Bhaṭṭākalaṅkadeva Bhaṭṭākalaṅkadeva Prabhācandra

Laghīyastraya Laghīyastrayavivṛti Nyāyakumudacandra

Title: Laghīyastraya

Title: Laghīyastrayavivṛti

Title: Nyāyakumudacandra

Author: Bhaṭṭākalaṅkadeva

Author: Bhaṭṭākalaṅkadeva

Author: Prabhācandra

Funder: German Research Foundation (DFG); Project "SARIT: Enriching Digital Text Collections in Indology" (Bilalteral Digital Humanities Programme DFG/NEH), 2013-2017

Principal: Birgit Kellner

RespStmt: data entry by Aurorachana, Auroville

RespStmt: prepared for SARIT by Liudmila Olalde

RespStmt: The corrections listed at the end of the print edition on which this electronic text is based were input by Charles DiSimone.

[p. 1 ]

प्रथमे नयप्रवेशे

प्रमाणप्रवेशे प्रत्यक्षपरिच्छेदः ।

सिद्धि1

प्रमेयकमलमार्त्तण्डस्य प्रारम्भोऽपि अनेनैव ग्रन्थकृता सिद्धेर्धाम महारिमोहहननम् इत्यादिना
कृत । पूज्यपादेनापि सिद्धिरनेकान्तात् इति सूत्रेण जैनेन्द्रव्याकरणं प्रारब्धम् । आदौ सकारप्रयोग
सुखद, तथा च सहौ सुखदाहदौ अलं॰ चि॰ १ । ४९ । मङ्गलार्थम्–माङ्गलिक आचार्यो महत
शास्त्रौघस्य मङ्गलार्थं सिद्धशब्दम् आदित प्रयुङ्क्ते । पात॰ महाभा॰ पृ॰ ५७ ।

प्रदं प्रकटिताखिलवस्तुतत्त्वमानन्दमन्दिरमशेषगुणैकपात्रम् ।

श्रीमज्जिनेन्द्रम²

जिनेन्द्रविशेषणम्,
लघीयस्त्रयकर्त्तुर्नाम च ।

कलङ्कमनन्त³

जिनेन्द्रविशेषणम् । अकलङ्कविरचितगूढाभिसन्धिप्रकरणानां ख्यातनामा ज्ञाता,
सिद्धिविनिश्चयप्रकरणस्य टीकाकारश्च, तथा च गूढमर्थमकलङ्कवाड्मयागाधभूमिनिहितं तदर्थिनाम् ।
व्यञ्जयत्यमलमनन्तवीर्यवाग् दीपवर्त्तिरनिशं पदे पदे । न्यायविनि॰ वि॰ पृ॰ १, तथा ४७६ पू॰ ।

वीर्यमानम्य लक्षणपदं प्रवरं प्रवक्ष्ये ॥ १ ॥

यज्ज्ञानोदधिमध्यमुन्नतमिदं विश्वं प्रपञ्चाञ्चि4

–ञ्चार्चि– ब॰, –ञ्चान्वि– भा॰ ।

तम्,

प्राप्याभाति विचित्ररत्ननिचयप्रख्यं प्रभाभासुरम् ।

श्रीचिन्तामणिसुप्र⁵

न्यायकुमुदचन्द्रकर्त्तुर्नाम । प्रभेन्दुभवनम् इत्यादि, प्रमेयक॰
पृ॰ १ ।

भेन्दुसदृशः शास्त्रप्रबन्धश्चिरम्,

जीयात्सोऽत्र कु6

कुतर्कतर्कद– ज॰ ।

तर्कदर्पदलनो भव्याब्जतेजोनिधिः ॥ २ ॥

माणिक्यनन्दिप⁷

परीक्षामुखम् ।

दमप्रतिमप्रबोधम्, व्याख्याय बोधनिधिरेष पुनः प्रबन्धः ।

प्रारभ्यते सकलसिद्धिविधौ8

–विधे– ज॰ ।

समर्थे, मूले प्रकाशितजगत्त्रयवस्तुसार्थे ॥ ३ ॥

[p. 2 ]

बोधः कोप्यसमः समस्तविषयः प्राप्याऽकलङ्कं प⁹

प्रकरणम् ।

दम्,

जातस्तेन समस्तवस्तुविषयं व्याख्यायते तत्पद¹⁰

सविवृतिलघीयस्त्रयम् ।

म् ।

किन्न श्रीगणभृत् जिनेन्द्रपदतः प्राप्तप्रभावः स्वयम्,

व्याख्यात्यप्रतिमं वचो जिनपतेः सर्वात्मभा11

तथाच तव वागमृतं श्रीमत्सर्वभाषास्वभावकम् बृहत्स्व॰
श्लो॰ ९६ । गम्भीरं मधुरं मनोहरतरं दोषैरपेतं हितम्, कण्ठौष्ठादिवचोनिमित्तरहित नो वातरोधोद्गतम् ।
स्पष्टं तत्तदभीष्टवस्तुकथक नि शेषभाषात्मकम्, दूरासन्नसम समं निरुपमं जैनं वच पातु न ॥ २९ ॥
समव॰ स्तो॰ । सर्वभाषापरिणता जैनी वाचमुपास्महे । काव्यानुशा॰ श्लो॰ १ ।

षात्मकम् ॥ ४ ॥

येषां12

ये नूनं प्रथ
यन्ति नोऽसमगुणा इत्यादिना प्रमेयकमलमार्त्तण्डेऽपि स्मृतो दुर्जन । वादिराजोऽपि अमुमेव अनुसरति;
तथाहि–येषामस्ति गुणेषु सस्पृहमतिर्ये वस्तुसारं विदु–इत्यादि, न्याय वि॰ वि॰ ।

न्यायमहोद¹³

–धिप्र– भा ।

धौ प्रतरणे वाञ्छास्ति सद्धीमताम्,

नौतुल्यं निखिलार्थसाधनमिदं प्रारभ्यते तान् प्रति ।

14

यत्तु- आ॰, ब॰, ज॰ ।

ये तु स्वान्ततमस्तरङ्गतरलावर्तभ्रमभ्रामिताः,

ते दोषेक्षणतत्पराः पदमपि प्राप्तुं न तत्र क्षमाः ॥ ५ ॥

श्रीमन्न्या15

न्यायस्य विविधलक्षणानि–प्रमाणैरर्थपरीक्षण न्याय । प्रत्यक्षागमाश्रित
मनुमानम् सा अन्वीक्षा, प्रत्यक्षागमाभ्यामीक्षितस्य अन्वीक्षणम् अन्वीक्षा, तया प्रवर्त्तते इति आन्वीक्षिकी
न्यायविद्या न्यायशास्त्रम् । यत्पुन अनुमान प्रत्यक्षागमविरुद्ध न्यायाभास स इति ।न्यायभा॰
पृ॰ ६ । साधनीयार्थस्य यावति शब्दसमूहे सिद्धि परिसमाप्यते, तस्य पञ्चावयवा प्रतिज्ञादय समूहमपेक्ष्य
अवयवा उच्यन्ते । तेषु प्रमाणसमवाय–आगम प्रतिज्ञा, हेतु अनुमानम्, उदाहरण प्रत्यक्षम्, उपनय
उपमानम्, सर्वेषामेकार्थसमवाये सामर्थ्यप्रदर्शन निगमनमिति । सोऽय परमो न्याय इति । न्याय भा॰
पृ॰ ९ । समस्तरूपोपन्नलिङ्गबोधकवाक्यजातम् । न्यायकु॰ प्रका॰ पृ॰ १, बोधिनी पृ॰ २ । न्याय
तर्कमार्ग न्यायप्र॰ वृत्ति पं॰ पृ॰ ३८ । अनुमितिचरमकारणलिङ्गपरामर्शप्रयोजकशाब्दज्ञानजनकवा
क्यम् । तत्त्वचि॰ अव॰ पृ॰ ६९१ । वेशे॰ उप॰ पृ॰ ३२९ । न्याय परार्थानुमानम् न्यायली॰
पृ॰ ५६ । अनिश्चितं निर्बाधश्च वस्तुतत्त्व नीयतेऽनेन इति न्याय । न्यायविनि॰ वि॰ पृ॰ १५ पू॰ ।
न्यायाव॰ टि॰ पृ॰ १ । प्रमेयर॰ टि॰ पृ॰ ३ ।

यमहार्णवस्य 16

अखिल– भा॰ ।

निखिलप्रमेयरत्नसन्दर्भगर्भस्यावगाहनमव्युत्पन्नप्रज्ञैः कर्त्तुमशक्य
मिति सङ्क्षेपतस्तद्व्युत्पादनाय तदवगाहने पोतप्रख्यप्रकरणमिदमाचा17

भट्टाकलङ्कः ।

र्यः प्राह । तत्र शास्त्र
स्यादौ शास्त्रकारो निर्विघ्नेन शास्त्रपरिस¹⁸

आदिपदेन
नास्तिक्त्वपरिहारशिष्टाचारपरिपालनादिक समुच्चीयते ।

माप्त्यादिकं फलमभिलषन्निष्टदेवताविशेषं नमस्करोति–

धर्मतीर्थकरेभ्योऽस्तु स्याद्वादिभ्यो नमोनमः ।

19

वृष– लघी॰ ।

ऋषभादिमहावीरान्तेभ्यः स्वात्मोषलब्धये ॥ १ ॥

20 No Vivṛti for this verses

[p. 3 ]

कारिकार्थ–

धर्मः सद्वेद्यशुभायुर्नामगोत्रलक्षणं पुण्य²¹

सद्वेद्यशुभायुर्नामगोत्राणि पुण्यम् । तत्त्वा॰ सू॰ ८ । २५ । सद्वेद्यसम्यक्त्वहास्यरतिपुरु
षवेदशुभायुर्नामगोत्राणि पुण्यम् । तत्त्वार्थभा॰ ८ । २६ ।

म्, उत्तमक्षमादिस्वरूपो वा22

उत्तमक्षमामार्दवार्जवशौचसत्यसंय
मतपस्त्यागाकिञ्चन्यब्रह्मचर्याणि धर्म । तत्त्वा॰ सू॰ ९ । ६ ।

, तत्साध्यः कर्त्तृशु
भफलदः पुद्गलपरिणामो वा23

पुद्गलस्य कर्तृनिश्चयकर्मतामा
पन्नो विशिष्टप्रकृतित्वपरिणामो जीवशुभपरिणामनिमित्तो द्रव्यपुण्यम् । पञ्चास्ति॰ तत्त्व॰ पृ॰ १९६ ।

, जीवादिवस्तुनो यथावस्थित²⁴

–तत्त्वभा– आ॰, ब॰, ज॰ । धम्मो वत्थुसहावो खमादिभावो य दसविहो धम्मो । चारित्तं खलु
धम्मो जीवाणं रक्खणो धम्मो ॥ उक्तं च इति कृत्त्वा षट्प्रा॰ टी॰ पृ॰ ८ ।

स्वभावो वा । न पुनः
परपरिकल्पित आत्मविशेष²⁵

प्रीतेरात्माश्रयत्वाद
प्रतिषेध । न्या॰ सू॰ ४ । १ । ५२ । प्रीति आत्मप्रत्यक्षत्वाद् आत्माश्रया, तदाश्रयमेव कर्म धर्मसंज्ञि
तम्, धर्मस्य आत्मगुणत्वात् तस्मादात्मव्यतिरेकानुपपत्ति । न्याय भा॰ पृ॰ ३७३ । धर्म पुरुषगुण
कर्त्तु प्रियहितमोक्षहेतु अतीन्द्रियः अन्त्यसुखसंविज्ञानविरोधी पुरुषान्त करणसंयोगविशुद्धाभिसन्धिज व
र्णाश्रमिणां प्रतिनियतसाधननिमित्त । तस्य तु साधनानि श्रुतिस्मृतिविहितानि वर्णाश्रमिणां सामान्यविशेष
भावेन अवस्थितानि द्रव्यगुणकर्माणिदृष्टं प्रयोजनमनुद्दिश्य एतानि साधनानि भावप्रसादं च अपेक्ष्य
आत्ममनसो संयोगाद् धर्मोत्पत्तिरिति । प्रश॰ भा॰ पृ॰ २७२ ।

गुणः, द्रव्यगुणकर्मलक्षणो वा26

श्रेयो हि पुरुषप्रीति सा द्रव्य
गुणकर्मभि । चोदनालक्षणै साध्या तस्मात्तेष्वेव धर्मता ॥ १९१ ॥ मी॰ श्लो॰ सू॰ २ ।

, प्रकृतिपरिणाम
विशेषो वा27

अध्यवसायो
बुद्धिर्धर्मो ज्ञानं विराग ऐश्वर्यम् । सात्त्विकमेतद्रूपं तामसमस्माद्विपर्यस्तम् ॥ २३ ॥ तत्र बुद्धे सात्त्विकं
रूपं चतुर्विधं भवति–धर्मो ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यम् इति"–सांख्य का॰ माठर वृ॰ । अन्तःकरणधर्मत्वं धर्मा
दीनाम् । सांख्य द॰ ५ । २५ ।

, अचेतन²⁸

चेतननानास्व– भा॰ । बौद्धास्तु धर्मशब्दार्थमित्थं वर्णयन्ति–
आत्मसंयमकं चेत परानुग्राहकं च यत् । मैत्रं स धर्म तद्बीजं फलस्व प्रेत्य चेह च । ?…धर्मशब्दोऽयं
प्रवचने त्रिधा व्यवस्थापित स्वलक्षणधारणार्थेन, कुगतिगमनविधारणार्थेन, पाञ्चगतिकसंसारगमनविधारणार्थे
न । तत्र स्वलक्षणधारणार्थेन सर्वे साश्रवा अनाश्रवाश्च धर्मा इत्युच्यन्ते, कुगतिगमनविधारणार्थेन च दश
कुशलादयो धर्मा इत्युच्यन्ते–धर्मचारी सुखं शेते अस्मिंल्लोके परत्र च । पाञ्चगतिकसंसारविधारणार्थेन निर्वाणो
धर्म इत्युच्यते । धर्मं शरणं गच्छति इत्यत्र कुगतिगमनविधारणार्थेनैव धर्मशब्दोभिप्रेतः' । माध्यमिक वृ॰
पृ॰ ३०३-३०४ ।

स्वभावो वा, तस्याऽग्रे यथास्थानं निराकरिष्यमाण
त्वात् । स एव तीर्थं संसारार्णवोत्तरणहेतुत्वात्, तस्य वा तीर्थम् आगमस्तदवगाहनहेतु
त्वात्, तत् कृतवन्तोऽनुष्ठितवन्तः उपदिष्टवन्तश्च ये29

–ये ते वृष– भां॰ ।

ऋषभादिमहावीरान्ता भगवन्त
स्तेभ्यो नमोनमः अस्तु इत्याभीक्ष्ण्यप्रयोगेणात्यर्थं नमस्क्रियायां व्यापृतमात्मानं दर्श
यति । पुनरपि किंविशिष्टेभ्यः ? स्याद्वादिभ्यः, 30

वाक्येष्वनेकान्तद्योती गम्यं प्रति विशेषकः । स्यान्नि
पातोऽर्थयोगित्वात् तव केवलिनामपि ॥ १०३ ॥ आप्तमी॰ । युक्त्यनु॰ श्लो॰ ४७ । स च तिङ्न्त
प्रतिरूपको निपात, तस्य अनेकान्तविधिविचारादिषु बहुष्वर्थेषु संभवत्सु इह विवक्षावशात् अनेकान्तार्थो
[p. n4 ]गृह्यते । त॰ राजवा॰ पृ॰ १८१ । सर्वया तत्प्रयोगेऽपि सत्त्वादिप्राप्तिविच्छिदे । स्यात्कार सप्रयु
ज्येत अनेकान्तद्योतकत्वत ॥ ५४ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ १ । ६ । पञ्चा॰ तत्त्वप्र॰ पृ॰ ३० । स्याद् इत्य
व्ययम् अनेकान्तावद्योतकम्–रत्नाकरावता॰ ४ । १५ । सिद्ध हे॰ पृ॰ १ । स्या॰ म॰ पृ॰ १५ ।

स्याच्छब्दोऽनेकान्तार्थः, स्यात्
[p. 4 ] स्व³¹

स्वरूपपर– भा॰ ।

पररूपादिना सदसदाद्यनेकान्तात्मकं वस्तु वदन्तीत्येवंशीलास्तेभ्यः । किमर्थं तेभ्यो नमोन
मोस्तु ? इत्याह–स्वात्मोषलब्धये स्वस्य नमस्कर्त्तु आत्मा नास्तिकतापरिहारादिविशिष्टं
स्वरूपम्, तस्य उपलब्धये सकलजनप्रतीतये । अथवा, स्वस्य नमस्कर्त्तुरात्मनोऽनन्तज्ञानादि
स्वरूपस्य उपलब्धये सिद्धये सिद्धिः स्वात्मोषलब्धिः स॰ सिद्ध भ॰ श्लो॰ १ इत्यभिधानात् ।

ननु चैकस्यापीष्टदेवताविशेषस्य नमस्कारकरणान्नास्तिकतापरिहारादिप्रयोजनप्रसिद्धेरशेषस्य
तत्करणप्रयासो निष्प्रयोजन इति चेत्; तन्न, अशेषेष्टदेवताविशेषसंस्तवनस्य अशेषविघ्नविनाशेन
अशेषप्रमाण-प्रमेय-नय-निक्षेपनिरूपणपरिसमाप्तिप्रयोजनेन सप्रयोजनत्वात् । न खलु निखि32

–खिल प्र– भा॰ ।

लं
प्रमाणादिप्ररूपणं निखिलविघ्नविनाशव्यतिरेकेण सिद्धिमध्यास्ते, निखिलविघ्नविनाशोऽप्यखिलेष्ट
देवतासंस्तव³³

–वनाव्य– आ॰, ब॰, ज॰ ।

नव्यतिरेकेण । अथवा सर्वेषामप्यविशेषतो विघ्नविनाशनिमित्तत्वख्यापनार्थं तत्क
रणम्, उक्तविशेषणविशिष्टेष्टदेवताविशेषस्य इयत्ताख्यापनार्थ वा । अस्तु नामैतत्; तथापि–अन
न्तगुणोदधिस्वरूपाणां भगवतामनन्तगुणसद्भावे किमित्येतद्गुणद्वयद्वारेण संस्तवनम् ? इत्य³⁴

–त्यचो– भा॰ ।

प्यचोद्यम्; शास्त्रकृतस्तद्गुणार्थित्वात्, यो य³⁵

तुलना–यो यद्गुणलब्ध्यथा स तं वन्द्यमानो दृष्ट, यथा शस्त्रविद्यादिगुणलब्ध्यथी शस्त्रविद्यादिविदं
तत्प्रणेतार च आप्तप॰ पृ॰ ३ ।

द्गुणार्थी स तद्गुणोपेतं पुरुषविशेषं नमस्कुर्वा
णो दृष्टः यथा कश्चिद्धनुर्वेदपरिज्ञानार्थी तत्परिज्ञानगुणोपेतम्, धर्मतीर्थकरत्व-स्याद्वादित्वगुणार्थी
चायं शास्त्रकार इति ।

ननु क्षणिक-नित्यत्वादि-यथावस्थितवस्तुस्वभाववादित्वात् सुगतेश्वरकपिलब्रह्मणामेव धर्म
तीर्थकरत्वम्, अतस्त एव शास्त्रस्यादौ वन्द्या तत्प्रणीतमेव च प्रमाणादिलक्षणं तत्र³⁶

शास्त्रे ।

व्युत्पादना
र्हम् इत्याशङ्क्य स्वप्रमाणादिलक्षणवर्त्मनि37

–निष्कंट– ब॰ ।

कण्टकशुद्ध्यर्थं निराकुर्वन्नाह–

सन्तानेषु निरन्वयक्षणिकचित्तानामसत्स्वेव चेत्,

तत्त्वाहेतुफलात्मनां स्वपरसङ्कल्पेन बुद्धः स्वयम् ।

सत्त्वार्थं व्यवतिष्ठते करुणया मिथ्याविकल्पात्मकः,

स्यान्नित्त्यत्ववदेव तत्र समये नार्थक्रिया वस्तुनः ॥ २ ॥

38 No Vivṛti for this verses

कारिकार्थ

निरन्वयक्षणिकचित्तानाम् अन्योन्यविलक्षणक्षणिकज्ञानाना सन्तानेषु सन्त
तिषु, कथंभूतेषु ? असत्स्वेव अविद्यमानेष्वेव, असत्त्वं च
तेषां प्रमाणतोविचार्यमाणानामनुपपद्यमानत्त्वात्सिद्धम्, तदनुपपद्यमा
नत्वं चानन्तरमेव समर्थयिष्यते । ननु माभूवंस्तत्सन्ताना तच्चित्तानि तु
[p. 5 ] कार्यकारणभावप्रबन्धेन प्रवर्त्तमानानि भविष्यन्ति इत्यत्राह–तत्त्वाहेतुफलात्मनां तत्त्वेन
परमार्थेन अहेतुफलभूतः अकार्यकारणभूतः आत्मा स्वरूपं येषां तेषां तथाभूतानां तच्चित्तानां
सन्तानेषु असत्स्वेव सत्सु, चेत् यदि वुद्धः स्वयम् आत्मना व्यवतिष्ठते–स्थितिं
लभते, केन ? स्वपरसङ्कल्पेन स्वपरयोः स³⁹

संकल्पौ आ॰, ब॰, ज॰ ।

ङ्कल्पः असतोः सन्तौ इत्यवसायः तेन, किमर्थं
व्यवतिष्ठत इत्याह–सत्त्वार्थं दुःखाद् दुःखहेतोर्वा विनेयजनोद्धरणार्थम्, कया ? करुणया
तदुक्तम्–

नि40

अकल्पकल्पासङ्ख्येयभावनापरिवर्द्धिता । तिष्ठन्त्येव पराधीना
येपा तु महती कृपा ॥ अभि॰ आलोक पृ॰ १३४ । तिष्ठन्त्येव इत्यादि उत्तरार्द्धस्तु प्रमाणवार्त्तिके
२ । १९९ मूलरूपेण, तथा सिद्धि वि॰ टी॰ पृ॰ ३८६ उ॰ । आप्तप॰ पृ॰ ४३ । प्रमेयक॰ पृ॰ २५
पू॰ । न्यायविनि॰ वि॰ पृ॰ ४७१ उ॰ । लघी॰ बृ॰ पृ॰ ४ । इत्यादिषु अवतरणरूपेण उपलभ्यते ।

र्वाणेऽपि परे प्राप्ते कृपार्द्रीकृतचेत⁴¹

चेतसः भा॰ ।

साम् ।

तिष्ठ⁴²

तिष्ठत्येव ज॰ ।

न्त्येव⁴³

–वापरा– भां॰ ।

पराधीना येषां44

सुगतानाम् ।

तु महती कृपा45

कृपा हि त्रिविधा
सत्त्वालम्बना पुत्रकलत्रादिषु, धर्मालम्बना सङ्घादिषु, निरालम्पना संपुटसंदष्टमण्डूकोद्धरणादिषु । तत्र महती
निरालम्बना कृपा सुगताना सत्त्वधर्माऽनपेक्षत्वात् इति । ते तिष्ठन्त्येव न कदाचित् निर्वान्ति धर्मदेशनया
जगदुपकारनिरतत्वात् जगतश्च अनन्तत्वात् । आप्तप॰ पृ॰ ४३ ।

॥ इति ।

स इत्थंभूतो बुद्धः असति वस्तुनि सत्त्वाध्यवसायवान् नैव धर्मतीर्थकरो यथावस्थित
वस्तुस्वभाववादित्वाभावाद् ईश्वरकपिलब्रह्मवत्, किन्तु मिथ्याविकल्पात्मक एव मिथ्या
असत्यो यो विकल्पः संवृत्य⁴⁶

–त्यपरिणामा– ब॰ ।

परनामा तदात्मक एव, किंवत् ? नि47

नित्य
वत्– भां॰ ।

त्यत्ववत्–यथा नित्यत्व
मीश्वर-कपिल-ब्रह्म⁴⁸

–ब्रह्मणात– आ॰, ब॰, ज॰ ।

णाम् तत्प्रणीततत्त्वस्य च 49

नैयायिकादिभि ।

यत् परैः प्रति50

–ज्ञानं– ब॰, ज॰ ।

ज्ञातं तत् मिथ्याविकल्पात्मकमेव,
न पुनः परमार्थतोऽस्ति तथा 51

बुद्धे
षि– आ॰, ब॰, ज॰ ।

बुद्धोऽपि इति । नन्वस्य 52

सर्वथा– ब॰ ।

सर्वस्याऽभ्युपगमान्न दोष इति प्रतिभासा
द्वैत⁵³

–वादित्वं प्र– भा॰ ।

वादी, तं प्रति तत्र इत्याद्याह । तत्र⁵⁴

तत्रेत्यादि–तस्मिन्
समये सगत समस्तज्ञानेष्वनुगत अय प्रतिभास समय, तस्मिन् प्रतिभासाद्वैते वस्तुन अद्वयपदार्थस्य
अर्थक्रिया अनुभवो न स्यात् । लघी॰ बृ॰ पृ॰ ५ ।

तस्मिन् प्रतिभासाद्वैतवाद्यभ्युपगते, कस्मिन् ?
समये संगतः सकलविज्ञानव्यक्तितादात्म्येन स्थितः अयः प्रतिभासस्तस्मिन् समये नार्थ
क्रिया अनुभवः अन्त्या तावदियमर्थक्रिया यदुत स्वविषयविज्ञानोत्पादनं ना55

–दने नाना– आ॰, ब॰, ज॰ । तदुक्तम्–
मत्या ? तावदियमर्थक्रिया यदुत स्वविषयविज्ञानोत्पादन नाम इति । तत्त्वार्थ श्लो॰ पृ॰ १९५ ।

म
इत्यभिधानात् । सा न, कस्य ? वस्तुनः अद्वयपदार्थस्य । वस्तु56

वस्तुत परमार्थत पाठान्तरापेक्षया इदमुक्तम् । लघी॰ बृ॰ पृ॰ ५ ।

तः इति च क्वचित्
[p. 6 ] पाठः । तत्रापि वस्तुतः परमार्थतो न⁵⁷

अर्थक्रिया ।

, संवृत्या तु स्यात् । यथा च नित्य-क्षणिकैकान्ते
ऽद्वैते चार्थक्रिया नोपपद्यते त⁵⁸

–था प्रति– भा॰ ।

थाग्रे प्रतिपादयिष्यते । अतो बुद्धादिव⁵⁹

–दिव प्र– आ॰, ब॰, ज॰ ।

त् प्रतिभासाद्वैतमपि
मिथ्याविकल्पात्मकमेव ।

योप्याह⁶⁰

माध्यमिक ।

–प्रमाणादिलक्षणपरीक्षार्थं शास्त्रमिदमारभ्यते, नचासत्प्रमाणा61

आदि
पदेन प्रमेय-नय-निक्षेपा ।

देः परीक्षा घटते,
तदसत्त्वं च सर्वप्रत्ययानां निरालम्बनतया स्वप्नप्रत्ययतुल्यत्वात्इति, तन्मतमपाकर्त्तुमाह–
तत्र इत्यादि । तत्र तस्मिन् परोप⁶²

परोगते– आ॰, ब॰, ज॰ ।

गते समये समः सदृशो जाग्रत्स्वप्नदशासाधारणोऽयो
बोधः श⁶³

शकन्ध्वादिषु पररूपं वाच्यम्
इति कात्यायनवार्तिकम् ।

कन्ध्वादित्वादकारस्य पररूपत्वम् तस्मिन्, किम् ? इत्याह–नार्थक्रिया इति ।
अर्थग्रहणमुपलक्षणं तेन अनर्थस्यापि ग्रहणम् । तत्र⁶⁴

अर्थाऽनर्थयोर्मध्ये ।

अर्थः क्षणिकनिरंशज्ञानमात्रम् तस्य तेन
अर्थ्यमानत्वात्, त⁶⁵

ततो यो नार्थो– आ॰, ब॰, ज॰ ।

तोऽन्यःअनर्थः विपर्ययात्, तयोः क्रिया हानोपादानलक्षणा सा न स्यात्;
नह्यर्थस्योपादानमनर्थस्य च परिहारः सर्वज्ञानानां समत्वे युक्त इत्यग्रे प्रतिपादयिष्यते । कथं
सा न स्यात् ? इत्याह– वस्तुतः वस्तुनः परमार्थेन । वस्तुनः इति च पाठे साधनदूपणलक्षणाद्
वस्तुन सकाशादित्यर्थः । एतेन 66

विभ्रमै
कान्त ।

भ्रान्तिमात्रमपि67

–त्रं नि– आ॰, ब॰, ज॰ ।

निरस्तं न्यायस्य समत्वात् ।

सन्तानवादे बौद्धाना पूर्वपक्ष–

ननु च असत्स्वेव चित्तसन्तानेषु इत्ययुक्तमुक्तम् तेषां सत्त्वसंभवात्; तथाहि–
परमार्थसन्तः कार्यकारणभावप्रबन्धेन प्रवर्त्तमानाः पूर्वोत्तरचित्तक्ष⁶⁸

–णाविश– आ॰, ब॰, ज॰ ।

णाः
प्रतिक्षणविशरारवोऽपरामृष्टभेदाः सन्तान⁶⁹

सन्तान समुदायश्च
पड्क्तिसेनादिवन्मृषा । सन्तानो नाम न कश्चिदेक परमार्थसन् सभवति । किं तर्हि ? कार्यकारणभावप्रवृत्तक्षण
परम्पराप्रवाहरूप एवायम्, ततो व्यतिरिक्तस्य अनुपलम्भात् । तस्मादेतेषामेव क्षणानामेकपदेन प्रति
पादनाय सङ्केत कृतो बुद्धै व्यवहारार्थ सन्तान इति । बोधिचर्या॰ पृ॰ ३३४ । नैव, सन्ततिशब्देन
क्षणा सन्तानिनो हि ते । सामस्त्येन प्रकाश्यन्ते लाघवाय वनादिवत् ॥ १८७७ ॥ नैष दोष, सन्ततिशब्देन
क्षणा एव वस्तुभूता सन्तानिनो व्यवहारलाघवाय सामस्त्येन युगपत् प्रकाश्यन्ते वनादिशब्देन इव धवा
दय । तत्त्वसं॰ पं॰ । न्यायप्र॰ बृ॰ पं॰ पृ॰ ४१ । इदमेव सन्तानलक्षणम् बृहदा॰ वार्त्ति॰ पृ॰
१४८९, न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ २१४, न्यायमं॰ पृ॰ ४४३, सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ १९६ उ॰, तत्त्वार्थ
श्लो॰ पृ॰ २३, अष्टसह॰ पृ॰ १६५ इत्यादिषु उद्धृत्य खण्डितम् । जैननये सन्तानलक्षणं तु–
पूर्वापरकालभाविनोरपि हेतुफलव्यपदेशभाजो अतिशयात्मनो अन्वय सन्तान । अष्टश॰ अष्टसह॰
पृ॰ १८६ ।

शब्दवाच्याः । न च प्रतिक्ष
णविशरारुत्वे चित्तक्षणानां कर्मफलसम्बन्धाश्रयस्यैकस्यात्मनोऽसत्त्वात् कृत
[p. 7 ] नाश-अकृताभ्यागमदोषोपनिपातः70

तच्च कुशलाकुशलं चित्तमुत्पाद्य निरुद्ध्यमानं स्वोपादेयचित्तक्षणे कुशलाकुशलादिसंस्कारविशेष
वासनामादधाति । तदपि तदाहितवासनम् उत्तरोत्तरतदभिसंस्कृतक्षणपरम्पराविच्छेदनः सन्तानप्रवर्त्तमानं
परिणतिविशेषमुपगच्छन् कर्मविशेषानुरूपं सुखादिस्वभावं चित्तात्मकमेव फलमभिनिर्वर्त्तयति परलोके
इति नाऽकृताभ्यागमो न कृतप्रणाशो बाधकम् । ततो नात्मानमन्तरेण कर्मफलसम्बन्धो न युज्यते ।
बोधिचर्या॰ पं॰ पृ॰ ४७२ । कृतनाशो भवेदेवं कार्यं न जनयेद्यदि । हेतुरिष्टं न चैवं यत् प्रबन्धेना
स्ति हेतुता ॥ ५३८ ॥ अकृताभ्यागमोऽपि स्यात् यदि येन विना क्वचित् । जायेत हेतुना कार्यं नैतन्नियत
शक्तितः ॥ ५३९ ॥ तत्त्व सं॰ । यदि हि परिमार्थतः कर्त्ता भोक्ता वा अभीष्टः स्यात् तदा क्षणभङ्गित्वाङ्गी
अरेण कृतनाशादिप्रसङ्गः स्यात् । यावता इदं प्रत्ययमात्रमेव विश्वम्, न केनचित् कर्त्रा किंचित् कृतं
नापि भुज्यते तत्कथं कृतनाशादिप्रसङ्गापादनं स्यात्लाक्षादिरसावसिक्तानामिव बीजानां सन्तान
मनुवर्त्तन्त एव पूर्वकर्माहिता सामर्थ्यविशेषा यत उत्तरकालं लब्धपरिपाकेभ्य इष्टमनिष्टं वा फलमुदेति ।
तत्त्व सं पं॰ ।– बृहदा॰ बा॰ पृ॰ १५०१ न्यायमं॰ पृ॰ ४४३ इत्यादौ तु सन्तानवादस्य पूर्वपक्षे
यस्मिन्नेव तु सन्ताने आहिता कर्मवासना । फलं तत्रैव सन्ताने कार्पासे रक्तता यथा इति श्लोकमुद्धृत्य
अकृताभ्यागमकृतनाशदोषस्य परिहारः कृतः ।

; सन्तानापेक्षया तत्सम्बन्धसंभवात् । एकसन्ततिपतितानां हि
चित्तक्षणानां प्रतिक्षणं क्षणिकत्वेऽपि कर्मफलसम्बन्धस्योपपत्तेर्न तद्दोषोपनिपातप्रसङ्गः । नापि
स⁷¹

भेदाभेदविकल्पस्य वस्त्वधिष्ठानभावतः । तत्त्वा
न्यत्वाद्यनिर्देशो निःस्वभावेषु युज्यते ॥ ३४० ॥ तत्त्वसं॰ ।

न्तानिभ्य सन्तानो भिन्नो भिन्नोऽभिन्नो वेत्याद्यनल्पविकल्पापातः; त⁷²

अनल्पविकल्पापातस्य

स्य वस्तुविषयत्वात्
सन्तानस्य चाऽवस्तुत्वात् । व्यवहारा73

–र्थावि–
व॰ । –र्थाहि आ॰, ज॰ ।

र्थं हि विभिन्नेष्वपि क्षणेष्वभे74

–पुभे आ॰, ब॰, ज॰ ।

दपरामर्शरूपा संवृतिः
सन्ता75

तत्त्वान्यत्वप्रकाराभ्यामवाच्यमथ वर्ण्यते ।
सन्तानादीव कारित्रं स्यादेवं सांवृतं ननु ॥ १८०७ ॥ तत्त्व सं॰ । यथा सन्तानिभ्यः तत्त्वान्यत्वेन अवा
च्यत्वात् पुद्गलवत् सन्तानो निःस्वभावः । स्वभावेहि सति तत्त्वमन्यत्वं वा अवश्यम्भावि । तत्त्व सं॰
पं॰ । तुलना–अथ न सन्ताने भेदाभेदादिविकल्पोपनिपातः तस्य वस्तुविषयत्वात् सन्तानस्य चावस्तु
त्वात् स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १०८९ ।

नः, सोऽवस्तुत्वाद्भेदाभेदविकल्पैः अवक्तव्य एव, यदवस्तु तद्भेदा76

–तद् भेदादि– भां॰ ।

भेदादिविकल्पैरवक्तव्य
मेव यथा गगनेन्दीवरम्, अवस्तु च विभिन्नक्षणेष्वभेदकल्पना77

–नासंहतया ब॰ ।

रूपतया सन्तान इति ।

न⁷⁸

–नत्त्वे– आ॰, ब॰, ज॰ ।

न्वेवमप्यन्योन्यविलक्षणचित्तक्षणेषु प्रत्यभिज्ञातुरेकस्यात्मनोऽनभ्युपगमात् प्रत्यभिज्ञाना
द्यनुपपत्तिः; इत्यप्यसमीचीनम्; 79

सदृशापरभावनिवन्धनं च एकतया प्रत्यभिज्ञानं लूनपुनर्जातेष्विव नखकेशादिषु
इत्यत्र विरोधाभावात् । हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ १३३ उ॰ । केषाञ्चिदेव चित्तानां विशिष्टा कार्यकारिता ।
नियता तेन निर्बाधा सर्वत्र स्मरणादयः ॥ ५४३ ॥ तत्त्व सं॰ । यत्र सन्ताने पटीयसा अनुभवेन उत्तरोत्त
रविशिष्टत्तरतमक्षणोत्पादात् स्मृत्यादिबीजमाहितम् तत्रैव स्मरणादयः समुत्पद्यन्ते नान्यत्र, प्रतिनियतत्वात्
कार्यकारणभावस्यस्मरणादिपूर्वकाश्च प्रत्यभिज्ञानादयः प्रसूयन्त इत्यविरुद्धम् । तत्त्व सं॰ पं॰ ।

सादृश्यादेव तदुपपत्तेः प्रदीपवत्, यथैव हि प्रतिक्षणविना
[p. 8 ] शिष्वपि प्रदीपज्वालादिपु सादृश्यात् स एवायं प्रदीपः इति प्रत्यभिज्ञानमाविर्भवति एवमत्रापि ।

नि80

क्रमयौगपद्याभ्याम् इत्यादि । नैव प्रत्यक्षत कार्यविरहाद्वा शक्तिविरहोऽक्षणिक्त्वे उच्यते,
किन्तु तद्व्यापकविरहात्, तथाहि–क्रमयोगपद्याभ्या कार्यक्रिया व्याप्ता प्रकारान्तराऽभावात् । तत कार्य
क्रियाशक्तिव्यापकयो तयो अक्षणिकत्वे विरोवात् निवृत्ते तद्व्याप्ताया क्रियाशक्तेरपि निवृत्ति इति सर्व
शक्तिविरहलक्षणम् असत्त्वम् अक्षणिकत्वे व्यापकानुपलब्धि आकर्षति विरुद्धयोरेकत्राऽयोगात् । ततो
निवृत्त सत्त्व क्षणिकेष्वेव अवतिष्ठमानं तदात्मतामनुभवतीति–यत् सत् तत् क्षणिकमेव। हेतु
वि॰ टी॰ पृ॰ १४२ उ॰ । क्रमाक्रमविरोधेन नित्या नो कार्यकारिण ॥ ७६ ॥ क्रमेण युगपच्चापि
यस्मादर्थक्रियाकृत । न भवन्ति स्थिरा भावा नि सत्त्वास्ते ततो मता ॥ ३९४ ॥ तत्त्वसं॰ ।

त्यैकरूपत्वे चात्मन क्रमयौगपद्याभ्यामर्थक्रियाकारित्वानुपपत्तितोऽसत्त्वात् कथं प्रत्य
भिज्ञानादिहेतुत्वम् ? यत्र क्रमयौगपद्याभ्यामर्थक्रियाकारित्वानुपपत्ति तदसत् यथा वन्ध्या
स्तनन्धय, अस्ति च नित्यैकरूपतयाभिमते आत्मनि तथा81

क्रमयौगपद्याभ्याम् ।

त⁸²

अर्थक्रिया ।

दनुपपत्तिः । न चास्य क्रमयौगपद्या
भ्यामर्थक्रियाकारित्वानुपपत्तिरसिद्धा, तथाहि–क्रमेणास्यार्थक्रियाकारित्वे कि83

किं येन स्वभावेनाद्यामर्थक्रिया करोति किं तेनैवातराणि कार्याणि
समासादितस्वभावान्तरो वा करोति । तत्त्वोप॰ पृ॰ १२६ ।

येनैव स्वभावे
नैकं कार्य करोति तेनैवापरम्, स्वभावान्तरेण वा ? यदि तेनैव, तर्हि द्वितीयादिक्षणसाध्य
कार्यस्य प्रथमक्षण एवोत्पादप्रसङ्गः, तदुत्पादकस्वरूपस्य प्रागपि भावात् । प्रयोगः–यदा84

यथा यदुत्पादकमस्ति- भा॰ ।

यदु
त्पादहेतुरस्ति तत्तदोत्पत्तिमत्प्रसिद्धम् यथा तत्कालाभिमतं कार्यम्, अस्ति च द्वितीयादिक्षण
साध्यकार्यस्य प्रक्षमक्षण एवोत्पादको नित्यैकरूपतयाभिमतस्यात्मनः स्वभाव इति । अथ
स्वभावान्तरेणासौ तत्करोति; तर्हि पूर्वस्वभावस्य प्रच्युतत्वात् सिद्धमस्य क्षणिकत्त्व स्वभावप्र
च्युतिलक्षणत्वात्तस्य । यौगपद्येनाप्यस्य कार्यकारित्वे युगपदेवाखिलकार्योत्पादकस्वभावतया
प्रथमक्षण एवाखिलकार्योत्पादनात् क्षणान्तरे तदुत्पाद्यकार्याऽभावतोऽन⁸⁵

अर्थक्रियाकारित्वाभावेन ।

र्थक्रियाकारित्वेन अश्व
विषाणवदसत्त्वानुषङ्ग ।

किञ्च, क्रमभाविसुखादिपर्यायव्यापकत्वमात्मनो भवताभ्युपगम्यते, तच्च किमेकेन स्वभा
वेनास्येष्यते86

–ष्येत– ब॰, ज॰ । जैनेन ।

, अनेकेन वा ? यद्येकेन, तदा तेषा87

सुखादिपर्यायाणाम् ।

मेकरूपतापत्ति, यदेकस्वभावेन व्याप्यते
तदेकरूपमेव यथैकपर्यायस्वरूपम्, एकस्वभावेन व्याप्यन्ते चा88

–त्मनः– आ॰, ब॰, ज॰ ।

त्मना सुखादयोऽनेकपर्याया
इति । अथानेकेन, तदा सोप्यनेक सोप्यनक स्वभावोऽपरेणानेकस्वभावेन व्यापनीय इत्यनवस्था । अथै
कादृशेन स्वभावेन तेन 89

–तेनव्या– ज॰ । स्वभावेन ते– आ॰, ब॰ । आत्मना ।

ते व्याप्यन्ते अत्रापि अनेकस्वभावेन सजातीयेन इत्युक्तं स्यात्, तत्र
च सैवानवस्था । नचापरं प्रकारान्तरमस्ति, अत कथं क्रमभुवां सुखादीनामन्वितं रूपं सिद्
ध्येत येनात्मसिद्धि स्यादिति ?

[p. 9 ]

सन्तानवादे जैनानामुत्तरपक्ष–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्त⁹⁰

पृ॰ ६ पं॰ १४ ।

म्–कार्यकारणभाव इत्यादि, तदसमीक्षिताभिधानम्; क्षणि
कैकान्ते कार्यकारणभावस्यैवासंभवात् । तत्र हि कि कार्यम्, किञ्च
कारणम् ? य⁹¹

यस्य प्रयत्नानन्तरमात्मलाभ तत्खलु अभूत्वा भवति यथा घटादि कार्यम् ।
न्याय भा॰ पृ॰ ४४२ । कार्यत्वम् अभूत्त्वाभावित्वम् प्रशस्त॰ किरणा॰ पृ॰ २९ । क्षण॰ सि॰ पृ॰ ३० ।
अभूत्त्वाभावरूपत्वाज्जन्मनो नान्यथा स्थितिः ॥ ५११ ॥ तत्त्व सं॰ । अभूत्वाभावित्वं स्याद्वादर
त्नाकरे पृ॰ ४१८ प्रमेयरत्नमालायाञ्च पृ॰ ६८ प्रसङ्गतः चर्चितम् ।

दभूत्त्वा भवति तत्कार्यमिति चेत्; नन्वभवने भवने च
कस्य कर्तृत्वम् तस्यैव, अन्यस्य वा ? न तावत्तस्यैव, सर्वथाप्य
सतः कर्तृत्वधर्माधारत्वानुपपत्तेः । यत् सर्वथाप्यसत् न तत् कर्तृत्वधर्माधारः, यथा वन्ध्यास्त
नन्धयः, सर्वथाप्यस⁹²

–सत्त्व आ॰, ब॰, ज॰ ।

च्च पर⁹³

बौद्धमते ।

मते कार्यमिति । भवनं हि स्वरूपस्वीकरणम्, तच्च सर्वथाप्यसतो
वन्ध्यास्तनन्धयस्येवाऽतिदुर्घटम् । नाप्यन्यस्य; अस्यैव कार्यत्वप्रसङ्गात्, यदेव ह्यभवने भवने
च कर्तृ तदेव कार्यम्, तस्यापि सर्वथाप्यसत्त्वे न कार्यत्वम् उक्तानुमानविरोधात् ।

कारणत्वमपि कार्यमात्रोत्पादकत्वम्, नियतकार्योत्पादकत्वं वा ? प्रथमपक्षे सर्वं सर्वस्य
कारणं स्यात्, ततः कार्यार्थी न कश्चिन्नियतोपादानं कुर्यात् । द्वितीयपक्षोप्यनुपपन्नः; ख⁹⁴

खपुष्पाख्येन ब॰, ज॰ ।

पु
ष्पप्रख्येण कार्येण कारणस्वरूपस्य विशेषयितुमशक्यत्वात् । यद् वास्तवं रूपं तद्विद्यमानेनैव
विशेषणेन विशेष्यते यथा स्वसंवेद⁹⁵

–दनं संवि– ब॰ ।

नं स्वसंविद्रूपतया, वास्तवं च कारणत्वंणस्वरूपमिति ।
असता कार्येण इदमस्य जनकम् इति कारणस्य विशेष्यत्वे चा96

वासत्त्व– भा॰ ।

ऽसत्त्वप्रसङ्गः । यत् सर्वथाप्य
सता विशेष्यते तदसत् यथा असन् घटःइत्यभावेन विशेष्यमाणो घटः, असता सर्वथा
कार्येण विशेष्यते च परम⁹⁷

परमते
अवीरमतेका- आ॰, ब॰, ज॰ ।

ते कारणमिति । विकल्पाधिरूढेन कार्येण कारणस्य विशेष्यत्व
मित्यप्येतेन प्रत्याख्यातम्; न खलु विकल्पाधिरूढं कार्यमसद्रूपतां परित्यजति । विकल्पाधि
रूढेन विशेष्यत्वे च न वास्तवरूपं कारणत्वं सिद्ध्येत् । यत्98

यद्धि भा॰ ।

विकल्पाधिरूढविशेषणसापेक्षं
रूपं न तद्वास्तवम् यथा माणवकेऽग्नित्वम्, विकल्पाधि रूढ रूढ़ कार्यलक्षणविशेषणसापेक्षञ्च⁹⁹

–क्षत्वं– भा॰ ।

कारणे कार¹⁰⁰

–णत्वरूप– भा॰ ।

णत्वं रूपमिति । सर्वथाऽसति च कार्ये व्याप्रियमाणानां कारणानां निरालम्बना
प्रवृत्तिरिष्टा स्यात्, एवञ्च विवक्षितकार्योत्पत्तिवत् आकाशकुशेशयाद्युत्पत्तावपि तत्प्रवृत्तिप्रस
ङ्गात् न किञ्चिदन्त्यन्तमसत् स्यात् । तत्र तेषामप्रवृत्तौ वा विवक्षितकार्येप्यप्रवृत्तिः सर्वथाऽ
सत्त्वाऽविशेषात् । यत् सर्वथाप्य¹⁰¹

सन्
तत्र– आ॰, ब॰, ज॰ ।

सत् न तत्र कारणानां प्रवृत्तिः यथा खपुष्पादौ, सर्वथाऽ
सच्च¹⁰²

–असत्त्व– आ॰, ब॰, ज॰ ।

भवन्मते कार्यमिति । यदि च, किमप्यनालम्ब्य कारणानां प्रवृत्तिः स्यात्तदा विवक्षित
कारणस्य विवक्षितकार्यवत् कार्यान्तरेऽपि प्रवृत्तिप्रसङ्गात् कारणान्तरकल्पनानर्थक्यं स्यात् ।

[p. 10 ]

अस्तु वा अविचारितरमणीयस्वभावं भवन्मते किञ्चित् का103

कार्यं का– आ॰, ब॰, ज॰ ।

र्यत्वं कारणत्वञ्च; तथापि विनष्टा104

तुलना–किञ्चान्यत् नष्टाद्वा पूर्वक्षणादुत्तरस्य क्षणस्य उदय स्यात्,
अनष्टात्, नश्यमानाद्वा इत्यादि । माध्यमिक बृ॰ पृ॰ २८२ । तत्त्व स॰ श्लो॰ ४८८–४८९ ।
न विनष्टं कारणमसत्त्वाच्चिरतरातीतवत् अष्टश॰ अष्टसह॰ पृ॰ १८२ । क्षणिकं वस्तु विनष्टं सत्
कार्यमुत्पादयति, अविनष्टम्, उभयरूपम्, अनुभयरूपं वा ? प्रमेयक॰ पृ॰ १४७ पू॰ । सन्मति॰ टी॰
पृ॰ ३१८ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ७७७ ।

त्कारणात् कार्यमुत्पद्येत, अविनष्टात्, विनश्यदवस्थाद्वा ? न तावद्विनष्टात्; स्वरूपेणासतः
सकलशक्तिविकलस्य त¹⁰⁵

कार्यं प्रति ।

त्प्रति कारण¹⁰⁶

–णतानु– भा॰ ।

त्वानुपपत्तेः । यत् स्वरूपेणासत् न ततः किञ्चित् प्रभवति
यथा वन्ध्यास्तनन्धयात् पुत्रः, स्वरूपेणासच्च परमते कारणमिति । विनष्टम् कार्यं करोति
इति किमपि महाद्भुतम् ! न हि मृताच्छिखिनः केकायितसम्भवः । कथं वाऽ¹⁰⁷

असद्रूपात् ।

तो जायमानं
कार्य सहेतुकं स्यात् ? अथाविनष्टात्तत तदुत्पद्यते; तर्हि दत्तो जलाञ्जलिः क्षणक्षयाय भावा
नामनेकक्षणस्थायित्वप्रसिद्धेः, ते हि प्रथममुत्पद्य कार्यकरणाय व्याप्रियन्ते तदनन्तरं कार्य
माविर्भावयन्तीति । अथोत्प¹⁰⁸

तुलना–
सत्येव कारणे यदि कार्य त्रैलोक्यमेकक्षणवर्त्ति स्यात्, कारणक्षणकाले एव सर्वस्य उत्तरोत्तरक्षणसन्तानस्य
भावात् तत सन्तानाऽभावात् । अष्टसह॰ पृ॰ १८७ ।

त्तिसमय एवैते कार्यमाविर्भावयन्ति, तन्न; सकलसन्तानोच्छेदप्रसक्तेः
तदुत्पाद्यकार्यस्यापि तदैव स्वकार्योत्पादकत्वप्रसङ्गात् ।

अथ विनश्यदवस्थात् कारणात् कार्यमुत्पद्यते; न; एकान्तवादिनो विनश्यदवस्थाया एवा
नुपपत्तेः । एकदैकस्य हि वस्तुनः केनचिद्रूपेण विनाशः केनचिच्चावस्थानं विनश्यदवस्थोच्यते,
सा च अनेकान्तस्वभावत्वाद् एकान्ते कथं घ¹⁰⁹

घटते भा॰ ।

टेत ? किञ्च, असौ विनश्यदवस्था सती, असती
वा ? यदि सती; तदा तयापि क्षणिक¹¹⁰

क्षणिकत्व स्व-
भा॰ ।

स्वभावया भवितव्यम् इति कोऽस्या111

अवस्थायाः ।

स्त¹¹²

अवस्थावतः ।

द्वतो विशेषः ?
अथ असती; कथं तया क्रोडीकृतस्य जनकत्वम् ? यदसद्रूपेण क्रोडीकृतं न तत् कस्यचिज्जनकम्
यथा गगनाम्भोजम्, असद्रूप¹¹³

असद्रूपतया ब॰ ।

या विनश्यदवस्थया क्रोडीकृतं च भवन्मते कारणत्वेनाभिमतं
वस्त्विति ।

किञ्च, अयं कार्यकारणभावसम्बन्धः काल्पनिकः, वास्तवो वा ? काल्पनिकत्वे कर्मफल
सम्बन्धोऽपि तादृश एव स्यात्, लौकायतिकत्वप्रसङ्गश्च पूर्वभवान्त्यचित्तक्षणस्य ऐहिकाद्यचित्त
क्षणेन सह वास्तवसम्बन्धाभावात् । अथ वास्तवः; तन्न; एकान्तभिन्नानां क्षणिकार्थानां
वास्तव¹¹⁴

कार्यकारणभाव ।

तत्सम्बन्धानुपपत्तेः । अथ कार्यस्य भवनं कारणस्य भवनम् इत्येतावानेव अत्र
कार्यकारणभावः; ननु यत् कार्यस्य भवनं तत् कार्यनिष्ठमेव, यच्च कारणस्य भवनं तत्
तन्निष्ठमेव इति 115

कार्य
कारणयो ।

नानयोः कश्चित् सम्बन्धः, अन्यथा घटस्य भवनं पटस्य भवनम् इत्ययमपि
कार्यकारणभावः स्यात्, ततश्च नियतकार्यार्थिना यत्किञ्चित् कारणमुपादीयेत्116

–दीयते ब॰, भा॰ ।

। अथ
[p. 11 ] यत्स्वरूपमात्रे व्यावर्तमाने यस्य व्यावृत्तिः स तस्मिन् स¹¹⁷

सति भवति इत्य– आ॰, ब॰, ज॰ ।

ति भवति असति च न भवति
इत्यन्वयव्यतिरेक¹¹⁸

–रेकस्तत्– भां॰ ।

तः तत्कार्यम्; तन्न; क्षणक्षयैकान्ते अन्वयव्यतिरेकाऽसि119

तुलना–तदन्वयव्यतिरेकानु
विधानादुत्तरं तत्कार्यम् इति चेन्न; तस्य असिद्धेः । अष्टसह॰ पृ॰ १८२ ।

द्धेः, कारणाभावे
एव कार्यस्य सदा संभवात् । स्वकाले सति समर्थे कारणे अनन्तरं कार्यमुत्पद्यते नासति
इत्यन्वयव्यतिरेकसंभवः अ¹²⁰

नित्येऽपि ।

किञ्चित्करेप्यविशिष्टः, यथैव हि कार्यं विवक्षितक्षणेन समनन्त
रभाविना121

–भाविना
विर्भ– भां॰ ।

विना नाविर्भवति एवं पूर्वोत्तरसमानसमयैर्नानाविधैः क्षणान्तरैरपि । नियतका
ले हि122

हि भवन्तावेतावश्यं आ॰, ब॰, ज॰ ।

भवता भावेन अवश्यं कुतश्चित् पूर्वकालभाविना कुतश्चिदुत्तरकालभाविना केनचित्स
मानसमयभाविना भवितव्यम् । न च ते पूर्वोत्तरसमानसमयवर्तिनः सन्तानान्तरक्षणाः तस्य
कारणम् अकिञ्चित्करत्वात्, एवं विवक्षितोपि क्षणोऽकिञ्चित्करत्वात् पूर्वकालवर्त्यपि न तस्य
कारणं स्यात् ।

किञ्च, उपादान–सहकारिभावेन कारणं कार्यमाविर्भावयते, न च क्षणिकैकान्ते तद्भा123

उपादान–सहकारिभावः ।

वो
घटते । तत्र हि उपादानत्वं पूर्वकालभावित्वम्, स्वसदृशसमानदेशकार्यारम्भकत्वं वा ?
प्रथमपक्षोऽयुक्तः; सन्तानान्तरक्षणैः व्यभिचारात् । द्वितीयपक्षोऽप्यनुपपन्नः; सौगतैः
देश-सादृश्ययोरनभ्युपगमात्, अभ्युपगमे वा अत्यन्तविलक्षणक्षणिक¹²⁴

–क्षणिक
क्षणवाद– ज॰, भां॰ ।

वादविरोधः । नीलादि
ज्ञानस्य¹²⁵

–स्य च पी– आ॰, ब॰, ज॰ । तुलना–तद्भावेऽपि न ज्ञायते किं कस्य तत्र
उपादानम् इति ? रूपज्ञानं रूपज्ञानस्य एवमन्यत्रापि योज्यम् इतिचेत्; आद्यं सौगतं ज्ञानम् अनुपादानं
प्रसक्तं पूर्वं तथाविधस्य तदुपादानस्य अभावात्, अन्यथा कुतः सोपायं सुगतत्वम् । सिद्धि वि॰ टी॰
पृ॰ १९७ पू॰ ।

पीतादिज्ञानं प्रति अयोगिचित्तस्य योगिचित्तं प्रति उपादानत्वाभावः स्यात् अत्यन्त
वैसादृश्यात् । तदेवं क्षणिकैकान्ते126

तुलना–कथञ्च निरन्वयविनाशे कारणस्य उपादानसहकारित्वस्य व्यवस्था ?
प्रमेयक॰ पृ॰ १४७ पू॰ ।

उपादानकारणस्याऽव्यवस्थितेः सहकारिकार¹²⁷

तुलना–तदा प्रवृत्तिविज्ञानानाम् उपादानताविरहे निमित्तत्ताऽपि न स्यात्
उपादानताव्याप्तत्वान्निमित्तताया । वैशे॰ उप॰ पृ॰ १४५ ।

णस्याप्य
प्यव्यवस्थितिः स्यात् 128

उपादानव्यवस्थितिमूलत्त्वात् सहका
रिव्यवस्थितेः ।

तन्मूलत्वात्तस्याः । अ¹²⁹

तुलना–एकद्रव्यस्वभावत्वात् कथञ्चित्पूर्वपर्ययः । उपादानम् उपादेयश्चोत्तरो नि
यमात्तत ॥ १८२ ॥ तत्त्वार्थ श्लो॰ पृ॰ ३८ । तदुक्तम्–त्यक्ताऽत्यक्तात्मरूपं यत् पूर्वाऽपूर्वेण वर्तते ।
कालत्रयेऽपि तद्द्रव्यमुपादानमिति स्मृतम् ॥ यत् स्वरूपं त्यजत्येव यन्न त्यजति सर्वथा । तन्नोपादानम
र्थस्य क्षणिकं शाश्वतं यथा ॥ अष्ट सह॰ पृ॰ २१० । पूर्वाकारपरित्यागाऽजहद्वृत्तोत्तराकारान्वयप्रत्य
यविषयस्य उपादानत्वप्रतीते । अष्ट सह॰ पृ॰ ६५ ।

तः कथञ्चिदन्वयिन्येवाऽर्थे कार्यकारणभावः
उपादानत्वञ्चोपपन्नम्, तत्रैव अन्वयव्यतिरेकयोः तन्निबन्धनयोः पूर्वाकारपरित्यागाऽजहद्वृत्तो130

–त्तोत्तरोपा– आ॰, ब॰, ज॰ ।

[p. 12 ] त्तराकारोपादानस्य च उपादान¹³¹

–नस्य ल– भा॰ ।

लक्षणस्य संभवात् । अतः पूर्वोत्तरचित्तविशेषाणां कार्यकारण
भावमिच्छता एकप्रमातृसमन्वयोऽभ्युपगन्तव्यः ।

कार्यकारणभाववत् तदधि132

–दभि ग– आ॰, ब॰, ज॰ ।

गमोप्येकप्रमातृव्यतिरेकेण अनुपपन्नः । प्रत्य¹³³

तदुत्पत्तिविनिश्चयोऽपि कार्यहेतु
पञ्च प्रत्यक्षोपलम्भाऽनुपलम्भसाधन–कार्यस्य उत्पत्ते प्रागनुपलम्भ, कारणोपलम्भे सत्युपलम्भ, उपल
ब्धस्य पश्चात् कारणाऽनुपलम्भादनुपलम्भ इति कार्यस्य द्वौ अनुपलम्भौ एक उपलम्भ कारणस्य च
उपलम्भाऽनुपलम्भौ इति । एवम् उपलम्भाऽनुपलम्भै पञ्चभि सत्येव अग्नौ धूमस्य भाव असति
अभावो निश्चीयते । प्रश॰ कन्दली पृ॰ २०६ । सर्वद॰ स॰ पृ॰ १७ ।

क्षानुपलम्भपञ्च¹³⁴

–ञ्च सा– भा॰ ।

कसाधनो हि कार्यकारणभावो बौद्धैरिष्टः, प्रथमं हि कार्यकारणयोरनुपलम्भः शुद्धभूतलोप
लम्भलक्षणः, तदुत्तरकालं वह्ने उपलम्भ तदनन्तरञ्च धूमस्य, तदुत्तरकालं वह्नेरनुप
लम्भे धूमस्या135

–स्याप्युप– आ॰, ब॰, ज॰ ।

प्यनुपलम्भ, तदित्थमनुपलम्भत्रयेण उपलम्भद्वयेन च वह्नि136

–ह्नेः धू– आ॰, ब॰, ज॰ ।

धूमयोः तद्भावो137

कार्यकारणभाव ।

गृह्यते । उपलम्भत्रयेण अनुपलम्भद्वयेन वा, प्रथमतो हि वह्निधूमयोरुपलम्भः, तदुत्तरकालं
वह्नेरनुपलम्भः तदनन्तरञ्च धूमस्य, पुनर्वह्नेरुपलम्भे धूमस्याप्युपलम्भ इति, तान्येतानि प्रत्यक्षानु
पलम्भपञ्चकेन पञ्चवस्तूनि एकसंवित्परामर्शविषयताम् एकप्रमात्रैवानीयन्ते । ता138

तत्काल–
भा॰ ।

वत्कालव्याप्य
शेषसंवेदनानवच्छिन्नान्वयिस्वसंवेदनावभास एव च एकप्रमा139

–मात्राव– प॰ ।

त्रवभासः । न हि क्रमेण प्रति
क्षणमुत्पद्यापगच्छतां परस्परविषयवार्तानभिज्ञानानाम् भिज्ञानाम् एवंविधपरामर्शात्मको
व्यापारो घटते । विकल्पस्यापि निर्विकल्पकविषय एव व्यापारादसौ140

एवंविधपरामर्शात्मको व्यापार ।

न युक्तः; य एव हि
नीलाद्यर्थो निर्विकल्पकेन गृहीतः तत्रैव तदनुसारी विकल्पः प्रवर्तते नाधिकविषये, अगृहीत
ग्राहित्वेन प्रमाणान्तरत्वप्रसङ्गात् ।

अस्तु वा अस्य¹⁴¹

विकल्पस्य ।

तद्व्या142

परामर्शात्मको
व्यापार । तदव्या– आ॰, ब॰, ज॰ ।

पार; तथाप्यसौ क्षणिकः, अक्षणिको वा ? अक्षणिकत्वे नाममात्रभेदः
स्यात् आत्मा विकल्प इति च । क्षणिकत्वेऽपि निर्विकल्पान्न विशेषः, तथाचैकस्य कार्यकारण
ताप्रतिपत्तिर्न स्यात् प्रतिक्षणं भेदात्, यस्य हि कारणप्रत्यक्षता न तस्य कार्यप्रत्यक्षता ।
अस्तु वैकस्य उभयप्रत्यक्षता; तथापि यस्य कारणप्रत्यक्षतायां कार्यप्रत्यक्षता सोऽन्यः, यस्य
च कारणानुपलम्भे कार्यानुपलम्भः सोऽन्यः इति विभिन्नप्रमातृप्रत्यक्षानुपलम्भवत् एकप्रमातृ
प्रत्यक्षानुपलम्भयोरप्यत्यन्तभेदात् कथं त¹⁴³

प्रत्यक्षानुपलम्भत ।

तस्तदवगमः स्यात् ? तथाहि–यौ परस्परतोऽत्यन्त
विभिन्नौ प्रत्यक्षानुप¹⁴⁴

–लम्भौ क– आ॰, ब॰, ज॰ ।

लम्भौ न तौ कस्यचित् कार्यकारणभावमवगच्छतः यथा देवदत्त-यज्ञदत्त
प्रत्यक्षानुपलम्भौ, परस्परतोऽत्यन्तविभिन्नौ145

–नौ भ– ज॰ ।

च भ¹⁴⁶

सौगतै ।

वद्भिरभ्युपगम्येते कार्यकारण¹⁴⁷

–कारणयोः प्र– भा॰ ।

क्षणयो प्रत्यक्षा
[p. 13 ] नुपलम्भौ इति । त¹⁴⁸

–भिन्नैक प्र– आ॰, ब॰, ज॰ ।

न्नैकप्रमात्रनभ्युपगमे कार्यकारणभावः तत्प्रतिपत्तिर्वा घटते, तत्कथं तेषां149

पूर्वोत्तरक्षणानाम् ।

तद्भाव¹⁵⁰

कार्यकारणभावप्रबन्धेन ।

प्रबन्धेन¹⁵¹

–प्रबन्ध
नेन ब॰ ।

प्रवृत्तिः स्यात् ?

किञ्च, क्षणिकत्वे सिद्धे तेषां कार्यकारणभावप्रबन्धेन प्रवृत्तिर्युक्ता, न¹⁵²

न च तत्– भां॰ ।

तु तत्सिद्धं त¹⁵³

क्षणिकत्वप्रसाधक ।

त्प्रसाध
कप्रमाणाऽभावात्, तदभावश्च अक्षणिकत्वसिद्धौ प्रसाधयिष्यते । किञ्च, अर्थानां क्षणिकत्व
मिच्छतापि प्रमातुरेकत्वमवश्य¹⁵⁴

–श्याभ्यु– आ॰, ब॰, ज॰ ।

मभ्युपगन्तव्यम्, तदभावे पूर्वोत्तरक्षणविवेकलक्षणक्षणिकत्वस्य
प्रतिपत्त्यनुपपत्तेः । पूर्वाकारदर्शनं ह्यन्यस्य ज्ञानस्य संवृत्तम् उत्तराकारदर्शनं चान्यस्य,
अतश्चोत्तरज्ञानं स्वविषयपरिच्छेदमात्रोपक्षीणशक्ति155

–कं पू– आ॰, ब॰, ज॰ ।

कं न पूर्वज्ञानगृहीतविषयाकारात् विलक्षणोऽ
यम् इति परामृष्टुं क्षमं सर्वथा तद्विषयवार्तानभिज्ञत्वात् । यत् सर्वथा यद्विषयवार्तानभिज्ञं
न तत् तद्विषया156

–षयः स्व– आ॰, ब॰, ज॰ ।

त् स्वविषयस्य वैलक्षण्यपरामर्शे समर्थम् यथा 157

मित्रज्ञानं चैत्रज्ञान– भा॰ ।

चैत्रज्ञानं मित्रज्ञानविषयात्,
सर्वथा पूर्वज्ञानविषयानभिज्ञञ्च उत्तरज्ञानमिति । न खलु चैत्रेण अन्याकारेऽर्थे दृष्टे तदनन्तरं
मित्रस्य अन्याकारार्थदर्शने सति विलक्षणोऽयम् इति प्रत्यवमर्शो दृष्टः ।

158

पृ॰ ६ प॰
१४ ।

यच्चान्यदुक्तम्–पूर्वोत्तरक्षणाः प्रतिक्षणविशरारवः इत्यादि; तदप्यसुन्दरम्; पूर्वोत्तर
क्षणयोः वर्तमानक्षणकालेऽसत्त्वेन अस्य¹⁵⁹

वर्तमानक्षणस्य ।

160

पूर्वोत्तरक्षणाभ्याम् ।

ताभ्यामसम्बद्धस्य 161

संज्ञान– आ॰, ब॰, ज॰ ।

सन्तानत्वानुपपत्ते, सतामेव हि
अन्योन्यसम्बन्धाद्धानां लोके सन्ततिः प्रसिद्धा पक्षिवत् । अथ वर्तमानक्षणोऽतीतानागतक्षणापेक्षः
सन्तानः स्यात्; नन्वनयोः162

अतीतानाग
तक्षणयो ।

विनष्टानुत्पन्नत्वेन व्योमोत्पलप्रख्ययोः कापेक्षा नाम ? अन्यथा
शशशृङ्ग-वन्ध्यास्तनन्धयापेक्षयापि वर्तमानक्षणस्य एकसन्तानता स्यात् । 163

तत्रै– आ॰, ब॰, ज॰ ।

अत्रैवार्थे प्रयोग
द्वयम्164

एतत्प्रयोगद्वयं स्याद्वादरत्नाकरस्य १०८७ पृष्ठेऽपि ।

–बौद्धाभिमतो वर्तमानज्ञानक्षणः 165

उत्पाद्य उत्तरक्षण, उत्पादक पूर्वक्षण ।

तदुत्पाद्योत्पादकाभिमतज्ञानक्षणान्तरेण एकसन्ता166

–सन्तानकः– भा॰ ।

निको न भवति, सत्त्वात्, अनभिमतज्ञानक्षणवत् । तथा, विवादापन्नानामतीताऽनागतवर्त
मानज्ञानक्षणानां नैकः सन्तानः सदसद्रूपत्वात्, वन्ध्या-तत्पुत्रक्षणवत् ।

यदप्युक्तम्167

पृ॰ ६ पं॰ १४ ।

–अपरामृष्टभेदाः इति; तदप्ययुक्तम्; 168

तुलना–यस्मादभेदपरामर्श प्राचीनोत्तरक्षणानाम् ज्ञानान्तरात्, स्वतो वा ? यदि ज्ञानान्तरात्;
विमस्मदादिसम्बन्धिनो योगिसम्बन्धिनो वा ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १०८८ ।

यतोऽभेदपरामर्शस्तेषां 169

तेषां ज्ञानान्तरात्कि
मस्म– आ॰, ब॰, ज॰ ।

ज्ञानान्तरात्,
स्वतो वा ? यदि ज्ञानान्तरात्; किमस्मदादिसम्बन्धिनः, योगिसम्बन्धिनो वा ? तत्राद्यपक्षोऽनु
पपन्नः; अस्मदादेरतीतादिक्षणगोचरस्य ज्ञानस्याऽसंभवात् स्वहेतुक्षणमात्रविषयतया तस्य
सौगतैरभ्युपगमात् । द्वितीयपक्षोप्यसम्भाव्यः; योगिज्ञानस्य विधूतकल्पनाजालतयाऽभेदपराम¹⁷⁰

–मर्शहे– आ॰, ब॰, ज॰ ।

[p. 14 ] र्शाऽहेतुत्वात् । अथ स्वत एव; तन्न; अतीताऽनागतक्षणयोरसत्त्वेन अभेदपरामर्शहेतुत्वानुपपत्तेः ।
यदसत् न तदभेदपराम¹⁷¹

–मर्शाहे– आ॰, ब॰, ज॰ ।

र्शहेतु यथा वन्ध्यास्तनन्धयः, असन्तौ च अतीताऽनागतौ ज्ञानक्षणाविति ।
वर्तमानज्ञानक्षणस्यापि अतीताऽनागतज्ञानक्षणाभ्यां सह नाऽभेदपरामर्शहेतुत्वं तत्कालेऽसत्त्वात् ।
यद्यत्काले असत् न तस्य तेन सह एकसन्तानहेतुरभेदपरामर्शः यथा172

यथा रावणशङ्खचक्रवर्त्तिभ्या सह इति स्या॰ रत्ना॰
पृ॰ १०८८ ।

रावण-शङ्ग्रचक्रवर्त्त्यादिना,
अतीतानागतक्षणकाले असंश्च वर्तमानक्षण इति । ततः प्रतिक्षणविशरारुक्षणानामुक्तप्रकारेण
कार्यकारणभावस्य अभेदपराम¹⁷³

–मर्शानु– भा॰ ।

र्शस्य चानुपपत्तेः कथं यथोक्तलक्षणः सन्तानो व्यवतिष्ठेत ?

अस्तु वा; तथाप्य¹⁷⁴

सन्तान ।

सौ स¹⁷⁵

सत् स्यादसद् वा आ॰, ब॰, ज॰ ।

न् स्यात्, असन् वा ? यदि सन्; तदाऽसौ अनित्यः, नित्यो
वा ? प्रथमपक्षे सन्तानिभ्योऽस्याऽविशेषात् कथं कर्मफलसम्बन्धव्यवस्थाहेतुत्वं यतः कृत
नाशाकृताभ्यागमदोपोपनिपातो न स्यात् ? द्वितीयप¹⁷⁶

तुलना–अथ द्रव्यसत्त्वमस्यावसीयते, संज्ञाभेदमात्रम् आत्मा सन्तान इति नार्थविप्रतिपत्ति
राज बा॰ पृ॰ ८५ । सन्तानस्याप्यवस्तुत्वात् अन्यथात्मा तथोच्यताम् ॥ ८३ ॥ तत्त्वा॰
श्लो॰ पृ॰ २३ ।

क्षे तु ना177

नास्ति वि– आ॰, ब॰, ज॰ ।

न्नि विवादो नार्थे, आत्मन एव
सन्तानः इति नामान्तरकरणात् । अथ अस¹⁷⁸

असत् आ॰, ब॰, ज॰ ।

न्; कथं तद्व्य¹⁷⁹

कर्मफलसम्बन्धव्य
वस्था ।

वस्थाहेतुः ? यदसत् न तत् कस्य
चिद् व्यवस्थाहेतुः यथा खरविषाणम्, असंश्च भवन्मते सन्तान इति ।

यदप्युक्तम्180

पृ॰ ७ पं॰ ५ ।

–भेदाभेदादिविकल्पैरवक्तव्य एव सन्तानोऽवस्तुत्वात् इत्यादि; तदप्य
युक्तम्; अ¹⁸¹

तुलना–अवस्तुनो वस्तुव्यवस्थाहेतुत्वानुपपत्ते । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १०८९ ।

वस्तुनो वस्तुव्यवस्थाहेतुत्वाऽसंभवात् । तथाहि–सन्तान कर्मफलसम्बन्धादिव्य¹⁸²

–धादि हे– भा॰ ।

व
स्थाहेतुर्न भवति अवस्तुत्वात् आकाशकुशेशयवत् । तद्व्यवस्थाहेतुत्वे183

–हेतुः वा– आ॰, ब॰, ज॰ ।

वा अवस्तुत्वविरोधः । यद्
वस्तुव्यवस्थाहेतु न तदवस्तु यथा प्रत्यक्षादि, कर्मादिवस्तुव्यवस्थाहेतुश्च भवद्भिः परिकल्पि184

परिकल्प्यते भा॰, ज॰ ।

तः
सन्तान इति । वस्तुत्वे चास्य¹⁸⁵

सन्तानस्य
भिन्नाभिन्ननित्यानित्यादिविकल्पै प्रत्यवस्थिति इतरग्रन्थेष्वपि दृश्यते । तथाहि–व्यतिरिक्तो हि सन्तानो
यदि नाभ्युपगम्यते । सन्तानिनामनित्यत्वात् कर्त्ता कश्चिन्न लभ्यते ॥ ३७ ॥ सन्तानानन्यताया तु वाचोयुक्त्यन्त
रेण ते । तत्र चोक्तं नचाऽवस्तु सन्तान कर्त्तृता व्रजेत् ॥ ३९ ॥ सन्तानक्षणिकत्वे च तदेवाऽक्षणिकस्त्वथ ।
सिद्धान्तहानिरेवञ्च सोऽपि द्रव्यान्तरं भवेत् ॥ ४० ॥ एका चाऽव्यतिरिक्ता च सन्तानिभ्योऽथ सन्तति ।
भेदाऽभेदौ प्रसक्तव्यौ ग्राह्यग्राहकयोर्यथा ॥ ४१ ॥ मीमांसा श्लो॰ पृ॰ ६९७ । सन्तानिभ्यश्च सन्ता
नोऽभिन्नो भिन्नोऽथवा द्विधा ॥ ६३३ ॥ अभेदेऽनित्यनासक्ति स्थास्नुर्भेदे प्रसज्यते । कार्यकारणभावश्च
न च व स्यादभीप्सित ॥ ६३४ ॥ भिन्नाऽभिन्नत्वपक्षोऽपि विरोधान्न च युज्यते । स्वसिद्धान्तस्य च
ध्वस्तिर्न च संगच्छते जनि ॥ ६३५ ॥ सन्तानिनां स्वसन्तानाद्भिन्नाऽभिन्नत्वकल्पने । वाच्या दोषा यथा
योगं सन्तानार्थानुरोधत ॥ ६३६ ॥ अवाच्यमितिपक्षश्चेन्मैवं तस्याप्यसभवात् । अन्याऽनन्योभयात्म
[p. n15 ]त्वकल्पने ह्यसदेव तत् ॥ ६३७ ॥ वृहदा॰ वार्ति॰ पृ॰ १४८९ । अथ सन्तानमाश्रित्य क्रियते तत्सम
र्थनम् । न तस्य भिन्नाऽभिन्नत्वविकल्पाऽनुपपत्तित ॥ अभेदपक्षे क्षणवत् व्यवहारो न सिद्ध्यति । व्यति
रेके तु चिन्त्योऽसौ वास्तवोऽवास्तवोऽपि वा ॥ अवास्तवत्वे पूर्वोक्त कार्य विघटते पुन । वास्तवत्वे स्थि
रो वा स्यात् क्षणिको वेति चिन्त्यताम् ॥ सन्तानिनिर्विशेष स्यात् सन्तान क्षणभङ्गुरः । न सिद्ध्येत् पुन
रष्येष व्यवहार पुरोदित ॥ अथापि नित्यं परमार्थसन्तं सन्ताननामानमुपौषे भावम् । उत्तिष्ठ भिक्षो फलि
ता तवाशा सोऽयं समाप्त क्षणभङ्गवादः ॥ न्याय मं॰ पृ॰ ४६४ ।

सन्तानिभ्यो भेद, अभेदो वा स्यात् ? अभेदे प्रतिक्षणं तेनापि
[p. 15 ] तद्व¹⁸⁶

सन्तानिक्षणवत् ।

त् विनष्टव्यं ततोऽभिन्नत्वात् तत्स्वरूपवत्, सन्तानिव¹⁸⁷

–वत्तावद्धा सन्ता– भा॰ ।

द्वा सन्तानस्य भेदप्रसङ्गश्च तत¹⁸⁸

ततोऽभिन्नत्वादेव ।

एव
तद्वत् । भेदे नित्यः, अनित्यो वा स्यात् ? नित्यत्वे स एव नाममात्रभेदः, सत्त्वादेर्नश्वरत्वे
साध्या189

–ध्य अनै– भा॰ ।

ध्येऽनैकान्तिकत्वञ्च । अनित्यत्वे तु सन्तानिवद् भेदात् कथं क¹⁹⁰

कर्मफलसम्बन्धादि ।

र्मादिप्रतिनियम
निबन्धनत्वम् ? कथं वा रूपा191

रूपस्कन्ध– ब॰ । रूपवेदनासज्ञासंस्कारविज्ञानरूपा पञ्च स्कन्धाः ।

दिस्कन्धपञ्चकव्यवस्था सन्तानलक्षणस्य षष्ठस्कन्धस्य प्रसङ्गात् ?

किञ्च, अस्य त¹⁹²

भेदाऽ
भेदादिविकल्पै ।

द्विकल्पैरवक्तव्य¹⁹³

–त्वसमत्वात्– आ॰, ब॰, ज॰ । अशक्यत्वादवाच्यं किमभावात् किमबोधतः
॥ ५० ॥ आप्तमी॰ ।

त्वमसत्त्वात्, वक्तुरशक्तेः, अज्ञानाद्वा ? तत्राद्यवि
कल्पोऽयुक्तः; सन्तानस्याऽसत्त्वे कर्मादिव्यवस्थाहेतुत्वाभावप्रतिपादनात् । अस्तु वाऽसत्त्वम्;
तथापि असद्रूपस्य¹⁹⁴

–स्यास– आ॰, ब॰, ज॰ ।

सद्रूपाद् भेदोपपत्तेः भेदेन वक्तुं शक्तेश्च कथमसौ 195

असद्रूपाऽपि ।

तद्रूपोऽप्यवक्तव्यः स्यात् ?
असद्रूपोह्यर्थ सद्रूपतया वक्तुमशक्यो न पुनरसद्रूपतयापि । द्वितीयविकल्पोऽप्यसाम्प्रतः;
सुगतस्याऽचिन्त्यशक्तिसद्भावाभ्युपगमात् । तृतीयविकल्पोऽप्यनुपपन्नः; तस्याऽसर्वज्ञत्वप्रस
ङ्गात् । 196

पृ॰ ७ पं॰ ५ ।

यच्चोक्तम्–संवृतिः सन्तानः इति; तदतीवाऽसङ्ग¹⁹⁷

ङ्गतिः सं– आ॰, ब॰, ज॰ ।

तम्; 198

संवृतेस्तृषा– आ॰, ब॰, ज॰ । तु॰–अन्येष्वनन्यशब्दोऽयं सवृतिर्न मृषा कथम् । मुख्यार्थ
संवृतिर्न स्याद्विना मुख्यान्न संवृति ॥ ४४ ॥ आप्तमी॰ । न सवृति साऽपि मृषास्वभावामुख्यादृते
गौणविधिर्न दृष्टा युक्तनु॰ पृ॰ ४१ । सत्यं चेत् सवृति केय मृषा चेत् सत्यता कथम् ॥ ६ ॥ मी॰
श्लो॰ पृ॰ २१८ ।

संवृतेर्मृषारूपतया दृष्टाऽदृष्ट
प्रयोजनप्रसाधकत्वानुपपत्तेः । किञ्च, 199

तुलना–अपि च सवृति कल्पना उच्यते, सा च असति मुख्ये न सभवति
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १०९० । संव्रियते आव्रियते यथाभूतपरिज्ञानं स्वभावावरणाद् आवृतप्रकाशनाच्च ?
अनया इति संवृति । अविद्या मोहो विपर्यास इति पर्याया । बोधिचर्या॰ पं॰ पृ॰ ३५२ ।

संवृतिः कल्पनोच्यते; सा च असति मुख्ये न प्रवर्तते ।

अन्य²⁰⁰

उद्धृ
तञ्चैतत् स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १०९० ।

त्र प्रसिद्धस्य धर्मस्यान्यत्राध्यारोपः कल्पना इत्यभिधानात् ।
न च मुख्यरूपतयान्वितं रूपं भव²⁰¹

भवतः भा॰ ।

तां क्वापि प्रसिद्धं यत् पूर्वोत्तरक्षणेषु कार्यकारणभावप्रबन्धेन
प्रवर्त्तमानेषु कल्प्येत । अतः संवृतिरूपसन्तानाऽन्यथाऽनुपपत्त्याप्येकप्रमातृसद्भावोऽवसीयते ।

[p. 16 ]

प्रत्यभि202

भारतीयदर्शनेषु सर्वत्रैव प्रत्यभिज्ञानादेव आत्मनित्यत्वसिद्धि दृश्यते । तथाहि–दर्शन-स्पर्शना
भ्यामेकार्थग्रह्णात् । ३ । १ । १ । न्यायसू॰ । यमहमद्राक्ष चक्षुषा त स्पर्शनेनापि स्पृशामि इति, यं
चास्पार्क्ष स्पर्शनेन तं चक्षुषा पश्यामि इति । एकविषयौ चेमौ प्रत्ययो एककर्त्तृकौ प्रतिसन्धीयेते न्याय भा॰
पृ॰ २१८ । नहि भवति यद्रूपमद्राक्षं सोऽय स्पर्श इति, नापि भवति यत् स्पर्शमस्पार्क्ष तद्रूपं
पश्यामि इति । नापि देवदत्तदृष्टे यज्ञदत्तप्रतिसन्धान दृष्टम्, नहि भवति देवदत्ता यमाद्राक्षीत् यज्ञदत्तः
तमद्राक्षम् इति । किं कारणम् ? बुद्धिभेदाना प्रतिनियतविषयत्वात् इति । प्रतिनियतविषया इतरेतरव्यावृ
त्तिरूपा नैरात्म्यवादिनो न भवन्ति इति न युक्त प्रतिसन्धानम्, तस्मात् य प्रतिसन्धाता स आत्मा इति ।
न्याय बा॰ पृ॰ ६४ । स्मरणप्रत्यभिज्ञाने प्रत्युत स्थैर्यसाधके । एवञ्च वञ्चनामात्रम् आशुनाशित्वदेशना ।
इत्यादि, न्यायम॰ पृ॰ ४४४ । अनुस्मृतेश्च ब्रह्म सू॰ २ । २ । २५ । कथ हि अहमदोऽद्राक्षम्
इदं पश्यामि इति च पूर्वोत्तरदर्शिन्येकस्मिन्नसति प्रत्यय स्यात् । अपि च दर्शनस्मरणयो कर्त्तर्येकस्मिन्
प्रत्यक्ष प्रत्यभिज्ञाप्रत्यय सर्वस्य लोकस्य प्रसिद्ध अहमदोऽद्राक्षमिद पश्यामि । यदि हितयोर्भिन्न कर्ता
स्यात् ततोऽह स्मरामि अद्राक्षीदन्य इति प्रतीयात्, नत्वेव प्रत्येति कश्चित् तथा अनन्तरामनन्तराम्
आत्मन एव प्रतिपत्तिं प्रत्यभिजानन् एककर्तृकामोत्तमादुच्छ्वासाद् अतीताश्च प्रतिपत्तीराजन्मनः आत्मैक
कर्त्तृका प्रतिसन्दधानः कथ क्षणभङ्गवादी वैनाशिको नाऽपत्रपेत् ? ब्रह्म॰ सू॰ शा॰ भा॰ । प्रत्यभिज्ञा
यते कर्त्ता यः पूर्वापरकालयो । तस्य स्थान्नो स्फुटो भेदो विज्ञानात् क्षणभङ्गुरात् ॥ विषयप्रत्यभिज्ञानानुपत्ते
र्ज्ञातुरेकत्त्वकल्पनाया स्यादप्येतदुत्तरम् सन्तानैकत्वादेव उपपद्यते इति । यदा तु ज्ञातैवैक पूर्वापर
कालयो प्रत्यभिज्ञायते योऽह पूर्वमद्राक्ष स एवाऽहमनुपश्यामि इति तदा प्रत्यभिज्ञयैव ज्ञातुरेकत्वावग
मात्, विज्ञानस्य च क्षणिकत्वात् ततोऽन्यो ज्ञाता सिद्धो भवतीति । शास्त्रदी॰ पृ॰ ४७५ । प्रत्यभिज्ञानं
तु भिन्नकर्त्तृकेभ्यो व्यावर्त्तमानमेककर्त्तृकताया पर्य्यवस्यति । वैशे॰ उप॰ पृ॰ ९९ । क्षणिकै
कान्तपक्षेऽपि प्रेत्यभावाद्यसभव । प्रत्यभिज्ञाद्यभावान्न कार्यारम्भः कुतः फलम् ॥ ४१ ॥ आप्तमी॰ ।

ज्ञानान्यथानुपपत्तेश्च; नहि यमहमद्राक्षमेतर्हि तमेव स्पृशामि इति एकानुस
न्धातृव्यतिरेकेणैवंविधमनुसन्धानं संभवति, प्रतिक्षणमाविर्भवतामपरापरज्ञानानां परस्परस्वरू
पाऽनभिज्ञतया अन्योन्य²⁰³

–न्य प्र– भां॰ ।

प्रत्यवमर्शाऽसामर्थ्यात् । यत् परस्परस्वरूपानभि204

–भिज्ञानं त– आ॰, ब॰, ज॰ ।

ज्ञं न तद् अन्यो
न्यप्रत्यवमर्शसमर्थम् यथा देवदत्त-यज्ञदत्तविज्ञानम्, परस्पर²⁰⁵

–स्पररूपा– भा॰ ।

स्वरूपानभिज्ञं च उक्तप्रका206

–र रूप– ज॰, भां॰ ।

रं
रूपस्पर्शादिज्ञानमिति । अथ एकमेवोभयप्रतिसन्धानात्मकमेतज्ज्ञानमिष्यते; कथमेवं क्षणि
कवादः तदात्मनो ज्ञानस्याऽनेकक्षणस्थायित्वात् ? कथं वा नैरात्म्य²⁰⁷

तत्र आत्मा नाम योऽपरायत्तस्वरूप स्वभाव, तदभावो नैरात्म्यम् । तच्च धर्मपुद्गलभेदाद्द्वैतं
प्रतिपद्यते–धर्मनैरात्म्यम्, पुद्गलनैरात्म्यञ्चेति । चतु श॰ पृ॰ १५१ ।

वाद त²⁰⁸

उभयप्रतिसन्धानात्मनो
ज्ञानस्यैव ।

स्यैवाऽऽत्मत्वोपपत्ते ?
एकस्य ग्रहण-स्मरणानुसन्धातु सिद्धत्वात् । न खलु ज्ञानादर्थान्तरमात्मानं प्रतिजानीम, पूर्वो
त्तरचिद्विवर्त्तवर्तिनोऽनुस्यूतचैतन्यस्य आत्मत्वप्रतिज्ञानात् । न हि प्रमाता नाम अननुभूतपूर्वं
[p. 17 ] किञ्चिद्वस्तु; किं तर्हि ? प्रतिनि209

अहमहमिकयात्मा विवर्त्ताननुभवन् अनादिनिधन स्वलक्षणप्रत्यक्ष सर्वलोकानांगुणपर्या
यानात्मसात्कुर्वन् सन्नेव सिद्धः । अष्टसह॰ पृ॰ १२८ ।

यतार्थावभासिज्ञानेषु अहमहमिकया प्र²¹⁰

प्राणिप्रति आ॰, ब॰, ज॰ ।

तिप्राणि भासमानमन्वितं
चिद्रूपम्, तदनभ्युपगमे प्रतिस²¹¹

प्रत्यभिज्ञान ।

न्धानवार्त्तोच्छेदः स्यात् । न²¹²

स्थित्यभावे हि प्रमातुः अन्येन दृष्टं नाऽपरः प्रत्यभिज्ञातुमर्हति । अष्टसह॰
पृ॰ २०५ ।

हि अन्येनानुभूते घटे अन्यस्य स
एवायं घटः इति प्रतिसन्धानं प्रतीतम्, अन्यथा प्रथमदर्शनेऽपि तत् स्यात् । अथ द्वितीय
दर्शने सत्येव तद् भवति, न²¹³

नत्वेकस्यावस्थानः आ॰, ब॰, ज॰ ।

न्वेकस्यावस्थातुः214

–तुः द्वि– भां॰ ।

तद् द्वितीयदर्शनम्, अनेकस्य वा ? यद्येकस्य;
अस्मन्मतसिद्धिः । अनेकपक्षे तु एकावस्थातृरहितत्वात् देवदत्तदर्शनानन्तरं यज्ञदत्तदर्शन इव
प्रतिसन्धानानुपपत्तिः, नहि देवदत्तानुभूतमर्थं यज्ञदत्त इत्थं प्रतिसन्धत्ते यमहमद्राक्षं देवदत्तः
तमेवाहं यज्ञदत्तः स्पृशामि इति, एतत्तु स्यात् तेन दृष्टं स्पृशामि इति । क्षणिकचित्तपक्षे
तद²¹⁵

तेन दृष्टं स्पृशामि
इत्यपि ।

पि वा न स्यात्; पूर्वोत्तरचित्तक्षणयोर्विभिन्नकालत्व²¹⁶

–लतोऽन्यार्थ– आ॰, ब॰, ज॰ ।

तोऽन्योऽन्यार्थदर्शनाऽभावात्, अ
भिन्नकालयोरेव हि देवदत्त-यज्ञदत्तयोः अ²¹⁷

अन्यार्थ– भां॰ ।

न्योन्यार्थदर्शने सति तेन दृष्टं स्पृशामि इति प्रति
सन्धानं प्रतीतम् ।

यदपि सादृश्यात् प्रदीपवत् प्रतिसन्धानम् इत्युक्तम्218

पृ॰ ७ पं॰ ८ ।

, तदप्ययुक्तम्219

सादृ
श्यात् प्रत्यभिज्ञा चेत् न स्यादसदृशेषु सा ॥ १२१ ॥ गामहं ज्ञातवान् पूर्वमश्वं जानाम्यहं पुन ॥ मीमां॰
श्लो॰ पृ॰ ७२० । स यदि ब्रूयात् सादृश्यादेतत् संपत्स्यत इति, तं प्रति ब्रूयात् तेनेदं सदृशम् इति,
द्वयायत्तत्वात् सादृश्यस्य । क्षणभङ्गवादिन सदृशयोर्द्वयोर्वस्तुनो गृहीतुरेकस्याऽभावात् सादृश्यनिमित्तं प्रति
सन्धानम् इति मिथ्याप्रलाप एव स्यात् । ब्रह्म सू॰ शा॰ भा॰ २ । २ । २५ । सादृश्यात् प्रत्यभिज्ञानं कृत्त
केशनखादिवत् । इति चेन्नैतदेवं स्यात् सादृश्याऽसंभवात्तव ॥ ६६४ ॥ सादृश्याऽसंभवश्चापि सर्वस्य क्षणि
कत्वतः । नाप्यनेकार्थदर्श्यस्ति सादृश्यं स्याद्यतस्तव ॥ ६६५ ॥ बृहदा॰ बा॰ पृ॰ १४९६ । सादृश्यात्
प्रत्यभिज्ञानं न सभागनिबन्धनम् । न्या॰ वि॰ पृ॰ ४७० पू॰ । सादृश्यात् प्रत्यभिज्ञानं नानासन्तान
भागिनाम् । भेदानामिति तत्रापीत्यदृष्टपरिकल्पनम् ॥ १४७ ॥ तदेवेदमिति ज्ञानादेकत्वस्य प्रसिद्धितः । सर्व
स्याप्यस्खलद्रूपात् प्रत्यक्षाद्भेदसिद्धिवत् ॥ १४८ ॥ तत्त्वार्थ श्लो॰ पृ॰ ३३ । यदप्युक्तम्–सादृश्यादेव
तत्संभवात् प्रदीपवत् इति; तदपि नावदातम्; दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोर्वैषम्यात् । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰
१०९० ।

; दृष्टान्त-दार्ष्टान्तिकयो
र्वैषम्यात्, प्रदीपादौ हि प्रमातुरवस्थाने सति विषयभेदेऽपि सादृश्यात् प्रतिसन्धानं युक्तम्, नात्र,
प्रमातृ-प्रमेययोरत्यन्तभेदात् । न हि अन्येन दृष्टेऽन्यस्य सादृश्यात् मया दृष्टोऽयम् 220

इति संधानं– आ॰, ब॰, ज॰ ।

इति
प्रतिसन्धानं दृष्टम्, सोऽयम् इत्यादिज्ञानं हि स्मृतिमपेक्षते, स्मृतिः संस्कारम्, सोऽप्यनुभ
वमित्यनुभवादिज्ञानमुक्ताफलानामनुस्यूतैकप्रमातृसूत्रानुप्रवेशे सत्येव अनुभवात् स्मृतिः
इत्याद्युपपद्यते, नान्यथा । प्रदीपवत् 221

प्रमातुर्मुहुर्नि– आ॰, ब॰, ज॰ ।

प्रमातुर्मुहुर्मुहुर्निरन्वयनिवृत्तौ पूर्वोत्तरदर्शिनो भिन्नसन्ता
[p. 18 ] नवदन्यत्वात् । न च पूर्वबुद्धिविशेषात् तच्छ²²²

पूर्वबुद्धिविशेषगतशक्ति ।

क्त्यनुविधानेन उत्तरं बुद्ध्यन्तरमुत्पद्यते, अतः
संस्कारादेः संभव इत्यभिधातव्यम्; पूर्वबुद्धिविशेषस्यानुभवरूपत्वात् तत्प्रभवबुद्ध्यन्तरस्यापि
अनुभवरूपस्यैवोत्पत्तिप्रसङ्गात् ।

प्रमातुरन्वितत्वाऽभावे च आ²²³

उपलादि– आ॰, ब॰, ज॰ । तुलना–इन्द्रियान्तरविकारात् न्या
यसू॰ ३ । १ । १२ । कस्यचिदम्लफलस्य गृहीततद्रससाहचर्ये रूपे गन्धे वा केनचिदिन्द्रियेण गृह्यमाणे रस
नस्य इन्द्रियान्तरस्य विकारो रसानुस्मृतौ रसगर्धिप्रवर्तितो दन्तोदकसम्प्लवभूतो गृह्यते । तस्य इन्द्रियचैत
न्येऽनुपपत्ति नान्यदृष्टमन्य स्मरति । न्यायभा॰ पृ॰ २२९ । प्रमातुरेकस्याऽभावे च आम्लादि
रूपोपलम्भे तद्रूपाविनाभाविषु गन्धरसादिषु विभिन्नप्रमातृवत् स्मरणपूर्वकस्य इच्छाभिलाषादेरनुपपत्ते तदु
पभोगाय प्रवृत्तिरिति दुर्घटा स्यात् स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १०९१ ।

म्रफलादिरूपोपलम्भे तद्रूपाविनाभाविषु गन्धरसादिषु विभि
न्नप्रमातृवत् स्मरणपूर्वकस्यैवाभिलापादेरनुपपत्तेस्तदुपभोगाय प्रवृ224

–त्तिरिति– आ॰, ब॰, ज॰ ।

त्तिरतिदुर्घटा स्यात् । इष्टा225

इच्छा नाम तावदित्यमुपजायते–यज्जातीयमर्थमित्थमुपयुञ्जान पुरुष पुरा सुखमनुभूतवान् पुन काला
न्तरे तज्जातीयमुपलभ्य सुखसाधनतामनुस्मृत्य तमादातुमिच्छति सेयमनेन क्रमेण समुपजायमाना इच्छा
पूर्वाऽपरानुसन्धानसमर्थमाश्रयमनुमापयति । न्यायम॰ पृ॰ ४३४ । इष्टानिष्टयो विवादापन्ना प्राप्ति
परिहारेच्छा अनुभवस्मरणाधारैकप्रमातृनिष्ठा स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १०९१ ।

नि
ष्टयोः प्राप्तिपरिहारेच्छा हि अनुभवस्मरणाधारैकप्रमातृनिष्ठा तदनन्तरं नियमेनोत्पद्यमानत्वात्,
या तु नैकप्रमातृनिष्ठा नासौ तदनन्तरं नियमेनोत्पद्यते यथा देवदत्तानुभूते यज्ञदत्तस्येच्छा,
अनुभवाद्यनन्तरं नियमेनोत्पद्यते च तत्प्राप्तिपरिहारायेच्छेति । न खलु विभिन्नकर्तृकत्वे
देवदत्तेनानुभूते इष्टेऽनिष्टे वाऽर्थे तत्प्राप्तिपरिहाराय यज्ञदत्तस्येच्छा प्रादुर्भवन्ती प्रतीयते, अतो
विभिन्नकर्तृकत्वाद् व्यावर्तमानेय²²⁶

इच्छा ।

म् एकक²²⁷

–र्तृत्वे– आ॰, ब॰, ज॰ ।

र्तृकत्वेनैव व्याप्यते, ततो य एवानुभवति स्मरति च
स एवेच्छति इत्येकप्रमातृसिद्धिः । अथ एक²²⁸

तुलना–ज्ञातरि प्रत्यभिज्ञा च वासना कर्त्तुमर्हति ॥ १२४ ॥ मी॰ श्लो॰ पृ॰ ७२० ।
वास्यवासकभावाच्चेत् नैतत्तस्याप्यसंभवात् । असभव कथं न्वस्य विकल्पाऽनुपपत्तित ॥ ३२५ ॥ वास
काद्वासना भिन्ना अभिन्ना वा भवेद् यदि । शास्त्रावार्त्ता॰ । नीलवासनया नीलविज्ञानं जन्यते यथा ।
तथैव प्रत्यभिज्ञेयं पूर्वतद्वासनोद्भवा ॥ १७२ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ३७ ।

प्रमात्रभावेऽपि वासनावशादेवेच्छा प्रभवतीत्युच्यते;
ननु सा वासना वस्तु, अवस्तु वा स्यात् ? वस्तुत्वे नाममात्रभेदः वासना, आत्मा इति च ।
अवस्तुत्वे गगनाम्भोरुहवत् तद्धेतुत्वानुपपत्तिः । क्ष²²⁹

अस्थिरत्वाद्बुद्धीनाम्,
स्थिर हि वासकेन वास्यमान दृष्टम् । न्यायवा॰ पृ॰ ६६ । अवस्थिता हि वास्यन्ते भावा भावैरव
स्थितै ॥ १८५ ॥ मी॰ श्लो॰ पृ॰ २६२ । भिन्नकालक्षणानामसंभवद्वासनत्वादकार्यकारणवत् । अष्ट
श॰, अष्टसह॰ पृ॰ १८२ । पूर्वचित्तस्य वासकता अपरस्य वास्यता न भवत्येव कुत इत्याह–प्रत्यासत्ते
रभावात् सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ १९७ उ॰ । न च अस्थिराणा भिन्नकालतया अन्योन्याऽसम्बद्धानाञ्च
[p. n19 ]तेषां वास्यवासकभावो युज्यते, स्थिरस्य सम्बद्धस्य च वस्त्रादेः मृगमदादिना बास्यत्वं दृष्टमिति । स्या॰
मं॰ पृ॰ १६० ।

णिकैकान्ते च वास्यवासकभावाऽसंभवः,
स्थितस्य स्थितेन तद्दर्शनात् वस्त्रधूपादिवत् ।

[p. 19 ]

यदप्यभिहित²³⁰

पृ॰ ८ पं॰ २ ।

म्–नित्यैकरूपत्वे चात्मनः क्रमयौगपद्याभ्यामर्थक्रियाकारित्वानुपपत्तिः इत्यादि;
तदप्यसम्यक्; नित्यैकरूपत्वस्यात्मनोऽनभ्युपगमात्, तस्य परिणामिनित्यताप्रतिज्ञा231

जीवो अणाहिनिहणो परिणममाणो हु णवणवं भावं ॥ २३१ ॥ स्वामिकार्त्ति॰ ।

नात् । तत्र
च क्रमयौगपद्याभ्यामर्थक्रियाकारित्वं यथा संभवति तथाऽक्षणिकत्वसिद्धिप्रघट्टके प्रतिपादयिष्यते ।

यदप्युक्त²³²

पृ॰ ८ पं॰ १५ । तुलना–स्यान्मतं सुखादीना चैतन्यं व्यापकं भवत् किमेकेन स्वभावेन भवति अने
केन वा ? यद्येकेनतदेतत् चित्रज्ञानेऽपि समानम् । अष्ट सह॰ पृ॰ ७७ । कथमेक पुरुषः क्रमेण
अनन्तान् पर्यायान् व्याप्नोति ? न तावदेकेन स्वभावेन सर्वेषामेकरूपतापत्तितेऽपि दूषणाभासवादिनः;
कथम् ? क्रमतोऽनन्तपर्यायान् एको व्याप्नोति ना सकृत् । यथा नानाविधाकारांश्चित्रज्ञानमनंशकम् ॥ १५४ ॥
तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ३४ । आप्तप॰ पृ॰ ४४ ।

म्–सुखादीनां क्रमभुवामात्मा व्याप²³³

–को भवति किमेकेन स्वभावेन न भवति अनेकेन
न वा भां॰ ।

को भवन् किमेकेन स्वभावेन भवति अनेकेन
वा इत्यादि; तदप्यसङ्गतम्; अनेकस्वभावेनैव तेन तेषां234

सुखादीनाम् ।

व्याष्यत्वात् । नचैव²³⁵

–चैवान– आ॰, ब॰, ज॰ ।

मनवस्था अर्थान्त
रभूतानां तेषामर्थान्तरभूतैः स्वभावैर्व्याप्त्यनभ्युपगमात्, तद्रूपतया परिणामो हि तद्व्याप्तिः चित्र
ज्ञा236

–ज्ञाननी– भां॰ ।

ने नीलाद्याकारव्याप्तिवत् । नहि तद्रूपतया परिणतेरन्या237

–न्या तदा– आ॰, ब॰, ज॰ ।

तत्र तदाकारव्याप्तिरस्ति, तज्ज्ञा238

चित्रज्ञानात् ।

नात् तदाकाराणामर्थान्तरत्वानभ्युपगमात्, अभ्युपगमे वा तद्दोषोपनिपातप्रसक्तिः । अथ चित्र²³⁹

तस्य पीताद्याकारव्यापिनः स्वयं संवेदनान्न तत्प्रसक्तिः; तर्हि
आत्मनोऽपि सह क्रमेण च सुखाद्यनेकाकारव्यापिनः स्वयं संवेदनात् कथमुपालम्भः स्यात्, नहि दृष्ठेऽ
नुपपन्नं नाम । अष्टसह॰ पृ॰ ७७ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १०९२ ।

ज्ञानस्य नीलाद्याकारात्मकतया तद्व्यापिनः स्वयं संवेदनान्न 240

अनवस्था ।

तत्प्रसक्तिः; तर्हि आत्मनोऽपि सह
क्रमेण च सुखाद्यनेकाकारव्यापिनः स्वयं संवेदनात् कथं तद्दोषोपनिपातः स्यात् ? नहि दृष्टेऽ
नुपपत्तिर्नाम । 241

सुखाद्यनेकाकार
व्यापिन आत्मनोऽपह्नवे । तु॰–न बन्धमोक्षौ क्षणिकैकसंस्थौ युक्त्यनु॰ श्लो॰ १५ । आत्मापलापे
बन्धमोक्षयोरप्यभावः स्यात् तयोरेकाधिकरणत्वेन प्रतीतेः । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १०९२ । बुद्धि
सन्ततिमात्रे तु न कश्चिद् दीर्घमध्वानं संधावति न कश्चित् शरीरप्रबन्धाद् विमुच्यते इति संसारापवर्गाऽ
नुपपत्तिः । न्यायभा॰ पृ॰ ३१५ ।

तदपह्नवे च बन्धमोक्षयोरभावः स्यात् तयोरेकाधिकरणत्वात्; तथाहि–विवा
दापन्नौ बन्धमोक्षौ एकाधिकरणौ तत्त्वात्242

बन्धमोक्षत्वात् । तत्त्वसंग्रहे कर्मफलसम्बन्धपरीक्षायां पूर्वपक्ष
रूपेण कस्यचिदुक्तिः–एकाधिकरणावेतौ बन्धमौक्षौ तथास्थितेः । लौकिकाविव तौ तेन सर्व चारुतरं
स्मृतम् ॥ ४९९ ॥

लोकप्रसिद्धबन्धमोक्षवत् । सर्वथा भेदे हि बद्ध-मुक्त
पर्याययोः अन्यो बद्धः अन्यश्च मुच्यते इति बद्धस्यैव मोक्षार्था प्रवृत्तिर्न स्यात् । सन्ता
[p. 20 ] नापेक्षया बद्धस्यैव मोक्षः; इत्यप्यनल्पतमोविलसितम्; सन्तानस्यैवोक्तप्रकारेण असंभवात् ।
तथा243

बुद्धिसन्ततिमात्रे च सत्त्वभेदात् सर्वमिदं प्राणिव्यवहारजातमप्रतिसहितमव्यावृत्तमपरिनिष्ठि
तञ्च स्यात् तत स्मरणाऽभावात् । न्यायभा॰ पृ॰ ३१५ । एव तु निष्प्रमाणे पदार्थाऽस्थैर्यपक्षे
ज्ञानं तु जनकस्य नियतस्य वस्तुनो दर्शन दर्शनविषयीकृतस्य प्रवृत्ति, प्रवृत्तिविषयीकृतस्य प्राप्ति इति
व्यवहारो न स्यादर्थक्षणनानात्वात् पूर्वदृष्टस्य स्मरण स्मृतस्य कस्यचित् प्रत्यभिज्ञान प्रत्यभिज्ञातस्य
गृहादेरर्धकृतस्य समापनम् इत्यादयश्च व्यवहारा विलुप्येरन् । न्यायमं॰ पृ॰ ४६४ ।

निहित-मन्त्रिता-ऽधीतस्मृतिः दत्तग्रहादिश्च एकात्माऽपह्नवे दुर्घट इति ।

तदेवं कण्टकशुद्धि विधाय स्वमते प्रमाणादिलक्षणप्ररूपणार्थं शास्त्रमिदमुपक्रमते । न²⁴⁴

अभि
धेयं तु यदि निष्प्रयोजन स्यात् तदा तत्प्रतिपत्तये शब्दसन्दर्भोऽपि नारम्भणीय स्यात् यथा काकदन्त
प्रयोजनाऽभावात् न तत्परीक्षा आरम्भणीया प्रेक्षावता सर्वे प्रेक्षावन्त प्रवृत्तिप्रयोजनमन्विष्य प्रवर्त्तन्ते,
ततश्च आचार्येण प्रकरण किमर्थ कृत श्रोतृभिश्च किमर्थ श्रूयते इति सशयव्युत्पादन प्रयोजनमभिधीयते
अनुक्तेषु तु प्रतिपत्तृभि निष्प्रयोजनमभिधेयं सम्भाव्येत अस्य प्रकरणस्य काकदन्तपरीक्षावत् । अशक्या
नुष्ठानं वा सर्वज्वरहरतक्षकचूडारत्नालकारोपदेशवत् । अनभिमतं वा प्रयोजनं मातृविवाहक्रमोषदेशवत् ।
न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ २ । सम्बन्धाभिधेयाद्यनुबन्धचतुष्टयस्य व्यस्त-समस्तरूपेण चर्चा निम्नग्रन्येषु द्रष्टव्या ।
माध्यमिक वृ॰ पृ॰ ३ । हेतुवि॰ टी॰ पृ॰ १ । बोधिचर्या॰ पं॰ पृ॰ ५ । तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ २ ।
मीमासाश्लो॰ पृ॰ ४ । सम्बन्धवा॰ पृ॰ ७ । माण्डूक्य॰ गौडपा॰ शाङ्करभा॰ पृ॰ ४ । शास्त्रदी॰
पृ॰ ४ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ ४ । न्यायमं॰ पृ॰ ६ । सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ४ पू॰ । तत्त्वार्थ
श्लो॰ पृ॰ ३ । जैनतर्कवा॰ पृ॰ २ । प्रमेयक॰ पृ॰ २ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १६९ । स्या॰
रत्ना॰ पृ॰ १४ । रत्नाकराव॰ पृ॰ ५ ।

नु
सम्बन्धा-ऽभिधेय-शक्यानुष्ठानेष्टप्रयोजनवन्ति शास्त्राणि प्रेक्षावद्भिराद्रियन्ते नेतराणि । अतः
शास्त्रमिदमारभ्यमाणमभिधेय-तत्सम्बन्धवत्, तद्रहितं वा स्यात् ? यदि तद्रहितम्; तत्प्रारम्भ
प्रयासो निष्फलः स्यात्, उन्मत्तवाक्यवत् प्रेक्षावतामनादरणीयत्वात् । तद्वच्चेदस्तु, तथापि
तदभिधेयं निष्प्रयोजनम्, प्रयोजनवद्वा245

–वद्वा निष्प्र– आ॰, ब॰, ज॰ ।

स्यात् ? निष्प्रयोजनं चेत्; तर्हि तत्प्रारम्भप्रयासो व्यर्थः
काकदन्तपरीक्षावत् तत्र प्रामाणिकानामादराऽसंभवात् । अथ प्रयोजनवत्; तत् किमभिमत
प्रयोजनवत्, अनभिमतप्रयोजनवद्वा ? अनभिमतप्रयोजनवत्त्वे मातृविवाहोपदेशवत् नितरा
मनादरणीयत्वम् । अभिमतप्रयोजनवत्त्वेऽपि तत्प्रयोजनस्याऽशक्यानुष्ठानत्वे सर्वज्वरहरतक्ष²⁴⁶

–तक्ष चू– भा॰ ।

क
चूडारत्नालंकारोपदेशवत् कथं कस्यचित्तत्रोपादेयता स्यात् ? इत्यारेकापनोदार्थमक्षुण्णसकल
शास्त्रार्थसंग्रहसमर्थमादिश्लोकमाह–

प्रत्य²⁴⁷

प्रत्यक्ष विशदं ज्ञान त्रिधा श्रुतमविप्लुतम् । परोक्ष प्रत्यभिज्ञादि प्रमाणे इति सग्रह ॥ १ ॥ प्रमाण
स॰ ।

क्षं विशदं ज्ञानं मुख्यसंव्यवहारतः ।

परोक्षं शेषविज्ञानं प्र²⁴⁸

तत्प्रमाणे । तत्त्वार्थसू॰ १ । १० ।

माणे इति संग्रहः ॥ ३ ॥ इति

[p. 21 ]

विवृतिः–सन्निकर्षादेरज्ञानस्य प्रामाण्यमनुपपन्नम् अर्थान्तरवत् । न²⁴⁹

न विज्ञान– ज॰ वि॰ ।

वै ज्ञानम्
इत्येव प्रमाणम्, संशयविपर्यासकारणस्य अकिञ्चित्करस्य च ज्ञानस्य भावाऽविरो
धात् । नहि तत्त्वज्ञानम् इत्येव यथार्थनिर्णयसाधनमित्यपरः, तेनापि तत्त्वनिर्णयं
प्रति साधकतमस्य ज्ञानस्यैव प्रामाण्यं समर्थ्येत, वस्तुबलायाततदर्थान्तरस्यापि पर
म्परया तत्कारणतोपपत्तेः । तन्न अज्ञानस्य प्रमाणता अन्यत्रोपचारात् । ज्ञानस्यैव
विशदनिर्भासिनः प्रत्यक्षत्वम्, इतरस्य परोक्षता ।

शास्त्रस्य सम्बन्धाभिधेयादिसमर्थनम्–

त्रिधा250

त्रिविधा चास्य शास्त्रस्य प्रवृत्ति–उद्देशो लक्षणं परीक्षा चेति । तत्र
नामधेयेन पदार्थमात्रस्य अभिधानम् उद्देश । तत्र उद्दिष्टस्याऽतत्त्वव्यवच्छेदको धर्मो लक्षणम् । लक्षितस्य
यथा लक्षणमुपपद्यते न वेति प्रमाणैरवधारणं परीक्षा । न्यायभा॰ पृ॰ १७ । न्यायमं॰ पृ॰ १२ ।
न्यायसू॰ बृ॰ पृ॰ ३ । पदार्थव्युत्पादनप्रवृत्तस्य शास्त्रस्य उभयथा प्रवृत्ति उद्देशो लक्षणञ्च । परी
क्षायास्तु न नियम । प्रश॰ कन्दली पृ॰ २६ ।

हि शास्त्राणां प्रवृत्तिः–उद्देशः, लक्षणम्, परीक्षा चेति । तत्र नाममात्रेणार्थानामभि
धानम् उद्देशः । उद्दिष्टस्य स्वरूपव्यवस्थापको धर्मः लक्षण²⁵¹

परस्परव्यतिकरे सति येनान्यत्वं लक्ष्यते तल्ल
क्षणम् । तत्त्वार्थराजवा॰ पृ॰ ८२ । समानासमानजातीयव्यवच्छेदो लक्षणार्थ । न्यायमं॰ पृ॰
६५ । प्रश॰ कन्दली पृ॰ २६ । एतद्दूषणत्रयरहितो धर्मो लक्षणम्, यथा गो सास्नादिमत्त्वम् । स एव
असाधारणधर्म इत्युच्यते । तर्कसं॰ दी॰ पृ॰ ५ । तर्कभाषा पृ॰ १ ।

म् । उद्दि
ष्टस्य लक्षितस्य च यथावल्लक्षणमुपपद्यते न वा इति प्रमाणतोऽर्थाव
धारणं परीक्षा । विभा252

उद्दिष्टविभाग उद्देश एवा
र्न्तभवति न्यायवा॰ पृ॰ २८ । ननु च विभागलक्षणा चतुर्थ्यपि प्रवृत्तिरस्त्येवौद्देशरूपानपायात्तु
उद्देश एव असौ । सामान्यसंज्ञया कीर्त्तनमुद्देशः प्रकारभेदसंज्ञया कीर्त्तन विभाग इति । न्यायमं॰ पृ॰
१२ । प्रश॰ कन्दली पृ॰ २६ ।

गश्च उद्देश एवान्तर्भवति, सामान्यसंज्ञया हि
कीर्तनम् उद्देशः, प्रकारभेदसंज्ञया253

–यानुकी– आ॰, ब॰, ज॰ ।

कीर्तनं विभागः इति । तत्र प्रत्यक्षेतरप्रमाणभेदाः श्रुतभेदाश्च
नयनिक्षेपाः लक्षण-सङ्ख्या-विषय-फलसम्पत्समन्विताः शास्त्रस्यास्याभिधेया इत्युद्देशतः सकल
शास्त्रार्थस्याभिधेयस्यनेन प्रतिपादनाद् अभिधेयरहितत्वाशङ्काव्युदासः । तेन च सहास्य
वाच्यवाचकभावलक्षणः सम्बन्धः इति सम्बन्धरहितत्वारेकानिरासः । शक्यानुष्ठानेष्टप्रयोजनं
तु साक्षात् त²⁵⁴

प्रमाणादिलक्षण ।

ल्लक्षणव्युत्पत्तिरेव, परम्परया तु अभ्युदयनिःश्रेयसावाप्तिः । परव्युत्पादनार्था हि
शास्त्रकृतः प्रवृत्तिः । नचाभिधेयादिरहितं शास्त्रं कुर्वता परो व्युत्पादितो भवति, तथाविध
स्यास्य²⁵⁵

शास्त्रकारस्य ।

परप्रता256

–प्रभारक– आ॰, ब॰, ज॰ ।

रकत्वप्रसङ्गात् । स च व्युत्पाद्यत्वेनाभिप्रेतः परस्त्रिधा भिद्य²⁵⁷

केचित् सङ्क्षेपरुचयः, अपरे नाऽतिसङ्क्षेपेण नातिविस्तरेण प्रति
पाद्या सर्वार्थसि॰ पृ॰ १३ । तत्त्वार्थरा॰ बा॰ पृ॰ ३१ ।

ते–सङ्क्षेपरुचिः,
[p. 22 ] विस्तररुचि, मध्यमरुचिश्चेति । स च त्रिविधोऽपि परः प्रत्येकं चतुर्धा भिद्यते–व्युत्प²⁵⁸

तत्त्वप्रतिपित्साया सत्या त्रिविध प्रतिपाद्य सशयितो विपर्यस्तबुद्धि अव्युत्पन्नश्च । तत्त्वार्थ
श्लो॰ पृ॰ ५३ । चत्वारो हि प्रतिपाद्या व्युत्पन्नोऽव्युत्पन्न सन्दिग्धो विपर्यस्तश्च । लघी॰ बृ॰ पृ॰
६ ।

न्नः,
अव्युत्पन्न, सन्दिग्ध, विपर्यस्तश्च । तत्र व्युत्पन्नो विपर्यस्तश्च न प्रतिपाद्यः, व्युत्पित्साविरहात् ।
अव्युत्पन्नस्तु स्वभावतो व्युत्पित्सारहितोऽपि लोभभयादिना व्युत्पित्सायामुत्पादितायां व्युत्पाद्यो
भवत्येव, यथा पितुः पुत्रः । स²⁵⁹

तत्र संशयित प्रतिपाद्य तत्त्वपर्यवसायिना प्रश्नविशेषेण आचार्य प्रति उपसर्पकत्वात् नाऽव्यु
त्पन्नो विपर्यस्तो वा तद्विपरीतत्वाद् बालकवद् दस्युवद्वा । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ५२ ।

न्दिग्धोऽपि यदा स्वगतसंशयख्यापनपूर्वकम् अनयोः कः सत्य
इति पूर्वापरपक्षयो गुणदोपनिरूपणद्वारेण मां बोधयतु भवान् इति तत्त्वज्ञानार्थमाचार्यमुप
सर्पति तदैव व्युत्पित्सासंभवात् प्रतिपाद्य, नान्यदा ।

प्रासङ्गिकी प्रमाणसिद्धि–

ननु प्रसिद्धे प्रमाणे अभिधेयादिमत्ता शास्त्रस्य²⁶⁰

–स्य अन्यथा
स्यात् न न च आ॰, ब॰, ज॰ ।

स्यात्, न च त²⁶¹

प्रमाणम् ।

त् प्रसिद्धम्; तस्य²⁶²

प्रमाणत सिद्धे प्रमाणाना प्रमाणान्तर
सिद्धिप्रसङ्ग । न्या॰ सू॰ २ । १ । १७ । यदि प्रत्यक्षादीनि प्रमाणेन उपलभ्यन्ते येन प्रमाणान्तरेण उप
लभ्यन्ते तत् प्रमाणान्तरमस्तीति प्रमाणान्तरसद्भाव प्रसज्यते इत्यनवस्थामाह–तस्याप्यन्येन तस्याप्यन्येन
इति, न च अनवस्था शक्याऽनुज्ञातुम् अनुपपत्तेरिति ।" तद्विनिवृत्तेर्वा प्रमाणसिद्धिवत् प्रमेयसिद्धि
न्या॰ सू॰ २ । १ । १८ । यदि प्रत्यक्षाद्युपलब्धौ प्रमाणान्तरं निवर्त्तते, आत्मेत्युपलब्धावपि
प्रमाणान्तरं निर्वर्त्स्यति अविशेषात्, एव च सर्वप्रमाणविलोप इति । न्यायभा॰ पृ॰ १०७ । न्यायवा॰
पृ॰ १९८ । प्रमाणसिद्धि परतो वा स्यात् स्वत एव वा ? यदि यथा प्रमेयसिद्धि प्रमाणाधीनां
एव प्रमाणसिद्धिरपि प्रमाणान्तराधीना इति तस्याप्यन्यत् तस्याप्यन्यत् इत्यनवस्था । अथ स्वत एव
सिद्धि एवमपि यथा प्रमाणस्य स्वत एव सिद्धि तथा प्रमेयस्यापि प्रमेयात्मन एव सिद्धिरिति प्रमाणव्यव
स्याकल्पना न घटते । तत्त्वा॰ राजवा॰ पृ॰ ३५ । ननु प्रमाणससिद्धि प्रमाणान्तरतो यदि । तदी
नवस्थितिर्नो चेत् प्रमाणान्वेषणं वृथा ॥ १३४ ॥ तत्त्वा॰ श्लो॰ पृ॰ १७८ ।

हि
प्रसिद्धिः प्रमाणान्तरात्, तदन्तरेण वा ? यदि प्रमाणान्तरात्; तदान
वस्था, कुतः ? प्रमाणान्तरस्यापि प्रमाणान्तरात् प्रसिद्धिप्रसङ्गात् ।
प्रमाणान्तरमन्तरेण तत्सिद्धौ च सर्वं सर्वस्येष्टं सिद्ध्येत्, तथा च
सकलशून्यतासि263

–द्धेरति प्र– भा॰ ।

द्धेरपि प्रसङ्गात् कथमस्या264

शास्त्रस्य ।

ऽभिधेयादिमत्ता265

–मत्त्वम् भा॰ ।

सिद्ध्येदिति ? तदसमीक्षिताभि
धानम्; सकलशून्यतामभ्युपगच्छताऽपि प्रमाणाभावस्य कर्त्तुमशक्यत्वा266

अभावैकान्तपक्षेऽपि भावापहववादिनाम् । बोधवाक्यं
प्रमाणं न केन साधनदूषणम् ॥ १२ ॥ आप्तमी॰ । बोधस्य स्वार्थसाधनदृषणरूपस्य वाक्यस्य
च परार्थसाधनदूषणात्मनोऽसंभवात् न प्रमाणम्, तत केन साधनं नैरात्म्यस्य स्वार्थं परार्थं वा केन दूषणं
बहिरन्तश्च भावस्वभावानाम्बहिरन्तश्च परमार्थसत् तदन्यतरापायेऽपि साधनदूषणप्रयोगाऽनु
पपत्तेः । अष्टसह॰ पृ॰ ११५ । स्वेष्टाऽनिष्टार्थयोर्ज्ञातुर्विधानप्रतिषेधयोः । सिद्धिः प्रमाणसंसिद्ध्यभावेऽ
स्ति न हि कस्यचित् ॥ १३३ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १७८ ।

त् । तथाहि–सकल
[p. 23 ] शून्यवादिनोऽपि अस्ति प्रमाणम्, इष्टानिष्टयोः साधनदूषणाऽन्यथानुपपत्तेः । नचैवमनवस्था,
इष्टसिद्धेः अनिष्टप्रतिषेधस्य च प्रतिप्राणि प्रसिद्धत्वेन अशेषवादिनां निर्विवादतः प्रमाणान्तरा
पेक्षानुपपत्तेः । निराकरिष्यते च सकलशून्यता बाह्यार्थसिद्ध्यवसरे विस्तरतः इत्यलमतिप्रसङ्गेन ।

कारिकाव्याख्यानम्–

ननु सिद्धेऽपि प्रमाणसद्भावे तत्स्वरूपविशेषनिश्चयासिद्धिः, ज्ञानाऽज्ञानरूपतया तत्र वा
दिनां विप्रतिपत्तेरित्याह–ज्ञानम् इति । यत् तदिष्टाऽनिष्टसाधनदूषणा
न्यथानुपपत्तितः प्रसाधितं प्रमाणं तज्ज्ञानम् प्रमाण²⁶⁷

सम्यज्ञानं प्रमाणं प्रमाणत्वान्यथानुपपत्ते । प्रमाणप॰ पृ॰ १ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३ पू॰ ।
प्रमेयरत्न॰ पृ॰ १० । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ४१ ।

त्वात्, यत् पुनर्ज्ञानं न
भवति न तत् प्रमाणम् यथा घटादिः, प्रमाणञ्चेदं विवादापन्नम्, तस्मा
ज्ज्ञानम्, इति268

–ति सामान्यप्रमाण– ब॰ । प्रमाणस्य क्रमविकसि
तानि सामान्यलक्षणानि निम्नप्रकारेण द्रष्टव्यानि–तत्त्वज्ञानं प्रमाणं ते युगपत्सर्वभासनम् ॥ १०१ ॥
आप्तमी॰ । स्वपरावभासकं यथा प्रमाणं भुवि बुद्धिलक्षणम् ॥ ६३ ॥ वृ॰ स्वय॰ । प्रमि
णोति प्रमीयतेऽनेन प्रमितिमात्रं वा प्रमाणम् । सर्वार्थसि॰ पृ॰ ५८ । त॰ राजवा॰ पृ॰ ३५ ।
प्रमाणमविसंवादिज्ञानमनधिगतार्थाधिगमलक्षणत्वात् । अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ १७५ । कोऽस्याऽति
शयः सकलप्रमेयव्यवस्थाहेतुत्वं यद्वक्ष्यते सिद्धं यन्नपरापेक्ष्यम् ? इत्यादि–सिद्धि वि॰ टी॰ पृ॰ ३ उ॰ ।
एषैव कारिका तदुक्तम् इति निर्दिश्य उद्धृता न्यायविनिश्चयटीकायाम् पृ॰ ३० उ॰ सिद्धं यन्न परा
पेक्ष्यं सिद्धौ स्वपररूपयोः, तत्प्रमाणं ततो नान्यदविकल्पमचेतनम् । तत्स्वार्थव्यवसायात्मज्ञानं मानम्
॥ ७७ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १७४ । प्रमाणप॰ पृ॰ ५३ । स्वापूर्वार्थव्यवसायात्मकं ज्ञानं प्रमाणम् ।
परीक्षामुख १ । १ । गेण्है वत्थुसभावं अविरुद्धं सम्मरूव जं णाणं । भणियं खु तं पमाणं पच्चक्खपरोक्ख
भेयेहिं ॥ नयचक्रसं॰ पृ ६५ । आलापपद्धति पृ॰ १४५ । पञ्चाध्यायी श्लो॰ ६६६ । तत्त्वार्थसार
१ । १७ । प्रमाणं स्वपराभासि ज्ञानं बाधविवर्जितम् । १ । न्यायाव॰ । जैनतर्कवा॰ श्लो॰ २ । प्रमी
यन्तेऽर्थास्तै इति प्रमाणानि । तत्त्वार्थभा॰ १ । १२ । प्रमाणं स्वार्थनिर्णीतिस्वभावं ज्ञानम् । सन्मति॰ टी॰
पृ॰ ५१८ । स्वपरव्यवसायि ज्ञानं प्रमाणम् । प्रमा॰ त॰ १ । २ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ १ । सम्य
गर्थनिर्णय प्रमाणम् । प्रमाणमी॰ १ । १ । २ । स्या॰ मं॰ पृ॰ २२८ । स्वसंवित्तिः फलं चात्र तद्रूपा
दर्थनिश्चयः । विषयाकार एवास्य प्रमाणं तेन मीयते ॥ १० ॥ प्रमा॰ स॰ पृ॰ २४ । अज्ञातार्थज्ञापकं
प्रमाणम् इति प्रमाणसामान्यलक्षणम् प्रमाणसमु॰ टी॰ पृ॰ ११ । प्रमाणमविसंवादि ज्ञानमर्थक्रिया
स्थितिः । अविसंवादनं शाब्देऽप्यभिप्रायनिवेदनात् ॥ प्रमाणवा॰ २ । १ । न्यायबि॰ टी॰ पृ॰ ५ ।
अर्थसारूप्यमस्य प्रमाणम् । न्यायवि॰ पृ॰ २५ । विषयाधिगतिश्चात्र प्रमाणफलमिष्यते । स्ववित्तिर्वा
प्रमाणं तु सारूप्यं योग्यताऽपि वा ॥ १३४४ ॥ तत्त्वसं॰ । बाह्यर्थे प्रमेयेसारूप्यं तु प्रमाणम्
ज्ञानात्मनि तु प्रमेयेयोग्यता प्रमाणम् । तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ३९८ । योगाचारास्तु बाह्यार्थमप
लपन्तो ज्ञानस्यैव अनादिवासनोपप्लावितः नीलपीतादिविषयाकार प्रमेयम्, स्वाकार प्रमाणम्, स्वसंवित्तिः
[p. n24 ]फलम् इति मन्यन्ते । मी॰ श्लो॰ न्यायर॰ पृ॰ १५९ निराकारो बोधोऽर्थसहभाव्येकसामग्र्यधीनः
तत्रार्थे प्रमाणम् इति वैभापिकोक्तम् । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४५९ । उपलब्धिहेतुश्च प्रमाणम् । न्याय
भा॰ पृ॰ ९९ । न्यायवा॰ पृ॰ ५ । सम्यगनुभवसाधनं प्रमाणम् । न्यायसार पृ॰ १ । अव्यभि
चारिणीमसन्दिग्धामर्थोपलब्धिं विदधती बोधाऽवोधस्वभावा सामग्री प्रमाणम् । न्यायमं॰ पृ॰ १२ ।
यथार्थानुभवो मानमनपेक्षतयेष्यते ॥ १ ॥ मिति सम्यक् परिच्छित्ति तद्वत्ता च प्रमातृता । तदयोगव्यव
च्छेद प्रामाण्यं गौतमे मते ॥ ५ ॥ न्यायकु॰ स्तवक ४ । तद्वति तत्प्रकारकत्वरूपप्रकर्षविशिष्टज्ञानका
रणत्व प्रमाणत्वम् । न्या॰ सू॰ वृ॰ पृ॰ ६ । साधनाश्रयाऽव्यतिरिक्तत्वे सति प्रमाव्याप्तं प्रमाणम् ।
सर्वद॰ सं॰ पृ॰ २३५ । प्रमाया करणं प्रमाणम् । न्यायसि॰ मं॰ पृ॰ १ । तर्कभा॰ पृ॰
२ । यथार्थ प्रमाणम् । प्रमाणलक्षणटी॰ पृ॰ १ । अदुष्टं विद्या । वैशे॰ सू॰ ९ । २ । १ । अदु
ष्टेन्द्रियजन्यं यत्र यदस्ति तत्र तदनुभवो वा, विशेष्यवृत्तिप्रकारकानुभवो वा विद्या । वैशे॰ उप॰ पृ॰
३४४ । प्रमीयतेऽनेन इति निर्वचनात् प्रमा प्रति करणत्वं गम्यते । असन्दिग्धाऽविपरीताऽनधिगत
विषया चित्तवृत्ति बोधश्च पौरुषेय फलं प्रमा, तत्साधनं प्रमाणमिति । साङ्ख्य॰ कउ पृ॰ १९ । योग
द॰ तत्त्ववै॰ पृ॰ २७ । द्वयोरेकतरस्य वाप्यसन्निकृष्टार्थपरिच्छित्ति प्रमा, तत्साधकतमं यत् तत् त्रिवि
धम् प्रमाणम् । साङ्ख्यद॰ १ । ८७ । अत्र यदि प्रमारूपं फलं पुरुषनिष्ठमात्रमेव अयते तदा बुद्धिवृत्ति
रेव प्रमाणम् । यदि च बुद्धिनिष्ठमात्रमुच्यते तदा तु उक्तेन्द्रियसन्निकर्षादिरेव प्रमाणम् । सा॰ प्र॰ भा॰
१ । ८७ । प्रमाणं वृत्तिरेव च । योगवा॰ पृ॰ ३० । अन्त करणवृत्त्यवच्छिन्नं चैतन्यं प्रमाणचैतन्यम् ।"
वेदान्तपरि॰ पृ॰ १७ । एतच्च विशेषणत्रयमुपाददानेन सूत्रकारेण कारणदोषबाधकज्ञानरहितमगृहीत
ग्राहि ज्ञानं प्रमाणम् इति प्रमाणलक्षणं सूचितम् । शास्त्रदी॰ पृ॰ १५२ । अनधिगतार्थगन्तृ प्रमा
णम् इति भट्टमीमासका आहु । सि॰ चन्द्रोदय पृ॰ २० । अनुभूतिश्च प्रमाणम् । शावरभा॰ बृह॰
१ । १ । ५ । प्रकरणपं॰ पृ॰ ४२ ।

प्रमाणसामान्यलक्षणम् । तच्चैतल्लक्षणलक्षितं प्रमाणं प्रत्यक्ष-परोक्षप्रकारेण द्विधा269

प्रत्यक्षपरोक्षरूपेण द्विविधप्रमाणविभागस्य उल्लेख निम्नपुरातनग्रन्थेषु
दृश्यते–जं परदो विण्णाणं तं तु परोक्खत्ति भणिदमत्थेसु । जं केवलेण णादं हवदि हु जीवेण पच्च
क्खम् ॥ ५८ ॥ प्रवचनसार । आद्ये परोक्षम्, प्रत्यक्षमन्यत् । तत्त्वार्थसू॰ १ । ११, १२ । दुविहे
नाणे पण्णत्तं, तं जहा–पच्चक्खे चेव परोक्खे चेव । स्थानाङ्गसूत्र २ । १ । ७१ । प्रत्यक्षञ्च परोक्षञ्च द्विधा
मेयविनिश्चयात् । न्यायाव॰ श्लो॰ १ । धर्मकीर्तिकृतप्रमाणवार्तिके न प्रत्यक्षपरोक्षाभ्या मेयस्यान्यस्य
सभव ३ । ६३ इत्यादिना मेयस्य प्रत्यक्षपरोक्षरूपेण विभागो विद्यते ।

भिद्यते इत्येतत् प्रमाणे इत्यनेन दर्शयति । तत्राद्यप्रकारस्वरूपं प्रत्यक्षं विशदम्
[p. 24 ] इत्यनेन प्ररूपयति । वक्ष्यमाणलक्षण-वैशद्येन यदुपलक्षितं ज्ञानं तदेव प्रत्यक्ष²⁷⁰

प्रत्यक्षलक्षणं प्राहु स्पष्ट साकारमञ्जसा ॥ ३ ॥ न्यायविनि॰ । इदमनन्तरोक्तं स्पष्टं विशदं
व्यवसायात्मक ज्ञानम्, कथभूतम् ? स्वार्थसन्निवानान्वयव्यतिरेकानुविधायि प्रतिसङ्ख्यानिरोध्यविसंवादकं
प्रत्यक्षं-प्रमाण-युक्तम् । सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ९६ उ॰ । विशदज्ञानात्मकं प्रत्यक्षम् । प्रमाणप॰
पृ॰ ६७ । परीक्षामुख सू॰ २ । ३ । असहाय प्रत्यक्षम् । पञ्चाध्यायी १ । ६९६ । अपरोक्षतयार्थस्य
ग्राह्क ज्ञानमीदृशम् । प्रत्यक्षम् न्यायाव॰ श्लो॰ ४ । प्रत्यक्ष विशदं ज्ञानम् । जैनतर्कवा॰ पृ॰
९३ । स्पष्ट प्रत्यक्षम् । प्रमाण॰ तत्त्वा॰ २ । २ । प्रमाणमी॰ १ । १ । १३ । प्रत्यक्ष कल्पनापोढं नामजा
त्याद्यसयुतम् ॥ ३ ॥ प्रमाणस॰ पृ॰ ८ । तत्र कल्पनापोढमभ्रान्तं प्रत्यक्षम् । न्यायवि॰ पृ॰ १६ ।[p. n25 ]तत्त्वसं॰ कारिका १२१४ । यत्किञ्चिदर्थस्य साक्षात्कारिज्ञानं तत्प्रत्यक्षम् उच्यते । न्यायबि॰ टी॰
पृ॰ ११ । इन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्नमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मकं प्रत्यक्षम् । न्या॰ सू॰
१ । १ । ४ । अक्षस्य अक्षस्य प्रतिविषयं वृत्ति प्रत्यक्षम्, वृत्तिस्तु सन्निकर्षो ज्ञानं वा । न्यायभा॰
पृ॰ १७ । न्या॰ बा॰ पृ॰ २८ । सम्यगपरोक्षानुभवसाधनं प्रत्यक्षम् । न्यायसार पृ॰ २ । आत्मे
न्द्रियार्थसन्निकर्षाद् यन्निष्पद्यते तदन्यत् । वैशे॰ द॰ ३ । १ । १८ । अक्षमक्षं प्रतीत्य उत्पद्यते इति
प्रत्यक्षम्सर्वेषु पदार्थेषु चतुष्टयसन्निकर्षाद् अवितथमव्यपदेश्यं यज्ज्ञानमुत्पद्यते तत् प्रत्यक्षं प्रमाणम् ।
प्रशस्तपा॰ पृ॰ १८६ । इन्द्रियजन्यं ज्ञानम् प्रत्यक्षम्, अथवा ज्ञानाऽकरणकं ज्ञानं प्रत्यक्षम् । मुक्ता
वली श्लो॰ ५२ । न्यायबो॰ पृ॰ ४७ । साक्षात्काररूपप्रमाकरणं प्रत्यक्षम् । न्यायसि॰ मं॰ पृ॰ २ ।
तर्कभा॰ पृ॰ ५ । प्रतिविषयाध्यवसायो दृष्टम् । सांख्यका॰ ५ । इन्द्रियप्रणालिकया चित्तस्य बाह्य
वस्तूपरागात् तद्विषया सामान्यविशेषात्मनोऽर्थस्य विशेषावधारणप्रधाना वृत्ति प्रत्यक्षं प्रमाणम् । योगद॰
व्यासभा॰ पृ॰ २७ । यत्सम्बद्धं सत् तदाकारोल्लेखिविज्ञानं तत् प्रत्यक्षम् । सांख्यद॰ १ । ८९ ।
सत्संप्रयोगे पुरुषस्य इन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत्प्रत्यक्षमनिमित्तं विद्यमानोपलम्भनत्वात् । मीमां॰ द॰
१ । १ । ४ । साक्षात् प्रतीति प्रत्यक्षम् । प्रकरणपं॰ पृ॰ ५१ । तत्र प्रत्यक्षप्रमायाः करणं प्रत्यक्षप्रमा
णम् । प्रत्यक्षप्रम । चात्र चैतन्यमेवपृ॰ १२तथा च तत्तदिन्द्रिययोग्यवर्त्तमानविषयावच्छिन्नचैतन्याऽभिन्नत्वं
तत्तदाकारवृत्त्यवच्छिन्नज्ञानस्य तत्तदंशे प्रत्यक्षत्वम् । वेदान्तपरि॰ पृ॰ २६ । आत्मेन्द्रियमनोऽर्थात्
सन्निकर्षात् प्रवर्त्तते । व्यक्ता तदात्वे या बुद्धिः प्रत्यक्षं सा निरुच्यते । चरकसं॰ ११ । २० ।

म् । प्रयोगः–
[p. 25 ] विशदस्वभावमेव ज्ञानं प्रत्यक्षम् प्रमाणान्तरत्वान्यथानुपपत्तेः । नचायमसिद्धो हेतुः; तद²⁷¹

प्रमाणान्तरत्वेन ।

न्तरत्वे
नास्य वक्ष्यमाणत्वात् । तच्चैवंविधं प्रत्यक्षं द्वेधा प्रतिपत्तव्यम् । कथम् ? इत्याह–मुख्यसं
व्यवहारतः इति । इन्द्रियाद्यनपेक्षं प्रतिबन्धकापायोपेतात्ममात्रनिबन्धनं स्वविषये निःशे
षतो विशदम् अवधि-मनःपर्यय-केवलाख्यं ज्ञानं मुख्य²⁷²

इन्द्रियाऽनिन्द्रियानपेक्षमतीतव्यभिचारं साकारग्रहणं प्रत्यक्षम् । तत्त्वार्थ
राज॰ पृ॰ ३८ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १८४ । तत्त्वार्थसार १ । १७ । सामग्रीविशेषविश्लेषिताऽखिलावरणमती
न्द्रियमशेषतो मुख्यम् । परीक्षामुख २ । ११ । न्यायदी॰ पृ॰ १० । पारमार्थिकं पुनरुत्पत्तौ आत्ममात्रा
पेक्षम् । प्रमा॰ तत्त्वा॰ २ । १८ । तत् सर्वथावरणविलये चेतनस्य स्वरूपाविर्भावो मुख्यं केवलम्
१ । १ । १५ । तत्तारतम्ये अवधिमन पर्ययौ । प्रमाणमी॰ १ । १ । १८ ।

त प्रत्यक्षम् ।

इन्द्रिय²⁷³

–यादिनि– भां॰ । तदाह-हिताऽ
हिताप्तिनिर्मुक्तिक्षममिन्द्रियनिर्मितम् । यद्देशतोऽर्थज्ञानं तद् इन्द्रियाध्यक्षमुच्यते ॥ न्या॰ वि॰ वि॰ पृ॰
५३ उ॰ । इंदियमणोभवं जं तं संववहारपच्चक्खम् ॥ ९५ ॥ विशेषा॰ भा॰ । तत्र इन्द्रियप्रत्यक्षं
सांव्यवहारिकं देशतो विशदत्वात् । प्रमाणपरी॰ पृ॰ ६८ । गौणं तु संव्यवहारनिमित्तमसर्वपर्यायद्रव्य
विषयम् इन्द्रियाऽनिन्द्रियप्रभवम् अस्मदाद्यध्यक्षं विशदमुच्यते । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५५२ । इन्द्रियाऽ
निन्द्रियनिमित्तं देशत साव्यवहारिकम् । परीक्षामु॰ २ । ५ । इन्द्रियमनोनिमित्तोऽवग्रहेहावायधारणात्मा
सांव्यवहारिकम् । प्रमाणमी॰ १ । १ । २१ । देशतो विशदं सांव्यवहारिकम् । न्यायदी॰ पृ॰ ९ । तत्रेन्द्रि
यजमध्यक्षमेकांशव्यवसायकम् । जैनतर्कवा॰ पृ॰ १०० ।

निमित्तं तु स्वविषये देशतो विशदं चक्षुरादिज्ञानं संव्यव²⁷⁴

दिगम्बराम्नाये अकलङ्कदेवैः, श्वेताम्बराम्नाये च[p. n26 ]
जिनभद्रगणिक्षमाश्रमणैः विशेषावश्यकभाष्ये मुख्यसंव्यवहाररूपेण प्रत्यक्षं द्विधा विभक्तम् । बौद्धग्रन्थेष्वपि
साव्यवहारिकशब्दस्य निर्देशो दृश्यते यथा सांव्यवहारिकस्य इदं प्रमाणस्य लक्षणम् तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ७८४ ।

हारतः प्रत्यक्षम् । कथं पु
[p. 26 ] नरन²⁷⁵

इन्द्रियाऽनाश्रित ।

क्षाश्रितज्ञानस्य प्रत्यक्षव्यपदेशः ? इति चेत्; प्र²⁷⁶

अक्षाश्रितत्त्वञ्च व्युत्पत्तिनिमित्तं शब्दस्य, न तु प्रवृत्तिनिमित्तम् । अनेन
तु अक्षाश्रितत्वेन एकार्थसमवेतम् अर्थसाक्षात्कारित्वं लक्ष्यते, तदेव च शब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तम् । ततश्च
यत्किञ्चिदर्थस्य साक्षात्कारिज्ञानं प्रत्यक्षमुच्यते । यदि च अक्षाश्रितत्त्वमेव प्रवृत्तिनिमित्तं स्यात् इन्द्रियज्ञानमेव
प्रत्यक्षमुच्येत, न मानसादि, यथा गच्छतीति गौ इति गमनक्रियाया व्युत्पादितोऽपि गोशब्द गमनक्रियो
पलक्षितमेकार्थसमवेतं गोत्वं प्रवृत्तिनिमित्तीकरोति, तथा च गच्छति अगच्छति च गवि गोशब्द सिद्धो
भवति । न्यायबि॰ टी॰ पृ॰ ११ । यद् इन्द्रियमाश्रित्य उज्जिहीते अर्थसाक्षात्कारिज्ञानं तत् प्रत्यक्षम्
इत्यर्थ, एतच्च प्रत्यक्षशब्दव्युत्पत्तिनिमित्तं न प्रवृत्तिनिमित्तम्–इत्यादि, न्यायाव॰ टी॰ पृ॰ १६ ।

वृत्तिनिमित्तसद्भावात् । अक्षाश्रितत्त्वं हि
प्रत्यक्षशब्दस्य व्युत्पत्तिनिमित्तं गतिक्रियेव गोशब्दस्य । प्रवृ277

वैश
द्याशस्य सद्भावात् व्यवहारप्रसिद्धित ॥ १८१ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १८२ । इन्द्रियज्ञानमपि व्यवहारे
वैशद्यमात्रेण प्रत्यक्षं प्रसिद्धम्न्या॰ वि॰ बि॰ पृ॰ ४८ उ॰ । इत्यादिना वैशद्याशमेव प्रवृत्तिनिमित्तं
ज्ञायते ।

त्तिनिमित्तं तु एकार्थसमवायिना
अक्षाश्रित²⁷⁸

–त्वेनोपलक्षितत्त्वेनोपलक्षित– ब॰ ।

त्वेनोपलक्षितमर्थसाक्षात्कारित्वम्, गतिक्रियोपलक्षितगोत्ववद् गोशब्दस्य । अन्यद्धि
शब्दस्य व्युत्पत्तिनिमित्तम् अन्यद्वाच्यम्, अन्यथा गच्छन्त्येव गौः गौः इत्युच्येत नान्या
व्युत्पत्तिनिमित्ताभावात्, जात्यन्तरञ्च गतिक्रियापरिण²⁷⁹

–णत व्यु– आ॰, ब॰, ज॰ ।

तं व्युत्पत्तिनिमित्तसद्भावाद् गोश²⁸⁰

–ब्दस्य वा– भा॰ ।

ब्द
वाच्यं स्यात् । यदि वा, व्युत्पत्तिनिमित्तमप्यत्र विद्यत एव; तथा हि–अक्षशब्दोयमिन्द्रियव²⁸¹

अक्षो रथस्यावयवे व्यवहारे विभीतिके । पाशके शकटे कर्षे ज्ञाने चात्मनि रावणौ । इति विश्व ।
श्लोकोऽयं ज॰ प्रतौ इन्द्रियवत् इत्यस्यानन्तरमुल्लिखित ।

त्
आत्मन्यपि प्रवर्तते, अ²⁸²

अक्ष्णोति व्याप्नोति जानातीत्यक्ष आत्मा
तमेव प्राप्तक्षयोपशमं प्रक्षीणावरणं वा प्रति नियतं प्रत्यक्षम् । सर्वार्थसि॰ पृ॰ ५९ । तत्त्वार्थराज॰ पृ॰
३८ । प्रमाणप॰ पृ॰ ६८ । षड्द॰ स॰ टी॰ पृ॰ ५४ । तथाच भद्रबाहु–जीवो अक्खो तं पै जं
वट्टई तं तु होइ पच्चक्खं । परओ पुण अक्खस्स वट्टन्तं होइ पारोक्खं ।–निर्युक्ति न्यायाव॰ टी॰
टी॰ पृ॰ १५ । जीवो अक्खो अत्यव्वावण भोयण गुणण्णिओ जेण । तं पई वट्टई णाण जं पच्चक्खं तयं
तिविहम् ॥ ८९ ॥ विशेषाव॰ भा॰ ।

क्ष्णोति व्याप्नोति जानाति इति अक्ष आत्मा इति व्युत्पत्तेः । तमेव
क्षीणोपशान्तावरणं क्षीणावरणं वा प्रति नियतस्य ज्ञानस्य प्रत्यक्षशब्दातिशयता 283

संघटैव भा॰ ।

सुघटैव ।

तच्चेदं द्विविधमपि प्रत्यक्षं किंविशिष्टम् ? इत्याह–विज्ञानम् इति । 284

विशब्द अतिशयप्रकर्षद्वैवैविध्य
नानात्वेषु वर्त्तमानो गृह्यते । सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ३ पू॰ ।

विविधं स्वपरस
म्बन्धि 285

ज्ञान भा– आ॰, ब॰, ज॰ ।

ज्ञानं भासनं यस्य यस्मिन् वा तद्विज्ञानम्, अनेन 286

स्वग्राहकज्ञानवादिन–विज्ञानाऽद्वैतवादिनो यौगाचारा, पुरुषाद्वैतवादिन, निरालम्बनज्ञानवादिनो माध्य
मिकाश्च ।

स्वस्यैव परस्यैव²⁸⁷

परग्राहकज्ञानवादिन–परोक्षज्ञानवादिनो मीमासका, ज्ञानान्तरप्रत्यक्षज्ञानवादिनो यौगा,
अस्वसंवेदनज्ञानवादिन साख्या, भूतचैतनिकाश्चार्वाकाश्च ।

वा ज्ञानं ग्राहकम्
[p. 27 ] इत्येकान्तो निरस्तः । अथवा विशिष्टं बाधवर्जितं तद् यस्य यस्मिन् वेति ग्राह्यम् । अनेनापि
भ्रान्तमेव स्वप²⁸⁸

–परस्वरूप– ब॰ ।

ररूपयोः सकलं ज्ञानम् इ²⁸⁹

विभ्रमैकान्तवादिन ।

त्येकान्तः प्रत्याख्यातः । यदि वा290

वा नाना भा॰ ।

, पि वि
नाना द्रव्यपर्यायसामान्यविशेषरूपार्थ रूपा अर्था विषयतया तद् ? यस्य यस्मिन् वा
इति प्रतिपत्तव्यम्, अनेनापि द्रव्यमा291

वेदान्तिनो द्रव्यमात्रवा
दिनः ।

त्रस्य, पर्यायमा292

बौद्धा पर्यायमात्रवादिनः ।

त्रस्य, सामान्यविशेषयोरन्यतरमात्रस्य²⁹³

–स्यान्योन्यतरमात्रस्यअ– ब॰, ज॰ ।

,
अ²⁹⁴

विभिन्नोभयवादिनो
यौगाः ।

न्योन्यविभिन्नोभयरूपस्य वा ज्ञानं ग्राहकम् इत्येकान्तः प्रतिव्यूढः । विगतं वा स्वरूपे पर
रूपे वा अपेक्ष्यं तद् यस्य तत्तथोक्तमिति । अनेनापि यत्रैव जनयेदेनां तत्रैवास्य प्रमाणता
इत्येकान्तः प्रतिक्षिप्तः । तत्तदेकान्तानां च प्रपञ्चतः प्रतिक्षेपोऽग्रे विधास्यत
इत्यलमतिप्रसङ्गेन ।

इदानीं द्वितीयं प्रमाणप्रकारं परोक्षं शेषम् इत्यनेन प्ररूपयति । यत् तद्विशद
स्व²⁹⁵

–रूपज्ञानात्– ब॰, ज॰ ।

रूपाज्ज्ञानात् शेषमविशदस्वभावं ज्ञानं तत् परोक्ष²⁹⁶

जं परदो विण्णाणं तं तु परोक्खत्ति भणिदमत्थेसु ॥ ५९ ॥
प्रव॰ सार पृ॰ ७५ । पराणीन्द्रियाणि मनश्च प्रकाशोपदेशादि च बाह्यनिमित्तं प्रतीत्य तदावरणकर्मक्षयोप
शमापेक्षस्य आत्मन उत्पद्यमानं मतिश्रुतं परोक्षम् इत्याख्यायते । सर्वार्थसि॰ पृ॰ ५९ । उपात्ताऽनु
पात्तपरप्राधान्यादवगम परोक्षम् । तत्त्वार्थरा॰ बा॰ पृ॰ ३८ । अक्षाद् आत्मनः परावृत्तं परोक्षम्,
तत परैः इन्द्रियादिभिः ऊक्ष्यते सिञ्च्यते अभिवर्ध्यत इति परोक्षम् । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १८२ । परो
क्षमविशदज्ञानात्मकम् । प्रमाणप॰ पृ॰ ६९ । परोक्षमितरत् । परीक्षामुख ३ । १ । भवति परोक्षं
सहायसापेक्षम् । पञ्चाध्यायी श्लो॰ ६९६ । इतरज्ज्ञेयं परोक्ष ग्रहणेच्छया । न्यायाव॰ श्लो॰ ४ ।
अक्खस्स पोग्गलकया जं दव्विदियमणा परा तेणं । तेहि तो जं णाणं परोक्खमिह तमणुमाणं व ॥ ९० ॥
विशेषाव॰ भा॰ । अविशदमविसंवादिज्ञानं परोक्षम् । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५९५ । अस्पष्टं परो
क्षम् । प्रमाण॰ त॰ ३ । १ । प्रमाणमी॰ ३ । १ । अक्षाणा परं परोक्षम्, अक्षेभ्यः परतो वर्त्तत इति
वा, परेण इन्द्रियादिना वा ऊक्ष्यते परोक्षम् । षड्द॰ टी॰ पृ॰ ५४ ।

म् । किविशिष्टं तत् ? इत्याह–विज्ञा
नम् इति । अस्य²⁹⁷

विज्ञानशब्दस्य ।

च व्याख्यानं 298

पूर्वमेव ज॰ ।

पूर्वमिव अत्रापि दृष्टव्यम् । तथा च प्रमाणविशेषलक्षणस्य
द्विप्रकारस्यैव प्रसिद्धेः द्वे एव प्रमाणे प्रसिद्धे, सकलतद्व्यक्तिभेदानामत्रैवान्तर्भावादिति दर्शयन्नाह
प्रमाणे इति संग्रहः इति द्वे एव प्रमाणे इत्येवं संग्रहः सकलशास्त्रार्थस्येति ।

विवृतिव्याख्यानम्–

तत्र प्रमाणस्य यज्ज्ञानमिति सामान्यलक्षणं कृतं तत् सन्निकर्षादेः इत्यादिना
समर्थयते । सन्निकर्षः इन्द्रियार्थसम्बन्धः299

–न्धः आ– भां॰ ।

, स आदिर्यस्य कार
कसाकल्येन्द्रियवृत्त्यादेः । कथंभूतस्य ? अज्ञानस्य अचेतनस्य
प्रामाण्यमनुपपन्नम् । कस्येव ? अर्थान्तरवत्, अर्थः सन्नि
[p. 28 ] कर्षादिः, तस्मादन्यः प्रमेयो घटादिः तदन्तरम् तस्येव तद्वत् । ननु प्रमाणत्वञ्च स्यात्
अज्ञानत्वञ्च विरोधाऽभावात्, अतः सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकत्वादनैकान्तिकत्वम्; इत्यनुप
पन्नम्; अज्ञानविरोधिना ज्ञानत्वेन प्रमाणत्वस्य व्याप्तत्वात् त³⁰⁰

प्रमाणे ।

त्र त³⁰¹

अज्ञानेन सह ।

द्विरोधसि302

–सिद्धिः आ॰ ।

द्धेः । प्रकर्षेण हि
संशयादिव्यवच्छेदलक्षणेन मीयते अव्यवधानेन परिच्छिद्यते येनार्थः तत् प्रमाणम्, तत्कथमज्ञा
नरूप³⁰³

–रूपं– ज॰ ।

सन्निकर्षादिस्वभावं घटेत ? न खलु सन्निकर्षादिना किञ्चिन्मीयते, ज्ञानकल्पनानर्थक्य
प्रसङ्गात् । अतो ज्ञानमेव प्रमाणम् इति उपपत्तिचक्षुषाऽभ्युपगन्तव्यम् ।

सन्निकर्षवादे यौगस्य पूर्वपक्ष–

स्यान्मतिरेषा ते–ज्ञानमेव प्रमाणम् इत्यवधारणमनुपपन्नम्, अज्ञानरूपस्यापि सन्निक
र्षादेः प्रमाजनकत्वेन प्रमाणत्वोपपत्तेः; तथा हि–प्रमाजनकं प्रमाणम्
इति सू304

सूत्रमिदम् उपलब्धगौ
तमीयसूत्रपाठे नोपलभ्यते ।

त्रं व्याचक्षाणेन भाष्य³⁰⁵

वात्स्यायनेन ।

कारेण उपलब्धिसाधना
नि प्रमाणानि न्यायभा॰ पृ॰ १८ इत्युक्तम् । तत्र व्याख्या
तॄणां मतभेदः–केचि306

न्यायवार्तिककृत उद्योतकराचार्या–उपलब्धिहेतु
प्रमाणम् यदुपलब्धिनिमितं तत् प्रमाणम् । अकरणा प्रमाणोत्पत्ति इतिचेत्, न, इन्द्रियार्थसन्निकर्षस्य
करणभावात् साधकतमत्वाद्वा न प्रसङ्ग । न्यायवा॰ पृ॰ ५–६ ।

त् सन्निकर्षः अर्थोपलब्धौ साधकतमत्वात् प्रमाणम्
इति प्रतिपन्नाः, अन्ये307

न्यायमञ्जरीकृतो जयन्तभट्टा ।

तु कारकसाकल्यम् । तत्राद्यमतं तावत् समर्थ्यते । तत्र हि सन्निकर्ष
एव अर्थोपलब्धौ साधकतमत्वात् प्रमाणम् । साधकतमत्वं हि प्रमाणत्वेन व्याप्तं न पुनर्ज्ञान
त्वमज्ञानत्वं308

तदेवं ज्ञानमज्ञानं वा उपलब्धिहेतु प्रमाणम् न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ २२ ।

वा, संशयादिवत् प्रमेयार्थवच्च । 309

साधकतम
त्वम् ।

तच्च अर्थोपलब्धौ सन्निकर्षस्यास्त्येव । नह्यस
न्निकृष्टेऽर्थे ज्ञानमुत्पत्तुमर्हति310

–ति सर्वत्रा– आ॰, ब॰, ज॰ ।

सर्वस्य सर्वत्रार्थे तदुत्पत्तिप्रसङ्गात् । 311

तद्भावा– भा॰ ।

तत्सद्भावावेदकञ्च प्रमाणं
312

कुड्यान्तरिताऽनुपलब्धेरप्रतिषेध ।
न्यायसू॰ १ । १ । ४५ । अप्राप्यकारित्वे सति इन्द्रियाणा कुड्यान्तरितस्याऽनुपलब्धिर्न स्यात् । न्यायभा॰
पृ॰ २५५ । ननु सन्निकर्षावगमे कि प्रमाणम् ? व्यवहिताऽनुपलब्धि इति ब्रूम । यदि हि असन्निकृष्टमपि
चक्षुरादीन्द्रियम् अर्थं गृह्णीयाद् व्यवहितोऽपि ततोऽर्थ उपलभ्येत । न्यायमं॰ पृ॰ ७३ ।

व्यवहितार्थानुपलब्धिरेव । यदि ह्यसन्निकृष्टमप्यर्थ चक्षुरादीन्द्रियं गृह्णीयात्, तर्हि व्यवहितमपि
किन्न गृह्णीयाद् अविशेषात् ?

किञ्च, इन्द्रियं कारकम्, 313

इन्द्रि
याणा कारकत्वेन प्राप्यकारित्वात् । संसृष्टञ्च कारकं फलाय कल्पते इति कल्पनीय संसर्ग । कारकञ्च
अप्राप्यकारि च इति चित्रम् । न्यायमं॰ पृ॰ ७३ तथा ४७९ ।

कारकञ्चासन्निकृष्टं न फलप्रादुर्भावाय प्रभवति; तथा हि–इन्द्रियं
नाऽसन्निकृष्टेऽर्थे फलमुत्पादयति कारकत्वात् वास्यादिवत् । स्पर्शनादीन्द्रिये च प्राप्यकारित्वं
सुस्पष्टम्, तत्साधर्म्यादिन्द्रियान्तरेष्वपि तत् कल्प्यताम् अविशेषात् । स चैवं प्रसिद्धस्वरूपः स
[p. 29 ] न्निकर्षः प³¹⁴

सन्निकर्षः पुनः षाढा भिद्यते न्यायवा॰ पृ॰ ३१ । न्यायमं॰ पृ॰ ७२ । प्रशस्त॰ क॰
पृ॰ १९५ ।

ट्प्रकारो भवति–संयोगः, संयुक्तसमवायः, संयुक्तसमवेतसमवायः, समवायः, सम
वेतसमवायः, सम्बद्धविशेषणीभावश्चेति । तत्र चक्षुषो द्रव्येण संयोगः, त³¹⁵

तत्रसम– भां॰ ।

त्समवेतैर्गुणकर्मसा
मान्यैः संयुक्तसमवायः, गुणकर्मसमवेतैः सामा316

गुणत्वकर्मत्वादिभिः ।

न्यैः संयुक्तसमवेतसमवायः, श्रोत्रस्य शब्देन
समवायः, शब्दत्वेन समवेतसमवाय,³¹⁷

कर्णविवरवर्त्त्याकाशस्य श्रोत्रत्वात् शब्दस्य
च आकाशगुणत्वेन तत्र समवायात् ।

घटाद्य³¹⁸

घटाऽभाववद्भूतलम् इत्यत्र चक्षुषा संयुक्तं भूतलम्, तद्विशे
षणीभूतश्च अभावः इति ।

भावेन समवायेन च सम्बद्धविशेषणीभाव इति ।
प्रत्यक्षञ्चा319

समवायेऽभावे च विशेषणविशेष्यभावात् न्यायवा॰ पृ॰ ३१ । न्याय
वा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ १११ । एतेन समवायेऽपि प्रत्यक्षत्वं प्रकाशितम्, इहेति तन्तुसम्बद्धपटप्रत्ययद
र्शनात् । न्यायमं॰ पृ॰ ८४ । –इत्यादिना नैयायिकमतेऽस्ति समवायस्य प्रत्यक्षता । वैशेषिकसिद्धान्ते
तु–अतएव अतीन्द्रियः प्रशस्तपा॰ भा॰ ३२९ । वैशे॰ उप॰ पृ॰ २९६ । –इत्यादिना समवायस्य
अतीन्द्रियत्वमेव । सम्बन्धप्रत्यक्षे यावदाश्रयप्रत्यक्षस्य हेतुत्वात्, समवायस्य एकतया एकदा भाविभू
तसकलाश्रयव्यक्तीनां ज्ञानाऽसंभवात् । मुक्ता॰ दिन॰ रामरुद्री पृ॰ २६१ ।

त्पद्यमानं चतुस्त्रिद्विसन्निक³²⁰

द्रव्ये तावत् त्रिविधे
महत्यनेकद्रव्यवत्त्वोद्भूतरूपप्रकाशचतुष्टयसन्निकर्षाद् धर्मादिसामग्र्ये च स्वरूपालोचनमात्रम्शब्दस्य
त्रयसन्निकर्षात् श्रोत्रसमवेतस्य तेनैव उपलब्धिःबुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नानां द्वयोरात्ममनसोः संयो
गादुपलब्धिः प्रशस्त॰ भा॰ पृ॰ १८७ । न्यायमं॰ पृ॰ ७४ ।

र्षादुत्पद्यते, तत्र बाह्ये रूपादौ चतुःसन्निकर्षादेव प्रत्यक्षमु
त्पद्यते–आत्मा हि मनसा युज्यते, मन इन्द्रियेण, इन्द्रियमर्थेनति । सुखादौ तु त्रयसन्निकर्षादेव
तत्र चक्षुरादिव्यापाराभावात् । आत्मनि तु योगिनां द्वयोरेवात्ममनसोः सन्निकर्षादिति ।

सन्निकर्षस्य प्रतिविधानम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्त³²¹

पृ॰ २८ पं॰ १३ ।

म्–सन्निकर्ष एव साधकतमत्वात् प्रमाणम् इत्यादि;
तदसमीक्षिताभिधानम्; तस्यार्थप्रमितौ साधकतमत्वाऽसंभवात् । यद्
भा322

–वे प्र– आ॰,
ब॰, ज॰ । यद्भावे हि प्रमितेर्भाववत्ता यदभावे च अभाववत्ता । अष्टसह॰ पृ॰ २७६ ।
प्रमाणप॰ पृ॰ १ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४ उ॰ ।

वे हि प्रमितेर्भाववत्ता यदभावे चाऽभाववत्ता तत्तत्र साधकतमम् ।
भावाभावयोस्तद्वत्ता साधकतमत्व³²³

कः खलु साधकतमार्थःभावाऽभावयोस्तद्वत्ता ।
न्यायवा॰ पृ॰ ६ ।

म् इत्यभिधानात् ।
न चैतत् सन्निकर्षे सम्भवति, तस्मिन् सत्यपि क्वचित् प्रमित्यनुप³²⁴

–पत्तिः आ॰ ।

पत्तेः, 325

क्षितिद्रव्येण संयोगो नयनादेर्यथैव हि । तस्य व्योमादि
नाप्यस्ति न च तज्ज्ञानकारणम् ॥ १२४ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १६८ । न हि चक्षुषा घटवदाकाशे
संयोगो विद्यमानोऽपि प्रमित्युत्पादकः इत्यादिसर्वम् अनयैवाऽऽनुपूर्व्या प्रमेयक॰ पृ॰ ४–५, स्या॰
रत्ना॰ पृ॰ ५४–६१ चर्चितम् ।

आकाशादिना हि
घटवत् चक्षुषः संयोगो विद्यते, न चासौ तत्र प्रमितिमुत्पादयति । न चाकाशघटयोश्चक्षुषा
संयोगाविशेषेऽपि प्रमितेर्विशेषो युक्तः; 326

प्रमितेः ।

तस्याः 327

चक्षुःसंयोगहेतुकत्व ।

तद्धेतुकत्वाभावानुषङ्गात् । यदविशेषेऽपि यद्
[p. 30 ] विशिष्यते न तत् तद्धेतुकम् यथा परमाणोरविशेषेऽपि विशिष्यमाणौ घटपटौ, सन्निकर्षाविशेषे
ऽपि विशिष्यते च प्रमितिरिति । तस्माद् यद् यत्रोत्पन्नमव्यवधानेन फलमुत्पादयति तदेव तत्र
साधकतमम् यथा अपवरकान्तर्वर्तिपदार्थप्रकाशे प्रदीप, अव्यवधानेन प्रमितिमुत्पादयति च
उत्पन्नं स्वविषये विज्ञानम्, तस्मात्तदेव तत्र साधकतमम् । तस्मा328

तस्मात्तत्प्र– ब॰, ज॰ ।

च्च प्रमाणम्, न पुन सन्निकर्षो
विप³²⁹

साधकतमत्वाऽभावात् ।

र्ययात् ।

किञ्च, सन्निकर्षमात्रमत्र प्रमाणम्, तद्विशेषो वा ? न तावत् सन्निकर्षमात्रम्; संशयादा
वप्यस्याऽविशेषतः प्रामाण्यप्रसङ्गात् । विशिष्टश्चेत्, किमिदं तस्य वैशि330

–ष्ट्यं वि– आ॰, ब॰, ज॰ ।

ष्ट्यं नाम-विशिष्टकार
णादात्मलाभः, विशिष्टप्रमोत्पादकत्वं वा ? प्रथमपक्षे घटादिवदाकाशेऽप्यस्य³³¹

सन्नि
कर्षस्य ।

प्रामाण्यप्रसङ्गः,
विशिष्टकारणादात्मलाभस्योभयत्राविशेषात् । तदविशेषे चासौ332

–सौ घ– ब॰, ज॰ ।

कथं घटाद्यर्थ एव वैशिष्ट्यं प्रामा
ण्यं वा स्वीकुर्यान्नाकाशे ? द्वितीयपक्षोऽप्यनुपपन्नः; विशिष्टप्रमोत्पादकत्वस्य सन्निकर्षे प्रमिति प्रति
साधकतमत्वाभावतोऽसिद्धे, त³³³

प्रमितिं प्रति साधकतमत्वाभाव ।

दभावश्चानन्तरमेव प्रतिपादितः । सिद्धौ वा कथमाकाशादिपरि
हारेण घटादावेवास्य त³³⁴

विशिष्टप्रमोत्पादकत्वं ।

त् स्यात् ? उभयत्राप्यविशेषेणासौ प्रमामुत्पादयेत् नैकत्रापि वा ।

ननु आकाशादावेवासौ प्रमां नोत्पादयति योग्यता335

योग्यता भा- भा॰, ब॰, ज॰ । ननु नभसि नयनसन्निकर्षस्य योग्यताविरहात् न सवेदननिमित्तता
इत्यपि न साधीय, तद्योग्यताया एव साधकतमत्वाऽनुषङ्गात् । का चेयं सन्निकर्षस्य योग्यता नाम ?
प्रमाणपरी॰ पृ॰ ५१ ।

या अभावात्, न घटादौ वि336

विपर्यासात् भा॰ ।

पर्ययात् ।
ननु केयं योग्यता नाम–शक्तिः337

–क्तिः प्रतिब– आ॰, ब॰, ज॰ ।

, प्रतिपत्तुः प्रतिबन्धापायो वा । शक्तिश्चेत्; किमतीन्द्रिया, सह
कारिसन्निधिलक्षणा वा ? तत्राद्यपक्षोऽयुक्त; अ³³⁸

स्वरूपादु
द्भवत् कार्य सहकार्युपवृहितात् । न हि कल्पयितुं शक्त शक्तिमन्यामतीन्द्रियाम् ॥ न्यायमं॰ पृ॰ ४१
इत्यादिना नैयायिकमते स्वरूपसहकारिरूपैव शक्ति स्वीकृता ।

पसिद्धान्तप्रसङ्गात् । द्वितीयपक्षे तु कारकसाक
ल्यपक्षभाव्यशेषदोषानुषङ्गः, सहकारिसान्निध्यस्य कारकसाकल्यस्वरूपानतिक्रमात् । सहकारि
कारणञ्च विषयगतातिशयविशेषः, करणपाटवम्, धर्मविशेषः, अधर्मप्रक्षयः, द्रव्यम्, गुणः,
कर्म वा स्यात् । यदि विषयगतातिशयविशेष; कि339

किचित् रू– आ॰ ।

रूपादिसमवायः, दृश्यता वा ? न तावद्रू
पादिसमवायः; अस्य प्रमोत्पत्ति प्रत्यकारणत्वात् । कथमन्यथा गुणकर्मसामान्येषु तद्रहितेषु
प्रमोत्पत्तिः स्यात् ? कथं वा परमाणौ त³⁴⁰

प्रमोत्पत्तिः ।

दुत्पत्तिर्न स्यात् तत्र 341

रूपादिसमवाय । तत्र सम– भा॰ ।

तत्समवायसंभवात् ? मह
त्यनेकद्रव्य³⁴²

–द्रव्यवत्त्वा– भा॰ । वैशेषिकदर्शने तु–महत्यनेकद्रव्य
वत्त्वात् रूपाच्चोपलब्धि अनेकद्रव्यसमवायात् रूपविशेषाच्च रूपोपलब्धि । ४ । १ । ६, ८ इति द्वे[p. n31 ]
सूत्रे । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १००, स्या॰ रत्नाकर पृ॰ ५६ इत्यादौ तु वैशेषिकसूत्रसम्मत एव पाठः ।
प्रमेयकमलमार्त्तण्डे पृ॰ ७५ पू॰ तु ग्रन्थोक्त एव पाठ ।

त्वाद्रूपविशेषाच्च रूपोपलब्धिः वैशे॰ सू॰ ४ । १ । ६ इत्यभ्युपगमेऽपि नेत्रमला
[p. 31 ] ञ्जनादौ प्रमोत्पत्तिप्रसङ्गः तदविशेषात् । अथ दृश्यता; सा आकाशादावस्त्येव, कथमन्यथा
अस्येश्वरप्रत्यक्षता ? करणानाञ्च पाटवम् काचकामलाद्यनुपहतत्वम्, आलोकादिसहकृतत्वं
वा ? द्वयमपि आकाशादौ संभवत्येव । धर्मविशेषोऽपि आकाशादिना चक्षुषः संयोगे सहकार्य
स्त्येव । न खलु तस्य³⁴³

धर्मविशेषस्य ।

तेन³⁴⁴

आकाशादिना चक्षु संयोगेन ।

विरोधः; येन तत्सद्भावे धर्मविशेषस्यानु345

–नुपपत्तिः आ॰, ब॰, ज॰ ।

त्पत्तिः प्रध्वंसो वा स्यात्,
विरोधे वा न घटाद्युपलम्भः कदाचिदपि स्यात् तदुत्पत्तौ धर्मविशेषस्य सहकारिणो विरोध्या
काशादिसंयोगसद्भावतोऽसंभवात् । अधर्मप्रक्षयस्तु प्रतिबन्धकापाय एव, तस्य च ज्ञानहेतुत्वे
सर्वं सुस्थम् तस्यैव प्रमां प्रति नियामकत्वोपपत्तेः । द्रव्यमपि नित्यव्यापिस्वरूपम्, तद्विपरीतं
वा सन्निकर्षस्य सहकारि स्यात् ? नित्यव्यापिस्वरूपञ्चेत्; तत् नयननभःसन्निकर्षेप्यस्त्येव,
अन्यथा कथं दिक्का346

दिक्का
लात्मनाम् आ॰, भां । दिक्कालाकाशात्मनाम् प्रमेयक॰ पृ॰ ५ उ॰ ।

लाकाशात्मनां नित्यव्यापिद्रव्यस्वरूपता ? अनित्याऽव्यापिस्वरूपञ्चेत्;
तत् मनः, नयनम्, आलोको वा स्यात् ? त्रितयमपि आकाशादि347

–शादिसन्नि– ब॰, ज॰ ।

नेन्द्रियसन्निकर्षे संभवत्येव
घटादिवत् । गुणोऽपि प्रमेयगतः, प्रमातृगतः, उभयगतो वा तत्सहकारी स्यात् ? प्रमेयगतश्चेत्;
किन्नाकाशस्य प्रत्यक्षता गुणसद्भावाविशेषात् ? निर्गुणत्वे अस्य द्रव्यत्वानुपपत्तिः348

–पत्तेः ब॰, ज॰ ।

, गुण³⁴⁹

क्रियागुणवत् समवायिकारणम् इति द्रव्यलक्षणम् । वैशे॰ सू॰ १ । १ । १५ ।

वत्त्वलक्ष
णत्वाद् द्रव्यस्य । अरूपित्वात्त³⁵⁰

आकाशस्य ।

स्याऽप्रत्यक्षत्वे सामान्यादेरप्यप्रत्यक्षत्वप्रसङ्ग इत्युक्तम् । प्रमातृ
गतोपि अदृष्टः, अ³⁵¹

इच्छादि ।

न्यो वा गुणो गगनेन्द्रियसन्निकर्षसमयेऽस्त्येव । उभयगतपक्षेपि उभयपक्षोप
क्षिप्तदोषानुषङ्गः । कर्मापि अर्थगतम्, इन्द्रियगतं वा तत्सहकारि स्यात् ? न तावदर्थगतम्;
प्रमोत्पत्तौ तस्यानङ्गत्वात्, कथमन्यथा स्थिरार्थानामुपलब्धिः ? इन्द्रियगतं तु तत् तत्रास्त्येव,
आकाशेन्द्रियसन्निकर्षे352

–कर्षेण न– ब॰, ज॰ ।

नयनोन्मीलनादिकर्मणः सद्भावात् । तस्मात् प्रति353

–पत्तृ प्रति– ब॰, ज॰ ।

पत्तुः प्रतिबन्धापायरूपैव
योग्यता उररीकर्त्तव्या, तत्रैवोक्ताशेषदोषाणामसंभवात् । यस्य यत्र यथाविधो हि प्रतिबन्धापायः,
तस्य तत्र तथाविधाऽर्थपरिच्छित्तिरुत्पद्यते । प्रतिबन्धापायश्च मोक्षविचारावसरे प्रसाधयिष्यते ।
न चैवं योग्यताया एवार्थपरिच्छित्तौ साधकतमत्वतः प्रमाणत्वात् ज्ञानं प्रमाणम् इति प्रतिज्ञा
विरुद्ध्यते; 354

योग्यतायाः ।

अस्याः स्वार्थग्रहणशक्तिस्वभावायाः स्वार्थावभासिज्ञानलक्षणप्रमाणसामग्रीत्वत
त³⁵⁵

प्रमाणोत्पत्तावेव ।

दुत्पत्तावेव साधकतमत्वोपपत्तेः ।

चक्षुषश्च अप्राप्यकारित्वेन³⁵⁶

–त्वेनसाध– भां॰ ।

प्रसाधयिष्यमाणत्वान्न घटदिना संयोगः, तदभावान्न रूपादिना
[p. 32 ] संयुक्तसमवायादिः । संयुक्तसमवा357

–वायत्वम् च ज॰ ।

याच्च चक्षुषो रूप³⁵⁸

–वद् रसादौ– भा॰ ।

वत् शब्दरसादौ, दिवा359

दिनकर– भा॰ ।

कररूपवत् तत्कर्म
ण्य³⁶⁰

कर्मणोऽपि भा॰ ।

पि च ज्ञानमुत्पद्येत अविशेषात् । संयुक्तसमवेतसमवायाच्च रूपत्ववद् रसत्वादौ, समवा
यात् शब्दवत् नभोमहत्त्वादौ, समवेतसमवायात् शब्दत्ववत् महापरिमाणत्वा361

ज्ञानमुत्पद्येत अविशेषात् इति पूर्वेण अन्वय ।

दौ । योग्यता362

योग्याऽयोग्यत्वकृतग्रहणाऽग्रहणनियमवादे वा
योग्यतैव सन्निकर्षो भवतु किं षट्कघोषणेन ? न्यायमं॰ पृ॰ ४९ ।

भ्यु
पगमे सैव नियामिकाऽस्तु अलं सन्निकर्षष³⁶³

–षट्कोषणेन– आ॰, ब॰, ज॰ ।

ट्कोद्घोषणेन । सम्बद्धविशेषणीभावस्तु संयोगा
दिसम्बन्धाऽसंभवादेव प्रत्युक्तः । न हि स³⁶⁴

सम्बन्धमन्तरेण– आ॰ ।

म्बन्धान्तरेणाऽसम्बद्धे वस्तुनि स³⁶⁵

सम्बद्धविशेषणीभाव ।

घटते सह्य
विन्ध्यवत् ।

एतेन असन्निकृष्टस्य ग्रहणे सर्वस्य सर्वत्रार्थे ज्ञानोत्पत्तिः स्यात् इति प्रत्युक्तम्; योग्य
स्यैव ग्रहणात् । कथमन्यथा सन्निकृष्टे सर्वत्राप्यर्थे ज्ञानं नोत्पद्येत³⁶⁶

–द्यते भा॰ ।

? ततो यस्मिन् सत्यपि यन्नो
त्पद्यते न तत् तद्धेतुकम् यथा विद्यमानेऽपि यवबीजेऽनुत्पद्यमानो गोधूमाङ्कुरः, विद्यमानेऽपि
सन्निकर्षे नोत्पद्यते चार्थपरिच्छित्तिरिति ।

यदपि सन्निकर्षसद्भावे प्रमाणं व्यवहितार्थानुपलब्धिरेव इत्युक्तम्367

पृ॰ २८ प॰ १६ ।
इत्युक्तमसि– आ॰, ब॰, ज॰ ।

, तदप्ययुक्तम्; अ
सिद्धत्वात्तरयाः, काचाभ्र³⁶⁸

–भ्रक प– भा॰ ।

पटलस्फटिकस्वच्छोदकादिव्यवहितानामप्यर्थानामुपलब्धेः । य³⁶⁹

–पि बोधकत्वात् इ– भा॰ ।

दपि
कारकत्वात् इत्यादि तत्प्राप्यकारित्वे साधनमुक्तम्370

पृ॰ २८
पं॰ १८ ।

; तदपि चक्षुषोऽप्राप्यकारित्वप्रसाधन
प्रस्तावे प्रतिविधास्यते । अत प्रत्यक्षञ्चोत्पद्यमानं चतुः-त्रि-द्विसन्निक³⁷¹

–र्षादित्यादि ब॰, ज॰ ।

र्षादुत्पद्यते इत्यादि, वन्ध्या
372

–सुतभाग्यव्याव– भा॰ । सौभाग्यव्याव– ब॰, ज॰ ।

सुतसौभाग्यत्वादिव्यावर्णनप्रख्यं प्रतिभासते सन्निकर्षस्याऽसंभवे । संभवे वा असाधकतमत्वे
त³⁷³

सन्निकर्षात् ।

तस्तथा प्रत्य³⁷⁴

–क्षानुप– भा॰ ।

क्षस्यानुपपत्ते ।

कथञ्च सन्निकर्षप्रामाण्याभ्युपगमे 375

यदि सन्निकर्ष प्रमाणं सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टानामर्थानाम
ग्रहणप्रसङ्ग अत सर्वज्ञत्वाऽभाव स्यात् । सर्वार्थसि॰ पृ॰ ५७ । सन्निकर्षे प्रमाणे सकलपदार्थ
परिच्छेदाभाव तदभावात् । तत्त्वार्थराज॰ पृ॰ ३६ ।

सर्वज्ञवार्त्तापि स्यात् ? तद्विज्ञानं हि मानसमिन्द्रिय
जं वा चतुस्त्रिद्विसन्निकर्षाद् वर्त्तमानेष्वेवार्थेषु स्यात् नातीतानागतेपु, तेषामसत्त्वे 376

अतीतानागतादौ

तत्र 377

तद्विज्ञानहेतो ।

तद्धेतो
सन्निकर्षस्य³⁷⁸

–स्य विरो– आ॰ ।

सत्त्वविरोधात् । यदसन् न तत्र ज्ञानहेतुः सन्निकर्षोस्ति यथा खरविषाणादौ, न
सन्ति च अतीतानागता वर्त्तमानार्थज्ञानोत्पत्तिसमये भावा इति । अथ यदा ते भविष्यन्ति
तदा तत्सन्निकर्षात् तत्र ज्ञानमुत्पत्स्यते; कथमेवमनन्तेनापि कालेन ईश्वरस्याऽशेषज्ञता स्यात् ?
वर्त्तमानाशेषार्थग्रहणादस्याशेषज्ञताभ्युपगमेऽपि, कथं तदुपदेशस्य अनागतेऽर्थे प्रामाण्यं स्यात्
[p. 33 ] यतस्तदर्थिनां तदुपदेशात्त³⁷⁹

अनागतेऽर्थे ।

त्र प्रवृत्तिः स्यात् ? नित्यत्वात्तज्ज्ञानस्यायमदोषः; इत्यप्यसमीचीनम्;
तन्नित्यत्वस्येश्वरनिराकरणावसरे निराकरिष्यमाणत्वात् ।

कथञ्चैवं वा380

सन्निकर्षवादिनः ।

दिनः साध्यसाधनयोः व्याप्तिः सिद्ध्येत् यतोऽनुमानं स्यात्, इन्द्रियप्रत्यक्ष
स्येव मानसप्रत्यक्षस्यापि सन्निकृष्टेष्वेवार्थेषु प्रवृत्तेः, व्याप्तिश्चानियतदेशकाला इति कथं सन्नि
कर्षप्रभवप्रत्यक्षात् प्रतीयेत ? ननु सामान्येन व्याप्तिः, तत्र च तत्प्रभवप्रत्यक्ष³⁸¹

–क्षसामर्थ्य– ब॰, ज॰ । ।

स्य सामर्थ्यं
संभवात् कथन्नातस्त³⁸²

व्याप्तिसिद्धिः ।

त्सिद्धिः ? इत्यप्यसांप्रतम्; सामान्येन व्याप्तेः व्याप्तिविचारप्रघट्टके निरा
करिष्यमाणत्वात् । तन्न सन्निकर्षस्याज्ञानात्मनोऽनुपचरितं प्रामाण्यं घटते, नापि कारकसाकल्यस्य ।

कारकसाकल्यापरनामिका सामग्रीं प्रमाणयतो भट्टजयन्तस्य पूर्वपक्ष ।

अथ मतमेतत्–अव्य³⁸³

अव्यभिचारि
णीमसन्दिग्धामर्थोपलब्धिं विदधती बोधाऽबोधस्वभावा सामग्री प्रमाणम् । बोधाऽबोधस्वभावा हि तस्य
स्वरूपम्, अव्यभिचारादिविशेषणार्थोपलब्धिसाधनत्वं लक्षणम् । न्यायमं॰ पृ॰ १२ ।

भिचारादिविशेषणार्थोपलब्धिजनिका सामग्री प्रमाणम् । न च
सामग्र्याः कारककलापरूपत्वात्, तत्र च स्वरूपातिशयाभावान्न कस्य
चित्साधकत्वमुपपद्यत इत्यभिधातव्यम्; कारकसाकल्यस्य करण³⁸⁴

–णाभ्यु–
भा॰ ।

ताभ्यु
पगमे साधकतमत्वस्योपपत्तेः । नह्येकस्य सामग्र्येकदेशस्य प्रदीपादेः
क्वचित्कार्ये करणता प्रतीयते । कि तर्हि ? सामग्रीस्वरूपस्य कारक
साक³⁸⁵

यत एव साधकतमं करणं करणसाधनश्च प्रमाणशब्दः, तत एव सामग्र्याः प्रमाणत्वं युक्तम्,
तद्व्यतिरेकेण कारकान्तरे क्वचिदपि तमबर्थसंस्पर्शाऽनुपपत्तेः । अनेककारकसन्निधाने कार्य घटमानम्
अन्यतरव्यपगमे च विघटमानं कस्मै अतिशयं प्रयच्छेत् । न च अतिशयः कार्यजन्मनि कस्यचिदवधा
र्यते सर्वेषां तत्र व्याप्रियमाणत्वात्स च सामग्र्यन्तर्गतस्य न कस्यचिदेकस्य कारकस्य कथयितुं पार्यते ।
सामग्र्यास्तु सोऽतिशय सुवच, सन्निहिता चेत् सामग्री संपन्नमेव फलम् इति सैव अतिशयवती ।
न्यायमं॰ पृ॰ १३ ।

ल्यस्यैव; तच्च प्रमातृप्रमेयसद्भावे संपद्यते । अतः सामग्र्येकदेशकारकसद्भावेऽपि कार्य
स्यानुत्पत्तेः नैकदेशस्य करणता, सामग्रीसद्भावेतु तस्यावश्यंभावेनोत्पत्तेः तस्या एव सन्निपत्य
जनकत्वेन साधकतमत्वादुपपन्नं करणत्वम् । करणं च प्रमाणम्, करणसाधनत्वात् प्रमाण
शब्दस्य । न च साकल्यव्यतिरेकेण कारकान्तरे साधकतमत्वं संभावयितुं शक्यम् । यदि
हि तद्व्यतिरेकेणासकलावस्थायामपि क्वचित्कारके प्रमितिरवकल्प्येत, स्यात्तत्रापि साधकतमत्वा
त्करणत्वम्, न चासौ तत्रावकल्प्यते प्रतीतिविरोधात्, तस्मात् साकल्यमेव करणम् ।

ननु करणं कर्तृकर्मापेक्षं भवति, कर्तृकर्मणोश्च सामग्र्यन्तः–पतितयोः स्वरूपप्रच्युतितः
असंभवात् कथं तदपेक्षं साकल्यस्य करणत्वमिति ? तदविचारितरमणीयम्; सा386

यत्तु किमपेक्षं सामग्र्याः करणत्वम् इति, तदन्तर्गतकारकापेक्षम् इति
व्रूम । कारकाणां धर्म सामग्री न स्वरूपहानाय तेषां कल्पते साकल्यदशायामपि तत्स्वरूपप्रत्यभिज्ञा
नात्तस्मात् अन्तर्गतकारकापेक्षया लब्धकरणभावा सामग्री प्रमाणम् । न्यायमं॰ पृ॰ १४ ।

कल्यान्तर्गत
[p. 34 ] कारकापेक्षयैवास्य करणत्वोपपत्तेः । साकल्यं हि नाम कारकाणां धर्म, न च स्वकीयो धर्मः
स्वस्यैव स्वरूपापहाराय प्रभवति, साकल्यावस्थायामपि कारकस्वरूपस्य प्रत्यभिज्ञायमानत्वाच्च
न त³⁸⁷

तत्र तेषां– भां॰ ।

त्रैषां स्वरूपप्रच्युतिः, तस्मात्तदन्तर्गतकारकापेक्षया लब्धकरणभावं साकल्यं प्रमाणम्,
न तु ज्ञा388

बोध खलु प्रमाणस्य फल न साक्षात् प्रमाणम् । न्यायमं॰ पृ॰
१५ ।

नं फलरूपत्वात्तस्य । फलस्य च प्रमाणतानुपपन्नैव; त³⁸⁹

प्रमाणत ।

तो भिन्नत्वात्तस्य³⁹⁰

फलस्य ।

, प्रमीयते हि
येनार्थः तत्प्रमाणम् इति करणसा391

–साधन प्रमाण– आ॰ ।

धने प्रमाणशब्दव्युत्पादनात् करणस्यैव तद्रूपतोपपन्ना । अथ
व्यतिरिक्तफलजनकमपि ज्ञानमेव प्रमाणमुच्यते; तदयुक्तम्; सक³⁹²

सकलजगद्विदितबोधेतरस्वभाव
शब्दलिङ्गदीपेन्द्रियादिपरिहारप्रसङ्गात् । न्यायमं॰ पृ॰ १५ ।

ललोकाङ्गीकृत-अज्ञानस्व³⁹³

–स्वरूपभावस्य– ब॰ ।

भावस्य शब्दलिङ्गादेरप्रमाणता प्रसङ्गात् । ततो394

तस्मात्
सामग्र्यनुप्रविष्टबोधो विशेषणज्ञानमिव क्वचित् प्रत्यक्षे लिङ्गज्ञानमिव लिङ्गिप्रमितौ सारूप्यदर्शनमिव उप
माने शब्दश्रवणमिव तदर्थज्ञाने प्रमाणता प्रतिपद्यते । अतएव बोधाऽबोधस्वभावा सामग्री प्रमाणम् ।
न्यायमं॰ पृ॰ १५ ।

ज्ञानमपि सामग्र्यनुप्रविष्टमेव, विशेषणज्ञान
मिव विशेष्यप्रत्यक्षे, लिङ्गज्ञानमिव लिङ्गिप्रतीतौ, सारूप्यदर्शनमिव उपमाने, शब्दज्ञानमिव
तदर्थज्ञाने, प्रमाणत्वं प्रतिपद्यते । तस्मा395

इदं सामग्रीप्रमाणवादिजयन्तमतम् अनयैव प्रक्रियया सन्मतिटीकाया पृ॰
४७१–७२ स्या॰ रत्नाकरे च पृ॰ ६२–६४ वर्त्तते । स्या॰ रत्नाकरे तु–तत्राऽसन्दिग्धनिर्वा
धवस्तुबोधविधायिनी । सामग्री चिदचिद्रूपाप्रमाणमभिधीयते ॥ १ ॥ फलोत्पादाऽविनाभावि स्वभावाऽव्य
भिचारि यत् । तत्साधकतमं युक्त साकल्यान्न परं च तत् ॥ २ ॥ साकल्यात् सदसद्भावे निमित्तं कर्तृ
कर्मणो । गौणमुख्यत्वमित्येवं न ताभ्या व्यभिचारिता ॥ ३ ॥ संहन्यमानहानेन संहतेरनुपग्रहात् । साम
ग्र्या पश्यतीत्येव व्यपदेशो न दृश्यते ॥ ४ ॥ लोचनालोकलिङ्गादेर्निर्देशो य तृतीयया । स तद्रूपस
मारोपादुषया पचतीति वत् ॥ ५ ॥ तदन्तर्गतकर्मादिकारकापेक्षया च सा । करणं कारकाणां हि धर्मोऽसौ
न स्वरूपवत् ॥ ६ ॥ सामग्र्यन्त प्रवेशेऽपि स्वरूपं कर्तृकर्मणो । फलवत् प्रतिभातीति न चतुष्ट्वं चतुष्टं विनङ्
क्ष्यति ॥ ७ ॥ इति । एते सप्तश्लोका भट्टजयन्तकर्त्तृकपल्लवगता समुद्धृता, परं च मुद्रितन्या
यमञ्जर्या ते नोपलभ्यन्ते । न्यायमञ्जर्य्यां पृ॰ १५ कर्त्तृकर्मविलक्षणा संशयविपर्ययरहितार्थबोधविधा
यिनी बोधाऽबोधस्वभावा सामग्री प्रमाणम्' इत्यपरोऽपि प्रकार सामग्र्या प्रदर्शित ।

त् बोधाबोधस्वभावं कारकसाकल्यं प्रमाणम् इत्यय
मेव पक्षः प्रमाणोपपन्न इति ।

कारक साकल्यस्य साकल्पस्य प्रतिविधानम्

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्–अव्यभिचारादिविशेषण इत्यादि; तदयुक्तम्; यतो
396

तस्य तत्त्वं गोणं
मुख्य वा स्यात् ? नतावद्गौणम् न्यायविनि॰ वि॰ पृ॰ २९ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ६६ ।

मुख्यतः, उपचारेण वा कारकसाकल्य³⁹⁷

–स्य प्रा–
भा ।

स्य प्रामाण्यं स्यात् ? मुख्यो
398

अभिधानधर्मो द्वेधाऽभिधीयते प्रधान भाक्तश्च । न्याय बा॰ पृ॰ १७७ ।

पचारभेदेन हि शब्दानां द्विविधा प्रवृत्तिः प्रतीयते, अन्नं वै प्राणाः
इत्यादिवत् । तत्र न तावन्मुख्यतः, अज्ञानरूपस्यास्य स्वपरप्रमितौ
मुख्यतः साधकतमत्वाभावतो मुख्यतः प्रमाणत्वस्यानुपपत्तेः । 399

स्वपरप्रमितौ ।

तत्प्रमितौ मुख्यतः साधकतमत्वं
[p. 35 ] हि अज्ञानविरोधिना ज्ञानेनैव व्याप्तम् तत्रास्य⁴⁰⁰

ज्ञानस्य ।

अपरेणाव्यवधानात् । साकल्यस्य तु ज्ञानेन
व्यवधानान्न तन्मु401

साधकतमत्व ।

ख्यम्; प्रयोगः–य⁴⁰²

यद् यत्र अपरेण व्यवहितम्प्रमेयक॰ पृ॰ ३ उ॰ ।
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ६६ ।

द् यत्र अपरेण व्यवहितं न तत्तत्र मुख्यरूपतया साधक
तमव्यपदेशमर्हति यथा छिदिक्रियायां कुठारेण व्यवहितोऽयस्कारः, स्वपरप्रमितौ विज्ञानेन व्य
वहितं च परपरिकल्पितं साकल्यमिति । उपचारेण तत्प्रामाण्याभ्युपग⁴⁰³

–गमे न– आ, ब॰, ज॰ ।

मे तु न किञ्चिदनिष्टम्,
मुख्यरूपतया हि स्वपरप्रमितौ साधकतम⁴⁰⁴

–तमज्ञानस्य ब॰ ।

स्य ज्ञानस्य उत्पादकत्वात्त⁴⁰⁵

साकल्यस्यापि ।

स्यापि साधकतमत्वम्,
तस्माच्च प्रमाणत्वम्, कारणे कार्योपचारात् अन्नं वै प्राणाः इत्यादिवत् ।

किञ्च तम⁴⁰⁶

प्रगहणस्य– ज॰ । ननु साधकाद्यपेक्षया साधकतमं भवति अतिशयनस्य एवं रूपत्वात् तदर्थत्वाञ्च
तमप्रत्ययस्य । तत् किमिदानीं साधकादिकं यदपेक्ष्यं स्यात् । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ २९ पू॰ ।

ग्रहणस्य प्रकर्षोऽर्थः, प्रकर्षश्च अपकृष्टसव्यपेक्षः, अतो यावन्न पृथक् साधकं
साधकतरं वा407

–चाव– भां॰ ।

ऽवस्थितम्, न तावत्साधकतमत्वं वक्तुं शक्यते तदपेक्षत्वात्तस्य । सामग्री च
अनेककारकस्वभावा, अनेककारकसमुदाये च न कस्यचित् स्वरूपातिशयः शक्यते वक्तुम्,
सर्वेषामभिप्रेत⁴⁰⁸

अर्थपरिच्छित्तिलक्षण ।

कार्यं प्रति व्यापाराऽविशेषात् । कर्तृ-कर्म-करणसन्निधौ हि समुत्पद्यमानं प्रती
यते कार्यम्, तदभावे चानुत्पद्यमानं तत्कथं कस्यचिदतिशयो निर्देष्टुं 409

शक्येत् भां॰ ।

शक्यते ? निःशेषविव
क्षायां च अपेक्षणीयस्याभावात् कथं साधकतमत्वम् ? सकलकारककलापरूपा किल सामग्री,
तस्याः किमपेक्षं410

–पेक्ष्य– ब॰, ज॰ ।

साधकतमत्वम् ? अपेक्षणीयसद्भावे 411

–वा
तद्रूपता स्यात्– भां॰ ।

वा न तद्रूप⁴¹²

साधकतमरूपता ।

ता अस्याः स्यात् ।

किञ्च इदं साधकतमत्वं विवक्षातः कस्यचित्स्यात्, सन्निपत्य कार्यजननात्, सहसा
कार्योत्पादनाद्वा ? तत्र यद्यपि अनेककारकजन्यं कार्यम् तथापि विवक्षातः कारकाणां प्रवृत्तिः,
इति कस्यचिदेव साधकतमत्वं विवक्ष्यते413

–ते चेत्– ब॰, ज॰, भां॰ ।

इति चेत्; ननु विवक्षा पुरुषेच्छा, नचासति वैल
414

वैलक्ष्ये
आ॰ ।

क्षण्ये तन्निबन्धना415

–नाव्य– भां॰ ।

वस्तुव्यवस्था युक्ता अतिप्रसङ्गात् । अथ 416

सन्निपत्यजनकत्वम् अतिशय इतिचेन्न; आरादुपकारकाणामपि
कारकत्वाऽनपायात् । ज्ञाने च जन्ये किमसन्निपत्यजनकम् ? सर्वेषामिन्द्रियमनोऽर्थादीनाम् इतरेतरसंसर्गे
सति ज्ञाननिष्पत्तेः । न्यायमं॰ पृ॰ १३ ।

सन्निपत्यकार्यजननम्, तदपि
ज्ञाने कर्त्तव्ये सर्वेषामिन्द्रियमनोऽर्थादानां तुल्यम्, कस्यचिदपि असन्निपत्यजनकत्वाभावात्,
इतरेतरसंसर्गे सत्येवास्योत्पत्तेः ।

नापि स⁴¹⁷

सहैव कार्योत्पादकत्वं कर्मण्यस्य– भां॰ । अथ
सहसैव कार्यजननमतिशयः; सोऽपि कस्याञ्चिदवस्थायां करणस्येव कर्मणोऽपि शक्यते वक्तुम् ।एव-[p. n36 ]
मितरकारककदम्वसन्निधाने सत्यपि सीमन्तिनीमन्तरेण तद्दर्शन न सम्पद्यते, आगतमात्रायामेव तस्या
भवति इति तदपि कर्मकारकम् अतिशययोगित्वात् करण स्यात् । न्यायम॰ पृ॰ १३ ।

हसैव कार्योत्पादकत्वं साधकतमत्वम्, कर्मण्यपि अस्य गतत्वात् । सीमन्तिनी
समुदाये हि अद्भुतरूपा सीमन्तिनी झटित्यात्मविषयं विज्ञानमुत्पादयति ।

[p. 36 ]

यदप्युक्त⁴¹⁸

पृ॰ ३३ प॰ ११ ।

म्–न ह्येकदेशस्य दीपादेः करणता इत्यादि; तदप्यनुपपन्नम्; प्रतीतिबा
धितत्वात् । न⁴¹⁹

न च लोकोऽपि सामग्र्या करणभावमनुमन्यते तस्या करणविभक्तिम
प्रयुञ्जान । नहि एव वक्तारो भवन्ति लौकिका सामग्र्या पश्याम इति, किन्तु दीपेन पश्याम चक्षुषा
निरीक्षामहे इत्याचक्षते । न्यायमं॰ पृ॰ १३ । लौकिकाना तु कथमसौ भविष्यति, न हि ते सामग्र्या
नामापि जानते स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ६ ।

हि कश्चिल्लौकिकः परीक्षको वा सामग्र्याः करणत्वं प्रतिपद्यते, सामग्र्या
पश्यामः इति तस्याः करणविभक्त्या निर्देशप्रसङ्गात् । न चैवं कश्चिदपि निर्दिशति दीपेन
पश्यामः, चक्षुषा निरीक्षामहे इति तदेकदेशानामेव तन्निर्देशप्रतीतेः । किञ्च, करणमिति योऽयं
व्यपदेशः स कर्तृकर्मापेक्षः, कर्त्रा कार्ये व्यापार्यमाणस्य कारकविशेषस्य करणत्वप्रतीतेः कुठा
रादिवत् ।

सामग्र्याश्च करणत्वे कर्तृकर्मणी तदन्तर्गते, ततोऽर्थान्तरभूते वा स्याताम् ? प्रथमपक्षे
सामग्रीस्वरूपादभिन्नत्वात् तत्स्वरूपवत् त⁴²⁰

कर्तृकर्मणो ।

योः करणतैवोपपन्ना । न⁴²¹

न चैतेषा कर्तृकर्मरूपाणामपि करणत्वं
परस्परविरोधात्–प्रमेयक॰ पृ॰ ३ उ॰ । सन्मति टी॰ पृ॰ ४७३ ।

च करणरूपताया
मपि अनयोः कर्तृकर्मरूपता युक्ता परस्परविरोधात् । कर्तृता422

ज्ञानचिकीर्षाप्रयत्नयोगित्वं
कर्त्तृत्वम् । न्यायमं॰ पृ॰ २०२ ।

हि ज्ञानचिर्कीषाप्रयत्नाधारतेष्यते,
निर्वर्त्त्यत्वादिधर्मयोगित्वं कर्मत्वम्, करणत्वं तु साधकतमत्वम् इत्येषां कथमेकत्र संभवः ?
विषया423

निरालम्बनाश्च इदानी सर्वप्रमितयो भवेयु आलम्बनकारकस्य
चक्षुरादिवत् प्रमाणान्त पातित्वात् । न्यायमं॰ पृ॰ १३ ।

भावे च निरालम्बनाः सर्वा संविदः प्रसज्यन्ते, चक्षुरादिवत् आलम्बनकारकस्य प्रमा
णान्तःपातित्वात् । क⁴²⁴

कश्च सामग्र्या प्रमेय प्रमिमीते ? प्रमा
ताऽपि तस्यामेव लीनः । न्यायम॰ पृ॰ १३ ।

श्चेदानी सामग्र्या प्रमेयं प्रमिमीते ? प्रमातुरपि अ⁴²⁵

सामग्र्यामेव ।

स्यामेवान्तर्लीनत्वात् ।
द्वितीयपक्षोऽप्ययुक्त; सकलकारकव्यतिरेकेणार्थान्तरभूतयो कर्तृकर्मणोरभावात्, भावे वा न
कारकसाकल्यम् । कार्योत्पत्तौ हि यावतामुपयोगः ते सकलशब्दवाच्याः, कर्त्तृकर्मणोश्च व्यतिरेके
कथं परिशिष्टानां सकलत्वम् ?

यच्चान्यदुक्त⁴²⁶

पृ॰ ३३ पं॰ २० ।

म्–साकल्यान्तर्गतकारकापेक्षयैवास्य करणत्वोपपत्तेः इत्यादि; तदप्यसाम्प्र
तम्; 427

अथ च
तानि पृथगवस्थितानि कर्मादिभावं भजन्ते, अथ च तान्येव समुदितानि करणीभवन्ति इति कोऽयं नय ?
न्यायसं॰ पृ॰ १४ ।

यतः पृथगवस्थापेक्षाणि कारकाणि कर्मादिभावं भजन्ते, समुदायावस्थापेक्षाणि तु करण
भावं । तथा च य⁴²⁸

–यथा– भा॰ ।

दा कर्मादिता न त⁴²⁹

–तथा– भा॰ ।

दा करणता, यदा तु 430

करणता ।

सा, न तदा कर्मादिता इति नैक
मपि रूपं व्यवतिष्ठेत अन्योन्यापेक्षत्वात्, कर्मादिरूपं हि करणस्वरूपापेक्ष 431

करणस्वरूपम् ।

तच्च कर्माद्यपेक्षमिति ।
[p. 37 ] किञ्च⁴³²

एवं च साकल्यलक्षणधर्मस्य जनने व्यापृताः कर्त्रादय तस्मिन् कर्तृत्वेन प्रतीयन्ते, स च प्रमि
तिलक्षणे फले करणत्वेनस्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ६८ ।

सामग्रीजनने व्यापृताः कर्मादयः, तेऽस्यां433

तस्यां ब॰, ज॰ ।

कारणत्वेन प्रतीयन्ते सा434

सामग्री ।

च प्रमिति
लक्षणे फले करणत्वेन, अतश्च फलं प्रति सा एकैव व्याप्रियमाणा कथं विषयान्तरे व्यापृत
कर्तृकर्मभ्यामति435

करणत्व
लक्षणम् ।

शयं प्रतिपद्येत ? अपि च, सामग्रीजनने व्याप्रियमाण आत्मा यदा सामग्री
करण⁴³⁶

कारणताम् ब॰, ज॰ ।

तां प्रतिपद्यते तदा फलविषये कस्य कर्तृत्वम् आत्मनः सामग्रीजनने व्यापारात् ? न च
आत्मा आत्मानं सामग्र्या मध्ये प्रक्षिप्य सामग्री जनयन् पश्चात्तामेव करणत्वेन व्यापारयन्
कर्तृतामनुभवति एक⁴³⁷

एकरूप ब॰, ज॰ ।

स्वरूपस्यैवंविधानेकव्यापारविरोधात्, नित्यैकरूपे वस्तुनि कार्यकारित्वा
नुपपत्तेश्च ।

किञ्च, समग्रा एव सामग्री, समग्राणां धर्मो वा ? तत्राद्यपक्षे सर्वेषां फलं प्रति अन्वयव्य
तिरेकानुविधानात् कस्य करणता इति न विद्मः । करणं हि साधकतमम्, तमार्थश्च प्रकर्षः
कार्यं प्रति अव्यवधानेन व्यापारः, स चेत् स⁴³⁸

कारकाणाम् ।

र्वेषां तुल्यस्तदा कथं कस्यचिदेव करणत्वं
सिद्ध्येत् ? अथ⁴³⁹

यतः तेषां स
धर्म कि नित्य, अथाऽनित्य ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ६८ ।

तेषां धर्मः; स कि नित्यः, अनित्यो वा स्यात् ? न तावन्नित्यः, कादाचित्क
त्वात् सुखादिवत् । अथानित्यः; कुतो जायेत तत एव, अन्यतो वा ? न तावदन्यतः; अनभ्यु
पगमात् । तत एवचेत्; तर्हि अयमर्थः सम्पन्नः-समग्रास्तावत् सामग्रीलक्षणं कार्यं जनयन्ति,
सा च फलम्, तदा त⁴⁴⁰

सामग्र्याश्चैकत्वात् अतिरिक्तसाध
कान्तरानुपलम्भात् किमपेक्षमस्या अतिशयं ब्रूम । न्यायमं॰ पृ॰ १३ ।

स्या एकत्वात् किमपेक्ष्य साधकतमत्वं स्यात् ?

किञ्च, समग्राणां भावः सामग्री, भावशब्देन च तेषां441

तच्च इह सत्ता, स्वरू
पमात्रम्, समुदाय, सम्बन्ध, ज्ञानजनकत्वं वा व्याक्रियेत पक्षान्तराऽभावात् स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ६९ ।

सत्ता, स्वरूपमात्रम्, समुदायः,
सम्बन्धः, ज्ञानजनकत्वं वाऽभिधीयेत⁴⁴²

–धोयते आ॰, भा॰ ।

प्रकारान्तरासंभवात् ? तत्राद्यविकल्पद्वये अतिप्रसङ्गः;
व्यस्तावस्थायामपि तत्सत्तायाः स्वरूपमात्रस्य च सद्भावतः प्रामाण्यप्रसङ्गात् । समुदायोऽपि एका
भिप्रायतालक्षणः, एकदेशे मिल⁴⁴³

मीलन– आ॰, ब॰, ज॰ ।

नस्वभावो वा ? तत्राद्यपक्षोऽनुपपन्नः; विषयेन्द्रियादेः निरभिप्राय
त्वात् । द्वितीयपक्षोप्ययुक्तः; चन्द्राऽर्कादिविषयस्य इन्द्रियादेश्च एकदेशे मिलनाऽसंभवात् । सम्बन्ध
पक्षोऽपि अनेनैव प्रत्याख्यातः; चन्द्रादेश्चक्षुरादिना सम्बन्धाऽभावात् तस्याप्राप्यकारित्वात्,
तदप्राप्यकारित्वञ्चाग्रे प्रसाधयिष्यामः । अथ ज्ञानजनकत्वं भावशब्देनाभिधीयते; तर्हि प्रमातृप्र
मेययोरपि प्रमाणत्वप्रसङ्गः तज्जनकत्वाऽविशेषात्, तथाच प्रतीतिसिद्धत⁴⁴⁴

प्रमातृप्रमेयव्यवस्था ।

द्व्यवस्थाविलोपः स्यात् ।
न च तज्जनकत्वाऽविशेषेऽपि स्वेच्छावशात् क्वचिदेव प्रमात्रादिव्यवस्था युक्ता; सर्वस्य स्वेष्टतत्त्व
सिद्धिप्रसङ्गात् इच्छायाः सर्वत्र निरङ्कुशत्वात् ।

[p. 38 ]

किञ्च, आत्मादयो भावाः नित्यैकरूपास्तज्जननस्वभावा सन्तः तज्जनयन्ति, अतज्जननस्व
भावा वा ? न तावदतज्जननस्वभावाः; सर्वस्मात् सर्वस्योत्पत्तिप्रसङ्गात् । अथ तज्जननस्व
भावा; किन्न सर्वदा ते तज्जनयन्ति नित्या445

नित्याना तज्जननस्वभावत्वे सर्वदा तदुत्पत्तिप्रसक्ति, प्रमेयक पृ॰ ३ उ॰ । सन्मति॰
टी॰ पृ॰ ४७३ ।

नां सर्वदा तज्जननस्वभावानां तेषां सदा सत्त्वात् ?
एकप्रमाणोत्पत्तिसमये सक⁴⁴⁶

समन्तादुत्पाद्य– ज॰ ।

लतदुत्पाद्यप्रमाणोत्पत्तिप्रसङ्गश्च । यदा हि यज्जनकमस्ति तत् तदो
त्पत्तिमत् प्रसिद्धम् यथा तत्कालाभिमतं प्रमाणम्, अस्ति च पूर्वोत्तरकालभाविनां निखिल
प्रमाणानां तदा नित्याभिमतमात्मादिका447

–करणमिति आ॰ ।

रणमिति । तत्सद्भावेऽप्येषामनुत्पत्तौ न कदाचिदप्यत
स्तदुत्पत्तिः इत्यखिलं जगत् प्रमाणविकलमापद्येत⁴⁴⁸

–द्यते आ॰ ।

। तत्करणसमर्थे सत्यप्यात्मादिकारणेऽ
भवतां स्वयमेव पश्चाद्भवतां तत्कार्यता च कथमेषामुपपद्यते ? य⁴⁴⁹

यच्च ब॰, ज॰ ।

द् यस्मिन् समर्थे सत्यपि
नोत्पद्यते स्वयमेव पश्चाद्यथाकालमुत्पद्यते न तत् तत्कार्यम् यथा सत्यपि कुम्भकारेऽनुत्पद्यमान
पटः, नोत्पद्यते च आत्मादौ तत्करणसमर्थे सत्यप्यखिलप्रमाणानीति । य⁴⁵⁰

यदा यत्र यथा यद्भवतियथा च कारणजातिभेदमन्तरेण कार्यभेदो नोपपद्यते तथा तच्छक्ति
भेदमन्तरेणापि । प्रमेयक पृ॰ ३ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४७३ ।

त्र यदा यथा यत्
प्रमाणमुत्पित्सुः तत्र तदा तथा आत्मादेस्तत्करणसमर्थत्वान्नैकदा सकलप्रमाणोत्पत्ति; इत्यप्य
समीक्षिताभिधानम्; स्वभावभूतसामर्थ्यभेदमन्तरेण कार्यस्य कालादिभेदानुपपत्तेः । यस्य
स्वभावभूतसामर्थ्यभेदो नास्ति नासौ कालादिभिन्नकार्यकारी यथा निरंशः सौगतपरिकल्पितः
क्षण, नास्ति च स्वभावभूतसामर्थ्यभेदो नित्यैकस्वभावाभिमतस्यात्मादेरिति । स्वभावभूतसा
मर्थ्याभेदेऽपि कार्यभेदाभ्युपगमे च पार्थिवपरमाण्वादिकारणभेदपरिकल्पनं व्यर्थम्, एकमेव
नित्यैकस्वभाव प⁴⁵¹

परब्रह्म– भा॰ ।

रमब्रह्मादिकारणं पृथिव्याद्यनेकार्यकारि परिकल्प्यताम् । कारणजातिभेदमन्तरेण
कार्यभेदा452

–भेदसं
भवे ब॰, ज॰ ।

ऽसंभ⁴⁵³

–भवे कारणजातिभेदाभ्युपगमे शक्ति– आ॰ ।

वे शक्तिभेदोऽप्यस्तु, त⁴⁵⁴

कारणशक्तिभेदमन्तरेणापि ।

मन्तरेणापि त⁴⁵⁵

कार्यभेदाऽसंभवात् ।

दसंभवात् ।

किञ्च, स⁴⁵⁶

तथापि सकलेभ्य किमेतद्भिन्नमभिन्नं वा। स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ७० ।

कलेभ्यः साकल्यं भिन्नम्, अभिन्नं वा स्यात् ? भि457

ननु समग्रेभ्य सामग्री भिन्ना चेत् कथन्नोपलभ्यते । न्यायमं॰ पृ॰ १४ ।

न्नञ्चेत्; किमिति पृथक्
घटादिवन्नोपलभ्यते458

–भ्येत ब॰, ज॰ ।

? किञ्च, भिन्नं सत् तत्तत्र सम्बद्धम्, असम्बद्धं वा ? असम्बद्ध
चेत्; कथं तद्धर्म ? यद् यत्र न सम्बद्ध्यते न तत् तद्धर्मः यथा सह्येऽसम्बद्धो विन्ध्यो न
तद्धर्मः, कारकेष्वसम्बद्धञ्च तत्साकल्यमिति । सम्बद्धञ्चेत्459

–त् कथं स– भा॰ ।

कि समवायेन, सयोगेन, विशेष
णभावेन वा ? न तावत्समवायेन; अस्याऽसिद्धे, तदसिद्धिश्च पट्पदार्थपरीक्षायां निराकरिष्य
माणत्वात्सिद्धा । नापि संयोगेन, अस्य गुणत्वेन द्रव्येष्वेव संभवात्, साकल्यस्य चाऽद्रव्यत्वात् ।
[p. 39 ] नापि विशेषणभावेन; सम्बन्धान्तरेणासम्बद्धे वस्तुनि विशेषणभावस्यैवासंभवात् । अ⁴⁶⁰

अस्तु वा केनचित् सम्बन्धेन सम्बद्धं तत् तेषु, तथापि युगपत् सकलेषु सम्बद्ध्यते क्रमेण
वा ? स्या॰ रत्नाकर॰ पृ॰ ७१ ।

स्तु वा केन
चि461

चित्तत्रै– ब॰, ज॰ । तत्–साकल्यम्, तत्रैव–कारकेषु ।

त्तत्तत्रैव सम्बद्धम्; तथापि युगपत् सकलकारकेषु सम्बद्ध्यते, क्रमेण वा ? युगप⁴⁶²

सम्बन्धेऽपि सकलकारकेषु युगपत्तस्य सम्बन्धे अनेकदोषदुष्टसामान्यादिरूपतापत्ति । प्रमेयक॰
पृ॰ ३ उ॰ ।

च्चेत्; किमेकं
सत्, अनेकं वा ? यद्येकम्; सामा463

बहुत्वसंख्यातत्पृथक्त्वसंयोगविभागसामान्यानाम् अन्यतमस्वरूपापत्तिः तस्य ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४७३ ।

न्यादिरूपताप्रसङ्गः, तद्रूपता च सामान्यादिदोषेण⁴⁶⁴

एकस्वभावेन स्वभावभेदेन च वृत्तौ सामान्यत्वाऽनवस्थादय ।

दुष्ट
त्वान्न⁴⁶⁵

श्रेयसे
भा॰ ।

श्रेयसी । अथानेकम्; तर्हि यावन्ति कारकाणि तावद्धा त⁴⁶⁶

साकल्यम् ।

द् भिद्येत । अथ क्रमेण; तर्हि सक
लकारकधर्मता साकल्यस्य न स्यात्; यदैव हि तस्यैकेन सम्बन्धो, न तदैवान्येनेति । अथा467

अभेदे तु सर्वकारकाणि करणीभूतान्येव इति कर्त्तृकर्मव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गः ।
न्यायम॰ पृ॰ १४ ।

भिन्नं तत् तेभ्यः; तर्हि तान्येव न साकल्य⁴⁶⁸

–ल्यं करण– ज॰, भा॰ ।

म्, तदा करणरूपतैव वाऽशेषकारकाणांस्यात्, सापि
वा न स्यात् कर्त्तृकर्मापेक्षत्वात्त⁴⁶⁹

करणरूपताया ।

स्याः, त⁴⁷⁰

कर्त्तृकर्मणोश्च ।

योश्चेत्थमसंभवात्, तथा च कस्य प्रमाणता स्यात् ?
ततः कारकसाकल्यस्य स्वरूपेण विचार्यमाणस्यानुपपत्तेर्न प्रामाण्यम् । यत् स्वरूपेण विचार्य
माणं नोपपद्यते न तत् प्रमाणम् यथा गगनेन्दीवरम्, स्वरूपेण विचार्यमाणं नोपपद्यते च पर
परिकल्पितं कारकसाकल्यमिति । उपपद्यतां वा तत्; तथापि न मुख्यतः प्रमाणम्, अज्ञानरूप
स्यास्य उपचारादन्यत्र प्रामाण्यानुपपत्तेः । न च लिङ्ग-शब्दादिना व्यभिचारः; तस्यापि उपचा
रादेव प्रामाण्याभ्युपगमात् ।

किञ्च, निर्विकल्पकप्रमित्यपेक्षया सन्निकर्षस्य कारकसाकल्यस्य वा प्रमाजनकत्वेन प्रामाण्यं
स्यात्, सविकल्पकप्रमित्यपेक्षया वा ? तत्राद्यपक्षोऽनुपपन्नः; संशयादिहेतुनिर्विंकल्पकदर्शन
जनकस्यापि सन्निकर्षादेः प्रामाण्यप्रसङ्गात् । न च त⁴⁷¹

संशयादौ ।

त्रास्य⁴⁷²

सन्निकर्षादेः ।

त⁴⁷³

निर्विकल्पकजनकत्वं ।

ज्जनकत्वं नास्तीत्यभिधातव्यम्;
संशयादेः प्रत्यक्षाभासत्वाभावप्रसङ्गात् । द्वितीयविकल्पोप्ययुक्तः; सविकल्पकप्रमोत्पत्तौ सन्नि
कर्षादेर्निर्विकल्पकज्ञानेन व्यवधानतः साधकतमत्वानुपपत्तेः । यस्य य⁴⁷⁴

यदुपपत्तौ ब॰, ज॰, आ॰ ।

दुत्पत्तौ अपरेण व्यवधानं
न तस्य तदुत्पत्तौ साधकतमत्वम् यथा छिदिक्रियोत्पत्तौ कुठारेण व्यवहितस्यायस्कारस्य,
व्यवधानञ्च निर्विकल्पकेन सविकल्प⁴⁷⁵

–कोत्पत्तौ ब॰, ज॰, भा॰ ।

कप्रमोत्पत्तौ सन्निकर्षादेरिति । अतोऽज्ञान⁴⁷⁶

–न स्वरूप– भा॰ ।

रूपस्य सन्नि
कर्षादेर्न मुख्यतः कथमपि प्रामाण्यमुपपद्यते ।

[p. 40 ]

इन्द्रियवृत्ति प्रमाणम्

इति साख्यमतनिरसनम्–

ननु यद्यपि सन्निकर्षस्य कारकसाकल्यस्य वाऽज्ञानरूपस्य प्रामाण्यं नोपपद्यते; तथापि न
ज्ञानमेव प्रमाणं सिद्ध्यति, इन्द्रियवृत्तेः अर्थप्रमितौ साधकतमत्वेन
प्रामाण्योपपत्ते । इन्द्रिया477

रूपादिषु पञ्चानामालोचनमात्रमिष्यते वृत्ति ॥ साख्यका॰ २८ । बुद्धिरहङ्कारो मन चक्षु
इत्येतानि चत्वारि युगपद रूपं पश्यन्ति अय स्थाणु अयं पुरुष इति एवमेषा युगपच्चतुष्टयस्य वृत्ति
क्रमशश्च–एव बुद्ध्यहङ्कारमनश्चक्षुषा क्रमशो वृत्तिर्दृष्टा चक्षूरूपं पश्यति, मन सङ्कल्पयति, अहङ्कारोऽभि
मानयति बुद्धिरध्यवस्यति । माठरवृ॰ पृ॰ ४७ । इन्द्रियप्रणालिकया चित्तस्य बाह्यवस्तूपरागात्
तद्विषया सामान्यविशेषात्मनोऽर्थस्य विशेषावधारणप्रधाना वृत्ति प्रत्यक्षम् । योगद॰ व्यासभा॰
पृ॰ २७ । चैतन्यमेव बुद्धिदर्षणप्रतिविम्बितं बुद्धिवृत्त्या अर्थाकारया तदाकारतामापद्यमानं फलम् ।
योगद॰ तत्त्ववै॰ पृ॰ २९ । अत्रेयं प्रक्रिया–इन्द्रियप्रणालिकया अर्थसन्निकर्पेण लिङ्गज्ञानादिना वा
आदौ बुद्धे अर्थाकारा वृत्ति जायते । सा॰ प्र॰ भा॰ पृ॰ ४७ । विषयैश्चित्तसंयोगाद् बुद्धीन्द्रिय
प्रणालिकात् । प्रत्यक्ष साम्प्रतं ज्ञान विशेषस्यावधारकम् ॥ २३ ॥ योगकारिका । प्रमाता चेतन
शुद्ध प्रमाणं वृत्तिरेव च । प्रमाऽर्थाकारवृत्तीना चेतने प्रतिबिम्बनम् ॥ योगवा॰ पृ॰ ३० । बुद्धि
किल त्रैगुण्यविकार, त्रैगुण्यञ्च अचेतनम्, इत्यचेतनं केवलम् इन्द्रियप्रणालिकया अर्थाकारेण परि
णमतेतेन योऽसौ नीलाकार परिणामो बुद्धे स ज्ञानलक्षणा वृत्ति इत्युच्यते । न्यायवा॰ ता॰
टी॰ पृ॰ २३३ ।

णां हि वृत्तिः विषयाकारपरिणतिः । न
खलु तेषां प्रतिनियतशब्दाद्याकारपरिणतिव्यतिरेकेण प्रतिनियत
शब्दाद्यालोचनं घटते । अतो विषयसम्पर्कात् प्रथममिन्द्रियाणां ताद्रूप्यापत्तिः इन्द्रियवृत्तिः,
तदनु विषयाकारपरिणतेन्द्रियवृत्त्यालम्बना मनोवृत्तिः । अथ कस्मान्मनोवृत्तिः अक्षवृत्त्यालम्बना
न शब्दाद्यालम्बना ? इति चेत्; अबहिर्वृत्तित्वात्, अन्यथा बाह्येन्द्रियकल्पनानर्थक्यं स्यात् ।
इत्यभिदधानः साङ्ख्योऽप्येतेनैव प्रत्या478

श्रोत्रादिवृत्ति प्रत्यक्ष यदि तैमिरिकादिषु । प्रसङ्ग किमतद्वृत्ति तद्विकारानु
कारिणी ॥ न्यायवि॰ पृ॰ ३९३ । सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ७१ पू॰ । श्रोत्रादिवृत्तिरध्यक्षम् इत्यप्येतेन
चिन्तितम् । तस्या विचार्यमाणाया विरोधश्च प्रमाणत ॥ ३६ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १८७ । तत्त्वोप॰ पृ॰ ।

ख्यातः ।

अचेतनस्वभावाया इन्द्रियवृत्तेरप्युपचारादन्यतोऽर्थप्रमितौ साधकतमत्वानुपपत्तेः । का
चेयमिन्द्रिय⁴⁷⁹

–य प्रवृत्तिः भा॰ ।

वृत्तिः–विषयं प्रति तेषां गमनम्, आभिमुख्यं वा स्यात्, आकारधारित्वं वा ?
तत्राद्यपक्षोऽनुपपन्नः; विषयं प्रतीन्द्रियाणां गमनस्य इन्द्रियाप्राप्यकारित्वप्रक्रमे निराकरिष्यमाण
त्वात् । द्वितीयपक्षोऽप्ययुक्त, विषयं प्रत्याभिमुख्यस्य प्रगुणतापरपर्यायस्य अर्थपरिच्छितौ साध
कतमज्ञानहेतुत्वाद् उपचारत एव साधकतमत्वोपपत्तेः । विषयाकारधारित्वं पुनरिन्द्रियस्य अनु
पपन्नम्; प्रतीतिविरोधात् । न ख⁴⁸⁰

न हि स्फटिकमुकुरादिकमिव तदाकारधारित्वेन श्रवणादिकमिन्द्रियं प्रत्यक्षत
प्रतीयते–स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ७२ ।

लु दर्पणादिवत् तदाकारधारित्वेन श्रोत्रादीन्द्रियं प्रत्यक्षतः
प्रतीयते त⁴⁸¹

दर्पणादिवत् ।

द्वत्तत्र⁴⁸²

श्रोत्रादौ ।

विप्रतिपत्त्यभावप्रसङ्गात् । न हि प्रत्यक्षप्रतिपन्नेऽर्थे कश्चिदबालिशो विप्रति
[p. 41 ] पद्यते । नाप्यनुमानतः; तदविनाभाविनो लिङ्गस्याऽसंभवात् । न च प्रतिनियतार्थप्रतिपत्तिरेव
लिङ्गमित्यभिधातव्यम्; तस्याः सारूप्य⁴⁸³

विषयाकारधारित्वमन्तरेण ।

मन्तरेणाप्युपपत्तेः । तथोप⁴⁸⁴

सारूप्यमन्तरेणापि प्रतिनियतार्थप्रतिपत्तिः ।

पत्तिश्चास्याः विज्ञाननिराका
रतासिद्ध्यवसरे प्रसाधयिष्यते ।

अस्तु वा काचित् तद्वृत्तिः; तथाप्य⁴⁸⁵

न च इन्द्रियेभ्यो
वृत्तिर्व्यतिरिक्ताऽव्यतिरिक्ता वा घटते । प्रमेयक॰ पृ॰ ६ पू॰, स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ७३ ।

सौ तेभ्यो भिन्ना, अभिन्ना वा स्यात् ? यद्यभिन्ना;
श्रोत्रादिमात्रमेव सा, तच्च सुपुप्तादावप्यस्तीति सुप्त-प्रबुद्धयोरविशेषप्रसङ्गात् तद्व्यवहाराभावः
स्यात् । अथ भिन्ना; किमसौ तत्र सम्बद्धा, असम्बद्धा वा ? यद्यसम्बद्धा; कथं 486

श्रोत्रादे
रिन्द्रियस्य वृत्तिः आ॰ ।

श्रोत्रादेरियं
वृत्तिरिति व्यपदिश्येत ? यद् यत्राऽसम्बद्धं न तत् तस्येति व्यपदिश्यते यथा सह्ये विन्ध्यः,
असम्बद्धा च श्रोत्रादिना वृत्तिरिति । अथ सम्बद्धा; कि समवायेन, संयोगेन, विशेषणभावेन
वा ? न तावत् समवायेन; अ⁴⁸⁷

अस्य सि– भां॰ ।

स्याऽसिद्धस्वरूपत्वात्, त⁴⁸⁸

तदपि सि– भा॰ ।

दसिद्धस्वरूपता चाग्रे निराकरिष्यमाण
त्वात् प्रसिद्धा । तत्स्वरूपसिद्धौ वा नित्यव्यापिनोऽस्य श्रोत्रादेश्च तथाविधस्य सद्भावे
प्रतिनियतदेशा वृत्तिरभिव्यज्य⁴⁸⁹

प्रमेयक॰ पृ॰ ६ पू॰ ।

ते इति दुर्घटम् । नापि संयोगेन; तद्वृत्ते
र्द्रव्यान्तरत्वानुपङ्गात्, न हि द्रव्याऽद्रव्ययोः संयोगो युक्तः; अ⁴⁹⁰

संयोगस्य ।

स्य गुणत्वेन द्रव्याश्रयत्वात् ।
तथा च इन्द्रियधर्मताभ्युपगमो वृत्तेर्विरुद्ध्यते । नापि विशेषणभावेन; सम्बन्धान्तरेणाऽसम्ब
द्धेऽर्थे सह्यविन्ध्यादिवत्तस्या491

विशेषणभावस्य ।

ऽसंभवात् । तस्माद्492

तस्मादित्थम् इन्द्रियवृत्तेर्विचार्यमाणाया सत्त्वाऽसंभवात् कथं
विषयाकारपरिणनेन्द्रियवृत्त्यालम्बना मनोवृत्ति इति सुघटं स्यात् । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ७३ ।

इन्द्रियवृत्तेर्विचार्यमाणाया सत्त्वाऽसंभवात्
कथम् विषयाकारपरिणतेन्द्रियवृत्त्यालम्बना मनोवृत्तिः इति सुघटं स्यात् ? इन्द्रियवृत्तेर्विषया
कारपरिणतत्वानुपपत्तौ मनोवृत्तेस्तदालम्बनत्वानुपपत्तेः । ततो बाह्यार्थालम्बनैवासौ493

मनोवृत्ति ।

युक्ता । न
चैवं बाह्येन्द्रियकल्पनानर्थक्यानुषङ्गः; मनसः 494

वाह्येन्द्रियसापेक्षस्यैव ।

तत्सापेक्षस्यैव 495

बहिरर्थे ।

अर्थप्रवृत्तिप्रतीतेः, विज्ञानोत्पत्तौ तेषा496

इन्द्रियमनसाम् ।

497

–न्योन्य सह– आ॰ ।

मन्योन्यं सहकारिभावात् । न खलु बाह्येन्द्रियनिरपेक्षा मनसो विज्ञानोत्पत्तौ प्रवृत्तिः; अदृष्ट
पूर्वेऽप्यर्थे त⁴⁹⁸

मनम् ।

तस्त⁴⁹⁹

विज्ञान ।

दुत्पत्तिप्रसङ्गात् । नापि मनोऽनपेक्षा बाह्येन्द्रियाणाम्500

विज्ञानोत्पत्तौ प्रवृत्ति इत्यन्वय ।

; अन्यत्र गतचित्तस्या
प्यतो501

वाह्येन्द्रियात् ।

विज्ञानोत्पत्तिप्रसङ्गादिति ।

ननु सन्निकर्पकारकसाकल्येन्द्रियवृत्तीनाम् उक्तदोषदुष्टत्वान्माभूत् प्रामाण्यम्, 502

ज्ञानं हि
नाम क्रियात्मकम्, क्रिया च फलानुमेया, ज्ञातृव्यापारमन्तरेण फलाऽनिष्पत्ते । न्यायमं॰ पृ॰ १७ ।

ज्ञातृव्या-

[p. 42 ]

ज्ञातृव्यापारप्रामाण्यवादे प्राभाकरस्य पूर्वपक्ष–

पारस्य तु भविष्यति; तमन्तरेण अर्थप्रकाशताख्यफलाऽनिष्पत्तेः ।
न हि व्यापारमन्तरेण कार्यस्योत्पत्तिः अतिप्रसङ्गात् । का503

क्रियावेशवशाच्च कारक कारकं भवति, अपरथा हि तद् वस्तुस्वरूपमात्रमेव स्यात् न कारकम् ।
ततश्च न फलार्थिभि उपादीयेतेति व्यवहारविप्रलोप । न्यायम॰ पृ॰ १७ । न द्रव्यमात्रं कारकं न
क्रियामात्रम् । कि तर्हि ? क्रियासाधनं क्रियाविशेषयुक्तं कारकम् । न्यायभा॰ पृ॰ १०६ ।

रकस्य
कारकत्वमपि क्रियावेशवशादेव उपपद्यते, करोतीति कारकम्
इति व्युत्पत्ते, इतरथा हि तद् वस्तुमात्रं स्यान्न कारकम्, क्रिया504

–यावि
शिष्टं भा॰ । चत्वारो ह्यर्थनया ह्येते इति कारिकाविवृत्तौ ।

विष्टं द्रव्यं कारकम्
इत्यभिधानात् । न च त⁵⁰⁵

वस्तुमात्रम् ।

न्मात्रं फलार्थिभिरुपादीयते, अभिप्रेतप्रयोजनप्रसाधकस्यैव
तैरुपादानात् । त⁵⁰⁶

तस्माद् यथाहि कार
काणि तण्डुलसलिलाऽनलस्थाल्यादीनि सिद्धस्वभावानि साध्यं वात्वर्थमेकं पाकलक्षणमुररीकृत्य संसृज्यन्ते,
समृष्टानि । च क्रियामुत्पादयन्ति, तथा आत्मेन्द्रियमनोऽर्थसन्निकर्षे सति ज्ञानाख्यो व्यापार उपजायते ।
न्यायमं॰ पृ॰ १७ ।

तो यथा कारकाणि तन्दुल-सलिला-ऽनल-स्थाल्यादीनि सिद्धस्वभावानि असि
द्धस्वभावपाकलक्षणधात्वर्थं साधयितुं संसृज्यन्ते, संसृष्टानि च क्रियामुत्पादयन्ति, तथा
आत्मेन्द्रियमनोऽर्थसम्प्रयोगे सति ज्ञा507

तेन जन्मैव विषये बुद्धेर्व्यापार इष्यते । तदेव च प्रमारूप तद्वती करणञ्च
धी ॥ ५६ ॥ जन्मैव अस्य क्रिया तदेव च अर्थप्रकाशनफलविशेषात् प्रमा तद्योगाद् धीः करणम् ।
चशब्दात् प्रमाणञ्चोच्यते । मीमासाश्लो॰ पृ॰ १५१ । अथवा ज्ञानक्रियाद्वारको य कर्त्तृभूतस्य आत्मन
कर्मभूतस्य च अर्थस्य परस्पर सम्बन्धो व्याप्तृव्याप्यत्वलक्षण स मानसप्रत्यक्षावगतो विज्ञानं कल्पयति ।
शावदी॰ पृ॰ २०२ ।

तुर्व्यापारोऽर्थप्राकट्यहेतुरुपजायते अ⁵⁰⁸

ततोऽसौ भा॰ ।

तोऽसौ प्रमाणम्, अर्थ
प्राकट्यलक्षणे फले साधकतमत्वात्, यत्पुनः प्रमाणं न भवति न तत् तत्र साधकतमम् यथा
सन्निकर्पादि, साधकतमश्च तल्लक्षणे फले ज्ञातृव्यापार इति ।

अचेतनस्वरूपस्य ज्ञातृव्यापारस्य प्रामाण्यनिरास–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्–ज्ञातृव्यापारस्य प्रामाण्यं भविष्यति इत्यादि; तदसमी
चीनम्; यतोऽस्य प्रसिद्धसत्ताकस्य प्रामाण्यं प्रार्थ्येत, अप्रसिद्धसत्ता
कस्य वा ? न तावदप्रसिद्धसत्ताकस्य; अतिप्रसङ्गात्, अनुमानविरो
धानुषङ्गाच्च । तथाहि–यदप्रसिद्धसत्ताकं न तत् प्रमाणम् यथा गगनेन्दी
वरम्, अप्रसिद्धसत्ताकश्च प्रभाकरमतानुसारिभिरभिप्रेतो ज्ञातृव्यापार इति । अथ प्रसिद्ध
सत्ताकस्यास्य प्रामाण्यं प्रार्थ्येत, ननु कुतोऽस्य प्रसिद्धा सत्ता–स्वप्रक्रियोपवर्णनमात्रात्,
प्रमाणतो वा ? प्रथमपक्षे सन्निकर्षादेरपि त⁵⁰⁹

स्वप्रक्रियोपवर्णनमात्रात् ।

था प्रसिद्धसत्ताकस्य प्रामाण्यप्रसङ्गात् कुतोऽप्रतिपक्षा
भवत्पक्षसिद्धि स्यात् ? प्रमाणतोऽपि–प्रत्य⁵¹⁰

तद्धि प्रत्यक्षमनुमान
मन्यद्वा ? यदि प्रत्यक्ष तत्किं स्वसंवेदन वाह्येन्द्रियजं मन प्रभवं वा ? प्रमेयक॰ पृ॰ ६ पू॰ ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २० ।

क्षात्, अनुमानादेर्वा तत्सिद्धिः स्यात् ? यदि
[p. 43 ] प्रत्यक्षात्511

–क्षात् किम् भां॰ ।

; तत्किम् इन्द्रियार्थसंयोग⁵¹²

–संप्रयोगात् आ॰ ।

जात्, आत्ममनःसन्निकर्षप्रभवात्, स्वसंवेदनाद्वा ? तत्रा
द्यविकल्पोऽयुक्तः; चक्षुरादीन्द्रियाणां स्वसम्बद्धे513

–द्धे प्रत्यक्षग्रहण– ब॰ ।

ग्रहणयोग्ये चार्थे ज्ञानजनकत्वाभ्युपगमात् । न
च ज्ञातृव्यापारेण सह तेषां514

इन्द्रियाणाम् ।

सम्बन्धः संभवति; प्रतिनियतै रूपादिभिरेवैषां सम्बन्धसंभवात्,
अत्यन्तपरोक्षतया तस्य⁵¹⁵

ज्ञातृव्यापारस्य ।

ग्रहणायोग्यत्वाच्च । अस्तु वा तस्य तैः सम्बन्धः, ग्रहणयोग्यता च;
तथाप्य⁵¹⁶

ज्ञातृव्यापार ।

सौ चक्षुरादिसहायः स्वविषयविज्ञानमुत्पादयन् अपरज्ञातृव्यापारसहकृत उत्पादयति,
असहकृतो वा ? प्रथमपक्षे, अनवस्था517

अथ कारकनिर्वर्त्या क्रिया, साऽपीदानी कार्यत्वात् सव्यापार
कारककार्या भवेद् इत्यनवस्था । न्यायमं॰ पृ॰ १८ ।

-तद्व्यापारस्यापि अपरतद्व्यापारसापेक्षस्य स्वविषय
विज्ञानोत्पादकत्वप्रसङ्गात् । द्वितीयपक्षस्त्वनुपपन्नः; अपरत⁵¹⁸

अपरज्ञातृव्यापार ।

द्व्यापाराऽसहकृतस्यास्य⁵¹⁹

ज्ञातृव्यापारस्य ।

कर्मभूतस्य
स्वविषयविज्ञानजनकत्वानुपपत्तेः । तथाहि–ज्ञातृव्यापारः स्वविषयं विज्ञानमपरज्ञातृव्यापा
रसहकृत एवोत्पादयति, कर्मतया स्वविषयविज्ञानोत्पादकत्वात्, घटादिवत् । त⁵²⁰

कर्मतया स्वविषयविज्ञानोत्पादकस्य ।

थाभूतस्याप्यस्य
521

ज्ञातृव्यापाराऽसहकृतस्य ।

तदसहकृतस्य तज्जनकत्वे घटादेरपि 522

ज्ञातृव्यापारनिरपेक्षस्यैव ।

तन्निरपेक्षस्यैव स्वविषयविज्ञानजनकत्वप्रसङ्गाद् अलं ज्ञातृ
व्यापारपरिकल्पनया । एतेन द्वितीयपक्षोप्यपास्त; प्रतिपादितदोषाणां तत्राप्यनुषङ्गाऽविशे
षात् । न च ग्रहणाऽयोग्ये वस्तुनि आत्ममनःसन्निकर्षप्रभवं प्रत्यक्षं प्रवर्त्तितुमुत्सहते, तद्योग्य
एव सुखादावस्य प्रवृत्तिप्रतीतेः । भवत्कल्पितयोः नित्यनिरंशस्वभावयोः व्यापकाऽणुरूपयो
आत्ममनसोः प्रमाणतोऽप्रसिद्धेश्च । तदप्रसिद्धिञ्च षट्पदार्थपरीक्षायां आत्म-मनोद्रव्यपरी
क्षावसरे प्रपञ्चतः प्रतिपादयिष्यामः । नापि स्वसंवेदनात्तत्सिद्धिः; अनभ्युपगमात्, अत्यन्त
परोक्षे तस्मिन् स्वसंवेदनविरोधाच्च । तन्न प्रत्यक्षाज्ज्ञातृव्यापारसिद्धिः ।

नाप्यनुमानात्; ज्ञातसम्बन्धस्यैकदेशदर्शनादसन्निकृष्टेऽर्थे 523

अनुमानं ज्ञातसम्बन्धस्यैकदेशदर्शनाद् एकदेशान्तरेऽसन्निकृष्टेऽथे बुद्धिः । शावरभा॰ पृ॰ ३६ ।

बुद्धिः शावरभा॰
१ । १ । ५ पृ॰ ३६ इत्येवंरूपत्वात्तस्य । 524

स च सम्बन्धः किमन्वयनिश्चयद्वारेण प्रतीयते, व्यतिरेकनिश्चयद्वारेण वा ? प्रथमपक्षे किं प्रत्यक्षेण,
अनुमानेन वा तन्निक्षयः ? प्रमेयक॰ पृ॰ ६ उ॰, सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २८ ।

सम्बन्धप्रतिपत्तिश्च प्रत्यक्षतः, अनुमानाद्वा स्यात् ? न
तावत्प्रत्यक्षतः; ज्ञातृव्यापारस्य अत्यन्तपरोक्षतयाभ्युपगमे अर्थप्राकट्यलक्षणहेतोः तत्सम्बद्ध
त्वेन प्रत्यक्षतः प्रतिपत्तेरनुपपत्तेः, उभयस्वरूपग्रहणे हि इदमनेन सम्बद्धम् इति सम्बन्ध
प्रतीतिर्युक्ता अग्निधूमवत् । नाप्यनुमानात्; अनवस्थाप्रसङ्गात्–तदपि ह्यनुमानं निश्चित
प्रतिबन्धाद्धेतोरुत्पद्यते तत्प्रतिबन्धनिश्चयश्च अनुमानान्तरादिति । प्रथमानुमानात्तन्निश्चये च
इतरेतराश्रयः । एतेन अर्थापत्तितोऽपि ज्ञातृव्यापारसिद्धिः प्रत्युक्ता; 525

अर्थापत्त्युत्थापक ।

तदुत्थापकस्याप्यर्थस्य
साध्यसम्बन्धसिद्धावेव गमकत्वोपपत्तेः, नान्यथा अतिप्रसङ्गात्, तत्सिद्धौ चोक्तदोषानुषङ्गः ।
[p. 44 ] किञ्च⁵²⁶

किञ्चासौ ज्ञातृव्यापारः कारकैर्जन्योऽजन्यो वा ? प्रमेयक॰ पृ॰ ७ पू॰, सन्मति॰ टी॰ पृ॰
२५ ।

, असौ ज्ञातृव्यापारः कारकजन्यः, तदजन्यो वा ? न तावत्तदजन्यः; तथाहि–
ज्ञा527

ज्ञातुर्व्या– ब॰, ज॰ ।

तृव्यापारो न कारकाऽजन्यः, व्यापारत्वात्, पाचकादिव्यापारवत् । किञ्च, असौ तदजन्यः
स⁵²⁸

सद् भावरू– आ॰, ब॰, ज॰ । यद्यजन्यः तदाऽसौ अभाव
रूपः भावरूपो वा ? प्रमेयक॰ पृ॰ ७ पू॰, सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २५ ।

न् भावरूपः, अभावरूपो वा स्यात् ? अभावरूपत्वे अर्थप्रकाशनलक्षणफलजनकत्वविरोधः ।
अविरोधे वा फलार्थिनः कारकान्वेषणमफलमेव स्यात्, विश्वमदरिद्रञ्च स्यात् कारणाऽभावा
देवाऽखिलप्राणिनामभिमतफलसिद्धेः । अथ भावरूपः; तत्रापि किमसौ नित्यः, अनित्यो वा ?
नित्य⁵²⁹

तत्र यदि नित्या; तर्हि
सर्वदा वस्तुनः क्रियायोगात् फलनिष्पत्तिप्रसङ्गः । न्यायमं॰ पृ॰ १८ ।

त्वे सर्वस्य सर्वपदार्थप्रतिपत्तिप्रसङ्गात् प्रदीपादिकारकान्वेषणवैयर्थ्यम्, अन्ध-सुप्तादिव्य
बहारोच्छेदानुषङ्गश्च स्यात् । अथाऽनित्यः; तदयुक्तम्; भावस्वभावस्य अजन्यात्मनोऽर्थस्य अ
नित्यत्वविरोधात् । यो भावस्वभावोऽजन्यार्थो नाऽसौ अनित्यः यथाऽऽकाशादिः, तथाभूत
श्चायं ज्ञातृव्यापार इति । अस्तु वा अनित्यः; तथाप्यसौ–कालान्तरस्थायी, क्षणिको वा ? प्रथ
मपक्षे क्षणिका530

शाबरभाष्ये तु पृ॰ ३२
क्षणिका हि सा न बुद्ध्यन्तरकालमवस्थास्यते इति । –प्रमेयक॰ पृ॰ ७ पू॰, सन्मति॰ टी॰ पृ॰
२५, स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १२२–इत्येतेषु न चिरकालमवतिष्ठते इति पाठः ।

हि सा न कालान्तरमवतिष्ठते इति वचो विरुद्ध्यते ।
द्वितीयपक्षे तु क्षणादूर्ध्वम् अर्थप्रतिभासाभावप्रसङ्गाद् अन्धमूकं जगत्स्यात् । प्रतिक्षणमपरापर
व्यापारोपगमे तु तदवस्थः सुप्ताद्यभावदोषानुषङ्गः, कारकाऽजन्यस्यास्य देशकालस्वभावप्रतिनि
यमाऽयोगात् ।

अथ कारकजन्योऽसौ, अस्त्वेतत्; तथापि क्रियारूपः, अक्रियारूपो वा स्यात् ? यदि
क्रियारूपः; तदासौ क्रिया परिस्पन्दस्वभावा, अपरिस्पन्दस्वभावा वा स्यात् ? तत्राद्यविकल्पो
ऽपेशलः; व्यापकत्वेनाऽऽत्मनः तथा531

परिस्पन्दस्वभाव ।

भूतक्रियाश्रयत्वानुपपत्तेः । यद् व्यापकं न तत् परिस्पन्द
स्वभावक्रियाश्रयः यथा आकाशादिः, व्यापकश्च भवन्मते आत्मेति । यदि वा, परिस्पन्द
स्वभावा क्रिया532

क्रिया सा व्यापक– आ॰, ज॰, भां॰ ।

व्यापकद्रव्यवृत्तिर्न भवति यथा ध्वजादिक्रिया, परिस्पन्दस्वभावा च ज्ञातृव्या
पारलक्षणा क्रियेति । तथा च तद्व्यापारस्य ज्ञातुरन्यत्राश्रितत्वप्रसङ्गात् कथं ज्ञातृव्यापार
रूपता प्रमाणता वा स्यात् ? ध्वजाद्याश्रितस्योत्क्षेपणादिव्यापारस्यापि त⁵³³

ज्ञातृव्यापारता ।

त्प्रसक्तेः । द्वितीय
विकल्पेऽपि अपरिस्पन्दः–परिस्पन्दाभावः, वस्त्वन्तरं वा ? यदि परिस्पन्दाभावः; तदाऽस्य फल
जनकत्वानुपपत्तिः अभावस्य कार्यकारित्वविरोधात्, यथा चाऽस्य तत्कारित्वं विरुद्ध्यते तथा
अभावपरीक्षाप्रस्तावे सप्रपञ्चं प्रपञ्चयिष्यते । वस्त्वन्तरमपि किं चिद्रूपम्, अचि534

जडं वा ब॰, ज॰, भां॰ ।

द्रूपं वा ?
चिद्रूपमपि–किं धर्मी, धर्मो वा ? यदि धर्मी; तदासौ प्रमाणं न स्याद् आत्मवत् । धर्मोऽपि
[p. 45 ] किमात्मनो भिन्नः, अभिन्नो वा ? यद्यभिन्नः; तदा आत्मैव⁵³⁵

–त्मैव प्रमा– आ॰ ।

इति प्रमाणतानुपपत्तिः । भेदे
तु असम्बन्धात् तस्येति व्यपदेशानुपपत्तिः । तत्कार्यत्वात् तस्यइति व्यपदेशे, तस्य
तत्कारित्वं किं व्यापारान्तरेण, अन्यथा वा ? यदि व्यापारान्तरेण; अनवस्था । अथ अन्य⁵³⁶

व्यापारमन्तरेण ।

था;
तन्न; निर्व्यापारस्य कार्यकारित्वाभ्युपगमे व्यापारकल्पनानर्थक्यप्रसङ्गात् । अ⁵³⁷

जडमपि ब॰, ज॰, भा॰ ।

चिद्रूषमपि
वस्त्वन्तरम्–धर्मी, धर्मो वा स्यात् ? यदि धर्मी; लोष्ठवन्न प्रमाणं स्यात् । अथ धर्मः; कस्य ?
आत्मनः, अन्यस्य वा ? यद्यन्यस्य; न प्रमाणम् अतिप्रसङ्गात् । अथ आत्मनः; तन्न; अज
डस्यास्य⁵³⁸

आत्मन ।

जडध⁵³⁹

जड धर्मो यस्य ।

र्मत्वविरोधात् । तन्न क्रियारूपो व्यापारो घटते । अक्रिया540

अक्रियात्मको हि व्यापारो बोधरूपाऽबोधरूपा वा ।प्रमेयक॰ पृ॰ ७ उ॰,
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २५ ।

रूपोऽप्यसौ कि
बोधरूपः, अबोधरूपो वा ? बोधरूपत्वे अत्यन्तपरोक्षत्वविरोधः, तथा541

अत्यन्तपरोक्षस्य ।

भूतस्य बोधरूपतानुप
पत्तेः, तदनुपपत्तिश्च स्वसंवेदनसिद्धौ प्रसाधयिष्यते । अबोधरूपत्वे तु प्रमाणत्वानुपपत्तिः घटा
दिवत्, चिद्रूपस्यात्मनो अचिद्रूपव्यापारविरोधा542

–रोधश्च ब॰, ज॰, भा॰ ।

च्च । ततो ज्ञातृव्यापारस्य उक्तन्यायेन विचार्य
माणस्यानुपपत्तेः कथं प्रामाण्यं स्यात् ?

यदप्युक्तम्543

पृ॰ ४२ पं॰ २ ।

–कारकस्य कारकत्वमपि क्रियावेशवशादेव इत्यादि; तत्सत्यमेव; न⁵⁴⁴

न हि वयं परिस्पन्दात्मक परिदृश्यमानं व्यापारमपह्नुमहे, प्रतिकारकं विचित्रस्य ज्वलनादेर्व्यापारस्य
प्रत्यक्षमुपलम्भात्, अतीन्द्रियस्तु व्यापारो नास्ति इति ब्रूमहे । न्यायमं॰ पृ॰ १८ ।

हि परिस्प
न्दात्मकं परिदृश्यमानं कारकव्यापारमपह्नुमहे प्रतिकारकं विचित्रस्य ज्वालादिव्यापारस्य प्रत्य
क्षतः प्रतीतेः, अतीन्द्रियस्यैव व्यापारस्य भवत्कल्पितस्याऽपह्नवात्, तस्योक्तप्रकारेण कुतश्चिदपि
प्रमाणादप्रतीतेः । न च नित्यैकरूपस्याऽपरिणामिनो ज्ञातुरन्यस्य वा व्यापारादिकार्यकारित्वं
घटते । एतच्च अर्थक्रिया न युज्येत नित्यक्षणिकपक्षयोः इत्य⁵⁴⁵

लघी॰ प्रमाणप्र॰
कारि॰ ८ ।

त्र प्रपञ्चतः प्रति
पादयिष्यते । ततः प्रमाणं ज्ञातृव्यापारोऽर्थप्राकट्यलक्षणे फले546

फले इत्या– आ॰, ब॰, ज॰ ।

साधकतमत्वात् इत्यादि,
वन्ध्यासुतसौभाग्यव्यावर्णनप्रख्यतां प्रतिपद्यते, इत्युपरम्यते । तदेवम्–अज्ञानात्मनः सन्निकर्षादे
र्विचार्यमाणस्यानुपपत्तेः, उपपत्तौ वा अर्थप्रमितौ मुख्यतः साधकतमत्वानुपपत्तितः प्रामाण्यस्यापि
मुख्यतोऽनुप⁵⁴⁷

–पत्तिः आ॰, भा॰ ।

पत्तेः, 548

अर्थप्रमितौ ।

तत्प्रमितौ मुख्यतः साधकतमज्ञानलक्षणप्रमाणोत्पादकत्वाद् उपचारादेव⁵⁴⁹

–
देव तत्रास्य ब॰, ज॰, –देव तत्राप्यस्य भा॰ ।

अत्रास्य प्रामाण्यं550

–ण्यं परीक्षादक्षैः भा॰ ।

प्रेक्षादक्षैः प्रतिपत्तव्यम् । इति युक्तमुक्तम्– सन्निकर्षादेरज्ञानस्य प्रामा
ण्यमनुपपन्नम् अर्थान्तरवत् इति ।

ननु भवतु ज्ञानमेव प्रमाणम् । तत्तु द्विविधम्–निर्विकल्पकम्, सविकल्पकञ्चेति । तत्र

[p. 46 ]

निर्विकल्पकप्रत्यक्षस्य प्रामाण्यमिति वौद्धस्य पूर्वपक्ष–

प्रत्यक्षरूपं ज्ञानं निर्विकल्पकम्, अनुमानरूपं तु सविकल्पकम् । तत्र
प्रत्यक्षलक्षणम्–प्रत्य⁵⁵¹

प्रत्यक्ष कल्पनापोढम्, यज्ज्ञानमर्थे रूपादौ नामजात्यादिकल्पनारहितम् । न्यायप्रवेश पृ॰ ७ ।
प्रत्यक्षं कल्पनापोढ नामजात्याद्यसंयुतम् ॥ ३ ॥ प्रमाणस॰ पृ॰ ८ । प्रत्यक्षं कल्पनापोढ
मभ्रान्तमभिलापिनी । प्रतीति कल्पना कॢप्तिहेतुत्वाद्यात्मिका न तु ॥ १२१४ ॥ तत्त्वस॰ पृ॰ ३६६ ।
केचित्तु स्वयूथ्या एव अभ्रान्तग्रहण नेच्छन्ति, भ्रान्तस्यापि पीतशङ्खादिज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वात्; तथा
हि–न तदनुमानम् अलिङ्गजत्वात्, प्रमाणञ्च अविसंवादित्वात् । अतएव आचार्यदिङ्नागेन लक्षणे न
कृतमभ्रान्तग्रहणम् । तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ ३९४ ।

क्षं कल्पनापोढमभ्रान्तम् न्यायबि॰ पृ॰ ११
इति । अभिलापवती प्रतीतिःकल्प⁵⁵²

अथ कल्पना च कीदृशी ? चेदाह–नामजात्यादि
योजना । यदृच्छाशब्देपु नाम्ना विशिष्टोऽर्थ उच्यते डित्थ इति । जातिशब्देन जात्या गौरयम् इति ।
गुणशब्देपु गुणेन शुक्ल इति । क्रियाशब्देषु क्रियया पाचक इति । द्रव्यशब्देषु द्रव्येण दण्डी विषाणी
इति । प्रमाणस॰ टी॰ पृ॰ १२ । वैभाषिका इन्द्रियविज्ञान वितर्कविचारचैतसिकसप्रयुक्त कल्पना
मिच्छन्ति । योगाचारमतेन च तथागतज्ञानमद्वयं मुक्त्वा सर्व ज्ञानं ग्राह्यग्राहकत्वेन विकल्पितं कल्पना । जात्या
दिससृष्ट तु मनोज्ञान कल्पना इत्यन्ये कथयन्ति । न्यायवि॰ टी॰ टि॰ पृ॰ २१ । कल्पना हि जाति
द्रव्यगुणक्रियापरिभाषाकृतो वाग्बुद्धिविकल्प । तत्त्वार्थरा॰ पृ॰ ३९ ।

ना न्यायबि॰ पृ॰ १३
ततोऽपोढम् । न हि प्रत्यक्षेऽभिलापसंसृष्टार्थग्रहणं संभवति, तद्वि553

प्रत्यक्षविषये स्वलक्षणे ।

षये सङ्केत-व्यवहारकालाऽ
ननुयायिनि शब्दसन्निवेशाऽसभवात् । यः554

तत्र स्वलक्षणं तावन्न शब्दै प्रतिपाद्यते । सङ्केतव्यवहाराप्तकालव्याप्तिवियोगत ॥ ८७२ ॥ तत्त्व
सं॰ । न च स्वलक्षणस्य सङ्केतव्यवहाराप्तकालव्यापकत्वमस्ति, तस्मान्न तत्र समय तत्त्वस॰ पं॰
पृ॰ २७७ ।

सङ्केतव्यवहारकालाननुयायी न तत्र व्यवहारिभि
शब्दो निवेश्यते यथा उत्पन्नमात्रप्रध्वंसिनि क्वचिदर्थे, नान्वेति555

व्यक्त्यात्मानोऽनुयन्त्येते न परस्पररूपत । देशकालक्रियाशक्तिप्रतिभासादिभेदत ॥
८७३ ॥ तस्मात् सङ्केतदृष्टोऽर्थो व्यवहारे न दृश्यते । तत्त्वस॰ पृ॰ २७७ ।

च नियतदेशकालाकारं स्व
लक्षण देशान्तरादाविति । अत कथं तद्वि556

शब्दविशिष्टार्थ ।

शिष्टार्थग्रहणं प्रत्यक्षेण यतः सविकल्पकं तत्स्यात् ?
यो यत्र शब्दो न निवेशितो न तद्विशिष्टस्य तस्य ग्रहणं यथा अनिवेशिताऽश्वशब्दस्य
557

गोशब्दस्य आ॰ ।

गोद्रव्यस्य नाऽश्वशब्दविशिष्टस्य ग्रहणम्, अनिवेशितश्च स्वलक्षणे कश्चिदपि शब्द इति ।

किञ्च, अतीताद्यर्थ स्ववाचकसंसर्गेण विकल्पयतः पुरोवर्तिनि रूपादौ यदोत्पद्यते ज्ञानं
तस्य कथं सविकल्पकता वर्तमानार्थनामसंसर्गस्य तदाऽनुपलब्धेः ? अर्थे च⁵⁵⁸

न ह्यर्थे शब्दा सन्ति तदात्मानो वा अव्युत्पन्नस्यापि प्रतीतिप्रसङ्गात् ।
तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ५३१, न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ १३३ । न ह्यर्थे शब्दाः सन्ति तदात्मानी वा येन
तस्मिन् प्रतिभासमाने तेऽपि प्रतिभासेरन्निति वचनात् । न्यायप्रवेशवृ॰ पृ॰ ३५ । अष्टसह॰ पृ॰ ११८ ।
सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ७५ उ॰ ।

शब्दानामसंभवात्
तत्तादाम्याभावाच्च कथमर्थप्रभवे ज्ञानेऽजनकस्य शब्दस्य आकारसंसर्गः ? यद् यस्याऽजनकं
[p. 47 ] न तत् तरयाकारमनुविधत्ते यथा रसादुत्पन्नं रस⁵⁵⁹

रासनज्ञानं ज॰ ।

ज्ञानं नाऽजनकस्य रूपादेः, नीलाद्यर्थादेवो
त्पन्नञ्चेन्द्रियज्ञान⁵⁶⁰

–ज्ञानं ततो आ॰, ब॰, ज॰ ।

मिति । ततो यदेव ज्ञानमर्थसंसृष्टं वाचकत्वेन शब्दं प्रतिपद्यते तदेव
सविकल्पकम्, नान्यत् । अत एव योगिज्ञानमनेकशब्दार्थप्रतिभासमपि योजनाऽभावान्न सवि
कल्पकम्, विशेषणविशिष्टार्थग्रहणाभावाच्च अविकल्पकं प्रत्यक्षम् । न खलु विशेषणविशिष्टता
प्रत्यक्षेण ग्रहीतुं शक्या, तुल्यकालस्याऽर्थद्वयस्य तत्र प्रतिभासनात् । न च स्वरूपमात्रेण प्रती
यमानयोः विशेषणविशेष्यभावः; अतिप्रसङ्गात् । प्रयोगः–यद् यदर्थसाक्षात्करणप्रवृत्तत्तंज्ञानं
तत् तत्स्वरूपव्यतिरिक्त–विशेषणविशेष्याकार-तत्संयोजनास्वभाव-कल्पनाकारं न भवति, यथा
रूपाद्याकारप्रवृत्तचक्षुरादिज्ञानम् अविषयीकृतगन्धादिविशेषणयोजनाकारं न भवति, तथा च
सर्वं स्वविषयप्रवृत्तं ज्ञानमिति ।

तच्च इत्थम्भूतं प्रत्यक्षम् स्वसंवेदन-इन्द्रिय-मनो-योगिप्रत्यक्षविकल्पाच्चतुर्धा भिद्यते । तत्र
सर्वचित्तचैत्तानामात्मसंवेदनं स्वसंवेदनम् न्यायवि॰ पृ॰ १९ इन्द्रियार्थसम
नन्तरप्रत्ययप्रभवम् इन्द्रियप्रत्यक्षम् स्वविषयानन्तरविषयसहकारिणा
इन्द्रियज्ञानेन समनन्तरप्रत्ययेन जनितं मनःप्रत्यक्षम् न्यायवि॰ पृ॰ १८ भूतार्थ
भावनाप्रकर्षपर्यन्तजं योगिप्रत्यक्षम् न्यायवि॰ पृ॰ २० इति ।

निर्विकल्पकनिरसनपुरस्सरं सविकल्पकप्रामाण्यव्यवस्थापनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्561

पृ॰ ४६ पं॰ २ ।

–कल्पनापोढम् इत्यादि, तत्र केयं कल्प⁵⁶²

–ल्पना नाम–
भां॰ । प्रत्यक्षं कल्पनापोढमभ्रान्तमिति केचन । तेषामस्पष्टरूपा स्यात् प्रतीति कल्पनाऽथवा ॥ ८ ॥
स्वार्थव्यवसितिर्नान्या गतिरस्ति विचारत । अभिलापवती वित्ति तद्योग्या वाऽपि सा यतः ॥ ९ ॥
तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १८५ । का चेयं कत्पना नाम-ज्ञानस्य स्मरणानन्तरभावित्वम्, शब्दाकारानुविद्धत्वं
वा, जात्याद्युत्लेखो वा, असदर्थविषयत्वं वा, अन्यापेक्षतया अर्थस्वरूपावधारणं वा, उपचारमात्रं वा ?
प्रमेयक॰ पृ॰ १८ उ॰ ।

ना–अभिलापव
त्प्रतिभासः, निश्चयः, जात्याद्युल्लेखः, अस्पष्टाकारता, अर्थ
सन्निधिनिरपेक्षता, अनक्षप्रभवता, धर्मान्तरारोपो वा ? तत्रा
द्यपक्षोऽयुक्तः; प्रतिभासस्याऽभिलापव⁵⁶³

–वत्तानु– आ॰ ।

त्त्वानुपपत्तेः । तद्धि तत्स्व
भावत्वात्, तद्धेतुत्वाद्वा स्यात् ? न तावत्तत्स्वभावत्वात्;
चेतनाऽचेतनयोः विरुद्धधर्माध्यासतः तादात्म्याऽसंभवात् । ययोर्विरुद्धधर्माध्यासः न तयोस्ता
दात्म्यम् यथा जलाऽनलयोः, विरुद्धधर्माध्यासश्च चेतनाऽचेतनरूपतया शब्द-ज्ञानयोरिति । अतः
तत्स्वभावशून्यतया प्रत्यक्षस्याऽविकल्पकत्वसाधने सिद्धसाधनम् । नापि तद्धेतुत्वात्; तद्धि
तज्जन्यत्वम्, तज्जनकत्वम्, उभयं वा ? तज्जन्यत्वेन तद्वत्त्वे, श्रोत्रज्ञानस्य अविकल्पकत्वं न
स्यात्, तस्याऽभिलापप्रभवतया तद्वत्त्वप्रसङ्गात् । तज्जनकत्वात्तद्वत्त्वे, प्रकृति-प्रत्ययादिप्रत्यक्षस्य
[p. 48 ] सविकल्पकत्वं स्यात् । उभयपक्षेऽपि उभयदोपानुपङ्गः, एकत्रोभयरूपताविरोधश्च । अतः
अभिलापवत्प्रतिभास⁵⁶⁴

–सत्वस्य ज॰ ।

स्य कल्पनालक्षणत्वाऽनुपपत्तेः यो यत्र शब्दो न निवेशितः इत्यादि
प्रत्याख्यातम् ।

अथ निश्च⁵⁶⁵

स्वार्थव्यवसितिस्तु स्यात् कल्पना यदि सम्मता । तदा लक्षणमेतत् स्याद
सम्भाव्येव सर्वथा ॥ १२ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १८५ ।

य कल्पनोच्यते, सत्यमेतत्; तद्रहितत्वं तु566

तु तत्प्र– भा॰ ।

प्रत्यक्षस्याऽसत्यम्; प्रमाणस्याऽनिश्चया
त्मक्त्वानुपपत्तेः; तथाहि–प्रत्यक्षं स्वार्थव्यवसायात्मकं प्रमाणत्वाद् अनुमानवत् । यत्पुनः
स्वयमनिश्चितस्वरूपम् अर्थाऽनिश्चयात्मकञ्च न तत्प्रमाणम्, यथा पुरुषान्तरज्ञानं संशयादि
ज्ञान⁵⁶⁷

–नं वा– ब॰, ज॰ ।

ञ्च । न खलु स्वार्थाऽव्यवसायात्मकत्वं विहाय आत्मान्तरज्ञानस्य सशयादेश्चाऽप्रामाण्ये
अन्यन्निबन्धनमस्ति, तच्च⁵⁶⁸

स्वार्थाऽव्यवसायात्मकत्वम् ।

परैः प्रत्यक्षे प्रतिज्ञायमानम् अप्रामाण्यमन्वाकर्षति । निश्चयो हि
संशयादिव्यवच्छेदेन अर्थस्वरूपावधारणम्, तद्रूपता च प्रमाणस्य प्रमाणशब्द⁵⁶⁹

–शब्दनिरु– ब॰, ज॰, भा॰ ।

स्य निरुक्त्यैवाऽ
वसीयते । तथाहि–प्रकर्षेण संशयादिव्यवच्छेदलक्षणेन मीयते परिच्छिद्यते येनाऽर्थ तत् प्रमा
णम्, न चैतन्निर्विकल्पके संभवतीति कथं तत्र प्रमाणशब्दस्यापि प्रवृत्तिः ? व्यवहाराऽनुपयोगि
त्वाच्च न त⁵⁷⁰

निर्विकल्पकम् ।

त् प्रमाणम्, यद्व्यवहारानुपयोगि न तत् प्रमाणम् यथा गच्छत्तृणस्पर्शसंवेदनम्,
तथा च⁵⁷¹

–चेदं प– ब॰,
ज॰, भा॰ ।

परपरिकल्पितं निर्विकल्पकं प्रत्यक्षमिति । व्यवहारञ्चाङ्गीकृत्य भवद्भि प्रमाणचिन्ता
प्रतन्यते, प्रामाण्यं व्यवहा572

प्रामाण्य व्यवहारेण शास्त्र मोहनिवर्त्तनम् । अज्ञातार्थप्रकाशो वा स्वरूपाधिगते परम् ॥
प्रमाणवा॰ २ । ५ ।

रेण प्रमाणवा॰ २ । ५ इत्याद्यभिधानात् । न चाऽविकल्पकस्य
प्रवृत्त्यादिव्यवहारप्रसाधकत्वमस्ति, स्वार्थाऽनिश्चायकात् 573

अविकल्पकात् ।

ततोऽनध्यवसायादिवद् व्यवहारिणां
क्वचित्प्रवृत्त्याद्यनुपपत्ते ।

574

तस्मादध्यवसायं कुर्वदेव प्रत्यक्षं प्रमाणं भवति । अकृते
त्वन्यवसाये नीलबोधरूपत्वेनाऽव्यवस्थापित भवति विज्ञानम्, तथा च प्रमाणफलम् अर्थाधिगमरूपत्वमनि
ष्पन्नम्, अत साधकतमत्वाभावात् प्रमाणमेव न स्याज्ज्ञानम् । न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ २७ । अवि
कल्पमपि ज्ञानं विकल्पोत्पत्तिशक्तिमत् । नि शेषव्यवहाराङ्गं तद्द्वारेण भवत्यत ॥ १३०६ ॥ तत्त्वस॰
पृ॰ ३९० ।

ननु निर्विकल्पकमपि प्रत्यक्षं व्यतिरिक्तविकल्पोत्पादकत्वतः प्रवर्तकत्वात् प्रमाणतां प्रति
पद्यते, इत्यपि श्रद्धामात्रम्; तस्याऽविदितस्वरूपस्य सन्निकर्षादविशेषप्रसङ्गात्, 575

सन्निकर्पस्यापि ।

तस्यापि
हि इत्थं प्रवर्तकत्वमुपपद्यते । न च चेतनाऽचेत⁵⁷⁶

–तनकृतः– आ॰, ब॰, ज॰ ।

नत्वकृतस्तयोर्विशेषः, निर्विकल्पकप्रत्यक्षस्यापि
चेतनत्वाऽप्रसिद्धेः । परनिरपेक्षतया स्वरूपोपदर्शकं हि चेतनमुच्यते, न चाऽविकल्पकाध्यक्षं
स्वप्नेऽपि तथा577

परनिरपेक्षतया ।

स्वरूपमुपदर्शयतीति कथं तच्चेतनं यतः सन्निकर्षाद्विशेष्येत ? अतः तद्विशेष
[p. 49 ] मिच्छता व्यवसाया578

अधिगमोऽपि व्यवसायात्मैव, तदनुत्पत्तौ सतोऽपि दर्शनस्य साधनान्तरापेक्षया सन्निधानाऽभेदात्
सुषुप्तचैतन्यवत् । सन्निधानं हि इन्द्रियार्थसन्निकर्ष । अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ ७५ ।

त्मकं तत् प्रतिपत्तव्यम्, निर्व्यापारस्य अननुभूयमानस्वरूपस्यास्य अपर
प्रकारेण सन्निकर्षाद् भेदाऽप्रसिद्धेः ।

ननु पश्यामि इत्येवंभूतो विकल्प एवाऽध्यक्षस्य व्यापारः, तत्कथं निर्व्यापारता ? इत्य
प्यसुन्दरम्; तद्व्यवसायात्मकत्वप्रसङ्गात् । न खलु व्यापारः तद्वतो भिन्नो भवद्भिरङ्गीक्रि
यते; तत्स्वभावत्वात्तस्य । अथ तत्कार्यत्वात् ततो भिन्नोऽसौ; कथं तर्हि तद्व्यापारः ? न हि
पुत्रः पितुर्व्यापारो भवति । अस्तु वा; तथापि–यदि अविकल्पकाध्यक्षे व्यवसायस्वभावता न
स्यात् तदा तत्प्रभवविकल्पेऽपि कुतोऽसौ स्यात् ? स हि बोधरूपतया, विलक्षणसामग्रीप्रभ
वतया वा व्यवसायस्वभावतां स्वीकुर्यात् ? यदि बोधरूपतया; तदाऽसौ प्रत्यक्षेऽप्यस्ति, इति
तदपि व्यवसायस्वभावतां स्वीकुर्यात् । तद⁵⁷⁹

बोधरूपताऽ
विशेषेऽपि ।

विशेषेऽपि य⁵⁸⁰

निर्विकल्पकस्य ।

स्य साक्षादर्थे ग्रहणव्यापारः तन्न
निश्चिनोति, यस्य तु तद्व्या581

निर्विकल्पकव्यापार ।

पारोपजीवित्वम् अ⁵⁸²

विकल्पः ।

सौ निश्चिनोति इति असेः कोशस्य तीक्ष्णता ।
विलक्षणसामग्रीप्रभवता च अ⁵⁸³

निर्विकल्पक-सविकल्पकयोः ।

नयोः भेदे सिद्धे सिद्ध्येत्, न च विकल्पव्यतिरेकेण अविकल्पक
स्वरूपं स्वप्नेऽपि प्रसिद्धम् । एकमेव हीदं स्वार्थव्यवसायात्मकमिन्द्रियादिसामग्रीतः समुत्पन्नं
विज्ञानमनुभूयते, न तत्र स्वरूपभेदः सामग्रीभेदो वा कश्चित् कदाचित् कस्यचित् प्रतिभाति
अन्यत्र महामोहाक्रान्तान्तःकरणात् सौगतात् । क⁵⁸⁴

कथञ्चैवं कापिलानां बुद्धिचैतन्ययोर्भेदोऽनुपलभ्यमानोऽपि न स्यात् ? प्रमेयक॰ पृ॰ ८ पू॰ । स्या॰
रत्ना॰ पृ॰ ७९ ।

थञ्चैवं बुद्धिचैतन्ययोर्भेदं प्रतिवर्णयन्
साङ्ख्यः प्रतिक्षिप्येत ? विकल्पाऽविकल्पयोरिव अनयोरप्रतिपन्नस्वरूपयोरपि अभ्युपगममा
त्राद् भेदसिद्धिप्रसङ्गात् । तयोरेकत्वाध्यवसायाद् भेदेनाऽप्रतिपत्तिरित्यपि उभयत्र समानम् ।

किञ्च, उभयोर्भेदेन स्वरूपसंवितौ अन्यस्य अन्यत्राऽध्यारोपाद् एकत्वाध्यवसायो युक्तः
अग्निमाणवकवत्, न च विकल्पाऽविकल्पयोः क्वचित् कदाचित् कस्यचित् संवित्तिरस्ति
इत्युक्तम् । एकत्वाध्यवसायश्च अनयोः अन्यतरस्मात्, अन्यतो वा स्यात् ? अन्यतरस्माच्चेत्;
585

तदेकत्वं हि दर्शनमध्यवस्यति, तत्पृष्ठजो व्यवसायो वा, ज्ञानान्तरं वा ? प्रमा
णपरी॰ पृ॰ ५३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ९ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५०० । कोऽयं तदध्यारोपो नाम ?
दृश्यप्राप्ययोरेकत्वग्रहणम् इति चेत्; न तर्हि इदं प्रत्यक्षत संभवति; तस्य स्वलक्षणपर्यवसितवस्तुविष
यत्वेन अभ्यनुज्ञानात् । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ५४ उ॰ ।

किं विकल्पात्, निर्विकल्पकाद्वा ? न तावन्निर्विकल्पकात्; तस्य परामर्शशून्यतया एकत्वाध्य
वसायाऽसमर्थत्वात् । नापि विकल्पात्; तस्य निर्विकल्पकाऽविषयत्वात् । यद् यद्विषयं न भवति
न तत् तस्य केनचिदेकत्वमध्यवस्यति, यथा घटविषयं विज्ञानं परमाण्वविषयत्वान्न त⁵⁸⁶

परमाणोः ।

स्य घटा
दिना एकत्वमध्यवस्यति, निर्विकल्पकाऽविषयञ्चेदं विकल्पज्ञानमिति । तद्विषयत्वे वा स्वलक्षण
[p. 50 ] विषयत्वं विकल्पानामपि स्यात् । अन्यतोऽपि पूर्वज्ञानात्, उत्तरज्ञानात्, अन्वितरूपात्प्रतिपत्तुर्वा
तदेकत्वाध्यवसाय स्यात् ? न तावत्पूर्वज्ञानात्, तस्य⁵⁸⁷

पूर्वज्ञानस्य निर्विकल्पकसविकल्पककाले ।

तत्काले प्रध्वस्तत्वात् । नापि उत्तरज्ञानात्;
तत्काले तयोरभावात् । त⁵⁸⁸

तथैतद्द्वयस्यापि ब॰, ज॰ ।

थैव तद्द्वयस्यापि निर्विकल्पकस्य सविकल्पकस्य वा सतोर्न तदेकत्वा
ध्यवसायहेतुत्वं युक्तम्; उभयत्रोभयदोपानुपङ्गात् । नाप्यन्वितरूपात्प्रतिपत्तुः तदेकत्वाध्यव
सायः; तस्य सौगतैरनभ्युपगमात् । ततः प्रतीतितो वस्तुव्यवस्थामभ्युपगच्छता एकमेवानुभ
वसिद्धस्वार्थव्यवसायात्मकं प्रत्यक्षं प्रतिपत्तव्यम्, स्वपरपरिच्छित्तेः सकलव्यवहा589

–हाराणा–
ब॰, ज॰ ।

रिणाञ्च त⁵⁹⁰

स्वार्थव्यवसायात्मकप्रत्यक्ष ।

न्मु
खप्रेक्षित्वात् । तस्यैव अविकल्पकम् इति नामान्तरकरणे न किञ्चिदनिष्टम्, संज्ञाभेदस्य
अर्थभेदाऽप्रसाधकत्वात् । जात्याद्युल्लेखः कल्पना इत्यप्य⁵⁹¹

न च जात्यादिरूपत्वमर्थस्याऽसिद्धमञ्जसा । निर्वाध
बोधविध्वस्तसमस्ताऽऽरेकितत्त्वत् ॥ १९ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १८६ ।

विरुद्धम्; जात्यादीनां विशेषण
विशेष्यभूतानां परमार्थसतां व्यामोहविच्छेदेनावसायस्य कल्पनात्वोपपत्तेः ।

यदप्युक्त⁵⁹²

पृ॰ ४७ प॰ ६ ।

म्-यद् यदर्थसाक्षात्कारप्रवृत्तं ज्ञानम् इत्यादि, तत्र कोऽयं विशेषणविशेष्या
द्याकारो नाम योऽर्थसाक्षात्करणप्रवृत्ते ज्ञाने प्रतिपिद्ध्येत्–प्रतिबिम्बम्, उल्लेखो वा ? प्रति
बिम्बञ्चेत्; सिद्धसाध्यता, ज्ञाने तत्प्रतिपेधस्य अस्माभिरप्यभ्युपगमात्, सकलज्ञानानां निरा
का593

–कारित्व– ज॰ ।

रत्वप्रतिज्ञानात् । अथ उल्लेख; तन्निपेधोऽनुपपन्न, प्रमाणस्य यथावस्थितार्थस्वरूपोद्योतक
त्वात्, तत्स्वरूपञ्च जात्यादिविशिष्टं गौः शुक्लः चरति इत्यादिप्रत्ययात् प्रसिद्धम् ।
न खलु प्रतीयमानस्याऽपलापो युक्त; सर्वत्राऽनाश्वासप्रसङ्गात् । जात्यादिसद्भावः तद्विशिष्टत्वञ्च
अर्थानां विषयपरिच्छेदे प्रपञ्चतः प्रतिपादयिष्यते इत्यलमतिप्रसङ्गेन ।

अथ अस्पष्टाका594

विकत्पज्ञान हि सङ्केतकालदृष्टत्वेन वस्तु गृह्णत् शब्दसंसर्गयोग्यं गृह्णीयात् ।
सङ्केतकालदृष्टत्वञ्च सङ्केतकालोत्पन्नज्ञानविषयत्वम् । यथा च पूर्वोत्पन्न विनष्टं ज्ञानं सम्प्रत्यसत् तद्वत्पूर्व
विनष्टज्ञानविषयत्वमपि सम्प्रति नास्ति वस्तुन, तद् असद्रूपं वस्तुनो गृह्णद् असन्निहितार्थग्राहित्वात् अस्फु
टाभम् । अस्फुटाभत्वादेव च सविकल्पकम् । न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ २१ ।

रता विकल्पस्वरूपम्, तच्चास्य विकल्पकत्वादेव सिद्ध्यति; तथाहि–यत्
सविकल्पकं ज्ञानं तदस्पष्टम् यथा अनुमानम्, तथाचेदं विवादापन्नं ज्ञानम्; इत्यप्यसाम्प्र
त⁵⁹⁵

–तम् विकल्पत्वाविक
ल्पत्वाभ्याम् भा॰ ।

म्; निर्विकल्पकत्व-सविकल्पकत्वाभ्यां ज्ञानानां स्पष्टत्वाऽस्पष्टत्वयोरप्रसिद्धेः, स्वसामग्रीविशेषा
देव तेषां तत्प्रसिद्धे । कथमन्यथा प्रत्ययत्वात् प्रत्यक्षमपि अनुमानवदस्पष्टं न स्यात् ? अन्यो
न्याश्रयश्च; अस्पष्टाकारत्वे हि सिद्धे सविकल्पकत्वसिद्धि, तत्सिद्धौ च अस्पष्टाकारत्वसिद्धि
रिति । किञ्च, अस्य अस्पष्टता विशेषणविशिष्टार्थग्राहित्वात्, एकत्वपरामर्शित्वात्, परोक्षाका
रोल्लेखित्वाद्वा स्यात् ? तत्र आद्यपक्षद्वयमयुक्तम्, वस्तुस्वरूपस्य अस्पष्टत्वाऽहेतुत्वात् । यत्
[p. 51 ] खलु वस्तुस्वरूपं तन्नाऽस्पष्टत्वहेतुः यथा नीलत्वादि, वस्तुस्वरूपञ्च विशेषणविशिष्टत्वादिक
मिति । परोक्षाकारोल्लेखित्वञ्च यत्रास्ति तत्र अस्पष्टत्वमप्यस्तु, नान्यत्र । न हि सर्वत्र विकल्पः
परोक्ष एवार्थे प्रवर्तते; वर्तमाने पुरोवर्तिन्यप्यर्थे स्पष्टाकारोल्लेखमुखेन तत्प्रवृत्तिप्रतीतेः ।

नापि अर्थसन्निधिनिरपेक्षता596

कुतः पुनरेतद् विकल्पोऽर्थान्नोत्पद्यत इति ? अर्थसन्निधिनिरपेक्षत्वात् । न्यायवि॰ पृ॰ १५ ।

विकल्पलक्षणम्; पुरोवर्तिन्यर्थे सत्येव अस्येदन्तया प्रवृत्तेः,
न हि ईदृशो विकल्पोऽसन्निहितेऽर्थे संभवति । अतश्च सन्निहितार्थलक्षणत्वेऽपि यदि अ⁵⁹⁷

विकल्पस्य ।

स्याऽप्रत्य
क्षता, न किञ्चित् प्रत्यक्षं स्यात् ।

नापि अनक्षप्रभवता तल्लक्षणम्; अक्षाऽन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वतः अक्षप्रभवत्वस्यात्रैवा
वसायात्, न हि निर्विकल्पकम् अक्षव्यापारानन्तरं कदाचिदप्युपलभ्यते । अर्थसाक्षात्कारिण⁵⁹⁸

–णश्चाक्ष– ब॰, ज॰, भां॰ ।

श्चास्याऽक्षप्रभवत्वं भवति । न चाऽविकल्पस्य तत्साक्षात्कारित्वं संभवति; स्वरूपेणाप्यस्या599

निर्विकल्पकस्य ।

ऽप्रसि
द्धत्वात् । यत् स्वरूपेणाऽप्रसिद्धं न तद् अर्थसाक्षात्कारि यथा वन्ध्यास्तनन्धयविज्ञानम्, स्वरू
पेणाप्रसिद्धञ्च अविकल्पकत्वाभिमतं विज्ञानमिति ।

धर्मान्तरारोपोऽपि न तल्ल⁶⁰⁰

विकल्पलक्षणम् ।

क्षणम्; विकल्पे हि कस्य धर्मान्तरमारोप्यते ? निर्विकल्पकस्य
चेत्; कि तद्धर्मान्तरम् ? वैश⁶⁰¹

वैश
द्यारोपस्य भङ्ग्यन्तरेण विस्तृतचर्चा न्यायविनिश्चयटीकायाम् पृ॰ ४२-४७ द्रष्टव्या द्रष्टव्याम् ।

द्यञ्चेत्; व⁶⁰²

वन्ध्या
सुतसमन्वितं न चारोप्यते ब॰, ज॰ ।

न्ध्यासुतसम्बन्धि त⁶⁰³

वैशद्यम् ।

त् तत्रा604

विकल्पे ।

रोप्यते इत्यपि किन्न
स्यात् ? तस्य त⁶⁰⁵

वन्ध्यामुतस्य वैशद्यधर्मा
धारतया ।

द्धर्माधारतयाऽप्रसिद्धेः कथं तत् तत्रारोप्यते इत्यन्यत्रापि समानम् । न खलु
निर्विकल्पमपि प्रामाणिकस्य अनन्यमनसो विस्फारिताक्षस्य तद्धर्माधारतया कदाचिदपि प्रसि
द्धम्, इति अक्षव्यापारप्रभवं वैशद्याध्यासितं स्वार्थसाक्षात्कारि व्यवसायात्मकं प्रत्यक्षं प्रतिप
त्तव्यम् । ततो भवत्परिकल्पितप्रत्यक्षलक्षणस्याऽनुप⁶⁰⁶

बौद्धसम्मतं केवल निर्विकल्पकप्रामाण्यपक्षं वैयाकरणसम्मतं केवलसविकल्पकप्रामाण्यपक्षञ्च
निराकृत्य निर्विकल्पकसविकल्पकोभयप्रामाण्यं व्यवस्थापयितुं कुमारिलेन चर्चा कृतास्ति मी॰ श्लो॰
प्रत्यक्षसू॰ श्लो॰ ८६–१४५ । सैव चर्चा वाचस्पतिमिश्रेण न्यायवा॰ ता॰ टीकायाम् पृ॰ १३३–
१३७ भट्टजयन्तेन न्यायमञ्जर्य्याम् पृ॰ ९२–१०० श्रीधराचार्येण च प्रशस्तपा॰ कन्दल्यां पृ॰
१८९–१९४ भङ्ग्यन्तरेण बिस्तरमुपनीता दृश्यते । सामान्यतो निर्विकल्पकप्रामाण्यप्रत्यवस्थानं प्रक
रणपञ्जिकायाम् पृ॰ ४७–५१ द्रष्टव्यम् । प्रत्यक्षनिर्देशवदप्यसिद्धमकत्पकं ज्ञापयितुं ह्यशक्यम् ।
विना च सिद्धेर्न च लक्षणार्थो न तावकद्वेषिणि वीर सत्यम् ॥ ३३ ॥ इत्यनेन प्रतिविहितं युक्त्यनुशासने
निर्विकल्पकलक्षणम् । निर्विकत्पक्स्य विविधरोत्या खण्डनं तु–तत्त्वार्थरा॰ पृ॰ ३९ । अनेका॰ प॰ पृ॰
६०७ । सिद्धिवि॰ टी॰ प्रत्यक्षसि॰ पृ॰ ३२ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १८५ । प्रमाणपरी॰ पृ॰ ५३ ।[p. n52 ]
प्रमेयक॰ पृ॰ ८ उ॰ । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ३८४ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४९९ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰
७६ । रत्नाकराव॰ पृ॰ १८ । शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ १५६ । इत्यादिषु द्रष्टव्यम् ।

पत्तेः स्वसंवेदनेन्द्रिय इत्यादिना तद्भेदोप
वर्णनम् आकाशकुशेशयसौरभव्यावर्णनप्रख्यमित्युपेक्षते ।

[p. 52 ]

विवृतिव्याख्यानम्–

एतदेवाह– न वै इत्यादि । न वै नैव ज्ञानमित्येव ज्ञानमित्येतावतैव प्रमाणम् । कुत
एतत् ? अतिप्रसङ्गात् । अतिप्रसङ्गमेव दर्शयति संव्यवहार इत्या
दिना । समीचीनः सङ्गतो वा वादिप्रतिवादिनोऽविप्रतिपत्तिभूतो व्यव
हारः हेयोपादेययोर्हानोपादानलक्षणः संज्ञानादिलक्षणो वा, तत्र अनुप
योगिनः । कस्य ? ज्ञानस्य । पुनरपि कथम्भूतस्य ? इत्यत्राह– संशय इत्यादि । इयं शुक्ति
का रजतं वा इति ज्ञानं संशयः । रजते शुक्तिका इति, शुक्तिकायां रजतम् इति वा ज्ञानं
विपर्ययः । तत्कारणस्य तत्कारणत्वादेव तदनुपयोगिनः भावाऽविरोधात् सत्त्वाऽविरोधात् ।
अयमर्थः–यथा संशयादिहेतोर्ज्ञानस्य ज्ञानत्वे सत्यपि संव्यवहारानुपयोगित्वान्न प्रामाण्यम्,
तथा भवत्परिकल्पितनिर्विकल्पकप्रत्यक्षस्यापि ।

अत्र⁶⁰⁷

विपर्ययविषये ।

वादिनां विवेकाख्याति-अख्याति-असत्ख्याति-प्रसिद्धार्थख्याति-आत्मख्याति–प्रसि
द्धार्थख्याति-सदसत्त्वाद्यनिर्वचनीयार्थख्याति–अलौकिकार्थख्याति-विपरीतार्थख्यातिरूपा विप्रति
पत्तयः सन्ति । तत्र–

विपर्ययज्ञाने विवेकाऽख्यातिवादिन प्राभाकरस्य पूर्वपक्ष–

प्रभाकरमतानुसारिणो विवेकाऽख्याति विपर्ययज्ञाने प्रतिपन्नाः । तथाहि–इदं रजतम्
इत्यन्योन्यं608

–न्य वि– भा॰ ।

विभिन्नं ज्ञान⁶⁰⁹

विज्ञानद्वयञ्चैतद् इदमिति प्रत्यक्षं रजतमिति स्मर
णम् । बृह॰ टी॰ पृ॰ ५१ । प्रकरणपं॰ पृ॰ ४३ ।

द्वयं प्रत्यक्ष-स्मरणरूपम् विभिन्नकारणप्रभव
त्वाद् विभिन्नविषयत्वाच्च सिद्ध्यत्येव । इन्द्रियं हि इदमंशोल्लेखिनः
प्रत्यक्षस्य कारणम्, संस्कारश्च स्मरणस्य, इति सिद्धमत्र विभिन्नकारणप्रभ
वत्वम् । ययोश्च विभिन्नकारणप्रभवत्वं तयोरन्योन्यं भेदः यथा प्रत्यक्षानुमानयोः, विभिन्नकार
णप्रभवत्वञ्च इदम् रजतम् इति ज्ञानद्वयस्य । विभिन्नविषयत्वञ्चात्र सुप्रसिद्धम्–इदम्
इति ज्ञानस्य पुरोवर्तिशुक्तिशकलावलम्बनत्वात्, रजतम् इति ज्ञानस्य च व्यवहितरजतविष
यत्वात् । यत्र च विभिन्नविषयत्वं तत्रान्योन्यं भेदः यथा रूप-रसादिज्ञाने, अस्ति च विभिन्न
विषयत्वम् इदं रजतम् इति ज्ञाने इति । इत्थं प्रत्यक्षात् स्मृतिर्विभिन्नापि प्रमुष्टा इति न
विवेकेन प्रतिभासते इत्यविवेकख्यातिः, न तु एकमेवेदं ज्ञानम्; तथात्वेन तदुत्पत्तौ कारणाऽभा
वात् । तत्र हि कारणम्-इन्द्रियम्, अन्यद्वा ? न तावदन्यत्; उपरतेन्द्रियव्यापारस्यापि तदु
त्पत्तिप्रसङ्गात् । नापीन्द्रियम्; तद्धि रजतसदृशे शुक्तिशकले सम्प्रयुक्त सत् तत्र निर्विकल्पकमु
पजनयत् सविकल्पकमपि तत्रैवोपजनयेत् न रज⁶¹⁰

न ह्यन्यसम्प्रयुक्ते चक्षुष्यन्यालम्बनस्य
ज्ञानस्य उत्पत्ति संभवति अन्धस्याऽनुत्पादात् । बृह॰ पृ॰ ५० । न हि तदिन्द्रियजम् तेन
सम्प्रयोगाऽभावात्, असंयुक्ते च इन्द्रियं विज्ञानं न जनयति बृह॰ टी॰ पृ॰ ५१ । प्रकरणपं॰ पृ॰ ३४ ।

ते, तस्य इन्द्रियेणाऽसम्बन्धाद् अवर्तमानत्वाच्च ।
[p. 53 ] न चाऽसम्बद्धमवर्तमानञ्चेन्द्रियग्राह्यम् सम्बद्धं वर्त्तमानञ्च गृह्यते चक्षुरादिना मीमां॰
श्लो॰ सू॰ ४ श्लो॰ ८४ इत्य⁶¹¹

सन्निहितं वर्त्तमानञ्चसिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ४१३ । गृह्यते चक्षुरादिभिः अष्टसह॰
पृ॰ ४५ ।

भिधानात् । अन्यथा612

यदि चाऽप्रत्यक्षमपि चक्षुरध्यक्षयति सर्वस्य सर्ववित्त्वं केन वार्येत ? प्रश॰ भा॰
कन्द॰ पृ॰ १८० ।

विप्रकृष्टाऽशेषार्थानामपि तद्ग्राह्यत्वप्रसङ्गतोऽ
नुपायसिद्धमशेषस्य अशेषज्ञत्वं स्यात् । न च दोषाणामयं महिमा इत्यभिधातव्यम्; यतः
कोऽयं तन्महिमा नाम–इन्द्रियशक्तेः प्रतिबन्धः613

–बन्धं प्रध्व– आ॰, ब॰, ज॰ ।

, तत्प्रध्वंसः, विपरीतज्ञानाविर्भावो वा ? तत्र
आद्यविकल्पद्वयमयुक्तम्; कार्यानुत्पादप्रसङ्गात्, न हि मणिमन्त्रादिना दहनशक्तेः प्रतिबन्धे
प्रध्वंसे वा स्फोटादिकार्योत्पत्तिर्दृष्टा । तृतीयविकल्पोप्यनुपपन्नः; न ख⁶¹⁴

युक्तञ्च दुष्टताया कार्याऽक्षमत्वं न पुनः
कार्यान्तरसामर्थ्यम् । बृहती पृ॰ ५३ । दौर्बल्यञ्च कार्याऽक्षमत्वं न कार्यान्तरोत्पत्तिसमर्थत्वम् ।
बृहती पृ॰ ५७ ।

लु दुष्टा यवा विपरीतं
कार्यमाविर्भावयन्तः प्रतीयन्ते । अतः ज्ञानद्वयमेतत्–इदम् इति हि प्रत्यक्षं पुरोव्यवस्थितार्थ
ग्राहि, रजतम् इति च अनुभूतरजतस्मरणमिति । रजता615

इदं रजतमित्यत्र रजतञ्चाऽवभासते । तदेव तेन वेद्यं स्यान्न तु शुक्तिरवेदनात्
॥ २४ ॥ तेनाऽन्यस्यान्यथा भानं प्रतीत्यैव पराहतम् । परस्मिन् भासमाने हि न परं भासते यतः ॥ २५ ॥
प्रकरणपं॰ पृ॰ ३३ ।

कारा हि प्रतीती रजतविषयैव न
शुक्तिविषया, अन्याकारायाः प्रतीतेः अन्यविषयत्वाऽयोगात्, तद्योगे वा सर्वं ज्ञानं सर्वविषयं
स्यात्, इति सर्वस्य सर्वदर्शित्वापत्तिः । प्रयोगः–यद् यदाकारं ज्ञानं तत् तद्विषयमेव यथा
घटाकारं घटविषयमेव, रजताकारञ्चेदं ज्ञानमिति । यदि च अन्याकारापि प्रतीतिः अन्यविषया
स्यात्, तदा अस्याः स्वार्थव्यभिचारतः सर्वत्राप्यनाश्वासान्न क्वचित् कस्यचित् प्रवृत्तिर्निवृत्तिर्वा
कुतश्चित् इत्यशेषव्यवहारोच्छेदः । ततः रजताकारं ज्ञानं रजतविषयमेवाभ्युपगन्तव्यम् । न
च रजतमग्रतः सन्निहितम्, अतोऽतीतमेव तत् तदा स्मर्यत इति । न तज्ज्ञानं प्रत्यक्षम्; इन्द्रियार्थ
सम्प्रयोगजत्वाऽभावात्, अगृ616

रजतप्रतिप्रत्तिश्च नेयमन्धस्य जायते । तेनेयमिन्द्रियाधीना संयुक्ते चेन्द्रियं
धियम् ॥ १२ ॥ प्रकरणपं॰ पृ॰ ३३ ।

हीतरजतस्य इदं रजतम् इति प्रत्ययानुत्पत्तेश्च । यदि हि तत्प्र
त्यक्षं स्यात् तदाऽगृहीतरजतस्यापि इन्द्रियव्यापारात् तदुत्पद्येत ।

ननु यदि अतीतं रजतं स्मर्यते तदाऽतीतस्यास्य अतीततयैव प्रतिभासः स्यात्, न तु वर्त
मानरजततुल्यतया; इत्यप्यपेशलम्; अतीतस्यापि रजतस्य दोषतोऽतीतत्वेनाऽप्रतिभासनात्,
व⁶¹⁷

विषयान्तरसादृश्यमवलम्ब्य अगृहीतविवेकं यत् ज्ञानमुत्पन्नं
तत्सदृशविषयान्तरे स्मृतिहेतुतां प्रतिपद्यते स्मरामि इति ज्ञानशून्यस्य । बृहती पृ॰ ५१ । उच्यते
शुक्तिशकलं गृहीतं भेदवर्जितम् ॥ २६ ॥ शुक्तिकाया विशेषा ये रजताद्भेदहेतवः । ते न ज्ञाता अभिभवाज्
ज्ञाता सामान्यरूपता ॥ २७ ॥ अनन्तरञ्च रजते स्मृतिर्जाता तथापि च । मनोदोपात् तदित्यंशपरा
मर्शविवर्जितम् ॥ २८ ॥ प्रकरणपं॰ पृ॰ ३४ ।

र्तमानस्य च शुक्तिलक्षणार्थस्य ग्राहकं ज्ञानं शुक्तिकेयम् इति तल्लक्षणमर्थं स्व⁶¹⁸

स्वस्वरूपेण ज॰ ।

रूपेण
[p. 54 ] प्रतिपत्तुमसमर्थम् । शुक्तित्वलक्षणविशेषणस्य रजताच्छुक्तेर्भेदकस्याऽग्रहणात्, साधारणात्मना
तु रजतान्वयिना स्थितं वस्तु प्रतिपद्यमानं रजतस्मृतिज्ञानस्य स्मरामि इत्याकारशून्यस्य
कारणतां प्रतिपद्यते । स्मरा619

शुक्तिकाया रजतज्ञान स्मरामि इति प्रमोषात् स्मृतिज्ञानमुक्तं युक्त रजतादिषु । बृहती
पृ॰ ५३ । स्मरामि इति ज्ञानशून्यानि स्मृतिज्ञानान्येतानि । बृहती पृ॰ ५५ ।

मि इत्याकारशून्यत्वमेव चास्याः प्रमोषः । रजत⁶²⁰

ग्रहणस्मरणे
चेमे विवेकाऽनवभासिनी ॥ ३३ ॥ सम्यग्रजतबोधात्तु भिन्ने यद्यपि तत्त्वत । तथापि भिन्ने नाऽभात
भेदाऽग्रहसमत्वत ॥ ३४ ॥ सम्यग्रजतबोधश्च समक्षैकार्थगोचर । ततो भिन्ने अबुद्ध्वा तु स्मरण
ग्रहणे इमे ॥ ३५ ॥ समानेनैव रूपेण केवलं मन्यते जन । व्यवहारोऽपि तत्तुल्य तत एव प्रवर्तते ॥ ३७ ॥
समत्वेन च सवित्ते भेदस्याऽग्रहणेन च । प्रकरणपं॰ पृ॰ ३४ । तथा च रजतस्मृते पुरोवर्त्ति
द्रव्यमात्रग्रहणस्य च मिथ स्वरूपतो विषयतश्च भेदाऽग्रहात् सन्निहितरजतगोचरज्ञानसारूप्येण इदम्
रजतम् इति भिन्ने अपि स्मरण–ग्रहणे अभेदव्यवहारं सामानाधिकरण्यव्यपदेशञ्च प्रवर्तयत । न्यायवा॰
ता॰ टी॰ पृ॰ ८८ । भामती पृ॰ १४ ।

मिदम्
इति सामानाधिकरण्यं समीचीनसन्निहितरजतप्रत्ययतुल्यव्यवहा621

–हारकत्व– भा॰ ।

रत्वञ्चात्र न दुर्घटम्; भेदाऽ
ग्रहतः तद्घटनात् । भेदाऽग्रहश्च त्रिप्रकारः; तथा हि–प्रकाश्ययोर्भेदो न गृह्यते, प्रकाशकयोः
भेदो न गृह्यते, सम्यग्ज्ञानाच्च भेदो न गृह्यते इति च । न च⁶²²

बाधकप्रत्ययस्यापि बाधकत्वमतो
मतम् ॥ ३९ ॥ प्रसज्यमानरजतव्यवहारनिवारणात् ॥ ४० ॥ तत्तुल्यव्यवहारप्रसक्तिरपि युज्यते चात ।
तद्विनिवारणकरणाद् बाधकता बाधकस्याऽपि ॥ ४३ ॥ प्रकरणपं॰ पृ॰ ३५ । भेदाऽग्रहप्रसञ्जिताऽ
भेदव्यवहारवाधनाच्च नेदं रजतमिति विवेकप्रत्ययस्य बाधकत्वमपि उपपद्यते । न्यायवा॰ ता॰ टी॰
पृ॰ ८८ । भामती पृ॰ १४ ।

स्मृतिप्रमोषाभ्युपगमे रजतज्ञा
नस्य सत्यत्वात् उत्तरज्ञानेन बाध्यतानुपपत्तिरित्यभिधातव्यम्; शुक्तिकेयम् इति भेदबुद्धौ
भेदाऽनध्यवसायनिवा623

–निराकरणेन भा॰ ।

रणेन पूर्वप्रत्ययप्रशंसितरजतोचितप्रवृत्त्यादिव्यवहारनिवारणतः तस्या624

तस्यानुपपत्तेः ब॰, ज॰ ।

उपपत्ते । ये तु625

ये तु
विवेकाऽख्यातेर्द्विषन्तः शुक्तौ रजतप्रतीतिं ख्यापन्ति न ते सङ्ख्याविद, इत्थं हि तेषा बाह्यार्थसिद्धिर्न
प्राप्नोति स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १०७ ।

स्मृतिप्रमोषमनिच्छन्त शुक्तौ रजतप्रतिपत्ति विप⁶²⁶

–रीतार्थख्या– भां॰ ।

रीतख्याति प्रतिपद्यन्ते तेषां
बाह्यार्थसिद्धिर्न प्राप्नोति; तद्दृष्टान्तेनाऽशेषप्रत्ययानां निरालम्बनत्वप्रसङ्गात् । यथैव हि रजत
प्रत्ययो रजताऽभावेऽपि रजतमवभासयति तथा सर्वे बाह्यार्थप्रत्ययास्तदवभासिनः इत्यद्वैत
वादिमतसिद्धि स्यात् । तामनिच्छता तत्र स्मृतिप्रमोष⁶²⁷

सोऽयं स्मृतिप्रमोष तत्त्वाऽग्रहणम्
अख्यातिरुच्यते, ते एते ग्रहणस्मरणे विविक्ते अपि विविक्ततया न गृह्येते इति विवेकाऽग्रहणम् अख्यातिः
न्याय मं॰ पृ॰ १७९ इत्यादिना भट्टजयन्ताः स्मृतिप्रमोषम् अख्यातिपदेन व्यपदिशन्ति । अन्ये
न वाचरपतिमिश्रप्रमुखा भामत्यादौ विवेकाऽख्यातिपदेन ।

एवाभ्युपगन्तव्य इति ।

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्628

पृ॰ ५२ पं॰ १४ ।

–विभिन्नकारणप्रभवत्वात् इत्यादि; तत्र किं

[p. 55 ]

स्मृतिप्रमोषापर–पर्यायायाः विवेकाख्याते प्रतिविधानम्–

का629

तत्र विभिन्नकारणजन्यत्वादिभ्य सामग्र्यन्तर्गताऽनेककारणभेदात् प्रस्तुतकार्यभेद सिसाधियि
षतः, सामग्रीभेदाद्वा ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १०९ ।

रणभेदमात्रात् कार्यभेदः प्रसाध्यते, सामग्रीभेदाद्वा ? प्रथमपक्षे
न किञ्चिदेकं ज्ञानं स्यात्, आलोकेन्द्रियादिभिरनेकैः कारणै
र्जन्यमानस्य घटादिज्ञानस्याप्यनेकत्वप्रसङ्गात् । द्वितीयपक्षस्त्वयुक्तः;
सामग्रीभेदस्यात्राऽसंभवात्, चक्षुरादिकारणकलाप⁶³⁰

–लापस्यैव त– आ॰, भां॰ ।

स्यैकस्यैव तत्कारणत्वात् । कार्यभेदकल्प्यत्वाच्च
त⁶³¹

सामग्रीभेदस्य ।

द्भेदस्य, न चात्र कार्यभेदोऽस्ति । ननु रजतमिदम् इति स्मृतिप्रत्यक्षरूपः कार्यभेदोऽत्र विद्यत
एव, अतः सामग्रीभेदः कल्प्यत इति चेत्; न; अन्योन्याश्रयप्रसङ्गात्–सिद्धे हि सामग्रीभेदे
रजतमिदम् इत्यत्र स्मृतिप्रत्यक्षरूपतया कार्यभेदसिद्धिः, तत्सिद्धौ च सामग्रीभेदसिद्धिरिति ।

एतेन ययोर्विभिन्नकारणप्रभवत्वम् इत्याद्यनुमानं प्रत्युक्तम्; तयोर्हि भेदे सिद्धे विभिन्न
कारणप्रभवत्वं सिद्ध्येत, तत्सिद्धौ च तयोर्भेदः सिद्ध्येदिति । तथा च इन्द्रियं हि प्रत्यक्षस्य
कारणम् इत्यादिस्वप्रक्रियाप्रदर्शनमनुपपन्नम् । यदि चान्यत्र इन्द्रियसंस्कारयोः स्मृतिप्रत्यक्ष
कारणत्वेन प्रतिपन्नत्वाद् अत्रापि तत्कार्यभेद इष्यते; तर्हि प्रत्यभिज्ञानस्यापि एकत्वं न स्यात्
संस्कारेन्द्रियप्रभवत्वाऽविशेषात् । अथात्र कार्यस्यैक्यदर्शनात् तावत्येकैव सामग्री कल्प्यते; तदित
रत्र समानम् । तथा च नैकमेवेदं ज्ञानं कारणाभावात् इत्याद्ययुक्तम्; चक्षुरादिसामग्र्या एव
तत्कारणत्वात् । न च कार्यप्रतीतौ कारणाभावाऽऽशङ्का युक्ता, तत्प्र⁶³²

कार्यप्रतीतेरेव ।

तीतेरेव तत्स⁶³³

कारणसद्भाव ।

द्भावप्रसिद्धेः ।
न खलु निर्हेतुका कार्यस्योत्पत्तिरुपलब्धचरी । तन्न कारणभेदादस्य भेदः ।

नापि विषयभेदात्; शुक्तिशकलस्यैकस्यैव एतज्ज्ञानविषयत्वात् । पुरोवर्तमानं हि शुक्ति
शकलं चक्षुरादयः काचकामलादिदोषोपनिपाताद् रजतरूपतया दर्शयन्ति । कथमन्यथा शुक्ति
सन्निधानानपेक्षस्तज्ज्ञानस्य आविर्भावो न भवेत् ? तद्धि634

शुक्तिशकलं ।

तत्र कारणतामात्रेण व्याप्रियेत, विष
यतया वा ? तत्राद्यविकल्पोऽयुक्तः; सत्यरजते चक्षुराद्यभाव इव शुक्तिशकलाभावेऽपि रजत
ज्ञानानुत्पत्तिप्रसङ्गात् । द्वितीयविकल्पे तु सिद्धं शुक्तिविषयत्वं635

–त्वं ज्ञानस्य भा॰ । रजतज्ञानस्य ।

तज्ज्ञानस्य । एकार्थविषयमेक
मेव हि इदं रजतम् इति ज्ञानमनुभूयते, इदंशब्दो ह्य⁶³⁶

ह्यदन्यत्र
भा॰ ।

त्र पुरोवर्तितामात्रं परामृशति, रजत
शब्दस्तु रजतरूपतामात्रं न पुनर्विषयान्तरम्, तदत्र ज्ञाने कथं भेदाशङ्का स्यात् ? सत्यरज
तज्ञानेऽपि तत्प्रसङ्गात्, तयोः स्वरूपमात्रप्रतिभासे विशेषाभावात् ।

यच्चान्यत्–दोपैरिन्द्रियशक्तेः प्रतिबन्धः प्रध्वंसो वा इत्याद्युक्तम्637

पृ॰ ५३ पं॰ ४ ।

; तदप्ययुक्तम्; यतो
638

न दोषै शक्ते प्रतिबन्ध प्रध्वंसो वा विधीयते प्रमेयक॰
पृ॰ १५ पू॰ ।

न तैस्तस्याः प्रतिबन्धः प्रध्वंसो वा विधीयते, किन्तु स्वसन्निधाने रजतमिदम् इति ज्ञान
मेवोत्पाद्यते639

–त्पद्यते आ॰, ब॰ ।

। दोषाणां चायमेव महिमा यदविद्यमानेप्यर्थे ज्ञानोत्पादकत्वन्नाम् ।

[p. 56 ]

यदप्युक्तम्640

पृ॰ ५३ प॰ ६ ।

–न खलु दुष्टा यवाः इत्यादि, तदप्युक्तिमात्रम्; यतो दुष्टस्य अयमेव धर्मो
यत्कार्यानुत्पादकत्वं विपरीतकार्योत्पादकत्वं वा दुष्टभृत्यवत्, तच्चोभयमपि यवादावस्त्येव
अङ्कुरलक्षणकार्यानुत्पादकत्वस्य उपयुक्तानामुदरव्यथादिविपरीतकार्योत्पादकत्वस्य च प्रतीतेः ।
ननु दुष्टस्य कार्योत्पादकत्वं विरु641

–रुद्धमप्यनेन भा॰ ।

द्धम् इत्यप्यनेन प्रत्युक्तम्; तस्य हि अविपरीतकार्योत्पादकत्वं
विरुद्धं न पुनर्विपरीतकार्योत्पादकत्वम् । अथ कार्योत्पादकत्वमात्रमपि तत्र विरुद्धम्; तर्हि कथं
ततः स्मृतिप्रमोषलक्षणकार्योत्पादः स्यात् ? ततः युक्तो दोपतो विपरीतज्ञानस्य शुक्तिशकलविष
यतयोत्पादः । अतो न विषयभेदात्तज्ज्ञानस्य भेदः । पञ्चाङ्गुलादिज्ञानेन अनेकान्ताच्च, न खलु
विषयभेदेऽप्यस्य⁶⁴²

पञ्चाङ्गुलादिज्ञानस्य ।

भेद संभवतीति ।

किञ्च, रजतज्ञानस्य शुक्तिशकलाऽविषयत्वे कि निर्विषयत्वम्, अतीतरजतविषयत्वं
वा स्यात् ? न तावन्निर्विषयत्वम्; रजतमिदम् इति विषयोल्लेखप्रतीतेः । नाप्यतीतरजतवि
षयत्वम्, अतीततयैव तत्र रजतप्रतिभासप्रसङ्गात्, तथा च तत्प्राप्त्यर्थिनाम् अतः प्रवृत्तिर्न
प्राप्नोति; अतीतस्य प्राप्तुमशक्यत्वात् । अत⁶⁴³

तत्सिद्धमेतद् विवादा
ध्यासितं रजतादिविज्ञानं पुरोवर्तिवस्तुविषयं रजतार्थिन तत्र नियमेन प्रवर्त्तकत्वात् । न्यायवा॰ ता॰
टी॰ पृ॰ ९० ।

वर्तमानपुरोवर्तिशुक्तिशकलविषयमेव तज्ज्ञानं प्रति
पत्तव्यं तत्रैव प्रवृत्तिहेतुत्वात्, यद् यत्रैव प्रवृत्तिहेतुः तत् तद्विषयमेव यथा सत्यरजते
रजतज्ञानम्, वर्तमाने पुरोवर्तिन्येव शुक्तिशकले प्रवृत्तिहेतुश्चेदं ज्ञानमिति । अथ अतीत
रजतविषयत्वेऽप्यस्य दोषतोऽतीतस्य रजतस्य शुक्तिकातो भेदाऽग्रहणात् तत्र प्रवृत्तिहेतु
त्वम्; तन्न; भेदाऽग्रहमात्रम्य पुरुषप्रवृत्तिहेतुत्वानुपपत्तेः, पुरोवर्तितया रजतप्रतिभासो हि
तत्प्रवृत्तिहेतुः न पुनर्भेदाऽग्रहः । अथ अतीतरजतविषयत्वेऽप्यस्य रजतप्रतिभासस्य पुरोवर्ति
सत्यरजतप्रतिभासतुल्यत्वात् पुरुषप्रवृत्तिहेतुत्वम्, तत्तुल्यता च ततो भेदानवसायः इति चेत्;
नन्वेवं वर्तमानानवभासितया अतीतरजतावभासिज्ञानतुल्यताप्यस्यास्ति इति त⁶⁴⁴

अतीतरजतावभासिज्ञानतुल्यतया ।

त्तुल्यतया तदप्र
वृत्तिहेतुताऽप्यस्य स्याद् अ⁶⁴⁵

अतिविशेषात् भा॰ ।

विशेषात् । तथा646

यथा भा॰ ।

चाऽयं रजतज्ञानवान् पुरोवर्तिनि शुक्तिशकलल
क्षणेऽर्थे प्रवर्तेत निवर्तेत वा युगपत्परस्परविरुद्धक्रियाद्वयमापन्नः कि कुर्यात् ? न च 'तत्तु
ल्य⁶⁴⁷

पुरोवर्तिसत्यरजतप्रतिभास अतीतरजतावभासिज्ञानञ्च एतदुभयतुल्यता ।

ताऽविशेषेऽपि एकत्र स्वोचितव्यवहारप्रवर्तकत्वं नान्यत्र इत्यभिधातुं युक्तम्; अप्रामाणिक
त्वप्रसङ्गात् । तत शुक्तिशकलस्यैव रजतमिदम् इत्येतज्ज्ञानविषयता प्रतिपत्तव्या । इति न
विषयभेदादपि अस्य ज्ञानस्य भेदः ।

अथ विभिन्नाकारत्वात् तत्र तद्भेदः648

ज्ञानभेद ।

प्रसाध्यते; तदयुक्तम्; यतो649

यतो
नाकारभेदादपि ज्ञानस्य भेद संगच्छते, प्रत्यभिज्ञानेन व्यभिचारात् स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ११५ ।

नाऽऽकारभेदादपि तद्भेदः
चित्रज्ञानेन प्रत्यभिज्ञानेन⁶⁵⁰

–ज्ञाने
नानेनचा– ब॰, ज॰ ।

चानेकान्तात्, तद्धि अनेकाकाराक्रान्तमपि एकमेव⁶⁵¹

एकमेवं रज– बं॰, ज॰ । एकमेव रज– भा॰ ।

x, एवम् रजत
[p. 57 ] मिदम् इत्यादिज्ञानमपि । अतः तज्ज्ञानस्य कुतश्चिद्भेदाऽप्रसिद्धेः एकत्वमेवाभ्युपगन्तव्यं तथैव
तत्स्वरूपप्रकाशनात्; यस्य यथैव स्वरूपं प्रकाशते तत् तथैवाभ्युपगन्तव्यम् यथा सत्यरजतादौ
रजतमिदम् इत्यादिज्ञानस्यैकत्वेन प्रकाशमानं स्वरूपम् एकत्वेनैवाभ्युपगम्यते, एकत्वेनैव
प्रकाशते च शुक्तिकाशकले रजतमिदम् इति ज्ञानस्य स्वरूपमिति । न हि प्रतिभासकृतं
विशेषमुभयत्र⁶⁵²

सत्यरजतज्ञाने मिथ्यारजतज्ञाने च ।

कञ्चित्पश्यामः, येन एक⁶⁵³

सत्यरजतज्ञाने ।

त्रैकं ज्ञानम् अन्यत्र⁶⁵⁴

मिथ्यारजतज्ञाने ।

तु द्वयं प्रतिपद्यामहे । एतत्तु
स्यात्–एकं प्रमाणं यथावस्थितवस्तुस्वरूपग्राहित्वात्, अपरं त्वप्रमाणं तद्विपर्ययादिति ।

अस्तु वा ज्ञानद्वयम्; तथा655

तस्य कि
यौगपद्येन पर्यायेण वा प्रादुर्भाव स्यात् ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ११९ ।

पि युगपत्, क्रमेण वाऽस्योत्पत्तिः स्यात् ? न तावद्युगपत्; ज्ञान
यौगपद्यप्रसङ्गात्, करणस्य क्रमेणैव ज्ञानोत्पादने सामर्थ्यम् इत्यभ्युपगमक्षतिप्रसङ्गाच्च । क्रमे
णोत्पत्तावपि इदम् इति प्रत्यक्षात् पूर्वम्, उत्तरत्र वा रजतस्मृतिः स्यात् ? तत्राद्यविकल्पो
ऽयुक्तः; तदा स्मृतिबीजस्य संस्कारस्य प्रबोधकप्रत्ययाऽपायात् । प्रबुद्धे च संस्कारे स्मृतिरुत्पद्यते
नाप्रबुद्धे अतिप्रसङ्गात् । अथ निर्विकल्पकात् तत्संस्कारप्रबोधः; तर्हि सविकल्पकेन सह रजत
स्मृतेर्यौगपद्यप्रसङ्गात् सैवाभ्युपगमक्षतिः । न च निर्विकल्पकं ज्ञानं कुतश्चित्प्रमाणात्प्रसिद्धम्
इत्युक्तं सविल्प⁶⁵⁶

पृ॰ ४९ पं॰ ११ ।

कसिद्धौ । अथ पश्चादुत्पद्यते; तन्न; यस्मात् इदम् इति प्रत्यक्षात् पश्चादुत्पद्य
मानं रजतज्ञानं निरुद्धव्यापारेऽपि चक्षुषि उत्पद्येत, तथा च निमीलिताक्षस्यापि तज्ज्ञानानुभवः
स्यात् । प्रतीतिविरुद्धा च त⁶⁵⁷

तत्प्रमो
त्पत्तिः भा॰ ।

त्क्रमोत्पत्तिः, न खलु पूर्वं पुरोवर्तिशुक्तिशकलं गृहीत्वा पश्चाद्
रजतं स्मरामि इति तत्संवेदनयोः स्वप्नेऽपि क्रमप्रतीतिरस्ति, रजतात्मकं पुरोवर्ति वस्तु सकृदेव
प्रतिभाति इत्यखिलजनानां प्रतीते, अन्यथा बाधकोपनिपाते सति नेदं रजतम् इति तादा
त्म्यप्रतिपेधो न स्याद् अप्रसक्तत्वात्तस्य । अस्ति चायम्–अङ्गुलिनिर्देशेन शुक्तिशकलस्य रजत
तया प्रतिपेधप्रतीतेः । अतः यद् यत्र प्रतिषिध्यते तत् तत्र प्रसक्तम् यथा क्वचित्प्रदेशे घटः,
प्रतिपिध्यते च पुरोवर्तिनि शुक्तिशकले रजतमिति ।

नन्वेवमपि घट-भूतलयोरिव शुक्ति-रजतयोः संयोगनिषेधो भविष्यति; इत्यप्यसुन्दरम्;
तद्वदत्र वैयधिकरण्याऽप्रतीतेः, न खलु यथा नास्त्यत्र घटः इति वैयधिकरण्यप्रतीतिः तथा
नेदं रजतम् इत्यत्रापि । यत्र च वैयधिकरण्यप्रतीतिर्नास्ति न तत्र संयोगनिषेधः यथा नेदं
नीलम् इत्यादौ, नास्ति च इदं रजतम् इत्यादौ वैयधिकरण्यप्रतीतिरिति । यथैव हि अद्वैत
वादिना विश्वस्यैकत्वमभ्युपगच्छता658

–तापि तस्य भा॰, आ॰ ।

पीतस्य नीलात्मकत्वं यदारोपितं तदेव नेदं नीलम् इत्यनेन
प्रतिषिध्यते, तथा शुक्ति-रजतयोर्यत् तादात्म्यं पूर्वविज्ञानेनारोपितं तदेव नेदं रजतम् इत्यनेन
बाधकेन अपनीयते, नतु इदमंशो रजतांशो वा निषिध्यते । तथा च सतः शुक्ति659

–क्तिकाश– भा॰ ।

शकलस्य या
रजतात्मकताप्रतीतिः सा660

सा च स्थित– ब॰, ज॰ ।

अवस्थितरूपविरुद्धत्वाद् विपरीतख्यातिः न पुनः स्मृतिप्रमोषः ।

[p. 58 ]

किञ्च, 661

कोऽय विप्रमोपो नाम–किमनुभवाकारस्वीकरणम्, स्मरणाकारप्रध्वसो वा, पूर्वार्थगृहीतित्व वा,
इन्द्रियार्थसन्निकर्षजत्वं वा, इन्द्रियार्थसन्निकर्षाजत्व वा ? तत्त्वो॰ पृ॰ २५ । कश्चाय स्मृते प्रमोष ?
स्मृतेरभाव, अन्यावभासो वा स्यात्, विपरीताकारवेदित्व वा, अतीतकालस्य वर्त्तमानतया ग्रहण वा,
अनुभवेन सह क्षीरोदकवदविवेकेन उत्पादो वा ? प्रमेयक॰ पृ॰ १५ उ॰ । किं स्मृतेरभाव, उत
अन्यावभास, आहोस्विदन्याकारवेदित्वम् इति विकल्पा । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २८ । कि प्रव्वस, उत प्रत्य
क्षेण सह एकत्वाध्यवसाय, आहोस्वित् प्रत्यक्षरूपतापत्ति, उतचित् तदित्यशस्य अननुभव, तिरोभावमात्र
वा भवेत् ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १२० ।

कोऽयं स्मृते प्रमोपो नाम–विनाश, प्रत्यक्षेण सहैकत्वाध्यवसायः, प्रत्यक्षरूपता
पत्तिः, तदित्यशस्याननुभव, तिरोभावमात्र वा ? यदि विनाश; तदा साध्यसाधनसम्बन्ध
स्मृतेः साध्यप्रतिपत्तिकाले विनाशात् तत्रापि स्मृतिप्रमोष स्यात् । अथ प्रत्यक्षेण सहैकत्वाध्य
वसायोऽस्या प्रमोष, ननु कुतरतयोरेकत्वाध्यवसाय–विषयैकत्वाध्यवसायात्, स्वरूपैकत्वा
ध्यवसायाद्वा ? प्रथमविकल्पे कोऽयं विषयैकत्वाध्यवसायो नाम ? अन्यतरविषयस्यान्यतरविषये
आरोपश्चेत्; कि प्रत्यक्षविषयस्य स्मृतिविषये, तद्विषयस्य वा प्रत्यक्षविषये आरोप स्यात् ?
तत्राद्यपक्षे स्मर्यमाणरजतदेशे स्पष्टतया शुक्तिकाया प्रतिभास स्यान्न तु इदम् इत्युल्लेखेन
पुरोवर्तितया, तत्रारोप्यमाणत्वात्, यत्र यदारोप्यते तस्य तद्देशे प्रतिभासो भवति यथा मरीचि
कायामारोप्यमाणस्य जलस्य⁶⁶²

जलस्य इति शब्द आदर्शे टिप्पण्या पतितः ।

म⁶⁶³

विषयैकादेशे ब॰, ज॰ ।

रीचिकादेशे, स्मृतिविषये रजते आरोप्यते च प्रत्यक्ष⁶⁶⁴

–क्षविषयत शु– भा ।

विषया
शुक्तिकेति । द्वितीयपक्षे तु इदन्त⁶⁶⁵

–न्तया स्पष्ट आ॰ ।

या शुक्तिकाया स्पष्ट प्रतिभासो न प्राप्नोति, तत्रारोप्यमाणस्य
स्मृतिविषयस्याऽस्पष्टत्वात् । तन्न विषयैकत्वाध्यवसायात् स्मृते प्रत्यक्षेण सहैकत्वाध्यव
सायो युक्त ।

नापि स्वरूपैकत्वाध्यवसायात्, स हि ताभ्यामेव विधीयते, अन्येन वा ? न तावत्ताभ्यामेव,
अस्वसविदितस्वभावयो स्मृति-प्रत्यक्षयो स्वरूपमात्राध्यवसायेऽप्यसामर्थ्ये अन्येन सहैकत्वाध्ये
वसाये सामर्थ्यानुपपत्ते । ना666

नानेन ज्ञा– भा॰ ।

प्यन्येन ज्ञानान्तरेण तदेकत्वाध्यवसाय, तस्यापि अस्वस
विदितस्वभावस्य स्वरूपमात्रस्यापि वार्तानभिज्ञस्य⁶⁶⁷

–ज्ञस्याऽन्यस्य अन्ये– ब॰, ज॰, भा॰ ।

अन्येनैकत्वाध्यवसायवार्ताभिज्ञताऽनुप
पत्ते । किञ्च, तेन तद्द्वयस्य प्रतीतस्य एकत्वमध्यवसीयते, अप्रतीतस्य वा ? न तावत्प्रतीतस्य;
द्वयप्रतीतौ तदेकत्वाध्यवसायविरोधात् । नाप्यप्रतीतस्य, अतिप्रसङ्गात् । अथ⁶⁶⁸

अथ न यदैव भा॰ ।

यदैव तद्द्वय
प्रतीय⁶⁶⁹

–ते तदैव भा॰ ।

ते न⁶⁷⁰

न तदेक– आ॰ ।

तदैव तदेकत्वाध्यवसायो येन विरोध स्यात्, किन्तु पूर्व तद्द्वयं प्रतीत्य पश्चादे
कत्वेनाध्यवसीयत इति, तदयुक्तम्, संवेदनस्य क्षणिकत्वेन एतावन्त कालमवस्थित्यनुपपत्ते ।
तन्न प्रत्यक्षेण सहैकत्वाध्यवसाय स्मृते प्रमोष ।

[p. 59 ]

नापि प्रत्यक्षरूपतापत्तिः; तद्रूपतापत्तौ हि तस्याः स्मृतिरूपतापरित्यागात् प्रत्यक्षरूपतैव
स्यान्न स्मृतिरूपता, तत्कथमस्याः प्रमोषः ? अन्यथा मृत्पिण्डस्यापि घटरूपतापत्तौ मृत्पिण्ड
रूपतापरित्यागेऽपि मृत्पिण्डत्वप्रसङ्गात् मृत्पिण्डप्रमोषोऽपि स्यात्, प्रत्यक्षबाधा उभयत्र
समाना । अथ तत् इत्यंशस्याननुभवः स्मृतेः प्रमोषः, तद्रजत⁶⁷¹

तद्रजतम् इत्याकारा हि प्रतीति स्मृति, तच्छब्दस्य अनुभूतपरोक्षार्थाऽऽलम्बनत्वात् । स यत्र
नानुभूयते तत्र स्मृति प्रमुष्टा इत्यभिधीयते इति । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १२१ ।

म् इत्याकारा हि प्रतीतिः
स्मृ672

स्मृतिः प्रमोषस्य
अनुभूतपरोक्षार्थाभिधायकतच्छब्दसंवलिताऽनुभूयते तत्र आ॰, ब॰, ज॰ ।

तिः, तच्छब्दस्य अनुभूतपरोक्षार्थाभिधायकत्वात्, स यत्र नानुभूयते तत्र स्मृतिः प्रमुष्टा
इत्युच्यत इति; तदसाम्प्रतम्; रजताकारस्याप्यनुभवाभावप्रसङ्गात्, तद्रजतम् इति हि
रजतांशसम्बलितमेकमेवेदं स्मरणं भवतेष्यते, तत्र तच्छब्दस्य प्रमोषे रजतांशस्यापि प्रमोषः
स्यात् निरंशस्यैकदेशेन प्रमोषानुपपत्तेः ।

किञ्च⁶⁷³

अपि च
प्रमोषशब्दस्य कोऽर्थोऽभिप्रेत प्रज्ञाशालिना–किमेकदेशापहार सर्वापहारो वा ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १२२ ।

, प्रमोषः इत्यत्र प्रशब्देन कोऽर्थोऽभिधीयते–एकदेशापहारः, सर्वापहारो वा ?
न तावदेकदेशापहारः; तत्रा674

तत्राप्यस्य ब॰ ।

स्य प्रयोगवैयर्थ्यात् । एकदेशेन हि चौरैर्द्रव्यापहारे मोषशब्द एव
लोके प्रयुज्यते, अतः सर्वापहार एव अस्यार्थो युक्तः प्रकृष्टो मोषः प्रमोषः इति । मोषस्य
चायं प्रकर्षो यत् सर्वात्मना वस्तुनोऽपहार इति । एवञ्च स्ववचनविरोधः; स्मृतिरस्ति, किन्तु
प्रमुष्टा इति । य⁶⁷⁵

यदि हि नास्ति कथं प्रमुष्टा चेत् कथमस्तीति भां॰ ।

दि हि सा अस्ति; कथं प्रमुष्टा ? प्रमुष्टा चेत्; कथमस्ति इति ?

तिरोभावोऽपि ज्ञानयौगप⁶⁷⁶

–पद्ये सिद्ध
येत् ब॰, ज॰ ।

द्ये सिद्धे सिद्ध्येत, न च भवतस्तत्सिद्धम् अपसिद्धान्तप्रस
ङ्गात् । किञ्च, अस्यास्तिरोभावः कार्याऽकर्तृत्वम्, आवृतत्वम्, अभिभूतस्वरूपाया अव
स्थानं वा ? प्रथमपक्षे कि तस्याः कार्यम्, यदकर्तृत्वात् तत्तिरोभाव स्यात् ? परिच्छित्ति
श्चेत्; सा तत्रास्त्येव, रजतपरिच्छित्तेरत्रानुभूयमानत्वात् । द्वितीयपक्षस्त्वयुक्तः; ज्ञानस्य आव्रिय
माणत्वानुपपत्तेः । चिरस्थायिनो हि पदार्थस्याव्रियमाणत्वं दृष्टम्, नच ज्ञानं चिरस्थायि
तया केनचिद् दृष्टमिष्टं वा । तृतीयपक्षोप्यनुपपन्नः; बलवता हि दुर्बलस्य स्वरूपाभिभवो दृष्टः,
यथा सवित्रा तारानिकुरम्बस्य । दुर्बलत्वञ्चास्याः अतीतविषयत्वात्, बाध्यमानत्वाद्वा ? प्रथम
विकल्पे स्मृतिवार्तोच्छेदः, सर्वस्या स्मृतेरतीतविषयतया दुर्बलत्वतो वर्तमानवस्तुप्रतिभासिज्ञानेन
स्वरूपाभिभवप्रसङ्गात् । वाध्यमानत्वं तु विपरीतख्यातिव्यतिरेकेण नोपपद्यते इत्युक्तम् । अतः
स्मृतिप्रमोपानुबन्धं परित्यज्य सैवा677

विपरीतख्यातिरेव ।

भ्युपगन्तव्या ।

यदप्यु678

पृ॰ ५४ पं॰ १० ।

क्तम्–विपरीतख्यात्यभ्युपगमे बाह्यार्थसिद्धिर्न स्यात् इत्यादि; तदप्यसाम्प्रतम्;
असत्यप्रत्ययानाम् अर्थाऽनालम्बनत्वेऽपि सत्यप्रत्ययानां तदालम्बनत्वप्रसिद्धेः । सत्येतरव्यवस्था
[p. 60 ] च प्रत्ययानां साधकबाधकप्रमाणसद्भावात् सुप्रसिद्धेति । एतच्च विस्तरतो बाह्यार्थसिद्धिप्रघट्टके
प्रतिपादयिष्यते इत्यलमतिप्रसङ्गेन । तदेवं679

प्रथमं तावत् प्रभाकरगुरुणा स्मरामि इति स्मृतिप्रमोषात् प्रत्यक्षसम्मितं तत् इत्यादिना शाब
रभाष्यस्य बृहतीटीकायां पृ॰ ५६ स्मृतिप्रमोषशब्दः प्रयुक्तः । व्र॰ शाङ्करभाष्ये पृ॰ १५
विवेकाग्रहपदेन, विवरणप्रमेयसङ्ग्रहे पृ॰ २८ न्यायमञ्जर्यां पृ॰ १७९ न्यायवार्तिकतात्पर्यटी
कायाञ्च पृ॰ ८९ अख्यातिपदेन अस्य उल्लेखो वर्त्तते । अस्य च विविधरूपेण समीक्षा–तत्त्वोप॰
लि॰ पृ॰ २५ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ ८८ । भामती पृ॰ १४ । प्रशस्त॰ कन्द॰ पृ॰ १८० ।
न्यायमं॰ पृ॰ १७६ । विवरणप्र॰ सं॰ पृ॰ २८ । न्यायलीला॰ पृ॰ ४१ । सर्वद॰ सं॰ द॰ १६
पं॰ ३४४ । प्रमेयक॰ पृ॰ १४ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २८, ३७२ । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ३४ उ॰ ।
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १०४ । इत्यदिषु अवलोक्या ।

विवेकाख्यातिपक्षस्य विचार्यमाणस्य सर्वथानुप
पत्तेर्नात्राग्रहः प्रेक्षादक्षैः कर्तव्य इति ।

विपर्ययज्ञानेऽख्यातिवादिनश्चार्वाकस्य प्रतिविधानम्–

अपरे अख्यातिं मन्यन्ते । तथा680

जलावभासिनि ज्ञाने तावन्न जलसत्ता आलम्बनीभू
ताऽस्ति अभ्रान्तत्वप्रसङ्गात् प्रमेयक॰ पृ॰ १३ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १२४ ।

हि–इदं रजतम् इति ज्ञाने रजतसत्ता विषयभूता ताव
न्नास्ति; अभ्रान्तत्वानुषङ्गात् । रजताभावोऽपि न तदालम्बनम्;
तद्विधिपरत्वेनास्य प्रवृत्तेः । अत एव शुक्तिशकलमपि न तदाल
म्बनम् । रजताकारेण शुक्तिशकलमालम्बनमित्यप्ययुक्तम्; अ
न्यस्य अन्याकारेण ग्रहणाऽप्रतीतेः, न खलु घटाकारेण पटस्य ग्रहणं प्रतीतम् । अतो न किञ्चि
दत्र ज्ञाने ख्या681

प्रतिभाति ।

ति इति सिद्धा अख्यातिः; तदसमीक्षिताभिधानम्; विशेषतो व्यपदेशाभावप्रस
ङ्गात्, यत्र हि न किञ्चिदपि प्रतिभाति तत्केन विशेषेण रजतज्ञानमन्यद्वा व्यपदिश्येत ?

का चेयमख्यातिः-किं ख्यातेरभावः, ईषत्ख्यातिर्वा ? प्रथमपक्षे भ्रान्ति-सुषुप्तावस्थयोरवि
शेषप्रसङ्गः, प्रतिभासविशेषात्मकत्वे हि भ्रान्तेः सुपुप्तावस्थातो भेदः स्यान्नान्यथा । अथ ईष
त्ख्यातिः अख्यातिः; ननु किमिदं ख्यातेरीषत्त्वम् ? यथावस्थितार्थाऽप्रतिभासित्वमिति चेत्;
तर्हि विपरीतार्थख्यातिरियं स्यान्न⁶⁸²

न पुनरख्यातिः भां॰ ।

तु अख्यातिः । तन्न अख्यातिपक्षोऽप्युपपन्नः ।

विपर्ययज्ञाने असत्ख्यातिवादिनोः सौत्रान्तिकमाध्यमिकयोः निराकरणम्–

अपरे तु असत्ख्यातिं मन्यन्ते । तथा683

इदं रजतम् इति प्रतिभासमानं वस्तु ज्ञानम्, अर्थो वा भवेत् ? स्या॰
रत्ना॰ पृ॰ १२५ ।

हि–इदं रजतम् इति प्रतिभासमानं वस्तुस्वरूपं
ज्ञानधर्मः, अर्थधर्मो वा स्यात् ? न तावज्ज्ञानधर्मः; अनहङ्कारा
स्पदत्वात्, बहिः इदन्तया प्रतिभासमानत्वाच्च । नाप्यर्थधर्मः;
तत्साध्यार्थक्रियाकारित्वाऽभावात्, बाधकप्रत्ययेन तद्धर्मतयाऽस्य
बाध्यमानत्वाच्च । अतः असदेव तत् तत्र प्रतिभातमिति असत्ख्यातिः; तदसमीक्षिताभिधा
नम्; असतः प्रख्योपाख्याविर⁶⁸⁴

–विरहित ख– ज॰ ।

हितस्य खपुष्पादिवत् प्रतिभासाऽसंभवात् । विप्रतिषिद्धञ्चैतत्
[p. 61 ] असत्, प्रतिभाति च इति । प्रतिभासमानत्वमेव हि सत्त्वं पदार्थानाम् । नहि सर्वथाऽसन्तः
शशविषाणादयः स्वप्नेऽपि प्रतिभासन्ते । भ्रान्ति685

भ्रान्तिबैचित्र्याभावप्रसङ्गश्च, नहि असत्ख्यातिवादिनोऽर्थगतं ज्ञानगत वा वैचित्र्यमस्ति येन अनेक
प्रकारा भ्रान्ति स्यात् । प्रमेयक॰ पृ॰ १४ पू॰ ।

वैचित्र्याभावप्रसङ्गश्च तन्निबन्धनाऽभावात्, नहि
असत्ख्यातिवादिनो ज्ञानगतमर्थगतं वा वैचित्र्यमस्ति यन्निबन्धनाऽनेकप्रकारा भ्रान्तिः स्यात् ।

यदप्युक्त⁶⁸⁶

पृ॰ ६० पं॰ १८ ।

म्–अर्थक्रियाकारित्वाभावात् इति; तत्रापि किं ज्ञानसाध्यार्थक्रियाकारित्वाभावो
ऽभिप्रेतः, ज्ञेयसाध्यार्थक्रियाकारित्वाऽभावो वा ? तत्राद्यपक्षे ज्ञानधर्मतयैवास्य सत्त्वमनुपपन्नम्,
न पुनः सर्वथा । नहि अन्यस्य अन्यसाध्यार्थक्रियाकारित्वाभावादसत्त्वम्; घटस्यापि पटसाध्या
मर्थक्रियामकुर्वतोऽसत्त्वप्रसङ्गात् । द्वितीयपक्षस्त्वयुक्तः; जलहेतोरभिलापप्रवृत्त्याद्यर्थक्रियाकारि
त्वस्य तत्र संभवात् । कथमेवमस्य भ्रान्तता इति चेत् ? स्नानाद्यर्थक्रियाकारित्वाऽभावात् ।
द्विविधा687

द्विविधाहि अर्थक्रिया–
अर्थमात्रनिबन्धना, अर्थविशेषनिबन्धना च । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १२६ ।

हि अर्थक्रिया–अर्थमात्रनिबन्धना, सत्यार्थनिबन्धना चेति । तत्र अभिलाषादिरूपा
अर्थमात्रनिबन्धना । स्नानादिरूपा तु सत्यार्थनिबन्धना । अतः तत्कारिण एवार्थस्य ग्राहकं
ज्ञानमभ्रान्तं नान्यत् । ततः असत्ख्या688

असत्ख्यातेः प्रतिविधानम्–
न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ ८६ । न्यायमं॰ पृ॰ १७७ । प्रमेयक॰ पृ॰ १४ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰
१२५ । इत्यादिपु द्रष्टव्यम् ।

तिपक्षोऽनुपपन्न एव ।

विपर्ययज्ञाने प्रसिद्धार्थख्याति–वादिन साख्यस्य पर्यालोचनम्–

अन्ये तु प्रसिद्धार्थख्यातिं प्रतिपन्नाः । तथाहि–प्रतीतिसिद्ध एवार्थो विपर्ययज्ञाने प्रतिभाति ।
न चा689

नचास्य विचार्यमाणस्य असत्त्वं विचारस्य प्रतीतिव्यतिरेकेण अन्यस्य
असंभवात्, प्रतीत्यवाधितत्वाच्च, करतलादेरपि हि प्रतिमासबलेनैव सत्त्वम् । प्रमेयक॰ पृ॰ १४ पू॰ ।
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १२६ ।

स्य विचार्यमाणस्य असत्त्वं वाच्यम्; प्रतीतिव्यतिरेकेण अप
रस्य विचारस्यैवासंभवात् । प्रतीति त्य बाधितत्वाच्च, न⁶⁹⁰

न तत्प्र– ब॰, ज॰, भा॰ ।

च
तत्प्रसिद्धेऽर्थे विचारो युक्तः, करतलगताऽऽमलकादेरपि हि प्रतिभास
बलेनैव सत्त्वम्, स च प्रतिभासोन्यत्राप्यविशिष्टः । अथ मरीचिकाचक्रादौ जलाद्यर्थस्य प्रति
भातस्य तद्देशोपसर्पणे सति उत्तरकालं प्रतिभासाभावादसत्त्वम्; तदयुक्तम्; यतो यद्यपि
उत्तरकालं सोऽर्थो न प्रतिभाति, तथापि यदा प्रतिभाति तदा तावदस्त्येव, अन्यथा विद्युदादेरपि
स्वप्रतिभासकाले सत्त्वसिद्धिर्न स्यात् । तस्मात् प्रसिद्धार्थख्यातिरेवेयमिति; तदविचारित
रमणीयम्; भ्रान्ताऽभ्रान्तप्रतीतिव्यवहारवार्त्तोच्छेदप्रसङ्गात् । न खलु यथावस्थितार्थग्राहित्वाऽ
विशेषे काचित्प्रतीतिर्भ्रान्ता काचिच्चाऽभ्रान्ता इति निर्निबन्धना व्यवस्थितिर्युक्ता; स्वेच्छाकारि
त्वप्रसक्तेः । किञ्च, उत्तरकालमुदकादेरभावेऽपि तच्चिह्नस्य भूस्निग्धतादेरुपलम्भः स्यात् । नहि
विद्युदादिवद् उदकादेरपि आशुभावी निरन्वयो विनाशः क्वचिदुपलभ्यते । तन्न प्रसिद्धा691

प्रसिद्धार्थख्याते मीमासा प्रमेयक॰ मार्त्तण्डे
पृ॰ १४ पू॰ स्या॰ रत्नाकरे च पृ॰ १२६ अवलोकनीया ।

र्थख्या
तिपक्षोऽपि श्रेयान् ।

[p. 62 ]

विपर्ययज्ञाने आत्मख्याति–वादिनो योगाचारस्य खण्डनम्–

अन्ये च आत्मख्याति मन्यन्ते । तथाहि–शुक्तिकायाम् इदं रजतम् इति रजतं प्रति
भासते, तस्य च बाह्यस्य बाधकप्रत्ययात् प्रतिभासो नोपपद्यते । न
खलु यथैव प्रतिभासते तथैवार्थः इत्यभ्युपगन्तुं युक्तम्; भ्रान्तत्वा
ऽभावप्रसङ्गात् । अतः ज्ञानस्यैवा692

विज्ञानमेव खल्वेतद् गृह्णात्यात्मानमात्मना । बहिर्निरूप्यमाणस्य ग्राह्यस्याऽनुपपत्तित ॥ बुद्धि
प्रकाशमाना च तेन तेनात्मना बहि । तद्वहत्यर्थशून्यापि लोक्यात्रामिहेदृशीम् ॥ न्यायम॰ पृ॰ १७८ ।

यमाकारोऽनाद्यविद्यावासनासाम
र्थ्याद् बहिरिव प्रतिभासते इत्यात्मख्यातिः; तदसमीचीनम्; यत स्वरूपमात्रसंविन्निष्ठत्वे अर्था
कारधारित्वे च सिद्धे ज्ञानस्य आत्मख्याति सिद्ध्येत, न च तत्सिद्धम्, उत्तरत्र 693

उभयस्य नि– भा॰ ।

उभयस्यास्य
निराकरिष्यमाणत्वात् । स्वाका694

सर्वज्ञानाना स्वाकारग्राहित्वे च भ्रान्ताभ्रान्तविवेको बाध्यबाधकभावश्च न
प्राप्नोति तत्र व्यभिचाराभावाऽविशेषात् । प्रमेयक॰ पृ॰ १४ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १२९ ।

रमात्रग्राहित्वे च अखिलज्ञानानां भ्रान्ताऽभ्रान्तविवेकः बाध्य
बाधकमावश्च न प्राप्नोति, तत्र कस्यचिदपि व्यभिचाराऽभावात् । स्वा695

स्वात्मरूपतया ब॰, ज॰, भा॰ । विज्ञानात्मनो हि प्रतिभासे अह रजतम् इति प्रतीति स्यात् न
इदं रजतम् इति । न्यायम॰ पृ॰ १७८ । स हि इदमनहङ्कारास्पदं रजतमादर्शयति न च आन्त
रम्, अहम् इति हि तदा स्यात् प्रतिपत्तु प्रत्ययादव्यतिरेकात् । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ ८५ । भामती
पृ॰ १४ ।

त्मस्वरूपतया रजताद्या
कारस्य संवेदने च अहं रजतम् इति स्वात्मनिष्ठतयैव संवित्तिः स्यात्, नतु इदं रजतम्
इति बहिर्निष्ठतया । यत् स्वात्मरूपतया संवेद्यते न तत्र वहिर्निष्ठतया संवित्तिः यथा विज्ञान
स्वरूपे, स्वात्मरूपतया संवेद्यते च आत्मख्यातिवादिमते रजताद्याकार इति । अथ अनाद्य⁶⁹⁶

किञ्च, यदन्तर्ज्ञेयरूप हि बहिर्वदवभासते इत्यभ्युपगमाद् इयमपि विपरीतख्यातिरेव स्यात् ।
असत्ख्यातिरपि चेय भवत्येव बहि बुद्धेरसत्त्वात् । न्यायम॰ पृ॰ १७८ । प्रमेयक॰ पृ॰ १४ पू॰ ।
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १२९ ।

विद्यावासनावशाद् बहिर्निष्ठत्वेनाऽसौ697

रजताद्याकार ।

प्रतीयते; कथमेवं विपरीतख्यातिरेवेयं न स्यात्, ज्ञाना
दभिन्नस्य रजताद्याकारस्य अन्य⁶⁹⁸

बहिर्निष्ठतया ।

थाऽध्यवसायात् ?

किञ्च⁶⁹⁹

किञ्च ब्रह्मा– आ॰, ब॰, ज॰ ।

, विज्ञानाद्वैते ब्रह्माद्वैते वा इयमात्मख्यातिः स्यात् । तत्र द्विविधेऽप्यद्वये द्वयदर्शन
निबन्धना700

–न्धनता क– आ॰, ब॰, ज॰ ।

कथं भ्रान्ति स्यात् ? अनाद्यविद्योपपप्लवादिति चेत्, ननु तत्रापि कि स्वरूपं प्रति
भाति, अन्यरूपं वा ? यदि स्वरूपम्; कथ भ्रान्तिः ? अथ अन्यरूपम्, कथमात्मख्यातिः ?
अथ आत्मरूपस्यैव भ्रान्तिवशादन्यरूपत्वेनाऽवभासनम्; नन्विदमितरेतराश्रयत्वम्, तथाहि–
अन्यरूपावभासनाद् बुद्धेर्भ्रान्तित्वसिद्धि, तत्सिद्धेश्च अन्यरूपावभासनसिद्धिरिति । 701

यदि च ज्ञानस्य बाह्यार्थविषयत्वं नेष्यते तर्हि यथा रजताकारो
त्लेखेन तत् प्रवर्त्तते तथा नीलाद्याकारोल्लेखेनापि किमिति न प्रवर्त्तते नियामकस्य अभावात् ? स्या॰
रत्ना॰ पृ॰ १३० ।

यदि च
[p. 63 ] ज्ञानस्य बाह्यार्थविषयत्वन्नेष्यते तर्हि यावद् रजताकारोल्लेखेन तद्भवति तावन्नीलाद्याकारोल्लेखे
नापि कस्मान्न भवति नियामकाऽभावात् ? अथ अनाद्यविद्यावासनैव तन्नियामिका; कथमेवं
देशादिनियमेन तज्ज्ञानोत्पत्तिः स्यात् ? अथ अविद्यायाः इदमेव माहात्म्यम्–यदसन्तमपि
देशादिनियमं ज्ञाने दर्शयति इति चेत्; नैवम्; असत्ख्यातित्वप्रसङ्गात् ? कथञ्चात्मख्याति
वादिनः छेदाऽभिघातादिप्रतीतिः स्यात्, स्वरूपमात्रसंवित्तौ तदसंभवात् ? न खलु विज्ञानस्वरू
पस्य सुखादेः संवित्तौ तत्प्रतीतिर्दृष्टा । तन्न आत्म⁷⁰²

आत्मख्याते प्रकारान्तरेण प्रतिविधानम्–न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ ८५ । भामती पृ॰ १४ ।
न्यायम॰ पृ॰ १७८ । विवरणप्र॰ स॰ पृ॰ ३४ । सर्वद॰ सं॰ द॰ १६ पं॰ ६०० । प्रमेयक॰ पृ॰
१४ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १२८ । इत्यादिषु द्रष्टव्यम् ।

ख्यातिपक्षोऽप्युपपन्नः ।

विपर्ययज्ञाने अनिर्वचनीयार्थ–ख्याति प्रतिपद्यमानस्य ब्रह्माद्वैतवादिन प्रतिविधानम्–

केचित् पुनरनिर्वचनीयार्थख्यातिमत्र उररीकुर्वन्ति । तथाहि–शुक्तिकादौ रजताद्याकारः
प्रतिभासमानः स⁷⁰³

सन् असन् आ॰ ।

न् स्यात्, असन्, उभयरूपो वा ? न तावत्
सन्; उत्तरकालं बाधकानुत्पत्तिप्र⁷⁰⁴

–प्रसङ्गात्
त– भा॰ ।

सङ्गतस्तद्बुद्धेरभ्रान्तत्वप्रसक्तेः ।
नाप्यसन्; आकाशकुशेशयवत् प्रतिभासाभावप्रसङ्गात् । नापि
सदसद्रूप; उभयदोपानुपङ्गात्, सदसतोरैकात्म्यविरोधाच्च । तस्मादयं बु705

–द्धिदर्शि– आ॰ ।

द्धिसन्दर्शितोऽर्थः
सत्त्वेनासत्त्वेनोभयधर्मेण वा निर्वक्तुं न शक्यत इत्यनिर्वचनीयार्थख्या706

तत्किं मरीचिषु तोयनिर्भासप्रत्यय तत्त्वगोचर तथा च समीचीन
इति न भ्रान्तो नापि बाध्येत । अद्धा न वाध्येत यदि मरीची न तोयात्मतत्त्वा न तोयात्मना गृह्णीयात् ।
तोयात्मना तु गृह्णन् कथमभ्रान्त कथं वाऽवाध्य । हन्त तोयाभावात्मना मरीचीना तोयभावात्मत्वं तावन्न
सत्, तेपा तोयाभावादभेदेन तोयभावात्मतानुपपत्ते । नाप्यसत्, वस्त्वन्तरमेव वस्त्वन्तरस्य असत्त्वमास्थी
यते तस्मान्न सत् । नापि सदसत्; पररपरविरोधात् इत्यनिर्वाच्यमेव आरोपणीयं मरीचिषु तोय
मास्थेयम् । भामती पृ॰ १३ । प्रत्येक सदसत्त्वाभ्या विचारपदवी न यत् । गाहते तदनिर्वाच्य
माहुर्वेदान्तवादिन ॥ चित्सुखी पृ॰ ७९ ।

तिः; तदसमीक्षिताभि
धानम्; प्रतिभासमानस्यानिर्वचनीयख्यातित्वविरोधात्; तथा707

अपि च अनिर्वचनीयार्थख्याति इत्यत्र ख्यातिरिति
किमयं ख्या प्रकथने इत्यस्य प्रयोग ख्याप्रथने इत्यस्य वा ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १३३ ।

हि–ख्यातिः इति किमयं
ख्या प्रकथने इत्यस्य प्रयोगः, ख्या प्रथने इत्यस्य वा ? उभयत्र सतोऽसतश्च वचनीयता
प्रतिभास्यता च घटत एव । स⁷⁰⁸

स खलु ब॰, ज॰ ।

न् खलु सत्त्वेनावग्रहीतुं व⁷⁰⁹

वक्तुं या– भा॰ ।

क्तुञ्च यात्येव, अन्यथा घटादीनामपि
अनिर्वचनीयत्वप्रसङ्गः । असच्चाऽसत्त्वेन; अन्यथा घटा710

घटास्वभा– ज॰ ।

द्यभा711

–वस्य निर्व– भा॰ ।

वस्यापि अनिर्वचनीयतानुषङ्गः ।
यदि चानिर्वचनीयताऽङ्गीक्रियते तदा इदं रजतम् इति ज्ञानस्य व्यपदेशस्य चानुत्पत्तिरेव
स्यात् । सदेव हि पूर्वदृष्टं रजतं देशादिव्यवहितमपि सादृश्यवशात्तत्र प्रतिभाति, तस्मात् इदं
तत् इत्युल्लेख एव वचनीयता, तदनुल्लेख एव अवचनीयतेति । तन्न 712

अनि
र्वचनीयख्यातिवादस्य आलोचना–न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ ८७ । प्रमेयक॰ पृ॰ १४ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰
पृ॰ १३३ अन्येषु च द्वैतवादिग्रन्थेषु दृष्टव्या ।

अनिर्वचनीयार्थ
ख्यातिपक्षोऽप्युपपन्नः ।

[p. 64 ]

भ्रमस्थले अलौकिकार्थख्यातिवादिनो निरास–

अपरे अलौकिकार्थख्याति प्रतिपद्यन्ते । ते हि प्राहु–यस्मादुक्तप्रकारेण ख्यात्यन्तराणि
विचार्यमाणानि नोपपद्यन्ते तस्माद् अलौकिकस्यान्तर्बहिर्वाऽनिरूपित
स्वरूपस्यार्थस्य ख्यातिरभ्युपगन्तव्या इति । तदविचारितरमणीयम्,
यत किमिदम् अलौकिक⁷¹³

तत्र व्यवहारप्रवर्त्तक लौकिकमुच्यते अन्यद् अलौकिकम् इति । न्यायम॰ पृ॰ १८७ ।
किम अन्यस्वभावत्वमर्थस्य, अन्यार्थक्रियाकारित्वम्, अन्यकारणजन्यत्वम्, अकारणजन्यत्व वा ? स्या॰
रत्ना॰ पृ॰ १३५ ।

त्वन्नाम अर्थस्य–किमन्यरूपत्वम्, अन्य
क्रियाकारित्वम्, अन्यकारणप्रभवत्वम्, अ⁷¹⁴

अकारणप्रभवत्वम् इति नास्ति भा॰ ।

कारणप्रभवत्व वा ? न तावद् अन्यरूपत्वम्, यादृश
मेव हि सत्यस्य रूपं प्रतिभाति तादृशमेव असत्यरयापि, अन्यरूपावभासित्वे च विपरीतख्याते
रेव अलौकिकार्थख्यातिः इति नाम कृतं स्यात् । नाप्यन्यक्रियाकारित्वम्; अन्यस्य अन्यसाध्य
क्रियाकारित्वे कारणान्तरपरिकल्पनानर्थक्यप्रसङ्गात्, एकस्मादेव कारणात् सकलकार्याणा
मुत्पत्तेः । एतेन अन्यकारणप्रभवत्वपक्षोऽपि प्रत्युक्त । अकारण⁷¹⁵

–रणत्व प्र– ब॰, ज॰ ।

प्रभवत्वेऽपि सद्रूपत्वम्, असद्रू
पत्वं वा अर्थस्य स्यात् ? सद्रूपत्वे नित्यत्वप्रसङ्गः, सतः कारणादनुत्पद्यमानस्याऽनित्यत्वानुप
पत्तेः । अथ असद्रूपः; कथम् इदं रजतम् इति विधिरूपतया तत्प्रतीति ? न खलु घटस्य
असद्रूपत्वे अयं घट इति विधिरूपा प्रतीति स्वप्नेऽपि प्रतीयते । अथाऽसद्रूपस्याप्यर्थस्य कुत
श्चिद् विभ्रमनिमित्तात् सद्रूपतया प्रतीति; तर्हि विपरीतार्थख्यातिरियम् नालौकिकार्थख्याति
स्यात् । तन्ना716

अलौकिकार्थख्यातेः समीक्षा–न्यायम॰ पृ॰ १८७ । प्रशस्त॰ कन्द॰ पृ॰ १८१ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰
१३५ । इत्यादिषु द्रष्टव्या ।

ऽलौकिकार्थख्यातिपक्षोऽपि क्षेमङ्कर ।

तदेवं शुक्तिकायां रजतज्ञाने परोपवर्णितख्यात्यन्तराणां विचार्यमाणानामनुपपत्ते विपरी
तख्यातिरेव अत्र प्रतिपत्तव्या ।

विपरीतख्यातौ दोषापादनम्–

ननु विपरीतख्यातिरपि विचार्यमाणा नोपपद्यते । तथाहि–तस्या किमालम्बन रजतम्,
शुक्तिका वा ? य⁷¹⁷

तत्र यदि रजतमालम्बन तदियमसत्ख्यातिरेव न विपरीतख्याति असत
स्तत्र रजतस्य प्रतिभासात् । अथान्यदेशकाल तदस्त्येवेत्यभि वीयते । इहासन्निहितस्यास्य तेन सत्त्वेन को
गुण ? न्यायमं॰ पृ॰ १७६ । कलधौतञ्चेत् नन्वेवमसत्ख्यातिरेषा भवेत् न पुनर्विपरीतख्याति असत
कलधौतस्य प्रतीते । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १३६ ।

दि रजतम्, तदा असत्ख्यातिरियं स्यान्न
विपरीतख्याति असतस्तत्र रजतस्य प्रतिभासनात् । अथ अन्य
देशकालं सदेव तत् तत्र प्रतिभाति अ⁷¹⁸

अतोऽयमदोषः भा॰ ।

तो न तद्दोप, तदयु
क्तम्, एवं सति इदं रजतम् इत्युल्लेखेन ज्ञानानुत्पत्तिप्रसङ्गात् । नहि अतद्देशकाले रजते
असन्निकृष्टे चाक्षुषं ज्ञानं भवितुमर्हति, अन्यथा सर्वत्र तदुत्पत्तिप्रसक्तेर्विश्वस्यापि त⁷¹⁹

चाक्षुष ज्ञानं ।

द् ग्राहक
स्यात् । तन्न अस्या रजतमालम्बनम् । नापि शुक्तिका, रजताकारेण उत्पद्यमानत्वात्, न च
[p. 65 ] अन्याकारायाः प्रतीतेः अन्यदालम्बनं युक्तम् अतिप्रसङ्गात् । शुक्तिका720

शुक्तिकाप्रतीतौ तु शुक्तिरेव न रजतम् अत्र भ्रमार्थः कः ? न्यायमं॰ पृ॰ १७७ । स्या॰ रत्ना॰
पृ॰ १३७ ।

लम्बनत्वे चास्याः कथं
भ्रान्तत्वं स्यादिति ?

तत्परिहारः–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्721

पृ॰ ६४ पं॰ १७ ।

–किमालम्बनम् इत्यादि, तत्रास्तु तावद् रजतमेवा
लम्बनम् । नचैव⁷²²

नन्वत्र चोदितम् असत्ख्यातिरेव सा भवेदिति; नैतत् साधु; देशान्तरादौ रजतस्य विद्य
मानत्वात् । असत्ख्यातिपक्षे हि–तत्रैकान्तादसतोऽर्थस्य किं देशान्तरचिन्तया । किं कुर्मस्तादृशस्यैव वस्तुनः
ख्यातिदर्शनात् ॥ यस्तु देशान्तरेप्यर्थो नास्ति कालान्तरेपि वा । न तस्य ग्रहणं दृष्टं गगनेन्दीवरादिवत् ॥
न्यायमं॰ पृ॰ १८४ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १३७ ।

मसत्ख्यातित्वप्रसङ्गः; देशान्तरादौ रजतस्य विद्य
मानत्वात् । असत्ख्यातौ हि एकान्तेनाऽसतोऽर्थस्य प्रतिभासन
मिष्यते, अत्र तु देशान्तरादौ सतः, इत्यनयोर्महान् विशेषः । ननु तत्रासतो रजतस्य चक्षुषाऽ
सन्निकृष्टस्य कथमिदन्तया प्रतिभासः स्यात् ? इत्यप्यनुपपन्नम्; अतद्देशकालस्याप्यस्य
दोषवशात् सन्निहिततया प्रतिभासविषय⁷²³

–यत्वोपपत्तेः ब॰, ज॰ ।

तोपपत्तेः, अतएव तत्प्रतीतेर्विपरीतख्यातित्वम् । न
चातद्देशकालस्यास्य⁷²⁴

रजतस्य

ग्रहणे विश्वस्य ग्रहणप्रसङ्ग इत्यभिधातव्यम्; सदृ725

उक्तमत्र–
सदृशपदार्थदर्शनोद्भूतस्मृत्युपस्थापितस्य रजतस्यात्र प्रतिभासनम् इति । नचास्य उपस्थापनं पशोरिव
रज्वा संयम्य ढौकनम्, अपि तु हृदये परिस्फुरतोऽर्थस्य बहिरवभासनम् । नचैतावतेयम् आत्मख्याति
रसत्ख्यातिर्वा इति वक्तव्यम्; विज्ञानाद्विच्छेदप्रतीतेः, अत्यन्तासदर्थप्रतिभासाभावाच्च इति । न्यायमं॰
पृ॰ १८४ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १३८ ।

शार्थदर्शनोद्भूतस्मृत्यु
पस्थापितस्यास्य प्रतिभासाभ्युपगमात् । नच विश्वस्य तदुपस्थापितत्वमस्ति, अतः कथं तद्ग्रह
णाशङ्काऽपि ? तदुपस्थापनञ्च चेतसि परिस्फुरतोऽर्थस्य बहिरवभासनमुच्यते, न पुनः पशो
रिव रज्वा नियन्त्रितस्योपढौकनम् । न चैतावतेयम् आत्मख्यातिः असत्ख्यातिर्वा वक्तव्या;
विज्ञानाद्विभिन्नस्यार्थस्य अत्रावभासनात्, अत्यन्ताऽसतोऽर्थस्य प्रतिभासाभावाच्च ।

ननु रजतमिदम् इत्यादिज्ञानस्य प्रत्यक्षरूपतया स्मृत्यनपेक्षत्वात् कथं तदुपस्थापितार्था
वभासित्वम् ? इत्यप्यसमीक्षिताभिधानम्; प्रत्यक्षरूपत्वाऽभावात्तस्य, प्रत्यभिज्ञानस्वरूप हि
तत् दृष्ट-दृश्यमानार्थसङ्कलनात्मकत्वात् स एवायं देवदत्तः इत्यादिज्ञानवत् । प्रत्यभिज्ञानस्य⁷²⁶

–स्य द– भां॰ ।

च दर्शनस्मरणकारणकत्वात् युक्ता तदपेक्षा । न चास्य प्रत्यभिज्ञानत्वाभ्युपगमे अपसिद्धान्त
प्रसङ्गः; वृक्षोऽयम् इत्यादिज्ञानानां प्रत्यभिज्ञानत्वेन वक्ष्यमाणत्वात् । ततः स्थितं स्मृत्युप
स्थापितं रजतमस्याः प्रतीतेरालम्बनमिति, निगू727

अतएव पिहितस्वाकारा परिगृहीत
पराकारा शुक्तिकैव अत्र प्रतिभातीति भवतु पक्षः । न्यायमं॰ पृ॰ १८४ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १३८ ।

हितनिजाकारा परिगृहीतरजताकारा शुक्ति
कैव वा; त्रिकोण⁷²⁸

त्रिकोणत्वादिविशेषग्रहणाभावाच्च निगूहितनिजाकारेत्युच्यते रजतविशेषस्मरणाच्च परिगृहीतरजताकारा
इति । न्यायमं॰ पृ॰ १८५ ।

त्वादिविशेषग्रहणाभावाद्धि सा निगूहितनिजाकारा, चाकचिक्यादिसदृशधर्म
[p. 66 ] दर्शनोपजनितरजतस्मरणारोपितरजताकारत्वाच्च परिगृहीतरजताकारेति । कथं रजताकारस्य⁷²⁹

–स्य शु– भा॰ ।

प्रत्ययस्य शुक्तिकालम्बनत्वमतिप्रसङ्गात् ? इत्यप्यचोद्यम्; अङ्गुल्या730

किन्तु इदमिति अङ्गुल्या निर्दिश्यमान कर्मतया यज्ज्ञानस्य जनकं तदा
लम्बनम् इत्युच्यमाने न कश्चिद्दोष । न्यायमं॰ पृ॰ १८५ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १३८ ।

दिना हि कर्मतया निर्द्दि
श्यमानं ज्ञानस्यालम्बनमुच्यते731

–ते
एतच्च ब॰, ज॰ । –ते एवं तच्च भा॰ ।

, तच्च शुक्तावस्त्येव, कथमन्यथा732

–था रजतज्ञानेन भा॰ ।

तज्ज्ञानेन असौ अपेक्ष्यते733

–ते अने– भा॰ ।

? सा हि
अनेनावश्यमपेक्षणीया, अन्यथा तदसन्निधानेऽपि734

–पि ज्ञानो–
भा॰ ।

तज्ज्ञानोत्पत्तिः स्यात् । अपेक्षा च कारण
त्वेन भवेत्, विषयत्वेन वा इति चिन्त्यम् ? न तावत् कारणत्वेन; आलोकाभाववत् शुक्त्य
भावेऽपि रजतज्ञानानुत्पत्तिप्रसङ्गात्, तथा च सत्यरजतज्ञानाय दत्तो जलाञ्जलि । अतः
कारणत्वेन अत्रापेक्षाऽनुपपत्ते विषयत्वेनैवासौ युक्ता । ननु यदि शुक्तिकाऽत्र रजताकारेण प्रति
भासते तदा रजतस्याविद्यमानत्वाद् असत्ख्यातिरियं स्यात्; तदसाम्प्रतम्; सादृश्यस्य अत्राऽ
पेक्ष्यमाणत्वात् । रजतसा735

पुरोवस्थित धर्मिमात्रं भास्वररूपादिसादृश्योपजनितरजतविशेषस्मरणमत्र प्रतिभाति इति
ब्रूम । न्यायमं॰ पृ॰ १८५ ।

धारणं हि शुक्लभास्वराकारमपेक्ष्य इदं विज्ञानमुत्पद्यते, असत्ख्या736

असत्ख्यातिस्तु न तद्धेतुका खपुष्पज्ञानवत् । प्रमेयक॰ पृ॰
१५ पू॰ ।

तिस्तु
न सादृश्यमपेक्ष्योत्पद्यते, खे खपुष्पख्यातिवत् । तदेवं विपर्ययज्ञानस्य विपरीतख्यातिस्वरूपस्य
अप्रामाण्यप्रसिद्धेः सूक्तम्– संशयविपर्ययकारण इत्यादि ।

विवृतिव्याख्यानम्–

न केवलं संशयविप⁷³⁷

–विपर्यास– ब॰, ज॰ ।

र्ययकारणज्ञानस्य भावाऽविरोधात् न वै ज्ञानमित्येव प्रमाणम्,
किन्तु अकिञ्चित्करस्य च क्षणक्षय-स्वर्गप्रापणसामर्थ्यादिज्ञानस्य
भावाऽविरोधात्, अन्यथा क्षणक्षयादिज्ञानस्यापि प्रामाण्यप्रस
ङ्गात् तत्रानुमानमनर्थकं स्यात् । ननु तत्र⁷³⁸

क्षणक्षयादौ ।

निश्चयाजनकत्वान्न
तत्प्रमाणम् एतदेवाह–नहि इत्यादि । हि यस्मात् न तत्त्वस्य परमार्थस्य ज्ञानमित्येव
यथार्थनिर्णयसाधनम् अपि तु किञ्चिदेव, तदेव च प्रमाणम् । तदुक्तम्–यत्रैव
जनयेदेनां तत्रैवास्य प्रमाणता739

अत्र अपर सौगत प्राह–यत्रैव
जनयेदेना तत्रैवास्य प्रमाणता इति धर्मोत्तरस्य मतमेतत् । सिद्धिवि॰ पृ॰ ९१ उ॰ । तत्त्वार्थश्लो॰
पृ॰ १७७, २००, ३१९ । प्रमेयक॰ पृ॰ १० उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५१२ । स्या॰ रत्ना॰
पृ॰ ८६ । शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ १५१ उ॰ । यत्रैवाशे विकल्पं जनयति तत्रैवास्य प्रमाणता इति
वचनात् । न्यायाव॰ टी॰ पृ॰ ३१ ।

इत्यपरः–दिड्नागादिः । अत्रो
त्तरमाह–तेनापि इत्यादि । न केवलं तत्त्वज्ञानमात्रप्रामाण्यवादिना अपि तु तेनापि दिड्नागादि
नाऽपि उक्तदोषभयात् तत्त्वनिर्णयं प्रति साधकतमस्यैव ज्ञानस्य निश्चयात्मनः प्रामाण्यं सम-
[p. 67 ] र्थ्येत, तस्यैव तं प्रति साधकतमत्वात्, अन्यथा तदपेक्षानुपपत्तेः । न पुनस्तत्त्वज्ञानमात्रस्य
सन्निकर्षादेर्वा तत् समर्थ्येत तदभावात् । तत्कारणत्वात्तस्यापि तत्समर्थ्येत इति चेदत्राह
वस्तुवल इत्यादि । वस्तुवलायातो विकल्पसामर्थ्यसिद्धोऽनुभवः, अनुभवहेतुश्च सन्निकर्षादिः,
सन्निकर्षादिहेतुश्च विशिष्टाऽऽहार-देशादिः, तस्याप्यभा740

–प्यभावो विकल्पोऽनु– ब॰, ज॰ ।

वे विकल्पानुपपत्तेः । वस्तुबलायातं च
तत् सनिकर्षाऽऽहारादिः तस्मादनुभवात् अर्थान्तरं च तस्यापि, न केवलमनुभवस्यैव त⁷⁴¹

तत्करणतोप– ब॰, ज॰ । तत्कारणतोप– भा॰ ।

त्कारण
त्वोपपत्तेः विकल्पजनकत्वोपपत्तेः । कथम् ? इत्याह–परम्परया । तथाहि–विशिष्टाहारदेशादेः
सन्निकर्षः, ततोऽनुभवः, ततो विकल्प इति, अतस्तस्यापि तदुपपत्तेः प्रमाणता स्यात् । नचैवम्,
अतः प्रकृतोपसंहारमाह– तन्न इत्यादि । यतएवं तत् तस्मात् नाज्ञानस्य प्रमाणता स्वपरयोः
प्रमाणान्तरापेक्षणात्, अज्ञानमिव अज्ञानम् निर्विकल्पकदर्शनम्, साक्षात् सन्निकर्षादिर्वा,
तस्य प्रमाणता न । कि सर्वथा सा तस्य न ? इत्यत्राह–अन्यत्रोपचारात् । मुख्यतो
नास्ति उपचारादस्ति इत्यर्थः । कस्य तर्हि मुख्यतः प्रमाणता ? इत्यत्राह–ज्ञानस्यैव इत्यादि ।
ज्ञानस्यैव नेत⁷⁴²

नैतस्य ब॰, ज॰ ।

रस्य निर्विकल्पकदर्शनादेः । कि विशिष्टस्य ? विशदनिर्भासिनः परमुखाऽ
प्रेक्षितया स्वप⁷⁴³

–ररूप– भा॰ ।

रस्वरूपयो स्पष्टप्रतिभासस्य प्रत्यक्षत्वम् प्रत्यक्षप्रमाणता । इतरस्य अविशद
निर्भासिनः परोक्षता परोक्षप्रमाणता ।

प्रत्यक्षमेवैक प्रमाणम्

इति चार्वाकमतस्योपपादनम्–

ननु प्रत्यक्षव्यतिरिक्तस्य प्रमाणान्तरस्यैवाऽसंभवात् कस्य परोक्षरूपता प्ररूप्यते ? प्रत्य⁷⁴⁴

तथाचाहु–प्रमाणस्य अगौणत्वाद् अनुमानादर्थनिश्चयो
दुर्लभ न्यायमं॰ पृ॰ ११८ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १७९ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५५४ । प्रमेयक॰
पृ॰ ४५ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २६१ ।

क्ष
मेव हि प्रमाणम् अगौणत्वात्, नानुमानं तद्विपर्ययात्; तथाहि–पक्षध
र्मत्वं हेतोः स्वरूपम्, पक्षश्च धर्मधर्मिसमुदायात्मा, तदनिश्चये कथं तद्ध
र्मतायाः निश्चयः ? तन्निश्चये वा अनुमानवैयर्थ्यम् । अ⁷⁴⁵

तस्मादवश्यं पक्षधर्मान्वयव्यवहारसिद्धये धर्मविशिष्टे
धर्मिणि रूढ पक्षशब्द तदेकदेशे धर्मिणि गौण्या वृत्त्या वर्णनीय । न्यायमं॰ पृ॰ ११९ । स्या॰ रत्ना॰
पृ॰ २६१ ।

तोऽवश्यं पक्षध
र्मव्यवहारसिद्धये तत्समुदाये रुढोऽपि पक्षशब्दस्तदेकदेशे धर्मिण्युपचरणीयः, अतः पक्षस्यापि
गौणत्वं, हेतोरपि गौणत्वम् । 746

यतो हि आ॰ ।

यो हि धर्मिधर्मः स पक्षधर्म इत्युच्यते, अतो गौणरूपत्वात् गौण
कारणजन्यत्वाद्वा गौणमनुमानम् ।

किञ्च, अर्थनिश्चया747

–निश्चायकं ब॰, ज॰, भा॰ ।

त्मकं प्रमाणं भवति, अनुमानाच्च अर्थनिश्चयो दुर्लभः; तथाहि–प्रतीय
मानादर्थादर्थान्तरप्रतीतिः अनुमानम्, प्र⁷⁴⁸

प्रतीयमानश्चार्थः अर्थान्तरे
सम्बन्धस्तस्य गमको भवेत्, असम्बद्धो वा ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २६१ ।

तीयमानश्चार्थोऽर्थान्तरस्य सम्बद्धस्य, असम्बद्धस्य वा
[p. 68 ] गमक स्यात् ? न तावदसम्बद्धस्य; अतिप्रसङ्गात् । अथ सम्बद्धस्य; कुतस्तत्सम्बन्धसिद्धि
प्रत्यक्षात्, अनुमानाद्वा ? न तावत्प्रत्यक्षात्; अस्य नियतदेशकालाऽऽकारगोचरचारितया सार्व
त्रिकसम्बन्धग्रहणे सामर्थ्याऽभावात् । नाप्यनुमानात्; अनवस्थाप्रसङ्गात्, तद⁷⁴⁹

अनुमानमपि

पि हि सम्बन्ध
ग्रहणे सति प्रवर्तते । किञ्च, अवस्था-देश-कालभेदेन भिन्नार्थक्रियाकारिणां भिन्नसामर्थ्यानां
चार्थानां न साकल्येन स्वभावप्रतिबन्धोऽवधारयितुं शक्य, सहस्रशोऽप्यामलिक्यादेः कषाय
रसे समुपलभ्यमानेऽपि क्षीराद्यवसेकेन माधुर्यस्याप्युपलम्भात् । तदुक्तम्–

अवस्थादेशकाला750

–कालानां भे– भा॰, वाक्यपदीय ।

दिभेदाद्भिन्नासु शक्तिषु751

व्यक्तिषु ब॰, भा॰ । इय कारिका
तत्त्वसङ्ग्रहे का॰ १४६० न्यायमञ्जर्याञ्च पृ॰ ११९ प्रसिद्धिरतिदुर्लभा इति कृत्वा उद्धृता, सन्मति॰
टी॰ पृ॰ ७०, स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २६२ इत्यादिषु च प्रकृतपाठेनैव ।

।

भावानामनुमानेन प्रतीतिरतिदुर्लभा ॥ वाक्यप॰ १ । ३२ इति ।

न च साध्ये सत्येव साधनस्योपलम्भात् तदभावेऽनुपलम्भात् तत्सम्बन्धसिद्धि; तदनुपलम्भ
स्या752

स्यापिदूरा– ब॰, ज॰ ।

तिदूरासन्नत्वादौ प्रमातुरशक्तत्वे करणस्याऽसामर्थ्ये प्रमेयाऽभावे753

–वेऽपि
सं– भा॰ ।

च संभवात् । यत्र हि
अनग्नौ धूमो न दृश्यते तत्र प्रमातुः शक्त्यभावः, करणस्य सामर्थ्यविरहः, विषयस्याभावो
वाऽनुपलम्भे कारणमिति । उक्तञ्च–

यत्नेनानुमितोप्य⁷⁵⁴

–मितोऽर्थः– आ॰, ज॰ । –मितोऽर्थः स्यात् कु– ब॰, भामती पृ॰ ३६७, न्यायमं॰ पृ॰
१२०, तत्त्वस॰ पृ॰ ४२६ ।

र्थः कुशलैरनुमातृभिः ।

अभियुक्ततरैरन्यैरन्यथैवोपपाद्यते ॥ वाक्यप॰ १ । ३४

किञ्च, अनुमानस्य धर्मी, धर्मः, तत्समुदायो वा साध्यः स्यात् ? तत्राद्यपक्षोऽनुप
पन्नः; ध⁷⁵⁵

धर्मिणि साध्ये हेतोरनन्वयित्वम्, नहि यत्र धूम तत्र पर्वत
इत्यन्वय । न्यायम॰ पृ॰ ११८ । अपि च अनुमानस्य धर्मी, धर्म, तत्समुदायो वा साध्य स्यात् ?
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २६२ ।

र्मिणोऽध्यक्षसिद्धत्वेन साधनानर्थक्यप्रसङ्गात्, हेतोरनन्वयत्वानुषङ्गाच्च; न खलु
यत्र यत्र धूमः तत्र तत्र पर्वतः इत्यन्वयोऽस्ति । द्वितीयपक्षेऽपि धर्मः सामान्यरूपः,
विशेषरूपो वा साध्यः स्यात् ? तत्र सामान्यरूपे सिद्धसाधनम्, अग्निमात्रे कस्यचिद्
विप्रतिपत्त्यभावात् ? नच तत्प्रतीतौ किञ्चित्प्रयोजनम्, नहि अग्नित्वं दाहपाकादौ गोत्वं756

–त्वं वाह– भा॰ ।

वा वाहदोहादावुपयुज्यमानं प्रतीतम् । किञ्च, सामान्यात्प्रतीतात् प्रवर्तमान कथं नियत
दिगभिमुखमेव अवश्यं प्र⁷⁵⁷

प्रवर्तते ब॰, ज॰ ।

वर्तेत ? नहि सामान्यं नियतदिक्कं व्यापित्वाभावप्रसङ्गात् । अथ
सामान्यस्य व्यक्ति विनाऽनुपपत्ते, प्रतीते तस्मिन् अन्यथानुपपत्त्या व्यक्तिप्रतीते758

–तीतिर्दि– भा॰ ।

र्दिङ्नियमेन
प्रवृत्तिः । ननु किमभिमतया व्यक्त्या विना नोपपद्येत, व्यक्तिमात्रेण वा ? न तावदभिमतया,
[p. 69 ] व्यक्त्यन्तरेऽप्यस्य सम्भवात् । व्यक्तिमात्रप्रतीतौ च इष्टव्यक्तिप्रतीत्यर्थं पुनर्यत्नान्तरं कर्त्तव्यम्,
तत्रापि च अयमेव पर्यनुयोगः इत्यनवस्था । विशेषरूपस्य च साध्यत्वे अनन्वय एव हेतुः, नह्य⁷⁵⁹

–ह्यत्रेदानी– आ॰, ब॰, ज॰ ।

त्रत्येदानीन्तनेन खादिरादिस्वभावेन चाग्निना अग्निमान् पर्वतो धूमवत्वात् इत्यादौ विशेषे साध्ये
हेतोरन्वयो घटते, महानसादौ तथाविधसाध्येन धूमादेर्व्याप्त्यप्रतीतेः । अनुमानविरोधस्य इष्ट⁷⁶⁰

अनुमानविरोधस्य विरुद्धानाञ्च साधने । सर्वत्र सम्भवात् किञ्च
विरुद्धाव्यभिचारिण ॥ १४५९ ॥ तत्त्वसं॰ । मूलानुमानविषयापहारेण अनुमानविरोधस्य विशेषविरु
द्धापराभिधानस्य इष्टविघातकृतः सन्देहहेतोः विरुद्धाव्यभिचारिणो वा सर्वत्रानुमाने सम्भाव्यमानत्वाच्च दुष्प्रापं
प्रामाण्यम् । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २६३ । इष्टस्य शब्देनाऽनुपात्तस्य विघातं करोति विपर्ययसाधनात्
इति इष्टविघातकृत् न्यायवि॰ पृ॰ १०३ ।

विघातकृतो विरुद्धाव्यभिचा761

हेतोर्यदात्मीयं लक्षणं तद्युक्तयोर्हेत्वो एकत्र धर्मिणि
विरोधिनः परस्परविरुद्धसाध्यसाधकत्वेन उपनिपाते सति विरुद्धाऽव्यभिचारी इति विरुद्धाऽव्यभिचारिणो
लक्षणम् । हेतुविन्दुटी॰ पृ॰ २०४ । विरुद्धाव्यभिचारी यथा–अनित्य शब्द कृतकत्वात् घटवत्,
नित्य शब्द श्रावणत्वात् शब्दत्ववदिति, उभयो संशयहेतुत्वात् द्वावप्येतावेकोऽनैकान्तिक समुदितावेव ।
न्यायप्र॰ पृ॰ ४ । हेत्वन्तरसाधितस्य विरुद्धं यत् तन्न व्यभिचरति स विरुद्धाव्यभिचारी । यदि वा
विरुद्धश्चासो साधनान्तरसिद्धस्य धर्मस्य विरुद्धसाधनात्, अव्यभिचारी च स्वसाध्याव्यभिचारात् विरुद्धा
व्यभिचारी । न्यायवि॰ पृ॰ १११ ।

रिणो वा सर्वत्रानुमाने सम्भाव्यमानत्वाच्च न विशेषस्यापि साध्य
त्वम् । तन्न धर्मोपि साध्यः । नापि तत्स⁷⁶²

धर्मविशिष्टे धर्मिणि साध्ये तदुभयमघटमानमेव नाग्निविशिष्ट
धराधरधर्मतया धूम प्रथम ? उपलब्धुं शक्यते । न चाप्येवमन्वय–यत्र धूमः तत्र अग्निमान् पर्वत
इति । न्यायमं॰ पृ॰ ११८ ।

मुदायः; तस्याप्यन्यत्रानन्वयात्, नहि यत्र यत्र धूम
तत्र तत्र अग्निमान् पर्वतः इत्यन्वयः प्रतीतः । तदुक्तम्–

763

न्यायमं॰ पृ॰ १०९, स्या॰ रत्ना पृ॰ २६३ । सामान्ये सिद्धसाध्यता
प्रकरणपं॰ पृ॰ ७१ । विशेषेऽनुगमाभाव सामान्ये सिद्धसाधनम् तत्त्वोप॰ पृ॰ ८८, प्रमेयक॰ पृ॰
४५ उ॰, सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५५४ । प्रमेयकमलामार्त्तण्डस्य टीप्पण्यां पृ॰ ४५ उ॰ नं॰ २० तु
नानुमानं प्रमाणं स्यात् निश्चयाभावतस्तत एतद्रूपेण उत्तरार्द्धस्य पूर्तिः दृश्यते । यथाहु–विशेषेऽनु
गमाभाव सामान्ये सिद्धसाध्यता, । अनुमानभङ्गपङ्केऽस्मिन्निमग्ना वादिदन्तिनः ॥ शास्त्रदी॰ पृ॰ ६३ ।
विशेषेऽनुगमाभाव सामान्ये सिद्धसाध्यता । इत्यादिदोषदुष्टत्वात् न च नोऽनुमिति प्रमा ॥ १४४ ॥
बृहदा॰ बा॰ पृ॰ १४०१ ।

विशेषेऽनुगमाऽभावात् सामान्ये सिद्धसाधनात् । तद्वतोऽनुपपन्नत्वादनुमानकथा कुतः ॥ १ ॥

साहचर्ये च सम्बन्धे विश्रम्भ इति मुग्धता । शतकृत्वोऽपि तद्दृष्टौ व्यभिचारस्य संभवात् ॥ २ ॥

देशकालदशाभेदविचित्रात्मसु वस्तुषु । अविनाभावनियमो न श⁷⁶⁴

न शक्यो वस्तुमाह च न्यायमं॰ पृ॰ ११९ ।

क्यो लब्धुमञ्जसा ॥ ३ ॥

भवन्नप्यविनाभावः परिच्छेत्तुं न शक्यते । जगत्त्रयगताशेषपदार्थालोचनाद्विना ॥ ४ ॥

न प्रत्यक्षीकृता यावद्धूमाग्निव्यक्तयोऽखिलाः । तावत्स्यादपि धूमोऽसौ योऽनग्नेरिति शङ्क्यते ५

ये तु प्रत्यक्षतो विश्वं पश्यन्ति हि भवादृशः । किं दिव्यचक्षुषां तेषा765

तेषामनुमानप्रयो
जनम् न्यायमं॰ पृ॰ ११९ ।

मनुमाने प्रयोजनम् ॥ ६ ॥

[p. 70 ]

सामान्यद्वारकोऽप्यस्ति नाविनाभावनिश्चयः । वास्तवं हि न सामान्यं नाम किञ्चन विद्यते ॥ ७ ॥

भूयोदर्शनगम्यापि न व्याप्तिरवकल्पते । सहस्रशोऽपि त⁷⁶⁶

तद्दृष्टे न्यायम॰ पृ॰ ११९ । न दृष्टौ स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २६४ ।

द्दृष्टौ व्यभिचारावधारणात् ॥ ८ ॥

बहुकृत्वोऽपि वस्त्वात्मा तथेति परिनिश्चितः । देशकालादिभेदेन दृश्यते पुनरन्यथा ॥ ९ ॥

भूयोदृष्ट्या767

दृष्ट्वा न्यायमं॰
पृ॰ ११९ ।

च धूमोऽग्निसहचारीति गम्यताम् । अनग्नो तु स नास्तीति न भूयोदर्शनाद्गतिः १० ॥

न चा768

नचापि दृष्टिमात्रेण न्यायमं॰ पृ॰ ११९ ।

प्यदृष्टिमात्रेण गमकः सहचारिणः । तत्रैव⁷⁶⁹

तत्रैवं ब॰, ज॰ ।

नियतत्वं हि तदन्याऽभावपूर्वकम् ॥ ११ ॥

निय⁷⁷⁰

नियमस्यानु
माङ्गत्व गृहीत्वा प्रतिपद्यते । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २६४ । नियमश्चानुमानाङ्गं न्यायमं॰ पृ॰ १२० ।
नियतश्चा– भा॰ ।

मश्चानुमाङ्गत्वं गृहीतः प्रतिपद्यते । ग्रहणञ्चास्य नान्यत्र नास्तितानिश्चयं विना ॥ १२ ॥

दर्शनाऽदर्शनाभ्या तु नियमग्रहणं यदि । तदप्यसदनग्नौ हि धूमस्येष्टमदर्शनम् ॥ १३ ॥

अ⁷⁷¹

अनग्नि च क्रिया सर्वम् स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २६४ ।

नग्निश्च कियान् सर्व जगज्ज्वलनवर्जितम् । तत्र धूमस्य नास्तित्व नैव पश्यन्त्ययोगिनः १४

तदेवं नियमाभावात् स⁷⁷²

सति वा न्यायम॰
पृ॰ १२० ।

त्यपि ज्ञ⁷⁷³

कॢप्त्यसंभवात् ज॰ ।

प्त्यसंभवात् । अनुमानप्रमाणत्वदुराशा परिमुच्यताम् ॥ १५ ॥

अनुमानविरोधो वा यदि 774

यदिचेष्ट– ब॰, ज॰, न्यायमं॰ पृ॰ १२० ।

वेष्टविघातकृत् । विरु775

विरुद्धा
व्यभिचारस्तु स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २६४ । विरुद्धाव्यभिचारो वा न्यायमं॰ पृ॰ १२० ।

द्धाव्यभिचारी वा सर्वत्र सुलभोदयः ॥ १६ ॥

अत एवानुमानानामपश्यन्तः प्रमाणताम् । तद्विस्रम्भनिषेधार्थमिदमाहुर्मनीषिणः776

एता
सप्तदशापि कारिका न्यायमञ्जर्यां पृ॰ ११९, १२० अपिच इति कृत्वा, स्याद्वादरत्नाकरे तु पृ॰
२६३, २६४ द्वितीयाम् अन्तिमाञ्च कारिका मुक्त्वा समुद्धृता ।

॥ १७ ॥

प्रत्यक्षमेव प्रमाणमगौणत्वादिति ।

तत्प्रतिविधानम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्777

पृ॰ ६७ पं॰ १६ ।

–प्रत्यक्षमेव प्रमाणम् इत्यादि; तदसमीक्षिताभिधा
नम्; यतोऽविसंवादकत्वं प्रमाणस्य लक्षणम्, तस्य च अनुमानादौ
विद्यमानत्वात् कथं प्रत्यक्षमेव प्रमाणम् इत्यवधारणं घटते ? तथाहि–
अनुमानं प्रमाणम् अविसंवादकत्वात् प्रत्यक्षवत् । न⁷⁷⁸

नहि प्रत्यक्षेपि तत्प्रमाणवादिना
अन्यत् प्रामाण्यव्यवस्थानिबन्धनं शक्यमादर्शयितुम् अन्यत्र अविसंवादात् । तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ४२८ ।

खलु प्रत्यक्षेऽवि
संवादकत्वादन्यतः प्रामाण्यं प्रसिद्धम्, एतच्चान्य⁷⁷⁹

अनुमानेऽपि ।

त्राप्यविशिष्टम् अनुमानादिनाप्यवगतेऽर्थे विसं
वादाऽसम्भवात् ।

[p. 71 ]

यच्च अगौणत्वात् इत्युक्तम्780

पृ॰ ६७ पं॰ १६ ।

, तत्र⁷⁸¹

अथ अस्पष्टस्वरूपत्वात् स्वार्थनिश्चये परापेक्षत्वात् प्रत्यक्षपूर्वकत्वात् अर्थादनुपजायमानत्वात्
अवस्तुविषयत्वात्, बाध्यमानत्वाद्, साध्यसासाधनयो प्रतिबन्धसाधकप्रमाणाभावाद्वा तस्य अप्रामाण्यमु
च्यते । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २६६ ।

अनुमानस्य कुतो गौणत्वम्–अविशदस्वभावत्वात्,
स्वार्थनिश्चये परापेक्षत्वात्, विसंवादकत्वात्, प्रत्यक्षपूर्वकत्वात्, अर्थादनुत्पद्यमानत्वात्, अव
स्तुविषयत्वात्, धर्मिणि पक्ष शब्दोपचारात् शब्दोपचरात् , बाध्यमानत्वात्, साध्यसाधनयोः प्रतिबन्धप्रसाधक
प्रमाणाऽभावाद्वा ? तत्र न तावदविशदस्वभावत्वात्; वैशद्यस्य प्रमाणलक्षणत्वाऽभावात् ।
यदि हि तत् प्रमाणलक्षणं स्यात् तदाऽनुमानादेस्तन्निवर्तमानं प्रामाण्यमादाय निवर्तते इत्यप्रामा
ण्यमस्योपपन्नं स्यात्, न चैतत्तल्लक्षणम्; द्विचन्द्रादिज्ञाने वैशद्यसद्भावेऽपि प्रामाण्याऽसम्भ
वात् । स्वार्थनिश्चये परापेक्षत्वमप्यस्याऽसम्भाव्यम्; प्रत्यक्ष⁷⁸²

यथैव हि प्रत्यक्षं साक्षात् स्वार्थपरिच्छित्तौ नानुमानाद्यपेक्षं तथा
अनुमानम् अनुमेयनिर्णीतौ न प्रत्यक्षापेक्षम् उत्प्रेक्षते । प्रमाणप॰ पृ॰ ६४ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २६६ ।

वत्तस्य तन्निश्चये परनिरपेक्षत्वात् ।
अनभ्यासावस्थायामनुमानस्यार्थनिश्चये परापेक्षत्वं प्रत्यक्षेऽपि तुल्यम् । विसंवादकत्वमप्यस्या
नुपपन्नम्; सम्यगनुमानेन प्रतिपन्ने वस्तुनि विसंवादाऽसम्भवात् । तदाभासेन प्रतिपन्ने तस्मिन्
विसंवादे तस्यैव गौणत्वं युक्तं नान्यस्य, अन्यथा प्रत्यक्षाभासे विसंवाददर्शनात् सत्यप्रत्यक्षेऽपि
गौणत्वप्रसङ्गः स्यात् । प्रत्यक्षपू783

ऊहाख्यप्रमाणपूर्वकत्वाच्चास्य अध्यक्षपूर्वकत्वम् असिद्धम् । प्रमेयक॰ पृ॰ ४६ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰
पृ॰ २६७ ।

र्वकत्वञ्च असिद्धम्; अनुमानस्य ऊहाख्यप्रमाणपूर्वकत्वेन वक्ष्य
माणत्वात् । किञ्च, लिङ्गादेवानुमानमुत्पद्यते, तत्कथं प्रत्यक्षात्तदुत्पत्तिसम्भवः तस्य लिङ्गप्रति
पत्तावेव व्यापारात् ? अस्तु वा प्रत्यक्षादेव तदुत्पत्तिः; तथापि न गौणत्वं तस्य तत्सामग्रीत्वात्,
स्वसामग्रीतश्चोपजायमानस्य गौणत्वे प्रत्यक्षस्यापि तत्प्रसङ्गः ।

किञ्च, प्रत्य⁷⁸⁴

किञ्च, प्रत्यक्षपूर्वकत्वेन अनुमानस्याप्रामाण्ये प्रत्यक्षस्यापि कस्यचिदनुमानपूर्वकत्वेन
अप्रामाण्यानुषङ्ग । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २६७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४६ पू॰ । प्रत्यक्षवत् सामान्य
विशेषात्मकार्थगोचरत्वात्तस्य । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २६७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५ उ॰ ।

क्षपूर्वकत्वेनानुमानस्य गौणत्वे प्रत्यक्षस्यापि कस्यचिदनुमानपूर्वकत्वेन गौणत्व
प्रसङ्गः, दृश्यते हि साध्यमर्थमनुमानान्निश्चित्य प्रवर्तमानस्य अनुमानपूर्विका प्रत्यक्षप्रवृत्तिः ।
अर्थादनुत्पद्यमानत्वेनास्य गौणत्वे तु अध्यक्षस्यापि तत्प्रसङ्गः; तस्याप्यर्थादनुत्पत्तेः प्रतिपाद
यिष्यमाणत्वात् । अवस्तुविषयत्वञ्च अस्यासिद्धम्, प्रत्यक्षवत् सामान्यविशेषात्मकार्थगोचरत्वा
त्तस्य । नह्यवस्तुभूतापोहविषयमनुमानं सौगतवज्जैनैरिष्टम्; तत्र त⁷⁸⁵

तद्विषयस्य–
आ॰, भां॰ ।

द्विषयत्वस्य प्रतिक्षेप्स्य⁷⁸⁶

प्रतिसेत्स्यमा– ब॰ ज॰ ।

मान
त्वात् । ध⁷⁸⁷

पक्षधर्मादिपदानि यदि नाम व्याख्यातृभि गौणानि
प्रयुक्तानि किमेतावता प्रमाणं गौणीभवेत् ? शब्दान्तरेण हि तल्लक्षणाभिधाने न कश्चिद् गौणतादिप्रमादः ।
न्यायमं॰ पृ॰ १२३ ।

र्मिणि पक्षशब्दोपचारतोऽपि नास्य गौणत्वसिद्धिः; सङ्क्षेपतः शब्दरचनार्थत्वात्तदुप
[p. 72 ] चारस्य । नहि लक्षणकाराणां लाघवेन शब्दरचनां कुर्वतां धर्मिणि पक्षशब्दोपचारमात्रेण अनु
मानस्य गौणत्वं भवति अतिप्रसङ्गात् । बाध्यमानत्वञ्च–सम्यगनुमानस्य, अनुमानाभासस्य
वा ? प्रक्षमपक्षोऽनुपपन्नः, सत्यधूमादिसाधनादग्न्याद्यनुमाने बाधाऽसम्भवात् । अनुमानाभा
सस्य तु बाधासम्भवे तस्यैव गौणत्वं युक्त न सम्यगनुमानस्य; अन्यथा प्रत्यक्षाभासस्य बाधोप
लम्भात् सम्यक्प्रत्यक्षस्यापि गौणत्वप्रसङ्गः स्यात् । साध्यसाधनयो प्रतिबन्धग्राहकप्रमाणाभा
वश्चाऽसिद्धः; तर्काख्यप्रमाणात्तद्ग्रहणप्रसिद्धेः । तथा च तत्सम्बन्धग्रहणे प्रत्यक्षं प्रवर्तेत
अनुमानं वा इत्यादि प्रत्याख्यातम्, सार्वत्रिकसम्बन्धप्रतिपत्तौ च यथा त⁷⁸⁸

तर्कस्य ।

स्य सामर्थ्यं तथा
वक्ष्यते ।

किञ्च, प्रत्यक्षमेव प्रमाणं नानुमानम् इति विधिनिषेधप्रतिपत्तौ प्रत्यक्षस्य सामर्थ्यम्,
अगौणत्वादिलिङ्गस्या वा ? न तावत्प्रत्यक्षस्य; नहि तद् इन्द्रियादिसामग्रीतः समुपजातम् अह
मेव प्रमाणं नानुमानम् इत्यत्रार्थे समर्थम्, प्रतिनियतरूपादिप्रतिपत्तावेव अस्य सामर्थ्यसम्भ
वात् । अगौणत्वादिलिङ्गस्यापि789

–पि प्रति– भा॰ ।

तत्प्रतिपत्तौ सामर्थ्यम् अनुमानाऽप्रामाण्येऽनुपपन्नम् । अप्रमाणेन
च व्यवस्थां कुर्वाणस्य उन्मत्तत्वप्रसङ्गः, नहि प्रमाणादृते प्रमेयव्यवस्था युक्ता अतिप्रसङ्गात् ।

किञ्च, प्रत्यक्षमेव प्रमाणम् इत्यभ्युपगच्छता प्रत्यक्षमात्रं प्रमाणमभ्युपगम्यते, तद्वि
शेषो वा ? प्रथमपक्षे द्विचन्द्रादिप्रत्यक्षस्यापि प्रामाण्यप्रसङ्गः । द्वितीयपक्षे तु कोऽयं तद्विशेषो
नाम ? यथार्थता इति चेत्; तर्हि यथार्थं प्रत्यक्षं प्रमाणं नाऽयथार्थम् इति यदा परः प्रति
पाद्यते तदा काश्चित् प्रत्यक्षव्यक्तीः परिधृ790

परिहृत्य भा॰ ।

त्य यथार्थाश्चाङ्गीकृत्य, यदीदृशं प्रत्यक्षं तत्प्रमाणं
नान्यादृशम् इति प्रतिपादनीयः, एतच्च प्रमाणान्तराद्विना न प्रतिपादयितुं शक्यम्, न खलु
पुरोव⁷⁹¹

पुरोवर्तमान– भा॰ ।

र्तिवर्तमानप्रतिनियतरूपादिविषयोपरूढाभिः प्रत्यक्षव्यक्तिभिः एतत्प्रतिपादयितुं पार्यते ।
परश्च बुद्धिमत्त्वेन स्तम्भादिभ्यो विलक्षणः प्रतिपाद्यमानार्थग्रहणसमर्थो निश्चितः प्रतिपाद्यः, न
च तन्निश्चये अनुमानादन्यस्य सामर्थ्यम्; प्रत्यक्षस्य रूपादिमदर्थप्रतिपत्तावेव सामर्थ्यात् ।

कथञ्च अनु792

उक्तञ्च–
प्रमाणेतरसामान्यस्थितेरन्यधियोगते । प्रामाणान्तरसद्भाव प्रतिषेधाच्च कस्यचित् । प्रमेयक॰ पृ॰ ४६
पू॰ । सम्मति॰ टी॰ पृ॰ ५५४ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २६८ ।

मानानभ्युपगमे स्वव्यवस्थापितप्रमाण-प्रमेयव्यतिरिक्तप्रमाणप्रमेयस्य स्वर्गाऽ
पूर्वदेवतादेश्च निषेधः प्रत्यक्षस्य अत्राऽसामर्थ्यात् ? प्रमाणादृते प्रमेयसिद्धौ चातिप्रसङ्गात् । किञ्च,
अ⁷⁹³

किमयम् अनुमानस्वरूपाक्षेप एव
क्रियते उत तत्तार्किकोपलक्षिततल्लक्षणाक्षेप इति ? तत्रानुमानस्वरूपञ्च अशक्यनिहवमेव सर्वलोकप्रसिद्ध
त्वात् । अबलाबालगोपालहालिकप्रमुखा अपि । बुद्ध्यन्ते नियतादर्थादर्थान्तरमसशयम् ॥ न्यायम॰
पृ॰ १२० । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २६८ ।

नुमानापह्नवः तत्स्वरूपाभावात्, निरवद्यतल्लक्षणाभावाद्वा स्यात् ? न⁷⁹⁴

न तत्स्वरू– भा॰ ।

तावत् स्वरूपाभावात्;
तत्स्वरूपस्य अखिललोकप्रसिद्धत्वात् । यत् स्वरूपमखिललोकप्रसिद्धं न तस्यापह्नवो युक्त यथा
[p. 73 ] प्रत्यक्षस्य, अखिललोकप्रसिद्धञ्चानुमानस्य स्वरूपमिति । न चेदमसिद्धम्; अवलावालगोपाला
दीनां धूमाद्यर्थात् पावकाद्यर्थान्तरे निरारेकं प्र⁷⁹⁵

प्रत्यक्षप्रतीतेः भा॰ ।

त्ययप्रतीतेः । कथं वा तत्स्वरूपापलापे प्रत्यक्षमेव
प्रमाणमगौणत्वात् इत्यभिदधतः स्ववचनविरोधो न स्यात् ?

निरवद्यतल्लक्षणाभावोऽप्ययुक्तः; साध⁷⁹⁶

साधनात् साध्यविज्ञानमनुमानं। न्यायवि॰ पृ॰ ४०० पू॰ ।

नात् साध्यविज्ञानमनुमानम् इत्यादेः निरवद्य
तल्लक्षणस्य अग्रे प्रतिपादयिप्यमाणत्वात् । किञ्च, य⁷⁹⁷

तदेवमनुभवसिद्धत्वादनुमानस्वरूपमिव तस्य लक्षणमपि तान्त्रिकविरचितमवाचकं लक्षणं तत्स्वयमन
वद्यमावेद्यता नतु तद्द्वेषेण लक्ष्यमप्यनुमानं निहोतुं युक्तम् । न्यायमं॰ पृ॰ १२३ ।

दि परप्रणीतं तल्लक्षणं सावद्यं तदा तत्
स्वयमनवद्यमावेद्यताम्, न पुनस्तद्द्वेषेण लक्ष्यमप्यनुमानमपह्नोतुं युक्तम्, नहि प्रेक्षावान् यूका
भयात् परिधानपरित्यागं विदधाति ।

798

पृ॰ ६८ पं॰ ७ ।

यदप्युक्तम्–अवस्थादेशकालादिभेदात् इत्यादि; तदप्युक्तिमात्रम्; ऊहाख्यप्रमाणप्रसा
दात् स⁷⁹⁹

सम्यग
वधृताया व्याप्तौ विप्लवाभावात्, प्रमातुरेव तत्रापराधो नानुमानस्य । न्यायमं॰ पृ॰ १२३ । तदाहु–
प्रमातुरपराधोऽयं विशेषं यो न पश्यति । नानुमानस्य दोषोस्ति प्रमेयाऽव्यभिचारिण । स्या॰ रत्ना॰
पृ॰ २६९ ।

म्यगवधृतायां व्याप्तौ विप्लवाऽभावात्, प्रमातुरेव हि तत्रापराधो नानुमानस्य ।

800

पृ॰ ६९ प॰ ८ ।

यदपि विशेषेऽनुगमाभावः इत्याद्युक्तम्; तदप्ययुक्तम्; व्याप्ति-प्रयोगकालापेक्षया
साध्यस्य भेदात् । व्या801

साध्यं धर्म क्वचित्तद्विशिष्टो वा धर्मा । परीक्षामुख ३ । २५ । व्याप्तौ तु साध्यं धर्म
एव । परीक्षामुख ३ । ३२ ।

प्तौ हि साध्यं धर्मः, प्रयोगकाले तु तद्विशिष्टो धर्मी इति वक्ष्यति,
त⁸⁰²

तत् क– ब॰, ज॰, भा॰ ।

त्र कथमनुगमाभावः सिद्धसाधनं वा स्यात् ?

803

पृ॰ ६९ पं॰ ४ ।

यच्चान्यदुक्तम्–सर्वत्रानुमानेऽनुमानविरोधादेः संभाव्यमानत्वात् इत्यादि; तदप्ययुक्तम्;
स⁸⁰⁴

प्रयोजकहेतौ प्रयुक्ते एवम्प्रायाणा
मनवकाशात् । न विशेषविरुद्धश्च न चास्तीष्टविघातकृत् । हेतो सुप्रतिवद्धेहि नैता सन्ति बिडम्बना ॥
न्यायमं॰ पृ॰ १२४ । वस्तुबलप्रवृत्तानुमाने विषये न विरुद्धाव्यभिचारी च संभवति । तत्त्वस॰ पृ॰
४३० ।

मीचीनसाधने प्रयुक्ते अनुमानविरोधादेरसम्भवात् । न खलु धूमादिसाधने पर्वताद्यग्निमत्त्व
सिद्धौ प्रयुक्ते पर्वतोऽयमग्निमान् न भवति पर्वतत्वात् तदन्यपर्वतवत् इत्यनुमानविरोधस्य,
अत्रत्येन वा अग्निना अग्निमान् न भवति धूमवत्त्वात् महानसवत् इति विरुद्धाऽव्यभि
चारिणः, धूमादिसाधनं यथैवाग्निमत्त्वं पर्वतादेः साधयति तथा निमू805

निपलनि– भा ।

ल?निर्वृक्षप्रदेशाग्नि
नापि अग्निमत्त्वं साधयति, महानसादौ तथादर्शनात् इतीष्टविघातकृतो वा संभवः; प्रत्य
क्षादिविरुद्धत्वेन अस्यानुमानाभासत्वात् । निर्बाधं हि प्रमाणं कस्यचित् साधकं बाधकं वा
युक्तं नान्यत्, अतिप्रसङ्गात् । ततोऽनुमानादेः प्रमाणान्तरत्वोपपत्तेः सूक्तम् अविशद
निर्भामिनः परोक्षता इति । तथा च प्रत्यक्ष-परोक्षयोः विभिन्नस्वरूपत्वात् परस्परतः
[p. 74 ] सिद्धो भेदः । ययोर्विभिन्नस्वरूपत्वं तयोः परस्परतो भेदः यथा जलानलयोः, विभिन्नस्वरूपत्वञ्च
विशदेतरस्वभावतया प्रत्यक्षपरोक्षयोरिति ।

के पुनर्बुद्धेर्वैशद्याऽवैशद्ये यदुपेतत्वेन प्रत्यक्षेतरयोर्भेदः स्यात् ? इति चेदुच्यते–

अनुमानाद्यतिरेकेण विशेषप्रतिभासनम् ।

तद्वैश⁸⁰⁶

प्रतीत्यन्तराव्यवधानेन विशेषवत्तया वा प्रतिभासनं वैशद्यम् । परीक्षामुख २ । ४ । अनुमा
नाद्याधिक्येन विशेषप्रकाशन स्पष्टत्वमिति । प्रमाणनयतत्त्वा॰ २ । ३ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ ११४ ।
वैशद्यम् इदन्त्वेन अवभासनम् । जैनतर्कवा॰ वृ॰ पृ॰ ९५ । प्रमाणान्तरानपेक्षेन्दन्तया प्रतिभासो वा
वैशद्यम् । प्रमाणमी॰ १ । १ । १४ ।

द्यं मतं बुद्धेरवैशद्यमतः परम् ॥ ४ ॥

विवृतिः–तत्र सांव्यवहारिकम् इन्द्रियाऽनिन्द्रियप्रत्यक्षम्, मुख्यम् अती
न्द्रियज्ञानम् । तदस्ति सुनिश्चिताऽसंभवद्बाधकप्रमाणत्वात् सुखादिवत् । यावज्ज्ञेय
व्यापिज्ञानरहितसकलपुरुषपरिषत्परिज्ञानस्य तदन्तरेणाऽनुपपत्तेः, तदभावतत्त्वज्ञो न
कश्चित् अनुपलब्धेः खपुष्पवत् । न वै जैमिनिः अन्यो वा तदभावतत्त्वज्ञः सत्त्वपुरुष
त्ववक्तृत्वादेः रथ्यापुरुषवत् । पुरुषातिशयसम्भवेऽतीन्द्रियार्थदर्शी किन्न स्यात् ?
अत्र अनुपलम्भमप्रमाणयन् सर्वज्ञादिविशेषाऽभावे कुतः प्रमाणयेद् अभेदात् ? साध
कबाधकप्रमाणाऽभावात् तत्र संशीतिः इत्यनेन प्रत्युक्ता; बाधकस्यैवाऽसम्भवात् ।
सर्वत्र बाधका807

बाधकभावे– ज॰ वि॰ ।

ऽभावेतराभ्यां भावाऽभावव्यवहारसिद्धिः, तत्संशयादेव सन्देहः । तत
एव अनुभवप्रामाण्यव्यवस्थापनात् इत्यलमतिप्रसङ्गेन ।

कारिकाव्याख्यानम्–

अनुमानादिभ्योऽतिरेकेण आधिक्येन वर्णसंस्थानादिविशेषरूपतया अर्थग्रहणलक्ष
णेन प्रचुरतरविशेषान्वितार्थावधारणरूपेण वा यद् विशेषाणां निय
तदेशकालसंस्थानाद्यर्थाकाराणां प्रतिभासनं तद्बुद्धेर्वैशद्यम-
भिप्रेतम् । अस्मात् परम् अन्यथाभूतं यद्विशेषाऽप्रतिभासनं तद्
अवैशद्यम् इति । स्वरूपा808

सर्वसवित्ते स्वसंवेदनस्य कथञ्चित्
प्रमाणत्वोपपत्ते तदपेक्षाया सर्वं प्रत्यक्षम् न कश्चित् प्रमाणाभास । अष्टसह॰ पृ॰ २४६ । तत्त्वार्थश्लो॰
पृ॰ १७० । बहिरर्थग्रहणापेक्षया हि विज्ञानाना प्रत्यक्षेतरव्यपदेश, तत्र प्रमाणान्तरव्यवधानाऽव्य
वधानसद्भावेन वैशद्येतरसम्भवात् नतु स्वरूपग्रहणापेक्षया तत्र तदभावात् । प्रमेयक॰ पृ॰ ५९ पू॰ ।
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३१८ । लघी॰ वृ॰ पृ॰ १३ । प्रमाणमी॰ पृ॰ १७ ।

पेक्षया च स⁸⁰⁹

सर्वज्ञानं आ॰, ब॰, ज॰ ।

र्वं ज्ञानं विशदमेव, परिस्फुटरूपतया स्वरूपस्य सर्वज्ञा
नानां स्वसंवेदने प्रतिभासनात् । बहिरर्थस्तु केषाञ्चिज्ज्ञानानां परिस्फुटरूपतया प्रतिभाति केषा
ञ्चित्तु तद्विपरीततया, अतस्तदपेक्षया तेषां वैशद्यावैशद्ये प्रतिपत्तव्ये ।

[p. 75 ]

विवृतिव्याख्यानम्–

तच्चेदं वैशद्यलक्षणलक्षितं प्रत्यक्षं द्विप्रकारं भवति–गौणम्, मुख्यञ्चेति । तत्र गौणं
सांव्यवहारिकम् इत्यादिना व्याचष्टे । संव्यवहारे नियुक्तं
सांव्यवहारिकम् गौणमित्यर्थः । कि तत् ? इन्द्रियानिन्द्रिय
प्रत्यक्षम् । अयमर्थः–यद् इन्द्रियाणां चक्षुरादीनाम् अनिन्द्रि
यस्य च मनसः कार्यम् अंशतो विशदं विज्ञानं तत् सांव्यवहारिकं गौणप्रत्यक्षम् इत्यर्थः ।

ननु च इन्द्रियानिन्द्रियप्रत्यक्षम् इत्यनेन सांव्यवहारिकप्रत्यक्षस्य सामग्रीप्ररूपणमयु
क्तम्; तत्कारणस्य आत्मार्थालोकादेरत्रासङ्ग्रहात्; इति चेन्न; असाधारणस्यैव तत्कारणस्या
त्र प्ररूपयितुमभिप्रेतत्वात् । नचात्मनः समनन्तरप्रत्ययस्य वा प्रत्यक्षं प्र⁸¹⁰

प्रत्यसाधारणत्वम् आ॰ ।

त्यसाधारणकारण
त्वं संभवति; प्रत्ययान्तरेऽप्यस्याविशिष्टत्वात् । नाप्यर्थालोकयोः; तयोर्ज्ञानकारणत्वस्याग्रे
प्रतिपेत्स्यमानत्वात् । नापि सन्निकर्षादेः; तत्र तत्कारणत्वस्य प्रागेव प्रतिषेधात्, अव्यापकत्वा
च्चास्य न तत्कारणत्वम्, नहि चक्षूरूपयोः सन्निकर्षोऽस्ति अप्राप्यकारित्वाच्चक्षुषः ।

सन्निकर्ष प्रमाणम्

इति नैयायिकमतप्रतिपादनम्–

ननु चास्याऽप्राप्यकारित्वप्रतिज्ञा प्रमाणविरुद्धा; तथाहि–प्राप्य⁸¹¹

अथ प्राप्यकारित्वे चक्षुष किं प्रमाणम् ? इन्द्रियत्वमेव, प्राप्य
कारि चक्षु इन्द्रियत्वात् घ्राणादिवत् । न्यायवा॰ पृ॰ ३६ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ १२२ ।
प्राप्तप्रकाशक चक्षु व्यवहितार्थाऽप्रकाशकत्वात् प्रदीपवत्, बाह्येन्द्रियत्वात् त्वगिन्द्रियवत् । प्रश॰
कन्दली पृ॰ २३ । चक्षु श्रोत्रे प्राप्यार्थं परिच्छिन्दाते बाह्येन्द्रियत्वात् त्वगिन्द्रियवत् । न्यायवा॰
ता॰ टी॰ पृ॰ ७३ ।

कारि चक्षुः बाह्येन्द्रिय
त्वात्, यद् बाह्येन्द्रियं तत्प्राप्यकारि प्रतिपन्नम् यथा त्वगादि, बाह्ये
न्द्रियञ्च चक्षुः, तस्मात् प्राप्यकारि । नचायमसिद्धो हेतुः; पक्षे
प्रवर्तमानत्वात् । नापि विरुद्धः; सपक्षे सत्त्वात् । नाप्यनैकान्तिकः;
सपक्षवद् विपक्षेऽप्यप्रवृत्तेः । नच मनसा व्यभिचारः; बाह्यविशेष
णात् । इन्द्रियत्वात् इत्युच्यमाने हि मनसा व्यभिचारः स्यात्, तत्परिहारार्थं बाह्यविशेषणम् ।
नापि कालात्ययापदिष्टः; प्रत्यक्षागमाभ्यामबाधितविषयत्वात् । नापि प्रकरणसमः; प्रकरण
चिन्ताप्रवर्तकस्य हेत्वन्तरस्यासम्भवात् । अथ मतम्–अधिष्ठा812

इह केचिदाहु–अप्राप्यकारि चक्षुः अधिष्ठानाऽसम्बद्धार्थग्राहकत्वात्
तदसत्, अधिष्ठानासम्बद्धार्थग्राहित्वस्य प्रदीपेनानैकान्तिकत्वात् । श॰ किरणाव॰ पृ॰ ७४ ।

नदेश एव चक्षुः नान्यत्र, अधि
ष्ठानपिधाने विषयाग्राहकत्वात्; यद् यद् अधिष्ठानपिधाने विषयाग्राहकं तत्तत् अधिष्ठानदेश
एव यथा घ्राणादि, अधिष्ठानपिधाने विषयाग्राहकञ्च चक्षुः, तस्मात् तद्देश एव, अतः
कथमस्य प्राप्यकारित्वं स्यादिति ? तदपि न सङ्गतम्; यतः अधिष्ठानदेश एव इति
कोऽर्थः ? किम् अधिष्ठानदेशे सत्, उत अधिष्ठानादव्यतिरिक्तम्, ततोऽन्यत्र असदिति वा ?
तत्राद्यपक्षोऽयुक्तः; अधिष्ठानदेशे सत्त्वस्य प्राप्यकारित्वाविरोधात्, नह्यधिष्ठानदेशे सतः स्पर्श
नादेः प्राप्यकारित्वविरोधो दृष्टः । द्वितीयविकल्पोऽप्यनुपपन्नः; अधिष्ठानादव्यतिरिक्तत्वस्य
[p. 76 ] क्वचिदपि इन्द्रियेऽप्रसिद्धेः, न खलु स्पर्शनादेरपि अधिष्ठानादव्यतिरिक्तत्वम् उभयो प्रसिद्धम् ।
तृतीयपक्षोप्यसङ्गतः; अधिष्ठानादन्यत्रापि तत्सत्त्वसम्भवात् । अधिष्ठानं हि गोलकरूपम्,
तस्मा813

रश्म्यर्थसन्निकर्षविशेषात् तद्ग्रहणम् । न्यायसू॰ ३ । १ । ३२ । तयोर्महदण्वोर्ग्रहण
चक्षूरश्मेरर्थस्य च सन्निकर्षविशेषाद् भवति यथा प्रदीपरश्मेरर्थस्य च इति । न्यायभा॰ पृ॰ २४७ ।

न्निसृताः रश्मयोऽर्थदेशं यावत् प्रसृताः सन्ति प्रदीपान्निसृतरश्मिवत् । अधिष्ठानपिधाने
विषयाग्राहकत्वञ्च न प्राप्यकारित्वं विहन्ति घ्राणादेस्तत्सद्भावेऽपि प्राप्यकारित्वाऽविरोधात् । न
च रश्मिवत्त्वं चक्षुषोऽसिद्धम्, तत्साधकप्रमाणसद्भावात् । तथाहि–रश्मि814

कृष्णसारं रश्मिवत् द्रव्यत्वे सति रूपोपलब्धौ नियतस्य साधनाङ्गस्य निमित्तत्वात् प्रदीपवद् इति ।
अथवा, रश्मिवच्चक्षु द्रव्यत्वे सति निय..त्वे च सति स्फटिकादिव्यवहितार्थप्रकाशकत्वात् प्रदीपवत् ।
न्यायवा॰ पृ॰ ३८१ । न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ ५२५ । तैजसत्व तु तस्य रूपादिषु मध्ये नियमेन
रूपस्याभिव्यञ्जकत्वात् प्रदीपवत् । प्रशस्त॰ कन्दली पृ॰ ४० । प्रश॰ व्योमवती पृ॰ २५६ । यद्
गन्धाद्यव्यञ्जकत्वे सति रूपस्य व्यञ्जकम् इन्द्रिय तत्तैजसम् तैजसत्वे च स्पर्शाद्यव्यञ्जकत्वे सति रूपा
भिव्यञ्जकत्वं प्रदीपवत् प्रश॰ किरणावली पृ॰ ७३ । वैशे॰ उप॰ पृ॰ १२८ । चक्षुस्तैजस पर
कीयस्पर्शाद्यव्यञ्जकत्वे सति परकीयरूपव्यञ्जकत्वात् प्रदीपवत् मुक्तावली पृ॰ १७६ ।

वच्चक्षुः तैजसत्वात्
प्रदीपवत् । नचेदमप्यसिद्धं तत एव, तथाहि–तैजसं चक्षुः रूपादीनां मध्ये रूपस्यैव प्रकाशक
त्वात् तद्वदेव, अतो रश्मिवत्त्वस्यात्र प्रसिद्धेः । प्राप्यकारित्वे चक्षुषो महतः पर्वतादेरप्रकाश
प्रसङ्गः इत्येतत्प्रत्याख्यातम्, ध⁸¹⁵

यच्च महदणु
प्रकाशकत्व तदप्यन्यथासिद्धत्वादसाधनम्, तथाहि–चक्षुर्वहिर्गत बाह्यालोकसम्बन्धाद्विषयपरिमाणमुत्प
द्यते प्रश॰ व्योमवती पृ॰ १५९ । पृथुतरग्रहणस्यापि पृथ्वग्रतया तद्वदेवोपपत्ते प्रश॰ किर
णावली पृ॰ ७४ ।

त्तूरकपुष्पवद् आदौ सूक्ष्माणामप्यन्ते महत्त्वोपपत्तेस्तद्रश्मी
नाम् । ते हि आलोकमिलिता यावदर्थं वर्द्धन्ते, महतः पर्वतादेः प्रकाशकत्वान्यथानुपपत्ते ।
ननु चक्षु816

यत्पुनरेतत् शाखाचन्द्रमसो तुल्यकालग्रहणात् इति, तदपि न, अनभ्युपगमात् ।
को हि स्वस्थात्मा शाखाचन्द्रमसो तुल्यकालग्रहणं प्रतिपद्यते ? वालभेदाग्रहणात् मिथ्याप्रत्यय एष उत्प
लदलशतव्यतिभेदवत् इति । न्यायवा॰ पृ॰ ३५ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ १२० । प्रश॰ कन्दली
पृ॰ २३ । व्योमवती पृ॰ १५९ । प्रश॰ किरणावली पृ॰ ७४ । मुक्तावली पृ॰ १७८ । समसमय
सवेदने तु केचित्परिहारमेवं वर्णयन्ति–सकलानर्थान् व्याप्य युगपदवस्थितेन बाह्येन तेजसा सह एकीभू
तास्ते चाक्षुषा रश्मय युगपद् ग्रहणहेतव इति । तत्र अपरे दूषयन्ति–इत्थ प्राप्तावभ्युपगम्यमानायाम् अति
दूरव्यवहितानामप्यर्थानां ग्रहण दुर्निवारम् । अन्ये त्वाहु क्षेपीयस्तया तेषा रश्मीना कालभेदानवग्रहाद्यौगपद्या
भिमान इति । तदप्यन्ये नानुमन्यन्ते–अतिसन्निकृष्टेषु वस्तुषु कालभेद पद्मपत्रशतव्यतिभेदवन्मा नामाव
सायि । अनेकयोजनसहस्रान्तरितेषु भूमिष्ठेष्वर्थेषु ध्रुवे च कालभेदानध्यवसायो न बुद्धिमनुरञ्जयतीति ।
वयं तु वदाम अदृष्टसापेक्षत्वाददोष, नयनरश्मिभिरेकीभूतेऽपि बाह्ये तेजसि यावानेव तस्य भाग अदृष्ट
वशेन उपलब्धिहेतुतया उपात्त तावानेव उपलब्धये प्रभवति न सर्व, इति न सर्वोपलम्भ युगपच्च भौम
ध्रुवादिदर्शनसिद्धि । प्रकरणप॰ पृ॰ ४५ ।

षः प्राप्यकारित्वे कथं शाखाचन्द्रमसोर्युगपद्ग्रहणम् ? इत्यपि वार्तम्; युगपद् ग्रहण
[p. 77 ] स्यासिद्धत्वात्; प्रथमतो हि चक्षुः सन्निकृष्टां शाखां प्राप्य प्रकाशयति, पश्चाद्विप्रकृष्टं चन्द्रमसम्,
युगपत्प्रतिपत्त्यभिमानस्तु उत्पलपत्रशतव्यतिभेदवद् भ्रान्तिनिबन्धनः । दूरनिकटा817

यत्पुनरेतदुक्तम्–दिग्देशव्यपदेशात् इति, तदपि शरीरावधिनिमित्तत्वात् । यत्र इन्द्रिय शरीरञ्च
अर्थेन सम्बद्ध्यते तत्र दिग्देशव्यपदेशो न भवति दूरान्तिकानुविधानं वा । यत्र तु इन्द्रियमेव केवलं
सम्बद्ध्यते तत्र शरीरमवधिं कृत्वा सयुक्तसंयोगाल्पीयस्त्वं भूयस्त्वं वाऽपेक्ष्यमाणस्य दिग्देशप्रत्यया सन्नि
कृष्टविप्रकृष्टप्रत्ययाश्च भवन्ति । न्यायवा॰ पृ॰ ३५ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ १२१ । इन्द्रियसम्बन्धस्य
अतीन्द्रियत्वात् न तद्भावाऽभावकृतौ सान्तरनिरन्तरप्रत्ययौ, किन्तु शरीरसम्बन्धभावाभावकृतौ, यत्र शरी
रसम्बद्धस्यार्थस्य ग्रहण तत्र निरन्तरोऽयम् इति प्रत्यय, यत्र तु तदसम्बद्धस्य तत्र सान्तर इति प्रश॰
कन्द॰ पृ॰ २४ ।

दिव्यबहा
रोऽपि चक्षुषः प्राप्यकारित्वे न दुर्घटः; शरीरापेक्षया चक्षुर्विषयस्य सन्निकृष्ट-विप्रकृष्टतोप
पत्तितस्तस्य सुघटत्वात् । यदि818

यदि प्राप्य– ब॰, ज॰ । यद्यप्राप्यकारि चक्षु भवति न कुड्यकटादे आवरणस्य
सामर्थ्यमस्ति इत्यवरणानुपपत्ति स्यात् । न च व्यवहितार्थोपलब्धिरस्ति तस्मान्न अप्राप्यकारि । न्यायवा॰
पृ॰ ३५ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ १२१ । न्यायम॰ पृ॰ ४७९ । ये पुनरप्यकारि चक्षुराहु तेषा व्यवहि
तपिप्रकृष्टार्थग्रहणं दुर्निवारम् सन्निधान इव विप्रकृष्टेऽपि स्फुटतरमणीयासोप्यर्था गृह्येरन् । प्रकरणपं॰ पृ॰
४५ । न्याय मं॰ पृ॰ ४७९ ।

चाप्राप्यकारि चक्षुः स्यात्तर्हि कुड्याद्यव्यवहितवत् तद्व्यव
हितम्यापि घटादेर्मेर्वादेश्चानेकयोजनशतव्यवहितस्यापि तत् प्रका819

प्रकाशः कस्मात् ब॰, ज॰ । –शकं क्वचि– भा॰ ।

शकं स्यात् क्वचित्प्रत्यासत्ति
विप्रकर्पाऽभावात्, न चैवम्, अतः प्राप्यकारि तत् प्रतिपत्तव्यम् ।

कारकत्वा820

करण वास्यादि
प्राप्यकारि दृष्टं तथा च इन्द्रियाणि, तस्मात् प्राप्यकारीणि । न्यायवा॰ पृ॰ ३६ । कारकञ्च अप्राप्यकारि
च इति चित्रम् । न्यायमं॰ पृ॰ ४७९ । इन्द्रियाणा कारकत्वेन प्राप्यकारित्वात् । न्यायमं॰ पृ॰
७३ ।

च्च; यत् कारकं तत् प्राप्यकारि यथा वास्यादि, कारकञ्च चक्षुरिति । यच्चा
स्याप्राप्यकारित्वे साधनमभिधीयते–अत्यासन्नार्थाऽप्रकाशकत्वात् इति; तत् साध्याऽविशिष्ट
त्वाद् असाधनमेव । पर्युदासप्रतिषेधे हि यदेवास्याऽप्राप्यकारित्वं तदेव अत्यासन्नार्थाऽप्रका
शकत्वम् । प्रसज्यप्रतिषेधस्तु जैनैर्नाभ्युपगम्यते, अपसिद्धान्तप्रसङ्गादिति ।

तत्प्रतिविधानपुरस्सर चक्षुष अप्राप्यकारित्वप्रसाधनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्–बाह्येन्द्रिय⁸²¹

पृ॰ ७५ पं॰ १२ । बाह्येन्द्रियात् भा॰ ।

त्वात् इति; तत्र किमिदं बाह्येन्द्रियत्वं नाम ?
बहिरर्थग्रहणाभिमुख्य⁸²²

कि बहिरर्थग्रहणाभिमुख्यम्, बहिर्देशावस्थायित्वम्
बहि कारणप्रभवत्य वा स्यात् ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३२८ । प्रमेयक॰ पृ॰ ५९ पू॰ । रत्नाकराव॰ पृ॰ ५५ ।

म्, बहिर्देशावस्थायित्वम्, बहिःकारणप्रभ
वत्वम्, इन्द्रियस्वरूपातीतत्वम्, मनोऽन्यत्वं वा स्यात् ? तत्रा
द्यविकल्पे मनसाऽनेकान्तः; तस्याप्राप्यकारित्वेऽपि बहिरर्थग्रह
णाभिमुख्यतो बाह्येन्द्रियत्वसद्भावात् । द्वितीयविकल्पेऽपि रश्मि
रूपस्य, गोलकरवभावस्य वा चक्षुषो बहिर्देशेऽवस्थायित्वं स्यात् ? प्रथमपक्षे किमिदं तत्र तस्या
वस्थायित्वम्–आश्रितत्वम्, प्रकाशकत्वेन प्रवृत्तिर्वा ? तत्राद्यविकल्पे अपसिद्धान्तः; रश्मिरूप
[p. 78 ] स्य चक्षुषो भवता बहिर्देशाश्रितत्वस्यानभ्युपगमात्, गोलकान्तर्गततेजोद्रव्याश्रया हि रश्मयो
भवद्भिः प्रतिज्ञाताः । द्वितीयविकल्पे त्वसिद्धो हेतुः; रश्मिरूपस्य चक्षुषो ग्राहकप्रमाणाऽभा
वतः प्रकाशकत्वेन बहिर्देशे तत्प्रवृत्तेरसिद्धेः । तद्ग्राहकप्रमाणाभावश्च अत्रैव प्रतिपादयिष्यते ।
दृष्टान्तश्च साधनविकलः; तथाविधबाह्येन्द्रियत्वस्य त्वगादावसम्भवात् । गोलकस्वभावस्य तु
चक्षुषो बहिर्देशावस्थायित्वे प्रत्यक्षबाधा; अर्थदेशासम्बद्धस्यास्य शरीरप्रदेश एव प्रत्यक्षतः
प्रतीते । बहिःकारणप्रभवत्वमपि मनसैवाऽनैकान्तिकम्, आत्मापेक्षया हि बहिःका823

–रणत्वं पुद्गलवत्त्वं आ॰, ब॰, ज॰ । आत्मापेक्षया हि बहि कारणं पुद्गलतत्त्व तत्प्रभवत्वञ्च
चक्षुरादीन्द्रियवत् मनसोऽप्यस्त्येव । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३२९ ।

रणं पुद्गल
तत्त्वम् तत्प्रभवत्वञ्च चक्षुरादीन्द्रियवत् मनसोऽस्त्येव, अस्यापि पौद्गलिकत्वेन षट्पदार्थपरी
क्षायां प्रसाधयिष्यमाणत्वात् । इन्द्रियस्वरूपातीतत्वञ्च अपसिद्धान्तप्रसङ्गादनुपपन्नम् । मनो
ऽन्यत्वमपि मनस सिद्धौ सिद्ध्येत, न च तत्सिद्धं भवत्परिकल्पितस्य मनस षट्पदार्थपरी
क्षायां निराकरिष्यमाणत्वात् । सिद्ध्यतु वा, तथापि बाह्येन्द्रियत्वं मनोऽन्यत्वे सतीन्द्रियत्वम्
उच्यते, तत्र⁸²⁴

–त्र मनो– भा॰ ।

च मनोव्यवच्छेदार्थं बाह्यविशेषणमयुक्तम्, तस्यापि सर्वत्र प्राप्यकारित्वात्,
सुखादौ हि संयुक्तसमवायादिसम्बन्धात्, व्याप्तौ तु सम्बन्धसम्बन्धात् त⁸²⁵

मन ।

ज् ज्ञानमुत्पादयति
रूपादौ नेत्रादिवत्, न खलु रूपादौ नेत्रादेरपि सम्बन्धसम्बन्धादन्यः सम्बन्धोऽस्ति ।

धर्मित्वेन⁸²⁶

चक्षु
श्चात्र धर्मित्वेनोपात्त गोलकस्वभाव रश्मिरूपं वा ? प्रमेयक॰ पृ॰ ५९ उ॰ । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰
३९७ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३१९ । रत्नाकराव॰ पृ॰ ५२ ।

चात्रोपात्तं चक्षुः गोलकस्वभावम्, रश्मिरूपं वा ? प्रथमपक्षे प्रत्यक्षविरोधः;
अर्थेनासम्बद्धस्य अर्थदेशपरिहारेण शरीरप्रदेश एव गोलकस्वभावस्य चक्षुषः प्रत्यक्षत प्रतीतेः,
अन्यथा तद्रहितत्वेन नयनपक्ष्मप्रदेशस्योपलम्भः स्यात् । द्वितीयपक्षे तु धर्मिणोऽसिद्धिः, रश्मि
रूपस्य चक्षुष कुतश्चित्प्रमाणादप्रसिद्धे । तत्साधकं हि प्रमाणं प्रत्यक्षम्, अनुमानं वा
स्यात् ? न तावत्प्रत्यक्षम्, अ⁸²⁷

धर्मवत्तत्र ब॰, ज॰ ।

र्थवत्तत्र तत्स्वरूपाऽप्रतीतेः न खलु रश्मयः प्रत्यक्षत प्रतीयन्ते
विप्रतिपत्त्यभावप्रसङ्गात्, नहि नीले नीलतया प्रतीयमाने कश्चिद् विप्रतिपद्यते । किञ्च, इन्द्रि
यार्थसन्निकर्षजं प्रत्यक्षं भव⁸²⁸

यौगमते ।

न्मते, न चार्थदेशे विद्यमानैस्तै अपरेन्द्रियस्य सन्निकर्षोऽस्ति यत
स्तत्र प्रत्यक्षमुत्पद्येत अनवस्थाप्रसङ्गात् । अनुमानतोऽपि अतएव, अन्यतो वा तत्सिद्धि स्यात् ?
यदि अतएव; अन्योन्याश्रय–प्र⁸²⁹

सिद्धे हि ब॰, ज॰ ।

सिद्धे हि अनुमानोत्थानेऽतस्तत्सिद्धिः, अस्याश्चानुमानोत्थान
मिति । अनुमानान्तरात् तत्सिद्धावनवस्था; धर्मिणस्तत्राप्यनुमानान्तरात् सिद्धिप्रसङ्गात् ।

एतेन यदुक्तं830

पृ॰ ७६ प॰ ५ ।

रश्मिप्रसाधकमनुमानम्–रश्मिवच्चक्षु तैजसत्वात् इति; तत्प्रत्याख्यातम्,
उक्तप⁸³¹

उक्तदोषपक्षाणाम् भा॰, आ॰ । रश्मिवल्लोचन सर्व तैजसत्वात्
प्रदीपवत् । इति सिद्ध ? न नेत्रस्य ज्योतिष्कत्व प्रसाधयेत् ॥ ३६ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २३२ ।
राजवा॰ पृ॰ ४८ । प्रमेयक॰ पृ॰ ६० पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३१९ ।

क्षदोषाणामत्राप्यविशेषात् । किञ्च, रश्मिवत्ता गोलकरूपस्य चक्षुषः प्रसाध्यते, तद्व्यति
[p. 79 ] रिक्तस्य वा ? न तावत्तद्व्यतिरिक्तस्य; तस्यासिद्धस्वरूपत्वात्, अपसिद्धान्तप्रसङ्गाच्च⁸³²

–ङ्गात् गो– ब॰, ज॰ ।

। गोलक
रूपस्य तु तत्साधने पक्षस्य प्रत्यक्षबाधा; प्रभासुरप्रभारहितस्य गोलकस्य प्रत्यक्षतः प्रतीतेः ।
अथ अदृश्या833

अनुद्भूतरूपश्चायं नायनो रश्मिः तस्मात् प्रत्यक्षतो नोपलभ्यते इति ।
दृष्टश्च तेजसो धर्मभेदः–उद्भूतरूपस्पर्शं प्रत्यक्षं तेजः यथा आदित्यरश्मयः । उद्भूतरूपमनुद्भूतस्पर्शं च
प्रत्यक्षं तेजः यथा प्रदीपरश्मयः । उद्भूतस्पर्शमनुद्भूतरूपमप्रत्यक्षं यथा अबादिसंयुक्तं तेजः । अनु
द्भूतरूपस्पर्शोऽप्रत्यक्षश्चाक्षुषो रश्मिरिति । न्यायभा॰ पृ॰ २५० । न्यायवा॰ पृ॰ ३७८ । चाक्षुषे
च रश्मौ रूपसंस्कारः रूपोद्भवो नास्ति । मध्यन्दिनोल्काप्रकाशे च रूपसंस्कारो रूपानभिभवो नास्ति इति
न तेषां प्रत्यक्षता । वैशे॰ उप॰ पृ॰ १२० ।

स्तद्रश्मयः अनुद्भूतरूप स्पर्शवत्त्वात्, अतो नास्य प्रत्यक्षबाधा; कथमेवं रूपप्रका
शकत्वं तस्य स्यात् ? तथाहि–चक्षू रूपप्रकाशकं न भवति, अनुद्भूतरूपत्वात्, जलसंयुक्ता
नलवत् । न चानुद्भूतरूपस्पर्शं तेजोद्रव्यं क्वचित् प्रतीयते । जलहेम्नोर्भासुररूपोष्णस्पर्श
योरनुद्भूतिप्रतीतिरस्ति; इत्यप्यसम्यक्; उभया834

नानुद्भूतद्वयं तेजो दृष्टं चक्षुर्यतस्तथा । अदृष्टवश
तस्तच्चेत् सर्वमक्षं तथा न किम् ॥ ५० ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ २३३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ६० पू॰ । सन्मति॰
टी॰ पृ॰ ५४१ ।

नुद्भूतेस्तत्राप्यप्रतिपत्तेः । दृष्टानुसारेण चा
दृष्टार्थकल्पना, अन्यथा पृथिव्यादेरपि तद्व⁸³⁵

रश्मिवत्ता ।

त्ताप्रसङ्गः; तथाहि–रश्मिवन्तः पृथिव्यादयः द्रव्यत्वात्
प्रदीपवत् । यथैव हि तैजसत्वं रश्मिवत्तया व्याप्तं प्रदीपे प्रतिपन्नं तथा द्रव्यत्वमपि । अथ ततस्तेषां
तत्साधने प्रत्यक्षविरोधः, सोऽन्यत्रापि समानः । अथ मा836

नक्तञ्चरनयनरश्मिदर्शनाच्च । न्यायसूत्र ३ । १ । ४३ । दृश्यन्ते
हि नक्तं नयनरश्मयः नक्तञ्चराणां वृषदंशप्रभृतीनाम्, तेन शेषस्यानुमानामात । न्यायभा॰ पृ॰ २५४ ।
न्यायमं॰ पृ॰ ४८० ।

र्जारादिचक्षुषोः प्रत्यक्षतः प्रतीयन्ते
रश्मयः, तत्कथं तद्विरोधः ? यदि नाम तत्र ते प्रतीयन्ते अन्य⁸³⁷

अस्मदादिचक्षुषि ।

त्र किमायातम् ? अन्यथा हेन्नि
पीतत्वस्य सुवर्णत्वेन व्याप्तिप्रतिपत्तेः पटादौ पीतत्वोपलम्भात् सुवर्णत्वसिद्धिः स्यात् । प्रत्यक्ष
बाधनम् अन्यत्रापि । रश्मिवत्त्वे चास्य अर्थप्रकाशने आलोकापेक्षा न स्यात्; तथाहि–यद्
रश्मिवत् तदर्थप्रकाशने नालोकापेक्षं यथा प्रदीपः, रश्मिवच्च भवद्भिरभिप्रेतं चक्षुरिति । तथा
त⁸³⁸

यदि च प्राप्यकारि चक्षुः स्यात् तदा अत्य
भ्यासेपि पश्येदक्षिस्थाम् अञ्जनशलाकाम्, दूरे च व्यक्तदर्शनं स्यात् । न चैतत् संभवति इत्ययुक्तमेतत् ।
चतुःशतकवृ॰ पृ॰ १८६ ।

द्वत्त्वे स्वसम्बद्धस्याञ्जनादेः प्रकाशकत्वप्रसङ्गः, न खलु प्रदीपस्तद्वान् स्वसम्बद्धं शलाकादिकं
न प्रकाशयति इति प्रातीतिकम् ।

प्रयोगः–यद् रश्मिवत् तत्स्वसम्बद्धमर्थं प्रकाशयत्येव यथा प्रदीपः, रश्मिवच्च चक्षुः, तस्मा
त्स्वसम्बद्धं कामलादिकं प्रकाशयेदेव । न⁸³⁹

बाह्यं चक्षुर्यदा तावत् कृष्णतारादि दृश्यताम् । प्राप्तं प्रत्यक्षतो बाधात्
तस्यार्थाऽप्राप्तिवेदिनः ॥ ९ ॥ शक्तिरूपमदृश्यं चेदनुमानेन बाधनं । आगमेन स्वनिर्णीतासंभवद्वाधकेन
च ॥ १० ॥ तत्त्वार्थंश्लो॰ पृ॰ २३० ।

चात्र चक्षुषः सम्बन्धोऽपि नास्ति इत्यभिधातव्यम्;
यतो गोलक⁸⁴⁰

गोलकरूपम् ब॰, ज॰ । यतो व्यक्तिरूपं चक्षुः तत्र
असम्बद्धं शक्तिस्वभावं वा रश्मिरूपं वा ? प्रमेयक॰ पृ॰ ५९ उ॰ ।

स्वरूपं चक्षुस्तत्रासम्बद्धम्, रश्मिरूपम्, शक्तिस्वभावं वा ? तत्राद्यपक्षे प्रत्यक्ष
विरोधः; गोलकस्वरूपस्य चक्षुषः काचादौ सम्बन्धप्रतीतेः । द्वितीयपक्षेऽपि तत्रास्य सम्बन्धोऽ
[p. 80 ] स्त्येव, नहि स्फटिकादिकूपिकामध्यगतप्रदीपादिरश्मयः ततो निर्गच्छन्तः तत्संयोगिना न सम्बद्धा
तत्प्रकाशका वा न भवन्तीति प्र⁸⁴¹

प्रतीतम् ब॰, ज॰, भा॰ ।

तीति । शक्तिरूप⁸⁴²

चक्षुषा शक्तिरूपेण तारकागतमञ्जनम् । न स्पृष्टमिति तद्धेतो
रसिद्धत्वमिहोच्यते ॥ १२ ॥ शक्तिर्हि शक्तिमतोऽन्यत्र तिष्ठतार्थेन युज्यते । तत्रस्थेन तु नैवेति कोऽन्यो
ब्रूयाजदात्मन ॥ १३ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २३० ।

मपि चक्षुः व्यक्तिरूपचक्षुषो भिन्नदेशम्,
अभिन्नदेशं वा स्यात् ? न तावद्भिन्नदेशम्, तच्छक्तित्वव्याघातानुषङ्गात्, निराश्रयत्वप्रसङ्गाच्च ।
न हि अन्यशक्तिरन्याश्रयायुक्ता, तद्देशद्वारेणैवार्थोपलब्धिप्रसङ्गश्च । अथ ततोऽभिन्नदेश⁸⁴³

–शं तत्र– भा॰ ।

म्;
तत्तत्र सम्बद्धम्, असम्बद्धं वा ? यदि सम्बद्धम्; बहिरर्थवत् स्वाश्रयं तत्सम्बद्धञ्चाञ्जनादिकं
प्रकाशयेत् । अथासम्बद्धम्; कथमाधेयं नाम अतिप्रसङ्गात् ?

844

पृ॰ ७६ प॰ ५ ।

यदपि–तैजसत्वात् इति साधनमुक्तम्; तदप्ययुक्तम्; असिद्धत्वात् । तदसिद्धत्वञ्च कुत
श्चि प्रमाणात्तत्र तस्याऽप्रतीतेः । तद्धि गोलकस्वरूपस्य चक्षुषोऽभ्युपगम्येत, रश्मिरूपस्य वा ?
यदि गोलकस्वरूपस्य; तदाऽध्यक्षबाधा, भासुररूपोष्णस्पर्शरहितस्यास्य अध्यक्षतः प्रतीते ।
अनुमानबाधश्च, तथाहि–चक्षुरतैजसं न भवति, भासुररूपोष्णस्पर्शरहितत्वात्, यद् यत्तथा
विधं तत् तत्तत् तैजसं न भवति यथा मृत्पिण्डादिः, भासुररूपोष्णस्पर्शरहितञ्च चक्षुः,
तस्मात्तैजसं न भवतीति । तथा845

चक्षुस्तैजसं न भवति
तम प्रकाशकत्वात् । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३२४ ।

, न तैजसं चक्षु, तमःप्रकाशकत्वात्, यत्पुनस्तैजसं तन्न
तम प्रकाशकं यथा आलोक, तमप्रकाशकञ्च चक्षु, तस्मान्न तैजसमिति । रश्मिरूपस्य तु
चक्षुपो846

–पोऽप्रसि– भा॰ ।

ऽसिद्धस्वरूपत्वान्न तैजसत्वमुपपद्यते, न खलु रश्मयः प्रत्यक्षादित⁸⁴⁷

–तः सिद्ध्य– भा॰ ।

प्रसिद्ध्यन्तीत्युक्तम् ।
ननु मार्जारादिनेत्रे नेत्रत्वं रश्मिवत्तया व्याप्तं प्रतिपन्नम्, अतोऽन्यत्रापि मनुष्यादिनेत्रे848

–नेत्रेऽपि मनुष्यादिनेत्रत्वाद्र– भा॰ ।

नेत्र
त्वाद्रश्मिवत्त्वं ततस्तैजसत्वञ्च प्रसाध्यते, तर्हि गवादिनेत्रे नेत्रत्वं कृष्णत्वेन नरनारिनेत्रे च
धावल्येन व्याप्तं प्रतिपन्नम्, अतोऽविशेषेण कार्ष्ण्यं धावल्यं वा पार्थिवत्वम् आप्यत्वं वा
प्रसाध्यताम् अविशेषात् ।

849

पृ॰ ७६ पं॰ ६ ।

यदपि–रूपादीनां मध्ये रूपस्यैव प्रकाशकत्वात् इति तत्तैजसत्वे साधनमभिहितम्, तदपि
ज⁸⁵⁰

रूपादीना मध्ये रूपस्यैव प्रकाशकत्वात् इति हेतुश्च
जलाजनचन्द्रमाणिक्यादिभिरनैकान्तिक । प्रमेयक॰ पृ॰ ६० उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५४१ । स्या॰
रत्ना॰ पृ॰ ३२० । रत्नाकराव॰ पृ॰ ५३ ।

लाऽञ्जन-चन्द्र-माणिक्यादिभिरनैकान्तिकम् । न चैतद्वक्तव्यम्–जलादीन् प्रति गत्वा व्यावृत्तानां
चक्षूरश्मीनामेव तत्प्रकाशकत्वम्, न जलादीनाम् इति, सर्वत्र दृष्टहेतुवैफल्यापत्ते । तथा च
दृष्टान्ताऽसिद्धि, प्रदीपादावपि अन्यस्यैव तत्प्रकाशकत्वप्रसङ्गात्, प्रत्यक्षबाधनम् उभयत्र ।
रूपप्रकाशकत्वञ्च रूपस्यानुभव, तत्र ज्ञानजनकत्वं वा ? प्रथमविकल्पे रूपज्ञानेनानेकान्त,
तस्यातैजसत्वेऽपि रूपानुभवसम्भवात् । द्वितीयविकल्पे तु घटादिरूपेणानेकान्त, तस्याऽतैजस
[p. 81 ] स्यापि रूपज्ञानजनकत्वाभ्युपगमात् । करणत्वे सति इति विशेषणेऽपि आलोकार्थसन्निकर्षेण
चक्षूरूपयोः संयुक्तसमवायेन चानेकान्तः, द्रव्यत्वे सति इति विशेषणेऽपि चन्द्रादिनाऽनेकान्तः ।
अतश्चक्षुषा कुतश्चित्तैजसत्वाऽसिद्धेः कथं रश्मिवत्त्वं सिद्ध्येत् यतः प्राप्यकारित्वं स्यात् ?

किञ्च, अस्य प्राप्यकारित्वे विषयश्चक्षुर्देशमागच्छेत्, चक्षुर्वा विषयदेशम् ? तत्राद्यविक
ल्पे प्रत्यक्षबाधा; चक्षुःप्रदेशे विषयस्य गमनाऽप्रतीतेः, न हि चक्षुःप्रदेशे पर्वतादेर्विषयस्यागमनं
केनचिद् दृष्टमिष्टं वाऽनुपहतचेतसा । द्वितीयविकल्पेऽपि अध्यक्षविरोधः; विषयं प्रति चक्षुषो
गमनाऽप्रतीतेः, चक्षुर्गत्वा नार्थेनाभिसम्बद्ध्यते, इन्द्रियत्वात्, त्वगादिवत् इत्यनुमानविरोधश्च ।
तदविशेषेऽपि दृष्टातिक्रमेण कस्यचित् तत्र गत्वा सम्बन्धाभ्युपगमे यथाप्रतीति असम्बन्ध एव
किन्नाभ्युपगभ्यते अलं प्रतीत्यपलापेन ?

किञ्च, चक्षु851

पश्येच्चक्षुश्चिराद् दूरे गतिमद् यदि तद्भवेत् । अत्यभ्यासे च दूरे च रूपं व्यक्त न तत्र किम्
॥ १३ ॥ यदि चक्षु प्राप्यकारित्वाद् विषयदेशं गच्छेत्तदा उन्मिषितमात्रेण न चन्द्रतारकादीनर्थान् गृह्णी
यात् । चतु शतक पृ॰ १८६ ।

र्गत्वा संयुज्य अर्थं चेद् द्योतयति, तर्हि यथा विप्रकृष्टस्याऽऽदित्यादेः संयुक्त
समवायाद् रूपं द्योतयति, एवं कर्माऽपि द्योतयेत् संयुक्तसमवायाऽविशेषात् । कथञ्चैवंवा852

चक्षुर्गत्वा अर्थेन सम्बद्ध्यते इत्येववादिन । काचेन अभ्रपटलेन
स्फटिकेन अम्बुना च अन्तरित व्यवहितं रूपं कथ दृश्यते सप्रतिघत्वात् ? काचादिव्यवहितं चक्षुर्न
पश्येत्, तच्च पश्यति इति सिद्धान्त । स्फुटार्थअभि॰ पृ॰ ८४ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २३० । प्रमेयक॰
पृ॰ ६१ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५४४ । रत्नाकराव॰ पृ॰ ५८ ।

दिनः
काचाऽभ्रपटल-स्वच्छोदक-स्फटिकाद्यन्तरितार्थानामुपलम्भः स्यात् चक्षुषस्तत्र गच्छतः काचा
द्यवयविना प्रतिबन्धात् ? अथ काचादिकं भित्त्वा चक्षूरश्मयोऽर्थदेशं गच्छन्ति; तर्हि तद्व्यव
हितार्थोपलम्भसमये काचादेरनुपलम्भः, तदाधेयद्रव्यस्य पातश्च स्यात् तदाधारस्यावयविनो
नाशात्, न चैवम्, युगपत्तयोर्निरन्तरमुपलम्भात् । पू853

अथ पूर्वपूर्वकाचादिव्यूह नि
बृत्तौ उत्तरोत्तरतद्रूपव्यूहान्तरस्योपपत्तेः प्रदीपज्वालावत् निरन्तरताभ्रान्ति इत्युच्यते स्या॰ रत्ना॰
पृ॰ ३२६ ।

र्वपूर्वव्यूहनिवृत्तौ उत्तरोत्तरतद्रूपव्यूहा
न्तरस्याशूत्पत्तेः प्रदीपाग्निज्वालावत् निरन्तरताभ्रमे सौगतमतसिद्धिः; सर्वार्थानां प्रतिक्षणं
क्षणिकत्वेऽपि इत्थं निरन्तरताभ्रमप्रसङ्गात् । एतेन शाखाचन्द्रमसोः क्रमेणानुभवेऽपि आशु
वृत्त्योत्पलपत्रशतव्यतिभेदवद् युगपत्प्रतिपत्त्यभिमानो भ्रान्तिनिबन्धनः इति प्रत्याख्यातम् ।

यच्चान्यदुक्तम्854

पृ॰ ७७ पं॰ ३ ।

–शरीरापेक्षया चक्षुर्विषयस्य सन्निकृष्ट-विप्रकृष्टतोपपत्तेर्दूरनिकटादिव्यव
हारः सुवटः इति; तदपि श्रद्धामात्रम्; इन्द्रियसन्निकर्षेणास्य प्रतिपत्तौ तथा तद्व्यवहारानुप
पत्तेः । तथाहि–यद् इन्द्रियसन्निकर्षेण प्रतीयते न तत्र दूरनिकटादिव्यवहारः यथा रसादौ,
इन्द्रियसन्निकर्षेण प्रतीयते च चक्षुर्विषय इति ।

प्राप्यका855

अप्राप्यकारित्वे संशयविपर्ययाभाव इति चेत् प्राप्यकारित्वेऽपि
तदविशेषात् तत्त्वार्थराजवा॰ पृ॰ ४८ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३३२ ।

रित्वे च चक्षुषः संशय-विपर्ययानुपपत्तिः; सामान्यवद् विशेषाणामपि सन्निकृष्टा
नामुपलम्भसंभवात् । विशेषानुपलब्धिनिमित्तो हि संशयो विपर्ययश्च । न च चक्षुषा सन्निकृष्ट
[p. 82 ] त्वाऽविशेषेऽपि सामान्यमेवोपलभ्यते न विशेषः इत्यभिधातव्यम्; विशेषाभावात् । तन्न प्राप्य
कारित्वं चक्षुषो घटते । न चा856

अथ दूषणं सर्वाप्राप्तग्राहकत्वं चक्षु श्रोत्रलक्षणस्य धर्मिण प्रसज्यते, तददूषणम्; अनुमान
बाधात् । कथमित्याह–कथं तावदयस्कान्तो न सर्वमप्राप्तमय कर्षति इति । न सर्वाप्राप्तग्राहकं चक्षु श्रोत्रं
सर्वाप्राप्तग्रहणशक्तिहीनत्वात् अयस्कान्तवत् । अयस्कान्तो हि अप्राप्तमयो गृह्णातिन सर्वमप्राप्तं गृह्णाति
अथवा न सर्वस्वग्राह्यग्राहि चक्षु श्रोत्रं इन्द्रियस्वाभाव्यात् । स्फुटार्थ अभि॰ पृ॰ ८८ । अप्राप्यकारित्वे
व्यवहितातिविप्रकृष्टग्रहणप्रसङ्ग इति चेन्न, अयस्कान्तेनैव प्रत्युक्तत्वात् । अयस्कान्तोपलम् अप्राप्य लो
हमाकर्षदपि न व्यवहितमाकर्षति नातिविप्रकृष्टम् । तत्त्वार्थरा॰ बा॰ पृ॰ ४८ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३३३ ।
रत्नाकराव॰ पृ॰ ५७ ।

प्राप्यकारित्वे सकलार्थप्रकाशकत्वप्रसङ्गः; योग्यदेशापेक्षणाद्
अयस्कान्तवत्, नहि अयस्कान्तोऽयसोऽप्राप्तस्याकर्षणे प्रवर्तमानः सर्वस्यायसः तथाविधस्याकर्षणे
समर्थः, अपि तु योग्यदेशस्थस्यैव । अञ्जन-तिलक-मन्त्रादिर्वा अप्राप्तस्यापि स्त्र्यादेराकर्षकः सन्
न सर्वस्याकर्षको दृष्ट नियतस्यैव स्त्र्यादेः तेनाकर्षणोपलम्भात् । भवतोऽपि च चक्षूरश्मयो
लोका857

–कान्तरं गता कि– भां॰ ।

न्तं गत्वा किमिति रूपं न प्रकाशयन्ति, चक्षुर्वा संयुक्तसमवायाद् यथा रूपं प्रकाशयति
तथा गन्धादिकमपि858

–मपि प्रका– आ॰, ब॰, ज॰ ।

किमिति न प्रकाशयेत् तत्रापि तस्याविशेषात् ? इति चोद्ये योग्यतैव शरणम् ।

यदपि कारकत्वात् इत्युक्तम्859

पृ॰ ७७
पं॰ ७ ।

; त⁸⁶⁰

तथैव कारणत्वस्य मनसा व्यभिचारिता । मन्त्रेण भुजङ्गाद्युच्चाटकादिकरेण वा ॥ ८८ ॥
तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २३४ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३३० । अथ प्राप्यकारि चक्षु करणत्वात् वास्यादिवत् इति
ब्रूषे तर्हि अयस्कान्ताकर्षणोपलेन लोहासन्निकृष्टेन व्यभिचार । प्रमाणमी॰ पृ॰ ३७ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰
३३० ।

दपि मनसा अयस्कान्ताऽञ्जनतिलकमन्त्रादिना चानै
कान्तिकम्, तस्य कारकत्वेऽपि अप्राप्यकारित्वात् । यदपि अत्यासन्नार्थाऽप्रकाशकत्वात्
इत्यस्य साध्याविशिष्टत्वमुक्तम्861

पृ॰ ७७ पं॰ ८ ।

; तदप्य⁸⁶²

तदयुक्त– भा॰ ।

युक्तम्; प्रसङ्गसा863

प्रसङ्गसाधनत्वादेतस्यप्रमेयक॰ पृ॰
६१ उ॰ ।

धनत्वादेतस्य, श्रोत्रादौ हि प्राप्यकारि
त्वाऽत्यासन्नार्थप्रकाशकत्वयोः व्याप्य-व्यापकभावसिद्धौ सत्यां परस्य व्यापकाभावेष्ट्या अत्या
सन्नार्थाऽप्रकाशकत्वलक्षणया अनिष्टस्य प्राप्यकारित्वलक्षणव्याप्याभावस्य आपादनमात्रमेवा
नेन विधीयते इति864

सांख्य-नैयायिक-वैशेषिक-जैमिनीया सर्वबहिरिन्द्रियाणा प्राप्यकारित्वं मन्यन्ते । बौद्धाः
त्वग्-घ्राण-रसनानां प्राप्यकारित्व चक्षु श्रोत्रयोरप्राप्यकारित्वञ्च स्वीकुर्वते । जैनास्तु त्वग्-घ्राण-रसन-श्रोत्राणा
प्राप्यकारित्वं चक्षुषश्च अप्राप्यकारित्वं साधयन्ति । तत्तद्ग्रन्थाना सन्निकर्षचर्चाविषयकस्थलानि निम्न
प्रकाराणि बोध्यानि–साख्यद॰ सू॰ १ । ८७ पृ॰ ६२ । मुक्ताव॰ पृ॰ १७६ । न्यायद॰ सू॰ ३ । १ । ३०,
पृ॰ २४६ । न्यायवा॰ पृ॰ ३३, ३७३ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ ११६, ५२० । न्यायसारटी॰ पृ॰
७३ । न्यायमं॰ पृ॰ ७३, ४७७ । प्रशस्त॰ कन्द॰ पृ॰ २३ । व्योमवती पृ॰ १५९, २५६ । प्रश॰
किरणा॰ पृ॰ ७४ । शावरभा॰ सू॰ १ । १ । ४, पृ॰ २१ । मी॰ श्लो॰ पृ॰ १४६ । प्रकरणपं॰ पृ॰ ४४ ।
प्रमाणसमु॰ श्लो॰ २० पृ॰ ४० । स्फुटार्थअभि॰ पृ॰ ८४ । चतु शतक पृ॰ १८६ । तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰
६८२ । प्रज्ञा॰ १५, पृ॰ २९८ । आवश्यकनि॰ गा॰ ५ । विशेषाव॰ भा॰ गा॰ २०४-२१२ पृ॰ १२२,[p. n83 ]
तथा गा॰ ३३६-३४० पृ॰ १९९ । तत्त्वार्थभा॰ व्या॰ पृ॰ ८७ । सर्वार्थसिद्धि पृ॰ ५७ । राजवा॰
पृ॰ ४८ । तत्वार्थश्लो॰ पृ॰ २२९ । प्रमेयक॰ पृ॰ ५९ । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ३९७ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰
५४० । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३१८ । रत्नाकराव॰ पृ॰ ५१ ।

।

[p. 83 ]

श्रोत्रस्याप्राप्यकारित्वम्

इति बौद्धस्य पूर्वपक्ष–

ननु श्रोत्रादौ हि इत्याद्ययुक्तमुक्तम्, चक्षषोऽप्राप्यकारित्वे साध्ये श्रोत्रस्य विपक्षतानुप
पत्तेः तद्वत्तस्याप्यप्राप्यकारित्वात् । चक्षुःश्रोत्रमनसामप्राप्तार्थ
प्रकाशकत्वम्865

अप्राप्तान्यक्षिमन श्रोत्राणि त्रयमन्यथा । घ्राणादिभिः त्रिभिस्तुल्यविषयग्रहणं मतम् । अभि॰
कोश १ । ४३ । चक्षु-श्रोत्र-मनोऽप्राप्तविषयम् उपात्तानुपात्तमहाहेतुः शब्द इति सिद्धान्तात् तत्त्वस॰
पं॰ पृ॰ ६०३ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३३३ । चक्षु श्रोत्रमनसाम् अप्राप्तार्थकारित्वम् सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५४५ ।

इत्यभिधानात् । प्राप्यकारित्वे
चास्य तद्विषये दूरादिव्यवहारो न स्यात्, अस्ति चात्रायम् दूरे
शब्दः निकटे शब्द इति व्यवहारोपलम्भात्, अतोऽप्राप्यकारित्वमेवास्योपपन्नम् । तथा च
प्रयोगः–शब्दः स्वग्राहकेण असन्निकृष्ट एव गृह्यते, दूरादिप्रत्ययग्राह्यत्वात्, पादपादिवत् । न
चासन्निकृष्टस्य शब्दस्य ग्रहणे कथं ततः श्रोत्राभिघातः इत्यभिधातव्यम्; भा866

भास्वर– भा॰ ।

सुररूपस्यासन्निकृष्टस्य
ग्रहणेऽपि अतश्चक्षुषोऽभिघातोपलम्भात् । इयांस्तु867

इयास्तु विशेष अत्र तेजस्विता अभिघातहेतु शब्दे तु तीव्रता । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰
३३३ ।

विशेष अत्र तेजस्विताऽभिघातहेतुः, शब्दे तु
तीव्रतेति ।

तत्प्रतिविधानम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्–शब्दः स्वग्राहकेणासन्निकृष्ट एव गृह्यते इत्यादि; तत्र
पक्षस्याध्यक्षबाधा868

–बाधः आ॰ । विप्रकृष्टशब्दग्रहणे च स्वकर्णतान्तर्विलगन्मशकशब्दो नोपलभ्येत । तत्त्वार्थ
राजवा॰ पृ॰ ४८ । अप्राप्यकारित्वे श्रोत्रस्य चक्षुष इव अत्यासन्नविषयप्रकाशकत्वं न स्यात् इति मशका
दिशब्दस्य प्राप्तस्य प्रत्यक्षत प्रकाशकत्वेन प्रतीयमानस्य अप्राप्तार्थप्रकाशकत्वं तस्य अध्यक्षबाधितम् अग्नौ
अनुष्णत्ववत् । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५४५ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३३४ ।

; कर्णशष्कुल्यन्तःप्रविष्टस्य मशकादिशब्दस्य
प्रकाशकत्वेन श्रोत्रस्याध्यक्षतः प्रतीतेः, अतोऽग्नावनुष्णत्ववत्
स्वग्राहकेणासन्निकृष्टत्वं शब्दस्याध्यक्षबाधितम् । हेतुश्च गन्धेना869

दूरे जिघ्राम्यहं गन्धमिति
व्यवहृतीक्षणात् । घ्राणस्याप्राप्यकारित्वप्रसक्तिरिष्टहानित ॥ ९२ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २३५ । स्या॰
रत्ना॰ पृ॰ ३३४ । रत्नाकराव॰ पृ॰ ५९ ।

नैकान्तिकः; तस्य स्वग्राहकेण
सन्निकृष्टस्य ग्रहणेऽपि दूरादिप्रत्ययग्राह्यत्वप्रतीतेः । न च तथा प्रतीयमाने गन्धे दूर-निकटादि
व्यवहारोऽसिद्ध; दूरे पद्मगन्धः, निकटे मालतीगन्धः इत्यादिव्यवहारस्य लोके सुप्रसिद्धत्वात् ।

किञ्च⁸⁷⁰

यत साकारज्ञानपक्षे अनाकारज्ञानपक्षे वायमभ्युपगम
इति वाच्यम् । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५४५ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३३४ ।

, दूरादिप्रत्ययग्राह्यत्वं साकारज्ञानपक्षमभ्युपगम्य उच्यते, निराकारज्ञानपक्षं वा ?
तत्राद्यपक्षोऽनुपपन्नः; स्वज्ञानगतस्य⁸⁷¹

–स्य ग्रह– भा॰ ।

शब्दाकारस्य ग्रहणे दूर-निकटव्यवहारानुपपत्तेः । यस्य
[p. 84 ] हि निरा872

निकटाकारं ब॰, ज॰ ।

कार् अज्ञानं भिन्नदेशमर्थ वेत्ति तस्य इदं दूरम्, इदं निकटम् इति वक्तुं युक्तम् । साकार
ज्ञानवादिन पुन यद् दूरादि न तज्ज्ञानवेद्यम्, अवेद्ये च न दूरादिव्यवहारो युक्त, न ह्यन्धस्य
किञ्चिद्दूर निकटंवा इति व्यवहारस्तात्त्विकोऽस्ति; यच्च वेद्यं ज्ञानस्य स्वाकारमात्रम् न तद्दूरादि,
ज्ञानस्वरूपादभिन्नत्वात् । नहि ज्ञानस्य स्वरूप सुखादयो वा ज्ञानाद⁸⁷³

ज्ञानाभिन्ना ब॰, ज॰ ।

भिन्नाः प्रतीयमानाः
दूरादिव्यवहारभाजः प्रतीयन्ते, सर्वत्र आसन्नव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गात् । अथात्रापि आकारा
धायकस्य दूरादित्वाद् दूरादिव्यवहार, व्यर्थस्तर्हि तदप्राप्यकारित्वप्रसाधनप्रयास, कर्णशष्कु
लिप्रविष्टशब्दग्रहणेऽपि दूरादिव्यवहारस्य तन्मूलकारणदूरादित्वेनोपपद्यमानत्वात् । दृश्यते हि
गन्धस्य घ्राणेन्द्रियसन्निकृष्टस्य ग्रहणेऽपि तन्मूलकारणदूरादित्वेन दूरे पद्मगन्धः इत्यादि
व्यवहारः ।

किञ्च, स्वरूप⁸⁷⁴

स्वस्वरूपतः आ॰, ब॰, ज॰ ।

त एव शब्दो दूरादिस्वभाव, दूरादिकारणप्रभवत्वात्, दूरादिदेशादागत
त्वात्, दूरादिदेशे स्थितत्वाद्वा ? न तावत्स्वरूप⁸⁷⁵

–स्वरूपता आ॰, ब॰, ज॰ । किं स्वभावत् एवास्य दूरत्वादित्वात्, दूरादिकारणप्रभवत्वात्, दूरादिदेशे
स्थितत्वाद्वा ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३३५ ।

त; निकटस्यापि तथाव्यवहारप्रसङ्गात् । दूरा
दिकारणप्रभवत्वेन चास्य दूरादिव्यवहारार्हत्वे नातः स्वग्राहकेणासन्निकृष्टस्य ग्रहणसिद्धिः,
गन्धेनानैकान्तिकत्वप्रतिपादनात् । अथ दूरादिदेशादागतत्वात् शब्दस्य दूरादित्वम्, युक्तमिदं
तथैवास्य तद्रूपतोपपत्तेर्गन्धादिवत्, दूरादिप्रदेशादागतो हि गन्ध शब्दो वा स्वेन्द्रियसन्निकर्षेण
प्रतीयमानोऽपि योग्यताविशेषवशात् सन्निकृष्ट-विप्रकृष्टतया प्रतीयते ।

दूरादिदेशे स्थितत्वात्तु तस्य दूरादित्वे स्वोत्त्प⁸⁷⁶

यदि च स्वोत्पत्तिदेशस्थ एव शब्द श्रोत्रेण गृह्यते नागत
तर्हि कथम् अनुवाते शब्दस्य तद्देशोत्पत्तिकस्यैव श्रवणम्, प्रतिवातेऽश्रवणम्, मन्दवाते मनाक् श्रवण भवेत् ?
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५४६ ।

त्तिदेशस्था एव शब्दा श्रोत्रैर्गृह्यन्ते न वा
गताः इत्यभ्युप⁸⁷⁷

–गन्तव्यं भा॰ ।

गतं स्यात् । तथा च यो निर्वाते दूरस्थेन मनागपि न श्रूयते शब्दः सोऽनुकूल
वाते कथं श्रूयेत ? यश्च आसन्नेन⁸⁷⁸

–न्नेन स एव भा॰ ।

श्रूयते879

ते एव आ॰ ।

स एव प्रतिवाते कस्मात्तेन⁸⁸⁰

तेन
श्रूयते ब॰, ज॰ ।

न श्रूयते; तद्वातेन श्रोत्रा
भिघातात्, शब्दस्य नाशितत्वाद्वा ? यदि श्रोत्राभिघातात् तर्हि निर्वातप्रदेशस्थेन श्रूयताम् ।
न च तत्प्रदेशे असता शब्दप्रदेश एव सता881

–ता तेन ब, ज॰ ।

ऽनेन तदभिघातो युक्त; पर्वते प्रज्वलिताग्निना
महानसे अन्नपाकप्रसङ्गात् । शब्दस्य नाशितत्वे तु यस्याप्यसौ 882

वातेऽनुकूल ब॰, ज॰ ।

वातोऽनुकूल तेनापि न श्रूयेत
अविशेषात् । तं प्रति तेनास्य प्रेरणे तच्छ्रोत्रेण प्राप्तोऽसौ गृह्यते इति सिद्धमस्य प्राप्यकारित्वम् ।
यदि च स्वोत्पत्तिदेश एव सर्वे शब्दा विलयिन कथ तर्हि नलिकादिशब्दस्य भेर्यादिशब्दस्य
च कर्णशष्कुलिगृहप्रपूरणेन प्रतिपत्ति स्यात् ? कथं वा धवलगृहादौ प्रतिशब्दनम् ? न हि
लोष्ठादय कोस⁸⁸³

–पात्र्या– ब॰, ज॰, भा॰ ।

पात्राऽसंसृष्टा शब्दमुपजनयन्तः प्रतीयन्ते । यदि च स्वोत्पत्तिदेशस्थ एव शब्दो
[p. 85 ] गृह्येत तदा तत्रस्थैर्भेर्यादिशब्दैर्महद्भिः अल्पीयसोऽपि मशकादिशब्दस्यानभिभवाद् अनाकुलमेव
ग्रहणं स्यात् । ये स्वोत्पत्तिदेशस्था एवेन्द्रियेणासन्निकृष्टा गृह्यन्ते न तेषामन्योन्यं महद्भिरल्पीय
सामप्यभिभवः यथा पर्वतपादपादीनाम्, स्वोत्पत्तिदेशस्था एवेन्द्रियेणाऽसन्निकृष्टा गृह्यन्ते च
शब्दा इति । ननु दूरदेशवर्तिनां पर्वतः पादपादीनभिभूय आत्मानमेवोपदर्शयति, अतः साध्य
विकलो दृष्टान्तः; इत्यप्यसमीचीनम्; यतस्तेषां देशविप्रकृष्टतया तद्ग्रहणाऽयोग्यत्वाद् अप्रति
भासः नाभिभवात्, मशकादिशब्दा884

–नां विप्र– भा॰ ।

नां तु अविप्रकृष्टानामपि भेर्यादिशब्दैरभिभवोऽस्ति अतो न
तेषां स्वोत्पत्तिदेशस्थानामेव ग्रहणम् ।

यदप्युक्तम्885

पृ॰ ८३ प॰ ७ ।

–तच्छ⁸⁸⁶

भेर्यादिशब्दै ।

ब्दैः श्रोत्राभिघातात् तेषा887

मशकादिशब्दानाम् ।

मग्रहणम् यथा भासुररूपेण चक्षुषोऽभिघातात्
सूक्ष्माग्रहणम् इति; तदप्ययुक्तम्; दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोर्वैषम्यात्, दिवाकरकरा हि भासुररूपात्
प्रतिनिवर्त्त्य चक्षुषाभिसम्बद्ध्यमानास्तस्य अभिघातहेतवो दृष्टाः अतीव्रालोके तदभिघा888

अती
व्रालोके तदभिघाताऽदृष्टे स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३३७ ।

तादृष्टेः,
नचात्र तथाविधं किञ्चिदस्ति यत् शब्दात् प्रतिनिवर्त्त्य तदभिघातकारणं स्यात् । वायु स्यात्
इति चेत्; निर्वाते तर्हि न स्यात्तदश्रवणम् श्रोत्राभिघातकारणाऽभावात्, दृश्यते चात्रा889

निर्वातेऽपि ।

पि
भेर्यादिकोलाहले अल्पीयसोऽग्रहणम्, अतोऽन्योन्यदेशोपसर्पणेन अनल्पैरल्पशब्दानामभिभवोऽ
भ्युपगन्तव्यः । तथा च दूरदेशागमनविशिष्टत्वादेव अस्य गन्धादिवद् दूरत्वं सिद्धम्, न पुनः
स्वोत्पत्तिदेशस्थानामपि देशगतदूरत्वोपचारात्, अन्यथा स्खलिता तत्प्रतिपत्तिः स्यात् माणवकेऽ
ग्निप्र⁸⁹⁰

–प्रतीतिवत् भा॰ ।

तिपत्तिवत् । कथं वा तत् श्रोत्रस्या891

–स्य
प्रा– भा॰ ।

प्राप्यकारित्वं प्रसाधयेत् उपचरितस्याऽप्रसाधकत्वात् ?
न हि माणवकेऽग्नित्वमुपचरितं दाहादिकार्यं प्रसाधयति ।

किञ्च, देशापेक्षया यद् दूरत्वं शब्दस्य तत् कि देशग्रहणे सति स्यात्, असति वा ? न
तावदसति; विशेषणत्वात्, यद् विशेषणं तद् गृहीतमेव विशेष्ये विशिष्टप्रतिपत्तिनिमित्तम् यथा
दण्डादि, विशेषणञ्च शब्दस्य दूरादिप्रतिपत्तौ देश इति । तथा, शब्दे दूरादिप्रत्ययो दूरदेशादि
ग्रहणे सत्येव भवति तत्सापेक्षदूरादिप्रत्ययत्वात्, यस्तत्सापेक्षदूरादिप्रत्ययः स तद्ग्रहणे सत्येव
भवति यथा पादपादौ दूरादिप्रत्ययः, तत्सापेक्षदूरादिप्रत्ययश्चायम्, तस्मात्तद्ग्रहणे सत्येव भव
तीति । सुप्रसिद्धो हि दूरासन्नपादपादौ चक्षुषा दूरासन्नदेशग्रहणे सत्येव दूरासन्नव्यवहारः,
अतः शब्देऽप्यसौ तद्ग्रहणे सत्येव इष्यताम् । त⁸⁹²

तदिष्टौ भा॰ ।

थेष्टौ च कुतस्तद्ग्रहणम्–कि श्रोत्रात्,
अन्यतो वा ? यदि 893

दिग्देशाना श्रुतिविषयता किञ्च नो युक्तियुक्ता । युक्तत्वे वा भवति
न कथं ध्वानरूपत्वमेषाम् ॥ ८७ ॥ रत्नाकराव॰ पृ॰ ६० ।

श्रोत्रात्; देशस्यापि शब्दत्वप्रसङ्गः तल्लक्षणत्वात्तस्य । इन्द्रियान्तरेण
तत्प्रत्तिपत्तौ साङ्गत्याभावात् न देशापेक्षया दूरः शब्दः इति प्रतीतिः स्यात् । न हि देवदत्त
गृहीतदूरदेशापेक्षया यज्ञदत्तस्य दूर शब्दः इति प्रतीतिर्दृष्टा । अथ इन्द्रियद्वयानुभवानन्तर
[p. 86 ] भाविनि894

–निर्विकल्प– आ॰, ब॰, ज॰ ।

विकल्पज्ञाने तथाप्रतीतेरयमदोषः; तर्हि पूर्वं दूरादिरहितस्य प्रतीतिः पुनस्तत्सहितस्य
इति क्रमेण तत्प्रतीतिः स्यात्, न चैवम्, प्रथममेव दूरत्वादिविशिष्टस्यास्य प्रतीते । ततो गति
परिणतस्य स्वयं दूरादिप्रत्यययोग्यताविशिष्टस्य गन्धस्येव शब्दस्यापि दूरादिप्रत्ययगोचरत्वं
प्रतिपत्तव्यम्, इति सिद्धं प्राप्यकारित्वं श्रोत्रस्य, कथमन्यथा तद्विषये देशादिसन्देह स्याद् रूपवत् ?
यथैव हि रूपे प्रतीयमाने किमस्मिन् देशे रूपमेतत् प्रतिभाति अन्यस्मिन् वा, अस्यां दिशि
अन्यस्यां वा इति न सन्देहः, नियतदिग्देशतयैव अस्य अप्राप्यकारिणेन्द्रियेण प्रतिपत्तिसंभवात्,
तथा अत्राप्यसौ न स्यात्, अस्ति चात्रसन्देह–किमन्त शब्दोऽयं जात बहिर्वा प्राच्यां दिशि
अन्यस्यां वा इति । अथ देशादिसन्देहात् त⁸⁹⁵

तत्रैव ब॰, ज॰ ।

त्रैवं सन्देहः तर्हि गन्धोऽप्यप्राप्त एव गृह्यतां देशादि
सन्देहादेवात्रापि सन्देहसंभवात् । अथ अतो घ्राणविकारदर्शनात् प्राप्तोऽसौ प्रतीयते, तदेत
च्छब्देऽपि समम्, श्रोत्रविकारस्य बाधिर्यादे शब्दात् प्रतीते । तस्माद् इन्द्रियानिन्द्रियाभ्या
मन्यस्य गौणप्रत्यक्षं प्रत्यसाधार⁸⁹⁶

प्रत्यसाधारणत्वानु– आ॰ । श्रोत्रस्य
अप्राप्यकारित्वसमर्थनम्–स्फुटार्थ अभि॰ पृ॰ ८७ । चतु शतक पृ॰ १९१ । तत्त्वस॰ श्लो॰ २५१९–
२५२८ तथा २१७४–२१७५ । इत्यादौ, खण्डनञ्च–मीमासाश्लो॰ अधि॰ ६ पृ॰ १४६ तथा ७६० ।
शास्त्रदी॰ १ । १ । ६ पृ॰ १४० । न्यायम॰ पृ॰ २१६ । तत्त्वार्थरा॰ पृ॰ ४८ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰
२३५ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५४५ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३३३ । रत्नाकराव॰ पृ॰ ५९ इत्यादिषु प्रेक्ष्यम् ।

णकारणत्वानुपपत्तेः सूक्तम्– सांव्यवहारिकमिन्द्रियानिन्द्रिय
प्रत्यक्षम् इति ।

मुख्यमिदानीं प्ररूपयति–मुख्यम् प्रधानम् प्रत्यक्षम् इत्यनुवर्तते । किं तत् ? इत्याह–
अतीन्द्रियज्ञानम् अवधि-मनःपर्यय-केवलाख्यम् ।

सर्वज्ञाभाववादिनो मीमासकस्य पूर्वपक्ष–

ननु च अतीन्द्रियज्ञानस्य तद्वतो वा सदुपलम्भकप्रमाणपञ्चकगोचरातिक्रान्ततया अभाव
प्रमाणकवलीकृतविग्रहत्व⁸⁹⁷

–तोऽसत्वा– भा॰ ।

तोऽस्याऽसत्त्वात् कस्य⁸⁹⁸

कस्य प्रत्य– भा॰ ।

मुख्यप्रत्यक्षता
प्रसाध्येत ? न च तदतिक्रान्तताऽस्याऽसिद्धा, अतीन्द्रियार्थ
वेदिविषयस्य अध्यक्षादीनां मध्ये कस्यचिदपि प्रमाणस्याऽसंभ
वात् । तथाहि–न तावत्प्रत्य⁸⁹⁹

सर्वज्ञो दृश्यते तावन्नेदानीमस्मदादिभि । निरा
करणवच्छक्त्या न चासीदितिकल्पना ॥ ११७ ॥ मीमा॰ श्लो॰ सू॰ २, पृ॰ ८१ । सर्वज्ञो दृश्यते
तावन्नेदानीमस्मदादिभि । दृष्टो न चैकदेशोस्ति लिंङ्ग वा योऽनुमापयेत् ॥ ३१८६ ॥ तत्त्वसं॰ ।

क्षं तद्विषयम्; प्रतिनियतरूपादिगोचरचारित्वात्तस्य । किञ्च, सम्बद्धे
वर्तमाने चार्थे प्रत्यक्ष प्रवर्तते, न चाशेषार्थवेदी चक्षुरादीन्द्रियेण सम्बद्धो वर्तमानश्च, तत्कथं
तत्प्रभवप्रत्यक्षे प्रतिभासेत ? नाप्यनुमानं तद्विषयम्, तद्धि लिङ्गलिङ्गिनोरविनाभावग्रहणे
सति प्रवर्तते, न च सर्वज्ञेनाविनाभूतं किञ्चिल्लिङ्गमुपलभ्यते । तद्धि कार्यं वा स्यात्, स्वभावो
वा ? न ता900

नापि कार्यम्, प्रत्यक्षानुपलम्भसाधनत्वात् कार्यकारणभावस्य, विप्रकर्षिणा सर्वज्ञेन सह कस्यचित्
कार्यकारणभावाऽसिद्धे । तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ८३१ ।

वत्कार्यम्, विप्रक⁹⁰¹

विप्रकर्षेण भा॰ ।

र्षिणा सर्वज्ञेन सह कस्यचित् कार्यकारणभावाऽसिद्धे, प्रत्यक्षानु
[p. 87 ] पलम्भसाधनत्वात्तस्य । नापि902

स्वभावोऽपि हेतुर्न सर्वदर्शिनः सत्तां साधयति तदप्रत्यक्षत्वे स्वभावस्य तदव्यतिरेकिणो गृहीतु
मशक्यत्वात् । तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ८३१ ।

स्वभावः; अशेषवेदिनोऽप्रत्यक्षत्वे तदव्यतिरेकिणः स्वभावस्य प्रति
पत्तुमशक्तेः । आग⁹⁰³

न चागमेन सर्वज्ञः तदीयेऽन्योन्यसंश्रयात् । नरान्तर
प्रणीतस्य प्रामाण्यं गम्यते कथम् ॥ ११८ ॥ न चाप्येवं परो नित्य शक्यो लब्धुमिहागमः । नित्यश्चेदर्थ
वादत्वं तत्परे स्यादनित्यता ॥ ११९ ॥ नन्वस्त्येव सर्वज्ञः सर्वविद् इत्यादिरत आह–नित्यश्चेद् इति ।
किमित्यर्थवादत्वम् अत आह–'तत्परे इति । अनित्यस्य विग्रहवत पुरुषस्य सर्वज्ञत्वं प्रतिपादयन्नागमोपि
अनित्यः स्यादिति । मीमां॰ श्लो॰ टी॰ पृ॰ ८२ । न चागमविधिः कश्चिन्नित्यः सर्वज्ञबोधकः ।
कृत्रिमेण त्वसत्येन स कथं प्रतिपाद्यते ॥ ३१८७ ॥ तत्त्वसं॰ पृ॰ ८३१ ।

मोऽपि नित्यः, अनित्यो वा सर्वज्ञसद्भावावेदकः स्यात् ? न तावन्नित्यः; तत्प्रति
पादकस्य नित्यस्यागमस्यैवाऽसंभवात् । हिरण्य⁹⁰⁴

स सर्ववित् स लोकवित्
इत्यादेः हिरण्यगर्भ सर्वज्ञः इत्यादेश्च आगमस्य । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४५ । हिरण्यगर्भं प्रकृत्य सर्वज्ञ
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४६ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३६४ । शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ ४९ पू॰ । वृ॰ सर्वज्ञसि॰
पृ॰ १३३ ।

गर्भ प्रकृत्य स सर्ववित् स लोकवित्
इत्यादेरप्यागमस्य कर्मार्थवाद⁹⁰⁵

स्तुतिनिन्दापरकृतिपुराकल्प अर्थवादः । न्यायसू॰ २ । १ । ६४ । विधेः फलवाद
लक्षणा या प्रशंसा सा स्तुतिः सम्प्रत्ययार्थाअनिष्टफलवादो निन्दा वर्जनार्थाअन्यकर्तृकस्य व्याहतस्य
विधेर्वादः परकृतिःऐतिह्यसमाचरितो विधिः पुराकल्प इति । न्यायभा॰ पृ॰ १५६ । प्राशस्त्य
निन्दान्यतरपरं वाक्यमर्थवादः । अर्थसं॰ पृ॰ १२३ ।

विधायकत्वेन अशेषज्ञविधायकत्वानुपपत्तेः, अनादेश्चागमस्यादि
मत्सर्वज्ञप्रतिपादनविरोधात् । अनित्योऽप्यागमः–सर्वज्ञप्रणीतः, असर्वज्ञप्रणीतो वा तत्प्रतिपा
दकः स्यात् ? प्रथमपक्षे अन्योन्या906

अथ तद्वचनेनैव सर्वज्ञोऽन्यैः प्रतीयते ।
प्रकल्प्येत कथं सिद्धि अन्योन्याश्रययोस्तयोः ॥ ३१८८ ॥ सर्वज्ञोक्ततया वाक्यं सत्यं तेन तदस्तिता ।
कथं तदुभयं सिद्ध्येत् सिद्धमूलान्तरादृते ॥ ३१८९ ॥ तत्त्वसं॰ ।

श्रयः–सर्वज्ञसिद्धौ हि तत्प्रणीतत्वेनागमस्य प्रामाण्यसिद्धिः,
तत्सिद्धौ चातः सर्वज्ञसिद्धिरिति । असर्वज्ञप्रणीतस्य चागमस्य अप्रमाणभूतत्वात् कथं ततस्त
त्प्रतिपत्तिः ? तथाभूतादप्यतस्तत्प्रतिपत्तौ स्वव⁹⁰⁷

असर्वज्ञप्रणीतात्तु वचनान्मूल
वर्जितात् । सर्वज्ञमवगच्छन्तः स्ववाक्यात् किन्न जानते ॥ ३१९० ॥ तत्त्वसं॰ ।

चनादेव तत्प्रतिपत्तिः किन्न स्यादविशेषात् ?
नह्यनासादितप्रमाणभावस्याऽन्यवाक्यस्य स्ववचनात् कश्चिद्विशेषोऽस्ति । तन्नागमतोऽपि तत्प्रति
पत्तिः । नाप्युप⁹⁰⁸

सर्वज्ञसदृशः
कश्चिद् यदि दृश्येत सम्प्रति । तदा गम्येत सर्वज्ञसद्भाव उपमावलात् ॥ ३२१५ ॥ तत्त्वसं॰ पृ॰ ८३८ ।

मानात्; तस्य सदृशपदार्थग्रहणनान्तरीयकत्वात्, गोसदृशगवयग्रहणनान्तरीयक
गवाद्युपमानवत् । न चाशेषज्ञसदृशः कश्चिज्जगति प्रतीतः, तदप्रतीतौ तत्सादृश्यप्रतीतेरनुपपत्तेः ।
प्रयोगः–यस्य सदृशग्रहणं नास्ति स नोपमानविषयः यथा वन्ध्यास्तनन्धयः, नास्ति च सदृश
ग्रहणं सर्वज्ञस्येति । नाप्यर्थाप⁹⁰⁹

उपदेशो हि बुद्धादेर्धर्माधर्मादिगोचरः । अन्यथा नोपपद्येत सार्वज्ञ्यं यदि नो भवेत् ॥ ३२१७ ॥ प्रत्य
क्षादौ निषिद्धेपि सर्वज्ञप्रतिपादके । अर्थापत्त्यैव सर्वज्ञमित्थं यः प्रतिपद्यते ॥ ३२१८ ॥ तत्त्वसं॰ पृ॰ ८३८ ।

त्तितस्तत्सिद्धिः; सर्वज्ञसद्भावमन्तरेणानुपपद्यमानस्य षट्प्रमाण
[p. 88 ] प्रमितस्य कस्यचिदप्यर्थस्याऽसंभवात् । न च धर्माद्युप⁹¹⁰

उपदेशो हि बुद्धादेरन्यथाप्युपपद्यते । स्वप्नादिदृष्टव्यामोहात् वेदाच्चावितथं श्रुतात् ॥ ३२२३ ॥
ये हि तावदवेदज्ञास्तेषा वेदादसभव । उपदेशः कृतोऽतस्तैव्यामोहादेव केवलात् ॥ ३२२४ ॥ ये तु मन्वादय
सिद्धाः प्राधान्येन त्रयीविदाम् । त्रयीविदाश्रितग्रन्थास्ते वेदप्रभवोक्तय ॥ ३२२८ ॥ तत्त्वस॰ । ऋग्य
जुसामाख्या त्रयो वेदा त्रयी भण्यन्ते, ता विदन्तीति त्रयीविदो ब्राह्मणा उच्यन्ते । तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰
८४० । स्त्र्या ऋक् सामयजुषी इति वेदास्त्रयस्त्रयी इत्यमर ।

देशकरणान्यथानुपपत्तेर्बुद्धादीनां सर्वज्ञ
तासिद्धिर्भविष्यतीत्यभिधातव्यम्; तेषां तदुपदेशकरणस्य व्यामोहादेव उपपत्तेः । द्विविधो ह्युप
देशः–व्यामोहपूर्वक, सम्य⁹¹¹

सर्वज्ञान– भा॰ ।

ग्ज्ञानपूर्वकश्च । तत्र व्यामोहपूर्वको यथा स्वप्नोपलब्धार्थोपदेशः ।
सम्यग्ज्ञानपूर्वको यथा मन्वादीनां सकलार्थज्ञानोदयवेदमूलो धर्माद्यशेषार्थोपदेशः । ते हि निखि
लपदार्थज्ञानोत्पत्तिहेतोर्वेदाद् आविर्भूतविशुद्धबोधाः धर्माद्यशेषपदार्थसार्थमुपदिशन्ति न पुन
र्बुद्धादय, अन्यथा मन्वाद्युपदेशवत् तदुपदेशोऽपि त्रयीविद्भिराश्रीयेत, न चासौ तैराश्रितः912

–तः व्यामो–
भा॰ ।

, अतो
व्यामोहादेवासौ तद्विषयस्तैः कृत इत्यवसीयते । ततः सिद्धं सर्वज्ञस्य⁹¹³

–ज्ञस्य प्रमा– आ॰, ब॰, ज॰ ।

सदुपलम्भकप्रमाण
पञ्चकगोचरातिक्रान्तत्वम् । तच्च सिद्ध्यदभावप्रमाणकवलीकृतविग्रहत्वं साधयति, तदपि अस
त्त्वम् । अतः सर्वज्ञस्य आकाशकुशेशयप्रख्यतां प्राप्तत्वात् कस्याशेषज्ञता प्रार्थ्येत ?

अस्तु वा सर्वज्ञः; तथाप्यसौ समस्तमतीतकालादिपरिगतं वस्तु स्वेन स्वेन रूपेण प्रति
पद्यते, किं वा वर्तमानतयैव⁹¹⁴

–तयैव वा आ॰ ।

? प्रथमपक्षे तज्ज्ञानस्य प्रत्यक्षतानुपपत्तिः अवर्तमानवस्तुविषयत्वात्,
यदवर्तमानवस्तुविषयं न तत् प्रत्यक्षम् यथा स्मरणादि, अवर्तमानवस्तुविषयञ्च अतीताऽना
गतार्थविषयतया सर्वज्ञज्ञानमिति । द्वितीयपक्षे तु तज्ज्ञानस्य भ्रान्तत्वप्रसङ्ग; अन्यथास्थितस्या
र्थस्य अन्यथात्वेन ग्राहकत्वात् । यदन्यथास्थितस्यार्थस्यान्यथात्वेन ग्राहकं तद् भ्रान्तम् यथा
द्विचन्द्रादिज्ञानम्, अन्यथास्थितस्य अतीतानागतकालस्यार्थस्य वर्तमानतया ग्राहकञ्च सर्वज्ञ
ज्ञानमिति ।

किञ्च, इदमिदानीमिह सत् इत्यस्यां संविदि वस्तुसत्तावत् तत्प्राक्-प्रध्वंसाभावौ प्रतिभा
सेते, न वा ? यदि प्रतिभासेते; तदा युग⁹¹⁵

युगपत्परिपाठ्या वा सर्वञ्चैकस्वभावत ।
जानन् यथा प्रधान वा शक्त्या वेष्येत सर्ववित् ॥ ३२४८ ॥ युगपच्छुच्यशुच्यादिस्वभावाना विरोधिनाम् ।
ज्ञान नैकधिया दृष्ट भिन्ना वा गतय क्वचित् ॥ ३२४९ ॥ भूत भवद् भविष्यश्च वस्त्वनन्तं क्रमेण क ।
प्रत्येक शक्नुयाद् बोद्धु वत्सराणा शतैरपि ॥ ३२५० ॥ इत्यादिकारिकाभि तत्त्वसङ्ग्रहकार पृ॰ ८४४
सामट-यज्ञटयो सर्वज्ञदूषक मतम् उपस्थापयति ।

पत्, क्रमेण वा ? युगपच्चेत्; तर्हि तदैवास्यानुत्पन्न
प्रध्वस्तव्यपदेशप्रसङ्गाद् युगपज्जन्म-मरणादिव्यपदेशप्रसङ्ग, यद् येन स्वरूपेण प्रतिभासते
तत्तेनैव⁹¹⁶

तत्तथैव भा॰ ।

व्यपदिश्यते यथा नीलं नीलतया, सत्त्व-प्राक्-प्रध्वंसाभावरूपतया प्रतिभास⁹¹⁷

–भास्यते भा॰ ।

ते च अशेप
ज्ञस्याऽशेपं वस्त्विति । तथा च प्रतिनियतार्थस्वरूपप्रतीतेरभावात् सुव्यवस्थिताऽस्य सर्वज्ञता ।
[p. 89 ] तन्न युगप⁹¹⁸

–पत्तत्प्र– भां॰ ।

त्प्रतीतिः । नापि क्रमेण; अतीतानागतार्थानां परिसमाप्त्यभावतः तज्ज्ञानस्याप्यपरि
समाप्तेः सर्वज्ञत्वाऽयोगात् । अथ वस्तुसत्तावत् तौ न प्रतिभासेते; तदा कथमसौ सर्वज्ञः
स्या919

अनयैव भङ्ग्या निम्नग्रन्थेषु कृतः सर्वज्ञाविषयः पूर्वपक्षः–तत्त्वसं॰ पृ॰ ८३० ।
आप्तप॰ पृ॰ ५३ । अष्टसह॰ पृ॰ ४५ । शास्त्रवार्त्ता॰ पृ॰ ७९ उ॰ । प्रमेयक॰ पृ॰ ६८ पू॰ । सन्मति॰ टी॰
पृ॰ ४३ । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ५५३ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३६३ । प्रमेयरत्न॰ पृ॰ ५२ । बृहत्सर्वज्ञसि॰
पृ॰ १३० ।

दिति ?

तन्निरसनपुरस्सरा सर्वज्ञसिद्धिः–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्920

पृ॰ ८६ पं॰ १५ ।

–सदुपलम्भकप्रमाणपञ्चकगोचरातिक्रान्ततयाऽसत्त्वम
तीन्द्रियज्ञानस्य तद्वतो वा; तत्र तदतिक्रान्तता तावत्तस्य
असिद्धा; तत्सद्भावावेदकस्यानुमानप्रमाणस्य सद्भावात् इति ।
एतत् तत् इत्यादिना दर्शयति–तद् अतीन्द्रियज्ञानम्, अस्ति,
सुनिश्चिताऽसंभवद्बाधकप्रमाणत्वात् सुखादिवद् इति । न तावदाश्रयासिद्धोऽयं हेतुः, धर्मिणो
हेतुप्रयोगात् पूर्वं कुतश्चित्प्रमाणादप्रसिद्धेरित्यभिधातव्यम्; विक⁹²¹

प्रमाणाप्रमाणसाधारणी शाब्दी प्रतीतिः विकल्पः तस्य ।

ल्पप्रसादात्तस्य प्रसिद्धेः ।
न⁹²²

न
खलु ज्ञस्वभावस्य कश्चिदगोचरोस्ति यन्न क्रमेत । अष्टश॰ अष्टसह॰ पृ॰ ४९ ।

हि कश्चित्तस्याऽगोचरोऽस्ति यन्न क्रमेत सर्वत्राप्रतिहतप्रवृत्तित्वात्तस्य । न खलु वन्ह्याद्यनु
मानेऽपि पर्वतादेर्धर्मिणो विकल्पादन्यतः सिद्धिः इत्यग्रे वक्ष्यते । नापि स्वरूपासिद्धः; तद्वा
धकस्य कस्यचिदपि प्रमाणस्याऽसंभवात् । अतीन्द्रियार्थदर्शिनो हि बाधकं प्रमाणं प्रत्यक्षम्,
अनुमानादि, अभावो वा स्यात् ? यदि प्रत्यक्षम्; तत् किं क्वचित् कदाचित्तदभावं प्रसाधयेत्,
सर्वत्र सर्वदा वा ? प्रथमपक्षे सिद्धसाधनम्, नहि सर्वत्र सर्वदा तत्सद्भावोऽस्माभिः प्रतिज्ञातः ।
द्वितीयपक्षे तु अतीन्द्रियप्रत्यक्षमन्तरेण सर्वत्र सर्वदाऽतीन्द्रियज्ञानाऽभावाऽसिद्धिः इत्यावेदयति–
यावत् इत्यादिना । यावज्ज्ञेयं सक⁹²³

–लज्ञे– भां॰ ।

लं ज्ञेयं व्याप्नोति विषयीकरोत्येवं शीलं924

–लं
ज्ञा– आ॰ ।

यज् ज्ञानं तेन
रहिता शून्या या सकला925

सकलपु– आ॰, ब॰, ज॰ ।

पुरुषपरिषत् तस्याः परिज्ञानस्य तदन्तरेण अतीन्द्रियज्ञानमन्त
रेण अनुपपत्तेः, तदस्ति इत्यभिसम्बन्धः । न खलु प्रादेशिकेन्द्रियजज्ञानेन सर्वत्र सर्वदा
सर्वदर्शिनोऽभावः कर्त्तुं शक्यः तस्या926

तस्य तदविषयत्वात् भां॰ ।

तद्विषयत्वात्, यद् यद्विषयं न भवति न 927

तद्विपरीत–
भां॰ ।

तत्तत्र विपरीत
धर्मस्य बाधकम् यथा शब्दाऽविषयं 928

–चाक्षुषं विज्ञा– ब॰, ज॰ । चाक्षुषविज्ञा– भां॰ ।

चाक्षुषं ज्ञानं तदश्रावणत्वस्य, सकलदेशकालवर्तिपुरुषपरि
पदविषयञ्च प्रादेशिकमिन्द्रियप्रभवं ज्ञानमिति ।

ननु न⁹²⁹

न वयं प्रत्यक्षं प्रवर्त्तमानमभावं
साधयति इति ब्रूमः । किं तर्हि ? निवर्त्तमानम् । तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ ८४८ । प्रमेयक॰ पृ॰ ७२ उ॰ ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४५ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३८१ ।

प्रवर्तमानं प्रत्यक्षं सर्वदर्शिनो बाधकम् शब्दे श्रावणत्वप्रत्यक्षमिवाऽश्रावणत्वस्य, किन्तु
[p. 90 ] निवर्तमानम्, यत्र हि प्रत्यक्षस्य निवृत्तिः तस्य अभावोऽवसीयते यथा शशशृङ्गस्य, यत्र तु प्रवृत्तिः
तस्य सद्भाव यथा रूपादेः, न चातीन्द्रियार्थदर्शिविषयं स्वप्नेऽपि प्रत्यक्षं प्रवृत्तम्, अतस्तन्निवृत्ते
स्त⁹³⁰

तदभावो– भा॰ ।

स्याप्यभावोऽवसीयते; तदप्यनुपपन्नम्; यतो यदि वस्तुनः प्रत्यक्षं कारणं व्यापकं वा स्यात्
तदा तन्निवृत्तौ वस्तुनोऽपि निवृत्तिः स्यात्, नान्यथा अतिप्रसङ्गात् । कार⁹³¹

कारणव्यापकाभावे निवृत्तिश्चेह युज्यते । हेतुमद्व्याप्तयो तस्मादुत्त्पत्ते
रेकभावत ॥ ३२७१ ॥ कृशानुपादपाभावे धूमाम्रादिनिवृत्तिवत् । अन्यथाऽहेतुतैव स्यात् नानात्वञ्च
प्रसज्यते ॥ ३२७२ ॥ तत्त्वस॰ । प्रमेयक॰ पृ॰ ७२ उ॰ ।

णस्य हि वह्न्यादेर्निवृत्तौ
कार्यस्य धूमादेर्निवृत्तिर्दृष्टा, व्यापकस्य च वृक्षत्वादेर्निवृत्तौ व्याप्यस्य शिशपात्वादेर्निवृत्ति ।
न चार्थस्य प्रत्यक्षं कारणम् तदभावेऽपि तद्भावात् । यद् यदभावेऽपि भवति न तत्तस्य कारणम्
यथा गोरभावेऽपि भवन्नश्वो न गोकारणकः, देशादिव्यवधाने असत्यपि अर्वादर्शिप्रत्यक्षे भवति
चार्थ इति । नापि व्यापकम्; तन्निवृत्तावप्यनिवर्तमानत्वात् । यन्निवृ932

नापि यन्निवृत्तौ यन्न निवर्त्तते स
तस्य स्वभावो युक्त गोरिव गवयस्य । तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ ८५१ ।

त्तावपि यन्न निवर्तते न
तत्तस्य व्यापकम् यथा निवर्तमानेऽपि कुम्भेऽनिवर्तमानस्य स्तम्भस्य न कुम्भो व्यापकः, निवर्त
मानेऽपि प्रत्यक्षे न निवर्तते च देशादिविप्रकृष्टोऽर्थ इति । न चा933

न चाकारणाऽव्यापकभूतस्यान्यस्य
निवृत्तावन्यस्य निवृत्तिर्युक्ता अतिप्रसङ्गात् । तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ ८५१ ।

ऽकारणाऽव्यापकभूतस्यास्य
निवृत्तौ अकार्याऽव्यापकभूतस्यार्थस्य निवृत्तिर्युक्ता अतिप्रसङ्गात् । 934

या च कार्यानुपलब्धिरुक्ता न सा
कारणमात्रस्य अभावं गमयति, कि तर्हि ? अप्रतिबद्धसामर्थ्यस्यैव । तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ८५१ ।

योऽपि कार्याभावात्
क्वचित् कारणस्याऽभावनिश्चयः सोऽप्यप्रतिबद्धसामर्थ्यस्यैव, न पुनः कारणमात्रस्य । न च
अर्वाक्प्रत्यक्षं प्रति अशेषार्थानां सामर्थ्यमस्ति येन तन्निवर्त्तमानं तेषामभावं साधयेत् ।

किञ्च, अध्यक्ष⁹³⁵

न च
प्रत्यक्षनिवृत्तिर्वस्त्वभावेन व्याप्ता येनासौ वस्त्वभावः ततो निश्चीयते । सत्यपि वस्तुनि व्यवहितादौ प्रत्यक्षस्य
निवृत्तिदर्शनात् । तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ ८४८ ।

निवृत्ति-अर्थाभावयो यदि व्याप्य-व्यापकभाव सिद्ध्येत् तदा तन्निवृत्तेरर्था
भावो निश्चीयेत, नचासौ सिद्धः 936

त्रिधावि– आ॰ ।

त्रिविप्रकृष्टेऽर्थे सत्यपि प्रत्यक्षनिवृत्तेः प्रतीयमानत्वात् । किञ्च,
भवत्प्रत्यक्षनिवृत्तिः सर्वविदोऽसत्त्वं प्रसाधयेत्, सर्वप्रत्यक्षनिवृत्तिर्वा ? तत्राद्यपक्षोऽनुपपन्न,
भवत्प्रत्यक्षनिवृत्तेः देशादिव्यवधाने सत्यप्यर्थे प्रतीयमानत्वात् । द्वितीयपक्षोऽप्ययुक्तः; सर्वज्ञ
विषये सर्वप्रत्यक्षनिवृत्तेः सर्वज्ञमन्तरेणानुपपत्तेः, नहि अर्वाग्दृशा सर्वप्रमातॄणामसाक्षात्करणे
तत्र तत्प्रत्यक्षं न प्रवर्तते इति प्रतिपत्तुं शक्यम् । न⁹³⁷

यद्येवं कथमनुपलम्भाख्यात्
प्रत्यक्षात् घटाद्यभावसिद्धि प्रदेशान्तरे भवद्भिर्वर्ण्यते ? नैतदस्ति, एकज्ञानससर्गयोग्ययोरर्थयो अन्यतरम्यैव
या सिद्धि सा अपरस्य अभावसिद्धि इति कृत्त्वा । तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ ८४९ ।

न्वेवं सर्वत्राऽभावव्यवहारोच्छेद स्यात्
क्वचित् घटाद्यभावसाधनेऽपि उक्तदोषानुषङ्गात्; इत्यप्यचर्चिताभिधानम्, तत्र एकज्ञानसंसर्गिप
दार्थान्तरोपलम्भतोऽभावव्यवहारोपपत्तेः, एकस्य हि कैवल्यम् इतरस्य वैकल्यम् । नचा938

न चैवं सर्वज्ञत्वस्य[p. n91 ]केनचित् सार्द्धमेकज्ञानसंसर्गिता निश्चिता यस्य केवलस्योपलम्भात् तदभावं व्यवस्यामः, तस्य सर्वदैव
अत्यन्तपरोक्षत्वात् । तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ८४९ ।

शेषज्ञस्य
[p. 91 ] केनचित् सार्धम् एकज्ञानसंसर्गित्वमस्ति यस्योपलम्भात्तदभावः सिद्ध्येत्, तस्यात्यन्तपरोक्षत्वात् ।
तन्न प्रत्यक्षं सर्वविदो बाधकम् ।

नाप्यनुमानम्; धर्मि-साध्य-साधनानां स्वरूपाऽप्रसिद्धेः, तद्बाधके ह्यनुमाने धर्मित्वेन सर्व
ज्ञोऽभिप्रेतः, सुगतः, सर्वपुरुषा वा ? यदि सर्वज्ञः; तदा कि तत्र साध्यम्–असत्त्वम्, असर्वज्ञत्वं
वा ? यद्यसत्त्वम्; कि तत्र⁹³⁹

आद्यविधाया साधनम् अनुपलम्भो, विरुद्धविधिर्वा भवेत् ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३८२ ।

साधनम्–अनुपलम्भः, विरुद्धविधिः, वक्तृत्वादिकं वा ? यद्यनुपलम्भः;
स किं सर्वज्ञस्य, तत्कारणस्य, तत्कार्यस्य⁹⁴⁰

–स्य
व्याप– ब॰ ।

, तद्व्यापकस्य वा ? यदि सर्वज्ञस्य; सोऽपि किं स्व
सम्बन्धी, सर्वसम्बन्धी वा ? स्वसम्बन्धी चेत्; 941

अनुपलम्भोऽपि किं निर्विशेषणोऽभीष्टः उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य इत्येतस्य विशेषण
स्याऽनाश्रयणात्, अहोस्वित् सविशेषण इति । तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ८५० ।

सोऽपि कि निर्विशेषणः, उपलब्धिलक्षणप्राप्त
त्वविशेषणो वा ? न तावन्निर्विशेषणोऽसौ तदभावसाधनाय प्रभवति; परचित्तविशेषादिभिरनै
कान्तिकत्वात् । नाप्युपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वविशेषणः; सर्वत्र सर्वदा सर्वज्ञाऽभावसाधनाऽभावा
नुषङ्गात्, न हि सर्वथाप्यसतः उपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वं घटते, क्वचित्कदाचित्सत्त्वोपलम्भाविना
भावित्वात्तस्य । तथाहि–यदुपलब्धिलक्षणप्राप्तं न तत् सर्वथाप्यसत् यथा घटादि, उपलब्धि
लक्षणप्राप्तश्च सर्वज्ञ इति । एतेन सर्वसम्बन्धिपक्षोऽपि प्रत्याख्यातः । असिद्धश्च सर्वसम्बन्ध्यनुप
लम्भः असर्वविदा प्रतिपत्तुमशक्यत्वात्, न खलु सर्वात्मनां तज्ज्ञानानाञ्चाप्रतिपत्तौ तत्सम्बन्धी
सर्वज्ञानुपलम्भः प्रतिपत्तुं शक्यः । नापि क्वचित् प्रदेशविशेषे छत्राद्यनुपलम्भात् छायाद्यभाववत्
सर्वज्ञस्य कारणानुपलम्भादभावो युक्तः; तत्कारणस्य ज्ञानावरणादिकर्मप्रक्षयस्य अनुमानादि
नोपलम्भसंभवात् । समर्थयिष्यते च मोक्षप्ररूपणावसरे अशेषविदो रत्नत्रयप्रभवज्ञानावरणादि
कर्मप्रक्षयादाविर्भाव इति ।

कार्यानुपलम्भोऽपि असिद्ध एव; धर्माद्यशेषार्थप्रतिपादकस्यागमस्यैव तत्कार्यस्योपलभ्यमान
त्वात् । तत्प्रतिपादकागमस्याऽपौरुषेयत्वात् कथं तत्कार्यता ? इ⁹⁴²

इत्यसाम्प्र– ब॰, ज॰, आ॰ ।

त्यप्यसाम्प्रतम्; अपौरुषेयत्वस्य
आगमे प्रतिषेत्स्यमानत्वात्, गुणवद्वक्तृकत्वेनैव अशेषवचसां प्रामाण्यस्य समर्थयिष्यमाणत्वात् ।

व्यापकानुपलम्भोपि असिद्धः; तद्व्यापकस्यानुमानेन उपलम्भप्रतीतेः । सर्वज्ञत्वस्य हि
व्यापकं सर्वार्थसाक्षात्कारित्वम् न पुनः सर्वार्थपरिज्ञानमात्रम्, तस्य असर्वज्ञेऽप्यागमद्वारेण
उपलभ्यमानत्वात् । तच्चानुमानतः प्रसिद्धम्; तथा943

अनुमानमिदं प्रमेयक॰ पृ॰ ७० पू॰, स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३७०, प्रमेयरत्न॰ पृ॰ ५४, इत्यादिषु वर्तते ।

हि–कश्चिदात्मा सकलार्थसाक्षात्कारी, तद्
ग्रहणस्वभावत्वे सति प्रक्षीणप्रतिबन्धप्रत्ययत्वात्, यद् यद्ग्रहणस्वभावत्वे सति प्रक्षीणप्रतिबन्ध
प्रत्ययम् तत् तत्साक्षात्कारि यथा अपगततिमिरादिप्रतिबन्धं लोचनविज्ञानं रूपसाक्षात्कारि,
[p. 92 ] सकलार्थग्रहणस्वभावत्वे सति प्रक्षीणप्रतिबन्धप्रत्ययश्च कश्चिदात्मेति । न तावदयं विशेषणासिद्धो
हेतुः, आगमद्वारेणऽशेषार्थग्रहणस्वभावत्वस्य आत्मनि प्रसिद्धत्वात् । नापि विशेष्याऽसिद्धः;
प्रक्षीणप्रतिबन्धप्रत्ययत्वस्य अग्रे प्रसाधयिष्यमाणत्वात्, तन्नानुपलम्भः तदभावे हेतुः ।

नापि विरु944

यद्वा अर्थान्तरस्य साक्षात् पारम्पर्येण वा विरुद्धस्यैव विधानात् तन्निषेध नाविरुद्धस्य तस्य
तत्सहभावसंभवात् । यथा–नास्त्यत्र शीतस्पर्शो वह्नेरिति साक्षाद्विरुद्धस्य वह्ने विधानात् शीतस्पर्शनिषेध
तद्वत् सर्वज्ञनिषेधेऽपि स्यात् । पारम्पर्येण तु विरुद्धस्य क्वचित् तद्व्यापकविरुद्धस्यैव वा विधानात् सर्व
विदो निषेध यथा तुषारस्पर्शव्यापकशीतविरुद्धवह्निविधानात् तुषारस्पर्शनिषेध । तत्कारणविरुद्धविधानाद्वा
यथा रोमहर्षादिकारणशीतविरुद्धदहनविशेषविधानात् शीतकार्यरोमहर्षादिनिषेध । तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ ८५३ ।
नापि विरुद्धविधि, यत सोपि प्रतिनियतदेशादौ तस्य अभावं साधयेद्, अशेषदेशादौ वा ? स्या॰
रत्ना॰ पृ॰ ३८२ ।

द्धविधिः; यत साक्षात्, परम्परया वा विरुद्धस्य विधिः सर्वज्ञाभावं प्रसाधयेत् ?
प्रथमपक्षे सर्वज्ञत्वेन साक्षाद्विरुद्धस्य असर्वज्ञत्वस्य क्वचित् कदाचिद् विधानात्तस्याभावः साध्येत,
सर्वत्र सर्वदा वा ? आद्यविकल्पे न साकल्येनाशेषज्ञा945

–ज्ञताभाव आ॰ ।

भाव सिद्ध्येत् । यत्रैव हि तद्विधानं
तत्रैव तदभावः सिद्ध्येत्, नान्यत्र, नहि क्वचित् कदाचिद्वह्नेर्विधाने सर्वत्र सर्वदा शीता
भावो दृष्टः । द्वितीयविकल्पोऽप्यसंभाव्यः, अर्वाग्दृशः सर्वत्र सर्वदाऽसर्वज्ञत्व⁹⁴⁶

–त्वसिद्धेर– भा॰ ।

विधेरसंभवात्,
तत्संभवे वा अस्यैवाशेषज्ञत्वप्रसङ्गः स्यात् ।

परम्परयापि तद्व्यापकविरुद्धस्य, तत्कारणविरुद्धस्य, त⁹⁴⁷

तत्कार्यविरुद्धस्य आ॰ ।

द्विरुद्धकार्यस्य वा विधिस्तदभावं
साधयेत् ? न तावत्तस्य सर्वज्ञत्व⁹⁴⁸

सर्व
ज्ञस्य भा॰ ।

स्य व्यापकेनाऽखिलार्थसाक्षात्कारित्वेन विरुद्धस्य तदसाक्षा
त्कारित्वस्य, नियतार्थसाक्षात्कारित्वस्य वा विधिः तदभावसाधनाय प्रभवति; स हि क्वचित् कदा
चित्तदभावं प्रसाधयेत् तुषारस्पर्शव्यापकशीतविरुद्धवह्निविधानात् क्वचित् कदाचित् तुषारस्प⁹⁴⁹

–स्पर्शानि– ज॰ ।

र्श
निषेधवत्, न पुनः सर्वत्र सर्वदा, तत्र तदा तद्व्यापकविरुद्धविधेरसंभवात्, क्वचिदात्म
विशेषे तद्व्यापकविधेः प्रसाधितत्वात् । तत्कारणविरुद्धविधिरपि क्वचित् कदाचिदेवाशेषज्ञाभावं
प्रसाधयेत्, यथा रोमहर्षादिकारणशीतविरुद्धवह्निविशेषविधानात् क्वचित्कदाचित् शीतकार्यरोम
हर्षादिनिषेधः न पुनः साकल्येन, तत्कारणविरुद्धविधेः साकल्येन संभवाभावात् । सर्वज्ञ
त्वस्य हि कारणं ज्ञानावरणादिकर्मप्रक्षय तद्विरुद्धश्च तदप्रक्षय तस्य विधिः क्वचिदेवात्मनि न
सर्वत्र, तदत्यन्तप्रक्षयस्य क्वचिदात्मविशेषे प्रसाधयिष्यमाणत्वात् । एतेन तद्विरुद्धकार्यविधिरपि
प्रतिव्यूढः, तेन हि सर्वज्ञत्वेन विरुद्धं किञ्चिज्ज्ञत्वं तत्कार्य नियतार्थविषयं वचः तस्य विधिः,
सोऽपि न सामस्त्येन अशेषज्ञा950

अशेषज्ञत्वाभावं ब॰, ज॰, आ॰ ।

ऽभावं साधयितुं समर्थः; यत्रैव तद्विधिस्तत्रैवास्य तदभाव
प्रसाधनसामर्थ्योपपत्तेः, यथा यत्रैव प्रदेशविशेषे शीतादिविरुद्धदहनादिकार्यस्य धूमादेर्विधिः
तत्रैव शीतस्पर्शनिषेधः न सर्वत्र । तन्न विरुद्धविधिरपि अशेषविदोऽभावप्रसाधिका951

–प्रसाधक ज॰ ।

।

[p. 93 ]

नापि वक्तृत्वादिकम्; तदसत्त्वाभ्युपगमे वक्तृत्वादिधर्मोपेतत्वानुपपत्तेः; अन्यथा स्ववचन
विरोधानुषङ्गात् । न खलु नास्ति सर्वज्ञः, वक्तृत्वादिधर्मोपेतश्च इत्यभिदधता स्ववचनविरोधः
परिहर्त्तुं शक्यः । तन्नाशेषज्ञस्याऽसत्ता कुतश्चिदपि साधनात् साधयितुं शक्या । नापि
असर्वज्ञता; स्ववचनविरोधस्य अत्राप्यविशिष्टत्वात्, नहि सर्वज्ञोऽसर्वज्ञः इति ब्रुवतः
स्ववचनविरोधासंभवः ।

किञ्च, स⁹⁵²

सर्वप्रमाण– भा॰ । इमे विकल्पा प्रमेयक॰ पृ॰ ७३ पू॰, सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४५, स्या॰
रत्ना॰ पृ॰ ३८४, प्रमेयरत्न॰ पृ॰ ५७, इत्यादिष्वपि वर्त्तन्ते ।

र्वविदः प्रमाणविरुद्धार्थवक्तृत्वं हेतुत्वेन विवक्षितम्, तद्विपरीतम्, वक्तृत्वमात्रं
ना ? प्रथमपक्षे असिद्धो हेतुः; भगवतस्तथाभूतार्थवक्तृत्वाऽसंभवात् । द्वितीयपक्षे तु विरुद्धो
हेतुः; दृष्टेष्टाविरुद्धार्थवक्तृत्वस्य तत्परिज्ञाने सत्येव संभवात् । तृतीयपक्षेऽपि अनैकान्ति
कत्वम्; वक्तृत्वमा953

सर्वज्ञप्रतिषेधे तु सन्दिग्धा वचनादय ।
न्यायवि॰ पृ॰ ५१९ पू॰ ।

त्रस्य सर्वज्ञत्वेन विरोधाऽसंभवात् । एतेन सुगतधर्मिपक्षोऽपि प्रत्याख्यातः;
असत्त्वादिसाध्यापेक्षया अनुपलम्भादिसाधनापेक्षया च उक्तदोषानुषङ्गाविशेषात् । किञ्च, सुग
तस्य सर्वज्ञताप्रतिषेधे अन्येषां तद्विधिरवश्यंभावी विशेषप्रतिषेधस्य शेषाभ्यनुज्ञानान्तरीयक
त्वात् अयं ब्राह्मणः इत्यादिवत् । अथ सर्वपुरुषान्954

–न् उररीकृत्य आ॰ ।

पक्षीकृत्य तेषां वक्तृत्वादेरसर्वज्ञता प्रसा
ध्यते; तन्न; विपक्षात् तरय व्यतिरेकाऽसिद्धौ सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तितया असर्वज्ञताप्रसाधक
त्वानुपपत्तेः । रथ्यापुरुषादौ असर्वज्ञत्वे सत्येव वक्तृत्वादेरुपलम्भात्, सर्वज्ञे च कदाचिदप्यनु
पलम्भात् ततो व्यतिरेक⁹⁵⁵

–कः सिद्ध्यति इति आ॰ ।

सिद्धिः, इत्यपि मनोरथमात्रम्; सर्वाऽऽत्मसम्बन्धिनोऽनुपलम्भस्य
असिद्धाऽनैकान्तिकत्वप्रतिपादनात् ।

ननु सर्वज्ञस्य कस्यचिदप्यभावात् सिद्धा ततो वक्तृत्वादेर्व्यतिरेकसिद्धिरिति चेत्; कुतः
पुनस्तदभावसिद्धिः–अत एव, अन्यतो वा ? अत एव चेत्; चक्रकप्रसङ्गः, तथाहि–वक्तृत्वादेः
सर्वज्ञाभावसिद्धौ ततोऽस्य व्यतिरेकसिद्धिः, तत्सिद्धौ चास्य असर्वज्ञत्वेनैव व्याप्तिः, तत्सिद्धौ
चातः सर्वज्ञाभावसिद्धिरिति । अथ अन्यतः; तदास्य वैयर्थ्यम्, न चान्यत् तदभावग्राहकं किञ्चि
त्प्रमाणमस्ति । अनुपलम्भोऽस्तीति चेत्; न; अस्य सर्वाऽऽत्म⁹⁵⁶

सकल
ज्ञस्य नास्तित्वे स्वसर्वानुपलम्भयोः । आरेकासिद्धता तस्याऽप्यर्वाग्दर्शनतोऽगते ॥ न्यायवि॰ पृ॰
५५३ पू॰ ।

सम्बन्धिनोऽसिद्धाऽनैकान्तिकत्वेन
तदभावसाधकत्वानुपपत्तेः । यदि च अनुपलम्भमात्रेण अतीन्द्रियार्थदर्शिनोऽभावः साध्यते तदा
तदभावज्ञस्याप्यतोऽभावः किन्नसाध्येत विशेषाभावात् ? इति प्रदर्शयन्नाह– तदभाव इत्यादि ।

विवृतिव्याख्यानम्–

तस्य अतीन्द्रियज्ञानस्य अभावः स एव तत्त्वं तज् ज्ञो न कश्चिद् अनुपलब्धेः ख
पुष्पवत् इति । अथ यद्यपि अस्मदादिस्तथाभूतो नोपलभ्यते तथाप्यन्य
स्तथाभूतो भविष्यतीत्याशङ्क्याह– न वै जैमिनिरन्यो वा तदभाव
तत्त्वज्ञः सत्त्व-पुरुष⁹⁵⁷

–पुरुषत्वादेः ब॰, ज॰, भा ।

त्व-वक्तृत्वादे रथ्यापुरुषवत् इति । उपलक्षणञ्चै
[p. 94 ] तत्, तेन वेदार्थज्ञोऽपि न भवति तत एव तद्वत् इत्यपि द्रष्टव्यम्, तथा च लाभमिच्छतो
मूलोच्छेदः स्यात् । सत्त्व-पुरुषत्वाद्यविशेषेऽपि जैमिन्यादे रथ्यापुरुषाद्विलक्षणत्वात् तत्परिज्ञाना
तिशयो न विरुद्ध्यत इत्य⁹⁵⁸

इत्याह आ॰, ब॰, ज॰ ।

त्राह– पुरुष इत्यादि । पुरुषस्य जैमिन्यादेः अतिशयः वेदार्थ-सर्व
ज्ञाभावतत्त्वज्ञ⁹⁵⁹

–ज्ञतादिल– ब॰, ज॰ ।

तालक्षणः तस्य संभवे अतीन्द्रियार्थदर्शी किन्न स्यात् ? ननु तदभावतत्त्व
ज्ञो न कश्चिद् अनुपलब्धेः इत्ययुक्तमुक्तम्; दृश्यानुपलम्भस्यैव प्रमाणत्वोपपत्तेः, न चायं दृश्या
नुपलम्भः; अर्वाग्दृशः परचेतसोऽदृश्यत्वात्, इत्याह– अत्र इत्यादि । अत्र तदभावतत्त्वज्ञाऽभाव
साधने अनुपलम्भमप्रमाणयन् मीमांसकः सर्वज्ञ आदिः यस्य वेदकर्त्रादेः स एव विशेषः
तस्य अभावे साध्ये कुतः प्रमाणयेत् ? न कुतश्चिदित्यर्थः । कुत एतत् ? इत्यत्राह–अभेदात्
अविशेषात् । तन्नानुमानमपि अशेषविदो बाधकम् ।

नाप्य⁹⁶⁰

नाप्यर्थाऽत्तिरसर्वज्ञ साधयति ।
तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ८४९ । आप्तप॰ पृ॰ ५६, कारि॰ १०२ । प्रमेयक॰ पृ॰ ७३ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰
३८८ ।

र्थापत्ति; तदभावमन्तरेणाऽनुपपद्यमानस्य प्रमाणषट्कविज्ञातस्य कस्यचिदप्यर्थस्याऽ
संभवात् । वेदप्रामाण्यस्य च सर्वज्ञे सत्येव उपपत्तेः । नहि गुणवतो वक्तुरभावे वचसः प्रामाण्यम्
इति तदपौरुषेयत्वप्रतिपेधावसरे प्रतिपादयिष्यते ।

नाप्युपमानं तद्बाधकम् । तत्खलु उपमानोपमेययोरध्यक्षत्वे सति गोगवयवत् सादृश्या
लम्बनमुदयमासादयति, नान्यथा अतिप्रसङ्गात् । नचाशेषपुरुषाः सर्वज्ञश्च केनचिद् दृष्टा येन
अशेषपुरुषवत् सर्वज्ञः सर्वज्ञवद्वाऽशेषपुरुषः इत्युपमानं स्यात् । तद्दृष्टौ वा तस्यैवाशेषज्ञत्व
प्रसङ्गात् कथमुपमानात् सर्वज्ञाभावः स्यात् ? यत इदं शोभेत–

नरा961

सादृश्यस्योपमानेन शेषासर्वज्ञनिश्चय इतिपाठभेदेन तत्त्वसग्रहे पृ॰ ८३८ । बृ॰ सर्वज्ञसि॰
पृ॰ १३६ ।

न् दृष्ट्वा त्वसर्वज्ञान् सर्वानेवाधुनातनान् ।

तत्सादृश्योपमानेन शेषाऽसर्वज्ञसाधनम् ॥ १ ॥ इति ।

किञ्च, अशेषज्ञस्य अशेषप्रमातृशरीरसंस्थानवत् अविल⁹⁶²

अविशेषेण श– भां॰ ।

क्षणशरीरसंस्थानतयोपमेयता
स्यात्, इन्द्रियप्रभवप्रत्य⁹⁶³

प्रत्यक्षे अर्थ– आ॰ ।

क्षेणार्थपरिच्छेदकतया, खरविषाणावन्नीरूपतया वा ? तत्राद्यविकल्पोऽ
नुपपन्नः; सर्वज्ञबाधाकरत्वाभावतः सर्वज्ञवादिनामनिष्टाऽसम्पादकत्वात् । नहि शरीरसंस्था
नस्य अशेषज्ञता तद्वादिभिरिष्यते, येन अशेषज्ञशरीरसंस्थानस्य इतरजनशरीरसंस्थानाऽवैलक्ष
ण्ये तद्वत्तस्य असर्वज्ञ⁹⁶⁴

–ज्ञत्वमपि ब॰, ज॰ ।

तापि स्यात् किन्त्वात्मनः, स चा965

शरीरसंस्थानात् ।

तोऽत्यन्तविलक्षण तत्कथं तदवैलक्षण्ये
तस्य असर्वज्ञतोपमानं स्यात् ? नह्यन्यस्य अन्येन सादृश्ये तद्विलक्षणेऽन्यत्र अदृष्टपूर्वे तद्
युक्तम् अतिप्रसङ्गात् ।

[p. 95 ]

अथ इन्द्रियप्रभवप्रत्यक्षेणार्थपरिच्छेदकतया सर्वज्ञस्य सर्वपुरुषैः साम्यादुपमेयता । ननु
स्म⁹⁶⁶

तस्माद् यत्स्मर्यते तत् स्यात् सादृश्येन विशेषितम् । प्रमेयमुपमानस्य सादृश्यं वा तदन्वि
तम् ॥ ३७ ॥ मी॰ श्लो॰ उपमानपरि॰ ।

र्यमाणमेव वस्तु पुरोवर्तिपदार्थसादृश्योपाधि, सादृश्यं वा तेन विशेषितमुपमानस्य प्रमेयम् ।
स्मरणञ्च अनुभूत एव विषये प्रवर्तते नान्यत्र अतिप्रसङ्गात् । नचाशेषपुरुषाः तद्वर्तीनि चेतांसि
च केनचिदसर्वविदाऽनुभूतानि यतः स्मर्येरन् । नाप्यननुभूतानां तेषामसर्वज्ञत्वसाधारणः
कश्चिद्धर्मो निश्चेतुं शक्यः यद्वशात् अहमिव सर्वदा सर्वे पुरुषाः प्रतिनियतमर्थमिन्द्रियैः
पश्यन्ति, सर्वपुरुषवद्वा अहम् इति असर्वज्ञतयोपमीयेरन् । यदपि सत्त्वादिकं क्वचिदसर्वज्ञे
दृष्टं तदपि नासर्वज्ञत्व एव साधारणम् स⁹⁶⁷

सर्वज्ञत्वेऽपि भां॰ ।

र्वज्ञेऽपि सत्त्वाद्यविरोधात्; अन्यथा सर्वपुरुषाणामवेदा
र्थज्ञत्वं मूर्खत्वादि वा तद्वद् उपमीयेत अविशेषात् । यथा च न कश्चिदबालिशो मवये सत्त्वा
दिधर्मदर्शनात् घटादीनामपि गवयसादृश्यमुपमिमीते तथा सर्वपुरुषाणां सत्त्वादिधर्मदर्शनात्
नाऽसर्वज्ञत्वमिति । एतेन खरविषाणवत् सर्वज्ञः सर्वज्ञवद्वा खरविषाणम् इति नीरूपतया
सर्वज्ञस्य उपमेयता प्रत्युक्ता । तन्नोपमानमपि तद्बाधकम् ।

नाप्यागमः; स हि पौरुषेयः, अपौरुषेयो वा तद्बाधकः स्यात् ? न तावदपौरुषेयः;
तस्यागमविचारावसरे प्रपञ्चतः प्रतिषेत्स्यमानत्वात्, कार्य एवार्थे भवद्भिः प्रामाण्याभ्युप
गमाच्च, स्वरूपेऽपि प्रामाण्येऽतिप्रसङ्गात् । नचाशेषज्ञाभावप्रतिपादकं किञ्चिद्वेदवाक्यमस्ति,
हिरण्यगर्भः सर्वज्ञः इत्यादिवेदवाक्यानां तत्सद्भावावेदकानामेवानेकशः
श्रवणात् । अथ कर्माऽर्थवादपरत्वात्तेषां न तत्सद्भावाऽऽवेदकत्वम्; कुतः पुनः तत्परत्वं तेषाम्
न पुनः तत्सद्भावावेदकत्वम् ? तस्य असत्त्वाच्चेत्; तदपि कुतः ? प्रमाणान्तरात्, तस्य⁹⁶⁸

वेदवाक्यस्य ।

कर्माऽर्थवादपरतया त⁹⁶⁹

तत्स
द्भवावेदक– भां॰ ।

त्सद्भावानावेदकत्वाद्वा ? तत्राद्यपक्षोऽयुक्तः; सर्वज्ञाऽसत्त्वग्राहिणः प्रमा
णान्तरस्य प्रागेव प्रतिक्षिप्तत्वात् । द्वितीयपक्षे तु अन्योन्याश्रयः; तथाहि–सर्वज्ञाऽसत्त्वसिद्धौ
आगमस्य कर्मार्थवादपरतया त⁹⁷⁰

तत्स
द्भवावेदक– भां॰ ।

त्सद्भावानावेदकत्वसिद्धिः, तत्सिद्धौ च सर्वज्ञाऽसत्त्वसिद्धिरिति ।
पौरुषेयोऽप्यागमः कि सर्वज्ञप्रणीतः, तदभावविधातृपुरुषप्रणीतः, अन्यप्रणीतो वा तद्बाधकः
स्यात् ? यदि सर्वज्ञप्रणीतः; कथं तद्बाधकः विरोधात् ? द्वितीयपक्षेऽपि अशेषज्ञाभावप्रति
पादकागमप्रणेता सकलं सकलज्ञविकलं जगत् प्रतिपद्यते, न वा ? यदि प्रतिपद्यते; तदा युक्तः
तत्प्रणीतागमः प्रमाणम्, न पुनरशेषज्ञस्य बाधकः, तथाप्रतिपद्यमानस्य तत्प्रणेतुरेव अशेषज्ञत्व
प्रसिद्धेः । अथ न प्रतिपद्यते; कथं तर्हि प्रमाणम् अज्ञानमहामहीधरभराक्रान्तपुरुषप्रणीतत्वात्
तथाविधरथ्यापुरुषप्रणीतागमवत् ? अन्यप्रणीतपक्षेऽपि एतदेव दूषणद्वयं द्रष्टव्यम् । तन्ना
गमोऽपि सर्वज्ञबाधकः ।

नाप्यभावप्रमाणम्; तस्याग्रे विस्तरतो निराकरिष्यमाणत्वात् । अस्तु वा तत्; तथापि
[p. 96 ] प्रत्यक्षादिप्रमाणपञ्चकविनिवृत्तिरूपं तद्भवद्भिरिष्टम्; तन्निवृत्तिश्च प्रसज्यप्रतिषेधरूपा, पर्युदास
रूपा वा ? प्रसज्य⁹⁷¹

यदि प्रमाणनिवृत्तमात्रं प्रसज्यलक्षणमभावप्रमाण वर्ण्यते तदा नासौ कस्यचित् प्रतिपत्ति, नापि
प्रतिपत्तिहेतु । तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ८५० ।

प्रतिषेधपक्षे तस्य अर्थपरिच्छित्तिहेतुत्वानुपपत्तिः नीरूपत्वात् । यन्नीरूपम्
तन्नार्थपरिच्छित्तिहेतु यथा गगनेन्दीवरम्, नीरूपञ्च प्रसज्यप्रतिषेधरूपमभावप्रमाणमिति ।
परिच्छित्तिहेतुत्वं हि भावधर्म⁹⁷²

–र्म क– भा॰ ।

स कथं सर्वथा तुच्छस्वभावाऽभावस्य स्याद् विरोधात् ? तद
भावाच्च कथं प्रमाणता परिच्छित्तौ साधकतमस्य प्रमाणव्यपदेशात् ? प्रमाणाऽभावरूपत्वाच्चाऽ
भावस्य तद्व्यपदेशानुपपत्तिः । यो यदभावः स तद्व्यपदेशं नार्हति यथा ब्राह्मणाऽभावो
न ब्राह्मणव्यपदेशम्, प्रत्यक्षादिप्रमाणाभावश्चाभावप्रमाणमिति ।

पर्युदासपक्षेऽपि प्रमाणपञ्चकाऽभावशब्दाभिधेयं भावान्तरं वाच्यम्, तच्च⁹⁷³

प्रत्यक्षादेरनुत्पत्ति प्रमाणाभाव उच्यते ।
सात्मनोऽपरिणामो वा विज्ञानं वाऽन्यवस्तुनि ॥ ११ ॥ मीमा॰ श्लो॰ अभावपरि॰ ।

प्रमाणपञ्चक
विनिर्मुक्तात्मा, तदन्यज्ञानं वा स्यात् ? प्रथमपक्षे कि सर्वथा प्रमाणपञ्चकेन विनिर्मुक्त आत्मा,
निषेध्यविषयप्रमाणपञ्चकेन वा ? यदि सर्वथा; कथं सर्वज्ञाभावपरिच्छेदकत्वम् प्रमाणमन्त
रेण प्रमेयपरिच्छेदकत्वानुपपत्तेः ? अन्यथा प्रमाणपरिकल्पनानर्थक्यप्रसङ्गः । द्वितीयपक्षेऽपि
कि भवदीय आत्मा सर्वज्ञविषये प्रमाणपञ्चकविनिर्मुक्तत्वात् तदभावं प्रसाधयेत्, सर्वस्य वा ?
तत्राद्यपक्षोऽनुपपन्नः, परचेतोवृत्तिविशेषैरनेकान्तात् । द्वितीयपक्षोऽप्ययुक्तः, सर्वस्य⁹⁷⁴

सर्वज्ञस्य
भा॰ ।

प्रतिपत्तुः
तद्विषये तद्विनिर्मुक्तत्वस्य असर्वविदा प्रतिपत्तुमशक्यत्वात् । तन्न प्रमाणपञ्चकविनिर्मुक्तात्मपक्षः
क्षेमङ्करः । नापि तदन्यज्ञानपक्षः; यतो निषेध्यात् सर्वज्ञत्वात् अन्यत् किञ्चिज्ज्ञत्वं तद्विषयं
ज्ञानं तदन्यज्ञानम्; तच्च कि क्वचित् कदा975

कदाचित् सर्वज्ञ– ब॰, ज॰ ।

चित्कस्यचित् सर्वज्ञत्वाभावं प्रसाधयेत्, सर्वत्र
सर्वदा सर्वस्य वा ? प्रक्षमपक्षे सिद्धसाध्यता, यत्र यदा यस्य किञ्चिज्ज्ञत्वसिद्धिः तत्र तदा
तस्यासर्वज्ञत्वसिद्धेरभ्युपगमात् । द्वितीयपक्षस्तु श्रद्धामात्रगम्यः, कालत्रयत्रिलोकस्थप्राणिनाम
साक्षात्करणे तत्र किञ्चिज्ज्ञत्वप्रतिपत्तेरनुपपत्तित सर्वत्र सर्वदा सर्वस्याऽसर्वज्ञत्वसिद्धेरप्यनुप
पत्तेः । तन्नाभावप्रमाणमपि अशेषविदो बाधकम्, इति सिद्धं सुनिश्चितासंभवद्बाधकप्रमाणत्वं
निखिलातीतानागतवर्तमानार्थसाक्षात्कारिणोऽतीन्द्रियप्रत्यक्षस्य ।

यदप्युक्तम्976

पृ॰ ८८ पं॰ १० ।

–अतीतकालादिपरिगतं वस्तु स्वेन⁹⁷⁷

स्वेन रूपेण आ॰ ।

स्वेन रूपेण प्रतिभासते इत्यादि; तदप्य
सारम्; यत स्वेनैव तत्प्रतिभासते । कथं तर्हि अवर्तमानतया प्रतिभासमा978

–मानस्य प्रत्य– भा॰ ।

नस्यास्य प्रत्यक्षता युक्ता
इति चेत् ? परिस्फुटतयाऽर्थस्य ग्राहकत्वात्, नहि सन्निहितदेश-कालतयार्थप्रतिभासः प्रत्यक्षलक्ष
णम्, स्वोत्सङ्गस्थबालकशरीरे व्याहारादिलिङ्गतो जीवसद्भावावभासस्यापि प्रत्यक्षताप्रसङ्गात् ।
कि तर्हि ? परिस्फुटतयार्थप्रतिभास, स चेत् अतीतादेरप्यर्थस्यास्ति कथन्न तस्य प्रत्यक्षता ? यथा
[p. 97 ] च इन्द्रियप्रभवप्रत्यक्षस्य देशविप्रकृष्टार्थग्रहणेऽपि परिस्फुटप्रतिभासत्वन्न विरुद्ध्यते तथा अती
न्द्रियप्रत्यक्षस्य कालविप्रकृष्टार्थग्रहणेऽपि । न चैवम् अतीतादेर्वर्तमानतापत्तिः वर्तमाना979

–मानग्रहण– भा॰ ।

र्थग्रहणग्रा
ह्यत्वात् वर्तमानार्थवत् इत्यभिधातव्यम्; दूरदेशार्थस्य अदूरदेशार्थग्रहणग्राह्यत्वात् अदूरदेशार्थ
वत् अदूरदेश⁹⁸⁰

–देशार्थता– भा॰ ।

ताप्राप्तेः ।

एतेन इदमिदानीमिह सत् इत्यस्यां संविदि वस्तुसत्तावत् तत्प्राक्-प्रध्वंसाभावौ प्रतिभा
सेते न वा' इत्याद्यपि प्रत्याख्यातम्; यथैव हि इन्द्रियप्रभवप्रत्यक्षे यद्देशविशिष्टं वस्तु नीलरूपम
नीलरूपं वा भावरूपमभावरूपं वा तद्देशविशिष्टतयैव प्रतिभासते, तद्वत् सर्वज्ञज्ञानेऽपि यद्देश
कालाकारविशिष्टं वस्तु भावरूपमभावरूपं वा तद्देशकालाकारतयैव प्रतिभासते, अतः कथं
युगपज्जन्ममरणादिव्यपदेशप्रसङ्गः प्रतिनिय⁹⁸¹

–नियतात्मार्थ– भा॰ ।

तार्थस्वरूपाऽप्रतीतिर्वा यतः सर्वज्ञताऽस्य सुव्य
वस्थिता न स्यात् ? भविष्यत्कालस्य हि वस्तुस्वभावस्य वर्तमानवस्तुस्वभावतया प्रतीतौ
युगपज्जन्ममरणादिव्यपदेशप्रसङ्गः प्रतिनियतार्थस्वरूपाप्रतीतिश्च स्यात् न पुनर्यथाकालं तत्प्र
तीतौ । तन्नेदमपि अशेषविदो बाधकम् । अतः सिद्धं982

प्रायः अनयैव दिशा
सर्वज्ञसमर्थनम् अधोनिर्दिष्टग्रन्थेषु द्रष्टव्यम्–तत्त्वसं॰ पृ॰ ८४६ । सिद्धिवि॰ टी॰ सर्वज्ञसि॰ ।
आप्तप॰ पृ॰ ५४ । अष्टसह॰ पृ॰ ४७ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १३ । शास्त्रवार्त्तास॰ पृ॰ ८० । प्रमेयक॰
पृ॰ ७० पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५३ । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ५५३ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३७० ।
प्रमेयरत्नमा॰ पृ॰ ५४ । सर्वज्ञसि॰ पृ॰ १४२ ।

सुनिश्चिताऽसंभवद्बाधकप्रमाणत्वमशेष
ज्ञसद्भावप्रसाधकम् ।

ईश्वरवादे नैयायिकस्य पूर्वपक्ष–

ननु न सुनिश्चिताऽसभवद्बाधकप्रमाणत्वात् सर्वज्ञसद्भावः सिद्ध्यति, किन्तु क्षित्यादिकार्य
कर्तृत्वात् । न चास्य तत्कर्तृत्वमसिद्धम्; तत्प्रसाधकस्यानु
मानस्य सद्भावात् । तथाहि–क्षित्यादिकं बुद्धिमत्कर्तृपू983

–पूर्वं आ॰, ब॰, ज॰ । संज्ञा कर्म त्वस्मद्विशिष्टानां
लिङ्गम् । प्रत्यक्षप्रवृत्तत्वात् सज्ञाकर्मणः । वैशे॰ सूत्र २ । १ । १८, १९ । महाभूतचतुष्टयमुपलब्धि
मत्पूर्वकं कार्यत्वात्सावयवत्वात् प्रशस्त॰ कन्द॰ पृ॰ ५४ । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३०१ ।
वैशे॰ उप॰ पृ॰ ६२ । शरीरानपेक्षोत्पत्तिकं बुद्धिमत्पूर्वकम् कारणवत्त्वात्द्रव्येषु सावयवत्वेन
तद्गुणेषु कार्यगुणत्वेन कर्मसु कर्मत्वेनैव तदनुमानात् । प्रशस्त॰ किरणा॰ पृ॰ ९७ । न्यायली॰ पृ॰
२० । न्यायमुक्ता॰ दिन॰ पृ॰ २३ । ईश्वर कारणम् पुरुषकर्माफल्यदर्शनात् । न्यायसू॰ ४ । १ । २० ।
गुणविशिष्टमात्मान्तरमीश्वरतस्य च धर्मसमाधिफलम् अणिमाद्यष्टविधमैश्वर्यं सङ्कल्पानुविधायी चास्य
धर्म प्रत्यात्मवृत्तीन् धर्माधर्मसञ्चयान् पृथिव्यादीनि च भूतानि प्रवर्त्तयति । न्यायभा॰ ४ । १ । २१ ।
प्रधानपरमाणुकर्माणि प्राक् प्रवृत्ते बुद्धिमत्कारणाधिष्ठितानि प्रवर्त्तन्ते अचेतनत्वात् वास्यादिवत् ।[p. n98 ]
अयमपरो हेतु–बुद्धिमत्कारणाधिष्ठित महाभूतादिव्यक्त सुखदुःखादिनिमित्तं भवति रूपादिमत्त्वात् तुर्या
दिवत् । धर्माधर्मौ बुद्धिमत्कारणाधिष्ठितो पुरुषस्योपभोगं कुरुत करणत्वात् वास्यादिवत् ।बुद्धिमत्का
रणाधिष्ठितानि स्वासु स्वासु धारणादिक्रियासु महाभूतानि वाय्वन्तानि प्रवर्त्तन्ते अचेतनत्वात् । न्यायवा॰
पृ॰ ४५७-६७ । विवादाध्यासिता तनु-तरु-महीधरादय उपादानाभिज्ञकर्तृका उत्पत्तिमत्त्वात् अचे
तनोपादानत्वाद्वा यथा प्रासादादि । न चैषामुत्पत्तिमत्त्वमसिद्धम्, सावयवत्वेन वा महत्त्वे सति क्रिया
वत्त्वेन वा वस्त्रादिवत्तत्सिद्धे । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ ५९८ । न्यायम॰ पृ॰ १९४ । कार्या
ऽऽयोजनधृत्यादे पदात् प्रत्ययत श्रुते । वाक्यात् सख्याविशेषाच्च साध्यो विश्वविदव्ययः ॥ १ ॥
न्यायकुसु॰ पञ्चमस्त॰ । तत्राविद्धकर्णोपन्यस्तम् ईश्वरसाधने प्रमाणद्वयमाह–यत्स्वारम्भकेत्यादि । यत्स्वा
रम्भकावयवसन्निवेशविशेषवत् । बुद्धिमद्धेतुगम्य तत्तद्यथा कलशादिकम् ॥ ४७ ॥ द्वीन्द्रियग्राह्यमग्राह्यं
विवादास्पदमीदृशम् । बुद्धिमत्पूर्वक तेन वैधर्म्येणाणवो मता ॥ ४८ ॥ तन्वादीनामुपादान चेतनावदधि
ष्ठितम् । रूपादिमत्त्वात्तन्त्वादि यथा दृष्ट स्वकार्यकृत् ॥ ४९ ॥ तत्त्वस॰ । प्रमेयक॰ पृ॰ ७५ पू॰ ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १०० । प्रशस्तमतिस्त्वाह–सर्गादौ पुरुषाणा व्यवहारोऽन्योपदेशपूर्वक उत्तरकाल
प्रबुद्धाना प्रत्यर्थनियतत्वात् अप्रसिद्धवाग्व्यवहाराणा कुमाराणा गवादिषु प्रत्यर्थनियतो वाग्व्यवहारो यथा
मात्राद्युपदेशपूर्वक इति । तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ४३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ७५ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १०१ ।

र्वकं
कार्यत्वात् घटादिवत् । न चायमसिद्धो हेतुः; सावयवत्वेन
क्षित्यादेः कार्यत्वप्रसिद्धेः । तथाहि–कार्यम् उर्वीपर्वततर्वादि, सावयवत्वात्, तद्वत् । नापि
[p. 98 ] विरु984

विरुद्वो हेतु नि– भा॰ ।

द्धः, निश्चितकर्तृके घटादौ प्रसिद्धत्वात् । नाप्यनैकान्तिक, निश्चिताकर्तृकेभ्यो व्योमादिभ्यो
व्यावर्तमानत्वात् । नापि कालात्ययापदिष्ट, प्रत्यक्षागमाभ्यामबाधितविषयत्वात् । नापि
प्रकरणसमः, प्रकरणचिन्ताप्रवर्त्तकस्य हेत्वन्तरस्याऽसंभवात् । तदयं निरवद्यो हेतुर्बुद्धिमन्तं
कर्त्तारं साधय⁹⁸⁵

साधयति भा॰ ।

न् पक्षधर्मताबलात् जगनिर्माणसमर्थ सर्वज्ञत्वादिवि986

–विशेषवि– भा॰, ब॰, ज॰ ।

शेषणविशिष्टं साधयति ।

स्यान्मतम्–इष्ट⁹⁸⁷

नन्वेव
मशेषज्ञेयज्ञानाधारविधातृपूर्वकत्वे साध्ये साध्यविकलो दृष्टान्त विरुद्धश्च हेतु नैतदेवम्, बोधाधारे
अधिष्ठातरि साध्ये न साध्यविकलत्व नापि विरुद्धत्वम् । न चात्र बोधाधारकारणत्वकार्यत्वयो सामान्यव्याप्ते
र्व्याघातः शक्यसाधन, विशेषेण तु व्याप्तिविरहादसाधनत्वे धूमस्याप्यसाधनत्वप्रसङ्ग । प्रश॰ व्योम॰
पृ॰ ३०२ । किञ्च व्याप्त्यनुसारेण कल्प्यमान प्रसिद्ध्यति । कुलालतुल्य कर्त्तेति स्याद्विशेषविरुद्धता ॥
व्यापारवानसर्वज्ञ शरीरी क्लेशसङ्कुल । घटस्य यादृश कर्त्ता तादृगेव भवेद् भुव ॥ विशेषसाध्यताया
च साध्यशून्य निदर्शनम् । कर्तृसामान्यसिद्धौ तु विशेषावगति कुत ॥ पृ॰ १९१ यदपि विशे
षविरुद्धत्वमस्य प्रतिपादित तदप्यसमीक्षिताभिधानम्, विशेषविरुद्धस्य हेत्वाभासस्याऽभावात्, अभ्युपगमे
वा सर्वानुमानोच्छेदप्रसङ्गात् । न्यायमं॰ पृ॰ १९८ । प्रशस्त॰ कन्द॰ पृ॰ ५५ । तथाहि सौध
सोपानगोपुराट्टालिकादय । अनेकानित्यविज्ञानपूर्वकत्वेन निश्चिता ॥ ७३ ॥ अत एवायमिष्टस्य विघात
कृदपीष्यते । अनेकानित्यविज्ञानपूर्वकत्वप्रसाधनात् ॥ ७४ ॥ तत्त्वसं॰ पृ॰ ५० ।

विघातकृदयं हेतुः, तथाहि–सर्वज्ञः सर्वकर्त्ता नित्यज्ञानेच्छाप्रयत्नवान्
अशरीरो बुद्धिमानभ्युपगम्यते, दृष्टान्ते च घटादौ तद्विलक्षणः कर्त्तोपलभ्यते, दृष्टान्तदृष्टधर्मा
नुसारेण च अदृष्टेऽर्थे प्रतिपत्तिर्भवतीति सिसा988

सिसाधिपित–
आ॰ । सिसाधियिषित– भा॰ ।

धयिषितधर्मविपर्ययसाधनाद्विरुद्धो हेतुः । दृष्टा
[p. 99 ] न्तश्च साध्यविकलः; घटादौ तथाभूतस्य बुद्धिमतोऽभावादिति । तदसमीचीनम्; यतो न साध्य
साधनयोर्विशेषेण व्याप्तिः सकलानुमानोच्छेदप्रसङ्गात्, किन्तु सामान्येन । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां
हि व्याप्तिरवधार्यते, तौ च आनन्त्याद् व्यभिचाराच्च विशेषेषु ग्रहीतुं न शक्यौ, अतो बुद्धि
मत्कर्तृपूर्वकत्वमात्रेणैव कार्यत्वस्य व्याप्तिः प्रत्येतव्या, न शरीरित्वादिना । न⁹⁸⁹

अथ बुद्धिमत्तया ईश्वरस्य शरीरयोगमपि प्रतिपद्यते तेनापि प्रतिपद्यमानेन शरीरादयो नित्या
अनित्या वा अवश्यमेषितव्याः ।अथ नित्यान् शरीरादीन् कल्पयसि एवमपि दृष्टविपरीतं कत्पितं भवति
दृष्टविपर्पयं प्रतिपद्यमानेन बुद्धेर्नित्यत्वं प्रतिपत्तव्यमिच्छा तु विद्यते अक्लिष्टाऽव्याहता सर्वार्थेषु यथा
बुद्धिरिति । न्यायवा॰ पृ॰ ४६५ । अशरीरपूर्वकत्वञ्च शक्यसाधनम्; सर्वोपि कर्त्ता कारकस्वरूप
मवधारयति, तत इच्छति-इदमहमनेन निर्वर्त्तयामि इति, तत प्रयतते, तदनु कायं व्यापारयति, ततः करणा
न्यधितिष्ठति, तत करोति, अनवधारयन् अनिच्छन् अप्रयतमानः कायमव्यापारयन् न करोति इति अन्वयव्य
तिरेकाभ्यां बुद्धिवत् शरीरमपि कार्योत्पत्ताबुपायभूतम् तदिदमशरीरपूर्वकत्वानुमानं व्याप्तिग्राहकप्रमाण
बाधितत्वात् कालात्ययापदिष्टं व्याप्तिवलेन चाभिप्रेतमशरीरित्वविशेषं विरुन्धद् विशेषविरुद्धं ततश्च विरुद्धा
वान्तरप्रभेद एवेति पूर्वपक्षसङ्क्षेप । अत्र प्रतिसमाधिः–न तावच्छरीरित्वमेव कर्तृत्वम्; सुषुप्तस्योदासी
नस्य च कर्तृत्वप्रसङ्गात्, किन्तु परिदृष्टसामर्थ्यकारकप्रयोजकत्वं तस्मिन् सति कार्योत्पत्ते । तच्चा
शरीरस्यापि निर्वहति यथा स्वशरीरप्रेरणायाम् आत्मनः । अस्ति तत्राप्यस्य स्वकर्मोपार्जितं तदेव शरीर
मिति चेत्, सत्यमस्ति, परं प्रेरणोपायो न भवति स्वात्मनि क्रियाविरोधात् । इच्छाप्रयत्नोत्पत्तावपि
शरीरमपेक्षणीयमिति चेत्; अपेक्षतां यत्र तयोरागन्तुकत्वम्, यत्र पुनरेतौ स्वाभाविकावासाते तत्रास्या
पेक्षणं व्यर्थम् । न च बुद्धीच्छाप्रयत्नाना नित्यत्वे कश्चिद्विरोध । दृष्टा हि रूपादीना गुणानाम् आश्रयभेदेन
द्वयी गति तथा बुद्ध्यादीनामपि भविष्यति । प्रशस्त॰ कन्द॰ पृ॰ ५५ । व्योम॰ पृ॰ ३०५ ।

खलु कर्तृत्व
सामग्र्यां शरीरं प्रविशति, तद्व्यतिरेकेणाऽपि ज्ञान-चिकीर्षा-प्रयत्नाश्रयत्वेन⁹⁹⁰

–न
शरीर– भा॰ ।

स्वशरीरप्रेरणे कर्तृ
त्वोपलम्भात् । अकिञ्चित्करस्यापि शरीरस्य सहचरमात्रेण कारणत्वे वह्निपैङ्गिल्यस्यापि धूमं प्रति
कारणत्वप्रसङ्गः स्यात् । विद्यमानेऽपि हि शरीरे ज्ञानादीनां समस्तानां व्यस्तानां वा991

चा– भा॰ ।

ऽभावे कुम्भ
कारादावपि कर्तृत्वं नोपलभ्यते । प्रथमं हि कार्योत्पादककारककलापज्ञानं प्रादुर्भवति, ततः तत्क
रणेच्छा, ततः प्रयत्नः, ततः फलनिष्पत्तिः इत्यमीषां त्रयाणामेव कार्यकर्तृत्वे सर्वत्राऽव्यभिचारः ।

सर्वज्ञता चास्याऽखिलकार्यव्रातस्य कर्तृत्वात् सिद्धा, यो यस्य कर्ता स तदुपादानाद्य
भिज्ञः यथा घटोत्पादकः कुम्भकारो मृदृ992

मृत्पिण्डाद्य– आ॰ ।

ण्डाद्यभिज्ञः, जगतः कर्त्ता चायं भगवान् ईश्वर इति ।
उपादानं हि जगतश्चतुर्विधाः परमाणवः, निमित्तकारणम् अदृष्टादि, भोक्ता आत्मा, भोग्यं
तनुकरणादि । न चैतदनभिज्ञस्य क्षित्यादौ कर्तृत्वं संभवतीति । 993

ये च आ॰ ।

ते च त⁹⁹⁴

तदीया ज्ञाना– ज॰ ।
यत् तदीश्वरस्य ऐश्वर्य्यं किं तन्नित्यमनित्यमिति ?नित्यम् इति ब्रूमअथास्य बुद्धिनित्यत्वे किं प्रमा
णमिति ? नन्विदमेव बुद्धिमत्कारणाधिष्ठिता परमाणवः प्रवर्त्तन्त इति । न्यायवा॰ पृ॰ ४६४ । तस्य
हि ज्ञानक्रियाशक्ती नित्ये इति ऐश्वर्य नित्यम् । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ ५९७ ।

दीयज्ञानादयो
[p. 100 ] नित्या, कुम्भकारादिज्ञानादिभ्यो विलक्षणत्वात् । न च साध्य-दृष्टान्तधर्मिणोः सर्वथा साम्यं
संभवति, सकलानुमानोच्छेदप्रसङ्गात्, नहि यादृशोऽग्निर्महानसे दृष्टः तादृश एव पर्वतेऽस्ति ।

एकत्वञ्च क्षित्यादिकर्त्तुः अनेककर्तॄणामप्येकाधिष्ठातृनियमितानां प्रवृत्त्युपपत्तेः सिद्धम् ।
प्रसिद्धा हि स्थपत्यादीनामेकसूत्रधारनियमितानां महाप्रासादादिकार्यकरणे प्रवृत्तिः । न चेश्व
रस्य इच्छादीनाञ्च एकरूपत्वे नित्यत्वे च सनि कार्याणां कादाचित्कत्वं वैचित्र्यञ्च विरोध
मध्यास्ते, कादाचित्कविचित्रसहकारिलाभेन सामग्रीवैचित्र्यसिद्धौ तेषां तद्विरोधाऽसंभवात् ।

ननु क्षित्यादेर्बुद्धिमद्धेतुकत्वे अक्रियादर्शिनोऽपि जीर्णकूपप्रासादादिवत् कृतबुद्धिरुत्पद्येत,
न चोत्पद्यते, अतो दृष्टान्तदृष्टस्य हेतोर्धर्मिण्यभावादसिद्धत्वम्, तदप्ययुक्तम्; यत प्रामाणि
कम्, इतरं वाऽपेक्ष्येदमुच्यते ? यदीतरम्; कथन्न सकलानुमानोच्छेद धूमादावप्यसिद्धत्वा
नुषङ्गात् ? प्रामाणिकस्य तु नासिद्धत्वम्, कार्यत्वस्य बुद्धिमत्कारणपूर्वकत्वेन प्रतिपन्नाऽविना
भावस्य क्षित्यादौ प्रसिद्धेः, पर्वतादौ धूमादिवत् । न च यावन्त पदार्था कृतकाः तावन्तः
कृतबुद्धिमात्मन्याविर्भावयन्ति इति नियमोऽस्ति, खात⁹⁹⁵

–त परिपूरितायां भूमावक्रिया– भा॰ ।

-प्रतिपूरितायां भुवि अक्रियादर्शिन
कृतबुद्धेरुत्पादाभावात् । न च अकृष्टप्रभवै स्थावरादिभिर्व्यभिचारो बुद्धिमत्कारणाभावेऽपि
स्वसामग्रीतस्तेषामुत्पत्तिप्रतीतेरित्यभिधातव्यम्, तेषां पक्षीकृतत्वात्, पक्षे एव साधनव्य
भिचारे च न कश्चिद्धेतुर्गमक स्यात् इत्यनुमानवार्तोच्छेद । बुद्धिमत्कारणाभावश्चात्र अनुप
लब्धितो भवता प्रसाध्यते, एतच्चायुक्तम्, दृश्यानुपलब्धेरेव अभावसाधकत्वोपपत्ते, न चेयमत्र
संभवति क्षित्यादिकर्त्तुरदृश्यत्वात् । अनुपलब्धिमात्रस्य⁹⁹⁶

–स्य च अ– ज॰ ।

तु अभावसाधकत्वे अतिप्रसङ्ग ।

ननु भगवतः परमकारुणिकस्य परार्थप्रवृत्तेर्जगन्निमित्तत्वे दुःखोत्पादकशरीराद्यारम्भकत्व
विरोध, तदविरोधे997

–धे च प– आ॰ ।

वा परमकारुणिकत्वा998

–त्वाद्यनुप– भा॰, ज॰ ।

नुपपत्ति, इत्यपि मनोरथमात्रम्, धर्माऽधर्मसहकारिण
कर्तृत्वात्, यच्छरीराद्यारम्भे धर्मोऽधर्मो वा सहकारी तस्य सुखाऽसुखरूपफलोपभोगाय तथा
विधशरीरादिकमारभते । भगवतो हि संसारात् प्राणिनो मोचयिष्यामि इति परोपकारार्थैव
प्रवृत्ति । मुक्तिश्च एषां धर्माधर्मप्रक्षयात्, तत्प्रक्षयश्च फलोपभोगं विना न⁹⁹⁹

न इति आ॰, ब॰, ज॰ ।

घटते इति करुणा
वतोऽपि तद्विधाने प्रवृत्तिरविरुद्धा । यदि धर्माधर्मवशात्तस्य प्रवृत्ति, तर्हि ताभ्यामेवाऽखिल
कार्योत्पत्तिरस्तु किमीश्वरकल्पनया ? इत्यप्यसाधीय, तयोर¹⁰⁰⁰

बुद्धिमत्यधिष्ठातरि साध्ये कथमचेतनेन कर्मणा
सिद्धसाधनम्, तस्याप्यचेतनतया अधिष्ठात्रपेक्षत्वात् ? तथाहि–सर्वमचेतन चेतनाधिष्ठितं प्रवर्त्तमानं दृष्टम्
यथा तन्त्वादि, तथा च कर्मादि । न चास्मदाद्यात्मैव अधिष्ठायकः, तस्य तद्विषयज्ञानाभावात् । तथा च
अस्मदाद्यात्मनो न कर्मविषयं ज्ञानमिन्द्रियजम्, नापि परमाण्वादिविषयम् । न च तदभावे तस्य प्रेरक
दृष्टम् । न चाचेतनस्य अकस्मात्प्रवृत्तिरुपलब्धा । प्रवृत्तौ वा परिनिष्पन्नेपि कार्ये प्रवर्त्तेत विवेकशून्य
त्वात् ।" । प्रश॰ व्योम॰ पृ॰ ३०४ ।

चेतनयो चेतनाधिष्ठितयोरेव स्व
[p. 101 ] कार्ये प्रवृत्त्युपपत्तेः । तथाहि–धर्माधर्मौ चेतनाधिष्ठितौ स्वकार्ये प्रवर्तेते, अचेतनत्वात्, वास्या
दिवत् । न चास्मदाद्यात्मैव अधिष्ठापको युक्तः; तस्य अदृष्टपरमाण्वादिविषयविज्ञानाऽभावात् ।
नाप्यचेतनस्य अकस्मात्प्रवृत्तिः, अन्यथा निष्पन्नेऽपि कार्ये तत्प्रवर्तेत विवेकशून्यत्वादिति ।

ईश्वरस्य जगत्कर्तृत्वनिराकरणम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावत्–क्षित्यादेर्बुद्धिमद्धेतुकत्वसिद्धये कार्यत्वं साधनमुक्तम्; 1001

पृ॰ ९७ पं॰ १६ । कार्यत्वं स्वकारणसत्तासमवायः स्यात्, अभूत्वाभावित्वम्, अक्रियादर्शिनोऽपि कृ
तवुद्ध्युत्पादकत्वं कारणव्यापारानुविधायित्वं वा । प्रमेयरत्नमा॰ पृ॰ ६४ ।

तत्किं
सावयवत्वम्, प्रागसतः स्वकारणसत्तासमवायः, कृतम् इति प्रत्यय
विषयत्वम्, विकारित्वं वा स्यात् ? यदि सावय¹⁰⁰²

सहावयवैर्वर्तमानत्वम्,
तैर्जन्यमानत्वं वा, सावयवमिति बुद्धिविषयत्वं वा ? प्रमेयक॰ पृ॰ ७५ पू॰ ।

वत्वम्; तदिदमपि कि
मवयवेषु वर्तमानत्वम्, अवयवैरारभ्यमाणत्वम्, प्रदेशवत्त्वम्, साव
यवम् इति बुद्धिविषयत्वं वा ? तत्राद्यपक्षे अवयवसामान्येनाऽनेकान्तः, तद्धि अकार्यमपि
अवयवेषु वर्तत इति । द्वितीयपक्षे तु साध्याऽविशिष्टत्वम्; यथैव हि क्षित्यादेः कार्यत्वं साध्यम्
एवं परमाण्वाद्यवयवारभ्यत्वमपि । तृतीयपक्षेऽपि आकाशादिनाऽनेकान्तः, तस्य प्रदेशवत्त्वेऽपि
अकार्यत्वात्, प्रसाधयिष्यते चास्य प्रदेशवत्त्वं षट्पदार्थपरीक्षाप्रघट्टके । सावयवम् इति बुद्धि
विषयत्वमपि अनेनैवानैकान्तिकम् । न च निरवयवत्वेऽप्यस्य सावयवघटाद्यर्थसंयोगाद् घटा
काशं पटाकाशम् इति सावयवप्रतीतिगोचरत्वसंभवात् औपचारिकं तत्तत्र इत्यभिधातव्यम्;
निरवयव¹⁰⁰³

–वत्वेनास्य भां॰ । –वत्वे
व्या– ब॰, ज॰ ।

त्वेऽस्य व्यापित्वविरोधात् परमाणुवत् । तथा च व्यापित्वमप्यस्य औपचारिकमेव स्यात् ।
नापि प्रागसतः स्वकारणसत्तासम्बन्धः कार्यत्वम्; तत्सम्बन्धस्य समवायाख्यस्य नित्यत्वेन
कार्यलक्षणत्वाऽयोगात्, तल्लक्षणत्वे वा कार्यस्यापि क्षित्यादेस्तद्वन्नित्यत्वानुषङ्गात् कस्य बुद्धि
मद्धेतुकत्वं साध्येत ? निराकरिष्यते चैतल्लक्ष¹⁰⁰⁴

प्रागसतः स्वकारणसत्तासम्बन्धलक्षणम् ।

णं कार्यत्वं विस्तरतः षट्पदार्थपरीक्षायामिति ।
कृत¹⁰⁰⁵

कृत्यम् ब॰, ज॰ ।

म् इति प्रत्ययविषयत्वमपि न तल्लक्षणम्; खननोत्सेचनादिना कृतमाकाशम् इत्यका
र्येऽप्याकाशे तस्य गतत्वात् । विकारित्वस्य च कार्यत्वे महेश्वरस्यापि कार्यत्वप्रसङ्गः । सतो वस्तु
नोऽन्यथाभा1006

–भावे हि ज॰ ।

वित्वं हि विकारित्वम्, तच्च ईश्वरेऽप्यस्तीति अस्याप्यपरबुद्धिमद्धेतुकत्वप्रसङ्गाद् अन
वस्था स्यात् । अविकारित्वे चास्य कार्यकारित्वमतिदुर्घटम् । अतः कार्यस्वरूपस्य विचार्यमाण
स्यानुपपत्तेः असिद्धो हेतुः ।

किञ्च, कादाचित्कं वस्तु लोके कार्यत्वेन प्रसिद्धम्, जगतस्तु महेश्वरवत् सदा सत्त्वात् कथं
कार्यत्वम् ? तदन्तर्गतानां तरु-तृणादीनां कार्यत्वात् तस्यापि कार्यत्वे महेश्वरान्तर्गतानां बुद्ध्या
दीनां परमाण्वाद्यन्तर्गतानां पाकजरूपादीनाञ्च कार्यत्वात् महेश्वरादेरपि कार्यत्वानुषङ्गः, तथा
च अस्याप्यपरबुद्धिमद्धेतुकत्वप्रसङ्गात् अनवस्था अपसिद्धान्तश्चानुषज्यते ।

अस्तु वा यथाकथञ्चिज्जगतः कार्यत्वम्; तथापि किं कार्यमात्रमत्र हेतुत्वेन विवक्षितम्,
[p. 102 ] तद्विशेषो वा ? यदि कार्यमात्रम्; कथं बुद्धिमत कारणविशेषस्य अतोऽनुमानम् ? कारण
मात्रेणैवास्याऽविनाभावप्रसिद्धे तन्मात्रस्यैवातोऽनुमानं स्यात्, तत्र चाऽविप्रतिपत्तिः । हेतोर
किञ्चित्क¹⁰⁰⁷

–त्करत्वंबुद्धि– ब॰, ज॰ ।

रत्वं विरुद्धत्वं वा, बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकत्वे साध्ये कारणमात्रस्यैव प्रसाधनात् ।

ननु यथा तार्ण-पार्णादिविशेषान् परिहृत्य अग्निमात्रस्य धूममात्रादनुमानम्, एवं कार्य
मात्राद् बुद्धिमत्कारणमात्रस्यानुमानात् कथं विरुद्धत्वमत्र ? इत्यप्यसमीचीनम; अनुमानस्य
प्रतिबन्धावष्टम्भादेव प्रवृत्तेः, प्रतिबन्धश्च कार्यमात्रस्य कारणमात्रेणैव प्रतिपन्न धूममात्रस्याग्नि
मात्रेणेव, न तु बुद्धिमता । न च धूममात्रमपि अग्निमात्रस्य गमकम्; अपनीतपावकापवरकधूमे
नाऽनेकान्तात्, अपि तु उच्छलद्वहलपताकाकारविशिष्टम्, तद्वत् कार्यत्वमपि कृतबुद्ध्युत्पादकं
बुद्धिमतो गमकम्, न सर्वम् । सारूप्यमात्रेण गमकत्वे च वाष्पादेरपि अग्निं प्रति गमकत्व
प्रसङ्ग, महेश्वरं प्रति आत्मत्वादे संसारित्वकिञ्चिज्ज्ञत्वाऽखिलजगदकर्तृत्वानुमापकत्वानुषङ्ग,
वस्तुत्वादे परमाणुवत् जगदबुद्धिमत्पूर्वकत्वप्रयोजकत्वप्रसङ्गश्च स्यात् तुल्याक्षेपसमाधानत्वात् ।
ततो वाष्प-धूमसंस्थानयोः केनचिदंशेन साम्येऽपि यथा कश्चिद्विशेषोऽभ्युपगम्यते, यत्सद्भावात्
धूमोऽग्नि गमयति न वाष्पादि, तथा क्षित्यादीतरकार्यत्वसंस्थानयोरपि ।

अथ कार्यत्वविशेषो हेतु, यो बुद्धिमत्कर्त्रन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वेन निश्चितः; सोऽ
सिद्ध, तादृग्भूतस्यास्य क्षित्यादावभावात् । भावे1008

उपलम्भे वा तत्र ततो जीर्णदेवकुलादिष्विव अक्रियादर्शिनोऽपि कृतबुद्धि स्यात् ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ११५ ।

वा जीर्णकूपप्रासादादिवद् अक्रियादर्शिनोऽपि
कृतबुद्ध्युत्पादप्रसङ्ग । समारोपान्नेति चेत्, सोप्युभयत्र अविशेषत किन्न स्यात् कर्त्तुरुभयत्रा
तीन्द्रियत्वाऽविशेषात् ? अथ प्रामाणिकस्य अस्त्येवात्र कृतबुद्धि, ननु केन प्रमाणेन प्रमातुः
प्रामाणिकत्वम्–अनेना1009

अनेन अनुमानान्तरेण ब॰, ज॰ ।

नुमानेन, अनुमानान्तरेण, आगमेन, लोकप्रतीत्या वा ? तत्राद्यपक्षे
अन्योन्याश्रय; तथाहि–सिद्धविशेषणाद्धेतोरस्योत्थानम्, तदुत्थाने च हेतोर्विशेषणसिद्धिरिति ।
अनुमानान्तरञ्च नास्त्येव, सत्त्वे वा तस्यापि सविशेषणादेव हेतोरुत्थानम्, तत्राप्यनुमानान्त
राद्विशेष¹⁰¹⁰

–शेष सि– भा॰ ।

णसिद्धौ अनवस्था । प्रथमानुमानात्तत्सिद्धौ इतरेतराश्रय । आगमोऽपि युत्तयनु
गृहोत, अननुगृहीतो वा प्रमातु प्रामाणिकत्वं प्रसाधयेत् ? न तावदननुगृहीत, अतिप्र
सङ्गात् । नाप्यनुगृहीत, तदनुग्राहिकाया युक्तेरेवाऽसंभवात् । उक्तयुक्तेश्च आवर्तने चक्रक
प्रसङ्ग–अक्रियादर्शिनोऽपि कृतबुद्ध्युत्पादकत्वलक्षणकार्यत्वानुमानस्य हि सिद्धौ तेनागमस्य
अनुग्रहसिद्धि, तदनुगृहोताच्चागमात् प्रमातु प्रामाणिकत्वसिद्धि, तत्सिद्धौ च अक्रियाद
र्शिनोऽपि कृतबुद्ध्युत्पादकत्वलक्षणकार्यत्वानुमानसिद्धिरिति । नापि केनचित् स्रष्ट्रा जगत्
सृष्टम् इति लोकप्रतीत्या प्रामाणिकत्वसिद्धिः, अस्या निर्मूलत्वात् न कदाचिदनीदृशं जगत्
इति प्रतीतिवत्, वेदे मीमांसकस्य अकृत्रिमत्वप्रतीतिवच्च । न ह्यस्या मूलमिदमनुमानम्,
लिङ्ग-लिङ्गिसम्बन्धप्रतिपत्तेः प्रागभा1011

–भावात् तदु– भा॰ ।

वत तदुत्थानस्यैवाऽसंभवात् । अन्योन्याश्रयश्च, अने
[p. 103 ] नानुमानेनास्याः समूलत्वसिद्धौ सिद्धविशेषणाद्धेतोरस्यानुमानस्योत्थानसिद्धिः, तत्सिद्धौ चास्याः
समूलत्वसिद्धिरिति । नाप्यागमः; तत्रापि इतरेतराश्रयत्वानुषङ्गात्–प्रमाणभूतागममूलत्व
सिद्धौ हि अस्याः सातिशयपुरुषसिद्धिः, तत्सिद्धौ च तत्कृतत्वेन प्रमाणभूतागममूलत्वसिद्धि
रिति । ततः क्षित्यादेः कृत्रिमत्वप्रतीतिः लोकप्रवादपरम्परायाता न प्रमाणबलप्रभवा ।

ननु कृतकेन कृतबुद्ध्युत्पादकेनैव भाव्यम् इति नास्त्ययं नियमः, खात्त-प्र¹⁰¹²

–परिषू– भा॰ ।

तिपूरितायां
भूमौ कृत्रिममणिमुक्ताफलादौ च अक्रियादर्शिन कृतबुद्धेरुत्पादाऽभावात्; इत्यप्यसमीक्षिता
भिधानम्; तत्र अकृ1013

कृत्रिमत्वाभूभागादिसंस्थानरूपस्य भा॰ ।

त्रिमभूभागादिसंस्थानसारूप्यस्य कृतबुद्धेरनुत्पादकस्य सद्भावतः तदनु
त्पादस्योपपत्तेः । न च क्षित्यादावपि अकृत्रिमसंस्थानसारूप्यं संभवति, अकृत्रिमसंस्थानस्यैव
भवताऽनभ्युपगमात्, अभ्युपगमे वा अपसिद्धान्तप्रसङ्गः स्यात् । त¹⁰¹⁴

तत्र आ॰ ।

तोऽक्रियादर्शिनोऽपि कृत
बुद्ध्युत्पादकः क्षित्याद्यसंभवी जीर्णकूपादौ दृष्टकर्तृककूपादिसजातीयत्वलक्षणो विशेषो भव
ताऽभ्युपगन्तव्यः, इति कथन्न असिद्धो हेतुः ?

सिद्ध्यतु वा; तथाप्यसौ विरुद्धः, घटादिवत् शरीरादिविशिष्टस्यैव बुद्धिमतोऽत्र प्रसाधनात् ।
न चैवं सकलानुमानोच्छेदः सर्वत्रैवं विरुद्धत्वोपपत्तेरित्यभिधातव्यम्; धूमाद्यनुमाने महानसे
तरसाधारणस्य अग्न्यादेः प्रतिपत्तिसंभवात् । अत्र प्येवं बुद्धिमत्सामान्यप्रसिद्धेर्न विरुद्धत्वमि
त्यप्ययुक्तम्; दृश्यविशेषाधारस्यैव तत्सामान्यस्य अतः प्रसिद्धेः नादृश्यविशेषाधारस्य, तस्य
स्वप्नेऽप्यप्रतीतेः खरविषाणाधारतत्सामान्यवत् । हेतुव्यापकत्वेनाप्रतिपन्नस्य गम्यत्वे च अभासुर
रूपोष्णस्पर्शवतोऽप्यग्नेः धूमात् प्र¹⁰¹⁵

प्रतिपत्तिः भा॰ ।

तीतिः स्यात् । ततः कार्यकारणभावविवेकं कुर्वता यादृशा
त्कारणात् यादृशं कार्यमुपलव्यं तादृशादेव तादृशमनुमातव्यम्, यथा यावद्धर्मात्मकाद्वह्नेः
यावद्धर्मात्मकस्य धूमस्योत्पत्तिः सुदृढप्रमाणात्प्रतिपन्ना तादृशादेव धूमात् तादृशस्यैवाग्नेरनु
मानम् । न च प्रासादादिकार्यवत् क्षित्यादिकार्येऽपि अतिशयतारतम्यप्रतीतेः तत्कर्त्तुरतिशय
वत्त्वसिद्धिः; तद्वदस्मादृशस्यैव कर्तुरतिशयवतः सिद्धिप्रसङ्गात् । क्षित्यादिनिर्माणे तस्यासाम
र्थ्यादन्यादृशोऽसौ सिद्ध्यति; इत्यप्ययुक्तम्; तत्र कर्त्रभावस्यैव एवं प्रसङ्गात्, अन्यादृशस्य
कर्त्तुः हेतुव्यापकत्वेन कदाचिदप्यप्रतीतेः । अव्यापकस्य च गम्यत्वे व्यापकमगम्यम्, अव्या
पकं तु गम्यम् इति महन्न्या1016

महन्माया– आ॰ ।

यकौशलम् ।

अथ परिशेषात् हेतुव्यापकत्वेन अखिलकारकपरिज्ञानाद्यतिशयवान् कर्तृविशेषः प्रसाध्यते,
न ह्यनवगतकारकसामर्थ्यः कार्यस्य कर्त्ता सर्वस्य सर्वकर्तृत्वप्रसङ्गात् । न चास्मदादेः क्षित्याद्य
शेषकारकसामर्थ्यावगमोऽस्ति परमाण्वादेरतीन्द्रियत्वात्, ततोऽशेषकारकप्रयोक्तृत्वलक्षणं कर्तृ1017

–त्वमस्य सिद्धम् ब॰, ज॰ । कर्तृमप्यसि– भा॰ ।

त्वं तस्य सिद्ध्यत् तच्छक्तिपरिज्ञानाद्यतिशयपूर्वकमेव सिद्ध्यति; इत्यप्यविचारितरमणीयम्;
प्रयोक्तृत्वस्य शक्तिपरिज्ञानाऽविनाभावाऽसिद्धेः 1018

सुप्तप्रमत्तावस्थायां आ॰ ।

सुप्तमत्तप्रमत्ताद्यवस्थायां वागादिहेतूनां ताल्वा
[p. 104 ] दीनां शक्तिपरिज्ञानाऽभावेऽपि प्रयोक्तृत्वोपलम्भात् । अस्तु वा तदविनाभाव; तथापि न
समस्तकारकशक्तिपरिज्ञानं सिद्ध्यति, सूत्रधारादीनां धर्माद्यपरिज्ञानेऽपि प्रासादादौ कारक
प्रयोक्तृत्वोपलम्भात् । यथा च प्रारब्धकार्याऽनिष्पत्तेः सूत्रधारादीनां धर्माद्यशेषकारकाऽपरिज्ञानं
तथा ईश्वरस्यापि तदस्तु प्रारब्धाङ्कुरादिकार्याऽनिष्पत्तेस्तत्राप्यविशेषात् । तत्परिज्ञानेऽपि
उपभोक्तुरदृष्टवशात्तथा तद्विधानं सूत्रधारादावप्यस्तु, प्रतीतिविरोधोऽप्युभयत्राऽविशिष्टः । भवतु
चास्यैव तत्परिज्ञानम्; तथापि एक¹⁰¹⁹

तथापि कर्त्तुर्नैकत्वं व्यभिचारोपदर्शनात् ॥ ९२ ॥ एककर्त्तुरसिद्धौ च सर्वज्ञत्व किमाश्रयम् ?
तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ ५७ । नैवं प्रयोक्तुरेकस्य कारकाणामसिद्धित । नानाप्रयोक्तृकत्वस्य क्वचिद्दृष्टेरसं
शयम् ॥ ६३ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ३६७ । न ह्ययं नियम निखिल कार्यमेकेनैव कर्त्तव्यं नापि एकनिय
तैर्वहुभि इति, अनेकधा कार्यकर्तृत्वोपलम्भात् ॥ प्रमेयक॰ पृ॰ ७९ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १३१ ।

स्याखिलकारकाधिष्टातृत्वानुपपत्तिः, अनेकस्याऽपि अनेव
कारकाधिष्ठातृत्वोपपत्ते । न हि निखिलं कार्यमेकेनैव कर्त्तव्यम् एकनियमितैरनेकैर्वा
इति नियमोऽस्ति, अनेकधा कार्यकर्तृत्वोपलम्भात्–एकेन हि क्वचिदेकं कार्यं क्रियते यथा पट
कुविन्देन, क्वचित्त्वनेकं यथा घटघटीशरावादि कुम्भकारेण, अनेकञ्चानेकेन यथा घट-पट-मकुट
शकटादि कुलालादिना, क्वचिदनेकेनाप्येकं यथा उद्देहिकाभिर्वल्मीकम्, न खलु तासां कश्चिदे
कोऽधिष्ठाताऽस्ति । न च प्रासादादिकार्ये अनेकस्थपत्यादीनामेकसूत्रधाराधिष्ठितानामेव प्रवृत्ति;
प्रतिनियताभिप्रायाणामेकसूत्रधाराऽनधिष्ठितानामपि प्रवृत्त्यविरोधात् । एकसूत्रधाराधिष्ठिताने
कस्थपत्यादीना प्रवृत्त्युपलम्भाच्च जगतो महेश्वरैकाऽधिष्ठातृकल्पने अनेकोद्देहिकानामेकेनाऽनधि
ष्ठितानां प्रवृत्त्युपलम्भात् तस्य तेनाऽनधिष्ठितस्यापि प्रवृत्तिः किन्न स्यात् उभयप्रतीत्योः
प्रामाण्याऽविशेषात् ?

अकृष्ट¹⁰²⁰

स्थावरादिभिरप्यस्य व्यभिचारोऽनुवर्ण्यते । कैश्चित् पक्षीकृतैस्तेषामधीमद्धेतुतास्थितै ॥ ३८ ॥
तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ३६२ ।

प्रभवैस्तरुतृणादिभिर्व्यभिचारी चायं हेतु, द्विविधानि हि कार्याण्युपलभ्यन्ते,
कानिचिद् बुद्धिमत्पूर्वकाणि यथा घटादीनि, कानिचित्तु तद्विपरीतानि यथा अकृष्टप्रभववृक्षा
दीनि, इत्युभयप्रतीत्यो प्रामाण्येन उभयो सिद्धिसंभवात् । तेषां पक्षीकरणादव्यभिचारे स¹⁰²¹

पश्यामः ब॰, ज॰ ।

श्याम तत्पुत्रत्वादितरपुत्रवत् इत्यादेरपि गमकत्वप्रसङ्गान्न कश्चिद्धेतुर्व्यभिचारी स्यात्,
व्यभिचारविषयस्य सर्वत्रापि पक्षीकर्तुं शक्यत्वात् । ईश्वरबुद्ध्यादिभिश्च व्यभिचार; तेषां
कार्यत्वे सत्यपि समवायिकारणादीश्वराद् विभिन्नबुद्धिमत्कर्तृपूर्वकत्वाऽभावात् । दृष्टान्ते हि
घटादौ बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकत्ववत् समवायिकारणाद्व्यतिरिक्तबुद्धिमत्कर्तृपूर्वक्त्वेनापि व्याप्तिः कार्य
त्वस्य प्रतिपन्ना । व्यतिरिक्तबुद्धिमत्कर्तृसद्भावाभ्युपगमे चा1022

वा– भा॰ ।

ऽनवस्था । न चैकस्यैव समवायि
निमित्तकारणत्वं युक्तं घटादौ तथानुपलम्भात्, तत्रानुपलब्धस्यापि कल्पने क्षित्यादेरबुद्धिमद्धेतु
कत्वं किन्न कल्प्येत अविशेषादिति ?

[p. 105 ]

कालात्ययापदिष्टश्चायम्; अकृष्टप्रभवाङ्कुरादौ कर्त्रभावस्य अध्यक्षेणैवाध्यवसायात् अग्नेर
नुष्णत्वे साध्ये द्रव्यत्ववत् । ननु यद् दृश्यं सत् प्रत्यक्षेण नोपलभ्यते तस्य अतोऽभावः नान्यस्य;
अन्यथा आकाशादेरप्यभावः स्यात्, न चायं दृश्यः तत्कथमतोऽस्य अभावः स्यात्; इत्यप्यसुन्द
रम्; यतोऽस्य सिद्धे कुतश्चित्प्रमाणात्सद्भावे अदृश्यत्वेनाऽनुपलम्भः स्यात्, तत्सद्भावश्च अस्मा
देव, अन्यतो वा प्रमाणात् सिद्ध्येत् ? प्रथमपक्षे चक्रकम्–अतो हि तत्सद्भावे सिद्धे अस्याऽ
दृश्यत्वेनानुपलम्भः सिद्ध्येत्, तत्सिद्धौ च कालात्ययापदिष्टत्वाभावः, ततश्चास्मात् तत्सद्भावसि
द्धिरिति । द्वितीयोऽपि पक्षोऽनुपपन्नः; तत्सद्भावावेदकस्य प्रमाणान्तरस्यैवाऽभावात् ।

अस्तु वा तत्सद्भावः, तथापि अस्याऽदृश्य¹⁰²³

–दृष्टत्वे आ॰ । ननु कुतोऽयं शरीरवानपि अदृश्य विद्यादिप्रभावात्, जातिविशेषाद्वा ? स्या॰
रत्ना॰ पृ॰ ४३३ ।

त्वे शरीरा1024

शरीरावयवः– ब॰, ज॰ ।

भावः कारणम्, विद्यादिप्रभावः, जाति
विशेषो वा ? न तावत् शरीराभावः; अशरीरस्य कार्यकर्तृत्वा1025

–त्वानुपलब्धेः आ॰ ।

नुपपत्तेः । तथाहि–नेश्व¹⁰²⁶

तस्यापि वितनुकरणस्य
तत्कृतेरसंभवात् । अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ २७१ । तत्सम्बन्धरहितस्य मुक्तात्मन इव जगत्कर्तृत्वानुप
पत्तेः । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ११९ । अशरीरो ह्यधिष्ठाता नात्मा मुक्तात्मवद्भवेत् ॥ ७८ ॥ मीमांसाश्लो॰
पृ॰ ६६० ।

रः क्षित्यादेः
कर्त्ता अशरीरत्वात्, मुक्तात्मवत् । ननु शरीरं कर्तृत्वसामग्र्यां न प्रविशति तदभावेऽपि ज्ञाने
च्छाप्रयत्नाश्रयत्वमात्रेण स्वशरीरप्रेरणे कर्तृत्वोपलम्भात्; तदसत्; शरीरसम्बन्धेनैव तत्प्रेर
णोपलम्भात्, तत्सम्बन्धो हि आत्मनः सशरीरत्वम्, तस्मिन्सत्येव स्वशरीरेऽन्यत्र वा कार्य
कर्तृत्वमुपपद्यते । शरीराभावे मुक्तात्मवज्ज्ञानाद्याश्रयत्वमप्यसंभाव्यम्; तदुत्पत्तावस्य निमित्त
कारणत्वात्, तत्कारणाभावेऽपि तदुत्पत्तौ मुक्तात्मनोऽपि तदुत्पत्तिप्रसङ्गः, बुद्धिमन्निमित्ताऽभावे
ऽपि वा क्षित्याद्युत्पत्तिप्रसङ्गः स्यात् । नित्यत्वात्तेषामदोषोऽयम्; इत्यप्यसुन्दरम्; ज्ञानादीनां
नित्यत्वेन क्वचिदप्यप्रतीतेः, ईश्व¹⁰²⁷

बोधो न वेधसो नित्यो बोधत्वादन्यवोधवत् । इति हेतोरसिद्धत्वान्न वेधा कारणं
भुवः ॥ १२ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ३६० ।

रज्ञानादयो न नित्याः ज्ञानादित्वात् अस्मदादिज्ञानादिवत् इत्य
नुमानविरोधाच्च । तेषां दृष्टस्वभावातिक्रमे वा भूरुहादीनामपि स स्यादविशेषात् । ततो
ज्ञानादीनां शरीरसम्पाद्यत्वमेवाऽभ्युपगन्तव्यम्, तत्कथमकिञ्चित्करं शरीरम्, यतः सहचर
मात्रेण कारणत्वे वह्निपैङ्गिल्यस्यापि धूमं प्रति कारणता प्रसज्येत ? न हि पैङ्गिल्यमात्रं धूमकार
णम् हरितालादौ तत्सद्भावेपि धूमानुत्पत्तेः । वह्निविशेषितस्य तद्धेतुत्वे तु न किञ्चिद्विरुद्धम्,
यथैव हि इन्धनसम्बद्धो वह्निर्धूमोत्पादकः नान्यः, तथा वह्निविशेषितं पैङ्गिल्यं तन्निबन्धनं
नान्यत् । विद्यादिप्रभावस्य च अदृश्यत्वहेतुत्वे कदाचिदसौ दृश्येत् । न खलु विद्याभृतां
तन्त्रादिमताञ्च शाश्वतिकमदृश्यत्वं दृष्टम् । इतरविद्याभृद्भ्योऽस्य वैलक्षण्याद् दृष्टस्वभावाति
क्रमेष्टौ जगतोऽपि इतरकार्यवैलक्षण्यात् तदतिक्रमेष्टिः किन्न स्यात् ? पिशाचादिवत् जातिविशे
षोऽस्याऽदृश्यत्वे हेतुः; इत्यप्यसुन्दरम्; एकस्य जातिविशेषाऽसंभवात् अनेकव्यक्तिनिष्ठत्वात्तस्य ।

[p. 106 ]

अस्तु वाऽदृश्योऽसौ, तथापि सत्तामात्रेण, ज्ञानवत्त्वेन, ज्ञानेच्छाप्रयत्नवत्त्वेन, तत्पूर्वकव्या
पारेण, ऐश्वर्येण वा क्षित्यादे कारणं स्यात् ? प्रथमपक्षे कुम्भकारादेरपि तत्कारणत्वप्रसङ्गः सत्ता
मात्रस्य तत्राप्यविशेषात् । द्वितीयपक्षे तु योगिनामपि तत्कर्तृत्वानुषङ्गः । अथ योगिनां तथा
भूतमशेषार्थविषयं विज्ञानं नास्ति तेनाऽयमदोष; अस्य कुत¹⁰²⁸

–तः सिद्धम् आ॰ ।

तत् सिद्धम् ? सर्वकर्तृत्वा1029

यदि प्रावान्येन समस्तकारकप्रयोक्तृत्वादीश्वरस्य सर्वज्ञत्व साध्यते,
सर्वजत्वाच्च प्रयोक्त्रन्तरनिरपेक्ष समस्तकारकप्रयोक्तृत्वं प्रधानभावेन, तदा परस्पराश्रयो दोष कुतो निवा
र्येत ? तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ३६८ । प्रमेयक॰ पृ॰ ७८ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १२८ ।

ज्ञेत्,
अन्योन्याश्रय–सर्वज्ञत्वसिद्धौ हि सर्वकर्तृत्वसिद्धिः, तत्सिद्धौ च सर्वज्ञत्वसिद्धिरिति । तृतीय
पक्षोप्यसाम्प्रत; अशरीरस्य ज्ञानेच्छाप्रयत्नवत्त्वप्रतिषेधात् । व्यापारवत्त्वमपि अशरीरस्यास
म्भाव्यम्; व्यापारो हि कायकृत, वाक्कृतो वा स्यात् ? उभयमपि अशरीरे न सम्भवत्येव ।
न च क्स्यचिदपि एवंविधा प्रतीतिरस्ति यद् वचनत कायेन वाऽहमीशेनात्र प्रेरित इति ।
व्यापारश्च क्रिया, सा चाऽस्य दुर्घटा । तथाहि–निर्व्यापार ईश्वरः सर्वगतत्वात् आकाशवत्,
सक्रियत्वे चास्य अतादवस्थ्यानुषङ्गादनित्यत्वं स्यात्, स्वावस्थातोऽविचलद्रूपस्यैवार्थस्य नित्यै
करूपतोपपत्ते । न च परमाणुभिर्व्यभिचारः, तेषामपि परिणामाऽनित्यत्वस्येष्टे, ईश्वरस्यापि
तद्वत्तदिष्टौ अपरबुद्धिमद्धेतुकत्वानुषङ्गाद् अनवस्था, अन्यथा तेनैव कार्यत्वादेर्व्यभिचारः ।

प्रतिकार्यञ्चास्य एकदेशेन, सर्वात्मना वा व्यापारः स्यात् ? एकदेशेन चेत्; तर्हि यावन्ति
कार्याणि तावद्भिरेव ईश्वराऽवयवैर्भाव्यम् इति निरंशेश्वरप्रतिज्ञा हीय¹⁰³⁰

हीयेत ब॰,
ज॰, भा॰ ।

ते । सर्वात्मना व्यापारे
यावन्ति कार्याणि तावद्धा ईश्वरस्य भेदप्रसङ्गात् एकेश्वरप्रतिज्ञाक्षति । किञ्च, असौ येनैकेन
स्वभावेन एकं कार्यं करोति तेनैव तत्स्थित्यादिकं कार्यान्तरञ्च, स्वभावान्तरेण वा ? य¹⁰³¹

सकलकार्याणामुत्पत्तिविनाशयोः स्थितौ च महेश्वराभिसन्वेरेकत्वे सकृदुत्पत्त्यादिप्रसङ्गात्
विचित्रत्वानुपपत्तेरिति । अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ २७९ ।

दि तेनैव,
स्थित्युत्पत्तिविपत्तीनां कार्यान्तराणाञ्च क्रम वैचित्र्यञ्च न स्यात् । स्वभावभेदे वा1032

चाऽ– ब॰, ज॰ ।

ऽनित्यत्वम् ।

ऐश्वर्यमपि ज्ञातृत्वम्, कर्तृत्वम्, अन्यद्वा स्यात् ? ज्ञातृत्वञ्चेत्, तत्कि ज्ञातृत्वमात्रम्,
सर्वज्ञातृत्वं वा ? तत्राद्यपक्षे ज्ञातैव असौ स्यान्नेश्वर, न हि यो यज्जानाति स तत्र ईश्वर
इत्युच्यते अन्यज्ञातृवत् । द्वितीयपक्षेऽपि अस्य सर्वज्ञत्वमेव स्यात् नैश्वर्यम् सुगतादिवत् ।
अथ कर्तृत्वम्; तर्हि कुम्भकारादीनां बहुप्रकारकार्यकर्तृणामैश्वर्यप्रसङ्गः । नाप्यन्यत्; इच्छा
प्रयत्नव्यतिरेकेण अन्यस्य ऐश्वर्यनिबन्धनस्य ईश्वरेऽभावात् । अथ तयोरेव तत्र तन्निबन्धनत्व
मिष्यते, नन्वत्रापि ताभ्यां क्रोडीकृतं सर्वम्, किञ्चिद्वा ? सर्वस्य क्रोडीकारे युगपत्सर्वमुत्पद्येत् ।
किञ्चिच्चेत्; तर्हि इच्छाप्रयत्नविषयस्य क्रमिकत्वे कथमेकरूपत्वं तयो स्यात् ? किञ्च, इष्यमाणार्था
वच्छेदेन इच्छोत्पद्यते, न चोत्तरकालभाव्यात्ममनसंयोगजज्ञानविषया1033

–विषयीकारम् आ॰ ।

कारं विना तत्र नियत
विषयमात्मानमप्यसौ स्वीकर्त्तुं समर्थ ।

[p. 107 ]

किञ्च, अस्य सिसृक्षासञ्जिहीर्षे किं युगपद् भवतः, क्रमेण वा ? युगपद्भावे सृष्टि-संहा
रयोः यौगपद्यप्रसङ्गः । क्रमेण उत्पत्तौ कारणं वाच्यम्, कारणापेक्षायाञ्च नित्यत्वक्षतिः । अथ
नित्यमपि इच्छाप्रयत्नादिकं विचित्र¹⁰³⁴

स्यादेतत् नेश्वर एव केवलं कारणमपि तु धर्माधर्मादिसहकारिकारणान्तरमपेक्ष्य करोतितदेतद
सम्यक्; यदि हि सहकारिभिः कश्चिदुपकारिभि ? कश्चिदुपकार कर्त्तव्यो भवेत्, तदा तस्य सहकारिणि
व्यपेक्षा । यावता नित्यत्वात् परैरनाधेयातिशयस्य न किञ्चित्तस्य सहकारिभिः प्राप्तव्यमस्तीति किमिति तांस्त
थाभूताननुपकारिण सहकारिणोऽपेक्षेत ? किञ्च, येऽपि ते सहकारिणः तेऽपि सर्व एवेश्वरस्यायत्तजन्मतया
नित्यं समवहता एवतत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ५४ ।

सहकारिसन्निधानात् कार्यवैचित्र्यं विदधाति, ननु ते1035

ननु तेऽपि तज्ज्ञानाद्यायत्तजन्मान किन्न
सर्वदा सन्निधीयन्ते ? अथ नैव ते तदायत्तोत्पत्तय तर्हि तैरेव कार्यत्वादिहेतुरनैकान्तिक । सन्मति॰
टी॰ पृ॰ १२२ । प्रमेयक॰ पृ॰ ७९ उ॰ ।

सह
कारिणोऽतदायत्ताः, तदायत्ता वा ? अतदायत्तत्वे तैरेव कार्यत्वादेर्व्यभिचारः । तदायत्तत्वे
तदैव ते कुतो न भवन्ति ? तद्धेतूनामभावादिति चेत्; तेऽपि तदायत्ता न वा इत्यादि
दूषणं तदवस्थम् इत्यनवस्था । किञ्च, एते सहकारिणः तस्योपकारकाः, न वा ? यद्यनुपका
रकाः; कथं सहकारिणः अतिप्रसङ्गात् ? उपकारकत्वे अस्य परिणामित्वम् तत्कृतोपकारस्य
अतोऽनर्थान्तरत्वात्, अर्थान्तरत्वे तस्य इति व्यपदेशो न स्यात्, तेनाप्युपकारान्तरकरणे
अनवस्था ।

किञ्च, ईश्वरस्य जगन्निर्माणे यथारुचि प्रवृत्तिः, कर्मपारतन्त्र्येण, करुणया, धर्मादिप्रयो
जनोद्देशेन, क्रीडया, निग्रहानुग्रहविधानार्थम्, स्वभाव¹⁰³⁶

अथायमीश्वर कुर्वाण किमर्थ करोति ? लोके हि ये
कर्त्तारो भवन्ति ते किञ्चिदुद्दिश्य प्रवर्त्तन्ते इदमाप्स्यामि इदं हास्यामि चेति, न पुनरीश्वरस्य हेयमस्ति दुःखा
भावात्, नोपादेयं वशित्वात् । क्रीडार्थमित्येके । एके तावद् ब्रुवते क्रीडार्थमीश्वर सृजति इति नन्वेतद
युक्तम्, क्रीडा हि नाम रत्यर्थं भवति न च रत्यर्थी भगवान् विभूतिख्यापनार्थम् इत्यपरे एतदपि
तादृगेव किमर्थं तर्हि करोति ? तत्स्वाभाव्यात् प्रवर्त्तते इत्यदुष्टम् । न्यायवा॰ पृ॰ ४६३ । न्यायवा॰
ता॰ टी॰ ४ । १ । २१ । न्यायमं॰ पृ॰ २०२ ।

तो वा ? यथारुचि प्रवृत्तौ कदाचिद
न्यादृश्यपि सृष्टिः स्यात् । कर्मपारत¹⁰³⁷

तथा चापेक्षमाणस्य स्वातन्त्र्यं प्रतिहन्यते ॥ ५४ ॥
मीमांसाश्लो॰ पृ॰ ६५३ । तत्त्वसं॰ पृ॰ ७६ ।

न्त्र्ये च अस्य स्वातन्त्र्यहानिः, एतदेव हि स्वातन्त्र्यम्
ईश्वरत्वं वा यदनन्यमुखप्रेक्षित्वम् । अथ क¹⁰³⁸

अभावाच्चानुकम्प्याना नानुकम्पाऽस्य जायते ।
सृजेच्च शुभमेवैकमनुवम्पाप्रयोजित ॥ ५२ ॥ मीमासाश्लो॰ पृ॰ ६५२ । तत्त्वसं॰ पृ॰ ७६ । प्रमेयव॰
पृ॰ १९ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १३० । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ४४७ ।

रुणया; तर्हि कारुणिकत्वाद् युगपत् सर्वानपि अभ्यु
दयेन युञ्ज्यात्, ततो न कश्चिद् दुःखितः स्यात् । अथ एषामभ्युदयः स्यात् इत्यनयैवेच्छया
तानि तानि कर्माणि अनुभावयति, सोऽयं प्रक्षालिताऽशुचिमोदकत्यागन्यायः । कारुणिकस्य
हि एतदेव कारुणिकत्वम्–यत् अन्येषां1039

एतेषाम् भा॰ ।

दुःखलेशोऽपि माभूत् इत्यनुसन्धानम् । अथ ईश्वरः
कि करोति, पूर्वार्जितैः कर्मभिरेव ते तथा वशीकृता येन दुःखमनुभवन्ति; तर्हि तस्य कः पुरु
[p. 108 ] षकारः ? कर्मणामुपभोगेनैव प्रक्षयोपपत्ते । अदृष्टापेक्षस्य च कर्तृत्वे किं तत्कल्पनया ?
कल्पितोऽपि असावदृष्टाधीनश्चेत्, जगदेव तदधीनमस्तु किमनेनान्तर्गडुना ? अथ धर्मादि
प्रयोजनमुद्दिश्यायं प्रवर्तते, तर्हि कथमसौ कृतकृत्यः स्यात् तस्य तत्प्रयोजनविरोधात् ? क्रीडा
स¹⁰⁴⁰

क्रीडार्थाया प्रवृत्तौ च विहन्येत कृतार्थता ॥ ५६ ॥ मीमासाश्लो॰ पृ॰ ६५३ । तत्त्वस॰
पृ॰ ७७ ।

द्भावे च कथं वीतरागता रथ्यापुरुषवत् ? परमपुरुपश्चेश्चरः बाल-ग्रहिलवत् क्रीडति इति
महच्चित्रम् । निग्रहानुग्रहप्रदत्वेऽपि कथ वीतरागद्वेषता ? तथाहि–रागवान् ईश्वर, अनुग्रह
प्रदत्वात्, राजवत् । तथा, द्वेषवानसौ निग्रहप्रदत्वात् तद्वत् । अथ स्वभावतोऽसौ प्रवर्तते
यथा आदित्य प्रकाशस्वभावत्वात् प्रकाशयति, तर्हि चैतन्यस्य सतोऽपि अकिञ्चित्करत्वात्
जगतोऽचेतनस्यापि स्वभावत प्रवृत्तिरस्तु, किमधिष्ठातृपरिकल्पनया ? तस्य अनादौ काले स्व
भावेनैव स्थितत्वात् । कथमचेतनस्य देशादिनियम निष्पन्नेऽपि वा कार्ये प्रवृत्तिर्नस्यात् ?
इत्यन्यत्रापि समानम्, नित्यादिस्वभावस्येश्वरस्यापि तद्दोषप्रतिपादनात् ।

बुद्धिमत्त्वञ्चास्य अनित्यया बुद्ध्या, नित्यया वा स्यात् ? न तावन्नित्यया, तन्नित्यत्वस्य
प्रतीत्या अनुमानेन च बाधितत्वप्रतिपादनात् । अथ अनित्यया, कुतौऽसौ जायेत–इन्द्रियार्थ
सन्निकर्षात्, समाधिविशेषात्, तदुत्थधर्ममाहात्म्यात्, अनुध्यानमात्राद्वा ? तत्राद्य¹⁰⁴¹

तत्राद्य प– ब॰, ज॰, भा॰ ।

पक्षोऽयुक्त;
अशरीरस्यास्य अन्तःकरणस्य अन्यस्य चेन्द्रियस्यानुपपत्तेर्मुक्तात्मवत्, उपपत्तौ वा न सर्वज्ञता
तज्जनितज्ञानस्य नियतविषयत्वात् । किञ्च, अचेतनाश्चक्षुरादय केनचिदधिष्ठितास्तज्ज्ञान जन
यन्ति, अनधिष्ठिता वा ? यद्यनधिष्ठिता, तदा जगदपि अचेतना केनचिदनधिष्ठिता जनयन्तु
अलमधिष्ठातृकल्पनया । अथाधिष्ठिता, किमधिष्ठात्रन्तरेण, तेनैव वा ? अधिष्ठात्रन्तरेण चेत्;
अनवस्था । तेनैव चेत्, चक्रकम्; तथाहि–ज्ञाता सन्तस्ते प्रेर्यन्ते, प्रेरिता ज्ञानं जनयन्ति,
जनितज्ञाना ज्ञाता भवन्तीति । समाधिविशेष अनुध्यानञ्च ज्ञानविशेष एव, तस्य च अद्या
प्यसिद्धे कथं स्वस्मादेव स्वस्योत्पत्ति ? समाधिविशेषाऽसंभवे च कथं तदुत्थो धर्मस्तत्र
संभाव्येत, यतस्तन्माहात्म्याज्ज्ञानोत्पत्ति स्यात् ? अशरीरस्य च समाधिविशेषादिकं मुक्तात्म
वद् दुर्घटमेव । अत कारणाऽसंभवाद् ईश्वरे ज्ञानसद्भावाऽनुपपत्ते कथं तत्र बुद्धिमत्ता सिद्ध्येत् ?
अथ नित्याऽनित्यबुद्धिविशेषानपेक्षया बुद्धिसामान्येन तत्र तद्वत्ता प्रसाध्यते, तदप्यसारम्;
द्वितीयविशेषस्याऽसंभवात्, न खलु नित्यो बुद्धिविशेष कदाचिदप्यनुभूयते, अनित्यस्यैवाऽस्य
सर्वदाऽनुभवात् । अत सिद्ध्यत् तत्सामान्यमनित्यबुद्धिविशेषाधारमेव सिद्ध्येत्, तद्विशेषस्य
चेश्वरे कारणाऽसंभवतोऽसंभवात् कथं तदाधारमपि तत्सामान्यं सिद्ध्येत् ?

अस्तु वा यथाकथञ्चिद् बुद्धिमत्त्वमस्य, तथापि शास्त्राणां प्रमाणेतरव्यवस्थाविलोप, सर्व
शास्त्रं प्रमाणमेव स्यात् ईश्वरप्रणीतत्वात् तत्प्रणीतप्रसिद्धशास्त्रवत् । प्रतिवाद्यादिव्यवस्थावि
लोपश्च, सर्वेषामीश्वरादेशविधायित्वात्, आदेशविधायिनाञ्च प्रतिलोमाचरणविरोधात् । संसार
[p. 109 ] विलोपश्च; ईश्वरव्यापारात् पूर्वं तनुकरणाद्यभावतः सकलात्मगुणानां बुद्ध्यादीनामप्यभावात्,
नहि तनुकरणाद्यभावे बुद्ध्यादिविशेषगुणाऽभावे च आत्यन्तिकीं शुद्धिमास्कन्दतामात्मनाम् अ
मुक्तत्वं युक्तमिति । संसारविधाने प्रवृत्तोऽसौ तदभावं विदधाति इति महती प्रेक्षापूर्वका
रिता ? ततो1042

ईश्वरस्य जगत्कर्तृत्वसमर्थनपरा ग्रन्था–वैशेषिक सू॰ २ । १ । १८-१९ । प्रशस्तपादभा॰ पृ॰
४८-४९ । कन्दली पृ॰ ५४ । व्योमवती पृ॰ ३०१ । प्रशस्त॰ किरणा॰ पृ॰ ९७ । वैशे॰ उप॰ पृ॰
६२ । न्यायली॰ पृ॰ २० । मुक्ताव॰ दिन॰ पृ॰ २३ । न्यायसू॰, भाष्य, बा॰, बा॰ ता॰ टी॰ ४ । १ । २० ।
न्यायम॰ पृ॰ १९४ । न्यायकुसु॰ पञ्चमस्तवक । तत्खण्डनपराश्चेत्थं द्रष्टव्या–प्रमाणवा॰ २ । १०–२८ ।
तत्त्वसं॰ ईश्वरप॰ पृ॰ ४० । मीमांसाश्लो॰ सम्बन्धाक्षेप॰ श्लो॰ ४३ । प्रकरणपं॰ पृ॰ १३४ । विधि
वि॰ पृ॰ २१० । अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ २६८ । श्लोकवा॰ पृ॰ ३६० । शास्त्रवा॰ श्लो॰ १९४ ।
शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ १९४ । आप्तप॰ कारि॰ ८ । प्रमेयक॰ पृ॰ ७३ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰
९३ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ४०६ । प्रमेयरत्नमा॰ पृ॰ ६१ ।

यौगोपकल्पितस्येश्वरस्य अखिलजगज्जनकत्वाऽसंभवात् नातः सर्वज्ञतासिद्धिः ।

एतेन साङ्ख्यपरिकल्पितस्यापीश्वरस्याऽशेषज्ञता प्रत्युक्ता, जगन्निमित्तकारणत्वेन अस्यां
प्रतिज्ञायमानायां प्रोक्ताशेषदोषानुषङ्गाऽविशेषात् ।

ईश्वरस्वरूपवादे साख्यस्य पूर्वपक्ष–

ननु साङ्ख्यैरीश्वरस्वरूपस्यान्यथा व्यावर्णनात् कथं यौगोपकल्पितेश्वरपक्षोक्तदोषानुषङ्गः ?
तथाहि–क्लेश-कर्म-विपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः ।
योगसू॰ १ । २४ तत्र 1043

अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचि
मुखात्मख्यातिरविद्या । योगसू॰ २ । ५ । दृग्दर्शनशक्त्योरेकात्मतैवाऽस्मिता । पुरुषोदृक्शक्ति बुद्धिः
दर्शनशक्तिः इत्येतयो एकस्वरूपापत्तिरेवाऽस्मिता क्लेश उच्यते । भोक्तृभोग्यशक्त्योरत्यन्तविभक्तयोः
अत्यन्तासङ्कीर्णयोरविभागप्राप्ताविव सत्या भोगः कल्प्यते ।" योगसू॰ व्यासभा॰ २ । ६ । सुखानुशयी
राग । दुखानुशयी द्वेप । स्वरसवाही विदुषोऽपि तथारूढोऽभिनिवेश । योगसू॰ २ । ७,
८, ९ । पञ्चपर्वा भवत्यविद्या–अविद्याऽस्मितारागद्वेषाभिनिवेशा क्लेशा इति, एत एव स्वसंज्ञाभि तमो
मोह महामोहः तामिश्र अन्धतामिश्र इति चित्तमलप्रसङ्गेन अभिधास्यन्ते । योगद॰ व्यासभा॰ १ । ८ ।

अविद्याऽस्मितारागद्वेषाऽभिनिवेशाः
क्लेशाः । योगसू॰ २ । ३ क¹⁰⁴⁴

क्लेशमूल कर्माशयो दृष्टादृष्टजन्मवेदनीयः । योगसू॰ २ । १२ ।

र्माणि शुभाशुभानि, तद्विषा1045

सति मूले तद्विषाको
जात्याथुर्भोगः । योगसू॰ २ । १३ ।

काः
कर्मफलोपभोगरूपाः, आश¹⁰⁴⁶

तदनुगुणा वासना आशय । योगसू॰ व्यासभा॰ १ । २४ ।

याः नानाविधतदनुगुणसंस्काराः, तैरपरामृष्टो यः पुरुषविशेषः
स ईश्वर इति । न चैवं सर्वमुक्तात्मनामीश्वरत्वप्रसङ्गः तदपरामृष्टत्वाऽविशेषात् इत्यभिधा
तव्यम्; तेषां सर्वदा बन्धेनाऽपरामृष्टत्वाऽसंभवात् । यो हि सर्वदा बन्धविनिर्मुक्तः क्लेशा
दिभिरपरामृष्टः स ईश्वरः । न च तदन्ये मुक्तात्मानस्तथाविधाः; तेषां प्राकृत-वैकारिक
[p. 110 ] दक्षिणालक्षणव¹⁰⁴⁷

स च वन्धस्त्रिविध प्रकृतिबन्धो वैकारिकबन्धो दक्षिणाबन्धश्च । तत्र प्रकृतिबन्धो नाम अष्टासु
प्रकृतिबुद्ध्यहङ्कारतन्मात्रेषु प्रकृतिषु परत्वेनाभिमान । वैकारिकबन्धो नाम ब्रह्मादिस्थानेषु श्रेयोबुद्धि ।
दक्षिणाबन्धो नाम गवादिदानेज्यानिमित्त । सा॰ माठर बृ॰ पृ॰ ६२ । तत्त्वयाथा॰ पृ॰ ८१ । प्रकृति
लय प्रकृतिबन्ध इत्युच्यते, यज्ञादिभि दक्षिणाबन्ध इत्युच्यते, ऐश्वर्यादिनिमित्तो भोगो वैकारिक इत्युच्य
ते । सा॰ माठर वृ॰ पृ॰ ६३ । योगसू॰ तत्त्ववैशा॰ १ । २४ । साख्यसं॰ पृ॰ २४ ।

न्धत्रयसद्भावात् । प्राकृतो हि बन्धः आत्माऽनात्मविवेकाऽभावस्वभावः, विषया
ऽऽसङ्गस्वरूपस्तु वैकारिकः, भोगाधिरूढधर्माधर्मलक्षणश्च दक्षिणाबन्धः । अनेन च बन्धत्र
येण आमूलादीश्वर एवाऽस्पृष्ट, मुक्तात्मानस्तु एतानि त्रीण्यपि बन्धनानि विवेकज्ञानेन मा
ध्यस्थ्येन कर्मफलोपभोगेन च निर्मूल्यैव कैवल्यं प्राप्ता । अ¹⁰⁴⁸

अविद्यादय
क्लेशा, कुशलाकुशलानि कर्माणि, तत्फलं विपाक, तदनुगुणा वासना आशय । ते च मनसि वर्त्तमाना पुरुषे
व्यपदिश्यन्ते स हि तत्फलस्य भोक्तेति, यथा जय पराजयो वा योद्धृषु वर्त्तमान स्वामिनि व्यपदिश्यते ।
यो ह्यनेन भोगेनापरामृष्ट स पुरुषविशेष ईश्वर । कैवल्य प्राप्तास्तर्हि सन्ति च वहव केवलिन, ते हि
त्रीणि बन्धनानि छित्त्वा कैवल्य प्राप्ता । ईश्वरस्य च तत्सम्बन्धो न भूतो न भावी । यथा मुक्तस्य पूर्वा बन्ध
कोटि प्रज्ञायते नैवमीश्वरस्य । यथा वा प्रकृतिलीनस्य उत्तरा बन्धकोटि संभाव्यते नैवमीश्वरस्य । स तु
सदैव मुक्त सदैव ईश्वर इति । योऽसो प्रकृष्टसत्त्वोपादानात् ईश्वरस्य शाश्वतिक उत्कर्ष स किं सनिमित्त
अहोस्विन्निर्निमित्त इति ? तस्य शास्त्रं निमित्तम् । शास्त्रं पुन किन्निमित्तम् ? प्रकृष्टसत्त्वनिमित्तम् ।
एतयो शास्त्रोत्कर्षयो ईश्वरसत्त्वे वर्त्तमानयो अनादि सम्बन्ध । योगसू॰ व्यासभा॰ १ । २४ ।

यं तु भगवान् ईश्वर सदैव मुक्तः
सदैवेश्वर न तस्य पूर्वा कोटिरस्ति यथा संसारिमुक्तात्मनाम्, नाप्यपरा यथा प्रकृतिलीनतत्त्व
ज्ञानानां योगिनाम्, ते हि मुक्ति प्राप्यापि पुनर्बन्धभाजो भवन्ति । ऐश्वर्यञ्चास्य निरतिशयोत्कृष्ट
सत्त्वाया बुद्धेर्योगात् सिद्धम्, निरतिशयसत्त्वोत्कर्षश्चास्या शासनत्राणलक्षणशास्त्रोपादानात् ।
नन्वेवमितरेतराश्रयः–सिद्धे हि निरतिशयसत्त्वोत्कर्षे तल्लक्षणशास्त्रोपादानसिद्धि, तत्सिद्धौ च
निरतिशयसत्त्वोत्कर्षसिद्धिरिति, तदसमीक्षिताभिधानम्, ईश्वरे शास्त्र-निरतिशयसत्वोत्कर्षयोः
अनादिसम्बन्धसंभवात् ।

त¹⁰⁴⁹

ऐश्वर्यम् ईश्वरभावेन इत्यष्टविधम्–अणिमा, लघिमा, गरिमा, महिमा, प्राप्ति, प्राकाम्यम्, ईशित्वम्,
वशित्वम्, यत्रकामावसायित्वमिति । सा॰ माठरवृ॰ पृ॰ ४१ । तत्राणिमा भवत्यणु, लघिमा
लघुर्भवति, महिमा महान् भवति, प्राप्ति अङ्गुल्यग्रेण स्पृशति चन्द्रम्, प्राकाम्यम् इच्छानभिघातो भूमावुन्म
जति निमज्जति यथोदके, वशित्व भूतभौतिकेषु वशी भवति अवश्यञ्चान्येषाम्, ईशितृत्वम्–तेपाम्प्रभवाप्य
यव्यूहानामीष्टे, यत्रकामावसायित्वम् सत्यसङ्कल्पता, यथा सङ्कल्प तथा भूतप्रकृतीनामवस्थानम् । यो
गसू॰ व्यासभा॰ ३ । ४५ । विक्रियगोचरा ऋद्धि अनेकविधा–अणिमा, महिमा, लघिमा, गरिमा, प्राप्ति,
प्राकाम्यम्, ईशित्वम्, वशित्वम्, अप्रतिघात, अन्तर्धानम्, कामरूपित्वम्, इत्येवमादि । त॰ राजवा॰
पृ॰ १४४ ।

च्चैश्वर्यम् अष्टविधम्–अणिमा, लघिमा, महिमा, प्राप्ति, प्राकाम्यम्, ईशित्वम्, वशि
त्वम्, यत्रकामावसायिता चेति । तत्र अणिमा–यदणुशरीरो भूत्वा सर्वभूतैरदृश्य सर्वलोके
सञ्चरति । लघिमा–यल्लघुत्वाद्वायुवद् विचरति । महिमा–यत्सर्वलोकपूजि1050

–पूजिते म– ब॰, ज॰ ।

तो महद्भ्योऽपि
[p. 111 ] महत्तमो भवति । प्राप्तिः–यद् यद् मनसा चिन्तयति तत्तत्प्राप्नोति । प्राकाम्यम्–यत्प्रचुरकामो
भवति, विषयान् भोक्तुं शक्नोति इत्यर्थः । ईशित्वम्–यत् त्रैलोक्यस्य प्रभुर्भवति । वशित्वम्–
यद् भूतानि स्थावरजङ्गमानि वशं नयति, वश्येन्द्रियश्च भवति । यत्रकामावसा1051

यत्रकामावसायित्व सत्यसङ्कल्पता इति । विजितगुणार्थवत्त्वो हि योगी यद् यदर्थतया सङ्कल्पयति
तत् तस्मै प्रयोजनाय कल्प्यते । विषमपि अमृतकार्य सङ्कल्प्य भोजयन् जीवयति । योगसू॰ तत्त्ववै॰
३ । ४५ ।

यिता–यद् ब्राह्म¹⁰⁵²

अष्टविकल्पो देव तैर्यग्योनश्च पञ्चधा भवति । मानुष्यश्चैकविध समासतो भौतिक सर्गः
॥ ५३ ॥ तद्यथा–ब्राह्मं प्राजापत्यम् ऐन्द्रं पैत्रं गान्धर्वं याक्षं राक्षसं पैशाचमित्यष्टविधो दैवसर्ग ।
तैर्यग्योनश्च पञ्चधा भवति अत्र तुत्यलिङ्गत्वाद्भवति–पशु-पक्षि-मृग-सरीसृपस्थावरान्तश्च इति । मानुष्य एक
विधस्तुल्यलिङ्गत्वात् ब्राह्मणादिचाण्डालान्त ।" सा॰ मा॰ बृ॰ पृ॰ ७० ।

प्राजापत्य-दैव-गान्धर्व-यक्ष-राक्षस¹⁰⁵³

–स पै– ब॰, ज॰, भां॰ ।

-पित्र्य-पैशाचेषु1054

–चेपु तै– ब॰, ज॰, भा॰ ।

मानुष्येषु तैर्यग्योनिषु च स्थानान्तरेषु च यत्र
यत्र कामयते तत्र तत्र आवसतीति ।

ए¹⁰⁵⁵

तत्र निरतिशयं सर्वज्ञबीजम् । योगसू॰ १ । २५ । अस्ति
काष्ठाप्राप्ति सर्वज्ञवीजस्य सातिशयत्वात् परिमाणवदिति । यत्र काष्ठाप्राप्तिः ज्ञानस्य स सर्वज्ञ । व्यास
भा॰ ।

तेषाञ्च ज्ञानैश्वर्यादीनां प्रकृष्ट-प्रकृष्टतमद्वारेण तारतम्यदर्शनात् यत्र विश्रान्तः प्रकर्षः स
ईश्वर इति संभावनाऽनुमानेन असौ व्यवस्थाप्यते । तथाहि–यस्तारतम्यप्रकर्षः स क्वचिद्
विश्राम्यति यथा परिमाणप्रकर्षो व्योम्नि, तारतम्यप्रकर्षश्च ज्ञानैश्वर्यादिधर्माणामिति । त¹⁰⁵⁶

तस्य आत्मानुग्रहाभावेऽपि भूतानुग्रह प्रयोजनम् । ज्ञानधर्मोषदेशेन, कल्पप्रलयमहाप्रल
येषु संसारिण पुरुषानुद्धरिष्यामि इति । तथा चोक्तम्–आदिविद्वान्निर्माणचित्तमधिष्ठाय कारुण्याद् भगवान्
परमर्षि आसुरथे जिज्ञासमानाय धर्म प्रोवाच इति । योगसू॰ व्यासभा॰ १ । २५ ।

स्य
चेत्थं प्रसिद्धस्वरूपस्येश्वरस्य निःशेषसंसार्यनुग्रहार्थमेव प्रवृत्तिः, स हि कल्पप्रलयमहाप्रलयेषु
स¹⁰⁵⁷

समस्तम् ब॰, ज॰ ।

मग्रं जगदुद्धरिष्यामि इति प्रतिज्ञावान् अवतिष्ठते । स च ध्यायिभिश्चिन्त्यमानो वाच
केन प्रण¹⁰⁵⁸

तस्य वाचक प्रणव । तज्जपस्तदर्थभावनम् । योगसू॰ १ । २७, २८ ।

वादिना जप्यमानः तेभ्योऽभिमतं फलं प्रयच्छति । कालेना1059

पूर्वेषा
मपि गुरु कालेनानवच्छेदात् । योगसू॰ १ । २६ । पूर्वे हि गुरुव कालेनावच्छेद्यन्ते, यत्र अवच्छेदार्थेन
कालो नोपावर्त्तते स एष पूर्वेषामपि गुरु । व्यासभा॰ ।

ऽनवच्छेदाच्चासौ पूर्वेषामपि
कपिलमहर्षिप्रभृतीनां गुरुः, ते हि कल्पमहाकल्पादिना कालेन अवच्छिद्यन्ते, नतु ईश्वर इति ।

तत्प्रतिविधानम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्1060

पृ॰ १०९ पं॰ ८ ।

–क्लेशेत्यादि; तदविचारितरमणीयम्; य¹⁰⁶¹

यत क्लेशा
दिभिरपरामृष्टत्वमात्रं तस्य स्वरूप तस्मिन् सति अशेषज्ञत्वं वा ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ४५४ ।

तः क्लेशादिभिर
परामृष्टत्वमात्रं तस्य स्वरूपम्, तस्मिन् सति अशेषज्ञत्वं वा ? प्रथम
पक्षे मुक्त एवासौ स्यात् तैरपरामृष्टत्वात् तदन्यमुक्तवत् न पुनरीश्वरः,
तदन्यमुक्तात्मनामपि त¹⁰⁶²

ईश्वरत्व ।

त्त्वप्रसङ्गात् । सर्वदा बन्धेनाऽस्पृष्टत्वाऽभावान्न
तेषां तत्प्रसङ्गः; इत्यपि श्रद्धामात्रम्; ईश्वरस्यापि सर्वदा बन्धेनाऽस्पृष्टत्वाऽसंभवात्, तदसंभ
[p. 112 ] वश्च मोक्षप्ररूपणावसरे प्रतिपादयिष्यते । अथ तदस्पृष्टत्वे सति अशेषज्ञत्वं तस्य स्वरूपम्,
तत्कुत सिद्धम् अशेष¹⁰⁶³

अशेषकर्तृत्वात् ऐश्वर्याश्रयत्वाद्वा ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ४५४ ।

कर्तृत्वात्, ऐश्वर्याश्रयत्वाद्वा ? तत्राद्यपक्षोऽनुपपन्नः; यौगाभिमतेश्वरपक्ष
निक्षिप्तदूषणगणप्रसङ्गात् । कर्तृत्वाभ्युपगमे चास्य अकर्ता निर्गुणः शुद्धः
इत्यादेरात्मलक्षणस्याऽनुपपत्तिः । अथ अन्यात्मनामेवैतल्लक्षणं नेश्वरस्य, अस्याऽतो विशिष्ट
त्वात् तेनाऽयमदोष; नन्वेवं शुद्धत्वादेरपि ईश्वरस्वरूपत्वाऽभावप्रसङ्गात् अतीव तस्य तेभ्यो
विशिष्टत्वं स्यात् ।

अस्तु वाऽस्य कर्तृत्वम्, तथाप्यसौ1064

स किं स्वतन्त्र सर्व
कार्य कुर्यात् प्रकृतिपरतन्त्रो वा ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ४५४ ।

स्वतन्त्रः कार्य कुर्यात्, प्रकृतितन्त्रो वा ? यदि स्व
तन्त्रः, तदा यौगोपकल्पितेश्वरान्न विशिष्यते इति तद्दोपेणैव दुष्टताऽस्य प्रतिपत्तव्या । अथ
प्रकृतितन्त्र; तन्न, प्रकृते स्वरूपत एवाऽसिद्धेः, तदसिद्धिश्च अग्रे निराकरिष्यमाणत्वात् सिद्धा ।
तत्तन्त्रता चास्य अनया1065

साहित्यं सहकारित्वात् एतयो कल्प्यते
च यत् । तत् स्यादतिशयाधानादेकार्थक्रिययापि वा ॥ ९५ ॥ न युक्ता कल्पनाद्यस्य निर्विकारतया तयो ।
न द्वितीयस्य कार्याणा यौगपद्यप्रसङ्गत ॥ ९६ ॥ तत्त्वस॰ पृ॰ ५९ । प्रमेयक॰ पृ॰ ८४ पू॰ ।
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ५५४ ।

ऽतिशयाधानात्, मिलित्वैककार्यकारित्वाद्वा स्यात् ? तत्राद्यकल्पनाऽ
युक्ता, सर्वथा नित्यत्वेन अविकारिणोऽस्य अतिशयाधानाऽसंभवात् । द्वितीयकल्पनाप्यनुपपन्ना,
कार्याणां यौगपद्यप्रसङ्गात् अप्रतिहतसामर्थ्यस्य ईश्वरप्रधानाख्यकारणद्वयस्य सर्वत्र सर्वदा
सन्निहितत्वेनाऽविकलकारणत्वात्तेषाम् । यद् यदाऽविकलकारणं तत्तदा भवत्येव यथा अन्त्य
क्षणप्राप्तसामग्रीतोऽङ्कुर, अविकलकारणञ्च नित्यव्यापीश्वर-प्रधानाख्यकारणद्वयाधीनमशेपं
कार्यमिति ।

ननु कारणद्वयस्याऽस्य सर्वत्र सर्वदा सन्निहितत्वेऽपि न सर्वत्र सर्वदा कार्योत्पत्तिः, तत्स्थि
त्युत्पत्तिविनाशविधाने सत्त्वरजस्तमसामुद्भूतवृत्तीनां यथाक्रमं सहकारित्वात्, तेषाञ्च तथा
विधानां क्रमभावित्वादिति; तदप्यपेशलम्; यत¹⁰⁶⁶

इहोच्यते तयोरेकक्रियाकाले समस्ति किम् । तदन्यकार्यनिष्पत्तिसामर्थ्यं
यदि वा न तत् ॥ १०१ ॥ यद्यस्ति सर्गकालेऽपि द्वयमप्यपरं भवेत् । एवमन्यस्य सद्भावे द्वयमन्यत् प्रस
ज्यते ॥ १०२ ॥ तत्त्वसं॰ पृ॰ ६० । प्रमेयक॰ पृ॰ ८४ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ४५५ ।

प्रकृतीश्वरयो स्थित्युत्पत्तिप्रलयानां मध्ये
अन्यतमोत्पादनसमये तदपरोत्पादने सामर्थ्यमस्ति, न वा ? यद्यस्ति, तर्हि सृष्टिसमयेऽपि
स्थितिप्रलयप्रसङ्ग अविकलकारणत्वादुत्पादवत्, एवं स्थितिकालेऽपि उत्पाद-विनाशयोः विना
शकाले च स्थित्युत्पादयो1067

–योः पुनः
प्रसङ्ग भा॰ ।

प्रसङ्गः । न चैतद् युक्तम् । नहि परस्परपरिहारेणावस्थितानामुत्पादा
दिधर्माणाम् एकत्र धर्मिण्येकदा सद्भावो युक्त प्रतीतिविरोधात् । अथ नास्ति सामर्थ्यम्; तदा
[p. 113 ] एकमेव स्थित्यादीनां मध्ये कार्य सदा स्यात् यज्जनने तयोः सामर्थ्यमस्ति, नापरं तज्जनने
तयोः सामर्थ्याऽसंभवात् । अविकारिणोश्चाऽनयोः पुनः सामर्थ्योत्पत्तिविरोधात्, अन्यथा
नित्यैकम्वभावताव्याघातः ।

न¹⁰⁶⁸

तथाहि–यदोद्भूतवृत्तिना रजसा युक्तो भवति महेश्वर तदा सर्गहेतु प्रजाना भवति प्रसवकार्यत्वाद्र
जस । यदा तु सत्त्व समुद्भूतवृत्ति संश्रयते तदा लोकाना स्थितिकारणं भवति सत्त्वस्य स्थितिहेतुत्वात् ।
यदा तु तमसोद्भूतशक्तिना समायुक्तो भवति तदा प्रलयं नाश सर्वजगतः करोति तमसः प्रलयहेतुत्वात् ।
यथोक्तम्–रजोजुषे जन्मनि सत्त्ववृत्तये स्थितौ प्रजाना प्रलये तमस्पृशे । अजाय सर्गस्थितिनाशहेतवे त्रयी
मयाय त्रिगुणात्मने नम । कादम्बरी पृ॰ १ तत्त्वसं पं॰ पृ॰ ५९ । प्रमेयक॰ पृ॰ ८४ पू॰ ।
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ४५४ ।

नु चानयोः तत्सामर्थ्यसंभवेऽपि यदोद्भूतवृत्तिरजः सहकारि भवति तदोत्पत्तिविधाय
कत्वम्, यदा सत्त्वम् तदा स्थितिकारित्वम्, यदा तु तमः तदा प्रलयोत्पादकत्वम्; इत्यप्यसाम्प्र
तम्; यतस्तेपा1069

उत्कटं शक्तिरूपञ्च यदि तन्मात्रकारणम् । सर्वदा तद्भवेद्धेतोर्नित्यरूपस्य
सन्निधे ॥ १०५ ॥ न चापरं परैरिष्टमतो नैवान्यतोपि तत् । नापि स्वतन्त्रमेवेदं कादाचित्कत्वसंभवात्
॥ १०६ ॥ स्वतो भावे ह्यहेतुत्वं स्वक्रियाया विरोधत । अपेक्षया हि भावाना कादाचित्कत्वसभव
॥ १०७ ॥ तत्त्वसं॰ । प्रमेयक॰ पृ॰ ८४ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ४५५ ।

मुद्भूतवृत्तित्वं नित्यम्, अनित्यं वा स्यात् ? न तावन्नित्यम्; कादाचित्कत्वात्,
स्थित्यादीनां यौगपद्यप्रसङ्गाच्च । अथ अनित्य¹⁰⁷⁰

ततश्चास्य भाव कदा
चित् प्रकृतीश्वरादेव कारणात्, अन्यतो वा हेतो स्वतन्त्रो वा स्यात् ? तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ६१ ।

म्; कुतो जायते प्रकृतीश्वरादेव, अन्यतो वा
कुतश्चित्, स्वातन्त्र्येण वा ? प्रथमपक्षे सदाऽस्य सद्भावप्रसङ्गः, प्रकृतीश्वराख्यस्य हेतोर्नित्य
रूपतया सदा सन्निहितत्वात् । अथ अन्यतः; तन्न; प्रकृतीश्वरव्यतिरेकेण अपरकारणस्य भवताऽ
नभ्युपगमात् । तृतीयपक्षे तु देश-कालनियमेनाऽस्य आविर्भावविरोधः स्वातन्त्र्येण भवतः तन्नि
यमानुपपत्तेः । स्वभावान्तरायत्तवृत्तयो हि भावाः कादाचित्काः स्युः तद्भावाभावप्रतिबद्धत्वात्
तत्सत्त्वाऽसत्त्वयोः, नान्ये तेषामपेक्षणीयस्य कस्यचिदप्यभावात्, अपेक्षणीयसद्भावे वा स्वा
तन्त्र्येणोत्पादविरोधात् । अतः कर्तृत्वस्य ईश्वरे विचार्यमाणस्य कथञ्चिदप्यनुपपत्तेर्नातः
तस्याशेपज्ञत्वसिद्धिः ।

नाप्यैश्वर्याश्रयत्वात्, तत्रैश्वर्यस्यापि विचार्यमाणस्यानुपपत्तेः, तद्धि त¹⁰⁷¹

ऐश्व
र्य हि तत्र स्वाभाविकम्, प्रकृतिकृतं वा स्यात् ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ४५५ ।

त्र स्वाभाविकम्,
प्रकृतिकृतं वा स्यात् ? न तावत् स्वाभाविकम्; बुद्धिधर्मतया साङ्ग्र्यैस्तस्याभ्युपग¹⁰⁷²

अव्यवसायो बुद्धि
र्धर्मो ज्ञानं विरागमेश्वर्यम् । सात्त्विकमेतद्रूपं तामसमस्माद् विपर्यस्तम् ॥ २३ ॥ तत्र बुद्धेः सात्विकं रूपं
चतुर्विवं भवति धर्मो ज्ञानं विरागमैश्वर्गमिति । सा॰ माठरवृ॰ ।

मात्, चैतन्य
मेव हि तैः आत्मनि स्वाभाविकं स्वरूपमभ्युगतम् । अथ प्रकृतिकृतम्; तथाहि–यदा प्रकृतिर्बुद्धि
लक्षणेन विकारेण परिणमते तदा तदवस्थाविशेषाः धर्म-ज्ञान-वैराग्य-ऐश्वर्यादयः प्रादुर्भवन्तीति;
[p. 114 ] तदसमीक्षिताभिधानम्; एवम् ईश्वरस्य भवतैव ऐश्वर्याऽभावप्रतिपादनात्, न हि बुद्धिपरिणाम
स्यैश्वर्यस्य संभवे ततोऽर्थान्तरस्यास्य तद् युक्तम्, अन्यात्मनोऽपि तत्प्रसङ्गात् । अथ बुद्ध्या
सह सम्बन्धसद्भावात् तस्यैव तत् नान्यस्य इत्युच्यते; ननु1073

ननु कोऽयमीश्वरेण साकं बुद्धे सम्बन्ध–समवाय, संयोगादि, ईश्वरोद्देशेन प्रवृत्तिमात्र
वा ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ४५६ ।

कोऽयं तेनास्या सम्बन्धः–समवाय,
संयोगादिः, तदुद्देशेन प्रवृत्तिमात्रं वा ? न तावत् समवायः, अन्यधर्मस्यान्यत्र समवायानु
पपत्तेः, यो यद्धर्म स ततोऽन्यत्र न समवैति यथा चिद्रूपता, प्रकृतिधर्मश्च बुद्धि, तस्मात्ततोऽ
र्थान्तरेऽस्मिन् न समवैतीति । न च स्फटिकादिसमवेतेन रक्तादिधर्मेणाऽनेकान्त; जपापुष्प
सन्निधाने स्फटिकादेरेव तथा परिणमनात् । एतच्च प्रतिबिम्बोदयसिद्धौ सप्रपञ्चं प्रपञ्चयिष्यते ।
आत्मनोऽपि बुद्धिरूपतया परिणतप्रकृतिसन्निधाने तथा परिणामाभ्युपगमे चिच्छ¹⁰⁷⁴

चितिशक्तिरपरिणामिन्यप्रतिसङ्क्रमाऽदर्शितविषया शुद्धा चानन्ता
च सत्त्वगुणात्मिका चेयम् । योगसू॰ व्यासभा॰ १ । २ । तया चोक्तं पञ्चशिखेन–अपरिणामिनी हि
भोक्तृशक्ति अप्रतिसङ्क्रमा च । योगसू॰ तत्त्ववैशा॰ २ । २० ।

क्तिरपरिणामि
न्यप्रतिसङ्क्रमा व्यासभा॰ पृ॰ १५ इत्यादिग्रन्थविरोध । तन्नेश्वरेण सह बुद्धेः समवाय
सम्बन्धो घटते । नापि संयोग, बुद्धेरद्रव्यत्वात् अतिप्रसङ्गाच्च; सर्वैरपि हि आत्मभिर्नित्यव्यापिभिः
तस्या संयोगो विद्यत एव । एतेन संयुक्तसमवायादिरपि प्रत्याख्यात, असंभवस्य अति
प्रसङ्गस्य चात्राप्यविशेषात् । अथ तदुद्देशेन प्रवृत्तिमात्रमेवास्यास्तेन सम्बन्ध; तदप्यसाम्प्रतम्;
ईश्वरोद्देशेन अस्याः प्रवृत्तेरेवासंभवात्, पुरुषार्थकर्त्तव्यतावशेन हि प्रकृते प्रवर्तमानाया
बुद्ध्यादयो विकाराः व्यक्तिमासादयन्ति, न चेश्वरस्य कश्चित्पुरुषार्थ कर्त्तव्योऽस्ति, नित्यनिर्मुक्त
त्वेन कृतकृत्यत्वात् तत्कथं तमुद्दिश्य प्रकृति प्रवर्तेत ? अप्रवृत्तायां वास्यां कथमैश्वर्यसंभव ?

किञ्च, ऐश्वर्यं स्वाभिमतकार्यसम्पादने द्रव्यसहायादिसम्पन्नत्वमुच्यते, कार्यञ्चेत् स्वाभि
मतं न किञ्चिदसौ सम्पादयति केवलं वस्तु यथावज्जानाति, कथं तर्हि तावतास्य ऐश्वर्यम् ?
नहि यो यत् जानाति स तत्र ईश्वर इत्युच्यते, अतिप्रसङ्गात् । अथ कालेनानवच्छिन्नं
तज्ज्ञानम् तेनासौ ईश्वर नान्यः, ननु कालेनाऽनवच्छिन्नत्वं नित्यत्वे गमकम् नैश्वर्ये । एतेन
संभावनानुमानं प्रत्युक्तम्, ततो हि बुद्ध्यादिगुणानां परमप्रकर्षः सिद्ध्येत् नैश्वर्यम् ।

किञ्च, पुरुषार्थकर्त्तव्यतानुरोधेन प्रकृतितः प्रवर्तमानाया1075

–मानाय नि– ब॰

निरवशेषभोगपूर्वकं विवेकख्याति
पर्यन्तं पुरुषार्थ सम्पाद्य विनिवृत्तकर्तृत्वभोक्तृत्वाद्यभिमानाया बुद्धे स्वकारणे लयः सम्पद्यते,
ततश्च ईश्वरंप्रत्यस्याः कृतार्थता स्यात्, न वा ? कृतार्थत्वे बुद्धेः स्वकारणे लीनत्वात् गतम
स्यैश्वर्यम् । अकृतार्थत्वे अद्यापि बन्धलेशस्य सद्भावाद् योगितुल्यत्वमस्य स्यात्, नेश्वरत्वमिति ।
ततो जगत्कर्तृत्वादिप्रकारेण अशेषज्ञसद्भावाऽसिद्धे सुनिश्चितासंभवद्बाधकप्रमाणत्वादेव तत्स
द्भावसिद्धिरभ्युपगन्तव्या ।

[p. 115 ]

विवृतिव्याख्यानम्–

ननु वा1076

साधकवाधकप्रमाणाभावात् सर्वज्ञे संशयोऽस्तु इत्ययुक्तम्; यस्मात् साधकवाधकप्रमाणयोः निर्ण
याद् भावाभावयोरविप्रतिपत्ति बाधकनिर्णयात्त्वसत्तायाम् । अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ ४९ ।

धकाभाववत् साधकस्यापि प्रमाणस्य तत्राऽभावात् सन्देहोऽस्तु, इत्यारेकां निघ्नन्नाह–
साधक इत्यादि । साधकबाधकप्रमाणाभा1077

–भावा
त्तत्र भा॰ ।

वात् कारणात् तत्र अती
न्द्रियप्रत्यक्षे संशीतिः अनेन यावज्ज्ञेय इत्यादिना ग्रन्थेन प्रत्युक्ता
निरस्ता । कुत एतत् ? इत्याह–बाधकस्यैवाऽसंभवात् न साधकस्य ।
यदि नाम वाधकस्यैवाऽसंभवः किमेतावता अतीन्द्रियप्रत्यक्षस्य सद्भावो भविष्यति ? इत्यत्रा1078

–त्राह–सर्वत्र दृश्ये– आ॰ ।

ह–
सर्वत्र इत्यादि । सर्वत्र दृश्येऽन्यत्र¹⁰⁷⁹

–त्र बाध– भा॰ ।

वा विषये बाधकाभावेतराभ्यां भावाऽभावव्यवहार
सिद्धिः बाधकस्याभावेन हि वस्तुनि भावव्यवहारसिद्धिः, भावेन च अभावव्यवहारसिद्धि
रिति । कुतस्तर्हि सन्देहः ? इत्याह– तद् इत्यादि । तयोः बाध¹⁰⁸⁰

बाधकाभावेतरयोः सन्देहा
भावादेव भा॰ ।

केतरयोः सन्देहादेव सन्देहः
सर्वत्रेति । ननु न बाधकाभावाद् भावव्यवहारसिद्धिः अपि तु प्रतीतेः इत्याशङ्क्याह– तत एव
इत्यादि । तत एव बाधकाभावादेव अनुभवस्य सुखादिसंवेदनस्य प्रामाण्यव्यवस्थापनात्
इति एवम् अलमतिप्रसङ्गेन ।

ननु च इन्द्रिया1081

इन्द्रियप्रत्यक्षस्य भा॰ ।

ऽनिन्द्रियप्रत्यक्षस्य वर्तमानमात्रपर्यवसितत्वेन हेयोपादेयाऽविषयत्वात् कथं
संव्यवहारनियुक्तत्वम् ? इत्यारेकायामाह–

अक्षार्थयोगे सत्तालोकोऽर्थाकारविकल्पधीः ।

अवग्रहो विशेषाकाङ्क्षेहावायो विनिश्चयः ॥ ५ ॥

विवृतिः–विषयविषयिसन्निपातानन्तरमाद्यं ग्रहणम् अवग्रहः1082

विषय-विषयिसन्निपातसमयानन्तरमाद्यग्रहणमव
प्रह । सर्वार्थसि॰ पृ॰ ६२ । त॰ राजवा॰ पृ॰ ४२ । अक्षार्थयोगजाद्वस्तुमात्रग्रहणलक्षणात् जातं यद्व
स्तुभेदस्य ग्रहणं तदवग्रह ॥ २ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २१९ । अत्थाणमुग्गहणमवग्गहं तह वियालण
मीहम् । ववसाय च अवायं धरणं पुण धारण वेति ॥ ९ ॥ आ॰ नि॰ । सामण्णत्थावग्गहणमुग्गहो
भेयमग्गणमहेहा । तस्सावगोवाओ अविच्चुई धारणा तस्स ॥ १८० ॥ विशेषा॰ भा॰ । तत्र अव्यक्तं
यथास्वमिन्द्रियैर्विषयाणामालोचनावधारणमवग्रह । अवग्रहो ग्रहो ग्रहणमालोचनमवधारणमित्यनर्थान्तरम् ।
तत्त्वार्थाधिग॰ भा॰ पृ॰ १८ । प्रमाणनयतत्त्वा॰ २ । ७ अक्षार्थयोगे दर्शनानन्तरमर्थग्रहणमवग्रह ।
प्रमाणमी॰ १ । १ । २७ ।

। विषयस्तावत्
द्रव्य-पर्यायात्मार्थः, विषयिणो द्रव्यभावेन्द्रिय¹⁰⁸³

–यम् आ॰ वि॰ ।

स्य । ❀1084

❀ एतत्तारकान्तर्गत पाठः आ॰ विवृतौ नास्ति ।

द्रव्येन्द्रियं पुद्गलात्मकम् ।
लब्ध्युपयोगौ भावेन्द्रियम् । अर्थग्रहणशक्तिः लब्धिः, उपयोगः पुनरर्थग्रहणव्यापारः ।❀
[p. 116 ] अर्थग्रहणं योग्यतालक्षणम्, तदनन्तरभूतं सन्मात्रदर्शनं स्वविषयव्यवस्थापनविकल्पम्
उत्तरपरिणामं प्रतिपद्यते अवग्रहः । पुनः अवग्र¹⁰⁸⁵

अवग्रहगृहीतवि– आ॰ वि॰ । अवग्रहीत– ज॰ वि॰ । अवग्रहगृहीतेऽर्थे तद्विशेषाकाङ्क्ष
णमीहा । सर्वार्थसि॰ पृ॰ ६३ । अवगृहीतेऽर्ये राजवा॰ पृ॰ ४१ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २२० । अव
गृहीतेऽर्थे विषयार्थैकदेशाच्छेषानुगमनं निश्चयविशेषजिज्ञासा चेष्टा ईहा । ईहा ऊहा तर्क परीक्षा विचारणा
जिज्ञासा इत्यनर्थान्तरम् । तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ पृ॰ १८ । अवगृहीतार्थविशेषाकाङ्क्षणम् ईहा प्रमा
णनयतत्त्वा॰ २ । ८ । प्रमाणमी॰ १ । १ । २८ । जैनतर्कप॰ पृ॰ ११६ ।

हीकृतविशेषाऽऽकाङ्क्षणम् ईहा । त
थेहितविशेषनिर्णयोऽवायः1086

विशेषनिर्ज्ञानाद्याथात्म्यावगम
नमवाय सर्वार्थसि॰ पृ॰ ६३ । राजवा॰ पृ॰ ४२ । तत्वार्थश्लो॰ बा॰ पृ॰ २२० । अवगृहीते
विषये सम्यगसम्यगिति गुणदोषविचारणाध्यवसायापनोदोऽपाय । अपायोऽपगम अपनोद अपव्याध
अपेतमपगतमपविद्धमपनुत्तमित्यनर्थान्तरम् । तत्त्वार्था॰ भा॰ पृ॰ १८ । ईहितविशेषनिर्णयोऽवाय ।
प्रमाणनयतत्त्वा॰ २ । ९ । प्रमाणमी॰ १ । १ । २९ । जैनतर्क॰ पृ॰ ११६ ।

कथञ्चिदभेदेऽपि परिणामविशेषाद् व्यपदेशभेदः ।

कारिकाविवरणम्–

अक्षाणां चक्षुरादीन्द्रियाणां अर्थानां घटादीनां योगे सम्बन्धे योग्यतालक्षणेसति,
न तु संयोगादिलक्षणे तस्य प्रागेव प्रतिक्षिप्तत्वात्, सत्तालोकः
सकलहेयोपादेयसाधारणसत्त्वमात्रस्य आलोको दर्शनम् आत्मन
प्रथमतः प्रादुर्भवति, तदनु स एवाऽऽलोकः अर्थाकारविक
ल्पधीः भवति । अर्थः व्यवहारिणा हेयत्वेन उपादेयत्वेन वा प्रार्थ्यमानो भावः तस्य
आकारः सत्त्वसामान्यादवान्तरो जातिविशेषो मनुष्यत्वादिः तस्य विकल्पधीः निर्णय
रूपा बुद्धिः आविर्भवति तद्रूपतया दर्शनं परिणमत इत्यर्थ । तस्या किन्नाम ? इत्यत्राह–
अवग्रह इति । अयमपि विशेषाकाङ्क्षा भवति । अन्यस्याऽप्रकृतत्वादश्रूयमाणत्वाच्च अर्था
कारस्यैव विशेषो बलाकादिभेदो गृह्यते तस्य आकाङ्क्षा भवितव्यताप्रत्ययरूपतया ग्रह
णाभिमुख्यम् । तस्या नाम कथयति ईहा इति । सापि अवायो भवति आकाङ्क्षितविशेप
विनिश्चयो भवति । ततश्च ज्ञानज्ञेययो कथञ्चित्कालान्तरानुवृत्तिमत्त्वप्रसिद्धे सिद्धम्
इन्द्रियाऽनिन्द्रियप्रभवप्रत्यक्षस्य सव्यवहारनियुक्तत्वं हेयोपादेयार्थविषयत्वसंभवात्, सर्वथाऽ
ननुवृत्तिमत एव तदसंभवत तन्नियुक्तत्वाऽनुपपत्ते ।

विवृतिव्याख्यानम्–

कारिका विवृण्वन्नाह– विषय इत्यादि । ननु कारिकायां दर्शनं पूर्वमुक्तम् पश्चाद् अवग्रहः,
वृत्तौ तु विपर्ययः किमर्थम् ? इति चेत् अवग्रहाद् दर्शनस्य
कारिकायां पूर्व प्रतिज्ञातस्य अनुमेयत्वख्यापनार्थम् । यथैव हि
अवान्तरजातिग्रहणपूर्वकम् उत्तरं विशेषज्ञान तत्त्वात्, तथा तत एव अवान्तरजातिग्रहणं सत्ता
[p. 117 ] दर्शनपूर्वकम्; न च सत्तायाः परं सामान्यमस्ति यतोऽनवस्था स्यात् । विषयः घटादिः विषयी
चक्षुरादिः तयोः समीचीनः यथार्थज्ञानजनको निपातः योग्यदेशाद्यवस्थानम् तस्य अनन्तरम्
आद्यं ग्रहणं ज्ञानम् अवग्रहः अवान्तरमनुष्यत्वादिजातिपरिच्छेदः । तत्र विषयः इत्यादिना
विषयस्वरूपं निरूपयति । तावत् शब्दः क्रमवाची विषयो गोचरः अर्थः किंविशिष्टः ?
द्रव्यपर्यायात्मा । तत्र द्रव्यम् पूर्वोत्तरविवर्त्तवर्त्त्यन्वयप्रत्ययसमधिगम्यम् ऊद्ध्र्वतासामान्यम्,
तत्र क्रमभुवो विवर्त्ताः पर्यायाः1087

–र्यायाः आ– भा॰ ।

ते आत्मा1088

–त्मा भा– ब॰, ज॰ ।

स्वभावो यस्य स तथोक्तः ।

संवेदनाद्वैतवादिनो योगाचारस्य पूर्वपक्ष–

ननु ज्ञानस्वरूपातिरक्तस्याऽर्थस्य सद्भावे प्रमाणाभावात् कस्य द्रव्यपर्यायात्मकत्वविशिष्टस्य
विषयत्वं प्र¹⁰⁸⁹

प्ररूप्येत ज॰, भा॰ ।

रूप्यते ? प्रतिभासमानस्याऽशेषस्य वस्तुनो ज्ञान
स्वरूपान्तःप्रविष्टत्वप्रसिद्धेः संवेदनमेव पारमार्थिकं तत्त्वम् ।
तथाहि–यदवभासते तज्ज्ञानमेव यथा सुखादि, अवभासन्ते च
भावा इति । न चैषां1090

अनिर्भासं सनि
र्भासमन्यनिर्भासमेव च । विजानाति न च ज्ञानं बाह्यमर्थ कथञ्चन ॥ १९९९ ॥ तत्त्वसं॰ पृ॰ ५५९ ।

परतोऽवभासो घटते । स हि परतः सम्बद्धात्, असम्बद्धाद्वा भवेत् ?
न तावदसम्बद्धात्; अतिप्रसङ्गात् । अथ सम्बद्धात्; किं तादात्म्येन, तदुत्पत्त्या वा ? यदि
तादात्म्येन तदा ज्ञानरूपताऽर्थानाम् जडस्वभावता वा ज्ञानस्य स्यात्, तादात्म्यस्य अन्योन्य¹⁰⁹¹

–न्यरूप– आ॰ ।

स्वरूपस्वीकारस्वभावत्वात् । ज्ञा1092

ज्ञानरूपत्वे ब॰, ज॰, भा॰ ।

नस्वरूपत्वे चार्थानां सिद्धं ज्ञानाद्वैतम् । जडस्वभावत्वे तु
ज्ञानस्य अर्थव्यवस्थावार्तोच्छेदः जगतो विवेकविकलतया आन्ध्यप्रसक्तेः ।

अथ तदुत्पत्त्या; कुतः किमुत्पद्येत ज्ञानादर्थः, अर्थाद्वा ज्ञानम् ? प्रथमपक्षे अर्थस्य ज्ञान
रूपताप्रसङ्गः ज्ञानादुत्पद्यमानत्वात् उत्तरज्ञानक्षणवत् । अथ अर्थाज्ज्ञानमुत्पद्यते; किं समका
लात्, भिन्नकालाद्वा ? न तावत् समकालात्; समसमयभाविनोः सव्येतरगोविषाणवत् कार्य
कारणभावाऽभावात्, अन्यथा अर्थं प्रति ज्ञानस्यापि कारणत्वप्रसङ्गः अविशेषात् । भिन्नकाला
त्ततस्तदुत्पत्तौ ज्ञानस्याऽहेतुकत्वप्रसक्तिः, तत्कालेऽर्थस्याऽसत्त्वात्, यदसन् न ततः किञ्चिदुत्प
त्तुमर्हति यथा मृताच्छिखिनः केकायितम्, असंश्च ज्ञानकाले अर्थ इति । किञ्च, अर्थो ज्ञानस्य
जनको नित्यः संभवेत्, अनित्यो वा ? नित्यत्वे सर्वं ज्ञानमेकदैवोत्पादयेत् नित्यैकरूपतया
तस्यैकदेव तज्जननसामर्थ्यसंभवात्, अन्यथा नित्यैकरूपताव्याघातः स्यात् । अनित्यस्य च
समकालस्य भिन्नकालस्य वा तज्जनकत्वं प्रतिषिद्धम् । तथा एकरूपः, अनेकरूपो वाऽसौ
स्यात् ? एकरूपत्वे दूरासन्नानां स्पष्टाऽस्पष्टप्रतिभासभेदो न स्यात् । अनेकरूपत्वे परमाणुशो
भेदात् न कस्यचित् स्फुटतया अस्फुटतया वा स्थूलैकप्रतिभासः स्यात् ।

किञ्च, असौ निराकारज्ञानग्राह्यः, साकारज्ञानग्राह्यो वा ? निराकारज्ञानग्राह्यत्वे प्रतिकर्म
[p. 118 ] व्यवस्थाविलोपः, तथा च इद नीलस्य ग्राहकम् इदं पीतस्य इति प्रतिनियतकर्मव्यवस्थापका
ऽभावात् प्रतिनियतविषये प्रतिनियता प्रवृत्तिरपि दुर्लभा । साकारत्वे च ज्ञानस्य अर्थकल्पना
वैयर्थ्यम् तत्रैव ग्राह्य-ग्राहकभावस्य परिसमाप्तत्वात् ।

ननु ज्ञानगताकारस्य कादाचित्कस्य परिदृश्यमानकारणेभ्यः अनुपपद्य उपपद्य मानत्वात् कारणाभावे
च कार्यसद्भावाऽनुपपत्ते तदुपपत्तये तदाकारोऽर्थः कल्प्यते, यस्तथा ज्ञान जनयतीति; तदप्य
साम्प्रतम्, वास¹⁰⁹³

तस्माद् विभक्त आकार सकलो वासनाबलात् । बहिरर्थत्वरहितस्ततोऽनालम्बना मति ॥ अत एव
सर्वे प्रत्यया अनालम्बना प्रत्ययत्वात् स्वप्तप्रत्ययवदिति प्रमाणपरिशुद्धि । तथाहि इदमेव अनालम्बनत्व
यदात्माकारवेदनत्वम् । प्रमाणवा॰ अल॰ पृ॰ २२ ।

नासामर्थ्यात् तथाभूतज्ञानोत्प¹⁰⁹⁴

–नोपपत्ते– भा॰, ज॰ ।

त्तेर्नाऽतोऽर्थसद्भावसिद्धि, अर्थाच्च तथाभूतज्ञान
संभवे स्वप्नेन्द्रजालगन्धर्वनगरादौ तदभाव स्यात् । न हि स्वप्नादौ प्रतिभासमानोऽर्थ अस्ति,
यः स्वगतमाकारं विज्ञाने विदध्यात्, अतो ज्ञानाभावे गन्धर्वनगराद्याकारानुपलम्भात् तत्स
द्भावे चोपलम्भात् अन्वय-व्यतिरेकाभ्यां ज्ञानस्यैवायमाकारोऽवसीयते ।

किञ्च, अर्थो ज्ञानाधिरूढ एव अर्थतामासादयति, ज्ञानं पुनरर्थनिरपेक्षं स्वप्नादौ स्वसाम
र्थ्येनैव असतोऽप्यर्थान् अवभासयदर्थक्रियां निर्वर्तयति, अतो ज्ञानादभिन्नोऽर्थ ।

किञ्च, द्वयोर्दर्शने अनेनाऽयं सदृश इति प्रतिपत्तिर्युक्ता, न च ज्ञानव्यतिरिक्तोऽर्थ
कदाचिद् दृष्टः येन अर्थस्यायमाकारो न ज्ञानस्य इत्यध्यवसाय स्यात् । ततो1095

ननु नील
कथमात्मस्वरूप प्रकाशयति ? नहि प्रकाश्या घटादय प्रदीपादिना स्वप्रकाशका आत्मनि क्रिया विरुद्ध्यते
नहि सैवासिधारा तयैव छिद्यते । अत्र परिहारः–प्रकाशमानस्तादात्म्यात् स्वरूपस्य प्रकाशक । यथा प्रका
शोऽभिमत तथा धीरात्मवेदिनी । प्रमाणवा॰ पृ॰ १४ ।

नीलादेः परतः
प्रकाशानुपपत्तेः सिद्ध स्वयं प्रकाशनियतत्वम्, तस्माच्च ज्ञानादभिन्नत्वम् । तथाहि–यत् स्वयं
प्रकाशते तज्ज्ञानादनन्यत् यथा सुखादि, स्वयं प्रकाशन्ते च नीलादय इति ।

सहोप¹⁰⁹⁶

सकृत् सवेद्यमानस्य नियमेन धिया सह ।
विषयस्य ततोऽन्यत्व केनाकारेण सिद्ध्यति ॥ ३८६ ॥ विषयस्य हि नीलादे धिया सह सकृदेव सम्वेदन
धिया सह ?, न पृथक् तत सवेदनादपरो विषय इति कथम् ? तथाभूतमेव सवेदनमिति स्यात् विवेचयि
तुमशक्यम् इति प्रतिपादितम् । भेदावभासन भवतीति चेत्–भेदश्च भ्रान्तिविज्ञानैर्दृश्येतेन्दाविवाद्वये ।
प्रमाणवा॰ अल॰ पृ॰ ९१ । यत्सवेदनमित्यादिना नीलतद्धियोरभेदसाधनाय निराकारज्ञानवादिनं प्रति
प्रमाणयति–यत्सवेदनमेव स्याद्यस्य सवेदन ध्रुवम् । तस्मादव्यतिरिक्त तत् ततो वा न विभिद्यते ॥ २०३० ॥
यथा नीलधिय स्वात्मा द्वितीयो वा यथोडुपः । नीलधीवेदनञ्चेद नीलाकारस्य वेदनात् ॥ २०३१ ॥
एतदुक्तं भवति–यस्मादपृथक् सवेदनमेव तत्तस्मादभिन्न यथा नीलधी स्वस्वभावात्, यथा वा तैमिरिकज्ञान
प्रतिभासी द्वितीय उडुप–चन्द्रमा, नीलधीवेदनञ्चेदम् इति पक्षधर्मोषसहार । धर्म्यत्र नीलाकारतद्धियौ
तयोरभिन्नत्वं साध्यधर्म यथोक्त सहोपलम्भनियमो हेतु । ईदृश एव आचार्यीये सहोपलम्भनियमादि
त्यादौ प्रयोगे हेत्वर्थोऽभिप्रेत । तत्त्वसं॰ पृ॰ ५६७ ।

लम्भनियमाच्च, यद्धि येन नियमेन सहोपलभ्यते तत् ततो न भिद्यते यथा तैमिरि
[p. 119 ] कोपलभ्यमानादेकस्माच्चन्द्राद् द्वितीयश्चन्द्रः, नियतसहोपलम्भश्च ज्ञानेनार्थ इति । भेदे हि
नियमेन सहोपलम्भो न दृष्टः यथा घटपटयोः, तथा च भेदः सहोपलम्भाऽनियमेन व्याप्तः,
तद्विरुद्धश्च सहोपलम्भनियमो दृश्यमानः स्वविरुद्धमनियमं निवर्त्तयति, स च निवर्त्तमानः
स्वव्याप्यं भेदं निवर्त्तयति, ततोऽयं हेतुः विपक्षाद्भेदात् स्वविरुद्धव्याप्तात् निवर्त्तमानो रा1097

वाभ्यन्तराभावात् ब॰, ज॰ । गत्यन्तराभावात् भा॰ ।

श्यन्त
राभावाद् अभेद एवावतिष्ठते इत्यविनाभावसिद्धिः । तथा1098

तदनेन प्रबन्धेन वेद्यत्व
लक्षणो हेतु समर्यितो विज्ञानवादिनां स चैवं प्रयोगमर्हति–यद् वेद्यते येन वेदनेन तत् तस्मान्न भिद्यते यथा
ज्ञानस्य आत्मा । विधिवि॰ न्यायकणि॰ पृ॰ २६० । ज्ञानाद्वैतविषयकः विस्तृत पूर्वपक्षः शावरभाष्यस्य
वृहतीपक्षिकाया ५ । १ । १ द्रष्टव्य ।

यद्वेद्यते तद्धि ज्ञानादभिन्नम् यथा
विज्ञानस्वरूपम्, वेद्यन्ते च नोलादय इत्यतोऽपि विज्ञानाद्वैतसिद्धिरिति ।

सवेदनाद्वैतवादिमतखण्डनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्1099

पृ॰ ११७ पं॰ १० ।

–यदवभासते तज्ज्ञानम् इत्यादि; तत्र अर्थानामवभास
मानत्वं स्वतः, परतो वा स्यात् ? स्व¹¹⁰⁰

क्षणिकत्वमनन्यवेद्यत्वं नानासन्तानत्वमिति
स्वत तावन्न सिद्ध्यति भ्रान्ते । अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ २४१ । यत्तु संवेदनाद्वैतं पुरुषाद्वैतवन्न
तन् । सिद्ध्येत् स्वतोऽन्यतो वापि प्रमाणात् स्वेष्टहानित ॥ ८५ ॥ आप्तपरी॰ ।

तश्चेत्; असिद्धम्, नहि परनिर
पेक्षप्रतिभासा घटादयः कस्यचित् स्वप्नेऽपि प्रसिद्धाः, अन्यत्र महा
मोहाक्रान्तचेतसो योगाचारात् । परतश्चेत् विरुद्धम्, तथावभासमान
त्वस्य जडत्वे सत्येव संभवात्, स्वसिद्धौ परमुखप्रेक्षित्वलक्षणत्वाज्जडत्वस्य । यद् येनोप
लब्धिलक्षणप्राप्तेनाकारेण न प्रतिभासते न तत् तदात्मकम् यथा घटाकारेण पटः, न प्रतिभासते
च ज्ञानाकारेण घटाद्यर्थः इत्यनुमानाच्च घटादेर्जडत्वप्रसिद्धेः अनुमानबाधितपक्षनिर्देशानन्तरं
प्रयुक्तत्वेन कालात्ययापदिष्टत्वम् । ननु ज्ञानाद् भिन्नस्यार्थस्य उक्तप्रकारेणाऽप्रसिद्धेः कथं परतः
प्रतिभासः यतो विरुद्धत्वं हेतोः स्यात् ? तदयुक्तम्; ज्ञानार्थयोर्भेदस्याध्यक्षत एव प्रसिद्धेः,
प्रत्यक्षेण हि पुरोवर्तिस्फुटविकटाकारो नीलधवलादिरूपो दिक्प्रदेशविशेषनियतोऽनात्मनिष्ठोऽर्थः
प्रतीयते, प्रतीयमानस्य चापह्नवे अन्तःसंवेदने कः समाश्वासः ? इति सर्वापह्नव एव स्यात्,
नहि विज्ञानस्य सुखादेर्वा प्रतीतेरन्यतः सत्त्वम् । न च विज्ञानरूपतया अ¹¹⁰¹

अर्थस्य सत्त्व–
ज॰, भा॰ ।

र्थसत्त्वमिष्टमेव इत्य
भिधातव्यम्; विज्ञानव्यतिरिक्तस्यैवास्य प्रतिभासमानत्वात् । तथा च, यद् यत्रोपलब्धिलक्षणप्राप्तं
सन्नोपलभ्यते तत्तत्र नास्ति यथा क्वचित्प्रदेशविशेषे घटः, नोपलभ्यते च उपलभ्यमाने घटादौ
तथाभूतं ज्ञानस्वरूपमिति । न चेदमसिद्धम्; तत्स्वरूपस्यानहङ्कारास्पदाद् बाह्यार्थस्वरूपाद्विलक्ष
णस्य अन्तरहङ्कारास्पदस्यानुभवात् । ततश्च यो विरुद्ध¹¹⁰²

–द्धस्वरूपानु– भा॰ ।

रूपानुभवो नासौ एकस्वरूपार्थविषयः
यथा सुख-दुःखानुभव, अस्ति च अर्थ-ज्ञानयोः परस्परपरिहारस्थितस्वरूपत्वेन विरुद्धयोः स्वरू
पानुभव इति । ग्राहकस्वरूपं हि विज्ञानमन्तः ग्राह्यस्वरूपं तु नीलादिकं बहिः परिस्फुटं प्रति
[p. 120 ] भासते, तथापि अनयोरभेदे न किञ्चित् कुतश्चिद्भिद्येत, प्रतिभासभेदं विरुद्धधर्माध्यासञ्च
विहाय अन्यस्य भेदकस्याऽसंभवात् । तथा, यद् द्वयाकारतया प्रतिभासते तत् तत्त्वतो भिन्नम्
यथा सुखदुःखे, द्वयाकारतया प्रतिभासेते च विषय-ज्ञानाकारौ इत्यनुमानाच्चानयोर्भेद । अभेदे
वा ज्ञान¹¹⁰³

–नस्वरूपा– भा॰ ।

रूपाग्रहणे नीलादेरप्यग्रहणप्रसङ्ग, यादृशं हि पारमार्थिकं यस्य¹¹⁰⁴

–स्य स्वरूपं भा॰ ।

रूपं तस्याग्रहणे
तदपि न गृह्यते यथा पीतस्य पीतरूपाग्रहणे पीतम्, न गृह्यते च ज्ञानस्वरूपं नीलादेरिति ।
ननु प्रकाशव्यतिरिक्तस्य नीलादेरूपलम्भे स्यादेतत्, न चासौ तद्व्यतिरिक्त कदाचिदप्युप
लभ्यते, तदयुक्तम्; यत कोऽयं प्रकाशो नाम अहम् इति बुद्धिः, नीलादेर्दृश्यता वा ?
प्रथमपक्षे सिद्धो नीलादेस्ततो भेद, न हि भिन्नमुपलभ्यमानमेव अभिन्न युक्तम् सुखदु खादेरप्य
भेदापत्ते । एतेन द्वितीयपक्षोऽपि प्रतिक्षिप्त; दृश्यताया दर्शननिबन्धनत्वात्, अत एव दर्शनात्
पूर्वमप्यस्य सत्त्वसिद्धि ।

किञ्च, अर्थाभावोऽनुपलब्धे नान्यत, एकः प्रतिषेधहेतुः न्यायवि॰ पृ॰ ३९ ।
इत्यभिवानात् । नचोपलभ्यमानस्यैव अनुपलब्धिर्वक्तुं युक्ता, प्रतीतिविरोधात् । न च वक्तव्यम्
पुरोवर्तिज्ञानाकार एवोपलभ्यते, तत्कथमर्थोपलब्धिः ? यतो न ज्ञानाकारतया पुरोवर्तिन्यर्थे
कस्यचित्प्रतीतिरस्ति, नीलमर्थमुपलभामहे इति सामानाधिकरण्येन अर्थे प्रतीत्युत्पत्तेः । साका
रता च विज्ञानस्य अग्रे निराकरिष्यते । अस्तु वाऽसौ; तथापि तत्प्रतिबिम्बित आकार कादा
चित्कत्वात् कार्य । यत् खलु कादाचित्कम् तत्कार्य दृष्टम् यथा घटादि, कादाचित्कश्च ज्ञानस्य
नीलाद्याकार इति । कार्यत्वञ्च अन्यापेक्षया व्याप्तम्, यच्चान्यत् तद्विज्ञानसामग्रीतोऽधिकम्
तस्या सत्यामपि तदनुत्पत्ते । यस्यां सत्यामपि यन्नोत्पद्यते तत् ततोऽधिककारणजन्यम् यथा
भूम्यादिकारणसामग्रीतोऽभवन्नङ्कुर तदधिकबीजाख्यकारणजन्य, सत्स्वपि चक्षुरादिषु नोत्पद्यते
च नीलाकार इति । यत् तदधिक तज्जनकं कारणम् सोऽर्थ ।

वासनारूपं चक्षुरादिभ्योऽधिकं कारणमत्र भविष्यतीति चेत्, किम् आल¹¹⁰⁵

चत्वार प्रत्यया उक्ता । हेतुप्रत्यय, समनन्तरप्र
त्यय, आलम्बनप्रत्यय, अधिपतिप्रत्ययश्च । अभिधर्म को॰ २ । ६१ ।

म्बनत्वेन, अधि
पतित्वेन, समनन्तरत्वेन वा ? प्रथमपक्षे अर्थ एव नामान्तरेणोक्त स्यात् । उत्तरपक्षद्वये तु
चक्षुरादिवत् तस्या ग्राह्याकारकारणानुपपत्तिः । यदि च बाह्यमर्थमन्तरेण रूपादिज्ञानं स्यात,
तदा कथ प्रतिनियतदेश-काल-प्रमातृनिष्ठतया तत्स्यात् नियामकाऽभावतः सर्वत्र सर्वदा सर्वे
पामनियमेनैव तत्प्रसङ्गात् ? कथं वा तत्रैव देशे तस्यैव प्रमातु कदाचि1106

कदाचिदुत्प– भा॰ ।

त्तदुत्पद्येत कदाचिन्नेति ?
कथ वा तैमिरिकस्यैव सन्ताने खे केशपाशदर्शन नान्येषाम्, तदुपलब्धैश्च केशादिभि कार्य न
क्रियते नान्यै तुल्येऽप्यर्थाभावे ? स्व¹¹⁰⁷

देशा
दिनियम सिद्ध स्वप्नवत् प्रेतवत् पुन । सन्तानानियम सवै पूयनद्यादिदर्शने ॥ ३ ॥ स्वप्नोपधातवत्
कृत्यक्रिया नरकवत् पुन । सर्व नरकपालादिदर्शने तैश्च बाधने ॥ ४ ॥ विंश॰ विज्ञप्तिमा॰ ।

प्नदृष्टान्तमात्रेण अर्थाभावे-देशादिनियमस्य कल्पने निरंशै
[p. 121 ] कपरमब्रह्मसिद्धिप्रसङ्गः, जलचन्द्रवत् तस्यैव भेदेन प्रतिभाससंभवात् । यथा च अनादिवा
सनासामर्थ्यप्रतिनियमात् एवंविधो विज्ञानाद्वैते भेदप्रतिभासप्रपञ्चः, तथा नित्यनिरंशैकरूपे
ब्रह्मण्यपि अनाद्यविद्यासामर्थ्यप्रतिनियमात् ।

किञ्च, भ्रान्तिः सर्वत्र साधर्म्यदर्शनाज्जायते, यथा अनुदकरूपासु मरीचिकासु उदक
भ्रान्तिः, न च विज्ञप्तिमात्रवादिनः नचित् केन¹¹⁰⁸

आदर्शे ब॰, ज॰, प्रतौ च त्रुटितमेतत्स्थलम्, भा॰ प्रतौ तु नचित् इति पाठः ।

चित् साधर्म्यदर्शनमस्ति यद् भेद
भ्रान्तेर्निमित्तं स्यात् । ननु स्वापादौ अर्थाभावे साधर्म्यदर्शनाभावे च भेदभ्रान्तिरुपलभ्यते
ततोऽयमदोषः; तदसत्; तत्रापि पारम्पर्येण बाह्यार्थोपयोगात्, न ह्यननुभूतेऽर्थे स्वप्नः
कदाचि1109

कदाचि
दप्युदे– भा॰ ।

त् क्वचिदप्युदेति, अतोऽनुभूतार्थसापेक्षजन्मत्वात् स्वप्नस्य कथमर्थाभावे संभवः ?
नन्वननुभूतेऽपि स्वशिरश्छेदादौ ज्ञानमुपजायते; तन्न; तत्रापि परशिरश्छेदो दृष्टः, स्व
शरीरञ्चानुभूतम्, तत्र मनोदोषवशाद् विवेकमपश्यन् आत्मशरीरे शिरश्छेदमभिमन्यते, अत
स्तत्रापि अनुभूतोऽर्थ एव कारणम् । नहि अननुभूतपरशिरश्छेदस्य तदपि ज्ञानमुपजायते । गन्ध
र्वनगरप्रत्ययेऽपि परमार्थसन्तो बाह्यार्था जलधराः कुतश्चिदन्याकारतयाऽवभासन्ते । कथञ्च
बाह्यार्थापह्नवे जातिनैयत्यसिद्धिः ? ज्ञानमात्रे हि जगति नियामकाभावात् मनुष्योऽश्वः, अश्वोऽपि
मनुष्यः, हस्त्यपि पिपीलिका, पिपीलिकापि हस्ती स्यात् । बाह्यार्थाभ्युपगमे तु तन्नैयत्यं सुघटमेव;
येन हि मनुष्यत्वजात्युपभोग्यसुखदुःखादिनिमित्तं कर्म समाचरितं स तत्परिपाकवशात्तामेव
जाति प्रतिपद्यते, एवमन्येऽपि प्राणिनः स्वोपार्जितसाधारणकर्मबलात् तास्ताः जातीः प्रतिपद्यन्ते ।

किञ्च, अर्थस्याऽसत्त्वम् इच्छामात्रेण, साधकप्रमाणाभावात्, संवादासत्त्वात्, अर्थक्रिया
कारित्वाऽभावात्, बाधकप्रमाणसद्भावाद्वा ? यदीच्छामात्रेण तदाऽतिप्रसङ्गः, तदद्वैतादेरपि
अतोऽसत्त्वानुषङ्गात् । नापि साधकप्रमाणाभावात्; प्रत्यक्ष¹¹¹⁰

न चार्थाभाव प्रत्यक्षाधिगम्य बाह्यार्थप्रकाशकत्वेनैवास्योत्पत्तेः । प्रमेयक॰ पृ॰ २१
पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३४९ ।

स्यैव अनात्मभूताऽबाधितार्थक्रिया
प्रसाधकोदकाद्यर्थसंसाधकस्य सद्भावात् । संवादासत्त्वमपि असिद्धम्; प्रत्यक्षप्रतिपन्ने जलादौ
अनुमानादेः संवादकस्य संभवात् । अर्थक्रियाकारित्वाभावोऽपि अनुपपन्नः; बाह्या1111

अयं वक्ति, चलतीत्यादिरूपा बाह्या, अह सुखी दुःखीत्यादि
स्वरूपा आध्यात्मिका अर्थक्रिया ।

ऽऽध्यात्मि
कार्थक्रियायाः तन्निबन्धनत्वात् । बाधकञ्चार्थस्य न किञ्चित्प्रमाणमुपलभ्यते ।

यच्चात्र बाधकमुक्त¹¹¹²

पृ॰ ११७ पं॰ ११ ।

म्–परतः सम्बद्धात्, असम्बद्धाद्वा इत्यादि; तत्र सम्बद्धादेव ज्ञाना
दर्थस्य प्रतिभासः, सम्बन्ध¹¹¹³

सम्बन्धो हि योग्यतास्वभाव एव ज्ञानार्थयोः
ग्राह्यग्राहकभावाङ्गं न तु तादात्म्यादिः । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १६३ ।

श्च योग्यतालक्षणः, न तादात्म्य-तदुत्पत्तिलक्षणः तस्य क्ष¹¹¹⁴

क्षणक्षयस्य ज्ञानेन तादात्म्येऽपि
ज्ञानस्य प्रतिभासो न क्षणक्षयस्य, चक्षुरादेर्ज्ञानमुत्पद्यते न च ज्ञानात् तत्प्रतिभासः । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰

णक्षयादिना
चक्षुरादिना चाऽनेकान्तात् । योग्यस्य चार्थस्य समकालस्य भिन्नकालस्य वा ग्रहणमविरुद्धम् ।

[p. 122 ]

ननु तथाभूतस्यार्थस्य यावज्ज्ञान ग्राहकं तावदर्थोऽपि ज्ञानस्य ग्राहकः कुतो न स्यादिति
चेत् ? स्वभावभेदात् । न खलु य एवैकस्य स्वभावः स एवान्यस्यापि, अन्यथा प्रदीपवत् घट
स्यापि प्रकाशकत्वप्रसङ्ग, तथा प्रतीतिः अन्यत्रापि समाना । नहि अर्थस्य ज्ञानवत् ग्राहकत्वेन
प्रतीतिरस्ति । नीलाद्याकाराणां वा यावद् बुद्धिर्व्यापिका तावन्नीलादय किन्नास्या व्यापकाः,
नियतानाञ्चैषां यावदसौ व्यापिका तावत् सर्वेषां किन्न व्याषिका ? इति चोद्ये भवतोऽपि नातः
स्वभावभेदप्रतीते अन्यदुत्तरम् ।

यदप्यभिहित¹¹¹⁵

पृ॰ ११७ प॰ २१ ।

म्–अ¹¹¹⁶

तथाहि–न तावत् पृथिव्यादिबाह्योऽर्थ अस्य ग्राह्यो विद्यते तस्य
एकानेकस्वभावशून्यत्वात् । भासमान किमात्माऽय बाह्योऽर्थ प्रतिभासते । परमाणुस्वभाव किं किं
वावयविलक्षण ॥ १९६७ ॥ तत्त्वस॰ पृ॰ ५५० ।

र्थो नित्योऽनित्यो वा एकरूपोऽनेकरूपो वा इत्यादि, तदपि अखिला
र्थानामनेकान्ताभ्युपगमान्निरस्तम्, नहि सर्वथा नित्योऽनित्यो वा एकरूपोऽनेकरूपो वा बहिर
न्तर्वाऽर्थोऽस्ति इत्यनेकान्तसिद्धौ प्ररूपयिष्यते ।

यदप्युक्त¹¹¹⁷

पृ॰ ११८ प॰ १० ।

म्–अर्थो ज्ञानाधिरूढ एवार्थतामासादयति इत्यादि, तत्र कोऽधिरूढार्थ–व्यव
स्थितिः, अपेक्षा वा ? न तावद्व्यवस्थितिः, तस्य ज्ञानाऽनात्मभूतस्य स्वपराप्रकाशकस्य
आत्मप्रकाशे परमुखप्रेक्षकस्य जडव्यवहारविषयस्य अध्यक्षादितो बहिर्व्यवस्थितत्वप्रतीतेः,
अन्यथा जाड्यव्यवहारेण बहिश्छिदादिक्रिया न स्यात् । द्वितीयपक्षे तु ज्ञानार्थयोर्भेद एव
स्यात्, अपेक्षाया1118

अपेक्षाया प्रागेव
प्रतिषेधात् भा॰ ।

स्वामि-भृत्यवत् भेदे सत्येव सभवात् । ज्ञानापेक्षाऽर्थस्य¹¹¹⁹

–स्यापि सि– भा॰ ।

सिद्धि इत्ये
तावता अर्थस्य ज्ञानात्मकत्वे कार्यस्यापि कारणात्मकत्वप्रसङ्गात् कारणाद्वैतमप्यनुषज्येत, न हि
कारणनिरपेक्षा कार्यस्य सिद्धिरिति । यच्चान्यदुक्त¹¹²⁰

पृ॰ ११८ प॰ १४ ।

म्–यत् स्वयं प्रकाशते तज्ज्ञानादनन्यत्
इत्यादि, तदपि श्रद्धामात्रम्, स्वयं प्रकाशमानत्वस्य अर्थे प्रागेव प्रतिषेधात् ।

यच्चोक्तम्1121

पृ॰ ११८ प॰ १६ ।

–सहोपलम्भनियमात् इत्यादि, तदप्युक्तिमात्रम्; अ¹¹²²

स्यादेतत्–यद्यपि विपक्षे सत्त्व न निश्चितं सन्दिग्ध तु ततश्चानैकान्तो हेतु सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्ति
कत्वात् । तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ५६९ । यश्च सहोपलम्भनियम उक्त सोऽपि विकत्पं न सहते । यदि
ज्ञानार्थयो साहित्येन उपलम्भ ततो विरुद्धो हेतु नाभेदं साधयितुमर्हति साहित्यस्य तद्विरुद्धभेदव्याप्तत्वात्
अभेदे तदनुपपत्ते । अथ एकोपलम्भनियम, न, एकत्वस्य अवाचक सहशब्द । अपि च किमेकत्वेन
उपलम्भ आहो एक उपलम्भ ज्ञानार्ययो । न तावदेकत्वेन उपलम्भ इत्याह–बहिरूपलब्धेश्च विषयस्य ।
अथ एकोपलम्भनियम तत्राह–अत एव सहोपलम्भनियमोऽपि प्रत्ययविषययो उपायोपेयभावहेतुको
नानेदहेतुक इत्यवगन्तव्यम् । शा॰ भा॰, भामती २ । २ । २८ । इदमत्राऽऽकूतम्–सहोपलम्भनियमश्च
वेद्यत्वञ्च हेतू सन्दिग्धव्यतिरेकतया अनैकान्तिकौविस्तरतस्तु न्यायकणिकायाम् पृ॰ २६४
अनुसरणीय इति । योगसू॰ तत्त्ववैशा॰ ४ । १४ । सहोपलम्भनियमान्नाभेदो नीलतद्धियो । विरुद्धाऽ-[p. n123 ]
सिद्धसन्दिग्धव्यतिरेकानन्वयत्वतः ॥ ८४ ॥ न्यायवि॰ पृ॰ १९२ पू॰ । अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ २४२ ।
प्रमेयक॰ पृ॰ २१ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३५२ । कृत्तिकाभिश्च व्यभिचारः प्रकृतहेतौ, तथाहि–तासु
युगपदुपलम्भनियमोऽस्ति न चाभेद, तद्भेदस्य सर्वाविसंवादेन प्रसिद्धत्वात् । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १५७ ।

नैकान्तिकत्वात्, भिन्ना
[p. 123 ] स्वपि हि कृत्तिकासु सहोपलम्भनियमो वर्तते । विरु1123

तत्र भदन्तशुभगुप्तस्त्वाह–विरुद्धोऽयं हेतुर्यस्मात् सहशब्दश्च लोकेऽन्यो स्या न्नैवाने
न्ये न विना क्वचित् । विरुद्धोऽयं ततो हेतुर्यद्यस्ति सहवेदनम् । इति । पुनः स एवाह–यदि सहशब्द
एकार्थः तदा हेतुरसिद्धः । तथाहि–नटचन्द्रमल्लप्रेक्षासु न ह्येकेनैवोपलम्भो नीलादेः । तत्त्वस॰ पं॰
पृ॰ ५६७ ।

द्धत्वञ्च भेदेनैव सहोपलम्भस्य व्याप्तत्वात्,
सहशब्दो हि भेदाधिष्ठानः, अभेदे सहशब्दार्थानुपपत्तेः, न हि स एव तेनैव सह इति व्य
पदेशमर्हति । व्याप्तिशून्यत्वञ्चास्य; तथाहि–हेतोर्विपक्षे बाधकप्रमाणसद्भावाद् व्याप्तिरवसेया,
अभेदस्य च भेदो विपक्षः, ततो नियतसहोपलम्भस्य व्यावृत्तौ दर्शितायां गत्य¹¹²⁴

राश्यन्तराभावाद् ब॰, ज॰, आ॰ ।

न्तराभावाद् अभे
देनैव व्याप्तिः सिद्ध्येत्, न चायं भेदाद् व्यावृत्तः, भिन्नास्वपि हि कृत्तिकासु नियतसहोपलम्भ
स्य दृष्टत्वात् । कालात्ययापदिष्टश्चायम्; संवित्-संवेद्य-संवेदकानां परस्परविविक्तस्वरूपाणामबा
धितप्रत्यक्षेण प्रतीयमानत्वात् । न च एतेनैव बाध्यमानत्वाद् अबाधितत्वमसिद्धम्; प्रत्यक्षविरोधे
एतस्यानुमानस्य आत्मलाभस्यैवाऽसंभवात्, लब्धात्मलाभञ्च साधकं बाधकं वा तत्स्यात् ।

सहोपलम्भशब्देन च किमत्राभिप्रेतम्–किमर्थद्वये उपलम्भद्वयस्य स¹¹²⁵

सद्भावः आ॰ ।

हभावः, एकस्मिन्नेवोप
लम्भे अर्थद्वयस्य युगपत्प्रतिभासित्वं वा ? प्रथमपक्षे असिद्धो हेतुः प्रतिविष¹¹²⁶

–यं विज्ञान– भां॰, ज॰ ।

यं ज्ञानभेदाऽसंभ
वात् । साधनविकलश्च दृष्टान्तः; न¹¹²⁷

नहि चन्द्र– आ॰ ।

हि द्विचन्द्रप्रतिभासे प्रतिभासद्वयसाहित्यमस्ति, एकस्यैव
ज्ञानस्य उभयाकारोल्लेखितयाऽध्यक्षतोऽध्यवसायात् । द्वितीयपक्षे तु विरुद्धत्वम्, एकत्रोपलम्भे
सहार्थद्वयप्रतिभासत्वस्य भेदे सत्येव संभवात् । अथ यदेकस्मिन्नेत्र संवेदने स्फु1128

स्युरिति ब॰, ज॰ ।

रति तत् संवे
दनादभिन्नम् यथा संवेदनस्वरूपम्, स्फुरन्ति च तत्रैव संवेदने नीलादयो भावाः इत्यतोऽनु
मानाद् भेदे प्रतिभास्यत्वाऽसंभवान्नास्य विरुद्धत्वम्; तन्न; संवित्-संवेद्ययोर्भेदस्य प्रत्यक्षादि
प्रसिद्धत्वेन प्रतिपादितत्वात् । किञ्च, संवेदनस्य स्वपरावभासस्वभावत्वात् परस्य चाऽभावे
तत्स्वभावसंवेदनस्वरूपस्यासंभवेन संवेदनस्याप्यसंभवात् कस्य केनाऽभेदः ?

यच्चोक्तम्1129

पृ॰ ११९ पं॰ ५ ।

–यद्वेद्यते तद्विज्ञानादभिन्नम् इत्यादि; तत्र किमिदं वेद्यत्व¹¹³⁰

तथा किं यद्
वेद्यते इति कर्मणि प्रयोगात् वेदनकर्त्तृकविदिक्रियारूपं वेदनकर्मत्वं वेद्यत्वं हेतुरिष्यते, किं वा यद्वेद्यते इति
यच्छब्दस्य वेदनक्रियया सामानाधिकरण्ये भावनिर्देशात् विदिक्रियारूपवेदनस्वभावत्वम् ? स्या॰ रत्ना॰
पृ॰ १६७ ।

म्–वेदनकर्मत्वम्, तत्स
म्बन्धित्वमात्रम्, तत्स्वभावत्वं वा ? यदि वेदनकर्मत्वम्; तदा विरुद्धोहेतुः1131

–तुस्तस्य भां॰ ।

कर्मत्वस्य भेदेनैव व्याप्त
त्वात्, न हि छिदिक्रियायाः कर्मभूतानि काष्ठानि अभिन्नान्युपलभ्यन्ते, अतः क्रिया-कारकयो
र्भेदे सत्येवोपलब्धेः भेदेनैव कर्म-क्रियाभावस्य व्याप्तत्वात् अभेदविपरीतार्थसाधनत्वाद् अभेदे
[p. 124 ] साध्ये विरुद्धो हेतु । अभेदे चानयोः कि संवेदनादर्थस्याऽभेदः, अर्थाद्वा संवेदनस्य ? प्रथमवि
कल्पे संवेदनमेव स्यात् नार्थः तस्य तत्रैवानुप्रविष्टत्वात्, तथा च संवेद्यत्वात् इत्यसिद्धो हेतु ।
द्वितीयविकल्पे तु अर्थ एव न संवेदनम्, इति कुतोऽस्य अभेदः साध्येत ? भेदस्यानयोः प्रत्यक्षप्र
तिपन्नत्वात् कालात्ययापदिष्टत्वञ्च । संवित्स्वरूपस्य चाऽभिन्नत्वेन अकर्मकत्वे साधनविकलो दृष्टा
न्त । अथ संवित्सम्बन्धित्वमात्रं वेद्यत्वम्, तथापि विरुद्धत्वम् सम्बन्धित्वस्य भेदे सत्येव सं
भवात्, भेदाश्रयो हि सम्बन्धः तदभावे तस्याप्यभावात् संवित्सम्बन्धित्वस्यासिद्धिः इत्यसिद्ध
त्वञ्च । अथ वेद्यत्वं संवित्स्वभावत्वं विवक्षितम्, तदसिद्धमेव अर्थस्याऽसंवित्स्वभावत्व¹¹³²

–त्वसंभवात् आ॰ ।

समर्थ
नात् । ततो निर्बाधबोधाद् वस्तुव्यवस्थामभ्युपगच्छता तत्संवेदनमिव असंवेदनस्वभावो बाह्यार्थो
नील¹¹³³

नीलपीताद्यनेका– भा॰ । अस्य च विज्ञानाद्वैतवादस्य विविधरीत्या पर्या
लोचनं निम्नग्रन्थेषु द्रष्टव्यम्–अभिसमयालंकारालोक पृ॰ ३७४ । शाबरभा॰, बृहती, पञ्जिका, शास्त्रदी॰
सू॰ १ । ५ । मीमासाश्लो॰ निरालम्बनवाद । ब्र॰ सू॰ शाकरभा॰, भामती २ । २ । २८ । वृहदारण्यकभा॰
वा॰ ४ । ३, पृ॰ १४५८ । योगसू॰ व्यासभा॰, तत्त्ववै॰ ४ । १४ । वि॰ प्रमेयसं॰ पृ॰ ७५ । विधिवि॰
न्यायकणिका पृ॰ २५४ । न्यायमं॰ पृ॰ ५३६ । आप्तमी॰, अष्टश॰ अष्टसह॰ पृ॰ २४२ । युक्त्य
नु॰ पृ॰ ४५ । न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ १२६ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ३६ । आप्तपरी॰ पृ॰ ४५ । प्रमेय
क॰ पृ॰ २० उ॰ । शास्त्रवा॰ श्लो॰ ३७५–४१३ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३४९ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰
१४९ । स्या॰ म॰ का॰ १६ ।

सिताद्यनेकाकारः प्रतिपत्तव्यः ।

चित्राद्वैतवादिनो बोद्धैकदेशिन पूर्वपक्ष–

ननु ज्ञानमेवेदं चि1134

तरङ्गाह्युदवेर्यद्वत् पवनप्रत्ययोदिता । नृत्यमाना प्रवर्त्तन्ते व्युच्छेदश्च
न विद्यते ॥ ५६ ॥ आलयौघस्तथा नित्यं विषयपवनेरित । चित्रैस्तरङ्गविज्ञानै नृत्यमान प्रवर्त्तते ॥ ५७ ॥
लंकावतार पृ॰ २७१ ।

त्रं नीलसुखाद्यनेकाकारखचितमाभासते न पुनर्बाह्योऽर्थ तत्सद्भावे
प्रमाणाऽभावात्, यस्य सद्भावे प्रमाणं नास्ति तन्नास्ति यथा खर
विषाणम्, नास्ति च बाह्यार्थसद्भावे किञ्चित्प्रमाणमिति । न चेद
मसिद्धम्, तथाहि–तत्सद्भावावेदकं निराकारम्, साकारं वा
प्रमाणं स्यात् ? न तावन्निराकारम्; तस्य सर्वत्राऽविशेषतः प्रतिकर्मव्यवस्थानिबन्धनत्वानुप
पत्ते । साकारत्वे तु सिद्धं ज्ञानमेव नीलाद्यनेकाकाराक्रान्तं चित्रमेकम्, न पुन तद्व्यतिरिक्तो
जडोऽर्थः तद्व्यवस्थाहेतो कस्यचिदप्यभावात् । नचाकारविशिष्टं ज्ञानमेव तद्व्यवस्थाहेतु;
तस्य स्वाकारानुभवमात्रेणैव चरितार्थत्वात् । तदुक्तम्–

धि1135

धियो नीलादिरूपत्वे बाह्योऽर्थ कि प्रमाणक । धियोऽनीलादिरूपत्वे स तस्या
नुभव कथम् ॥ प्रमाणवा॰ । यदि सवेदनमेव नीलाकारमात्मप्रकाशकं बाह्योऽर्थ किं प्रमाणमादाय
विदितो भवेत् । नहि तत्र प्रत्यक्ष तस्य स्वसवेदनमात्र एव पर्यवसानात् । न च तत पर नीलमाभासते[p. n125 ]
नीलाकारद्वयाप्रवेदनात् । अथ तदर्थस्य रूपं तदा सवेदनमन्येन रूपेण विदितमविदितं वा भवेत् । यद्य
विदित स तस्यानुभव कथ स्वरूपेणाज्ञातम् अस्य सवेदनमिति कथ संगच्छते विदितञ्चेत् तथापि।
प्रमाणवार्तिकाल॰ । धियोऽसितादिरूपत्वे सा तस्यानुभवः कथम् । धिय सितादिरूपत्वे बाह्योऽर्थ किं
प्रमाणक ॥ २०५१ ॥ तत्त्वस॰ । उद्धृतञ्चैतत्–प्रमेयक॰ पृ॰ २२ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १६३ ।
तथाचाहु कीर्तिपादा इति कृत्वा अद्वयवज्रसग्रह तत्त्वरत्नावली पृ॰ १८ ।

योऽनीलादिरूपत्वे बाह्योऽर्थः किन्निबन्धनः ।

धियो नीलादिरूपत्वे बाह्योऽर्थः किन्निबन्धनः ॥ प्रमाणवा॰ ३ । ४३३ इति ।

[p. 125 ]

किञ्च, प्रमेयात् पूर्वकालभाविज्ञानं तद्व्यवस्थापकं स्यात्, उत्तरकालभावि वा ? प्रथम
पक्षे कथमस्येन्द्रियार्थसन्निकर्षप्रभवता प्रमेयमन्तरेणैवोत्पद्यमानत्वात् ? यत्प्रमेयमन्तरेणैवोत्प
द्यते न तदिन्द्रियार्थसन्निकर्षजम् यथा खपुष्पविज्ञानम्, प्रमेयमन्तरेणैवोत्पद्यते च प्रमेयात् पूर्व
कालभावि तद्व्यवस्थापकत्वेनाभिमतं ज्ञानमिति । द्वितीयपक्षे तु प्रमाणात् पूर्वकालवृत्तित्वं प्रमे
यस्य कुतश्चित् प्रतिपन्नम्, न वा ? यदि न प्रतिपन्नम्; कथं सद्व्यवहारविषयः ? यत् कुत
श्चिन्न प्रतिपन्नम् न तत् सद्व्यवहारविषयः यथा गगनेन्दीवरम्, कुतश्चिदप्रतिपन्नञ्च प्रमाणात्पू
र्वकालवृत्तित्वं प्रमेयस्येति । अथ प्रतिपन्नम्; किं स्वतः, परतो वा ? यदि स्वतः; कथमस्य ज्ञाना
द्भेदः तस्यैव स्वतोऽवभासलक्षणत्वात् ? यत् स्वतः प्रसिद्धम् न तज्ज्ञानाद्भिद्यते यथा ज्ञानस्व
रूपम्, स्वतः प्रसिद्धञ्च ज्ञानात्पूर्वं प्रवर्तमानं प्रमेयत्वेनाभिमतं वस्त्विति । अथ परतः; तन्न;
प्रमाणाद् व्यतिरिक्तस्य प्रमेयव्यवस्थाहेतोः परस्याऽसंभवात् । अथ प्रमाणमेव तस्य तद्वृत्तित्वं
प्रकाशयति; तन्न; तस्य स्वयं तत्कालेऽसतः तत्प्रकाशकत्वाऽयोगात्, यद् यत्काले नास्ति न
तत्तस्य प्रकाशकम् यथा स्वोत्पादात्पूर्वकालवृत्तिपदार्थकालेऽसन् प्रदीपो न तत्प्रकाशकः, नास्ति
च पूर्वकालविशिष्टस्य प्रमेयस्य काले ज्ञानमिति ।

समकालत्वे तु ज्ञानज्ञेययोः सव्येतरगोविषाणवत् ग्राह्यग्राह¹¹³⁶

–हकभावः आ॰ ।

कभावाभावः, न च ज्ञाने नी
लाद्याकारानुरागप्रतीत्यन्यथानुपपत्त्या तदनुरञ्जको बहिरर्थोप्य¹¹³⁷

–र्थोस्ति आ॰ ।

स्तीत्यभिधातव्यम्; स्वप्नावस्था
यां तदभावेऽपि तदनुरागप्रतीतेः, न हि तद्दशाभाविनि करितुरगादिप्रत्ययेऽनुरञ्जको बहिरर्थोऽ
स्ति, स्वप्नेतरप्रत्ययानामविशेषप्रसङ्गात् । अतो बुद्धिरेवार्थनिरपेक्षा स्वसामग्रीतो विचित्राकार
छायाछुरिता यथाऽत्रोत्पद्यते तथाऽन्यत्रापि । ननु एवमपि एकस्या बुद्धेः विचित्राकाररूपतया
प्रतिभासमानायाः कथमेकत्वं युक्तम् ? इत्यप्यचोद्यम्; अशक्यविवेचनत्वतः तस्यास्तदविरोधा
त् । उक्तञ्च–

नीलादिश्चित्रविज्ञा1138

–विज्ञानो ब॰, ज॰ । विज्ञाने स्या॰ रत्ना॰ पृ॰
१७३ । प्रमाणवा॰ ।

न-ज्ञानोपाधिरनन्यभाक् ।

अशक्यदर्शन¹¹³⁹

–नस्थं हि प्रमाणवा॰ ।

स्तं हि पतत्यर्थे विवेच¹¹⁴⁰

विवेचयेत् ब॰, ज॰ । अत्र देवेन्द्रव्याख्या–
चित्रज्ञाने हि यो नीलादिः प्रत्यवभासते ज्ञानोपाधिः ज्ञानविशेषण अनुभवस्वात्मभूत इति यावत्, स एव
एकोऽनन्धभाक् तज्ज्ञानस्वभावत्वात् अन्यमर्थ ज्ञानवदेव न भजते, तादृशश्च सन्नसौ तच्चित्रदर्शनप्रतिभासी[p. n126 ]
तदन्यपीतादिप्रतिभासविवेकेन न केवल शक्यते दृष्टु तस्मिन् प्रतिभासमाने सर्वेषामेव तज्ज्ञानतया
तदन्येषामपि नियोगत प्रतिभासनात् । तस्माद् यदैवैक नीलादिकमाकारं तदन्येभ्य पीतादिभ्यो अयं नील
इति जानान्तरेण विवेचयति प्रमाता, तदैव तथा विवेचयन्नसौ न तज्ज्ञानमामृशति अतद्रूपत्वात्तस्य, किं तर्हि ?
अर्थे पतति, अर्थ एव तज्ज्ञानं प्रवृत्तं भवतीत्यर्थ । तस्मादेकस्मिन्नप्याकारे प्रतिभासमाने सर्वमाभाति, न
वा किंचिदपि इति अशक्यो विवेकतो दर्शने नीलादिप्रतिभास इति । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १७३ ।
उद्धृतञ्चैतत्–सि॰ वि॰ टी॰ ५४ उ॰ । शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ १८२ पू॰ ।

यन् ॥ प्रमाणवा॰ ३ । २२०

[p. 126 ]

चित्रप्रतिभासाप्येकैव बुद्धिः बाह्यचित्रविलक्षणत्वात्, शक्यविवेचनं हि बाह्यं चित्रम् अ
शक्यविवेचनास्तु बुद्धेर्नीलादय आकारा इति । ननु चित्रपट्यादौ चित्ररूपता प्रतीयते तस्या
कुतो ज्ञानधर्मतेति चेत् ? अर्थधर्मत्वानुपपत्तेः । तथाहि–चित्रपट्यादिकमेकमवयविरूपं निरं
शं वस्तु स्यात्, तद्विपरीतं वा ? प्रथमपक्षे नीलभागे गृह्यमाणे पीतादिभागानामग्रहणं न स्यात्,
तेषां ततो भेदप्रसङ्गात्, यस्मिन् गृह्यमाणे यन्न गृह्यते तत् ततो भिन्न यथा सह्ये गृह्यमाणे
विन्ध्यः, गृह्यमाणे नीलभागे न गृह्यते च पीतभागादिकमिति । तथा च अवयविनोऽप्येकरूपता
नुपपत्तिः विरुद्धधर्माध्यासात्, यस्य विरुद्धधर्माध्यासो न तस्यैकरूपता यथा जलाऽनलादे,
ग्रहणाऽग्रहणलक्षणविरुद्धधर्माध्यासश्च अवयविनः इति । नीलभागस्य पीतादिभागात्मकत्वाद्वा
पीताद्यग्रहे तस्याप्यग्रहणमेव स्यात् । यद् यदात्मकम् तस्याऽग्रहे तदपि न गृह्यते यथा पीता
देरग्रहे न तत्स्वरूपम्, पीताद्यात्मकञ्च नीलमिति । तद्विपरीतत्वे तु चित्रपट्यादे सिद्धः स्वय
मेव चित्रतापाय विभिन्नाश्रयवृत्तिनील-पीतादिवत् । तन्नार्थधर्मश्चित्रता किन्तु ज्ञानधर्म, स्व
कारणकलापाद् विज्ञानमुपजायमानम् अनेकाकारखचितमेवोपजायते अनुभूयते च । अतः
तथाभूतं ज्ञानमेव एकं तत्त्वम्, इति चित्राद्वैतसिद्धि ।

अथ अचेतनस्य सुखादेर्ज्ञानम्बरूपताविरहात् कथं चित्रप्रतिभासं ज्ञानमेवैकं तत्त्व स्यात्
यतश्चित्राद्वैनं सिद्ध्येत इत्युच्यते, तदप्युक्तिमात्रम्, यत सुखादेरपि ज्ञानाऽभिन्नहेतुजत्वेन
ज्ञानात्मकत्वोपपत्ते । तथाहि–ज्ञानात्मका सुखादय ज्ञानाभिन्नहेतुजत्वात् ज्ञानान्तरवन् ।
तदुक्तम्–

तद¹¹⁴¹

उद्धृतञ्चैतत्–अभिसमयालंकारालोक पृ॰ ४४२ । हेतुबिन्दुटी॰ पृ॰ ९७ । तत्त्वोपप्लव॰ पृ॰ ५८ ।
अष्टसह॰ पृ॰ ७८ । जैनतर्कवा॰ पृ॰ १५ । मीमासाश्लो॰ काशिका पृ॰ २३९ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १७४ ।
न्यायमं॰ पृ॰ ७४ । व्योमवती पृ॰ ६२७ ।

तद्रूपिणो भावाः तदतद्रूपहेतुजाः ।

तत्सुखादि किमज्ञान विज्ञानाऽभिन्नहेतुजम् ॥ प्रमाणवा॰ ३ । २५१ इति ।

चित्राद्वैतवादिमतखण्डनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्1142

पृ॰ १२४ पं॰ १३ ।

–साकारं निराकारं वा ज्ञान बहिरर्थसद्भावे प्रमाणं स्यात्
इत्यादि, तत्र¹¹⁴³

साकारवादप्रतिक्षेपेण निरा-[p. n127 ]
कारादेव प्रत्ययात् प्रतिकर्मव्यवस्थोपपत्ते प्रतिपादयिष्यमाणत्वात् । प्रमेयक॰ पृ॰ २३ पू॰ । निराकारत्वे
कुतो विषयनियम इति चेत्, स्वहेतुप्रयुक्तादेव शक्तिनियमादिति ब्रूम । न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ १२७ पू॰ ।

निराकारमेव ज्ञानं तत्सद्भावे प्रमाणम् साकारपक्षस्य
निराकरिष्यमाणत्वात् । न च निराकारसंवेदनस्य सर्वत्राऽविशे
पात् प्रतिकर्मव्यवस्थाहेतुत्वाभाव; योग्यतातो निराकारत्वेऽपि तद्धेतुत्वस्य समर्थयिष्यमाणत्वात् ।
[p. 127 ] यदप्युक्तम्1144

पृ॰ १२५ पं॰ १ ।

–प्रमेयात् पूर्वकालभावि प्रमाणम् इत्यादि; तदप्यसमीक्षिताभिधानम्; प्रकाश¹¹⁴⁵

उपलब्धिहेतोरुपलब्धिविषयस्य चार्थस्य पूर्वापरसहभावाऽनियमाद्
यथादर्शनं विभागवचनम् । क्वचिदुपलब्धिहेतुः पूर्वं पश्चाद् उपलब्धिविषयो यथा आदित्यस्य प्रकाशः
उत्पद्यमानानाम् । क्वचित् पूर्वमुपलब्धिविषय पश्चादुपलब्धिहेतु यथा अवस्थिताना प्रदीपः । क्वचिदुप
लब्धिहेतुरुपलब्धिविषयश्च सह भवती यथा धूमेन अग्नेर्ग्रहणमिति । न्यायभा॰ २ । १ । ११ । स्या॰ रत्ना॰
पृ॰ १७४ ।

कस्य
पूर्वापरसहभावनियमाऽभावात् । तथाहि–क्वचित् पूर्वं विद्यमानः पश्चाद्भाविनां प्रकाशको भवति,
यथा आदित्यः समुत्पद्यमानानाम् । क्वचिच्च पूर्वं सतां प्रकाश्यानां पश्चाद्भवन् प्रकाशकः यथा
प्रदीपः अपवरकान्तर्वर्त्तिघटादीनाम् । क्वचित्तु सहभाविनां प्रकाशकः, यथा कृतकत्वादिः अनि
त्यत्वादीनाम् । अतः प्रमाणं पूर्वापरसहभावनियमनिरपेक्षं वस्तु प्रकाशयति, प्रकाशकत्वात्,
आदित्यादिवत् ।

यच्चान्यदुक्तम्1146

पृ॰ १२५ प॰ १५ ।

–स्वप्नावस्थायां बहिरर्थाभावेऽपि नीलाद्यनुरागः प्रतीयते इत्यादि; तदप्यु
क्तिमात्रम्; स्वप्नज्ञाने अनन्तरमेव माध्यमिकमतविचारावसरे बाह्यार्थविषयत्वस्य प्रसाधयिष्य
माणत्वात् ।

यदप्युक्तम्1147

पृ॰ १२५ प॰ १८ ।

–चित्राकारतया प्रतिभासमानस्यापि ज्ञानस्य अशक्यविवेचनत्वादेकत्वम् इति;
तत्र किमिदम् अशक्यविवेचनत्वं नाम–ज्ञा1148

ज्ञानादभिन्नत्वम् ब॰, ज॰ । एभिरेव
विकल्पैश्चित्रज्ञानस्य खण्डनम् प्रमेयकमलमार्तण्डे पृ॰ २५ पू॰ प्रकारान्तरेण च तत्त्वार्थश्लोक बा॰
पृ॰ ३५ । न्यायविनि॰ टा॰ पृ॰ २४० पू॰ इत्यादिषु च द्रष्टव्यम् ।

नाऽभिन्नत्वम्, सहोत्पन्नानां नीलादीनां ज्ञानान्तर
परिहारेण तज्ज्ञानेनैवाऽनुभवः, भेदेन विवेचनाऽभावमात्रं वा ? प्रथमपक्षे साध्यसमो हेतुः,
यदुक्तं भवति ज्ञानादभिन्ना नीलादयः ततोऽभिन्नत्वात्, तदेवोक्तं भवति अशक्यविवेचनत्वात्
इति । द्वितीयपक्षे तु अनैकान्तिकत्वम्, सचराचरस्य जगतः सुगतज्ञानेन सहोत्पन्नस्य ज्ञानान्तर
परिहारेण तज्ज्ञानेनैव ग्राह्यस्य तेन सहैकत्वाऽभावात् । एकत्वे वा सुगतस्य संसारित्वम्,
संसारिणां वा सुगतत्वं स्यात्, संसारेतररूपता चैकस्य ब्रह्मवादं समर्थयते । ज्ञानान्तरपरि
हारेण तज्ज्ञानेनैवानुभवश्च असिद्धः, नीलादीनां ज्ञानान्तरेणाप्यनुभवात् । ज्ञानरूपत्वात्तेषां तत्सि
द्धौ च अन्योन्याश्रयः–ज्ञानरूपत्वसिद्धौ हि तेषां ज्ञानान्तरपरिहारेण तज्ज्ञानेनैवाऽनुभवसिद्धिः,
तत्सिद्धौ च ज्ञानरूपत्वसिद्धिरिति । भेदेन विवेचनाऽभावमा1149

अशक्यविवेचनत्वं साधन
मसिद्धमुक्तं नीलतद्वेदनयो अशक्यविवेचनत्वासिद्धे अन्तर्बहिर्देशतया विवेकेन प्रतीते । अष्टसह॰ पृ॰ २५४ ।

त्रमप्यसिद्धम्; बहिरन्तर्देशसम्बन्धि
त्वेन नील-तज्ज्ञानयोर्विवेचनप्रसिद्धेः । न चेत्थं विवेच्यमानयोरप्यनयोः विवेचनापह्नवो युक्तः;
सर्वापह्नवप्रसङ्गतः सकलशून्यतानुषङ्गात् ।

[p. 128 ]

किञ्च, अन्तस्तत्त्वस्य अनेकाकाराक्रान्तस्यापि अशक्यविवेचनत्वाद् एकत्वाऽविरोधे बहि
स्तत्त्वस्यापि अवयव्यादेः अत एव एकत्वाऽविरोधोऽस्तु विशेषाऽभावात् । बुद्ध्या तत्स्वरूपविवे
चनम् अन्यत्राप्यविशिष्टम्, चित्रज्ञानेऽपि नीलाद्याकाराणाम् अन्योन्यदेशपरिहारेण स्थितत्वाऽ
विशेषात् । एकदेशत्वे च एकाकारे एवाशेषाकाराणामनुप्रवेशप्रसङ्गत तद्वैलक्षण्याऽभावात् तच्चि
त्रता विरुद्ध्येत् । यदेकदेशं न तस्य आकारवैलक्षण्यम् यथा एकनीलाकारस्य, एकदेशाश्च
चित्रज्ञाने नीलाद्याकारा इति । तथा, यत्र आकाराऽवैलक्षण्यम् न तत्र चित्ररूपता यथा एक
नीलज्ञाने, आकाराऽवैलक्षण्यञ्च एकदेशतयाऽभिमतानां नीलाद्याकाराणामिति ।

किञ्च¹¹⁵⁰

किञ्चैते नीलाद्याकारा चित्रज्ञाने सम्बद्धा सन्त तद्व्यपदेशहेतव असम्बद्धा वा ? स्या॰ रत्ना॰
पृ॰ १७७ ।

, एते आकारा चित्रज्ञाने सम्बद्धा सन्तस्तद्व्यपदेशहेतव, असम्बद्धा वा ? न
तावदसम्बद्धा, अतिप्रसङ्गात् । अथ सम्बद्धाः, कि तादात्म्येन, तदुत्पत्त्या वा ? न तावत्तदु
त्पत्त्या, समसमयवर्त्तिनां नारीनयनयुग्मवत् तदसभवात् । नापि तादात्म्येन; ज्ञानस्य अनेका
काराऽव्यतिरिच्यमानत्वेन एकरूपत्वाऽभावप्रसङ्गात् । यदनेकाकाराऽव्यतिरिच्यमानस्वरूपं
तदनेकम् यथा अनेकाकारस्वरूपम्, अनेकाकाराऽव्यतिरिच्यमानस्वरूपञ्च चित्रज्ञानस्वरूपमिति ।
अनेकाकाराणाञ्च एकस्माज्ज्ञानस्वरूपादव्यतिरेकेऽनेकत्वानुपपत्ति । यदेकस्मादव्यतिरिक्तं न
तदनेकम् यथा तस्यैव ज्ञा1151

ज्ञानस्वरूपम् ब॰, ज॰, आ॰ ।

नस्य स्वरूपम्, एकस्माज्ज्ञानस्वरूपादव्यतिरिक्ताश्च अ¹¹⁵²

अनेकत्वाभि– ब॰, ज॰, आ॰ ।

नेकत्वेनाभि
मता नीलादय आकारा इति ।

यदप्युक्तम्1153

पृ॰ १२६
प॰ ८ ।

–ग्रहणाऽग्रहणलक्षणविरुद्धधर्माध्यासान्नार्थधर्मश्चित्रता इति, तदप्यसुन्दरम्; प्र
त्यक्षविरोधेऽनुमानाऽप्रवृत्तेः, बाह्यार्थधर्मतया हि अबाधिताध्यक्षप्रत्यये चित्राकारः प्रतिभासते,
न तस्य ज्ञानधर्मता युक्ता अतिप्रसङ्गात् । यो यद्धर्मतया प्रतीयते न स ततोऽन्यधर्मा यथा
अग्निधर्मतया प्रतीयमाना भा1154

भासुरोष्ण– आ॰ ।

स्वरोष्णता न जलधर्म, बाह्यार्थधर्मतया प्रतीयते च चित्रतेति ।
कथं तद्धर्मत्वे ग्रहणाऽग्रहणयोरुपपत्तिः इति चेत् ? चित्रप्रतिपत्ते अनेकवर्णप्रतिपत्तिनिबन्धन
त्वात्, प्रतिपन्नेऽपि नीलभागे पीतादिभागाऽप्रतिपत्तौ चित्रताऽप्रतिपत्तिरुपपन्नैव । विरोधश्च
ज्ञानधर्मत्वेऽपि चित्रताया तुल्य एव, तथा1155

तथाहि–तदेकं वा सदनेकाकार तद्विपरीतं वा ? स्या॰ रत्ना॰
पृ॰ १७७ ।

हि–ज्ञानमेकमनेकाकारम्, तद्विपरीतं वा ? न
तावदाद्यविकल्पो युक्त, परस्परव्यावृत्तत्वेनाऽऽकाराणाम् एकत्रानंशे ज्ञाने वृत्त्यनुपपत्ते, येषां
परस्परव्यावृत्ति न तेषामेकत्राऽनंशे वृत्ति यथा गवाश्वादीनाम्, परस्परव्यावृत्तिश्च नीलाद्या
काराणामिति । न चैकस्याऽनंशस्याऽस्य परस्परविरु1156

–द्धाकारता– ब॰, ज॰ ।

द्धाकारैस्तादात्म्य युक्तम्, तावद्धा तस्यापि
भेदप्रसङ्गात् । प्रयोग–यद् एकमनंशं न तस्य परस्परविरुद्धाकारै सह तादात्म्यम् यथा उत्प
न्नस्य क्षणस्य उत्पत्त्यनुत्पत्ति1157

–त्तिभ्यां वा आ॰ ।

भ्यां सत्त्व-विनाशाभ्यां वा, एकमनशञ्च¹¹⁵⁸

–ञ्च ज्ञानं भां॰ ।

चित्रज्ञानं भवद्भिर
[p. 129 ] भिप्रेतमिति । तत्तादात्म्ये च आकाराणां भेदवार्ताऽपि दुर्लभा इति कथं तच्चित्रता ? अ¹¹⁵⁹

अथ नीलाद्याकारवत् तज्ज्ञानमप्यनेकमिष्यते तदापि किं कथञ्चित्, सर्वथा वा ? स्या॰ रत्ना॰
पृ॰ १७८ ।

थ नीला
द्याकारवत् तज्ज्ञानमप्यनेकमिष्यते, तदाऽपि किं कथञ्चित्, सर्वथा वा ? यदि सर्वथा; तदा
तज्ज्ञानानां परस्परमत्यन्तभेदात् चित्रप्रतिपत्तिः स्वप्नेऽपि न प्राप्नोति । येषां परस्परमत्यन्त
भेदो न तेषां चित्रप्रतिपत्तिः यथा सन्तानान्तरज्ञानानाम्, परस्परमत्यन्तभेदश्च आकारवत् तज्ज्ञा
नानामिति । कथञ्चिदभेदे तु ज्ञानवद् बहिरर्थस्यापि स्वाकारैर्विचित्रैः कथञ्चित्तादात्म्यमनुभ
वतः प्रत्यक्षादिप्रमाणेन प्रतीयमानस्य चित्रस्वभावता इष्यताम्, कि दुराग्रहग्रहाभिनिवेशेन
आक्षेप–समाधानयोः बहिरन्तर्वा चित्रतायां समानत्वात् ?

यदप्यभिहितम्1160

पृ॰ १२६ पं॰ १६ ।

–ज्ञानात्मकाः सुखादयः, ज्ञानाऽभिन्नहेतुजत्वात् इत्यादि; तत्र कि सर्वथा
ज्ञानाभिन्नहेतुजत्वं तेषामभिप्रेतम्, कथञ्चिद्वा ? प्रथमपक्षे अ¹¹⁶¹

सर्वथा विज्ञानाभिन्नहेतुजत्वाऽसिद्धत्वात् सुखादीना सद्वेद्योदयादिनिमि
त्तत्वात् विज्ञानस्य ज्ञानावरणान्तरायक्षयोपशमादिनिबन्धनत्वात् । अष्टसह॰ पृ॰ ७८ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰
१७८ । सुखादीनां विज्ञानाभिन्नहेतुजत्वेन विज्ञानत्वादशक्यं व्यावर्त्तनमिति चेत्, न; अभिन्नहेतुजत्वाऽ–
सिद्धेः । न खलु यैव चन्दनस्पर्शज्ञानस्योत्पत्तौ सामग्री सैव सुखस्यापीति ।न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰
१२३ । अत्र शाक्याश्चोदयन्तिज्ञानरूपा सुखादयः तदभिन्नहेतुजत्वादिति; तदिदमनुपपन्नम्; प्रत्यक्षवि
रुद्धत्वाद्धेतोः । न्यायमं॰ पृ॰ ७४ । नचानयोर्विज्ञानाभिन्नहेतुजत्वम्, ज्ञानस्य अर्थाकारादुत्पत्तेः, तस्माच्च
वासनासहायात् सुखदुःखयोरुत्पादात् अन्यथा उपेक्षाज्ञानाभावप्रसङ्गात् । प्रशस्त॰ कन्दली पृ॰ ९० ।

सिद्धो हेतुः; सुखादीनां सदसद्वे
द्योदय-स्रग्वनितादिनिमित्तनिबन्धनत्वात्, ज्ञानस्य च ज्ञानावरणक्षयोपशम-इन्द्रियादिकारण
कलापप्रभवत्वात् । विभिन्नस्वरूपत्वाच्च अमीषां सर्वथाऽभिन्नहेतुजत्वमनुपपन्नम्; येषां विभिन्न
स्वरूपत्वं न तेषां सर्वथाऽभिन्नहेतुजत्वम् यथा जलानलादीनाम्, विभिन्नस्वरूपत्वञ्च ज्ञानसु
खादीनामिति । न चेदमसिद्धम्; सुखादेः आह्लादनाद्याकारत्वात्, ज्ञानस्य च प्रमेयानुभव
स्वभावत्वात् । उक्तञ्च¹¹⁶²

कथमन्यथा न्यायविनिश्चये सहभुवो गुणा इत्यस्य–सुखमाहादनाकारं विज्ञानं मेयबोधकम् । शक्तिः
कियानुमेया स्याद्यूनःकान्तासमागमे । इति निदर्शनं स्यात् । सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ९६ उ॰ । अष्ट
सह॰ पृ॰ ७८ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४७८ । उक्तञ्च स्याद्वादमहार्णवे इति कृत्त्वा न्यायवि॰ टी॰ पृ॰
२३० उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १७८ । प्रमेयरत्नमा॰ पृ॰ १८२ ।

–

सुखमाह्लादनाकारं विज्ञानं मेयबोधनम् ।

शक्तिः क्रियानुमेया स्याद् यूनः कान्तासमागमे ॥ १ ॥ इति ।

विभिन्नस्वरूपाणामपि अभिन्नोपादानत्वे सर्वं सर्वस्योषादानं स्यात् । अथ कथ¹¹⁶³

कथञ्चिद् विज्ञानाभिन्नहेतुजत्वं तु
रूपालोकादिनाऽनैकान्तिकम् । अष्टसह॰ पृ॰ ७८ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १७८ ।

ञ्चिद् विज्ञानाऽ
भिन्नहेतुजत्वं विवक्षितम्; तद् रूपाऽऽलोकादिनाऽनैकान्तिकम्, यथैव हि ततो विज्ञानस्यो
त्पत्तिः तथा रूपाऽऽलोकादिक्षणान्तरस्यापि ।

[p. 130 ]

किञ्च, उपादानकारणापेक्षया सुखादीनां विज्ञानाऽभिन्नहेतुजत्वमुच्यते, सहकारिकारणा
पेक्षया वा ? तत्राद्यविकल्पे किमेषामभिन्नमुपादानम्-आत्मद्रव्यम्, ज्ञानक्षणो वा ? न ताव
दात्मद्रव्यम्; अनभ्युपगमात् । अभ्युपगमे वा किमेतेपामुपादानापेक्षया अभेदः साध्यते, स्वरूपा
पेक्षया वा ? यद्युपादानापेक्षया, तदा सिद्धसाधनम् चेतनद्रव्यार्थादेशात् सुखादीनामभेदा
भ्युपगमात्, सुखज्ञानादिप्रतिनियतपर्यायार्थादेशादेव अमीषामन्योन्यं भेदाऽभ्युपगमात् । स्व
रूपापेक्षया तु अभेदाऽभ्युपगमे घटादिभिर्व्यभिचार, न ह्यभिन्नोपादानानां घट-घटी-शरावोद
ञ्चनादीनां स्वरूपतोऽभेदोऽस्ति । अथ ज्ञानक्षणोपादानत्वं विज्ञानाभिन्नहेतुजत्वमभिप्रेतम्; तद
सिद्धम्, आत्मद्रव्योपादानत्वात्तेषाम्, न खलु पर्यायाणां पर्यायान्तरोत्पत्तौ उपादानत्वं क्वचिद्
दृष्टम् द्रव्यस्यैव अन्तर्वहिर्वोपादानत्वोपपत्ते । तदुक्तम्–

त्यक्ताऽत्यक्तात्मरूपं यत् पौर्वापर्य्येण वर्तते ।

कालत्रयेऽपि तद्द्रव्यमुपादानमिति स्मृत¹¹⁶⁴

उद्धृतञ्चैतत्–अष्टसह॰ पृ॰ । २१० । युक्त्यनुशा॰ टी॰ पृ॰ ७९ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १७९ ।

म् ॥

आत्मद्रव्यसिद्धिश्च सन्तानविचारावसरे प्रसाधिता, जीवसिद्ध्यवसरे प्रसाधयिष्यते च । अथ सह
कारिकारणापेक्षया विज्ञानाभिन्नहेतुजत्व सुखादीनां विवक्षितम्, तदपि विवक्षामात्रम्, तस्य
चक्षुरादिभिरनैकान्तिकत्वप्रतिपादनात् । यदि च सुखादयो ज्ञाना1165

ज्ञानाभिन्नाः आ॰ ।

त् सर्वथाऽभिन्नाः तर्हि तद्व
देव एषामप्यर्थप्रकाशकत्वं स्यात्, न चात्र तदस्ति स्वरूपप्रकाशनियतत्वात्तेषाम् । ज्ञानं हि
स्वपरप्रकाशनियतम्, सुखादिकं तु स्व¹¹⁶⁶

स्वप्रकाशम् आ॰ ।

प्रकाशनियतम् इति प्रतिप्राणि प्रसिद्धम्, अतो विरु
द्धधर्माध्यासात् कथमत्राऽभेदः ? यत्र विरुद्धधर्माध्यासो न तत्राऽभेदः यथा जलाऽनलादौ,
विरुद्धधर्माध्यासश्च ज्ञानसुखादाविति । तदेवं सुखादीनां ज्ञानरूपत्वाऽप्रसिद्धेः नीलसुखादि
विचित्रप्रतिभासापि एकैव बुद्धिः, अशक्यविवेचनत्वात् इत्येतद्वच सत्त्यम्
अभिप्रायमात्रमेव सूचयतीति1167

अस्य चित्राद्वैतवादस्य समर्थनपर प्रमाणवार्तिकस्य
तृतीयपरिच्छेदे चित्रैकत्वसिद्धान्ताख्य प्रकरणं द्रष्टव्यम् । खण्डनपराश्च–तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ३५ । प्रमेमक॰
पृ॰ २५ पू॰ । न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ २०४ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १७४ । इत्यादयो ग्रन्था सम
वलोकनीया ।

।

सवेदनमात्रमेव आलम्बनप्रत्ययरहित वास्तव तत्त्वम्

इति बौद्धैकदेशिमाध्यमिकस्य पूर्वपक्ष–

ननु चित्रज्ञाने नीलाद्याकारप्रतिभासस्य अविद्याशिल्पिकल्पितत्वादवास्तवत्वमेव, ज्ञानस्यै
वानुभवपथप्राप्तस्य एकस्य मध्यक्षणस्वभावस्य वास्तवत्वम्, ततो नीला
द्याकाराणामभेदेऽनेकत्वविरोधात्, भेदे प्रतिभासाऽसंभवात्, संभवे
वा संवेदनान्तरत्वापत्ते कथं तच्चित्रता स्यात् ? तदुक्तम्–

किं स्यात् सा चित्रतैकस्या न¹¹⁶⁸

न मान्यस्यां अ॰ ।

स्यात्तस्या मतावपि ।

यदीदं स्वयम¹¹⁶⁹

–मर्थानां रो– स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १८० । प्रमाणवा॰ । अत्र[p. n131 ]
देवेन्द्रव्याख्या–यदि नाम एकस्या मतौ न सा चित्रता भाक्त स्यात्, कि स्यात्–को दोष स्यात् ? तथा च
भावतः चित्रया मत्या भावा अपि चित्राः सिद्ध्यन्ति, तद्वदेव च सत्या भविष्यन्तीति प्रष्टुरभिप्राय ।
शास्त्रकार आह–न स्यात्तस्यां मतावपि इति, व्याहतमेतत्–एका, चित्रा च इति, एकत्वे हि सत्यनाना
रूपापि वस्तुतो नानाकारतया प्रतिभासते, न पुनर्भावतस्ते तस्या आकारा सन्ति इति बलादेष्टव्यम् एक
त्वहानिप्रसङ्गाद् । न हि नानात्वैकत्वयोः स्थितेरन्य कश्चिदाश्रय, अन्यत्र भाविकाभ्यामाकारभेदाऽभेदा
भ्याम्, तत्र यदि बुद्धि भावतो नानाकारा एका चेष्यते तदा सकलं विश्वमप्येकं द्रव्यं स्यात्, तथा च सहो
त्पत्त्यादिदोष, तस्मान्नैका अनेकाकारा, किन्तु यदीदं स्वयमर्थाना रोचते अतद्रूपाणामपि सतां यदेतत्
ताद्रूप्येण प्रख्यानम् तदेतद् वस्तुत एव स्थितं तत्त्वम्, तत्र के बयं निषेद्धार एवमस्तु इत्यनुमन्यते
इति । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १८० । उद्धृतश्चायं निम्नग्रन्थेषु–सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ५१ पू॰ । अष्टसह॰
पृ॰ ७७ । प्रमेयक॰ पृ॰ २५ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २४१ । न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ २०९ पू॰ ।
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १८० ।

र्थेभ्यो रोचते तत्र के वयम् ॥ प्रमाणवा॰ ३ । २१० इति ।

[p. 131 ]

न¹¹⁷⁰

ननु आ॰ ।

च ज्ञाने चित्ररूपतापाये तत्स्वरूपप्रतिपत्तिः विरुद्ध्यते; तदपायेऽपि स्व¹¹⁷¹

स्वरूपस्य स्वतोगते प्रमाणवा॰ २ । ४ ।

रूपस्य स्वतो गते
रूपपत्तेः, संवेदनमात्रतापाये एव तद्विरोधात् । न च अनेकत्वप्रतिभासो वास्तवाऽनेकत्वे सत्ये
वोपपद्यत इत्यभिधातव्यम्; स्वप्नावस्थायां तदभावेऽपि तदृर्शनात् । अतः संवेदनमात्रमेव
आलम्बनप्रत्ययरहितं वास्तवं तत्त्वम् सकलप्रत्ययानां निरालम्बनस्वभावत्वात्, तत्स्वभावत्वञ्चै
तेषां प्रत्ययत्वेन हेतुना प्रसाध्यते, स्वप्नादौ प्रत्ययत्वस्य¹¹⁷²

अत एव सर्वे प्रत्यया अना
लम्बनाः प्रत्ययत्वात् स्वप्नप्रत्ययवदिति प्रमाणस्य परिशुद्धि । प्रमाणवार्तिकालंकार पृ॰ २२ ।

निरालम्बनत्वेनाऽविनाभावप्रतिपत्तेः ।
तथा च प्रयोगः–सर्वे प्रत्यया निरालम्बनाः प्रत्ययत्वात् स्वप्नेन्द्रजालादिप्रत्ययवत् इति । नचाऽ
नुभूयमानमध्यक्षणरूपसंविद्व्यतिरिक्तेऽर्थे किञ्चित्प्रमाणं क्रमते; समकालस्य भिन्नकालस्य
वा तत्र तस्य प्रवृत्त्यनुपपत्तेः । सैव परमार्थसती मध्यमा प्रतिपत्तिः सर्वधर्मनिरात्मता सकल
शून्यता चोच्य¹¹⁷³

तथता
भूतकोटिश्चानिमित्त परमार्थिकः । धर्मधातुश्च पर्याया शून्यताया समासत ॥ मध्यान्तवि॰ सू॰ टी॰ पृ॰ ४१ ।

ते । तदुक्तम्–

मध्यमा प्रतिप¹¹⁷⁴

प्रतिपित्सैव ज॰ ।

त् सैव सर्वधर्मनिरात्मता ।

भूतकोटिश्च सैवेयं त¹¹⁷⁵

मध्यता सैव शून्यता स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १८१ ।

थ्यता सैव¹¹⁷⁶

सैव कथ्यते भा॰ ।

शून्यता ॥ इति ।

सर्वधर्मरहितता चार्थानाम् एकानेकस्वरूपविचाराऽसहत्वात् सिद्धा । तथा1177

प्रयोग–यदेकानेकस्वभावं न भवति न तत् सत्त्वेन ग्राह्यम् प्रेक्षावता यथा व्योमोत्पलम् एकानेकस्वभाव
रहिताश्च पराभिमताः पृथिव्यादय इति व्यापकानुपलब्धि । तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ५५० ।

हि–ये एकानेकस्वरूप
विचाराऽसहाः न ते परमार्थसन्तः यथा खरविषाणादयः, एकाऽनेकस्वरूपविचाराऽसहाश्च
परपरिकल्पिता आत्मादयो भावा इति । आत्मादिभावानां हि एकरूपतयोपगतानां क्रमवद्वि
ज्ञानादिकार्योपयोगित्वाऽभ्युपगमे तावद्धा भेदप्रसङ्गात् नैकरूपताऽवतिष्ठते, अनेकरूपता1178

–तानुमित्यै– ब॰, ज॰ ।

तु
[p. 132 ] नित्यैकरूपतयोपगतत्वात् नितरां नावतिष्ठते । अतो भावा यथा यथा विचार्यन्ते तथा तथा प्लवन्त
एव केवलम् इति सिद्धं तेषां तद्विचाराऽसहत्वम् । उक्तञ्च–

भावा येन निरूप्यन्ते तद्रूपं नास्ति तत्त्वतः ।

यस्मादेकमनेकं च रूपं तेषा न विद्य¹¹⁷⁹

उद्धृतञ्चैतत् अष्टसह॰ पृ॰ ११५ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १४५ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३७६ ।
शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ २१५ पू॰ । स्था॰ रत्ना॰ पृ॰ १८१ ।

ते ॥ प्रमाणवा॰ ३ । ३६०

तदेत¹¹⁸⁰

इदं वस्तुबलायातं यद्वदन्ति विपश्चितः ।
यथा यथार्था विद्यन्ते विविच्यन्ते तथा तथा ॥ प्रमाणवा॰ । सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ७७ उ॰ । न्यायवि॰
टी॰ पृ॰ ४०८ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १८१ ।

न्नूनमायातं यद्वदन्ति विपश्चितः ।

यथा यथाऽर्थाश्चिन्त्यन्ते विशीर्यन्ते तथा तथा ॥ प्रमाणवा॰ ३ । २०९ इति ।

तथा, उत्पादादिधर्मरहिताश्चैते तद्रूपतयाऽपि विचाराऽसहत्वाविशेषात् । तथाहि–न स्वतो
भावा समुत्पद्यन्ते कारणनैरपेक्ष्येणोत्पद्यमानानां देशादिनियमाऽभावप्रसङ्गात् । परतोऽपि
सत, असत, सदसद्रूपस्य वोत्पत्तिः स्यात् ? न तावत् सतः, कारणवत् तथाविधस्योत्पत्तिवि
रोधात् । नाप्यसत, खरविषाणवत् । नापि सदसद्रूपस्य, विरोधादेव । नाप्युभाभ्यामेषामुत्पत्ति;
उभयदोषानुषङ्गात् । अहेतुका तूत्पत्तिर्न केनचिदिष्टा । तदुक्तम्–

न¹¹⁸¹

स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १८१ ।

स्वतो नापि परतः न द्वाभ्या नाप्यहेतुतः ।

उत्पन्ना जातु विद्यन्ते भावाः क्वचन केचन ॥ माध्यमिकवृ॰ प्रत्ययप॰ कारि॰ १ इति ।

एतेन स्थितिभङ्गावपि चिन्तितौ, तयोरपि स्वतः परतो वा इत्यादिप्रकारेण सद्भावा
भ्युपगमे उक्तदोषानुषङ्गात् । अतो मरीचिकादौ तोयादिप्रतीतिवत् भावेषु उत्पादादिप्रतीति
र्भ्रान्तिरेव । उक्तञ्च–

य¹¹⁸²

स्या॰ रत्ना॰ पृ॰
१८२ । यथा मायादय स्वभावेन अनुत्पन्ना अविद्यमाना मायादिशब्दवाच्या मायादिविज्ञानगम्याश्च लोक
स्य । एवमेतेऽपि लोकप्रसिद्धिमात्रेण उत्पादादय स्वभावेन अविद्यमाना अपि भगवता तथाविधविनेयजना
नुग्रहचिकीर्षुणा निर्दिष्टा इति । अत एवोक्तम् समाविराजसूत्रे 'यथैव गन्धर्वपुरं मरीचिका यथैव
माया सुपिनं यथैव । स्वभावशून्या तु निमित्तभावना तथोपमान् जानथ सर्ववर्मान् ॥ माध्यमिकवृ॰ संस्कृत
परी॰ पृ॰ १७७ । यत्तूक्तं भगवता मायोपमा धर्मा यावत् निर्वाणोपमा इति । महायानसूत्रालं॰ पृ॰ ६२ ।
एतदुक्तं भगवता–अनुत्पन्नाः सर्वभावा मायोपमाश्च इति । लंकावतार सू॰ द्वि॰ भा॰ पृ॰ १११ ।

था माया यथा स्वप्नो गन्धर्वनगरं यथा ।

तथोत्पादस्तथा स्थान तथा भङ्ग उदाहृतः ॥ माध्यमिकवृ॰ सस्कृतपरी॰ कारि॰ ३४ इति ।

यद्येवम् असतां कथं तेषां प्रतिभासः इति चेत् ? अनाद्यविद्यावासनाप्रभावात्, करि
तुरगादीनामसतां मन्त्राद्युपप्लवसामर्थ्यात् मृच्छकलादौ केषाञ्चित् प्रतिभासवत् । तदुक्तम्–

[p. 133 ]

म¹¹⁸³

उद्धृतञ्चैतत्–सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ५७ पू॰, १६५ उ॰, २१६ उ॰ । न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ १६८
पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १८२ ।

न्त्राद्युपप्लुताक्षाणां यथा मृच्छकलादयः ।

अन्यथैवाऽवभासन्ते तद्रूपरहिता अपि ॥ प्रमाणवा॰ ३ । ३५५

तथा ग्राह्य-ग्राहकभावादिरपि अविद्याविनिर्मित एव, त¹¹⁸⁴

तद्विपर्या– आ॰ ।

दविपर्यासितदर्शनानां तथाप्रतिभा
साऽभावात् । उक्तञ्च–

अ¹¹⁸⁵

उद्धृतञ्चैतत्–न्यायमं॰ पृ॰ ५४० ।
सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ १६५ उ॰, ३१३ उ॰ । अष्टसह॰ पृ॰ ९३ । न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ १६८ पू॰ ।
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १८२ । शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ २१५ उ॰ । मी॰ श्लोकवा॰ टी॰ पृ॰ २७२ । सर्वदर्शन
सं॰ पृ॰ ३२ । अभिन्नोऽपि हि बुद्ध्यात्मा इति पाठान्तरेण बृहदारण्यकभा॰ बा॰ ४ । ३ पृ॰ १४५८ ।

विभागोऽपि बुद्ध्यात्मा विपर्यासितदर्शनैः ।

ग्राह्य-ग्राहक-संवित्तिभेदवानिव लक्ष्यते ॥ प्रमाणवा॰ ३ । ३५४ इति ।

रविकिरणसंस्पृष्टनीहारनिकरवत् तत्त्वज्ञानात् निखिलाविद्याविलासविलये तु ग्राह्य-ग्राहकभा
वाद्यखिलधर्मविकलं संवित्स्वरूपमात्रमाभासते । तदुक्तम्–

ना1186

नान्योनुभाव्यस्तेनास्ति तस्या नानुभवोऽपरः । तस्यापि तुल्यचोद्यत्वात् स्वयं सैव प्रकाशते ॥ बुद्ध्या
योऽनुभूयते स नास्ति पर, यथा अन्योऽनुभाव्यो नास्ति तथा निवेदितम् । तस्याः तर्हि परोऽनुभवो
बुद्धेरस्तुः न, तत्रापि ग्राह्यग्राहकलक्षणाभाव । परं हि संवेदनस्वरूपे अवस्थितं कथं परस्यानुभवः
साक्षात्करणादिकं प्रत्याख्यातम् । तत्संवेदनानुप्रवेशे च तयोरेकत्वमेव स्यात् तथा च स्वयं सैव प्रकाशते
न तत पर इति स्थितम् ।" प्रमाणवार्त्तिकालंका॰ ३ । ३२७ । तत्त्वार्थश्लो॰ बा॰ पृ॰ १२१ । आप्तपरी॰
पृ॰ ४७ । प्रमेयक॰ पृ॰ २४ पू॰ । न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ १३२ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४८३ ।
नान्योनुभावो स्वयमेव प्रकाशते इति पाठान्तरेण न्यायमं॰ पृ॰ ५४० । मी॰ श्लोकवा॰ टी॰ पृ॰
२७५ । सर्वदर्शनसं॰ पृ॰ ३१ । षड्दर्शनसमु॰ वृह॰ पृ॰ ४० । स्याद्वादमं पृ॰ १३९ ।

न्योऽनुभाव्यो बुद्ध्यास्ति तस्या नानुभवोऽपरः ।

ग्राह्यग्राहकवैधुर्यात् स्वयं सैव प्रकाशते ॥ प्रमाणवा॰ ३ । ३२७ इति ।

प्रोक्तस्य माध्यमिकमतस्य प्रतिविधानम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्त¹¹⁸⁷

पृ॰
१३० पं॰ २१ ।

म्–नीलाद्याकारप्रतिभासस्य अविद्याशिल्पिकल्पितत्वा
दवास्तवत्वम् इत्यादि; तत्र कु1188

कुतोऽयं नीलाद्याकारप्रतिभासोऽविद्यानिबन्धनः–किं बाध्यमानत्वात्, गोचरस्य अर्थ
क्रियाकारित्वाभावाद्वा ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १८३ ।

तोऽयं नीलादिप्रतिभासोऽविद्याप्रभवः
बाध्यमानत्वात्, तद्गोचरस्यार्थक्रियाकारित्वाऽभावाद्वा ? प्रथमपक्षे
न सर्वत्र जल-नीलादिप्रतिभासस्याऽविद्याप्रभवत्वसिद्धिः, यत्र हि
असौ बाध्यमानः तत्रैवाऽविद्याप्रभवः यथा मरीचिकायां जलप्रतिभासः शुक्तिकाशकले च रज
तप्रतिभासः, न पुनः सत्ये जले जलप्रतिभासः रजते वा रजतप्रतिभास इति । किञ्च, अत्र
[p. 134 ] बाधकं मध्यक्षणरूपं संविन्मात्रञ्चेत्, कुतस्तत्सिद्धि ? नीलादिप्रतिभासानामवास्तवत्वाच्चेत्;
इतरेतराश्रयत्वम्–सिद्धे हि मध्यक्षणरूपे संविन्मात्रे तत्त्वे तत्प्रतिभासानामवास्तवत्वसिद्धि,
तत्सिद्धौ च तथाविधसंविन्मात्रतत्त्वसिद्धिरिति । अन्यच्च यत् संविन्मात्रप्रसाधकं प्रमाणं तत्
प्रागेवाऽपास्तम् । तद्गोचरस्य अर्थक्रियाकारित्वाभावस्तु असिद्ध, जलानलादेस्तद्गोचरस्य
स्नानपानाद्यर्थक्रियाकारित्वेन सदा सुप्रसिद्धत्वात्, तस्या1189

स्नानादिक्रियाया ।

श्च अन¹¹⁹⁰

–र्थक्रियाकारित्वे भा॰ ।

र्थक्रियात्वे काऽपरा अर्थक्रिया
स्यात् ? स्वरूपा1191

अथ स्वरूपानुभवनमर्थक्रिया स्या॰
रत्ना॰ पृ॰ १८३ ।

नुभवनं सा इति चेत्, तदपि ज्ञानगतानां नीलाद्याकाराणामस्त्येव, नहि निरा
कारस्य मध्यक्षणरूप¹¹⁹²

–रूप संवि– आ॰ ।

स्य संविन्मात्रस्यानुभवनं कदाचिदप्यस्ति, बहिरन्तर्वाऽनेकाकारस्यैवार्थस्य
अनुभवनात् ।

अथ नीलाद्यनेकाकारानुभवो मिथ्या; ननु संवित्-नीलाद्याकारयो एकानेकस्वभा
वयो प्रतिभासाऽविशेषे1193

–षे कुतो भा॰ । कथमेकानेकाकारयो प्रतिभासाऽवि
शेषेऽपि वास्तवेतरत्वप्रविवेक एकाकारस्य अनेकाकारेण विरोधात् तस्य अवास्तवत्वे कथमेकाकारस्यैव
अवास्तवत्व न स्यात् ? स्वप्नज्ञाने अनेकाकारस्य अवास्तवस्य प्रसिद्धे चित्रज्ञानेऽपि तस्य अवास्तवत्व
युक्त कल्पयितुभिति चेत्, केशादावेकाकारस्यापि अवास्तवत्वसिद्धे तत्रावास्तवत्व कथमयुक्तम् ? अष्टसह॰
पृ॰ ७६ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १८४ ।

ऽपि कुतो वास्तवेतरत्वप्रविवेक ? एकाकारस्य अनेकाकारेण विरोधा
त्तस्य अवास्तवत्वे कथमेकाकारस्यैवाऽवास्तवत्वं न स्यात् ? स्वप्नज्ञाने अनेकाकारस्याऽवास्तवस्य
प्रसिद्धे चित्रज्ञानेऽपि तस्य अवास्तवत्वे केशादौ एकाकारस्याप्यवास्तवस्य प्रसिद्धेः अन्यत्रा
प्येकाकारस्यैव अवास्तवत्वं किन्न स्यात् ? यथा च अनेकाकारस्य एकाकारादभेदेऽनेकत्वं विरु
द्ध्यते, भेदे तु सवेदनान्तरत्वमनुषज्यते; तथा एकाकारस्यापि अनेकाकारादभेदेऽनेकत्वम्, भेदे
तु संवेदनान्तरत्वमनुषज्यत इति । यदि च एकस्याऽनेकाकारता नेष्यते तदा प्रत्याकारं ज्ञानस्य
सन्तानान्तरवद्भेद स्यात्, तेषाञ्चाकाराणां नीलाकारेणाऽनुपलम्भत तद्वदेवाऽसत्त्वं स्यात् ।
नीलां1194

नन्वेव नीलवेदनस्यापि प्रतिपरमाणुभेदात् नीलाणुसवेदनै
परस्पर भिन्नै भवितव्य तत्र एकनीलपरमाणुसवेदनस्याप्येवं वेद्यवेदकसविदाकारभेदात् त्रितयेन भवितव्य
वेद्याकारादिसवेदनत्रयस्यापि प्रत्येकमपरस्ववेद्यादिसंवेदनत्रयेण इति परापरवेदनत्रयकल्पनादनवस्थानात् न
क्वचिदेकवेदनसिद्धि संविदद्वैत्विद्विषाम् । अष्टसह॰ पृ॰ ७७ ।

शस्यापि प्रतिपरमाणु भेदात् नीलाणुसंवेदनै परस्परं भिन्नैर्भवितव्यम्, तेषाञ्च एकनीलाणु
संवेदनेनाऽनुपलम्भादसत्त्वम्, एकनीलाणुसंवेदनस्याप्येवं वेद्य-वेदक-संविदाकारभेदात् त्रितयेन
भवितव्यम्, वेद्याकारादिसवेदनत्रयस्यापि प्रत्येकमपरस्ववेद्याकारादिसंवेदनत्रयेण इत्यनवस्था,
अतो नेष्टतत्त्वसिद्धि स्यात् । तथाभूतस्य चास्य अनुपलम्भतोऽभावप्रसङ्गात् सकलशून्यतैव
स्यात् । तत प्रतीतितो वस्तुव्यवस्थामभ्युपगच्छद्भि बहिरन्तर्वा एकानेकप्रतिभासात् तथाविधं
वस्तु प्रेक्षादक्षै प्रतिपत्तव्यम् ।

[p. 135 ]

यच्चान्यदुक्त¹¹⁹⁵

पृ॰ १३१ पं॰ ६ ।

म्–सर्वे प्रत्यया निरालम्बनाः इत्यादि; तदप्यविचारितरमणीयम्; जाग्रत्प्र
त्ययानां स्वरूपव्यतिरिक्तस्थिरस्थूलसाधारणस्तम्भकुम्भाद्यर्थोद्योतकत्वेन प्रत्यक्षतः प्रतीतेः ।
तथा च अश्रावणः शब्दः सत्त्वात् इत्यादिवत् प्रत्यक्षबाधितपक्षनिर्देशानन्तरं प्रयुक्तत्वेन का
लात्ययापदिष्टं प्रत्ययत्वम् । असिद्धञ्च; प्रत्ययेभ्यो व्यतिरिक्तस्य प्रत्ययत्वस्य भवताऽनभ्युपग¹¹⁹⁶

–गमत्वात् भा॰ ।

मात्, तेषामेव च हेतुत्वे प्रतिज्ञार्थैकदेशाऽसिद्धता । आश्रयासिद्धता च; तद्ग्राहकप्रमाणस्य प्रत्य
यत्वतो निरालम्बनत्वेनाश्रयस्याऽतोऽप्रसिद्धेः । स्वरूपासिद्धता च; हेतुस्वरूपग्राहकप्रत्ययस्यापि
अत एव निरालम्बनत्वान् । अथ एतद्दोषपरिजिहीर्षया पक्षादिप्रसिद्धये तद्ग्राहकप्रत्ययस्य साल
म्बनत्वमङ्गीक्रियते, तर्हि तेनैव प्रत्ययत्वमनैकान्तिकम् । विरुद्धञ्च; सालम्बनत्वे स¹¹⁹⁷

सत्येव बहि आ॰ ।

त्येव हि
प्रत्ययानां प्रत्ययत्वमुपपद्यते, यतः प्रतीयते स्वरूपं पररूपं वा1198

च ब॰, ज॰, भां॰ ।

यैः ते प्रत्ययाः तद्भावः प्रत्यय
त्वम्, तत् कथं निरालम्बनत्वविरुद्धेन सालम्बनत्वेन न व्याप्येत यतो विरुद्धं न स्यात् ?

दृष्टान्तश्च साध्यविकलः; स्वप्नादिप्रत्ययानामपि बाह्यार्थालम्बनत्वेन निरालम्बनत्वाभावात् ।
1199

द्विविधो
हि स्वप्न सत्योऽमत्यश्च । तत्र सत्यो देवताकृतः स्यात् धर्माधर्मकृतो वा कस्थचित् साक्षाद् व्यवसायात्मकः
प्रसिद्ध स्वप्नदशाया यद्देशकालाकारतया अर्थ प्रतिपन्नः पुनर्जाग्रद्दशायामपि तद्देशकालाकारतयैव तस्य व्यव
सीयमानत्वात् । कश्चिन् सत्यः स्वप्नः परम्परया अर्थव्यवसायी स्वप्नाध्यायनिगदितार्थप्रापकत्वात् तदुक्तम्–
वस्तु पश्यति राव्यन्ते राजानं कुञ्जरं हयम् । सुवर्णं वृषभं गाञ्च कुटुम्बं तस्य वर्द्धते ॥ प्रमाणपरी॰ पृ॰ ५८ ।
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १८६ ।

द्विविधो हि स्वप्नः–सत्यः, असत्यश्च । तत्राद्यो देवताविशेषकृतो धर्माऽधर्मकृतो वा कश्चित् सा
क्षादर्थाऽव्यभिचारी, यद्देशकालाऽऽकारतया स्वप्ने प्रतिपन्नोऽर्थः तद्देशकालाकारतया जाग्रद्द
शायां तस्य प्राप्तिप्रसिद्धेः । कश्चित्तु परम्परया; राजादिदर्शनेन स्वप्नाध्यायनिगदितार्थस्य कुटुम्ब
वर्द्धनादेः प्रा1200

प्रति हे– आ॰ ।

प्तिहेतुत्वात् अनुमानवत्, क्वचिद्व्यभिचारस्य अनुमानेऽपि समत्वात् । योऽपि
वातपित्ताद्युद्रेकजनितोऽसत्यत्वेन प्रसिद्धः स्वप्नः सोऽपि नार्थमात्रव्यभिचारी, न हि किञ्चि
ज्ज्ञानं सत्तामात्रं व्यभि1201

व्यभिचारीति भां॰ ।

चरति तस्यानुत्पत्तिप्रसङ्गात्, विशेषं तु यत एव व्यभिचरति अत एव
असत्यः इति । न च स्व¹²⁰²

स्वापादौ ब॰, ज॰, आ॰ ।

प्नादौ बौद्धेन बोधोऽभ्युपगम्यते इति कस्य दृष्टान्तता ? अभ्युपगमे
वा साध्यसाधनधर्मग्राहकप्रत्ययस्य निरालम्बनत्वे साध्यसाधनोभयविकलता दृष्टान्तस्याऽनुष
ज्यते । दृष्टान्तग्राहकस्य च प्रत्ययस्य निरालम्बनत्वे दृष्टान्तस्यैवाऽसत्त्वाद् अनन्वयत्वम् । धर्मि
धर्मोभयप्रत्ययानां निरालम्बनत्वे वा अप्रसिद्धविशेष्यः अप्रसिद्धविशेषणः अप्रसिद्धोभयश्च पक्षः
स्यात् । प्रतिज्ञा-हेत्वोर्विरोधश्च; सर्वप्रत्ययानां निरालम्बनत्वे साध्ये हेतूपादाने तत्प्रत्ययत्वस्य
सालम्बनत्वाऽभ्युपगमात्, अन्यथा किसाधनः साध्यमयं साधयेत् ?

किञ्च, स्वप्नदृष्टान्तेन अखिलप्रत्ययानां बहिर्मिथ्यात्वाभ्युपगमे स्वरूपेऽपि तत्प्रसङ्गः । तथा
हि–यत् प्रतिभासते तन्मिथ्या यथा अर्थः, प्रतिभासते च विज्ञानस्वरूपमिति । प्रतिभासाऽवि
[p. 136 ] शेषेऽपि प्रतीतित स्वरूपप्रतिभासस्य सत्यत्वाभ्युपगमे प्रत्ययत्वाऽविशेषेऽपि जाग्रद्दशाबहिरर्थ
प्रत्ययानां प्रतीतित सत्यत्वं किन्नाभ्युपगम्येत विशेषाभावात् ?

यानि च एकाऽनेकस्वरूपविचाराऽसहत्वात् इत्याद्यनुमानानि उपन्यस्तानि1203

पृ॰ १३१ प॰ १२ ।

, तान्यपि
पक्ष-हेतु-दृष्टान्तदोषैरेतैरेव प्रतिव्यूढानि प्रतिपत्तव्यानि । तद्विचाराऽसहत्वञ्च सर्वथा1204

–था असिद्धम् भा॰ ।

ऽप्य
सिद्धम्; आत्माद्यर्थानामेकानेकस्वरूपविचारसहत्वात् । न हि क्रमवद्विज्ञानादिकार्योपयोगित्वम्
आत्मादे भेदप्रसाधकम्, तत्सामर्थ्यभेदस्यैव अत प्रसिद्धेः । ननु सामर्थ्यस्य स्वभावभूतस्य
भेदे कथन्न तद्वतो भेद ? इत्यप्यसमीचीनम्, स्वभावभेदस्य भावभेदं प्रत्यनङ्गत्वात्, कथम
न्यथा चित्रमेकं ज्ञानं स्यात् ? तदनभ्युपगमे च सकलशून्यता प्रागेव प्रतिपादिता । क¹²⁰⁵

क्षणस्थायिन कस्यचिदेव ग्राह्यग्राहकाकारवैश्वरू
प्यानभ्युपगमेऽपि संविदितज्ञानस्य ग्राह्यग्राहकाकारविवेकं परोक्षं विभ्राणस्य सामर्थ्यप्राप्ते अष्टश॰ सवेदन
स्यैकस्य प्रत्यक्षपरोक्षाकारतया वैश्वरूप्यसिद्धे । अष्टसह॰ पृ॰ ९१ ।

थं वा
ग्राह्याकारविवेकरूपतया परोक्षतां संविद्रूपतया च प्रत्यक्षतां विभ्रतो ज्ञानस्य स्वभावभेदसंभ
वाद् एकत्वं स्यात् ?

यदप्युक्तम्1206

पृ॰ १३२ पं॰ ७ ।

–उत्पादादिधर्मरहिताश्चार्था इत्यादि, तदप्यसाम्प्रतम्; द्रव्यरूपतया सतां
पर्यायरूपतया चाऽसतां तेषामुत्पादादिधर्मसद्भावोपपत्ते, न हि सर्वथा सतोऽसतो वा तद्ध
र्माणामुपपत्तिः इति यथास्थानं निवेदयिष्यामः । यदि च उत्पादादिधर्माः सर्वथा न सन्ति,
तदा चिन्मात्रस्य असत्त्वमनुषज्यते कार्यकारित्वाऽभावात् खपुष्पवत्, नित्यत्वं वा स्यात् स¹²⁰⁷

सद
कारणवन्नित्यम् । वैशेषिकसू॰ ४ । १ । १ ।

द
कारणवत्त्वादाकाशादिवत् । तेषामसत्त्वे च कथं विशदप्रतिभासगोचरता ? यत्सर्वथाप्यसन्न
तद्विशदप्रतिभासगोचरः यथा खपुष्पम्, सर्वथाऽप्यसन्तश्च भवद्भिः परिकल्पिता उत्पादादयो
धर्मा इति । तद्गोचरत्वे वा सर्वथाप्यसत्त्वानुपपत्तिः, यद्विशदप्रतिभासगोचरः न तत् सर्व
थाप्यसत् यथा संवित्स्वरूपम्, विशदप्रतिभासगोचराश्च उत्पादादयो धर्मा इति । न चेदमसि
द्धम्, सुवर्णादौ कटकाद्युत्पादादे आबालं विशदप्रतिभासगोचरचारितया सुप्रसिद्धत्वात् । तत्र
तेषां सर्वथा1208

–थाप्यसत्त्वे ब॰, ज॰, भा॰ ।

ऽसत्त्वे च संवेदनमात्रमपि न प्राप्नोति, यद् यत्र सर्वथाप्यसत् न तत्तत्र संवेद्यते
यथा दु खे सुखम् नीलाकारे वा पीताकार, सर्वथाऽप्यसन्तश्चोत्पादादयो धर्मा अर्थेष्विति ।

ननु मरीचिकाचक्रे जलस्याऽसत्त्वेऽपि संवेदनसंभवात् अनेकान्तः, इत्यप्यसत्; तत्र
तस्य सर्वथाऽसत्त्वस्याऽसंभवात् । द्रव्यक्षेत्रकालाकारतया हि असत्त्वं सर्वथाऽसत्त्वमुच्यते,
तच्चास्य अत्र नास्ति वीचीतरङ्गाद्याकारेण सदृशात्मना तत्र तस्य सत्त्वात्, अन्यथा काष्ठपा
षाणादिवत् तच्चक्रेऽपि तत्संवेदनोत्पत्तिर्न स्यात् । अस्तु वा1209

वाऽसताममीषाम् भा॰ ।

असतामप्येषां संवेदनम्, तथापि
मुख्यम्, गौणं वा तत् स्यात् ? तत्राद्यपक्षोऽयुक्त; ज्ञानस्यैव हि स्वात्मभूतोऽसाधारणो धर्मो
मुख्यं संवेदनम्, तत्कथम् अज्ञानरूपाणामुत्पादादीनां स्यात् ? प्रयोग–यदज्ञानरूपं न तस्य
[p. 137 ] मुख्यं संवेदनम् यथा शशशृङ्गस्य, अज्ञानरूपाश्च असत्त्वेनोपगता उत्पादादयो धर्मास्तदुपल
क्षिताश्चार्था इति । द्वितीयपक्षोऽप्यनुपपन्न; यतः स्वाकारनिर्भासिज्ञानोत्पादनमेव गौणं संवेदन
मुच्यते, तच्च अश्वविषाणवदसतामुत्पादादीनामयुक्तम् सर्वसामर्थ्यविरहलक्षणत्वादसत्त्वस्य ।
यत् सर्वसामर्थ्यविरहितं न तस्य गौणं संवेदनम् यथा अश्वविषाणस्य, सर्वसामर्थ्यविरहिताश्च
असत्त्वेनाभिमता उत्पादादयो धर्माः तद्वन्तश्चार्था इति ।

किञ्च, उत्पादादीनां ज्ञानेन सार्द्धं कः सम्बन्धः येन तस्मिन् संवेद्यमाने नियमेन ते संवे
द्येरन्–कि तादात्म्यम्, तदुत्पत्तिर्वा ? न तावत्तादात्म्यम्; ज्ञानवत् तेषामपि सत्त्वप्रसङ्गात् ।
नापि तदुत्पत्तिः; उत्पादाद्याकाराणां नीरूपत्वे जन्यत्वस्य जनकत्वस्य चाऽसंभवात् । अतः
सम्बन्धाऽभावात् कथं तेन तेषां संवेदनम् ? यस्य येन सम्बन्धो नास्ति तस्मिन् संवेद्यमाने
नियमेन स न संवेद्यते यथा ज्ञानात्मनि संवेद्यमाने वन्ध्यासुतः, नास्ति च तादात्म्य-तदुत्पत्ति
लक्षणः सम्बन्धो ज्ञानेन सह असत्त्वभूतानामुत्पादाद्याकाराणामिति । अस्ति चैतेषां ज्ञाने संवे
द्यमाने नियमेन संवेदनम्, अतोऽस्ति कश्चित् तेषां तेन सम्बन्धः, स च परमार्थसत्त्वमन्तरेण न
संभवतीति सिद्धं तेषां परमार्थसत्त्वम् । यस्मिन् संवेद्यमाने यन्नियमेन संवेद्यते तत् तेन सम्ब
द्धम् परमार्थसच्च यथा ज्ञाने संवेद्यमाने तत्स्वरूपम्, संवेद्यन्ते च ज्ञाने संवेद्यमाने नियमेनो
त्पादादयः तद्वन्तश्चार्था इति । संवेद्यमानानामप्येषामसत्त्वे ज्ञानस्वरूपेऽप्यसत्त्वानुषङ्गात् सकल
शून्यताप्रसङ्गः स्यात् ।

इष्टत्वान्न तत्प्रसङ्गो दोषाय इति चेत्; ननु केयं सकलशून्यता नाम यदिष्टिर्दोषाय न
स्यात्-सकलपदार्थाऽभावमात्रम्, ग्राह्यग्रा1210

अभूतपरिकल्पोऽयं द्वयं तत्र न विद्यते । शून्यता विद्यते त्वत्र तस्यामपि स विद्यते ॥ यस्माद्
द्वयं तत्र न विद्यते । अभूतपरिकल्पो हि ग्राह्यग्राहकरहितः शून्य इति न सर्वथा स्वभावतो नास्ति।
मध्यान्तवि॰ सू॰ टी॰ पृ॰ ९ ।

हकभावादिरहितं संविन्मात्रं वा स्यात् ? प्रथमविकल्पे
किं तस्याः सद्भावावेदकं किञ्चित्प्रमाणमस्ति, न वा ? यदि नास्ति; कथं तत्सिद्धिः प्रमाण
निबन्धनत्वाद् वस्तुसिद्धेः । अथ अस्ति; कथं सकलशून्यता प्रत्यक्षादिप्रमाणस्य तज्जनकस्ये
न्द्रियादेश्च सद्भावे सकलशून्यताविरोधात् ?

किञ्च¹²¹¹

किञ्च, सकलशून्यता प्रमाणप्रमेययोरनुपलब्धितः, विचारात्, प्रसङ्ग
साधनाद्वा स्यात् । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १८९ ।

, सकलशून्यता प्रमाणप्रमेययोः ग्राहकप्रमाणाऽभावात्, अनुपलब्धेः, विचारात्,
प्रसङ्गाद्वा स्यात् ? प्रथमपक्षे कोऽयं तद्ग्राहकप्रमाणाऽभावः–दुष्टेन्द्रियप्रभवप्रत्ययाः संशया
दयः, ज्ञानानुत्पादो वा ? तत्राद्यविकल्पोऽनुपपन्नः; संश¹²¹²

यस्याफीष्टं न निर्णीतं क्वचित्तस्य न संशयः । तद
भावे न युज्यन्ते परपर्य्यनुयुक्तयः ॥ १४४ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ८० ।

यादिसद्भावाभ्युपगमे सकलशून्यताहानि
प्रसङ्गात् । ज्ञानानुत्पादोऽपि ज्ञातः सर्वाभावं गमयति, अज्ञातो वा ? न तावदज्ञातः; अति
प्रसङ्गात् । योऽभावः स ज्ञातोऽन्याभावं गमयति यथा क्वचिद् धूमाऽभावोऽग्न्यभावम्, अभा
[p. 138 ] वश्चायं ज्ञाना1213

ज्ञानानामुत्पाद ज॰ ।

नुत्पाद इति । अथ ज्ञातः; कुतस्तज्ज्ञप्तिः—अन्यतः प्रमाणाभावात्, स्वतो वा ?
प्रथमपक्षे अनवस्थातः प्रकृताऽभावाऽप्रतिपत्तिः । स्वतस्तज्ज्ञप्तौ सर्वाऽभावस्यापि स्वतो ज्ञप्ति
प्रसङ्गात् प्रमाणाभावो व्यर्थः स्यान् । अस्तु, का नो हानिरिति चेत् ? सकलशून्यताव्या
घातः तथाभूतस्यास्यैव प्रमाण-प्रमेयरूपत्वप्रसङ्गात् । प्रमाण-प्रमेयपदाऽव्यपदेश्यः सर्वाऽभावः
इति चाऽयुक्तम्; स्वतः स्व¹²¹⁴

स्वरूपप्रतिपत्तिः ज॰ । स्वरूपं प्रतिनियतः भां॰ ।

रूपं प्रतितीयतः तद्रूपप्रतिषेधविरोधात् । तत्पदाऽव्यपदेश्यत्वे
वा1215

चा
भां॰ ।

ऽस्याऽसत्त्वप्रसङ्गः । तथाहि—यत्प्रमाणप्रमेयपदाव्यपदेश्यम् तन्नास्ति यथा खरविषाणम्,
तत्पदाव्यपदेश्यश्च सर्वाऽभाव इति ।

नाप्यनुपलब्धेः प्रमाणप्रमेययोरभावात् सकलशून्यतासिद्धिः; प्रतिज्ञा-हेत्वोर्विरोधात् सिद्ध
साध्यताप्रसङ्गाच्च, प्रध्वस्ताऽनुत्पन्नानामसत्त्वाभ्युपगमात् । कालात्ययापदिष्टता च; धर्मिहेतु
दृष्टान्तानां सत्त्वे अनुपलब्धेः त¹²¹⁶

धर्मिहेतुदृष्टान्तादिज्ञप्तिसाधनैः ।

ज्ज्ञप्तिसाधनैर्निरस्तविषयत्वात्, तत्सत्त्वाऽनभ्युपगमे आश्रया
सिद्धतादिदोषानुपङ्गात् कथं सकलशून्यतासिद्धिः ? अभावधर्मत्वादनुपलब्धेः आश्रयासिद्ध
ताद्यनुपपत्तिः; इत्यप्यसुन्दरम्; अनुपलब्धेरभावधर्मत्वे प्रमाणाऽभावात् । किञ्च, अनुपलब्धिः
स्वरूपेणाधिगता अन्यप्रतीतये प्र¹²¹⁷

प्रयुज्येत ब॰, भां॰ ।

युज्यते, अनधिगता वा ? न तावदनधिगता; ज्ञापकत्वात्,
यज् ज्ञापकं तत् स्वरूपेणाधिगतमन्यप्रतीतये प्रयुज्यते यथा धूमादि, ज्ञापिका च अनुपलब्धिः
सर्वाभावस्येति । नाप्यधिगता; तत्स्वरूपाधिगमे प्रत्यक्षस्य अनुमानस्य वा प्रमाणस्य प्रवृत्तौ
सकलशून्यताविरोधानुषङ्गान् । न च लिङ्गत्वेन स्वयमनिश्चितायाः दृष्टान्ते क्वचिदप्रतिपन्न
प्रतिबन्धायास्तस्याः स्वसाध्यसिद्धौ गमकत्वं युक्तम् अतिप्रसङ्गात् ।

अथ विचारात् सर्वाभावः प्रसाध्यते; ननु विचारो वस्तुभूतोऽस्ति, न वा ? यद्यस्ति; कथं
सकलशून्यता ? ना1218

नहि विचारस्याभावे कस्य
चिद् विचारेणानुपपनिः शवया वक्तुं नापि शून्यवादिनः किञ्चिन्निणींतमस्ति यदाश्रित्य क्वचिदन्यत्र अनिणी
तेऽर्थे विचारः प्रवर्तते तस्य सर्वत्र विप्रतिपत्तेः । तथा चोक्तं तत्त्वार्थश्लोकवार्तिके पृ॰ ८० श्लो॰ १४०
किञ्चिन्निणींतमाश्रित्य विचारोऽन्यत्र वर्तते । सर्वविप्रतिपत्तौ तु क्वचिन्नास्ति विचारणा ॥ अष्टसद्द॰ पृ॰
११६ ।

स्ति चेत्; कुतः सर्वाऽभावः सिद्ध्येत् ? अथ प्रसङ्गसाधनात् तदभावः
सा1219

साध्येत आ॰ ।

ध्यते; न; सर्वाऽसत्त्ववादिनः स्वपरविभागाऽसंभवे प्रसङ्गसाधनस्यैवाऽसंभवात्, परस्येष्ट्याऽ
निष्टापादनलक्षणत्वात्तस्य । कथञ्च प्रमाणप्रमेयप्रपञ्चं प्रतीतिभूधरशिखरारूढमनभ्युपगाय स्वप्ने
प्यप्रतीयमानं सर्वाऽभावमभ्युपगच्छन् प्रामाणिकः स्यात् ? स्वप्ने करितुरगादिवत् मिध्यैव तत्प्र
पञ्चः प्रतिभातीति चेत्; क्व इदानीं सत्यता स्यात् ? घटादिपदार्थाऽसत्त्वे चेत्; कुतस्तस्य
सत्यता ? बाधारहितप्रतिभासाच्चेत्; तदितरत्र समानम् । यथैव हि क्वचिद्देशे काले वा पदार्था
नामसत्त्वे बाधारहितप्रतिभासोऽस्ति, तथा सत्त्वेऽपि । यदि च प्राक्-प्रध्वंसाभाववत् मध्येऽप्य¹²²⁰

मध्ये पदार्था—ब॰, ज॰ ।

र्था
[p. 139 ] नामसत्त्वं स्यात्; तदा स्थितिकालेऽपि गौरयम् शुक्लः चलति इति जाति-गुण-क्रियाव्यप
देशो न स्यात् अस¹²²¹

असतः क्रियागुणव्यपदेशाभावादर्थान्तरम् । सदिति सूत्रशेषः । वैशेषिक सू॰ ९ । १ । ३ ।

तः तद्व्यपदेशाऽसंभवात् । अस्ति चायं व्यपदेशः, अतो मध्यावस्थायां प
दार्थानामसद्रूपादर्थान्तरं सद्रूपं प्रतिपत्तव्यम् । तन्न सकलार्थाऽभावः सकलशून्यता ।

अथ ग्राह्य-ग्राहकभावादिशून्यं संविन्मात्रं सा इत्युच्यते; ननु सा तथाविधा कुतः
सिद्धा—अभ्युपगममात्रात्, प्रतीतेर्वा ? प्रथमपक्षे कुतोऽप्रतिपक्षा पक्षसिद्धिः सर्वस्य स्वेष्ट
तत्त्वसिद्धेः तथा संभवात् ? द्वितीयपक्षोऽप्यनुपपन्नः; यतो ग्राह्य-ग्राहकभावादिशू1222

ग्राह्यग्राहकशून्यत्वं ग्राह्यं तद्ग्राहकस्य चेत् । ग्राह्यग्राहकभावः स्यात् अन्यथा तदशून्यता ॥ १४९ ॥
तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ८१ ।

न्यस्य
संविन्मात्रस्य कदाचिदप्यप्रतीतितः कथं तल्लक्षणा तच्छून्यता प्रतीतितः सिद्ध्येत् ? प्रतीत्या च
वस्तुव्यवस्थां कुर्वता बहिरन्तर्वाऽनेकान्तात्मकं वस्तु उररीकर्तव्यम्, बाह्याध्यात्मिकार्थानां ग्राह्य
प्राहकाद्यनेकाकाराक्रान्ततयैव प्रतीतौ प्रतिभासनात् । न चेयं मिथ्या वाधकाऽभावात्, विपरी
तार्थोपलम्भो हि वाधकः, न चात्र सोऽस्ति, तद्विपरोतस्य मध्यक्षणस्थायिनः संविन्मात्रस्य
स्वप्रेप्युपलम्भाऽभावात् । असताऽपि वाधाकल्पने नित्य-निरंश-व्यापिपरव्रह्मोपलम्भेनाऽसतापि
मध्यक्षणस्थायिसंविन्मात्रस्य बाधा किन्न स्याद् विशेषाभावात् ? ततः1223

तस्मान्नैकान्ततो भ्रान्तिर्नासत्संवृतिरेव वा । अतश्चार्थवलायातमनेकात्मप्रशंस
नम् ॥ ९१ ॥ न्यायवि॰ पृ॰ २०६ उ॰ । अस्य च शून्यवादस्य निरालम्बनवादः बाह्यार्थनिषेधवादः
इत्वादिरूपेण प्रतिविधानं निम्रग्रन्थेषु द्रष्टव्यम्—मीमांसासूत्र १ । १ । ५ । शाबरभा॰, वृहती, पञ्जिका,
शास्त्रदी॰, मीमांसाश्लो॰ शून्यवाद । विधिवि॰ न्यायकणिका पृ॰ १८६ । न्यायसूत्र, भाष्य, ४ । २ । २६ ।
न्यायवा॰ पृ॰ ५१९ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ ६५३ । न्यायमं॰ पृ॰ ५४७ । आप्तमी॰ कारि॰ १२,
अष्टश॰, अष्टसह॰, पृ॰ ११५ । युक्त्यनु॰ पृ॰ ५२ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १४३ । प्रमेयक॰ पृ॰ २५ उ॰ ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३६६ । स्या॰ रत्रा॰ पृ॰ १७९ । स्या॰ मं॰ कारि॰ १७ ।

प्रतीतिनिबन्धनां वस्तु
व्यवस्थामभ्युपगच्छता बहिरन्तर्वा अनेकान्तात्माऽर्थः प्रमाणगोचरः प्रतिपत्तव्यः, इति सिद्धो
बाह्योऽप्यर्थः प्रमाणस्य गोचर इति ।

शब्दब्रह्मवादे भर्तृहरेः पूर्वपक्षः—

एतेन ब्रह्माद्वैतवाद्यपि बाह्यमर्थमपलपन् प्रत्याख्यातः, ब्रह्मणः सद्भावे प्रमाणाभावात् ।
ननु किंरूपस्य ब्रह्मणः सद्भावे प्रमाणाऽभावः—शब्दस्वभावस्य, परमात्म¹²²⁴

—त्मस्वरूपस्य भां॰ ।

रूपस्य वा ?
द्विविधं हि ब्रह्म, शब्द-परमब्रह्मविकल्पात् । उक्तञ्च¹²²⁵

द्वे विद्ये वेदितव्ये शब्दब्रह्म परञ्च यत् । शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति । ब्रह्मबिन्दूपनि॰
२२ । द्वे ब्रह्मणी—न्यंयमं॰ पृ॰ ५३६ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १०५ ।

—शब्दब्रह्मणि
निण्णातः परमब्रह्माधिगच्छति ब्रह्मबिन्दूपनि॰ २२ इति । तत्रा
द्यविकल्पोऽनुपपन्नः; शब्दस्वभावब्रह्मसद्भावे प्रत्यक्षस्य अनुमानस्य च
प्रमाणस्य सद्भावात् । तथाहि—सकलं योगजमयोगजं वा प्रत्यक्षं शब्दव्रह्मोल्लेख्येवाऽवभासते
[p. 140 ] बाह्याध्यात्मिकार्थेपूत्पद्यमानस्याऽस्य शब्दानुविद्धत्वेनैवोत्पत्ते, तत्संस्पर्शवैकल्ये प्रत्ययानां प्रका
शमानताया दुर्घटत्वात् । बाग्रूपता हि शाश्वती प्रत्यवमर्शिनी च, तदभावे तेषां1226

प्रत्ययानाम् ।

नापरं रूप
मवशिष्यते । तदुक्तम्–

न सोस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते ।

अनुविद्धमिवाऽऽभाति सर्वं शब्दे प्रतिष्ठितम्1227

अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्वं शब्देन भासते । वाक्यप॰ १ । १२४ । सन्मति॰
टी॰ पृ॰ ३८० । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ७९ । शास्रवा॰ टी॰ पृ॰ २३६ पू॰ । स्याद्वादमं॰ पृ॰ १०६ ।
न्यायवि॰ टी॰ टि॰ पृ॰ २० । सर्व शब्देन वर्तते तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ६८ । सर्वं शब्देन जायते
अनेकान्तजय॰ पृ॰ ४१ उ॰ । प्रकृतपाठश्च–तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २४० । प्रमेयक॰ पृ॰ ११ उ॰ । अनु
विद्धमिव ज्ञान सर्वं शब्देन गम्यते न्यायमं॰ पृ॰ ५३२ । स्पन्दका॰ व्या॰ पृ॰ ५१ । अनुविद्धमिव ज्ञान
सर्वं शब्देन गृह्यते मीमा॰ श्लो॰ टी॰ प्रत्यक्षसू॰ श्लो॰ १७६ ।

॥

वा1228

वाग्रूपता चेद् व्युत्क्रामेत् सन्मति॰
टी॰ पृ॰ ३८० । अनेकान्तजय॰ पृ॰ ४१ उ॰ । नयोप॰ बृ॰ पृ॰ ७५ उ॰ । शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ २३६
पू॰ । न हि बोध प्रकाशेत स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८९ । प्रकृतपाठस्तु–तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २४० । न्याय
मं॰ पृ॰ ५३२ । स्पन्दका॰ व्या॰ पृ॰ ५१ । प्रमेयक॰ पृ॰ ११ उ॰ । न्यायवि॰ टी॰ टि॰ पृ॰ २० ।
वाप्रूपताया च सत्यां उत्पन्नोऽपि प्रकाशो विशेषवाग्रूपतामस्वीकुर्वन् प्रकाशक्रियासाधनताया न
व्यवतिष्टते । सा हि वाग्रूपता हि प्रत्यवमर्श सविकल्पकज्ञानं तत्मम्पादिका इत्यर्थ । तदेव च प्रकाशन
कियासाधनमित्यर्थ । वाक्यप॰ टी॰ १ । १२५ ।

ग्रूपता चेदुत्क्रामेद् अववोधस्य शाश्वती ।

न प्रकाशः प्रकाशेत सा हि प्रत्यवमर्शिनी ॥ वाक्यप॰ १ । १२४-२५ । इति ।

सकलव्यवहारोऽपि शब्दानुविद्ध एवाऽनुभूयते, न हि भोक्ष्ये, दास्यामि इत्याद्यनुल्लि
खितशब्दः कश्चिदपि स्वयं कार्यनिर्वर्त्तनाय यतते, परं वा देहि इत्यादिशब्दं विना प्रवर्त
यति । जीवेतररूपाविर्भावोऽपि शब्दायत्त एव; तथाहि–सुप्तावस्थायामनुल्लिखितशब्द¹²²⁹

–ब्दस्वरूप– ब॰, ज॰ ।

रूपत्वात्
मृतान्न कश्चिद्विशिष्यते, तदुत्तरकालं तु कु1230

कुतश्चिद् बुद्धः
भा॰ । सा सर्वविद्याशिल्पाना कलानाञ्चोपवन्धिनी । तद्वशादभिनिष्पत्तौ सर्वं वस्तु विभज्यते ॥
१२६ ॥ सैपा ससारिणा संज्ञा बहिरन्तश्च वर्तते । तन्मात्रामप्यतिक्रान्ते चैतन्यं सर्वजन्तुषु ॥ १२७ ॥
अर्थक्रियासु वाक् सर्वा समीहयति देहिन । तदुत्क्रान्तौ विसंज्ञोऽय दृश्यते काष्ठकुड्यवत् ॥ १२८ ॥
वाक्यप॰ प्र॰ का॰ ।

तश्चिच्छब्दात् प्रबुद्धः पुरुषः शब्देनैवाऽन्तर्जल्पा
त्मना आत्मानमनुदधानो जीवितमुपयाति, तदुपहितजीवितात् सकला शब्दभावनाः अहमिद
मनुतिष्ठामि इत्यादिरूपा विवर्तन्ते, ताश्च नानाविषया विवर्तमानाः स्वस्वविषयानर्थान्
आविर्भावयन्ति । यदा तु पुरुषेणोच्चारित शब्दः समाविर्भूय तिरोभवति तदा स्वग्रन्थिभूतमर्थ
मपि तिरोभावयति ज्योत्स्नामिव शशाङ्कः । ननु च अद्वयरूपे तत्त्वे कथमाविर्भाव-तिरो
[p. 141 ] भावादिरूपो भेदप्रपञ्चप्रतिभासः स्यात् ? इति1231

इति च न चेतसि निर्धयम् ब॰, ज॰ ।

न चेतसि विधेयम्; अविद्यातः तत्र तत्प्रति
भासाऽविरोधाद् आकाशवत् । यथैव हि तिमिरोपहतलोच¹²³²

–चनो वि– आ॰, भा॰ ।

नो जनो विशुद्धमप्याकाशं विचित्र
रेखानिकरकरम्बितमिव मन्यते तथा अनादिनिधनमभिन्नस्वभावमपगतनिखिलभेदप्रपञ्चमपि
शब्दब्रह्म अविद्यातिमिरोपहतो जनः आविर्भावादिभेदप्रपञ्चान्वितमिव प्रतिपद्यते । उक्तञ्च–

यथा विशुद्धमाकाशं तिमिरोपप्लुतो जनः ।

सङ्कीर्णमिव मात्राभिश्चित्राभिरभिमन्य¹²³³

चित्राभिरुपलक्षयेत् ।
बृहदा॰ भा॰ बा॰ पृ॰ १२४६ । भिन्नाभिरभिमन्यते शास्त्रवा॰ श्लो॰ ५४४ । अष्टसह॰ पृ॰
९३ । प्रकृतपाठस्तु तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ ७२ । प्रमेयक॰ पृ॰ १२ उ॰ । न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ १६८ पू॰ ।
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९ । नयोप॰ वृ॰ पृ॰ ७६ पू॰ ।

ते ॥

तथेदममलं ब्रह्म निर्विकारमविद्यया ।

कलुषत्वमिवापन्नं भेदरूपं प्रपश्य¹²³⁴

भेदरूपं प्रकाशते बृहदा॰ भा॰ बा॰ पृ॰
१२४६ । शास्त्रवा॰ श्लो॰ ५४५ । तथेदममृतं ब्रह्म भेदरूपं विवर्ततः तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ ७२ ।
भेदरूपं विवर्तते सन्मति॰ पृ॰ ३८३ । निर्विकल्पमविद्यया शास्त्रवा॰ श्लो॰ ५४५ । अष्टसह॰
पृ॰ ९३ । भेदरूपं तु पश्यति स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९१ । प्रकृतपाठस्तु–प्रमेयक॰ पृ॰ १२ उ॰ ।
नयोप॰ वृ॰ पृ॰ ९६ ।

ति ॥ बृहदा॰ भा॰ बा॰ ३ । ५ । ४३, ४४ । इति ।

सकलाऽविद्याविलासविलये तु योगिनः तत्प्रपञ्चानन्वितं यथावत्तत्स्वरूपं प्रतिपद्यन्ते । यथा
च वीचीतरङ्गबुद्बुदफेनरूपो नीरविकारः सारभूतममलं जलम् आविर्भाव-तिरोभावार्थमपे
क्षते, तथा व्यावहारिकः स्थूलोऽयमकारादि1235

–दिभेदशब्दप्र– ब॰, ज॰ ।

शब्दभेदप्रपञ्चः परमसूक्ष्मप्रतिभासमात्रैकरूपं
सर्वशब्दविषयविज्ञानप्रसवनिमित्तं क्वापि अनियमितैकनिजस्वभावं शब्दमयं ब्रह्मापेक्षते ।
उक्तञ्च–

अनिबद्धैकरूपत्वाद् वीचीबुद्बुदफेनवत् ।

वाचः सारमेपक्षन्ते शब्दब्रह्मोदकाऽद्वयम्1236

उद्धृतञ्चैतत्–स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९१ ।
शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ २३७ उ॰ ।

॥

एवमध्यक्षतः प्रतीयमानमपि शब्दब्रह्म ये अविद्यातिमिरोपहतचेतसः तथा इति नाभ्युप
गच्छन्ति विपर्यस्यन्ति च, तान् प्रति इदमुच्यते–ये यदाकारानुस्यूताः ते तन्मयाः यथा घटशरा
वोदञ्चनादयो मृद्विकारा मृन्मयाः, शब्दाकारानुस्यूताश्च सर्वे भावा इति । न चायमसिद्धो हेतुः;
प्रत्यक्षत एवाऽशेषार्थानां शब्दाकारान्वयप्रसिद्धे प्रतिपादितत्वात् । तत्सिद्धौ च तेषां तन्मयत्वं
सिद्धमेव तन्मात्रभावित्वात्तस्य । तद्व्यतिरेकस्य च प्रमाणबाधितत्वात्; तथाहि–न शब्दाद् व्य
तिरिच्यतेऽर्थः, तत्प्रतीतावेव प्रतीयमानत्वात्, यत्प्रतीतावेव यत्प्रतीयते न तत्ततो व्यतिरिच्यते
[p. 142 ] यथा शब्दस्यैव स्वरूपम्, शब्दप्रतीतावेव प्रतीयते चार्थ, अतः ततो न व्यतिरिच्यत इति ।
ततः सिद्ध शब्दस्वभावब्रह्मसद्भावे प्रत्यक्षादिप्रमाणसद्भाव ।

शब्दाद्वैतस्य पतिविधानम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्1237

पृ॰ १३९ प॰ १९ ।

–शब्दस्वभावब्रह्मसद्भावे इत्यादि; तदसमीचीनम्;
यतस्तत्सद्भाव किमि1238

न तत् प्रत्यक्षतः सिद्धमविभाममभासनात् । नित्यादुत्पत्त्ययोगेन
कार्यलिङ्गञ्च तत्र न ॥ १४७ ॥ तत्त्वस॰ । ब्रह्मणो न व्यवस्थानमक्षज्ञानात् कुतश्चन । स्वप्नादाविव
मिथ्यात्वात् तस्य साकल्यत स्वयम् ॥ ९६ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २४० । प्रमेयक॰ पृ॰ ११
उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३८४ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९८ ।

न्द्रियप्रभवप्रत्यक्षत प्रतीयेत्, अतीन्द्रियात्, स्व
संवेदनाद्वा ? तत्राद्यविकल्पोऽयुक्त; यत सकलदेशकालार्थाकारनिक
रकरम्बितस्वभावं शब्दब्रह्म भवद्भिरभिप्रेतम् । तथाविधस्य¹²³⁹

–विधस्यास्य आ॰ ।

चास्य स
द्भावः श्रोत्रप्रभवप्रत्यक्षात्, इतरेन्द्रियजनिताध्यक्षाद्वा प्रतीयेत् ? न तावत् श्रोत्रप्रभवप्रत्यक्षात्;
तस्य शब्दस्वरूपमात्रगोचरचारितया अगोचरेण तदाकारनिकरेणान्वितत्वस्य तद्ब्रह्मणि प्रति
पत्तुमसमर्थत्वात् । यद् यदगोचरो न तत्तेनान्वितत्वं कस्यचित् प्रतिपत्तुं समर्थम् यथा चक्षु
र्ज्ञान रसेन, अगोचरश्च तदाकारनिकरः श्रोत्रज्ञानस्येति । तदगोचरेणापि तेन तदन्वितत्वप्रति
पत्तौ अतिप्रसङ्ग, सर्वस्य सर्वेणान्वितत्वप्रतिपत्तिप्रसक्तेः । एतेन इन्द्रियान्तरजनिताऽध्यक्षा
दपि तत्प्रतिपत्ति प्रत्युक्ता; शब्दाऽगोचरतया तस्यापि तत्प्रतिपत्तावसमर्थत्वात् । तन्न इन्द्रि
यप्रत्यक्षान् प्रतिनियतरूपादिविषयव्यतिरेकेण अपरं शब्दब्रह्म प्रतीयते ।

नाप्यतीन्द्रियप्रत्यक्षात्, तस्यैवात्राऽसंभवात् । योगिनां योगजं तत्संभवतीति चेत्, न;
योगि-योग-तत्प्रभवप्रत्यक्षाणां सभवे अद्वैताऽभावप्रसङ्गात् । न तत्प्रसङ्ग योग्यवस्थायाम् आत्म
ज्योतीरूपस्यास्य स्वय प्रकाशनात्, इत्यपि मनोरथमात्रम्; तदवस्था-रूप-प्रकाशनत्रयसद्भावे अ
द्वैताऽभावस्य तदवस्थत्वात् । किञ्च, योग्यवस्थाया तस्य तद्रूपप्रकाशनेन ततःप्राक् तद्रूपं प्रका
शते, न वा ? यदि प्रकाशते, तदा1240

यद्येवं प्रा
गयोगित्वावस्थाया किं तस्य रूपमिति वाच्यम् ? यदि सदैव ज्योतीरूपं तदा तर्हि न कदाचिदयोगित्वाव
स्याऽस्ति सदैव आत्मज्योतीरूपत्वाद् ब्रह्मण । ततश्च अयत्नत सर्वेषा मोक्षप्रसङ्गः । तत्त्वस॰ पं॰
पृ॰ ७४ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३८५ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९९ ।

ऽयत्नसिद्धः सर्वदा सर्वेषां मोक्ष स्यात्, व्योतिःस्वभाव
ब्रह्मप्रकाशो हि मोक्ष, स च अयोग्यवस्थायामपि एवं प्रसज्येत । अथ न प्रकाशते; तदा तत्कि
मस्ति, न वा ? यदि नास्ति, कथं तन्नित्यम् कादाचित्कत्वात् ? यत् कादाचित्कम् न तन्नित्यम्
यथा अविद्या, कादाचित्कञ्च ज्योति स्वरूप ब्रह्मण इति । तदनित्यत्वे च शब्दब्रह्मणोऽप्यनि
त्यत्वप्रसङ्ग तन्मयत्वात्तस्य, अतो द्वैतसिद्धिरप्रतिहतप्रसरा प्रसज्यते, अद्वैतविनाशे द्वैतसिद्धेर
वश्यम्भावित्वात् । अथास्ति; कस्मान्न प्रकाशते–ग्राहकाभावात्, अविद्याभिभूतत्वाद्वा ?
तत्राद्यपक्षोऽनुपपन्न, ब्रह्मण एव तद्ग्राहकत्वात्, तस्य च नित्यतया सदा सत्त्वात्।

[p. 143 ]

द्वितीयपक्षोऽप्यसुन्दरः; अविद्याया विचार्यमाणाया अनुपपद्यमानत्वात् । सा1241

सा हि शब्दब्रह्मण सकाशाद् भिन्ना भवेदभिन्ना वा ? भिन्ना चेत् किमसौ वस्तु, अवस्तु वा
स्यात् ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९९ । शास्त्रवा॰ टी॰ २३७ उ॰ ।

हि ब्रह्मणो
व्यतिरिक्ता, अव्यतिरिक्ता वा ? यदि व्यतिरिक्ता; किमसौ वस्तु, अवस्तु वा स्यात् ? न ताव
दवस्तु; अर्थक्रियाकारित्वाद् ब्रह्मवत्, तत्कारित्वेऽप्यस्याः अवस्तु इति नामान्तरकरणे नाम
मात्रमेव भिद्येत । अथ अर्थक्रियाकारित्वमप्यस्या नेष्यते तत्कथं वस्तुत्वापत्तिः ? कथमेवम्
अविद्यया कलुषत्वमिवापन्नम् इत्यादिवचो घटेत ? आकाशे1242

आकाशे च वितथप्रतिभासहेतु
भूतं वास्तवमेवास्ति निमिरमिति न दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयो साम्यम् । प्रमेयक॰ पृ॰ १३ पू॰ । स्या॰
रत्ना॰ पृ॰ ९९ ।

च वितथप्रतिभासहेतुभूतं
वास्तवमेव तिमिरं प्रसिद्धम्, अविद्यायाश्च अवास्तवत्वेन विचित्रप्रतिभासहेतुत्वाऽनुपपत्तितो
दृष्टान्त-दार्ष्टान्तिकयोः साम्याऽसंभवात् यथा विशुद्धमाकाशम् इत्याद्यपि दुर्घटमेव ।
न¹²⁴³

अथ व्यतिरिक्ताऽविद्या अङ्गीक्रियते एवमपि नित्यत्वाद् अनाधेयातिशयस्य
ब्रह्मण सा न तत् किञ्चित् करोति इति न युक्तम् अविद्यावशात् तथा प्रतिभासनम् । तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰
७४ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३८५ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९९ ।

चाऽनाधेयाऽप्रहेयातिशयस्य ब्रह्मणः तद्वशात् तथाप्रतिभासो युक्तोऽतिप्रसङ्गात् । नाप्य
वस्तुवशाद् वस्तुनोऽन्यथाभावो भवति, अतिप्रसङ्गादेव । अथ वस्तु; तन्न; अभ्युपगम
क्षतिप्रसक्तेः, ब्रह्मा-ऽविद्यालक्षणवस्तुद्वयप्रसिद्धितोऽद्वैताऽभावप्रसङ्गाच्च । अथाऽव्यतिरिक्ता;
तर्हि ब्रह्मणोऽपि मिथ्यात्वप्रसक्तिः, मिथ्यारूपायाः अविद्यातोऽव्यतिरिक्तत्वात् तत्स्वरूपवत्,
इति लाभमिच्छतो मूलोच्छेदः स्यात् । अविद्याया वा सत्यत्वप्रसङ्ग; सत्यस्वभावाद्
ब्रह्मणोऽव्यतिरिक्तत्वात् तत्स्वरूपवत्, अतः कथमस्याः मिथ्याप्रतीतिहेतुत्वम् ? यत् सत्यम्
न तन्मिथ्याप्रतीतिहेतुः यथा ब्रह्म, सत्या च ब्रह्मणोऽव्यतिरिक्तत्वेनाऽविद्येति । अस्तु वा यथा
कथञ्चिदविचारितरमणीयस्वभावा अविद्या, तथापि न तया तत्स्वभावस्यास्य अभिभवः; दुर्बल
स्य हि बलवताऽभिभवो दृष्टः यथा सवित्रा तारानिकरस्य, न चाऽविद्याया बलवत्त्वमस्ति अव
स्तुत्वात् वाजिविषाणवत् । अतोऽसत्त्वादेव अयोग्यवस्थायाम् आत्मज्योतिःस्वरूपस्य शब्दब्रह्मणो
ऽप्रतिभासः । त¹²⁴⁴

तत्र चैतद्रूप– भां॰ ।

त्र तद्रूप>स्यास्याऽसत्त्वे च योग्यवस्थायां कुतः सत्त्वं स्यात् यतोऽतीन्द्रियप्रत्य
क्षात् तत्प्रतीयेत ?

एतेन स्व¹²⁴⁵

स्यादेतत्–
स्वसंवेदनप्रत्यक्षत एव तत्सिद्धं ज्ञानात्मरूपत्वात्; तथाहि–ज्योति तदेव शब्दात्मकत्वात् चैतन्यरूपत्वाच्च
इति, तदेतत् स्वसंवेदनविरुद्धम्… तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ ७३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ११ उ॰ । सन्मति॰
टी॰ पृ॰ ३८४ ।

संवेदनादपि तत्प्रतिपत्तिः प्रत्याख्याता; आत्मज्योतिःस्वभावस्यास्य स्वप्नेऽपि संवे
दनाऽगोचरत्वात्, तद्गोचरत्वे वा अनुपायसिद्ध एव अखिलप्राणिनां मोक्षः स्यात्, तथा
विधस्य हि शब्दब्रह्मणः स्व¹²⁴⁶

स्वयं संवेदनं ब॰, ज॰ ।

संवेदनं यत् तदेव मोक्षो भवतामभिमतः । न च घटादिशब्दोऽर्थो
[p. 144 ] वा स्वसंविदितस्वभावः, यतस्तदन्वितत्वं स्वसंवेदनतः सिद्ध्यत्, अस्वसंविदितस्वभावतयैवास्य
प्रतिप्राणि प्रसिद्धत्वात् ।

किञ्च, शब्दार्थयोः सम्बन्धे सति शब्देनान्वितत्वमर्थस्य कुतश्चित प्रमाणात् प्रतीयेत, अस
ति वा ? न तावदसति; अतिप्रसङ्गात्, यद् येनासम्बद्धं न तत्तेनाऽन्वितम् यथा सह्येन विन्ध्यः,
असम्बद्धश्च अर्थेन शब्दः इत्यनुमानविरोधानुषङ्गाच्च । अथ सति सम्बन्धे; ननु कोऽयं तस्य
तेन सम्बन्धः–संयोगः, तादात्म्यम्, विशेषणीभावः, वाच्यवाचकभावो वा ? न तावत् संयोगः;
विभिन्नदेशत्वात्, ययोर्विभिन्नदेशत्वं न तयोः संयोगः यथा मलय-हिमाचलयोः, विभिन्नदेश
त्वञ्च शब्दाऽर्थयोरिति । न चेदमसिद्धम्; शब्दस्य श्रोत्रप्रदेशे अर्थस्य च पुरोदेशे प्रतिभास
मानत्वात्, त¹²⁴⁷

तत्सम्बन्धार्थाभ्युपगमे वा तयोः भां॰ ।

त्सम्बन्धाभ्युपगमे च अनयोर्द्रव्यान्तरत्वसिद्धिप्रसङ्गात् कथं तदद्वैतसिद्धिः स्यात् ?

तादात्म्याभ्युपगमोऽप्ययुक्तः; विभिन्नेन्द्रियग्राह्यत्वात्, ययोर्विभिन्नेन्द्रियग्राह्यत्वं न तयो
स्तादात्म्यम् यथा रूप-रसयोः, विभिन्नेन्द्रियग्राह्यत्वञ्च शब्दार्थयोरिति । न चेदमसिद्धम्;
श¹²⁴⁸

न च शब्दस्य अर्थविशेषणत्वेन प्रतीतेस्तदा
त्मकता; देशभेदेन शब्दार्थयोः उपलब्धेः । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३८६ ।

ब्दाकाररहितस्य घटादेः लोचनविज्ञाने प्रतिभासनात् तद्रहितस्य तु शब्दस्य श्रोत्रज्ञाने । तथा
भूतयोरप्यनयोस्तादात्म्याभ्युपगमे अतिप्रसङ्गात् । शब्दात्मकत्वे चार्थानां शब्दप्रतीतौ सङ्के
ताऽग्राहिणोऽपि अर्थे सन्देहो न स्यात् तद्वत् तस्यापि प्रतिपन्नत्वात्, अन्यथा तत्तादात्म्यानुप
पत्तिः । क्षुरा1249

शब्दार्थयोश्च तादात्म्ये
क्षुराग्निमोदकादिशब्दोच्चारणे आस्यपाटनदहनपूरणादिप्रसक्तिः । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३८६ । शास्त्रवा॰
टी॰ पृ॰ २३७ पू॰ । यदाहुर्भद्रबाहुस्वामिपादाः–अभिहाणं अभिहेयाउ होइ भिण्णं अभिण्णं च ।
खुरअग्गिमोयगुच्चारणम्मि जम्हा उ वयणसवणाणं ॥ नवि छेओ नवि दाहो ण पूरणं तेण भिन्नं तु ।
स्या॰ मं॰ कारि॰ १४ ।

-ऽग्नि-पापाणादिशब्दश्रवणाच्च कर्णस्य कर्त्तन-दाहा-ऽभिघातादिप्रसङ्गः, अन्यथा
तत्तादात्म्यविरोधः । यो यत्साध्यप्रयोजनं न निर्वर्तयति नासौ तेन तादाम्यमनुभवति यथा
रूपेण रसः, न निर्वर्तयति च अर्थसाध्यप्रयोजनं दाहादिकं शब्द इति । तथा, नास्ति शब्दार्थयो
स्तादात्म्यं विभिन्नदेश-काल-आकारत्वात्, यत् तथाविधं न तत्र तादात्म्यम् यथा घट-पटादौ,
तथाविधौ च शब्दार्थाविति । न च विभिन्नदेशत्वं तत्रासिद्धम्; प्राक् प्रसाधितत्वात् । नापि
विभिन्नकालत्वम्; घटाद्यर्थानां तच्छब्देभ्यः प्रागपि सत्त्वप्रतीतेः । नापि विभिन्नाकारत्वम्; तत्र
तस्य सकलजनप्रसिद्धत्वात् । ननु तत्तादात्म्यासम्भवे कथमतोऽर्थप्रतीतिः ? इत्यप्यसाम्प्रतम्;
तदभावेऽप्यस्याः सङ्केतसामर्थ्यादुपपद्यमानत्वात् । वृद्ध¹²⁵⁰

शब्दपरंपरा– आ॰ ।

परम्परातो हि शब्दानां सहजयोग्यता
युक्तानामर्थप्रतीतिप्रसाधकत्वम् काष्ठादीनां पाकप्रसाधकत्ववत् । तन्न तत्र तादात्म्यं घटते ।

नापि विशेषणीभावः; सम्बन्धान्तरेणासम्बद्धानां सह्यविन्ध्यादिवत् तद्भावस्यानुपपत्तेः । वा
च्यवाचकभावस्तु शब्दार्थयोः भेदमेव प्रसाधयति, तमन्तरेण अनयोः तद्भावाऽनुपपत्तेः । तदेवं
[p. 145 ] शब्दार्थयोः अद्वैताविरोधिनः सम्बन्धस्य कस्यचिदपि विचार्यमाणस्याऽनुपपत्तेः न शब्देनान्वि
तत्वमर्थस्य घटते । प्रतीत्या च शब्दान्वितत्वं ज्ञाने परिकल्प्य¹²⁵¹

परिकल्प्येत ज॰ ।

ते, सा चेदन्यत्राप्यस्ति तदपि परि
कल्प्यत्नामविशेषात्, तथा च न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके इत्याद्ययुक्तम् । प्रसाधितञ्च लोच
नाद्यध्यक्षे शब्दसंस्पर्शाभावेऽपि स्वार्थप्रकाशकत्वं सविकल्पकसिद्धिप्रघट्टके इत्यलमतिप्रसङ्गेन ।

यदप्युक्तम्1252

पृ॰ १४० पं॰ ८ ।

–सकलव्यवहारोऽपि इत्यादि; तदप्ययुक्तम्; शाब्दव्यवहारस्यैव तदनुविद्ध
त्वेन अनुभवात्, न चक्षुरादिप्रभवस्य ।

यच्चान्यदुक्तम्1253

पृ॰ १४० पं॰ १० ।

–सुप्तावस्थायाम् इत्यादि; तदप्युक्तिमात्रम्; अद्वैते सुप्रेतरावस्थाया एवाऽ
संभवात्, तत्संभवे अद्वैतविरोधात् । अविद्यातस्तत्र तदविरोधः; इति श्रद्धामात्रम्; अवि
द्याया भेदप्रतिभासहेतुत्वस्य प्रागेव कृतोत्तरत्वात् ।

यदप्युक्तम्1254

पृ॰ १४१ पं॰ १७ ।

–ये यदाकारानुस्यूताः इत्यादि; तदप्यसारम्; शब्दाकारानुस्यूतत्वस्य अ
सिद्धेः । प्रत्यक्षेण हि नीलादिकं प्रतिपद्यमानः प्रतिपत्ता शब्दाकारानन्वितमेव प्रतिपद्यते,
कल्पितत्वाच्च अस्याऽसिद्धिः । शब्दाकारान्वितरूपाधाराऽर्थाभावेऽपि हि ते तदन्वितत्वेन त्वया
कल्प्यन्ते, तथाभूताच्च हेतोः कथं पारमार्थिकं ब्रह्म सिद्ध्येत् । साध्य-साधनविकलश्च दृष्टान्तः;
घटादीनामपि सर्वथैकमयत्वस्य एकान्वितत्वस्य चाऽसिद्धेः । न खलु भावानां सर्वथैकरूपानुग
मोऽस्ति, सर्वार्थानां समानाऽसमानपरिणामात्मकत्वात् ।

यदप्यभिहितम्1255

पृ॰ १४१ पं॰ २० ।

–न शब्दाद् व्यतिरिच्यतेऽर्थः इत्यादि; तत्र पक्षस्य प्रत्यक्षबाधा, शब्दाद्
देशादिभेदेनार्थस्य प्रत्यक्षतः प्रतीतेः । तत्प्रतीतावेव प्रतीयमानत्वात् इति हेतुश्चाऽसिद्धः;
लोचनादिज्ञानेन शब्दाऽप्रतीतावपि अर्थस्य प्रतीयमानत्वात् । कथमन्यथा बधिरस्य चक्षुरादि
प्रभवप्रत्यक्षाद् रूपाद्यर्थप्रतीतिः स्यात् ? तन्न शब्दस्वभावस्य ब्रह्मणः सद्भावः कुतश्चित्प्रमा
णाद् घटते ।

अस्तु वा; तथापि शब्द¹²⁵⁶

अत्र कदाचित् शब्दपरिणामरूपत्वाद्वा जगतः शब्दमयत्वं साध्यत्वेन इष्टम्,
कदाचिच्छब्दादुत्पत्तेर्वा यथा अन्नमयाः प्राणाः इति हेतौ मयङ् विथानात् । अत्र न तावदाद्यः पक्षः;
परिणामस्यैवानुपपत्तेः । तथाहि–शब्दात्मकं ब्रह्म नीलादिरूपतां प्रतिपद्यमानं कदाचिन्निजं स्वाभाविकं
शब्दरूपं परित्यज्य प्रतिपद्येत, अपरित्यज्य वा ? तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ ६८ । प्रमेयक॰ पृ॰ १२
उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३८० । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १०० ।

परिणामत्वात् जगतः शब्दमयत्वं स्यात् मृत्परिणामत्वाद् घट
स्य मृण्मयत्ववत्1257

पृ॰ ४७ ।

, शब्दादुत्पत्तेर्वा यथा अन्नमयाः प्राणा इति हेतौ मयङ् विधानात् ? तत्रा
द्यपक्षोऽनुपपन्नः; परिणामस्यैवा1258

–स्यैवानुप– ब॰, ज॰ ।

त्राऽनुपपत्तेः । शब्दात्मकं हि ब्रह्म नीलादिरूपतां प्रतिपद्यमानं
[p. 146 ] स्वाभाविकं शब्दरूपं परित्यज्य प्रतिपद्येत, अपरित्यज्य वा ? प्रथमपक्षे अ¹²⁵⁹

इति सञ्चक्षते येऽपि ते वाच्या किमिद निजम् । शब्दरूप परित्यज्य नीलादित्व प्रपद्यते ॥
१२९ ॥ न वा तथेति यद्याद्य पक्ष सश्रीयते तदा । अक्षरत्ववियोग स्यात् पौरस्त्यात्मविनाशत
॥ १३० ॥ अथाप्यनन्तर पक्ष तत्र नीलादिवेदने । अश्रुतेरपि विस्पष्ट भवेन् शब्दात्मवेदनम् ॥
१३१ ॥ येन शब्दमय सर्व मुख्यवृत्त्या व्यवस्थितम् । शब्दरूपापरित्वागे परिणामाऽनिवानत ॥ १३२ ॥
अगौणे चैवमेकत्वे नीलादीना व्यवस्थिते । तत्सवेदनवेलाया कथं नास्त्यस्य वेदनम् ॥ १३३ ॥ अस्या
ऽवित्तौ हि नीलादेरपि न स्यात् प्रवेदनम् । ऐकात्म्याद् भिन्नधर्मत्वे भेदोऽत्यन्त प्रसज्यते ॥ १३४ ॥ विरु
द्धधर्मसगो हि वहृना भेदलक्षणम् । नान्यथा व्यक्तिभेदाना कल्पितोऽपि भवेदसौ ॥ १३५ ॥ तत्त्वस॰ ।

स्याऽनादिनिधनत्व
विरोध, पौरस्त्यस्वभावविनाशात् । द्वितीयपक्षे तु नीलादिसंवेदनसमये बधिरस्यापि शब्दसवे
दनप्रसङ्ग नीलादेस्तदव्यतिरेकात् । यद् यदव्यतिरिक्तं तन् तम्मिन संवेद्यमाने संवेद्यते यथा
नीलादिसंवेदनावस्थायां तस्यैव नीलादेरात्मा, नीलाद्यव्यतिरिक्तश्च शब्द इति । तम्याऽसंवेदने
वा1260

च आ॰ ।

नीलादेरप्यसंवेदनप्रसङ्ग तादात्म्याऽविशेषात् । अन्यथा विरुद्धधर्माध्यासात् तस्य ततो भेदाऽ
नुषङ्ग, न¹²⁶¹

नहि एकस्य एकदा एकप्रतिपत्रपेक्षया ग्रहणमग्रहणञ्च युक्तम् एकत्वहानि
प्रसङ्गात् । तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ६९ ।

हि एकस्यानशस्यैकदा एकप्रतिपत्रपेक्षया ग्रहणमग्रहणञ्च युक्तम् विरोधात् । विरुद्ध
धर्माध्यासेऽपि अत्राऽभेदे हिमवद्विन्ध्यादीनामप्यभेदानुषङ्ग । किञ्च, शब्दा1262

प्रतिभावञ्च यद्येक शब्दात्मा भिन्न इष्यते । सर्वेषामेकदेश
त्वम् एकाकारा च विद् भवेत् ॥ १३६ ॥ प्रतिव्यक्ति तु भेदेऽस्य ब्रह्मानेक प्रसज्यते । विभिन्नानेकभावा
त्मरूपत्वाद् व्यक्तिभेदवत् ॥ १३७ ॥ तत्त्वस॰ । स हि शब्दात्मा परिणामं गच्छन् प्रतिपदार्थ
भेदं वा प्रतिपद्यते, न वा ? तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ७० । प्रमेयक॰ पृ॰ १२ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰
३८२ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १०१ ।

त्मा परिणाम गच्छन्
प्रतिपदार्थं भेदं प्रतिपद्येत, न वा ? तत्राद्यविकल्पे शब्दब्रह्मणोऽनेकत्वप्रसङ्ग, विभिन्नानेकस्व
भावाऽर्थात्मकत्वात् तत्स्वरूपवत् । द्वितीयविकल्पे तु सर्वेषां नीलादीनां देश-काल-म्बभाव-व्या
पारा-ऽवस्थाभेदाऽभाव प्रतिभासभेदाऽभावश्चानुपज्यते, एकम्बभावात् शब्दब्रह्मणोऽभिन्नत्वात्
तत्स्वरूपवत् । तन्न शब्दपरिणामत्वाज्जगतः शब्दमयत्वं घटते ।

नापि शब्दा1263

अथापि कार्यरूपेण शब्दब्रह्ममयं जगत् । तथापि निर्विकारत्वात्
ततो नैव क्रमोदय ॥ १४० ॥एवमपि शब्दस्य नित्यत्वेन अविकारित्वात् तत क्रमेण कार्योदयो न
प्राप्नोति सर्वेषामविकलाप्रतिबद्धसामर्थ्यकारणात् युगपदेव उत्पाद स्यात् । कारणवैकल्याद्धि कार्याणि प्रवि
लम्बन्ते, तच्चेदविकल तत् किमपरमपेक्ष्येरन् येन युगपन्न भवेयु ? तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ ७१ । प्रमेयक॰
पृ॰ १२ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३८२ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १०१ ।

दुत्पत्ते, तस्य नित्यत्वेन अविकारित्वात्, अविकारिणश्च क्रमेण कार्योत्पाद
कत्वानुपपत्तेर्युगपदेवाऽखिलकार्याणामुत्पत्तिप्रसङ्ग । कारणवैकल्याद्धि कार्याणि विलम्बन्ते
[p. 147 ] नान्यथा, तच्चेदविकलम्, किमपरं तैरपेक्ष्यम् येन युगपन्न भवेयुः ? तदेवं1264

शब्दब्रह्मवादस्य विविधभङ्ग्या खण्डनं निम्नग्रन्थेषु प्रेक्षणीयम्–मीमासाश्लो॰ प्रत्यक्षसू॰ श्लो॰
१७६ । न्यायमं॰ पृ॰ ५३१ । तत्त्वसं॰ पृ॰ ६७ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २४० । प्रमेयक॰ पृ॰
११ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३८०, ४९४ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८८ । शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ २३५
उ॰ ।

शब्दब्रह्मणः सद्भाव
ग्राहकप्रमाणस्य जगत्प्रपञ्चरचनानिमित्तत्वस्य चाऽसिद्धेः न तदभ्युपगमेन अबाधबोधाधिरूढ
स्यार्थस्यापलापो युक्तः । नापि परमब्रह्माभ्युपगमेन तस्यापि तदसिद्धेरविशेषात् ।

परमब्रह्मवादिनो वेदान्तिन पूर्वपक्ष–

ननु स¹²⁶⁵

सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीताथ छान्दोग्योप॰ ३ । १४ । १ । सर्वं हि
खल्विदं आ॰, भा॰ । ब्रह्म खल्विदं वाव सर्वम्। मैत्र्युप॰ ४ । ६ ।

र्व खल्विदं ब्रह्म छान्दोग्यो॰ नेह¹²⁶⁶

मनसैवानुद्रष्टव्यं नेह नानास्ति
किञ्चन । मृत्यो स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ॥ बृहदा॰ ४ । ४ । १९ । मनसैवेदमाप्तव्यं नेह
नानास्ति किञ्चन । मृत्योः स मृत्युं गच्छति य इह नानेव पश्यति ॥ कठोप॰ ४ । ११ । साक्षाच्च
एकमेवाद्वितीयम् नेह नानास्ति किञ्चन मृत्यो स मृत्युमाप्नोति इत्यादिभि बहुभिः वचोमिः ब्रह्माति
रिक्तस्य प्रपञ्चस्य प्रतिषेधात् चेतनोपादानमेव जगत् भुजङ्ग इवारोपितो रज्जूपादान इति सिद्धान्त ।
ब्रह्मसू॰ शा॰ भा॰ भाम॰ १ । १ । ५ ।

नानास्ति किञ्चन वृहदा॰
आ¹²⁶⁷

आराममस्य पश्यन्ति न तं पश्यति कश्चन बृहदा॰ ४ । ३ । १४ ।
अष्टसह॰ पृ॰ १६० । प्रमेयक॰ पृ॰ १७ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १९१ । स्याद्वादमं॰ पृ॰ ९९ । प्रमेयरत्नमा॰
पृ॰ ७५ ।

रामं तस्य पश्यन्ति न तं पश्यति कश्चन वृहदा॰
इत्याद्युपनिषद्वाक्यात् परमब्रह्मणः सद्भावसिद्धेः चेतनाऽचेतनपरि
णामेन जगत्प्रपञ्चरचनानिमित्तत्वमुपपद्यते । चेतनो हि परिणा
मोऽस्य कर्मात्मानः, अविप्रतिपत्त्या तत्र सर्वेषां चैतन्यान्वय
प्रसिद्धेः, अचेतनस्तु पृथिव्यादिमहाभूतरूपः । न चैकत्वे ब्रह्मणः कथमयं नानारूपः परि
णामः ? इत्यभिधातव्यम्; सुव¹²⁶⁸

उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न, क्षीरवद्धि । ब्रह्मसू॰ २ । १ । २४ । तस्मादेकस्यापि ब्रह्मणो
विचित्रशक्तियोगात् क्षीरादिवत् विचित्रपरिणाम उपपद्यते ब्रह्मसू॰ शां॰ भा॰ ।

र्ण-क्षीरादेरेकत्वेऽपि कटक-दध्यादिविचित्रपरिणामोषलम्भात्,
तदेवेदं सुवर्ण कटकादिरूपतया परिणतम्, तदेवेदं क्षीरं दधीभूतम् इति प्रतीतेः । क्षीरदध्नो
स्तादात्म्ये किन्न युगपत्प्रतिभासः कटकसुवर्णवत् नीलपीताद्याकारैकवस्तुवद्वा ? इत्यप्ययु
क्तम्; देशचित्रस्यैवाऽर्थस्य युगपत्प्रतिभासार्हत्वात्, कालचित्रस्य तु स्वात्मभूतेनैव क्रमेणावष्ट
ब्धत्वान्न युगपत्प्रतिभास ।

नन्वेकस्य कथं क्रम ? अनेकस्य कथम् ? न हि घटपटादीन् विहाय अन्यः कश्चित्क्रमोऽ
स्ति । स हि तेषां स्वरूपम्, धर्मो वा स्यात् ? स्वरूपञ्चेत्; किमेकैकशः, अनेकेषां वा ?
यदि एकैकश; घटप्रतीतावपि क्रमप्रतीतिः स्यात् । अनेकेषां चेत्; तर्हि युगपत्प्रतिभासाना
मपि अनेकार्थानां क्रमप्रतीतिः स्यात् । अथ धर्मः; स किं कारणान्तराधीनः, प्रमातृ1269

–तृसंक– ब॰, ज॰ ।

कल्पनाय
[p. 148 ] त्तो वा ? तत्राद्यपक्षोऽयुक्त; तदुत्पत्तौ ज्ञानव्यतिरेकेण कारणान्तरस्याऽनुपलभ्यमानत्वात् ।
प्रमातृकल्पनायत्तत्वे तु एकत्वेऽप्यसौ न विरोधमध्यास्ते, सर्वत्र तत्कल्पनानुसारेणैव क्रमेणैते
प्रतिभाता, युगपदेते प्रतिभाताः इत्यादिव्यवहारप्रसिद्धे । ननु चैकत्वे ब्रह्मणो देश¹²⁷⁰

देशचित्रता काल– भा॰ ।

कालचित्रता
विरुद्ध्यते, तस्यां वा तदेकत्वमिति चेत्, न, चित्रपटादीनां देश-कालवैचित्र्येऽपि एकत्वो
पलम्भात् । प्रतिभासभेदोऽपि एकस्य न विरोधमास्कन्दति, निश्चितैकत्वम्यापि पादपस्य दूरा
सन्नपुरुषापेक्षया विभिन्नप्रतिभासविषयत्वप्रतीते । सामर्थ्यभेदोऽपि एकत्वं न विरुणद्धि, ज¹²⁷¹

तथाहि–समुद्रादुदकात्मनोऽनन्यत्वेऽपि तद्विकाराणा फेनवीची
तरङ्गवुद्वुदादीनामितरेतरविभाग इतरेतरसश्लेषादिलक्षणश्च व्यवहार उपलभ्यते । न च तेषामितरेतर
भावानापत्तावपि समुद्रात्मनोऽन्यत्वं भवति एवमिहापि । न च भोक्तृभोग्ययोरितरेतरभावापत्ति । न च
परस्माद्ब्रह्मणोऽन्यत्व भविष्यति ब्रह्मसू॰ शा॰ भा॰ २ । १ । १३ ।

ल
निधेरेकस्यापि वीची-तरङ्ग-बुद्बुद-फेनाद्यनेककार्यकरणे सामर्थ्यभेदाध्यवसायात् ।

न चैक¹²⁷²

वैषम्यनैर्घृण्ये न सापेक्षत्वा
त्तथाहि दर्शयति । ब्रह्मसू॰ २ । १ । ३४ । सापेक्षत्वात्, यदि हि निरपेक्ष केवल ईश्वरो विषमा
सृष्टि निर्मिमीते स्यातामेतौ दोषौ वैषम्यं नैर्घृण्यञ्च, न तु निरपेक्षस्य निर्मातृत्वमस्ति, सापेक्षो हि ईश्वरो
विषमा सृष्टि निर्मिमीते । किमपेक्षत इति चेत् ? धर्माधर्मावपेक्षत इति वदाम । अत सृज्यमानप्राणि
धर्माधर्मापेक्षा विषमा सृष्टि इति नायमीश्वरस्यापराध । ईश्वरस्तु पर्जन्यवद् द्रष्टव्य एवमीश्वरो
देवमनुष्यादिसाधारण कारणं भवति, देवमनुष्यादिवैषम्ये तु तत्तज्जीवगतान्येव असाधारणानि कर्माणि कार
णानि भवन्ति तथाहि दर्शयति श्रुति–एष ह्येव साधुकर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषत
एष उ एवासाधुकर्म कारयति त यमधो निनीषते कउ ब्रा॰ ३ । ८ । पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति
पाप पापेन बृहदा॰ ३ । २ । १३ इति च । स्मृतिरपि प्राणिकर्मविशेषापेक्षमेव ईश्वरस्य अनुगृहीतृत्वं
निगृहीतृत्वञ्च दर्शयति ये यथा मा प्रपद्यन्ते तास्तथैव भजाम्यहम् भगवद्गी॰ ४ । ११ इत्येव
ञ्जातीयका । शा॰ भा॰ २ । १ । ३४ ।

त्वे तस्य विचित्रसृष्टिविधानम् उत्कृष्टा1273

–ष्टाप्रकृष्ट– ब॰, ज॰ ।

ऽपकृष्टप्राण्युत्पादनम् नैर्घृण्यहेतुकनिरति
शयनरकादिदु खकरणञ्चाऽनुपपन्नम्; सापेक्षस्य कर्तृत्वात् । स हि कर्मात्मानुष्ठितधर्मावर्म
सहायो विचित्रां सृष्टिमुत्पादयति, कर्मात्मानो हि विहित-निषिद्ध¹²⁷⁴

–द्धधर्मा– भा॰ ।

कर्मानुष्ठातृत्वेन प्रतिप्राणि
प्रसिद्धाः । यद्यपि एकरूपब्रह्मविवर्ता ते, तथापि अविद्यया भेदमिवापादिता कर्मणां कर्तृत्वेन
तत्फलानाञ्च भोक्तृत्वेन अवधार्यन्ते । अतस्तान् पुण्याऽपुण्योपेतान् सार्वज्ञ्यज्ञानेनाऽऽकलय्य
उक्तप्रकारं स¹²⁷⁵

सर्वमार– ब॰, ज॰ । स्वर्गमारभ– भा॰ ।

र्गमारभमाणस्यास्य न नैर्घृण्याद्युपालम्भो ज्यायान् । स्वभा1276

यथोर्णनाभि सृजते गृह्णते च यथा पृथिव्यामौषधय सभव न्त । यथा
सत पुरुषात् केशलोमानि तथाऽक्षरात् संभवतीह विश्वम् ॥ मुण्डकोपनि॰ १ । १ । ७ । स यथोर्णनाभिः
तन्तूनुच्चरेत् यथाग्ने क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युच्चरन्त्येवमेव अस्मादात्मनः सर्वे लोका सर्वे देवा सर्वाणि भूतानि
व्युच्चरन्ति, तस्य उपनिषत्सत्यस्य सत्यमिति प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यम् । बृहदा॰ २ । १ । २० । य-[p. n149 ]
स्तूर्णनाभ इव तन्तुभि प्रधानजै स्वभावत । देव एक स्वयमावृणोति स नो दधातु ब्रह्माव्ययम् ॥
श्वेताश्व॰ ६ । १० । उर्णनाभिर्यथा तन्तून् ब्रह्म॰ ३ । ऊर्णनाभीव तन्तुना कशुर ९ । लोक
वत्तु लीला कैवल्यम् । ब्रह्मसू॰ २ । १ । ३३ । एवमीश्वरस्यापि अनपेक्ष्य किञ्चित् प्रयोजनान्तरं
स्वभावादेव केवल लीलारूपा प्रवृत्तिर्भविष्यति । शा॰ भा॰ २ । १ । ३३ । तन्तुनाभश्च स्वत एव तन्तून्
सृजति, बलाका चान्तरेणैव शुकं गर्भ धत्ते, पद्मिनी चानपेक्ष्य किञ्चित् प्रस्थानसाधनं सरोऽन्तरात् सरोऽन्तरं
प्रतिष्ठते, एव चेतनमपि ब्रह्म अनपेक्ष्य बाह्यं साधनं स्वत एव जगत् स्रक्ष्यति । ब्रह्मसू॰ शा॰ भा॰ २ । १ । २५ ।

वादेव वा उर्णनाभ
इवांशूनां कारणान्तरनिरपेक्षं ब्रह्म जगद्वैचित्र्यस्य कारणम् ।

[p. 149 ]

यदि चार्थानां भेदो नाऽविद्याकृतः किन्तु वास्तवः, तदा तत्र प्रमाणं वक्तव्यम्–तच्च प्रत्य
क्षम्, अनुमानं वा स्यात् ? न तावत्प्रत्यक्षम्; व्यावृत्तिरूपे 1277

भेदेप्यस्य भा॰ ।

भेदेऽस्य प्रवृत्त्यनुपपत्तेः, पर
स्परव्यवच्छेदो हि भेद अयम् अयं न भवति, 'अस्मादयं भिन्नः इति । स च प्रत्यक्षस्याऽ
विषय, विधिविषयत्वात्तस्य, आ¹²⁷⁸

नैकत्वे आगमस्तेन प्रत्यक्षेण प्रबाध्यते इत्युत्तरार्द्धाश । प्रमेयक॰ पृ॰ १७
उ॰ । न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ १८६ पू॰ । स्याद्वादमं॰ पृ॰ १०० । प्रमेयरत्नमा॰ पृ॰ ७४ । प्रत्यक्षेण
विरुद्ध्यते न्यायम॰ पृ॰ ५२६ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २७३ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १९१ । यदुच्यते
केचित् ? आहुर्विधातृ ब्रह्मसू॰ भास्करभा॰ पृ॰ ९९ ।

हुर्विधातृ प्रत्यक्षं न निषेद्धृ विपश्चितः
इत्यभिधानात् ।

किञ्च, अर्थानां भेदः क्रमेण गृह्येत, यौगपद्येन वा ? न तावद् यौगपद्येन; तस्य प्रतियो
गिग्रहणसापेक्षत्वात्, न च प्रतियोग्यग्रहणे तद्ग्रहणापेक्षो भेदो अर्थस्वरूपग्रहणमात्राद् ग्रहीतुं
शक्यः, अतिप्रसङ्गात् । न च आश्रय-प्रतियोगिनोर्युगपद् ग्रहणं संभवति; प्रतियोगिप्रतिपत्तेः
भेदाश्रयार्थस्वरूपप्रतिपत्तिपूर्वकत्वात्, तदप्रतीतौ अयमस्माद् भिन्नः इति प्रतीतेरनुपपत्तेः ।
नापि क्रमेण; इतरेतराश्रयत्वप्रसङ्गात्–घटप्रतिपत्तौ हि तद्व्यवच्छेदेन पटादिप्रतिपत्तिः, तत्प्र
तिपत्तौ च पटादिव्यच्छेदेन घटप्रतिपत्तिरिति । तन्न प्रत्यक्षेण भेदप्रतिपत्तिः ।

नाप्यनुमानेन; अस्य प्रत्यक्षपूर्वकत्वात् । सम्बन्धप्रतिपत्तिपूर्वकं हि अनुमानं प्रवर्तते,
न चाऽविषये प्रत्यक्षात् सम्बन्धप्रतिपत्तिर्युक्ता । न च भेदेनाऽविनाभूतं किञ्चिल्लिङ्गमस्ति ।
न च सुख-दुःखादिप्रतीत्यन्यथानुपपत्त्या आत्मादेर्भेदानुमानं युक्तम्; तस्या मिथ्यारूपत्वात्,
अतो भेदोऽप्यपारमार्थिक एव आत्मादेः सिद्ध्येन्न वास्तवः ।

किञ्च, असौ भेदः पदार्थेभ्यो भिन्नः, अभिन्नो वा स्यात्, उभयरूपः, अनुभयरूपो वा ?
यद्याद्यः पक्षः; तत्रापि किमसौ स्वतो भिद्यते, भेदान्तरेण वा ? यदि स्वतः; अर्थैः किमप
राद्धम् येनैषां स्वतो भेदो नेष्यते ? अथ भेदान्तरेण, तदा अनवस्था, तस्याप्यपरभेदान्तरेण
अर्थेभ्यो भेदप्रसङ्गात् । अथ अभिन्न; तदा अर्थमात्रं भेदमात्रं वा स्यात् । नाप्युभयरूपः;
उभयपक्षनिक्षिप्तदोषानुषङ्गात्, भेदाऽभेदयोः परस्परपरिहारस्थितिलक्षणत्वेन एकत्रैकदा संभवा
ऽभावाच्च । नाप्यनुभयरूप; विधि-प्रतिषेधयोः एकतरप्रतिषेधे अन्यतरविधेरवश्यम्भावित्वात् ।

[p. 150 ]

किञ्च, अखिलार्थानाम् एक एव भेद, प्रत्यर्थ भिन्नो वा ? यद्येक एव; तर्हि तस्याऽभेदात्
तेषामप्यभेद एव स्यात् । अथ प्रत्यर्थ भिन्न, कि स्वत, भेदान्तरेण वा ? पक्षद्वयेऽपि प्राक्
प्रतिपादितमेव दोषद्वयं द्रष्टव्यम् । ततो भेदाऽऽग्रहं परित्यज्य अभिन्नमेकं परमब्रह्मलक्षणं
पारमार्थिकं तत्त्वं प्रतिपत्तव्यमिति ।

ब्रह्माद्वैतस्य खण्डनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्1279

पृ॰ १४७ पं॰ ६ ।

–चेतनाऽचेतनपरिणामेन इत्यादि, तदसमीचीनम्;
अत्र परिणामवाचोयुक्तेरेवाऽसंभवात् । परिणामो हि पू1280

पूर्वपरि– भा॰, आ॰ । सर्वधर्मपरि– ब॰, ज॰ । अवस्थितस्य द्रव्य
स्य पूर्वधर्मनिवृत्तौ धर्मान्तरोत्पत्ति परिणाम । न्यायभा॰ ३ । २ । १५ । योगसू॰ व्यासभा॰ ३ । १३ ।

र्वपूर्वधर्मपरि
त्यागेन धर्मान्तरस्वीकार । ब्रह्म चेत् पूर्व चिद्रूपं प¹²⁸¹

परिहृत्य आ॰, ब॰, ज॰ ।

रित्यज्य आकाशा
दिस्वरूपं स्वीकुरुते, तदा ब्रह्मरूपतैवाऽनेन परित्यक्ता स्यात्, चिदा1282

विज्ञानमानन्दं ब्रह्म बृहदा॰ ३ । १ । २८ ।

नन्दमयं हि ब्रह्म उच्यते ।
अथ स्वरूपाऽपरित्यागेनैव आकाशादिरूपतया तत् परिणमते, तन्न, इत्थम्भूतस्य परिणामस्य
क्वचिदप्यप्रतिपत्ते । कार्यमेव हि तेन इत्थमर्थान्तरभूतमुत्पादितं स्यात्, तथा च उपादाना
न्तरसिद्धि तद्व्यतिरिकेण तदनुपपत्ते इत्यद्वैतहानि, ब्रह्मोपादानकारणं जगत् इति स्व
वचनव्याधातश्च ।

किञ्च, क्षीर-सुवर्णादे परिणामिन कालपरिवास-सुवर्णकारकरव्यापारादिसहकारिस
व्यपेक्षस्य परिणामे प्रवृत्तिर्दृष्टा, ब्रह्मणश्च सहकार्यभावात् कथं तत्र प्रवृत्ति, परिणामस्य निष्प
त्तिर्वा ? तत्सद्भावे वा अद्वैतहानिः । अथ इतरपरिणामिपदार्थविलक्षणत्वात्तस्य न दोषो
ऽयम्, इदमेव हि तस्य माहात्म्यम्–यदन्यानपेक्षमपि तत् तथाविध¹²⁸³

–विधपरि– ब॰, ज॰ ।

परिणामं प्रतिपद्यते, तन्न;
दृष्टानुसारेणैव अदृष्टार्थकल्पनोपपत्ते । य कस्यचित् कदाचिदपि परिणामिन स्वभावो न
दृष्ट सोऽस्यास्ति इति केनावष्टम्भेन कल्प्यते ? उपादानान्तरस्याऽनुपपत्तेरिति चेत्, न;
तदुपपत्तेर्निषेधाऽसंभवात्, दध्यादौ क्षीरादेरुपादानत्वप्रतीतेः । यदि च अन्यदुपादानान्तरं
नास्ति तथापि ब्रह्मणो यत् प्रमाणेनाऽनुपपन्नं रूपं तत् कथं घटेत ? स्वभावतश्चास्य परिणामे
प्रवृत्तौ तदनुपरतिप्रसङ्ग, सदैकरूपपरिणामश्च स्यात् ।

कि1284

प्रेक्षापूर्वकारिप्रवृत्ते प्रयोजनवत्तया व्याप्तत्वात् अत किमर्थमयं पुरुषो जगद्रचनाव्यापारमीदृशं
करोतीति वक्तव्यम् । तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ७६ ।

ञ्च, सर्वाऽपि प्रेक्षावत्प्रवृत्ति प्रयोजनवत्त्वेन व्याप्ता । ब्रह्मणश्च विश्वप्रपञ्चरचने कि कि
ञ्चित् प्रयोजनमस्ति, न वा ? यदि नास्ति; तदा नास्य प्रेक्षापूर्वकारिता, प्रेक्षापूर्वकारी हि न
प्रयोजनमनुद्दिश्य कदाचिदपि प्रवर्तेत, अन्यत्र जडात् । द्विविधा हि प्रवृत्ति–जडस्य, इतरस्य
च । तत्र जड¹²⁸⁵

जडस्य प्रवृत्तिः भा॰ ।

प्रवृत्तिः नित्यं परायत्तैव, न हि यावत्स्वप्रयोजनमुद्दिश्य न चेतनेन प्रेर्यते तावज्जडः
[p. 151 ] क्वचित्प्रवर्तते, न च ब्रह्मणो जडत्वमङ्गीक्रियते, प्रेरकस्याऽन्यस्य प्रसङ्गतः अद्वैतहानिप्रसङ्गात् ।
ननु चेतनस्यापि स्वापादिदशायां तदन्तरेण प्रवृत्तिर्दृश्यते; इत्यप्यसमीक्षिताभिधानम्; पूर्वाऽभ्य
स्तस्वप्रयोजनप्रवृत्तिनिबन्धनत्वात् तत्प्रवृत्तेः, अन्यथा अनभ्यस्तेऽपि विषये तदा प्रवृत्तिः
स्यात् । प्रयोजनवत्त्वे च ब्रह्मण साकाड्क्षत्वात् कृतार्थता न स्यात् । प्रयोजनं हि इष्टं साध्य
मुच्यते, सर्वथा कृतार्थस्य च साध्याऽभावात् तद्विरुद्ध्यते ।

किञ्च, ब्रह्म सावयवम्, निरवयवं वा ? न तावत् सावयवम्; चिद्रूपत्वात्, नहि चितोऽ
वयवानां सम्भवोऽस्ति, तत्संभवे वा अस्या कार्यत्वप्रसङ्गात् नित्यत्वक्षतिः । निरवयवत्वे च
सर्वात्मना प्रथममेव आकाशादिपरिणामं प्रतिपन्नस्य स्वरूपप्रच्युतितो जडत्वप्रसक्ते लाभमिच्छ
तो मूलोच्छेदः परिणामान्तराऽसङ्क्रमश्च स्यात्, न हि जडस्यास्य आकाशरूपतां गतस्य केनचि
दप्रेरितस्य अतो व्यावृत्य परिणामान्तरे वृत्तिर्घटते, न चान्यस्तद्व्यतिरिक्तः कश्चित् प्रेरकोऽस्ति
द्वैतप्रसङ्गात् । ततोऽयुक्तमिदं सृष्टिक्रमकथन¹²⁸⁶

तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाश संभूतः, आकाशाद्वायु, वायोरग्नि, अग्नेराप, अद्भ्यः पृथि
वी, पृथिव्या औषधय, औषधिभ्योऽन्नम्, अन्नात् पुरुषः तैत्ति॰ २ । १ ।

म्–ब्रह्मणः प्रथम आकाशलक्षणः परिणामः,
तस्माद्वायु, ततस्तेज, ततो जलम्, ततः पृथिवी, ततो नानाविधौषधयः, ततो जरायुजाण्डजो
द्भेदजादिभेदेन नानाविध शरीरादिसर्ग विषयसर्गश्च इति । ब्रह्मपरिणामत्वे च आकाशादीनां
कर्मात्मनाञ्चाऽभेद, कारणस्याभिन्नत्वात् । न हि अभिन्नस्वरूपादुपादानाद् भिन्नजातीयस्यो
त्पत्तिर्युक्ता, वह्नेर्जल-तेजसोरुत्पत्तिप्रसङ्गात् । भोग्यभोक्तृभावश्च एतेषामनुपपन्नः; कर्मात्मानो
भोक्तारः, भूतानि भोग्यानि इति । न हि तस्मात्तेषामभेदे विरुद्धस्वभावद्वयसंभव, तत्संभ
वे वा विरुद्धधर्माऽध्यासाद् ब्रह्मणो नैकत्वम् ।

यदप्युक्तम्1287

पृ॰ १४७ पं॰ १० ।

–सुवर्ण-क्षीरादेरेकत्वेऽपि कटक-दध्यादिविचित्रपरिणामवदत्रापि सर्वं घटते;
तदप्युक्तिमात्रम्, तस्य अनेकस्वभावत्वे कथञ्चिदुत्पत्ति-विनाशवत्त्वे च सति विचित्रपरिणाम
त्वोपपत्तेः सर्वथैकस्वभावस्य अनुत्पत्ति-विनाशधर्मणश्चार्थस्यैवाऽसंभवात् खरविषाणवत् । क्रम
श्च अर्थानां धर्मः पराधीनोऽनेकस्थः । स च द्वेधा–देशक्रमः, कालक्रमश्च । तत्र युगपद्भाविनां
देशप्रत्यासत्तिरूपो देशक्रम, यथा वृद्धा एते क्रमेणोपविष्टाः इत्यादिप्रतीत्यारूढः । कालप्रत्या
सत्तिविशिष्टार्थानां तु कालक्रमः, क्रमेणोत्पद्यन्ते वर्णाः क्रमेणोत्पद्यन्ते स्थास-कोशादयः
इत्यादिप्रतीतिसमधिगम्य । युगपत्प्रतिभासमानानेकार्थानां किन्न क्रमप्रतीतिरिति चेत् ?
कालस्य उपाधेरभावात् । यन्निबन्धना हि या प्रतीतिः सा तदभावे न भवति यथा देशनिबन्धना
क्रमप्रतीतिः देशाभावे कालनिबन्धना चेयं प्रतीतिरिति । चित्र¹²⁸⁸

चित्रपटादिद्रव्यमेकस्वभावमपि चक्षुरादिकरणसामग्रीभेदात् रूपादिविलक्षणाकारं तदनुविधानात्
दूरासन्नानाम् एकत्र वस्तुन्युपनिबद्धनानादर्शनानां पुरुषाणा निर्भासभेदात् तद्विषयस्यापि वस्तुनः स्वभा
वभेदोऽस्तु । अष्टसह॰ पृ॰ ११० ।

पट-दूरासन्नपादपा-ऽम्भोनिधि
[p. 152 ] प्रभृतीनामपि सर्वथैकस्वभावत्वमसिद्धम्, चित्ररूपत्वात् विशदेतरप्रतिभासविषयत्वात् साम
र्थ्यभेदाच्चात्र कथञ्चिद् भेदप्रसिद्धे ।

किञ्च, ब्रह्मणश्चित्ररूपत्व विभिन्नप्रतिभासविषयत्वं सामर्थ्यभेदश्च अवस्थानां भेदे सति
स्यात्, अभेदे वा ? न तावदभेदे, एकस्यामप्यवस्थायां तत्प्रसङ्गात् । भेदे चेत्, तर्हि तासा
मन्योन्यं भेदप्रसाधनाय इतरेतराभावादिरप्यायात इति सुष्ठु प्रसाधितमद्वैतम् तत्स्वरूपस्य
विधिरूपत्वेन प्रतिषेधसाधकत्वाऽयोगात् । अस्तु वा यथाकथञ्चित्तासामन्योन्यं भेद; तथापि
अवस्थावत ता भिन्ना, अभिन्ना, उभयम्, अनुभयं वा ? भेदे तस्य अवस्थाः इति व्यप
देशो न स्यादनुपकारात्, उपकारे वा अनवस्था । अभेदे, क्रिमवस्थातादात्म्येन अवस्थाता
स्थित, अवस्थातृतादात्म्येन अवस्था वा ? प्रथम¹²⁸⁹

योऽपि अवस्थावतोऽवस्था पदार्थन्तरभूता नानुमन्यते तस्यापि कथमवस्थाभेदाद् अवस्थावतो
भेदो न स्यात् अवस्थाना वा कथमभेदो न भवेत् तदर्थान्तरत्वाभावात् आप्तपरी॰ पृ॰ २१ ।

पक्षे अवस्थातुरेकत्वानुपपत्ति तद्वत्तस्यापि
भेदप्रसङ्गात्, न हि भिन्नतादात्म्येनावस्थितं तत्स्वरूपवदभिन्नं युक्तम् अतिप्रसङ्गात् । द्वितीय
पक्षे तु अवस्थातैव नाऽवस्था, न हि अभिन्नतादात्म्येनावस्थितं तत्स्वरूपवद् भिन्नं भवितुमर्हति
तत्स्वरूपस्यापि भेदप्रसङ्गात् । उभयपक्षेऽपि उभयदोष । अनुभयपक्षस्त्वयुक्त; विधि-प्रतिषेध
धर्मयो एकतरप्रतिषेधे अन्यतरविधेरवश्यम्भावित्वेन एकत्रैकदा उभयप्रतिषेधानुपपत्ते ।

यदपि–क¹²⁹⁰

कर्मा
नुष्ठित– आ॰ ।

र्मात्मानुष्ठितकर्मसहायस्य कर्तृत्वात् इत्याद्युक्तम्1291

पृ॰ १४८ पं॰ ९ ।

, तदप्ययुक्तम्; यत कर्मा
त्मनां कर्मणाञ्चोत्पाद तदायत्त एव, तद्व्यतिरेकेणाऽन्यस्याऽनभ्युपगमात् । तत्र किं प्रथमं
कर्मात्मनो निर्माय कर्मभिर्योजयति, कर्माणि 1292

चोत्पाद्य भा॰ ।

वोत्पाद्य कर्मात्मन सृजति ? न तावत् प्रथमम्
अनुष्ठात्रभावात् कर्माणि स्रष्टुं शक्यन्ते, कर्मसम्बन्धञ्च विना नाऽनुष्ठातारो भिन्ना कल्पयितुं
शक्यन्ते इति इतरेतराश्नयत्वान्न कस्यचित् सृष्टि स्यात् । अविद्यया भेदमिवापादिता
इत्यादि चातीव दुर्घटम्, तस्यास्ततो व्यतिरेकाऽव्यतिरेकपक्षयोरनुपपत्ते, तथा तदनुपप
त्तिश्च शब्दाद्वैतनिराकरणप्रघदृके1293

पृ॰ १४३ पं॰ १ ।

प्रपञ्चत प्रतिपादिता इत्यलमतिप्रसङ्गेन ।

किञ्च, अज्ञानस्वभावाऽविद्या ज्ञानस्वभावं ब्रह्म च, न च ज्ञानाऽज्ञानयो भावाऽभावयोरिव
क्वचित्तादात्म्यं दृष्टम् । न च इत्थमनिर्वचनीयाऽविद्या इत्यभिधातव्यम्, वस्तुनो भेदाऽभेदाभ्यां
विचार्यमाणत्वोपपत्तेः, न चावस्तुत्वमस्या संगच्छते, सकलभेदप्रपञ्च निष्पादयन्त्या यदि
अवस्तुत्वमविद्याया तदा ब्रह्मणोऽप्यवस्तुत्वं स्यात् ।

किञ्च, ब्रह्मस्वरूपाऽप्रवेदनप्रभवोऽविद्याप्रादुर्भाव, अविद्याप्रादुर्भावप्रभवं वा ब्रह्मस्वरूपा
ऽप्रवेदनम् ? न तावदाद्यः पक्ष; नित्योदितत्वेन ब्रह्मण स्वरूपाऽप्रवेदनाऽसंभवात् । नापि
द्वितीय, नित्योदिते तस्मिन् प्रकाशमाने मध्यन्दिनावस्थित इवाऽर्के तस्यास्तमस्तुल्याया प्रादु
[p. 153 ] र्भावाभावात् । अनादित्वात्तस्या नायं दोषश्चेत्; न; एवमपि तमः-प्रकाशयोरिव ब्र
ह्मा-ऽविद्ययोः सहावस्थानाऽनुपपत्तेः । कर्मात्मनाञ्च अविद्यास्वभावत्वे कथमयं विचारात्मको
विवेकः अविद्यात्मनो विद्यात्मकविचारविरोधात् ? कुतश्चास्योत्पत्तिः–अविद्यात एव, अन्यतो
वा ? न तावदन्यतः; अविद्याव्यतिरेकेण अन्थस्यानभ्युपगमात् । अथ अविद्यैव एवंविध
विद्योपायः; तन्न; विरोधात्, न हि तमः तेजःप्रकाशोपायः प्रतीयते ।

यच्चान्यदुक्तम्1294

पृ॰ १४८ पं॰ १३ ।

–स्वभावादेव वा ऊर्णनाभ इवांशूनां कारणान्तरनिरपेक्षं ब्रह्म जगद्वैचित्र्य
कारणम्; तदप्युक्तिमात्रम्; ऊर्णनाभ¹²⁹⁵

प्राणिनां भक्षणाच्चापि तस्य लाला प्रवर्तते मी॰ श्लो॰ पृ॰ ६५२ ।
प्रकृत्यैवांशुहेतुत्वमूर्णनाभेऽपि नेष्यते । प्राणिभक्षणलाम्पट्यात् लालाजालं करोति यत् ॥ १६८ ॥ तत्त्व
सं॰ । ऊर्णनाभ मर्कटक तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ ७६ । प्रमेयक॰ पृ॰ १९ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰
७१७ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १९९ ।

स्य तन्तूत्पादने अन्तर्बहिःकारणापेक्षाप्रतीतेः तत्र तदन
पेक्षत्वासिद्धेः, ततः कथं तद्दृष्टान्तावष्टम्भेन ब्रह्मणस्तदनपेक्षस्य स्वभावतो जगद्वैचित्र्यहेतुत्वं1296

–त्वं साध– ब॰, ज॰ ।

प्रसाधयितुं शक्यम् ? स हि प्राणिहिंसालाम्पट्यतो वंशकुड्यादिकं बहिःकारणकलापं समा
साद्य अन्तर्गतं लालारूपं पुद्गलप्रचयं प्राणिभक्षणप्रयोजनमुररीकृत्य दीर्घीकुर्वन्नुपलभ्यते ।
ततः सहकारि-प्रयोजनानपेक्षस्य उपादानरूपस्य ब्रह्मणो जगद्वैचित्र्यमभ्युपगच्छन्नयम् उपेक्ष
णीय एव, दृष्टहानेः अदृष्टपरिकल्पनायाश्चाऽनुषङ्गात् ।

यदप्युक्तम्1297

पृ॰ १४९ पं॰ १ ।

–भेदे प्रत्यक्षमनुमानं वा प्रमाणं1298

–णं प्रवर्तते
भा॰, श्र॰ ।

वर्तेत इत्यादि; तत्र प्रत्यक्षत एव भेदः
प्रतीयते, अक्षव्यापारानन्तरप्रभवप्रत्यये अन्योन्यासंसृष्टस्य नीलादेः प्रतिभासनात्, पर
स्पराऽसङ्कीर्णताप्रतिभास एव च भेदप्रतिभासः । न च अन्योन्यव्यावृत्तिर्भेदः किन्तु पदार्थ
स्वरूपम्, त¹²⁹⁹

तद्विश्वका– ब॰, ज॰ ।

द्धि स्वकारणपरम्परातः त्रैलोक्यविलक्षणस्वभावमेवोत्पन्नम् । तथाभूतञ्च तत्
चेतनात्मकम् अहङ्कारास्पदं ग्राहकाकारमन्तः प्रतिभासते नीलादिकं तु ग्राह्याकारं बहिः ।
नहि तदुभयं मुक्त्वा अद्वैतं कस्यचित्स्वप्नेऽपि किञ्चित्प्रतिभासते । ननु यदि पदार्थस्वरूपमेव
भेदः तर्हि प्रथमाऽक्षसन्निपाते तत्स्वरूपप्रतिपत्तौ अयमस्माद् भिन्नः इति किमिति न प्रतीयते
इति चेत् ? पदार्थान्तरग्रहणसापेक्षत्वाद् अभेदवत्, यथैव हि प्रथमाऽक्षसन्निपाते प्रतीतोऽपि
सत्सामान्यलक्षणोऽभेदः अर्थान्तराऽप्रतीतौ सत् सत् इति अनुगतात्मना नोल्लिखति, तथा
भेदोऽपि । अस्तु वा अन्योन्याभावरूपो भेदः; तथापि अस्य प्रत्यक्षतः प्रतीतिः न विरुद्ध्यते,
सत्स्वरूपेणेव असत्स्वरूपेणाप्यर्थानां प्रत्यक्षे प्रतिभासनात् । न ख¹³⁰⁰

अन्यरूपनिषेधमन्तरेण तत्स्वरूपपरिच्छेदस्याप्यसम्पत्तेः
पीतादिव्यवच्छिनं हि नीलं नीलमिति ग्रहीतं भवति नेतरथा । तथा चाह–तत्परिच्छिन्नं त्वन्यद् व्यवच्छि
नत्ति इति भाववदभावमपि ग्रहीतुं प्रभवति प्रत्यक्षम् न्यायमं॰ पृ॰ ५२९ ।

लु स्वरूपेण सत्त्वमेव अर्थानां
[p. 154 ] प्रत्यक्षे प्रतिभासते न पुनः पररूपेणाऽसत्त्वम्, तदप्रतीतौ तेपामप्यप्रतीतिप्रसङ्गात् स्व¹³⁰¹

स्वरूपपररूप– श्र॰ ।

पररूपोपा
दानापोहापाद्यत्वाद् वस्तुनो वस्तुत्वस्य ।

यच्चान्यदुक्तम्1302

पृ॰ १४९ प॰ ६ ।

–क्रमेणासौ गृह्यते युगपद्वा इत्यादि; तदप्येतेनैव प्रत्युक्तम्; उक्तन्यायेन
युगपद्भेदप्रतिभाससंभवात् । प्रतियोग्यप्रतिपत्तौ कथं भेदः तत्सापेक्ष प्रतीयते ? इत्यप्यसुन्दरम्;
यतो भेदव्यवहार एव परापेक्षो न तत्स्वरूपम्, तद्धि स्वकारणकलापात् प्रतियोगिग्रहणनिर
पेक्षमेवोत्पन्नम्, कथमन्यथा अभेदेऽपि इतरेतराश्रयो न स्यात्–भेदापेक्षा1303

–पेक्षापि हि श्र॰ ।

हि सामान्यसिद्धि,
तदपेक्षा च भेदसिद्धिरिति ? सङ्कोचितप्रसारिताङ्गुल्यादौ च प्राक्-प्रध्वंसाभावरूपः क्रम
भावी भेद क्रमेणैव सुस्पष्टमाभासते ।

यच्चोक्तम्1304

पृ॰ १५० प॰ १ ।

–अखिलार्थानाम् एक एव भेदः प्रत्यर्थं भिन्नो वा इत्यादि; तदप्यसाम्प्रतम्;
एकत्वविरोधलक्षणत्वाद् भेदस्य, यत्र हि ऐक्यविरोधः तत्र भेदशब्द प्रयुज्यते यथा नीलाद्
भिन्नं पीतम् इत्यादौ । स कि धर्मिणो भिन्नोऽभिन्नो वा इत्यादिविकल्पसंहतिरपि अने
कान्तसमाश्रयणात् प्रत्याख्याता, न खलु धर्म-धर्मिणोः सर्वथा भेदोऽभेदो वा संभवति इत्यग्रे
वक्ष्यते । कथञ्चैवंवादिनः अभेदः सिद्ध्येत् भिन्नाऽभिन्नादिविचारस्य तत्रापि कर्तुं श¹³⁰⁵

सुशक्य– श्र॰ ।

क्यत्वात् ?
तथाहि–अयमभेदः भेदेभ्यो भिन्नः, अभिन्नो वा स्यात् ? यद्यभिन्न, तदाऽस्य अभेदरूपताऽ
नुपपत्तिः भेदस्वात्मवत्तावद्धा भेदप्रसङ्गात् । अथ भिन्नः; तन्न; भेदेभ्यो भिन्नस्य अभेद
स्याऽप्रतीतेः, अन्यथा विप्रतिपत्त्यभावप्रसङ्ग, न हि घटात् पटे भिन्ने प्रतीयमाने कश्चिद्
विप्रतिपद्यते ।

किञ्च, असौ ततो भिन्न प्रत्यक्षेण प्रतीयेत, अनुमानेन वा ? प्रत्यक्षेण चेत्, किं भेदस्व
रूपग्राहिणा, अन्येन वा ? न तावदन्येन, तथाभूतस्यास्य असंवेद्यमानत्वात्, न हि अन्तर्ब
हिर्वा भेदस्वरूपाऽनवभासिप्रत्यक्षं स्वप्नेऽपि सवेद्यते नीलसुखादिभेदस्वरूपावभासिन एवास्य
सदा संवेदनात् । भेदस्वरूपग्राहिणाऽपि तेन युगपत, क्रमेण वा1306

वा स्वरूपभेद ब॰, ज॰ ।

अभेद प्रतीयेत ? न तावद् युग
पत्, द्वयप्रतीतेरभावात्, न खलु सर्वथा भिन्नौ भेदाऽभेदौ युगपत् क्वचिदपि प्रत्यक्षे प्रतिभा
सेते इत्यनेकान्तसिद्ध्यवसरे प्रतिपादयिष्यते । नापि क्रमेण, प्रत्यक्षस्य एकक्षणस्थायितया
क्रमेणाप्यतः तत्प्रतिपत्तेरसभवात् । तन्न प्रत्यक्षतोऽभेदप्रतिपत्तिर्घटते । नाप्यनुमानत, प्रत्यक्षाऽ
भावे तस्याप्यनुपपद्यमानत्वात् तत्पूर्वकतया तस्य भवद्भिरभ्युपगमात् ।

किञ्च, अभेदो नाम द्वितीयापेक्ष, तदग्रहे कथमसौ ग्रहीतुं शक्योऽतिप्रसङ्गात्, यो
यदपेक्षो धर्मः नासौ तदग्रहे1307

–ग्रहेपि ग्र– श्र॰ ।

ग्रहीतुं शक्य यथा दण्डाग्रहे दण्डित्वम्, द्वितीयापेक्षश्च अभेद
लक्षणो धर्म इति । यथाप्रतीति अभेदसिद्ध्यभ्युपगमे च भेदसिद्धिरपि त¹³⁰⁸

तथाभ्यु– श्र॰ ।

थैवाऽभ्युपगन्तव्या
[p. 155 ] इति सिद्धः प्रत्यक्षत शरीरादिभेदवद् आत्मनोऽपि भेद । विभिन्नसुख-दुःखादिप्रतीत्यन्य
थानुपपत्तेश्च; न चेयं मिथ्या असन्दिग्धाऽवाध्यमा1309

–मानत्वात् भा॰, श्र॰ ।

नस्वरूपत्वात् आत्मप्रतीतिवत् । आ¹³¹⁰

कर्मद्वैतं फलद्वैत लोकद्वैतञ्च नो भवेत् । विद्याविद्याद्वयं न स्याद्
बन्धमोक्षद्वयं तथा ॥ २६ ॥ आप्तमीमासा ।

त्मनोऽ
भेदाभ्युपगमे च एकस्मिन् सुखिते सर्व जगत् सुखितं स्यात्, दुःखिते च दुःखितम्, बद्धे
बद्धम्, मुक्ते मुक्तम्, प्रवृत्ते प्रवृत्तम्, निवृत्ते1311

–त्ते नि– श्र॰ ।

च निवृत्तम्, न चैवमस्ति, अ¹³¹²

अतोऽस्यात्म– श्र॰ ।

तोऽस्ति आत्मनो
वास्तवो भेदः । अन्यथा स एव सुखी दुःखी बद्धो मुक्त प्रवृत्तोऽप्रवृत्तश्च इति प्राप्नोति, न
चैतद् युक्तम्, परस्परविरुद्धवर्माणां नित्यनिरंशैकरूपे वस्तुनि असंभवात् । न च कल्पि1313

एवम
विद्याकृतनामरूपोपाध्यनुरोधीश्वरो भवति व्योमेव घटकरकाद्युपान्यनुरोधि । ब्रह्मसू॰ शा॰ भा॰ २ । १ । १४ ।

ता
काशभेदवद् आत्मन्यपि कल्पितभेदात् सर्वमिदमुपपत्स्यते इत्यभिधातव्यम्; आकाशस्याऽ
बाधितप्रमाणप्रसिद्धस्वरूपस्य वास्तवप्रदेशप्रसिद्धेः घटाकाशम्, पटाकाशम् इत्यादिव्यवहारो
युक्तः, ब्रह्मणस्तु कुतश्चिदपि प्रमाणादप्रसिद्धेः खपुष्पवत् न कल्पितोऽपि भेदः संभवेत् ।

योऽपि सर्व खल्विदं ब्रह्म इत्याद्यागमः तत्प्रतिपादकः प्रतिपादितः1314

पृ॰ १४७ पं॰ ४ ।

; सोऽपि द्वैतवि
पयत्वाद् भेदमेव प्रसाधयति, नहि वाच्य-वाचक-प्रतिपाद्य-प्रतिपादकानां मध्ये अन्यतमस्याप्य
पाये प्रमाणभूताऽऽगमसत्ता उपपद्यते ।

किञ्च, सकलशरीरेषु आत्मन एकत्वे शरीरभेदेऽपि प्रतिसन्धानप्रसङ्गः, यथैव हि एक
स्मिन् शरीरे प्रदेशभेदेऽपि एकत्वादात्मनः प्रतिसन्धानम्, एवं शरीरभेदेऽपि स्यात् । न च
कल्पितभेदानां जीवानां भिन्नत्वात् कल्पितप्रदेशभेदवत् प्रतिसन्धानाऽभावः; यतः प्रदेशानां
भेदे यद्यपि अन्योन्यं प्र¹³¹⁵

प्रतिसाधनं श्र॰ ।

तिसन्धानं नास्ति तथापि तद्वर्तिप्रदेश्यपेक्षया तदस्ति, एवं जीवानां
भेदे परस्परप्रतिस¹³¹⁶

–सम्बन्धाना– श्र॰ ।

न्धानाऽभावेऽपि तदनुस्यूताऽऽत्मापेक्षया तत् स्यादिति । ततः अ¹³¹⁷

ब्रह्माद्वैतवादस्य नैकविधतया पर्यालोचना निम्नग्रन्थेषु
द्रष्टव्या–मीमांसाश्लो॰ सम्बन्धाक्षेपपरि॰ श्लो॰ ८२ । शास्रदी॰ १ । १ । ५ । न्यायमं॰ पृ॰ ५२६ ।
तत्त्वस॰ पुरुषपरी॰ पृ॰ ७५ । आप्तमी॰, अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ १५७, द्वि॰ परि॰ । सिद्धिवि॰ टी॰
पृ॰ ३७० पू॰ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ९४ । प्रभेयक॰ पृ॰ १७ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६८५, ७१५ ।
न्यायवि॰ टा॰ पृ॰ १६८ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १९० । शास्त्रवा॰ श्लो॰ ५४३ । शास्त्रवा॰ टी॰
पृ॰ २७६ । स्याद्वादम॰ पृ॰ ९७ । प्रमेयरत्नमा॰ पृ॰ ७४ ।

द्वैताद्याग्रह
ग्रहाभिनिवेशं परित्यज्य अबाधवोधाधिरूढो बाह्यार्थो यथाप्रतीति अभ्युपगन्तव्यः, अन्यथा
अप्रामाणिकत्वप्रसङ्ग । अतः सिद्धो द्रव्यपर्यायात्मार्थो विषयः । कस्याऽसौ विषयः
इत्यत्राह–विषयिणो द्रव्य-भावेन्द्रियस्य । अथ कि द्रव्येन्द्रियम् ? इत्याह–द्रव्येन्द्रियं पुद्
गलात्मकम् । रूप¹³¹⁸

स्पर्शरसगन्धवर्णवन्तः पुद्गला ।
तत्त्वार्धम्॰ ५ । २३ ।

रसगन्धस्पर्शवन्तो हि पुद्गलाः तदात्मकं तत्परिणामविशेषस्वभावम् ।

[p. 156 ]

अत्यन्तभिन्नजातीयपृथिव्याद्यारब्धत्वमिन्द्रियाणाम्

इति नैयायिकस्य पूर्वपक्ष तन्निरसनञ्च–

ननु च इन्द्रियाणा1319

–णामशेषपुद्गलात्मत्व– ब॰, ज॰ ।

मविशेषत पुद्गलात्मकत्वमयुक्तम्, अत्यन्तभिन्नजातीयेभ्यः पृथिव्या
दिभ्योऽत्यन्तभिन्नजातीयानां चक्षुरादीनामाविर्भावविभावनात् । तथा
च न्यायभाष्यम्–पृथिव्यप्तेजोवायूना घ्राणरसनचक्षुःस्पर्शनेन्द्रिय
भावा1320

घ्राणरसनचक्षुस्त्वक्श्रोत्राणीन्द्रियाणि भूतेभ्य ।
न्यायसू॰ १ । १ । १२ । पृथिव्यादीना पञ्चनामपि भूतत्व-इन्द्रियप्रकृतित्व-बाह्यैकेन्द्रियग्राह्यविशेषगुणव
त्त्वानि । प्रशस्तपा॰ पृ॰ २२ । तथा च न्यायभाष्यम्–पृथिव्यप्तेजोवायुभ्यो घ्राणरसनचक्षुस्पर्शनेन्द्रि
यभाव । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३४४ । भूयस्त्वाद् गन्धवत्त्वाच्च पृथिवी गन्धज्ञाने प्रकृति । तथाऽऽप
स्तेजो वायुश्च रसरूपस्पर्शाऽविशेषात् । वैशेषिकसू॰ ८ । २ । ५, ६ । रसनचक्षुष्ट्वग्-इन्द्रियाणा प्रकृतिः
इति शेष ।

त् भावः इति । अमुमेवा1321

भूतगुणविशेषोपलब्धेस्तादात्म्यम् ॥ न्यायसू॰ ३ । १ । ६० । दृष्टो हि वाय्वादीना
भूताना गुणविशेषाभिव्यक्तिनियम्, वायु स्पर्शव्यञ्जक, आपो रसव्यञ्जिका, तेजो रूपव्यञ्जकम्, पार्थिवं
किञ्चिद् द्रव्य कस्यचिद् द्रव्यस्य गन्धव्यञ्जकम्, अस्ति चायमिन्द्रियाणा भूतगुणविशेषोपलब्धिनियम तेन
भूतगुणविशेषोपलब्धेर्मन्यामहे भूतप्रकृतीनीन्द्रियाणि नाव्यक्तप्रकृतीनीति न्यायभा॰ । यज्जातीय
मिन्द्रिय भवति तस्य यो गुणविशेष इतरेतरभूतव्यवच्छेदहेतु गन्धादि स तेनैवेन्द्रियेण गृह्यते इत्ययं
नियम । न्यायवा॰ १ । १ । १२ ।

र्थमनुमानतः समर्थयते–
पा1322

पार्थिव घ्राण रूपरसगन्धस्पर्शेषु नियमेन गन्धस्य व्यञ्जकत्वात्
वाह्यपार्थिववदिति, यथा मृगमदगन्धव्यञ्जका कुक्कुटोच्चारादय पार्थिवा इत्यर्थ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰
पृ॰ ५३० । द्रव्यत्वे सति रूपादिमध्ये गन्धस्यैव व्यञ्जकत्वात् गन्धयुक्तद्रव्यवत् । न्यायमं॰
पृ॰ ४८१ । पार्थिवत्वेऽपि रूपादिषु मव्ये गन्धस्यैव अभिव्यञ्जकत्व प्रमाणम् कुङ्कुमगन्धाभिव्यञ्जकघृत
वत् प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ३५ । वेशे॰ उप॰ पृ॰ १२८ । यथा कस्तूरिकाद्रव्यम् प्रश॰ व्योम॰
पृ॰ २३३ ।

र्थिवं घ्राणम् रूपादिषु सन्निहितेषु गन्धस्यैवाऽभिव्य¹³²³

–व्यञ्जनत्वात् श्र॰ ।

ञ्जकत्वात्, यद्
यत्तथाविधम् तत्तत् पार्थिवं दृष्टम् यथा नागक¹³²⁴

–कर्णिकापेक्षेवि– श्र॰ ।

र्णिकाविमर्दककरतलादि,
रूपादिषु सन्निहितेषु गन्धस्यैवाऽभिव्यञ्जकञ्च घ्राणम्, तस्मात् पार्थिवमिति । आप्यं रस¹³²⁵

रसनमिन्द्रियमाप्य गन्धादिषु
मध्ये नियमेन रसस्य व्यञ्जकत्वात् दन्तान्तरस्यन्दमानोदकविन्दुवत् न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ ५३० ।
प्रश॰ व्योमव॰ पृ॰ २४६ । मुखशोषिणा लालादिद्रव्यवत् प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ३८ । सक्तु
रसाभिव्यञ्जकसलिलवत् वैशे॰ उप॰ पृ॰ १२८ ।

नम्
रूपादिषु सन्निहितेषु रसस्यैवाऽभिव्यञ्जकत्वात् लालावत् । च¹³²⁶

तैजसं चक्षु रूपादिषु मव्ये नियमेन रूपस्य
व्यज्ञकत्वात् प्रदीपादिवत् । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ ५३० । न्यायमं॰ पृ॰ ४८१ । प्रश॰ कन्द॰
पृ॰ ४० । प्रश॰ व्योम॰ पृ॰ २५७ । वैशे॰ उप॰ पृ॰ १२८ ।

क्षुस्तैजस रूपादिषु सन्निहितेषु
रूपस्यैवाऽभिव्यञ्जकत्वात् प्रदीपवत् । वा1327

वायवीयं त्वगिन्द्रिय गन्धा
दिषु मध्ये स्पर्शस्यैव व्यञ्जकत्वात् स्वेदोदषिन्दुशीतस्पर्शव्यञ्जकव्यजनपवनवत् । न्यायवा॰ ता॰ टी॰
पृ॰ ५३० । प्रश॰ व्योमव॰ पृ॰ २७१ । अङ्गसङ्गिसलिलशैत्याभिव्यञ्जकसमीरणवत् । प्रश॰
कन्द॰ पृ॰ ४५ । वैशे॰ उ॰ पृ॰ १२८ ।

यव्यं स्पर्शनं रूपादिषु सन्निहितेषु स्पर्शस्यैवाऽभिव्य
[p. 157 ] ञ्जकत्वान् तोयशीतस्पर्शव्यञ्जकवाय्ववयविवत् । श्रोत्रस्य तु पुद्गला1328

–लात्मत्वम् श्र॰ ।

त्मकत्वम् अतीवाऽनुप
पन्नम्; शब्दस्य स्वसमानजातीयविशेषगुणवतैव इन्द्रियेण ग्राह्य¹³²⁹

–ह्यतोप– श्र॰ ।

त्वोपपत्तेः; तथाहि–शब्दः स्व
समानजातीयविशेषगुणवता इन्द्रियेण गृह्यते, सामान्यविशेषवत्त्वे सति बाह्यैकेन्द्रियप्रत्यक्षत्वात्,
बा1330

वाह्येन्द्रि– आ॰, ब॰, ज॰, भा॰ ।

ह्यैकेन्द्रियप्रत्यक्षत्वे सति अनात्मविशेषगुणत्वाद्वा रूपादिवदिति ।

तदेतदविचारितरमणीयम्; पृथिव्यादीनामत्यन्तभिन्नजातीयत्वेन द्रव्यान्तरत्वाऽसिद्धितः
प्रत्येकमिन्द्रियाणां तदारब्धत्वाऽसिद्धेः । द्रव्यान्तरत्वाऽसिद्धिश्च तेषां विषयपरिच्छेदे प्रसाधयिष्यते ।

यदप्युक्तम्1331

पृ॰ १५६ पं॰ ५ ।

–पार्थिवं घ्राणम् इत्यादि; तदप्यसमीचीनम्; हेतोर्दिनकरकिरणैः उदकसेकेन
चाऽनेकान्तात् । दृश्यते हि तैलाभ्यक्तस्य आदित्यरश्मिभिर्गन्धाभिव्यक्तिः, भूमेस्तु उदकसेकेनेति ।
आप्यं रसनम् इत्याद्यप्ययुक्तम्; हेतोर्लवणेन व्यभिचारात्, तस्याऽनाप्यत्वेऽपि रूपादिषु स
न्निहितेषु रसस्यैवाऽभिव्यञ्जकत्वप्रसिद्धेः । चक्षुस्तैजसम् इत्याद्य¹³³²

–द्यनुप– श्र॰ ।

प्यनुपपन्नम्; हेतोः मा
णिक्याद्युद्योतेनाऽनैकान्तिकत्वात्, स हि रूपादीनां मध्ये रूपस्यैव प्रकाशको न च तैजस इति ।
वायव्यं स्पर्शनम् इत्याद्यप्यसाम्प्रतम्; कर्पूरादिना हेतोर्व्यभिचारात्, स हि सलिलादौ रूपा
दिषु सन्निहितेषु शीतस्पर्शस्यैवाऽभिव्यञ्जको न च वायव्य इति । पृथिव्यप्रेजःस्पर्शाऽभि
व्यञ्जकत्वाच्च स्पर्शनस्य पृथिव्यादिकार्यत्वाऽनुषङ्गः, वायुस्पर्शाऽभिव्यञ्जकत्वात् वायुकार्यत्व
वत् । चक्षुषश्च तेजोरूपाभिव्यञ्जकत्वात् तेजःकार्यत्ववत् पृथिव्यप्समवायिरूपाऽभिव्यञ्जक
त्वात् पृथिव्यप्कार्यत्वप्रसङ्गः । रसनस्य च आप्यरसाभिव्यञ्जकत्वाद् अप्कार्यत्ववत् पृथिवी
रसाभिव्यञ्जकत्वात् पृथिवीकार्यत्वप्रसङ्गः । शब्दः स्वसमानजातीयविशेषगुणवता इत्याद्यपि
स्वगृहप्रक्रियोपदर्शनमात्रम्; शब्दे नभोगुणत्वस्य प्रतिषेत्स्यमानत्वात् । ततो1333

सर्वमेतद् अक्षरश प्रमेयकमलमार्त्तण्डे पृ॰ ६२ स्याद्वादरत्नाकरे च पृ॰
३४५ वर्त्तते ।

नेन्द्रियाणां प्रति
नियतभूतकार्यत्वं व्यवतिष्ठते प्रमा1334

–माणभा– श्र॰ ।

णाऽभावात् ।

साङ्ख्यपरिकल्पितस्य इन्द्रियाणामाहङ्कारिकत्वस्य प्रत्याख्यानम्–

एतेन आ¹³³⁵

अभिमानोऽहङ्कारः तस्माद् द्विविधः प्रवर्त्तते सर्गः । एन्द्रिय
एकादशकः तन्मात्रापञ्चकश्चैव ॥ २४ ॥ सांख्यका॰ ।

हङ्कारिकत्वमपि इन्द्रियाणां साङ्ख्यपरिकल्पितं प्रत्याख्यातम्; तत्रापि प्रमाणाऽ
भावाऽविशेषात्, प्रमाणबाधासद्भावाच्च । तथाहि–नाहङ्कारि
काणि इन्द्रियाणि, अचेतनत्वे सति करणत्वाद् वास्यादिवत्, इन्द्रि
यत्वाद्वा कर्मेन्द्रियवत् । न मनसा व्यभिचारः; द्रव्यमनसोऽनाह
ङ्कारिकत्वाऽभ्युपगमात् । नापि भावेन्द्रियाऽनिन्द्रियैर्व्यभिचारः;
अचेतनत्वे सति इति विशेषणात् । नापि सुखादिभिर्व्यभिचारः; तेषां करणत्वाऽभावात् ।
तथा, नाह¹³³⁶

एकाहङ्कारप्रकृतित्वे तु एकं वा सर्वार्थं
सर्वाणि वा सर्वार्थामि स्युः । विषयनियमात्तु प्रकृतिनियमोऽप्येषामनुमीयते । न्यायकलिका पृ॰ ६ ।

ङ्कारिकाणि इन्द्रियाणि प्रतिनियतज्ञानव्यपदेशनिमित्तत्वाद् रूपादिवत्, प्रतिनियत
[p. 158 ] विषयप्रकाशकत्वा1337

भोतिकत्वे तु भूताना भेदात् नियतगुणोत्कर्षयोगित्वात् नियतविषयग्राह्येन्द्रियप्रकृतित्व तथा
च प्रदीपादितेजोरूपरसाद्यनेकविषयसन्निधानेऽपि रूपस्यैव प्रकाशि भवितुमर्हति । एवमिन्द्रियान्तरेष्वपि चक्त
व्यम् । तदेप विषयनियम प्रकृतिनियमकारित इन्द्रियाणाम् इति भौतिकानि इन्द्रियाणि न्यायमं॰
पृ॰ ४८० ।

द्वा प्रदीपवत् । यथैव हि–रूपज्ञानम्, रसज्ञानम् इत्यादिप्रतिनियतज्ञान
व्यपदेशहेतवो रूपादय नाहङ्कारिका तद्वत् चक्षुर्ज्ञानम् रसनज्ञानम् इत्यादितद्व्यपदेशहे
तुत्वाच्चक्षुरादीन्द्रियाण्यपि । तथा, नाहङ्कारिकाणि इन्द्रियाणि पौद्गलिकाऽनुग्रहोपघाताश्रयत्वात्
दर्पणादिवत् । यथैव हि दर्पणादय पौद्गलिकैर्भस्मपापाणादिभि क्रियमाणाऽनुग्रहोपधाताश्रय
भूता नाहङ्कारिका किन्तु पौद्गलिकाः तथा अञ्जनादिभि पौद्गलिकै क्रियमाणानुग्रहोपघाताश्र
यभूतानि चक्षुरादीन्द्रियाण्यपि । मनोऽपि नाहङ्कारिकम्, अनियतविषयत्वाद् आत्मवदिति ।
ततः प्रतिनियतेन्द्रिययोग्यपुद्गलारब्धत्वं द्रव्येन्द्रियाणां प्रतिपत्तव्यम् इति सिद्धं पुद्गलात्मकत्वं
तेषामित्य¹³³⁸

एषाऽविकला चर्चास्या॰ रत्नाकरे पृ॰ ३४६ द्रष्टव्या । अनेन खलु आहङ्कारिकाणि इन्द्रिया
णीति यदाहु साख्या तन्निराकृतम्, निराकरणहेतुमाह–ऐकात्म्य इति श्लिष्टं पदम्, साख्याना किल राद्धान्ते
कारणात्मक कार्य तच्च कारणम् इन्द्रियाणाम् अहङ्कार इति ऐकात्म्यम् एककारणत्वम्, तथा च ऐकात्म्यम्
एकत्व घ्राणादीनाम् इत्यनियम स्यात् न्यायवा॰ १ । १ । १२ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰
२२३ । पञ्चेन्द्रियाणि जीवस्य मनसोऽनिन्द्रियत्वत । बुद्ध्यहङ्कारयोरात्मरूपयोस्तत्फलत्वत ॥ १ ॥
तत्त्वार्थश्लो॰ २ । १५ ।

लमतिप्रसङ्गेन ।

अतीन्द्रियशक्तिसद्भावे प्रमाणाऽभावात्

इति वदतो नैयायिकस्य पूर्वपक्ष–

भावेन्द्रियमिदानी व्याचष्टे–ल¹³³⁹

लव्व्युपयोगौ भावेन्द्रियम् । तत्त्वार्थसू॰ २ । १८ ।

ब्ध्युपयोगौ भावेन्द्रियम्, अर्थग्रह¹³⁴⁰

लम्भनं लब्धिः ।
का पुनरसौ ? ज्ञानावरणक्षयोपशमविशेप । सर्वार्थसि॰ २ । १८ । तत्त्वार्थसार श्लो॰ ४४ पृ॰ १११ ।
इन्द्रियनिर्वृतिहेतु क्षयोपशमविशेषो लब्धि । राजवा॰ २ । १८ । स्वार्थसंविदयोग्यतैव च लब्धिः ।
तत्त्वार्थश्लो॰ २ । १८ । आवरणक्षयोपशमप्राप्तिरूपा अर्थग्रहणशक्तिर्लब्धि । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३४४ ।
जैनतर्कपरि॰ पृ॰ ११४ पू॰ ।

णशक्तिः लब्धिः ।
ननु च अतीन्द्रियशक्तिसद्भावे प्रमाणाभावात् कथं लब्धिरूपं भावेन्द्रियं व्य¹³⁴¹

व्यवतिष्टते आ॰ ।

वतिष्ठेत ?
तथाहि–अन्त्यतन्तुसंयोगानन्तरमुपजायमानः पटः अङ्गुल्यग्निसं
योगानन्तरञ्च दाहो नाधिककारणापेक्षः, तस्य तावन्मात्रान्वयव्य
तिरेकानुविधायित्वेन अन्यहेतुकत्वाऽनुपपत्ते । न च अतीन्द्रिय
शक्तिमन्तरेण पिपासापनोदो जलात् नानलात् शीतापनोदोऽ
नलात् न पुनर्जलात् इति नियमाऽनुपपत्ते, तदुपपत्तये साऽभ्युपगन्तव्या इत्यभिधातव्यम्;
स्वरूप¹³⁴²

न तावत् मीमांसकवदतीन्द्रिया शक्तिरस्मा
भिरभ्युपेयते किन्तु कारणानां स्वरूप वा सहकारिसाकत्यं वा । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ १०३ ।
स्वरूपादुद्भवत्कार्थ सहकार्युपवृहितात् । न हि कल्पयितुंशक्तं शक्तिमन्यामतीन्द्रियाम् ॥ न्यायमं॰ पृ॰
४१ । किन्तु योग्यताबच्छिन्नस्वस्पमहकारिसन्निधानमेव शक्ति । सैवेयं द्विविधा शक्तिरुच्यते अव[p. n159 ]
स्थिता, आगन्तुका च । सत्त्वाद्यवच्छिन्न स्वरूपमवस्थिता शक्तिः । आगन्तुका तु दण्डचक्रादिसंयोगरूपा ।
न्यायमं॰ पृ॰ ४९५ । नहि नो दर्शने शक्तिपदार्थ एव नास्ति, कोऽसौ तर्हि ? कारणत्वम् । कि तत् ?
पूर्वकालनियतजातीयत्वम्, सहकारिवैकल्यप्रयुक्तकार्याभाववत्त्वं वेतिअनुग्राहकत्वसाम्यात् सहकारिष्वपि
शक्तिपदप्रयोगात् न्यायकुसु॰ १ । १३, पृ॰ ६३ ।

-सहकारिशक्तिप्रसादादेव तन्नियमोषपत्ते । द्विविधा हि शक्ति स्वरूप-सहकारिशक्ति
[p. 159 ] भेदात् । तत्र स्वरूपशक्तिः तन्त्वादीनां तन्तुत्वादिरूपा, चरमसहकारिरूपा तु सहकारिशक्तिः;
न हि सन्तोऽपि तन्तवः अन्त्यतन्तुसंयोगं विना पटमारभन्ते । तथा च, अनलत्वाऽभिसम्बन्धाद्
अनल एव शीतापनोदं विदधाति न जलं तदभावात्, जलत्वाऽभिसम्बन्धाच्च जलमेव पिपासा
मपनुदति नत्वनलः, तयोः प्रतिनियतसामान्याश्रयत्वेन अन्योन्यकार्योत्पादं प्रति अनङ्ग
त्वात् । प्रयोगः–दहनादयो निजसहकारिसन्निधिलक्षणमेव सामर्थ्यमुद्वहन्ति असति प्रतिबन्ध
के कार्योत्पादकत्वात्, यद् असति प्रतिबन्धके कार्यमुत्पादयति तन्निजसहकारिसन्निधिलक्षणमेव
सामर्थ्यं विभर्ति, यथा कर्म विभागेन 1343

उत्क्षेपणादिकं हि कर्म विभागेन निवर्तिते पूर्वसंयोगे उत्तरसंयोगोत्पादे स्वरूपलक्षणायाः पूर्वसं
योगप्रध्वंसलक्षणसहकारिरूपायाश्च दृष्टशक्तेरतिरिक्तशक्तिभाक् न भवत्येव स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २८६ ।
निवर्त्तिते आ॰ ।

निवृत्ते पूर्वसंयोगे उत्तरसंयोगोत्पा1344

–संयोगोत्पादकां आ॰ ।

दिकां निजसहकारि
सन्निधिलक्षणामेव शक्तिम्, तथा च दहनादयः, तस्मात्तेऽपि तथा इति । न 1345

यदपि विषदहनसन्निधाने सत्यपि मन्त्रप्रयोगात् त
त्कार्याऽदर्शनं तदपि न शक्तिप्रतिबन्धनिबन्धनमपि तु सामग्र्यन्तरानुप्रवेशहेतुकम् न्यायमं॰ पृ॰ ४२ ।
न मन्त्रादिसन्निधौ कार्यानुत्पत्ति अदृष्ट रूपमाक्षिपति, यथा अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् अवधृतसामर्थ्यो
वहिर्दाहस्य कारणम् तथा प्रतिबन्धकमन्त्रादिप्रागभावोऽपि कारणम् भावस्य भावरूपकारणनियतत्वद
र्शनात् अभावकार्यत्वं नास्तीति चेन्न, नित्याना कर्मणामकरणात् प्रत्यवायस्य उत्पादात्, अन्यथा नित्या
करणे प्रायश्चित्तानुष्टान न स्याद् वैयर्थ्यात् । प्रश॰ कन्दली पृ॰ १४५ । अत्रोच्यते–भावो यथा तथाऽ
भाव वारणं कार्यवन्मतः । प्रतिवन्धो विसामग्री तद्धेतु प्रतिबन्धक ॥ १० ॥ न्यायकुसु॰ स्त॰ १,
पृ॰ ४३ । मण्याद्यभावविशिष्टवह्यादे दाहादिकं प्रति स्वातन्त्र्येण मण्यभावादेरेव वा हेतुत्वम्, अने
नैव सामञ्जस्ये अनन्तशक्तितत्प्रागभावप्रध्वसाभावकल्पनानौचित्यात् मुक्तावली का॰ २ ।

चैवं प्रतिबन्धक
मण्यादिसन्निधानेऽप्यग्नेः स्फोटादिकार्यकारित्वप्रसङ्गः निजसहकारिसन्निधिलक्षणायाः शक्तेः
सद्भावात् इत्यभिधातव्यम्; तदुत्पत्तौ करतलाऽनलसंयोगवत् प्रतिबन्धकमण्याद्यभावस्यापि
सहकारित्वात् । न चाऽभावस्य अवस्तुत्वात् कारणत्वाऽभावः; यतो दर्शनं नः प्रमाणम्;
दृश्यते च नास्ति इति ज्ञाने प्रमाण-प्रमेयाऽभावस्य कारणत्वम्, प्रत्यवाये नित्याऽकरणस्य,
पतनकर्मणि संयोगाऽभावस्य च ।

किञ्च¹³⁴⁶

किञ्च,
शक्तिरभ्युपगम्यमाना पदार्थस्वरूपवन्नित्या अभ्युपगम्येत, कार्या वा ? नित्यत्वे सर्वदा कार्योदयप्रसङ्गः,
सहकार्यपेक्षाया तु स्वरूपस्यैव तदपेक्षा अस्तु किं शक्त्या ? कार्यत्वे तु शक्ते पदार्थस्वरूपमात्रकार्यत्वं वा
स्यात्, सहकार्यादिसामग्रीकार्यत्व वा ?न्यायमं॰ पृ॰ ४२ ।

, असौ शक्तिः नित्या, अनित्या वा ? यदि नित्या; तदा सर्वदा कार्योत्पादप्रसङ्गः
[p. 160 ] तस्याः1347

तस्या सत्त्वात् आ॰, ब॰, ज॰, भा॰ ।

सदा सत्त्वात् । ननु तन्नित्यत्वेऽपि सहकारिणां कादाचित्कत्वात् कार्ये कादाचित्कत्वं
युक्तं तदपेक्षया तस्याः कार्यकारित्वप्रतिज्ञानात; इत्यप्ययुक्तम्; शक्तिकल्पनावैयर्थ्याऽनुषङ्गात्,
स्वरूपस्यैव सहकारिकारणापेक्षस्य कार्योत्पादकत्वोपपत्तेः । अनित्यत्वे तु पदार्थस्वरूपमात्र
सम्पाद्या1348

–द्या सा– श्र॰ । –द्योऽसौ भा॰ ।

ऽसौ, निजाऽऽगन्तुकलक्षणसामर्थ्योत्पा1349

–त्पाद्यः
भा॰ ।

द्या, अतीन्द्रियशक्त्यन्तरनिष्पाद्या1350

–द्यो वा भा॰ ।

वा ?
प्रथमपक्षे पदार्थस्वरूपस्य शाश्वतिकत्वेन शश्वच्छक्तेरुत्पादप्रसङ्गात् स एव सदा सातत्येन कार्यो
त्पादप्रसङ्गः । निजागन्तुकसामर्थ्यसम्पाद्यत्वे तु शक्तेः कार्यमेव तत्सम्पाद्यमस्तु, अलमप्राती
तिकाऽतीन्द्रियशक्तिकल्पनया । अतीन्द्रियशक्त्यन्तरनिप्पाद्यत्वेऽपि अनवस्था, तस्याऽपि कादा
चित्कतया तदन्तरनिष्पाद्यत्वप्रसङ्गात् ।

तथा प्रतिकार्यम् एका शक्तिः, अनेका वा ? न तावदेका; तद्भेदात् कार्यभेदाश्रयणात् ।
अथ¹³⁵¹

तथानेका भा॰, श्र॰ ।

अनेका, किमसौ शक्तिमतो भिन्ना, अभिन्ना वा ? भेदे अपसिद्धान्तप्रसङ्गः । अभेदे तु
कि शक्तिभ्यः तद्वानभिन्न, तद्वतो वा शक्तयः ? प्रथमविकल्पे शक्तिस्वरूपवत् शक्तिमतोऽ
प्यनेकत्वमतीन्द्रियत्वञ्च स्यात् । तत्तादात्म्ये तस्यापि तावद्धा भेदात् अतीन्द्रियस्वरूपस्वीकाराच्च,
अन्यथा तत्तादात्म्याऽनुपपत्तिः । द्वितीयविकल्पे तु शक्तिमत्स्वरूपवत् शक्तीनामप्येकत्वानुषङ्गः,
एकस्मादभिन्नानां तत्स्वरूपवद् अनेकत्वाऽनुपपत्तेः कुत कार्यनानात्वसंभव इति ?

शक्तिमस्वीकुर्वतो नैयायिकस्य निराकरणम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्1352

पृ॰ १५८ पं॰ ११ ।

–अन्त्यतन्तुसंयोगानन्तरम् इत्यादि; तदसमीक्षि
ताऽभिधानम्, अतीन्द्रियशक्तिमन्तरेण प्रतिनियतकार्यकारणभावाऽनुप
पत्तेः । प्र¹³⁵³

प्रतिविनियतम् आ॰ ।

तिनियतं हि कारणं कार्यञ्चोपलभ्यते पट तन्तु1354

–भ्यो वी– भा॰, श्र॰ ।

भ्यो न वीरणादेः
दाह कृशानो न जलादे, सेयं व्यवस्था परिदृश्यमानपदार्थस्वरूपाद
नुपपद्यमाना तदतिरिक्तं तद्गतमेव धर्मान्तरत्व रं स्व सिद्ध्यर्थमाक्षिपति । ननु चेयं
व्यवस्था तद्व्यतिरेकेणा1355

–केणान्वय– भा॰ ।

पि अन्वय-व्यतिरेकाभ्यां पटं प्रति तन्तूनामेव उत्पादनसामर्थ्याऽध्यव
सायात् सिद्ध्यति इत्यभिदधतोऽपि स्वरूपातिरेकिणी शक्तिरेव शरणम्, तदनभ्युपगमे द्रव्यस्व
रूपाऽविशेषात् सर्वस्मात् सर्वसंभवो दुर्निवार । 1356

स्वभेदान्न आ॰ ।

स्वभावभेदान्न सर्वस्मात् सर्वसंभवश्चेत् तर्हि
1357

स्वभावः भा॰, श्र॰ ।

स्वो भाव कार्यनियमहेतुर्विशिष्टं स्वरूपम् इत्यङ्गीकृता सकलार्थाश्रिता भेदवती विचित्रा शक्तिः ।

यदप्युक्तम्1358

पृ॰ १५८ पं॰ १६ ।

–स्वरूप-सहकारिशक्तिप्रसादादेव इत्यादि, तदप्युक्तिमात्रम्, 1359

स्वम् अग्नित्वसामान्यं तस्य आश्रयोऽग्नि तज्जन्यं कार्य स्फोटादि ।

स्वाश्रयजन्य
कार्यनिरपेक्षतया सामान्यस्य स्थितत्वात्, 1360

स्वस्य अग्नित्वस्य अनाश्रयभूत कारणान्तरं जलादि ।

स्वानाश्रयभूतकारणान्तरजन्यकार्य प्रति साधार
णत्वेन 1361

–कार्यकारणभावं प्रति– आ॰ ।

कार्यकारणभावप्रतिनियमव्यवस्थापकत्वाऽसंभवाच्च । अग्नित्वं हि स्फोटवद् विजातीय
[p. 161 ] कारणजन्यकार्येष्वपि तुल्यरूपम् । न हि स्फोटं प्रत्येव अग्नेरग्नित्वम् यथा पुत्रापेक्षं पितुः
पितृत्वम्, भृत्यापेक्षं वा स्वामिनः स्वामित्वम्, अपि तु सर्वं प्रत्येव अग्निः अग्निरेव । न हि
कार्यान्तराणि प्रति अग्निः अनग्निर्भवति, अतो दाहवत् पिपासाद्यपनोदमपि विदध्यात् । ननु
असाधारणं स्वरूपं व्यवस्थानिमित्तम्, तथाभूतञ्चेदम् अग्नित्वमग्नेः अनग्निभ्यो व्यावृत्ति
निमित्तत्वात्, दाहत्वमपि अदाहाद् दाहस्य व्यावृत्तिहेतुत्वात्, अतः कार्यकारणभावप्रतिनि
यमस्य दृष्टेनैव उपपत्तेर्नाऽदृष्टकल्प¹³⁶²

अतीन्द्रियशक्तिरूपा ।

ना उपपन्ना; तदयुक्तम्; अनग्निव्यावर्तकतया तु1363

असाधारणत्वेऽपि । तुल्यारू– श्र॰ ।

ल्यस्वरूप
त्वाऽभावेपि अग्नित्वस्य प्रतिनियतकार्योत्पादकत्वव्यवस्थापकत्वाऽनुपपत्तेः तस्या1364

अग्नित्वस्य ।

पि सर्वकार्याणि
प्रति साधारणत्वात्, न हि कार्यान्तरेष्वपि अग्नित्वस्याग्नेः अनग्निभ्यो व्यावर्तकत्वं नास्ति
येनाऽस्य¹³⁶⁵

अग्नित्वस्य ।

तज्ज¹³⁶⁶

कार्यान्तरजनकत्वम् ।

नकत्वं न स्यात्, जलादिकारणापेक्षया हि अग्नित्वस्याऽसाधारणस्वरूपता न
जलादिकार्यापेक्षयेति । एवं जलस्यापि शैत्यादिजनक¹³⁶⁷

–त्वे सति नि– भां॰ ।

त्वे प्रतिनियमो न घटते; तन्नि1368

कार्यकारणनियम ।

यमनिमि
त्तस्य¹³⁶⁹

–स्य ज– आ॰ ।

च जलत्वस्य दाहादावपि साधारणत्वात्, अतो जलमपि दहेद् अनलोऽपि पिपासामप
नुदेदविशेषात् ।

अथ दाहस्याऽग्निजन्यत्वे दाहत्वजातेर्व्यवस्थानिमित्तत्वात् क्षित्यादीनामदाहरूपतया अ
ग्निजन्यत्वाऽप्राप्तिः, शैत्यादीनाञ्च जलादिजन्यत्वे त¹³⁷⁰

शैत्यादि
जाते ।

ज्जातेः प्रयोजकत्वात् तद्रहितत्वेन दाहस्य
कथमिव जलादिजन्यत्वप्रसङ्ग ? तदसमीचीनम्; दाहत्वजाते शैत्याद्यपेक्षया 1371

असाधारणत्वेऽपि ।

अतुल्यत्वेऽपि
जलादिकारणान्तरापेक्षया तुल्यत्वान्न प्रतिनियतकार्य-कारणभावव्यवस्थाहेतुत्वम् । ननु यत् सा
मान्यं यत्र समवेतं तदेव तत्र कार्यकारणभावव्यवस्थाहेतुः, न चाऽग्नित्वं जलादौ समवेतं
नापि दाहत्वं शीतादौ, इत्यप्यसुन्दरम्; एवमप्यग्नित्वादेः कारणत्वादिव्यवस्थापकत्वाऽयोगात्,
1372

यद्यका– श्र॰ ।

यद्धि अकारणादेर्व्यावृत्तं कारणादावनुवृत्तं तद् असाधारणत्वात् कारणत्वं व्यवस्थापयति,
अग्नित्वादिकं1373

–कं वा अ– श्र॰ ।

च अकारणेभ्यो न व्यावृत्तं भूतभाविषु अग्निविशेषेष्ववि ष्वपि वि द्यमानत्वेन
अकारणेष्वपि गतत्वात् । न च असत्त्वेन भूत-भविष्यतोर्वह्निविशेषयोः वह्नित्वाश्रयत्वानुपपत्तिः;
वह्नित्वावच्छेदेन आसीद्1374

–सीदग्निः भ– भां॰, श्र॰ ।

वह्निः, भविष्यति वह्निः इति प्र¹³⁷⁵

प्रत्ययानुपप– भा॰ ।

त्ययद्वयाऽनुत्पत्तिप्रसङ्गात् । अस्तु वा
1376

सत्यविशेषित– आ॰ ।

सत्त्वविशेषितविशेषाश्रयत्वम्; तथापि न वह्नित्वस्य विपक्षाद् व्यावृत्तिः विवक्षितवह्निविशेषज
न्यधूमं प्रति वह्निविशेषान्तरस्याऽकारणत्वात्, तज्जन्यञ्च प्रति अन्यस्याऽकारणत्वात्, अतः
अकारणेऽपि1377

–पि च विप– श्र॰ ।

विपक्षे वह्नित्वस्योपलम्भान्न स्वाश्रयकारणत्वप्रयोजकत्वम् ।

किञ्च, अनग्निरूपाऽर्थेभ्यो व्यावर्तमानमग्नित्वम् अग्निजन्यकार्यं प्रति 1378

अग्निरूपा– भां॰ ।

अनग्निरूपार्थानां
कारणत्वमपाकरोतु, निखिलाऽग्निव्यक्तीनाम् अन्योन्यकार्यजननं प्रति कारणत्वसङ्करप्रसङ्गं
[p. 162 ] क¹³⁷⁹

कथ हि पोहितुमु– भा॰ ।

थं परिहर्त्तुमुत्सहते, अतस्तत्परिहारे किञ्चिन्नियामकं वक्तव्यम्–तच्च सामान्यम्, विशेषः, द्वयम्,
शक्तिर्वा स्यात् ? न तावत्सामान्यम्, व्य¹³⁸⁰

व्यक्तंतरेप्यनग– भा॰ ।

क्त्यन्तरेऽप्यनंप्यनुगमात् । नापि विशेषः;
यतो न विशेषान्तरजन्यकार्यं प्रति विशेषो विशेषरूप¹³⁸¹

–तां त्यजति भा॰, श्र॰ ।

तां परित्यजति । नापि द्वयम्; अत एव,
अत शक्तेरेव तन्नियामकत्वमङ्गीकर्त्तव्यम् । स्वरूप-सहकारिशक्तेस्तन्नियामकत्वे च लोकप्रतीति
विरोध, प्रतीयते हि1382

हि
स्वरूपकारिशक्ति– भा॰ ।

लोके स्वरूप-सहकारिशक्तियुक्तष्वपि1383

–पि चावद्ध मनु– भा॰ ।

वलीवर्द-मनुष्यादिषु अयमत्र
कार्ये समर्थ, अयञ्चाऽसमर्थ अल्पसामर्थ्योवा इत्यादिव्यवहार प्रतीतिश्च । तत्सिद्धं तन्नि
मित्तं स्वरूप-सहकारिशक्तिव्यतिरिक्तं सामर्थ्यम्, अन्यथा अयं विभागो न स्यात्, सर्वेषां
समानमेव कार्यकारित्व तदकारित्वं वा स्यात् ।

किञ्च, सहकारिलाभमात्रात् पदार्थाः कार्य कुर्वन्ति, स्वभावभेदे सति सहकारिलाभाद्वा ?
प्रथमपक्षे तल्लाभे सत्यपि स्वरूपस्याऽविशिष्टत्वात् मृत्पिण्डाद् घटस्येव पटस्याप्युत्पत्ति स्या
त्, स्वभावभेदश्च शक्तिभेदे सत्येव स्यात् इत्युक्तम् । किञ्च, अग्ने स्वरूपसहकारिसन्निधि
मात्रात् कार्यकारित्वाऽभ्युपगमे प्रतिबन्धकमण्यादिसन्निधानेऽपि तत्प्रसङ्ग, न हि तदाऽग्नित्व
स्य करतलाऽनलसंयोगस्य वा सहकारिणो विनाशोऽन्यत्वं वा1384

चास्ति भा॰ श्र॰ ।

ऽस्ति, तत्स्वरूपरयाऽविकलस्य
प्रत्यभिज्ञायमानत्वात् । ततो दृष्टरूपात् कारणादनुद्भवत् कार्य तदतिरिक्तं किञ्चिन्निमित्तान्तर
परिकल्पयति, सा च शक्ति ।

ननु तन्मण्यादिसन्निधौ सामग्र्यभावाद् वह्ने कार्याऽकरणत्वादकारणत्वम्, करतलाऽनल
संयोगवद् दाहोत्पत्तौ तन्मण्याद्यभावस्यापि सामग्रीत्वात्, तदसत्, यत 1385

कश्चास्याभाव
कार्योत्पत्तौ सहकारी स्यात्–किमितरेतराभाव, प्रागभावो वा स्यात्, प्रत्वसो वा, अभावमात्रं वा ?
प्रमेयक॰ पृ॰ ५२ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २८८ ।

कोऽत्र अभाव
सहकारी–कि प्रतिबन्धकमण्यादे प्रागभाव, प्रध्वस, अन्योन्याभाव, अत्यन्ताऽभाव, अभा
वमात्र वा ? यदि प्रागभाव, तदा विद्यमानेऽप्येकस्मिन्मणौ मण्यन्तरप्रागभावाऽपेक्षया दाहो
त्पत्ति स्यात् । अथ तस्यैव प्रागभावं प्राप्य असौ दाहं विधत्ते, तर्हि त¹³⁸⁶

तत्प्रतिध्वंसे आ॰, भा॰ ।

त्प्रध्वंसे, सत्यपि वा
अस्मिन् उत्तम्भकमणिसन्निधौ दाहोत्पत्तिर्न स्यात् । एतेन प्रध्वंसस्य सहकारित्वं प्रत्युक्तम्, त
त्प्रागभावे, तत्सत्त्वेऽपि वा उत्तम्भकमण्युपनिपाते दाहाऽनुत्पत्तिप्रसङ्गात् । ना1387

नान्योन्या–
भा॰, श्र॰ ।

प्यन्योन्याभाव,
प्रतिबन्धकमण्यादिसद्भावेऽप्यस्य 1388

–संभवतो दा– श्र॰ ।

संभवात् दाहोदयानुषङ्गात्, 1389

तत्प्रध्वंसा– श्र॰ ।

तत्प्राक्-प्रध्वसाभावसंभवे तद
नुदयप्रसङ्गाच्च । अत्यन्ताऽभावस्य च प्रतिबन्धकमण्यादावसंभवादेव सहकारित्वं प्रत्याख्यातम् ।
नाप्यभावमात्रं सहकारि, अभावचतुष्टयव्यतिरिक्तस्य अभावमात्रस्यैवाऽसभवात् । तत
[p. 163 ] प्रतिबन्धकमण्याद्यभावो न दाहादौ कारणम् अन्वय-व्यतिरेकशून्यत्वात्, यद् यत्रान्वय-व्यति
रेकशून्यं न तत्तत्र कारणम् यथा पटे कुम्भकारः, तथा चायम्, तस्मात्तथेति । अन्यथासिद्धा
न्वयव्यतिरेकत्वाद्वा षैङ्गल्यादिवत् ।

किञ्च, यदि तन्मन्त्राद्यभावो दाहहेतुः तदैकत¹³⁹⁰

प्रतिबन्धकमन्त्रमण्यादि ।

न्मन्त्रादिव्यक्तिसद्भावेऽपि अन्यतन्मन्त्रादि
व्यक्तीनां भूतभविष्यद्वर्तमानानां तद्देशे तत्काले च अभावाः सन्तीति दाहोत्पत्तिः किन्न
स्यात् ? न च एकव्यक्त्यभावो नास्ति इति व्यक्त्यन्तराभावैः स्वकार्यं न कर्त्तव्यम्, न हि
भावव्यक्त्यन्तराणि न सन्ति इति एका भावव्यक्तिः स्वकार्यन्न करोति इति प्रातीतिकम् ।
न च अनन्तानां सम्भूय कार्यकारित्वं क्वापि प्रतिपन्नम् । न चैक एवायमभावः तन्मन्त्रादि
जातेरेकत्वात् इत्यभिधातव्यम्; जातेः अभावेषु भवताऽनभ्युपगमात्, अन्यथा अभावानां
द्रव्य-गुण-कर्मान्यतमरूपताप्रसङ्गो जातेस्तत्रैव परिसमाप्तत्वात् ।

किञ्च, मण्यादिमात्राऽभावो दाहहेतुः, प्रतिबन्धकाऽभावो वा ? तत्राद्यपक्षोऽयुक्तः;
मण्यादिमात्राऽभावे दा1391

दाहादिद– भा॰, श्र॰ ।

हाऽदर्शनात् । न च विशिष्टमण्याद्यभावः कारणम्, तद्वैशिष्ट्यस्य कार्यै
कसमधिगम्यस्य नामान्तरेण शक्तेरेवाऽभिधानात् । द्वितीयपक्षोऽप्यनुपपन्नः; प्रतिबन्धकस्तम्भित
विषभक्षणे पश्चात् प्रतिबन्धकनिवृत्तौ मरणप्रसङ्गात् । अत्र हि प्रतिबन्धकेन रसाभावः क्रियते;
अतिशयान्तरं वा ? न तावद्रसाभावः; नीरसत्वस्य विषेऽनुपलम्भात्, रसस्य तत्र प्रत्यभि
ज्ञायमानत्वात् । नापि अतिशयान्तरम्; अदृष्टकल्पनाप्रसङ्गात् । यदि चाऽतिशयः कश्चि
दतीन्द्रियः क¹³⁹²

कल्पेत आ॰ ।

ल्प्येत तदा शक्तिकल्पने को विद्वेषः ? ततो निराकृतमेतत्–दहनादयो निजसह
कारिसन्निधिलक्षणमेव सामर्थ्यमुद्वहन्ति इत्यादि; निजसहकारिसन्निधिलक्षणसामर्थ्याद्
उक्तप्रकारेण तेषां कार्यकारित्वानुपपत्तेः । तल्लक्षणसामर्थ्यात् तदुत्पत्त्यभ्युपगमे च बीजादेर
प्यत एव¹³⁹³

एव वांकु– भा॰,
श्र॰ ।

अङ्कुरादिकार्योत्पत्तिप्रसङ्गात्, स्रग्वनितादेश्च सुखाद्युत्प¹³⁹⁴

–त्पत्तिप्रसङ्गात् भा॰, श्र॰ ।

त्त्यनुषङ्गात् अतीन्द्रियस्ये
श्वरस्य अदृष्टादेश्च कल्पनाऽनुपपत्तिः ।

यच्च¹³⁹⁵

यच्च तन्मण्यादि– भा॰, श्र॰ ।

प्रतिबन्धकमण्यादिसन्निधाने कार्याऽकरत्वादकारणत्वम् इत्युक्तम्1396

पृ॰ १६२ प॰ १६ ।

; तत्र¹³⁹⁷

अत्र भा॰, श्र॰ ।

किमिदं
कार्याऽकरत्वं नाम–कि कार्यप्रतियोगित्वम्, प्रतिबद्धत्वं वा ? प्रतियोगित्वे पुनस्ततो दाहोत्पत्तिर्न
स्यात् जलादिवत् । नापि प्रतिबद्धत्वम्; प्रतिम¹³⁹⁸

प्रतिबन्धकमण्यादिसन्निधानेऽपि उत्तम्भकमण्यादिसन्निधौ कार्यकर
त्वाप्रसंगात् भा॰, श्र॰ । प्रतिबन्धकमण्याद्यपेक्षया प्रतिमण्यादिः उत्तम्भकमण्यादि मल्लप्रतिमल्ल
न्यायेन ।

ण्यादिसन्निधानेऽपि कार्याऽकरत्वप्रसङ्गात् ।

किञ्च, सामान्यरूपा शक्तिः प्रतिबन्धकेन प्रतिबद्ध्यते, द्रव्यस्वभावा, गुणरूपा वा ?
1399

प्रतिबन्धकश्चास्याः भा॰ ।

प्रतिबन्धश्चास्या प्रध्वंसः, अभिभवो वा ? तत्र न तावत् सामान्यरूपायाः शक्तेः प्रध्वंस
[p. 164 ] लक्षणः प्रतिबन्धो घटते; नित्यत्वात् । नापि द्रव्यरूपायाः; तस्या समवायिकारणविना
शाद् असमवायिकारणविनाशाद्वा विनाशाऽभ्युपगमात् । नापि गुणरूपाया, तस्या विरोधि
गुणप्रादुर्भावाद् आश्रयविनाशाद्वा विनाशप्रतिज्ञानात् । अभिभवलक्षणस्तु प्रतिबन्धोऽनुपपन्नः;
प्रतिबन्धकमण्यादिसन्निधानेऽपि सामान्यादिस्वरूपाया निज-सहकारिशक्ते अनभिभूतायाः
प्रतीते ।

किञ्च, द्वे1400

स्वरूप-सहकारिसन्निविलक्षणे ।

अपि शक्ती कि कारणजन्ये, उत एका जन्या अन्या नित्या ? प्रथमपक्षोऽनभ्यु
पगमान्न युक्त । द्वितीयपक्षे तु एकां शक्ति प्रतिबन्धको हन्ति, अपरां पालयति इति महत्तस्य
वैचित्र्यम् । ततो मन्त्रौपधाद्यैरचिन्त्यप्रभावै अतीन्द्रियाया शक्तेरेव प्रतिबन्ध प्रतिपत्तव्यः ।
क पुन शक्ते प्रतिबन्ध इति चेत् ? अभिभव, विनाशो वा ।

ननु प्राप्य शक्ति प्रतिबन्धक प्रतिबध्नाति, अप्राप्य वा ? न तावत् प्राप्य, शक्तिमतो
मणिमन्त्रादिनाऽप्राप्तौ तेनाऽस्या प्राप्तेरयोगात्, न हि हस्तेन पटाऽप्राप्तौ तद्गतरूपादे प्राप्तिः
संभवति । अप्राप्तस्य प्रतिबन्धे च एकस्मादेव मणिमन्त्रादे सर्वस्या शक्ते प्रतिबन्ध स्यात्;
इत्यप्यनुपपन्नम्, योग्यतालक्षणसम्बन्धवशाद् योग्याया एवाऽस्या तेन प्रतिबन्धोपपत्ते चुम्बक
वत् । न खलु चुम्बकस्य अयस योग्यतातोऽन्य सन्निकर्षादि सम्बन्धोऽस्ति, नाप्ययोग्यस्य
आकर्षणम्, त्रैलोक्योदरवर्तिनोऽपि अयस तेनैकेनैव आकर्षणप्रसङ्गात् । ननु विनष्टायाः
शक्ते कुत पुन प्रादुर्भाव यतो दाहादिकार्योत्पत्ति स्यादिति चेत् ? शक्त्यन्तरयुक्ताद्वह्निक्ष
णादेव, न चाऽनवस्थानुषङ्गो दोषाय; बीजाङ्कुरादिवत् तत्कार्यकारणप्रवाहस्याऽनादितयेष्टत्वात् ।
ताश्चैवम्भूता शक्त¹⁴⁰¹

–यो भावानाम् भा॰, श्र॰ ।

योऽर्थानाम् अनेकरूपा सन्ति प्रतिक्षणमनेककार्यकारित्वात्, कथमन्यथा
क¹⁴⁰²

किञ्चित्प्रतिबन्धोप्य–
भा॰ । कि कञ्चित् प्रतिब– श्र॰ ।

ञ्चित् प्रति प्रतिबद्धोऽप्यग्निः तदैवाऽन्यस्य दाहादिकं विदध्यात्, विष वा प्रतिबद्धमारण
शक्तिकं व्याध्युपशमं कुर्यात् ? न चैकस्य अनेकस्वभावत्वविरोध, प्रमाणत प्रतिपन्नस्य
अविरोधास्पदत्वात् । शक्तिन्तद्वतो सर्वथाभेदाऽभेदपक्षोक्तमपि दूषणमनुपपन्नम्, तयोः
कथञ्चिदभेदाऽभ्युपगमात् । तत कार्यकारणभावप्रतिनियमं प्रतिजानद्भि प्रतिपदार्थं स्वात्मभू
तमतीन्द्रि1403

–न्द्रियकार्यै– श्र॰ ।

यं कार्यैकसमधिगम्यं विचित्रं रूपान्तरं शक्त्यपराभिधानं प्रेक्षादक्षैः प्रतिपत्तव्यम् ।
इति सिद्धा1404

अतीन्द्रियशक्तिप्रतिपादनपरा इमे
ग्रन्था द्रष्टव्या । नित्यं कार्यानुमेया च शक्ति किमनुयुज्यते । तद्भावभावितामात्र प्रमाणं तत्र गम्यते
॥ ४४ ॥ मी॰ श्लो॰ बा॰ शब्दनित्य॰ । प्रक॰ प॰ पृ॰ ८१ । शास्त्रदी॰ सू॰ १ । १ । ५ । प्रमेयक॰
पृ॰ ५१ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५८६ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २८६ । तत्त्वसङ्ग्रहकारस्तु–तत्र शक्ताति
रेकेण न शक्तिर्नाम काचन श्लो॰ १६०७ इत्यादिना पदार्थस्वरूपामेव शक्तिमभ्युपगच्छति ।

शक्ति पदार्थानाम् । अतो युक्ता अर्थग्रहणशक्तिः आवरणक्षयोपशमप्राप्तिरूपा
लब्धिः ।

[p. 165 ]

उपयोगः1405

तन्निमित्त आत्मन परिणाम उपयोग । सर्वार्थसि॰, राजवा॰ २ । १८ । तत्त्वार्थसार पृ॰
१११ । उपयोग प्रणिधानम् । तत्त्वार्थभा॰ २ । १९ । उपयोगस्तु रूपादिग्रहणव्यापार । स्या॰
रत्ना॰ पृ॰ ३४४ ।

पुनः अर्थग्रहणव्यापारः । विषयान्तराऽऽसक्ते चेतसि सन्निहितस्यापि
विषयस्याऽग्रहणात् तत्सिद्धिः । इदानी सन्निपात इत्यादि व्याचष्टे योग्यता इत्या
दिना । तयोः विषयविषयिणोः अनन्त¹⁴⁰⁶

अनन्तरभूत– भा॰, श्र॰ ।

रं भूतमुत्पन्नम्, अनेन अन¹⁴⁰⁷

अन्तरश– भा॰ ।

न्तरशब्दः साक्षात् सन्नि
पातश¹⁴⁰⁸

–शब्दश्च सा– भा॰ ।

ब्दस्तु सामर्थ्याद् व्याख्यातः । नख¹⁴⁰⁹

खल्वनयोः भा॰ ।

लु तयोः योग्यदेशाद्यवस्थानलक्षणसन्निपाताऽसंभवे
पू1410

पूर्वमेव भा॰ ।

र्वमिव तदनन्तरं कस्यचित् प्रादुर्भावो युक्तोऽतिप्रसङ्गात् । कि तत् तदनन्तरभूतम् ? इत्याह–
अर्थग्रहणम् । अर्थस्य अनन्तरोक्तस्य ग्रहणम् न पुनः स्वरूपगताऽर्थाकारमात्रस्य, ज्ञानस्य
अर्थाकारतया स्वप्नेऽप्यप्रतीतेः । घटादेर्बहिर्देशसम्बद्धस्य अन्तर्देशसम्बद्धेन ज्ञानेन अहमहमि
कया प्रतीयमानेन प्रतिप्राणि प्रतिभासप्रतीतेः । ननु यद्यर्थादुत्पन्नं तदाकारानुकारि च तन्न
स्यात् कथं तर्हि नियतार्थग्राहकम् ? इत्यत्राह–योग्यतालक्षणम् । योग्यता1411

स्वावरणक्षयोपशमलक्षणयोग्यतया हि प्रतिनियतमर्थ
व्यवस्थापयति । परीक्षामु॰ २ । ९ ।

नियतार्थग्रहणसा
मर्थ्यम् लक्षणम् स्वरूपं यस्य तत्तथोक्तमिति ।

साकारज्ञानवादिनो बौद्धैकदेशि सौत्रान्तिकस्य पूर्वपक्ष–

अत्र सौत्रान्तिकमतावलम्बी प्राह–ज्ञानम् अर्थस्य ग्राहकं भवत् कि सम्बद्धस्य ग्राह¹⁴¹²

–हकमसम्ब– भा॰, श्र॰ ।

कं
भवेत्, असम्बद्धस्य वा ? न तावदसम्बद्धस्य; अतिप्रसङ्गात् ।
अथ सम्बद्धस्य; कि तादात्म्येन, तदुत्पत्त्या वा ? तत्राद्यविक
ल्पोऽयुक्तः; योगाचारमत¹⁴¹³

–मतप्रतिप्रसवप्रसङ्गात्
आ॰, भा॰ ।

प्रसङ्गात् । तदुत्पत्तिरपि न समसमये
संभवति; सव्येतरगोविषाणवत् समसमयवर्तिनोः कार्यकारणभावाऽभावात्, मिन्नसमये च
अर्थस्य विनष्टत्वात् नाऽऽकारमन्तरेण ग्रहणं घटते । 1414

यदुक्तम् आ॰ ।

तदुक्तम्–

1415

उद्धृतञ्चैतत्–न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ १३५ उ॰ । प्रमेयरत्न
मा॰ पृ॰ ४८ । युक्तिज्ञा ज्ञानाकारार्पणक्षमम् प्रमाणवा॰ ।

भिन्नकालं कथ ग्राह्यमिति चेद् ग्राह्यतां विदुः ।

हेतुत्वमेव युक्तिज्ञाः तदाकारार्पणक्षमम् ॥ प्रमाणवा॰ ३ । २४७ इति ।

प्रयोगः–अर्थाकारं ज्ञानम् अर्थकार्यत्वात् उत्तरार्थक्षणवत् । तथा, यद् यस्य ग्राहकं तत्तदाका
रम् यथा रवरूपग्राहकं ज्ञानं स्वरूपाकारम्, नीलाद्यर्थस्य ग्राहकञ्च ज्ञानमिति ।

किञ्च, अतीताऽनागतविषयज्ञानानां 1416

यथा चिरकालीनाध्ययनादि
सिन्नस्य उत्पितस्य नीललोहितादिगुणविशिष्ट केशोण्ड्रिकाख्यः कश्चिन्नयनाग्रे परिस्फुटति, अथवा करसम्मृ
दितलोचनरश्मिषु येयं केशपिण्डावस्था सा केशोण्ड्रिकः । शास्त्रदी॰ युक्तिस्नेहप्र॰ सि॰ १ । १५ । पृ॰ १८ ।

केशोण्डुकादिज्ञानानाञ्च बाह्यार्थस्य ग्राह्यस्याऽभावात्
[p. 166 ] कथमिव आकारमन्तरेण तद्ग्रहणम् ? यद् यदाकारं न भवति न तत् तस्य ग्राहकम् यथा
शुक्लसंवेदनं नीलस्य, ग्राहकञ्चार्थस्य ज्ञानमिति । निराकार¹⁴¹⁷

–रत्वानभ्यु– श्र॰ ।

त्वाभ्युपगमे च ज्ञानस्य स्वरूपस्या1418

–स्यास्य प्र– भा॰ ।

प्यप्रत्यक्षत्वप्रसङ्ग, उत्पद्यमानं हि ज्ञान नीलमिदम्, पीतमिदम् इत्याद्याकारेणैव प्रतीयते,
तदभावे कथमिव अस्य प्रत्यक्षता स्यात् ? निराकारत्वे च ज्ञानानामन्योन्य भेदोऽपि सुदुर्लभ,
नीलाद्याकारो हि संविद संविदन्तराद् व्यावर्तक रूपम्, तदभावे कुत कि व्यावर्त्तेत ?
तस्माद् यतो नीलस्येदं1419

–दं ज्ञानम् भा॰ । तदाकार हि सवेदनमर्थ
व्यवस्थापयति नीलमिति पीतञ्चेति । यथा च आकारयोगिता ज्ञानस्य तथोत्तरत्र प्रतिपादयिष्याम ।
प्रमाणवा॰ अल॰ पृ॰ २ ।

विज्ञानम्, पीतस्येदम् इत्यधिगतिर्नियतकर्म्मिका सम्पद्यते तदेव¹⁴²⁰

स्वसंवित्ति फलं चास्य ताद्रूप्यादर्थनिश्चय । विषयाकार एवास्य प्रमाणं
तेन मीयते ॥ १० ॥ प्रमाणसमु॰ । किमर्थ तर्हि सारूप्यमिष्यते प्रमाणम् ? क्रियाकर्मव्यवस्थायास्त
ल्लोके स्यान्निबन्धनम् ॥ ४२९ ॥ सारूप्यतोऽन्यथा न भवति नीलस्य कर्मण सवित्ति पीतस्य वेति
क्रियाकर्मप्रतिनियमार्थमिष्यते प्रमाणवा॰ अल॰ पृ॰ ११९ । अर्थसारूप्यमस्य प्रमाणम् । न्यायबि॰
१ । १९ । प्रमाण तु सारूप्य योग्यतापि वा ॥ १३४४ ॥ तत्त्वसं॰ ।

रूपमस्यां क्रियायां साधकतमत्वात् प्रमाणम्, सविद संविदन्तराच्च भेदकम् । उक्तञ्च–

तत्रा1421

उद्धृतञ्चैतत्–न्यायम॰ पृ॰
५३८ । मीमासाश्लो॰ बा॰ टी॰ शून्यवाद श्लो॰ २० ।

ऽनुभवमात्रेण ज्ञानस्य सदृशात्मनः ।

भाव्यं तेनाऽऽत्मना येन प्रतिकर्म विभज्यते ॥ प्रमाणवा॰ ३ । ३०२ इति ।

न च अर्थरूपताऽत्यये नीलस्येयं बुद्धि इति बुद्धेरर्थेन घटना घटते, तथाविधायाश्चास्याः
सर्वार्थ प्रत्यविशेषात् प्रतिकर्मव्यवस्थाऽपि दुर्घटा । तथा च तत्स्वरूपं प्रतिपदार्थ निराकारतयाऽ
प्राप्तभेदं सद् व्यवहर्तॄणामर्थक्रियार्थिनां नियतार्थप्रतीत्यहेतुतया कथं नियतेऽर्थे प्रवृत्तेरङ्गं
म्यात् ? तदुक्तम्–

अ¹⁴²²

अर्थेन घटयत्येना अन्यत्स्वभेदो ज्ञानस्य
भेदकोऽपि कथञ्चन ॥ ३०५ ॥ तस्मात् प्रमेयाधिगते साधन मेयरूपता । प्रमाणवा॰ । तदुक्तम्–अर्थेन
घटयेदेना सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ११९ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५१० । प्रमेयक॰ पृ॰ २८ पू॰ । न्यायवि॰
टी॰ पृ॰ १२६ उ॰ । प्रमाणमी॰ पृ॰ ३३ । स्याद्वादम॰ पृ॰ १३६ ।

र्थेन घटयत्येना न हि मुक्त्वार्थरूपताम् ।

तस्मात् प्रमेयाधिगतेः प्रमाण मेयरूपता ॥ प्रमाणवा॰ ३ । ३०५ इति ।

न च कारणत्वाऽविशेषात् अर्थवत् चक्षुरादेरप्याकारानुकरणं ज्ञाने किन्न स्यादित्यभिधातव्यम् ?
तदविशेपेऽपि अपत्येन पित्राकारानुकरणवत् नियतस्यैवाऽऽकारानुकरणोपपत्ते । उक्तञ्च–

यथैवा1423

तदेकस्याकारं प्रमाणवा॰ ।

ऽऽहारकालादेः समानेऽपत्यजन्मनि ।

पित्रोस्तदेकमाकार धत्ते नान्यस्य कस्यचित् ॥ प्रमाणवा॰ ३ । ३६९ इति ।

ततो यद् यदाकारं स्वज्ञानेन आलम्ब्यते तत्तदाकारमेव प्रतिपत्तव्यम् यथा सास्नादिमदा
[p. 167 ] कारः स्वज्ञानेनाऽऽलम्ब्यमानो गौः सास्नादिमान्, अर्थाकारञ्चाऽर्थज्ञानं स्वज्ञानेना1424

–नावल– श्र॰ ।

ऽऽलम्व्यने
इति सिद्धा साकारता ज्ञानस्येति ।

साकारवादपतिक्षेपपुरस्सर ज्ञानस्य निराकारत्वव्यवस्थापनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्1425

पृ॰ १६५ पं॰ ११ ।

–ज्ञानमर्थस्य सम्बद्धस्य असम्बद्धस्य वा ग्राहकम् इत्या
दि; तत्र सम्बद्धस्यैव तद् ग्राहकम्, सम्बन्धश्च¹⁴²⁶

सम्बन्धो हि योग्यतास्वभाव एव ज्ञानार्थयो
ग्राह्यग्राहकभावाङ्गम् न तु तादात्म्यादि । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १६३ ।

ज्ञाना1427

–नर्त्थयोग्य– भा॰, आ॰ ।

र्थयो योग्य
तालक्षणो न पुनः तदुत्पत्तिलक्षणः अर्थाज्ज्ञानोत्पत्तेर्निपेत्स्यमान
त्वात् । तथा च अर्थाकारं ज्ञानम् अर्थकार्यत्वात् इत्यत्र
असिद्धो हेतुः । त¹⁴²⁸

लक्षणसम्बन्ध– भा॰ ।

ल्लक्षणसम्बन्धश्च न्धाच्च ज्ञानमर्थस्य
समकालस्य भिन्नकालस्य वा ग्राहकं न¹⁴²⁹

न रुद्धयते भा॰, श्र॰ ।

विरुद्ध्यते, अतः भिन्नकालं कथं ग्राह्यम् इत्याद्य
युक्तम् । किञ्च, स्वागमा गम प्रसिद्धं ज्ञानमाश्रित्य साकारता प्रसाध्यते, अनुभवप्रसिद्धं
वा ? तत्राद्यविकल्पे स्वागमप्रसिद्धस्याऽविकल्पकज्ञानस्य आकाशकुशेशयप्रख्यत्वात् न तत्सा
कारेतरचिन्तयाऽस्माकं किञ्चित् प्रयोजनम् । यदेव हि प्रवृत्तिनिवृत्त्यादिकारणं प्रमाणभूतम्
आवालमनुभवप्रसिद्धं सविक¹⁴³⁰

–कल्पकज्ञानं भा॰ ।

ल्पकं ज्ञानं तदेव निराकारतया प्रसाधयितुमुपक्रान्तम् । न खलु
स्वाकारो ज्ञानानां विषयः इति प्रतियन्ति लौकिकाः, अनात्मभूतार्थोन्मुखतया तैस्तेपामर्थ
परिच्छेदकत्वप्रतिज्ञानात् । न च लोकव्यवहारातिक्रमेण अर्थव्यवस्था युक्ता; प्रामाण्यं व्यव
हारेण प्रमाणवा॰ २ । ५ इत्यादिविरोधाऽनुषङ्गात् । प्रत्यक्षादिविरोधप्रसङ्गाच्च, तथाहि–
प्रत्यक्षेण तावत् विषयाकाररहितमेव ज्ञानं प्रतिपुरुषमहमहमिकया घटादिग्राहकमनुभूयते, न
पुनर्दर्षणादिवत् प्रतिबिम्बाक्रान्तम् । अनुमानेन च; तथाहि–यद् येन स्वात्मनोऽर्थान्तरभूतं
वेद्यते तत्तेन अतदाकारेण यथा स्तम्भादेर्जाड्यम्, वेद्यते च स्वात्मनोऽर्थान्तरभूतं ज्ञानेन नीला
दिकमिति । नचाऽयमसिद्धो हेतुः; नीलादेर्ज्ञानाद् भेदप्रसाधनात् ।

का चेयं ज्ञानस्य साकारता नाम–स्वसंविद्रूपता, वैशद्यादिस्वभाव, अ¹⁴³¹

किमिद
मर्धाकारत्वं वेदनाना यद्वशात् प्रतिनियतार्थपरिच्छेद स्यात् किम् अर्थाकारेल्लेखित्वम्, अर्थाकार
धारित्व वा ? रत्नाकराव॰ ४ । ४७ । स्याद्वादमं॰ पृ॰ १३१ ।

र्थाकारोल्लेखः,
अर्थाकारधारित्वं वा ? तत्र आद्यविकल्पत्रये सिद्धसाध्यता; ज्ञाने तत्त्रयस्यापि सद्भावात्, तद
न्यतमापाये ज्ञानस्य ज्ञानरूपत्वस्यैवाऽनुपपत्तेः वैशद्यादिरूपतया स्वपरव्यवसायस्वभावत्वा
त्तस्य । अर्थाकारधारित्वं तु ज्ञानस्याऽनुपपन्नम्; प्रमाणविरोधात् । तथाहि–नीलाद्याकारो ज्ञाने
न सङ्क्रामति1432

–ति अर्थस्यैव भां॰ ।

जडस्यैव धर्मत्वात्, यो1433

यो
पर्थस्यैव भा॰ ।

जडस्यैव धर्मः स ज्ञाने न सङ्क्रामति यथा जडता,
[p. 168 ] जडस्यैव धर्मश्च नीलाद्याकार इति । न च सत्त्वादिना व्यभिचारः; तस्य जड¹⁴³⁴

जडत्वस्यैव श्र॰ ।

स्यैव धर्मत्वाऽ
सभवात् अ¹⁴³⁵

अजडे सु– श्र॰ ।

जडसुखादावप्यस्य संभवात् ।

किञ्च, अर्थेन¹⁴³⁶

सर्वात्मना हि सारूप्ये ज्ञानमज्ञानता ब्रजेत् ।
साम्ये केनचिदशेन स्यात्सर्वं सर्ववेदनम् ॥ प्रमाणवा॰ ३ । ४३५ । तत्त्वस॰ श्लो॰ २०३९ । सन्मति॰ टी॰
पृ॰ ४६४ । सारूप्येऽपि समन्वेति प्राय सामान्यदूषणम् । अतदर्थपरावृत्तमतद्रूप तदर्थदृग् ॥ २७ ॥
न्यायवि॰ पृ॰ १२९ उ॰ ।

सह ज्ञानस्य सर्वात्मना सारूप्यम्, एकदेशेन वा ? सर्वात्मना सा1437

अर्थेन सर्वात्मना तत्र स्वाकाराधाने ज्ञानस्य जडताप्रसक्ते उत्तरार्थक्षणवत् ।
एक्देशेन तदाधायकत्वे साशताप्रसक्ते । शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ १५९ पू॰ ।

रूप्ये
जडत्वादर्थस्य ज्ञानमपि जडमेव स्यात् । यस्य सर्वात्मना अर्थेन सारूप्यं तज्जडम् यथा उत्त
रोऽर्थक्षण, सर्वात्मना सारूप्यञ्च अर्थेन ज्ञानस्येति । प्रमाणरूपताविरोधानुषङ्गश्च तद्वदेवा
स्य स्यात् प्रमेयरूपताऽनुकरणात्, न चैतद् युक्तम्, प्रमाणप्रमेययोर्बहिरन्तर्मुखाऽऽकारतया
भेदेन प्रतिभासमानत्वात् । अथ एतद्दोपपरिजिहीर्षया एकदेशेन सारूप्यमिष्यते, तर्हि तेनाऽ
जडाकारेण जडताप्रतिपत्तेरभावात् कुत तद्विशिष्टताऽर्थस्य प्रतीयते ? यद् येन यत्र न प्रतीयते
न तेन तत्र तद्विशिष्टता प्रत्येतुं शक्या यथा रूपज्ञानेन अप्रतिपन्नेन रसेन विशिष्टता मातुलि
ङ्गादौ, न प्रतीयते च अजडाकारेण नीलादिज्ञानेन अ¹⁴³⁸

अर्थे जड– श्र॰ ।

र्थजडतेति । जङताऽप्रतीतौ च कथं नील
ताऽपि प्रतीयेत ? अन्यथा1439

–था
तयो श्र॰ ।

ऽनयोर्भेद स्यात् । यस्मिन् अप्रतीतेऽपि यत् प्रतीयते तत्त¹⁴⁴⁰

तत्ततोऽन्यथा आ॰ ।

त अन्यद्
यथा घटेऽप्रतीयमानेऽपि प्रतीयमान पट, अप्रतीयमानायामपि जडतायां प्रतीयते च नील
तेति । सुगतेन चास्या प्रतीत्यभावे कथं सत्त्वम् ? सत्त्वे वा कथं तस्य अशेषज्ञता ?

पर¹⁴⁴¹

अन्यरागादिसवित्तौ तत्सारूप्यसमुद्भवात् । प्राप्नोत्यावृति
सद्भाव औपलम्भिकदर्शने ॥ २०४८ ॥ तत्त्वस॰ ।

रागादिवेदने च अस्य यदि तदाकारता स्यात् तर्हि परकीयसकलकल्पनाजालाऽनुकर
णात् कथं वीतरागता विधूतकल्पनाजालता च¹⁴⁴²

च न स्यात् श्र॰ ।

स्यात् ? अथ तदाकारानुकरणेऽपि मदीया एते
रागादय इति बुद्धेरभावान्नाऽय दोष, कथं तर्हि परस्य ते ? तद्बुद्धिसद्भावादिति चेत्;
ननु तेन तद्बुद्ध्याकाराऽनुकरणे अयमेव दोषोऽनुषज्यते । अथ एतद्दोषाद् बिभ्यता अतदाका
रेण ज्ञानेन जडतादिकं प्रतीयते इत्यभ्युपगम्यते, तर्हि नीलाद्याकारोऽपि अतदाकारेणैव ज्ञानेन
प्रतीयताम् अलमाकाराऽऽग्रहग्रहाऽभिनिवेशेन । अथ नीलतां तत् तदाकारतया प्रतिपद्यते
जडतां त्वतदाकारतया1443

–तया प्रतिपद्यते
तदिदम् भा॰, श्र॰ ।

, तदिदम् 1444

तद्यथा–अर्ध जरत्या कामयन्ते अर्ध नेति । पात॰ महाभा॰ ४ । १ । ७८ ।
मुस न कामयन्ते अङ्गान्तर तु कामयन्ते जरत्या । महाभा॰ प्रदीप । अर्धं मुखमात्रं जरत्याः
वृद्धाया वामयते नाङ्गानीति सोऽयमर्धजरतीन्याय । ब्रह्मसू॰ शा॰ भा॰ रत्नप्रमा १ । २ । ८ । नहि
कुवकुटादेरेकदेशो भोगाय पच्यते एकदेशस्तु प्रसवाय कल्प्यते ब्रह्मसू॰ शा॰ भा॰ आनन्दगि॰ १ । २ । ८ ।
अन्य न्यायस्य विशेषस्वरूप विविधस्थलनिर्देशपुरस्सरं लौकिकन्यायाञ्जल्या पृ॰ ७ द्रष्टव्यम् ।

अर्धजरतीयन्यायाऽनुसरणम् ।

[p. 169 ]

किञ्च, एकदेशेन सारूप्यात् नीलार्थवद् अशेषार्थानामपि ग्रहणप्रसङ्गः सत्त्वादिमात्रेणास्य
सर्वत्र सारूप्याऽविशेषात् । अथ तदविशेषेऽपि नीलाद्याकारवैलक्षण्यात्तेपामग्रहणम्; तर्हि समा
नाकाराणामशेषाणां ग्रहणाऽनुषङ्गः । अथ यत एव उत्पद्यते तस्यैव आकारानुकरणे ग्रा1445

ग्रहणम् भा॰ ।

हकम्
न सारूप्यमात्रेण; एवमपि स¹⁴⁴⁶

तत्सारूप्यतदुत्पत्ती यदि सवेद्यलक्षणम् । सवेद्य स्यात् समानार्थविज्ञानं
समनन्तरम् ॥ प्रमाणवा॰ ३ । ३२३ ॥

मनन्तरप्रत्ययस्य तद् ग्राहकं स्यात् । तदुत्पत्ति-सारूप्याभ्याञ्च
प्रामाण्यव्यवस्थायां पितरि पुत्रस्य प्रामाण्यप्रसङ्गः ।

किञ्च, परमाणवः प्रत्येकं परमाण्वात्मना आत्मीयमाकारं ज्ञाने समर्पयन्ति, सङ्घाता
त्मना वा ? तत्र प्रथ¹⁴⁴⁷

–थमप– श्र॰ ।

मः पक्षोऽनुपपन्नः; परमाणूनां स्वरूपेणाऽप्रतिभासनात्, तद्विपरीतस्य
अनेकावयवात्मनोऽवयविनः स्थिर-स्थूलस्य प्रतिभासनात् । द्वितीयपक्षोऽप्ययुक्तः; तेषां समु
दितानामपि स्वरूपाऽपरित्या1448

–त्यागः तथा– भा॰ ।

गतः तथाभूताऽवयविस्वरूपेण प्रतिभासाऽनुपपत्तेः । न खलु समु
दितास्ते अणुत्वा-ऽनेकत्वे परित्यजन्ति परमतप्रवेशाऽनुषङ्गात् । न चाऽन्यथाभूतानां तेषाम् अन्यथा
विज्ञा1449

विज्ञानस्वरूप-
कत्वं आ॰ ।

नजनकत्वं युक्तम्; प्रमाणविरोधात् । तथाहि–परमाणवो न स्थूलाद्याकारेण ज्ञानं स्वरू
पयन्ति, तद्रूपरहितत्वात्, यद् यद्रूपरहितं न तत् तेनाऽऽत्मना ज्ञानं स्वरूपयति यथा नीलं
पीतात्मना, स्थूलाद्याकाररहिताश्च परमाणव इति । त¹⁴⁵⁰

तत्सदृशत्वं ज्ञानस्य आ॰ ।

त्सदृशत्वे च ज्ञानस्य अणुवत् तदपि मूर्त्तम्,
सूक्ष्मत्वादप्रत्यक्षञ्च स्यात् । अथ समुदितानां तेषामपि प्रत्यक्षता इष्यते; तर्हि समुदितपर
माणुवत् ज्ञानस्यापि त्रिचतुरस्र-दीर्घ-ह्रस्व-परिमण्डल-सम-विषमादिरूपप्रसङ्ग, जलधारणाऽऽ
हरणाद्यर्थक्रियाकारित्वं बाह्येन्द्रियप्रत्यक्षता च स्यात् ।

किञ्च, आकारो ज्ञानादभिन्नः, भिन्नो वा ? भेदे ज्ञानं निराकारमेव स्यात् । अभेदे तयोः
अन्यतरदेव स्यात् । कथञ्चिद्भेदे तु मतान्तराऽनुषङ्गः । स्वतोऽभिन्नस्य च आ¹⁴⁵¹

आकारमात्रस्य भा॰ ।

कारस्य ज्ञान
ग्राह्यत्वे अर्थे दू1452

दूरासन्नादिभेदेन व्य
क्ताव्यक्तं न युज्यते । तत्स्यादालोकभेदाच्चेत्तत्पिधानाऽपिधानयोः ॥ तुल्यादृष्टिरदृष्टिर्वा सूक्ष्मोऽशस्तस्य
कश्चन । आलोकेन न मन्देन दृश्यतेऽतो भिदा यदि ॥ प्रमाणवा॰ ३ । ४०८-९ । विषयाकारधारित्वे
च ज्ञानस्य अर्थे दूरनिकटादिव्यवहाराभावप्रसङ्ग । प्रमेयक॰ पृ॰ २७ पू॰ ।

राऽतीतादिव्यवहारो न स्यात् । यत् स्वतोऽभिन्नं गृह्यते न तत्र दूरादिव्यवहारः
यथा स्वरूपे, स्वतोऽभिन्नं गृह्यते च पर्वतप्रासादादिकमिति । अस्ति च अर्थे दूरादिव्यवहारः
दूरे पर्वतः, निकटे प्रासाद, अतीतो राजा इत्यादिव्यवहारस्याऽस्खलद्रूपस्य प्रतीतेः । न च
आकाराधायकस्य दूराऽतीतत्वात् तथा व्यवहारः इत्यभिधातव्यम्; जाग्रच्चेतसो दूराऽतीत
त्वेन प्रवोधचेतसि तथा व्यवहारप्र¹⁴⁵³

–प्रसङ्गः स्यात् अ–
भा॰ ।

सङ्गात् । अथ भ्रान्तोऽयं व्यवहारः अत्यन्तनिकटेऽपि ज्ञाना
कारे अन्यथात्वेन व्यवहारात्; ननु ज्ञानाकारे इति कुतः ? 1454

अन्यस्य भा॰, श्र॰ ।

अस्य भ्रान्तत्वाच्चेत्; अन्योन्या
[p. 170 ] श्रय–अस्य भ्रान्तत्वसिद्धौ हि ज्ञानाकारे इत्यस्य सिद्धि, तत्सिद्धौ चाऽस्य भ्रान्तत्वसिद्धि1455

–द्धि अनु– भा॰ ।

रिति । अनुमानञ्च शब्दादेरनित्यत्वादिकमधिगच्छद् यदि तदाकारं तर्हि धर्मरूपतैव अस्य
स्यात् नानुमानरूपता । अथ अतदाकारम्; कथमनेन तत्प्रतिपत्ति, प्रतिपत्तौ वा किमन्यत्रापि
साकारताप्रसाधनप्रयासेन ?

किञ्च, अर्थेन सादृश्यमात्मन तदेव ज्ञानं प्रतिपद्यते, ज्ञानान्तरं वा ? यदि ज्ञानान्त¹⁴⁵⁶

–न्तरं भिन्नं त– भा॰ ।

रम्,
तत्किम् ज्ञानाऽर्थौ प्रतिपद्य तयो सादृश्यं प्रतिपद्येत, अप्रतिपद्य वा ? न तावदप्रतिपद्य,
सादृश्यप्रतिपत्ते त¹⁴⁵⁷

तद्द्वयप्र– श्र॰ ।

द्वत्प्रतिपत्तिनान्तरीयकत्वात्, न हि यमलकयोरप्रतिपन्नयो सादृश्य प्रति
पत्तुं शक्यम् । अथ प्रतिपद्य; कुतस्तत्प्रतिपत्ति–किमेकरमादेवाऽतो ज्ञानान्तरात्, द्वाभ्यां
वा ? तत्र प्रथमपक्षोऽसाम्प्रत, तयोर्भिन्नकालतया एकत्र ज्ञाने प्रतिभासाऽनुपपत्ते । यौ भिन्न
कालौ न तयोरेकत्र ज्ञाने प्रतिभास यथा उदयाऽस्तमनयोः, भिन्नकालौ च ज्ञानाऽर्थाविति ।
न चाऽनयोः भिन्नकालत्वमसिद्धम्; ज्ञानाऽर्थयो कार्यकारणभावत समसमयवृत्तित्वस्य
भवताऽनभ्युपगमात् । द्वितीयपक्षोऽप्यसङ्गत, द्वयोरपि ज्ञा1458

ज्ञानयोरत्यन्त–
भा॰, श्र॰ ।

नान्तरयोरत्यन्तविलक्षणत्वेन
तत्सादृश्यप्रतिपत्त्यहेतुत्वात् । ये अत्यन्तविलक्षणे ज्ञाने न ते कस्यचित् सादृश्यं प्रतिपत्तु
समर्थे यथा देवदत्त-यज्ञदत्तज्ञाने, अत्यन्तविलक्षणे च ज्ञानाऽर्थविषये ज्ञा1459

ज्ञाने इति भा॰, श्र॰ ।

नान्तरे इति । न
चेदमसिद्धम्, ज्ञानादुत्पन्नस्य ज्ञानाकारस्य ज्ञानस्य अर्थोत्पन्नाऽर्थाकारज्ञानादत्यन्तवैलक्ष
ण्यस्य भिन्न¹⁴⁶⁰

भिन्नसामग्रीप्रभवतया च सुप्र–भा॰, श्र॰ । भिन्नसा
मग्रीतया प्रभवभिन्नविषयतया च आ॰ ।

सामग्रीप्रभवतया भिन्नविषयतया च प्रसिद्धत्वात् । ययोर्भिन्नसामग्रीप्रभवता
भिन्नविषयता च तयोरत्यन्तवैलक्षण्यम् यथा रूपस्प¹⁴⁶¹

–र्शनज्ञा– भा॰ ।

र्शज्ञानयोः, भिन्नसामग्रीप्रभवता
भिन्नविषयता च ज्ञाना-ऽर्थज्ञानयोरिति । अस्तु वा ताभ्यां तत्सादृश्यप्रतिपत्ति, तथापि अन
योरपि अर्थ-ज्ञानाभ्यां सादृश्यम् अन्यतः प्रतिपत्तव्यम्, तस्यापि अ¹⁴⁶²

अर्थज्ञानैः श्र॰ ।

र्थज्ञानज्ञानै सादृश्यम्
अन्यत इत्यनवस्था । अथ तदेव ज्ञानम् आत्मनोऽर्थेन सादृश्यं प्रतिपद्यते; तन्न; तत्काले
अ¹⁴⁶³

अर्थेऽस्या–
भा॰, आ॰ ।

र्थस्याऽसत्त्वात् । यत्काले यन्नास्ति न तेन तद् आत्मन स्वत एव सादृश्यं प्रतिपत्तुं समर्थम्
यथा पुत्रकालेऽसता पित्रा 1464

पुत्रे आ॰ ।

पुत्र, नास्ति च ज्ञानकाले अर्थ इति । ततो ज्ञाने अर्थसारूप्यस्य
विचार्यमाणस्याऽनुपपत्ते यद् यदाकारं न भवति न तत्तस्य ग्राहकम् इत्याद्ययुक्तम् ।

यदप्यभिहितम्1465

पृ॰ १६६ पं॰ २ ।

–निराकारत्वे ज्ञानस्य¹⁴⁶⁶

–स्य रूपस्या– आ॰ ।

स्वरूपस्याप्यप्रत्यक्षत्वप्रसङ्ग इत्यादि, तदप्यभि
धानमात्रम्, स्वपरप्रकाशकत्वं हि बुद्धेराकार न पुनर्नीलाद्याकार, अस्य अर्थधर्मत्वात् ।
न चाऽन्याकारेण अन्यस्य प्रत्यक्षता युक्ता; अतिप्रसङ्गात्, किन्तु स्वाकारेण, तथाभूतेन चाऽऽ
[p. 171 ] कारेण अस्याः प्रत्य¹⁴⁶⁷

–त्यक्षं नी– आ॰ ।

क्षत्वम् नीलमहं वेद्मि इत्याद्युल्लेखेन सुप्रसिद्धमेव । व्यावृत्तिरपि संविदः
संविदन्तरात् प्रतिनियतार्थग्राहकत्वस्वरूपेणैव, न पुनर्नीला1468

नीलादिना स्व– श्र॰ ।

दिस्वरूपेण अस्य ग्राह्यधर्मत्वात् ।
पदार्थानां हि स्वगतधर्मेणैव अन्योन्यं व्यावृत्तिर्युक्ता नान्यधर्मेण अतिप्रसङ्गात्, तथा च
तत्रानुभवमात्रेण इत्याद्यनुपपन्नम् । अनुभवमात्रेण ज्ञानस्य सारूप्येऽपि प्रतिनियताऽर्थानु1469

–नुभवप्रभवप्रका– आ॰ ।

भव
प्रकारेण प्रतिविषयं विशेषसंभवात् । न खलु नीलग्रहणस्वभाव एव अस्य पीतग्रहणस्वभावो
भवितुमर्हति, तथाभूतेन च¹⁴⁷⁰

च प्रत्य– भा॰ ।

स्व¹⁴⁷¹

प्रतिनियतार्थग्राहकत्वलक्षणेन ।

भावेन प्रत्यर्थं सम्बन्धसंभवात् अर्थेन घटयत्येनाम् इत्याद्यपि
अनल्पतमोविलसितम् ।

किञ्च¹⁴⁷²

यतोघटयति सम्बन्धयति विवक्षितं ज्ञानमर्थसम्बद्धमर्थरूपता निश्चा
ययति वा ? प्रमेयक॰ पृ॰ २८ पू॰ ।

, घटयति इति सम्बन्धयति इत्यभिप्रेतम्, अर्थसम्बद्धं निश्चाययति इति वा ?
तत्राद्यविकल्पोऽनुपपन्नः; अर्थरूपताया ज्ञानस्याऽर्थे सम्बन्धकारणत्वे तादात्म्याऽभावप्रसङ्गात् ।
ययोः कार्यकारणभावः न तयोस्तादात्म्यम् यथा अग्निधूमयोः, कार्यकारणभावश्च अर्थसम्ब
द्धज्ञाना-ऽर्थरूपतयोरिति । द्वितीयपक्षोऽप्ययुक्तः; अर्थसम्बद्धज्ञानेन अर्थरूपतायाः क्वचित्
सम्बन्धाऽप्रतीतेः । यस्य येन सम्बन्धः क्वच्चिन्न प्रतिपन्नः न तस्य तन्निश्चयहेतुत्वम् यथा सह्य
स्य विन्ध्येन क्वचिदप्रतिपन्नसम्बन्धस्य न विन्ध्यनिश्चयहेतुत्वम्, क्वचित्सम्बन्धाऽप्रतीतिश्च अर्थ
सम्बद्धज्ञानेन अर्थरूपतायाः, इति कथमसौ अर्थसम्बद्धं ज्ञानं निश्चाययेत् ? न च विशिष्टविष
योत्पादादन्यो ज्ञानस्य अर्थे सम्बन्धो घटते, स च स्वसामग्रीतः एव सम्पन्न इति अर्थरू
पताप्रसाधनप्रयासो व्यर्थः ।

ननु निरा1473

एतेन वित्तिसताया साम्यात् सर्वैकवेदनम् । प्रलपन्तः
प्रतिक्षिप्ता प्रतिबिम्बोदये समम् ॥ २६ ॥ न्यायवि॰ पृ॰ १२७ पू॰ । प्रकाशनियमो हेतोर्बुद्धेर्न प्रतिबि
म्बत । अन्तरेणापि ताद्रूप्य ग्राह्यग्राहकयो सतोः ॥ ३२ ॥ न्यायवि॰ पृ॰ १३९ पू॰ ।

कारत्वे ज्ञानस्य सर्व सर्वस्य ग्राहकं स्यादविशेषात्; इत्यप्यसमीचीनम्; पुरोवर्त्ति
न्येवाऽर्थे ज्ञानस्य स्वकारणैर्नियमितत्वात् प्रदीपवत् । न खलु प्रदीपः घटादीनाम् आकारमनु
कुर्वन् तेषां प्रकाशकः प्रतीयते; प्रत्यक्षविरोधात् । नाप्याकाररहितस्य प्रकाशकत्वे सकलघटा
दीनां प्रकाशकत्वं प्रसज्यते; गृहाद्यन्तर्वर्तिनामेव प्रतिनियतानां तेषां प्रतिनियतसामग्रीप्रभव
तया प्रतिनियतसामर्थ्यमा1474

–मापाद– श्र॰ ।

सादयता तेन प्रकाशनात् । साकार¹⁴⁷⁵

साकारत्वेऽपि चायं पर्यनुयोग समानसन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४६० ।

तयापि अर्थप्रकाशकत्वाभ्युपगमे
एकस्य घटज्ञानस्य त्रैलोक्योदरवर्तिनां निखिलघटानां प्रकाशकत्वप्रसङ्गः इति चोद्ये भवतोऽपि
प्रतिनियतसामग्रीप्रभवप्रतिनियतयोग्यतातो नान्यदुत्तरम् । 1476

प्रतिकर्मव्यवस्थान
स्यान्यथानुपपत्तित । साकारस्य च बोधस्य प्रमाणत्वोपवर्णनम् ॥ ३३ ॥ क्षणक्षयादिरूपस्य व्यवस्थापकता
न किम् । तेन तस्य स्वरूपत्वाद् विशेषान्तरहानितः ॥ ३४ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १२६ ।

तदेवं साकारतापक्षस्य अनेकदोष
[p. 172 ] दुष्टत्वान्न स्वाकारमात्रा1477

–त्रावल– श्र॰ ।

लम्बन ज्ञानम् । कि तर्हि ? तद्व्यतिरिक्तबाह्यार्था1478

–र्थावल– श्र॰ ।

लम्बनम्, ततो
विलक्षणप्रतिभामत्वात् । य¹⁴⁷⁹

यदि ज्ञानं भा॰ ।

द्विज्ञानं यद्विलक्षणप्रतिभा1480

–भासनम् श्र॰ ।

सं न तत्तदा1481

–दावलम्ब–
श्र॰ ।

लम्बनम् यथा रूपविल
क्षणप्रतिभासं रसज्ञान न रूपालम्बनम्, स्वाकाराद् विलक्षणप्रतिभासञ्च घ¹⁴⁸²

घटज्ञानमिति भा॰, श्र॰ ।

टादिज्ञानमिति ।
न चायमसिद्धो हेतु, अन्तर्मुखाऽऽकारतया प्रतिभासमानज्ञानाकाराद् बहिर्मुखाकारतया
प्रतिभासमानघटादिज्ञानस्य विलक्षणप्रतिभासत्व¹⁴⁸³

–त्व सिद्धे भा॰ । अस्य च साकारवादस्य विविधभङ्ग्या
खण्डनं निम्रग्रन्येषु द्रष्टव्यम् । न्यायम॰ पृ॰ ५४० । शास्त्रदी॰ १ । १ । ५ । तत्त्वार्थश्लो॰ बा॰ पृ॰ १३६ ।
न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ १२९ । प्रमेयक॰ पृ॰ २७ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४५९ । स्या॰ रत्ना॰,
रत्नाकराव॰, सू॰ ४ । ४७ । स्याद्वादमं॰ पृ॰ १३० ।

प्रसिद्धेरिति ।

विवृतिव्याख्यानम्–

कथं तदनन्तरं तद् भूतम् ? इत्याह– सन्मात्रम् इति । सन्मात्रविषयत्वात् सन्मात्रकमि
त्रमि त्युच्यते । कि तत् ? दर्शनम् आलोक इति यावत् । तत्कि
करोति ? इत्य¹⁴⁸⁴

इत्याह श्र॰ ।

त्राह– स्वविषय इत्यादि । उत्तरम् स्वोत्तरकालभाविन
परिणामम् विकारम् प्रतिपद्यते यत् दर्शनम् इति सम्बन्ध । कथम्भूतं परिणामम् ? इत्याह–
स्व इत्यादि । स्वशब्देन उत्तर परिणामो गृह्यते । तस्य विषयः अवान्तरो मनुष्यत्वादिजाति
विशेष तस्य व्यवस्थापनम् सङ्कर-व्यतिकरव्यतिरेकेण नियतरूपेण योजनम्, तस्मै विक
ल्पः निर्णयात्मा यस्य स तथोक्त तम् इति । तस्य किन्नाम इत्याह– अवग्रहः इति । आद्य
शब्दलभ्यं फलं दर्शयन्नाह– पुनः इत्यादि । पुनः अवग्रहोत्तरकालम्, अवग्रहेण विषयीकृत
अव¹⁴⁸⁵

अवगृहीतः भा॰, श्र॰ ।

ग्रहीकृतः अवान्तरमनुष्यत्वादिजातिविशेष तस्य विशेषः कर्णाट-लाटादिभेद तस्य आ
काङ्क्षणम् भवितव्यताप्रत्ययरूपतया ग्रहणाभिमुख्यम् ईहा भवति । तथा तेन कर्णाटादिप्र
कारेण ईहितविशेषनिर्णयोऽवायः । ननु दर्शनादीनामन्योन्यं भेदैकान्ते क्षणिकत्वप्रसङ्गाद्
अपसिद्धान्तप्रसक्ति, अभेदैकान्ते पुनः अन्यतमस्यैव प्रसङ्गाद् व्यपदेशभेदो दुर्लभः स्यात्, इत्य
त्राह– कथञ्चिद् इत्यादि । कथञ्चित् न सर्वात्मना 1486

दर्शनानाम् भा॰, श्र॰ ।

दर्शनादीनाम् अभेदेऽपि एकत्वेऽपि न
केवलं भेदे परिणामविशेषाद् व्यपदेशस्य शब्दस्य¹⁴⁸⁷

–स्य वा भे– भा॰, श्र॰ ।

भेदः नानात्वं सुघटमेवेति ।

अवायाऽनन्तरं धारणामुक्त्वा चतुर्विधं मतिज्ञानमुपसंहरन् कारिकार्धमाह–

धारणा स्मृतिहेतुस्तन्मतिज्ञानं चतुर्विधम् ।

विवृतिः–स्मृतिहेतुर्धारणा1488

धारणा प्रतिपर्त्तिर्यथास्वं मत्यवस्था
नमवधारणं च । वारणा प्रतिपत्तिरवधारणमवस्थान निश्चयोऽवगम अवबोध इत्यनर्थान्तरम् । तत्त्वार्थभा॰[p. n173 ]
१ । १५ । धरणं पिय धारण विति ॥ ३ ॥ आव॰ नि॰ । धृति धरणम् अर्थानामिति वर्तते । परिच्छि
न्नस्य वस्तुनोऽविच्युति-स्मृति-वासनारूपं तद्धरणं पुनर्धारणा ब्रुवते ? आव॰ नि॰ हरि॰ पृ॰ १० ।
एवमविच्युति-वासना-स्मृतिरूपा धारणा त्रिधा सिद्धा भवति । विशेषा॰ भा॰ बृह॰ गा॰ १८८-१८९ ।
अथैतस्य कालान्तरेऽविस्मरणकारणं धारणा । सर्वार्थसि॰ १ । १५ । निर्ज्ञातार्थाविस्मृतिर्धारणा
राजवा॰ १ । १५ । ततो दृढतरावायज्ञानाद् दृढतमस्य च । धारणात्वप्रतिज्ञानात् स्मृतिहेतोर्विशेषतः
॥ २१ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २२१ । स एव दृढतमावस्थापन्नो धारणा । प्रमाणनय॰ २ । १० ।
महोदये च कालान्तराविस्मरणकारणं हि धारणाभिधानं ज्ञानं। अनन्तवीर्योऽपि–तथा निर्णीतस्य काला
न्तरे तथैव स्मरणहेतु संस्कारो धारणा इति। स्या॰ रत्नाकर पृ॰ ३४९ । स्मृतिहेतुर्धारणा
प्रमाणमीमा॰ १ । १ । २९ ।

संस्कार इति यावत् । ईहाधारणयोरपि ज्ञानात्मक
त्वमुन्नेयं तदुपयोगविशेषात् ।

[p. 173 ]

स्मृतिहेतुर्धारणा संस्कार इति यावत्, यत एवं तत् तस्मात् मतिज्ञानम् अव
ग्रेहावायधारणाभेदेन चतुर्विधम् ।

विवृतिव्याख्यानम्–

कारिकार्धं विवृण्वन्नाह– स्मृतिहेतुः इत्यादि । स्मृतेः अनुभूतवस्तुविषयायाः तच्छब्द
परामृष्टायाः प्रतीतेः हेतुः धारणा भावना संस्कार इति यावत् ।
ननु च ईहा चेष्टा प्रयत्न इत्यर्थः, धारणा च संस्कारः, तयोश्च ज्ञानाद
त्यन्तभेदः, बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माऽधर्मसंस्काराः इत्यभिधानात्,
तत्कथमनयोः प्रत्यक्षता ? इत्याशङ्क्यमानं प्रति आह– ईहा इत्यादि । ईहा-धारणयोरपि न
केवलम् अवग्रहा-ऽवाययोः ज्ञानात्मकत्वमुन्नेयम् अभ्युपगन्तव्यम् । कुत एतदित्यत्राह– तद्
इत्यादि । तयोः अवग्रहाऽवाययोः उपयोगविशेषात् व्यापारविशेषात् । तथाहि–अवग्रहस्य
ईहा, अवायस्य च धारणा व्यापारविशेषः, न च चेतनोपादानो व्यापारविशेषः अचेत
तनो युक्तोऽतिप्रसङ्गात् । अथवा ईहा1489

ईहा धारणायाः आ॰, भां॰ ।

-धारणयोः सम्बन्धी उपादेय¹⁴⁹⁰

कार्यत्वेन ।

त्वेन यः उपयोगविशेषः
अवाय-स्मृतिलक्षणः तस्मात् इति ग्राह्यम् । न वै खलु चेतनम् अचेतनोपादा1491

–दानाद्युक्तम् आ॰ ।

नं युक्तम्; चार्वाक
मतानुप्रवेशप्रसङ्गात् ।

इदानी स्वसंविदामपि बह्वादिभेदमवग्रहादिकम्, अवग्रहादीनाञ्च पूर्वपूर्वस्य प्रमाणत्वे फल
त्वमुत्तरोत्तरस्य दर्शयन्नाह–

बह्वा1492

बहुबहुविधक्षिप्रानि
सृतानुक्तध्रवाणां सेतराणाम् । तत्त्वार्थसू॰ १ । १६ । निसृतासन्दिग्धध्रुवाः तत्त्वार्थाधि॰ सू॰
१ । १६ ।

द्यवग्रहाद्यष्टचत्वारिंशत् स्वसंविदाम् ॥ ६ ॥

पूर्वपूर्वप्रमाणत्वं फलं स्यादुत्तरोत्तरम् ।

विवृतिः–परमार्थैकसंवित्तेः वेद्यवेदकाकारयोः प्रमाणफलव्यवस्थायां क्षणभङ्गा
देरपि प्रत्यक्षत्वं प्रसज्येत । ततः किम् ? गृहीतग्रहणात् संवृतिवत् तदनुमा1493

–मानं न आ॰ वि॰ ।

नं प्रमाणं
[p. 174 ] न स्यात्; तदनयोः समारोपव्यवच्छेदाऽविशेषात् संवृतेरपि प्रमाणान्तरत्वं स्यात् ।
सर्वस्यैव निर्विकल्पकज्ञानस्य समारोपव्यवच्छेदाकाङ्क्षिणः प्रामाण्यं न स्यात्
ततः संव्यवहाराऽभावात् । अर्थक्रियार्थी हि प्रमाणम् अप्रमाणं वा अन्वेषते, रूपादि
क्षणक्षयादिस्फुटप्रतिभासाऽविशेषात् खण्डशः प्रामाण्यं यदपेक्षं तदेव फलं युक्तम्;
तत्त्वतः तत्कृतो न भवति । तत्त्वतः तत् ततो न भवति इत्यपि पाठ । भावे वा
निर्णीतिः अखण्डशः कुतो न भवेत् ? बहुबहुविधक्षिप्राऽनिसृताऽनुक्तध्रुवेतरविक
ल्पानाम् अवग्रहादेः स्वभावभेदान्न विरु1494

विरुद्ध्येत ज॰ वि॰ ।

द्ध्यते । प्रतिभासभेदेऽपि स्वभावभेदाऽभाव
कल्पनायां क्रमवृत्तिधर्माणामपि तथाभावात् कुतः क्रमः सुख-दुःखादिभेदो वा पर
मार्थतः प्रतिष्ठाप्येत सहप्रतिभासवत् ? तदयम् एकमनेकाऽऽकारं क्षणिकज्ञानं कुत
श्चित् प्रत्यासत्तेः प्रतिभासभेदानाम् उपयन् क्रमवर्त्तिनामपि तथैकत्वं प्रतिपत्तुमर्हति
हर्षविषादादीनाम् । अतोऽनेकान्तसिद्धिः । प्रमाणफलयोः क्रम¹⁴⁹⁵

क्रमभावेऽपि आ॰ वि॰ ।

भेदेऽपि तादात्म्यम्
अभिन्नविषयत्वञ्च प्रत्येयम् ।

कारिकाव्याख्यानम्–

बहु आदिर्यस्य बहुविधादेः स तथोक्त तेन, अवग्रहादीनाम् अष्टचत्वारिशत् बह्वाद्यवग्र
हाद्यष्टचत्वारिंशत् । एतदुक्तं भवति–बह्वादिभि द्वादशप्रभेदै अव
ग्रहादयश्चत्वारो गुणिता अष्टचत्वारिशद् भवन्ति । केषाम् ? इत्याह–
स्वसंविदाम् इति । चशब्दोऽत्र समुच्चयार्थ लुप्तो द्रष्टव्य, तेन अर्थग्रहणमनुवर्तमानं च
शब्देन लब्धता1496

षष्ठी ।

परिणामं सम्बद्ध्यते । तथा चायमर्थः स्थित–न केवलम् अर्थग्रहणस्य अपि
तु स्वसंविदाञ्च बह्वाद्यवग्रहाद्यष्टचत्वारिशद् भवति भवन्ति, अन्यथा तासां श्रुतादावन्त
र्भावो वक्तव्य, ज्ञानषट्कत्व¹⁴⁹⁷

–त्वं वानु– आ॰ ।

ञ्चाऽनुषज्येत मतौ अनन्तर्भावात् अवग्रहाद्यात्मकत्वात्तस्याः ।

ननु च अ¹⁴⁹⁸

अथ
बहुविधा– आ॰, भा॰ ।

र्थे बहुबहुविधादिधर्माणां संभवाद् युक्तो बह्वाद्यवग्रहादिः न पुनर्ज्ञानस्वरूपे, तत्र
तदसंभवात्, न हि ज्ञानस्वरूपे बहु-बहुविधादिधर्माःकदाचिदपि प्रतीयन्ते बहिरर्थे एव तेषा सर्वदा
प्रतीतेः; इत्याप्यपेशलम्, बह्वादिधर्मग्राहकत्वस्य ज्ञानस्वरूपगतस्य¹⁴⁹⁹

–स्य संवे– भा॰ ।

स्वसंवेदनविषयतोपपत्तितः1500

–त स्व– भा॰ ।

तत्स्वरूपेऽपि बह्वाद्यवग्रहादिसंभवाऽविरोधात् । कि पुनर्ज्ञानस्य स्वसवेदनं नाम ? इति
चेदुच्यते–

ज्ञानान्तराऽनपेक्षं यत् स्वरूपप्रतिभासनम् । तत् स्वसवेदनं ज्ञाने सिद्धमर्थप्रतीतितः ॥
प्रयोग–स्वग्रहणात्मकं ज्ञानम् अर्थग्रहणात्मकत्वात्, यत् पुन स्वग्रहणात्मकं न भवति न तद्
अर्थग्रहणात्मकम् यथा घटादि, अर्थग्रहणात्मकञ्च ज्ञानम्, तस्मात् स्वग्रहणात्मकमिति ।

[p. 175 ]

ज्ञाने स्वभंविदितत्वं प्रमाणविरुद्धम्

इति जैमिनीयस्य पूर्वपक्षः–

ननु ज्ञाने स्वसंविदितत्वं प्रमाणविरुद्धम् कर्मत्वेनाऽप्रतीयमाने तस्मिन् परोक्षत्वस्यैवोपपत्तेः;
तथाहि–ज्ञा1501

ननूत्पन्नायां बुद्धौ ज्ञातोऽर्थ उच्यते नानुत्पन्नायाम्, अतः पूर्वं बुद्धिः उत्पद्यते पश्चाज्ज्ञातोऽर्थः ?
सत्यम्; पूर्वं बुद्धिरुत्पद्यते न तु पूर्वं ज्ञायते । भवति हि कदाचिदेतद् यज्ज्ञातोऽप्यर्थः सन्नज्ञात इत्युच्यते ।
न च अर्थव्यपदेशमन्तरेण बुद्धेः रूपोपलम्भनम्, तस्मान्न व्यपदेश्या बुद्धिरव्यपदेश्यञ्च न प्रत्यक्षम् ।
तस्मादप्रत्यक्षा बुद्धिः । शावरभा॰ १ । १ । ५ । अस्मन्मते ज्ञाततालिङ्गकानुमानेनैव बुद्धेर्ग्रहणाङ्गीका
रात्, तस्य च अर्थग्रहणोत्तरकालीनत्वात् न प्रतिबन्धकाभावमात्रेण अर्थग्रहणसमये बुद्धेर्ग्रहणं भवितुम
र्हति । शावरभा॰ प्रभाटी॰ पृ॰ ३३ । संवित्तयैव हि संवित् संवेद्या न संवेद्यतया । केयं वाचो युक्तिः
संवेद्या न संवेद्येति ? इयमियं वाचो युक्तिः नास्याः कर्मभावो विद्यते इत्यर्थः । कर्म च संवेद्याभिधेयं न
संवित्, तस्मान्न पृथक् संवेद्यतया ग्रहीतुं शक्यते । न चाऽसंवेद्यैव संवित् तन्मूलत्वात् सर्वभावानां संवे
द्यभावस्य । किं तर्हि ? आनुमानिकम्, फलमेव हि प्रमाणम् इति प्रमाणविदो मन्यन्ते पृ॰ ६४ किमसंवे
द्यमेव विज्ञानम् ? बाढमसम्वेद्यं न त्वप्रमेयम् । कः पुनः प्रमेयसंवेद्ययोर्विशेषः ? यत्र हि विषयस्य स्वरूपं
परिच्छिद्यते तत्संवेद्यमित्युच्यते अतः संवेदनं प्रत्यक्षमिति प्रमाणविदः असम्बेदना च प्रमितिः ज्ञाने आका
रान्तराग्रहणात् । तस्मात् ज्ञानं प्रत्यक्षमित्ययुक्तम् । क्षणिकत्वाच्चास्य प्रत्यक्षता न संभवतिपृ॰ ६५
तस्मान्न बुद्धिविषयं प्रत्यक्षम्, अर्थविषयं हि तत् अतः सिद्धमानुमानिकत्वं बुद्धेः फलतः पृ॰ ६७
बृहती १ । १ । ५ । पञ्जिका पृ॰ ६४-६७ । अपि च ज्ञानमनुमेयमिष्यते । तदनुमाने च नार्थसत्तामात्रं
लिङ्गम्; तदविनाभावनियमाभावात् । अथ अर्थज्ञानमित्युच्यते; तदपि नोत्पत्तिमात्रेण लिङ्गम् प्रक
रणपं॰ पृ॰ ६३ ।

नं परोक्षम् कर्मत्वेनाऽप्रतीयमानत्वात्, यत् पुनः
प्रत्यक्षं तत् कर्मत्वेन प्रतीयमानं दृष्टम् यथा अर्थः, कर्मत्वेनाऽ
प्रतीयमानञ्च ज्ञानम्, तस्मात् परोक्षमिति । न चाऽयमसिद्धो
हेतुः; कर्मत्वेनाऽप्रतीयमानत्वस्य ज्ञानाख्ये धर्मिणि विद्यमान
त्वात्, न खलु घटाद्यर्थवत् कर्मत्वेन ज्ञानं स्वप्नेऽपि प्रतिभासते, प्रतिभासने वा करणात्मनो ज्ञाना
न्तरस्य परिकल्पना प्रसज्येत, त¹⁵⁰²

तत्प्रत्यक्षत्वे भां॰, श्र॰ ।

स्यापि प्रत्यक्षत्वे करणात्मकं ज्ञानान्तरमपरं परिक¹⁵⁰³

–कल्प्यते भां॰, श्र॰ ।

ल्प्येत इत्य
नवस्था । तस्याप्रत्यक्षत्वेऽपि करणत्वे प्रथमे कोऽपरितोषः येनाऽस्य तथा करणत्वं नेष्यते ?
न च एकस्यैव ज्ञानस्य परस्परविरुद्धकर्म-करणाकाराभ्युपगमो युक्तः; अन्यत्र तथा प्रतीत्य
भावात् । तस्मादेतद्दोषपरिजिहीर्षया ज्ञानस्य प्रत्यक्षरूपताऽऽग्रहं परित्यज्य प्रतीत्यनतिक्रमेण
परोक्षरूपतैवाऽभ्युपगन्तव्या । इन्द्रियाऽर्थसम्प्रयोगादिसामग्रीतो हि क्रियास्वभावम् आत्मनि
ज्ञानमुत्पद्यमानं नित्यपरोक्षरूपमेव उत्पद्यते ।

न चास्य नित्यपरोक्षरूपत्वे ग्राहकप्रमाणाऽभावाद् अभावोऽनुषज्यत इत्यभिधातव्यम्;
प्रत्यक्षतो हि तत्प्रतीत्यभावान्नित्यपरोक्षरूपता, न पुनर्मूलतोऽपि ग्राहकप्रमाणाऽभावात्,
[p. 176 ] अर्थापत्त्याख्य¹⁵⁰⁴

–ख्यस्य प्रमा– आ॰, भा॰ । तत्रात्मना न शक्य तत्रान्योत्पत्तिस्वदस्ति वा । तेनैतत्कारणाभावात्
तदाना नानुभूयते ॥ १८१ ॥ नान्यथा ह्यर्थसद्भावो दृष्ट सन्नुपपद्यते । ज्ञाने चेन्नेत्यत पश्चात् प्रमाण
मुपजायते ॥ १८२ ॥ अर्थापत्ति ज्ञानस्य प्रमाणम्, सा च अर्थस्य ज्ञातत्वान्यथानुपपत्तिप्रभवा ।
प्रागर्थस्य ज्ञातत्वाभावान्नोत्पद्यते । ज्ञाते त्वर्थे पश्चात्तज्ज्ञातत्वानुपपत्त्या अर्थापत्तिप्रमाणमुपजायते
मीमा॰ श्लो॰ टी॰ सू॰ १ । १ । ५ । शून्यवाद । ज्ञानक्रिया हि सकर्मिका कर्मभूतेऽर्थे फल जनयति पाका
दिवत् । तच्च फलमैन्द्रियकज्ञानजन्यमापारोक्ष्यम् लिङ्गादिज्ञानजन्य तु पारोक्ष्यमित्युच्यते तदेव च फलं
कार्यभूतं कारणभूत विज्ञानमुपकल्पयतीति सिद्ध्यत्यप्रत्यक्षमपि ज्ञानम् । अथवा ज्ञानक्रियाद्वारको य कर्त्तृ
भूतस्य आत्मन कर्मभूतस्य च अर्थस्य परस्पर सम्बन्धो व्याप्तृव्याप्यत्वलक्षण स मानसप्रत्यक्षावगतो
विज्ञान कल्पयति । न आगन्तुककारणमन्तरेण आत्मनोऽर्थ प्रति व्याप्तृत्वमुत्पत्तुमर्हति, तच्च कारण लोके
ज्ञानशब्देन अभिधीयते शास्त्रदी॰ १ । १ । ५ ।

स्यतद्ग्राहकप्रमाणस्य सद्भावात् । तथाहि–क्रिया न काचित् निष्फला संभवति
इति ज्ञानक्रिया प्रकटनाख्यं फलम् अर्थे प्रा1505

प्रादुर्भवति भा॰, श्र॰ ।

दुर्भावयति, तस्माच्च फलात् प्रतिप्राणि सुप्रसिद्धात्
अन्यथाऽनुपपद्यमानाद् आत्मनि अहम्प्रत्ययग्रा1506

–ग्राह्यं नि– आ॰ ।

ह्ये नित्यपरोक्षं क्रियारूपं ज्ञानमुपकल्प्यत इति ।
उक्तञ्च–अप्रत्यक्षा नो बुद्धिः प्रत्यक्षोऽर्थः, स हि बहिर्देशसम्बद्धः प्रत्यक्षमनुभूयते, ज्ञा1507

ज्ञाते त्वर्थेऽनुमानादवगच्छति बुद्धिरिति शावरभाष्ये श्रवणात् । प्रमाणपरी॰ पृ॰ ६० ।
तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४७ । न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ १४ पू॰ ।

ते
त्वनुमानादवगच्छति बुद्धिम् । शावरभा॰ १ । १ । ५ इति । प्रवृत्त्यन्यथानुपपत्त्या च ज्ञानमनु
मीयते, अज्ञा1508

–ते च प्र– भा॰ ।

ते प्रवृत्तिविषये प्रवृत्त्यनुपपत्ते, प्रयोजनार्थी हि पुरुष कदाचित् प्रवर्तते कदा
चिन्न प्रवर्तते इत्यत्र न ज्ञानादन्य¹⁵⁰⁹

–न्यत् यथा तत्प्रवृ–
आ॰ ।

त् तदा तत्प्रवृत्ते कारणमस्ति । न हि इष्टसाधनोऽप्यर्थ स्व
रूपेणैव प्रवृत्तिहेतुर्घटते सर्वदा प्रवृत्तिप्रसङ्गात्, न चैवम्, अत कादाचित्कत्वात् प्रवृत्ते अर्थाऽ
तिरिक्तम् अन्यदपि किञ्चित्कारणमस्ति इत्यवगम्यते यस्मिन् सति अर्थः प्रवृत्तियोग्यतामा
पद्यते, तच्च ज्ञानमिति ।

ज्ञानस्य अस्वसविदितत्वनिरसनपुरस्सर स्वस वेदनत्वव्यवस्थापनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्1510

पृ॰ १७५ पं॰ १ ।

–क¹⁵¹¹

कर्मत्वेनाऽप्रतिभासमानत्वात् करणज्ञानमप्रत्यक्ष करणत्वेन प्रतिभासमा
नस्य प्रत्यक्षत्वोपपत्तेः । कथञ्चित् प्रतिभासते च कर्म च न भवतीति व्याधातस्य प्रतिपादितत्वात् । कभ
ञ्चायं फलज्ञान कर्मत्वेनाऽप्रतिभासमानमपि प्रत्यक्षमुपयन् करणज्ञानं तथा नोपैति ? तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰
४६ । प्रमाणपरी॰ पृ॰ ६१ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३१ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २१३ ।

र्मत्वेनाऽप्रतीयमानत्वात् इति; तद् आत्मना फलज्ञा
नेन चाऽनैकान्तिकम् तयो कर्मत्वेनाऽप्रतीयमानयोरपि प्रत्यक्ष
त्वेनाऽभ्युपगमात् । अथ अनयो कर्मत्वेनाऽप्रतीतावपि कर्तृत्वेन
फलत्वेन च प्रतीते प्रत्यक्षता इष्यते, तर्हि प्रमाणाऽभिमत
ज्ञानस्य कर्मत्वेनाऽप्रतीतावपि करणत्वेन प्रतीते प्रत्यक्षता इष्य
ताम् अविशेषात् । अथ करणत्वेन प्रतीयमानं ज्ञान करणमेव स्यान्न प्रत्यक्षम्, तर्हि कर्तृफ
[p. 177 ] लरूपतया प्रतीयमानयोः आत्म-फलज्ञानयोः कर्तृ-फलरूपतैव स्यान्न प्रत्यक्षता इत्यप्यस्तु तुल्या
क्षेपसमाधानत्वात् ।

किञ्च, सकलप्रमाणापेक्षया ज्ञानस्य कर्मत्वाऽप्रसिद्धिः, स्वरूपाऽपेक्षया वा ? यदि सकल
प्रमाणापेक्षया; तदा स¹⁵¹²

सत्त्वमस्य भा, श्र॰ ।

त्त्वमप्यस्य अतिदुर्लभम्; तथाहि–यत् सर्वप्रमाणापेक्षया कर्म न भवति
न तत् सत् यथा खरविषाणम्, सर्वप्रमाणापेक्षया न भवति च कर्म विवक्षितं प्रमाणाभिमतं
ज्ञानमिति । एवं प्रमाणान्तरेष्वप्ययमेव न्यायः इत्यखिलप्रमाणानामसत्त्वप्रसङ्गे प्रमेये कः
समाश्वासः प्रमाणनिबन्धनत्वात् प्रमेयव्यवस्थायाः ? इति पू1513

फुत्कु– श्र॰ ।

त्कुर्वतोऽपि द्विजस्य सकलशून्य
तापातः स्यात्, तं परिजिहीर्षता ज्ञानस्य अप्रत्यक्षत्वेऽपि प्रमाणान्तरात् प्रतीतिरभ्युपगन्तव्या
इति कर्मत्वेनाऽप्रतीयमानत्वात् इत्यस्याऽसिद्धत्वम् । अस्तु नाम अस्य प्रमाणान्तरात् प्रतीय
मानत्वं न तु कर्मत्वम्; इति चाऽयुक्तम्; प्रतीयमानस्य अकर्मत्वविरोधात्, प्रतीय¹⁵¹⁴

साक्षात् प्रतीयमानत्वं हि विषयीक्रियमाणत्वं
विषयत्वमेव च कर्मत्वम् । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३२ पू॰ ।

मानत्वं
हि ग्राह्यत्वमुच्यते, तदेव च कर्मत्वमिति ।

अथ स्वरूपापेक्षया कर्मत्वाऽप्रसिद्धिः; तदप्यनुभवविरुद्धत्वादयुक्तम्; सुप्रसिद्धो हि
घटग्राहिज्ञानविशिष्टमात्मानं स्वतोऽहमनुभवामि इत्यनुभव, तत्प्रसिद्धत्वाच्च ज्ञाने क¹⁵¹⁵

कर्मत्वस्य कथं आ॰ ।
कर्मत्वाप्रसिद्धिरिति कथं भा॰ ।

र्मत्व
प्रसिद्धिरिति द्धेरिति कथं स्वरूपापेक्षया तत्र कर्मत्वस्याऽप्रसिद्धि अनुभवेन न विरुद्ध्यते ?
प्रतीतिसिद्धस्याप्यत्र प्र¹⁵¹⁶

प्रत्यक्षस्य आ॰, भां॰ ।

त्यक्षत्वस्य कर्मत्वस्य चाऽपह्नवे अर्थे तत्सद्भावे कः1517

कः कथं समा– भां॰ ।

समाश्वासः इति
कथं तस्य व्यतिरेकदृष्टान्तता स्यात् ? प्रस¹⁵¹⁸

प्रसङ्गश्च
नाम परप्रसिद्धेन परस्य अनिष्टापादनमुच्यते । न्यायमं॰ पृ॰ १०२ । साध्यसाधनयोर्व्याप्यव्या
पकभावसिद्धौ हि व्याप्याभ्युपगमो व्यापकाभ्युपगमनान्तरीयको यत्र प्रदर्श्यते तत्प्रसङ्गसाधनम् । व्यापक
निवृत्तौ चावश्यम्भाविनी व्याप्यनिवृत्ति स विपर्ययः । प्रमेयक॰ पृ॰ ६९ पू॰ ।

ङ्ग-विपर्ययाभ्याञ्चास्य प्रत्यक्षता1519

–ताप्रसिद्धेः श्र॰ ।

सिद्धिः; तथा हि–
यत् परोक्षं न तत् स्वोपधानेन अन्यमुपलम्भयति यथा इन्द्रियम्, परोक्षञ्च भवद्भिः परिकल्पितं
ज्ञानम् इति प्रसङ्गः । विपर्ययस्तु–यत् स्वाकारोपहितम् आकारान्तरमुपलम्भयति तत् 1520

परोक्षं न भवति यथा भा॰ ।

परोक्षं
न भवति प्रत्यक्षं वा भवति, यथा प्रदीपाद्यालोकः, उपलम्भयति च ज्ञानं स्वाकारोपहितं
नीलादिकम् इति ।

किञ्च, बुद्धे स्वसंवेदनप्रत्यक्षाऽगोचरत्वे कुतः तत्सत्त्वं सिद्ध्येत् ? प्रमाणान्तराच्चेत्–कि
प्रत्यक्षरूपात्, अनुमानरूपाद्वा ? न तावत् प्रत्यक्षरूपात्; मतान्तरानुप्रवेशप्रसङ्गात् । नाप्यनु
मानरूपात्; तस्य अत्रोत्पत्तेरेवाऽसंभवात् । तस्य खलु उत्पत्तिः लिङ्गाद् भवति, न च ज्ञानेन
[p. 178 ] अविनाभूत किञ्चिल्लि1521

विषयेन्द्रियावज्ञानमनस्कारादिलक्षण । अहेतुरात्मसवित्तेरसिद्धिव्यभिचारत ॥ १६ ॥ न्यायवि॰
पृ॰ १०८ । तद्धि अर्थज्ञप्तिरिन्द्रियाथौ तत्सहकारिप्रगुणं मनो वा ? प्रमेयक॰ पृ॰ ३२ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰
पृ॰ २१६ ।

ङ्गं संभवति । तद्धि इन्द्रियम्, अर्थ, तदतिशय, तत्सम्बन्ध, तत्र
प्रवृत्तिर्वा भवेत् ? यदि इन्द्रियम्, तदा तदपि कि निर्विशिष्टम्, विशिष्टं वा तद्धेतु स्यात् ?
यदि निर्विशिष्टम्, तर्हि सुप्त-मत्त-मूर्च्छिता-ऽन्यत्रगतचित्तावस्थास्वपि बुद्धे अनुमानप्रसङ्ग
इन्द्रियसद्भावस्य तत्राप्यविशेषात् । अथ विशिष्टमिन्द्रियं तद्धेतु, तच्चात्र नास्ति तेनाऽयमदोष,
ननु केन विशेषेण इन्द्रियस्य विशिष्टत्वम्–अनावरणत्वेन, प्रगुणमनःसहकृतत्वेन वा ? न तावद
नावरणत्वेन, अस्य प्रत्यक्षत प्रत्येतुमशक्यत्वात्, अप्रतिपन्नस्य च हेतुविशेषणत्वे विशेषणाऽ
सिद्धो हेतु स्यात् । विशेष्यासिद्धश्च, तथाहि–शक्तिः इन्द्रियम्, शक्तिश्च अध्यक्षत प्रत्येतुम
शवया इति । विषयपरिच्छित्त्या अनावरणेन्द्रियसिद्धौ अन्योन्याश्रय, तथाहि–विषयपरि
च्छित्ति बुद्धि, तत्सिद्धौ अनावरणत्वोपेतमिन्द्रियं सिद्ध्यति, तथाभूतेन्द्रियसिद्धौ च विषयप
रिच्छित्ति सिद्ध्यतीति । एतेन प्रगुणमन सहकृतत्वमपि प्रत्याख्यातम्, मनसोऽतीन्द्रियस्य
प्रगुणत्वधर्मोपेतस्य विषयपरिच्छित्तेरन्यतः प्रत्येतुमशक्यत्वाऽविशेषात्, तत्र च इतरेतराश्रय
दोषाऽनुषङ्गात् ।

अथ अर्थो लिङ्गम्, सोऽपि कि सत्तामात्रेण लिङ्गम्, ज्ञा1522

ज्ञातत्वज्ञानविशेषण– भा॰ । ज्ञातत्वज्ञानविशेषणविशेषे वा श्र॰ ।

तत्वविशेषणविशिष्टो वा ? प्रथम
पक्षोऽनुपपन्न, तथाभूतस्यास्य व्यभिचारात् । न खलु यत्र यदा सत्ताविशिष्टोऽर्थ तत्र तदा
बुद्धि अनुमातु शक्या, तामन्तरेणाऽपि अस्य संभवत अविनाभावाऽभावात् । यस्य तु येन
अविनाभाव न तत् तदभावे संभवति यथाऽग्नेरभावे धूम, संभवति च बुद्धेरभावेऽप्यर्थ इति ।
सत्तामात्रेण चाऽनुमापकत्वे सर्वार्थसत्ताया सर्वपुरुषान् प्रति अविशिष्टत्वात् सर्वबुद्ध्यनुमान
स्यात् । अथ एतद्दोपाद् बिभ्यता ज्ञा1523

ज्ञानेन श्र॰ ।

तेन अर्थो विशिष्यते ज्ञातोऽर्थ तत्कल्पक इति,
अत्रापि ज्ञातत्वेन अर्थो ज्ञात, अज्ञातो वा तत्कल्पक स्यात् ? अज्ञातस्य कल्पकत्वे सर्व
सर्वस्य कल्पकं स्याद् अविशेषात् । अथ ज्ञातः; कि तत एव ज्ञानात्, तदन्तराद्वा ? तत एव
ज्ञाप्तौ अन्योन्याश्रय–सिद्धेहि ज्ञातत्वविशिष्टेऽर्थे ततो ज्ञानसिद्धिः, तत्सिद्धौ च अर्थस्य ज्ञातत्व
सिद्धिरिति । ज्ञानान्तरात्तज्ज्ञप्तौ चाऽनवस्था । न च अज्ञाते ज्ञा1524

विशेषणोभूते । ज्ञाने भ॰, श्र॰ ।

ते ज्ञा1525

ज्ञानवि– भा॰ ।

तविशिष्टताऽर्थस्य घटते,
तथाहि1526

–हि यद्वि– भा॰ ।

–यो यद्विशेषणपूर्वक प्रत्यय स तस्मिन् विशेषणे ज्ञाते सत्येव प्रादुर्भवति, यथा दण्ड
विशेषणपूर्वको दण्डी इति प्रत्ययः, ज्ञा1527

ज्ञानवि– भा॰,
श्र॰ ।

त-विशेषणपूर्वकश्च ज्ञातोऽर्थ इति प्रत्यय, तस्मात्
ज्ञा1528

ज्ञान– भा॰, श्र॰ ।

त-विशेषणे ज्ञाते सत्येव उपपद्यत इति । तज्ज्ञप्तौ च स एव परम¹⁵²⁹

नैयायिकमत ।

तप्रवेश अनवस्था च ।
न च ज्ञातत्वविशिष्टस्याऽर्थस्य ज्ञानेन विनाऽनुपपद्यमानत्वात् ज्ञानकल्पकत्वमित्यभिधातव्यम्,
[p. 179 ] अनुपपद्यमानतामात्रस्याऽगमकत्वात् । न हि धूमादयोऽनु1530

अनुपपद्यता– भा॰ ।

पपद्यमानतामात्रेण गमकाः; नालिकेर
द्वीपाऽऽयातं प्रत्यपि तेषां गमकत्वप्रसङ्गात् । कि तर्हि ? ज्ञाताः सन्तः, तथा अर्थोऽपि ज्ञातत्व
विशिष्टतया ज्ञात एव ज्ञानस्य गमको युक्तः इति ।

अथ अर्थातिशयो लिङ्गम्, ननु1531

ननु युक्तोऽयम् भा॰, श्र॰ ।

कोऽयम् अर्थस्य अतिशयो नाम ? प्राकट्यम् इति
चेत्; तत् किं ज्ञानम्, ज्ञानविषयत्वम्, प्रकाशतामात्रं वा ? यदि ज्ञानम्; तदा तस्याऽसिद्ध
त्वात् कथं लिङ्गत्वम् ? न च आत्मसिद्धौ आत्मन एव लिङ्गत्वं क्वापि प्रतिपन्नम् येनाऽत्रापि तथा
कल्प्येत । अथ ज्ञानविषयत्वम्; त¹⁵³²

तथापि भा॰, श्र॰ ।

दपि ज्ञानाऽसिद्धौ न सिद्ध्यति इत्युक्तम् ।

अथ प्रकाशतामात्रम्; तदपि ज्ञानधर्मः, अर्थधर्मः, उभयधर्मः, स्वतन्त्रं वा स्यात् ? यदि
ज्ञानधर्मः; तर्हि ज्ञानं प्रकाशते इत्येतावदेव प्राप्नोति, न पुनः अर्थः प्रकाशते इति, अन्य
धर्मस्य अन्यत्र व्यपदेशाऽहेतुत्वात् । यो यद्धर्मोन भवति न स तत्र तथा व्यपदेशहेतुः यथा पट
रक्तता रजते, न भवति च ज्ञानधर्मतया प्रकाशमानता अर्थस्य धर्मः, तस्मान्न अर्थः प्रका
शते इति व्यपदेशहेतुरिति । अथ अर्थधर्मः; स कि साधारणः, असाधारणो वा ? प्रथम
पक्षे सर्वदा सर्वान् प्रति अविशेषेणैव अर्थोऽवभासेत न तु कदाचित् कञ्चन प्रति, प्रकाशरूप
तायाः सर्वान् प्रत्यविशिष्टत्वात् । न खलु प्रदीपः प्रकाशरूपतामापन्नः किञ्चित्प्रकाशते किञ्चि
न्न इति नियमो दृष्टः । अथ यदिन्द्रियेण उपकृतः अ¹⁵³³

असा
धारणधर्मोऽर्थः भा॰, श्र॰ ।

साधारणतद्धर्मोऽर्थः सम्पन्नः तस्यैव प्रका
शते नान्येषाम् । ननु इन्द्रियाणां स्वार्थप्रकाशकज्ञानजननात् नाऽपरं तदुपकारकत्वं प्रतीयते,
एतच्च तज्ज्ञानस्य अर्थधर्मत्वे सर्वान् प्रति अविशिष्टम् । न हि नीलताद्यर्थधर्मः येनैव जन्यते
तस्यैव प्र¹⁵³⁴

प्रकाशेत आ॰, भा॰ ।

काशते इति नियमो दृष्टः । किञ्च, अर्थप्रकाशात् नित्यपरोक्षे ज्ञानेऽनुमीयमाने ज्ञानं
मम अभूत इत्यनुमानं स्यात् तस्य तत्प्रकाशात् पूर्वकालभावित्वात्, तथाभूतस्य च ज्ञानस्याऽ
नुमाने स्व-परसम्बन्धित्वविभागो दुर्लभः स्यात् ।

किञ्च, मुख्यतः अर्थस्य प्रकाशमानता धर्मः, उपचारतो वा स्यात् ? न तावन्मुख्यतः;
ज्ञानाऽनपेक्षया तत्र तत्सिद्धिप्रसङ्गात् । यत्र हि यत्स्वरूपं मुख्यतः प्रसिद्धम् तत्र तत् पराऽन
पेक्षम् यथा वह्नौ भासुररूपोष्णस्पर्शस्वरूपम्, मुख्यतोऽभ्युपगम्यते च अर्थे प्रकाशमानता
धर्मः, तस्मात् ज्ञानाऽनपेक्ष एव स्यात्, न चैवम्, ज्ञाने सत्येव सर्वदा तत्र तत्प्रतीतेः । उप
चारतः तत्र तद्धर्माऽभ्युपगमे तु न किञ्चिदनिष्टम्, मुख्यतो हि प्रकाशमानता ज्ञानस्य धर्मः,
सा त¹⁵³⁵

ज्ञानविषयत्वात् ।

द्विषयत्वाद् अर्थे उपचर्यते । कुतः पुनर्ज्ञानस्योत्पद्यमानस्य स्वपरप्रकाशता भवतीति चेत् ?
स्वाभाव्यात् दिवाकरस्य करसम्पत्तिवत्, न हि दिवाकरस्य करसम्पत्तिः केनचित् क्रियते,
तथा अत्र स्वपरप्रकाशता इति । तथा च अस्य स्वसंविदितत्वसिद्धे1536

–द्धेः तस्य श्र॰ ।

, ततस्तस्य अनुमेयताऽनुप
[p. 180 ] पत्ति । उभयधर्मपक्षे तु प्रमाण-प्रमेयव्यवहाराभावप्रसङ्ग द्वयोः प्रकाशधर्मतया तुल्यत्वात् ।
ज्ञानकृता हि अर्थस्य तत्परिच्छिद्यमानतया प्रमेयता, द्वयोश्च प्रकाशमानस्वरूपयो तुल्यत्वे
कि केन क्रियते ? प्रयोग–यद् यतो येन वपुषा न व्यतिरिच्यते न तत् तस्य तथारूपत्वे व्या
प्रियते यथा घटो घटान्तरस्य पृथुबुध्नोदराकारतया, न व्यतिरिच्यते च ज्ञानम् अर्थात्
प्रकाशरूपतया इति । स्वातन्त्र्ये च प्रकाशतायाः ज्ञानापेक्षाऽनुपपत्ति, स्वातन्त्र्यस्य पारतन्त्र्य
परिहारेणाऽवस्थितत्वात् । यद् यत्र स्वतन्त्रं न कर्तृत्र न तत्तत्र परमपेक्षते यथा राजा
स्वकार्ये, स्वतन्त्रा च अर्थानां प्रकाशमानता इति । न च ज्ञानाऽनपेक्षाऽसौ प्रतीयते ।

किञ्च, इयं प्रकाशमानता अर्थादभिन्ना, भिन्ना वा स्यात् ? यद्यभिन्ना, तदा अर्थ एव
सा, तस्य च सदा सत्त्वात् तस्या अपि सदा सत्त्वप्रसङ्गात् सर्वं जगत् सर्वदा सर्वज्ञमकि
ञ्चिज्ज्ञं वा स्यात् । अथ भिन्ना, तदाऽसौ तत्र सम्बद्धा, असम्बद्धा वा ? यद्यसम्बद्धा,
कथम् अर्थस्य इति व्यप¹⁵³⁷

–दिश्यते आ॰, भा॰ ।

दिश्येत ? यद् येनाऽसम्बद्धं न तत् तस्य इति व्यपदिश्यते यथा
सह्यस्य विन्ध्य, अर्थेनाऽसम्बद्धा च प्रकाशमानता इति । अथ सम्बद्धा, कि तादात्म्येन,
तदुत्पत्त्या, संयोगेन वा ? न तावत्तादात्म्येन, भेदपक्षस्य अङ्गीकृतत्वात्, भेद-तादात्म्ययोश्च
अन्योन्यं विरोधात् । नापि तदुत्पत्त्या; यतः अर्थात् कि प्रकाशता उत्पद्यते, ततो वाऽर्थः ?
न तावदर्थात् प्रकाशता उत्पद्यते, ज्ञानात् तदुत्पत्तिप्रतिज्ञानात् । नापि प्रकाशतातोऽर्थः,
स्वकारणकलापात् प्रकाशतात पूर्वमपि अस्योत्पन्नत्वात् । नापि संयोगेन प्रकाशता अर्थे
सम्बद्धा, तस्य द्रव्य¹⁵³⁸

–व्यप्राप्तित्वेन श्र॰ ।

वृत्तित्वेन अद्रव्यरूपायां प्रका1539

प्रकाशमानतायां आ॰, भा॰ ।

शतायां संभवाऽभावात् । अस्तु वा
केनचित् सम्बन्धेन सम्बद्धाऽसौ, तथापि अर्थमात्रेण असौ सम्बद्धा, अर्थविशेषेण वा ?
अर्थमात्रेण सम्बन्धे, स एव अशेषस्य जगतो1540

–तोऽशेषज्ञस्य किचि– भा॰ । –तोविशेषज्ञत्व– श्र॰ ।

ऽशेषज्ञत्वस्य अकिञ्चिज्ज्ञत्वस्य वा प्रसङ्ग ।
घटस्य आसीदत्र प्रकाशता, इदानी तु पटस्य इति प्रतिनियतदेश-कालविशिष्टे प्रतिनियतेऽ
र्थे तद्व्यपदेशाऽभावश्च स्यात् । अथ अर्थविशेषेण, ननु कोऽयम् अर्थस्य विशेषः–1541

ज्ञानस्य जनकत्वम् आ॰ ।

ज्ञान
जनकत्वम्, आलम्बनत्वं वा ? तत्राद्यविकल्पोऽयुक्तः, ज्ञानजनकत्वस्य अर्थे निराकरिष्य
माणत्वात् । द्वितीयविक¹⁵⁴²

–विकल्पो
प्यन्यो– भा॰ । –विकल्पेन्योन्या– आ॰ ।

ल्पेऽप्यन्योन्याश्नय–अर्थस्य आलम्बनत्वसिद्धौ हि प्रकाशतायाः अर्थ
विशेषे सम्बन्धसिद्धि, तत्सिद्धौ च अर्थस्य आलम्बनत्वसिद्धिरिति । तन्न अतिशयोऽपि लिङ्गम् ।

नापि तत्सम्बन्ध, तस्य सम्बन्धिज्ञानपूर्वकत्वात्, सम्बन्धिनौ चाऽत्र इन्द्रिया1543

–यार्थाः श्र॰ ।

ऽर्थौ
ज्ञाना1544

–नार्था श्र॰ ।

ऽर्थौ अतिशया1545

–यार्थाः श्र॰ ।

ऽर्थौ वा न ज्ञातुं शक्येते, यथा चैषां ज्ञातुमशक्तिः तथा प्रतिपादितमेव ।
अथ प्रवृत्त्या ज्ञानमनुमीयते, तर्हि निवर्त्तकस्य ज्ञानस्य कथं प्रतिपत्ति स्यात् ? प्रवृत्त्या हि
[p. 181 ] प्रवर्त्तकमेव ज्ञानमनुमीयते न निवर्त्तकम् । अथ प्रवृत्ति-निवृत्तीभ्यां ज्ञानमुपकल्प्यते; तर्हि
तयोरभावे उदासीनस्य उपेक्षमाणा1546

–णार्थे वि– श्र॰ ।

र्थविज्ञानं कथं कल्प्येत ?

अस्तु वा किञ्चिल्लिङ्गम्; तथापि अगृहीतप्रतिबन्धं तत् न परोक्षां बुद्धिमनुमापयितुं
समर्थम्, सर्वत्राऽस्य गृहीतप्रतिबन्धस्य स्वसाध्याऽनुमाप¹⁵⁴⁷

–पकप्र– आ॰, भां॰ ।

कत्वप्रतीतेः । प्रतिबन्धश्च लिङ्ग-लिङ्गिनोः
अविनाभूतत्वेन प्रमाण¹⁵⁴⁸

–णत्वप्रति– श्र॰ ।

प्रतिपन्नयोरेव भवति । न च ज्ञानम्, तेन चाऽविनाभूतं किञ्चिल्लिङ्गं
केनचित् प्रमाणेन प्रतिपन्नं यतः सम्बन्धग्रहणपुरस्सरमनुमानं प्रवर्तेत । ततोऽनुमानमिच्छता
ज्ञानं प्रत्यक्षमभ्युपगन्तव्यम् । न च अपरोक्षस्य स्वयं प्र¹⁵⁴⁹

प्रकाशस्यात्मनः भा॰ ।
प्रकाशस्य भा– श्र॰ ।

काशस्वभावस्य आत्मनः क्रिया नित्य
परोक्षा युक्ता; तथाहि–याऽसौ स्वयं प्रकाशमानस्याऽऽत्मनः प्रकाशक्रिया सा नित्यपरोक्षा
न भवति, प्रकाशक्रियात्वात्, प्रदीपादेः प्रभाभारक्रियावदिति । किञ्च, 1550

ज्ञानमुत्पाद्य– आ॰ ।

ज्ञानमुत्पद्यमानं
स्वाऽनुभवेन तदनुभवव्यावृत्तं संवेद्यते, अर्थश्चास्य विषयभावमापन्न एव संवेद्यते अर्थमहं
जानामि इति प्रतीतेः । नित्याऽनुमेयत्वे च ज्ञानस्य उभयमपि दुर्घटम्, अर्थो हि प्रकाशमानः
सर्वान् प्रति साधारणः इति ज्ञानस्य परोक्षत्वे मम प्रकाशते इति निर्निबन्धना व्यवस्थितिः ।
तस्मादुक्तदोषेभ्यो बिभ्यता ज्ञानस्य परोक्षताऽऽग्रहग्रहाऽभिनिवेशं परित्यज्य स्वसंविद्रूपता
अभ्युपग¹⁵⁵¹

–गम्या इति आ॰ ।

न्तव्या इति ।

ज्ञान ज्ञानान्तरवेद्य प्रमेयत्वात्

इति वदतो नेयायिकस्य पूर्वपक्ष–

ननु ज्ञानस्य स्वसंविदितत्वमयुक्तं 1552

प्रयोगस्तु विवादाध्यासिता
प्रत्ययान्तरेणैव वेद्या प्रत्ययत्वात् । ये ये प्रत्यया ते सर्वे प्रत्ययान्तरवेद्याः यथा न प्रत्ययान्तरेणैव
वेद्या ? । अविद्यमानस्यावभासे अतिप्रसङ्गात् ज्ञायमानस्यैवावभासीऽभ्युपेय । तथा च विज्ञानस्य स्वसवेदने
तदेव तस्य कर्म क्रिया चेति विरुद्धमापद्येत । यथोक्तम्–अङ्गुल्यग्रं यथात्मानं नात्मना स्प्रष्टुमर्हति । स्वा
शेन ज्ञानमप्येवं नात्मानं ज्ञातुमर्हति ॥ इति । यत्प्रत्ययत्वं वस्तुभूतमविरोधेन व्याप्तं तद्विरुद्धविरोधदर्शनात्
स्वसवेदनान्निवर्त्तमानं प्रत्ययान्तरवेद्यत्वेन व्याप्यते इति प्रतिबन्धसिद्धि । एवं प्रमेयत्वगुणत्वसत्त्वादयोऽपि
प्रत्ययान्तरवेद्यत्वहेतव प्रयोक्तव्या । तथा च न स्वसंवेदनं ज्ञानमिति सिद्धम् । विधिवि॰ न्यायकणि॰
पृ॰ २६७ । तथाहि–यदि स्वसंवेद्यमात्मान्त करणसंयोगादुपलभ्यं तदिष्टमेव । अथ तदेव ज्ञानं प्रमाणं
प्रमेयं फलञ्चेति; तन्न, अन्यत्र त्रितयस्याभेदादर्शनात्, भेदे त्वनेकं दण्डाद्युदाहरणम् । अतो न ज्ञाने
करणकर्मणोरभेदः स्वसंवेद्यत्वम्, नापि क्रियाकर्मणोरिति । तस्मात् ज्ञानान्तरसंवेद्यं संवेदनं वेद्यत्वात्
घटादिवत् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५२९ ।

ज्ञानान्तरवेद्यत्वस्यैवात्रोपपन्नत्वात्; तथा च अनुमानम्–
ज्ञानं ज्ञानान्तरवेद्यं प्रमेयत्वात् घटा1553

घटवत् श्र॰ ।

दिवत् । न चाऽयमसिद्धो हेतु,
पक्षे प्रवर्तमानत्वात् । नापि विरुद्धः, सपक्षे सत्त्वात् । नाप्यनैकान्तिक;
पक्ष–सपक्षवद् विपक्षे प्रवृत्त्यभावात् । नापि ईश्वरज्ञानेन अनैकान्तिकः,
अस्मदादिज्ञानापेक्षया ज्ञानान्तरवेद्यत्वाऽभ्युपगमात्, ईश्वरज्ञानस्य च
अस्मदादिज्ञानाद् विशिष्टत्वात् । न च विशिष्टे दृष्टं धर्मम् अविशिष्टेऽपि योजयन् प्रेक्षावत्तां
[p. 182 ] लभते, अशेषार्थग्राहित्वस्याऽपि अशेषज्ञानानां तद्वत् प्रसङ्गात् । नापि कालात्ययापदिष्टः; प्रत्य
क्षाऽऽगमाभ्यामबाधितविषयत्वात् । ननु स्वसंविदितस्वभावम् अर्थज्ञानं प्र¹⁵⁵⁴

प्रत्यक्ष एव भा॰, श्र॰ ।

त्यक्षत एव प्रतीयते,
ततः प्रत्यक्षबाधितकर्मनिर्देशानन्तरं प्रयुक्तत्वेन कालात्ययापदिष्ट एवाऽयम्; इत्यप्यसाम्प्रतम्;
ज्ञानस्य स्वसंविदित¹⁵⁵⁵

–तत्वस्वभा– श्र॰ ।

स्वभावत्वाऽसंभवात्, अर्थग्रहणस्वभावतयैवास्य व्यवस्थितत्वात् । अर्थ
ग्रहणं बुद्धिश्चेतना1556

आप्तप॰ पृ॰ ९ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २२४ ।

इत्यभिधानात् । ग्रहणञ्चास्य एकात्मसमवेताऽनन्तर
ज्ञानेनैव, न तु स्वतः । यद्येवम् अर्थ-ज्ञानयोः क्रमेणोत्पन्नयोः तथैवोपलम्भः स्यादिति चेत्;
न, अनयो क्रमभावेऽपि आशुवृत्त्या उत्पलपत्रशतच्छेदवद् यौगपद्याऽभिमानतो भेदेनाऽनुपल
म्भसंभवात् । न च अर्थज्ञानस्य ज्ञानान्तरप्रत्यक्षत्वे तस्यापि अपरज्ञानप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गाद् अन
वस्था1557

–स्था इत्य– श्र॰ ।

स्यादित्यभिधातव्यम्, अर्थज्ञानस्य द्वितीयेन अस्यापि तृतीयेन ग्रहणाद् अर्थसिद्धेः
अपरज्ञानकल्पनाऽनर्थक्यतोऽनवस्थासंभवाऽभावात् । अर्थजिज्ञासायां हि अर्थे ज्ञानमुत्पद्यते
ज्ञानजिज्ञासायां तु ज्ञाने, प्रतीतेरवंविधत्वात् ।

ये तु स्वसवेदनस्वभावं तद् अभ्युपगच्छन्ति ते प्रष्टव्या–कि स्वेन संवेदनं स्वसंवेदनम्,
स्वकीयेन वा ? यदि स्वकीयेन, तदा सिद्धसाधनम्, स्वकीयेन अनन्तरोत्तरज्ञानेन प्राक्तन
ज्ञानस्य संवेदनाऽभ्युपगमात् । अथ स्वेन आत्मनैव संवेदनं स्वसवेदनम्, तदयुक्तम्, स्वा1558

स्वात्मनि वृत्तिविरोधात्, न हि तदेव अङ्गुत्यग्रं तेनैव अङ्गुत्यग्रेण स्पृश्यते,
सैवाऽसिधारा तयैवाऽसिवारया छिद्यते । स्फुटार्थ-अभिध॰ पृ॰ ७८ ।

त्मनि क्रियाविरोधात्, न हि सुतीक्ष्णोऽपि खङ्ग आत्मानं छिनत्ति, सुशिक्षितोऽपि वा बटुः स्व
स्कन्धमारोहति । तथा चेदमयुक्तम्–ज्ञान स्वप्रकाशात्मकम् अर्थप्रकाशकत्वात् प्रदीषवत् इति ।
चक्षुरादिना अनेकान्ताच्च¹⁵⁵⁹

–च्च प्रकाशा– आ॰, भा॰ ।

। स्व¹⁵⁶⁰

तत्र
यदि प्रकाशक्त्व बोधरूपत्व विवक्षित तदा साधनविकलमुदाहरणम्, प्रदोपे बोधरूपत्वस्यासंभवात् ।
अथ प्रकाशकत्व भास्वररूपसम्बन्धित्व तद्विज्ञाने नास्त्यतो ज्ञानान्तरस्य तद्विषयस्योत्पाद एव ज्ञानस्य
परिच्छेद इति । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५२९ ।

प्रकाशात्मकत्वञ्च बोधरूपत्वम्, भासुररूपसम्बन्धित्व वा स्यात् ?
प्रथमपक्षे साध्यविकलो दृष्टान्तः प्रदीपे बोधरूपत्वस्याऽसभवात् । अथ भासुररूपसम्बन्धित्वम्,
तस्य ज्ञानेऽत्यन्ताऽसत्त्वात् कथं साध्यता ? अन्यथा प्रत्यक्षबाधा ।

किञ्च, कि येनैव आत्मना ज्ञानम् आत्मानं प्रकाशयति तेनैवाऽर्थम्, स्वभावान्तरेण वा ?
यदि तेनैव, कथं ज्ञानाऽर्थयो भेद अभिन्नस्वभावग्रहणग्राह्यत्वात् तदन्यतरस्वरूपवत् ?
अथ स्वभावान्तरेण, तदा तौ स्वभावौ ततोऽभिन्नौ, न वा ? यद्यभिन्नौ; तत्रापि कि ताभ्यां
ज्ञानम् अभिन्नम्, ज्ञानाद्वा तौ ? तत्राद्यविकल्पे तौ एव न ज्ञानम्, तस्य तत्रैवाऽनुप्रवेशात्
तत्स्वरूपवत् । द्वितीयविकल्पे तु ज्ञानमेव न तौ, तयोरत्रैवाऽनुप्रवेशात्, तथा च कथ ज्ञानं
[p. 183 ] स्वाऽर्थयोः प्रकाशकं स्यात् ? अथ भिन्नौ; तत्रापि किं तौ स्वसंविदितौ, स्वाश्रयज्ञानविदितौ वा ?
प्रथमपक्षे स्वसंविदितज्ञानत्रयप्रसङ्गः, तत्रापि प्रत्येकं स्वपरप्रकाशस्वभावद्वयात्मकत्वे स एव
पर्यनुयोगः अनवस्था च । द्वितीयपक्षेऽपि स्व-परप्रकाशहेतुभूतयोः तयोर्यदि ज्ञानं तथाविधेन
स्वभावद्वयेन प्रकाशकम्; तर्हि अनवस्था । तदप्रकाशकत्वे प्रमाणत्वाऽयोगः, तयोर्वा तत्स्वभाव¹⁵⁶¹

तत्स्वभाव इति विरोध भां॰, श्र॰ ।

त्वविरोध इति ।

ज्ञानान्तरवेद्यत्वनिराकरणपुरस्सरा ज्ञानस्य स्वसं वेदनसिद्धिः–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्1562

पृ॰ १८१ पं॰ १६ ।

–प्रमेयत्वात् इति साधनम्; अतः किम् अस्मदादि
ज्ञानस्य ज्ञानान्तरवेद्यत्वं प्रसा1563

–साध्येत श्र॰ ।

ध्यते, ज्ञानसामान्यस्य वा ? यदि
ज्ञा1564

महेश्वरार्थ
ज्ञानेन हेतोर्व्यभिचारात्प्रमाणषरी॰ पृ॰ ६० । सुखादिनापि वेद्यत्वस्य व्यभिचारित्वमीश्वरज्ञानेन च ।
न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ ११६ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २२२ ।

नसामान्यस्य; तदा ईश्वरज्ञानेन अनेकान्तः । अथ अस्म
दादिज्ञानस्य; तन्न; अस्मदादिविशेषणस्य अत्राऽप्रतीयमा
नत्वात् । हृन्निविष्टं तद् इति चेत्; कथं कोशपानादृते अय
मर्थः प्रतीयते ? अस्तु वा, तथापि तत् किं पक्षस्य विशेषणम्, हेतोर्वा ? यदि पक्षस्य; तदा
ईश्वरज्ञानम् अपक्षोऽस्तु, हेतु1565

हेतुस्तत्र भां॰ ।

स्तु तत्र प्रवर्तमानः केन निषिद्ध्यते येन अनैकान्तिको न स्यात् ?

किञ्च, ईश्वरज्ञानं स्वसंविदितत्वाद् अनेन व्यवच्छिद्यते, सर्वदा परोक्षत्वात्, सदाऽप्रमे
यत्वाद्वा ? स्वसंविदितत्वाच्चेत्; कुतस्तस्य तत्सिद्धिः–युक्तितः, अभ्युपगममात्राद्वा ?
अभ्युपगममात्रात् तत्सिद्धौ सर्वं सर्वस्य इष्टं सिद्ध्येत् । अथ युक्तितः; काऽत्र युक्तिः ? अर्थ
ग्रहणात्मकत्वम्, ज्ञानत्वं वा ? द्वयम¹⁵⁶⁶

–मप्यस्मदा– भां॰,
श्र॰ ।

पि चेदम् अस्मदादिज्ञानेऽस्त्येव इत्युभयत्र स्वसंविदि
तत्वं सिद्ध्येत् न वा क्वचिदपि अविशेषात् । न¹⁵⁶⁷

अस्मदादिज्ञानापेक्षया अर्थज्ञानस्य ज्ञानान्तरवेद्यत्वं प्रमेयत्वहेतुना साध्यते, ततो नेश्वरज्ञानेन
व्यभिचारः तस्य अस्मदादिज्ञानाद् विशिष्टत्वात् । न हि विशिष्टे दृष्टं धर्ममविशिष्टेऽपि घटयन् प्रेक्षावत्तां
लभते । प्रमाणपरी॰ पृ॰ ६० । प्रमेयक॰ पृ॰ ३४ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २२२ ।

नु च ईश्वरज्ञानस्य अस्मदादिज्ञानाद् विशि
ष्टत्वात् तत्रैव स्वसंविदितत्वं युक्तम् नान्यत्र, न हि विशिष्टे दृष्टं धर्मम् अविशिष्टेऽपि 1568

योजयत्
आ॰, श्र॰ ।

योजयन्
प्रेक्षावत्तां ल¹⁵⁶⁹

लभ्यते भां॰, श्र॰ ।

भते; इत्यप्यविचारितरमणीयम्; ज्ञानत्वस्य अर्थग्रहणात्मकत्वस्य च ईश्वरज्ञाने
विशिष्टे दृष्टस्य धर्मस्य अस्मदादिज्ञाने प्रतिषेधप्रसङ्गात् । ननु ज्ञानत्वस्य अर्थग्रहणात्मकत्वस्य
चाऽभावे कथं तत् ज्ञानं स्यात् 1570

तस्यैतत्स्व– भां॰ ।

तस्य तत्स्वभावत्वात् ? इत्यन्यत्रापि समानम्, न हि स्वसंविदि
तत्वस्वभावस्याष्यभावे ज्ञानस्य ज्ञानता युक्ता; तस्यापि 1571

तत्स्वाभाव– आ॰ ।

तत्स्वभावत्वाऽविशेषात् । न हि ईश्वरज्ञाने
ज्ञानत्व-अर्थग्रहणात्मकत्वाभ्यामिव स्वसंविदितत्वेनापि विना ज्ञानस्वभावता दृष्टा एवमन्यत्रापि ।
[p. 184 ] न च स्वभाव प्रादेशिको युक्त आलोकस्य स्वपरप्रकाशतावत् । न खलु स्वपरप्रकाशता आदित्या
लोकम्यैव स्वभाव न प्रदीपाद्यालोकस्य, उभयत्राप्यविशेषतस्तत्प्रतीतेः । अथ अस्मदादिज्ञानस्य
ईश्वरज्ञानवत् स्वपरव्यवसायात्मकत्वे तद्वत् निखिलार्थावभासित्वमपि स्यात्; तदसमीचीनम्;
योग्यस्यैवाऽवभासनात् प्रदीपवत् । न हि प्रदीपस्य आदित्यवत् स्वपरप्रकाशस्वभावत्वेऽपि तद्व
न्निखिलार्थस्य प्रकाशकत्व दृष्टम्, योग्यस्यैव नियतदेशार्थस्य अनेन प्रकाशनात्, एवम¹⁵⁷²

–मन्यत्रापि श्र॰ ।

त्रापि ।
योग्यता च अखिलज्ञानानां स्वावरणक्षयोपशमतारतम्यलक्षणा प्रतिपत्तव्या । न हि तदभावे
विषयग्रहणतारतम्य तेषां घटते इत्यग्रे प्रसाधयिष्यते । तन्न स्वसंविदितत्वात् अस्मदादिविशे
पणेन ईश्वरज्ञानस्य व्यवच्छेद ।

नापि सर्वदा परोक्षत्वात्, मीमांसकमतानुप्रवेशप्रसङ्गात्, न हि नैयायिकैः सर्वदा परोक्षं
किञ्चिज्ज्ञानमिष्यते । तत्परोक्षत्वे च कथम् ईश्वरस्य सर्वज्ञत्वम् ? ततोऽन्यस्याऽशेषार्थस्य ग्रह
णात तत्त्व¹⁵⁷³

सर्वज्ञत्वम् ।

म्, इत्यप्ययुक्तम्, ज्ञानस्याऽग्रहणे तेन अर्थग्रहणाऽयोगात् । नहि असवेद्यमानाऽनुभ
वाद् अर्थोऽनुभूतो नाम, आत्मान्तरप्रत्यक्षतोऽपि अर्थप्रत्यक्षताप्रसङ्गात्, न खलु तत्र अस्वसं
विदितत्वाद् अन्यद् अप्रत्यक्षताकारणमस्ति । यद् यत्र समवेतं तत् तत्र प्रत्यक्षताकारणम् न
पुन स्वसंविदितत्वम्, इत्यपि मनोरथमात्रम्, समवायाऽसिद्धौ समवेतत्वाऽसिद्धे1574

–द्धेः तथाऽप्र– श्र॰ ।

। सदाऽ
प्रमेयत्वाऽभ्युपगमे च ईश्वरज्ञानस्य सर्वदाऽसत्त्वप्रसङ्ग, यत् सर्वदाऽप्रमेयं न तत् कदाचित् सत्
यथा खपुष्पम्, सर्वदाऽप्रमेयञ्च ईश्वरज्ञानमिति । तत तस्य सत्त्वम् अर्थग्रहणञ्च इच्छता
म्बसविदितस्व¹⁵⁷⁵

–स्वभावमीश्वरज्ञानमभ्यु–
आ॰ ।

भावत्वमभ्युपगन्तव्यम्, तद्वदन्य¹⁵⁷⁶

–न्यम्यापि श्र॰ । अस्मदादिज्ञानमपि ।

दपि । अथ हेतुविशेषणम् अस्मदादिज्ञानत्वे सति
प्रमेयत्वात् इति, तर्हि साधनविकलो दृष्टान्त, तथाभूतस्य हेतोः घटादिदृष्टान्तेऽसंभवादिति ।

यदप्युक्तम्–1577

पृ॰ १८२ पं॰ ४ ।

अर्थग्रहणं बुद्धिश्चेतना इत्यादि, तदप्ययुक्तम्; स्वसंविदितस्वभावाऽभावे
ज्ञानेऽर्थग्रहणस्यैवाऽसंभवात् । तद्धि त¹⁵⁷⁸

अर्थग्रहणत्व हि ज्ञाने
अर्थादुत्पत्ते चेतनास्वरूपत्वतो वा भवेत् ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २२४ ।

त्र अर्थादुत्पत्ते, चेतनातो वा स्यात् ? तत्र यदि अर्था
दुत्पत्तेर्ज्ञानेऽर्थग्रहणमिष्यते, तर्हि घटेऽपि तदिष्यताम् चक्राद्यर्थात् तदुत्पत्तेरप्यविशेषात् ।
अथ चेतनात, ननु कुतो ज्ञानस्य चेतनासिद्धि–अर्थग्रहणात्, चेतनात्मप्रभवत्वाद्वा ? अर्थ
ग्रहणाच्चेत्; अन्योन्याश्रय–सिद्धे हि अर्थग्रहणे चेतनासिद्धि, तत्सिद्धेश्च अर्थग्रहणसिद्धिरिति ।
अथ चेतनात्मप्रभवत्वात्, ननु आत्मनोऽपि कुतश्चेतनत्वं सिद्ध्येत्–चेतनासमवायात्, स्वतो
वा ? यदि स्वत, ज्ञानस्यापि तथा तदस्तु विशेषाऽभावात् । अथ चेतनासमवायात्; अयम
परोऽन्योन्याश्रय–चेतनासमवायाद्धि आत्मा चेतन, तत्प्रभवत्वाच्च बुद्धिश्चेतना इति ।

किञ्च, अर्थग्रहण बुद्धिः इत्यत्र किम् अर्थस्यैव ग्रहणं बुद्धि इत्यवधार्यते, किं वा अर्थस्यापि ?
[p. 185 ] तत्राद्यः पक्षोऽध्यक्षविरुद्धः; नीलम् इत्युल्लेखेन अर्थग्रहणवत् अहम् इत्युल्लेखेन आत्मग्रह
णस्याप्यनुभवात् । न हि नीलादिसंवेदनाद् भिन्नकालं त¹⁵⁷⁹

अहमित्युल्लेखरूपम् ।

दात्मसंवेदनमनुभूयते; तत्संवेदनसम
कालमेव अन्तः परिस्फुटरूपस्याऽनुभ¹⁵⁸⁰

–भवनात् श्र॰ ।

वात् । अतोऽर्थसंवेदनस्य आत्मसंवेदनादभिन्नस्वभाव
त्वात् तत्संवेदने तदपि संविदितम् इति स्वसंवेदनसिद्धिः । यद् यस्माद् अभिन्नस्वभावं तस्मिन्
गृह्यमाणे तद् गृहीतमेव यथा नीले गृह्यमाणे तस्यैव स्वरूपं सन्निवेशादि, स्वरूपसंवेदनाद् अभि
न्नस्वभावञ्च अर्थसंवेदनमिति ।

अथ अर्थस्यापि ग्रहणम् इत्ययं पक्षः कक्षीक्रियते; तदा सिद्धसाधनं स्वसंवेदनाऽप्रति
क्षेपात् । यदि च ज्ञानमस्वसंविदितस्वभावम् इष्यते; तदा तत् कि परोक्षं स्यात्, ज्ञानान्तर
वेद्यं वा ? न तावत् परोक्षम्, मतान्तरप्रसङ्गात्, तेना1581

परोक्षज्ञानविषयः परिच्छेदः परोक्षवत् ।
न्यायवि॰ पृ॰ ९७ पू॰ । तस्यापि च परोक्षत्वे प्रत्यक्षोऽर्थो न सिद्ध्यति । ततो ज्ञानावसाय स्यात्कुतोऽ
स्याऽसिद्धवेदनात् ॥ २२४ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४७ ।

ऽप्रत्यक्षेण अर्थप्रत्यक्ष ताविरोधाच्च । तथाहि–
यद् अव्यक्तव्यक्तिकं न तद् व्यक्तम् यथा किञ्चित् केनचिद् अज्ञानम्, अव्यक्तव्यक्तिकञ्च
नीलादिकं वस्तु इति । व्यक्तिर्हि ज्ञानम्, सा यदा अव्यक्ता; तदा कथम् अर्थव्यक्ततोपपन्ना,
सन्तानान्तरज्ञानादपि अर्थव्यक्तत्वाऽनुषङ्गात् ।

अथ ज्ञानान्तरवेद्यं तदिष्यते; तत्रापि किसहसम्भूतज्ञानसंवेद्यम्, उत्तरकालीनज्ञानसंवेद्यं
वा स्यात् ? तत्राद्यः पक्षोऽनुपपन्नः; युगपज्ज्ञानानामसंभवात्, अन्यथा यु1582

उद्धृतञ्चैतत्–सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४७७ ।
न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ ११७ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २२५ ।

गपज्ज्ञानाऽनु
त्पत्तिर्मनसो लिङ्गम् न्यायसू॰ १ । १ । १६ । इति वचो विरुद्ध्येत । द्वितीयपक्षोऽप्ययुक्तः;
विच्छिन्नप्रतिभासाऽभावात्, न खलु प्रागर्थज्ञानम्, प¹⁵⁸³

पश्चाज्ज्ञानम् आ॰, भा॰ ।

श्चात्तज्ज्ञानज्ञानम् इति सान्तरा प्रती
तिरनुभूयते । ततः ग्रहणञ्च अर्थज्ञानस्य एकात्मसमवेताऽनन्तरज्ञानेन इत्यादि प्रत्याख्यातम् ।

किञ्च, उत्तरकालीनज्ञानकाले तत् प्राक्तनज्ञानम् अनुवर्तते, न वा ? यद्यनुवर्तते; स एव
ज्ञानयौगपद्यप्रसङ्गः, अक्षणिकत्वाऽनुषङ्गश्च स्यात् । अथ नाऽनुवर्तते; कस्य तर्हि तद् ग्राहकम्
ग्राह्यस्य प्रागेव विलीनत्वात् ? किञ्च, इन्द्रियजं प्रत्यक्षं प्रवर्तमानं सम्बद्धे वर्तमाने च विषये
प्रवर्तते, अतीतक्षणवर्तिनश्च ज्ञानस्य न वर्तमानत्वम् मनोलक्षणेन्द्रियसन्निकर्षो वा संभवति,
न च असम्बद्धे अवर्तमाने चाऽर्थे प्रवर्तमान ज्ञानं प्रत्यक्षं युक्तम्, तत्कथं तत्र मानसप्रत्यक्ष
वार्ताऽपि स्यात् ? अर्थाद् उत्पन्नञ्च ज्ञानम् अर्थग्राहकम्, न च विनष्टस्य जनकत्वम्; अस
त्त्वात् । असतश्च अर्थक्रियाकारित्वाऽनुपपत्तिः; विरोधात् । न च विनश्यदवस्थस्य जनकत्वं
युक्तम्; तथाभूतस्य कारकत्वाऽदर्शनात्, न हि म्रियमाणस्य पितुः पुत्रं प्रति का1584

कारणत्वं भा॰, श्र॰ ।

रकत्वं दृष्टम् ।
[p. 186 ] किञ्च, अर्थज्ञानोत्पत्तौ नियमेन तद्ग्राहकं ज्ञानमुत्पद्यते, न वा ? प्रथमपक्षे न पुरुषायुषेणाऽ
पि अर्थान्तरे ज्ञानस्य सञ्चार ज्ञानज्ञानोत्पत्तावेव आजन्म मनमो व्यापारात्, तथा च अन¹⁵⁸⁵

विमुखज्ञानसवेदो विरुद्धो व्यक्तिरन्यत । असञ्चारोऽनवस्थानमविशेष्यविशेषणम् ॥ १९ ॥ ज्ञान
ज्ञानमपि ज्ञानमपेक्षेत परस्तथा । ज्ञानज्ञानलताऽशेषनभस्तलविसर्पिणी ॥ २१ ॥ न्यायवि॰ पृ॰ ११०
१११ । प्रमाणपरी॰ पृ॰ ६० । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४२ । युक्त्यनुशा॰ टी॰ पृ॰ ७ । सन्मति॰ टी॰
पृ॰ ४७९ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३४ उ॰ । स्याद्वादमं॰ पृ॰ ९४ । चन्द्रप्रभच॰ २ । ५७-५९ ।

वस्थातो1586

–तो ज्ञानात्मा
र्थज्ञानं वा भा॰, श्र॰ ।

नार्थ अर्थज्ञानं वा सिध्येत् । न च अप्रत्यक्षेण अर्थज्ञानज्ञानेन अर्थज्ञानस्य, तेन च
अर्थस्य प्रत्यक्षता युक्ता, सन्तानान्तरज्ञानादपि तत्प्रसङ्गात् । अथ तदुत्पत्तावपि नियमेन
तन्नोत्पद्यते, अर्थजिज्ञासायां हि अर्थे ज्ञानमुत्पद्यते, ज्ञानजिज्ञासायां तु ज्ञाने; तदप्यसुन्दरम्,
ज्ञानस्य जिज्ञासाप्रभवत्वाऽसंभवात्, नष्टाश्वस्य अश्वदिदृक्षायां सत्यामपि अश्वदर्शनाऽनुत्पत्ते,
असत्यामपि च गोदिदृक्षायां तद्दर्शनोत्पत्तेः ।

किञ्च, अर्थजिज्ञासाया सत्याम् अहमुत्पन्नम् इति तज्ज्ञानमेव प्रतिपद्यते, ज्ञाना
न्तरं वा ? प्रथमविकल्पे जैनमतसिद्धि, तथा प्रतिपद्यमानं हि ज्ञान स्वार्थपरिच्छेदकं स्यात् ।
द्वितीयविकल्पे तु अनवस्था–तत्रापि जिज्ञासाप्रभवत्वस्य अन्यत प्रतीते । अस्तु वा तत्प्रभव
तया तृतीया1587

–तीयज्ञा– श्र॰ ।

दिज्ञानाऽनुत्पत्ति, तथापि–अर्थज्ञानम् अज्ञातमेव मया अर्थस्य परिच्छेदकम् इति
ज्ञानान्तरं प्रतिपद्यते, न वा ? प्रतिपद्यते चेत्1588

चेतदेव आ॰, भा॰ ।

; तर्हि देव तदेवस्व-परपरिच्छेदकं सिद्धम् ।
न प्रतिपद्यते चेत्, कथं तथा प्रतिपत्तिः अतिप्रसङ्गात् ? 1589

किञ्चाऽर्थज्ञानमर्थमात्मानं
च प्रतिपद्य युक्त्यनुशा॰ टी॰ पृ॰ ९ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३७ उ॰ ।

किञ्च, अर्थज्ञानम् अर्थम् आत्मानञ्च
प्रतिपद्य अज्ञातमेव मया ज्ञानम् अर्थं जानाति इति ज्ञानान्तरं प्रतीयात्, अप्रतिपद्य वा ?
प्रथमपक्षे त्रिविषयत्वमस्य प्रसज्यते । द्वितीयपक्षे तु अतिप्रसङ्ग अज्ञातमेव मया अणुद्वयं
द्व्यणुकमारभते इत्यपि तत् प्रतीयादिति । ज्ञानस्य ज्ञानान्तरग्राह्यत्वे च अज्ञान¹⁵⁹⁰

–तैव स्यात् आ॰, भा॰ ।

तैवास्य स्यात्
प्रकाशस्य प्रकाशान्तरापेक्षायाम् अप्रकाशतावत्, न हि स्वसिद्धौ परमुखप्रेक्षित्वं विहाय
अन्यज् जडस्य लक्षणम् ।

किञ्च, अर्थसंवेदनात् तत्सवेदनस्य भेदे तथैव उपलम्भ कुतो न स्यात् ? आशुवृत्त्या
उत्पलपत्रशतच्छेदवद् यौगपद्याभिमानादिति चेत्; कथमेवं सर्वभावानां क्षणिकत्वं न स्यात्
एकत्वाध्यवसायस्य अत्रापि आ¹⁵⁹¹

अशुवृत्तित्वात् भा॰ ।

शुवृत्तिप्रवृत्तत्वात् इति बौद्धेनापि अभिधातु शक्यत्वात् ?
मू1592

मूर्त्तस्य सूच्यग्रस्य औत्तराधर्यावस्थितमुत्पलपत्रशतं युगपद्व्याप्तुमशक्ते ।
प्रमेयक॰ पृ॰ ३६ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४७७ ।

र्तानाञ्च उत्पलपत्राणां मूर्तेन शू सूच्यग्रेण छेद क्रमेणैव युक्त, युगपत्प्राप्त्यभावात् ।
प्रयोगः–योऽयम् औत्तराधर्यक्रमावस्थितानां मूर्तानामुत्पलपत्राणां मूर्तेन एकपुरुषव्यापारात्
[p. 187 ] कृतः छेदः सः क्रमभाव्येव, यथा तथाभूतानां ताम्रपत्राणां मूर्तेन सूच्यग्रेण एकपुरुषव्यापा
रात् कृतश्च्छेद इति । आत्मनस्तु स्वपरप्रकाशनस्वभावस्य अविकलेन्द्रियस्य अप्राप्तार्थप्रकाश
कस्य अमूर्तस्य युगपत् स्वविषयप्रकाशने को विरोधः यतो युगपज्ज्ञानोत्पत्तिर्न स्यात् ? न च
उत्पलप¹⁵⁹³

–पत्रवत् आ॰, भा॰ ।

त्रशतवत् परस्परपरिहारस्थितानि इन्द्रियाणि सूच्यग्रवन्मूर्तस्य मनसः युगपत्प्राप्तुमसमर्थ
त्वान्न तथा तदुत्पत्तिः इत्यभिधातव्यम्; भवत्कल्पितस्य मनसः षट्पदार्थपरीक्षावसरे निरा
करिष्यमाणत्वात् ।

यदप्युक्तम्1594

पृ॰ १८२ प॰ १४ ।

–स्वेन-आत्मनैव संवेदनम् स्वसंवेदनम्; तदयुक्तम्; स्वात्मनि क्रियाविरोधात्
इत्यादि; तदप्यसारम्; ईश्वरज्ञानेन प्रदीपाद्यालोकेन च अनेकान्तात् । न हि ईश्वरज्ञानं स्व
प्रकाशने ज्ञानान्तरमपेक्षते स्वपरावभासकमेकं नित्य¹⁵⁹⁵

–त्यं ज्ञानं श्र॰ ।

ज्ञानं जगत्कर्त्तुः इत्यभ्युप
गमात् । नापि प्रदीपाद्यालोकः स्वरूपप्रकाशने प्रकाशान्तरमपेक्षते; प्रतीतिविरोधात् । का च
क्रिया1596

का पुन स्वात्मनि
क्रिया विरुद्धा, परिस्पन्दरूपा, धात्वर्थरूपा वा ? तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४२ । किमुत्पत्तिर्ज्ञप्तिर्वा प्रमा
णपरी॰ पृ॰ ५९ । आप्तपरी॰ पृ॰ ४७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३५ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २२८ । स्या॰
मं॰ पृ॰ ९३ ।

ज्ञानस्य स्वात्मनि विरुद्ध्यते–किम् उत्पत्तिरूपा, परिस्पन्दात्मिका, धात्वर्थस्वभावा, ज्ञप्तिल
क्षणा वा ? यदि उत्पत्तिलक्षणा; सा विरुद्ध्यताम् । न हि ज्ञानम् आत्मानमुत्पादयति इति अस्मा
कमभ्युपगमः, स्वसामग्रीतः तदुत्पत्तिप्रतिज्ञानात् । नापि1597

परस्पन्दा– आ॰ ।

परिस्पन्दात्मिका; तस्या द्रव्यवृत्तित्वेन
अद्रव्यरूपे ज्ञाने सत्त्वस्यैवाऽसंभवात् ।

धात्वर्थरूपाऽपि–अकर्मिका, सकर्मिका वा क्रिया स्वात्मनि विरु1598

विरुद्ध्येत श्र॰ ।

द्ध्यते ? न तावदकर्मिका;
वृक्षस्तिष्ठति इत्यादौ तस्याः स्वात्मन्येव प्रतीतेः । अथ प्रतीतितः अस्यास्तत्राऽविरोधः; तर्हि
ज्ञानं प्रकाशते इत्याद्यकर्मकक्रि1599

–क्रियायां आ॰ ।

यायाः ज्ञानस्वरूपेऽप्यविरोधोऽस्तु, प्रतीतेः उभयत्राप्यविशि
ष्टत्वात् । अथ ज्ञानम् आत्मानं जानाति इति सकर्मिका क्रिया स्वात्मनि विरुद्धा, ततोऽन्य
त्रैव कर्मत्वप्रतीतेः इत्युच्यते; तदप्युक्तिमात्रम्; आत्मा आत्मानं हन्ति, प्रदीपः स्वात्मानं
प्रकाशयति इत्यादेरपि विरोधाऽनुषङ्गात् । आत्मादेः कर्त्तुः कर्मत्वोपचारः ज्ञानेऽपि समानः ।
एतेन ज्ञप्तिक्रियायाः स्वात्मनि विरोधः प्रत्याख्यातः; स्वरूपेण कस्यचिद् विरोधाऽसिद्धेः,
अन्य¹⁶⁰⁰

अन्यथापि
प्र– आ॰ ।

था प्रदीपस्यापि स्वपरप्रकाशनविरोधः स्यात्, न चैवम्, अतो यथा प्रदीपः स्वकारण
कलापात् स्वपरप्रकाशनस्वभावो जायमानो न विरोधमध्यास्ते तथा ज्ञानमपि । अथ ज्ञप्तिक्रिया
कर्मतया स्वात्मनि विरुद्ध्यते त¹⁶⁰¹

स्वात्मन ।

तोऽन्यत्रैव कर्मत्वस्य प्रतीतेः; तर्हि प्रकाशनक्रियापि प्रदीपस्वरूपे
1602

कर्मतया ।

तथा विरुद्ध्यताम् स्वरूपादन्यत्रैव 1603

प्रकाशनक्रियायाः ।

अस्या अपि 1604

प्रतीतिविशेषात् आ॰ ।

प्रतीत्यविशिष्टत्वात् । स्वसामग्रीतः स्वपर
[p. 188 ] प्रकाशनस्वभावस्य अस्योत्पत्ते तस्यास्तत्राऽविरोध, इत्यन्यत्रापि समानम् । यदि चैकत्र
दृष्टो धर्म सर्वत्र विधीयते प्रतिषिद्ध्यते वा, तर्हि रथ्यापुरुषे असर्वज्ञत्वोपलम्भात् महेश्वरेऽपि
तत्प्रसङ्ग, द्विचन्द्रादिज्ञाने च प्रामाण्यप्रतिषेधप्रतीतेः एकचन्द्रादिज्ञानेऽपि तत्प्रतिषेधप्रसङ्ग ।
अत्र वस्तुवैचित्र्यसंभवे ज्ञानेन किमपराद्धं येन त¹⁶⁰⁵

वैचित्र्यम् ।

त् तत्र नेष्यते ?

किञ्च, ज्ञानान्तरापेक्षया तत्र कर्मत्वविरोध, स्वरूपापेक्षया वा ? प्रथमपक्षे महेश्वरस्य
असर्वज्ञत्वम्, एकात्मसमवेताऽनन्तरज्ञानग्राह्यम् अर्थज्ञानम् । इति ग्रन्थ
विरोधश्च स्यात् । ज्ञानान्तरापेक्षया तत्र तस्याऽविरोधे च स्वरूपापेक्षयापि अविरोधोऽस्तु, सह
स्रकिरणवत् स्वपरोद्योतनस्वभावत्वात्तस्य । कर्मत्ववच्च ज्ञानक्रियातोऽर्थान्तरस्यैव करणत्वस्य
प्रतीते तस्यापि तत्र विरोध स्यात्, तथा च ज्ञानेन अहमर्थं जानामि इति ज्ञानस्य करण
तया प्रतीतिर्न स्यात् ।

अथ अर्थवत् ज्ञाने ज्ञानस्वरूपस्याऽप्रतीतेर्न स्वत प्रत्यक्षता, ननु अर्थवत् इति कोऽर्थ–
कि यथा अर्थो वहिर्देशसम्बद्धः प्रतीयते न तथा ज्ञानम्, कि वा यथा अर्थोन्मु1606

–खज्ञानं आ॰ ।

खं ज्ञानं न तथा
स्वोन्मुखम् इति ? प्र¹⁶⁰⁷

प्रथमपक्षे श्र॰ ।

थमविकल्पे सिद्धसाध्यता, घटाद्यर्थ-तज्ज्ञानयोर्बहिरन्तर्देशसम्बद्धतया
अवभासनात् । घटाद्यर्थदेशसम्बद्धतया ज्ञानस्याऽप्रतिभासनाद् अप्रत्यक्षत्वे घटाद्यर्थस्यापि ज्ञान
देशसम्बद्धतयाऽप्रतिभासनाद् अप्रत्यक्षता स्यात् । द्वितीयविकल्पोऽप्यनुपपन्न, घटम् अहम्
वेद्मि इति त्रयस्यापि प्रतिभासनात् । अत्र प्रतिभासद्वयविलोपे घटप्रतिभासे क समाश्वासः ?

किञ्च, ज्ञानस्वरूपताऽप्रतिभासे कथं तस्य अर्थोन्मुखत्वम् अन्यद्वा व्यवस्थापयितुं
शक्यम् अस्य इदम् इति सम्बन्धप्रतिपत्तेः सम्बन्धिप्रतिपत्तिनान्तरीयकत्वात् ? अथ ज्ञाना
न्तरेण ज्ञान प्रतीत्य अर्थोन्मुखत्वमस्य प्रतीयते; तदा आवृत्त्या अर्थप्रतीतिप्रसङ्गः–प्रथमं हि
प्रथमज्ञानेऽर्थप्रतीति ततो ज्ञानान्तरे, कथमन्यथा अर्थोन्मुखमेतत् इति प्रतीतिः स्यात् ? ततो
ज्ञाने अर्थोन्मुखत्वप्रतिभासवत् स्वोन्मुखत्वप्रतिभासोऽप्यभ्युपगम्यताम् अलं प्रतीत्यपलापेन ।

कश्च¹⁶⁰⁸

स्वात्मा हि क्रियाया स्वरूपं क्रिया
वदात्मा वा ? आप्तपरी॰ पृ॰ ४७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३५ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २२९ ।

क्रियाया स्वात्मा यत्र अस्या विरोध प्रतिपाद्यते–कि तस्या स्वरूपम्, क्रियाव
दात्मा वा स्यात् ? तत्र आद्यविकल्पोऽयुक्तः; स्वरूपस्याविरोधकत्वात्, अन्यथा सर्वभावानां
स्वरूपे विरोधाऽनुषङ्गात् नि स्वरूपत्वप्रसङ्ग स्यात् । विरोधस्य द्विष्ठत्वाच्च न अस्याः स्वरूपे
विरोधो युक्त । द्वितीयविकल्पोऽप्यनुपपन्नः; क्रियावत्येव अखिलक्रियाणां प्रतीते, अन्यथा सर्व
द्रव्याणां निष्क्रियत्वं क्रियाणाञ्च निराश्रयत्वं स्यात्, न चैवम्, कर्तृस्थायाः क्रियायाः कर्त्तरि
कर्मस्थायाश्च कर्मणि प्रतीयमानत्वात् ।

यदप्यभिहितम्1609

पृ॰ १८२
पं॰ १७ ।

–प्र¹⁶¹⁰

प्रकाशकत्वं श्र॰ ।

काशत्वं बोधरूपत्वम्, भासुररूपसम्बन्धित्वं वा इत्यादि; तदप्य
[p. 189 ] भिधानमात्रम्; यतः1611

यत अर्थोद्यो– श्र॰ ।

अर्थप्रकाशकत्वम् अर्थोद्योतकत्वम् उच्यते तच्च क्वचिद् बोधरूपतया क्वचि
द् भासुररूपतया वा न विरोधमध्यास्ते ।

यच्चान्यदुक्तम्1612

पृ॰ १८२ प॰ २० ।

–येनैवाऽऽत्मना ज्ञानमात्मानं प्रकाशयति तेनैवार्थम् इत्यादि; तद¹⁶¹³

तदप्यस– श्र॰ ।

समी
क्षिताभिधानम्; स्वभा1614

स्वभावतद्वतो भेदा
भेदं प्रत्यनेकान्तात् प्रमेयक॰ पृ॰ ३८ पू॰ ।

व-तद्वतोः भेदाऽभेदं प्रति अनेकान्तात्, ज्ञानात्मना हि स्वभाव
तद्वतो अभेदः, स्वपरप्रकाशस्वभावात्मना च भेदः, इति ज्ञानमेव अभेदः, तत्स्वभावौ
एव भेदः इत्युक्तदोषाऽन¹⁶¹⁵

–नवकाशाः आ॰ ।

वकाशः । कल्पितयोस्तु भेदाऽभेदयोः तद्दूषणप्रवृत्तौ स्वाभिप्राय एव
प्रतिषिद्धः स्यान्न वस्तुस्वरूपम् । न चैवं कस्यचिद् इष्टतत्त्वव्यवस्था घटते; तथा1616

तथा प्रवृत्तेः आ॰ ।

तत्प्रवृत्तेः
सर्वत्र संभवात् । स्व-परग्रह¹⁶¹⁷

–हणभावौ आ॰ ।

णस्वभावौ च ज्ञानस्य तत्प्रकाशनसामर्थ्ये, तद्रूपतया च अस्य
परोक्षता, तत्प्रकाशनलक्षणकार्याऽनुमेयत्वात् तयोः, इत्युक्तदोषाऽनवकाशः इति1618

ज्ञानान्तरवेद्यज्ञानवादस्य खण्डन निम्नग्रन्थेषु विलोकनीयम्–तत्त्वार्थश्लो॰
पृ॰ ४० । प्रमाणपरी॰ पृ॰ ६० । युक्त्यनुशा॰ टी॰ पृ॰ ७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३३ उ॰ । न्यायवि॰
टी॰ पृ॰ १०९ उ॰ । प्रमेयरत्नमा॰ सू॰ ६ । १ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४७५ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २१९ ।
स्या॰ म॰ पृ॰ ९५ श्लो॰ १५ ।

।

एतेन साङ्ख्योऽपि ज्ञानस्य ज्ञानान्तरवेद्यत्वं प्रतिपादयन् प्रत्याख्यातः ।

अचेतनत्वात् न ज्ञान स्वव्यवसायात्मकम्

इति साख्यस्य पूर्वपक्ष–

ननु ज्ञानं स्वव्यवसायात्मकं न भवति अचेतनत्वात् पटादिवत् । न चास्य अचेतनत्वमसि
द्धम्; तथाहि–अचेतनं ज्ञानम् प्रधानपरिणामत्वात् तद्वदेव । यत्
पुनश्चेतनम् तन्न प्रधानपरिणामः यथा आत्मा, प्रधानपरिणामश्च
ज्ञानम् इति । तत्परिणामत्वञ्चास्य सुप्रसिद्धम् प्र¹⁶¹⁹

प्रकृतेर्महान् ततोऽहङ्कारस्तस्माद् गणश्च षोडशक । तस्मादपि
षोडशकात् पञ्चभ्य पञ्चभूतानि ॥ २२ ॥ सांख्यका॰ । तस्या प्रकृतेर्महान् उत्पद्यते प्रथम कश्चित् ।
महान् बुद्धिः मतिः प्रज्ञा संवित्ति ख्याति चिति स्मृतिरासुरी हरिः हर हिरण्यगर्भ इति पर्यायाः ।
माठरवृ॰, गौडपादभा॰ । सांख्यसं॰ पृ॰ ६ ।

कृतेर्महान्
साख्यका॰ २२ इत्याद्यभिधानात् । प्रधानस्य हि जगत्प्रपञ्च
रचनायां प्रवर्तमानस्य प्रथमतो 1620

महदाख्यमाद्यं कार्यं तन्मन ॥ ७१ ॥ महदाख्य
माद्यं कार्यं तन्मनो मननवृत्तिकम् । मननमत्र निश्चयः । तद्वृत्तिका बुद्धिरित्यर्थः । यदेतद्विस्तृतं बीजं
प्रधानपुरुषात्मकम् । महत्तत्त्वमिति प्रोक्तं बुद्धितत्त्वं तदुच्यते ॥ सांख्यप्र॰ भा॰ १ । ७१ । सत्तामा
त्रात्मभावो यश्चाहमस्मीति लक्षण ॥ ३८ ॥ आत्मनिश्चयबुद्धिर्वा लिङ्गमात्रं महानिति । बुद्धितत्त्वं तथा
ख्यातं तत् षट् प्रकृतिकारणम् ॥ ३९ ॥ योगका॰ साधनपाद ।

महान् एको व्यापको विषयाध्यवसायस्वरूप आसर्गप्रलय
स्थायी भवति आसर्गप्रलयादेका बुद्धिः1621

उद्धृतञ्चैतत्–तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ २९ ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३०० ।

इत्यभिधानात् । स च अस्मादृ
[p. 190 ] शामसंवेद्यस्वभाव, ततस्तु या प्रतिप्राणि विभिन्ना इन्द्रिय-मनोवृत्तिद्वारेण बुद्धिवृत्तयो निस्स
रन्ति ता प्रमाणान्तरेण संवेद्यस्वभावाः । प्र¹⁶²²

एते प्रदीपकत्पा परस्परविलक्षणा गुणविशेषा । कृत्स्न पुरुषस्यार्थ प्रकाश्य बुद्धौ प्रयच्छन्ति
॥ ३६ ॥ बाह्येन्द्रियाण्यालोच्य मनसे समर्पयन्ति मनश्च सङ्कल्प्य अहङ्काराय अहङ्कारश्चाभिमत्य बुद्धौ
सर्वाध्यक्षभूतायाम् । सर्व प्रत्युपभोगं यस्मात् पुरुषस्य साधयति बुद्धि । सैव च विशिनष्टि पुन प्रधानपु
रुपान्तर सूक्ष्मम् ॥ ३७ ॥ बुद्धिर्हि पुरुषसन्निधानात् तच्छायापत्त्या तद्रूपेव सर्वविषयोपभोग पुरुषस्य साध
यति । साख्यका॰ ३६, ३७ । इन्द्रियप्रणालिकया अर्थसन्निकर्षेण लिङ्गज्ञानादिना वा आदौ बुद्धे
रर्थाकारा वृत्तिर्जायते। स्मृतिरपि–तस्मिश्चिद्दर्पणे स्फारे समस्ता वस्तुदृष्टय । इमास्ता प्रतिबिम्बन्ति
सरसीव तटद्रुमा ॥ साख्यप्र॰ भा॰ १ । ८७ । बुद्धिदर्पणे पुरुषप्रतिबिम्बसङ्क्रान्तिरेव बुद्धिप्रतिसवेदित्वं
पुस तथा च दृशिच्छायापन्नया बुद्ध्या संसृष्टा शब्दादयो भवन्ति दृश्या इत्यर्थ । योगसू॰ तत्त्व
वैशा॰ २ । २० ।

तिपुरुषं हि इन्द्रियवृत्ति प्रथमतो विषयाकारेण
परिणमते ततो मनोवृत्तिद्वारेण, बुद्धिवृत्ति एकत सङ्क्रान्तविषयाकारा अन्यतश्च सङ्क्रान्त
चिच्छाया विषयव्यवस्थापिका । न खलु बुद्धौ आदर्शस्थानीयायां विषयाकाराऽसङ्क्रमे
पुरुषेण अर्थश्चेतयितुं शक्यः बुद्ध्य¹⁶²³

उद्धृतञ्चैतत्–तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ५० । आप्तपरी॰ पृ॰ ४१ । प्रमेयक॰ पृ॰ २६
उ॰ । न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ ५४७ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २३३ ।

ध्यवसितमर्थ पुरुषश्चेतयते इत्यभिधा
नात् । बुद्ध्यध्यवसितं बुद्धिप्रतिबिम्बितम् इत्यर्थः ।

ननु बुद्धिव्यतिरिक्तस्य चैतन्यस्य कदाचिदप्यप्रतीतेः कथं तत्र चिच्छायासङ्क्रान्तिः ?
इत्यप्यसमीचीनम्; सतोऽप्यनयोर्विवेकस्य संसर्गविशेषवशाद् विप्रलब्धेन अवधारयितुमशक्तेः
अयोगोलक-वह्निविवेकवत् । न च अयोगोलक-वह्न्योरपि अभेद एव इत्यभिधातव्यम्; अनयोः
अन्योन्याऽसंभविसंस्थान-रूप¹⁶²⁴

–रूपस्पर्शनयोः वि– भा॰ ।

-स्पर्शविशेषप्रतीतित अन्योन्यं भेदप्रतीते । ययोरन्योन्याऽ
संभवी संस्थान-रूप-स्पर्शविशेषः प्रतीयते तयोरन्योन्यं भेदः यथा घट-पटयोः, अन्योन्याऽसं
भवी संस्थान-रूप-स्पर्शविशेषश्च अयोगोलक-वह्न्योरिति । न चाऽयमसिद्ध, अयोगोलक
वृत्तसन्निवेशाऽभासुररूपाऽनुष्णस्पर्शेभ्यो वह्निभासुररूपोष्णस्पर्शयो प्रत्यक्षत एव वि1625

विशेषप्रतीतेः भा॰, श्र॰ ।

शेषः प्रती
यते । अतो यथाऽत्र अन्योन्यप्रदेशाऽनुप्रवेशलक्षणसंसर्गाद् विप्रलब्धो भेदं नावधारयति
एवं बुद्धिचैतन्ययोरपि । उक्तञ्च–तस्मात्तत्ससर्गादचेतनं चेतनाव¹⁶²⁶

–वदिह भा॰, श्र॰ । तस्मात्तत्सयोगादचेतन चेतनावदिव लिङ्गम् ।
गुणकर्तृत्वेऽपि तथा कर्त्तेव भवत्युदासीन ॥ २० ॥ यस्माच्चेतनस्वभाव पुरुष तस्मात् तत्संयोगादचेतन
महदादि लिङ्ग अध्यवसायाभिमानसङ्कल्पालोचनादिषु वृत्तिषु चेतनावत् प्रवर्त्तते । को दृष्टान्त ? तद्यथा–
अनुष्णाशीतो घट शीताभिरद्भि ससृष्ट शीतो भवति अग्निना सयुक्त उष्णो भवति एवं महदादिलिङ्गमचे
तनमपि भृत्वा चेतनावद् भवति । माठरवृ॰, गौडपादभा॰ ।

दिव लिङ्गम् साख्य
का॰ २० इति । अचेतनाऽपि हि बुद्धिः चेतनासंसर्गात् 1627

चेतयमाना श्र॰ ।

चेतनायमाना प्रतिभासते इति ।

[p. 191 ]

अचेतनत्वनिरसनपुरस्सर ज्ञानस्य स्वसवेदनत्वव्यवस्थापनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्1628

पृ॰ १८९ पं॰ ११ ।

–न स्वव्यवसायात्मकं ज्ञानम् अचेतनत्वात् इति;
तत्र किमिदमचेतनत्वं नाम–अस्वसंविदितत्वम्, अर्थाकारधारि
त्वम्, जडपरिणामत्वं वा ? प्रथमपक्षे साध्याऽविशिष्टो हेतुः ।
द्वितीयपक्षे तु साधनविकलो दृष्टान्तः, न खलु पटादयो दर्षणा
दिवत् अर्थाकारधारिणः प्रतीयन्ते । स्वरूपाऽसिद्धञ्च इत्थम्भूत
मचेतनत्वम्; अमूर्ते ज्ञाने मूर्तस्याऽर्थस्य आकारधारित्वाऽनुपपत्तेः । तथाहि–न विषयाकारधारि
ज्ञानम् अमूर्तत्वात्, यदमूर्तम् तद् विषयाकारधारि न भवति यथा आकाशम्, अमूर्तञ्च
ज्ञानमिति । तद्धारित्वे वा अमूर्तत्वमस्य विरुद्ध्यते; तथाहि–यद् विषयाकारधारि तन्मू
र्तम् यथा आदर्शादि, विषयाकारधारि च ज्ञानमिति । विषयाकारधारित्वञ्चास्य प्रागेव प्रव
न्धेन प्रतिपिद्धम् इत्यलमतिप्रसङ्गेन । जडपरिणामत्वमपि असिद्धमेव; आत्मपरिणामत्वात्तस्य ।
तथाहि–ज्ञानपरिणामवान् आत्मा दृष्टृत्वात्, यस्तु न तथा स न दृष्टा यथा घटादिः, दृष्टा च
आत्मा, तस्मात् ज्ञानपरिणामवान् इति । तथा चास्य अचेतनत्वसमर्थनार्थं यदुक्तम्–प्रधा
नपरिणामत्वात् इति साधनम्; तदप्यसिद्धमेव; अस्य आत्मपरिणामत्वसमर्थनात् ।

न च आत्म¹⁶²⁹

प्रधानस्य चाऽनित्याद् व्यक्तादनर्थान्तरभूतस्य नित्यतां प्रतीयन् पुरुषस्यापि
ज्ञानादशाश्वतादनर्थान्तरभूतस्य नित्यत्वमुपैतु सर्वथा विशेषाभावात् । आप्तपरी॰ पृ॰ ४१ । स्या॰
रत्ना॰ पृ॰ २३५ ।

नः अनित्यज्ञानपरिणामात्मके अनित्यत्वापत्तिः; प्रधानेऽपि तत्प्रसङ्गात् ।
व्यक्ताऽव्यक्तयोरभेदेऽपि व्य¹⁶³⁰

हेतुमदनित्यमव्यापि सक्रियमनेकमाश्रितं लिङ्गम् । सावयवं परतन्त्रं व्यक्तं विप
रीतमव्यक्तम् ॥ १० ॥ साख्यका॰ ।

क्तमेव अनित्यं परिणामत्वात्, न तु अव्यक्तं परिणामित्वात्
इत्यन्यत्रापि समानम् । आत्मनोऽपरिणामित्वे अर्थक्रियाकारित्वाऽभावतः अश्वविषाणवद् अस
त्त्वप्रसङ्गश्च । आसर्गप्रलयस्थायित्वं व्यापित्वञ्च बुद्धेः अतीवाऽनुपपन्नम्; तत्परिणामस्य तद्वि
रोधात् । तथाहि–न बुद्धिः व्यापिका नित्या च प्रधानपरिणामत्वात् पटादिवत् । न च आका
शादिना अनेकान्तः, तस्य तत्परिणामत्वाऽसिद्धेः । सिद्धौ वा तद्व¹⁶³¹

पटादिवत् ।

त् तस्या1632

आकाशस्यापि ।

पि त¹⁶³³

नित्यत्वव्यापकत्वविरोध ।

द्विरोधप्रसङ्गः ।
अथ तत्परिणामत्वाऽविशेषेऽपि किञ्चिद् आसर्ग-प्रलयस्थायि व्यापकञ्च अन्यद् अन्यथा; तर्हि
तदविशेषेऽपि ज्ञानं स्वसंविदितं पटादिकञ्च अन्यथा इति किन्नेष्यते अविशेषात् ?

किञ्च, अयं प्रथमो बुद्धिरूपः परिणामः प्रकृतेः कुतः स्यात्–स्वभावतः, पुरुषार्थकर्त्तव्य
तातः, अदृष्टाद्वा ? यदि स्वभावतः; तर्हि सदा अस्य सत्त्वप्रसङ्गः स्वभावस्य सदा सत्त्वसंभ
वात् । यत् स्वाभाविकं न तत् कादाचित्कम् यथा त्रिगुणात्मकत्वम्, स्वाभाविकश्च प्रकृतेराद्यो
बुद्धिपरिणाम इति । अथ पुरुषार्थकर्त्तव्यताहेतुः, आत्मनो हि भोगो मया सम्पादनीयः
इत्यनुसन्धाय प्रकृतिः महदादिभावेन परिणमते इति; तदप्यसुन्दरम्; जडस्वभावायास्तस्याः
[p. 192 ] पुरुषार्थो मया सम्पादनीयः इत्यनुसन्धानानुपपत्तेः । तथाहि–प्रथमसृष्टिकाले प्रकृतिः अनुसन्धा
नशून्या अनुत्पन्नबुद्धिवृत्तित्वात्, यदाऽसौ अनुत्पन्नबुद्धिवृत्तिः तदा अनुसन्धानशून्या यथा
संहृतसृष्ट्यवस्थायाम्, अनुत्पन्नबुद्धिवृत्तिश्च प्रकृतिः प्रथमसृष्टिकाले इति । उत्पन्नायां बुद्धिवृत्तौ
सङ्क्रान्तायाञ्च चिच्छायायां भवति अनुसन्धानम्, प्रथमसृष्टिकाले च प्रकृतेर्जडत्वात् पुरुषस्य
च निरभिलाषत्वात् पुरुषार्थमहं प्रवर्त्ते इति कस्य इदमनुसन्धानं स्यात् ? चिच्छायासङ्क्रा
न्तिश्च पुरुषस्य बुद्धौ प्रतिबिम्बनम् यथा मुखस्य दर्पणे, न च व्यापिनोऽस्य क्वचित् प्रतिबिम्बनं
युक्तम् । यद् व्यापकं न तत् क्वचित् प्रतिबिम्बति यथा आकाशम्, व्यापकश्च आत्मा इति ।

किञ्च, अस्वच्छस्वभावस्य मुखादेः स्वच्छस्वभावे दर्पणे प्रतिबिम्बनमुचितम्, बुद्धौ तु त्रिगु
णात्मकत्वेन अत्यन्तम्लानस्वभावायां कथमत्यन्तस्वच्छस्वभावः पुरुषः प्रतिबिम्बेत् ? यत् स्व
च्छस्वभावं न तद् अस्वच्छस्वभावे प्रतिबिम्बति यथा दर्पणो मुखे, स्वच्छस्वभावश्च चिन्मयः
पुरुष इति । प्रतिबिम्बने वा अस्य अस्मादृशामसंवेद्यपर्वणि स्थितत्वात् न तत्प्रतिबिम्बप्रतिपत्तिः
स्यात् । यद् अ¹⁶³⁴

अज्ञेयदशायाम् ।

संवेद्यपर्वणि स्थितं न तस्य क्वचित् प्रतिबिम्बितस्यापि प्रतिबिम्बग्रहणम् यथा पर
माणोः, असंवेद्यपर्वणि स्थितश्च अस्मादृशाम् आत्मा इति । तद्ग्रहणे वा मुख-दर्पणयोरिव प्रकृति
पुरुषयोः विवेकेन अवधारणात् तन्निमित्तः सर्वस्य सर्वदा मोक्षः स्या1635

स्यान्नतो आ॰ ।

त्, ततो न कश्चित् शास्त्र
श्रवण-मनन-निदध्यासनादिषु1636

–षु यतेत श्र॰ ।

प्रयतेत । तन्न पुरुषार्थकर्त्तव्यतातोऽपि प्रकृतेः तत्परिणामः ।
नापि अदृष्टात्; चक्रकप्रसङ्गात्–सिद्धे हि चिच्छायाच्छुरितबुद्धिवृत्तिसद्भावे सुखसाधनप्रति
पत्तिपूर्वकमदृष्टसाधनानुष्ठानम्, तदनुष्ठानाद् अदृष्टस्योत्पत्तिः, तदुत्पत्तौ च प्रथमसृष्टिकाले
तथाविधबुद्धिवृत्तिसद्भावसिद्धिरिति ।

यदप्युक्तम्1637

पृ॰ १९० पं॰ १५ ।

–तस्मात्तत्संसर्गादचेतनं चेतनाव¹⁶³⁸

–वदिह भां॰, श्र॰ ।

दिव लिङ्गम् इति; तत्र कोऽयं संसर्गश
ब्दार्थः–प्रतिबिम्बनम्, भोग्यभोक्तृभावो वा ? न तावत् प्रतिबिम्बनम्; तस्य प्रतिषिद्धत्वात् ।
नापि भोग्यभोक्तृभावः; पुरुषस्य निरभिलाषत्वात् । न च अस्मिन्निरभिलाषे प्रकृतेर्भोग्यता तस्य
वा भोक्तृता उपपद्यते; निरभिलाषस्य सुख-दुःखसंविल्लक्षणभोगाऽभावे भोग्य-भोक्तृभावाऽनुप
पत्तेः । चेतनावत् इत्यस्य च भाषितस्य कोऽर्थः–किम् अचेतनं चेतनं सम्पद्यते इत्यर्थः, तच्छा
याच्छुरितं वा ? तत्राद्यपक्षोऽसाम्प्रतः; अन्यसन्निधाने अन्यस्य अन्यधर्मस्वीकारा1639

–रासंभावात् आ॰ ।

ऽसंभवात्,
अन्यथा अकर्तृत्वादिधर्मोपेताऽऽत्मसन्निधानात् प्रकृतेरपि अकर्तृत्वादिधर्मस्वीकारः स्यात्,
तथा च प्रकृतेर्महान् इत्यादि जगत्प्रपञ्चप्ररूपणा विशीर्येत । अत्रैवाऽर्थे प्रयोगः–चेतना
बुद्धौ तद्व्य¹⁶⁴⁰

तद्वद्व्यप– श्र॰ ।

पदेशहेतुर्न भवति आत्मधर्मत्वात्, यो यः आत्मधर्मः स सोऽन्यत्र तद्व्यपदेशहेतुर्न
भवति यथा प्रकृतौ अकर्तृत्वादिः; आत्मधर्मश्च चेतना इति । अथ चैतन्यसन्निधाने बुद्धिः
[p. 193 ] तच्छायाच्छुरिता भवति इत्युच्यते; तदप्यविचारितरमणीयम्; तत्सन्निधानस्य सदैव सद्भावात्,
अतो बुद्धेः आसर्ग-प्रलयस्थायिन्याः सदैव तच्छायाच्छुरितत्वाऽनुषङ्गात् सदा संवित्तिः स्यात्,
तथा च अस्मादृशाम् असंवेद्यपर्वणि स्थितः इति वचो विरुद्ध्यते । न चास्या वास्तवचैतन्याऽ
भावे विषयव्यवस्थापनशक्तिर्युक्ता, न खलु माणवकस्य अग्न्युपचाराद् दाहादिजननशक्ति
र्दृष्टा । यद् यत्रोपचरितं न तत्तत्र मुख्यप्रयोजनप्रसाधकम् यथा माणवके अग्न्यादि, उप
चरितञ्च बुद्धौ चैतन्यमिति ।

किञ्च, मुख-आदर्शवत् बुद्धि-चैतन्ययोर्भेदे सिद्धे सति अन्यस्याऽन्यत्र प्रतिबिम्बनं
युक्तम्, न चासौ सिद्धः, संवि1641

एकमेवेदं सविद्रूपं हर्षविषादाद्यनेकाकारविवर्त्तं पश्यामः । न्यायमं॰ पृ॰ ७४ ।

द्रूपस्यैकस्यैव हर्ष-विषादाद्यनेकाऽऽकारस्य विषयव्यवस्थापकत्वेन
अनुभवप्रसिद्धत्वात् । तस्यैव¹⁶⁴²

बुद्धि
रुपलब्धिर्ज्ञानमित्यनर्थान्तरम् । न्यायसू॰ १ । १ । १५ । प्रशस्त॰ भा॰ पृ॰ १७१ । बुद्धि किल त्रैगु
ण्यविकारः त्रैगुण्यं चाऽचेतनमित्यचेतनम् । केवलमिन्द्रियप्रणालिकया अर्थाकारेण परिणमते । चितिशक्ति
श्चापरिणामिनी नित्यचैतन्यस्वभावा । तस्या सन्निधानादयस्कान्तमणिकल्पा बुद्धि तत्प्रतिबिम्बोद्ग्राहि
तया चैतन्यरूपतामापन्ना इव अर्थाकारपरिणता अर्थ चेतयते । तेन योऽसौ नीलाकारः परिणामो बुद्धे
स ज्ञानलक्षणा वृत्तिरित्युच्यते । आत्मप्रतिबिम्बस्य तु बुद्धिसङ्क्रान्तस्य यो बुद्ध्याकारनीलसम्बन्ध स
आत्मनो व्यापार इवोपलब्धि आत्मनो वृत्तिरित्याख्यायते । तदिदं बुद्धि तत्त्वं जडप्रकृतितया इन्दुमण्ड
लमिव स्वयमप्रकाशं चैतन्यमार्त्तण्डमण्डलछायापत्त्या प्रकाशते, प्रकाशयति चार्थान्, इति तन्निराकरणाय
पर्यायोपन्यास बुद्धिरुपलब्धि। न्यायवा॰ ता॰ टी॰ १ । १ । १५ । प्रशस्त॰ कन्द॰ पृ॰ १७१ । बुद्धि
रध्यवसायो हि संवित्संवेदनं तथा । संवित्तिश्चेतना चेति सर्व चैतन्यवाचकम् ॥ ३०२ ॥ तत्त्वस॰
पृ॰ ११५ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३०४ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २३८ ।

एते चैतन्यम्, बुद्धिः, अध्यवसायः, ज्ञानम्, संवित्तिः इति
पर्यायाः । तथा च चैतन्यं ज्ञानमेव तद्वाचकैः प्रतिपाद्यमानत्वाद् बोधवत् । प्रसिद्धो1643

समानं भवति पुरुषश्चेतयते
बुद्धिर्जानीते इत्यत्रापि अर्थो न भिद्यते न्यायभा॰ ३ । २ । ३ । य एव बुद्ध्यते जानाति अध्यवस्यति स
एव पश्यति चेतयते च, न खल्वत्र वस्तुरूपभेदं पश्यामः। न्यायमं॰ पृ॰ ४९१ ।

हि लोके
चेतयते, जानीते, बुद्ध्यते, अध्यवस्यति, पश्यति इति एकार्थे प्रयोगः । न च शब्दभेदमात्राद्
वास्तवोऽर्थभेदः; अतिप्रसङ्गात् ।

यदप्यभिहितम्1644

पृ॰ १९० पं॰ ८ ।

–संसर्गविशेषवशाद्विप्रलब्धो बुद्धि-चैतन्ययोर्विवेकं नावधारयति इत्यादि,
तदप्यभिधानमात्रम्; व¹⁶⁴⁵

वह्ययोगोलकयोरप्यभेदात्। प्रमेयक॰ पृ॰ २६ उ॰ ।

ह्नि-अयोगोलकयोरपि अन्योन्यं भेदाऽभावात्, अयोगोलकद्रव्यं हि पूर्वा
कारपरित्यागेन अग्निसन्निधानाद् विशिष्टरूप-स्पर्शपर्यायाऽऽधारमेकमेव उत्पन्नमनुभूयते आ
माऽऽकारपरित्यागेन पाकाकाराधारघटद्रव्यवत् । एवमिहापि एकस्मिन् स्व-परप्रकाशात्मकप
र्याये अनुभूयमाने अन्यसद्भावो नाऽभ्युपगन्तव्यः, अन्यथा न क्वचिद् एकत्वव्यवस्था स्यात् ।
[p. 194 ] सकलव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गश्च, अनिष्टपरिहारेण इष्टे वस्तुन्येकस्मिन् अनुभूयमानेऽपि अन्यस
द्भावाऽऽशङ्कया क्वचित् प्रवृत्त्याद्यनुपपत्तेः । ततः अवाधितैकत्वप्रतिभासाद् अन्यपरिहारेणा1646

–रेण च भा– आ॰, भां॰ ।

व
भासमाने वस्तुनि एकत्वव्यवस्थामिच्छता अनुभवसिद्धकर्तृत्वभोक्तृत्वाद्यनेकधर्माऽऽधारचिद्वि
वर्तस्यापि एकत्वेनाऽनुभूयमानस्य एकत्वमभ्युपगन्तव्यम्, न पुनः तद्व्यतिरिक्ता तेन संसृष्टा
बुद्धिः । प्रयोगः–यद् यतो व्यतिरेकेण नोपलभ्यते न तत् तद्व्यतिरेकेण अभ्युपगन्तव्यम्
यथा पृथुबुध्नोदराद्याकारव्यतिरेकेण घटः, नोपलभ्यते च चैतन्यव्यतिरेकेण बुद्धिरिति ।

यदपि–इन्द्रियमनोवृत्तिद्वारेण इत्याद्युक्तम्1647

पृ॰ १९० पं॰ १ ।

; तदप्ययुक्तम्; इन्द्रियादिवृत्तेः प्रागेव अपा
स्तत्वात् । अस्तु वाऽसौ; तथापि एतद्द्वारेण प्रतिप्राणि प्रसृतानां बुद्धिवृत्तीनां ज्ञानान्तरवेद्यत्वे
यौगपक्षोक्ताऽशेषदोषाऽनुषङ्गः । सङ्क्रान्तविषयाऽऽकारत्वञ्चाऽऽत्मनः बुद्धिरेवावगच्छति, आत्मा
वा ? न तावद् बुद्धिरेव; स्वयं स्वात्मनोऽप्रतिपत्तौ अहमनेन समाना इति प्रतिपत्तेर
योगात्, तथा तत्प्रतिपत्तौ तु सिद्धं स्वसंविदितत्वम् ।

स्वयं ज्ञानान्तरेण वा बुद्धेरर्थसारूप्यप्रतिप¹⁶⁴⁸

–त्तौ बौ– श्र॰ ।

त्तौ वा बौद्धपक्षनिक्षिप्ताऽशेषदोषाऽनुषङ्गः ।
आत्माऽपि बुद्ध्यर्थौ प्रतिपद्य तत्सारूप्यं प्रतिपद्येत, अप्रतिपद्य वा ? न तावदप्रतिपद्य; अर्थस्य
बुद्धेश्च अप्रतिपत्तौ तत्प्रतिपत्तेरनुपपत्तेः, द्वयोर्हि स्वरूपप्रतिपत्तौ अयमनेन समानः इति
सारूप्यप्रतिपतिर्युक्ता, न पुनस्तदप्रतिपत्तौ । तथाहि–सादृश्यप्रतिपत्तिः त¹⁶⁴⁹

तद्वदुभय– आ॰,
भां॰ ।

दुभयप्रतिपत्तिपूर्विका
सादृश्यप्रतिपत्तित्वात् गो-गवयसादृश्यप्रतिपत्तिवत् । अथ बुद्ध्यर्थौ प्रतिपद्यतेऽसौ; किं स्वतः,
बुद्ध्यन्तरेण वा ? स्वतस्तत्प्रतिपत्तौ बुद्धिकल्पनावैफल्यम् । क्रियायाः करणमन्तरेणाऽनुपपत्तेः
तत्साफल्यम्; इत्यपि श्रद्धामात्रम्; इन्द्रियाऽन्तःकरणयोरेव तत्र करणत्वोपपत्तेः । बुद्ध्यन्तरेण
तत्प्रतिपत्तौ च अनवस्था । न च प्राक्तनबुद्धिकाले बुद्ध्यन्तरमस्ति; ज्ञानयौगपद्याऽनभ्युप
गमात्, अतः कथं तेनापि तत्काले स्वयमसता तत्प्रतिपत्तिः स्यात् ? साकारताऽभ्युपगमे च
दूराऽतीतादिव्यवहाराऽभावो बौद्धपक्षोक्तः अत्रापि द्रष्टव्य इति1650

अस्य च प्रधानपरिणामात्मकबुद्धिवादस्य पर्यालोचनं निम्नग्रन्थेषु द्रष्टव्यम्–न्यायसू॰,
भाष्य, वार्त्तिक, ता॰ टीका १ । १ । १५ । ३ । २ । ३-५ । न्यायमं॰ पृ॰ ४९० । तत्त्वसं॰ पृ॰ ११५ ।
प्रमाणपरी॰ पृ॰ ६१ । प्रमेयक॰ पृ॰ २६ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २३३ । न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ १२० उ॰ ।

।

एतेन¹⁶⁵¹

न स्वसंवेद्यं ज्ञानं कायाकारपरिणतभूतपरिणामत्वात् पित्तादिवत् प्रमाणपरी॰ पृ॰ ६२ ।

न ज्ञानं स्वसंविदितम् भूतपरिणामत्वात् घटादिवत् इत्याचक्षाणश्चार्वाकोऽपि प्रत्या
ख्यातः; ज्ञानस्य ज्ञानान्तरवेद्यतायां यौग-साङ्ख्यपक्षोक्ताऽशेषदोषाऽनुषङ्गात् । भूतपरिणाम
त्वञ्च असिद्धम् आत्मपरिणामत्वात्तस्य । आत्मसिद्धिश्च प्रमेयपरिच्छेदे चार्वाकमतपरीक्षावसरे
विधास्यते इत्यलमतिप्रसङ्गेन ।

[p. 195 ]

तदेवं कारिकायाः पूर्वभागं व्याख्याय उत्तरभागव्याख्यानार्थमुपक्रम्यते–

कारिकोत्तरार्द्धव्याख्यानम्–

अवग्रहादीनां प्राक् प्रतिपादितविज्ञानविशेषाणां मध्ये पूर्वस्य पूर्वस्य प्रमाणत्वम्
स्यात् भवेत् उत्तरपरिच्छित्तिविशेषं प्रति साधकतमत्वात् । उत्तरम्
उत्तरम् विज्ञानं फलम् तत्प्रसाध्यत्वात् । तद् यद्या यथा अव
ग्रहस्य प्रमाणत्वे ईहा फलम्, एवम् उत्तरत्रापि योज्यम् ।

स्वतः प्रामाण्यवादिनो मीमांसकस्य पूर्वपक्षः–

ननु चास्तु उक्तप्रकारेणैषां प्रमाण-फलव्यवस्था; तत्प्रा1652

प्रमाणत्वाप्रमाणत्वे स्वतः सांख्याः समाश्रिताः । नैयायिकास्ते परतः सौगताश्चरमं स्वतः ॥
प्रथमं परतः प्राहुः प्रामाण्यं वेदवादिनः । प्रमाणत्वं स्वतः प्राहुः परतश्चाप्रमाणताम् ॥ सर्वद॰ जैमि
निद॰ । सर्वविज्ञानविषयमिदं तावत् प्रतीक्ष्यताम् । प्रमाणत्वाप्रमाणत्वे स्वतः किं परतोऽथवा ? ॥
३३ ॥ स्वतः सर्वप्रमाणानां प्रामाण्यमिति गम्यताम्॥ ४७ ॥ मीमांसाश्लो॰ सू॰ २ ।

माण्यं तु स्वतः अभ्युपगन्त
व्यम्, परतस्तदभ्युपगमे अनेकदोषोपनिपाता1653

–पातात् अर्थपरि– आ॰ ।

त् । तथाहि–प्रमाण
स्य भावः अर्थपरिच्छेदिकाशक्तिः, कर्म वा अर्थपरिच्छेदः प्रामा
ण्यम् । तच्च स्वतः–विज्ञानमात्रोत्पादकसामग्रीतो जायते । न हि
तत् स्वात्मनि स्वव्यापारे वा तदुत्पादकसामग्रीव्यतिरिक्तं किञ्चिदधिकं गुणादिकमपेक्षते;
तस्य विधिमुखेन कार्यमुखेन चाऽप्रतीतेः अनुमानवत् । न हि अनुमाने ज्ञानोत्पादकं त्रैरूप्या
ऽतिरिक्तं कारणान्तरं प्रामाण्योत्पादकमुपलभ्यते; अन्वय-व्यतिरेकाभ्यां तत एव तदुत्पत्तिप्र
तीतेः । किञ्च, अर्थतथात्वपरिच्छेदिका शक्तिः प्रामाण्यम्, शक्तयश्च भावानां स्वत एव
आविर्भवन्ति न उत्पादककारणाधीनाः । तदुक्तम्–

स्वतः1654

उद्धृतञ्चैतत्–तत्त्वसं॰ पृ॰ ४७५ । न्यायमं॰ पृ॰ १६५ । प्रमेयक॰
पृ॰ ३९ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४ ।

सर्वप्रमाणानां प्रामाण्यमिति गम्यताम् ।

न हि स्वतोऽसती शक्तिः कर्त्तुमन्येन पार्यते ॥ मीमांसाश्लो॰ सू॰ २ श्लो॰ ४७

न¹⁶⁵⁵

न चैतत्सत्कार्यदर्शनसमाश्रयणादभिधीयते; किन्तु यः
प्रमेयक॰ पृ॰ ३९ उ॰ ।

चैतत् सत्कार्यदर्शनसमाश्रयणाद् अभिधीयते, किन्तु यः कार्यगतो धर्मः कारणे समस्ति
स कार्यवत् तत एवोत्पद्यते, यथा मृत्पिण्डे विद्यमाना रूपादयो घटेऽपि मृत्पिण्डा1656

मृत्पिण्डाज्जाय– श्र॰ ।

दुपजायमाने
मृत्पिण्डरूपादिद्वारेण उत्पद्यन्ते । ये तु कार्यधर्माः कारणेष्वविद्यमाना न ते तत एवोत्पद्यन्ते
किन्तु स्वत एव, यथा तस्यैव उदकाहरणशक्तिः । एवं विज्ञानेऽपि अर्थतथात्वपरिच्छेदशक्तिः
चक्षुरादिष्वविद्यमाना तेभ्यो नोदयमासादयति किन्तु स्वत एव आविर्भवति । उक्तञ्च–

आ¹⁶⁵⁷

उद्धृतञ्चैतत्–प्रमेयक॰ पृ॰ ३९ उ॰ ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४ । तत्त्वसंग्रहे तु पूर्वपक्षे कुमारिलकर्तृकतया पृ॰ ७५६ उपलभ्यते ।

त्मलाभे हि भावानां कारणापेक्षिता भवेत् ।

लब्धात्मनां स्वकार्येषु प्रवृत्तिः स्वयमेव तु ॥ मी॰ श्नो॰ सृ॰ २ श्नो॰ ४८

[p. 196 ]

यथा–

मृ1658

मृत्पिण्डचक्रसूत्रादि भा॰ । न्यायम॰ पृ॰ १६२ । मृत्पिण्डदण्डचक्रादि प्रमेयक॰ पृ॰ ३९
उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४ । तत्त्वसग्रहे तु पूर्वपक्षे कुमारिलकर्तृकतया । पृ॰ ७५७ उपलभ्यते ।
सर्वे हि भावा स्वात्मलाभायैव स्वकारणमपेक्षन्ते । घटो हि मृत्पिण्डादिक स्वजन्मन्येव अपेक्षते नोद
काहरणेऽपि । तथा ज्ञानमपि स्वोत्पत्तौ गुणवत् इतरद्वा कारणमपेक्षता नाम स्वकार्ये तु विषयनिश्चये अन
पेक्षमेव । मीमासाश्लो॰ टी॰ सू॰ २ श्लो॰ ४८ ।

द्-दण्ड-चक्र-सूत्रादि घटो जन्मन्यपेक्षते ।

उदकाहरणे त्वस्य परापेक्षा न विद्यते ॥

तन्न उत्पत्तौ प्रामाण्यं गुणादिकमपेक्षते । नापि अर्थपरिच्छेदलक्षणे स्वव्यापारे स्वग्रहणम्,
अगृहीतप्रामाण्यादपि प्रमाणाद् अर्थपरिच्छेदप्रतीतेः । यदि पुन सवादकज्ञानात् गुणज्ञानात् अर्थ
क्रियाज्ञानाद्वा प्रामाण्यनिश्चय स्यात्, तदा अनवस्थादिदोषाऽनुषङ्ग–संवादज्ञानस्य संवादज्ञाना
न्तराऽपेक्षणात्, गुणज्ञानस्य गुणज्ञानान्तरापेक्षणात्, अर्थक्रियाज्ञानस्य च तदितराऽपेक्षणात् ।
प्रथमज्ञानस्य द्वितीयात्, द्वितीयस्य च प्रथमात् प्रामाण्यनिश्चये अन्योन्याश्रय । संवादादि
ज्ञानस्य सवादाद्यनपेक्षस्यैव तन्निश्चये प्रथमस्य तथा तद्भावे प्रद्वेष किन्निबन्धन ? उक्तञ्च–

य¹⁶⁵⁹

एतत्कारिकात्रयं निम्रग्रन्थेषु उद्धृत वर्त्तते–प्रमे
यक॰ पृ॰ ४० पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २५१ । कस्यचित्तु इत्येका तु न्यायम॰
पृ॰ १६३ । प्रद्वेष किन्निबन्धन मीमासाश्लो॰ । पूर्वे द्वे कारिके तत्त्वसंग्रहे पूर्वपक्षे कुमारिलकर्तृक
तया पृ॰ ७५७ उपलभ्येते ।

थैव प्रथम ज्ञान तत्संवादमपेक्षते ।

संवादेनापि संवादः परो मृग्यस्तथैव हि ॥

कस्यचित्तु यदीष्येत स्वत एव प्रमाणता ।

प्रथमस्य तथाभावे प्रद्वेषः केन हेतुना ॥ मीमासाश्लो॰ सू॰ २ श्लो॰ ७६

सवादस्याथ पूर्वेण संवादित्वात् प्रमाणता ।

अन्योन्याश्रयभावेन प्रामाण्य न प्रकल्प्यते ॥

तस्मात् स्वत एव सर्वत्र प्रामाण्यम् ।

अप्रामाण्यं तु परत, तत् खलु उत्पत्तौ ज्ञानोत्पादककारणाऽतिरिक्तं दोषाख्यं कारणान्तर
मपेक्षते, निवृत्त्याख्ये च स्वकार्ये स्वग्रहणम् । अप्रमा1660

अप्रामाण्यं त्रिधा भिन्नं मिथ्यात्वाज्ञानसंशयै । वस्तुत्वाद्
द्विविधस्यात्र सभवो दुष्टकारणात् ॥ ५४ ॥ मीमासाश्लो॰ सू॰ २ ।

णं हि संशय-विपर्यय-अज्ञानभेदात् त्रिवि
धम् । तत्र अज्ञानस्य ज्ञानाऽभावस्वरूपतया स्वत सिद्धत्वान्न तत्र काचिदपेक्षा, सशय-विष
र्यययोस्तु उत्पत्तौ प्रमातृदोषा क्षुदादय, मनोदोषा अप्रणिधानादयः, इन्द्रियदोषा तिमिरादय,
विषयदोषा चलत्वादय, यथासभव कारणत्वेन अनुमन्यन्ते । निवृ1661

अप्रमाण पुन स्वार्थग्राहक
स्यात् स्वरूपत । निवृत्तिस्तस्य मिथ्यात्वे नाऽगृहीते परैर्भवेत् ॥ ८५ ॥ मीमासाश्लो॰ सू॰ २ ।

त्त्याख्ये1662

–ख्ये अकार्ये आ॰ ।

स्वकार्ये स्वज्ञप्त्यपे
[p. 197 ] क्षा च; उत्पन्नमात्रे ज्ञाने प्रतीतिमात्रे च साधारणे न तावत् पुरुषं निव¹⁶⁶³

–र्त्तयन्ति आ॰ ।

र्त्तयति यावत् कारणदो
षज्ञानादिना तत् मिथ्यात्वेन नाऽवधार्यते । न च प्रामाण्यमपि उत्पत्तौ गुणाख्यं कारणान्तर
मपेक्षते अतस्तदपि परतः इत्यभिधातव्यम्; गुणानां कुतश्चिदप्यप्रसिद्धेः, सिद्धौ वा न तदुत्पत्तौ
व्यापारः दोषा1664

प्रामाण्यं तत्र गुणतो नैव स्यादित्युदाहृतम् ॥ ६४ ॥ तस्माद् गुणेभ्यो
दोषाणामभावस्तदभावतः । अप्रामाण्यद्वयासत्त्वं तेनोत्सर्गोऽनपोदित ॥ ६५ ॥ मीमांसाश्लो॰ सू॰ २ ।

पसारणे ए¹⁶⁶⁵

एवेतेषाम् आ॰ ।

व तेषां चरितार्थत्वात् । एवंविधमेव हि पदार्थानां स्वरूपम्–यत् स्वयं
1666

संभवात् स्व– भा॰, श्र॰ ।

संभवन्तः स्वप्रतिपक्षमुन्मीलयन्ति, गुणाश्च दोषप्र¹⁶⁶⁷

–प्रतिबन्धिनः भां॰, श्र॰ ।

तिपन्थिनः, अतः तैरपसा1668

–सारितेषु ते
स्व– आ॰ । –सारितेषु स्व– भा॰ ।

रितेषु तेषु स्वरूपत
एव कारणानि व्याप्रियमाणानि प्रमाणभूतमेव ज्ञानं जनयन्ति । यदि पुनः निष्प¹⁶⁶⁹

निष्पन्ने स्व– आ॰, भां॰ ।

न्नेऽपि ज्ञाने
स्वव्यापारकरणसामर्थ्यं स्वतो न स्यात् तदा तत्स्वरूपमेव अनिष्पन्नं स्या1670

स्यात् तथा च प्रकाश– आ॰ ।

त् । नहि अप्रकाशकत्वध
र्मोपेते वह्नौ निष्पन्ने प्रकाशकत्वादयो धर्माः कारणान्तरेण उत्तरकालमाधीयन्ते इति प्रातीतिकम् ।
अस्तु वा गुणानां प्रमाणभूतज्ञानोत्पाद¹⁶⁷¹

–दनव्या– श्र॰ ।

ने व्यापारः; तथापि न प्रामाण्यस्य परतो भावः, प्रामाण्यं
हि बोधकत्वम्, तच्च ज्ञानस्य अन्याऽनपेक्षस्य जन्मसमकालञ्चेत् संवृत्तम् तदा सिद्धा स्वतः
प्रामाण्यप्रसिद्धिरप्रतिहतप्रसरा । एवञ्च सर्वेषामेव ज्ञानानामौत्सर्गिके बोधकत्वलक्षणे प्रामाण्ये
स्थिते यत्र बा1672

तस्माद् यस्य च दुष्ट कारणं यत्र च मिथ्येति प्रत्ययः स एव असमीचीनः
प्रत्ययो नान्यः । शावरभा॰ १ । १ । ५ ।

धकप्रत्ययः कारणदोषज्ञानञ्च उत्पद्यते तत्र अप्रामाण्यं परतो निश्चीयते इति ।

स्वत प्रामाण्यवादप्रतिक्षेपपुरस्सरं प्रामाण्यस्य कथञ्चित्स्वत परतस्त्वप्रसाधनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्1673

पृ॰ १९५ पं॰ ८ ।

–अर्थपरिच्छेदिका शक्तिः प्रामाण्यम्; तत्र किम् अर्थ
मात्रपरिच्छेदिका शक्तिः प्रामाण्यस्वरूपं स्यात्, यथार्थपरिच्छे
दिका वा ? प्रथमपक्षे संशय-विषर्यय-स्वप्नादिज्ञानैः तल्लक्षण
व्यभिचारः, तेषामप्रामाण्येऽपि अर्थमात्रपरिच्छेदिकायाः शक्ते
सद्भावात् । द्वितीयपक्षे तु परतः प्रामाण्यप्रसिद्धिः, विज्ञानमा
त्रोत्पादिकायाः चक्षुरादिसामग्रीतो यथार्थपरिच्छेदसामर्थ्यलक्षणप्रामाण्यस्यानुत्पत्तेः, गुणयुक्ताया
एव तत्सामग्र्याः तदुत्पादने सामर्थ्यसंभवात् । ननु गुणानां विधिमुखेन कार्यमुखेन वा प्रतीत्य
भावात् कथं तदधीना तस्योत्पत्तिः ? इत्यसमीक्षिताभिधानम्; तेषां सकलजनसाक्षिकत्वेन
प्रतीतिभूध¹⁶⁷⁴

–रारूढ– आ॰ ।

राधिरूढत्वात् । न हि चक्षुरादिगता नैर्मल्यादयः, विषयगताश्च आसन्न-निश्चलत्वा
दयः, मनोगताः प्रणिधानादयः, आत्मगताः 1675

संतृप्त
स्वस्थानादयः आ॰ ।

सन्तृप्तत्वस्वस्थतादयः, प्रकाशगताः स्फुटत्वादयः
गुणा न सन्ति इत्यभिदधानो लोकप्रतीत्या न बाध्यते ।

ननु नैर्मल्यादि चक्षुरादेः स्वरूपम् न पुनर्गुणः । अथ कुतोऽस्य तत्स्वरूपतासिद्धिः–तद्यु
[p. 198 ] क्तस्यैव उत्पादात्, तद्व्यतिरेकेण अनुपलभ्यमानत्वाद्वा ? प्रथमपक्षे रूपादिभिर्व्यभिचारः, घटादेः
तद्युक्तस्यैबोत्पा1676

–देप्येपां श्र॰ ।

देऽपि तेषां तद्गुणत्वप्रतीतेः । कथञ्चैवंवादिनः काचकामलादेः दोषता सिद्ध्येत्
जाततैमिरिकस्य तद्युक्तस्यैव चक्षुरादेरुत्पादात् ? एतेन द्वितीयपक्षोऽपि प्रत्युक्तः; काचकामलादे
चक्षुष रूपादेश्च घटादेर्भेदेनाऽनुपलभ्यमानस्यापि दोष-गुणत्वप्रतीतेः । कश्चात्र स्वरूपशब्दार्थः–
तादात्म्यम्, तन्मात्रत्वं वा ? तत्र आद्यविकल्पे नैर्मल्यादेर्न गुणत्वनिषेधः तादात्म्यस्य तद
प्रतिद्वन्दित्वात्, अन्यथा रूपादेरपि गुणत्वाऽभावः स्यात् । द्वितीयविकल्पस्तु अयुक्तः; चक्षु
रादौ अनुवर्तमानेऽपि अस्य निवर्तमानतया तन्मात्रत्वाऽनुपपत्तिः । यस्मिन्ननुवर्तमानेऽपि यन्नि
वर्तते न तत् तन्मात्रमेव, यथाऽनुवर्तमानेऽपि पटे नीलादिसंयोगान्निवर्तमानः शुक्लादिगुणः,
अनुवर्तमानेऽपि चक्षुरादौ निवर्तते च कामलिनः कुपितादेर्वा नैर्मल्यादिकमिति ।

यदि च गुणा चक्षुरादौ नेष्यन्ते तर्हि त¹⁶⁷⁷

तत्र पटुत्व– भा॰ ।

त्पटुत्वतारतम्यसद्भावो न प्राप्नोति, अस्ति चायम्–
अयं पट्विन्द्रियः अय पटुतरेन्द्रिय इत्यादिप्रतीतेः । कथं वा गुणाऽनभ्युपगमे गुणेभ्यो
दोषाणामभावः मीमासाश्लो॰ सू॰ २ श्लो॰ ६५ इत्यादि स्थाने स्थाने गुणसद्भावाऽऽवेदको
वा1678

कुमारिलस्य मीमासाश्लोकवार्तिककर्त्तु उद्गार ।

र्त्तिककारोद्गार शोभते ? न च गुणो नाम न कश्चिदस्ति दोषाऽभावमात्रे तद्व्यवहारात्
इत्यभिधातव्यम्, दोषस्याप्येवम् असत्त्वाऽनुषङ्गात् तत्रापि गुणाऽभावमात्रे दोषव्यवहारः इत्य
भिदधतो न वक्त्रं व¹⁶⁷⁹

वक्रभ– आ॰ ।

क्रीभवति । नैमर्ल्यादेर्मलाऽभावरूपतया अगुणत्वे च कथं तद्दर्शने लोकस्य
इदं गुणवच्चक्षु इति व्यवहारः स्यात् ? अञ्जनादिना च चक्षुषो गुणातिशयाधानं सुप्रती
तमेव, कथमन्यथा वहलान्धकारायां निशीथिन्यां व्याघ्रादिनेत्रचूर्णाञ्जनाद् रूपविशेषोपलम्भ,
शिशु1680

जलजन्तुविशेषः । शिशुमार– भा॰, श्र॰ ।

मारवसाञ्जनात् जलान्तरितार्थस्य ग्रहणं वा ? न च सत्त्वेऽपि गुणानां दोषापसारणे व्यापा
रेण प्रामाण्याऽहेतुत्वात् स्वतस्तत् इत्यभ्युपगन्तव्यम्; अप्रामा1681

तस्मादेव च ते न्यायादप्रामा
ण्यमपि स्वत । प्रसक्त शक्यते वक्तु यस्मात्तत्राप्यद स्फुटम् ॥ ३०६६ ॥ तस्माद्दोषेभ्यो गुणानामभाव
स्तदभावत । प्रमाणरूपनास्तित्व तेनोत्सर्गोऽनपोदित ॥ ३०६७ ॥ तत्त्वसं॰ । तेषा स्वतोऽप्रमा
णत्वमज्ञानाना भवेन्न किम् । तत एव विशेषस्याभावात् सर्वत्र सर्वथा ॥ १५ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰
१७५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४१ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ९ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २४३ ।

ण्यस्याप्येवं स्वतः सत्त्वप्रसङ्गात्
दोषाणां गुणापसारणहेतुत्वेन अप्रामाण्याऽजनकत्वात् । तस्माद् उभयं स्वतः, परतो वा
अभ्युपगन्तव्यं समानाऽऽक्षेपसमाधानत्वात् । न च उत्पन्नायाः ज्ञानव्यक्तेः पश्चात् कारणान्त
रात् प्रामाण्यमुत्पद्यते वस्त्रस्य लाक्षादे रक्ततादिवत् इत्यभ्युपगम्यते, येन उत्पत्त्यनन्तरमेव
विज्ञानस्य प्रध्वंसात् किमाश्रयं प्रामाण्यं स्यात् इत्ययं दोषोऽवकाशं लभेत्, स्वसामग्रीत
अर्थान्यथात्वपरिच्छेदसामर्थ्यलक्षणाऽप्रामाण्यवत् अर्थतथाभावपरिच्छेदसामर्थ्यलक्षणप्रामाण्य
स्यापि उत्पत्त्यभ्युपगमात् ।

[p. 199 ]

यदप्युक्तम्1682

पृ॰ १९५ पं॰ ११ ।

–अनुमानप्रामाण्योत्पत्तौ त्रैरूप्यातिरिक्तं गुणान्तरं नोपलभ्यते इत्यादि; तदप्य
विचारितरमणीयम्; तदु1683

अनुमानोत्पादकहेतोस्तु साध्याविनाभावित्वमेव गुणो यथा तद्वैकल्यं दोष।
प्रमेयक॰ पृ॰ ४२ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ११ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २४८ ।

त्पत्तौ साध्याऽविनाभावित्वस्यैव गुणस्य सद्भावात् । ननु साध्याऽ
विनाभावित्वं हेतोः स्वरूपसाकल्यं कथं गुणः ? तर्हि तदविनाभावित्वाऽभावोऽपि हेतोः स्वरू
पवैकल्यम् न पुनर्दोषः, इत्यप्रामाण्यमपि अनुमाने दोषेभ्योऽसंभाव्यम् । अथ स्वरूपवैकल्य
मेवाऽत्र दोषः; तर्हि तत्साकल्यमेव गुणोऽस्तु विशेषाऽभावात् । अतः सिद्धम् अनुमानेऽपि गुण
प्रभवं प्रामाण्यम् । आगमप्रामाण्योत्पत्तौ तु विधिरूपस्य यथार्थदर्शनादेर्गुणस्य व्यापारः सुप्र
सिद्धः, अयथार्थदर्शनादेर्दोषस्य इव तदप्रामाण्योत्पत्तौ ।

यदप्युक्तम्1684

पृ॰ १९५ पं॰ २२ ।

–आत्मलाभे तु भावानाम् इत्यादि; तदप्ययुक्तम्; अप्रामाण्यस्याप्येवं स्वतो
भावाऽनुषङ्गात्, यथैव हि यथार्थप्रकाशनशक्तिः प्रामाण्यरूपा चक्षुरादिकारणेषु अविद्यमाना
ज्ञाने भवन्ती स्वतोऽभिधीयते तथा अयथार्थप्रकाशनशक्तिरपि अप्रामाण्यरूपाऽभिधीयताम् अवि
शेषात्, न हि सापि तद्वत् तत्र विद्यते । तथाच वस्तुत्वाद् द्विविधस्यात्र संभवो दुष्टकार
णात् मीमा॰ श्लो॰ सू॰ २ श्लो॰ ५४ इत्यस्य विरोधः ।

किञ्च, उत्पत्तौ, ज्ञप्तौ, स्वकार्ये वा स्वतः प्रमाणानां प्रामाण्यं स्यात् ? तत्र न तावदुत्पत्तौ;
तथाहि–प्रामा1685

प्रामाण्यं प्रमाणोत्पादककारणकलापातिरिक्तकारकोत्पाद्यम्

ण्यं प्रमाणोत्पादककारणकलापातिरिक्तकारकोत्पाद्यं तदनुवृत्तावपि व्यावर्त्तमा
नत्वात्, यद् यदित्थं तत् तत्तथा यथा घटानुवृत्तावपि व्यावर्त्तमानः तद्व्यतिरिक्तः संयो
गादिः, तथा चेदम्, तस्मात्तथेति । न चायमसिद्धो हेतुः; मिथ्याज्ञाने प्रामाण्याश्रयबोध
सद्भावेऽपि प्रामाण्याऽनुत्पत्तेः । नापि विरुद्धः; विपक्ष एवाऽवृत्तेः । नाप्यनैकान्तिकः; विप
क्षाद् व्यावृत्तत्वादेव । नापि कालात्ययापदिष्टः; विपरीतार्थोपस्थापकस्य अध्यक्षादेरभावात् ।

किञ्च, अयं स्व¹⁶⁸⁶

स्वो ज्ञातावात्मनि स्वं त्रिष्वात्मीये
स्वोऽस्त्रिया धने ॥ २१० ॥ अमरको॰ नानार्थवर्ग ।

शब्दः आत्मा-आत्मीय-ज्ञाति-धनेषु मध्ये अत्र कस्मिन्नर्थे प्रवर्त्तमानो गृह्यते ?
तत्र ज्ञाति–धनयोः अत्राऽसंभवात् आत्मा-आत्मीयौ एवाऽवशिष्येते । तत्रापि स्वतः कारणम
न्तरेण आत्मनैव प्रामाण्यमुत्पद्यते इत्यर्थः स्यात्, आत्मनो वा सकाशात्, आत्मीयायाः साम
ग्रीतो वा ? प्रथमपक्षे निर्हेतुकस्याऽस्य देश-कालनियमाऽयोगात् सर्वत्र सर्वदा तत्प्रसङ्गः ।
द्वितीयविकल्पेऽपि स्वतः इति प्रामाण्यविशेषणम्, प्र¹⁶⁸⁷

प्रमाणवि– आ॰, श्र॰ ।

माविशेषणं वा ? प्रामाण्यविशेषणत्वे
प्रामाण्यं प्रामाण्याद् आत्मलाभमनुभवति इत्यायातम्; तच्च अयुक्तम्; एकस्य वस्तुनः
स्वा1688

स्वापेक्षया
भां॰, श्र॰ ।

त्मापेक्षया उत्पाद्योत्पादकत्वधर्माप्रतीतेः । अनुपपत्तेश्च; तथाहि–प्रामाण्यं स्वात्मन एव नोत्पद्यते
कार्यत्वाद् अप्रामाण्यवत् घटादिवद्वा ।

[p. 200 ]

एतेन द्वितीयविकल्पोऽपि प्रत्याख्यात । आत्मीया च सामग्री–विज्ञानमात्रोत्पादिका, विशि
ष्टा वा ? विशिष्टा चेत्; सिद्धसाधनम्, स्वसामग्रीविशेषात् निखिलार्थानामुत्पत्त्यभ्युपगमात् ।
तथा च अप्रामाण्यस्य अखिलार्थानाञ्च स्वत एव सिद्धि स्यात् तद्वत्, विशिष्टत्वञ्च तत्सा
मग्र्या प्रागेव प्रतिपादितम् । विज्ञानमात्रोत्पादिका इत्यपि श्रद्धामात्रगम्यम्; प्रमाणाऽप्रमाण¹⁶⁸⁹

–ण व्यति– आ॰, भा॰ ।

व्यक्तिव्यतिरिक्तस्य ज्ञानमात्रस्य क्वचित् कदाचिदप्यनुपलम्भात् धवादिव्यक्तिव्यतिरिक्तवृक्ष
मात्रवत् । ज्ञानमात्रस्य च वृक्षमात्रवत् सामान्यरूपत्वात्, तस्य च भवन्मते कुतश्चिदनुत्पत्तेः
कथं तदुत्पादिका काचित् सामग्री स्यात् ? विज्ञानमात्रोत्पादकसामग्रीतः प्रामाण्योत्पत्त्यभ्यु
पगमे च संशयादावपि तदुत्पत्तिप्रसङ्ग तस्याः तत्राप्यविशेषात् । अथ संशयादौ शु1690

शुद्वविज्ञा– श्र॰ ।

द्धा विज्ञा
नसामग्री नास्ति, अत कथं तदुत्पाद ? यद्येव विज्ञानस्याऽप्युत्पादो न स्यात् तत्सामग्र्या अशु
द्धत्वेन अपरिपूर्णत्वात् । ननु परिपूर्णैव सामग्री, परम् अधिककाचकामलादिदोषाऽनुप्रवेश,
तर्हि अधिककारणानुप्रवेशात् तज्जन्यमप्रामाण्यमपि उपजायताम्, प्रामाण्यं तु विज्ञानसामग्री
प्रभवं विज्ञानवत् प्रादुर्भवद् दुर्निवारम् । अथ दोषाऽभावविशिष्टायाः सामग्रीत प्रामाण्यमुत्प
द्यते नान्यस्या, सिद्धं तर्हि परत प्रामाण्यम्, विज्ञानकारणाऽतिरिक्तदोषाऽभावाख्यकारणात्
तदुत्पत्तिप्रसिद्धे । न हि दोषाऽभावो विज्ञानकारणम्; तमन्तरेणापि मिथ्याज्ञाने विज्ञानोत्पत्ति
प्रतीतेः, प्रामाण्योत्पत्तौ तु भवत्येव असौ कारणम् अन्वयव्यति1691

–रेकेणोप– भा॰ ।

रेकोपपत्ते । अन्वय-व्यतिरेका
भ्यामवधृतसामर्थ्यस्याऽप्यस्य प्रामाण्याऽजनकत्वे दोषाणामपि अप्रामाण्यजनकत्वाऽभाव स्यात् ।

किञ्च, दोषै चक्षुरादीनां कि क्रियते येन ते तत्सन्निधाने प्रामाण्यं नोत्पादयन्ति ? तदु
त्पादिका शक्तिश्चेदपनीयते, ननु यैव विज्ञानमात्रोत्पादने तेषां शक्तिः सैव प्रामाण्योत्पादनेऽपि,
अन्या वा ? सैव चेत्; तर्हि तदपगमे कथ तेषां तन्मात्रोत्पादनेऽपि व्यापार स्यात् ? अथ
अन्या, कथन्न परत प्रामाण्यम् ? तन्नोत्पत्तौ स्वत प्रामाण्यं घटते ।

नापि ज्ञप्तौ, प्रामाण्यनिश्चयस्य कादाचित्कतया निर्निमित्तत्वाऽनुपपत्तेः । तथाहि–यत् कादा
चित्कं तन्न निर्निमित्तम् यथा घटादि, कादाचित्कश्च प्रा1692

प्रामाण्याऽनिश्चय
ब॰, ज॰ ।

माण्यनिश्चय इति । नि1693

सनिमित्तत्वे किं स्वनिमित्ता अन्यनिमित्ता वा ? प्रमेयक॰ पृ॰ ४२ उ॰ । सन्मति॰
टी॰ पृ॰ १३ ।

मित्तञ्चास्य–स्व
रूपम्, अन्यद्वा स्यात् ? न तावत् स्वरूपम्; अस्वसंविदितत्वोपगमात् । नापि अन्यत्; स्वत
प्रामाण्यव्याघातप्रसङ्गात् । यच्च अन्यन्निमित्तम् तत् कि प्रत्यक्षम्, उत अनुमानम् अ¹⁶⁹⁴

अन्यं स्या– आ॰ ।

न्यस्यात्रा
ऽनधिकारात् ? प्रत्यक्षञ्चेत्; न, अस्य इन्द्रियसम्बद्धे विषये व्यापारात्, न च इन्द्रियाणाम्
अर्थसंवेदनेन सह सम्बन्धोऽस्ति येनास्य यथार्थपरिच्छेदस्वभाव प्रामाण्यं प्रत्यक्षतः प्र¹⁶⁹⁵

प्रतीयते ब॰, ज॰ ।

ती
येत, प्रतिनियते रूपादौ तद्वति चाऽर्थे तेषां सम्बन्धात् । नापि मनोव्यापारप्रभवप्रत्यक्षगम्यं तत्,
[p. 201 ] तथाविधाऽनुभवाऽभावात् । नापि अनुमानगम्यम्; लिङ्गाऽभावात् । अर्थप्राक¹⁶⁹⁶

तद्धि फलं निर्विशेषणं वा स्वकारणस्य ज्ञातृव्यापारस्य प्रामाण्यमनुमापयेद्, यथार्थत्वविशिष्टं
वा ? न्यायमं॰ पृ॰ १६८ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४२ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १४ । स्या॰ रत्ना॰
पृ॰ २५६ ।

ट्यं लिङ्गमिति
चेत्; कि यथार्थविशेषणम्, निर्विशेषणं वा ? न तावद् यथार्थविशेषणम्; प्रामाण्य
निश्चयात् प्राग् अर्थप्राकट्यस्य यथार्थत्व¹⁶⁹⁷

–विशेषासि– आ॰ ।

विशेषणाऽसिद्धेः । तन्निश्चयात् तत्सिद्धौ च इतरेत
राश्रयः । निर्विशेषणस्य चास्य प्रामाण्यनिश्चायकत्वे मिथ्याज्ञानेऽपि तन्निश्चायकत्वप्रसङ्गः
अविशेषात् । तन्न ज्ञाप्तावपि स्वतः प्रामाण्यं युक्तम् ।

नापि स्वकार्ये; यतः अस्य कार्य पुरुषप्रवृत्तिः, अर्थपरिच्छेदो वा ? तत्र पुरुषप्रवृत्ति
हेतुत्वं प्रामाण्य¹⁶⁹⁸

तस्मात् प्रेक्षावता युक्ता प्रमाणादेव निश्चितात् । सर्वप्रवृत्तिर
न्येषा संशयादेरपि क्वचित् ॥ १२३ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १७६ ।

स्य निश्चितस्यैव युक्तम् निवृत्तिहेतुत्ववदप्रामाण्यस्य । न हि अर्थित्वमात्रेण प्रेक्षा
पूर्वकारिणः प्रवर्तन्ते, रसायनादौ उपयोगिन्यौषधे जरा-मृत्युहरणादिसामर्थ्योपेते तथात्वेनाऽ
निश्चिते प्रकृष्टायामप्यर्थिता1699

–तायां प्रवृ– भा॰ ।

यां तेषां प्रवृत्त्यभावात्, निश्चयापेक्षा एव¹⁷⁰⁰

एव
सर्वे आ॰ ।

हि सर्वे धर्माः प्रवृत्ति
हेतवः । नापि अर्थपरिच्छेदाख्ये स्वव्यापारे प्रामाण्यं स्वग्रहणाऽनपेक्षम्; यतोऽस्य अर्थ
परिच्छेदमात्रं कार्यम्, यथार्थपरिच्छेदो वा ? न तावद् अर्थपरिच्छेदमात्रम्; त¹⁷⁰¹

तथा अप्रा– ब॰, ज॰ । नार्थपरिच्छेदमात्रं प्रमाणकार्यमप्रमाणेऽपि तस्य भावात् ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १२ ।

स्य अप्रा
माण्येऽपि संभवात् । यथार्थपरिच्छेदश्च नाऽगृहीतप्रामाण्यात् प्रमाणात् संभवति, ततः प्रमाणाऽ
प्रमाणसाधारणस्य अर्थपरिच्छेदमात्रस्यैवोत्पत्तेः । न च तद्ग्रहणे अनवस्थादिदोषाऽनुषङ्गः;
अभ्यासावस्थायां स्वतः प्रामाण्यनिश्चयतः संवादाद्यपेक्षाऽभावतः अनवस्थाद्यनवतारात् । नहि
अभ्यासक्रोडीकृते जले जलज्ञानम् आत्मनोऽर्थतथाभावपरिच्छेदसमर्थस्वभावताप्रतिपत्तौ संवा
दादिकमपेक्षते, निरारेकस्य इदमित्थमेव इत्यध्यवसायात्मनोऽस्य प्रतिप्राणि प्रसिद्धत्वादप्रा
माण्यवत् । न खलु स्वभ्यस्ते विषये मरीचिकादौ जलादिप्रतिभासः स्वात्मनोऽर्थान्यथा
त्वपरिच्छेदसमर्थस्वभावताप्रतिपत्तौ विसंवादादिकमपेक्षते, तत्स्वभावतया अस्यात्र स्वतः
सर्वेषां सुप्रसिद्धत्वात् इत्युभ¹⁷⁰²

आभ्यासिकं यथा ज्ञानं प्रमाणं गम्यते स्वत । मिथ्याज्ञानं तथा किञ्चिद
प्रमाणं स्वतः स्थितम् ॥ ३१०० ॥ तत्त्वसं॰ । नहि बौद्धैः एषां चतुर्णामेकतमोऽपि पक्षोऽभीष्टः अनियम
पक्षस्य इष्टत्वात्; तथाहि–उभयमप्येतत् किञ्चित् स्वतः किञ्चित् परत इति पूर्वमुपवर्णितम्। तत्त्वस॰
पं॰ पृ॰ ८११ । तत्राभ्यासात् प्रमाणत्वं निश्चितं स्वत एव नः । अनभ्यासे तु परतः इत्याहु केचिदञ्जसा ॥
१५२ ॥ तच्च स्याद्वादिनामेव स्वार्थनिश्चयनात् स्थितम् । न तु स्वनिश्चयोन्मुक्तनि शेषज्ञानवादिनाम् ॥ १२६ ॥
क्वचिदत्यन्ताभ्यासात् स्वत प्रमाणत्वस्य निश्चयान्नानवस्थादिदोष । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १७७ । इति
स्थितमेतत्–प्रमाणादिष्टसंसिद्धिः तदाभासाद्विपर्ययः । प्रामाण्यं तु स्वत सिद्धमभ्यासात् परतोऽन्यथा ॥
प्रमाणपरी॰ पृ॰ ६३ ।

यं तत्र स्वतः1703

–तः प्रसि– श्र॰ ।

सिद्धमभ्युपगन्तव्यम् । अनभ्यासावस्थायां
[p. 202 ] तु1704

तु तेषां पर–भा ।

परत । न चैवमनवस्था, तस्य अभ्यस्तविषयत्वेन स्वतः प्रामाण्यप्रसिद्ध्या प्रमा
णान्तराऽनपेक्षणात् । अनभ्यस्तविषये हि जलप्रतिभासे अर्थक्रियाज्ञानाद् दर्दुराऽऽराव
उदकाहरणादिलिङ्गोत्थाऽनुमानाद्वा जलाविनाभावित्वेन असकृन्निश्चयत स्वतः सिद्धप्रामाण्यात्
प्रामाण्यं निश्चीयते ।

ननु1705

ननु चार्थक्रियाभासि ज्ञान स्वप्नेऽपि विद्यते । न च तस्य प्रमाणत्वं तद्धेतोः
प्रथमस्य च ॥ २९८० ॥ नैव भ्रान्ता हि सावस्था सर्वा बाह्यानिबन्धना । न बाह्यवस्तुसंवाद तास्व
वस्थासु विद्यते ॥ २९८१ ॥ तत्त्वस॰ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४३ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १५ ।

च अर्थक्रियाज्ञानमपि अर्थाऽभावेऽपि स्वप्नावस्थायां दृश्यते, तत् कोऽस्य पूर्वज्ञानाद्
विशेप ? इत्यप्यसुन्दरम्, जाग्रद्दशायां तद्विसंवादाऽदर्शनात् । न खलु यथा जाग्रद्दशायाम
र्थज्ञानम् अर्थमन्तरेणाप्युपलभ्यते तथा अर्थक्रियाज्ञानमपि, येन अस्यापि तदा व्यभिचाराऽऽ
शङ्कया अर्थक्रियाज्ञानान्तरात् प्रामाण्यं निश्चीयते, तद्दशाञ्चाश्रित्य प्रमाणादिचिन्ता प्रतन्यते ।
अ¹⁷⁰⁶

अतो
न स्वप्नदशोपलब्धस्य साम्या– आ॰ ।

तो न स्वप्नदशोपलब्धेन जाग्रद्दशोपलब्धस्य साम्याऽऽशङ्कापि श्रेयसी । नहि प्रेक्षापूर्वकारी
स्वप्नदशासमानां जाग्रद्दशां मन्यते, तद्दृष्टान्तेनैव अशेपप्रत्ययानां निरालम्बनत्वाऽनुषङ्गतो बहि
रर्थाऽभावप्रसङ्गात् क्व कस्य प्रामाण्यमप्रामाण्यं वा स्यात् ?

ननु च अर्थक्रियाज्ञानात् पूर्वज्ञानस्य प्रामाण्ये मणिप्रभायां मणिबुद्धे 1707

अनृते । भापाया जाली इति ।

कूटेऽपि द्रमे1708

द्रम इति मुद्राविशेष ।

तद्
बुद्धेश्च प्रामाण्यप्रसङ्ग, तन्न, एवम्भूताऽर्थक्रियाज्ञानात् पूर्वज्ञाने अप्रामाण्यस्यैव प्रसिद्धेः तेन
संवादाऽसंभवात् । कुञ्चिकाविवरम्थायां हि मणिप्रभायां मणिज्ञानम्, अपवरकान्तर्देशसम्बद्धे
तु मणौ अर्थक्रियाज्ञानम् इति भिन्नदेशार्थग्राहकत्वेन भिन्नविषययो तयोः कथमविसंवाद
तिमिराद्याहितविभ्रमज्ञानवत् ? कूटे च द्रमे कि कूटज्ञानम्, द्रमज्ञानम्, खरकज्ञानं वा
प्रमाणमापद्येत ? तत्राद्यपक्षद्वये सिद्धसाधनम् । तृतीयपक्षस्त्वयुक्त; तत्साध्यार्थक्रिया
संवादाऽसंभवात्, सम्पूर्णचेतना र्णवेत¹⁷⁰⁹

मूल्यम् । कर्मण्या तु विधा भृत्या भृतयो भर्म वेतनम् । भरण्यं भरण मूल्यं निर्वेश पण इत्यपि ॥
अमरको॰ शूद्रव॰ ३८ ।

न लाभो हि खर¹⁷¹⁰

खरकं सत्यम्, खरा इति भापायाम् । क्वचित्कूटेऽपि जयतुङ्गे ज्ञान
प्रमाण कतिपयार्थक्रियादर्शनात्, तत्र कूटे कूटज्ञान प्रमाणमेव अकृटज्ञान तु न प्रमाणं तत्सवादाभा
वात् । सम्पूर्णचेतनालाभो हि तस्यार्थक्रिया न कतिपयचेतनालाभ इति । प्रमेयक॰ पृ॰ ४३ उ॰ ।

कद्रमस्य अर्थक्रिया न कतिपयचेत
ना यवेतन लाभ ।

यच्चोक्तम्–1711

पृ॰ १९७ प॰ ११ । अपरे तु अन्यथा प्रतिज्ञार्थं वर्णयन्ति–बोधात्मकत्वं नाम प्रामाण्यम् तदेत
दसम्यक्, यतोन बोधात्मकत्वमेव प्रामाण्य युक्त विपर्ययज्ञानेऽपि सभवात् । तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ८११ ।

प्रामाण्यं हि बोधकत्वम् इत्यादि, तत्रापि कि बोधकत्वमात्रं प्रामाण्यम्,
उत अर्थबोधकत्वम् ? तत्राद्यपक्षोऽसभाव्य; बोधकत्वमात्रस्य क्वचिज्ज्ञाने प्रतीत्यभावात्,
[p. 203 ] सकलज्ञानानां व¹⁷¹²

बहिरन्तश्चार्था–आ॰ ।

हिरन्तः स्वार्थावबोधकत्वेनैव अध्यवसायात् । द्वितीयपक्षेऽपि अर्थमात्रबो
धकत्वं तत् स्यात्, अवितथार्थबोधकत्वं वा ? न तावद् अवित¹⁷¹³

बोधविशेप प्रामाण्यमिति चेत्; न तर्हि वक्तव्यम्–तच्च ज्ञानाना
स्वाभाविकमेव न गुणकृतम् । तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ ८११ ।

थार्थबोधकत्वम्; अस्य विशि
ष्टकारणकलापाधीनत्वप्रतिपादनात् । नापि अर्थमात्रबोधकत्वम्; द्विचन्द्रादिवेद¹⁷¹⁴

–वेदकस्या– श्र॰ ।

नस्यापि प्रामा
ण्यप्रसङ्गात्, तथा च तद्वेद्यस्य द्विचन्द्रादेर्नाऽसत्यत्वम् । यत् खलु प्रमाणभूतवेदनवेद्यं तन्नाऽ
मत्यम् यथा सुखादि, प्रमाणभूतवेदनवेद्यञ्च द्विचन्द्रादीति । प्रमाणभूतत्वञ्च द्विचन्द्रादिवेदनस्य
बोधरूपतैव प्रामाण्यम् इत्यभिदधतां नासिद्धम्; प्रयोगः–यद् यतो न व्यतिरिच्यते तत् तत्स्व
रूपमात्राऽनुबन्धि यथा शाखादिमत्त्वादव्यतिरिच्यमानं वृक्षत्वं तन्मात्रानुबन्धि, न व्यतिरि
च्यते च बोधरूपतातः प्रामाण्यमिति । ननु च अनुत्पन्नबाधकस्य बोधस्य प्रमाणभूतत्वं स्वरूपम्,
अत्र च बाधकमुत्पद्यते, अत एव अस्माभिः अप्रामाण्यं परतः अङ्गीक्रियते; तदप्यसुन्दरम्;
बोधस्य किल स्वरूपसमकालभाविप्रामाण्यम्, तस्मिन् स्थिते कुतः परतोऽप्रामाण्यस्याऽवकाशः ?

किञ्च, इदमप्रामाण्यं कि प्रामाण्यस्याऽभावः, वस्तुभूतो वा धर्मः ? प्रथमपक्षे प्रामाण्या
भावो ज्ञानत्वाऽभाव एव उक्तः स्यात्, ज्ञानत्वमेव हि प्रामाण्यम् इति भवतां पक्षः, तथा च
पर¹⁷¹⁵

दोषादे ।

तः ज्ञानस्य ज्ञा1716

ज्ञानाभावः भां॰ ।

नत्वाऽभावः इति न किञ्चित् सङ्गतम् । यद्धि यादृग्रूपनियतं तद् अतादृग्रूपं
नान्यतो भवति यथा घटः पृथुबुध्नोद¹⁷¹⁷

–दराकारः ब॰, ज॰ ।

राद्याकारः, प्र¹⁷¹⁸

प्रमाणनियतरूपञ्च भा॰, श्र॰ ।

माणरूपनियतञ्च ज्ञानम्, इति न बाधक
ज्ञानाद् अप्रामाण्यं युक्तम् ।

किञ्च, कारणदोषज्ञानं वाधकज्ञानञ्चा1719

–ञ्चावर्तमानम् आ॰, ब॰, ज॰ ।

ऽप्रवर्तमानं कथमतीतज्ञानस्य प्रामाण्याऽभावमा
पादयितुं शक्नोति ? न हि पूर्वज्ञानकाले तदस्ति, तत्काले वा पूर्वज्ञानमिति । स्वस्मिन्नेव काले तेन
तस्य अप्रमाणतासम्पादने अतिप्रसङ्गः घटज्ञानस्यापि प¹⁷²⁰

पटज्ञानेऽप्रा– ब॰, ज॰ ।

टज्ञानकालेऽप्रामाण्यप्रसङ्गात् । नहि
अन्यद् अन्यकालेऽप्रमाणत्वेन केनचिद् इष्टम् । अथ वस्तुभूतो धर्मः अप्रामाण्यम्; स वक्तव्यः
कौऽसौ इति ? संशय-विपर्ययौ इति चेत्; ननु तयोर्ज्ञानात्मकत्वात् नाऽप्रमाणता युक्ता; तथाहि
संशयविपर्ययौ नाऽप्रमाणं ज्ञानत्वात् प्रमाणत्वाभिमतज्ञानवदिति ।

किञ्च, सर्वत्र ज्ञाने 1721

अत्सर्गिके आ॰, ब॰, ज॰ । प्रामाण्यनिश्चयो यस्मा
त्तत्र तन्मात्रभाविकः । तस्मिन् जाते च सन्देहविपर्यासावनास्पदौ ॥ २९२९ ॥ तत्त्वसं॰ ।

औत्सर्गिके प्रामाण्ये सति कुतः संशय-विपर्ययलक्षणधर्मसंभवः ?
स हि ज्ञानस्य स्वत एव आयातः, विषयात्, सहकारिभ्यः, प्रमातुः, ज्ञानान्तरप्रभावात्, इन्द्रि
यादेः, आधारसम्बन्धाद्वा ? प्रथमपक्षे सर्वदा तस्य तथात्वप्रसङ्गः; प्रयोगः–यद् यस्य स्वरूपत
एव भवति तत् तस्य न कदाचिदपि निवर्त्तते यथा नीलस्य नीलता, तथा च ज्ञानस्य संशया
[p. 204 ] दिरूपतेति । द्वितीयपक्षेऽपि विषयमात्रस्य संशयादिरूपोत्पत्तौ व्यापारः, विशिष्टस्य वा वि1722

विषयस्य नास्ति ब॰, ज॰ ।

ष
यस्य ? विषयमात्रस्य चेत्; सर्वज्ञानं संशयादिरूपं स्यात् । विशिष्टस्य चेत्; ननु किमिदं विष
यस्य विशिष्टत्वम्–अविवेचितत्वम्, सादृश्योपहतत्वं वा ? अविवेचितत्वे विषयमात्रमेव अङ्गी
कृतं स्यात्, तत्र च उक्तो दोष । अथ सादृश्योपहतो विषयो विरुद्धविशेषस्मरणद्वारेण विपर्यय
ज्ञानं जनयति, उभयविशेषस्मरणद्वारेण च संशयज्ञानम्, तदप्यचारु; सर्वस्यैव विषयस्य अव
श्यं केनचित् सादृश्यसंभवात् सर्वदैव तथाविधज्ञानोत्पत्तिः स्यात् । गृहीतं सादृश्यं तथा करोति
इति चेत्; सन्निहितेऽपि कुर्यात् । विशेषाऽग्रहणमपि तत्कारणम्, सन्निहिते च तदभावात् तन्न
करोति इति चेत्; ननु सतो विशेषस्य अग्रहणमपि कुतः ? अदृष्टाच्चेत्; तन्न; अदृष्टस्य अवि
कलसामग्र्यां कार्यप्रतिबन्धकत्वाऽदर्शनात् । तद्वशाद्धि कदाचित् सामग्री एव न संयुज्यते, संयुक्ता
वा विजातीयेन युज्यते येन सामग्र्यन्तरतामासादयति, अत्र च इन्द्रियादिसामग्री नान्यथाभूता
ना1723

नाप्यन्यसं– श्र॰ ।

प्यसंयुक्ता इति कथं विशेषाऽग्रहणम् ? किञ्च, विशेषाऽग्रहणवत् प्रामाण्याऽप्रामाण्योत्पादनेऽ
पि अदृष्टस्य व्यापार किन्न स्याद् यतोऽप्रामाण्यवत् प्रामाण्यमपि परतो न स्यात् ?

एतेन तृतीयपक्षोऽपि प्रत्याख्यातः, सहकारिभि अधर्मादिभिः अप्रामाण्यं संशयादिरूप
मापाद्यते, धर्मादिभिस्तु प्रामाण्यम् अवितथार्थनिश्चयस्वरूपमिति । नापि प्रमात्रा त¹⁷²⁴

ज्ञाने ।

त्र तद्रूप
मापाद्यते; प्रतीतिविरोधात्, न हि कस्यचित् प्रमातुः ईदृशी प्रतीति संशयवानहं भूया
सम् इति । अभ्युपगमे वा नास्य ज्ञानस्याऽप्रामाण्यहेतुत्वम्; तथाहि–संशयो मे स्यात् इति
ज्ञानं नाऽप्रामाण्यकारणं ज्ञानत्वात् घटं जानीयाम् इत्यादिज्ञानवत् । अथ ज्ञानान्तरप्रभावाद्
आविर्भूतोऽसौ विशेषः; तत्रापि कि स्वकीयात्, परकीयाद्वा तदन्तरप्रभावादसौ आविर्भवेत् ?
यदि स्वकीयात्; तदा स्वकाले सतो ज्ञानस्य तेनाऽसौ विशेषो विधीयते, असतो वा ? न
तावत् सतः, ज्ञानान्तरकाले प्राक्तनज्ञानस्याऽसंभवात्, अन्यथा युगपज्ज्ञानद्वयाऽनभ्युपगम
विरोध । स्वकालेऽसतश्च कथं तेनाऽसौ विधातुं शक्यः भिन्नकालत्वात्, यद् यतो भिन्नकालं
न तेन तस्य विशेपो विधातुं शक्य यथा भूत-भविष्यत्कालभाविजपापुष्पेण वर्तमा1725

–मानस्फ– ब॰, ज॰ ।

नकाली
नस्फटिके, भिन्नकालञ्च इदं ज्ञानान्तरमिति । नापि परकीयात् ततः संशयाद्युत्पत्ति, तथा प्रती
त्यभावात् । ननु चैत¹⁷²⁶

चैत्रस्य आ॰, श्र॰ ।

स्य संशयमुत्पादयामि इति प्रमात्रन्तराणां प्रतीतिरस्ति; तन्न, सार्व
त्रिकसंशये प्रमात्रन्तरज्ञानस्य नियतसद्भावाऽसंभवात् । यत् खलु यत्र कारणं तत् तत्र नियतस
द्भावम् यथा अन्त्यदशाप्राप्तं वीजमङ्कुरस्य, न च प्रमात्रन्तरज्ञानं नियतसद्भावं संशयादिकार्ये
इति । इन्द्रियादेश्च तद्धेतुत्वे सर्वत्र ज्ञाने संशयादिरूपोत्पत्तिप्रसङ्गः । अथ आधारसम्बन्धा
त्तत्र तदुत्पत्ति, ननु तत्सम्बन्धः प्रमाणतः प्रतिपन्नः, न वा ? प्रतिपन्नश्चेत्; कथं संशयविपर्या
[p. 205 ] सकारिणमाधारं जानानोऽधितिष्ठेद् अप्रामाणिकत्वप्रसङ्गात् ? अप्रतिपन्नश्चेत्, कथं तत्कृता
ज्ञाने संशयादिरूपता इति प्रतिपत्तिः ?

किञ्च, इदं संशयादिरूपमप्रामाण्यं बोधस्वरूपादतिरिक्तम्, अनतिरिक्तं वा ? अन¹⁷²⁷

–नतिरिक्ते आ॰, भा॰ ।

तिरेके
कथम् अतिरिक्तकारणापेक्षा ? अतिरेके तद्वद् यथार्थनिश्चयस्वरूपप्रामाण्यस्यापि अतोऽ
तिरेकप्रसिद्धेः सिद्धमुभयस्य विज्ञानकारणातिरिक्तकारणाज्जन्म, इत्यलमतिप्रसङ्गेन¹⁷²⁸

स्वत प्रामाण्यवादस्य विविधरीत्या समीक्षा निम्नग्रन्थेषु द्रष्टव्या–
तत्त्वसं॰ स्वतःप्रामाण्यपरी॰ पृ॰ ७४४ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ ११ । न्यायमं॰ पृ॰ १६७ ।
न्यायकुसुमा॰ द्वि॰ स्त॰ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १७५ । प्रमाणपरी॰ पृ॰ ६३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३८ उ॰ ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २४० । प्रमेयरत्नमा॰ १ । १२ ।

। ततः परतो
लब्धप्रमाणभावस्य अवग्रहादेः ईहादिकं फलम् इति युक्तमुक्तम् ।

विवृतिव्याख्यानम्–

एतदसहमानस्य सौगतस्य मतं तावन्निराकुर्वन्नाह– परमार्थे इत्यादि । परमार्थेन अक
ल्पितरूपेण एका निरंशा या संवित्तिः तस्याः यो वेद्याकारः
वेद्यस्य नीलादेराकार इव तदाकारः यश्च वेदकाकारः वेद्या
कारग्राहकाऽऽकारः तयोर्या प्रमाणफलव्यवस्था वेद्याकारस्य प्रमाणव्यवस्था सारूप्य¹⁷²⁹

अर्थसारूप्यमस्य प्रमाणम्
न्यायबि॰ । स्वसंवित्ति फलञ्चास्य तद्रूपादर्थनिश्चयः । विषयाकार एवास्य प्रमाणं तेन मीयते ॥ प्रमाण
समु॰ १ । १० । विषयाधिगतिश्चात्र प्रमाणफलमिष्यते । स्ववित्तिर्वा प्रमाणं तु सारूप्यं योग्यतापि वा
॥ १३४३ ॥ तत्त्वसं॰ ।

मस्य
प्रमाणम् न्यायवि॰ १ । १९ इत्यभिधानात्, वेदकाकारस्य च फलव्यवस्था अधिगतिः
फलम् इति वचनात् । तस्यामङ्गीक्रियमाणायाम् क्षणभङ्गादेरपि क्षणभङ्गः
आदिर्यस्य, आदिशब्दोऽयं प्रकारवाची तेन क्षणभङ्गप्रकारः सर्वो निरंशत्वादिस्वभावो लिङ्गाद
भिन्नो गृह्यते, तस्यापि न केवलं सत्त्वादिहेतोः प्रत्यक्षत्वं प्रत्यक्षविषयत्वम् प्रसज्येत । ततः
तस्मात् तत्प्रत्यक्षत्वात् किं दूषणं स्याद् इति चेत्, अत्राह– गृहीत इत्यादि । गृहीतस्य दर्शन
विषयीकृतस्य ग्रहणात् तदनुमानं क्षणभङ्गाद्यनुमानं प्रमाणं न स्यात् संवृतिवत् प्रत्यक्षपृष्ठ
भाविविकल्पवत् । ननु गृहीतेऽपि क्षणभङ्गादौ विपरीतारोपव्यवच्छेदफलत्वात् नानुमानम्
अप्रमाणमिति चेत्, अत्राह– तत् इत्यादि । तयोः प्रमाणाऽप्रमाणतया अङ्गीकृतयोः अनयोः
संवृति-अनुमानयोर्मध्ये न केवलं प्रत्यक्षाद् अनुमानस्य अपि तु संवृतेरपि ताभ्यां प्रमाणान्तरत्वं
स्यात् । कुत एतत् इति चेत् ? अत्राह–समारोपव्यवच्छेदाऽविशेषात् । यथैव हि अनुमा
नात् क्षणविवेकनिश्चये निश्च¹⁷³⁰

निश्चयारोपमनसोर्बाध्यबाधकभावतः । प्रमाणवा॰ १ । ५० ।

य-आरोपमनसोर्बाध्यबाधकभावात् भावी समारोपो न जायते इति
तद्व्यवच्छेदकं तत्, तथा संवृत्या नीलादेर्निश्चये अनीलादिरूपोऽसौ न जायते इति सापि तद्व्य
[p. 206 ] वच्छेदिकाऽस्तु । भवत्वेवम्, को दोषः इति चेत् ? अत्राह– सर्वस्यैव इत्यादि । सर्वस्य
चतुर्विधस्यापि प्रत्यक्षस्य प्रामाण्यं न स्यात् न क्वचित् नीलादौ क्षणक्षयादौ वा प्रामाण्यं
स्यात् इति एवकारार्थ । कस्य ? निर्विकल्पकज्ञानस्य, कथम्भूतस्य ? समारोपव्यवच्छे
दाऽऽकाङ्क्षिणः समारोपव्यवच्छेदहेतुत्वात् क्षणक्षयादौ अनुमानम्, नीलादौ च संवृतिः
तद्व्यवच्छेद तम् आ¹⁷³¹

आकांक्षते ब॰, ज॰ ।

काङ्क्षति इत्येवंशीलस्य । अयमर्थः–यथा क्षणभङ्गादौ तदपेक्षस्य निर्वि
कल्पकप्रत्यक्षस्य न प्रामाण्यम् अनुमानस्यैव तत्र प्रामाण्यात् तथा नीलादावपि तत्रापि संवृतेरेव
प्रामाण्यात् । पूर्वफक्किकया प्रमाणान्तरम्, अनया पुन इष्टत्यापि प्रत्यक्षप्रमाणस्य अभावं
दर्शयति । ननु प्रवर्त्तकं1732

–कं ज्ञानं ना– ब॰, ज॰ ।

प्रमाणं नान्यत्, अतिप्रसङ्गात् । प्रवर्त्तकञ्च अभ्यासदशायां निर्विकल्पक
ज्ञानम्, अनभ्यासदशाया तु अनुमानम् । न च अ¹⁷³³

अन्यदशा श्र॰ ।

न्या दशा समस्ति यस्यां विकल्पकज्ञानं प्रव
र्तकत्वात्प्रमाणं स्यात्, इ¹⁷³⁴

इत्याह
ब॰, ज॰ ।

त्यत्राह– ततः इत्यादि । ततः निर्विकल्पकज्ञानात् अभ्यासे संव्यवहा
रस्य प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणस्य अभावात् । एतच्च सविकल्पकसिद्ध्यवसरेप्रपञ्चत प्रतिपादितम् ।

स्यान्मतम्–सकलप्रत्ययानां भ्रान्तत्वाऽभ्युपगमत प्रत्यक्षस्यापि प्रामाण्याऽनभ्युपगमात्
कथम् संवृतेरपि प्रमाणान्तरत्वं स्यात् इत्युक्तं शोभेत ? इत्यत्राह– अ¹⁷³⁵

अर्थक्रियाथा हि सर्व प्रेक्षावान् प्रमाणमप्रमाण वाऽन्वेषते । हेतुबिन्दु परि॰ १ ।

र्थक्रियार्थी हि
इत्यादि । सकलप्रमाणाऽभाववादिना अर्थ्यते अभिलष्यते इति अर्थः सकलप्रमाणाभाव,
तस्य क्रिया उपादानम् तदर्थी हि प्रमाणमन्वेषते । किमिव ? अप्रमाणं वा अप्रमाणमिव
प्रमाणाऽभाववत् इत्यर्थ, नहि प्रमाणमन्तरेण तदभाव सिद्ध्यति इत्युक्त माध्यमिकं
प्रति बहिरर्थसिद्धिप्रघट्टके ।

यदि वा, अर्थः हेय उपादेयश्च तस्य क्रिया प्राप्तिः परिहारश्च त¹⁷³⁶

तदर्थं
हि आ॰ ।

दर्थी हि यस्मात् प्रमाणं
यतस्तयो प्राप्ति-परिहारौ स्त अप्रमाणं वा यतस्तयोः तौ न भवतः इति अन्वेषते । न च
निर्विकल्पकात् तौ भवत इति तात्पर्यार्थ । अन्वेषते एव तर्हि प्रमाणमिति चेत्, अत्राह–
रूपादि इत्यादि । रूपम् आदिः यस्य रसादेः स तथोक्तः, क्षणक्षय आदिः यस्य निरंश
त्वादे सोऽपि तथोक्त, तयो स्फुटस्य विशदस्य प्रतिभासस्य अविशेषतः खण्डशः
प्रामाण्यम् रूपादौ न क्षणक्षयादौ यदपेक्षम् यम् स्वा1737

स्वार्थेनिश्चयं आ॰, भा॰ ।

र्थनिश्चयम् अपेक्षते, यस्मिन् वा अपेक्षा
यस्य तद् यदपेक्षम् तदेव नाऽधिगतिमात्रम् फलं युक्तम् उपपन्नम् । अथ इष्यते एव निर्णयः
फलम् यत्रैव जनयेदेना तत्रैवाऽस्य प्रमाणता इत्यभिधानात् । स तु
निर्विकल्पकात् इति चेत्, अत्राह– तत्कृतः इत्यादि । तेन निर्विकल्पकेन कृत तत्कृतः निश्चयः
तत्त्वतः परमार्थतो न भवति कल्पनया केवलं भवति इत्यर्थः । तत्त्वतः तत् ततो न भवति
[p. 207 ] इ¹⁷³⁸

इति क्व– आ॰ ।

ति च क्वचित् पाठः । तत् निर्णयफलम् ततो निर्विकल्पकात् न भवति इति । यथा च त¹⁷³⁹

तत्त्वतो आ॰ । ततो ब॰ । तत्तो ज॰ ।

त्
ततो न भवति तथा सविकल्पकसिद्धौ प्रतिपादितमेव । अभ्युपगम्यापि अतो निर्णयं दूषणमुपद
र्शयन्नाह– भावे वा इत्यादि । भावे वा उत्पत्तौ वा ततो निर्णयस्य निर्णीतिः स्वार्थव्यवसायः
अखण्डशः रूपादाविव क्षणक्षयादावपि कुतो न भवेत्1740

–त् इति स्फुट– ब॰, ज॰ ।

परिस्फुटतया प्रतिभासस्य अभयत्राऽ
विशेषात्, दर्शनपाटवादिकमपि अनंशस्य दर्शनस्य उभयत्राऽवशिष्टम् इत्युक्तं सवि
कल्पकसिद्धौ ।

ननु यथा परमार्थैकसंविदो वेद्य-वेदकाकारयोः प्रमाण-फलव्यवस्था विरुद्ध्यते तथा अवग्रहा
देरपि, सामान्यवद् विशेष¹⁷⁴¹

–षस्य अ– आ॰ ।

स्यापि अवग्रहेणैव ग्रहणात्; अन्यथा गृहीतेतररूपे द्वे वस्तुनी स्या
ताम् । यथा च अविकल्पकप्र¹⁷⁴²

–प्रत्ययस्य भां॰ ।

त्यक्षस्य अनुपलक्ष्यमाणत्वादप्रामाण्यम् तथा अवग्रहादेरपि,
तस्यापि अनुपलक्षणाऽविशेषात्; इत्याशङ्क्य आह– बहुबहुविध इत्यादि । बहु-बहुविध
क्षिप्र-अनिसृत-अनुक्त-ध्रुवाः, इतरे च अबह्वादयः ये विकल्पाः भेदाः तेषां सम्बन्धी
यः अवग्रहादिः तस्य न विरुद्ध्यते, प्रमाणफलव्यवस्था इति सम्बन्धः । कुत
एतत्-इति चेत् ? अत्राह– स्वभावभेदात् इति, स्वः आत्मीयः अवग्रहादेर्भावः यो ग्राह्योऽर्थः
तस्य कथञ्चिद्भेदात् । अथवा स्वभावभेदात् अवग्रहादेः स्वरूपभेदात् इति ग्राह्यम् ।

यदप्युक्तम्–तस्य अनुपलक्षणात् इति, तत्राह– प्रतिभासभेदेऽपि इत्यादि । प्रतिभास
स्य स्वरूपसंवित्तेः भेदेऽपि नानात्वेऽपि, अवग्रहादेः स्वभावभेदाऽभावकल्पनायां स्वभावस्य
स्वरूपस्य यो भेदः तस्य अभावकल्पनायाम् अ¹⁷⁴³

–अद्वयाज्ञा– आ॰ ।

द्वयज्ञानकल्पनायाम् । किम् ? इत्यत्राह– क्रमेण
इत्यादि । क्रमेण वृत्तिः वर्तनं येषाम् उपादानोपादेयरूपाणां दर्शनस्मरणादीनां तेषाम् अपि न
केवलम् अवग्रहादीनाम् तथाभावात् तेन स्वभाव¹⁷⁴⁴

–भेदभाव– ब॰, ज॰ ।

भेदाऽभावकल्पनाप्रकारेण भावात् कारणात् ।
कुतः प्रमाणात्, न कुतश्चित् क्रमः कार्यकारणभावः सुखदुःखादिभेदो वा आदिशब्देन हर्ष
नीलादिपरिग्रहः परमार्थतः प्रतिष्ठाप्येत व्यवस्थाप्येत ? पुरुषाद्वैतं स्यात् इति भावः ।

ननु यदि अवग्रहादेः प्रतिभासभेदः कथमेकत्वम् ? इत्यत्राह– सहप्रतिभासवत् इति । सह
प्रतिभासा बुद्धेर्नीलादय आकाराः तेषामिव तद्वत् इति । तद् इत्यादिना उक्तार्थोपसंहारमाह–
यत एवं तत् तस्मात् अयं सौगतः एकम् अभिन्नम् अनेकाकारम् चित्राकारम् क्षणिकज्ञा
नम् पूर्वोत्तरकोटिविविक्तमध्यक्षणवेदनं कुतश्चित् कस्याश्चिद् अभिन्नयोग-क्षेमलक्षणायाः अश
क्यविवेचनतालक्षणाया वा प्रत्यासत्तेः नैकट्यात् । केपां सम्बन्धिन्यास्तस्याः ? इत्याह–
[p. 208 ] प्रतिभासभेदानाम् इति । प्रतिभासभेदाः बुद्धेर्नीलादय आकारविशेषाः तेषाम् उ¹⁷⁴⁵

उपनयन् श्र॰ ।

पयन् अभ्यु
पगच्छन्, क्रमवर्तिनामपि क्रमेण वर्त्तितुं शीलानामपि तथा अशक्यविवेच¹⁷⁴⁶

–चनप्रत्या–भा॰, ब॰, ज॰ ।

नत्वप्रत्यासत्तिप्रका
रेण, केवलस्य अभिन्न¹⁷⁴⁷

प्रतिक्षण विषयपरिच्छेदलक्षणो योग,
तदर्थक्रियाऽनुष्ठानलक्षणश्च क्षेम परिपालनरूप। हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ ५६ ।

योग-क्षेमप्रत्यासत्तिप्रकारस्य सन्तानान्तरज्ञानैर्व्यभिचारात् एकत्वं प्रति
पत्तुमर्हति । केषाम् ? इत्यत्राह– हर्षविषादादीनाम् इति । अतः अस्मात् तदेकत्वात् अनेका
न्तसिद्धिः प्रत्येया, प्रत्येयम् इत्यनेन वक्ष्यमाणेन जातलिङ्गपरिणामेन सम्बन्धात् ।

ननु प्रमाणफलयो क्रमभाविनोर्भेदात् सन्तानान्तरवत् तद्भावो न प्राप्नोति इति चेत्,
अत्राह– प्रमाण इत्यादि । अतः इत्यनुवर्तते अतो न्यायात् प्रमाणफलयोः अवग्रहेहयोः
ईहाऽवाययो अवायधारणयो क्रमभावेऽपि तादात्म्यम् कथञ्चिदेकत्वम् ।

प्रमाणफलयो सर्वथाभेदवादिनो नैयायिकस्य पूर्वपक्ष–

ननु प्रमाणफलयोस्तादात्म्यमनुपपन्नम् प्रमाणविरोधात्, तथा1748

यदा सन्निकर्षस्तदा
ज्ञान प्रमितिः, यदा ज्ञानं तदा हानोपादानोपेक्षाबुद्धय फलम् । न्यायभा॰ १ । ३ । तत्र सामान्य
विशेषेषु स्वरूपालोचनमात्रं प्रत्यक्ष प्रमाणम् प्रमिति द्रव्यादिविषय ज्ञानम् अथवा सर्वेषु पदार्थेषु
चतुष्टयसन्निकर्षादवितथमव्यपदेश्य यज्ज्ञानमुत्पद्यते तत्प्रत्यक्ष प्रमाणम् प्रमिति गुणदोषमाध्यस्थ्यद
र्शनमिति । प्रशस्त॰ भा॰ पृ॰ १८७ । सर्वञ्च प्रमाण स्वविषय प्रति भावसाधन प्रमिति प्रमाणम्
इति, विषयान्तर प्रति करणसाधनं प्रमीयतेऽनेन इति प्रमाणम् । यदि भावसावन प्रमाणशब्द किं फलं
विषयस्याधिगतत्वात् ? उक्तं फल हानादिबुद्धय इति । न्यायवा॰ १ । ३ । पृ॰ २९ ।

हि–प्रमाणम् आत्मव्यतिरिक्त
क्रियाकारि कारकत्वात्, यत् कारकं तद् आत्मव्यतिरिक्तक्रिया
कारि प्रतिपन्नम् यथा कुठारादि, कारकञ्च प्रमाणम्, तस्माद्
आत्मव्यतिरिक्तक्रियाकारि इति । तथा, प्रमाण स्वतो विभिन्नफ
लविधायि करण¹⁷⁴⁹

करणं
हि प्रमाणमुच्यते प्रमीयतेऽनेन इति । न च क्रियैव क्वचित् करण भवति, क्रियाया साध्याया कारक किंमपि
करणमुच्यते यथा दात्रेण चैत्र शालिस्तम्बं लुनाति इति कर्तृकर्मकरणानि क्रियातो भिन्नान्युपलभ्यन्ते
तथेहापि चक्षुषा घटं पश्यतीति दर्शनक्रियात पृथग्भाव एव तेषा युक्तो न दर्शनं करणमेव इति । प्रमा प्रमा
णमिति तु फले प्रमाणशब्दस्य साधुत्वाख्यानमात्रम् कृति करणमितिवत् तेन चक्षुरादे ज्ञानक्रियामुपजन
यत करणत्वं-ज्ञानस्य फलत्वमेवेति युक्तः तथाव्यपदेश न्यायम॰ पृ॰ ७० । स्वातिरिक्तेत्यादिना
शंकरस्वामी प्रमाणयति–स्वातिरिक्तक्रियाकारि प्रमाणं कारकत्वत वास्यादिवत् ॥ १३५३ ॥ तत्त्वस॰ ।

त्वात्, यत् करणं तत् स्वतो विभिन्नफलविधायि
प्रसिद्धम् यथा वास्यादि, करणञ्च प्रमाणम्, तस्मात् स्वतो विभिन्नफलविधायि इति । न चायं
साध्यविकलो दृष्टान्त, न हि करणं वास्यादि स्वात्मनि क्रियां कुर्वद् दृष्टम्, न च अकुर्वत
करणत्वं युक्तम् अतिप्रसङ्गात्, तस्मात् स्वतो विभिन्नं फलं कर्त्तरि कर्मणि वा कुर्वत् करणं
[p. 209 ] प्रतिपत्तव्यम् । विरुद्धा च प्रमाणस्यैव फलरूपता; न हि एकस्य एकदा स्वात्मापेक्षया करण
रूपता फलरूपता चोपपन्ना विरुद्धयोर्धर्मयोः सकृदेकत्र समावेशाऽसंभवात्, अतः प्रमाण
फलयोर्भेद एव ज्यायान् । विशेष¹⁷⁵⁰

यदा निर्विकल्पक सामान्यविशेषज्ञानं प्रमाणम् तदा द्रव्यादिविषयं विशिष्टं ज्ञानं प्रमिति इत्यर्थ ।
यदा निर्विकल्पक सामान्यविशेषज्ञानमपि प्रमारूपमर्थप्रतीतिरूपत्वात् तदा तदुत्पत्तावविभक्तमालोचनमात्रं
प्रत्यक्षम्विशेष्यज्ञानं हि विशेषणज्ञानस्य फलम् विशेषणज्ञानं न ज्ञानान्तरफलम्यदा निर्विकल्पकं
सामान्यविशेषज्ञानं फलं तदा इन्द्रियार्थसन्निकर्ष प्रमाणम्, यदा विशेष्यज्ञानं फलं तदा सामान्यविशेषालोचनं
प्रमाणम् इत्युक्तं तावत् । सम्प्रति हानादिबुद्धीना फलत्वे विशेष्यज्ञानं प्रमाणमित्याह प्रश॰ कन्दली
पृ॰ १९९ । मीमासाश्लो॰ सू॰ ४ श्लो॰ ७०–७३ ।

णज्ञानं हि प्रमाणं विशेष्यज्ञानं फलम्, तयोश्च कथमभेदः ?
विभिन्नसामग्रीप्रभवतया विभिन्नविषयतया च भेदस्यैवोपपत्ते; ययोर्विभिन्नसामग्रीप्रभवत्वं
विभिन्नविषयत्व¹⁷⁵¹

–त्वं वा आ॰ ।

ञ्च तयोर्भेदः यथा घटपटज्ञानयोः, विभिन्नसामग्रीप्रभव¹⁷⁵²

–त्वं विषय– आ॰ ।

त्वं विभिन्नविषयत्व
ञ्च विशेषण-विशेष्यज्ञानयोरिति । नचायमसिद्धो हेतुः; विभिन्ना हि विशेपणज्ञानोत्पत्तौ विशे
पणाऽक्षसन्निकर्षलक्षणा सामग्री, विभिन्ना च विशेष्यद्रव्यादिज्ञानोत्पत्तौ तदिन्द्रियसन्निकर्षलक्षणा
सामग्री । विषयभेदस्तु तज्ज्ञानयोः सुप्रसिद्ध एव, अन्योन्यविलक्षणयोः विशेपण-विशेष्ययो
स्तदालम्बनत्वात् ।

प्रमाणफलयो सर्वथा भेदप्रतिविधानपूर्विका कथञ्चित्तादात्म्यसिद्धि–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावत्–प्रमाणफलयोः भेदे साध्ये कारकत्वात् इति साधनमुक्तम्1753

पृ॰ २०८
पं॰ १० ।

;
तदसमीचीनम्; यतोऽतः किमनयोः कथञ्चिद्भेदः साध्येत,
सर्वथा वा ? यदि कथञ्चित्; सिद्धसाध्यता, अज्ञाननिवृत्तेः
प्रमाणधर्मतया हानोपादानादेश्च तत्कार्यतया प्रमाणात् कथञ्चि
द्भेदाऽभ्युपगमात् । द्विविधं1754

उपेक्षा फलमाद्यस्य शेषस्यादानहानधी । पूर्वा वाऽज्ञाननाशो सर्वस्यास्य स्वगोचरे ॥ १०२ ॥
आप्तमीमासा । प्रमाणस्य फलं साक्षादज्ञानविनिवर्त्तनम् । केवलस्य सुखोपेक्षे शेषस्यादानहानधीः
॥ २८ ॥ न्यायावतार । उपेक्षा अज्ञाननाशो वा फलम् सर्वार्थसि॰ १ । १० । प्रमाणस्य फलं
साक्षात् सिद्धि स्वार्थविनिश्चयः । सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ १२६ पू॰ । प्रमाणस्य फलं तत्त्वनिर्णयादानहा
नधी । निःश्रेयसं परं वेति केवलस्याप्युपेक्षणम् ॥ न्यायवि॰ ३ । ९० । पृ॰ ५९६ । हानादिवेदनं
भिन्नं फलमिष्टं प्रमाणतः । तदभिन्नं पुन स्वार्थाज्ञानव्यावर्तनं समम् ॥ ४२ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १२७ ।
अज्ञाननिवृत्तिर्हानोपादानोपेक्षाश्च फलम् । प्रमाणाद्भिन्नमभिन्नञ्च । परीक्षामुख ५ । १, २ । प्रमाणनय॰
६ । १ । २२ । प्रमाणमीमासा १ । १ । ३५, ३९, ४१, ४२ ।

हि प्रमाणस्य फलम्–ततो भिन्नम्,
अभिन्नञ्चेति । तत्र अभिन्नम् अज्ञाननिवृत्तिः तद्धर्मत्वा1755

क्रियाकरणयोरैक्यविरोध इति चेदसत् ।
धर्मभेदाभ्युपगमाद्वस्त्वभिन्नमितीप्यते ॥ प्रमाणवा॰ ३ । ३१८ ।

त् । यो यद्धर्मः स ततोऽभिन्नः यथा
प्रदीपात् स्व-परप्रकाशः, प्रमाणधर्मश्च अज्ञाननिवृत्तिः स्वपररूपव्यामोहविच्छेदलक्षणा
[p. 210 ] इति । न हि सर्वथा भेदे अभेदे वा धर्म-धर्मिभावो घटते विरोधात्; तथाहि–ययोः सर्वथा
भेद न तयोर्धर्म-धर्मिभाव यथा सह्य-विन्ध्ययो, सर्वथा भेदश्च धर्म-धर्मिणोः भवद्भिरभि
प्रेत इति । तथा, यत्र सर्वथाऽभेद न तत्र धर्म-धर्मिभावः यथा धर्मधर्मिणोरन्यतरस्वरूपे,
सर्वथाऽभेदश्च धर्म-धर्मिणोर्भवद्भिरिष्ट इति । अत सर्वथाभेदा1756

भेदैकान्ते पुनर्न स्यात् प्रमाणफलतागति । सन्तानान्तरवत् स्वेष्टेऽप्येकत्रात्मनि संविदो
॥ ४५ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १२८ । अभेदे तद्व्यवहारानुपपत्ते । भेदे तु आत्मान्तरवत्तदनुपपत्तेः ।
परीक्षामुख ६ । ६७, ७१ ।

ऽभेदपक्षे तयो तद्भावाऽनु
पपत्ते कथञ्चिद्भेद एव ज्यायान्, साधकतमस्वभावतया हि ज्ञानस्य प्रमाणता अज्ञाननिवृ1757

–निवृत्त्यात्मना च श्र॰ ।

त्त्या
त्मकतया च फलरूपता इति । साधकतमस्वभावता च अस्य स्वपरग्रहणव्यापार एव तद्ग्रह
णाऽभिमुख्यलक्षण । ज्ञानं हि स्वकारणकलापादुपजायमानं स्वार्थग्रहणव्यापारलक्षणोप
योगरूपं सत् स्वार्थव्यवसायरूपतया प¹⁷⁵⁸

परिणमति ब॰, ज॰ ।

रिणमते । इत्थं कथञ्चिदभेदेऽपि अनयो कार्यकारण
भावो न विरुद्ध्यते । तथा च एकस्य एकदास्वात्मापेक्षया क¹⁷⁵⁹

करणता आ॰,
भा॰ ।

रणरूपता फलरूपता1760

–ता वानुपपत्तेः ब॰, ज॰ ।

चानुपपन्ना
इत्याद्ययुक्तम्, एकस्यापि अपेक्षाभेदाद् अनेककारकरूपतोपपत्ते, यथा वृक्षस्तिष्ठति, वृक्षेण
कृतम्, वृक्षादपेतम्, वृक्षं पश्य इत्यादौ, एवं प्रमाणस्यैकस्यापि साधकतम-स्वपररूपव्यामोहवि
च्छेदलक्षण-अज्ञाननिवृत्तिस्वभावाऽपेक्षया प्रमाणरूपता फलरूपता च न विरोधमध्यास्ते ।

ननु च अज्ञाननिवृत्ति ज्ञानमेव, न च तदेव तस्यैव कार्य युक्तं विरोधात्, अतः कथमस्या
प्रमाणफलत्वं स्यात् ? इत्यप्यविचारितरमणीयम्, यतः अज्ञाननिवृत्तेः स्वार्थव्यवसायपरिणति
लक्षणाया स्वार्थग्रहणव्यापारलक्षण-उपयोगरूपप्रमाणेन कार्यत्वाऽविरोधात्, साधकतमांशस्य
इतरांशात् कथञ्चिद्भेदप्रतिपादनात् ।

किञ्च, धर्मरूपताम्, धर्मिरूपतां वा1761

च आ॰ ।

अभ्युपगम्य अज्ञाननिवृत्तिः ज्ञानमेव इत्यभ्युपगम्येत ?
यदि धर्मिरूपताम्, तत्रापि कि1762

किमपेक्ष्य आ॰, भा॰ ।

मपेक्षया अज्ञाननिवृत्ते धर्मित्वं परिकल्प्येत–ज्ञानापेक्षया, धर्मा
न्तराऽपेक्षया वा ? प्रथमपक्षे तन्निवृत्ते धर्मित्वम्, ज्ञानस्य तु धर्मत्वम् इति वैपरीत्यमाया
तम्, न चैतद्युक्तं तस्याः तदाश्रितत्वात् । यद् यदाश्रितं न तस्य स्वाश्रयापेक्षयैव धर्मित्वं दृष्टम्
यथा सुख-रूपादे, ज्ञानाश्रिता च अज्ञाननिवृत्तिः इति, अतः कथस्या धर्मित्वम् ? निय
मेन अस्या पराश्रितायाः धर्मस्वभावत्वस्यैव उपपत्तेः तल्लक्षणत्वात्तस्य । अथ धर्मान्तरापे
क्षया; तदा ज्ञानापेक्षया किमस्या स्यात् ? धर्मरूपता चेत्; कथमेवम् ज्ञानमेव अज्ञाननि
वृत्ति इति अभेदाऽभिधानं युज्यते ? ज्ञानस्य अज्ञाननिवृत्तिः धर्मः इति भेदाऽभिधानस्यैव
उपपन्नत्वात्, न खलु उपचारादन्यत्र धर्म-धर्मिणोरभेदाऽभिधानं युक्तम् अतिप्रसङ्गात् ।

किञ्च, असौ कार्या, अकार्या वा स्यात् ? यदि अकार्या; सर्वत्र सर्वदा सत्त्वप्रसङ्गात् सर्व
[p. 211 ] सर्वदर्शी स्यात्, देशादिनियतकारणाधीनतया हि भावानां देशादिनियमः नान्यथा । अथ
कार्या असौ; कुतो जायेत–प्रमाणाभिमतज्ञानात्, अन्यतो वा ? यदि अन्यतः; प्रमाणाभिमत
ज्ञानोत्पत्तेः प्रागुत्तरकालञ्च तदुत्पत्तिप्रसक्तिः, न हि तदकार्यस्य तत्सत्ताकाले एव आत्मलाभो
युक्तः । प्रयोगः–यद् यदकार्यं न तद् आत्मलाभे तत्सत्तामपेक्षते यथा घटाऽकार्यः पटो नात्म
लाभे घटसत्ताम्, प्रमाणाऽकार्या च अज्ञाननिवृत्तिः अन्यत उत्पत्तिमत्त्वेन इति । अथ प्रमा
णादेव असौ उत्पद्यते; सिद्धं तर्हि प्रमाणफलत्वमस्याः, तथा च ज्ञानमेव अज्ञाननिवृत्तिः
इति दुर्घटम् ।

सुघटत्वेऽपि वा, किं ज्ञानमात्रमेव अज्ञाननिवृत्तिः, विशिष्टं वा ज्ञानम् ? प्रथमपक्षे अनध्य
वसायादेः दत्तो जलाञ्जलिः–ज्ञानमात्रधर्मतया अज्ञाननिवृत्तेः स्वपररूपव्यामोहविच्छेदलक्ष
णायाः तत्रापि सत्त्वप्रसङ्गात् । व्यामोहो हि अनध्यवसायादिस्वभावः, स कथं तद्विपक्षभूतया
अज्ञाननिवृत्त्या क्रोडीकृते ज्ञानमात्रे अवकाशं लभेत ? यत्र यत्सत्तामात्रनिवन्धनो यद्विपरीत
धर्मसद्भावः न तत्र तत्संभवः यथा आत्मसत्तामात्रनिबन्धनेन अमूर्त्तचेतनत्वादिधर्मेण क्रोडी
कृते आत्मनि न मूर्त-अचेतनत्वादिधर्मसंभवः, ज्ञानस¹⁷⁶³

–सत्तानिब– आ॰ ।

त्तामात्रनिबन्धनेन अज्ञाननिवृत्तिधर्मेण
अनध्यवसायादिविरोधिना क्रोडीकृतञ्च ज्ञा1764

ज्ञानमात्रमिति आ॰, ब॰, ज॰ ।

नमिति । अथ विशिष्टज्ञानधर्मता अज्ञाननिवृत्तिः
इष्यते; ननु किमिदं ज्ञानस्य विशिष्टत्वं नाम–स्वपररूपयोः व्यामोहविच्छेदहेतुत्वम्, अबाधि
तत्वम्, संस्कारजन¹⁷⁶⁵

–जनने योग्य– ब॰, ज॰ ।

नयोग्यता, विशिष्टकारणकलापादा1766

–दात्मनो लाभो श्र॰ ।

त्मलाभो वा ? प्रथमविकल्पे अस्मन्मत
सिद्धिः, स्याद्वादिभिः अनध्यवसायादिलक्षणव्यामोहविच्छेदहेतोः ज्ञानविशेषस्य अज्ञाननि
वृत्तिधर्माश्रयत्वाऽभ्युपगमात् । उत्तरविकल्पत्रयमपि अस्मन्मतमेव अवगाहते, स्वपररूपयोः
व्यामोहविच्छेदं कुर्वतो ज्ञानविशेषस्य अबाधितस्य संस्कारजननयोग्यस्य विशिष्टकारणकलापा
दाविर्भावमाबिभ्रतः अज्ञाननिवृत्तिधर्माधारत्वोपपत्तेः । ततः सूक्तम्–प्रमाणधर्मत्वाद् अज्ञाननि
वृत्तिलक्षणं फलं प्रमाणादभिन्नम्, हानोपादानादिकं तु भिन्नम् ।

ननु यथा स्वार्थग्रहणाभिमुख्यलक्षणोपयोगरूपं ज्ञानं स्वपरप्रमितिरूप-अज्ञाननिवृत्ति
रूपतया परिणमते तथा हानादिरूपतयापि, तत्कथमस्य भिन्नफलत्वमिति चेत् ? तद्व्यवहि
तत्वात्, समुत्पन्ने हि अज्ञाननिवृत्तिलक्षणे फले हानोपादाना1767

–नादिकंल– ब॰, ज॰ ।

दिलक्षणं फलमुत्पद्यते इति
अज्ञाननिवृत्तिलक्षणेन फलेन अस्य व्यवधानाद् भिन्नत्वम्, अज्ञाननिवृत्तेस्तु अपरेण स्वप्नेऽपि
अव्यवधानादभिन्नत्वम् । तन्न कारकत्वलक्षणाद् हेतोः प्रमाण-फलयोः सर्वथा भेदः सिद्ध्यति ।
नापि करणत्वात्; उक्ताऽशेषदोषाऽनुषङ्गात् ।

यदप्यभिहितम्1768

पृ॰ २०९ पं॰ ३ ।

–विशेषणज्ञानं प्रमाणम् विशेष्यज्ञानं फलम् इत्यादि; तदप्यपेशलम्;
[p. 212 ] विशेषण-विशेष्ययोर्विभिन्नज्ञानालम्बनत्वाऽभावात् । एकमेव हि ज्ञानं तदालम्बनम्, न हि
शुक्ल पट, दण्डी पुरुष इत्यादौ विशेषणविशेष्ययोर्ज्ञानभेदोऽनुभूयते; प्रतीतिविरोधात् ।
न च विषयभेदात् ज्ञानभेदः; पञ्चाङ्गुलादेर्विषयस्य अनेकस्यापि एकज्ञानाऽलम्बनत्वात्,
कथमन्यथा सदसद्वर्ग कस्यचिद् एकज्ञानालम्बनम् अनेकत्वात् पञ्चाङ्गुलवत् इत्यत्र अस्य
दृष्टान्तता ? कथं वा अवयविनः सिद्धिः, ऊर्ध्वा-ऽधो-मध्यभागानामपि एकज्ञानालम्बनत्वाऽभाव
प्रसङ्गत तद्व्यापित्वेन अस्य सिद्ध्यनुपपत्तेः ?

याऽपि विशेपणाक्षसन्निकर्पादिलक्षणा विभिन्ना सामग्री प्रतिपादिता1769

पृ॰ २०९ प॰ ६ ।

; सापि अनुपपन्ना,
सन्निकर्षस्य प्रागेव प्रतिक्षिप्तत्वात् । स¹⁷⁷⁰

सति का– आ॰, भा॰ ।

ति च कार्यभेदे कारणभेदः कल्पयितुं युक्तः, न चात्र
तद्भेदोऽस्ति इत्युक्तम् । तत सूक्तम्–प्रमाणफलयोः क्रमभावेऽपि तादात्म्यम् अभिन्न
विषयत्वञ्च प्रत्येयम् इति ।

निर्मूल्य लक्षणमथान्यमतप्ररूढम्,

प्रत्यक्षलक्षणमिदं गदितं प्रमाया ।

ताराप्रभाप्रकटितं खलु वस्तुजातम्,

इन्दु प्रकाशयति तत्र किमस्ति चित्रम् ॥ १ ॥

इति प्रभाचन्द्रविरचिते न्यायकुमुदचन्द्रे लघीयस्त्रयालङ्कारे
प्रत्यक्षपरिच्छेद प्रथम ।
ग्रं–४५०० ।

[p. 213 ]

प्रमाणप्रवेशे द्वितीयो विषयपरिच्छेदः ।

यत्रार्थे प्रमितेः प्रवृत्तिरखिलव्यामोहविच्छेदतः,

तद्रूपप्रतिपादनार्थममलः प्रारभ्यते प्रक्रमः ।

मिथ्यैकान्तमहान्धकारनिचयप्रच्छादितार्थं स्फुटम्,

स्याद्वादाऽप्रतिमप्रचण्डतरणेर्नान्यः क्षमो द्योतितुम् ॥ १ ॥

सम्यग्विषयवता हि प्रमाणेन भवितव्यम्, समीचीनश्च विषयः प्रमाणस्य यादृशो भवति,
तं दर्शयन् प्रकृतमर्थञ्चोपसंहरन्नाह–

तद्द्रव्यपर्यायात्माऽर्थो बहिरन्तश्च तत्त्वतः ॥ ७ ॥

विवृतिः–भेदाऽभेदैकान्तयोरनुपलब्धेः अर्थस्य सिद्धिः अनेकान्तात् । नान्तर्बहिर्वा
स्वलक्षणं सामान्यलक्षणं वा परस्पराऽनात्मकं प्रमेयं यथा मन्यते परैः; द्रव्यपर्याया
त्मनोऽर्थस्य बुद्धौ प्रतिभासनात् । न केवलं साक्षात्करणम् एकान्ते न संभवति,
अपि तु–

कारिकाविवरणम्–

यतोऽवग्रहादीनां प्रमाण–फलभूतानां क्रमभावेऽपि तादात्म्यम् अभिन्नविषयत्वञ्च तत्
तस्मात् अर्थःअर्थक्रियासमर्थः प्रमाणगोचरो भावः द्रव्यपर्यायात्मकः
बहिः घटादिः इत्यर्थः । किमिव ? इत्यत्राह– अन्तश्च इति । चशब्द
इवार्थे निपातानामनेकार्थत्वात्, अन्तरिव । कल्पनातः स तथाविधः स्यात्, इत्यत्राह–
तत्त्वतः परमार्थतः ।

विवृतिव्याख्यानम्–

भेद इत्यादिना1771

–ना एतद् श्र॰ ।

तद् व्याचष्टे–भेदाऽभेदैकान्तयोरनुपलब्धेः कारणात् अर्थस्य सिद्धिः
निष्पत्तिः निर्णीतिर्वा अनेकान्तात् अनेकान्तेन हेतुना, 1772

तदाश्रित्य ब॰ ।

तं वा आश्रित्य ।
नहि भेदैकान्ते वैशेषिकाभ्युपगते षट्पदार्थलक्षणे, नैयायिकाभ्युपग
ते वा षोडशपदार्थलक्षणे अ¹⁷⁷³

अर्थसिद्धिः ब॰, ज॰ ।

र्थस्य सिद्धिः घटते; प्रमाणतोऽप्रसिद्धस्वरूपाणां तेषामर्थसिद्धिनिब
न्धनत्वाऽनुपपत्तेः । यत् प्रमाणतोऽप्रसिद्धस्वरूपं न तद् अर्थसिद्धिनिबन्धनम् यथा गगनेन्दी
वरम्, प्रमाणतोऽप्रसिद्धस्वरूपाश्च यौगाभ्युपगताः पदार्था इति ।

[p. 214 ]

षट्पदार्थवादे वैशेषिकस्य पूर्वपक्ष–

ननु वैशेपिकैरभ्युपगता द्र¹⁷⁷⁴

धर्मविशेपप्रसूताद् द्रव्य-गुण-कर्म-सामान्य-विशेष-समवायाना पदार्थाना साधर्म्य-वैधर्म्याभ्या
तत्त्वज्ञानान्नि श्रेयसम् । वै॰ सू॰ १ । १ । ४ ।

व्य-गुण-कर्म-सामान्य-विशेष-समवायाख्याः षट् पदार्थाः अभा1775

भावपरिज्ञानापेक्षित्वादभावस्य पृथगनुपसख्यानम्
प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० । अभावस्य पृथगनुपदेश भावपारतन्त्र्यात् नत्वभावात् । प्रश॰ कन्दली
पृ॰ ७ । अभावस्य च समानतन्त्रसिद्धस्याऽप्रतिषिद्धस्य न्यायदर्शने मानसेन्द्रियतासिद्धिवदत्राप्य
विरोधात् अभ्युपगमसिद्धान्तसिद्धत्वात् । न्यायली॰ पृ॰ ३ ।

वाख्यश्च सप्तम, ते च अन्योन्याऽसंभविलक्षणलक्षितत्वेन अन्योन्यमे
कान्ततो भिन्ना प्रमाणत सुप्रसिद्धा एव । तथाहि–द्रव्यलक्षणं1776

–णं गुणा– आ॰ ।

तावद् गुणादिषु न सभवति । तस्य हि लक्षणम्–द्रव्यत्वाभिसम्बन्धः,
क्रियावद्गुणवत्समवायिकारणत्वञ्च । तथा च सूत्रम्–क्रिया1777

क्रिया
गुणवत् समवायिकारणमिति द्रव्यलक्षणम् । वै॰ सू॰ १ । १ । १५ ।

वद् गुणवत् समवायिकारणं
द्रव्यम् वैशे॰ सू॰ १ । १ । १५ इति । तल्लक्षितानि पृथि1778

पृथिव्यापस्तेजोवायुराकाश
कालो दिगात्मा मन इति द्रव्याणि । वै॰ सू॰ १ । १ । ५ ।

वी-अप्-तेजः-वायु-आकाश-काल
दिक्-आत्म-मनांसि नवैव द्रव्याणि । तत्र पृथिव्यप्तेजोवायवो द्विविधा नित्याऽनित्यभेदात् ।
तत्र परमाणुरूपा नित्या स¹⁷⁷⁹

सदकारणवन्नित्यम् । वै॰ सू॰ ४ । १ । १ ।

दकारणवत्त्वात् । द्व्यणुकाद्यवयविरूपास्तु अनित्या उत्पत्तिमत्त्वात् ।
आकाशकालदिगात्ममनांसि तु नित्यानि एव ।

तच्च¹⁷⁸⁰

लक्षणं च भेदार्थं व्यवहारार्थ चेति । तथाहि–पृथिव्यादीनि इतरस्माद् भिद्यन्ते द्रव्याणीति वा
व्यवहर्त्तव्यानि द्रव्यत्वयोगात् । प्रश॰ व्योम॰ पृ॰ १५० । पृथिव्यादीना नवानामपि द्रव्यत्वयोग ।
प्रश॰ भा॰ पृ॰ २० । एतेन द्रव्यादिपदार्थस्य इतरेभ्यो भेदलक्षणमुक्तम् । प्रश॰ कन्दली पृ॰ २० ।

इद द्रव्यलक्षण केवलव्यतिरेक्यनुमानम्, तथाहि–द्रव्यम् इतरेभ्यो भिद्यते द्र¹⁷⁸¹

द्रव्यत्वात् ब॰, ज॰ ।

व्यत्वा
भिसम्बन्धात् क्रियावद्गुणवत्समवायिकारणत्वाद्वा, यत् पुनः इतरेभ्यो न भिद्यते न तत्तथा
यथा गुणादि, तथा च तत्, तस्माद् इतरेभ्यो भिद्यते । व्यवहारो वा साध्य–विवादास्पदी
भूतं वस्तु द्रव्यम् इति व्यवहर्त्तव्यम् प्राक्तनादेव हेतो, यत्तु नैवं व्यवह्रियते न तत् तथा यथा
गुणादि, तथा चेदम्, तस्मात् द्रव्यम् इति व्यवहर्त्तव्यम् । एवं शेषलक्षणान्यपि, पृथिवी
त्वाभिसम्बन्धात् पृथिवी प्रश॰ भा॰ पृ॰ २० अप्त्वाभिसम्बन्धाद् आपः प्रश॰ भा॰
पृ॰ ३५ तेजस्त्वाभिसम्बन्धात् तेजः प्रश॰ भा॰ पृ॰ ३८ वायुत्वाभिसम्बन्धाद् वायुः
प्रश॰ भा॰ पृ॰ ४४ इत्येतानि बोद्धव्यानि । आकाश¹⁷⁸²

आकाशकालदिशामेकैकत्वादपरजात्यभावे पारिभाषिक्यस्तिस्रः संज्ञा
भवन्ति आकाश कालो दिगिति । प्रश॰ भा॰ पृ॰ ५८ ।

-काल-दिशां तु एकैकत्वात् तल्लक्षणभूताऽ
परसामान्याऽभावेऽपि पारिभाषिकाः क्य तिस्रः संज्ञा लक्षणम्–आकाशम्, काल, दिक् इति ।
[p. 215 ] तथाहि–आका1783

आकाशमितरेभ्यो भिद्यते अनादिकालप्रवाहायाताकाशशब्दवाच्यत्वात् । प्रश॰ व्योम॰ पृ॰
३२२ ।

शम् इतरेभ्यो भिद्यते, विवादास्पदीभूतं द्रव्यम् आकाशम् इति व्यवहर्त्तव्यम्,
अनादिकालप्रवाहाऽऽयात-आकाशशब्दवाच्यत्वात्, यत्तु इतरेभ्यो न भिद्यते न च आकाशम्
इति व्यवह्रियते न तद् अनादिकालप्रवाहाऽऽयाताऽऽकाशशब्दवाच्यम् यथा रूपादि, तच्छब्द
वाच्यञ्चेदम्, तस्मादुक्तसाध्यमिति । एवं 1784

दिक् पूर्वापरादिप्रत्ययलिङ्गा । प्रश॰ भा॰ पृ॰ ६६ । काल परापरव्यतिकरयौगपद्यायौग
पद्यचिरक्षिप्रप्रत्ययलिङ्गम् । प्रश॰ भा॰ पृ॰ ६३ ।

दिक्कालयोरपि लक्षणं द्रष्टव्यम् । आत्मत्वाऽ
भिसम्बन्धाद् आत्मा प्रश॰ भा॰ पृ॰ ६९ मनस्त्वाभिसम्बन्धात् मनः प्रश॰ भा॰
पृ॰ ८९ इत्यत्रापि पूर्ववत् केवलव्यतिरेक्यनुमानं द्रष्टव्यम् । एवं रूपा1785

रूपरसगन्धस्पर्शा संख्या परिमाणानि पृथक्त्व
संयोगविभागौ परत्वापरत्वे बुद्धय सुखदुःखे इच्छाद्वेषौ प्रयत्नाश्च गुणा । वैशे॰ सू॰ १ । १ । ६ ।
इति कण्ठोक्ता सप्तदश, चशब्दसमुच्चिताश्च गुरुत्वद्रवत्वस्नेहसंस्कारादृष्टशब्दा सप्त इत्येवं
चतुर्विशतिर्गुणा । प्रश॰ भा॰ पृ॰ १० ।

दयः चतुर्विशतिर्गुणाः ।
उत्क्षेपणा1786

उत्क्षेपणमवक्षेपणमाकुञ्चनं प्रसारण गमनमिति कर्माणि ।
वैशे॰ सू॰ १ । १ । ७ ।

दीनि पञ्च कर्माणि । परा1787

सामान्यं द्विविधं परमपरं चअनुवृत्तिप्रत्ययकारणम् । प्रश॰ भा॰ पृ॰
३११ ।

ऽपरभेदभिन्नं द्विविधं सामान्यम् अनुगतज्ञानकारणम् ।
नित्यद्रव्यवृत्तयः 1788

अन्तेषु भवा अन्त्याः स्वाश्रयविशेषकत्वाद् विशेषा । विनाशारम्भरहितेषु नित्यद्रव्येष्व
ण्वाकाशकालदिगात्ममनःसु प्रतिद्रव्यमेकैकशो वर्तमाना अत्यन्तव्यावृत्तिबुद्धिहेतव । प्रश॰ भा॰ पृ॰
३२१ ।

अन्त्या विशेषाः अत्यन्तव्यावृत्तबुद्धिहेतवः । अयु1789

अयुतसिद्धानामाधार्याधारभूतानां यः सम्बन्ध इहप्रत्ययहेतुः स समवायः । प्रश॰ भा॰
पृ॰ ३२४ ।

तसिद्धानामाधार्याधारभूता
नाम् इह इति प्रत्ययहेतुर्यः सम्बन्धः स समवाय इति ।

षट्पदार्थपरीक्षायां पार्थिवादिपरमाणुलक्षणनित्यद्रव्यनिराकरणम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्1790

पृ॰ २१४ पं॰ ७ ।

–पृथिव्यप्तेजोवायवो द्विविधाः इत्यादि; तदसमीची
नम्; परमाणुरूपाणां तेषां सद्भावे प्रमाणाऽभावात् । नहि तत्स
द्भावे अस्मदादिप्रत्यक्षं प्रवर्तते अतीन्द्रियत्वात्तेषाम् । नाप्यनुमा
नम्; तत्सद्भावाऽऽवेदिनस्तस्याऽसंभवात् । नन्विदमस्ति–द्व्यणु1791

तथा कार्यादल्पपरिमाणं समवायिकारणम् तस्याप्यन्यद् अल्पपरिमाणम् इत्याद्यं कार्यं निर
तिशयपरमाणुपरिमाणैरारब्धमिति ज्ञायते । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २२४ ।

कादिकार्यं स्वपरिमाणादल्पपरिमाणकारणाऽऽरब्धं कार्यत्वात् घटा
दिवत्; इत्यप्यसमीक्षिताभिधानम्; कार्यस्य स्वपरिमाणादल्पपरिमाणकारणारब्धत्वनियमाऽ
संभवात् । तथाहि–कि कार्यमात्रं तदारव्ध प्रसाध्येत, द्रव्यत्वविशिष्टं वा कार्यम् ? प्रथमपक्षे
बुद्ध्यादिभिर्व्यभिचारः, तेषां कार्यत्वे सत्यपि स्वपरिमाणादल्पपरिमाणकारणार¹⁷⁹²

–रब्धत्वाऽसंभवात् ब॰,
ज॰, भा॰, श्र॰ ।

ब्धत्वनियमाऽ
संभवात् । द्वितीयपक्षे तु भस्मादिना अनेकान्तः, तस्य द्रव्यत्वे सति कार्यत्वे सत्यपि ततोऽल्पप
[p. 216 ] रिमाणकारणारब्धत्वाऽप्रतीते । न खलु कार्यपरिमाणादल्पपरिमाणमेव द्रव्यं कारणम्
इति सर्वत्र व्याप्ति, किन्तु कार्यं कारणं विना न भवति इति व्याप्तिः, कार्यपरिमाणाद् अधि
कस्य न्यूनस्य समस्य वा द्रव्यस्य कारणत्वप्रतीतेः । तत्र महतः पलालकूटात् प्र¹⁷⁹³

श्लिथावयवकार्पासपिण्डसघाततो यथा । घनावयवकार्पासपिण्ड समुपजायते ॥ ७ ॥ कश्चि
त् परिमाणादणुपरिमाणकारणपूर्वक कश्चित् महापरिमाणकारणपूर्वक कश्चित् समानकारणारब्ध । तत्त्वार्थ
श्लो॰ पृ॰ ४३२ । हेतुश्चानैकान्तिक प्रशिथिलावयवमहापरिमाणकार्पासपिण्डात् अल्पपरिमाणनिबिडा
वयवकार्पासपिण्डोत्पत्तिदर्शनात् । अष्टसह॰ पृ॰ २१० । प्रमेयक॰ पृ॰ ७५ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰
८७० ।

शिथिलावयव
कार्पासपिण्डाच्च न्यूनपरिमाणस्य भस्मनः निबिडाऽवयवकार्पासपिण्डस्य च प्रादुर्भावः प्रतीयते,
अल्पपरिमाणाच्च बीजात् महापरिमाणस्य वृक्षादेः, समपरिमाणाच्च दुग्धादे समपरिमाणस्य
दध्यादे इति । न च किञ्चित् कार्यद्रव्यं स्वपरिमाणादल्पपरिमाणकारणपूर्वकमुपलभ्य सर्वं
कार्यद्रव्यं तथा साधयितुं युक्तम्, शब्द-विद्युत्-प्रदीपादीनां क्षणिकत्वमुपलभ्य सकलार्थानां
सत्त्वादे क्षणिकत्वसाधनप्रसङ्गात् । दृष्टान्तमात्रसद्भावेऽपि अत्र साकल्येन व्याप्तेरभावान्न
तत्साधकत्वम् इत्य¹⁷⁹⁴

इत्यत्रापि ब॰, ज॰, भा॰, श्र॰ ।

न्यत्रापि समानम् । अतः परमाणूनां सद्भावस्य कुतश्चित् प्रमाणादप्र¹⁷⁹⁵

–दप्रसिद्धे पर– आ॰ ।

सिद्धे
परमाणुरूपाः पृथिव्यादयो नित्या सदकारणवत्त्वात् इत्यत्र हेतोर्विशेषणाऽसिद्धत्वम् ।

विशेष्याऽसिद्धत्वञ्च स्कन्धभेद¹⁷⁹⁶

भेदादणु ।
तत्त्वार्थसू॰ ५ । २७ ।

पूर्वकत्वात्तेपाम्, तथाहि–परमाणव स्कन्धाऽवयविद्रव्य
विनाशकारणका तद्भावभावित्वात् घटविनाशपूर्वककपालवत् । नचेदमसिद्धम्, द्व्यणुकाद्यवय
विद्रव्यविनाशे एव परमाणुसद्भावप्रसिद्धे । विभा1797

विभाग परमाणूना स्कन्धभेदान्न वाऽणव । नित्यत्वादुपजायन्ते मरुत्पथवदि
त्यसत् ॥ २ ॥ सयोग परमाणूना संघातादुपजायते । न स्कन्धस्तद्वदेवेति वक्तु शक्ते परैरपि ॥ ३ ॥
तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४३१ । प्रमेयक॰ पृ॰ १६० उ॰ ।

ग एव तद्विनाशाज्जायते नाणव; इत्ययुक्तम्;
स्कन्धस्याप्येवमहेतुकत्वप्रसङ्गात् । शक्यते हि वक्तुम्–संयोग एव अणुसङ्घाताज्जायते न स्कन्धः
इति । सर्वदा स्वतन्त्रपरमाणूनां तद्विनाशमन्तरेणाऽपि सद्भावसंभवाद् भागाऽसिद्धो हेतु;
इत्यपि मनोरथमात्रम्, तेषामसिद्धे, विवादापन्ना परमाणव स्कन्धभेदपूर्वका एव तत्त्वात्
द्व्यणुकादिभेदपूर्वकपरमाणुवत् इत्यनुमानविरोधाच्च । ननु पटोत्तरकालभावितन्तूनां पटभेद
पूर्वकत्वेऽपि तत्पूर्वकालभाविनां 1798

तेषां तत्पू– श्र॰ ।

तेषामतत्पू1799

–त्पूर्वकत्वात् आ॰, ब॰,
ज॰, भा॰ ।

र्वकत्ववत् परमाणूनामपि अस्कन्धभेदपूर्वकत्वं केषाञ्चित्
स्यात्, इत्यप्यसुन्दरम्, तेषामपि प्र¹⁸⁰⁰

तस्यापि तन्त्वादे कार्पासप्रवेणौभेदादेव उत्पत्तिप्रसिद्धे । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ३९३ ।

वेणीभेदपूर्वकत्वेन स्कन्धभेदपूर्वकत्वप्रसिद्धे ।

ननु परमाणूनां ग्राहकप्रमाणाऽभावतो भवद्भिरेव अभावप्रतिपादनात् न तेषां स्कन्धभेद
पूर्वकत्वप्रतिज्ञा श्रेयसी, इत्यप्यनुपपन्नम्, भवतामेव अनवद्यतत्साधकप्रमाणाऽभावतः तदभा
वप्रतिपादनात्, अस्माकन्तु निरवद्यतत्साधकाऽनुमानस्य सद्भावतः तेषां सद्भावोपपत्ते तद्भे
[p. 217 ] दपूर्वकत्वप्रतिज्ञा उपपन्नैव । तथाहि–अणुप¹⁸⁰¹

तथा घटादिकारणकारणेषु अल्पतरादिभावः क्वचिद्विश्रान्तः तरतमशब्दवाच्यत्वात् महापरिमाण
वत्, यत्र विश्रान्तस्ते परमाणव इति । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २२४ । अणुपरिमाणतारतम्यं क्वचिद्वि
श्रान्तं परिमाणतारतम्यत्वात् महत्परिमाणतारतम्यवत्, यत्रेद विश्रान्तं यतः परमाणुर्नास्ति स परमाणु ।
प्रश॰ कन्दली पृ॰ ३१ । स्या॰ रत्ना पृ॰ ८७० ।

रिमाणतरतमादिभेदः क्वचिद् विश्रान्तः परिमाण
तर-तमादिभेदत्वात् म¹⁸⁰²

महापरि– आ॰, ब॰, ज॰ ।

हत्परिमाणतरतमादिभेदवत् । यत्र च अस्य विश्रान्तिः ते परमाणवः,
इति न तेषां सद्भावाऽसंभवः ।

नित्यैकरूपताया एव असंभवात्, तद्रूपतायां तेषां क्रम-यौगपद्याभ्यामर्थक्रियाकारित्वाऽनुप
पत्तेः; तथाहि–एकान्ततो नित्यस्वभावाः1803

–वाः परमा– ब॰, ज॰ ।

सन्तः परमाणवः सर्वदा कार्याऽजननस्वभावा इष्य
न्ते, तद्विपरीता वा ? प्रथमविकल्पे द्व्यणुकादिकार्यस्य सर्वदाऽसत्त्वप्रसङ्गः सर्वदा तदजननस्व
भावेभ्यः तेभ्यः तदुत्पत्त्यनुपपत्तेः; यद् यदजननस्वभावम् न ततस्तदुत्पत्तिः यथा शालिबी
जाद् यवाङ्कुरस्य, द्व्यणुकादिकार्याऽजननस्वभावाश्च सर्वदा भवद्भिः परिकल्प्यन्ते परमाणव
इति । तथा च परमाणूनामपि असत्त्वमेव स्यात्, कार्याऽकारित्वात्, यत् कार्याऽकारि न तत्
सत् यथा गगनेन्दीवरम्, कार्याऽकारिणश्च सर्वदा तदजननैकस्वभावतया भवन्मते परमा
णव इति । अथ सर्वदा कार्यजननैकस्वभावास्तेऽभ्युपगम्यन्ते त¹⁸⁰⁴

अत्रापि भा॰ ।

त्रापि–किम् एकाकिनस्ते1805

ते जननैक– ब॰, ज॰ ।

तज्जननै
कस्वभावा इष्यन्ते, सहकारिसमन्विता वा ? यदि एकाकिनः; तदा तत्प्रभवकार्याणां सकृदेव
उत्पत्तिः स्यात्, अविकलकारणत्वा1806

नित्यत्वे सकला स्थूला जायेरन् सकृदेव हि ।
संयोगादि न चापेक्ष्यं तेषामस्त्यविशेषतः ॥ ५५२ ॥ यदि पर्वतादीना स्थूलाना कारणभूताः परमाणवो
नित्या सन्तीत्यभ्युपगम्यन्ते तदा तत्कार्याणा स्थूलानामविकलकारणत्वात् सकृदेवोत्पत्तिप्रसङ्गः । प्रयोगः–
ये समग्राऽप्रतिबद्धकारणा ते सकृदेव भवन्ति, यथा वहवोऽङ्कुरास्तुल्योत्पादा। तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰
१८६ । प्रमेयक॰ पृ॰ १५९ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६५७ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८७० ।

त्, ये अविकलकारणाः ते सकृदेव उत्पद्यन्ते यथा समान
समयोत्पादा वहवोऽङ्कुराः, अविकलकारणाश्च जननैकस्वभावाऽणुकार्यत्वेन अभिमताः सर्वे
भावा इति । तथाभूतानामप्येषामतोऽनुत्पत्तौ सर्वदाऽनुत्पत्तिप्रसङ्गः अविशेषात् ।

न¹⁸⁰⁷

स्यादेतत्
त्रिविधं कारणमि समवायिकारणमसमवायिकारणं निमित्तकारणं चतत्र अपेक्षणीयस्य संयोगादेरसन्नि
हितत्वात् समग्रकारणत्वमसिद्धम् अतोऽसिद्धो हेतु, इत्याशंक्याह–संयोगादीति । यदि हि संयोगादिना
कश्चिद् विशेषोऽणूनामाधीयेत तदा ते तमपेक्षेरन् । यावत् परैरनाधेयविशेषा एवाणवो नित्यत्वात् तत्कथं
सयोगादि तेषामपेक्ष्यं स्यात् । तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ १८६ ।

नु समवायि-असमवायि-निमित्तभेदात् त्रिविधं कारणं कार्यजन्मनि व्याप्रियते । यत्र हि
कार्य समवैति तत् समवायिकारणम् यथा द्व्यणुकस्य अणुद्वयम् । यच्च कार्यैकार्थसमवेतं कार्य
कारणैकार्थसमवेतं वा कार्यमुत्पादयति तद् असमवायिकारणम् यथा पटारम्भे तन्तुसंयोगः, पट
[p. 218 ] समवेतरूपाद्यारम्भे पटोत्पादकतन्तुरूपादि च । शेषं तूत्पादकं निमित्तकारणम् अदृष्ट-आकाशादि ।
तत्र संयोगादेरपेक्षणीयस्य अभावात् अविकलकारणत्वं तेषामसिद्धम्; इत्यपि श्रद्धामात्रम्; संयो
गादिना अनाधेयाऽतिशयत्वेनाऽणूनां तदपेक्षाऽनुपपत्तेः । अथ संयोग एव अमीषामतिशय,
स किं नित्यः, अनित्यो वा ? नित्यश्चेत्; सर्वदा कार्योत्पत्ति स्यात् तदतिशयभूतस्य संयोगस्य
सदा सत्त्वात् । अथ अनित्यः, तदा तदुत्पत्तौ कोऽतिशय स्यात्–संयोग एव, क्रिया वा ? संयोग
श्चेत्; कि स एव, संयोगान्तरं वा ? न तावत् स एव, अस्य अद्याप्यसिद्धे, स्वोत्पत्तौ स्वस्यैव
व्यापारविरोधाच्च । नापि संयोगान्तरम्; नस्य अनभ्युपगमात्, अभ्युपगमे वा तदुत्पत्तावपि अप
रसंयोगातिशयकल्पनाप्रसङ्गाद् अनवस्था स्यात् । नापि क्रिया अतिशय; तदुत्पत्तावपि पूर्वो
क्तदोषाऽनुपङ्गात् । किञ्च, अ¹⁸⁰⁸

सर्वान्मगतवृत्तिलब्धाऽदृष्टापेक्षेभ्य तत्सयोगेभ्य पवनपरमाणुषु कर्मोत्पत्तौ प्रश॰
भा॰ पृ॰ ४८ । सर्वात्मगताश्च वृत्तिलब्धाश्चु अदृष्टाश्च तानपेक्षन्ते ये तत्सयोगा आत्माणुसयोगा तेभ्यः
पवनपरमाणुपु र्क्माण्युत्पद्यन्ते । पवनपरमाणव समवायिकारणम्, लब्धवृत्त्यदृष्टवदात्मपरमाणुसंयोगः
असमवायिकारणम्, अदृष्ट निमित्तकारणम्। प्रश॰ कन्दली पृ॰ ५२ ।

दृष्टापेक्षाद् आत्माऽणुसंयोगात् परमाणुषु क्रिया उत्पद्यते इति भव
ताऽभ्युपगमात्, आत्म-परमाणुसंयोगोत्पत्तावपि अपरोऽतिशयः कल्पनीयः तत्र च तदेव दूषणम्,
इति अपराऽनवस्था ।

किञ्च, असौ संयोगो द्व्यणुकादिनिर्वर्त्तक किं प¹⁸⁰⁹

परमाण्वादावाश्रितः ब॰, ज॰ ।

रमाण्वाश्रित, तदन्याश्रित, अना
श्रितो वा ? तत्र आद्यपक्षे तदुत्पत्तौ आश्रयः उत्पद्यते, न वा ? यदि उत्पद्यते; तदा अणूना
मपि कार्यताऽनुपङ्ग असंयोगरूपतापरित्यागेन संयोगरूपतया परिणमनात् । अथ नोत्प
द्यते, कथं तर्हि असौ तदाश्रितः स्यात्, विरुद्धधर्माऽध्यासत ततस्तस्य अत्यन्तभेदप्रसङ्गात् ?
तथाभूतोऽप्यसौ तत्सम्बद्धत्वात् तदाश्रित इति चेत्; केन पुन सम्बन्धेन असौ तत्सम्बद्ध
समवायेन, संयोगेन, कार्यकारणभावेन वा ? न तावत् समवायेन; अस्याऽसत्त्वात्, तदसत्त्वञ्च
अग्रे निराकरिष्यमाणत्वात् सिद्धम् । नापि संयोगेन¹⁸¹⁰

–न सयोगस्या– आ॰, ब॰ ।

; संयोगे संयोगस्याऽसंभवात् गुणत्वेन
अस्य द्रव्यवृत्तित्वात् । नापि कार्यकारणभावेन; संयोगं प्रति अणूनां कारणत्वाऽभावात्, तदभावश्च
अनतिशयत्वात् । अनतिशयानामपि जनकत्वे सर्वदा जनकत्वप्रसङ्ग अविशेषात् । अतिशयान्तर
कल्पने च अनवस्था तदुत्पत्तावपि अपराऽतिशयपरिकल्पनप्रसङ्गात् । अन्याश्रितत्वे तु संयो
गम्य परमाण्वतिशयत्वाऽनुत्पत्ति तत्सम्बन्धाऽभावात्, यत्रैव हि असौ आश्रित तस्यैव अति
शय नान्यस्य अतिप्रसङ्गात् । अनाश्रितत्वं तु तस्य अनुपपन्नम्, गुणत्वात्, यो गुणः नासौ
अनाश्रितः यथा रूपादि, गुणश्च भवद्भिरभिप्रेत संयोग इति । अनाश्रितत्वे वा गुणत्वाऽ
नुपपत्ति; यदनाश्रितम् न तद् गुण यथा आकाशादि, अनाश्रितश्च परमाण्वतिशयरूपतया
भवत्कल्पित संयोग इति ।

[p. 219 ]

किञ्च, असौ संयोगः तेषां सर्वात्मना, एकदेशेन वा स्यात् ? यदि-स¹⁸¹¹

पट्केन युगपद् योगात् परमाणो पडशता । षण्णा समानदेशत्वात् पिण्ड स्यादणुमात्रक ॥ १२ ॥
विश॰ विज्ञाप्तिमा॰ ।

र्वात्मना; पिण्डोऽणु
मात्रः स्यात् । अथ एकदेशेन; तदा अणूनां सांशत्वप्रसङ्गः । तन्न एकाकिनां तेषां1812

–पां जननैक– ब॰, ज॰ ।

तज्जननैक
स्वभावता घटते । नापि सहकारिसमन्वितानाम्; यतः तेषां सहकारिणः स्वगताऽतिशयवि
शेषा एव, वस्त्वन्तराणि वा ? प्रथमपक्षे प्रागुक्त-अशेषदोषाऽनुषङ्गः । द्वितीयपक्षेऽपि वस्त्वन्त
राणि अणूनामुपकारं कुर्वन्ति, न वा ? कुर्वन्ति चेत्; कि भिन्नम्, अभिन्नं वा ? यदि अभि
न्नम्; तदा तेषां कार्यत्वम् । अथ¹⁸¹³

अथ तु भि– श्र॰ ।

भिन्नम्; तदा तत एव कार्यनिष्पत्तेः परमाणूनामकारकत्वं
स्यात् । अथ तत्कृतोपकारसहकारिणस्ते कारका; ननु उप¹⁸¹⁴

उपकारकस्य ब॰, ज॰ ।

कारस्य तत्सहकारित्वम् उपकारा
न्तरेण, सत्तामात्रेण वा ? तत्र आद्यविकल्पे अनवस्था उपकारान्तरस्यापि उपकारान्तरकारि
त्वेनैव सहकारित्वप्रसङ्गात् । द्वितीयविकल्पे तु अतिप्रसङ्गः, सत्तामात्रेण सर्वस्य सर्वं प्रति सह
कारित्वप्रसक्तेः ।

किञ्च, एते सहकारिणः परस्परोपकार्योपकारकभावेन अणूनुपकुर्वन्ति, अन्यथा वा ?
यदि उपकार्योपकारकभावेन; तदा पुनरपि उपकारस्य तेभ्यो भेदाऽभेदपक्षयोः प्रागुक्ताऽशेष
दोषोपनिपातप्रसङ्गः । अथ सहकारिणः अणूनां प¹⁸¹⁵

परस्य वा आ॰ ।

रस्परस्य वा न किञ्चित् कुर्वन्ति, कार्यस्यैव
मिलित्वा तैः निर्वर्तनात्; एतदप्ययुक्तम्; यतः प्रत्येकं समर्थाः सन्तोऽणवः सहकारिभिः
सह मिलित्वा कार्यं कुर्वन्ति, असमर्था वा ? यदि समर्थाः; तदा प्रत्येकं तेषाञ्च कार्य
जनकत्वप्रसङ्गात् तावद्धा कार्यस्य भेदप्रसङ्गः, सहकार्यपेक्षावैयर्थ्यञ्च स्यात् । अथ प्रत्येकम
समर्थास्ते; तर्हि तत्सन्निधाने कुतस्तेषां सामर्थ्यं स्यात् ? सहकारिभ्य एव इति चेत्, ननु तैस्ते
भ्योऽभिन्नम्, भिन्नं वा सामर्थ्यं विधीयते ? यदि अभिन्नम्; तदा तेषां कार्यत्वप्रसङ्गः । अथ
भिन्नम्; तदा तेषां तेन सम्बन्धाऽनुपपत्तिः समवायादेरसंभवात्, तत एव कार्योत्पत्तिप्रसक्तितः
अणूनामकारकत्वञ्च स्यात् ।

अस्तु वा यथाकथञ्चित् तेषां सामर्थ्यम्; तथापि येन¹⁸¹⁶

किं येन स्वभावेन आद्यामर्थक्रियां करोति किं तेनैव उत्तराणि कार्याणि, समा
सादितस्वभावान्तर करोति ? तत्त्वोप॰ पृ॰ १२६ ।

रूपेण एकं कार्यं परमाणवो जन
यन्ति तेनैव कार्यान्तरम्, रूपान्तरेण वा ? यदि तेनैव; तदा सकलकार्याणामेकत्वप्रसङ्गः, एक
स्वभावकारणकार्यत्वात्, यत् एकस्वभावकारणकार्यम् तद् एकम् यथा विवक्षितकार्यम्,
तथाभूतानि च परमाणुकार्यतयाऽभिमतानि अखिलकार्याणि इति । अथ रूपान्तरेण; तदा
तत्काले प्राक्तनं तद्रूपं निवर्त्तते, न वा ? यदि निवर्त्तते; तदा अणूनामनित्यत्वप्रसङ्गः, स्वरूपप्रच्यु
तिलक्षणत्वात्तस्य, यस्य स्वरूपप्रच्युतिः तदनित्यम् यथा घटादि, प्राक्तनस्वरूपप्रच्युतिश्च
रूपान्तरोत्पत्तिसमयेऽणूनामिति । अथ न निवर्त्तते; तदा कथं तेषां रूपान्तरसंभवः ? यत्र प्राक्तनं
[p. 220 ] रूपं न निवर्त्तते न तत्र रूपान्तरस्य सभव यथाऽनिवर्त्तमानसङ्कोचितरूपायामङ्गुल्यां प्रसा
रिनरूपस्य, न निवर्तते च उत्तरकार्यजननस्वरूपसमये प्रा1817

प्राक्तनकार्य– ब॰, भा॰ ।

क्तनं कार्यजननस्वरूपं परमाणूनाम्
इति । तत्समये तेषा तत्सम्भवे वा युगपत् सकलकार्यजननसामर्थ्यसंभवाद् युगपदेव अखिल
कार्याणामुत्पाद स्यात् । तदेवमेकान्ततो नित्यैकस्वभावतायां परमाणूना कार्यकारित्वाऽनुप
पत्ते प्राक्तन-अजनकस्वभावपरित्यागेन विशिष्टसंयोगपरिणामपरिणतानां जनकस्वभावसभ
वात् सिद्ध कथञ्चिदनित्यत्वम् । प्रयोग–ये क्रमवत्कार्यहेतवः ते अनित्याः यथा क्रमवदङ्कु
रादिनिर्वर्त्तका वीजादय, तथाभूताश्च परमाणव इति । तन्न भवत्परिकल्पितं पार्थिवादि
परमाणुलक्षणं नित्यद्रव्य व्यवतिष्ठते ।

षट्पदार्थपरीक्षाया तदारब्धस्यद्व्यणुकाद्यवयविरूपपृथिव्यादिद्रव्यस्य कार्यकारणभावनिरसनपुरस्सर प्रतिविधानम्–

नापि तदारब्धं द्व्यणुकाद्यवयविद्रव्यम्, सिद्धे हि कार्य-कारणभावे तदारब्धत्वं द्व्य
णुकादे वक्तुं शक्येत, न च भवन्मते असौ सिद्ध विचार्यमा
णस्य अस्य अत्राऽनुपपद्यमानत्वात् । तथाहि–यौगमते तावत्
किमिद द्व्यणुकाद्यवयविद्रव्यस्य का1818

स्वकारणे समवाय, प्रागसत सत्तासमवायो वा कार्यत्वमित्येके,
तदयुक्तम् प्रवसे तदभावात्, तस्मात् कारणाधीनः स्वात्मलाभ कार्यत्वम् । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰
१८ । किमिद कार्यत्व नाम ? स्वकारणसत्तासम्बन्ध, तेन सत्ता कार्यमिति व्यबहारात् । अभूत्वा
भवनम् इत्येके। प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ १२९ । कार्यत्वमभूत्वाभावित्वम्। प्रश॰ किरणा॰ पृ॰
२९ । न्यायभा॰ ५ । १ । ३७ ।

र्यत्वं नाम–स्वकारणसत्ता
समवाय, अभूत्वाभावित्वं वा ? प्रथमपक्षे कि कार्यस्य स्वका
रणै सत्तया च समवायः, कि वा स्वकारणानां सत्तया सम
वाय, आहोस्वित् सत्तया युक्तस्तत्समवाय इति ? तत्र आद्यपक्षे कि कार्यस्य उत्पन्नस्य तै
तया च समवाय, अनुत्पन्नस्य, उभयरूपस्य, अनुभ¹⁸¹⁹

–भयस्य वा ब॰, ज॰ ।

यरूपस्य वा ? यदि उत्पन्नस्य; अन्यो
न्याश्रयः–सिद्धे हि स्वकारणसत्तासमवाये कार्यस्य उत्पत्तिसिद्धि, तत्सिद्धौ च तत्समवाय
सिद्धिरिति । तत्समवायनिरपेक्षस्य चा1820

वास्य ब॰, ज॰ ।

ऽस्य स्वातन्त्र्येणोत्पत्तौ तत्समवायकल्पनानर्थक्यम्,
यत् स्वातन्त्र्येण प्रसिद्धम् न तत् क्वचिदन्यत्र समवैति यथा घटः पटे, स्वातन्त्र्येण प्रसि
द्धञ्च भवन्मते कार्यमिति । कारणवार्त्ता चात्र अतिदुर्लभा, प¹⁸²¹

यद्यर्था–ब॰,
ज॰ ।

दार्थात्मलाभे हि व्याप्रियमा
णस्य वस्तुन कारणत्वं व्यपदिश्यते नान्यस्य अतिप्रसङ्गात् । निष्पन्ननिष्पत्त्यर्थञ्चाम्य व्या
पारे सर्वदाऽनुपरतिप्रसङ्गात् न कदाचित् कार्यस्य स्वरूपसिद्धिः स्यात् । अनुत्पन्नस्य चा1822

च आका–आ॰ ।

स्य
आकाशकुशेशयप्रख्यत्वात् कथं स्वकारणै सत्तया च समवायः स्यात् ? उत्पन्नाऽनुत्पन्नत्वञ्च
एकस्यैकदाऽतिदुर्घटम्, न हि एकत्रैकदा परस्परविरुद्धौ धर्मौ एकान्तवादिनो घटेते । अनुभय
[p. 221 ] रूपता तु अस्य अनुपपन्ना; विधिप्रतिषेधधर्मयोर्मध्ये एकतरनिषेधे अन्यतरविधेरवश्यंभावि
त्वात् । कारणानां तु सत्तया समवाये कार्यस्य किमायातम् ? नहि घटस्य सत्तया समवाये पट
स्य किञ्चिद् भवति ।

किञ्च, कार्यस्वरूपमपेक्ष्य कारणस्य कारणव्यपदेशो भवति, न च अश्वविषाणप्रख्य¹⁸²³

–ख्यस्य कि– आ॰, ब॰, ज॰, भा॰ ।

स्य
कार्यस्य किञ्चिद्रूपं पश्यामः यदपेक्ष्य अस्य कारणत्वं स्यात्, अकारणत्वे चास्य कथं कार्यनि
ष्पादकत्वम् ? अथ सत्तया सहितः तत्समवाय एव कार्यस्य कार्यत्वम्; तन्न¹⁸²⁴

–न्न प्रमाणतः सम– भा॰ ।

; समवायस्यासिद्ध¹⁸²⁵

–द्धरूप– ब॰,
ज॰, ।

स्व
रूपतया तल्लक्षणत्वाऽयोगात्, तदसि1826

–द्धरूप– ब॰, ज॰ ।

द्धस्वरूपता चास्य अग्रेनिराकरिष्यमाणत्वात् सुप्रसिद्धा ।
अस्तु वाऽसौ; तथापि अस्य नित्यतया आत्मादिवत् कार्यत्वाऽयोगः, तत्त्वेवा नित्यत्वाऽनुप
पत्तिः; यत् कार्यम् न तन्नित्यम् यथा घटादि, कार्यश्च भवद्भिः परिकल्पितः समवाय इति ।
सत्तायुक्तसमवायस्य च कार्यलक्षणत्वे तथाविधस्यास्य सर्वत्र सर्वदा सर्वान् प्रत्यविशेषात् आका
शादीनामपि कार्यत्वप्रसङ्गः । किञ्च, अयं समवायः सम्बन्धः, सम्बन्धश्च सम्बन्धिकार्यः सम्ब
न्ध्याश्रितश्च भवति यथा संयोगः । कार्यभूतस्य¹⁸²⁷

–स्य स– आ॰ ।

च सम्बन्धिनोऽनिष्पन्नत्वात् न तत्कार्यत्वं तदा
श्रितत्वं वा समवाये घटते, तन्निष्पत्तौ वा युतसिद्धत्वेन तत्र संयोग एव स्यात् न समवायः, तस्य
अयुतसिद्धसम्बन्ध्याश्रितत्वेन योगैः अभ्युपगमात् । अथ विलक्षणोऽयं सम्बन्धः यदसिद्धेऽपि
सम्बन्धिनि स्यात्; तदसत्; यतः सम्बध्नाति सम्बन्धिनौ इति सम्बन्धः, स च असति सम्बधिनि
कथं स्यात् ? अन्यथा वन्ध्यायाः तत्सुते सम्बन्धः स्यात् । प्रध्वंसस्य च सत्तासमवायाऽभावतः
अकार्यत्वप्रसङ्गात् तदुत्पत्तये मुद्गरादिकारणवैयर्थ्यम् ।

अथ अभूत्वाभावित्वं कार्यत्वम्; तदपि कस्य ? योऽभूत्वा भवति तस्य इति चेत्;
ननु चात्र अभवने भवने च कस्य कर्तृत्वम् ? कार्यस्य तावत् शशविषाणप्रख्यत्वात्
न कर्तृत्वम्, भवनं हि स्वरूपस्वीकारः, स च असतो दुर्घटः । तन्न कार्यत्वं परस्य
किञ्चिद् घटते ।

नापि कारणत्वम्; तद्धि कार्यमात्रनिष्पादकत्वम्, नियतकार्यनिष्पादकत्वं वा स्यात् ? प्रथमपक्षे
सर्वं सर्वस्य कारणं स्यात् तन्मात्रनिष्पादकत्वस्य सर्वत्र संभवात्, इति न नियतकार्यार्थी कश्चित्
नियतकारणोपादानं कुर्यात् । द्वितीयपक्षे तु कार्यस्य अश्वविषाणप्रख्यत्वात् कथं कारणस्वरूपं
तेन अवच्छिद्येत¹⁸²⁸

–द्यते आ॰ ।

? वास्तवं हि रूपं सता एव अवच्छिद्यते । असता अवच्छेदे च कारणस्यापि
असत्त्वप्रसङ्गः असन् घटः इति यथा । विकल्पमात्रकल्पितेन तेन तस्य अवच्छेदे तु कारणत्व
मपि तादृगेव स्यात्, नहि कल्पितेन अवच्छेदे वस्तुनो वास्तवं रूपं सिद्ध्यति, यथा सिहो माण
वक इति । किञ्च, कारणानां कार्यालम्बना प्रवृत्तिः, अनालम्बना वा ? यदि अनालम्बना; न
[p. 222 ] क्वचित्तानि विरमेयु, ततश्च खरविपाणादीनामपि उद्भव स्यात् । अथ कार्यालम्बना; तदाऽस्य
सत्ता अङ्गीकृता स्यात्, इति कारणव्यापारवैफल्यम् ।

ननु कारणानां न व्यापारवशेन कारणत्वम्, किन्तु यद्भावाऽभावाभ्यां यस्य भावाऽभावौ
तत् तस्य कार्यम् इतरत् कारणम् इति व्यपदिश्यते, तदसत्यम्, एवं सति यथा तदभावे न
भवति इत्यत्र न कश्चिद् व्यापारः कारणगत तथा तद्भावे भवति इति कारणसद्भावमात्रं
प्रतिपादितं स्यात्, न कार्यविषये किञ्चित्करत्वम् । कथञ्चैवंवादिन गगनादे क्वचित् का
रणत्वसिद्धिः तस्य नित्यत्व-व्यापित्वाभ्यां देशकालकृतव्यतिरेकाऽसंभवात् । किञ्च, तस्मिन्
सति भवति इति तच्छब्देन यो निर्दिष्ट भवति इत्यनेन च, तयोरुपकार्योपकारक¹⁸²⁹

–कभावे भा॰, श्र॰ ।

भावाऽभावे
1830

संभवति सति इति सप्तमी बोध्या । कारणे कार्ये च तच्छब्दनिर्देशेन
तम्मिन् मृल्लक्षणेऽर्थे स भवति इति मृल्लक्षण एवार्थो भवतीति अयमर्थ स्यात् न घटो भवति इत्यर्थः ।

संभवति स भवति इति मृदर्थमात्रप्रतिपादनमेव कृत स्यात्, ततश्च प¹⁸³¹

परोक्षप्रति– आ॰ ।

रापेक्षाप्रतिलब्धकर्मा
द्यभिधानप्रवृ1832

–प्रवृत्ति– ब॰, ज॰ ।

त्तद्वितीयादिविभक्तिवाच्यता न क्वचित् स्यात्, इति स्वरूपसत्तामात्रेणैव अर्थाः
प्रतिपादिता स्युः न सामर्थ्यभाक्त्वेन ।

अथ पूर्वकालभावित्वमात्रं कारणत्वम् न तु व्यापारः कश्चित्, तर्हि सर्वेपां पूर्वकालभाविनां
जगदुदरवर्तिनां का1833

कारणप्रसङ्गः स्यात् आ॰ ।

रणत्वप्रसङ्गादतिप्रसङ्गः स्यात् । अथ नियमेन पूर्वकालभावित्व¹⁸³⁴

–त्वं तत्तर्हि श्र॰ ।

म्, तर्हि मेर्वादे
रपि पटं प्रति कारणत्वं स्यात् तदविशेपात् । ननु नैव मेर्वादिः पूर्वमेव भवति उत्तरकालमपि
अनुवृत्ते, इत्यन्यत्रापि समानम्, नहि तन्तव पटोत्पत्त्युत्तरकालं नानुवर्त्तन्ते प्रतीतिविरो
धात् । ननु नियतकाल एव कार्यकारणभाव अन्त्यतन्तुसंयोगोपलक्षिताया सामग्र्या एव पटं
प्रति कारणत्वात्, पटस्यापि स्वसत्तालाभक्षणे एव कार्यत्वम्, अन्यथा अविकलकारकसाम
ग्रीसन्निधाने पुनः पटान्तरोत्पत्तिः स्यात् । न¹⁸³⁵

नत्वेवं पूर्वक्षणेभा– आ॰ ।

न्वेवं पूर्वक्षणभाविनि कारणे अनन्तरक्षणभाविनि
च कार्ये स्वकालनियते सहभावाऽभावात् इतरेतरसव्यपेक्षं यत् कार्यत्वं कारणत्वञ्च तद् दुर्घटम् ।

किञ्च, असति व्यापारे नियमेन पूर्वकालभावित्वमात्रेण कारणत्वकल्पने वीजपूरकादिरू
पोत्पत्तौ तदवयवगतानां रसादीनामपि कारणत्वं स्यात्, तथा रसाद्युत्पत्तौ तदवयवगतरूपस्यापि,
अतश्च रूपादीनां नियमेन सजात्यारम्भकत्वं न स्यात् । तदेवं परमते कार्यकारणभावस्य वि1836

कार्यकारणनानात्वस्य खण्डनम् अष्टसहस्र्या चतुर्थपरिच्छेदे द्रष्टव्यम् ।

चार्यमा
णस्य अनुपपद्यमानत्वात् द्व्यणुकाद्यवयविरूपा पृथिव्यादयोऽनित्याः उत्पत्तिमत्त्वात् इत्या
द्ययुक्तम्; हेतोः स्वरूपाऽसिद्धत्वात् । उत्पत्तिमत्त्वं हि कार्यत्वमुच्यते, तच्च उक्तप्रकारेण भवन्मते
सर्वथाऽसिद्धम् । आश्रयाऽसिद्धञ्च, स्वावयवेभ्योऽत्यन्तविभिन्नस्य पृथिव्याद्यवयविनः कुतश्चित्
प्रमाणादप्रसिद्धे ।

[p. 223 ]

षट्पदार्थपरीक्षायाम्

अवयव-अवयविनौ अत्यन्त भिन्नौ भिन्नप्रतिभासत्वादिभ्य

इति यौगाना पूर्वपक्ष–

ननु अतोऽनुमानात् तस्य तेभ्यः सर्वथा विभिन्नस्य प्रसिद्धिः–अवयव-अवयविनौ अत्यन्तं
भिन्नौ भिन्नप्रतिभासत्वात् घटपटवत्, घटपटादौ हि भिन्नप्रति
भासित्वमत्यन्तभेदे सत्येव उपलब्धम् इति अवयव-अवयविनोः
त¹⁸³⁷

तदनुप–श्र॰ ।

द् उपलभ्यमानं कथन्नात्यन्तभेदं प्रसाधयेत् ? अन्यत्रापि
अस्य तदप्रसाधकत्वप्रसङ्गात् । नचानयोर्भिन्नप्रतिभासत्वमसि
द्धम्; पटाद्यवयविप्रतिभासस्य तन्त्वाद्यवयवप्रतिभासवैलक्षण्येन अशेषप्राणिनां सुप्रसिद्धत्वात् ।
तथा विरुद्धधर्माध्यासतोऽपि अनयोर्जल-अनलवद् भेदः । नच विरुद्धधर्माध्या1838

–सोऽनयोः आ॰, ब॰, ज॰, भां॰ ।

सोऽप्यनयोः
असिद्धः; पटो हि पटत्वजातिसम्बन्धी विलक्षणाऽर्थक्रियासम्पादकः अतिशयेन महत्त्वयुक्तः,
तन्तवः तन्तुत्वजातिसम्बन्धिनः अल्पपरिमाणादिधर्मोपेताश्च, इति कथन्नाऽतो भिद्यन्ते ? विभि
न्नक¹⁸³⁹

–कर्तृत्वाच्च आ॰ । विभिन्नकर्तृ
शक्त्यादे भिन्नौ तन्तुपटौ यथा । विरुद्धधर्मयोगेन स्तम्भकुम्भादिभेदवत् ॥ ५६१ ॥ इति पूर्वपक्षरूपेण
तत्त्वसं॰ पृ॰ १८९ ।

र्तृकत्वाच्च घट-पटवत्, तन्तवो हि चात्र प्रवेणी-रण्डाकरव्यापाराद् आत्मलाभं प्रतिपद्यन्ते,
तुरि-तन्तु-वेम-शलाका-तन्तुवायव्यापारात्तु पट इति । विभिन्नशक्तिकत्वाच्च विष-अगदवद्
अवयव-अवयविनोर्भेद एव, पूर्वोत्तरकालभावित्वाच्च पिता-पुत्रवत्, विभिन्नपरिमाणत्वाच्च
बदर-आमलकवत् । प्रतिभासभेदे विरुद्धधर्माध्यासादौ च सत्यपि अनयोरभेदे पदार्थसङ्करः
स्यात् सर्वत्र भेद¹⁸⁴⁰

भेदव्यवच्छेद– ब॰, ज॰ ।

व्यवहारोच्छेदप्रसङ्गात्, नहि प्रतिभासभेदादिकं विहाय अन्यत्1841

–त् व्यवहारनिबन्धनमुपेक्षामहे आ॰ ।

तद्व्यवहार
निबन्धनमुत्प्रेक्षामहे ।

तादात्म्याऽभ्युपगमे च अवयवाऽवयविनोः प्रतिभासभेदादिकमतिदुर्लभम्; तादात्म्यं हि
एकत्वमुच्यते, तस्मिन् सति कथं प्रतिभासभेदो विरुद्धधर्माध्यासादिकं वा स्यात् विभिन्नवि
षयत्वात् तयोः ? यदि च तन्त्वाद्यवयवेभ्यो नार्थान्तरं पटाद्यवयवी; तर्हि तन्तवोऽपि स्वांशु
भ्यो नाऽर्थान्तरम् तेऽपि स्वाऽवयवेभ्यः इति एवं तावत् यावन्निरंशाः परमाणवः, तेभ्यश्च
अभेदे सर्वस्य कार्यग्रामस्य अनुपलम्भः स्यात् । तस्माद् अर्थान्तरमेव अवयवेभ्यः अवयवी
प्रतिपत्तव्य इति ।

यदप्युच्यते–अवयवेभ्यो नास्ति अर्थान्तरभूतोऽवयवी वृत्तिविकल्पाद्यनुपपत्तेः खरविषा
णवत् । न चेयमसिद्धा; तथाहि–अर्थान्तरभूतः पटाद्यवयवी तन्त्वाद्यवयवेषु एकदेशेन वर्त्तेत,
सर्वात्मना वा ? न तावद् एकदेशेन; अवयवव्यतिरेकेण अवयविनोऽपरदेशाऽभावात्, भावे
वा तेष्वपि अनेन इत्थं वर्त्तितव्यम् इति अनवस्था स्यात् । सर्वात्मना वृत्तौ; एकत्रैव अव
यवे सर्वात्मनाऽस्य वृत्तत्वाद् अन्येषामवयवानामवयविशून्यताप्रसङ्गः, यावन्तो वाऽवयवाः
तावन्तोऽवयविनः स्युः प्रत्यवयवं तस्य सर्वात्मना परिसमाप्तत्वात् ।

[p. 224 ]

तदप्यसमीचीनम्; यत¹⁸⁴²

तथा हि वृत्त्यनुपपत्तेरसत्त्वमिति किमिदं स्वतन्त्रसाधनमुत प्रसङ्गसाधनमिति । यदि स्वतन्त्रसाध
नम्, अवयवी धर्मीं, नास्तीति साध्यमिति प्रतिज्ञावाक्यपदयो व्याधात यथा इद नास्ति चेति । हेतोराश्रया
सिद्धत्व च धर्मिणोऽप्रसिद्धत्वात् । तथा स्वमते रूपादीना सत्त्व न च वृत्तिरस्ति इति व्यभिचार समवायान
भ्युपगमात् ।न च परस्य वृत्त्या सत्त्व व्याप्तम् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४५ ।

अवयविनो निरासे स्वतन्त्रमिदं साधनम्, प्रसङ्गसाधनं वा ?
यदि स्वतन्त्रम्; धर्मि-साध्यपदयो व्याघात यथा इदञ्च, नास्ति च इति । हेतोश्च
आश्रयाऽसिद्धता, अवयविनोऽसिद्धत्वात् । न च वृत्त्या सत्त्वं व्याप्तम्, समवायवृत्तेरनभ्युपग
मेऽपि भवता रूपादेः सत्त्वाभ्युपगमात् । एकदेशेन सर्वात्मना वा अवयविनो वृत्तिप्रतिषेधे
विशेषप्रतिषेधस्य शेषाभ्यनुज्ञाविषयत्वात् प्रकारान्तरेण वृत्तिरभ्युपगता स्यात्, अन्यथा न
वर्तते इत्येव अभिधातव्यम् । वृत्तिश्च समवायः, तस्य सर्वत्र एकत्वात् निरवयवत्वाच्च
कार्त्स्न्यैकदेशशब्दाऽविषयत्वम्, कार्त्स्न्यैक¹⁸⁴³

एकस्मिन् भेदा
भावाद् भेदशब्दप्रयोगानुपपत्तेरप्रश्न । न्यायसू॰ ४ । २ । ११ । किं प्रत्यवयव कृत्स्नोऽवयवी वर्त्तते अथै
कदेशेन इति नोपपद्यते प्रश्न । कस्मात् ? एकस्मिन् भेदाभावात् भेदशब्दप्रयोगानुपपत्ते । कृत्स्नमिति हि
एकस्य अशेषाभिधानम् । एकदेश इति नानात्वे कस्यचिदभिधानम् । ताविमौ कृत्स्नैकदेशशब्दौ भेदविषयो
नैकस्मिन्नवयविनि उपपद्येते भेदाऽभावात् । न्यायभा॰ ४ । २ । ११ ।

देशशब्दयोर्भेदविषयत्वाच्च अभिन्नेऽवयविनि प्रवृत्ति
रयुक्ता । कृत्स्नम् इति हि अनेकत्वे सति अशेषस्याऽभिधानम्, एकदेश इति च अनेकत्वे
सति कस्यचिदभिधानम् । तौ एतौ कार्त्स्न्य-एकदेशशब्दौ भेदे सत्येव प्रतिपन्नत्वाद् एकस्मिन्
अवयविनि अनुपपन्नौ । तन्नेदं स्वतन्त्रसाधनम् ।

अथ प्र¹⁸⁴⁴

अथ परव्याप्त्या परस्य अनि
ष्टापादनमिति तत्र यदि परेण प्रमाणात् प्रतिपन्न तेनैव वाध्यमानत्वादनुत्थानं विपरीतानुमानस्य । न
चानेनैव तस्य बाधात् तदन्तरेण पक्षधर्मत्वादिति । अथाप्रमाणेन प्रतिपन्न तर्हि प्रमाणं विना प्रमेयस्या
सिद्धिरिति वाच्य किमनुमानोपन्यासेन तस्य अपक्षधर्मतयाऽप्रमाणत्वात् ? प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४६ ।

सङ्गसाधनम् परस्येष्ट्या अनिष्टाऽऽपादनात्; ननु परेष्टिः प्रमाणम्, अप्रमाणं वा ?
यदि प्रमाणम्, तर्हि तयैव वाध्यमानत्वाद् अनुत्थानं विपरीताऽनुमानस्य । न¹⁸⁴⁵

न चास्या बाधा आ॰ ।

च अनेनैव अस्या
बाधा, तामन्तरेण अस्याऽपक्षधर्मतया प्रामाण्यस्यैव असंभवात् । अथ अप्रमाणं सा; तर्हि
प्रमाणं विना प्रमेयस्याऽसिद्धि इ¹⁸⁴⁶

इत्येतावदेव ब॰, ज॰, भा॰, श्र॰ । अनयैव दिशा पूर्वपक्ष–तत्त्व
स॰ पृ॰ १८९ । प्रमेयक॰ पृ॰ १५५ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६५८ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८७३ । अव
यव-अवयविभेदविषयिणी चर्चा च–न्याय सू॰, भा॰, वा॰, ता॰ टी॰ २ । १ । ३२, ४ । २ । ५ । न्यायमं॰ पृ॰
५५० । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४४ । प्रश॰ कन्दली पृ॰ ४१ । इत्यादिषु द्रष्टव्या ।

त्येतदेव अभिधातव्यम्, किमनुमानोपन्यासाऽऽयासेन इति ?

अवयवेभ्योऽत्यन्तभिन्नस्य नित्यनिरश-अवयविन प्रतिविधानम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्1847

पृ॰ २२३ पं २ ।

–भिन्नप्रतिभासत्वात् इति साधनम्, अत अवयव
अवयविनो कि कथञ्चिद्भेद साध्यते, सर्वथा वा ? यदि कथ
ञ्चित्, तदा सिद्धसाधनम् तयो कथञ्चिद्भेदस्य अस्माभिरपि
इष्टत्वात् । अथ सर्वथा, तदा पक्षस्य अध्यक्षवाधा, कथञ्चित्ता
दात्म्यापन्नयोरेव अनयोः अवाधाऽध्यक्षे प्रतिभासनात् । यद्
[p. 225 ] यथा अबाधाऽध्यक्षे प्रतिभासते तत् तथैव अभ्युपगन्तव्यम् यथा नीलं नीलतया, अबाधाऽ
ध्यक्षे प्रतिभासेते च कथञ्चित्तादात्म्येन अवयव-अवयविनौ इति । न च तत्प्रतिभासिनोऽध्य
क्षस्य अबाधत्वविशेषणमसिद्धम्; तद्बाधकस्य कस्यचिदपि प्रमाणस्य असंभवात् ।

न खलु प्रत्यक्षं तद्बाधकम्; अत्यन्त¹⁸⁴⁸

–न्तं तद्भे– ब॰, ज॰ ।

तद्भेदस्य अत्राप्रतिभासमानत्वात् । अनुमानमपि भिन्न
प्रतिभासत्वाद् हेतोराविर्भूतं तद्बाधकं स्यात्, भिन्नार्थक्रियाकारित्वात्, भिन्नकारणप्रभवत्वात्,
भिन्नकालत्वात्, विरुद्धधर्माध्यासात्, विभिन्नशक्तिकत्वात्, विभिन्नपरिणामत्वाद्वा ? न ता
वद् भिन्नप्रतिभासत्वाद् आविर्भूतादनुमानाद् अवयवाऽवयविनोः आत्यन्तिको भेदः सिद्ध्यति;
प्रत्यक्षबाधितकर्मनिर्देशान¹⁸⁴⁹

–नन्तरप्र– ब॰, ज॰ ।

न्तरं प्रयुक्तत्वेन अस्य अनुष्णोऽग्निः द्रव्यत्वात् इत्यादिवत् काला
त्ययापदिष्टत्वात्, दूराऽऽसन्नपुरुषप्रतिभासिना पादपाद्यर्थेन अ¹⁸⁵⁰

अनेकान्ताच्च श्र॰, ब॰, ज॰ ।

नैकान्तिकत्वाच्च । नापि भि1851

नहि
एकत्र नर्त्तक्यादिक्षणे युगपदुपनिबद्धदृष्टीना प्रेक्षकजनानां विविधं कर्म बुद्धिव्य पदेशसुखादिकार्यमसिद्धं येन
स्वभावाऽभेदेऽपि विविधकर्मता न भवेत् । अष्टसह॰ पृ॰ ९५ ।

न्नार्थ
क्रियाकारित्वात्; नर्तक्यादिना व्यभिचारात्, एकाऽपि हि नर्तकी करण-अङ्गहार-भ्रूभङ्ग
अक्षिविक्षेपाद्यनेकक्रियां प्रेक्षकजनानां हर्ष-विषादाद्यनेकार्थक्रियाञ्च परस्परविलक्षणां विदधा
तीति । भिन्नकारणप्रभवत्वमपि अङ्कुरादिनाऽनैकान्तिकम्, एकस्यापि अङ्कुरस्य क्षित्याद्य
नेककारणकलापादुत्पत्तिप्रतीतेः । भि1852

प्रथमेभ्यश्च तन्तुभ्य पटस्य यदि
साध्यते । भेद साधनवैफल्यं दुर्निवारं तदा भवेत् ॥ ५७९ ॥ प्राप्तावस्थाविशेषा हि ये जातास्तन्तवोऽपरे ।
विशिष्टार्थक्रियासक्ताः प्रथमेभ्यो विलक्षणा ॥ ५८० ॥ तत्वसं॰ पृ॰ १९४ । प्रमेयक॰ पृ॰ १५७ पू॰ ।

न्नकालत्वादपि रण्डाकरण्डावस्थतन्तुभ्यः पटस्य भेदः
प्रसाध्यते, पटावस्थतन्तुभ्यो वा ? प्रथमपक्षे सिद्धसाधनम्, तेभ्यः तद्भेदस्य अस्माभि1853

–रभ्यु– ज॰ ।

रप्य
भ्युपगमात् । द्वितीयपक्षे तु असिद्धो हेतुः; पटावस्थतन्तूनां पटाद् भिन्नका1854

–कालस्य ब॰, ज॰ ।

लत्वस्याऽसंभवात् ।

विरुद्धधर्माध्यासोऽपि धूपदहनादिना अनैकान्तिकत्वान्न तदत्यन्तभेदप्रसाधकः; न खलु
हस्तलग्न-इतरप्रदेशयोः शीत-उष्णस्पर्शलक्षणविरुद्धधर्माऽध्यासेऽपि धूपदहनादेर्भेदोऽस्ति । न
च हस्तलग्नेतरप्रदेशयोरेव शीतोष्णस्पर्शाधारता न धूपदहनाद्यवयविनः इत्यभिधातव्यम्;
प्रत्यक्षविरोधात् ।

1855

विभिन्न– ब॰, ज॰, श्र॰ ।

भिन्नशक्तित्वाद् 1856

विभिन्न– ब॰, ज॰,
श्र॰ ।

भिन्नपरिणामत्वाच्च तन्तु-पटादीनां कथञ्चिदवस्थाभेद एव सिद्ध्येन्न पुनः
आत्यन्तिको भेदः, तत्र च सिद्धसाधनम् । अतो भिन्नप्रतिभासत्वादेरपि अवयवाऽवयविनोः
कथञ्चिद्भेदस्यैव प्रसिद्धेः 1857

प्रसिद्धं श्र॰ ।

सिद्धं कथञ्चित्तदभेदग्राहिणोऽध्यक्षस्य अबाधत्वविशेषणम् । यद् यद्रू
पतया प्रमाणतो न प्रतीयते तत् तद्रूपं न भवति यथा घटः पटरूपतया, न प्रतीयते च अत्यन्त
[p. 226 ] भेदरूपतया अवयवाऽवयविनौ इति । त¹⁸⁵⁸

तथाहि–केचित्तन्तवो विशिष्टावस्थाप्राप्ता शीतापनोदनाद्येकार्थक्रियासमर्था भवन्ति नापरे ये
योषित्कर्त्तृका तत्रैकार्थक्रियोपयोगिनस्तन्तून् विशिष्टान् प्रतिपादयितु पट इत्येका श्रुति विनिवेश्यते व्यव
हर्त्तृभि। तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ १९५ । प्रमेयक॰ पृ॰ १५७ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६६२ ।

न्त्वाद्यवयवानां हि अवस्थाविशेष स्वात्मभूतः शीता
पनोदाद्यर्थक्रियाकारी पटाद्यवयवी प्रतिभासते न पुन तेभ्योऽत्यन्तमर्थान्तरभूत, तथाविध
स्य अस्य स्वप्नेऽप्यप्रतिभासनात् ।

तथा तदप्रतिभासन हि अदृश्यस्वभावत्वात्, समवायात्, कार्यकारणभावात्, विशेषण
विशेष्यभावाद्वा ? न तावद् अदृश्यस्वभावत्वात्; भू1859

भूयोऽवयवेन्द्रियसन्निकर्षानुगृहीतेन अवयवेन्द्रियसन्निकर्षेण ग्रहणात् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४६ ।

योऽवयवग्रहणे सति अवयविनो ग्रहणम्
इत्यभ्युपगमव्याघातप्रसङ्गात् । नापि समवायात्, कथञ्चित्तादात्म्यव्यतिरेकेण अपरस्य समवा
यस्य समवायनिषेधे निषेत्स्यमानत्वात् । नापि कार्यकारणभावात्, कुम्भ-कुम्भकारयोरप्यभेद
प्रतिभासप्रसङ्गात् । तन्त्वाद्यवयवानां पटाद्यवयविनं प्रति समवायिकारणत्वात्तत्रैव अभेदप्रति
भासः, इत्यप्यसुन्दरम्, समवायाऽसिद्धौ समवायिकारणत्वस्याप्यसिद्धेः, नहि कथञ्चित्तादा
त्म्यमन्तरेण अन्यः समवाय, तथापरिणामित्वव्यतिरेकेण वा अन्यत् समवायिकारणं क्वापि
प्रसिद्धम् । नापि विशेषणविशेष्यभावात्; दण्ड-पुरुषयोरपि अभेदप्रतिभासप्रसङ्गात्, यथैव हि
पटविशिष्टास्तन्तव इति तन्तुपटयोर्विशेषणविशेष्यभावोऽस्ति तथा दण्ड-पुरुषयोरपि । अतः
अवयवेभ्य अवयविनोऽत्यन्तभेदे सति अनुपलम्भकारणाऽभावात् तथैव असौ उपलभ्येत, न
च उपलभ्यते, अतो नाऽसौ ततोऽत्यन्तभिन्न इति । यद् यतः अत्यन्तभेदेन भिन्नं नोपलभ्यते
न तत् ततोऽत्यन्तभिन्नम् यथा अवयविनः स्वरूपम्, अवयवेभ्योऽत्यन्तभेदेन भिन्नो नोपलभ्यते
च अवयवीति ।

यदप्युक्तम्1860

पृ॰ २२४ प॰ १ ।

–स्व¹⁸⁶¹

स्वातन्त्र्येण इत्यादिना शंकरस्वामिन परिहारमाशङ्कते–स्वातन्त्र्येण
प्रसङ्गेन साधनं यत्प्रवर्त्तते । स्वय तदुपलब्धौ हि सत्य सगच्छते न तु ॥ ६१४ ॥ न च कार्त्स्न्यैकदेशा
भ्या वृत्ति क्वचन लक्षिता । अस्याऽसभवाद् द्रव्यमसत्स्यादपरोऽपि च ॥ ६१५ ॥ दृष्टौ वा क्वचिदेतस्या
द्रव्यादावनिवारणात् । अथ तस्मिन्नदृष्टौ तु भेदे प्रश्नो न युज्यते ॥ ६१६ ॥ एतावत्तु भवेद्वाच्य वृत्तिर्नास्तीति
तच्च न । युक्त प्रत्यक्षत सिद्धेरिहेदमिति बुद्धित ॥ ६१७ ॥ प्रत्यक्षं न तदिष्टं चेद्बाधकं किञ्चिदुच्य
ताम् । रूपादिचेतसोऽपि स्यान्नैव प्रत्यक्षताऽन्यथा ॥ ६१८ ॥ तत्त्वसं॰ पृ॰ २०४ ।

तन्त्रसाधनं प्रसङ्गसाधनं वा इत्यादि, तदप्यसारम्; यतो भवतु प्रसङ्ग
साधनं स्वत¹⁸⁶²

–न्त्रसाधनं
वा ब॰, ज॰ ।

न्त्रं वा, किमेतावता1863

–ता यदपि ब॰, ज॰, भा॰ ।

भवतः ? यदपि स्वतन्त्रसाधने धर्मि-साध्यपदयोर्व्याधातः
इत्याद्युक्तम्1864

पृ॰ २२४ पं॰ २ ।

, त¹⁸⁶⁵

तदयुक्तम् भा॰ ।

दप्ययुक्तम्, यतो नाऽवयविन सद्भावनिरासार्थमिदमुच्यते, कि तर्हि ? तदत्य
न्तभेदस्य । नहि अवयवेभ्योऽत्यन्तभिन्नोऽवयवी कुतश्चिदपि प्रतीयते इत्युक्तम्, यस्तु प्रती
[p. 227 ] तिसिद्धः तन्त्वाद्यवयवानामाऽऽतानवितानीभावादिपरिणतानाम् आत्मभूतोऽवस्थाविशेषः पटा
द्यवयवी नाऽसौ निरस्यते, तत्र वृत्तिविकल्पादिदूषणाऽनवतारात् । अर्थान्तरभूतं हि वस्तु वर्त
मानम् एकदेशेन सर्वात्मना वा वर्तते इत्यादिदोषमास्कन्दति, न पुनः स्वात्मभूतम् तस्य
तथापरिणामात् । यत् स्वा1866

कृत्स्नैकदेशशब्दाभ्यामयञ्चार्थ प्रकाशते । नैरंश्येनास्य किं वृत्तिः कि वा तस्यान्यथैव सा
॥ ६२० ॥ यथा पात्रादिसंस्थस्य श्रीफलादेर्यथाऽथवा । अनेकासनसंस्थस्य चैत्रादेरुपलक्षिता ॥ ६२१ ॥
तत्त्वसं॰ पृ॰ २०५ । प्रमेयक॰ पृ॰ १६२ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६६८ । नानाकारैकविज्ञानं स्वाधारे
वदरादिवत् । तादात्म्येन पृथग्भावे सति वृत्तिर्विकल्प्यते ॥ १०७ ॥ न्यायवि॰ पृ॰ ४८१ उ॰ ।

त्मनोऽर्थान्तरे वर्त्तते तत् सर्वात्मना एकदेशेन वा, यथा कुण्डे
बिल्वादि अनेकाऽऽसनेषु देवदत्तादि च, स्वात्मनोऽर्थान्तरेष्ववयवेषु वर्तते च अवयवीति ।

यच्चान्यदुक्तम्1867

पृ॰
२२४ पं॰ ६ ।

–वृत्तिश्च समवायः इत्यादि; तदप्युक्तिमात्रम्; समवायस्य निर्मूलमुन्मूलित
त्वेन आकाशकुशेशयवत् कस्यचित् क्वचिद् वृत्तित्वाऽनुपपत्तेः । यदप्यभिहितम्1868

पृ॰ २२४ पं॰ ७ ।

–कार्त्स्न्यैकदेश
शब्दयोर्भेदविषयत्वाद् अभिन्नेऽवयविनि प्रवृत्तिरयुक्ता इत्यादि; तदप्यभिधानमात्रम्; अनेकाऽ
वयवेषु एकस्याऽनंशस्य अर्थान्तरभूतस्याऽवयविनो वर्तमानस्य अप्रतीतेः, कार्त्स्न्यैकदेशञ्च
परित्यज्य प्रकारान्तरेण वृत्तेरप्यप्रतीतेः । यत् खलु यत्र वर्तते तद् एकदेशेन यथा स्थूणासु वंशः,
सर्वात्मना वा यथा कुण्डे दधीति । अतः प्रकारद्वयाऽनभ्युपगमेऽवयविनोऽवयवेषु वृत्त्यनुपपत्तिः,
तद्व्यापकयोः एकदेश-साकल्ययोरभावात्, तदनुपपत्तौ च अस्य अतः सर्वथा भेदाऽभावः ।
तथाहि–तन्त्वाद्यवयवेभ्यो न सर्वथा भिन्नः पटाद्यवयवी, कार्त्स्न्यैकदेशाऽवृत्तित्वात्, यत्तु यतः
सर्वथा भिन्नम् न तत्र तस्य कार्त्स्न्यैकदेशाऽवृत्तिः यथा कुण्डादौ दध्यादेः, कार्त्स्न्यैकदेशाऽ
वृत्तिश्च अवयवेषु अवयविन इति ।

निरंशैकस्वभावत्वे च अवयविनः सकृदनेकाऽवयवव्यापित्वाऽनुपपत्तिः; तथाहि–यत् निरंशै
कस्वभावं द्रव्यम् तन्न सकृदनेकद्रव्यव्यापि यथा परमाणुः, निरं शैकस्वभावञ्च अवयविद्रव्यमिति ।
न च आकाशादिनाऽनेकान्तः; तस्य अनन्तादिप्रदेशतया निरंशत्वाऽसिद्धेः । यदि वा, य¹⁸⁶⁹

एकावयव्यनुगता नैव तन्तुकरादयः । अनेकत्वाद्यथा सिद्धाः
कटकुड्यकुटादयः ॥ ६०५ ॥ यदि वाऽभिमतं द्रव्यं नानेकावयवाश्रितं । एकत्वादणुवद्वृत्तेरयुक्तिर्बाधिका
प्रमा ॥ ६०६ ॥ तत्त्वसं॰ पृ॰ २०१ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६६५ ।

द्
अनेकं द्रव्यं तन्न सकृन्निरंशैकद्रव्यव्याप्तम् यथा कटकुड्यादि परमाणुना, अनेकद्रव्याणि च
अ¹⁸⁷⁰

अवयविनः इ– ब॰, ज॰ ।

वयवा इति । निरंशत्वे1871

स्थूलस्यैकस्वभावत्वे मक्षिकापदमात्रत । पिधाने पिहितं सर्वमासज्येताविभागत ॥ ५९३ ॥ रक्ते च
राग एकस्मिन् सर्व रज्येत रक्तवत् । विरुद्धधर्मभावे वा नानात्वमनुषज्यते ॥ ५९४ ॥ तत्त्वस॰ पृ॰ १९८ ।
प्रमाणवा॰ २ । ८५ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६६३ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८८३ ।

च अवयविनः कोपीनादिना शरीरस्य एकदेशाऽऽवरणे सक¹⁸⁷²

–कलं श– श्र॰ ।

लशरीर
माव्रियते, न वा ? यदि आव्रियते; तर्हि विवक्षिताऽवयववत् सकलस्याऽस्य अनुपलब्धिप्रसङ्गः ।
[p. 228 ] अथोच्यते–तदावरणेऽपि न शरीरस्यावरणम् अवयवाऽऽवारकद्रव्यसंयोगस्य तदावरणे
सामर्थ्याऽभावात्, न खलु यावानवयवद्रव्यसंयोगोऽवयवमावृणोति तावानेव अवयविनम्
तस्य महत्त्वात् । यद्येवम्, प्रदेशतः तदावरणम् अस्ति, न वा ? अस्ति चेत्, न; अनंशस्य
प्रदेशाऽभावतः तथा तदावरणाऽनुपपत्तेः, उपपत्तौ वा अनंशताव्याघातः विरुद्धधर्मससर्गात् ।
य¹⁸⁷³

यो विरुद्धधर्मससर्गवान् नासावेक यथा घटादिरर्थ, विरुद्धधर्माध्यासवाश्च स्थूलो नीलादिरर्थ इति ।
पृ॰ ७८ अथवा अन्यथाऽयं विरुद्धधर्मसंसर्ग । तथाहि–आवृते एकस्मिन् पाण्यादौ स्थूलस्यार्थस्य आवृ
तानावृतरूपे युगपद् भवन्तौ विरुद्धधर्मद्वयसयोगमस्य आवेदयत । अवयविनिरा॰ पृ॰ ८५ ।

द् विरुद्धधर्मसंसर्गि न तद् अनंशम् यथा जलाऽनलादि, विरुद्धधर्मससर्गि च आवृता
ऽनावृतस्वभावतया अवयविस्वरूपम् इति । विरुद्धधर्मसंसर्गेऽपि अस्य अभेदे सर्वत्र भेदवा
र्तोच्छेदः, विश्वस्य विश्वरूपत्वेऽपि एकद्रव्यत्वप्रसङ्गात् । अथ अवयवाऽऽवारकद्रव्यसंयोगेन
अवयविनः प्रदेशतोऽपि नास्त्यावरणम्; तर्हि तत्प्रदेशेऽप्यस्य उपलब्धिप्रसङ्गात् समग्रोऽप्यवयवी
उपलभ्येत अविशेषात्, नहि अवयवाऽऽवरणे अनावरणे वा अवयविन कश्चिद् विशेषोऽस्ति
उभयत्राऽस्याऽना1874

एका
वयवावरणेऽपि अवयव्यावरणस्याऽभावात् । प्रश॰ कन्दली पृ॰ ४२ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ १ । १ । ३२ ।
पृ॰ ३८३ । अर्धावरणेऽप्यवयविनोऽनावृतैकरूपत्वात् । न्यायली॰ पृ॰ ९ ।

वृतत्वाऽभ्युपगमात् । ननु समग्र-असमग्रशब्दयोर्भेदविषयत्वात् अभिन्नेऽवय
विनि प्रवृत्तिरयुक्ता, इत्यपि प्रागेव कृतोत्तरम्, अवयविनः कथञ्चिद् भेदप्रतिपादनात् । अव
यवाऽऽवरणेऽपि अवयविनोऽनावरणे च तस्य तत्र वृत्तिविरोध, यत् खलु यत्र वर्त्तते तस्या
ऽऽवरणे तदपि आव्रियमाणं दृष्टम् यथा कुण्डाऽऽवरणे दधि, वर्तते च अवयवेषु अवयवीति ।
तथा, यदुपलब्धिपूर्विका यस्योपलब्धिः न तस्य अनुपलब्धौ तदुपलब्धि यथा त्र्यस्रादिसंस्थाना
ऽनुपलब्धौ स¹⁸⁷⁵

शृंगाटकादेः ब॰, ज॰ ।
सिंघाङा इति भाषायाम् ।

ङ्घाटकादे, अवयवोपलब्धिपूर्विका च अवयविन उपलब्धि इति । अथ आवृ
तावयवप्रदेशे तस्य अनुपलभ्यत्वमिष्यते, कथमेवम् अस्यैकत्वं स्यात् उपलभ्याऽनुपलभ्यत्वलक्ष
णविरुद्धधर्माध्यासतः कथञ्चिद्भेदप्रसिद्धे ?

र¹⁸⁷⁶

नचैकमेकरागादौ समरागादिदोषत ॥ ८८ ॥ न्यायवि॰ पृ॰ १९७ उ॰ ।
तथा रागाऽरागाभ्या विरोध संभावनीय । अवयविनिरा॰ पृ॰ ८७ ।

क्ताऽरक्तत्वलक्षणविरुद्धधर्माध्यासाच्च, तथाहि–एकस्मिन् तन्त्वाद्यवयवे रज्यमाने पटद्य
यवी रज्यते, न वा ? यदि रज्यते, कृत्स्नेऽप्यवयविनि रक्तप्रत्ययप्रसङ्ग । ननु च¹⁸⁷⁷

रागद्रव्यसंयोगो
रक्तत्वम्, अरक्तत्वञ्च तदभाव, उभयञ्चैकत्र भवत्येव संयोगस्य अव्याप्यवृत्तिभावात् । प्रश॰ कन्दली
पृ॰ ४२ । न्यायली॰ पृ॰ ९ । ननु च इत्यादिना शंकरस्वामिन परिहारमाशङ्कते–ननु चाव्याप्यवृत्तित्वात्
संयोगस्य न रक्तता । सर्वस्यासज्यते नापि सर्वमावृतमीक्ष्यते ॥ ६०० ॥ तत्त्वसं॰ पृ॰ १९९ । शंकर
स्वामी अत्राह–वस्त्रस्य राग कुङ्कुमादिद्रव्येण संयोग उच्यते । स चाव्याप्यवृत्ति, तत एकत्र रक्ते न
सर्वस्य राग, न च शरीरादेरेकदेशावरणे सर्वस्यावरणं युक्तमिति । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६६४ ।

अवयविनो
[p. 229 ] रक्तत्वं कुङ्कुमादिद्रव्येण संयोगः, स च अव्याप्यवृत्तिः, नहि रूपादिवत् स्वाश्रयमसौ व्याप्नोति
अवयवान्तरे तदुपलब्धावपि अनुपलभ्यमानत्वात्, तत् कथमेकत्र रागे सर्वत्र रागप्रसङ्गः ?
इत्यप्यसाम्प्रतम्; निरंशेऽवयविनि संयोगस्य अव्याप्यवृत्तित्वाऽनुपपत्तेः । तस्याऽव्याप्यवृत्तित्वं
हि सर्वद्रव्याऽव्यापकत्वम्, नियतप्रदेशे वर्त्तमानत्वम्, अवयवान्तरेऽवयविन्युपलभ्यमानेऽपि
अनुपलभ्यमानत्वं वा ? तत्र आद्य¹⁸⁷⁸

यदि सर्व द्रव्यं न व्याप्नोतीत्यर्थ; तदयुक्तम्; द्रव्यस्य सर्वशब्दाविषयत्वाभ्युपगमात् । आश्र
यस्यैकदेशे वर्तते; तदप्ययुक्तम्; तस्यैकदेशासंभवात् । तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ २०० ।

विकल्पोऽनुपपन्नः; द्रव्यस्यैकस्य सर्वशब्दविषयत्वाऽनभ्युप
गमात्, निरंशत्वे चास्य कथं तत्सयोगेन साकल्यतः तदव्याप्तिः ? तथा तदव्याप्तौ वा निरंश
त्वविरोधः । द्वितीयविकल्पस्तु उपपन्नो यदि अवयविनो नियतप्रदेशत्वमभ्युपग¹⁸⁷⁹

–गम्यते श्र॰ ।

म्येत, तदभ्यु
पगमे च अपसिद्धान्तप्रसङ्गः, योगैस्तस्याऽप्रदेशत्वप्रतिज्ञानात् । तृतीयविकल्पोऽप्येतेन प्रत्या
ख्यातः; तस्य नियतप्रदेशत्वाऽनभ्युपगमे अवयवान्तरेऽवयविन्युपलभ्यमाने तत्संयोगस्याऽनुप
लभ्यमानत्वाऽनुपपत्ते । तन्नास्य अव्याप्यवृत्तित्वमुपपद्यते, तदुपपत्तौ वा सिद्धो विरुद्ध
धर्माऽध्यासः, तत्कथमस्य सर्वथैकत्वं स्यात् ? अथ तस्मिन् रज्यमानेऽपि असौ न रज्यते;
तदप्ययुक्तम्; दृष्टेष्टविरोधात्, नहि तन्त्वाद्यवयवे रज्यमाने पटो न रज्यते इति केनचिद्
दृष्टमिष्टं वा ।

निरंशत्वे च अवयविनः चित्ररूपप्रतिपत्त्यनुपपत्तिः, नीलादिचित्राऽऽकाराणां विभिन्नप्रति
भास-विरुद्धधर्माऽऽक्रान्तानामेकत्वाऽयोगात्, नहि 1880

नीलमेव पीतम् ।

नीलम् पीतम् इति शक्यं वक्तुम्, तथा
भूतानामप्येषामैक्ये नानेकं जगत् स्यात् । ननु न नीला1881

अचित्राणि रूपाणि संहत्य पटे चित्रं रूपमुत्पादयन्तीति पक्ष आश्रीयते । एवं
चैतस्मिन्न किञ्चिद् बाध्यते । न्यायवा॰ ४ । २ । ११-१२ पृ॰ ५०७ । इष्यत एव अस्माभिर्यथा अव
यवसमवेतैः सितहरितलोहितादिभिः असमवायिकारणैः अवयविनि चित्रं रूपमारभ्यत इति । न्यायवा॰
ता॰ टी॰ ४ । २ । १२ । तस्मात् संभूय तैरारभ्यते । तच्चारभ्यमाणं विविधकारणस्वभावानुगमात् श्याम
शुक्लहरितात्मकमेव स्यात् चित्रमिति च व्यपदिश्यते । प्रश॰ कन्दली पृ॰ ३० ।

दीनि तत्र रूपाणि चित्रम् इति व्यप
दिश्यन्ते तेषां विभिन्नप्रतिभासादितया चित्रज्ञानाऽगोचरत्वात्, किन्तु एकमेव तत् चित्रसंज्ञकं
रूपम्, तद्योगात् अवयवी चित्रः यथा शुक्लयोगात् शुक्ल इति; अत्रापि कि शुक्लादिविशेष
शून्यं रूपमात्रं चित्रम्, शुक्लादय एव वा समुदिताः, शुक्लादिरूपविलक्षणं वा तद्रूपम् ? तत्र
न तावद् रूपमात्रम्; विशेषशून्यस्य सामान्यस्य क्वचिदप्यनुपलब्धेः । नापि नीलादय एव समु
दिनाः; प्रत्येकं तेषां चित्रत्वाऽभावात्, नहि नीलं चित्रम् पीतं चित्रम् इत्येकैकशः तेषां
चित्ररूपत्वमस्ति । समुदितानां तद् भविष्यति; इत्यप्यसम्भाव्यम्; समुदिता हि बहवः उच्यन्ते,
चित्रम् इत्येकम्, न च बहूनामप्राप्तावस्थाविशेषाणामेकं रूपं भवितुमर्हति ।

[p. 230 ]

किञ्च¹⁸⁸²

अतो वहूना रूपाणामेकस्या पृथिव्यामभ्युपगमे व्याघात । अभ्युपगम्यापि च ब्रूम । शुक्ला
दीना वहूनामेकत्र सद्भावे किमाश्रयव्यापित्वं प्रदेशवर्तित्वं वा ? प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २२१ ।

, एते नीलादयः किम् आश्रयव्यापिन, एकदेशवृत्तयो वा ? यदि आश्रयव्यापिनः;
तदा एकेनैव नीलेन आश्रयस्य व्याप्तत्वाद् अन्येपां निरवकाशता । एकदेशवृत्तित्वञ्च अयुक्तम्;
नहि आश्रयस्य देशाः सन्ति निरंशत्वादवयविन । अथ अवयवानामेव तानि रूपाणि, तर्हि
अवयवी नीरूप स्यात्, तथा च अस्याऽप्रत्यक्षत्वम्, नीरूपस्यापि प्रत्यक्षत्वे गगनादेरपि प्रत्य
क्षताप्रसङ्गः । अथ शुक्लादिरूपविलक्षणं तत् चि1883

चित्र
रूपम् ज॰ ।

त्रं रूपम्; तर्हि परिदृश्यमाननीलादिविशेष
व्यतिरेकेण विलक्षणैव प्रतीतिः स्यात्, न पुनस्तत्र प्रत्यभिज्ञायमाना नीलादय प्रतिभासेरन्,
न हि शुक्लादिविलक्षणे पीतादौ प्रतिभासमाने शुक्लप्रत्यभिज्ञानमस्ति ।

किञ्च, एते नीलाद्युपाधयः अवयविनोऽपकारका, उपकारका वा ? तत्राद्यपक्षोऽयुक्त;
अपकारकाणामुपाधित्वाऽयोगात् । द्वितीयपक्षे तु समस्तोपकारकोपाध्यग्रहणे तदुपकार्यत्वेन उपा
धिमतोऽप्यग्रहणात् सर्वाऽग्रहणप्रसङ्गः । नियतोपाध्युपकार्यत्वेन अस्य प्रतीतेर्न तत्प्रसङ्गश्चेत्;
तर्हि तदुपकार्यत्वेन अस्य प्रतीतौ समस्तोपाध्युपकार्यरूपत्वात् तदुपकार्यत्वेनाप्यस्य ग्रहणप्रस
ङ्गात् सर्वग्रहणा1884

एकोपकारके ग्राह्येऽदृष्टा तस्मिन्न सन्ति ते । सर्वोपकारक ह्येकं तद्ग्रहे सकलग्रह ॥
प्रमाणवा॰ १ । ५६ । तदुक्तम्–एकोपकारके ग्राह्ये नोपकारास्ततोऽपरे । दृष्टे यस्मिन्नदृष्टास्ते तद्ग्रहे सकल
ग्रह । अष्टसह॰ पृ॰ १५२ ।

ऽनुषङ्गः । अथ एकोपाध्युपकार्यत्वेन अस्य प्रतिपत्तौ तदुपाधिविशिष्टत्वेनैव ग्रह
णात् उपाध्यन्तरविशिष्टत्वेनाऽग्रहणान्न सर्वग्रहणप्रसङ्गः; तर्हि एकस्यावयविनो गृहीताऽगृही
तरूपद्वयप्रसङ्गात् निरंशत्वव्याघातः । नहि तस्य एकोपाध्युपकार्यत्वमेव रूपम्, अपि तु सम
ग्रोपाध्युपकार्यत्वम्, तच्च अखिलोपाध्यप्रतिपत्तौ प्रत्येतुं न शक्यते ।

ननु प्रत्युपाध्युपकार्या तस्य शक्तयो भिन्ना, तत्र एकोपाध्युपकार्यशक्तिविशिष्टस्य उपाधिमतो
ग्रहणेऽपि उपाध्यन्तरोपकार्यशक्तिविशिष्टस्य अग्रहणात् न समग्रग्रहणमिति, अत्रापि उपाधिमतोऽ
शेषशक्त्यात्मकत्वाद् एकशक्तियुक्तस्य ग्रहणे अशेषशक्तियुक्तस्य ग्रहणप्रसङ्गात् उपाधिवर्गस्याप्य
शेषस्य ग्रहणाऽनुषङ्गत समग्रग्रहणमनिवार्यम् । येनैव हि रूपेण असौ एकां शक्ति1885

–क्ति निधत्ते ते– आ॰ ।

विभर्त्ति
तेनैव अपराम्, तत्रापि रूपान्तर¹⁸⁸⁶

–रपरिकल्पने ब॰, ज॰, भा॰, श्र॰ ।

विकल्पनेऽनवस्था निरंशाऽवयविप्रतिज्ञाक्षतिश्च । किञ्च, हस्त
आकाशविभागाद् यदैव शरीर-आकाशविभाग तदैव पाद-आकाशसंयोगज शरीर-आकाश
संयोग, इति एक एव अवयवी एकेनैवाऽऽकाशेन एकदैव संयुक्तो वियुक्तश्च इति अन्योन्य
विरुद्धरूपद्वयाऽऽक्रान्त कथमेकान्तेन एकत्वभाग् भवेत् ? यद् अन्योन्यविरुद्धरूपद्वयाऽऽक्रा
न्तम् न तद् एकान्तेनैकम् यथा प्रसारितेतराङ्गुलिस्वरूपम्, अन्योन्यविरुद्धरूपद्वयाऽऽक्रान्त
श्च आकाशादिना संयुक्तेतररूप शरीराद्यवयवीति ।

[p. 231 ]

एवं चला1887

पाण्यादिकम्पे सर्वस्य जन्मप्राप्तेर्विरोधिन । एकत्र कर्मणोऽयोगात् स्यात् पृथक् सिद्धिरन्यथा ॥
प्रमाणवा॰ २ । ८४ । तत्र पाण्यादावेकस्मिन् कम्पमाने स्थूलोऽर्थ सकम्पनिष्कम्पे रूपे युगपत् प्रति
पद्यमान कथ विरुद्धधर्मसंसर्गवान्न स्यात्? अवयविनिरा॰ पृ॰ ८१ ।

ऽचलादिलक्षणविरुद्धधर्मद्वयेऽपि एकान्तेन एक¹⁸⁸⁸

–त्वे प्र– आ॰ । एकप्रति–
ब॰, ज॰ ।

त्वप्रतिक्षेपो द्रष्टव्यः, पाण्याद्यवय
वे हि चलति तत्प्रदेशे शरीराऽवयविनः चलत्वम् अन्यत्र च अचलत्वमिति । ततो न अवयवे
भ्योऽत्यन्तभिन्नो निरंशोऽवयवी प्रतिपत्तव्यः, कि तर्हि ? तन्त्वाद्यवयवानामेव आतानविता
नीभूताद्यवस्थाविशेषविशिष्टानां कथञ्चिदेकत्वपरिणतिलक्षणोऽवस्थाविशेषः पटाद्यवयवी प्रति
पत्तव्यः, तस्यैव यमहमद्राक्षम् एतर्हि तमेव संस्पृशामि इति प्र¹⁸⁸⁹

प्रतीतेः ननु आ॰ ।

तीतेरिति ।

प्रासङ्गिक

रूपादिव्यतिरिक्तो नास्ति अवयवी

इति बौद्धस्य पूर्वपक्ष–

न¹⁸⁹⁰

ननु इत्यत प्राक् आदर्शे लिखितः बौद्ध इति शब्द टिप्पणी
गत एवेति प्रतिभाति ।

नु रूपादिव्यतिरिक्तस्य अवयविनः कुतश्चित् प्रमाणादप्रतीतेः कथं तदभ्युपगमः प्रेक्षावतां
युक्तः ? तथाहि–तद्व्यतिरिक्तः अवयवी प्रत्यक्षतः प्रतीयेत,
अनुमानतो वा ? न तावत् प्रत्यक्षतः; चक्षुरादीन्द्रियप्रभवप्रत्य
ये हि रूपादिकमेव अवभासते नापरोऽवयवी, तस्यैव अवयवि
त्वव्यपदेशे न किञ्चिदनिष्टम्, संज्ञामात्रभेदात् । नाप्यनुमानतः;
प्रत्यक्षाऽविषये तस्याप्रवृत्तेः । यदि हि कदाचित् प्रत्यक्षतोऽवयवी प्रतिपन्नः स्यात्, तेन च अविना
भूतं किञ्चिल्लिङ्गम्; तदा क्वचित् धूमादग्निवत् तद्दर्शनादसौ अनुमीयेत, न च रूपादिव्यतिरेकेण
स्वप्नेऽप्यसौ प्रत्यक्षे प्रतिभासते, अतः अस्य ग्राहकप्रमाणाऽभावाद् अभाव एव ज्यायान् । यद्ग्राहकं
प्रमाणं नास्ति तदसत् यथा खरविषाणम्, नास्ति च अवयविनो ग्राहकं किञ्चित् प्रमाणमिति ।

तदुत्पत्तौ कारणाऽनुपपत्तेश्च; यदुत्पत्तौ कारणं नोपपद्यते तत् नास्ति यथा वन्ध्यास्त
नन्धयः, नोपपद्यते च अवयव्युत्पत्तौ किञ्चित्कारणमिति । नचेदमसिद्धम्; द्व्यणुकाद्यवयव्यु
त्पत्तौ हि कारणं परमाणुसंयोगः, स च तेषां सर्वात्मना एकदेशेन वा नोपपद्यते । स¹⁸⁹¹

षट्केन युगपद्योगात् इत्यादि, विज्ञप्तिमा॰ कारि॰ १२ । यद्वा सर्वात्मना
वृत्तौ अनेकत्वं प्रसज्यते । एकदेशेन चानिष्टा नैको वा न क्वचिच्च स ॥ ६१३ ॥ तत्त्वसं॰ ।

र्वात्मना हि
परमाणूनां संयोगे पिण्डस्याऽणुमात्रत्वप्रसङ्गाद् दत्तोऽवयविने जलाञ्जलिः । नाप्येकदेशेन;
अणूनां देशाऽसंभवात्, तत्संभवे तेषां परमाणुत्वाऽनुपप¹⁸⁹²

–पत्तिः
श्र॰ ।

त्तेः दिग्भागभेदतः परमाणुषट्केन
युगपत् संयुज्यमानानां तेषां षडंशताप¹⁸⁹³

–पत्तिः श्र॰ ।

त्तेः । तस्मादयः1894

अयःशलाकाकल्पा हि क्रमसंगतमूर्त्तय । दृश्यन्ते व्यक्तयः सर्वाः कल्प
नामिश्रितात्मकाः ॥ ४२ ॥ अणुसंहतिमात्रञ्च घटाद्यस्माभिरिष्यते ॥ ७८ ॥ तत्त्वस॰ ।

शलाकाकल्पाः परमाणव एव परमार्थतोऽ
भ्युपगन्तव्याः । न च अवयविद्रव्याऽनभ्युपगमे अन्योन्याऽसम्बद्धेषु अयःशलाकाकल्पेषु अणुषु
स्थूलैकाकारप्रतिपत्तिर्न स्यादित्यभिधातव्यम्; केशेषु1895

यथा
तैमिरिकस्यासत्केशचन्द्रादिदर्शनम् ॥ १ ॥ विंश॰ विज्ञप्ति॰ । समानज्वालासंभूतेर्यथा दीपे न
विभ्रमः । नैरन्तर्यस्थितानेकसूक्ष्मवित्तौ तथैकधा ॥ ५८९ ॥ तत्त्वसं॰ ।

तैमिरिकोपलब्धिवत् तत्र तत्प्रतिपत्त्यु
[p. 232 ] पपत्तेः । यथैव हि तैमिरिकस्य स्थूलैकाकाररद्वितेष्वपि केशेषु तदाकारा प्रतीतिर्भवति एवमस्म
दादे परमाणुष्यपि, नहि एकैकशः तैमिरिकेण केशाः कदाचि1896

–चित् प्रती– श्र॰ ।

दपि प्रनीयन्ते । अतः स्थूलादि
प्रतीतिर्भ्रान्ता अतस्मिंस्तद्ग्रहणरूपत्वात्, स्थाणौ पुरुषप्रतीतिवत् ।

किञ्च, अनेकाऽवयवव्यापित्वं रूपरसाद्यात्मकत्वञ्च अवयविनो भवद्भिरिष्यते, तञ्च
अस्याऽखिलावयवग्रहणे सत्येव ग्रहीतुं शक्यम् नान्यथा । तद्ग्रहणञ्च अर्वाग्भागभाव्यवयव
ग्राहिणा प्रत्यक्षेण स्यात्, परभागभाव्यवयवग्राहिणा, उभयप्रत्यक्षेण वा ? न तावद् अर्वाग्भा
गभाव्यवयवग्राहिणा, तस्य परभागभाव्यवयववार्त्ताऽनभिज्ञत्वात्, न च व्याप्याऽग्रहणे
तद्व्यापित्वं ग्रहीतुं शक्यम् अतिप्रसङ्गात् । यद् येन रूपेण प्रतिभासते तत् तथैव सद्व्यवहार
विषयः यथा नीलं नीलरूपतयाऽवभासमानं तथैव सद्व्यवहारविषय, अर्वाग्भागभाव्यवयव
सम्बन्धितया प्रतिभासते च अवयवीति । त¹⁸⁹⁷

तथाऽर्वा– आ॰, भा॰ ।

था च अर्वाग्भागभाव्यवयवसम्बन्ध्यवयविस्य
रूपात् परभागभाव्यवयवसम्बन्धितत्स्वरूपस्य विरुद्धधर्माऽध्यासतो भेदसंभवात् कथं निखि
लाऽवयवानामेकेनाऽवयविना व्याप्तिः सिद्ध्येन ? तत्सम्बन्धित्वलक्षणविरुद्धधर्माऽध्यासेऽपि
अस्याऽभेदे भेदवार्त्तोच्छेदः स्यात् । तथा यस्मिन् प्रतिभासमाने यन्न प्रतिभासते तत् ततो
भिन्नम् यथा घटे प्रतिभासमानेऽप्रतिभासमान पट, न प्रतिभासते च अर्वाग्भागभाव्यव
यवसम्बन्ध्यवयविस्वरूपे प्रतिभासमाने परभागभाव्यवयवसम्बन्ध्यवयविस्वरूपम, इति
प्रतिभासभेदादपि अस्य भेद । एतेन परभागभाव्यवयवग्राहिणा प्रत्यक्षेण तद्व्यापित्वग्रहण
प्रत्याख्यातम् । नाप्युभयप्रत्यक्षेण, तस्याऽस भवात्, नहि अर्वाक्-पर-म¹⁸⁹⁸

–मध्यभाव्य– आ॰ ।

ध्यभागभाव्यवयवग्राहि
एकं प्रत्यक्षं कदाचित् प्रतीयते ।

रूपरसाद्यात्मकत्वमपि अस्य एतेनैव प्रतिविहितम्; नहि रूपग्राहिणा रसग्राहिणा उभय
ग्राहिणा प्रत्यक्षेण तद्ग्रहणमुपपद्यते, रूपग्राहिणश्चाक्षुपप्रत्यक्षस्य रसेऽप्रवृत्ते, तद्ग्राहिणश्च
रासनप्रत्यक्षस्य रूपेऽप्रवृत्ते, उभयग्राहि च प्रत्यक्षं न स्वप्नेऽपि प्रतिभासते इति ।

तत्प्रतिविधानपुरस्सरा अवयवेभ्य कथञ्चिदभिन्नस्य एकाऽनेकात्मकस्य अवयविन सिद्धि–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्1899

पृ॰ २३१ प॰ ८ ।

चक्षुरादीन्द्रियप्रभवप्रभवप्रत्यये इत्यादि, तत्र कि तत्प्रभ
वप्रत्यये घटादिव्यपदेशार्ह रूपम् एकत्वपरिणतिविशिष्टम् उर्ध्वाधो
मध्यभागात्मक विशिष्टाऽऽकारोपेतं प्रतिभासते, अन्योन्यविलक्षणा
ऽनशपरमाणुप्रचयरूपं वा ? प्रथमपक्षे कथमवयविद्रव्यस्य तत्प्रभ
वप्रत्ययेऽप्रतिभास, तद्भागात्मिकाया विशिष्टाकारान्विताया तत्प
परिणतेरेव अवयवित्वात् ? रूपाद्यतिरिक्तस्याऽवयविन प्रतिभासाभावाद् असत्त्वाऽभ्युपगमे
रूपादेरप्यसत्त्वप्रसङ्गः, तद्व्यतिरेकेण अस्याप्यप्रतिभासनात् । न खलु बिल्वाऽऽमलकादि-अव
यविद्रव्यरहिताः तद्रूपादयः स्वप्नेऽष्युपलभ्यन्ते । यद् यद्रूपतया निर्बाधबोधे प्रतिभासते तत्
तद्रूपमेव प्रतिपत्तव्यम् यथा नीलं नीलरूपतया, प्रतिभासते च एकत्वपरिणत्यादिलक्षण-अव
[p. 233 ] यविरूपतया तत्र विल्वाऽऽमलकादिरूपमिति । न च तत्प्रतिभासिनो बोधस्य निर्बाध¹⁹⁰⁰

–धवि– आ॰ ।

त्वविशेष
णमसिद्धम्; तद्बाधकस्य कस्यचिदपि प्रमाणस्यासंभवात् । न हि प्रत्यक्षादिप्रमाणं तद्
बाधकम्; शतशो विचारयतोऽपि एकत्वाद्यात्मनैव अर्थानामवभासनात् ।

ननु च अवयवसंयोगपूर्विका एकत्वादिपरिणतिर्भवति, न च अवयवानां संयोगः सर्वा
त्मना एकदेशेन वा घटते इत्युक्तम्; तदयुक्तम्; यस्मादेवं वदतो भवतःकिं तत्र सम्बन्धाऽभा
वोऽभीष्टः, कार्त्स्न्यैकदेशं परित्यज्य प्रकारान्तरेण वा सम्बन्धोऽभिप्रेत इति ? तत्र आद्यवि
कल्पे प्रत्यक्षविरोधः, अर्थानामवयवसम्बन्धस्य प्रत्यक्षे प्रतिभासनात्, तदसम्बन्धे रज्जु-वंश¹⁹⁰¹

धारणाकर्षणोपपत्तेश्च । न्यायसू॰ २ । १ । ३५ । कार्यकारणादेरभेदैकान्ते
वारणाकर्षणादय परमाणूना संघातेऽपि माभूवन् विभागवत् । अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ २२३ । प्रमेयक॰
पृ॰ १५२ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २५३ ।

दण्डादेः एकदेशाऽऽकर्षणे तदन्याऽऽकर्पणं न स्यात् । यद् येनासम्बद्धम् न तस्याऽऽकर्षणे
तदन्यस्याऽऽकर्षणं दृष्टम् यथा कुम्भाऽऽकर्षणे कुड्यस्य, असम्बद्धश्च भवन्मते रज्जु-वंश
दण्डादेः अर्वाग्भागः परभागेन इति । अथ कार्त्स्न्यैकदेशं परित्यज्य प्रकारान्तरेण अन्योन्यम
वयवानां सम्बन्धोऽभिप्रेतः; तद् युक्तम्; स्निग्धरूक्ष¹⁹⁰²

स्निग्धरूक्षत्वाद् वन्ध । तत्त्वार्थसू॰ ५ । ३३ ।
सर्वात्मनैकदेशेन वाऽणूनामसम्बन्धात्, सम्बन्धस्य च प्रतीतेः प्रकारान्तरेण एषां सम्बन्ध इति कल्पना युक्ति
युक्तैव । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २५२ ।

त्वलक्षणप्रकारान्तरेणैव अर्थानां अर्थानां सम्बन्धो
पलब्धेः, नहि सक्तु-तौयादौ तत्परित्यज्य अन्यत्प्रकारान्तरं सम्बन्धहेतुः प्रतीयते ।

यापि अणूनां षडंशतापत्तिः उक्ता1903

पृ॰ २३१ पं॰ २१ ।

; सा किम् आरम्भकदेशापेक्षया, संयोगहेतु1904

–हेतुस्व– ब॰, ज॰, भां॰, श्र॰ ।

भूतस्वभावा
ऽपेक्षया वा ? तत्र प्रथमपक्षे परस्परविरोधः–परमाणवः षडंशारब्धाश्च इति । पडंशारभ्यत्वे
हि तेषां स्वावयवापेक्षया अधिकपरिमाणत्वसंभवात् कथं परमाणुत्वम् ? यस्य हि निरतिश
यमल्पं परिमाणं स परमाणुः । द्वितीयपक्षस्तु न दोषाय, दिग्भागभेदेन अणुसंयोगहेतुभूतस्व
भावलक्षण-अंशानां परमाणुष्वभिप्रेतत्वात्, कथमन्यथा जलधा1905

–धारणाद्य– आ॰ ।

रणाहरणाद्यर्थक्रियाकारिणो
घटादेर्निष्पत्तिः ? न खलु परमाणवः अयःशलाकाकल्पास्तत्कारिणः, परस्परमसम्बद्धत्वात्,
ये परस्परमसम्बद्धाः न ते जलधारणाद्यर्थक्रियाकारिणः यथा1906

–था भिन्न– ब॰, ज॰ ।

विभिन्नदेशाः परमाणवः, परस्प
रमसम्बद्धाश्च घटादिव्यपदेशार्हा भवन्मते परमाणव इति । अथ देशप्रत्यासत्तिविशिष्टास्ते
तत्कारिणो नान्ये, तन्न; अवयविनोऽनभ्युपगमे देशप्रत्यासत्तेरप्यनुपपत्तेः देशस्याप्यवयवित्वात् ।

एतेन अन्योन्यविलक्षणाऽनंशपरमाणुप्रचयरूपं घटादि1907

–दिरूपम् श्र॰ ।

स्वरूपम् अक्षप्रभवप्रत्यये प्रतिभास
ते इति पक्षः प्रत्याख्यातः; नहि यथोपवर्णितस्वभावाः परमाणवः अक्षप्रभवप्रत्यये कस्यचि
दपि अवभासन्ते, स्थि1908

चक्षुरादिवुद्धौ स्थूलैकाकारः
प्रतिभासमानः परमाणुभेदैकान्तवादं प्रतिहन्ति । अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ २२३ । तदनेकार्थसंश्लेष
विश्लेषपरिणामत । स्कन्धस्तु सप्रदेशांशी बहिः साक्षात्कृतो जनैः ॥ १०६ ॥ न्यायवि॰ पृ॰ ४८१ उ॰ ।

र-स्थूल-साधारणस्वरूपस्यैवाऽर्थस्य अखिलप्राणिनां तत्र प्रतिभासनात् ।
[p. 234 ] तैमिरिकोपलब्धिवत् तत्र¹⁹⁰⁹

तत्र प्र–आ॰ ।

त¹⁹¹⁰

तत्प्रतिभासते श्र॰ ।

त्प्रतिभासः; इत्यप्यसमीचीनम्; नहि 1911

केशसमूहे तैमिरिकोपलब्धिवत् तदुपलब्धि ।
स्वविषयानतिक्रमेणेन्द्रियस्य पटुमन्दभावाद् विषयग्रहणस्य तथाभावो नाविषये प्रवृत्ति । न्यायसू॰
४ । २ । १३, १४ ।

तैमिरिकस्यापि अन्यो
न्यमसम्बद्धा केशा कदाचिदपि उपलब्धिविषया, संयोगविशेषलक्षणसमूहावस्थापन्नानामेव
तेषां तद्विषयत्वप्रतीते । केशदृष्टान्ताच्च अवयविप्रतिषेधोऽनुपपन्नः; केशानामेव अवयवित्वात् ।

किञ्च, अवयविनोऽनभ्युपगमे घटादिप्रत्ययो निर्विषय, सविषयो वा रयात् ? न तावन्नि
र्विषय, घटमहं जानामि इत्याद्युल्लेखेन अस्य विषयसंवेदकत्वात्, तन्निर्विषयत्वे प्रमाणाऽभा
वाच्च । सर्वे प्रत्यया निरालम्बना प्रत्ययत्वात् स्वप्नादिप्रत्ययवत् इत्यादि च तन्निर्विषयत्वप्रसा
धकं प्रमाणं वा1912

पृ॰ १३५ ।

ह्यार्थसिद्धौ विस्तरत प्रतिव्यूढम् ।

अथ सविषय; कोऽस्य विषय ? परमाणुसमूहश्चेत्; कः पुनरयं परमाणुसमूहो नाम–कि
परमाणव एव, तद्धर्मो वा ? तत्राद्यविकल्पोऽनुपपन्नः; परमाणूनामत्यन्त¹⁹¹³

–न्तपरमाणु– भा॰ । तत्र दिग्भागभेदेन षडशा परमाणव ।
नो चेत् पिण्डोऽणुमात्र स्यान्न च ते बुद्धिगोचरा ॥ ८७ ॥ न्यायवि॰ पृ॰ १९७ ।

मणुत्वेन अतीन्द्रियत्वतः
प्रत्यक्षविषयत्वाऽनुपपत्ते, तथा च सर्वाऽग्रहणप्रसङ्गात् न क्वचित् प्रत्यक्षव्यवहार स्यात्, गुण
कर्मसामान्यादेरपि अवयव्यात्म¹⁹¹⁴

–त्मकस्यैक
स्यैव श्र॰ ।

कस्यैव प्रत्यक्षविषयत्वप्रतीतेः गौः शुक्लः चलति इत्यादिवत् ।
अथ तद्धर्मः संयोगरूप तत्समूहशब्दवाच्यः; तन्न, अणूनां संयोगाऽभ्युपगमे अवयविप्रत्या
ख्यानाऽनुपपत्ते न्यायस्य समानत्वात्, येनैव हि न्यायेन अ¹⁹¹⁵

सयोग ।

यमेकोऽनेकत्र वर्त्तते तेनैव अवयव्य
पि । किञ्च, अयं तत्संयोगः वास्तव, अवास्तवो वा ? यद्यवास्तव; कथं प्रत्यक्षविषय ? यद
वास्तवम् न तत् प्रत्यक्षविषयः यथा गगनेन्दीवरम्, अवास्तवश्च भवद्भिरभिप्रेतोऽणुसंयोग
इति । वास्तवत्वेऽपि अस्य अस्मदादिप्रत्यक्षविषयत्व¹⁹¹⁶

–त्वं न युक्तम् ब॰, ज॰, भा॰, श्र॰ ।

मयुक्तम्, निरतिशयपरिमाणद्रव्यसंयोगत्वात्,
यो निरतिशयपरिमाण¹⁹¹⁷

–णसंयो– आ॰, ब॰, ज॰ ।

द्रव्यसंयोग स न अस्मदादिप्रत्यक्षविषय यथा आकाशपरमाणुसंयोगः,
निरतिशयपरिमाणद्रव्यसंयोगश्च अणूनामन्योन्यसंयोग इति ।

ननु न तत्संयोगः अस्मदादिप्रत्यक्षविषयः, कि तर्हि ? 1918

सञ्चयमात्र विषय इति चेन्न; सञ्चयस्य संयोगभावात्तस्य चातीन्द्रियस्याग्रहणादयुक्तम्।
न्यायभा॰ ४ । २ । १४ ।

सञ्चिताः परमाणव एव; इत्यपि
अयुक्तम्; परमाणुप्रत्यक्षतापक्षस्य कृतोत्तरत्वात् । 1919

सन्निवेशस्तेषा देशप्रत्यासत्ति, सयोगविशेषो वा ? स्या॰ रत्ना॰
पृ॰ ८८६ ।

सञ्चितत्वञ्चामीषां देशप्रत्यासत्ति, संयोग
विशिष्टत्वं वा स्यात् ? उभयत्रापि अवयविसिद्धिः, देशस्य स्वयमवयवित्वात्, संयोगे च समा
नन्यायात् । यदि च परमाणवस्तद्विषया; तदा महान् एको घटः इत्यादिप्रत्ययो न स्यात्,
तेषां महत्त्वाऽभावाद् वहुत्वाच्च ।

[p. 235 ]

अथ सेना1920

सेनावनवद् ग्रहणमिति चेन्न, अतीन्द्रियत्वादणूनाम् । न्यायसू॰ २ । १ । ३६ ।

-वनप्रत्ययवत् तत्रासौ घटते, यथैव हि सेनाङ्गेपु वनाङ्गेषु1921

–ङ्गेषु दूरा–
श्र॰ ।

बहुषु दूरादगृह्यमाण
पृथक्त्वेषु एकं वनम्, एका सेना 1922

इतिप्र– आ॰ ।

इति एकप्रत्ययः प्रादुर्भवति एवं परमाणुष्वत्यन्तप्रत्यास
न्नेषु पृथक्त्वस्याऽग्रहणात् महान् एको घटः इत्यादिप्रत्ययः प्रादुर्भवतीति; तदसाम्प्रतम्;
परमाणूनामतीन्द्रियत्वेनाऽनुपलब्धौ तत्प्रत्ययविषयत्वाऽनुपपत्तेः, उपलभ्यमानानां हि रथादिसे
नाङ्गानां धवादिवनाङ्गानाञ्च एका सेना इत्याद्यभेदप्रत्ययविषयत्वं दृष्टम् नाऽनुपलभ्यमानानाम् ।
न च अवयव्यनभ्युपगमे सेना-वनप्रत्ययवत् इति दृष्टान्तो घटते; सेना-वनाङ्गानामवयवित्वेन
अनुपपत्तौ सेना-वनप्रत्ययस्याप्यनुपपत्तेः । यदि च एकाऽवयव्यनपेक्षः तद्वद् अवयवेषु एक
प्रत्ययः स्यात्; तदा देशभेदे ग्रहणभेदोपलम्भः स्यात्, यत्र एकाऽवयव्यनपेक्षोऽभेदस्वरूपमात्र
निबन्धनः अभेदप्रत्ययः तत्र देशभेदे ग्रहणभेदो दृष्टः यथा सेनावनाङ्गेषु, एकावयव्यनपेक्षश्च
अवयवेषु अभेदप्रत्ययो भवता इष्ट इति । सुप्रसिद्धो हि सेना-वनाङ्गेषु देशभेदाद् ग्रहणभेदः
दूराद् एकत्वग्रहणस्य आसन्नेऽनेकत्वग्रहणस्य च अवभासनात्, नचैवं देशविकल्पे ग्रहणविकल्पो
पपत्तिर्घटादावस्ति । किञ्च, तदङ्गेषु एकाऽवयव्यभावेऽपि देशप्रत्यासत्तेः संयुक्तसंयोगस्य वा
एकस्य निमित्तस्य सद्भावात् एका सेना इत्याद्यभेदप्रत्ययो युक्तः, परमाणुषु तु कस्यचिदप्ये
कस्य निमित्तस्याऽसंभवात् कथमसौ युक्तः ?

यच्चान्यदुक्तम्1923

पृ॰ २३२ प॰ ३ ।

–स्थूलादिप्रतीतिर्भ्रान्ता अतस्मिंस्तद्ग्रहणरूपत्वात् इत्यादि; तदप्यसमी
क्षिताऽभिधानम्; अतस्मिंस्तत्प्रत्ययस्य मुख्योपलम्भमन्तरेण अनुपपत्तेः । नहि अप्रसिद्धमुख्य
पुरुषस्य स्थाणावपुरुषे पुरुषप्रत्ययो दृष्टः, न च स्थौल्यादिकं मुख्यतो भवतः क्वचित् प्रसिद्धम्
अवयविसिद्धिप्रसङ्गात् ।

यदप्यभिहितम्1924

पृ॰ २३२ पं॰ ५ ।

–अर्वाग्भागभाव्यवयवग्राहिणा इत्यादि; तदप्यभिधानमात्रम्; प्रत्यक्ष
स्मरणादिसहायेन आत्मना अर्वाक्-परभागभाव्यवयवव्यापकत्वस्य अवयविनो ग्रहणोपपत्तेः ।
नहि अस्माभिः प्रत्यक्षादिज्ञानपर्याय¹⁹²⁵

–य पदार्थ– ब॰, ज॰ ।

एव अर्थग्राहकोऽभिप्रेतः येनाऽयं दोषः स्यात्, कि तर्हि ?
तत्परिणत आत्मा, तत्सद्भावश्च सन्तानविचाराऽवसरे प्रसाधितः1926

पृ॰ ९ ।

।

अर्वाक्-परभागभाव्यवयवसम्बन्धितया च विरुद्धधर्माध्यासात् प्रतिभासभेदाच्च अवयविनः
कथञ्चिद्भेदः प्रसाध्येत, सर्वथा वा ? यदि कथञ्चित्; तदा सिद्धसाधनम्, न खलु तत्सम्ब
न्धिनोऽवयविनो यौगवत् निरंशत्वम् अस्माभिरभिप्रेतम्, प्र¹⁹²⁷

प्रतिसम्बन्धि सम्ब– ब॰, ज॰ ।

तिसम्बन्धं सम्बन्धिनः कथञ्चिद्भे
दाऽभ्युपगमात् । सर्वथा ततस्तद्भेदसाधने तु रूपादिक्षणेन अनेकान्तः, तस्य रूप-रसादिक्षणान्तरं
प्रति उपादान-सहकारिशक्तिलक्षणविरुद्धधर्माध्यासेऽपि अभेदाऽभ्युपगमात् । नहि रूपक्षणस्य
[p. 236 ] रूपक्षणान्तरं प्रति उपादानशक्तिरेव रसादिक्षणान्तरं प्रति सहकारिशक्तिः; रसादेरपि रूपत्व
प्रसङ्गात् । तथाहि–रसो रूपस्वभावः रूपेण उपादानशक्त्या उत्पाद्यमानत्वात् उत्तररूपक्षणवत् ।
नापि सहकारिशक्तिरेव इतरा; तज्जन्योत्तररूपस्यापि रसत्वप्रसङ्गात् । तथाहि–रससहभावि
रूपं रसस्वभावम् प्राक्तनरूपेण सहकारिशक्त्या उत्पाद्यमानत्वात् रसवत् । ततो रूप-रसयो
र्भेदमिच्छता कारणस्य उपादानेतरशक्त्योर्वास्तवो भेदोऽभ्युपगन्तव्यः । अथ कल्पितत्वात्
तत्र तद्भेदोऽवास्तवः, तन्न; अस्य अवास्तवत्वे कार्यकारण¹⁹²⁸

–णलक्षणस्यापि ब॰, ज॰ ।

भावस्यापि अवास्तवत्वप्रसक्तितो
रसाद् रूपादेरव्यभिचारिणोऽनुमानस्य अनुपपत्ते कथम् एक¹⁹²⁹

हेतुधर्मानुमानेन धूमेन्धनविकारवत् । इति उत्तरार्द्धाश
प्रमाणवा॰ १ । १० । तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ ४१७ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ १६२ ।

सामग्र्यर्धानस्य रूपादरेसतो
गतिः प्रमाणवा॰ १ । १० स्यात् ?

यदप्युक्तम्1930

पृ॰ २३२ पं॰ १८ ।

–रूपरसाद्यात्मकत्वमपि इत्यादि, तदप्यसङ्गतम्; यमहमद्राक्षम् एतर्हि तमेव
स्पृशामि इत्यनुसन्धानप्रत्ययाद् अवयविनो रूपाद्यात्मकत्वप्रसिद्धे । नहि द्वाभ्यामिन्द्रि
याभ्यां रूपस्पर्शाधारैकार्थग्रहणमन्तरेण अनुसन्धानप्रत्ययो घटते, रूपस्पर्शयोश्च प्रतिनियते
न्द्रियग्राह्यत्वाद् असौ न संभवति । तदेवं प्रसिद्धसद्भावस्य अवयविनो नाऽपह्नवो युक्त,
तदपह्नवे परमाणुमात्रत्वस्यापि अपह्नवप्रसङ्गात्, तमन्तरेण अन्यस्य तद्व्यवस्थापकोपा1931

कार्यभ्रान्तेरणुभ्रान्ति कार्यलिङ्गं हि कारणम् । उभयाभावतस्तत्स्थ गुणजातीतरच्च न ॥ ६८ ॥
आप्तमी॰, अष्टसह॰ पृ॰ २२३ ।

यस्यास
त्त्वात् । यत् कार्य तत् स्वपरिमाणादल्पपरिमाणकारणारब्धम् यथा पटः, कार्यञ्च द्व्यणुक इति
एतस्मात्, अल्पपरिमाणं क्वचित् पर¹⁹³²

परका– आ॰ ।

मकाष्ठामापन्नम् प्रकृष्यमाणत्वात् महापरिमाणवत्
इत्यतो वा तद्व्यवस्थापने; कथन्न अवयविप्रसादादेव तद्व्यवस्थापनं स्यात् ? क¹⁹³³

कथन्नाम अ– भा॰ ।

थञ्च अवयवि
नोऽपह्नवे स¹⁹³⁴

देशकालानु– भा॰ ।

कलानुमानोच्छेदो न स्यात्, धर्मि-हेतु-दृष्टान्तानामवयविस्वभावानां भवतोऽप्र
सिद्धेः ? तत्प्रसिद्धौ वा कथं तदपह्नवः तेषामपरमाणुरूपाणामेव प्रसिद्धेरिति ?

तत सिद्धः स्वावयवेभ्य कथञ्चिदभिन्नो वास्तवो घटादिरेकाऽनेकस्वभावः अवयवी ।
इति न परपरिकल्पितं कार्यकारणभूतं परमाणु-द्व्यणुकाद्यवयविद्रव्यमवतिष्ठते । अतः पृथि
व्यप्तेजोवायवो द्विविधा नित्याऽनित्यभेदात् इत्यादि प्रत्युक्तम्, उक्तप्रकारेण परपरिकल्पि
तस्य परमाण्वादिद्रव्यस्य अव्यवस्थितेः ।

षट्पदार्थपरीक्षाया वैशेषि
कोक्तद्रव्यलक्षणस्य प्रतिविधानम्–

कुतश्च अस्य द्रव्यत्वं सिद्ध्येत् ? द्रव्यत्व¹⁹³⁵

द्रव्य
त्वयोगाद् द्रव्यम् इति चेन्न, उभयासिद्धे । सर्वार्थसि॰, तत्त्वार्थराज॰ ५ । २ ।

योगाच्चेत्, ननु द्रव्यस्य भावो द्रव्यत्वम्, तच्च
द्रव्ये ज्ञाते ज्ञायते, द्रव्यत्वञ्च विना न द्रव्यज्ञप्तिः, वैशेषिकै
जातिद्वारेणैव द्रव्यादिप्रतिपत्त्यभ्युपगमात्, इत्यन्योन्याश्रयः ।
किञ्च, सामान्यं संस्थानादिना केनचिद् व्यज्यते यथा गोत्वं
खुर-ककुदादिसंस्थानेन, घृततैलादीनां वा1936

वा इवार्थे ।

तप्तानां गन्धेन, न
[p. 237 ] च इह किञ्चिद् व्यञ्जकमस्ति । क्रियावत्त्वं गुणवत्त्वं समवायिकारणत्वम् अत्राऽस्ति, इति चेत्;
तत् कि व्यस्तम्, समस्तं वा व्यञ्जकम् ? न तावद् व्यस्तम्; क्रिया1937

न च लक्षणमप्येक पृथिव्यादिषु पञ्चसु क्रियावत्स्वेव क्रियावद्गुणवत्समवायिकारणमिति द्रव्य
लक्षणस्य भावात् । निष्क्रियेषु आकाशकालदिगात्मसु क्रियावत्त्वस्याभावात् । आप्तप॰ पृ॰ ५ । स्या॰
रत्ना॰ पृ॰ ८४५ ।

वत्त्वस्य आकाशादिद्रव्य
व्यक्तिषु असंभवात् । गुणवत्त्व¹⁹³⁸

तत्र तावद् गुणाश्रयो द्रव्यमित्यलक्षणं यत–'अव्याप्तेरतिव्याप्तेर्द्रव्यं नैव गुणा
श्रय । आद्ये क्षणे गुणाभावाद् गुणादावपि वीक्षणात् ॥ उत्पन्नमात्र द्रव्यं क्षणमगुणं तिष्ठतीत्यंगीकारादव्याप्ते ।
गुणादावपि चतुर्विशतिर्गुणाः इत्यादि संख्यागुणान्वयवीक्षणादतिव्याप्ते । चित्सुखी पृ॰ १७५ । खंडनखंड॰
पृ॰ ५७९ ।

स्यापि सद्यः समुत्पन्नेषु पटादिष्वसंभवान्न व्यञ्जकत्वम् । लब्धा
त्मलाभो हि अवयवी गुणोत्पत्तौ समवायिकारणं भवति, इति सद्यः समुत्पन्ने पटे गुणाभावो
भवद्भिरेव इष्टः, इति योगिनां तत्र द्रव्यबुद्धिर्न स्यात् । नापि समवायिकारणत्वं तद्व्यञ्जकम्;
तस्यापि सर्वदाऽसंभवात्, नहि सर्वः सर्वदा समवायिकारणम्, इति अस्य लक्षणस्य सर्वत्राऽ
व्या1939

–व्याप्तिः दो– आ॰, श्र॰ ।

प्तिदोषः । किञ्च, यदा कारणं तदा न समवायि, यदा समवायि न तदा कारणम्, कार्याद्धि
पूर्वस्मिन् क्षणे कारणम् न च तदा कार्यमस्ति येन कार्यसमवायि स्यात्, यदा1940

यदा तु ज॰ ।

च कार्यसमवायि
तदा निष्पन्नत्वात् कार्यस्य न कारणम् इति असंभवो लक्षणदोषः । यद् यत्र संभवति तत्
तत्र लक्षणम् इत्यत्रापि सद्यः समुत्पन्ने घटादौ असंभव एव तद्दोषः, तत्र कस्यचिदपि तल्लक्ष
णस्याऽसंभवात् । समुदितानां1941

–नां लक्ष– आ॰, ब॰, ज॰ भा॰ ।

तल्लक्षणत्वेऽपि अव्याप्तिरेव, सद्यः समुत्पन्ने घ¹⁹⁴²

पटादौ ब॰, ज॰ ।

टादौ त्रि1943

क्रियावत्त्वस्य गुणवत्त्वस्य समवायिकारणत्वस्य च ।

तयस्या
प्य¹⁹⁴⁴

–प्यसंभा– भां ।

भावात्, आकाशादौ तु क्रियावत्त्वस्य इति ।

यदपि द्रव्यम् इतरेभ्यो भिद्यते द्रव्यत्वाऽभिसम्बन्धात् इत्याद्यनुमानम्; तदप्यसाम्प्रतम्;
अनुमानं खलु उभयवादिप्रसिद्धे धर्मिणि पर्वतादौ सति प्रवर्तते, अन्यथा हेतूनामाश्रयाऽसिद्धता
स्यात्, दृष्टान्ते च उभयवादिसम्प्रतिपन्ने, साध्यधर्मे वह्नौ साध्यधर्मिणि सन्दिग्धे, अन्यथा
अप्रसिद्धविशेषणः पक्षः स्यात्; धर्मिणि च उभयवादिसम्प्रतिपन्ने साधनधर्मे धूमे, अन्यथा
असिद्धो हेतुः स्यात् । न च इह नवद्रव्यप्रकारो धर्मी कस्यचित् केनचित्प्रमाणेन प्रसिद्धः,
नापि तत्र प्रवर्त्तमानं द्रव्यत्वादिसाधनम्, भेदाख्यश्च साध्यधर्मः इति । भेदो हि इतरेतरा
भावः, स च प्रतियोगिसव्यपेक्ष एव प्रतीयते, प्रतियोगिनश्च द्रव्यव्यतिरेकिणोऽनन्ताः, ते
अयोगिनां कस्य प्रमाणस्य ग्राह्याः इति चिन्त्यम् ? किञ्च, प्रतियोगिनो गृह्यमाणाः कि द्रव्या
द्भिन्ना गृह्यन्ते, अभिन्ना वा ? प्रथमपक्षे भेदग्राहकप्रमाणेनैव द्रव्यस्य अन्येभ्यो भेदः प्रसिद्धः
इति इदमनुमानमनर्थकम् । द्वितीयपक्षे तु परस्परसङ्कीर्णेषु गृह्यमाणेष्वर्थेषु कस्य कस्माद् भेदः
इति अप्रसिद्धविशेषणः पक्षः स्यात् ।

[p. 238 ]

किञ्च, केवलव्यतिरेकी हेतुः स उच्यते यस्य पक्षव्यापकत्वे सति केवलो व्यतिरेकः
नान्वय स्यात्, ततश्च यत्र भेदाख्य साध्यधर्मो नास्ति तत्र द्रव्यत्वमपि नास्ति इति
व्यतिरेकोऽनयोर्धमयो असति प्रतिबन्धे कथं निश्चेतुं शक्यते ? कि भेदाऽभावात् तत्र द्रव्य
त्व नास्ति वस्त्वन्तराऽसत्त्वाद्वा इति सन्देहः । यत्र हि प्रतिबन्धप्रतिपत्तिः तत्र एकाऽभावे
द्वितीयो नास्ति इति युक्तम्, यथा अग्निधूमयोः प्रत्यक्षाऽनुपलम्भादिप्रमाणेन प्रतिपन्ने कार्य
कारणभावे अग्न्यभावे धूमो नास्ति इति । इह पुन साध्यसाधनधर्मयोः उक्तप्रकारेण स्वरूपतोऽ
सिद्धत्वात् केनचित्प्रमाणेन अविनाभावस्याऽगृहीतत्वात् न साध्याऽभावे साधनाऽभावप्रतिपत्ति,
इति केवलव्यतिरेकिणोऽनुमानस्य अननुमानत्वात् न तेन इतरेभ्यो भेदः व्यवहारो वा शक्यते
व्यवस्थापयितुम् । एतेन पृथिवीत्वाभिसम्बन्धात् इत्यादि केवलव्यतिरेक्यनुमानं प्रत्याख्या
तम्; उक्तदोषाणामत्राप्यविशेषात् । किञ्च, पृथिव्यादीनामन्योन्यम् अत्यन्तमर्थान्तरत्वे सिद्धे
सति एतद्वक्तुं शक्यते, न च तत् सिद्धम् पुद्गलात्मनाऽन्योन्यं तेषां कथञ्चिदभेदात् ।

पुद्गलात्मकत्वे पृथिव्यादीना न प्रतिनियतगन्धादिगुणाधारतानियम

इति यौगाना पूर्वपक्ष–

ननु एकपुद्गलात्मकत्वे तेषां प्रतिनियतगन्धादिगुणाधारतानियमो न प्राप्नोति पुद्गलानाम
विशेषतो रूप-रस-गन्ध-स्पर्शात्मकत्वाऽभ्युपगमात्, अतः तदा
त्मकत्वे पृथिव्यादीनां चतुर्णामपि अविशेषेणैव गन्धादिप्रतीतिः
स्यात्, न चैवम्, चतुर्ष्वपि एतेषु गन्धादिगुणचतुष्टयस्य
प्रतिनियमेनैव आधेयत्वप्रतीतेः । उक्तञ्च–गन्धः1945

कथ तर्हि इमे गुणा विनियोक्तव्या इति ? एकैकश्येन उत्तरोत्तरगुणसद्भावादुत्तराणा तदनुप
लब्धि । न्यायसू॰ ३ । १ । ६४ ।

पृथिव्यामेव,
अप्सु रसः, तेजसि रूपम्, वायौ स्पर्शः ।
इति । पृथिवीत्वादिप्रतिनियतजातिसम्बन्धोऽपि तेषामेकत्वे दुर्घटः, अन्योन्यं हि तेषां त¹⁹⁴⁶

तत्त्वाभा– आ॰ । तत्त्वान्तराभा– ब॰, ज॰ ।

त्त्वा
न्तरत्वाभावेनाभिन्नजातीयत्वे अबादीनामपि अविशेषतः पृथिवीत्वाद्यभिसम्बन्धः स्यात् । न
खलु घट-घटी-शराव-उदञ्चनादीनां तथाऽभिन्नजातीयत्वेऽविशेषत पृथिवीत्वाऽभिसम्बन्धो
न दृष्ट, न च तेषामविशेषतः तत्सम्बन्धोऽस्ति, पृथिव्यामेव पृथिवीत्वाभिसम्बन्धप्रतीते, अबा
दावेव अ¹⁹⁴⁷

अवादिस– श्र॰ ।

प्त्वादिसम्बन्धप्रतीतेः इति ।

तत्प्रतिविधानपुरस्सर तेषाम् एकपुद्गलात्मकत्व प्रसाधनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्–एकपुद्गलद्रव्यात्मकत्वे इत्यादि, तदसमीक्षिताभि
धानम्; यत प्रतिनियतगन्धादिगुणाधारतानियमस्तत्र तत्स
त्तापेक्षया, तदभिव्यक्त्यपेक्षया वा स्यात् ? तत्राद्यविकल्पोऽ
युक्त; पृथिवीवत् जलादावपि गन्धादिगुणचतुष्टयसद्भावतः तदा
धारताप्रतिनियमाऽनुपपत्तेः । कुतः प्रमाणात् तत्र तत्सद्भावः
सिद्ध इति चेत् ? अनुमानात् इति ब्रूमः; तथाहि–जला1948

आपो गन्धवत्य स्पर्शवत्त्वात् पृथिवीवत्। सर्वार्थसि॰ ५ । ३ ।

दयो गन्धादिमन्तः स्पर्शवत्त्वात्,
[p. 239 ] यत् स्पर्शवत् तद् गन्धादिमत् प्रसिद्धम् यथा पृथिवी, स्पर्शवन्तश्च जलादय इति । यत् पुन
र्गन्धादिमन्न भवति न तत् स्पर्शवत्, यथा आत्मादि इति विपक्षे बाधकं प्रमाणम् ।

अथ गन्धादिगुणानाम् अभिव्यक्त्यपेक्षया पृथिव्यादौ तदाधारताप्रतिनियमोऽभिधीयते;
अभिधीयताम्, तथापि न तावता तत्र द्रव्यान्तरत्वसिद्धिः, जल-कनकादिसंयुक्ताऽनलेन
अनेकान्तात् । नहि अनभिव्यक्तभासुररूपोष्णस्पर्शो जल-कनकादिसंयुक्ताऽनलः अभिव्यक्तभा
सुररूपोष्णस्पर्शादनलाद् द्रव्यान्तरं भवतां प्र¹⁹⁴⁹

प्रसिद्ध्येत ज॰ ।

सिद्धः, द्रव्यसंख्याव्याघातप्रसङ्गात् । एवं पृथिव्या
दिरपि अनभिव्यक्तेनाप्यविशिष्टगुणेन उपेतत्वात् नाऽन्योन्यम् अत्यन्तद्रव्यान्तरत्वेन अर्थान्त
रम्; यद् अविशिष्टगुणोपेतम् न तद् अन्योन्यम् अत्यन्तद्रव्यान्तरत्वेन अर्थान्तरम् यथा आत्मा
दि, अविशिष्टरूपादिगुणोपेतञ्च पृथिव्यादि इति । यथैव हि आत्मनां बुद्ध्यादिमत्त्वाऽविशेषात्
नाऽन्योन्यम् अत्यन्ततत्त्वान्तरत्वेनाऽर्थान्तरत्वम् तथा पृथिव्यादीनामपि रूपादिमत्त्वाऽविशेषात्
न तथा1950

–थाऽर्थान्तरत्वम् श्र॰ ।

तत्त्वान्तरत्वम् ।

यदप्युक्तम्1951

पृ॰ २३८ पं॰ १८ ।

–पृथिवीत्वादिप्रतिनियतजातिसम्बन्ध इत्यादि; तदप्यविचारितरमणीयम्;
अवान्तरजातिसम्बन्धस्य सर्वथा त¹⁹⁵²

सत्त्वभे– श्र॰ ।

त्त्वभेदाऽप्रसाधकत्वात्, व्यक्तिभेदमेव हि असौ प्रसाधयति
न तत्त्वभेदम्, अन्यथा क्षत्रियत्वाद्यवान्तरजातिसम्बन्धात् आत्मनामपि तत्त्वान्तरत्वप्रसङ्गात्
तत्संख्याव्याघातः स्यात् । जातिभेदेन अन्योन्यं पृथिव्यादीनामात्यन्तिकभेदाऽभ्युपगमे च
उपादानोपादेयभावो न स्यात्; येपां जातिभेदेन आत्यन्तिको भेदः न तेषाम् उपादानोपादेय
भावः यथा आत्म-पृथिव्यादीनाम्, तथा तद्भेदश्च पृथिव्यादीनां भवद्भिरिष्ट इति । तन्तु
पटाद्युपादानोपादेयभावेन व्यभिचारपरिहारार्थम् आत्यन्तिकविशेषणम्, नहि तत्र आत्यन्तिकः
तद्भेदोऽस्ति पृथिवीत्वादिसामान्यस्य अभिन्नस्यापि संभवात् । नन्वेवं द्रव्यत्वादिना पृथिव्यादी
नामपि अभेदसंभवात् तद्भावोऽस्तु; इत्यप्ययुक्तम्; आत्म-पृथिव्यादीनामप्येवं तद्भेदाऽभावाद् उपा
दानोपादेयभावः स्यात्, तथा च आत्माऽद्वैतप्रसङ्गात् पृथिव्यादिद्रव्यप्रपञ्चाय दत्तो1953

दत्ता ब॰, ज॰ ।

जलाञ्जलिः ।

तन्न आत्यन्तिकभेदाऽभ्युपगमे पृथिव्यादीनां तद्भावो घटते; अस्ति चासौ, चन्द्र¹⁹⁵⁴

चन्द्रकान्ताज्जलस्य जलान्मुक्ताफलादेः काष्ठादनलस्य व्यजनादेश्च अनिलस्योत्पत्ति
प्रतीते । प्रमेयक॰ पृ॰ १६३ पू॰ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २९ ।

कान्ताज्जलस्य
जलादेश्च मुक्ताफलादेरुत्पत्तिप्रतीतेः । अतो न तेपां सर्वथा तत्त्वान्तरत्वेन भेदः; येषाम् उपा
दानोपादेयभावः न तेषामन्योन्यमत्यन्ततत्त्वान्तरत्वेन भेदः यथा तन्तुपटादीनाम्, उपादानोपा
देयभावश्च पृथिव्यादीनामिति । चन्द्रकान्ताद्यन्तर्भूतात् जलादिद्रव्यादेव जलादेरुत्पत्तिः;
इत्यप्यनुपपन्नम्; तत्र तत्सद्भावाऽऽवेदकप्रमाणाऽभावात् । विजातीयाद् विजातीयस्योत्पत्तौ
तत्त्वव्यवस्थाऽभावप्रसङ्गात्, तदन्तर्भूतात् तद्द्रव्यादेव तदुत्पत्तिः इत्यभ्युपगमे मृत्पिण्डाद्य
न्तर्भूताद् घटादेरेव घटाद्युत्पत्तिः इत्यप्यभ्युपगम्यतामिति सांख्यदर्शनसिद्धिः । ततो मृत्पिण्डादौ
[p. 240 ] घटादिवत् चन्द्रकान्तादौ जलादेरप्रतीतितोऽभावात्, आत्यन्तिकभेदे च उपादानोपादेयभावाऽ
नुपपत्तेः पर्यायभेदेन अन्योन्यं पृथिव्यादीनां भेदः, रूप-रस-गन्धस्पर्शात्मकपुद्गलद्रव्यरूपतया
च अभेद इति प्रेक्षादक्षैः प्रतिपत्तव्यम् । तन्न नित्यादिस्वभावम् आत्यन्तिकभेदभिन्नं परपरि
कल्पितं पृथिव्यादिचतुःप्रकारं द्रव्यं व्यवतिष्ठते । नाप्याकाशद्रव्यम्; परपरिकल्पितस्वभावस्य
अस्यापि सद्भावे प्रमाणाऽभावाऽविशेषात् ।

षट्पदार्थपरीक्षाया

शब्दगुणकम् आकाशम्

इति वैशेषिकस्य पूर्वपक्ष–

ननु तत्सद्भावे शब्दलिङ्गप्रभवमनुमानमस्त्येव प्रमाणम्; तथाहि–श¹⁹⁵⁵

शब्द क्वचिदाश्रित गुणत्वात् यथा रूपादि । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३२२ ।

ब्दः क्वचिदाश्रितः
गुणत्वात् रूपादिवत् । न चास्य गुणत्वमसिद्धम्, गुणः1956

प्रसक्तयो
द्रव्यकर्मणो प्रतिषेधे सामान्यादावप्रसङ्गाच्च गुण एवावशिष्यते शब्द । कथं पुन न द्रव्य शब्द ? एकद्रव्य
त्वात् । अद्रव्य वा भवति द्रव्यम् आकाशपरमाण्वादि, अनेकद्रव्य वा द्व्यणुकादिकार्यद्रव्यम्, एकद्रव्यं
तु शब्द एकाकाशाश्रितत्वात् । तस्मान्न द्रव्यम् । नापि कर्म शब्द शब्दान्तरजनकत्वात् । कर्मणो हि
समानजात्यारम्भकत्वं नास्ति । सत्ताशब्दत्वादिसामान्यसम्बन्धाच्च सामान्यादित्रयप्रसङ्गोऽस्य नास्ति
इति पारिशेष्याद् गुण एव शब्द । न्यायम॰ पृ॰ २२९ । न द्रव्यकर्मजातीय शब्द श्रोत्रग्रहणयो
ग्यत्वात् शब्दत्वादिवत् । गुण शब्द द्रव्यकर्मान्यत्वे सति सत्तासम्बन्धित्वात् रूपादिवत् । प्रश॰
व्यो॰ पृ॰ ६४९ ।

शब्दः
द्रव्य-कर्मान्यत्वे सति सत्तासम्बन्धित्वात्, यद् यदेवंविधम् तत्
तद् गुण यथा रूपादि, तथा च शब्दः, तस्मात्तथा इति ।
न च द्रव्यकर्माऽन्यत्वमसिद्धम्; तथाहि–शब्दो द्रव्यं न भवति
एकद्रव्यत्वात् रूपादिवत् । किञ्चिद्धि द्रव्यम् अ¹⁹⁵⁷

न द्रव्यं समवायिकारणं यस्य तत् ।

द्रव्यं भवति नित्यत्वात् यथा आत्मादि, किञ्चि
त्तु अनेकद्रव्यम् कार्यत्वात् यथा घटादि, न तु एकद्रव्यम् । शब्दस्य एकद्रव्यत्वं कुतः सिद्धमिति
चेत् ? ए¹⁹⁵⁸

एकद्रव्यः श्र॰ ।

कद्रव्यं शब्द सामान्य-विशेषवत्त्वे सति बाह्यैकेन्द्रियप्रत्यक्षत्वात् रूपादिवत् इत्य
तोऽनुमानात् । अत्र च सामान्यविशेषवत्त्वात् इत्युच्य माने परमाण्वादिभिर्व्यभिचारः स्यात्,
तन्निवृत्त्यर्थम् इन्द्रियप्रत्यक्षत्वात् इत्युक्तम् । तथापि घटादिना अनेकान्तः, तन्निरासार्थम् एकविशे
षणम् । एकेन्द्रियप्रत्यक्षत्वात् इत्युच्यमाने आत्मना व्यभिचारः; तन्निवृत्त्यर्थ बाह्यविशेषणम् ।
रूपत्वादिना व्यभिचारपरिहारार्थञ्च सामान्यविशेषवत्त्वे सति इति विशेषणम् । तथा, कर्माऽ
पि न भवत्यसौ संयोग-विभागाऽकारणत्वात् रूपादिवदेव । इतश्च न द्रव्यं न कर्म शब्दः,
अनित्य¹⁹⁵⁹

शब्दो गुण जाति
भत्त्वे सति अस्मदादिबाह्याचाक्षुषप्रत्यक्षत्वाद् गन्धवत् । न्यायलीला॰ पृ॰ २५ ।

त्वे सति नियमेन अचाक्षुषप्रत्यक्षत्वात्, यद् यद् एवम् त¹⁹⁶⁰

तत्तथा आ॰ ।

त् तत् तथा यथा रसादि,
तथा च शब्द, तस्मात्तथा इति । आत्मना व्यभिचारनिवृत्त्यर्थम् अनित्यत्वे सति इति विशे
पणम् । तथापि अचा1961

अचक्षुष्यप्र– आ॰ ।

क्षुषप्रत्यक्षप्रतीयमानद्रव्य-कर्मभ्यां व्यभिचारः; तत्परिहारार्थम् निय
[p. 241 ] मेन इति विशेषणम्, तयोः शब्दादिवद् अचाक्षुषप्रत्यक्षत्वनियमाऽसंभवात् । तथा शब्दो न
द्रव्यं न कर्म, व्यापकद्रव्यसमवेतत्वात्, यद् यदित्थम् तत् तत् तथा यथा सुखादि, तथा च
शब्दः, तस्मात्तथा इति । ततः सिद्धं द्रव्यकर्मान्यत्वे सति इति विशेषणम् । द्रव्यकर्मान्य
त्वात् इत्युच्यमाने सामान्यादिना व्यभिचारः; तन्निवृत्त्यर्थं सत्तासम्बन्धित्वात् इत्युक्तम् ।

अतः सिद्धं गुणत्वेन शब्दस्य क्वचिदाश्रितत्वम् । यश्च अस्याऽऽश्रयः तत् पारिशेष्याद्
आकाशम्; तथाहि–न तावत् स्पर्शवतां परमाणूनां विशेषगुणः शब्दः; अस्मदादिप्रत्यक्षत्वात्
कार्यद्रव्यरूपादिवत् । नापि कार्यद्रव्याणां पृथिव्यादीनां विशेषगुणोऽसौ; कार्यद्रव्या1962

कार्यान्तराप्रादुर्भावाच्च शब्दः स्पर्शवतामगुणः । वैशे॰ सू॰ २ । १ । २५ । कार्यान्तरस्य
स्वावयवकार्यसजातीयस्य अप्रादुर्भावाद् अननुभवात् अर्थात् भेर्यादौ । अयं भावः–यथा भेर्यादौ रूपा
दयो विशेषगुणाः स्वावयवरूपादिसजातीया अनुभूयन्ते तथा स्वावयवशब्दसजातीय शब्दः भेर्यादौ नोप
लभ्यते । नि शब्दैरपि भेर्याद्यवयवै भेर्याद्यारम्भात् । वै॰ सू॰ वि॰ पृ॰ ९० ।

न्तराऽप्रादु
र्भावेऽप्युपजायमानत्वात् सुखादिवत्, अकारण¹⁹⁶³

शब्दः प्रत्यक्षत्वे
सति अकारणगुणपूर्वकत्वात्, अयावद्द्रव्यभावित्वात्, आश्रयादन्यत्रोपलब्धेश्च न स्पर्शवद्विशेषगुणः ।
प्रश॰ भा॰ पृ॰ ५८ । समवायिकारणेषु गुणाः कारणगुणाः ते पूर्व कारणं यस्य गुणस्य असौ कारण
गुणपूर्वक यथा पटरूपादि तन्तुरूपादिपूर्वक इति । न चैवम्, शब्दकारणस्याकाशस्य अकार्यत्वेन समवा
यिकारणगुणाभावात् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३२३ । स्वाश्रयस्य यत् समवायिकारणं तद्गुणपूर्वः शब्दो
न भवति पटरूपादिवदाश्रयोत्पत्त्यनन्तरमनुत्पादात् अत सुखादिवत् स्पर्शवतां विशेषगुणो न भवति ।
प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ५९ ।

गुणपूर्वकत्वाद् इच्छादिवत्, अ¹⁹⁶⁴

यावद्द्रव्यं शब्दो न भवति सत्येव आश्रये शङ्खादौ तद्विनाशात् ।
प्रश॰ कन्दली पृ॰ ५९ । प्रश॰ किरणा॰ पृ॰ १०७ ।

यावद्द्रव्य
भावित्वात्, अ¹⁹⁶⁵

अस्मदादिपुरुषान्तराणां समीपदेशवर्त्तिनां
प्रत्यक्षत्वेऽपि पुरुषान्तराणा दूरदेशवर्तिनामप्रत्यक्षत्वं शब्दस्य ।

स्मदादिपुरुषान्तरप्रत्यक्षत्वे सति पुरुषान्तराऽप्रत्यक्षत्वाच्च तद्वत्, आश्रया1966

स्पर्शवद्विशेषगुणत्वे शब्दस्य शङ्खा
दिराश्रयो वाच्य । स च तस्मादन्यत्र दूरे कर्णशष्कुलीदेशे समुपलभ्यते । न चान्यगुणस्य अन्यत्र ग्रह
णमस्ति तस्मान्न स्पर्शवद्विशेषगुणः । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ६० । आश्रयाभिमताच्छङ्खादेरन्यत्र कर्ण
शष्कुल्यवच्छिन्ने नभसि उपलब्धेः । प्रश॰ किरणा॰ पृ॰ १०७ । अन्यत्रशब्दो विनार्थः तेन आश्रयं
विना उपलब्धियोग्यत्वात् इत्यर्थः अयोग्याश्रयकत्वादिति यावत् । न्यायली॰ प्रका॰ पृ॰ २७७ ।

द्
भेर्यादेः अन्यत्रोपलब्धेश्च । स्पर्शवतां हि पृथिव्यादीनां यथोक्तविपरीता गुणाः प्रतीयन्ते इति ।
नाप्यात्म¹⁹⁶⁷

परत्र समवायात् प्रत्यक्षत्वाच्च नात्मगुणो न मनोगुणः । वै॰ सू॰ २ । १ । २६ । बाह्येन्द्रियप्रत्यक्ष
त्वादात्मान्तरग्राह्यत्वादात्मन्यसमवायादहङ्कारेण विभक्तग्रहणाच्च नात्मगुण । प्रश॰ भा॰ पृ॰ ५८ ।

विशेषगुणः; अहङ्कारेण विभक्तग्र¹⁹⁶⁸

–
ग्रहणादात्मान्तर– आ॰ ।

हणात्, बाह्येन्द्रियप्रत्यक्षत्वात्, आत्मान्तरग्राह्यत्वा1969

–त्वात् ब॰, ज॰ ।

च्च,
बुद्ध्यादीना1970

–नां तु भा॰, श्र॰ ।

ञ्च आत्मगुणानां तद्वैपरीत्योपलब्धेः । नापि 1971

श्रोत्रग्राह्यत्वाद् वैशे
षिकगुणभावाच्च न दिक्कालमनसाम् । प्रश॰ भा॰ पृ॰ ५८ ।

मनोगुणः; अस्मदादिप्रत्यक्षत्वात्
रूपादिवत् । नापि दिक्कालविशेषगुणः; तयोः पूर्वाऽपरादिप्रत्ययहेतुत्वात् । अतः 1972

शब्द पृथिव्युदकज्वलनपवनदिक्का
लात्ममनोव्यतिरिक्तद्रव्याश्रय तद्वृत्तिवाधकप्रमाणसद्भावे सति गुणत्वात् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३२९ ।

पृथिव्यादि
व्यतिरिक्ताश्रयाऽऽश्रितोऽसौ तद्वृत्तिबाधकप्रमाणसद्भावे सति गुणत्वात्, यस्तु एवं न भवति
[p. 242 ] नाऽसौ तथा यथा रूपादिः, तथा च शब्दः, तस्मात् तद्व्यतिरिक्ताश्रयाऽऽश्रित इति । यदाश्रि
तश्च असौ तदाकाशम् । शब्दलि1973

शब्दलिङ्गाविशेषात् विशेषलिङ्गाभावाच्च । वै॰ सू॰ २ । १ । ३० ।

ङ्गाऽविशेषाद् विशेषलिङ्गाऽभावाच्च एकं विभु च, निरतिशय
परिमाणाऽधिकरणत्वाच्च परमाणुवत् नित्यं सिद्धम् ।

तल्लिङ्गभूतस्य च शब्दस्य उत्प¹⁹⁷⁴

–त्तिक्रिया आ॰ ।

त्तिप्रक्रिया प्रदर्श्यते; तथाहि–संयोगा1975

संयो
गाद्विभागात् शब्दाच्च शब्दनिप्पत्ति । वै॰ सू॰ २ । २ । ३१ ।

द् विभागात्
शब्दाच्च शब्द उत्पद्यते । तत्र संयोगात् त¹⁹⁷⁶

भेर्याकाशसंयोगादुत्पद्यते–अत्रापि आकाश
समवायिकारणम् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ६५० । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २८९ ।

दुत्पत्तौ आकाशं समवायिकारणम्, भेर्याद्याकाश
संयोगः असमवायिकारणम्, भेरीदण्डसंयोगः निमित्तकारणम् । विभुद्रव्यविशेषगुणानां
संयोगनिमित्तानां संयोगाऽसमवायिकारणत्वाऽव्यभिचारात्, प्रयोगः–संयोगनिमित्ता विभु
द्रव्यविशेषगुणाः संयोगाऽसमवायिकारणाः, संयोगनिमित्तत्वे सति विभुद्रव्यविशेषगुणत्वात्,
यद् यदित्थम् तत् तथा यथा बुद्ध्यादयः, तथा च शब्दः, तस्मात्तथा इति ।
तथा विभागादपि शब्दोत्पत्तौ आकाशं समवायिकारणम्, वंशदल-आकाशविभागोऽ
समवायिकारणम्, वंशदलविभागः निमित्तकारणम् । ननु वंशदलविभागोत्तरकालं शब्दो
त्पत्तिदर्शनात् युक्तं तस्य तन्निमित्तत्वम्, न पुनः वंशदल-आकाशविभागस्य असमवायिकार
णस्य, तत्सद्भावे प्रमाणा1977

–णासद्भावात् श्र॰ ।

ऽभावात्; इति च न चेतसि निधेयम्; शब्दनिमित्तानामनेकद्रव्यगु
णानां समानजातीयाऽसमवायिकारणसमन्वितानां शब्दारम्भक¹⁹⁷⁸

–कत्वाप्रतीते श्र॰ ।

त्वप्रतीतेः । प्रयोगः–विभागः
स्वसमानजातीयेन असमवायिकारणेन सहित शब्दमारभते, अनेकद्रव्यगुणत्वे सति शब्दारम्भ
कत्वात्, यो य एवम् स स तथा यथा भेरीदण्डसंयोगः, तथा च विभागः, तस्मात्तथा इति ।
शब्दात् शब्दोत्पत्तौ तु आकाशं समवायिकारणम्, प्राक्तनः शब्दः असमवायिकारणम्,
अदृष्टादिकं निमित्तकारणमिति ।

शब्दस्य आकाशगुणत्वाभावप्रसाधनपूर्विका द्रव्यत्वसिद्धि, आकाशस्य सर्वथा नित्य-निरवयवत्वनिरसनपुरस्सरा युगपन्निखिलार्थावगाहनहेतुतया सिद्धिश्च–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्1979

पृ॰ २४० प॰ ६ ।

–शब्द क्वचिदाश्रितः इत्यादि; तदसमीक्षिताऽभिधानम्;
यत किम् अतोऽनुमानात् शब्दस्य आश्रयमात्राश्रितत्वं प्रसा
ध्यते, नित्यैकव्यापि-आश्रयाऽऽश्रितत्वं वा ? प्रथमपक्षे कथ
मतो नभोद्रव्यसिद्धिः आश्रयमात्रस्यैव सिद्धिप्रसङ्गात् ? त¹⁹⁸⁰

यदि सामान्येन आश्रितत्वमात्रमेपा साध्यते शब्दाना
तदा सिद्धसाध्यता । तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ २०७ । पुद्गलस्कन्धस्यैकद्रव्यस्य शब्दाश्रयत्वोपपत्ते सिद्धसाध
नत्वात् । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४२२ । प्रमेयक॰ पृ॰ १६४ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६७० ।

त्र च
सिद्धसाध्यता, शब्दस्य पुद्गलपरिणामतया तदाश्रितत्वाऽभ्युपग
मात् । नि1981

एक
व्यापिध्रवव्योमसमचायस्तु सिद्ध्यति । नैषामन्वयवैकल्याद्यक्रमाद्याप्तितस्तथा ॥ ६२८ ॥ तत्त्वस॰ ।

त्यैकव्यापि-आश्रयाऽऽश्रितत्वे तु साध्ये साध्यविकलो
दृष्टान्तः; रूपादीनां तद्विपरीताश्रयाऽऽश्रितत्वात् । गुणत्वञ्च
अस्य असिद्धम्, तत्प्रसाधकप्रमाणाऽभावात् ।

[p. 243 ]

यदपि द्रव्यकर्माऽन्यत्वे सति सत्तासम्बन्धित्वात् इति तत्प्रसाधकं साधनमुपन्यस्तम्1982

पृ॰ २४० पं॰ ८ ।

;
तदपि विशेषणैकदेशाऽसिद्धत्वात् न तत्प्रसाधकम् । कर्माऽन्यत्वे सत्यपि हि शब्दस्य द्रव्यान्य
त्वमसिद्धम्; द्रव्यलक्षणलक्षितत्वेन अस्य द्रव्यत्वोपपत्तेः, गुण-क्रियावत्त्वं हि द्रव्यलक्षणम्,
तच्च अविकलं शब्देऽस्तीति । अतः द्रव्यं शब्दः गुण-क्रियावत्त्वात्, यद् गुणक्रियावत् तद्
द्रव्यम् यथा वाणादि, गुण-क्रियावांश्च शब्द इति । न चायमसिद्धो हेतुः; तस्य तद्वत्त्वप्रसाधक
प्रमाणसद्भावात् । तथाहि–गुणवा1983

द्रव्यं शब्दः स्पर्शाल्पत्व प्रमेयक॰ पृ॰ १६४ पू॰ ।

न् शब्दः स्पर्श-अल्पत्व-महत्त्वपरिमाण-संख्या-संयोगाऽऽश्रय
त्वात्, यद् एवंविधम् तद् गुणवत् तथा बदर-आमलकादि, तथा च शब्दः, तस्मात्तथा इति ।

तत्र न तावत् स्पर्शाऽऽश्रयत्वमस्य असिद्धम्; तथाहि–स्पर्शवान् शब्दः स्वसम्बद्धाऽर्था
न्तराऽभि1984

कर्ण
शष्कुल्यां कटकटायमानस्य प्रायश प्रतिघातहेतोर्भवनाद्युपघातिनः शब्दस्य प्रसिद्धिः अस्पर्शत्वकल्पना
मस्तङ्गमयति। अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ १०८ ।

घातहेतुत्वात्, यद् इत्थम् तद् इत्थम् यथा मुद्गरादि, तथा च शब्दः, तस्मात्तथा
इति । न चेदमसिद्धम्; कंसपात्र्यादिध्वानाऽभिसम्बन्धे श्रोत्राऽभिघातप्रतीतेः । न च शब्दसह
चरितेन वायुना अत्र अभिघात इत्यभिधातव्यम्; शब्दान्वय-व्यतिरेकानुविधायित्वात्, तथा
भूतस्याप्यस्य अन्यहेतुत्वकल्पने न क्वचिद् हेतु-फलभावप्रतिनियमः स्यात् । गुणत्वेन अस्य
निर्गुणत्वतः स्पर्शाऽभावात् तदभिघाताऽहेतुत्वे चक्रकप्रसङ्गः–गुणत्वं हि अद्रव्यत्वे सिद्धे
सिद्ध्येत्, तदपि अस्पर्शवत्त्वे1985

–त्त्वे सिद्धे सिद्ध्यत् तदपि श्र॰ ।

, तदपि गुणत्वे इति । तथा स्पर्शवान् शब्दः स्पर्शवताऽर्थेन
अभिहन्यमानत्वात् तृणादिवत् इत्यतोऽपि अनुमानाद् अस्य स्पर्शवत्त्वसिद्धेः । न चेदमसि
द्धम्; प्रतिवात-भित्त्यादिभिः स्पर्शवद्भिः तदभिघातप्रतीतेः । तन्न अस्य स्पर्शाश्रयत्वमसिद्धम् ।

नापि अल्पत्व-महत्त्वपरिमाणाश्रयत्वम्; अल्प-महत्त्वप्रतीतिविषयत्त्वात्, यत् तत्प्रतीति
विषयः तत् तत्परिमाणाश्रयः यथा बदर-आमलकादि, तत्प्रतीतिविषयश्च शब्द इति । न चाय
मसिद्धो हेतुः; अल्पः शब्दः, महान् शब्दः इति तत्प्रतीतिविषयतया अस्य आबालं सुप्रसि
द्धत्वात् । तथाभूतस्याप्यस्य तत्प्रतीतिविषयत्वाऽपह्नवे बदरादावपि तत्प्रतीतिविषयत्वापह्नवप्रस
ङ्गात् सर्वत्र तत्परिमाणाभावः स्यात् । न खलु प्रतीतेरन्यतः तत्र तत्परिमाण¹⁹⁸⁶

–ण
प्रसिद्धिः ब॰, ज॰, भां॰ ।

सिद्धिः । अथ बद
रादेर्द्रव्यत्वात् तत्परिमाणप्रसिद्धिर्युक्ता न शब्दे विपर्ययात्; तदप्यसत्; अन्योन्याश्रयाऽनु
षङ्गात्–सिद्धे हि शब्दस्य अद्रव्यत्वे तत्परिमाणाऽभावसिद्धिः, तत्सिद्धौ च अद्रव्यत्वसिद्धिरिति ।
तत्र तत्परिमाणाऽनभ्युपगमे च किन्निबन्धना शब्दे तत्प्रतीतिः स्यात् ? कारणगताऽल्पत्वमह
त्त्वपरिमाणनिबन्धना चेत्; बदरादावपि असौ स्वकारणा1987

–णाल्पमहत्त्व– ब॰, ज॰, आ॰ ।

ऽल्पत्वमहत्त्वपरिमाणनिबन्धनाऽस्तु,
तथा अन्यत्राप्येवम् इति न क्वचित् मुख्यतोऽल्पमहत्त्वपरिमाणनिबन्धना तत्प्रतीतिः स्यात्,
प्रतीतिविरोधः अन्यत्राप्यविशिष्टः । तन्न अस्य अल्पत्वमहत्त्वपरिमाणाश्रयत्वम¹⁹⁸⁸

–मसि– ब॰, ज॰, आ॰ ।

प्यसिद्धम् ।

[p. 244 ]

नापि संख्याश्रयत्वम्; एकः शब्दः, द्वौ शब्दौ, बहवः शब्दाः इति प्रतीत्या घटादिवत्
शब्दे संख्यावत्त्वप्रसिद्धे । अथ उपचारात् शब्दे संख्यावत्त्वप्रतीतिः; ननु किगता संख्या तत्र
उपचर्य्यते–कारणगता, विषयगता वा ? यदि कारणगता, तत्रापि कि समवायिकारणगता,
कारणमात्रगता वाऽसौ तत्र उपचर्येत ? तत्राद्यपक्षे एक शब्दः इति सर्वदा व्यपदेशप्रसङ्गः
गगनलक्षणतत्समवायिकारणस्य एकत्वात् । द्वितीयपक्षे तु बहवः शब्दा इति सदा व्यपदेशः
स्यात् तन्मात्रस्य बहुत्वात् । विषयसंख्योपचारे तु गगन-आकाश-व्योमादिशब्दाः बहुव्यपदेश
भाजो न स्युः तद्विषयस्य एकत्वात्, पश्वादीनाञ्च बहुत्वात् एको 1989

गौशब्दः आ॰, ब॰, ज॰, भा॰ ।

गोशब्दः इति व्यपदेशः
स्वप्नेऽपि दुर्लभः । यथाऽविरोधं संख्योपचारः; इत्यप्ययुक्तम्; स्वयं संख्यावत्त्वे एव अवि
रोधसंभवात् । किञ्च, विपरीतोपल¹⁹⁹⁰

–लम्भस्य सद्भा– ब॰, ज॰ ।

म्भस्य बाधकस्य सद्भावे सति उपचारकल्पना स्यात्
अग्निर्माणवकः इत्यादिवत्, न च अग्निरहितमाणवकस्य इव एकत्वादिसंख्यारहितशब्दस्य
उपलम्भोऽस्ति, इति कथम् उपचारतस्तत्र तत्कल्पना स्यात् ? तथापि तत्तथात्वकल्पने अनुप
चरितमेव न किञ्चित् स्यात् । कथमेवं भवतामपि एकं रूपम् इत्यादिगुणेषु संख्याव्यपदेशः ?
इत्यप्ययुक्तम्, यन्मते हि संख्याया गुणत्वम् तन्मते एव अस्यास्तत्राऽसभवतः तद्व्यपदेशाऽ
भावप्रसङ्ग, नाऽस्माकम् प्रमेयत्ववस्तुत्वादिवत् तद्धर्मतया तस्या अभ्युपगमात् । धर्माणाञ्च
गुणादौ भावो न विरुद्ध्यते, अन्यथा तेषामप्रमेयत्वादिप्रसङ्गः । कथमन्यथा षट् पदार्थाः
इ¹⁹⁹¹

इत्यादिगुणेषु
संख्याव्य– श्र॰ ।

त्यादिव्यपदेश स्यात् ? तन्न संख्याऽऽश्रयत्वमपि अस्य असिद्धम् ।

नापि संयोगाऽऽश्रयत्वम्; वाय्वादिना अभिहन्यमानत्वात्, यद् वाय्वादिनाऽभिहन्य
मानम् तत् संयोगाश्रयः यथा पांश्वादि, तेन अभिहन्यमानश्च शब्द इति । न चेदमसिद्धम्;
देवदत्तं प्रति आगच्छतः शब्दस्य प्रतिवातादिना प्रतिनिवर्त्तनप्रतीतेः, यत्र येन प्रतिनिव
र्त्तनं प्रतीयते तत्र तेन अभिघा1992

–तोऽप्यस्ति श्र॰ ।

तोऽस्ति यथा पांश्वादौ, प्रतिवातादिना प्रतिनिवर्त्तनं प्रतीयते
च शब्दे इति । तत्प्रतिनिवर्तनप्रतीतिश्च अन्यदिगवस्थितस्य अस्य अन्यदिगवस्थितेन ग्रह
णादवसीयते, यद् अन्यदिगवस्थितम् अन्यदिगवस्थितेन गृह्यते तत्र प्रतिनिवर्त्तनमस्ति यथा
तृणादौ, तथाभूतः तथाभूतेन गृह्यते च शब्द इति । ननु गन्धादयो देवदत्तं प्रत्यागच्छन्तः
तेन प्रतिनिवर्त्यन्ते, न च तेपां तेन संयोगः निर्गुणत्वाद् गुणानाम्; इत्यप्यचोद्यम्; तद्वतो
द्रव्यस्यैव अनेन प्रतिनिवर्त्तनात्, केवलानां तेषां निष्क्रियत्वेन आगमनप्रतिनिवर्त्तनाऽनुपपत्तेः ।
अत सिद्धं शब्दस्य संयोगाऽऽश्रयत्वम्; क्षकारादौ अक्षरसंयोगप्रतीतेश्च । जात्यन्तरस्य
अस्योत्पत्तौ सर्वत्र संयोगवार्त्तोच्छेदप्रसङ्गः, दण्ड्यादेरपि जात्यन्तरस्यैव उत्पत्तिप्रसक्तेः ।
तन्नासिद्धं शब्दस्य गुणवत्त्वम् ।

[p. 245 ]

नापि क्रियावत्त्वम्; पूर्वदेशत्यागेन देशान्तरे समुपलभ्यमानत्वात्, यद् इत्थं देशान्तरे
समुपलभ्यते तत् क्रियावद् दृष्टम् यथा बाणादि, तथा तत्र समुपलभ्यते च शब्द इति । न
चेदमसिद्धम्; वक्तृमुखप्रदेशत्यागेन श्रोतृश्रोत्रप्रदेशे शब्दस्योपलब्धेः सकलजनप्रसिद्धत्वात् ।
नापि सामान्यादिना व्यभिचारि; तत्र विशेषणस्यास्याप्रवृत्तेः । ननु न आद्य एव आकाश
तच्छङ्ग्रमुखसंयोगादेः समवायि-असमवायि-निमित्तकारणाज्जातः शब्दः श्रोत्रेण आगत्य स
म्बद्ध्यते येनास्य क्रियावत्त्वं स्यात्, किन्तु वीचीतरङ्ग¹⁹⁹³

वीचीसन्तानवच्छब्दसन्तान इत्येव सन्तानेन श्रोत्रप्रदेशमागतस्य ग्रहणम् । श्रोत्रशब्दयोः
गमनागमनाभावात् अप्राप्तस्य ग्रहणं नास्ति परिशेषात् सन्तानसिद्धि । प्रश॰ भा॰ पृ॰ २८८ । यथाहि
महत पाषाणाद्यभिघातादुपजाता वीची वीच्यन्तरमारभते साऽपि पुनर्वीच्यन्तरमिति सन्तानाः तद्वच्छ
ब्दसन्ताना। प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ६५० । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २८९ ।

न्यायेन अपरापर एव आकाश
शब्दादिलक्षणात् समवायि-असमवायि-निमित्तकारणाज्जातः अन्य एव, अतः कथमस्य क्रिया
वत्त्वसभावना ? इत्यप्यसमीक्षिताभिधानम्; सर्वत्र एवं क्रियोच्छेदप्रसङ्गात्, बाणादयोऽपि
हि पूर्वपूर्वसमानजातीयक्षणप्रभवा लक्ष्यप्रदेशव्यापिनः न पुनः ते एव इति कल्पयतो न
वक्त्रं वक्रीभवेत् । प्रत्यभिज्ञानाद् अत्र स्थायित्वसिद्धेः नैवं कल्पना, इत्यन्यत्रापि समानम्–
उपाध्या1994

–ध्यायेनोक्तं ब॰, ज॰ ।

योक्तं शृणोमि शिष्योक्तं शृणोमि इति एकत्वग्राहिणः प्रत्यभिज्ञानस्य शब्देऽपि प्रतीतेः ।

ननु प्रत्यभिज्ञानस्य भवन्मते दर्शन-स्मरणकारण¹⁹⁹⁵

–
णत्वात् ब॰, ज॰ ।

कत्वात्, अत्र च तदभावात् कथं तदु
त्पत्तिः ? न खलु उपाध्यायाद्युक्ते शब्दे दर्शनवत् स्मरणं संभवति अस्य पूर्वदर्शनाद्याहितसंस्कार
प्रबोधनिबन्धत्वात्, न च कारणाऽभावे कार्यस्य उत्पत्तिर्युक्ता अतिप्रसङ्गात्; इत्यप्यनुपप
न्नम्; सम्बन्धिताप्रतिपत्तिद्वारेण अत्र एकत्वस्य प्रतीतेः, सम्बन्धितायाञ्च दर्शन-स्मरणयोः
सद्भावसंभवात् प्रत्यभिज्ञानस्य उत्पत्तिरविरुद्धा । तथाहि–प्रत्यक्षानुपलम्भतोऽनुमानतो वा
तत्कार्यतया तत्सम्बन्धिनं शब्दं प्रतिपद्य इदानी तद्दर्शनस्मृतिप्रभवं प्रत्यभिज्ञानं तत्सम्बन्धि
तया शब्दं प्रतिपद्यमानम् एकत्वविशिष्टमेव प्रतिपद्यते व्यजनाऽनिलवत्, कथमन्यथा उपा
ध्यायोक्तं शृणोमि इत्यादि प्रतीतिः स्यात् ? तदुक्तोद्भूतं तत्सदृशं शब्दान्तरं शृणोमि इति
प्रतीतिप्रसङ्गात् । अथ लून-पुनर्जातनख-केशादिवत् सदृश-अपरापरोत्पत्तिनिवन्धनमेतत्
प्रत्यभिज्ञानम् नैकत्वनिबन्धनम्; तदेतद् बाणादावपि समानम्, इति अशेषाऽर्थानां क्षणिकत्व
प्रसङ्गात् सौगतमतसिद्धिः स्यात् ।

ननु शब्दः तीव्रत¹⁹⁹⁶

तीव्रतीव्रतरतीव्रतमतीव्रमन्द– ब॰, ज॰ ।

म-तीव्रतर-तीव्र-मन्द-मन्दतर-मन्दतमलक्षणषड्विधभेदभिन्नः प्रतीयते
न बाणादिः, अतः तत्र तद्भेदप्रतीत्यन्यथाऽनुपपत्त्या क्षणिकत्वं परिक¹⁹⁹⁷

–कल्पते आ॰, ब॰ ।

ल्प्यते, न बाणादौ विप
र्ययात्, तत्कथं सौगतमतसिद्धिः स्यात् ? इत्यप्यविचारितरमणीयम्; तद्भेदप्रतीतेः क्षणिक
त्वाऽप्रसाधकत्वात्, अन्यथा वायोरपि क्षणिकत्वप्रसङ्गः, व्यजनादिकारणकलापप्रभवस्य अस्यापि
[p. 246 ] प्रत्यासन्नतमादिपुरुषैः तीव्रतमादिभेदेन प्रतीयमानत्वाऽविशेषात् । बाणादेरपि चैवं तत्प्रसङ्गः
लक्ष्यप्रदेशे प्रक्षिप्तस्य अस्यापि तथाविधैस्तैः तद्भेदेन प्रतीयमानत्वसंभवात् । अथ अत्र तीव्र
तमादिस्वभावक्रियानिबन्धनः तद्भेदप्रतिभासः; तदेतत् शब्देऽपि समानम् ।

अ¹⁹⁹⁸

अथ वाध– भां॰ ।

थ अत्र बाधकसद्भावात् क्षणिकत्वकल्पनाऽयुक्ता न ब्राणादौ विपर्ययात्; ननु अत्र
किं बाधकम्–प्रत्यक्षम्, अनुमानं वा ? प्रत्यक्षञ्चेत्; किम् एकत्वविषयम्, क्षणिकत्वविषयं वा ?
न तावद् एकत्वविषयम्; समविषयत्वेन तदनुकूलत्वात् । नापि क्षणिकत्वविषयम्; शब्दे अन्यत्र वा
तद्विषयस्य अस्य असिद्धत्वात् । अथ अनुमानं तद्विषयं तद्बाधकम्; तथाहि–क्षणिकः
शब्दः अस्मदादिप्रत्यक्षत्वे सति विभुद्रव्य विशेषगुणत्वात् सुखादिवत्; तदपि मनोरथमात्रम्;
एकशाखाप्रभवत्ववत् कालात्ययापदिष्टत्वाद् हेतोः । न चास्य तदपदिष्टत्वमसिद्धम्; प्रत्यभि1999

–भिज्ञानाख्य– श्र॰ ।

ज्ञा
ख्यप्रत्यक्षबाधितकर्मनिर्देशानन्तरं प्रयुक्तत्वात् । विभुद्रव्यविशेषगुणत्व²⁰⁰⁰

–त्वं वासि– आ॰ ।

ञ्चासिद्धम्; शब्दस्य
द्रव्यत्वप्रसाधनात् ।

वीचीतरङ्गन्यायेन च शब्दस्य उत्पत्त्यभ्युपगमे प्रथमतो वक्तृव्यापाराद् एकः2001

शङ्खमुखसंयोगादा
काशे शब्दः प्रादुर्भवन् एक एव प्रादुर्भवेदनेको वा ? तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४२१ । प्रमेयक॰ पृ॰ १६७
पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९४२ । वीचीतरङ्गवृत्त्यैवमन्त्यः श्रोत्रेण गृह्यते । अदृष्टकल्पना तस्मिन् पक्षे
बह्वी प्रसज्यते ॥ ९० ॥ मी॰ श्लो॰ पृ॰ ७५३ ।

शब्दः प्रादु
र्भवेत्, अनेको वा ? यद्येकः; कथं नानादिक्काऽनेकशब्दोत्पत्तिः सकृत् स्यात् ? सर्वदिक्कताल्वा
दिव्यापारजनितवाय्वाकाशसंयोगानाम समवायिकारणानां समवायिकारणस्य च आकाशस्य
सर्वगतस्य भावात् सकृत् सर्वदिक्काऽनेकशब्दोत्पत्त्यविरोधे शब्दस्य आरम्भकत्वाऽनुपपत्तिः ।
यथैव हि आद्यः शब्दो न शब्देनाऽऽरब्धः ताल्वाद्याकाशसंयोगादेव असमवायिकारणादुत्पत्तेः,
तथा सर्वदिक्कशब्दान्तराण्यपि ताल्वादिव्यापारप्रभववाय्वाकाशसंयोगेभ्य एव असमवायि
कारणेभ्यः तदुत्पत्तिसंभवात् । तथा च संयोगाद्विभागात् शब्दाच्च शब्दोत्पत्तिः
वै॰ सू॰ २ । २ । ३१ इति प्लवते । अथ शब्दान्तराणां प्रथमः शब्दः असमवायिकारणं तत्स
दृशत्वात्, अन्यथा तद्विसदृशशब्दान्तरोत्पत्तिप्रसङ्गो नियामकाऽभावात्; नन्वेवं प्रथम
स्यापि शब्दस्य अन्यस्माच्छब्दाद् असमवायिकारणादुत्पत्तिः2002

–त्तिः स्यात् त– भां॰ ।

तस्यापि अ²⁰⁰³

अपरस्मात् ब॰, ज॰ ।

न्यस्मात् पूर्वशब्दात्
इति अनादित्वापत्तिः शब्दसन्तानस्य स्यात् । अथ प्रथमः शब्दः प्रतिनियतः प्रतिनियताद्
वक्तृव्यापारादेव उत्पन्नः स्वसदृशानि शब्दान्तराणि आर²⁰⁰⁴

–रभेत श्र॰ ।

भते; तर्हि किम् आद्येन शब्देन असम
वायिकारणेन कल्पितेन ? प्रतिनियतवक्तृव्यापारात् तत्प्रभवप्रतिनियतवाय्वाकाशसंयोगेभ्यः2005

–भ्यश्च सदृ– ब॰, ज॰, भां॰ ।

स्वसदृश-अपरापरशब्दोत्पत्तिसंभवात् । तन्न एकः शब्दः शब्दान्तरारम्भकः ।

नाप्यनेकः; एकस्मात् ताल्वाद्याकाशसंयोगाद् अनेकशब्दोत्पत्तेरनुपपत्तेः । न च अनेकः
[p. 247 ] ताल्वाद्याकाशसंयोगः सकृद् एकस्य वक्तुः संभवति; प्रयत्नस्य एकत्वात् । न च प्रयत्नभेदमन्त
रेण ताल्वादिक्रियापूर्वकः अन्यतरकर्मजस्ताल्वाद्याकाशसंयोगो घटते यतोऽनेकः शब्दः स्यात् ।
अस्तु वा कुतश्चिद् आद्यः शब्दोऽनेकः; तथापि असौ स्वदेशे शब्दान्तराण्यारभते, देशान्तरे वा ?
न तावत् स्वदेशे; देशान्तरे शब्दोपलम्भाऽभावप्रसङ्गात् । अथ देशान्तरे2006

–रे तत्र ग– ब॰, ज॰ ।

; तत्रापि तत्र गत्वा,
स्वदेशस्थ एव वा देशान्तरे तान्यसौ जनयेत् ? यदि स्वदेशस्थ एव; तर्हि अदृष्टमपि शरीर
देशस्थमेव देशान्तरवर्तिमणिमुक्ताफलाद्याकर्षणं कुर्यात्, तथा च धर्मा2007

अग्नेरूर्ध्वज्वलन वायोस्तिर्यक्पवनमणूना मनसश्चाद्यं कर्म अदृष्टका
रितम् । वैशे॰ सू॰ ५ । २ । १३ । धर्माधर्मौ च स्वाश्रयसमवेते सुखदुःखे पराश्रये तु क्रियामारभेते।
प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४३७ ।

ऽधर्मौ स्वाश्रयसं
युक्ते आश्रयान्तरे कर्म आरभेते इत्यस्य विरोधः । श्रोतृश्रोत्रप्रदेशे वा
ततः शब्दोत्पत्तेः तद्विषयविज्ञानोत्पत्तेर्वा प्रसङ्गाद् अन्तरालशब्दानां श्रोत्रे प्राप्यकारित्वस्य च
कल्पनाऽनर्थक्यम् । न च वीचीतरङ्गादौ अप्राप्तकार्यदेशत्वे सति आरम्भकत्वं दृष्टम्, येन अत्रापि
तथा कल्प्येत अध्यक्षविरोधात् । अथ तद्देशे गत्वा; सिद्धं तर्हि शब्दस्य क्रियावत्त्वम् ।

आकाशगु2008

अमूर्त्तगुणस्य आत्मगुणवद् इन्द्रियविषयत्वादर्शनात् । तत्त्वार्थराज॰
पृ॰ ४८ । तत्त्वार्यश्लो॰ पृ॰ ४२१ । न तावदमूर्त्तद्रव्यगुणः शब्दः गुणगुणिनोरविभक्तप्रदेशत्वेन एक
वेदनवेद्यत्वाद् अमूर्त्तद्रव्यस्यापि श्रवणेन्द्रियविषयतापत्तेः । पञ्चा॰ टी॰ पृ॰ १८५ ।

णत्वे च अस्य अस्मदादिप्रत्यक्षताऽनुपपत्तिः, तस्य अत्यन्तपरोक्षत्वात्, यः
अत्यन्तपरोक्षगुणिगुणः नासौ अस्मदादिप्रत्यक्षः यथा परमाणुरूपादिः, तथा च परेण अभ्यु
पगतः शब्द इति । तत्प्रत्यक्षत्वे वा; अस्य अत्यन्तपरोक्ष-आकाशविशेषगुणत्वाऽयोगः, यद्
अस्मदादिप्रत्यक्षम् तन्न अत्यन्तपरोक्षगुणिगुणः यथा घटरूपादयः, तथा च शब्द इति ।

यच्चोक्तम्2009

पृ॰ २४०
पं॰ ८ ।

–सत्तासम्बन्धित्वात् इति; तत्र कि स्वरूपभूतया सत्तया सम्बन्धित्वं विव
क्षितम्, अर्थान्तरभूतया वा ? प्रथमविकल्पे सामान्यादिभिर्व्यभिचारः, तेषां द्रव्य-कर्माऽ
न्यत्वे सति तथाभूतया सत्तया सम्बन्धित्वेऽपि गुणत्वाऽभावात् । द्वितीयविकल्पस्तु अयुक्तः;
स्वतोऽसतामर्थानाम् अर्थान्तरभूतसत्तातः सत्त्वस्य स्वतोऽर्थाः सन्तु सत्तावत् इत्य²⁰¹⁰

पञ्चमपरिच्छेदस्य चत्त्वारिंशत्तमकारिकाव्याख्यानावसरे ।

त्र
निपेत्स्यमानत्वात् ।

यच्चान्यदुक्तम्2011

पृ॰ २४० प॰ १० ।

–शब्दो द्रव्यं न भवति एकद्रव्यत्वात् इति; तत्र एकद्रव्यत्वसाधनम
सिद्धम्; यतो गुणत्वे गगने एव एकद्रव्ये समवायेन वर्त्तने च सिद्धे तत् सिद्ध्येत्, तच्च
उक्तनीत्या अपास्तमिति कथं तत्सिद्धिः ?

यदपि एकद्रव्यत्वे साधनमुक्तम्2012

पृ॰
२४० प॰ १३ ।

–ए²⁰¹³

एकद्रव्यं आ॰ ।

कद्रव्यः शब्दः सामान्यविशेषवत्त्वे सति बाह्यै
केन्द्रियप्रत्यक्षत्वात् इति; तदपि प्र²⁰¹⁴

प्रत्यक्षानुमान–ज॰ ।

त्यनुमानबाधितम्; तथाहि–अनेकद्रव्यः शब्दः अस्म
[p. 248 ] दादिप्रत्यक्षत्वे सति स्पर्शवत्त्वात् घटादिवत् । वायुना अनेकान्तश्च; स हि सामान्यविशेषवत्त्वे
सति बाह्यैकेन्द्रियप्रत्यक्षोऽपि अनेकद्रव्यः, चक्षुषैकेन प्रतीयमानैश्चन्द्राऽर्कादिभिश्च । अस्म
दादिविलक्षणैः बाह्येन्द्रियान्तरेण तत्र प्रतीतिः, शब्देऽपि समाना, अत्र तथाऽनुपलम्भः
अन्यत्रापि तुल्यः ।

यदपि अनित्यत्वे सति नियमेन अचाक्षुपप्रत्यक्षत्वात् इत्युक्तम्2015

पृ॰ २४० पं॰ १९ ।

; तदप्ययुक्तम्; वायुना
अनैकान्तिकत्वात्, स हि अनित्यत्वे सति नियमेनाऽचाक्षुषप्रत्यक्षोऽपि द्रव्यम् इति ।

यदपि–व्यापकद्रव्यसमवेतत्वात् इत्यभिहितम्2016

पृ॰ २४१ प॰ २ ।

; तदप्यभिधानमात्रम्; असिद्धत्वात्,
सिद्धे हि गुणत्वे तत्र अस्य समवेतत्वं सिद्ध्येत्, न च तत्सिद्धम् उक्तप्रकारेण निरस्तत्वात् ।

यच्चान्यदुक्तम्2017

पृ॰ २४१ प॰ ६ ।

–न तावत्स्पर्शवतां परमाणूनाम् इत्यादि; तत् सिद्धसाधनम्, तद्गुणत्वस्य
शब्देऽनभ्युपगमात् । यथा च अस्मदादिप्रत्यक्षत्वे शब्दस्य परमाणुविशेषगुणत्वविरोधः तथा
आकाशविशेषगुणत्वविरोधोऽपि । नहि अस्मदादिप्रत्यक्षत्वं परमाणुविशेषगुणत्वमेव निरा
करोति शब्दस्य न आकाशविशेषगुणत्वम् अभयत्राऽविशेषात् । यथैव हि परमाणुगुणो रूपादिः
अस्मदाद्यप्रत्यक्षः तथा आकाशगुणो महत्त्वादिरपि ।

यदपि–आश्रयाद् भेर्यादेरन्यत्रोपलब्धेः इत्याद्युक्तम्2018

पृ॰ २४१ प॰ ९ ।

, तदप्ययुक्तम्; भेर्यादेः शब्दाऽऽ
श्रयत्वाऽसिद्धेः तस्य तन्निमित्तकारणत्वात् । आत्मादिगुणत्वनिषेधस्तु सिद्धसाधनात् न समा
धानमर्हति ।

याऽपि शब्दोत्पत्तौ प्रक्रिया–आकाशं समवायिकारणम् इत्यादि2019

–दि सा– आ॰ । पृ॰ २४२ प॰ ३ ।

का; साऽपि एतेन
निरस्ता; शब्दस्य आकाशगुणत्वनिषेधे त प्रति अस्य समवायिकारणत्वाऽनुपपत्तेः । यदि वा2020

च श्र॰ ।

,
आकाशं निरवयवं शब्दस्य समवायिकारणं स्यात्; तर्हि तद्वत् तस्यापि व्यापित्वप्रसङ्गः ।
देशकृतं हि नैयत्यम् अव्यापित्वमुच्य ते, तच्च आकाशस्य तत्समवायिकारणस्य अदेशत्वे
अतिदुर्घटम् । यो निष्प्रदेशद्रव्यगुणः नासौ स्वाश्रयाऽव्यापकः यथा तन्महत्त्वम्, परमाणुरूपा
दिर्वा, निष्प्रदेशस्य आकाशस्य गुणश्च भवद्भि परिकल्पितः शब्द इति । तस्य अव्याप्यवृत्तित्वे
वा कथं तदाधारस्य आकाशस्य सावयवत्वं न स्यात् प्रदेशवृत्तिर्गुणः, निष्प्रदेशाधारश्च
इति कोऽन्यो जडात्मनो ब्रूयात् ? यदि च सावयवं नभो न भवेत् तदा श्रोत्रसमवेतस्येव
ब्रह्माण्डवर्तिनोऽपि शब्दस्य अस्मदादिभिरुपलम्भः स्यात् निरवयव-एकाका2021

–कारल– भा॰ ।

शलक्षणश्रोत्रसम
वेतत्वात् । अथ धर्माऽधर्माभिसंस्कृतकर्णशष्कुल्यवरुद्ध आकाशदेश एव श्रोत्र²⁰²²

श्रोत्रं पुन श्रवणविवर
संज्ञको नभोदेश शब्दनिमित्तोपभोगप्रापक-धर्माधर्मोषनिवद्धः। प्रश॰ भा॰ पृ॰ ५९ ।

म्; तत्र
ब्रह्माण्डवर्त्तिनः शब्दस्य असमवायात् न अस्मदादिभिरुपलम्भः; न न्वय²⁰²³

नन्वय
मन्धसर्पबिलप्रवेशन्यायेन सावयवत्वाङ्गीकार एव परिहार । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८९१ ।

म् अन्धसर्पबिल
[p. 249 ] प्रवेशन्यायेन सावयवत्वाऽङ्गीकार एव परिहारः, श्रोत्राऽऽकाशदेशात् ब्रह्माण्डवर्तिशब्दाऽऽ
धाराकाशदेशस्य अन्यत्वात् ।

अव्याप्यवृत्तित्वञ्चास्य पर्युदासरूपम्, प्रसज्यरूपं वा स्यात् ? आद्यपक्षे एकदेशवृत्तित्व
मेव उक्तं स्यात्, आकाशं2024

–शं व्या– आ॰ ।

हि व्याप्य शब्दो न वर्त्तते इति ब्रुवता तदेकदेशे वर्तते इत्यभ्यु
पगतं स्यात् । व्याप्यवृत्तित्वं हि सामस्त्यवृत्तित्वम्, तत्प्रतिषेधे च एकदेशवृत्तित्वं स्यात्, तच्च
आकाशस्य निष्प्रदेशत्वे अतिदुर्घटम् इत्युक्तम् । प्रसज्यपक्षे तु वृत्तिप्रतिषेधमात्रमेव उक्तं
स्यात्; न चैतदुपपन्नम् । शब्दस्य गुणत्वेन द्रव्याश्रितत्वतः तत्प्रतिषेधविरोधात्, तत्प्रतिषेधे वा
गुणत्वाऽनुपपत्तिः । यस्य सर्वथा वृत्तिप्रतिषेधः नासौ गुणः यथा वन्ध्यास्तनन्धयः, सर्वथा
वृत्तिप्रतिपेधश्च शब्दस्य इति । समवायस्य तत्र तद्वृत्तेरभ्युपगमात् न एकदेशेन सामस्त्येन
वा इत्यादिदोषः; इत्यपि श्रद्धामात्रम्; तस्य अग्रे निराकरिष्यमाणत्वात् । तन्निरवयवत्वे च
सन्तानवृत्त्या शब्दस्याऽऽगतस्य श्रोत्रेण उपलब्धिर्न स्यात्; अपरापर-आकाशदेशोत्पत्तिद्वारेण
अस्य श्रोत्रसमवेतत्वाऽनुपपत्तेः । वीचीतरङ्गन्यायेन हि अपरापर-आकाशदेशे शब्दोत्पत्ति
कल्पने कथन्नास्य सावयवत्वं सिद्ध्येत् ? तन्न सर्वथा आकाशस्य अनवयवत्वं युक्तम् ।

नापि सर्वथा नित्यत्वम्; तद्वत् शब्दस्या2025

–स्यापि सर्वथा नि– श्र॰ ।

पि नित्यत्वप्रसङ्गात् । तस्य हि विनाशः आश्र
यविनाशात्, विरोधिगुणप्रादुर्भावात्, तन्निमित्ताऽदृष्टाऽभावाद्वा ? न तावद् आश्रयविना
शात्; तस्य सर्वथा नित्यत्वप्रतिज्ञानात् । नापि विरोधिगुणप्रादुर्भावात्; यतः को विरोधी
गुणः–तन्महत्त्वम्, संयोगादिर्वा ? तत्राद्यपक्षोऽयुक्तः; तन्महत्त्वस्य एकार्थसमवेतत्वेन विरो
धित्वाऽसिद्धेः । तत्सिद्धौ वा श्रवणसमयेऽपि तदभावप्रसङ्गः अ²⁰²⁶

अनुपपत्ति– ब॰, ज॰ ।

नुत्पत्तिरेव वा, स²⁰²⁷

तदा हि
तन्महत्त्वसद्भा– भा॰ । तदापि तन्महत्त्वसद्भा– श्र॰ ।

दापि तन्म
हत्त्वस्य सद्भावात् । द्वितीयपक्षोऽप्यनुपपन्नः; संयोगादेः शब्दोत्पादं प्रति कारणत्वेन विरोधि
त्वाऽनुपपत्तेः । नापि तन्निमित्तादृष्टाऽभावात् तदभावः; तुच्छाभावस्य अशेषसामर्थ्यशून्यत्वेन
अश्वविषाणवत् तद्विनाशाऽहेतुत्वात् ।

तदेवम् आकशहेतुत्वस्य शब्देऽनुपपत्तेः 2028

सद्दो खंदप्पभवो खंदो परमाणुसंधसं
घादो । पुट्ठेसु तेसु जायदि सद्दो उप्पादगो णिअदो ॥ ७९ ॥ पञ्चास्तिका॰ ।

पौद्गलिकत्वमेव अभ्युपगन्तव्यम् । तथाहि–पौद्ग
लिकः शब्दः, गुण-क्रियावत्त्वे सति अस्मदादिबाह्येन्द्रियप्रत्यक्षत्वात्, यदेवम् तदेवम् यथा
घटादि, तथा च शब्दः, तस्मात्तथा इति । ततः शब्दस्य आकाशगुणत्वाऽसिद्धेः नाऽसौ
तल्लिङ्गम्, इति नातः तत्सद्भावसिद्धिः । नन्वेवम् आकाशद्रव्यापह्नवे कथं भवतां नाऽप
सिद्धान्तः स्यात् ? इत्यप्यसारम्; परपरिकल्पितस्यैव सर्वथा नित्यनिरंशस्वभावस्याऽस्य
अस्माभिः प्रतिक्षेपात् न तद्विपरीतस्य, अस्य उक्तदोषाऽगोचरचारित्वात् ।

[p. 250 ]

कुतस्तत्सद्भावसिद्धिः भवतामपीति चेत् ? युगपन्नि2029

सव्वेसि जीवाणं सेसाण तहय पुग्गलाणं च । जं देदि विवरमखिलं तं लोए हवै आयासम्
॥ ९० ॥ पञ्चास्तिका॰ । अवगाहणालक्खणेण णं आगासत्थिकाए । व्या॰ प्रज्ञ॰ १३ । ४ । ४८१ ।
आकाशस्यावगाह । तत्त्वार्थसू॰ ५ । १८ ।

खिलद्रव्याऽवगाहकार्यात् इति
ब्रूमः । तथाहि–युगपन्निखिलावगाहः साधारणकारणाऽपेक्षः, युगपन्निखिलावगाहत्वात्, य
एवंविधोऽवगाह स एवंविधकारणाऽपेक्षो दृष्टः यथा एकसरःसलिलान्तःपातिमत्स्याद्य
वगाह, तथावगाहश्चायमिति । ननु सर्पिषो मधुन्यवगाह, भस्मनि जलस्य, जले अश्वादे
र्यथा, तथैव आ²⁰³⁰

आकाशधातो रूपधातौ आलोकतम स्वभावत्वात् ।
स्फुटार्थ अ॰ पृ॰ ५८ ।

लोक-तमसो अशेषार्थावगाहो भविष्यति, अतः कथमस्माद् आकाशसिद्धिः ?
इत्यप्यसुन्दरम्, अनयोरपि आकाशाऽभावे अवगाहाऽनुपपत्तेः ।

न²⁰³¹

ननु अखिला– ब॰, ज॰ । यद्याकाशं स्वप्रतिष्ठं धर्मादीन्यपि स्वप्रतिष्ठा
न्येव । अथ धर्मादीनामन्य आधार कल्प्यतेआकाशस्यापि अन्य आधार कल्प्य तथा सत्यनवस्थाप्रसङ्गः
इति चेन्नैष दोष, नाकाशादन्यदधिकपरिमाणं द्रव्यमस्ति यत्राकाश स्थितमित्युच्यते सर्वतोऽनन्तं हि
तत् । सर्वार्थसि॰ ५ । १२ ।

नु निखिलार्थानां यथा आकाशेऽवगाहः तथा तस्यापि अन्यस्मिन्नधिकरणे अवगाहेन
भवितव्यम् इत्यनवस्था, तस्य स्वरूपेऽवगाहे सर्वाऽर्थानां स्वात्मन्यवगाहप्रसङ्गात् कथम्
आकाशस्य अतः सिद्धि ? इत्यप्यपेशलम्, आकाशस्य व्यापित्वेन स्वावगाहित्वोपपत्तित
अनवस्थाऽनुपपत्तेः, अन्येषामव्यापित्वेन स्वावगाहित्वाऽयोगाच्च, नहि किञ्चिदल्पपरिमाणं
वस्तु स्वाऽधिकरणं दृष्टम् अश्वादेर्जलाद्यधिकरणत्वप्रतीते । कथमेवं दिक्कालात्मनाम् आका
शेऽवगाहः व्यापित्वात् ? इत्यप्यसाम्प्रतम्, तेषां व्यापित्वाऽसिद्धे, तदसिद्धिश्च दिग्द्र
व्यस्यासत्त्वेन कालात्मनोश्च असर्वगतद्रव्यत्वेन वक्ष्यमाणत्वात् सिद्धा । नन्वेवमपि अमूर्त्तत्वेन
काल-आत्मनो पाताऽभावात् कथं तदाधेयता ? इत्यप्ययुक्तम्; अमूर्त्तस्यापि ज्ञाना2032

–देः एकात्म– श्र॰ ।

देः आत्मनि
आधेयत्वप्रसिद्धे ।

एतेन अमूर्त्तत्वात् नाऽऽकाशं कस्यचिदधिकरणम् इत्यपि प्रत्युक्तम्; अमूर्त्तस्याप्यात्मनो
ज्ञानाधिकरणत्वप्रतीतेः । समसमयवर्तित्वात् निखिलार्थानां नाधाराऽऽधेयभावः, अन्यथा
आकाशादुत्तरकालं तेषां भाव स्यात्; इत्यप्यसमीचीनम्; सम²⁰³³

युगपद्भाविनामपि आधाराधेयभावो
दृश्यते घटे रूपादय शरीरे हस्तादय इति । सर्वार्थसि॰ ५ । १२ ।

समयवर्तिनामपि आत्म
अमूर्त्तत्वादीनां तद्भावप्रतीतेः, न खलु परेणापि अत्र पूर्वाऽपरीभावोऽभ्युपगम्यते नित्यत्वाऽभावा
ऽनुषङ्गात् । तन्न परपरिकल्पितम् आकाश²⁰³⁴

प्राय अनयैव प्रक्रियया
आकाशद्रव्यस्य चर्चा–तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४३१, प्रमेयक॰ पृ॰ १६३ उ॰, तत्त्वार्थभा॰ टी॰ पृ॰ ३५८,
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६७०, स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९४१, इत्यादिषु द्रष्टव्या ।

द्रव्यं घटते; नापि कालद्रव्यम् ।

[p. 251 ]

पराऽपरादिप्रत्ययाल्लिङ्गात् अस्ति नित्य एक विमुश्च काल

इति वैशेषिकस्य पूर्वपक्षः–

ननु कालद्रव्यस्य पराऽपरादिप्रत्ययलक्षणाल्लिङ्गात् प्रसिद्धेः कथमघटमानता ? तथाहि–
दिग्देशकृतपरापरादिप्रत्ययविपरीताः परापरादिविशिष्टप्रत्ययाः
विशिष्टकारणपूर्वकाः, विशिष्टप्रत्ययत्वात्, यो विशिष्टप्रत्ययः स
विशिष्टकारणपूर्वको दृष्टः यथा दण्डी इत्यादिप्रत्ययः, विशि
ष्टाश्च एते परा-ऽपर-2035

–यौगपद्यचिर– ब॰, ज॰ ।

यौगपद्या-ऽयौगपद्य-चिर-क्षिप्रप्रत्यया इति ।
पराऽपरयोर्हि दिग्-देशकृतयोर्व्यतिकरोऽत्र 2036

यत्र हि दिग्विवक्षयोत्पन्नं परत्व तत्रैवापरत्वं यत्रैवापरत्वं तत्रैव
परत्वमुत्पद्यमानं दृष्टम् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३४३ ।

दृश्यते–यत्रैव हि दिग्-देशभागे स्थिते पितरि
उत्पन्नं परत्वम् तत्रैव स्थिते पुत्रेऽपरत्वम्, यत्र च स्थिते पुत्रेऽपरत्वमुत्पन्नम् तत्रैव स्थिते पितरि
परत्वमुत्पद्यमानं दृष्टम् इति । अतः दिग्देशाभ्याम् अन्यन्निमित्तान्तरम् अत्र प्रत्यये अभ्युप
गन्तव्यम्, तदन्तरेण तद्व्यतिकराऽनुपपत्तेः । न च पराऽपरादिप्रत्ययानाम् आदित्यादिक्रिया
वलिपलितादिकं वा निमित्तं युक्तम्; तत्प्रत्ययविलक्षणत्वात् पटादिप्रत्यय²⁰³⁷

–यलिगत्ववत् श्र॰ ।

वत् । त²⁰³⁸

तथा सू– आ॰,
ब॰, ज॰ ।

था च सूत्रम्–
अपरास्मिन् परं युगपदयुगपच्चिरं क्षिप्रम् इति काललिङ्गानि वै॰ सू॰ २ । २ । ६ ।
तल्लिङ्गाऽविशेषाद् विशेषलिङ्गाऽभावाच्च आकाशवत् तस्य एकत्व-नित्यत्व-विभुत्वादयो धर्माः
प्रतिपत्तव्याः । तथाभूतस्य च कालद्रव्यस्य इतरस्माद् भेदे कालः इति वा व्यवहारे साध्ये
पराऽपरादिप्रत्यय एव लिङ्गम्; तथाहि–कालः2039

काल इतरस्माद् भिद्यतेव्यवहारो वा साध्यते विवादापन्नं काल इति व्यवहर्त्तव्यम्
परापरव्यतिकरादिलिङ्गत्वात् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३४२ ।

इतरस्माद् भिद्यते, कालः इति वा व्यवह
र्त्तव्यः, पराऽपरादिप्रत्ययलिङ्गत्वात्, यस्तु न इतरस्माद्भिद्यते कालः इति वा न व्यवह्रियते
नाऽसौ उक्तलिङ्गः यथा पृथिव्यादिः, तथा च कालः, तस्मात्तथा इति ।

षट्पदार्थपरीक्षाया कालस्य नित्यैकनिरशरूपतानिरसनपुरस्सरा अणुरूप-अनेकद्रव्यत्वसिद्धि–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्2040

पृ॰ २५१ प्र॰ १ ।

–पराऽपर इत्यादि; तदसमीचीनम्; यतः अतो
लिङ्गात् कालः किम् एकद्रव्यस्वरूपः, अनेकद्रव्यस्वरूपो वा
साध्येत ? तत्र आद्यपक्षोऽनुपपन्नः; नित्यनिरंशैकरूपतया
विचार्यमाणस्य अस्यानुपपद्यमानत्वात् । यद् यद्रूपतया विचार्य
माणं नोपपद्यते न तत् तद्रूपतया अभ्युपगन्तव्यम् यथा जगत्
ब्रह्माद्यद्वैतरूपतया, नित्यनिरंशैकरूपतया विचार्यमाणो नोपपद्यते च काल इति । न चेदमसि
द्धम्; तत्र तद्रूपतायाः परस्परविलक्षणपराऽपरप्रत्ययादिका2041

निरंशैक
स्वभावत्वात् पौर्षापर्य्याद्यसंभव । तयो सम्बन्धिभेदाच्चेदेव तौ निष्फलौ ननु ॥ ६३० ॥ तत्त्वस॰ ।
प्रमेयक॰ पृ॰ १६९ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८९२ ।

र्यभेदाऽनुपपत्त्या अतीतादितद्रूप
भेदाऽनुपपत्त्या च अनुपपद्यमानत्वात् । नहि सर्वथा नित्यस्य निरंशस्य एकस्वभावस्य च अर्थस्य
अनित्य²⁰⁴²

–त्यावि– आ॰ ।

-विभिन्नदेशानेकस्वभावकार्यकारित्वं घटते; ब्रह्मणोऽप्येवंविधस्य अनेकग्रामारामादि
[p. 252 ] कार्यकर्तृत्वाऽनुषङ्गत तदद्वैतसिद्धिप्रसङ्गात् । विचित्रसहकारिवशात् तथाविधस्यापि तत्क
र्तृत्वाऽविरोधः इत्यपि अन्यत्राऽविशिष्टम्, अविद्यादेः सहकारिणो ब्रह्मण्यपि संभवात् । न
च स्वरूपमभेदयतां सहकारित्वं संभवति इत्युक्तम् ईश्वरपरमाणुविचारप्रक्रमे । अतोऽत्र यौग
पद्यादिप्रत्ययाऽनुत्पत्तिरेव, यत् खलु कार्यजातम् एकस्मिन् काले कृतम् तद् युगपत्कृतम्
इत्युच्यते, काल²⁰⁴³

–स्य नि– ब॰, ज॰, आ॰ ।

स्य च नित्यैकत्वादिरूपत्वे तदुत्पाद्यत्वेन कार्याणाम् एकदैवोत्पत्तिप्रसङ्गान्न
किञ्चिद् अयुगपत्कृतं स्यात् ।

चिर-क्षिप्रव्यवहाराऽभावश्च, यद्धि बहुना कालेन कृतं तत् चिरेण कृतम् इत्युच्यते, यच्च
स्वल्पेन कृतं तत् क्षि2044

क्षिप्रकृतम् आ॰ ।

प्रं कृतम् इति, तच्चैतदुभय कालस्य सर्वथा नित्यादिरूपतायां दुर्घटम् ।
ननु कालस्य तद्रूपतायां सत्यामपि उपाधिभेदाद् भेदोपपत्तेर्न यौगपद्यादिप्रत्ययाभाव, तदुक्तम्–
माणिवत् पाचकवद्वा उपाधिभेदात् काल²⁰⁴⁵

उपाधिभेदान्मणिवत् पाचकवद्वा नानात्वो
पचार । प्रश॰ भा॰ पृ॰ ६४ । यथा मणे स्वरूपापरित्यागेनैव उपाधिभेदादुपचर्यते नानात्वं पीतो
रक्त इतियथा वा स्वरूपापरित्यागेनैव पुरुषस्य नानाक्रियावशात् पाचकादिभेद तद्वदिहापि । प्रश॰
व्यो॰ पृ॰ ३५१ । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ६६ ।

भेदः इति, तदप्यसमीक्षिताऽ
भिधानम्; यत अत्र उपाधिभेद कार्यभेद एव, स च युगपत्कृतम् इत्यत्राप्यस्त्येव इति किमि
त्ययुगपत्प्रत्ययो न स्यात् ? अथ क्रमभावी कार्यभेद कालभेदव्यवहारहेतु; अथ कोऽस्य
क्रमभाव ? युगपदनुत्पादश्चेत्; ननु युगपदनुत्पाद इत्यस्य भापितस्य कोऽर्थ ? एकस्मिन् का
लेऽनुत्पादश्चेत्; नन्वयम् इतरेतराश्रय–यावद्धि कालस्य भेदो न सिद्ध्यति न तावत् कार्याणां
भिन्नकालोत्पादलक्षण क्रम सिद्ध्यति, यावच्च कार्याणां तथाविध क्रमो न सिद्ध्यति न तावत्
कालस्य उपाधिभेदाद् भेद सिद्ध्यति । तत स्वरूपत एव कालस्य भेदोऽभ्युपगन्तव्य, तथा
च एककालमिदम्, चिरोत्पन्नम्, अनन्तरोत्पन्नम् इत्यादिव्यवहार सुघट, नान्यथा ।

एतेन परापरव्यतिकरोऽपि चिन्तित, सर्वथा नित्यादिम्बभावे काले तस्याप्यनुपपद्यमान
त्वात् । यथैव हि भूम्यवयवै आलोकाऽवयवैर्वा बहुभिरन्तरितं वस्तु विप्रकृष्टम्, परम् इति
च उच्यते स्वल्पैस्तु अन्तरित सन्निकृष्टम्, अपरम् इति च, तथा बहुभि क्षणैः अहोरात्रादि
भिश्च अन्तरितम् विप्रकृष्टम्, परम् इति च उच्यते स्वल्पैस्तु अन्तरितम् सन्निकृष्टम्, अपरम्
इति च । बहु-अल्पभावश्च गुरुत्व-परिमाणादिवद् अपेक्षानिबन्धन कालैकत्वे सर्वथा दुर्घटः ।
यत् परापरादिप्रत्ययहेतु तद् अनेकम् यथा भूम्यादिप्रदेशा, पराऽपरादिप्रत्ययहेतुश्च काल इति ।

यच्चान्यदुक्तम्2046

पृ॰ २५१ पं॰ १२ ।

–तल्लिङ्गाऽविशेपात् इत्यादि, तदप्युक्तिमात्रम्; तदविशेषस्य असिद्धत्वात् ।
नहि यौगपद्यादिप्रत्यया तल्लिङ्गभूता स्वरूपतोऽन्योन्यमविशिष्टा, परस्परस्वरूपविविक्ततया
तेषां प्रत्यक्षत प्रतीते । प्रत्येकमपि च एषां विशिष्टताऽनुभूयत एव, नहि युगपद्भुक्ताः युग
[p. 253 ] पत्सुप्ताः स्थिता गता वा इत्यादौ तत्प्रत्ययानामविशेषोऽस्ति प्रतीतिविरोधात् । अस्तु वा तत्प्र
त्ययाऽविशेषः; तथापि अतः कालस्यैकत्वाऽभ्युपगमे गुरुत्वादिप्रत्ययाऽविशेषात् गुरुत्वपरिमाणा
देरपि एकत्वप्रसङ्गः तुल्याऽऽक्षेपसमाधानत्वात् । ततो गुरुत्व-परिमाणादेः अनेकगुणरूपतावत्
कालस्य अनेकद्रव्यरूपता अभ्युपगन्तव्या ।

नित्य-निरंशैकद्रव्यरूपत्वे चास्य अर्थानां भूत-भविष्यत्-वर्तमानत्वं दुर्घटम्, अतीताऽ
नागत-वर्त्तमानकालभेदाऽभावात्, सिद्धे हि तद्भेदे तत्सम्बन्धादर्थानां तथा व्यपदेशः स्यात्,
नान्यथा अतिप्रसङ्गात् । न चास्य तत्सिद्धिर्घटते, नित्य-निरंशैकरूपत्वात्, यद् एवंविधम् न
तत्र अतीतादिस्वरूपभेदः यथा परमाणौ, नित्यनिरंशैकरूपश्च भवद्भिः परिकल्पितः काल इति ।

अस्तु वा तत्र तद्भेदः; तथापि असौ स्वतः, अपराऽतीतादिकालसम्बन्धात्, अतीतादि
क्रियासम्बन्धाद्वा स्यात् ? न तावत् स्वतः; निरंशत्व-भेदरूपत्वयोर्विरोधात् । नाप्यपराऽतीता
दिकालसम्बन्धात्; तस्य एकरूपतया अपरकालस्यैव असंभवात्, संभवे वा अनवस्था, तदतीत
त्वादेरपि अपराऽतीतादिकालसम्बन्धेनैव उपपत्तेः । अथ अतीतादिक्रियासम्बन्धात् तस्य
अतीतादित्वम्; ननु क्रियाणां कुतः अतीतादिरूपतासिद्धिः–अपरा2047

तद्धि किम् अपरातीतादिकालसम्बन्धात्, तथाभूतपदार्थक्रियासम्बन्धाद्वा स्यात्, स्वतो वा ?
प्रथमपक्षे अनवस्था । प्रमेयक॰ पृ॰ १४५ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६७१ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰
८९४ ।

ऽतीतादिक्रियासम्बन्धात्,
तथाविधकालसम्बन्धाद्वा ? प्रथमविकल्पे अनवस्था । द्वितीयविकल्पे तु अन्योन्याश्रयः–
सिद्धे हि क्रियाणामतीतादित्वे तत्सम्बन्धात् कालस्य अतीतादित्वसिद्धिः, तत्सिद्धौ च तत्स
म्बन्धात् तासां तत्सिद्धिरिति ।

भवतु वा कुतश्चित् तत्र अतीतादिभेदसिद्धिः; तथापि कालस्य सर्वथैकत्वप्रतिज्ञाने स्वव
चनविरोधः, स्ववाचैव अस्य अतीतादिरूपतया भेदप्रतिपादनात् । लोकविरोधश्च, न खलु
लौकिका अतीतादिरूपस्य पूर्वाह्ण-मध्याह्न-अपराह्णस्वभावस्य शीत-उष्ण-वर्षास्वरूपस्य च कालस्य
एकत्वं प्रतिपद्यन्ते, प्रत्येकं तस्य तैर्भेदाऽभ्युपगमात् । अनुमानविरोधश्च; तथाहि–यत् सूक्ष्मे
तरधर्माऽध्यस्तं द्रव्यम् तदनेकम् यथा पृथिव्यादि, सूक्ष्मेतरधर्माऽध्यस्तञ्च कालद्रव्यम् इति ।
यथैव हि पृथिव्यादिद्रव्याणां परमाणु-इतररूपतया, जीवद्रव्याणाञ्च कुन्थुगजादिजीवद्रव्यप्रभेद
स्वभावतया सूक्ष्मेतरधर्माऽध्यस्तत्वाद् अनेकद्रव्यत्वम्, तथा कालद्रव्यस्यापि समय-मुहूर्त्तादि
तद्विशेषाऽपेक्षया तद्धर्माध्यस्तत्वसंभवात् अनेकद्रव्यत्वं प्रतिपत्तव्यम् । मुख्येतरविकल्पसंभवाच्च;
न हि समय-आवलिकादिव्यवहारकालो मुख्य²⁰⁴⁸

समयादीना क्रियाविशेषाणा समयादिभिर्निर्वर्त्यमानाना च पाकाना समय पाक इत्येवमादिस्व
संज्ञारूढिसद्भावेऽपि समय काल ओदनपाककाल इत्यध्यारोप्यमाण कालव्यपदेशः तद्व्यपदेशनिमित्तस्य
मुख्यस्य कालस्य अस्तित्वं गमयति । कुत ? गौणस्य मुख्यापेक्षत्वात् । सर्वार्थसि॰ ५ । २२ ।

कालद्रव्यमन्तरेण उपपद्यते यथा मुख्यसत्त्वमन्त
रेण क्वचिदुपचरितं सत्त्वम् ।

[p. 254 ]

स च मुख्यकाल अनेकद्रव्यम्, प्रत्याका2049

नानाद्रव्य काल प्रत्याकाशप्रदेश युगपद्व्यवहारकालभेदान्यथानुपपत्ते । प्रत्याकाशप्रदेश
भिन्नो व्यवहारकाल सकृत् कुरुक्षेत्राकाशलङ्काकाशदेशयो दिवसादिभेदान्यथानुपपत्ते । तत्त्वा
र्थश्लो॰ पृ॰ ३९९ ।

शप्रदेशं व्यवहारकालभेदाऽन्यथानुपपत्तेः ।
प्रत्याकाशप्रदेशविभिन्नो हि व्यवहारकालः कुरुक्षेत्र-लङ्काऽऽकाशप्रदेशयो दिवसादिभेदाऽन्य
थाऽनुपपत्तेः । तत प्रतिलोकाकाशप्रदेशं कालस्य अणुरूपतया भेदसिद्धिः । तदुक्त²⁰⁵⁰

अनेकद्रव्यत्वे सति किमस्य प्रमाणम् ? उक्त च–लोयायास पयेसे ते
कालाणू असखदव्वाणि । सर्वार्थसि॰ ५ । ३९ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ३९९ । बृहद्द्रव्यस॰ गाथा
२२ । श्वेताम्बराणा कालद्रव्यविषये मतभेद, तथाहि–कालश्च इत्येके तत्त्वार्थसू॰ ५ । ३८ । एके
तु आचार्या व्याचक्षते कालोऽपि द्रव्यमिति । तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ ५ । ३८ । तुशब्दो विशेषपरिग्र
हार्थ, स च विशेषो भेदप्रधानो नय तद्बलेन कालोऽपि, अपिशब्द चशब्दार्थ कालश्च द्रव्यान्तरमा
गमे निरूपितम् इति कथयन्ति । 'कति णं भन्ते दव्वा पण्णत्ता ? गोयमा छद्दव्वा पण्णत्ता, तं जहा धम्म
त्थिकाए अधम्मत्थिकाए आगासत्थिकाए पुग्गलत्थिकाए जीवत्थिकाए अद्धा समएअ । अनुयोगद्वा॰
द्रव्यगुणपर्यायनामसू॰ १२४ विनिवृत्तौ वा तुशब्द । कस्य व्यावर्त्तक ? धर्मास्तिकायादिपञ्चकाऽ
व्यतिरिक्तकालपरिणतिवादिनो द्रव्यनयस्य इति यत तत्प्रतिद्वन्दिनयानुसारिसूत्रमपरमागमे अस्ति
किमिद भन्ते कालोत्ति पौच्चदि ? गोयमा–जीवा चेव अजीवा चेव । इदं हि सूत्रम् अस्तिकायपञ्चकाऽ
व्यतिरिक्तकालप्रतिपादनाय तीर्थकृतोपादेशि जीवाजीवद्रव्यपर्याय काल इति सूत्रार्थ । तत्त्वार्थभा॰
टी॰ पृ॰ ४३०-३२ । कालद्रव्यस्य नोक्तं प्रदेशपरिमाणं तत्र तद्विवक्षया तु इदमुच्यते–सोऽनन्तस
मय । तत्त्वार्थाधि॰ सू॰ ५ । ३९ । इत्यादि ना कालद्रव्यस्य अनन्तप्रदेशित्वमुक्तं तत्त्वार्थभाष्यटीकायाम् ।
हेमचन्द्राचार्यास्तु दिगम्बरमतमेवानुसरन्ति, तथाहि–लोकाकाशप्रदेशस्था भिन्ना कालाणवस्तु ये ।
भावाना परिवर्त्ताय मुख्य काल स उच्यते ॥ योगशा॰ । उक्तमतान्तराणा विशेषपरिशीलनाय–
धर्मसं॰, द्रव्यानुयोगत॰ अ॰ १० श्लो॰ १०–१८, युक्तिप्रबो॰ गा॰ २३ । इत्यादयो द्रष्टव्या ।

म्–

लोया2051

लोयायासपएसे श्र॰ ।

गासपयेसे एक्किके जे ठिया हु एक्किका ।

रयणाणं रासीविव ते कालाणू मुणेयव्वा ॥ इति ।

प्रमाणापेक्ष एव अयम् अतीतादिव्यवहार न तु कालकृत

इति कालद्रव्याऽभाववादिन पूर्वपक्ष–

ननु कालद्रव्यस्य विचार्यमाणस्य स्वरूपत एव असंभवात् कस्य एकद्रव्यत्वप्रतिक्षेपेण
अनेकद्रव्यत्वं प्रतिपाद्यते । नहि अतीतादिभेदभिन्नः कालः संभ
वति यत्सम्बन्धादर्थानामतीतादित्वं स्यात्; स्वतः परतो वा
अस्य तद्भेदाऽनुपपत्तेः ? स्वतो हि कालस्य अतीतादित्वे अर्थाना
मपि स्वत एव तदस्तु अलं कालकल्पनया । परतोऽपि अती
तादिकालान्तराभिसम्बन्धात्, अतीतादिक्रियाभिसम्बन्धाद्वा तस्य
अतीतादित्वाऽभ्युपगमे प्रागुक्तदोपाऽनुषङ्ग । अत प्रमा2052

विशिष्टसमयोद्भूतमनस्कारनिबन्धनम् । परापरादिविज्ञानं न कालान्न
दिशश्च तत् ॥ ६२९ ॥ विशिष्टसमय पौर्वापर्यादिदिनोत्पन्नेष्वर्थेषु पूर्वापरादिसंकेतः तदुद्भूतो मन
स्कार आभोग स निबन्धनमस्येति तत्तथोक्तम् । अत एव नेतरेतराश्रयदोष; विशिष्टपदार्थसंकेतनिब
न्धनत्वादस्य ज्ञानस्येति । तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ २०९ ।

णाऽपेक्ष एवायमतीतादिव्यवहार;
[p. 255 ] प्रमाणेन हि युगपदनुभूयमानं वस्तु वर्त्तमानम् इत्युच्यते, अयुगपदनुभूयमानं तु पूर्वक्षण
भावि भूतम् उत्तरक्षणभावि तु भविष्यत् इति ।

तत्प्रतिविधानपुरस्सरा अनेकद्रव्यरूपस्य वास्तवकालद्रव्यस्य सिद्धि–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्2053

पृ॰ २५४ पं॰ ६ ।

–कालद्रव्यस्य इत्यादि; तदविचारितरमणीयम्;
यतः कुतोऽस्य स्वरूपत एव असंभवः–ग्राहकप्रमाणाऽभावात्,
अतीतादिभेदाऽसंभवाद्वा ? तत्र आद्यपक्षोऽनुपपन्नः; पराऽपरा
दिप्रत्ययलिङ्गप्रभवाऽनुमानस्यैव तत्सद्भावाऽऽवेदकप्रमाणस्य सद्भा
वात् । नहि तत्प्रत्यया निर्निमित्ताः कादाचित्कत्वात्, नाप्यवि
शिष्टनिमित्ता विशिष्टप्रत्ययत्वात्, नापि दिग्-गुण-जातिनिमित्ताः; तज्जन्यप्रत्ययवैलक्षण्येन
उत्पत्तेः । तथा हि–अप²⁰⁵⁴

तथा चाधमजातीये दिग्विवक्षया परस्मिन् स्थविरपिण्डे वलिपलितादि
सान्निध्यमपेक्षमाणस्य उत्कृष्टजातीयं युवानमवधिं कृत्वा इतरस्मात् परोऽयं विप्रकृष्टोऽयमिति बुद्धिर्भ
वति । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३४३ । तत्त्वार्थभा॰ टी॰ पृ॰ ४२९ ।

रदिग्व्यवस्थितेऽप्रशस्तेऽधमजातीये स्थविरपिण्डे परोऽयम् इति प्रत्ययो
दृश्यते, परदिग्व्यवस्थिते च उत्तमजातीये प्रशस्ते यूनि पिण्डे अपरोऽयम् इति ।

अथ आदित्यादिक्रिया तन्निमित्तम्–जन्म²⁰⁵⁵

जन्मन प्रभृत्येकस्य आदि
त्यपरिवर्त्तनानि भूयासि इति परत्वम् अन्यस्य चाल्पीयासीत्यपरत्वम्, अथादित्यपरिवर्त्तनमेवास्तु किं
कालेनेति चेत्; न, युगपदादिप्रत्ययानुमेयत्वात् । नचादित्यपरिवर्त्तनादेव युगपदादिप्रत्यया संभवन्ति इति ।
एकस्मिन्नेवादित्यपरिवर्त्तने सर्वेषामुत्पादात् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३४३ ।

नो हि प्रभृति एकस्य आदित्यपरिवर्तनानि
भूयांसि इति परत्वम्, अन्यस्य च अल्पीयांसि इति अपरत्वम् । नन्वेवं कथं यौगपद्यादि
प्रत्ययप्रादुर्भावः स्यात् कालाऽतिरिक्तस्य निमित्तस्य अत्र विचार्यमाणस्य अनुपपद्यमानत्वात् ?
तद्धि आदित्यपरिवर्तनं स्यात्, क्रियाविशेषः, कर्तृकर्मणी वा ? न तावद् आदित्यपरिवर्त्त
नम्; एकस्मिन्नपि आदित्यपरिवर्त्तने सर्वेषामुत्पादात् । आदित्यस्य हि परिवर्त्तनं मेरुप्रादक्षिण्येन
परिभ्रमणम् अहोरात्रमभिधीयते, तस्मिन्नेकस्मिन्नपि यौगपद्यादिप्रतीतिविषयभूतानामर्थानामु
त्पादः प्रतीयते एव । तथाव्यपदेशा2056

व्यपदेशाभावाच्च, युग
पत्काल इति हि व्यपदेशो न युगपदादित्यपरिवर्त्तनमिति । न च क्रियैव काल इति वाच्यम्; युगपदादिप्र
त्ययाभावप्रसङ्गात् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३४३ ।

ऽभावाच्च; युगपत्कालः इति हि व्यपदेशः, न पुनः
युगपदादित्यपरिवर्तनम् इति ।

क्रियाविशेषोऽपि–आदित्यपरिवर्त्तनरूपः, घटिकादौ उदकसञ्चारादिरूपो वा ? तत्र
आद्यविकल्पोऽयुक्तः; प्रागुक्तदोषाऽनुषङ्गात् । द्वितीयविकल्पोऽप्यनुपपन्नः; तस्य तदनुमापक
त्वात्; तथाहि–एतावति तद्घटिकायाम् उदकसञ्चारे एतावान् कालः इति क्रियाविशेषः
कालाऽनुमापकः, न पुनः स एव कालः । किञ्च, तत्क्रिया2057

क्रियामात्रमेव कालः तद्व्यतिरेकेणानुपलब्धे
रिति चेन्न; तदभावे कालाभिधानलोपप्रसङ्गात् । तत्त्वार्थराज॰ पृ॰ २२८ ।

याः क्रियारूपतया तदन्यक्रियावत्
[p. 256 ] क्रियाप्रत्ययहेतुत्वं स्यात् न पुन युगपदादिप्रत्ययहेतुत्वम्, युगपत् तदुदकसञ्चारः, क्रमेण
तदुदकसञ्चार इति क्रियाविशेषोऽपि कालोपाधिक एव प्रतीयते तदन्यक्रियावत् तत्कथं
स एव काल स्यात् ? तस्य च उक्तका2058

–कार्यनिवर्त्तक– आ॰, ब॰, ज॰, भा॰ । यदि च कर्त्तृकर्मव्यतिरिक्ता विशिष्टप्रत्ययसम्पादिका
क्रिया स्यात् सज्ञाभेदमात्रम् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३४३ ।

र्यनिर्वर्त्तकस्य कालस्य क्रिया इति नामान्तरकरणे
नाममात्रमेव भिद्येत् ।

अथ कर्तृ-कर्मणी एव यौगपद्यादिप्र²⁰⁵⁹

–प्रत्ययनि– ब॰, ज॰ ।

त्ययस्य निमित्तम्; तदयुक्तम्, यतो यौगपद्यम्
बहूनां कर्तॄणां कार्ये व्यापारः युगपद् एते कुर्वन्ति इ²⁰⁶⁰

इति सम– आ॰, ब॰, ज॰ । बहूना कर्तॄणा कार्यकरणम् बहूना कार्याणामात्मलाभ इति । तथाहि–युगपदेते कुर्व
न्तीति कर्त्रालग्वन ज्ञानं युगपदेतानि कृतानि इति कार्यालम्बनं च दृष्टम् । न चात्र कर्तृमात्र चाल
म्बनम् अतिप्रसङ्गात् । तथाहि यत्र क्रमेण कार्य तत्रापि कर्तृकर्मणो सद्भावात् स्यादेतद्विज्ञानम् । न चास्ति,
कतरस्माद् ? विशिष्ट कर्त्तारं कार्यं वाऽऽलम्ब्य उत्पद्यते विज्ञानमेतदिति ज्ञायते। प्रश॰ व्यो॰ पृ॰
३४३ । प्रमेयक॰ पृ॰ १७० पू॰ ।

ति प्रतीतिसमधिगम्यः, बहूनां च कार्या
णामात्मलाभ युगपद् एतानि कृतानि इति प्रत्ययाधिरूढ; न चात्र कर्तृमात्रं क²⁰⁶¹

कार्यमात्रं श्र॰ ।

र्ममात्रं वा
आलम्बनम् अतिप्रसङ्गात्, यत्र हि क्रमेण कार्य जायते तत्रापि कर्तृ-कर्मणोः सद्भावात् स्यादे
तद्विज्ञानम्, न चैवम् ।

एतेन अयुगपत्प्रत्ययोऽपि चिन्तित, न हि सोऽपि अ²⁰⁶²

अयुगपदेतत् कु– आ॰, ज॰ ।

युगपद् एते कुर्वन्ति, अयुगपद्
एतत्कृतम् इत्यादिरूपोऽविशिष्टं कर्तृकर्ममात्रमालम्बते अतिप्रसङ्गादेव । अत तद्विशेषणं
कालोऽभ्युपगन्तव्य, कथमन्यथा चिर-क्षिप्रव्यवहारोऽपि स्यात् ? एक²⁰⁶³

तथैक
एव कर्त्ता किञ्चित्कार्य चिरेण करोति व्यासङ्गादनर्थित्वाद्वा, किञ्चित् क्षिप्रं तदर्थितया । तत्र चिरेण कृतं क्षिप्रं
कृतमिति प्रत्ययो विलक्षणत्वाद् विलक्षणं कारणमाक्षिपति । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३४४ । प्रमेयक॰ पृ॰
१७० पू॰ । तत्त्वार्थभा॰ टी॰ पृ॰ ४३० ।

एव हि कर्त्ता किञ्चि
त्कार्य चिरेण करोति व्यासङ्गाद् अनर्थित्वाद्वा, किञ्चित्तु क्षिप्रम् अर्थितया, तत्र चिरेण कृतम्,
क्षिप्रं कृतम् इति प्रत्ययौ विशिष्टत्वात् विशिष्टं निमित्तमाक्षिपतः इति कालसिद्धि । तन्न
ग्राहकप्रमाणाऽभावात् कालस्यासंभव ।

नापि अतीतादिभेदाऽसंभवात्; स्वरूपत एवास्य अतीतादिभेदसंभवात्, स्वपररूपयो अती
तादिस्वरूपे स्वरूपतो नियतत्वेन अस्य तत्र परापेक्षाऽनुपपत्तेः । यद् यत्र स्वरूपतो नियतम् न
तत् तत्र परमपेक्षते यथा स्वपररूपप्रकाशे प्रदीप, स्वपररूपयो अतीतादिस्वरूपे स्वरू
पतो नियतश्च काल इति । न चैवम् अर्थानामपि स्वत एव अतीतादिस्वरूपभेदोऽस्तु इत्यभि
धातव्यम्, प्रतिनियतस्वभावत्वाद् भावानाम् । न हि एकस्य स्वभाव सर्वस्य आपादयितुं युक्त,
[p. 257 ] प्रदीपस्य स्वत एव स्वप्रकाशोपलम्भतो घटादीनामपि त²⁰⁶⁴

तथा प्रस– ब॰, ज॰ ।

था तत्प्रसङ्गात्, तथा च प्रतिनियतार्थ
स्वरूपव्यवस्थाविलोपः स्यात् ।

यच्चान्यदुक्तम्2065

पृ॰ २५४ पं॰ १२ ।

–प्रमाणाऽपेक्ष एव इत्यादि; तत्र किमिदं प्रमाणेन युगपदनुभूयमानत्वं
नाम ? प्रमाणेन सह एककालतयाऽनुभूयमानत्वमिति चेन्न; स्ववचनविरोधाऽनुषङ्गात्, एवं
वदता हि भवता स्ववचनेनैव कालः प्रतिपादितः, तदनभ्युपगमे एककालतया इत्यभिधातु
मशक्तेः, पूर्वक्षणभावि भूतम् इत्यादिवचनाऽनुपपत्तेश्च, कालस्यैव क्षणाऽपरपर्यायेण अभि
धानात् । अतः कालोपाधिकमेव इदं भावानां वर्त्तमानत्वादिकं स्वरूप प्रमाणाऽपेक्षया व्यव
ह्रियते देशोपाधिकदूर-निकटादिस्वरूपवत् । कालाऽनभ्युपगमे लोकप्रतीतिविरोधश्च; लोके
वसन्तादिकालप्रतीतिसद्भावात्, प्रतीयन्ते हि प्रतिनियत एव काले प्रतिनियता वनस्पतयः
पुष्यन्ति इत्यादिव्यवहारं कुर्वन्तो निखिलव्यवहारिणः, यथा वस²⁰⁶⁶

वसन्तसमय एव पाटलादिकुसुमानामुद्भवो
न कालान्तर इत्येवं कार्यान्तरेष्वप्यूह्य प्रसवकालमपेक्षते इति व्यवहारात् कारणत्वं कालस्य। प्रश॰
व्यो॰ पृ॰ ३४९ । प्रमेयक॰ पृ॰ १७० पू॰ ।

न्तादिसमये एव पाटला
दयः इति । एवं कार्यान्तरेष्वपि अभ्यूह्यम् प्रसवनकालमपेक्षते इति व्यवहारात्, समय
मुहूर्त्तादिव्यवहाराच्च तत्सिद्धिः । अतः सिद्धो वास्तवः कालः अनेकद्रव्यस्वभावः । तन्न
परपरिकल्पितं कालद्रव्यमपि व्यवतिष्ठते, नापि दिग्द्रव्यम् ।

पूर्वाऽपरादिप्रत्ययलिङ्गात् प्रतीयमाना अस्ति दिक् पृथग् द्रव्यम्

इति वैशेषिकस्य पूर्वपक्ष–

नन्वस्य कालकृतपरापरादिप्रत्ययविपरीतपूर्वाऽपरादिप्रत्ययलिङ्गात् प्रतीयमानत्वात् कथ
मव्यवस्थितिः ? तथाहि–मूर्त्तेष्वेव द्रव्येषु मूर्त्तद्रव्यमवधि2067

–धिकृत्य ब॰, ज॰ । मूर्त्तद्रव्यमवधिं कृत्वा
मूर्त्तेष्वेव द्रव्येष्वेतस्मादिदं पूर्वेण दक्षिणेन पश्चिमेन उत्तरेण पूर्वदक्षिणेन दक्षिणापरेण अपरोत्तरेण उत्तर
पूर्वेण चाधस्तादुपरिष्टाच्चेति दश प्रत्यया यतो भवन्ति सा दिगिति । प्रश॰ भा॰ पृ॰ ६६ ।

कृत्वा इदम् अतः पूर्वेण, दक्षिणेन, पश्चिमेन, उत्तरेण,
पूर्वदक्षिणेन, दक्षिणाऽपरेण, अपरोत्तरेण, उत्तरपूर्वेण, अध
स्तात्, उपरिष्टात् इति अमी दश प्रत्यया यतो भवन्ति सा
दिक् इति । तथा च सूत्रम्–अत²⁰⁶⁸

इत इदमिति यतः तद्दिश्यं लिङ्गम् । वै॰ सू॰ । प्रकृतपाठस्तु–प्रमेयक॰ पृ॰ १७० पू॰,
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६६९ ।

इदम् इति यतः तद्दिशो लिङ्गम् । वैशे॰ सू॰ २ । २ । १०
नहि इमे प्रत्यया निर्निमित्ताः कादाचित्कत्वात् । नापि अविशिष्टनिमित्ताः; विशिष्टप्रत्यय
त्वात् दण्डी इत्यादिप्रत्ययवत् । न च अन्योऽन्यापेक्षमूर्त्तद्रव्यनिमित्ताः; परस्पराश्रयत्वेन
उभयप्रत्ययाऽभावाऽनुषङ्गात् । ततोऽन्यनिमित्तोत्पाद्यत्वाऽसंभवात् एते दिश एव अनुमा
पकाः । प्रयोगः–यदेतत् पूर्वाऽपरादिज्ञानं तत् मूर्त्तद्रव्यव्यतिरिक्तपदार्थनिबन्धनम् तत्प्रत्यय
विलक्षणत्वात् सुखादिप्रत्ययवत् । तथा, दिग्द्र²⁰⁶⁹

तथा च दिगितरेभ्यो भिद्यते। प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३५७ ।

व्यम् इतरेभ्यो भिद्यते, दिग् इति वा व्यवहर्त्त
[p. 258 ] व्यम् पूर्वादिप्रत्ययलिङ्गत्वात्, यत्तु न तथा न तत् पूर्वादिप्रत्ययलिङ्गम् यथा क्षित्यादि,
तथा चेदम्, तस्मात्तथा इति । विभुत्व-एकत्व-नित्यत्वादयश्च अस्या धर्मा कालवद् अव
गन्तव्या । न च अस्या एकत्वे प्राच्यादिभेदव्यवहारो दुर्घटः; सवि2070

आदित्यसयोगाद् भूतपूर्वाद् भविष्यतो भूताच्च प्राची । तथा दक्षिणा प्रतीची उदीची
च । एतेन दिगन्तरालानि व्याख्यातानि । वै॰ सू॰ २ । २ । १४, १५, १६ । मेरुं प्रदक्षिणमावर्त्त
मानस्य भगवत सवितुर्ये संयोगविशेषा लोकपालपरिगृहीतदिक्प्रदेशानामन्वर्था प्राच्यादिभेदेन दशविधा
सज्ञा । प्रश॰ भा॰ पृ॰ ६७ ।

तुर्मेरुप्रदक्षिणमावर्त्तमा
नस्य लोकपालपरिगृहीतदिक्प्रदेशै संयोगात् तस्य सुघटत्वादिति ।

पूर्वोक्तदिग्द्रव्यप्रतिविधानपुरस्सरम् आकाशप्रदेशपङ्क्तेरेव पूर्वाऽपरादिप्रत्ययहेतुत्वप्रसाधनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्2071

पृ॰ २५७ पं॰ १५ ।

–मूर्त्तेष्वेव द्रव्येषु इत्यादि; तदसमीचीनम्; यतोऽमी
प्रत्ययाः कार्यभूताः सन्तः कि कारणमात्रस्याऽनुमापकाः,
दिग्द्रव्यलक्षणकारणविशेषस्य वा ? प्रथमपक्षे कथमतो दिग्
द्रव्यस्य सिद्धिः कारणमात्रस्यैव सिद्धे ? तत्र च सिद्धसा2072

अत कारणमात्रे साध्ये सिद्धसाध्यता
विशेषेण साध्ये अनुमानवाधा। तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ २०९ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६७० । स्या॰ रत्ना॰
पृ॰ ८९८ ।

ध्य
ता तेपाम् आकाशलक्षणकारणपूर्वकत्वाऽभ्युपगमात्, तस्यैव
दिग् इति नामान्तरकरणे नाम्नि एव विवादः नाऽर्थे,
दिशः ततो द्रव्यान्तरत्वाऽसिद्धे । एतेन द्वितीयविकल्पोऽपि प्रत्याख्यातः; दिग्द्रव्यस्य हि
शशविषाणवत् सर्वथाऽसंभवे कथं तत्पूर्वकत्वं तत्प्रत्ययानां स्यात् यतस्ते तस्याऽनुमापकाः स्यु ?
न च तदसंभवे क्व प्राच्यादिव्यवहारः स्यात् इत्यभिधातव्यम् ? आ²⁰⁷³

दिशोऽपि आकाशेऽन्तर्भाव आदित्योदयाद्यपेक्षया आकाशप्रदेशपङ्क्तिषु इत इदमिति
व्यवहारोपपत्ते । सर्वार्थसि॰, राजवा॰ ५ । ३ । प्रमेयक॰ पृ॰ १७० उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰
८९८ ।

काशप्रदेशश्रेणिष्वेव आदित्यो
दयादिवशात् प्राच्यादिव्यवहारोपपत्तेः, तथा च एषां न निर्हेतुकत्वम् नाप्यविशिष्टपदार्थहेतु
कत्वं स्यात् । तथाभूतप्राच्यादिदिक्सम्बन्धाच्च मूर्त्तद्रव्येषु पूर्वाऽपरादिप्रत्ययविशेषस्य उत्पत्तेः
न परस्परापेक्षया मूर्त्तद्रव्याण्येव तद्धेतव, येन एकतरस्य पूर्वत्वाऽसिद्धौ अपरस्य अपरत्वाऽ
सिद्धिः, तदसिद्धौ च एकतरस्य पूर्वत्वाऽसिद्धिः इति इतरेतराश्रयत्वेन उभयाऽभावः स्यात् ।

ननु मूर्त्तद्रव्येषु पूर्वादिप्रत्ययस्य आका2074

–काशश्रेणि– श्र॰ ।

शप्रदेशश्रेणिहेतुत्वे तत्र तत्प्रत्ययस्य कि हेतुत्वं
स्यादिति चेत् ? स्वरूपहेतुत्वमेव इति ब्रूमः । तत्प्रदेशषङ्क्तेः स्व-पररूपयोः पूर्वाऽपरादि
प्रत्ययहेतुस्वरूपत्वात्, प्रकाशस्य स्वपररूपयोः प्रकाशहेतुस्वरूपवत्, कथमन्यथा दिक्प्रदे
शेष्वपि तत्प्रत्ययोत्पत्तिः स्यात् ? तत्र हि पूर्वाऽपरादिप्रत्ययोत्पत्तिः–स्वभावतः, दिग्द्रव्यान्तराऽ
पेक्षया, परस्पराऽपेक्षया वा स्यात् ? यदि स्वभावतः; तदा तत्प्रत्ययपरावृत्तिर्नस्यात्, यत्र हि
दिक्प्रदेशे पूर्वप्रत्ययहेतुत्वं तत्र तदेव न अपरप्रत्ययहेतुत्वं स्यात्, यत्र च तत् न तत्र पूर्व
[p. 259 ] प्रत्ययहेतुत्वमिति । अस्ति च तत्परा2075

व्यत्ययदर्शनाच्च, यैवैकत्र पूर्वा दिक् सैवान्यत्र दक्षिणा इति गृह्यते प्राग्भागो यः सुराष्ट्राणां
मालवाना स दक्षिण इति । न्यायमं॰ पृ॰ १४१ ।

वृत्तिः, यत्र हि दिक्प्रदेशे विवक्षितप्रदेशाऽपेक्षया पूर्व
प्रत्ययहेतुत्वं दृष्टम् तत्रैव अपरप्रदेशाऽपेक्षया अपरप्रत्ययहेतुत्वम् । तदुक्तम्–

प्राग्भा2076

उद्धृतञ्चैतत्–न्यायवि॰ टी॰ पृ॰
५६७ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८५८ ।

गो यः सुराष्ट्राणां मालवानां स दक्षिणः ।

प्राग्भागः पुनरेतेषां तेषामुत्तरतः स्थितः ॥ इति ।

दिग्द्रव्यान्तराऽपेक्षया तत्र तत्प्रत्ययहेतुत्वे तु अनवस्था–तत्रापि तत्प्रत्ययहेतुत्वस्य अपरदिग्द्र
व्यहेतुत्वप्रसङ्गात् । परस्परापेक्षया च तत्प्रदेशानां तत्प्रत्ययहेतुत्वे अन्योन्याश्रयानुषङ्गः । सवि
तुर्मेरुप्रदक्षिणमावर्त्तमानस्य इत्यादिन्यायेन दिग्द्रव्ये प्राच्यादिव्यवहारोपपत्तौ तत्प्रदेशषङ्क्ति
ष्वपि अत एव तद्व्यवहारोपपत्तेः अलं दिग्द्रव्यकल्पनया ।

अन्यथा देशद्र²⁰⁷⁷

देशद्रव्यस्यापि कल्पनाप्रसङ्गात्। प्रमेयक॰ पृ॰
१७० उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८९९ ।

व्यस्यापि कल्पनाप्रसङ्गः, अयमतः पूर्वो देशः इत्यादिप्रत्ययस्य देश
द्रव्यमन्तरेणाप्यनुपपत्तेः, तथा च नव द्रव्याणि इति द्रव्यसंख्याव्याघातः स्यात् । पृथिव्यादि
रेव देशद्रव्यमित्यनुपपन्नम्; तस्य पृथिव्यादिप्रत्ययहेतुत्वेन अयमतः पूर्वो देशः इत्यादि
प्रत्ययहेतुत्वाऽनुपपत्तेः । अथ पूर्वादिदिक्कृतः पृथिव्यादिषु पूर्वदेशादिप्रत्ययः; तदेतन्मनोरथ
मात्रम्; दिशः गगनप्रदेशपङ्क्तेः उक्तन्यायेन अर्थान्तरत्वाऽसिद्धेः । नन्वेवम् आदित्योदयादि
वशादेव आकाशप्रदेशपङ्क्तिष्विव पृथिव्यादिष्वपि पूर्वापरादिप्रत्ययसिद्धेः आकाशप्रदेशश्रेणि
कल्पनापि अफला; इत्यप्यसमीक्षिताऽभिधानम्; पूर्वस्यां दिशि पृथिव्यादयः इति आधारा
ऽऽधेयव्यवहारोपलम्भतः पृथिव्या2078

–व्यादिष्वधि– ब॰, ज॰ ।

द्यधिकरणभूतायाः तत्प्रदेशपङ्क्तेः परिकल्पनस्य सफलत्वात्,
प्रसाधितञ्च आकाशं सुदृढप्रमाणेन प्राक् इत्यलं पुनः प्रसङ्गेन ।

एतेन यदेतत्पूर्वाऽपरादिज्ञानम् इत्याद्यनुमानम्2079

पृ॰ २५७ पं॰ २३ ।

; तत्प्रत्युक्तम्; तज्ज्ञानस्य मूर्त्तद्रव्य
व्यतिरिक्त-आकाशप्रदेशपङ्क्तिलक्षणपदार्थनिबन्धनतया दिग्द्रव्यनिबन्धनत्वाऽनुपपत्तेः । अतो
दिग्द्रव्यस्य कुतश्चित्प्रमाणादप्रसिद्धेः दिग्द्रव्यम् इतरेभ्यो भिद्यते इत्यादि वन्ध्यासुतसौ
भाग्यव्यावर्णनप्रख्यमित्युपेक्षते । तन्न परपरिकल्पितं दिग्द्रव्यमपि व्यवतिष्ठते । नापि आत्मद्रव्यम्;
तस्यापि सर्वगतत्वादिधर्मोपेतस्य कुतश्चित् प्रमाणादप्रसिद्धेः ।

अस्त्यात्मा व्यापक शरीरपरिमाणत्वे दोषसंभवात् स च प्रतिशरीरभिन्न

इति वैशेषिकस्य पूर्वपक्षः–

नन्विदमयुक्तम्; तद्धर्मोपेतत्वस्य अत्र अनुमानतः प्रसिद्धेः । तथाहि–आत्मा व्यापकः,
अणुपरिमाणाऽनधिकरणत्वे सति नित्यद्रव्यत्वात्, यद् यदेवम्
तत् तथा यथा आकाशम्, तथा च आत्मा, तस्मात्तथा इति ।
न चास्य अणुपरिमाणानधिकरणत्वमसिद्धम्; तथाहि–अणुपरि
माणाऽनधिकरण आत्मा अस्मदादिप्रत्यक्षविशेषगुणाऽधिकरण
[p. 260 ] त्वात् घटादिवत् । तथा, नित्यद्रव्यम् आत्मा अस्पर्शवद्द्रव्यत्वाद् आकाशवत् । य²⁰⁸⁰

अथवा ब॰, ज॰ ।

दि वा, नित्य
आत्मा क्षणिकविशेषगुणा2081

–णाधिकरणत्वात् ब॰, ज॰, भा॰, श्र॰ ।

ऽऽधारत्वात् आकाशवत् । तथा, द्रव्यम् आत्मा गुणवत्त्वात् घटवत् ।

यदि च आत्मा व्यापको न स्यात्, तदा देवदत्ताङ्गनाङ्गस्य द्वीपान्तरवर्त्तिमणिमुक्ता
फलादेश्च देवदत्तोपकारकस्य उत्पादो न स्यात्, तस्य तद्गुणपूर्वकत्वात्, तथाहि–देवदत्ताऽ
ङ्ग²⁰⁸²

देवदत्तविशेषगुण
प्रेरितभूतकार्या तदुपगृहीताश्च शरीरादय कार्यत्वे सति तदुपभोगसाधनत्वात् गृहवदिति ।प्रश॰
किरणा॰ पृ॰ १४९ ।

नाद्यङ्गं देवदत्तगुणपूर्वकम् कार्यत्वे सति तदुपकारकत्वात् ग्रासादिवत् । कार्यदेशे च
सन्निहितं कारणं कार्यजन्मनि व्याप्रियते नान्यथा अतिप्रसङ्गात्, अत तदङ्गनाङ्गादिप्रादु
र्भावदेशे तत्कारणवत् तद्गुणसिद्धि, यत्र च गुणाः प्रतीयन्ते तत्र तद्गुण्यपि अनुमीयते
तमन्तरेण तेपामनुपपत्तेः ।

स्वाश्रयसंयोगाऽपेक्षाणामाश्रयान्तरे कर्माऽऽरम्भकत्वोपपत्तेश्च; तथाहि–अदृ2083

तथा धर्माधर्मयो आत्मगुणत्वात् तदाश्रयस्य अव्यापकत्वे न स्यात् अग्नेरूद्र्ध्व
ज्वलन वायोस्तिर्यग्गमनमणुमनसोस्त्वाद्यं कर्म इति तयो स्वाश्रयसंयोगापेक्षित्वात् । यथा प्रयत्नो
हस्तकर्मणि आत्मसयोगापेक्ष तथा धर्माधर्मौ आत्मसंयोगं विना न कर्म कुर्याताम् आत्मगुणत्वात् । नच
तत्रान्यत् कारणमस्ति इति स्वाश्रयसंयोगापेक्षोऽदृष्ट एव कारणम् अतो व्यापकत्वाच्च परममहत्त्वम्।
प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४११ । प्रश॰ कन्दली पृ॰ ८८ ।

ष्टं स्वाश्रय
संयुक्ते आश्रयान्तरे कर्म आरभते एकद्रव्यत्वे सति क्रियाहेतुगुणत्वात् प्रयत्नवत् । न चास्य
क्रियाहेतुगुणत्वमसिद्धम्; अग्नेरूर्ध्वज्वलनं वायोस्तिर्यक्पवनम् अणु-मनसोश्च आद्यं कर्म
देवदत्तविशेपगुणकारितम् कार्यत्वे सति तदुपकारकत्वात् पाण्यादिपरिस्पन्दवत् इत्यनुमानतः
तत्प्रसिद्धे । नाप्येकद्रव्यत्वम्, तथाहि–एकद्रव्यम् अदृष्टम् विशेषगुणत्वात् शब्दवत् । एकद्र
व्यत्वात् इत्युच्यमाने रूपादिभिर्व्यभिचारः; तन्निवृत्त्यर्थं क्रियाहेतुगुणत्वात् इत्युक्तम् ।
क्रियाहेतुगुणत्वात् इत्युच्यमाने च हस्तमुशलसंयोगेन स्वाश्रयाऽसंयुक्तस्तम्भादिक्रियाहेतुनाऽ
नेकान्तः; तत्परिहारार्थ एकद्रव्यत्वे सति इति विशेषणम् । एकद्रव्यत्वे सति क्रिया
हेतुत्वात् इत्युच्यमाने च स्वाश्रयाऽसंयुक्तलोहादिक्रियाहेतुना अयस्कान्तेन अनेकान्तः; तन्नि
वृत्त्यर्थं गुणत्वात् इत्युक्तम् ।

किञ्च, आत्मनोऽसर्वगतत्वे दिग्-देशान्तर्वर्त्तिभिः परमाणुभिः युगपत्संयोगाभाव,
अतश्च आ²⁰⁸⁴

आद्यकर्माभावादन्त्यसंयोगस्य आ॰ ।

द्यकर्माऽभाव, तदभावाद् अन्त्यसयोगस्य तन्निमित्तशरीरस्य तेन तत्सम्बन्धस्य च
अभावात् अनुपायसिद्ध सर्वदा सर्वेषां मोक्षः स्यात् । अस्तु वा यथाकथञ्चित् शरीरोत्पत्ति;
तथापि सावयवं शरीरं प्रत्यवयवमनुप्रविशन् आत्मा सावयवः स्यात्, सावयवत्वे चास्य
पटादिवत् कार्यत्वप्रसङ्गः । कार्यत्वे चासौ समानजातीयैः, भिन्नजातीयैर्वा कारणैरारभ्येत ?
[p. 261 ] न तावद् भिन्नजातीयैः; विजातीयानामनारम्भकत्वात् । अथ समानजातीयैः; ननु स²⁰⁸⁵

सजातीयत्वं आ॰ ।

मानजा
तीयत्वं तेषाम् आत्मत्वाभिसम्बन्धादेव स्यात्, तथा च आत्मभिः आत्मा आरभ्यते इत्याया
तम्, एतच्चायुक्तम्; एकत्र शरीरे अनेकात्मनाम् आत्मारम्भकाणामसंभवात् । संभवे वा
प्रतिसन्धानाऽनुपपत्तिः, न हि अन्येन दृष्टम् अन्यः प्रतिसन्धातुमर्हति अतिप्रसङ्गात् । तदा
रभ्यत्वे चास्य घटवद् अवयवक्रियातो विभागात् संयोगविनाशाद् विनाशः स्यात् ।

श²⁰⁸⁶

अथ शरीरपरिमाणत्वादसिद्धमात्मन परममहत्वं तथा च अल्पशरीरे
अल्पो महति च महानात्मानन्वेतस्मिन् पक्षे सङ्कोचविकाशधर्मकत्वात् बालशरीरेऽप्यात्मनो विनाशे
वृद्धावस्थायां नानात्मा सम्पद्यते इत्यन्यत्वे स्मरणं न स्यात् । न च पूर्वपरिमाणस्यानिवृत्तौ उत्तरपरिमाणेन
शक्यं भवितुमिति पूर्वपरिमाणस्य आश्रयविनाशादेव निवृत्तिः । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४११ । एव
चात्माऽकार्त्स्न्यम् । शरीरपरिमाणतायां च सत्यांघटादिवदनित्यत्वमात्मन प्रसज्येतसमान एष
एकस्मिन्नपि जन्मनि कौमारयौवनस्थाविरेषु दोष। ब्रह्मसू॰ शा॰ भा॰ २ । २ । ३४ ।

रीरपरिमाणत्वे च आत्मनो मूर्त्तत्वाऽनुपङ्गात् शरीरेऽनुप्रवेशो न स्यात् मूर्त्तस्य मूर्त्तेऽ
नुप्रवेशविरोधात्, ततो निरात्मकमेव अखिलं शरीरमनुषज्यते । कथं वा तत्परिमाणत्वे तस्य
बालशरीरपरिमाणस्य सतो युवशरीरपरिमाणस्वीकारः स्यात्–तत्परिमाणपरित्यागात्, अप
रित्यागाद्वा ? यदि परित्यागात्; तदा शरीरवत् तस्यानित्यत्वप्रसङ्गात् परलोकाद्यभावाऽ
नुषङ्गः । अथ अपरित्यागात्; तन्न; पूर्वपरिमाणाऽपरित्यागे शरीरवत् तस्य उत्तरपरिमाणो
त्पत्त्यनुपपत्तेः । तत्परिमाणत्वे चात्मनः शरीरच्छेदे छेदप्रसङ्ग इति ।

आत्मनो व्यापकत्वादि निरसनपुरस्सर शरीरपरिमाणत्वप्रसाधनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्2087

पृ॰ २५९
प॰ २३ ।

–आत्मा व्यापकः इत्यादि; तदसमीचीनम्; प्रत्यक्ष²⁰⁸⁸

न चास्य तदुपेतत्वमुपपद्यते प्रत्यक्षविरोधात्; प्रत्यक्षेण हि आत्मा। प्रमेयक॰ पृ॰
१७१ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १४२ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८९९ ।

बा
धितपक्षनिर्देशाऽनन्तरप्रयुक्तत्वेन हेतोः कालात्ययापदिष्टत्वात् ।
सुखी अहम् इत्यादिप्रत्यक्षेण हि आत्मा गृह्यमाणः स्वश
रीरे एव गृह्यते, न परशरीरे नाप्यन्तराले, अन्यथा सर्वस्य
सर्वदर्शित्वापत्तिः भोजनादिव्यवहारसङ्करश्च स्यात् ।

ननु च अव्यापकत्वेन आत्मनः प्रतिपत्तौ पक्षस्य प्रत्यक्षबाधा युक्ता अनुष्णत्वे साध्ये अग्ने
रुष्णत्वेन प्रतिपत्तिवत्, न चास्य तथा प्रतिपत्तिरस्ति नियतदेशा2089

–देशाव्यवच्छेदा– ब॰, ज॰ ।

ऽवच्छेदाऽभावादिति; तद
युक्तम्; यतः कोऽयं तदवच्छेदाभावो नाम–नियतदेशाननुभवः, तदुल्लेखिशब्दाप्रयोगो
वा ? तत्र आद्यः पक्षोऽनुपपन्नः; नियतदेशाऽनुभवस्य आत्मनि प्रतीयमानत्वात्, सुख्यहम्
इत्यादिप्रत्ययेन हि आत्मा सुखाद्यात्मकः शरीरप्रदेशे एवाऽनुभूयते, घटोऽयम् इतिप्रत्ययेन
पुरोदेशे पृथुबुध्नोदराद्याकारघटवत् । न खलु प्रत्यक्षेण वस्तु नियतदेशकालाकारानुभवव्यति
रेकेण अनुभवितुं शक्तम् अतिप्रसङ्गात् । द्वितीयविकल्पोऽप्ययुक्तः; यतो यदि नाम नियतदे
[p. 262 ] शोल्लेखिशब्दाऽप्रयोगः तथापि कथं प्रत्यक्षेण तदननुभवः ? नहि शब्दानुविद्धत्वं प्रत्यक्षस्य
स्वरूपम्, येन तदभावे तस्य अर्थस्वरूपविवेच²⁰⁹⁰

–चनत्वा– श्र॰ ।

कत्वाऽभावः स्यात्, तत्र तदनुविद्धत्वस्य प्रागेव
कृ2091

पृ॰ १४४ ।

तोत्तरत्वात् । अतः अनुभवोत्तरकालीन एव सर्वत्र शब्दप्रयोगः, अ²⁰⁹²

अनुभूयते ब॰, ज॰ ।

नुभूते हि अनेकधर्मा
ध्यासिते वस्तुनि यत्रांशे अनुभव²⁰⁹³

–वबोध– आ॰ । –वभव
प्रबोध– श्र॰ ।

प्रबोधनिबन्धनं सङ्केतस्मरणमुपजायते तत्रैव शब्दप्रयोगः नान्यत्र,
तत्कथं तदप्रयोगात् तदनुभवाऽभावः ? नियतदेशोल्लेखिशब्दाऽप्रयोगात् देशनैयत्यस्य अन
नुभवे च काल-आकारनैयत्यस्याप्यननुभवः स्यात्, नहि घटोऽयम्, सुख्यहम् इत्यादिबहिरन्तः
प्रतीतौ देश-काल-आकारनैयत्योल्लेखिनाम् अत्र-इदानीम्-ईदृशशब्दानां प्रयोगोऽस्ति । अतः
अत्र प्रतीतौ प्रतिनियतस्य वस्तुस्वरूपस्य कस्यचिदपि प्रतिभासाऽभावात् खपुष्पप्रतीतितो
नाऽस्याः कश्चिद्विशेषः स्यात् । सत्त्वाऽसत्त्वप्रतिभासकृतः सोऽत्रास्तीति चेन्न; सदसत्शब्द
योरप्रयोगे तस्याप्यसंभवात् । अस्तु वाऽसौ; तथापि परमाण्वाकाशप्रतीतितः किंकृतोऽस्या
विशेषः स्यात् ? स्फुटत्व-अस्फुटत्वप्रतिभासकृतः इति चेन्न; नियतदेशकालाऽऽकारग्रहणा-ऽग्र
हणव्यतिरेकेण स्फुटत्वाऽस्फुटत्वप्रतिभासस्यैव असंभवात् । ततः प्रत्यक्षप्रतीतेः इतरप्रतीतितो
विशेषमिच्छता देशादिनैयत्येन प्रतिभासः तच्छब्दाऽप्रयोगेऽपि अभ्युपगन्तव्यः, इति सिद्धा
पक्षस्य प्रत्यक्षबाधा हेतोश्च कालात्ययापदिष्टता ।

किञ्च, अणुपरिमाणाऽनधिकरणत्वम् तत्परिमाणाधिकरणत्वप्रतिषेधः, स किं पर्युदासरूपः,
प्रसज्यरूपो वा स्यात् ? यदि पर्युदासरूपः; तदाऽसौ भावान्तरस्वीकारद्वारेण प्रवर्त्तते । भावा
न्तरञ्चाऽत्र–परममहापरिमाणाऽधिकरणत्वम्, अवान्तरपरिमाणाऽधिकरणत्वं वा स्यात् ? प्रथ
मपक्षे विशेषणाऽसिद्धो हेतुः, यथा अनित्यः शब्दः अनित्यत्वे सति बाह्येन्द्रियप्रत्यक्षत्वात्
इति । द्वितीयपक्षे तु विरुद्धविशेषणः, यथा अनित्यः शब्दः नित्यत्वे सति बाह्येन्द्रियप्रत्यक्ष
त्वात् इति । प्रसज्यपक्षे तु असिद्धत्वम्; तुच्छस्वभावाऽभावस्य अभावविचाराऽवसरे प्रमाणाऽ
गोचरचारितया प्रतिपादयिष्यमाणत्वात् । सिद्धौ वा किमसौ साध्यस्य स्वभावः, कार्यं वा
स्यात् ? यदि स्वभावः; तदा साध्यस्यापि तद्वत् तुच्छरूपताऽनुषङ्गः तुच्छस्वभावाऽभावादभि
न्नस्वभावत्वाद् गगनेन्दीवरवत् । अथ कायम्; तन्न; तुच्छस्वभावस्यास्य कार्यत्वाऽनुपपत्तेः
यत् तुच्छस्वभावं तन्न कार्यम् यथा खपुष्पम्, तुच्छस्वभावश्च भवद्भिः परिकल्पितोऽणुपरि
माणप्रतिषेध इति । कार्यत्वे चास्य कादाचित्कत्वप्रसङ्गात् तदुत्पत्तेः प्राक् आत्मनोऽणुप²⁰⁹⁴

–परिमाणत्वं ब॰, ज॰ ।

रिमा
णाधिकरणत्वं स्यात् । कार्यत्वञ्चास्य–स्वकारणसत्तासमवायः, कृतम् इति बुद्धिविषयत्वं वा
स्यात् ? तत्राद्यः पक्षोऽयुक्तः; अभावस्य भवता स्वकारणसत्तासमवायाऽनभ्युपगमात्, अन्यथा
भावरूपतैव अस्य स्यात् । द्वितीयपक्षोऽप्यनुपपन्नः; तु2095

तुच्छस्वभावस्य तद्वि– आ॰, ब॰, ज॰, भां॰ ।

च्छस्वभावाभावस्य तद्विषयत्वाऽनुपपत्तेः,
[p. 263 ] यस्य हि प्रमाणाऽगोचरत्वं तस्य कथं कृतबुद्धिविषयत्वं स्यात् ? तन्न आत्मनो विचार्यमाणोऽ
णुपरिमाणप्रतिषेधो घटते ।

यदपि तत्सिद्धये अस्मदादिप्रत्यक्षविशेषगुणाऽधिकरणत्वात् इति साधनमुक्तम्2096

पृ॰ २५९ प॰ २७ ।

;
तदप्ययुक्तम्; तत्प्रतिषेधे प्रोक्ताशेषदोषानुषङ्गात्, सिद्धसाध्यताप्रसङ्गाच्च; अणुपरिमाणप्रति
षेधमात्रस्य घटादिवद् आत्मन्यपि अभ्युपगतत्वात् ।

नित्यद्रव्यत्वञ्च आत्मनः कथञ्चिद् विवक्षितम्, सर्वथा वा ? कथञ्चिच्चेत्; घटादिना
अनेकान्तः, तस्य अणुपरिमाणाऽनधिकरणत्वे कथञ्चिन्नित्यद्रव्यत्वे च सत्यपि व्यापित्वाऽभावात् ।
अथ सर्वथा; तदसिद्धम्; सर्वथा नित्यस्य वस्तुनोऽर्थक्रियाकारित्वाऽभावतः खरविषाणवत्
सत्त्वस्यैवाऽसंभवात् ।

एतेन अस्पर्शव²⁰⁹⁷

–वद्द्रव्यं आ॰, ब॰, ज॰ ।

द्द्रव्यत्वम् आत्मनो नित्यत्वसाधनाय यदुक्तम्2098

पृ॰ २६० प॰ १ ।

तदपि प्रत्युक्तम्; अतो
हि तस्य कथञ्चिन्नित्यत्वसाधने सिद्धसाध्यता । सर्वथा तत्साधने हेतोरनन्वयत्वम्, आकाशा
दीनामपि सर्वथा नित्यत्वस्य प्रतिषिद्धत्वात् ।

एतेन क्षणिकविशेषगुणाधिकरणत्वात् इत्यपि2099

पृ॰ २६० प॰
२ ।

प्रत्युक्तम्; विद्युदादिना अनैकान्तिकत्वाच्च;
क्षणिकभासुररूपादिल²¹⁰⁰

–लक्षणगुणा– ब॰, ज॰ ।

क्षणविशेषगुणाधिकरणत्वेऽपि अस्य सर्वथा2101

–थाऽनित्यत्वसंभ– श्र॰ ।

नित्यत्वाऽसंभवात् । अथ
भासुररूपादेः क्षणिकविशेषगुणत्वं नास्ति वह्न्यादौ तस्य अक्षणिकत्वप्रतीतेः; तर्हि बुद्ध्यादेरपि
तद्विशेषगुणत्वं माभूद् ईश्वरे तस्य अक्षणिकत्वप्रतीतेः ।

यदप्युक्तम्2102

पृ॰ २६० पं॰ ४ ।

–देवदत्ताङ्गनाद्यङ्गम् इत्यादि; तदप्यसाम्प्रतम्; यतः तत्कारण²¹⁰³

यतो देव
दत्ताङ्गनाङ्गादिकार्यस्य कारणत्वेनाभिप्रेता ज्ञानदर्शनादयो देवदत्तात्मगुणा धर्माधर्मौ वा ? प्रमेयक॰ पृ॰
१७१ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १४७ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९०६ ।

त्वेनाऽभिप्रेता
ज्ञानदर्शनादयो देवदत्तात्मगुणाः, धर्माऽधर्मौ वा ? प्रथमपक्षे कालात्ययापदिष्टो हेतुः; ज्ञाना
दीनां देवदत्ताङ्गनाङ्गादिजन्मनि अव्याप्रियमाणानां तद्देहे एव प्रत्यक्षादितः प्रतीतेः । अथ
धर्माऽधर्मौ; तर्हि तदङ्गादिकार्यं तन्निमित्तम् अस्माभिरपि इष्यत एव, तदात्मगुणत्वं तु तयो
र्नेष्यते अचेतनत्वात् शब्दादिवत् । न च सुखादिना हेतोर्व्यभिचारिता; अस्य अचेतनत्वाऽ
भावात्, तद्विरुद्धेन स्वसंवेदनलक्षणचैतन्येन अस्य व्याप्तत्वात् । नाप्यसिद्धता; तथाहि–
अचेतनौ तौ स्वग्रहणविधुरत्वात् घटादिवत् । न ज्ञानेन अनेकान्तः; अस्य स्वग्रहणा2104

–णात्मत्व– श्र॰ ।

त्मकत्वप्र
साधनात् । प्रसाधयिष्यते च कर्मणां पौद्गलिकत्वं मोक्षविचाराऽवसरे इत्यलमतिप्रसङ्गेन ।

अस्तु वा तयोस्तद्गुणत्वम्; तथापि न तदङ्गादिप्रादुर्भावदेशे तत्सद्भावसिद्धिः । न खलु
कार्यदेशे सन्निहितमेव सकलं कारणं कार्यजन्मनि व्याप्रित्यते इति नियमोऽस्ति, अञ्जनतिलक²¹⁰⁵

–क
द्रव्यादेः ब॰, ज॰ ।

[p. 264 ] मन्त्रादेः आकृष्यमाणाऽङ्गनादिदेशेऽसतोऽपि आकर्पणादिकार्यकर्तृत्वोपलम्भात् । कार्यत्वे सति
इति विशेष²¹⁰⁶

–णं कि– आ॰ ।

णञ्च किमर्थम् ? काल-ईश्वरादिना व्यभिचारनिवृत्त्यर्थमिति चेत्; तर्हि काल
ईश्वरादिकम् अतद्गुणपूर्वकमपि यदि तदुपकारकम् कार्यमपि किञ्चिद् अन्यपूर्वकमपि तदु
पकारकं भविष्यति इति सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकत्वाद् अनैकान्तिको हेतुः, सर्वज्ञत्वाऽभावे
साध्ये वक्तृत्वादिवत् ।

ग्रासादि2107

साध्यावकलं चेदं निदर्शनं ग्रासादिवदिति तत्र हि आत्मनः। प्रमेयक॰
पृ॰ १७२ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १४८ ।

वत् इति दृष्टान्तश्च साध्यविकलः; तत्र हि आत्मनः को गुणः अभिप्रेतः–
धर्मादिः, प्रयत्नो वा ? यदि धर्मादिः; साध्यवत् प्रसङ्गः । अथ प्रयत्नः; ननु कोऽयं प्रयत्नो
नाम ? आत्मनः तदवयवानां वा हस्ताद्यवयवप्र²¹⁰⁸

–प्रविष्टानां ब॰, ज॰ ।

तिष्ठानां परिस्पन्दः, स तर्हि चलनलक्षणा क्रिया
कथं गुणः ? अन्यथा गमनादेरपि गुणत्वानुपङ्गात् क्रियावार्त्तोच्छेदः स्यात् ।

एतेन अदृष्टं स्वाश्रयसंयुक्ते आश्रयान्तरे कर्म आरभते इत्यादि2109

पृ॰ २६० पं॰ ९ ।

प्रत्याख्यातम्; अदृष्टस्य
उक्तप्रकारतो गुणत्वाऽसिद्धेः, अतो विशेष्याऽसिद्धो हेतुः । विशेषणाऽसिद्धश्च तदेकद्रव्यत्वाऽ
प्रसिद्धेः । तद्धि किम् एकस्मिन् द्रव्ये संयुक्तत्वात्, समवायेन वर्त्तनात्, अन्यतो वा स्यात् ?
न तावत् संयुक्तत्वात्; संयोगस्य गुणत्वेन द्रव्याश्रयत्वात् अदृष्टस्य च अद्रव्यत्वात्, अन्यथा
गुणवत्त्वेन अस्य द्रव्यत्वाऽनुषङ्गात् क्रियाहेतुगुणत्वात् इति2110

–ति विध– ब॰, ज॰ ।

वचो विघटते । समवायेन
वर्त्तनञ्च समवाये सिद्धे सिद्ध्येत्, स चासिद्धो निपेत्स्यमानत्वात् । तृतीयपक्षस्तु अनभ्युपग
मादेव अयुक्तः ।

क्रियाहेतुत्वमप्यस्याऽसिद्धम्; तथाहि–देवदत्तशरीरसंयुक्तात्मप्रदेशे वर्त्तमानमदृष्टं द्वीपा
न्तरवर्तिषु मणिमुक्ताफलेषु देवदत्तं प्रति उपसर्पणवत्सु क्रियाहेतुः उत् द्वीपान्तरवर्त्तिद्रव्यसंयु
क्तात्मप्रदेशे, किं वा सर्वत्र ? तत्र आद्यविकल्पोऽनुपपन्नः; अतिव्यवहितत्वेन तत्रास्य
स²¹¹¹

सम्बन्धाभावात् भां॰ ।

बन्धाऽभावतः क्रियाहेतुत्वाऽनुपपत्तेः । अथ स्वाश्रयसंयोगसम्बन्धसंभवात् तदभावोऽसिद्धः;
तदयुक्तम्; तस्य सर्वत्र सद्भावतः सर्वस्य आकर्षणप्रसङ्गात् । यददृ2112

अथ यददृष्टेन यज्जन्यते प्रमेयक॰
पृ॰ १७२ उ॰ । सन्मति टी॰ पृ॰ १४३ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९०६ ।

ष्टेन यत् जन्यते तददृ
ष्टेन तदेव आकृष्यते न सर्वम् इत्यप्ययुक्तम्; देवदत्तशरीरारम्भकपरमाणूनां तददृष्टाऽज
न्यतया आकर्षणाऽभावप्रसङ्गात्, तथाप्याकर्षणे अतिप्रसङ्गः ।

द्वितीयविकल्पेऽपि यथा वायुः स्वयमुपसर्पणवान् अन्येषां तृणादीनां तं प्रति उप
सर्पणहेतुः तथा अदृष्टमपि स्वयं तं प्रति उपसर्पद् अन्येषामुपसर्पणहेतुः, द्वीपान्तरवर्त्तिद्रव्य
संयुक्तात्मप्रदेशस्थमेव वा ? प्रथमपक्षे स्वयमेव अदृष्टं तं प्रति उपसर्पति, अदृष्टान्तराद्वा ?
स्वयमेवास्य तं प्रति उपसर्पणे द्वीपान्तरवर्त्तिद्रव्याणामपि तथैव तत्प्रसङ्गात् अदृष्टकल्पनाऽनर्थ
[p. 265 ] क्यम्, यद् देवदत्तं प्रत्युपसर्पति तद् देवदत्तगुणाकृष्टम् तं प्रति उपसर्पणात् इति हेतुश्च
अनैकान्तिकः स्यात् । अदृष्टान्तरात्तस्य तं प्रति उपसर्पणे अनवस्था, तस्यापि अदृष्टान्तरात्
तं प्रति उपसर्पणप्रसङ्गात् । अथ द्वीपान्तरवर्त्तिद्रव्यसंयुक्तात्मप्रदेशस्थमेव तत् तेषां तं प्रति
उपसर्पणहेतुः; न; अन्यत्र प्रयत्नादौ आत्मगुणे तथाऽनभ्युपगमात्, न²¹¹³

न खलु प्रयत्नो ग्रासादिसंयुक्तात्मप्रदेशस्थ एव। प्रमेयक॰ पृ॰ १७२ उ॰ । सन्म
ति॰ टी॰ पृ॰ १४३ ।

खलु प्रयन्नो ग्रासादि
संयुक्तात्मप्रदेशस्थ एव ग्रासादेः देवदत्तमुखं प्रति उपसर्पणहेतुः अन्तरालप्रयत्नवैफल्यप्रस
ङ्गात् । सर्वत्र च अदृष्टस्य वृत्तौ सर्वद्रव्यक्रियाहेतुत्वं स्यात्, यददृष्टं यद् द्रव्यमुत्पादयति तद
दृष्टं तत्रैव क्रियां करोति इत्यत्रापि शरीरारम्भकपरमाणुषु क्रिया न स्यात् इत्युक्तम् ।

कालात्ययापदिष्टश्चायं हेतुः; प्रत्यक्षबाधितकर्मनिर्देशानन्तरं प्रयुक्तत्वात्, अदृष्टस्य हि
आश्रयः आत्मा, स च द्वीपान्तरवर्तिद्रव्यैर्वियुक्तमेव आत्मानं स्वसंवेदनप्रत्यक्षतः प्रतिपद्यते
इति । तद्वियुक्तत्वेन अतस्तत्प्रतीतावपि आत्मनस्तदद्रव्यैः संयोगाऽभ्युपगमे घटादीनां मेर्वा
दिभिः संयोगः किन्न स्यात् यतः सांख्यदर्शनं न स्यात् ? प्रमाणबाधनम् उभयत्र समानम् ।

किञ्च, धर्माऽधर्मयोः द्रव्यान्तरसंयोगस्य च आत्मा एक आश्रयः, स च भवन्मते निरंशः,
अतो धर्मेण अधर्मेण उभाभ्यां वा सर्वात्मनाऽस्य आलिङ्गिततनुत्वान्न तत्संयोगादेस्तत्रावकाशः,
तेन वा न धर्मादेः इति । अथ तदालिङ्गिततत्स्वरूपपरिहारेण द्रव्यान्तरसंयोगादिः तत्र प्रवर्त्तते;
तर्हि घटादिवद् आत्मनः सावयवत्वं स्वारम्भकावयवारभ्यत्वमनित्यत्वञ्च स्यात् ।

एतेन ए²¹¹⁴

पृ॰ २६० पं॰ ४ ।

तन्निरस्तम्–देवदत्तं प्रति उपसर्पन्तः पश्वादयो देवदत्तगुणाकृष्टाः तं प्रति उप
सर्पणवत्त्वात् ग्रासादिवत् इति; तेषां तद्गुणाकृष्टत्वे2115

–त्वेऽत्रोक्ता– ब॰, ज॰ ।

प्रोक्ताशेषदोषानुषङ्गात् । देवदत्त²¹¹⁶

तत्र देवदत्तशब्दवाच्यः
कोऽर्थः ? शरीरमात्मा तत्संयोगो वाऽऽत्मसंयोगविशिष्टं शरीरं वा शरीरसंयोगविशिष्ट आत्मा शरीरसंयुक्त
आत्मप्रदेशो वा। प्रमेयक॰ पृ॰ १७३ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १४४ ।

शब्देन चात्र कोऽर्थः अभिप्रेतः–शरीरम्, आत्मा, तत्संयोगः, आत्मसंयोगविशिष्टं शरी
रम्, तत्संयोगविशिष्ट आत्मा, शरीरसंयुक्त आत्मप्रदेशो वा ? यदि शरीरम्; तर्हि तं2117

तत्प्रति ब॰, ज॰ ।

प्रति उपसर्पणात् तद्गुणाकृष्टाः पश्वादयः इत्यात्मविशेषगुणाकृष्टत्वे साध्ये शरीरगुणाकृष्ट
त्वस्य साधनाद् विरुद्धो हेतुः । अथ आत्मा; तस्य समाकृष्यमाणाऽर्थदेशकालाभ्यां सर्वदाऽ
भिसम्बन्धात् न तं प्रति किञ्चिद् उपसर्पेत, नहि अत्यन्ताऽऽश्लिष्टकण्ठं कामिनी कामुक
मुपसर्पति । अन्यदेशो हि अर्थः अन्यदेशमर्थं प्रति उपसर्पति यथा लक्ष्यं प्रति बाणादिः,
अन्यकालं वा प्रति अन्यकालः यथा अङ्कुरं प्रति अपराऽपरशक्तिपरिणामलाभेन बीजादिः ।
न चैतदुभयं 2118

नित्यत्वव्या– ब॰, ज॰ ।

नित्य-व्यापित्वाभ्याम् आत्मनि सर्वत्र सर्वदा सन्निहिते संभवति । अतो देवदत्तं
[p. 266 ] प्रति उपसर्पन्तः इति धर्मिविशेषणम् देवदत्तगुणाकृष्टाः इति साध्यधर्मः तं प्रति उपसर्प
णवत्त्वात् इति सावनधर्म परस्य कल्पनाशिल्पिकल्पित एव स्यात् ।

शरीरात्मसंयोगस्य च देवदत्तशब्दवाच्यत्वे तं प्रति चैषामुपसर्पणे तद्गुणाकृष्टास्ते इत्या
यातम्, न च गुणेषु गुणाः सन्ति निर्गुणत्वात्तेषाम् । आत्मसंयोगविशिष्टं शरीरं तच्छब्दवा
च्यम्; इत्यत्रापि तदेव विरुद्धत्वं द्रष्टव्यम् । शरीरसंयोगविशिष्ट आत्मा तच्छब्दवाच्यः; इत्य
त्रापि आत्मपक्षभावी दोष स्यात्, तथाविधस्याप्यस्य नित्य-व्यापित्वेन सर्वत्र सर्वदा सन्नि
धानाऽनिवारणात्, न खलु घटसंयुक्तमाकाशं मेर्वादौ न सन्निहितम् ।

अथ शरीरसंयुक्त आत्मप्रदेशः तच्छब्देन उच्यते, स कि काल्पनिकः, पारमार्थिको वा ?
काल्पनिकत्वे कल्पितात्मप्रदेशगुणाऽऽकृष्टाः पश्वादयः तल्लक्षणाऽऽत्मानं प्रति उपसर्पणवत्त्वात्
इति तद्गुणानामपि काल्पनिकत्वं प्रसाधयेत्, तथा च सौगतस्य इव तद्गुणकृतः प्रेत्य
भावो न पारमार्थिकः स्यात् । नहि कल्पितस्य अग्ने रूपादयो दाहादिकार्यं वा पारमार्थिकं
दृष्टम् । अथ पारमार्थिकः, स किम् आत्मनः अभिन्नः, भिन्नो वा ? यदि अभिन्नः; तदा
आत्मैव असौ इति नोक्तदोपपरिहार । अथ भिन्नः; तर्हि तद्विशेषगुणाकृष्टाः पश्वादयः
इत्येतत् तस्यैव आत्मत्वं प्रसाधयति, इति अन्यात्मकल्पनाऽनर्थक्यम् । कल्पने वा सावयवत्वेन
कार्यत्वम् अनित्यत्वञ्च स्यात् इत्युक्तम् ।

यदप्यभिहितम्2119

पृ॰ २६० प॰ १९ ।

–आत्मनोऽसर्वगतत्वे दिग्देशान्तरवर्त्तिभिः परमाणुभिः इत्यादि; तदप्य
भिधानमात्रम्; यद्2120

स्यादेवं यदि यद्येन सयुक्त तं प्रति तदेवोपसर्पति इति नियम स्यात्, न
चास्त्ययस्कान्त प्रत्ययस तेनासयुक्तस्याप्युपसर्पणोपलम्भात् । प्रमेयक॰ पृ॰ १७५ उ॰ । स्या॰
मं॰ पृ॰ ६२, कारिका ९ ।

येन संयुक्तं तं प्रति तदेव उपसर्पति इति नियमाऽसंभवात्, अयस्कान्तं
प्रति अयसः तेनाऽसंयुक्तस्यापि आकर्षणोपलम्भात् । यस्य चात्मा सर्वगतः तस्य आरब्ध
कार्यैः अन्यैश्च परमाणुभिर्युगपत् संयोगात् तथैव तच्छरीरारम्भं प्रति एकमुखीभूतानां तेषाम्
उपसर्पणप्रसङ्गान्न जाने कियत्परिमाणं तच्छरीरं स्यात् । अथ ये तत्संयोगाः तददृष्टाऽपेक्षा
ते एव स्वसंयोगिनां परमाणूनामाद्यं कर्म आरचयन्ति नान्ये इत्युच्यते, ननु केयं तेषां
तददृष्टापेक्षा नाम–एकार्थसमवायः, उपकारः, सह आद्यकर्मजननं वा ? तत्र आद्यः पक्षोऽ
नुपपन्नः, सर्वपरमाणुसंयोगानां देवदत्ताऽऽत्मनि अदृष्टेन सह एकार्थसमवायसंभवात् । द्विती
यपक्षोऽप्ययुक्त; अपेक्ष्याद् अपेक्षकस्य असम्बन्धाऽनवस्थानुषङ्गेण उपकारस्यैवाऽसंभवात् ।
सह आद्यकर्मजननम्; इत्यप्यसत्; अविशेषतः सर्वत्र तज्जन²¹²¹

–ननस्यातिप्र– आ॰, भा॰ ।

नस्यापि प्रसङ्गात्, तत्संयोगा
ऽदृष्टयोरन्यतरस्य केवलस्यैव तज्जननसामर्थ्ये परापेक्षाऽनुपपत्तेश्च । यदि पुनः स्वहेतोरेव
अदृष्ट-संयोगयो सहितयोरेव कार्यजननसामर्थ्यमिष्यते; तर्हि तत एव अदृष्टस्यैव स्वाश्रय
[p. 267 ] संयोगनिरपेक्षस्य तत्सामर्थ्यमिष्यताम् । दृश्यते हि हस्ताद्याश्रयेण अयस्कान्तादिना स्वा
श्रयाऽसंयुक्तस्य भूभागस्थितस्य लोहादेः आकर्षणम् ।

यच्चान्यदुक्तम्2122

पृ॰ २६० पं॰ २२ ।

–सावयवं शरीरमनुप्रविशन्नात्मा इत्यादि; तदप्युक्तिमात्रम्; सावयवत्वेन
भिन्नाऽवयवारब्धत्वस्य घटादावप्यसिद्धेः । न ख²¹²³

न खलु घटादिः सावयवोऽपि प्राक्प्रसिद्धसमानजातीयकपालसंयो
गपूर्वक । प्रमेयक॰ पृ॰ १७६ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १४९ । स्या॰ मं॰ पृ॰ ६३, का॰ ९ ।

लु घटादिः सावयवोऽपि प्राक्प्रसिद्धसमानजा
तीयकपालसंयोगपूर्वको दृष्टः, कुम्भकारकरादिव्यापारान्वितात् मृत्पिण्डात् प्रथममेव पृथुबु
ध्नोदराद्याकारस्याऽस्य उत्पत्तिप्रतीतेः । द्रव्यस्य हि पूर्वाकारपरित्यागेन उत्तराकारपरिणामः
कार्यत्वम्, तच्च बहिरिव अन्तरप्यनुभूयत एव । न च पटादौ स्वावयवसंयोगपूर्वककार्यत्वोप
लम्भात् सर्वत्र तथाभावो युक्तः; काष्ठे लोहलेख्यत्वोपलम्भात् वज्रेऽपि तथाभावप्रसङ्गात्, प्रमा
णबाधनम् उभयत्रापि तुल्यम् । न च उक्तलक्षणकार्यत्वाभ्युपगमेऽपि आत्मनोऽनित्य²¹²⁴

–त्यानु– आ॰ ।

त्वाऽनुषङ्गात्
प्रतिसन्धानाऽभावोऽनुषज्यते; कथञ्चिदनित्यत्वे सत्येव अस्य उपपद्यमानतया वक्ष्यमाणत्वात् ।

एतेन बालशरीरपरिमाण इत्यादि 2125

पृ॰ २६१ पं॰ ८ ।

प्रत्युक्तम्; युवश²¹²⁶

युवशरीरपरिमाणावस्थायामात्मनो वालशरीरपरिमाणपरित्यागे सर्वथा विनाशा
संभवात् विफणावस्थोत्पादे सर्पवत् इति कथं परलोकाभावोऽनुषज्यते । स्या॰ मं॰ पृ॰ ६५,
का॰ ९ ।

रीरपरिमाणाऽवस्थायाम् आत्मनो
बालशरीरपरिमाणपरित्यागेऽपि सर्वथा विनाशाऽसंभवात् विफणावस्थात्यागेन उत्फणावस्थोत्पादे
सर्पवत् । अतः कथं परलोकाभावोऽनुषज्यते पर्यायतः तस्य अनित्यत्वेऽपि द्रव्यतो नित्यत्वात् ?

यदप्युक्तम्2127

पृ॰ २६१ पं॰ ११ ।

–शरीरच्छेदे2128

–दे छेद– ब॰, ज॰ ।

तस्यापि छेदप्रसङ्गः इति; तदप्यपेशलम्; कथञ्चित् तच्छेदस्य
इष्टत्वात् । शरीरसम्बद्धात्मप्रदेशेभ्यो हि तत्प्रदेशानां2129

–नां विभिन्नश– भां॰, श्र॰ ।

छिन्नशरीरप्रदेशे अवस्थानम् आत्मन
श्छेदः, स चात्र अस्त्येव; अन्यथा श²¹³⁰

शरीरपृ– ज॰ ।

रीरात् पृथग्भूताऽवयवस्य²¹³¹

–स्य सकम्पो– ज॰ ।

कम्पोपलब्धिर्न स्यात् ।
न च 2132

तच्छिन्ना– भां॰ ।

छिन्नावयवाऽनुप्रविष्टस्य आत्मप्रदेशस्य पृथगात्मत्वप्रसङ्गः; तत्रैव अनुप्रवेशात्, कथ
मन्यथा छिन्ने हस्तादौ कम्पादितल्लिङ्गस्यादर्शनम् ? न च अन्यत्र गतत्वात्तस्य तत्र²¹³³

–त्र लिङ्गा– ब॰, ज॰ ।

तल्लि
ङ्गाऽनुपलब्धिरित्यभिधातव्यम्; एकत्वादात्मनः शेषस्यापि तेन सह गमनप्रसक्तेः । नापि
तदवस्थितस्य अस्य तत्रैव विनष्टत्वान्न तदुपलब्धिः इत्यभिधातव्यम्; शेषस्यापि एकत्वेन
2134

तद्विनाश– आ॰ ।

तद्वद् विनाशप्रसक्तेः । न चैकत्र सन्ताने अनेक आत्मा; अनेकाऽर्थप्रतिभासिज्ञानाना
मेकप्रमात्राधारतया प्रतिभासाऽभावप्रसङ्गात् शरीरान्तरव्यवस्थिताऽनेकज्ञानावसेयाऽर्थसंवि
त्तिवत् । अतः अन्यत्राऽगतेः तत्राऽसत्त्वात् अविनष्टत्वाच्च तत्रैव तदनुप्रवेशोऽनुमीयते । कथं
[p. 268 ] छिन्ना2135

ननु कथं छिन्नाछिन्नयो सङ्घटन पश्चात् ? न, एकान्तेन छेदानभ्युपगमात् पद्मनालतन्तुवद
विच्छेदस्याप्य भ्युपुगमात् । प्रमेयक॰ पृ॰ १७६ उ॰ । स्या॰ मं॰ पृ॰ ६५, का॰ ९ ।

ऽछिन्नावयवयोः सङ्घटनं पश्चादिति चेत्; न; एकान्तेन छेदाऽनभ्युपगमात् पद्मनाल
तन्तुवद् अच्छेदस्याप्यभ्युपगमात्, तथाभूताऽदृष्टवशाच्च तत्सङ्घटनमविरुद्धमेव ।

यदप्युक्तम्2136

पृ॰
२६१ प॰ ६ ।

–शरीरपरिमाणत्वे मूर्त्तत्वाऽनुषङ्गात् इत्यादि; तत्र²¹³⁷

तत्र केय मूर्त्तिर्नाम असर्वगतद्रव्यपरिमाणं रूपादिमत्त्व वा ? प्रमेयक॰ पृ॰ १७४
पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १४५ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९०२ । स्या॰ मं॰ पृ॰ ६४ ।

किमिदं मूर्त्तत्वं नाम यद्
आत्मनोऽनुषज्येत–असर्वगतद्रव्यपरिमाणत्वम्, रूपादिमत्त्वं वा ? तत्र आद्यपक्षो न दोषावहः,
अभीष्टत्वात्, नहि इष्टमेव दोपाय जायते । द्वितीयपक्षस्तु अनुपपन्न; व्याप्त्यभावात्,
नहि यद् असर्वगतं तत् नियमेन रूपादिमत् इति अविनाभावोऽस्ति, मनसोऽसर्वगतत्वेऽपि
तदसंभवात् । अतो न आत्मन शरीरेऽनुप्रवेशाऽनुपपत्ति यतो निरात्मकं तत् स्यात्, अस
र्वगतद्रव्यपरिमाणलक्षणमूर्त्तत्वस्य मनोवत् तदप्रतिबन्धकत्वात् । रूपादिमत्त्वलक्षणमूर्त्तत्वो
पेतस्यापि हि जलादे भस्मादावनुप्रवेशो न प्रतिबध्यते, आत्मनस्तु तद्रहितस्यापि तत्र असौ
प्रतिबध्यते इति महच्चित्रम् !

ततो यद् यथा निर्बाधबोधे प्रतिभासते तत् तथैव परमार्थत सद्व्यवहारमवतरति यथा
पुरः प्रतिनियतदेश-काल-आकारतया घट, शरीरान्त प्रतिनियतदेशकालाकारतया निर्बाध
बोधे प्रतिभासते च आत्मा इति । न चायमसिद्धो हेतुः; शरीराद् बहिः तत्प्रतिभासाऽभावस्य
प्रतिपादितत्वात् । उक्तप्रकारेण च अनवद्यस्य बाधकप्रमाणस्य कस्यचिदप्यसंभवात् न विशेष
णाऽसिद्धत्वम् । तथा, आत्मा व्यापको न भवति, सामान्यविशेषवत्त्वे सति अस्मदादिप्रत्यक्ष
त्वात्, यद् यद् एवंविध तत् तत् तथा यथा घटादि, सामान्यविशेषवत्त्वे सति अस्मदा
दिप्रत्यक्षश्च आत्मा, तस्माद् व्यापको न भवतीति । तन्न परेपां यथाभ्युपगतस्वभावम् आत्म
द्रव्यमपि घटते । नापि मनोद्रव्यम्; नित्यादिस्वभावस्य अस्यापि कुतश्चित् प्रमाणादप्रसिद्धे ।

युगपज्ज्ञानाऽनुत्पत्ते अस्ति मन पृथग् द्रव्यम् तच्च नित्य परमाणुरूप प्रत्यात्मभिन्न च

इति वैशेषिकस्य पूर्वपक्ष–

ननु का2138

–र्यतानु– श्र॰ ।

र्यत्वाऽनुपपत्तेः नित्यस्वभावता मनसः सिद्धैव, तदनुपपत्तिश्च तदारम्भककारणा
ऽभावात् सुप्रसिद्धा । त²¹³⁹

तस्य आ– ब॰ ।

स्य हि आरम्भकं कारणं विजातीयम्,
सजातीयं वा स्यात् ? तत्र आद्यपक्षोऽनुपपन्न; विजातीयस्य
आरम्भकत्वाऽभावात्, विजातीयानामनारम्भकत्वम्
इत्यभिधानात् । द्वितीयपक्षोऽप्ययुक्तः, यतः मनःप्रादु
र्भावे मनस एव सजातीयत्वम्, तथा च एकमनःप्रादुर्भावे कारणभूताऽनेकमनःसद्भाव
प्रसङ्गः एकस्य द्रव्यान्तरोत्पत्तौ अकारणत्वात्, द्रव्याणि द्रव्यान्तरमारभते रभन्ते
[p. 269 ] वैशे॰ सू॰ १ । १ । १० इति वचनात् । न चैक²¹⁴⁰

–कत्र श– श्र॰ ।

शरीरे अनेकमनःसद्भावोऽस्ति प्रतिशरीरमेकैक²¹⁴¹

प्रयत्नायौगपद्याज्ज्ञानायौगपद्याच्चैकम् । वै॰ सू॰ ३ । २ । ३ । ज्ञाना
यौगपद्यादेकं मनः । न्यायसू॰ ३ । २ । ५८ ।

तया तेषां स्थितत्वात्, अन्यथा प्रतिशरीरं युगपदेव ज्ञानोत्पत्तिः स्यात् । न च प्रतिनियतशरी
रावरुद्धत्वेन अन्योन्यं तेषां संयोगः संभवति, नाप्यसंयुक्तानां तज्जनकत्वम्; अतिप्रसङ्गात् । अथ
मुक्तमनसां तदवरुद्धत्वाऽभावतोऽन्योन्यं संयोगसंभवात् तज्जनकत्वमिष्यते; तदयुक्तम्; धर्माऽ
धर्मानधिष्ठितानां तेषां तज्जनकत्वाऽनुपपत्तेः । अतोऽस्य कार्यत्वानुपपत्तेः सिद्धा नित्यता ।

सद्भावसिद्धिस्तु युगप²¹⁴²

आत्मेन्द्रियार्थसन्निकर्षे ज्ञानस्य भावोऽभावश्च लिङ्गम् ।
वै॰ सू॰ ३ । २ । १ । युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम् । न्यायसू॰ १ । १ । १६ ।

ज्ज्ञानाऽनुत्पत्तिलिङ्गात्, युगपत्स्वविषयसम्बद्धेषु हि सर्वेष्वपि इन्द्रि
येषु यदेव मनसा प्रेर्यते तदेव स्वविषये बुद्धिमुत्पादयतीति । तथा, इन्द्रिया2143

चक्षुरादयो वा
क्रमवत्कारणापेक्षा सद्भावेऽपि क्रमेण कार्यजनकत्वात्यथा वासीकर्त्तर्यादि हस्तम् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰
४२५ । प्रश॰ कन्दली पृ॰ ९० ।

ऽर्था युगपत्सन्नि
हिताः स्वकार्ये क्रमवत्कारणापेक्षाः, इतरसामग्रीसद्भावेऽपि क्रमेण कार्यकर्तृत्वात्, हस्ताद्य
पेक्ष-अ²¹⁴⁴

अयस्कान्तादि– भा॰ ।

यस्कारादिवत् । चक्षुरा2145

सत्यपि आत्मेन्द्रियार्थसान्निध्ये
ज्ञानसुखादीनामभूत्वोत्पत्तिदर्शनात् करणान्तरमनुमीयते । प्रश॰ भा॰ पृ॰ ८९ । आत्मेन्द्रियार्था
कारणान्तरापेक्षा सद्भावेऽपि अनुत्पाद्योत्पादकत्वात्, ये हि सद्भावेऽपि कार्यमनुत्पाद्य पश्चादुत्पादयन्ति
ते सापेक्षा यथा तन्त्वादय अन्त्यसंयोगापेक्षा इति । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४२४ । प्रश॰ कन्दली पृ॰
९० ।

दिकं क्रमवत्कारणापेक्षम्, कारणान्तरसाकल्ये सत्यपि अनुत्पाद्यो
त्पादकत्वात्, वासी-कर्त्तर्यादिवत् । सुखा2146

सुखादिप्रतीतिरिन्द्रियजा अपरोक्षप्रतीतित्वाद् रूपादिप्रतीतिवत् । प्रश॰ कन्दली पृ॰ ९० ।

दिज्ञानम् इन्द्रियार्थसन्निकर्षजम्, प्रत्यक्षत्वे सति ज्ञान
त्वात्, चक्षुरादिप्रभवरूपादिज्ञानवत् इत्याद्यनुमा2147

रूपादिग्रहणानि चक्षुरादिव्यतिरेकेण अधिष्ठायकान्तरापेक्षाणि अयुगपदुत्पत्ते, तद्यथा–अनेकशिल्पप
र्यवदातस्य पुरुषस्य अनेकं वास्यादि युगपत् सन्निधानेनोपस्थितं हस्ताद्यधिष्ठायकापेक्षं न युगपदनेकरथ
क्रियां निर्वर्तयति, तथा चक्षुरादि न युगपदनेकं ज्ञानं करोति तस्मात्तदपि अधिष्ठायकान्तरमपेक्षते इति
चक्षुरादीन्द्रियं आत्मप्रवृत्तावधिष्ठायकान्तरापेक्षं अयुगपत्प्रवृत्ते वास्यादिवत् । न्यायवा॰ पृ॰ ८१ ।

नाच्च । तच्च आशु2148

प्रयत्नादृष्टपरिग्रहवशादाशुसञ्चारि चेति । प्रश॰ भा॰ पृ॰ ८१ ।

सञ्चारित्वेन अस्खलद्गति
त्वाद् अस्पर्शम्, अस्पर्शत्वादेव आकाशवन्नित्यम्, क्रमेण अर्थपरिच्छेदकत्वादव्यापकम्2149

तदभावादणु मन । बै॰
सू॰ ७ । १ । २३ । यथोक्तहेतुत्वाच्चाणु । न्यायसू॰ ३ । २ । ६९ ।

, अदृ
ष्टविशेषवशाच्च 2150

प्रयत्नज्ञानायौगपद्यवचनात्
प्रतिशरीरमेकत्वं सिद्धम् । प्रश॰ भा॰ पृ॰ ८९ ।

प्रत्यात्मभिन्नम् इति ।

षट्पदार्थपरीक्षाया वैशेषिकाभ्युपगतस्य पूर्ववर्णितस्वभावस्य मनोद्रव्यस्य खण्डनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्2151

पृ॰ २६८ पं॰ २० ।

–तस्य आरम्भकं कारणं सजातीयं विजातीयं वा इत्यादि;
तदसमीचीनम्; यतः किमपेक्ष्य कारणस्य सजातीयेतरचिन्ता
प्रतन्यते–पृथिव्यादिद्रव्यमपेक्ष्य, अवान्तरसामान्यं वा ? यदि
अवान्तरसामान्यम्; 2152

तदा तन्तुपटादीनामपि[p. n270 ]
कार्यकारणभावो न स्यात् तेषामन्योन्यासभव्यवान्तरसामान्यावारतया तदपेक्षया सजातीयत्वासंभवात् ।
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९११ ।

तदा तन्तुपटादीनामपि कार्यकारणभावो न
प्राप्नोति तेषामन्योन्याऽसंभवि-अवान्तरसामान्याधारतया तद
[p. 270 ] पेक्षया सजातीयत्वाऽनुपपत्तेः, नहि तन्तुत्वापेक्षया पटस्य सजातीयत्वं संभवति पटत्वापेक्षया
तन्तूनां वा । अथ पृथिव्यादिद्रव्यमपेक्ष्य, तर्हि तदपेक्षया यथा तन्तुपटादीनां सजातीयत्वसंभवात्
कार्यकारणभाव, तथा पुद्गलद्रव्यापेक्षया अण्वादिना मनसः सजातीयत्वसंभवात् स स्यात् ।
तथा च सिद्धं मनसः पौद्गलिकत्वम् । प्रयोगः–पौद्गलिक मनः इन्द्रियत्वात् चक्षुरादिवत् । ननु
चक्षुरादीनां प्रतिनियतरूपादिव्यञ्जकतया प्रतिनियतभूतकार्यता प्रतिपन्ना, मनसस्तु अविशेषतो
निखिलरूपादिव्यञ्जकतया तत्कार्यत्वाऽसंभवात् कथं तद्दृष्टान्तेन तस्य पुद्गलकार्यता स्यात् ?
इत्यपि मनोरथमात्रम्; तेषां प्रतिनिय²¹⁵³

–यतका– भा॰ ।

तभूतकार्यत्वस्य द्रव्येन्द्रियं पुद्गलात्मकम् इत्य²¹⁵⁴

पृ॰ १५५ ।

त्र प्रपञ्चतः
प्रतिक्षिप्तत्वात् । तद्भूतजातिभेदस्य च पृथिव्यादिचतुर्विधद्रव्यनिषेधावसरे2155

पृ॰ २३८ ।

निषिद्धत्वात् । एक
स्यैव रूपा2156

–पादिवतः आ॰ ।

दिमत पुद्गलस्य एते चक्षुरादय पर्यायाः, अतो न दृष्टान्त-दार्ष्टान्तिकयोर्वैषम्यम् ।
यदि चक्षुरादीनां प्रतिनियतरूपादिव्यञ्जकत्वात् प्रतिनियतभूतकार्यता इष्यते, तदा मनसः
सकलरूपादिव्यञ्जकत्वात् सकलभूतकार्यता इष्यताम् अविशेषात् ।

यदप्युक्तम्2157

पृ॰ २६९ पं॰ ६ ।

–नित्यादिस्वभावस्य मनसः सद्भावसिद्धिस्तु युगपज्ज्ञानाऽनुत्पत्तिलिङ्गात् इत्या
दि; तदप्यसमीक्षिताभिधानम्; परमाणुरूपस्य मनसः चक्षुराद्यधिष्ठायकत्वाऽनुपपत्तेः । अनेक
रश्मिरूपं हि चक्षुः पार्थिवाद्यवयवस्वभावञ्च घ्राणादि, तत् कि मनसा युगपद् अधिष्ठीयते,
क्रमेण वा ? तत्राद्यपक्षोऽनुपपन्न, एकपरमाणुरूपेण अनेन युगपदनेकाऽधिष्ठानाऽनुपपत्ते ।
यद् एकपरमाणुरूप न तद् युगपदनेकाऽधिष्ठातृ यथा एकपरमाणुः, तद्रूपञ्च भवत्कल्पितं
मन इति । द्वितीयपक्षेऽपि प्रत्यासन्न-दविष्ठार्थेषु क्रमेणैव प्रतीतिः स्यात् । आशु2158

अलातचक्रदर्शनवत् तदुपलब्धिराशुसञ्चारात् । न्यायसू॰ ३ । २ । ६० । उत्पलपत्रशतव्यतिभेदा
भिमानवद् आशुभावित्वेन यौगपद्याभिमानोऽत्र द्रष्टव्य । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४२६ ।

सञ्चारित्वात्
क्रमप्रतीतावपि युगपत्प्रतीतिभ्रम, इत्यप्यपेशलम्; अवयविप्रतीतेरपि भ्रान्तित्वप्रसङ्गात्,
अ²¹⁵⁹

एकस्मि– ब॰,
ज॰, भा॰, श्र॰ ।

नेकस्मिन्नपि हि पुरोवर्त्तिन्यर्थे क्रमेण एकैकरश्मिजनितं ज्ञानं क्रमेण एकैकमेव अर्थगृ2160

संगृ– ज॰, भा॰ ।

ह्णीयात्,
युगपदखिलाऽवयवेषु एकाकारा प्रतीतिस्तु भ्रान्ता स्यात्, धत्तूरकपुष्पवद् आदौ सूक्ष्माणामपि
अन्ते महत्त्वम् इति च²¹⁶¹

च न घटते श्र॰ ।

विघटेत, नहि क्रमप्रवृत्तपरमाणूनां तथात्वं दृष्टम् ।
असिद्धा च युगपज्ज्ञानाऽनुत्पत्ति, दीर्घशष्कुलीभक्षणादौ युगपदपि रूपादिज्ञानपञ्चकोत्प
त्तिप्रतीतेः । क्रमभावेऽपि आशुवृत्त्या तज्ज्ञानानां यौगपद्यप्रतीतिः; इत्यप्यचारु; निखि
[p. 271 ] लभावानां क्षणिकत्वप्रसङ्गात् अक्षणिकत्वाध्यवसायस्य सर्वत्र आशुवृत्तिप्र²¹⁶²

–प्रवर्त्तमानत्वात् ब॰, ज॰ । आशुप्रवृत्तित्वात् श्र॰ ।

वृत्तत्वात्, प्रत्यक्ष
बाधा उभयत्र तुल्या । अथात्र यौगपद्यप्रतीतेर्भ्रान्ततया प्रत्यक्षत्वाऽनुपपत्तेर्न क्रमप्रतीति
बाधकत्वम्; ननु कुतोऽस्या भ्रान्ततासिद्धिः ? एकमनःपूर्वकत्वेन तद्यौगपद्याऽनुपपत्तेः इति
चेत्; चक्रकप्रसङ्गः–तत्प्रतीतेर्भ्रान्ततासिद्धौ2163

–द्धौ प्र– आ॰ ।

हि प्रत्यक्षत्वाऽनुपपत्तिसिद्धिः, तत्सिद्धौ च
क्रमप्रतीतेरबाध्यत्वसिद्धिः, तत्सिद्धौ च एकमनःसिद्धिरिति ।

यच्चान्यदुक्तम्2164

पृ॰ २६९
पं॰ ७ ।

–इन्द्रियार्थाः इत्यादि; तदप्येतेन प्रत्युक्तम्; क्रमेण कार्यकर्तृत्वस्य एषा
मसिद्धत्वात्, दीर्घशष्कुलीभक्षणादौ युगपदपि ज्ञानपञ्चककर्तृत्वप्रतिपादनात् । मनसा अनैका
न्तिकञ्चेदम्; तद्धि इतरकारकसाकल्येऽपि क्रमेण कार्यकर्तृ न च क्रमवत्करणापेक्षम् अन
वस्थाप्रसङ्गाद् अपसिद्धान्तप्रसङ्गाच्च ।

एतेन अनुत्पाद्योत्पादकत्वात् इत्यपि2165

पृ॰ २६९ पं॰ ९ ।

प्रतिव्यूढम्; भ²¹⁶⁶

भवदभ्युपगतेन मनसैवानेकान्तात् । प्रमेयक॰ पृ॰ ३६
उ॰ ।

वदभ्युपगतेन मनसैव अनेकान्तात्,
न खलु कारकान्तरसाकल्येऽनुत्पाद्योत्पादकमपि मनः क्रमवत्करणान्तराऽपेक्षम् अनवस्थाया
अपसिद्धान्तस्य च प्रसङ्गात् । किञ्च, अनुत्पाद्योत्पादकत्वमस्य क्रमेण, युगपद्वा विवक्षितम् ?
यदि क्रमेण; तदा असिद्धो हेतुः, दीर्घशष्कुलीभक्षणादौ युगपदपि ज्ञानोत्पत्तिप्रतिपादनात् ।
अथ युगपत्; तदा विरुद्धः, तथोत्पादकत्वस्य अ²¹⁶⁷

अक्रमकर– ज॰, श्र॰ ।

क्रमिककरणाऽधीनत्वात् प्रसिद्धसहभाव्यने
ककार्यकारिसामग्रीवत् ।

यदप्यभिहितम्2168

पृ॰ २६९ पं॰ १० ।

–सुखादिज्ञानम् इत्यादि; तदप्यभिधानमात्रम्; हेतोः अप्रसिद्धविशेषण
त्वात्, न²¹⁶⁹

नहि ज्ञानस्य आ॰ ।

हि सुखादिज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वं सिद्धम् । इन्द्रियाश्रितं हि प्रत्यक्षं भवन्मते, न च
तज्ज्ञाने किञ्चिदिन्द्रियं कारणभूतमस्ति यदाश्रितत्वेन अस्य प्रत्यक्षता स्यात् । मनोऽस्तीति
चेन्न; अस्य कुतश्चिदपि अप्रसिद्धेः । अत एव तत्सिद्धौ अन्योन्याश्रयः–मनःसिद्धौ हि तज्ज्ञा
नस्य तदाश्रितत्वेन प्रत्यक्षत्वसिद्धिः, तत्सिद्धौ च सविशेषणहेतुसिद्धेर्मनःसिद्धिरिति । विशे
ष्याऽसिद्धश्चायम्; सुखादेर्भिन्नस्य तद्ग्राहकज्ञानस्य अप्रतीतेः । अत एव आश्रयाऽसिद्धश्चायम्;
नहि घटादिवत् सुखादि अविदितस्वरूपं पूर्वमुत्पन्नं पुनरिन्द्रियेण सम्बद्ध्यते ततो ज्ञानं
ग्रहणञ्च इति लोके प्रतीतिरस्ति, प्रथममेव इष्टाऽनिष्टविषयाऽनुभवाऽनन्तरं स्वप्रकाशात्मनोऽस्य
उदयप्रतीतेः ।

किञ्च, यत्र संयुक्तं मनः तत्र समवेते ज्ञानमुत्पादयति इत्यभ्युपगमे सकलात्मसमवेते
सुखादौ तत् ज्ञानमुत्पादयतु, नित्यव्यापित्वेन मनसा तेषां संयोगाऽविशेषात्, तथा च प्रतिप्राणि
भिन्नं मनोऽन्तरं व्यर्थम् । यस्य यन्मनः तत् तत्समवायिनि ज्ञानहेतुः इत्यपि श्रद्धामात्रम्;
[p. 272 ] प्रतिनियतात्मसम्बन्धित्वस्यैव अत्रासिद्धे । तद्धि2170

तद्धि तत्कार्यत्वात्तदुपक्रियमाणत्वात् । प्रमेयक॰ पृ॰ ३६ उ॰ ।

तत्कार्यत्वात्, तदुपक्रियमाणत्वात्, तत्संयो
गात्, तददृष्टप्रेरितत्वात्, तदात्मप्रेरितत्वाद्वा स्यात् ? न तावत् तत्कार्यत्वात्; अपसिद्धान्त
प्रसङ्गात्, नित्यत्वविरोधाऽनुपङ्गाच्च । नापि तदुपक्रियमाणत्वात्; सर्वथा नित्यतया अनाधेयाऽ
प्रहेयाऽतिशये तस्यापि अनुपपद्यमानत्वात् । नापि तत्संयोगात्; सर्वत्राप्यस्य अविशेषत
सर्वसम्बन्धित्वाऽनुषङ्गेण अविशेषत तत्समवायिनि ज्ञानजनकत्वप्रसङ्गात् ।

नापि यददृष्टप्रेरितं प्रवर्त्तते निवर्त्तते वा तत्तस्य इत्यभिधातव्यम्; अचेतनस्य अदृष्टस्य
अनिष्टनरकादिपरिहारेण इष्टे स्वर्गादौ तत्प्रेरणाऽसंभवात्, अन्यथा ईश्वराख्यचेतनाधिष्ठातृपरि
कल्पनाऽनर्थक्यम् । तस्य अदृष्टप्रेरणे व्यापारात् नाऽनर्थक्यम् इत्यभ्युपगमे मनस एवाऽसौ
प्रेरकोऽस्तु अलमनया परम्परया । तस्य²¹⁷¹

तस्य सर्वसाधा
रणत्वाच्चातो न तन्नियम। प्रमेयक॰ पृ॰ ३७ पू॰ ।

सर्वसाधारणत्वाच्च अतो न तन्नियमो युक्तः । न च
अदृष्टस्यापि प्रतिनियमः सिद्ध; तस्य आत्मनोऽत्यन्तभिन्नत्वात् । ततस्तदत्यन्तभेदेऽपि सम
वायात् प्रतिनियमसिद्धिः, इत्यप्यसुन्दरम्; तस्य असिद्धस्वरूपत्वात् सर्वसाधारणत्वाच्च ।
येन आत्मना यन्मन प्रेर्यते तत्तस्य इत्यप्यसारम्, अनुपलब्धस्य प्रेरयितुमशक्यत्वात्,
तथाविधस्यापि प्रेरणे अदृष्ट-परमाण्वादेरपि प्रेरणप्रसङ्गात् ईश्वरकल्पनावैयर्थ्यम् । तन्न मनसः
कुतश्चित् सिद्धिः, सिद्धौ वा न²¹⁷²

न तत्संयोगः ब॰, ज॰ । सिद्धौ वा
न सयोग निरंशयोरेकदेशेन । प्रमेयक॰ पृ॰ ३६ उ॰ ।

संयोग, निरंशयोः आत्म-मनसोः एकदेशेन संयोगे सांश
त्वम्, सर्वात्मनैकत्वम् उभयव्याघातकारि स्यात् । तन्न यथोपवर्णितस्वभावं मनोद्र²¹⁷³

बौद्धा खलु 'षण्णामनन्तरातीत
विज्ञान यद्धि तन्मन अभिध॰ को॰ १ । १७ इत्यादिना मनसो ज्ञानरूपत्वमेवामनन्ति, परं योगाचार
दर्शने तु षड्विज्ञानव्यतिरिक्तोऽप्यस्ति मनोधातु । ताम्रपर्णीया अपि हृदयवस्तु मनोविज्ञानधातोराश्रयं
कल्पयन्ति ।" स्फुटार्थअभि॰ पृ॰ ४९ ।

व्यमपि
परेषामुपपद्यते ।

तदेवं परपरिकल्पितो द्रव्यपदार्थो विचार्यमाणो न घटामटाट्यते । नापि गुणपदार्थः,
तस्यापि विचार्यमाणस्य यथाभ्युपगतस्वरूपस्य अव्यवस्थितेः ।

द्रव्याश्रस्यगुणवान्

इत्यादिसामान्यलक्षणलक्षिता रूपादयश्चतुर्विशतिर्गुणा' इति वैशेषिकस्य पूर्वपक्ष–

ननु गुणपदार्थस्य अस्माभिरभ्युपगतं स्वरूपं द्रव्याश्रितत्वादि, तस्य च प्रमाणतः तथैव
प्रतीयमानत्वात् कथमव्यवस्थितिः ? तथा च तल्लक्षणसूत्रम्–
द्रव्याश्रय्यगुणवान् संयोग-विभागेष्वकारणमनपेक्षः वैशे॰
सू॰ १ । १ । १६ इति । द्रव्यम् आश्रयो यस्य असौ द्रव्याश्रयी
द्रव्यतन्त्र, अगुणवान् निर्गुण, संयोगविभागेष्वकारणमनपेक्ष
एतेषु कर्त्तव्येषु सापेक्षं कारणत्वमस्य इत्यर्थः । अनेन²¹⁷⁴

अनेनैव ल– भा॰ ।

च लक्ष
[p. 273 ] णेन लक्षिताः शुक्लः पटः, मधुरमाम्रम्, सुगन्धिर्मृगमदः, शीतलं जलम् इत्यादिविशिष्टप्रत्यया
याद् द्रव्यादर्थान्तरत्वेन प्रसिद्धा रूपादयश्चतुर्विशतिरेव गुणाः । उक्तञ्च सूत्रकृता–रूप
रस-गन्ध-स्पर्शाः संख्या परिमाणानि पृथक्त्व संयोग-विभागौ परत्वा-ऽपरत्वे बुद्धयः सुख-दुःखे
इच्छा-द्वेषौ प्रयत्नश्च गुणाः वैशे॰ सू॰ १ । १ । ६ इति सू2175

गुणाश्च रूपरसगन्धस्पर्शसंख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागपरत्वापरत्वबुद्धिसुखदुखेच्छाद्वेषप्रय
त्नाश्चेति कण्ठोक्ता सप्तदश, चशब्दसमुच्चिताश्च गुरुत्वद्रवत्वस्नेहसंस्कारादृष्टशब्दाः सप्तैवेत्येवं चतुर्विशति
र्गुणाः । प्रश॰ भा॰ पृ॰ १० ।

त्रसङ्गृहीताः सप्तदश, चशब्दसमु
च्चिता गुरुत्व-द्रवत्व-स्नेह-संस्कार-धर्म-अधर्म-शब्दाश्च सप्त इति ।

तत्र रूपं चक्षुर्ग्राह्यम्, पृथिवी-उदक-ज्वलनवृत्तिः । प्रश॰ भा॰ पृ॰ १०४ रसो
रसनेन्द्रि2176

रसनग्राह्यः प्रश॰ भा॰ ।

यग्राह्यः, पृथिवी-उदकवृत्तिः । प्रश॰ भा॰ पृ॰ १०५ गन्धो घ्राणग्राह्यः, पृथिवी
वृत्तिः । प्रश॰ भा॰ पृ॰ १०५ स्पर्शः त्वगिन्द्रियग्राह्यः, पृथिवी-उदक-ज्वलन-पवनवृत्तिः ।
प्रश॰ भा॰ पृ॰ १०६ एते च रूपरसगन्धस्पर्शाः पार्थिवपरमाणुष्वनित्याः पावकसंयोगात्तत्र
पाक²¹⁷⁷

पृथिव्यादिरूपरसगन्धस्पर्शा द्रव्या
नित्यत्वादनित्याश्च । एतेन नित्येषु नित्यत्वमुक्तम् । कारणगुणपूर्वका पृथिव्यां पाकजाः । वै॰
सू॰ ७ । १ । २, ३, ६ । पार्थिवपरमाणुषु रूपादीनां पाकजोत्पत्तिविधानम्–घटादेरामद्रव्यस्य अग्निना सम्ब
द्धस्य अग्न्यभिघातान्नोदनाद्वा तदारम्भकेष्वणुषु कर्माण्युत्पद्यन्ते, तेभ्यो विभागा, विभागेभ्यः संयोगवि
नाशा, संयोगविनाशेभ्यश्च कार्यद्रव्यं विनश्यति । तस्मिन् विनष्टे स्वतन्त्रेषु परमाणुषु अग्निसंयोगादौष्ण्या
पेक्षात् श्यामादीनां विनाशः, पुनरन्यस्मादग्निसंयोगादौष्ण्यापेक्षात् पाकजा जायन्ते । तदनन्तरं भोगि
नामदृष्टापेक्षादात्माऽणुसंयोगादुत्पन्नपाकजेष्वणुषु कर्मोत्पत्तौ तेषां परस्परसंयोगाद् द्व्यणुकादिक्रमेण कार्य
द्रव्यमुत्पद्यते, तत्र च कारणगुणप्रक्रमेण रूपाद्युत्पत्तिः। प्रश॰ भा॰ पृ॰ १०६ ।

जरूपाद्युत्पत्तेः, अ²¹⁷⁸

अप्सु तेजसि
वायौ च नित्या द्रव्यनित्यत्वात् । अनित्येष्वनित्या द्रव्याऽनित्यत्वात् । वै॰ सू॰ ७ । १ । ४, ५ ।

प्तेजोवाय्वणुषु यथासंभवं नित्याः कुतश्चित्तेषां तत्र अ²¹⁷⁹

अन्यत्रकारणानुत्पत्तेः आ॰ ।

न्यप्रकारेण अनु
त्पत्तेः, पार्थिवादिकार्यद्रव्येषु अनित्याः ।

संख्या2180

एकादिव्यवहारहेतुः संख्या । सा पुनरेकद्रव्या चानेकद्रव्या च ।
तत्रैकद्रव्याया सलिलादिपरमाणुरूपादीनामिव नित्यानित्यत्वनिष्पत्तयः । अनेकद्रव्या तु द्वित्वादिका परा
र्द्धान्ता । तस्याः खल्वेकत्वेभ्योऽनेकविषयबुद्धिसहितेभ्यो निष्पत्तिरपेक्षाबुद्धिविनाशाद् विनाश इति ।
प्रश॰ भा॰ पृ॰ १११ ।

तु एकादिव्यवहारहेतुः एकत्वादिलक्षणा, एकद्रव्या च अनेकद्रव्या च । तत्र
एकसंख्या एकद्रव्या, अनेकद्रव्या तु द्वित्वादिसंख्या । सा च प्रत्यक्षत एव सिद्धा, विशेष
बुद्धेश्च निमित्तान्तराऽपेक्षत्वाद् अनुमानतोऽपि । तत्र एकत्वसंख्या नित्यद्रव्येषु नित्या, कार्य
द्रव्येषु अनित्या । द्वित्वादिसंख्या तु परार्द्धान्ता अपेक्षाबुद्धिजन्या सर्वत्र अनित्या ।

[p. 274 ]

परिमा2181

परिमाणं मानव्यवहारकारणम् । तच्चतुर्विधम् अथ त्र्यणुकादिषु वर्त्तमानयो महत्त्वदीर्घत्वयो
परस्परत को विशेप द्व्यणुकेषु चाणुत्वहस्वत्वयोरिति ? तत्रास्ति महत्त्वदीर्घत्वयो परस्परतो विशेष
महत्सु दीर्घमानीयताम् दीर्घेषु च महदानीयतामिति विशिष्टव्यवहारदर्शनात् । अणुत्वहस्वत्वयोस्तु
विशेषस्तद्दर्शिना प्रत्यक्ष इति । प्रश॰ भा॰ पृ॰ १३० ।

णव्यवहारकारणं परिमाणम्, महद्, अणु, दीर्घम्, ह्रस्वम् इति चतुर्विधम् ।
तत्र महद् द्विविधम्–नित्यम्, अनित्यञ्च । नित्य²¹⁸²

अनित्येऽनित्यम् । नित्ये नित्यम् । वै॰
सू॰ ७ । १ । १८, १९ ।

म् आकाश-काल-दिग्-आत्मसु परममहत्त्वम्,
अनि2183

अनित्य त्र्यणुकादावेव । प्रश॰ भा॰ पृ॰ १३० ।

त्यं द्व्यणु त्र्यणु कादिद्रव्येपु । अण्वपि नित्याऽनित्यविकल्पाद् द्विभेदम् । परमाणु
मनस्तु पारिमाण्डल्य²¹⁸⁴

नित्य परिमण्डलम् ।
वै॰ सू॰ ७ । १ । २० ।

लक्षणं नित्यम्, अनित्यं द्व्यणुके एव । बदर-आमल-बिल्वादिषु तु
महत्स्वपि तत्प्रकर्षाऽभावमपेक्ष्य भाक्तोऽणुव्यवहारः । द्व्यणुके हस्वत्वमनित्यम्, त्र्यणुकादौ
दीर्घत्वमनित्यम् । ननु द्व्यणुके अणुत्व-ह्रस्वत्वयोर्वर्त्तमानयोः त्र्यणुकादौ च महत्त्व-दीर्घ
त्वयोर्नाऽन्योन्यं कश्चिद् विशेषः इति चाऽयुक्तम्, महत्सु दीर्घम् आनीयताम्, दीर्घेषु
महद् आनीयताम् इति व्यवहारभेदप्रतीतितो महत्व-दीर्घत्वयो परस्परत प्रतिप्राणि भेद
प्रसिद्धे । अणुत्व-ह्रस्वत्वयोस्तु विशेषो योगिनामेव प्रत्यक्ष । एतच्च महदादिपरिमाणं रूपादि
भ्योऽर्थान्तरम् तत्प्रत्ययविलक्षणबुद्धिग्राह्यत्वात् सुखादिवत् ।

संयुक्त²¹⁸⁵

पृथक्त्वमपोद्धारव्यवहारकारणम् । तत्पुनरेकद्रव्यमनेकद्रव्यञ्च । तस्य तु
नित्यानित्यत्वनिष्पत्तय संख्यया व्याख्याता । प्रश॰ भा॰ पृ॰ १३८ ।

मपि द्रव्यं यद्वशात् अत्र इद पृथग् इति अपोद्ध्रियते तद् अपोद्धारव्यवहार
कारणं पृथक्त्वम् । तच्च एकत्वसंख्याविशेपितम् एकत्ववत् नित्यम् अनित्यञ्च बोद्धव्यम् ।
द्विपृथक्त्वादि तु परार्द्धपृथक्त्वान्तं द्वित्वादिवदनित्यमेव ।

अप्राप्तिपूर्विका प्राप्ति संयोग²¹⁸⁶

संयोग संयुक्तप्रत्ययनि
मित्तमप्राप्तयो । प्राप्ति सयोग । प्रश॰ भा॰ पृ॰ १३९ ।

, प्राप्तिपूर्विका च अप्राप्तिर्विभाग²¹⁸⁷

विभागो विभक्तप्रत्ययनिमित्तम्
प्राप्तिपूर्विका अप्राप्तिर्विभाग । प्रश॰ भा॰ पृ॰ १५१ ।

। तौ च द्रव्येपु यथाक्रमं
संयुक्त-विभक्तप्रत्ययजनकौ अनित्यावेव । इद प²¹⁸⁸

परत्वमपरत्वं च परापराभिधानप्रत्ययनि
मित्तम् । प्रश॰ भा॰ पृ॰ १६४ ।

रम्, इदमपरम् इति यतोऽभिधान-प्रत्ययौ
भवतः तद् यथाक्रमं परत्वम् अपरत्वञ्च, तच्च अनित्यमेव । बुद्ध्यादयश्च प्रयत्नान्ता अनित्या2189

विभुद्रव्यविशेषगुणानामनित्यत्वनियमात् ।

एव । 2190

संयोगाभावे
गुरुत्वात् पतनम् । वै॰ सू॰ ५ । १ । ७ । अपा सयोगाभावे गुरुत्वात् पतनम् । वै॰ सू॰ ५ । २ । ३ ।
गुरुत्वं जलभूम्यो पतनकर्मकारणम् । प्रश॰ भा॰ पृ॰ २६३ ।

गुरुत्वञ्च पृथिवी-उदकवृत्ति पतनक्रियानिबन्धनम् । तच्च पार्थिव-आप्याऽणुपु नित्यम्,
द्व्यणुकादिपु अनित्यम् । 2191

द्रवत्वात् स्यन्दनम् । वै॰
सू॰ ५ । २ । ४ । द्रवत्व स्यन्दनकर्मकारणं त्रिद्रव्यवृत्ति । प्रश॰ भा॰ पृ॰ २६४ ।

द्रवत्वं पृथिवी-उदक-ज्वलनवृत्ति स्यन्दनहेतुः । तच्च पृथिवी-तेजसो
[p. 275 ] र्नैमित्तिकमनित्यम्, अपां सांसिद्धिकम्, आप्याऽणुषु नित्यम् आप्यद्व्यणुकादौ तु अनित्यम् ।
2192

स्नेहोऽपा विशेषगुण सङ्ग्रहमृजादिहेतुः । प्रश॰ भा॰ पृ॰ २६६ ।

स्नेहोऽम्भस्येव स्निग्धप्रत्ययहेतुः । स च आप्याऽणुषु नित्यः, द्व्यणुकादौ अनित्यः ।

संस्का2193

सस्कारस्त्रिविध।
प्रश॰ भा॰ पृ॰ २६६-६७ ।

रस्त्रिविधः–वेगः, भावना, स्थितस्थापकश्चेति । तत्र वेगाख्यः पृथिवी-अप्-तेजो
वायु-मनस्सु मूर्त्तद्रव्येषु प्रयत्न-अभिघातविशेषापेक्षात् कर्मणः समुत्पद्यते, नियतदिक्क्रिया
प्रबन्धहेतुः स्पर्शवद्द्रव्यसंयोगविरोधी च । भावनाख्यः पुनः आत्मगुणः ज्ञानजो ज्ञानहे
तुश्च, दृष्ट-अनुभूत-श्रुतेष्वर्थेषु स्मृति-प्रत्यभिज्ञानकार्योन्नीयमानसद्भावः । मूर्तिमद्द्रव्यगुणः
स्थितस्थापकः घनाऽवयवसन्निवेशविशिष्टं स्वमाश्रयं प्रत्यत्नतोऽन्यथास्थितमपि पूर्ववत् य²¹⁹⁴

यथावस्थि– ब॰, ज॰ । यथाव्यवस्थि– भां॰ ।

था
स्थितं स्थापयति इति कृत्वा, दृश्यते च तालपत्रादेः प्रभूततरकालसंवेष्टितस्य प्रसार्यमुक्तस्य
पुनस्तथैव अवस्थानं संस्कारवशात्, एवं धनुः-शाखा-वस्त्रादौ कार्यमस्य द्रष्टव्यम् । स च
त्रिविधोऽप्ययं संस्कारः अनित्य एव । धर्माऽध²¹⁹⁵

धर्मःपुरुषगुणः
अधर्मोऽप्यात्मगुणः । प्रश॰ भा॰ पृ॰ २७२, २८० ।

र्मौ आत्मविशेषगुणौ अनित्यावेव । शब्द²¹⁹⁶

शब्दोऽम्बरगुणः। प्रश॰ भा॰ पृ॰
२८७ ।

स्तु
आकाशविशेषगुणः अनित्य एव इति ।

षट्पदार्थपरीक्षायां वैशेषिकोक्तगुणपदार्थस्य तत्संख्यायाश्च प्रतिविधानम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्2197

पृ॰ २७२ पं॰ २१ ।

–द्रव्याश्रयी इत्यादि गुणानां लक्षणम्; तदसमीचीनम्;
भवत्कल्पिते द्रव्ये प्रति2198

द्रव्याणां प्रतिषेधेन सर्व एव तदाश्रिताः । गुणकर्मादयोऽपास्ता
भवन्त्येव तथा मताः ॥ ६३४ ॥ तत्त्वसं॰ ।

षिद्धे तेषां तदाश्रितत्वाऽनुपपत्तेः । अस्तु
वा तेषां तदाश्रितत्वादिकं लक्षणम्; तथापि तल्लक्षणलक्षिता
रूपादयश्चतुर्विशतिरेव गुणाः इत्यवधारणमनुपपन्नम्; अने
कधा गुणानां श्रवणात्–लोके हि शौर्य-औदार्यादयो अनेकधा
गुणाः श्रूयन्ते । वैयाकरणमते2199

–ते पुनः वि– ब॰, ज॰ ।

तु विशेष्यं द्रव्यम्, विशेषणं2200

–णं तु गु– ब॰, ज॰ ।

गुणः इति प्रसिद्धम् । यस्य
गुणस्य हि भावात् द्रव्ये शब्दनि2201

–विनिवेशः आ॰ ।

वेशः तदभिधाने त्वतलौ पात॰ महाभा॰ ५ । १ । ११९
इत्यभिधानात् । 2202

गुरुर्लघुः स्निग्धरूक्षौ तीक्ष्णः श्लक्ष्णः स्थिरः सरः । पिच्छिलो विशदः
शीत उष्णश्च मृदुकर्कशौ ॥ स्थूलः सूक्ष्मो द्रवः शुष्कः आशुर्मन्दः स्मृता गुणाः । सुश्रुत॰ सूत्रस्थान
अ॰ ४१ ।

वैद्यकतन्त्रे तु विशद-स्थिर-खर²²⁰³

सरस्तेषा प्रवर्त्तक । भावप्रका॰ ५ । २१८ । सुश्रुते–खरनामापि गुणः ।

-पिच्छलत्वादीनां गुणत्वप्रसिद्धिः । सांख्याः2204

सत्त्वं
लघु प्रकाशकमिष्टमुपष्टम्भकं चलं च रजः । गुरु वरणकमेव तमः प्रदीपवच्चार्थतो वृत्तिः ॥ १३ ॥
सांख्यका॰ ।

पुनः
सत्त्वरजस्तमसां गुणत्वं प्रतिपन्नाः, इति कथं तेषामियत्ताऽवधारयितुं शक्या ? किञ्च, एते
रूपादयः एकस्मिन् 2205

घटावयविनि आ॰ ।

घटाद्यवयविनि निरंशैकस्वभावा2206

–भावभवता आ॰ ।

भवताऽभ्युपगम्यन्ते, तथा च
[p. 276 ] 2207

द्रव्ये महति नीलादिरेक एव यदीष्यते । रन्ध्रालोकेन तद्व्यक्तौ व्यक्तिर्दृष्टिश्च नास्य किम्
॥ ६३६ ॥ तत्त्वसं॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६७३ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९२० ।

कुञ्चिकाविवरप्रदेशादिना उपलभ्यमाने घटादौ यावद्द्रव्यवर्तिनो रूपादेर्बहिरन्तश्च उप
लब्धिः स्यात्, अन्यथा निरंशैकरूपताव्याघातः । न हि तद्रूपस्य प्रतिभासाऽप्रतिभासलक्षण
विरुद्धधर्माध्यासो युक्तः विरोधात् । एवं जलसेका2208

रन्ध्रालोकेन
इत्युपलक्षणम् । भुव एकदेशे जलेन गन्धस्य अभिव्यक्तौ प्रदेशान्तरेऽपि अभिव्यक्त्युपलब्ध्यो प्रसङ्ग ।
तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ २११ ।

दिना पृथिव्यां क्वचिद् अभिव्यज्यमाने गन्धे
समग्रभूगोलाऽवयविगतस्य गन्धस्य अभिव्यक्तिः स्यात्, अन्यथा अभिव्यक्तेतरविरुद्धधर्मा
ध्यासाद् अवयविव्यापी न कश्चिद् एको गुण स्यात् । अग्निसंयोगात् पाकजरूपोत्पत्तौ तु
विप्रतिपत्त्यभाव एव अस्माभिरपि अभ्युपगमात् ।

अपेक्षाबुद्धितो द्वित्वादिसंख्या उत्पद्यते इत्येत²²⁰⁹

–तन्न युक्तम् ब॰, ज॰ । पृ॰ २७३ पं॰ १५ ।

त्तु अयुक्तम्; तस्याः पदार्थेषु स्वभाव
सिद्धत्वात् एकत्ववत् । तद्व्यवहार एव हि अपेक्षाबुद्धिजन्यः न स्वरूपम्, बदरामलकादौ स्थू
लादिव्यवहारवत्, यथैव हि स्वकारणकलापात् स्थूलत्वादिधर्मोपेतेषु उत्पन्नेषु बदरादिषु
तद्व्यवहारः अपेक्षाबुद्धितो जायते एवमत्रापि । न च अपेक्षाबुद्धितोऽर्थानामुत्पत्तिः इति
प्रामाणिको वक्ति; इच्छामात्रादर्थनिष्पत्तौ सर्वस्यैव अभिप्रेतार्थसिद्धिप्रसङ्गात् । किञ्च, एकस्यां
बुद्धौ प्रतिभासमाना एकैकगुणा कथं कदाचिद् द्वित्वमुत्पादयन्ति कदाचिच्च बहुत्वम् ? नहि
तेषामेकत्वे कश्चिद्विशेषः । न च यौ द्वौ एकैकगुणौ तौ द्वित्वसंख्यामुत्पादयतः, ये च बहवः
ते बहुत्वसंख्याम् इत्यभिधातव्यम्; द्वित्वादिसंख्योत्पत्तेः प्राक् तेषु द्वित्वस्य बहुत्वस्य चाऽसं
भवात् । गुणत्वञ्चास्या न संभाव्यम्; गुणेष्व²²¹⁰

इच्छारचितसङ्केतमन
स्कारान्वय त्विदम् । घटेष्वेकादिविज्ञान ज्ञानादाविव वर्त्तते ॥ ६३९ ॥ अद्रव्यत्वान्न संख्यास्ति तेषु काचिद्
विभेदिनी । तज्ज्ञान नैव युक्त तु भाक्तमस्खलितत्वत ॥ ६४० ॥ तत्त्वसं॰ । यथाहि–एकं ज्ञानं द्वे
ज्ञाने इत्यादौ संख्यामन्तरेणापि एकादिबुद्धिर्भवति एवं घटादिष्वपि । तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ २१२ । प्रमे
यक॰ पृ॰ १७७ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६७४ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९२४ ।

पि सद्भावात्, सुप्रसिद्धो हि एकं ज्ञानम्, द्वे
ज्ञाने, चतुर्विशतिर्गुणाः, षट् पदार्थाः इत्यादिप्रतीतितो गुणेषु संख्यासद्भावः । न च भाक्तो
ऽयं प्रत्यय, अस्खलद्गतित्वात् । स्खलद्गतित्वं हि भाक्तप्रत्ययस्य लक्षणम् माणवके अग्निप्रत्ययवत् ।

यदपि2211

पृ॰ २७४ पं॰ १ ।

–महद्, अणु, दीर्घम्, ह्रस्वम् इति चतुर्धा परिमाणं प्रतिपादितम्, तदपि अनल्प
तमोविलसितम्; व²²¹²

महद्दीर्घादिभेदेन परिमाणं यदुच्यते । तदप्यर्थे तथारूपभेदादेव न किं मतम् ॥ ६७४ ॥ तत्त्वस॰ ।
प्रमेयक॰ पृ॰ १७८ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६७५ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९२८ ।

स्तुसंस्थानविशेषव्यतिरेकेण तद्भेदस्यासंभवात् कस्य गुणरूपता उपवर्ण्येत ?
तद्विशेषस्यापि तद्रूपतोपवर्णने वर्तुल-त्र्यस्र-चतुरस्रादेरपि गुणरूपतोपवर्णनाऽनुषङ्गान्न तच्चतु
र्विधत्वोपवर्णनं शोभेत ।

[p. 277 ]

यदप्युक्तम्2213

पृ॰ २७४ पं॰ ४ ।

–बदरामलकादिषु भाक्तोऽणुव्यवहारः इत्यादि; तदप्ययुक्तम्; तत्र गौणत्व
प्रतिपत्तेः कस्यचिदप्यभावात्, न खलु यथा सिहमाणवकादिषु मुख्य-गौणविवेकप्रतिपत्तिः
सर्वेषामविगानेन अस्ति, तथा द्व्यणुके एव अणुत्व-ह्रस्वत्वे मुख्ये अन्यत्र गौणे इति तद्विवेक
प्रतिपत्तिः । प्रक्रियामात्रप्रदर्शनस्य च सर्वशास्त्रेषु सुलभत्वान्नातः प्रतिनियतवस्तुस्वरूपव्यव
स्थितिः । आपेक्षिकत्वाच्च परिमाणस्यागुणत्वम्, नहि रूपादेः सुखादेर्वा गुणस्य आपेक्षिकत्वं
दृष्टम् । योऽपि नील-नीलतरादेः सुख-सुखतरादेर्वा आपेक्षिको व्यवहारः, सोऽपि तत्प्रकर्षाऽप
कर्षनिबन्धनो न पुनर्गुणस्वरूपनिबन्धनः ।

यदपि–अपोद्धारव्य²²¹⁴

अपोद्धारव्यवहृतिः पृथक्त्वाद्या तु कल्प्यते । कारणात्सा विभिन्नात्मभाव
निष्ठा न किं मता ॥ ६५१ ॥ परस्परविभिन्ना हि यथा बुद्धिसुखादय । पृथग्वाच्याः तदङ्गञ्च विनाऽन्येन
तथा परे ॥ ६५२ ॥ तत्त्वसं॰ । प्रमेयक॰ पृ॰ १७८ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६७७ ।

वहारकारणं पृथक्त्वम् इत्याद्युक्तम्2215

पृ॰ २७४
पं॰ ११ ।

; तदपि न युक्तम्; अपोद्धारव्यव
हारो हि भेदव्यवहारः, स च सर्वार्थानां स्वगताऽसाधारणभेदकर्मनिबन्धनः इति कि तत्र
पृथक्त्वलक्षणगुणान्तरकल्पनया ? अन्यथा अपृथक्त्वमपि अभेदव्यवहारकारणं गुणान्तरं
कल्प्यतामविशेषात् । द्विपृथक्त्वादिप्रक्रिया च द्वित्वादिसंख्यादूषणेनैव दूषिता ।

संयोगोऽपि2216

प्राप्तावस्थाविशेषे हि नैरन्तर्येण जातितः । ये पश्यत्याहरत्येष वस्तुनी ते तथाविधे ॥ ६६६ ॥
तत्त्वसं॰ । प्रमेयक॰ पृ॰ १७९ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६७९ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९३१ ।

नैरन्तर्याऽवस्थिताऽर्थव्यतिरेकेण अपरो न प्रतीयते । नैरन्तर्येण परिणता हि
पदार्थाः संयुक्तव्यवहारगोचरतां प्रतिपद्यन्ते । नैरन्तर्यरूपसंयोगस्य च गुणत्वे सामीप्य-दू
रत्वादेरपि गुणत्वप्रसङ्गाद् गुणसंख्याव्याघातः । विभागोऽपि2217

वि
भागेऽपि यथायोगं वाच्यमेतत् प्रमाद्वयं । एकस्यानेकवृत्तिश्च न युक्तेति प्रवाधकम् ॥ ६७४ ॥ तत्त्वसं॰ ।

संयोगाऽभावमात्रम्, न तु विभ
क्ताऽर्थेषु गुणान्तरोत्पत्तिः, विभागगुणशून्येऽपि च सह्य-विन्ध्यादौ विभक्तप्रत्ययो दृश्यते ।
नहि तत्र तद्गुणोऽस्ति संयोगविशिष्टाऽर्थेष्वेव तत्संभवात् । प्राप्तिपूर्विका अप्राप्तिर्विभागः
प्रश॰ भा॰ पृ॰ १५१ इत्यभिधानात् । न चाऽसौ प्रत्ययो भाक्तः; वैलक्षण्याऽभावात्, नहि
मेषौ विभक्तौ, सह्य-विन्ध्यौ विभक्तौ इत्यनयोः प्रत्यययोर्वैलक्षण्यमवधार्यते द्वयोरस्खल
द्गतित्वाऽविशेषात् ।

प²²¹⁸

यथा नीलादिरूपाणि क्रमभावव्यवस्थिते । अन्योपाधिविवेकेऽपि तथोच्यन्ते तथाऽपरे ॥ ६७६ ॥
तत्त्वसं॰ । प्रमेयक॰ पृ॰ १७९ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६८१ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९३५ ।

रत्वाऽपरत्वयोरपि संख्यावत् निरासो बोद्धव्यः; अपेक्षाबुद्धिजन्यत्वाऽविशेषात् । सन्निकर्ष
विप्रकर्षयोरेव हि पराऽपरप्रत्ययहेतुत्वोपपत्तेर्न किञ्चित् परत्वाऽपरत्वाभ्यां प्रयोजनम् । किञ्च,
अयं पराऽपरादिव्यवहारः सत्ताद्रव्यत्वादावप्यस्ति, स चेत् सङ्केतवशात् स्वरूपमात्रनिबन्धनः
[p. 278 ] अन्यत्राप्येवमस्तु, कि तत्रापि परत्वाऽपरत्वगुणनिबन्धनत्वसाधनप्रयासेन ? किञ्च, एवं स²²¹⁹

अन्यथा मध्यत्वस्यापि स्वीकारप्रसङ्गादिति भूषण । न्यायलीला॰ पृ॰ २५ ।

ति
मध्यत्वमपि गुणः स्यात् कालकृतस्य दिक्कृतस्य च मध्यव्यवहारस्य दर्शनात् पराऽपरव्यवहारवत् ।

गुरुत्वञ्च पतनाऽनुमेयम् इत्ययुक्तम्; करत²²²⁰

करतला
द्युपरिस्थिते द्रव्यविशेषे पातानुपलम्भेऽपि। प्रमेयक॰ पृ॰ १८० पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९३८ ।

लस्थिते सुवर्णपिण्डादौ पतनं विनाऽपि दश
पलोऽयम्, पञ्चपलोऽयम् इति प्रतीतेः । किञ्च, गुरुत्वं नाम द्रव्यस्य पतनशक्तिः, शक्तयश्च प्रति
द्रव्यं स्वस्यां स्वस्यामर्थक्रियायां नानाविधाः, ता कियत्यः संख्यातुं शक्यन्ते । प्रधानभूता हि
पट्कारकशक्तयोऽर्थानां तद्भेदप्रभेदाश्च अनन्ताः, ते चेन्न गण्यन्ते कि गुरुत्वपरिगणनया ?
किञ्च, गुरुत्वस्य गुणत्वे लघुत्वमपि गुणः स्याद् अविशेषात् । गुरुत्वाऽभावरूपत्वात् तस्य न
गुणत्वमिति चेत्; गुरुत्वमपि लघुत्वाऽभावः किन्न स्यात् ? ननु गुरुत्वस्य अभावरूपत्वे तार
तम्यं न स्यात्, इत्यन्यत्रापि समानम् । न च पतनकर्मकारिण्येव गुरुत्वव्यवहारः; मदीयो
गुरुः इति आराध्ये, म²²²¹

मस्त्रिगुरुस्त्रिलघुश्च नकारो। छन्दोम॰ १ । ८ । मगण त्रिगुरु भवति । मन्त्रिणि गुरुः भा॰, श्र॰ ।

स्त्रिगुरुः इति वर्णधर्मे च गुरुत्वव्यवहारदर्शनात् । किञ्च, यदि
गुरुत्वं गुणः स्यात् तदा कारणगतैर्गुणैः2222

कारणगुणपूर्वक कार्यगुणो दृष्ट । वै॰ सू॰ २ । १ । २४ ।

कार्ये गुणाः प्रारभ्यन्ते रूपादिवत् इत्यभ्युपगमात्
तन्तुगतेन दशपलपरिमाणेन गुरुत्वेन पटे गुरुत्वमारभ्यमाणं सातिशयं स्यात् परिमाणवत्,
तथा च तुलानमनातिशयः स्यात्, न चैवमस्ति ।

यदपि2223

पृ॰ २७४ पं॰ १८ ।

–स्यन्दनकर्मकारणं द्रवत्वम्, तदपि शक्तिविशेषात् नान्यत् । तत्क्रियोत्पत्तौ विशिष्टा
शक्तिरेव हि द्रवत्वम्, न च अर्थगताः शक्तयः परिसंख्यातुं शक्यन्ते इत्युक्तम् । तच्च त्रिद्र
व्यवृत्ति इत्य²²²⁴

पृथिव्य
नलयोरप्यस्ति द्रवत्वमित्यनुपपन्नम्, सुवर्णादीना। प्रमेयक॰ पृ॰ १८० पू॰ ।

प्ययुक्तम्; तेजसि अभावात् । सुवर्णादौ च तैजसत्वमसिद्धम्, सिद्धौ वा यत्
तत्र द्रवत्वमुपलभ्यते तत् संयुक्तसमवायात् पार्थिवमेव रसादिवत् । न च पृथिव्यामपि सर्वस्यां
द्रवत्वं संभवति शुष्ककाष्ठादिष्वभावात् ।

एतेन स्नेहगुणोऽपि प्रत्याख्यातः; नहि सोऽपि सामर्थ्यविशेषादन्यः अपां विशेषगुणो वा
घटते, घृत²²²⁵

घृतादेरपि लोके
वैद्यकशास्त्रे च त्निग्धत्वेन प्रसिद्धत्वात् । प्रमेयक॰ पृ॰ १८० पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९३९ ।

तैलादिषु पार्थिवेषु उपलम्भात् अप्सु चाऽनुपलम्भात्, नहि शुद्धाभिरद्भिः स्नाते पुरुषे
स्निग्धप्रत्ययो दृष्ट । संग्रहहेतुत्वं वस्तुसामर्थ्यात् पार्थिवलाक्षादीनामपि दृष्टम् ।

योऽपि2226

पृ॰ २७५ प॰ ३ ।

संस्कारस्त्रिविध; सोऽप्यनुपपन्नः; न खलु क्रिया2227

न च क्रियातोऽर्थान्तर वेग अस्या शीघ्रोत्पादमात्रे वेगव्यवहारप्रसिद्धेः ।
प्रमेयक॰ पृ॰ १८० उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६८४ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९४० ।

णां सातत्येनोत्पादनसामर्थ्यादन्यः
कश्चिद् वेगाख्यो गुणः कुतश्चित्प्रमाणात् प्रतीयते । कथं तर्हि वेगेन गच्छति इति प्रतीतिर्न
[p. 279 ] विरुद्ध्यते ? इति चेत्; शीघ्रक्रियाणां सातत्ये वेगेन गच्छति इति प्रतीतेरविरोधः । अतः प्रतीते
र्वेगाख्यगुणसद्भावे च वेगेन शास्त्रं जानाति, वेगेन पष्टिकाः पच्यन्ते इत्यत्रापि वेगगुणसद्भावः
स्यात् । सन्तानेन आगच्छति इति प्रतीतेश्च सन्तानोऽपि गुणः स्यात् । भावनारूपोऽपि
संस्कारः आत्मनः स्मरणजननशक्तेर्नान्यः । एतेन स्थितस्थापकोऽपि संस्कारः प्रत्याख्यातः;
नहि सोऽपि यथाऽवस्थितवस्तुस्थापनसामर्थ्यादपरः प्रतिभासते । न चासौ नियमेन यथाऽवस्थि
तं वस्तु स्थापयति आकृष्यमाणे शाखादौ अनियतदिक्त्वेन शाखादेर्गमनस्य स्था2228

स्थापनस्य श्र॰ ।

नस्य च दर्शनात् ।

धर्माऽधर्मावपि नात्मगुणौ प्रतिपादयितुं शक्यौ; तत्र विप्रतिपत्तेः । अस्मन्म²²²⁹

धर्मविषये तृतीयपृष्ठस्य टिप्पणी १-७ द्रष्टव्या ।

ते हि पौद्गलिकौ
तौ, सांख्यमते बुद्धिधर्मौ, मीमांसककृतान्ते द्रव्यादिकं श्रेयःसाधनत्वशक्तिविशिष्टं तच्छब्द
वाच्यम्, बौद्धराद्धान्ते ज्ञानस्यैव वासनाख्यं शक्तिरूपं कर्म इति प्रसिद्धम् ।

एतेन शब्दोऽपि आकाशगुणः प्रतिषिद्धः; विप्रतिपत्तीनामविशेषात् । तथाहि–जैनाः पौद्ग
लि2230

तच्च साधितं
२४२ पृष्ठे ।

कं तं प्रतिजानन्ति, मीमांस²²³¹

वर्णानां तु नित्यानां द्रव्यत्वमेवाङ्गीक्रियते । शास्त्रदी॰ १ । १ । २३ ।

का नित्यद्रव्यम्, शिक्षाकारा2232

तथा च शिक्षा
कारा आहुः–वायुरापद्यते शब्दतामिति; नैतदेवम् । शावरभा॰ १ । १ । २२ ।

मीमांसकविशेषाः वायवीयम्,
सौत्रान्ति2233

उपात्तादिमहाभूत
हेतुत्वाङ्गीकृतेर्ध्वनेः ॥ ६२७ ॥ तत्त्वसं॰ ।

काः परमाणुरूपम्, वैयाक²²³⁴

स्फोटस्याभिन्नकालस्य ध्वनिकालानुपातिनः । ग्रहणो
पाधिभेदेन वृत्तिभेदं प्रचक्षते । वाक्यप॰ १ । ७५ ।

रणाः स्फोटात्मकम्, सांख्याः2235

तन्मात्रापञ्चकान्तर्गतः शब्द प्रकृतिपरिणामरूपः
एतदर्थं सांख्यका॰ २४ द्रष्टव्या ।

प्रकृतिपरिणामम् इति । तन्न
गुणपदार्थोऽपि परपरिकल्पितो विचार्यमाणो घटते । एतेन कर्मपदार्थोऽपि प्रत्याख्यातः ।

उत्क्षेपणादीनि पञ्च कर्माणि

इति वैशेषिकस्य पूर्वपक्ष–

ननु कर्मणो गुणलक्षणाद् विभिन्नलक्षणलक्षितत्वात् कथं तत्प्रत्याख्यानेन अस्य प्रत्या
ख्यानम् ? तस्य हि लक्षणम्–एकद्रव्यमगुणं संयोगविभागे
ष्वनेपक्षं कारणं कर्म । वै॰ सू॰ १ । १ । १७ इति । एकद्रव्यम्
आश्रयो अस्यास्तीति एकद्रव्यम्, न अस्य गुणाः सन्ति स्वयं च
गुणो न भवति इति अगुणम्, संयोगविभागेपु च कर्त्तव्येषु
न किञ्चित् कारणमपेक्षते इति अनपेक्ष²²³⁶

स्वोत्पत्त्यनन्तरोत्पत्तिकभावभूतानपेक्षम् इत्यर्थ, तेन समवायि
कारणापेक्षायां पूर्वसंयोगाभावापेक्षाया च नासिद्धत्वम् । वै॰ उप॰ १ । १ । १७ ।

म् । तच्च अनेन लक्षणेन लक्षितं कर्म पञ्चप्रकारं भवति,
तथा च सूत्रम्–उत्क्षेपणम् अपक्षेपणम् आकुञ्चनं प्रसारण गमनमिति कर्माणि वै॰ सू॰
१ । १ । ७ इति । तच्च उत्क्षिप्यते हस्तः, अपक्षिप्यते पादः, आकुञ्च्यते पाणिः, प्रसार्यते अङ्गुलिः
इत्यादिविशिष्टप्रत्ययाद् द्रव्यादर्थान्तरम् । 2237

उत्क्षेपणादीनां
पञ्चानामपि लक्षणानि किञ्चिच्छब्दभेदेन प्रशस्तपादभाष्ये पृ॰ २९१-९२ द्रष्टव्यानि ।

तत्र उत्क्षेषणम्–यद् ऊर्ध्वाऽधःप्रदेशैः संयोग
[p. 280 ] विभागकारणं कर्म उत्पद्यते, यथा शरीराऽवयवे तत्सम्बद्धे च मुसलादौ ऊर्ध्वदिग्भाविभिः
आकाशाद्यर्थैः संयोगकारणम् अधोदिग्भाविभ्यश्च विभागकारणं गु2238

गुरुत्वप्रयत्नसंयोगानामुत्क्षेपणम् । वै॰ सू॰ १ । १ । २९ ।

रुत्व-प्रयत्न-संयोगवशात
कर्म उत्पद्यते । उक्तविपरीतसंयोगविभागकारणं तदपक्षेपणम् । ऋजुनो द्रव्यस्य कुटिलत्व
कारणं कर्म आकुञ्चनम्, तद्यथा ऋजुनो बाह्वादिद्रव्यस्य अग्राऽवयवानामङ्गुल्यादीनां तद्देशैः
स्वसंयोगिभिराकाशाद्यैर्विभागे सति मूलप्रदेशैश्च 2239

संयोगेन क– आ॰ ।

संयोगे येन कर्मणा अवयवी कुटिलः सम्प
द्यते तद् आकुञ्चनम् । तद्विपर्ययेण तु संयोगविभागोत्पत्तौ येन कर्मणा अवयवी ऋजुः सम्प
द्यते त²²⁴⁰

तत्प्रसा
ब॰, ज॰ ।

त् कर्म प्रसारणम् । अनियतदिग्दंशैर्घटादिभिर्यत् संयोगविभागकारणं तद् गमनम् ।
उत्क्षेपणादिकं चतुःप्रकारमपि नियतदिग्देशैस्तै तत्कारणम् । अत एव पञ्चैव कर्माणि भवन्ति
भ्रमण-स्यन्दन-रेचनादीनां गम²²⁴¹

भ्रमणाद्यवरोधार्थत्वात्, उत्क्षेपणादिशब्दैरनवरुद्धाना भ्रमणपतनस्यन्दनादीनामवरो
धार्थ गमनग्रहण कृतमिति । प्रश॰ भा॰ पृ॰ २९६ ।

ने एव अन्तर्भावादिति ।

षट्पदार्थपरीक्षाया तथोक्तकर्मपदार्थनिरसनपुरस्सर

देशाद्देशान्तरप्राप्तिहेतु परिस्पन्दात्मक परिणामोऽर्थस्य कर्म

इति व्यवस्थापनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्त²²⁴²

पृ॰ २७९ पं॰ १५ ।

म्–एकद्रव्यम् इत्यादि कर्मणो लक्षणम्; तदसमीचीनम्;
भवत्परिकल्पिते द्रव्ये प्रतिपिद्धे तस्य तल्लक्षणत्वाऽनुपपत्तेः । अस्तु
वा तद् द्रव्यम्; तथापि एतद् गन्तृस्वभावम्, अगन्तृस्वभावम्,
उभयरूपम्, अनुभयरूपं वा कर्मण आश्रयः स्यात् ? गन्तृस्वभावं2243

–वं तदा त– आ॰ । यदि
गन्त्रादिरूपं तत्प्रकृत्या गमनादय । सदा स्यु क्षणमप्येवं नावतिष्ठेतनिश्चलम् ॥ ६९९ ॥ यस्माद्गत्याद्यसत्त्वेऽपि
प्राप्नुवन्त्यस्य ते ध्रुवं । अत्यक्तपूर्वरूपत्वाद् गत्याद्युदयकालवत् ॥ ७०० ॥ तत्त्वस॰ । प्रमेयक॰ पृ॰
१८३ पू॰ ।

चेत्, तर्हि तद्व्यतिरिक्तकर्मकल्पनावैयर्थ्यम्, तत्स्वभावस्यापि
तत्कल्पने अनवस्थाप्रसङ्गात् । किञ्च, सर्वदा तत् तत्स्वभावम्,
कदाचिद्वा ? प्रथमपक्षे न कदाचित् तदवतिष्ठेत् सर्वदा गन्तृ
स्वभावत्वात् वायुवत् । अथ कदाचित्; तदा पूर्वम् अगन्तृस्वभावं तत् पश्चाद् गन्तृस्वभावम्
इत्यायातम् । तत्र च पूर्वाऽगन्तृस्वभावपरित्यागेन तद् गन्तृस्वभावतां स्वीकुर्यात्, अपरित्या
गेन वा ? यदि परित्यागेन; तदा अण्वादिद्रव्यस्य अनित्यतापत्तिः, स्वभावप्रच्युतिलक्षणत्वात्
तस्याः । अथ अपरित्यागेन, तन्न, अपरित्यक्ताऽगन्तृस्वभावस्य हिमाचलादिवत् गन्तृस्वभाव
समावेशाऽनुपपत्तेः । तन्न गन्तृस्वभावस्य अण्वादिद्रव्यस्य कर्माश्रयत्वं घटते । नापि अगन्तृ
स्व²²⁴⁴

अथागन्त्रादिरूपं तत्प्रकृत्याऽगमनादय । सदा स्यु क्षणमष्येकं नैव प्रस्पन्दवद्भवेत्
॥ ७०१ ॥ पश्चाद्गत्यादिभावेऽपि निश्चलात्मकमेव तत् । अत्यक्तपूर्वरूपत्वात् निश्चलात्मककालवत् ॥ ७०२ ॥
तत्त्वसं॰ ।

भावस्य; आकाशादिवत् तथाविधस्य अस्य तदाश्रयत्वविरोधात्, पूर्वमगन्तृस्वभावस्य उत्तर
कालं गन्तृस्वभावता2245

–तायां तस्य ब॰, ज॰, श्र॰ ।

यां सत्यां तस्य तदाश्रयत्वे तु2246

च ब॰, ज॰ ।

उक्तदोपाऽनुषङ्गः ।

[p. 281 ]

नाप्युभयस्वभावस्य; उभयपक्षनिक्षिप्तदोषाऽनुषङ्गात् । किञ्च, अस्य उभयस्वभावता युग
पत्, क्रमेण वा स्यात् ? न तावद् युगपत्; गन्तृत्वाऽगन्तृत्वस्वभावयोर्विभिन्नकालनिबन्धन
त्वात्, ययोर्विभिन्नकालनिबन्धनत्वम् न तयोर्युगपद्भावः यथा प्रसारितेतराङ्गुलिस्वभावयोः,
तत्कालनिबन्धनत्वञ्च तत्स्वभावयोरिति । युगपत्तद्भावे च अण्वादेः विरुद्धधर्माऽध्यासतो भेदप्र
संगाद् ए²²⁴⁷

एकरूप–ब॰, ज॰, श्र॰ । यदि तु स्यादगन्ताऽयमेकदा चान्यथा पुनः । पररपरविभिन्नात्म
सङ्गतेर्भिन्नता भवेत् ॥ ७०३ ॥ तत्त्वसं॰ ।

कस्वरूपताव्याघातः । क्रमेण तद्भावाऽभ्युपगमे अगन्तृरूपत्यागेन अत्यागेन वा गन्तृ
रूपोत्पादे प्रागुक्ताऽशेपदोपाऽनुषङ्गः । अनुभयरूपता तु विरोधान्न युक्ता; विधिप्रतिषेधधर्मयोः
एकतरप्रतिषेधे अन्यतरविधेरवश्यंभावित्वात् । ततः सर्वथैकस्वभावे वस्तुनि कर्मणोऽनुपपद्यमान
त्वान्न परेषां कर्मपदार्थो घटते ।

अस्तु वाऽसौ; तथापि देशा2248

उभयनिमित्तवशादुत्पद्यमानः पर्यायो द्रव्यस्य देशान्तर
प्राप्तिहेतुः क्रिया । सर्वार्थसि॰ ५ । ७ । प्रमेयक॰ पृ॰ १८३ पू॰ ।

द् देशान्तरप्राप्तिहेतुः परिरपन्दात्मकः परिणामोऽर्थस्य कर्म
इत्येतावतैव पर्याप्तत्वात् न तत्पञ्चप्रकारतोपवर्णनं युक्तम्, उत्क्षेपणादीनामत्रैवाऽन्तर्भावात् । अत्र
अन्तर्भूतानामपि कञ्चिद्विशेपमादाय भेदेनाऽभिधाने भ्रमण-रेचनादीनामपि अतो भेदेनाऽभिधा
नाऽनुषङ्गात् कथं पञ्चप्रकारतैव अस्य स्यात् ।

किञ्च, उत्क्षेपणादिकर्मणो भेदः स्वरूपनिबन्धनः, जातिनिबन्धनो वा स्यात् ? स्वरूप
निबन्धनश्चेत्–कि स्वरूपमात्रनिबन्धनः, विशिष्टस्वरूपनिबन्धनो वा ? न तावत् स्वरूपमात्र
निबन्धनः; तन्मात्रस्य सर्वेपामविशिष्टत्वात् । अविशिष्टस्याऽपि भेदकत्वे एकतद्व्यक्तेरपि भेद
कत्वप्रसङ्गान्न क्वचिदेकत्वव्यवहारः स्यात् । विशिष्टस्वरूपनिबन्धनश्चेत्; किंकृतं तद्वैशिष्ट्यम् ?
जातिकृतमिति चेत्; तर्हि जातिनिबन्धनस्तद्भेदः इत्यायातम् ।

तत्रापि उत्क्षेपणत्वादिजातिः अभिव्यक्ता, अनभिव्यक्ता वा तत्कर्मणो भेदं विदध्यात् ?
न तावदनभिव्यक्ता; सर्वत्र सर्वदा तद्भेदाऽभिव्यञ्जकत्वप्रसङ्गात् । अभिव्यक्ता चेत्; कुतस्तद
भिव्यक्तिः–तत्कर्मभेदात्, अन्यतो वा ? न तावदन्यतः; विजातीयव्यक्तीनामभिव्यञ्जकत्वे
कर्कादिभ्यो गोत्वाऽभिव्यक्तिप्रसङ्गात् । तत्कर्मभेदस्य च अभिव्यञ्जकत्वे अन्योऽन्याश्रयः–
सिद्धे हि तत्कर्मणो भेदे ततः तज्जातीनामभिव्यक्तिसिद्धिः, तत्सिद्धेश्च तत्कर्मणो भेदसिद्धिरिति ।

किञ्च, आसां त²²⁴⁹

उत्क्षेपणत्वादिजात्यभिव्यञ्जकः
कर्मक्षणः तत्समुदायो वा स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९५० ।

त्कर्मक्षणो व्यञ्जकः, तत्समुदायो वा ? न तावत् तत्क्षणः; प्रथमक्षणे
समुत्पन्नस्य तत्कर्मक्षणमात्रस्य दुर्लक्ष्यतया उत्क्षेपणत्वादिजात्यभिव्यञ्जकत्वाऽयोगात्, नहि
क्षणमात्रभावि कर्म उत्क्षेपणम् अपक्षेपणं वा अस्मदादिभिर्लक्ष्यते, येन अतः तज्जातिभेदोऽ
भिव्यक्तः स्यात्, तस्य अतिसूक्ष्मत्वेन योगिनामेव प्रत्यक्षत्वात् । नापि तत्समुदायो व्यञ्जकः;
कर्मणां क्षणिकत्वेन समुदायस्यैवाऽसंभवात् । बुद्धिपरिकल्पितः सोऽस्तीत्यप्ययुक्तम्; वस्तु
[p. 282 ] भूतार्थक्रियायां काल्पनिकस्य सामर्थ्याऽसंभवात् । स²²⁵⁰

सर्वथाऽर्थान्तरस्य ग्रा– ज॰ ।

र्वथा अर्थादर्थान्तरस्य च²²⁵¹

चार्थग्रहणस्य भा॰, श्र॰ ।

अस्य ग्राहक
प्रमाणाऽभावाद् असत्त्वम् । यद् यतः सर्वथा अर्थान्तरं प्रमाणतो न प्रतीयते न तत् तथाऽ
भ्युपगन्तव्यम् यथा सामान्यादेः स्वरूपसत्त्वम्, सर्वथा2252

–थार्थान्त– आ॰ ।

अर्थादर्थान्तरं न प्रतीयते च कुतश्चित्प्र
माणात् कर्म इति । ततो यथोक्तस्वरूपमेव कर्म प्रतीतिभूधरशिखरारूढं प्रेक्षादक्षैः प्रतिपत्तव्यम् ।

सयोग एव कर्म

इति भूषणमतस्य निराकरणम्–

ननु सालोकाऽवयविद्रव्यसंयोग-विभागव्यतिरेकेण नाऽपरं किञ्चित् कर्म प्रतीयते, ऊर्ध्व
प्रदेशाऽऽलोकाद्यवयविद्रव्यसंयोग-विभागपरम्परा हि उत्क्षेपणम्
उच्यते, एवम् अपक्षेपणादावपि वक्तव्यम् इत्यन्यः2253

भूपण ।
भूषणादिमते च कर्मणो गुणत्वेन । न्यायलीला॰ कण्ठा॰ पृ॰ ९४ । सयोगापेक्षया कर्मणोऽतिरिक्तत्व
नास्तीति भूपणकारमतम् । मुक्ता॰ दिनकरी पृ॰ ४० । सयोग एव कर्म इति भूषणमतम् । प्र॰
प्र॰ न्यायको॰ पृ॰ २०६ ।

, सोऽपि
प्रतीत्यपलापित्वाद् अप्रामाणिकः; नहि संयोग-विभागौ चलति
इत्यादिप्रतीतेरालम्बनतां प्रतिपद्येते संयुक्तः, वियुक्तः इति प्रतीतिगोचरचारित्वात्तयोः, यथा
विषयम् अवितथप्रत्ययप्रवृत्ते, अन्यथा पटप्रत्ययोऽपि घटालम्बन स्यात् । संयोग-विभागाल
म्बनत्वे चास्य तिष्ठत्यपि चलति इति प्रत्ययः स्यात्, न चैवम्, न खलु नदीमध्यस्थिते
स्थाणौ जलप्रवाहेण श्येनेन वा संयोगविभागेषु प्र²²⁵⁴

वर्त्त– आ॰ ।

वर्त्तमानेष्वपि स्थाणुश्चलति इति स्वप्नेऽपि
कस्यचित् प्रतीतिरस्ति । निरन्तरञ्च संयोग-विभागश्रेणिदर्शनात् देवदत्तवद् भूमावपि चलति
इति प्रतीतिः स्यात् । नहि संयोग-विभागयोः उभयत्र वृत्त्यविशेषे देवदत्ते एव तत्प्रतीतिर्भवति
न भूमौ इति निर्निबन्धना व्यवस्थितिर्युक्ता, स्वेच्छाचारित्वप्रसङ्गात् । अथ देवदत्तक्रिययैव तौ
जन्येते न भूमिक्रियया अतः तत्रैव तत्प्रतीतिमुत्पादयतः न भूमौ, यद्येवम्, क्रियान्वय-व्यति
रेकाऽनुविधायित्वात् तत्प्रतीते सिद्धं क्रियालम्बनत्वमेव ।

संयोग-विभागाऽग्रहणेऽपि च निरालम्बे विहायसि विहरति विहङ्गमे चलति इति
प्रत्ययप्रतीतेश्च । नहि गगनतत्संयोगोऽस्मदादेः प्रत्यक्षः; प्रत्यक्षेतरद्रव्यवृत्तित्वाद् गन्धवह
महीरुहसंयोगवत् । ननु वितताऽऽलोकावयवी आकाशः, तेन च पतत्रिसंयोगः अस्मदादे
प्रत्यक्ष एव, इत्यप्यसुन्दरम्; समन्धकारे खद्योतो गच्छति इति प्रत्ययाभावप्रसङ्गात् ।
नहि तत्र आलोकाऽवयवी विद्यते, यत्संयोग-विभागग्रहणनिबन्धनोऽयं प्रत्ययः स्यात् । नापि
अन्धकारलक्षणं किञ्चिद् भवन्मते वस्त्वस्ति, आलोकाभावस्तमः इ²²⁵⁵

द्रव्यगुणकर्मनिष्पत्तिवैधर्म्यादभावस्तम । वै॰
सू॰ ५ । २ । १९ । कन्दल्या तु भाभाव इति सूत्रपाठभेद पृ॰ १० । तस्माद्रूपविशेपोऽयं अत्यन्तं
तेजोऽभावे सति सर्वत समारोपित तम । प्रश॰ कन्दली पृ॰ ९ । जैनास्तु–तमो दृष्टिप्रतिबन्धकारणम्
अथ च पौद्गलिकम् । सर्वार्थसि॰ ५ । २४ । द्रव्यं तम इति भाट्टा वेदान्तिनश्च भणन्ति… आलोक
ज्ञानाभाव इति प्राभाकरैकदेशिन ।" सर्वदर्शनसं॰ औलू॰ द॰ पृ॰ २२९ । वैयाकरणास्तु–अणव
सर्वशक्तित्वाद्भेदससर्गवृत्तय । छायातपतम शब्दभावेन परिणामिन ॥ १११ ॥ वाक्यप॰ काण्ड १ ।

त्यभ्युपगमात् । भूकम्पो
[p. 283 ] त्पाते च जाते चलति वसुमती इति प्रतीतिर्दृश्यते, न च तत्र उत्पातहेतुना संयोग-विभागौ
गृह्येते । तस्मान्न संयोगाद्यालम्बना चलति इति प्रतीतिः, किन्तु क्रियालम्बनैव ।

किञ्च, इमौ संयोग-विभागौ अहेतुकौ, सहेतुकौ वा स्याताम् ? अहेतुकत्वे सर्वदा
सत्त्वमसत्त्वं वा स्यात् । सहेतुकत्वे कस्तयोर्हेतुः–पदार्थस्वरूपमात्रम्, तद्विशिष्टपरिणामो वा ?
प्रथमपक्षे स्थिरेऽप्यर्थे अपराऽपरप्रदेशाऽवयविद्रव्यसंयोग-विभागोत्पादप्रसङ्गः तत्स्वरूपमात्रस्य
तत्राप्यविशिष्टत्वात् । विशिष्टपरिणामहेतुकत्वे तु नाममात्रभेदः, कर्मण एव तत्परिणामशब्देन
अभिधानात्, तद्व्यतिरेकेण अपराऽपरप्रदेशाऽवयविद्रव्यसंयोग-विभागहेतोः पदार्थानां विशिष्ट
परिणामस्य असंभवात् । अतः कर्म संयोग-विभागाभ्यां देवदत्तादेश्च अर्थान्तरम् विभिन्नप्रत्यय
ग्राह्यत्वात् घट-पटवत् । न चेदमसिद्धम्; संयोग-विभागयोः संविद्द्वयप्रतिष्ठतया संवेदनात्,
कर्मणस्तु एकसंविन्निष्ठतया । तथा, देवदत्तः चलत्तिष्ठदवस्थायां देवदत्तप्रत्ययवेद्यः, कर्म पुनः
चलदवस्थायामेव चलति इति प्रत्ययवेद्यम्, अतः ततो भिन्नम्; सर्वत्र भेदव्यवस्थायाः संवि
द्भेदनिबन्धनत्वात् ।

ननु क्षण²²⁵⁶

क्षणक्षयिषु भावेषु कर्मोत्क्षेपाद्यसंभवि । जातदेशे च्युतेरेव तदन्यप्राप्त्यसंभवात् ॥ ६९२ ॥ तत्त्व
सं॰ ।

मात्रस्थायितया अर्थानां देशाद्देशान्तरप्राप्त्यसंभवात् नैतल्लक्षणमपि कर्म उप
पन्नम्; इत्यपि मनोरथमात्रम्; क्षणिकत्वस्य अर्थानां निराकरिष्यमाणत्वात् । तन्न कर्मपदार्थोऽपि
परपरिकल्पितो विचार्यमाणो घटते । नापि सामान्यपदार्थः; तत्स्वरूपस्यापि विचार्यमाणस्य
अनुपपद्यमानत्वात् ।

द्रव्यादिभ्योऽर्थान्तरं पराऽपरभेदात् द्विविधं सामान्यम्

इति वैशेषिकस्य पूर्वपक्ष–

ननु द्रव्य-गुण-कर्माऽनिमित्ताऽबाध्यमानाऽनुगतज्ञाननिमित्तं सामान्यम्, तत्स्वरूपस्य
चास्य कथं विचार्यमाणस्याऽनुपपत्तिः ? तद्रूपतयाऽस्य प्रत्यक्षा
दिगोचरचारितया समर्थयिष्यमाणत्वात् । तद्रूपोपेतञ्च सामा
न्यं द्विविधम्–परम्, अपरं चेति । तत्र परं महाविषयं सत्ता
ख्यम्, तच्च समस्तेषु द्रव्य²²⁵⁷

सदिति यतो द्रव्यगुणकर्मसु सा सत्ता । वै॰ सू॰ १ । २ । ७ ।

गुणकर्मसु अनुवृत्तिप्रत्ययस्यैव हेतुत्वात्
सामान्यमेव, न विशेषः । अपरं तु द्रव्यत्व-गुणत्व-कर्मत्वादिलक्षणम्, तच्च स्वाश्र²²⁵⁸

–श्रयेप्यनु– आ॰ । द्रव्य
त्वं गुणत्वं कर्मत्वं सामान्यानि विशेषाश्च । वै॰ सू॰ १ । २ । ५ । तच्च व्यावृत्तेरपि हेतुत्वाद् सामान्यं
सद् विशेषाख्यामपि लभते । प्रश॰ भा॰ पृ॰ ११, ३१२ ।

येष्वनुवृत्ति
प्रत्ययहेतुत्वात् सामान्यम् इत्युच्यते, विजातीयेभ्यः स्वाश्रयस्य व्यावृ2259

–वृत्तिप्र– श्र॰ ।

त्तप्रत्ययहेतुत्वाच्च सामा
न्यमपि सत् विशेषः इत्यभिधीयते । तथाहि–गुणादिषु अद्रव्यम् अगुणः इत्यादिका
येयं व्यावृ2260

–वृत्तत्वबु– श्र॰ ।

त्तबुद्धिरुत्पद्यते तां प्रति एषामेव द्रव्यगुणत्वादीनां हेतुत्वं प्रतीयते नान्यस्य । न
चैकस्य अस्य सामान्यविशेषभावो विरुद्ध्यते इत्यभिधातव्यम्; अपेक्षाभेदात् तत्र तद्भावस्य
अविरोधात् । तत्सद्भावे च प्रत्यक्षमेव तावत्प्रमाणम्, विभिन्नगवादिव्यतिरिक्तस्य अनुगतस्यैक
[p. 284 ] स्यास्य गौः गौः इत्यादि अनुगतेन्द्रियप्रभवप्रत्यये प्रतिभासमानत्वात् । नहि इदम् अनुगतै
काकारवस्त्वालम्बन²²⁶¹

–नत्वम– ब॰, ज॰ ।

मन्तरेण उपपद्यते, निर्हेतुकत्वेन सर्वदा सत्त्वस्य असत्त्वस्य वा प्रसङ्गात्,
खण्डादिवत् अन्यत्रापि वा नियामकाऽभावतः प्रवृत्त्यनुषङ्गात् । न च व्यक्त्यालम्बनत्वादयम
दोषः इत्यभिधातव्यम्; व्यक्तीनां व्यावृत्तरूपतया अनुगतैकाकारप्रत्ययालम्बनत्वाऽयोगात् ।
अन्याकारप्रत्ययस्य अन्यालम्बनत्वे सर्वत्राऽनाश्वासान्न क्वचित् प्रतिनियतार्थसिद्धिः स्यात् ।

तथा, अनुमानमपि तत्सद्भावावेदकत्वेन प्रवर्त्तते; तथा2262

तत्र भाविविक्त प्राह–गवादिशब्दप्रज्ञानविशेषा गोगजादिषु । समया
कृतिपिण्डादिव्यतिरिक्तार्थहेतव ॥ ७१६ ॥ गवादिविषयत्वे हि सति तच्छब्दबुद्धित । अन्यत्वात्तद् यथै
ष्वेव सवत्साऽङ्कुशधीध्वनी ॥ ७१७ ॥ शशशृङ्गादिविज्ञानैर्व्यभिचाराद्विशेषणम् । तत्स्वरूपाभिधानञ्च बैधर्म्यान्नि
दर्शनम् ॥ ७१८ ॥ पूर्वपक्षरूपेण तत्वस॰ ।

हि–गो-अश्व-महिष-वराहादिषु
गवाद्यभिधान-ज्ञानविशेषाः समय-आकृति-पिण्डादिव्यतिरिक्तस्वरूपानुरूपसंसर्गिनिमित्तान्तर
निबन्धनाः गवादिविषयत्वे सति पिण्डादिस्व²²⁶³

–स्वरूपाभिधानज्ञानविशेषत्वात् आ॰, ब॰, ज॰ ।
गवादिविषयत्वे सति पिण्डादिस्वरूपाभिधानप्रज्ञानव्यतिरिक्ताभिधानज्ञानत्वात् । तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰
२३८ ।

रूपाभिधान-ज्ञानाद्व्यतिरिक्ताभिधान-ज्ञानविशेष
त्वात्, यथा तेष्वेव गवादिषु सवत्सा धेनुः, भाराक्रान्तो महिषः, सशल्यो वराह, साङ्कुशो
मातङ्ग इत्यभिधान-ज्ञानविशेषा निमित्तान्तरसंभवाः, ये च पिण्डादिस्वरूपव्यतिरिक्तनिमि
त्तान्तरनिमित्ता न भवन्ति न ते तद्व्यतिरिक्ताऽभिधान-ज्ञानविशेषाः यथा पिण्डादिप्रत्यया
इति । तथा, य²²⁶⁴

यथा परस्परविशिष्टेषु चर्मवस्त्रकम्बलादिषु नीलीद्रव्याभिसम्बन्धात् नील नीलमिति प्रत्ययानु
वृत्तिः तथा परस्परविशिष्टद्रव्यगुणकर्मसु सत्सदिति प्रत्ययानुवृत्ति सा चार्थान्तराद्भवितुमर्हति । प्रश॰
भा॰ पृ॰ ३११-१२ । यद्वस्त्वाकारविलक्षणो य स। तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ २३८ ।

द्वस्त्वाकारविलक्षणो यः प्रत्ययः स तद्व्यतिरिक्तनिमित्तान्तरनिबन्धन यथा
वस्त्रादिपु रक्तादिप्रत्ययः, तथा चायं पिण्डादिषु गवादिप्रत्यय इति । गवादिपु2265

गवादि
ष्वनुवृत्तिप्रत्ययो दृष्ट पिण्डव्यतिरिक्ताल्लिङ्गाद्भवतीति विशेषवत्त्वात् नीलादिप्रत्ययवत् । न्यायवा॰
२ । २ । ७० ।

अनुवृत्तिप्रत्ययः
पिण्डादिव्यतिरिक्तनिमित्तनिबन्धनः, विशिष्टप्रत्ययत्वात्, नीलादिप्रत्ययवत् इति । गोपिण्डा2266

गोतोऽर्थान्तर गोत्वं भिन्नप्रत्ययविषयत्वात् रूपस्पर्शप्रत्ययवदिति । न्यायवा॰
२ । २ । ७० ।

द
र्थान्तरं गोत्वम्, भिन्नप्रत्ययविषयत्वात् रूप-स्पर्शादिवत्, इति । पिण्डा2267

गोतोऽर्थान्तरं गोत्व व्यपदेशशब्दविषयत्वात् चैत्राश्ववत् । न्यायवा॰ २ । २ । ७० ।

दर्थान्तरं गोत्वम्, तस्य
इति व्यपदेशात्, चैत्रस्य तुरङ्गमवत् । 2268

गोर्गोत्वानुवृत्तिप्रत्यया भिन्ननिमित्ता विशेषवत्त्वाद्रूपादिप्रत्ययवत् । न्यायवा॰ २ । २ । ७० ।

गौः गौः इत्यभिन्नाऽभिधान-प्रत्ययौ अनुवृत्तवस्तु
निबन्धनौ, अभावसामान्याभिधानप्रत्ययान्यत्वे सति अनुवृत्ताऽभि2269

–भिधान
प्रधान प्र– आ॰ ।

धानप्रत्ययत्वात्2270

–त्वाच्च वस्त्रा– श्र॰ ।

, चर्म-वस्त्रा
दिषु नीलीद्रव्यसम्बन्धात् नीलम् नीलम् इत्यभिधानप्रत्ययवत् । इत्याद्यनुमानेन च द्रव्या
दिभ्योऽर्थान्तरं तत् प्रतिभासते ।

[p. 285 ]

षट्पदार्थपरीक्षायां वैशेषिकोक्तनित्यनिरंशैकादिरूपसामान्यस्य प्रतिविधानपुरस्सर तस्य सदृशपरिणामात्मकत्वप्रसाधनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्2271

पृ॰ २८३ प॰ १७ ।

–द्रव्यगुणकर्माऽनिमित्त इत्यादि; तदसमीचीनम्; भव
त्कल्पितद्रव्यादीनामुक्तविधिना निषेधे सति सामान्यस्य तदा
श्रितस्य तत्र अ²²⁷²

अनुगतनि– आ॰, ब॰, ज॰, भा॰ ।

नुगतज्ञाननिमित्तत्वाऽनुपपत्तेः । नहि आश्रय
मन्तरेण आश्रितानां क्वचिदवस्थितिः । कार्यकारित्वं वा दृष्टम्
अनाश्रितत्वप्रसङ्गात् । अनुगतज्ञाननिमित्तम् इत्यस्य च भाषि
तस्य कोऽर्थः–किम् अनुग²²⁷³

अनुगतश्चासौ प्रत्ययश्चेति अनु
गतप्रत्ययः, किं वा अनुगते वस्तुनि प्रत्यय इति । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९५० । तथाहि किमिदं सामान्यं
किमनुवृत्तप्रत्ययकारणमुतानुवृत्तप्रत्ययप्रमाणकमथवा अनुवृत्तत्वमाहोस्विन्नित्यत्वे सत्यनुवृत्तत्वमथवा नित्य
मेकमनेकसमवेतत्वम् । चित्सुखी पृ॰ १९० ।

तस्य ज्ञानस्य निमित्तम् अनुगतज्ञाननि
मित्तम्, अनुगतं वा सत् ज्ञाननिमित्तम् इति ? प्रथमपक्षे ज्ञाने अनुगमः किंकृतः–स्वरूपकृतः,
सामान्यकृतो वा ? न तावत्स्वरूपकृतः; अर्थानामपि स्वरूपत एव अनुगमप्रसङ्गतः सामान्यकल्प
नाऽनर्थक्याऽनुषङ्गात् । अथ सामान्यकृतः, प्रतिभा2274

–भासस्या– ब॰, ज॰ ।

स्याऽनुसारेण हि ज्ञानस्य अनुवृत्तिः नान्यथा;
तर्हि अनुगतं सत् ज्ञाननिमित्तम् इत्ययं पक्षोऽङ्गीकृतः स्यात् । तत्राऽपि अस्य अनुगतत्वम्–
ज्ञानाऽर्थयोः साधारणस्वभावाऽऽधारत्वम्, नित्यैकत्वे सति अनेकत्र व्यतिरिक्तया वृत्त्या
वर्त्तमानत्वं वा ? आद्यविकल्पे संयोगेन अनेकान्तः, त²²⁷⁵

तज्ज्ञाना– ब॰, ज॰ ।

स्य ज्ञानाऽर्थयोः साधारणस्वभावत्वेन
अनुगतस्य सतो ज्ञाननिमित्तत्वेऽपि सामान्यरूपत्वाऽभावात् । नहि तस्य येनैव स्वभावेन स्व²²⁷⁶

ज्ञान– ब॰, ज॰, श्र॰ ।

ज्ञानविषयत्वं तेनैव स्वसम्बन्धिनि वर्त्तमानत्वमसिद्धम्, सामान्यवत् निरंशत्वेन अस्यापि
स्वभावभेदाऽभावात् । द्वितीयपक्षस्तु अयुक्तः; सामान्ये नित्यैकत्वस्य समवायवृत्त्या2277

–त्त्याने– ब॰, ज॰ ।

च अने
कत्र वर्त्तमानत्वस्य अद्याप्य²²⁷⁸

–प्यप्रसि– ब॰, ज॰, भा॰, श्र॰ ।

सिद्धेः ।

यदप्युक्तम्2279

पृ॰
२८३ पं॰ २७ ।

–तत्सद्भावे च प्रत्यक्षमेव इत्यादि; तत्र प्रत्यक्षं गोत्वादिसामान्यस्य परिच्छेदकं
2280

तत्र किं निर्विकल्पकात् सविकल्पकाद्वा तत्प्रतिपत्ति स्यात्। प्रमेयक॰ पृ॰
१४१ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९५८ ।

निर्विकल्पकम्, सविकल्पकं वा स्यात् ? न तावन्निर्विकल्पकम्; तस्य परामर्शशून्यत्वेन गौः
गौः इत्याद्युल्लेखेन अनुवृत्तवस्तुपरामर्शकत्वाऽयोगात् । तत्त्वे वा न यथोपवर्णितस्वरूपं वर्ण
आकृति-अक्षराकारशून्यं नित्यैकव्यापिस्वभावं तत् तत्र प्रतिभासते विप्रतिपत्त्यभावप्रस
ङ्गात् । न खलु स्वरूपेण प्रतिभासमानेऽर्थे कश्चिद् विप्रतिपद्यते व्यक्तिवत् । नापि सविकल्प
कम्; तस्य निर्विकल्पकपृष्ठभावितया तत्प्रतिपन्ने एव अर्थे प्रवृत्तेः । न च सामान्यं निर्विक
ल्पकप्रतिपन्नम् इत्युक्तम्, प्रतिपत्तौ वा गृहीतग्राहितया नितरामस्याऽप्रामाण्यम् ।

कीदृशश्चायमनुगतप्रत्ययः–किं 2281

कि य एवायं गौः स एवायमपि, किं वाऽयमपि गौः
अयमपि गौः; किं वा गौर्गौ इति सामान्येनेति । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९५२ ।

योऽयं गौः सोऽयं गौः, किं वा अयमपि गौः अयमपि
गौरिति ? प्रथमपक्षोऽयुक्तः; नहि शाबलेय-बाहुलेययोः प्रतिभासमानयोः य एवाऽयं गौः स
[p. 286 ] एवाऽयं गौः इति प्रतिभासः; तयोरैक्यप्रसङ्गात् । द्वितीयपक्षस्तु युक्तः; अयम् इत्यनेन
अन्योन्यविलक्षणशाबलेयादिविशेषं परामृश्य गौः इत्यनेन सदृशपरिणामपरामर्शात् । स्व
कारणादेव हि तादृशं रूपमुत्पन्नं यत् तथाविधां बुद्धिमुत्पादयति, न²²⁸²

ननु आ॰, ब॰, ज॰ ।

तु व्यक्तिव्यतिरिक्तं नित्या
दिस्वभावं सामान्यम् तदग्रहेऽपि तद्ग्रहणप्रसङ्गात् ? यथैव हि घटाद् व्यतिरिक्तः पटः घटा
ऽग्रहेऽपि गृह्यते तथा सामान्यमपि विशेषाद् व्यतिरिक्तं विशेषाऽग्र²²⁸³

–ग्रहणेऽपि आ॰ ।

हेऽपि गृह्येत²²⁸⁴

गृह्यते आ॰, भा॰ ।

, न च तदग्रहे
तद् गृह्यते तस्मात् न त²²⁸⁵

तत्त्वतो ब॰, ज॰ ।

त् ततो व्यतिरिक्तम् ।

अथ तासा तद्व्यञ्जकत्वान्न तद्व्यतिरेकेण तत्प्रतिभासः, तर्हि प्रदीपादिवत् प्रथमं तासां
प्रतिभास स्यात्; न चैवम्, प्रथमं सामान्यं गृह्यते पश्चाद् व्यक्तिः इत्यभ्युपगमात्,
ना2286

विशिष्टबुद्धिरिष्टेह न चाज्ञातविशेषणा ॥ ८८ ॥ मी॰ श्लो॰ अपोहवाद ।

ऽगृहीतविशेषणा विशेष्ये बुद्धिः इत्यस्य विरोधाऽनुषङ्गाच्च । विप²²⁸⁷

व्यञ्जक
भूताया व्यक्ते प्रागेव व्यङ्ग्यभूतस्य सामान्यस्य ग्रहणरूप ।

र्य
यश्चायम् अनयोर्व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावं निराचष्टे । व्यक्तेश्च व्यञ्जकत्वे विजातीयव्यक्तेरपि तत्
स्यात् व्यक्तित्वाऽविशेषात् । न च स्वव्यक्तेरेव व्यञ्जकत्वम् इत्यभिधातव्यम्, सामान्याऽसिद्धौ
स्वव्यक्तेरेव निरूपयितुमशक्यत्वात् । अस्तु वा स्वव्यक्तेरेव तत्, तथाऽपि व्यक्तेतररूपतया
कथं तस्य ऐक्यम् ? खण्डादयश्च अस्य व्यञ्जका यदि स्वभावतः तज्जननसमानशक्तियोगात्;
तर्हि तावतैव सामान्यप्रयोजन²²⁸⁸

–नप्रसिद्धेः आ॰, श्र॰ ।

सिद्धेः कि तेन सिद्धोपस्थायिना ?

किञ्च, उपकारं कुर्वती व्यक्तिः सामान्यं व्यनक्ति, अकुर्वती वा ? कुर्वती चेत्; कोऽनया
तस्य उपकार क्रियते–तज्ज्ञानोत्पादनयोग्यता, तज्ज्ञानं वा ? तद्योग्यता चेत्; सा ततो
भिन्ना, अभिन्ना वा विधीयते ? भिन्ना चेत्, तत्करणे सामान्यस्य न किञ्चित् कृतम् इति तद
वस्था अस्य अनभिव्यक्तिः । अभिन्ना2289

सामान्यस्य व्यक्तिकार्यत्वप्रसङ्ग तदभिन्नस्योपकारस्य करणात् । अष्टसह॰ पृ॰ १३९ ।
प्रमेयक॰ पृ॰ १३८ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९५३ ।

चेत्; तत्करणे सामान्यमेव कृतं स्यात्, तथा चास्याऽनित्य
त्वम् । तज्ज्ञानं चेत्, कथमतः सामान्यसिद्धिः अनुगतज्ञानस्य व्यक्तिभ्य एव आविर्भावात् ?
तत्सहायस्य अस्यापि अत्र व्यापारः इत्यपि श्रद्धामात्रम्; यतो यदि घटोत्पत्तौ दण्डाद्युपेत
कुम्भकारवत् व्यक्त्युपेतं सामान्यमनुगतज्ञानोत्पत्तौ व्याप्रियमाणं प्रतीयेत, स्यादेतत्, तच्च
न प्रतीयते तत्कथं तत्सहायस्य अस्य तत्र व्यापार स्यात् ? न किञ्चित्कुर्वत्याश्च व्यञ्जकत्वे
विजातीयव्यक्तेरपि व्यञ्जकत्वप्रसङ्गः ।

ननु व्यक्तीनां यदि अनुगतमेकं सामान्यं नेष्यते2290

–ते कथं आ॰ ।

तदा कथं तत्र अनुगतप्रत्ययः अभिन्न
शब्दनिवेशश्च स्यात् ? नहि घट-पटादीनां विभिन्नस्वभावानामसौ दृष्ट; इत्यप्यसाधीयः;
सामान्येषु तदभावेऽपि सामान्यम् सामान्यम् इत्यनुगतप्रत्ययस्य एकशब्दनिवेशस्य च
[p. 287 ] उपलम्भात् । न च यदभावेऽपि यद् भवति तत् तन्निबन्धनम् अतिप्रसङ्गात् । अथ सामान्येषु
असौ समवायनिवन्धनः; कुत एतत् ? तत्र अपरसामान्याऽप्रतीतेश्चेत्; कि पुनः खण्डादिपु
अपरं सामान्यं प्रतीयते ? अत एव प्रत्ययात् तत्प्रतीतौ सामान्येष्वपि प्रतीयताम् । समवायस्य
अत्र कारणत्वे2291

–त्वे ख– आ॰ ।

च खण्डादिष्वपि अनुगतप्रत्यये स एव कारणमस्तु अलं सामान्यकल्पनया ।
यथैव हि येनैव समवायेन गोत्वं खण्डादिषु समवेतं तेनैव अश्वत्वं कर्कादिषु, अतः एकसम
वायवशात् सामान्येपु सामान्यप्रत्ययः, तथा येनैव समवायेन खण्डः स्वावयवेपु वर्तते तेनैव
मुण्डादिरपि इति गौः गौः इत्यपि प्रत्ययः समवायनिबन्धन एव स्यात् ।

किञ्च, स्वयं समानेपु तत् तत्प्रत्ययहेतुः, असमानेषु वा ? प्रथमपक्षे तत एव तदुत्पत्तेः
सामान्यं सिद्धोपस्थायि । असमानेपु2292

–नेषु तदु– आ॰ ।

च तदुत्पत्तौ कर्कादिष्वपि गोत्वाद् गोप्रत्ययोत्पत्तिः स्यात्,
सर्वगतत्वेन तस्य समवायस्य च सर्वत्र सद्भावात् । किञ्च, समानानां भावः सामान्यम्, समा
नत्वञ्च तेषां कि सामान्यसम्बन्धात्, स्वभावाद्वा ? तत्र आद्यविकल्पोऽयुक्तः; नहि अ²²⁹³

अन्येन ब॰, ज॰, श्र॰, भा॰ ।

नेन
अन्ये समाना भवन्ति, तद्वन्तो हि तथा स्युः । स्वभावात् चेत्; तर्हि तत एव एवम्भूतां बुद्धिं ते
करिष्यन्ति इत्यलं सामान्यपरिकल्पनया । तन्निबन्धनत्वे चास्याः प्रथममेकव्यक्तिदर्शनेऽपि सा
स्यात्, इन्द्रियसम्बन्धाऽविशेषात् व्यक्तिवत् । अथ द्वितीयादिव्यक्तिग्रहणमपि अस्याः सामग्री
ततः प्रथमव्यक्तिप्रतिभासे न प्रतिभासः; कथमेवं सविकल्पप्रत्ययस्यास्य अनुसन्धानात्मनः
प्रवृत्तिः अगृहीतेऽर्थे तदप्रवृत्तेः ?

किञ्च, इदं सामान्यं व्यक्तिभ्यो भिन्नम्, अभिन्नं वा ? यद्यभिन्नम्; तर्हि तद्वदेव अस्य
उत्पत्ति-विनाशप्रसङ्गः । भिन्नं चेत्; तद् व्य²²⁹⁴

व्यक्तेरुत्प– ब॰, ज॰ । नहि तेन सहोत्पन्नाः नित्यत्वान्नाप्यवस्थिता । तत्र प्रागविभुत्वेन नचायान्त्यन्यतोऽक्रियाः
॥ ८०७ ॥ तत्त्वसं॰ ।

क्त्युत्पत्तौ उत्पद्यते, न वा ? यद्युत्पद्यते; तद्वदेव
अनित्यत्वम् । नोत्पद्यते चेत्; तद् उत्पत्तिप्रदेशे विद्यते, न वा ? यदि विद्यते, व्यक्त्युत्पत्तेः पूर्व
मपि गृ2295

गृह्यते आ॰ ।

ह्येत । व्यक्त्याश्रितत्वान्न तदभावे ग्रहणम् इत्यप्यसत्; आश्रयाश्रयिभावस्य उपका
र्योपकारकभावे सत्येव कुण्डबदरादि2296

–दिव सं– आ॰ । –त् सम्बन्धात् भा॰ ।

वत् संभवात् । बदराणां2297

गमनप्र
तिबन्धोऽपि न तस्य बदरादिवत् । विद्यते निष्क्रियत्वेन नाधारोऽत प्रकल्प्यते ॥ ८०० ॥ तत्त्वस॰ ।
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९६३ ।

हि गुरुत्वाद् अधःपततां तत्प्र
तिबन्धलक्षणोपकारकर्तृत्वेन कुण्डम् आधारः, सामान्यस्य तु निष्क्रियत्वेन पतनाऽभावान्न
कश्चिद् आधारः संभवति इति अनाश्रितत्वात् प्राक् ऊर्ध्वमपि उपलम्भः स्यात् । आश्रित²²⁹⁸

–त्वे आश्र– आ॰ ।

त्वे
वा आश्रयाऽभावे अभावो रूपादिवत् । अथ तद्देशे तत् नास्ति, उत्पन्ने तु व्यक्तिविशेपे व्यक्त्यन्त
राद् आग²²⁹⁹

न याति न च तत्रासीदस्ति पश्चान्न चांशवत् । जहाति
पूर्वं नाधारमहो व्यसनसन्ततिः ॥ प्रमाणवा॰ १ । १५५ । प्रमेयक॰ पृ॰ १३८ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰
६९१ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९५५ ।

च्छति; ननु ततः तद् आगच्छत् पूर्वव्यक्ति परित्यज्य आगच्छति, न वा ? प्रथम
[p. 288 ] पक्षे तस्या तद्रहितत्वप्रसङ्गः । अथ अपरित्यज्य; तत्रापि कि व्यक्त्या सहैव आगच्छति, कि वा
केनचिदशेन तत्रैव तिष्ठति केनचिदागच्छति ? प्रथमविकल्पे शाबलेयेऽपि बाहुलेयोऽयम् इति
प्रतीतिः स्यात् । द्वितीयविकल्पस्त्वयुक्तः; निरंशत्वेन अस्य अंशवत्तया प्रवृत्त्यसंभवात्, यत्र
हि यस्य वृत्तिनिबन्धनं नास्ति स न तत्र वर्त्तते यथा एकपरमाणुः सह्य-विन्ध्ययोः, नास्ति च²³⁰⁰

च विभि– श्र॰ ।

भिन्नदेशव्यक्तिपु युगपद्वृत्तिनिबन्धनं सामान्यस्य अंशा इति । सांशत्वे चास्य व्यक्तिवद
नित्यत्वप्रसङ्ग ।

सर्वगतत्वात्तस्य युगपत् सर्वत्र वृत्तिः इत्यपि सर्वस²³⁰¹

सर्वसर्वगता वा स्यात् पिण्डसर्वगतापि वा । सर्वसर्वगतत्वे स्यात्
कर्कादावपि गोमति ॥ न्यायम॰ पृ॰ २९९ पूर्वपक्षरूपेण । तथा तत्सर्वसर्वगतं स्वव्यक्तिसर्वगतं
वा । प्रमेयक॰ पृ॰ १३८ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९५२ ।

र्वगतत्वम्, स्वव्यक्तिसर्वगतत्वं
वा अङ्गीकृत्य उच्येत ? सर्वसर्वगतत्वे खण्डा2302

नहि सामान्यं तदाधारव्यक्तिग
तमेक सभवति व्यक्त्यन्तरालेऽपि तदुपलम्भप्रसङ्गात् न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ ३४५ पू॰ । स्या॰ मं॰
पृ॰ १०८ ।

द्यन्तराले कर्कादौ च गोत्वोपलम्भप्रसङ्ग, दृश्यस्य
सतोऽस्य सर्वत्र सद्भावाऽविशेषात् । स्वव्यक्तीनां व्यञ्जकत्वात् तत्रैव अस्य उपलम्भ इत्यपि
आसां व्यञ्जकत्वनिषेधात् कृतोत्तरम् । स्वव्यक्तिसर्वगतत्वेऽपि कि प्रतिव्यक्ति सर्वात्मना2303

अमेयमश्लिष्टममेयमेव, भेदेऽपि तद्वृत्त्यपवृत्तिभावात् । वृत्तिश्च कृत्स्नाशविकल्पतो
न मान च नानन्तसमाश्रयस्य ॥ ५५ ॥ युक्त्यनुशा॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६८९ ।

वर्त्तते,
एकदेशेन वा ? सर्वात्मना वृत्तौ सर्वव्यक्तीनामेकत्वम्, तस्य वा व्यक्तिवत् नानात्वं स्यात् ।
अंशतो वृत्तिश्च प्रागेव कृतोत्तरा । अतो वृत्त्यादिविकल्पैः पिण्डेषु नित्यादिस्वभावसामान्य
स्याऽनुपपत्तेरसत्त्वम् । प्रयोगः–यद् यत्र उपलब्धिलक्षणप्राप्तं सत् नोपलभ्यते तत् तत्र नास्ति
यथा क्वचिद्देशे घट, नोपलभ्यते च इन्द्रियसम्बन्धे सत्यपि पिण्डेषु परपरिकल्पितं सामान्यमिति ।
तन्न व्यक्तिभ्यः सर्वथा भिन्न²³⁰⁴

–न्नरूपमपि
ब॰, ज॰, श्र॰ ।

स्वरूपमपि सामान्यं घटते । नाप्युभयरूपम्; उभयपक्षनिक्षिप्तदोषाऽ
नुषङ्गात् । तन्न प्रत्यक्षं सामान्यसद्भावाऽऽवेदकम् ।

यदपि–गवाद्यभिधानज्ञानविशेषा इत्याद्यनुमानं तत्सद्भावाऽऽवेदकमुक्तम्2305

पृ॰ २८४ पं॰ ६ ।

; तत्रापि
पिण्डादिव्यतिरिक्तं निमित्तान्तरमात्रं साध्यते, सामान्यं वा ? निमित्तान्तरमात्रे सिद्धसाध
नम्, सदृशपरिणामस्य निमित्तान्तरस्य इष्टत्वात् । नित्या2306

तद्व्यतिरिक्तनित्यैकानुगामिसामान्याख्यसंसर्गिनिबन्धनत्व
मेपा साध्यते तदा दृष्टान्तस्य साध्यविकलता । तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ २४२ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९५६ ।

दिस्वभावसामान्यसाधने तु साध्यविक
लता दृष्टान्तस्य, तत्र सामान्यस्य निमित्तान्तरस्यासंभवात् । सामान्या2307

अस्तीति प्रत्ययो यश्च सत्तादिष्वनुवर्त्तते ॥ ७४४ ॥ अन्यधर्मनिमित्तश्चेत्तत्राप्यस्तितामतिः । तदन्य
धर्महेतुत्वेऽनिष्ठासक्तेरधर्मिता ॥ ७४५ ॥ व्यभिचारी ततो हेतुरमीभिरयमिष्यते । तत्त्वसं॰ ।

ऽभावेऽपि च सत्तासा
मान्यादौ गतत्वादनैकान्तिकत्वम् । कालात्ययापदिष्टञ्च, पक्षे प्रागुक्तन्यायेन सामान्याऽभावाऽ
[p. 289 ] वगतेः । वि2308

विरुद्धत्वञ्च श्र॰ ।

रुद्धञ्च; दृष्टान्ते सामान्याऽभावेनैव व्याप्तत्वात् । यद्वस्त्वाकारविलक्षणो यः प्रत्ययः
इत्याद्यप्यनुमानम् एतद्दूषणैर्दुष्टत्वान्न सामान्यसद्भावप्रसाधकम् । तदेवं परपरिकल्पित
सामान्यस्य कुतश्चित् प्रमाणादप्रसिद्धेः तद् द्विविधम् इत्यादिना तद्भेदोपवर्णनं वन्ध्यासुतसौ
भाग्यव्यावर्णनतुल्यमित्युपरम्यते ।

सामान्यपदार्थपरीक्षाया

विजातीयव्यावृत्तिरेव अनुवृत्तप्रत्ययनिबन्धनम्

इति सौगतमतनिरसनपुरस्सरं तस्य वास्तविकसदृशपरिणामनिबन्धनत्वप्रसाधनम्–

अस्तु तर्हि विजातीयव्यावृत्तिरेव अनुवृत्तप्रत्ययनिबन्धनम्, नित्यनिरंशैकरूपसामान्यस्य
उक्तप्रकारेण तन्निबन्धनत्वाऽसंभवात् । कथं पुनः सामान्यम
न्तरेण कर्क²³⁰⁹

कर्क श्वेताश्व ।

दिपरिहारेण खण्डादिष्वेव 2310

गोत्वप्र– श्र॰ ।

गोप्रत्ययप्रादुर्भावः इति
चेत् ? विजातीय²³¹¹

गौरवाशक्तिवैफल्याद्भेदाख्यायाः
समा श्रुतिः । कृता वृद्धैरतत्कार्यव्यावृत्तिविनिबन्धना ॥ १३९ ॥ न भावे सर्वभावाना स्वस्वभावव्यव
स्थितेः । यद्रूपं शाबलेयस्य बाहुलेयस्य नास्ति तत् ॥ १४० ॥ अतत्कार्यपरावृत्तिर्द्वयोरपि च विद्यते ।
अर्थाभेदेन विना शब्दाभेदो न युज्यते ॥ १४१ ॥ तस्मात्तत्कार्यतापीष्टाऽतत्कार्यादेव च भिन्नता । प्रमा
णवा॰ १ । १३९-४२ । तत्त्वसं॰ पृ॰ २३९, ३१७ ।

व्यावृत्तेः इति ब्रूमः, सा हि यत्रास्ति तत्रैव
तत्प्रत्ययमुत्पादयति नान्यत्र । ननु बाह्यार्थाऽविषयत्वे कथमतः
प्रत्ययात् तत्र प्रवृत्तिः ? इत्यप्यचोद्यम्; दृश्य-विकल्प्ययोरेकत्वा
ध्यवसायात् तदुपपत्तेः । एकत्वाध्यवसायश्च दर्शनानन्तरमुपजा
यमानस्य विकल्पस्य दर्शनेन सह भेदाऽग्रहणम् । ततो भेदाऽग्रह
णाद् विकल्पव्यापारतिरस्कारेण मया गृहीतमिदम् इत्यध्यवसायात् प्रवर्त्तते । वस्तुप्राप्तिश्च
पारम्पर्येण वस्तुप्रतिबन्धात् । सम्यङ्मिथ्याविवेकोऽपि अत एव; यो हि वस्तुसम्बन्धदर्शनभावी
विकल्पः स सत्यः, अन्योऽन्यथा इति ।

तदप्यविचारितरमणीयम्; नित्यादिस्वभावसामान्यस्य तन्निबन्धनत्वाऽभावेऽपि सदृशप
रिणामलक्षणस्यास्य प्रत्यक्षादिप्रमाणतः प्रसिद्धस्वरूपस्य तन्निबन्धनत्वोपपत्तेः । न खलु समानध
र्मयोगित्वस्वरूप सदृशपरिणामः अर्थेषु प्रत्यक्षतो न प्रतीयते; सर्वतो विलक्षणस्वलक्षणस्य स्वप्ने
ऽप्यप्रतीतेः । प्रत्ययप्रसादादेव हि सर्वत्र अर्थव्यवस्था, प्रत्ययश्चात्र विलक्षणेष्वपि शाबलेयादिषु
गौर्गौः इत्यनुगताकारेण उपलभ्यते । न च अन्याकारेऽपि वस्तुनि अन्याकारेण प्रथनम्
इत्यभिधातव्यम्; नीले पीतप्रतिभासप्रसङ्गतः प्रतिनियतवस्तुव्यवस्थाविलोपः स्यात् । अतोऽ
नुगतप्रतिभासाद् वस्त्वपि अनुगतधर्मोपेतम् इत्यभ्युपगन्तव्यम् । व्यावृत्तिविषयत्वे चास्य
गौः गौः इत्युल्लेखेन विधिप्रधानतया प्रवृत्तिर्न स्यात्, यथा च विजातीयपरावृत्तं वस्तुनः
स्वरूपं तथा सजातीयपरावृत्तमपि, तथा च दर्शनानन्तरभाविविकल्पा2312

तत्र दृश्यसजातीयविजातीयव्यावृत्तत्वादुभयेऽपि
व्यावृत्तिमेव स्पृशेयुःसजातीयविजातीयव्यावृत्त्योर्न च भिन्नता । यतोऽन्यतरसंस्पर्शो विकल्पेन प्रक
ल्पते ॥ न्यायमं॰ पृ॰ ३१६ ।

नां विजातीयव्यावृत्त्या
[p. 290 ] कारोल्लेखित्वे तदभेदात् सजातीयव्यावृत्त्याकारोल्लेखित्वमपि स्यात् । न च सजातीयविजा
तीयव्यावृत्त्योः स्वलक्षणस्य च भेदः, व²³¹³

अवस्तु– श्र॰ ।

स्तुत्वात् निरंशत्वाच्च । नापि प्रतिनियतव्यावृत्तिलक्षण
जात्यवभासे प्रतिनियमहेतुरस्ति ।

किञ्च, असमानाकारव्यावृत्त्या समानाकारलक्षणं सजातीयत्वं कल्प्यते, तत्र च स्वयम
समानाकारस्य समानत्वं कल्प्येत, समानाकारस्य वा ? तत्र स्वयमसमानाकारस्य कथमन्यतो
व्यावृत्तावपि समानाकारता, गवाश्वयोरपि महिष्यादिव्यावृत्त्या समानाकारत्वप्रसङ्गात् ? मूर्त्ता
च्च घटाद् यथा व्यावर्त्तते ज्ञानम् तथा पटोऽपि, अतो मूर्त्तत्व द्वयो समानो धर्मः स्यात् । अन्यो
न्याश्रयश्च–अन्यतो व्यावृत्त्या हि समानाकारत्वम्, ततश्च अन्यतो व्यावृत्तिरिति । स्वयं समा
नाकारस्य तु अन्यतो व्यावृत्त्या2314

–त्त्या हि समानाकारत्वं लक्षणावैफल्यम् ब॰, ज॰ ।

समानाकारत्वकल्पनावैफल्यम् ।

सजातीयत्वञ्च अर्थानाम्–एकार्थक्रियाकारित्वात्, एकप्रत्यवमर्शजनकत्वात्, एक²³¹⁵

एकवृत्त्या–
आ॰ ।

व्या
वृत्त्याधारत्वाद्वा स्यात् ? न तावद् एकार्थक्रियाकारित्वात्; वाह-दोहादिक्रियाया प्रतिविशेषं
भि2316

विद्य– आ॰ ।

द्यमानत्वेन एकत्वाऽसंभवात्, तस्याश्च कादाचित्कत्वात् तामकुर्वतः सजातीयत्वाऽभावात्,
चक्षुसम्बद्धेऽपि व्यक्तिविशेपे गौः गौः इत्यनुगतप्रत्ययो न स्यात् । एकार्थक्रियाकारित्वञ्च
यदि सर्वस्वलक्षणेपु एकमनुस्यूतमभ्युपगम्यते, तदा सिद्धं तदेव अशेपविशेषनिष्ठं सामान्यम् ।
विकल्पारोपितं चेत्, न, तस्य निर्विषयत्वेन अर्थाऽगोचरत्वतः तत्र²³¹⁷

तत्रस्थार्थ– आ॰ ।

स्वार्थक्रियाकारित्वस्य
एकत्वेन आरोपणाऽसामर्थ्यात् । नापि एकप्रत्यवमर्शजनकत्वात्, प्रत्यवमर्शस्य तज्जनकत्वस्य
च प्रतिव्यक्ति भेदेन एकत्वाऽनुपपत्ते, न खलु य एव शावलेये गोप्रत्यवमर्शः तज्जनकत्वञ्च, स
एव बाहुलेयेऽपि तयोः एकव्यक्तिवद् भेदाऽभावप्रसङ्गात् । नापि एकव्यावृत्त्याधारत्वात्; तस्या
बहिरन्तर्विकल्पाऽनतिक्रमात् । तत्र व्यावृत्तेर्बाह्यत्वे सकल व्यक्ति व्यापित्वे च सामान्यरूपताप्र
सङ्ग । आन्तरत्वे तु तस्या वहिरर्थाधारत्वाऽभावत कथमतो बाह्यार्थस्य सजातीयत्वसिद्धि,
क²³¹⁸

कथं बही– आ॰ ।

थं वा बहीरूपतया अवभासनम् ?

नान्त²³¹⁹

नान्तर्न बहिरिति तु
भणितिभङ्गिमात्रम्, तत्तादृशं किञ्चित् न किञ्चिद्वा किञ्चिच्चेत् नूनमन्तर्बहिर्वा तेन भवितव्यमेव ।
न्यायमं॰ पृ॰ ३१६ ।

र्बहिर्वा इत्यपि स्वाभिप्रायमात्रम्; तथाभूतं हि व्यावृत्तिस्वरूपं किञ्चित्, न
किञ्चिद्वा ? न किञ्चिच्चेत्; कथ सजातीयत्वनिबन्धनम् ? किञ्चिच्चेत्, नूनम् अन्तर्बहिर्वा
तेन भवितव्यम्, तत्र च 2320

उक्तदोष ब॰, ज॰ ।

उक्तो दोषः । ननु यया प्रत्यासत्त्या केचन भावाः स्वयं सदृश
परिणाम बिभ्रति तयैव स्वयमतदात्मका तथा किन्नाऽवभासेरन् ? इत्यप्यपरीक्षिताभिधा
नम्; चेतनेतरभेदाऽभावप्रसङ्गात्, ययैव हि प्रत्यासत्त्या चेतनेतरस्वभावान् भावाः स्वीकुर्व
न्ति तयैव स्वयमतदात्मकाः तथाऽवभासेरन् इत्यपि वदतो ब्रह्माद्वैतवादिनो न वक्त्रं वक्रीभवेत् ।
[p. 291 ] नीलसुखादिव्यतिरिक्तस्य अस्य असत्त्वात् कथं तथाऽवभासनम् ? इ²³²¹

इत्यत्रापि आ॰, भां॰ ।

त्यन्यत्रापि समानम्, नहि
सदृशेतरपरिणामरहितं स्वलक्षणमप्यस्ति यत् तथाऽवभासेत । न चैकस्य अनेकात्मकत्व
विरोधान्न सदृशेतरात्मकत्वम्; चित्राकारवत् विकल्पेतराकारवच्च एकस्य तदात्म²³²²

–त्मत्वा– आ॰ ।

कत्वाऽवि
रोधात् । ततः सदृशेतरात्मकत्वं वस्तुनो वास्तवमभ्युपगन्तव्यम्, पुरोव्यवस्थितस्य खण्डाद्य
र्थस्य तथैव प्रतिभासनात् । न खलु ज्ञानज्ञेययोरपि चेतनेतररूपतया वैलक्षण्यप्रतीतिरेव; नील
सदादिना सादृश्यस्यापि प्रतीतेः, अन्यथा तयोरन्यतरदेव सत् स्यात्, सारूप्यवादश्च हीयेत ।

न च अनुवृत्तप्रतीतेर्निर्हेतुकत्वात् कि सदृशपरिणामादिकारणचिन्तया इत्यभिधात
व्यम्; निर्हेतुकत्वे तस्या देशादिनियमाऽयोगात् । वासनाहेतुकत्वे च अर्थापेक्षा न स्यात्,
नहि अन्यहेतुकोऽर्थः अन्यदपेक्षते धूमादेर्जलापेक्षाप्रसङ्गात् । किञ्च, वासनाऽपि अनुभूतार्थ
विषयैव उपजायते, न च अत्यन्ताऽसत्त्वेन भवन्मते सामान्यानुभवसंभवः । किञ्च, असौ
तथाभूतं प्रत्ययं विषयतया उत्पादयति, कारणमात्रतया वा ? यदि विषयतया; तदा सकल
विशेषानुगता वस्तुभूता ग्राह्याकारा नामान्तरेण जातिरेव उक्ता । कारणमात्रतया च तज्जनने
विषयो वक्तव्यः, निर्विषयस्य ज्ञानस्यैवाऽसंभवात् । न च सदृशपरिणामव्यतिरेकेण अन्यः
तद्विषयो घटते; उक्तदोषाऽनुषङ्गात् । न चास्य वासनाप्रभवत्वे प्रमाण²³²³

–णत्वमस्ति आ॰, ब॰, ज॰ ।

मस्ति, येन हि प्रमाणेन
वासनाया विकल्पं प्रति कारणत्वं प्रतीयते तस्यापि विकल्परूपतया बाह्यार्थविषयत्वाऽसंभवतः
वासनाप्रभवोऽयं विकल्पः इत्यवगन्तुमशक्यत्वात् । ततो निमित्तान्तराऽसंभवात् सदृशपरि
णामनिमित्त एव अयमनुगतप्रत्ययोऽभ्युपगन्तव्यः ।

ननु त²³²⁴

तन्निमित्ते
आ॰ ।

न्निमित्तत्वे सदृशोऽयम् इति प्रत्ययः स्यात्, न पुनः स एवाऽयं गौः इति ।
कस्य पुनः स एवाऽयं गौः इति प्रत्ययः ? नहि धवलं दृष्ट्वा शबलं पश्यतः स एवाऽयं
धवलो गौः इति प्रत्ययः प्रादुर्भवति, अविपर्यस्तस्य शबले धवलप्रतीतिविरोधात् । कि तर्हि ?
गौः गौः इति प्रत्ययः, सोऽप्यविरुद्धः कथम् ? इति चेत्; सदृशपरिणामविशेषे गोशब्दस
ङ्केतात्, स²³²⁵

स किल आ॰ ।

कलसमानधर्मेषु हि सदृशशब्दसङ्केतात् तत्प्रधानतया सदृशोऽयम् इति प्रत्ययः
प्रवर्त्तते, तद्विशेषेषु पुनः गवाश्वादिविशेषशब्दसङ्केतात् तत्प्रधानतया गौः अश्वः इत्यादिप्र
त्ययाः । कथमन्यथा सामान्येषु सामान्यम् सामान्यम् इति प्रत्ययः षट्पदार्थेषु वा पदार्थः
पदार्थः इति ? नहि सामान्येषु अनुगतस्वभा2326

–भावरूपं ब॰, ज॰ ।

वस्वरूपं षट्पदार्थेषु च अत्यन्तविभिन्नलक्षणल
क्षितत्वलक्षणञ्च सदृशपरिणामं विहाय अन्यन्निमित्तान्तरमस्ति । प्रवृत्तिश्च दृश्य-विकल्प्ययो
रेकत्वाध्यवसायात्; इत्यपि2327

पृ॰ २८९ पं॰ १० ।

श्रद्धामात्रम्; तदेकत्वाध्यवसायस्य सविकल्पकसिद्धौ2328

पृ॰ ४९ ।

निरस्तत्वात् ।
[p. 292 ] तन्न सामान्यपदार्थोऽपि परपरिकल्पितो घटते2329

सामान्यपदार्थस्य विविधभङ्गजालेन खण्डन चित्सुख्या पृ॰ १९० द्रष्टव्यम् ।

। नापि विशेषपदार्थ; तत्रापि अनवद्यलक्षणस्य
ग्राहकप्रमाणस्य चासंभवात् ।

नित्यद्रव्यवृत्तयोऽन्त्या विशेषा, ते च तुल्यजातिगुणक्रियाधारेषु नित्यद्रव्येषु अत्यन्तव्यावृत्तिबुद्धिहेतव

इति वैशेषिकस्य पूर्वपक्ष–

ननु विशेषाणां तावत् लक्षणमनवद्यं विद्यत एव; तथाहि–नित्यद्रव्यवृत्तयोऽन्त्या विशेषाः ।
प्रश॰ भा॰ पृ॰ १३ इति । नहि तुल्यजाति-गुण-क्रियाधा
राणां नित्यद्रव्याणामत्यन्तव्यावृत्तबुद्धिहेतुभूतान् विशेषान् वि
हाय अन्यत् तद्व्यावृत्तिबुद्धेर्निवन्धनं भवितुमर्हति । ते च नित्य
द्रव्यवृत्तयः परमाणु-आकाश-काल-दिग्-आत्म-मनःसु वृत्तेः ।
तथा अन्त्या; परमाणूनां हि जगद्विनाश-आरम्भकोटिभूतत्वात्,
मुक्तात्मनां मुक्तमनसाञ्च संसारपर्यन्तरूपत्वाद् अन्तत्वम्, तेषु
भवा अन्त्या इति, तेषु स्फुटतरमालक्ष्यमाणत्वात् । वृत्तिस्तु एषां सर्वस्मिन्नेव परमाण्वादौ
नित्यद्रव्ये विद्यते, अत एव नित्यद्रव्यवृत्तयः, अन्त्याः इति उभयपदोपादानम् । ते च परस्प
रमत्यन्तव्यावृत्तबुद्धिहेतुत्वात् स्वाश्रयमन्यतो विशेषयन्तीति विशेषाः इत्युच्यन्ते । ते च
अनन्ताः स्वाश्रयवन्नित्या योगिनां प्र²³³⁰

एतत्सर्व
विशेषपदार्थविवरणं प्रश॰ भाष्ये पृ॰ ३११-१२ द्रष्टव्यम् ।

त्यक्षा, अस्मदादीना तु अनुमेया; तथाहि–तुल्य
जातिगुणक्रियाधारा परमा2331

समानजातिगुणक्रियाधारा पर
माणवो विशेषसम्बन्धिनो व्यावृत्तिबुद्धिविषयत्वात् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५८, ६९३ ।

णव व्यावर्त्तकधर्मसम्बन्धिन व्यावृत्तप्रत्ययविषयत्वात् मुक्ता
फलराश्यन्तर्गतकृतचिह्नमुक्ताफलवत् । न चेदमसिद्धम्, तथाहि–परमाण²³³²

परमाणवो
व्यावृत्तज्ञानविषया द्रव्यत्वात् गवादिवत् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ६९३ ।

व व्यावृत्तप्रत्यय
विषयाः सत्तासम्बन्धित्वात् बदरा2333

–रामलकादिवत् श्र॰ ।

मलकवत् । अतो न ग्राहकप्रमाणाऽभावादपि अमीषाम
भावः सिद्ध्यति, प्रत्यक्षाऽनुमानयोस्तद्ग्राहकयोः प्रतिपादितत्वादिति ।

षट्पदार्थपरीक्षाया तथोक्तविशेषपदार्थप्रतिविधानपुरस्सर नित्यद्रव्येषु व्यावृत्तप्रत्ययस्य तत्स्वरूपमात्रनिबन्वनत्वप्रसाधनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्2334

पृ॰
२९२ पं॰ ३ ।

–नित्यद्रव्य इत्यादि विशेषाणां लक्षणम्, तदसमीचीनम्,
यतः तदाश्रयद्रव्याणां सर्वथा नित्यत्वम्, कथञ्चिद् वा अभि
प्रेतम् ? प्रथमपक्षे लक्षणस्य असंभ²³³⁵

ये पुन कल्पिता एते विशेषा अन्त्यभाविन । नित्यद्रव्यव्यपोहेन तेप्यसंभविता
क्षणा ॥ ८१३ ॥ तत्त्वस॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६९८ ।

वदोषदुष्टता; नहि सर्वथा
नित्यं किञ्चिद् द्रव्यमस्ति, तस्य द्रव्यपरीक्षाप्रघट्टके2336

पृ॰ २१७ ।

प्रतिक्षिप्त
त्वात् । अन्त्यत्वमपि एषामसंभवि एव असिद्धत्वात्, न खलु
सतो जगतः महाप्रलयस्वभावः सर्वथा विनाश, सर्वथाऽसतश्च
पुनरुत्पत्ति कुतश्चित् प्रमाणात् प्रसिद्धा, यतः परमाणूनां जगद्विनाशारम्भकोटिभूतत्वाद् अन्त
त्वम्, तद्भवत्वेन च विशेषाणामन्त्यत्वं स्यात् । द्वितीयपक्षे तु अतिव्याप्तिर्लक्षणदोषः, तुल्यजा
[p. 293 ] त्याद्याधाराणां मुक्ताफलादीनामत्यन्तव्यावृत्तिबुद्धिहेतौ चिह्नेऽविशेषरूपेऽपि अस्य लक्षणस्य
गतत्वात् । नहि तदाश्रयद्रव्यस्य कथञ्चिन्नित्यत्वमसिद्धम्; सर्वस्य वस्तुनो द्रव्यरूपतया
नित्यत्वात् । अस्तु वा सर्वथा नित्यं द्रव्यम्; तथापि ये तत्र वर्त्तन्ते ते न कदाचनाऽपि
नित्यद्रव्यं परित्यजन्ति । तेषां विशेषरूपत्वे आत्मत्वादिसामान्यैः पारिमाण्डल्यादिभिश्च व्य
भिचारः; तान्यपि हि नित्यद्रव्येष्वेव वर्त्तन्ते न च विशेषव्यपदेशं प्रतिपद्यन्ते । व्यावृत्ति2337

–त्तिहे– ब॰, ज॰ ।

बुद्धिहे
तुत्वमपि ए²³³⁸

आत्मत्वपारिमाण्डल्यादीनाम् ।

षां विद्यत एव; सामान्यविशेषरूपत्वात् । ननु समस्तनित्यद्रव्येष्वेव वर्त्तमानानां
विशेषरूपत्वप्रतिज्ञानात्, आत्मत्वादीनाञ्च नियतनित्यद्रव्यवृत्तित्वात् न तैरनेकान्तः; इत्यप्य
युक्तमेव; निरतिशयपरिमाणेन अनेकान्तात्, तद्धि समस्तेष्वेव²³³⁹

–ष्वेव च वर्त्तते आ॰ । –ष्वेव नित्यद्र
व्येष्वेव ज॰ । –ष्वेव नित्यद्रव्येष्वेव च श्र॰ ।

नित्यद्रव्येषु वर्त्तते, विशेष
णत्वाच्च स्वाश्रयमन्यस्माद् व्यावर्त्तयति न च विशेषरूपमिति ।

किञ्च, अर्थानां स्वस्वभावादेव अ²³⁴⁰

अन्योन्यं ब॰, ज॰ ।

न्योन्यव्यावृत्तबुद्धिजनकत्वोपपत्तेर्नविशेषैः2341

–षैः साध्यः किञ्चित्
भां॰ । –पैः किञ्चित् आ॰, ब॰, ज॰ ।

साध्यं किञ्चि
त् प्रयोजनम् । नित्यद्रव्याणि हि स्वरूपेण व्यावृत्तानि विशेषैर्व्यावर्त्तन्ते, अव्यावृत्तानि वा ? यदि
अव्यावृत्तानि; कथमन्यसम्बन्धादपि व्यावृत्ततामनुभवेयुः ? यद्धि स्वरूपेणाऽव्यावृत्तं तत्
नान्यसम्बन्धेऽपि व्यावृत्ततामनुभवति यथा एकव्यक्तिस्वरूपम्, स्वरूपेणाऽव्यावृत्तानि च
नित्यद्रव्याणि इति । अथ व्यावृत्तानि; त²³⁴²

तथा आ॰ ।

दा किं विशेषैः साध्यम् ? यत् स्वरूपेण व्यावृत्तं न
तत्र व्यावृत्तिहेतवो व्यतिरिक्तविशेषाः सन्ति यथा विशेषस्वरूपे, स्वरूपतो व्यावृत्तानि च
नित्यद्रव्याणि इति । स्वरूपेण व्यावृत्तानामपि अमीषां तत्कल्पने विशेषाणामपि स्वरूपतो
व्यावृत्तानां विशेषान्तरकल्पनाप्रसङ्गादनवस्था स्यात् । अथ अर्थव्यावृत्त्या विशेषाणां व्यावृत्तिः
तद्व्यावृत्त्या च अर्थानाम्; तदप्यसाम्प्रतम्; अन्योऽन्याश्रयाऽनुषङ्गात् ।

ननु यथा प्र²³⁴³

प्रदीपानाम् आ॰, ब॰, ज॰, भां॰ ।
इह अतदात्मकेष्वन्यनिमित्तः प्रत्ययो भवति यथा घटादिषु प्रदीपात् न तु प्रदीपे प्रदीपान्तरात्।
प्रश॰ भा॰ पृ॰ ३२२ ।

दीपादीनां स्वत एव भासुररूपता तत्स्वभावत्वात् न घटादिसम्बन्धात्, घटादीनां
तु तत्सम्बन्धात्, एवं विशेषेषु स्वत एव व्यावृत्तप्रत्ययहेतुत्वं तत्स्वभावत्वात् न परमाण्वादि
सम्बन्धात्, परमाण्वादौ तु तद्योगात्; इत्यप्यसमीक्षिताऽभिधानम्; य²³⁴⁴

प्रदीपादिप्रभावाच्च ज्ञानोत्पादस्वरूपताम् । लभन्ते क्षणिका ह्यर्थाः कलशा
भरणादयः ॥ ८२१ ॥ न विवादास्पदीभूतविशेषबलभाविनी । वैलक्षण्यमतिस्तेषु क्रमोत्पत्तेः सुखादिवत्
॥ ८२२ ॥ तत्त्वसं॰ । प्रमेयक॰ पृ॰ १८२ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६९९ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९६४ ।

तः प्रदीपादिसम्बन्धाद्
घटादयो भावाः परित्यक्तप्राक्तन-अभासुरस्वभावा अन्ये एव भासुररूपतया उत्पद्यन्ते, इति
युक्तं तेषां तत्सम्बन्धाद् भासुररूपत्वम्; न च परमाण्वादिषु एतत् संभवति तेषां सर्वथा
नित्यत्वाऽभ्युपगमतः प्राक्तन-अविविक्तरूपत्यागेन अपरविविक्तरूपतयाऽनुत्पत्तेः । ननु पर
[p. 294 ] माण्वादौ अविविक्तरूपस्यैवाऽसभवात् कस्य परित्यागेन ते विविक्तरूपाः स्युः, नित्यैकरूपाणां
तेषां सर्वदा विशेषपदार्थाऽऽलिङ्गितत्वेन सदा विविक्तरूपस्यैव संभवात् ? इत्यपि श्रद्धामात्रम्;
नित्यैकरूपत्वस्य परमाणुविचाराऽवसरे निराकृतत्वात् ।

यदप्यभिहितम्2345

पृ॰ २९२ पं॰ १३ ।

–ते च योगिनां प्रत्यक्षाः इत्यादि, तदप्यसाम्प्रतम्; यतोऽण्वादीनां
स्वरूपं स्वभावत परस्प²³⁴⁶

अण्वाकाशदिगादीनामसकीर्ण यदा स्थितम् । स्वरूपञ्च तदेतस्माद् बैल
क्षण्योपलक्षणम् ॥ ८१४ ॥ मिश्रीभूतपरात्मानो भवेयुर्यदि ते पुन । नान्यभावेऽप्यविभ्रान्तं वैलक्षण्योपलक्षणम्
॥ ८१५ ॥ कथं तेषु विशेषेषु वैलक्षण्योपलक्षणम् । स्वत एवेति चेन्नैवमण्वादावपि किं मतम् ॥ ८१६ ॥
तत्त्वस॰ । प्रमेयक॰ पृ॰ १८१ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६९८ ।

राऽसङ्कीर्णम्, सङ्कीर्ण वा ? प्रथमपक्षे कथमतो विशेपसिद्धिः, परस्प
राऽसङ्कीर्ण-अण्वादिस्वरूपादेव योगिनां तत्र वैलक्षण्यप्रतीतिप्रसिद्धेः ? द्वितीयपक्षे तु तत्प्रत्यय
स्य भ्रान्तताप्रसङ्गः, स्वरूपतोऽन्योन्यमव्यावृत्तस्वरूपेपु अण्वादिपु व्यावृत्ताकारतया प्रवर्त्त
मानस्य अस्य अतस्मिस्त²³⁴⁷

–द्ग्रहणरू– ब॰, भा॰, श्र॰ ।

द्ग्रहरूपत्वात्, तथा च एतत्प्रत्यययोगिनस्ते अयोगिन एव स्युः ।
स्वरूपतोऽव्यावृत्तानामप्येपां विशेपाख्यपदार्थवशात् व्यावृत्तानां ग्रहणात् नायोगित्वं तेषाम्;
इत्य²³⁴⁸

–त्यनु– आ॰, ब॰, ज॰ ।

प्यनुपपन्नम्; स्वरूपेण व्यावृत्तेषु अव्यावृत्तेषु वा विशेषाणां व्यावर्त्तकत्वप्रतिषेधात् । अनु
मानबाधितश्च व्यतिरिक्तविशेषेभ्यः तत्प्रत्ययप्रादुर्भावः; तथाहि–विवादापन्नेषु भावेषु विल²³⁴⁹

विलक्षणप्रत्यय तद्व्यतिरिक्तविशेषनिबन्धनो न भवति प्रमे
यक॰ पृ॰ १८२ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६९९ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९६४ ।

क्षणप्रत्ययः तद्व्यतिरिक्तविशेषनिबन्धनो न भवति, विलक्षणप्रत्ययत्वात्, विशेषेषु विलक्षण
प्रत्ययवदिति ।

यदपि तुल्यजातिगुणक्रियाधारा इत्याद्यनुमानमुक्तम्2350

पृ॰ २९२ पं॰ १३ ।

, तत्र अणूनां व्यावर्त्तकधर्मसम्ब
न्धित्वमात्रसाधने सिद्धसाधनम्, व्यतिरिक्तविशेषसम्बन्धित्वसाधने तु प्रागुक्ताऽशेषदोपाऽनुषङ्ग
इति । तन्न विशेषपदार्थोऽपि परपरिकल्पितो घटते । नापि समवायपदार्थः; तत्रापि-अनवद्य²³⁵¹

–द्यतल्लक्ष– ब॰, ज॰ ।

लक्षणस्य ग्राहकप्रमाणस्य चासंभवात् ।

अयुतसिद्धानाम्

इत्यादिलक्षणलक्षित सम्बन्ध समवाय, स च एको नित्यश्च' इति वैशेषिकस्य पूर्वपक्ष–

ननु च अयुतसिद्धानामाधार्याधारभूतानाम् इहेदम्प्रत्ययहेतुर्य सम्बन्धः स समवा2352

इहेदमिति यत कार्यकारणयो स समवाय । वै॰ सू॰ ७ । २ । २६ ।
अयुतसिद्धानामाधार्याधारभूताना य सम्बन्ध इहप्रत्ययहेतु स समवायः । प्रश॰ भा॰ पृ॰ १३ ।

य
इत्यनवद्यतल्लक्षणसद्भावात् तदभावोऽसिद्धः । न च इह²³⁵³

इहप्रत्ययहेतुत्वमन्तरालादर्शनस्यापि इति सम्बन्धग्रहणम्, तथाहि–दूराद् ग्रामारामयो अन्तरालमप
[p. n295 ]श्यताम् इह ग्रामे वृक्षाः इति ज्ञानं दृष्टम् इत्यादि सर्व पदकृत्यम् प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ १०७-१०८,
कन्दली पृ॰ १४ । पूर्वपक्षरूपेण च आप्तपरी॰ पृ॰ २६, प्रमेयक॰ पृ॰ १८२ उ॰ । इत्यादिषु द्रष्टव्यम् ।

ग्रामे वृक्षा इति इहेदम्प्रत्ययहेतुना अन्तरालाऽभावेन अने
कान्त; सम्बन्धग्रहणात् । नापि इह आकाशे शकुनिः इति
प्रत्ययहेतुना संयोगेन; आधाराधेयभूतानाम् इत्युक्तेः, नहि
आकाशस्य व्यापित्वेन अधस्तादेव भावोऽस्ति; शकुनेः उपर्यपि
भावात् । नापि इह कुण्डे दधि इति प्रत्ययहेतुना; अयुतसिद्धा
[p. 295 ] नाम् इत्यभिधानात्, दधिकुण्डादयश्च युतसिद्धाः । युतसिद्धिश्च पृथगाश्रयवृत्तित्वं पृथग्गति
गत्त्वञ्च उच्यते । न चासौ तन्तुपटादिपु अस्ति तन्तून् विहाय पटस्य अन्यत्राऽवृत्तेः । न च
इह आकाशे वाच्ये वाचकः आकाशशब्दः इति वाच्यवाचकभावेन इह आत्मनि ज्ञानम्
इति विषय-विषयिभावेन च व्यभिचारः, अत्र अयुतसिद्धेः आधाराधेयभावस्य च भावादित्य
भिधातव्यम्; उभयत्र अवधारणाश्रयणात्, अनयोश्च युतसिद्धेषु अनाधाराधेयभूतेष्वपि च
भावात् घट-तच्छब्द-ज्ञानवत् ।

नन्वेषम् अयुतसिद्धानामेव इत्यवधारणेऽपि व्यभिचाराऽभावात् आधाराधेयभूतानाम्
इत्यभिधानमनर्धकम्, आधाराधेयभूतानामेव इत्यवधारणे अयुतसिद्धानाम् इत्यभिधान
वत्; इत्यप्यसुन्दरम्; एकार्थसमवायिनां रूपरसादीनामयुतसिद्धानामपि अन्योन्यं समवाया
ऽसंभवात् इति एकार्थसमवायसम्बन्धव्यभिचारनिवृत्त्यर्थम् उत्तरावधारणम्, नहि अयं
वाच्यवाचकभावादिवद् युतसिद्धानामपि संभवति । तथा उत्तरावधारणे सत्यपि आधारा
धेयभावेन संयोगविशेषेण सर्वथाऽनाधाराधेयभूतानामसंभवता व्यभिचारो माभूत इत्येवमर्थं
पूर्वाऽअधारणम् । इति सूक्तमिदं तल्लक्षणम् ।

अत इदमुच्यते–तन्तुपटादयः सामान्यतद्वदादयो वा संयुक्ता न भवन्ति इति व्यवहर्त्त
स्यम्, नियमेन अयुतसिद्धत्वाद् अधाराधेयभूतत्वाच्च, ये तु संयुक्ता न ते तथा यथा कुण्ड
वदरादयः, तथा चैते, तस्मात् संयोगिनो न भवन्ति इति । यदि वा, तन्तुपटादिसम्बन्धः 2354

न चासौ संयोगः सम्बन्धिनामयुतसिद्धत्वात् अन्यतरकर्मादिनिमित्तासंभवात् ।प्रश॰ भा॰
पृ॰ ३२६ ।

संयो
गो न भवति, नियगेन अयुतसिद्धसम्बन्धत्वात्, ज्ञान-आत्मनोर्विषयविषयिभाववदिति । सद्भावे
तु समवायस्य प्रत्य²³⁵⁵

नैयायिकमते प्रत्यक्षः समवाय । तथाहि–समवाये च अभावे च विशेषणविशेष्य
भावादिति । न्यायवा॰ १ । १ । ४ । अवयवावयविनो गुणगुणिनौ क्रियाकियावन्तौ जातिजातिगन्तौ
च मिथ सम्बद्धावनुभूयेतेः नान्यथा तन्तुषु पट इति शुक्लः पट इति पटः प्ररपन्दत इति च पटो द्रव्य
मिति च बुद्धिव्यपदेशौ स्याताम् । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ १ । १ । ४ ।

क्षमेव प्रमाणम्; पत्यक्षतो हि तन्तुसम्बद्ध एव पटः प्रतिभासते रूपादयश्च
पटादिराम्बद्धाः ।

तथा अनुमानतोऽपि2356

वेशेषिकमते तु अतीन्द्रियः
अनुमेयश्च; तथाहि–अत एवातीन्द्रियतस्मादिहबुद्ध्यनुमेयः समवाय इति । प्रश॰ भा॰ पृ॰
३२९ ।

असौ प्रतीयते; तथाहि–इह त²³⁵⁷

इह तन्तुषु पटः इत्यादि इहपत्ययः सम्बन्धकार्यः, अबाध्यमानेहपत्ययत्वात्, इह कुण्डे
दधीति पत्ययवत् ।प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ १०९ । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ३२५ ।

न्तुषु पटः इत्यादि इहप्रत्ययः सम्ब
न्धकार्यः, अबाध्यमान-इहपत्ययत्वात्, इह कुण्डे दधि इत्यादिप्रत्ययवत् । न तावदयं प्रत्ययो
[p. 296 ] निर्हेतुक; कादाचित्कत्वात् । नापि तन्तुहेतुकः पटहेतुको वा; तन्तवः, पटः इति वा प्रत्यय
प्रसङ्गात् । नापि वासनाहेतुकः, तस्याः कारणरहितायाः संभवाऽभावात् । पूर्वज्ञानस्य तत्का
रणत्वे तदपि कुत स्यात् ? तत्पूर्ववासनातश्चेत्; अनवस्था । ज्ञानवासनयोः अनादित्वाद् अय
मदोपश्चेत्; नैवम्, नीलादि-सन्तानान्तर-स्वसन्तान-संविदद्वैतादिसिद्धेरपि अभावाऽनुपङ्गात्,
अनादिवासनावशादेव नीलादिप्रत्ययस्य स्वतोऽवभासस्य च संभवात् । नापि तादात्म्यहेतु
कोऽयम्, तादात्म्य हि एकत्वमुच्यते, तत्र च सम्बन्धाऽभाव एव स्यात् द्विष्ठत्वात्तस्य । नापि
सयोगहेतुक, युतसिद्धेष्वेव अर्थेषु संयोगस्य संभवात् । न²³⁵⁸

न चात्र समवायपूर्वकत्व साध्यते साध्यविकलताप्रसङ्गात्, नापि सयोगपूर्वकत्वम्, किं तर्हि
सम्बन्धमात्रकार्यत्वम् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ १०९ ।

चात्र समवायपूर्वकत्व साध्यते
येन दृष्टान्त साध्यविकल हेतुश्च विरुद्ध स्यात्, नापि संयोगपूर्वकत्वं येन अभ्युपगमवि
रोधः स्यात् । कि तर्हि ? सम्बन्धमात्रपूर्वकत्वम्, तस्मिश्च सिद्धे परिशेषात् समवाय एव
तज्जनक सेत्स्यति ।

यच्च इदम्–विवादास्पदम् इदमिह इति ज्ञानं न समवायपूर्वकम् अबाधित-इहज्ञानत्वात्
इह कुण्डे दधि इति ज्ञानवत् इति विशेपविरुद्धानुमानम्, तत् सकलानुमानोच्छेदकत्वाद्
अनुमानवादिना न प्रयोक्तव्यम् । यच्चोच्यते–इदम् इहेति ज्ञानं न समवायालम्बनम्; तत्स
त्यम्; विशिष्टाधारविषयत्वात्तस्य, नहि इह तन्तुषु पट इत्यादि इहप्रत्ययः केवलं समवाय
मालम्बते तद्विशिष्टतन्तुपटालम्बनत्वात्, वैशिष्ट्यञ्चानयो सम्बन्ध ।

न²³⁵⁹

न च सयोगवन्नानात्व भाववत् लिङ्गाविशेषाद्
विशेषलिङ्गाभावाच्च । तस्माद् भाववत् सर्वत्र एक समवाय इति । प्रश॰ भा॰ पृ॰ ३२६ ।

चास्य सयोगवन्नानात्वम्; इहेति प्रत्ययाऽविशेपात् विशेपलिङ्गाऽभावाच्च सत्प्रत्य
याऽविशेषात् तल्लिङ्गाऽभावाच्च सत्तावत् । न च सम्बन्धत्वमेव विशेपलिङ्गम्, अस्य अन्यथा
सिद्धत्वात्, नहि संयोगस्य सम्बन्धत्वेन नानात्वं साध्यते अपि तु प्रत्यक्षेण भिन्नाश्रयसमवे
तस्य क्रमेण उत्पादोपलब्धेः । समवायस्य च अनेकत्वे सति अनुगतप्रत्ययोत्पत्तिर्न स्यात्,
संयोगे तु संयोगत्वबलात् नानात्वेऽपि स्यात् । न चैतत् समवाये संभवति, समवायत्वस्य सम
वाये समवायाऽसंभवात्, अन्यथा अनवस्था स्यात् । संयोगस्य च गुणत्वेन द्रव्येष्वेव संभ
वात्, संयोगत्व पुनः सयोगे समवेतम् । न च अनुगतप्रत्ययजनकत्वे सामान्यादस्य अभेद;
भिन्नलक्षणयोगित्वात् ।

यच्चान्यत् समवाये बाधकमुच्यते–'निष्पन्नयोः अनिष्पन्नयोर्वा समवायः स्यात् ? न²³⁶⁰

नानि
ष्पन्नयो समवायो घटते सम्बन्ध्यभावे सम्बन्धस्यादर्शनात् । अथ निष्पन्नयो सम्बन्ध समवाय तर्हि
युतसिद्धि स्यात् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ६९९ ।

तावदनिष्पन्नयोः, सम्बन्धिनोरनुत्पादे सम्बन्धाऽसंभवा2361

–वात् अन्यथा निष्प– श्र॰ ।

त् । निष्पन्नयोस्तु संयोग एव । तथा
स्वसम्बन्धिभ्यामसौ सम्बद्धः, असम्बद्धो वा ? न तावदसम्बद्धः, तयोरयं सम्बन्धः इति
[p. 297 ] व्यपदेशाऽभावप्रसङ्गात् । सम्बद्धश्चेत्; कि स्वतः, परतो वा ? न तावत् स्वतः; संयोगादी
नामपि तथा तत्प्रसङ्गात् । नापि परतः; अनवस्थाप्रसङ्गात् । न च गुणादीनामाधेयत्वं युक्तम्;
निष्क्रियत्वात्, गतिप्रतिबन्धकश्च आधारः जलादेर्घटादिवदिति । तदप्युक्तिमात्रम्; यतो न निष्प
न्नाऽनिष्पन्नयोर्वा समवायः; स्वकारणसत्तासम्बन्धस्यैव निष्पत्तित्वात्, नहि निष्पत्तिरन्या सम
वायश्चान्यः येन पौर्वापर्य्यं स्यात् । नापि समवायस्य सम्बन्धान्तरेण सम्बन्धः येन अनवस्था
स्यात्; सम्बन्धस्य समा2362

अतः समानलक्षणवृत्तिप्रतिषेध एव। प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ११९ ।

नलक्षणसम्बन्धेन सम्बद्धस्य क्वचिददृष्टेः । अतः अग्नेरुष्णतावत् स्वत²³⁶³

अविभागिनो
वृत्त्यात्मकस्य समवायस्य नान्या वृत्तिरस्ति तस्मात् स्वात्मवृत्ति । प्रश॰ भा॰ पृ॰ ३२९ ।

एव अस्य सम्बन्धो युक्तः स्वत एव सम्बन्धरूपत्वात्, न संयोगादीनां तदभावात् । न हि एकस्य
स्वभावोऽन्यस्यापि, अन्यथा स्वतोऽग्नेरुष्णत्वदर्शनात् जलादीनामपि स्वत एव तत् स्यात् ।
प्रयोगः–समवायः सम्बन्धान्तरं नापेक्षते स्वतः सम्बन्धत्वात्, ये तु सम्बन्धान्तरमपेक्षन्ते न ते
स्वतःसम्बन्धाः यथा घटादयः, न चाऽयं न स्वतः सम्बन्धः, तस्मात् सम्बन्धान्तरं नापेक्षते इति ।

यच्चोक्तम्–निष्क्रियत्वात् तेषामनाधेयत्वम् इति; तदसत्; संयोगिद्रव्यविलक्षणत्वाद् गुणा
दीनाम्, संयोगिनां सक्रियत्वेनैव, तेषां निष्क्रियत्वेऽपि आधाराधेयभावस्याध्यक्षेण प्रतीतेश्च इति ।

अयुतसिद्धानाम्

इत्यादिविशेषणप्रतिविधानपुरस्सर समवायस्य कथञ्चित्तादात्म्यरूपताप्रसाधनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्2364

पृ॰
२९४ पं॰ १८ ।

–अयुतसिद्धानाम् इत्यादि; तदसमीचीनम्; समवायि
नामसंभवे समवाये2365

–ये तल्ल– श्र॰ ।

एतल्लक्षणलक्षितत्वाऽनुपपत्तेः, तदसंभ
वश्च प्रागेव प्रतिपादितः । द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषरूपा हि
पञ्च पदार्थाः समवायि2366

पञ्चानां समवायित्वमनेकत्वञ्च । प्रश॰ भा॰ पृ॰ १६ ।

त्वेन भवद्भिः परिकल्पिताः, ते च तत्प
रीक्षावसरे प्रपञ्चतः प्रतिक्षिप्ताः, तत्कथम् अयुतसिद्धत्वादिल
क्षणसंभवः यतस्तल्लक्षितः समवायः पदार्थान्तरं सिद्ध्येत् ? किञ्च, इदमयुतसिद्धत्वं शा2367

सत्यामयुतसिद्धौ चेन्नेदं साधु विशेषणम् । शास्त्रीयायुतसिद्धत्वविरहात् समवायिनोः ॥ ४२ ॥
द्रव्यं स्वावयवाधारं गुणो द्रव्याश्रयो यत । लौकिक्ययुतसिद्धिस्तु भवेद् दुग्धाम्भसोरपि ॥ ४३ ॥
आप्तपरी॰ । प्रमेयक॰ पृ॰ १८४ पू॰ ।

स्त्री
यम्, लौकिकं वा ? तत्र आद्यपक्षोऽनुपपन्नः; तन्तुपटादीनां शास्त्रीयाऽयुतसिद्धत्वस्या
संभवात् । वैशेषिक²³⁶⁸

युतसिद्धिः पृथगवस्थितिः उभयोरपि सम्बन्धिनो परस्पर
परिहारेण पृथगाश्रयाश्रयित्वं सा ययोर्नास्ति तावयुतसिद्धौ । प्रश॰ कन्दली पृ॰ १४ ।

शास्त्रे हि प्रसिद्धम्–अपृथगाश्रयवृत्तित्वम् अयुतसिद्धत्वम्, तच्च इह
नास्त्येव; तन्तूनां स्वावयवांऽशुषु वृत्तेः पटस्य च तन्तुषु इति पृथगाश्रयवृत्तित्वसिद्धेः अपृथगाश्र
यवृत्तित्वमसदेव । एवं गुणकर्मसामान्यानामपि अपृथगाश्रयवृत्तित्वाऽभावः प्रतिपत्तव्यः । लोक
प्रसिद्धैकभाजनवृत्तिरूपं तु अयुतसिद्धत्वं युतसिद्धयोर्दुग्धाऽम्भसोरप्यस्ति इति कथं तल्लक्षणम् ?

ननु यथा कुण्डदध्यवयवाख्यौ पृथग्भूतौ द्वौ आश्रयौ, द्वौ च दधिकुण्डावयव्याख्यौ आश्र
[p. 298 ] यिणौ न तथा तन्तुपटादिषु, तन्तोरेव स्वावयवापेक्षया आश्रयित्वात् पटापेक्षया च आश्रयत्वात्,
अतः पृथगाश्रय²³⁶⁹

अनित्याना तु युतेष्वाश्रयेषु समवायो युतसिद्धिरिति । प्रश॰ भा॰ पृ॰ १५२ ।

वृत्तित्वं युतसिद्धि इत्यस्य युतसिद्धिलक्षणस्य अभावादयुतसिद्धत्वं तेषाम्,
इत्यप्यसत्, दिक्-काल-आकाश-आत्मनां युतसिद्ध्यभावप्रसङ्गात् तेषां पृथगाश्रयाऽऽश्रयित्वाऽ
भावात् । नित्यानां च पृ2370

सा पुन
द्वयोरन्यतरस्य वा पृथग्गतिमत्त्वम् इयं तु नित्यानाम् । प्रश॰ भा॰ पृ॰ १५२ । प्रश॰ कन्द॰
पृ॰ १४ ।

थग्गतिमत्त्वम् इत्यपि तल्लक्षणं तत्र असम्भाव्यम्; व्या2371

इत्यपि न विभुद्रव्येषु सभवति, तद्धि पृथग्गतिमत्त्वं द्विधा । आप्तपरी॰ का॰
४४–४७ । प्रमेयक॰ पृ॰ १८४ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९६५ ।

पितया
अन्यतरपृथग्गतिमत्त्वस्य उभयपृथग्गतिमत्त्वस्य वा तेपामसंभवात् । इतरेतराश्रयश्च–समवा
यसिद्धौ हि पृथगाश्रयसमवायित्वलक्षणा युतसिद्धि सिद्ध्येत्, तत्सिद्धौ च तन्निषेधेन
अयुतसिद्धानां समवायः सिद्ध्यतीति । ननु लक्ष²³⁷²

अत्र केचिदसद्दूषणमुद्भाव
यन्ति–समवायाऽसिद्धौ युतेष्वाश्रयेषु समवायो न युतसिद्धि तदेतदसद्दूषणम्; लक्षणस्य विद्यमान
व्यवच्छेदकत्वात् । यदि हि अविद्यमानं लक्षणेन उत्पाद्येत भवेदेतद् दूषणम् न चैतत् लक्षणस्य ज्ञापक
त्वात् इति । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ १०८ ।

णं विद्यमानस्य अन्यतो भेदेन अवस्थापकम्,
न तु सद्भावकारकम्, तेनाऽयमदोष; तदयुक्तम्; ज्ञापकप²³⁷³

ज्ञापकपक्षे सुतरामितरेतराश्रयत्वम् प्रमेयक॰ पृ॰ १८४ पू॰ ।

क्षे सुतरामितरेतराश्रयप्रसक्तेः ।
तथाहि–नाऽज्ञातायां युतसिद्धौ तत्प्रतिषेधेन अयुतसिद्धानां समवायो ज्ञातुं शक्यते, अज्ञात
श्चासौ न पृथगाश्रयसमवायित्वलक्षणां युतसिद्धिमवस्थापयितुमुत्सहते इति । न च प्रमाणतोऽ
प्रसिद्धस्य अस्य लक्षणमात्रात् सिद्धिर्युक्ता; यत् प्रमाणतोऽप्रसिद्धम् न तस्य तन्मात्रात् सिद्धि
यथा आत्माऽद्वैतादे, प्रमाणतोऽप्रसिद्धश्च भवत्कल्पितः समवाय इति । सिद्धे हि कुतश्चित्
लक्ष्यसद्भावे तदनुसारि लक्षणं प्रतीयते न पुनर्लक्षणबलादेव तत्सिद्धिः; सर्वस्य स्वेष्टतत्त्वसिद्धि
प्रसङ्गात्, तन्मात्रप्रणयनस्य सर्वत्र सुलभत्वात् । अन्योन्याश्रयश्च–सिद्धे हि समवाये तस्य इदं
लक्षणं सिद्ध्येत्, तत्सिद्धौ च समवायसिद्धिरिति ।

किञ्च, युतसिद्धेरभाव अयुतसिद्धिः, सिद्धि2374

सिद्धिशब्देन किं ज्ञप्तिरुत्पत्तिर्वा । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९६५ । तत्पुनरयुतसिद्धत्वमपृथग्देशत्व
वा, अपृथक्कालत्वं वा, अपृथक्स्वभावत्व वा ? सर्वथापि नोपपद्यते । ब्रह्मसू॰ शा॰ भा॰ २ । २ । १७ ।

शब्देन चात्र कि ज्ञाप्ति, उत्पत्तिर्वा अभि
प्रेता ? यदि ज्ञप्ति, तदा सामान्यतद्वदादीनामपि युतसिद्धिप्रसङ्ग, अनुवृत्तव्यावृत्तादिरूपतया
तेषामन्योन्यं पृथगेव स्वरूपसंवेदनसंभवात् । अथ उत्पत्ति; तदा न युतसिद्धिः अयुतसिद्धि,
अपृथगुत्पत्ति इत्यायातम्, तदपि जातेर्नित्यत्वाऽभ्युपगमाद् दुर्घटम् । अथ युतसिद्धेरभा
वमात्रमयुतसिद्धि, सा च जातावस्ति तेनायमदोष; न; इत्थम् आकाशादीनामपि अयुत
सिद्धिः स्यात्, तथा उत्पन्ने पटे रूपादयः पृथगेव उत्पद्यन्ते, सिद्धेषु च पृथक् तन्तुषु पटः
इत्यतोऽत्रापि युतसिद्धत्वं स्यात् ।

[p. 299 ]

किञ्च, इयमयुतसिद्धिः अभिन्न²³⁷⁵

अभिन्नदेशे वृत्तिः, अभिन्नकालता, अभिन्नधर्मिता, अभिन्नकारणप्रभवत्वम्, अभिन्नस्वरूपत्वं
वा ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९६५ ।

देशाश्रयत्वेन, अभिन्नकालाश्रयत्वेन, अभिन्नधर्म्याश्रयत्वेन,
अभिन्नकारणप्रभवत्वेन, अभिन्नस्वरूपत्वेन वा स्यात् ? न तावद् अभिन्नदेशाश्रय²³⁷⁶

–त्वेन अस्या आश्रयत्वेन असि– भा॰ ।

त्वेन; असि
द्धत्वात्, नहि य एव तन्तूनां देशाः त एव पटस्यापि, तन्तवो हि स्वांशुपु स्थिताः पटस्तु तेषु
इति । नापि अभिन्नकालत्वेन; अत एव, नहि य एव तन्तूनां कालः स एव पटस्यापि, प्रतीति
विरोधात् । कार्यकारणभावाऽभावप्रसङ्गाच्च; कारणेन हि कार्यस्य समकालत्वमन्यतः सिद्धस्य
स्यात्, सिद्धेचास्मिन् कि कुर्वत् तत् कारणं स्यात् ? नापि अभिन्नधर्म्याश्रयत्वेन; अस्य अत्रा
ऽसंभवात्, नहि अवयव-अवयव्यादीनां क्वचिदेकस्मिन् धर्मिणि आश्रितत्वमस्ति, प्रतीतिविरो
धाद् अपसिद्धान्तप्रसङ्गाच्च ।

एतेन अभिन्नकारणप्रभवत्वेनापि अयुतसिद्धिः प्रत्याख्याता । अभिन्नस्वरूपत्वे तु अनयोः
कस्य किमपेक्षा अयुतसिद्धिः कुत्र वा कस्य समवायः स्यात् ? अभिन्नस्वरूपत्वञ्च अन्यस्य
अन्यस्वरूपापत्तिः, एकलोलीभावेन आत्मलाभो वा ? प्रथमपक्षे प्रत्यक्षविरोधः, न खलु जात्या
देर्व्यक्त्यादिस्वरूपापत्तिः प्रत्यक्षतः प्रतीयते । द्वितीयपक्षे तु तथापरिणतिरेव अर्थानामयुत
सिद्धत्वम् इत्यस्मन्मतसिद्धिः । एकद्रव्याश्रयाणां रूपरसादीनामपि च एवंविधाऽयुतसिद्धिसं
भवाद् अन्योन्यं समवायप्रसङ्गः । तेषामाश्रयाश्रयिभावाऽभावात् न तत्प्रसङ्गः; इत्यप्यचारु;
तथापरिणतिव्यतिरेकेण अन्यस्य आश्रयाश्रयिभावस्य तन्तुपटादावप्यसंभवात्, तदन्यस्य अस्य
पृथक्सिद्धेषु कुण्डबदरादिष्वेव संभवात् ।

यदप्युक्तम्2377

पृ॰ २९५ पं॰ ५ ।

–उभयत्र अवधारणाश्रयणात् इत्यादि; तदप्ययुक्तम्; उभयत्र अ²³⁷⁸

अवधारणयापि ज॰ ।

वधारणाश्र
यणेऽपि विपक्षैकदेशवृत्तेर्लक्षणस्य²³⁷⁹

–स्यास्य व्य– ज॰ ।

व्यभिचारित्वात्, इष्टञ्च विपक्षैकदेशादव्यावृत्तस्य सर्वै
रपि अनैकान्तिकत्वम्, शब्दस्य प्रयत्नानन्तरीयकत्वे साध्ये नित्यत्ववत् ।

यच्चोक्तम्2380

पृ॰ २९५ पं॰ १४ ।

–तन्तुपटादयः संयोगिनो न भवन्ति इत्यादि; तत्सत्यम्; तत्र तादात्म्योपगमात् ।

यत् पुनरुक्तम्2381

पृ॰ २९५ पं॰ १८ ।

–प्रत्यक्षत एव समवायः प्रतीयते इत्यादि; तदपि श्रद्धामात्रम्; तदसा
धारणस्वरूपाऽव्यवस्थितेः, स्थिते हि घटादीनामसाधारणे स्वरूपे प्रत्यक्षता सिद्धा, न चास्य
तत्सिद्धम् । तद्धि किमयुतसिद्धसम्बन्धत्वम्, स²³⁸²

सम्बन्धमात्रं ब॰, ज॰ ।

म्बन्धत्वमात्रं वा स्यात् ? न तावदयुतसिद्धस
म्बन्धत्वम्; उक्तप्रकारेण अस्य अव्यवस्थितेः । न च एकस्य सामान्यात्मकं स्वरूपं युक्तम्;
समानानामभावे सामान्यस्याऽसंभवात् गगने गगनत्ववत् । नापि स²³⁸³

सम्बन्धमात्रं ब॰, ज॰ ।

म्बन्धत्वमात्रं समवायस्य
असाधारणं स्वरूपम्; संयोगादावपि संभवात् ।

[p. 300 ]

किञ्च, तद्रूपतया असौ सम्ब²³⁸⁴

किं सम्बन्धबुद्ध्याऽध्यवसीयते, अहोस्विदिहबुद्ध्या, समवायवुद्ध्या वा ? तत्त्वोप॰
पृ॰ १० । प्रमेयक॰ पृ॰ १८४ उ॰ ।

न्धबुद्धौ प्रतिभासते, इहेदम् इत्यनुभवे, समवायः इति
प्रत्यये वा ? तत्र आद्यविकल्पे कोऽयं सम्बन्धो नाम यद्बुद्धौ असौ प्रतिभासेत–किं स²³⁸⁵

किं सम्बन्धजातियुक्त सम्बन्धः, आहोस्विदनेकोपादानजनित,
अनेकाश्रितो वा, सम्बन्धबुद्धिविशेषो वा, सम्बन्धबुद्ध्युत्पादको वा, सम्बन्धाकारो वा ? तत्त्वोप॰
पृ॰ १० । प्रमेयक॰ पृ॰ १८४ उ॰ ।

म्बन्धत्व
जातियुक्त सम्बन्धः, अनेकोपादानजनितः, अनेकाश्रित, सम्बन्धबुद्ध्युत्पादकः, तद्बुद्धिविषयो
वा ? न तावत् सम्बन्धत्वजातियुक्तः, समवायस्य असम्बन्धत्वप्रसङ्गात्, समवायान्तराऽस
त्त्वेन अत्र सम्बन्धत्वजातेरप्रवर्त्तनात् । अथ संयोगवद् अनेकोपादानजनित; तर्हि समवा
यस्य असम्बन्धत्वप्रसङ्ग तस्य नित्यत्वाऽभ्युपगमत तदसंभवात्, पटादेश्च तत्प्रसङ्ग तत्सं
भवात् । नापि अनेकाश्रितः; गोत्वादेरपि सम्बन्धत्वाऽनुषङ्गात् । नापि सम्बन्धबुद्ध्युत्पादकः,
चक्षुरादेरपि तत्त्वप्रसक्ते । नापि सम्बन्धबुद्धिविषय, सम्बन्ध-सम्बन्धिनोः एकज्ञानविषयत्वे
सम्बन्धिनोऽपि तद्रूपताऽनुपङ्गात्, न च प्रतिविषयं ज्ञानभेदः मेचकज्ञानाऽभावप्रसङ्गात् ।

अथ इहेदम् इति अनुभवे समवाय प्रतिभासते; न, अस्य आधाराधेयभावलक्षण
सम्बन्धाकारोल्लेखित्वात्, न च अन्याकारेऽर्थे प्रतीयमाने अन्याकारोऽर्थः कल्पयितुं युक्त
अतिप्रसङ्गात् । अथ कुण्डबदरादौ तत्सम्बन्धः सम्बन्धान्तरपूर्वको दृष्ट, अतः अवयव
अवयव्यादावपि असौ सम्बन्धान्तरपूर्वक एव सिद्ध्यति इति समवायसिद्धि । नन्वेवम्
अनवस्था स्यात्; दधिकुण्डादिसम्बन्धस्य सम्बन्धान्तरात् तत्परतन्त्रतोपलम्भाद् अवयवाऽ
वयव्यादिसम्बन्धस्यापि तदन्तरात् तत्परतन्त्रताप्रसङ्गात् । अथ समवायबुद्ध्या असौ
प्रतीयते; तन्न; तद्बुद्धे कस्यचिदपि असंभवात्, न हि एते तन्तवः, अयं पट, अयं च
समवाय इति त्रितय²³⁸⁶

अयं तन्तु, अयं पट, अयमनयो समवाय इति न जातु
जानते जना । तत्त्वोप॰ पृ॰ १० । न धर्मधर्मित्वमतीव भेदे वृत्त्यास्ति चेन्न त्रितयं चकास्ति ।
इहेदमित्यस्ति मतिश्च वृत्तौ न गौणभेदोऽपि च लोकबाध ॥ ७ ॥ स्या॰ मं॰ ।

मन्योन्यविविक्तं कस्यचित् स्वप्नेऽपि प्रतिभासते । तन्न प्रत्यक्ष²³⁸⁷

नहि तस्य प्रत्यक्षात्
प्रतिपत्ति पटतन्तुव्यतिरेकेण तदनिर्णयात् । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ २२५ पू॰ ।

गम्यः
समवायः ।

नाप्यनुमानगम्य; त²³⁸⁸

तद्भावा– आ॰ ।
समवायस्य वृक्षोऽत्र शाखास्वित्यादिसाधनै । अनन्यसाधनै सिद्धिरहो लोकोत्तरा स्थितिः ॥ १०४ ॥
न्यायवि॰ परि॰ १, पृ॰ २२६ पू॰ ।

त्सद्भावावेदिनो निरवद्यस्य अस्याप्यसंभवात् । यच्च इह तन्तुषु पट
इत्यादि तत्सद्भावावेदकमनुमानमुक्तम्2389

पृ॰ २९५ प॰ २० ।

, तदप्यसाम्प्रतम्; अनेकदोषदुष्टत्वात् । तथाहि–तावद्
आश्रयाऽसिद्धोऽत्र हेतुः; तदसिद्ध²³⁹⁰

तामेव धर्म्यसिद्धि समर्थयतेनैव
तन्तुपटादीना नानात्वेनोपलक्षणम् । विद्यते येन तेषु स्युरिदमत्रेति बुद्धय ॥ ८२९ ॥ तत्त्वसं॰ ।

त्वञ्च इह तन्तुषु पटः इत्यादिप्रत्ययस्य धर्मिणोऽसिद्धत्वात् ।
[p. 301 ] अप्रसिद्धविशेषणश्चायम्; पटे त²³⁹¹

वृक्षे शाखा शिलाश्चाग इत्येषा लौकिकी मति ॥ ८३१ ॥ तत्त्वसं॰ ।

न्तवः, वृक्षे शाखाः इत्यादिरूपतया प्रतीयमानप्रत्ययेन इह तन्तुषु
पटः इत्यादिप्रत्ययस्य बाध्यमानत्वात् । स्वरूपाऽसिद्धश्च; तन्तु-पटप्रत्यये इहप्रत्ययत्वस्य अनु
भवाऽभावात् पटोऽयम् इत्यादिरूपतया अस्य अनुभवात् । अनैकान्तिकश्चायम्; इह प्रागभावेऽ
नादित्वम्, इह प्रध्वंसाऽभावे प्रध्वंसाऽभावाऽभावः इति अबाध्यमान-इहप्रत्ययस्य सम्बन्धपूर्व
कत्वाऽभावात् । न च अत्र विशेषणविशेष्यभावः सम्बन्धो वाच्यः; सम्बन्धान्तरमन्तरेण तद्भाव
स्यैव असंभवात्, अन्यथा सर्वं सर्वस्य विशेषणं विशेष्यञ्च स्यात् ।

किञ्च, अतोऽनुमानात् तन्तु-पटादौ सम्बन्धमात्रं प्रसाध्यते, तद्विशेषो वा ? प्रथमपक्षे
सिद्धसाध्यता, तादात्म्यलक्षणसम्बन्धस्य इष्टत्वात् । ननु तन्तु-पटयोः तादात्म्ये सति अन्यतर
देव स्यात्, तथा च सम्बन्धिनोरेकत्वे कथं सम्बन्धः स्याद् अस्य द्विष्ठत्वात् ? इत्यप्ययुक्तम्;
यो हि द्विष्ठः सम्बन्धः तस्य इत्थमभावो युक्तः, यस्तु तत्स्वभावतालक्षणः कथं तस्य अभावः ?
तन्तूनां स्वात्मभूतोऽवस्थाविशेष एव हि पटः नाऽर्थान्तरम्, आतानवितानीभूततन्तुव्यतिरेकेण
देशभेदादिना तस्यानुपलभ्यमानत्वात् । अथ सम्बन्धविशेषः साध्यते; कि संयोगः, समवायो
वा ? संयोगश्चेत्; अभ्युपगमबाधा । अथ समवायः; दृष्टान्तस्य साध्यविकलता, पक्षस्य च
अप्रसिद्धविशेषणत्वं समवायस्य क्वचिदप्यप्रसिद्धेः ।

अथ न संयोगः समवायो वा साध्यते किन्तु सम्बन्धमात्रम्, तत्सिद्धौ च परिशेषात्
समवायः सिद्ध्यति इत्युच्यते; ननु कोऽयं परिशेषो नाम ? प्रसक्तप्रतिषेधेऽवशिष्टप्रत्यय
हेतुः सः; इति चेत्; स कि प्रमाणम्, अप्रमाणं वा ? यदि अप्रमाणम्; कथं प्रकृतप्रतीति
हेतुः अतिप्रसङ्गात् ? अथ प्रमाणम्; कि प्रत्यक्षम्, अनुमानं वा ? न तावत् प्रत्यक्षम्; तस्य
प्रसक्तप्रतिषेधद्वारेण अभिप्रेतसिद्धौ असमर्थत्वात् । अथ केवलव्यतिरेक्यनुमानं परिशेषः;
तर्हि प्रकृताऽनुमानस्य आनर्थक्यम्, तस्मिन् सत्यपि परिशेषमन्तरेण अभिप्रेतसिद्धेरभावात्,
स तु प्रमाणान्तरमन्तरेणाऽपि तत्सिद्धौ समर्थः इति स एव उच्यताम्, न चाऽसौ उक्तः,
तत्कथं समवायः सिद्ध्येत् ?

यच्चान्यदुक्तम्2392

पृ॰ २९६ प॰ ११ ।

–विशेषविरुद्धाऽनुमानं सकलानुमानोच्छेदकत्वान्न वक्तव्यम् इत्यादि;
तत् कि2393

तत्किमनुमानाभासोच्छेदकत्वान्न। प्रमेयक॰ पृ॰ १८६ पू॰ ।

म् अनुमानाभासोच्छेदकत्वान्न वाच्यम्, सम्यगनुमानोच्छेदकत्वाद्वा ? तत्र आद्य
पक्षोऽनुपपन्नः; नहि कालात्ययापदिष्टहेतूत्थानुमानोच्छेदकस्य प्रत्यक्षादेः अनुमानवादिना उप
न्यासो न क्रियते अतिप्रसङ्गात् । द्वितीयपक्षोऽप्ययुक्तः; नहि धूमादिसम्यगनुमानस्य विशेष
विरुद्धाऽनुमानसहस्रेणाऽपि प्रत्यक्षादिभिरपहृतविषयेण बाधा विधातुं पार्यते । न च विशेष
विरुद्धानुमानत्वादेव इदमवाच्यम्; यतो न विशेषविरुद्धानुमानत्वम् असिद्धादिवत् हेत्वाभास
निरूपणप्रघट्टके दोषो निरूपितः, येन अनुमानवादिभिः तद् असिद्धत्वादिवत् न प्रयुज्येत । ततो
[p. 302 ] यद् दुष्टमनुमानं तदेव विशेषविघाताय न वक्तव्यम्, यथा अयं प्रदेशः अत्रत्येन अग्निना
अग्निमान्न भवति धूमवत्त्वात् महानसवद् इत्यादिकम् । यतः तेन यो विशेषो निराक्रियते स
प्रत्यक्षेणैव तद्देशोपसर्पणे प्रतीयते, न चैतत् समवाये सभवति प्रत्यक्षाद्यगोचरत्वेन अस्य प्रति
पादितत्वात् । न च अतद्विषयं बाधकम् अतिप्रसङ्गात् ।

यत् पुनरुक्तम्2394

पृ॰ २९६ पं॰ १६ ।

–न चास्य संयोगवत् नानात्वम् इत्यादि; तदप्यसमीचीनम्, तदेकत्वस्य
अनुमानबाधितत्वात् । तथाहि–अनेकः समवायः भि2395

विभिन्न– भा॰, श्र॰ ।

न्नदेशका2396

–कालार्थेषु ब॰, ज॰ ।

लाकारार्थेषु सम्बन्धबुद्धिहेतु
त्वात्, यो य एवं सः सो नैक यथा संयोगः, तथा चायम्, तस्मादनेक इति । प्रसिद्धो हि
दण्ड²³⁹⁷

नहि संयोग प्रति
विशेष्य विशिष्टो नाना न भवति दण्डपुरुषसयोगात् पटधूपसयोगस्य अभेदाऽप्रतीतेतद्वत् समवायोऽ
नेक प्रतिपद्यताम् शिथिल संयोगो निबिड संयोगः इति प्रत्ययो यथा संयोगे तथा नित्य समवाय
कदाचित् समवाय इति समवायेऽपि। तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १९-२० । प्रमेयक॰ पृ॰ १८६ उ॰ ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ७०२ ।

पुरुषसंयोगात् कट-कुड्यादिसंयोगस्य भेदः । निबिडः सयोगः, शिथिलः संयोगः इति
प्रत्ययभेदात् अस्य भेदाभ्युपगमे नित्यं समवायः, कदाचित् समवायः इति प्रत्ययभेदात् सम
वायस्यापि भेदोऽस्तु अविशेषात् । समवायिनोर्नित्यत्व-का2398

–कादाचित्काभ्याम् आ॰, ब॰, ज॰, भा॰ ।

दाचित्कत्वाभ्यां समवाये तत्प्रत्ययो
त्पत्तौ संयोगिनोर्निबिडत्व-शिथिलत्वाभ्यां सयोगे तथा प्रत्ययोत्पत्ति स्यात् न पुन संयोगस्य
निबिडत्वादिस्वभावसंभवात्, इति एकं सन्धित्सोः अन्यत् प्रच्यवते ।

तथा नाना समवाय अयुतसिद्ध-अवयव-अवयव्याद्याश्रितत्वात् संख्यावत् इत्यतोऽपि
अस्य अनेकत्वसिद्धिः । न चेदमसिद्धम्; तदनाश्रितत्वे हि समवायस्य पण्णामाश्रितत्वम
न्यत्र नित्यद्रव्येभ्यः । प्रश॰ भा॰ पृ॰ १६ इत्यस्य विरोधः । अथ न परमार्थतः समवायस्य
आश्रितत्व किन्तु उपचारात्, निमित्तं तु उपचारस्य समवायि2399

समवायिषु सत्स्वेव
समवायस्य वेदनात् । आश्रितत्वे दिगादीना मूर्त्तद्रव्याश्रितिर्न किम् ॥ ६० ॥ आप्तपरी॰ । प्रमेयक॰
पृ॰ १८६ उ॰ ।

षु सत्सु समवायज्ञानम्, तत्त्वतो
हि आश्रितत्वे अस्य आश्रयविनाशे विनाशप्रसङ्गो गुणादिवत्; इत्यप्यसुन्दरम्, आश्रितत्वसामा
न्यस्य हेतुत्वात् । दिगादीनामप्येवम् आश्रितत्वापत्तेश्च, मूर्त्तद्रव्येषु उपलब्धिलक्षणप्राप्तेषु दिग्
लिङ्गस्य इदमतः पूर्वेण इत्यादिप्रत्ययस्य काललिङ्गस्य च परत्वाऽपरत्वादिप्रत्ययस्य सद्भा
वात् । तथा च अन्यत्र नित्यद्रव्येभ्यः इत्यस्य विरोधः । सामान्यस्य अनाश्रितत्वप्रसङ्ग
श्च, आश्रयविनाशेऽपि अविनाशात् समवायवत् । अनुमानविरुद्धञ्च परमार्थतोऽस्य अनाश्रि
तत्वम्; तथाहि–आश्रित परमार्थतः समवाय सम्बन्धत्वात् संयोगादिवदिति ।

त²⁴⁰⁰

तथेहेति आ॰ ।

था च इहेतिप्रत्ययाऽविशेषाद् विशेषलिङ्गाऽभावाच्च एकः समवायः2401

पृ॰ २९६-पं॰ १६ ।

इत्ययुक्तम्, विशेष
लिङ्गाऽभावस्य अनन्त²⁴⁰²

–न्तरंप्र– भां॰ ।

रप्रतिपादितलिङ्गसद्भावतः असिद्धत्वात् । इहेति प्रत्ययाऽविशेषोऽपि अ
[p. 303 ] सिद्धः; इह आत्मनि ज्ञानम्, इह पटे रूपादिकम् इति इहेति प्रत्ययस्य विशेषात्, विशेषणाऽ
नुरागो हि प्रत्ययस्य विशिष्टत्वम् । न च अनुगतप्रत्ययात् समवायस्य एकत्वं सिद्ध्यति; गो
त्वादिसामान्येषु षट्पदार्थेषु च अनुगतस्यैकत्वस्याऽभावेऽपि सामान्यं सामान्यम् पदार्थः
पदार्थः इति अनुगतप्रत्ययप्रतीतेः । सत्तावद् इति दृष्टान्तोऽपि साध्यसाधनविकलः;
सर्वथैक²⁴⁰³

–कस्य ब॰, ज॰ । सत्तावदिति दृष्टान्तोऽपि साध्यसाधनविकल सर्वथैकत्वस्य ।
प्रमेयक॰ पृ॰ १८६ उ॰ ।

त्वस्य सत्प्रत्ययाऽविशेषस्य च असिद्धत्वात्, तदसिद्धत्वञ्च अग्रे कथञ्चि2404

–ञ्चिदनेक– भा॰ । –ञ्चित्तदनेकस्य ब॰, ज॰ ।

त् तदनेकत्वस्य
तद्विशेषस्य च प्रतिपादयिष्यमाणत्वात् सिद्धम् ।

यदप्युक्तम्2405

पृ॰ २९७ पं॰ ४ ।

–स्वकारणसत्तासम्बन्धस्यैव निष्पत्तित्वात् इत्यादि; तदप्यचर्चिताऽभिधा
नम्; आत्मलाभस्य स्वकारणसत्तासमवायपर्यायतायां नित्यत्वप्रसङ्गात् । निरस्तञ्च स्वकार
णसत्तासमवायलक्षणं कार्यत्वं प्राक् 2406

पृ॰ १०१ ।

इत्यलं पुनः प्रसङ्गेन ।

यच्चोक्तम्2407

पृ॰ २९७ पं॰ ६ ।

–अग्नेरुष्णतादिवत् इत्यादि; तदप्युक्तिमात्रम्; यतः प्रत्यक्ष²⁴⁰⁸

–क्षप्रसिद्धे श्र॰ ।

सिद्धे वस्तुस्वभावे
स्वभावैरुत्तरं वक्तुमुचितम् जलाऽनलवत् । न च समवायस्य स्वतः सम्बन्धत्वम्, संयोगादीनां
तु परतः इति प्रत्यक्षसिद्धम्; तत्स्वरूपस्य अध्यक्षाऽगोचरत्वप्रतिपादनात् । समवायोऽ
न्येन सम्बन्ध्यमानो न स्वतः सम्बद्ध्यते सम्बद्ध्यमानत्वात् रूपादिवत् इत्यनुमानविरोधाच्च ।

यदप्यभिहितम्2409

पृ॰ २९७ पं॰ ९ ।

–समवायः सम्बन्धान्तरं नापेक्षते स्वतः सम्बन्धत्वात् इत्यादि; तदप्य
भिधानमात्रम्2410

प्राप्तित्वात् प्राप्त्यन्तराभाव
इति चेन्न व्यभिचारात् । तत्त्वार्थराज॰ पृ॰ ५ ।

; हेतोरसिद्धेः, नहि समवायस्य स्वरूपाऽसिद्धौ स्वतः सम्बन्धत्वं तत्र सिद्ध्यति ।
संयोगेन अनेकान्ताच्च; स हि स्वतः सम्बन्धः सम्बन्धान्तरञ्च अपेक्षते । न खलु स्वतोऽ
सम्बन्धस्वभावत्वे संयोगादेः परतः तद् युक्तम्; अतिप्रसङ्गात् । घटादीनाञ्च सम्बन्धित्वात् न
परतोऽपि सम्बन्धत्वम्, इत्ययुक्तमुक्तम्2411

पृ॰ २९७ पं॰ १० ।

–न ते स्वतः स²⁴¹²

सम्बद्धाः आ॰ ।

म्बन्धाः इति । तन्न अस्य स्वतः सम्ब
न्धो युक्तः । नापि परतः; यतः परतः कि 2413

किं विशेषणविशेष्यभावेन, संयोगेन, समवायेन वा ? अष्टसह॰ पृ॰ २१५ । तत्त्वार्थश्लो॰
पृ॰ २० । प्रमेयक॰ पृ॰ १८८ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९६९ ।

संयोगात्, समवायान्तरात्, विशेषणभावात्,
अदृष्टाद्वा स स्यात् ? न तावत् संयोगात्; तस्य गुणत्वेन अद्रव्यस्वभावे समवाये संभवाऽभा
वात् । नापि समवायान्तरात्; तस्य एकरूपतया अभ्युपगमात्, अन्यथा तत्त्वं भावेन
वै॰ सू॰ ७ । २ । २८ व्याख्यातम्2414

व्याख्यातमितिशेष ।
वै॰ सू॰, उपस्का॰ ७ । २ । २८ ।

, इति इदं विरुद्ध्येत ।

नापि विशेषणभावात्; सम्बन्धान्तरेण सम्बद्धार्थेष्वेव अस्य²⁴¹⁵

–स्य प्रतीतेः ब॰, ज॰ ।

प्रवृत्तिप्रतीतेः दण्डविशिष्टः
पुरुषः इत्यादिवत्, अन्यथा सर्वं सर्वस्य विशेषणं विशेष्यञ्च स्यात् । न च समवाय
[p. 304 ] समवायिनां सम्बन्धान्तर²⁴¹⁶

–राभिसम्बद्ध– श्र॰ ।

सम्बद्धत्वं संभवति अनभ्युपगमात् । किञ्च, विशेषणभावोऽपि एतेभ्यः
अत्यन्त भिन्नः कुतस्तत्रैव नियम्येत ? समवायाच्चेत्; इतरेतराश्रयः–सिद्धे हि समवायनियमे
ततो विशेषणभावनियमसिद्धिः, तत्सिद्धौ च समवायनियमसिद्धिरिति । किञ्च, अयं विशेष
णभावः षड्पदार्थेभ्यो भिन्न, अभिन्नो वा ? भिन्नश्चेत्; कि भावरूपः, अभावरूपो वा ? न
तावद् भावरूप; षडेव पदार्थाः इति नियमविघातप्रसक्ते । नाप्यभावरूपः; अनभ्युपग
मात् । अथ अभिन्न; कि द्रव्यस्वरूपः, गुणादिस्वभावो वा भवेत् ? न तावत् द्रव्यस्वरूपः;
गुणाद्याश्रितत्वाऽभावप्रसङ्गात् । अत एव न गुणोऽपि । नापि कर्म, कर्माश्रितत्वाऽभावानुषङ्गात् ।
अकर्म क²⁴¹⁷

कर्मभि कर्माणि गुणैश्च गुणा व्याख्याता । वै॰ सू॰ ७ । १ । १५ ।
कर्मभि कर्माणि न तद्वन्ति गुणैश्च गुणा न तद्वन्त । उपस्का॰ ।

र्म इत्यभिधानात् । नापि सामान्यम्, सामान्यादौ तदभावप्र
सङ्गात् पदार्थत्रयवृत्तित्वात्तस्य । नापि विशेष, नित्यद्रव्येभ्योऽन्यत्र वि2418

विशेषभाव– आ॰ ।

शेषणभावस्य अभाव
प्रसङ्गात् । युगपदनेकसमवायिविशेषणत्वे च अस्यानेकत्वप्राप्तिः, यद् युगपदनेकार्थविशेषणं
तदनेकम् यथा दण्डकु2419

–कुण्डलत्वादि ज॰ ।

ण्डलादि, तथा च समवाय, तस्मादनेक इति । न च सत्तादिना अने
कान्त; तस्यापि अनेकस्वभावत्वप्रसाधनात् । तन्न विशेषणभावेनाप्यसौ सम्बद्धः ।

नाप्यदृष्टेन; अस्य सम्बन्धरूपत्वस्यैव असंभवात् । सम्बन्धो हि द्विष्ठो भवताऽभ्युपगत,
अदृष्टश्च आत्मवृत्तितया समवाय-समवायिनोरतिष्ठन् कथं द्विष्ठो भवेत् ? षोढासम्बन्धवादि
त्वव्याघातश्च । यदि च अदृष्टेन समवायः सम्बद्ध्यते तर्हि गुण-गुण्यादयोऽपि अत एव
सम्बद्धा भविष्यन्ति इति अलं तत्रापि समवा2420

–वायादिकल्प– आ॰, ब॰, ज॰, भा॰ ।

यादिसम्बन्धकल्पनया । न च अदृष्टोऽप्यसम्बद्ध
समवायसम्बन्धहेतुः; अतिप्रसङ्गात् । अथ सम्बद्धः; कुतः इति वक्तव्यम् ? समवायाच्चेत्,
अन्योन्याश्रयः । अन्यतश्चेत्, अपसिद्धान्तप्रसङ्गः । तन्न सम्बद्ध समवायः ।

नाप्यसम्बद्ध; षण्णामाश्रितत्वम् इत्यस्य विरोधप्रसङ्गात् । इह आत्मनि ज्ञानम्; इत्यादि
सम्बन्धबुद्धिः न सम्बन्ध्यसम्बद्धसम्बन्धपूर्विका सम्बन्धबुद्धित्वात् दण्डपुरुषसम्बन्धबुद्धिवत्
इत्यनुमानविरोधानुषङ्गाच्च । किञ्च, अयं समवा2421

अयं समवाय समवायिनो
रसमवायिनोर्वा ?प्रमेयक॰ पृ॰ १८८ उ॰ ।

यः समवायिनोः परिकल्प्येत, असमवायिनो
र्वा ? यद्यसमवायिनोः; तर्हि घटपटयोरपि तत्प्रसक्तिः । अथ समवायिनोः; कुतस्तयो समवा
यित्वम्–समवायात्, स्वतो वा ? समवायाच्चेत्, अन्योन्याश्रय–सिद्धे हि समवायित्वे तयोः
समवायसिद्धि, तस्याश्च तत्त्वसिद्धिरिति । स्वत एव तु समवायिनोः कि समवायेन ? न च
संयोगेऽप्येतत् सर्व समानम् इत्यभिधातव्यम्, संश्लिष्टतयोत्पन्नवस्तुव्यतिरिक्तस्य अस्याप्य
संभवात्, भिन्नसंयोगिनोस्तन्नियमे तु समानमेवैतत् ।

[p. 305 ]

यच्चान्यदुक्तम्2422

पृ॰ २९७ पं॰ ११ ।

–संयोगिद्रव्यविलक्षणत्वाद् गुणादीनाम् इत्यादि; तदप्यपेशलम्; यतो
निष्क्रियत्वेऽप्येषाम् आधेयत्वम् अल्पपरिमाणत्वात्, तत्कार्यत्वात्, तथाप्रतिभासाद्वा ? तत्र
आद्यः पक्षोऽसङ्गतः; सामान्यस्य महापरिमाणगुणस्य च अनाधेयत्वप्रसङ्गात् । द्वितीय
पक्षोऽप्यत एव अयुक्तः । तृतीयपक्षोऽप्यनुपपन्नः; तेषामाधेयतया प्रतिभासाभावात् । तदभावश्च
रूपादीनां स्वाधारेषु अन्तर्बहिश्च सत्त्वात् । नहि अन्यत्र कुण्डादावधिकरणे बदरादीनामा
धेयानां तथा सत्त्वमस्ति । अर्थ रूपादीनामाधेयत्वे सत्यपि युतसिद्धेरभावात् उपरितनतया
प्रतिभासाऽभावः; न; युतसिद्धत्व-अयुतसिद्धत्वयोः उक्तप्रकारेणाऽव्यवस्थितयोः तथाप्रतिभासाऽ
निबन्धनत्वात् । न च युतसिद्धत्वस्य उपरितनत्वप्रतीतिहेतुत्वम्; ऊर्ध्वाधःस्थितवंशादेः क्षीर
नीरयोश्च तदभावात् । तस्मान्न सम्बन्धि2423

आश्रयाश्रयिभावान्न स्वातन्त्र्यं समवायिनाम् । इत्ययुक्त स सम्बन्धो
न युक्तः समवायिभिः ॥ ६४ ॥ आप्तमी॰ । नापि संयोगस्य समवायस्य वा सम्बन्धिव्यतिरेकेण अस्तित्वे
किञ्चित् प्रमाणमस्ति । ब्रह्मसू॰ शां॰ भा॰ २ । २ । १७ ।

भ्यः सम्बन्धः सर्वथार्थान्तरभूतो विचार्यमाणो घटते ।

न सम्बन्धबुद्धिर्वास्तवी तद्व्यतिरिक्तस्य सम्बन्धस्य असत्त्वात्

इत्यादिना सम्बन्धमात्र निराकुर्वतो बौद्धस्य पूर्वपक्ष–

ननु सिद्धे सम्बन्धे तस्य सम्बन्धिभ्योऽर्थान्तरत्वम् अनर्थान्तरत्वं वा कल्पयितुं युक्तम्,
न चासौ सिद्धः तत्स्वरूपाऽनवधारणात्; तथाहि–सम्बन्धो
ऽर्थानां पारतन्त्र्यलक्षणः, रूपसंश्लेषस्वभावः, परापेक्षास्वरूपो
वा स्यात् ? प्रथमपक्षे किमसौ सम्बन्धिनोर्निष्पन्नयोः, अनि
ष्पन्नयोर्वा स्यात् ? न तावदनिष्पन्नयोः स्वरूपस्यैवाऽसत्त्वात्
शशविषाणबन्ध्यास्तनन्धयवत् । नापि निष्पन्नयोः तथाविधयो
स्तयोः सह्य-विन्ध्यवत् पारतन्त्र्याऽभावतः सम्बन्धानुपपत्तेः । तदुक्तम्–

पार²⁴²⁴

उद्धृतञ्चैतत्–तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १४६ ।
अष्टसह॰ पृ॰ १११ । प्रमेयक॰ १४९ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८१२ ।

तन्त्र्यं हि सम्बन्धः सिद्धे का परतन्त्रता ।

तस्मात् सर्वस्य भावस्य सम्बन्धो नास्ति तत्त्वतः ॥

नापि रूपसंश्लेषस्वभावोऽसौ घटते; सम्बन्धिनोर्द्वित्वे तत्संश्लेषविरोधात् । तयोरैक्ये
वा सुतरां सम्बन्धाऽभावः, सम्बन्धिनोरभावे सम्बन्धाऽयोगात् द्विष्ठत्वात्तस्य । अथ नैरन्तर्य
तयोः सम्बन्धः; न; अस्य अन्तरालाऽभावत्वेन अतात्त्विकत्वतः सम्बन्धत्वाऽनुपपत्तेः, निरन्त
रतायाश्च सम्बन्धत्वे सान्तरताऽपि सम्बन्धः स्यादविशेषात् ।

किञ्च, अनयोः रू2425

रूपसंश्ले– श्र॰ ।

पश्लेषः सर्वात्मना, एकदेशेन वा ? सर्वात्मना तत्संश्लेषे पिण्डोऽणु
मात्रः स्यात् । एकदेशेन तत्संश्लेषे अणूनां षडंशतापत्तिः । तद्देशाश्च तेभ्योऽभिन्नाः, भिन्ना
वा ? यद्यभिन्नाः; तदा तेषामभावात् कथमेकदेशेन तत्संश्लेषः स्यात् । अथ भिन्नाः तदा तैरपि
अणूनां सर्वात्मना एकदेशेन वा संश्लेषे स एव पर्यनुयोगोऽनवस्था च स्यात् । उक्तञ्च–
[p. 306 ]

रूप²⁴²⁶

उद्धृतञ्चैतत्–तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १४८, प्रमेयक॰ पृ॰ १४९ पू॰ ।

श्लेषो हि सम्बन्धः द्वित्वे स च कथं भवेत् ।

तस्मात् प्रकृतिभिन्नानां सम्बन्धो नास्ति तत्त्वतः ॥

अ²⁴²⁷

अथापरा– श्र॰ ।

थ परापेक्षास्वरूपोऽसौ सम्बन्धः; अस्त्वेतत्; तथापि भाव स्वयं सन्, असन् वा पर
मपेक्षेत ? न तावदसन्; तथाभूतस्य अस्य अश्वविषाणवत् अपेक्षाधर्माश्रयत्वविरोधात् । नापि
सन्; सर्वनिराशंसत्वात्, अन्यथा सत्त्वविरोधात् । तथा चोक्तम्–

परा2428

उद्
धृतञ्चैतत्–तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १४८, प्रमेयक॰ पृ॰ १४९ पू॰, स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८१३ ।

पेक्षा हि सम्बन्धः सोऽसन् कथमपेक्षते ।

संश्च सर्वनिराशंसो भावः कथमपेक्षते ॥

किञ्च, सम्बन्ध सम्बन्धिभ्यो भिन्न; अभिन्नो वा स्यात् ? यद्यभिन्नः; तदा सम्बन्धिनावेव
सम्बन्ध एव वा स्यात् । अथ भिन्नः; तदा सम्बन्धिनौ केवलौ कथ सम्बद्धौ स्याताम् ? अस्तु
वा ताभ्यामर्थान्तरमसौ; तथापि तेनैकेन सम्बन्धेन सह द्वयो सम्बन्धिनोः कः सम्बन्धः ?
यथा सम्बन्धिनोर्यथोक्तदोषान्न कश्चित् सम्बन्धः तथा अत्रापि, तेन सह अनयोः सम्बन्धा
न्तराभ्युपगमे च अनवस्था स्यात् तत्रापि सम्बन्धान्तराऽनुषङ्गात् । तन्न स²⁴²⁹

सम्बन्धि
नो बु– श्र॰ ।

म्बन्धबुद्धिर्वास्तवी
तद्व्यतिरिक्तस्य सम्बन्धस्याऽसंत्त्वात् । सत्त्वे वा द्वौ सम्बन्धिनौ सम्बन्धश्च इत्यन्योन्यम
मिश्राः सर्वे भावाः स्वस्वरूपव्यवस्थिताः परमार्थतः स्थिताः, तान् इत्थम्भूतानपि भावान्
कल्पना अन्योन्यं मिश्रानिवादर्शयतीति । उक्तञ्च–

द्व²⁴³⁰

उद्धृतञ्चैतत्–तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १४७, प्रमेयक॰ पृ॰ १४९ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰
८१३ ।

योरेकाभिसम्बन्धात् सम्बन्धो यदि तद्द्वयोः ।

कः सम्बन्धोऽनवस्था च न सम्बन्धमतिस्तथा ॥

ततः–

तौ च भावौ तदन्यश्च सर्वे ते स्वात्मनि स्थिताः ।

इत्यमिश्राः स्वयं भावाः तान् मिश्रयति कल्पना ॥ इ²⁴³¹

अनयैव प्रक्रियया पूर्वपक्ष प्रमेयक॰ पृ॰ १४९ पू॰, स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८१२ द्रष्टव्य ।

त्यादि ।

तत्प्रतिविधानपुरस्सरं सम्बन्धस्य कथञ्चिदेकत्वपरिणतिलक्षणत्वव्यवस्थापनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्2432

पृ॰ ३०५ पं॰ १२ ।

–पारत²⁴³³

–तन्त्र्यादि श्र॰ ।

न्त्र्य इत्यादि; तदसमीचीनम्; एकत्वपरिणति
लक्षणपारतन्त्र्यस्य अर्थानां प्रत्यक्षादिप्रमाणप्रसिद्धत्वेन निह्नोतु
मशक्यत्वात् । यत् प्रत्यक्षादिप्रमाणप्रसिद्धं न तन्निह्नोतुं शक्यम्
यथा नीलादि, तत्प्रमाणप्रसिद्धञ्च एकत्वपरिणतिलक्षणं पारतन्त्र्यं
वाह्याध्यात्मिकार्थानामिति । द्रव्य²⁴³⁴

द्रव्यत क्षेत्रतः कालभावाभ्यां कस्यचित् स्वत । प्रत्या
सन्नकृत सिद्ध सम्बन्ध केनचित् स्फुट ॥ १२ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १४६ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८२१ ।

-क्षेत्र-काल-भावकृता हि प्रत्या
[p. 307 ] सत्तिः एकत्वपरिणतिस्वभावा पारतन्त्र्य-अपरनामा सम्बन्धोऽर्थानामभिप्रेतो जैनैः, स च
आबालं प्रत्यक्षादिप्रमाणे प्रतिभासते, बहिरेकावयविद्रव्यगतानां रूपादीनाम् अन्तश्च एकात्म
द्रव्यगतानां ज्ञान-सुखादीनां लोलीभूतानामध्यक्षत एव अवभासनात् । प्रसाधितञ्च 2435

पृ॰ २३२ । पृ॰ २६१ ।

अवय
विद्रव्यम् आत्मद्रव्यञ्च प्राक् इत्यलमतिप्रसङ्गेन । तथा2436

द्रव्यक्षेत्रकालभावप्रत्यासत्तिलक्षणस्य सम्बन्धस्य निराकर्तुमशक्ते ।
न हि कस्यचित् केनचित् साक्षात् परम्परया वा सम्बन्धो नास्तीति निरुपाख्यत्वप्रसङ्गात् । अष्ट
सह॰ पृ॰ १११ । तत्र आ॰ । क्षेत्रप्रत्यासतिर्यथा। तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १४७ ।

एकक्षेत्रवर्त्तिनां क्षीर-नीरादीनामेकलोली
भावेन एकत्वपरिणतिलक्षणं क्षेत्रनिबन्धनं पारतन्त्र्यं प्रत्यक्षत एव प्रतीयते । कालनिबन्धनमपि
तत् तथाविधम् आम्ररसादीनां बालाद्यवस्थशरीरावयवोपचयादीनां वा प्रत्यक्षत एव प्रतीयते ।
भावनिबन्धनमपि तत् संयोगिनां द्रव्य-पर्यायादीनाञ्च प्रतीयत एव, घटपटादीनां संयोगात्मना
परिणतेः आ²⁴³⁷

आत्मस्थसु–
आ॰ ।

त्मसुखादीनाञ्च चैतन्यादिस्वभावतया इति । एकैकप्रधानतया च एवंविधा प्रत्या
सत्तिः प्रदर्शिता न पुनरन्यव्यवच्छेदेन; द्रव्यादिप्रत्यासत्तौ क्षेत्रादिप्रत्यासत्तेरप्यनिवारणात् ।

यदप्युक्तम्2438

पृ॰ ३०५ पं॰ १३ ।

–निष्पन्नयोरनिष्पन्नयोर्वा इत्यादि; तदसमीक्षिताभिधानम्; कथञ्चिन्निष्प
न्नयोः सम्बन्धिनोः पारतन्त्र्याभ्युपगमात् । द्रव्य-पर्यायात्मकत्वे हि वस्तुनो द्रव्यरूपतया निष्प
न्नस्य अनिष्पन्नप²⁴³⁹

–पर्ययाय– आ॰ ।

र्यायपारतन्त्र्यमुपपद्यते तद्रूपतया तस्य परिणमनात् । पटो हि तन्तुद्रव्यरूपतया
निष्पन्न एव, अन्वयिनो द्रव्यस्य पटपरिणामोत्पत्तेः प्रागपि सत्त्वात्, स्वरूपेण तु अनिष्पन्नः ।
तन्तुद्रव्यमपि स्वरूपेण निष्पन्नम् पटपरिणामरूपतया तु अनिष्पन्नम् । तथा अङ्गुल्यादिद्रव्यं
स्वरूपेण निष्पन्नम् संयोगपरिणामात्मना त्वनिष्पन्नम्, इति सर्वं वस्तु स्यान्निष्पन्नं स्यादनिष्पन्नं
पारतन्त्र्यभाक् भवतीति प्रतिपत्तव्यम् । किञ्च, पारत²⁴⁴⁰

पारतन्त्र्यस्याभावाद् भावानां सम्बन्धाभाव
मभिदधानाः तेन सम्बन्धं व्याप्तं क्वचित् प्रतिपद्यन्ते न वा । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १४६ । प्रमेयक॰
पृ॰ १५२ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८२१ ।

न्त्र्यस्याभावाद् भावानां सम्बन्धाभावे
तेन व्याप्तः क्वचित् सम्बन्धः प्रसिद्धः, न वा ? प्रसिद्धश्चेत् कथं सर्वत्र सर्वदा सम्बन्धाभावः
विरोधात् ? अथ न प्रसिद्धः; कथमव्यापकाऽभावाद् अव्याप्यस्याभावसिद्धिः अतिप्रसङ्गात् ?

यच्चान्यदुक्तम्2441

पृ॰ ३०६ पं॰ १ ।

–रूपश्लेषो हि इत्यादि; तदपि एकान्तवादिनामेव दूषणं नास्माकम्,
कथ²⁴⁴²

ते हि कथञ्चिदेकत्वापत्तिं
सम्बन्धिनो रूपश्लेषं सम्बन्धमाचक्षते । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १४८ । प्रमेयक॰ पृ॰ १५२ उ॰ ।
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८२४ ।

ञ्चित् सम्बन्धिनोरेकत्वापत्तिस्वभावस्य²⁴⁴³

–स्य स्वरूपश्ले– श्र॰ ।

रूपश्लेषलक्षणसम्बन्धस्याभ्युपगमात् । अशक्य
विवेचनत्वं हि सम्बन्धिनो रूपश्लेषः, असाधारणरू2444

–रूपत्वाच्च आ॰ ।

पता च तदश्लेषः, स च अनयोर्न द्वित्वं
विरुणद्धि तथाप्रतीतेः चित्राकारैकसंवेदनवत् ।

यदप्यभिहितम्2445

पृ॰ ३०५ पं॰ २३ ।

–सर्वात्मना एकदेशेन वा इत्यादि; तदप्यभिधानमात्रम्; प्रकारान्तरेणैव
[p. 308 ] अस्याभ्युपगमात्, कार्त्स्न्यैकदेशाभ्यां हि तस्यासम्भवात् अपरप्रकारस्य²⁴⁴⁶

–स्य वा सं– ब॰, ज॰ ।

च संभवात् । सम्बन्ध
बुद्ध्यन्यथाऽनुपपत्तेश्च प्रकारान्तरेणैव असौ स्निग्धरूक्षतानिबन्धनोऽभ्युपगन्तव्यः । यन्मते
हि विभिन्नौ सम्बन्धिनौ अप्रच्युताऽनुत्पन्नपूर्वाऽपरस्वरूपौ अन्योन्यं सम्बद्ध्येते तन्मते अयम
नन्तरोदितो दोषो भवत्येव, अस्मन्मते तु विश्लि2447

विशिष्ट– आ॰ ।

ष्टरूपतापरित्यागेन संश्लिष्टरूपतया एकलोली
भावलक्षणया परिणतिः सक्तुतोयादीनां सम्बन्धोऽभिप्रेतः, तत्कथमुक्तदोषाणां लेशतोऽप्यव
काशः स्यात् ? तथाविधसम्बन्धाऽनभ्युपगमे च कथं चित्रसंवेदनसिद्धि स्यात् ? नहि चित्र
संविदः तथाभूतपरिणतिव्यतिरेकेण अन्यो नीलाद्यनेकाकारै सम्बन्ध संभवति, सर्वात्मना
एकदेशेन वा तस्यास्तैः सम्बन्धे प्रोक्ताऽशेषदोषाऽनुषङ्गात् । स च एवंविधः सम्बन्धोऽर्थानां
क्वचिन्निखिलप्रदेशानामन्योन्यप्रदेशानुप्रवेशतो भवति यथा सक्तुतोयादीनाम्, क्वचित्तु प्रदेश
संश्लिष्टतामात्रेण यथा अङ्गुल्यादीनाम् । न च अन्तर्बहिर्वा सांशवस्तुवादिन सांशत्वाऽनुषङ्गो
दोषाय इष्टत्वात् । न चैवमनवस्था, तद्वतः तत्प्रदेशानामत्यन्तभेदाऽभावात्, तद्भेदे हि तेषामपि
तद्वतां प्रदेशान्तरै सम्बन्ध इत्यनवस्था स्यान्नान्यथा । अनेकान्तात्मवस्तुनो अत्यन्तभेदाऽ
भेदाभ्यां जात्यन्तरत्वात् चित्रसंवेदनवत् ।

नन्वेवं परमाणूनामपि सांशत्वप्रसङ्ग; इत्यप्यचोद्यम्, यतोऽत्र अश²⁴⁴⁸

अंशशब्द स्वभावार्थ अवयवार्थो वा ?
प्रमेयक॰ पृ॰ १५२ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ ८२४ ।

शब्दः स्वभावार्थः,
अवयवार्थो वाऽभिप्रेत ? यदि स्वभावार्थ, न कश्चिद् दोष, तेषां विभिन्नदिग्भागव्यवस्थिता
ऽनेकाणुभिः सम्बन्धाऽन्यथाऽनुपपत्त्या तावद्धा स्वभावभेदोपपत्ते । अवयवार्थस्तु तत्रासौ
नोपपद्यते; अणूनामभेद्यत्वेन अवयवाऽसंभवात् । ननु स्वभावभेदसंभवेऽणूनां कथमविभागि
त्वप्रतिज्ञा न विरु2449

–रुद्ध्यते आ॰, ब॰, ज॰, भा॰ ।

द्ध्येत ? इत्यप्यनुपपन्नम्; यतोऽविभागित्वं तेषां भेदयितुमशक्यत्वमुच्यते
न पुनः निस्वभावत्वम् ।

यत्पुनरुक्तम्2450

पृ॰ ३०६
प॰ ६ ।

–परापेक्षा हि इत्यादि; तदनभ्युपगमादेव परिहृतम्, नहि जिनपतिमता
ऽनुसारिभिः परापेक्षालक्षण सम्बन्धोऽभ्युपगम्यते कथञ्चिदेकत्वपरिणतेः तत्त्वाऽभ्युपगमात् ।
परापेक्षत्वा2451

न चापेक्षत्वात् सम्बन्धस्वभावस्य मिथ्याप्रतिभास। तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १४८ प्रमेयक॰
पृ॰ १५२ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८२५ ।

त् सम्बन्धस्वभावो मिथ्या अर्थानाम्, असम्बन्धस्वभावार्थापेक्षो2452

–पेक्षा आ॰ ।

हि सम्बन्धस्वभा
वोऽर्थानाम्, इत्यप्यनल्पतमोविलसितम्; यतः क्व तस्य परापेक्षत्वम्–आत्मलाभे, सम्बन्धव्य
वहारे वा ? न तावद् आत्मलाभे; परानपेक्षात् स्वकारणकलापादेव एकत्वपरिणतिलक्षण
सम्बन्धस्य आत्मलाभप्रतीतेः । तद्व्यवहारे परापेक्षत्वं तु न तस्य मिथ्यात्वं प्रसाधयति; पर
मार्थसत्त्वाऽप्रतिद्वन्दित्वात्, न खलु यत्र परापेक्षो व्यवहारः तत्र अपरमार्थसत्त्वम् इति
[p. 309 ] व्याप्तिरस्ति, इतरथा इतरज्ञानापेक्षया सुगतज्ञाने विशदतरादिव्यवहारतः तस्य अपरमार्थ
सत्त्वप्रसङ्गतो लाभमिच्छतो मूलोच्छेदः स्यात् । कथञ्चैवंवादिनो असम्बन्धस्वभावोऽप्यर्थानां
वास्तवः सिद्ध्येत्, तस्याप्यापेक्षिकत्वाऽविशेषात् ? प्रत्यक्षबुद्धौ प्रतिभासमानः सोऽनापेक्षिक
एव, तत्पृष्ठभाविना तु विकल्पेन अध्यवसीयमानो यथा आपेक्षिकः तथाऽवास्तवोऽपि; इत्यन्य
त्रापि समानम्, न खलु सम्बन्धोऽध्यक्षे न प्रतिभासते यतोऽनापेक्षिकोऽसौ न स्यात्, अन्त
2453

–बर्हिर्वा ब॰, ज॰ ।

र्बहिश्च एकत्वपरिणतिरहितस्य अर्थस्य स्वप्नेऽप्य²⁴⁵⁴

–प्यप्रत्यक्षबुद्धौ प्रति– श्र॰ ।

प्रतिभासनात् ।

यच्चोक्तम्2455

पृ॰ ३०६ पं॰ १६ ।

–द्वयोरेकाभिसम्बन्धात् इत्यादि; तदप्येकान्तवादिनामेव दूषणम्, तैरेव सम्बन्ध
सम्बन्धिनामेकान्ततो भेदाऽभ्युपगमात् नाऽस्माकम्, एकलोलीभावादन्यस्य सम्बन्ध-सम्बन्धि
भावस्यैवानभ्युपगमात्, तथाभूतश्च तद्भावः प्रत्यक्षगोचरचारितया प्ररूपितः । इत्ययुक्तमु
क्तम्–इत्यमिश्राः स्वयं भावाः तान् मिश्रयति कल्पना इति । ततोऽवयवाऽवयव्यादौ उक्तप्र
कारस्यैव सम्बन्धस्य प्रसिद्धेर्न परपरिकल्पितः स²⁴⁵⁶

समवायः
पदार्थो घ– आ॰ ।

मवायपदार्थोऽपि घटते । तदेवं वैशेषिकमते
कणादप्रणीतषट्पदार्थानां विचार्यमाणानामव्यवस्थितेः न तल्लक्षणे भेदैकान्ते अर्थस्य सिद्धिर्घटते ।

नैयायिकाभिमतप्रमाणप्रमेयादिषोडशपदार्थाना विशदरूपेण विवेचनम्–

माभूत् तत्र तत्सिद्धिः; अक्षपादप्रणीते तु षोडशपदार्थलक्षणे तस्मिन् सा भविष्यति,
विभिन्नलक्षणलक्षितत्वेन एषामत्यन्तभेदभिन्नानां प्रमाणत उपपद्य
मानत्वात् । तत्र सामान्येन उद्दिष्टानामेषां विशेषलक्षणानि विधा
तुं पार्यन्ते इति उद्देशतः षोडशप²⁴⁵⁷

–पदान् आ॰ ।

दार्थान् सूत्रे निर्दिशति–
प्रमाण-प्रमेय-संशय-प्रयोजन-दृष्टान्त-सिद्धान्त-अवयव-तर्क-नि
र्णय-वाद-जल्प-वितण्डा-हेत्वाभास-छल-जाति-निग्रहस्थानाना तत्त्वज्ञानान्निःश्रेयसाधिगतिः ।
न्यायसू॰ १ । १ । १ इति । तत्र अर्थपरिच्छित्तिसाधनं प्रमाणम् । तच्चतुर्विधम्2458

एवं प्रमाणैश्चतुर्भिरुपदिष्टे प्रत्यक्षानुमानयुक्तिशब्दाख्यै
चरकसं॰ सूत्रस्था॰ पृ॰ ६९ ।

–प्रत्यक्षाऽ
नुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानि । न्याय॰ सू॰ १ । १ । ३ इत्यभिधानात् ।

तत्परिच्छेद्यम् आत्मादिद्वादशविधं प्रमेयम् । तथा च सूत्रम्–आत्म-शरीर-इन्द्रिय-अर्थ
बुद्धि-मनः-प्रवृत्ति-दोष-प्रेत्यभाव-फल-दुःख-अपवर्गास्तु प्रमेयम् । न्यायसू॰ १ । १ । ९ इति ।
तत्र आ²⁴⁵⁹

तत्र आत्मा सर्वस्य दृष्टा, सर्वस्य भोक्ता, सर्वज्ञः, सर्वानुभवी ।
तस्य भोगायतनं शरीरम्, भोगायतनानि इन्द्रियाणि, भोक्तव्या इन्द्रियार्था, भोगो बुद्धिः, सर्वार्थोपलब्धौ
नेन्द्रियाणि प्रभवन्तीति सर्वविषयमन्तकरणं मन, शरीरेन्द्रियार्थबुद्धिसुखवेदनानां निर्वृतिकारणं प्रवृत्ति
र्दोषाश्च । न्यायभा॰ १ । १ । ९ ।

त्मा सर्वस्य सुख-दुःखसाधनस्य दृष्टा, सर्वस्याश्च सुखादिसवित्तेराश्रयत्वेन भोक्ता, तस्य
भोगायतनं शरीरम्, भोगसाधनानि इन्द्रियाणि, भोक्तव्या इन्द्रियार्थाः, भोगो बुद्धिः । सर्वार्थो
[p. 310 ] पलब्धौ नेन्द्रियाणि प्रभवन्ति इति सर्वविषयं मनः । शरीर-इन्द्रिय-अर्थ-बुद्धि-सुख-दुःखसंवे
दनानां 2460

निवृत्ति– आ॰ ।

निर्वृतिकारणं प्रवृत्तिः पुण्य-पापरूपा2461

प्रवृत्ति पुण्यपापात्मिका । न्यायम॰ पृ॰ ४२८ ।

। दोषाः रा2462

तत्त्रैराश्यं
रागद्वेषमोहार्थान्तरभावात् । न्यायसू॰ ४ । १ । ३ ।

ग-द्वेष-मोहाः । 2463

पुनरुत्पत्ति प्रेत्यभाव । उत्पन्नस्य क्वचित्
सत्त्वनिकाये मृत्त्वा या पुनरुत्पत्ति स प्रेत्यभाव । उत्पन्नस्य सम्बद्धस्य, सम्बन्धस्तु देहेन्द्रियमनोबुद्धि
वेदनाभि । पुनरुत्पत्ति पुनर्देहादिभि सम्बन्ध । न्यायभा॰ १ । १ । १९ । देहेन्द्रियादिसङ्घातस्य
प्राक्तनस्य त्यागेन सङ्घातान्तरग्रहणं प्रेत्यभाव । न्यायकलिका पृ॰ ७ ।

उत्पन्नशरीरेन्द्रि2464

–न्द्रियविषयबुद्धि– ब॰, ज॰ ।

यबुद्धि
वेदनाभिसम्बन्धस्य पुनः अन्यैः शरीरादिभिः आत्मनः सम्बन्ध प्रेत्यभावः । प्रवृत्तिदोषज
नितः सुखदुःखोपभोगः फल²⁴⁶⁵

प्रवृत्तिदोषजनितोऽर्थ फलम् । सुखदु खसंवेदनं फलम्। न्यायभा॰ १ । १ । २० । प्रवृत्ति
दोषजनकं सुखदु खात्मकं मुख्यं फलम्, तत्साधनं तु गौणम् । न्यायकलिका पृ॰ ७ ।

म् । बाधनालक्षण दुःखम् । न्यायसू॰ १ । १ । २१ तस्य च
यत्नेन परिहार्यत्वात् फलात् पृथ²⁴⁶⁶

फलग्रहणा
क्षिप्तमपि पीडनस्वभाव दुःखम् अदु खसम्मतस्यापि दुःखत्वभावनार्थमुपदिश्यते । अत एव फलत्वेऽपि
सुखमिह न निर्दिष्टम् । न्यायकलिका पृ॰ ७ ।

गुपादानम् । शरीरादिना एक²⁴⁶⁷

दुःखानि शरीरं षड् इन्द्रियाणि षड्विषया षड्बुद्धय
सुख दुःखं च इत्येकविंशति । मुक्ता॰ दिन॰ पृ॰ ४२ ।

विशतिभेदभिन्नेन दुःखेन आत्य
न्तिको वियोगः अप²⁴⁶⁸

तदत्यन्तविमोक्षोऽपवर्ग । न्यायसू॰
१ । १ । २२ । आत्यन्तिको दुखवियोगोऽपवर्ग, सर्वगुणवियुक्तस्यात्मन स्वरूपावस्थानम् । न्यायकलिका
पृ॰ ७ ।

वर्गः ।

नानार्थविमर्शः संशयः, समाना2469

संशयो नाम सन्देहलक्षणानुसन्दिग्धेष्वर्थेषु अनिश्चय । चरकसं॰ पृ॰ २६४ । उभयहेतुद
र्शनं सशय । सुश्रुतसं॰ पृ॰ ७०९ । समानानेकधर्मोषपत्ते विप्रतिपत्ते उपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातश्च
विशेषापेक्षो विमर्श संशय । न्यायसू॰ १ । १ । २३ । अत्र च विमर्श संशय इति संशयसामान्य
लक्षणम् । ता॰ टी॰ २४७ । विरुद्धार्थावमर्शो विमर्श, स्याणुर्वा पुरुषो वेतीयता च सजातीयसंशयप
ञ्चकानुगतं विजातीयेभ्य प्रमाणादिभ्यो व्यवच्छिन्नं सामान्यलक्षणमुक्तं भवति । न्यायमं॰ पृ॰ ५५६ ।
अन्ये तु बौद्धा साधर्म्यदर्शनाद्विशेषोपलिप्सोर्विमर्श संशय । न्यायवा॰ पृ॰ १०० ।

ऽनेकधर्मोषपत्तेः उपलब्ध्यनुलब्ध्यव्यवस्थातो विशेषापे
क्षो विमर्शः संशयः । न्यायसू॰ १ । १ । २३ इति सूत्रकारवचनात् । स च वार्तिककारमते त्रेधा2470

तत्र
समानधर्मोषपत्ते अनेकधर्मोषपत्ते विप्रतिपत्तेश्च त्रिविध एव सशय । न्यायवा॰ १ । १ । २३ । पृ॰ ८७ ।
तत्र उपलब्ध्यनुपलब्ध्योस्तावत् पृथक् संशयकारणत्वं न भवतीति। न्यायवा॰ पृ॰ ९६ ।

;
तथाहि–समानाऽनेकधर्मोषपत्ते उपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातो विशेषापेक्षो2471

–पेक्षः
संशय आ॰, ब॰, ज॰, भा॰ ।

विमर्श संशयः ।
समानधर्मस्य स्थाणुपुरुषयोरूर्ध्वतालक्षणस्य उपपत्तेः उपलब्धेः । 2472

सोऽयं साधारणो धर्म उपलभ्यमान संशयहेतु । किं केवल
इति ? न केवल । किं तर्हि ? उपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातश्च । यदि च उपलब्ध्यनुपलब्धी न व्यवस्थिते[p. n311 ]
भवत इति । किमेतावन्मात्रं साधनम् ? नेत्युच्यते । यदि विशेषाकाङ्क्षा भवति समानधर्ममुपलभते, उप
लब्ध्यनुपलब्धी न व्यवतिष्ठेते इदन्तया वाऽनिदन्तया वा, विशेषाकाङ्क्षायां च सत्यामर्थसन्देहो भवतीति ।
न्यायवा॰ पृ॰ ८९ ।

स च समानो धर्म उपलभ्य
मानो न केवलः संशयहेतुः किन्तु उपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातो विशेषापेक्ष, उपलब्ध्यनुपलब्ध्य
[p. 311 ] व्यवस्थातो विशेषांशे 2473

साधकप्रमा– श्र॰ ।

साधक-बाधकप्रमाणाऽभावात् विशेषापेक्षः स्थाणुर्वा पुरुषो वा इति
विमर्शः संशयः । तथा, 2474

अथ अनेकधर्मस्य कोऽर्थ ? असाधारणो धर्म ।समानासमानजा
तीयविशेषकत्वात् समानजातीयमसमानजातीयञ्चानेकम्, तस्माद् विशेषो विशेषको धर्म अनेकस्माद्वि
शेषोऽनेकधर्म इति ।एकाऽनेकप्रत्ययहेतुर्वा धर्मोऽनेकधर्म। न्यायवा॰ पृ॰ ९१ ।

समानजातीयम् असमानजातीयञ्च अनेकम्, अनेकस्माद् व्यावृत्तो
धर्मः अनेकधर्मः, तदुपपत्तेः उपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातो विशेषापेक्षः संशयः, यथा शब्दे
विभागजत्वदर्शनात् किमयं गुणो द्रव्यं कर्म वा इति ? नहि विभागजत्वं सजातीये क्वचिद् गुणे
विजातीये वा द्रव्ये कर्मणि च वर्त्तते, अतः संशयहेतुः–किभूतस्य अस्य विभागजत्वमिति । तथा,
विप्र²⁴⁷⁵

विप्रतिपत्ते
संशय इति । व्याहतार्थप्रवादो विप्रतिपत्तिशब्दस्यार्थो व्याहतार्थप्रवादविषयत्वमुपलभमानस्य उपलब्ध्यनु
पलब्ध्योश्चाव्यवस्थाने सति तद्गतविशेषानुस्मृतौ च सत्या संशयो भवतीति । न्यायवा॰ पृ॰ ९६ ।

तिपत्तेः उपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातो विशेषापेक्षः संशयः, यथा अस्ति आत्मा इत्येके,
नास्त्यात्मा इत्यपरे, न च सद्भावाऽसद्भावौ सममेकत्र भवतः तस्मात्तत्त्वाऽनवधारणम् अस्ति
आत्मा, नास्ति वा इति संशयः ।

भाष्यकारमते तु उपलब्ध्यनुपलब्धी पृथक् संशयकारणम् इति पञ्चधा संशयः; तथाहि–
2476

उपलब्ध्यव्यवस्थात खल्वपि–सच्चोदकमुपलभ्यते तडागादिषु, मरीचिषु चाविद्यमानमुदकमिति । अतः
क्वचिदुपलभ्यमाने तत्त्वव्यवस्थापकस्य प्रमाणस्यानुपलब्धेः किं सदुपलभ्यते अथासत् इति संशयो भवति ।
न्यायभा॰ १ । १ । २३ ।

उपलब्ध्युपपत्तेः उपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातो विशेषापेक्षः संशयः, यथा सद् उदकमुपलभ्यते,
मरीचिकासु च असत्, इदानीं क्वचिद् उदकोपलब्धौ तत्त्वव्यवस्थापकप्रमाणस्यानुपलब्धेः सद्वा
उदकम् असद्वा इति संशयः । तथा, अ²⁴⁷⁷

अनुपलब्ध्यव्यवस्थातः सच्च नोपलभ्यते मूलकीलकोदकादि, असच्चाऽ
नुत्पन्नं निरुद्धं वा । तत क्वचिदुपलभ्यमाने संशयः किं सन्नोपलभ्यते उतासन्निति संशयो भवति।
न्यायभा॰ १ । १ । २३ ।

नुपलब्ध्युपपत्तेः उपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातो विशेषापेक्षः
संशयः, यथा सन् मूलकीलकादि नोपलभ्यते, असच्च अनुत्पन्नं निरुद्धं वा, इदानीं पिशाचोऽ
पि सन् नोपलभ्यते असन् वा इति संशयः । स²⁴⁷⁸

समानोऽनेकश्च धर्मो ज्ञेयस्थ, उपलब्ध्यनुपलब्धी पुनर्ज्ञातृगते। न्यायभा॰
१ । १ । २३ । वार्तिककारस्तु ज्ञेयस्थतया समानाऽनेकधर्मयोः कारणत्वं नानुमन्यते–समानोऽनेकश्च धर्मो ज्ञेयस्थः
इत्येतदपि न बुद्ध्यामहे । किमत्र धर्म संशयकारणम्, अथ ज्ञानमिति । न धर्म संशयकारणमित्यनेकधा
समर्थितम् । समानानेकधर्मज्ञानं तु संशयकारणम्, तच्च ज्ञातरि वर्त्तते इति नास्ति भेद । न्यायवा॰ पृ॰ ९६ ।

मानोऽनेकश्च धर्मो ज्ञेयस्थः, विप्रतिपत्ति
उपलब्धि-अनुपलब्धयो ज्ञातृस्था इति भेदः ।

[p. 312 ]

हिताऽहितप्राप्तिपरिहारौ तत्साधनञ्च प्रयोजनम् । यमर्थमधिकृत्य प्रवर्त्तते तत् प्रयोज
नम् । न्यायसू॰ १ । १ । २४ इति वचनात् । यम²⁴⁷⁹

प्रयोजन नाम यदर्थमारभ्यन्त आरम्भा । चरकसं॰ पृ॰ २६४ । यमर्थमाप्तव्यं हात
व्यं वाऽव्यवसाय तदाप्तिहानोपायमनुतिष्ठति प्रयोजन तद् वेदितव्यम् । न्यायभा॰ १ । १ । २४ ।

र्थम् प्राप्तव्यं हातव्यञ्च अध्यवसाय प्रवर्त्तते
तत् प्रयोजनम् । तच्च²⁴⁸⁰

तच्च गोणमुख्यभेदेन द्विविधम् । मुख्यं सुखप्राप्ति दुखपरिहारश्च, तत्साधनं गौणम् । न्याय
म॰ पृ॰ ५६३ । न्यायकलिका पृ॰ ८ ।

द्विविधं मुख्यं गौणं च । मुख्यं सुखदुःखप्राप्तिपरिहारौ, तत्साधनं तु गौणम् ।

प्रतिबन्धावधारणस्थानं दृष्टान्तः । तथा च सूत्रम्–लौकिकपरीक्षकाणा यस्मिन्नर्थे बुद्धि
साम्य स दृष्टान्तः2481

तत्र दृष्टान्तो नाम यत्र मूर्खविदुषा बुद्धिसाम्यम् । चर
कस॰ पृ॰ २६३ । दृष्टान्तवचन हि यत्र पृथग्जनानामार्याणाञ्च बुद्धिसाम्यं तदा वक्तव्यम् । दृष्टान्तो
द्विविध–सम्पूर्णदृष्टान्त आशिकदृष्टान्तश्च । उपायहृदय पृ॰ ५ ।

। न्यायसू॰ १ । १ । २५ नैसर्गिकं वैनयिकं च अतिशयमप्राप्ता लौ
किकाः, तद्विपरीताः परीक्षकाः । न्यायभा॰ १ । १ । २५ तेषां साध्यसाधनाधिकरणत्वेन तद्र
हितत्वेन वा बुद्धिसाम्यविषयोऽर्थो दृष्टान्तः ।

प्रमाणतोऽभ्युपगम्यमान सामान्यविशेषवान् अर्थः सिद्धा2482

सिद्धान्तो नाम यः परीक्षकै
र्बहुविध परीक्षितं हेतुभि साधयित्वा स्थाप्यते निर्णय स सिद्धान्तः । चरकसं॰ पृ॰ २६३ । इद
मित्थम्भूतञ्चेत्यनुज्ञायमानमर्थजातं सिद्धम्, सिद्धस्य सस्थिति सिद्धान्त । न्यायभा॰ १ । १ । २६ ।
सामान्यविशेषवदर्थाभ्यनुज्ञा सिद्धान्त इति । न्यायवा॰ पृ॰ १०३ । प्रमाणमूलाभ्युपगमविषयी
कृत सामान्यविशेषवानर्थ सिद्धान्त । न्यायमं॰ पृ॰ ५६५ । न्यायकलि॰ पृ॰ ९ । साध्यस्य
हेतुभि विस्तरेण स्थापनं निर्णयश्च । एतत्सिद्धान्तलक्षणम् । आह–सिद्धान्तधर्मा कियन्त ? अत्रोच्यते
चत्त्वार–सर्वसम, आदौ सम, पश्चाद्भिन्न, आदौ भिन्न पश्चात्समश्च । उपायहृदय पृ॰ ६ ।

न्तः । तन्त्राधिकरणाऽभ्यु
पगमसस्थितिः सिद्धान्तः । न्यायसू॰ १ । १ । २६ इति सूत्रकारवचनात् । तन्त्र²⁴⁸³

तन्त्रम्–इतरेतराभिसम्बद्धस्य अर्थसमूहस्योपदेश शास्त्रम् अभ्युपगमसंस्थिति अनवधारितार्थपरिग्रह
तद्विशेषपरीक्षणाय अभ्युपगमसिद्धान्त । न्यायभा॰ १ । १ । २६ । तन्त्रमधिकरणं येषामर्थाना भवति
ते तन्त्राधिकरणा तेषामभ्युपगमसस्थिति इत्थम्भावव्यवस्था धर्मनियम सिद्धान्तो भवतीति । किमुक्त
भवति ? योऽर्यो न शास्त्रित तस्याभ्युपगमो न सिद्धान्त इति । न्यायवा॰ पृ॰ १०४ ।

म्–शास्त्रम्
अधिकरणं येषामर्थानां ते तन्त्राधिकरणाः, तेषाम् अभ्युगमसंस्थितिः–इत्थम्भावनियम सिद्धान्तः ।
स चतुर्विध–सर्वतन्त्र-प्रतितन्त्र-अधिकरण-अभ्युपगमसंस्थित्यर्थान्तरभावात् । न्यायसू॰
१ । १ । २७ तत्र सर्वतन्त्राऽविरुद्धः तन्त्रेऽधिकृतोऽर्थः स²⁴⁸⁴

सर्वतन्त्रसि
द्धान्तो नाम सन्ति निदानानि सन्ति व्याधय सन्ति सिद्ध्युपाया साध्यानामिति । चरकस॰ पृ॰ २६३ ।
सर्वेषा सम्प्रतिपत्तिविषय सर्वतन्त्रसिद्धान्त इति । यथा प्रमाणानि प्रमेयसाधनानि । न्यायवा॰ पृ॰
१०४ । यथा घ्राणादीनि इन्द्रियाणि गन्धादय इन्द्रियार्था । न्यायभा॰ १ । १ । २८ । स्वशास्त्रे
य उपदिष्टोऽर्थ सर्वशास्त्राविरुद्धश्च स सर्वतन्त्रसिद्धान्त । न्यायम॰ पृ॰ ५६५ । न्यायकलि॰ पृ॰ ९ ।

र्वतन्त्रसिद्धान्तः । न्यायसू॰
[p. 313 ] १ । १ । २८ सर्वेषां सम्प्रतिपत्तिविषयः; यथा प्रमाणानि प्रमेयसाधनानि, घ्राणादीनि इन्द्रि
याणि, गन्धादयस्तदर्थाः इत्यादि । समानत²⁴⁸⁵

–तन्त्रसिद्धः ब॰, ज॰ ।

न्त्रप्रसिद्धः परतन्त्राऽसिद्धः प्रतितन्त्रसिद्धान्तः2486

प्रतितन्त्रसिद्धान्तो नाम तस्मिंस्तन्त्रे तत्तत्प्रसिद्धम् । चरक
सं॰ पृ॰ २६३ । सामान्यविशेषतद्वतां नियमेनाभ्युपगमः प्रतितन्त्रसिद्धान्त इति । यथा भौतिका
नीन्द्रियाणीति यौगानामभौतिकानीति सांख्यानाम् । न्यायवा॰ पृ॰ १०५ ।

।
न्यायसू॰ १ । १ । २९ यथा भौतिकानि इन्द्रियाणि यौगानाम्, अभौतिकानि सांख्यानाम् ।
यत्सिद्धौ अन्यप्रकरणसिद्धिः सोऽधिकरणसिद्धान्तः2487

अधिकरणसिद्धान्तो
नाम यस्मिन् यस्मिन्नधिकरणे संस्तूयमाने सिद्धानि अन्यान्यपि अधिकरणानि भवन्ति । चरकसं॰
पृ॰ २६४ । वाक्यार्थसिद्धौ तदनुषङ्गी योऽर्थः सोऽधिकरणसिद्धान्त इति । न्यायवा॰ पृ॰ १०५ ।
तेन यस्मिन्नर्थे ज्ञायमाने तदनुषङ्गिणोऽर्थाः तदन्तर्भावेन ज्ञायन्ते सोऽर्थः साक्षादधिक्रियमाणः तदनु
षङ्गिणाञ्चाधारः तदाश्रयत्वात्तत्सिद्धेः, स पक्षो वा भवतु हेतुर्वा तेन रूपेण अधिकरणसिद्धान्तः । पक्ष
स्तावद् विवादाध्यासितमुपलब्धिमत्कारणमुत्पत्तिमत्त्वाद् वस्त्रादिवदिति । अत्र हि पृथिव्यादिगतेन उत्प
त्तिमत्त्वेन उपलब्धिमत्पूर्वकं तद्गतं साध्यमानं स्वसिद्ध्यन्तर्गतानुषङ्गिसर्वज्ञत्वाद्युपेतत्वमेव सिद्ध्यति।
न्यायवा॰ ता॰ टी॰ १ । १ । ३० ।

। न्यायसू॰ १ । १ । ३० हेतोर्यस्य
सिद्धौ अन्यस्य प्र²⁴⁸⁸

प्रतिक्रिय– ब॰, ज॰ ।

क्रियमाणस्य प्रतिज्ञार्थस्य सिद्धिः सोऽधिकरणसिद्धान्तः, यथा कार्यत्वादेः
क्षित्यादौ बुद्धिमत्कारणसामान्यसिद्धौ अन्यस्य तत्करणसमर्थस्य नित्यज्ञानेच्छाप्रयत्नाऽऽधा
रस्य तत्कारणस्य सिद्धिरिति । अपरीक्षिताभ्युपगमात् तद्विशेषपरीक्षणम् अभ्युपगमसि
द्धान्तः2489

अभ्युपगमसिद्धान्तो नाम सः–यम
र्थमसिद्धमपरीक्षितमनुपदिष्टहेतुकं वा वादकालेऽभ्युपगच्छन्ति भिषजः । चरकसं॰ पृ॰ २६४ । यत्र
किञ्चिदर्थजातमपरीक्षितमभ्युपगम्यते–अस्तु द्रव्यं शब्दः; स तु नित्यः अथाऽनित्यः ? इति द्रव्यस्य
सतो नित्यताऽनित्यता वा तद्विशेषः परीक्ष्यते सोऽभ्युपगमसिद्धान्तः । न्यायभा॰ १ । १ । ३१ । अप
रीक्षितोऽसूत्रित इति । योऽर्थः सूत्रेषु नोपनिबद्धः शास्त्रे चाभ्युपगतः सोऽभ्युपगमसिद्धान्त इति । यथा
नैयायिकानां मन इन्द्रियमिति, वैशेषिकाणां नैयायिकानाञ्च श्रोत्रमाकाशमिति । न्यायवा॰ पृ॰ १०५ ।
तस्माद्विशेषपरीक्षणार्थोऽपरीक्षिताभ्युपगमः प्रौढवादिना क्रियमाणोऽभ्युपगमसिद्धान्त इति सूत्रार्थः ।
न्यायमं॰ पृ॰ ५६८ । न्यायकलि॰ पृ॰ १० ।

। न्यायसू॰ १ । १ । ३१ यत् किञ्चिद्वस्तु अपरीक्षितमभ्युपगम्य विशेषः परीक्ष्यते सो
ऽभ्युपगमसिद्धान्तः । यथा अस्तु द्रव्यं शब्दः, स तु किं नित्योऽनित्यो वा इति शब्दस्य द्रव्य
त्वमभ्युपगम्य नित्याऽनित्यत्वविशेषः परीक्ष्यते ।

परार्थानुमानवाक्यैकदेशभूता अवयवाः2490

परार्थानुमानवाक्योपपत्तेस्तदेकदेशा अवयवा
युक्ता इति । न्यायमं॰ पृ॰ ५६९ । न्यायकलि॰ पृ॰ ९ ।

। सा2491

साधनीयार्थस्य यावति शब्द
समूहे सिद्धिः परिसमाप्यते तस्य पञ्चावयवाः प्रतिज्ञादयः समूहमपेक्ष्य अवयवा उच्यन्ते । न्याय
भा॰ पृ॰ ९ ।

धनीयस्यार्थस्य यावति शब्दसमूहे सिद्धिः परि
[p. 314 ] समाप्यते तस्यैकदेशा पञ्च । तथा च सूत्रम्2492

तथा च सूत्रम् इत्यय पाठ सर्वासु प्रतिसु अवयवाः इत्यस्याऽनन्तरमुपलभ्यते । परञ्च
उपलब्धन्यायसूत्रानुरोधात् अस्माभि पञ्च इत्यस्यानन्तरं स्थापित ।

–प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनान्यवयवाः ।
न्यायसू॰ १ । १ । ३२ तत्र साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा2493

प्रतिज्ञा नाम साध्यवचनम्,
यथा नित्य पुरुष इति । चरकस॰ पृ॰ २६२ ।

। न्यायसू॰ १ । १ । ३३ ज्ञापनीयेन धर्मेण
विशिष्टस्य धर्मिणः परिग्रहवचनं साध्यनिर्देशः, यथा अनित्यः शब्दः इति । न्यायभा॰
१ । १ । ३३ उदाहरणसाधर्म्यात् साध्यसाधनं हेतुः2494

हेतुर्नाम उपलब्धिकारणम् । चरकसं॰ पृ॰ २६३ ।
लिङ्गवचनं हेतु । न्यायकलि॰ पृ॰ १० ।

। न्यायसू॰ १ । १ । ३४ उदा2495

उदाहरणेन सामान्यात् साध्यस्य धर्मस्य साधनम्–
प्रज्ञापन हेतु । साध्ये प्रतिसन्धाय उदाहरणे च प्रतिसन्धाय तस्य साधनतावचन हेतु उत्पत्तिधर्मकत्वा
दिति, उत्पत्तिधर्मकमनित्य । दृष्टमिति । न्यायभा॰ १ । १ । ३४ ।

हरणेन साध
र्म्यात् साध्यधर्मस्य प्रज्ञापनं हेतुः, यथा अनित्यः शब्दः उत्पत्तिधर्मकत्वात् घटवदिति ।
तथा वैधर्म्यात् । न्यायसू॰ १ । १ । ३५ उदा2496

उदाहरणवैधर्म्याच्च साध्यसाधनं
हेतु । कथम् ? अनित्य शब्द उत्पत्तिधर्मकत्वात्, अनुत्पत्तिधर्मकं नित्यं यथा आत्मादिद्रव्यमिति ।
न्यायभा॰ १ । १ । ३५ । उदाहरणमनित्य शब्द इति भाष्यम्, एतत्तु न समञ्जसमिति पश्याम,
प्रयोगमात्रभेदात्, प्रयोगमात्रं हि भिद्यते नार्थ इति । उदाहरणमात्रभेदाच्च, उदाहरणमात्रं केवलं भिद्यते
आत्मा घट इति । तस्मान्नेदमुदाहरण न्याय्यम् । उदाहरणं तु नेदं निरात्मकं जीवच्छरीरम् अप्रा
णादिमत्त्वप्रसङ्गादिति । न्यायवा॰ पृ॰ १२२ । न्यायमं॰ ५७५ ।

हरणवैधर्म्यात् साध्यसाधनं हेतुः, यथा
नेदं निरात्मकं जीवच्छरीरम् अप्राणादिमत्त्वप्रसङ्गात् लोष्ठादिवत् । साध्यसाधर्म्यात्
तद्धर्मभावी दृष्टान्तः उदाहरणम् । न्यायसू॰ १ । १ । ३६ सा2497

साध्येन साधर्म्यं समानधर्मता,
साध्यसाधर्म्यात् कारणात् तद्धर्मभावी दृष्टान्त इति । तस्य धर्म तद्धर्म, तस्य–साध्यस्य । साध्यं च
द्विविधम् धर्मिविशिष्टो वा धर्म शब्दस्यानित्यत्वम्, धर्मविशिष्टो वा धर्मी अनित्य शब्द इति । इह
उत्तर तद्ग्रहणेन गृह्यते तस्य धर्म तद्धर्म तद्धर्मस्य भाव तद्धर्मभाव स यस्मिन् दृष्टान्ते वर्त्तते स
दृष्टान्त साध्यसाधर्म्यात् तद्धर्मभावी भवति स चोदाहरणमिष्यते । न्यायभा॰ १ । १ । ३६ । सम्य
ग्दृष्टान्ताभिधानमुदाहरणम् । न्यायसार पृ॰ १२ । दृष्टान्तवचनमुदाहरणम् ।यत्र प्रयोज्यप्रयोज
कभावेन साध्यसा वनधर्मयोरस्तित्व ख्याप्यते स साधर्म्यदृष्टान्त । तस्य व्याप्यव्यापकभावगर्भवचनमुदा
हरणम् । न्यायकलिका पृ॰ ११ ।

ध्येन साधर्म्यम्–समानधर्मता
तस्मात् तद्धर्मभावी–तस्य साध्यस्य धर्मः, साध्यशब्देन चात्र साध्यधर्मविशिष्टो धर्मी
गृह्यते, तस्य भाव साध्यधर्मभाव स यस्मिन् दृष्टान्ते अस्ति स तद्धर्मभावी, यथा अनित्यः
शब्दः उत्पत्तिधर्मकत्वात् घटवत् इति साधर्म्योदाहरणम् । तद्विपर्ययाद्विपरीतम् । न्यायसू॰
१ । १ । ३७ उदा2498

दृष्टान्तौदाहरणम् इति प्रकृतम्, साध्यवैधर्म्यादतद्धर्मभावी दृष्टान्त
उदाहरणम् । अनित्य शब्द उत्पत्तिधर्मकत्वात्, अनुत्पत्तिधर्मकं नित्यमात्मादि । न्यायभा॰ १ । १ । ३७ ।

हरणम् इति प्रकृतेन अभिसम्बन्ध । तद्विपर्ययात्–साध्यवैधर्म्यात् अतद्धर्म
[p. 315 ] भावी दृष्टान्तः उदाहरणम्, यथा अनित्यः शब्दः उत्पत्तिधर्मकत्वात्, यत्तु नित्यं तद् उत्पत्ति
धर्मकं न भवति यथा परमाण्वादि इति । उदाहरणापेक्षः तथा इत्युपसंहारो न तथा
इति वा साध्यस्य उपनयः2499

दृष्टान्ते प्रसिद्धाविनाभावस्य साधनस्य दृष्टान्तोपमानेन पक्षे व्याप्तिख्यापकं वचनमुपनय ।
न्यायसार पृ॰ १४ ।

। न्यायसू॰ १ । १ । ३८ उदा2500

उदाहरणापेक्ष उदाहरणतन्त्र उदाहरणवश, वश सामर्थ्यम् । साध्यधर्म
युक्ते उदाहरणे 'स्थाल्यादिद्रव्यमुत्पत्तिधर्मकमनित्य दृष्टं तथा शब्द उत्पत्तिधर्मक इति साध्यस्य शब्दस्य
उत्पत्तिधर्मकत्वमुपसंह्रियते । साध्यवैधर्म्ययुक्ते पुनरुदाहरणे आत्मादिद्रव्यमनुत्पत्तिधर्मकं नित्यं दृष्टं न
च तथा शब्दः इत्यनुत्पत्तिधर्मकत्वस्य उपसहारप्रतिषेधेन उत्पत्तिधर्मकत्वमुपसंह्रियते । तदिदमुपसहा
रद्वैतमुदाहरणद्वैताद् भवति । न्यायभा॰ १ । १ । ३८ ।

हरणापेक्षः–उदाहरणाधीनः, साध्य
साधर्म्ययुक्ते उदाहरणे तथा च शब्द उत्पत्तिधर्मकः इति साध्यस्य शब्दस्य उत्पत्तिधर्मकत्वमु
पसंह्रियते । साध्यवैधर्म्ययुक्ते तु आकाशादिद्रव्यमनुत्पत्तिधर्मकं नित्यम् न च तथा शब्दः
इत्यनुत्पत्तिध²⁵⁰¹

–धर्मकस्य आ॰, ब॰, ज॰ ।

र्मकत्वस्य उपसंहारप्रतिषेधेन उत्पत्तिधर्मकत्वमुपसंह्रियते । हेत्वपदेशात् प्रति
ज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनम्2502

सर्वेषा
मेकार्थसमवाये सामर्थ्यप्रदर्शनं निगमनम् । न्यायभा॰ पृ॰ ९ । प्रतिज्ञाविषयस्यार्थस्य अशेष
प्रमाणोपपत्तौ साध्यविपरीतप्रसङ्गप्रतिपेधार्थ यत्पुनरभिधानं तन्निगमनम् । न्यायवा॰ पृ॰ १३७ ।
उपनयानन्तरं सहेतुकं प्रतिज्ञावचनं निगमनम् । न्यायसार पृ॰ १५ ।

। न्यायसू॰ १ । १ । ३९ यथोदाह²⁵⁰³

–हरणसा– आ॰, भां॰,
श्र॰ । साधर्म्योक्ते वा वैधर्म्योक्ते वा यथोदाहरणमुपसंह्रियते, तस्मादुत्पत्तिधर्मकत्वादनित्यः शब्दः
इति निगमनम् । निगम्यन्ते प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनया एकत्रेति निगमनम् । न्यायभा॰ १ । १ । ३९ ।

रणं साधर्म्येण वैधर्म्येण वा
हेतौ उपसंहृते यत् प्रतिज्ञायाः पुनरभिधानं तत् निगमनम् ।

सन्दिग्धेऽर्थे अन्यतरपक्षे अनुकूलकारणदर्शनात् तस्मिन् संभावनाप्रत्ययः तर्कः । तथा
च सूत्रम्–अविज्ञाततत्त्वेऽर्थे कारणोपपत्तितः तत्त्वज्ञानार्थमूहः तर्कः । न्यायसू॰ १ । १ । ४०
2504

अविज्ञाततत्त्वे सामान्यतो ज्ञाते धर्मिणि एकपक्षानुकूलकारणदर्शनात् तस्मिन् संभावनाप्रत्ययो
भवितव्यतावभास तदितरपक्षशैथिल्यापादने तद्ग्राहकप्रमाणमनुगृह्य तान् सुखं प्रवर्त्तयन् तत्त्वज्ञानार्थ
मूह तर्कः । न्यायमं॰ पृ॰ ५८६ । न्यायकलिका पृ॰ १३ । जैमिनीयास्तु ब्रुवते युक्त्या
प्रयोगनिरूपणमूह ।स च त्रिविध–मन्त्रसामसंस्कारविषयः । न्यायमं॰ पृ॰ ५८८ ।

अविज्ञाततत्त्वे–सन्दिग्धेऽर्थे ऊर्ध्वतालक्षणे कारणोपपत्तितः पुरुषसद्भावे बाह्या2505

यथा
वाह्यकेलिप्रदेशादावूर्ध्वत्वविशिष्टधर्मिदर्शनात् पुरुषेणानेन भवितव्यमिति प्रत्यय । न्यायमं॰ पृ॰
५८६ । यथा वाहकेलिप्रदेशे ऊर्ध्वत्वदर्शनात् पुरुषेणानेन भवितव्यमिति सम्भावनाप्रत्ययः । न चायं
संशयः । अश्वकेलिप्रदेशे पुरुषवत् स्थाणोरसम्भाव्यमानत्वेन। न्यायकलिका पृ॰ १३ ।

ली वाहकेलि
प्रदेशोऽनुकूलं कारणम्, तस्य प्रतीतितः पुरुषेण अनेन भवितव्यम् इत्यूहः तर्कः । किमर्थो
[p. 316 ] ऽयम् ? इति चेत्, तत्त्व²⁵⁰⁶

तर्को न प्रमाणसगृहीतो न प्रमाणान्तर प्रमाणानामनुग्राहक तत्त्वज्ञानाय कल्पते । न्यायभा॰
पृ॰ १० । कथं पुनरयं तत्त्वज्ञानार्थो न तत्त्वज्ञानमेवेति ? अनवधारणात्–अनुजानात्ययमेकतरं धर्मं
कारणोपपत्त्या, न त्ववधारयतिएवमेवेदमिति । कथं तत्वज्ञानार्थ इति ? तत्त्वज्ञानविषयाभ्यनुज्ञालक्ष
णादूहात् भावितात् प्रसन्नादनन्तर प्रमाणसामर्थ्यात् तत्त्वज्ञानमुत्पद्यते इत्येव तत्त्वज्ञानार्थ । न्यायभा॰
१ । १ । ४० । कथ पुनरय तत्त्वज्ञानार्थ भवति ? प्रमाणविषयविवेचनात् । प्रमाणविषयमनेन विविनक्ति,
अयमर्थो युक्त इति, प्रमाणानि पुन प्रवर्त्तमानानि तर्कविविक्तमर्थं तथाभूतमवगमयन्तीति । न्यायवा॰
पृ॰ १४१ ।

ज्ञानार्थम् अनुमानप्रमाणप्रवृत्त्यर्थम् । तर्कविविक्तं हि विषयं प्रमा
णानि परिच्छिन्दन्ति इति प्रमाणाऽनुग्राहकस्तर्क ।

साधनोपालम्भजन्मा तत्त्वावबोधो नि2507

पक्षशब्देन पक्षविषय साधनमुच्यते, प्रतिपक्षशब्देन पक्षविषयस्य साधनस्य उपा
लम्भ, ताभ्या साधनोपालम्भाभ्या यदर्थावधारण स निर्णय इति । न्यायवा॰ १ । १ । ४१ । पक्ष
प्रतिपक्षविषयसाधनोपालम्भपरीक्षया तदन्यतरपक्षावधारण निर्णय । न्यायकलिका पृ॰ १३ ।

र्णयः । सूत्रञ्च–विमृश्य पक्ष-प्रतिपक्षाभ्यामर्थाव
धारण निर्णयः । न्यायसू॰ १ । १ । ४१ विमृश्य–अनित्यः शब्दो नित्यो वा इति सन्दिह्य,
पक्ष-प्रतिपक्षाश्रितत्वात् साधनोपालम्भौ पक्षप्रतिपक्षौ इत्युक्तौ ताभ्याम्, अर्थस्य साध्यस्य
अनित्य एवायम् कृतकत्वात् इत्यवधारणं निर्णय ।

वीतरागकथावस्तुनिर्णयफलो वाद²⁵⁰⁸

तत्र
वादो नाम यत् परस्परेण सह शास्त्रपूर्वं विगृह्य कथयति, स वादो द्विविध संग्रहेण जल्पो वितण्डा च ।
चरकसं॰ पृ॰ २६२ । वाद खलु नानाप्रवक्तृक प्रत्यधिकरणसाधनोऽन्यतराधिकरणनिर्णयावसान
वाक्यसमूह । न्यायभा॰ पृ॰ ११ । वादिप्रतिवादिनो पक्षप्रतिपक्षपरिग्रह कथा । सा द्विविधा–
वीतरागकथा, विजिगीषुकथा चेति । यत्र वीतरागो वीतरागेणैव सह तत्त्वनिर्णयार्थं साधनोपालम्भौ
करोति सा वीतरागकथा वादसंज्ञयोच्यते । न्यायसार पृ॰ १५ । वादो नाम वीतरागयो पक्षप्रतिपक्ष
परिग्रहपूर्वक प्रमाणतर्कपूर्वकसाधनोपालम्भप्रयोगे क्रियमाणे एकपक्षनिर्णयावसानो वाक्यसमूह । न्याय
कलिका पृ॰ १३ । अपरे वासुबान्धवा तु स्वपरपक्षयो सिद्ध्यसिद्ध्यर्थ वचन वाद । न्यायवा॰
पृ॰ १५० ।

। तथा च सूत्रम्–प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धा
न्ताऽविरुद्धः पञ्चावयवोपपन्नः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो वादः । न्यायसू॰ १ । २ । १ इति । व²⁵⁰⁹

एकाधिकरणस्थौ विरुद्धौ धर्मौ पक्षप्रतिपक्षौ प्रत्यनीकभावात् अस्त्यात्मा नास्त्यात्मा
इति, नानाविकरणस्थौ विरुद्धौ न पक्षप्रतिपक्षौ यथा नित्य आत्मा अनित्या बुद्धिरिति । न्यायभा॰
१ । २ । १ । वस्तुधर्मौ एकाधिकरणौ विरुद्धौ एककालौ अनवसितौ । वस्तुधर्मौ इति वस्तुविशेषौ वस्तुन
नानाधिकरणौ विचार न प्रयोजयत उभयो प्रमाणोपपत्ते तद्यथा अनित्या बुद्धिर्नित्य आत्मेति । अविरु
द्धावप्येवम्, यो विरुद्धो तौ विचार प्रयोजयत नाविरुद्धौ, तद्यथा क्रियावद्द्रव्य गुणवच्चेति । एककालाविति,
भिन्नकालयो न विचारप्रयोजकत्व प्रमाणोपपत्ते, यथा क्रियावद्द्रव्य निष्क्रियञ्च कालभेदे सति । अनवसि
ताविति, अनिश्चितौ विचारं प्रयोजयतो नावसिताविति, निर्णयोत्तरकाल विचाराभावात् । तावेतौ विरुद्धावे-[p. n317 ]
वंविशेषणौ धर्मौ प्रक्षप्रतिपक्षौ, तयो परिग्रह इत्थंभावनियम एवंधर्माऽयं धमी नैवधर्मेति। न्याय
वा॰ १ । २ । १ । पृ॰ १४६ । एकाधिकरणौ धर्मौ तुत्यकालौ विरोधिनौ । पृथक् परिग्रहौ पक्षप्रतिपक्षा
वुदाहृतौ ॥ न्यायमं॰ पृ॰ ५९० ।

स्तु
[p. 317 ] धर्मौ एकाधिकरणौ विरुद्धौ एककालौ अनवसितौ पक्षप्रतिपक्षौ । वस्तुधर्मौ वस्तुनो विशेषौ,
यथा अस्त्यात्मा नास्त्यात्मा इति वा । अधिकरणम् आश्रयः, एकम् अधिकरणं ययोस्तौ
विचारं प्रयोजयत न नानाधिकरणौ, विरुद्धावपि यथा नित्य आत्मा अनित्या बुद्धिरिति ।
अविरुद्धावपि विचारं न प्रयोजयतः यथा क्रियावद् द्रव्यं गुणवच्च इति, भिन्नकालावपि न
विचारार्हौ द्वयोः प्रमाणोपपत्तेः यथा क्रियावद् द्रव्यं निष्क्रियं च कालभेदे सति । तथा अव
सितौ विचारं न प्रयोजयतः निर्णयोत्तरकालं विवादाऽभावात् । तौ एवंविधविशेषणौ धर्मौ
पक्ष-प्रतिपक्षौ, तयोः परिग्रहः इत्थम्भावनियम एवंधर्मा अयं धर्मी नैवंधर्मा इति च ।

पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहश्च जल्प-वितण्डयोरप्यविशिष्टः, अतः प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भ इति
तद्विशेषणम्, प्रमाणैः तर्केण च साधनम् उपालम्भश्च यस्मिन् स तथोक्तः । प्रमाणशब्देन
प्रमाण²⁵¹⁰

–णभूताः ज॰ । इह तु न प्रमाणशब्देन प्रत्यक्षादेरनुमानम् अपि तु प्रमाणमूला अवयवा उच्यन्ते
तैश्च सिद्ध्युपालब्धी क्रियेते । न्यायमं॰ पृ॰ ५९३ ।

मूलाः प्रतिज्ञाद्यवयवा व्यपदिश्यन्ते, ततो वादे प्रमाणबुद्धिपरिगृहीतयोरेव साधनोपाल
म्भयोः प्रयोगः । तर्कशब्देन च भूतपूर्वगतिन्यायेन वीतरागकथात्वज्ञापनाद् उद्भावननियमो
लभ्यते । तेन वादे प्रमाणबुद्ध्या परेण छलजातिनिग्रहस्थानानि प्रयुक्तानि न निग्रहबुद्ध्या उद्भा
व्यन्ते, किन्तु निवारणबुद्ध्या, तत्त्वज्ञानाय आवयोः प्रवृत्तिः, न च साधनाभासो दूषणाभासो
वा तत्त्वज्ञाननिमित्तम्, अतो न तत्प्रयोगो युक्तः । उपालम्भश्रवणात् समस्तनिग्रहस्थानानुषङ्गः
इति चेन्न; उत्त²⁵¹¹

उपालम्भग्रहणात् समस्तनिग्रहस्थानप्रसक्तौ
सज्ञाभेदमात्रम् न, उत्तरयो नियमार्थत्वात् । न्यायवा॰ पृ॰ १४९ ।

रयोः पदयोर्नियमार्थत्वात् । तेन सिद्धा2512

भाष्यकारमतेन–सिद्धान्ता
विरुद्ध इति पदेन विरुद्ध एव हेत्वाभासोऽभ्यनुज्ञात न्यायभा॰ १ । २ । १ वार्तिककारमतेन च
सिद्धान्ताविरुद्ध इति पदेन अपसिद्धान्तनिग्रहस्थानस्याभ्यनुज्ञा । तथाहि–सिद्धान्ताविरुद्ध इति पदेन
विरुद्धो हेत्वाभासो लभ्यते तन्न, अन्यतोऽधिगतेपञ्चावयवोपन्न इति पञ्चग्रहणात् न्यूनाधिके लभ्येते
अवयवग्रहणात् तदाभासा लभ्यन्ते इति लभ्यमानार्थस्य पुनरभिधाने पिष्टं पिष्टं स्यात् । अथ किमिदं पदं
सिद्धान्ताविरुद्ध इत्यनर्थकमेव ? नानर्थकम्, अपसिद्धान्तावरोधात्। न्यायवा॰ पृ॰ १४९ । न्यायम
शरीकारमतेन तु–सर्वमेव तत्र प्रयोगार्हम् । अयं तु विशेष जत्पे कस्याञ्चिदवस्थाया बुद्धिपूर्वकमपि
छलादिप्रयोग क्रियते वादे तु वृथा तेषा प्रयोग । भ्रान्त्या तु कथञ्चित् प्रयुक्ताना अवश्यमुद्भावनम्।
न्यायम॰ पृ॰ ५९३ ।

न्ताविरुद्धः इत्यनेन अपसिद्धान्तः,
पञ्चावयवोपपन्नः इत्यनेन च पञ्चग्रहणात् न्यून-अधिके, अवयवग्रहणात् हेत्वाभासपञ्च
कञ्च इत्य²⁵¹³

भाष्यकारमतेन त्रीणि, वार्तिककारमतेन अष्टो ।

ष्टावेव निग्रहस्थानानि वादे नियम्यन्ते । कस्मादिति चेत् ? गुर्वादिना2514

गुर्वादिना सह वादोपदेशात्,
यस्मादयं तत्त्वबुभुत्सु गुर्वादिभि सह त्रिविध फलमाकाङ्क्षन् वादं करोति । न्यायवा॰ पृ॰ १४९ ।

सह वादोप

[p. 318 ] देशात्, यस्माद् अयं तत्त्वं बुभुत्सुर्गुर्वादिना सह संश²⁵¹⁵

परिपाकस्तु–सशयच्छेदनमविज्ञातार्थबोध अध्यवसिताभ्यनुज्ञानमिति । न्यायभा॰ ४ । २ । ४७ ।
अनधिगततत्त्वावबोध सशयनिवृत्ति अध्यवसिताभ्यनुज्ञानम् इति फलानि त्रीणि । न्यायवा॰ ता॰ टी॰
पृ॰ ३१६ ।

यविच्छेद-अज्ञातार्थावबोध-अ²⁵¹⁶

–व्यवसिताभ्यनुज्ञा– ब॰, ज॰ । –व्यवसिताभ्यनुज्ञान– भा॰ ।

ध्यवसि
ताभ्यनु2517

–नुज्ञानल–
श्र॰ ।

ज्ञालक्षणं त्रिविधं फलमाकाङ्क्षन् वादं करोति, त²⁵¹⁸

तस्य भा॰, श्र॰ । ततोऽस्य तत्त्वबुभुत्सावत तावत्साधनं वक्तव्यं यावदनेन ज्ञातव्यमप्रति
द्वन्दित्वात् । न्यायवा॰ पृ॰ १४९ ।

नोऽस्य तत्त्वबुभुत्सावतः तावद् अनेन
साधन वक्तव्यं यावदसौ तत्त्वं प्रतिपद्यते अप्रतिद्वन्दित्वात् ।

विजिगीषुकथा पुरुषशक्तिपरीक्षणफला जल्पः । सूत्रञ्च–यथोक्तोपपन्नः छलजातिनिग्रह
स्थानसाधनोपालम्भो जल्पः2519

तत्र पक्षाश्रितयोर्वचनं जल्प । यथा एकस्य पक्ष पुन
र्भवोऽस्तीति नास्तीत्यपरस्य, तौ च हेतुभि स्वस्वपक्षं स्थापयत परस्परमुद्भावयत एष जल्प । चरक
स॰ पृ॰ २६२ । यत्र विजिगीषु विजिगीषुणा सह लाभपूजाख्यातिकामो जयपराजयार्थं प्रवर्त्तते सा
विजिगीषुकथा विजिगीषुकथा जल्पवितण्डासंज्ञोक्ता । न्यायसार पृ॰ १६ । न्यायकलिका पृ॰ १३ ।

। न्यायसू॰ १ । २ । २ 2520

न्यायभाष्य पृ १ । २ । २ मजरी पृ॰ ५९४ कारयोर्मतेन यथोक्तोपपन्न पदेन समस्त वादलक्षण
मतिदिश्यते । वार्तिककारमतेन तु–सम्भवतोऽतिदेशात्, यदत्र सम्बद्ध्यते तदतिदिश्यते । किञ्च सम्ब
द्ध्यते ? प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भ इत्येतत् । न नियमार्थे पदे नियन्तव्यस्याभावात् । अथवा
यथोक्तोपपन्नेन उपपन्न यथोक्तोपपन्नोपपन्न इति प्राप्ते गम्यमानत्वादेकस्य उपपन्नशब्दस्य लोप यथा
गोरथ इति । केन पुनरयं गम्यते इति ? उक्तं सामर्थ्येनेति । नहि नियमार्थयो पदयो जल्पे संभव ।
न्यायवा॰ पृ॰ १६१ ।

यथोक्तोपपन्नग्रहणेन प्रमाणतर्कसाधनो
पालम्भमात्रमुपलक्ष्यते, न समस्तं वादलक्षणम्, सिद्धान्ताऽविरुद्धः पञ्चावयवोपपन्नः इति उत्त
रपदद्वयस्य निग्रहस्थाननियमनिबन्धनस्य अत्र अभिसम्बन्धाऽसंभवात्, जल्पे समस्तनिग्रहस्था
नानां संभवात् । ननु छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भ इत्ययुक्तम्, छलादीनामसदुत्तरत्वेन
साधनदूषणत्वाऽनुपपत्ते; तदयुक्तम्; प्रमा2521

प्रमाणै साधनोपालम्भयो छलजातिनिग्रहस्थानानामङ्गभाव स्वपक्षरक्षणार्थ
त्वात् न स्वतन्त्राणा साधनभाव । उपालम्भे तु स्वातन्त्र्यमप्यस्ति । न्यायभा॰ १ । २ । २ ।

णै क्रियमाणयोः साधनोपालम्भयो छलादीनाम²⁵²²

–मङ्ग
भावे आ॰ ।

ङ्गभावो रक्षणार्थत्वात् न स्वतन्त्राणां साधनदूषणभाव; नहि तानि स्वयं साधनत्वेन दूषणत्वेन
वा प्रयुज्यन्ते, किन्तु सम्यक्साधने प्रयुक्ते पर छलजात्यादिना प्रत्यवतिष्ठमानः छलं जातिः
निग्रहस्थानं वा त्वया प्रयुक्तम् इत्येवं तदुद्भावनद्वारेण निरस्यते, निरस्ते तस्मिन् स्वपक्ष परिर
क्षितो भवति । परेण वा साधने प्रयुक्ते सहसा दोषमपश्यन् स्वय जात्यादिना प्रत्यवतिष्ठते ।
जात्याद्याकुलितश्च प्रतिवादी उत्तरमप्रतिपद्यमानो जीयते, जिते तस्मिन् अप्रतिपक्षा स्वपक्ष
सिद्धिरिति । हृदयस्थप्रमाणोपपन्नतत्त्वज्ञानसंरक्षणाय क्वचिद् 2523

वीतरागो वा परानुग्रहार्थं ज्ञानाङ्कुरसंरक्षणार्थञ्च प्रवर्त्तते । न्यायसार पृ॰ १६ ।
मुमुक्षोरपि क्वचित् प्रसङ्गे तदुपयोगात्। न्यायमं॰ पृ॰ ५९५ ।

वीतरागस्यापि उपयुज्यन्ते छला
[p. 319 ] दीनि, अन्यथा प्राञ्जलमतिर्दुष्टतार्किकपरिकल्पितदूषणाडम्बरेण तत्त्वाध्यवसायात् प्र²⁵²⁴

प्रचाल्यते भां, श्र॰ ।

चाल्येत ।
तदुक्तम्–तत्त्वाध्यवसायसंरक्षणार्थ जल्पवितण्डे वीजप्ररोहसंरक्षणार्थं कण्टकशाखावरणवत् ।
न्यायसू॰ ४ । २ । ५० इति ।

जल्पविशेषो वित²⁵²⁵

वितण्डा नाम परपक्षे दोषवचनमात्रमेव । चरकसं॰ पृ॰ २६२ ।
न्यायकलिका पृ॰ १३ ।

ण्डा । तथा च सूत्रम्–स प्रतिप²⁵²⁶

यथा प्रतिवादिन पक्षो वादिपक्षापेक्षया प्रतिपक्षः, एवं वादिपक्षोऽपि प्रति
वादिपक्षापेक्षया प्रतिपक्ष इति उभयपक्षस्थापनाहीना । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ १ । २ । ३ ।

क्षस्थापनाहीनो वितण्डा । न्यायसू॰
१ । २ । ३ स यथोक्तो जल्पः प्रतिपक्षस्थापनाहीनतया विशेषितो वितण्डात्वं प्रतिपद्यते । वैत
ण्डिक²⁵²⁷

उत्तर
पक्षवादी वैतण्डिकः प्रथमवादिप्रसाध्यमानपक्षापेक्षया हस्तिप्रतिहस्तिन्यायेन प्रतिपक्ष इत्युच्यते । न्याय
मं॰ पृ॰ ५९६ ।

स्य च स्वपक्ष एव साधनवादिपक्षापेक्षया प्रतिपक्षः हस्तिप्रतिहस्तिन्यायेन, तस्मिन् प्रति
पक्षे वैतण्डिको न साधनं वक्ति, केवलं परपक्षप्रतिषेधायैव प्रवर्त्तते इति ।

अहेतवो हेतुवदाभासमाना हेत्वा2528

हेतुलक्षणाभावादहेतवो हेतुवदाभासमाना । न्यायभा॰ पृ॰ ७२ । हेतुलक्ष
णरहिता हेतुवदवभासमाना हेत्वाभासाः । न्यायसार पृ॰ ७ । न्यायकलिका पृ॰ १४ ।

भासाः पञ्च । सव्यभिचार-विरुद्ध-प्रकरणसम-साध्यसम
अतीतकाला हेत्वाभासाः । न्यायसू॰ १ । २ । ४ इति सूत्रकारवचनात् । तत्र सव्य²⁵²⁹

सव्य
भिचारो नाम यद् व्यभिचरणम् । चरकसं॰ पृ॰ २६५ ।

भिचा
रस्य लक्षणम्–अनैकान्तिकः सव्यभिचारः । न्यायसू॰ १ । २ । ५ व्य²⁵³⁰

व्यभिचारः एकत्राऽव्यवस्थाएकस्मि
न्नन्ते विद्यते इत्यैकान्तिको विपर्ययादनैकान्तिकः उभयान्तव्यापकत्वादिति । न्यायभा॰ १ । २ । ५ ।
क पुनरयं व्यभिचार ? साध्यतज्जातीयान्यवृत्तित्वम् । न्यायवा॰ पृ॰ १७० । न्यायमं॰ पृ॰ ५९७ ।

भिचारः अनियमः,
तेन सह यो वर्त्तते स सव्यभिचारः, अ²⁵³¹

एकस्मिन्नन्ते विद्यते इत्यैकान्तिक विपर्ययादनैकान्तिक उभयान्तव्यापकत्वादिति । न्यायभा॰
१ । २ । ५ ।

नैकान्तिकः–एकस्मिन् अन्ते भवः ऐकान्तिकः तद्वि
पर्ययाद् अनैकान्तिकः, यथा अनित्यः शब्दः प्रमेयत्वात् इति ।

विरुद्धस्य लक्षणम्–सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्विरोधी विरु2532

सपक्षे सत्त्वं यस्य नास्ति विपक्षे च वृत्तिरस्ति स साध्यविपर्ययसाधनाद् विरुद्धो भवति ।
न्यायकलिका पृ॰ १४ ।

द्धः । न्यायसू॰ १ । २ । ६
2533

सिद्धान्तशब्दो यद्यपि धर्मविशिष्टे धर्मिणि व्याख्याततथापीह तदेक
देशसाध्यधर्मविषयो लक्ष्यते । न्यायमं॰ पृ॰ ६०० ।

सिद्धान्तशब्दो धर्मविशिष्टे धर्मिणि प्रसिद्धोऽपि इह साध्यविषयो ग्रहीतव्यः, तेन साध्यधर्मम
भ्युपगम्य यस्तं विरुणद्धि-विपर्ययं साधयति स विरुद्धः, यथा नित्यः शब्दः कृतकत्वात् इति ।

प्रकरणसमस्य लक्षणम्–यस्मात् प्रकरणचिन्ता स निर्णयार्थमपदिष्टः 2534

विशेषाऽग्रहणात् प्रकरणे संशयो भवति,
नित्यः शब्दोऽनित्यः शब्दो वेति । तदेव विशेषाग्रहणं भ्रान्त्या हेतुत्वेन प्रयोज्यमानं प्रकरणसमो हेत्वा
भासो भवति । न्यायकलिका पृ॰ १५ ।

प्रकरणसमः ।
[p. 320 ] न्यायसू॰ १ । २ । ७ 2535

विमर्शाधिष्ठानौ पक्षप्रतिपक्षौ उभौ प्रकरणम्, तस्य चिन्ता विमर्शात् प्रभृति प्राङ् निर्ण
यात् यत् समीक्षणम् सा जिज्ञासा यत्कृता स निर्णयार्थं प्रयुक्तः उभयपक्षसाम्यात् प्रकरणमनतिवर्त्त
मानः प्रकरणसमो निर्णयाय न प्रकल्पते । न्यायभा॰ १ । २ । ७ । न्यायमं॰ पृ॰ ६०२ ।

विचार्यमाणौ पक्षप्रतिपक्षौ प्रकरणम्, तस्य चिन्ता संशयात् प्रभृति
आनिर्णयात् यद्यपि भवति, तथापि इह विम²⁵³⁶

तथा
पीह विमर्शात्मिकैव गृह्यते । स यस्माद् भवति । कस्माच्च सा भवति ? विशेषानुपलम्भात् । स एव
विशेषानुपलम्भो यदि निर्णयार्थमुपदिश्यते तत् प्रकरणमनतिवर्त्तमानत्वात् प्रकरणसमो भवति । न्याय
मं॰ पृ॰ ६०२ ।

र्शात्मिकैव गृह्यते, सा च विशेषाऽनुपलम्भादेव
भवति, स एव च विशेषाऽनुपलम्भो यदा निर्णयार्थमपदिश्यते तदा तत् प्रकरणमनतिवर्त्तमान
त्वात् प्रकरणसमो भवति । यथा नित्यः शब्दः अनित्यधर्माऽनुपलब्धेः आकाशवत् इति
एकेन उक्ते द्वितीयः प्राह–अनित्यः शब्दः नित्यधर्मानु2537

–नुपपत्तेः आ॰ ।

पलब्धेः घटवत्, न च द्व्यात्मकानि
वस्तूनि युज्यन्ते । प्रमातारस्तु स्वरूपमेषां2538

–मेतेषां भां॰, श्र॰ ।

नियतमनवधारयन्तो भ्राम्यन्तीछं2539

–तीत्थं ब॰, ज॰, भां॰ ।
प्रमातारस्तु रूपमेषां नियतमवधारयितुमशक्नुवन्त एव भ्राम्यन्तीति । न्यायमं॰ ६०२ ।

न्तीति ।

साध्यसमस्य लक्षणम्–साध्याऽविशिष्टः साध्यत्वात् साध्यसमः । न्यायसू॰ १ । २ । ८
प्रतिवा2540

साध्ये
नावशिष्टः साधनीयत्वात् साध्यसमः । अयमप्यसिद्धत्वात् साध्यवत् प्रज्ञापयितव्यः । न्यायभा॰, न्याय
बा॰, १ । २ । ८ । अन्यतरवादिप्रसिद्धमन्यतरं प्रति यत्साधयितुमुपादीयते तत्साध्यम्तदविशिष्टो
हेतुः साध्यसमः, कथं साध्येन तुल्यता ? इति चेदाह–साध्यत्वादिति । न्यायमं॰ पृ॰ ६०६ ।

दिनं प्रति साधयितुं यद् उपादीयते तत् साध्यम्, तदविशिष्टो हेतुः साध्यसमः । कथं
हेतोः साध्येन तुल्यता इति चेत् ? साध्यत्वात्, यथा मीमांसकं प्रति अनित्यः शब्दः कृत
कत्वात् घटवत् इति ।

कालात्ययापदिष्टस्य लक्षणम्–कालात्ययापदिष्टः का2541

अती
तकालं नाम यत् पूर्वं वाच्यं तत् पश्चादुच्यते तत् कालातीतत्वादग्राह्यं भवति । चरकसं॰ पृ॰ २६७ ।

लातीतः । न्यायसू॰ १ । २ । ९
हेतोः2542

हेतोरपदेशस्य हि साध्यसन्देहविशिष्टः कालः,यत्र च प्रत्यक्षानुमानागमविरोधःस सर्वः प्रमाण
तो विपरीतनिर्णयेन सन्देहविशिष्टं कालमतिपतति, सोऽयं कालस्यात्ययेन अपदिश्यमानः कालातीत इति ।
ता॰ टी॰ पृ॰ ३४७ । हेतोः प्रयोगकालः प्रत्यक्षागमानुपहतपक्षपरिग्रहसमय एवौष्णो न तेजोऽवयवी
कृतकत्वात् घटादिवत् । ब्राह्मणेन सुरा पेया द्रवत्वात् क्षीरनीरवत् ॥ न्यायमं॰ पृ॰ ६१२ । प्रत्यक्षाग
मविरुद्धः कालात्ययापदिष्टः । न्यायकलिका पृ॰ १५ ।

प्रयोगकालः प्रत्यक्षागमाऽबाधितपक्षपरिग्रहाद् अनन्तरः, तम् अतीत्य यो हेतुरपदिश्यते
स कालात्ययापदिष्टः । यथा अनुष्णः तेजोऽवयवी कृतकत्वात् घटवत्, ब्रा2543

दृढतरप्रमाणबाधितो हि हेतुः कालात्ययाप
दिष्टो भवति, यथा ब्राह्मणेन सुरा पेया द्रवद्रव्यत्वात् क्षीरवदिति । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ ३४० ।
न्यायसार पृ॰ ११ ।

ह्मणेन सुरा पातव्या
द्रवद्रव्यत्वात् क्षीरवत् इति ।

[p. 321 ]

अर्थविकल्पैर्वचनविघातः छलम्2544

छलं नाम परिशठमर्थाभासमपार्थकं वाग्वस्तुमात्रमेव । चरकसं॰ पृ॰ २६६ । परस्य
वदतो वचनविघात अभिधाननिरोध छलम् । न्यायमं॰ पृ॰ ६१३ । न्यायकलिका पृ॰ १६ ।

। तथा च सूत्रम्–वचनविघातोऽर्थविकल्पोपपत्त्या छलम् ।
न्यायसू॰ १ । २ । १० वचनविघातः 2545

किम्
आस्यपिधानादिना ? नेत्याह अर्थविकल्पोपपत्त्येति । वक्तुरनभिप्रेतमर्थात्तदुक्ते वचसि समारोप्य तन्नि
षेधं छलवादी करोतिविकल्प्यमानार्थघटनया । न्यायमं॰ पृ॰ ६१३ ।

न मुखपिधानेन अपि तु अर्थविकल्पोपपत्त्या, वक्तुरनभि
प्रेतमर्थं तदुक्ते वचसि समारोप्य छलवादी तन्निषेधं करोति कल्प्यमानघटनया इति सामान्य
लक्षणम् । तत् त्रिविधं वाक्छलं सामान्यछलमुपचारछलञ्च । न्यायसू॰ १ । २ । ११ तत्
सामान्यलक्षणलक्षितं छलं वाक्छलादिभेदेन 2546

तद् द्विविधं वाक्छलं
सामान्यछलञ्च । चरकसं॰ पृ॰ २६६ ।

त्रिविधं भवति ।

तत्र अविशेषाऽभिहितेऽर्थे वक्तुरभिप्रायादर्थान्तरकल्पना वाक्छलम् । न्यायसू॰
१ । २ । १२ अविशेषाभिहिते–अविशेषेण शब्दे प्रयुक्ते सति वक्तुरभिप्रेतमर्थमपह्नुत्य परिक²⁵⁴⁷

–कल्प आ॰, ब॰, ज॰ ।

ल्प्य
तन्निषेधवचनं वाचि निमित्तभूतायां छलं वाक्छलम् । य²⁵⁴⁸

वाक्छलं नाम यथा
कश्चिद् ब्रूयात्–नवतन्त्रोऽयं भिषग् इति । भिषग् ब्रूयात् नाऽहं नवतन्त्र एकतन्त्रोऽहमिति । परो
ब्रूयात् नाहं ब्रवीमि नवतन्त्राणि तवेति अपि तु नवाभ्यस्तं हि ते तन्त्रमिति । भिषग् ब्रूयात् न
मया नवाभ्यस्तं तन्त्रम्, अनेकधा अभ्यस्तं मया तन्त्रमिति । एतद्वाक्छलम् । चरकसं॰ पृ॰
२६६ । सामान्यच्छलं नाम यथा व्याधिप्रशमनायौषधमित्युक्ते परो ब्रूयात् सत् सत्प्रशमनायेति भवा
नाह, सन् हि रोग सदौषधम्, यदि च सत् सत्प्रशमनाय भवति सन् हि कास सन् क्षय, सत्सामा
न्यात् कासस्ते क्षयप्रशमनाय भविष्यति इति । चरकसं॰ पृ॰ २६६ । यथा कश्चिदाह–यो मया परि
हित स नवकम्बलः अत्र दूषणं वदेत् यद्भवता परिहितं तदेकमेव वस्त्रं कथं नवेति । अत्र प्रतिवदेत्
मया नव इत्युक्तं तथा च नवः कम्बल न तु नवेति । अत्र दूषयेत् कथं नव ? नवलोमैर्निर्मितत्वान्नव इत्युक्ते
प्रतिवादी वदेत् तत्त्वतोऽपरिमितानि लोमानि कथं नवलोमानीत्युच्यते ? अत्राह–नव इति मया पूर्वमुक्तं
न तु नवसंख्या । अत्र दूषणं तद्वस्त्रं युष्माकमेवेति ज्ञातं कस्मादेतन्न व कथ्यते । अत्रोत्तरम्-मया नव
इत्युक्तं किन्तु न व इति नोक्तम् । अत्र दूषणम्–भवतः कायं कम्बलो वस्त इति प्रत्यक्षमेतत्, कथमुच्यते
न व कम्बल । अयं हेत्वाभास इत्युच्यते वाक्छलञ्च । अपरञ्च वाक्छलम्, यथा गिरिर्दह्यते इत्युक्ते
दूषणम्–तत्त्वत तृणतरवो दह्यन्ते कथं गिरिर्दह्यत इत्युक्तम् । एतद्वाक्छलमित्युच्यते । उपायहृदय पृ॰
१५ । नवकम्बलोऽयं माणवक इति प्रयोगः । न्यायभा॰, न्याय बा॰ १ । २ । १२ । न्यायसार पृ॰
१६ । न्यायमं॰ पृ॰ ६१४ । न्यायकलिका पृ॰ १६ ।

था नवकम्बलो देवदत्तः इत्युक्ते नवः
कम्बलोऽस्य, नव कम्बला अस्य इति च समासपदम् अर्थद्वयेऽप्यविशिष्टम्, तत्र अभिनवकम्बल
योगं वक्तुरभिप्रेतं प्रमाणोपपन्नञ्च अपह्नुत्य नवसंख्यासम्बन्धमध्यारोप्य तत्प्रतिषेधेन परः प्रत्यव
तिष्ठते–कुतोऽस्य नव कम्बलाः ? इति ।

[p. 322 ]

संभवतोऽर्थस्य अतिसामान्ययोगाद् असद्भूतार्थकल्पना सामान्यछलम् । न्यायसू॰
१ । २ । १३ अति–व्यापकं सामान्यम् अतिसामान्यम्, तद्योगात् क्वचिद् व्य²⁵⁴⁹

व्यक्तौ च तत्त्वस्य कस्यचित् सम्बन्धे व्यक्त्यन्तरे भा॰ । अति व्यापक सामान्यमति
सामान्यम्, तद्योगात् तत्सभवात् क्वचिद् व्यक्तार्थस्य कस्यचित् संभवत सभाव्यमाननिष्पत्ते वक्त्राऽभि
हितस्य सतो याऽसद्भूतार्थकल्पना तया च प्रत्यवस्थान तत् सामान्यनिमित्तं छलं सामान्यछलमिति ।
न्यायमं॰ पृ॰ ६१५ । न्यायकलि॰ पृ॰ १६ ।

क्तौ अर्थस्य कस्य
चित् 2550

संभवेऽतो ब॰, ज॰ ।

संभवतो व्यक्त्यन्तरे संभाव्यमाननिष्पत्तेः वक्त्राऽभिहितस्य सतो यद् असद्भूतार्थकल्प
नया प्रत्यवस्थानम् तत् सामान्यनिमित्तत्वात् सामान्यछलम् । य²⁵⁵¹

अहो नु खल्वसौ ब्राह्मण
विद्याचरणसम्पन्न यदि ब्राह्मणे विद्याचरणसम्पत् सभवति ब्रात्येऽपि सभवेतस्य प्रत्यवस्थानम्–
अविवक्षितहेतुकस्य विषयानुवाद प्रशसार्थत्वात् सम्पद्विषयो ब्राह्मणत्वं न सम्पद्धेतु । न्यायभा॰,
न्यायवा॰ १ । २ । १३ । अपि च छल द्विविध पूर्ववत् सामान्यञ्चेति । यथा सस्कृता धर्मा शून्या
आकाशवदित्युक्ते दूषणम्–उभयोरपि शून्यत्वमभावश्च तदा नि स्वभावा धर्मा आकाशतुल्या इति सामा
न्यछलम् । उपायहृदय पृ॰ १५ ।

था संभवति ब्राह्मणे विद्याच
रणसम्पत् इत्युक्ते छलवाद्याह–न, व्रात्येन अनेकान्तात्, तदयुक्तम्; हेतुत्वेन अनुपन्यासात्,
न हि ब्राह्मणत्वं विद्याचरणसम्पत्तौ हेतुत्वेन उपन्यस्तम् । कि तर्हि ? प्रशंसावादोऽयम् इति ।

धर्मविकल्पनिर्देशे अर्थसद्भावप्रतिषेधः उ²⁵⁵²

उपचारप्रयोगे मुख्यार्थकल्पनया प्रतिषेध उपचारच्छलम् ।
न्यायसार पृ॰ १७ । न्यायकलिका पृ॰ १६ ।

पचारच्छलम् । न्यायसू॰ १ । २ । १४ धर्मः
क्रोशनादि, तस्य विकल्पः उपचार, तेन निर्देशे मञ्चाः क्रोशन्ति गायन्ति इत्यादिप्रयोगे कृ2553

कृतेऽर्थ– आ॰ ।

ते
योऽर्थसद्भावप्रतिषेध मुख्यार्थप्रतिषेध–कथम् अचेतना मञ्चाः क्रोशान्ति2554

–न्ति पुरु– आ॰, ब॰, ज॰,
भा॰ ।

? कि तर्हि ?
पुरुषास्तत्रस्था क्रोशन्ति न मञ्चा, इति उपचारनिमित्तं छलम् उपचारच्छलम् । तच्चायुक्तम्;
य²⁵⁵⁵

अत्र समाधि–प्रसिद्धे प्रयोगे वक्तुर्यथाभिप्रायं शब्दार्थयोरनुज्ञा प्रतिषेधो वा न छन्दत,
प्रधानभूतस्य शब्दस्य भाक्तस्य च गुणभूतस्य प्रयोग उभयोर्लोकसिद्ध, सिद्धप्रयोगे यथा वक्तुरभिप्राय
तथा शब्दार्थावनुज्ञेयौ प्रतिपेध्यौ वा न छन्दत । यदि वक्ता प्रधानशब्दं प्रयुङ्क्ते तथाभूतस्याभ्यनुज्ञा
प्रतिषेधो वा न छन्दत । अथ गुणभूतं तदा गुणभूतस्य, यत्र तु वक्ता गुणभूतं शब्दं प्रयुङ्क्ते प्रधानभूत
मभिप्रेत्य पर प्रतिपेधति, स्वमनीषया प्रतिषेधोऽसौ भवति न परोपालम्भ इति । न्यायभा॰ १ । २ । १४ ।

थावक्त्रभिप्रायमप्रतिषेधात्, अभिधानप्रयोगो हि लोके गौणो मुख्यश्च प्रसिद्ध इति ।

हेतुप्रतिबिम्बनप्रायं प्रत्यवस्थानं जातिः । तथा च सूत्रम्–साधर्म्यवैधर्म्याभ्या प्रत्यव
स्थान जातिः । न्यायसू॰ १ । २ । १८ सकलजातीनां सामान्यलक्षणमिदम् । प्र²⁵⁵⁶

प्रतीपमवस्थान प्रत्यवस्थानम् । न्यायबा॰ १ । २ । १८ । तत्र जातिर्नाम स्थापनाहेतौ प्रयुक्ते
य प्रतिरोधासमर्थो हेतु । न्यायवा॰ ५ । १ । १ । यदेव प्रकारं प्रत्यवस्थानं हेतुप्रतिविम्बवर्त्मना क्रियते
सा जाति । न्यायमं॰ पृ॰ ६१९ । न्यायकलिका पृ॰ १७ । प्रयुक्ते हेतौ समीकरणाभिप्रायेण प्रसङ्गो
जाति । न्यायसार पृ॰ १७ ।

तिकूलम् अव
[p. 323 ] स्थानम् प्रत्यवस्थानम्, साधर्म्येण वैधर्म्येण वा यत् प्रत्यवस्थानं हेतुप्रतिबिम्बनप्रायं सा जातिः
इति । तासां चतुर्विशतिप्रकारो विभा2557

विपरीतखण्डनम्, असत्खण्डनम्, विरुद्धखण्डनं चेति । यदि खण्डनमेतत् त्रिविधदोषोपेतं तदा
निग्रहस्थानम्विपरीतखण्डनं दशविधम्–साधर्म्यखण्डनम्, वैधर्म्यखण्डनम्, विकल्पखण्डनम्, अवि
शेषखण्डनम्, प्राप्त्यप्राप्तिखण्डनम्, अहेतुखण्डनम्, उपलब्धिखण्डनम्, संशयखण्डनम्, अनुक्ति
खण्डनम्, कार्यभेदखण्डनम्। पृ॰ १२ असत्खण्डनं त्रिविधम्–अवर्ण्य व्यञ्जक खण्डनम्,
अर्थापत्ति व्यञ्जक खण्डनम्, प्रतिदृष्टार्थ व्यञ्जक खण्डनञ्च । पृ॰ २४ विरुद्धखण्डनं
त्रिविधम्–अनुत्पत्तिखण्डनम्, नित्यताखण्डनम्, स्वार्थविरुद्धखण्डनञ्च। पृ॰ २८ सम्यक्खण्डनं
पञ्चविधम्–इष्टार्थदूषणम्, अनिष्टार्थव्यक्ति, प्रसङ्गव्यक्तिः, विषमार्थव्यक्ति, सर्वन्यायसिद्धिलाभव्यक्ति ।
पृ॰ ३० तर्कशास्त्र । एषां विशतिविधानां सारो द्विविधः साधर्म्यं वैधर्म्यञ्चएवं दूषणं विंशति
विधम् यथा–उत्कर्षसमम्, अपकर्षसमम्, भेदाभेदसमम्, प्रश्नबाहुल्यमुत्तराल्पता, प्रश्नाल्पतोत्तरबाहु
ल्यम्, हेतुसमम्, कार्यसमम्, व्याप्तिसमम्, अव्याप्तिसमम्, कालसमम्, प्राप्तिसमम्, अप्राप्तिसमम्,
विरुद्धम्, अविरुद्धम्, संशयसमम्, असंशयसमम्, प्रतिदृष्टान्तसमम्, श्रुतिसमम्, श्रुतिभिन्नम्,
अनुपपत्तिसमञ्चेति प्रश्नोत्तरधर्मा विंशतिधा । उपायहृदय पृ॰ २७ ।

गः–साधर्म्य-वैधर्म्य-उत्कर्ष-अपकर्ष-वर्ण्य-अवर्ण्य-विकल्प²⁵⁵⁸

–ल्प्यसा– श्र॰ ।

साध्य-प्राप्ति-अप्राप्ति-प्रसङ्ग-प्रतिदृष्टान्त-अनुपपत्ति-संशय-प्रकरण-अहेतु-अर्थापत्ति-अविशेष-उप
पत्ति-उपलब्धि-अनुपलब्धि-नित्य-अनित्य-कार्यसमाः2559

समी
करणार्थ प्रयोग समः, साधर्म्यमेव समं वैधर्म्यमेव सममिति समार्थः समीकरणार्थः प्रयोगो द्रष्टव्यः ।
विशेषहेत्वभावो वा समार्थ न भवता विशेषहेतुः कश्चिद् अपदिश्यत इति ।न च वादिप्रतिवादिनोस्तुल्यता
समार्थ, जातेरसदुत्तरत्वात् । नियमेनैव जातिवादी असद्वादी भवति, वादिनां तु सदसद्वादित्वेऽनियम
इति । न्यायवा॰ ५ । १ । १ । आभिमानिकं साम्यं न वास्तवमित्यर्थ । ता॰ टी॰ ५ । १ । १ ।

। न्यायसू॰ ५ । १ । १ इतिसूत्र
कारवचनात् ।

तत्र साधर्म्य-वैधर्म्यसमयोर्लक्षणम्–साधर्म्य-वैधर्म्याभ्यामुपसंहारे तद्धर्मविपर्ययोपपत्तेः
साधर्म्य-वैधर्म्यसमौ । न्यायसू॰ ५ । १ । २ साधर्म्येण वैधर्म्येण वा साधनमभिधाय सिसाध
यिषितपक्षोपसंहारे साधनवादिना कृते साध्यधर्मविपर्ययोपपादनाय साधर्म्येण प्रत्यवस्थानं
साध²⁵⁶⁰

साधर्म्येणोपसंहारे साध्यधर्मविपर्ययोपपत्ते साधर्म्येणैव प्रत्यवस्थानमविशिष्यमाणं स्थापनाहेतुतः
साधर्म्यसमः प्रतिषेधः ।अथ साधर्म्यसम–क्रियावान् लोष्ठ क्रियाहेतुगुणयुक्तो दृष्ट तथा चात्मा
तस्मात् क्रियावान् इति, न चास्ति विशेषहेतु क्रियावद्वैधर्म्यात् निष्क्रियो न पुन क्रियावत्साधर्म्यात्
क्रियावानिति विशेषहेत्वभावात् साधर्म्यसम । न्यायभा॰, बा॰ ५ । १ । २ । न्यायमं॰ पृ॰ ६२२ ।
न्यायसार पृ॰ १८ । न्यायकलि॰ पृ॰ १७ । वस्तुसाधर्म्यप्रत्यवस्थानं साधर्म्यखण्डनमित्युच्यते ।
तर्कशा॰ पृ॰ १२ ।

र्म्यसमः प्रतिषेधः । यथा अनित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वात्, यत् प्रयत्नानन्तरीयकं
[p. 324 ] तदनित्यम् यथा घटः इति साधर्म्येण हेतौ प्रयुक्ते2561

–क्ते स जाति– श्र॰ ।

जातिवादी साधर्म्येणैव प्रत्यवतिष्ठते–नित्यः
शब्दः निरवयवत्वात्, यन्निरवयवं तत् नित्यं दृष्टम् यथा आकाशम् इति, न चात्र विशेष
हेतुरस्ति घटसाधर्म्यात् प्रयत्नानन्तरीयकत्वाद् अनित्य शब्दः न च आकाशसाधर्म्यात् निर
वयवत्वात् नित्य इति । वैधर्म्येण वा प्रत्यवतिष्ठते–नित्यःशब्दो निरवयवत्वात्, यत् पुनरनित्यं
तत् सावयवं दृष्टम् यथा घट, न चास्ति विशेषहेतुः घटसाधर्म्यात् प्रयत्नानन्तरीयकत्वात्
अनित्य शब्द न पुन घटवैधर्म्यात् निरवयवत्वात् नित्य इति ।

वैधर्म्यहेतावपि साधनवादिना प्रयुक्ते अनित्य शब्द प्रयत्नानन्तरीयकत्वात् यत् पुनर
नित्यं न भवति तत् प्रयत्नानन्तरीयकमपि न भवति यथा आकाशम् इत्यत्रापि एतेनैव पूर्वोक्त
प्रयोगद्वयेन प्रत्यवस्थान वैधर्म्यसम²⁵⁶²

वैधर्म्येणोक्ते हेतौ तद्विपरीतवैधर्म्येण प्रत्यवस्थानं साधर्म्येणोक्ते
हेतौ तद्विपरीतवैधर्म्येण प्रत्यवस्थानं वैधर्म्यसम । न्यायवा॰, भा॰, ५ । १ । २ । न्यायसार पृ॰ १८ ।
न्यायमं॰ पृ॰ ६२२ । न्यायकलिका पृ॰ १७ । वस्तुवैधर्म्यप्रत्यवस्थानं वैधर्म्यखण्डनमित्युच्यते ।
तर्कशा॰ पृ॰ १४ ।

इति ।

उत्कर्षसमादीनां लक्षणम्–साध्यदृष्टान्तयोः धर्मविकल्पाद् उभयसाध्यत्वाच्च उत्कर्ष
अपकर्ष-वर्ण्य-अवर्ण्य-विकल्प-साध्यसमा । न्यायसू॰ ५ । १ । ४ यत्र दृष्टान्तधर्मं साध्य
धर्मिणि असन्तमपि आ²⁵⁶³

आरोपतुत्कर्षे– आ॰ । असन्तमध्यारोपयन्नुत्कर्षेण प्रत्यवस्थानं यत्करोति
स उत्कर्षसम प्रतिषेध । न्यायम॰ पृ॰ ६२३ ।

रोपयत्तु पयन् उत्कर्षेण प्रत्यवस्थान करोति सा उत्कर्षसमा जातिः ।
यथा अनित्य शब्द प्रयत्नानन्तरीयकत्वात् घटवत् इत्युक्ते पर प्राह–यदि प्रयत्नानन्त
रीयकत्वात् घटवद् अनित्य शब्द तर्हि तद्वदेव मूर्त्तोऽप्यस्तु, अथ न मूर्त्तः तर्हि अनित्योऽपि
माभूत् अविशेषात् इति ।

2564

दृष्टान्तधर्मं साध्ये समासजत उत्कर्षसम ।
न्यायभा॰ ५ । १ । ४ । अविद्यमानधर्माध्यारोप उत्कर्ष । न्यायवा॰ पृ॰ ५३२ । न्यायसार पृ॰ १८ ।
न्यायकलि॰ पृ॰ १७ । उपायहृदय पृ॰ २७ ।

दृष्टान्तधर्मविकल्पनेनैव साध्यधर्मिणि सिद्धस्यापि धर्मस्य अपकर्षेण प्रत्यवस्थानम् अ²⁵⁶⁵

साध्ये धर्माभावं दृष्टान्तात् प्रसजतोऽपकर्षसम ।
न्यायभा॰ ५ । १ । ४ । विद्यमानधर्मापचयोऽपकर्ष । न्यायवा॰ ५ । १ । ४ । न्यायमं॰ पृ॰ ६२३ ।
न्यायकलि॰ पृ॰ १७ । उपायहृदय पृ॰ २७ ।

पकर्ष
समा जाति । यथा अस्मिन्नेव प्रयोगे घटः प्रयत्नानन्तरीयकः अश्रावणो दृष्ट शब्दोऽपि तथास्तु,
अन्यथा अनित्यो न स्याद् अविशेषात् इति ।

ख्यापनीयो वर्ण्य साध्यधर्मिधर्म, तद्विपर्ययादवर्ण्यो दृष्टान्तधर्मः, तौ वर्ण्याऽवर्ण्यौ विप
र्यस्यन् इतरम् इतरेण समीकुर्वन् प्रत्यवस्थानं करोति–यदि शब्दोऽनित्यत्वेन वर्ण्यते–साध्यते
[p. 325 ] तदा घटोऽपि वर्ण्यताम्-साध्यताम् इति व²⁵⁶⁶

ख्यापनीयो वर्ण्य विपर्ययादवर्ण्य, तावेतौ साध्यदृष्टान्तधर्मौ विपर्यस्यतो वर्ण्याऽवर्ण्यसमौ
भवतः । न्यायभा॰ ५ । १ । ४ । वर्ण्य साध्य न्यायवा॰ ५ । १ । ४ । न्यायमं॰ पृ॰ ६२३ । न्याय
सार पृ॰ १८ । न्यायकलिका पृ॰ १८ । वर्ण्यसमो नामाहेतु यो हेतुर्वर्ण्याविशिष्ट । यथा परो ब्रूयात्
बुद्धिरनित्या शब्दवदिति । अत्र वर्ण्य शब्दो बुद्धिरपि वर्ण्या तदुभयवर्ण्याविशिष्टत्वाद्वर्ण्यसमोप्यहेतु ।
चरकसं॰ पृ॰ २६७ ।

र्ण्यसमा । घटश्चेन्न वर्ण्यते–न साध्यते तर्हि शब्दोऽ
पि न वर्ण्यताम् इति अ²⁵⁶⁷

अवर्ण्यः असाध्य । न्यायवा॰ ५ । १ । ४ । प्रत्यक्षविषये यद्धेत्वन्वेषणं
तदवर्ण्यखण्डनमुच्यते । तर्कशा॰ पृ॰ २४ ।

वर्ण्यसमा ।

धर्मान्तरविकल्पेन प्रत्यवस्थानं विक²⁵⁶⁸

साधनधर्मयुक्ते दृष्टान्ते धर्मान्तरविकल्पात् साध्यधर्म
विकल्पं प्रसजतो विकल्पसम । न्यायभा॰ ५ । १ । ४ । धर्मान्तरविकल्पेन प्रत्यवस्थानं विकल्पसम ।
न्यायमं॰ पृ॰ ६२३ । न्यायकलि॰ पृ॰ १८ ।

ल्पसमा । यथा अत्रैव साधने प्रयुक्ते परः प्रत्यवति
ष्ठते–प्रयत्नानन्तरीयकं किञ्चिन् मृदु दृश्यते प्रवेण्यादि, किञ्चित् कठिनं कर्परादि, एवं प्रयत्ना
नन्तरीयकं घटादि अनित्यं भविष्यति शब्दादि तु नित्यमिति ।

उभयोरपि साध्यदृष्टान्तयोः साध्यत्वापादनेन प्रत्यवस्थानं सा2569

हेत्वाद्यवयवयोगी धर्म साध्य, तं दृष्टान्ते प्रसजत
साध्यसम । न्यायभा॰ ५ । १ । ४ । उभयोरपि साध्यदृष्टान्तयो साध्यत्वापादनेन साध्यसम ।
न्यायमं॰ पृ॰ ६२४ । न्यायसार पृ॰ १९ । न्यायकलि॰ पृ॰ १८ ।

ध्यसमा । यथा अत्रैव साधने
प्रयुक्ते परः प्रत्यवतिष्ठते–यदि यथा घटः तथा शब्दः तर्हि यथा शब्दः तथा घटोऽस्तु, शब्दश्च
अनित्यतया सा2570

साध्यते भा॰, श्र॰ ।

ध्यः इति घटोऽपि साध्य एव स्यात्, कथमन्यथा तेन तुल्यता ?

प्राप्त्यप्राप्तिविकल्पनपूर्वकम् उभयत्रापि दोषापादनं प्राप्ति-अप्राप्तिसमौ2571

प्राप्य साध्यमप्राप्य वा हेतो प्राप्त्याऽविशिष्टत्वादप्राप्त्याऽसाधकत्वाच्च प्राप्त्यप्राप्तिसमौ । न्याय
सू॰ ५ । १ । ७ । प्राप्त्या प्रत्यवस्थानं प्राप्तिसम, अप्राप्त्या प्रत्यवस्थानमप्राप्तिसमः । न्यायभा॰ ५ । १ । ७ ।
न्यायसार पृ॰ १९ । प्राप्त्यप्राप्तिविकल्पनपूर्वकमुभयत्रापि दोषापादनं प्राप्त्यप्राप्तिसमौ । न्यायमं॰
पृ॰ ६२४ । न्यायकलि॰ पृ॰ १८ । हेतु साध्यं प्राप्नोति, न वा ? यदि साध्यं प्राप्नोति तदाऽसाधक,
अथ हेतुसाध्यं न प्राप्नोति तदाप्यसाधकः । एतत्प्राप्त्यप्राप्तिखण्डनमुच्यते । तर्कशा॰ पृ॰ १७ ।
उपायहृदय पृ॰ २९ ।

। हेतौ साधनवा
दिना प्रयुक्ते प्रतिवादी आह–अयं हेतुः प्राप्य साध्यं साधयेत्, अप्राप्य वा ? यदि प्राप्य; तर्हि
द्वयोर्लब्धस्वरूपयोर्युगपत् संभवात् कथमेकस्य साध्यता अन्यस्य हेतुता विशेषाऽभावात् ?
इति प्राप्तिसमः प्रतिषेधः । अथ अप्राप्य हेतुः साध्यं साधयेत्; तर्हि सर्वं साध्यं किन्न असौ
साधयेद् अविशेषात् ? नहि अप्राप्य प्रदीप प्रकाश्यं प्रकाशयति इति अप्राप्तिसमः ।

दृष्टान्तस्य कारणाऽनपदेशात् प्रत्यवस्थानाच्च प्रतिदृष्टान्तेन प्रसङ्ग-प्रतिदृष्टान्तसमौ ।
न्यायसू॰ ५ । १ । ९ यथा प्राक्तने एव साधने घटादेर्दृष्टान्तस्य अनित्यतायां कि कारणम् ?
[p. 326 ] न च तदन्तरेण साध्यसिद्धिः अतिप्रसङ्गात् हेत्वन्तरान्वेषणे चानवस्था इति प्र²⁵⁷²

साधनस्यापि साधनं वक्तव्यमिति प्रसङ्गेन प्रत्यवस्थानं प्रसङ्गसम । न्यायभा॰ ५ । १ । ९ ।
न्यायमं॰ पृ॰ ६२५ । न्यायकलि॰ पृ॰ १८ ।

सङ्गसमः
प्रतिषेधः ।

प्रतिदृष्टान्तेन प्रत्यवस्थानं प्र²⁵⁷³

प्रतिदृष्टान्तेन प्रत्यवस्थानं प्रतिदृष्टान्तसम । न्याय
भा॰ ५ । १ । ९ । प्रतिदृष्टान्तबलात् साधनम्, एतदुच्यते प्रतिदृष्टान्त व्यञ्जक खण्डनम् । तर्कशा॰ पृ॰
२६ । उपायहृदय पृ॰ ३० ।

तिदृष्टान्तसमः । यथा प्रयत्नानन्तरीयको घटादिः अनित्यो
दृष्टः, तथा आकाशं प्रयत्नानन्तरीयकं नित्यं दृश्यते, तद्वत् शब्दोऽपि नित्यः स्यात् । कः पुनः
आकाशस्य प्रयत्नानन्तरीयकत्वं वदेत् ? कूपखननादिना आका2574

–काशकार्य– आ॰, ब॰, ज॰, भा॰ ।

शस्य कार्यतां मन्वानः कश्चिद्
एव ब्रूयात् । न चैवं व्यभिचारोद्भावनमेतत् सम्यगुत्तरं न असदुत्तरप्रकारो जातिप्रयोगः
इत्यभिधातव्यम्, यतो न हेतोरनैकान्तिकत्वम् उद्भावयन्नसौ साधुरिव जातिवादी प्रत्यव
तिष्ठते, अपि तु दृष्टान्तबलेन नित्यत्वमेव साधयन् 2575

उत्तिष्ठते ब॰, ज॰ । साधु
रिव जातिवादी प्रत्यवतिष्ठते अपि तु दृष्टान्तबलेन नित्यत्वमेष साधयन्नुत्थित इति । न्यायमं॰ पृ॰ ६२५ ।

उत्थित इति ।

प्रागुत्पत्तेः कारणाऽभावाद् अ²⁵⁷⁶

अनुत्पत्त्या प्रत्यवस्थानमनुत्पत्तिसमा । न्यायभा॰ ५ । १ । १२ । न्यायसार पृ॰ २० । न्याय
म॰ पृ॰ ६२६ । न्यायकलि॰ पृ॰ १८ । प्रागुत्पत्ते प्रयत्ननिरपेक्षत्वान्नित्य इत्यनुत्पत्तिखण्डनम् ।
तर्कशा॰ पृ॰ २८ । उपायहृदय पृ॰ ३० ।

नुत्पत्तिसमः । न्यायसू॰ ५ । १ । १२ यथा अत्रैव प्रयोगे
जातिवादी आह–पूर्वमनुत्पन्ने शब्दाख्ये धर्मिणि प्रयत्नानन्तरीयकत्वं धर्मः क्व वर्त्तताम्, अल
ब्धपक्षवृत्तिश्च कथमनित्यत्वं साधयेत् ? असिद्धे च अनित्यत्वे शब्दस्य बलात् नित्यत्वमेव
सिद्ध्येत् । कारणाऽभावात्–अनित्यत्वसिद्धिकारणस्य प्रयत्नानन्तरीयकत्वस्य अभावात् । अथवा
शब्दोत्पादककारणाभावाद् अनुत्पन्ने शब्दे निराश्रयो हेतुरिति ।

सामान्य-दृष्टान्तयोः ऐन्द्रियकत्वे समाने नित्याऽनित्यसाधर्म्यात् 2577

साधर्म्यवैधर्म्यसमा जातिर्या पूर्वमुदाहृता सैव सशये
नोपक्रियमाणा संशयसमा । न्यायकलि॰ पृ॰ १९ । सशयसमो नामाऽहेतुर्य एव संशयहेतु स एव
सशयच्छेदहेतु यथा अयमायुर्वेदैकदेशमाह किन्त्वयं चिकित्सक स्यान्नवेति संशये परो ब्रूयात्–यस्माद
यमायुर्वेदैकदेशमाह तस्माच्चिकित्सकोऽयमिति । न च संशयहेतुं विशेषयति, एष चाऽहेतु । चरकसं॰
पृ॰ २६६ । संशयखण्डनम् विपक्षसाधर्म्यात् संशयवादेन खण्डनम् । तर्कशा॰ पृ॰ २१ । उपाय
हृदय पृ॰ २९ ।

संशयसमः ।
न्यायसू॰ ५ । १ । १४ यथा अत्रैव प्रयोगे परः प्रत्यवतिष्ठते–घटेन अनित्येन प्रयत्नानन्तरीय
कत्वं शब्दस्य साधर्म्यम्, सामान्येन च नित्येन ऐन्द्रियकत्वम्, ततः कि प्रयत्नानन्तरीय
कत्वाद् अनित्यः शब्दः स्यात् किम्वा ऐन्द्रियकत्वात् नित्यः इति ?

[p. 327 ]

उभयसाधर्म्यात् प्रक्रिया2578

–याप्रसि– ब॰, ज॰ ।

सिद्धेः प्र²⁵⁷⁹

उभयेन नित्येन चानित्येन साधर्म्यात् पक्षप्रतिपक्षयो प्रवृत्तिः
प्रक्रियाप्रकरणानतिवृत्त्या प्रत्यवस्थानं प्रकरणसम । न्यायभा॰ ५ । १ । १६ । द्वितीयपक्षोत्था
पनबुद्ध्या प्रयुज्यमाना सैव साधर्म्यसमा वैधर्म्यसमा जाति प्रकरणसमा भवति । न्यायकलि॰ पृ॰
१९ । तत्र प्रकरणसमो नामाऽहेतु यथा अन्य शरीदात्मा नित्य इति पक्षे ब्रूयात्–यस्मादन्य शरीरा
दात्मा तस्मान्नित्य, शरीरं ह्यनित्यमतो विधर्मिणा चात्मना भवितव्यमित्येष चाऽहेतु, न हि य एव पक्षः
स एव हेतु । चरकसं॰ पृ॰ २६६ ।

करणसमः । न्यायसू॰ ५ । १ । १६ यथा अस्मि
न्नेव प्रयोगे अनित्यसाधर्म्यात् प्रयत्नानन्तरीयकत्वात् कश्चिदनित्यतां साधयति, अपरः पुनः
नित्याकाशसाधर्म्यात् निरवयवत्वात् नित्यताम् इति, अतः पक्षे विपक्षे च प्रक्रिया समा2580

–मानात्सिद्धा ब॰, ज॰ ।

ना
सिद्धा इति ।

त्रैकाल्याऽनुपपत्तेः हेतोः अ²⁵⁸¹

हेतु साधनं पूर्व पश्चात्
सह वा भवेतिति हेतुरहेतुना न विशिष्यते, अहेतुना साधर्म्यात् प्रत्यवस्थानमहेतुसम । न्यायभा॰
५ । १ । १८ । न्यायमं॰ पृ॰ ६२८ । न्यायसार पृ॰ २० । न्यायकलि॰ पृ॰ १९ । त्रैकाल्ये हेतोरसम्भव
इत्यहेतुखण्डनमुच्यते । प्रतिवादी प्राह–कि हेतु साध्यात्पूर्व पश्चाद् युगपद्वा ? तर्कशा॰ पृ॰ १८ ।

हेतुसमः । न्यायसू॰ ५ । १ । १८ यथा सम्यक् साधने
प्रयुक्ते दूषणमपश्यन् जातिवादी आह–'साध्यात् पूर्वं2582

–र्वं सा– ब॰, ज॰ ।

वा साधनम्, उत्तरं वा, सहभावि वा
स्यात् ? न तावत् पूर्वम्; असत्यर्थे त²⁵⁸³

अस्य श्र॰ ।

स्य साधनत्वाऽनुपपत्तेः । नाप्युत्तरम्; असति साधने
पूर्वं साध्यस्य साध्यस्वरूपत्वाऽसंभ²⁵⁸⁴

–भवत्वात् भा॰, श्र॰ ।

वात् । नापि सहभावि; स्वतन्त्रतया प्रसिद्धयो साध्य-साध
नभावा2585

–भवाभावात् श्र॰ ।

ऽसंभवात् सह्यवि2586

–विन्ध्या
दिवत् श्र॰ ।

न्ध्यवत् इति अहेतुसमत्वेन प्रत्यवस्थानम् अहेतुसमः प्रतिषेधः ।

अर्थापत्तितः प्रतिपक्षसिद्धेः अर्थापत्तिसमः । न्यायसू॰ ५ । १ । २१ यथा प्राक्तन एव
साधने प्रयुक्ते जातिवादी आह–यदि घटसाधर्म्यात् प्रयत्नानन्तरीयकत्वाद् अनित्यः शब्दः
तदा 2587

अर्थादापद्यते प्रतिपक्षसिद्धिरित्येवं क्रियमाण प्रतिषेध अर्थापत्तिसमो भवति ।
न्यायमं॰ पृ॰ ६२९ । विपक्षेऽर्थापत्तिरेतदर्थापत्तिखण्डनम् । तर्कशा॰ पृ॰ २५ ।

अर्थादापद्यते–निरवयत्वात् आकाशसाधर्म्यात् नित्यः इति ।

एकधर्मोषपत्तेरविशेषे सर्वाऽविशेषप्रसङ्गात् सद्भावोपपत्तेः 2588

अविशेषो
पपादनेन प्रत्यवस्थानमविशेषसम । न्यायमं॰ पृ॰ ६२९ । न्यायकलि॰ पृ॰ १९ । न्यायसार पृ॰
२१ । एकधर्मख्यापनात् सर्वस्याविशेषेण प्रत्यवस्थानमविशेषखण्डनमुच्यते । तर्कशा॰ पृ॰ १५ ।

अविशेषसमः । न्याय
सू॰ ५ । १ । २३ यथा अत्रैव साधने प्रयुक्ते परः प्रत्यवतिष्ठते–यदि शब्द-घटयोः एको धर्मः
प्रयत्नानन्तरीयकत्वमस्ति इति तयोः अनित्यत्वाऽविशेषोऽभिधीयते, तर्हि सर्वार्थेषु सत्त्वधर्मस्य
उपपत्तेः अनित्यत्वाऽविशेषः स्यात् इति ।

[p. 328 ]

उभयकारणोपपत्तेः उप²⁵⁸⁹

उभयस्य अनित्यत्वस्य नित्यत्वस्य च कारणोपपत्त्या प्रत्यवस्थानमुपपत्तिसम । न्यायभा॰
५ । १ । २५ । न्यायकलि॰ पृ॰ १९ । ननु सैवेयं साधर्म्यादिसमा प्रकरणसमा वा जातिर्न भेदान्तरम्,
मैवम्, उद्भावनप्रकारेण भेदात् । परपक्षोपमर्दबुद्ध्या साधर्म्यादिसमा जाति प्रयुज्यते, पक्षान्तरोत्थाप
नास्थया प्रकरणसमा, अप्रतिपत्तिपर्यवसायित्वाशयेनेयमुपपत्तिसमेति । न्यायमं॰ पृ॰ ६३० ।

पत्तिसमः । न्यायसू॰ ५ । १ । २५ यथा अस्मिन्नेव साधने
प्रयुक्ते जातिवादी प्रत्यवतिष्ठते–यदि अनित्ये कारणं प्रयत्नानन्तरीयकत्वमस्ति इति अनित्योऽसौ
तदा नित्यत्वेऽपि अस्य कारणं निरवयवत्वम् अस्ति इति नित्योऽस्तु इति ।

निर्दिष्टकारणाभावेऽप्युपलम्भात् उ²⁵⁹⁰

उप
लम्भस– भा॰ । सर्वसाध्यारोपेण अव्यापकत्व साधनस्येत्युपलब्धिसमार्थ । न्यायवा॰ ५ । २ । २७ । न्याय
सार पृ॰ २१ । न्यायमं॰ पृ॰ ६३१ । विशिष्टहेतुना नित्यतावर्णनादोषोऽहेतुरिति उपलब्धिखण्डन
मुच्यते । तर्कशा॰ पृ॰ १९ ।

पलब्धिसमः । न्यायसू॰ ५ । १ । २७ निर्दिष्टस्य
साध्यधर्मसिद्धिकारणस्य अभावेऽपि साध्यधर्मोषलब्ध्या प्रत्यवस्थानम् उपलब्धिसमः प्रतिषेधः ।
यथा अत्रैव साधने प्रयुक्ते परः प्रत्यवतिष्ठते–शाखादिभङ्गजे शब्दे विद्युदादौ च प्रयत्नानन्तरी
यकत्वाभावेऽपि अनित्यत्वमस्ति इति ।

तदनुपलब्धेरनुपलम्भादभावसिद्धौ तद्विपरीतोपपत्तेः अ²⁵⁹¹

अनुपलब्ध्या प्रत्यवस्थानमनुपलब्धिसमा । न्यायकलि॰ पृ॰ २० ।
न्यायमं॰ पृ॰ ६३१ । न्यायसार पृ॰ २१ ।

नुपलब्धिसमः । न्यायसू॰
५ । १ । २९ यथा प्रागुच्चारणाद् अविद्यमान शब्दः असत्यावरणेऽनुपलब्धेः, आवरणाऽसत्त्वञ्च
अनुपलब्धेः सिद्धम्, यस्य तु दर्शनात् प्राग् विद्यमानस्य अनुपलब्धिः न तस्य आवरणाऽनुप
लब्धिः यथा पटाद्यावृतस्य घटादे, आवरणाऽनुपलब्धिश्च श्रवणात् प्राक् शब्दस्य इत्युक्ते जाति
वादी आह–तदनुपलब्धे शब्दावरणाऽनुपलब्धेरप्यनुपलम्भाद् अभावसिद्धिः आवरणाऽनुप
लब्धिर्नास्ति अनुपलब्धेः इति, तद्विपरीतोपपत्तेः शब्दस्य अभावविपरीतत्वेन भावस्योपपत्तेः
अनुपलब्धिसम प्रतिषेधः ।

साधर्म्यात् तुल्यधर्मोषपत्तेः सर्वाऽनित्यत्वप्रसङ्गाद् अ²⁵⁹²

सर्वभावानित्यत्वप्रसङ्गेन प्रत्यवस्थानमनित्यसम ।
अविशेषसमैवेयं जातिरिति चेत्; तत्र हि सत्तायोगात् सर्वभावनामविशेष आपादित इह तु घटसाध
र्म्यादेव अनित्यत्वमापादितमिति उद्भावनभङ्गिभेदाच्च जातिनानात्वमिति । न्यायमं॰ पृ॰ ६३२ । न्याय
कलि॰ पृ॰ २० । अविशेषसमातोऽनित्यसमा न भिद्यते तत्रापि सर्वाविशेष इहापीति । भिद्यते, तत्र
सर्वाविशेष इह सर्वानित्यत्वमिति । न्यायवा॰ ५ । १ । ३२ ।

नित्यसमः । न्यायसू॰ ५ ।
१ । ३२ यथा अस्मिन्नेव प्रयोगे परः प्रत्यवतिष्ठते–यदि शब्दस्य अ²⁵⁹³

अनित्यत्वेन ज॰ ।

नित्येन घटेन साधर्म्य
प्रयत्नानन्तरीयकत्वमस्ति इति अनित्यत्वं स्यात्, तदा सर्वभावानां सत्त्वादिना घटेन साधर्म्य
मस्ति इति अनित्यत्वं स्यादिति ।

[p. 329 ]

नित्यमनित्यभावाद् अनित्ये नित्यत्वोपपत्तेः नित्य²⁵⁹⁴

अनित्यत्वसाध्यधर्मस्वरूपविकल्पनेन शब्दनित्यत्वापादनं नित्यसम प्रतिषेध । न्यायमं॰ पृ॰
६३३ । न्यायकलि॰ पृ॰ २० । न्यायसार पृ॰ २२ ।

समः । न्यायसू॰ ५ । १ । ३५
यथा अनित्यः शब्दः इत्युक्ते जातिवादी अनित्यत्वाख्यसाध्यधर्मस्वरूपविकल्पनेन शब्दस्य
नित्यत्वमापादयति; तथाहि–किमिदम् अनित्यत्वं शब्दस्य नित्यम्, अनित्यं वा ? यदि
नित्यम्; तर्हि धर्मस्य नित्यत्वात् तदाश्रयस्यापि शब्दस्य नित्यमनित्यभावाद् अनित्यधर्मा
धारतयाऽसत्त्वात् नित्यत्वम् । अथ अनित्यम्; तत्रापि अनित्यत्वे अनित्ये सिद्धं नित्यत्वं
शब्दस्य इति ।

प्रयत्नकार्याऽनेकत्वात् कार्यसमः2595

प्रयत्नकार्यनानात्वोपन्यासेन प्रत्यवस्थानं कार्य
सम ।न चेयं संशयसमा जाति, हेत्वर्थविकल्पनेन इह प्रत्यवस्थानात् । तथाहि–निरवयवत्वादाकाश
साधर्म्योपन्यासेन संशय आपादित, इह तु साधनवाद्युक्तप्रयत्नानन्तरीयकत्वहेत्वर्थनिरूपणेनेति । न्याय
मं॰ पृ॰ ६३४ । न्यायकलि॰ पृ॰ २१ । उपायहृदय पृ॰ २८ । कार्यभेदात् घटवच्छब्द इति न
वक्तव्यम्, एतत् कार्यभेदखण्डनमुच्यते । तर्कशा॰ पृ॰ २३ ।

। न्यायसू॰ ५ । १ । ३७ यथा अनित्यः शब्दः
प्रयत्नानन्तरीयकत्वात् इत्युक्ते परः प्रयत्नकार्याऽनेकत्वोपन्यासेन प्रत्यवतिष्ठते–प्रयत्नस्य कार्य²⁵⁹⁶

–र्यद्वैवि– श्र॰ ।

वैविध्यमुपलभ्यते, किञ्चिद् असदेव प्रयत्नेन अभिनिर्वर्त्यते यथा घटादि, किञ्चित् सदेव
आवरणापनयनद्वारेण अभिव्यज्यते यथा काण्डपटाद्यावृतं घटादि, इति कथमतः शब्दस्य
अनित्यता इति ?

सत्यवस्त्वप्रतिभासो विपरीतप्रतिभासश्च निग्रहस्थानम् । तथा च सूत्रम्–विप्रतिपत्तिर
प्रतिपत्तिश्च निग्रहस्थानम् । न्यायसू॰ १ । २ । १९ विरुद्धा कुत्सिता वा प्रतिपत्तिः विप्र
तिपत्तिः, तत्त्वप्रतिपत्तेरभावोऽप्रतिपत्तिः इति सकलनिग्रहस्थानानां सा2597

विपरीता
कुत्सिता वा प्रतिपत्तिः विप्रतिपत्तिअप्रतिपत्तिस्तु आरम्भविषयेऽप्यप्रारम्भ–परेण स्थापितं वा न प्रति
षेधति प्रतिषेधं वा नोद्धरति। न्यायभा॰ १ । २ । १९ । निग्रहस्थानानि खलु पराजयवस्तून्यपरा
धाधिकरणानि प्रायेण प्रतिज्ञाद्यवयवाश्रयाणि तत्त्ववादिनमतत्त्ववादिनञ्चाभिसम्प्लवन्ते । न्यायभा॰
५ । २ । १ । निग्रह पराजय, तस्य स्थानमाश्रयः कारणमित्यर्थ । न्यायकलिका पृ॰ २१ । असाधना
ङ्गवचनमदोषोद्भावनं द्वयो । निग्रहस्थानमन्यत्तु न युक्तमिति नेष्यते ॥ वादन्याय पृ॰ २ । प्रकृता
शेषतत्त्वार्थप्रकाशपटुवादिन । विब्रुवाणो ब्रवाणो वा विपरीतो निगृह्यते ॥ तस्मादेकस्य प्रकृतसिद्धेरेव
परस्य निग्रहो न प्रकारान्तरेण । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ५२७ उ॰ । आस्तां तावदलाभादिरयमेव
हि निग्रहः । न्यायेन विजिगीषूणां स्वाभिप्रायनिवर्त्तनम् ॥ न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ५३२ पू॰ । तत्रेह
तात्त्विके वादेऽकलङ्कै कथितो जय । स्वपक्षसिद्धिरेकस्य निग्रहोऽन्यस्य वादिनः ॥ ४६ ॥ तत्त्वार्थ
श्लो॰ पृ॰ २८१ ।

मान्यलक्षणमिदम् । तानि
[p. 330 ] च द्वाविश²⁵⁹⁸

द्वाविंशतिविधा निग्रहस्थानापत्ति–प्रतिज्ञाहानि । तर्कशा॰ पृ॰ ३३ । निग्रहस्थानं नाम
त्रिभिरभिहितस्य वाक्यस्यापरिज्ञानं परिषदि विज्ञानवत्याम्, यद्वा अननुयोज्यस्य अनुयोग अनुयोज्यस्य
चाननुयोग । प्रतिज्ञाहानिरभ्यनुज्ञा कालातीतवचनमहेतवो न्यूनमतिरिक्तम् व्यर्थमपार्थक पुनरुक्त विरुद्ध
हेत्वन्तरमर्थान्तरं निग्रहस्थानम् । चरकस॰ पृ॰ २६७ ।

तिप्रकाराणि भवन्ति–प्रतिज्ञाहानिः, प्रतिज्ञान्तरम्, प्रतिज्ञाविरोधः, प्रतिज्ञा
सन्न्यासः, हेत्वन्तरम्, अर्थान्तरम्, निरर्थकम्, अविज्ञातार्थम्, अपार्थकम्, अप्राप्तकालम्,
न्यूनम्, अधिकम्, पुनरुक्तम्, अननुभाषणम्, अज्ञानम्, अप्रतिभा, विक्षेपः, मतानुज्ञा,
पर्य्यनुयोज्योपेक्षणम्, निरनुयोज्यानुयोगः, अपसिद्धान्तः, हेत्वाभासाश्च निग्रहस्थानानि ।
न्यायसू॰ ५ । २ । १ इति सूत्रकारवचनात् । तत्र²⁵⁹⁹

न्यायभाष्यकारेण मतानुज्ञाऽपि १ । २ । २०
अप्रतिपत्त्या सङ्गृहीता । मञ्जरीकृता तु अननुभाषणमज्ञानमप्रतिभा विक्षेप पर्यनुयोज्योपेक्षणम् इति पञ्चैव
अप्रतिपत्तिरूपेण गणितानि न्यायम पृ॰ ६३९, न्यायकलि॰ पृ॰ २२ प्रकृते तु मञ्जरीकृतामेव मतं समा
दृतम् ।

अननुभाषणम्, अज्ञानम्, अप्रतिभा, विक्षेपः,
पर्यनुयोज्योपेक्षणम् इति अप्रतिपत्त्या सङ्गृहीतानि, शेषाणि विप्रतिपत्त्या ।

तत्र प्रतिज्ञाहानेर्लक्षणम्–प्रतिदृष्टान्तधर्माऽनुज्ञा स्वदृष्टान्ते प्र²⁶⁰⁰

साध्यधर्मप्रत्यनीकेन धर्मेण प्रत्यवस्थिते प्रतिदृष्टान्तधर्म स्वदृष्टान्ते अभ्यनुजानन् प्रतिज्ञा जहा
तीति प्रतिज्ञाहानि । न्यायभा॰ ५ । २ । २ । भाष्यकारीयव्याख्याने वार्तिककारस्य मतभेद, तथाहि–
एतत्तु न बुद्ध्यामहे कथमत्र प्रतिज्ञा हीयते इति ? हेतोरनैकान्तिकत्वं सामान्यदृष्टान्तेन परेण चोदिते
तस्यानैकान्तिकदोषोद्धारमनुक्त्वा स्वदृष्टान्ते नित्यता प्रतिपद्यते । नित्यताप्रतिपत्तेश्चासिद्धता दृष्टान्तदोषो
भवति, सोऽय दृष्टान्तदोषेण साधनदोषेण वा निग्रहो न प्रतिज्ञाहानि । कथ तर्हि इदं सूत्रम्–प्रतिदृष्टान्त
धर्माभ्यनुज्ञा स्वदृष्टान्ते प्रतिज्ञाहानिरिति ? दृष्टश्चासौ अन्ते व्यवस्थितश्च इति दृष्टान्त, स्वश्चासौ दृष्टान्त
श्चेति, स्वदृष्टान्तशब्देन पक्ष एव अभिधीयते । प्रतिदृष्टान्तशब्देन च प्रतिपक्ष, प्रतिपक्षश्चासौ दृष्टान्तश्चेति ।
एतदुक्त भवति–परपक्षस्य यो धर्मस्त स्वपक्ष एवानुजानाति एषा प्रतिज्ञाहानि । न्यायवा॰ ५ । २ । २ ।
प्रतिज्ञासिद्धये वादिना साधनेऽभिहिते । न्यायम॰ पृ॰ ६४० । न्यायसार पृ॰ २३ । प्रतिज्ञा
हानिर्नाम सा पूर्वप्रतिगृहीता प्रतिज्ञा पर्यनुयुक्त परित्यजति । चरकस॰ पृ॰ २६६ । स्वप्रतिज्ञायां
प्रतिपक्षाभ्यनुज्ञेति प्रतिज्ञाहानि । तर्कशा॰ पृ॰ ३३ ।

तिज्ञाहानिः । न्याय
सू॰ ५ । २ । २ प्रतिज्ञासिद्धये वादिना साधने अभिहिते प्रतिवादिना च तत्र दूषणे, तृतीये
वचसि वर्त्तमानो वादी यदि प्रतिदृष्टान्तधर्म स्वदृष्टान्ते अनुजानाति तदा अस्य प्रतिज्ञा हीयते
इति प्रतिज्ञाहानिः । यथा अनित्य शब्दः ऐन्द्रियकत्वात् घटवत् इत्युक्ते परः प्रत्यवतिष्ठते–
सामान्यम् ऐन्द्रियकं नित्यं दृष्टम् इत्यनैकान्तिकोऽयं हेतु इत्युक्ते साधनवादी आह–यदि
सामान्यम् ऐन्द्रियकं नित्यम्, कामं घटोऽपि तथास्तु इति ।

प्रतिज्ञातार्थप्रतिषेधे धर्मविकल्पात् तदर्थनिर्देशः प्र²⁶⁰¹

अनित्य शब्द इति पूर्वा प्रतिज्ञा, अस
र्वगत इति द्वितीया प्रतिज्ञा प्रतिज्ञान्तरम् । तत्कथ निग्रहस्थानमिति ? न प्रतिज्ञाया साधनं प्रतिज्ञान्तरं[p. n331 ]
किन्तु हेतुदृष्टान्तौ साधनं प्रतिज्ञाया, तदेतदसाधनोपादानमनर्थकमिति आनर्थक्यान्निग्रहस्थानमिति ।
न्यायभा॰ ५ । २ । ३ । तत्कथं निग्रहस्थानम् ? साधनसामर्थ्यापरिज्ञानात् । न्यायवा॰ ५ । २ । ३ । प्रति
ज्ञातार्थप्रतिषेधे परेण कृते धर्मान्तरविकल्पादर्थनिर्देश प्रतिज्ञान्तरमुच्यते । तर्कशा॰ पृ॰ ३४ ।

तिज्ञान्तरम् । न्यायसू॰ ५ । २ । ३
[p. 331 ] प्रतिज्ञातार्थस्य अनित्यः शब्दः इत्यादेः ऐन्द्रिकत्वस्य हेतोर्व्यभिचारप्रदर्शनेन प्रतिषेधे कृते
तं दोषमनुद्धरन् धर्मविकल्पं करोति–किमयम् असर्वगतः शब्दः घटवत्, कि वा सर्वगतः सामा
न्यवत् ? यदि असर्वगतः घटवत्; तर्हि तद्वद्वेव अनित्योऽस्तु, इति सोऽयम् अनित्यः शब्दः
इति पूर्वप्रतिज्ञातः असर्वगतः शब्दः इति प्रतिज्ञान्तरं कुर्वन् निगृह्यते साधनसामर्थ्याऽपरि
ज्ञानात् इति ।

प्रतिज्ञा-हेत्वोर्विरोधः प्र²⁶⁰²

यत्र प्रतिज्ञा हेतुना विरुद्ध्यते हेतुश्च प्रतिज्ञया स प्रतिज्ञाविरोधो नाम निग्रहस्थानम् । एते
नैव प्रतिज्ञाविरोधोऽप्युक्तः, यत्र प्रतिज्ञा स्ववचनेन विरुद्ध्यते यथा श्रमणा गर्भिणी । हेतुविरोधोऽपि
एतेन प्रतिज्ञया दृष्टान्तविरोधोऽपि वक्तव्य । न्यायवा॰ ५ । २ । ४ । न्यायमं॰ पृ॰ ६४३ । हेतुप्रति
ज्ञयोर्विरोध प्रतिज्ञाविरोध इत्युच्यते । तर्कशा॰ पृ॰ ३५ ।

तिज्ञाविरोधः । न्यायसू॰ ५ । २ । ४ य²⁶⁰³

तत्र भां॰ ।

त्र प्रतिज्ञा हेतुना
विरुद्ध्यते हेतुर्वा प्रतिज्ञया स प्रतिज्ञाविरोधः । यथा गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यम् रूपादिभ्यो भेदे
नानुपलब्धेः इति ।

पक्षप्रतिषेधे प्रतिज्ञातार्थापनयनं प्र²⁶⁰⁴

य प्रतिज्ञातमर्थ प्रति
षेधे कृते परित्यजति स प्रतिज्ञासन्न्यासो वेदितव्य । एतत्साधनसामर्थ्यापरिच्छेदात् विप्रतिपत्तितो
निग्रहस्थानम् । न्यायवा॰ ५ । २ । ५ । न्यायसार पृ॰ २४ । न्यायमं॰ पृ॰ ६४४ । न्यायकलि॰ पृ॰
२३ । परेण स्वप्रतिज्ञाप्रतिषेधे कृते सन्न्यासोऽसमर्थनेति प्रतिज्ञासन्न्यास । तर्कशा॰ पृ॰ ३५ ।

तिज्ञासन्न्यासः । न्यायसू॰ ५ । २ । ५ यथा अनि
त्यः शब्दः ऐन्द्रियकत्वात् घटवत् इत्युक्ते पूर्ववत् सामान्येन अनैकान्तिकत्वे हेतोरुद्भाविते
प्रतिज्ञासन्न्यासं करोति–क एवम् आह अनित्यः शब्दः इति ।

अविशेषोक्ते हेतौ प्रतिषिद्धे विशेषमिच्छतो हेत्व²⁶⁰⁵

साधनान्तरोपादाने पूर्वस्यासामर्थ्यख्यापनान्निग्रहस्थानमिति । सामर्थ्ये वा हेत्वन्तरं व्यर्थमिति ।
न्यायवा॰ ५ । २ । ६ । हेत्वन्तरं नाम प्रकृतिहेतौ वाच्ये विकृतिहेतुमाह । चरकसं॰ पृ॰ २६७ ।
अविशेषहेतौ स्थापिते पश्चाद्धेत्वन्तरोक्तिरिति हेत्वन्तरम् । तर्कशा॰ पृ॰ ३६ ।

न्तरम् । न्यायसू॰ ५ । २ । ६ यथा
एकप्रकृति इदं व्यक्तम् परिमाणात् घटादिवत् । परिमितत्वं हि घटादेः एकमृत्पूर्वकस्य दृष्टम्, तत्
म²⁶⁰⁶

महादि– आ॰ ।

हदादिविकारजातेः प्रतीयमानम् एकप्रकृतिपूर्वक²⁶⁰⁷

–त्वं प्रसा– ब॰, ज॰, भा॰, श्र॰ ।

त्वं साधयति, इत्यस्य हेतोः व्यभिचारेण
प्रत्यवस्थानम्–एकप्रकृतीनां नानाप्रकृतीनाञ्च दृष्टं परिमाणम् इत्यस्य हेतोरहेतुत्वे निश्चितेऽ
पि एकप्रकृतिसमन्वये सति विकाराणां परिमाणात् इति तत्परिजिहीर्षया विशेषणमाह ।

[p. 332 ]

प्रकृतादर्थाद् अप्रतिसम्बद्धार्थम् अ²⁶⁰⁸

यथोक्तलक्षणे पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहे हेतुत साध्यसिद्धौ प्रकृताया ब्रूयात् नित्य शब्द अस्पर्श
त्वादिति हेतु, हेतुर्नाम हिनोतेर्धातो तुनि प्रत्यये कृदन्तपदम् । न्यायभा॰ ५ । २ । ७ । अभ्युप
गतार्थासङ्गतत्वान्निग्रहस्थान यदभ्युपगत तत्सम्बद्धमन्यदसम्बद्धमुच्यते । न्यायवा॰ ५ । २ । ७ । प्रकृ
तादर्थादर्थान्तरं तदनौपयिकमभिदधतोऽर्थान्तरं नाम निग्रहस्थान भवति । न्यायम॰ पृ॰ ६४५ ।
न्यायकलि॰ २३ । अर्थान्तर नाम यथा ज्वरलक्षणे वाच्ये प्रमेहलक्षणमाह । चरकस॰ पृ॰ २६७ ।
प्रकृतार्थाप्रतिसम्बद्धार्थाभिधानमर्थान्तरम् । तर्कशा॰ पृ॰ ३६ ।

र्थान्तरम् । न्यायसू॰ ५ । २ । ७ यथोक्तलक्षणे
पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहे हेतुना साध्यसिद्धौ प्रकृतायां प्रकृतं हेतुं प्रमाणसामर्थ्येन अहमसमर्थ
समर्थयितुम् इत्यवस्यन्नपि कथामपरित्यजन् अर्थान्तरं ब्रवीति–नित्यः शब्द अस्पर्शवत्त्वात्
इति, हेतुश्च हिनोतेर्धातोः तुप्रत्यये कृदन्तं पदम्, पदञ्च ना2609

समाख्यात– ब॰, ज॰ ।

म-आख्यात-उपसर्ग-निपाताः इति
प्रकृत्य नामादीनि व्याचष्टे इति ।

वर्णक्रमनिर्देशवत् निर²⁶¹⁰

अभि
धेयरहितवर्णानुपूर्वीप्रयोगमात्रं निरर्थकम् । न्यायमं॰ ६४६ । न्यायकलि॰ पृ॰ २४ । न्यायसार पृ॰
२५ । साधनमनुपादानादज्ञानमेव ब्रुबन् न साध्यं जानीत इति न साध्य न साधनञ्चोपादत्ते इति
निगृह्यते । न्यायवा॰ ५ । २ । ८ । अनर्थक नाम यद्वचनमक्षरग्राममात्रमेव स्यात् पञ्चवर्गवत्, न
चार्थतो गृह्यते । चरकसं॰ पृ॰ २६५ । यदा वाद इष्ट तदा मन्त्रभाषणमिति निरर्थकम् । तर्कशा॰
पृ॰ ३६ ।

र्थकम् । न्यायसू॰ ५ । २ । ८ अभिधेयरहितकेवलवर्णानुपू
र्वीमात्रं निरर्थक नाम निग्रहस्थानम् । यथा अनित्यः शब्दः जबगडद²⁶¹¹

–दश्त्वात् ब॰, ज॰ ।

त्वात् घ²⁶¹²

सधधवत् ब॰, ज॰ । झभघढधषवत् भा॰, श्र॰ ।

टधवत् इति ।

परिषत्प्रतिवादिभ्या त्रिरभिहितमपि अविज्ञातम् अ²⁶¹³

यद्वाक्य परिषदा प्रतिवादिना च त्रिभिरभिहितमपि न विज्ञायते श्लिष्टशब्दमप्रतीतप्रयोगमतिद्रुतोच्चारित
मित्येवमादिना कारणेन तदविज्ञातार्थम् । अविज्ञातार्थमसामर्थ्यसंवरणाय प्रयुक्तमिति निग्रहस्थानम् ।
न्यायभा॰ ५ । २ । ९ । निरर्थके सर्वेण सर्वमर्थशून्यता, इह तु भवन्नप्यर्थो नावगम्यते द्रुततोच्चारणादि
व्यतिकरवशादिति । न्यायमं॰ पृ॰ ६४८ । परिषत्प्रतिवादिभ्या त्रिभिरभिहितमप्यविज्ञातमित्यविज्ञाता
र्थम् । तर्कशा॰ पृ॰ ३७ ।

विज्ञातार्थम् । न्यायसू॰ ५ । २ । ९
यत् साधनवाक्य दूषणवाक्यं वा त्रिरभिहितमपि परिषदा प्रतिवादिना च न ज्ञायते अप्रसि
सिद्धप्रयोगम् अतिद्रुतोच्चारितम् इत्येवं प्रकारम् असामर्थ्यसंवरणाय धूर्त्तैराश्रीयते तद् अवि
ज्ञात नाम निग्रहस्थानम् ।

पौर्वापर्याऽयोगात् अप्रतिसम्बद्धार्थम् अ²⁶¹⁴

यत्रानेकस्य पदस्य वाक्यस्य वा पौर्वापर्येण अन्वययोगो नास्ति इत्य
सम्बद्धार्थत्वं गृह्यते, तत्समुदायार्थस्यापायादपार्थकम् । न्यायभा॰ ५ । २ । १० । निरर्थकादपार्थकं न
भिद्यते तत्राप्यर्थो न गम्यत इहापीति, भिद्यते इति ब्रूम, तत्र हि वर्णमात्रम्, इह तु पदान्यस
म्बद्धानि । न्यायवा॰ ५ । २ । १० । अपार्थकं नाम यदर्थवच्च परस्परेण चायुज्यमानार्थकम् ।
चरकसं॰ पृ॰ २६६ । पौर्वापर्यासम्बद्धोऽपार्थकम् । तर्कशा॰ पृ॰ ३७ ।

पार्थकम् । न्यायसू॰ ५ । २ । १० पूर्वाप
[p. 333 ] राऽसङ्गतपदक²⁶¹⁵

–कदम्बको– ब॰, ज॰ ।

दम्बोच्चारणाद् अप्रतिष्ठितवाक्यार्थम् अपार्थकं नाम निग्रहस्थानम् । यथा द²⁶¹⁶

यथा दश दाडिमानि षडपूपा कुण्डमजाजिनम् पललपिण्ड अर्धो
रुकमेतत् कुमार्या स्फयैकृतस्य पिता अप्रतिशीन इति । पात॰ महाभा॰ १ । २ । ४५ । न्यायभा॰
५ । २ । १० । न्यायप्रवेश वृ॰ पृ॰ ९ । वृ॰ पृ॰।

श
दाडिमानि, षड् अपूषाः, कुण्डम्, अजाऽजिनम्, पललपिण्डः इत्यादि ।

अवयवविपर्यासवचनम् अ²⁶¹⁷

प्रतिज्ञाया दुष्टाया पश्चाद्धेतुस्थापनमप्राप्तकालम् । तर्कशा॰
पृ॰ ३७ ।

प्राप्तकालम् । न्यायसू॰ ५ । २ । ११ अवयवानां प्रति
ज्ञादीनां विपर्यासेन यथाक्रमोल्लङ्घनेन प्रयुज्यमानम् अनुमानवाक्यम् अप्राप्तकालं नाम
निग्रहस्थानं भवति ।

हीनमन्यतमेनापि अवयवेन न्यू2618

प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनानामन्यतमेनापि न्यूनं न्यून भवति । चरकसं॰ पृ॰
२६५ । पञ्चावयवा अन्यतमेन हीना न्यूनम् । तर्कशा॰ पृ॰ ३७ । तत्कथं निग्रहस्थानम् ? न
साधनाभावे साध्यसिद्धिरिति । न्यायवा॰ ५ । २ । १२ ।

नम् । न्यायसू॰ ५ । २ । १२ पञ्चावयवे वाक्ये प्र
योक्तव्ये तदन्यतमेनापि अवयवेन हीनं प्रयुञ्जानस्य न्यूनं नाम निग्रहस्थानं भवति ।

हेतूदाहरणाधिकम् अ²⁶¹⁹

अधिकं नाम यदायुर्वेदे भाषमाणे बार्हस्प
त्यमौशनसमन्यद्वाऽप्रतिसम्बद्धार्थमुच्यते । चरकसं॰ पृ॰ २६५ । बहुहेतूदाहरणोक्तिरधिकम् ।
तर्कशा॰ पृ॰ ३८ ।

धिकम् । न्यायसू॰ ५ । २ । १३ एकेनैव हेतुना दृष्टान्तेन वा
प्रतिपादितेऽर्थे हेत्वन्तरं दृष्टान्तान्तरं वा प्रयुञ्जानस्य अधिकं नाम निग्रहस्थानं भवति ।

शब्दार्थयोः पुनर्वचनं पु2620

यद्वा पुन प्रतिसम्बद्धार्थमपि द्विरभिधीयते तत्पुनरुक्तदोषादधिकम् । तच्च पुन
रुक्त द्विविधम्–अर्थपुनरुक्तं शब्दपुनरुक्तं च । चरकस॰ पृ॰ २६५ । पुनरुक्तं त्रिविधम्–शब्दपुन
रुक्तम्, अर्थपुनरुक्तम्, अर्थापत्तिपुनरुक्तं च । तर्कशा॰ पृ॰ ३८ ।

नरुक्तम् अन्यत्राऽनुवादात् । न्यायसू॰ ५ । २ । १४ शब्दस्य
अर्थस्य च²⁶²¹

वा ब॰, ज॰ ।

अभिहितस्य पुनरभिधानं पुनरुक्तं नाम निग्रहस्थानम् अनुवादं वर्जयित्वा । तत्र
शब्दपुनरुक्तम्–अनित्यः शब्दः, अनित्य शब्दः इति । अर्थपुनरुक्तम्–अनित्यः शब्दः, निरो
धधर्मको ध्वनिः इति । अनुवादे पौनरुक्त्यं न दोषाय, यथा हेत्वपदेशात् प्रतिज्ञायाः पुनर्व
चनं निगमनमिति । अर्थादापन्नस्य²⁶²²

–स्य च
शब्दस्य स्व– भा॰, श्र॰ ।

स्वशब्देन पुनर्वचनम् । न्यायसू॰ ५ । २ । १५ पुनरु
क्तम्–यथा उत्पत्तिधर्मकम् अनित्यम् इत्यभिधाय अर्थादापन्नस्य अर्थस्य योऽभिधायकः
शब्दः तेन²⁶²³

तेन शब्देन ब्रू– ब॰, ज॰ । तेन ब्रू– आ॰ । तेन स्वशेब्देन ब्रूयात्
न्यायभा॰ ५ । २ । १४ ।

स्वशब्देन ब्रूयात् नित्यम् अनुत्पत्तिधर्मकम् इति ।

विज्ञातस्य परिषदा त्रिरभिहितस्यापि अप्रत्युच्चारणम् अ²⁶²⁴

परिपदा विज्ञाताया प्रतिज्ञायाः त्रिरभिहिताया अपि यदि कश्चित्प्रत्युच्चा
रणासमर्थ तदाऽननुभाषणम् । तर्कशा॰ पृ॰ ३९ ।

ननुभाषणम् । न्याय
[p. 334 ] सू॰ ५ । २ । १६ परिषदा विदितस्य वादिना त्रिरुच्चरितस्यापि यद् अप्रत्युच्चारणं तद् अननुभाषणं
नाम निग्रहस्थानं भवति, अप्रत्युच्चारयन् किमाश्रयं दूषणमभिदध्यात् इति ?

अविज्ञातञ्च अ²⁶²⁵

परिषदा विज्ञाताया अपि प्रतिज्ञाया केनचिदविज्ञानमज्ञानमुच्यते । तर्कशा॰ पृ॰ ३९ । अ
प्रतिपत्तितो निग्रहस्यानम् । न्यायवा॰ ५ । २ । १८ ।

ज्ञानम् । न्यायसू॰ ५ । २ । १७ परिषदा विज्ञातस्यापि वादिवा
क्यस्य प्रतिवादिना यद् अविज्ञानं तद् अज्ञानं नाम निग्रहस्थानम् । अजानन् कस्य प्रतिषेधं
कुर्यात् इति ?

उत्तरस्याऽप्रतिपत्तिः अ²⁶²⁶

यदि परस्य प्रतिज्ञा न्यायवदीक्षते दूषणे चासम
र्थस्तदाऽप्रतिभा । तर्कशा॰ पृ॰ ३९ । उत्तरविषयाऽप्रतिपत्तिरज्ञानम्, प्रतिपत्तावपि तदप्रत्युच्चारण
मननुभाषणम्, अनुभाषितेऽपि उत्तराप्रतिपत्तिरप्रतिभा । न्यायम॰ पृ॰ ६५३ ।

प्रतिभा । न्यायसू॰ ५ । २ । १८ परपक्षप्रतिषेधः उत्तरम्,
तद् यदा न प्रतिपद्यते तदा निगृहीतो वेदितव्यः ।

कार्यव्यासङ्गात् कथाविच्छेदो विक्षेपः2627

स्वप्रतिज्ञाया दोष
ज्ञात्वा व्याजै परिहार कार्यान्तरकथनम् । तर्कशा॰ पृ॰ ३९ ।

। न्यायसू॰ ५ । २ । १९ वादमुपक्रम्य सिसा
धयिषितस्यार्थस्य अशक्यसाध्यतामवसाय कालयापनार्थं यत्र कर्त्तव्यं व्यासज्य कथां विच्छि
नत्ति–इदं मे करणीयं परिहीयते तस्मिन्नवसिते पश्चात् कथयामि इति, स विक्षेपो नाम
निग्रहस्थानम् ।

स्वपक्षे दोषाऽभ्युपगमात् परपक्षे दोषप्रसङ्गो म²⁶²⁸

य परेण चोदितं दोषमनुद्धृत्य
भवतोऽप्यय दोष इति ब्रवीति सा मतानुज्ञा, परमत स्वमतेऽनुजानाति । उदाहरणं भवाश्चौर पुरुषत्वा
दिति । स त प्रति ब्रूयात्–भवानपीति, सोऽभ्युपगम्य दोषं परपक्षेऽभ्यनुजानातीति निगृहीतो वेदि
तव्य । न्यायवा॰ ५ । २ । २१ । न्यायमं॰ पृ॰ ६५५ । परदूषणे स्वपक्षदोषाभ्युपगम इति मतानुज्ञा ।
तर्कशा॰ पृ॰ ३९ ।

तानुज्ञा । न्यायसू॰ ५ । २ । २० यः
परेण आपादितं दोषमनुद्धृत्य अभ्युपगम्य च ब्रवीति–भवत्पक्षेऽप्ययं दोषः समानः इति सः
परमतानुज्ञानात् मतानुज्ञा नाम निग्रहस्थानम् आपद्यते । यथा चौरो भवान् पुरुषत्वात् प्रसिद्ध
चौरवत् इत्युक्ते स आह–भवानपि चौरः पुरुषत्वाऽविशेषात् इति ।

निग्रहप्राप्तस्य अनिग्रहः पर्य्यनुयोज्योपेक्षणम्2629

पर्यनुयोज्यो नाम निग्रहोपपत्त्या चोदनीय । न्यायभा॰ ५ । २ । २१ । न्याय
मं॰ पृ॰ ६५६ । यदि कश्चिन्निग्रहस्थानं प्राप्नुयात्, तस्य निग्रहापत्त्यनुद्भावनं तददूषणेच्छया तु दूषण
स्थापनम् । तदर्थे च हीने कि प्रयोजनं दूषणेन ? असिद्धमेतत् दूषणम् । एतदुच्यते पर्यनुयोज्योपेक्ष
णम् । तर्कशा॰ पृ॰ ४० ।

। न्यायसू॰ ५ । २ । २१ पर्य्यनुयोज्यो
नाम निग्रहोपपत्त्या चोदनीयः–इदं ते निग्रहस्थानम् आयातम् अतो निगृहीतोऽसि इति
[p. 335 ] वचनीयः, तं यः उपेक्षते नाऽनुयुङ्क्ते, स पर्य्यनुयोज्योपेक्षणात् निगृह्यते । एत²⁶³⁰

एतच्च कस्य पराजय इत्यनुयुक्तया परिषदा वचनीयम्, न खलु निग्रह प्राप्त स्वं कौपीनं
विवृणुयादिति । न्यायभा॰ ५ । २ । २१ ।

च्च कस्य प
राजयः इति अनुयुक्तया परिषदा वचनीयम्, न खलु निग्रहप्राप्तः स्व कौपीनं विवृणुयादिति ।

अनिग्रहस्थाने निग्रहस्थानानुयोगो निर²⁶³¹

कस्यचिदनिग्राह्यत्वेऽपि निग्रहस्थानाभियोगो निरनुयोज्या
नुयोग । तर्कशा॰ पृ॰ ४० । भूतदोषाऽप्रतिपत्तिरप्रतिभा, अभूतदोषप्रतिपत्तिरननुयोज्यानुयोग ।
न्यायमं॰ पृ॰ ६५७ ।

नुयोज्यानुयोगः । न्यायसू॰ ५ । २ । २२ उपप
न्नवादिनम् अनिग्रहार्हमपि निगृहीतोऽसि इति यो ब्रूयात् स अभूतदोषोद्भावनात् निगृह्यत इति ।

सिद्धान्तमभ्युपेत्य अनियमात् कथाप्रसङ्गः अ²⁶³²

पूर्वं चतुर्विधे सिद्धान्ते स्वयमङ्गीकृतेऽपि पश्चाच्चेद्यथासिद्धान्तं न ब्रूयादय
मपसिद्धान्त । तर्कशा॰ पृ॰ ४० ।

पसिद्धान्तः । न्यायसू॰ ५ । २ । २३
यः पूर्वं कञ्चन सिद्धान्तमभ्युपगम्य कथायं प्रवृत्तः सिसाधयिषितार्थसमर्थनरभसेन दूषणोद्धर
णरभसेन वा स्वसिद्धान्तविरुद्धमभिधत्ते स अपसिद्धान्तेन निगृह्यते । यथा नित्यान् प्रतिज्ञाय
शब्दादीन् पुनः अनित्यान् ब्रूते इति ।

हेत्वा2633

यथा पूर्वमुक्ता त्रिविधा असिद्धोऽनैकान्तिको विरुद्धश्चेति
हेत्वाभासा । तर्कशा॰ पृ॰ ४० ।

भासाश्च यथोक्ताः । न्यायसू॰ ५ । २ । २४ यथोक्ताः पूर्वोक्तलक्षणैर्लक्षिताः हेत्वा
भासाःपञ्च, असिद्ध-विरुद्ध-अनैकान्तिक-कालात्ययापदिष्ट-प्रकरणसमाः निग्र²⁶³⁴

एतेषा निग्रहस्थानाना विशेषविवरणं तत्तन्न्यायसूत्रीयभाष्य
वार्तिक-तात्पर्यटीकासु, न्यायसारे पृ॰ २३-२८, न्यायमञ्जर्य्या पृ॰ ६३८-६५९ न्यायकलिका
याञ्च पृ॰ २२-२७ द्रष्टव्यम् । प्रकृते च न्यायमञ्जर्य्येव विशेषतो ग्रन्थकृता अनुसृता ।

हस्थानं भव²⁶³⁵

–वतीति श्र॰ ।

न्तीति ।

षोडशपदार्थाना विशदतया प्रतिविधानम्, धर्माऽधर्मद्रव्ययो गतिस्थितिसाधारणहेतुतया पृथक् द्रव्यत्वसिद्धिश्च–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्2636

पृ॰ ३०९ पं॰ १७ ।

–प्रमाण इत्यादि; तदविचारितरमणीयम्; भवत्परिक
ल्पितानां प्रमाणादिषोडशपदार्थानां स्वरूपतः प्रमाणेन विचार्यमा
णानामघटमानत्वेन तत्तत्त्वज्ञानात् निश्रेयसप्राप्त्यनुपपत्तेः ।
यत् स्वरूपतः प्रमाणेन विचार्यमाणं नोपद्यते न तत्तत्त्वज्ञानात्
निःश्रेयसप्राप्तिः यथा तथाविधाद् इन्दुद्वयस्वरूपज्ञानात्, नोप
पद्यन्ते च स्वरूपेण प्रमाणतो विचार्यमाणा भवत्परिकल्पिता
षोडशपदार्था इति । न च स्वरूपतः प्रमाणेन विचार्यमाणानां तेषामघटमानत्वमसिद्धम्; तथा
हि–य²⁶³⁷

यद्भव– ब॰, ज॰ । पृ॰ ३०९ पं॰ १९ । यत्तावद् भवद्भि सकलपदार्थानां
गरिष्ठत्वात् प्रथमत। स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९७५-७६ ।

त्तावद् भवद्भिः सकलपदार्थानां गरिष्ठत्वात् प्रथमतः प्रमाणपदार्थः प्रतिपादितः, स यथा
स्वरूपतः प्रमाणेन विचार्यमाणो नोपपद्यते तथा प्रत्यक्षप्रमाणस्वरूपनिरूपणावसरे प्रपञ्चितम्2638

पृ॰ ७७ ।

,
अनुमानादिप्रमाणस्वरूपनिरूपणप्रघट्टके प्रपञ्चयिष्यते च ।

[p. 336 ]

अतो भवत्परिकल्पितप्रमाणपदार्थस्य अव्यवस्थितेः कथं तत्परिच्छेद्यत्वेन आत्मादिप्रमेय
तत्त्वं व्यवतिष्ठते ? यथा च आत्मा नित्यव्यापित्वादिरूपो भवत्परिकल्पितो न व्यवतिष्ठते तथा2639

–था प्रत्यक्षप्रमाणप– ब॰, ज॰ ।

षट्पदार्थपरीक्षाप्रघट्टके प्रतिपादितम्2640

पृ॰ २६१ ।

। शरीरञ्च स्वारम्भकाऽवयवेभ्योऽर्थान्तरम् अवयविनि
राकरणादेव निराकृतम् । भौतिकानि प्राप्यकारीणि इन्द्रियाणि, बुद्ध्यन्तरवेद्या बुद्धिः, अणु
मनश्च इति त्रितयमपि प्रागेव²⁶⁴¹

पृ॰ ७७ । पृ॰ १८३ । पृ॰ २६९ ।

अपास्तम् । आत्मगुणत्वेन भवत्परिकल्पितयोर्धर्माऽधर्मयोर
प्यव्यवस्थितेः तद्रूपा प्रवृत्तिरपि अव्यवस्थितैव । तद्गुणत्वेन अनयोरव्यवस्थितिश्च आत्मद्रव्य
विचारावसरे प्रतिपादिता2642

पृ॰ २६३ ।

। प्रेत्यभावश्च आत्मनो व्यापिनः स्वदेहप्रमितौ प्र²⁶⁴³

पृ॰ २६८ ।

त्याख्यातः । दोष
फल-दुःखानाम् आत्मगुणानां गुणपदार्थविचारावसरे2644

पृ॰ २७५ ।

निराकृतिः कृता । अपवर्गश्च भवत्कल्पितो
मोक्षस्वरूपनिरूपणप्रघट्टके प्रतिपेत्स्यते । तन्न द्वादशविधं प्रमेयमवतिष्ठते ।

किञ्च, अस्य²⁶⁴⁵

अपि चास्य द्वादशविधत्वावधारणं तावत्येव
प्रमाणव्यापारपरिसमाप्ते प्रयोजनपरिसमाप्तेर्वा स्यात् । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९७६ ।

द्वादशविधत्वावधारणं तावत्येव प्रमाणव्यापारपरिसमाप्तेः, प्रयोजनपरि
समाप्तेर्वा स्यात् ? तत्र आद्यः पक्षोऽनुपपन्न; दिक्-काल-आकाश-पृथिव्यादिप्रपञ्चेऽपि
प्रमाणव्यापारप्रतीते । न च तत्प्रपञ्चस्य अत्रैव अन्तर्भावः इत्यभिधातव्यम्; ततोऽस्य अत्य
न्तविलक्षणत्वात् । यद् यतोऽत्यन्तविलक्षणम् न तत तत्र अन्तर्भवति यथा जलेऽनलः,
अत्यन्तविलक्षणाश्च आकाशादयो भावा भवत्परिकल्पितद्वादशविधप्रमेयपदार्थात् इति । तथा
विधानामप्येषामत्रान्नर्भावे आत्मन्येव अशेषपदार्थानामन्तर्भावात् ब्रह्माऽद्वैतप्रसङ्गतो गता
षोडशपदा2646

–र्थकल्पना
ब॰, ज॰ ।

र्थपरिकल्पना । द्वितीयपक्षेऽपि कस्य प्रयोजनस्य अत्रैव परिसमाप्ति–लौकिकस्य, अप
वर्गलक्षणस्य, प्रयोजनमात्रस्य वा ? न तावल्लौकिस्य, तत्प्रयोजनप्रसाधकानां घट-पट-मुकुट
शकट-अन्नपानादीनामत्राऽसङ्ग्रहात् । नापि अपवर्गलक्षणस्य; त²⁶⁴⁷

तत्प्रसाधकानाम् ब॰, ज॰, भा॰, श्र॰ ।

त्प्रयोजनोत्पादकानां दीक्षा
तपोध्यानादीनाम् 2648

अत्र सङ्ग्रहाभावात् ब॰, ज॰, भा॰ ।

अत्राऽसङ्ग्रहात् । नापि प्रयोजनमात्रस्य; लौकिकेतरप्रयोजनातिरिक्तस्य
प्रयोजनमात्रस्यैवासंभवात् । ततोऽयुक्तमेतत्–

ज्ञान तं सम्यगसम्यग्वा यन्मोक्षाय भवाय वा ।

तत्प्रमेयमिहाऽभीष्ट न प्रमाणार्थमात्रकम् ॥ न्यायम॰ पृ॰ ४२७

सत्येतरज्ञानपरिच्छेद्यस्य अखिलस्य प्रमेयराशे द्वादशविधे प्रमेये सङ्गृहीतुमशक्यत्वात् ।

पदार्थसंख्यायां संशयपरिगणने च 2649

विपर्ययानध्यवसाययोश्च प्रमाणादिषोडशपदार्थेभ्योऽर्थान्तरभूतयो प्रतीते । प्रमेयक॰ पृ॰ १८९
पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९७६ ।

विपर्यय-अनध्यवसाययोरपि2650

–पि गण– आ॰ ।

परिगणनप्रसङ्ग । न्याय
प्रवृत्त्यङ्गत्वात् तस्यैव परिगणने अनुग्रहेच्छा-पराभिभवाभिलाष-लाभ-पूजा-ख्यात्यादेरपि परिग
[p. 337 ] णनप्रसङ्गः तत्प्रवृत्त्यङ्गत्वाऽविशेषात् । किञ्च, ज²⁶⁵¹

दशावयवानेके नैयायिका वाक्ये सञ्चक्षते–जिज्ञासा, संशय, शक्यप्राप्ति, प्रयोजनम्, संशय
व्युदास इति । न्यायभा॰ १ । १ । ३२ । न्यायमं॰ पृ॰ ५७० । जिज्ञासाप्रयोजनसंशयार्थप्राप्तीनां
वादमार्गज्ञानाधिगम्यपदार्थरूपतया उल्लेखः चरकसंहितायामपि पृ॰ २६२ दृश्यते ।

रन्नैयायिकैः प्रतिज्ञाद्यवयवपञ्चकवत् जिज्ञासा,
संशयः, शक्यप्राप्तिः, प्रयोजनम्, संशयव्युदासः इत्यन्येऽपि अवयवाः पञ्च प्रतिज्ञाताः ।
तेषाञ्च मध्ये भवता किमिति संशय-प्रयोजने एव गृह्येते ?

दृष्टान्तोऽपि न उदाहरणादन्यः । ततश्चास्य पृथगभिधाने सर्वेषामपि अवयवानां पृथग
भिधानप्रसङ्गः अविशेषात् ।

सिद्धान्तोऽपि प्रतिज्ञातो नाऽर्थान्तरम् । अतोऽस्य पृथग् लक्षणाभिधानमनर्थकम् । सर्वैरेव
हि शास्त्रकारैः अपसिद्धान्तं ब्रुवाणो निगृह्यते, न च सिद्धान्तलक्षणं प्रतिज्ञातः पृथक् तैः
क्रियते, तस्या एव सिद्धान्तत्वेन सर्वेषां सुप्रसिद्धत्वात् ।

अवयवानाञ्च पदार्थसंख्यायां परिगणने अनुमानस्यापि पृथक् परिगणनप्रसङ्गः । तस्य
प्रमाणान्तर्गतत्वात् पृथगपरिगणने अवयवानामपि अनुमानात्मकत्वान्न पृथक् परिगणनं स्यात् ।
प्रधानभूतञ्च अनुमानं प्रमाणान्तर्गतत्वान्न पृथगुपादीयते तदन्तर्भूतास्तु अवयवाः पृथगुपादी
यन्ते इति महती प्रेक्षापूर्वकारिता । उपादानेऽप्येषाम् इयत्ता2652

इयत्त्वा– ज॰ ।

ऽवधारणमयुक्तम्; यावद्भिर्विवक्षि
तार्थप्रतिपत्तिर्भवति तावतामेव उपादानार्हत्वात्, सा च क्वचित् कियद्भिर्भवतीति ।

तर्कस्य²⁶⁵³

तच्च प्रमाणविषयतिरोधायकापनेतृत्वम्, संशयादिव्यवच्छेदेन तन्निश्चायकत्वम्, तद्ग्रहणे प्रवृत्तस्य
प्रमाणस्य अग्रेसरतया तत्स्वरूपविवेचनमात्रं वा ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९७७ ।

च प्रमाणविषयपरिशोधकत्वम्–तत्तिरोधायकाद्यपनेतृत्वम्, संशयादिव्यवच्छेदेन
तन्निश्चायकत्वम्, तद्ग्रहणे प्रवृत्तस्य प्रमाणस्य अग्रेसरतया तत्स्वरूपविवेचनमात्रं वा ? प्रथ
मपक्षे प्रतीतिविरोधः; घटादितिरोधायकस्य अन्धकारादेः तर्काद् अपनयनाऽप्रतीतेः । द्वितीय
तृतीयपक्षेऽपि अप्रमाणात्मकोऽसौ तथा तन्निश्चयं तद्विवेचनमात्रञ्च कुर्यात्, प्रमाणात्मको
वा ? न तावद् अप्रमाणात्मकः; प्रमाणविषयस्य अप्रमाणात्मना तेन परिशोधनाऽनुपपत्तेः ।
यद् अप्रमाणं न तत् प्रमाणविषयपरिशोधकम् यथा मिथ्याज्ञानम् प्रमेयो वाऽर्थः, अप्रमाणञ्च
भवद्भिः परिकल्पितः तर्क इति । तत्परिशोधकत्वे वा अस्य प्रमाणत्वप्रसङ्गः; यत् प्रमाण
विषयपरिशोधकम् तत् प्रमाणम् यथा अनुमानादि, प्रमाणविषयपरिशोधकश्च भवद्भिः परि
कल्पितः तर्क इति । अस्तु तर्हि प्रमाणात्मक एवासौ इति चेत्; न; चत्वारि एव प्रमा
णानि इति संख्याव्याघातप्रसक्तेः ।

निर्णयश्च प्रमाणफलम्, तच्च सति प्रमाणे अवश्यं भवति इति न किञ्चित् तस्य पृथगु
पादाने प्रयोजनम्, अन्यथा हान-उपादानादेरपि पृथगुपादानप्रसङ्गः प्रमाणफलत्वाऽविशेषात् ।
[p. 338 ] यदपि वीतरागकथा इत्यादि वादस्य लक्षणम्; तदप्यनुपपन्नम्, तस्य वीतरागविषयत्वाऽ
संभवात्; तथाहि–वादो न²⁶⁵⁴

वादो जिगीपितोरेव तत्त्वाध्यवसायसरक्षणार्थत्वात् अन्यथा तदनुपपत्तेनिग्रहस्थानवत्त्वाच्च ।
तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २७९ । प्रमेयक॰ पृ॰ १९४ उ॰ ।

अविजिगीपुविषय निग्रहस्थानवत्त्वात् जल्प-वितण्डावत् । न
चास्य निग्रहस्थानवत्त्वमसिद्धम्, न्यून-अधिक-अपसिद्धान्त-हेत्वाभासपञ्चकलक्षणाऽष्टनिग्रह
स्थानानां तत्र सद्भावात् । सतामप्येषां निग्रहबुद्ध्या उद्भावनाऽभावात् न वादे विजिगीषु
विषयता, इत्यप्यसाम्प्रतम्, जल्प-वितण्डयोरपि तथोद्भावनाऽभावप्रसङ्गतोऽविजिगीपुविषय
ताप्रसक्ते । तत्र छलादिप्रयोगसंभवात् न तथोद्भावनाभावः इति चेत्; ननु वादे कुतस्तत्प्र
योगाऽभाव ? तत्त्वाध्यवसायसंरक्षणा2655

–णार्थरहि– ब॰, ज॰ ।

र्थत्वरहितत्वाच्चेत्, जल्पवितण्डे हि तत्त्वाध्यवसायसंर
क्षणार्थे अत तयोरेव तत्प्रयोगो न वादे इति, तदप्यनल्पतमोविलसितम्; छलादीनामसदुत्तर
तया त²⁶⁵⁶

तदध्य– भा, श्र॰ ।

त्त्वाध्यवसायसंरक्षणहेतुत्वाऽनुपपत्तेः । परस्य तूष्णीभावनिमित्तत्वात् तेषां तद्धेतुत्वमुप
पन्नम्, इत्यप्यसत्, तथा परस्य तूष्णीभावाऽसंभवात्, असदुत्तराणामानन्त्यात् । तत्त्वाध्यव
सायसंरक्षणार्थत्वरहितत्वञ्च वादेऽसिद्धम्, तस्यैव तत्संरक्षणार्थत्वोपपत्ते । तथाहि–वाद²⁶⁵⁷

वाद एव तत्त्वाध्यवसायसरक्षणार्थ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २७८ । प्रमेयक॰ पृ॰ १९५ पू॰ ।

एव
तत्त्वाध्यवसायसंरक्षणार्थः, प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भत्वे सिद्धान्ताऽविरुद्धत्वे पञ्चावयवोपपन्नत्वे
च सति पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहवत्त्वात्, यस्तु न तथा स न त²⁶⁵⁸

तथा आक्रो– आ॰ ।

था यथा आक्रोशादिः, यथोक्त
विशेषणश्च वाद, तस्मात् तत्त्वाध्यवसायसंरक्षणार्थ इति ।

न चायमसिद्धो हेतु, प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताऽविरुद्धः पञ्चावयवोपपन्नः
पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो वादः । न्यायसू॰ १ । २ । १ इत्यभिधानात् । पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहव
त्त्वात् इत्युच्यमाने जल्पस्यापि तथात्वप्रसङ्गाद् अवधारणविरोधः स्यात्, तत्परिहारार्थ प्रमा
णतर्कसाधनोपालम्भत्वविशेषणम् । नहि जल्पे तत्संभवति–यथोक्तोपपन्नश्छलजातिनिग्रहस्था
नसाधनोपालम्भः जल्पः । न्यायसू॰ १ । २ । २ इति वचनात् । नापि वितण्डा तथाऽनुप
ज्यते, जल्पस्यैव वितण्डारूपत्वात्, स प्रतिपक्षस्थापनाहीनो वितण्डा । न्यायसू॰ १ । २ । ३
इत्यभिधानात् । तत प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भत्वविशेषणस्य पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहस्य जल्प-वित
ण्डयोरभावात् सिद्धं वादस्यैव तत्त्वाध्यवसायसंरक्षणार्थत्वम् । तत्त्वस्य अ²⁶⁵⁹

अवसाय ज॰, श्र॰ । तत्त्वरक्षणार्थ सद्भिरुपहर्त्तव्यमेव छलादि
विजिगीपुभिरिति चेत्, नखचपेटशस्त्रप्रहारादीपनादिभिरपीति वक्तव्यम्, तस्मान्न ज्यायानयं तत्त्वरक्षणो
पाय । वादन्याय पृ॰ ७१ ।

ध्यवसायो हि निश्चयः,
तस्य संरक्षणम्–न्यायबलात् निखिलबाधकनिराकरणम्, न पुन तत्र बाधकमुद्भावयतो यथा
कथञ्चित् निर्मुखीकरणम् लकुटचपेटादिभिस्त²⁶⁶⁰

तन्न्यकरण– ब॰, ज॰, भां॰, श्र॰ ।

न्न्यक्कारस्यापि तत्त्वाध्यवसायसंरक्षणार्थत्वाऽ
[p. 339 ] नुषङ्गात् । न च जल्पवितण्डाभ्यां निखिलबाधकनिराकरणं2661

–णं शक्यं– आ॰ ।

कर्त्तुंशक्यम् छलाद्युपक्रमपरतया
ताभ्यां संशयस्य विपर्ययस्य वा जननात् । तत्त्वाध्यवसाये सत्यपि हि परनिर्मुखीकर²⁶⁶²

–करणे प्रवृ– श्र॰ ।

णप्रवृत्तौ
प्राश्निकाः तत्र संशेरते विपर्यस्यन्ति वा–किमस्य तत्त्वाध्यवसायोऽस्ति किवा नास्ति इति, नास्त्येव
इति वा । पर²⁶⁶³

परनिर्मुखीकरणमात्रे तथाव्यवसायरहितस्यापि
प्रवृत्तिदर्शनात् तत्त्वोपप्लववादिवत् । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २७९ ।

निर्मुखीकरणमात्रे तत्त्वाध्यवसायरहितस्यापि प्रवृत्त्युपल²⁶⁶⁴

–लम्भात् ततो– आ॰ ।

म्भात् तत्त्वोपप्लववादिवत् ।
ततो वाद एव एकः कथाविशेषः तत्त्वाध्यवसायसंरक्षणफलः लाभपूजाख्यातिहेतुः निःश्रेयस
शास्त्रे अभ्युपगन्तव्यः न पुनर्जल्पवितण्डे तद्विपर्ययात् । एतच्च प्र²⁶⁶⁵

पृ॰ १९४ । तत्त्वार्थश्लोकवार्त्तिकेऽपि पृ॰ २७८ ।

मेयकमलमार्त्तण्डे स²⁶⁶⁶

सप्रपञ्चमिह उह्यन्ते भा॰ । सप्रपञ्चितम्
इ– आ॰, ब॰, ज॰ ।

प्रपञ्चं प्रप
ञ्चितम् इह द्रष्टव्यम् ।

हेत्वाभासाश्च अस्माकमभिमता एव, किन्तु तैः मोक्षशास्त्रे निर्दिष्टैः न किञ्चित् प्रयोजनम्,
अन्यथा प्रत्यक्षाद्याभासानामपि निर्देशप्रसङ्गात् षोडशपदार्थसंख्याक्षतिप्रसङ्गः । प्रत्यक्षादिप्र
माणनिर्देशसामर्थ्यादेव तदाभासानां लब्धत्वादनिर्देशे अवयवनिर्देशसामर्थ्यादेव हेत्वाभासा
नामपि लब्धत्वादनिर्देशोऽस्तु अविशेषात् ।

छ²⁶⁶⁷

छलादीनि ब॰, ज॰, भां॰ ।

लानि तु बालक्रीडाप्रायाणि न प्रामाणिकानां निःश्रेयसार्थिनामवलम्बयितुमुचितानि ।

जातयस्तु दूषणाभासा हेत्वाभासैरेव सङ्गृहीताः किमिति अतः पृथगुच्य²⁶⁶⁸

–च्यते आ॰, ब॰, ज॰ । –ह्यन्ते श्र॰ ।

न्ते, न च एता2669

मिथ्योत्तराणामानन्त्यात् शास्त्रे वा विस्तरोक्तित । साधर्म्यादिसमत्वेन जातिर्नेह प्रतन्यते ॥ २०६ ॥
न्यायवि॰ द्वि॰ परि॰, पृ॰ ५२७ उ॰ ।

सामियत्ता कर्त्तुंपार्यते, युष्माभिरपि आसामानन्त्येन²⁶⁷⁰

तद्विकल्पाज्जातिनिग्रहस्थानबहुत्वम् । न्यायसू॰ १ । २ । २० ।

अभ्युपगमात् । यदाह 2671

भाष्ये नोपलब्धमिदं वाक्यम् । न्यायमञ्जर्यां तु पृ॰ ६२२ सत्यप्यानन्त्ये जातीनामसंकीर्णो
दाहरणविवक्षया चतुर्विशतिप्रकारत्वमुपवर्णितं न तु तत्संख्यानियम कृतः इत्यस्ति ।

भाष्यकारः–
सत्यपि आनन्त्ये जातीनामसंकीर्णोदाहरणविवक्षया चतुर्विंशतिप्रकारा उच्यन्ते न सख्या
नियमः क्रियते । न्यायमं॰ पृ॰ ६२२ इति । परस्परविवेकेन उपलक्षणार्थं तर्हि तासामुपा
दानम्; इत्यप्ययुक्तम्; उपात्तानां परस्परविवेकेन उपलक्षणेऽपि अनुपात्तानामुपलक्षणाऽसंभ
वात् । कतिपयतत्प्रकाराणां तद्विवेकेन उपलक्षणार्थ तल्लक्षणप्रणयने च 2672

तत्र मिथ्यो
त्तरं जाति यथानेकान्तविद्विषाम् । दध्युष्ट्रादेरभेदत्वप्रसङ्गादेकचोदनम् ॥ न्यायवि॰ पृ॰ ५२६ उ॰ ।
प्रमाणसं॰ परि॰ ६ ।

मिथ्योत्तरं जातिः
न्यायविनि॰ २ । २०२ 2673

इत्येतावदेव तल्लक्ष– श्र॰ ।

इत्येतावल्लक्षणं प्रणेतव्यम् सकलतद्व्यक्तिव्यापकत्वात् ।

एवं निग्रहस्थानानामपि अनन्तत्वात् न इयत्ता कर्तुं शक्या । तदानन्त्यं च भवद्भिरेव अभि
प्रेतम्–विप्रतिपत्त्यप्रतिपत्तिप्रकारस्य बहुत्वेऽपि द्वाविशतिर्निग्रहस्थानानि प्रदर्श्यन्ते
[p. 340 ] इति भाष्य²⁶⁷⁴

भाष्ये नोपलब्ध वाक्यमिदम् । सामान्यमधिकृत्य निग्रहस्थाने द्वे । भेदविस्तरविवक्षाया तु
द्वाविशतिधा भेद । उदाहरणमात्रत्वाच भेदस्य आनन्त्यमिति । न्यायवा॰ ५ । २ । १ । असंकीर्णोदाह
रणविवक्षया च द्वाविंशतिभेदसकीर्त्तनम् अवान्तरभेदैस्तु जातिवदानन्त्यमेव तेषामिति । न्यायमं॰ पृ॰
६३९ ।

कारवचनात् । यच्च छलजातिनिग्रहस्थानानां प्रत्येकं दूषणं तत् प्र²⁶⁷⁵

पृ॰ १९५–२०४ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २८१–३११ । निग्रहस्थानाना खण्डन तु वादन्यायेऽपि
पृ॰ ७८-१४२ दृष्टव्यम् । एतदर्थ सिद्धिविनिश्चयटीकाया जल्पसिद्धिनामक प्रकरणमपि समवलोकनीयम् ।

मेयकमलमार्त्तण्डे
सप्रपञ्च प्रपञ्चितम् इह द्रष्टव्यम् । तदेवं षोडशपदार्थानां विचार्यमाणानामव्यवस्थितेर्न
यौगाना षट्पदार्थनियमवत् षोडशपदार्थनियमोऽपि उपपन्न ।

धर्माऽधर्मद्रव्ययो तदर्थान्तरभूतयो सद्भावाच्च । कुत प्रमाणात् तत्सिद्धिरितिचेत् ?
अनुमानात् इति ब्रूम । तथाहि–विवादापन्ना सक²⁶⁷⁶

गतिस्थित्युपग्रहो धर्माधर्मयोरुपकार । तत्त्वार्थसू॰ ५ । १७ । उदयं जह मच्छाणं गमणाणुग्गहयरं
हवदि लोए। तह जीवपुग्गलाण धर्म्म दव्व वियाणेहि ॥ ८५ ॥ पञ्चास्ति॰ । धम्मत्थिकाए णं जीवाणं
आगमणगमणभासुम्मेसमणजोगा वइजोगा कायजोगा जे यावन्ने तहप्पगारा चला भावा सव्वे ते धम्मत्थि
काए पवत्तंति। गइलक्खणेणं धम्मत्थिकाए । व्या॰ प्रज्ञ॰ १३ । ४ । ४८१ ।

लजीवपुद्गलाश्रयाः सकृद्गतयः साधार
णवाह्यनिमित्तापेक्षाः युगपद्भाविगतित्वात् एकसरस्सलिलादिना अनेकमत्स्यादिगतिवत् । तथा,
सक²⁶⁷⁷

जह हवदि धम्मदव्वं
तह तं जाणेह दव्वमधमक्खं । ठिदिकिरियाजुत्ताण कारणभूदं दु पुढवीव ॥ ८६ ॥ पञ्चास्ति॰ । अह
मत्थिकाएणं किं पवत्तति ? गोयमा । अहमत्थिकाएणं जीवाणं ठाणनिसीयणतुयट्टणमणस्सय एगत्तीभाव
करणता जे यावन्ने तहप्पगारा थिरा भावा सव्वे ते अहमत्थिकाए पवत्तंति । ठाणलक्खणेणं अहमत्यि
काए । व्या॰ प्रश॰ १३ । ४ । ४८१ ।

लजीवपुद्गलस्थितयः साधारणबाह्यनिमित्तापेक्षाः युगपद्भाविस्थितित्वात् एककुण्डाश्रयानेक
बदरादिस्थितिवत् । यत् तत्साधारणं निमित्तम् स धर्म अधर्मश्च, ताभ्यां विना तद्गति
स्थिनिकार्याऽनु2678

–नुपपत्तेः ज॰, श्र॰ ।

त्पत्ते ।

गतिस्थितिपरिणामिन एव अर्थाः परस्परं त²⁶⁷⁹

तद्धेतुश्चेत् आ॰ ।

द्धेतवश्चेत्; न; अन्योन्याश्रयाऽनुषङ्गात्–
सिद्धाया हि तिष्ठत्पदार्थेभ्यो गच्छत्पदार्थानां गतौ तेभ्यः तिष्ठत्पदार्थानां स्थितिसिद्धिः, तत्सि
द्धौ च गच्छत्पदार्थानां गतिसिद्धिरिति । साधारणनिमित्तरहिता एव अखिलार्थगतिस्थितयः
प्रतिनियतस्वकारणपूर्वकत्वात् इति चेत्; कथमिदानीम् ईश्वर अङ्कुरादिकार्योत्पत्तौ, नर्त्तकीक्षणो
वा निखिलप्रेक्षकजनानां नानातद्वेदनोत्पत्तौ साधारणं निमित्त स्यात् ? तल्लक्षणसाधारण
निमित्तमन्तरेण तदुपपत्त्यनुपपत्ते इति चेत्; तदेतद् अन्यत्रापि समानम्, नहि सकलार्थ
गतिस्थितयोऽपि सकृद्भाविन्यो धर्माऽधर्मलक्षणसाधारणनिमित्तमन्तरेण उपपद्यन्ते, सकृद्भावि
कार्यत्वात्, यत् सकृद्भावि कार्यम् तन्न साधारणनिमित्तमन्तरेण उपपद्यते यथा अङ्कुरादि,
तथाभूताश्चैता सकलार्थगतिस्थितय इति । ईश्वर एव आसां साधारणनिमित्तमस्तु, इत्यप्य
[p. 341 ] युक्तम्; तत्र गतिस्थितीनामसंभवात्, भूम्यादौ तद्दर्शनात् । तर्हि स²⁶⁸⁰

भूमिजलादीन्येव तत्प्रयोजनसमर्थानि नार्थो धर्माधर्माभ्यामिति चेन्न, साधारणाश्रय इति विशिष्य
उक्तत्वात् । सर्वार्थसि॰ ५ । १७ ।

एव तासां तन्निमित्तमस्तु
इत्यप्यनुपपन्नम्; गगनवर्तिपदार्थगतिस्थितीनां तदसंभवात् । तर्हि न²⁶⁸¹

धर्माधर्मयो य उपकार स आकाशस्य युक्त सर्वगतत्वात् इति
चेत्तदयुक्तम्; तस्य अन्योपकारसद्भावात् । सर्वार्थसि॰ ५ । १७ ।

भः साधारणं निमित्तमा
सामस्तु सर्वत्र तत्संभवात्; इत्यप्यपेशलम्; तस्य अवगाहनिमित्तत्वप्रतिपादनात् । तस्य एक
स्यैव अनेककार्यनिमित्ततायाम् अनेकसर्वगतपदार्थपरिकल्पनाऽनर्थक्यप्रसङ्गः; काल-आत्म
दिक्-सामान्य-समवायकार्यस्यापि यौगपद्यादिप्रत्ययस्य, बुद्ध्यादेः, इदमतः पूर्वेण इत्यादि
प्रत्ययस्य, अन्वयज्ञानस्य, इहेदम् इति प्रत्ययस्य च नभोनिमित्तत्वोपपत्तेः तस्य सर्वत्र सर्वदा
सद्भावात् । कार्यविशेषात् कालादिनिमित्तभेदव्यवस्थायां तत एव धर्माऽधर्मादिनिमित्तभेद
व्यवस्थाऽप्यस्तु सर्वथा विशेषाऽभावात् ।

एतेन अदृ2682

अदृष्टहेतुके गतिस्थिती इति
चेन्न; पुद्गलेष्वभावात् । तत्त्वार्थराज॰ ५ । १७ । पृ॰ २१५ ।

ष्टनिमित्तत्वमपि आसां प्रत्याख्यातम्; पुद्गलानामदृष्टाऽसंभवाच्च । ये यदा
त्मोषभोग्याः पुद्गलाः तद्गतिस्थितयः तदात्माऽदृष्टनिमित्ताश्चेत्; तर्हि असाधारणं निमित्तमदृष्टं
तासाम्, प्रतिनियतात्माऽदृष्टस्य प्रतिनियतद्रव्यगतिस्थितिहेतुत्वप्रसिद्धेः । न च तदनिष्टम्;
भूम्यादिवत् तदसाधारणकारणस्य अदृष्टस्यापि इष्टत्वात्, साधारणं तु कारणं तासां धर्माऽ
धर्मौ, इति सिद्धः कार्यविशेषात् तयोः सद्भावः ।

ततो यौगोपकल्पितपदार्थानां स्वरूपतः इयत्तावधारणतश्च प्रमाणतो विचार्यमाणानाम
नुपपत्तेर्न तत्परिकल्पितभेदैकान्तेऽर्थस्य सिद्धिर्घटते । नापि चार्वाकपरिकल्पितभेदैकान्ते तत्प
रिकल्पिततत्त्वानामपि स्वरूपतः संख्यातश्च विचार्यमाणानामनुपपद्यमानत्वाऽविशेषात् ।

पृथिव्यप्तेजोवायुरिति तत्त्वानि तेभ्यश्चैतन्यम्

इत्यादिना नास्ति कायाकारपरिणतभूतव्यतिरिक्त आत्मा य परलोकी स्यात्' इति चार्वाकस्य पूर्वपक्ष–

ननु चार्वाकमते पृथिवी-अप्-तेजो-वायुरूपाणि चत्वार्येव तत्त्वानि अन्योन्याऽसंभविलक्ष
णलक्षितानि शरीर-इन्द्रिय-विषयलक्षणार्थक्रियासम्पादनसमर्था
नि प्रत्यक्षप्रमाणाधिगतस्वरूपाणि उपपद्यन्त एव, पृथिव्य
प्तेजोवायुरिति तत्त्वानि तत्समुदाये शरीरेन्द्रियविषयसंज्ञाः ।
इ²⁶⁸³

उद्धृतञ्चैतत्–तत्त्वोपप्लव पृ॰ १ ।
शां॰ भा॰ भामती ३ । ३ । ५४ । तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ५२० । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २८ । युक्त्यनुशा॰ टी॰
पृ॰ ७३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३० पू॰ । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ४५४ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १८६ ।

त्यभिधानात् । न ततोऽधिकानि तत्सद्भावे
प्रमाणाऽभावात् । न खलु प्रत्यक्षम् आकाशादिसद्भावे प्रवर्त्तते
तस्य रूपादौ तद्वति चार्थे प्रवृत्तिप्रतीतेः, न च आकाशादौ एतत् संभवति अरूपिद्रव्यतयाऽ
स्याभ्युपगमात् । अनुमानस्य चाप्रमाणत्वात् नातोऽपि अस्य सद्भावसिद्धिः ।

[p. 342 ]

ननु ग्राहकस्य आत्मनोऽभावे कथं चतुर्णामपि तत्त्वानां सद्भावसिद्धिः प्रमात्रधीनत्वात्
प्रमेयव्यवस्थाया इत्याशङ्क्य आह–तेभ्यश्चैतन्यम्2684

तेभ्य एव तथा ज्ञान जायते व्यज्यतेऽथवा ॥ १८५९ ॥ तत्त्वस॰ । तेभ्यश्चै
तन्यमिति, तत्र केचिद् वृत्तिकारा व्याचक्षते–उत्पद्यते तेभ्यश्चैतन्यम्, अन्ये अभिव्यज्यते इति ।
तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ५२० । ब्रह्मसू॰ शा॰ भा॰ ३ । ३ । ५३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३० । सर्वदर्शनसं॰ चार्वा
कद॰ ।

। अत्र केचित् अभि
व्यज्यते इति क्रियाभिसम्बन्ध प्रतिपद्यन्ते, अन्ये तु प्रादुर्भवति इति । अतः परपरिक
ल्पितो जीव अनादिज्ञानसन्तानो वा तत्प्रमाता इति प्रत्याख्यातम्; तत्सद्भावे प्रमाणाऽभा
वात् । तत्प्रमेयत्वस्य च प्रमातृमात्रेण अविनाभावप्रसिद्धेः चैतन्यमेव प्रमातृ भविष्यति ।

ननु विभिन्नेभ्य पृथिव्यादिभ्यः कथमभिन्नं चैतन्यम् अभिव्यक्तिमाविर्भावं वा बिभ्रद
विरुद्धम् ? इत्याह–मदशक्तिवद् विज्ञानम्2685

ब्रह्मसू॰ शा॰ भा॰ ३ । ३ । ५३ । न्यायम॰ पृ॰ ४३७ । मदशक्तिवच्चैतन्यमिति ।
प्रकरणप॰ पृ॰ १४६ ।

। यथैव हि मद्याङ्गानां कि
ण्वादीनां देश-काल-अवस्थाविशेषे मदशक्तिलक्षणावस्थाविशेषः प्रादुर्भवति एवं पृथिव्यादीनां
त²⁶⁸⁶

तद्विशेषेऽपि ब॰ ।

द्विशेषे विशिष्टं प्रतिनियतघटादिग्राहकं ज्ञानमिति ।

न च प्रतिनियतसुख-दुःखादिकार्यवैचित्र्यस्य नियामकमन्तरेण अनुपपत्तेः तन्नियामकस्य
पूर्वभवोपार्जितस्य अदृष्टस्य प्रसिद्धे तत्कर्त्तुरात्मन पूर्वभवेऽप्यस्तित्वसिद्धि; यतः जलबुद्बुद
वत् जीवाः । यथैव हि समुद्रादौ नि2687

नियामकारहिताः ब॰, ज॰ ।

यामकाऽदृष्टरहिता पदार्थसामर्थ्यवशाद्
वैचित्र्यभाजो बुद्बुदाः प्रादुर्भवन्ति तथा सुखदुखवैचित्र्यभाजो जीवा, न पुनः कायाकार
परिणतभूतव्यतिरिक्ता नित्यादिस्वभावाः तत्सद्भावे प्रमाणाऽभावात् । तत्र हि प्रमाणं प्रत्यक्षम्,
अनुमानं वा प्रवर्तते ? न तावत् तद्व्यतिरिक्तात्मसद्भावे प्रत्यक्षं प्रवर्त्तते, तस्य प्रतिनियतेन्द्रिय
सम्बद्धरूपादिगोचरचारितया तद्विलक्षणे जीवे प्रवृत्त्यनुपपत्तेः । न च घटमहं वेद्मि इत्यहं
प्रत्यये ज्ञानकर्तृतया आत्मा तथाविधः प्रतिभाति इत्यभिधातव्यम्; तस्यापि स्थूलोऽहं कृशोऽ
हम् इत्यादिवत् शरीरविषयत्वस्यैव उपपत्तेः । न खलु तत्प्रत्ययस्य आत्मालम्बनत्वमस्ति तत्र
स्थौल्यादिधर्माऽसंभवात् । तथा घटमहं वेद्मि इत्यादि प्रत्ययस्यापि, नहि तस्यापि शरीरा
दन्यो भवत्परिकल्पितः कश्चिद् आत्मा आलम्बनत्वेन स्वप्नेऽपि प्रतीयते । अप्रतीतस्यापि
कल्पने कल्पनागौरवं प्रतिनियतवस्तुव्यवस्थाऽभावश्च स्यात् । न च अप्रतीतसद्भावस्य कर्तृत्वं
युक्तम्; खपुष्पादेरपि तत्प्रसङ्गात् । तत प्रमाणप्रसिद्धस्वरूपत्वात् शरीरस्यैव चैतन्यं प्रति कर्तृ
त्वमुपपन्नम् । तदन्वय²⁶⁸⁸

देह एव
चेतनश्च आत्मा चेति प्रतिजानते हेतुञ्चाचक्षते शरीरे भावादिति । यद्धि यस्मिन् सति भवति असति च न
भवति तत्तद्धर्मत्वेन अव्यवसीयते । ब्रह्मसू॰ शा॰ भा॰ ३ । ३ । ५३ ।

व्यतिरेकानुविधायित्वाच्च, यत् खलु यस्य अन्वय-व्यतिरेकौ अनुकरोति
तत् तस्य कार्यम् यथा घटो मृत्पिण्डस्य, शरीरस्य अन्वयव्यतिरेकौ अनुकरोति च चैतन्यम्
[p. 343 ] इति । अन्वयव्यति2689

–रेकेण स– भां॰ ।

रेकसमधिगम्यो हि सर्वत्र कार्यकारणभावः, तौ चात्र विद्येते–सति शरीरे
चैतन्यस्योपल²⁶⁹⁰

–लब्धेः श्र॰ ।

ब्धिः तदभावे चानुपल²⁶⁹¹

–लब्धेः श्र॰ ।

ब्धिः । तन्न प्रत्यक्षेण आत्मनः सिद्धिः ।

नाप्यनुमानेन; अस्य अप्रमाणत्वात् । प्रमाणत्वे वा हेतोः प्रत्यक्षबाधितपक्षनिर्देशानन्तरं
प्रयुक्तत्वेन कालात्ययापदिष्टत्वात्; शरीरव्यतिरिक्त-आत्मपक्षो हि प्रत्यक्षेणैव बाध्यते । न चात्र
किञ्चिल्लिङ्गं स्वसाध्येन अविनाभावो वा क्वचित् तस्य प्रसिद्धः, सुखाद्युपलब्धेश्च भूतकार्य
तया तेष्वेव अविनाभावसंभवात् । ततश्च आत्मनः सद्भावे प्रमाणाऽसंभवे तन्नित्यत्वादिकं ख
पुष्पसौरभप्रख्यं कः सुधीः श्रद्दधीत ? अतो गर्भादिमरणपर्यन्तभूतकार्यमेव चैतन्यं प्रति
पत्तव्यम् तदभिव्यङ्ग्यं वा । ननु क्षित्यादेश्चैतन्याभिव्यक्तौ शरीरवत् घटादिष्वपि तदभि
व्यक्तिः स्यात् इत्याशङ्क्य आह–चैतन्याऽनभिव्यक्तिर्घटादिषु कारणान्तराभावात् पास्वा
दिषु अनभिव्यक्तमदशक्तिवत् । चैतन्याऽभिव्यक्तेर्हि कारणं क्षित्यादेः का
याकारपरिणतत्वम् मदशक्तौ पिष्टोदकगुणधातक्यादिपरिणतत्ववत्, तच्च घटादौ नास्ति इति
तत्र तदभिव्यक्त्यभावः पांस्वादौ पिष्टादिपरिणामाऽभावात् मद²⁶⁹²

–शक्त्यभिव्यक्त्यभाव– श्र॰ ।

शक्त्यभिव्यक्त्यभा शक्त्यभा ववत् । न चैवं मृत
शरीरेऽपि चैतन्योपलम्भप्रसङ्गः तत्परिणामाऽविशेषात् इत्यभिधातव्यम्; कारणवैकल्यात् तत्र
तदनुपलम्भोपपत्तेः । कारणं हि चैतन्यावस्थितेः त्वगस्थिपिशितशोणितादिपरिणामविशेषः,
तस्य शस्त्रप्रहार-रोगादिना वैकल्ये चैतन्यस्य अनवस्थानादनुपलम्भः शरीराकारविशेषवत् ।
एवञ्च आकारविशेषवत् चैतन्यस्य शरीरधर्मत्वसिद्धेः सिद्धः–प²⁶⁹³

उद्धृतञ्चैतत्–तत्त्वोपप्लव पृ॰ ५८ । तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ ५२३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३० पू॰ ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ७१ ।

रलोकिनोऽभावात् परलो
काऽभावः । यस्य हि शास्त्रार्थावगम-अनुष्ठान-फलोपभोगैः सम्बन्धः स पर
लोकी, तस्य च उक्तप्रका2694

–कारेणासिद्धेः श्र॰ ।

रेणाप्रसिद्धेः अप्रयत्नप्रसिद्ध एव परलोकप्रतिषेधः ।

तत्प्रतिविधानपुरस्सरं शरीराद्यतिरिक्तस्य ज्ञानाद्यसाधारणलक्षणलक्षितस्य आत्मन सिद्धिः–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्2695

पृ॰ ३४१ प॰ १६ ।

–पृथिव्यप्तेजोवायुः इत्यादि; तदसमीचीनम्; यतः
चत्वार्येव तत्त्वानि इत्यवधारणं तत्त्वान्तराऽभावे सिद्धे सिद्
ध्येत् । तदभावश्च असिद्ध; जीवलक्षणतत्त्वान्तरस्य स्व²⁶⁹⁶

स्वसवेद्य स भवति
नासावन्येन शक्यते दृष्टुं नासावन्येन शक्यते दृष्टुं कथमसौ निर्दिश्येत असौ पुरुष स्वयमात्मानमु
पलभते न चान्यस्मै शक्नोति दर्शयितुम् शावरभा॰ १ । १ । ५ । अहंप्रत्ययविज्ञेय स्वयमात्मोष
पद्यते ॥ १०७ ॥ मीमासाश्लो॰ आत्मवाद । स्वसंवेदनत सिद्धः सदात्मा बाधवर्जितात् । तस्य
क्ष्मादिविवर्त्तात्मन्यात्मन्यनुपपत्तित ॥ ९६ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६ । शास्त्रवा॰ समु॰ श्लो॰ ७९ ।

संवेदन
प्रत्यक्षतः गगनादेश्च आगमानुमानाभ्यां सद्भावप्रसिद्धेः । प्रामा
ण्यञ्चानयोः प्रत्यक्षमेव एकं प्रमाणम् इत्यस्य प्रतिषेधा
[p. 344 ] ऽवसरे प्ररूपितम् । ननु जीवस्य तत्त्वान्तरत्वमसिद्धम्, चेतनालक्षणस्यास्य भूतकार्यतया घटा
दिवत् तत्रैवान्तर्भावात्; इत्यसमीक्षिताऽभिधानम्; भूत-चैतन्ययोः कार्यकारणभावा2697

व्यतिरेक तद्भावाऽभावित्वान्न तूपलब्धिवत् । ब्रह्मसू॰ ३ । ३ । ५४ । तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰
५२५ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ३० ।

ऽनुपपत्तेः ।
तथाहि–न भूतकार्य चैतन्यम् तेषु स²⁶⁹⁸

सत्सु अभा– आ॰ ।

त्स्वपि अभावात् सर्वदाऽनुपलब्धिवत् । यथैव हि पृथि
व्यादिभूतेषु सत्स्वपि सर्वदाऽनुपलब्धेरभावात् नाऽसौ तत्कार्या तथा चैतन्यमपि अ²⁶⁹⁹

अविशेषात् तत्रैवान्तर्भावात् ब॰, ज॰ ।

विशेषात् ।
न खलु भूतेषु मृत्काय-घटाद्यनेकावस्थाविशिष्टेषु स²⁷⁰⁰

सर्वदा भा॰ ।

दा सत्स्वपि चैतन्यं स²⁷⁰¹

सद्वा आ॰ ।

दा उपलभ्यते ।
त²⁷⁰²

तन्तुघटादि– भा॰ । किमुपादानकारणमहोस्वित् सहकारि
कारणम् ? तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ५२६ ।

न्तुपटादिवत् पूर्वापरीभावाऽभावाच्च अत्र कार्यकारणभावाऽभावः, नहि चैतन्यरहितस्तत्प
रिणाम काय प्रथमत प्रतीयते, पश्चात् चैतन्यम् इति, अत सहसिद्धत्वेन अनयोरुपलम्भात्
जलाऽनलवत् न कार्यकारणभावः ।

अस्तु वाऽसौ; तथापि भूतानां चैतन्यं प्रति उपादा2703

भूतानि किमुपादानकारणं चैतन्यस्य सहकारिकारणं वा ?
युक्त्यनुशा॰ टी॰ पृ॰ ७८ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३० उ॰ ।

नभावेन कारणत्वं स्यात्, सहकारि
भावेन वा ? न तावद् उपादानभावेन; तेषु विक्रिय²⁷⁰⁴

न च यस्य विकारेऽपि यन्न विक्रियते तत्त
त्कार्यं युक्तमतिप्रसङ्गात् । तत्त्वसं प॰ ५२७ । प्रमितेऽप्यप्रमेयत्वात् विकृतेरविकारिणी । निर्ह्रासाति
शयाभावात् निर्ह्रासातिशये धिय । बलीयस्यवलीयस्त्वात् विपरीते विपर्ययात् । काये तस्मान्न ते
तस्य परिणामा सुखादयः ॥ न्यायविनि॰ २ । ७३-७४ । पृ॰ ४५९ उ॰ ।

माणेष्वपि अस्य अविक्रियमाणत्वात् ।
यस्मिन् विक्रियमाणेऽपि यन्न विक्रियते न तत् तस्योपादानम् यथा 2705

गौरश्वस्य श्र॰ ।

गोः अश्वः, विक्रिय
माणेष्वपि कायाकारपरिणतभूतेषु न विक्रियते च चैतन्यमिति । न चेदमसिद्धम्; अन्यत्र
गतचित्तानां वासीचन्दनकल्पानां शस्त्रसम्पातादिना शरीरविकारेऽपि चैतन्यस्याविकारप्रसिद्धेः ।
2706

यदविकारेऽपि यस्य विकारापादन सभवति न तत्तदुपादानम् । तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ ५२८ ।

तदविकारेऽपि विक्रियमाणत्वाच्च तद्वदेव । न चेदमप्यसिद्धम्; शरीरगतप्राच्य-अप्रसन्नता
द्याकाराऽविनाशेऽपि कमनीयकामिनीसन्निधाने चैतन्ये हर्पादिविकारोपलम्भात् । तन्न उपा
दानभावेन तेषां तज्जनकत्वं घटते । 2707

नापि ते कारका वित्तेर्भवन्ति सहकारिण । स्वोपादानविहीनायास्तस्यास्तेभ्योऽप्रसूतित ॥ २०७ ॥
तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २८ ।

सहकारिभावेन तु तेषां तज्जनकत्वे ततोऽन्यत् तस्य उपादा
नमस्ति, न वा ? यदि नास्ति; कथमनुपादानस्यास्य उत्पत्तिः स्यात् ? यद् अनुपादानं न
तस्योत्पत्तिः यथा खरविषाणस्य, 2708

अनुपादानं च भवद्भिः परिकल्पितं चै– श्र॰ । अनुपादानं च स्व
संविदितस्वभावस्य चैतन्यस्य इष्टं भवद्भिः परिकल्प्यते चैतन्यमिति ब॰, ज॰ ।

अनुपादानं भवद्भिः परिकल्प्यते च चैतन्यमिति । अथ
[p. 345 ] अस्ति; तत्किं2709

सूक्ष्मभूतविशेष चैतन्येन विजातीयः सजातीयो वा ? तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २९ । प्रमेयक॰
पृ॰ ३० पू॰ ।

चैतन्येन विजातीयम्, सजातीयं वा ? तत्र आद्यपक्षोऽयुक्तः; विजातीयाद् विजा
तीयस्योत्पत्तौ जलादेरपि अनलाद्युत्पत्तिप्रसङ्गतः तत्त्वचतुष्टयाभावाऽनुषङ्गात् । अथ सजातीयम्;
युक्तमेतत्, सर्वत्र सजातीयस्यैव उपादानत्वोपपत्तेः । तथाहि–यद् यस्य उपादानं तत् तेन सजा
तीयम् यथा रूपादिमतो घटस्य तथाविधो मृत्पिण्डः, उपादानञ्च स्वसंवित्स्वभावस्य चैतन्यस्य
इष्टं भवद्भिः किञ्चित्तत्त्वम्, अतः पृथिव्यादिभ्योऽर्थान्तरं तत्स्वभावमेव तद् युक्तम्
इत्यात्मतत्त्वसिद्धिः ।

किञ्च, भू2710

नन्वत्राप्यविशिष्टानि विशिष्टानि वाऽथवा । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १०८२ ।

तानि निर्विशिष्टानि चैतन्यं प्रति कारणभावं प्रतिपद्यन्ते, विशिष्टानि वा ? यदि
निर्विशिष्टानि; सर्वत्र सर्वदा तज्जनकत्वप्रसङ्गः । अथ विशिष्टानि, कुतस्तेषां वैशिष्ट्यम्–समुदा
यात्, कायाकारपरिणतेः, अवस्थाविशेषात्, सहकार्यन्तराद्वा ? यदि समुदायात्; अधिश्र
यणादेः ओदनपाकवत् चैतन्योत्पत्तिप्रसङ्गः, तत्र तत्समुदायाऽविशेषात् । अथ कायाकारपरिणतेः;
ननु कुतस्तेषां सैव सम्पन्ना–कि निर्हेतुका, स्वरूपमात्रप्रभवा, अदृष्टनिमित्ता वा स्यात् ?
निर्हेतुकत्वे सदा सत्त्वमसत्त्वं वा स्यात् । स्वरूपमात्रप्रभवत्वे सर्वत्र सर्वदा तेषां तत्परिणति
प्रसङ्गः स्वरूपमात्रस्य सर्वत्र सर्वदाऽविशिष्टत्वात् । अथ अदृष्टकृता; तत्तु अदृष्टं तद्भवप्रभवम्,
भवान्तरप्रभवं वा तद्धेतुः स्यात् ? तत्र आद्यविकल्पे चक्रकप्रसङ्ग–शरीरस्योत्पत्तौ हि सत्यां
चैतन्यस्योत्पत्तिः, तदुत्पत्तौ च हिताऽहितविवेकपूर्वकमदृष्टसाधनानुष्ठानाद् अदृष्टस्य उत्पत्तिः,
ततश्च शरीरस्योत्पत्तिः इति । भावान्तरप्रभवत्वे च परलोकिनः प्रसिद्धेः परलोकिनोऽभावात्
परलोकाऽभावः इतीदमसङ्गतं स्यात् ।

अस्तु वा कायाकारपरिणतिः यथाकथञ्चित् तेषाम्; तथापि अस्या2711

मृते
चाऽसंभवात्। प्रश॰ भा॰ पृ॰ ६९ । शास्त्रवा॰ समु॰ श्लो॰ ६५ । न्यायविनि॰ वि॰ पृ॰ ४५४ उ॰ ।

श्चैतन्यहेतुत्वे मृतशरीरेऽ
पि चैतन्योत्पत्तिप्रसङ्गो विशेषाऽभावात् । अथ अवस्थाविशेषोऽपि तद्धेतु तदभावान्न तत्र तत्प्र
सङ्गः, तदाकारपरिणतानि हि भूतानि अवस्थाविशेषविशिष्टानि तद्धेतुत्वं प्रतिपद्यन्ते इति । ननु
किमिदं तेषां तथाविधानामवस्थाविशेषविशिष्टत्वं नाम–चैतन्योपेतत्वम्, विशिष्टाऽदृष्टाश्लिष्ट
त्वम्, धातुविशेषोपचितत्वम्, वयोविशेषान्वितत्वं वा ? न तावत् चैतन्योपेतत्वम्; आद्यचैत
न्योत्पत्तौ तेषां हेतुत्वाऽभावप्रसङ्गात्, तदा तेषां तदुपेतत्वाऽभावात् । अथ तदापि तेषां तदुपेतत्व
मिष्यते; तत्कि तेनैव चैतन्येन, ततः पूर्वेण वा स्यात् ? तेनैव चेद् अन्योन्याश्रयः–सिद्धे हि
आ²⁷¹²

आद्ये चै– श्र॰ ।

द्यचैतन्ये तेषां तद्विशिष्टत्वसिद्धिः, तत्सिद्धौ च आद्यचैतन्यसिद्धिरिति । अथ ततः पूर्वेण;
कथं परलोकिनोऽपह्नवः गर्भचैतन्यात् पूर्वमपि चैतन्यप्रबन्धप्र²⁷¹³

–प्रसिद्धेः श्र॰ ।

सक्तेः ? अथ विशिष्टाऽदृष्टाऽऽ
श्लिष्टत्व तेषां तद्विशिष्टत्वमुच्यते; तदपि मृत्काये कस्मात् नास्ति–चैतन्याऽभावात्, तत्साधकाऽ
[p. 346 ] नुष्ठानाऽभावात्, तावत्स्थितिकत्वेन उपार्जितत्वाद्वा ? प्रथमपक्षे न विशिष्टाऽदृष्टाऽऽश्लिष्टत्वस्य
चैतन्यसाधकत्वम् चैतन्यस्यैव तत्साधकत्वप्रसङ्गात् । एतेन द्वितीय-तृतीयपक्षावपि प्रत्याख्यातौ;
अदृष्टविशेषसाधकाऽनुष्ठानस्य तावत्स्थितिकत्वेन उपार्जितत्वस्य च चैतन्यविशेषाऽऽधीन
त्वात् । नापि धातुविशेषोपचितत्वम् अवस्थाविशेषविशिष्टत्वं तेषां युक्तम्; सुषुप्तावस्थाया
तदुपचितेऽपि शरीरे चैतन्योत्पत्त्यप्रतीते । वयोविशेषान्वितत्वं तद्विशिष्टत्वम् इत्यपि एतेन
प्रतिव्यूढम्, सुषुप्तावस्थाशरीरस्य मृतशरीरस्य च बालादिवयोविशेषान्वितत्वेऽपि चैतन्याऽ
नुत्पादकत्वात् । नापि सहकार्यन्तराद् भूतानां वैशिष्ट्यम्, तत्त्वचतुष्टयव्यतिरेकेण अपरस्य
सहकार्यन्तरस्यानभ्युगमात् । अभ्युपगमे वा चत्त्वार्येव तत्त्वानि इत्यवधारणविरोधः, आत्म
सिद्धिश्च स्यात्, तस्यैव आत्मत्वात् ।

किञ्च, सर्व कार्य साश्रयं भवति, अतः चैतन्यस्य कार्यत्वे कश्चिद् आश्रयो वक्तव्यः । स
च शरीरम्, भूतानि, इन्द्रियाणि, मन, विषयो वा स्यात् ? न तावत् शरीर²⁷¹⁴

न शरीरेन्द्रियमनसामज्ञत्वात्, न शरीरस्य चैतन्यं घटादिवद् भूतकार्यत्वात् मृते चाऽसंभ
वात् । प्रश॰ भा॰ पृ॰ ६९ । सति शरीरे निवर्तमानत्वात् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३९४ । प्रमेयक॰
पृ॰ २९ उ॰ । न शरीरगुणश्चेतना, कस्मात् ? यावच्छरीरभावित्वाद् रूपादीनाम् । शरीरव्यापि
त्वात् । शरीरगुणवैधर्म्यात् । न्यायसू॰ ३ । २ । ४९, ५२, ५५ । न शरीरस्य ज्ञानादियोग परिणा
मित्वात्, रूपादिमत्त्वात् अनेकसमूहस्वभावत्वात् सन्निवेशविशिष्टत्वात् । न्यायमं॰ पृ॰ ४३९ ।
देहधर्मवैलक्षण्यात् । ब्रह्मसू॰ शा॰ भा॰ ३ । ३ । ५४ ।

म्, भौतिकत्वाद्
बाह्येन्द्रियप्रत्यक्षत्वात् मूर्त्तत्वाच्च घटादिवत् । एतेन भूतानामपि चैतन्याश्रयत्वं प्रत्याख्यातम्,
सर्वत्र सर्वदा तत्सद्भावाऽनुषङ्गाच्च तदाश्रयभूतानां तेषां सर्वत्र सर्वदा अविकलानां सद्भावाऽ
विशेषात् । अस्तु तर्हि इन्द्रिया2715

नेन्द्रियाणा करणत्वात् उपहतेषु विषयाऽ
सान्निध्ये चाऽनुस्मृतिदर्शनात् । प्रश॰ भा॰ पृ॰ ६९ । नेन्द्रियार्थयो तद्विनाशेऽपि ज्ञानाऽवस्थानात् ।
न्यायसू॰ ३ । २ । १८ ।

णां तदाश्रयत्वम्, अन्वयव्यतिरेकाभ्यां तस्य तत्पूर्वकत्वप्र²⁷¹⁶

–प्रसिद्धेः श्र॰ ।

सक्तेः,
इत्यपि नोत्सृष्टमनेन, भौतिकत्वाद्यनुमानविरोधस्य अत्राप्यविशेषात् । किञ्च, व्यस्ता2717

कृत भूतेन्द्रियाणा च चैतन्यप्रतिषेधनम् । समस्तव्यस्तस
घातविवेकपरिणामिनाम् ॥ १११ ॥ मीमासाश्लो॰ आत्मवाद । ते च परमाणव प्रत्येक वा हेतव स्यु,
समुदिता वा ? तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ५२७ ।

नाम्,
समस्तानां वा तेषां तदाश्रयत्वं स्यात् ? यदि व्यस्तानाम्, तदा एकस्मिन् शरीरे अनेकचेतन
सन्तानप्रसङ्गात् एकसन्तानेऽपि अनेकसन्तानवद् अनुसन्धानाऽभाव स्यात् । कथञ्च अ²⁷¹⁸

नासिकाद्येकाङ्गवैकल्येऽपि मनसामनुत्पादापत्तेप्रसुप्ति
कादिरोगादिना कायेन्द्रियाणामुपघातेऽपि मनोधीरविकृता एकामविकला सत्तामनुभवति। तत्त्वस॰
पं॰ पृ॰ ५२७ ।

न्धा
दे इन्द्रियाऽपाये रूपादिस्मरणम्, स्वप्नाद्यवस्थायां रूप-रसादिज्ञानम्, प्रसुप्तिकादिरोगेण च इन्द्रि
योपघाते सुखदुःखादिज्ञान स्यात् ? न च यस्य विकारे यन्न विक्रियते तत् तस्य कार्यम्;
[p. 347 ] अतिप्रसङ्गात् । सामस्त्यपक्षोऽपि एतेनैव समुत्सारितः, नहि एकस्यापि इन्द्रियस्यापाये साम
स्त्यं घटते, तथा च अन्धादेः ज्ञानलेशोऽपि नोत्पद्येत । नहि क्षित्यादेः अन्यतमस्याप्यपाये साम
स्त्यम् अङ्कुरोत्पत्तिर्वा दृष्टा ।

मन²⁷¹⁹

नापि मनस कारणान्तरानपेक्षित्वे युगपदालोचनस्मृतिप्रसङ्गात् स्वयं करणभावाच्च ।… प्रश॰
भा॰ पृ॰ ६९ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३० पू॰ । "अस्तु तर्हि मनोगुणो ज्ञानम्, युगपज्ज्ञेयानुपलब्धेश्च
न मनस । न्यायसू॰ ३ । २ । १९ ।

स्तर्हि तदाश्रयोऽस्तु उपरतेष्वपि इन्द्रियेषु अन्तःसङ्कल्परूपस्य ज्ञानस्य अवभासनात्
इति चेत्; ननु तत् नित्यम्, अनित्यं वा स्यात् ? न तावन्नित्यम्; तत्त्वसंख्याव्याघातानुषङ्गात्
परमतप्रवेशप्रसङ्गाच्च । अथ अनित्यम्; तत् कि भूतहेतुकम्, अन्यहेतुकं वा ? न तावदन्यहेतु
कम्; अनभ्युपगमात् । भूतहेतुकत्वे प्रागुक्तभौतिकत्वाद्यनुमानेभ्यः चेतनाश्रयत्वाऽनुपपत्तिः ।

किञ्च, तन्मनः चेतनं सत् कि का2720

करणा– श्र॰ ।

रणान्तरनिरपेक्षम् अर्थप्रतिभासं जनयति, तत्सापेक्षं
वा ? यदि निरपेक्षम्; सकृदेव अखिलार्थप्रतिभासप्रसङ्गात् सर्वः सर्वदर्शी स्यात् । अथ का2721

करणा– श्र॰ ।

र
णान्तरसापेक्षम्; तत् कि का2722

करणा– श्र॰ ।

रणान्तरम्–मनः, अन्यद्वा ? मनश्चेत्; तत् चेतनम्, अचेतनं
वा ? न तावद् अचेतनम्; तस्य चेतनाश्रयतया चेतनत्वप्रतिज्ञानात्, अन्यथा प्रथमस्यापि
अचेतनत्वापत्तिः स्यात् । अथ चेतनम्; तर्हि इदमपि कारणान्तरापेक्षमर्थप्रतिभासं जनयति
इत्यनवस्था स्यात् । नाप्यन्यत्; उपरतेन्द्रियस्य अन्येन्द्रियव्यापाराऽभावात् । नापि विष²⁷²³

अत एव विषयस्यापि न चैतन्यम् । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ७२ ।

यः
तदाश्रयः; शरीरेन्द्रियाश्रयपक्षोपक्षिप्तदोषोपनिपातप्रसङ्गात् । ततो देहाद् व्यतिरिक्तो ज्ञानस्य
आत्मैव आश्रयोऽभ्युपगन्तव्यः इति सिद्धोऽसौ तत्त्वान्तरम् ।

कथमन्यथा तदहर्जातबा2724

पूर्वानुभूतस्मृत्यनुबन्धा
ज्जातस्य हर्षभयशोकसम्प्रतिपत्तेः । न्यायभा॰ ३ । १ । १९ । न्यायमं॰ पृ॰ ४७० । जातिस्मराणां
सवादात् अपि संस्कारसंस्थिते । अन्यथा कल्पयंल्लोकमतिक्रामति केवलम् ॥ नाऽस्मृतेऽभिलाषोऽस्ति न
विना सापि दर्शनात् । तद्धि जन्मान्तरान्नायं जातमात्रेऽपि लक्ष्यते ॥ न्यायवि॰ २ । ७९, ८० । पृ॰
४६३ पू॰ ।

लकस्य स्तनादौ प्रवृत्तेर्निबन्धनमभिलापादिकं सिद्ध्येत् ? न च
अस्याः तन्निबन्धनत्वमसिद्धम्; तथाहि–तदहर्जातबालकस्य स्तनादौ प्रवृत्तिः अभिलाषपूर्विका
तत्त्वात् मध्यदशाप्रवृत्तिवत् । अभिलाषोऽपि स्मरणपूर्वक, स्मरणमपि अनुभवपूर्वकम्, तत्त्वात्
तद्वदेव । न च गर्भादौ तदनुभवादिकमस्ति इति पूर्वभवाऽनुभवसिद्धिः । स हि2725

येन सुखसाधनं स्तनादिकमन्विच्छति, तच्चालभमानो रोदनमारभते प्राप्य च व्यपगत
रुदितःसद्योजातोऽपि वानरादिशिशुः अवपातपतनप्रभवदुःखान्मरणभीतो मातुरतीव क्रोडमाश्लिष्यति
प्रपातादिस्थानं च परिहरतीति । तत्त्वस॰ पं॰ ५३२ ।

क्षुत्पीडितः स्त
नादिकं तत्प्रतिपक्षभूतं सुखसाधनत्वेन स्मृत्वा अभिलाषात् तत्र प्रवर्त्तते, तच्च अलभमानो
रोदनमारभते, प्राप्य च अपगतरुदितः तत्पानादिकं करोति, प्रपातादिदुःखानुस्मरणभीतश्च वान
[p. 348 ] रादिशिशु मातुरतीव क्रोडमाश्लिष्यति प्रषातस्थानञ्च परिहरति, नहि अननुभूत-इष्टाऽनिष्ट
साधनफला तानि नियमेन उपादित्सन्ते जिहासन्ति च अतिप्रसङ्गात् । यस्य च पूर्वभवाऽनुभ
वसिद्धि सोऽत्र आत्मा तत्त्वान्तरभूत । तस्य अपूर्वैर्देहेन्द्रियादिभि अभिसम्बन्धो जन्म,
न पुन असत प्रादुर्भावः, तन्निरोधश्च मरणम् न तु सर्वथा विनाश इति ।

यच्च–मदश²⁷²⁶

मद्याङ्गवद् भूतसमागमे ज्ञ शक्त्यन्तरव्यक्तिरदैवसृष्टि । इत्यात्मशिश्नोदरपुष्टितुष्टै निर्ह्रीभयै
हा मृदव प्रलब्धा ॥ ३५ ॥ युक्त्यनुशा॰ ।

क्तिवद् विज्ञानम् इत्युक्तम्2727

पृ॰ ३४२ प॰ ७ ।

, तदप्ययुक्तम्; मद्याङ्गपरिणामाद् अन्यत्रापि
धत्तूरककोद्रवादौ मदशक्तेः प्रतीतितो भूतपरिणामविशेषात् तस्या प्रादुर्भावाऽविरोधात् । चिच्छ
क्तेस्तु भूतपरिणामविशेषे घटादौ स्वप्नेऽपि अप्रतीतिः तद्विरोधात् ।

यच्चान्यत् जलबुद्बुदवत् जीवाः इत्युक्तम्2728

पृ॰ ३४२ प॰ ११ ।

, तदप्यसाम्प्रतम्; दृष्टान्त-दार्ष्टान्तिकयो सा
म्याऽसंभवात्, जलबुद्बुदानां जलादत्यन्तवैलक्षण्याऽभावतस्तद्धेतुकत्वोपपत्ते ततः तद्वैचित्र्य
मुपपन्नम्, भूतचैतन्ययोः पुन अत्यन्तवैलक्षण्यत कार्यकारणभावस्यैवासंभवात् न अदृष्टमन्त
रेण सुखदु खादिवैचित्र्यं शरीरादिवैचित्र्यं वा उपपन्नम्, कथमन्यथा सेवा-कृष्यादौ सममीह
मानानां सममधीयानानां वा केषाञ्चिदेव फलयोग अन्येषाञ्च नैष्फल्यं स्यात् ? ततो दृष्ट
कारणव्यभिचारात् अदृष्टकारणप्रसिद्धे सिद्धम्–अ²⁷²⁹

शरीरोत्पत्तिनिमित्तवत् सयोगोत्पत्तिनिमित्तं कर्म । एतेन नियम प्रत्युक्त । न्यायसू॰, भा॰
३ । २ । ६८, ६९ ।

दृष्टवैचित्र्यात् सुखादिवैचित्र्यम् । तन्न
कार्यकारणभावमङ्गीकृत्य परलोकिनोऽपह्नव कर्तु शक्य ।

नापि व्यङ्ग्य-व्यञ्जकभावम्, तद्भावस्य परलोकसिद्ध्यनुकूलत्वात् । तथाहि–स²⁷³⁰

चैतन्यशक्तिं सतीमेव, प्रागसतीमेव वा अभिव्यञ्जयेयु, सदसतीं वा ? युक्त्यनु॰
टी॰ पृ॰ ७५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३० पू॰ ।

तः चैत
न्यस्य व्यक्ति, असत, सदसद्रूपस्य वा स्यात् ? प्रथमपक्षे पर²⁷³¹

–लोकिसि– श्र॰ ।

लोकसिद्धि अविवादात्,
कायाकारपरिणतभूतेभ्य प्रागपि चैतन्यस्य सत्त्वप्रसक्तेः । प्रागसतो व्यक्तिस्तु प्रतीतिविरुद्धा,
सतो हि घटादेः दीपादिना प्रकटीकरणमात्रम् अभिव्यक्ति प्रसिद्धा न पुन असतः । अथ
सदसद्रूपस्य, कि सर्वथा, कथञ्चिद्वा ? न तावत् सर्वथा; विरोधात् । अथ कथञ्चित्; जैनमत
सिद्धि, द्रव्यत सतः पर्यायतश्च असत चैतन्यस्य कायाकारपरिणतपृथिव्यादिपुद्गलेभ्यो2732

–भ्यो व्यक्तेः ब॰, भा॰ ।

ऽभि
व्यक्ते जैनैरभीष्टत्वात्, इति सिद्धोऽनाद्यनन्तोऽयम् आत्मा ।

यदप्यभिहितम्2733

पृ॰
३४२ प॰ १४ ।

–तत्सद्भावे प्रमाणाऽभावात् इत्यादि; तदप्यभिधानमात्रम्; प्रत्यक्षस्यैव
आत्मसद्भावे प्रमाणस्य सद्भावात्, तथाहि–सुखमहमनुभवामि इत्यन्योन्यविविक्तज्ञेय-ज्ञातृ
ज्ञानोल्लेखी प्रतिप्राणि स्वसंवेद्य प्रत्ययो जायमान संवेद्यते । न²⁷³⁴

तथा च सुख्यह दुख्यहमिच्छावानहमिति प्रत्ययो दृष्ट नापि विपर्ययज्ञानमेतत्
अवाध्यमानत्वात् । नापि सशयज्ञानं तद्रूपस्याऽसवेदनात् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३९१ ।

चायं मिथ्या, बाधकाऽभावात् ।
[p. 349 ] नापि सन्दिग्धः; उभयकोटिसंस्पर्शाभावात् । न च इत्थम्भूतस्य अस्य अनालम्बनत्वं युक्तम्;
रूपादिप्रत्ययस्यापि अनालम्बनत्वप्रसङ्गात् । नापि श²⁷³⁵

न शरीरालम्बनम् अन्तःकरणव्यापारेण उत्पत्ते; तथाहि–न शरीरमन्त करणपरिच्छेद्यम् बहि
र्विषयत्वात् प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३९१ । अहं सुखीति संवित्तौ सुखयोगो न विग्रहे । बहिःकरणवेद्यत्वप्र
सङ्गान्नेन्द्रियेष्वपि ॥ १३७ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ३२ ।

रीरालम्बनत्वम्; बहिःकरणनिरपेक्ष-अन्तः
करणव्यापारेण उत्पत्तेः, न खलु शरीरम् इत्थंभूत-अहम्प्रत्ययवेद्यम् बहिःकरणविषयत्वात् । अतः
शरीरातिरिक्तः कश्चिद् एतस्य आलम्बनभूतो ज्ञानवान् अर्थोऽभ्युपगन्तव्यः तस्यैव ज्ञातृत्वो
पपत्तेः, न तु शरीरस्य भूतारब्धत्वात् घटादिवत्, नहि भूतारब्धस्य घटादेः तद् दृष्टम् । न च
भूतारब्धत्वाऽविशेषेऽपि शरीरस्य अहम्प्रत्ययग्राह्यता भविष्यति इत्यभिधातव्यम्; मृतशरीरेण
व्यभिचारात् । याऽपि स्थूलोऽहम् इत्यादि प्रतीतिः साऽपि आत्मोषकारकत्वेन शरीरे जाय
माना औपचा2736

भृत्यवदेव शरीरेप्यहमिति ज्ञानस्य औप
चारिकत्वमेव युक्तम् । उपाचारस्तु निमित्तं विना न प्रवर्त्तते इत्यात्मोषकारकत्वं निमित्तं कल्प्यते।
प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३९१ । प्रमेयक॰ पृ॰ २९ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ८६ ।

रिकी अत्यन्तोपकारके भृत्ये अहमेव अयम् इति प्रतीतिवत् ।

तथा अनुमा2737

प्राणापाननिमेषोन्मे
षजीवनमनोगतीन्द्रियान्तरविकाराः सुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नाश्च आत्मनो लिङ्गानि । वै॰ सू॰ ३ । २ । ४ ।
इच्छाद्वेषप्रयत्नसुखदुःखज्ञानान्यात्मनो लिङ्गमिति । न्यायसू॰ १ । १ । १० ।

नेनाप्यात्मा प्रतीयते–रू2738

शब्दादिज्ञान क्वचिदा
श्रितं गुणत्वात्। प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३९३ । प्रमेयक॰ पृ॰ २९ उ॰ ।

पादिज्ञानं क्वचिदाश्रितम् गुणत्वात् रूपादिवत् । ज्ञान
सुखादि 2739

उपादानपूर्व– ब॰, ज॰ ।
समवायिकारणपूर्वकत्वं कार्यत्वाद्रूपादिवदेव । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३९३ ।

उपादानकारणपूर्वकं कार्यत्वात् घटादिवत् । न च शरीरे तदाश्रितत्वस्य तदुपादानत्वस्य
च इष्टत्वात् सिद्धसाधनम् इत्यभिधातव्यम्; तत्र तदाश्रितत्व-तदुपादानत्वयोः प्राक् प्रबन्धेन
प्रतिव्यूढत्वात् । तथाजीवच्छ²⁷⁴⁰

यथा यन्त्रप्रतिमाचेष्टितं
प्रयोक्तुरस्तित्वं गमयति तथा प्राणापानादिकर्मापि कियावन्तमात्मानं साधयति । सर्वार्थसि॰ ५ । १९ ।
रथकर्मणा सारथिवत् प्रयत्नवान् विग्रहस्याधिष्ठातानुमीयते प्राणादिभिश्चेति। प्रश॰ भा॰ पृ॰
६९ । जीवच्छरीरं प्रयत्नवदधिष्ठितम् इच्छानुविधायिक्रियाश्रयत्वात् रथवत् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४०२ ।

रीरं प्रयत्नवताऽधिष्ठितम् इच्छाऽनुविधायिक्रियाश्रयत्वात् रथवत् ।
श्रोत्रादीनि उपलब्धिसाधनानि क²⁷⁴¹

करणै शब्दाद्युपलब्ध्यनुमितैः श्रोत्रादिभि समधिगम क्रियते वास्यादीनां करणानां कर्त्तृप्रयोज्यत्व
दर्शनात् शब्दादिषु प्रसिद्ध्या च प्रसाधकोऽनुमीयते। प्रश॰ भा॰ पृ॰ ६९ ।

र्तृप्रयोज्यानि करणत्वात् वास्यादिवदिति । प्रामाण्यञ्चाऽस्य
प्रागेव प्रसाधितम् । तदेवम् आत्मद्रव्यस्य पृथिव्यादिभ्यः तत्त्वान्तरस्य प्रसिद्धेः कथं चत्त्वा
र्येव तत्त्वानि इत्यवधारणमुप²⁷⁴²

–पपद्येत ब॰,
ज॰, भां॰, श्र॰ । आत्मद्रव्यस्य सिद्धि टिप्पणीनिर्दिष्टतत्तद्ग्रन्थेषु अष्टसह॰ पृ॰ ६३, सिद्धिवि॰ टी॰
परि॰ ४, इत्यादिषु च विस्तरतो द्रष्टव्या ।

पद्यते ? अन्योन्यं तत्त्वान्तरभावस्य च एषां पृथिव्यादिचतुर्विध
द्रव्यप्रतिषेधाऽवसरे प्रतिषिद्धत्वात् नितरां तदवधारणाऽनुपपत्तिः ।

[p. 350 ]

ततो यौग-चार्वाकोपकल्पितभेदैकान्तस्य विचार्यमाणस्य आकाशकुशेशयस्य इव अनुप
पत्ते न तत्र अर्थक्रियासिद्धिवार्त्ताऽपि सङ्गच्छते । बौद्धोपकल्पि2743

–ल्पिते तु भेदै– श्र॰ ।

ते भेदैकान्ते यथा तत्सिद्धि
र्नोपपद्यते तथा अनन्तरकारिकायां प्रतिपादयिष्यते । तन्न भेदैकान्ते अर्थक्रियासिद्धिर्घटते ।
नाप्यभेदैकान्ते; सर्वथा अभेदरूपस्य ब्रह्माद्वैतैकान्तस्य प्रागेव प्रतिक्षिप्तत्वात् ।

प्रकृतेर्महान्

इत्यादिना पचविंशतितत्त्व वर्णयत साख्यस्य पूर्वपक्ष–

ननु माभूत् ब्रह्माद्वैतैकान्तरूपतया परिकल्पिते सर्वथा विचाराऽसहे अभेदैकान्ते अर्थ
क्रियासिद्धि, प्रकृतिरूपे तु भविष्यति तस्य विचारसहत्वात् ।
सांख्या हि निस्तरङ्गमहोदधिप्रख्यं प्रधानं जगत्प्रपञ्चरचनायां
कारणम् इत्याचक्षते । प्र²⁷⁴⁴

प्रतिधीयन्ते श्र॰ ।

धीयन्तेऽस्मिन् विकाराः इति प्रधानम् ।
तच्च सङ्क्षेपतः त्रिविधम्–

शक्तिः क²⁷⁴⁵

कारणं ज॰ ।

रण कार्यम् इति त्रेधा जगत्स्थितम् ।

कार्य भूतानि करण खा2746

यानि ब॰, ज॰ ।

नि श²⁷⁴⁷

शक्तेः श्र॰ ।

क्तिः गुणत्रयम् ॥

इत्य
भिधानात् । नहि कार्य-क²⁷⁴⁸

कारणं ब॰, ज॰ ।

रण-शक्तिव्यतिरिक्तो जगत्प्रपञ्चोऽस्ति । तत्र कार्यं दश²⁷⁴⁹

करणं त्रयोदशविध तदाहरणधारणप्रकाशकरम् । कार्य च
तस्य दशधाऽऽहार्य धार्य प्रकाश्य च ॥ आहारकम् इन्द्रियलक्षणम्, धारकमभिमानलक्षणम्, प्रकाशकं
बुद्धिलक्षणम् । साख्यका॰ माठरवृ॰ ३२ ।

विधम्–
तन्मात्र-महाभूतसंज्ञकम् । करणं त्रयोदशविधम्–बुद्धीन्द्रिय-कर्मेन्द्रिय-अन्तःकरण-बुद्धि-अह
ङ्कारभेदात् । शक्तिश्च अननुभूयमानस्वभावा प्रकृति एकैव मूलोपादानभूता । तत्सद्भावावेदकं तु–

भेदाना परिमाणात् समन्वयात् शक्तितः प्रवृत्तेश्च ।

कारणकार्यविभागादविभागाद्वैश्वरूप्यस्य ॥ साख्यकारि॰ १५ इति

हेतु
पञ्चकम् । परिमितत्वं हि एककारण²⁷⁵⁰

–णभूतस्यैव ब॰, ज॰ ।

पूर्वकस्यैव प्रतिपन्नम्, यथा घट-शराव-उदञ्चनादे ए²⁷⁵¹

एकमृद्द्रव्य– श्र॰ ।

क
द्रव्यपूर्वकस्य, परिमितञ्च इदं व्यक्तम्–एका बुद्धि, एकोऽहङ्कार, पञ्च तन्मात्राणि, एकादश
इन्द्रियाणि, पञ्च भूतानि । अतो यत् तदेकं कारणं तत् प्रधानमेव इति तदस्तित्वसिद्धि । सम
न्वयाच्च, यज्जातिसमन्वितं हि यत् तत् तदात्मककारणकार्यम् यथा घटादयो विशेषा मृज्जाति
समन्विता मृदात्मककारणकार्या, सत्त्व-रज-तमोजातिसमन्वितञ्च इदं महदादिव्यक्तम् ।
सत्त्वस्य²⁷⁵²

सत्त्व लघु प्रकाशकमिष्टमुपष्टम्भक चलं च रज । गुरु वरणकमेव तम प्रदीपवच्चार्थतो वृत्ति
॥ १३ ॥ साख्यका॰ । उपष्टम्भक प्रेरकम् उन्नाडि इत्यर्थ, यथा मत्तवृषो वृषं दृष्ट्वा उद्धतो भवति
तद्वत्यदा गुरूणि अगानि भवन्ति इन्द्रियाणि अलसानि स्वविषयग्रहणासमर्थानि भवन्ति तदानीं मन्तव्यं
एतत्तम उत्कटत्वेन वर्त्तते । माठरवृ॰ । तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात् प्रकाशकमनामयम् । सुखसगेन
बध्नाति ज्ञानसगेन चानघ ॥ ६ ॥ रजो रागात्मक विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् । तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्म
सगेन देहिनम् ॥ ७ ॥ तमस्त्वज्ञानज विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् । प्रमादालस्यनिद्राभि तन्निबध्नाति भारत
॥ ८ ॥ भगवद्गीता अ॰ १४ । सत्त्वस्य हि प्रसादलाघव । तत्त्वार्थराजवा॰ पृ॰ १२ । तत्त्वसं॰
पं॰ पृ॰ २१ ।

हि प्रसाद-लाघव-उद्धर्ष-प्रीत्यादि कार्यम्, रजस ताप-शोष-उ²⁷⁵³

–अवष्टम्भ– ब॰, ज॰, भां॰, श्र॰ ।

पष्टम्भ-उद्वेगादि,
[p. 351 ] तमसः विषाद-दैन्य-बीभत्स-गौरव-आवरणादि । महदादौ चास्ति प्रसाद-ताप-विषादादि
कार्योपलम्भः अतः प्रधानान्वितत्वसिद्धिः । शक्तितः प्रवृत्तेश्च; यो हि यस्मिन्नर्थे प्रवर्त्तते स
तत्र समर्थः यथा तन्तुवायः पटकरणे, प्रवर्त्तते च प्रधानं व्यक्तकरणे, अतोऽस्ति तस्य शक्तिः
यया व्यक्तमुत्पादयति, सा च निराधारा न संभवति इति तदस्तित्वसिद्धिः । कारण-कार्यवि
भागाच्च; न हि कारणमन्तरेण महदादिकार्यविभागो घटते मृत्पिण्डमन्तरेण घटादिवत्, अस्ति
चाऽयम्, अतः कार्यदर्शनात् कारणास्तित्वसिद्धिः । अविभागाच्च वैश्वरूप्यस्य; वैश्वरूप्यं हि
महदादिप्रपञ्चोऽभिधीयते, तच्च²⁷⁵⁴

त्रैलोक्यं पञ्चसु महाभूतेष्वविभागं गच्छति पञ्चमहाभूतानिं तन्मात्रेषु । माठरवृ॰ पृ॰ २७ ।

प्रलयकाले क्वचिद् अविभागं गच्छति, भूतानि हि तन्मात्रेषु
लीयन्ते, तन्मात्राणि इन्द्रियाणि च अहङ्कारे, अहङ्कारो बुद्धौ, बुद्धिः प्रकृतौ इति । एवं प्रमाण
तः प्रसिद्धसत्ताका प्रकृतिः अनेन क्रमेण तत्त्वसृष्टौ प्रवर्त्तते–

प्रकृतेर्महान् ततोऽहङ्कारः तस्माद् गणश्च षोडशकः ।

तस्मादपि षोडशकात् पञ्चभ्यः पञ्चभूतानि ॥ साख्यका॰ २२ इति ।

प्रथमं2755

प्रकृतिः प्रधानमधिकुरुते । ब्रह्म अव्यक्तं बहुधात्मकं माया इति पर्याया । तस्या प्रकृतेर्महान् एकः
उत्पद्यते–महान् बुद्धि मतिः प्रज्ञा संवित्तिः ख्यातिः चिति स्मृतिरासुरी हरि हर हिरण्यगर्भ इति
पर्याया । ततोऽहङ्कारःतस्य इमे पर्याया वैकृतः तैजसो भूतादिः अभिमानोऽस्मिता इति । चतु षष्टि
वर्णै स्वरादिवैखरीपर्यन्तै यत्किमप्यभिधीयते बुद्ध्या समर्थ्य तत्सकलम् आद्यन्ताकारहकारवर्णद्वयग्रहणेन
उपरिस्थितपिण्डीकृतानुकारिणा बिन्दुना भूषितः प्रत्याहारन्यायेन अहङ्कार इत्यभिधीयते । माठरवृ॰
पृ॰ ।

हि प्रकृतेर्महान् एको व्यापकः विषयाध्यवसायरूपः आसर्गप्रलयस्थायी प्रभवति, स च
अस्मादृशामसंवेद्यस्वभावः, ततस्तु याः प्रतिप्राणि विभिन्ना बुद्धिवृत्तयो निःसरन्ति ताः संवेद्य
स्वभावाः । ततश्च अहङ्कारस्तथाविधो जलनिधिरिव प्रतिप्राणि विभिन्नैः तैस्तैः स्थूलोऽहम् सुरू
पोऽहम् इत्याद्यहङ्कारतरङ्गविशेषैः प्रसरति, स च अहङ्का2756

अत्राह त्रिविधोऽहङ्कार तं व्याख्यास्याम । तत्र कतरस्मादहङ्कारात् इन्द्रियाणि उत्पद्यन्ते
कतरस्माद्वा तन्मात्राणीति ? अत्रोच्यते–सात्त्विक एकादशक प्रवर्त्तते वैकृतादहङ्कारात् । भूतादे तन्मात्रः
स तामस तैजसादुभयम् ॥ २५ ॥ यदा सत्त्वमुत्कटं भवति अहङ्कारे, तेन च सत्त्वेन रजस्तमसी अभिभूते
स्यातां तदा सात्विकोऽहङ्कार उच्यते । तस्य सात्त्विकस्य वैकृतिक इति पूर्वाचार्यै संज्ञा कृता । स वैकृ
तिको भूत्त्वा अहङ्कार एकादशेन्द्रियाणि उत्पादयतिभूतादे तमोबाहुल्यात् गौणीभूतसत्त्वरजस भूतादि
नाम्नः पूर्वाचार्यैर्निरूपितादहङ्कारात् तन्मात्रः शब्दादिपञ्चको गणो जायते । अभिभूतसत्त्वतमसो राजसात्
तैजसाभिधानादहङ्कारात् प्रवृत्तिकर्मण उभयं प्रकाशात्मकम् एकादशेन्द्रियकं मोहात्मकं तन्मात्रिकं चासीदिति
सम्बन्धः । तैजसे एव राजसेऽहङ्कारे क्रियाशक्तिरस्ति । सत्त्वं निष्क्रियमेकाकि न शक्नोति उत्पादयितुम् ।
तमश्च मूढत्वादक्रियम् असमर्थं विना रज सृष्टिमुत्पादयितुम् । अत उभे सत्त्वतमसी सृष्टिविषये रजसाऽ
नुगृहीते ऐन्द्रियकं तन्मात्रिकं च गणद्वयं जनयत इति तात्पर्यार्थ । साख्यका॰ २५, माठरवृत्ति ।

रः वैकारिकः, भूतादिश्च इति
प्रथमतो द्विप्रकारः प्रसरति । तत्र वैकारिकात् सत्त्वप्रधानात् प्रकाशरूप एकादशविध इन्द्रिय
[p. 352 ] गण–पञ्च बुद्धीन्द्रि2757

बुद्धीन्द्रियाणि श्रोत्रत्वक्चक्षूरसननासिकाख्यानि । वाक्पाणिपादपायूपस्थान् कर्मेन्द्रियाण्याहु
॥ २६ ॥ साख्यका॰ । इन् इति विषयाणा नाम, तान् इन विषयान् प्रति द्रवन्तीति इन्द्रियाणि । शब्द
स्पर्शरूपरसगन्धान् बुध्यन्त इति बुद्धीन्द्रियाणि कर्म कुर्वन्ति कारयन्ति च कर्मेन्द्रियाणि । माठरवृ॰ ।

याणि श्रोत्र-त्वक्-चक्षु-जिह्वा-घ्राणलक्षणानि बुद्धये बुद्धिमभिव्यक्तुम् इन्द्रि
याणि इति, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि–वाक्-पाणि-पाद-पायु-उपस्थसंज्ञानि कर्मणे कर्म अभिव्य²⁷⁵⁸

–व्यक्तये भा॰ ।

क्तुम्
इन्द्रियाणि इति, मन²⁷⁵⁹

उभयात्मकमत्र मन सङ्कल्पकमिन्द्रियञ्च साधर्म्यात् । गुणपरिणामविशेषान्ना
नात्प ग्राह्यभेदाच्च ॥ २७ ॥ साख्यका॰ । उभयात्मकमत्र मन–कर्मेन्द्रियेषु कर्मेन्द्रियम्, बुद्धीन्द्रियेषु
बुद्धीन्द्रियम् । माठरवृ॰ ।

सङ्कल्परूपम्–ग्रामेऽहं प्रस्थित, सुवर्णस्य प्राप्तिर्भविष्यति द्रव्यस्य
वा इत्यादि सङ्कल्पवृत्तिर्मन । भूतादेस्तु पञ्चतन्मात्राणि नित्यादिस्वभावानि, ततोऽपि महा
भूतानि त²⁷⁶⁰

तथाभूतानीति श्र॰ ।

थाविधानि इति ।

एवं तत्त्वसृष्टि विधाय भूतसृष्टौ यदा प्रकृतिः प्रवर्त्तते तदा प्रथमतो ब्रह्म²⁷⁶¹

मम योनिर्महद् ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् ।
संभव सर्वभूताना ततो भवति भारत ॥ १४ ॥ भगवद्गी॰ अ॰ ३ । मम स्वभूता मदीया माया त्रिगुणा
त्मिका प्रकृति योनि सर्वभूताना सर्वकार्येभ्यो महत्त्वात् भरणाच्च स्वविकाराणा महद् ब्रह्म इति योनिरेव
विशिष्यते । तस्मिन् महति ब्रह्मणि योनौ गर्भं हिरण्यगर्भस्य जन्मनो वीजं सर्वभूतजन्मकारण वीज दधामि
निक्षिपामि। भगवद्गी॰ शा॰ भा॰ ।

णः प्रादुर्भावः,
तस्य च महत्तत्त्वात् योजनशतपरिमाणा बुद्धिर्नि सरति, अहङ्कारतत्त्वाच्च अहङ्कारः एकादश
इन्द्रियाणि, तन्मात्रेभ्य सूक्ष्मदेहारम्भकाणि भूतानि, तदुप²⁷⁶²

–रिभ्– ब॰, ज॰ ।

रि प्रभूतेभ्यो भूतेभ्यः प्रतिप्राकार
स्थानीय स्थूलो देह सांसिद्धिक कललादिक्रममन्तरेण झटिति उत्पद्यते, एवं मन्वादीनामपि ।
अन्येषां तु सूक्ष्मभूतारब्ध शरीरम् आसर्गप्रलयस्थायि, प्रतिप्राकारस्थानीयं तु म²⁷⁶³

मनुष्याणां आ॰ । सूक्ष्मा माता
पितृजा सहप्रभूतै त्रिधा विशेषा स्यु । सूक्ष्मास्तेषा नियता मातापितृजा निवर्त्तन्ते ॥ ३९ ॥ साख्य
का॰ । सूक्ष्मास्तावत् पच तन्मात्रका तैरेव आदिसर्गे सूक्ष्मशरीराणि त्रयाणा लोकाना प्रारब्धानि । तत्
सूक्ष्मशरीरम् ऋतुकाले मातुरुदरं प्रविशतितैरारब्धं सूक्ष्मशरीरमस्मिन् स्थूलशरीरे पतति । माठरवृ॰ ।
साख्यसू॰ ३ । ७ ।

नुष्यादीनां
मातापितृजम्, देव-नारक-क्षुद्रजन्तूनां2764

–नां तु औ– ब॰, ज॰, श्र॰ ।

च 2765

औपपादुकम् ब॰, आ॰ । औपपादिकम् श्र॰ ।

औपपादकम् इति । अयञ्च महदादिप्रपञ्चः प्रकृतौ
सन्नेव कुतश्चिद् आविर्भाव प्रतिपद्यते–

असदकरणादुपादानग्रहणात् सर्वसंभवाऽभावात् ।

शक्तस्य शक्यकरणात् कारणभावाच्च सत्कार्यम् ॥ साख्यका॰ ९ इति

हेतु
पञ्चकादवसीयते । 2766

यदि का– आ॰ ।

यदि हि कारणे कार्यमसत् स्यात् तदा नीरूपत्वात् खपुष्पवत्2767

–वत् क– आ॰ ।

तत्
कर्त्तुं न 2768

शक्यते भा॰, श्र॰ ।

शक्येत । यदि च असदेव कार्यम् तर्हि नियतोपादानं न स्यात्, यथैव हि तन्तुषु घटस्य
असत्त्वं तथा मृत्पिण्डेऽपि अतो मृत्पिण्डवत् तन्तवोऽपि घटार्थिना उपादीयेरन्, पूर्व कार्यापे
[p. 353 ] क्षया दोषः अयं तु कारणापेक्षया । यदि च असत् कार्यम् सर्वं सर्वस्मात् जायेत असत्त्वाऽ
विशेषात्, ततश्च मृत्पिण्डादपि घट-पटोत्पत्तिः तन्तुभ्यश्च स्यात् इति, अयं कारणापेक्षयैव
अतिप्रसङ्गो दोषः । शक्तस्य च शक्यकरणं न्याय्यम्, न च असतः कार्यस्य आकाशकुशेशय
वत् शक्यक्रियत्वम्, नापि त²⁷⁶⁹

तत्का– आ॰, ब॰ ।

त्र कारणस्य सामर्थ्यम्, अयञ्च कार्यकारणयोर्धर्मापेक्षया दोषः ।
कारणभावाच्च सत्कार्यम्; कारणभावो हि कारणत्वम्, तच्च नित्यसम्बन्धित्वात् कार्यसम्बन्धमपे
क्षते, न च असता गगनाम्भोजप्रख्येण कारणस्य कश्चित् सम्बन्धः, अतः कारणे कार्यं तादात्म्ये
न व²⁷⁷⁰

प्रवर्त्तते आ॰ ।

र्त्तते । कथमेवं तयोर्भेदः ? इति चेत्;

हेतुमदनित्यमव्यापि सक्रियमनेकमाश्रितं लिङ्गम् ।

सावयवं परतन्त्रं व्यक्तं विपरीतमव्यक्तम् ॥ साख्यका॰ १० इति

लक्षणभेदात् । व्यक्तमेव हेतुमत्–हेतुः कारणम् अस्याऽस्तीति, प्रधानेन हि हेतुमती बुद्धिः,
बुद्ध्या अहङ्कारः, अहङ्कारेण षोडशकोग²⁷⁷¹

धर्मः ब॰, ज॰, । एकादशेन्द्रियाणि पचतन्मा
त्राश्च ।

णः, पञ्चतन्मात्रैः पञ्चमहाभूतानि, न तु प्रधानं तत्का
रणाऽसत्त्वात् । चिद्रूपश्च पुरुषो न जडस्य कारणम् अत्यन्तविलक्षणत्वात्, जडानां सा सूक्ष्म
तरावस्था, न अतो अवस्थान्तरं सूक्ष्मतममस्ति तेन जडस्य अजडस्य वा प्रधानं प्रति कार
णत्वाऽभावात् सिद्धमस्याहेतुमत्त्वम् । अत एव तत् नित्यम्, तद्विपर्ययात् महदाद्यनित्यम् ।
कारणाच्च कार्येण अल्पपरिमाणेन भवितव्यम् इति कारणापेक्षया महदादेः अव्यापकत्वम्, विप
र्ययात् प्रधानस्य व्यापकत्वम् । क्रिया च परिस्पन्दात्मिका मूर्त्तस्यैव महदादेर्भवति इति सक्रियं
तत्, एतद्विपर्ययात् नि2772

निष्क्रियत्वं आ॰ ।

ष्क्रियं प्रधानम्, परिणामात्मिका तु क्रिया द्वयोरप्यस्ति । बहूनाम् ईश्व
राणां परस्परमतभेदेन कार्यारम्भे यथा काचपच्यात् कार्याऽनिष्पत्तिः तथा बहूनां प्रधानाना
मपि इति एकं तत्, व्यक्तं तु महदादिभेदाद् अनेकम् । आश्रितञ्च व्यक्तम्, यद् यस्मादुत्पद्यते
तस्य तदाश्रितत्वात्, न तु एवमव्यक्तम् तस्य अकार्यत्वात् । लिङ्गञ्च; लीनं सूक्ष्मं स्वकारणं
गमयति, लयं गच्छति इति वा । घनीभूताऽवयवयोगात् सत्त्वादि-अङ्गाऽङ्गिभूताऽवयवयोगाच्च
सावयवं व्यक्तम्, तद्विपर्ययात् निरवयवमव्यक्तम् । हेतुमत्त्व-आश्रितत्वाभ्यां परतन्त्रं व्यक्तम्,
न त्वेवमव्यक्तम् । न चैवमनयोः आत्यन्तिको भेद एव;

त्रिगुणमविवेकि विषयः सामान्यमचेतनं प्रसवधर्मि ।

व्यक्तं तथा प्रधानं तद्विपरीतस्तथा च पुमान् ॥ सांख्यका॰ ११ इति

लक्षणाऽभेदात् तदभेदस्यापि उपपत्तेः । सत्त्वरजस्तमोमयत्वाद् द्वयोरपि त्रिगुणत्वं तुल्यम् ।
इमे सत्त्वादयो गुणाः, इदं व्यक्ताऽव्यक्तम् इति प्रथक्कर्त्तुमशक्यत्वात् अविवेकि । तथा द्वय
मपि विषयः भोग्यस्वभावत्वात्, विषिणोति भोग्यतया बध्नाति इन्द्रियाणि इति विषयः ।
[p. 354 ] सामान्यञ्च सर्वपुरुषोपभोग्यत्वात् देशकुटीवत् । विषयत्वादेव च अचेतनं तत्, चेतनस्य एवं
रूपत्वाऽनुपपत्ते । प्रसवधर्मि च द्वयमपि प्रसवः कार्यजननं धर्मोऽस्य इति; तथाहि–प्रधानं
बुद्धिं जनयति, बुद्धिरपि अहङ्कारम्, अहङ्कारोऽपि तन्मात्राणि इन्द्रियाणि च एकादश, तन्मा
त्राणि महाभूतानि जनयन्तीति । पुरुषस्तु सामान्यधर्मेण सरूप अन्यैस्तु धर्मैः विरूप, यथा
हि प्रधान भोग्यत्वेन सर्वभोक्तृसाधारणम् तथा पुरुषोऽपि भोक्तृत्वेन सर्वभोग्यसाधारण इति2773

पूर्वपक्षे निदिष्टाना साख्यकारिकाणा विशेषव्याख्यानं माठरवृत्तौ तत्त्वकौमुद्या च द्रष्टव्यम् ।

।

सत्कार्यवादप्रतिविधानपुरस्सर साख्याभिमततत्त्वसुष्टिभूतसृष्टिप्राक्रिययो विस्तरत खण्डनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्2774

पृ॰ ३५० पं॰ १५ ।

–प्रकृतिसद्भावाऽऽवेदकं भेदानां परिमाणात् इत्यादि
हेतुपञ्चकम्, तद् आश्रयाऽसिद्धिदोषदुष्टत्वाद् अयुक्तम्,
प्रकृतेः असवेद्यस्वभावतया स्वरूपेण असिद्धत्वात् । व्यधिकर
णाऽसिद्धत्वाच्च, परिमितत्वादिक²⁷⁷⁵

–कंसाधनं आ॰ ।

हि साधनं भेदेषु वर्त्तते अस्ति
त्वं तु साध्य प्रकृतौ इति । अथ महदादिभेदानामेव अत्र
एककारणपूर्वकत्वं प्रसाध्यते तेन उक्तदोषद्वयाऽभाव, तन्न; प्रधान²⁷⁷⁶

प्रधानपुरुषैरनेकान्तात् । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९८६ ।

-पुरुषैरनेकान्तात्, तत्र
एकत्व-अनेकत्वसंख्यया महापरिमाणेन च परिमितत्वेऽपि एककारणपूर्वकत्वाऽसंभवात् ।
किञ्च, परिमित च स्यात् एककारणपूर्वकञ्च न स्यात् कि विरुद्ध्येत् ? एककारणपूर्वकत्वे
च ईश्वर कालादिर्वा एक कारण भविष्यति इति विरुद्धत्वम् । दृष्टान्तस्य²⁷⁷⁷

–स्य च सा– श्र॰ ।

साध्यविकलता;
घटादेरेककारणपूर्वकत्वासभवात् । न हि एकं किञ्चित् जनक प्रतीयते, सहकारि-इतरकारण
प्रभवत्वात् कार्याणाम् । मृत्पिण्ड²⁷⁷⁸

मृद्विकारादयो भेदा नैकजात्यन्वितास्तथा । सिद्धानैकनिमित्ताश्च मृत्पिण्डा
देर्विभेदत ॥ ४३ ॥ चैतन्याद्यन्वितत्वेऽपि नैकपूर्वत्वमिष्यते । पुरुषाणाममुख्य चेत्तदिहापि समं न किम्
॥ ४४ ॥ तत्त्वस॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३०६ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९८६ ।

स्यापि अनेकाव²⁷⁷⁹

–वयवस्य समुदा– श्र॰ ।

यवसमुदायात्मकत्वात् न सर्वथैकत्वम्, मृद्द्र
व्यस्यापि प्रतिपर्याय भेदात् । अत परिमितत्वमनेककारणपूर्वकत्वेनैव व्याप्तत्वात् विरुद्धम् ।

समन्वयात् इत्यपि अनैकान्तिकम्; प्रकृति-पुरुषाणामेककारणपूर्वकत्वाऽभावेऽपि नित्य
व्यापित्वादिधर्मै समन्वयसंभवात्, पुरुषाणाञ्च भोक्तृत्वादिधर्मै इति । भिन्नजातीनां च जलाऽ
नलादीनामेकोपादानप्रभवत्वं दुरुपपादम्, पदार्थजातिभेदस्य कारणैकत्वविरोधित्वात् । असि
द्धञ्चेदम्; नहि समग्रभूतग्रामस्य सुखदुःखमोहमयत्वेन प्रधानान्वितत्वसिद्धिरस्ति 2780

दुःखादीना– भा॰ । नहि बाह्याध्यात्मिकाना भेदाना सुखदुःखमोहात्मकतयाऽन्वय उपपद्यते ।
सुखादीना चान्तरत्वप्रतीते, शब्दादीना चातद्रूपत्वप्रतीते । ब्रह्मसू॰ शा॰ भा॰ २ । २ । १ ।

सुखा
दीनामन्त संविद्रूपतया प्रतिभासतो बाह्यार्थानां तन्मयत्वाऽनुपपत्तेः, न हि कश्चित् बाह्यं स्रक्
चन्दनादिक सुखम् इति प्रतिपद्यते, सुखजनकत्वेन आबालं तत्प्रसिद्धे । न च कार्यकारणयोः
एकत्वम् अनौपचारिकं प्रामाणिकै आद्रियते । प्रधानसत्त्वस्य च अद्याप्यप्रसिद्धे तस्यैव
[p. 355 ] शक्तितः प्रवृत्तेः तदस्तीति कि केन स²⁷⁸¹

संगृह्यताम् ब॰, ज॰ ।

ङ्गतम्, अन्यथा खपुष्पमस्ति तस्यैव शक्तितः प्रवृत्तेः
इत्यपि स्यात् । शक्तेश्च²⁷⁸²

शक्तित प्रवृत्ते इत्यनेन यद्यव्यतिरिक्तशक्तियोगिकारणमात्रं साध्यते
तदा सिद्धसाध्यता । अथ व्यतिरिक्तविचित्रशक्तियुक्तमेकं नित्यं कारणं तदाऽनैकान्तिकता हेतो।
तत्त्वसं॰ पं॰ ३९ । प्रमेयके॰ पृ॰ ८४ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३०६ ।

व्यतिरेक-अव्यतिरेकैकान्ते अनुपपत्तेः कथं ततः कस्यचित् प्रवृत्तिः ?
कारणकार्यविभागाच्च तत्सत्त्वसिद्धिः खरविपाणसत्त्वसिद्धिमन्वाकर्षति, न खलु खरविषा
णवत् प्रधानस्य सत्त्वं कुतश्चित् प्रसिद्धम् । प्रलयकालस्य चाप्रसिद्धेः अविभागोऽपि वैश्वरू
प्यस्य उक्तप्रकारोऽप्रसिद्ध एव । तन्न उक्तहेतुभ्यः प्र²⁷⁸³

प्रकृतसि– ज॰ ।

कृतिसिद्धिः ।

अस्तु वा ततस्तत्सिद्धिः, तथापि प्रकृतिः तत्त्वसृष्टौ भूतसृष्टौ च प्रवर्त्तमाना स्व²⁷⁸⁴

तच्च
केवलं प्रधानंकिमपेक्ष्य प्रवर्तते निरपेक्ष्य वा ? प्रमेयरत्नमा॰ ४ । १ ।

भावतः
प्रवर्त्तते, किञ्चिन्निमित्तमाश्रित्य वा ? स्वभावतः प्रवृत्तौ नैयत्येन प्रवृत्तिः प्रवृत्तिविरामश्च
न स्यात्, चैतन्यशून्यस्य एतावत्येव तत्त्वसृष्टिः, इदमस्यैव च उपकारकं भवतु इत्यनुस
न्धानविकलस्य तदसंभवात् । निमित्त²⁷⁸⁵

–त्तं कि आ॰ ।

ञ्च कि पुरुषप्रेरणम्, पुरुषार्थकर्त्तव्यता वा स्यात् ? न
तावत् पुरुषप्रेरणम्; निरभिलाषस्य उदासीनतया इष्टस्य इदमस्माद् भ²⁷⁸⁶

भवतु
आ॰ ।

वति इति अनुसन्धाना
ऽभावतः प्रतिनियतायां प्रसवक्रियायां तत्प्रेरणाऽसंभवात् । नापि पुरुषार्थकर्त्तव्यता; पुरुषस्य
निरभिलाषतया अर्थस्यैव असंभवात् । प्रकृतेश्च जडतया पुरुषप्रयोजनमहं सम्पादयामि
इत्यनुसन्धानाऽनुपपत्तेः । नहि पुरुषेण अनभिलषितः पुरुषार्थो नाम, लोके हि अस्य इदम
भिलषितम् इति तद्वचनादन्यतो वा कुतश्चिन्निश्चित्य अस्य अभिलषितमहं सम्पादयामि येनायं
मम तुष्यति इति अनुसन्धाय च प्रवृत्तिः प्रतीयते । अथ अस्याः स्वभावस्तादृशः येन केन
चिदप्रयुक्ताऽपि अस्याभिलाषं पूरयामि इत्यनुसन्धानशून्याऽपि एवंविधं विश्वप्रपञ्चमा2787

–माचरतीति ब॰, ज॰, आ॰ ।

रच
यतीति; नन्वयं स्वभाववादः प्रमाणप्रतिपन्ने वस्तुनि उपपन्नः यथा अग्न्याकाशयोर्दहनेतर
स्वभावतायाम्, तदप्रतिपन्नेऽपि तदभ्युपगमे वन्ध्यासुतादेरपि जगद्वैचित्र्यविधाने स्वभावाऽभ्यु
पगमः किन्न स्यात् ? ततः प्रधानस्य परिणामप्रसराऽनुपपत्तेः अयुक्तम्–प्रकृतेर्महान् इत्यादि
तत्प्रसरक्रमनिरूपणम् ।

किञ्च, अयं महदादिप्रपञ्चः प्रकृतेर्भिन्नः, अभिन्नो वा ? अ²⁷⁸⁸

नहि यद् यस्मादव्यतिरिक्तं तत्तस्य कारणं कार्यं वा युक्तं
भिन्नलक्षणत्वात् कार्यकारणयोः ।ततश्च यद्भवद्भि मूलप्रकृते कारणत्वमेव। तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰
२२ । प्रमेयक॰ पृ॰ ८१ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २९६ ।

भेदे द्वयोरप्यविशेषतः कार्य
त्वं कारणत्वं वा स्यात्, तथा च प्रकृतेः कारणत्वमेव, भूतेन्द्रियलक्षणषोडशकगणस्य कार्यत्व
मेव, बुद्धि-अहङ्कार-तन्मात्राणां पू2789

रूपान्तरापेक्षया ब॰, ज॰ ।

र्वोत्तरापेक्षया कार्यत्वं कारणत्वञ्च इति प्रतिज्ञातं विरुद्ध्येत ।
तथा चेदमसङ्गतम्–

[p. 356 ]

मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त ।

षोडशकश्च विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः ॥ साख्यकारि॰ ३ इति ।

यच्च प्रकृतौ महदादिप्रपञ्चस्य सत्त्वसाधने असदकरणात् इत्यादि साधनमुपन्यस्तम्2790

पृ॰ ३५२ पं॰ १३ ।

;
तत्र को धर्मी, किञ्च साध्यम् ? यदि कार्य धर्मी, प्रागुत्पत्तेः सत् इति साध्यम्; तदा व्यधि
करणाऽसिद्धो हेतु, सत्त्व हि साध्य महदादिकार्ये वर्त्तते असदकरणं तु साधनं खपुष्पादौ
अकार्ये इति । अथ असदकरणम् सतः करणात् इत्यत्र पर्यवस्यति; तदा साध्याऽविशिष्टत्वम् ।
अथ क्रियमाणत्वं हेतु, प्रागुत्पत्ते कार्यमस्ति क्रियमाणत्वात्, असदकरणात् इति तु
व्यतिरेककथनम्–यदसत् तन्न क्रियते यथा गगनकुसुमम् इति, तदप्यविचारितरमणीयम्; सतः
करणविरोधात्, यद्धि निष्पन्नं स्वात्मसत्तां प्रति अन्यनिरपेक्षं तत् सत् इत्युच्यते, तस्य च
कथं करणम् ? प्रयोग–यत्2791

यत् सर्वाकारेण सन्न तत् केनचिज्जन्यम् यथा प्रकृति चैतन्यं
वा ? तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ २५ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २९८ ।

सर्वात्मना सत् तन्न केनचित्कर्तु शक्यम् यथा प्रकृति पुरुषो वा,
सच्च सर्वात्मना परमते कार्यमिति । अतः अनिष्पन्नस्यैव करणमुपपन्नम्, निष्पन्नत्व-अनिष्पन्न
त्वयोश्च विरुद्धधर्मयोः एकत्र धर्मिणि एकान्तवादिन समावेशाऽसंभवात् अतो विरुद्धोऽयं हेतु,
क्रियमाणत्वस्य असत्त्वे सत्येव संभवात् ।

असत्कार्यवादाऽनभ्युपगमे च कथं कारणेऽसन्तो हेतुमत्त्वादयो धर्माः कार्ये भवितुम
र्हन्ति ? न खलु ते व्यक्तवद् अव्यक्ते सन्ति । कालात्ययापदिष्टश्च, पक्षस्य प्रत्यक्षबाधनात्,
न खलु उत्पत्ते प्राक् कार्य स्वतन्त्रं कारणात्मकं वा प्रत्यक्षत प्रतीयते, सतो हि क्षीरादौ
विशिष्टाकारसस्थानरसाद्युपेतस्य दध्यादेः प्रत्यक्षेण अवश्यं भाव्यम्, द²⁷⁹²

दध्यर्थिनः आ॰, ब॰, ज॰, श्र॰ ।
यदि दध्यादय सन्ति दुग्धाद्यात्मसु सर्वथा । तेषा सता किमुत्पाद्यं हेत्वादिसदृशात्मनाम् ॥ १७ ॥
तत्त्वस॰ ।

ध्याद्यर्थिन क्षीरादौ प्रवृत्त्या
च । अथ न साक्षाद् व्यक्तीभूता दध्याद्यवस्था तत्र साध्यते, किन्तु शक्त्यात्मना तत्र व्यव
स्थितं दध्यादि व्यक्तीभवति इति, ननु केयं शक्त्यात्मकता नाम–दध्यादेः सूक्ष्मेण रूपेण
अवस्थानम्, क्षीरादेस्त²⁷⁹³

तज्जनकत्वसाम– श्र॰ ।

ज्जननसामर्थ्य वा ? तत्र आद्यः पक्षोऽयुक्तः, नहि पदार्थस्य द्वे रूपे स्त
स्थूलं सूक्ष्मं च, निष्पन्नता हि पदार्थस्य स्वरूपप्राप्ति, सा चेदस्ति कि स्थूल-सूक्ष्मभेदेन ? द्विती
यपक्षे तु न सत्कार्यवाद समर्थितः, नहि सामर्थ्यमेव कार्य युक्तम् ।

किञ्च इदं कार्य नाम–किमसतः प्रादुर्भावः, अङ्गाङ्गिभावगमनम्, धर्मिणः पूर्वधर्म
त्यागेन धर्मान्तरस्वीकारो वा ? प्रथमपक्षे स्वमतविरोधः । द्वितीयपक्षे तु कः अङ्गाङ्गिभावार्थः ?
गुणप्रधानभावश्चेत्; तथाहि–यत्र सत्त्वम् अङ्गि रजस्तमसी अङ्गे तत्र सात्त्विकः परिणाम
सुखात्मा स्रक्चन्दनादि, यत्र रज अङ्गि सत्त्वतमसी अङ्गे तत्र राजसो दुःखात्मा अहिकण्ट
[p. 357 ] कादिः, यत्र तमः अङ्गि सत्त्वरजसी अङ्गे तत्र तामसः अन्धकारादिः इति; तदसत्यम्;
स्रक्चन्दनादेः सुखाद्यात्मकत्वस्य प्राक् प्रतिषेधात् । अङ्गाङ्गिता च सत्त्वादेः पूर्वरूपवैलक्षण्ये,
अवैलक्षण्ये वा स्यात् ? अवैलक्षण्ये अङ्गिता वा अङ्गतैव वा स्यात् ? वैलक्षण्ये तु धर्मिणः
पूर्वधर्मत्यागेन धर्मान्तरस्वीकार एव स्वीकृतः स्यात् सत्त्वादेः सूक्ष्मरूपत्यागेन स्थूलरूपतोपादा
नात् । पूर्वधर्मस्य च त्यागे नाशः तिरोभावः, नाशाभ्युपगमे स्वमतक्षतिः । तिरोभावश्च
अतिरोभावविनाशमन्तरेण नोपपद्यते, तदभ्युपगमे च पूर्वधर्मविनाश एव अभ्युपगम्यताम्
किमनेन अन्तर्गङुना ? तथा च परमतप्रवेशः ।

धर्मान्तरस्वीकारोऽपि तदुत्पादः, अभिव्यक्तिर्वा ? न तावत् तदुत्पादः; सत्कार्यवाद
क्षतिप्रसङ्गात् । अभिव्यक्तिरपि ज्ञानधर्मः, अर्थधर्मो वा स्यात् ? यदि ज्ञानधर्मः; अर्थस्य
किमायातं येन सोऽप्यभिव्यक्तः स्यात् ? यज्ज्ञानधर्मश्चासौ तज्ज्ञानमपि तत्कालोत्पन्नम्, पूर्व
कालस्थितं वा ? पूर्वकालस्थितत्वे पूर्वमपि उपलम्भः स्यात् । तत्कालोत्पत्तौ च सत्कार्यवा
दक्षतिरेव । अर्थधर्मत्वेऽपि अर्थस्य सदा सत्त्वेन अस्याः सदा सत्त्वाऽनुषङ्गात् सदैव अभिव्य
क्तोऽर्थः स्यात्, तदाऽसत्त्वे वा अस्य असत्कार्यवादप्रसङ्गात् स एव परमतप्रवेशाऽनुषङ्गः ।
अभिव्यक्तेश्च पूर्वं यथा अन्यस्यां दाहादिक्रियायां वस्तु असमर्थम् तथा अ²⁷⁹⁴

अभिव्यक्तायामपि आ॰ ।

भिव्यक्तावपि, तत्कथं
तत्संभवः ? कथञ्च अप्रत्यक्षस्वभावस्य प्रधानस्य प्रत्यक्षस्वभावो भावप्रपञ्चः स्यात्, नीरूप
स्वभावस्य च रूपवान् ? नीरूपादपि अतो रूपवद्भावप्रपञ्चसंभवे 2795

चेतनात्मनो श्र॰ ।

चेतनादात्मनो अचेतनो जग
त्प्रपञ्चः किन्न स्यात् यतो ब्रह्माद्वैतसिद्धिर्न स्यात् ?

न च सत्का2796

यदि सत् सर्वथा कार्यं पुवन्नोत्पत्तु
मर्हति । परिणामप्रकॢप्तिश्च नित्यत्वैकान्तवाधिनी ॥ ३९ ॥ आप्तमी॰, अष्टसह॰ पृ॰ १८१ ।

र्यवादे कारकाणां साफल्यम्, प्रागसत्किञ्चिदपि अकुर्वतां कारकव्यपदेशस्यापि
असंभाव्यमानत्वात्; प्रयोगः–यद् अविद्यमानसाध्यं न तत् कारकम् यथा चैतन्यम्, अवि
द्यमानसाध्यश्च परमते कारकत्वेनाभिमतः पदार्थ इति । न च अभिव्यक्तौ तेषां व्यापारः;
तत्रापि सत्त्वा2797

साप्य
भिव्यक्ति प्राक् प्रवृत्ते सती आहोऽसती इति पूर्ववत् प्रसङ्ग । न्यायवा॰ पृ॰ ४४४ । तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰
२६ । न्यायम॰ पृ॰ ४९३ । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ १४४ । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५४५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ८२
उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २९८ ।

ऽसत्त्वपक्षयोः करणाऽसंभवात्, न खलु सापि विद्यमाना कर्त्तुं युक्ता करणाऽनु
परमप्रसङ्गात् । अविद्यमानायाश्च करणे सत्कार्यवादहानिः स्यात् । कारकाणि च उपादान
सहकारिभेदेन विभिन्नानि, तत्र क्व कु2798

घटादि– ब॰, ज॰, भा॰, श्र॰ ।

टादिकार्यस्य सूक्ष्मेण रूपेण अनभिव्यक्तस्य अवस्थानम् ?
उपादाने मृत्पिण्डादौ चेत्; दण्डादीनामकारकत्वम् ।

एतेन उपादानग्रहणात् इत्यपि प्र²⁷⁹⁹

प्रत्याख्यातम् भा॰, श्र॰ ।
उत्पत्तौ खलु सिद्धायामुपादानं विचार्यते । सतस्तु सैव नास्तीति किमुपादानचिन्तया ॥ न्यायम॰ पृ॰
४९५ । तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ २६ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३०२ ।

त्युक्तम्; व्यधिकरणाऽसिद्धत्वादेर्दोषस्य अत्राप्यविशे
[p. 358 ] षात् । किञ्च, अन्वयव्यतिरेकसमधिगम्यः कार्यकारणभावः, यच्च यस्माद् अन्वयव्यतिरेका
भ्यामुपजायमानं दृष्टं तदर्थिभि तद् उपादीयते न सर्वम्, तथा च प्राक् कार्यसद्भावाङ्गी
कारोव्यर्थ । तदङ्गीकारे मूलत एव उपादानग्रहणाऽभावप्रसङ्गात्, नहि विद्यमानवस्तुसिद्ध्यर्थं
कश्चिदुपादानं गृह्णाति, प्रधान-पुरुषयोरपि सिद्ध्यर्थमुपादानग्रहणा2800

–णप्रसङ्गात् श्र॰ ।

नुषङ्गात् ।

सर्वसंभवाऽभावोपि एतेन चिन्तितः, सर्वसंभवाऽभावो हि नियतस्य नियतात् जन्म
उच्यते, तच्च सत्कार्यवादे दुर्घटम् । नैयत्यञ्च अन्वयव्यतिरेकाभ्यामेव अवगम्यते, यद्धि यस्मा
दुपजायमानं प्रमाणतः परिच्छिन्नं तत् कथमन्यतोऽपि स्यात् ? शक्तस्य शक्यकरणात्,
कारणभावाच्च इत्यपि एतेन कृतोत्तरम् ।

किमर्थञ्च 2801

न सन्देहविपर्यासौ निवत्त्यौ सर्वदा स्थिते । नापि निश्चयजन्माऽस्ति
तत एव वृथाऽखिलम् ॥ २४ ॥ तत्त्वस॰ । प्रमेयक॰ पृ॰ ८२ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९७९ ।

शिष्यान् प्रति भवत शास्त्रप्रणयनं हेतूपन्यासश्च ? संशयोच्छित्ति-निश्चयो
त्पत्त्यर्थमिति चेत्; तौ यदि संशय-निश्चयौ शिष्यबुद्धिस्थौ स्वरूपेण आसाते कथं तदुच्छि
त्त्यादिकम् ? अथ संशयस्य तिरोभावमात्रं तेन क्रियते न अत्यन्तमुच्छेद नाऽभावो
विद्यते सतः । भगवद्गी॰ २ । १६ इत्यभ्युपगमात्, निश्चयस्यापि अभिव्यक्तिमात्रम्;
इत्यपि मनोरथमात्रम्; पुन संशयाऽऽविर्भावप्रसङ्गात्, तथा च सम्प्रज्ञा2802

वितर्कविचारानन्दास्मितारूपानुगमात् सम्प्रज्ञात । योगसू॰ १ । १७ ।

तयोगाय दत्तो जला
ञ्जलिः, अत्यन्तसशयोच्छेदस्य क²⁸⁰³

क्वचिदपि ब॰, ज॰ ।

स्यचिदपि असंभवात् । अभिव्यक्तिश्च सती, असती वा न
संभवति इत्युक्तम् । अथ शास्त्र-साधनप्रयोगसाफल्यार्थम् असत उत्पत्ति सतो विनाशश्च
अङ्गीक्रियते, तर्हि तेनैव असदकरणात् इत्यादेर्व्यभिचार इति । तदेवं प्रधानसद्भावस्य तत्र
महदादिसद्भावस्य च कुतश्चिद्धेतोरप्रसिद्धितः प्रकृते तत्त्वसृष्टिप्रक्रिया भूतसृष्टिप्रक्रियावत्
खपुष्पसौरभव्यावर्णनप्रख्या इत्यु2804

–पेक्ष्यते आ॰ । चिदर्थशून्या च जडा च बुद्धि शब्दादितन्मात्रजमम्बरादि । न बन्धमोक्षौ पुरुषस्य
चेति कियज्जडैर्न ग्रथितं विरोधि ॥ १३ ॥ स्याद्वादमं॰ ।

पेक्षते । ततः स्थितमेतत्– भेदाऽभेदैकान्तयोरनुपलब्धेः
अर्थस्य सिद्धिः अनेकान्तात् इति ।

कुतः एतत् ? इत्यत्राह– नाऽन्तर्वहिर्वा इत्यादि । स्वलक्षणं सौगतकल्पितम् सामा
न्यलक्षणं ब्रह्माद्यद्वैतवादि-सांख्यपरिकल्पितम् प्रमेयम्, न इति सम्बन्धः । क्व ? अन्तर्व
हिर्वा । । तर्हि यौगकल्पितं तत् प्रमेयं स्यादित्यत्राह–परस्पराऽनात्मकम् । अन्योन्यमत्यन्त
भिन्नम् स्वलक्षणं सामान्यलक्षणं वा न प्रमेयम् इति सम्बन्धः । कथं न प्रमेयम् ? इत्याह–
यथा इत्यादि । यथा येन प्रकारेण मन्यते परैः इति । तर्हि भेदाऽभेदैकान्तव्यतिरेकेण
[p. 359 ] अन्यस्य असंभवान्न किञ्चित् प्रमेयं स्यादित्यत्राह– द्रव्य इत्यादि । द्रव्यपर्यायौ उक्तल
क्षणौ आत्मा स्वभावः यस्य अर्थस्य तस्य बुद्धौ प्रत्यक्षादिप्रतीतौ प्रतिभासनात् स एव
अस्याः प्रमेयः सिद्धः ।

द्रव्यपर्यायौ अत्यन्तं भिन्नौ भिन्नप्रतिभासत्वात्

इत्यादिना सर्वथा भेदमुपवर्णयतो यौगस्य पूर्वपक्ष–

ननु द्रव्यपर्याययोः भिन्नप्रतिभासत्वादिना अन्योन्यमत्य²⁸⁰⁵

–न्तभि– भा॰ ।

न्तं भिन्नत्वात् कथं तदात्माप्यर्थः
प्रमेयः स्यात् ? तथाहि–द्रव्यपर्यायौ अत्यन्तं भिन्नौ भिन्नप्रतिभा
सत्वात् घटपटादिवत् । घटपटादौ हि भिन्नप्रतिभासत्वमत्यन्तभेदे
सत्येव उपलब्धम्, तद् द्रव्यपर्याययोरुपलभ्यमानं कथन्नात्यन्तभेदं
प्रसाधयेत् ? अन्यत्राप्यस्य तदप्रसाधकत्वप्रसङ्गात् । न चानयो
र्भिन्नप्रतिभासत्वमसिद्धम्; तन्त्वादिद्रव्यप्रतिभासस्य प²⁸⁰⁶

घटादि– भा॰ ।

टादिपर्या
यप्रतिभासवैलक्षण्येन अखिलप्राणिनां सुप्रसिद्धत्वात् । तथा विरुद्धधर्माध्यासतोऽपि अनयो
जलाऽनलवद् भेदः । नचानयोः तदध्यासोऽसिद्धः; पटो हि पटत्वजातिसम्बन्धी विलक्षणार्थक्रिया
सम्पादकः अतिशयेन महत्त्वयुक्तोऽनुभूयते, तन्तवस्तु तन्तुत्वजातिसम्बन्धिनोऽल्पपरिमाणादि
धर्मोपेताश्च, इति कथन्न भिद्यन्ते ? तादात्म्यञ्च एकत्वमुच्यते, तस्मिंश्च सति प्रतिभासभेदो
विरुद्धधर्माध्यासश्च न प्राप्नोति विभिन्नविषयत्वात्तयोः । तथा तन्तुपटादीनां तादात्म्ये पट
तन्तवः इति संज्ञाभेदः, वचनभेदः, पटस्य भावः पटत्वम् इति षष्ठी, तद्धितोत्पत्तिश्च न
प्राप्नोति । तथा तत्तादात्म्ये तत्पुरुष-बहुव्रीहि-द्वन्दसमासा अपि न प्राप्नुवन्ति, सति2807

सति भेदे तत्पुरुषो यथा भा॰ ।

हि भेदे
तत्पुरुषो दृष्टः यथा राज्ञः पुरुषः एवं तन्तूनां पटः इति, बहुव्रीहिश्च यथा चित्रगुः एवं तन्तु
कारणकः पटः इति, द्वन्दश्च यथा प्लक्ष-न्यग्रोधौ एवं तन्तुपटौ इति ।

किञ्च तादात्म्यम् इत्यत्र कि स पटः आत्मा येषां तन्तूनाम् तेषां भावः तादात्म्यम्
इति विग्रहः, ते वा तन्तवः आत्मा यस्य पटस्य, स च ते च आत्मा यस्य इति वा ? तत्र
आद्यविकल्पे पटस्य एकत्वात् तन्तूनामपि एकत्वप्रसङ्गः, अन्यथा तत्तादात्म्याऽनुपपत्तिः ।
द्वितीयविकल्पे तु तन्तूनामनेकत्वात् पटस्यापि अनेकत्वाऽनुषङ्गः, अन्यथा तत्तादात्म्यं न स्यात् ।
तृतीयविकल्पस्तु अविचारितरमणीयः; तद्व्यतिरिक्तस्य वस्तुनोऽसंभवात्, नहि तन्तु-पटव्य
तिरिक्तं किञ्चिद् वस्त्वन्तरमस्ति यस्य तन्तुपटात्मता उच्यते । तन्न द्रव्यपर्याययोस्तादात्म्यं घटते ।

एतेन गुणगुणिनोः क्रियातद्वतोः सामान्यविशेषयोः भावाऽभावयोश्च तादात्म्यं प्रत्या
ख्यातम्; भिन्नप्रतिभासत्वस्य विरुद्धधर्माध्यासादेश्च तद्बाधकस्य अत्राप्यविशेषात् । गुण
गुण्यादीनाञ्च आकारनानात्वेऽपि अन्योन्यमनानात्वे बहिरन्तर्वा नानात्ववार्त्तोच्छेदः स्यात् ।
किञ्च, एकं नित्यं निरवयवं व्यापि च सामान्यस्वरूपम् तद्विपरीतस्वभावाश्च विशेषाः, तत्र
यदि वस्तुनः सामान्यस्वभावता उररीक्रियते कथं तत्र विशेषरूपता स्यात् विरोधात् ? अथ
[p. 360 ] विशेषरूपता अस्य अङ्गीक्रियते, तदा सामान्यस्वभावता तत्र न स्यात् तत एव । भावाऽभावा
त्मकत्वञ्च अर्थानां छायातपवद् विरोधाद् अतीव दुर्घटम् । किञ्च, भावोपमर्दनात्मकत्वम
भावस्य स्वरूपम्, तेन च यदि भावरूपता ग्रासीकृता तदा अभावरूपतैव तत्र स्यात् इति भाव
रूपताया नामाऽपि न श्रूयेत । उत्तरपदार्थे च निश्चिते सर्वत्र नञः प्रयोगः अब्राह्मणादिवत्,
एकान्तश्च यदि क्वचित् निश्चितः कथं सर्वमनेकान्तात्मकं स्यात् ?

तदात्मकत्वे च अर्थानां संशयादिदोषोपनिपात, तथाहि–केन स्वरूपेण तन्तु-पटादीनां
भेदः, केन च अभेद इति सशयः । तथा यत्र अभेदः तत्र भेदस्य विरोधः, यत्र च भेदः तत्र
अभेदस्य शीतोष्णस्पर्शवत् इति विरोध । तथा अभेदस्य एकत्वस्वभावस्य अन्यदधिकर
णम् भेदस्यानेकत्वस्वभावस्य अन्यत् इति वैयधिकरण्यम् । तथा एकान्तेन एकात्मकत्वे यो
दोषः अनेकस्वभावत्वाऽभावलक्षण, अनेकान्तात्मकत्वे च एकस्वभावत्वाऽभावलक्षणः सोऽ
त्राप्यनुषज्यते इत्युभयदोष । तथा येन स्वभावेन अर्थस्य एकस्वभावता तेन अनेकस्वभा
वत्वस्यापि प्रसङ्ग येन च अनेकस्वभावता तेन एकस्वभावत्वस्यापि इति सङ्करप्रसङ्ग ।
सर्वेषां युगपत्प्राप्तिः सङ्करः । इत्यभिधानात् । तथा येन स्वभावेन
अनेकत्वं तेन एकत्वं प्राप्नोति येन च एकत्वं तेन अनेकत्वम् इति व्यतिकर । परस्पर
विषयगमनं व्यतिकरः । इति वचनात् । तथा येन रूपेण भेद तेन कथ
ञ्चिद्भेद येन च अभेद तेनाऽपि कथञ्चिदभेदः इत्यनवस्था । अतः अप्रतिपत्तितोऽ
भाव तत्त्वस्य अनुषज्येत अनेकान्तवादिनाम् । एवं सत्त्वाद्यभ्युपगमेऽपि एते दोषा2808

नैकस्मिन्नसभवात् । न ह्येकस्मिन् धर्मिणि युगपत्सदसत्त्वादिविरुद्धधर्मसमावेश सभवति
शितोष्णवत् । य एते सप्त पदार्था निर्धारिता एतावन्त एवंरूपाश्चेति ते तथैव वा स्यु नैव वा तथा स्यु,
इतरथा हि तथा वा स्यु इतरथा वा इत्यनिर्धारितरूपं ज्ञान सशयज्ञानवदप्रमाणमेव स्यात् अवक्त
व्याश्च उच्येरन्, उच्यन्ते च अवक्तव्याश्चेति विप्रतिषिद्धम् उच्यमानाश्च तथैवावधार्यन्ते नावधार्यन्ते
इति च । तथा तदवधारणफल सम्यग्दर्शनमस्ति वा नास्ति वाएवं जीवादिषु पदार्थेषु एकस्मिन् धर्मिणि
सत्त्वासत्त्वयो विरुद्धयोर्धर्मयोरसभवात्, सत्त्वे चैकस्मिन् धर्मे असत्त्वस्य धर्मान्तरस्यासभवात् असत्त्वे चैवं
सत्त्वस्याऽसभवादसंगतमिदमार्हत मतम् । ब्रह्मसू॰ शा॰ भा॰ २ । २ । ३३ । अथ पुन द्रव्यपर्याययो
सम्मूर्च्छितत्वात् नरसिंहवदेक शबलरूपत्वात् द्विरूपमुच्यते, तदयुक्तम्, नरसिंहस्य शबलरूपत्वाऽ
सिद्धे आह च–द्रव्यपर्यायरूपत्वात् द्वैरूप्यं वस्तुन किल । तयोरेकात्मकत्वेऽपि भेद संज्ञादिभेदत
॥ १ ॥ धर्मित्व तस्य चैव स्यात् तत्तन्त्रत्वात्तदन्ययो । न चैव गम्यते तेन वादोऽयं जाल्मक
ल्पितः ॥ ४४ ॥ हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ १५१-५७ । तत्त्वोपप्लव पृ॰ ९५-९६ । परस्परस्वभावत्वे स्यात्
सामान्यविशेषयो । साङ्कर्य तत्त्वतो नेद द्वैरूप्यमुपपद्यते ॥ १७२२ ॥ परस्परास्वभावत्वेप्यनयोरनुषज्यते ।
नानात्वमेव भावेऽपि द्वैरूप्य नोपपद्यते ॥ १७२३ ॥ तद्भावश्चाप्यतद्भावः परस्परविरोधत । एकवस्तुनि
नैवाय कथञ्चिदवकल्प्यते ॥ १७२९ ॥ विधानप्रतिषेधौ हि परस्परविरोधिनौ । शक्यावेकत्र नो कर्त्तं केनचि
त्स्वस्थचेतसा ॥ १७३० ॥ तत्त्वस॰ ।

द्रष्ट
[p. 361 ] व्याः । तथा अनेकान्ते मु2809

तथाहि नित्यानित्ययो विधिप्रतिषेधरूपत्वात् अभिन्ने धर्मिणि अभाव एवं सदसत्त्वादेरपि।
तथा मुक्तावप्यनेकान्तो न व्यावर्त्तते इति मुक्तो न मुक्तश्चेति स्यात् । एवं च सति स एव मुक्तः संसारी
चेति प्रसक्ते । एवमनेकान्तेप्यनेकान्ताभ्युपगमे दूषणम् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० च ।

क्तोऽपि अमुक्त एव स्यात्, अमुक्तोऽपि च मुक्त ए²⁸¹⁰

एवान्य–
ब॰, ज॰ ।

व वा, अन्यथा
अनेकान्तक्षतिः स्यादिति ।

तत्प्रतिविधानपुरस्सरं द्रव्यपर्याययो कथञ्चिद् भेदाऽभेदात्मकत्वप्रसाधनम्, अनेकान्ते सशयादिदोषपरिहारश्च–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्2811

पृ॰ ३५९ पं॰ ५ ।

–द्रव्यपर्यायौ अत्यन्तं भिन्नौ भिन्नप्रतिभासत्वात्
इ²⁸¹²

इति तत्र ब॰, ज॰ ।

त्यादि; तत्र भिन्नप्रतिभासत्वं भिन्न²⁸¹³

किं भिन्नप्रमाणग्राह्यत्वात् भिन्नाकारा
घभासित्वाद्वा ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ७३८ ।

प्रमाणग्राह्यत्वमभिप्रेतम्,
भिन्नाकाराऽवभासित्वं वा ? प्रथमपक्षे आत्मादिना अनेकान्तः,
प्रत्यक्षादिभिन्नप्रमाणग्राह्येऽपि अस्मिन् भेदाऽसंभवात् । द्विती
यपक्षेऽपि कथञ्चित् तयोर्भिन्नाकारावभासित्वं विवक्षितम्, सर्वथा
वा ? यदि कथञ्चित्; तदा कथञ्चिदेव अतः तयोर्भेदः सिद्ध्येत्
तेनैव अस्य अविनाभावसंभवात्, न पुनः सर्वथा तद्विपर्ययात्, तथा च हेतोर्विरुद्धत्वम् साध्य
विपर्ययसाधनात् । सिद्धसाधनञ्च, अस्माकं कथञ्चि2814

–ञ्चित्तद्भेद– श्र॰ ।

द्भेदस्य इष्टत्वात् । सर्वथा तद्भेदसाधने तु
कालात्ययापदिष्टत्वम्; प्रत्यक्षबाधितकर्मनिर्देशानन्तरं प्रयुक्तत्वात् अनुष्णोऽग्निः द्रव्यत्वात्
इत्यादिवत् । यद् यद्रूपतया प्रमाणतो न प्रतीयते न तत् तद्रूपतया अभ्युपगन्तव्यम् यथा घटः
पटरूपतया, प्रमाणतो न प्रतीयन्ते च अत्यन्तभेदरूपतया द्रव्यपर्यायादयः इत्यनुमानबाधित
पक्षनिर्देशानन्तरं प्रयुक्तत्वाद्वा ।

दूरपादपादिना अनैकान्तिकत्वञ्च; नहि दूर-आसन्नदेशवर्त्तिप्रतिपतॄणामस्पष्टेतरप्रत्यय
ग्राह्यतया भिन्नप्रतिभासत्वेऽपि तस्य भेदः संभवति । ननु च अत्र तत्प्रत्ययभेदात् विषयभेदोऽ
स्त्येव; तथाहि–प्रथमं दूरदेशवर्त्तिनो 2815

विज्ञानमात्रात् ऊ– ब॰, ज॰ ।

विज्ञानम् अत्र ऊर्ध्वतासामान्यविषयम्, उत्तरकालं
तु तद्देशोपसर्पणे शाखादिविशेषविषयमिति; तदप्यविचारितरमणीयम्; एवं विषयभेदाऽभ्यु
पगमे यमहमद्राक्षं दूरस्थि2816

–स्थितं पा– ब॰, ज॰, आ॰ ।

तः पादपम् एतर्हि तमेव पश्यामि इति एकत्वाध्यवसायाऽभावप्रस
ङ्गात्, स्पष्टेतरप्रतिभासानां सामान्य-विशेषविषयत्वेन घट-पटादिप्रतिभासवद् भिन्नविषयत्वात् ।
अथ पादपापेक्षया तेषामेक²⁸¹⁷

–कत्वमि– आ॰ । –कविषयत्वं विशिष्यते ब॰, ज॰ ।

विषयत्वमिष्यते सामान्यविशेषापेक्षया तु विषयभेदः; कथमेवम्
एकान्ताभ्युपगमो न विशीर्येत, द्रव्यपर्यायादावपि तद्वत् कथञ्चिद्भेदाऽभेदप्रसिद्धेः ? अथ
सर्वथा तयोर्भिन्नाकारावभासित्वं विवक्षितम्; तदसिद्धम्; कथञ्चित् तादात्म्यापन्नयोरेव
द्रव्यपर्याययोः अबाधाऽध्यक्षेऽवभासमानत्वात् । यद् यथा अबाधाध्यक्षेऽवभासते तत् तथैव
[p. 362 ] अभ्युपगन्तव्यम् यथा नीलं नीलतया, अबाधाध्यक्षेऽवभासेते च कथञ्चित्तादात्म्येन द्रव्य
पर्यायाविति ।

न च तथा तदवभासिनोऽध्यक्षस्य अबाधत्वमसिद्धम्; तद्बाधकस्य कस्यचिदपि प्रमाण
स्यासभवात् । नहि प्रत्यक्षं तद्बाधकम्, अ²⁸¹⁸

अत्यन्तं त– ब॰, ज॰ । न खलु प्रत्यक्ष तद्बाधकं अत्यन्ततद्भेदस्यात्राऽप्रतिभासमानत्वात् ।
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ७३९ ।

त्यन्ततद्भेदस्य अत्राप्रतिभासमानत्वात् । अनुमानमपि
एतदेव, अन्यद्वा तद्बाधकं स्यात् ? न तावद् एतदेव; अस्य अध्यक्षबाधितविषयतया उत्थान
स्यैवासंभवात् । भ्रान्तत्वान्न तद्विषयस्यानेन बाधा; इति चेत्; कुतस्तद्भ्रान्तत्वम् ? अनेन
बाधनाच्चेत् चक्रकप्रसङ्ग, तथाहि–अबाधितविषयतया अस्योत्थानेऽध्यक्षस्यानेन बाधा, तस्याञ्च
सत्यां तस्य भ्रान्तत्वम्, तस्मिन् सति अबाधितविषयतया अस्योत्थानमिति । कथञ्चैवम् अनु
ष्णोऽग्नि सत्त्वात् जलवत् इत्यस्यापि अबाधितविषयतया प्रवृत्तिर्न स्यात् भिन्नप्रतिभासत्वस्येव
अत्रापि प्रतिबन्धस्य सपक्षे प्रत्यक्षत प्रतीतेरविशेषात् ? पक्षस्य प्रत्यक्षबाधनाद् अस्यागमकत्व
मन्यत्रापि अविशिष्टम् । तन्नानेनानुमानेन अस्य बाधनम् ।

अनुमानान्तरेण तद्बाधने अस्य वैयर्थ्यम्, साध्यस्यापि अत एव प्रसिद्धेः । न च तद्बा
धकं तदन्तरमस्ति, तत्खलु भिन्नार्थक्रियाकारित्वात्, भिन्नकारणप्रभवत्वात्, भिन्नकालत्वात्,
विरुद्धधर्माध्यासाद्वा लिङ्गादाविर्भूतं तद्बाधकं स्यात् ? तत्र आद्यपक्षोऽयुक्त, नर्त्तक्यादिनाऽ
नेकान्तात्, एकाऽपि2819

–पि नर्त्तकी आ॰ ।

हि नर्त्तकी करण-अङ्गहार-भ्रूभङ्ग-अक्षिविक्षेपादिलक्षणां प्रेक्षकजनानां हर्ष
विषादादिलक्षणां वा अनेकामन्योन्यविलक्षणामर्थक्रियां करोति इति । भिन्नकारणप्रभवत्वमपि
अङ्कुरादिनाऽनैकान्तिकम्, तस्य एकस्यापि क्षित्याद्यनेककारणकलापादुत्पत्तिप्रतीतेः । अथ भिन्नो
पादानकारणप्रभवत्वं भेदकम् न भिन्नकारणप्रभवत्वमात्रम्, तच्च इह नास्ति तेन अयमदोषः,
कथमेवं गुणगुण्यादीनामपि भेद स्यात् भिन्नोपादानकारणप्रभवत्वस्य तत्राप्यसंभवात् ?

भिन्नकालत्वादपि अप्राप्तपटावस्थेभ्यः प्राक्तनाऽवस्थाविशिष्टेभ्यः2820

–भ्यः पटस्य आ॰ ।

तन्तुभ्य पटस्य भेदः
साध्येत, प्राप्तपटावस्थेभ्यो वा ? प्रथमपक्षे सिद्धसाध्यता; पूर्वोत्तरावस्थयोः सकलभावानां भेदाऽ
भ्युपगमात्, न खलु यैव अर्थस्य पूर्वावस्था सैव उत्तरावस्था भवितुमर्हति पूर्वाकारपरित्यागेनैव
उत्तराकारोत्पादप्रतीतेः । द्वितीयपक्षे तु असिद्धो हेतुः; पटावस्थतन्तूनां पटाद् भिन्नकाल
त्वस्यासंभवात् ।

विरुद्धधर्माध्यासोऽपि धूपदहनादिना अनैकान्तिकः, न खलु हस्तलग्नेतरप्रदेशे शीतो
ष्णस्पर्शलक्षणविरुद्धधर्माध्यासेऽपि धूपदहनादेर्भेदः प्रतीयते । न च हस्तलग्नेतरप्रदेशयोरेव
शीतोष्णस्पर्शाधारता न धूपदहनाद्यवयविन इत्यभिधातव्यम्; प्रत्यक्षविरोधात् । अतोऽत्य
न्तभेदस्यैव तादात्म्यविरोधितया विरुद्धधर्माध्यासान्निवृत्तिः न तु कथञ्चिद्भेदस्य, यथा रज्जो
[p. 363 ] ग्रन्थयः, हस्तस्य सङ्कोचप्रसारणे, सर्पस्य कुण्डलीभावः इत्यत्र । भेदो हि पदार्थानां प्रतीतितोऽ
भ्युपगम्यते, सा चेद् अवस्थातद्वतोः कथञ्चिद्भेदेऽपि अस्ति तदा असावपि किमिति नाऽ
भ्युपगम्यते ? न चेयं राजाज्ञा यद् एकस्य नानावस्थात्मकत्वं नास्ति इति । यदि एकोऽपि
क्रमभाविनीनामवस्थानाम् उक्तविधिना तादात्म्येन अनुस्यूतो वर्तेत तदा कथं तत्र कथञ्चिदे
कत्वविरोधः ? प्रमाणं हि यथाविधं वस्तुस्वरूपं प्रकाशयति तथाविधमेव तद् अभ्युपगन्त
व्यम्, यत्र अत्यन्तभेदं तत् प्रकाशयति तत्र अत्यन्तभेदः यथा घट-पटादौ, यत्र तु कथञ्चिद्भेदं
तत्र कथञ्चिद्भेदः यथा रज्जुग्रन्थ्यादौ । तदेवम् अनेकदोषदुष्टत्वात् भिन्नप्रतिभासत्वादि
साधनं न द्रव्यादीनामत्यन्तभेदप्रसाधकं घटते ।

दृष्टान्तोऽपि साध्यविकलः; घटपटादीनामपि अत्यन्तभेदाऽसंभवात्, तदसंभवश्च सत्त्वा
दिना अन्योन्यं तेषाम²⁸²¹

–मभावात् आ॰, ब॰, ज॰, भां॰ ।

भेदात् सुप्रसिद्धः । साधनविकलश्चायम्; विस्फारिताक्षस्य एकस्मिन्नपि
अ²⁸²²

अक्षे आ॰ ।

ध्यक्षे घटादीनां प्रतिभाससंभवात् । न च प्रतिविषयं विज्ञानभेदोऽभ्युपगन्तव्यः; अवयविसि
द्ध्यभावप्रसङ्गात्, ऊर्ध्व-अधो-मध्यभागेषु तद्भेदस्य अत्रापि कल्पयितुं 2823

सुशक्यत्वात् ब॰, ज॰ ।

सुशकत्वात्, प्रतीति
बाधा अन्यत्रापि न काकैर्भक्षिता । यदि च दृष्टान्ते अत्यन्तभेदेन अस्य व्याप्त्युपलम्भात्
द्रव्य-पर्यायादीनामपि अत्यन्तभेदे साध्ये गमकत्वमिष्यते; तदा अश्रावणः शब्दः सत्त्वात्
घटादिवत् इत्यादेरपि गमकत्वमिष्यताम्, सपक्षे घटादौ सत्त्वादेः अश्रावणत्वादिना प्रतिब
न्धप्रतिपत्तेः अत्राप्यविशेषात् । पक्षस्य प्रत्यक्षबाधनाद् अस्यागमकत्वमन्यत्राप्यविशिष्टम् ।

यदप्युक्तम्2824

पृ॰
३५९ पं॰ १४ ।

–तन्तवः पटः इति संज्ञाभेदः इत्यादि; तदप्युक्तिमात्रम्; अवस्थाभेदनिब
न्धनत्वात्तस्य, अतः तमेव असौ प्रसाधयति न पुनः तदत्यन्तभेदम् । अनैकान्तिकश्चायम्;
गगनम् आकाशम् इत्यादौ अत्यन्तभेदाऽभावेऽपि संज्ञाभेदस्य, जलम् आपः इत्यादौ
तु संज्ञाभेदस्य वचनभेदस्य च संभवात् । अनन्वयवस्तुविषयो हि संज्ञादिभेदो वस्तुनोऽत्य
न्तभेदप्रसाधकः नान्यः; अतिप्रसङ्गात् । प्रयोगः–यः अपरित्यक्तान्वये वस्तुनि संज्ञादिभेदः
नाऽसौ अत्यन्तभेदप्रसाधकः यथा जलम् आपः इत्यादिसंज्ञादिभेदः, तथाभूते वस्तुनि
2825

संज्ञाभेद– आ॰ ।

संज्ञादिभेदश्चायम् तन्तवः पटः इत्यादिरिति । नन्वेवं गगनाकाशादिवत् तन्तुपटादावपि
पर्यायशब्दताप्रसक्तिः इति चेत्; एवमेतत्, तच्छब्दानामवस्थाविशेषवाचित्वात् । योषिदादि
करव्यापारोत्पन्ना हि तन्तवः कुविन्दादिव्यापारात् पूर्वं शीतापनोदाद्यर्थाऽसमर्थाः तन्तुव्यप
देशं लभन्ते, तद्व्यापारात्तु उत्तरकालं विशिष्टावस्थाप्राप्ताः तत्समर्थाः पटव्यपदेशम् ।

यच्चान्यदुक्तम्2826

पृ॰ ३५९ पं॰ १५ ।

–पटस्य भावः इत्यादि; तदप्ययुक्तम्; षण्णां पदार्थानामस्तित्वम् षण्णां
पदार्थानां वर्गः इत्यादौ भेदाऽभावेऽपि षष्ठ्याद्युत्पत्तिप्रतीतेः, न खलु भवता षट्पदार्थातिरि
[p. 364 ] क्तम् अस्तित्वादि इष्यते । ननु स²⁸²⁷

सज्ज्ञापक– ब॰, ज॰ । षड्ज्ञापक– श्र॰ । ननु सत ज्ञापकप्रमाणविषयस्य भाव सत्त्वम् ।
प्रमेयक॰ पृ॰ १५७ उ॰ ।

त् सत ज्ञापकप्रमाणविषयस्य भावः सत्त्वम् सदुप²⁸²⁸

–पलम्भप्र– ब॰, ज॰ ।

ल
म्भकप्रमाणविषयत्व नाम धर्मान्तरं षण्णामस्तित्वमिष्यते, अतो नाऽनेन अनेकान्तः; इ²⁸²⁹

इत्यनु– ब॰, ज॰ ।

त्यप्य
नुपपन्नम्, षट्पदार्थसंख्याव्याघातप्रसङ्गात् तत्सत्त्वधर्मस्य तेभ्योऽर्थान्तरत्वात् । ननु धर्मि
रूपा एव ये भावाः ते षट्पदार्था प्रोक्ताः धर्मरूपास्तु तद्व्यतिरिक्ता इष्टा एव, तथा च
पदार्थप्रवेशकग्रन्थ–ए²⁸³⁰

उद्धृतञ्चैतत्–
तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ १९२ । प्रमेयक॰ पृ॰ १५७ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६६१ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰
८७८ ।

वं धर्मैर्विना धर्मिणामेव निर्देशः कृतः । प्रश॰ भा॰ पृ॰ १५
इति । अस्त्वेवम्, तथापि अस्तित्वादेर्धर्मस्य षट्पदार्थै साकं कः सम्बन्धः येन तत् तेषां
धर्म स्यात्–संयोग, समवायो वा ? न तावत् संयोग; अस्य गुणत्वेन द्रव्याश्रयत्वात् । नापि
समवाय, तस्य एकत्वेन इष्टेः । समवायेन चास्य समवायसम्बन्धे तस्यानेकत्वप्रसक्तेः त²⁸³¹

तदिष्टव्या– ज॰ ।

दिष्टि
व्याघातः । सम्बन्धमन्तरेण च धर्मधर्मिभावाऽभ्युपगमे अतिप्रसङ्ग ।

किञ्च, अस्तित्वादे अपराऽस्तित्वाऽभावात् कथं तत्र व्यतिरेकनिबन्धना विभक्तिर्भवेत् ?
अथ तत्रापि अपरमस्तित्वमङ्गीक्रियते, तदा अनवस्था स्यात् । अपरापरधर्मसमावेशेन च
सत्त्वादेर्धर्मिरूपत्वाऽनुषङ्गात् पडेव धर्मिणः इत्यस्य व्याघातः । ये धर्मि
रूपाः त एव षट्त्वेनावधारिताः, इत्यप्यसारम्; गुण-कर्म-सामान्य-विशेष-समवायानामनिर्दे
शाऽनुषङ्गात् । नहि एषां धर्मिरूपत्वमेव; द्रव्याश्रितत्वेन धर्मरूपत्वस्यापि संभवात् । तथा खस्य
भाव खत्वम् इत्यादौ भेदाऽभावेऽपि तद्धितोत्पत्तेरुपलम्भान्न साऽपि भेदपक्षमेवावलम्बते ।

यदप्यभिहितम्2832

पृ॰ ३५९ पं॰ १६ ।

–तत्पुरुष इत्यादि, तदप्यभिधानमात्रम्, यतः सेनागज, काननवृ2833

–वृक्षः श्र॰ ।

क्षा
इत्यादौ भेदाऽभावेऽपि तत्पुरुषो दृश्यते, मत्तगजा वीरपुरुषा सेना इत्यादौ बहुव्रीहिश्च ।

यदप्युक्तम्2834

पृ॰ ३५९ पं १९ ।

–तादात्म्यम् इत्यत्र कि स पटः आत्मा इत्यादि; तत्र इत्थ विग्रहो द्रष्टव्य–
त²⁸³⁵

तस्य वस्तुन आत्मानौ तदात्मानौ तयो भाव तादात्म्य भेदाभेदस्वभावत्वम् । आप्तपरीक्षा पृ॰
२२ । प्रमेयक॰ पृ॰ १५८ पू॰ ।

स्य वस्तुनः आत्मानौ द्रव्यपर्यायौ सत्त्वाऽसत्त्वधर्मौ वा तदात्मानौ, तच्छब्देन वस्तुन परा
मर्शात्, तयोर्भाव तादात्म्यम्–भेदाऽभेदाद्यात्मकत्वम् । वस्तुनो हि भेद पर्यायरूपतैव, अभेः
दस्तु द्रव्यरूपत्वमेव, भेदाऽभेदौ तु द्रव्यपर्यायस्वभावौ एव । न खलु द्रव्यमात्र पर्यायमात्रं वा
वस्तु; उभयात्मन समुदायस्य वस्तुत्वात्, द्रव्यपर्याययोस्तु न वस्तुत्वम् नापि अवस्तुता, किन्तु
वस्त्वेकदेशता, यथा समुद्रांशो न समुद्रः नाप्यसमुद्र किन्तु समुद्रैकदेशः । तदुक्तम्–

नाऽय वस्तु न चाऽवस्तु वस्त्वशः 2836

कथ्यते यत यथोच्यते । इति पाठभेद, तत्त्वार्थश्लो॰ ।

कथ्यते बुधैः ।

नाऽसमुद्रः समुद्रो वा समुद्राशो यथैव हि ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ११८ इति ।

[p. 365 ] स पट आत्मा येषाम् इत्यपि विग्रहे न दोषः, अवस्थाविशेषापेक्षया तन्तूनामेकत्वस्य इष्ट
त्वात् । तर्हि ते तन्तव आत्मा यस्य इति विग्रहे तन्तूनामनेकत्वे पटस्यापि अनेकत्वं स्यादिति
चेत्; ननु किमिदं तस्य अनेकत्वं नाम–किम् अनेकाऽवयवात्मकत्वम्, प्रतितन्तु तत्प्रसङ्गो
वा ? प्रथमपक्षे सिध्यसाध्यता; आतानवितानीभूत-अनेकतन्त्वाद्यवयवात्मकत्वात्तस्य । द्वितीय
पक्षस्तु अयुक्तः; प्रत्येकं तेषां तत्परिणामाऽसंभवात् । आतानवितानीभावलक्षणो हि तेषां
परिणामविशेषः पटः, स च समुदितानामेव अमीषां प्रतीयते नान्यथा, तथाभूताश्च ते पटस्य
आत्मा इति उच्यन्ते । द्विविधो हि वस्तुनः परिणामः–प्रत्येकावस्थायाम् समुदायावस्थायाञ्च,
क्षोरादिवत् दध्यादिवच्च । एवं द्रव्यपर्यायवत् गुणगुण्यादीनामपि कथञ्चित् तादात्म्यं प्रति
पत्तव्यम्, प्रतिभासभेदस्य विरुद्धधर्माध्यासस्य च सर्वथा भेदाऽप्रसाधकत्वप्रतिपादनात् ।

यच्चान्यदुक्त²⁸³⁷

पृ॰ ३५९ प॰ २६ ।

म्–गुणगुण्यादीनाञ्च आकारनानात्वेऽपि इत्यादि; तदप्यचारु; कथञ्चि
द्भेदाऽभेदात्मना गुणगुण्यादिवत् निखिलार्थानां ग्रहणाऽसंभवतो अन्यतोऽन्यस्य अन्यत्वोप
पत्तेः । तादात्म्याकारवैलक्षण्ये हि तेषां भेदाऽभेदौ, तथावभासनमेव च उभयात्मना ग्रहणम्,
तच्च अन्यत्र नास्ति इति कथं बहिरन्तर्वा नानात्ववार्त्तोच्छेदः स्यात् ?

यदप्युक्तम्2838

पृ॰ ३५९ प॰ २८ ।

–एकं नित्यम् इत्यादि; तदपि श्रद्धामात्रम्; सामान्यस्य अनेक-अनित्य-साव
यव-अव्यापिस्वरूपत्वप्रतिपादनात् । अतो विशेषपरिणामवत् सादृश्यलक्षणसामान्यपरिणामोऽपि
अर्थानां प्रतिव्यक्ति विभिन्न एव । तथाविधसदृशेतरधर्माधारतया च अमीषां प्रत्यक्षतः प्रतीतेः
कथं सामान्यस्वभावतोररीकारे विशेषरूपताऽङ्गीकारो विरुद्ध्येत ? ध²⁸³⁹

एव धर्मिणो द्रव्यस्य रसादिधर्मान्तररूपेण
रूपादिभ्यो भेद द्रव्यरूपेण चाऽभेद । तथा अवयविन स्वरूपेण अवयवैरभेदः अवयवान्तरेण तु अवय
वान्तरै भेद इत्यूहनीयम् । तत्र यथा दीर्घह्रस्वादीनां विरुद्धस्वभावानामप्यपेक्षाभेदात् एकत्राप्यविरुद्धत्वं
प्रतीतिबलादङ्गांक्रियते तथा भेदाभेदयोरपि द्रष्टव्यं प्रतीत्यविशेषात् । शास्त्रदीपि॰ १ । १ । ५ ।

र्मधर्मिणोश्च न सर्वथा
भेदे अभेदे वा तद्भावो घटते सह्यविन्ध्यवत् तदन्यतरस्वरूपवच्च, किन्तु कथञ्चिद्भेदे । भेदो हि
धर्म-धर्मिणौ एव, अभेदस्तु तयोः द्रव्यान्तरं नेतुमशक्यत्वलक्षणम् अशक्य²⁸⁴⁰

आ
त्मन मुखाद्याकाराः शश्वदात्मान्तरं नेतुगशक्यत्वादशक्यविवेचना । आप्तप॰ पृ॰ ४४ ।

विवेचनत्वम् । न
खलु घटपटादीनामिव अ²⁸⁴¹

उभयोः
ब॰ ।

नयोः तल्लक्षणम् अशक्यविवेचनत्वं न संभवति; घ²⁸⁴²

घटपटादि– ब॰, ज॰ ।

टादिधर्मिणो मि2843

मिथः भि– ब॰ ।

थ
श्च भिन्नानामपि सदृशेतरपरिणामाद्यशेषधर्माणां मृदादिद्रव्येण एकेनैव अ²⁸⁴⁴

अनुवेदात्वं भा॰, श्र॰ ।

नुवेधात् ।

धर्मिणो धर्माणामेकान्ततो भेदाऽभ्युपगमे च निःस्वभावर्तापत्तिः, स्वभावस्यापि धर्म
तया ततो भेदात्, तथा च अस्यासत्त्वम् । यन्निःस्वभावम् तदसत् यथा गगनेन्दीवरम्, निः
स्वभावश्च भवद्भिरभिप्रेतो धर्मी इति । एवञ्च धर्माणामप्यभावः निराश्रयाणां तेषां सद्भावाऽ
संभवात्, अतः सकलशून्यतापत्तिः परस्य पूत्कुर्वतोऽपि आयाता । न च निःस्वभावस्याप्यस्य
[p. 366 ] तदाश्रयत्वं युक्तम्; खरविषाणादेरपि तत्प्रसङ्गात् । भिन्नस्यापि स्वभावस्य धर्मिणि समवायान्न
निःस्वभावता इत्यप्यसुन्दरम्; समवायस्य प्रागेव असत्त्वप्रतिपादनात् ।

तथा एकान्ततो धर्म-धर्मिणोरभेदेऽपि अन्यतरस्वभावप्र²⁸⁴⁵

–प्रसङ्गादस– ज॰ ।

सङ्गतोऽसत्त्वापत्तिः । सर्वथा अभेदे
हि तयोः धर्ममात्र धर्मिमात्रं वा स्यात् इति अन्यतरस्वभावाऽभावः । कल्पितत्वात् तद्भावस्य न
तदभावो दोषाय, इत्यप्यसमीक्षिताभिधानम्; निर्बीजाया कल्पनाया एव अनुपपत्ते । न चास्या
निर्बीजत्वमसिद्धम्; बहिरन्तर्वा वस्तुनः एकान्तैकस्वभावत्वे तत्कारणत्वाऽनुपपत्तेः । नहि एका
न्तैकस्वभावमनेककल्पनाबीजं युक्तम्; विभिन्नशक्तिशून्यस्य विभिन्नकार्यहेतुत्वाऽनुपपत्तेः, यद्
विभिन्नशक्तिशून्यम् तन्न विभिन्नकार्यहेतुः यथा नित्याभिमतं वस्तु, विभिन्नशक्तिशून्यं
च स्वलक्षणाभिमतं वस्तु । अतः कथमेतत् धर्मधर्मिकल्पनालक्षणकार्यद्वयहेतु स्यात् ? विभि
न्नस्वभावव्यावृत्तिवशात् विभिन्नशक्तिशून्यादपि रवलक्षणाद् विभिन्नकार्योत्पत्तिरविरुद्धा; इत्य
प्यचर्चिताऽभिधानम्; तस्यास्ततो भिन्नाया संभवाऽभावात्, अवस्तुरूपतया खरविषाणवत्
2846

भिन्नस्वभावानु– ब॰, ज॰ ।

विभिन्नस्वभावत्वाऽनुपपत्तेश्च । तदुपपत्तौ वा न अवस्तुत्वमस्या स्यात् इति अपोहविचारावसरे
वक्ष्यते । त²⁸⁴⁷

तद्भेदेऽपि आ॰ ।

द्भेदे च वस्तुन्येव भेदोऽस्तु तत्र तस्याऽविरोधात्, अवस्तु भिद्यते वस्तु न भिद्यते
इति किमपि महाद्भुतम् । व्यावृत्तिभेदाभ्युपगमे च सिद्धो धर्मभेदः व्यावृत्तीनामपि धर्मत्वात् ।

यदप्युक्तम्2848

पृ॰ ३६० पं॰ १ ।

–भावाऽभावात्मकम् इत्यादि; तदप्यसाम्प्रतम्; तदात्मक²⁸⁴⁹

ननु विरुद्धौ भेदाभेदौ कथमेकत्र स्याताम् ? न विरोध, सह दर्शनात् । यदि हि इदं रजतं नेदं रजतमिति
वत् परस्परोपमर्देन भेदाभेदौ प्रतीयेता न तु तयो परस्परोपमर्देन प्रतीति । इयं गौरिति बुद्धिद्वयम
पर्यायेण प्रतिभासमानमेकं वस्तु द्व्यात्मकत्वं व्यवस्थापयति । सामानाधिकरण्यं हि अभेदमापादयति
अपर्यायत्वञ्च भेदम् अत प्रतीतिबलादविरोध, अपेक्षाभेदाच्च; तथाहि । शास्त्रदी॰ १ । १ । ५ । प्रमेयक॰
पृ॰ १५८ ।

त्वस्य अर्थेषु उपल
भ्यमानत्वेन विरोधाऽसिद्धेः । विरोधो हि अनुपलम्भसाध्यः यथा वन्ध्यायां स्तनन्धयस्य, न च
स्वरूपादिना2850

सदेव सर्वं को नेच्छेत् स्वरूपादिचतुष्टयात् । असदेव विपर्यासात् न चेन्न व्यवतिष्ठते
॥ १५ ॥ आप्तमी॰ । स्वपररूपाद्यपेक्षं सदसदात्मकं वस्तु न विपर्यासेन । अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰
१३५ । स्वरूपपररूपाभ्यां नित्यं सदसदात्मके ॥ १२ ॥ मीमासाश्लो॰ अभावपरि॰ ।

वस्तुन सत्त्वे पररूपादिना असत्त्वस्य अनुपलम्भोऽस्ति । न खलु वस्तुन सर्वथा
भा2851

भावः स्व–
आ॰ । स्वरूपादिव पररूपादपि सत्त्वे चेतनादेरचेतनादित्वप्रसङ्गात् तत्स्वात्मवत्, पररूपादिव स्व
रूपादप्यसत्त्वे सर्वथा शून्यतापत्ते । स्वद्रव्यादिव परद्रव्यादपि सत्त्वे द्रव्यप्रतिनियमविरोधः।
अष्टसह॰ पृ॰ १३१ ।

व एव स्वरूपम्; स्वात्मना इव परात्मनाऽपि भावप्रसङ्गात् सर्वस्य सर्वात्मकत्वाऽनुषङ्गतः
सत्ताद्वैतं स्यात्, तच्च प्रागेव कृतोत्तरम् । नाप्यभाव एव; पररूपेण इव स्वरूपेणाऽपि अभाव
प्रसङ्गतः खपुष्पप्रख्यत्वानुषङ्गात् सकलशून्यतानुष²⁸⁵²

–षङ्गात् ब॰, ज॰ ।

ङ्गतो निखिलव्यवहारोच्छेदः स्यात क्वचि
दपि प्रवृत्त्याद्यभावात् । प्रतिविहिता च तच्छून्यता प्राग् इत्यलं पुनः प्रसङ्गेन ।

[p. 367 ]

न च स्वरूपादिना सत्त्वमेव पररूपादिना असत्त्वम्, पररूपादिनाऽसत्त्वमेव च स्वरूपादि
ना सत्त्वमित्यभिधातव्यम्; तदपेक्ष²⁸⁵³

स्वपररूपादिचतुष्टयापेक्षाया स्वरूपभेदात् सत्त्वाऽसत्त्वयो एकवस्तुनि भेदोपपत्ते। अष्ट
सह॰ पृ॰ १३२ । प्रमेयक॰ पृ॰ १५८ पू॰ ।

णीयनिमित्तभेदात्, स्वद्रव्यादिकं हि निमित्तमपेक्ष्य अर्थे
सत्त्वं व्यवस्थाप्यते परद्रव्यादिकं तु अपेक्ष्य असत्त्वम्, अतो विभिन्ननिमित्तनिबन्धनत्वात् सत्त्वाऽ
सत्त्वयोर्भेदः । यस्य विभिन्ननिमित्तनिबन्धनत्वं तस्य भेदः यथा एकत्वादिसंख्यायाः, विभि
न्ननिमित्तनिबन्धनत्वञ्च सत्त्वाऽसत्त्वयोरिति । न चाऽयमसिद्धो हेतुः; उक्तप्रकारेण समर्थित
त्वात् । नापि दृष्टान्तस्य साध्यसाधनवैकल्यम्; ए²⁸⁵⁴

एकद्रव्ये ब॰, ज॰ ।

कत्र द्रव्ये स्वरूपमात्रापेक्ष-एकत्वसंख्यातः
द्रव्यान्तरापेक्षद्वित्वादिसंख्याया विभिन्ननिमित्तनिबन्धनत्वस्य भेदस्य च सुप्रसिद्धत्वात् । सर्व
था अभेदे2855

–दे च तयोः श्र॰ ।

तु अनयोः तन्निबन्धनत्वानुपपत्तिः, यत् सर्वथाऽभिन्नम् न तत्र विभिन्ननिमि
त्तनिबन्धनत्वम् यथा सत्त्वे असत्त्वे वा, सर्वथाऽभेदश्च सत्त्वाऽसत्त्वयोर्भवद्भिरिष्टः इति ।
प्रतिनियतसदसत्प्रत्ययगोचरचारित्वाऽनुपपत्तिश्च अनयोः, तत एव, तद्वत् । अभिन्ननिमि
त्तनिबन्धनत्वे च तत्प्रत्यययोः सर्वत्र हेतुभेदात् फलभेदः इत्यभ्युपगमो विरुद्ध्येत । प्रतिनियत
वस्तुव्यवस्थाविलोपश्च सत्त्वाऽसत्त्वयोः सर्वथाऽभेदे; घ²⁸⁵⁶

पट्॰ ब॰, ज॰ ।

टो हि यथा स्वद्रव्यादिना2857

–ना अस्तीति नै– ब॰, ज॰ ।

सन् नैवं
परद्रव्यादिनाऽपि तत्सत्त्वाऽव्यतिरिक्तत्वात् तदसत्त्वस्य, तेन असत्त्वे वा स्वद्रव्यादिनापि अस
त्त्वं स्यात् तदसत्त्वाऽव्यतिरिक्तत्वात् सत्त्वस्य, अतः प्रतिनियतवस्तुस्वरूपाऽव्यवस्थितेः सिद्धः
प्रतिनियतवस्तुव्यवस्थाविलोपः । वस्तु2858

तत्सत्त्वमेव ब॰, ज॰ ।

सत्त्वमेव²⁸⁵⁹

–मेव विवि– आ॰ ।

अन्यविविक्तताविशिष्टं तद्व्यवस्थाहेतुः; इत्यपि
अन्धसर्पविलप्रवेशन्यायानुसरणम्; असत्त्वस्यैव विविक्तता इति नामान्तरकरणात् । ततः
स्वपररूपाभ्यां सदसदात्मकाः सर्वे भावाः प्रतिपत्तव्याः, प्रतिनियतरूपव्यवस्थाऽन्यथाऽनुपपत्तेः,
प्रतिनियतकार्यकारित्वा2860

स्यात्सदसदात्मका पदार्था सर्वस्य सर्वाऽकरणात्। अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ १३३ ।

न्यथाऽनुपपत्तेर्वा ।

अथ इतरेतरा2861

यच्चेदं स्वदेशादिषु सत्त्वं परदेशादिष्वसत्त्वमिष्यत एव इतरेतराभावाऽभ्युपगमात् । प्रश॰ व्यो॰
पृ॰ २० ड ।

ऽभाववशात् तद्व्यवस्था भविष्यति इत्युच्यते; ननु किस्वभावोऽयम् इत
रेतराभावः–स्वतन्त्रः, भावधर्मो वा ? न तावत् स्वतन्त्रः; तथाविधस्यास्य अग्रे निराकरिष्यमा
णत्वात् । अथ भावधर्म; कस्य पुनः भावस्य धर्मोऽसौ–घटस्य, भूतलस्य, उभयस्य वा ? यदि
घटस्य; तत्रापि कि घटस्वरूपस्य निषेधकः, न वा ? निषेधकश्चेत्; कि घटे एव, भूतले वा ?
प्रथमपक्षे कथं घटधर्मोऽसौ धर्मिण एव असत्त्वात् ? कथं वा भूतले घटो नास्ति इति प्रतीति
घटे एव तत्प्रतीतिप्रसङ्गात् ? द्वितीयपक्षे तु अस्मन्मतसिद्धिः, घटाभावस्य घटधर्मस्यैव सतो
भूतले घटस्वरूपप्रतिषेधकत्वेन अस्माभिरभ्युपगमात् । अथ अनिषेधकः; 2862

तथा आ॰ ।

तदा भूतलेऽपि घट
[p. 368 ] स्वरूपप्रसङ्गाद् अभावकल्पनावैयर्थ्यम् । अथ भूतलधर्मोऽसौ; तन्न; घटो नास्ति इति2863

इति प्रतीति सा– ब॰, ज॰ ।

सामा
नाधिकरण्येन प्रत्ययप्रवृत्तितो घटधर्मत्वस्य अत्र उपपत्तेः भाववत्, यथैव हि घटोऽस्ति इति
सामानाधिकरण्यप्रतीतेः भाव घटधर्म तथा अभावोऽपि । अभावस्य आधारधर्मत्वेऽपि आ²⁸⁶⁴

आधेयेन सा– ब॰, ज॰, श्र॰ ।

धे
यसामानाधिकरण्याऽविरोधे भावस्यापि तद्धर्मत्वेऽपि तदविरोधोऽस्तु, इति उभयधर्मशून्यो घटादिः
खपुष्पात् न 2865

विशिष्यति ब॰, ज॰ ।

विशिष्येत । एतेन उभयधर्मताऽपि असत्त्वस्य प्रत्युक्ता, सत्त्वस्यापि तद्धर्मताप्रसङ्गात् ।

यदप्युक्तम्2866

पृ॰ ३६० प॰ ३ ।

–भा2867

अभावरूप– श्र॰ ।

वरूपता ग्रासीकृता इत्यादि; तत्र किमिदम् अभावरूपतया ग्रासी
करणं नाम–स्वरूपापहार, एकाश्रयप्रतिषेधो वा ? न तावत् स्वरूपापहार, सत्त्वाऽसत्त्वयोः
तुल्यबलतया अन्योन्यस्वरूपापहारकत्वाऽयोगात् । नापि एकाश्रयप्रतिषेधः; स्वपररूपाभ्यां भावा
ऽभावयो एकत्राप्याश्रये सद्भावप्रतिपादनात् ।

यच्चान्यदुक्तम्2868

पृ॰ ३६० प॰ ४ ।

–उत्तरपदार्थ इत्यादि; तत्सत्यम्; नयप्रतीत्या2869

–त्याधिष्ठिते एव
आ॰ ।

निश्चिते एव एकान्ते नञः
प्रयोगाऽभ्युपगमात् । न चैवं सर्वमनेकान्तात्मकम् इत्यभ्युपगमविरोध, प्रमाणविषया
पेक्षया सर्वस्य तदात्मकत्वप्रतिज्ञानात्, नयगोचरापेक्षया तु एकान्तात्मक²⁸⁷⁰

–कत्वस्यापि श्र॰ ।

स्यापि अभ्युपगमात् ।
अनेकान्तोऽप्यनेकान्तः प्रमाणनयसाधनः2871

अनेकान्त प्रमाणात्ते तदेकान्तोऽर्पितान्नयात् इति उत्तरार्द्धम् ।
अनेकान्ते तदभावादव्याप्ति इति चेन्न, तत्रापि तदुपपत्ते । तत्त्वार्थराज॰ पृ॰ २५ ।

। वृहत्स्वय॰ श्लो॰ १०३ इत्यभिधानात् ।
धर्मिणोऽनेकरूपत्व न धर्माणा कथञ्चन । इति वचनाच्च ।

यदप्यभिहितम्2872

पृ॰
३६० पं॰ ६ ।

–तदात्मकत्वे संशयादिदोष इत्यादि, तदपि मनोरथमात्रम्, वस्तुन
सदसदाद्यनेकधर्मात्मकत्वेन प्रतीतौ संशयाऽनुपपत्तेः । यद् यद्धर्मात्मकत्वेन प्रतीयते न तस्य
2873

तदात्मकत्वेन सं– ब॰, ज॰, ।

तदात्मकत्वे संशय यथा स्वगतधर्मात्मकत्वेन प्रतीयमानस्य स्थाणु-पुरुषद्वयस्य, सदसदाद्यनेक
धर्मात्मकत्वेन प्रतीयन्ते च सर्वे भावा इति । न चायमसिद्धो हेतु, तदात्मकत्वेन तत्प्रतीते
प्राक् प्रतिपादितत्वात् । नापि दृष्टान्त साध्यविकलः, स्थाणुत्वादिधर्मप्रतीतौ स्वप्नेऽपि स्थाण्वादौ
संशयाऽप्रतीतेः, तदप्रतीतावेव तत्र तद्दर्शनात् । चलिता च प्रतीतिः संशयः, न च सदाद्यात्म
कत्वेन प्रतीति तथा । न खलु वस्तुन स्वपररूपाभ्यां सदसद्रूपतया प्रतीतिः कस्यचिदनुपहत
चेतसो दोलायते । अथ अनुपजायमानोऽपि संशयः अत्र बलादापाद्यते; नन्वेवं कस्यचिदपि
प्रतिनियतरूपव्यवस्था न स्यात्, सर्वत्र तस्य 2874

उत्पादयितुं आ॰ ।

आपादयितुं 2875

सुशक्य– ब॰, ज॰ ।

सुशकत्वात् । घटादेरपि हि घटादि
रूपता कि निरंशाऽवयविरूपस्य, क्षणिकपरमाण्वात्मनः, ज्ञानप्रचयस्वभावस्य, परमात्मस्वरू
पस्य वा स्यात् इत्यादि सशयसभवात् न सिद्ध्येत् । ततो घटादेः प्रतिनियतरूपव्यवस्थामि
च्छता नानुपजायमानोऽपि 2876

संशयो बलादा– ब॰, ज॰, भा॰ ।

संशयोऽत्र बलादापाद्यः । तन्न सदसदात्मकत्वे वस्तुनि संशयो युक्तः ।
[p. 369 ] नापि विरोधः; सत्त्वाऽसत्त्वयोस्तत्र भिन्ननिमित्तनिबन्धनत्वात्, ययोर्भिन्ननिमित्तनिबन्ध
नत्वं न तयोः एकत्र धर्मिणि विरोधः यथा एकत्वाऽनेकत्वयोः सूक्ष्मत्वस्थू2877

–स्थूलतयोर्वा ब॰, ज॰ ।

लत्वयोर्वा, भिन्ननि
मित्तनिबन्धनत्वञ्च²⁸⁷⁸

–ञ्च उक्तध– आ॰, ब॰, ज॰ ।

एकत्र धर्मिणि सत्त्वासत्त्वयोरिति । किञ्च, विरोधः सर्वत्र अनुपलम्भसाध्यो
भवति । यत् खलु यत्र उपलब्धिलक्षणप्राप्तं सत् नोपलभ्यते तत् तत्र विरुद्धम् यथा तुरङ्गमो
त्तमाङ्गे शृङ्गम्, न च स्वरूपादिना वस्तुनि सत्त्वोपलम्भे पररूपादिना असत्त्वस्य अनुपलम्भो
ऽस्ति इति । तत्र उपलभ्यमानयोरपि अ²⁸⁷⁹

उभयोः ब॰, ज॰ ।

नयोः विरोधाऽभ्युपगमे स्वस्वभावेनापि वस्तुनो विरो
धाऽनुषङ्गात् निःस्वभावतापत्तिः स्यात् । यदि चैकत्र विधिप्रतिषेधात्मकत्वं विरुद्ध्यते तदा
कथम् अनुवृत्तव्यावृत्तप्रत्ययहेतुशक्तिद्वयात्मकत्वं सामान्यविशेषरय स्यात्, एकाऽनेकस्वभावा
त्मकत्वं मेचक²⁸⁸⁰

एकत्र
बहुभेदाना संभवान्मेचकादिवत् ॥ न्यायविनि॰ २ । ४५ । यथा कल्माषवर्णस्य यथेष्टं वर्णनिग्रह ॥ ५७ ॥
चित्रत्वाद्वस्तुनोप्येव भेदाभेदावधारणम् । यदा तु शवलं वस्तु युगपत्प्रतिपद्यते ॥ ६२ ॥ तदान्यानन्यभेदादि
सर्वमेव प्रलीयते ॥ मीमासाश्लो॰ आकृतिवाद ।

स्य वा ? कथञ्च एकस्य नरसिहत्वम् उमेश्वरत्वं वा स्यात् ? जात्यन्तरत्वान्न
दोषः इत्यन्यत्रापि समानम् । उक्तञ्च–

तदेव च स्यान्न तदेव च स्यात् तथाप्रतीतेस्तव तत्कथ²⁸⁸¹

नात्यन्तमन्यत्वमनन्यता च विधेर्निषेधस्य च पूर्व
दोषात् । इत्युत्तरार्द्धम् ।

ञ्चित् । वृहत्स्वयं॰ श्लो॰ ४२

दृष्टत्वान्न विरोधोऽपि कथ्यते युक्तिशालिभिः ।

विरोधोऽनुपलम्भो हि यतो जैनमते मतः ॥

दृश्यते मेचकादौ हि नीलपीतादिसंविदः ।

पञ्चवर्ण यतो रत्नं मेचक परिकीर्तितम् ॥

न नरः सिंहरूपत्वात् न सिहो नररूपतः ।

शब्दविज्ञानकार्याणा भेदात् जात्यन्तरं हि तत् ॥

न नरो नर एवेति न सिहः सिह एव वा ।

सामानाधिकरण्येन न²⁸⁸²

न नर सिंहरूपत्वात् न नरो नर एवेति इमे द्वे कारिके अनेकान्तवाद
प्रवेशटिप्पणके पृ॰ १५ न नर सिंहरूपत्वात् इति च तत्त्वार्थभाष्यव्याख्यायाम् पृ॰ ३७७
संज्ञाविज्ञानकार्याणाम् इति पाठभेदेन च जैनतर्कवा॰ वृत्तौ पृ॰ ११६ उद्धृताऽस्ति । किमिव ?
नरसिंह्वत् । यथा नरस्याकारो प्रस्त्य ? सिहस्याकारः शिरोभागः तदुभयाभेदगतेः नरसिंह इत्युच्यते ।
नयचक्रवृ॰ पृ॰ ५५ पू॰ । भागे सिंहो नरो भागे योऽर्थो भागद्वयात्मकः । तमभागं विभागेन नरसिहं
प्रचक्षते ॥ तत्त्वोपप्लव॰ पृ॰ ९६ । नरसिंहस्य दृष्टान्तरूपेण उल्लेख तत्वार्थराजवा॰ पृ॰ २२५,
मीमासाश्लो॰ पृ॰ ८८१, वाक्यप॰ द्वि॰ काण्ड पृ॰ १२१, तत्त्वस॰ पृ॰ १२२, हेतुवि॰ टी॰ पृ॰ १०५
इत्यादिषु वर्त्तते ।

रसिंहः प्र²⁸⁸³

प्रतीतितः भा॰, अनेकान्तवादप्र॰ टि॰ पृ॰ १५ ।

कीर्तितः ॥

[p. 370 ]

द्रव्यात् स्वस्मादभिन्नाश्च व्यावृत्ताश्च परस्परम् ।

उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति जलकल्लोलवत् जले ॥ सिद्धिवि॰ पृ॰ १७४ इति ।

किञ्च, विरोधः2884

द्विविधो हि पदार्थाना विराध–अविकलकारणस्य भवतोऽन्यभावे अभावाद् विरोधगति शीतोष्ण
स्पर्शवत् । परस्परपरिहारस्थितलक्षणतया वा भाववत् । न्यायविन्दु पृ॰ ९६–९८ । प्रमेयक॰ पृ॰ १५८
उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १३१ ।

अविकलकारणस्य एकस्य भवतः द्वितीयसन्निधानेऽभावाद् अवसीयते
शीताग्निवत् । न च सत्त्वसन्निधाने असत्त्वस्य तत्सन्निधाने वा सत्त्वस्य अभावः कदाचिदप्यनु
भूयते । अपि च अनयोर्विरोधः सहाऽनवस्थानलक्षणः, परस्परपरिहारस्थितिस्वभावः, बध्य
घातकस्वरूपो वा स्यात् ? न तावत् सहाऽनवस्थानलक्षणः; अन्योन्याऽव्यवच्छेदेन एकस्मिन्
आधारे सत्त्वाऽसत्त्वयोः प्रतीयमानत्वात्, ययोस्तथा प्रतीयमानत्वं न तयो तथा विरोध
यथा रूपरसयो, तथा प्रतीयमानत्वञ्च सत्त्वाऽसत्त्वयोरिति । परस्परपरिहारस्थितिलक्षणस्तु
विरोधः सहैकत्र आम्रफलादौ रूपरसयोरिव अनयो संभवतोरेव स्यात्, न पुनरसंभवतोः
श²⁸⁸⁵

शशखरविषा– श्र॰ ।

शाश्वविषाणवत्, संभवदसंभवतोर्वा वन्ध्या-स्तनन्धययोरिव ।

किञ्च, अयं विरोधः धर्मयोः, धर्मधर्मिणोर्वा ? प्रथमपक्षे सिद्धसाधनम्, एतल्लक्षणत्वाद्
धर्माणाम् । न च एवंविधविरोधाक्रान्ताना तेषामेकाधिकरणत्वविरोध, तथाविधानामप्येषां
तदधिकरणतया प्रतीते मातुलिङ्गे रूपादिवत् । धर्मधर्मिणोस्तद्विरोधे धर्मिणि धर्माणां प्रती
तिरेव न स्यात्, न चैवम्, अबाधबोधाधिरूढप्रतिभासत्वात् तत्र तेषाम् । बध्यघातकरूपोऽपि
विरोध फणिनकुलयोरिव बलवद वलवद बलवतो प्रतीत सत्त्वाऽसत्त्वयोस्तुल्यबलत्वात् नाऽऽशङ्कनीय ।

अस्तु वा कश्चिद्विरोधः; तथाप्यसौ सर्वथा, कथञ्चिद्वा स्यात् ? न तावत् सर्वथा; शीतो
ष्णस्पर्शादीनामपि सत्त्वादिस्वरूपाऽव्यवच्छेदतः तद्रूपतया विरोधाऽसिद्धेः, यत् यत्स्वरूपाऽ
व्यवच्छेदक न तत् तद्रूपतया विरुद्धम् यथा घटत्वादिना घटादि, सत्त्वादिस्वरूपाऽव्यवच्छे
दकाश्च शीतोष्णस्पर्शादय इति । एकाधारतया प्रतीयमानत्वाच्च; यद् एकाधारतया प्रतीयते
न तत् सर्वथा विरुद्धम् यथा रूपरसादि एकतुलायां नामोन्नामादि वा, एकाधारतया प्रतीयते
च धूपदहनादौ शीतोष्णस्पर्शादय इति । कथञ्चिद्विरोधस्तु रूपादावपि समानः इति एकस्य
सदसद्रूपतावत् रूपादिस्वभावताऽपि न स्यात्, न चैत²⁸⁸⁶

चैव तद् श्र॰ ।

द् युक्तम् प्रतीतिविरोधात् ।

किञ्च, भावेभ्यो भिन्नो विरोध, अभिन्नो वा ? यदि अभिन्न; कथं वि2887

–रोधः स्वा– श्र॰ ।

रोधको नाम स्वात्म
भूतत्वात् तत्स्वरूपवत् ? अथ भिन्न; तथापि न विरोधकः तत एव अर्थान्तरवत् । अथ अर्थान्त
न्तरभूतोऽपि विरोधो विरोधक भावानां विशेषणत्वात्, न तु अर्थान्तरम् विपर्ययात्; तदप्य
युक्तम्, विरोधो हि तुच्छरूपोऽभावः, स यदि शीतोष्णद्रव्ययोर्विशेषणम् तर्हि तयोः अदर्श
नापत्तिः । अन्यतरविशेषणत्वेऽपि एतदेव दूषणम् । तदेव च विरोधि स्यात् यस्यासौ विशेषणं
[p. 371 ] नान्यत्, नचैकत्र विरोधो नाम अस्य द्विष्ठत्वात् अन्यथा2888

–था सर्वदा आ॰ ।

सर्वत्र सर्वदा तत्प्रसङ्गः । अथ विरुद्ध्य
मानत्व-विरोधकत्वापेक्षया कर्तृ-कर्मस्थोऽपि विरोधो विरोधसामान्यापेक्षया उभयविशेषण
त्वात् द्विष्ठोऽभिधीयते; नन्वेवं रूपादेरपि विरोधकत्वापत्तिः तत्सामान्यस्यापि द्विष्ठत्वाऽविशे
षात्, तथा च विरोधकल्पनावैयर्थ्यम् । अभावस्वभावत्वे चास्य सामान्य-विशेष²⁸⁸⁹

–षणभावा– श्र॰ ।

भावाऽनुप
पत्तिः, गुणादिरूपत्वे गुणादिविशेषणत्वाऽनुपपत्तिः ।

यदि च षट्पदार्थव्यतिरिक्तत्वात् पदार्थविशेषो विरोधः अनेकस्थो विरोध्य-विरोधकप्रत्य
यविशेषप्रसिद्धः समाश्रीयते; तदाप्यस्य असम्बद्धस्य द्रव्यादौ विशेषणत्वं स्यात्, सम्बद्धस्य वा ?
न तावद् असम्बद्धस्य; अतिप्रसङ्गात्, दण्डादौ तथाऽप्रतीतेश्च, न खलु पुरुषेण असम्बद्धो दण्डः
तस्य विशेषणं प्रतीतः येन अत्रापि तथाभावः स्यात् । अथ सम्बद्धः; किं संयोगेन, समवायेन,
विशेषणभावेन वा ? न तावत् संयोगेन; अस्य अद्रव्यत्वेन संयोगाऽनाश्रयत्वात् । नापि समवा
येन; अस्य द्रव्य-गुण-कर्म-सामान्य-विशेषव्यतिरिक्तत्वेन असमवायित्वात् । नापि विशेषणभा
वेन; सम्बन्धान्तरेणाऽसम्बद्धे वस्तुनि तस्याऽसंभवात्, अन्यथा दण्ड-पुरुषादौ संयोगादिस
म्बन्धाऽभावेऽपि स स्यात् इत्यलं संयोगादिसम्बन्धकल्पनाप्रयासेन । ततो विरोधस्य विचार्य
माणस्य अनुपपद्यमानत्वात् नाऽसौ सत्त्वाऽसत्त्वयोर्युक्तः ।

नापि वैयधिकरण्यम्; एकाधारतया निर्बाधबोधे तयोः प्रतिभासमानत्वात् । नापि उभय
दोषाऽनुषङ्गः; चौर-पा2890

जात्यन्तरत्वादचौरपारदारिकवच्चौरपार
दारिकाभ्याम्। अष्टसह॰ पृ॰ २०६ ।

रिदारिकाभ्यामचौर-पारदारिकवत् तदात्मकवस्तुनो जात्यन्तरत्वात् । न
खलु सत्त्वाऽसत्त्वयोर्भेदाऽभेदयोर्वा अन्योन्यनिरपेक्षयोः एकत्वं जिनपतिमताऽनुसारिभिरिष्टम्
येन अयं दोषः स्यात्; तत्सापेक्षयोरेव तदभ्युपगमात्, तथाप्रतीतेश्च । नापि सङ्कर-व्यतिकरौ;
स्वस्वरूपेणैव अर्थे तयोः प्रतीयमानत्वात् । नाप्यनवस्था; धर्माणामपरधर्माऽसंभवात्, धर्मिणो
ह्यनन्तरूपत्वं न धर्माणां कथञ्चन । इत्यभिधानात् । अभावदोषस्तु दूरो
त्सारित²⁸⁹¹

संशयाद्यष्टदोषाणां परिहारो निम्नग्रन्थेषु द्रष्टव्यः–उदय
स्थितिसंहारलक्षणस्य सतः प्रतिभासादिभेदाभेदाभ्यां भेदाभेदप्रसिद्धिः आत्मप्रतिबन्धेन तथापरि
णामात्; संशयविरोधवैयधिकरण्योभयदोषप्रसङ्गानवस्थासङ्कराभावकल्पनामन्योन्याविवेकप्रतीतिरतिशेते ।
प्रमाणसं॰ पृ॰ ६५ पू॰ । न चास्य विरोधसङ्करानवस्थाप्रसङ्गदोषानुग्रहण नयचक्रवृ॰ पृ॰ ५८ उ॰ ।
न च स्वभावभेदोपलम्भेऽपि नानात्वविरोधसङ्कराऽनवस्थानुषङ्गः चेतसि ग्राह्यग्राहकाकारवत् । अष्टश॰,
अष्टसह॰ पृ॰ २०६ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४३५ । प्रमेयक॰ पृ॰ १५८ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४५१ ।
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ७४१ । प्रमेयरत्नमा॰ ४ । १ । प्रमाणमी॰ पृ॰ ४४ । स्याद्वादमं॰ पृ॰ १९७ ।
सप्तभङ्गित॰ पृ॰ ८१ ।

एव; सदसदाद्यनेकान्तात्मनोऽर्थस्य अध्यक्षादिप्रमाणतः प्रसिद्धेः ।

[p. 372 ]

यदप्युक्तम्2892

पृ॰ ३६१ प॰ १ ।

–मुक्तोऽप्यमुक्त इत्यादि; तदप्यनल्पतमोविलसितम्; यतः द्वि2893

द्विविधोऽत्र हि आ॰ । अनेकान्तो हि द्वेधा। प्रमेयक॰ पृ॰
९३ उ॰ ।

विधो हि अने
कान्तः–अक्रमाऽनेकान्त, क्रमाऽनेकान्तश्च । तत्र ज्ञानसुखाद्यनेकाऽक्रमिधर्मापेक्षया अक्रमा
ऽनेकान्त, युगपदपि एकत्रात्मनि2894

–नि तत्सं– श्र॰ ।

संभवात् । मुक्त-इतराऽनेकक्रमिधर्मापेक्षया क्रमाऽनेकान्तः,
अयुगपदेव तत्संभवात् । तथा च य एव आत्मा पूर्वममुक्त स एव उत्तरकालं मुक्त
इति न किञ्चिद् विरुद्ध्यते अनेकान्तक्षतिर्वा प्रसज्यते । एकरूपत्वे च आत्मनो बन्ध-मोक्षा
ऽभाव, बद्धस्य हि मुक्तत्वम्, न च सर्वथैकरूपस्य अवस्थाद्वययोगो युक्तः विरोधात् । तदे
वम् एकान्तदुराग्रहग्रहाभिनिवेशं परित्यज्य प्रतीतिभूधरशिखरारूढमनेकान्तात्मकत्वं वस्तुनोऽ
भ्युपगन्तव्यम् । तत स्थितमेतत्– द्रव्यपर्याय इत्यादि ।

तदेवं नित्यत्वाद्येकान्तलक्षणगोचरस्य प्रत्यक्षग्राह्यत्वेन आत्मसमर्पणाऽभावात् न साक्षात्क
रणं 2895

संभवति यत एव साक्षात्करणं संभवति न केवलं भा॰,
श्र॰ ।

संभवति । न केवलम् इत्यादिना अत्रैव दूषणान्तरमतिदिशन्नाह–न केवलं साक्षात्फ
रणम् अध्यक्षीकरणम् एकान्ते नित्यत्वैकान्ते अनित्यत्वैकान्ते च न संभवति, अपि तु–

अर्थक्रिया न युज्येत नित्य-क्षणिकपक्षयोः ।

क्रमाऽक्रमाभ्यां भावानां सा लक्षणतया मता ॥ ८ ॥

विवृतिः–अर्थक्रि2896

अर्थक्रियासमर्थं यत्तदत्र परमार्थसत् । प्रमाणवा॰ ३ । ३ ।

यासमर्थं परमार्थसत् इति अङ्गीकृत्य स्वपक्षे पुनः अर्थक्रियां
स्वयमेव निराकुर्वन् कथमनुन्मत्तः ? स्वभूतिमात्रमर्थक्रियां विपक्षेऽपि कथन्निरस्येत,
मिथ्याव्यवहारं वा ? संवित्तेरभेदेऽपि विषयाकारस्यैव विषयसाधनत्वं नाकारान्त
रस्य । ततः–

कारिकाव्याख्यानम्, नित्ये क्रमयौगपद्याभ्याम् अर्थक्रियाकारित्वाऽभावसाधनञ्च–

अर्थस्य ज्ञानस्य अन्यस्य वा क्रिया करणम् न युज्येत न घटेत । क्व ? नित्यक्ष
णिकपक्षयोः । एतदुक्तं भवति–यत एव अर्थसाक्षात्करणं तदे
कान्ते न संभवति अत एव प्रत्यक्षाऽनुपलम्भसाधन कार्यकार
णभावोऽपि न संभवति । किञ्च, अर्थक्रिया क्रमयौगपद्याभ्यां
व्याप्ता, न च नित्यैकान्ते क्षणिकैकान्ते वा क्रम-यौगपद्ये संभ
वतः; तथाहि–पूर्वमेकं कार्यं कृत्वा पुन अन्यस्य²⁸⁹⁷

अन्यस्य वा क्रिया करणं
भा॰, श्र॰ ।

करणं क्रम,
तेन नित्यस्य न तावत् कार्यकर्तृत्वं युक्तम् । येन²⁸⁹⁸

येन हि स्वभावेन आद्यामर्थक्रिया करोति तेनैव उत्तराणि कार्याणि समासादितस्वभावा
न्तर करोति। तत्त्वोप॰ पृ॰ १२६ ।

हि स्वभावेन तत् पूर्वं कार्य करोति तेनैव यदि
पाश्चात्यम्; तर्हि द्वयोरपि कार्ययोः एककालता स्यात्, तथा च पाश्चात्यमपि कार्य पूर्व
[p. 373 ] कार्यकालमेव स्यात् पूर्वकालकार्यजननस्वभावजन्यत्वात् । यद् यत् तथाविधस्वभावजन्यम्
तत् तत् पूर्वकार्यकालम् यथा तत्कालाभिमतं कार्यम्, पूर्वकालकार्यजननस्वभावजन्यञ्च
नित्यैकरूपस्य वस्तुनः पाश्चात्यं कार्यमिति । अथ येन स्वभावेन उत्तरं कार्यं तत् करोति तेनैव
पूर्वम्; तर्हि पूर्वमपि कार्य पाश्चात्यकार्यकालमेव स्यात् पाश्चात्यकालकार्यजननस्वभावजन्यत्वात्
पाश्चात्यकालकार्यवत् ।

अथ तज्जननस्वभावजन्यत्वाऽविशेषेऽपि त²⁸⁹⁹

तत्सह– भां॰, श्र॰ ।

त्तत्सहकारिक्रमात् त²⁹⁰⁰

तत्कार्य– ज॰, भा॰ । तत्तत्कार्य– श्र॰ । क्रमेण युगपच्चापि यस्मादर्थ
क्रियाकृत । न भवन्ति स्थिरा भावा नि सत्त्वास्ते ततो मताः ॥ ३९४ ॥ न तावत् स्थिरस्य भावस्य
क्रमेणार्थक्रिया युक्तेति दर्शयति–कार्याणि हि विलम्बन्ते कारणासन्निधानतः । समर्थहेतुसद्भावे क्षेपस्तेषा हि
किकृतः ॥ ३९५ ॥ अथापि इत्यादिना परस्योत्तरमाशङ्कते–अथापि सन्ति नित्यस्य क्रमिण सहकारिण ।
यानपेक्ष्य करोत्येष कार्यग्रामं क्रमाश्रयम् ॥ ३९६ ॥ साध्वित्यादिना प्रतिविधत्ते–साध्वेतत् किन्तु ते तस्य
भवन्ति सहकारिणः । किं योग्यरूपहेतुत्वादेकार्थकरणेन वा ॥ ३९७ ॥ योग्यरूपस्य हेतुत्वे स भावः तै कृतो
भवेत् । स चाशक्यक्रियो यस्मात् तत्स्वरूपं सदा स्थितम् ॥ ३९८ ॥ कृतौ वा तत्स्वरूपस्य नित्यताऽस्यावहीयते ।
विभिन्नोऽतिशयस्तस्माद् यद्यसौ कारक कथम् ॥ ३९९ ॥ तत्त्वसं॰ । नित्यस्य निरपेक्षत्वात् क्रमोत्पत्ति
विरुद्ध्यते । प्रमाणवा॰ २ । २६७ । हेतुवि॰ टी॰ पृ॰ २१८ ।

त्र कार्यक्रमोऽभ्युपगम्यते;
सहकारिकृतमेव तर्हि तत् कार्यं स्यात् । नित्यस्यापि तत्र सन्निधानान्न दोषोऽयमिति चेत्;
किम् अकिञ्चित्करसन्निधानेन ? अन्यथा घटोत्पत्तौ रासभस्यापि सन्निधानात् तस्य तत्कृतत्व
प्रसङ्गः । किञ्चित्करत्वे वा काचपच्यप्रसङ्गः, नित्यं हि वस्तु कार्यं पूर्वकालमेव कर्तुमिच्छति
सहकारिणस्तु उत्तरकालम् इति । अथ पूर्वमन्येन स्वभावेन तत् तज्जनयति पाश्चात्यञ्च अन्येन;
ननु तत्स्वभावद्वयं तस्य सदा संभवति, कार्यवद्वा क्रमि स्यात् ? प्रथमपक्षे स एव दोषः; पूर्व
कार्यकाले पाश्चात्यम् तत्काले वा पूर्वं स्यात् इति । द्वितीयपक्षे तु ततः स्वभावद्वयम् अभिन्न
म्, भिन्नं वा ? अभेदेऽपि कि नित्याद् वस्तुनः स्वभावद्वयम् अभिन्नम्, ततो वा नित्य वस्तु ?
आद्यविकल्पे तस्य नित्यत्वप्रसक्तिः नित्यादभिन्नस्वभावत्वात्, यत् नित्यादभिन्नस्वभावं तत्
नित्यं दृष्टम् यथा नित्यस्वात्मा, नित्यादभिन्नस्वभावञ्च स्वभावद्वयमिति । द्वितीयविकल्पे तु
नित्यस्य अनित्यत्वप्रसक्तिः अनित्यादभिन्नस्वरूपत्वात्, यदनित्यादभिन्नस्वरूपम् तदनित्यं प्रति
पन्नम् यथा अनित्यस्वात्मा, अनित्यात् स्वभावद्वयाद् अभिन्नस्वरूपञ्च नित्यत्वाभिमतं वस्तु
इति । अथ स्वभावद्वयं ततो भिन्नमिष्यते तेनायमदोषः; कथमेवं तस्य इदं स्वभावद्वयम् इति
व्यपदेशः सम्बन्धाऽसंभवात्, समवायादेश्च प्रतिषिद्धत्वात् ? तन्न क्रमेण नित्यस्य कार्यत्वं घटते ।

नापि यौग²⁹⁰¹

नापि यौगपद्येन इति दर्शयति–
यौगपद्यं च नैवेष्टं तत्कार्याणां क्षयेक्षणात् ॥ ४१३ ॥ निःशेषाणि च कार्याणि सकृत्कृत्वा निवर्त्तते । सामर्थ्यात्मा
स चेदर्थः सिद्धास्य क्षणभङ्गिता ॥ ४१४ ॥ तत्त्वस॰ ।

पद्येन; एकस्मिन्नेव क्षणे सकलकार्योत्पत्तिप्रसङ्गतो द्वितीयादिक्षणे त²⁹⁰²

तस्याकार्यकारितस्यानर्थ– ज॰ ।

स्य अन
[p. 374 ] र्थक्रियाकारित्वेन आकाशकुशेशयवद् असत्त्वप्रसक्तेः । अतः सर्वथा नित्यस्य वस्तुनः क्रमाऽ
क्रमाभ्यामर्थक्रियाकारित्वाऽसंभवादवस्तुत्वमेवायातम् । यत् क्रमाऽक्रमाभ्यामर्थक्रियाकारि न
भवति न तद् वस्तु यथा गगनेन्दीवरम्, न भवति च क्रमाऽक्रमाभ्यामर्थक्रियाकारि सर्वथा
नित्यम् आत्मपरमाण्वादिकम्, तस्मान्न वस्तु इति ।

किञ्च, अस्य सर्वदा तत्कारित्वस्वभावता, कदाचिद्वा ? प्रथमपक्षे सर्वदैव अतः सकल
कार्याणामुत्पत्ति स्यात् सदैव तेषामविकलकारणत्वात् । यद् यदा अविकलकारणं तत् तदा
उत्पत्तिमत् प्रसिद्धम् यथा समानसमयोत्पादा बहवोऽङ्कुराः, अविकलकारणानि च सर्वदा
कार्यकारित्वस्वभावनित्यार्थकार्यतया अभिमतानि अखिलकार्याणि इति ।

अथ कदाचित्, तर्हि पूर्व कार्योत्पादनाऽसमर्थस्वभावं सत् तत् पश्चात् समर्थस्वभावं
भवति इत्यायातम् । तत्रापि त²⁹⁰³

युगपदशेषाणि कार्याणि कृत्वा स किं तस्यार्थक्रियासमर्थ स्वभावो निवर्त्तते अहोस्विदनुवर्त्तते ?
तत्र यदि निवर्त्तते इति पक्ष तदा तस्य क्षणभङ्गित्वं सिद्धम्तद्रूपस्यानुवृत्तौ तु कार्यमुत्पादयेत् पुन ।
अकिञ्चित्कररूपस्य सामर्थ्यं चेष्यते कथम् ॥ ४१५ ॥ सर्वसामर्थ्यशून्यत्वात्तारापथसरोजवत् । असन्तोऽक्ष
णिका सर्वे शक्तिर्यद्वस्तुलक्षणम् ॥ ४१६ ॥ तत्त्वस॰ ।

दुत्पत्तिसमये तद् असमर्थस्वभाव त्यजति, न वा ? यदि न त्यजति;
तर्हि सर्वदा कार्याऽनुत्पादकत्वप्रसङ्ग । यत् खलु यदुत्पादने अपरित्यक्त-असमर्थस्वभावम् न
ततस्तदुत्पत्ति यथा यवबीजात् शाल्यङ्कुरस्य, कार्योत्पादने अपरित्यक्त-असमर्थस्वभावञ्च
पूर्वमिव तदुत्पत्तिसमयेऽपि नित्याभिमतं वस्तु इति । अथ त्यजति, तन्न; नित्यैकरूपतया तस्य
प्राक्तनतदुत्पादनाऽसमर्थस्वभावपरित्यागाऽसंभवात् । तत्संभवे वा2904

वा तस्य श्र॰ ।

अस्य नित्यैकरूपताव्या
घातः, यत् परित्यक्तपूर्वस्वभावं न तद् एकरूपम् यथा अङ्गुल्यादि, परित्यक्तपूर्वाऽसमर्थस्वभा
वञ्च नित्यैकरूपतया अभिमतं वस्तु इति । अत कथं तस्य नित्यैकरूपता ? परिणामित्वस्यैव
उपपत्ते असमर्थस्वभावपरित्यागेन समर्थस्वभावस्वीकारस्य तदन्तरेण अनुपपत्ते, न खलु
नित्यैकरूपे वस्तुनि पूर्वापररूपत्यागोपादाने घटेते । यत्र पूर्वापररूपत्यागोपादाने स्त तत् परि
णामि यथा कुण्डलेतरावस्थाक्रोडीकृतं सर्पादि, असामर्थ्येतरलक्षणपूर्वाऽपररूपत्यागोपादाने स्तश्च
नित्यतयाऽभिमते वस्तुनि इति । नित्यैकरूपोऽप्यर्थ सहकारिसहितः कार्य करोति न स²⁹⁰⁵

सर्वदैव ब॰, ज॰ ।

र्वदा
इत्यभिदधताऽपि परिणामित्वमेव समर्थितम्, असाहित्यरूपत्यागेन साहित्यरूपोपादानात्, इति
क्रमेण युगपद्वा अनेकधर्मात्मक²⁹⁰⁶

–कस्यैवा
र्थंक्रिया ब॰, ज॰, भा॰, श्र॰ ।

स्यैव अर्थस्य अर्थक्रियाकारित्वं प्रतिपत्तव्यम् ।

प्रत्येकञ्च आत्मादिनित्यद्रव्याणां प्रकृतेश्च अपरिणामित्वे एवम् अर्थक्रियाकारित्वाभावो
द्रष्टव्यः । यथा च एषां तथाभूतानां तत्कारित्वं न घटते तथा षट्पदार्थपरीक्षायां प्रकृतिपरी
क्षायाञ्च विस्तरत प्रतिपादितम् । तन्न नित्य²⁹⁰⁷

नित्यत्वैकान्तपक्षेऽपि विक्रिया नोपपद्यते । प्रागेव कारकाभाव क्व
प्रमाण क्व तत्फलम् ॥ ३७ ॥ आप्तमीं॰ । पूर्वापरस्वभावपरिहारावाप्तिलक्षणामर्थक्रिया कौटस्थ्येऽपित्रुवाणः
कथमनुन्मत्त ? अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ १७९ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ७६ । प्रमेयक॰ पृ॰ १४७ पू॰ ।

स्य वस्तुन क्रमयौगपद्याभ्यामर्थक्रियाकारित्वं घटते ।

[p. 375 ]

नापि क्षणिकस्य; पूर्वापरस्वभावत्यागोपादानविकलत्वात्, सकृदनेकशक्तिरहितत्वाच्च । यत्
यत् तथाविधम् तत् तत् क्रमयौगपद्याभ्यामर्थक्रियाकारि न भवति यथा खरविषाणम्, एक
क्षणस्थायितया निरंशतया च पूर्वापरस्वभावत्यागोपादानविकलं सकृदनेकशक्तिरहितञ्च पर
परिकल्पितम् एकान्तक्षणिकं2908

क्षणिकैकान्तपक्षेऽपि प्रेत्यभावाद्यसभव । प्रत्यभिज्ञाद्यभावान्न कार्यारम्भ कुत फलम् ॥ ४१ ॥
आप्तमी॰, अष्टसह॰ १८१ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ७७ । प्रमेयक॰ पृ॰ १४७ ।

वस्तु इति । प्रतिषिद्धञ्च²⁹⁰⁹

पृ॰ १० ।

सन्तानप्रतिषेधाऽवसरे सर्वथा क्षणिकस्य
अर्थक्रियाकारित्वम्, प्रतिषेत्स्यते चाग्रे । किञ्च, प्रमाणनिष्ठा प्रमेयव्यवस्था भवति, न च
क्षणिकत्वे किञ्चित् प्रमाणमस्ति ।

सत्त्वादिहेतुभ्य सर्वे भावा क्षणिका तत्रैव च अर्थक्रिया संभवति न नित्ये

इति बौद्धस्य पूर्वपक्ष–

ननु इदमस्ति–यत् सत् तत् सर्वं क्षणिकम् यथा घटः, सन्तश्च भावाः इति । सत्त्वं हि
अर्थक्रियाका2910

–रित्व
मर्थ– आ॰ ।

रित्वमिति, अर्थक्रिया च क्रमयौगपद्याभ्यां व्याप्ता,
सा च अ²⁹¹¹

अक्षणिकत्वे ब॰, ज॰ ।

क्षणिके न संभवति तद्व्यापकयोः क्रमयौगपद्ययोः
असंभवात्, तदसंभवश्च अस्य सर्वदा एकरूपत्वात्, अतः अर्थ
क्रियाऽपि अनेन सदैव कर्त्तव्या न वा कदाचिद् अविशेषात् ।
क्रमेण अस्य अर्थक्रियाकारित्वसंभवे वा कि येन रूपेण एकं कार्यं करोति तेनैव अपरम्,
रूपान्तरेण वा ? तेनैव चेत्; तर्हि द्वितीयक्षणसाध्यकार्यस्य प्रथमक्षण एव उत्पादप्रसङ्गः तदु
त्पादकस्वरूपस्य प्रागपि भावात् । रूपान्तरेण चेत्; तर्हि पूर्वरूपस्य निवृत्तत्वात् क्षणिकत्वम् ।
अथ तत्तत्क्रमवत्सहकारिसन्निधिमपेक्ष्य नित्यं त²⁹¹²

तत्कार्यं आ॰ ।

त्तत्कार्यं करोति; ननु ते सहकारिणः तस्य
उपकारं कुर्वन्ति, न वा ? कुर्वन्ति चेत्; कि ततो व्यतिरिक्तम्, अव्यतिरिक्तं वा ? यदि अ
व्यतिरिक्तम्; तदा तदेव कुर्वन्ति इत्यायातम्, तस्य च पूर्वमेव निष्पन्नत्वान्न किञ्चित् सह
कारिभिः क्रि2913

क्रियते आ॰, भां॰ ।

येत । अथ व्यतिरिक्तम्; तदा तस्य इति व्यपदेशाऽभावः असम्बन्धात्, सम्ब
न्धान्तरकल्पने च अनवस्था । तन्न क्रमेण अक्षणिकः कार्यमारभते ।

नापि युगपत्; एकदैव अखिलकार्योत्पादकस्वभावतया प्रथमक्षण एव अखिलकार्योत्पा
दनात् क्षणान्तरे तदुत्पाद्यकार्याऽभावतः अनर्थक्रियाकारित्वेन अश्वविषाणवत् असत्त्वप्रसङ्गात् ।
किञ्च, उत्पादिताऽशेषकार्यग्रामस्य, किमस्य असौ स्वभावो निवर्त्तते, न वा ? यदि न निव
र्त्तते; तदा प्रथमक्षणवत् द्वितीयादिक्षणेऽपि तत्स्वभावाऽनिवृत्तेः समस्तस्य उत्पादितस्यापि उत्पा
दनप्रसङ्गात् पिष्टपेषणाऽनुषङ्गः । निवर्त्तते चेत्; तर्हि तन्निवृत्तौ तस्यापि निवृत्तिः तस्य ततोऽ
भिन्नत्वात्, अतः कथमस्याऽक्षणिकत्वम् ? तस्य ततो भेदे वा तस्य इति व्यपदेशाऽनुपपत्ति
सम्बन्धाऽभावात्, तद्भावे वा अनवस्था तस्यापि अपरसम्बन्धपरिकल्पनप्रसङ्गात् ।

किञ्च, कार्योत्पादनसमये तेषां प्राक्तनाऽऽकारस्वभावत्यागः अस्ति, न वा ? नास्ति चेत्;
पूर्ववत् तदापि अतः कार्याऽनुत्पादप्रसङ्गः । अस्ति चेत्; क्षणिकत्वम्, प्रतिक्षणं पूर्वस्वभाव
[p. 376 ] विनाशेन उत्तरोत्पादेन च अ²⁹¹⁴

अन्यत्वात् प्रसंगः भा॰ ।

न्यत्वात् । प्रयोग–ये अकृत्वा कुर्वन्ति कार्य ते प्रतिक्षणं नैक
रूपा यथा बीजादय, अकृत्वा कुर्वन्ति च नित्यत्वेनाऽभिमताः पदार्थाः कार्याणि इति ।
तथा च एषां कृतकत्वप्रसिद्धे ततोऽपि क्षणिकत्वं सिद्धम्; तथाहि–यत् 2915

तत्र ये कृतका भावास्ते सर्वे क्षणभङ्गिन । विनाश प्रति
सर्वेषामनपेक्षतया स्थिते ॥ ३५३ ॥ तत्त्वस॰ । तदेवं विनाशं प्रति अन्यापेक्षामसामर्थ्यवैयर्थ्याभ्या
तद्धेत्वयोगेन कृतकत्वलक्षणस्य सत्त्वस्य पूर्वाचार्यप्रदर्शिता प्रतिपाद्य यथासौ विपर्यये बाधकप्रमाणमनु
भवति तद्दर्शयन्नाह–तस्माद् विनाश । हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ २१३ ।

कृतकं तत् क्षणि
कम् यथा विद्युत्-प्रदीपादि, कृतकाश्च विवादापन्नाः पदार्था इति । हेतोरुत्पद्यमानत्वं हि कृत
कत्वम्, तच्च विनश्वरस्वभावनियतमेव । स्वहेतुतो हि भावाः समुत्पद्यमाना विनाशस्वभाव
नियता एव उत्पद्यन्ते अत शिशपात्व-वृक्षत्वयोरिव कृतकत्व-अनित्यत्वयोः तादात्म्यसिद्धिः ।
न च हेतुसामर्थ्यप्रभवत्वाऽविशेषेऽपि केचित् नित्याः केचिद् अनित्या भावा भविष्यन्ति
इति नाऽनयो तादात्म्यसिद्धि इत्यभिधातव्यम्; कारणसामर्थ्याऽभेदात् पावकादिवत् । न
खलु पावकोत्पादककारणकलापः कश्चित् प्र²⁹¹⁶

उष्णप्रकाशस– आ॰, ब॰,
ज॰, भा॰ ।

काशोष्णस्पर्शसहितं पावकमुत्पादयति कश्चित् तद्वि
परीतम् इति तत्सामर्थ्यभेद प्रतीतिगोचरः, येन अत्रापि नित्य-अनित्यस्वभावभावोत्पादकत्वेन
कारणानां सामर्थ्यभेद क²⁹¹⁷

कल्पेत आ॰, ब॰, ज॰, भा॰ ।

ल्प्येत । अतो भावं भावाः प्रादुर्भावयन्तो विनाशस्वभावमेव आवि
र्भावयन्ति, इति सिद्धं कृतकत्व-अनित्यत्वयोस्तादात्म्यम् ।

ननु विनश्वरस्वभावत्वेऽपि अर्थानां नैकक्षणस्थायित्वेन विनाशः, यदैव हि तद्धेतूपनिपातः
तदैव असौ भविष्यति; इत्यप्ययुक्तम्; नश्व²⁹¹⁸

अथ मृत्योरपक्रान्त तस्य चेत् प्रथम क्षण ।
अविनाशस्वभावत्वादास्ता युगशतान्यपि ॥ न्यायमं॰ पृ॰ ४४८ ।

रस्यापि प्रतिक्षणम् अनाशे कालान्तरेऽप्यविशेषतो
नाशानुपपत्ते, न हि प्रकाशस्य प्रतिक्षणम् अप्रकाशता तस्यां वा पुनः कालान्तरे प्रकाशता
दृष्टा । अन्ते च अर्थानां नाशोपलम्भात् नाशित्वे2919

–त्वे प्रकाशकस्य भा॰,
ब॰, ज॰, श्र॰ । त्वे प्रकाशत्व– आ॰ ।

प्रकाशस्य प्र²⁹²⁰

प्रकाशतावत् भा॰ । प्रकाशकत्वत् ब॰, ज॰ ।

काशत्ववत् सिद्धः स्वरूपमात्राऽ
नु2921

–नुबन्धी भां॰ ।

रोधी विनाश अविलम्बेन आदावपि अविशेषात् ।

किञ्च, शत-सहस्रक्षणस्थितिस्वभावो भावः प्रथमक्षणे जातः द्वितीयादिक्षणे तथैव आस्ते,
न वा ? यदि आस्ते; तदा अन्त्यक्षणेऽपि अस्य तथैव अस्तित्वप्रसङ्गान्न कदाचित् नाशो
त्पत्तिः स्यात्, तत्र तत्स्वभावत्यागे वा सिद्धं क्षणिकत्वम् प्रतिक्षणं स्वभावभेदलक्षणत्वात् तस्य ।
किञ्च, अक्षणिकत्वं नाम अर्थस्य अनेकक्षणस्थायिनी सत्ता, अनेकक्षणयोगित्वञ्च अस्य
अनेककालक्षणाऽप्रतिपत्तौ दुरवबोधम् । न च वर्तमानार्थेन्द्रियसम्बन्धसामर्थ्यप्रभवं प्रत्यक्षं
वर्त्तमानकालसम्बन्धिताव्यतिरेकेण अर्थस्य अनेककालक्षणव्यापित्वं प्रतिपत्तुं समर्थम्, यदि
[p. 377 ] हि अनेककालक्षणैः सकृदेव अर्थस्य सम्बन्धः स्यात् तदा तत्सामर्थ्यप्रभवमपि प्रत्यक्षं तस्य
तद्व्यापित्वं प्रतिपद्येत, न चाऽसौ सकृत् संभवति पूर्वाऽपरकालक्षणानां क्रमभावित्वात् ।
नापि स्मरणात् प्रत्यभिज्ञानाद्वा तत्प्रतिपत्तिः; तस्याप्रमाणत्वात् ।

यदप्युक्तम्2922

पृ॰ ३७६ पं॰ १३ ।

–विनाशहेतूपनिपाते स भविष्यति इति; तत्र विनाशहेतुः विनश्वरं भावं2923

–वं नाशयति आ॰, ब॰, ज॰ । इतश्च नाशहेतूनामकिञ्चित्करत्वं वक्त
व्यम्; तथाहि–भावः स्वहेतोरुत्पद्यमानः कदाचित् प्रकृत्या स्वयं नश्वरात्मैव उत्पद्यते, अनश्वरात्मा वा ?
यदि नश्वरः; न तस्य किञ्चिन्नाशहेतुनाअथानश्वरात्मेति पक्ष; तदापि नाशहेतुरकिञ्चित्कर एव, तस्य केन
चित् स्वभावान्यथाभावस्य कर्त्तुमशक्यत्वात्। तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ १४० ।

विनाशयति, अविनश्वरं वा ? तत्र अनश्वरस्य विनाशहेतुशतोपनिपातेऽपि नाशाऽनुपपत्तिः,
न हि स्वभावो भावानामन्यथा कर्तुं पार्यते । नश्वरस्य च नाशे तद्धेतूनां वैयर्थ्यम्, न हि
स्वकारणादेव अवाप्तस्वभावस्यार्थस्य तदर्थ अर्थान्तरव्यापारः फलवान् तदनुपरतिप्रसङ्गात् ।

किञ्च, भा2924

स्वभावात् ब॰, ज॰ । तथाहि नाशको हेतुः न भावाऽव्यतिरेकिणः । नाशस्य कारको युक्तः स्वहेतोर्भावजन्मतः ॥ ३५८ ॥
तत्त्वसं॰ ।

वात् भिन्नो नाशः नाशहेतु2925

–तुः तस्मादभिन्नो ब॰, ज॰ ।

तः स्यात्, अभिन्नो वा ? यद्यभिन्नः; तदा भाव एव
तद्धेतुभिः कृतः स्यात्, तस्य च स्वहेतोरेव उत्पत्तेः कृतस्य च करणाऽयोगात् तदेव तद्धेतुवैय
र्थ्यं कारणभेदाऽनुपपत्तिश्च । अथ भिन्नः2926

निर्हेतुकत्वे वस्तूत्पत्त्यनन्तरमात्मानमासादयति
तदयुक्तम्; अत्र पञ्च पक्षा भवन्ति–वस्तूत्पत्तेः पूर्वम्, सह वा, अनन्तरं वा, कालान्तरे वा भवनम्, न
वा भवनम् । तत्त्वोप॰ पृ॰ १२८ । तत्त्वसं॰ पृ॰ १३६ ।

; तदाऽसौ भावसमकालभावी, प्राक्कालभावी, तदु
त्तरकालभावी वा स्यात् ? तत्र सहभावित्वे युगपद् भावाऽभावयोरुपलम्भः स्याद् अविरोधात्,
विरोधे वा अभावेन 2927

क्रोडीकृत्यतत्तद्भा– ब॰, ज॰ ।

क्रोडीकृतत्वाद् भावस्योपलम्भः स्वार्थक्रियाकारित्वञ्च न स्यात् । प्राक्काल
भावित्वे भावस्यैव अभावात् कस्यासौ स्यात् ? सतो हि विनाशः, अलब्धसत्ताकस्य च विना
शः इति महच्चित्रम् ।

तदुत्तरकालभावित्वे घटादेः किमायातं येनाऽसौ स्वोपलम्भादिलक्षणा2928

–णार्थ– आ॰ ।

मर्थक्रियां न कु
र्यात् ? नहि त²⁹²⁹

तन्त्वादेः भां॰, श्र॰ ।

न्त्वादिभ्यः समुत्पन्ने पटे घटः तां कुर्वन् केनचित् प्रतिषेद्धुं शक्यः । ननु
पटस्य अविरोधित्वान्न तदुत्पत्तौ घटस्य स्वार्थक्रियाकारित्वाभावः, अभावस्य तु तद्विपर्ययात् स
स्यात् । अथ किमिदं विरोधित्वं नाम–नाशकत्वम्, नाशरूपत्वं वा ? नाशकत्वं चेत्; तर्हि मुद्ग
रादिवत् नाशोत्पादद्वारेण अनेन घटादिरुन्मूलयितव्यः, नाशान्तरेऽपि च अयमेव पर्यनुयोगः
इत्यनवस्था । नाशरूपत्वं चेत्; ननु कथमर्थान्तरभूतोऽयं तस्य नाशः, अन्यथा पटो घटस्य नाशः
स्यात् ? विरोधित्वाच्चेत्; चक्रकप्रसङ्गः । अर्थान्तरत्वाऽविशेषाच्च कथं घट²⁹³⁰

पदार्थव्यतिरिक्ते तु नाशनाम्नि कृते सति ।
भावे हेत्वन्तरैस्तस्य न किञ्चिदुपजायते ॥ ३६० ॥ तेनोपलम्भकार्यादि प्राग्वदेवानुषज्यते । तादवस्थ्याच्च
नैवास्य युक्तमावरणादपि ॥ ३६१ ॥ तत्त्वस॰ ।

स्यैव असौ स्यात्,
[p. 378 ] अविशेषात् अन्यस्यापि कस्मान्नोच्येत²⁹³¹

–च्यते श्र॰ ।

? न च येन सम्बन्धः त²⁹³²

तस्य भविष्यति इ– ब॰, ज॰ ।

स्यासौ इत्यभिधातव्यम्,
भेदाऽविशेषतः सम्बन्धस्यापि सर्वत्र प्रसङ्गात् । अथ मुद्गरादिना घटादेः प्राक्तनरूपविलक्षणं
रूपान्तरं भङ्गुरत्वाख्यं विधीयते तेनासौ तस्य इत्युच्यते; तत् कि स्वात्मनि तेनैव रूपेण
अवस्थितस्य अस्य विधीयते, विनष्टस्य वा ? तत्र तेनैव रूपेण अवस्थितस्य विरोधान्न रूपा
न्तरं युक्तम्; नहि अवस्थितायां नीलरूपतायां पीतरूपता कर्तु शक्या । विनष्टस्य च अस
त्त्वात् कथं रूपान्तरोत्पत्ति शशविषाणवत् ? चक्रकप्रसङ्गश्च; घटादेर्विनष्टत्वे सति रूपान्तरो
त्पत्तिः, सत्यां तस्यां विनाशसम्बन्ध, सति तस्मिन् विनष्टत्वम् इति । न च प्रस²⁹³³

अथ क्रियानिषेधोऽयं भाव नैव
करोति हि । तथाप्यहेतुता सिद्धा कर्तुर्हेतुत्वहानित ॥ ३६३ ॥ तथाहि–प्रसज्यप्रतिषेधे सति नञ करो
तिना सम्बन्धाद् अभाव करोति भाव न करोति इति क्रियाप्रतिषेधाद् अकर्त्तृत्व नाशहेतो प्रतिपादि
तम्। तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ १३६ ।

ज्यप्रतिषेधा
त्मनो भावस्य का2934

कार्यध– ब॰, ज॰ ।

र्यत्वधर्माधारता; वस्तुरूपतापत्तेः । वस्तुनो हि कारणसामग्रीतो भावः अर्थक्रिया
कारित्वञ्च स्वरूपम्, अभावोऽपि चेत् तत उत्पद्येत परोन्मूलनलक्षणाञ्च अर्थक्रियां कुर्यात्
तदा कोऽस्य²⁹³⁵

–स्यातो विशे– श्र॰ ।

भावाद् विशेषः स्यात् ? तुच्छरूपस्य च अभावस्य अभावनिराकरणप्रकरणे
विशेषतो निराकरिष्यमाणत्वात् अलमिह अतिप्रसङ्गेन । पर्युदास²⁹³⁶

विधिनैवम
भावश्च पर्युदासाश्रयात्कृत । यस्तत्र व्यतिरेकादिविकल्पो वर्त्तते पुन ॥ ३६५ ॥विवक्षावशाद्धि
कुतश्चन भावाद्विलक्षणो भाव एव अभाव इत्याख्यायते, तत्र च व्यतिरेकादिविकल्पे प्राक्तनो दोष पुनरा
वर्त्तते । तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ १३५ ।

प्रतिषेधे तु घटादेरन्यः कपा
लादिश्चेत् तदभावः; तस्य सहेतुकत्वं केन प्रतिषिद्धम् ? मुद्गरादीनां विसदृशसन्तानोत्पत्तौ
व्यापारस्य अस्माभिरभ्युपगमात्, घटादयस्तु स्वोत्पत्तिक्षणानन्तरमस्थानशीलाः स्वकारणा
देव संजाता न कालान्तरमनुवर्त्तन्ते ।

ततः सिद्धम्–यो य²⁹³⁷

यद्भाव प्रति यन्नैव हेत्वन्तरमपेक्षते । तत्तत्र नियतं ज्ञेयं
स्वहेतुभ्यस्तथोदयात् ॥ ३५४ ॥ निर्निबन्धा हि सामग्री स्वकार्योत्पादने यथा । विनाश प्रति सर्वेऽपि निर
पेक्षाश्च जन्मिन ॥ ३५५ ॥ तत्त्वस॰ । हेतुवि॰ टी॰ पृ॰ २१३ ।

द्भावं प्रति अन्याऽनपेक्षः स त²⁹³⁸

तत्स्वभावो यथा भा॰ ।

त्स्वभावनियतः यथा अन्त्या कारण
सामग्री स्वकार्योत्पादनं प्रति, विनाशं प्रति अन्याऽनपेक्षाश्च सर्वे भावाः इत्यतोऽप्यनुमा
नात् उदयानन्तरमस्थायित्वं भावानाम् । तथा, यद् यथाऽवभासते तत तथैव सत् इत्यभ्युपग
न्तव्यम् यथा नीलकुवलयं नीलतयाऽवभासमानं तेनैव रूपेण सत्, क्षणपरिगतेनैव रूपेण
अवभासन्ते च सर्वे भावा इत्यनुमानतोऽपि । वर्त्तमा2939

मानग्रहणं ब॰, ज॰, भा॰ ।

नताग्रहणं हि 2940

क्षणिकग्र– ब॰ ।

क्षणिकताग्रहणमुच्यते,
तच्च अस्ति प्रत्यक्षे, नहि पूर्वाऽपरकालपरिगतेनात्मना भावाः प्रत्यक्षादिना गृहीतुं शक्यन्ते
इत्युक्तं प्राक् इति ।

[p. 379 ]

उक्तरीत्या बहिरन्तश्च क्षणिकत्वमुपवर्णयतः सौत्रान्तिकस्य विस्तरतः प्रतिविधानम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्2941

पृ॰ ३७५ पं॰ ७ ।

–यत् सत् इत्यादि, तत्र किमिदं सत्त्वं नाम–सत्ता
सम्बन्धः, प्रमाणविषयत्वम्, अर्थक्रियाकारित्वं वा ? प्रथमपक्षे
भागाऽसिद्धत्वम्, सत्तासम्बन्धस्य सामान्यादिष्वसंभवात् । अप
सिद्धान्तश्च, तल्लक्षणसत्त्वस्य सौगतैरनभ्युपगमात् । प्रमाणवि
षयत्वमपि प्रतिपदार्थं भिद्यते, न वा ? यदि भिद्यते; तदा अ²⁹⁴²

अर्थस्वरूपत्वान्नैकप्रत्ययत्वम् आ॰ ।

र्थ
स्वरूपवद् विभिन्नस्वरूपत्वात् नैकप्रत्ययविषयम्, अतः अ²⁹⁴³

अनन्वयहेतुत्वम् ब॰, ज॰ ।

नन्वयात् न हेतुत्वं स्यात् । अथ न
भिद्यते; तदा प्रतीयते, न वा ? यदि न प्रतीयते; कथमस्ति ? प्रतीयते चेत्; तर्हि नामान्तरेण
सत्तैव उक्ता स्यात्, तत्सम्बन्धे च उक्तदोषाऽनुषङ्गः । प्रमाणविषयत्वस्य च तदन्तरेण सत्त्वे
अनवस्था । स्वतः सत्त्वे अर्थानामपि स्वत एव तदस्तु किं ततः तत्कल्पनया ? विरुद्धञ्चेदम्–
प्रमाणविषयत्वलक्षणं हि सत्त्वमक्षणिकसमस्तवस्तुविषयं प्रसिद्धम् तच्च अक्षणिकत्वमेव प्रसाध
यति इति ।

अर्थक्रियाकारित्वलक्षणमपि सत्त्वम् असिद्ध-विरुद्ध-अनैकान्तिक-कालात्ययापदिष्टदोषदुष्ट
त्वान्न क्षणिकत्वसाधनायालम् । तत्र असिद्धत्वं तावत्–अर्थक्रियाकारित्वं हि अर्थक्रियाहेतुत्व
मुच्यते, तच्च असत्यामर्थक्रियायां दुरवबोधम् । नहि भावानां नानाविधशक्तियुक्तानां दर्शन
मात्रादेव तत्तत्कार्यकरणशक्तियुक्तत्वं2944

–त्वं शक्यम् आ॰ ।

गृहीतुं शक्यम् । योग्यता-क्षणिकत्वे गृहीतेऽपि वस्तुस
द्भावे न शक्येते निश्चेतुम् इति भवद्भिरेव अभ्युपगमात् । ननु संभावनामात्रेण अत्रार्थक्रिया
कारित्वमवगम्यते, संभाव्यते हि एतत् करिष्यति अयमर्थक्रियाम् इति; ननु संभावनाऽप्यत्र
केनावष्टम्भेन प्रवर्त्तते ? तत्सजातीयस्य अर्थक्रियायां दृष्टायामिति चेत्; तत्रापि तुल्यः पर्य्य
नुयोगः, तत्रापि तत्सजातीयेऽर्थक्रियादर्शनात् तत्कारित्वाऽवगमेऽनवस्था । भवद्दर्शने च
अर्थानामत्यन्तभेदात् सजातीयत्ववार्त्ताऽपि दुर्लभा इत्युक्तं सामान्यपरीक्षाप्रघट्टके । अतः अर्थ
क्रियाकारित्वमसिद्धमेव ।

विरुद्धञ्च–अ²⁹⁴⁵

क्षणिक ब॰, ज॰ ।

क्षणिक एवार्थे क्रमाऽक्रमाभ्यां तत्कारित्वस्य 2946

असंभवात् ब॰, ज॰ ।

संभवात् । नहि क्षणिकोऽर्थः
क्रमेण अर्थक्रियां कर्त्तुं क्षमः देशकालस्वभावकृतक्रमाऽसंभवात् । एक एव हि पदार्थः किञ्चित्
कार्यं विधाय पुनरपेक्षितसहकारिसन्नि2947

–सन्निधि–
आ॰ ।

धेरुपात्तसामर्थ्यान्तरो देशकालभेदेन कार्यान्तरं
कुर्वाणः क्रमेण करोति इति युक्तम्, क्षणमात्रस्थायित्वे चार्थस्य एवंविधं क्रमकारित्वमयु
क्तम् । निरंशत्वेन युगपदनेकशक्त्यात्मकत्वाभावतः तस्य अनेककार्याणां युगपत्करणमपि अति
दुर्लभम्, एतच्च सन्तानभङ्गाव²⁹⁴⁸

पृ॰ ९ ।

सरे प्रपञ्चतः प्रपञ्चितम् । ततः2949

तयोऽर्थ– आ॰ । क्षणिकेष्वपि इत्यादिना भदन्तयोगसेनमतमाशङ्कते–[p. n380 ]
क्षणिकेष्वपि भावेषु ननु चार्थंक्रिया कथम् । विशेषाधायिनोऽन्योन्य नह्याद्या सहकारिण ॥ ४२८ ॥
क्रमेण युगपच्चापि यतस्तेऽर्थक्रियाकृत । न भवन्ति ततस्तेषां व्यर्थ क्षणिकताश्रय ॥ ४३१ ॥ स हि
आह–क्षणिकत्वेऽपि भावाना क्रमयौगपद्याभ्यामर्थक्रियाविरोध एव । यतस्ते स्वयं समर्था भवेयुरसमर्था
वा ? तत्त्वस॰ ।

अर्थक्रियाव्यापकयोः क्रम-यौ
[p. 380 ] गपद्ययोः क्षणिके विरोधात् यत् क्रमयौगपद्याभ्यामर्थक्रियाकारि तद् अक्षणिकमेव इति
सिद्धमस्य विरुद्धत्वम् । अनैकान्तिकत्वञ्च–अक्षणिकेऽप्यर्थे तत्तत्सहकारिसन्निधाने क्रमाऽक्र
माभ्यामर्थक्रियाकारित्वोपपत्तेः ।

यदप्युक्तम्2950

पृ॰ ३७५ पं॰ १५ ।

–सहकारिणः तस्य उपकारं कुर्वन्ति न वा इत्यादि; तदसत्; उपका
रकाणामेव सहकारित्वाऽभ्युपगमात्, अन्योन्यसन्निधाने तेषामतिशयोत्पत्तेः । नहि असं
जाताऽतिशयाना पूर्वरूपाऽविशेषात् कार्यजनकत्वं युक्तम् । धर्म-धर्मितया च उपकार-तद्वतो
र्भेदः । न च भेदे तस्यैव जनकत्वात् तद्वतोऽजनकत्वम्; अत्यन्तभेदाऽप्रसिद्धेः । धर्मधर्मितया
हि तयोर्भेद, अशक्यविवेचनत्वेन च अभेदः, बुद्धि-तदाकारवत् । न च यो यदर्थमेव कल्पितः
स तस्यैव²⁹⁵¹

–वासाधकः श्र॰ ।

बाधक, बुद्धे अर्थग्राहकत्वाऽभावप्रसङ्गात् आकारस्यैव अर्थग्राहकत्वाऽनुषङ्गात् ।
ननु प्रत्येकं तेषां सामर्थ्ये किमन्यापेक्षया ? इत्यप्यनुपपन्नम्; यावतां सद्भावे कार्यमुपलभ्यते
अभावे च नोपलभ्यते तावतां तत्र कारणत्वाऽवधारणात्, कारणसामर्थ्याऽसामर्थ्ययोः कार्य
भावाऽभावाऽवसेयत्वात् ।

कथञ्च इ²⁹⁵²

अत्रोच्यते–न सत्त्वं क्षणभङ्गसिद्धौ अङ्गम्
असाधारणत्वात् सन्दिग्धव्यतिरेकित्वाद्वा । तथाहि–क्रमाकमाभ्या व्याप्त सत्त्वं तदनुपलम्भेन अक्षणिकाद्
व्यावर्त्तते एवं तदेव सापेक्षत्वानपेक्षत्वाभ्या व्याप्तं तदनुपलम्भेन क्षणिकादपि व्यावर्त्तते। अन्तक्षण
प्राप्तानि क्षितिपवनपाथस्तेजोवीजानिपरस्परानपेक्षाणि वा जनयेयु सापेक्षाणि वा ?न्यायवा॰ ता॰
टी॰ ३ । २ । १४ । पृ॰ ५५६ । प्रश॰ किरणा॰ पृ॰ १४४ । क्षणिकस्यापि भावस्य सत्त्वं नास्त्येव सोऽपि
हि । क्रमेण युगपद्वापि न कार्यकरणे क्षम ॥ क्षणिकस्य क्रम कीदृग्युगपत्करणेषु व । न्यायमं॰ पृ॰
४५३ ।

त्थं क्षणिकस्य अर्थक्रियाकारित्वं घटते ? स हि सहकारिसापेक्षः, निरपेक्षो वा
तत्र समर्थः ? यदि निरपेक्षः; तर्हि कुशूलस्थोऽपि बीजक्षणः अङ्कुरं जनयेत् । अथ पूर्वपूर्व
क्षित्यादिक्षणपरम्परया आहितातिशयः अन्त्य एव बीजक्षण तज्जनकः; तर्हि सिद्धं सापेक्ष
स्याऽस्य जनकत्वम्, तद्वत् नित्यस्याप्यस्तु अविशेषात् । अथ स्वोत्प²⁹⁵³

नन्वपेक्षते एव किन्तु स्वोत्पादे न पुन स्वकार्ये । तत्र तस्य अनपेक्षत्वमुपेयते न तु
स्वोत्पादे । ननु स्वोत्पत्तावपि अस्य जागर्त्ति स्वसन्तानवर्ती पूर्व एव निरपेक्षः क्षण एवं पूर्वः पूर्वः क्षणः
स्वसन्तानपतित एव अनपेक्षो जागर्त्त्युपजनन इति कुशूलनिहितवीज एव स्यात् कृती कृषीवल कृतमस्य
कृषिकर्मणा । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ ३ । २ । १४ । पृ॰ ५५७ ।

त्तौ एव असौ सहकारि
णोऽपेक्षते न कार्ये; तन्न; स्वोत्पत्तेरपि अन्येषां कार्यत्वात्, ततस्तैरपि अनपेक्षैः स्वकार्ये भवि
[p. 381 ] तव्यम्, एवमन्यैरपि इति कुशूलस्थस्यापि बीजस्य अङ्कुरजनकत्वप्रसङ्गः । भूतिक्षणे एव च
अखिलस्य निरपेक्षतया उत्पादप्रसङ्गात् सकलसन्तानोच्छेदः स्यात् । कारणे विनष्टे कार्यस्यो
त्पादात् न तदुच्छेदः इति चेत्; नन्वेवं कथं तत् तस्य कारणं स्यात्, यत्सद्भावे यन्नोत्पद्यते
अभावे तु उत्पद्यते तस्य तत्कारणत्वाऽयोगात् ? ततः तत्तत्सहकारिसन्निधाने कारणं तत्तत्कार्यं
करोति इति प्रेक्षादक्षैः प्रतिपत्तव्यम् ।

यच्च– 2954

द्वितीयक्षण– ब॰, ज॰, श्र॰ ।

द्वितीयादिक्षणसाध्यकार्यस्य प्रथमक्षणे एव उत्पादः स्यात् इत्याद्युक्तम्2955

पृ॰ ३७५ प॰ १३ ।

; तदप्ययु
क्तम्; सामग्रीभेदात्, नहि द्वितीयक्षणादिसामग्री प्रथमक्षणसामग्री भवति । एकस्वभावेन
च कार्यकारित्वमसिद्धम्, का2956

नहि कारणशक्तिभेदमन्तरेण कार्य
नानात्वं युक्त रूपादिज्ञानवत् । अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ १८३ ।

रणस्वभावभेदमन्तरेण कार्याणां भेदाऽसम्भवात् । न चैवं प्रति
स्वभावं तद्वतो भेदप्रसङ्गात् क्षणिकत्वं स्यादित्यभिधातव्यम्; अनुस्यूतस्य एकस्य²⁹⁵⁷

–स्याप्यनेक– श्र॰ ।

अनेक
स्वभावात्मकत्वे विरोधाऽसंभवात् । न च विरुद्धधर्माध्यास एव एकस्य अनेकस्वभावात्मकत्वं
विरुणद्धि; यतो विरोधः अनुपलम्भसाध्यः, न च एकस्मिन् अनेकात्मकत्वाऽनुपलम्भोऽस्ति
चित्रज्ञानस्य एकस्यापि अनेकात्मकत्वोपलम्भात्, सहकारीतरभावेन च एकस्यापि रूपादिक्ष
णस्य अनेकस्वभावत्वविभावनात् । नहि 2958

अपि
च येन रूपेण रूपस्य रूपं प्रत्युपादानकारणता तेनैव यदि रसं प्रति सहकारिकारणता तदा पुनरपि रूप
रसयोरविशेषः । अथ अन्येन रूपेण रूपोपादानता अन्येन च रससहकारितेति तर्हि स्वभावभेदान्नाना
त्वम्। न्यायमं॰ पृ॰ ४५५ ।

रूपं येनैव स्वभावेन रूपक्षणं जनयति तेनैव रसक्ष
णम्, तस्याऽपि रूपत्वप्रसङ्गात् रूपस्य वा रसत्वाऽनुषङ्गात् । स्वभावान्तरेण तज्जनने सिद्धं
विरुद्धधर्माध्यासेऽपि एकस्यानेकस्वभावात्मकत्वम् । अपेक्ष्यमाणभेदादत्र तदविरोधे अक्षणिक
स्यापि अत एव सोऽस्तु ।

युगपच्च एकस्य अनेकस्वभावात्मकत्वाऽविरोधे क्रमेणाऽपि तदविरोधोऽस्तु अविच्छिन्नप्र
तीतेरविशेषात् । तथा चायं हेतुः कालात्ययापदिष्टः क्षणिकपक्षस्य प्रत्यक्षबाधितत्वात् अश्रा
वणः शब्दः इति पक्षवत् । अनिमेषलोचनो हि अर्थानामक्षणिकत्वमेव प्रतिपद्यते । न च
अनेनाऽपि क्षण एव अनुभूयते, पूर्वाऽपरक्षणविवेकाऽभावतः तत्र अक्षणिकत्वप्रतीतिः इत्य
भिधातव्यम्; तस्य अनुभवविच्छेदाऽनुपलक्षणात्, अनेकक्षणस्थायी हि तस्य अर्थाध्यव
सायोऽविच्छिन्नरूपोऽनुभूयते । न खलु ज्ञानेन एकक्षणस्थायिनैव भवितव्यम् इति निय
मोऽस्ति, स हि तथाप्रतीतेर्नान्यतो भवितुमर्हति, सा च अनेकक्षणस्थायित्वेऽपि समाना । न
च भिन्नकालसम्बन्धितया तत्र तावद्धा भेदसंभवात् स्थायित्वाऽनुपपत्तिः इत्यभिधातव्यम्;
एकानुभवसम्बन्धिनो यावदनुभवानुवृत्तेः कालस्य एकत्वात् ।

तथा प्रत्यभि2959

अपि च प्रत्यभिज्ञासर्वतो जाज्वलीति कस्तस्यां सत्यां क्षण
भङ्गिनो भावानभिदध्यात्। न्यायमं॰ पृ॰ ४५८ । सर्वं चेदं क्षणभङ्गसाधनं कालात्ययापदिष्टं प्रत्य
भिज्ञाप्रत्यक्षेण प्रतीतस्य पुनः प्रतीतेः । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ८० ।

ज्ञानेनाऽपि क्षणिकपक्षबाधा स्फुटतरैव अनुभूयते; स एवाऽयम् इत्याकारेण
[p. 382 ] प्र²⁹⁶⁰

वर्त्तमानस्या– आ॰ ।

वर्त्तमानस्याऽस्य अतीतवर्त्तमानकालपरिगतत्वेन अर्थाऽवभासकत्वात् । ननु च अतीतदेश
कालयोरतीन्द्रियत्वेन इन्द्रियसम्बन्धाऽभावात् कथं तद्विशिष्टत्वम् अतोऽर्थस्य प्रतीयेत ? इत्य
प्ययुक्तम्, प्रत्यभिज्ञानस्य इन्द्रियजत्वाऽसंभवात् स्मृतिप्रत्यक्षप्रभवत्वात्तस्य, अतः अतीतग्रह
णस²⁹⁶¹

–समर्थकस्य ब॰, ज॰, आ॰ ।

मर्थस्य अत्र स्मरणस्य विद्यमानत्वात् युक्तमेव अतीतविषयतया सः इति ग्रहणम्, वर्त्त
मानग्र²⁹⁶²

–ग्रहणार्षकस्य श्र॰ ।

हणसमर्थकस्य प्रत्यक्षस्य सद्भावाच्च अयम् इति वर्त्तमानतया, अतः अतीतत्वेऽपि देश
कालयोः तत्सम्बन्धिनो देवदत्तस्य इदानीन्तनदेशकालसम्बन्धितया ग्रहणमविरुद्धम् । प्राचीन
साम्प्रतिककालविशिष्टतया भेदोऽपि न सर्वथा देवदत्तस्वरूपभेदकः; य एव मया पूर्वं प्रति
पन्नो देवदत्तः स एव इदानी प्रतीयते इति तत्स्वरूपैकत्वप्रतीतेः ।

किञ्च, अभिज्ञाक्षणात् प्रत्यभिज्ञाक्षणं यावत् अर्थस्यास्थायित्वे प्र²⁹⁶³

बुद्ध्य
सञ्चरदोषत ॥ ५६ ॥ आप्तमी॰ अष्टसह॰ पृ॰ २०२ ।

त्यभिज्ञानस्याप्रवृत्तिरेव
स्यात्, नहि नीलाभावे नीलज्ञानस्य प्रवृत्तिरस्ति, प्रवर्त्तते चेदम्, अतः अर्थानां स्थायित्वसिद्धिः,
अन्यथा नीलज्ञानात् नीलादेरपि सिद्धिर्न स्यात्, प्रामाण्यञ्चास्य अग्रे प्रसाधयिष्यते । यदि च
कालव्यापित्वं देशव्यापित्वञ्च अर्थस्य न प्रतीयते किमेतावता तस्याभावः ? सर्वदर्शिनो हि
दर्शननिवृत्तिः भावाऽभावं प्रसाधयति न अर्वाग्दृश अतिप्रसङ्गात् । अर्थो हि स्वात्मना भवन्
न ज्ञानेन अन्यथाकर्त्तुं पार्यते, नहि ज्ञानानामर्थान्यथात्वकरणे तथात्वकरणे वा सामर्थ्यम्,
तत्स्वरूपप्रकाशनमात्रे तेषां व्यापारात् । नियतसामग्रीतः समुत्पद्यमानानि हि ज्ञानानि यदि
अर्थं सर्वात्मना परिच्छेत्तुमसमर्थानि तदा तेषामेव अयमपराधः नाऽर्थस्य, न खलु प्रदीपो
रसं न प्रकाशयति इति रसस्य अपराधः अभावो वा ।

यदि च अर्थक्रियातः अर्थानां सत्त्वं स्यात् तदा अर्थक्रिया2964

अर्थक्रियायाश्च अपरार्थक्रिया यदि सत्त्व
व्यवस्थापिका। प्रमेयक॰ पृ॰ १४८ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४०२ ।

याः कथं सत्त्वं स्यात्–अर्थक्रि
यान्तरात्, स्वतो वा ? अर्थक्रियान्तराच्चेत्; अनवस्था । स्वतश्चेत्; अर्थानामपि स्वत एव तदस्तु
कि ततस्तत्कल्पनया ? किञ्च, अर्थक्रियाकारित्वमेव सत्त्वम्, अर्थक्रियाकारित्वेन वा ? प्रथम
पक्षे भेदाऽभावात् यदेवार्थक्रियाकारि तदेव परमा2965

तदेव परमार्थसत् ।
अर्थक्रियासामर्थ्यलक्षणत्वाद्वस्तुन । न्यायबि॰ १ । १४, १५ । प्रमाणवा॰ ३ । ३ । तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰
१४४ । अन्यत्सवृतिसत् प्रोक्ते ते सामान्यस्वलक्षणे । इत्युत्तरार्द्धम्, अष्टसह॰ पृ॰ १२१ । अभि॰
आलोक पृ॰ ५४७ ।

र्थसत् । इति सत्त्व
अर्थक्रियाकारित्वयोः लक्ष्यलक्षणभावो न स्यात्, भेदे सत्येव अस्य संभवात् । अथ अर्थ
क्रियाकारित्वेन स²⁹⁶⁶

सत्त्वे यो हि ताःक– ब॰, ज॰ ।

त्त्वम् यो हि तां करोति तस्य सत्त्वम् इति; तर्हि अन्यद् अर्थक्रियाका
रित्वम्, अन्यत् सत्त्वम् इत्यायातम्, तथा च सत्त्वं हि अर्थक्रियाकारित्वम् इत्युक्तं विरुद्ध्यते ।

[p. 383 ]

साध्यविकलश्च दृष्टान्तः; घटादीनां क्षणमात्रस्थायित्वाऽप्रसिद्धेः । माभूद् दृष्टान्तः किं
तेन साध्यम्, हेतोर्विपक्षे बाधकप्रमाणाद् गमकत्वोपपत्तेः ? ननु बाधकं प्रमाणं किं विपक्षा
ऽभावमवबोधयति, हेतोस्ततो व्यतिरेकम्, प्रतिबन्धं वा प्रसाधयति ? प्रथमपक्षे असन्तः अक्ष
णिकाः पदार्थाः क्रमयौगपद्याभ्यामर्थक्रियाकारित्वरहितत्वात् खपुष्पवत् इत्यत्र बाधकाऽनु
माने हेतोः आश्रयासिद्धत्वम् । विकल्पारूढस्य आश्रयत्वे न कश्चिद्धेतुः आश्रयाऽसिद्धः स्यात्
सर्वत्र तथा तत्सिद्धिसंभवात् । नापि विपक्षाद् व्यतिरेकस्तेन प्रसाधयितुं शक्यः; अप्रतिपन्ने
धर्मिणि तदाश्रयव्यतिरेकस्य गृहीतुमशक्यत्वात् । यदि च व्यतिरेकः कदाचित् कुतश्चित् प्रमा
णात् प्रतिपन्नः स्यात्, तदा तदविनाभाविलिङ्गदर्शनात् असौ प्रसाधयितुं युक्तः अग्निधूमवत्,
न च तत्प्रतिपत्तिः कुतश्चिदस्ति । सा हि प्रत्यक्षतः, अनुमानतो वा स्यात् ? न तावत् प्रत्य
क्षतः; व्यतिरेकस्य व्यावृत्तिरूपतया अवस्तुत्वेन तदहेतुत्वतः तदगोचरत्वात् । तद्गोचरत्वे वा
तद्धेतुत्वेन वस्तुत्वापत्तौ अर्थक्रियाकारित्वलक्षणसत्त्वस्य तत्र अक्षणिकेऽपि गतत्वात् अनैका
न्तिकत्वम् । न खलु व्यावृत्तेः भवताऽपि क्षणिकत्वम् इष्टम्, स्वलक्षणस्यैव तत्प्रतिज्ञानात् ।
अनुमानतस्तत्प्रतिपत्तावपि एतदेव दूषणम् ।

नापि बाधकात् प्रतिबन्धसिद्धिः । सत्त्व-क्षणिकत्वयोः प्रतिबन्धोऽपि व्यतिरेकग्रहणपूर्वक
एव, न च अगृहीतेऽपि विपक्षे तद्व्यतिरेको गृहीतुं शक्यते अतिप्रसङ्गात् । गृहीते च प्रति
बन्धः तयोर्दुर्लभः स्यात् । किञ्च, क्षणिकत्वस्य अनुमानगम्यत्वे वस्तुत्वं न स्यात्; अनुमानस्य
व्यावृत्तिविषयत्वात्, तस्याश्च अवस्तुत्वात् ।

किञ्च, इदं क्षणिकत्वं नीलादन्यत्र अर्थान्तरे वर्त्तते, न वा ? यदि न वर्त्तते; कथं तस्य
क्षणिकत्वं ? वर्त्तते चेत्; तद्वत् नीलमनुवर्त्तते, न वा ? नाऽनुवर्त्तते चेत्; कथं नीलादस्याऽ
भेदः ? अनुवर्त्तते चेत्; तर्हि तदपि नीलमेव स्यात् इति वस्तुव्यवस्थाविलोपः । न च वृक्षशिश
पादावपि अयं दोषः तुल्यः; सांशवस्तुवादिनः केनचिद् रूपेण शिशपादितो वृक्षादेः अनुवृत्ते
र्व्यावृत्तेश्च उपपद्यमानत्वात् ।

किञ्च, क्षण-लव-मुहूर्त्तादयः कालविशेषाः, न च²⁹⁶⁷

संज्ञामात्रेण कालस्याभ्युपगमात्, न च सज्ञामात्रं वस्तु विशेषणत्वेन युक्तमिति । तत्त्व
सं॰ पं॰ पृ॰ १४२ ।

बौद्धैः कालोऽभ्युपगम्यते इति विशेषणस्य
असिद्धत्वात् कथं क्षणोऽस्यास्ति इति क्षणिकः अर्थः स्यात् ? प²⁹⁶⁸

परिकल्पिते च आ॰ ।

रिकल्पितेन च क्षणेन
क्षणिकत्वं न वास्तवं स्या2969

स्यात् क्षणानन्तरक्षणिकत्वस्य च वास्तवत्वे
भां॰ । स्यात् क्षणानन्तरक्ष– श्र॰ ।

त्, क्षणिकत्वस्य च अवास्तवत्वे अक्षणिकत्वमेव वास्तवं स्यात्
प्रकारान्तराऽसंभवात् ।

किञ्च इदं क्षणिकत्वम्–क्षणस्थायित्वम्, क्षणानन्तरमभावो वा ? यदि क्षणस्थायित्वम्;
[p. 384 ] तद् अक्षणिकेऽप्यस्त्येव, तदपि हि क्षणमास्ते2970

–स्ते न वा अक्ष– श्र॰ ।

, अन्यथा अक्षणिकमेव तन्न स्यात् । अथ क्षणा
ऽनन्तरमभाव, तदा अशब्दार्थत्वम्, नहि क्षणानन्तरमभाव क्षणशब्दवाच्यः, यतस्तेन त²⁹⁷¹

तद्वत् तत् ब॰, ज॰ ।

द्वत्ता
स्यात्, क्षणानन्तरमभावश्च अर्थानां प्रत्यक्षादिविरुद्ध इत्युक्तम् ।

यदप्युक्तम्2972

पृ॰ ३७५ प॰ २२ ।

–उत्पादिताऽशेषकार्यग्रामस्य इत्यादि, तत्र उत्पादिते कार्ये तदुत्पादकस्वभावः
अस्य व्यावर्त्तते एव, अपरकार्योत्पादस्वभावस्वीकारात् । न चैवमस्य क्षणिकत्वप्रसङ्ग; स्व
भावभेदेऽपि तद्वत अभेदप्रत्य²⁹⁷³

–प्रत्ययत्वेन
आ॰ ।

यविषयत्वेन अक्षणिकत्वप्रतिपादनात् । एतेन येऽकृत्वा कुर्वन्ति
इत्यादि प्रत्युक्तम् ।

यच्च कृतकत्व क्षणिकत्वे साधनमुक्तम्; तत्रापि पक्षादिदोष पूर्ववद् द्रष्टव्य । कृतकत्वञ्च
कार्यत्वमुच्यते, क्ष²⁹⁷⁴

क्षणक्षयेऽपि नैवास्ति कार्यकारणताञ्जसा । कस्यचित्कचिदत्यन्ताव्यापारादचलात्मवत् ॥
१२४ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ७७ । न च क्षणिकत्वे सति कार्यकारणभावो घटते। प्रश॰ व्यो॰
पृ॰ ४०१ ।

णक्षयैकान्ते च कार्यकारणभावस्य सन्ताननिषेधाऽवसरे प्रतिक्षिप्तत्वात् कथं
तत् सिद्ध्येत् ? अस्तु वा तत्र तद्भाव, तथापि अत्र 2975

क्षणिकत्वपक्षे किमेकस्मादेकोत्पाद, उत बहुभ्य एकोत्पत्तिः, अथ एकस्मादनेकनिष्पत्तिः,
आहो बहुभ्य बहुसभव इति परीक्षणीयम्। न्यायमं॰ पृ॰ ४५३ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४०० । स्या॰
रत्ना॰ पृ॰ ७६१ । अभि॰ आलोक पृ॰ ५४८ ।

किमेकस्मात् कारणात् एकं कार्यमुत्प
द्यते, कि वा अनेकस्मादेकम्, उतस्वित् एकस्मादनेकम्, आहोस्विन् अनेकस्मादनेकम् इति ?
तत्र आद्यपक्षोऽनुपपन्न, एकस्मात् प्रदीपादिकारणात् दशा2976

वर्तिकामुखदाह ।

ननदाह-तैलशोप-अन्धकारापनय
नाद्यनेककार्योदयदर्शनात् । द्वितीयपक्षोऽप्ययुक्त; भवन्मते जनेकावय²⁹⁷⁷

–यवनिर्मित– ब॰, ज॰ ।
नहि अस्माकमिव भवतामनेकावयवनिवहनिर्मितमवयविस्वरूप कार्यमस्ति । न्यायमं॰ पृ॰ ४५४ ।

वनिबहनिर्मित-अव
यविस्वरूपैककार्याऽसंभवात् । 2978

नीलाभासस्य हि चित्तस्य नीलादालम्बनप्रत्ययान्नीलाकारता, समनन्तरप्रत्ययात् पूर्वविज्ञानाद् बोध
रूपता, आलोकात् सहकारिप्रत्ययाद्धेतो स्पष्टतार्थता, चक्षुषोऽधिपतिप्रत्ययाद् रूपग्रहणप्रतिनियमः।
ब्र॰ सू॰ शा॰ भा॰, भाम॰ २ । २ । २१ ।

रूपाऽऽलोकाद्यनेककारणकलापात् ज्ञानादिलक्षणैककार्य संभ
वति, इत्यप्यपेशलम्; 2979

कारणभेदोपनतस्वभावनानात्वयोगादेकत्वमेव तावद् विरु
द्ध्यते। न्यायमं॰ पृ॰ ४५४ ।

कारणभेदोपनीतस्वभावनानात्वयोगतः तस्य एकत्वाऽनुपपत्ते, अर्थेन हि
नीलाद्याकार, समनन्तरप्रत्ययेन स्वसंविद्रूपना, आलोकेन स्पष्टता, चक्षुरादिना रूपादिनिय
तता ज्ञाने समर्प्यते इति । तदुपनीतविविधविरुद्धर्माध्यासेऽपि अस्य एकत्वे नानाकालबोगेऽपि
एकत्वं किन्न स्यात् अविशेषात् ? एतेन तृतीयपक्षोऽपि प्रत्युक्त; अनेकं कार्य सहकारीतर
स्वभावेन एकस्य उत्पादयतः विरुद्धधर्माध्यासेन एकत्वाऽनुपपत्ते, तदुपपत्तौ2980

विरुद्धधर्मयोगेऽपि यदि चैकत्वमिष्यते । अनेकक्षणयोगेऽपि
भाव एकोऽभ्युपेयताम् ॥ न्यायमं॰ पृ॰ ४५४ ।

वा अनेकक्षण
योगेऽप्यस्य एकत्वमुपपद्यतां विशेषाऽभावात् ।

[p. 385 ]

अथ चतुर्थः पक्षः समाश्रीयते–रूपादिक्षणप्र²⁹⁸¹

–प्रचयस्वरूपापि आ॰, ब॰, ज॰ ।

चयरूपा हि पूर्वा सामग्री सन्तानवृत्त्या प्रव
र्त्तमाना स्वरूपामुत्तरोत्तरां सामग्रीमारभते विजातीयकारणाऽनुप्रवेशे तु विरूपाम् इति;
तदप्यसुन्दरम्; यतः सम²⁹⁸²

अथ केयं सामग्री नाम ? न समग्रेभ्यो भिन्ना पृथगनुपल
म्भाद्, अव्यतिरेके तु समग्र एव सामग्री । न्यायमं॰ पृ॰ ४५४ ।

ग्रेभ्योऽभिन्ना सामग्री, भिन्ना वा स्यात् ? न तावद्भिन्ना; अपसि
द्धान्तप्रसङ्गात् । अथ अभिन्ना; तर्हि समग्रा एव सामग्री, तत्र च पूर्वसमुदायेन उत्तरसमुदाया
रम्भे तदन्तर्गतं समुदायिनम् एकैकम् ए²⁹⁸³

एकैकष एव ब॰, ज॰ । तत्र
पूर्वसमुदायेन उत्तरसमुदायारम्भे तदन्तर्गतं समुदायिनम् एकमेव एक उत्पादयेत्, एकं वा संभूयेति।
न्यायमं॰ पृ॰ ४५४ । एकैकमेकैक एव उत्पादयेत् सर्वे संभूय वा ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ७६६ ।

कैक एव उत्पादयेत्, सर्वे संभूय वा ? तत्र आद्यपक्षोऽ
सङ्गतः; एकस्माद् एकोत्पत्तेः प्रतिषिद्धत्वात्, अनेकस्माद् अनेकोत्पत्तिप्रतिज्ञाक्षतिप्रसङ्गाच्च ।

द्वितीयपक्षोऽप्ययुक्तः; य²⁹⁸⁴

अथ एकैकफलसमुदायिनिष्पत्तौ सर्वसमुदायिनं व्यापारयेत् क्रमेण, यौगपद्येन वा ? न्यायमं॰
पृ॰ ४५४ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ७६६ ।

तः एकैकसमुदायिनिष्पत्तौ सर्वसमुदायिनां क्रमेण व्यापारः
स्यात्, युगपद्वा ? क्रमपक्षे क्षणिकत्वक्षतिः, ये हि तत्र प²⁹⁸⁵

पंचैपाः ब॰ । ये हि तत्र पंच दश समुदायिनः क्षणं तत्र व
र्त्तन्ते। न्यायमं॰ पृ॰ ४५४ ।

ञ्चषाः समुदायिनः क्षणा वर्त्तन्ते ते एक
तमं समुत्पाद्य पुनः अपरमुत्पादयन्ति पुनः अन्यम् इति तावत्कालमवस्थानात् कथं क्षणिकाः ?
अथ युगपदेव सर्वनिष्पत्तौ सर्वे व्याप्रियन्ते; तर्हि निकुरुम्ब²⁹⁸⁶

तर्हि निकुरुम्बरूपादेव कारणादुत्पन्नमिति कारणविवेकनियमा
भावाद् रूपरसादिप्रविभागो न स्यात्। न्यायमं॰ पृ॰ ४५४ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ७६६ ।

रूपं कार्यं निकुरुम्बरूपात् कारणा
दुत्पन्नम् इति कारणप्रविभागनियमाऽभावात् इदं रूपम् एष रसः इत्येवं रूपादिकार्य
प्रविभागो न स्यात्, सर्वं रूपं रसो वा स्यात् एकस्मान्निकुरुम्बविशेषादुत्पन्नत्वात् । अथ
निकुरुम्बात् निकुरुम्बस्य उत्पत्तावपि न रूपादीनां स्वरूपसङ्करप्रसङ्गः पूर्वसामग्रीभूतैः रूपादि
क्षणैः उपादानसहकारिभावेन उत्तरसामग्रीभूतरूपादिक्षणानामुत्पादनात् । यदि हि रूपक्षणो
रूपवत् रसादिक्षणान्तरं प्रति उपादानं स्यात् तदा स्याद् रसस्यापि2987

–पि रू
पता ब॰, ज॰ ।

रूपरूपना इति; तदप्य
चारु; उपादान-सहकारिभावस्य उपादानेतरशक्तिभेदे सत्येव उपपत्तेः, तद्भेदश्च निरंशस्वल
क्षणे न संभवति इत्युक्तम् ।

ततः क्षणक्षयैकान्ते कार्यकारणभावाऽनुपपत्तेः अ²⁹⁸⁸

न सिद्धं ब॰, ज॰ ।

सिद्धं तत्र कृतकत्वम् । न च कृतकेन
स्वसत्ताक्षणानन्तरमेव नष्टव्यम् इति नियमः, कृतकञ्च स्यात् कालान्तरे च नश्येत् विरोधाऽ
भावात् इति सन्दिग्धाऽनैकान्तिकत्वम् । ना2989

नानैकान्तिकत्वम् इति नास्ति आ॰, भां॰, श्र॰ ।

ऽनैकान्तिकत्वम्, कृतकत्वाऽनित्यत्वयोः तादात्म्येन
अनित्यत्वाऽव्यभिचारित्वात्तस्य; इत्यप्यसुन्दरम्; अनित्यत्वाऽव्यभिचारित्वेऽपि कालान्तर
भावि-अनित्यत्वाऽव्यभिचारित्वं भविष्यति न तु उत्पत्त्यनन्तरभावि-अनित्यत्वाऽव्यभिचारि
[p. 386 ] त्वम्, कृतकत्वस्य अनित्यत्वमात्रेणैव अविनाभावसंभवात् । तथा च कृतकत्वाऽनित्यत्वयोस्ता
दात्म्यसिद्धि इत्यादि प्रत्युक्तम् । कुतश्च अनयोस्तादात्म्यप्रतिबन्ध²⁹⁹⁰

–न्धप्रसिद्धि श्र॰ ।

सिद्धिः ? न तावत् प्रत्य
क्षात्; तस्य अविचारकत्व-सन्निहितार्थविषयत्वतः सार्वत्रिकप्रतिबन्धग्रहणे सामर्थ्याऽसंभ
वात् । नाप्यनुमानात्; प्रतिबन्धप्रसाधकाऽनुमानस्यैवासभवात् । विपक्षे बाधकप्रमाणात्
तत्सिद्धिश्च प्रागेव कृतोत्तरा ।

यच्चाऽन्यदुक्तम्2991

पृ॰ ३७६ प॰ ८ ।

–कारणसामर्थ्याऽभेदात् इत्यादि; तदप्युक्तिमात्रम्; यतः कारणानां
सामर्थ्याऽभेदः2992

–भेदैः ब॰, ज॰ ।

कि विनश्वरमात्रस्वभावभावजनने, 2993

उदयान्तरा– ब॰, ज॰ ।

उदयानन्तरास्थानशीलाऽर्थोत्पादनमात्रे वा ?
प्रथमपक्षे सिद्धसाधनम्; यः कश्चित् का2994

कारणे ज– ब॰, ज॰ ।

रणैर्जन्यते तस्य अनित्यतामात्रस्वभावतया इष्ट
त्वात् । द्वितीयपक्षस्तु अयुक्तः; कारणव्यापाराऽऽसादित-आत्मसत्ताकस्य उदयानन्तरमस्था
नशीलत्वाऽप्रतीते । विचित्रा हि कारणसामग्री–काचित् उदयानन्तरमेव अयत्नसाध्यविना
शालिङ्गितं विद्युदादिभावम् आविर्भावयति, काचित् पुनः कालान्तरे प्रयत्नसाध्य²⁹⁹⁵

–ध्यभाव– ज॰, ब॰ ।

-अभावक्रोडी
कृतं घटादिरूपम्, अन्या तु प्रचुरतरकाले प्रयत्नसहस्रतोऽपि अस्मदादिभ्योऽनासादितविना
शोपेतं पर्वतादिकम् । विद्युदादेः खलु उदयाऽनन्तरमभावो न प्रतीतितोऽन्यतः सिद्ध्यति,
सा च अन्यत्रापि भवन्ती किन्न तत्सद्भावं प्रसाधयेत् ? न खलु मुद्गरादिव्यापारात् प्राक् कल
शादेरभावः प्रतीयते ।

यदप्युक्तम्2996

पृ॰ ३७६ प॰ १६ ।

–अन्ते विनाशोपलम्भात् इत्यादि; तदप्ययुक्तम्; अन्ते दृष्टधर्मस्य आदावपि
अभ्युपगमे अन्ते सन्तानोच्छेदोपलम्भाद् आदावपि तदुच्छेद स्यात्, अविद्यातृष्णाप्रक्षयस्य
च अन्ते दर्शनात् आदावपि तत्सिद्धिप्रसङ्गतः सुगतस्य मार्गाऽभ्यासो व्यर्थ स्यात् । यदि च
स्वहेतोः 2997

विनाश
सद्भावभा– ब॰, ज॰ ।

विनाशस्वभावो भावः समुत्पन्नः तर्हि मुद्गरादिप्रहारनिरपेक्षः तथाऽवभासेत । न
हि प्रदीपादिः प्रकाशात्मकतया उत्पन्न प²⁹⁹⁸

परमपक्षा ब॰, ज॰ ।

रमपेक्ष्य तद्रूपतया 2999

भासते भा॰ ।

अवभासते । न च मुद्गरादि
प्रहाराऽभावे घटादिप्रध्वंसः स्वप्नेऽपि प्रतीयते, अतः कादाचित्कः3000

निर्हेतुकत्वस्यापि कति
पयकालावस्थायित्वेन विरोधाऽभावात् । न च निर्हेतुकत्व युक्तम्, भाव इव अभावेऽपि अन्वयव्यतिरे
काभ्या हेतोर्व्यापारोपलम्भात्। प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३९९ । न्यायम॰ पृ॰ ४५८ ।

सन् अन्वयव्यतिरेकाभ्यां
मुद्गरादिहेतुक एव असौ व्यवतिष्ठते । नहि कादाचित्को निर्हेतुको युक्तः उत्पादवत् । नापि
यो यस्माद्भवति 3001

स तद्धेतुः
श्र॰ ।

सोऽतद्धेतुकः; प्रतिनियतहेतुफलव्यवस्थाऽभावप्रसङ्गात् । न च विसदृशस
न्तानोत्पादने एव तद्व्यापारस्य चरितार्थत्वम् इत्यभिधातव्यम्; घटाविनाशे कपालसन्ततेरपि
3002

अनुपपत्तिः ब॰, ज॰ ।

अनुपपत्ते । नहि विद्यमाने घटे कपालसन्तति उपलभ्यते, अतः तद्विनाशद्वारेणैव सा उत्प
[p. 387 ] द्यते इति उभयोः तदन्वयव्यतिरेकानुवि3003

–विधाननाशेऽपि तज्जन्यवास्तु ब॰, ज॰ ।

धानाविशेषात् विनाशेऽपि तज्जन्यतास्तु । कृतकानां
ध्रुवभावित्वाद् विनाशस्य न हेत्वन्तरा3004

–पेक्षेऽपि ब॰, ज॰ ।

पेक्षा; इत्यपि कपालस³⁰⁰⁵

–सन्तानैका– ब॰, ज॰ ।

न्तानेन अनैकान्तिकम्, स हि
ध्रुवभावी न च मुद्गरादिहेत्वन्तराऽनपेक्षः ।

निर्हेतुकत्वे च³⁰⁰⁶

विनाशहेतुर्नास्तीति ब्रुवाण पर्यनुयोक्तव्यः–किमकारणत्वाद् विनाशो नास्ति, उत अकारण
त्वान्नित्य इति ?यद्यकारणत्वान्नित्यो विनाश; कार्यस्य उत्पादो न प्राप्नोति विनाशेन सहाऽवस्थानमिति च
दोषःअथ असन् विनाश; एवमपि सर्वनित्यत्वं विनाशाभावात् । न्यायवा॰ ३ । २ । १४ । पृ॰
४१४ ।

अस्य किम् आकाशादिवत् सदा सत्त्वमेव स्यात्, बन्ध्यास्तनन्धयादिवत्
असत्त्वमेव वा ? प्रथमपक्षे भावाऽभावयोर्युगपदुपलम्भः स्यात्, तयोर्विरोधाऽभावतः सहाव
स्थानसंभवात् । विरोधे वा भावदर्शनमनवसरमेव प्राप्नोति, तद्विरोधिनोऽभावस्य सदा सत्त्वात् ।
द्वितीयपक्षे तु घटादेर्नित्यत्वमेव स्यात्, तत्प्रध्वंसस्य अहेतुकत्वेन सदाऽसत्त्वात् । न च भाव
कारणकत्वमभावस्य उपपद्यते; तत्कारणभेदप्रतीतेः, अन्यदेव हि मुद्गरा3007

–रप्रहारादिकं श्र॰ ।

दिकं घटविनाशे कारणम्
अन्यदेव च मृत्पिण्डादिकं तदुत्पादे । भावकारणकत्वे च अभावस्य भावकाले एव अभावो
ऽपि स्यात्, तथा च प्रागिव भावोपलम्भो दुर्लभः स्यात् । तदा तदभावे वा न भावकारण
कोऽसौ स्यात्, नहि एककारणोत्पन्नाऽर्थानां कालक्रमेण उत्पत्तिः प्रतीयते । अथ द्वितीयक्षण
मपेक्ष्य अस्य प्रादुर्भावात् न तदैव उत्पत्तिः; कथमेवम् अहेतुकत्वम् अपेक्षस्यैव अपेक्ष्यस्यैव
हेतुत्वात् ? अहेतुको हि न किञ्चिदपेक्षते ।

अथ भावकारणैः तथाभूतस्वभाव एव उत्पादितोऽसौ येन भावसत्तानन्तरं भवति इति;
ननु तत्सत्ता कि क्ष³⁰⁰⁸

क्षणान्तर– आ॰, ब॰, ज॰, भां॰ । असौ एकक्षणसङ्गता वा
भवेत् अनेकक्षणपरिगता वा ? सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३८९ ।

णानन्तरध्वंसिनी, रूपान्तरयुक्ता वा ? तत्र आद्यपक्षे प्रत्यक्षादिबाधा;
द्वितीयादिक्षणेऽपि भावसत्तायाः प्रत्यक्षादिप्रमाणतः प्रतीयमानत्वात् । द्वितीयपक्षे तु कथम
र्थानां क्षणिकता अनेकक्षणस्थायिसत्तानन्तरभावि3009

–विनोऽसत्त्वस्य ज॰ । –विनोंऽशस्य
ब॰ । –विनो विनाशस्य श्र॰ ।

नाशस्य अक्षणिकत्वे एव उपपत्तेः ? न च
अपरं सत्तामात्रं किञ्चिदस्ति, यदन³⁰¹⁰

–नन्तरे भा– ज॰ ।

न्तरभावी स स्यात् ।

अहेतु3011

किञ्च उदयानन्तरध्वंसित्वं भावानां भिन्ना
भिन्नविकल्पाभ्यामन्येन ध्वंसस्याभावादवसीयते, प्रमाणान्तराद्वा ? प्रमेयक॰ पृ॰ १४५ पू॰ । एवं च
व्यर्थमेवेह व्यतिरिक्तादिचिन्तनम् । नाश्यमाश्रित्य नाशस्य क्रियते यद्विचक्षणैः ॥ ४२४ । शास्त्रवा॰ ।

कत्वञ्चास्य 3012

अर्थानन्तरं भा– श्र॰ ।

अर्थोदयानन्तरभावित्वात्, व्यतिरेकाऽव्यतिरेकविकल्पाभ्यां तज्जन्य
त्वाऽसंभवाद्वा ? न तावद् उदयानन्तरभावित्वात्; उक्तदोषाऽनुषङ्गात् । व्यतिरेकाऽव्यतिरेक
विकल्पाभ्याञ्च अस्य मुद्गराद्यहेतुता सिद्ध्येत् न तु उत्पादानन्तरभाविता । यदा हि असौ दृश्य
ते तदैव 3013

अहेतुकोप्युपग– श्र॰ ।

अहेतुकोऽभ्युपगन्तुं युक्तः, न च मुद्गरादिव्यापारात् प्राक् उपलब्धो घटादीनां विनाशः ।
[p. 388 ] न च तथाऽनुपलभ्यमानोप्यस्ति इति अभिधातुं युक्तम्; उपलम्भनिबन्धनत्वाद् वस्तुव्यव
स्थायाः । प्रतीयमानञ्च कालान्तरे हेतुव्यापारा3014

–रादिना तस्य जन्मा– भा॰, श्रा॰ ।

द् विनाशस्य जन्मानभ्युपगम्य अप्रतीयमानमु
दयानन्तरमहेतु3015

–तुकत्वमप्युषग– श्र॰ ।

कत्वमभ्युपगच्छतोऽस्य महती प्रेक्षापूर्वकारिता स्यात् !

कथञ्च उत्पा3016

यथा विनाशं प्रत्यनपेक्षं
विनश्वरम् तथा स्थितिं प्रत्यनपेक्ष स्थास्नु तधेतोरकिञ्चित्करत्वात्, तद् व्यतिरिक्ताऽव्यतिरिक्ताऽकरणाद्
इत्यादि सर्वं समानम् । अष्टसह॰ पृ॰ १८५ । सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ १६९ उ॰ । उत्पत्तावपि तुल्योऽयं
प्रलाप। न्यायमं॰ पृ॰ ४५८ । प्रमेयक॰ पृ॰ १४६ पू॰ ।

दोऽपि एवमहेतुको न स्यात् ? नहि सोऽपि कार्यस्य स्वयमुत्पद्यमानस्य अनु
त्पद्यमानस्य वा, तथा ततो भिन्नोऽभिन्नो वा कारणैर्विधातुं पार्यते । यथा च मुद्गरादिभ्यो
घटाद्यभावो नोपपद्यते तथा स्वरूपतोऽपि । स हि स्वरूपतो भवन् स्वयं नश्वरस्य अनश्वरस्य वा,
व्यतिरिक्तोऽव्यतिरिक्तो वा इत्यादिविकल्पान् नाऽतिक्रामति ।

ननु नाऽस्माकं दर्शने भावस्य किञ्चिद् भवति, केवलम् एकक्षणस्थितिधर्मा स्वस्वकारणा
ज्जातः क्ष³⁰¹⁷

क्षणान्तरे आ॰, ब॰, ज॰, श्र॰ ।

णानन्तरे न भवति इति व्यपदिश्यते, तदुक्तम्–न तस्य किञ्चिद् भवति न भव
त्येव केवल³⁰¹⁸

उद्धृतञ्चैतत्–अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ २०० । हेतुवि॰ टी॰ पृ॰ १२० । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४०० ।
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ७८८ ।

म् । प्रमाणवा॰ १ । २८१ इति । नन्वेवं नष्ट³⁰¹⁹

नष्टशब्दस्य कश्चिदर्थोऽस्ति न वा ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ७९० ।

शब्दस्य कश्चिदर्थोऽस्ति, न वा ?
नास्ति चेत्, कि तेनोक्तेन ? अस्ति चेत्; कि सत्त्वाद् भिन्नः, अभिन्नो वा ? भेदपक्षोऽयुक्तः;
सम्बन्धाऽभावात् अनभ्युपगमाच्च । यद्यभिन्नः; तदा अस्ति-नास्तिशब्दयोः तत्प्रतीत्योश्च पर्या
यता स्यात् । तथा च क्षणक्षयिणो भावा निरन्वयविनाशाः, न तस्य किञ्चिद्भवति, न भव
त्येव केवलम् इत्येवंवि3020

–विधाः वचन– श्र॰ ।

धवचनविशेषा न सत्त्वाऽतिरेकिणं कमष्यर्थमभिदध्युः इत्येषामुच्चारण
वैयर्थ्यम्, सत्त्वे विप्रतिपत्त्यभावात् । तस्माद् भावस्य यथा स्वकारणादवाप्तजन्मनः प्रमाणपरि
च्छेद्या सद्रूपता तथा असद्रूपताऽपि ।

कीदृशश्च अयं विनाशो निर्हेतुकत्वेन अभिप्रेतः–किं3021

तथा च त्रिलोचन प्रकीर्णकेकिं विनश्यतीति विनाशः अनवस्थायि
भावस्वभाव पर्युदासप्रतिषेधरूप, किं वा विनशनं विनाशः अभावमात्रं प्रसज्यप्रतिषेधरूपम् ? नाद्यः
कल्प; अनवस्थायिभावस्वभावस्य अहेतुकत्वेन केनाप्यनभ्युपगतत्वेन असिद्धत्वात् । स्या॰ रत्ना॰
पृ॰ ७८८ ।

विनशनं विनाशः अभावमात्रं
प्रसज्यप्रतिषेधरूपम्, विनश्यतीति वा विनाश अनवस्थायिभावस्वरूपं पर्युदासप्रतिषेधरूपं
वा ? न तावत् प्रसज्यप्रतिषेधरूपस्य अस्य अहेतुकत्वम्; तद्रूपाऽभावस्यैव भवताऽनभ्युपगमात् ।
नापि पर्युदासप्रतिषेधरूपस्य; अनवस्थायिभावस्वरू3022

–रूपस्याहेतु– श्र॰ ।

पस्य अस्य अहेतुकत्वेन कैश्चिदपि अनभ्युप
[p. 389 ] गमात् । ततो विनाशं प्रति अन्याऽनपेक्षत्वम् असिद्धं भावानाम्; मुद्गरादेः तं प्रति तैरपेक्ष
णात् । यो यद्भावं प्रति अन्याऽनपेक्षः इति च अ³⁰²³

परिणामस्वभावः स्याद्भावः तत्रानपेक्षणात् । अयमर्थक्रियाहेतुः अन्तरेण निरन्वयम् ॥ न्याय
विनि॰ २ । १३२ । पृ॰ ४९१ उ॰ ।

नश्वरत्वेऽपि समानम् ।

किञ्च, अत्र अन्याऽन³⁰²⁴

–पेक्षित्व– ब॰, ज॰ । किच अन्यानपेक्षत्वमात्रं हेतुः, तत्स्वभा
वत्वे सति प्रमेयक॰ पृ॰ १४५ पू॰ ।

पेक्षत्वमात्रं हेतुः, तत्स्वभावत्वे सति अन्याऽनपेक्षत्वं वा ? प्रथम
पक्षे यवबीजादिभिः अनेकान्तः, शाल्यङ्कुरोत्पादनसामग्रीसन्निधानावस्थायां तदुत्पादने अन्या
ऽनपेक्षाणामपि एषां तत्स्वभावनियतत्वाऽभावात् । द्वितीयपक्षे तु विशेष्याऽसिद्धो हेतुः; तत्स्व
भावत्वे सत्यपि अर्थानां विनाशं प्रति अन्याऽनपेक्षत्वाऽभावप्रतिपादनात् । भागे विशेषणाऽ
सिद्धञ्च तत्स्वभावत्वे सति अन्यानपेक्षत्वम्; द्रव्यादीनां विनाशस्वभावाऽभावात् । दृष्टान्तश्च
साधनविकलः; अन्त्यकारणसामग्र्याः स्वकार्योत्पादने द्वितीयक्षणाऽपेक्षया अनपेक्षत्वाऽसंभा
वात्, न हि अन्त्या कारणसामग्री स्वकार्योत्पादनस्वभावाऽपि द्वितीयक्षणाऽनपेक्षा तदुत्पा
दयति प्रतीतिविरोधात् ।

यदपि शत-सहस्रक्षणस्थायि इ³⁰²⁵

इत्याद्युक्तम् श्र॰ । पृ॰ ३७६ पं॰ १८ ।

त्युक्तम्; तदप्ययुक्तम्; यतः स्वकारणकलापतः प्रथम
क्षणादन्त्यक्षणं यावत् शतसहस्रक्षणस्थायी जातोऽर्थः द्वितीयादिक्षणेऽपि तत्स्वभावं न परि
त्यजति अन्त्यक्षणं यावत् ।

यदप्यभिहितम्3026

पृ॰ ३७८
पं॰ १७ ।

–यद् यथाऽवभासते इत्यादि; तदप्यभिधानमात्रम्; हेतोरसिद्धेः, नहि
नीलमवभासमानं क्षणिकत्वेन अवभासते, अन्यथा नीलवत् क्षणिकोऽयम् इत्यपि उल्लेखः
स्यात् । यदेव विकल्पेन परामृश्यते तदेव अध्यक्षगोचरः इत्यभ्युपगमात् । न च नीलाव
भास एव क्षणिकाऽवभासः; प्रत्ययवैलक्षण्यात् । तद्वैलक्षण्येऽपि अस्य क्षणिकत्वाऽवभासस्व
भावत्वे अ³⁰²⁷

अक्षणिकाव– ब॰, ज॰ ।

क्षणिकत्वाऽवभासस्वभावत्वमपि अस्तु विशेषाऽभावात्, न हि अन्याकारम् अन्य
परिच्छेदे समर्थम् अतिप्रसङ्गात् । न च वर्त्तमानताग्रहणमेव क्षणिकताग्रहणम्; अनिमेपलो
चनस्य अक्षणिकतायामपि वर्त्तमानताग्रहणस्य प्रतिपादनात् ।

तदेवं क्षणिकत्वस्य विचार्यमाणस्य अनुपपत्तेः प्रतिक्षणं विशरारवो रूपरसगन्धस्पर्शशब्द
परमाणवः ज्ञानञ्च इति सौत्रान्तिकमतमपास्तम्, ज्ञानमात्रमेव क्षणस्थितिधर्मकं तत्त्वम्
इति योगाचार-माध्यमिकमतञ्च; बहिरर्थसिद्ध्या आत्मादितत्त्वान्तरसिद्ध्या च प्रत्येकतः
तन्मतनिराकरणं प्रागेव विशेषतो विहितमिति नेह पुनरभिधीयते । वैभाषिकमतं तु क्षण
भङ्गनिराकरणात् निराकृतमपि तन्मतप्रक्रियां प्रदर्श्य विशेषतो निराक्रियते । तथाहि–

[p. 390 ]

द्वादशाङ्ग प्रतीत्यसमुत्पादमङ्गीकृत्य विश्ववैचित्र्यममिदधता वैभाषिकाणां पूर्वपक्ष–

विभाषा3028

विभाषया दीव्यन्ति चरन्ति वा वैभाषिका, विभाषा वा विदन्ति वैभाषिका । स्फुटार्थ॰ पृ॰
१२ ।

म् सद्धर्मप्रतिपादकग्रन्थविशेषं ये अधीयते ते वैभाषिकाः, ते च प्रतीत्यसमुत्पादम्
अङ्गीकृत्य विश्ववैचित्र्यमाचक्षते; तथाहि–प्रतीत्य³⁰²⁹

हेतून् प्रत्ययान् प्रतीत्य समाश्रित्य य स्कन्धादीनामुत्पाद स प्रतीत्यसमुत्पाद । तत्त्व
स॰ प॰ पृ॰ १५ । तत्र प्रतीत्यसमुत्पाद शालिस्तम्बसूत्रेऽभिहित । तत्र आध्यात्मिकस्य प्रतीत्य
समुत्पादस्य हेतूपनिबन्ध कतम यदिदम्–अविद्याप्रत्यया सस्कारा यावज्जातिप्रत्ययं जरामरणमिति ।
शिक्षासमुच्चय पृ॰ २१९ । तद्यथोक्तमार्यशालिस्तम्बसूत्रे–एवमुक्ते मैत्रेयो वोधिसत्त्वो महासत्त्व आयु
ष्मन्तं शारिपुत्रमेतदवोचत् । यदुक्त भगवता धर्मंस्वामिना सर्वज्ञेन । यो भिक्षव प्रतीत्यसमुत्पाद पश्यति
स धर्म पश्यति । यो धर्मं पश्यति स बुद्ध पश्यति । तत्र कतम प्रतीत्यसमुत्पादो नाम । यदिदमविद्या
प्रत्यया सस्कारा, सस्कारप्रत्ययं विज्ञानम्, विज्ञानप्रत्यय नामरूपम्, नामरूपप्रत्ययं पडायतनम्,
षडायतनप्रत्यय स्पर्श, स्पर्शप्रत्यया वेदना, वेदनाप्रत्यया तृष्णा, तृष्णाप्रत्ययमुपादानम्, उपादानप्रत्ययो
भव, भवप्रत्यया जाति, जातिप्रत्यया जरामरणशोकपरिदेवदु खदौर्मनस्यादय ।तत्राविद्या
कतमा–एतेषामेव षण्णा धातूना यैकसज्ञा पिण्डसंज्ञा नित्यसज्ञा ध्रुवसज्ञा शाश्वतसंज्ञा सुखसज्ञा आत्म
सज्ञा सत्त्वसज्ञा जीवसज्ञा जन्तुसज्ञा मनुजसज्ञा मानवसंज्ञा अहङ्कारममकारसज्ञा एवमादिविविधमज्ञान
मियमुच्यते अविद्या । एवमविद्याया सत्या विषयेषु रागद्वेषमोहा प्रवर्त्तन्ते, तत्र ये रागद्वेपमोहा विष
येषु अमी अविद्याप्रत्यया सस्कारा इत्युच्यन्ते । वस्तु प्रतिविज्ञप्तिर्विज्ञानम् । चत्वारि महाभूतानि च उपा
दानानि रूपम् ऐकव्यरूपम्, विज्ञानसभूताश्चत्वारोऽरूपिंण स्कन्धा नाम, तन्नामरूपम् । नामरूपसन्निश्रि
तानि इन्द्रियाणि षडायतनम् । त्रयाणा धर्माणा सन्निपात स्पर्शं । स्पर्शानुभवो वेदना । वेदनाध्यवसानं
तृष्णा । तृष्णावैपुल्यमुपादानम् । उपादाननिर्जात पुनर्भवजनक कर्म भव । भवहेतुक स्कन्धप्रा
दुर्भावो जाति । जात्यभिनिर्वृत्ताना स्कन्धाना परिपाको जरा । स्कन्धविनाशो मरणमिति । बोधि
चर्या॰ प॰ पृ॰ ३८६ । शिक्षासमु॰ पृ॰ २२२ । माध्यमिकका॰ पृ॰ ५६४ । मध्यान्तवि॰ सू॰
टी॰ पृ॰ ४२ । पुनरपर तत्त्वेऽप्रतिपत्तिं मिथ्याप्रतिपत्ति अज्ञानम् अविद्या । एवम् अविद्याया सत्यां
त्रिविधा सस्कारा अभिनिर्वर्तन्ते–पुण्योपगा अपुण्योपगा आनेज्योपगाश्च इम उच्यन्ते अविद्याप्रत्ययाः
सस्कारा इति । तत्र पुण्योपगाना सस्काराणा पुण्योपगमे च विज्ञानं भवति, अपुण्योपगाना सस्काराणाम्
अपुण्योपगमे च विज्ञान भवति, आनेज्योपगाना सस्काराणाम् आनेज्योपगमे च विज्ञानं भवति । इदमुच्यते
सस्कारप्रत्यय विंज्ञानमिति । एव नामरूपम् । नामरूपविवृद्ध्या षडभि आयतनद्वारै कृत्यक्रिया प्रव
र्त्तते, तत् नामरूपप्रत्ययं षडायतनमुच्यते । शिक्षासमु॰ पृ॰ २२३ । पूर्वपक्षरूपेण तु–ब्रह्मसू॰ शां॰[p. n391 ]
भा॰ भामती २ । २ । १९ । तत्त्वार्थराजवा॰ पृ॰ ९ । अष्टसह॰ पृ॰ ३६४ । स प्रतीत्यसमुत्पादो द्वाद
शांगः त्रिकाण्डक । पूर्वाऽपरान्तयोर्द्वे द्वे मध्येऽष्टौ परिपूरणाः ॥ २० ॥ पूर्वक्लेशदशाऽविद्या सस्काराः
पूर्वकर्मण । सन्धिस्कन्धास्तु विज्ञानं नामरूपमतः परम् ॥ २१ ॥ प्राक् षडायतनोत्पादात् तत्पूर्वं त्रिक
संगमात् । स्पर्श प्राक् सुखदुःखादिकारणज्ञानशक्तितः ॥ २२ ॥ वित्ति प्राङ्मैथुनात् तृष्णा भोगमै
थुनरागिण । उपादानं तु भोगाना प्राप्तये परिधावतः ॥ २३ ॥ स भविष्यद्भवफलं कुरुते कर्म तद्भव ।
प्रतिसन्धिः पुनर्जातिः जरामरणमाविदः ॥ २४ ॥ क्लेशः त्रीणि द्वयं कर्म सप्तवस्तु फलं तथा । फल
हेत्वभिसङ्क्षेपो द्वयोर्मध्यानुमानत ॥ २६ ॥ अविद्या-तृष्णा-उपादानानि त्रीणि क्लेश, सस्कार-भवौ
कर्म, विज्ञाननामरूपषडायतनस्पर्शवेदनाजातिजरामरणानि वस्तूभूतान्येव अंगानि फलभूतान्यपिआदि
मयोः अविद्यासंस्कारयो हेतुसज्ञा, अन्त्ययोः जातिजरामरणयोः फलसज्ञा च॥ २६ ॥ हेतुरत्र समु
त्पाद समुत्पन्ना फलं मतम् ॥ २८ ॥ अभिधर्मकोश तृतीयकोश ।

अन्योन्यं हेतू
कृत्य तां तां सामग्रीमाश्रित्य हेतुप्रत्ययभावेन यस्मिन् संघातेभ्यः
संघाताः प्रभवन्ति प्रधान-ईश्वरादिकारकनिरपेक्षाः सः प्रतीत्यस
मुत्पाद । तस्य च द्वादश अङ्गानि हेतुफलभावेन व्यवस्थितानि;
तथाहि–अविद्याप्रत्ययः संस्कारः, संस्कारप्रत्ययं विज्ञानम्, विज्ञान
प्रत्ययं नामरूपम्, नामरूपप्रत्ययं षडायतनम्, षडायतनप्रत्ययः स्पर्शः, स्पर्शप्रत्यया वेदना, वेद
[p. 391 ] नाप्रत्यया तृष्णा, तृष्णाप्रत्ययम् उपादानम्, उपादानप्रत्ययो भवः, भवप्रत्यया जातिः, जाति
प्रत्ययं जरामरणमिति । तत्र क्षणिक-निरात्मक-अशुचि-दुःखरूपेषु भावेषु तद्विपरीतज्ञानम् अ
विद्या । संस्काराः पुण्य-अपुण्य-अनुभयप्रकाराः शुभ-अशुभ-मिश्राचरणहेतवः अनेकप्रकारा
रागादयः । वस्तुप्र³⁰³⁰

विज्ञानं प्रतिविज्ञप्ति । अभिध॰ १ । १६ ।

तिज्ञप्तिः विज्ञानम्, तच्च षट् प्रकारम्–पञ्चेन्द्रियविज्ञान-स्मृतिविकल्पभेदात् ।

रूप-वेदना-संज्ञा-संस्कारलक्षणस्कन्धचतुष्टयं नाम³⁰³¹

नाम त्वरूपिण स्कन्धा । रूपभिन्ना चत्वारः
स्कन्धाः वेदनासंज्ञासस्कारविज्ञानाभिधाः नाम इति पदेन व्यवह्रियन्ते । अभिध॰ ३ । ३० ।

रूपम् । तत्र रूपस्कन्धः–पञ्चेन्द्रि3032

रूपं पञ्चेन्द्रियाण्यर्था पञ्चाऽविज्ञप्तिरेव च । अभिध॰ १ । ९ ।

याणि, पञ्च तदर्थाः, अविज्ञप्तिश्च इत्येकादशधा । तत्र अविज्ञप्तिः प्राणिनां शरीरोपादानभूता
शुभ-अशुभ-अनुभयाचरणाज्जाता कञ्चुकप्रख्या, सा च अयोगिनामप्रत्यक्षत्वाद् अविज्ञप्तिः
इति अन्वर्थेन उच्यते । तदर्थाः पृथिव्यादिभूतानि भवन्ति भावयन्ति च अनुग्रह-उपतापरूप
तया इति भूतानि । आकाशं च³⁰³³

छिद्रमाकाशधात्वाख्यम् आलोकत
मसी किल । अभिध॰ १ । २८ ।

छिद्रम्, तच्च आलोक-तमःपरमाणुभ्यो नाऽन्यत् इति न
पृथक् परिगण्यते । तानि च पृथिवीधातुः इत्यादि संज्ञान्तरमपि प्रतिपद्यन्ते, उत्पत्तिस्था
नत्वात् ताम्रादिधातुवत् । सुख-दुःख-असुखदुःखानुभवो वेद³⁰³⁴

वेदनाऽनुभव । १ । १४ । सुखवेद्यादयस्त्रय । ३ । ३१ ॥
अभिध॰ ।

ना त्रिप्रकारा । पदार्थानां निमि
3035

सज्ञा निमित्तोद्ग्रहणात्मिका । अभिध॰ १ । १४ ।

त्तोद्ग्रहणं संज्ञाविमर्शः, यथा रूपणात् रूपम्, धारणात् धातवः, अर्थक्रियायां घटनात् घटः
इत्यादिरनेकप्रकारा । संस्कारोऽपि रागादिभेदाद् अनेकधा । विज्ञानं तु नामरूपशब्दवाच्य
मपि स्कन्धशब्देन उच्यते, राशीभूतत्वस्य पञ्चानामप्यविशेषात्; तथाहि–रूपम् एकादशात्मको
राशिः, वेदना त्र्यात्मकः, संज्ञा संस्कारश्च अनेकात्मकः, विज्ञानं षडात्मकः इति ।

एते एव च दुःखशब्दवाच्याः । साश्रवा3036

सास्रवाऽनाश्रवा धर्माः संस्कृताः
मार्गवर्जिताः । साश्रवा आश्रवास्तेषु यस्मात् समनुशेरते ॥ अनाश्रवा मार्गसत्यं त्रिविधं चाप्यसस्कृताः ।
अभिध॰ १ । ४, ५ ।

स्ते एव कारणभूताः समुदयः, आश्रवति संसारो
येभ्यः ते आश्रवाः अविद्यारागादयः तैः सह वर्त्तन्ते इति साश्रवाः । निराश्रवास्ते एव मार्गः ।
[p. 392 ] निरोधो द्विप्रकारः प्रतिसंख्यानिरोधः, अप्रतिसंख्यानिरोधश्चेति । तत्र दुःखादीनि आर्यसत्या
नि प्रतिसंख्यायन्ते यथावन्निश्चीयन्ते येन प्रज्ञाविशेषेण तेन यः प्राप्यो निरोधः अविद्याद्युच्छेदः
सः प्र³⁰³⁷

प्रतिसंख्यानिरोधो यो विसंयोगः पृथक् पृथक् । उपादानात्यन्तविध्नोऽन्यो निरोधोऽप्रतिसं
ख्यया ॥ प्रतिसंख्या हि प्रज्ञा तया हेतुभूतयाऽयं निरोधो भवतीति प्रतिसंख्यानिरोधः । धर्माणामुत्पत्ते
रत्यन्तं विरोधी योऽन्यः स्वरूपवियोगः स अप्रतिसंख्यानिरोधः । अभिध॰ १ । ६ । विसंयोगः क्षयो
धिया ॥ अभिध॰ २ । ५७ । अशुभाद्यालम्बना रागादिप्रतिपक्षभूता प्रज्ञा प्रतिसङ्ख्यानम् । तत्त्व
सं॰ पं॰ पृ॰ ५४७ ।

तिसंख्यानिरोधः । रागादिसमुत्पादे अत्यन्तविघ्नभूतः समाधिसमापत्तिरूपः अप्रतिसंख्या
निरोधः । चक्षुरादीन्द्रियाणि षडायतना3038

आयतनम् आगमनद्वारवत् अभिध॰ व्या॰ १ । २० ।

नि आयं तन्वन्ति इति आयतनानि सर्वस्य आग
च्छतः उपायाः इत्यर्थः । चक्षुषा रूपं पश्यामि इत्यादि विषयेन्द्रियविज्ञानसन्निपातः स
मूहः स्पर्शः । स्पर्शे सति अनुभवः वेदना3039

तज्जाः षड्
वेदनाः पंच कायिकी चैतसी परा । अभिध॰ ३ । ३२ ।

। लोभः तृष्णा । तृष्णाया वैपुल्यम् उपादानम् ।
पुनर्भवजनककर्मलक्षणो भवः । अपूर्वस्कन्धप्रादुर्भावो जातिः । जातिस्कन्धपरिपाक-प्रध्वंस
लक्षणं जरा-मरणम् इति । इत्थं भ्रमति भवचक्रम् । भवशब्देन चात्र काम-रूप-आरूप्यसंज्ञ
काः त्रयो धा3040

त्रयो धातवः कामरूपारूप्यावचरभेदेन ।
मध्यान्तवि॰ टी॰ पृ॰ २५ ।

तवोऽभिधीयन्ते । तत्र कामधा3041

नरकप्रेततिर्यंचो मानुषाः षड् दिवौकसः । कामधातुः स नरकद्वीप
भेदेन विंशतिः ॥ १ ॥ नरका अष्टौ–संजीव-कालसूत्र-संघात-रौरव-महारौरव-तपन-प्रतपन-अवीचयः ।
द्वीपाः चत्वारः–जम्बूद्वीप-पूर्वविदेह–अवरगोदानीय–उत्तरकुरवः । षड् देवलोकाः–चातुर्माहाराजिक-त्रय
स्त्रिंश-याम-तुषित-निर्माणरति-परनिर्मितवशवर्तिनः इति देवाः । इत्थं नरकद्वीपभेदसंग्रहेण ८ + ४ = द्वादश +
षड् देवलोकाः = १८ प्रेत तिर्यंच = सर्वं विंशतिसंख्याकाः कामधातुशब्दवाच्याः । अभिध॰ व्या॰ ३ । १ ।

तुः नरकादिस्थानः । रूपधा3042

ऊर्ध्वं सप्तदशस्थानो रूपधातुः पृथक् पृथक् । ध्यानं त्रिभूमिकं तत्र चतुर्थं त्वष्टभूमिकम् ॥ २ ॥
तत्र पृथक् पृथक् एकैकस्मिन् ध्याने त्रयो लोकाः; तद्यथा–प्रथमध्याने ब्रह्मकायिक-ब्रह्मपुरोहित–महाब्रह्म
लोकाः । द्वितीयध्याने परित्ताभ-अप्रमाणाभ-आभास्वरलोकाः । तृतीयध्याने परित्तशुभ-अप्रमाणशुभ-शुभ
कृत्स्नलोकाः । चतुर्थध्यानं तु अष्टभूमियुक्तम्; तथाहि–अनभ्रक-पुण्यप्रसव-वृहत्फल-पंचशुद्धावासिकाः
अवृह-अतप-सुदृश-सुदर्शन-अकनिष्ठाः । चतुर्षु ध्यानेषु सप्तदश लोकाः सप्तदश स्थानानि । अभिध॰
व्या॰ ३ । २ ।

तुः ध्यानरूपा । 3043

आरूप्यधातुरस्थानः उपपत्त्या चतुर्विधः । निकायं जीवितं चात्र निश्रिता चित्तसन्ततिः
॥ ३ ॥ आरूप्यधातौ तृतीये अन्तिमे च स्थानभेदो नास्ति । सत्ताक्रमेण चत्त्वारो भेदा वक्तुं शक्याः ।
ते च आकाशानन्त्यायतन-विज्ञानानन्त्यायतन-आकिंचन्यायतन-नैवसंज्ञानासंज्ञायतनानि इति । अत्र च
आरूप्यधातौ चित्तसन्तानो विज्ञानसन्तानः निकाये सभागतायां जीवितेन्द्रिये च निश्रितः आश्रितो भवति
यतस्तत्र शरीरादेरभावः । अभिध॰ व्या॰ ३ । ३ ।

आ
रूप्यधातुः शुद्धचित्तसन्ततिरूप इति ।

वैभाषिकोक्तस्य अविद्यादिद्वादशांगस्य प्रतीत्यसमुत्पादस्य विस्तरतः खण्डनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्3044

पृ॰ ३९० पं॰ १ ।

–प्रतीत्यसमुत्पादम् इत्यादि; तदसमीचीनम्; यतः
प्रतीत्यसमुत्पादे अविद्यादिद्वादशाङ्गानि मुमुक्षूणामुपयोगित्वात्
प्रदर्शितानि, किं वा एतावन्त्येव संभवन्तीति ? न तावद् इय
न्त्येव इत्यवधारयितुं शक्यम्; जगत्पर्यायवैचित्र्यस्य आन
न्त्येन व्याप्तत्वात् । नापि मुमुक्षूणाम् एतावन्त्येव उपयुज्यन्ते;
[p. 393 ] मिथ्याज्ञानलक्षणाऽविद्यावत् विपरीतश्र³⁰⁴⁵

–श्रद्धाचरण– ब॰, ज॰ ।

द्धान-आचरणस्वरूपयोः मिथ्यादर्शन-चारित्रयोरपि
संसारहेत्वोः हेयतया सम्यग्ज्ञानादेश्च मोक्षहेतोः उपादेयतया तेषामुपयोगात् । प्रसाधयिष्यते
च ज्ञानादित्रयस्यैव असम्यग्रूपस्य संसारहेतुता, सम्यग्रूपस्य च मोक्षहेतुता मोक्षविचा
रावसरे प्र³⁰⁴⁶

प्रपञ्चेन ब॰, ज॰, श्र॰ ।

पञ्चतः । न च अविद्यायामेव तेषामन्तर्भावः इत्यभिधातव्यम्; ततोऽत्यन्तविलक्ष
णतया तत्र तेषामन्तर्भावासंभवात्, यद् यतोऽत्यन्तविलक्षणं न तत् तत्र अन्तर्भवति यथा
जलेऽनलः, अत्यन्तविलक्षणाश्च अविद्यातो मिथ्यादर्शनादय इति । तत्र एषामन्तर्भावे वा
परिगणितद्वादशाङ्गोपदेशोऽनुपपन्नः; चतुरा3047

दुःखसमुदयनिरोधमार्गलक्षणेषु ।

र्यसत्येष्वेव अशेषस्य अन्तर्भावात् तदुपदेशस्यैव
मुमुक्षूणामुपपत्तेः ।

यच्च अविद्यायाः क्षणिक इत्यादिलक्षणमुक्तम्3048

पृ॰ ३९१ पं॰ २ ।

; तदयुक्तम्; क्षणिकादिज्ञानस्यैव अविद्या
रूपत्वात् । अ³⁰⁴⁹

अतत्त्वज्ञानं हि आ॰ ।

तत्त्वे तत्त्वज्ञानं हि अविद्या, सर्वथा क्षणिकत्वं नैरात्म्यञ्च अर्थस्याऽस्वरूपं प्रमा
णाऽनुपपन्नत्वात् सर्वथा नित्यत्ववत् । तदनुपपन्नत्वञ्चास्य सन्तान³⁰⁵⁰

पृ॰ ९ ।

भङ्गे क्षणभङ्गभङ्गे च प्रदर्शितम् ।

यदपि–संस्कारा रागादयः इत्युक्तम्3051

पृ॰ ३९१ पं॰ ३ ।

; तदतीवाऽसङ्गतम्; यतो रागादीनां संस्काररूपता
लौकिकेतरयोः तद्रूपतया प्रसिद्धत्वाद् अभिधीयते, व्युत्पत्तिमात्रेण वा ? तत्र आद्यपक्षोऽनुप
पन्नः; लोके शास्त्रे च वेगादिस्वभावस्यैव संस्कारस्य प्रसिद्धेः । द्वितीयपक्षोऽप्यपेशलः;
संस्क्रियन्ते इति संस्काराः इति व्युत्पत्तिमात्रेण रागादिवत् निखिलार्थानां संस्कारत्वप्रसङ्गात्,
तथा च अविद्यात एव अखिलार्थानां तद्रूपतया उत्पत्तिप्रसङ्गात् प्रदर्शिततत्कारणभेदप्रक्रिया
विशीर्येत । पुण्यादिप्रकारता चैषामतीव दुर्घटा; नहि रागादीनां पुण्यादिव्यपदेशो लोके
शास्त्रे वा क्वचित् प्रसिद्धः, सुखादिसाधनस्य धर्मादेरेव तत्र³⁰⁵²

–त्र
प्रसि– श्र॰ ।

तत्प्रसिद्धेः । तत्कार्यत्वात् तेषामपि
तद्व्यपदेशः; 3053

इत्यसा– श्र॰ ।

इत्यप्यसाम्प्रतम्; पुण्यादे रागादिकारणत्वाऽसंभवात्, आचरणविशेषनिबन्धन
त्वात्तस्य । परम्परया तन्निबन्धनत्वात् तस्य तद्व्यपदेशे अविद्यादेरपि तद्व्यपदेश³⁰⁵⁴

–शत्वप्रस– श्र॰ ।

प्रसङ्गात्
प्रतिनियतव्यवस्थाविलोपः स्यात् ।

यदपि संस्कारप्रत्ययं विज्ञानम् इत्युक्तम्3055

पृ॰ ३९० पं॰ ६ ।

; तदप्यनल्पतमोविलसितम्; रागादीनां विज्ञानप्र
तिपक्षभूततया तल्लक्षणसंस्कारेभ्यः प्रादुर्भावाऽसंभवात्, तत्प्रतिपक्षभूतता चैषामन्यैरपि उक्ता–

अन्धादयं महानन्धो विषयान्धो कृतेक्षणः ।

चक्षुषाऽन्धो न जानाति विषयान्धो न केनचित् ॥ आत्मानुशा॰ श्लो॰ ३५ इति ।

षट्प्रकारता चास्य खपुष्पप्रख्या; भवत्परिकल्पितस्य इन्द्रियप्रभवज्ञानस्य विकल्पज्ञानस्य च
सविकल्पकसिद्धौ प्रत्याख्यातत्वात् ।

[p. 394 ]

यदपि–विज्ञानप्रत्ययं नामरूपम् इत्युक्तम्3056

पृ॰ ३९० प॰ ६ ।

; तदपि महाद्भुतम्; रूपादिस्कन्धचतुष्टय
लक्षणनामरूपस्य विज्ञानप्रभवत्वाऽसंभवात्, विज्ञानस्यैव तत्प्रभवत्वोपपत्ते । त³⁰⁵⁷

तद्धि उपा– ब॰, ज॰ ।

द्धि अनेन
उपादानभावेन जन्यते, सहकारिभावेन वा ? न तावद् उपादानभावेन; इन्द्रियतदर्थानाम
त्यन्तविलक्षणतया तदुपादानत्वाऽसभवात् । यद् यतोऽत्यन्तविलक्षणं न तस्य तद् उपादानम्
यथा जलस्य अनलः, अत्यन्तविलक्षणञ्च विज्ञानाद् इन्द्रियादिकमिति । नापि सहकारिभा
वेन, इ³⁰⁵⁸

इन्द्रियेभ्यो– आ॰, भा॰ ।

न्द्रियादिभ्यो विज्ञानस्यैव तथोत्पत्तिप्रतीते, सर्वैरिष्टत्वाच्च । सर्वेषामपि च अङ्गानां
सहकारिभावेन विज्ञानादुत्पत्तिसंभवान्न नामरूपमेव विज्ञानप्रत्ययं स्यात् ।

या च अविज्ञप्ति कञ्चुकप्रख्या प्रतिपादिता3059

पृ॰
३९१ प॰ ७ ।

, सा कि चिद्रूपा, अचिद्रूपा वा स्यात् ? न
तावच्चिद्रूपा, अनभ्युपगमात् । अथ अचिद्रूपा; न किञ्चिदनिष्टम्, कार्माणशरीरस्य तथा
नामान्तरकरणात् ।

यदपि नामरूपप्रत्ययं षडायतनम् इत्यभिहितम्3060

पृ॰ ३९० प॰ ७ ।

; तदप्यपर्यालोचिताऽभिधानम्; रूप
स्कन्धे एव अस्य अन्तर्भूतत्वेन पृथगभिधाने प्रयोजनाऽभावात्, तत्राऽन्तर्भूतस्याप्यस्य पृथक्
प्रतिपादने प्रतिपादयितुः अप्रेक्षापूर्वकारित्वप्रसङ्गः । प्रतिपाद्यानां संक्षेप-विस्तररुचित्वात्
तथा तत्प्रतिपादने कि तत्परिगणनेन, तद्रुचीनामानन्त्यसद्भावात् ? विषयेन्द्रियविज्ञान
समूहः स्पर्शः इत्यादि तु ठकभाषामात्रेण स्वप्रक्रियाप्रदर्शनमात्र न क्वचिद् उपयुज्यते
इत्युपेक्षते ।

यदपि पृथिव्यादिधातुचतुष्टयं प्रतिपादितम्3061

पृ॰ ३९१ प॰ ७ ।

; तदप्यविवादास्पदमेव; प्रतीतिसिद्धस्य
पृथिव्यादे अनेकप्रकाराऽर्थोत्पत्तिस्थानतया तद्व्यपदेशे विवादाऽभावात् । या तु तदुत्पत्तौ
प्रक्रिया–परमा3062

कामेऽष्टद्रव्यकोऽशब्द परमाणु
रनिन्द्रिय । कायेन्द्रियो नवद्रव्यः दशद्रव्योऽपरेन्द्रिय ॥ २२ ॥ कामधातौ शब्दायतनरहित अश
ब्द इन्द्रियप्रवेशाऽनर्हश्च अष्टद्रव्यको भवति । अष्टौ द्रव्याणि चत्वारि महाभूतानि पृथिव्यप्तेजो
वायव चत्वारि भौतिकानि गन्धरसरूपस्पर्शा अशब्द कायेन्द्रिय-कायायतनप्रवेशार्ह परमाणु
नवद्रव्यक तत्र नवम द्रव्यं स्प्रष्टव्यम् । अशब्दोऽकायेन्द्रियः चक्षुराद्यन्यतमेन्द्रियप्रवेशार्ह परमाणु
तदिन्द्रियेण सह दशद्रव्यक । अभिध॰ व्या॰ २ । २२ । पूर्वपक्षरूपेण-सर्वार्थसि॰ पृ॰ ७७ ।

णु उत्पद्यमानोऽष्टद्रव्यक उत्पद्यते, अष्टौ द्रव्याणि–चत्त्वारि महाभूतानि,
चत्त्वारि च 3063

उपादायरू– आ॰ । उपादानानि ब॰, ज॰ ।

उपादानरूपाणि रूप-रस-गन्ध-स्पृष्टव्यानि, यथा हि सांख्यस्य एक एव शब्दादि
सत्त्वरजस्तमोमयो जायते, एवम् अस्मन्मते अष्टद्रव्यक परमाणु इति, सा अतीवाऽसङ्गता;
परमाणूनामेकैकशो रूपादिसंभवेऽपि पृथिव्यादिमहाभूताऽसंभवात् । तानि हि तत्र शक्ति
रूपतया परिकल्प्यन्ते, स्कन्धरूपतया वा ? यदि शक्तिरूपतया, तदा अनन्तद्रव्यकोऽपि पर
[p. 395 ] माणुः किन्न स्यात्, तत्र अनन्तद्रव्यारम्भकशक्तीनामपि संभवात् ? अथ स्कन्धरूपतया; त³⁰⁶⁴

तत्र आ॰, ब॰, ज॰, भा॰ ।

न्न;
एकैकशः परमाणूनां स्कन्धपरिणामाऽसंभवात्, तत्समूहसाध्यत्वात्तस्य ।

यच्चान्यदुच्यते–सवितर्कविचारा हि पञ्च विज्ञानधातवः3065

सवितर्कविचारा हि पञ्च विज्ञानधातव । निरूपणानुस्मरणविकल्पेनाऽ
विकल्पका ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १८७ । विकल्पनविकल्पका इति पाठभेदेन, तत्त्वार्थराज॰ पृ॰ ३९ ।
अभिधर्मकोशे तु–सवितर्कविचारा हि पञ्च विज्ञानधातव । अन्त्यास्त्रय त्रिप्रकारा शेषा उभयवर्जिताः ॥
इति ।

। अभिध॰ १ । ३२ 3066

वितर्कविचारौदार्यसूक्ष्मते । चित्तस्य औदार्य स्थूलावस्था वितर्क, सूक्ष्मावस्था विचार ।
अभिध॰ व्या॰ २ । ३३ ।

वितर्को
हि चित्तस्य स्थूलो विमर्शः, विचारः सूक्ष्मः । न च इ³⁰⁶⁷

इन्द्रियार्थ– ब॰, ज॰ ।

न्द्रियोत्थज्ञानानां वितर्कविचारसम्भवे
निर्विकल्पकत्वं विरुद्ध्यते; निरूपण-अनुस्मरण-विकल्परहितत्वेन अविकल्पकत्वात् तेषाम् ।
तदुक्तम्–निरूपणाऽनुस्मरणविकल्पेनाविकल्प³⁰⁶⁸

–ल्पनाः भा॰, श्र॰ । निरूपणानुस्मरणविक
ल्पादविकल्पकाः । तौ व्यग्रा मानसी प्रज्ञा सर्वैव मानसी स्मृति ॥ ३३ ॥ ते निरूपणविकल्पाद् अनुस्मरण
विकल्पाच्च अविकल्पकाः सन्ति । मानसी प्रज्ञा या असमाहिता सा एव निरूपणविकल्पः । सर्वा
एव मानसी स्मृतिः समाहिता असमाहिता वा अनुस्मरणविकल्पः । अभिध॰ व्या॰ १ । ३३ ।

काः । अभिध॰ १ । ३३ निरूप्यते हि अनेन
इति निरूपणम् वाचकः शब्दः, अनुस्मरणं विकल्पः ।

सप्तधा3069

मताः ते धातवः सप्त षड्विज्ञानान्यथो मन । अभिध॰ १ । १६ ।

तवोऽपि षड् विज्ञानानि मनःसहितानि उच्यन्ते । मनश्च विज्ञानात् नाऽन्यत्
षण्णामनन्तराऽतीतं विज्ञानं य³⁰⁷⁰

विद्धि आ॰ ।
षण्णामनन्तरातीतं विज्ञानं यद्धि तन्मन । षष्ठाश्रयप्रसिद्ध्यर्थ धातवोऽष्टादश स्मृता ॥ १७ ॥ चक्षुः
श्रोत्रघ्राणजिह्वाकायमनोविज्ञानानां अनन्तरमतीतं पूर्वकालिकं च यद्विज्ञानं तदेव मन इत्युच्यते ।
चक्षुर्विज्ञानादीनां पञ्चानां सन्ति चक्षुरादयः पञ्च आश्रया । षष्टस्य मनोविज्ञानस्य तु न कोप्याश्रयः प्रसिद्धः
तदर्थं मनसो ग्रहणम् । अष्टादशधातव परिगण्यन्ते षट् चक्षुरादीनि इन्द्रियाणि, षट् चक्षुर्विज्ञानादीनि,
षट् रूपादयो विषयाः । अभिध॰ व्या॰ १ । १७ ।

द्धि तन्मनः । अभिध॰ १ । १७ इत्यभिधानात् । एते एव
सप्त, रूपस्कन्धधातवश्च एकादश इति अष्टादश इत्यादि; तदप्यविचारितरमणीयम्; भवत्क
ल्पित³⁰⁷¹

–तधातूनां भां॰, श्र॰ ।

विज्ञानधातूनां सविकल्पकत्वसिद्धौ प्रत्याख्यातत्वात्, रूपस्कन्धस्य च क्षणविशरारोः
क्षणभङ्गभङ्गप्रसाधनादेव प्रतिषेधात् । ततो वैभाषिकोपकल्पितद्वादशाङ्गात्मकप्रतीत्यसमुत्पा
दस्य यथोपवर्णितस्वरूपतया विचार्यमाणस्य अव्यवस्थितेः नाऽस्य जगत्प्रपञ्चरचनालक्षणाऽर्थ
क्रियाकारित्वं घटते । तदेवं सौगतमतस्य चतुर्विधस्यापि क्षणिकस्वभावस्य विचार्यमाणस्य
अनुपपत्तेः न क्षणिकेऽप्यर्थे अर्थक्रिया घटते ।

न च तदभावे भावानां सत्त्वमुपपद्यते इत्युपदर्शयति– भावानाम् इत्यादि । भावानाम्
[p. 396 ] परमार्थसताम् अर्थानाम् सा अर्थक्रिया लक्षणतया मता सौगतस्य, तदभावे तेषां पर
मार्थसत्त्वमेव न भवेत् इत्यर्थ ।

विवृतिविवरणम्–

कारिकायाः सुगमत्वात् व्याख्यानमकृत्वा परोपहसनव्याजेन भावानाम् इत्यादि
समर्थयमानः अर्थक्रिया इत्याद्याह । अर्थस्य स्वज्ञानस्य अन्यस्य
वा दा3072

दोहादेः ब॰, ज॰ ।

हादेः क्रिया निष्पत्तिः तस्याम् समर्थं योग्यम् परमार्थसत्
यदेवार्थक्रियाकारि तदेव परमार्थसत् । इत्यभिधानात् । अङ्गीकृत्य
उररीकृत्य स्वपक्षे पुनः पश्चात् तत्रैव अशक्तं सर्वम् । इति वचनात् अर्थ
क्रियां स्वयमेव आत्मनैव निराकुर्वन् सौगत कथमनुन्मत्तः स्यात् पूर्वापरविरुद्धवचनत्वात्
मदिराद्युन्मत्तवत् ?

अत्र अपरः प्राह–न उत्तरकार्योत्पत्तिलक्षणा अर्थक्रिया भावलक्षणम् विरोधात् । नहि
अन्यद् अन्यस्य लक्षणं भवति अतिप्रसङ्गात् । तस्मात् संवित्तेः स्वसंविदितायाः आत्मलाभः
अर्थकिया इत्याह– स्व इत्यादि । स्वशब्देन स्वसवेदनमद्वयं परामृश्यते तस्य भूतिः आत्म
लाभः सैव तन्मात्रम्–नोत्तरकार्यम्, तदेव अर्थक्रियां विपक्षेऽपि पुरुषाद्वैतमतेऽपि कथं
निरस्येत ? न कथञ्चित् तत्रापि तदविशेषात् । ननु पुरुषाद्वैते नगरग्रामादिभेदव्यवहारः
कथम् ? संविदद्वैतेऽपि कथम् ? इति समानम् । तत्र अयं मिथ्या इति चेत्; तदितरत्र समानम्
इत्याह– मिथ्या इत्यादि । मिथ्या भ्रान्तो यो नगरग्रामादिव्यवहारः तम् वा विपक्षे
कथन्निरस्येत ? तन्न नित्य-क्षणिकपक्षयोः काचि3073

–चिदप्यर्थक्रिया श्र॰ ।

द् अर्थक्रिया इति कुतः साकारम् अन्यद्वा
ज्ञानं तत्र प्रमाणं स्यात् ? अस्तु वा तत्तत्र, तथापि दूषणमाह– संवित्तेः इत्यादि । संवित्तेः
अर्थाकारज्ञानस्य अभेदेऽपि निरंशत्वेऽपि विषयाकारस्यैव नीलाद्याकारस्यैव विषयसाधनत्वं
नीलादिविषयव्यवस्थापकत्वम् नाऽऽकारान्तरस्य विषयाद्याकारादन्यः संवेदनाद्याकारः तद
न्तरं तस्य न विषयसाधनत्वम् सर्वत्र तदविशेषात् इति भावः । ततः तस्माद् विषयाकारस्यैव
3074

तत्साधनत्वात् भा॰, ब॰, ज॰, श्र॰ ।

विषयसाधनत्वात्–

नाऽभेदेऽपि विरुद्ध्येत विक्रिया विक्रियैव वा ।

विवृतिः–परमार्थैकत्वेऽपि मिथ्याव्यवहारभेदात् ज्ञानस्य अनेकार्थंक्रियाकारिणः
प्रतिभासाः परस्परार्थसंवेदिनः तत्त्वं भेदाऽभेदात्मकं साधयन्ति ।

कारिकाविवरणम्–

एवकारो भिन्न³⁰⁷⁵

–न्नक्रमः आ॰ ।

प्रक्रमः न इत्यस्य अनन्तरं द्रष्टव्यः, वाशब्दः इवार्थः, ततोऽय
मर्थः सम्पन्नः–अभेदेऽपि एकत्वेऽपि नैव विरुद्ध्येत ।
काऽसौ ? विक्रिया विकारः, पूर्वाकारपरित्यागाऽजहद्वृत्तोत्त
राकारगमनम् । केव ? इत्याह विक्रियेव, विविधा नाना
[p. 397 ] प्रकारा क्रिया कार्यक³⁰⁷⁶

–कारणं श्र॰ ।

रणं सा इव । अविक्रियैव वा इति क्वचित् पाठः, तत्र अयमर्थः–
अविकारोऽपि न विरुद्ध्येत इति ।

विवृतिविवरणम्–

परमार्थैकत्वेऽपि इत्यादिना विक्रियैव वा इत्येतद्व्याचष्टे, शेषस्य सुगमत्वात् ।
परमार्थेन एकत्वेऽपि अभिन्नस्वभावत्वेऽपि, कस्य ? ज्ञानस्य
कथम्भूतस्य ? अनेकाऽर्थक्रियाकारिणः, अनेकार्थो नीलादिः
तस्य क्रिया परिच्छित्तिः तत्कारिणः, कुतः ? मिथ्याव्यवहारभेदात्, मिथ्या कल्पनाकल्पितो
व्यवहारः अनीलाद्याकारव्यावृत्त्या नीलाद्याकारसामान्यपरिकल्पनलक्षणः तस्य भेदात्
नानात्वात् । एतदुक्तं भवति–यदेव ज्ञानम् अनीलव्यावृत्त्या नीलाकारं सत् तत्परिच्छेदकं तदेव
अपीतादिव्यावृत्त्या पीताद्याकारं सत् पीतादेः परिच्छेदकम् इति । तस्य के कि कुर्वन्ति ?
इत्याह–प्रतिभासाः नीलाद्याकाराः तत्त्वं भेदाऽभेदात्मकं साधयन्ति । कथम्भूताः ? पर
स्परार्थसंवेदिनः अन्योन्यार्थग्राहिणः । तथाहि–य एव प्रतिभासो नीलं सवेत्ति स एव पीतं
रक्तं शुक्लम्, तथा य एव पीतं स एव नीलं रक्तं शुक्लम्, एवम् अन्यत्राऽपि योज्यम् । अन्यथा
युगपद् अहं नीलादिकं वेद्मि इति प्रतीतेरनुपपत्तेः, एवमर्थञ्च अनेकाऽर्थक्रियाकारिणः
इत्युक्तम् । अतः सिद्धो वर्त्तमानाऽर्थग्राही प्रतिभासः अतीताऽनागतार्थग्राही, त³⁰⁷⁷

तद्ग्राही इति नास्ति आ॰ ।

द्ग्राही च वर्त्त
मानार्थग्राहकः स्वव्यापकज्ञानापेक्षया । तथा च यदि वर्त्तमानग्रहणग्राह्यम् अतीतमनागतं
च तर्हि तद् वर्त्तमानमेव स्यात् तद्ग्रहणग्राह्यत्वात् प्रसिद्धवर्त्तमानवत् इति, तन्निरस्तम्;
नीलादिग्रहणग्राह्यस्य पीतादेरपि नीलादित्वप्रसङ्गात् । तथाहि–पीतादिकं नीलं नीलग्रहणग्राह्यत्वात्
अभिमतनीलवत्, प्रमाणबाधनम् उभयत्र तुल्यम् ।

एवं तावत् सौत्रान्तिकमतम् अनेकान्तनान्तरीयकं प्रदर्श्य साम्प्रतं योगाचारमतं तन्ना
न्तरीयकं प्रदर्शयन्नाह–

मिथ्येतरात्मकं दृश्याऽदृश्यभेदेतरात्मकम् ॥ ९ ॥

चित्तं सदसदात्मैकं तत्त्वं साधयति स्वतः ।

विवृतिः–चित्रनिर्भासिनः तत्त्वम् अविभाग³⁰⁷⁸

–गविज्ञानस्य ज॰ वि॰ ।

ज्ञानस्य दृश्यं यदि क्रमेणाऽपि सद
सदात्मकं विवर्त्तेत ततः सिद्धम्–द्रव्यपर्यायात्मकम् उत्पाद-व्यय-ध्रौव्ययुक्तं वस्तु
तत्त्वम् अन्तर्वहिश्च प्रमेयम्, एकान्तस्य अनुपलब्धेः तदनेकान्तात्मा अर्थः इति ।

कारिकाव्याख्यानम्–

वहिर्मुखाकारतया हि ज्ञानं मिथ्या, सच्चेतनाद्याकारतया तु सत्यम् इत्येके । तान्
प्रति इदमुत्तरम्– मिथ्येतरात्मकम् इति । मिथ्या च
इतरः च आत्मा यस्य तत्तथोक्तम् । ग्राह्याका3079

–कारस्य श्र॰ ।

रात् तस्य
[p. 398 ] विवेक स तु तस्मिन् प्रतिभासमानेऽपि न प्रतिभासते भ्रान्तेः इत्यपरे । ग्राह्यग्राहकसंवेद
नात्मकत्वात् भेदाऽभेदात्मकं तत् इत्यन्ये । तान् प्रति इदमाह–दृश्यादृश्य भेदेतरात्म
कम् । कि तत् ? चित्तम् ज्ञानं कर्तृ एकं तत्त्वं जीवादि सदसदात्मकं भावेतररूपं
साधयति, स्वतः आत्मना इति ।

विवृतिविवरणम्–

कारिकां विवृण्वन्नाह– चित्रनिर्भासिनः इत्यादि । चित्रः शबलः मिथ्येतरादिस्वभा
वाऽपेक्षया यो निर्भासः स यस्य अस्ति तस्य तत्त्वं स्वरूप³⁰⁸⁰

–पकम् श्र॰ ।

म् ।
कस्य ? अविभागज्ञानस्य दृश्यम् उपलभ्यं यदि क्रमेणा
ऽपि न केवलम् अक्रमेण सदसदात्मकं विवर्त्तेत तत्त्वम् इति सम्बन्धः । उक्तार्थोपसंहार
माह– ततः इत्यादि । यत एवं ततः तस्मात् सि3081

–द्धमेकं निश्चितम् आ॰ ।

द्धं निश्चितम् द्रव्यपर्यायात्मकं वस्तुतत्त्वं
प्रमेयम् । पुनरपि किं विशिष्टम् ? उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तम् । क्व ? अन्तर्बहिश्च ।

सत्तासमवायात् सत्त्वम्

इति निराकरणपुरस्सर उत्पादादित्रययोगादेव सत्त्वव्यवस्थापनम्–

ननु उत्पाद-व्यय-ध्रौव्ययुक्तत्वेन जीवादिवस्तुनः सत्त्वे प्रत्येकम् उत्पादादेरपि अपरोत्पा
दादियोगात् सत्त्वेन भवितव्यम्, एवं च अनवस्था । स्वतः
तस्य सत्त्वे वस्तुनोऽपि स्वत एव सत्त्वमस्तु अलं तद्योगात्
सत्त्वकल्पनया; ए³⁰⁸²

इत्यप्यस– ब॰, ज॰, भा॰, श्र॰ ।

तदप्यसमीचीनम्; यतः सकलशून्यताम्,
वस्तुनोऽन्यतः सत्त्वं वा अभिप्रेत्य एवं पर्यनुयु3083

–
युज्यते श्र॰ । यथोत्पादादय सन्त परोत्पादादिभिर्विना । तथा वस्तु न चेत् केन अनवस्थादि निवा
र्यते ॥ २ ॥ इत्यसत् सर्वथा तेषा वस्तुन सदसिद्धित । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४३४ । अष्टसह॰ पृ॰
११२ ।

ज्येत ? तत्र
आद्यः पक्षोऽयुक्तः; सकलशून्यतायाः प्रागेव³⁰⁸⁴

पृ॰ १३३ ।

प्रपञ्चतः अपास्त
त्वात् । द्वितीयपक्षेऽपि उत्पादादेरन्यतः सत्तासम्बन्धात्, अर्थक्रियातः, तत्कारित्वात्, तत्क
रणयोग्यतातः, प्रमाणसम्बन्धाद्वा वस्तुनः सत्त्वं स्यात् ? तत्र न तावत् सत्तासम्बन्धात्;
अव्यापकत्वात् तस्य, सामान्य-विशेष-समवा3085

–वायानां सत्तासम्बन्धामावेऽपि भा॰, श्र॰ । सत्तायोगाद् विना सन्ति
यथा सत्तादयस्तथा । सर्वेऽर्था देशकालाश्च सामान्यं सकल मतम् ॥ न्यायविनि॰ १ । १५२ । पृ॰
३७८ पू॰ । सत्तासम्बन्ध इष्टश्चेद् वस्तूना लक्षण न तत् । असिद्धे समवायादे कथ वाऽन्योऽन्यलक्ष
णम् ॥ ४१८ ॥ तत्त्वस॰ ।

येषु हि तत्सम्बन्धाऽभावेऽपि सत्त्वं संभवत्येव ।
न च यदभावेऽपि यद् भवति तत् तद्व्याप्यम् यथा अश्वाऽभावेऽपि भवन् रासभः न तद्व्याप्यः,
सत्तासम्बन्धाऽभावेऽपि भवति च सामान्यादिषु सत्त्वमिति ।

न च साधनविकलो दृष्टान्तः; तत्सम्बन्धाऽभावेऽपि परै तत्र सत्त्वस्याऽभ्युपगमात् । न
[p. 399 ] खलु सत्तासम्बन्धाद् यौगैः सामान्यादौ सत्त्वमिष्टम् त्रिषु पदार्थेषु सत्करी सत्ता
इति कृ3086

सदिति यतो द्रव्यगुणकर्मसु सा सत्ता । वैशेसू॰ १ । २ । ७ ।

तान्तव्याघाताऽनुषङ्गात् । न च तत्सत्त्वात् द्रव्यादिसत्त्वं विलक्षणम् अतः तदेव सत्ता
सम्बन्धनिबन्धनम् नान्यदित्यभिधातव्यम्; यतः किमिदं तत्सत्त्वस्य वैलक्षण्यं नाम–विल
क्षणप्रत्ययग्राह्यत्वम्, अबाधितत्वम्, गौणत्वं वा ? तत्र आद्यविकल्पोऽनुपपन्नः3087

–न्नः तस्य श्र॰ ।

; ततः तस्य
विलक्षणप्रत्ययग्राह्यतया स्वप्नेऽपि प्रतीत्यभावात् । न खलु यथा गवादिभ्यो महिष्यादेः विल
क्षणप्रत्ययग्राह्यतया प्रतिप्राणि प्र³⁰⁸⁸

प्रति
पत्तिः ब॰, ज॰ ।

तीतिः प्रसिद्धा, तथा द्रव्यादिसत्त्वात् सामान्यादिसत्त्व
स्यापि, भवतस्तु तथाप्रतीतिः स्वसिद्धान्ताऽऽग्रहग्रहाऽभिनिवेशनिबन्धना न वस्तुदर्शनबल
प्रवृत्ता घटादेः पुरुषा3089

–षाद्वैत– ब॰, ज॰ ।

द्यद्वैतरूपताप्रतातिवत् । द्वितीयविकल्पोऽप्यनुपपन्नः; अबाधितत्वस्य
उभयत्राप्यविशेषात्, नहि सामान्यादिसत्त्ववत् द्रव्यादौ सत्त्वं केनचित् प्रमाणेन बाध्यते तस्या
ऽसत्त्वप्रसङ्गात् । अथ गौणत्वम् सामान्यादिसत्त्वस्य द्रव्यादिसत्त्वाद् वैलक्षण्यम्; ननु गौण
त्वमेव अस्य कुतः सिद्धम् ? भिन्नविशेषणत्वाऽभावाच्चेत्; नहि यथा द्रव्यादौ सत्तालक्षणभिन्न
विशेषणनिमित्तं सत्त्वम् तथा सामान्यादौ । न च अभिन्नविशेषणस्य मुख्यत्वं युक्तम् 3090

सत्ताविशे– ब॰, ज॰ ।

भिन्न
विशेषण मुख्यम् अभिन्नविशेषणं गौणम् । इत्यभिधानात्; इ³⁰⁹¹

इत्यसत् आ॰, ब॰, ज॰ ।

त्यप्यसत्;
अन्योन्याश्रयप्रसङ्गात्–सिद्धे हि सामान्यादिसत्त्वस्य सत्तालक्षणभिन्नविशेषणनिबन्धनत्वाऽभावे
गौणत्वसिद्धिः, तत्सिद्धौ च तन्निबन्धनत्वाऽभावसिद्धिरिति ।

एतेन द्रव्यादौ सत्त्वस्य मुख्यत्वमपि चिन्तितम्; इतरेतराश्रयाऽविशेषात्; तथाहि–सिद्धे
द्रव्यादौ सत्त्वस्य मुख्यत्वे सत्तालक्षणभिन्नविशेषणनिबन्धनत्वसिद्धिः, तत्सिद्धौ च तन्मुख्य
त्वसिद्धिरिति । न च कश्चिदबालिशः स्वरूपनिबन्धनं सत्त्वमुपचरितम्, अर्थान्तरभूतसत्तानि
बन्धनं तु मुख्यम् इति मन्यते । नहि यष्टौ यष्टित्वमुपचरितम्, पुरुषे तु मुख्यम् इति
प्रेक्षावान् मन्यते ।

किञ्च, सत्ता स्वयं सती अन्यस्य सत्त्वहेतुः स्यात्, असती वा ? यदि असती; कथं
स्वसम्बन्धेन अन्यस्य सत्त्वहेतुः ? यद् असत् न तत् स्वसम्बन्धेन अन्यस्य सत्त्वहेतुः यथा
खरविषाणम्, असती च सत्ता इति । अथ सती; किं स्वतः, सत्तान्तरसम्बन्धाद्वा ? यदि
स्वतः; तर्हि वस्तुनोऽपि स्वत एव सत्त्वमस्तु, कि तत्सम्बन्धात् सत्त्वकल्पनाप्रयासेन ? यत् सत्
तत् स्वात्मभूतेनैव सत्त्वेन यथा सामान्यविशेषसमवायाः, सन्ति च द्रव्यादीनि इति । अथ
सत्तान्तरसम्बन्धात्; तदा अनवस्था । ननु च अनवस्थाया बाधिकायाः सद्भावादेव सामान्य
विशेषसमवायेषु स्वतः सत्त्वमिष्यते द्रव्यादौ तु परतः तत्र तदभावात्, न खलु द्रव्यादौ
परतः सत्त्वे अनवस्था अवतरति–सत्तातो हि द्रव्यादीनां सत्त्वं सत्तायास्तु स्वतः इति; तद
[p. 400 ] प्यविचारितरमणीयम्; द्रव्यादीनामपि परतः सत्त्वे यत् सत् तत्स्वात्मभूतेनैव सत्त्वेन
इत्याद्यनुमानबाधस्य प्रतिपादितत्वात् ।

अतिप्रसङ्ग-वैय³⁰⁹²

–वैयर्थ्यबाधकप्र– ब॰, ज॰ । द्रव्यगुणकर्मणा स्वरूपसत्त्वोपगमे सत्तासमवायस्य वैयर्थ्यात्
सामान्यादिवत्, सामान्यादीना वा सत्तासम्बन्धप्रसंगाद् द्रव्यादिवत् । तेषा स्वरूपसत्वानुपगमे कूर्मरोमा
दिभ्यो विशेषाऽभावात् । अष्टसह॰ पृ॰ २२१ ।

र्थ्यलक्षणबाधप्रसक्तेश्च; तथाहि–स्वरूपेण सतः सत्तासम्बन्धात् सत्त्वं
स्यात्, असतो वा ? न तावद् असत; अतिप्रसङ्गात्, यत् स्वरूपेण असत् न तत्र
सत्तासम्बन्धः तत्सम्बन्धात् सत्त्वं वा यथा गगनेन्दीवरे, स्वरूपेण असच्च परैरिष्टं द्रव्यादि
इ³⁰⁹³

इत्याद्यनुमानबाधप्रसङ्गात् ब॰, ज॰ ।

त्यनुमानबाधप्रसङ्गाच्च । अथ स्वरूपेण सत; तर्हि सत्तासम्बन्धवैयर्थ्यम्, यत् स्वयं सत्
न तत्र सत्तासम्बन्धात् सत्त्वम् यथा सत्तायाम्, स्वयं सच्च सत्तासम्बन्धात् प्रागपि सकलं
वस्तु इति । स्वयं सतोऽपि तत्सम्बन्धात् सत्त्वकल्पने सत्तायामपि तत्कल्पनप्रसङ्गात् सैव
अनवस्था । अथ न तत्र स्वयं सत्त्वं किन्तु सत्तासम्बन्धादेव, ननु कि तथैव सत्तया सम्बन्धात्
तत्र सत्त्वं स्यात्, तदन्तरेण वा ? यदि तथैव, तदा अन्योन्याश्रयः–सिद्धे हि तस्य सत्त्वे
सत्तया सम्बन्धसिद्धि, तत्सिद्धौ3094

–द्धौस– आ॰ ।

च सत्त्वसिद्धिरिति । तदन्तरात् स³⁰⁹⁵

तत्त्सत्त्व– ब॰, ज॰, श्र॰ ।

त्त्वसिद्धौ च अनवस्था;
तथाहि–सत्तान्तरेणाऽपि सम्बन्ध वस्तुनःसत्त्वे सिद्धे सिद्ध्येत्, तत्सत्त्वसिद्धिश्च अपरसत्ता
न्तरेण सम्बन्धात् इति । तन्न अर्थान्तरभूतसत्तासम्बन्धात् सत्त्वम् अर्थानां घटते ।

नापि अर्थक्रियात; तेभ्यो भिन्नत्वात् तस्याः । यद् यतो भिन्नं न ततः तस्य सत्त्वं
सिद्ध्यति यथा घटात् पटस्य, अर्थेभ्यो भिन्ना च अर्थक्रिया इति । न च अर्थेभ्योऽस्या
भिन्नत्वमसिद्धम्; पूर्वोत्तरकालभावित्वेन अस्याः ततो भेदप्रसिद्धेः । पू3096

पूर्वसि– श्र॰ ।

र्वसिद्ध एव हि भावो
यत्र कुत्रचिद् अर्थक्रियायां व्याप्रियते । अन्योन्याश्रय³⁰⁹⁷

–यः सि– आ॰ ।

श्च–सिद्धे हि पूर्वम् अर्थस्य सत्त्वे उत्तर
कालभाविन्याः तस्याः सिद्धिः, तत्सिद्धौ च तथाविधस्याऽर्थस्य सत्त्वसिद्धिरिति । एतेन अर्थ
क्रियाकारित्वात् तत्सत्त्वं प्रत्याख्यातम्; यतः अर्थक्रियाकारित्वम् अर्थक्रियाहेतुत्वमुच्यते, तच्च
सत एव युक्तमित्यन्योन्याऽऽश्रयः–सिद्धे हि सत्त्वे अर्थक्रियाकारित्वसिद्धि, ततश्च सत्त्व
सिद्धि इति । निरन्वयवि3098

–
विनाशत्वे आ॰ ।

नाशित्वे चार्थानाम् अर्थक्रियाकारित्वं प्रपञ्चतः प्रागेव प्रत्युक्तम् ।

तत्करणयोग्यताऽपि एतेन प्रतिव्यूढा; प्रतिक्षणविनाशिन्यर्थे अर्थक्रियाकारित्वाऽस
म्भवे तत्करणयोग्यतायाः नितरामसंभवात् । किञ्च, अर्थक्रियादिकं स्वयं सत् अन्यस्य सत्त्व
हेतुः, असद्वा ? पक्षद्वयेऽपि सत्त्वाऽसत्त्वपक्षोक्तदोषा द्रष्टव्याः । तन्न अर्थक्रियादेरपि अर्थानां
सत्त्वसिद्धिः ।

[p. 401 ]

नापि प्रमाण³⁰⁹⁹

किन्त्वबाधितसद्बुद्धिगम्यता सत्त्वमिष्यते । न्यायमं॰ पृ॰ ४५३ ।

सम्बन्धात्; भाववद् अभावेऽपि अस्य गतत्वात ततश्च अभावस्यापि भाव
वत् सद्रूपताप्रसङ्गः तत्सम्बन्धाऽविशेपात् । अथ तदविशेषेऽपि यस्य प्रमाणसम्बन्धेन सत्त्वं
बोध्यते स एव सन् नाऽन्यः; कथमेवं प्रमाणसम्बन्धः सत्त्वलक्षणम् ? किञ्च, यदि तत्सम्ब
न्धात् प्रागपि अर्थानां सत्त्वं सिद्धं स्यात्, तदा स्यादयं परिहारः न च तत्सिद्धम्; तत्स
म्बन्धेन अर्थानां सत्त्वकल्पनावैयर्थ्यप्रसङ्गात् । परस्पराश्रयश्च–प्रमाणसम्बन्धात् सत्त्वम्, सतश्च
प्रमाणसम्बन्धः इति ।

किञ्च, तत्सम्बन्धः3100

–न्धः लक्ष्यते च
स्वयं भां॰, श्र॰ ।

स्वयं सन्, असन् वा ? यदि असन्; कथं तत्सम्बन्धात् कस्यचित्
सत्त्वम् अतिप्रसङ्गात् ? अथ स³¹⁰¹

सन् एव किं ब॰, ज॰ ।

न्; किं स्वतः, अपरप्रमाणसम्बन्धात्, अन्यतो वा कुत
श्चित् ? यदि स्वतः; पदार्थैः किमपराद्धं येन एषां स्वतः सत्त्वं नेष्यते ? अपरप्रमाणसम्ब
न्धात्तु तत्सत्त्वे अनवस्था । अन्यतोऽपि–प्रमेयसम्बन्धात्, निमित्तान्तराद्वा तत्सत्त्वं स्यात् ?
यदि प्रमेयसम्बन्धात्; इतरेतराश्रयः । अथ निमित्तान्तरात्; तर्हि सर्वत्र तस्यैव अव्यभिचा
रिणः स³¹⁰²

सत्त्वे हे– श्र॰ ।

त्त्वहेतुत्वमस्तु किं प्रमाणसम्बन्धकल्पनया ? तच्च उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तत्वात् नान्यद्
भवितुमर्हति ।

किञ्च, सिद्धे अध्यक्षादिरूपे प्रमाणे तत्सम्बन्धेन अर्थानां सत्त्वसिद्धिर्युक्ता, तत्सिद्धिश्च
इन्द्रियार्थसम्बन्धादिसामग्रीतो भविष्यति, एवञ्च चक्रकप्रसङ्गः; तथाहि–सिद्धे प्रत्यक्षादि
प्रमाणे तत्सम्बन्धेन इन्द्रियार्थानां सत्त्वसिद्धिः, तत्सिद्धौ च सत्यां तत्सम्बन्धादिप्रमाणसामग्री
सिद्धिः, तस्यां सत्यां प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धिरिति ।

किञ्च, प्रमाणसम्बन्धेन अर्थानां सत्त्वं क्रियते, ज्ञाप्यते वा ? न तावत् क्रियते; ततः
प्रागपि अर्थानां लब्धात्मलाभत्वात्, यतः प्रागपि यत् लब्धात्मलाभं न तस्य सत्त्वं तेन क्रियते
यथा3103

–था सुतात् श्र॰ ।

पुत्रात्प्रागपि लब्धात्मलाभस्य पितुः पुत्रेण, प्रमाणात् प्रागपि लब्धात्मलाभाश्च घटादयो
भावा इति । अथ ज्ञाप्यते; न किञ्चिदनिष्टम्, प्रमाणसाध्यत्वात् प्रमेयव्यवस्थायाः, नहि
प्रमाणमन्तरेण प्रमेयव्यवस्था युक्ता अतिप्रसङ्गात् । तदेवम् अन्यतो वस्तुनः सत्त्वाऽनुपपत्तेः
उ³¹⁰⁴

द्रव्यं
हि नित्यमाकृतिरनित्यासुवर्णं कयाचिदाकृत्या युक्तं पिण्डो भवति, पिण्डाकृतिमुपमृद्य रुचकाः क्रियन्ते,
रुचकातिकृमुपमृद्य कटकाः क्रियन्ते, कटकाकृतिमुपमृद्य स्वस्तिकाः क्रियन्ते, पुनरावृत्तः सुवर्णपिण्डः पुन
रपरया आकृत्या युक्तः खदिराङ्गारसदृशे कुण्डले भवतः, आकृतिरन्या अन्या च भवति द्रव्यं पुनस्तदेव,
आकृत्युपमर्देन द्रव्यमेवावशिष्यते । पात॰ महाभा॰ १ । १ । १ । योगभा॰ ४ । १३ । घटमौलिसुव
णार्थो नाशोत्पादस्थितिष्वयम् । शोकप्रमोदमाध्यस्थ्यं जनो याति सहेतुकम् ॥ ५९ ॥ आप्तमी॰ । वर्ध
मानकभङ्गे च रुचकः क्रियते यदा । तदा पूर्वार्थिनः शोकः प्रीतिश्चाप्युत्तरार्थिनः ॥ २१ ॥ हेमार्थिनस्तु
[p. n402 ] माध्यस्थ्य तस्माद्वस्तु त्रयात्मकम् ॥ २२ ॥ न नाशेन विना शोको नोत्पादेन विना सुखम् । स्थित्या विना
न माध्यस्यं तेन सामान्यनित्यता ॥ २३ ॥ मी॰ श्लो॰ पृ॰ ६१९ ।

त्पादव्ययध्रौव्ययुक्तत्वेनैव अस्य सत्त्वं प्रतिपत्तव्यम् । न च उत्पादादयो वस्तुनो भिन्नाः
[p. 402 ] येन तेषामपि अपरोत्पादादियोगतः सत्त्वेन भवितव्यम् इत्यनवस्था3105

अथ भिन्नारतर्हि प्रत्येक स्थित्यादीनां त्रिलक्षणत्वप्रसङ्ग सत्त्वात्, अन्यथा तदसत्त्वापत्ते,
तया चानवस्थानान्न समीहितसिद्धिरिति कश्चित्, सोऽपि अनालोचितपदार्थस्वभाव, पक्षद्वयस्यापि
कथञ्चिदिष्टत्वात्, तत्र तत कथशिदभेदोपगमे स्थित्यादीना स्थितिरेव उत्पद्यते सामर्थ्याद् विनश्यति च,
विनाश एव तिष्ठति सामर्थ्याद् उत्पद्यते च, उत्पत्तिरेव नश्यति सामर्थ्यात्तिष्ठतीति च ज्ञायते त्रिल
क्षणाज्जीवादिपदार्थादभिन्नाना स्थित्यादीना त्रिलक्षणत्वसिद्धे । एतेनैव ततस्तेषा भेदोपगमेऽपि त्रिलक्षणत्व
सिद्धिरुक्ता । अष्टसह॰ पृ॰ ११२ । सिद्धिवे॰ टी॰ पृ॰ १६९ ।

स्यात्, तत्तादात्म्येन तेषां
व्यवस्थितत्वात् ।

कुतः पुन उत्पादाद्यनेकान्तात्मकमेव वस्तु प्रमेयम् ? इत्याह–एकान्तस्य अनुलपब्धेः ।
यत एवं तत् तस्मात् अनेकान्तात्मा अर्थः । इति परिच्छेदार्थोपसंहारे इति ।

येनाऽशेपकुतर्कविभ्रमतमो निर्मूलमुन्मृलितम्,

स्फारागाधकुनीतिसार्थमरितो नि शेषनः शोपिता ।

स्याद्वादाऽप्र³¹⁰⁶

–प्रतिघ– आ॰ ।

तिमप्रभूतकिरणै व्याप्त जगत् सर्वतः,

स श्रीमान् अकलङ्कभानुरसमो जीयात् जिनेन्द्रः प्रभुः ॥ १ ॥

इति प्रभाचन्द्रविरचिते न्यायकुमुदचन्द्रे लघीयस्त्रयालङ्कारे द्वितीयः परिच्छेदः ममाप्न ।
प्र॰ ४३०० ।

[p. 403 ]

प्रमाणप्रवेशे तृतीयः परोक्षपरिच्छेदः ।

प्रत्यक्षं प्रतिपाद्य लक्षणफलस्वार्थान्वितं तत्त्वतः,

स्पष्टार्थप्रतिपत्तिशून्य³¹⁰⁷

अस्पष्टम् ।

मधुना व्याख्यायते तच्छ्रुतम् ।

प्रामाण्यं पुनरस्य³¹⁰⁸

श्रुतस्य ।

यैस्तु कु3109

कुमति– आ॰, ब॰ ।

मतध्वान्ताभिभूतेक्षणैः,

नेष्टं तैर्ननु3110

निश्चयेन ।

वि3111

अतीन्द्रियज्ञानाय ।

प्रकृष्टविषयज्ञानाय दत्तं जलम् ॥ १ ॥

अथेदानीं परोक्षस्वरूपप्ररूपणायाह–

ज्ञा3112

अनया कारिकया मतिः स्मृति संज्ञा चिन्ताऽभिनिबोध इत्यनर्थान्तरम् तत्त्वार्थसू॰ १ । १३ इति
सूत्रार्थं समन्वेति । तुलना–मतिस्मृत्यादयः शब्दयोजनमन्तरेण न भवन्तीत्येकान्तो न यतस्तत्र
संकीर्येरन् । तदेकान्ते पुनर्न क्वचित् स्युः तन्नामस्मृतेरयोगात्, अनवस्थानादेः । –सिद्धिवि॰ पृ॰ १००
A. । अनन्तवीर्यविद्यानन्दाभयदेवाद्याचार्याभिप्रायेण शब्दयोजनात् प्राक्कालभाविना मतिस्मृत्यादीना
मतिज्ञानेऽन्तर्भावः तदुत्तरकालभाविना तु तेषा श्रुतेऽन्तर्भावः इति । तथा च तेषा ग्रन्थाः–ननु
मत्यादिकं सर्वमभिघानपुरस्सरमेव स्वार्थं प्रत्येति इति शब्दश्रुत एवान्तर्भावोऽस्य, तथा च तच्चिन्तने
एवास्य चिन्ता भविष्यतीति पृथगिह चिन्तनमनर्थकमिति चेदत्राह–शब्दयोजनम् इत्यादि । मतिस्मृ
त्यादयः शब्दयोजनमन्तरेण न भवन्ति किन्तु तद्योजने सति भवन्ति इत्येवमेकान्तो न, यत एव एकान्तात्
तत्र अन्तर्भाव्येरन् इत्यर्थः । यत इति वा आक्षेपे नैव संकीर्येरन् । विपक्षे वाधकमाह–तदेकान्त इत्यादि ।
स चासौ एकान्तश्च तस्मिन् अङ्गीक्रियमाणे पुनः न क्वचित् वहिरन्तर्वा स्युः मतिस्मृत्यादयः । कुत एत
दित्यत्राह–तन्नाम इत्यादि । यस्य नाम्नो योजनात् मतिस्मृत्यादयः तत् तन्नाम इत्युच्यते तस्य स्मृतेर
योगात् । –सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ १००A. । संप्रति श्रुतस्वरूपप्रतिपादकमकलंकग्रन्थमनुवादपुरस्सरं[p. n404 ]
विचारयति–अत्र प्रचक्षते केचिच्छ्रुत शब्दानुयोजनात् । तत्पूर्वनियमाद्युक्त नान्यथेष्टविरोधत ॥ शब्दा
नुयोजनादेव श्रुत हि यदि कथ्यते । तदा श्रोत्रमतिज्ञान न स्यान्नान्यमतौ भवम् ॥ यद्यपेक्षवचस्तेषा
श्रुत साव्यवहारिकम् । स्वेष्टस्य बाधन न स्यादिति सप्रतिपद्यते ॥ न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः
शब्दानुगमादृते । इत्येकान्त निराकर्तुं तथोक्त तैरिहेति वा ॥ ज्ञानमाद्य स्मृति सज्ञा चिन्ता चाभिनि
वोधिकम् । प्राग्नामससृत शेष श्रुत शब्दानुयोजनात् ॥ अत्राकलङ्कदेवा प्राहु–ज्ञानमाद्य स्मृतिः
तत्रेद विचार्यते–मतिज्ञानादाद्यादाभिनिबोधिकपर्यन्ताच्छेष श्रुत शब्दानुयोजनादेवेत्यवधारणम्, श्रुतमेव
शब्दानुयोजनादिति वा ? यदि श्रुतमेव शब्दानुयोजनादिति पूर्वनियमः तदा न कश्चिद्विरोध, शब्द
ससृष्टज्ञानस्य अश्रुतज्ञानत्वव्यवच्छेदात् । अथ शब्दानुयोजनादेव श्रुतमिति नियमः, तदा श्रोत्रमति
पूर्वकमेव श्रुत न चक्षुरादिमतिपूर्वकमिति सिद्धान्तविरोध स्यात् । साव्यवहारिक शाब्द ज्ञान श्रुतमि
त्यपेक्षया तथानियमे तु नेष्टबाधाऽस्ति चक्षुरादिमतिपूर्वकस्यापि श्रुतस्य परमार्थतोऽभ्युपगमात् स्वसमय
प्रतिपत्ते । अथवा न सोस्ति प्रत्ययो लोके य शब्दानुगमादृते । अनुविद्धमिवाभाति सर्व शब्दे प्रतिष्ठि
तम् ॥ इत्येकान्त निराकर्तु प्राग्नामयोजनादाद्यमिष्ट न तु तन्नामससृष्टमिति व्याख्यानमाकलकमनु
सर्त्तव्यम् । पृ॰ २३९-४० शब्दानुयोजनात्त्वेषा श्रुतमस्त्वक्षवित्तिवत् । सभवाभावसवित्तिरर्थापत्तिस्त
थानुमा ॥ नामाससृष्टरूपा हि मतिरेषा प्रकीर्तिता । नात कश्चिद्विरोधोऽस्ति स्याद्वादामृतभोगिनाम् ॥
–तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २४३ । अत्र च यत् शब्दसयोजनात् प्राक् स्मृत्यादिकमविसवादिव्यवहारनिर्वर्त
नक्षम प्रवर्तते तन्मति, शब्दसयोजनात् प्रादुर्भूत तु सर्वं श्रुतमिति विभागः । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰
५५३ । षड्द॰ बृह॰ पृ॰ ८४B ।

नमाद्यं मतिः संज्ञा चिन्ता चा3113

बाभिनि– ब॰ ।

ऽऽभिनि3114

–बोधकम् ब॰, श्र॰, –बोधनम् मु॰ लघी॰ ।

बोधिकम् ॥ १० ॥

प्राङ् नामयोजनाच्छेषं श्रुतं शब्दानुयोजनात् ।

3115

नमता विद्यानन्दिनमैतिह्याद्यैर्विभूष्य सस्क्रियते ।

न्यायकुमुदचन्द्रोत्तरभाग सम्यङ् महेन्द्रेण ॥ १ ॥

[p. 404 ]

विवृतिः–अ³¹¹⁶

तुलना–धारणास्वरूपा च मति अविसवादस्वरूपस्मृतिफलस्य हेतुत्वात् प्रमाणम्, स्मृति
रपि तथाभूतप्रत्यवमर्शस्वभावसज्ञाफलजनकत्वात्, सज्ञापि तथाभूततर्कस्वभावचिन्ताफलजनकत्वात्,
चिन्तापि अनुमानलक्षणाभिनिबोधफलजनकत्वात्, सोऽपि हानादिबुद्धिजनकत्वात् । –सन्मति॰ टी॰
पृ॰ ५५३ । षड्द॰ बृह॰ पृ॰ ८४B ।

विसवादस्मृतेः फलस्य हेतुत्वात् प्रमाणं धारणा, स्मृतिः संज्ञायाः
प्रत्यवमर्शस्य, संज्ञा चिन्तायाः तर्कस्य, चिन्ताऽभिनिबोधस्यानुमानादेः । प्रा3117

तुलना–प्राक् शब्दयोजनात् मतिज्ञानमेतत् शेषमने
कप्रभेद शब्दयोजनादुपजायमानमविशदं ज्ञान श्रुतमिति केचित् –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५५३ । षड्द॰ बृह॰
पृ॰ ८४B

क्
शब्दयोजनात् शेषं श्रुतज्ञानमनेकप्रभेदम् ।

कारिकाव्याख्यानम्–

यत् प्रथमकारिकायां शेषम् अविश³¹¹⁸

–शदज्ञान– श्र॰ ।

द ज्ञानमित्युक्तम्, तत् किम् ? §3119

एतदन्तर्गत पाठो नास्ति आ॰, श्र॰ ।

श्रुतम् अवि
स्पष्टतर्कणम् § श्रुतमविस्पष्टतर्कणम्3120

उद्घृतमिदम् –सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ १०१B तुलना–मतिपूर्वं ततो ज्ञेय श्रुतमस्प
ष्टतर्कणम् । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २३७ । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ५०४B ।

इत्यभिधानात् । किं
यत् नामयोजनाज्जाय³¹²¹

–तेवि– आ॰, ब॰, श्र॰ ।

तेऽविशदं ज्ञानं तदेव श्रुतम्, उतान्यदपि ? इत्याह–
प्राङ् नामयोजनात् । नाम्नः अभिधानस्य योजनात् पूर्वमुपजायते यदस्पष्टं ज्ञानं
तच्छुतम् नामयोज³¹²²

–योजनाज्जनि– श्र॰ ।

नाजनितार्थाऽस्पष्टज्ञानसाधर्म्यादित्यभिप्रायः । चिन्ता च इत्यत्र
चशब्दो भिन्नप्रक्रम शब्दानुयोजनात् इत्यस्यानन्तर द्रष्टव्यः । तेन न केवलं
नामयोजनात् पूर्वं यदस्पष्ट ज्ञानमुपजायते तदेव श्रुतं किन्तु शब्दानुयोजनाच्च यदुप
[p. 405 ] जायते तदपि श्रुतम् इति संगृहीतं भवति । किं तद् ? इत्याह– संज्ञा इत्यादि ।
चिन्ता च इत्ययं च³¹²³

च नास्ति आ॰, श्र॰ ।

शब्दः पुनर्भिन्नप्रक्रमः मतिः इत्यस्यानन्तरं स्मृतिसमुच्चयार्थो
द्रष्टव्यः । तेन स्मृत्याद्यविश³¹²⁴

–शदज्ञानं आ॰, श्र॰ ।

दं ज्ञानं श्रुतमित्युक्तं भवति । इन्द्रियप्र³¹²⁵

–प्रभवमति– ब॰ ।

भवं मतिज्ञानं तु
देशतो वैशद्यसंभवात् सांव्यवहारिकं प्रत्यक्षमित्युक्तम् । तस्य श्रुतस्य कि कारणम् ?
इत्याह –ज्ञानमाद्यं कारणम् । किन्नाम ? इत्याह– मतिः इति । नचागमविरोधः,
मतिपूर्वं श्रुतम् तत्त्वार्थसू॰ १ । २० इत्यभिधानात् । पूर्वपूर्वप्रमाणत्वे फलं
स्यादुत्तरोत्तरम् लघी॰ का॰ ७ इत्यनेन अधिकां कारिकां कृत्वा व्याचष्टे–
अविसंवाद इत्यादिना । न विद्यते विसंवादो यस्याः सा चासौ स्मृतिश्च तस्याः ।
कथम्भूतायाः ? फलस्य फलभूतायाः हेतुत्वात् प्रमाणं धारणा संस्कारः ।

स्मरणस्य अप्रामाण्यवादिना बौद्धादीना पूर्वपक्ष–

न³¹²⁶

यौग प्राह –आ॰ टि॰ ।

नु स्मृतेः स्वरूपतो विषयतश्च विचार्यमाणाया अनुपपत्तेः कस्याऽविसंवादः
प्रार्थ्येत, तथाहि–स्मृतिशब्दवा3127

–वाच्यार्थं– ब॰ ।

च्यस्यार्थस्य स्वरूपं ज्ञाता, ज्ञानं वा ?
तत्राद्यपक्षोऽनुपपन्नः, पूर्वोत्तरज्ञानव्यतिरिक्तस्य ज्ञातु कस्यचिदप्य
संभवात् । द्वितीयपक्षेऽपि ज्ञा3128

तुलना–ननु कोऽय स्मृतिशब्दवाच्योऽर्थः ज्ञानमात्रम्, अनु
भूतार्थविषय वा विज्ञानम् ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ३३६ ।

नमात्रम्, अनुभूतविषयं वा ज्ञानं
त³¹²⁹

स्मृतिशब्द –आ॰ टि॰ ।

च्छब्दवाच्यं स्यात् ? प्रथमविकल्पे प्रत्यक्षादेरपि स्मृतिरूपताप्रसङ्गात् त³¹³⁰

स्मृति –आ॰
टि॰ ।

द्व्यतिरिक्त
प्रत्यक्षादिप्रमाणभेदवार्त्तोच्छेदः स्यात् । द्वितीयविकल्पेऽपि देवदत्तानुभूतेऽर्थे यज्ञद
त्तप्रत्यक्षादिज्ञानस्य स्मृतित्वप्रसक्तिः । अथ येनैव यदेव पूर्वमनुभूतं वस्तु पुनः कालान्तरे
तस्यैव त³¹³¹

अनुभूतेऽर्थे –आ॰ टि॰ ।

त्रैवोपजायमानं ज्ञानं स्मृतिरित्युच्यते, तदप्युक्तिमात्रम्, धारावाहिप्रत्यक्षस्यापि
स्मृतित्वप्रसङ्गात्, उक्तप्रक्रियायास्त³¹³²

धारावाहिकप्रत्यक्षेऽपि ।

त्राप्यविकलत्वात् ।

किञ्च, अनुभूते3133

तुलना–ननु अनुभूते जाय
मानमित्येतत् केन प्रतीयताम् ? न तावदनुभवेन, तत्काले स्मृतेरेवासत्त्वात् –प्रमेयक॰ पृ॰
३३६ ।

जायमानम् इत्येतत् केन प्रतीयते–अनुभवेन, स्मृत्या,
उभाभ्यां वा ? न तावदनु3134

प्रत्यक्षेण –आ॰ टि॰ ।

भवेन, तत्काले स्मृतेरेवाऽसंभवात् । नचाऽसती विषयीकर्त्तुं
शक्या, अतिप्रसङ्गात् । यद् असन्न तत् विषयीकर्त्तुं शक्यं यथा खरविषाणम्, असती च
अनुभवकाले स्मृतिरिति । नचाऽविषयीकृता तत्रोपजायते इति प्रत्येतुं शक्याऽतिप्र
सक्तेरेव । यद् यत्र येन न विषयीक्रियते न तस्य त³¹³⁵

तत्रो– ब॰, श्र॰ ।

त्तत्रोपजायते इति प्रतीतिर्युक्ता
यथा सुप्तेनाऽविषयीकृते नीलसुखादिविषये जाग्रत्पुरुषप्रत्यये, अनुभवेनाऽविषयीकृता
च अतीतार्थे स्मृतिरिति । तन्न अनुभवात्तथाप्रतीतिः । नापि स्मृतेः; अ³¹³⁶

तुलना–अतीतानुभवार्थयोरविषयीकरणे तथा प्रतीत्य
योगात् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३३६ ।

नुभवाऽर्थयोर
[p. 406 ] विषयीकरणे अनुभूतेऽहमुत्पन्ना इत्यन³¹³⁷

स्मृत्या ।

या प्रत्येतुमशक्यत्वात् । यदि च अनुभूतता
प्रत्यक्षगम्या स्यात् तदा स्मृतिरपि जानीयात् अनुभूतेऽहमुत्पन्ना इति, अनुभवानुसा
रित्वात्तस्याः । नचा3138

अनुभूतता –आ॰ टि॰ ।

सौ प्रत्यक्षगम्या, अनुभूयमानतामात्र एव अ³¹³⁹

प्रत्यक्षस्य ।

स्य पर्यवसानात् । तन्न
स्मृत्यापि त³¹⁴⁰

अनुभूते जायमानम्
इति प्रतीति ।

त्प्रतीतिः । नाप्यु3141

स्मृतिप्रत्यक्षाभ्याम् ।

भाभ्याम्, उभयपक्षनिक्षिप्तदूप³¹⁴²

–षणगणप्र– श्र॰ ।

णप्रसङ्गात् । तन्न स्मृति स्वरूपतो
विचार्यमाणाऽवतिष्ठते ।

नापि विषयतः, तस्या हि विषयः अर्थमात्रम्, अनुभूतताविशिष्टो वाऽर्थः ?
न तावदर्थमात्रम्, सकलप्रमाणानां स्मृतित्वप्रसङ्गात् । नाप्यनुभूतताविशिष्टः, देवदत्ता
नुभूतेऽर्थे यज्ञदत्तज्ञानस्य धारावाहिविज्ञानस्य च स्मृतित्वप्रसङ्गापादनात् । अनुभूतार्थ
विषयत्वे चास्याः प्रामाण्यन्न स्यात् अविद्यमानविषयत्वात् । यदविद्यमानविषयं न तत्
प्रमाणम् यथा खे केशपाशज्ञानम्, अविद्यमानविषयञ्च अनुभूतार्थविषयतयाऽभिप्रेतं
स्मरणज्ञानमिति । त³¹⁴³

अविद्यमानविषयस्यापि स्मरणस्य ।

थाविधस्याप्यस्य प्रामाण्ये अतिप्रसङ्गः ।

किञ्च, अर्थक्रियार्थिनाम³¹⁴⁴

तुलना–लोके
च पूर्वमुपदर्शितमर्थ प्रापयन् सवादक उच्यते, तद्वज्ज्ञानमपि स्वय प्रदर्शितमर्थं प्रापयत्सवादकमुच्यते ।
प्रदर्शिते चार्थे प्रवर्तकत्वमेव प्रापकत्व नान्यत् । तथाहि–न ज्ञान जनयदर्थं प्रापयति अपि त्वर्थे पुरुष
प्रवर्तयत्प्रापयत्यर्थम् । प्रवर्तकत्वमपि प्रवृत्तिविषयप्रदर्शकत्वमेव, न हि पुरुष हठात् प्रवर्तयितु शक्नोति
विज्ञानम् अर्थक्रियार्थिभिश्चार्थक्रियासमर्थार्थप्राप्तिनिमित्त ज्ञानं मृग्यते । यच्च तैर्मृग्यते तदेव तेन
शास्त्रे विचार्यते । ततोऽर्थक्रियासमर्थवस्तुप्रदर्शक सम्यग्ज्ञानम् । –न्यायबिन्दुटी॰ पृ॰ ५–६ ।

र्थक्रियासमर्थार्थप्रापकं प्रमाणं प्रसिद्धम् । न च
स्मृतौ असदर्थविषयत्वेन ए³¹⁴⁵

अर्थक्रियासमर्थार्थप्रापकत्वम्

तत्संभवति, अतः कथमसौ प्रमाणमिति ?

तत्प्रतिविधानपुरस्सर स्मरणस्य प्रथक् प्रामाण्यव्यवस्थापनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्3146

पृ॰ ४०५ प॰ ११ ।

–ज्ञाता ज्ञानं वा इत्यादि, तदसमीचीनम्,
ज्ञानस्यैव स्मृतिशब्दवाच्यत्वप्रतिज्ञानात् । नचैवं सर्वस्य ज्ञानस्य
स्मृतित्वमनुषज्यते, स्मृतित्वस्य ज्ञानमात्रप्रयुक्तत्वाभावात् । ज्ञा3147

ज्ञानविषय एव आ॰ ।

नविशेप
एव हि संस्कारविशेपप्रभवः तदित्याकारोऽनुभूतार्थविषयः स्मृ3148

तुलना–आत्मन सयोगविशेषात् सस्काराच्च
स्मृति । –वैशे॰ सू॰ ९ । २ । ६ । अनुभूतविषयाऽसम्प्रमोष स्मृति । –योगसू॰ १ । ११ । साख्यतत्त्वालो॰
पृ॰ १६ । लिगदर्शनेच्छानुस्मरणाद्यपेक्षादात्ममनसो सयोगविशेषात् पट्वभ्यासादरप्रत्ययजनिताच्च
संस्काराद् दृष्टश्रुतानुभूतेष्वर्थेषु शेषानुव्यवसायेच्छानुस्मरणद्वेषहेतुरतीतविषया स्मृतिरिति । –प्रश॰
भा॰ पृ॰ २५६ । प्रत्यक्षबुद्धिनिरोधे तदनुसन्धानविषय प्रत्यय स्मृति । –न्यायवा॰ पृ॰ ३६६, ४३१ ।
स्मृतिरपि इच्छावत् पूर्वज्ञानसदृश विज्ञान पूर्वविज्ञानविषय वा स्मृतिरित्युच्यते । –शाबरभा॰ पृ॰
६५ । स्मृति पुनः पूर्वविज्ञानसस्कारमात्रज ज्ञानमुच्यते । –प्रकरण प॰ पृ॰ ४२ । तन्त्ररह॰ पृ॰
२ । स्मृतिश्च सस्कारमात्रज ज्ञानमभिधीयते । –शास्त्रदी॰ पृ॰ १५३ । स्मरणं स्मृतिः –सर्वा- [p. n407 ]
र्थसि॰ १ । १३ । तैरेवेन्द्रियैर्य परिच्छिन्नो विषयो रूपादिस्तं यत् कालान्तरेण विनष्टमपि स्मरति तत्
स्मृतिज्ञानम् । अतीतवस्त्वालम्बनमेककर्तृकं चैतन्यपरिणतिस्वभावं मनोज्ञानमिति यावत् । –तत्त्वार्थ
भाष्यव्या॰ १ । १३ । सस्कारोद्वोधनिबन्धना तदित्याकारा स्मृतिरिति –परीक्षामु॰ ३ । ३ । प्रमाणमी॰
१ । २ । ३ । तदित्याकाराऽनुभूतार्थविषया स्मृति –प्रमाणप॰ पृ॰ ६९ । स्मृतिश्च वितर्कलक्षणा । –जैन
तर्कबा॰ बृ॰ पृ॰ ९९ । तत्र संस्कारप्रबोधसम्भूतमनुभूतार्थविषयं तदित्याकारं संवेदनं स्मरणम् । –प्रमा
णनय॰ ३ । १ । षड्द॰ बृह॰ पृ॰ ८४B. । अनुभवमात्रजन्यं ज्ञान स्मरणम् । –जैनतर्कभा॰ पृ॰ ८ ।

तिरि
त्युच्यते । स च इतरज्ञानेभ्यः कारणस्वरूपविषयभेदाद् भिद्यते । तत्र कारणभेद–
[p. 407 ] स्मृतेः पटुतरसंस्कारका3149

तुलना–प्रणिधाननिबन्धाभ्यासलिङ्गलक्षणसादृश्यपरिग्रहाश्रयाश्रितसम्बन्धानन्तर्यवियोगै
ककार्यविरोधातिशयप्राप्तिव्यवधानसुखदुःखेच्छाद्वेषभयार्थित्वक्रियारागधर्माधर्मनिमित्तेभ्यः । –न्यायसू॰
३ । २ । ४३ ।

रणकत्वात्, प्रत्यक्षादीनाञ्च चक्षुरादिहेतुकत्वात् । स्वरूपभेदः–
स्मृतेः तदित्युल्लेखित्वात्, प्रत्यक्षादीनाञ्च इ³¹⁵⁰

इदमित्युल्ले– श्र॰ ।

दमित्याद्युल्लेखित्वात् । विषयभेदोऽपि–
स्मृतेः अनुभूतार्थगोचरत्वात्, प्रत्यक्षादीनाञ्च वर्त्तमानाद्यर्थविषयत्वात् ।

यदप्युक्तम्3151

पृ॰ ४०५ पं॰ १९ ।

–अनुभूते स्मृतिरित्येतन्नानुभवेन स्मृत्योभाभ्यां वा प्रतीयते इत्यादि,
तदप्यनल्पतमोविलसिनम्; त्रिकालानुयायिना प्रमात्रा तत्प्रतीतेः कर्त्तु शक्यत्वात् ।
पूर्वोत्तरज्ञानव्यतिरिक्तो न कश्चित् प्रमाता; इत्यप्ययुक्तम्; त³¹⁵²

पूर्वोत्तरज्ञानव्यतिरिक्तस्य प्रमातु ।

द्व्यतिरिक्तस्यास्य सन्तान
निषेधावसरे3153

पृ॰ ९–।

प्रपञ्चतः प्रसाधितत्वात् । न³¹⁵⁴

तुलना–न च प्रत्यक्षेणानुभूयमानतानुभवे –प्रमेयक॰ पृ॰ ३३६ ।

न्वेवं प्र³¹⁵⁵

प्रमात्रा श्र॰ ।

मातुः प्रत्यक्षेण अर्थेऽनुभूयमानतानुभ³¹⁵⁶

–भबेऽनुभबोऽपि आ॰ ।

वे
अनुभूतताऽनुभवोऽपि स्यात् त³¹⁵⁷

प्रमातृसद्भाव ।

त्सद्भावाऽविशेषात्, तथाच गृ3158

गृहीतार्थग्रा– ब॰ ।

हीतग्राहित्वात् स्मृतेर्न
प्रामाण्यम्; इत्यप्यसत्, अतीतकालनिबन्धनतया अनुभूयमानताकाले अनुभूततायाः
संभवाभावात्, प्रमातृसद्भावमात्रस्य त³¹⁵⁹

अनुभूतताप्रतिपत्तिम् ।

त्प्रतिपत्ति प्रत्यनङ्गत्वाच्च । स्मृतिसहायो हि प्रमाता
अर्थेऽनुभूततां प्रतिपद्यते, प्रत्यक्षसहायस्तु अनुभूयमानतामिति ।

एवं कारण-स्वरूप-विषयभेदेन अध्यक्षादिभ्यः स्मृतेर्भेदसंभवेऽपि अप्रामाण्ये
कारणं वक्तव्यम्–त³¹⁶⁰

तुलना–अमुष्याप्रामाण्यं कुतोऽयमाविष्कुर्वीत–किं गृहीतार्थग्रा
हित्वात्, परिच्छित्तिविशेषाभावात्, असत्यतीतेऽर्थे प्रवर्तमानत्वात्, अर्थादनुत्पद्यमानत्वात्, विसवा
दकत्वात्, समारोपाव्यवच्छेदकत्वात्, प्रयोजनाप्रसाधकत्वाद्वा ? –स्या॰ र॰ पृ॰ ४८६ ।

च्च गृहीतग्राहित्वम्3161

पार
तन्त्र्यात्स्वतो नैषा प्रमाणत्वावधारणा । अप्रामाण्यविकल्पस्तु द्रढिम्नैव विहन्यते ॥ पूर्वविज्ञानविषयं
विज्ञानं स्मृतिरुच्यते । पूर्वज्ञानाद्विना तस्याः प्रामाण्य नावधार्यते ॥ –तन्त्रवा॰ १ । ३ । १ । तत्र यत्पूर्व
विज्ञानं तस्य प्रामाण्यमिष्यते । तदुपस्थापनमात्रेण स्मृतेः स्याच्चरितार्थता ॥ –मी॰ श्लो॰ पृ॰
३९६ । प्रमिते च प्रवृत्तत्वात्स्मृतेर्नास्ति प्रमाणता । –मी॰ श्लो॰ शब्दपरि॰ श्लो॰ १०४ । गृहीत
ग्रहणान्नेप्टं सावृतं –प्रमाणवा॰ १ । ५ । यद् गृहीतग्राहि न तत्प्रमाणं यथा स्मृतिः । –तत्त्वस॰
पं॰ पृ॰ ३८८ । न प्रमाणं स्मृतिः पूर्वप्रतिपत्तिव्यपेक्षणात् । स्मृतिर्हि तदित्युपजायमाना प्राची[p. n408 ]
प्रतीतिमनुरुद्ध्यमाना न स्वातन्त्र्येणार्थ परिच्छिनत्तीति न प्रमाणम् । –प्रकरणप॰ पृ॰ ४२ ।
तन्त्ररह॰ पृ॰ २ । न च स्मृति प्रमा, लोकाधीनावधारणो हि शब्दार्थसम्बन्ध । लोकश्च सस्कार
मात्रजन्मन स्मृतेरन्यामुपलब्धिमर्थाव्यभिचारिणी प्रमामाचष्टे । –न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ २१ । न्याय
कुसु॰ ४ । १ । अत एव न प्रमाण तस्या पूर्वानुभवविषयत्वोपदर्शनेनार्थ निश्चिन्वत्या अर्थपरिच्छेदे
पूर्वानुभवपारतन्त्र्यात् । –प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २५७ ।

, परिच्छित्तिविशेषाभावः3162

एतदुक्त भवति–सर्वे प्रमाणादयोऽन
धिगतमर्थ सामान्यतः प्रकारतो वाऽधिगमयन्ति, स्मृति पुनर्न पूर्वानुभवमर्यादामतिक्रामति तद्विषया वा
तदूनबिषया वा नतु तदधिकविषया । –योगसू॰ तत्त्ववै॰ १ । ११ ।

, अस³¹⁶³

–त्यतीतेऽर्थे ब॰ ।

त्यतीतार्थे प्रवर्त्त
[p. 408 ] मानत्व³¹⁶⁴

जैनतर्कवार्तिककारा हि अर्थाविनाभावाभावात्स्मरणस्याप्रामाण्य स्वीकुर्वन्ति, तथाहि–
एवं मन्यते वार्तिककार–अर्थाविनाभाविन एव ज्ञानस्य प्रामाण्यमुचित न स्मृते अर्थमन्तरेणापि तस्या
भावात् । प्रत्यक्षादेस्तु अव्यभिचारनिमित्ताभिधानात् कस्यचिद् व्यभिचारेऽपि न दोपः, नत्वेव स्मृते
रव्यभिचारनिमित्तमस्ति । अमूढस्मृतेस्तु पूर्वप्रत्यक्षफलत्वान्न पृथक् प्रामाण्यम् । –जैनतर्कवा॰ बृ॰ पृ॰
९९ ।

म्, अ³¹⁶⁵

अर्थाद्यनु– ब॰ ।

र्थादनुत्पद्यमानत्वम्3166

नार्थाद् भावस्तदाऽभावात् –प्रमाणवा॰ २ । ३७५ । अनुभवादुत्पद्यमाना स्मृतिरर्थमन्तरेण
भवन्ती कथ नीलाद्याकारा ? –प्रमाणवार्तिकाल॰, मनोरथ॰ २ । ३७५ । अथार्थजत्वमेव स्मृतेः कस्मा
न्नेष्यते ? अर्थविनाशेप्युत्पादात् । नच यद्देशकालालिङ्गितेऽनुभवज्ञानमुत्पन्नं तदालम्बनमेव न्याय्यम् ।
स्मृतिकाले तस्याविद्यमानतया विषयत्वाभावात् । बाह्येन्द्रियाणा च स्मृतिजन्मनि प्रत्येक व्यभिचारा
दन्त करणस्य व्यापारो निश्चीयते । न च तस्य स्वातन्त्र्येण वहिर्विषये व्यापार सम्भवतीत्यनर्थजत्वमेव
न्याय्यम् तस्मान्निर्विषयत्वमेव । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ६२१ । न स्मृतेरप्रमाणत्व गृहीतग्राहिताकृतम् ।
अपि त्वनर्थजन्यत्व तदप्रामाण्यकारणम् ॥ ननुकथमनर्थजा स्मृति ? तदारूढस्य वस्तुनस्तदानीमसत्त्वात् ।
–न्यायम॰ पृ॰ २३ ।

, विसंवादकत्वम्3167

कस्मात् स्मरणज्ञानमप्रमाणमिति चेत् ? रज्जुसर्पादिज्ञानवत् भ्रान्तत्वा
दिति ब्रूम । –न्यायसारटी॰ पृ॰ ६८ ।

, समारोपाव्यवच्छेदकत्वम्, प्रयोजना3168

–नासाध– ब॰ ।

प्रसाधकत्वं वा स्यात् ? प्रथ³¹⁶⁹

तुलना–गृहीतग्रहणात्तत्र न स्मृतेश्चेत्प्रमाणता । घारा
वाह्यक्षविज्ञानस्यैव लभ्येत केन सा ॥ विशिष्टस्योपयोगस्याभावे सापि चेन्मता । तदभावे स्मरणेऽ
प्यक्षज्ञानवन्मानतास्तु नः ॥ स्मृत्या स्वार्थं परिच्छिद्य प्रवृत्तौ न च बाध्यते । येन प्रेक्षावता तस्या प्रवृत्ति
र्विनिवार्यते ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १८९ ।

मपक्षे कस्य गृहीतस्यार्थस्य स्मृत्या ग्रहणम्–ज्ञानस्य, ज्ञेयस्य,
ज्ञानविशिष्टस्य ज्ञेयस्य, त³¹⁷⁰

ज्ञेयविशिष्टस्य –आ॰ टि॰ ।

द्विशिष्टस्य वा ज्ञानस्य ? न तावज्ज्ञानस्य; त³¹⁷¹

ज्ञानव्यतिरिक्त ।

द्व्यतिरिक्त³¹⁷²

–रिक्तस्य ज्ञेयस्य श्र॰ ।

ज्ञेयस्य
स्मृतौ प्रतिभासनात् । अथ ज्ञेयस्य, अस्तु नामैतत्, तथापि अधिगतार्थाधिगममात्रेण
स्मृतेर्नाऽप्रामाण्यम्, अ³¹⁷³

तुलना–अनुमानेनाधिगते वह्नौ तदुत्तरकालभाविन प्रत्यक्षस्याप्यप्रामाण्यप्रसङ्गात् –स्या॰
र॰ पृ॰ ४८६ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३३७ ।

नुमानेनाधिगतेऽग्नौ तदुत्तरकालभाविनोऽध्यक्षस्याप्यप्रामाण्य
प्रसङ्गात्, प्रत्यभिज्ञानाऽनुमानयोरपि केनचिदशेन अधिगतार्थाधिग³¹⁷⁴

–धिगमप्रभवेन आ॰, श्र॰ ।

मसभवेन अप्रामा
ण्य³¹⁷⁵

–ण्यानुषङ्गाच्च ब॰ ।

प्रसङ्गाच्च । अ³¹⁷⁶

अथ अर्थाधिगमे– आ॰, श्र॰ ।

थ अधिगतार्थाधिगमेऽप्य³¹⁷⁷

प्रत्यभिज्ञानानुमानयोः ।

त्र अपू3178

–पूर्वाशाधि– ब॰ ।

र्वस्याप्यर्थांशस्याऽधिगमसंभवात् प्रामा
ण्यम्, कथमेवं स्मृतेरप्रामाण्यं तत्रापि हि वर्त्तमानकालावच्छेदेनाऽधिगतस्यार्थस्य अतीत
कालावच्छेदेनाऽधिगतेरपूर्वार्थाशाधिगमोषपत्तेः ? प्रयोगः-स्मृतिः प्रमाणम्, प्र³¹⁷⁹

प्रत्यक्षादि ।

माणान्तरप्रति
[p. 409 ] पन्नेऽप्यर्थे केनचिदंशेनाऽपूर्वार्थपरिच्छेदकत्वात्, यद्यत्तथाविधं तत्तत्प्रमाणम् यथा अनु
मानाधिगतार्थे प्रत्यक्षादि, तथा च स्मरणम्, तस्मात् प्रमाणमिति ।

एतेन³¹⁸⁰

ज्ञेयपक्षनिराकरणेन ।

ज्ञानविशिष्टज्ञेयपक्षोप्यपास्तः; अंशतः प्रामा3181

प्रमाणस्य आ॰, श्र॰ ।

ण्यस्य अत्राप्युपपत्तेः । किञ्चेदं
ज्ञेयस्य ज्ञानविशिष्टत्वं नाम–तत्र संयोगः, समवायः3182

–वायो वा विशे– श्र॰ ।

, विशेषणीभावो वा ? तत्र आद्य
पक्षद्वयमनुपपन्नम्; ज्ञेये ज्ञानस्याऽद्रव्यतया सं3183

–योगाभावात् ब॰, श्र॰ ।

योगाऽसंभवात्, आ³¹⁸⁴

आत्म
समवे– श्र॰ ।

त्मनि समवेततया च
समवा3185

–वायस्यानुप– ब॰ ।

यस्याप्यनुपपत्तेः । त³¹⁸⁶

संयोगसमवायाद्यभावे ।

दभावे विशेषणीभावोऽपि दुर्घटः; तस्य त³¹⁸⁷

सम्बन्ध ।

त्पूर्वकत्वात् । न
खलु दण्डपुरुषादौ संयोगादिसम्बन्धानपेक्षस्तद्भा3188

विशेषणी
भावः ।

वो दृष्टः । ज्ञेयविशिष्टज्ञानपक्षस्तु न
युक्तः, त³¹⁸⁹

ज्ञेयविशिष्टज्ञानप्रतिभासस्य ।

त्प्रतिभासस्य स्मृतौ स्वप्नेऽप्यसंभवात् । नहि ज्ञानं निर्विशेषणं स³¹⁹⁰

सविशेषणं नास्ति ब॰ ।

विशेषणं वा
स्मृ3191

स्मृतिभासमा– श्र॰ ।

तौ प्रतिभासमानं केनचिदिष्टम्, बहिर्वस्तुन एव तत्र प्रतिप्राणि प्रतिभासप्रतीतेः । तन्न
गृहीतग्राहित्वात् स्मृतेरप्रामाण्यम् ।

नापि परिच्छित्तिविशेषाभावात्; निहित³¹⁹²

तुलना–निहितमन्त्रिताधीतादौ हानोपादानहेतोः
परिच्छित्तिविशेषस्य स्मरणे सद्भावात् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ४८७ ।

मन्त्रिताधीतादौ तस्यास्त³¹⁹³

परिच्छित्तिविशेष ।

द्विशेषसद्भावात् ।

नाप्यस³¹⁹⁴

–सत्य
तीतार्थप्र– आ॰ ।

त्यतीतार्थे प्रवर्त्तमानत्वात्; य³¹⁹⁵

तुलना–यतोऽतीतस्यार्थस्य स्वकालेऽसत्त्वम्, स्मृतिकाले वा ? –स्या॰ र॰ पृ॰ ४८७ ।

तोऽतीतस्याऽर्थस्य स्वकालेऽसत्त्वम्, स्मृति
काले वा ? न तावत् स्वकाले, त³¹⁹⁶

अतीत
काले ।

दा तस्य विद्यमानत्वात् । स्मृतिकाले तु त³¹⁹⁷

स्मृतिग्राह्यस्य ।

द्ग्राह्यस्याऽस³¹⁹⁸

–सत्त्वं वा ना– श्र॰ ।

त्त्वं
नाऽप्रामाण्यं प्रत्यङ्गम्, प्रत्यक्षस्यापि अप्रामाण्यप्रसक्तेः, त³¹⁹⁹

प्रत्यक्षकाले प्रत्यक्षग्राह्यस्यापि ।

त्काले तद्ग्राह्यस्याप्यसत्त्वाऽ
विशेषात् । नहि प्रत्यक्षग्राह्योऽर्थः प्रत्यक्षकाले सौगतैः सत्त्वेनाऽभ्युपगम्यते ।

भिन्न³²⁰⁰

व्याख्या–
युक्तिज्ञा ज्ञानाकारार्पणक्षमम् । = प्राग्भावित्वाद् भिन्नकालं वस्तु कथ ग्राह्यमिति चेत् ? हेतुत्वमेव ज्ञाने
आकारस्य स्वानुरूपस्य अर्पणक्षम ग्राह्यता युक्तिज्ञा विदुः । न हि सन्दंशायोगोलयोरिव ज्ञानपदार्थयोः
ग्राह्यग्राहकभावः । कथन्तर्हि ? यदाकारमनुकरोति तत् ग्राह्यस्य ग्राहकमित्युच्यते । –प्रमाणवा॰
मनोरथ॰ २ । २४७ । निम्नग्रन्थेषु समुद्धृतेयम्–हेतुत्वमेव तद्युक्तं ज्ञाना –न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ १५३ ।
विधिवि॰ टी॰ पृ॰ १९८ । स्फोटसि॰ टी॰ पृ॰ २३३ । हेतुत्वमेव च व्यक्तेर्ज्ञानाका सर्वद॰ पृ॰
३६ । ज्ञानाकारार्पणक्षमम् –अद्वयवजूस॰ पृ॰ १७ । प्रमाणमी॰ पृ॰ २० । प्रकृतपाठः –न्यायवि॰ वि॰ पृ॰
१३५B । स्या॰ र॰ पृ॰ ४८७ । प्रमेयर॰ २ । ७ ।

कालं कथं ग्राह्यमिति चेद् ग्राह्यतां विदुः ।

हेतुत्वमेव युक्तिज्ञास्तदाकारार्पण³²⁰¹

–णक्षणम् श्र॰ ।

क्षमम् ॥ प्रमाणवा॰ २ । २४७

इत्यस्य विरोधाऽनुषङ्गात् । अतः प्रत्यक्षस्याप्यसति प्रवर्त्तनादप्रामाण्यं स्यात् ।

[p. 410 ]

अ³²⁰²

तुलना–अर्थादनुत्पद्यमानत्वञ्च स्मरणस्यासिद्धम्, स्वविषयभूतादर्थादुत्पद्यमानत्वात् ।
–स्या॰ र॰ पृ॰ ४८७ ।

र्थादनुत्पद्यमानत्वञ्च अध्यक्षेऽप्यविशिष्टम्, ज्ञानं प्रति अर्थे कारणत्वस्य निराक
रिष्यमाणत्वात् ।

विसंवादकत्वञ्च स्मृतेरसिद्धम्, स्वप्रतिपन्नेऽर्थे अ³²⁰³

तुलना–प्रमाणमविसवादात् मिथ्या तद्विपर्ययात् । गृहीतग्रहणान्नो चेन्न
प्रयोजनभेदतः ॥ प्रत्यक्षस्यापि प्रामाण्यमविसवादात् न पुनरर्थानुकारितयाऽतिप्रसगात् । स पुनरनुभूत
स्मृतेर्यदि स्यात् प्रामाण्य लक्षयति । सविकल्पेऽनधिगतार्थव्यवसायाभावादयुक्तमिति चेन्न, प्रयोजनविशे
षात्, क्वचित्तादृशाकारभेदाना तथैव प्रामाण्याविरोधात् । अन्यथा कालादिभेदेन अनधिगतार्थाधिगतेरपि
अन्यत प्रमाणताऽनभ्युपगमात् । साकल्येनादितो व्याप्ति पूर्वं चेल्लिङ्गालिङ्गिनो । अनुमेयस्मृतिः
सिद्धा न प्रमाणविशेषवत् ॥ –सिद्धिवि॰, टी॰ पृ॰ १४६B प्रमाणसं पृ॰ ९९ । सा च प्रमाणम
विसवादकत्वात् प्रत्यक्षवत् । –प्रमाणप॰ पृ॰ ६९ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३३७ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५५३ ।
स्या॰ र॰ पृ॰ ४८७ । प्रमेयर॰ पृ॰ ३१ । प्रमाणमी॰ पृ॰ ३३ । न्यायदी॰ पृ॰ १७ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ ९ ।

विसंवादकत्वात्तस्याः । यद्यत्राऽवि
सवादकं तत्तत्र प्रमाणम् यथा प्रत्यक्षाद्यर्थे प्रत्यक्षादि, अविसंवादिका च स्वप्रतिपन्नेऽर्थे स्मृति
रिति । अ³²⁰⁴

अर्थक्रियास्थितिरविसवादनम् –प्रमाणवा॰ १ । ३ । अविसवादश्च अर्थादुत्पत्ते अर्थाव्यभि
चारत । –प्रमाणवार्तिकालं॰ पृ॰ २७३ । स चाविसवादोऽर्थक्रियालक्षण एव । –तत्त्वसं पं॰ पृ॰ ७७८ ।
अविसवादित्वञ्च अभिमतार्थक्रियासमर्थार्थप्रापणशक्तिकत्व न तु प्रापणमेव प्रतिबन्धादिसम्भवात् । –
तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ३९२ ।

विसंवादो हि गृ3205

गृहीतार्थे ब॰ ।

हीतेऽर्थे प्राप्तिः, प्रमाणान्त³²⁰⁶

–न्तरप्रवृ– ब॰ ।

रवृत्तिर्वा स्यात् । स द्विविधोऽपि स्मृ3207

तुलना–तस्याश्च प्रामाण्य युक्तम्, न हि तयाऽर्थं परिच्छिद्य प्रवर्त्त
मानोऽर्थक्रियाया विसंवाद्यते । –सिद्धिवि॰, टी॰ पृ॰ ३४A प्रमेयक॰ पृ॰ ३३७ । स्या॰ र॰
पृ॰ ४८७ ।

ति
प्रतिपन्ने स्वयधृतद्रव्याद्यर्थेऽस्त्येव । यत्र तु विसंवादः सा स्मृत्याभासा प्रत्यक्षाद्याभासवत् ।

समारोपाव्यवच्छेदकत्वान्न स्मृतिः प्रमाणम्, इत्यप्यसमीचीनम्, तद्गृहीतेऽर्थे
विपरीतारोपाननुप्रवेशतः त³²⁰⁸

समारोपव्यवच्छेद सम स्मृत्यनुमानत । स्वार्थे प्रमाणता तेन नैकत्रापि निवार्यते ॥ –
तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १८९ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३३८ । स्या॰ र॰ पृ॰ ४८७ ।

द्व्यवच्छेदसभवात् । यत् समारोपव्यवच्छेदकं तत् प्रमाणम्
यथा अनुमानम्, समारोपव्यवच्छेदिका च स्वप्रतिपन्नेऽर्थे स्मृतिरिति ।

प्रयोजना3209

–नासाधक– आ॰, श्र॰ ।

प्रसाधकत्वात् स्मृतेरप्रामाण्यम्, इत्यप्यसुन्दरम्, अनुमानप्रवृत्तिलक्ष
णस्य त³²¹⁰

स्मृतिसाध्य ।

त्साध्यप्रयोजनस्य सद्भावात् । त³²¹¹

अनुमान हि ।

द्धि सा3212

साध्याविनाभाविन ।

ध्यप्रतिबद्धाद्धेतो प्रवर्त्तते । साध्य³²¹³

अविनाभावसम्बन्ध । तुलना–लिङ्गलिङ्गिसम्बन्ध
सत्तामात्रेणानुमानप्रवृत्तिहेतु, तद्दर्शनात्, तत्स्मरणाद्वा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ३३८ । साध्यप्रतिबन्धश्च हेतो
सत्तामात्रेण अनुमानप्रवृत्तेरङ्गम्, परिज्ञातो वा, स्मृतिकोटीकृतो वा ? –स्या॰ र॰ पृ॰ ४८८ ।

प्रबिन्धश्च
सत्तामात्रेण त³²¹⁴

अनुमानप्रवृत्ते ।

त्प्रवृत्तेरङ्गम्, परिज्ञातः सन्, स्मृ3215

स्मृतिविषयीकृत ।

तिक्रोडीकृतो वा ? प्रथमपक्षे ना3216

एतद्द्वीपवासिनो हि नालिकेरफलमत्त्वा तज्जलञ्च
निपीय जीवन यापयन्ति, अतस्तै पाकार्थमुपयुक्तौ अग्निधूमौ न दृष्टचरौ ।

लिकेरद्वी
पायातस्य अप्रतिपन्नाग्निधूमसम्बन्धस्यापि धूमदर्शनादग्निप्रतिपत्तिः स्यात् । द्वितीयपक्षे तु
[p. 411 ] वालावस्थायां प्रतिपन्नाग्निधूमसम्बन्धस्य पुनर्वृद्धावस्थायां विस्मृतत³²¹⁷

अग्निधूमसम्बन्ध ।

त्सम्बन्धस्यापि धूमदर्श
नादग्निप्रतिपत्तिप्रसङ्गः । तृतीयपक्षे तु कथं स्मृतेः प्रामाण्यप्रतिपेधः अ³²¹⁸

तुलना–को हि स्मृतिपूर्वकमनुमानमभ्युपगम्य पुनस्ता
निराकुर्यात् अनुमानस्यापि निराकरणानुषङ्गात् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३३८ । स्या॰ र॰ पृ॰ ४८८ ।
प्रमेयर॰ पृ॰ ३२ । प्रमाणमी॰ पृ॰ ३४ । स्या॰ मं॰ पृ॰ २०८ । रत्नाकरा॰ ३ । ४ ।

नुमानप्रवृत्तेरङ्ग
त्वात् ? य³²¹⁹

यज्ज्ञानमनुमान– ब॰ ।

दनुमानप्रवृत्तेरङ्गं तत्प्रमाणं यथा प्रत्यक्षम्, तथा च स्मरणम्, तस्मात् प्रमाण
मिति । तदेवं स्मृतेः कारणस्वरूपविषयभेदात् प्रत्यक्षादिभ्यो भेदप्रसिद्धेः, स्वविष³²²⁰

–षये वाऽविसं– श्र॰ ।

येऽवि
संवादप्रसिद्धेश्च सूक्तम्– अविसंवादस्मृतेः फलस्य हेतुत्वात् प्रमाणं धारणा इति ।
तथा स्मृतिः प्रमाणम् अविसंवादसंज्ञाया हेतुत्वात् । अस्याः पर्यायमाह–प्रत्यवमर्शस्य
स एवायम्, तेन सदृशोऽयम् इति वा एकत्वसादृश्याभ्यां पदार्थानां सङ्कलनं प्र³²²¹

तुलना–पूर्वमज्ञासिषमर्थ तमिमं जानामीति ज्ञानयो समानेऽर्थे प्रतिसन्धिज्ञानं प्रत्यभिज्ञानम् ।
–न्यायभा॰ ३ । २ । २ । प्रत्यभिज्ञानं हि नाम आद्यप्रत्यक्षनिरोधे द्वितीयदर्शने प्रागाहितसंस्काराभिव्यक्तौ
स्मृतिपूर्वं तृतीयं दर्शनम् । –न्यायवा॰ पृ॰ ४०० । प्रत्यभिज्ञा नाम स्मर्यमाणानुभूयमानसामानाधि
करण्यग्राहिणी संस्कारसचिवेन्द्रियजन्या प्रतीतिरिति केचित् । अन्ये मन्यन्ते स्मर्यमाणपूर्वज्ञान
विशेषितार्थग्राहित्वात् तद्विशेषणस्य चार्थस्य बाह्येन्द्रियग्राह्यत्वानुपपत्ते स्तम्भादावपि मानसी प्रत्य
भिज्ञेति । –न्यायमं॰ पृ॰ २२४ । एतन्मतद्वयमभिमतं मञ्जरीकारस्य, दृष्टव्यम् –न्यायमं॰ पृ॰ ४६१ ।
प्रत्यभिज्ञा प्रति आभिमुख्येन ज्ञानम् । लोके हि स एवायं चैत्र इति प्रतिसन्धानेनाभिमुखीभूते वस्तुनि
ज्ञान प्रत्यभिज्ञेति व्यवह्रियते । –सर्वद॰ पृ॰ १९३ । सञ्ज्ञान संज्ञा –सर्वार्थसि॰ १ । १३ संज्ञाज्ञानं
नाम यत्तैरेवेन्द्रियैरनुभूतमर्थं प्राक् पुनर्विलोक्य स एवाय यमहमद्राक्षं पूर्वाह्ण इति संज्ञाज्ञानमेतत् । –
तत्त्वार्थभा॰ व्या॰ १ । १३ । दर्शनस्मरणकारणकं सङ्कलनं प्रत्यभिज्ञानम् । तदेवेदं तत्सदृशं तद्विलक्षणं
तत्प्रतियोगीत्यादि । –परीक्षामु॰ ३ । ५ । प्रमाणप॰ पृ॰ ६९ । प्रमाणमी॰ १ । २ । ४ । अनुभवस्मृतिहेतुकं
तिर्यगूर्ध्वतासामान्यादिगोचरं सङ्कलनात्मकं ज्ञानं प्रत्यभिज्ञानम् । –प्रमाणनय॰ ३ । ३ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ ९ ।

त्यवमर्शः ।

विरुद्धधर्माध्यासात् कारणाभावाद्विषयाभावतश्च नास्ति प्रत्यभिज्ञानस्य प्रामाण्यमिति बौद्धस्य पूर्वपक्ष–

न³²²²

बौद्धः प्राह –आ॰ टि॰ ।

नु प्रमाणप्ररूपणावसरे प्रत्यभिज्ञायाः प्ररूपणमयुक्तम्; विरुद्ध³²²³

स एवायमिति प्रत्यय उत्पद्यमानोनैकत्वे प्रमाणम् एकत्वस्याग्रहणात्
दृष्टस्यैव तस्य प्रतिपत्तेः । एकत्वं हि पूर्वेण सह गृह्यमाणमेकता विवादविषयतां स्वीकरोति । वर्त
मानतामात्रस्यैकत्वे सिद्धसाधनमेव । तच्च पूर्वं पूर्वप्रत्ययेन गृहीतत्वान्नापरम् । पूर्वप्रत्ययेन चासौ
त्रुट्यदवस्थ एव पूर्वतया च गृह्यते । तत पुनरनुसन्धीयमानं यथाभूतं गृहीतं तथाभूतमेव वाऽनुसन्धा
तव्यम् । गृहीतत्वेन च ग्रहणे स्मरणमेतदिति गृहीतग्राहित्वादप्रमाणमपरस्मरणवत् । सवादस्त्वर्थ
क्रियाकरणात् । न चैकत्वसाध्यार्थक्रिया, वस्तुसामर्थ्यमात्रादुत्पत्ते । तस्मात् स एवायम् इति[p. n412 ]
प्रत्ययद्वयमेतत् । –प्रमाणवार्तिकाल॰ पृ॰ ५१ । स इत्यनेन पूर्वकालसम्बन्धी स्वभावो विपयीक्रियते ।
अयमित्यनेन च वर्तमानकालसम्बन्धी । अनयोश्च भेदो न कथञ्चिदभेदो वर्तमानकालभाविरूपैकस्व
भावत्वाद्वस्तुनः । तस्माद् भेद एव प्रत्यभिज्ञाने सति भासते इति कथमनेन क्षणिकत्वानुमानबाधा ?
यद्वा वस्तुन पूर्वकालसम्बन्धित्वमिदानीमसदेव पूर्वकालाभावात् । सत्त्वे वास्य वर्त्तमानकालसम्बन्धित्व
मेव स्यान्न पूर्वकालसम्बन्धित्व विरोधादित्युक्तम् । तस्मात्पूर्बकालसम्बन्धित्वस्यासतो ग्राहक स इति
ज्ञानाशो भून्त, अन्यथा वस्तुन स्पष्टबालाद्यवस्थाग्राहक स्यात्, न च भवति । तस्मात् भ्रान्तात्
पूर्वदृष्टरूपारोपेण स एवायम् इति ज्ञानात् कथमनुमानबाधा ? विस्तरतस्त्वय प्रत्यभिज्ञाभङ्ग
विचारो नैरात्म्यसिद्धौ कृत इति तत्रैवावधार्य । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ ७८ । तथाहि–घट
स एवायमिति तावत्प्रत्यभिज्ञा जायते । सा किं स्मृत्यनुभवरूप ज्ञानद्वयम्, एकमेववा विज्ञानमशे स्मृतिरंशे
चानुभव, उत स्मृतिरेव, आहोस्विदनुभव एव ? –खडनखंड॰ पृ॰ १५६ ।

धर्माध्यासतः
कारणाभावा3224

–वाद्वास्याः श्र॰ ।

च्च अस्याः स्वरूपस्यैवाऽसंभवात्, विष³²²⁵

प्रत्यभिज्ञाप्रत्ययो
भ्रान्त एव निर्विषयत्वात् । प्रयोगश्चैव य प्रत्यभिज्ञाप्रत्यय स तत्त्वतो नैकालम्बन यथा लूनपुनर्जात
तृणादिषु, प्रत्यभिज्ञाप्रत्ययश्चाय तदेवेद नीलादीति प्रत्यय इति विरुद्धव्याप्तोपलब्धि । –तर्कभा॰
मो॰ पृ॰ २९ ।

याभावतः प्रामा
ण्यानुपपत्तेश्च । तथाहि–पू3226

पूर्वज्ञानस्य श्र॰ ।

र्वं ज्ञातस्य पुनः कालान्तरे स एवायम्
इत्यादिज्ञानं प्रत्यभि3227

–भिज्ञानं नचा– ब॰ ।

ज्ञा । न चास्या एकत्वं युक्तम्, विरुद्धधर्माध्यासात्,
यत्र विरुद्धधर्माध्यासः न तत्रैक्यम् यथा जलानलादौ, विरुद्धधर्मा
ध्यासश्च प्रत्यभिज्ञायामिति । न चायमसिद्धः; स्पष्टेतररूपाक्रान्ततया
[p. 412 ] तत्र³²²⁸

प्रत्यभिज्ञायाम् ।

त³²²⁹

विरुद्धधर्माध्यासप्रसिद्धे ।

त्प्रसि3230

–सिद्धे स इत्या– आ॰, श्र॰ ।

द्धे । तथाहि–सः इत्याकारः स्मरणरूपतया प्रत्यभिज्ञायामस्पष्टः, अयम् इति
चाध्यक्षरूपत्वात् स्पष्ट । न चात्र³²³¹

प्रत्यभिज्ञायाम् ।

स्पष्टेत³²³²

–तरविलक्षण– श्र॰ ।

रलक्षणविरुद्धधर्माध्यासेप्यभेदो युक्तः; प्रत्यक्षा
नुमानयोरप्यभेदप्रसक्तेः ।

किञ्च, स एवायम् इत्याकारद्वयं किं तत्र³²³³

प्रत्यभिज्ञा
याम् ।

परस्परानुप्रवेशेन प्रतिभासते, अननु
प्रवेशेन वा ? प्रथमपक्षे अन्य³²³⁴

स इत्याकारस्य अयम् इत्याकारस्य वा ।

तराकारस्यैव प्रतिभास स्यात्, द्वितीयाकारस्य ततोऽविवि
क्तस्वरूपत्वात्, यद् यतोऽविविक्तस्वरूपं न तत्तनो भेदेन प्रतिभासते यथा तस्यैव स्वरूपम्,
एकस्मादाकारादविविक्तस्वरूपञ्च द्वितीयाकारस्वरूपमिति । द्वितीयपक्षे तु परस्परविभिन्न
प्रतिभासद्वयप्रसङ्गः, अन्योन्याननुप्रवेशेन आकारद्वयस्यावस्थानात्, ययोः अन्योन्याननु
प्रवेशेन अवस्थानं तयोः परस्परविभिन्नप्रतिभासः य³²³⁵

–यथा स्थाणुपुरुषयोः ब॰, श्र॰ ।

था रूपरसयोः, अन्योन्याननुप्रवेशेना
ऽवस्थानञ्च स एवायम् इत्याकारद्वयस्य इति । न च प्रतिभासद्वयमेकाधिकरणमेतत्
इत्यभिधातव्यम्; परोक्षापरोक्षाकारयो प्रतिभासयोरेकाधिकरणत्वानुपपत्तेः, अन्यथा सर्व
सविदामेकाधिकरणत्वप्रसक्तेः पुरुषाद्वैतसिद्धिः स्यात् । ततो विरुद्धधर्माध्यासान्नैकमिदं
ज्ञानमभ्युपगन्तव्यम्3236

किन्तु ज्ञानद्वयमेतत्–स इत्याकारस्य
स्मरणरूपत्वात् इदमशस्य च प्रत्यक्षात्मकत्वादिति भाव ।

। अतः कथं प्रत्यभिज्ञानसंभवः ?

कारणाभावाच्च, तथाहि–तत्कारण³²³⁷

–णमितीन्द्रि– श्र॰ ।

म् इन्द्रियम्, पूर्वानुभवजनित संस्कारः, तदुभयं
वा ? न तावदिन्द्रियम्, तस्य वर्त्तमानार्थावभासजनकत्वात् । नापि संस्कारः, तस्य स्मरण
कारणत्वात् । नाप्युभयम्; उभयदोषानुषङ्गात् । न च कारणान्तरमुपलभ्यते । तन्न प्रत्य
भिज्ञा3238

–ज्ञानसत्त्वम् श्र॰ ।

नसंभवः ।

[p. 413 ]

अस्तु वा; तथापि न तत्3239

प्रत्यभिज्ञानं ।

प्रमाणम्, विषयाभावात् । तस्य हि विषयः–पूर्वज्ञाने
प्रतिभातमेव वस्तु, तदतिरिक्त वा ? तत्राद्यविकल्पे न तत् प्रमाणं गृ3240

निष्पादितक्रिये चार्थे वृत्ते प्रस्मरणादिवत् । न प्रमाणमिदं युक्तं
करणार्थविहानित ॥–यदेव हिप्रमितिक्रियासिद्धौ प्रकृष्टमुपकरण तदेव साधकतमं कारकं प्रमाणमुच्यते ।
यदि च प्रत्यभिज्ञा पूर्वप्रमाणगृहीतार्थविषया स्यात् तदा निष्पन्नप्रमितिक्रियेऽर्थे प्रवृत्त्याऽसाध कतमत्वात्
कथमिव प्रमाणतामश्नुवीत ? अन्यथा हि स्मृतेरपि प्रामाण्य स्यात् । –तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ १५९ ।

हीतग्राहित्वात् धारा
वाहिज्ञानवत् । द्वितीयविकल्पेऽपि किकृतस्त³²⁴¹

विषयस्य ।

स्य अतिरेकः–स्वरूपभेदकृतः, कालद्वयस
म्बन्धकृतः, तत्सम्बन्धे ऐक्यप्रतिपत्तिकृतो वा ? यदि स्वरूपभेदकृतः, तदा ज्ञानवत् ज्ञेय
स्यापि प्रतिक्षणं स्वरूपभेदप्रसिद्धेः सौगतम³²⁴²

–मतप्रवेशः ब॰ ।

तप्रसङ्गः ।

अथ कालद्वयसम्बन्धकृतः, तदप्ययुक्तम्, त³²⁴³

अतीतवर्तमानकालद्वयसम्बन्धस्य ।

त्सम्बन्धस्य अर्थभेदेऽप्युपपद्यमानत्वात् ।
न हि लूनपुनर्जातनखकेशाद्यर्थभेदे कालद्वयसम्बन्धोऽसिद्धः । अथ कालद्वयस³²⁴⁴

–सम्बन्धिदेव– ब॰ ।

म्बन्धे देव
दत्तस्य ऐक्यं प्रतीयते, अतः पूर्वज्ञाने प्रतिभातस्य वस्तुनः प्रत्यभिज्ञानेन आधिक्यग्रहणान्न
गृहीतग्राहित्वेन अप्रामाण्य³²⁴⁵

–ण्यमित्यभिधानमा– ब॰ ।

मित्यभिधीयते; तदप्यभिधानमात्रम्; यतः किमिदमैक्यं नाम–
एकत्वसंख्या, स्थायित्वं वा ? यदि एकत्वसंख्या; तदास्याः पू3246

प्रत्यक्षकाले एव ।

र्वमेव प्रतिपन्नत्वात् कथमा
धिक्यपरिच्छेदः प्रत्यभिज्ञायाः ? अथ स्थायित्वम्, तत् किं देवदत्तस्वरूपाद् भिन्नम्,
अभिन्नं वा ? यद्यभिन्नम्; तदा त³²⁴⁷

देवदत्तस्वरूपवत् ।

त्स्वरूपवत् त³²⁴⁸

स्थायित्वमपि ।

दपि पूर्वज्ञानेनैव प्रतिपन्नम् । यद्यतोऽभिन्नं
तस्मिन् प्रतीयमाने तदपि प्रतीयते यथा तस्यैव स्वरूपम्, अभिन्नञ्च प्रत्यभिज्ञाविषय
त्वेनाऽभि3249

–भिप्रेतवस्तुनः आ॰,
श्र॰ ।

प्रेतं वस्तुनः स्थायित्वमिति । अथ भिन्नम्; तत् किं पूर्वमप्युत्पन्नम्, अथ
प्रत्यभिज्ञानसमय एवोत्पद्यते ? यदि पूर्वमप्युत्पन्नम्, तदा पूर्वज्ञानेनैव अस्य³²⁵⁰

स्थायित्वस्य ।

परिच्छेदात्
कथं प्रत्यभिज्ञानेन आधिक्यपरिच्छेदः ? केनचिदंशेन आधिक्यपरिच्छेदाभ्युपग³²⁵¹

–गमेऽनवस्था– आ॰, ब॰ ।

मे वा
अन³²⁵²

स अंश वस्तुस्वरूपाद् भिन्नोऽभिन्नो वा ? अभेदे
वस्तुस्वरूपवत् पूर्वमेव प्रतिपत्ति । भेदे किमसौ पूर्वमेवोत्पन्न, अथ प्रत्यभिज्ञासमय एवोत्पद्यते ?
इत्यादिरूपेण ग्रन्थावर्तनरूपाऽनवस्था ।

वस्थातो न प्र³²⁵³

प्रत्यभिज्ञाने आधिक्यपरिच्छेदसिद्धि ।

कृत³²⁵⁴

–कृतत्व– आ॰ ।

तत्त्वसिद्धिः । अथ प्रत्यभिज्ञानसमय एव उत्पद्यते, तर्हि तस्य पूर्व
मप्रतिपन्नत्वात् कथं प्रत्यभिज्ञा3255

–ज्ञानवि– ब॰, श्र॰ ।

विषयत्वम् ? पूर्वप्रतिपन्नस्यार्थस्य पुनः कालान्तरेगृह्यमाणस्य
प्रत्यभिज्ञाविषयत्वाभ्युपगमात् । पूर्वज्ञानाप्रतिप³²⁵⁶

–तिपन्नानन्तरावबोधक
– आ॰ ।

न्नार्थान्तरावबोधकज्ञानस्य प्रत्यभिज्ञा3257

–ज्ञानत्वे श्र॰ ।

त्वे च
घटज्ञानानन्तरमाविर्भूतपटज्ञानस्यापि त³²⁵⁸

–तत्प्रसङ्गः श्र॰ ।

त्त्व³²⁵⁹

प्रत्यभिज्ञानत्वप्रसंग ।

प्रसङ्गः । त³²⁶⁰

प्रत्यभिज्ञानसमये ।

त्समये स्थायित्वस्य उत्पत्तौ च
क्षणिकत्वानुषङ्गात् कथं त³²⁶¹

तत्कालोत्पन्नस्थायित्वविशिष्टार्थानाम् ।
त्रिकालानुयायिस्थायित्वविशिष्टस्यैव अक्षणिकत्वादिति भाव ।

द्विशिष्टार्थानामक्षणिकत्वं स्यादिति ॥ छ ॥

[p. 414 ]

तत्प्रतिविधानपुरस्सर प्रत्यभिज्ञानस्य पृथक प्रथक् प्रामाण्यप्रसाधनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्3262

पृ॰ ४११ प॰ ८ ।

–विरुद्धधर्माध्या3263

–घ्यास इ– आ॰ ।

सतः इत्यादि । तत्र किं धर्माणां
धर्मिणा सह विरोधः, परस्पर वा ? न तावत् धर्मिणा, तत्र³²⁶⁴

धर्मिणि ।

तेषां प्रती
यमानत्वात्, यद्यत्र प्रतीयते न तत्तत्र विरुद्धम् यथा चित्रज्ञाने नीला
द्याकाराः, प्रतीयते च प्रत्यभिज्ञाने स एवायम् इत्याकारद्वयम्, तस्मान्न
तत्तत्र विरुद्धमिति । यत् पुनर्यत्र विरुद्धं न तत्तत्र कदाचिद³²⁶⁵

–चिदुपल– आ॰, श्र॰ ।

प्युलभ्यते, यथा तुरङ्गमोत्तमाङ्गे
शृङ्गम्, उपलभ्यते च प्रत्यभिज्ञाने प्रागुक्तमाकारद्वयमिति । तन्न धर्मिणा सह धर्माणां
विरोधो युक्तः । प³²⁶⁶

तुलना–तत्र यदि नाम दर्शनस्मरणलक्षण
योराकारयोर्विरोध, तथापि धर्मिण प्रत्यभिज्ञानस्य किमायातं येनास्य विरुद्धघर्माध्यासाद् भेद
प्रार्थ्येत । –स्या॰ र॰ पृ॰ ४९२ ।

रस्प³²⁶⁷

–स्पर विरो– ब॰ ।

रविरोधे तु धर्मिणः किमायातं येनास्य विरुद्धधर्माध्यासाद् भेदः
प्रा3268

प्रार्थ्यते श्र॰ ।

र्थ्येत ? धर्माणां हि परस्परपरिहारस्थितिलक्षणविरोधसभवे तेषा3269

तेषा
मन्योन्य ब॰, श्र॰ ।

मेव अन्योन्यं3270

–न्यभेदो श्र॰ ।

भेदो युक्तः ।

किञ्च³²⁷¹

तुलना–विरुद्धाभ्या दर्शनस्मरणाकाराभ्या कारणभूताभ्या
स्वभावभूताभ्या वा प्रत्यभिज्ञानस्य भेद साध्येत ? –स्या॰ र॰ पृ॰ ४९३ ।

, विरुद्धधर्माध्यासतः कारणभूताम्यां दर्शनस्मरणाकाराभ्यां प्रत्यभिज्ञानस्य
भेद साध्येत, स्वभावभूताभ्यां वा ? तत्राद्यपक्षे सिद्ध³²⁷²

कार्यकारणयो
र्भेदस्येष्टत्वात् –आ॰ टि॰ ।

साधनम् । न खलु कारणस्वरूपमेव
सर्वथा कार्यस्वरूपम् इति स्याद्वादिनो मन्यन्ते । द्वितीयपक्षेऽपि कथञ्चित्त³²⁷³

प्रत्यभिज्ञानभेद –आ॰ टि॰ ।

द्भेदः साध्येत,
सर्वथा वा ? यदि कथञ्चित्, तदा सिद्धसाधनमेव, आकारतद्वतोः कथञ्चिद्भेदाभ्युप
गमात् । सर्वथा भेदस्त्वनुपपन्न, त³²⁷⁴

दर्शनस्मरणाकारयो
स्वभावयो ।

योः त³²⁷⁵

प्रत्यभिज्ञान ।

त्स्वभावत्वाभावप्रसङ्गात् । यो यत्स्वभावः
न तस्य तद्वत सर्वथा भेदः यथा चित्रज्ञानात् नीलाद्याकारस्य, स्वभाव³²⁷⁶

–वस्य प्र– ब॰ ।

श्च प्रत्यभिज्ञानस्य
स एवायम् इत्याकारद्वयमिति । तद्धि प्रत्यक्ष-स्मरणसामग्रीतः समुपजायमानं
क्रोडीकृताऽऽकारद्वयमेवोपजायते चित्रपट्यादिसामग्रीत चित्राकारैकज्ञानवत्, प्रत्यक्षा
दि3277

आदिपदेन विकल्पवासनाशब्दसंकेतस्मरणादिसामग्री
ग्राह्या ।

सामग्रीतो निर्विकल्पेतराकारैक³²⁷⁸

एकज्ञानस्वरूपवत् –आ॰ टि॰ । तुलना–यदि पारोक्ष्यापारोक्ष्यधर्मभेदात् पूर्वाप
रावस्थापरामर्शज्ञान भिद्येत, हन्त भो, तदित्यपि विकल्पो भिद्येत । सोऽपि हि परोक्षश्चापरोक्षश्च,
विकल्पोऽविकल्पश्च । अर्थे परोक्षो विकल्पश्च स्वात्मनि त्वविकल्पोऽपरोक्षश्च । तस्माद्विषयभेदादविरोध
इति चेत्, नन्विहापि तदेवैक विज्ञान तस्यैवेकस्य वस्तुन पूर्वदेशकालसम्बन्धे परोक्षम्, अपरोक्षञ्चा
परदेशकालसम्बन्ध इति को विरोध ? –न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ १४० । विकल्पो हि स्वरूपे निर्विकल्प
कमर्थरूपे च सविकल्पकमिति सौगतमतम् ।

विकल्पवद्वा ।

यदप्युक्तम्3279

पृ॰ ४१२ प॰ ४ ।

–आकारद्वयं किं परस्परानुप्रवेशेन प्रतिभा3280

–भासतेत्या– ब॰ ।

सते इत्यादि; तत्र कोऽय
मस्य अनुप्रवेशो नाम–प³²⁸¹

तुलना–परस्परस्वरूप
साङ्कर्यमेकस्मिन्नाधारे घृतिर्वा । –स्या॰ र॰ पृ॰ ४९३ ।

रस्प³²⁸²

–स्पर स्व– ब॰ ।

रस्वरूपसाङ्कर्यम्, एकस्मिन्नाधारे वृत्तिर्वा ? प्रथमविकल्पोऽ
[p. 415 ] नुपपन्नः; प्रतीतिविरोधात् । नहि य³²⁸³

दर्शनस्मरणरूपम् ।

थोक्तमाकारद्वयमन्योन्यसङ्कीर्णस्वरूपं स्वप्नेऽपि प्रतीयते ।
द्वितीयविकल्पे तु न³²⁸⁴

न किञ्चि– ब॰ ।

हि किञ्चिदनिष्टम्, एकस्मिन् प्रत्यभिज्ञाख्ये ज्ञाने तदाकारद्वयस्य निर्बा
धप्रतीतौ प्रतिभासमानत्वात् । यद्यथा निर्बाधायां प्रतीतौ प्रतिभासते तत्तथैवाभ्युपगन्त
व्यम् यथा नीलं नील³²⁸⁵

सलिलतया श्र॰ ।

तया, प्रतिभासते च तथाविधायां प्रतीतौ आकारद्वयान्वित³²⁸⁶

–तत्त्वेनैव ज्ञान– आ॰, श्र॰ ।

त्वेनैकं
ज्ञानमिति । न च प्रमाणप्रसिद्धे वस्तुस्वरूपे मिथ्याविकल्पसंहति किञ्चित्कर्त्तु समर्था
सकलशून्यतादेरपि सिद्धिप्रसङ्गात् । कथ³²⁸⁷

दर्शनस्मरणरूपमाकारद्वयं परस्परमनुप्रवेशेनऽननुप्रवेशेन
वा प्रतिभासते इत्येवं वादिन सौगतस्य । तुलना–कथञ्चैवं वादिनश्चित्रज्ञानसिद्धि –प्रमेयक॰
पृ॰ ३४२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ४९३ ।

ञ्चैवंवादिनः चित्रज्ञानादेः सिद्धिः ? नीलादि
प्रतिभासानां हि परस्परानुप्रवेशे सर्वेपामेकरूपताप्रसङ्गात् कुतश्चित्रता एकनीलाकारज्ञा
नवत् ? तेषां3288

नीलादिप्रतिभासानाम्

तदननुप्रवेशे भिन्न³²⁸⁹

देवदत्तस्य नीलज्ञानं
यज्ञादत्तस्य पतिज्ञान इन्द्रदत्तस्य च रक्तज्ञानं यथा परस्परतोऽत्यन्तभिन्नं सत् चित्रैकरूपता न प्रति
पद्यन्ते तथैव ।

सन्ततिनीलादिप्रतिभासानामिव अत्यन्तभेदसिद्धेः
नितरामचित्रता । एकज्ञानाधिकरणतया तेषां3290

नीलादिप्रतिभासानाम् ।

प्रत्यक्षतः प्रतीतेः प्रतिपादितदोषानव
काशः प्रत्यभिज्ञानेऽप्यविशिष्टः । तन्न विरुद्धधर्माध्यासतः प्रत्यभिज्ञानस्याभावो युक्तः ।

नापि कारणाभावतः3291

तुलना–नापि कारणाभावत –स्या॰ र॰
पृ॰ ४९४ । यत्पुनरुक्तं सामग्रीभेदात् विरुद्धधर्मससर्गाच्च प्रत्यभिज्ञाज्ञानस्य एकत्वानुपपत्तिरिति;
तदयुक्तम्, सम्प्रयोगसस्कारयो सम्भूयसामग्रीत्वात् । न चान्यत्र सम्प्रयोगसंस्कारयो प्रत्येकमन्योन्य
निरपेक्षयो कारणत्वादेकज्ञानकारणतानुपपत्ति, यस्मात् अन्यत्र लिङ्गेन्द्रिययोरन्योन्यनिरपेक्षयो दृष्ट
सम्भूयकारित्वं विशिष्टानुमितिं प्रति । तस्मात् प्रत्यभिज्ञाज्ञानस्य एकत्वेन प्रामाण्यसंभवात् । –
चित्सु॰ पृ॰ २१४ ।

; दर्शन-स्मरणलक्षण³²⁹²

–णतत्का– आ॰, श्र॰ ।

स्य तत्कारणस्य सद्भावात्3293

दर्शनस्मरणकारणकं संकलन प्रत्यभिज्ञानम् परीक्षामु ३ । ५ इत्य
भिधानात् ।

। कथं वि3294

वर्तमानपर्यायविषयं हि दर्शनम् अतीतविवर्तगोचरञ्च स्मरणम् ।

भिन्न
विषययोः विमि3295

इदमाका
रोल्लेखि हि दर्शनम् तदाकारोल्लेखि च स्मरणम् ।

न्नाकारयोश्चानयोः तत्कारणतेति चेत् ? तदन्वयव्यतिरेकानुविधायि
त्वात् । यद् यदन्वयव्यतिरेकानुविधायि तत् तत्कारणकम् यथा वीजाद्यन्वयव्यति
रेकानुविधायी अङ्कुरः तत्कारणकः, दर्शनस्मरणान्वयव्यतिरेकानुविधायिनी च प्रत्यभिज्ञे
ति । न खलु वीजादेः अङ्कुरकारणतायां चि3296

–चित्रपटादेः ब॰, श्र॰ ।

त्रपट्यादेः चित्रज्ञानकारणतायां वा तदन्व
यव्यतिरेकानुविधानादन्यन्निबन्धनमस्ति । तन्नास्य कारणाभावादप्यभावो युक्तः ।

किञ्च, इदं प्रत्यभिज्ञानं कार्यम्, का3297

–कार्यं प्रती– श्र॰ ।

र्यञ्च प्रतीयमानं कारणसद्भावमवबोध
यति, अतः कथमस्य कारणाभावो ज्यायान् ? तथाहि–यत् कार्यं तत् कारणपूर्वकम्
यथा घटादि, कार्यञ्चेदं प्रत्यभिज्ञानमिति ।

यदप्युक्तम्3298

पृ॰ ४१३ प॰ १ ।

–सतोऽपि प्रत्यभिज्ञानस्य³²⁹⁹

–स्य प्रामा– ब॰ ।

न प्रामाण्यम् इत्यादि, तदप्यसमीक्षिता
[p. 416 ] भिधानम्, य³³⁰⁰

तुलना–तदप्रामाण्य हि गृहीतग्राहित्वात्, स्मरणानन्तरभावित्वात्, शब्दाकारधारित्वाद्वा,
वाध्यमानत्वाद्वा स्यात् ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ३४३ ।

तो विषयाभावात्, गृहीतग्राहित्वात्, वाध्यमानत्वाद्वाऽस्य³³⁰¹

प्रत्यभिज्ञानस्य ।

अप्रामाण्यं
स्यात् ? न तावद्विषयाभावात्, पूर्वोत्तरवि3302

–विवरवर्त्त्ये– आ॰ ।

वर्त्तवर्त्त्येकद्रव्यस्य तद्विषयस्य सद्भावात् ।
प्रत्यक्षादित प्रत्यभिज्ञानस्य स्वरूपवैलक्षण्यसंभवाच्च विषयवैलक्षण्यमव³³⁰³

–वश्यमभ्यु– श्र॰ ।

श्याभ्युपगन्त
व्यम् । यस्य यतः स्वरूपवैलक्षण्यं तस्य ततो विषयवैलक्षण्यमप्यस्ति यथा प्रत्यक्षात्
स्मरणस्य, अस्ति च स्वरूपवैलक्षण्यं प्रत्यभिज्ञानस्येति । सुप्रसिद्धं हि प्रत्यक्षस्मरणयोः
स्पष्टेतररूपतया अतीतवर्त्तमानविषयपरामर्शरूपतया च स्वरूपवैलक्षण्याद् अतीतवर्त्त
मानका3304

प्रत्यक्षे स्मरणे च
प्रत्येकमिह तु युगपदिति विशेष –आ॰ टि॰ ।

लावच्छेदेन विषयवैलक्षण्यम्, एवमत्रा3305

प्रत्यभिज्ञानेऽपि ।

पि । प्रत्यक्षस्य हि वर्त्तमानकाला
वच्छिन्नो विषयः, स्मरणस्य तु अतीतकालावच्छिन्नः, प्रत्यभिज्ञानस्य तु उभयकाला
वच्छिन्नो द्रव्यविशेषो विषयः । न चाऽशेषार्थानां प्रतिक्षण क्ष³³⁰⁶

–क्षणिकत्वतो द्र– ब॰ ।

णिकत्वात् द्रव्यविशे
पस्य कस्यचिदप्यसभवात् कस्य तद्विषयता प्रार्थ्यते इत्यभिधातव्यम्, क्षणभङ्गप्रतिषेधेन
द्रव्यसिद्धेः प्रागेव³³⁰⁷

पृ॰ ३५७–३८९ ।

प्रपञ्चतो विहितत्वात् । तन्न विष³³⁰⁸

तुलना–आकारवादप्रतिषेधे पूर्वानुभवजनितसस्कारस्मरणसहकारीन्द्रियेण स एवायमि
त्युभयोल्लेखि ज्ञान जन्यते । तस्य च अर्थान्वयव्यतिरेकानुविधानात् निर्विषयत्वमयुक्तम् । –
प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३९७ । अतीतकालविशिष्टो वर्तमानकालाबच्छिन्नश्चार्थ एतस्यामवभासते । –
न्यायम॰ पृ॰ ४५९ । प्रतीयते तावदेतस्माद्विज्ञानात् पूर्वापरकालावच्छिन्नमेक वस्तुतत्त्वम्,
तदप्यस्य विषयो न भवतीति सविद्विरुद्धम् । ग्रहणस्मरणे च नैक विषयमालम्ब्येते तस्मादेकमेवेद
विज्ञान प्रतीतिसामर्थ्यादुभयविषयमास्थेयम् । –प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ८० ।

याभावात् तदप्रामाण्यम् ।

नापि गृहीतग्राहित्वात्, त³³⁰⁹

तुलना–
न हि तद्विषयभूतमेक द्रव्य स्मृतिप्रत्यक्षग्राह्य येन तत्र प्रवर्तमानं प्रत्यभिज्ञान गृहीतग्राहि मन्येत,
तद्गृहीतातीतवर्तमानविवर्ततादात्म्यात् द्रव्यस्य कथञ्चिदपूर्वार्थत्वेऽपि प्रत्यभिज्ञानस्य तद्विषयस्य
नाप्रमाणत्व लैगिकादेरप्यप्रमाणत्वप्रसगात् तस्यापि सर्वथैवापूर्वार्थत्वासिद्धे । –प्रमाणप॰ पृ॰ ७० ।
प्रमेयक॰ पृ॰ ३४३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ४९५ । प्रमेयर॰ पृ॰ ३३ । प्रमाणमी॰ पृ॰ ३५ ।

द्विषयस्य प्रमाणान्तरेण ग्रहीतुमशक्यत्वात् । स हि
प्रत्यक्षेण गृह्येत, स्मरणेन, प्रमाणान्तरेण वा ? न तावत् प्रत्यक्षेण, तस्य वर्त्तमानवि3310

–विवर्त्तगोच– आ॰,
श्र॰ ।

वर्त्त
मात्रगोचरचारितया अतीतवर्त्तमानविव³³¹¹

–विवर्त्तिद्रव्यस्य श्र॰, –विवर्त्तिनो द्रव्यस्य ब॰ ।

र्त्तवर्त्तिनो द्रव्यस्य ग्रहणे सामर्थ्याऽसभवात् ।
नापि स्मरणेन, तस्य अतीतपर्यायविषयतया त³³¹²

अतीतवर्तमानपर्यायानुयायिद्रव्यग्रहणे ।

द्ग्रहणेऽसमर्थत्वात् । नापि प्रमाणान्तरेण,
उभ³³¹³

अतीतवर्तमान ।

यविवर्त्तवर्तिद्रव्यविषयस्य प्रत्यभिज्ञानतोऽन्यप्रमाणस्याऽसंभवात् । त³³¹⁴

स्मरणप्रत्यक्ष । तुलना–
प्रत्यक्षस्मरणजनितकल्पनाज्ञानमस्तीति चेत, न, तस्यैव प्रत्यभिज्ञानत्वेनास्माभिरभ्युपगमात् ।
–स्या॰ र॰ पृ॰ ४९५ ।

दुभयसंस्कार
जनितं कल्पनाज्ञानमस्तीति चेत्, न, त³³¹⁵

उभयसस्कारजनितविकल्पस्यैव ।

स्यैव प्रत्यभिज्ञानत्वात् ।

[p. 417 ]

ननु यदि प्रत्यक्षस्मरणयोः द्रव्यमविषयः तर्हि कथं ताभ्यां त³³¹⁶

द्रव्ये ।

त्र त³³¹⁷

प्रत्यभिज्ञानम् ।

ज्जन्येत ?
यद् यस्य विषयो न भवति न³³¹⁸

न तत्र आ॰, श्र॰ ।

तत्तत्र ज्ञानमुत्पादयति यथा चक्षू रसे, अविषयश्च एकत्वं
प्रत्यक्षस्मरणयोरिति; तदप्यसुन्दरम्; विक³³¹⁹

सौगतमते हि निर्विकल्पकप्रत्यक्षात् सविकल्पकमुत्प
द्यते । निर्विकल्पकं च परमार्थसत्स्वलक्षणजन्यत्वात् वस्तुविषयं सविकल्पकं तु बुद्धिकल्पितसामान्यगो
चरत्वादवस्तुविषयकं प्रसिद्धम् । ततो यथा निर्विकल्पकं सामान्यमजानदपि सामान्यविषयं विकल्पमु
त्पादयति तथैव अतीतवर्तमानोभयविवर्तवर्तिनमेकत्वमजानत्यपि प्रत्यक्षस्मरणे तद्विषयकं प्रत्यभिज्ञान
मुत्पादयतामिति भाव । तुलना–विकल्पोत्पादकाध्यक्षेणानेकान्तात् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ४९५ ।

ल्पोत्पादकाऽविकल्पकाध्यक्षेण अनेकान्तात्,
तस्य सामान्यागोचरस्यापि सामान्ये विकल्पोत्पादक³³²⁰

–कत्वं प्रती– श्र॰ ।

त्वप्रतीतेः । विकल्पवासनासहायं
स्वाविषयेऽपि त³³²¹

सामान्ये ।

त्र त³³²²

निर्विकल्पकम् ।

त् त³³²³

विकल्पम् ।

मुत्पादयति इत्युत्तरम् अ³³²⁴

प्रत्यक्षस्मरणाभ्याम् एकत्वे प्रत्यभिज्ञानस
मुत्पादनस्थलेऽपि ।

न्यत्रापि तुल्यम्, प्रत्यक्षस्यापि स्मरण
सहायस्य एकत्वे प्रत्यभिज्ञानजनकत्वप्रतीतेः, सहकारिणामचिन्त्यशक्तित्वात् । कथम
न्यथा असर्वज्ञज्ञानम् अभ्या3325

अभ्यासविशेषादय सहकारिण –आ॰ टि॰ ।

सविशेषसहायं सर्वज्ञज्ञानं जनयेत् ? एकत्वविषयत्वञ्च
प्रत्यक्षस्यापि अक्षणिकत्वसिद्धौ3326

पृ॰ ३८१ ।

समर्थितम् । अन्यथा निर्विषयत्वमेव अस्य स्यात्,
एकान्तेन अनित्यत्वम्य कदाचनाप्यप्रतीतेः । केवलं तेन³³²⁷

प्रत्य
क्षेण ।

एकत्वं प्रतिनियतवर्त्तमानपर्या
याधारतया अर्थे प्रतीयते, स्मरणसहायप्रत्यक्षप्रभवप्रत्यभि3328

–भिज्ञाने तु आ॰, श्र॰ ।

ज्ञानेन तु स्मर्यमाणाऽनुभूयमा
नपर्यायाधारतयेति विशेषः । अतः कथञ्चिदपूर्वार्थत्वसिद्धेः न गृहीतग्राहित्वमस्य यतोऽ
प्रामाण्यं स्यात्, अन्यथा अनुमानादेरपि अप्रामाण्यप्रसङ्गः सर्वथाऽपूर्वार्थविषयत्वाऽ
संभवात्, त³³²⁹

अनुमानविषयस्य –आ॰ टि॰ ।

द्विषयस्य देशा3330

पर्वतादिदेशस्थपावकस्य –आ॰ टि॰ ।

दिविशिष्टपावकादिव्यक्तिविशेषस्य सम्बन्धग्रा3331

तर्क –आ॰ टि॰ । तुलना–सम्बन्धग्राहिविज्ञानविषयात् साध्यादिसामान्यात् कथञ्चिदभिन्नस्यानुमे
यस्य देशकालविशिष्टस्य तद्विषयत्वात् । –प्रमाणप॰ पृ॰ ७० । प्रमेयक॰ पृ॰ ३४३ ।

हिज्ञानविषयात्
साध्यसामान्यात् कथञ्चिदभिन्नस्य कथञ्चित् पूर्वार्थत्वप्रसिद्धेः ।

बा3332

तुलना–
सवादो वाघवैधुर्यनिश्चयश्चेत् स विद्यते । सर्वत्र प्रत्यभिज्ञाने प्रत्यक्षादाविवाञ्जसा ॥ प्रत्यक्षबाधकं
तावन्न सज्ञानस्य जातुचित् । तद्भिन्नगोचरत्वेन परलोकमतेरिव ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १९२ । वाधक
प्रमाणान्न प्रमाणं प्रत्यभिज्ञानमिति चायुक्तम्, तद्बाधकस्यासम्भवात् । न हि प्रत्यक्षं तद्बाधकं तस्य
तद्विषये प्रवृत्त्यसभवात्, साधकत्ववद् बाधकत्वविरोधात् । –प्रमाणप॰ पृ॰ ७० । अष्टसह॰ पृ॰ २८० ।
प्रमेयक॰ पृ॰ ३४४ । स्या॰ र॰ पृ॰ ४९६ । प्रमेयर॰ पृ॰ ३६ ।

घ्यमानत्वात्तर्ह्यप्रमाणं प्रत्यभिज्ञा, इ³³³³

इति
चायुक्तम् श्र॰ ।

त्यप्ययुक्तम्, तद्बाधकस्य कस्यचिदप्य
संभवात् । तस्य हि बाधकं प्रत्यक्षम्, अनुमानं वा स्यात् ? न तावत् प्रत्यक्षम्; तस्य
तद्विषये प्रवृत्त्यभावात् । यद् यद्विषये न प्रवर्त्तते न तत्तस्य बाधकम् यथा रूपज्ञानस्य
[p. 418 ] रसज्ञानम्, न प्रवर्त्तते च प्रत्यभि3334

–भिज्ञाने विषये श्र॰, –भिज्ञानविषये ब॰ ।

ज्ञाविषये प्रत्यक्षमिति । नाप्यनुमानम्, त³³³⁵

प्रत्यभिज्ञाविषये ।

द्विषये
त³³³⁶

अनुमानस्यापि ।

स्याप्यप्रवृत्तेः, प्रवृत्तौ वा संवादकत्वान्न तद्वाधकत्वम् । न³³³⁷

तुलना–न च लूनपुनर्जातनख
केशादिवत् सर्वत्र निर्विषया प्रत्यभिज्ञा –प्रमेयक॰ पृ॰ ३४२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ४९४ ।

नु लूनपुनर्जातनखकेशादौ
बाध्यमानं तत्3338

स एवाय नखादिरिति एकत्वप्रत्यभिज्ञानम् ।

प्रतीतमेव अतः कथं तत् प्रमाणमिति चेत् ? यदि नाम तत्र³³³⁹

लूनपुनर्जातनखकेशादौ ।

तत्त³³⁴⁰

स एवाय नख
केशादिरिति प्रत्यभिज्ञान बाध्यमानम् ।

था
प्रतीतम्, अन्यत्र³³⁴¹

तस्मिन्नेव नखे केशे वा स एवाय नखादिरिति प्रत्यभि
ज्ञानं कथं बाध्यमानमिति भाव ।

किमायातम् ? अन्य³³⁴²

एकत्र बाध्यमानत्वोपलम्भात् सर्वत्र बाध्यमानत्वस्वीकारे ।

था शुक्तिशकले रजताभासप्रत्यक्षस्य भ्रान्तत्वोप
लम्भात् सत्यरजतेप्यस्य³³⁴³

रजताभासप्रत्यक्षस्य ।

भ्रान्तत्वप्रसङ्गः । तन्न एकत्वप्रत्यभिज्ञानस्यापह्रवो युक्तः ।

नापि सादृश्यप्रत्यभिज्ञानस्य³³⁴⁴

अपह्नवो युक्त इति गतेन सम्बन्ध ।

; अ³³⁴⁵

तुलना–सादृश्य
प्रत्यभिज्ञानमेतेनैव विचारितम् । प्रमाण स्वार्थसवादादप्रमाण ततोऽन्यथा ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १९३ ।
कथञ्च प्रत्यभिज्ञानविलोपेऽनुमानप्रवृत्ति येनैव हि –प्रमेयक॰ पृ॰ ३४३ । अनुमानानुत्पत्तिप्र
सङ्गात्, येनैव हि पूर्वं धूमोऽग्ने –स्या॰ र॰ पृ॰ ४९६ ।

नुमानानुत्पत्तिप्रसङ्गात्–येनैव³³⁴⁶

प्रतिपत्रा ।

हि पूर्वं धू3347

धूमोऽग्निर्दृष्ट ब॰ ।

मसहितोऽ
ग्निर्दृष्टः त³³⁴⁸

प्रतिपत्तु ।

स्यैव उत्तरकालं पूर्वधूमसदृशधूमदर्शनात् अग्न्यनुमानोत्पत्तिर्युक्ता, नान्यस्य³³⁴⁹

जनस्य ।

अ³³⁵⁰

घटादिदर्शनात् ।

न्यदर्शनात् । न च प्रत्यभिज्ञानमन्तरेण तेनेद सदृशम् इति प्रतिपत्तिर्घटते, पूर्व
प्रत्यक्षेण उ³³⁵¹

धूमस्य ।

त्तरस्य त³³⁵²

उत्तरकालीनधूमप्रत्यक्षेण ।

त्प्रत्यक्षेण च पूर्वस्य धूमादिवस्तुनोऽप्रतिपत्ते । न³³⁵³

तुलना–न च द्वयाप्रतिपत्तौ –स्या॰ र॰ पृ॰ ४९६ ।

च द्वयाऽप्रति
पत्तौ द्विष्ठं सादृश्यं प्रतिपत्तुं शक्यमतिप्रसङ्गात् । य³³⁵⁴

यद् नास्ति श्र॰ ।

द् द्विष्ठं तद् द्वयप्रतिपत्तावेव प्रतीयते
यथा सम्बन्धः, द्विष्ठञ्च सादृश्यमिति । ततः सिद्वा एकत्वोल्लेखिनी सादृश्योल्लेखिनी
च प्रत्यभिज्ञा प्रमाणम् ।

एतदेवाह–संज्ञा प्रमाण चिन्तायाः फलस्य हेतुत्वात् इति सम्बन्धः । अस्याः
पर्यायमाह–तर्कस्य इति । कः पुनरयं त³³⁵⁵

चिन्ताज्ञानमागामिनो वस्तुन एव
निष्पत्तिर्भवति अन्यथा नेति, यथैव ज्ञानादित्रयसमन्विते तत्रैव परमसुखावाप्तिरन्यथा नेत्येतच्चिन्ताज्ञानं
मनोज्ञानमेव । –तत्त्वार्थभा॰ व्या॰ पृ॰ ७८ । सम्बन्धं व्याप्तितोऽर्थाना विनिश्चत्य प्रवर्तते । येन
तर्क स सवादात् प्रमाण तत्र गम्यते । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १९४ । प्रमाणप॰ पृ॰ ७० । उपलम्भानुप
लम्भनिमित्त व्याप्तिज्ञानमूह । इदमस्मिन् सत्येव भवत्यसति तु न भवत्येवेति च । –परीक्षामु॰ ३ । ११,
१२ । प्रमाणमी॰ १ । २ । ५ । उपलम्भानुपलम्भसभव त्रिकालीकलितसाध्यसाधनसम्बन्धाद्यालम्बनमिद
मस्मिन् सत्येव भवतीत्याद्याकारं सवेदनमूहापरनामा तर्क । –प्रमाणनय॰ ३ । ५ । जैनतर्कभा॰ पृ॰
१० । व्याप्तिज्ञान तर्कः । –न्यायदी॰ पृ॰ १९ । अन्वयव्यतिरेकाभ्या व्यप्तिज्ञान दर्शनस्मरणाभ्या
मगृहीतप्रत्यभिज्ञाननिबन्धन तर्क चिन्ता । –लघी॰ अभ॰ पृ॰ २९ । अविज्ञाततत्त्वेऽर्थे कारणोप
पत्तितस्तत्त्वज्ञानार्थमृहस्तर्क । –न्यायसू॰ १ । १ । ४० । अविज्ञाततत्त्वे सामान्यतो ज्ञाते धर्मिणि[p. n419 ]
एकपक्षानुकूलकारणदर्शनात् तस्मिन् संभावनाप्रत्ययो भवितव्यतावभासः तदितरपक्षशैथिल्यापादने
तद्ग्राहकप्रमाणमनुगृह्य तान् सुख प्रवर्तयन् तत्त्वज्ञानार्थमूहस्तर्क । –न्यायम॰ पृ॰ ५८६ ।
न्यायकलि॰ पृ॰ १३ । एकधर्माम्युपगमे द्वितीयस्य नियतप्राप्तिरूप तर्क –न्यायली॰ पृ॰ ५४ ।
व्यापकाभाववत्त्वेन निर्णीते व्याप्यस्याहार्यारोपाद्यो व्यापकस्याहार्यारोप स तर्क । यथा निर्वह्नि
त्वारोपान्निर्धूमत्वारोपः । यदि निर्वह्नि स्यान्निर्धूम स्यादिति । –न्यायसूत्रवृ॰ १ । १ । ४० । तर्कश्चा
पाद्यापादकयोर्व्याप्तिमूल । –महावि॰ पृ॰ १३१ । जैमिनीयास्तु ब्रुवते–युक्त्या प्रयोगनिरूप
णमूह ।स च त्रिविध मन्त्रसामसंस्कारविषयः । शाबरभा॰ ९ । १ । १– न्यायमं॰ पृ॰ ५०८ ।
अदृष्टसम्बन्धात् परोक्षप्रतीति तर्क इति लक्षणम् । –प्रमाणवार्त्तिकालं॰ पृ॰ ३०० ।

र्को नाम इति चेत् ? व्याप्तिज्ञानम् । व्याप्तिर्हि
[p. 419 ] साध्यसाधनयोरविनाभा3356

सम्बन्धो व्याप्तिरिप्टात्र लिङ्गधर्मस्य लिङ्गिना –मी॰ श्लो॰ अनु॰ श्लो॰ ४ ।
नियमरूपं मीमासका –न्याय॰ मा॰ पृ॰ ५६ । प्रकरणपं॰ पृ॰ ६८ । व्याप्तिरविनाभाव
इति –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५७० । स्वभावत साध्येन साधनस्य व्याप्तिरविनाभाव । –न्यायसा॰
पृ॰ ५ । साहचर्य्य तु सम्बन्ध इति नो हदयङ्गमम् । तस्मिन् सत्येव भवने न विना भवनं तत ॥
अयमेवाविनाभावो नियम सहचारिता । –न्यायमं॰ पृ॰ १२१ । न्यायकलि॰ पृ॰ २ । तस्माद् यो
वा स बाऽस्तु सम्बन्ध, केवलं यस्यासौ स्वाभाविको नियत स एव गमको गम्यश्चेतर सम्बन्धीति
युज्यते । –न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ १६५ । स्वाभाविको निरुपाधिरित्यर्थ । –ता॰ प॰ पृ॰ ६९१ ।
न्यायली॰ पृ॰ ५४ । अनौपाधिक सम्बन्ध –प्रश॰ किर॰ पृ॰ २१७ । अनौपाधिक सम्बन्धो
व्याप्ति । यद्वा साध्यसामानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्यसामानाधिकरण्य व्याप्ति । –वैशे॰
उप॰ ३ । १ । १४ । तत्त्वचि॰ व्या॰ । उपाधिविधुर सम्बन्ध –सर्वद॰ पृ॰ ७ । साधनस्य च
साध्येऽर्थे नियतत्वकथनं व्याप्तिकथनम् । यथोक्तम्–व्याप्तिर्व्यापकस्य तत्र भाव एव व्याप्यस्य
च तत्रैव भावः प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ ३ । १ इति । –न्यायबिन्दुटी॰ पृ॰ ६४ । द्विविधा चेयं व्याप्तिः
व्यापकप्याव्यधर्मतया । तत्र व्याप्ये सति व्यापकस्यावश्यम्भावस्तस्य व्याप्ति, व्याप्यस्य च व्यापक
एव सति भावो नाम तस्य व्याप्ति । आभ्या यथाक्रममन्वयव्यतिरेकावुक्तौ । व्याप्यसद्भावे व्यापकस्य
सत्त्वनियमस्य अन्वयरूपत्वात् । व्यापकाभावे व्याप्याभावस्य च व्यतिरेकरूपत्वात् । –प्रमाणवा॰
मनोरथ॰ ३ । १ । तस्य पक्षधर्मस्य सतो व्याप्तिर्यो व्याप्नोति यश्च व्याप्यते व्याप्यव्यापकधर्मतया
प्रतीतेः । यदा व्यापकधर्मतया विवक्ष्यते तदा व्यापकस्य गम्यस्य भाव एवेति सम्बन्धः । तत्रेति सप्त
म्यर्थप्रधानमेतन्नाधारार्थप्रधानम् धर्माणा धर्मान्तरत्वाभावात् । तेनायमर्थः–यत्र धर्मिणि व्याप्यमस्ति
तत्र सर्वत्र व्यापकस्य भाव एवेति व्यापकधर्मो व्याप्तिः । नत्वेवमवधार्यते व्यापकस्यैव तत्र भाव इति,
हेत्वभावप्रसङ्गात्, अव्यापकस्यापि मूर्तत्वादेस्तत्र भावात् । नापि तत्रैबेत्यबधार्यते; प्रयत्नानन्तरीयक
त्वादेरहेतुत्वापत्तेः । साधारणश्च हेतु स्यान्नित्यत्वस्य प्रमेयेष्वेव भावात् । यदा तु व्याप्यधर्मता व्याप्ते
र्विवक्षिता तदा यत्र धर्मिणि व्यापकोऽस्ति तत्रैव व्याप्यस्य भावो नान्यत्र । अत्रापि व्याप्यस्यैव तत्र
भाव इत्यवधारणम् हेत्वभावप्रसक्तेरेव नाश्रितम् अव्याप्यस्यापि तत्र भावात् । नापि व्याप्यस्य तत्र
भाव एवेत्यवधार्यते, सपक्षैकदेशबृत्तेरहेतुत्वप्राप्तेः, साधारणस्य च हेतुत्वं स्यात् प्रमेयत्वस्य नित्येष्व
वश्यम्भावादिति । व्यापकस्य तत्र भाव इत्यनेन चान्वय आक्षिप्तो व्याप्यस्य वा तत्रैव भाव इत्यनेन
व्यतिरेक आक्षिप्त । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ ३ । १ हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ १८० । प्रमाणमी॰ पृ॰ ३८ ।
सहक्रमभावनियमोऽविनाभावः –परीक्षामु॰ ३ । १६ । प्रमाणमी॰ १ । २ । १० ।

वः । तद्ग्राहि ज्ञानं तर्कोऽभिधीयते, त³³⁵⁷

व्याप्तिग्रहणे
तर्कस्यैव ।

त्र तस्यैव प्रामाण्यात प्रमाण्यात् ,
ज्ञा3358

प्रत्यक्षादीनाम् ।

नान्तराणां त³³⁵⁹

व्याप्तिग्रहणे ।

द्ग्रहणे सामर्थ्याऽसंभवतः त³³⁶⁰

तत्प्रामा– आ॰, श्र॰ ।

त्र प्रामाण्यानुपपत्तेः ।

[p. 420 ]

व्याप्तिस्वरूपस्यैवासंभवान्नास्ति तर्कस्य प्रामाण्यमिति चार्वाकस्य पूर्वपक्ष–

ननु व्याप्तिस्व³³⁶¹

–स्वरूपासभ– श्र॰ ।

रूपस्यैवाऽसंभवात् कथं तत्र तर्कः प्रमाणम् ? तथाहि–व्या3362

व्याप्तिसम्ब– ब॰ ।

प्तिः
सम्बन्धोऽर्थानाम्, सा3363

तुलना–किञ्च, साध्यसाधनयो व्याप्तिः कि यत्र यत्र साधन तत्र तत्र साध्यमिति देश
रूपा निरूप्येत, कि वा यदा यदा साधन तदा तदा साध्यमिति कालरूपा, युगपदुभयस्वभावा वा ? –
हेतुबिड॰ पृ॰ ४B

च देशत कालतो वा क³³⁶⁴

साधनस्य साध्यस्य वा ।

स्यचित् केन³³⁶⁵

साध्येन साधनेन वा ।

चित्
स्यात् ? न³³⁶⁶

तुलना–
देशव्याप्तिमात्राङ्गीकारे समग्रजाग्रत्प्रामाणिकमान्ये धूमानुमानेऽपि सत्यताभिमानोऽभिमानशालिना
कथ पृथापथमानीयते, तत्र च देशव्याप्ते स्वप्नदशायामपि विभावनाभावात् । तथाहि–गगनमण्डलत
लावलम्बी धूम पर्बताखर्वनितम्बसम्बन्धी च धूमध्वज इति क्व देशव्याप्तिरिति । –हेतुबिड॰ पृ॰ ४B ।

तावद् देशतः, यतो व्योम्नि धूम, भूमौ अग्निः, उ³³⁶⁷

उपरि वृष्टो मेघ अधोनदीपूरदर्शनादित्यनुमाने ।

परि
देशे वृष्टि, अधोदेशे नदीपूरः । नापि का3368

तुलना–उद्गतो नभश्चन्द्रो जलचन्द्रो
दयदर्शनात्, आसीत्पूर्वमस्मिन् देशे वृष्टि उत्तरत्र तथाविधवारिपूरविलोकनात्, भविष्यति वा वारि
बाहवृष्टिः तादृग्वारिवाहविभावनात्, उदेष्यति रोहिणी कृतिकोदयात्, उदेष्यति श्व सविता अद्यत
नादित्योदयदर्शनात्, उदगुः मुहूर्त्तात्पूर्व पूर्वाफाल्गुनी उत्तरफाल्गुनीनामुदयोपलब्धेः इत्यादि मानानाम
नेकेषा देशकालोभयेभ्यो विप्रकृष्टाना कार्यकारणपूर्वचरोत्तरचरहेतुविशेषाणा देशकालोभयै क्वापि
व्याप्त्यनुपपत्तेरहेतुत्वप्राप्तेः । –हेतुबिड॰ पृ॰ ४B

लतः, न हि वृष्टिकाले नदीपूरः
कृत्तिकोदयकाले रोहिण्युदयो वाऽस्ति ।

किञ्च, कस्य केनायमविनाभावः–किं सा3369

तुलना–इतोऽपि अविनाभावसम्बन्ध
ग्रहणानुपपत्तिः–कि सामान्ययो सम्बन्धावधारणम्, आहो स्वलक्षणयो, सामान्यस्वलक्षणयोर्वा ? –
तत्त्वोप॰ पृ॰ ६५, ८३ । तथाहि-व्याप्तिर्भवन्ती कि साधनसाध्यव्यक्त्योर्बोभोति, उताहो साधनत्वसाध्य
त्वजात्योर्वा, आहोस्वित् साधनवत्साध्यवतो, किं वा साधनत्ववत्साध्यत्ववतो, उत साघनवत्त्वसाध्यव
त्त्वयो इति पक्षपञ्चतयी –हेतुबिड॰ पृ॰ ४A । तथाहि–किं व्यक्त्योरथवा जात्योस्तद्वतोर्वा
विशेषयो । व्याप्तिस्त्वयेष्यते किं वा साध्यसाधनवत्त्वयो । सा न व्यक्त्योस्तदानन्त्यान्न जात्योस्तद
सभवात् । न तद्वतोरुक्तदोषान्न चतुर्थोऽनिरूपणात् । –चित्सु॰ पृ॰ २३३ ।

मान्यस्य सामान्येन, किं वा सामान्यस्य
विशेषैः, उ³³⁷⁰

उत विशेषाणा विशेषैः नास्ति ब॰ ।

त विशेषाणां विशेषै ? प्रथमपक्षे सिद्धसाध्यता, नि3371

नित्यविभुत्वा– ब॰ ।

त्यत्व-विभुत्वाभ्यां सकल
देशकालसम्बन्धितया अग्नित्व-धूमत्वयोः सुप्रसिद्धत्वात् । द्वितीयप³³⁷²

–पक्षे देश– आ॰ ।

क्षेऽपि देशकालानव
च्छिन्ने विशेषमात्रे सामान्यस्याविनाभाव, तदवच्छिन्ने वा ? यद्यनव³³⁷³

पर्वत-महानसादिदेशम्
अतीतवर्तमानादिकालञ्चानपेक्ष्य अग्न्यादिविशेषमात्रे । तुलना–यद्यनवच्छिन्नै; तदा सिद्धसाध्यतैव
देशकालानवच्छिन्नाना वह्न्यादिविशेषाणामतिप्रतीतत्वात् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ५०५ ।

च्छिन्ने, तदा सिद्ध
साधनमेव । अथ देशकालावच्छिन्ने, तदा अ³³⁷⁴

तुलना–
किं चानुमान प्रमाणमुपेत्योक्त वस्तुतस्तु न तन्मानमित्याह–विशेष इति । विशेषेऽनुगमाभाव सामान्ये
सिद्धसाध्यता । इत्यादिदोषदुष्टत्वान्न च नोऽनुमिति प्रमा ॥–व्यक्त्योर्वा व्याप्ति, जात्योर्वा,
तदाक्रान्तविशेषयोर्वा, धूमवत्त्ववह्निमत्त्वयोर्वा ? नाद्य, सर्वोपसहारासिद्धे । न द्वितीय, तयो स्वरूप
भेदात् धर्मिभेदाच्च । न तृतीय, उक्तदोषात् । न चतुर्थ; औपाधिकधर्मस्य स्वरूपातिरिक्तस्यानि
रूपणात् । –बृहदा॰ बा॰ पृ॰ १४०१ । न्यायकुमु॰ पृ॰ ६९ टि॰ ५ ।

नुगमाभाव । नहि महानसस्थधूमसामा
[p. 421 ] न्यस्य पर्वतस्थेन अग्निविशेषेणाऽनुगमोऽस्ति, पर्वतस्थस्य वा महानसस्थेन । नापि विशे
षाणां विशेषैर्नियमः, स हि दृष्टानां दृष्टैः, अदृष्टानामदृष्टैः, दृष्टानां वा अदृष्टैः स्यात् ?
यदि दृष्टानां दृष्टैः, तदा सिद्धसाधन³³⁷⁵

प्रत्यक्षसिद्धै प्रत्यक्षसिद्धस्य अविनाभावे सिद्धेऽपि न किञ्चित्फलम्, साध्य-साधनयो
प्रत्यक्षत्वात्, तथा च नानुमानप्रामाण्यमिति भाव ।

म्, अपूर्वव्यक्तिदर्शने च अनुमानानुपप³³⁷⁶

–पत्तेः श्र॰ ।

त्तिः3377

अपूर्वव्यक्तौ अविनाभावग्रहणाभावात् नानु
माप्रवृत्ति ।

। अ³³⁷⁸

अथ नास्ति आ॰ ।

थ
अदृष्टानामदृष्टैः; तत्रापि सम्बन्धग्रहणाभावादनुगमाभावाच्च कथमनुमानम् ? नापि दृष्टा
नामदृष्टैः; पू3379

अप्रत्यक्षेण सह अविनाभावग्रहणासंभवात्, संभवेऽपि अनुगमाभाव ।

र्वोक्तदोषप्रसङ्गात् ।

किञ्च, अविनाभावः सम्बन्धः, स च सम्बन्धिग्रहणपूर्वकः, सम्बन्धिनौ च द्वौ द्वौ
विशेषौ, अतः कथं सर्वोपसंहारेण व्याप्तिर्ग्रहीतुं शक्या3380

अपि तु
यौ द्वौ सम्बन्धिनौ महानसीयधूमाग्नी प्रत्यक्षविषयौ स्याताम् तयोरेव सम्बन्धो गृहीत स्यात् न सकलसा
ध्यसाधनव्यक्तीनाम् ।

?

किञ्च, अयमविनाभावशब्दः साध्याभावे साधनाभावं वदतीति व्यतिरेकमात्रवचनः,
न सम्बन्धवचनः ।

किञ्च, अग्न्यभावे धूमो नोपपद्यते इति धूमानुपपत्तेः अग्न्यभावो विशेषणम् ।
सः पारमार्थिकः, अपारमार्थिको वा स्यात् । पा3381

अग्न्यभावस्येति शेष –आ॰ टि॰ ।

रमार्थिकत्वे अविद्यमानत्वात् धूमस्य
न त³³⁸²

धूमाश्रिता ।

दाश्रिता व्याप्तिर्ग्रहीतुं शक्या, नहि अगृह्यमाणे आ³³⁸³

स्वाश्रये श्र॰ ।

श्रये3384

धूमलक्षणे ।

तदाश्रितं3385

व्याप्तिस्वरूपम् ।

ग्रहीतुं शक्यमति
प्रसङ्गात् । अपारमार्थिकत्वे तु उ³³⁸⁶

उपाधिः श्र॰, ब॰ ।

पाधेः3387

अग्न्यभावरूपविशेषणस्य ।

तदुपहि3388

–हित
त्वात् धू– ब॰ ।

ताया3389

अग्न्यभावविशिष्टाया ।

धूमानुपपत्तेरपि §3390

एतदन्तर्गतः पाठो नास्ति आ॰ ।

अपारमार्थिकत्वं
स्यात्, तथा चाऽनुमानस्यापि § अपारमा3391

–मार्थिकत्वं स्यात् श्र॰ ।

र्थिकत्वमेव आयातम् । अथैवमुच्यते–अग्न्य
भावश्चेद् धूमसद्भावस्यानुप³³⁹²

–पत्तेः श्र॰ ।

पत्तिः, अग्न्यभावस्य धूमाभावेन व्याप्तत्वात्; तदप्यनुप
पन्नम्; विद्यमाना गृहीता च व्याप्तिः अनुमानाङ्गम् न प्र³³⁹³

संभा
व्यमाना ।

सज्यमाना, तस्याः3394

सभाव्यमानाया व्याप्ते सत्त्वमपि अनिश्चितमेव ।

सत्त्वे
नाप्यनिश्चितत्वात् । संभावनाज्ञानं चैतत्3395

अग्न्यभावश्चेत् स्यात्
धूमसद्भावस्यानुपपत्ति स्यात् इत्याकारक पूर्वोक्तं ज्ञानम् ।

, न च तद् वस्तुपरिच्छेदकम् यथा भूमिश्चे
न्नाभविष्यद् अपतिष्यन् पर्वताः इति ।

किञ्च, एकस्य कस्यचिदग्नेरभावे धूमो नोपपद्यते, सर्वस्य वा ? न तावदेकस्य;
अ³³⁹⁶

कस्यचिदेकस्य अग्नेरभावेपि
अशेषाग्न्यभावविशिष्टो धूमाभाव इत्याकारकविशिष्टग्रहणस्य अनुपपत्तेरितिभाव ।

स्याभावेऽपि अग्न्यन्तरे धूमसद्भावस्योपपद्यमानत्वात् । नापि सर्वस्य; उष³³⁹⁷

विशिष्ट –
आ॰ टि॰ ।

हितग्रहणस्य
उ³³⁹⁸

अशेषाग्न्यभावरूपविशेषण ।

पाधिग्रहणमन्तरेणाऽसंभवात् । धूमानुपपत्तेश्च अशेषाग्न्यभाव एवोपाधिः, न चासौ
[p. 422 ] सर्वाग्निष्वगृहीतेषु ग्रहीतुं शक्यते, अभावग्रहणस्य प्र³³⁹⁹

यस्याभाव क्रियते स प्रतियोगी यथा अशेषाग्न्यभावे कर्त्तव्ये अशेषाग्नि प्रतियोगी,
यस्मिन् अभाव क्रियते स आश्रय, यथा त्रिकाले त्रिलोके च अशेषाग्न्यभावे प्रस्तुते कालत्रय त्रिलो
कश्च आश्रय । गृहीत्वा वस्तुसद्भाव स्मृत्वा च प्रतियोगिनम् । मानस नास्तिताज्ञान जायतेऽक्षानपे
क्षया –मी॰ श्लो॰ अभा॰ श्लो॰ २७ इत्यभिधानात् ।

तियोग्याश्रयग्रहणसव्यपेक्षत्वात् ।

अपि3400

तुलना–अपि च यत्सद्भाव
एव यस्य निवृत्ति तेनैव तस्य विरोध, तदिह धूमाभाव एव सति धूमस्य निवृत्तिर्दृश्यत इति धूमाभा
वेनैव अस्य विरोधो नत्वग्न्यभावेन । केवलाङ्गाराद्यवस्थायाम अग्न्यभावाभावेऽपि धूमनिवृत्ते प्रतीय
मानत्वात् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ५०५ ।

च क्वचिदग्न्य³⁴⁰¹

अङ्गारावस्थापन्नाग्निमन्निर्धूमप्रदेशे अग्न्यभावाभावेऽपि
अग्निसद्भावे सत्यपि ।

भावाभावेऽपि3402

–पि धूमसद्भा– श्र॰ ।

धूमाभावे धूमसद्भावस्य विरोधो दृष्टः, अतो
नाग्न्यभावो धूमभावविरोधस्य उपाधिः3403

यदि हि अग्न्यभाव धूमाभावस्य उपाधि स्यात् तदा उपाध्यपाये
उपाधिमतोऽभावात् इति न्यायेन अङ्गारावस्थाग्निमत्प्रदेशे अग्न्यभावस्य अभावो विद्यते अतस्तत्र
धूमाभावस्यापि अभाव प्राप्नोति, न च तत्र धूमाभावस्याभाव धूमसद्भावरूप समस्ति । अत
नाग्न्यभाव धूमाभावस्य विशेषणम् अपि तु धूमनिवृत्तिरेव ।

, किन्तु धूमाभाव एव । अतो न व्याप्ति
र्विचार्यमाणा धटते, तत्कथं तद्ग्राहिणः तर्कस्य त³⁴⁰⁴

तर्कगृहीतव्याप्तिबलोद्भूत ।

त्प्रभवानुमानस्य वा प्रामाण्यम् ? अस्तु
वा व्याप्तिः, तथापि अविनाभावे सत्यपि3405

–पि धूमाद् श्र॰ ।

न धूमाद् वह्निपैङ्गल्यमनुमीयते वह्नेरेव धूमेन
अनुमीयमानत्वात् । त³⁴⁰⁶

तथा तेन अविनाभावप्रकारेण सम्बद्धत्वे समानेऽपि ।

था नियतत्वाविशेषेऽपि धूम एव गमको न तद्गताः श्या
मत्वादय इति ।

तत्प्रतिविधानपुरस्सर तर्कस्य पृथक् प्रामाण्यव्यवस्थापनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्3407

पृ॰ ४२० प॰ १ ।

–व्याप्तिस्वरूपस्य इत्यादि, तदसमीचनम्,
यतः स्व³⁴⁰⁸

तुलना–
अविनाभाबस्य साध्याव्यभिचरितत्वस्य –प्रमाणवा॰ मनोरय॰ ३ । १ । स्वरूपप्रयुक्तस्याव्यभिचारस्य
व्याप्तित्वप्रतिज्ञानात् –स्या॰ र॰ पृ॰ ५०६ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ १० ।

रूपप्रयुक्तस्याऽव्यभिचारस्य व्याप्तित्वप्रतिज्ञानात् कथं तस्याः
स्वरूपासंभवः ? स्वरूपं हि साध्यसाधनयोः स्वधर्मकलापकलितम्
अग्नित्वं धूमत्वञ्च, त³⁴⁰⁹

धूमत्वमग्नित्वञ्च ।

द्धि अन्यतो देशकालाकारादेर्व्यावर्त्त्य प्रकर्षेण
सम्बन्धम् आत्मन्येव योजयति । म³⁴¹⁰

अग्नित्वधूमत्वप्रयुक्तामेव ।

दधीनामेव व्याप्तिं बु3411

बुद्ध्यस्व २ इ– आ॰ ।

ध्यस्व बुध्यस्व इत्यात्म
सम्बन्धित्वेनैव व्याप्तिं व्यवस्थापयत् स्वप्रयुक्तामेव व्याप्तिं बोद्धारं बोधयति ।

यदप्युक्तम्3412

पृ॰ ४२० प॰ २ ।

–देशतः कालतो वाऽविनाभावो न संभवति' इति, तदप्येतेन प्रत्युक्तम्;
त³⁴¹³

सामान्यविशेषवतो धूमादे –आ॰ टि॰ ।

द्वतः त³⁴¹⁴

सामान्यविशेषवता अग्न्यादिना –आ॰ टि॰ । तुलना–धूमो हि यत्र यत्रेति सामन्येनैव गृह्यते ।
न पुन पर्वतेऽरण्ये गृहे वेत्येवमिष्यते । –न्यायमं॰ पृ॰ १११ । देशकाली परिपत्य स्वरूपमात्रेणैव
धूमादेरग्न्यादिना सहाविनाभावस्य निर्वाधबोधाधिरूढत्वात् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ५०६ ।

द्वता अविनाभावस्य निर्बाधबोधाधिरूढप्रतिभासत्वात् । अव्यभिचा3415

–चारिणां हि श्र॰ ।

रिणा हि
[p. 423 ] व्या3416

तुलना–यो यथा नियतो येन यादृशेन यथाविध । स तथा तादृशस्यैव तादृशोऽन्यत्र
बोधक ॥ –न्याय॰ मा॰ पृ॰ ५७ ।

प्तिः । न च §3417

एतदन्तर्गत पाठो नास्ति आ॰ ।

देशकालयोरव्यभिचारित्वम्; विवक्षित§देशकालयोरभावेऽपि धूमादे
रूपलम्भात् ।

यच्चान्यदुक्तम्3418

पृ॰ ४२० प॰ ६ ।

–कस्य केन व्याप्तिः इति; तत्र यस्य येन अव्यभिचारः तस्य
तेन व्याप्तिः, सामान्यविशेषवतश्च धूमादेः सामान्यविशेषवताऽग्न्यादिनाऽव्यभिचारात्
तस्य तेनैव व्याप्तिः, अतश्च उक्तदोषानवकाशः । ग³⁴¹⁹

तुलना–व्याप्यस्य गमकत्वञ्च
व्यापक गम्यमिष्यते । यो यस्य देशकालाभ्या समो न्यूनोऽपि वा भवेत् ॥ स व्याप्यो व्यापकस्तस्य
समो वाऽभ्यधिकोऽपि वा । तेन व्याप्ये गृहीतेऽर्थे व्यापकस्तस्य गृह्यते ॥ न ह्यन्यथा भवत्येषा व्याप्य
व्यापकता तयो । –मी॰ श्लो॰ अनु॰ श्लो॰ ४–६ ।

म्यं हि व्यापकम्, गमकं व्याप्यम् ।
न च केवलौ सामान्यविशेषौ गम्यगमकरूपतया अनुभूयेते, जा3420

जात्यन्तरस्यैव ब॰ ।

त्यन्तररूपस्यैव³⁴²¹

सर्वथा सामान्यविशेषाभ्या विलक्षणजा
तिकस्य कथञ्चिदुभयरूपस्य इत्यर्थ ।

उभयात्मनः त³⁴²²

गम्यगमकरूपतया ।

द्रूपतयाऽवभासनात् ।

यदप्यभिहितम्3423

पृ॰ ४२१ पं॰ ६ ।

–अविनाभावः सम्बन्धः, स च सम्बन्धिग्रहणपूर्वकः
इत्यादि; तदप्यनेनैव प्रत्याख्यातम्; सा3424

धूमत्वाग्नित्वविशिष्टधूमाग्निव्यक्त्यो । "तुलना–सामान्यवतोरविनाभावग्रहणाभ्युपगमात् । यद्यपि
अग्निविशेषा धूमविशेषाश्चानन्त्येनावस्थिता तथापि तेष्ववस्थितमग्नित्व धूमत्वञ्च सामान्यमुपग्राह
कमस्तीति तदुपग्राहकवशात् भूयोदर्शनबलादग्निधूमयोर्देशादिव्यभिचारेऽप्यव्यभिचारग्रहणम् –प्रश॰
व्यो॰ पृ॰ ५७० । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २१० ।

मान्योपलक्षितविशेषयोर्व्याप्तेः स³⁴²⁵

यावान् कश्चिद्धूम स कालान्तरे देशान्तरे च
अग्निजन्मैव अनग्निजन्मा कदापि न भवतीत्येवं प्रकारेण । तुलना–सर्वोपसंहारवती व्याप्ति –तर्कभा॰
मो॰ पृ॰ १९ ।

र्वोपसंहारेणैव
संभवात् । नहि तत्र आनन्त्या3426

अननुगमदेशादिव्यभिचारादय ।

दिदोषोऽवकाशं लभते ।

यच्चोच्यते3427

पृ॰ ४२१ पं॰ ८ ।

–अविनाभावशब्दो व्यतिरेकमात्रवचनो न सम्बन्धवचनः;
तदप्युक्तिमात्रम्; यतोऽविनाभावशब्दो न व्य³⁴²⁸

अभाव
सामान्ये ।

तिरेकमात्रे पर्यवस्यति घटाद्यभावेऽपि
तत्प्रवृत्तिप्रसङ्गात्, किन्तु नियमे । स च नियमः3429

तुलना–अविनाभाव एव हि नियम, साध्यं विना न भवतीति कृत्वा । –
प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ ७० ।

त³⁴³⁰

तुलना–हेतोस्तथोपपत्त्या वा स्यात्प्रयोगोऽन्यथापि वा ।
द्विविधोऽन्यतरेणापि साध्यसिद्धिर्भवेदिति । –न्यायाव॰ श्लो॰ १७ । परीक्षामु॰ ३ । ९५ । प्रमाणनय॰
३ । २८ । प्रमाणमी॰ २ । १ । ४ ।

थोपपत्ति-अन्यथानुपपत्तिप्रकाराभ्यां
व्यवस्थितः, अतः तावुभावपि अविनाभावशब्देन उच्येते, यत्र यत्र धूमः तत्र तत्राग्निः,
यत्राग्निर्नास्ति तत्र धूमोऽपि नास्ति इति । ननु यत्राग्निर्नास्ति तत्र धूमोऽपि नास्ति
इत्येतत् कुतोऽवगम्यते इति चेत् ? अग्न्यभावे धूमस्य नियमेन अप्रतीयमानत्वात्
त³⁴³¹

अग्निसद्भाव ।

त्सद्भावनियत एवाऽसौ, अ³⁴³²

धूमस्य अग्निसद्भावनियतत्वाभावे,
अग्नेर्वा धूमसद्भावनियतत्वे ।

न्यथा यथा धूमाभावेऽपि क्वचि3433

तप्तायोगोलकादौ ।

दग्निरुपलभ्यते तथा
[p. 424 ] अग्न्यभावे धूमोऽपि क्वचिदुपलभ्येत । यस्य येन विना नानुपपत्तिर्न स तेन नियतः
यथा धूमाभावेप्युपपद्यमानोऽग्निर्न धूमेन नियतः, अग्निना विनाऽनुपपत्तिश्च धूमस्य,
तस्मादसौ तन्नियत इति ।

यदप्युक्तम्3434

पृ॰ ४२१ प॰ ११ ।

–अग्न्यभावस्य पारमार्थिकत्वे धूमस्याविद्यमानत्वान्न तदाश्रिता व्याप्ति
र्ग्रहीतु शक्या इति, तदप्यसमीचीनम्, यतो यत्रैव देशे काले वा वास्तवोऽग्न्यभावः
त³⁴³⁵

महाह्रदादौ ।

त्रैव धूमस्य अविद्यमानत्वं न सर्वत्रेति कथं त³⁴³⁶

धूमाश्रिता ।

दाश्रिता व्याप्तिः प्रत्येतुमशक्या ?

यदपि–एकस्याग्नेरभावे धूमो नोपपद्यते सर्वस्य वा इत्याद्युक्तम्3437

पृ॰ ४२१ प॰ १९ ।

; तदप्ययुक्तम्,
य³⁴³⁸

तुलना–तत्र सर्वस्येति ब्रूम, यतो धूमानुपपत्ति सर्वाक्षेपेण प्रतीयते यावान् कश्चिद् धूम स
सर्व सर्वस्याग्नेरभावेऽनुपपन्न –स्या॰ र॰ पृ॰ ५०६ ।

तो व्याप्तिः सर्वाक्षेपेण प्रतीयते यः कश्चिद् धूमः स सर्वोऽग्न्यभावेऽनुपपन्नः इति,
न पुनः एकैकध³⁴³⁹

–घर्मोल्ले– ब॰ ।

र्म्युल्लेखेन पर्वते गृहे अरण्ये वा धूमोऽग्न्यभावेऽनुपपन्नः इति । त³⁴⁴⁰

प्रतिनियतधर्मिव्यक्तिनिर्देशेन व्याप्ति
प्रतीतौ आनन्त्य बाधकम् तदाह तथेति ।

था
तत्प्रतिपत्तौ अनन्तेनापि कालेन व्याप्तिप्रतिपत्तिर्न स्यात् धर्मिणामानन्त्यात् । अनुमान
वैफल्यप्रसङ्गाच्च, अग्निधूमवतामशेपाणां धर्मिणां व्याप्तिग्रहणकाल एव गृहीतत्वात् ।

न च सर्वाग्निष्वगृहीतेषु धूमानुपपत्तेर्विशेषणभूतः त³⁴⁴¹

अग्न्यभाव –आ॰ टि॰ ।

दभावो ग्र³⁴⁴²

ग्रहीतुं शक्य– ब॰ ।

हीतुमशक्य
इत्यभिधातव्यम्, यतः त³⁴⁴³

अग्न्यभाव –आ॰ टि॰ ।
तुलना–यतोऽग्न्यभाव तदन्यदेशादिस्वभाव भावान्तरस्वभावत्वादभावस्य । –स्या॰ र॰ पृ॰ ५०७ ।

दभावः तद³⁴⁴⁴

तस्माद्विवक्षितवस्तुनो वह्नेरन्यदेश पर्वतादिस्तद्ग्रहणस्वभाव इति –आ॰ टि॰ ।

न्यदेशादिस्वभावः, भावान्तरस्वभावत्वादभावस्य,
तुच्छस्वभावाऽभावस्य निराकरिप्यमाणत्वात् । स चाखिलाग्निविविक्तो देशा3445

महाह्र
दादि ।

दिः प्रत्य
क्ष³⁴⁴⁶

–क्ष एव ब॰ ।

त एव प्रतीयते । व्य³⁴⁴⁷

अत्र घटाभाव अत्र अग्न्यभाव इति व्यवहार ।

वहार एव हि प्रतियोगिग्रहणसव्यपेक्षः न स्वरूपप्रतिपत्तिः,
कथमन्य³⁴⁴⁸

स्वरूपप्रतिपत्तिरपि यदि
प्रतियोगिग्रहणापेक्षा स्यात्तदा ।

था घटादेरपि प्रतिपत्ति स्यात् त³⁴⁴⁹

घटस्वरूपस्यापि ।

त्स्वरूपस्यापि त्रैलोक्यविलक्षणतया त्रैलोक्या
प्रतिपत्तावप्रतिपत्तिप्रसङ्गात् ?

यच्च–अग्न्यभावाभावेऽपि क्वचिद् धूमाभावे धूमसद्भावस्य विरोधो दृष्टः इत्याद्य
भिहितम्3450

पृ॰ ४२२ प॰ २ ।

, तदप्यभिधानमात्रम्; अग्न्यभावे सति धूमसद्भावस्य नियमेन निवर्त्तमानत्वात्
त³⁴⁵¹

तद्विरोधिस्वभावस्येव अग्न्य
सभावस्या– श्र॰ ।

द्विरोधे3452

घूमविरोधे ।

स्वा3453

धूमाभावस्येव ।

भाव³⁴⁵⁴

–वस्यैव ब॰ ।

स्येव अग्न्यभावस्यापि निमित्तत्वोपपत्तेः । य³⁴⁵⁵

तुलना–तस्मात् यत्सद्भावे यस्य नियमेन निवृत्ति तेन तद्विरुद्धमेव,
अग्न्यभावे च सति धूमस्य नियमेन निवर्तमानत्वात् धूमाभावेनेव तेनापि तस्य विरोध । तथाहि
यस्मिन् सति यन्नियमेन निवर्तते –स्या॰ र॰ पृ॰ ५०७ ।

द् यस्मिन् सति नियमेन
निवर्त्तते तत्तद्विरोधनिमित्तम् यथा उष्णस्पर्शसद्भावे शीतस्पर्शः, नियमेन निवर्त्तते
चाग्न्यभावे धूमसद्भाव, तस्माद् धूमविरोधस्यासौ3456

अग्न्यभाव –आ॰ टि॰ ।

निमित्तमिति । ननु अग्न्यभावे
[p. 425 ] धूमस्य नियभेन निवर्त्तमानत्वमसिद्धम्, गोपा3457

इन्द्रजालघटादौ । गोपालघुटिकादिषु –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५७१ । स्या॰ र॰ पृ॰
५०७ ।

लघटिकादौ त³⁴⁵⁸

अग्न्यभावेऽपि धूमसद्भावप्रतीते ।

दभा3459

–भावे तत्स– श्र॰, ब॰ ।

वेऽपि तत्सद्भावप्रतीतेः,
इत्यप्यसत्; तत्रापि त³⁴⁶⁰

अग्निसद्भाव एव ।

त्सद्भाव एव तद्भावसंभवात् । धूमस्य हि भावः आत्मलाभः, स
च अग्नौ सत्येव संवृत्तः, तत्कथं त³⁴⁶¹

इन्द्रजाल
घटादौ ।

त्र अग्न्यभावे धू3462

धूमस्य श– श्र॰ ।

मसद्भावाशङ्कापि ? तर्हि पर्वतादा
विव गोपालघटिकादावपि धूमोऽग्निं गमयेत्; इत्यप्ययुक्तम्; पर्वतादिधू3463

–धूमस्य वै– श्र॰ ।

मादस्य³⁴⁶⁴

गोपालघटिकागतधूमस्य । तुलना–पर्वतादिधूमादस्य वैलक्षण्यात् । वह्निसमानसमय
सत्ताको हि पर्वतादिधूमो वहल पताकायमानस्वरूपोऽनुभूयते –स्या॰ र॰ पृ॰ ५०७ ।

वैल
क्षण्यात् । वह्निसमानसमयसत्ताको हि पर्वतादिधूमो बहलपताकायमानस्वरूपोऽनुभूयते,
न चायं तथा, अतो नास्य अग्न्यनुमापकत्वम् ।

यदप्युक्तम्3465

पृ॰ ४२२
प॰ ५ ।

–अविनाभावे सत्यपि न धूमात् पैङ्गल्यमनुमीयते इत्यादि; तदप्य
सङ्गतम्; य³⁴⁶⁶

तुलना–यतो व्याप्त्यनुसारेणानुमानं विधीयते, व्याप्तिश्चाग्नित्वधूमत्वद्वारेणैवावमीयते –
स्या॰ र॰ पृ॰ ५०७ ।

तो व्याप्त्यनुसारेण अनुमानं विधीयते, व्याप्तिश्च अग्नित्व-धूमत्वद्वारेणैवा
वसीयते न पैङ्गल्यादिधर्मद्वारेण, तेषामानन्त्यात् व्यभिचाराच्च । पैङ्गल्यं हि हरितालकाञ्च
नादौ व्यभिचरदुपलभ्यते, भासुरत्वं सूर्य-तारका-तडिदादौ, द्रव्यत्वं नवस्वपि द्रव्येषु,
ऊर्ध्वगतित्वं वा3467

वात्या–वातूल ववण्डर आधी इति भाषायाम् ।

त्यादौ, इति अग्निगतानां धर्माणां व्यभिचारः । तथा धूमगतानामपि;
तथाहि–श्यामत्वं 3468

नीलोत्पलाञ्जनादौ
ब॰ ।

नीलाञ्जनादौ, कटुकत्वं त्रि3469

त्रयाणा कटूनां
शुण्ठीमरीचपिप्पलीना समाहार त्रिकटुकम् विश्वोपकुल्या मरिच त्रय त्रिकटु कथ्यते । कटुत्रयं तु
त्रिकटु व्यूषण व्योष उच्यते ॥ –भाव प्र॰ ५ । ६० ।

कटुकादौ, अक्षिविकारकारित्वं कटुतैलादौ,
कण्ठग्राहित्वम् अपक्वजम्बूफलादौ, ऊर्ध्वगतित्वं वाष्पादौ साधारणं दृश्यते । अतो येन
ए³⁴⁷⁰

एकेन स्यरूपेण ब॰ ।

केनैव रूपेण त्रैलोक्योदरवर्त्तिन्यो वह्निव्यक्तयो धूमव्यक्तयः तद्धर्माश्च संगृह्यन्ते त³⁴⁷¹

तदेकं रू– श्र॰ ।

देव
रूपं व्याप्तिं नियमेन व्यवस्थापयति, तच्च अग्नित्वधूमत्वे मुक्त्वा नान्यद् भवितुमर्हति ।
न खलु यथा व³⁴⁷²

हरितालमुवर्णादयो वस्त्वन्तरम् ।

स्त्वन्तरसाधारणाः पैङ्गल्यादयः तथा अ³⁴⁷³

अग्निधूमत्वे श्र॰ ।

ग्नित्व-धूमत्वे । त³⁴⁷⁴

अग्निधूमप्रतिपादके ।

द्वाचके चोच्चरिते
शब्दे प्रतिपत्रा त्रैलोक्यविलक्षणः स्वधर्मकलापकलितोऽग्निः धूमश्चार्थः संगृह्यते इति सि3475

सिद्धान्तद्वारेण ब॰ ।

द्धा
त³⁴⁷⁶

अग्नित्वधूमत्वद्वारेण ।

द्द्वारेण व्याप्तिः साध्यसाधनयोः ।

ननु यदि अन³⁴⁷⁷

अग्निधूमयो ।

योः वस्तुतो व्याप्तिरस्ति तर्हि प्रथमदर्शनकाले कस्मान्नोल्लिखतीति
चेत् ? ग्राहकाभावात् । यत्काले यद्ग्राहकं नास्ति तत्काले तन्न प्रतिभासते यथा रूपद
र्शनकाले रसः, अग्निधूमयोः प्रथमदर्शनकाले ना3478

नास्ति व्या– आ॰ ।

स्ति च व्याप्तिग्राह³⁴⁷⁹

–कं तर्काख्यं ज्ञानमिति ब॰ ।

कं ज्ञानमिति ।
[p. 426 ] त³⁴⁸⁰

प्रथम् धूमाग्निदर्शनकाले ।

त्काले तद्ग्राहकाभावश्च तत्कारणाभावात् सिद्धः । व्याप्तिज्ञान³⁴⁸¹

तर्कस्य । तुलना–व्याप्तिज्ञानस्य हि कारणमुपलम्भानु
पलम्भौ, न च प्रथमदर्शनकाले तौ स्त । –स्या॰ र॰ पृ॰ ५०८ ।

स्य हि कारणम् प्र³⁴⁸²

साध्यसाधनसद्भावविषयक
ज्ञानं प्रत्यक्षम्, साध्याभावसाधनाभावगोचरञ्च ज्ञानमनुपलम्भ ।

त्यक्षानु
पलम्भौ । न च प्रथमदर्शनकाले तौ स्तः । न च ग्राहकाभा3483

–भावे तदा श्र॰ ।

वात् त³⁴⁸⁴

प्रथमदर्शनकाले ।

दा व्याप्तेरप्यभावः,
तदा ग्राहकाभावस्य अ³⁴⁸⁵

अप्रयोजकत्वात् ।

न्यथासिद्धत्वात्, अ³⁴⁸⁶

यदि ग्राहकाभावाद् वस्तुनोऽभाव स्यात्तदा ।

न्यथा दूरे रूपदर्शनकाले रसस्याप्यभावः
स्याद³⁴⁸⁷

रसग्राहकस्य रासन
प्रत्यक्षस्य अभाबात् ।

विशेषात् । त³⁴⁸⁸

प्रथमदर्शनसमये ।

दा व्याप्तेरभावे च कथ पश्चा3489

भूयोदर्शनानन्तरम् ।

त् प्रतिभासेत खपुष्पवत् ?

अथ अन्वयव्यतिरेकवशात् प्रतिभा3490

–भासते श्र॰, ब॰ ।

सेत, ननु अ³⁴⁹¹

उपलम्भा
नुपलम्भाभ्याम् ।

न्वयव्यतिरेकाभ्यां सा3492

व्याप्ति ।

किं जन्यते,
ज्ञाप्यते वा ? न तावज्जन्यते, 3493

अन्वयव्यतिरेकग्राहिणौ उपलम्भानुपलम्भावेव अत्र
अन्वयव्यतिरेकशब्देन विवक्षितौ विषययिधर्मस्य विषयेप्युपचारात् ।

तौ हि प्रमाणम्, न च प्रमाण प्रमेयमुत्पादयति । अथ
ज्ञाप्यते, तत्रापि किं तत्का3494

अन्वयव्यतिरेककाले ।

ले सती सा ज्ञाप्यते, प्रागपि वा ? तत्काले चेत्, न, अन्वय
व्यतिरेककाल एव व्याप्ते सत्त्वे कारणाभावात् । अथ प्रागपि सती ज्ञाप्यते; सिद्धं तर्हि
प्रथमदर्शनकालेऽपि व्याप्तेः सत्त्वमिति कथं सा तद्ग्राह³⁴⁹⁵

–हकस्तर्क– श्र॰, ब॰ ।

कतर्कश्च अपह्नूयेत ? प्रतीयमा
नस्याप्यपह्नवे रूपादेः तद्ग्राहकज्ञान³⁴⁹⁶

चाक्षुषादिप्रत्यक्षादे ।

स्य वाऽपह्नवः स्यात् । ततः सिद्धः तर्कः प्रमाणम् ।

एतदेवाह–चिन्ता प्रमाणम् अभिनिबोधस्य फलस्य हेतुत्वात् । अस्य पर्यायमाह–
अनुमानादेरिति । किन्नाम इदमुक्तलक्षणं प्रमाणम् ? इत्यत्राह–श्रुतज्ञानम् इति । कुत एतत् ?
शेषम् अस्पष्टं यतः, शब्दानुयोजनात् इत्येतन्मध्ये करणात् अ³⁴⁹⁷

अन्येन आ॰ ।

नेन³⁴⁹⁸

शेषशब्देन ।

च स³⁴⁹⁹

सम्बध्येत श्र॰ ।

म्बध्यते ।
तद्योजनात् यत् पूर्वम् अर्वाग् अस्पष्टम् तद्योजनाच्च यच्छेषमस्पष्ट तत् सर्वं श्रुतज्ञानमितिं ।
तच्च अनेकप्रभेदम् शब्दयोजनान्वितेतराऽस्पष्टज्ञानव्यक्तिभेदानामानन्त्यादिति ।

ननु व्याप्तिप्रतीत्यर्थं तर्कलक्षणप्रमाणाभ्युपगमोऽनुपपन्नः, प्रत्यक्षतोऽनुमानतो वा
तस्याः प्रतीतिसिद्धेः इत्याशङ्कां निराकुर्वन्नाह–

अ³⁵⁰⁰

निर्विकल्पकप्रत्यक्षेण ।

विकल्पधिया लिङ्गं3501

अविनाभाव

न किञ्चित् सम्प्रतीयते ॥ ११ ॥

नानुमानादसिद्ध³⁵⁰²

व्याप्तिग्रहणात् पूर्वमलब्धात्मलाभत्वात् ।

त्वात् प्र³⁵⁰³

तर्काख्यम् ।

माणान्तरमाञ्जस³⁵⁰⁴

लिङ्ग साध्यसाधनयोरविनाभाव ।
किञ्चिद् ईषदपि । न सम्प्रतीयते न सामस्त्येन ज्ञायते । कया ? अविकल्पधिया निर्विकल्पकप्रत्यक्षेण
सौगताभिप्रेतेन, यावान् कश्चिद्धूम स सर्वोप्यग्निजन्मैव अनग्निजन्मा वा न भवतीत्येतावद्विकल्पविक
लत्वात्तस्य अन्यथा सविकल्पकत्वापत्ते । नाप्यनुमानात्, तस्यैवासिद्धत्वात् व्याप्तिग्रहणपूर्वकत्वादनुमा
नोत्थानस्य । अनुमानान्तरात्तत्राप्यविनाभावनिर्णये चानवस्थाप्रसङ्गात् । प्रथमानुमानात् द्वितीयानुमाने[p. n427 ]
व्याप्तिनिर्णय इति चेत्, सोय परस्पराश्रयदोष । तन्नानुमानमपि व्याप्तिग्राहकमिति तद्ग्राहकं प्रमा
णान्तर तर्काख्यम् आञ्जसं पारमार्थिक न मिथ्याविकल्पात्मकमभ्युपगन्तव्यम्, अन्यथा अनुमानप्रामा
ण्यायोगात् । –लधी॰ ता॰ पृ॰ ३० ।

म् ।

[p. 427 ]

विवृतिः–नहि3505

तुलना–यदाह नहीदमियतो व्यापारान् कर्त्तु समर्थमिति । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰
१ । ४१ । न हि कस्यचित् साकल्येन व्याप्तिज्ञानं प्रत्यक्षं क्वचित् कदाचिद् भवितुमर्हति सन्निहितवि
षयबलोत्पत्तेरविचारकत्वात् । –सिद्धिवि॰, टी॰ पृ॰ १५६ । अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ ११९ । यथाहु–
न हीदमियतो व्यापारान् कर्त्तुं समर्थं सन्निहितविषयबलेनोत्पत्तेरविचारकत्वात् । –शां॰ भा॰ भामती
पृ॰ ७६६ । न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ १३७ ।

प्रत्यक्षं यावान् कश्चिद्धूमः कालान्तरे देशान्तरे च पावक
स्यैव कार्यं नार्थान्तरस्य इ³⁵⁰⁶

इति यतो ज॰ वि॰ ।

ति इयतो व्यापारान् कर्त्तुं समर्थं सन्निहितविषयबलोत्पत्ते
रविचारकत्वात् । नाप्यनु3507

–नुमान्त– ई॰ वि॰ ।

मानान्तरम्; सर्वत्राऽविशेषात् । नहि साकल्येन लिङ्गस्य
लिङ्गिना व्या3508

व्यप्तिरसि– ज॰ वि॰ ।

प्तेरसिद्धौ क्वचित् किञ्चिदनुमानं नाम । तन्न³⁵⁰⁹

उद्धृतमिदम् –प्रमाणसं॰ पृ॰ १०१ ।

अप्रत्यक्षम् अनुमानव्य
तिरिक्तं प्रमाणम् इत्ययुक्तम्; लिङ्गप्रतिपत्तेः प्रमाणान्तरत्वा3510

तुलना–सन्निकृष्ट
विप्रकृष्टयो साकल्येनेदन्तया नेदन्तया वा व्यवस्थापयितुकामस्य तर्क परं शरणम् । –सिद्धिवि॰, टी॰
पृ॰ २९३A.

त् ।

लिङ्गं हि साध्येन साधनस्य अविनाभावोऽभिधीयते, तस्मि3511

अविनाभावे ।

न् सत्येव लिङ्गस्य
लिङ्गत्वोपपत्तेः । तस्य प्रतिपत्तिः किं प्रत्यक्षात्, अनुमानतो वा स्यात् ? प्रत्यक्षाच्चेत्;
किम् अस्मदादिसम्बन्धिन, योगिसम्बन्धिनो वा ? प्रथमपक्षे किं स्वसंवेदनात्, इन्द्रि
यजात्, मानसाद्वा ततोऽसौ3512

अविनाभावः ।

प्रतीयेत ? न तावत् स्वसंवेदनात्; तस्य स्वरूपमात्रविष
यतया बहिरर्थवार्त्तानभिज्ञत्वात् । इन्द्रियमनःप्रभवादपि प्रत्यक्षात् सविकल्पात्,
निर्विकल्पाद्वा अविनाभावः प्र³⁵¹³

प्रतीयते
श्र॰ ।

तीयेत ? तत्राद्यविकल्पोऽनुपपन्नः; सविकल्पकप्रत्यक्षस्य
सौगतैः प्रामाण्यानभ्युपगमात् । तदभ्युपगमेऽपि न त³⁵¹⁴

सविकल्पकप्रत्यक्षम् अविनाभावग्रहणे ।

त्तत्र समर्थम्, इत्याह– न प्रत्यक्षम्
इत्यादि । प्रत्यक्षं सौगतयौगकल्पितं मानसेन्द्रियलक्षणम् तन्न यावान् कश्चिद् धूमः
कालान्तरे देशान्तरे च पावकस्यैव कार्यं नार्थान्तरस्य इति इयतो व्यापारान्
कर्त्तुं समर्थम् । कुत एतत् ? सन्निहितविषयबलोत्पत्तेः । सन्निहितः अविप्रकृष्ट
देशकालो यो विषयः अग्निधूमादिः साध्यसाधनव्यक्तिलक्षणः तस्य बलं सामर्थ्यं तेन
उत्पत्तेः । एतेन निर्विकल्पकमपि न त³⁵¹⁵

प्रत्त्यक्षम् –आ॰ टि॰ ।

त् ततः3516

सन्निहितविषयबलोत्पत्ते –आ॰ टि॰ ।

तत्र³⁵¹⁷

व्याप्तिग्रहणे –आ॰ टि॰ ।

समर्थमिति प्रतिपत्तव्यम् । अत्रैव
हेत्वन्तरमाह–अविचारकत्वात् इति । न विद्यते विचारः यावान् कश्चिद् धूमः स
सर्वोऽग्नेरेव कार्य नार्थान्तरस्य इति परामर्शो यस्य निर्विकल्पकप्रत्यक्षस्य तस्य भावात्
तत्त्वा3518

तत्त्वाच्च चशब्दो आ॰, ब॰ ।

त् । चशब्दोऽत्र समुच्चयार्थो द्रष्टव्यः । कथमस्याऽविचारकत्वमिति चेत् ?
[p. 428 ] क³⁵¹⁹

मीमासकस्य, ऐन्द्रियस्य मानसस्य –आ॰ टि॰ ।

स्यचित् परोक्षत्वात्, अप³⁵²⁰

नैयायिकस्य ।

रस्य ज्ञानान्तरवेद्यत्वेन अनवस्थानात्, अ³⁵²¹

सौगतमते,
स्वलक्षणस्य –आ॰ टि॰ ।

न्यस्य क्ष³⁵²²

यथा हि क्षणिकाशे निर्विकल्पक सञ्जातमपि न तन्निश्चिनोति अत
क्षणिकाशे अकिञ्चित्कर निर्विकल्पक तथैव नीलाद्यशेऽपि ।

णिकत्व
वदकिञ्चित्करत्वात् ।

प्रत्यक्षेणैव अविना-भावस्यावगतिरिति यौगाना पूर्वपक्ष–

अत्र यौगा ब्रुवते3523

लिङ्गलिङ्गिसम्बन्धदर्शनमाद्य प्रत्य
क्षम् –न्यायवा॰ पृ॰ ४४ ।

–साध्यसाधनयोरविनाभावः प्रत्यक्षेणैव प्रतीयते । प्रथमप्रत्य
क्षेऽपि अग्निसम्बन्धित्वेनैव धूमस्य प्रतिभा3524

–भासमानात् ब॰ ।

सनात् तद्गतो नियमोऽपि
प्रतिभासत एव । न³⁵²⁵

न तत्रा– श्र॰ ।

च त³⁵²⁶

तत्रान्यतोप्यन्यत एवेति आ॰, तत्राप्यन्यत एवेति ब॰ ।

त्रा3527

धूमेऽपि ।

प्यन्य³⁵²⁸

अय धूम किमग्नेर्जात उत अन्यस्मादपि करणात् इति
सशय ।

तोऽपि, अन्य³⁵²⁹

धूमोऽयम् अग्निव्यतिरिक्तादन्यस्मादेव कस्माच्चित् कारणाज्जात इति विपर्यय ।

त एव वेति सशयवि
पर्ययौ स्तः, अग्नेरेव अयम् इति तत्स³⁵³⁰

अग्निसग्वन्धित्वेनैव ।

म्बन्धित्वेनैव अस्या3531

धूमस्य ।

ऽवसायात् ।
इत्थं प्रथमप्रत्यक्षेण व्याप्तौ प्रतिपन्नायाम् अन्वयव्यतिरेकौ भूयसोपलभ्यमानौ तस्यैव
ज्ञानस्य दार्ढ्यमुत्पादयतः । भू3532

भूयोदर्शनगम्या च व्याप्ति सामान्यधर्मयो । ज्ञायते
भेदहानेन क्वचिच्चापि विशेषयो ॥ –मी॰ श्लो॰ अनु॰ श्लो॰ १२ । न ह्यन्यथानुपपत्ति प्रत्यक्षस
मधिगम्या । कार्याव्यभिचारसमधिगम्या हि सा । अव्यभिचारश्च असकृद्दर्शनपूर्वक । –बृहती॰ पृ॰
१११ । बृह॰ पं॰ पृ॰ ९६ । प्रक॰ प॰ पृ॰ ७० । न्याय॰ मा॰ पृ॰ ७२ । भूयोदर्शनबलादग्निधूम
योर्देशादिव्यभिचारेऽप्यव्यभिचारग्रहणम् –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५७० । तस्मादभिजातमणिभेदतत्त्वबत्
भूयोदर्शनजनितसंस्कारसहितमिन्द्रियमेव धूमादीना वह्न्यादिभि स्वाभाविकसम्बन्धग्राहीति युक्तमुत्प
श्याम । एवं मानान्तरविदितसम्बन्धिषु मानान्तराण्येव यथास्व भूयोदर्शनसहायानि स्वाभाविकसम्ब
न्धग्रहणे प्रमाणान्युन्नेतव्यानि । –न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ १६७ । ता॰ प॰ पृ॰ ६९७ । तदनेन अन्वय
व्यतिरेकावेव भूयोदर्शनसहचारिणौ तद्ग्रहणोपाय इति दर्शितम् । भूयोदर्शन हि तज्ज्ञानजनितसंस्कार
सहितमिन्द्रियमुच्यते । मणिभेदतत्त्वञ्चात्र स्फुटमुदाहरणम् । तथाहि–मणिर्यैयैर्विषयैस्तत्तद्व्यवहार
विषयो भवति धारयितु तत्तत्फलसम्पादकश्चोन्नीयते ते सूक्ष्मविशेषा परीक्षकेण भूयोभिरेव दर्शनैरु
न्नीयन्ते तथात्रापि । प्रथम हि काकतालीयव्युदासाय तत सातत्योर्ध्वगमनविशेपनिश्चयाय ततश्चो
पाधिनिरासाय । –प्रश॰ किर॰ पृ॰ २९५ । सहभावदर्शनजसस्कारसहकारिणा निरस्तप्रतिपक्षशकेन
चरमप्रत्यक्षेण धूमसामान्यस्य अग्निसामान्येन स्वभावमात्राधीनं सहभाव निश्चित्य इदमनेन नियतमिति
नियम निश्चिनोति । यद्यपि प्रथमदर्शनेऽपि सहभावो गृहीत तथापि न नियमग्रहणम् । न हि सहभाव
मात्रान्नियम अपि तु निरुपाधिकसहभावात् । निरुपाधिकत्वञ्च तस्य भूयोदर्शनाभ्यासावज्ञेयमित्येतेन
भूय सहभावग्रहणबलभुवा सविकल्पकप्रत्यक्षेण सोऽध्यवसीयते । –प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २०९ । व्यभि
चारज्ञानविरहसहकृत सहचारदर्शन व्याप्तिग्राहकम् । ज्ञानं निश्चय, शका च । सा च क्वाचिदुपाधि
सन्देहात्, क्वचिद्विशेषादर्शनसहितसाधारणधर्मदर्शनात् । तद्विरहश्च क्वचिद्विपक्षबाधकतर्कात् क्वचित्
स्वत सिद्ध एव । –तत्त्वचि॰ अनु॰ पृ॰ २१० ।

योदर्शनावगतान्वयव्यतिरेकसहकृतेन्द्रियप्रभवं वा प्रत्यक्ष
व्याप्तिं प्रतिपद्यते । ननु यदि प्रथमप्रत्यक्षेणैव व्याप्तिः प्रतीयते तर्हि किमित्ययमनेन नियत
इत्येवंरूपा तदानीमेव व्याप्तिप्रतीतिर्नोत्पद्यते इति चेत् ? सामग्र्यभावात् । अनुसन्धानेन
[p. 429 ] हि व्याप्तिरुल्लिख्यते । अनुसन्धानञ्च सकृदेकेन³⁵³³

महानसाग्निना –आ॰ टि॰ ।

सहितस्य³⁵³⁴

धूमस्य ।

ग्रहणे अनु पश्चाद् अ³⁵³⁵

चत्वराग्निना ।

परेण
सहितस्यैव ग्रहणम् । एत³⁵³⁶

अनुस न्धानम् ।

च्च भूयोद³⁵³⁷

अन्वय –आ॰ टि॰ ।

र्शना3538

व्यतिरेक –आ॰ टि॰ ।

ऽदर्शनैरेव उत्पद्यते । अन्वयव्यतिरेकौ च
प्रयोजकसन्देहव्युदासार्थौ युक्तावेव । अनेकसहचारिदर्शने हि प्रयोजके सन्देहः–कि
धूमत्वप्रयुक्तोऽयं नियमः, कि वा तार्णत्वश्यामत्वादिप्रयुक्तः ? इति । तत्र तार्णत्वादयः
सम्बन्धिनो व्यभिचारिणः3539

तृणनिर्मितकटादिष्वपि भावात् ।

, श्यामत्वादयस्तु धूमापेक्षाः, इति धूमस्य अग्निसम्बन्धित्वे
धूमत्वमेव प्रयोजकम् । तस्मिन् सति न कदाचिदग्नित्वं व्यभिचरतीति भूयोदृष्टान्वय
व्यतिरेकवतो विस्फारिताक्षस्य अनुपरतेन्द्रियव्यापारस्य अपरोक्षाकारतया उपजायमा
नत्वात् वि3540

विशिष्टं द– आ॰ ।

शिष्टदण्ड्यादिप्रत्ययवत् प्रत्यक्षमेवेदं व्याप्तिज्ञानमिति ।

तत्प्रतिविधानपुरस्सर व्याप्तिग्रहणार्थं तर्कस्यैव पृथक् प्रथक् प्रामाण्यसमर्थनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्3541

पृ॰ ४२८
प॰ ३ ।

–प्रत्यक्षेणैव अविनाभावः प्रतीयते इत्यादि;
त³⁵⁴²

तुलना–तत्र किमैन्द्रिय मानस वा प्रत्यक्षं व्याप्तिग्रहणे प्रवर्तते । –स्या॰ र॰ पृ॰ ५१० ।

त्र किम् ऐन्द्रियम्, मानसं वा प्रत्यक्षं तद्ग्रहणे प्रवर्त्तेत ? न तावद्
ऐन्द्रियम्, त³⁵⁴³

तुलना–नतावत्प्रत्यक्षम्, सन्निहितदेशवर्तमानकालवस्तुविषयनियमात् । येन हि प्रमाणेन सर्व
देशेषु च धूमादीनामग्न्यादिसम्बन्धोऽवगम्यते, तेन तेषा सम्बन्धनियमोऽवगम्यते । न च प्रत्यक्षं तत्र
समर्यम् । –प्रक॰ पं॰ पृ॰ ६८ । अष्टसह॰ पृ॰ ४३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३४६ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५१० ।
चित्सु॰ पृ॰ २३८ ।

द्धि येनार्थेन प्रतिनियतदेशकालादिना इन्द्रियं सम्बध्यते
तमेव अवभासयति न तु व्याप्तिम्, तस्याः सकलदेशकालकला
परिगतार्थाक्षेपेण³⁵⁴⁴

सर्वोपसहारेण ।

अवस्थितत्वात् । सा3545

व्याप्ति ।

हि गृह्यमाणा त्रैलोक्योदरव
र्त्तिनाम् अतीतानागतवर्त्तमानाऽशेपार्थानामुपसंहारेण गृह्यते । यतो व्यापनं व्याप्तिः,
सर्वासां व्याप्यव्यक्तीनां व्यापकव्यक्तीनाञ्च व्याप्यरूपतया व्यापकरूपतया च क्रोडी
करणम् । न च तत्र³⁵⁴⁶

सर्वव्याप्यव्यापकव्यक्तिपु ।

इन्द्रियस्य सम्बन्धो ग्रहणसामार्थ्य वा सभवति; वर्त्तमाने नियत
एवार्थे त³⁵⁴⁷

सम्बन्ध–गहणसामर्थ्ययो सभवात् ।

त्संभवात् । न च विश्वोदरवर्त्तिन्यो व्यक्तयः सर्वाः तेन³⁵⁴⁸

इन्द्रियेण ।

सम्बद्धा वर्त्तमाना वा,
तत्कथं प्रत्यक्षतस्त³⁵⁴⁹

विश्ववर्तिषु व्याप्यव्यापकव्यक्तिषु ।

त्र व्याप्तिप्रतिपत्तिः ?

किञ्च, प्रत्यक्षमात्रम्, भूयोदर्शनसहायम्, अन्वयव्यतिरेकसहकृतं वा प्रत्यक्षं
व्याप्तिग्रहणे प्रभवेत् ? न तावत् प्रत्यक्षमात्रम्; भू3550

भूमिगृह –आ॰ टि॰ ।

भवनवर्द्धितोत्थितमात्रस्य प्रथमाऽग्निधू
मव्यक्तिदर्शनेऽपि व्याप्तिप्रतिपत्तिप्रसङ्गात् ।

यदप्युक्तम्3551

पृ॰ ४२८ पं॰ ३ ।

–प्रथमप्रत्यक्षेपि अग्निसम्बन्धित्वेनैव धूमस्य प्रतिभासनात् तद्ग तो निय
मोऽपि प्रतिभासते' इत्यादि; तदप्यसमीक्षिताभिधानम्; यतः पुरोदृश्यमा3552

समक्षीभूते महानसादौ ।

ने नियताग्नि
[p. 430 ] सम्बन्धित्वेन धूमस्तत्र प्रतिभासेत, अनियताखिलाग्निसम्बन्धित्वेन³⁵⁵³

तुलना–यत पुरोदृश्यमानाग्निसम्बन्धित्वेन घूम प्रथमप्रत्यक्षे प्रतिभासेत, सकलाग्नि
सम्बन्धित्वेन वा ? –स्या॰ र॰ पृ॰ ५१० ।

वा ? प्रथमपक्षे
कथ प्रथमदर्शने व्याप्तिप्रतिपत्तिः ? प्रतिनियतव्यक्तौ व्याप्तेरेवाऽसंभवात्, तस्या3554

व्याप्ते ।

सर्वा
क्षेपेण पर्यवसानात् । द्वितीयपक्षे तु आस्तां प्रथमप्रत्यक्षम्, प्रत्यक्षशतैरपि न व्याप्तिः
प्रत्येतुं शक्या, तेषां3555

प्रत्यक्षाणाम् ।

सम्बद्धवर्त्तमानार्थगोचरचारितया यावान् कश्चिद् धूम स सर्वोऽ
ग्नौ3556

सत्येव
भवति अग्न्यभावे तु कदाचिदपि न भवतीत्यध्याहार्यम् ।

एव इति सर्वाक्षेपेण अविनाभावप्रतिपत्तावसमर्थत्वात् ।

एतेन भूयोदर्शनसहायमाद्यप्रत्यक्षं व्याप्तिं प्रतिपद्यते इत्ययमपि पक्षः3557

पृ॰ ४२८ प॰ ७ ।

प्रत्युक्तः ।

नाप्यन्वयव्यतिरेकसहकृतं त³⁵⁵⁸

प्रत्यक्षम् ।

त् तां प्रतिपत्तुं समर्थम्, यत तत्सह³⁵⁵⁹

सहस्रश अन्वयव्यतिरेकसहकृतस्यापि प्रत्यक्षस्य ।

स्रकृतस्याप्यस्य
यत्रैव स्वयं प्रवृत्तिः तत्रैव त³⁵⁶⁰

व्याप्ति ।

त्प्रतिपत्तिर्घटते न पुनः यत्र यत्र धूमः तत्र तत्र अग्निः,
यत्र अग्निर्नास्ति तत्र धूमोऽपि नास्ति इति सर्वाक्षेपेण, तत्र³⁵⁶¹

प्रत्यक्षविषयीभृते
धूमाग्निव्यक्तिविशेषे ।

च व्याप्तिप्रतिपत्तेर्वैयर्थ्यम् ।
अनुमानार्थं हिं सा3562

व्याप्तिप्रतिपत्ति ।

इष्यते, प्रत्यक्षेण च प्रतिपन्ने साध्यसाधनव्यक्तिविशेपे किमनुमानेन ?
अ³⁵⁶³

तुलना–अन्वयव्यतिरेकसहकृतत्व हि
प्रत्यक्षस्य स्वविषयातिक्रमेण अर्थान्तरे प्रवृत्ति, स्वविषये प्रवर्त्तमानस्य अन्वयव्यतिरेकाभ्यामति
शयाधानं वा ? –स्या॰ र॰ पृ॰ ५११ ।

न्वयव्यतिरेकसहकृतत्वञ्चास्य स्वविषयातिक्रमेण अर्थान्तरे प्रवृत्तिः, स्व³⁵⁶⁴

स्वे विषये ब॰ ।

विषये प्रवर्त्त
मानस्य अतिशयाधानं वा ? प्रथमपक्षे प्रत्यक्षविरोधः, स्वार्थातिक्रमेण अर्थान्तरे
प्रवृत्तिलक्षणसहकारित्वस्य क्वचिदप्यप्रतीतेः । न खलु प्रदीपसहकृतं चक्षू रसादौ प्रवर्त्त
मानं प्रतीयते । स्व³⁵⁶⁵

स्वे विषये ब॰ ।

विषये प्रवर्त्तमानस्यातिशयाधानञ्च अध्यक्षस्य व्याप्तिविषयत्वे
सिद्धे सिद्ध्येत् । तच्च³⁵⁶⁶

अध्यक्षस्य व्याप्तिविषयत्वम् ।

असिद्धम्, सम्बद्धवर्त्तमानार्थविषयत्वात्तस्य । न च त³⁵⁶⁷

अन्वयव्यति
रेकसहकृतस्य ।

त्सहकृत
स्यापीन्द्रियजाध्यक्षस्य कश्चनोत्कर्षो जायते, येन स्वविषयातिक्रमेणाप्यर्थान् गृह्णीयात् ।

एतेन भूयोदर्शनावगताऽन्वयव्यतिरेकसहकृतेन्द्रियप्रभवं प्रत्यक्षं व्याप्तिं प्रतिपद्यते
इति3568

पृ॰ ४२८ प॰ ८ ।

प्रत्युक्तम् । किञ्च, इ³⁵⁶⁹

तुलना–किञ्च, इन्द्रियविषये विद्यमानत्वात्
तत्प्रभवप्रत्यक्षेण व्याप्ति प्रतीयते, स्वविषयत्वाद्वा ? –स्या॰ र॰ पृ॰ ५११ ।

न्द्रियविषये विद्यमानत्वात् त³⁵⁷⁰

इन्द्रियप्रभव ।

त्प्रभवप्रत्यक्षेण व्याप्तिः प्रतीयते,
स्वविषयत्वाद्वा ? न तावद् विद्यमानत्वात्; रसादेरपि चाक्षुषत्वानुषङ्गात्, व्याप्तिवद् धूमादौ
त³⁵⁷¹

यथा धूमादिषु व्याप्तिरस्ति एवमाम्रादौ रसादित्वमपि –आ॰ टि॰ ।

त्सत्त्वस्याप्यविशेषात् । नापि स्वविषयत्वात्, त³⁵⁷²

व्याप्ते ।

स्याः त³⁵⁷³

प्रत्यक्षविषयत्वानुपपत्ते ।

द्विषयत्वानुपपत्तेः । अ³⁵⁷⁴

तुलना–अनियतविषया हि व्याप्तिरिति कथं नियत
विषयेन्द्रियप्रभवप्रत्यक्षता प्रतिपद्येत –स्या॰ र॰ पृ॰ ५११ ।

नियत
विषया हि व्याप्तिः, तां कथं नियतविषयमिन्द्रियप्रभवं प्रत्यक्षं प्रतिपद्येत ?

[p. 431 ]

यदप्यभिहितम्3575

पृ॰ ४२८ पं॰ १० ।

–अनुसन्धानेन हि व्याप्तिरुल्लिख्यते, तच्च³⁵⁷⁶

अनुसन्धानम् ।

भूयोदर्शनादर्श
नैरेव उ³⁵⁷⁷

उत्पद्येत आ॰, श्र॰ ।

त्पद्यते इत्यादि; तदुपपन्नमेव, उप³⁵⁷⁸

उपलम्भप्रभ– ब॰ ।

लम्भानुपलम्भप्रभवस्यैव ज्ञान³⁵⁷⁹

तर्काख्यस्य –आ॰ टि॰ ।

स्य अ³⁵⁸⁰

जैनै ।

स्माभिः
व्याप्तिप्रतिपत्तौ सामर्थ्यस्य समर्थयितुमुपक्रान्तत्वात् । प्रत्यक्षरूपता तु तस्य³⁵⁸¹

उपलभ्भानुपलम्भजस्य तर्कस्य ।

अनुपपन्ना,
विभिन्नसामग्रीविषयत्वात् । त³⁵⁸²

प्रत्यक्षम् ।

द्धि इन्द्रियादिसामग्रीकं सम्बद्धवर्त्तमानार्थविषयञ्च प्रसिद्धम्,
नचेदं3583

तर्काख्य ज्ञानम् ।

तथा इति कथं प्रत्यक्षरूपतां प्रतिपद्येत ?

ननु सामान्यस्य³⁵⁸⁴

धूमत्वस्य
अग्नित्वस्य च ।

व्याप्तिप्रतिपत्तौ प्रयोजकत्वात्, तस्य च इन्द्रियेण स³⁵⁸⁵

संयुक्तसमवायसम्बन्धसद्भावात्, चक्षुःसंयुक्ते अग्नौ धूमे च अग्नित्वस्य धूमत्वस्य
च समवायात् ।

म्बद्धत्वात्
वर्त्तमानत्वाच्च कथन्न व्याप्तिज्ञान प्रत्यक्षम् ? इत्यप्यविचारितरमणीयम्, यतः किं
सामान्यस्य सामान्येन व्याप्तिः, उत त³⁵⁸⁶

सामान्योपलक्षित ।

दुपलक्षितविशेपाणां तदुपलक्षितविशेषैः ? तत्र
आद्यपक्षे न किञ्चिद् व्याप्तिप्रतिपत्तिप्रयोजनम् सामान्ये सिद्ध³⁵⁸⁷

अग्निधूमसामान्ययो महानसादावेव प्रत्यक्षसिद्ध
त्वात् ।

साधनतोऽनु3588

विशेषस्यैव साधनीयत्वात् –आ॰ टि॰ ।

मानवैफल्य
प्रसङ्गात् । तदुपलक्षितविशेपाणां तु आनन्त्यात् कथं सम्बद्धवर्त्तमानता यतो व्याप्तिज्ञानस्य
प्रत्यक्षता स्यात् ?

एतेन भूयोदृष्टान्वय इत्यादि3589

पृ॰ ४२९ प॰ ६ ।

प्रत्युक्तम्; विशिष्टदण्ड्यादिप्रत्ययस्य हि सम्बद्ध
वर्त्तमानार्थगोचरचारितया प्रत्यक्षता युक्ता, न तु व्याप्तिज्ञानस्य त³⁵⁹⁰

सकल
साध्यसाधनव्यक्तिविषयतया सम्बद्धवर्तमानार्थगोचरत्वाभावात् ।

द्विपर्ययात् इत्यसकृ
दावेदितम् । अथ अ³⁵⁹¹

व्याप्तिज्ञानस्य–आ॰ टि॰ ।

स्य अप्रत्यक्षत्वे कथम् इन्द्रियापेक्षा इत्युच्यते ? तत्कारणकारण
त्वात् इति ब्रूमः । व्याप्तिज्ञानस्य हि कारणं प्रत्यक्षानुपलभ्भौ तयोश्च इन्द्रियमिति । तन्न
इन्द्रियप्रभवं प्रत्यक्षं व्याप्तिप्रतिपत्तौ समर्थम् ।

नापि मा3592

तत्र केचिदाचक्षते मानसं प्रत्यक्षं प्रतिबन्धग्राहीति । प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यामनलसहचरितमनग्ने
श्च व्यावर्त्तमानं धूममुपलभ्य विभावसौ नियतो धूम इति मनसा प्रतिपद्यते । मनश्च सर्वविषयं
केन वा नाभ्युपेयते असन्निहितमप्यर्थमवधारयितु क्षमम् । भावाभावसाहचर्यमवधार्य मनसा नियम
ज्ञानसिद्धेरित्यलं निर्बन्धेन । –न्यायमं॰ पृ॰ १२१, १२३ । तस्य ग्रहणं प्रत्यक्षानुपलम्भसहायान्मा
नसात् प्रत्यक्षात् । धूममग्निसहचरितमिन्द्रियेणोपलभ्यानग्नेश्च जलादेर्व्यावर्तमानमनुपलम्भेन ज्ञात्वा
मनसा निश्चिनोति धूमोऽग्निन्न व्यभिचरतीति । –न्यायकलि॰ पृ॰ ३ ।

नसम्, म³⁵⁹³

तुलना–प्रत्यक्षं
मानमं येषा सम्बन्ध लिंगलिंगिनो । व्याप्त्या जानाति तेप्यर्थेऽतीन्द्रिये किमु कुर्वते ॥ यत्राक्षाणि प्रवर्तन्ते
मानसं तत्र वर्तते । नोऽन्यत्राक्षादिवैधुर्यप्रसंगात् सर्वदेहिनाम् ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १७९ । न चाती
तानागताना व्यक्तीना मनसा सङ्कलनमिति न्याय्यम्, मनसो बहिरर्थे स्वातन्त्र्ये अन्धवधिराद्यभावप्र
सङ्गात् । –प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २१० । मनश्चेद्वहिर्विषये कारणान्तरनिरपेक्षं प्रवर्तेत तदा सर्व सर्वदर्शी
स्यादविशेषात् । –प्रक॰ प॰ पृ॰ ६९ । बृह॰ प॰ पृ॰ ९५ । न्याय॰ मा॰ पृ॰ ५८ । प्रमेयक॰ पृ॰
३५१ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५११ ।

नसो बाह्येन्द्रियनिरपेक्षस्य बहिरर्थे प्रवृत्त्यभावात् । अस्वतन्त्रं
[p. 432 ] ब³⁵⁹⁴

तुलना–परतन्त्रं बहिर्मन । –विधिवि॰ पृ॰ ११४ । लौकिकन्या॰ तृ॰ पृ॰ ८२ ।
उद्धृतमिदम् –स्या॰ र॰ पृ॰ ५११ ।

हिर्मनः इत्यभिधानात् । व्याप्तिश्च बहिरर्थधर्मत्वाद् बहिरर्थः, यो
बहिरर्थधर्म स बहिरर्थः यथा रूपादि, बहिरर्थधर्मश्च व्याप्तिरिति । भव³⁵⁹⁵

यौगपरिकल्पितस्य ।

त्कल्पितस्य मनसः
षट्पदार्थपरीक्षा3596

पृ॰ २६९ ।

यां प्रतिषेधतोऽसत्त्वाच्च कथं त³⁵⁹⁷

तत्प्रभव ब॰ ।

द्भवं3598

मनोभव
ज्ञानम् ।

प्रत्यक्षतां प्रतीयात् । सत्त्वे वा न
अणुस्वभावस्यास्य³⁵⁹⁹

मनस ।

अशेषार्थैः सकृत् सम्बन्धसंभवः, यदणुस्वभावं न तत् सकृदशेपार्थैः
सम्बध्यते यथा परमाणुः, अणुस्वभावञ्च भवत्कल्पितं मन इति । अथ साक्षात् मनसोऽ
शेषार्थै सम्बन्धाभावेऽपि परम्परयाऽसौ3600

सम्बन्ध ।

भविष्यति; तथाहि–मनसा साक्षात् सयुज्यते
आत्मा तेन च संयुक्ता सर्वेऽग्न्यादयो धूमादयश्च साध्यसाधनव्यक्तिविशेषा इति;
तदप्यपेशलम्, ए³⁶⁰¹

आत्मव्यापकत्वप्रयुक्तसयुक्तसयोगवशात् अशेषधूमाग्नि
व्यक्तीना मनसा सम्बन्धकल्पने ।

वं सर्वस्य सर्वज्ञताप्रसङ्गात्, साध्यसाधनव्यक्तिवत् सर्वार्थानां मनसा
स³⁶⁰²

सम्बन्धसंभवात् ब॰ ।

म्बद्धसबं स³⁶⁰³

परम्परासम्बन्ध, मन संयुक्त आत्मा तेन च सयुक्ता सर्वेऽर्था
इति ।

म्बन्धसम्बन्धस भवात् ।

किञ्च, अ³⁶⁰⁴

तुलना–किञ्चासौ सम्बद्धसम्बन्धोऽपि सद्भिरेवार्थै नासद्भिरतीतानागतै तत्कथ तत्र
व्याप्तिप्रतिपत्ति ? –स्या॰ र॰ पृ॰ ५१२ ।

सौ स³⁶⁰⁵

सम्बद्धसम्ब– आ॰ ।

म्बन्धसम्बन्धोऽपि मनसः सद्भिरेव अर्थैः स्यात् नाऽस³⁶⁰⁶

अतीतानागतदेशकालभावैरिति –आ॰ टि॰ ।

द्भिः, तत्कथं
तत्र व्याप्तिप्रतिपत्ति ? न चात्मनो व्यापित्वं सिद्धम्, तस्य³⁶⁰⁷

आत्मनो व्यापित्वस्य ।

षट्पदार्थपरीक्षायां प्रपञ्चतः
प्र³⁶⁰⁸

पृ॰ २६१ ।

तिषेधात्, तत्कथं स³⁶⁰⁹

सम्बद्धसम्ब– आ॰ ।

म्बन्धसम्बन्धगन्धोऽपि स्यात् ? अतो दृष्टान्त एव साध्यसाधनयोः
भवता व्याप्तिः प्रतिपत्तव्या, तथा च अनुमानानुत्थान साध्यधर्मिणि साध्यधर्मेण
हेतोर्व्याप्त्यनिश्चयात् । तन्न सौगतमते यौगमते वा ऐन्द्रियं मानस वा प्रत्यक्षं व्याप्ति
प्रतिपत्तेरङ्गमिति स्थितम् ।

एतेन योगिप्र³⁶¹⁰

तुलना–अन्ये तु व्याप्तिग्रहणकाले प्रतिप
त्तुर्योगिन इवाशेषविषय परिज्ञानमस्तीति ब्रुवते । अन्यथा हि सर्वो धूमोऽग्नि विना न भवतीति
व्याप्तिस्मरण न स्यात् । विवेकेन चाप्रतिभास समानाभिव्याहारात् यथा धान्यराशिक्षिप्ताया धान्य
व्यक्तेरिति । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५७० । यस्तु मन्यते प्रज्ञाकरगुप्त योगिज्ञान व्यप्तिज्ञानमिति ।–
सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ १०५B

त्यक्षस्यापि अविनाभावप्रतिपत्त्यङ्गत्वं प्रत्याख्यातम्, त³⁶¹¹

योगिप्रत्यक्षस्यापि ।

स्याप्यविचार
कतया कारणभूतप्रतिनियतसन्निहितार्थगोचरचारितया 3612

वैता– ब॰ ।

चैताव³⁶¹³

यावान् कश्चिद्धूम स सर्वोप्यग्नि
जन्मा अनग्निजन्मा वा न भवतीत्येतावत

तो व्यापारान् कर्त्तुम
समर्थत्वाबिशेषात् । अस्तु वा ततः तत्प्रतिपत्तिः, तथापि–योगी3614

तुलना–योगिप्रत्यक्षतो व्याप्तिसिद्धिरित्यपि दुर्घटम् ।
सर्वत्रानुमितिज्ञानाभावात् सकलयोगिन ॥ परार्थानुमितौ तस्य व्यापारोऽपि न युज्यते । अयोगिन
स्वय व्याप्तिमजानान जनान् प्रति ॥ योगिनोऽपि प्रति व्यर्थ स्वस्वार्थानुमिताविव । समारोपविशेष
स्याभावात् सर्वत्र योगिनाम् ॥ –तत्त्वार्थ श्लो॰ पृ॰ १७९ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३५१ ।

प्रत्यक्षतो व्याप्तिं
[p. 433 ] प्रतिपद्य स्वार्थमनुमानं विदध्यात्, परार्थ वा ? न तावत् स्वार्थम्, सकलसाध्यसाधन
व्यक्तिविशेषाणां प्रत्यक्षतः परिस्फुटतया प्रतिपन्नत्वेन अ³⁶¹⁵

अनुमानस्य ।

स्य अफलत्वात् । यत् प्रत्यक्षतः
परिस्फुटतया प्रतिपन्नम् न तत्र अनुमानं फलवत् यथा प्रत्यक्षस्वरूपे, प्रत्यक्षतः परि
स्फुटतया प्रतिपन्नाश्च योगिनो निखिलाः साध्यसाधनव्यक्तिविशेपा इति । न च तथा3616

परिस्फुटतया ।

त³⁶¹⁷

योगिप्रत्यक्षज्ञातेष्वपि साध्यसाधनव्यक्ति
विशेषेषु ।

त्प्रतिपन्नेष्वप्येतेषु समारोपव्यवच्छेदार्थं सफलमेवानुमानमित्यभिधातव्यम्, योगिनो
विधू3618

प्रागुक्तं योगिना तेपा तद्भावनामयम् । विधूतकल्पनाजालं स्पष्टमेवावभासते ॥ –
प्रमाणवा॰ २ । २८१ । सत्यस्वरूपविषयत्वेन विधूतकल्पनाजालम् अविकल्पकत्वाच्च स्पष्टं विशदज्ञेया
कारमेवावभासते । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ २ । २८१ ।

तकल्पनाजालतया समारोपस्यैवाऽसंभवात् । अथ परार्थं योगिनोऽनुमानम्, ननु3619

तुलना–तर्हि योगी परार्थानुमानेन
गृहीतव्याप्तिकमगृहीतव्याप्तिकं वा परं प्रतिपादयेत् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३५१ ।

गृहीतव्याप्तिकम्, अगृहीतव्याप्तिकं वा परं परार्थानुमानेन योगी प्रतिपादयेत् ? यदि गृहीत
व्याप्तिकम्; कुतस्तेन³⁶²⁰

परेण प्रतिपाद्येन ।

गृहीता व्याप्तिः ? न तावत् स्वसंवेदनेन्द्रियमनोविज्ञानैः; तेषां
त³⁶²¹

व्याप्त्यविषयत्व ।

दविषयत्वप्रतिपादनात् । नापि योगिप्रत्यक्षेण, अनुमानान³⁶²²

–नर्थक्यप्रसङ्गात् श्र॰ ।

र्थक्यानुषङ्गा3623

सकलसाध्यसाधनयो स्पष्टं प्रतिभातत्वात् ।

त् । अगृहीत
व्याप्तिकस्य च प्रतिपादनानुपपत्ति अतिप्रसङ्गात् । तन्न कुतश्चिदपि प्रत्यक्षात् साध्य
साधनयोर्व्याप्तिः प्रतिपत्तुं शक्या3624

एतदनन्तरं ब॰ प्रतौ अविकल्पघिया इति कारिकाऽपि लिखिता
समस्ति ।

।

कारिका-विवृत्योर्व्याख्यानम्–

अतः सूक्तम्– अविकल्पधिया इत्यादि । न विद्यते विकल्पः स्व³⁶²⁵

स्वरूपव्य– श्र॰ ।

परव्यव
सायो यस्याः सा चासौ धीश्च तया परोक्षया3626

मीमासकमते ।

ज्ञा3627

नैयायिकमते ।

नान्तरानुभवनिश्चया
त्मिकया च न किञ्चित् स्वभावविषयं का3628

कार्यादिविषयं नास्ति ब॰ ।

र्यादिविषयं वा लिङ्गम्
अविनाभावः सम्प्रतीयत इति । तर्हि अनुमानात् तत्सम्प्रतीयते
इत्यत्राह–न अनुमानात् लिङ्गात् लिङ्गिनि ज्ञानम् इत्येवं लक्षणात् त³⁶²⁹

लिङ्गम्–अविनाभाव ।

त्सम्प्रतीयते;
तथाहि–प्रथमानुमानं हेतोः अविनाभावावसाये समर्थम्, अनुमानान्तरं वा ? तत्राद्य
पक्षोऽनुपपन्नः; त³⁶³⁰

प्रकृतानुमानस्य व्याप्तिग्रहणात्पूर्वमलब्ध
स्वरूपत्वात् ।

दनुमानस्य असिद्धत्वात् । अत एव त³⁶³¹

अनुमानसिद्धौ ।

त्सिद्धौ अन्योन्याश्रय–
सि3632

सिद्धे हेतो– श्र॰ ।

द्धे हि हेतोरविनाभावे ततस्त³⁶³³

अनुमानोत्पत्ति ।

दुत्पत्तिसिद्धिः, तत्सिद्धौ च हेतोरविनाभावसिद्धिरिति ।
नाप्यनुमानान्तरम्; यतः तदपि प्रतिपन्नाऽविनाभावात् हेतोरुत्पद्यते, त³⁶³⁴

अविनाभावप्रतिपत्तिश्च अनुमा
नान्तरे ।

त्प्रतिपत्तिश्च
तत्र प्रत्यक्षतः, अनुमानाद्वा स्यात् ? तत्राद्यपक्षे दूषणमाह– सर्वत्र इत्यादि । सर्वत्र
प्रथमानुमानवत् द्वितीयेप्यनुमाने अविशेषात्, न प्रत्यक्षम् इत्यादेर्दोपस्य अ³⁶³⁵

समानत्वात् ।

भेदात् ।
अनुमानतोऽपि तत एव, अन्यतो वा तत्प्रतिपत्तिः स्यात् ? यदि तत एव, अन्योन्याश्रयः3636

सिद्धाया हि व्याप्तिप्रतिपत्तौ अनुमानोत्थानम्, सति च अनु
मानात्मलाभे व्याप्तिप्रतिपत्तिरिति ।

।
[p. 434 ] अथाऽन्यतः; तदा अनवस्था–तदु3637

अन्यानुमानोत्थापक ।

त्थापकहेतावप्यनुमानान्तरात्त³⁶³⁸

व्याप्तिप्रतिपत्ति ।

त्प्रतिपत्तिप्रसङ्गात् । तन्न
कुतश्चित् परस्य प्रतिवन्धसिद्धिः । मा भूत्, किं तया ? इत्यत्राह– नहि इत्यादि ।
न खलु साकल्पेन लिङ्गस्य लिङ्गिना व्याप्तेरसिद्धौ क्वचिद् अनित्यत्वादौ वह्न्यादौ वा
साध्ये व्यवहारे परमार्थे वा किञ्चित् स्वभावलिङ्गजं कार्यादिलिङ्गजं वा अनुमानन्नाम ।
इदमत्र तात्पर्यम्–यथा अनुमानमन्तरेण न किञ्चित् साध्यं सिद्ध्यति इति तदर्थमनुमा
नमिष्यते तथा तल्लिङ्गलिङ्गिव्याप्तिसिद्धिमन्तरेण त³⁶³⁹

अनुमानमपि ।

दपि न सिद्ध्यति इति तद³⁶⁴⁰

अनुमान
सिद्ध्यर्था ।

र्था सा3641

व्याप्तिसिद्धिरपि । तुलना–तर्कसवादसन्देहे नि शङ्कानुमति क्व ते । –तत्त्वार्थ
श्लो॰ पृ॰ १९५ ।

पि
इष्यतामविशेषात् । ततः किं जातम् ? इत्याह– तन्न इत्यादि । यत एवं तत् तस्मात्
न अप्रत्यक्षं परोक्षम् अनुमानव्यतिरिक्तं प्रमाणमस्ति किन्तु अनुमानमेव' इ³⁶⁴²

तन्नाप्रत्यक्षम् इत्यादि बौद्धोक्त वाक्यम् ।

त्य
युक्तम्, लिङ्गप्रतिपत्तेः अविनाभावप्रतिपत्तेः तर्काख्यायाः प्रमाणान्तरत्वाद् अलिङ्गजाऽ
विशदस्वभावतया प्र³⁶⁴³

अनुमानप्रत्यक्षरूप ।

माणद्वयानन्तर्भूतत्वात् । ततः सूक्तम्– चिन्ता प्रमाणम् अनु
मानादेर्हेतुत्वात् इति । कीदृशं तदनुमानम् ? इत्याह–

लिङ्गा3644

व्याख्या–अनुमान प्रमाण भवति । किम् ? लिङ्गिधी लिङ्गिन साध्यस्य धीर्ज्ञानमित्यर्थ । लिङ्गम
विनाभावसम्बन्धोऽस्यास्तीति लिङ्गीति विग्रहात् । तस्योत्पत्तिकारणमाह लिङ्गात् साधनात् । साध्या
विनाभावाभिनिबोधैकलक्षणात्, साध्येन इष्टावाधितासिद्धरूपेण सह अविनाभावोऽन्यथानुपपत्तिनियम
तस्य अभितो देशकालान्तरव्याप्त्या निबोधो निर्णय स एक प्रधान लक्षणं स्वरूप यस्य तत्तथोक्त
तस्माल्लिङ्गादुत्पद्यमाना लिङ्गिधीरनुमानमित्यर्थ । नन्वस्य तर्कफलत्वात्कथ प्रमाणत्वमित्याशक्याह–
तत्फलं हानादिबुद्धय, हानं परिहार आदिशब्देन उपादानमपेक्षा च गृह्यते । तासा बुद्धयो विकल्पा
तस्य अनुमानस्य फल भवन्ति, तत फलहेतुत्वादनुमानं प्रमाण प्रत्यक्षवदित्यभिप्राय । –लधी॰ ता॰
पृ॰ ३१ ।

त् साध्याविनाभावाभिनिबोधैकलक्ष³⁶⁴⁵

अनुमेयेन सम्बद्धं प्रसिद्ध च तदन्विते । तदभावे च नास्त्येव तल्लिङ्गमनुमापकम् ॥
–प्रश॰ भा॰ पृ॰ २०० । उदाहरणसाधर्म्यात् साध्यसाधन हेतु । तथा वैधर्म्यात् । –न्यायसू॰
१ । १ । ३४-३५ । हेतुस्त्रिरूप –न्यायप्र॰ पृ॰ १ । पक्षधर्मस्तदशेन व्याप्तो हेतुस्त्रिधैव स ।
अविनाभावनियमात् हेत्वाभासास्ततोऽपरे ॥ –हेतुबि॰ प्र॰ परि॰ । प्रमाणवा॰ ३ । १ । तत्त्वस॰ का॰
१३६२ । त्रिरूपो हेतु । –साख्यका॰ माठ॰ पृ॰ १२ । साधनत्वख्यापकं लिङ्गवचन हेतु ।
–न्यायसा॰ पृ॰ ५ । अन्यथानुपपन्नत्व हेतोर्लक्षणमीरितम् । –न्यायाव॰ श्लो॰ २२ । साधन
प्रकृताभावेऽनुपपन्नम् –प्रमाणसं॰ पृ॰ १०२ । न्यायवि॰ का॰ २६९ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २१४ ।
परीक्षामु॰ ३ । १५ । तथा चाभ्यधायि कुमारनन्दिभट्टारकै–अन्यथानुपपत्त्येकलक्षण लिङ्गमभ्यते ।
–प्रमाणप॰ पृ॰ ७२ । निश्चितान्यथानुपपत्त्येकलक्षणो हेतु । –प्रमाणनय॰ ३ । ९ । साधनत्वाभि
व्यञ्जकविभक्त्यन्तं साधनवचन हेतु । –प्रमाणमी॰ २ । १ । १२ ।

णात् ॥ १२ ॥

लिङ्गिधीरनुमा3646

लिङ्गदर्शनात्सजायमानं
लैङ्गिकम् । –प्रश॰ भा॰ पृ॰ २०० । अनुमान ज्ञातसम्बन्धस्यैकदेशदर्शनादेकदेशान्तरेऽसन्निकृष्टेऽर्थे
बुद्धि । –शाबरभा॰ १ । १ । ५ । प्रतिबन्धदृश प्रतिबद्धज्ञानमनुमानम् । –साख्यसू॰ १ । १०० । अनु
मान मितेन लिंगेन अनु पश्चान्मानम् । –न्यायवा॰ पृ॰ २८ । तत्र स्वार्थं त्रिरूपाल्लिङ्गाद् यदनुमेये[p. n435 ]
ज्ञानं तदनुमानम् । –न्यायबि॰ २ । ३ । सम्यगविनाभावेन परोक्षानुभवसाधनमनुमानम् । –न्यायसा॰
पृ॰ ५ । साध्याविनाभुवो लिङ्गात् साध्यनिश्चायकं स्मृतम् । अनुमानं तदभ्रान्तं प्रमाणत्वात् समक्ष
वत् ॥ –न्यायाव॰ श्लो॰ ५ । साधनात्साध्यविज्ञानमनुमानं –न्यायवि॰ का॰ १६७ । तत्त्वार्थश्लो॰
पृ॰ १०७ । प्रमाणप॰ पृ॰ ७० । परीक्षामु॰ ३ । १४ । प्रमाणनय॰ ३ । ८ । प्रमाणमी॰ १ । २ । ७ । न्यायदी॰
पृ॰ २० । जैनतर्कभा॰ पृ॰ १२ ।

नं तत्फलं हा3647

तुलना–तत्र लिङ्गदर्शनं प्रमाणं प्रमितिरग्निज्ञानम् । अथवा
अग्निज्ञानमेव प्रमाणम्, प्रमितिरग्नौ गुणदोषमाध्यस्थ्यदर्शनमिति । –प्रश॰ भा॰ पृ॰ २०६ ।

नादिबुद्धयः ।

[p. 435 ]

विवृतिः–नहि तादात्म्यतदुत्पत्ती ज्ञातुं शक्येते विनाऽन्यथानु3648

–पपत्तिर्वित– ज॰ वि॰ ।

पपत्तिवितर्केण
ताभ्यां विनैव एकलक्षणसिद्धिः । नहि वृक्षादिः छायादेः स्वभावः कार्यं वा । न
चात्र विसंवादोऽस्ति ।

कारिकाव्याख्यानम्–

लिङ्गात् हेतोः । किविशिष्टात् ? इत्याह– साध्य इत्यादि । सा3649

तुलना–पक्ष प्रसिद्धो घर्मी प्रसिद्धविशेषणेन विशिष्टतया स्वयं साध्यत्वेनेप्सित,
प्रत्यक्षाद्यविरुद्ध इति वाक्यशेष । –न्यायप्रवे॰ पृ॰ १ । स्वरूपेणैव स्वयमिष्टोऽनिराकृत पक्ष
इति । –न्यायबि॰ पृ॰ ७९ । न्यायमुखप्रकरणे तु स्वयं साध्यत्वेनेप्सित पक्षो विरुद्धार्थोऽनिराकृत
इति पाठात् –प्रमाणवार्तिकालं परि॰ ४ । साध्याभ्युपगमः पक्ष प्रत्यक्षाद्यनिराकृत । –न्यायाव॰
श्लो॰ १४ । साध्य शक्यमभिप्रेतमप्रसिद्धम् –न्यायवि॰ श्लो॰ १७२ । इष्टमबाधितमसिद्धं
साध्यम् –परीक्षामु॰ ३ । १५ । अप्रतीतमनिराकृतमभीप्सितं साव्यम् –प्रमाणनय॰ ३ । १२ । सिसा
धयिपितमवाध्यं साध्यं पक्ष । –प्रमाणमी॰ १ । २ । १३ ।

ध्येन
इष्टाऽबाधिताऽसिद्धविशेषणविशिष्टेन अविनाभावो व्याप्तिः,
तस्य अभि समन्तात् निबोधो निश्चयः एकं प्रधानं लक्षणं
यस्य तस्मात् सुनिश्चिताऽन्यथानुपपत्तिनियमनिश्चयैकलक्षणात् इत्यर्थः । लिङ्गिनि
साध्यधर्मविशिष्टे धर्मिणि प्रयुज्यमाने ग³⁶⁵⁰

उपनयवाक्यसामर्थ्यात् हेतो पक्षधर्म
त्वसमर्थनाद्वा अर्थादापन्ने ।

म्यमाने वा धीः ज्ञानम् अनुमानम् ।

प्रतिज्ञाप्रयोगमनभ्युपगच्छतो वौद्धस्य प्रतिविधानम्–

ननु प्रयुज्यमाने सा3651

साध्यविशि– श्र॰ ।

ध्यधर्मविशिष्टे धर्मिणि इत्ययुक्तम्; पक्ष³⁶⁵²

तत्पक्षवचनं वक्तुरभिप्रायनिवेदने । प्रमाण संशयोत्पत्तेस्तत
साक्षान्न साधनम् । साध्यस्यैवाभिधानेन पारम्पर्येण नाप्यलम्ननु–अख्यापिते हि विषये हेतुवृत्तेर
संभवात् । विषयख्यापनादेव सिद्धौ चेत्तस्य शक्तता ॥ उक्तमत्र विनाप्यस्मात् कृतक शब्द ईदृशा ।
सर्वेऽनित्या इति प्रोक्तेप्यर्थात्तन्नाशधीर्भवेत् ॥ अनुक्तावपि पक्षस्य सिद्धेरप्रतिबन्धत । त्रिष्वन्यतम
रूपस्यैवानुक्तिर्न्यूनतोदिता ॥ –प्रमाणवा॰ ४ । १६–२३ । हेतुबि॰ प्र॰ परि॰ । अथवा तस्यैव
साधनस्य यन्नाङ्गं प्रतिज्ञोपनयनिगमनादि तस्यासाधनाङ्गस्य साधनवाक्ये उपादानं वादिनो निग्रहस्थानं
व्यर्थाभिधानात् । ननु च विषयोपदर्शनाय प्रतिज्ञावचनमसाधनाङ्गमप्युपादेयमेव; न; वैयर्थ्यात् असत्यपि
प्रतिज्ञावचने यथोक्तात् साधनवाक्याद् भवत्येवेप्टार्थसिद्धिरित्यपार्थकं तस्योपादानम् । –वादन्याय पृ॰
६१–६५ । द्वयोरप्यनयो प्रयोगे नावश्यं पक्षनिर्देश । यतश्च साधनं साध्यधर्मप्रतिबद्धं तादात्म्यतदु
त्पत्तिभ्या प्रतिपत्तव्यं द्वयोरपि प्रयोगयो तस्मात् पक्षोऽवश्यमेव न निर्देश्य । अथ यदि पक्षो न निर्देश्य[p. n436 ]
कथमनिर्देश्यस्य लक्षणमुक्तम् ? न साधनवाक्यावयवत्वादस्य लक्षणमुक्तमपि तु असाध्यं केचित् साध्यं
साध्यं चासाध्यं प्रतिपन्नाः, तत्साध्यासाध्यविप्रतिपत्तिनिराकरणार्थं पक्षलक्षणमुक्तम् । –न्यायबि॰ टी॰
पृ॰ ७७–७९ । असाधनाङ्गभूतत्वात् प्रतिज्ञाऽनुपयोगिनी । –तत्त्वसं॰ पृ॰ ४१८ ।

स्य प्रयोजनाभावतः
प्रयोगानुपपत्तेः, सर्वत्र गम्यमान एवास्मिन् साधनात् साध्यसम्प्रति
पत्त्युपपत्तेः । अथ तत्प्रयोगस्य साध्यार्थप्रतिपादनलक्षणप्रयोजन
संभवात् तदसंभवोऽसिद्धः; तन्न, तस्य तत्प्रतिपादनासंभवात् । स
[p. 436 ] हि केवलः सा3653

सामर्थ्यं प्र– श्र॰ ।

ध्यमर्थं प्रतिपादयेत्, हेतूपन्याससमन्वितो वा ? यदि केवलः; हेतूपन्यासो
व्यर्थः, प्रतिज्ञाप्रयोगमात्रादेव त³⁶⁵⁴

साध्यार्थप्रतिपत्तेः ।

त्प्रतिपत्तेः स³⁶⁵⁵

संज्ञानत्वात् ब॰ ।

ञ्जातत्वात् । अथ हेतूपन्याससमन्वितः;
तर्हि हेतोरेव त³⁶⁵⁶

साध्यार्थप्रतिपत्तौ ।

त्र सामर्थ्योपपत्तेः किं तत्प्रयोगेणेति ?

अत्रोच्यते–पक्षस्य³⁶⁵⁷

पक्षमात्रसिद्धेः श्र॰ ।

3658

तुलना–तस्यावचनं साध्यसिद्धि
प्रतिवन्धकत्वात्, प्रयोजनाभावाद्बा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ३७३ । कथन्न पुनरस्याः साधनाङ्गत्वं किं सर्वथैव
कथास्वनुपयोगात्, अथोपयुक्तस्याप्यन्यथैव परिग्रहात् ? –प्रश॰ किर॰ पृ॰ ३३५ ।

साध्यसिद्धिप्रतिबन्धित्वादप्रयोगः; प्रक्रभा3659

प्रकरणात् ।

त् त³⁶⁶⁰

पक्षप्रयोगसंसिद्धेः ।

त्संसिद्धेः,
प्रयोजनाऽप्रसाधकत्वात्, हेतूपन्यासापेक्षस्य त³⁶⁶¹

प्रयोजन ।

त्प्रसाधकत्वाद्वा ? न तावत् तत्सिद्धि
प्रतिबन्धित्वात्; वादिना सम्यक् साधनात् स्वपक्षसिद्धिलक्षणे कार्ये क्रियमाणे त³⁶⁶²

स्वपक्षविरुद्धासाधकत्वात् ।

द्विप
क्षाप्रसाधकत्वतः तत्प्रयोगस्य त³⁶⁶³

साध्यसिद्धि ।

त्प्रतिबन्धकत्वानुपपत्तेः । यत् यस्मिन् कार्ये क्रियमाणे
तद्विपक्षाप्रसाधकम् न तत्तस्य प्रतिबन्धकम् यथा धूमे काष्ठादिकम्, सम्यक् साधनतः
स्वपक्षसिद्धिलक्षणे कार्ये क्रियमाणे तद्विपक्षाप्रसाधकश्च प्रतिज्ञाप्रयोग इति ।

प्रक्रमात्तत्सिद्धिश्च प्रतिज्ञावत् हेत्वादावप्यविशिष्टा, त³⁶⁶⁴

यतः हेत्वादीनामपि प्रकरणादेव सिद्धिस्ततः ।

तस्तस्याप्यप्रयोगप्रसङ्गः ।
नहि शब्दस्य अनित्यत्वप्रतिज्ञाने कृतकत्वादिहेतुः घटादिदृष्टान्तश्च प्रक्रमान्न³⁶⁶⁵

–न्न प्रसि– ब॰ ।

सिद्ध्यति ।
त³⁶⁶⁶

प्रकरणात् सिद्धस्यापि

थाविधस्याप्यस्याभिधाने पक्षेण कोऽपराधः कृतः येनास्य तथाविधस्याभिधानं नेष्यते ?

प्रयोजनाप्रसाधकत्वञ्च असिद्धम्; प्र³⁶⁶⁷

तुलना–तत्प्रयोगे
प्रतिपाद्यप्रतिपत्तिविशेषस्य प्रयोजनस्य सद्भावात् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३७३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५५० ।

तिपाद्यप्रतिपत्तिविशेषस्य तत्प्रसाध्यप्रयोजनस्य
सद्भावात् । प्रतिपाद्यो हि कश्चिन् मन्दमतिः कश्चित्तीव्रमतिः । तत्र यो मन्दमतिः न
तस्य प्रकृतार्थप्रतिपत्तिविशेपः प्रतिज्ञाप्रयोगमन्तरेणोपपद्यते, नापि नै3668

नियामकादेः ब॰ ।

यायिकादेः
पञ्चावयवप्रयोगे प्रतिपन्न सङ्केतस्या सङ्कतस्या मन्दमतेरपि । त³⁶⁶⁹

प्रतिज्ञाया अप्रयोगे ।

दप्रयोगे तेन³⁶⁷⁰

नैयायिकेन ।

निग्रहस्थानाभिधानात् ।
हीनमन्यतमेनापि न्यूनम् न्यायसू॰ ५ । २ । १२ इति वचनात् । तीव्रमतेस्तु त³⁶⁷¹

प्रतिज्ञाप्रयोग ।

त्प्रयोग
मन्तरेणापि हेतुप्रयोगमात्रात् प्रकृतार्थप्रतिपत्तिप्रतीतेस्त³⁶⁷²

प्रतिज्ञाप्रयोगस्य

स्य वैयर्थ्ये हेतुप्रयोगस्यापि वैयर्थ्यं
स्यात्, 3673

तुलना–
अविप्रतारकतानिश्चितपुरुषवचनमात्रादपि अग्निरत्र इत्यादिरूपात् क्वचित् प्रमेयोऽर्थः सिद्ध्यतीति
हेतोरप्यसाधनताप्रसङ्गात् तद्विरहेणापि साध्यसिद्धेः । –न्यायाव॰ टी॰ पृ॰ ४७ ।

निश्चिताऽविप्रतारकपुरुषवचनाद् अग्निरत्र इत्यादिप्रतिज्ञाप्रयोगमात्ररूपादेव
क³⁶⁷⁴

तीव्रमतेः श्रद्धालोः ।

स्यचित् प्रकृतार्थप्रतिपत्तिदर्शनात् ।

[p. 437 ]

एतेन हेतूपन्यासापेक्षस्य प्रयोजनप्रसाधकत्वात्' इ³⁶⁷⁵

इत्यत्रापि श्र॰ ।

त्यपि प्रत्याख्यातम्, नियमा
भावात् । क्वचिद् हेतुप्रयोगमन्तरेणापि केव³⁶⁷⁶

केवलस्यास्यैव ब॰ ।

लस्यैव पक्षप्रयोगस्य प्रतिपाद्यस्य प्रतिपत्ति
विशेषलक्षणप्रयोजनप्रसाधकत्वप्रतीतेः ।

किञ्च, हे3677

तुलना–तत्प्रयोगोऽत्र कर्त्तव्यो हेतोर्गोचरदीपक ॥ अन्यथा वाद्यभिप्रेतहेतुगोचरमोहिन ।
प्रत्याय्यस्य भवेद्धेतुर्विरुद्धारेकितो यथा ॥ धानुष्कगुणसप्रेक्षिजनस्य परिविध्यत । धानुष्कस्य विना
लक्ष्यनिर्देशेन गुणेतरौ ॥ ततश्च सम्यघेतावपि विपक्षे एवायं वर्त्तते इति व्यामोहाद् विरुद्धदूषणम
भिदधीत, पक्षोपन्यासात्तु निर्णीतहेतुगोचरस्य नैष दोषः स्यादित्यभिप्राययथा लक्ष्यनिर्देशं विना
धानुष्कस्येपु प्रक्षिपतो यौ गुणदोषौ तौ तद्दर्शिजनस्य विपर्यस्तावपि प्रतिभात–गुणोपि दोषतया, दोपोऽ
पि वा गुणतया, तथा पक्षनिर्देशं विना हेतुमुपन्यस्यतो वादिनो यौ स्वभिप्रेतसाध्यसाधनसमर्थत्वा
समर्थत्वलक्षणौ गुणदोषौ तौ प्राश्निकप्रतिवाद्यादीना विपरीतावपि प्रतिभात इति भावार्थः । –न्याया
व॰ श्लो॰ १४-१६, टी॰ पृ॰ ४८-४९ ।

तुगोचरस्य पक्षस्यानिर्देशे हेतोरनैकान्तिकत्वादिदोषानुषङ्गः, तमन्तरेण
तत्र वास्तवगुणदोषविवेकस्य कर्त्तुमशक्यत्वात् । यथैव हि लक्ष्यनिर्देशं विना धानु
ष्कस्य इषुं प्रतिक्षिपतो गुणोऽपि दोषतया दोषोऽपि गुणतया तत्प्रेक्षकजनानां व्यामोहात्
प्रतिभाति, त³⁶⁷⁸

लक्ष्यनिर्देशे ।

न्निर्देशे तु त³⁶⁷⁹

धानुष्कस्य कौशल्यम् ।

द्गुणो लक्ष्यवेधप्रावीण्यलक्षणः तद्विपरीतत्वलक्षणश्च दोषः
तेषां3680

प्रेक्षकजनानाम् ।

यथावत् प्रतिभाति, एवं पक्षाऽनिर्देशे व्यामोहात् सम्यघेतावपि किमयं हेतुः
साध्ये एव वर्त्तते तदभावे वा इत्याशङ्काकलङ्कितत्वादनैकान्तिकः, विपक्ष एव वर्त्तिष्यते
इति विपरीताशङ्काऽनिवृत्तेः विरुद्धो वा स्यात् । पक्षनिर्देशे तु लक्ष्यनिर्देशे धानुष्कवत्
य³⁶⁸¹

यथावद्गुण– आ॰ ।

थावत्त³⁶⁸²

वादिन स्वाभिप्रेतसाध्यसाधनसमर्थत्वासमर्थत्वलक्षयो गुणदोषयोः ।

द्गुणदोषयोः प्रतिपत्त्युपपत्तेः न कश्चिद् दोषः ।

यदप्यभिहितम्3683

पृ॰ ४३६ पं॰ १ ।

–केवलस्यैव पक्षस्य साध्यप्रतिपादनसामर्थ्ये हेतूपन्यासो व्यर्थः
इति, तदप्यभिधानमात्रम्, एकाकिनः कारणस्य कार्यकारित्वाप्रतीतेः । न खलु बीजादेः
केवलस्यैव अङ्कुरादिका3684

–कार्यकारणे आ॰ ।

र्यकरणे सामर्थ्य दृष्टम् । नाप्येक³⁶⁸⁵

बीजस्य हेतोर्वा ।

स्य त³⁶⁸⁶

अङ्कुरोत्पादने साध्यप्रतिपादने वा ।

त्र सामर्थ्ये अ³⁶⁸⁷

क्षितिस
लिलादीनाम् पक्षप्रयोगादीना वा ।

न्येषां वैय
र्थ्यम् । क³⁶⁸⁸

तुलना–तत्र च यद्दूषणमुक्तम्–तर्हि हेतोरेव तत्र साम
र्थ्योपपत्ते किं पक्षवचनेनेति, तदयुक्तम्, एव हि हेतो समर्थनापेक्षस्य साध्यसिद्धिनिवन्धनत्वोपपत्ते
तद्वचनमपि न स्यात् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ५५० । न्यायाव॰ टी॰ पृ॰ ४७ ।

थञ्चैवं हेतोः केवलस्यैव साध्यसिद्धौ सामर्थ्ये तत्समर्थनस्य उपनयादेश्च वैय
र्थ्यन्न स्यात् ? पक्षस्य अर्थसिद्धौ हेत्वपेक्षणान्न त³⁶⁸⁹

साध्यसिद्धि ।

त्सिद्धिनिब³⁶⁹⁰

–निबन्धनम् ब॰ ।

न्धनत्वम्, इत्यप्यसुन्दरम्,
भ³⁶⁹¹

सौगत ।

वत्कल्पिताऽविकल्पकाध्यक्षस्याप्यर्थसिद्धिनिबन्धनत्वाभावप्रसङ्गात् त³⁶⁹²

अर्थसिद्धौ

त्सिद्धौ त³⁶⁹³

अविकल्पकाध्यक्षस्य ।

स्य
विकल्पापेक्षणात् । अथ तत्प्र³⁶⁹⁴

निर्विकल्पप्रतिपन्न ।

तिपन्नमेवार्थं विकल्पो व्यवस्थापयति इत्युच्यते, तर्हि
[p. 438 ] पक्षप्रतिपादितमेवार्थं हेतुः प्रतिपादयति, त³⁶⁹⁵

हेतुप्रतिपादितञ्च ।

त्प्रतिपादितञ्च प्रमा3696

समर्थनरूपम् ।

णान्तरं समर्थयत इ³⁶⁹⁷

इत्यप्युत्त्येताविशेषात् ब॰ ।

त्यप्यु
च्यतामविशेषात् । इ³⁶⁹⁸

इदमेव पक्ष– आ, श्र॰ ।

दमेव च पक्षस्य स्वरूपम्–यद् हेत्वपेक्षस्य अर्थप्रतिपादकत्वं नाम ।
प³⁶⁹⁹

तुलना–पच्यते इति पक्षः । पच् व्यक्ती
करणे । पच्यते व्यक्तीक्रियते योऽर्थ स पक्ष । –न्यायप्र॰ बृ॰ पृ॰ १३ । न्यायसारटी॰ पृ॰ १०१ ।

च्यते कोमलीक्रियते हेतुना सुकुमारप्रज्ञानां साध्यधर्मान्वितत्वेन व्यक्ततामापाद्यते
इ³⁷⁰⁰

इतिपक्षः नास्ति ब॰ ।

ति पक्ष इति व्युत्पत्तेः ।

यदि च पक्षो नेष्यते कथं तर्हि सपक्षविपक्षव्यवस्था स्यात् 3701

पक्षपूर्वकत्वात् ।

तत्पूर्वकत्वात्तस्याः3702

सपक्षविपक्षव्यवस्थाया ।

?³⁷⁰³

सपक्षविपक्षव्यवस्थाया अभावे ।

तदभावे च त्रिरूपस्य हेतोरप्यनुपपत्तेरनुमानोच्छेदः स्यात् ।

किञ्च, प्र³⁷⁰⁴

तुलना–प्रतिज्ञानुपयोगे शास्त्रादिष्वपि नाभिधीयेत विशेषाभावात् । नहि शास्त्रे प्रतिज्ञा नाभिधीयत
एव अनियतकथाया वा, अग्निरत्र धूमात्, वृक्षोऽय शिंशपात्वात् इत्यादिवचनाना शास्त्रे दर्शनात्,
विरुद्धोऽय हेतुरसिद्धोऽयम् इत्यादिप्रतिज्ञावचनानामनियतकथाया प्रयोगात् । –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰
८३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३७३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५५१ ।

तिज्ञाया प्रयोगानर्हत्वे शास्त्रादावप्यसौ न प्रयुज्येत अ³⁷⁰⁵

प्रयोगानर्हत्वाविशेषात् ।

विशेपात् । न
चैवम्, तत्र³⁷⁰⁶

शास्त्रादौ ।

तत्प्रयोगदर्शनात् । नहि शा3707

शास्त्रेनिय–
आ॰ ।

स्त्रेऽनिय³⁷⁰⁸

सुगोष्ठ्याम् ।

तकथायां वा प्रतिज्ञा नाभिधीयते
अग्निरत्र धूमात्, वृक्षोऽयं शिंशपात्वात् इत्याद्यभिधानानां त³⁷⁰⁹

शास्त्रे सुगोष्ठ्या वा ।

त्रोपलम्भात् । प³⁷¹⁰

तुलना–परानुग्रहप्रवृत्ताना शास्त्रकाराणा
प्रतिपाद्यावबोधनाधीनधिया शास्त्रादौ प्रतिज्ञाप्रयोगो युक्तिमानेव उपयोगित्वात्तस्येति चेत्, वादेऽपि
सोऽस्तु, तत्रापि तेषा तादृशत्वात्, वादेऽपि विजिगीषुप्रतिपादनाय आचार्याणा प्रवृत्ते । –अष्टसह॰
पृ॰ ८३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३७३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५५१ ।

रानुग्रह
प्रवृत्तानां शास्त्रकाराणां प्रतिपाद्यावबोधनाधीनधियां शास्त्रादौ प्रतिज्ञाप्रयोगो युक्तिमानेव
उपयोगित्वात्तस्य इत्यभ्युपगमे वा3711

वादे भो-वादे सा– श्र॰ ।

देऽपि सोऽस्तु3712

प्रतिज्ञाप्रयोगोऽस्तु ।

त³⁷¹³

वादेऽपि ।

त्रापि तेषां3714

शास्त्रकाराणाम् ।

ता3715

परानुग्रहप्रवृत्तिमत्त्वात् ।

दृशत्वादिति3716

प्रकारान्तरेण पक्षप्रयोगसमर्थन निम्न
ग्रन्थेषु द्रष्टव्यम् –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ६०१ । न्यायम॰ पृ॰ ५७१ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ २७५ ।
प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २३५ । प्रश॰ किर॰ पृ॰ ३३५ । प्रमाणमी॰ पृ॰ ५१ ।

।

पक्षधर्मत्वादिरूपत्रयस्य लिङ्गलक्षणत्वव्युदासपुरस्सरं तस्य अविनाभाबैकलक्षणत्वसमर्थनम्–

ननु लिङ्गस्य साध्याविनाभावैकलक्षणत्वमयुक्तम्, तस्य³⁷¹⁷

हेतुस्त्रिरूप । किं
पुनस्त्रैरूप्यम् ? पक्षधर्मत्वम्, सपक्षे सत्त्वम्, विपक्षे चासत्त्वमिति । –न्यायप्रवे॰ पृ॰ १ ।
त्रैरूप्य पुनः लिङ्गस्यानुमेये सत्त्वमेव, अनुमेय वक्ष्यमाणलक्षणम्, तस्मिल्लिगस्य सत्त्वमेव
निश्चितमेक रूपम्, तत्र सत्त्ववचनेन असिद्ध चाक्षुषत्वादि निरस्तम् । एवकारेण पक्षैकदेशा-[p. n439 ]
सिद्धो निरस्तो हेतु, यथा चेतनास्तरव स्वापात् इति । पक्षीकृतेषुतरुषु पत्रसंकोचलक्षण स्वा प
एकदेशेन सिद्ध । न हि सर्वे वृक्षा रात्रौ पत्रसंकोचभाज, किन्तु केचिदेव । सत्त्ववचनस्य पश्चात्कृ
तेन एवकारेण असाधारणो धर्मो निरस्तः । यदि हि अनुर्मेय एव सत्त्वमिति कुर्यात् श्रावणत्वमेव हेतु
स्यात् । निश्चितग्रहणेन सन्दिग्धासिद्ध सर्वो निरस्त । सपक्षएव सत्त्वम्, सपक्षो वक्ष्यमाणलक्षण,
तस्मिन्नेव सत्त्वं निश्चितं द्वितीयं रूपम् । इहापि सत्त्वग्रहणेन विरुद्धो निरस्त, स हि नास्ति सपक्षे ।
एवकारेण साधारणानैकान्तिक, अनित्य शब्द प्रमेयत्वात्, स हि न सपक्ष एव वर्तते किन्तूभयत्रापि ।
सत्त्वग्रहणात् पूर्वावधारणवचनेन सपक्षव्यापिसत्ताकस्यापि प्रयत्नानन्तरीयकस्य हेतुत्वं कथितम् ।
पश्चादवधारणे त्वयमर्थ स्यात्–सपक्षे सत्त्वमेव यस्य स हेतुरिति प्रयत्नानन्तरीयक न हेतु स्यात् ।
निश्चितवचनेन सन्दिग्धान्वयोऽनैकान्तिको निरस्त, यथा सर्वज्ञः कश्चिद् वक्तृतवात्, वक्तृत्वं हि
सपक्षे सर्वज्ञे सन्दिग्धम् । असपक्षे चासत्त्वमेव निश्चितम्, असपक्षो वक्ष्यमाणलक्षण, तस्मिन् असत्त्व
मेव निश्चितं तृतीय रूपम् । तत्रासत्त्वग्रहणेन विरुद्धस्य निरास, विरुद्धो हि विपक्षेऽस्ति । एवकारेण
साधारणस्य विपक्षैकदेशवृत्तेर्निरास, नित्य शब्द कृतकत्वात् खवत् । प्रयत्नानन्तरीयकत्वे साध्ये हि
अनित्यत्व विपक्षैकदेशे विद्युदादावस्ति आकाशादौ नास्ति ततो नियमेनास्य निरास । असत्त्ववचनात्
पूर्वस्मिन्नवधारणेऽयमर्थः स्यात्–विपक्षे एव यो नास्ति स हेतु । तथा च प्रयत्नानन्तरीयकत्वं सपक्षेऽपि
सर्वत्र नास्ति ततो न हेतु स्यात्, तत पूर्वं न कृतम् । निश्चितग्रहणेन सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकोऽनै
कान्तिको निरस्त । –न्यायबि॰, टी॰ पृ॰ ३१–३३ । वादन्याय पृ॰ ६० । तत्त्वस॰ पृ॰ ४०४ ।

पक्षधर्मत्वादिलक्षणत्रया
न्वितत्वेन एकलक्षणत्वायोगात् । तदनन्वितत्वे हेतो असिद्धत्वादि
दोषानुषङ्गात् । नहि पक्षधर्मत्वाभावे अस्य असिद्धत्वव्यवच्छेदः,
सपक्षे सत्त्वाभावे च विरुद्धत्वव्युदास, विपक्षेऽसत्त्वाभावे च अनै
कान्तिकत्वनिषेधः कर्त्तुं श³⁷¹⁸

शक्यते इति ब॰ ।

क्य इति । उक्तञ्च–

[p. 439 ]

हेतोस्त्रिष्वपि रूपेषु नि3719

निश्चय –प्रमाणवा॰ ।

र्णयस्तेन वर्णितः ।

असिद्धविपरीतार्थव्यभिचारिविप³⁷²⁰

अभावादित्यर्थ –आ॰ टि॰ ।

क्षतः3721

अस्य व्याख्या
यत एवं तेन कारणेन हेतोस्त्रिष्वपि रूपेषु पक्षधर्मान्वयव्यतिरेकेषु निश्चयो वर्णित आचार्यदिग्नागेन
प्रमाणसमुच्चयादिषु असिद्धस्तु द्वयोरपि साधनम् इत्यादिना । कस्य निरासेनेत्याह–असिद्धेत्यादि ।
आद्यादित्वात् तृतीयार्थे तसि विपक्षेण इत्यर्थ । तत्र असिद्धविपक्षेण पक्षधर्मत्वनिश्चयो वर्णित । विप
रीतार्थो विरुद्ध, तस्य विपक्षेण अन्वयनिश्चय । व्यभिचार्यनैकान्तिक, तस्य विपक्षेण व्यतिरेकनि
श्चय । –प्रमाणवा॰ स्ववृत्तिटी॰ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५१८ । तेन–प्रतिवन्धस्यावश्याभ्युपगन्तव्यत्वेन
हेतो त्रिष्वपि –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ । उद्धृतोऽयम् –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २०३ । प्रमाणप॰ पृ॰
७२ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३५४ । निश्चयस्तेन –बृहदा॰ भा॰ बा॰ पृ॰ १५२१ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५१८ ।

॥ प्रमाणवा॰ ३ । १४ इति ।

अत्रोच्यते–न पक्षधर्मत्वादिरूपत्रयं हेतोर्लक्षणम्, विप³⁷²²

हेत्वाभासेऽपि । तुलना–निश्चित पक्षधर्मत्वं विपक्षेऽसत्त्वमेव च । सपक्ष एव जन्यत्व तत्त्रयं हेतु
लक्षणम् ॥ केचिदाहुर्न तद्युक्तं हेत्वाभासेऽपि संभवात् । असाधारणतापायाल्लक्षणत्वाविरोधत ॥ असा
धारणो हि स्वभावो भावलक्षणमव्यभिचारादग्नेरौष्ण्यवत्, न च त्रैरूप्यस्यासाधारणता तद्धेतौ तदाभासेऽपि
तस्य समुद्भवात् । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १९८ ।

क्षेऽप्यस्य वर्त्तमानत्वात्,
यद् विपक्षेऽपि वर्त्तते न तत् लक्षणम् यथा सत्त्वम् अग्नेः, विपक्षेऽपि हेत्वाभासलक्षणे
वर्त्तते च पक्षधर्मत्वादिरूपत्रयमिति । यदेव³⁷²³

तुलना–यदेव हि लक्ष्यासाधारणं स्वरूपं तदेव
लक्षणतया लोके प्रतीतमव्यभिचारित्वात्, यथा भासुररूपोष्णस्पर्शबत्त्वमग्ने । –स्या॰ र॰ पृ॰ ५१८ ।

हि विपक्षासाधारणं स्वरूपं तदेव ल³⁷²⁴

लक्षणं तथा लोके आ॰, तल्लक्षणतया लोके श्र॰ ।

क्षणतया
लोके प्रसिद्धम्, यथा भासुररूपोष्णस्पर्शवत्त्वम् अग्नेः । न चेदं पक्षधर्मत्वादिरूपत्रयं
[p. 440 ] तथा3725

विपक्षासाधारणम् ।

विध तत्पु3726

तुलना–न च सपक्षे सत्त्व पक्षधर्मत्व विपक्षे चासत्त्वमात्र
साधनलक्षणम्, स श्याम तत्पुत्रत्वात् इतरतत्पुत्रवदित्यत्र साधनाभासे तत्सद्भावसिद्धे । सपक्षे हीतरत्र
तत्पुत्रे तत्पुत्रत्वस्य साधनस्य श्यामत्वव्याप्तस्य सत्त्व प्रसिद्धम्, विवादाध्यासिते च तत्पुत्रे पक्षीकृते
तत्पुत्रत्वस्य सद्भावात् पक्षधर्मत्वम्, विपक्षे वाऽश्यामे क्वचिदन्यपुत्रे तत्पुत्रत्वस्याभावात् विपक्षेऽसत्त्व
मात्र च । न च तावता साध्यसाधनत्व साधनस्य । –प्रमाणप॰ पृ॰ ७० । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५९० ।
स्या॰ र॰ पृ॰ ५१८ । प्रमेयर॰ ३ । १५ । प्रमाणमी॰ पृ॰ ४० । न्यायदी॰ पृ॰ २६ ।

त्रत्वादौ तदाभासेऽपि गतत्वात् पञ्चरूपत्वादिवत् । अथ अन्यथानुपत्ति
नियमवत्त्रैरूप्यं तल्लक्षण न त्रैरूप्यमात्रम्, त³⁷²⁷

अवि
नाभावनियमवत्त्रैरूप्यम् ।

थाविधञ्च तत् तदाभासे नास्तीति, तदप्य
सङ्गतम्, एव सति त्रैरूप्यकल्पनाऽन³⁷²⁸

–नर्थक्यमितिप्रस– श्र॰ ।

र्थक्यप्रसङ्गात् तन्निय³⁷²⁹

अन्यथानुपपत्तिनियमादेव ।

मादेवास्य गमकत्वोपपत्तेः ।

न खलु कृ3730

तुलना–न हि शकटे धर्मिणि
उदेष्यत्ताया साध्याया कृतिकाया उदयोऽस्ति तस्य कृतिकाधर्मत्वात् ततो न पक्षधर्मत्वम् ।–
प्रमाणप॰ पृ॰ ७१ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३५४ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५१९ । प्रमेयर॰ ३ । १५ । प्रमाणमी॰
पृ॰ ४० । नन्वेवमपि श्व उदेष्यति सविता अद्यतनादित्योदयात्, जाता समुद्रवृद्धि शशाङ्को
दयदर्शनात् इत्यादिप्रयोगेषु हेतो पक्षधर्मत्वाभावेऽपि गमकत्वोपलब्धेर्न पक्षधर्मत्व तल्लक्षणम् ।
–सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५९१ ।

तिकोदयात् शकटोदयाद्यनुमाने पक्षधर्मता समवति । अथ का3731

तथा न चन्द्रोदयात् समुद्रवृद्ध्यनुमान चन्द्रोदयात् पूर्व
पश्चादपि तदनुमानप्रसङ्गात् । चन्द्रोदयकाल एव तदनुमान तदैव व्याप्तेर्गृहीतत्वादिति चेत्, यद्येव
तत्कालसम्बन्धित्वमेव साध्यसाधनयो, तदा च स एव कालो धर्मी तत्रैव च साध्यानुमान चन्द्रोदयश्च
तत्सम्बन्धीति कथमपक्षधर्मत्वम् ? –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । ३ ।

ला
काशादिः भविष्यच्छकटोदयादिमान् कृतिकोदयादिमत्त्वात् पूर्वोपलब्धकालादिवत् इती
त्थमत्र³⁷³²

कृतिकोदयादौ ।

पक्षधर्मताऽभिधीयते, तर्हि न कश्चिदप³⁷³³

तुलना–कालादिवर्मिकल्पनायामतिप्रसङ्ग । –प्रमाणस॰ पृ॰ १०४ । यदि पुनराकाश कालो वा
धर्मी तस्योदेष्यच्छकटवत्त्व साध्य कृतिकोदयसाधन पक्षधर्म एवेति मतम्, तदा धरित्रीधर्मिणि महोद
घ्याधाराग्निमत्त्व साध्य महानसधूमवत्त्व साधन पक्षधर्मोऽस्तु तथा च महानसधूमो महोदधौ अग्नि
गमयेदिति न कश्चिदपक्षधर्मो हेतु स्यात् । –प्रमाणप॰ पृ॰ ७१ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २०० ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५९१ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५१९ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ १२ । कृतिकोदयपूरादे काला
दिपरिकल्पनात् । यदि स्यात्पक्षधर्मत्व चाक्षुषत्वं न किंचनौ किं ध्वनौ –जैनतर्कवा॰ वृ॰ पृ॰
१४० । न्यायाव॰ टी॰ पृ॰ ३५ ।

क्षधर्मको हेतु स्यात्, काककार्ष्ण्यादेरपि
प्रासादधावल्ये साध्ये जगतो धर्मित्वेन पक्षधर्मत्वस्य कल्पयितुं सुशकत्वात्, तथाहि–
जगत् प्रासादधावल्ययोगि काककार्ष्ण्ययोगित्वात् । तथा महोदध्याधाराऽग्नियोगि त³⁷³⁴

जगत् ।

त्
महानसधूमयोगित्वात् पूर्वोपलब्धजगत्वदिति । लोकविरोधः अन्यत्राप्यविशिष्ट । तन्न
पक्षधर्मत्वं हेतोर्गमकत्वाङ्गम् ।

ना3735

तुलना–नि शेष सात्मकं जीवच्छरीर परिणा
मिना । पुसा प्राणादिमत्त्वस्य त्वन्यथानुपपत्तित ॥ सपक्षसत्त्वशून्यस्य हेतोरस्य समर्थनात् । नूननिश्चीयते
सद्भिर्नान्वयो हेतुलक्षणम् ॥ क्षणिकत्वेन न व्याप्त सत्त्वमेव प्रसिद्ध्यति । सन्दिग्धव्यतिरेकाच्च ततोऽ-[p. n441 ]
सिद्धि क्षणक्षये ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २०१–२०२ । सपक्षे सत्त्वरहितस्य च श्रावणत्वादे शब्दा
नित्यत्वे साध्ये गमकत्वप्रतीते । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३५५ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५१९ ।

पि सपक्षे सत्वम्, अनित्यः शब्दः श्रावणत्वात्, सर्वं क्षणिकं सत्त्वात्
[p. 441 ] इत्यादेः सपक्षे सत्त्वाभावेऽपि गमकत्वप्रतीतेः । विपक्षे बाधकप्रमाणबलात् अ³⁷³⁶

पक्षीकृत एव साधनस्य साध्येन व्याप्तिरन्तर्व्याप्ति, अन्यत्र तु बहिर्व्याप्ति । यथा
अनेकान्तात्मकं वस्तु सत्त्वस्य तथैवोपपत्तेः, अग्निमानयं देशो धूमवत्त्वात्, य एवं स एवं यथा पाकस्था
नम् । –प्रमाणनय॰ ३ । ३६ ।

न्तर्व्याप्ति
सिद्धेरस्य³⁷³⁷

सत्त्वस्य श्रावणत्वस्य वा ।

गमकत्वे बहिर्व्याप्तिकल्पनाऽनर्थक्यम्, अत³⁷³⁸

अन्तर्व्याप्तेरेव ।

एव सर्वत्र गमकत्वोपपत्तेः । तन्न
पक्षधर्मत्वं सपक्षे सत्त्वं वा हेतोर्लक्षणम् ।

विप³⁷³⁹

तुलना–
साध्याभावे विपक्षे तु योऽसत्त्वस्यैव निश्चयः । सोऽविनाभाव एवास्तु हेतो रूपात्तथाह च ॥ –तत्त्वार्थ
श्लो॰ पृ॰ २०३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३५६ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५२१ ।

क्षे पुनरसत्त्वमेव निश्चितं साध्याऽविनाभावनियमनिश्चयस्वरूपमेव, अतस्त
देव³⁷⁴⁰

विपक्षासत्त्वमेव ।

प्रधानं हेतोः ल³⁷⁴¹

लक्षणमलं ब॰ ।

क्षणमस्तु अलं लक्षणान्तरेण । न च स³⁷⁴²

सपक्षसत्त्वा– ब॰ ।

पक्षे सत्त्वाभावे हेतोरनन्व
यत्वानुषङ्गः; अ³⁷⁴³

तुलना–
अन्तर्व्याप्तिलक्षणस्य तथोपपत्तिरूपस्यान्वयस्य सद्भावादन्यथानुपपत्तिरूपव्यतिरेकवत् । –प्रमेयक॰ पृ॰
३५६ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५२० ।

न्तर्व्याप्तिलक्षणस्य त³⁷⁴⁴

तथा साध्ये सत्येव उपपत्तिः साधनस्य ।

थोपपत्तिरूपस्य अन्वयस्य सद्भावात् अ³⁷⁴⁵

अन्यथा साध्याभावे
अनुपपत्ति अभावः साधनस्य ।

न्यथानुपपत्ति
रूपव्यतिरेक³⁷⁴⁶

–कत्ववत् श्र॰ ।

वत् । नहि 'दृष्टान्तधर्मिण्येव अन्वयो व्यतिरेकश्च प्रतिपत्तव्य इति नियमो
युक्तः; सर्वस्य क्षणिकत्वादिसाधने सत्त्वादेरहेतुत्वप्रसङ्गात् । नहि निरन्वयं क्षणिकत्वं
क्वचिदपि प्रसिद्धम्, शब्द-विद्युत्-प्रदीपादावपि विप्र³⁷⁴⁷

शब्दादीनामपि द्रव्यार्थतया नित्यत्वाभ्युपगमात् ।

तिपत्तेः ।

यदप्युक्तम्3748

पृ॰ ४३८
पं॰ १२ ।

–पक्षधर्मत्वादिरूपत्रयासंभवे हेतोरसिद्धत्वादिदोषानुषङ्गः इत्यादि;
तदप्यसमीक्षिताभिधानम्, अन्य³⁷⁴⁹

तुलना–हेतोरन्यथानुपपत्तिनियमनिश्चयादेव दोषत्रयपरिहारसिद्धे, स्वयमसिद्धस्य
अन्यथानुपपत्तिनियमनिश्चयासभवात् अनैकान्तिकविपरीतार्थवत् । तस्य तथोपपत्तिनियमनिश्चयरूप
त्वात् । तस्य च असिद्धे व्यभिचारिणि विरुद्धे च हेतावसंभावनीयत्वात् । –प्रमाणप॰ पृ॰ ७२ । तत्त्वार्थ
श्लो॰ पृ॰ २०३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३५४ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५२१ । प्रमेयर॰ ३ । १५ । प्रमाणमी॰ पृ॰ ४० ।

थानुपपत्तिनिश्चयलक्षणत्वादेव अ³⁷⁵⁰

हेतो –आ॰ टि॰ ।

स्य असिद्धत्वादिदोपप
रिहा3751

–हारप्रसि– श्र॰, ब॰ ।

रसिद्धेः । स्वयमसिद्धस्य अन्यथानुपपत्तिनियमनिश्चयासंभवो विरुद्धाऽनैकान्तिकवत् ।
त³⁷⁵²

असिद्धादीनाम् अविनाभावशून्यत्वे सत्यपि । तुलना–रूपत्रय
स्य सद्भावात्तत्र तद्वचनं यदि । निश्चितत्वस्वरूपस्य चतुर्थस्य वचो न किम् ॥ त्रिषु रूपेषु चेद्रूपं
निश्चितत्वं न साधने । नाज्ञातासिद्धता हेतो रूप स्यात्तद्विपर्यय ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २०३ ।
प्रमाणप॰ पृ॰ ७२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५२१ ।

थापि अविनाभावप्रपञ्चत्वात् पक्षधर्मत्वादेः असिद्धादि द्धत्वादि व्यवच्छेदार्थमभिधाने
निश्चितत्वस्यापि रूपान्तरस्य अ³⁷⁵³

अज्ञात सन्नसिद्ध तद्भावस्तत्ता –आ॰ टि॰ ।

ज्ञातासिद्धताव्यवच्छेदार्थम्, अबाधितविषयत्वादेश्च बाधित
विषयत्वादिव्यवच्छित्तये अभिधानप्रसङ्गः । तन्न सौगतपरिकल्पितं पक्षधर्मत्वादिरूपत्रयं
हेतोर्लक्षणं युक्तम् ।

[p. 442 ]

यौगपरिकल्पितस्य पाञ्चरूप्यस्य प्रतिविधानम्–

नापि यौगो3754

तत्र परोक्षोऽर्थो लिङ्ग्यते गस्यतेऽनेनेति लिङ्गम्, तच्च पञ्चलक्षणम् । कानि पुन पञ्च
लक्षणानि ? पक्षधर्मत्व सपक्षधर्मत्व विपक्षाद्व्यावृत्तिरबाधितविषयत्वमसत्प्रतिपक्षत्वञ्चेति । सिसाधयि
षितधर्मविशिष्टो धर्मी पक्ष, तद्धर्मत्व तदाश्रितत्वमित्यर्थ । साध्यधर्मयोगेन निर्ज्ञातं धर्म्यन्तर सपक्ष तत्रा
स्तित्वम् । साध्यधर्मसस्पर्शशून्यो धर्मी विपक्ष ततो व्यावृत्ति । अनुमेयस्यार्थस्य प्रत्यक्षेणागमेन वाऽनपह
रणमबाधितविषयत्वम् । सशयबीजभूतेनार्थेन प्रत्यनुमानतया प्रयुज्यमानेनानुपहतत्वमसत्प्रतिपक्षत्वम् ।
एतै पञ्चभिर्लक्षणैरुपपन्न लिङ्गमनुमापक भवति । –न्यायम॰ पृ॰ १७० । न्यायकलि॰ पृ॰ २ । न्याय
सा॰ पृ॰ ६ । पञ्चसु वा चतुर्पु वा रूपेषु हेतोरविनाभाव परिसमाप्यतेतस्मादबाधितत्वासत्प्रतिपक्षित
त्वरूपद्वयससूचनाय निगमनमिति –न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ ३०२ । अतश्चानयो कालात्ययापदिष्टप्रक
रणसमयो व्यवच्छदार्थमबाधितविषयत्वमसत्प्रतिपक्षत्व च समानतन्त्रगतमभ्यूह्यम्, चशब्दस्यानुक्तसमु
च्चयार्थत्वात् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५६५ ।

पकल्पितं पञ्चरूपत्वम्, पक्षधर्मत्वादिरूपत्रयस्य प्रागेव प्रत्याख्यातत्वात्,
सा3755

तुलना–साघ्याविनाभावित्वव्यतिरेकेणापरस्य अबा
धितविषयत्वादेरसंभवात् –प्रमेयक॰ पृ॰ ३५७ ।

ध्याऽविनाभावव्यतिरेकेणाऽपरस्य अबाधितविषयत्वादेरप्यसंभवात्,
अतस्तदेव³⁷⁵⁶

अविनाभावित्वमेव ।

प्रधान हेतोर्लक्षणमस्तु किं3757

तुलना–अन्यथानु
पपन्नत्वं रूपै किं पञ्चभि कृतम् । नान्यथानुपपन्नत्व रूपैः किं पञ्चभि कृतम् ॥ –प्रमाणप॰ पृ॰
७२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५२७ ।

पञ्चरूपकल्पनया ? नहि
अनुष्णोऽग्निर्द्रव्यत्वात् जलवत् इत्यादा3758

–दावपिविनाभावादन्यद् आ॰, –दावविनाभावाभावादन्यद् श्र॰ ।

वपि अविनाभावाभावादन्यद्
बाधितविषयत्वं नाम प्रतीयते, बा3759

तुलना–बाधाया अविनाभावस्य च विरोधादति । तथाहि–सत्यप्य
विनाभावे यथोक्ते बाधासम्भव मन्यमानैरबाधितविषयत्व रूपान्तरमुच्यते, सा चेय तत्सम्भावना न सभ
वति बाधाया अविनाभावेन विरोधात् सहानवस्थानलक्षणात् । तमेव विरोध साधयन्नाह–अविनाभावो
हि इत्यादि । सत्येव हि साध्यधर्मे भावो हेतोरविनाभाव उच्यते, प्रमाणबाधा तु तस्मिन्नसति । यदि
हि सत्येव तस्मिंस्तदभावविषय प्रमाण प्रवर्तेत तदास्य भ्रान्तत्वादप्रमाणतैव स्यादिति कुतो बाधा ?
तत स हेतुस्तल्लक्षण साध्याविनाभावी धर्मिणि स्यात् अत्र च साध्यधर्म कथन्न भवेत् यतो बाधाव
काश स्यात् । तस्मादविनाभावस्य प्रमाणबाधायाश्च सहानवस्थानम्, अविनाभावेनोपस्थापितस्य
च तदभावस्य परस्परपरिहारस्थितिलक्षणतया विरोधेन एकत्र धर्मिण्यसभवादिति । –हेतुबि॰ टी॰
पृ॰ १९५B । वादन्यायटी॰ पृ॰ १३८ । न्यायमं॰ पृ॰ ४४८ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३५७ । प्रमाणमी॰
पृ॰ ४१ ।

धितविषयत्व-अविनाभावयोः विरोधात् । साध्यसद्भाव
एव हेतोः धर्मिणि सद्भावः अविनाभाव, तद³⁷⁶⁰

साघ्याभाव एव ।

भावे एव च तत्र³⁷⁶¹

धर्मिणि विपक्षे ।

त³⁷⁶²

हेतुसम्भव ।

त्संभवो विषयबाधेति ।

किञ्च, अ³⁷⁶³

तुलना–
किञ्चावाधितविषयत्व निश्चितमनिश्चित वा हेतोर्लक्षण स्यात् ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ३५८ ।

बाधितविषयत्व निश्चितम्, अनिश्चितं वा हेतोर्लक्षणं स्यात् ? न
तावदनिश्चितम्, अतिप्रसङ्गात्, अज्ञायमानस्य ज्ञापकहेत्वनङ्गत्वाच्च । नापि निश्चितम्;
त³⁷⁶⁴

अबाधितविषयत्वनिश्चय ।

न्निश्चयनिबन्धनाऽसंभवात् । त³⁷⁶⁵

तुलना–तन्निबन्धन ह्यनुपलम्भ, सवादो वा स्यात् ।
–प्रमेयक॰ पृ॰ ३५८ ।

न्निबन्धनं हि अनुपलम्भः, संवादः, अन्यद्वा किञ्चित् ?
तत्राद्यविकल्पोऽयुक्तः, स³⁷⁶⁶

तुलना–सर्वादृष्टिश्च सन्दिग्धा स्वादृष्टिर्व्यभिचारिणी ।
विन्ध्याद्रिरन्ध्रदूर्वादेरदृष्टावापि सत्त्वत ॥ –तत्त्वसं॰ पृ॰ ६५ । स्वसर्बानुपलम्भयो । आरेका-[p. n443 ]
सिद्धते –न्यायवि॰ का॰ ४०६ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १३ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १८ । आत्मतत्त्ववि॰
पृ॰ ९४ । तर्कभा॰ मो॰ लि॰ पृ॰ २२ । न्यायली॰ पृ॰ २२ । सर्वसम्बन्धिनोऽनुपलम्भस्य सर्वज्ञ
त्वमन्तरेण ज्ञातुमशक्यत्वादसिद्धत्वम्, आत्मसम्बन्धिनोऽपलम्भस्तु परचेतोवृत्तिविशेषादिना व्यभिचारी ।

र्वात्मसम्बन्धिनोऽनुपलम्भस्य असिद्धाऽनैकान्तिकत्वात् ।
[p. 443 ] द्वितीयविकल्पोप्यनुपपन्नः; प्रागनुमानप्रवृत्तेः संवादस्याऽसिद्धत्वात् । त³⁷⁶⁷

अनुमानप्रवृत्त्यनन्तरम् ।

दुत्तरकालं
त³⁷⁶⁸

सवादसिद्धिस्वीकारे ।

त्सिद्ध्यभ्युपगमे त्वन्योन्याश्रयः, तथाहि–अनुमानात् प्र³⁷⁶⁹

अर्थक्रियाया सत्याम् अर्थ
क्रियास्थितिलक्षण सवाद सिद्ध्यति ।

वृत्तौ संवादसिद्धिः; ततश्च
अबाधितविषयत्वसिद्धेरनुमानप्रवृत्तिरिति । अथान्यत् किञ्चित्, तत् किं तद्विषयं
प्रमाणान्तरम्, अविनाभावावगमो वा ? तत्र प्र³⁷⁷⁰

तुलना–तद्वाधाभावनिर्णीति सिद्धा चेत्साधनेन किम् ।
यथैव हेतोर्विषयस्य बाधासद्भावनिश्चये ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २०५ । तदाप्यकिञ्चित्करत्व हेतो,
यथैव हि हेतोर्विषयस्य बाधासद्भावनिश्चये तत्साधनासमर्थत्वादकिञ्चत्करत्व तथैव बाधाविरह
निश्चये कुतश्चित्तस्य सद्भावसिद्धेस्तत्साधनाय प्रवर्तमानस्य सिद्धसाधनादपि इति । –स्या॰ र॰ पृ॰
५२६ ।

माणान्तरात् कुतश्चिदबाधितविषय
त्वावगमे हेतोरकिञ्चित्करत्वं साध्यस्यापि अ³⁷⁷¹

प्रमाणान्तरादेव ।

त एवावगमात् । न ह्यसति साध्यसद्भावा
वगमे तद्वाधाविरहो निश्चे3772

विनिश्चेतुं ब॰ ।

तुं शक्यः । अथाविनाभावावगमात् तद³⁷⁷³

अबाधितविषयत्वावगम –आ॰ टि॰ ।

वगमः; तन्न; पञ्च
रूपयोगिनि हेतावविनाभावपरिसमाप्तिवादिना3774

यौगानाम् –आ॰
टि॰ । एतेषु पञ्चसु लक्षणेष्वविनाभाव समाप्यते –न्यायकलि॰ पृ॰ २ ।

म् अबाधितविषयत्व³⁷⁷⁵

–त्वानवगमे ब॰ ।

स्याऽनवगमे अवि
नाभावाऽवगमस्यैवाऽसंभवात् । ततोऽबाधितविषयत्वस्याऽसिद्धेः न तद्धेतोर्लक्षणं युक्तम् ।

नाप्यसत्प्रतिपक्षत्वम्, यतः3776

तुलना–यत
प्रतिपक्षस्तुल्यबलोऽतुल्यबलो वा सन् स्यात् । –पमेयक॰ पृ॰ ३५९ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५२७ । अत आह
तुल्ये लक्षणे हि इत्यादि । शङ्क्यमानप्रतिहेतुना तुल्य लक्षण दर्शनादर्शनमात्रनिमित्ताविनाभावरूप यस्य
तस्मिन्, दृष्ट प्रतियोगिन प्रतिहेतोर्बाधकस्य सभव स येषामपि तत्तुल्यलक्षणाना प्रतियोगी न दृश्यते
तेष्वपि शका प्रतिहेतुसम्भवविषयामुत्पादयति । किं कारणम् ? अदृष्टप्रतियोगिनो दृष्टप्रतियोगिनो विशे
षाभावात् । न हि तस्येतरेण कश्चिद्विशेषोऽस्ति यतस्तत्सभवो न शंक्येत । अथ विशेष प्रतिबन्ध
लक्षणोऽविनाभावनिश्चायको दृष्टप्रतिहेतोरदृष्टप्रतियोगिन इष्यते, यत प्रतियोगिसभवाशकाऽस्तमुपैति
तदा सति वा विशेषे स विशेषो हेतोर्लक्षणम् । –हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ २०४A. ।

प्रतिपक्षः तुल्यबलः, अतुल्यबलो वा सत्त्वेन प्रति
षिध्येत ? तुल्यबलत्वे बाध्यबाधकभावानुपपत्तिः । ययोस्तुल्यबलत्वं न तयोर्बाध्यबा
धकभावः यथा राज्ञोः, तुल्यबलत्वञ्च प³⁷⁷⁷

पक्षयोरिति ब॰ ।

क्षप्रतिपक्षयोरिति । अतुल्यबलत्व तु अनयोः
किंकृतम्–पक्षधर्मत्वादिभावाभावकृतम्, अनुमानबाधाजनितं वा ? न तावत् प्रथमपक्षो
युक्तः, पक्षधर्मत्वादेरुभयोरप्यविशेषात् । नहि मूर्खत्वे साध्ये तत्पुत्रत्वादेः पक्षधर्म
त्वादिकं न संभवति, शा3778

अमूर्खोऽय
शास्त्रव्याख्यानादित्यस्यापि सभवात् –आ॰ टि॰ ।

स्त्रव्याख्यानलिङ्गस्यैव वा संभवति । द्वितीयपक्षोऽप्यसंभाव्यः;
अनुमानबाधाया अद्याप्यसिद्धेः । नहि द्वयोः पक्षधर्मत्वाद्यविशेषे एकस्य बाध्यत्वम्
अपरस्य च बाधकत्वं युक्तम्, अविशेषेणैव त³⁷⁷⁹

बाध्यत्वस्य बाधकत्वस्य वा ।

त्प्रसङ्गात् । अन्योन्याश्रयश्च;
[p. 444 ] तथाहि–अतुल्यबलत्वे अनुमानबाधा, तस्याञ्च अतुल्यबलत्वमिति । ततः सूक्तम्–
यथोक्ताल्लिङ्गात् लिङ्गिधीः अनुमानमिति ।

ननु चास्य³⁷⁸⁰

अनुमानस्य ।

निष्फलत्वात् किं तत्स्वरूप³⁷⁸¹

–पप्ररूपण– ब॰ ।

निरूपणप्रयासेन ? फलवता हि प्रमाणेन
भवितव्यम् नान्येन अ³⁷⁸²

काकदन्तादीनामपि निरूपणप्रसङ्गात् ।

तिप्रसङ्गात्, इत्याशङ्कापनोदार्थं तत्फलम् इत्याद्याह । तस्य
अनुमानस्य फलं हानम् आदिर्यस्य उपादानानादे तस्य वुद्धयः । ननु न किञ्चिद्
वास्तव प्रमाणमस्ति नापि तत्फलम् अन्यत्राऽविद्यावासनाविशेषात्, इत्यप्यविचारित
रमणीयम्, तदुभयसद्भावस्य वास्तवस्य पूर्वपूर्वप्रमाणत्वं फलं स्यादुत्तरो
त्तरम् लघी॰ का॰ ७ इत्यत्र प्रपञ्चतः प्ररूपितत्वा3783

पृ॰ २०८ ।

त् ।

अविनाभावस्य तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्यामेव नियतत्वात् कार्यस्वभावहेतावेव तत्समा वनेति बौद्धस्य पूर्वपक्ष

अत्र सौगतः प्राह–यदुक्तं सा3784

साध्याविनाभाववलेनैव आ॰ ।

ध्याविनाभाव इत्यादि, त³⁷⁸⁵

तदसूक्तम् श्र॰ ।

त्सूक्तम्, अविनाभा
वबलेनैव सर्वत्र हेतोः गमकत्वप्रतीते, सत्वविनाभावः ता3786

स च प्रतिबन्ध साध्येऽर्थे लिङ्गस्य वस्तुतस्तादात्म्यात् साध्यादर्थादुत्पत्तेश्च । अतत्स्वभावस्यातदुत्पत्तेश्च
तत्राप्रतिबद्धस्वभावत्वात् । ते च तादात्म्यतदुत्पत्ती स्वभावकार्ययोरेवेति ताभ्यामेव वस्तुसिद्धि । –
न्यायबि॰ पृ॰ ४०–४२ । कार्यकारणाभावाद्वा स्वभावाद्वा नियामकात् । अविनाभावनियमो दर्शनान्ना
दर्शनात् ॥ यत् एव प्रतिबन्धवशाद् गमकत्वात्तस्मात् कार्यकारणभावाद्वा नियामकात् साध्यसाधनयो
रव्यभिचारसाधकात् स्वभावाद्वा तादात्म्यलक्षणान्नियामकात् कार्यस्य स्वभावस्य च लिगस्याविनाभाव
साध्यधर्म विना न भाव इत्यर्थ –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । ३३ । हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ ६B । यत्तादा
त्म्यतदुत्पत्त्या सम्बन्ध परिनिश्चितम् । तदेव साधन प्राहु सिद्धये न्यायवादिन ॥ –तत्त्वस॰ पृ॰ ४२९ ।

दात्म्यतदु
त्पत्तिनियतत्वात् का3787

कार्यहेतोः स्वभाव-
श्र॰, कार्यसद्भावहे– ब॰ ।

र्यस्वभावहेतावेव अवतिष्ठते । तदात्म्येन हि
स्वभावहेतोः अविनाभावः परिसमाप्यते, तदुत्पत्त्या3788

–त्त्या का– ब॰ ।

तु कार्यहेतोः ।
न च अन्यल्लिङ्गमस्ति, अ³⁷⁸⁹

इमे सर्वे कार्यानुपलब्ध्यादयो दशानुपलब्धिप्रयोगा स्वभावानुपलब्धौ सग्रहमुपयान्ति –न्याय
बि॰ पृ॰ ५५ । अनुपलब्धेस्तु स्वभावेऽन्तर्भाव । –तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ४३१ । स्वभावानुपलब्धिस्तु
स्वभावहेतावन्तर्भाबितेति तस्या तादात्म्यलक्षण एव प्रतिबन्ध । व्यापककारणानुपलब्धी तु तादा
त्म्यतदुत्पत्तिलक्षणप्रतिबन्धवशादेव व्याप्यव्यापकयोनिंवृत्ति साधयत । –हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ ७A ।

नुपलब्धेरपि स्वभावहेतौ अन्तर्भावात् ।
घटाद्यभा3790

यस्मादेकज्ञानससर्गिणो प्रत्यक्षेण एकस्य ग्रहणमेव अन्यस्याग्रहणम्, तदग्रहणमेव च तस्याभावग्रहणम्,
भावे हि तस्याग्रहणायोगात् । यदाह–अन्यहेतुसाकल्ये तदव्यभिचाराच्चोपलम्भ सत्ता, तदभावोऽनुपलब्धि
रसत्ता, अन्योपलब्धिश्चानुपलब्धिरिति । –प्रमाण बा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । ५ ।

वो हि घटादिविविक्तभूतलादिस्वभावः, त³⁷⁹¹

घटानुपलब्धिः ।

दनुपलब्धिश्च
त³⁷⁹²

घटरहित ।

द्विविक्तभूतलादिस्वभावोप³⁷⁹³

–लब्धे आ॰ ।

लब्धिः ।

त³⁷⁹⁴

अविनाभावप्रतिपत्तिश्च ।

त्प्रतिपत्तिश्च ऊहज्ञानात्; इत्य³⁷⁹⁵

इत्याद्यपि ब॰ ।

पि श्रद्धामात्रम्, कार्यहेतोरविनाभावस्य प्र³⁷⁹⁶

तुलना –न्यायकु॰ पृ॰ १२ टि॰ ३ । "यस्तु
अग्निधूमव्यतिरिक्तदेशे प्रथम धूमस्यानुपलम्भ एक, तदनन्तरमग्नेरुपलम्भ ततो धूमस्येत्युपलम्भद्वयम्,
पश्चादग्नेरनुपलम्भोऽनन्तर धूमस्याप्यनुपलम्भ इति द्वावनुपलम्भाविति प्रत्यक्षानुपलम्भपञ्चकाद् व्या
[p. n445 ]
प्तिग्रह इत्येषा सिद्धान्त । तदुक्तम्–धूमाधीर्वह्निविज्ञान धूमज्ञानमधीस्तस्यो । प्रत्यक्षानुपलम्भा
भ्यामिति पञ्चभिरन्वय ॥ –जैनतर्कभा॰ पृ॰ ११ । प्रत्यक्षानुपलम्भसाधन कार्यकारणभाव ।
–हेतुबि॰ पृ॰ ५३B. ।

त्यक्षा
[p. 445 ] नुपलम्भपञ्चकेन प्रतिपत्तेः । तथाहि–अग्निधूमव्यतिरिक्तेषु उपलभ्यमानेष्वपि भूत
लाद्यर्थेषु प्रथमम् अग्निधूमयोरनुपलम्भः एकः, अनन्तरम् अग्नेरुपलम्भः ततो धूमस्य³⁷⁹⁷

उपलम्भ इति शेष ।

इत्युपलम्भद्वयम्, पश्चादग्नेरनुप³⁷⁹⁸

–पलम्भाऽनन्त– आ॰, श्र॰ ।

लम्भोऽनन्तरं धूमस्याप्यनुपलम्भः इति द्वावनुप
लम्भौ, इति प्रत्यक्षानुपलम्भपञ्चकेन एकस्यामपि व्यक्तौ कार्यकारणभावावगमो भवति
अग्नेः कार्य धूमः । य³⁷⁹⁹

धूमोऽग्निनियत तत्कार्यत्वात् इति ।

श्च यत्कार्यः स तेन नियतः । यदि 3800

अग्निना ।

तेन नियतो न स्यात् तर्हि
निरपेक्षत्वात् नित्यं3801

नित्य सत्त्वमसत्त्व वा हेतोरन्यानपेक्षणात् । अपेक्षातो हि भावाना कादाचित्कत्वसभव ॥ –प्रमाणवा॰
१ । ३६ ।

सत्त्वमसत्त्वं वा स्यात् । य³⁸⁰²

धूमोऽग्निनियामक अग्निकार्यत्वेन तन्नियतत्वात् ।

श्च नियतः स नियामकवान्, तदभावे
स्वातन्त्र्यात् नित्यं सत्त्वासत्त्वयोः पुनः प्रसङ्गः स्यात् । ततश्चायमर्थः सम्पन्नः–यो
यस्मादुत्पद्यमानः सकृदप्युपलब्धः स तस्मादेव³⁸⁰³

उत्पद्यते इति शेष ।

नान्यस्मात्, अहेतोस्तदुत्पत्तौ सर्वस्मात्
सर्वस्योत्पत्तिः, इति प्रत्यक्षानुपलम्भपञ्चकेन स्व³⁸⁰⁴

आसन्नोक्त-नियतत्वनियामकत्वरूपेण –आ॰ टि॰ । पूर्वोक्त नियतत्वनियामकत्वलक्षण हेतुद्वयम् ।

भावहेतुद्वयेन च कार्यहेतोः सार्वत्रिकी
व्याप्तिः प्रतीयते ।

स्वभाव³⁸⁰⁵

सन् शब्द कृतको वा, यश्चैव य सर्वोऽनित्य यथा घटादिरिति । अत्र व्याप्तिसाधन विपर्यये
वाधकप्रमाणोपदर्शनम् । यदि न सर्वं सत् कृतक वा प्रतिक्षणविनाशि स्यादक्षणिकस्य क्रमयौगपद्या
भ्यामर्थक्रियाऽयोगादर्थक्रियासामर्थ्यलक्षणमतो निवृत्तमित्यसदेव स्यात् । सर्वसामर्थ्योपाख्याविरहलक्षण
हि निरुपाख्यमिति । –वादन्याय पृ॰ ७ । तत्त्वस॰ पृ॰ १४३ । हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ १४३A । क्षणभंग
सि॰ पृ॰ २० । न्यायकु॰ पृ॰ ८ टि॰ १ ।

हेतोस्तु विपक्षे बाधकप्रमाणेन, यथा सत्त्वस्य क्षणिकत्वेन । तथाहि–
अर्थक्रियाकारित्वलक्षणं सत्त्वम्, अर्थक्रिया च क्रमयौगपद्याभ्यां व्याप्ता, ते3806

क्रमयौगपद्ये ।

चाऽक्ष
णिकान्निवर्त्तमाने स्वव्याप्यामर्थक्रियामादाय निवर्त्तेते, सा3807

अर्थक्रिया ।

च सत्त्वम् । कस्मात् पुनः
अक्षणिकात् क्रमयौग³⁸⁰⁸

–यौगपद्यव्या– ब॰ ।

पद्ययोर्व्यावृत्तिरिति चेत् ? नानारूपत्वात् । का3809

क्रमो
नाम परिपाटि कार्यान्तरासाहित्य कैवल्यमङ्कुरादे । यौगपद्यमपि तस्यापरैर्वीजादिकायै साहित्य
प्रकारान्तरञ्चाङ्कुरादे, तदुभयावस्थाविरहेऽप्यन्यथाभवनम् –हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ १४३B ।

लतः पौर्वापर्य हि
क्रमः तद्विपरीतं यौगपद्यम्, इत्थञ्च ते नानारूपे, अक्षणिक³⁸¹⁰

–कता चैक– ब॰ ।

त्वञ्च एकरूपता, ए³⁸¹¹

एकरूपता नास्ति
आ॰, श्र॰ ।

करूपता
नानारूपते च एकाश्रिते विरुद्धे, अतः अक्षणिकान्निवर्त्तमानं सत्त्वं क्षणिक एव अवतिष्ठते
प्रकारान्तरासंभवात् । नहि क्षणिकाऽक्षणिकव्यतिरिक्तस्तृतीयः प्रकारोऽस्ति यतस्तत्र³⁸¹²

तृतीये क्षणिकाक्षणिकबहिर्भूते प्रकारान्तरे ।

अ³⁸¹³

सत्त्वस्य ।

स्य वृत्तिराशङ्क्येत ।

[p. 446 ]

अनुपलब्धिः पुनः सर्वा स्वभावानुपलब्धौ अन्तर्भवति । स्वभावानुपलब्धिश्च
स्वभावहेतुः, तस्य च तादात्म्यमेव प्रतिबन्धः । अतोऽस्या न पृथक् प्रतिबन्धचिन्ता इति ।

तत्प्रतिविधानपुरस्सर तादात्म्यतदुत्पत्त्यमावेऽपि अविनाभावसम्भावनात कृत्ति कोदयादिहतूना गम कत्वप्रदर्शनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्3814

पृ॰ ४४४ प॰ १० ।

–अविनाभावस्तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्यां नियतः
इत्यादि, तदसमीक्षिताभिधानम्, न³⁸¹⁵

तुलना–तथा वृक्षत्वशिंशपात्वयोर्न तादात्म्यप्रतिबन्ध
साध्यसाधनभावानुपपत्तिप्रसगात् । तथाहि–धर्मिण्युपलब्धे तत्तादात्म्यादुभयोरप्युपलम्भे कथ साध्यसाध
नभाव । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५७१ । अपि च तादात्म्ये कथ गम्यगमकभाव, न हि तदेव कर्म कर्तृ
चेति युक्तम्, तस्य भेदाश्रयत्वात् । –न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ १६३ । न च तादात्म्ये गम्यगमकता घटते
एकस्य सकृज्ज्ञातत्वाज्ञातत्वायोगात् । –बृह॰ पं॰ पृ॰ ९५ । तादात्म्ये च यदनुमान तदपि न साधीय,
सिद्ध हि लिङ्ग साध्य लैङ्गिकम्, न सिद्धस्य साध्यस्य च तादात्म्यमुपपद्यते । –प्रक॰ पं॰ पृ॰ ६७ ।
न च तादात्म्ये गम्यगमकभावव्यवस्था युक्ता, तस्या भेदाश्रयत्वात् । यदि शिंशपात्वे गृह्यमाणे वृक्षमगृ
हीत क्व तादात्म्यम् ? गृहीत चेत् क्वानुमानम् ? –प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २०७ । अपि च यदि तादात्म्य
गमकत्वागमिष्यते तदा साध्यसाधनयोर्भेदाभावेन सम्बन्धाभावादविनाभावानुपपत्ति –स्या॰ र॰ पृ॰
५३३ ।

हि तादात्म्यम् अविनाभावनिय
मनिमित्तम्; तस्मिन् सति भेदाभावेन सम्बन्धाभावे अविनाभावानुप
पत्तेः, भेदाधिष्ठानत्वात् सम्बन्धस्य । न चानशार्थवादिन³⁸¹⁶

सौगतस्य ।

तादात्म्य
भेदौ मनागपि उपपद्य द्ये ते । तादात्म्यं हि तत्स्वभावता, तेन साध्येन
साधनस्यैक्यम्, न चैक्ये भेदः संभवति, भेदे वा नैक्यम्, अतः
कथं तदात्मतया शिंशपा वृक्षं गमयेत् ? ता3817

तुलना–तादात्म्ये तावद् गमकत्वाङ्गे हेतुसाध्ययोरव्यतिरेके गम्यगम
कभाव एव दुरुपपाद । न खल्वगृहीत लिङ्ग लिङ्गिप्रतीतिमाधातुमर्हति । तत्र लिङ्गबुद्धौ लिङ्ग
लिङ्गी प्रतिभासते न वा ? अप्रतिभासे तद्बुद्ध्या तदग्रहणात् कथ तस्य तदात्मकत्वम् । प्रतिभासे
तु लिङ्गवत् प्रत्यक्ष एव सोऽर्थ इति किमनुमानेन ? –न्यायम॰ पृ॰ ११३ । तादाम्येन च गमकत्वे
हेतुप्रतिपत्तिबेलायामेव साध्यस्यापि प्रतिपन्नत्वान्नानुमानस्य साफल्यम् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ३५३ ।

दात्म्येन च गमकत्वे
हेतुग्रहणवेलायामेव त³⁸¹⁸

हेतुतादात्म्येन अभिन्नत्वात् ।

दव्यतिरेकितया साध्यस्य प्रतिपन्नत्वात् नानुमानस्य साफल्यम् ।
न ह्यगृहीतं लिङ्गं लिङ्गिविषयां धियमाधत्ते । गृ3819

गृहीतिशब्दस्य सप्तम्येकवचनम् । लिङ्गग्रहणे सत्यपि, चशब्दस्य
अप्यर्थकत्वात् ।

हीतौ च यदि लिङ्गप्रतीतौ न लिङ्गी
प्रतिभासेत् तदा कथं त³⁸²⁰

लिङ्गलिङ्गिनो ।

योस्तादात्म्यम् ? प्रतिभा3821

लिङ्गप्रतीतौ साध्यस्य प्रतिभासे ।

से तु सिद्धमनुमानस्य वैफ वफ ल्यम्, प्र³⁸²²

साध्यसाध
नयो वृक्षत्वशिंशपात्वयो तादात्म्ये हि प्रतिज्ञैकदेशभूत यत् वृक्षत्व साध्य तत्तादात्म्यापन्न शिंशपात्व
मेव च हेतु इति साध्यस्य असिद्धत्वात् हेतोरप्यसिद्धत्वमिति भाव ।

ति
ज्ञार्थैकदेशता च हेतो । विप³⁸²³

तुलना–विपरीतसमा
रोपव्यवच्छेदादार्थमनुमानमिति चेत्, न, तत्स्वरूपग्रहणे विपरीतारोपणावसराभावात् । न हि शिर पाण्या
दिविशेषदर्शने सति स्थाणुसमारोप प्रवर्तते, तत्र तद्भेदादुपपद्येतापि, न हि शिर पाण्यादय एव पुरुष
इति, तद्ग्रहणेऽप्यपुरुषारोप काम भवेत्, इह वृक्षत्वशिंशपात्वयोरभेदात् शिंशपात्वग्रहणे सति का कथा
वृक्षेतरसमारोपस्य । –न्यायमं॰ पृ॰ ११३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५३५ ।

रीतसमारोपव्यवच्छेदार्थत्वात्तस्य³⁸²⁴

शिंशपात्वसत्त्वादेर्हेतो
–आ॰ टि॰ ।

साफल्यञ्चेत्, ननु त³⁸²⁵

हेतुस्वरूपे ।

त्स्व
[p. 447 ] रूपे प्रतिपन्ने, अप्रतिपन्ने वा विपरीतसमारोपः स्यात् ? तत्र प्रतिपन्ने कोऽवसरो वि3826

शिंशपात्वलक्षणे हेतुस्वरूपे प्रपिपन्ने हि तदभेदाद् वृक्षत्वमपि प्रतीतमेवेति विपरीतस्य
वृक्षत्वेतरत्वस्य आरोप कथ स्यात् ?

परीत
समारोपस्य ? न हि शिरःपाण्यादिविशेषोपलम्भे स्थाणुसमारोपः समाविशति । तत्स्व
रूपेऽप्रतिपन्ने तु का कथ विपरीतसमारोपस्य ?

किञ्च, वृ3827

तुलना–अपि च वृक्षस्य ग्रहणे सति सामान्यधर्मग्रहणाद्वि
शेषानध्यवसायात् कदाचिदशिंशपासमारोप स्यान्न तु शिंशपात्वग्रहणे सति अवृक्षत्वसमारोपो युक्त ।
प्रमातुः शिंशपात्व हि यस्य प्रत्यक्षगोचर । परोक्ष तस्य वृक्षत्वमिति नातीव लौकिकम् ॥ –न्यायमं॰
पृ॰ ११४ ।

क्षत्वग्रहणे सति सामान्यग्रहणाद् विशेषाग्रहणात् स्यात् कदाचिदशिश
पात्वसमारोपः, नतु शिंशपात्वग्रहणे सति अवृक्षत्वसमारोपः । शिशपात्वं हि यस्य प्र³⁸²⁸

प्रत्यक्षं कथं वृक्षत्वं तस्याप्रत्यक्षत्वम् श्र॰, ब॰ ।

त्यक्षं
वृक्षत्वं न तस्याऽप्रत्यक्षम् ।

किञ्च, सा3829

तुलना–तथोभयोस्तादात्म्याविशेषेऽपि शिंशपात्वेन वृक्षस्य प्रतिपत्तिवत् वृक्षत्वेन
शिंशपात्वप्रतिपत्तिरपि स्यात् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५७१ । किञ्च साधसाधनयोरव्यतिरेकाद् यथा
शिंशपात्वेन वृक्षत्वमनुमीयते तथा वृक्षत्वेनापि शिंशपात्वमनुमीयेत तादात्म्याविशेषात् । ततश्च सपक्ष
व्याप्त्यव्याप्तिभ्या कृतकत्वप्रत्यत्नानन्तरीयकत्वयोर्यो भेद उक्त स हीयेत । ननु चान्य सम्बन्ध अन्यश्च
प्रतिवन्ध, द्विष्ठ सम्बन्ध, प्रतिबन्धस्तु परायत्तत्वलक्षण । तत्र शिंशपात्व वृक्षत्वे प्रतिबद्ध न वृक्षत्व
शिंशपात्वे, प्रयत्नानन्तरीयकत्वमपि अनित्यत्वे नियत न त्वनित्यत्व तत्रेति, तथा धूमस्याग्नौ प्रतिबन्ध
न त्वग्नेर्धूमे, सत्यमेवम्, किन्त्वेवमुच्यमाने नियम एवाङ्गीकृतो भवेन्न तादात्म्यम् । तादात्म्ये हि यथा
शिंशपा शिंशपा विना न दृश्यते तथा वृक्षत्वमपि शिंशपारहित न दृश्येत, दृश्यते च खदिरादौ शिंशपा
रहितं वृक्षत्वम्, विद्युदादौ च प्रयत्नानन्तरीयकत्वरहितमनित्यत्वमुपलभ्यत इति कथमभेद ? विना साधन
धर्मेण साध्यधर्माऽयमस्ति हि । दृष्टस्तद्व्यतिरेकेण तदात्मा चेति कैतवम् ॥ –न्यायमं॰ पृ॰ ११४ ।
प्रक॰ पं॰ पृ॰ ६७ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५३५ ।

ध्यसाधनयोरव्यतिरेके यथा शिशपात्वेन वृक्षत्वमनुमीयते, तथा वृक्ष
त्वेनापि किन्न शिंशपात्वं तादात्म्याऽविशेषात् ? अथ शिशपात्वमेव वृक्षत्वे3830

–क्षत्वेन प्रति– श्र॰ ।

प्रतिबद्धं न
वृक्षत्वं शिंशपा3831

–पात्वेन न तर्हि श्र॰ ।

त्वे, न तर्हि तादात्म्याद् गमकत्वम्, अपितु अविनाभावादेव । तन्न तादात्म्ये
अविनाभावस्य नियतत्वम् ।

नापि तदुत्पत्तौ; व³⁸³²

तुलना–कार्यहेतुरपि न सभवति, भवतां हि
क्षणयोर्वा कार्यकारणभावो भवेत्, सन्तानयोर्वा ? यदि धूम कार्यत्वादनलमनुमापयेत् कटुमलिन
गगनगामित्वादिधर्मैरपि तस्य गमको भवेत् । न च कथञ्चित्तत्कार्यत्व कथञ्चिदतत्कार्यत्वञ्च धूमस्योप
पन्नम्, सर्वात्मकस्य तदन्वयव्यतिरेकानुविधायिप्रभवत्वात् । –न्यायम॰ पृ॰ ११६ । स्या॰ र॰ पृ॰
५३५ ।

ह्न्युत्पन्नेष्वपि धूमधर्मेषु श्यामत्वादिषु अविनाभावस्याऽनुप
लब्धेः । न च सामान्ययोः कार्यकारणभावः किन्तु विशेषयोः, ययोश्चाऽन³⁸³³

कार्यकारणभूतयो धूमाग्न्यो ।

योर्महानसादौ
कार्यकारणभावोऽवगतः न तयोर्गम्यगमकभावः, ययोस्तु पर्वतस्थयोः गम्यगमकभावः न
तयोः कार्यकारणभावोऽवगतः । न चानवगते त³⁸³⁴

कार्यकारणभावे ।

स्मिन् त³⁸³⁵

पर्वतस्थधूमाग्न्यो ।

योरविनाभावो ग्रहीतुं शक्यः ।
[p. 448 ] न च अगृहीतोऽसौ3836

अविनाभाव ।

अनुमानाङ्गम् । त³⁸³⁷

अनुमानप्रयोगकाले तु कार्यकारणयो अविनाभावग्रहणे स्वीक्रिय
माणे ।

दानीं ग्रहणे तु हेतुप्रतिपत्तिसमय एव साध्यप्रति
प³⁸³⁸

–पत्तेर्ज्ञाति– श्र॰ ।

त्तेर्जातत्वात् किमनुमानेन ?

तादा3839

तुलना–एव सर्वत्र देशकालाविनाभूतमितरस्य लिङ्गम्, शास्त्रे कार्यादिग्रहण निदर्शनार्थं
कृ त नावधारणार्थम् । कस्मात् ? व्यतिरेकदर्शनात् । तद्यथा अध्वर्युरोश्रावयन् व्यवहितस्य होतु
र्लिङ्गम्, चन्द्रोदय समुद्रवृद्धे कुमुदविकाशस्य च, शरदि जलप्रसादोऽगस्त्योदयस्येति । एवमादि
तत्सर्वमस्येदमिति वचनात् सिद्धम् । –प्रश॰ भा॰ पृ॰ ५६२ । न्यायमं॰ पृ॰ ११७ । न च तादा
त्म्यतदुत्पत्तिलक्षणप्रतिबन्धाभ्युपगमे रूपदर्शनात् स्पर्शानुमानम्, उदयादस्तमयप्रतिपत्ति, कृत्तिको
दयाच्च रोहिण्यनुमान न स्यात् तादात्म्यतदुत्पत्त्यभावात् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५७१ । अपि च
रसादन्यद्रूप रससमानकालमनुमिमतेऽनुमातार, न चानयोरस्ति कार्यकारणभावस्तादात्म्य वा ।
अपि चाद्यतनस्य सवितुरुदयस्य ह्यस्तनेन सवितुरुदयेन चन्द्रोदयस्य च समानकालस्य समुद्रवृद्ध्या
मध्यनक्षत्रदृष्ट्या चाष्टमास्तमयोदयस्य न कार्यकारणभावस्तादात्म्य बा, अथ च दृष्टो गम्यगमकभाव ।
–न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ १६१-१६३ । प्रक॰ प॰ पृ॰ ६७ । प्रश॰ क॰ पृ॰ २०९ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰
१९९ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५९३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५३६ ।

त्म्यतदुत्पत्तिभ्याम् अविनाभावप्रतिनियमे च कथं कृत्तिकोदय-शकटोदययोः
चन्द्रोदय-समुद्रवृ3840

–वृद्ध्योर्वा ग– ब॰ ।

द्ध्योश्च गम्यगमकभावस्तत्र³⁸⁴¹

कृत्तिकोदयादिहेतौ ।

तादात्म्यतदुत्पत्त्योरभावात् ।

यदप्युक्तम्3842

पृ॰
४४४ प॰ १६ ।

–अविनाभावस्य प्रत्यक्षानुपलम्भपञ्चकेन प्रतिपत्तेः इत्यादि, तदप्य
साम्प्रतम्, प्रत्यक्षस्य अविकल्पकतया अनुपलम्भस्यापि अर्थान्तरोपलम्भस्वभावस्य
तथा3843

अविकल्पतया –आ॰ टि॰ ।

भूततया शतशोऽपि प्रवृत्तस्य व्याप्तिग्रहणे सामर्थ्यासंभवात् । नहि निर्विकल्पकम्
इदमस्मिन् सत्येव भवति अतोऽन्य³⁸⁴⁴

साध्याभावे ।

था न भवत्येव इत्येतावतो व्यापारान् कर्त्तु
समर्थं सन्निहितविषयबलोत्पत्तेरविचारकत्वाच्च इत्युक्त³⁸⁴⁵

पृ॰ ४२७ पं॰ २ ।

मनन्तरमेव । नापि त³⁸⁴⁶

निर्विकल्पकजन्यो विकल्प ।

त्प्रभवो
विकल्पः, तस्य भवता3847

सौगतेन ।

प्रामाण्यानभ्युपगमात् ।

व्या3848

तुलना–अपि च–व्यावृत्त्योर्लिङ्गलि
ङ्गित्व प्रतिवन्धश्च वस्तुनो । विकल्पैर्ग्रहण तस्य कथ सङ्गच्छतामिदम् ॥ –न्यायम॰ पृ॰ ११७ ।
यो हि तादात्म्यतदुत्पत्तिस्वभाव प्रतिवन्ध इष्यते स किं वस्तुधर्मो विकल्पारोपिताकारधर्मो वा ? तत्र
नायमारोपितधर्मो भवितुमर्हति, वस्तु वस्तुना जन्यते वस्तु च वस्तुस्वभाव भवेत् तस्माद्वस्तुधर्म
प्रतिवन्ध । विकल्पैश्च वस्तु न स्पृश्यते तत्प्रतिबन्धश्च निश्चीयत इति चित्रम् । इदञ्च स्वभाषितम्
वस्तुनो प्रतिबन्धस्तादात्म्यादि गम्यगमकत्वञ्च विकल्पारोपितयोरपोहयो । तदेवमन्यत्र प्रतिवन्ध
अन्यत्र तद्ग्रहणोपाय अन्यत्र प्रतीति अन्यत्र प्रवृत्तिप्राप्ती इति सर्वं कैतवम् । –न्यायम॰ पृ॰ ३४ ।

वृत्त्योर्लिङ्गलिङ्गित्व प्रतिबन्धस्तु वस्तुनोः ।

विकल्पैर्ग्रहण तस्य³⁸⁴⁹

प्रतिवन्धस्य अविनाभावरूपस्य ।

को ब्रूयात् सौगतात् परः ॥ न्यायम॰ पृ॰ ११७

यदपि–स्वभावहेतोर्विपक्षे बाधकप्रमाणेन व्याप्तिः प्रतीयते इत्याद्युक्तम्3850

पृ॰ ४४५ प॰ ११ ।

, तदप्यु
[p. 449 ] क्तिमात्रम्; यतो विपक्षे वाधकं प्रमाणं क्रमयौगपद्यानुपलम्भल³⁸⁵¹

–लक्षणमनुमानञ्च सि– ब॰ ।

क्षणमनुमा3852

अनुमीयतेऽनेनेति अनुमान हेतु ।

नम् । अनुमा
नञ्च सिद्धव्याप्तिकमेव स्वसाध्यसिद्धये प्रभवति नान्यथाऽतिप्रसङ्गात् । व्याप्तिश्च तत्रा3853

नित्यमर्थक्रियाशून्य क्रमयौगपद्यानुपलम्भात्
इत्यत्र ।

प्यनुमानान्तरेण प्रतीयते, प्रथमानुमानेन वा ? अनुमानान्तरेण चेत्; अनवस्था । प्रथमा
नुमानेन चेद्; अन्योन्याश्रयः । अतोऽनुमानमिच्छता भवता व्याप्तिग्राही तर्कः प्रमाणा
न्तरं प्रतिपत्तव्यः, प्रत्यक्षानुमानाभ्यां तद्ग्र³⁸⁵⁴

व्याप्तिग्रहणानुपपत्ते ।

हणानुपपत्तेः इति ।

विवृतिव्याख्यानम्–

एतदेवाह– नहि इत्यादि । तत् साध्यम् आत्मा यस्य तस्य भावः तादात्म्यम्,
तस्मात् साध्याद् आत्मलाभः तदुत्पत्तिः, पुनरनयोः इतरेतरयोग
लक्षणो द्वन्द्वः । ननु स्व³⁸⁵⁵

श्च्यन्तत्वात् श्र॰, स्वल्पान्तरत्वात् ब॰ ।

न्तत्वा3856

सु इति सज्ञा जैनेन्द्रव्याकरणे पाणिनिव्याकरणस्य धि
सज्ञाया स्थाने प्रयुज्यते । द्वन्द्वे सु । १ । ३ । ९७ । द्वन्द्वे से स्वन्त पूर्वं प्रयोक्तव्यम् । –जैनेन्द्रव्या॰ ।

त् तदुत्पत्तिशब्दस्य पूर्वनिपातः प्राप्नोति;
तन्न; अस्य लक्षण³⁸⁵⁷

द्वन्द्वे सु इति व्याकरणसूत्रस्य ।

स्य लक्षणहेत्वोः क्रियायाः जैनेन्द्रव्या॰ २ । २ । १०४ इत्यनेन अ³⁸⁵⁸

अत्र हि हेतुशब्द स्वन्तस्तथापि नास्य पूर्वनिपात ।

नै
कान्तिकत्वात् । ते तादात्म्यतदुत्पत्ती नहि नैव ज्ञातुं शक्येते । कथमि3859

–मित्याद्याह
ब॰ ।

त्याह– विना
इत्यादि । साध्याभावप्रकारेण अन्यथा या अनुपपत्तिः अघटना साधनस्य तस्याः सम्बन्धी
ग्राहकत्वेन तर्कः तेन विना । तदेवं वृक्षत्वशिंशपात्वादौ तादात्म्यादेः सद्भावेऽपि अवि
नाभाववलेनैव शिंशपात्वादेरेव वृक्षादिकं प्रति गमकत्वम् न वृ3860

वृक्षादेः ब॰ ।

क्षत्वादेः शिशपादिकं प्रति
इति प्रतिपाद्य, इदानीं तद³⁸⁶¹

तादात्म्यतदुत्पत्त्यभावेऽपि ।

भावेऽपि त³⁸⁶²

अविनाभाववलेनैव ।

द्वलेनैव गमकत्वं प्रतिपादयन्नाह– ताभ्याम् इत्यादि ।
ताभ्यां तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्यां विनैव एकलक्षणस्य अविनाभावस्य सिद्धिः निष्पत्तिः
निर्णीतिर्वा । एतदेव समर्थयमानः प्राह– नहि इत्यादि । 3863

हि य– ब॰ ।

हिर्यस्मात् न वृक्षादिः आदि
शब्देन रसादिपरिग्रहः । छायादेः अत्रापि आदिशब्देन रूपादिस्वीकारः, स्वभावः वृक्षा3864

वृक्षादि छायादेर्न स्वभाव देशादि
भेदात्, न च कार्यं सहभावात् –आ॰ टि॰ ।

दिछायाद्योः देशा3865

देशादिभे– श्र॰, ब॰ ।

दिविभेदात्, कार्यं वा सहभावात् इत्यभिप्रायः ।

ननु3866

एकसामग्र्यधीनस्य रूपादे रसतो गति । हेतुध
र्मानुमानेन धूमेन्धनविकारवत् ॥ या च रसतो मधुरादिकात् रूपादे, आदिशब्दात् गन्धस्य स्पर्शस्य च
एकसामग्र्याधीनस्य रसादिना सह एकसामग्र्यायत्तस्य गति, सा कथमित्याह हेतुधर्मानुमानेन रसकारणस्य
धर्मो रसादिसहचररूपजनकत्व तदनुमानेन रसाद् रूपादिगति । न हि कार्य रस कारणमन्तरेण, कारण
ञ्चास्य रससहकारिरूपजनक पुञ्जात् पुञ्जोत्पत्ते । अतस्तस्मिन्ननुमितेऽनुमितमेव रूपम् धूमेन्धनविका
रवत् । धूमाद् हेतुधर्मानुमानेन इन्धनविकारस्य अङ्गारादेर्धूमसहचरस्यैव वानुमानम् । –प्रमाणवा॰
मनोरथ॰ ३ । ८ । तेनायमर्थो रसात् सकाशात् तद्धेतो रससमानकालभाविरूपजनकत्वन्निश्चीयते, एव हि
तस्य रससमानकालभाविरूपजनकत्व निश्चीयते । यदि समानकालभाविनो रूपस्यापि निश्चय स्यात्
तेनातीतैककालानामेकैव गति कार्यलिङ्गजा । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ ३ । ८ । हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ ५४A. ।

च आस्वाद्यमानात् रसात् वृक्षाच्च साम³⁸⁶⁷

सामाग्र्यानु– ब॰, सामग्र्यानु– श्र॰ ।

ग्री अनुमीयते ततो रूपस्य छायायाश्चा
[p. 450 ] नुमानम् अ³⁸⁶⁸

अनुमित्यनुमा– आ॰, ब॰ ।

नुमितानुमानात्, इत्यप्यसत्; तथा व्यवहागभावात् । नहि आस्वाद्यमानाद्
रसाद् व्यवहारी सामग्रीमनुमिनोति3869

तुलना–समानक्षणयोर्गम्यगमकभावोपलब्धेः; तयाहि–न्यक्षणात् समानकाल स्पर्शोऽनु
मीयते न पूर्व, तत्र एकमामग्यधीनत्वामभप एव । न च रूपस्पर्शयोः परस्परोत्पत्तौ कारणत्वे प्रमाणमस्ति
इतरान्वयम्येतरयानुपलव्ये । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५७१ । लोकिकानाञ्चैवद्रसाद् रूपानुमानम् । न चैते
पिशितचक्षुप क्षणानामन्योन्यभेदमध्यवस्यन्ति । न चानध्यवस्यन्त प्रवृत्तस्पोपादानसामर्थ्य रसहेतुमनु
मातुमुत्सहन्ते । –न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ १६३ । लोकम्येत्यमप्रतीते, रूपमेव रसाल्लोक प्रतिपद्यते ।
लौकिकी च प्रतीति परीक्षकैरप्यनुसरणीया । –प्रक॰ प॰ पृ॰ ६७ । यृह॰ पं॰ पृ॰ १४ ।

; वर्त्तमानरूपादेरप्रतीतिप्रसङ्गात् । तथा च इदमा
म्रफलम् एवंविधरूपम् एवंविधरसत्वात् इत्यनु3870

न
प्राप्नोतीत्यर्थ किन्तु इदमामूफलमेवबिवसागग्रीकमिति प्राप्ति –आ॰ टि॰ ।

मानम्, पावकरूपदर्शनात् तत्समकालो
ष्णस्पर्शानुमानम्, तद³⁸⁷¹

स्प-उष्णस्पर्शार्थिन ।

र्थिनः तत्र³⁸⁷²

रूपादी न प्रवृत्ति प्राप्नोति किन्तु सामव्याम् –आ॰ टि॰ ।

प्र³⁸⁷³

प्रतिपत्तिश्च ब॰ ।

वृत्तिश्च न प्राप्नोति । व्यवहारानुसारेण च भव³⁸⁷⁴

सौगतेन ।

ता प्रमा
णचिन्ता प्रतन्यते प्रामाण्य व्यवहारेण प्रमाणवा॰ २ । ५ इत्यभिधानात् । सा3875

तुलना–तथा
च रसात् कार्यात्तत्कारण रूपमनुमातव्य ततश्चानुमिताद्रूपात् कारणात् तत्कार्य रसममानकाल रूपमनु
मातव्य तथा च कारणात् कार्यानुमान तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्यामन्यदिति नाभ्यामेव प्रतिबन्धसिद्धि ।
–न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ १६२ । प्रक॰ पं॰ पृ॰ ६७ । वृह॰ प॰ पृ॰ ९४ । रसादेकसामग्र्यनुमानेन
रूपानुमानमिच्छद्भिरिष्टमेव किञ्चित्कारणं हेतुर्यत्र सामर्थ्याप्रतिबन्धकारणान्तरावैकल्ये । –परीक्षामु॰
३ । ६० । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५९३ । प्रमाणनय॰ ३ । ६६ । प्रमाणमी॰ पृ॰ ४३ ।

मग्रीतो
रूपानुमाने च कारणा3876

यदि सामग्री
कारण रूपादयस्तु कार्य तदा स्वभावलिङ्ग कार्यलिङ्ग कारणलिङ्गमिति पयप्रसक्ते –आ॰ टि॰ ।

त् कार्यानुमानप्रमङ्गात् लिङ्ग³⁸⁷⁷

त्रीण्येव च लिङ्गानि । अनुपलब्धि स्वभावकार्ये चेति । –न्यायवि॰ पृ॰ ३५ ।

संख्याव्याधातः स्यात् । ततः सिद्धम्–
अकार्यादस्वभावाच्च वृक्षादेः छायाद्यनुमानम् । तर्हि व्यभिचारोऽत्र भविष्यति इत्यत्राह–
नच इत्यादि । नच नैव वृक्षादेः छायाद्यनुमाने विसंवादो व्यभिचागेऽस्ति तत्प्राप्ति
प्रतीतेः । अ³⁸⁷⁸

कारणहेतुसमर्थ
नार्थम् ।

त्रैवार्थे दृष्टान्तान्तरमाह–

च³⁸⁷⁹

चन्द्र आदिर्यस्य आदित्यादेरसौ चन्द्रादि तस्मात् कारणभूतात्, जले स्वच्छाम्भसि
चन्द्रादे चन्द्रादिप्रतिबिम्बस्य प्रतिपत्तिरववोधोऽनुमा अनुमानमनुगन्तव्यमव्यभिचारात् । किंवत् ? तथा
कार्यात्कारणप्रतिपत्तिवत् । –लधी॰ ता॰ पृ॰ ३२ । तुलना–चन्द्रादौ जलचन्द्रादि सोऽपि तत्र तथाविध ।
छायादिपादपादौ च सोऽपि तत्र कदाचन ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २०१ ।

न्द्रादेर्जलचन्द्रादिप्रतिपत्तिस्तथाऽनुमा ॥ १३ ॥

विवृतिः–न हि ज³⁸⁸⁰

जलप्रतिबिम्बितस्य
चन्द्रादे ।

लचन्द्रादेः चन्द्रादिः स्वभावः कार्य वा ।

कारिकाविवृत्यो व्याख्यानम्–

चन्द्र आदिर्यस्य आदित्यादे स तथोक्तः, तस्मात्, जलचन्द्र आदिर्यस्य
जलादित्यादेः सोऽपि तथोक्तः तस्य प्रतिपत्तिः तथा अन्यथाऽ नु3881

तादात्म्यतदुत्पत्त्यभावेऽपि –आ॰ टि॰ ।

पप
त्तिप्रकारेण अनुमा अनुमानम् । जलचन्द्रादिना प्रतिपत्तिः चन्द्रादेरिति
वा व्याख्यातव्यम् । एतदेव व्याचष्टे नहि इत्यादिना । नहि नैव जलचन्द्रादेः
[p. 451 ] चन्द्रादिः स्वभावः कार्यं वा, अथ च अतः3882

जलचन्द्रादे ।

तत्र³⁸⁸³

चन्द्रादौ ।

अव्यभिचारिणी प्रतिपत्तिः प्रतीयते इति ।

जलादौ न आदित्यादेः प्रतिबिम्बं किन्तु स्वदेशस्थ एव आदित्यादि तत्र प्रतिभासते इति प्रतिबिम्बाभाववादिन कुमारिलभट्टस्य पूर्वपक्ष–

ननु ज³⁸⁸⁴

जलादेर्न ब॰ ।

लादौ न प्रतिबिम्बं नाम वस्त्वन्तरं संभवति, तत्संभवे बिम्बसन्निधानात्
प्रागपि तत्र³⁸⁸⁵

जले –आ॰ टि॰

तदु3886

प्रतिबिम्बोपलम्भ ।

पलम्भप्रसङ्गात् । अथ बिम्बसन्निधान एव तदु3887

प्रतिबिम्बम् ।

त्पद्यते
अतो न प्रागपि तत्प्रसङ्गः, ननु त³⁸⁸⁸

बिम्बसन्निधाने ।

त्सन्निधाने गुणरूपम्, द्रव्यरूपं वा
तदुत्पद्येत ? न तावद् गुणरूपम्; द्रव्यत्वेन प्रतिभासमानत्वात् । अथ
द्रव्यरूपम्; तत्किं निरवयवद्रव्यरूपम्, सावयवद्रव्यरूपं वा ?
तत्राद्यः पक्षोऽनुपपन्नः; तत्र³⁸⁸⁹

प्रतिबिम्बे –आ॰ टि॰ ।

अवय³⁸⁹⁰

हस्तपादादीनाम् –आ॰
टि॰ ।

वप्रतिभासनात् । ना3891

नावयवम् श्र॰ ।

पि सावयवम्;
जलादिस्पर्शात् पृथक् त³⁸⁹²

यदि सावयव प्रतिबिम्बमर्थान्तरभूत जले समुत्पन्न तदा तस्य स्पर्शादिभि पृथग्भूतैर्भवि
तव्यम्, न चैतत्सभवति, जलीयस्पर्शाद्यात्मकत्वात् प्रतिबिम्बस्पर्शादीनाम् ।

त्स्पर्शोपलम्भासम्भवात् ।

स्पर्शवन्तश्च परमाणवः स्प³⁸⁹³

स्पर्शद्रव्य– श्र॰ ।

र्शवद्द्रव्यस्यारम्भका भवन्ति, तत्र चास्य³⁸⁹⁴

प्रतिबिम्बस्य ।

किं जलादि
परमाणव एव आरम्भ³⁸⁹⁵

उत्पादका

काः, अन्ये वा ? न तावदन्ये, स्पर्शवदवयविदेशे तेषां3896

अन्येषाम् –आ॰ टि॰ ।

तदारम्भ
कत्वासंभवात् । अथ जलादिपरमाणव एव तदारम्भकाः; तन्न, जलमयत्वेन अस्याऽप्र
तिभासनात् । जलरूपवैलक्षण्यप्रतीतेश्च, शुक्लं हि रूपं जलस्य, न च मुखादिप्रतिबिम्बे
त³⁸⁹⁷

शुक्ल रूपम् ।

दस्ति । न च बिम्बरूपमेव तदारम्भकमित्यभिधातव्यम्; निमित्तकारणगतस्य पृथग्देशा
वस्थि3898

–स्थितस्य कार्य– ब॰ ।

तस्य रूपस्य का3899

कार्यद्रव्यरू
पारम्भक हि समवायिकारणगत रूप् भवति ।

र्यद्रव्यरूपा3900

–रूपारम्भक– श्र॰ ।

नारम्भकत्वात् । द्व³⁹⁰¹

अथ निमित्तकारण तत्रागत्य निष्पादयतीत्याह
–आ॰ टि॰ । निमित्तसमवायिकारणयो । सहैकत्रद्वयासत्त्वान्न वस्तु प्रतिबिम्बकम् । तत्कथ कार्यता
तस्य युक्ता चेत्पारमार्थिकी ॥ अवस्तुत्वे हेतु सहैकत्र द्वयासत्त्वादिति । यत्रैव प्रदेशे आदर्शरूप दृश्यते
प्रतिबिम्बकञ्च तत्रैव । न चैकत्र प्रदेशे रूपद्वयस्यास्ति सहभाव सप्रतिघत्वात्, अत सहैकत्र द्वयो
रूपयो सत्त्व न प्राप्नोति । तस्माद् भ्रान्तिरियम् । अतो नास्त्येव किञ्चिद्वस्तुभूत प्रतिबिम्बक नाम ।
–तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ४१८, ६९७ ।

योश्च सावयवयोः समानाकाशदेशत्वा
नुपपत्तिः । आश्रयद्रव्यस्य च³⁹⁰²

वा ब॰ ।

आदर्शादेः परिमाणगौरवयोरुत्कर्षः स्यात्, नचैतदस्ति ।
अतो न प्रतिबिम्बं किञ्चिद् वस्त्वन्तरं युक्तम् । ननु यदि त³⁹⁰³

प्रतिबिम्बम् ।

न्नास्ति कथं जलादौ सूर्या
दिप्रतिबिम्बप्रतिभासः ? इत्यप्ययुक्तम्; त³⁹⁰⁴

जलादौ ।

त्र त³⁹⁰⁵

सूर्यादिप्रतिबिम्ब ।

त्प्रतिभासाऽसंभवात्, स्वदेशस्थस्यैव
आदित्या3906

–त्यादेः प्रति– ब॰, श्र॰ ।

दे त³⁹⁰⁷

जलादौ

त्र प्रतिभासनात् ।

अ³⁹⁰⁸

अत्र केचित् प्र– श्र॰ ।

त्रैके प्रतिबिम्बोदयवादिनः3909

जैनादय ।

पर्यनुयुञ्जते–यदि स्वप्रदेशस्थ एव सविता उप
लभ्यते न प्रतिबिम्बानि, कस्मात्तर्हि नोपरि एव दृश्यते ? नहि अन्यत्र³⁹¹⁰

नभोदेशस्थ ।

स्थः अन्यत्र³⁹¹¹

जलादौ ।

द्रष्टुं
[p. 452 ] पार्यते सर्वदा त³⁹¹²

जलादावेव सूर्यदर्शन स्यात् ।

थादर्शनप्रसङ्गात् । न च प्रतिविम्बमन्तरेण कूपादिषु अधस्तात्त³⁹¹³

सूर्यादि ।

द्वीक्षणम् ।
प्राङ्मुखश्च³⁹¹⁴

पुरुष ।

दर्पणं पश्यन् प्रत्यङ्मुखश्च कथं स्यात् ? यदि च बहिर्निष्क्रान्तमिन्द्रियं त³⁹¹⁵

अर्थदेशे गत्वा ।

त्रैव
बोधयेदर्थं तत एतदेवं3916

स्वदे
शस्थ एव आदित्यादिस्तत्र प्रतिभासत इति –आ॰ टि॰ ।

भवेत्, शरीरे तु त³⁹¹⁷

इन्द्रिय चक्षु ।

द्वोधकमिति । उक्तञ्च–

अ³⁹¹⁸

व्याख्या–जलादिपु
यथैकोऽपि नानात्मा सवितेक्ष्यते–इत्यस्य हेतुव्यभिचारविषयत्वेनोक्तस्यासिद्धिं मन्यमाना प्रतिबिम्बमर्था
न्तरमिच्छन्तश्चोदयन्ति । यदि स एव एवादित्यो दृश्यते न प्रतिबिम्ब तत्किमिति उपरिष्टादस्य दर्शन न
भवति ? एव हि तस्य दर्शन भवेत् यदि देशावस्थितस्वरूप गृहणीयात् नान्यथा, अन्यथा हि अतिप्रसङ्ग ।
किञ्च, कूपादिषु च दूराध मविष्टस्यार्कादे कथ ग्रहण भवेत् यदि तत्र प्रतिबिम्ब नोत्पन्न स्यात् ? न हि
तत्र तथार्कादिव्यबिस्थिति । अपि च प्राङ्मुखो दर्पणमवलोकयन् कथमिव प्रत्यङ्मुखो भवति ? न हि
तस्य तदा पृष्ठाभिमुख मुखमुपजात दृश्यते । एव मन्यते यदि वहिर्निगतमिन्द्रियमादित्य बोधयेत्तत
एतत्स्यात् उपरिस्थितमेव पश्येन्नाधस्तादिति । यावता धर्माधर्मवशीकृते शरीरे एव तदिन्द्रिय ग्राहकमि
प्यते नोपरिस्थम् । –तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ६१४ ।

न्ये तु चो3919

बोधयन्त्यत्र श्र॰ ।

दयन्त्यत्र प्रतिबिम्बोदयैपिणः । स एव चेत् प्रतीयेत कस्मान्नोपरि दृश्यते ? ॥

कूपादिपु कुतोऽधस्तात् प्र³⁹²⁰

प्रतिबिम्बेक्षण भवेत् –मी॰ श्लो॰ ।

तिबिम्बाद्विनेक्षणम् । प्राङ्मुखोदर्पणं पश्यन् स्या3921

स्याच्चेत्प्र
–मी॰ श्लो॰ ।

च्च प्रत्यङ्मुखः कथम् ? ॥

तत्रैव वोधयेदर्थ वहिर्यात य³⁹²²

यदिन्द्रिय –मी॰ श्लो॰ ।

दीन्द्रियम् । तत एतद्भवेदेव शरीरे तत्तु बोधकम् ॥

मी॰ श्लो॰ शब्दनि॰ श्लो॰ १८३-१८६ । इति3923

उद्धृता एते –तत्त्वस॰ पृ॰ ६१४ । प्रमेयक॰
पृ॰ ४०८ ।

।

अ³⁹²⁴

प्रतिविम्बनिपेधिभि –आ॰ टि॰ ।

त्रोच्यते–जले सूर्यादिदर्शिनां द्वेधा चक्षुः सर्वदा प्रवर्त्तते, एकमूर्ध्वम्,
अपरञ्च अधस्तात् । तत्र नोर्ध्वाशप्रकाशितं सूर्यम् आत्मा प्रतिपद्यते अधिष्ठानाऽनृजु
त्वात्, अवाग्वृत्या तु तं बुध्यते पारम्पर्यार्पितं स³⁹²⁵

स तम् श्र॰ ।

न्तम् अधिष्ठानर्जुत्वात्, अवागिव
च मन्यते । ऊ³⁹²⁶

ऊर्ध्वाधोरश्मीनामेकत्वात् –आ॰ टि॰ ।

र्ध्ववृत्तितदेकत्वात्, तेन कारणेन अधस्तादेव आदित्यः सान्तरालः प्रती
यते । एवं दर्पणादौ नायनो रश्मिः प्रतिहतो व्यावृत्त्य स्वकीयमेव मुखं प्राङ्मुखरश्मेः
समर्पयति, ततश्च प्राग्नतया नायनरश्मिवृत्त्या मुख बुद्ध्यमानः प्रतिपत्ता प्रत्यक् तद्वृ
त्तिसमर्पितं प्रत्यग् इत्यवगच्छ³⁹²⁷

–च्छतीति ब॰ ।

ति । त³⁹²⁸

उक्तञ्च श्र॰ ।

दुक्तम्–

अ³⁹²⁹

व्यारया–एकमेव चक्षुरुत्कण्ठितलम्बमानसर्पवत् द्वेधा वर्तते अधस्तादूर्ध्वञ्च । तत्रोर्ध्ववृत्तिप्र
काशित देहानार्जवान्नात्मा बुद्ध्यत इति । कस्मात्तर्हि बुद्ध्यत अत आह–पारम्पर्येति । ऊर्ध्ववृत्तिरधोवृत्त्यै
नमर्पयति सा च आत्मन इति । क पुनरुर्ध्ववृत्तेरधोवृत्त्या सम्बन्धो येन समर्पयति अत आह ऊर्ध्वेति ।
एकस्यैव हि तावशौ तेनास्योर्ध्ववृत्तेस्तया वृत्त्या धर्मिरूपेणैक्यमिति अधोवृत्त्याऽववुध्यमानस्तदानुगुण्याद
वागिव मूर्य मन्यत इति । यत्तु प्राङ्मुखो दर्पण पश्यन् कथ प्रत्यङ्मुखो दृश्यत इत्युक्त तत्राह–
एवमिति । तत्रापि प्रत्यग्वृत्तिप्रकाशित मुखम् अधिष्ठानानार्जवान्नात्मा प्रतिपद्यत इति, किन्तु प्रत्यग्वृत्ति
प्राग्वृत्त्यै समर्पयति तया च समर्पित प्राग्वृत्त्या बुध्यमान तदानुगुण्येन प्रत्यगिति बुध्यते । नन्वत्र दर्पणस्थमेव[p. n453 ]
मुख गृह्यते न जलपात्रेष्विव अध सान्तराल तत्कस्य हेतो ? अत्रापि सान्तरालमेव प्रत्यग्वृत्त्या प्रकाशित
प्राग्वृत्त्यै समर्पित तथैव ग्रहीतव्यम्, उच्यते-वस्तुस्वभावस्यापर्यनुयोज्यत्वाददोष । तैजसेषु हि दर्पणादिषु
तद्गतमेव मुख गृह्यते जले तु सान्तरालमिति किमत्रपृच्छ्यते इति । –मी॰ श्लो॰ न्यायर॰ पृ॰ ७७६-७७ ।
ये हि जलपात्रे जल सूर्यञ्च पश्यन्ति तेषामप्सूर्यदर्शिनामेकमेव चक्षुरूर्ध्वमधश्च द्विधा भागश प्रवर्तते ।
तत्रोर्ध्वभागप्रकाशितमादित्यमात्मा पुरुषो न गृहणाति । कुत ? अधिष्ठानानृजुस्थत्वात्–चक्षुरिन्द्रिया
धिष्ठानस्यार्जवेन तदानवस्थितत्वात् । पारम्पर्येण तु सौरेण तेजसा वृत्तेरर्पितमादित्यमवाग्वृत्त्या कार
णभूतया बुध्यते । तथाहि–किल सौर तेजस्तेजस्विन वृत्तेरर्पयति वृत्तिश्चक्षुषश्चक्षुरात्मन इत्येतत्
पारम्पर्यार्पण सूर्यस्य तेजस्विन इति । आदित्यमूर्ध्ववृत्तिम् उपरिस्थञ्च तमादित्यमवागिव अध स्थि
तमिव मन्यते । क ? आत्मा । न पुनरधस्तादन्य एवादित्य । कुत ? तदेकत्वात् तस्यादित्यस्य
अभिन्नत्वात् । चक्षुष इत्यपरे । तस्मादनन्तरोदितेनैव चक्षुषो वृत्तिवशेन सान्तरालोऽधस्तात्कूपादिषु
सूर्यो दृश्यते जलादिपात्रभेदाच्च । अन्यथा कथमभेदेन ग्रहण स्यात् ? प्रथम किल चक्षूरश्मयो मुखमा
दाय निर्गच्छन्ति यावदादर्शादिदेशम्, सा प्राङ्नता वृत्तिरुच्यते । ते च तत्रादर्शादौ प्रतिहता निवर्त्तमाना
स्वमुखमेव यथावस्थितमागच्छन्ति । सा च प्रत्यग्वृत्ति । तत्र प्राङ्नता वृत्तिर्मुख प्रत्यग्वृत्तेरर्पयति,
प्रत्यग्वृत्तिश्चात्मन, तत आत्मा प्रत्यग्वृत्तिसमर्पितमवगच्छन् मुख भ्रान्त्या प्रत्यङ्मुख यास्यामीति
मन्यते । चक्षुवृत्तेर्वैचित्र्यमेव भ्रान्तिबीजमिति भाव । –तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ ६१५ ।

प्सूर्यदर्शिना नित्यं द्वेधा3930

चक्षुर्द्वेधा
–मी॰ श्लो॰ ।

चक्षुः प्रवर्त्तते । एकमूर्ध्वमधस्ताच्च त³⁹³¹

तत्रोर्ध्वांशुप्र –तत्त्वस॰ ।

त्रोर्ध्वाशप्रकाशितम् ॥

[p. 453 ]

अ³⁹³²

अधिष्ठानानृजुस्थत्वान्नात्मा –मी॰ श्लो॰, तत्त्वसं॰

धिष्ठानानृजुत्वाच्च नात्मा सूर्य प्रपद्यते । पारम्पर्यार्पितं सन्तमवाग्वृ3933

वृत्त्याऽववु –तत्त्वसं॰ ।
वृत्त्या तु बु मी॰ श्लो॰ ।

त्त्या नु बुध्यते ॥

ऊ³⁹³⁴

ऊर्ध्ववृत्तेस्तदे– मी॰ श्लो॰, ऊर्ध्ववृत्तितदे –तत्त्वसं॰ । ऊर्ध्ववृ
त्तिरश्मीनामधोवृत्तिभि रश्मिभि सममेकत्वात् –आ॰ टि॰ ।

र्ध्ववृत्तितदेकत्वात् अवागिव च मन्यते । अधस्तादेव तेनार्कः सान्तरालः प्रतीयते ॥

एवं प्रा3935

प्राग्गतया श्र॰ ।

ग्नत³⁹³⁶

प्राग्भूतया –मी॰ श्लो॰ ।

या वृत्त्या प्रत्यग्वृत्तिसमर्पितम् । बुध्यमानो मुखं भ्रा3937

भ्रान्त्या ––भी॰ श्लो॰, तत्त्वस॰ । भ्रान्ते –प्रमेयक॰ ।

न्तः प्रत्यगित्यवगच्छति ॥

मी॰ श्लो शब्दनि॰ श्लो॰ १८६-१९० । इ³⁹³⁸

उद्धृता इमे –तत्त्वस॰ पृ॰ ६१४ ।
प्रमेयक॰ पृ॰ ४०८ ।

ति ।

किञ्च, यदि प्रतिबिम्बमर्थान्तरं बिम्बादुत्पन्नं तदा3939

तदा तत्कथं आ॰ ।

कथं बिम्बे चलति नियमेन
त³⁹⁴⁰

प्रतिबिम्बमपि ।

दपि चलेत्, तिष्ठति च तिष्ठेत् ? नहि दण्डे चलति तिष्ठति च त³⁹⁴¹

दण्डात् ।

तोऽर्थान्तरभूतो घटः
नियमेन चलति तिष्ठति चेति प्रतीतम् । प्रतीयते च विम्बस्य चलाचलत्वे नियमेन
प्रतिबिम्बस्य चलाचलत्वम्, अतो न त³⁹⁴²

प्रतिबिम्बम् ।

त् त³⁹⁴³

बिम्बात् ।

तोऽर्थान्तरम् । §3944

एतदन्तर्गत पाठो नास्ति आ॰ ।

यदि च त³⁹⁴⁵

प्रतिबिम्बम् ।

त्ततोऽर्थान्तरं §
स्यात् तदा दर्पणादौ बिम्बापाये कुतो नोपलभ्यते ? विनष्टत्वाच्चेत्; न; निमित्तकारणा
पाये कार्यस्य अपायाऽप्रतीते । न खलु दण्डादेर्निमित्तकारणस्यापाये घटादेः कार्यस्य
विनाशः स्वप्नेऽपि प्रतीयते । अस्तु वा त³⁹⁴⁶

निमित्तकारणस्य बिम्बस्याभावे ।

दपाये त³⁹⁴⁷

कार्यभूतस्य प्रतिबिम्बस्यापाय ।

द्विनाशः; तथापि प्रतिबिम्बविनाशे
पृथक् त³⁹⁴⁸

प्रतिबिम्बावयव ।

दवयवोपलम्भप्रसङ्गः धटविनाशे कपालोपलम्भवत्, न³⁹⁴⁹

न खलु प्रतिबिम्बनाशे पश्चात्त्रुटिता अवयवा समुपलभ्यन्ते ।

चैवमस्ति । ततो न
[p. 454 ] वास्तवं जलादौ प्रतिबिम्बमभ्युपमन्तव्यम्, किन्तु तेन³⁹⁵⁰

जलदर्पणादिना ।

प्रतिहता रश्मयो व्यावृत्य मुखादि
बिम्बमेव जलादौ दर्शयन्तीत्यभ्युपगन्तव्यमिति ।

तन्निरसनपुरस्सर प्रतिबिम्बस्य परमार्थत पुद्गलात्मकत्वप्रसाधनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्3951

पृ॰ ४५१ प॰ २ ।

–जलादौ न प्रतिबिम्बं नाम वस्त्वन्तरं मंभवति
इत्यादि, तदसमीक्षिताभिधानम्, य³⁹⁵²

यतो यस्यासभ– श्र॰ ।

तोऽस्य असंभवः ग्राहकप्रमाणा
संभवात्, उत्पादककारणाभावाद्वा स्यात ? तत्रा3953

–द्यपक्षो– श्र॰ ।

द्यः पक्षोऽनुपपन्नः,
निखिल³⁹⁵⁴

तुलना–न हि दृष्टाज्ज्येष्ठ
गरिष्ठमिष्टम् –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ ८० । न हि दृष्टाद् गरिष्ठ प्रमाणमस्ति –नयच॰ वृ॰
पृ॰ १८ । न च प्रत्यक्षाद् गरिष्ठ प्रमाणमस्ति । –हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ ८७A ।

प्रमाणज्येष्ठस्य प्रत्यक्षप्रमाणस्यैव त³⁹⁵⁵

जलादी ।

त्र त³⁹⁵⁶

प्रतिबिम्ब ।

त्मद्भावावेदकस्य संभ
वात् । निर्मले हि जलादौ चन्द्रादिप्रतिबिम्ब पश्यामि इ³⁹⁵⁷

इति प्रतिप्रा– ब॰ ।

ति प्रतीति
प्रतिप्राणि प्रसिद्धा । नहि इ³⁹⁵⁸

प्रतीति ।

यं चन्द्र पश्यामि इन्येबं रूपोपजायते, नापि जलम । किं
तर्हि ? चन्द्रादेः प्रतिबिम्ब³⁹⁵⁹

पश्यामीत्येव रूपोपजायते इति शेष ।

मिति । न चेयं प्रतीतिर्भ्रान्ता; मर्वत्र सर्वदा मर्वेषाम् एकादृशे
नैव रूपेण उपजायमानत्वात् । यत् सर्वत्र सर्वदा सर्वेपामेकादृशेनैव रूपेण उपजायते न³⁹⁶⁰

न तेन तद् ब॰ ।

तद् भ्रान्तम् यथा घटादिसंवेदनम्, तथाभूता चेयं प्रतिबिम्बप्रतीति, तस्मान्न भ्रान्ना
इति । भ्रान्तमवेदनस्य त³⁹⁶¹

एकादृश–आ॰
टि॰ ।

थावि3962

–विधरूपेणो– ब॰ । –विधरूपेणो– ब॰

धम्बरूपेणोत्पत्त्यनुपपत्तेः । नहि भ्रान्तं शुक्तिकादौ
रजतादिसंवेदनं सर्वत्र सर्वदा सर्वेपाम् एर्का3963

–दृशेनैकरूपेण श्र॰ ।

दृशेनैव रूपेण उपजायते, दुष्टेन्द्रिययोगिनामेव
पुंसां तदुत्पत्तिप्रतीते, अदुष्टेन्द्रिययोगिनां तेपां3964

पुरुषाणाम् ।

तदनुपपत्तेः ।

किञ्च, य³⁹⁶⁵

तुलना–तस्मात् यस्य च दुष्ट कारणम्, यत्र च मिथ्येति प्रत्यय स
एवासमीचीन प्रत्यय नान्य इति । –शाबरभा॰ १ । १ । ५ ।

त्र ज्ञाने समुत्पन्ने वावकप्रत्ययः कारणदोपज्ञानं वा प्रादुर्भवति तद्
भ्रान्तं भवति, यथा शुक्तिकायां रजतादिज्ञानम् । न च आदर्शादौ प्रतिबिम्बप्रतीतौ
नैतदेवम् इत्येवरूपो बाधकप्रत्ययः कदाचिदप्याविर्भवति । न च बाधकाभावेऽप्यस्य³⁹⁶⁶

प्रतिबिम्बज्ञानस्य ।

भ्रान्तत्वं वाच्यम्, अतिप्रसङ्गात् । कारणदोपाऽप्रतीतेश्च न तत्प्रतीतिर्भ्रान्ता । प्रतिबिम्ब
प्रतीते खलु कारणम् आत्ममनश्चक्षुरादिलक्षणम्, न च त³⁹⁶⁷

आत्ममनश्चक्षुरादिषु ।

त्र दोषाः प्रतीयन्ते । न³⁹⁶⁸

न हि चक्षुरादि– श्र॰, ब॰ ।

हि
क्षुदादिरात्मनो दोषः निद्रादिर्मनसः काचकामलादिश्चक्षुपः त³⁹⁶⁹

प्रतिबिम्बप्रतीति ।

त्प्रतीत्युत्पत्तौ प्रतीयते;
सन्तृप्तस्य निद्राद्यनुपह³⁹⁷⁰

–हतमनसो ब॰ ।

तचेतसो निर्मलनेत्रस्यापि प्रतिपत्तु प्र³⁹⁷¹

प्रतिबन्धप्रति– ब॰ ।

तिबिम्बप्रतिपत्तेः प्रतीयमान
त्वात् । तदेव सिद्धमभ्रान्तमिदं प्रत्यक्षं बिम्बात् प्रतिबिम्बस्य अर्थान्तरत्वप्रसाधकम् ।

तथा अनुमानमप्यस्य³⁹⁷²

प्रतिबिम्बस्य ।

आ³⁹⁷³

जलादि ।

श्रय-बिम्बाभ्यामर्थान्तरत्वप्रसाधकमस्त्येव । तथाहि–
[p. 455 ] य³⁹⁷⁴

प्रतिबिम्ब जलाद्याश्रयात् चन्द्रादिबिम्बाच्च भिन्न तद्विलक्षणप्रतीतिग्राह्यत्वात् । तुलना–
तथा यद्यतो विलक्षणप्रतीतिग्राह्य तत्ततो भिन्न यथा मुद्रात प्रतिमुद्रा –स्या॰ र॰ पृ॰ ८६३ ।

द् यतो विलक्षणप्रतीतिग्राह्यं तत् ततो भिन्नम् यथा मुद्रातः प्रतिमुद्रा, जल-चन्द्रादि
बिम्बाभ्यां विलक्षणप्रतीतिग्राह्यञ्च चन्द्रादिप्रतिबिम्बमिति । न चैतदसिद्धम्, बिम्बा
कारानुकारितया हि बिम्बं प्रति आभिमुख्येन यद् वर्त्तते तत् प्रतिबिम्बम्, यथा मुद्रा
कारानुकारिणी प्रतिमुद्रा । त³⁹⁷⁵

विम्बाकारानुकारितया प्रतीतौ च ।

त्प्रतीतौ च कथं त³⁹⁷⁶

चन्द्रादिबिम्बादाश्रयभूतदपर्णादेश्च ।

तो विलक्षणप्रतीतिग्राह्यत्वमस्य³⁹⁷⁷

प्रतिबिम्बस्य ।

असिद्धम् ।
न चैत³⁹⁷⁸

जलादौ चन्द्रादिप्रतिबिम्बदर्शन ।

द् बिम्बस्यैव ग्रहणमित्यभिधातव्यम्; जलादौ दृक्पातानन्तरमेव चन्द्रादिबिम्बम
पश्यतः3979

पुरुषस्य ।

त³⁹⁸⁰

प्रतिबिम्ब ।

त्प्रतीति3981

–तिरदर्शनात् ब॰ ।

दर्शनात् । न चात्र विलक्षणा प्रतीतिः प्रतीयमानापि अ³⁹⁸²

प्रतिबिम्बस्य ।

स्य त³⁹⁸³

आश्रयाद् बिम्बाच्च ।

तो भेदं
न प्रसाधयतीति वाच्यम्; सर्वत्र भेदवार्त्तोच्छेदप्रसङ्गात्, सर्वत्र अ³⁹⁸⁴

भेदवार्ताया ।

स्याः प्रतीतिभेद³⁹⁸⁵

प्रतीतिभेदो निबन्धनमस्या इति ।

नि
बन्धनत्वात् । अतः बिम्बात् प्रतिबिम्बमन्यदभ्युपगन्तव्यम् । कथमन्यथा यद्वस्तु कदा
चिदपि न प्रतीतं त³⁹⁸⁶

तस्मिन्नुपरि– श्र॰ ।

स्मि3987

वस्तुनि
बिम्बाख्ये ।

न्नपरिदृश्यमाने व्य³⁹⁸⁸

व्यवहितोऽपि आ॰ ।

वहितेऽपि तद्बिम्बावरकाभावे3989

बिम्बस्य आवरण यदि स्यात् तदा प्रतिबिम्बस्योत्पत्तिरेव न स्यात् अत आह तद्विम्बा
वारकाभावे ।

तत्प्रतिबिम्ब
प्रतीतिः स्यात् ? तद्विम्बे दर्शनस्य स्मरणस्य प्रत्यभिज्ञानस्य वा सर्वथाऽसंभवात्3990

प्रत्यक्षमूलकत्वात् स्मरणप्रत्यभिज्ञानयो, अव्यवहितत्वनिबन्धनत्वाच्च प्रत्यक्षस्य ।

। तन्न
ग्राहकप्रमाणासंभवात् प्रतिबिम्बासंभवः ।

नाप्युत्पादककारणाभावात्; तदुत्पादककारणस्य उपादानरूपस्य निमित्तभूतस्य
चात्र संभवात् । प्रतिबिम्बो3991

स्याद्वादरत्नाकरे । पृ॰ ८६५ अस्य सोद्धरण खण्डनमित्थम्–यदपि प्रभाचन्द्र प्राह–प्रति
बिम्बोत्पत्तौ हि जलादिकमुपादानकारण चन्द्रादिक च निमित्तकारण गगनतलावलम्बिन चन्द्र निमित्ती
कृत्य जलादेस्तथा परिणामात् इति, तदस्यात्यन्तार्जवविजृम्भितम्, यथा हि तेजोऽभावमपेक्ष्य ते पत्रादे
श्छायापुद्गला पृथिव्यादावाश्रये छायाद्रव्यरूपतया परिणमन्ते तथात्रापि यदि वदनादिबिम्बस्य छाया
पुद्गला दर्पणादिप्रसन्नद्रव्यसामग्रीमपेक्ष्य प्रतिबिम्बरूपतया परिणमन्ते तदा किन्नाम क्षूण स्यात् अस्यापि
छायाबिशेपस्वभावत्वात् । तथा चागम–सामा उदिया छायाऽभासुरगया निसिम्मि कालाभा । सा च्चेह
भासुरगया सदेहवन्ना मुणेयव्वा ॥ आदरिसस्सतो देहावयवा हवेति सकता । तेसिं तत्थुवलद्धी पगासजोगा
न इयरेसिं ॥ प्रकरणचतुर्दशशतीकारोपि धर्मसारप्रकरणे प्राह–न ह्यङ्गनावदनछायानुसक्रमातिरेकेणा
दर्शके तत्प्रतिबिम्बसभव इत्यादि । –स्या॰ र॰ पृ॰ ८६५ । तच्च चिन्त्यम्–आ॰ बादिदेवसूरिमतेन हि
मुखादिबिम्बस्य छायापुद्गला मुखाद्बिनिर्गच्छन्त दर्पणादौ स्वच्छतादिसमाग्रीवशात् प्रतिबिम्बमारभन्ते
अस्मन्मते तु स्वच्छ एवादर्शादौ बिम्बसन्निधाने तद्गतछायापुद्गलसक्रमात् प्रतिबिम्बमुत्पद्यते स्या॰
र॰ पृ॰ ८६४ इति स्वयमभिधानात् । तत्रेद विचारणीय यत्–मुखादिभ्य छायापुद्गलविनिर्गमन
किन्निबन्धनम् ? यदि तेषा स्वभावोय यत्ते सदैव विनिर्यान्ति तदा चक्षुषो रश्मिविनिर्गमन नैयायिकादि
भि उक्त कथ प्रतिक्षिप्यते । यदि हि अभास्वरान्मुखात् घटार्देवा छायापुद्गलविनि सृति युक्तिपथप्रस्था
यिन्यभिमन्यते तदा भास्वररूपशालिचक्षुषो रश्मिबिनिर्याण तु न्यायानुभवसङ्गत सुतरामेव स्यात् । अत-[p. n456 ]
श्चक्षुषो रश्मिविनिर्गमन प्रतिक्षिपद्भि मुखादिबिम्बात् छायापुद्गलविनि सृति स्वीक्रियमाणा स्वबधाय
कृत्योत्थापनमेव प्रतिभाति । स्या॰ रत्नाकरस्य ६९८ पृष्ठे तु एभिरेव प्रमेयकमलमार्तण्डमनुसरद्भि
स्पष्टमुक्तम् यत्–स्वच्छताविशेषाद्धि जलदर्पणादयो मुखादित्यादिप्रतिबिम्बाकारविकारधारिण सम्प
द्यन्ते इति, अत्रैव च चक्षुषो रश्मिनिर्गमनस्य प्रतिषेधात् ज्ञायते यत्तत्प्रकरणे तु वादिदेवसूरय प्रभाचन्द्र
मर्थत शब्दतश्च अनुसरन्ति, अत्र तु तत्खण्डनाभिलाषेण पूर्वापरबिरोधमपि न पश्यन्तीति चित्रमेतत् ।

त्पत्तौ हि जलादिकमुपादानकारणम् चन्द्रादिकं तु निमित्त
[p. 456 ] कारणम्, गगनतलावलम्बिनं चन्द्रं निमित्तीकृत्य जलादेस्तथा3992

प्रतिबिम्बाकारतया ।

परिणामात् ।

यदप्युक्तम्3993

पृ॰ ४५१ प॰ ४ ।

–तत्सन्निधाने गुणरूपम् द्रव्यरूपं वा तदुत्पद्येत इत्यादि; तदप्य
युक्तम्; द्रव्यरूपस्यैवास्य³⁹⁹⁴

प्रतिबिम्बस्य ।

त³⁹⁹⁵

बिम्ब ।

त्सन्निधाने त³⁹⁹⁶

जलादौ ।

त्रोत्पादाभ्युपगमात् ।

यदपि–निरवयवद्रव्यरूपं सावयवद्रव्यरूपं वा तत् स्यात् इत्याद्युक्त³⁹⁹⁷

पृ॰ ४५१ प॰ ६ ।

म्, तदप्यु
क्तिमात्रम्; अस्मदादीन्द्रियग्राह्यद्रव्यस्य निरवयवत्वाऽसि3998

हस्तपादाद्यवयवै सावयवमेव तत्प्रतिबिम्बमभ्युपगम्यते ।

द्धेः ।

यत्पुनरुक्त³⁹⁹⁹

पृ॰ ४५१ प॰ ७ ।

म्–नापि सावयवं जलादिस्पर्शात् पृथक् तत्स्पर्शोपलम्भाऽसभवात्
इति, तदप्यसाम्प्रतम्; यतो जलादिस्पर्शात् पृथक् तत्स्पर्शोपलम्भस्तदा स्यात् यदा जलादेः
तत्प्रतिबिम्बमर्थान्तरभूतं द्रव्यं स्यात्, यदा तु जलादिकमेव त⁴⁰⁰⁰

प्रतिबिम्बरूपेण ।

था परिणमते तदास्य
त⁴⁰⁰¹

जलादे ।

तोऽर्थान्तरत्वासंभवात् कथं पृथक् त⁴⁰⁰²

प्रतिबिम्ब ।

त्स्पर्शोपलम्भस्याशङ्काऽपि स्यात् ?

एतेन जलादिपरमाणव एवास्य आरम्भका अन्ये वा इ⁴⁰⁰³

पृ॰ ४५१ प॰ ९ ।

त्यादि प्रत्युक्तम्; जल
परमाणूनामेव उ⁴⁰⁰⁴

बिम्बसन्निधानेन जलादीना प्रतिबिम्बाकारतया परिणमनप्रकारेण ।

क्तप्रकारेण तदारम्भकत्वप्रतिज्ञानात् । प्रतिबिम्बे जलरूपाद् विल⁴⁰⁰⁵

श्यामरूप प्रतिबिम्बे जलादौ शुक्ल रूपम् ।

क्षण
रूपप्रतीतेः कथ ते4006

जलादय ।

तदारम्भकाः ? इ⁴⁰⁰⁷

इत्यनुप– श्र॰ ।

त्यप्यनुपपन्नम्; पुद्गलानां विचित्ररूपादिपरिणाम
सामग्रीसन्निधाने विचित्ररूपादिपरिणत्युपपत्तेः । दृश्यते हि मुखादिबिम्बेऽपि त⁴⁰⁰⁸

विचित्रकोपाद्युद्रेचकसामग्रीस
न्निधाने ।

त्सन्निधाने
विचि4009

विचित्ररूप– श्र॰ ।

त्रा रूपपरिणतिः, कोपाद् रक्ततया लज्जातः कृष्णतया हर्पात् सुकान्तिमत्तया मुखादेः
परिणामप्रतीतेः । अतो मुखचन्द्रादिबिम्बसन्निधाने जलादेर्विचित्रो रूपादिपरिणामो न
विरोधमध्यास्ते ।

एतेन इद⁴⁰¹⁰

पृ॰ ४५१ प॰ १४ ।

मपि प्रतिव्यूढम्–द्वयोः सावयवयोः समानाकाशदेशत्वानुपपत्तिः,
आश्रयद्रव्यस्य चादर्शादेः परिमाणगौरवयोरुत्कर्षः स्यात् इति, द्वयोः सावयवद्रव्ययोः
अ⁴⁰¹¹

प्रतिबिम्बोत्पत्तिस्थले ।

त्राऽसंभवात्, एकस्यैव जलादिद्रव्यस्य स्वसामग्रीविशेषवशात् त⁴⁰¹²

प्रतिबिम्बाकारतया ।

थाप⁴⁰¹³

परिमाणात् आ॰ ।

रिणामात् । नच
स⁴⁰¹⁴

तुलना–तदपि समानदेशप्रसारिसमीरातपाभ्या व्यभिचारि –स्या॰ र॰ पृ॰ ८६१ ।

मानाकाशदेशत्वं सावयवयोः विरुद्धम्; जलभस्मनोः वातातपयोर्वा सावयवयोरपि
[p. 457 ] तत्प्रतीतेः । प⁴⁰¹⁵

परिणाम– ब॰ ।

रिमा4016

तुलना–करम्बितकनकपारदाभ्यामनैकान्तिकत्वात्… –स्या॰ र॰ पृ॰ ८६१ ।

णगौरवोत्कर्षनियमोपि सावयवयोर्नास्ति; ज⁴⁰¹⁷

उष्णजले हि जलाग्न्यो द्वयो सावयवयो समानदेशता जाता न च परिमाणगौरवयोरुत्कर्ष, तथा तप्तसुवर्णे
सुवर्णाग्न्यो सावयवयो सम्बन्धेऽपि न तयोरुत्कर्प सन्दृश्यते इति भाव ।

लकनकादिसंयुक्ताऽनलादौ
त⁴⁰¹⁸

तदप्रतिपत्तेः ब॰ ।

दप्र⁴⁰¹⁹

परिमाणगौरवयोरप्रतीते –
आ॰ टि॰ ।

तीतेः ।

यच्चान्यदुक्तम्4020

पृ॰ ४५२ प॰ १५ ।

–अप्सूर्यदर्शिनां नित्यं द्वेधा चक्षुः प्रवर्त्तते इत्यादि; तदप्य
विचारितरमणीयम्; र⁴⁰²¹

तुलना–स्वप्रदेशस्थतया सवितुर्ग्रहणासिद्धे चाक्षुष
तेज प्रतिस्त्रोत प्रवर्तितमिति चातीवासगत प्रमाणाभावात्… । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४२५ । चाक्षुष तेज
प्रतिस्त्रोत प्रवर्तितमिति चातीवासङ्गतम्, प्रमाणाभावात् । न हि चक्षुस्तैजासि जलेनाभिसम्बन्ध्य पुन
सवितार प्रति प्रवृत्तानि प्रत्यक्षादिप्रमाणत प्रतीयन्ते । यथा च नायनरश्मीना विषय प्रति प्रवृत्ति
र्नास्ति तथा चक्षुषोऽप्राप्यकारित्वप्रघट्टके प्रतिपादितमित्यलमतिप्रसङ्गेन । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६९८ ।

श्मिरूपस्य चक्षुषः कुतश्चिदपि प्रमाणादप्रसिद्धेः । ततस्तद⁴⁰²²

–दसिद्धिश्च चक्षु– ब॰ ।

प्रसिद्धिः
चक्षुषोऽप्राप्यकारित्वसिद्धौ प्रपञ्चतः प्ररूपिता4023

पृ॰ ७५–८२ ।

।

ननु प्रतिबिम्बोदयवादिनां मते बिम्बानुकारिणा प्रतिबिम्बेन भवितव्यम् तत्कथं
सव्यदक्षिणविपर्ययेण प्रतिबिम्बस्य प्रतीतिः; इत्यप्यचोद्यम्; स्वसामग्रीतः तस्य सव्य
दक्षिणस्वभावतयैव उत्पत्तेः । बिम्बाभिमुखेन हि प्रतिबिम्बेन भवितव्यम्, आभि
मुख्यञ्च सव्यदक्षिणविपर्यासव्यतिरेकेण अस्य नोपपद्यते इति त⁴⁰²⁴

सव्यदक्षिणविपर्ययेणैव ।

थैव अस्योत्पत्तिरुपपन्ना,
अन्यथा प्र⁴⁰²⁵

तुलना–तदपि प्रतिबिम्बशब्दनिरुक्त्यैव कृतोत्तरम्,
पर मिथ्याभिनिवेशान्न चेतयते भवान् । प्रत्यर्थिबिम्ब प्रतिबिम्बमुच्यते । प्रत्यर्थिता चास्य सकलतदीया
लकतिलकभ्रूभङ्गभ्रुकुट्यादिविशेपस्वीकरणेनाभिमुखतया पुर स्थायित्वम् । तच्च सव्यदक्षिणपार्श्वविपर्या
सव्यतिरेकेणास्य नोपपद्यते इति तथैवोत्पत्तिस्पपन्ना, अन्यथा तु प्रतिबिम्बमिति व्यपदेश एवास्यानुपपन्न
स्यात् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ८६२ ।

तिबिम्बम् इति व्यपदेशोऽस्य अनुपपन्नः स्यात् ।

किञ्च, य⁴⁰²⁶

तुलना–किञ्च, यन्मते प्रतिबिम्बमर्थान्तर तस्य सव्यदक्षिण
पार्श्वयोर्विपर्यासो गुण एव । यत एव बिम्बविपरीतधर्मयोगोऽत एवातोऽस्यान्यत्वमिति । –स्या॰ र॰ पृ॰
६८२ । आदर्शतलादिषु प्रसन्नद्रव्येषु मुखादिच्छाया तद्वर्णादिपरिणतोपलभ्यते इतरत्र प्रतिबिम्बमात्रमेव ।
अत्राह–विपरीतग्रहण कुत प्राङ्मुखस्य प्रत्यङ्मुखा छाया दृश्यते इति ? प्रसन्नद्रव्यपरिणामविशेषाद
भवति । अत्र चोद्यते नादर्शतलादिच्छायासद्भाव । किं तर्हि ? नयननिर्गतेन रश्मिना धनद्रव्यात् प्रति
हतनिवृत्तेन स्वमुखस्यैव ग्रहणमिति, तदयुक्तम्, विपर्यासग्रहणाभावप्रसङ्गात् कुड्यादिषु अतिप्रसङ्गात्
ग्रहणशक्त्यभावाच्च । विपर्यासग्रहणाभावप्रसङ्गस्तावत् यदि प्रतिनिवृत्तेन नयनरश्मिना स्वशरीरस्यैव
ग्रहण प्राङ्मुखस्य प्राङ्मुखमेव ग्रहण स्यात् विपर्यासहेत्वभावात् । कुड्यादिषु वाऽतिप्रसङ्ग स्यात्,
नयनरश्मे प्रतिधातस्य तत्रापि सद्भावात् । –राजवा॰ पृ॰ २३३ । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ५६७B. ।
कथ पुनर्दर्पणतलादिषु प्रतिबिम्ब मुखादीना सम्मुखमेव छायाकारेण परिणमते न पराङ्मुखम् ? कथ
वा कठिनमादर्शमण्डल प्रतिभिद्य मुखतो विनिर्गता पुद्गला प्रतिबिम्बमाजिहत इति ? यत्तावदुच्यते
सम्मुखमेव प्रतिबिम्बमुदेति नान्यतो मुखमिति, तत्र परिणाम स तादृश पुद्गलानाम्, नहि तद्विषय
पर्यनुयोग कर्त्तुं शक्य –तत्त्वार्थभा॰ व्या॰ पृ॰ ३६४ ।

न्मते प्रतिबिम्बमर्थान्तरं तस्य⁴⁰²⁷

मम–आ॰ टि॰ । जैनस्य ।

सव्यदक्षिणवि4028

–विपर्ययो गुण ब॰ ।

पर्यासो गुण एव, यत एव
[p. 458 ] बिम्बधर्मविपरीतधर्मयोगोऽत एव अ⁴⁰²⁹

प्रतिबिम्बस्य ।

स्य अ⁴⁰³⁰

बिम्बात् ।

तोऽन्यत्वम् । यदि च⁴⁰³¹

तुलना–यदि चादर्शादिप्रतिहता रश्मय मुख
प्रकाशयन्ति तदा शिलातलादिप्रतिहता अपि ते तत्प्रकाशयेयु विशेषाभावात् –स्या॰ र॰ पृ॰ ८६४ ।

प्रतिबिम्बमन्यन्न
स्यात्, आदर्शादिना प्रतिहतैर्नायनरश्मिभिर्व्यावृत्य देशविपर्यासेन मुखादेरेव आद⁴⁰³²

–दर्शनादौ ब॰ ।

र्शादौ
प्रकाशनात्, तदा कुड्यादिनाऽपि प्रतिहतास्ते व्यावृत्य किमिति कुड्यादौ मुखन्न प्रका
शयन्ति विशेपाभावात् ? नचात्र⁴⁰³³

व्यावृत्त्य बिम्बप्रकाशने ।

स्वच्छता उपयोगिनी, रश्मिप्रतीधातमात्रस्यैव तत्रो
पयोगात्, तच्च⁴⁰³⁴

प्रतिघातमात्रम् ।

उभय⁴⁰³⁵

दर्पणादौ कुड्यादौ च ।

त्राप्यविशिष्ट⁴⁰³⁶

–ष्ट पटकुड्या– ब॰ ।

म्, प्रत्युत कुड्यादिना4037

–ना द्रव्येण ब॰ ।

घनद्रव्येण अतिशयवान्
प्रतीघातो विधीयते, अतः तत्र अतिशयवता त⁴⁰³⁸

बिम्ब
प्रतिभासेन ।

त्प्रतिभासेन भाव्यम् । कारणातिशयाद्धि
कार्यातिशयो दृष्टः, यथा पित्तातिशयात् शङ्खादिषु पीतत्वावभासातिशयः । अ⁴⁰³⁹

जैनमते ।

स्मन्मते
तु निर्मले स्वच्छ एव आदर्शादौ बिम्बसन्निधाने प्रतिबिम्बमुत्पद्यते न पुनः कुड्यादौ
त⁴⁰⁴⁰

अस्वच्छेऽपारदर्शिनि ।

द्विपरीते, अतस्तत्र⁴⁰⁴¹

कुड्यादौ ।

त⁴⁰⁴²

बिम्ब ।

त्प्रतिभासाभावः ।

किञ्च, आदर्शादिना प्रतिहता रश्मयः व्यावृत्य यदि बिम्बमेव प्रकाशयन्ति, तदा4043

तुलना–तदा महतो हस्त्यादे स्वपरिमाणानतिक्रमेणैव प्रतीतिप्रसङ्गाल्लधुत्वप्रतीतिर्न स्यात् ।
–स्या॰ र॰ पृ॰ ८६४ ।

महतो ह⁴⁰⁴⁴

हस्तादे आ॰ ।

स्त्यादे स्वपरिमाणानतिक्रमेणैव प्रतीतिप्रसङ्गात् लघुत्वप्रतीतिर्न स्यात् । नचै
वम् । अतः प्रतिबिम्बमेव तत्र⁴⁰⁴⁵

दर्पणादौ ।

तथा4046

लघ्वाकारोपेतम् ।

भूतमुत्पन्न प्रतिभासते इत्यभ्युपगन्तव्यम् । स्वप
रिमाणानुसारितया हि दर्पणादिना प्रतिबिम्बमारभ्यते, अतो महतो ल⁴⁰⁴⁷

लघुप्रति– श्र॰ ।

घुत्वप्रतिपत्ति
रविरुद्धा । य⁴⁰⁴⁸

तुलना–अपि च
यदि काचकृपाणादौ प्रतिहतास्ते व्यावृत्त्य बिम्बमेव प्रकाशयन्ति तदा तत्रायतश्याममुखप्रतीतिर्न
स्यात् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ८६४ ।

दि च कृपाणादौ का4049

श्यामकाचादौ ।

चादौ चाश्रये प्रतिहता4050

रश्मय ।

स्ते व्यावृत्त्य बिम्बमेव प्रका
शयन्ति; तदा आयत-श्याममुखप्रतीतिर्न स्यात् । अस्मन्मते तु आ⁴⁰⁵¹

कृपाणस्य
काचादेश्च ।

श्रयस्य आयतत्वात्
श्यामत्वाच्च तदारब्धस्य प्रतिबिम्बस्यापि आयतत्व श्यामत्वञ्चोपपन्नम् । जलादेस्तु
अतिस्वच्छत्वात् बिम्बाकारानुकारेणैव तत्र प्रतिबिम्बोत्पत्तिः ।

यदप्युक्तम्4052

पृ॰ ४५३ पं॰ ५ ।

–यदि प्रतिबिम्बमर्थान्तरमुत्पन्नम् इत्यादि; तदप्यचर्चिताभिधानम्;
अ⁴⁰⁵³

तुलना–अर्थान्तरस्योत्पत्तावापि नियमेन परिणामकार
णक्रियानुकारितया तस्मिंश्चलति चलनस्य तिष्ठति स्थानस्य च तत्रोपपत्ते । –स्या॰ र॰ प॰ ८६२ ।

र्थान्तरस्यास्योत्पत्तावपि नियमेन निमित्त⁴⁰⁵⁴

मुखादिबिम्ब ।

कारणक्रियानुकारितया त⁴⁰⁵⁵

मुखादौ क्रियाया सत्याम् ।

त्क्रियायां नियमेन
क्रियावत्त्वोपपत्तेः प्रदीपप्रकाशवत्, छत्रछायावद्वा । यथैव हि प्रदीपे छत्रे च चलति
प्रकाशश्छाया च नियमेन चलति स्थिरे तु स्थिरा भवति, एवं बिम्बे चलति नियमेन
[p. 459 ] प्रतिबिम्बं चलति तिष्ठति तु तिष्ठति । न खलु घटे नियमेन निमित्त⁴⁰⁵⁶

दण्डादि –आ॰ टि॰ ।

कारण⁴⁰⁵⁷

–क्रियानुमानं ब॰, –क्रियाविधानं आ॰ ।

क्रिया
नुविधानं न दृष्टम् इत्येतावता सर्वत्र⁴⁰⁵⁸

प्रतिबिम्बेऽपि ।

त⁴⁰⁵⁹

निमित्तकारणक्रियानुविधानम् ।

न्निषेद्ध्रुमुचितम्, प्रदीपप्रकशादावपि त⁴⁰⁶⁰

निमित्तकारणक्रियानुविधान ।

न्निषेध
प्रसङ्गात् । घटे च त⁴⁰⁶¹

निमित्तकारणभूतदण्डादिवच्छुक्लरूपादिकमपि ।

द्वद् भासुररूपादिकमपि नोपलब्धम् अतः प्र⁴⁰⁶²

–प्रदीपादावपि ब॰ ।

दीपप्रकाशादावपि
त⁴⁰⁶³

निमित्तकारणभूतप्रदीपवत् भासुररूपादिक तत्प्रकाशे निषिद्ध्यताम् ।

न्निषिद्ध्यतामविशेपात् । प्रतीतिविरोधः अन्यत्राप्यवि4064

–विशिषः आ॰ ।

शिष्टः ।

यच्चान्यदु4065

पृ॰ ४५३ प॰ १० ।

क्तम्–निमित्तकारणापाये कार्यस्यापायाप्रतीतेः इत्यादि; तदप्यनल्प
तमोविलसितम्; प्र⁴⁰⁶⁶

तुलना–न खलु मृदाद्यपाये कलशादावपायो नोपलब्ध इति । –स्या॰ र॰ पृ॰ ८६३ ।

दीपछत्रादेर्निमित्तकारणस्याऽपाये प्रकाशछाययोरपायप्रतीतेः ।

एतेन प्रतिबि4067

–बिम्बप्रकाशे ब॰ ।

म्बविनाशे पृथक् तदवयवोपलम्भप्रसङ्गः इ⁴⁰⁶⁸

पृ॰ ४५३ प॰ ११ ।

त्यादि प्रत्युक्तम्;
प्र⁴⁰⁶⁹

तुलना–सौदामिनीप्रदीपादिद्रव्याणा विनाशेऽपि पृथक् तदवयवानामनु
पलम्भात् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ८६३ ।

दीपादेर्विनाशेऽपि त⁴⁰⁷⁰

अवयवोपलम्भ –आ॰ टि॰ ।

द⁴⁰⁷¹

तत्प्रतीतेः श्र॰ ।

प्रतीतेः । न खलु प्रदीपविद्युदादिद्रव्याणां विनाशेऽपि पृथक्
तदवयवाः क्वचित् कदाचित् कस्यचित् प्रतीतिपथप्रस्थायिनो भवन्तीति ।

साम्प्रतम् अ⁴⁰⁷²

प्रतीतै– आ॰ ।

तीतैक⁴⁰⁷³

अतीतानामेककालानाम्
–प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ । व्याख्या–तत्रापि रसादे रूपाद्यनुमाने अतीतानामेककालानाञ्च गति रसोपादा
नसमानकालभाविनोऽतीता लिङ्गभूतरससहभाविन एककाला तेषाङ्गति नानागतानाम् वर्तमानेन
लिङ्गेनानुमान व्यभिचारात्, अनागतं हि कारणान्तरप्रतिबद्धं तत्र प्रतिबन्धवैकल्यसंभवान्न भवेदपि ।
यच्चाद्योदयात् श्व सूर्योदयाद्यनुमानन्न तदनुमान नियामकलिङ्गाभावात्, अद्य गर्दभदर्शनात् श्व
सूर्योदयानुमानवत् । –प्रमाणवा॰ स्ववृत्तिटी॰ १ । १२ । उद्धृतमिदम् –सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ३११A ।
प्रमेयक॰ पृ॰ ३८१ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५९० ।

कालानां गतिः नाऽनागतानां व्यभिचारात् प्रमाणवा॰
स्ववृ॰ १ । १२ इत्येतन्निराकुर्वन्नपरमपि कार्यादिभ्योऽर्थान्तरं हेतुमुपदर्शयति–

भविष्यत् प्रतिपद्येत श⁴⁰⁷⁴

रोहिणीनक्षत्रम् ।

कटं कृत्तिकोदयात् ।

श्व आदित्य उदेतेति ग्रहणं वा भविष्यति4075

शकट रोहिणी
धर्मी मुहूर्त्तान्ते भविष्यदुदेष्यदिति साध्यधर्म, कुत ? कृत्तिकोदयादिति साधनम् । न खलु कृत्तिकोदय
शकटोदयस्य कार्यं स्वभावो वा, केवलमविनाभावबलाद् गमयत्येव स्वोत्तरमिति प्रतिपद्येत अनुमन्येत
सर्वोऽपि जन इति । तथा श्व प्रात आदित्य सूर्य उदेता उदेष्यति अद्यादित्योदयादिति प्रतिपद्येत । तथा
श्वो ग्रहणं राहुस्पर्शो भवष्यति एवविधफलकाङ्कादिति वा प्रतिपद्येत सर्वत्राऽव्यभिचारात् –लधी॰
ता॰ पृ॰ ३३ । तुलना–कृत्तिकोदयमालक्ष्य रोहिण्यासत्तिकॢप्तिवत् । –मी॰ श्लो॰ पृ॰ ३५१ ।
प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५७१ । प्रमाणप॰ पृ॰ ७१ । परीक्षामु॰ ३ । ७१ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५९१ ।
प्रमाणनय॰ ३ । ८० । प्रमाणमी॰ पृ॰ ४१ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ १६ । प्रतिबन्धपरिसख्यायाम् उदेष्यति
शकट कृत्तिकोदयादिति किं प्रमाणम् ? –सिद्धिबि॰ पृ॰ ३१७B ।

॥ १४ ॥

[p. 460 ]

विवृतिः–तदेतद् भविष्यद्विषयमविसंवादकं ज्ञानं प्रतिबन्धसंख्यां प्रमाण
संख्याञ्च प्रतिरुणद्धि ।

कारिकार्थः–

भविष्यद् भावि, प्रतिप⁴⁰⁷⁶

–पद्येत् आ॰ ।

द्येत जनः । किम् ? शकटम् । कुतः ?
कृत्तिकोदयात् । तथा श्वः प्रातः आदित्य उदेता इति
प्रतिपद्येत अद्य आदित्योदयात् इति गम्यते । ग्रहणं वा भविष्यति
इति प्रतिपद्येत, कुतश्चित् फ⁴⁰⁷⁷

फलके पट्टके खंडद्याद्यगणनायाः स्वटिकादिलिखिताङ्कगाणनायाः –आ॰ टि॰ ।

लकाङ्कादेः ।

विवृतिव्याख्यानम्–

करिकायाः तात्पर्यार्थमुपदर्शयन्नाह–तद् इत्यादि । तस्माद् ए⁴⁰⁷⁸

अविनाभावैक ।

कलक्षणान्विता
द्धेतोः एतद् भविष्यद्विषयं भाविशकटोदयादिगोचरम् अविसंवादकं
ज्ञानं सिद्धम् । तन् किं करोति ? इत्याह–प्रतिबन्धसंख्यां प्रतिरुणद्धि
तादात्म्यतदुत्पत्त्योरत्रा4079

कृत्तिकोदय-शकटोदययोः । तुलना–न पूर्वोत्तरचारिणोस्तादात्म्यं तदुत्पत्तिर्वा
कालव्यवधाने तदनुपलब्धेः । –परीक्षामु॰ ३ । ६१ । प्रमाणनय॰ ३ । ६७ ।

ऽसंभवात् । अथ⁴⁰⁸⁰

भाबिकारणवादी प्रज्ञा
करगुप्तः प्राह । प्रज्ञाकरगुप्तस्य भाविकारणताभूचकं मतमित्थम्–भावेन च भावो भाविनाऽपि लक्ष्यत
एव मृत्युप्रयुक्तमरिष्टमिति लोके व्यवहारः । यदि मृत्युर्न भविष्यन्न भवदेवम्भूतमरिष्टमिति
तस्मादनागतस्यापि कारणत्वमव्यभिचारादिति युक्तमेतत् । –प्रमाणवार्तिकालं॰ पृ॰ १७७ ।

कृत्तिकोदयादेः शकटोदयादिकार्यत्वादयमदोषः;
तन्न; अतीतकृत्ति4081

भवत्येवमपि प्रयोगः–जातः कृत्तिकोदयः शकटोदयात् –आ॰ टि॰ ।

कोदयादेः शकटोदयात् प्रतीत्यभावप्रसङ्गात् । अन्योन्यकार्यत्वे अन्यो
न्याश्र⁴⁰⁸²

–श्रयत्वप्रस– ब॰ ।

यप्रसक्तिः4083

कृत्तिकोदयानुमाने सिद्धे
सति ततः शकटोदयानुमानम्, तस्माच्च कृत्तिकोदयानुमानमिति ।

। अन्यच्च तत् किं करोति ? इत्याह–प्रमाणसंख्याञ्च प्रतिरुणद्धि पर⁴⁰⁸⁴

सौगत ।

परि
कल्पितस्य प्र⁴⁰⁸⁵

प्रतिबिम्बस्य ब॰ ।

तिब⁴⁰⁸⁶

तादात्म्या
दिसम्बन्धस्य ।

न्धस्य प⁴⁰⁸⁷

हेतो रूपत्रयस्य ।

क्षधर्मत्वादेश्चाऽभावेऽपि कृत्तिकोदयाद्यनुमानस्य भावात् ।
तन्न कार्यस्वभावानुपलब्धिलिङ्गप्रभवं त्रिविधमेव अनुमानम् इत्यनुमानप्रमाणसङ्ख्या
नियमः सौगतानां व्यवतिष्ठते प्रा4088

कृत्तिकोदयादिहेतुजन्यानुमानानाम् ।

गुक्तलिङ्गप्रभवानुमानानां त⁴⁰⁸⁹

तादात्म्यतदुत्पत्तिसम्बन्धनिबन्धनानुमानात् ।

तोऽर्थान्तरत्वप्रसिद्धेः ।

एतेन नैयायिकोपकल्पितः प⁴⁰⁹⁰

पञ्चतैवा– श्र॰ ।

ञ्चधैवानुमानमित्यनुमानसङ्ख्यानियमः प्रत्याख्यातः;
पूर्वोक्तानुमानानां पञ्चस्वनुमानेषु अनन्तर्भावात् ।

कारणादयः पञ्च हेतव एव गमकाः इति वैशेषिकस्य पूर्वपक्षः–

ननु अस्येदं कारणं कार्यं संयोगि समवायि विरोधि चेति लैङ्गिकम् वैशे॰ सू॰ ९ । २ । २
इति सूत्रोपात्ता एव पञ्च हेतवो लैङ्गिकाङ्गम् अविनाभावस्य अत्रैव
परिसमाप्तेः, तत्कथं नैयायिकानामनुमानसंख्यानियमो न व्यव
4091

–तिष्ष्ठेत् आ॰ ।

तिष्ठेत ? अत्र का4092

कार्यं कारणपूर्वकत्वेनोपलम्भादुपलभ्यमानं सद्[p. n461 ]
गमकम्, यथाहि–विशिष्टनदीपूरोपलम्भादुपरिष्टाद् वृष्टो देव इति । तथा च वहलस्वरूपफेनफेनिलपर्ण
काष्ठादिवहनविशिष्टस्य नदीपूरस्य वृष्टिकार्यत्वेन पूर्वमुपलम्भात् पुनस्तदुपलम्भे सति युक्तमनुमानम्–
अय नदीपूरो वृष्टिकार्यो विशिष्टनदीपूरत्वात् पूर्वोपलब्धनदीपूरवदिति । पूरस्तु उभयतटव्यापकोदक
सयोग । स पारम्पर्येण वृष्टिकार्य इति । कारणमिति कार्यजनकत्वेन पूर्वमुपलब्धेस्पलभ्यमान तल्लिंग
यथा च विशिष्टमेधोन्नतिर्वर्षकर्मण । तथा धूमोऽग्ने सयोगी समवायी च उष्णस्पर्शो वारिस्थ
तेजो गमयतीति । विरोधीच यथाहिर्विस्फूर्जनविशिष्टो नकुलादेर्लिङ्गमिति । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५७२ ।
प्रश॰ किर॰ पृ॰ ३०२ ।

रणात् कार्यानुमानम्; यथा ज्वलदिन्धनदर्शनात्
[p. 461 ] भविष्यति भस्म इति । कार्यात् कारणानुमानम्; यथा नदीपूरोपलम्भात् वृष्टेः । संयोगि
दर्शनात् संयोगिनोऽनुमानम्; यथा धूमदर्शनाद् वह्नेः । समवायिदर्शनात् समवायिनो
ऽनुमानम्; यथा शब्दाद् आकाशस्य । ए⁴⁰⁹³

एकार्थसमवापिदर्शनात् नास्ति ब॰ ।

कार्थसमवायिदर्शनात् एकार्थसमवायिनो
ऽनुमानम्, यथा रूपाद् रसस्य । विरोधिदर्शनाद् विरोध्यन्तरानुमानम्; यथा विस्फू
र्जितनकुलर्दशनात् सन्निहितसर्पज्ञानमिति ।

तत्प्रतिविधानपुरस्सरं कृत्तिकोदयादीनां पूर्वचरादिहेतूनामपि पृथक् रूपेण गमकत्वप्रदर्शनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्4094

पृ॰ ४६० प॰ १९ ।

–सूत्रोपात्ता एव पञ्च हेतवो लैङ्गिकाङ्गम् इत्यादि;
तदसमीक्षिताभिधानम्; त⁴⁰⁹⁵

तदव्यतिरि– ब॰ ।

दतिरिक्तानां कृ4096

तुलना–समुद्रवृद्ध्यादौ यथोदितसम्बन्धाभावेऽप्यनुमानदर्शनात् ।
सयोगसमवायैकार्थसमवायास्तु नानुमानोत्पत्तौ कारणम् । नहि कमण्डलुना छात्रानुमानम्, नापि रूपादे
पृथिव्याद्यनुमानम्, नापि रूपाद्रसानुमानमिति । यच्च विरुद्धस्यानुमानस्योदाहरण भूत वर्षणकर्म
अभूतस्य वाय्वभ्रसयोगस्यानुमापक तथाऽभूत वर्षणकर्म भूतस्य वाय्वभ्रसयोगस्यानुमापकमिति, तदनु
पपन्नम्, भावाभावयोर्ह्यत्र गम्यगमकता, न च तयोर्विरोधोऽस्ति तस्मात् कार्यकारणभावादय एव
सम्बन्धा यस्य येन नियता अव्यभिचारिण स हेतुरिति –प्रक॰ पं॰ पृ॰ ६८ । न्यायवा॰
ता॰ पृ॰ १६४ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५३२ । लघी॰ ता॰ पृ॰ ३४ ।

त्तिकोदयादिहेतूनां तदङ्गत्व
प्रतिपादनात् । अविनाभाववशाद्धि हेतोरनुमानाङ्गत्वं न कारणादि
रूपतामात्रेण अ⁴⁰⁹⁷

कारणादिरूपतामात्रस्य
कृत्तिकोदयादिहेतुषु अव्याप्ति, धूमादिसाध्य प्रति व्यभिचारित्वाद्धत्वाभासभूतेषु अग्न्यादिषु सद्
भावाच्चातिप्रसग ।

स्याऽव्यापकत्वादतिप्रसङ्गाच्च । अविनाभावस्य तु सकल
हेतुकलापव्यापित्वात् तदाभासेभ्यो व्यावृत्तत्वाच्च तद्वशादेव हेतोर्गम
कत्वं प्रतिपत्तव्यम् । नहि तद्व्य⁴⁰⁹⁸

अविनाभाव विना ।

तिरेकेण क्वचिदपि हेतोर्गमकत्वं
प्रतीयते, सर्वत्र गमकत्वस्य अविनाभावे सत्येव उपपत्तेः । कार्यकारणभावस्य च पट्
पदार्थपरीक्षायां प्रपञ्चतः प्रतिषिद्धत्वात्4099

पृ॰ २२० ।

प⁴¹⁰⁰

वैशेषिकमते ।

रमते कार्यकारणलिङ्गयोरसिद्धिः । संयोगसम
वाययोरपि त⁴¹⁰¹

पट्
पदार्थपरीक्षायाम् पृ॰ २९७ ।

त्रैव निषेधात् संयोगिसमवायिलिङ्गयोरपि असिद्धिः । विरोधिनोप्यविना
भावादेव विरोध्यन्तरानुमापकत्वम्, नान्यथा अतिप्रसङ्गात् ।

[p. 462 ]

साख्यपरिकल्पितेभ्यो मात्रामात्रिकादिसप्तहेतुभ्योऽपि कृत्तिकोटयादिपूर्वचरादिहेतूना पृथक्तया गमकत्वप्रसाधनम्–

यदपि सांख्यैरभिहितम्–मात्रामात्रिक-कार्य-विरोधि-सहचारि-स्वस्वामि-वध्य
घाताद्यै4102

आदिशब्दात् सयोग्यनुमान सप्तमम् –आ॰ टि॰ ।

सप्तधाऽनुमितिः । तत्र मात्रामात्रिकानुमानम्; यथा चक्षुषो
विज्ञानानुमानम् । कार्यात् कारणानुमानम्, यथा विद्यु4103

विद्युत कादाचित्कत्वेन कार्य
त्वात् केनापि कारणेन भवितव्यमिति –आ॰ टि॰ ।

द्दर्शनात् कारण
विज्ञानम् । प्र⁴¹⁰⁴

प्रतिकृतिवि– श्र॰ ।

कृतिविरोधिर्दशनात् तद्विरोध्यन्तरानुमानम्, यथा न
वर्षिष्यति वलाहक प्रत्यनीकपवनयोगित्वात् । सहचराऽनुमानम्; यथा
चक्रवाकयोरन्यतरदर्शनात् द्वितीयज्ञानम् । स्वदर्शनात् स्वामिनोऽनु
मानम्, यथा छत्रविशेषदर्शनात् राज्ञोऽनुमानम् । वध्यधातानुमानम्,
यथा सहर्षनकुलदर्शनात् घातितोऽनेन सर्पः इति ज्ञानम् । आदिग्रहणात् संयोग्यनु
मानम्, यथा समुदायवर्तिनि परिव्राजके कः परिव्राजकः इति संशये त्रिदण्डदर्शनात्
परिव्राजकोऽयम् इति ज्ञानमिति । तदप्येतेनैव प्रत्याख्यात⁴¹⁰⁵

तुलना–एतेन सप्तबिध सम्बन्ध इति प्रत्यु
क्तम् –न्यायवा॰ पृ॰ ५७ । एतेनैव–मात्रानिमित्तसयोगिविरोधिसहचारिभि । स्वस्वामिवध्यधाताद्यै
साख्याना सप्तधानुमा । –न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ १६५ । नयचक्रवृ॰ पृ॰ ४२४A । लघी॰ ता॰ पृ॰
३४ ।

म्, कृत्तिकोदयादिहेतूनां
नैयायिकोपकल्पितहेतुभ्य इव अ⁴¹⁰⁶

साख्यकल्पितहेतोरपि ।

तोप्य⁴¹⁰⁷

–प्यर्थान्तरविशेषाभावात् श्र॰ ।

र्थान्तरभावाऽविशेषात् ।

अथेदानीम् दृश्या4108

प्रतिषेधसिद्धिरपि यथोक्ताया एवानुपलब्धे, सति
वस्तुनि तस्या असभवात्, अन्यथा चानुपलब्धिलक्षणप्राप्तेषु देशकालस्वभावविप्रकृष्टेषु आत्मप्रत्यक्ष
निवृत्तेरभावनिश्चयाभावात् । पृ॰ ४२ विप्रकृष्टविषयानुपलब्धि प्रत्यक्षानुमाननिवृत्तिलक्षणा सशय
हेतु प्रमाणनिवृत्तावपि अर्थाभावासिद्धेरिति । –न्यायबि॰ पृ॰ ५९ । वादन्याय पृ॰ १८ । अनु
पलब्धिलक्षणप्राप्तानुपलब्धे सशयहेतुतयाऽगमकत्वादिति भाव । –वादन्यायटी॰ पृ॰ १९ । हेतुबि॰
टी॰ पृ॰ १६२A ।

नुपलब्धिरेव गमिका, नान्या संशयहेतुत्वात् इति नियम
निराकुर्वन्नाह–

अ⁴¹⁰⁹

विदुर्जानन्ति, के ? लौकिका । अपिशब्दोऽत्र द्रष्टव्य, तेन लौकिका
गोपालादयोऽपि किं पुन परीक्षका इत्यर्थ । कम् ? अभावम् असत्ताम्, कस्य ? अदृश्यपरचित्तादे
परेपामातुराणा चित्त चैतन्यमादिर्यस्यासौ परचित्तादि, अदृश्यश्चासौ परिचित्तादिश्च स तथोक्तस्तस्य ।
आदिशब्देन भूतग्रहव्याधिप्रभृतिर्गृह्यते यस्य सूक्ष्मस्वभाव । कुत ? तदित्यादि, तस्य परचित्तादे
कार्यभूतोऽविनाभावी आकार उष्णस्पर्शादिलक्षण तस्य विकारोऽन्यथाभाव आदिर्यस्य वचनविशेषा
रोग्यादे तस्यानुपपत्तित असभवात् । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ३४ ।

दृश्यपरचित्तादेरभावं लौकिका विदुः ।

तदाकारविकारादेरन्यथाऽनुपपत्तितः ॥ १५ ॥

विवृतिः–अ⁴¹¹⁰

अदृश्यानुपलभ्भादभाबासिद्धि
रित्ययुक्तम्, परचैतन्यनिवृत्तावारेकापत्ते सस्कर्तॄणा पातकित्वप्रसङ्गात्, बहुलमप्रत्यक्षस्यापि रोगा
देर्विनिवृत्तिनिर्णयात् । –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ ५२ । लघी॰ ता॰ पृ॰ ३५ ।

दृश्यानुपलब्धेः संशयैकान्ते न केवलं परचित्ताभावो न सिद्ध्यति
अपि तु स्वचित्तभावश्च, तदनंशतत्त्वस्य अदृश्यात्मकत्वात् । तथा च कुतः
[p. 463 ] परमार्थसतः क्षणभङ्गसि4111

–सिद्धिपरी– ज॰ वि॰ ।

द्धिः ? तद्विपरीतस्य अभेदलक्षणस्यैव स्यात् ।

कारिकार्थ–

अदृश्यश्चासौ परचित्तादिश्च, आदिशब्देन भूतग्रहव्याधिपरिग्रहः,
तस्याऽभावं लौकिका विदुः । कुत इत्यत्राह– तदाकार
इत्यादि । तेन अदृश्यपरचित्तादिना सहभावी शरीरगत उष्णस्पर्शा
दिलक्षण आकारः तदाकारः तस्य विकारः अन्यथाभाव आदिर्यस्य वचनवि
शेषस्य तस्य अन्यथानुपपत्तितः ।

अभावपरिच्छेदे अभावप्रमाणस्यैव व्यापार न भावरूपाणां प्रत्यक्षादीनामिति अभावस्य पृथक् प्रथक् प्रामाण्यवादिनो मीमासकस्य पूर्वपक्ष–

ननु सर्वत्र अभावपरिच्छेदे अभा4112

अभावोऽपि प्रमाणाभाव नास्तीत्यर्थस्यासन्निकृष्टस्य –शाबरभा॰ १ । १ । ५ ।

वप्रमाणस्यैव व्यापारः, परचित्ताभावश्च अभावः
तस्माद् अभावस्यैव परिच्छेद्यः । त⁴¹¹³

अभावशब्दवाच्यत्वात् प्रत्यक्षादेश्च भिद्यते । प्रमाणामभावो हि प्रमेयाणामभाववत् ॥ –मी॰ श्लो॰
अभाव॰ श्लो॰ ५४ ।

च्च अभावप्रमाणम् प्रत्यक्षादि
भ्यो भिन्नम्, तद्भिन्नसामग्रीप्रभवत्वात् भि4114

भिन्नविषयत्वात् नास्ति ब॰ ।

न्नविषयत्वात् भिन्नफल
साधकत्वाच्च, यद् यतो भिन्नसामग्रीप्रभवत्वादिविशेषणविशिष्टं
तत् ततो भिन्नम् यथा प्रत्यक्षादनुमानादि, तथाभूतञ्चेदम्, तस्मा
त् प्रत्यक्षादिभ्यो भिन्नमिति । न चास्य तद्भिन्नसामग्रीप्रभवत्वम
सिद्धम्; तथाहि–इन्द्रियार्थसन्निकर्षरूपायाः प्र⁴¹¹⁵

प्रत्यक्षस्तत्साम– ब॰ ।

त्यक्षादिसामग्रीतः
तावदभावप्रमाणं नोत्पत्तुमर्हति, अभावेन सह इन्द्रियाणां सन्निकर्षाभावात् । न हि तत्र
तेषां संयोगलक्षणः सन्निकर्पः संभवति4116

द्रव्यद्रव्ययोश्च सयोगात् ।

; अभावस्य अद्रव्यत्वात् । नापि समवायलक्षणः,
द्रव्य-गुण-कर्म-सामान्य-विशेषेभ्योऽन्यत्वात्4117

द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषाणामेव
च समवायित्वम् ।

। त⁴¹¹⁸

सयोगसमवाययो ।

योरभावे च तत्प्रभेदः संयुक्तसमवा
यादिः दूरादपास्तः । सं4119

चक्षु सयुक्त भूतल तद्विशेषणश्चाभाव इति ।
मा भूत् सयोगत, सयुक्तविशेषणत्वाद् गह्यतामिति चेत्, न, असति सम्बन्धे विशेषणत्वायोगात् ।
अस्त्येव सम्बन्ध इति चेत्, कोऽसौ ? न तावत्सयोग, अद्रव्यत्वात् । न समवाय, तदनभ्युपगमात् ।
अभ्युपगमे वा सयुक्तसमवायादेव ग्रहणात् तद्विशेषणत्वमवक्तव्य स्यात् । तन्न तावद् भवतामस्ति
सन्निकर्ष अस्माक तु अस्ति सयुक्तसमवाय । तथापि तु नैन्द्रियकत्वमित्यत्रैव वक्ष्याम । –मी॰ श्लो॰
न्यायर॰ पृ॰ ४७९

युक्तवि4120

–विशेषणीभावो श्र॰ ।

शेषणभावोप्यसंभा4121

–भाव्यो यथा घटा– ब॰ ।

व्यः; घटाभावस्य भूप्रदेशविशेषणत्वा
भावात् । विशेषणं हि संयुक्तं समवेतं वा भवति यथा दण्डो गुणादिश्च, न चाभावः
क्वचित् संयुक्तः समवेतो वा इत्युक्तम् । उक्तञ्च–

न⁴¹²²

न तावदिन्द्रियैरेषा नास्तीत्युत्पद्यते मति –मी॰ श्लो॰ ।

तावदिन्द्रियेणैषा नास्तीत्युत्पाद्यते मतिः ।

भावांशेनैव स⁴¹²³

संयोगो–मी॰ श्लो॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५८० । प्रमाणमी॰ पृ॰ ९ ।

म्बन्धो योग्यत्वादिन्द्रियस्य हि4124

उद्धृतोऽयम्–[p. n464 ]
सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ १७९B । प्रमेक॰ पृ॰ १८९ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५८० । जैनतर्कवा॰ पृ॰
७८ । न्यायाव॰ टी॰ पृ॰ २२ । स्या॰ र॰ पृ॰ २८० । प्रमाणमी॰ पृ॰ ९ ।

॥ मी॰ श्लो॰ अभाव॰ श्लो॰ १८

[p. 464 ]

यदि नेन्द्रियादिसामग्रीतस्तदुत्पद्यते, कुतस्तर्हि तदुत्पद्येत इति चेत् ? उप
लब्धिलक्षणप्राप्तप्रतिपेध्यार्थानुपलब्धि4125

–लब्धिप्रतिषेधध्यभूतला– श्र॰ ।

-भूतलाद्याश्रयोपलब्धि-प्रतिषेध्यघटादिस्मरणलक्षण
सामग्रीविशेपात् ।

गृहीत्वा व⁴¹²⁶

भृतलाद्याश्रयलक्षणम् ।

स्तुसद्भाव स्मृत्वा स्त्मृवा 4127

–त्वा तत्प्रति– आ॰, ब॰ ।

च प्र⁴¹²⁸

यम्याभाव क्रिपते न प्रतियोगी यथा घटाभावे घट ।

तियोगिनम् ।

मानस नास्तिताज्ञानं जायतेऽक्षानपेक्षया4129

उद्धृतोऽयम् –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५९२ । न्यायम॰ पृ॰ ५० । बृहदा॰ बा॰ पृ॰ ८८५ ।
सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ १७९B । प्रमेयक॰ पृ॰ १८९ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २३, २७६ । न्यायाव॰ टी॰
पृ॰ २२ । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ४८८A । स्या॰ र॰ पृ॰ २८० । प्रमेयर॰ पृ॰ ६९ । रत्नाकराव॰
२ । १ । विश्वतत्त्वप्र॰ पृ॰ १३ । प्रमाणमी॰ पृ॰ ९ । जैनतर्कवा॰ वृ॰ पृ॰ १२ । प्रभाकरवि॰ पृ॰ ५८ ।
प्रमेयरत्नको॰ पृ॰ ५८ ।

॥ मी॰ श्लो॰ अभाव॰ श्लो॰ २७

प्रत्यक्षादेरनुत्पत्तिः प्रमाणाभाव उच्यते ।

सा4130

सात्मन परिणाम –मी॰ श्लो॰ । तामेव द्विधा विभजते सेति ।
योऽयमात्मनो घटादिविषय प्रत्यक्षादिज्ञानम्बस्प परिणाम तदभावमात्रमेवानुत्पत्तिरभाव इति
बोध्यते । तच्च घटाद्यभावविषय नास्ति, बुद्धिजनकतया इन्द्रियादिवत् प्रमाण नास्ति इति । –मी॰ श्लो॰
न्यायर॰ पृ॰ ४७५ । सा प्रत्यक्षादेरनुत्पत्ति निपेध्याभिमतधटादिपदार्थज्ञानरूपेणापरिणत साम्या
वस्थमात्मद्रव्यमुच्यते, घटादिविविपतभूतलज्ञान वा –तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ४७१ । आत्मन स्वरूपस्या
परिणाम इति प्रसज्य इति प्रतिपेध –आ॰ टि॰ ।

त्मनोऽपरिणामो वा विज्ञान वाऽन्यव⁴¹³¹

पर्युदाम –आ॰ टि॰ । भूतलादिवस्तुन्या
श्रयभूते । उद्घृतोऽयम् –प्रश॰ व्यो पृ॰ ५९२ । इप्यते –तत्त्वस॰ का॰ १६४९ । प्रमेयक॰ पृ॰
१८९ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५८० । स्या॰ र॰ पृ॰ २७८ । षड्द॰ बृह॰ पृ॰ १२०A । रत्नाक
राव॰ २ । १ । बृहत्सर्व॰ पृ॰ १५२ ।

स्त्युनि ॥ मी॰ श्लो॰ अभाव॰ श्लो॰ ११

इति तल्लक्षणसामग्रीतस्त⁴¹³²

आभावोत्पत्तिश्च ।

दुत्पत्तिश्च त⁴¹³³

प्रतिपेध्यानुपलब्धि-आश्रयो
पलब्धि-प्रतियोगिस्मरणेष्वन्यतमस्य ।

दन्यतमस्याप्यपाये तदनुपपत्तेः मुप्रसिद्धा ।
यदि हि उपलब्धिलक्षणप्राप्तार्थानुपलब्धिर्न स्यात् तदा भूतलाद्याश्रयोपलब्धावपि अभाव
प्रतीतिर्न स्यात् । यदि च भूतलाद्याश्रयप्रतीतिर्न स्यात् तदा भू4134

इह भूतले घटाभाव इति प्रतिनियतदेशतया ।

तलाद्यवच्छेदेन घटाद्यभाव
प्रतीतिर्न स्यात् । नहि 4135

भूतलस्य

अज्ञातस्य विशेषणत्व युक्तमतिप्रसङ्गात् । न च सामान्येन
घटाद्यभावप्रतीतिरुपजायते, किन्तु भूतले । तथा, यदि प्रनियोगिस्मरण न स्यात् नर्हि
नास्ति इत्येवंरूपा प्रतीतिः स्यात् नतु घटो नास्ति इति । अतः सिद्ध प्रत्यक्षमामग्री
तो भिन्नसामग्रीप्रभवत्वमभावप्रमाणम्य ।

तथा अनुमानसामग्रीतोऽपि, तस्य हि सामग्री लिङ्गादिलक्षणा, न⁴¹³⁶

न चाप्यत्रानुमानत्व लिंगाभावात् प्रतीयते । भावाशो ननु लिग स्यात्तदानी नाजि
घृक्षणात् ॥ –मी॰ श्लो॰ पृ॰ ४८४ ।

च अभावेना
[p. 465 ] ऽविनाभूतं किञ्चिल्लिङ्गमस्ति । अ⁴¹³⁷

प्रत्यक्षादेरनुत्पत्तिर्न तु लिग भविष्यति । न चानवगत लिङ्ग गृह्यते चेदसावपि ।
अभावत्वादभावेन गृह्येतान्येन हेतुना ॥ स चान्येन ग्रहीतव्यो गृहीते हि लिङ्गता । तद्गृहीतिर्हि
लिङ्गेन स्यादन्येनेत्यनन्तता ॥ लिङ्गाभावे तथैव स्यादनवस्थेयमित्यत । क्वाप्यस्य स्यात्प्रमाणत्व
लिङ्गत्वेन विना ध्रुवम् ॥ –मी॰ श्लो॰ पृ॰ ४८६–८८ । शास्त्रदी॰ पृ॰ ३३५ ।

नुपलब्धिरस्तीति चेत्, नन्वसौ गृहीतव्याप्तिका, अगृहीत
व्याप्तिका वा अभावमनुमापयेत् ? न तावदगृहीतव्याप्तिका, अतिप्रसङ्गात् । नापि गृहीत
व्याप्तिका; यतो व्याप्तिग्रहणं धूमाग्निवद् उभ⁴¹³⁸

माध्य
साधनरूपोभयधर्म –आ॰ टि॰ ।

यधर्मग्रहणपूर्वकम् । व्याप्तिग्रहणवेलायाञ्च
कुतः अभावाख्यधर्मग्रहणम्–अत एव अनुमानात्, तदन्तराद्वा ? यदि अत एव; अन्यो
न्याश्रयः; तथा4139

–हि अनुमा– आ॰ ।

हि–अतोऽनुमानादभावसिद्धौ अनुपलब्धेरभावेन अविनाभावित्वसिद्धिः,
तत्सिद्धौ चा4140

वाऽतो आ॰ ।

ऽतोऽनुमानादभावसिद्धिरिति । अनुमानान्तरात् तत्सिद्धौ चा4141

वाऽन– आ॰ ।

ऽनवस्था ।

किञ्च, अनुपलब्ध्याख्यं4142

–ख्यलि– आ॰, श्र॰ ।

लिङ्गमपि उपलब्ध्यभावस्वभावम्, अतः तत्स्वरूपप्रति
पत्तावपि उक्तदोषानुषङ्गः । अनुपलब्धेरग्रहणे च अभावाऽनुपलब्ध्योः अविनाभाव
प्रतिपत्तिरतिदुर्घटा । अतो नाभावप्रमाणस्य अनुमानसामग्रीप्रभवता ।

नापि अर्थापत्त्युपमानागमसामग्रीसमुत्थता; प्राक् प्रतिपादिताया अभावप्रमाण
सामग्र्याः अर्थापत्त्यादिसामग्रीतोऽन्यथानुपपद्यमानार्थ-उपमानोपमेयगतसादृश्यग्रहण
शब्दादिलक्षणायाः सर्वथा भिन्नत्वात् । तन्न अभावप्रमाणस्य अध्यक्षादिभ्यो भिन्न
सामग्रीप्रभवत्वमसिद्धम् ।

नापि भिन्नविषयत्वम्4143

असिद्धम्–आ॰ टि॰ ।

; तथाहि–इह भूतले घटो नास्ति इति प्रत्ययः न तावद्
भावविषयः, त⁴¹⁴⁴

भावप्रत्ययविलक्षणतया ।

द्वैलक्षण्येन प्रतिप्राणि संवेद्यमानत्वात् । भावविषयत्वे चास्य घटो विषयः,
भूतलम्, तत्संसर्गो वा ? प्रथमपक्षे सति घटे घटसत्ताप्रत्ययवत् अभावप्रत्ययोऽपि
स्याद् आ⁴¹⁴⁵

विषथभूतस्य घटस्य ।

लम्बनस्य विद्यमानत्वात् । द्वितीपपक्षे तु4146

न भूतलम्, सत्यपि घटे प्रसङ्गात् –शास्त्रदी॰ पृ॰ ३२५ ।

सघटेऽपि भूतले अभावप्रत्ययप्रसङ्गः
वि4147

विषयभूतलस्य
ब॰ । विषयभूतस्य भूतस्य श्र॰ ।

पयभूतस्य भूतलस्य विद्यमानत्वात् । नापि तत्संसर्गः; घटसंयुक्तेऽपि भूतले
घटो नास्ति इति प्रत्ययप्रसङ्गात् । अथ घटविविक्तं भूतलम् अ⁴¹⁴⁸

घटो नास्तीतिप्रत्ययस्य ।

स्य विषयः; ननु त⁴¹⁴⁹

कोऽय घटविवेक ? यदि भूतलरूपमेव, घटवत्यपि प्रसङ्ग ।
घटमयोगाभावश्चेत्, अङ्गीकृतस्तर्हि अभाव । –शास्त्रदी॰ पृ॰ ३२७ ।

द्वै
विक्त्यं किं भूतलस्वरूपमात्रम्, ✢4150

✢ एतदन्तर्गत पाठो नास्ति आ॰ ।

तद्व्यतिरिक्तं वा ? यदि भूतलस्वरूपमात्रम्;✢ तर्हि
विद्यमानेऽपि घटे त⁴¹⁵¹

नास्तीतिप्रत्यय ।

त्प्रत्ययप्रसङ्गः । अथ 'तद्व्यतिरिक्तम्; तर्हि नाममात्रं भिद्यते नार्थः,
वि4152

विविक्तशब्देन आ॰ ।

विक्तताशब्देन अभावस्यैव अभिधानात् । अतः सिद्धो भावादर्थान्तरम् अभावप्रमाण
स्यैव परिच्छेद्योऽभावः, प्रत्यक्षादीनां भावविषयतया अभावगोचरचारित्वाभावात् ।

[p. 466 ]

यदि चा4153

स्वरूपमात्र दृष्ट्वाऽपि पश्चात्किञ्चित्स्मरन्नपि । तत्रान्यनास्तिता पृष्टस्तदैव
प्रतिपद्यते ॥ यदा हि कश्चित् प्रात काले कञ्चिद्देशमध्यासोनस्तत्र व्याघ्रादिकमदृष्ट्वा तदस्मरणाच्च
तदभावमप्यगृहीत्वा देशमात्र दृष्ट्वा देशान्तरगतो मध्यन्दिने पृच्छ्यते कश्चित्तस्मिन्देशे प्रात काले व्याध्रो
गज सिंह पार्थिवो वा समागत ? इति । स तदा त देशमवगतत्वात्स्मरन्नपि तत्र देशेऽन्येषा
व्याध्रादीनामभाब प्रागगृहीत तदैव गृहणाति । न च मध्यन्दिने समये प्रात कालिकस्याभावस्यानिन्द्रियस
न्निकृष्टस्य सभवति प्रत्यक्षेण ग्रहणम्, तस्येन्द्रियसन्निकृष्टवर्तमानविषयत्वात् । –मी॰ श्लो॰ न्यायर॰
पृ॰ ४८३ । शास्त्रदी॰ पृ॰ ३३९ ।

भावः प्रत्यक्षपरिच्छेद्यः स्यात्, कथमिन्द्रियेणाऽसन्निकृष्टः परिच्छिद्येत ?
यदा हि केनचिद् अपवरकः स्वरूपेण गृहीतः जिज्ञासाऽभावाद् देवदत्तोऽत्र नास्ति
इति न निश्चितम्, पश्चाद् दूरदेशमसौ गतः, यदा केनचित्पृष्टः किं तत्र देवदत्त
आसीन्न वा इति ? प्रतिव⁴¹⁵⁴

उत्तरम् ।

चनञ्चासौ तदैव⁴¹⁵⁵

–व हि तद्दे– श्र॰ ।

तद्देशमनुस्मृत्य देवदत्ताभावं प्रतिपद्य प्रयच्छति
नासीत् इति । नहि त⁴¹⁵⁶

देवदत्ताभावे ।

त्र इन्द्रियसन्निकर्षोऽस्ति इति कथं तत्र प्रत्यक्षसंभवः ? ततो
न प्रत्यक्षपरिच्छेद्योऽभावः ।

नाप्यनुमानादिपरिच्छे4157

नाप्यनुमेय,
अज्ञातेन तेन कस्यचिल्लिङ्गस्य सम्बन्धग्रहणासभवात् । –शास्त्रदी॰ पृ॰ ३४० ।

द्यः, तदविनाभाविनो लिङ्गादेरसंभवात् । अनुपलब्ध्यादेश्च
तल्लिङ्गादेरनन्तरमेव कृतोत्तरत्वात् । अतः पारिशेष्याद् अ⁴¹⁵⁸

मेयो
यद्वदभावो हि मानमप्येवमिष्यताम् । भावात्मके यथा मेये नाभावस्य प्रमाणता । तथाऽभावप्रमेयेऽपि
न भावस्य प्रमाणता ॥ अभावो वा प्रमाणेन स्वानुरूपेण मीयते । प्रमेयत्वाद्यथा भावस्तस्माद्
भावात्मकात् पृथक् ॥ –मी॰ श्लो॰ अभाव॰ श्लो॰ ४५, ४६, ५५ ।

भावप्रमाणगोचर एव अभाव
इति नासिद्धं भिन्नविषयत्वम् । उक्तञ्च–

प्रमा4159

व्याख्या–ओचक
उम्बेक त्वेव व्यास्यातवान् यत्र घटाख्ये वस्तुनि प्रत्यक्षादि सद्भावग्राहक नोपजायते तस्य
नास्तिता भूप्रदेशाधिकरणाभावप्रमाणस्य प्रमेया –स्या॰ र॰ पृ॰ २७९ । तत्र सदसद्रूपेणोभयात्मके
वस्तुनि व्यवस्थिते यस्मिन् वस्तुरूपे वस्त्वशेऽसद्रूपाख्ये प्रमाणपञ्चकमर्थापत्तिपर्यन्त न जायते ।
किमर्थम् ? वस्तुन सत्ताशावबोधार्थम् । तत्र अभावाशे प्रमेये अभावस्य प्रमाणता । –तत्त्वस॰ प॰
पृ॰ ४७० । उद्धृतोऽयम् –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५९२ । हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ १९०A । तत्त्वस॰
का॰ १६४८ । षड्द॰ श्लो॰ ७६ । प्रमेयक॰ पृ॰ १८९ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५८० । नन्दि॰
मलय॰ पृ॰ २५ । स्या॰ र॰ पृ॰ २७९ । वस्त्वसत्तावबोधार्थ –षड्द॰ श्लो॰ ५०, बृह॰ पृ॰ १२०
A. । प्रमेयर॰ पृ॰ १३९ । विश्वतत्त्वप्र॰ पृ॰ १३ । चित्सु॰ पृ॰ २६८ । बृहत्सर्व॰ पृ॰ १६५ ।
नन्दि॰ मलय॰ पृ॰ २५ ।

णपञ्चक यत्र वस्तुरूपे न जायते ।

वस्तुसत्तावबोधार्थ तत्राभावप्रमाणता ॥ मी॰ श्लो॰ अभाव॰ श्लो॰ १

नापि भिन्नफलसाधकत्व⁴¹⁶⁰

असिद्धमित्यत्रापि योज्यम् –आ॰ टि॰ ।

म्, अभावावगतिलक्षणफलस्य अभावप्रमाणप्रसादा4161

–देव सिद्धेः श्र॰ ।

देव
प्रसिद्धे । अतः प्रत्यक्षादिभ्यो विलक्षणस्य प्र⁴¹⁶²

प्रतिपेध्यो घट
तस्याधारो भूतलादि

तिपेध्याधारग्रहणादिसा4163

प्रतियोगिस्मरणम् प्रतियोग्यनुपलब्धिश्च ग्राह्या ।

मग्रीप्रभवस्य
नञर्थविषयस्य नञर्थसंवित्तिफलस्य अभावप्रमाणस्य प्रमाणान्तरत्वमभ्युपगन्तव्यम् ।
[p. 467 ] न च अवस्तुविषयत्वादस्य⁴¹⁶⁴

अभावस्य ।

अप्रामाण्यम्; अभावस्य प्रमाणेन परिच्छिद्यमानतया
अवस्तुत्वानुपपत्तेः । यत् प्रमाणेन परिच्छिद्यते न तदवस्तु यथा भावः, प्रमाणेन
परिच्छिद्यते च अभाव इति । अवस्तुत्वे चास्य⁴¹⁶⁵

अभावस्य ।

भेदो दुर्घटः, यदवस्तु न तस्य भेदः
यथा खपुष्पादेः, अस्ति च प्रागभावादिभेदोऽभावस्य इति । तदवस्तुत्वे च अर्थानां
सा4166

परस्परात्मत्वम् ।

ङ्कर्य स्यात्, दध्यादेः क्षीराद्यवस्थायां प्रागभावादेरव⁴¹⁶⁷

–वस्तुतत्तयासांकर्यहेतुत्वात् ब॰ ।

स्तुतयाऽसाङ्कर्याऽहेतुत्वात्, तथा च
प्रतिनियतव्यवहारवार्त्तोच्छेदः स्यादिति । तदु4168

उक्तञ्च श्र॰ ।

क्तम्–

न⁴¹⁶⁹

व्याख्या–यत्
खलु दधिरूप प्रागभूत्वा भवति तदुपादेय कार्यम्, यच्च प्रागवस्थित क्षीररूप पश्चान्न भवति
तदुपादानकारणम्, सोऽय कार्यकारणविभाग । तथा गौरश्वो न भवति, अश्वो न भवति गौ,
विषाणशून्य शश इत्यादि व्यवहारोऽसत्यभावस्य प्रागभावादिरूपभेदे नोपपद्यत इति । –मी॰ श्लो॰
न्यायर॰ पृ॰ ४७४ ।

च स्याद्व्यवहारोऽयं का4170

कार्यस्य प्रागभाव कारणम् –आ॰ टि॰ ।

रणादिविभागतः । प्रागभावादिभेदेन नाभावो यदि भिद्यते ॥

य⁴¹⁷¹

व्याख्या–अस्ति ह्यभावस्य
प्रागभावादिरूपेण व्यावृत्तिरभावरूपेण चानुवृत्तिरिति । तत्रैव हेत्वन्तरमाह प्रमेयेति –मी॰ श्लो॰
न्यायर॰ पृ॰ ४७५ । अभावो वस्तु इति पक्ष, अनुवृत्तिव्यावृत्तिबुद्धिग्राह्यत्वात् प्रमेयत्वाच्चेति
हेतुद्वय गवादिवदिति दृष्टान्त । –तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ४७३ ।

द्वाऽनु4172

अभाव इति –आ॰ टि॰ ।

वृत्तिव्या4173

प्रागभावादि –आ॰ टि॰ ।

वृत्तिबुद्धिग्राह्यो यतस्त्वयम् । तस्माद् गवादिवद्वस्तु प्रमेयत्वाच्च गृह्यताम् ॥

न⁴¹⁷⁴

व्याख्या–न ह्यवस्तुनो भेदो युक्त वस्त्वधिष्ठानत्वात्तस्य
तस्मादभावो वस्तु । कीदृशं पुनरस्य वस्तुत्वमित्याह–कार्यादीनामिति । क्षीरादे कारणस्य यो
भाव स एव दध्यादे कार्यस्याभाव, कार्यस्य दध्यादेर्यो भाव स एव क्षीरादे कारणस्याभाव
इत्येतदभाववस्तुत्वम् । –तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ ४७३ ।

चावस्तुन एते स्युः भेदाः तेना4175

भेदवत्त्वेन ।

स्य वस्तुता । कार्यादीनामभावः को भा4176

को योऽभाव कारणा
दिन –मी॰ श्लो॰ । स यो भाव कारणादिना –तत्त्वसं॰ । को भावो य कारणादि न –सन्मति॰
टी॰ । को भावो य कारणादिन –स्या॰ र॰ । को भावो य कारणादिना –षड्द॰ बृह॰ ।

वो यः कारणादितः ना ॥

वस्त्व⁴¹⁷⁷

व्याख्या–प्रत्यक्षादिभि सद्रूपेण प्रमीयमाणमपि घटादिकमसद्रूपेण अभावस्य प्रमेयम्,
असकरोऽसद्रूपमभाव इति यावत् । –मी॰ श्लो॰ न्यायर॰ पृ॰ ४७३ ।

सङ्करसिद्धिश्च त⁴¹⁷⁸

तत्प्रामाण्यसमाश्रया
–मी॰ श्लो॰ ।

त्प्रामाण्यं समाश्रिता । क्षी4179

व्याख्या–क्षीरमृदादौ कारणे दधिधटादिलक्षण कार्य नास्तीत्येव यत्प्रतीयते
लोके स प्रागभाव उच्यते । यदि तु प्रागभावो न भवेत् क्षीरादौ दध्यादि कार्य भवेदेव । एव दध्नि
क्षीराख्यस्य यन्नास्तित्वमय प्रध्वसाभाव, अन्यथा दध्नि क्षीर भवेदेव । गवादौ अश्वादेरभावोऽन्यो
न्याभाव उच्यते । यस्मात्तस्य गवादे पररूपमश्वादिस्वभावो नास्ति तस्मात्तयोरन्योन्याभाव उच्यते ।
अन्यथा गवादौ भवेदश्वादि यद्यन्योन्याभावो न भवेत् । शशशिरसोऽवयवा निम्ना अनुन्नता
वृद्धिकाठिन्याभ्या रहिता विषाणादिरूपेण अत्यन्तमसन्त अत्यन्ताभाव उच्यते । यदि त्वत्यन्ताभावो न
भवेत् शशे शृङ्ग भवेदेव । –तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ ४७२ । उद्धृतोऽयम् –न्यायमं॰ पृ॰ ६५ । हेतुबि॰
टी॰ पृ॰ ८१B. ।

रे दध्यादि यन्नास्ति प्रागभावः स उच्यते ॥

नास्तिता पयसो दध्नि प्रध्वंसाभावलक्षणम् । गवि योऽश्वाद्यभावस्तु सोऽन्योन्याभाव उच्यते ॥

[p. 468 ]

शिरसोऽवयवा4180

उन्नता अथ च वृद्धिमन्तः कटिना अवयवा विषाणत्वेन व्यपदिश्यन्ते, यदा च शशशिर
सोऽवयवाः निम्नाः अनुन्नता अथ च वृद्धिकाठिन्यविरहिताः तदा त एव शृङ्गाभावरूपेण व्यपदेशार्हाः ।

निम्ना वृद्धिकाठिन्यवर्जिताः । शशशृङ्गादिरूपेण सोऽत्यन्ताभाव उच्यते ॥

क्षीरं दधि भवेदेवं दध्नि क्षीरं घटं पटः । शशे शृङ्गं पृथिव्यादौ चैतन्यं मूर्त्तिरात्मनि ॥

अप्सु गन्धो स्सश्चाग्नौ वायौ रूपेण 4181

रसगन्धौ ।

तौ सह । व्योम्नि संस्प⁴¹⁸²

संस्पर्शिणो भावः संस्पर्शिता स्पर्श इत्यर्थः । संस्पर्शकास्ते च –तत्त्वसं॰,
स्या॰ र॰ । सस्पर्शता ते च –सन्मति॰ टी॰ ।

र्शर्शिता4183

–तामेव न ब॰ ।

ते4184

रूपरसगन्धाः –आ॰ टि॰ ।

च न चेद⁴¹⁸⁵

–दस्त्यप्र– ब॰ ।

स्य⁴¹⁸⁶

अभावस्य ।

प्रमाणता ।

मी॰ श्लो॰ अभाव॰ श्लो॰ ७, ९, ८, २-६ । इति4187

एतेऽष्टावपि श्लोकाः निम्नग्रन्थेषु उद्धृताः –तत्त्वसं॰, तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ४७१–४७३ ।
प्रमेयक॰ पृ॰ १९० । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५८०–८१ । षड्द॰ बृह॰ पृ॰ १२०B. । न च स्याद्व्य
इति श्लोकं विना सप्त श्लोकाः –स्या॰ र॰ पृ॰ २८१–८३ ।

।

तत्प्रतिविधानपुरस्सरम् अभावस्य प्रत्यक्षाद्यन्यतमग्राह्यत्वसमर्थनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्4188

पृ॰ ४६३ पं॰ ८ । अभावोऽप्यनु
मानमेव, यथोत्पन्नं कार्यं कारणसद्भावे लिङ्गम्, एवमनुत्पन्नं कार्यं कारणासद्भावे लिङ्गम् । –प्रश॰
भा॰ पृ॰ ५७७ ।

–अभावप्रमाणं प्रत्यक्षादिभ्यो भिन्नम् इत्यादि;
तदसमीक्षिताभिधानम्; त⁴¹⁸⁹

तुलना–प्रत्यक्षादिनैवाभावस्य प्रतीतेः, तथा चाक्षव्यापारादिह भूतले घटो
नास्तीति ज्ञानमपरोक्षमुत्पद्यमानं दृष्टम् –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५९२ । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २२६ । शब्दे
ऐतिहयानर्थान्तरभावाद् अनुमानेऽर्थापत्तिसंभवाभावानर्थान्तरभावाच्चाऽप्रतिषेधः । –न्यायसू॰ २ । २ । २ ।
अभावोऽप्यनुमानमेव –न्यायवा॰ पृ॰ २७६ । सत्यमभावः प्रमेयमभ्युपगम्यते प्रत्यक्षाद्यवसीयमान
स्वरूपत्वान्न प्रमाणान्तरमात्मपरिच्छित्तये मृगयते । अदूरमेदिनीदेशवर्तिनस्तस्य चक्षुषा । परिच्छेदः
परोक्षस्य क्वचिन्मानान्तरैरपि ॥ –न्यायमं॰ पृ॰ ५१ । अन्यस्य घटादिविविक्तस्य भूतलस्योपलब्ध्या
घटानुपलब्धिरिति प्रत्यक्षसिद्धानुपलब्धिः । एतदुक्तम्भवति–धटग्राहकत्वस्य भूतलग्राहकत्वस्य चैकज्ञा
नसंसर्गित्वात् यदा भूतलग्राहकमेव तज्ज्ञानं भवति तदा घटग्राहकत्वाभावं निश्चाययतीति प्रतीतिप्रत्य
क्षसिद्धैव घटानुपलब्धिः । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । ६ । यदि वस्तु प्रमाभावः मेयाभावस्तथैव च ।
प्रत्यक्षेऽन्तर्गतोऽभावः तथा सति कथन्न ते ॥ –तत्त्वसं॰ पृ॰ ४७५ । भावांशवदितरस्यापि प्रत्यक्ष एव
–सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ १७९A. । एवञ्चाभावप्रमाणवैयर्थ्थम् असदंशस्यापि प्रत्यक्षादिसमधिगम्य
त्वसिद्धेः । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १८२ । अभावप्रमाणं तु प्रत्यक्षादावेवान्तर्भवति –स्या॰ र॰ पृ॰
३१० । न्यायाव॰ टी॰ टि॰ पृ॰ २१ ।

द्विषयस्य प्रत्यक्षादिभिः परिच्छिद्यमानतया
त⁴¹⁹⁰

अभावस्य –आ॰ टि॰ ।

स्य त⁴¹⁹¹

प्रत्यक्षादेः –आ॰ टि॰ ।

तो भेदानुपपत्तेः । द्विविधो हि अभावः–विप्र⁴¹⁹²

विप्रकृष्टोऽर्थसम्बन्धी चेति ब॰ ।

कृष्टार्थसम्बन्धी,
अविप्रकृष्टार्थसम्बन्धी चेति । तत्र यो देशाद्यविप्रकृष्टार्थस⁴¹⁹³

–सम्बन्धाभावः
आ॰ ।

म्बन्ध्यभावः
स प्रत्यक्षत एव परिच्छिद्यते, इन्द्रिय⁴¹⁹⁴

न चाभावस्यासत्त्वं प्रत्यक्षादिप्रमाणैर्व्यवसीयमानत्वात्; तथाहि–इह भूतले घटो नास्तीति
ज्ञानमिन्द्रियभावव्यतिरेकानुविधानादिन्द्रियजम् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४०० ।

व्यापारादनन्तरम् अघटं भूतलम्
इत्यादिप्रत्ययप्रतीतेः । अप्रत्यक्षत्वञ्च अभावस्य इन्द्रियेणाऽस⁴¹⁹⁵

–सम्बन्धत्वात् आ॰ ।

म्बद्धत्वात्, अरूपित्वात्,
असद्रूपत्वाद्वा ? न तावदसम्बद्धत्वात्; रूपस्याप्यप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गात्, अप्राप्यकारिणा हि
[p. 469 ] चक्षुषा यथा रूपस्य असम्बद्धस्य ग्रहणं तथा अभावस्यापि । ननु चासम्बद्धस्याप्यभावस्य
चक्षुषा ग्रहणे देशान्तरवर्त्तिनोऽपि4196

अभावस्य ।

ग्रहणप्रसङ्गः अ⁴¹⁹⁷

असम्बद्धत्वस्य समानत्वात् ।

विशेषात्; इत्यपि रूपेण कृतोत्तरम् । नहि
तस्य असम्बद्धस्य ग्रहणेऽपि सकलदेशकालवर्त्तिनो ग्रहणं दृष्टम् । अथ रूपे चक्षुषः
संयुक्तसमवायसम्बन्धसद्भावादसम्बद्धत्वमसिद्धम्; तन्न, चक्षुषोऽप्राप्यकारित्वस्य प्रागेव⁴¹⁹⁸

पृ॰ ७७ ।

प्रतिपादनात् । त⁴¹⁹⁹

सयुक्त
समवायसम्बन्धात् ।

त्सम्बन्धात् त⁴²⁰⁰

तस्य तत्र ग्र– श्र॰ ।

स्य⁴²⁰¹

रूपस्य –आ॰ टि॰ ।

तेन⁴²⁰²

इन्द्रियेण –आ॰ टि॰ ।

ग्रहर्ण च रसादेरपि ग्रहणप्रसक्तिः त⁴²⁰³

सयुक्तसमवाया
विशेषात् 'चक्षु सयुक्तमाम्रादिक तत्र च रसस्य समवायात् ।

दविशेषात् ।
अयोग्यत्वात्त⁴²⁰⁴

रसस्याग्रहणे ।

दग्रहणे देशान्तरादिस्थस्य अभावस्याप्यत⁴²⁰⁵

अयोग्य
त्वादेव ।

एवाग्रहणमस्तु अविशेषात् ।

किञ्च, आ⁴²⁰⁶

तुलना–नचासम्बद्धत्वाविशेषाद्देशान्तरादिषु सर्वाभावग्रहणमाशङ्कनीयम्, आश्रय
गहणसापेक्षत्वादभावप्रतीते, आश्रयस्य च सन्निहितस्यैव प्रत्यक्षत्वात् । –न्यायमं॰ पृ॰ ५२ ।

श्रयग्रहणसापेक्षम् अभावग्रहणम्, आ⁴²⁰⁷

आश्रयो भूतलादि ।

श्रयश्च सन्निहित एव गृह्यते,
तत्कथं देशान्तरादिस्थस्य अभावस्य ग्रहणसम्भावनाऽपि ? तन्नेन्द्रियेणासम्बद्धत्वादस्य⁴²⁰⁸

अभावस्य ।

अप्रत्यक्षता युक्ता ।

नाप्यरूपित्वात्; त⁴²⁰⁹

रूपित्वस्य ।

स्य प्रत्यक्षतां प्रत्यनङ्गत्वात्, नहि 4210

रूपत्वं श्र॰ ।

रूपित्वं रूपित्व प्रत्यक्षतां प्रत्यङ्गम्,
परमाणूनां रूपित्वेऽपि अप्रत्यक्षत्वात् । गुण-कर्म-सामान्येन अनेकान्ताच्च; न खलु
रूपादिगुणस्य गमनादिकर्मणः गोत्वादिसामान्यस्य च रूपित्वमस्ति, अथ च प्रत्यक्षत्वं
तत्र विद्यते ।

असद्रूपत्वमपि न प्रत्यक्षतां प्रतिहन्ति; असद्रूपस्य हि सद्रूपतया प्रत्यक्षत्वमनु
पपन्नं न पुनरसद्रूपतया, स्वस्वभावेन अर्थानां प्रत्यक्षत्वाऽविरोधात् । नहि घटस्य
पटात्मना प्रत्यक्षत्वविरोधे स्वात्मनापि त⁴²¹¹

प्रत्यक्षत्वविरोध ।

द्विरोधो युक्तः, सर्वत्र प्रत्यक्षव्यवहारोच्छेद
प्रसङ्गात् । ततस्त⁴²¹²

प्रत्यक्षव्यवहारम् ।

मिच्छता भाववद् अभावस्यापि स्वस्वभावेन प्रत्यक्षत्वमभ्युपगन्त
व्यम् । ननु तथापि अभावस्य कथं प्रत्यक्षता विरोधा4213

प्रत्यक्षश्चेत् कथमभाव, अभावश्चेत् कथ प्रत्यक्ष इति विरोध ।

दिति चेत् ? भावस्य कथम् ? प्रत्यक्ष
ग्राह्यत्वाच्चेत्; इ⁴²¹⁴

अभावेऽपि ।

तरत्र समानम् । तथाहि–उन्मीलिते चक्षुषि भूतलं घटाभावश्च प्रतिभासते,
न निमीलिते । अतः समाने त⁴²¹⁵

चक्षु –आ॰ टि॰ ।

द्भावभावित्वे कथं भूतलज्ञानमेव प्रत्यक्षं न घ⁴²¹⁶

घटभाव– ब॰ ।

टाभाव
ज्ञानमिति नियमविभागो युक्तः ? प्रयोगः–यच्चक्षुर्भावाऽभावानुविधायि तत् प्रत्यक्षम्
यथा भूतलादिज्ञानम्, तदनुविधायि च घटाद्यभावज्ञानमिति । अप्रत्यक्षत्वे चास्य⁴²¹⁷

घटाद्यभावज्ञानस्य ।

आलोकापेक्षापि अतिदुर्धटा, आलोको हि चक्षुष एव उपकारकत्वेन प्र⁴²¹⁸

प्रतिसिद्धः ब॰ ।

सिद्धः । तदु4219

आलोकसहकृत ।

पकृत
चक्षुःप्रभवत्वानभ्युपगमे च घटाद्यभावज्ञानस्य, अन्धस्यापि तदुत्पत्तिः स्यात् ।

[p. 470 ]

ननु घटाद्यभावज्ञाने लोचनान्व⁴²²⁰

–न्वयत्वातिरेका– ब॰ ।

यव्यतिरेकानुविधानम् अ⁴²²¹

अनुमया –आ॰ टि॰ । अवश्यकॢप्तनियतपूर्ववृत्तिन एव कार्यसंभवे तद्भिन्नमन्यथा
सिद्धम् –मुक्ता॰ का॰ १९–२० । तुलना– न च दूरव्यवस्थितहुतवहरूपदर्शनपूर्वकस्पर्शानुनानवदि
दमन्यथासिद्ध तद्भावभावित्वम्; तत्र हि बहुशः स्पर्शदर्शनकौशलशून्यत्वमवधारितं चक्षुषः, स्पर्शपरिच्छेदि
च कारणान्तरं त्वगिन्द्रियमवगतम् । अविनाभाविता च पुरा तथाविधयो रूपस्पर्शयोरुपलब्धेत्यनुमेय
एवासौ स्पर्श इति युक्तं तत्रान्यथासिद्धत्वं चक्षुर्व्यापारस्य, प्रकृते तु नेदृशः प्रकारः समस्ति । –न्यायमं॰
पृ॰ ५१ । यत्तु भूप्रदेशग्रहणजन्मन्येव अक्षाणामुपयोगित्वादक्षापेक्षित्वमन्यथासिद्धमभावज्ञानस्येत्युक्तम्;
तदनुपपन्नम्; न खलु ज्ञानद्वयं क्रमेणोत्पद्यमानमिदमनुभूयते प्रथममिन्द्रियजं भूप्रदेशज्ञानं ततः प्रतियो
गिस्मरणे सति मानसमिन्द्रियानपेक्षं नास्तिताज्ञानं च । एकस्यैव कुम्भादिविविक्तभूप्रदेशग्राहिणो ज्ञान
स्याभावग्राहित्वेनाप्यनुभूयमानत्वात्, तस्य चेन्द्रियजत्वेन त्वयापि प्रतिपन्नत्वान्नान्यथासिद्धमक्षापेक्षित्व
मभावज्ञानस्य । –स्या॰ र॰ पृ॰ ३१० ।

न्यथासिद्धम् रूपज्ञाना
नन्तरभाविस्पर्शसंवेदनवत्, यथैव हि दूरदेशस्थितज्वलज्ज्वलनज्वालारूपोपलम्भानन्तर
भाविनि तद्ग तोष्णस्पर्शसंवेदने लोचनान्वयव्यतिरेकानुविधानम् अन्यथासिद्धं तथा4222

तदा श्र॰ ।

भूत
लोपलम्भानन्तरभाविनि घटाद्यभावज्ञानेऽपि; इत्यप्यसाम्प्रतम्; इह भूतले घटो नास्ति
इति ज्ञा4223

ज्ञानस्यास्य भे– श्र॰ ।

नस्य भेदाऽसिद्धेः । सिद्धे हि ज्ञा4224

ज्ञानस्य भे– श्र॰ ।

नभेदे तद⁴²²⁵

इन्द्रिय ।

न्वयव्यतिरेकानुविधानस्य अन्यथा
सिद्धत्वं वक्तुं युक्तम् रूपस्पर्शज्ञानवत् । न चात्र⁴²²⁶

इह भूतले घटो नास्तीत्यत्र । तुलना–
तथा चेह घटो नास्तीति ज्ञानमेकमेवेदमिह कुण्डे दधीति ज्ञानवद् उभयालम्बनमनुपरतनयनव्यापारस्य
भवति, तत्र भूप्रदेशमात्र एव नयनजं ज्ञानिमतरत्र प्रमाणान्तरजमिति कुतस्त्योऽयं विभागः । –न्यायमं॰
पृ॰ ५१ ।

तद्भेदोऽस्ति, इह कुण्डे दधि इत्यादि
ज्ञानवत् इह भूतले घटो नास्ति इत्यादिज्ञानस्यापि एकस्य उ⁴²²⁷

भूतलघटाभावौ उभयम् ।

भयांशावलम्बिनः अनु
परतनयनव्यापारे प्र⁴²²⁸

प्रतिपत्ति प्र– आ॰, श्र॰ ।

तिपत्तरि प्रतीतेः । अस्तु वा त⁴²²⁹

ज्ञानभेदः ।

द्भेदः, तथापि इन्द्रियान्वयव्यतिरेकानु
विधायित्वेन उ⁴²³⁰

भूतलघटाभावौ उभयम् ।

भयस्योपलम्भाऽविशेषे कथमेक⁴²³¹

भूतलस्य ।

स्य प्रत्यक्षत्वमन्य⁴²³²

घटाभावस्य ।

स्याऽप्रत्यक्षत्वं वक्तुं युक्तं
स्वेच्छाकारित्वप्रसङ्गात् ?

प्र⁴²³³

घटस्मरण ।

तियोगिस्मरणानन्तरभावित्वात् घटाद्यभावप्रतीतेरप्रत्यक्षत्वे स⁴²³⁴

वैशेषिकाद्यभिमताय –आ॰ टि॰ ।

विकल्पकप्रत्य
क्षाय दत्तो जलाञ्जलिः । त⁴²³⁵

सवि
कल्पकम् –आ॰ टि॰ ।

द्धि निर्विकल्पकप्रत्यक्षानन्तरं शब्दार्थसम्बन्धस्मरणे सति
घटोयम् इत्याद्याकारमुपजायते । त⁴²³⁶

स्मरणानन्तरभाविनोऽपि सविकल्पकस्य ।

थाविधस्याप्यस्य इन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधा
यितया प्रत्यक्षत्वे घटाद्यभावप्र⁴²³⁷

–प्रत्यक्षस्यापि श्र॰ ।

त्ययस्यापि तद⁴²³⁸

प्रत्यक्षत्वम् ।

स्तु अ⁴²³⁹

इन्द्रि
यान्वयव्यतिरेकानुविधानस्य समानत्वात् ।

विशेषात् । न चैवं रूपोपलम्भा
नन्तरभाविस्पर्शसंवेदनेऽपि चाक्षुषत्वप्रसङ्गः इत्यभिधातव्यम्; स्पर्शग्रहणयोग्यताशून्य
त्वाच्चक्षुषः स्पर्शनस्यैव त⁴²⁴⁰

स्पर्शग्रहण ।

द्ग्रहणयोग्यतासद्भावात्, अ⁴²⁴¹

चक्षुषा स्पर्शग्रहणे सति –आ॰
टि॰ ।

न्यथा उपह⁴²⁴²

बधिरत्वरोगवत्त्वगिन्द्रियस्यापि –आ॰ टि॰ । पक्षाधातादिना शून्यस्पर्शनेन्द्रियस्य पुंसः ।

तत्वगिन्द्रियस्यापि
[p. 471 ] स्पर्शसवित्तिः स्यात् । तस्मादानुमानिकमेव इ⁴²⁴³

रूपदर्शनान्तरभावि स्पर्शज्ञानम् अनुमानात्मकम् सामान्यतो विशेपतश्च प्रतिपन्नाविना
भावहेतुसामर्थ्येनोत्पद्यमानत्वात् ।

दं विज्ञानं य⁴²⁴⁴

इय सामान्येन व्याप्ति ।

द् रूपवत् तत् स्पर्शवत्,
यदि वा, य⁴²⁴⁵

एषा विशेषतो व्याप्ति ।

देवंविधरूपवत् तदेवंविधस्पर्शवत् इति सामान्यतो विशेषतश्च प्रति
पन्नाऽविनाभावहेतुसामर्थ्येन उत्पत्तेः, यदित्थमुत्पद्यते तदनुमानमेव यथा यद् धूम
वत् तदग्निमत्, यद्वा यदेवंविधधूमवत् तदेवंविधाग्निमत् इ⁴²⁴⁶

सामान्यतो विशेषतश्च ।

त्याद्यवगताविनाभाव
हेतुप्रभवं विज्ञानम्, प्रतिपन्नाविनाभावहेतुसामर्थ्येनोत्पद्यते च रूपोपलम्भानन्तर
भाविस्पर्शविज्ञानमिति । तत स्थितमेतत्–देशाद्यविप्रकृष्टार्थसम्बन्ध्यभावः प्रत्यक्षत
एव परिच्छिद्यत इति ।

यस्तु4247

तुलना–कश्चित्पुनरसन्निकृष्टदेशवृत्तिरनुमेयोऽपि भवत्यभाव यथा
सन्तमसे सलिलधाराविसरसिक्तसस्यमूलमभिवर्षति देवे धनपवनसयोगाभावोऽनुमीयते, यथा वाऽर्थापत्ता
बुदाहृत गृहभावेन चैत्रस्य वहिरभावकल्पनमिति । आगमादप्यभावस्य क्वचिद् भवति निश्चय । चौरा
दिनास्तिताज्ञानमध्वगानामिवाप्तत ॥ –न्यायमं॰ पृ॰ ५४ ।

देशादिविप्रकृष्टार्थसम्बन्ध्यभावः सोऽनुमानादेः; तत्र देशविप्रकृष्टस्य
कमलाकरकमलादेः सम्बन्धी विकासाद्यभावः दिनकरोदयाद्यभावादवसीयते । काल
विप्रकृष्टस्य च शक⁴²⁴⁸

रोहिण्यादिनक्षत्रस्य ।

टादेः मु4249

मुहूर्त्तोन्ते श्र॰ ।

हूर्त्तान्ते उदयाभाव अश्विन्युदयात् प्रतीयते । स्वभावविप्र
कृष्टस्य⁴²⁵⁰

–स्य चै– श्र॰ ।

च चैतन्यस्य शवशरीरे सत्त्वाभावः व्यापारव्याहाराकारविशेषाभावादनुमीयते ।
न खलु एवंविधाभावः एवंविधलिङ्गादन्यतः कुतश्चित् प्रतिपत्तुं शक्य ।

एतेन यदुक्तम्4251

पृ॰
४६६ प॰ १ ।

–यद्यभावः प्रत्यक्षपरिच्छेद्यः स्यात् कथमपवरकादौ इन्द्रियेणाऽ
सन्निकृष्टो देवदत्ताद्यभावः प⁴²⁵²

परिच्छिद्यते श्र॰, परिच्छेद्यते आ॰ ।

रिच्छिद्येत इत्यादि; तदपि प्रतिव्यूढम्; नासीदपवरके
देवदत्तः इत्यादिप्रतीतेः स्मृति4253

तुलना–अस्य स्मरणत्वात् । यद्यपि पूर्वं हस्ती नास्तीत्यादि सविकल्पक ज्ञान नोत्पन्नं
तथापि हस्त्याद्यभावविशिष्टे देवकुले निर्विकल्पक ज्ञानमुत्पन्नम् । अन्यथा हि यदाह देवकुलमद्राक्ष न
तदा त समीपवर्तिन हस्तिनमिति प्रश्नानन्तर स्मरण न स्यात् । तत्तु दृष्टम् । यस्य वस्तुन पूर्व नाभाव
परिच्छिन्नस्तत्र परप्रश्नानन्तर सशेते न निरीक्षित मया किं तत्र देवदत्तोस्त्युत हस्ती इति । न चेदानीम
भाव निश्चिनोति अत पूर्वमेव हस्त्याद्यभावस्य प्रतीतेर्युक्तमेतत् स्मरणं न मया तत्र हस्ती दृष्ट
इत्यादि । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५९३ । न्यामम॰ पृ॰ ५३ । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २२७ ।

त्वात् आसीत् तत्र घटः इत्यादिप्रतीतिवत् । अपवरक
ग्राहिणा4254

–हिणा प्र-
आ॰, श्र॰ ।

हि प्रत्यक्षेण तत्राऽस⁴²⁵⁵

देवदत्ता
दीनाम् ।

न्निहितार्थाना4256

–नामभावो युगपत्प्रतिपत्तेः तत्र ब॰ ।

मभावा युगपत्प्रतिपन्नाः त⁴²⁵⁷

अपवरके ।

त्र सन्निहितार्थ
सद्भाववत् । तदुत्तरकालञ्च संस्कारप्रबोधवशात् त⁴²⁵⁸

येषामर्थाना सद्भाव तेषा सद्भावतया येपाञ्च देवदत्तादीनामभा
वस्तेषामभावरूपेण ।

द्भावाभावविषया प्रतीतिः उदयमासा
दयन्ती स्मृतित्वन्न जहातीति । न⁴²⁵⁹

तुलना–ननु मेचकबुद्ध्या सकलाभावग्रहणे सहसैव सकलाभावस्मृतिरुप-[p. n472 ]
जायेत, मैवम्, यत्रैव प्रश्नादि स्मरणकारणमस्य भवति तदेव स्मरति न सर्वम् अविद्यमानस्मरण
निमित्तम् । अन्यत्र तु युगपदुपलब्धेष्वपि वर्णेषु युगपदन्त्यवर्णानुभवसमनन्तर स्मरणम् । अन्यत्र तु
युगपदुपलब्धेऽपि क्रमेण स्मरण भविष्यतीति न मेचकबुद्धावय दोष । –न्यायम॰ पृ॰ ५३ ।

चैतद् वक्तव्यम्–सकृदनुभूतेषु सकलपदार्थाभावेषु
[p. 472 ] सहसैव स्मृतिः स्यात् इति, अनुभूतत्वमात्रस्य स्मृत्यकारणत्वात्, अनुभूतेष्वपि हि
भावाभावस्वभावेषु निखिलार्थेषु यस्य यस्य संस्कारोद्बोधनिमित्ता प्रश्नादिसामग्री सम्पद्यते
तस्य तस्य रूपस्य स्मृतिः प्रादुर्भवति इदं तत्रासीत्, इदं नासीत् इति ।

यदपि–अभावप्रमाणोत्पत्तौ भूतलाद्याश्रयग्रहण⁴²⁶⁰

–ग्रहणत्वारूपा श्र॰ ।

रूपा सामग्री इत्याद्युक्त⁴²⁶¹

पृ॰ ४६४ प॰ २

म्, तद
प्यसारम्, आश्रयग्रहणस्य प्रत्यक्षेऽप्यविशिष्टत्वात् । न खलु भूतले घटोऽस्ति इति
प्रत्यक्ष भूतलग्रहणादृते घटते । न चाश्रयग्रहणपूर्वकमेव अभावग्रहणमिति नियमोऽस्ति,
अन्धकारे प्रदीपाभावप्रतिपत्तेराश्रयाऽग्रहणेप्यु4262

–प्युपपत्तेः श्र॰ ।

त्पत्तेः । न चान्धकार एव आश्रयः इत्य
भिधातव्यम्; प्रकाशाभावमात्रतया भ⁴²⁶³

वैशेषिकेण

वता त⁴²⁶⁴

अन्धकारस्य । द्रव्यगुणकर्मनिष्पत्तिवैधर्म्याद
भावस्तम । –वैशे॰ सू॰ ५ । २ । १९ ।

स्य इष्टेः, स⁴²⁶⁵

प्रकाशाभाव एव ।

एव च प्रदीपाभाव इति
नाश्रयस्य त⁴²⁶⁶

प्रदीपाभावभिन्नस्य ।

द्व्यतिरिक्तस्य कस्यचित्तत्र⁴²⁶⁷

प्रदीपाभावप्रतिपत्तौ ।

ग्रहणम् । तथा गन्धो नास्ति इत्यपि प्रतीतिः
आश्रयग्रहणनिरपेक्षैवोत्पद्यते, निमीलिताक्षस्या4268

–पि घ्रा– आ॰, श्र॰ ।

पि हि घ्राणेन्द्रियव्यापारादनन्तरं
गन्धाभावप्रतीतिः उत्पद्यते । न च तत्र घ्राणेन्द्रियेण आश्रयस्य द्रव्यस्य ग्रहणं सम्भवति,
दर्शन-स्पर्शनाभ्यामेव द्रव्यस्य ग्रहणसम्भवात् । तथा नास्ति शब्दः इति श्रोत्रव्यापारादेव
आश्रयग्रहणनिरपेक्षाद्भवति अभावप्रतीतिः । न हि श्रोत्रेन्द्रियेण शब्दस्य आ⁴²⁶⁹

आकाशम् ।

श्रयो ग्रहीतु
शक्यः, तस्य अत्यन्तपरोक्षस्य अनुमानेनैवावसायात् । तन्नाश्रयग्रहणमभावप्रमाण
सामग्र्यामनुप्रविशति ।

अनुप्रविशतु वा, त⁴²⁷⁰

तुलना–तत्र निषेध्याधारो वस्त्वन्तर प्रतियोगिससृष्ट
वा प्रतीयते, अससृष्ट वा ? प्रतियोगिनोऽपि स्मरण वस्त्वन्तरससृष्टस्य अससृष्टस्य वा ? –प्रमेयक॰
पृ॰ २०३ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २४ । जैनतर्कवा॰ वृ॰ पृ॰ ९३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ३११ ।

थापि आ⁴²⁷¹

भूतलस्य

श्रयस्य ग्रहण किं 4272

घटाभावसहितस्य ।

निषेध्याभावसहितस्य, केवलस्य
वा ? 4273

घटस्य ।

प्रतियोगिनोऽपि स्मरणम्–किम् अभावाक्रान्तस्य, तद्विपरीतस्य वा ? तत्र
अभावविशेपितयोः आ⁴²⁷⁴

भूतलघटयो

श्रयप्रतियोगिनोः ग्रहणस्मरणपथप्राप्तयोः त⁴²⁷⁵

अभावप्रतीतिहेतुत्वे ।

त्कारणत्वाभ्युपगमे
अभावज्ञानादेव अभावज्ञानम् इत्यु4276

–क्त भवतिन श्र॰ ।

क्तं स्यात् । न च स्वा4277

स्वस्य स्वापेक्षया प्रतीतौ स्वात्माश्रयत्वम् ।

त्माश्रयस्य कस्यचित् सिद्धि
र्युक्ता अ⁴²⁷⁸

अग्नेरेव अग्निसिद्धिप्रसङ्गात् । तथा च सर्वं सर्वस्य
सिद्ध्येत्

तिप्रसङ्गात् । चक्रकप्रङ्गश्च–अभावप्रमाणोत्पत्तौ हि प्रतियोग्यभावप्रतिपत्तिः,
तत्प्रतिप⁴²⁷⁹

–त्तौ तद्वि– आ॰, ब॰ ।

त्तौ च त⁴²⁸⁰

अभावविशिष्टयो ।

द्विशेषितयोः आश्रयप्रतियोगिनोः प्रतिपत्तिः, तस्याञ्च सत्याम् अभाव
[p. 473 ] प्रमाणोत्पत्तिरिति । अभावनिरपेक्षतया च आश्रये प्रतियोगिनि च गृह्यमाणे यद्यभाव
प्रतीतिः स्यात् तदा सधटेऽपि भूतले घटो नास्ति इ⁴²⁸¹

इति स्या– ब॰ ।

ति प्रतीतिः स्याद् विशेपाभावात् ।
ततो यथोक्तसामग्र्या विचार्यमाणाया अनुपपत्तेः चक्षुरादिसामग्रीत एव अभावप्रमाणस्य
उत्पत्तिः स्वपरात्मना सदसद्रूपघटाद्यर्थविषयता चाभ्युपगन्तव्या । ननु परात्मना घटादेर
सत्त्वं प्रतीयमा4282

–मान स्वा– श्र॰ ।

नं न स्वात्मतया प्रतिपन्नं स्यात्, यच्च स्वात्मतया न प्रतीयते कथं तत्तस्य
रूपम् अतिप्रसङ्गात् ? इत्यप्यसुन्दरम्; यतः परात्मनाऽपि प्रतीयमानमसत्त्वं घटादेरेव
प्रतीयते नतु परस्य, घटो हि पटो न भवति इत्येवं नञर्थः प्रतीयते, नतु4283

न तु पटो न ब॰ ।

पटः पटो न
भवति इत्येवम् । अतः परात्मना प्रतीयमानोऽपि नञर्थः घटादेरेव प्रतीयते इति
त⁴²⁸⁴

घटस्यैव ।

स्यैव तद्रू4285

पटरूपेण

पेण असत्त्व⁴²⁸⁶

–त्त्वमित्येवं व्य– ब॰ ।

मिति व्यपदिश्यते ।

यच्चान्यदुक्तम्4287

पृ॰ ४६५ प॰ २० ।

–घटविविक्तत्वं किं भूतलस्वरूपमात्रम्, तद्व्यतिरिक्तं वा इत्यादि,
तदप्ययुक्तम्, यतः तद्विविक्तत्वं त⁴²⁸⁸

भूतलधर्मतया घटधर्मतया ।

द्धर्मतया त⁴²⁸⁹

भूतलात् घटात् ।

तः कथंञ्चिद् व्यतिरिक्तं पृच्छ्यते, पदार्था
न्तरतया वा4290

द्विविधा हि विविक्तता–धर्मधर्मिरूपेण कथञ्चिद्विविक्तता यथा ज्ञानात्मनो, पदार्थान्तररूपेण
सर्वथा यथा घटपटयो ।

? तत्र तद्धर्मतयैव तत् कथञ्चिद्भिन्नमुपपन्नं न पुनः पदार्थान्तरतया ।
स्व⁴²⁹¹

तुलना–सर्वे हि भावा स्वस्वरूपस्थितयो नात्मान परेण मिश्रयन्ति
तस्यापरत्वप्रसङ्गात् –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ १ । ४२ । नाप्येषा परस्पराभिन्नानामभावेन भेद शक्यते
कर्त्तुम्, तस्य भिन्नाभिन्नभेदकरणेऽकिञ्चित्करत्वात् । न चाभिन्नानामन्योन्याभाव सभवति । नापि
परस्परभिन्नानामभावेन भेद क्रियते, स्वहेतुभ्य एव भिन्नानामुत्पत्ते । नापि भेदव्यवहार क्रियते, यतो
भावानामात्मात्मीयरूपेणोत्पत्तिरेव स्वतो भेद, स च प्रत्यक्षप्रतिभासनादेव भेदव्यवहारहेतु । –प्रमाणवा॰
स्ववृ॰ टी॰ १ । ६ । यत स्वकारणकलापात् स्वस्वभावव्यवस्थितयो भावा समुत्पन्ना नात्मान परेण
मिश्रयन्ति तस्याऽपरत्वप्रसङ्गात् –प्रमेयक॰ पृ॰ २०८ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५८८ । स्या॰ र॰ पृ॰
५८१ ।

हेतुतो हि भावाः परस्परा4292

अन्योन्यममिलितस्वरूपा भिन्ना इत्यर्थ ।

ऽसङ्कीर्णस्वभावविशिष्टाः समुत्पन्नाः, तद्विपरीता वा ? प्रथम
विकल्पे सिद्धमेषां स्वकारणकलापादेव अ⁴²⁹³

भिन्नस्वभावत्वम् ।

न्याऽसंसृष्टस्वभावत्वम्, अतो वैयर्थ्यम
र्थान्तरभूताभावपरिकल्पनायाः । यत् स्वरूपतो विविक्तस्वभावं न तत्र अर्थान्तर
भूताऽभावपरिकल्पना फलवती यथा4294

प्रागभावे
नास्ति प्रध्वसादिरित्यत्र ।

प्रागभावादौ, स्वरूपतो विविक्त⁴²⁹⁵

–क्तभावाश्च श्र॰ ।

स्वभावाश्च भावाः
स्वहेतुतः समुत्पन्ना इति । द्वितीयविकल्पस्त्वनुपपन्नः; स्वरूपतोऽविविक्तानामर्थानां
व्यतिरिक्ताभावेन 4296

विविक्तस्य ब॰ ।

वैविक्त्यस्य⁴²⁹⁷

भिन्नताया ।

कर्तुमशक्यत्वात् । यत् स्वभाव⁴²⁹⁸

–तो विवि– ब॰ ।

तोऽविविक्तस्वरूपम्
न तत्र अर्थान्तरभूताभावेन विवेकः कर्तुं शक्यः यथा एकव्यक्तौ, स्वभाव⁴²⁹⁹

–तो विवि– ब॰ ।

तोऽविविक्त
स्वरूपाश्च परमते पदार्था इति ।

[p. 474 ]

किञ्च, अभा4300

तुलना–किञ्च भावाभावयोर्भेदो नाभावनिबन्धनोऽनवस्थाप्रसङ्गात् । अथ स्वरूपेण भेद,
तथा भावानामपि स स्यादिति किमभावेन कल्पितेन । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । ६ । यदि
चेतरेतराभाववशात् घट पटादिभ्यो व्यावर्त्तेत तर्हि इतरेतराभावोऽपि भावादभावान्तराच्च प्रागभावादे
किं स्वतो व्यावर्त्तेत, अन्यतो वा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ २०८ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५८१ ।

वं विना भावानां विवेका4301

भेदाभावे ।

ऽसभवे कथमभावानाम⁴³⁰²

प्रागभाव प्रध्वसाद् भिन्न ।

न्योन्यं भावा4303

प्रागभाव घटादेर्भिन्न इति ।

न्तराच्च
विवेक स्यात् ? तत्रा4304

अभावेष्वपि ।

पि त⁴³⁰⁵

भेदहेतो
इतरेतराभावस्य ।

द्धेतोरभावान्तरस्याऽभ्युपगमे अनवस्थाप्रसङ्गः । अथ अभा
वान्तरमन्तरेणापि अ⁴³⁰⁶

अभावस्य ।

स्य विलक्षणस्वभावत्वादेव अ⁴³⁰⁷

भावाद् घटादे अभावान्तराच्च प्रागभावादे ।

न्यतो विवेकः, तर्हि वैयर्थ्यम् अ⁴³⁰⁸

भिन्नाभाव ।

र्था
न्तराभावपरिकल्पनाया, घटादेरपि विलक्षणस्वभावतयैव अ⁴³⁰⁹

पटादे ।

न्यतो व्यावृत्तिप्रसिद्धेः ।
तथाहि–घटादेः अन्यतो व्यावृत्तिः विलक्षणस्वभावनिब⁴³¹⁰

घटो भूतल न भवति भूतलञ्च घटो न भवतीति इतरेतरा
भावादेव विलक्षणस्वभावादेव घटस्य भूतलाद् व्यावृत्तिर्न पुनरभावादिति भाव –आ॰ टि॰ ।

न्धनैव, अन्यतो व्यावृत्तित्वात्,
या अन्यतो व्यावृत्तिः सा विलक्षणस्वभावनिबन्धनैव यथा अभावस्य, अन्यतो व्यावृ
त्तिश्च घ⁴³¹¹

तस्माद्विलक्षणस्वभावनिबन्धनैव नाभावनिबन्धनैव –आ॰ टि॰ ।

टादेरिति ।

किञ्च, आश्रयभेदेन इतरेतराभावः तावन्न भिद्यते सर्वत्रैव अस्य⁴³¹²

इतरेतराभावस्य ।

एकत्वेनाऽभ्यु
पगमात् । ततश्च घटस्य इतरेतराभावाद् व्यावृत्तिर्नाऽभा4313

द्वितीयाभाव ।

वनिबन्धना । तत्र⁴³¹⁴

अभावनिबन्धनत्वे –आ॰ टि॰ ।

हि इतरेत
राभाव, अभावान्तर वा निबन्धन स्यात् ? इतरेतराभावश्चेत्, किं स एव, अन्यो
वा ? न तावत् स एव, अ⁴³¹⁵

अस्मात् प्रथमादितरेतरा
भावात् ।

तो घटादेर्व्यावर्त्तमानत्वात् । य⁴³¹⁶

घट-इतरेतराभावयो व्यावृत्तिर्न तदितरेतराभावनिबन्धना तस्मादेव तस्य व्यावर्त
मानत्वात्

त् यतो व्यावर्त्तते न तस्मा
देव तस्य व्यावृत्तिः यथा पटाद् व्या4317

व्यावृत्तमान– आ॰ ।

वर्त्तमानस्य घटस्य न पटा4318

किन्तु त्रिभुवनादेव –आ॰ टि॰ ।

देव व्यावृत्तिः, व्याव
र्त्तते च इतरेतराभावाद् घट इति । इतरेतराभावान्तराभ्युपगमे च अस्य⁴³¹⁹

इतरेतराभावस्य । गव्यश्वाभावोऽश्वे च
गोरभाव इतरेतराभाव, स च सर्वत्रैको नित्य एव पिण्डविनाशेऽपि सामान्यवत् पिण्डान्तरे प्रत्यभिज्ञानात् ।
यथा सामान्यमदृष्टवशादुपजायमानेनैव पिण्डेन सह सम्बद्ध्यते नित्यत्वञ्च स्वभावसिद्धम्, तथेतरेतरा
भावोऽपि । –प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २३० ।

एकत्वक्षतिः
अनव⁴³²⁰

द्वितीयेतरेतराभावस्य व्यावृत्त्यर्थम् तृतीय इतरेतरा
भाव कल्पनीय तद्व्यावृत्त्यर्थञ्च चतुर्थ इति ।

स्था च स्यात् । अथ अभा4321

इतरेतराभावाद् भिन्न कश्चित् प्रागभावादिरूप
अभाव अभावान्तरम् ।

वान्तरमस्य⁴³²²

घटस्य ।

ततो4323

इतरेतरत –आ॰ टि॰ ।

व्यावृत्तेर्निबन्धनम्, तन्न,
इतरेतरव्यावृत्तेः अभावान्तरनिबन्धनत्वानुपपत्तेः, उपपत्तौ वा अभावचतुष्टयकल्पनाऽ
नर्थक्यम्, एकस्मादेव अभावात् इदम⁴³²⁴

प्रागभाव ।

तः प्राङ् नासीत्, इतरद् इतरत्र नास्ति इत्यादि
प्रतीतेरुपपत्तेः । अथ घटस्य इतरेतराभावाद् व्यावृत्तिरेव नेष्यते तत्कथमय दोषः ?
[p. 475 ] तर्हि इतरेतराभावोऽपि घ⁴³²⁵

पट ब॰ ।

टः स्यात् । य⁴³²⁶

इतरेतराभाव घटात्मक तस्मादव्यावर्तमानत्वात् ।

स्य यतो व्यावृत्तिर्नास्ति न तस्य ततो भेदः
यथा घटस्वरूपाद् घटस्य, नास्ति च इतरेतराभावाद् व्यावृत्तिर्घटस्य इति ।

यदपि–अभावस्य वस्तुत्वमभिहितम्4327

पृ॰ ४६७ पं॰ १ ।

, तद⁴³²⁸

वस्तुत्वम् ।

पि वस्तुधर्मस्यैवोपपन्नं न पुनः सर्वथा
तुच्छस्वभावस्य, तथाविधस्यास्य⁴³²⁹

अभावस्य ।

वस्तुत्वानुपपत्तेः । य⁴³³⁰

अभावो न वस्तु सर्वथा तुच्छस्वरूपत्वात् ।

त् सर्वथा तुच्छस्वभावं न तद्वस्तु
यथा गगनेन्दीवरम्, सर्वथा तुच्छस्वभावश्च परैरभ्युपगतोऽभाव इति । अस्तु वा अस्य
वस्तुत्वम्; तथापि त⁴³³¹

वस्तुत्वम् ।

त् केन गृह्यताम्–किमभावाख्येन प्रमाणेन, प्रमाणान्तरेण वा ?
प्रथमपक्षे किं तद्वस्तुत्वं भावः, अभावो वा ? यदि भावः, कथमभावग्राह्यः त⁴³³²

भावस्वरूपस्य वस्तुत्वस्य ।

स्य त⁴³³³

अभावविषयत्व ।

द्विष
यत्वाऽनभ्युपगमात् ? तुच्छस्वभावाभावस्य भावस्वरूपवस्तुत्वाश्रयत्वविरोधाच्च । य⁴³³⁴

अभावो न वस्तुत्वाश्रय तुच्छस्व
भावत्वात् ।

त्
तुच्छस्वभावं न तद् भावस्वभाववस्तुत्वाश्रयः यथा शशविषाणम्, तुच्छस्वभावश्च⁴³³⁵

–श्च परि– ब॰ ।

परैः
परिकल्पितोऽभाव इति । अथ अभावः, तन्न, वस्तुत्वस्य अ⁴³³⁶

अभावस्वरू– श्र॰ ।

भावरूपत्वे नीलादावपि
तस्य⁴³³⁷

वस्तुत्वस्य ।

अभावरूपत्वप्रसङ्गाद् भाववार्त्तोच्छेदः स्यात् । अथ प्रमाणान्तरेण गृह्य⁴³³⁸

–ते तन्न श्र॰ ।

ते त⁴³³⁹

वस्तुत्वम् ।

त्;
तन्न, प्रमाणान्तराणामभावग्राहकत्वानभ्युपगमे त⁴³⁴⁰

अभावगत ।

द्ग तवस्तुत्वग्राहकत्वाभ्युपगमविरोधात् ।
तन्न अभावप्रमाणस्य सामग्रीवद् विषयोऽपि विचार्यमाणो व्यवतिष्ठेते ।

नापि फलम्; अभावावगतिलक्षणफलस्य प्रत्यक्षादितोऽपि सद्भावप्रतिपादनात् ।
किञ्च, सि4341

सिद्धस्वरूपे ब॰ ।

द्धे स्वरूपे कारणविषयफलव्यवस्था वक्तुं यु4342

युक्तम् ब॰ ।

क्ता । न च अ⁴³⁴³

अभावस्य ।

स्य तत्सिद्धम् ।
ननु सदुपलम्भकप्रमाणपञ्चकानुत्पत्तिलक्षणम् अभावप्रमाणस्वरूपं प्रतिप्राणि प्रसिद्धत्वात्
कथमपह्नोतुं शक्यम् ? इत्यप्यनुपपन्नम्; यतः केयं त⁴³⁴⁴

प्रमाणपञ्चकानुत्पत्ति ।

दनुत्पत्तिः–कि निषेध्य⁴³⁴⁵

निषेध्यो घटादि ।

विष⁴³⁴⁶

–विषयज्ञानतया ब॰ ।

यज्ञान
रूपतया आत्मनोऽपरिणामः, अ⁴³⁴⁷

भूतलाद्याश्रयात्मकमन्यवस्तु ।

न्यवस्तुविज्ञानं वा ? तत्र अ⁴³⁴⁸

तुलना–नीरूपस्य हि विज्ञानरूपहानौ प्रमाणता । न युज्यते प्रमेयस्य सा हि सवित्तिलक्षणा ॥
यत्प्रमेयाधिगतिरूप न भवति न तत्प्रमाण यथा घटादि, प्रमेयाधिगतिशून्यश्चाभाव इति व्यापकानु
पलब्धि । –तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ ४७८ । यत प्रमाणपञ्चकाभावो निरुपारूयत्वात् कथ प्रमेयाभाव
परिच्छिन्द्यात् परिच्छित्तेर्ज्ञानधर्मत्वात् । –प्रमेयक॰ पृ॰ २०५ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५७८ । स्या॰ र॰
पृ॰ ३१० ।

परिणामस्य अ⁴³⁴⁹

अभावस्य भावत्वात् आ॰ ।

भावस्व
भावत्वात् कथं त⁴³⁵⁰

अत्र घटो नास्ति इत्याकारकज्ञानोत्पादने ।

थावि4351

–विधस्य ज्ञान– श्र॰ ।

धज्ञानजनने सामर्थ्य स्यात् ? कथं वा प्रामाण्यम् ? प्रमेयपरि
च्छेदकस्य हि प्रामाण्यं प्रसिद्धम्, यच्च स्वरूपेण न किञ्चित् तत्कथं कस्यचित्परिच्छे
दकमतिप्र⁴³⁵²

खरविषाणादेरपि परिच्छेदक
त्वप्रसक्ति ।

सङ्गात् ? य⁴³⁵³

आत्मनोऽपरिणामरूपोऽभाव न प्रमेयपरिच्छेदक स्वरूपेणाऽकिञ्चिद्रूपत्वात् ।

त् स्वरूपेणाऽकिञ्चिद्रूपम् न तत् कस्यचित्परिच्छेदकं यथा
[p. 476 ] वन्ध्यास्तनन्धयः, स्व⁴³⁵⁴

स्वरूपेणास्वरूपेणा– श्र॰ ।

रूपेणाकिञ्चिद्रूपञ्च परपरिकल्पितमभावप्रमाणमिति । परिच्छेद
कत्वं हि ज्ञानधर्म, सोऽश्वविपाणप्रख्यस्य अध्यक्षाद्यभावस्यातिदुर्घटः । ततश्च प्रमा
णा4355

प्रत्यक्षाद्यनुत्पत्तिरूपतया अभावप्रमाण प्रमाणाभावात्मकम्, अथ च अभावपरिच्छेदकत्वेन
परिच्छेदकत्वधर्माधारभूत प्रमाणात्मकञ्चेति विरोध ।

भावः प्रमाणञ्च इति प्रतिज्ञा4356

प्रमाणाभावरूपस्वीकरण प्रतिज्ञा, परिच्छे
दकत्वेन प्रमाणरूपतोवर्णन पदम् ।

-पदयोः विरोधः, यथा इदञ्च, नास्ति च इति ।

अन्यवस्तुविज्ञानपक्षेऽपि किमन्यस्मिन् वस्तुमात्रे, घटाभावाश्रये वा4357

भूतलादौ वा ।

ज्ञानमभाव
परिच्छेदकं स्यात् ? तत्राद्यपक्षे यत्र कुत्रचिद् य⁴³⁵⁸

यस्य कस्यचित् नास्ति आ॰ ।

स्य कस्यचिद् अ⁴³⁵⁹

अभावज्ञान श्र॰ ।

भावस्य ज्ञानं स्यात् ।
अथ घटाभावाश्रयस्य; नन्वेतत् घटाभावे सिद्धे सिद्ध्येत्, न चासौ भवत्पक्षे सिद्धः ।

प्रतियोगितापि एतेन प्रत्याख्याता; सि4360

–द्धे घ– आ॰ ।

द्धे हि घटाभावे अयमस्य आश्रय, अयञ्च
प्रतियोगी इति सिद्ध्येत् । ततोऽभावप्रमाणस्य यथाभ्युपगतस्वरूपसामग्रीविषयफलाना
मव्यवस्थितेः वस्तुधर्म एवाभाव प्रत्यक्षादिप्रमाण⁴³⁶¹

–सिद्धभावव– आ॰ ।

सिद्धश्च भाववदभ्युपगन्तव्य इति ।

न भावस्वरूपव्यतिरिक्त कश्चिदभाव प्रत्यक्षानुमानग्राह्य

, इति बौद्धस्य पूर्वपक्ष–

अत्र सुगतमतावलम्बिनः प्राहुः4362

एवम्मन्यते–अभावो नाम नास्त्येव
केवल मूढस्य भावविषयमेव प्रत्यक्षमन्याभाव व्यवहारयति । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । ६ ।
एकज्ञानससर्गिवस्त्वन्तर तदुपलब्धिश्चानुपलब्धिर्विवक्षिता उपलब्धेरन्यत्वादभक्ष्याऽस्पर्शनीयवत्, स
एवाभाव, तदतिरिक्तस्य विग्रहवतोऽभावस्याभावात् । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ २ । ३ । तस्मादुपल
ब्धिविज्ञानादन्या वस्त्वन्तरविषया उपलब्धि ज्ञानात्मिकाऽनुपलब्धि । कथ पुनरुपलब्धिरेवानुपलब्धिरुच्यते
इत्याह विवक्षितेत्यादि । यथा भक्ष्याभक्ष्यप्रकरणे विवक्षिताद् भक्ष्यादन्यत्वादभक्ष्यो ग्राम्यकुक्कुटो
भक्ष्योऽपि सन् तदन्यस्योच्यते, यथा च स्पर्शनीयाऽस्पर्शनीयाधिकारे विवक्षितात् स्पर्शनीयादन्यत्वादस्प
र्शनीयश्चाण्डालादिस्तदन्यस्य स्पर्शनीयोऽपि सन्नुच्यते तद्वदुपलब्धिरेवानुपलब्धिर्मन्तव्या तस्मात्
प्रतिषेध्याद् घटादे स्वबिषयविज्ञानजननयोग्याद् योऽन्य उपलम्भजननयोग्य एव न तद्विपरीत स्वभावो
घटविविक्तप्रदेशरूप स एव चात्र अनुपलब्धिशब्देनोच्यते । –हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ १६३A. ।
तस्यान्यस्य प्रदेशस्य केवलस्य यत् तत् कैवल्यम् एकाकित्वमसहायता तदेवापरस्य प्रतियोगिनो घटादेर्वै
कल्यमभाव इति । तस्मादन्यभाव एव भावाश एव त्वदभिमतस्तदभाव प्रतियोग्यभावाशो न तत
पृथग्भूत धर्मान्तरमित्युच्यते सुगतसुतै । –हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ १७९B । न ह्यभाव कश्चिद्विग्रहवान्
य साक्षात्कर्त्तव्य अपि तु व्यवहर्त्तव्य । –क्षणभङ्गसि॰ पृ॰ ६५ ।

–न⁴³⁶³

न तावत्स्व– ब॰ ।

भावस्वरूपव्यतिरिक्तः कश्चिदभावः
प्रत्यक्षतोऽनुमानतो वा प्रतीयते । प्रत्यक्षस्य हि स विषयो भवति यो
जनकत्वे सति आकारसमर्पकः, अभावस्य च जनकत्वमाकारसमर्प
कत्वञ्चातिदुर्घटम् । य⁴³⁶⁴

अभाव कस्यचिज्जनक
स्वाकारसमर्पकश्च न भवति अभावरूपत्वात् ।

द् अभावरूपं न तत् कस्यचिज्जनक स्वाकार
समर्पकञ्च यथा खपुष्पम्, अभावरूपश्चाभावो भवद्भिरिष्ट इति ।
स्वाकारमर्पयतो ज्ञानजनकत्वे चास्य⁴³⁶⁵

अभावस्य ।

भावरूपतैव स्यात् । यत् स्वाकारमर्पयत् ज्ञान
[p. 477 ] ज⁴³⁶⁶

अभावो भावस्वरूप एव स्वाकारार्पकत्वे सति ज्ञानजनकत्वात् ।

नयति तद् भावस्वभावमेव यथा घटादि, स्वाकारमर्पयन् ज्ञानं जनयति च अभाव
इति । यत् खलु कुतश्चिदुत्पन्नं केनचिद्रूपेण प्रतिभासमानं काञ्चिदर्थक्रियां करोति तद्
भावस्वरूपमुच्यते ।

किञ्च, अभावाकारस्य⁴³⁶⁷

–स्याज्ञाने ब॰ ।

ज्ञानेऽनुप्रवेशे तस्या4368

ज्ञानस्यापि ।

पि असत्त्वप्रसङ्गात् कुतः किं प्रतीय
ताम् ? न च इह भूतले घटो नास्ति इत्येवं प्रत्यक्षं तत्सद्भावे प्रमाणमित्यभिधा
तव्यम्, श⁴³⁶⁹

एकोपलम्भानुभवादिद नोपलभे इति । बुद्धेरुपलभे वेति कल्पिकाया समुद्भव ॥ –प्रमाणवा॰
४ । २७० ।

ब्दसं4370

–संसर्गिणोप– ब॰ ।

सर्गेणोपजायमानस्यास्य⁴³⁷¹

प्रत्यक्षस्य –आ॰ टि॰ ।

विकल्परूपतया प्रत्यक्षत्वानुपपत्तेः । विकल्पा
नाञ्च अर्थे प्रामाण्यानुपपत्तिः अर्थाऽसंस्पर्शित्वात्तेषा4372

विकल्पानाम् –आ॰ टि॰ ।

म् । तन्न प्रत्यक्षतोऽभावसिद्धिः ।
नाप्यनुमानतः; त⁴³⁷³

अनुमान हि ।

द्धि साध्यप्रतिबद्धलिङ्गबलादुदयमासादयति । प्रतिबन्ध⁴³⁷⁴

अविनाभाव ।

श्च साध्य
साधनयोः प्रत्यक्षतः, अनुमानतो वा प्रतीय⁴³⁷⁵

–तीयेत् आ॰ ।

ते ? न तावत् प्रत्यक्षतः; अभावस्य
उक्तप्रकारेण प्रत्यक्षाऽगोचरत्वे त⁴³⁷⁶

प्रत्यक्षात् –आ॰ टि॰ ।

तोऽस्य⁴³⁷⁷

अभावस्य –आ॰ टि॰ ।

केनचित् लिङ्गेन सह प्रतिबन्धप्रतिपत्तेरनुपपत्तेः ।
अनुमानतः तत्प्रतीतौ अनवस्था, तत्रा4378

द्वितीयानुमानेऽपि ।

पि अनुमानान्तरात् त⁴³⁷⁹

अविनाभावप्रतीति ।

त्प्रतीतिप्रसङ्गात् । तन्न
कुतश्चित् प्रतिबन्धसिद्धिः । नचासिद्धप्र⁴³⁸⁰

–प्रतिबन्धलिङ्गं ब॰ ।

तिबन्धं लिङ्गं साध्यसाधनाय प्रभवति
अतिप्रसङ्गादिति ।

तन्निराकरणपूर्वकम् अभावस्य भावान्तररूपस्य वस्तुसत समर्थनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्4381

पृ॰ ४७६ प॰ १० ।

–न भावस्वरूपव्यतिरिक्तोऽभावः इत्यादि,
तदसमीक्षिताभिधानम्; भावस्वरूपाऽतिरिक्तस्याऽभावस्य प्रतीतिभेदात्
स्वरूपभेदात् सामग्रीभेदात् अर्थक्रियाभेदाच्च भेदसिद्धिः । य⁴³⁸²

अभावो भावस्वरूपातिरिक्तः
प्रतीतिस्वरूपसामग्र्यर्थक्रियाभेदात् ।

स्य
यतः प्रतीत्यादिभेदः तस्य ततो भेदः यथा घटात् पटस्य, प्रतीत्यादि
भेदश्च भावादभावस्य इति । न चायमसिद्धः; तथाहि–भा4383

तुलना–इद तावत्सकलप्राणिसाक्षिक सवेदनद्वयमुपजा
यमान दृष्टम् इह घटोऽस्ति इह नास्तीति । –न्यायमं॰ पृ॰ ५८ ।

वाऽ
भावयोस्तावत् प्रतीतिभेदः सुप्रसिद्ध एव इदमत्रास्ति, इदं नास्ति इति । नहि
प्रतीयमानापीत्थं भेदेन अभावप्रतीतिरपह्नोतुं युक्ता; भावप्रतीतेरप्यपह्नवप्रसङ्गात् ।
ननु निर्विकल्पकसामर्थ्येन इदमिहास्ति, नास्ति इति विकल्पद्वयमुत्पद्यते, न च
तद्व⁴³⁸⁴

विकल्पबशात् –आ॰ टि॰ ।

शादर्थव्यवस्था, विकल्पानामर्थे प्रा4385

प्रामाण्यादित्यपि श्र॰ ।

माण्याऽभावात्, इत्यपि श्रद्धामात्रम्; सविकल्प
कसिद्धौ निर्विकल्पकस्य प्रामाण्यप्रतिषेधतः सविकल्पकस्यैव अन्त⁴³⁸⁶

अन्तश्चेतनात्मकस्य बहिश्चाचेतनस्वरूपस्य वस्तुन ।

र्बहिर्वा वस्तुव्यव
[p. 478 ] स्थापकत्वेन प्रामाण्योपपत्तेः प्रतिपादितत्वात्4387

पृ॰ ४७ ।

। त⁴³⁸⁸

निर्विकल्पक –आ॰ टि॰ । तुलना–तत्र विकल्पमात्रसवेदनमनाल
म्बनमात्माशालम्बन वेत्यादि यदभिलप्यते तन्नास्तिताज्ञान इव अस्तित्वज्ञानेऽपि समानमतो द्वयोरपि
प्रामाण्य भवतु द्वयोरपि वा मा भूत् । –न्यायम॰ पृ॰ ५८ ।

त्सामर्थ्येनोत्पन्ना4389

–न्नाच्चाभाव– श्र॰ ।

ऽभावविकल्पाद्
अ⁴³⁹⁰

–अभावसि– ब॰ ।

भावाऽसिद्धौ भावसिद्धिरपि अ⁴³⁹¹

भावविकल्पात् ।

तोऽतिदुर्लभा । अथ प्रत्यक्षादेव भावसिद्धिः, अभाव
सिद्धौ त⁴³⁹²

निर्विक
ल्पकप्रत्यक्षम् –आ॰ टि॰ ।

त् किं काकैर्भक्षितम् ? प्रथमं हि इन्द्रियादिसामग्रीतः समुत्पन्नं प्रत्यक्षम्
अ⁴³⁹³

अनेकमभावा– ब॰ ।

नेक⁴³⁹⁴

अनेके भावा अभावाश्च उपाधय विशेषणानि तै खचित शबलित
चित्रितम् उपाधिमन्त विशेष्यभूतमर्थम् ।

भावाभावोपाधिखचितमुपाधिमन्तं प्रतिपद्यते, ततः शब्दार्थयोः प्रतिपन्न⁴³⁹⁵

गृहीतसङ्केत ।

प्रतिबन्धः
प्रतिपत्ता अर्थदर्शनोत्तरकालं यस्य यस्य विवक्षा भवति तत्तद्वाचक शब्द स्मृत्वा इदमि
हास्ति, इदं नास्ति इति विकल्पव्यापारं द⁴³⁹⁶

प्रदर्श– श्र॰ ।

र्शयति । यदि च तेऽभावविशेषाः प्रत्यक्षतो न
प्रतिपन्नाः तदा प्र⁴³⁹⁷

यस्याऽभाव स प्रतियोगी ।

तियोगिस्मरणमपि अनुपपन्नमेव स्यात् । नहि अप्रतिपन्ने घटाभावे
घटस्य प्रतियोगितया स्मृतिर्युक्ता अतिप्रसङ्गात् । अत प्रतिनियतप्रतियोगिस्मरणाऽन्यथा
नुपपत्त्या प्रतिनियताभावप्रतिपत्तिः प्रत्यक्षे प्रतिपत्तव्या इति ।

न च इह भूतले घटो नास्ति इति विशिष्टायाः प्रतीतेः विशेषणमन्तरेणोपप
त्तिर्युक्ता । या4398

इह भूतले घटो नास्तीति प्रतीति विशेषणग्रहणपूर्विका विशिष्टप्रतीतित्वात् ।

विशिष्टा प्रतीतिः नासौ विशेषणमन्तरेण उपपद्यते यथा दण्डीत्यादिप्रतीतिः,
विशिष्टा च इह भूतले घटो नास्ति इत्यादिप्रतीतिरिति । अथ भाव अभावप्रतीतेर्नि
बन्धनम् अतः स⁴³⁹⁹

भाव एव ।

एवास्या4400

अभावप्रतीते –आ॰ टि॰ ।

विशेषणं भविष्यति, एवञ्च भवतो न किञ्चिदिष्टं सिद्ध्येत्;
इत्यप्यसाम्प्रतम्; यतः किं निषिध्यमानो घ⁴⁴⁰¹

घटा
दिभाव ब॰ ।

टादिर्भावः अ⁴⁴⁰²

इह भूतले नास्ति घट इत्यभावप्रतीते ।

स्या निबन्धनमभ्युपगम्यते,
त⁴⁴⁰³

घटा
भावाश्रयो ।

दाश्रयो भूतलादिर्वा ? प्रक्षमपक्षोऽयुक्तः, भावाऽभावप्रतीत्योर्निर्बाधतया प्रतीयमानयो
र्वैलक्षण्यस्य विषयवैलक्षण्यव्यतिरेकेण अनुपपत्तेः । य⁴⁴⁰⁴

भावाभावप्रतीत्योर्वैलक्षण्य विषयवैलक्षण्यपूर्वकम् निर्बाधप्रतीतिवैलक्षण्यात् ।
तुलना–नहि विषयवैलक्षण्यमन्तरेण विलक्षणाया बुद्धेरस्त्युदय, नापि व्यवहारभेदस्य सभव । –प्रश॰
कन्द॰ पृ॰ २२९ ।

न्निर्बाधतया प्रतीयमानयोः
प्रतीत्योर्वैलक्षण्यं तद् विषयवैलक्षण्यपूर्वकम् यथा रूपादिप्रतीतिवैलक्षण्यम्, वैलक्षण्यञ्च
निर्बाधतया प्रतीयमानयोः भावाऽभावप्रतीत्योरिति । न च तत्प्रतीत्योर्निर्बाधता वैलक्ष
ण्येन प्रतीयमानत्वञ्चाऽसिद्धम्; तद्बाधकस्य कर्स्यचिद⁴⁴⁰⁵

–चिदभा– ब॰ ।

प्यभाभावात्, परस्प⁴⁴⁰⁶

अन्योन्य भिन्नस्वभावतया ।

राऽसङ्कीर्णस्व
भावतयाऽनुभूयमानत्वाच्च । नहि कश्चिदबालि4407

–शोऽभावमेव भावतया आ॰, श्र॰ ।

शो भावमेव अभावतया प्रतिपद्यते, अन्या
हि भावप्रतीतिः अन्या चाभावप्रतीतिरिति । य⁴⁴⁰⁸

यदि भाव ब॰ ।

दि च भाव एव अभावः स्यात्, तर्हि
त⁴⁴⁰⁹

भावसत्ताक्षणे

त्सत्ताक्षणे त⁴⁴¹⁰

भावदेशे ।

द्देशे चाऽभावप्रतीतिः स्यात् । न चैवम्, नहि स्वदेशकालनियतां भावसत्तामेव
[p. 479 ] अभावतया कश्चित् प्रतिपत्तुमर्हति ।

अथ निपिध्यमानध⁴⁴¹¹

–घटाद्याश्रय तथाऽभि– आ॰ ।

टाद्याश्रयतयाऽभिप्रतः भूतलदिभावः तदभावप्रतीतेर्नि
वन्धनम्; त⁴⁴¹²

तुलना–त इद प्रष्टव्या नास्तीति सविद किमालम्बनम् ? यदि न किञ्चित्, दत्त
स्वहस्तो निरालम्बन विज्ञानमिच्छता महायानिकानाम् । अथ भूतलमालम्बनम्, कण्टकादिमत्यपि
भूतले कण्टको नास्तीति सवित्ति तत्पूर्वकश्च नि शक गमनागमनलक्षणो व्यापारो दुर्निवार । केवल
भूतलविषयं नास्तीति सवेदनम्, कण्टकसद्भावे च कैवल्यं निवृत्तमिति प्रतिपत्तिप्रवृत्योरभाव इति चेत्,
ननु किं कैवल्य भूतलस्य स्वरूपमेव, किमुत धर्मान्तरम् ? तत्स्वरूप तावत् कण्टकादिसवेदनेऽप्यपरा
वृत्तमिति स एव प्रतिपत्तिप्रवृत्त्योरविरामो दोप । धर्मान्तरपक्षे च तत्त्वान्तरसिद्धि । –प्रश॰ कन्द॰
पृ॰ २२९ । प्रश॰ किर॰ पृ॰ ३२९ ।

त्रापि कि भूनलमात्रं घटाभावप्रतीतेर्निबन्धनम्, विशिष्ट वा ? प्रथमविकल्पे
सघटेऽपि भूतले घटाभावव्यवहारः स्यात् त⁴⁴¹³

भूतलमात्रस्य तत्रापि सद्भावात् ।

दविशेषात् । द्वितीयपक्षेऽपि किङ्कृत⁴⁴¹⁴

किहृतमस्य ब॰ ।

मस्य⁴⁴¹⁵

भूतलस्य ।

वैशिष्ट्यम्–स्वरूपकृत⁴⁴¹⁶

–हृतम् ब॰ ।

म्, घटसंसर्गरहितत्व⁴⁴¹⁷

–हृतम् ब॰ ।

कृतं वा ? न तावत् स्वरूपकृतम्; सघटेऽपि
भूतले अभावप्रतीतिप्रसङ्गात् स्वरूपसत्त्वस्य त⁴⁴¹⁸

सघटेऽपि भूतले ।

त्राप्यविशिष्टत्वात् । घटससर्गरहितत्व
निबन्धनत्वे तु नाम्नि विवादः घटाभावस्य घटसंसर्गरहितत्वशब्देन अभिधानात् ।

नचैतद्वक्तव्य⁴⁴¹⁹

प्राभाकरै । अप्रमीयमाणत्वमेव हि नास्तित्व नाऽपरम् न चाप्रमी
यमाणतैव प्रमेयम्, यस्मात्तदर्थाससृप्टानुभवयुक्ततैवात्मन तम्यार्थस्याप्रमीयमाणता, सा चावस्था
आत्मन स्वनविदितैव । अत प्रमेय नावशिष्यते । –बृह॰ पं॰ पृ॰ ११९–२० । तस्माद् भाव
ग्राहकप्रमाणाननुवृत्तिरेवाऽभावावगमं प्रमूते पृ॰ ११९ अभावस्य तु स्वरूपावगतिर्नास्ति इति न
प्रमाणाभावादन्य प्रमेयाभाव, प्रमाणाभावोऽपि च स्वरूपान्तरानवगमादेव न भावान्तरप्रमितेर्भिद्यते,
भावान्तरप्रमितिश्च स्वयंप्रकाशरूपा न प्रमेयतामनुभवतीति प्रमेयमभावाख्यस्य प्रमाणस्य नोपपद्यते ।
प्रमेयासद्भावाच्च न प्रमाणान्तरमवकत्पत इति स्थितम् । पृ॰ १२४ नास्तित्वञ्च प्रमाणानाम
नुत्पत्त्यैव गम्यते । नास्तित्वप्रतिपत्तिर्हि ता विना नास्ति कुत्रचित् ॥ योग्यप्रमाणानुत्पत्ते कारणत्व
परिग्रहात् । अतिप्रसङ्गदोषोऽपि नावकाशमुपाश्नुते ॥ –प्रकरणप॰ पृ॰ १२९ । नयवि॰ पृ॰ १६२ ।
तन्यरह॰ पृ॰ १७ । प्रभाकरवि॰ पृ॰ ५७ ।

म्–अभिमानमात्रमेवायं नास्ति इति व्यवहारः, सद्व्यवहारानुदय
एव तत्संभवादिति; यतः प्रतीयमानस्य वाधारहितस्यास्याभिमा4420

काल्पनिकत्वे ।

निकत्वे अस्ति इत्यादि
व्यवहारस्याप्याभिमानिकत्वप्रसङ्गः । यदि च⁴⁴²¹

तुलना–ज्ञानाभावे ज्ञान
भ्रम व्यवहाराभावे व्यवहारभ्रम आलोकादर्शने अन्धकारभ्रमवत्, न, सुपुप्त्याद्यवस्थासु प्रसङ्गात् ।
अप्रमिते च भ्रमाऽयोगात् मुषुप्त्यादिवत् ।–अथापि वैयात्यादुच्यते न च तत्त्वतो नास्तीति बुद्धिव्यव
हारौ स्त, किन्तु चैपदर्शनाभावे चैत्रो नास्तीति ज्ञान भ्रम चैत्रोचितव्यवहाराभावे च तदभावे
व्यवहारभ्रम । अयैव निदर्शनमाह–आलोकादर्शनेऽन्धकारभ्रमवत् तदेतन्निराकरोति–न; सुषुप्त्याद्यव
स्थासु प्रसङ्गात् । यदि हि ज्ञानव्यवहास्योरभावे तद्विभ्रम् सुषुप्त्याद्यबस्थास्यपि तथाप्रसङ्ग । नहि
तदा ज्ञान नापि व्यवहारः, समस्तविज्ञानोपसंहृतिलक्षणत्वात्मुषुप्त्याद्यवस्थाया । हेत्वन्तरमाह–अप्रमिते
च भ्रान्त्ययोगात् मुपुप्त्यादिवत् । प्रमितस्य हि भावस्य प्रमित एव भावे समारोपभ्रान्तिर्न पुनरमतो
ज्ञानाकारस्य नाप्यग्रह इत्युपपादिन विभमविपेके, अत्रापि सचयिप्यति । न च ज्ञानव्यवहागभावी
[p. n480 ] उपलब्धपूर्वौ । तदुपलम्भे वा कृतमत्र भ्रमोषन्यासेन । तस्मादप्रमिते भ्रान्त्यनुपपत्तेरयुक्तमेतदित्यर्थः ।
–विधिवि॰, न्यायकणि॰ पृ॰ ७३–७४ ।

सद्व्यवहारानुदय एव नास्तीतिव्यवहारस्य
[p. 480 ] अङ्गम्, तदा सुषुप्तावस्थायामपि नास्तीतिव्यवहारः स्यात् सद्व्यवहारानुदय⁴⁴²²

–दयस्य च त– ब॰ ।

स्य तत्राप्यविशे
पात् । त⁴⁴²³

तत्रानिर्बा– श्र॰ ।

तो निर्बाधयोर्भावाऽभावप्रतीत्योर्वैलक्षण्यसिद्धे सिद्धो भावाऽभावयोर्वास्तवो भेदः ।

स्व⁴⁴²⁴

तुलना–स्वरूपभेदस्योपपत्ते, यथाहि कारणादुत्पद्यमानाः रूपादय परस्पर स्वरूपभे
दाद् भिद्यन्ते तथाऽभावोऽपि भावादिति । अस्ति च द्रव्यादिषड्लक्षणाऽलक्षितत्व भावपरतन्त्रेण
गृह्यमाणत्वमभावस्य रूपमिति । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४०० ।

रूप⁴⁴²⁵

–भेदाद्वाऽभा– ब॰ ।

भेदाच्च, अभावस्य हि भावप्रतिषेधकत्व स्वरूपं नेत⁴⁴²⁶

भावस्य ।

रस्य । स्वरूपभेदेऽपि
अ⁴⁴²⁷

एतयोर– ब॰ ।

नयोर⁴⁴²⁸

भावाभावयो ।

भेदे भेदवार्त्तोच्छेदप्रसङ्गः, परस्परतो भेदस्य सर्वत्र घटपटादौ स्वरूपभेदा
दन्यतोऽप्रसिद्धेः ।

सामग्रीभेदा4429

–भेदाद्वाऽन– ब॰ ।

च्च अनयोर्भेद, सुप्रसिद्धश्च⁴⁴³⁰

–श्च तथा तद्भेद ब॰ ।

तद्भेद⁴⁴³¹

सामग्रीभेद ।

। तथाहि–घटादिभावमुत्पाद
यितुकामः तदुत्पादनानुकूलामेव मृत्पिण्डादिसामग्रीमुपादत्ते, विनाशयितुकामस्तु त⁴⁴³²

उत्पादसामग्रीभिन्नाम् ।

द्विलक्षणां
मुद्गरादिसामग्रीमिति ।

ननु मु4433

तस्मात् स्वरसतो निवर्तते काष्ठादि,
अग्न्यादिभ्यस्तु अङ्गारादिजन्म इत्येव भद्रकम् । –हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ ८३A । तदयमत्र समुदायार्थ–
मुद्गरव्यापारानन्तर द्वय प्रतीयते, घटनिवृत्ति कपालञ्च । तथैते विनाशरूपतया प्रतीयेते । तत्र
घटनिवृत्तेर्नीरूपत्वेनाकार्यत्वादिति वक्ष्यति । तत्कार्यत्वेन तु तत्प्रतीतिर्भ्रान्तिरेव, कार्यत्वे वास्या न
घटनिवृत्तिरूपत्व स्यात् घटसम्बन्धित्वेन कृतकत्वात्, विनाशरूपतया च न प्रतीति स्यात् घटस्य
सत्त्वात् । निर्हेतुके तु विनाशे स्वरसतो निवर्तमान एव घटो मुद्गरादिसहकारी कपालजनकत्वेन
सदृशक्षणानारम्भकत्वात् मुद्गरव्यापारानन्तर घटनिवृत्ते कपालस्य च सद्भावात् तथोर्विनाशरूपतया
विनाशस्य च सहेतुकत्वेन मन्दमतीनामवसायो युज्यत एव । प्रयोगस्तु ये यद्भाव प्रत्यनपेक्षास्ते
तद्भावनियता तद्यथाऽसम्भवत्प्रतिबन्धा कारणसामग्री कार्योत्पादने, अन्यानपेक्षश्च कृतको भावो
विनाश इति स्वभावहेतु । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । १९६–९७ । प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ ३ । २६९–७० ।
तत्त्वस॰ पृ॰ १३२ ।

द्गरादिसामग्री परस्पराऽससृष्टकपालोत्पाद एव व्याप्रियते नाऽभावे, न
च तदुत्पादवत् तद⁴⁴³⁴

घटविनाशोऽपि ।

भावोप्य⁴⁴³⁵

मुद्गरादिव्यापारादेव ।

त एव भविष्यतीत्यभिधातव्यम्, यतः सर्वोऽपि कार्यभेदः
कारणभेदेन व्याप्तः । न च अभाव-कपाललक्षणकार्यभेदे कारणभेदोऽस्ति, मुद्गरलक्ष
णस्यैकस्यैव कारणस्य प्रतीतेः । न च त⁴⁴³⁶

मुद्गरादिव्यापारस्य ।

स्यैकस्यैव अन्योन्यविरुद्धकार्यद्वय⁴⁴³⁷

घटविनाश-कपालोत्पादलक्षण ।

जनकत्वं
युक्तं विरोधात्, इत्यप्यसमीचीनम्, प्रतीतिविरोधानुषङ्गात् । तथाहि–मु4438

तुलना–तस्मात्कार्यकारणयोरुत्पादविनाशौ न सहेतुका
हेतुकौ सहभावाद्रसादिवत् । मुद्गरादिव्यापारानन्तर कार्योत्पादवत् कारणविनाशस्यापि प्रतीते विनष्टो
घट उत्पन्नानि कपालानि इति व्यवहारद्वयसद्भावात् । –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ २०० ।

द्गरादिव्यापा
रानन्तरं लौकिकेतरयोः अनेन विनाशितो घटः इति प्र⁴⁴³⁹

प्रतीते ब॰ ।

तीतिः, न पुनः कपालानि
[p. 481 ] उत्पादितानि इति । नापि घटविनाशकस्य कपालान्युत्पादयामि इत्यनुसन्धानं स्वप्नेऽ
प्यनुभूयते । न खलु विषादिना शत्रुवधे वह्न्यादिना च पटदाहे प्र⁴⁴⁴⁰

प्रवृत्त श– आ॰ ।

वृत्तस्य⁴⁴⁴¹

पुरुषस्य ।

शत्रुपट
विनाशादृते अन्यत् किञ्चित्तत्र उत्पादयामि इति हन्तुः पटविनाशकस्य⁴⁴⁴²

–स्य चानुस– श्र॰ ।

वा अनुसन्धान
मस्ति । नापि पार्श्वस्थाना4443

प्रेक्षकजनानाम् ।

म् अन्यत् किञ्चिदनेनोत्पा4444

विषदायिना, पटविनाशकेन वा पुरुषेण ।

दितम् इति प्रतीतिः, किन्तु
तद्विनाश एव अनेन कृतः इत्यखिलजनानां प्रतीतिः । तद्विनाशे एव चासौ परितुष्यति ।
नहि अवयवनिष्पत्त्या तस्य किञ्चित् प्रयोजनम् । ननु भावानां स्वभावतो विनाशस्वभाव
नियततया विनाशस्य अहेतुकत्वान्न मुद्गरादेः तद्धेतुत्वम्; इत्यप्यपेशलम्; तेषां त⁴⁴⁴⁵

विनाशस्वभावनियतत्वस्य ।

त्स्वभाव
नियतत्वस्य अक्षणिकत्वसिद्धौ निराकृतत्वात्4446

पृ॰ ३८६ ।

।

यदप्युक्तम्4447

पृ॰ ४८० पं॰ १० ।

–कार्यभेदः कारणभेदेन व्याप्तः इत्यादि; तदप्युक्तिमात्रम्; एककारणस्य
एककार्योत्पादकत्वेन अविनाभावाऽभावात्, प्रदीपादेरेकस्यापि अ⁴⁴⁴⁸

वर्तिकामुखदाह-तैल
शोष-कज्जलोत्पादन-अन्धकारविनाशादि ।

नेककार्योत्पादकत्व
प्रतीतेः । अतः सिद्धः सहेतुको विनाशः । तथा च घ⁴⁴⁴⁹

घटादिभावो– ब॰ ।

टाभावोत्पादकसा4450

मुद्गराद्यभिधातादिरूपाया ।

मग्रीतो भा4451

घटोत्पादकमृत्पिण्डा
दिरूपाया ।

वोत्पादक
सामग्र्या भेदसिद्धेः सिद्धो भावाऽभावयोर्भेदः ।

अर्थक्रियाभेदाच्च, सुप्रसिद्धो हि भावाऽभावयोः प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणोऽर्थक्रियाभेदः,
जलाद्यर्थिनः तत्सद्भावस्य प्रवृत्तिहेतुत्वात्, तदभावस्य च निवृत्तिहेतुत्वात् । प्र⁴⁴⁵²

तुलना–सुखदुःखसमुत्पत्तिरभावे शत्रुमित्रयो । कण्टकाभावमालक्ष्य पद पथि
निधीयते ॥ पश्यन्नभाव को नाम निह्नुवीत सचेतनः । –न्यायम॰ पृ॰ ५९ ।

मोदाद्यर्थ
क्रियाकारित्वाच्च अनयोर्भेदः; तथा हि शत्रुविनाशः कृ4453

कृतः परं ब॰ ।

तः श्रुतो वा परं प्रमोदमाधत्ते, तत्स
द्भावस्तु विषादम् । न ह्यत्र भावाभावाभ्यामन्यस्य प्रमोद-विषादहेतुत्वं प्रतीयते ।

यदप्युक्तम्4454

पृ॰ ४७७
प॰ २ ।

–अभावोऽपि यदि कुतश्चिदु4455

–दुत्पद्यते आ॰ ।

त्पद्येत काञ्चिदर्थक्रियां कुर्यात् तदा भाव⁴⁴⁵⁶

भाव एव स्यात् श्र॰, ब॰ ।

एव
स स्यात् इत्यादि; तदप्यसाम्प्रतम्; यतो भाव⁴⁴⁵⁷

तुलना–सत्प्रत्ययगम्यो हि भाव इष्यते असत्प्रत्ययगम्यस्त्वभाव इति । –न्यायमं॰
पृ॰ ५९ ।

प्रतीतिविषयत्वं भावत्वम्, न पुनः अर्थक्रिया
कारित्वादि । अभावो हि स्वकारणकलापाद् भावविलक्षणतयोत्पन्नः अर्थक्रियाञ्च कुर्वाणः
पदार्थतया प्रतीयते न पुनर्भावतया ।

यच्चान्यदुक्तम्4458

पृ॰ ४७७ पं॰ ४ ।

–यदि अभावः स्वाकारं ज्ञाने समर्पयेत् तदा ज्ञानस्याप्यभावरू
पता स्यात् इत्यादि; तदप्यसुन्दरम्; अर्थाकारतया ज्ञानस्य अर्थप्रकाशकत्वप्रतिक्षेपात् ।
निराकारमेव हि ज्ञानं यो4459

स्वावरणक्षयोपशमलक्षणया ।

ग्यतया4460

–या प्रदेशस्थं ब॰ ।

योग्यदेशस्थं योग्यञ्चार्थं प्रकाशयति इत्युक्तं प्र⁴⁴⁶¹

पृ॰ १७१ ।

त्यक्ष
प्ररूपणप्रस्तावे ।

[p. 482 ]

न चाऽवस्तुत्वादभावस्य किं प्रसाधनप्रयासेनेत्यभिधातव्यम्; प्रमाणतः प्र⁴⁴⁶²

प्रमीयमान– ब॰ ।

तीय
मानत्वादिसाधनात् त⁴⁴⁶³

अभावस्य ।

स्य वस्तुत्वप्रसिद्धेः । तथाहि–अभावो वस्तु, प्रमाणतः प्रतीमानत्वात्,
यत् प्रमाणतः प्रतीयमानं तद् वस्तु यथा भावः, प्रमाणतः प्रतीयमानश्चाऽभाव इति ।
तथा, यत् कारणादुत्पद्यते तद्वस्तु यथा घटादि, कारणादुत्पद्यते चाऽभाव इति । तथा,
यदर्थक्रियाकारि तद्वस्तु तथा प्र⁴⁴⁶⁴

प्रदीपादि अर्थ– ब॰ ।

दीप, अर्थक्रियाकारी चाऽभाव इति । तथा, यद् अवा
न्तरभेदेन भिद्यते तद्वस्तु यथा रूपरसादि, प्रा4465

स च द्विविध प्रागभाव प्रध्वंसाभावश्चेति । चतुर्विध इत्यन्ये इतरे
तराभाव, अत्यन्ताभावश्च तौ च द्वौ । षट्प्रकार इत्यन्ये–अपेक्षाभाव् सामर्थ्याभावश्च ते च
चत्वार इति । –न्यायमं॰ पृ॰ ६३ । अभावस्तु द्विधा ससर्गान्योन्याभावभेदत । प्रागभावस्तथा
ध्वसोऽप्यत्यन्ताभाव एव च ॥ एव त्रैविध्यमापन्न संसर्गाभाव इष्यते । –मुक्ता॰ का॰ १२–१३ ।

गभावाद्यवान्तरभेदेन भिद्यते चाऽभाव
इति । तत सिद्धो भाववद् अभावो वास्तवो वस्तुधर्मः प्रमेय इति । प्रमाणं तु तत्प
रिच्छेदकम् अभावाख्यं प्रत्यक्षादिभ्यो भिन्नं वास्तवं न प्रसिद्धम्, प्रत्यक्षादितोऽपि तत्परि
च्छेदसिद्धेः । य⁴⁴⁶⁶

अभावपरिच्छेदक पृथगभावाख्य प्रमाण नास्ति प्रत्यक्षादिप्रमाणान्तरादपि तस्य परिच्छिद्यमान
त्वात् ।

त् प्रमाणान्तरादपि परिच्छिद्यते न तत्र प्रमाणनि4467

–नियमोऽपि यथा ब॰ ।

यमः यथा वह्न्यादौ,
प्रमाणान्तरादपि परिच्छिद्यते चाऽभाव इति । यत् पुनः यत्प्रकारप्रमाणान्तरान्न परि
च्छिद्यते त⁴⁴⁶⁸

तत्तत्प्रका– आ॰ ।

त्र त⁴⁴⁶⁹

तत्प्रमाणनि– आ॰ ।

त्प्रकारप्रमाणनियमो यथा रू4470

रसो यथा रूपग्राहिचाक्षुषप्रत्यक्षान्न परिच्छिद्यते अत तद्ग्रहणाय रासनप्रत्यक्षस्य
नियमो भवति, नचैवमभावे प्रत्यक्षादिभि परिच्छिद्यमाने प्रमाणान्तरत्वनियम ।

परसादाविति ।

ततः सूक्तम्– अदृश्यस्यापि परचित्तविशेषस्य अभावः तदाकार
विकारादेरन्यथानुपपत्तितः इति । सर्वत्र हि गमकत्वं अन्यथानुपपत्तिप्रसा
दादेव, सा च अदृश्यानुपल⁴⁴⁷¹

–लब्धावस्तीति आ॰ ।

ब्धावप्यस्ति इति कथं नास्या गमकत्वम् ?

विवृतिव्याख्यानम्–

अदृश्य इत्यादिना व्यतिरेकमुखेन कारिकां व्याचष्टे–अदृश्यानुपलब्धेः
सकाशात् संशयैकान्ते अङ्गीक्रियमाणे न केवलं परिचित्ताभावो न
सिद्ध्यति सौगतस्य अपि तु स्वचित्तभावश्च न सिद्ध्यति । कुत एतद् ?
इत्यत्राह– त⁴⁴⁷²

तदित्यादि नास्ति आ॰, ब॰ ।

द् इत्यादि । तस्य स्वचित्तस्य यद् अनशं तत्त्वं स⁴⁴⁷³

सजातीयव्या– ब॰ ।

जातीर्यविजातीय
व्यावृत्तं मध्यक्षणस्वरूपं तस्य अदृश्यात्मकत्वात् । ततः किं जातम् ? इत्यत्राह तथा च
इत्यादि । तथा च तेन⁴⁴⁷⁴

तेन स्वचि– आ॰ ।

च स्व⁴⁴⁷⁵

स्वचित्त
सद्भाव ।

चित्तभावाऽसिद्धिप्रकारेण कुतः न कुतश्चित् परमार्थस⁴⁴⁷⁶

–सतो भावस्य अनुमानात् क्ष– श्र॰ ।

तो
मानाद् भावस्य क्षणभङ्गसिद्धिः धर्मिहेतुदृष्टान्तादेरसिद्धे । न खलु बहिरन्तर्वा अनं
शतत्त्वस्य अदृश्यात्मतया4477

अदृश्यात्मकत्वादसिद्धौ सत्याम् ।

ऽसिद्धौ धर्म्यादेः सिद्धिर्युक्ता, तदसिद्धौ च कुतः क्षणभङ्गादेः
[p. 483 ] सिद्धिः स्यात् ? कस्य तर्हि क्षणभङ्गसिद्धिः स्यात् ? इत्याह– तद् इत्यादि । तस्माद्
अनंशतत्त्वाद् विपरीतं साशं तत्त्वं तस्य । कथम्भूतस्य ? अ⁴⁴⁷⁸

अनेकपर्यायेषु अनुगताकारतया व्यापिन अभेदलक्षणस्य द्रव्यस्येति यावत्, अथवा
अनेकावयवेषु कथञ्चित्तादात्म्यतया व्यापिन अभेदलक्षणस्य स्कन्धस्येति ।

भेदलक्षणस्य युगपत् क्रमेण
वा अनेकस्वभावात्मकस्य स्याद् भवेत् क्षणभङ्गसिद्धिः नान्यस्य इति एवकारार्थः ।

ननु चाभेदलक्षणतत्त्वस्य सविकल्पकप्रत्यक्षेण सर्वात्मना प्रतिपन्नत्वात् किं तत्र
क्षणभङ्गाद्यनुमानेन ? इत्याशङ्कापनोदार्थमाह–

वीक्ष्या4479

वीक्ष्यमुपलब्धि
लक्षणप्राप्त स्थूल तस्याणव सूक्ष्मा भागा अवयवास्तेषा पारिमाण्डल्यं वर्तुलत्वम् अन्योन्यविवेकः क्षणे
क्षणे भङ्ग क्षणभङ्गः समय प्रति नाश इत्यर्थ । स आदिर्यस्य कार्यकारणसामर्थ्यादेरसौ तथोक्त,
वीक्ष्याणुपारिमाण्डल्य च क्षणभगादिश्च तत्तथोक्तम्, तस्याऽवीक्षण प्रत्यक्षेणानुपलम्भोऽशक्ति । न
खलु साव्यवहारिकप्रत्यक्षेण क्षणभङ्गादिर्वीक्ष्यते तेन स्थिरस्थूलसाधारणाकारस्यैव वीक्षणात्, योगि
प्रत्यक्षस्यैव तद्वीक्षणसामर्थ्यादित्यर्थ, सत्त्वात्प्रमेयत्वादर्थक्रियाकारित्वादित्यादिहेतूना कथञ्चिदनेका
नित्यादिधर्मव्याप्यत्वात्तदविनाभावप्रसिद्धे । प्रकृतार्थे दृष्टान्तमाह–स्वसविदित्यादि । स्वसवित्
स्वसवेदनं तस्या विषयाकारो घटाद्याकारस्तस्माद्विवेको व्यावृत्तिस्तस्यानुपलम्भ प्रत्यक्षेणाग्रहण तद्वत् ।
यथा ज्ञानस्य स्वरूपप्रतिभासने बहिरर्थाकारनिवृत्तिर्विद्यमानेनापि न प्रतिभासते सौगताना तस्य
तादृक् सामर्थ्याभावात् तथा वहिरन्तश्चाणुपारिमाण्डल्यादि प्रत्यक्षेण न प्रतिभासते तथाशक्त्यभावात् ।
ततोऽनुमानमनेकान्तमते सफलमित्यर्थ । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ३६ ।

णुपारिमाण्डल्यक्षणभङ्गाद्यवीक्षणम् ।

स्वसंविद्विषयाकारविवेकानुपलम्भवत् ॥ १६ ॥

विवृतिः–स्थूलस्यैकस्य⁴⁴⁸⁰

–स्यादृश्या– ज॰ वि॰ ।

दृश्यात्मन एव पूर्वापरकोट्योरनुपलम्भात् अभाव
सिद्धेरनित्यत्वं बुद्धेरिव वेद्यवेदकाकारभेदस्य परमार्थसत्त्वम्, न पुनः परिमण्डलादेः
विज्ञानानंशतत्त्ववत् । नापि क्षणिकपरिमण्डलादेः अविभागज्ञानतत्त्वस्य वा
जातुचित् स्वयमुपलब्धिः तथैवाप्रतिभासनात् । तत्कथञ्चित् तत्स्वभावप्रतिभासे
अनेकान्तसिद्धिः ।

कारिकार्थः–

वीक्ष्यम्, उपलब्धिलक्षणप्राप्तं स्थूलमेकं ग्रा4481

घटपटादि ।

ह्यम्, तस्य ये अणवः अतिसूक्ष्मा
भागाः तेषां पा4482

नित्यं
परमाणुमन सु तत्तु पारिमाण्डल्यम्, परिमाण्डल्यमिति तस्य नाम, तथाहि–परिमण्डलानि परमाणुमनासि
तेषा भाव पारिमाण्डल्य तत्परिमाणमेव । –प्रश॰ भा॰, व्यो॰ पृ॰ ४७३ । पारिमाण्डल्यमिति
सर्वापकृष्ट परिमाणम् । –प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ १३३ । पारिमाण्डल्य परमाणुपरिमाणम् –सप्तप॰ टी॰
पृ॰ ४९ । मुक्ता॰ का॰ १५ ।

रिमाण्डल्यं वर्तुलत्वं यच्च क्षणभङ्गादि आदिशब्देन
कार्यकार⁴⁴⁸³

–करणसा– ब॰ ।

णसामर्थ्या4484

स्वर्गप्रापणादौ –आ॰ टि॰ ।

दिपरिग्रहः तस्याऽवीक्षणम् अग्रहणम् । अत्र दृष्टा
न्तमाह स्व इत्यादि । स्वसंविदो बौद्ध⁴⁴⁸⁵

–द्धपरिक– श्र॰ ।

कल्पितनिरंशबुद्धेर्यः विषयाकारस्य
स्थूलाद्याकारस्य विवेकः निबृत्तिः तस्य अनुपलम्भवत् । नहि तस्यां4486

सविदि –आ॰ टि॰ ।

प्रतिभासमानायां
[p. 484 ] विष⁴⁴⁸⁷

ग्राह्याकाररहितत्वम् ।

याकारविवेकः प्रतिभासते स्थू4488

यदि हि सविदि ग्राह्याद्याकारा प्रतिभासेरन्, तदैव तस्या
प्रतिभासमानस्य स्थूलाद्याकारस्य भ्रान्तत्व शक्येत कल्पयितुम्, यदा च सवित्ति ग्राह्याद्याकारशून्यै
वास्ति तदा कथ तत्र भ्रान्तत्वेनापि स्थूलाद्याकार प्रतिभासेत ?

लाद्याकारभ्रान्तेरभावप्रसङ्गात् । य⁴⁴⁸⁹

सविदि न भ्रान्ततयाऽपि
स्थूलाद्याकारप्रतिभास, वास्तवस्य ग्राह्याद्याकाररहितत्वस्य तत्र प्रतिभासमानत्वात् ।

त्र यदा वास्तवो
यदाकारः प्रतीयते न तत्र तदा तद्विपरीताकारस्य प्रतीतिरस्ति यथा नीले प्रतीयमाने न
पीतस्य, प्रतीयते च विषयाकारविवेकः सौगतकल्पितायां संविदि इति4490

–ति विवृ– ब॰ ।

।

विवृतिव्याख्यानम्–

कारिकार्थं विवृण्वन्नाह– स्थूलस्य इत्यादि । स्थूलस्य महतः एकस्य क्रमाऽ
क्रमानेकविवर्त्तव्यापिन⁴⁴⁹¹

स्कन्धस्य ।

प्रतिपादितप्रकारेण दृश्यात्मन एव उपलभ्य
स्वभावस्यैव अनित्यत्वं सिद्ध्यति नान्यस्य⁴⁴⁹²

निरशपरमाणुरूपस्वलक्षणस्य ।

इति सम्बन्धः । कुत
एतत् ? अनुपलम्भात् हेतोः तस्यैव पू4493

पूर्वापरकोट्योर– श्र॰, ब॰ ।

र्वापराकारकोट्योः अभावसिद्धेः । तथा च
यदुक्तं परेण⁴⁴⁹⁴

सौगतेन ।

–यद् यत्र उपलब्धिलक्षणप्राप्त सन्नोपलभ्यते तत् तत्र नास्ति यथा क्वचित्
प्रदेशविशेपे घटः, नोपलभ्यते च उपलब्धिलक्षणप्राप्तो मध्यक्षणः पूर्वापरकोट्योः
इति; तदयुक्तम्, यतः कथञ्चित्त⁴⁴⁹⁵

पूर्वापरक्षणयो –आ॰ टि॰ ।

त्र तद⁴⁴⁹⁶

मध्यक्षणाभाव –आ॰ टि॰ ।

भावसाधने सिद्धसाधनम् । सर्वथा तत्साधने
पक्षस्य प्रत्यक्षवाधनं हेतोश्चाऽसिद्धिः, त⁴⁴⁹⁷

सर्वथा ।

था तत्र⁴⁴⁹⁸

पूर्बापरक्षणयो ।

त⁴⁴⁹⁹

तदुपलम्भासिद्धिरिति ब॰ ।

द⁴⁵⁰⁰

मध्यक्षण ।

नुपलम्भाऽसिद्धेरिति । ननु चास्तु
स्थूलादिस्वभावस्यार्थस्य अनित्यत्वं न तु परमार्थसत्वम् मरीचिकाजलादिवदसत्त्वात्,
इत्याशङ्क्याह– बुद्धेः इत्यादि । यथोक्तस्यैवार्थस्य परमार्थसत्त्वं बुद्धेर्वेद्यवेदकाकार
प्र⁴⁵⁰¹

बौद्धमते –आ॰ टि॰ ।

भेदस्य इव । प्रयोगः–य⁴⁵⁰²

स्थूलादिस्वभाव एवार्थः परमार्थसन् अनेकस्वभावत्वात् ।

द् अनेकस्वभावं तदेव परमार्थसत् यथा वेद्यवेदकाद्यनेकस्व
भावा संवित्, अनेकस्वभावञ्च अन्तर्वहिर्वा जैनाभ्युपगतं वस्तु इति । तथापि मरी
चिका4503

यथोक्तम्
आर्यरत्नावल्याम्–मरीचितोयमित्येतदिति मत्त्वा गतोऽत्र सन् । यदि नास्तीति तत्तोय गृह्णीयान् मूढ एव
स ॥ मारीचिप्रतिम लोकमेवमस्तीति गृह्णत । नास्तीति चापि मोहोऽय सति मोहे न मुच्यते ॥ अज्ञान
कल्पित पूर्वं पश्चात्तत्त्वार्थनिर्णये । यदा न लभते भावमेवाभावस्तदा कुह ॥ इति । तदेव नि स्वभावाना
मर्वभावाना कुतो यथोक्तप्रकारसिद्धि । तस्माल्लीकिक विपर्यासमभ्युपेत्य सावृताना पदार्थाना मरीचिका
जलकल्पानामिद प्रत्ययतामात्राभ्युपगमेनैव प्रसिद्धिर्नान्येन । –माघ्यमिकवृ॰ पृ॰ १८८ ।

तोयनिदर्शनेन अ⁴⁵⁰⁴

स्थूला
द्यनेकस्वभावस्य वस्तुन ।

स्याऽसत्त्वे बुद्धेरप्य⁴⁵⁰⁵

मरीचिकातोयदृष्टान्तात् ।

तोऽसत्त्वप्रसङ्ग विशेषाभावात् । ननु ना4506

नानैक–
ब॰ ।

ऽने
कस्वभावस्यार्थस्य अनित्यत्वं परमार्थसत्त्वं वा अपि तु परमाण्वादे, इत्यत्राह– नपुनः
इत्यादि । न पुनः नैव प⁴⁵⁰⁷

परिमण्डल वर्तुलाकार ।

रिमण्डलसम्बन्धात् परिमण्डलः परमाणुः आदिर्यस्य
यौगकल्पिताऽवयव्या4508

–व्यादि ब॰ ।

देः स तथोक्तः तस्याऽनित्य⁴⁵⁰⁹

–त्व निद– ब॰ ।

त्वं परमार्थसत्त्वञ्च । निदर्शनमाह–
[p. 485 ] विज्ञान इत्यादि । विज्ञानस्य यद् अनंशं तत्त्वं स्वरूपं तस्य इव तद्वदिति । ननु
बहिरन्तश्च अनंशस्यैव तत्त्वस्य उपलम्भः अतस्तस्यैव परमार्थसत्त्वम्, अनुपलम्भाच्च
पूर्वापरकोट्योरसत्त्वं सिद्ध्यति इति यौग⁴⁵¹⁰

यौगाना मते अन्त अनशस्य निरवयवस्य व्यापिन आत्मन उपलम्भ, बहिश्च निरशा
वयविन । सौगतमते च स्वलक्षणस्य पूर्वापरक्षणयोरनुपलम्भात् अभाव, मध्यमक्षण एव च स्थायिता ।

-सौगताः; तत्राह– नापि इत्यादि । नापि
नैव क्षणिकाः परिमण्डलाः परमाणवः आदयो यस्य अवयव्यादेः स तथोक्तः तस्य
अविभागविज्ञानतत्त्वस्य वा जातुचित् कदाचिदपि स्वयम् आत्मना उपलब्धिः ।
कुत एतदित्यत्राह– तथैव इत्यादि । तथैव परपरिकल्पितप्रकारेणैव अप्रतिभासनात् ।
अथ बहिरन्तस्तत्त्वस्य क्षणिकाऽनंशादिस्वभावतया अप्रतिभासनेऽपि सच्चेतनादिरूपतया
प्रतिभासनादयमदोषः; अत्राह– तत्कथञ्चिद् इत्यादि । तस्य बहिरन्तस्तत्त्वस्य कथ
ञ्चित् न सर्वात्मना तत्स्वभावप्रतिभासे सच्चेतनादिस्वरूपप्रतिभासने अङ्गीक्रियमाणे
अनेकान्तसिद्धिः एकस्य दृश्येतरस्वभा4511

–भावादिसिद्धेः ब॰ ।

वसिद्धेः ।

एवं परस्य अनुपलब्धिं निराकृत्य अधुना स्वभावादिहेतुं निराकुर्वन्नाह–

अ⁴⁵¹²

यत् सौगतैः परिकल्पित बहिरचेतनम् अन्तश्चेतनम्, निरशम्, अशा द्रव्यक्षेत्रकालभाव
विभागा तेभ्यो निष्क्रान्तं निरंशं तदप्रत्यक्षं प्रत्यक्षाविषय । कुत ? तदभासनात् तस्य निरशतत्त्वस्या
भासनादननुभवात् । न खलुद्रव्यादिविभागरहित चिदचिद्वा तत्त्व प्रत्यक्षबुद्धौ प्रतिभासते, तत्र नित्या
नित्याद्यनेकाशव्यापित्वेन वस्तुन प्रतीते । ततस्तस्य निरंशस्य प्रत्यक्षतोऽसिद्धस्य स्वभावो धर्म को
हेतुर्लिङ्ग स्यात्, न कोऽपि इत्यर्थः । प्रमाणतोऽसिद्धस्याहेतुत्वात् । तस्य कार्यञ्च किन्नु हेतु स्यात्,
सर्वथा निरंशस्यापरिणामिन कार्यकरणायोगात् यतोऽनुमा भवेदित्याक्षेपवचन न कुतोऽपीत्यर्थ । तन्न
सौगतमतेऽनुमान प्रामाण्यमास्कन्दत्यनुपपत्ते । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ३७ ।

नंशं बहिरन्तश्चाप्रत्यक्षं तदभासनात् ।

कस्तत्स्वभावो हेतुः स्यात् किं तत्कार्य यतोऽनुमा ॥ १७ ॥

विवृतिः–साक्षात् स्वभावमप्रदर्शयतो निरंशतत्त्वस्यानुमितौ स्वभावहेतोर
संभवः स्वभावविप्रकर्षात् । तत एव कार्यहेतोः; कार्यकारणयोः सर्वत्रानुपलब्धेः ।
न चात्र प्र⁴⁵¹³

प्रत्यक्षानुपलम्भसाधन
कार्यकारणभाव । –हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ ७३ । भावे भाविनि तद्भाव भाव एव च भाविता । प्रसिद्धे
हेतुफलते प्रत्यक्षानुपलम्भत ॥ सम्बन्धप॰–प्रमेयक॰ पृ॰ ५१० । स्या॰ र॰ पृ॰ ८१८ ।

त्यक्षानुपलम्भसाधनः प्रभवः कार्यव्यतिरेकोपलक्षिता वा कारणशक्तिः ।
तदङ्गीकरणं प्रमाणान्तरमन्तरेणानुपपन्नम् । स्वयमुपलब्धस्य प्रागूर्ध्वञ्चानुपलब्धेः
कृतकत्वादनित्यत्वं सिद्ध्येत् नान्यथा ।

कारिकार्थ–

यौगसौगतकल्पितं यद् अनंशं तत्त्वम्, क्व ? बहिरन्तश्च । तत्किम्4514

किमप्रत्यक्षग्रार्ह्य ब॰ ।

?
अप्रत्यक्षं प्रत्यक्षग्राह्यं न भवति । कुत एतद् ? इत्यत्राह–तदप्र
तिभासनात् तस्य अनंशतत्त्वस्य अप्रतीतेः । ततः किं जातम् ?
इत्यत्राह– कस्तद् इत्यादि । कः, न कश्चित् तस्य अनंशस्य स्वभावो हेतुः
[p. 486 ] स्यात् । किं न किञ्चित् तस्य अनशस्य का4515

कार्यहेतुः श्र॰ ।

र्यं हेतुः । कार्यग्रहणमुपलक्षणम्, तेन
साध्याद् भिन्नानां संयोगिसमवाय्यादीनां निरास सिद्धो भवति, अतो न परमते किञ्चित्
लिङ्गं घटते यतोऽनु4516

–नुमानं स्यात् आ॰, श्र॰ ।

मा4517

अनुमानम् ।

स्यात् ।

विवृतिव्याख्यानम्–

कारिकां विवृण्वन्नाह– साक्षात् इत्यादि । साक्षात् स्वभावं स्व⁴⁵¹⁸

स्वरूपं दर्शय– ब॰ ।

रूपम् अप्रद
र्शयतो भावस्य यत् निरंशं तत्त्वं स्वरूपं-तस्य अनुमितौ क्रियमा
णायां स्वभावहेतोरसंभवः । कुत इत्याह– स्वभाव इत्यादि ।
स्वभावस्य स्वरूपस्य विप्रकर्षाद् अदृश्यत्वात् । तत एव तद्विप्रकर्षादेव कार्यहेतोर-
प्रतिपत्तिः । कुत ए⁴⁵¹⁹

एतद्वेत्याह– ब॰,
एतदित्यत्राह श्र॰ ।

तत् ? इत्याह– कार्य इत्यादि । कार्यकारणयोः सर्वत्र बहिरन्तर्वा
अनुपलब्धेः अदर्शनात् । किञ्च, सिद्धे कार्यकारणभावे कार्यहेतोः प्रतिपत्तिर्युक्ता, न चात्र
सोऽस्ति इत्याह– नच इत्यादि । नच नैव अत्र यौग-सौगतकल्पिते एकान्ते प्रत्य
क्षानुपलम्भौ साधनं यस्य स तथोक्तः । कः ? प्रभवः, कार्यकारणभावः प्र⁴⁵²⁰

प्रभवति यत्कार्यमिति कार्यव्युत्पत्ति, प्रभवति कार्यं यस्मात् कारणात्
इति कारणव्युत्पत्ति –आ॰ टि॰ ।

भ⁴⁵²¹

प्रभवति अस्मात् इति व्यु– ब॰, श्र॰ ।

वति
प्रभवति अस्मात् इति च व्युत्पत्तेः । यथा च तत्कल्पितैकान्ते प्रभवो न घटते तथा
विषयपरिच्छदे प्र⁴⁵²²

प्रपञ्चितः ब॰ ।

पञ्चितम्4523

पृ॰ २२०, पृ॰ ३८४ ।

। ननु न सर्वत्र प्रत्यक्षानुपलम्भसाधनः प्रभवः, किन्तु क्वचित्
इन्द्रियशक्तिवत् कार्यव्यतिरेकसाधनोऽपि, सोऽत्र स्यात्; इत्याशङ्क्य आह– कार्य
इत्यादि । कार्यस्य व्यतिरेकः विवक्षितकारणव्यतिरिक्तकारणसाकल्येऽपि अनुत्पादः
तेन उपलक्षि4524

–क्षितो
वा ब॰ ।

ता वा । पक्षान्तरसूचको वाशब्दः । कारणशक्तिः न चात्र इति सम्बन्धः ।
निरंशयोः कार्यकारणयो मूलतोऽप्यदर्शने कारणव्यतिरेकतः कार्यव्यतिरेकाऽसिद्धि
इत्यभिप्रायः । नच प्रमाणान्तरमन्तरेण कारणशक्त्यङ्गीकरणं युक्तम् इत्याह– तदङ्गीकर
णम् इत्यादि । तस्याः कारणशक्तेः अङ्गीकरणम् कार्यव्यतिरेकतः सद्भावस्वीकरणं
प्रमाणान्तरमन्तरेण ऊहाख्यप्रमाणं विना अनुपपन्नम् । प्रसिद्धे हि कार्यकारणभावे
कार्यव्यतिरेकतः कारणशक्तिपरिकल्पना स्यात् । नच प्रत्यक्षानुमानयोः कार्यकारणभा
वादिसम्बन्धप्रतिपत्तौ सामर्थ्यमित्युक्तम्– अविकल्पधिया लिङ्गं न किञ्चित्
सम्प्रतीयते लघी॰ का॰ ११ इत्यत्र । कुतः पुनस्तद⁴⁵²⁵

कारणशक्तिस्वीकार ।

ङ्गीकरणं तद⁴⁵²⁶

ऊहप्रमाणमन्तरेण ।

न्तरेणाऽनुपपन्नम् ?
इत्याह– स्वयम् इत्यादि । स्वयम् आत्मना उपलब्धस्य मध्यदशायां दृष्टस्य प्रागू
र्ध्वञ्च⁴⁵²⁷

–ञ्च तया ब॰ ।

या तस्यैव अनुपलब्धिः स्वयमेव अदर्शनं तस्या यत् सिद्धं कृतकत्वं कार्यत्वं
तस्माद् अनित्यत्वं शब्दादेः सिद्ध्येत् नान्यथा न प्रकारान्तरेण । नच प्रत्यक्षमनुमानं
4528

कारणशक्तिरस्ति कार्योत्प
त्त्यन्यथानुपपत्ते ।

[p. 487 ] वा तथा प्रत्येतुं समर्थमित्यूहस्यैव अत्र व्यापार इति मन्यते । कृतकत्वानित्यत्व
ग्रहणमुपलक्षणं सकलहेतुसाध्यानाम् ।

ननु4529

तथा चानुमानानुमेयव्यवहारोऽय सर्वो हि बुद्धिपरिकल्पितो बुद्ध्यारूढेन धर्मधर्मिभेदेने
त्युक्तम् ।–आचार्यदिग्नागेनाप्येतदुवतमित्याह तथा चेत्यादि । सर्व एवेति यत्रापि साध्यसाधनयोरग्निधू
मयोर्वास्तवो भेद तत्रापि स्वलक्षणेन व्यवहारायोगात् । अनुमीयतेऽनेनेत्यनुमानं लिङ्गम् अनुमेय साध्य
धर्मी साध्यधर्मश्च तेषा व्यवहारो नानात्वप्रतिरूप, बुद्ध्यारूढेन धर्मधर्मिणोर्भेदस्तेन बुद्धिप्रतिभासगतेन
भिन्नेन रूपेण भेदव्यवहार इति यावत् । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । ४ ।

सर्वोऽयं कार्यकारणभावोऽनुमानानुमेयभावो वा कल्पनाशिल्पिकल्पितो न पार
मार्थिकः तत्कथं प्रमाणान्तरप्रसक्तिः ? इत्यप्यनुपपन्नम्; यतो विकल्पबुद्धौ सिद्धायां तत्कल्पि
तोऽखिलोऽयं व्यवहारः स्यात् । न च त⁴⁵³⁰

विकल्पसिद्धि ।

त्सिद्धिः स्वतः परतो वा घटते इत्यावेदयति–

धीर्विक⁴⁵³¹

किं पुन सिद्ध्येत् ? न सिद्ध्येदित्यर्थ । का ? धी बुद्धि । किं विशिष्टा ? निश्चयात्मा अनुमानबुद्धि
रित्यर्थ । पुनरपि कथम्भूता ? विकल्पाविकल्पात्मा, विकल्पो व्यवसाय अविकल्पोऽव्यवसाय तावा
त्मानौ यस्या सा तथोक्ता । क्व ? बहिरन्तश्च, अत्र यथासख्यमभिसम्बन्ध कर्त्तव्य, वहिर्घटादिविषये
विकल्पात्मा, अन्त स्वरूपे निर्विकल्पात्मा चेति । कुतो न सिद्ध्येत् ? स्वत स्वसवेदनात्, तस्य निर्वि
कल्पकत्वेन विकल्पाविषयत्वात् । सर्वचित्तचैत्तानामात्मसंवेदन स्वसवेदनमिति वचनात् । न केवलं स्वत,
अपि तु परतोऽपि । किं पुन सिद्ध्यति ? परस्माद्विकल्पान्तरादपि न सिद्ध्यतीत्यर्थ । कुत ? अनव
स्थिते । तदपि विकल्पान्तरतः, स्वतो न सिद्ध्यति अगोचरत्वात् तत्रापि तत्सिद्ध्यर्थं विकल्पान्तरं
कल्पनीयमिति क्वचिदप्यनुपरमात् । ततोऽनुमानस्यासिद्धे कथं वौद्धकल्पित प्रमाणसख्यानियमो घटत
इति भाव । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ३८ ।

ल्पाऽविकल्पात्मा बहिरन्तश्च किं पुनः ।

निश्चयात्मा स्वतः सिद्ध्येत् परतोऽप्यनवस्थितेः ॥ १८ ॥

विवृतिः–स⁴⁵³²

सर्वचित्तचैतानामात्मसवेदनम् । चित्तमर्थमात्रग्राहि, चैत्ता
विशेषावस्थाग्राहिण सुखादय । सर्वे च ते चित्तचैत्ताश्च सर्वचित्तचैत्ता । सुखादय एव स्फुटानुभवत्वात्
स्वसविदिता नान्या चित्तावस्थेत्येतदाशङ्कानिवृत्त्यर्थ सर्वग्रहण कृतम् । नास्ति सा काचिच्चित्तावस्था
यस्यामात्मनः सवेदन न प्रत्यक्ष स्यात् । येन हि रूपेणात्मा वेद्यते तद्रूपमात्मसवेदनं प्रत्यक्षम् । –न्यायवि॰
टी॰ पृ॰ १९ ।

र्वविज्ञानानां स्वसंवेदनं प्रत्यक्षमवि4533

–विकल्पकं ई॰ बि॰ ।

कल्पं यदि, निश्च⁴⁵³⁴

तुलना–स्वत एव विकल्पसविदां निर्णये स्वलक्षणविषयोऽपि विकल्पः स्यात्,
परतश्चेदनवस्थानादप्रतिपत्ति । –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ १७० ।

यस्यापि
कस्यचित् स्वत एव अनिश्चयात्, निश्चयान्तरपरिकल्पनायामनवस्थानात्
कुतस्तत्संव्यवहारसिद्धिः ? ततः स्वार्थेऽपि कथञ्चिदभिलापसंसर्गयोग्यायोग्य
विनिर्भासैकज्ञानं प्रतिपत्तव्यं स्वरूपवत् ।

कारिकार्थ–

धीः बुद्धिः, कथम्भूता ? निश्चयात्मा विकल्पबुद्धिः इत्यर्थः । पुनरपि कथ
म्भूता ? इत्याह– विकल्प इत्यादि । विकल्पो व्यवसायः,
अविकल्पो नि4535

निर्विकल्पः ब॰, श्र॰ ।

र्विकल्पकः, तौ आत्मानौ यस्याः सा तथोक्ता ।
क्व ? बहिरन्तश्च; वहिर्विकल्पात्मा अन्तश्च अविकल्पात्मा इति । सा किम् ? इत्यत्राह–
[p. 488 ] किं पुनः सिद्ध्येत् ? नैव सिद्ध्येत् । कु4536

कुत स्वस– आ॰, श्र॰ ।

तः ? स्वतः4537

–तः सवेद– ब॰ ।

स्वसंवेदनात् निर्विकल्पकात् ।
य⁴⁵³⁸

विकल्पस्वरूपमसिद्ध निर्विकल्पेन गृह्यमाणत्वात् ।

त् निर्विकल्पकेन गृह्यते न तत्सिद्ध्यति यथा क्ष⁴⁵³⁹

नीलादौ क्षणक्षय, अहिंसाक्षणे
च स्वर्गप्रापणसामर्थ्यम् ।

णक्षयस्वर्गप्रापणसामर्थ्यादि, निर्विकल्पेन
गह्यते च विक⁴⁵⁴⁰

–कल्परूपमिति श्र॰ ।

ल्पस्वरूपमिति । तर्हि विकल्पान्तरात् तत् सेत्स्यति, इत्यत्राह– परतः
इत्यादि । न केवलं स्वतः अ⁴⁵⁴¹

अपि विक– आ॰ ।

पि तु परतः विकल्पान्तरादपि किं पुनः सिद्ध्येत् इति
4542

नो सिद्ध्येदिति नास्ति आ॰, श्र॰ ।

नो सिद्ध्येत् इति सम्बन्धः । कुत एतत् ? इत्याह–अनवस्थितेः अनवस्थानात्
विकल्पान्तरस्यापि तदन्तरात् सिद्धिप्रसङ्गात् ।

विवृतिव्याख्यानम्–

कारिकां विवृण्वन्नाह– सर्व इत्यादि । सर्वविज्ञानानां विकल्पेतरज्ञानानां
स्वसंवेदनम् आत्मग्रहणं प्रत्यक्षम् अविक⁴⁵⁴³

–ल्पंनि– ब॰ ।

ल्पकं निर्विकल्पकं य⁴⁵⁴⁴

यदीष्यते ब॰ ।

दि
चेत् इष्यते । अत्र दूषणम् निश्चय इत्यादि । निश्चयस्यापि न
केवलम् अनिश्चयस्य कस्यचिद् अनुमानानुमेयव्यवहारहेतोः स्वत एव स्वसंवेद⁴⁵⁴⁵

–वेदनानिश्च– आ॰,
श्र॰ ।

नादेव
अनिश्चयात् निश्चयाभावात् । अ⁴⁵⁴⁶

अथ नास्ति आ॰ ।

थ अन्यतो निश्चय स्यादत्राह– निश्चय
इत्यादि । प्रकृतान्निश्चयाद् अन्यो निश्चयः तदन्तरम् तस्य कल्पनायाम् अ⁴⁵⁴⁷

अनवस्थाभावात् ब॰ ।

नवस्थानात् ।
कुतः, न कुतश्चित्, तस्मात् संव्यवहारस्य कार्यकारणभावादिलक्षणस्य सिद्धिः ।
तस्यैव असिद्धेः इत्यभिप्रायः । अस्तु तर्हि धीः निश्चयात्मा बहिरिव अ⁴⁵⁴⁸

अन्तरेऽपि ब॰ ।

न्तरपि
इत्यत्राह– ततः इत्यादि । ततः तस्माद् उक्तदोषात् स्वार्थेऽपि स्वस्य बुद्धेः अर्थो ग्राह्यं
बहिःस्वलक्षण तत्रापि न केवलं सामान्ये कथञ्चित् न सर्वात्मना, अभिलप्यते अनेन⁴⁵⁴⁹

इति अभिलाप शब्द ।

अभिलप्य⁴⁵⁵⁰

इति अभिलाप अभिलप्यमानो जात्यादि ।

ते इति च⁴⁵⁵¹

बाभि– ब॰ ।

अभिलापौ शब्दजात्यादी तयोः संसर्गः अस्येदं वाचकम्,
अस्येदं वाच्यम् इति योजनं तस्य योग्यायोग्यौ योग्ययोग्यौ निर्भासौ तयोरेकं साधारणं ज्ञानं
प्रतिपत्तव्यम् सौगतैः । अत्र दृष्टान्तमाह– स्व⁴⁵⁵²

स्वरूपवदिति नास्ति आ॰, ब॰ ।

रूपवत् इति । स्वरूप इव तद्वदिति ।

एवं परं प्रति तर्कादिक प्रमाणान्तरं प्रतिपाद्य इदानीमुपमानस्य प्रमाणान्त
रत्वनियमं विधुरयन्नाह–

उपमा4553

अत्र यदित्येतदध्याह्रियते । प्रसिद्धप्रमाणेन निश्चितोऽर्थो गोरूपस्तेन साधर्म्यात् सादृश्यात् उप
जायमान साध्यस्य ज्ञेयस्य तत्सादृश्यविशिष्टस्य गवयलक्षणस्य साधन गोसदृशो गवय इति ज्ञान यद्युप
मान प्रमाणान्तरमभ्युपगम्यते तदा तद्वैधर्म्यात् प्रसिद्धार्थबैसादृश्यादुपजायमान साध्यसाधन गोविलक्षणो
महिष इति ज्ञान किं प्रमाण स्यात् ? तस्य किन्नामेत्याक्षेप । नहि तदुपमानमेव तल्लक्षणाभावात् ।
नापि प्रत्यक्षादि, भिन्नविषयत्वाद् भिन्नसामग्रीप्रभवत्वाच्च । तथा सज्ञिनो वाच्यस्य प्रतिपादन च[p. n489 ]
विवक्षितसंज्ञाविषयत्वेन संकलनं यथा वृक्षोऽयमिति । तदपि किन्नाम प्रमाणं स्यादित्याक्षिप्यते । न खलु
संज्ञासंज्ञिसम्बन्धज्ञानमप्रमाणम् आगमप्रामाण्यविलोपापत्तेः; उपमानाप्रामाण्यापत्तेश्च । –लघी॰ ता॰
पृ॰ ३९ । प्रसिद्धार्थसाधर्म्यात्साध्यसाधनमुपमानम् । –न्यायसू॰ १ । १ । ६ ।

नं प्रसिद्धार्थसाधर्म्यात् साध्यसाधनम् ।

त⁴⁵⁵⁴

तुलना–गवयस्यो
पलम्भे च तुरङ्गादौ प्रवर्तते । तद्वैसादृश्यविज्ञानं यत्तदन्या प्रमा न किम् ॥ –तत्त्वसं॰ पृ॰ ४५० ।
साधर्म्यमिव वैधर्म्यं मानमेवं प्रसज्यते । –न्यायकुसु॰ ३ । ९ । सादृश्यञ्चेत् प्रमेयं स्यात् वैलक्षण्यन्न
किं तथा । –जैनतर्कबा॰ पृ॰ ७६ । उद्धृतोऽयम् –स्या॰ र॰ पृ॰ ४९८ । रत्नाकराव॰ ३ । ४ । प्रमेयर॰
३ । ५ । प्रमाणमी॰ पृ॰ ३५ ।

द्वैधर्म्यात् प्रमाणं किं स्यात्संज्ञिप्रतिपादनम् ? ॥ १९ ॥

[p. 489 ]

विवृतिः–प्रसिद्धार्थसाधर्म्यम् अन्यथानुपपन्नत्वेन निर्णीतञ्चेत् लिङ्गमेव ततः
प्रतिपत्तिः अन्यथा न यु4555

युज्येत ज॰ वि॰ ।

ज्यते । प्रत्यक्षेऽर्थे संज्ञासंज्ञिसम्बन्धप्रतिपत्तेः प्रमाणान्तरत्वे
वृक्षोऽयम् इति ज्ञानं वृक्षदर्शिनः प्रमाणान्तरम्, गवयोऽयम् इति यथा गवयद
र्शिनः प्रसिद्धार्थसाधर्म्यात् साध्यसिद्धेरभावात् । गौरिव गवयः इति श्रुत्वा गवयद
र्शिनः तन्नामप्रतिपत्तिवत् प्रत्यक्षेषु इ⁴⁵⁵⁶

इतरेषु तस्यैव ई॰ वि॰ ।

तरेषु तिर्यक्षु तस्यैव पुनरगवयनिश्चयः
किन्नाम प्रमाणम् ? हानोपादानोपेक्षाप्रतिपत्ति4557

–त्ति प्रमा– ई॰ वि॰ ।

फलं नाप्रमाणं भवितुमर्हति ।

कारिकार्थः–

प्र⁴⁵⁵⁸

प्रसिद्धार्थो श्र॰ ।

सिद्धोऽर्थो गौः तेन साधर्म्यं सादृश्यं यद् गवयस्य तस्मात् साध्यस्य
सादृश्यविशिष्टस्य विशेषस्य तेन वा विशिष्टस्य सादृश्यस्य साधनं
सिद्धिः उपमानं प्रमाणम् । यदिशब्दोऽत्र द्रष्टव्यः । अत्र दूषण
माह– तद् इत्यादि । तेन प्रसिद्धार्थेन वैधर्म्यं वैसदृश्यं यन्महिष्यादेः तस्मात्
साध्यसाधनं गोविलक्षणा एते महिष्यादयः इति प्रतीतिः, तत् किं प्रमाणम् किमभि
धानं तत्प्रमा4559

–णं किञ्चि– ब॰ ।

णम् ? तस्य किञ्चिन्नाम कर्त्तव्यं यत् प्रत्यक्षादिषु न संभवति । तथा च सप्तम
प्रमाणप्रसङ्गात् षडेव प्रमाणानि इति संख्याव्याघातः ।

उपमानं पृथक् प्रमाणमिति मीमांसकस्य पूर्वपक्षः–

ननु उपमानप्रमाणानभ्युपगमे कुतो गवयदर्शनाद् असन्निकृष्टे अर्थे बुद्धेरुत्पत्तिः ?
येन हि प्र⁴⁵⁶⁰

प्रतिपत्ता आ॰, ब॰ ।

तिपत्रा गौरुपलब्धा न गवयः, न⁴⁵⁶¹

न वातिदे– ब॰ ।

च अतिदेश⁴⁵⁶²

एकत्र श्रुतस्यान्यत्र सम्बन्धः अतिदेशः –व्युत्पत्तिवा॰ ग॰ । इतरधर्मस्य इतरस्मिन्
प्रयोगायादेशः –वाचस्पत्यम् । ताद्वदिदं कर्त्तव्यमित्यतिदेशः । –शास्त्रदी॰ पृ॰ २७७ ।

वाक्यं श्रुतं गौरिव
गवयः इति, तस्य अरण्ये पर्यटतो गवयदर्शनानन्तरम् अनेन सदृशो
गौः इत्येवमाकारं परोक्षे गवि यत् सादृश्यज्ञानमुत्पद्यते तदुपमा4563

उपमानमपि सादृश्यमसन्निकृष्टेऽर्थे बुद्धिमुत्पादयति, यथा गवयदर्शनं गोस्मरणस्य । –शाबरभा॰
१ । १ । ५ । सादृश्यदर्शनोत्थं ज्ञानं सादृश्यविषयकमुपमानम्, दृष्टगोः पुरुषस्य गवयं तत्सदृशं पश्यतो
यद् गोविषयकं गवयसदृशज्ञानं तदुपमानम् । –प्रक॰ पं॰ पृ॰ ११० । सादृश्याद् दृश्यमानाद्यत्प्रति
योगिनि जायते । सादृश्यविषयं ज्ञानमुपमानं तदुच्यते ॥ –बृह॰ पं॰ पृ॰ १०९ । पूर्वदृष्टे स्मर्यमा
णार्थे दृश्यमानार्थसादृश्यज्ञानमुपमानम्, यासावस्माभिर्नगरे दृष्टा गौः साऽनेन सदृशीति । –शास्त्रदी॰
पृ॰ २५८ । नयवि॰ पृ॰ १४६ । तन्त्ररह॰ पृ॰ १३ ।

नम् ।
[p. 490 ] अत्र च विप्र⁴⁵⁶⁴

विप्रकृष्टो गौ ।

कृष्टसादृश्यप्रतीतौ सन्निकृष्टं4565

सन्निकृष्ट गवयनिष्ठ सादृश्यम् ।

सादृश्यं करण⁴⁵⁶⁶

साधकतम करणम्–
आ॰ टि॰ ।

म् । उक्तञ्च–

दृश्यमा4567

गवयात् ।

नाद् यदन्य⁴⁵⁶⁸

गवि ।

त्र विज्ञानमुपजायते ।

सादृश्योपाधितस्तज्ज्ञैरुपमानमिति स्मृतम्4569

उद्धृतोऽयम् –आप्तप॰ पृ॰ ५३ । प्रमेयक॰ पृ॰ १८५ ।
तत्त्वजै –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५७५ ।

॥

अस्य⁴⁵⁷⁰

उपमानस्य ।

च अनधिगतार्थाधिगन्तृत्वात् प्रामाण्यम् । यद्यपि गौरनेन⁴⁵⁷¹

पुरुषेण ।

प्रागेव उपलब्धः,
सादृश्यञ्चेदानीं प्रत्यक्षत एव गवये दृश्यते, तथापि गवयसदृशो गौः इति प्रागप्रतिपत्तेः
अनधिगतार्थाधिगन्तृत्व⁴⁵⁷²

स्मृतिवत् –आ॰ टि॰ ।

म् । तर्हि इदानीमेव गोः स्मृत्या सादृश्यस्य च अध्यक्षतोऽधि
गमात् अधिकप्रमेयाभावाच्च अधिगतार्थाधिगन्तृत्वमस्य⁴⁵⁷³

उपमानस्य ।

, इत्यप्ययुक्तम्, त⁴⁵⁷⁴

सादृश्य –आ॰ टि॰ ।

द्विशिष्टत्वस्य⁴⁵⁷⁵

–स्य ताभ्या– ब॰ ।

तत्र⁴⁵⁷⁶

गवि ।

ताभ्या4577

स्मरणप्रत्यक्षाभ्याम् ।

मनधिगतेः । यद्यपि प्रत्यक्षेण सादृश्यं प्रतिपन्न गौश्च स्मृत्या, तथापि
सादृश्यविशिष्टस्य गोपिण्डस्य स्मृत्या प्रत्यक्षेण उभाभ्यां वाऽप्रतीतेः त⁴⁵⁷⁸

विशिष्टविषयत्वेन ।

द्विषयत्वेन उपमा
नस्य अनधिगतार्थाधिगन्तृत्वात् प्रामाण्यम् । नहि अनुमानेऽपि अ⁴⁵⁷⁹

विशिष्टविषयत्वात् ।

तोऽन्यत् प्रामाण्य
निबन्धनम् । प्रत्यक्षेऽपि हि प्रदेशा4580

पर्वतादौ –आ॰ टि॰ ।

दौ धर्मिणि स्मृत्या चाग्नौ प्रतिपन्नेऽपि अग्निविशिष्ट
प्रदेशादिविषयत्वेन अनुमानस्य प्रामाण्यं तद्वदुपमानस्यापि । तदुक्तम्–

तस्माद्य⁴⁵⁸¹

गौ ।
तस्माद् दृश्यते –न्यायाव॰ टी॰ पृ॰ १९ ।

त्स्मर्यते तत्स्यात् सादृ4582

इति सादृश्यावधारणम् –आ॰ टि॰ ।

श्येन विशेषितम् । प्रमेयमुपमानस्य सादृश्यं वा त⁴⁵⁸³

तयो
गोगवययोरन्वितम् । तदाश्रित –तत्त्वस॰ । व्याख्या–यस्मादेव प्रत्यक्षे गवये न किञ्चिदुपमानस्य
प्रमेयमस्ति तस्मात्समर्यमाणैव गौर्गवयसादृश्यविशिष्टा तद्विशिष्ट वा सादृश्यमुपमानस्य प्रमेयमिति । ननु
गवये सादृश्य प्रत्यक्ष गृहीत गौ स्मर्यते किमन्यदुपमेयमत आह–प्रत्यक्षेणेति । तत्रैव दृष्टान्तमाह प्रत्यक्षे
इति । –मी॰ श्लो॰ न्यायर॰ पृ॰ ४४५ ।

दन्वितम् ॥

प्रत्यक्षेणावबुद्धेऽपि सादृश्ये गवि च स्मृते । 4584

विशिष्टस्यान्यत सिद्धे –प्रमेयक॰ पृ॰ ३४५ ।

विशिष्टस्यान्यतोऽसिद्धेरुपमानप्रमाणता ॥

प्रत्यक्षेऽपि यथा देशे स्मर्यमाणे च पावके । विशिष्टविषयत्वेन नानुमा4585

–मानप्रमा– ब॰ ।

नाऽप्रमाणता ॥

मी॰ श्लो॰ उपमान॰ श्लो॰ ३७–३९ इति4586

उद्धृता इमे –तत्त्वस॰ पृ॰ ४४५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३४५ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५७६ । आद्यौ
द्वौ –स्या॰ र॰ पृ॰ ४९७ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ १० ।

।

ननु अस्तु उपमानंप्रमाणम्, नतु प्रत्यक्षादिभ्यो भिन्नं तदन्यतमस्वभावत्वात्तस्य;
इत्यप्यनुपपन्नम्; त⁴⁵⁸⁷

प्रत्यक्षाद्यन्यतम ।

दन्यतमस्वभावत्वस्य त⁴⁵⁸⁸

उपमाने ।

त्राऽसंभवात् । तथाहि–न ता4589

तदिदमुपमान न प्रत्यक्षम्, तिरोहिते गवि चक्षुसन्निकर्षातिवर्तिनि जायमानत्वात् । न च स्मृति;
गोदर्शनसमयेऽप्रतीतगवस्य तत्सादृश्यानुभवाभावात् । –प्रक॰ प॰ पृ॰ १११ ।

वत् प्रत्यक्षरूपं
तत्, परोक्षे गवि इन्द्रियार्थसम्प्रयोगाभावेऽपि उत्पद्यमानत्वात् । नापि स्मरणमेवेदमि
[p. 491 ] त्यभिधातव्य⁴⁵⁹⁰

तुलना–न च स्मरणमेवेद प्रमेयाधिक्यसम्भवात् । गवयेन हि सादृश्य न पूर्वमवधा
रितम् ॥ –न्यायमं॰ पृ॰ १४६ ।

म्; प्रत्यक्षप्रतिपन्ने एव अर्थे स्मरणस्य आविर्भावात् । न च गोप्रत्यक्षकाले
त⁴⁵⁹¹

गोप्रत्यक्षेण ।

त्प्रत्यक्षेण गवयाप्रतिपत्तौ त⁴⁵⁹²

गवयसादृश्यम् ।

त्सादृश्यं प्रत्येतुं शक्यम् ।

भूयोऽवयवसामान्ययोगो यद्यपि मन्यते । सादृश्यं तस्य⁴⁵⁹³

तस्य तज्ज्ञप्तिः श्र॰, ब॰ ।

नु तु ज्ञाप्तिः गृहीते प्र⁴⁵⁹⁴

प्रत्ययोगिनि ब॰ ।

तियोगिनि4595

गवयसादृश्यस्य
प्रतियोगी गवय ।

॥

न्यायमं॰ पृ॰ १४६ इत्यभिधानात् ।

नाप्यनु4596

ननु च ज्ञातसम्बन्धिता तुल्या, सा चात्र लक्षणम्, तत्र वान्यत्र वेति क्वेदमु
पयुज्यते ? बाढमुपयुज्यते, एकदेशदर्शनादिति हि तत्र लक्षणम्, ज्ञातसम्बन्धस्येति विशेषणम् । अतो न
गवयस्थ सादृश्य सदृशावगतेरेकदेश । किञ्च असकृद् दृष्टसम्बन्धो ह्यनुमानस्य हेतु असजातीयव्यावृ
त्तिसव्यपेक्षश्च, द्वयमत्र नास्तीति प्रमाणान्तरम् । –बृह॰ पृ॰ १०८ । प्रक॰ पं॰ पृ॰ १११ । शास्त्रदी॰
पृ॰ २८७ ।

मानरूपताऽस्य; लिङ्गादनुत्पत्तेः । अत्र हि लिङ्गम्–सादृश्यं प⁴⁵⁹⁷

परिकल्पत आ॰ ।

रिकल्प्येत,
परिदृश्यमानो गवयो वा ? यदि सादृश्यम्, तत्किं गोगतम्, गवयगतं वा लिङ्गं स्यात् ?
न तावद् गोगतम्; गवयदर्शनात् प्राक् त⁴⁵⁹⁸

गोसादृश्यस्य ।

स्य असिद्धत्वात् । नचाऽसिद्धस्य लिङ्गत्वम्;
अतिप्रसङ्गात् । प्रतिज्ञार्थैकदेशत्वप्र⁴⁵⁹⁹

–प्रसंगाद् गोग– ब॰ ।

सङ्गाच्च, गोगतत्वेन हि सादृश्यं प्र⁴⁶⁰⁰

साध्यम् ।

मेयम् तदेव च
लिङ्गमिति । गवयगतं त⁴⁶⁰¹

सादृश्यम् ।

त्तर्हि लिङ्गमस्तु उक्तदोषद्वयासंभवादिति चेत्; न, अत्रापि
व्य⁴⁶⁰²

साध्य हि गविगत सादृश्य
लिङ्गञ्च गवयगत सादृश्यमिति व्यधिकरणासिद्ध –आ॰ टि॰ ।

धिकरणासिद्धत्वप्रसक्तेः । न च व्यधिकरणासिद्धस्य गमकत्वं का4603

धवल प्रासाद काकस्य
कार्ष्ण्यात् इतिवत् ।

ककार्ष्ण्यादिवत् ।

एतेन गवयस्यापि लिङ्गता प्रत्याख्याता; व्य⁴⁶⁰⁴

गवयो हि वनवर्ती सादृश्यञ्च गवि साध्यमिति व्यधिकरणासिद्धता ।

धिकरणत्वाविशेषात् । उक्तञ्च–

न⁴⁶⁰⁵

न च तस्यानु– श्र॰ ।

चैत⁴⁶⁰⁶

व्याख्या–ये तु शाक्या प्रमाणद्वयवादिन साख्या वा प्रमाणत्रयवादिनोऽस्यानुमानान्तर्भावं
मन्यन्ते तान् प्रत्याह न चेति । असम्भवमेव दर्शयति–प्रागिति । प्रमेयो गौ तद्गत तावत्सादृश्य न लिङ्ग
तस्य प्रागुपमानात्तद्धर्मत्वेनाऽग्रहणादिति । गवयगतमपि सादृश्यं गवि प्रमेये न पक्षधर्म इत्याह गवये
इति । गोगतस्य च प्रतिज्ञार्थैकदेशत्वादपि न लिङ्गता, तदेव हि गोगतं प्रमेयमित्याह–प्रतिज्ञेति ।
सादृश्यविशिष्टो गवयोऽपि पक्षधर्मत्वाभावादेव न लिङ्गमित्याह गवये इति । ननु तत्सम्बन्धितामात्रमेव
तद्धर्मत्व न सयोगसमवायावेव, अस्ति गवयस्य गोसम्बन्ध तस्यासौ सदृश, तत्र कथमपक्षधर्मत्वमत
आह–सादृश्यमिति । भवतु कथञ्चित्पक्षधर्मता, न त्वन्वयोऽस्ति । नहि गवयगतं गोसादृश्य गोगतेन
गवयसादृश्येनान्वितं दृष्टम्, इदानीमेव गवयसादृश्य गृह्यते । ननु युगपद् गवयं गाञ्च पश्यतोऽन्यद्वाऽर्थद्वयं
परस्परसदृशं येन यत्सदृश तदपि तेन सदृशमिति शक्यमेवान्वयग्रहण कर्त्तुम् अत उक्तं सर्वेणेति । सत्यं
दृष्टं न तु सर्वेण गवय दृष्ट्वा तत्सादृश्य गृह्णतैवमन्वयो गृहीतो भवतीति । अस्ति चादृष्टसदृशद्वय
स्याप्येकमेव गां दृष्ट्वैव वने द्वितीयं गवयं पश्यतस्तदैव सादृश्यविशिष्टे प्रत्यय इत्याह –एकस्मिन्निति ।
–मी॰ श्लो॰ न्यायर॰ पृ॰ ४४७ ।

स्यानुमानत्वं पक्षधर्माद्यसंभवात् । प्रा4607

गवयदर्शनात् प्राक् –आ॰ टि॰ ।

क् प्रमेयस्य सादृश्यं धर्मत्वेन न⁴⁶⁰⁸

न दृश्यते ब॰ ।

गृह्यते ॥

[p. 492 ]

गवये गृह्यमाणञ्च न गवा4609

गवामनुमापकम् –मी॰ श्लो॰ ।

र्थानुमापकम् । प्रतिज्ञार्थैकदेशत्वाद् गोगतस्य न लिङ्गता ॥

गवयश्चाप्यस⁴⁶¹⁰

व्यधिकरणत्वात्, सम्बन्धे हि गमको गम्य गमयति
–आ॰ टि॰ ।

म्बन्धान्न गोलिङ्गत्वमृच्छति । सादृश्यं न च सर्वेण पूर्वं दृष्टं तद⁴⁶¹¹

न च तदन्वयि गवयगत सादृश्य पूर्व दृष्ट किन्तु गवयदर्शनकाल एव सर्वस्यापि
प्रमातुरुदीयते, अनेनानधिगतार्थाधिगन्तृत्व प्रामाण्यबीजमुपमानस्य ज्ञापितम् –आ॰ टि॰ ।

न्वयि ॥

एकस्मिन्नपि दृष्टेऽर्थे द्वितीयं पश्यतो वने । सादृश्येन स⁴⁶¹²

सहैकस्मि– ब॰ ।

हैवा4613

सहैकस्मिन् –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५७७ ।

स्मिस्तंदैवोत्पद्यते मतिः ॥

मी॰ श्लो॰ उपमान॰ श्लो॰ ४३–४६ इति4614

उद्धृता इमे –प्रमेयक॰ पृ॰ १८७ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५७७ ।
तुलना–त्रैरूप्यानुपपत्तेश्च न च तस्यानुमानता । पक्षधर्मादि नैवात्र कथञ्चिदवकल्पते ॥ प्राग्गोगत
हि सादृश्य न धर्मत्वेन गृह्यते । गवये गृह्यमाणञ्च न गवामनुमापकम् ॥ प्रतिज्ञार्थैकदेशत्वाद् गोगतस्य
न लिङ्गता । गवयश्चाप्यसम्बन्धान्न गोलिङ्गत्वमृच्छति ॥ –तत्त्वस॰ का॰ १५३९–४१ ।

।

नाप्येतत् शा4615

शब्दम् ब॰ ।

ब्दम्, अश्रु4616

श्रुता
तिदेशबाक्यत्वन्न चातीवोपयुज्यते । येऽपि ह्यश्रुततद्वाक्यास्तेषामपि भवत्ययम् ॥ –मी॰ श्लो॰ उपमान॰
श्लो॰ १० ।

ताऽतिदेशवाक्यस्य प्रतिपत्तु तत्संभवात् । ना4617

तुलना–अन्यथानुपपद्यमानदृष्टश्रुतार्थानपेक्षत्वान्नार्थापत्ति । प्रमाणप्रमेयनिवृत्त्य
नपेक्षणान्नाभावः । –तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ४५० ।

प्यर्थापत्तिः4618

–त्तिरन्यथापत्तेः अन्यथानुप– आ॰ ।

;
अन्यथानुपपद्यमानदृष्ट-श्रुतार्थानपेक्षणात् । नाप्यभावः, प्र⁴⁶¹⁹

प्रमाण प्रमेय–
ब॰, श्र॰ ।

माणप्रमेयनिवृत्त्यनपेक्षणादिति ।

तन्निरसनपुरस्सरम् उपमानस्य सादृश्य प्रत्यभीज्ञान एवान्तर्भावप्रदर्शनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्4620

पृ॰ ४८९ प॰ १६ ।

–अनेन सदृशो गौः इत्यादि, तदसमीक्षि
ताभिधानम्, त⁴⁶²¹

तुलना–एवविधप्रतीत्य
भावात् । प्रसिद्धेन हि सादृश्यमप्रसिद्धस्य गम्यते । गवा गवयपिण्डस्य न तु युक्तो विपर्ययः ॥ तथाहि
–अश्रुतातिदेशको नागरक कानने परिभ्रमन्नदृष्टपूर्वं गोसदृश प्राणिनमुपलभमान एव बुद्ध्यते ब्रवीति
च, अहो नु गवा सदृश एष कश्चन प्राणीति । नत्वनेन सदृशो गौरिति ज्ञानमभिधान वा तदानी कस्यचिद
स्तीति अत प्रमितेरेवाभावात् किं प्रमाणचिन्तया । –न्यायम॰ पृ॰ १४६ ।

थाविधायाः प्रतीतेरेवाऽसभवात् । तथाहि–अश्रुताति
देशवाक्यो ना4622

नागरिक ब॰ ।

गरकः कानने पर्यटन् अदृष्टपूर्वं गोसदृशं पशुं प⁴⁶²³

पश्यन्मैवं ब॰ ।

श्यन्
एवं बुद्ध्यते ब्रवीति च–गवा सदृश एव कश्चित् पशुः इति, नतु
अनेन सदृशो गौः इत्येवंविधज्ञानमभिधानं वा कस्यचित्तदानीम
स्तीति । अस्तु वा, तथापि अस्य⁴⁶²⁴

तुलना–एकत्वसा
दृश्यप्रतीत्यो सङ्कलनज्ञानरूपतया प्रत्यभिज्ञानतानतिक्रमात् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३४५ । न्यायाव॰ टी॰
पृ॰ १९ । स्या॰ र॰ पृ॰ ४९७ । प्रमाणमी॰ पृ॰ ३५ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ १० ।

प्रत्यभिज्ञारूपत्वान्न प्रमाणान्तरत्वम् । ननु अनुभू
तेऽर्थे प्रत्यभिज्ञा प्रवर्त्तते दर्शनस्मरणनिबन्धन⁴⁶²⁵

–नत्वात् न च ब॰, आ॰ ।

त्वात्तस्याः4626

प्रत्यभिज्ज्ञाया ।

, न च पुरोवर्त्तिगवया4627

गवयनिष्ठसादृश्यविशेषणविशिष्टतया ।

वच्छिन्न
सादृश्योपाधितया पूर्वं गोपिण्डोऽनुभूतः, गवयाग्रहणे तदवच्छिन्नसादृश्यविशेषितस्य
गोपिण्डस्य ग्रहीतुमशक्तेरिति, तदयुक्तम्, यतः कस्य अनुभवाभावः–ग⁴⁶²⁸

इद सादृश्य गवयनिष्ठमित्याकारस्य ।

वयावच्छेदस्य,
[p. 493 ] सादृश्यस्य वा ? प्रथमपक्षे स⁴⁶²⁹

गवय एवायम् ब॰ ।

एवायम् इत्यादि प्रतीतेरपि प्रत्यभिज्ञानता न स्यात्
उत्त⁴⁶³⁰

उत्तरपर्यायनिष्ठमिदमेकत्वमित्याकारस्य ।

रपर्यायावच्छेदस्य पूर्वमननुभवात् । अथात्र⁴⁶³¹

एकत्वप्रत्यभिज्ञाने । मीमासकाभिमतोप
मानस्य प्रशस्तपादभाष्यादिषु आगमस्मरणयोरप्यन्तर्भावः प्रादर्शि, तथाहि–आप्तेनाप्रसिद्धस्य गवयस्य
गवा गवयप्रतिपादनादुपमानमाप्तवचनमेव । –प्रश॰ भा॰ पृ॰ ५७६ । किञ्च स्मृतिस्वभावत्वाद्वा न
प्रमाणमुपमान स्मृत्यन्तरवतेव तु युज्यते तत्र गोरूपावयवै सह । गवयावयवा केचित्तुल्यप्रत्ययहे
तव ॥ तत्रास्य गवये दृष्टे स्मृति समुपजायते । –तत्त्वसं॰ पृ॰ ४४८ । भवतु वैषा बुद्धिरनेन सदृशो
गौ तथापि स्मृतित्वान्न प्रमाणफलम् । –न्यायमं॰ पृ॰ १४६ । तस्साद् गवयग्रहणे सति असन्निहितगो
पिण्डावलम्बिनी सादृश्यप्रतीति सदृशदर्शनाभिव्यक्तसस्कारजन्या स्मृतिरेव न प्रमाणान्तरम् । –प्रश॰
कन्द॰ पृ॰ २२१ । सादृश्यज्ञानस्य चोत्पत्तावय क्रम–पूर्वं तावत् गोगवययोर्विषाणित्वादिसादृश्य गवि
प्रत्यक्षत प्रतिपद्यते, पश्चाद् गवयदर्शनानन्तर यदेतद् विषाणित्वादिसादृश्य पिण्डेऽस्मिन्नुपलभ्यते मया
तद् गव्यप्युपलब्धम् इति स्मरति तदनन्तर विषाणित्वादिसादृश्यप्रतिसन्धान जायते अनेन पिण्डेन सदृशो
गौ इति । एवञ्च स्मार्तमेतद् ज्ञान कथ प्रमाणान्तर भवेत् ? –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५८२ ।

अवच्छेदकस्य उत्तरपर्यायस्य पूर्वमननु
भवेऽपि अवच्छेद्यस्य अन्वितद्रव्यस्य अनुभवात् प्रत्यभिज्ञानता; तदन्यत्रा4632

सादृश्यप्रत्यभिज्ञानेऽपि ।

पि समानम्–
अवच्छेदकस्य गवयस्य तदानधिगमेऽपि सादृश्यस्य अवच्छेद्यस्य अधिगमात् । कथम
प्रतीतस्य गवयस्य सादृश्यविशेषणतेति चेत् ? कदा तदप्रतीतिः–गोदर्शनसमये, उत्तर
कालं वा ? प्रथमविकल्पे उ⁴⁶³³

स एवायमिति एकत्वप्रत्यभिज्ञानस्थले ।

त्तरपर्यायस्यापि द्रव्यविशेषणत्वाभावप्रसङ्गः, पूर्वपर्यायप्रतीति
समये त⁴⁶³⁴

उत्तरपर्यायस्यापि ।

स्याप्यप्रतीतेः । अथ उत्तरप्रत्यक्षेण प्र⁴⁶³⁵

प्रतीतस्य तद्वि– श्र॰ ।

तीतस्य त⁴⁶³⁶

उत्तरपर्यायस्य –आ॰ टि॰ ।

स्य तद्विशेषणता; तदेतदन्यत्रा4637

अन्वितद्रव्यस्थानीयमत्र गोगवयगत सादृश्य विवक्षितम्, अत्रापि
गवयप्रत्यक्षेण प्रतीतस्य सादृश्यस्य गोविशेषणत्वोपपत्तेरिति तात्पर्यम् –आ॰ टि॰ ।

प्यविशिष्टम् । तन्न गवयावच्छेदस्य अनुभवाभावः ।

नापि सादृश्यस्य; तद्धि असन्निहितत्वान्नानुभूयते, प्रतिबन्धकसद्भावाद्वा ?
न तावदसन्निहितत्वात्, सन्निहितपदार्थवृत्तित्वेन सन्निहितत्वाऽसिद्धेः । नापि प्रतिब
न्धकसद्भावात् तस्यानुपलम्भः; गोपिण्डोपलम्भवत् सादृश्योपलम्भेऽपि प्रतिबन्धकस्य
कस्यचिदप्यनुपलम्भात् । ननु उभयवृत्तित्वात् सादृश्यस्य कथमेकपिण्डोपलम्भसमये
प्रतियोगिग्रहणमन्तरेणोपलम्भः स्यात् ? इत्यप्यसुन्दरम्; एकैकत्र अस्य⁴⁶³⁸

सादृश्यस्य ।

समाप्ततया प्रति
योगिग्रहणमन्तरेणापि उपलम्भोपपत्तेः । कथमन्यथेदं शोभेत–

सामान्यवच्च सादृश्यमेकैकत्र समाप्यते । प्रतियोगिन्यदृष्टेऽपि त⁴⁶³⁹

तस्मात्तदुपपद्यते –मी॰ श्लो॰ । तस्मात्तदुपलभ्यते –न्यायमं॰ पृ॰ १४७ । उद्धृतोऽयम् –
न्यायमं॰ पृ॰ १४७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३४६ । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २२१ । तुलना–सामान्यवद्धि सादृश्य
प्रत्येक च समाप्यते । प्रतियोगिन्यदृष्टेऽपि यस्मात्तदुपलभ्यते ॥ –तत्त्वसं॰ पृ॰ ४४५ ।

त्तस्मादुपलभ्यते ॥

मी॰ श्लो॰ उपमान॰ श्लो॰ ३५ इति ।

इदमनेन सदृशम् इति सादृश्यव्यवहार एव हि प्रतियोगिग्रहणापेक्षो न पुनः तत्स्व
[p. 494 ] रूपप्रतिपत्तिः । प्रतिपत्ता हि गवयमुपलभ्य पूर्वानुभूतं गोपिण्डसंस्थानविशेषम् अवहि
तचेतसा परिभाव्य तयोः सादृश्यव्यवहारं प्रवर्त्तयति स⁴⁶⁴⁰

संवल्पयति ब॰ ।

ङ्कलयति चैवम्–मया र्पूवमेव
गौः अनेन प्राणिना ✢4641

✢ एतदन्तर्गत पाठो नास्ति आ॰ ।

तुल्यसस्थानः प्रतिपन्नः, ततस्तां✢ तुल्यसंस्थानतां स्मृत्वा सादृश्यं
व्यवहरामि इति । ततो यः4642

अनेन सदृशो गोरिति प्रत्यय प्रत्यभिज्ञानात्मक सङ्कलनात्मकत्वात् ।

सङ्कलनात्मकः प्रत्ययः स प्रत्यभिज्ञानमेव यथा स एवा
यम् इति प्रत्ययः, सङ्कलनात्मकश्च अनेन सदृशो गौः इति प्रत्यय इति । सङ्कलनं
हि पूर्वोत्तरसमयसमधिगतयोः वस्तुरूपयोः ए⁴⁶⁴³

एकधर्मयोगितया वा प्र– ब॰ ।

कध⁴⁶⁴⁴

स एवाय
मिति प्रत्यभिज्ञाने –आ॰ टि॰ ।

र्मयोगितया सदृशादिधर्मयोगितया
वा प्रत्यवमर्शनम् । तदात्मकत्वञ्च अत्रास्ति, गोगवययोः सदृशधर्मान्वितत्वेन प्रत्यव
मर्शसम्भवात् ।

ननु चास्य प्रत्यभिज्ञानत्वे स्मृतिप्रत्यक्षप्रभवत्वप्रसङ्गः तत्सामग्रीत एवास्य आवि
र्भावात्, न चात्र सास्ति, गवयप्रत्यक्षादिसामग्रीमात्रात्तदुत्पत्तेः । न च विलक्षणसामग्री
प्रभवं ज्ञानं प्रत्यभिज्ञानं युक्तमतिप्रसङ्गात्; इत्यप्यसाम्प्रतम्; अत्रापि तत्सामग्र्या
विद्यमानत्वात् । तथाहि–स्म⁴⁶⁴⁵

तुलना–तत्र किं स्मरणापेक्षमिन्द्रियमेव ज्ञान जनयति अनपेक्ष
वेति ? अनपेक्षस्य ज्ञानजनकत्वे अप्रसिद्धगोपिण्डस्य स्मरणेऽप्येतत् स्यात् । अथ पिण्डमात्रस्मरणे,
अश्वादिपिण्डस्मरणे स्यात् । अथ गवयसादृश्यावच्छिन्नस्मरणापेक्ष जनकम्, तत्रापि यदि स्मरणमात्रम
पेक्षेत, गजादिस्मरणेऽपि स्यात् । अथ गोपिण्डस्मरणापेक्षम्, तत्रापि किं गोपिण्डमात्रस्मरणमपेक्षते,
गवयसादृश्यावच्छिन्न गोपिण्डस्मरण वेति ? गोपिण्डमात्रस्मरणे अश्वादिपिण्डस्मरणेऽपि स्यात् ।
गवयादिसादृश्यावच्छिन्नगोपिण्डस्मरणापेक्षित्वे पूर्वमेवानुभवो वाच्य, तदन्तरेण सस्कारानुत्पत्ते स्मरण
स्यैवाभावात् । अत सविकल्पज्ञानाभावेऽपि गवयसादृश्यावच्छिन्ने गोपिण्डे पूर्वमनुभवोऽभ्युपगन्तव्य ।
येन हि संस्कारोत्पत्तौ स्मरणान्मदीयया गवा सदृशोऽय गवय इति ज्ञान स्यात् । पूर्वं च गवयसादृश्या
वच्छिन्नगोपिण्डेऽनुभवप्रसिद्धौ गवयोपलम्भात् मदीया गौरनेन सदृशी इति कथमेतत् स्मरण न स्यात् ?
तथा पृष्टो ब्रवीति एतत्सदृशी मयोपलब्धा न तु प्रमाणान्तर निर्दिशति । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५८८ ।

रणापेक्षं गवयप्रत्यक्षम् ए⁴⁶⁴⁶

अनेन सदृशो गौरिति –आ॰ टि॰ ।

वंवि4647

–विधज्ञान– ब॰, –विधविज्ञान– श्र॰ ।

धं ज्ञानमुपजनयति, अनपेक्षं
वा ? तत्र अनपेक्षस्य जनकत्वे अप्रसिद्धगोपिण्डस्यापि एतत् स्यात् । अथ स्मरणापेक्षं
जनकत्वम्, तत्रापि किं स्मरणमात्रापेक्षम्, गोपिण्डस्मरणापेक्ष वा त⁴⁶⁴⁸

गवयप्रत्यक्षम् ।

त्तज्जनयेत् ?
यदि स्मरणमात्रापेक्षम्, तदा अश्वादिस्मरणेऽपि तत् तज्जनयेत् । अथ गोपिण्डस्मरणा
पेक्षम्, तत्रापि किं गोपिण्डस्मृतिमात्रापेक्षम्, सादृश्यावच्छिन्नगोपिण्डस्मरणापेक्ष वा ?
प्रथमपक्षे महिष्यादिस्मरणेऽपि त⁴⁶⁴⁹

गवयप्रत्यक्षस्य ।

स्य तज्जनकत्वप्रसङ्गः, सादृश्याप्रतिपत्तेः उभ⁴⁶⁵⁰

यथा
हि महिष्यादिस्मरणे न गोसादृश्य प्रतीयते तथा गोपिण्डस्य स्मरणमात्रेऽपि न सादृश्यस्य प्रतिपत्ति ।

यत्राप्य
विशेषात् । गवयसादृश्यावच्छिन्नगोपिण्डस्मरणा4651

–णापेक्षत्वे ब॰ ।

पेक्षित्वे तु सिद्ध पूर्वमेव सादृश्यानु
नुभव, तदसिद्धौ संस्कारविशेषाभावतः त⁴⁶⁵²

सादृश्यस्मरणस्यैव ।

त्स्मरणस्यैवाऽनुपपत्तेः । पूर्वं तदननुभवे च
[p. 495 ] गोपिण्डसंस्थानविशेषविषयं निपुणनिरूपणमनर्थकमेव स्यात् । पिण्डमात्रस्मरणेऽपि
सन्निकृष्टसादृश्यदर्शनबलेन विप्रकृष्टसादृश्यप्रतीतेरुत्पादप्रसङ्गात् । न च पिण्डमात्रामनु
स्मरतः संस्थानविशेषमनिरूपयतः सादृश्यप्रतीतिरुत्पद्यते । अतो मन्यामहे–गवयसादृ
श्यावच्छिन्नगोपिण्डानुभ⁴⁶⁵³

–भवप्रभावि– श्र॰, ब॰ ।

वभावितेयं4654

प्रतीति ।

स्मृतिरिति । तथाविधस्मृतिसहायञ्च गवयप्रत्यक्षम्
अनेन सदृशो गौः इति ज्ञानमुत्पादयतीति सिद्धमस्य स्मृतिप्रत्यक्षप्रभवत्वम् । अतः
नोपमानं प्रत्यभिज्ञानाद् भिद्यते, अभिन्नसामग्रीप्रभवत्वात्, यदभिन्नसामग्रीप्रभवं तद
भिन्नम् यथा अविनाभावलक्षणलक्षितहेतुतः समुपजायमानं कार्यस्वभावाद्यनुमानम्,
स्मृतिप्रत्यक्षलक्षणाऽभिन्नसामग्रीप्रभवञ्च प्रत्यभिज्ञानोपमानलक्षणं ज्ञानद्वयमिति ।

यदप्युक्त⁴⁶⁵⁵

पृ॰ ४९० पं॰ १ ।

म्–विप्रकृष्टसादृश्यप्रतीतौ सन्नि4656

–कृष्टसा– श्र॰ ।

कृष्टं सादृश्यं करणम्' इत्यादि, तत्र
किमिदं सन्निकृ4657

गवयगतसादृश्यस्य ।

ष्टसादृश्यस्य करणत्वम्–तदनुमापकत्वम्, तत्स्मारकत्वम्, तदुपमापकत्वं
वा ? प्रथमपक्षे पूर्वापरविरोधः–पूर्वं तस्य तदनुमापकत्वप्रतिषेधात् इह चाभ्युपग
मात् । द्वितीयपक्षे तु सन्निकृष्टसादृश्यस्य⁴⁶⁵⁸

–स्य स्मृति– ब॰ ।

विप्रकृष्टसादृश्यस्मृतिहेतुत्वात् उपमानहेतुत्वा
नुपपत्तिः, स्मृतेः उपमानत्वाऽसंभवात् । त⁴⁶⁵⁹

विप्रकृष्ट
स्मृति –आ॰ टि॰ ।

त्स्मृतिसहायं तु त⁴⁶⁶⁰

सन्निकृष्टसादृश्यम् –आ॰ टि॰ ।

त् तेद्धतुः4661

उपमान –आ॰ टि॰ ।

स्यात् न
केवलम्, तथा च दृश्यमानाद् यदन्यत्र इत्यादि दुर्धटम् । एतेन तृतीयपक्षोऽपि प्रत्या
ख्यातः; केवल⁴⁶⁶²

विप्रकृष्टसादृश्यस्मृतिनिरपेक्षस्य ।

स्य तत्सादृश्यस्य तदुपमापकत्वासंभवात् । न च सादृश्यस्य ज्ञानजनकत्वं
संभवति; अर्थे ज्ञानजनकत्वस्य अग्रे निराकरिष्यमाणत्वात् । अतः सदृशवस्तुविषयाभ्यां
दर्शनस्मरणाभ्यां गो-गवययोः सादृश्यपरामर्शि प्रत्यभिज्ञानाऽपरपर्यायभुपमानं जन्यते
इत्यभ्युपगन्तव्यम् । तस्मात् उपमानस्य प्रत्यभिज्ञास्वभावत्वान्न प्रमाणान्तरत्वं युक्तम् ।

अनुमान⁴⁶⁶³

–नत्वाद्वा ब॰ ।

स्वभावत्वाद्वा4664

न प्रमाणान्तरत्वं युक्तमिति सम्बन्ध । तुलना–तेषां तद्गो
चरत्वेऽपि भवत्येवानुमैव हि । त्रिरूपलिङ्गजन्यत्वमस्य चैव प्रतीयते ॥ यो गवा सदृशोऽसौ हि गवयश्रु
तिगोचर । सकेतग्रहणावस्थो बुद्धिस्थो गवयो यथा ॥ गोसदृशत्व हेतु, गवयश्रुतिगोचरत्वं साध्यधर्म,
संकेतग्रहणकाले विकल्पबुद्धिप्रतिभासी बुद्धिस्थो गवयो दृष्टान्त दृश्यमानो गवयो धर्मी ॥ –तत्त्वसं॰ पं॰
पृ॰ ४५३-५४ । तथाप्यनुमानजन्यत्वान्न प्रमाणान्तरमाविशति । स्मर्यमाणो गौ धर्मी एतत्सदृश इति
साध्यो धर्म एतदवयवसामान्ययोगित्वात् सन्निहितद्वितीयगवयपिण्डवत् । तदसन्निधाने सामान्येन
व्याप्तिर्दर्शयितव्या । यत्र यदवयवसामान्ययोगित्व तत्र तत्सादृश्य यथा यमयोरिति । –न्यायमं॰ पृ॰
१४८ । यदा च प्रत्यक्षेण प्रतियन्नपि गवाश्वादौ भूयोऽवयवसामान्ययोगं तद्वियोगं वा व्यामूढः
सदृशासदृशव्यवहार न प्रवर्त्तयति तदा विषयदर्शनेन विषयिणो व्यवहारस्य साधनात् त्रैरूप्यसद्भावादनु
मानप्रमाणता समस्त्येव । तथाहि–गवाश्वादौ विषाणाद्यवयवसामान्ययोग तद्वियोगो वा प्रागुपलब्ध
इदानी स्मर्यमाण इति नासिद्धता हेतो –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५८३ ।

। कथमस्यानुमानत्वमिति चेत् ? उच्यते स्मर्यमाणो गोपिण्डो
विवक्षितगवयावच्छिन्नसारूप्यमान्, तेन अवच्छिद्यमानत्वात्, यद् यदेवम् तत्तत्तथा
[p. 496 ] यथा सन्निहितो गवयपिण्डः, तथा चायम्, तस्मात्तथेति । यदि वा, अविलक्षणविषाणा
द्यवयवयोगित्वादिति हेतुः, साध्य-दृष्टान्तौ तौ एव ।

सज्ञासंज्ञिसम्बन्धज्ञानफलस्य उपमानस्य पृथक् प्रामाण्यवर्णयतो नैयायिकस्य पूर्वपक्ष–

ननु माभूत् मीमांसकाभ्युपगतमुपमानं प्रत्यभिज्ञानादेः प्रमाणान्तरम्, नैयायिकै
रभ्युपगतं तु भविष्यति । ते4665

तथाहि ब॰ ।

हि प्रसिद्धसाधर्म्यात् साध्यसाधनमुप
मानम् न्यायसू॰ १ । १ । ६ इत्युपमानल⁴⁶⁶⁶

प्रज्ञातेन सामान्यात् प्रज्ञापनीयस्य प्रज्ञापनमुपमानमिति । यथा गौरेवं गवय इति । किं
पुनरत्र उपमानेन क्रियते ? यदा खल्वय गवा समानधर्म प्रतिपद्यते तदा प्रत्यक्षतस्तमर्थं प्रतिपद्यते इति
समाख्यासम्बन्धप्रतिपत्तिरुपमानार्थ इत्याह । यथा गौरेव गवय इत्युपमाने प्रयुक्ते गवा समानधर्ममर्थम्
इन्द्रियार्थसन्निकर्षादुपलभमानोऽस्य गवयशब्द सज्ञेति सज्ञासंज्ञिसम्बन्ध प्रतिपद्यत इति । यथा मुद्गस्तथा
मुद्गपर्णी यथा माषस्तथा माषपर्णी इत्युपमाने प्रयुक्ते उपमानात् सज्ञासर्ज्ञिसम्बन्धं प्रपिपद्यमानस्ता
मौषधी भैषज्यायाहरति । –न्यायभा॰ १ । १ । ६ ।

क्षणं वर्णयन्ति । तत्र
प्र⁴⁶⁶⁷

प्रसिद्धसाधर्म्यादिति–प्रसिद्ध साधर्म्यं यस्य,
प्रसिद्धेन वा साधर्म्यं यस्य सोऽय प्रसिद्धसाधर्म्यो गवयस्तस्मात् साध्यसाधनमिति समाख्यासम्बन्धप्रति
पत्तिरुपमानार्थ । किमुक्तम्भवति ? आगमाहितसस्कारस्मृत्यपेक्ष सारूप्यज्ञानमुपमानम् । यदा ह्यनेन
श्रुत भवति यथा गौरेव गवय इति, प्रसिद्धे गोगवयसाधर्म्ये पुनर्गवा साधर्म्य पश्यतोऽस्य भवति अय
गवय इति समाख्यासम्बन्धप्रतिपत्ति । –न्यायवा॰ पृ॰ ५७ । प्रसिद्धसाधर्म्यात् इत्यत्र प्रसिद्धिरुभयी
श्रुतिमयी प्रत्यक्षमयी च । श्रुतिमयी यथा गौरेव गवय इति । प्रत्यक्षमयी च यथा गोसादृश्यविशिष्टोऽ
यमीदृश पिण्ड इति । तत्र प्रत्यक्षमयी प्रसिद्धिरागमाहितस्मृत्यपेक्षा समाख्यासम्बन्धप्रतिपत्तिहेतु ।
तस्मादागमप्रत्यक्षाभ्यामन्यदेवेदमागमस्मृतिसहित सादृश्यज्ञानमुपमानाख्य प्रमाणमास्थेयम् । –न्यायवा॰
ता॰ पृ॰ १९८ ।

सिद्धञ्च तत्साधर्म्यञ्च, प्रसिद्धेन वा गवा साधर्म्यं गवयस्य, प्रसिद्धं
वा साधर्म्यं यस्य स प्रसिद्धसाधर्म्यो गवयः तस्मात्, तमाश्रित्य
साध्यस्य सज्ञासंज्ञिसम्बन्धस्य साधनं बोधनम् उपमानम् । श्रुताति
देशवाक्यस्य हि प्रमातुः अप्रसिद्धे पिण्डे प्रसिद्धपिण्डसारूप्यज्ञानं यद् इन्द्रियजं
संज्ञा4668

अद्यतनास्तु व्याचक्षते–श्रुतातिदेशवाक्यस्य प्रमातुरसिद्धे पिण्डे प्रसिद्ध
पिण्डसारूप्यज्ञानमिन्द्रियज सज्ञासज्ञिसम्बन्धप्रतिपत्तिफलमुपमानम् । तद्धीन्द्रियजनितमपि धूमज्ञानमिव
तदगोचरप्रमेयप्रमितिसाधनात् प्रमाणान्तरम् । श्रुतातिदेशवाक्यो हि नागरक कानने परिभ्रमन् गोस
दृश प्राणिनमवगच्छति, ततो वनेचरपुरुषकथित यथा गौस्तथा गवय इति वचनमनुस्मरति, स्मृत्वा
च प्रतिपद्यते अय गवयशब्दवाच्य इति । तदेतत्सज्ञासज्ञिसम्बन्धज्ञान तज्जन्यमित्युपमानफलमित्युच्यते ।
–न्यायम॰ पृ॰ १४२ । न्यायकलि॰ पृ॰ ३ । सम्बन्धस्य परिच्छेद सज्ञाया सज्ञिना सह । प्रत्यक्षादेर
साध्यत्वादुपमानफल विदु ॥ –न्यायकुसु॰ ३ । १० ।–ग्रामीणस्य प्रथमत पश्यतो गवयादिकम् । सादृ
श्यधीर्गवादीना या स्यात्सा करण मतम् ॥ वाक्यार्थस्यातिदेशस्य स्मृतिर्व्यापार उच्यते । गवयादिपदाना
तु शक्तिधीरुपमाफलम् ॥ मुक्ता॰ का॰ ७९-८० । तर्कस॰ उपमानपरि॰ ।

संज्ञिसम्बन्धप्रतिपत्तिफलं तदुपमानं प्रतिपत्तव्यम् । त⁴⁶⁶⁹

सारूप्यज्ञानम् ।

द्धि इन्द्रियजनितमपि धूम
ज्ञानमिव त⁴⁶⁷⁰

इन्द्रियागोचर ।

दगोचरप्रमेयप्रमितिप्रसाधनात् प्रमाणान्तरम् । श्रुतातिदेशवाक्यो हि नाग
रकः कानने परिभ्रमन् गोसदृशप्राणिदर्शनानन्तरम् आटविकवचः यादृशो गौस्तादृशो
[p. 497 ] गवयः इति स्मृत्वा प्रतिपद्यते अयं स गवयशब्दवाच्यः इति । तदेतत् संज्ञासंज्ञि
सम्बन्धज्ञानं प्रत्यक्षाद्यजन्यत्वात् उपमानफलम् । नहि प्र⁴⁶⁷¹

प्रत्यक्ष तावदेवैतद्विषये न कृतश्रमम् । वनस्थगवयाकारपरिच्छेदफल हि तत् ॥ अनुमान
पुनर्नात्र शङ्कामप्यधिरोहति । क्व लिङ्गलिङ्गिसम्बन्ध क्व संज्ञासज्ञितामति ॥ आगमादपि तत्सिद्धिर्न
वनेचरभाषितात् । तत्काल सज्ञिनो नास्ति गवयस्य हि दर्शनम् ॥ –न्यायमं॰ पृ॰ १४२ । सेय न
तावद्वाक्यमात्रफलम्, अनुपलब्धपिण्डस्यापि प्रसङ्गात् । नापि प्रत्यक्षफलम्, अश्रुतवाक्यस्यापि प्रसङ्गात् ।
नापि समाहारफलम्, वाक्यप्रत्यक्षयोर्भिन्नकालत्वात् । वाक्यतदर्थयो स्मृतिद्वारोपनीतावपि गवयपिण्ड
सम्बन्धेनापीन्द्रियेण तद्गतसादृश्यानुपलम्भे समयपरिच्छेदासिद्धे –न्यायकुसु॰ ३ । १० ।

त्यक्षस्य तत्फलम्; वनस्थ
गवयाकारमात्रपरिच्छेदफलत्वात्तस्य । नाप्यनुमानस्य; पक्षधर्म-अन्वय-व्यतिरेकादि
सामग्रीमन्तरेणापि संज्ञासंज्ञिसम्बन्धप्रतिप⁴⁶⁷²

–त्तेरुत्पत्तेः ब॰ ।

त्तेरुत्पादप्रतीतेः । नाप्यागमस्य तत्फलम्;
न खलु नागरक प्रतिपत्ता आरण्यकवाक्यादेव अरण्यस्थ⁴⁶⁷³

–स्थं प्राणिनं ब॰ ।

प्राणिनं गवयशब्दवाच्यतया
प्रतिपद्यते, किन्तु सारूप्यं प्रसिद्धेन गवा त⁴⁶⁷⁴

गवयस्य ।

स्य पश्यन् । नहि गवयादर्शने अयं स
गवयशब्दवाच्यः इति संज्ञासंज्ञिसम्बन्धप्रतीतिर्युक्ता अतिप्रसङ्गात् । तदृर्शने तु तदेव
श्रुतातिदेशवा4675

–वाक्यो हि आ॰, ब॰ ।

क्यस्य हि इत्याद्युक्तप्रकारेण तत्प्रतीतिफलमुपमानमुच्यते इति ।

वृद्धनैयायिकास्तु प्र⁴⁶⁷⁶

अत्र वृद्धनैयायिकास्तावदेवमुपमानस्वरूपमाचक्षते–सज्ञासज्ञिसम्बन्धप्रतीतिफल प्रसि
द्धेतरयो सारूप्यप्रतिपादकमतिदेशवाक्यमेवोपमानम् । गवयार्थो हि नागरकोऽनवगतगवयस्वरूप तदभि
ज्ञमारण्यकं पृच्छति कीदृग्गवय इति, स तमाह यादृशो गौस्तादृशो गवय इति । तदेतद्वाक्यमप्रसिद्धस्य
प्रसिद्धेन गवा सादृश्यमभिदधत् तद्द्वारकमप्रसिद्धस्य गवयसज्ञाभिधेयर्त्व ज्ञापयतीत्युपमानमुच्यते । –
न्यायमं॰ पृ॰ १४१ ।

सिद्धेतरयोः सारूप्यप्रतिपादकमतिदेशवाक्यमेव उपमानं
वर्णयन्ति । गवयार्थी हि नागरकः अनवगतगवयस्वरूपः तदभिज्ञमारण्यकं पृच्छति
कीदृशो गवय इति ? स तं प्रत्याह–यादृशो गौः तादृशो गवयः इति । तदेतद्वा
क्यम् अ⁴⁶⁷⁷

असिद्धस्य, आ॰ ।

प्रसिद्धस्य गवयस्य प्रसिद्धेन गवा सारूप्यमभिदधत् तद्द्वारकम् अप्रसिद्धस्य पशोः
गवयसंज्ञाभिधेयत्वं ज्ञापयति इत्युपमानमुच्यते इति ॥ छ ॥

तत्प्रतिविधानपुरस्सरम् उपमानस्य सादृश्यप्रत्यभिज्ञान एवाऽन्तर्मावसमर्थनम्–

अ⁴⁶⁷⁸

अत्र प्रतिविधीयते ब॰, श्र॰ ।

त्रोच्यते । यत्तावदभिनवनैयायिकैरभिहित⁴⁶⁷⁹

पृ॰ ४९६ प॰ ८ ।

म्–श्रुतातिदेशवाक्यस्य इत्यादि;
तत्र किं साक्षात् संज्ञासंज्ञिसम्बन्धप्रतिपत्त्यङ्गस्य उपमानता उच्येत,
परम्परया वा ? प्रथमपक्षे न मीमांसकोपवर्णितोपमानादस्य कश्चि
द्विशेषः, अतस्तत्पक्षोक्तदूषणगणप्रसङ्गोऽत्राप्यनिवारितप्रसरः प्रति
पत्तव्यः । न खलु भवत्कल्पितम् अ⁴⁶⁸⁰

असिद्ध– ब॰ ।

प्रसिद्धपिण्डे प्रसिद्धपिण्डसारूप्य
ज्ञानमिन्द्रियप्रभवं साक्षात् त⁴⁶⁸¹

सज्ञासंज्ञिसम्बन्ध ।

त्प्रतिपत्तेरङ्गं भवितुमर्हति । तद्धि केवलं तदङ्गं भवेत्,
सं4682

संज्ञासम्बन्ध– आ॰ ।

ज्ञासंज्ञिसम्बन्धस्मृतिसहायं वा ? यदि केवलम्; तदा अश्रुतातिदेशवाक्यस्यापि दृष्टगोः
[p. 498 ] नागरकस्य अटव्यां गवयं पश्यतः प्रसिद्धपिण्डसारूप्यज्ञानं तत्सम्बन्धप्रतिपत्तिं विद
ध्यात् । अथ त⁴⁶⁸³

तद्वाक्यात् श्रव– ब॰ ।

द्वाक्यश्रवणसहायस्यैवास्य⁴⁶⁸⁴

प्रसिद्धपिण्डसारूप्यज्ञानस्य ।

तत्प्रतिपत्तिजनने सामर्थ्यं न केवलस्य, तेना
यमदोषः, तर्हि श्रुतविस्मृतातिदेशवाक्यस्यापि प्रतिप⁴⁶⁸⁵

–पत्तुस्तत्प्रति– श्र॰ ।

त्तुः तत् तत्प्रतिपत्तिं विदध्यात् ।
अथ त⁴⁶⁸⁶

अतिदेशवाक्य ।

त्स्मृतिसहा4687

–यं सत्तत्प्रति– ब॰ ।

यं सत् तत्4688

प्रसिद्धपिण्डसारूप्यज्ञानम् ।

तत्प्रतिपत्तेरङ्गम्; तर्हि प्रत्यभिज्ञानप्रसादादेव साक्षात्
तत्प्रतिपत्तिरङ्गीकृता स्यात्, तस्यैव गोगवययोः सादृश्यपरामर्शद्वारेण संज्ञासंज्ञिसम्बन्ध
प्रतिपत्तिहेतुत्वोपपत्तेः । तत्स्मृतिसहायेन हि गवयप्रत्यक्षेण उपलब्धोपलभ्यमानयोः
गोगवययोः सारूप्यपरामर्शिप्रत्यभिज्ञाख्यं ज्ञान जन्यते अन्य⁴⁶⁸⁹

गवयप्रत्यक्षात् –आ॰ टि॰ ।

तस्तत्परामर्शायोगात् ।
नहि गवयप्रत्यक्षं गोस्मरणमुभय वा तत्पराम्रष्टु समर्थमित्युक्तं4690

पृ॰ ४९४ प॰ १२ ।

मीमांसकोपकल्पितोपमान
विचारावसरे । तेन⁴⁶⁹¹

प्रत्यभिज्ञानेन ।

च तत्परामर्शं कुर्वता संज्ञासज्ञिसम्बन्धप्रतिपत्तिर्विधीयते इति ।

एतेन परम्परया तत्प्रतिपत्त्यङ्गस्य उपमानता इत्यपि प्रत्युक्तम्; साक्षात् तत्सम्ब
न्धप्रतिपत्त्यङ्ग⁴⁶⁹²

साक्षात्सम्ब
न्धबोधकारण यत् प्रत्यभिज्ञान तस्य जनकत्वेन, कारणे कार्योपचारादित्यर्थ ।

प्रत्यभिज्ञानजनकत्वेन प्रसिद्धसारूप्यज्ञानादेरपि उपचारेण उपमानताभ्यु
पगमे सिद्धसाध्यताप्रसङ्गात् । चक्षुरादिना अतिप्रसङ्गाच्च; तस्यापि परम्परया तज्जनकत्व
सभवात् । ततः तद्धि इन्द्रियज⁴⁶⁹³

–जनकमपि ब॰ ।

नितमपि इत्या4694

पृ॰ ४९६ प॰ १० ।

दि प्रत्याख्यातम्; प्रत्यभिज्ञानस्यैव इन्द्रि
यागोचरसंज्ञासज्ञिसम्बन्धप्रतिपत्तिप्रसाधनात् प्रमाणान्तरत्वोपपत्तेः ।

यदप्युक्तम्4695

पृ॰ ४९७ पं॰ ४ ।

–नाप्यागमस्य तत्फलम् इत्यादि, तत्र सिद्धसाधनमेव, तत्सम्बन्ध
ज्ञानस्य प्र⁴⁶⁹⁶

तुलना–यादृशो गौस्तादृशो गवय इति श्रुतातिदेशवाक्यस्य वने गवय
मुपलभमानस्याय गवय इति प्रतीतिरुपमानफलमुच्यते । तत्र तावद् गोसदृशो गवय इति प्रथमावगति
पुरुषवाक्यमात्रप्रभवा नोपमान भवति । यदपि वनगतस्य गवये तद्गते च गोसादृश्ये ज्ञान तदपि
प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षम् । या त्वेतस्य गवयशब्दवाच्यतावगति सापि गवयशब्दप्रयोगादानुमानिकी । यस्य
शब्दस्य यत्र प्रयोग तस्य तद्वाच्यतया सम्बन्धनियमोऽवगत । वने च सञ्ज्ञिनमुपलभ्यैतस्यैव सा मया
सञ्ज्ञाऽवगतेति तज्ज्ञान स्मरणमेवेति नोपमानस्यावकाश । –प्रक॰ पं॰ पृ॰ ११२ । प्रश॰ क॰ पृ॰ २२१
२२ । तथा गोसदृशो गवय इति सङ्केतकाले गोसदृश-गवयाभिधानयो वाच्यवाचकसम्बन्ध प्रतिपद्य
पुनर्गवयदर्शनात्तत्प्रतिपत्ति प्रत्यभिज्ञेति किन्नेष्यते ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ३४७ । स्या॰ र॰ पृ॰ ४९८ ।

त्यभिज्ञानफलत्वात् । किञ्च, शब्दादनुत्पद्यमानत्वाद्वास्य आगमाऽफलत्वम्,
तत्प्रतीतावुपायस्य अपरस्योपदेशात्, वा4697

न निराकाङ्क्षताबुद्धिस्तदानीमुपजायते । तदुत्पादनपर्यन्तः शब्दव्यापार इष्यते ॥ न चासौ
निर्वहत्यत्र वाच्यसवित्त्यपेक्षणात् । शब्देन तदनिर्वाहान्न स्वकार्य कृत भवेत् ॥ –न्यायमं॰ पृ॰ १४४ ।

च्यसवित्त्यपेक्षणाद्वा ? तत्राद्यपक्षे किं सामान्य
तोऽतिदेशवाक्यात् संज्ञासंज्ञिसम्बन्धज्ञानानुत्पत्तिः, विशेषतो वा ? यदि सामान्यतः;
तदा अयमसौ गवयः यस्य मया पूर्वं संज्ञा श्रुता इत्येवमाकारा प्रतिप⁴⁶⁹⁸

–त्तिरितिदुर्घ– ब॰ ।

त्तिरतिदुर्धटा स्यात्,
[p. 499 ] अतिदेशवाक्योच्चारणवैयर्थ्यंञ्च । य⁴⁶⁹⁹

गवयप्रतिपत्त्यर्थिनोऽतिदेशवाक्योच्चारण व्यर्थम् तत्प्रतिपत्त्यजनकत्वात् ।

त् यत्प्रतिपत्त्यर्थिनः तद्विषयां प्रतिपत्तिं मनागपि
नोत्पादयति न तत्तं प्रति प्रेक्षावद्भिः प्रयुज्यते यथा ज⁴⁷⁰⁰

जलप्रत्यर्थि– ब॰ ।

लप्रतिपत्त्यर्थिनोऽनलवाक्यम्,
नोत्पादयति च गवयप्रतिपत्त्यर्थिनः तत्प्रतिपत्तिं मनागपि अतिदेशवाक्यमिति । अथ
विशेषतः; तदा आगमप्रमाणाय दत्तो जलाञ्जलिः, तस्य प्रत्यक्षवत् देशकालाकार
विशेषतः क्वचिदपि विषये विज्ञानजनकत्वासंभवात्, सामान्यत एवागमात् सर्वत्र
संवित्तिसंभवात् ।

अथ त⁴⁷⁰¹

ननु
शब्दस्वभावत्वादस्याप्तोपदेशः शब्द इत्यनेन गतार्थत्वान्नेद प्रमाणान्तर भवेतुच्यते–यत्र
शब्दप्रत्ययादेव तत्प्रणेतृपुरुषप्रत्ययादेव वा अर्थतथात्वमुपायान्तरानपेक्षमवगम्यते स आगम एव
ततस्तदर्थप्रतीते । यत्र तु पुरुषः प्रतीत्युपायमपरमुपदिशति तत्र तत एवोपायात्तदर्थावधारणम् ।
उपायमात्रावगमे तु शब्दव्यापार, यथा परार्थानुमाने अग्निमानय पर्वतो धूमवत्त्वान्महानसवदिति ।
अत्र हि न पुरुषोपदेशविश्वासादेव शैलस्य कृशानुमत्ता प्रतिपत्ता निमित्तान्तरनिरपेक्ष प्रतिपद्यते अपि
तु तदवबोधकधूमाख्यलिङ्गसामर्थ्यादेव । तदिह यद्याटविको नागरकाय गवयार्थिने तदवगमोपाय
प्रसिद्धसाधर्म्य नाभ्यधास्यत्तर्हि तदुपदेश आगम एव अन्तरभविष्यत् । तदुपदेशात्तु तत एव तदर्थावगम
इति सत्यपि शब्दस्वभावत्वे प्रमाणान्तरमेवेदम् । –न्यायमं॰ पृ॰ १४२ ।

त्प्रतीत्युपायस्य अपरस्योपदेशान्नास्य आगमफलत्वम्, यत्र हि शब्दप्रत्य
यादेव अर्थतथात्वम् उपायान्तरनिरपेक्षमवधार्यते स आगमः, य⁴⁷⁰²

यत्र पुरु– ब॰ ।

त्र तु पुरुषः अर्थ
प्रतीतौ उपायान्तरमपरमुपदिशति तत्र तत एवोपायात् प्रसिद्धसाधर्म्यादिलक्षणात्
संज्ञासंज्ञिसम्बन्धाद्यवधारणम्, उपायमात्रावगम एव तु शब्दव्यापार इति; तदसाम्प्रतम्;
शब्दव्यापारप्रभवस्याप्यस्य एता4703

उपायान्तरनिर्देशमा
त्रादेव ।

वता विशेषेण यद्यागमात् प्रमाणान्तरत्वमिष्यते,
तदा प्रमाणानामानन्त्यप्रसङ्गात् नैयायिकस्य च⁴⁷⁰⁴

प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दा प्रमाणानि । –न्यायसू॰ १ । १ । ३ ।

त्वारि प्रमाणानि इति संख्याव्याघातः
स्यात् । त⁴⁷⁰⁵

तुलना–अनन्तो
पायजन्याश्च समाख्यायोगसविद । साधर्म्यमनपेक्ष्यापि जायन्ते नरपादिषु ॥ सितातपत्रपिहितब्रध्नपादो
नराधिप । तेषां मध्य इति प्रोक्त उपदेशविशेषत ॥ कालान्तरेण तद्दृष्टौ तन्नामास्येति या मतिः ।
सा तदाऽन्या प्रमा प्राप्ता साधर्म्याद्यनपेक्षणात् ॥ –तत्त्वसं॰ पृ॰ ४५५ । ननु चाप्तोपदेशात् प्रतिपा
द्यस्य तत्सज्ञासंज्ञिसम्बन्धप्रतिपत्तिरागमफलमेव ततोऽप्रमाणान्तरमिति चेत्; तर्हि आप्तोपदिष्टोपमान
वाक्यादपि तत्प्रतिपत्तिरागमज्ञानमेबेति नोपमान श्रुतात्प्रमाणान्तरम् । सिहासनस्थो राजा, मञ्चके
महादेवी, सुवर्णपीठे सचिव, एतस्मात्पूर्वत एतस्मादुत्तरत एतस्माद्दक्षिणत एतन्नामाणवयं न्नामकमिद
ग्रामवानक ग्रामधानक मित्यादिवाक्याहितसंस्कारस्य पुनस्तथैव दर्शनात् सोऽयं राजेत्यादि संज्ञा
संज्ञिसम्बन्धप्रतिपत्ति, षडाननो गुहश्चतुर्मुखो व्रह्मा तुङ्गनासो भागवत क्षीराम्भोविवेचनतुण्डो हसः
सप्तच्छद इत्यादिवाक्याहितसस्कारस्य तथाप्रतिपत्तिर्बा यद्यागमज्ञान तदा तद्वदेवोपमानमवसेय विशेषा
भावात् । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २४३ । पयोम्बुभेदी हस स्यात् षट्पादैर्भूमरः स्मृतः । सप्तपर्णैस्तु
तत्त्वज्ञैर्विज्ञेयो विषमच्छद ॥ पञ्चवर्णं भवेद्रत्नं मेचकाख्य पृथुस्तनी । युवतिश्चैकशृङ्गोपि गण्डक परि
कीर्तित ॥ शरभोऽप्यष्टभि पादै सिंहश्चारुसटान्वित । इत्येवमादिशब्दश्रवणात्तथाविधानेव मराला-[p. n500 ]
दीनवलोक्य तथा सत्यापयति यदा तदा तत्सङ्कलनमपि प्रत्यभिज्ञानमुक्त दर्शनस्मरणकारणत्वाविशेषात् ।
परेषा तु तत्प्रमाणान्तरमेवोपपद्यत उपमानादौ तस्यान्तर्भावाभावात् । –प्रमेयर॰ पृ॰ ८४ । स्या॰ र॰
पृ॰ ४९८ । प्रमाणमी॰ पृ॰ ३४ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ १० ।

थाहि–यः सिंहासनाधिरूढः स राजा, पयोऽम्बुभेदी हंसः, षट्पादैः मधुपः,
[p. 500 ] सप्तपर्णैर्विषमच्छदः इत्येवमादिवाक्यैर्जनितसंस्कारस्य यथोक्त⁴⁷⁰⁶

–विशेषविशि– श्र॰ ।

विशेषणविशिष्ट राजादिकं
पश्यतः अयमसौ राजा इत्येवमा4707

–मादिकाया स– ब॰, –मादित्यासं– श्र॰ ।

दिर्या सज्ञासंज्ञिसम्बन्धप्रतिपत्तिरुत्पद्यते सा भ⁴⁷⁰⁸

नैयायिकमते ।

वन्मते
प्रमाणचतुष्टयानन्तर्भूतत्वात् प्रमाणान्तरं स्यात् । न ह्य⁴⁷⁰⁹

–सौ तु उप– श्र॰ ।

सौ उपमानम्, प्रसिद्धसाधर्म्यान
पेक्षणात् । नाप्यागम, तत्प्रतीतौ4710

–तौ हि सिंहा– श्र॰ ।

सिंहासनाधिरूढत्वादेरुपायान्तरस्योपदेशात् । तथा
प्यस्य आगमेऽन्तर्भावे उपमानस्यापि तत्रान्तर्भावोऽस्तु अविशेषात् ।

एतेन वाच्यसंवित्त्यपेक्षणात् इत्यपि प्रतिव्यूढम्, उक्तप्रतीतेस्तदपेक्षणेऽपि
आ⁴⁷¹¹

तुलना–वाक्यादेव सङ्केतस्य प्रतीतत्वात् । तथाहि–सादृश्यवाक्य
स्यायमर्थो यो गोसदृश स गवय इत्येव व्यवहर्त्तव्य । स च वाक्यादुपलब्धसङ्केत सादृश्यावच्छिन्न
पिण्डमुपलभमान पर व्यवहरति अयं गवय इति । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५८९ । उपमान तावत् यथा
गौस्तथा गवय इति वाक्यम्, तज्जनिता धीरागम एव । –साख्यतत्त्वकउ पृ॰ ३९ । वैशे॰ उप॰ पृ॰
३३७ ।

गमे अन्तर्भावाऽभ्युपगमात् । ननु उपा4712

अतिदेशवाक्यावगतप्रसिद्धपिण्डसारूप्यज्ञानात् ।

यान्तरादर्थप्रतीतावपि उपमानस्य आगमेऽ
न्तर्भावाभ्युपगमे अग्निमानयं पर्वतो धूमवत्त्वात् महानसवत् इत्यादेः परार्थानुमानस्य
कुतस्तत्रा4713

आगमे –आ॰ टि॰ ।

न्तर्भावो न स्यादिति चेत् ? अनु4714

तद्व
चनमपि तद्धेतुत्वात् –परीक्षामु॰ ३ । ५६ ।

मानकारणकार्यत्वात् इति ब्रूमः । तथाहि–प्रति
पादकस्वार्थानुमानकार्यत्वात् प्रतिपाद्यस्वार्थानुमानकारणत्वाच्च वचनरूपस्यापि परार्थानु
मानस्य अनुमानता न विरुध्यते । नचैतद् भवत्कल्पितोपमाने संभवति । न खलु
उपदिष्टप्रसिद्धसाधर्म्यलक्षणोपायादर्थप्रतीतिं विहाय अन्यदुपमानं किञ्चिद् भवतः
प्रसिद्धमस्ति यत्कारणकार्यतया अस्य⁴⁷¹⁵

सज्ञासज्ञिसम्बन्धस्य –आ॰ टि॰ ।

उपदेशप्रभवस्याप्युपमानता स्यादिति4716

अतोऽस्याग
मेऽन्तर्भावो युक्त इति तात्पर्यम् –आ॰ टि॰ ।

।

एतेन वृद्धनैयायिकैर्यदुक्त⁴⁷¹⁷

पृ॰ ४९७ प॰ ९ ।

मुपमानलक्षणम्–प्रसिद्धेतरयोः सारूप्यप्रतिपादकम
तिदेशवाक्यमेव उपमानम् इति; तदपि प्रत्याख्यातम्, अतिदेशवाक्यात्मनोऽस्य आगम
स्वभावतया उपमानत्वायोगात् । किञ्चिद्विशेषमादाय अस्य अनागमस्वभावत्वाभ्युपगमे
प्राक्प्रतिपादिताशेषदोषानुषङ्गः स्यात् । ततो गोगवययोः सारूप्यपरामर्शात्मकं ज्ञानमेव
प्रत्यभिज्ञाख्यं मुख्यतः4718

–तः प्रमाणं युक्तं ब॰ ।

उपमानं युक्तं नान्यदिति प्रेक्षादक्षैः प्रतिपत्तव्यम्, अत्र उक्तदोषाणां
लेशतोप्यवकाशासंभवा4719

–वादिति ब॰ ।

त् ॥ छ ॥

विवृतिव्याख्यानम्–

कारिकायामनुक्तमपि दूषणं प्रसिद्ध इत्यादिना दर्शयन्नाह–प्रसिद्धार्थसाधर्म्यम्
अन्यथानुपपन्नत्वेन साध्याभावप्रकारेण निर्णीतं चेत् यदि तर्हि
[p. 501 ] लिङ्गमेव⁴⁷²⁰

तुलना–योऽप्यय गवयशब्दो गोसदृशस्य वाचकः' इति प्रत्यय सोऽप्यनुमानमेव ।
यो हि शब्दो यत्र वृद्धै प्रयुज्यते सोऽसति वृत्त्यन्तरे तस्य वाचक यथा गोशब्दो गोत्वस्य, प्रयुज्यते चैव
गवयशब्दो गोसदृशे इति तस्यैव वाचक इति तज्ज्ञानमनुमानमेव । –सांख्यतत्त्वकउ पृ॰ ४० । न्यायली॰
पृ॰ ५६ । वैशे॰ उप॰ पृ॰ ३३७ ।

तल्ल⁴⁷²¹

अन्यथानुपपत्तिलक्षणत्वात् ।

क्षणत्वात् लिङ्गस्य । अ⁴⁷²²

अथातथा– आ॰ ।

थ तथात्वेन तदनिर्णीतं तत्र दूषणमाह– ततः
इत्यादि । त⁴⁷²³

तत्प्रसिद्धा– ब॰ ।

तः प्रसिद्धार्थसाधर्म्यात् प्रतिपत्तिः साध्यसंवित्तिः अन्यथा अन्यथा
नुपपन्नत्वनिर्णयाभावप्रकारेण न युज्यते । प्र⁴⁷²⁴

प्रत्यक्षत इत्या– श्र॰ ।

त्यक्ष इत्यादिना प्रथमं कारिकार्द्धं
व्याचष्टे–प्रत्यक्षे दर्शनेन विषयीकृते अर्थे गवयलक्षणे गवयः इति संज्ञा तस्या
गवयलक्षणोऽर्थ संज्ञी तयोर्वाच्यवाचकभावलक्षणः सम्बन्धः तस्य प्रतिपत्तेः
गवयोऽयम् इति संवित्तेः प्रमाणान्तरत्वे अङ्गीक्रियमाणे दूषणमाह– वृक्ष⁴⁷²⁵

वृक्षोऽयमित्या– श्र॰ ।

इत्यादि ।
अ⁴⁷²⁶

तुलना–वृक्षोऽयमित्यादि –
परीक्षामु॰ ३ । १० । प्रमेयक॰ पृ॰ ३४७ ।

यं दृश्यमानो भावः वृक्षः इति यत् ज्ञानं तत् प्रमाणान्तरं स्यात् इत्यध्याहारः ।
कस्य तज्ज्ञानम् ? इत्याह–वृक्षदर्शिनः । अत्र निदर्शनमाह– ग⁴⁷²⁷

गवयोऽयमित्या– श्र॰, ब॰ ।

वय इत्यादि ।
अयं गवयः इति ज्ञानं यथा गवयदर्शिनः उपमानाख्यं प्रमाणान्तरं तथा प्रकृतमपि
तद⁴⁷²⁸

प्रमाणान्तरम् –आ॰ टि॰ ।

न्तरं स्यात् । उपमानं कस्मात् तन्न भवतीति चेत् ? अत्राह– प्रसिद्ध इत्यादि ।
प्रसिद्धार्थसाधर्म्याद् या साध्यसिद्धिः तस्या अभावात् तत्प्रमाणान्त⁴⁷²⁹

न पुनरुपमानरूपम् –
आ॰ टि॰ ।

रम् । कथं तज्ज्ञा
नमुत्पद्यत इति चेत् ? उच्यते वृक्षा4730

वृक्षाज्ञो आ॰, वृक्षायज्ञो ब॰ ।

नभिज्ञो यदा कश्चित् कञ्चित् पृच्छति कीदृशो वृक्षः इति ?
स तं प्रत्याह–शाखादिमान् वृक्षः इति । तद्वाक्याच्चाहितसंस्कारः प्रष्टा पुनः
शाखादिमन्तं पदार्थं पश्यन् अयं वृक्षः इति प्रतिपद्यते । अ⁴⁷³¹

तेन च आ॰ ।

नेन च तद्वैधर्म्यात्
तत्प्रतिपत्तिवैल⁴⁷³²

महिष्यादिषु वैधर्म्यात् प्रमाणान्तरत्वापत्ति –आ॰ टि॰ ।

क्षण्यात् इत्ययमर्थो व्या4733

ध्याख्यायते ब॰ ।

ख्यातः ।

तथाऽपरमपि प्रमाणान्तरं परस्य आपादयितु गौरिव इत्याद्याह । अस्यायमर्थः
यदा कश्चिदाटविकः नगरस्थेन कीदृशो गवयः इति पृष्टः इदमाह–गौरिव गवयः
इति । तदा तस्य नागरकस्य गौरिव गवयः इत्येवं वाक्यं श्रुत्वा पर्यटतो ग⁴⁷³⁴

गवय इति वर्शिनः श्र॰ ।

वयद
र्शिनः तन्नामप्रतिपत्तिवत् । तच्छ⁴⁷³⁵

ग्रहणवाक्यम् –आ॰
टि॰ ।

ब्देन दृष्टो गवयः परामृश्यते, तस्य गवयः इति
नाम तस्य प्रतिपत्तिः सेव⁴⁷³⁶

यथा तन्नामप्रतिपत्तिर्भवत प्रमाणान्तर तथा गवये दृष्टेऽर्थप्रतिपत्ति प्रमाणान्तर
प्राप्नोति इति भाव –आ॰ टि॰ ।

तद्वदिति । प्रत्यक्षेषु दर्शनविषयीकृतेषु इतरेषु प्रसिद्धार्थ
विसदृशेषु तिर्यक्षु महिष्यादिषु तस्यैव गौरिव गवयः इति वाक्यं श्रुतवतः पुनः
पश्चाद् अगवयोऽयम् इति निश्चयः किन्नाम किमभिधानं प्रमाणं स्यात् ? सामान्येन
[p. 502 ] निश्चयवचनम् अ⁴⁷³⁷

असादृश्यामीमा– ब॰ ।

शाब्दस्य⁴⁷³⁸

मीमासका हि सादृश्यज्ञानमुपमानकथयन्ति अतस्तेषामुपमान न शब्दात्मकम् ।

मीमांसकसम्बन्धिनः शा4739

सादृश्य च ब॰ ।

ब्दस्य⁴⁷⁴⁰

नैयायिकास्तु सज्ञासज्ञिसम्बन्धज्ञानमुपमान वर्णयन्ति अतस्तेषामभिप्रायेण तच्छाब्दबोधात्मक भवति ।

च नैयायिकसम्बन्धिनो
निश्चयस्य सङ्ग्रहार्थम्, तेन मीमांसकं प्रति यद् व्याख्यानं तदपि सङ्गृहीतम्, इ⁴⁷⁴¹

इतरथा गव– आ॰, ब॰ ।

तरथा
अगवयनामनिश्चयः इति ब्रू4742

सूत्रकार –आ॰ टि॰ । अकलङ्कदेव ।

यात् । अथ अगवयज्ञानं प्रमाणं न भवतीत्युच्यते;
अत्रोत्तरमाह– हानोपादान इत्यादि । हानोपादा4743

–दानोपेक्षा
फल आ॰, ब॰ ।

नोपेक्षाप्रतिपत्तिः फलं यस्य अगव
यज्ञानस्य तन्न अप्रमाणं भवितुमर्हति किन्तु प्रमाणमेव तदिति प्रमाणेयत्ताव्याघातः ।

तथाऽपरमपि परस्याऽनिष्टं प्रमाण दर्शयन्नाह–

प्र⁴⁷⁴⁴

यतो यस्माज्ज्ञानाद् भवति । का ? सम्बन्धप्रतिपत्
सम्बन्धस्य वाच्यवाचकभावस्य प्रतिपत् ज्ञप्ति । कि विशिष्टा ? प्रत्यक्षार्थान्तरापेक्षा, प्रकृतात् शब्दल
क्षणादर्थादन्योऽर्थोऽर्थान्तर प्रत्यक्ष च तदर्थान्तरञ्च प्रत्यक्षार्थान्तर वृक्षादि तत्तथोक्तम्, तस्यापेक्षा यस्या
सा प्रत्यक्षार्थान्तरापेक्षा । तज्ज्ञान चेद् यदि न प्रमाण स्यात्तदा तर्हि सर्वं नैयायिकमीमासकादिकल्पितमुप
मान कुत प्रमाण स्यादविशेषात् । न हि सादृश्यसम्बन्धज्ञान प्रमाण न पुनर्वाच्यवाचकसम्बन्धज्ञानमिति
विशेषोऽस्ति । तत सज्ञासज्ञिसङ्कलनमपि प्रमाणान्तरमेव भविष्यतीति कुत प्रमाणसख्यानियम ? –
लघी॰ ता॰ पृ॰ ४० ।

त्यक्षार्थान्तरापेक्षा सम्बन्धप्रतिपद्यतः ।

तत्प्रमाणं न चेत्सर्वमुपमानं कुतस्तथा ? ॥ २० ॥

विवृतिः–आगमाहितसंस्कारस्य तदर्थदर्शिनः तन्नामप्रतिपत्तिः साकल्येन
प्रमाणमप्रमाणं वा न पुनरुपमानमेव । यथा4745

तुलना–तथा अस्मात्पूर्वमिद पश्चाद्दीर्घं ह्रस्वमिद महत् । इत्येवमा
दिविज्ञाने प्रमाऽनिष्टा प्रसज्यते ॥ –तत्त्वसं प॰ पृ॰ ४५० । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २४२ ।

एतस्मात् पूर्वं पश्चिममुत्तरं दक्षिणं
वा ग्रामधा4746

–घानक ये तन्ना– ई॰ वि॰ ।

नकमेतन्नामकमित्याहितसंस्कारस्य पुनस्तद्दर्शिनः तन्नामप्रतिपत्तिः ।
कश्चायं निश्चयः संज्ञा4747

सज्ञासम्प्र– ज॰ वि॰ ।

संज्ञिसम्प्रतिपत्तिसाधनमेव समक्षेऽर्थे प्रमाणान्तरं न पुनः
संख्यादिप्रतिपत्तिसाधनमिति ?

कारिकार्थ–

प्रत्यक्षञ्च तदर्थान्तरञ्च तस्य अपेक्षा य⁴⁷⁴⁸

यस्या सा श्र॰ ।

स्यां सा तथोक्ता । कासौ ? इत्याह–
सम्बन्धप्रतिपत् वाच्यवाचकयोः यः सम्बन्धः तस्य प्रतिपत्तिः
यतः यस्मा4749

–स्माज्ज्ञायते श्र॰ ।

त् जायते इत्यध्याहारः, तत्प्रमाणम् । तदनभ्युपगमे
दूषणमाह– न चेत् इत्यादि । न चेत् प्रमाणं सर्व मीमांसक-नैयायिककल्पि4750

–ल्पितं कुत ब॰, आ॰ ।

तम्
उपमानम् कुतः ? न कुतश्चित् प्रमा4751

उप
मानम् –आ॰ टि॰ ।

णमिति सम्बन्धः तथा तेन तदप्रामाण्यप्रकारेण ।

[p. 503 ]

विवृतिव्याख्यानम्–

कारिकां विवृण्वन्नाह– आगम इत्यादि । 4752

तुलना–रजस्तमोभ्या निर्मुक्तास्तपोज्ञानबलेन ये । येषा त्रिकालममल ज्ञानमव्याहत
सदा ॥ आप्ता शिष्टा विबुद्धास्ते तेषा वाक्यमसशयम् । सत्य वक्ष्यन्ति ते, कस्मादसत्य नीरजस्तमा ॥
–चरक॰ सू॰ ११ । १८–१९ । आप्त खलु साक्षात्कृतधर्मा यथादृष्टस्यार्थस्य चिख्यापयिषया प्रयुक्त उप
देष्टा । –न्यायभा॰ १ । १ । ७ । सांख्यका॰ माठर॰ का॰ ५ । युक्तिदी॰ पृ॰ ४६ । आप्तेनोच्छिन्नदोषेण
सर्वज्ञेनागमेशिना । भवितव्य –रत्नक॰ श्लो॰ ५ । यो यत्राविसवादक स तत्राप्त ततोऽपरो
ऽनाप्त । –अष्टश॰ अष्टसह॰ पृ॰ २३६ ।

यो यस्य अविसंवादकः पुरुषः स तस्य
आप्तः तस्य वचनम् आगमः तेन आहितः संस्कारो यस्य तदर्थदर्शिन
आगमार्थदर्शिनः तन्नामप्रतिपत्तिः आगमार्थाभिधानप्रतिपत्तिः साक
ल्येन अनवयवेन या काचित् तदर्थदर्शिनः तन्नामप्रतिपत्तिः सा प्रमाणमप्रमाणं वा ?
स्यात् इत्यध्याहारः । यदि प्रमाणम्; प्रमाणसंख्याव्याघातः । अथ अप्रमाणम्;
तर्हि उपमानमप्यप्रमाणं स्यादविशेषात्, अतः स एव तत्संख्याव्याघातः । ननु तस्य⁴⁷⁵³

आगमार्थदर्शिन ।

त⁴⁷⁵⁴

तन्नामप्रतिपत्ति ।

त्प्रतिपत्तिरुपमानमेव तच्च⁴⁷⁵⁵

उपमानम् ।

प्रमाणमिष्टमेव इत्युक्तदोषानवकाश इत्याशङ्क्याह– न पुनः
इत्यादि । न पुनः नैव उपमानमेव तत्प्रतिपत्तिरित्यनुवर्त्तते । किन्तु ततोऽन्यापि विद्यते
इत्यभिप्रायः । अत्रोदाहरणमाह– यथा इत्यादि । यथा इत्युदाहरणप्रदर्शने, एतस्मा-
न्नगरादेः पूर्व पश्चिममुत्त⁴⁷⁵⁶

–त्तरं वा ग्रा– श्र॰ ।

रं दक्षिणं वा ग्रामधानकं ग्रामविशेषस्येयं संज्ञा एतन्ना
मकं एतदनिर्दिष्टं नाम यस्य तत्तथोक्तम् इत्येवमाहितसंस्कारस्य पुंसः पुनस्तद्दर्शिनो
यत् तत् एतस्मात् इत्यनेन ग्रामधानकम् इत्यनेन चोक्तम् तत्पश्यतीत्येवशीलस्य
तन्नामप्रतिपत्तिः ग्रामधानकनामप्रतिपत्तिः । चशब्दोऽत्र द्रष्टव्यः । एतस्मात् इत्यनेन
अपेक्षं प्रत्यक्षार्थान्त⁴⁷⁵⁷

नगरादि –आ॰ टि॰ ।

रमुक्तम् पूर्वम् इत्यादिना4758

–ना च तद– ब॰, श्र॰ ।

तु तदपेक्षं ग्रामधानकम् । अ⁴⁷⁵⁹

प्रसिद्धसाधर्म्याद्यभावात् –आ॰ टि॰ ।

त ए⁴⁷⁶⁰

एव योऽस्य आ॰ ।

वाऽस्य
विशेषः । भवतु इ⁴⁷⁶¹

नामप्रति
पत्तिः –आ॰ टि॰ ।

यं प्रमाणं को दोषः इति चेत् ? अत्राह– कश्च इत्यादि । कश्च ?
न कश्चिद् अयम् परेणोच्यमानो निश्चयोऽवश्यंभावः । कोऽसौ ? इत्याह–संज्ञा4762

–संज्ञिप्रतिपत्ति– श्र॰ ।

संज्ञि
सम्प्रतिपत्तिसाधनमेव समक्षेऽर्थे प्रमाणान्तरं न पुनः संख्या4763

द्वित्वादिसंख्याया अपि अपेक्षाबुद्धिजन्यत्वात् प्रमाणान्तरत्वप्रसक्तिरिति भाव
–आ॰ टि॰ ।

दिप्रतिपत्तिसाधनमिति
किन्तु तदपि स्यादिति भावः । एतदेव दर्शयन्नाह–

इदमल्पं महद्दूरमासन्नं प्रांशु नेति वा ।

व्यपेक्षातः समक्षेऽर्थे विकल्पः साधना4764

साधनान्तर प्रमाणान्तर स्यात् । किम् ? विकल्पो निश्चय । तस्योल्लेखमाह–
इदमस्मादल्पम्, इदमस्मान्महत्, इदमस्मादासन्नम्, इदमस्मात्प्राशु दीर्घञ्च, इदमस्मान्न प्राशु इति ।
वाशब्द परस्परसमुच्चये । कस्मिन् ? समक्षे प्रत्यक्षे पदार्थे । कुत ? व्यपेक्षात, विरुद्धस्य प्रतिपक्ष
स्यापेक्षा कथञ्चिदजहद्वृत्ति तत इति । एवम् अल्पमहत्त्वादिसङ्कलनमपि परप्रमाणसख्यानियमं विघट-[p. n504 ]
यतीत्यर्थः । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ४० । तुलना–एकविषाणी खङ्गः सप्तपर्णो विषमच्छदः इत्याहित
संस्काराणां पुनस्तत्प्रत्यक्षदर्शिनामभिज्ञानं किन्नाम प्रमाणं स्यात् ? तथा स्त्र्यादिलक्षणश्रवणात् तथादर्शिनः
समभिज्ञानं संख्यादिप्रतिपत्तिश्च पूर्वापरनिरीक्षणात् पश्यताञ्च नामयोजना उपमानवत् सर्वं प्रमाणान्त
रम् । –सिद्धिबि॰, टी॰ पृ॰ १५०B. । परीक्षामु॰ ३ । ५–१० । प्रमाणनय॰ ३ । ५–६ । प्रमाणमी॰ १ । २ । ४ ।
उद्धृतोऽयं श्लोकः–समक्षार्थे –स्या॰ र॰ पृ॰ ४९८ । प्रमेयर॰ ३ । ५ । प्रमाणमी॰ पृ॰ ३५ ।

न्तरम् ॥ २१ ॥

[p. 504 ]

विवृतिः–दृष्टेष्वर्थेषु प⁴⁷⁶⁵

परस्परं व्य– ई॰ वि॰ ।

रस्परव्यपेक्षालक्षणम् अल्प⁴⁷⁶⁶

अल्पबहुत्वादि– ई॰ वि॰ ।

मह⁴⁷⁶⁷

तुलना–तेषां द्व्यादिसंख्याज्ञानं प्रमाणान्तरम्, गणितज्ञसंख्यावाक्याहितसंस्कारस्य
प्रतिपाद्यस्य पुनर्दृयादिषु संख्याविशिष्टद्रव्यदर्शनादेतानि द्व्यादीनि तानीति संज्ञासंज्ञिसम्बन्धप्रतिपत्ति
र्द्व्यादिसंख्याज्ञानप्रमाणफलमिति प्रतिपत्तव्यम् । तथोत्तराधर्यज्ञानं सोपानादिषु स्थविष्ठज्ञानं पर्वादिषु
महत्त्वज्ञानं स्ववंशादिषु, संस्थानज्ञानं त्र्यस्रादिषु, वक्रर्ज्वादिज्ञानञ्च क्वचित्प्रमाणान्तरमायातम् ।
–तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २४२ ।

त्त्वादिज्ञानमधरोत्तरादि
ज्ञानं द्वित्वादिसंख्याज्ञानमन्यच्च प्रमाणमविसंवाकत्वादुपमानवत् । अर्थापत्तिः
अनुमानात् ✢4768

✢ एतन्दतर्गतः पाठो नास्ति ई॰
वि॰ ।

प्रमाणान्तरं न वा इति किन्नश्चिन्तया सर्वस्य प⁴⁷⁶⁹

तुलना–अनुमानोपमानागमार्थापत्तिसंभवाभावान्यपि प्रमाणानीति
केचिन्मन्यन्ते तत्कथमेतदिति ? अत्रोच्यते–सर्वाण्येतानि मतिश्रुतयोरन्तर्भूतानि इन्द्रियार्थसन्निकर्षनिमि
त्तत्वात् । –तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ १ । १२ । उपमानार्थापत्त्यादीनामत्रैवान्तर्भावात् –सर्वार्थसि॰ १ । ११ ।
अर्थापत्त्यादेरनुमानव्यतिरेकेऽपि परोक्षेन्तर्भावात् । –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ २८१ ।

रोक्षेऽन्तर्भावात्✢ ।
तत्समञ्जसं प्रत्यक्षं परोक्षञ्चेति द्वे एव प्रमाणे अन्यथा तत्संख्यानवस्थानात् ।

कारिकार्थः–

विकल्पशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते, इदमल्पमिति विकल्पः, इदं
महदिति विकल्पः, इदं दूरमिति विकल्पः, इदमासन्नमिति
विकल्पः, इदं प्रांशु इति विकल्पः, तथा अल्पं नेति विकल्पः
महन्नेति, दूरं नेति, आसन्नं नेति, प्रांशु नेति । वाशब्दः पक्षान्तरसूचकः ।
कुतोऽसौ विकल्पो जा4770

जात ब॰ ।

यते ? इत्याह– व्यपेक्षातः इति । आमलकापेक्षया बिल्वं
महत् देवदत्तसमीपकूपापेक्षया पर्वतादिकं दूरम्, एवमन्यत्रापि योज्यम् । इदमल्प
मित्यादिग्रहणमुपलक्षणम्, तेन अधरोत्तरादिविकल्पस्य द्वित्वादिविकल्पस्य च ग्रहणम् ।
क्वासौ जायते ? इत्याह–समक्षेऽर्थे । स किम् ? इत्याह–साधनान्तरं प्रमाणान्तरम् ।

विवृतिव्याख्यानम्–

कारिकां विवृण्वन्नाह– दृ4771

दृष्टेत्यादि ब॰ ।

ष्टेषु इत्यादि । दृष्टेषु प्रत्यक्षेषु अर्थेषु परस्परम् अन्योन्यं
व्यपेक्षालक्षणं यस्य तत्तथोक्तम् । किं तत् ? अल्पमहत्त्वादिज्ञानम्,
आदिशब्देन दूरादि गृह्यते । तथा अधरोत्तरादिज्ञानम् अत्रापि
आदिशब्देन म⁴⁷⁷²

तुलना–
तरुपङ्क्त्यादिसन्दृष्टौ एकपादपदर्शनात् । द्वितीयशाखिविज्ञानादाद्योसाविति निश्चयः ॥ प्रमाणा
न्तरमासक्तं सादृश्याद्यनपेक्षणात् । –तत्त्वसं॰ पृ॰ ४५० ।

ध्यादिज्ञानपरिग्रहः । द्वित्वादिसंख्याज्ञानम्, इहापि आदिशब्देन
त्रित्वादिसंख्याज्ञानपरिग्रहः । अन्यच्च पूर्वापरादिज्ञानम् । तत्किम् ? इ⁴⁷⁷³

इत्यत्राह ब॰, श्र॰ ।

त्याह–प्रमाणम् ।
[p. 505 ] कुत ? अविसंवादकत्वात् । किमिव ? इ⁴⁷⁷⁴

इत्यत्राह ब॰, श्र॰ ।

त्याह–उपमानवदिति । एवं नैयायिकमीमां
सकयोः प्रमाणान्तरस⁴⁷⁷⁵

एकत्र प्रमेये बहूना प्रमाणाना प्रवृत्ति सम्प्लव ।

म्प्लवं तदभिमतप्रमाणसंख्यानिय⁴⁷⁷⁶

–नियमविना– श्र॰ ।

मनाशक निरूप्य इदानीं मीमांसका
भिताऽर्थापत्ति विचिन्तयन्नाह– अर्थापत्तिः इत्यादि । याऽसौ–

प्र⁴⁷⁷⁷

व्याख्या–यत्र देशकालादौ प्रत्य
क्षानुमानोपमानशाब्दार्थापत्त्यभावलक्षणै षड्भि प्रमाणै परिच्छिन्नोऽर्थोऽन्यथा नोपपद्यते यद्येवम्भूतोऽर्थो
न भवेदित्येव या परोक्षार्थविषया कल्पना साऽर्थापत्ति प्रमाणमुदाहृता शबरस्वामिना । –तत्त्वसं॰
प॰ पृ॰ ४५६ ।

माणषट्कविज्ञातो यत्रार्थोऽनन्यथाभवन् ।

अदृष्टं कल्पयेदन्य सार्थापत्तिरुदाहृता4778

उद्धृतोऽयम्–नान्यथा भवेत् –मी॰ श्लो॰ । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५९० । तत्त्वार्थ
श्लो॰ पृ॰ २१६ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५७८ । कल्पयत्यन्य –तत्त्वसं॰ पृ॰ ४५६ । सन्मति॰ टी॰
पृ॰ ५७८ । प्रकृतपाठ –प्रमेयक॰ पृ॰ १८७ । स्या॰ र॰ पृ॰ २७६ । रत्नाकराव॰ २ । १ ।

॥ मी॰ श्लो॰ अर्था॰ श्लो॰ १

इत्येतल्लक्षणलक्षिता मीमांस⁴⁷⁷⁹

–सकपरिकल्पि– ब॰ ।

कैः परिकल्पितार्थापत्तिः सा अनुमानात् प्रमाणान्तरं
न⁴⁷⁸⁰

न चेदिति ब॰, न
चेति श्र॰ ।

वा इति किन्नश्चिन्तया ? अयमभिप्रायः–अर्थापत्त्युत्थापकार्थस्य⁴⁷⁸¹

पीनत्वस्य –आ॰ टि॰ ।

सा4782

रात्रिभोजनाभावे –आ॰ टि॰ ।

ध्याभावे नियमे
नाऽनुपपद्यमानस्य अविनाभावस्वभावलिङ्गलक्षणलक्षितत्वात् लिङ्गत्वमेवोपपपन्नम् ।
त⁴⁷⁸³

लिङ्गप्रभवञ्च ।

त्प्रभवञ्च ज्ञानमनुमानमेवेति । अतः–

प्रत्यक्षमनुमानञ्च शाब्दञ्चोपमया सह ।

अर्थापत्तिरभावश्च षट्प्रमाणानि जैमिनेः4784

तुलना–
प्रत्यक्षमनुमानञ्च शाब्दञ्चोपमया सह । अर्थापत्तिरभावश्च षडेते साध्यसाधकाः । –तत्त्व स॰ प॰
पृ॰ ४५० ।

॥ षड्द॰ समु॰ श्लो॰ ७२ ?

इति कुमारिलस्य वदतः प्रमाणसख्या4785

अर्थापत्तेरनुमानेऽन्तर्भावात् पञ्चसंख्यापत्ते –आ॰ टि॰ ।

व्याघातः, प्रभाकरस्य च अभावं प्र⁴⁷⁸⁶

प्रत्यक्षादिविशेषं ब॰, श्र॰ ।

त्यक्षविशेषं वदतः
पञ्च⁴⁷⁸⁷

तत्र पञ्चविध
मान प्रत्यक्षमनुमा तथा । शास्त्रं तथोपमानार्थापत्तीति गुरोर्मतम् ॥ –प्रक॰ पं॰ पृ॰ १२७ ।

प्रमाणानि इति4788

प्रमाणसंख्याव्याघात इति सम्बन्ध, तस्य चत्वारि एव स्युः –आ॰ टि॰ ।

।

अर्थापत्ति अनुमानादतिरिक्त प्रमाणमिति वदतो मीमासकस्य पूर्वपक्ष–

ननु चार्थापत्तेः स्वरूपादिभेदात् प्रत्यक्षादिभ्यो भेदप्रसिद्धेः कथं प्रमाणसंख्याव्या
घातः ? तथा च प्रयोगः–अर्थापत्तिः प्रत्यक्षादिभ्यः प्रमाणान्तरम्,
विभिन्नस्वरूपत्वात्, यद्यतो विभिन्नस्वरूपं तत्ततः प्रमाणान्तरं यथा
प्रत्यक्षादनुमानम्, प्रत्यक्षादिभ्यो विभिन्नस्वरूपा चार्थापत्तिरिति । नच
विभिन्नस्वरूपत्वमसिद्धम्, तथाहि–तस्याः स्वरूपम्4789

अर्थापत्तिरपि
दृष्टः श्रुतो वार्थोऽन्यथा नोपपद्यते इत्यर्थकल्पना, यथा जीवति देवदत्ते गृहाभावदर्शनेन बहिर्भावस्या
दृष्टस्य कल्पना । –शाबरभा॰ १ । १ । ५ । विना कल्पनयाऽर्थेन दृष्टेनानुपपन्नताम् । नयना दृष्टमर्थं
सार्थापत्तिस्तु कल्पना ॥ दृष्टेनार्थेन दृष्टस्यार्थस्यार्थान्तरकल्पनायामसत्यामनुपपत्तिमापादयता साऽर्थान्त-[p. n506 ]
रकल्पना साऽर्थापत्तिः । –प्रक॰ प॰ पृ॰ ११३ । प्रमितस्यार्थस्य अर्थान्तरेण विनाऽनुपपत्तिमालोच्य
तदुपपत्तये याऽर्थान्तरकल्पना साऽर्थापत्ति । –शास्त्रदी॰ पृ॰ २९० । न्यवि॰ पृ॰ १५२ । तन्त्ररह॰
पृ॰ १३ । प्रभाकरवि॰ पृ॰ ५३ ।

–दृष्टः श्रुतो वाऽ
[p. 506 ] र्थोऽन्यथा नोपपद्यते इत्यदृष्टार्थकल्पना । तत्र दृष्टः4790

दृष्ट पञ्चभिरप्यस्माद् भेदेनोक्ता श्रुतोद्भवा । प्रमाणग्राहिणीत्वेन यस्मात्पूर्वविल
क्षणा ॥ –मी॰ श्लो॰ अर्था॰ श्लो॰ २ । दृष्टशब्देन यद्यप्युपलब्धमात्रमुच्यते तथापि श्रुतशब्दसन्निधानात्
गोबलीवर्दन्यायेन शब्दप्रमितव्यतिरिक्तमुच्यते । –बृह॰ पं॰ पृ॰ ११७ । मी॰ श्लो॰ न्यायर॰ पृ॰ ४५० ।

प्रत्यक्षादिभिः पञ्चभि प्रमाणैरुप
लब्धः, श्रुतः लौकिकाद् वैदिकाद्वा वाक्यादवगतः तस्मादनुपपद्यमानाद् या अर्थान्तर
कल्पना सा अर्थापत्तिः । सा च षट्प्रकारा भवति प्रत्यक्षादिनिमित्तभेदात् । तत्र प्रत्य
क्षप्रतिपन्नदा4791

स्फोट –आ॰ टि॰ ।

हाख्यकार्यान्यथानुपपत्त्या वह्नेर्दाहशक्तिकल्पना प्रत्यक्षपूर्विका अर्थापत्तिः ।
देशान्तरप्राप्तेर्लिङ्गादनुमिताऽऽदित्यगत्यन्यथानुपपत्त्या आदित्ये गमनशक्तिकल्पना अनु
मानपूर्विका । तथा उपमानज्ञानावगतगवयसा4792

सादृश्य ।

रूप्यविशिष्टगोपिण्डान्यथानुपपत्त्या तस्य⁴⁷⁹³

सारूप्यविशिष्टगोपिण्डस्य –आ॰ टि॰ ।

त⁴⁷⁹⁴

तज्ज्ञानग्राहकशक्ति– श्र॰ ।

ज्ज्ञा4795

उपमा
नज्ञान ।

नग्राह्यशक्तिकल्पना उपमानपूर्विका ।

4796

शक्तयोऽपि च भावाना कार्यार्थापत्तिकल्पिता । प्रसिद्धा पारमार्थिक्य प्रतिकार्य व्यव
स्थिता । –मी॰ श्लो॰ शून्य॰ श्लो॰ २५४ । तेनार्थापत्तिपूर्वत्वमत्र यत्र च कारणे । कार्यादर्शनत
शक्ते रस्तित्व सम्प्रतीयते । कार्यस्य ननु लिङ्गत्व न सम्बन्धानपेक्षणात् । दृष्ट्वा सम्बन्धिता चैषा
शक्तिर्गम्येत नान्यथा । तद्दर्शने तदानी च प्रत्यक्षादेरसभवात् । अर्थापत्ते प्रमाणत्व त्रैलक्षण्याद्विना
भवेत् । शक्तिकल्पनाप्यर्थापत्तिरेवेत्याह यत्रेति । चोदयति कार्यस्येति । कारणवत्तया शक्ति कल्प्यते,
कार्याच्च कारणबुद्धिरनुमानमिति । निराकरोति नेति । कारणमाह सम्बन्धेति । बीजे सत्यङ्कुरोत्प
त्तिदर्शनाद् बीजकारणत्वमवगम्यते, सत्यपि तस्मिन् मूषिकाघ्राते अङ्कुरानुत्पत्तेरकारणत्व तदिद कारणा
कारणत्वव्याघातपरिजिहीर्षया शक्तिकल्पनम्, सम्बन्धज्ञानानपेक्षत्वान्नानुमानम् इतश्च नानुमान
मित्याह –दृष्ट्वेति सार्द्धेन । सम्बन्धिग्रहणपूर्वक हि सम्बन्धग्रहणम्, न च शक्ते प्रत्यक्षग्रहण सम्भवति
अतोऽवश्य सम्बन्धग्रहणवेलाया शक्तिग्रहणमभ्युपगन्तव्यम् । अर्थापत्तिर्हि त्रैलक्षण्यवर्जिता शक्नोति ता
ग्रहीतुमिति । –मी॰ श्लो॰ अर्था॰, न्यायर॰ पृ॰ ४६२–६३ । शास्त्रदी॰ पृ॰ ३०६ ।

ता एता अर्थापत्तय प्रमाणान्तरम् अतीन्द्रियशक्तिविषयत्वात् । न खलु शक्तयः
प्रत्यक्षपरिच्छेद्याः अतीन्द्रियत्वात् । नाप्यनुमानपरिच्छेद्याः, प्रत्यक्षाविषये अनुमान
स्याऽप्रवृत्ते त⁴⁷⁹⁷

प्रत्यक्ष
पूर्वकत्वात् ।

त्पूर्वकत्वात्तस्य⁴⁷⁹⁸

अनुमानस्य ।

। प्रत्यक्षेण हि प्रतिपन्ने प्र⁴⁷⁹⁹

अविनाभावे –आ॰ टि॰ ।

तिबन्धे अनुमान प्रवर्त्तते । न
च शक्तेरतीन्द्रियत्वेन अध्यक्षागोचरत्वे ततः4800

प्रत्यक्षात् –आ॰ टि॰ ।

केनचिल्लिङ्गेन सह अस्याः प्रतिबन्धप्रतिप
त्तिर्युक्ता । नाप्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां त⁴⁸⁰¹

अविनाभाव ।

त्प्रतिपत्तिः; प्रत्यक्षाविषये त⁴⁸⁰²

अन्वयव्यतिरेक ।

त्प्रवृत्तेरेवाऽसभवात् ।
नाप्यनुमानात् प्रतिबन्धप्रतिपत्तिः, तद्धि इदमेव, अन्यद्वा तत्प्रतिपत्तौ प्रवर्तेत ? न ताव
दिदमेव, चक्रकप्रसङ्गात्–सति हि प्रतिबन्धग्रहणे अनुमानप्रवृत्तिः, तद्ग्रहणञ्च शक्तिप्रति
[p. 507 ] पत्तौ, तत्प्रतिपत्तिश्चानुमानप्रवृत्तौ, तत्प्रतिपत्ति तत्प्रवृत्ति श्च प्रतिबन्धग्रहणे इति । अथा
न्यतोऽनुमानात्तत्प्रतिबन्धप्रतिपत्तिः; ननु तदपि प्रतिबन्धप्रतिपत्तौ सत्यां प्रवर्त्तते, तत्र
च प्रतिबन्धप्रतिपत्तिः प्रथमानुमानात्, तदन्तराद्वा स्यात् ? प्रथमपक्षेऽन्योन्याश्रय–
सिद्धे हि द्वितीयानुमाने ततः प्रसिद्धप्रतिबन्धाल्लिङ्गात् प्रथमानुमानसिद्धिः, तत्सिद्धौ च
अ⁴⁸⁰³

प्रथमानुमानात् ।

तः प्रसिद्धप्रतिबन्धाल्लिङ्गाद् द्वितीयानुमानसिद्धिरिति । द्वितीयपक्षे त्वनवस्था–अनु
मानान्तरेऽपि प्रतिबन्धप्रतिपत्तेः अनुमानान्तरादेव प्रसिद्धेः । नहि तत्4804

अनुमानान्तरम् ।

प्रतिबन्धप्रतित्तिं
विना स्वसाध्यसिद्धये प्रभवति । शब्दोपमानयोस्तु शक्तिप्रतिपत्तौ संभावनैव नास्ति;
शब्दसादृश्याभ्यां विनैव तत्प्र⁴⁸⁰⁵

शक्तिप्रतिपत्तेः ।

तिपत्तिप्रतीतेः । अ⁴⁸⁰⁶

अतः नास्ति आ॰ ।

तः अर्थापत्तेरेव शक्तिविषयत्वं युक्तम् ।

तथा शब्दसाधना4807

–र्थप्रतीत्यन्य– श्र॰, ब॰ ।

र्थाप्रतिपत्त्यन्यथानुपपत्त्या शब्दस्य वाचकशक्तिमवगम्य तद⁴⁸⁰⁸

वाचकशक्त्यन्य
थानुपपत्त्या ।

न्य
थानुपपत्त्या तस्य⁴⁸⁰⁹

शब्दस्य ।

नित्यत्वकल्पना अर्थापत्तिपूर्विकाऽर्थापत्तिः ।

पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्ते इति वाक्यश्रवणात् रात्रौ भोजनकल्पना
श्रुतार्थापत्तिः । न⁴⁸¹⁰

वचनस्य श्रुतस्यैव सोऽप्यर्थः कैश्चिदाश्रितः । तदर्थोपप्लुतस्यान्यैरिष्टो
वाक्यान्तरस्य तु । न तावछूयमाणस्य वचसोऽर्थोऽयमिष्यते । न ह्यनेकार्थता युक्ता वाक्ये वाचकता तथा ।
पदार्थान्वयरूपेण वाक्यार्थो हि प्रतीयते । न रात्र्यादिपदार्थश्च दिवावाक्येन गम्यते । न दिवादिपदा
र्थाना संसर्गो रात्रिभोजनम् । न भेदो येन तद्वाक्य तस्य स्यात् प्रतिपादकम् । अन्यार्थव्यापृतत्वाच्च न
द्वितीयार्थकल्पना । तस्माद्वाक्यान्तरेणायं बुद्धिस्थेन प्रतीयते । प्रमाणं तस्य वक्तव्य प्रत्यक्षादिषु यद्भवेत् ।
न ह्यनुच्चारिते वाक्ये प्रत्यक्ष तावदिष्यते । नानुमान न चेद हि दृष्ट तेन सह क्वचित् । यदि त्वनुपल
ब्धेऽपि सम्बन्धे लिङ्गतेष्यते । तदुच्चारणमात्रेण सर्ववाक्यमितिर्भवेत् । श्रुतस्यैव शब्दस्य तत्प्रतिपाद
कत्व केचित्कल्पयन्ति, अन्ये तु शब्दान्तरमेव तत्प्रतिपादकमिति, तत्रानन्तरपक्ष निराकरोति न तावदिति ।
कारणमाह –न हीति । किञ्च यदि वाक्यं वाचकं स्यात् स्यादप्यनेकार्थता न तु वाक्यं वाचकमित्याह
वाचकतेति । कथ तर्हि वाक्यार्थप्रतीतिरत अह –पदार्थेति । किमिति रात्रिभोजन दिवावाक्यस्यार्थो न
भवत्यत आह –न रात्रीति । न हि रात्र्यादिपदार्था दिवावाक्यपदैरभिधीयन्ते, ते कथमन्वितरूपतया
तद्वाक्यार्थीभवेयुरिति । यद्यपदार्थोऽपि रात्रिभोजन दिवादिपदाना ससर्गो भेदो वा स्यात्ततोऽपि तस्यैव
वाक्यस्यार्थ स्यात् न तु तदस्तीत्याह न दिवेति । यद्यपि चानेकार्थता, तथापि एकस्मिन् प्रयोगे व्यापृ
तस्य नार्थान्तर सभवतीत्याह –अन्यार्थेति । तस्माद्वाक्यान्तरस्यैव कल्पितस्यायमर्थो न तु श्रुतस्येत्याह
तस्मादिति । तस्य तु वाक्यस्य किं प्रमाणमिति विचारणीयमित्याह –तस्येति । यच्च तदर्थान्तर तदा
यद्यपि वाक्यार्थत्वादागमिक न निष्प्रमाणक तथापि तदेव वाक्य किं प्रमाणकमिति चिन्त्यमिति ।
तत्रार्थापत्तिरेव प्रमाणमिति वक्तु पूर्वेषा तावदसम्भव दर्शयितुमाह न हीति । –मी॰ श्लो॰ अर्था॰,
न्यायर॰ पृ॰ ४६४–६५ ।

हीदं श्रूयमाणं वाक्यमेव तत्प्रतिपत्तिनिबन्धनम्; पीनादिपदानां
स्वार्थप्रतिपादनपरतया रात्रिभोजनलक्षणार्थप्रतिपादनसामर्थ्यानुपपत्तेः । अथ पदसमु
दायात् तत्प्रतिपत्तिः; तन्न; अस्य अन्या4811

दिवा न भुङ्क्ते इति निषेधार्थप्रतिपादनपरत्वात् ।

र्थप्रतिपादनपरत्वात् । श्रूयमाणेन हि पदसमु
दायेन देवदत्तस्य पीनस्य रसायनाद्यभावे दिवाभोजननिषेध एव प्रतिपाद्यते न तु रात्रि
[p. 508 ] भोजनविधिः, विधिप्रतिषेधयोः परस्परपरिहारस्थितिलक्षणविरोधतो मिथः संसर्गा
भावात् । न⁴⁸¹²

मा भूत्ससर्ग को दोष इत्याह –आ॰ टि॰ ।

चान⁴⁸¹³

ससर्गरहितस्य ।

न्वितस्य पदार्थसमुदायस्य वाक्यार्थता दृष्टेष्टा वा, प्रतीतिविरोधात् ।
नापि त⁴⁸¹⁴

तथाविधपद– श्र॰ ।

था4815

अन्यार्थप्रति
पादनतत्परे ।

विधे पदसमुदाये अभिधा4816

साक्षात् शक्ति ।

त्री तात्पर्यशक्तिर्वाऽस्तीति । अतः अर्थापत्तित
एव रात्रिभोजनलक्षणोऽर्थः प्रतीयते इति प्रमाणान्तरं श्रुतार्थापत्तिः सिद्धा । तदुक्तम्–

तत्र प्रत्यक्षतो ज्ञाताद्दाहाद् दहनश⁴⁸¹⁷

–शक्तता ब॰ ।

क्तिता । बह्नेरनुमितात् सूर्ये यानात्तच्छ⁴⁸¹⁸

गमनशक्ति –आ॰ टि॰ । ज्ञानाद्दा
हाद्दहनशक्तता । वह्नेरनुमिता सूर्ये यानात्तच्छक्तियोग्यता ॥ –मी॰ श्लो॰ । स्या॰ र॰ पृ॰ २७८ ।
उद्धृतोऽयम् –तत्त्वस॰ पृ॰ ४५७ । प्रमेयक॰ पृ॰ १८८ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५७९ ।

क्तियोगिता ॥

गव⁴⁸¹⁹

गवयो
पमिता या गौस्तज्ज्ञानग्राह्यता मता –मी॰ श्लो॰ । ग्राह्यशक्तता –स्या॰ र॰ पृ॰ २७८ । उद्धृतोऽ
यम् –प्रमेयक॰ पृ॰ १८८ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५७९ । तुलना–गवयोपमिता या गौस्तज्ज्ञानग्रा
ह्यशक्तता । उपमाबलसभूतसामर्थ्येन प्रतीयते ॥ –तत्त्वस॰ पृ॰ ४५९ ।

योपमिताया गोस्तज्ज्ञानग्राह्यशक्तिता । अभिधानप्रसिद्ध्यर्थमर्थापत्त्या4820

–त्त्याविबोधि– आ॰, ब॰ ।

ऽवबोधितात् ॥

श⁴⁸²¹

शब्दे बोधकसामर्थ्या
त्तन्नित्यत्वप्रकल्पनम् –मी॰ श्लो॰ ।

ब्दे वाचकसामर्थ्यात् तन्नि4822

तस्य शब्दस्य नित्यत्वेन प्रमेयत्व परिच्छेद्यत्वम् –आ॰ टि॰ ।
उद्धृतोऽयम् –प्रमेयक॰ पृ॰ १८८ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५७९ । स्या॰ र॰ पृ॰ २७८ ।

त्यत्वप्रमेयता । अ⁴⁸²³

अभिधा नान्यथा सिद्ध्येदिति वाचकशक्तताम् । अर्थापपत्त्यावगम्यैव तदनन्यगते पुन ॥ –मी॰
श्लो॰ । अर्थापत्त्यावगम्यैव –तत्त्वस॰ पृ॰ ४५९ । बाचकशक्तता । अर्थापत्त्यावगम्यैव
–स्या॰ र॰ पृ॰ २७८ । प्रकृतपाठ –प्रमेयक॰ पृ॰ १८८ । अभिधानमभिधा अर्थप्रतिपादनमिति
यावत् । सा शब्दस्य अन्यथा–वाचकशक्त्या विना न सिद्ध्येदित्येव बोधकशक्तताम्, अवगम्य बुदध्वा,
तदनन्यगते तस्या बोधकशक्तेरन्या गतिर्नास्ति शब्दनित्यत्वमन्तरेणेति । पुनरर्थापत्त्यन्तरेणैव शब्दस्य
नित्यत्वनिश्चय । –तत्त्वस॰ पृ॰ ४५९ ।

भिधा नान्यथा सिद्धेरिति वाचकश⁴⁸²⁴

–शक्तता ब॰,
श्र॰ ।

क्तिता ॥

अर्थापत्त्यावगम्यैव त⁴⁸²⁵

एकया अर्थापत्त्या वाचकशक्तिमवगम्य अन्यया
शब्दस्य नित्यत्व निश्चिनुयात् प्रमाता –आ॰ टि॰ ।

दन्यत्व दनन्य गतेः पुनः । अर्थापत्त्यन्तरेणैव शब्दनित्यत्वनिश्चयः ॥

दर्शनस्य परार्थत्वादित्यस्मिन्न⁴⁸²⁶

मीमासासूत्रे ।

भिधास्यते । मी॰ श्लो॰ अर्था॰ श्लो॰ ३–७

पीनो दिवा न भुङ्क्ते चेत्येवमादिवचः श्रु4827

–श्रुतेः ब॰ ।

तौ । रात्रिभोजनविज्ञानं श्रु4828

शब्दार्थापत्तिरुच्यते
–स्या॰ र॰ पृ॰ २७८ । उद्धृतोऽयम् –तत्त्वस॰ पृ॰ ४५७ । प्रमेयक॰ पृ॰ १८८ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰
५७९ ।

तार्थापत्तिरुच्यते ॥

मी॰ श्लो॰ अर्था॰ श्लो॰ ५१ इति ।

अभावार्थापत्तेस्तु लक्षणम्–

प्रमाणाभावनिर्णीतचैत्राभावविशेषितात् । गेहाच्चैत्रबहिर्भावसिद्धिर्या त्विह द⁴⁸²⁹

वर्णिता –तत्त्वस॰ पृ॰ ४६० । उद्धृतोऽयम् –प्रमेयक॰ पृ॰ १८९ । सन्मति॰ टी॰
पृ॰ ५७९ । स्या॰ र॰ पृ॰ २७८ । व्याख्या–प्रत्यक्षादे प्रमाणस्याभावेन निवृत्त्या निर्णीतो निश्चितो
यश्चैत्राभावः तेन विशेषिताद् गेहात् इह गृहे चैत्रो नास्तीत्यत चैत्रस्य जीवने सति या बहिर्भावसिद्धि[p. n509 ]
बहिश्चैत्रो विद्यते इत्येवं निश्चयरूपा, इह भाष्ये वर्णिता शबरस्वामिना, तदन्यासामर्थापत्तीनामुपलक्ष
णार्थमुदाहतेति यावत् । यथा जीवति देवदत्ते गृहेऽदर्शनेन बहिर्भावस्य अदृष्टस्य कल्पनेति । –
तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ४६० ।

र्शिता ॥

तामभावोत्थितामन्यामर्थापत्तिमुदाहरेत् । मी॰ श्लो॰ अर्था॰ श्लो॰ ८–९ इति ।

4830

लक्षणा ।

[p. 509 ]

जी4831

जोवतोऽस्य हि श्र॰ ।

वतो हि चैत्रस्य-गृहेऽभावमवगम्य तदन्यथानुपपत्त्या बहिर्भावकल्पना अभाव
पूर्विका अर्थापत्तिः । अथ दृष्टेन अदृष्टसिद्धेः अनुमानमेवेयमित्युच्यते, तन्न, तत्सा
मग्र्यभावात् । पक्षधर्मतादिसामग्र्या हि यद्विज्ञानं जन्यते तदनुमानं प्रसिद्धम्, सा4832

पक्षधर्मतादिसामग्री ।

चेह नास्ति । तथा4833

पक्षधर्माद्यनङ्गत्वाद् भिन्नैवाप्यनुमानत । बहिर्देशविशि
ष्टेऽर्थे देशे वा तद्विशेषिते । प्रमेये यो गृहाभाव पक्षधर्मस्त्वसौ कथम् ॥ तदभावविशिष्ट तु गृह धर्मो न
कस्यचित् । गृहाभावविशिष्टस्तु तदासौ न प्रतीयते ॥ गम्यते तु गृह तत्र न च चैत्रः प्रतीयते । न
चात्रादर्शनं हेतुर्यथाऽभावेऽभिधास्यते ॥ तेन वेश्मन्यदृष्टत्वादिति हेतुर्न कल्प्यते । अदर्शनादभावे च
प्रमेयस्यावधारिते ॥ बहिर्भावमतिर्नासौ तेनादर्शनहेतुका । चैत्राभावस्य हेतुत्वं गेहेऽभावश्च सस्थित ॥
पक्षधर्मत्व तावन्निराकरोति बहिरिति । गृहगतो ह्यभावो न देवदत्तस्य बहिर्देशस्य वा धर्म, अभाव
विशिष्टं तु गृह न कस्यचिद्धर्म इत्याह गृहाभावेति । असौ देवदत्तो बहिर्देशो वेति । कथमित्याह गम्यते
इति । चैत्रग्रहणमुपलक्षणम्, गृहमेव गम्यते न चैत्रो बहिर्देशो वा । न चानवगतस्य धर्मावगति सभव
तीति । यदि तु चैत्रादर्शन हेतुरित्युच्यते अत आह न चेति । यथा ह्यभावेऽनुमेये लिङ्गत्वमभावस्य न
सभवति तथाऽत्रापि पक्षधर्मत्वाभावादेव ।इतश्च नादर्शनस्य हेतुत्वमित्याह –अदर्शनादिति ।
अदर्शनादभावेऽवगते पश्चादुपजायमाना बहिर्भावमतिर्नादर्शननिमित्ता भवितुमर्हतीति नाभावस्य लिङ्गत्व
न च तस्य पक्षधर्मता इत्याह चैत्राभावस्येति । –मी॰ श्लो॰, न्यायर॰ पृ॰ ४५४–५५ । तुलना–
न्यायमं॰ पृ॰ ३७ ।

हि–बहिर्भावविशिष्टे चैत्रे चै4834

चैत्रस्य विशिष्टे बहिर्भावे श्र॰ ।

त्रविशिष्टे वा बहिर्भावे अनुमेये कस्य
हेतुत्वम्–किं गृहाभावविशिष्टस्य चैत्रस्य, चैत्राभावविशिष्टस्य वा गृहस्य, गृ4835

गृहे चैत्राभावस्य वा नास्ति आ॰ ।

हे चैत्रा
भावस्य वा, गृहे चैत्रादर्शनस्य वा ? तत्र नैतेषां मध्ये अन्यतमोऽपि हेतुर्घटते; पक्ष
धर्मत्वाभावात् । नह्येते चैत्र⁴⁸³⁶

प्रथमहेतुद्वयापेक्षया –आ॰ टि॰ ।

धर्माः तद्ब⁴⁸³⁷

द्वितीयहेतुद्वयापेक्षया –आ॰ टि॰

हिर्भावधर्मा वा ।

किञ्च, प्रमेयानु4838

प्रमेयस्य साध्यस्य हेतुग्रहणकाल एव अनुप्रवेश ज्ञानम् । जीवतश्च गृहाभावः पक्षधर्मोऽत्र
कल्प्यते । तत्सवित्तिर्बहिर्भाव न चाबुद्ध्वोपजायते ॥ अग्निमत्तानपेक्षा तु धूमवत्ता प्रतीयते । न तद्ग्र
हणवेलायामग्न्यधीनं हि किंचन ॥ गेहाभावस्तु य शुद्धो विद्यमानत्ववर्जित । स मृतेष्वपि दृष्टत्वाद्ब
हिर्वृत्तेर्न साधक ॥ विद्यमानत्वससृष्टगृहाभावधियाऽनया । गेहादुत्कलितश्चैत्रो विद्यते बहिरेव हि ॥
गेहाभावत्वमात्र तु यत्स्वतन्त्र प्रतीयते । न तावता बहिर्भावश्चैत्रस्यैवाबधार्यते ॥ सिद्धे सद्भावविज्ञाने
गेहाभावधियाऽत्र तु । गेहादुत्कलिता सत्ता बहिरेवावतिष्ठते ॥ तेनास्य निरपेक्षस्य व्यभिचारो मृतादिना ।
यस्य त्वव्यभिचारित्व न ततोऽन्यत्प्रतीयते ॥ तस्मात् प्रत्यक्षतो गेहे चैत्राभावे ह्यभावत । ज्ञाते यत्स
त्त्वविज्ञान तदेवेद बहि स्थितम् ॥ पक्षधर्मात्मलाभाय बहिर्भाव प्रवेशित । तद्विशिष्टोऽनुमेय स्यात्
पक्षधर्मान्वयादिभि ॥ पक्षधर्मादिविज्ञान बहि सबोधतो यदि । तैश्च तद्वोधतोऽवश्यमन्योन्याश्रयता
भवेत् । अन्यथानुपपत्तौ तु प्रमेयानुप्रवेशिता । ताद्रूप्येणैव विज्ञानान्न दोष प्रतिभाति न ॥ येन बहिर्भा
वेन विशिष्टश्चैत्रोऽनुमातव्य, स पक्षीकृतजीवच्चैत्रधर्मतया गृहाभावस्यात्मलाभाय तत्प्रतीतिवेलाया
मेवानुप्रवेशित इति । तदेव सत्यपि यद्यनुमानत्वमिष्येत तत्स्फुटमितरेतराश्रयमित्याह –पक्षधर्मादीति । [p. n510 ]
नन्वर्थापत्तावपि तुल्योऽय दोष, तत्रापि हि गृहाभावमात्र मरणेनाप्युपपन्न न बहिर्भाव कल्पयति,
विद्यमानत्वससृष्टस्तु कल्पयेत्, स त्वनवगते बहिर्भावे न शक्यतेऽवगन्तुम्, नचानवगत कल्पको भवति,
तदबगमे च प्रमेयाभाव स्यादत आह –अन्यथेति । अन्यथानुपपत्तिरूपे प्रमाणान्तरे योऽय विद्यमान
त्वससृष्टगेहाभाबबुद्धावेव प्रमेयस्य बहिर्भावस्यानुप्रवेश स न दोष । कस्मात् ? ताद्रूप्येणैव ज्ञानात् ।
ईदृग्रूपमेव हि एतत्प्रमाण यदर्थञ्च यस्यासत्यर्थान्तरे मिथ प्रतिघातेनासम्भवमालोच्य अर्थान्तर
कल्पनया प्रतिघात परिहृत्य सम्भवतीत्यत एव विलक्षणसामग्रीत्वेन प्रमाणान्तरत्वम् अनुपपत्तिरिति
चावगतस्यार्थान्तरेण प्रतिघातश्चोच्यत इति । –मी॰ श्लो॰, न्यायर॰ पृ॰ ४५५–७७ । शास्त्रदी॰
पृ॰ २९७ । तुलना –न्यायम॰ पृ॰ ३७ ।

प्रवेशप्रसङ्गात् नेयमनुमानम्; तथाहि–आगमावगतजीवनस्य
[p. 510 ] चैत्रस्य गृहाभावेन बहिर्भावः कल्प्यते, अ⁴⁸³⁹

केवलेन गृहाभावेन यदि बहिर्भावः कल्प्येत ।

न्यथा मृतेन अनेकान्तः स्यात् । अभावश्च
गृहीतः, सन्4840

सच आ॰, ब॰ ।

बहिर्भावमवगमयति नागृहीतो धूमवत् । अभावग्रहणञ्च सदुपलम्भ
कप्रमाणपञ्चकाभावपूर्वकम् । इह च सदुपलम्भकमस्त्येव जी4841

जीवग्राह्याग– आ॰, ब॰ ।

वनग्राह्यागमाख्यं प्रमाणम्,
सति तस्मिन् कथमभावग्रहणं प्रवर्त्तेत इति ? प्र⁴⁸⁴²

वर्त्तमा– श्र॰ ।

वर्त्तमानमेव एतत्स⁴⁸⁴³

जीवित्वग्राह्यागमाख्य प्रमाणम् ।

दुपलम्भकं प्रमाणं
पृथग्विष⁴⁸⁴⁴

न हि निर्विषय प्रमाण भवति, एव च भावो गृहीतो नाभावस्तत्कथ स हेतुः, भाववदद्यापि
साध्यत्वात् –आ॰ टि॰ ।

यमवस्थापयति । जीवनं हि अस्तित्वम्, आगमात् सामान्यतो यत्तस्य⁴⁸⁴⁵

चैत्रस्य ।

प्रतिपन्नं
तद् गृहेऽभाव परिच्छिन्दता प्रमा4846

अभावप्रमाणेन ।

णेन स्व⁴⁸⁴⁷

गृहलक्षणात् ।

विषयादन्यत्र⁴⁸⁴⁸

बहि ।

सङ्कोच्यते बहिरस्य भावः गृहे
त्वभाव इति । तेन जीवतो गृहेऽभावलक्षणसाधनप्रतिपत्तेः ब⁴⁸⁴⁹

बहिर्भावलक्ष्यसाध्य– ब॰ ।

हिर्भावलक्षणसाध्य
प्रतिपत्तिपूर्वकत्वसिद्धेः सिद्धः प्रमेयानुप्रवेशः, अतः नेयमनुमानम् । नहि वह्न्याद्यनुमाने
धूमादिलिङ्गग्रहणसमये अ⁴⁸⁵⁰

वह्नि ।

नुमेयप्रतिपत्तिः प्रतीता, धूमादिग्रहणोत्तरकाल तत्प्रति
पत्तिप्रतीतेः । ननु अर्थापत्तावपि प्रमेयानुप्रवेशो दोषः समान ए⁴⁸⁵¹

एवासत्यमेतत् ब॰ ।

व, सत्यमेव तत्;
तथापि प्रमाणद्वय⁴⁸⁵²

जीवति चैत्र इति आगमाख्य प्रमाणम्, गृहे च नास्तीत्यभावप्रमाणम्, तत्समर्थनार्थं
बहिरस्तीत्यर्थापत्ति प्रवर्त्तते अन्यथा प्रमाणद्वयस्य प्रवृत्तिर्न स्यात् –आ॰ टि॰ । आगमप्रमाणेन हि
चैत्रस्य भावो विषयीकृतः अभावप्रमाणेन च तस्याभाव इति, अत चैत्रविषयकसद्भावाभावयोः अविरो
धस्थापनार्थम् अर्थापत्तिः प्रवर्तते, सा च चैत्रो गृहे नास्ति बहिरस्ति इति प्रमेयद्वय परामृशति

समर्पितैकवस्तुविषयभावाभावसमर्थनार्थं प्रवर्त्तमाना अर्थापत्तिः
परामृशत्येव प्रमेयद्वयम्, अन्य⁴⁸⁵³

अर्थापत्तिं विना ।

था तत्स⁴⁸⁵⁴

भावाभावयो –आ॰ टि॰ । भावाभावयो सघटनस्य अविरोधस्य अयोगात्
अभावापत्ते ।

ङ्घटनायोगात् । अतश्च येय⁴⁸⁵⁵

योऽयम् श्र॰ ।

म् आगमाद
नियतदेशतया क्वचिदस्तीति सवित्तिरभूत् सैवेयं गृहाभावे गृहीते बहिरस्ति इति संवित्
संवृत्ता । तदतो वैलक्षण्यात् नानुमानमर्थापत्तिः ।

सम्बन्धग्र⁴⁸⁵⁶

–ग्रहणाभावाभावाच्च श्र॰ ।

हणाभावाच्च⁴⁸⁵⁷

नेयमनुमानमिति गतेन सम्बन्ध ।

। भा4858

गृहाभावबहिर्भावौ न च दृष्टौ नियोगत ।
साहित्ये तु प्रमाणञ्च तयोरन्यन्न विद्यते ॥ –मी॰ श्लो॰ अर्था॰ श्लो॰ ३१ । तुलना –न्यायम॰ पृ॰ ३७ ।

वाभावौ हि न युगपद् वह्नि-धूमवद् एकत्रेन्द्रियप्रभ
[p. 511 ] वप्रत्यये प्रतिबद्धतया बोद्धुं शक्यौ, गृहाभावस्य हि व्याप्यत्वे बहिःसद्भावो व्यापकः,
स च प्रत्यक्षेण अर्वाग्दर्शिभिः साक्षात्कर्त्तुमशक्यः अनन्तदेशवृत्तित्वात् । ननु4859

गृहद्वारि स्थितो यस्तु बहिर्भाव प्रकल्पयेत् । यदैकस्मिन्नय देशे न तदाऽन्यत्र विद्यते ॥
तदाप्यविद्यमानत्व न सर्वत्र प्रतीयते । न चैकदेशे नास्तित्वाद् व्याप्तिर्हेतोर्भविष्यति । –मी॰ श्लो॰
अर्था॰ श्लो॰ ३४–३५ ।

कश्चिद्
द्वारि स्थितः कस्यचिद् देवदत्तादेः भावाभावौ गह्णाति–य⁴⁸⁶⁰

यदि तस्य ब॰ ।

दा एतस्य गृहेऽभावः तदा
अन्यत्र सद्भावः इत्येवं व्याप्तिग्रहणोत्तरकालं चैत्रादेर्निश्चितजीवनस्य गृ4861

गृहे भावाभावात् श्र॰ ।

हेऽभावाद्
बहिःसद्भावो निश्चीयते, सत्यम्; तथाप्यनुमानादस्या वैलक्षण्यम्–त⁴⁸⁶²

अनुमाने हि ।

त्र हि सामान्येन
अनियतदेशेन व्यापकेन सम्बन्धग्रहे सति उ⁴⁸⁶³

प्रयोगकाले ।

त्तरकालं पक्षधर्मतानिश्चयसमये व्या4864

अग्ने ।

पकस्य
निय⁴⁸⁶⁵

पर्वतादिस्थतया –
आ॰ टि॰ ।

तदेशतया प्रतिपत्तिः, अ⁴⁸⁶⁶

अर्थापत्तौ ।

त्र तु वैपरीत्यम् । नहि गृहेऽभावात् नियतदेशतया चैत्रः
प्रतीयते4867

अपि तु बहिः यत्र कुत्राप्यस्ति इत्यनियतरूपेण ।

। यादृश एव हि व्याप्तिकाले तादृश एव प्रयोगकालेऽप्यनियतदेशोऽसौ प्रतीयते ।

किञ्च, गृहद्वा4868

–द्वारप्रवर्त्ति– ब॰ ।

रवर्त्तिनो गृहेऽभावस्य बहिःसद्भावेन सम्बन्धग्र⁴⁸⁶⁹

–ग्रहो गृहे चैत्र ब॰ ।

हे गृ4870

गृहे नास्ति आ॰, श्र॰ ।

हे चैत्र
सद्भावेन बहिस्तदभावसाधने कथं सम्बन्धग्रहः स्यात् ? त⁴⁸⁷¹

उक्तञ्च ब॰ ।

दुक्तम्–

न⁴⁸⁷²

नन्वस्त्वेव आ॰ ।

न्वस्त्येव गृ4873

गृहद्वारे
वर्तिनः –न्यायमं॰ ।

हद्वा4874

–द्वारिवर्त्तिन ब॰ ।

रवर्तिनः सङ्गतिग्रहः ।

भा4875

भावेन भावसिद्धौ –न्यायम॰ ।

वेनाभावसिद्धौ तु क⁴⁸⁷⁶

कथमेव
श्र॰ ।

थमष⁴⁸⁷⁷

सम्बन्धः ।

भविष्यति ॥ न्यायम॰ पृ॰ ३८

न खलु गृहे चैत्रस्य सद्भावाऽन्यथानुपपत्त्या देशान्तरेषु तन्नास्तित्वावसाये गृहे
तत्सद्भावस्य⁴⁸⁷⁸

व्याप्यभूतस्य ।

देशान्तरे तन्नास्तित्वेन⁴⁸⁷⁹

व्यापकभूतेन ।

अध्यक्षतः सम्बन्धग्रहो घटते, देशान्तराणामानन्त्यात् ।
क⁴⁸⁸⁰

ननु चाग्न्याद्यभावेऽपि धूमादिव्यतिरेकिणाम । तद्देशागमनात् स्पष्टो
व्यतिरेको न सिद्ध्यति । यस्य वस्त्वन्तराभाव प्रमेयस्तस्य दुष्यति । मम त्वदृष्टमात्रेण गमकाः सह
चारिणः । य खलु वस्त्वन्तरेषु विपक्षेषु लिङ्गस्याभावावधारणमनुमानाय प्रार्थयते तस्यैव दोष, वय
तु द्वित्रिचतुरेषु अवगताग्निसाहचर्याद् धूमाद्विपक्षादर्शनमात्रेण सहचारिणमग्निमनुमिमाना न सर्ववि
पक्षेषु धूमाभावावधारणं प्रार्थयामहे । नापि सर्वधूमवतामग्न्यन्वयमिति । –मी॰ श्लो॰, न्यायर॰ पृ॰
४६० ।

थमेवं धूमस्य अ⁴⁸⁸¹

अनग्निप्रदेशानामानन्त्यात् –आ॰ टि॰ ।

नग्निव्यतिरेकनिश्चयः इति चेत् ? किं तेन गृहीतेन प्रयोजनम् ?
धूमज्वलनयोः अन्वयग्रहणसंभवे व्यतिरेकग्रहणे तात्पर्याऽसंभवात् । नहि भूयोदर्शनसुल
भनिय⁴⁸⁸²

–निश्चयमज्ञान– श्र॰ ।

मज्ञानसम्पाद्यमानसाध्याधिगम⁴⁸⁸³

–निवृत्तचे– ब॰ ।

निर्वृत्तचेतसाम्4884

प्रतिपतॄणाम् ।

अनग्निव्यतिरेकनिश्चयेन किञ्चित्
प्रयोजन साध्याधिगमस्य सम्पन्नत्वात् ? इह⁴⁸⁸⁵

अर्थापत्तौ ।

पुनः अ⁴⁸⁸⁶

अन्वयावगम– ब॰, श्र॰ ।

न्वयाधिगमसमय एव गम्यध⁴⁸⁸⁷

बहि सद्भावस्य –आ॰ टि॰ ।

र्मस्य
[p. 512 ] दुरधिगमत्वमुक्तम् अनन्तदेशवृत्तित्वात् । अथ अनुप⁴⁸⁸⁸

यत्र नोपलभ्यने तत्र नास्ति चैत्र –आ॰ टि॰ ।

लब्ध्या त⁴⁸⁸⁹

व्यतिरेकमुखेन सम्बन्धनिश्चयः ।
नन्वेवमिनरत्रापि सम्बन्धोऽनुपलब्धितः । चैत्राभावस्य भावेन दृष्टत्वादुपपद्यते ॥ साहित्ये मितदेश
त्वात्प्रसिद्धे चाग्निधूमयोः । व्यतिरेकस्य चादृष्टेर्गमकत्वं प्रकल्प्यते ॥ इह साहित्यमेवेदमेकस्य सह
भाविनः । अनन्तदेशवर्तित्वान्न तावदुपपद्यते ॥ –मी॰ श्लो॰ अर्था॰ श्लो॰ १–४३ ।

न्निश्रयः; तन्न; गृह
व्यतिरिक्तसकलदेशवर्तिनः तदभावस्य नि4890

नियतदेशतया ब॰, श्र॰ ।

यतदेशया अनुपलब्ध्या निश्चेतुमशक्यत्वात् ।
4891

तेषु देशान्त– आ॰, श्र॰ ।

तेषु4892

नन्वत्रा
विद्यमानत्वं गम्यतेऽनुपलब्धितः । मा चाप्रयत्नसाध्यत्वादकस्थस्यैव सिद्ध्यति ॥ नैतयाऽनुपलब्ध्याऽत्र
वस्त्वभावः प्रतीयते । तद्देशाऽगमनात् सा हि दूरस्थेष्वस्ति सत्स्वपि ॥ गत्वा गत्वा तु तान् देशान्
यद्यर्थो नोपलभ्यते । ततोऽन्यकारणाभावादमन्नित्यवगम्यते ॥ –मी॰ श्लो॰ अर्था॰ श्लो॰ ३६–३८ ।

तेषु देशान्तरेषु गत्वा अनुपलब्ध्या तदभावः; इत्यष्यसुन्दरम् यतः–

गत्वा गत्वापि तान् देशान् नास्य जा4893

जानामि –न्यायमं॰ ।

नासि नास्तिताम् ।

कोंशाम्व्यास्त्वयि निष्क्रान्ते तत्प्रवेशा4894

शादिशङ्कया –न्यायमं॰ ।

भिशङ्कया ॥ न्यायमं॰ पृ॰ ३८

तस्मादभूमिरि4895

अनुपलब्धिः ।

यमसर्वज्ञानाम् । अतो नियतदेशोपलभ्यमानपरिमित⁴⁸⁹⁶

–तमानो पु– श्र॰ ।

परिमाण
पुरुषशरीराऽन्यथानुपपत्त्यैव तदितस्सकलदेशनास्तित्वाऽवधारणं तस्य⁴⁸⁹⁷

चैत्रस्य ।

इत्यर्थापत्त्यैव त⁴⁸⁹⁸

बहिः ।

त्र
तद⁴⁸⁹⁹

चैत्राभावनिश्चयः ।

भावनिश्चयः इति ॥ छ ॥

अर्थापत्तेः अनुमानप्रमाणे अन्तर्भावसमर्थनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्4900

पृ॰ ५०५ पं॰ १८ ।

–दृष्टः श्रुतो वा इत्यादि; तत्र दृष्टः श्रुतो वाऽ
र्थः स्वसा4901

रात्रिभोजनादिना–
आ॰ टि॰ । तुलना–एषा विचार्यमाणा तु भिद्यते नानुमानतः ॥ प्रतिबन्धाद्विना वस्तु न वस्त्वन्तर
बोधकम् । यत्किञ्चिदर्थमालोक्य न च कश्चित्प्रतीयते ॥ प्रतिबन्धीऽपि नाज्ञातः प्रयाति मतिहेतुताम् ।
न सद्योजातबालादेरुद्भवन्ति तथा धियः ॥ न विशेषात्मना यत्र सामान्यज्ञानसम्भवः । तत्राप्यस्त्येव
सामान्यरूपेण तदुपग्रहः ॥ –न्यायमं॰ पृ॰ ४१ । अर्थापत्तेरप्यनुमान एवान्तर्भावोऽविनाभावबलेनार्थ
प्रतिपत्तिसाधनत्वात् । अन्यथा नोपपद्यते इत्युक्ते सत्येबोपपद्यत इति लभ्यते । अयमेवाविनाभाव इति ।
–न्यायसा॰ पृ॰ २२ । अर्थापत्त्युत्थापकोऽर्थोऽन्यथानुपपद्यमानत्वेनानवगतः, अवगतो वाऽदृष्टार्थपरिक
ल्पनानिमित्तं स्यात् ? –प्रमेयक॰ पृ॰ १९३ । स्या॰ र॰ २८३ ।

ध्येन सम्बद्धः, असम्बद्धो वा तं कल्पयनि ? यदि असम्बद्धः;
कथं तत्कल्पनाकारणम् ? नहि यत्किञ्चिद् दृष्ट्वा यः कश्चिदर्थः कल्प
यितुं शक्यः अतिप्रसङ्गात् । अथ सम्बद्धः; तर्हि अ⁴⁹⁰²

दृष्टात् श्रुतादर्थात्–
आ॰ टि॰ । तुलना–दर्शनार्थादर्थादर्थापत्तिर्विरोध्येव श्रवणादनुमितानुमानम् । –प्रश॰ भा॰, कन्द॰
पृ॰ २२३ । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५९० । शब्दे ऐतिह्यानर्थान्तरभावाद् अनुमानेऽर्थापत्तिसंभवानर्थान्तर
भावाच्चाप्रतिषेधः । –न्यायसू॰ २ । २ । २ । प्रत्यक्षेणाप्रत्यक्षस्य सम्बद्धस्य प्रतिपत्तिरनुमानं तथा
चार्थापत्तिसंभवाभावाः । वाक्यार्थसम्प्रत्ययेनानभिहितस्यार्थस्य प्रत्यनीकभावाद् ग्रहणमर्थापत्तिरनुमान
मेव । –न्यायभा॰ २ । २ । २ । कथमर्थापत्तिरनुमानेन संगृह्यते ? द्वयोरेकतरप्रतिषेधस्य द्वितीयाभ्यनुज्ञा
विषयत्वात् । यत्र यत्र द्वयोर्वस्तुनोरेकतरद्वस्तु प्रतिषिध्यते तत्र तत्र द्वितीयाभ्यनुज्ञा दृष्टा, यथा दिवा न
भुङ्क्ते इत्यभिधानात् रात्रौ भुङ्क्ते इति गम्यते । –न्यायवा॰ पृ॰ २७६ । न्यायली॰ पृ॰ ५७ । [p. n513 ]
न चार्थापत्तिरनुमानतो भिद्यते, लोके तदसङ्कीर्णोदाहरणाभावात्, प्रकारान्तराभावाच्च । –न्यायकुसु॰
३ । १९ । सिद्ध साध्याविनाभावो ह्यर्थापत्ते प्रभावक । सभवादेश्च यो हेतु सोऽपि लिङ्गान्न भिद्यते ॥
दृष्टान्तनिरपेक्षत्व लिङ्गस्यापि निवेदितम् । तन्न मानान्तर लिङ्गादर्थापत्त्यादिवेदनम् ॥ –तत्त्वार्थ
श्लो॰ पृ॰ २१७ । प्रमेयक॰ पृ॰ १९३ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५८५ । जैनतर्कवा॰ पृ॰ ७७ । स्या॰
र॰ पृ॰ २८३ । रत्नाकराव॰ २ । १ ।

तो जायमाना
[p. 513 ] प्रतीतिः अनुमानमेव, तथाहि–दृष्टात् श्रुताद्वाऽर्थाद् अर्थान्त⁴⁹⁰³

–न्तरप्रतोति– श्र॰ ।

रे प्रतीतिः अनुमानमेव,
अविनाभावबलेन उपजायमानत्वात्, यद् यद् अविनाभावबलेनोपजायते तत्तदनुमानेव
यथा धूमाद⁴⁹⁰⁴

–द्वह्निविज्ञानम् ब॰ ।

ग्निविज्ञानम्, अविनाभावबलेनोपजायते चार्थापत्त्यभिमता प्रतीतिरिति ।

किञ्च, अ⁴⁹⁰⁵

दृष्ट श्रुतो वाऽर्थ –आ॰ टि॰ ।

सौ तत्सम्बद्धोऽपि त⁴⁹⁰⁶

सम्बद्धरूपतया –आ॰ टि॰ ।

द्रूपतया ज्ञातः, अज्ञातो वा4907

वा कल्पना– आ॰ ।

तत्कल्पनानिमित्तं
स्यात् ? न तावदज्ञातः, बालादेरपि अतोऽदृष्टार्थकल्पनाप्रसङ्गात् । अथ ज्ञातः; तत्रापि
कि साध्यप्रतिपत्तिकाले तत्सम्बद्धतया असौ ज्ञातः, पूर्व वा ? प्रथमपक्षे कि प्रमा4908

तुलना–
अस्यान्यथानुपपद्यमानत्वागम अर्थापत्तेरेव प्रमाणान्तराद्वा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ १९३ । स्या॰ र॰ पृ॰
२८४ ।

णा
न्तरात् तत्सम्बद्धतया तदाऽसौ ज्ञातः, तत एव वा ? तत्राद्यविकल्पोऽयुक्तः; त⁴⁹⁰⁹

साध्यप्रतिपत्तिकाले

त्प्रति
पत्तिकाले तत्सम्बन्धग्राहिणः प्रमाणान्तरस्यासंभवात्, संभवे वा साध्यस्यापि अत⁴⁹¹⁰

सम्बन्धग्राहिण प्रमाणान्तरादेव ।

एव
सिद्धेः किमर्थापत्त्या ?

अस्तु वासौ, तथापि–अनुमानान्न भिद्यते; तथाहि–अर्थापत्तिः अनुमानमेव,
प्रमाणान्तरावगतसाध्यस⁴⁹¹¹

–सम्बद्धाद् ब॰ ।

म्बन्धाद् हेतोरुपजायमानत्वात्, यद्यत्प्रमाणान्तरावगतसाध्य
स⁴⁹¹²

–सम्बद्धाद्धे– आ॰ ।

म्बन्धाद् हेतोरुपजायते तत्तदनुमानमेव यथा धूमाद् वह्निविज्ञानम्, प्रमाणान्तराव
गतसाध्यसम्बन्धाद्धेतोः उपजायते चार्थापत्त्यभिमतं ज्ञानमिति । अथ तत एव साध्य
सम्बद्धतया असौ ज्ञातः; तदा अन्योन्याश्रयः–सिद्धायां हि अर्थापत्तौ तदु4913

पीनत्वगृहाभावादे –
आ॰ टि॰ ।

त्थापकार्थस्य
तत्सम्बद्धतया ज्ञप्तिसिद्धिः, तत्सिद्धौ च अर्थापत्तिसिद्धिरिति । अथ पूर्वं तत्सम्बद्धतयाऽ
सौ ज्ञातः कि साध्यधर्मिण्येव, दृष्टान्तधर्मिणि वा ? प्रथमविकल्पे अर्थापत्तेर्वैयर्थ्यम्
तत्साध्यस्य प्रा4914

प्रागेव सिद्ध– श्र॰ ।

गेव प्रसिद्धत्वात् । दृष्टान्तधर्मिण्यप्य⁴⁹¹⁵

मीमासका हि अर्थापत्तौ सम्बन्धावगम दृष्टान्ते न स्वीकुर्वन्ति अर्थापत्त्यनुमानयोर्भेदा
भावप्रसङ्गात् । अविनाभाविता चात्र तदैव परिकल्प्यते । न प्रागवधृतेत्येव सत्यप्येषा न कारणम्
मी॰ श्लो॰, अर्था॰ श्लो॰ ३० इत्यभिधानात् ।

नभ्युपगमान्नासौ तत्स⁴⁹¹⁶

दृष्टान्तधर्मिणि चेद् दृष्ट श्रुतो वार्थ
पूर्व प्रतिपन्न तदा साध्यधर्मिणि किमायातम् –आ॰ टि॰ ।

म्बद्धतया ज्ञातव्यः ।

किञ्च, त⁴⁹¹⁷

दृष्टान्तधर्मिणि । तुलना–अथ
प्रमाणान्तरात्तदवगम, तत्कि भूयोदर्शन विपक्षेऽनुपलम्भो वा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ १९४ । स्या॰ र॰ पृ॰
२८४ ।

त्रासौ4918

–सौ सम्बद्ध– ब॰, –सौ साध्यस्य सम्बद्ध– श्र॰ ।

साध्यसम्बद्धतया भूयोदर्शनात्, विप⁴⁹¹⁹

विपक्षा हि अनग्निदेशाद्या अनन्ता एव–आ॰ टि॰ ।

क्षेऽनुपलम्भात्, अर्थापत्त्य
[p. 514 ] न्तराद्वा प्रतीयेत ? न तावद् भूयोदर्शनात्, शक्तेरतीन्द्रियतया भूयोदर्शनाऽसंभवात् ।
नापि विपक्षेऽनुपलम्भात्, तस्यापि उपलब्धियोग्येष्वेवार्थेषु स⁴⁹²⁰

सम्बन्धं प्रति हेतु– आ॰ ।

म्बन्धप्रतिपत्तिहेतुत्वात् ।
नापि अर्थापत्त्यन्तरात्, अनवस्थाप्रसङ्गात् । कथ तर्हि साध्यसाधनयोः सम्बन्धप्रति
पत्तिर्भवतोऽपीति चेत् ? ऊ⁴⁹²¹

ऊहात् अस्मा– ब॰ ।

हाख्यप्रमाणान्तरात् । अस्माकं तदभ्युपगमे को दोषः
इति चेत् ? प्रमाणसंख्याव्याघातः, तथा प्रत्यक्षेण हि प्रतिपन्ने प्रतिबन्धे अनुमानं
प्रवर्त्तते इत्यादि4922

तुलना–भूयोदर्शनगम्या च व्याप्ति –मी॰ श्लो॰ अनु॰ श्लो॰ १२ ।

ग्रन्थविरोधश्च, सर्वत्र ऊहाख्यप्रमाणादेव सम्बन्ध
प्रतिपत्तिप्रसिद्धेः । न खलु तस्य कश्चिदगोचरोऽस्ति येन शक्तेरतीन्द्रियतया केनचिल्लङ्गेन
सह सम्बन्धाऽप्रतिपत्तेः अनुमानतोऽप्रतिपत्ति स्यात् ।

यदपि–प्रत्यक्षप्रतिपन्नदाहाख्यकार्यान्यथानुपपत्त्या इत्यादि प्रत्यक्षपूर्विकार्था
पत्तेर्लक्षणमुक्तम्4923

पृ॰
५०६ प॰ ४ ।

, तत्र अनुपपत्तिस्वरूप वक्तव्यम्–किं साध्ये4924

दहनशक्त्या ।

न विना स्फोटादेरभावः
अनुपपत्तिः, प्रमाणविरोधो वा ? प्रथम⁴⁹²⁵

तुलना–तेन विना नोपपद्यते इति च व्यतिरेकभणिति
रियम्, व्यतिरेकश्च प्रतीत तस्मिन् सत्युपपद्यते इत्यन्वयमाक्षिपति, अन्वयव्यतिरेकौ च गमकस्य
लिङ्गस्य धर्म इति च कथमर्थापत्तिर्नानुमानम् । –न्यायम॰ पृ॰ ४१ ।

पक्षे तेन विना नोपपद्यते इति व्यतिरेकभणितिः,
व्यतिरेकश्च प्रतीयमानः तस्मिन् सति उपपद्यते इत्यन्वयमाक्षिपति, अन्वयव्यतिरेकौ
च लिङ्गस्यैव गमकस्य धर्माविति कथमर्थापत्तिरनुमानादतिरिच्येत ? प्रमाणविरोधोऽपि
बाध्यबाधकभावान्नान्यः । तथा च शुक्तिकायां रजततदभावग्राहिणोर्विज्ञानयोः बाध्यबाध
कभावे सति रजतान्यथानुपपत्त्या अर्थान्तरक⁴⁹²⁶

–कल्पनानुषङ्गात् ब॰, श्र॰ ।

ल्पनानुषङ्गः स्यात्, त⁴⁹²⁷

प्रमाणविरोधलक्षणाया ।

ल्लक्षणाया अनुप
पत्तेरत्राप्यविशेषात् ।

किञ्च, प्रमाणयोः परस्परप्रतिबन्धकत्वे सति अर्थापत्तिः प्र⁴⁹²⁸

प्रवर्त्तते च वक्त– ब॰ ।

वर्त्तते, ते च वक्तव्ये ।
ननु किमत्र वक्तव्यं सुप्रसिद्धत्वात् ? तथाहि–स्फोटस्वरूपं तावद् अध्यक्षं परिच्छिनत्ति,
न च तस्य दृ4929

दृष्टकारणं श्र॰ ।

ष्टं का4930

वह्निरूपम् –आ॰ टि॰ ।

रणं सभवति, कारणा4931

शक्तिरूपम् –आ॰ टि॰ ।

न्तरञ्च नोपलभ्यते, कारणाभावे च कार्याभा
वो दृष्टः, अतः कारणाभावाख्यलिङ्गप्रभवानुमानात् त⁴⁹³²

स्फोटस्य –आ॰ टि॰ ।

स्याभावः प्राप्तः इत्येवं प्र⁴⁹³³

स्फोट
प्रत्यक्षेण तावत्स्फोटसद्भाव आवेदित, शक्तिरूपकारणाभावानुमानेन तु स्फोटाभावोऽनुमित इति
स्फोटविषये प्रत्यक्षानुमाने विघटेते, अतस्तयोर्विषयभेदं प्रदर्शयन्ती अर्थापत्ति सघटनकारिणी भवति ।

माणद्वय
विघटनायां तत्सङ्घटनात्मिका तयोर्विषयभेदं दर्शयन्ती अर्थापत्तिः प्रवर्त्तते । स्फोट
ज्ञानं हि स्फोटविषयम्, कारणाभावानुमानञ्च परिदृश्यमानकारणनिबन्धनकार्याभाव
विषयमिति, तदप्यसमीचीनम्, यतः कारणाभावोऽत्र कार्याभाव⁴⁹³⁴

–निश्चयलिङ्गम् श्र॰ ।

निश्चये लिङ्गम्, स च
निश्चितः, अनिश्चितो वा तल्लिङ्ग स्यात् ? न तावदनिश्चितः, वाष्पादेरपि धूमादि
[p. 515 ] तया सन्दिग्धस्य लिङ्गताप्रसङ्गात् । अथ निश्चितः; कुतस्तन्निश्चयः ? कारणानुपल
ब्धेश्चेत्; सा किं दृश्यानुपलब्धिः, अदृश्यानुपलब्धिर्वा ? यद्यदृश्यानुपलब्धिः;
कथमतोऽभावसिद्धिः, परमाणुपिशाचादिना अनेकान्तात् ? अथ दृश्यानुपलब्धिः;
तर्हि अतः कारणाभावसिद्धेः कथमर्थापत्तेः कारणसद्भावावेदिकायाः प्रामाण्यं स्यात् ?
चक्रकप्रसङ्गाच्च न कारणाभावस्य लिङ्गता; तथाहि–कार्यकारणयोः सम्बन्धग्रहणे
सति कारणाभावाख्यमनुमानं प्रवर्त्तते, सम्बन्धग्रहणञ्च कारणग्रहणे सति, कारणग्रहणञ्च
अर्थापत्तितः, अर्थापत्तिश्च कारणाभावानुमाने सति, तच्च सम्बन्धग्रहणे सति इति ।
न च अर्थापत्तित एव स्फोटादौ कारणसद्भावसिद्धिः; अनुमानतोऽपि तत्सिद्धेः । तथाहि–
स्फोटादि कारणपूर्वकम्, कार्यत्वात्, यत् कार्यं तत् कारणपूर्वकम् यथा धूमादि, कार्यञ्चेदं
स्फोटादि, तस्मात् कारणपूर्वकमिति ।

एतेन अनुमानोपमानपूर्वकाऽर्थापत्तिद्वयमपि4935

पृ॰ ५०६ पं॰ ५, ६ ।

प्रत्याख्यातम्4936

तुलना–उपमानस्य तु स्मरणादभेदे तत्पूर्विकाऽर्थापत्ति
रनुमानमेव, व्याप्ते पूर्वं ग्रहणात् । तथा च सादृश्यावच्छिन्नो गोपिण्डो वाहादिसमर्थः गोपिण्डत्वात्
पूर्वोपलब्धैवंविधगोपिण्डवत् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५९० ।

; तस्यापि शक्तिविषय
त्वेन प्रत्यक्षपूर्वकार्थापत्तिपक्षनिक्षिप्ताऽशेषदोषानुषङ्गात् ।

यापि शब्दनित्यत्वसिद्धौ अर्थापत्तिपूर्विकार्थापत्तिरुक्ता4937

पृ॰ ५०७ पं॰ ९ ।

; साप्ययुक्ता; शब्दस्या
नित्यत्वेऽपि वा4938

वाचकस्योपपत्तेः आ॰ ।

चकत्वस्योपपत्तेः, तदनित्यत्वञ्च अग्रे प्रसाधयिष्यामः ।

या4939

योऽपि ब॰ ।

पि पीनो देवदतो दिवा न भुङ्क्ते इत्यादि श्रुतार्थापत्तिरुक्ता4940

पृ॰ ५०७
पं॰ ११ ।

; सा4941

तुलना–श्रुतार्थापत्तिरपि वराकी नानुमानाद् भिद्यते, वचनैकदेशकल्पनाया अनुपप
न्नत्वादर्थस्य च कार्यलिङ्गस्य सत्त्वात् । यथा क्षितिधरकन्धराधिकरण धूममवलोक्य तत्कारणमनलमनु
मिनोति भवान् एवमागमात्पीनत्वाख्य कार्यमवधार्य तत्कारणमपि भोजनमनुमिनोतु कोऽत्र विशेष –
न्यायम॰ पृ॰ ४५ । क्षपाभोजनसम्बन्धी पुमानिष्ट प्रतीयते । दिवाभोजनवैकल्यपीनत्वेन तदन्यवत् ॥
भोजने सति पीनत्वमन्वयव्यतिरेकत । निश्चित तेन सम्बद्धाद्वस्तुनो वस्तुतो गति ॥ –तत्त्वसं॰ पृ॰
४६५ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५८७ । स्या॰ र॰ पृ॰ ३०६ । पीनो दिवा न भुङ्क्ते इति वाक्यश्रवणाद्रात्रि
भोजनकल्पनाऽनुमितानुमानम्, लिङ्गभूतेन वाक्येन अनुमितात् पीनत्वात् तत्कारणस्य रात्रिभोजनस्य
अनुमानात् । –प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २२३ । देवदत्तो रात्रौ भुङ्क्ते दिवाऽभोजित्वे सति पीनत्वादिति ।
–वैशे॰ उप॰ ९ । २ । ५ ।

प्यनुमानमेव,
कार्यतः कारणप्रतिपत्तेः । असति हि रसायनाद्युपयोगे पीनत्वं स्वात्मनि अन्य⁴⁹⁴²

स्थूले पुरुषान्तरे ।

त्र च
भोजनकार्यत्वेन अवगतम्, तच्च देवदत्ताख्ये धर्मिणि आप्तवाक्यात् का4943

दिवा ।

लविशेषे भोजन
निषेधेन निश्चीयमानं प्र⁴⁹⁴⁴

प्रतिषेध्यमान– आ॰ ।

तिषिध्यमानकालव्यतिरिक्तकालेऽप्रतिषिद्धे स्वो4945

स्वोत्पादकस्य ब॰, श्र॰ ।

ष⁴⁹⁴⁶

पीनत्वोपपादकस्य –आ॰ टि॰ ।

पादकस्य कार⁴⁹⁴⁷

कारणसत्तामव– ब॰ ।

ण⁴⁹⁴⁸

भोजनस्य ।

स्य
सत्तामवगमयति । नहि कारणं विना कार्यस्योदयो घटते, अहेतु4949

तुलना–नित्य सत्त्वमसत्त्व हि हेतोरन्यानपेक्षणात् । अपेक्षातश्च भावाना
कादाचित्कत्वसभव ॥ –प्रमाणवा॰ ३ । ३४ ।

कत्वेन सदा सत्त्वस्य
[p. 516 ] असत्त्वस्य⁴⁹⁵⁰

–स्य प्रस– श्र॰ ।

वा प्रसङ्गात् । प्रयोगः–रात्रिभुक्तिमान् देवदत्तः, रसायनाद्युपयागाभावे
दिवाभुक्तिरहितत्वे च सति पीनत्वात्, यो यो रसायनाद्युपयोगाभावे दिवाभुक्तिरहितत्वे
च सति पीन स स रात्रिभुक्तिमान् यथा नक्तञ्चर, रसायनाद्युपयोगाभावे दिवाभुक्ति
रहितत्वे च सति पीनश्च देवदत्तः, तस्माद् रात्रिभुक्तिमानिति । ततो नहीद वाक्य
मेव तत्प्रतिपत्तिनिबन्धनम् इत्या4951

पृ॰ ५०७ पं॰ १२ ।

द्ययुक्तमुक्तम्, य⁴⁹⁵²

रसायनाद्युपयोगाभावेत्यादि –आ॰ टि॰ ।

थोक्तविशेषणविशिष्टस्य पीनत्वलक्षण
लिङ्गस्यैवातो वाक्या4953

–क्यात्तत्प्रति– ब॰ ।

त् प्रतिपत्तेः, त⁴⁹⁵⁴

वाक्यप्रतिपन्नात् ।

त्प्रतिपन्नाच्च लिङ्गात् रात्रिभोजनप्र⁴⁹⁵⁵

–प्रतिपत्तिरिति आ॰ ।

तिपत्तिसिद्धिरिति ।

याप्यभावपूर्विकाऽर्थापत्तिः सा4956

तुलना–साप्यनुमानमेव, व्याप्ते पूर्वमेव ग्रहणात् । तथाहि–देवदत्तो बहिर्देशसम्बन्धी जीवन
सम्बन्धित्वे सति गृहेऽनुपलभ्यमानत्वात् विष्णुमित्रवत् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५९१ । तदापि गेहा
युक्तत्व दृष्ट्याऽदृष्टेर्विनिश्चितम् । अतस्तत्र बहिर्भावो लिङ्गादेवावसीयते ॥ सद्मना यो ह्यससृष्टो
नियत बहिरस्त्यसौ । गेहाङ्गणस्थितो दृष्ट पुमान् द्वारिस्थितैरिव ॥ विपक्षोऽपि भवत्यत्र सदनान्तर्गतो
नर । अर्थापत्तिरिय तस्मादनुमानान्न भिद्यते ॥ –तत्त्वस॰ पृ॰ ४७० । प्रमेयक॰ पृ॰ २०३ । सन्मति॰
टी॰ पृ॰ ५८६ । स्या॰ र॰ पृ॰ ३०८ । चैत्रस्य गृहाभावो धर्मी बहिर्भावेन तद्वानिति साध्यो धर्म
जीवन्मनुष्यगृहाभावत्वात् पूर्वोपलब्धैवविधगृहाभाववत् । –न्यायम॰ पृ॰ ४३ । तदप्यनुमानमेव,
यदा खलु सन्नेकत्र नास्ति तदाऽन्यत्रास्ति, यदा वाऽव्यापक एकत्रास्ति तदाऽन्यत्र नास्ति, सोऽय स्वशरीर
एव व्याप्तिग्रह सुकर । तथा च सतो गेहाभावदर्शनेन लिङ्गेन बहिर्भावदर्शनमनुमानम् । –न्यायवा॰
ता॰ पृ॰ ४३८ । साख्यतत्त्वकउ पृ॰ ४४ । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २२३ । न्यायकुसु॰ ३ । १९ । प्रश॰
किरणा॰ पृ॰ ३२४ । वैशे॰ उप॰ ९ । २ । ५ ।

प्यनुमानमेव, जीवतश्चैत्रस्य गृहाभावेन लिङ्गेन
बहिर्भावावगमात् । तथाहि–जीवतश्चैत्रस्य गृहेऽभाव बहिर्भावेन तद्वान्, जीवन्मनुष्य
गृहाभावत्वात्, पूर्वोपलब्धैवंविधगृहाभाववत्, यथा धूमोऽग्निमान् धूमत्वात् पूर्वोपलब्ध
धूमवत् । ततश्च गृहादीनां लिङ्गत्वनिराकरणं शब्दाडम्बरमात्रम् अस्मन्मतांशाऽस्पर्शित्वात् ।

यत्पुनः प्रमेयानुप्रवेशो दूषणमुक्तम्4957

पृ॰ ५०९ प॰ ८ ।

; तदपि न युक्तम्; य⁴⁹⁵⁸

तुलना–किं प्रमेयमभिम
तमत्र भवता किं सत्तामात्रमुत बहिर्देशविशेषित सत्त्वम् । –न्यायमं॰ पृ॰ ४३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ३०९ ।

तः किं प्रमेयमत्राऽमिप्रे
तम्–किं सत्तामात्रम्, बहिर्देशविशेषित वा सत्त्वम् ? तत्र सत्तामात्र तावद् आगमा
देवाऽवगतमिति न⁴⁹⁵⁹

नत्प्रमा– आ॰ ।

प्रमाणा4960

–णान्तरं प्रमे– ब॰ ।

न्तरप्रमेयतामवलम्बते । बहिर्देशविशेषितं तु सत्त्व भवति
प्रमेयम्, न च तस्य तदानीमनुप्रवेशः । गृहे चैत्राभावग्राहकं हि प्रमाण तत्रैव⁴⁹⁶¹

गृह एव ।

तत्सद्भा
वावेदकं प्रमाणमपाकरोति न पुनः बहिस्तत्सदसत्त्वचिन्तां करोति ।

मृतस्य⁴⁹⁶²

वृत्तस्य –न्यायमं॰ । मृतस्य जीवतो वा दूरे प्राङ्गणेऽपि वा । तिष्ठतश्चैत्रस्य
गृहाभावपरिच्छेदे विशेषाभावात् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ३०९ ।

जीवतो दूरे तिष्ठतः प्राङ्गणेऽपि वा ।

गृहाभावप⁴⁹⁶³

–परिच्छेदनवि– श्र॰ ।

रिच्छेदे न विशेषोस्ति कश्चन ॥ न्यायम॰ पृ॰ ४३

[p. 517 ]

जीवनविशि4964

–शिष्टश्चासौ ब॰ ।

ष्टस्त्वसौ4965

गृहाभाव –आ॰ टि॰ ।

गृह्यमाणो लिङ्गतामेव प्रतिपद्यते व्यभिचाराभावात् । न
च वि4966

विशेषग्रह– श्र॰ ।

शेषणग्रहणमेव प्रमेयग्रहणम्; यतो जीवनमन्यद् अन्यच्च बहिर्भावाख्यं प्रमेयमिति ।

अथ मतम्–जीवनविशिष्टगृहाभावप्रतीतिरेव बहिर्भावप्रतीतिरिति; तदप्यवि
चारितरमणीयम्; य⁴⁹⁶⁷

तुलना–जीवनविशिष्टगृहाभावप्रतीते बहिर्भाव प्रतीत
न तत्प्रतीतिरेव बहिर्भावप्रतीति । न हि दहनाधिकरणधूमप्रतीतिरेव दहनप्रतीतिः, किन्तु धूमादन्य एव
दहन, इहापि गृहाभावजीवनाभ्यामन्य एव बहिर्भाव, पर्वतहुतवहयोस्सिद्धत्वान्मत्त्वर्थमात्र तत्रापूर्व
मनुमेयम्, एवमिहापि बहिर्देशयोगमात्रमपूर्वमनुमेयम् । –न्यायमं॰ पृ॰ ४३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ३०९ ।

तो जीवनविशिष्टगृहाभावप्रतीतेर्बहिर्भावप्रतीतिर्भवति, न तु तत्प्रती
तिरेव बहिर्भावप्रतीतिः । न हि द⁴⁹⁶⁸

दहनादिकारण– श्र॰ ।

हनाधिकरणधूमप्रतीतिरेव दहनप्रतीतिर्दृष्टा । अथ
धूमादन्यो दहनः तेना4969

तेन तत्प्र– श्र॰ ।

त्र तत्प्रतीतिभेदो युक्तः; तदेतदन्यत्रापि समानम्–गृहाभाव-जीव
नाभ्यां तद्बहिर्भावस्यापि अन्यत्वात्, तत्कथमत्रापि तत्प्र⁴⁹⁷⁰

जीवतो गृहाभावबहिर्भावयो –आ॰ टि॰ ।

तीत्योरभेदः स्यात् ? यथा च
पर्वत-वह्न्योः सिद्धत्वात् म⁴⁹⁷¹

पर्वतो वह्निमान् इति रूपम् ।

त्त्वर्थमात्रं तत्र अपूर्वमनुमेयमेवमिष्टम्, एवमिहापि ब⁴⁹⁷²

भावस्य
जीवनेनैव सिद्धत्वात् –आ॰ टि॰ ।

हिर्देश
मात्रम् अपूर्वमनुमेयमस्तु । यदि तु तदधिकं प्रमेयमिह नेष्यते, तदा 4973

गृहाभावग्राहकं हि अभावप्रमाणम्, जीवनग्राहकञ्च आग
मप्रमाणमिति ।

गृहाभावजीवनयोः
स्वप्रमाणाभ्यामवधारणाद् आनर्थक्यमेव अर्थापत्तेः । तस्मात् प्रमेया4974

बहि सद्भाव ।

न्तरसद्भावात्
तस्य चाऽननुप्रवेशान्न कश्चिद्दोषः । अ⁴⁹⁷⁵

तुलना–अर्थापत्तावपि च तुल्य एवाय दोष, तत्राप्यर्था
दर्थान्तरकल्पनाभ्युपगमात् । दृष्ट श्रुतो वार्थोऽन्यथा नोपपद्यते इत्यर्थकल्पनेत्येव ग्रन्थोपनिबन्धात् ।
तस्य तस्मात्प्रतीरिति तत्र व्यवहारस्तत्रावाच्य ? तत्प्रतीतौ तदनुप्रवेशो दोष एव । स्वभावहेताविव
तद्वुद्धिसिद्ध्या तत्सिद्धे प्रमाणान्तरवैफल्यादिति । –न्यायमं॰ पृ॰ ४४ । स्या॰ र॰ पृ॰ ३०९ ।

र्थापत्तावपि च तुल्य एवायं दोषः, तत्रापि
अर्थादर्थान्तरकल्पनाभ्युपगमात् । त⁴⁹⁷⁶

तस्य साध्यस्य तस्मात् साधनात् प्रतीरिति व्यवहारश्च अनुमान इवार्थापत्तावप्यस्ति –आ॰ टि॰ ।

स्य तस्मात् प्र⁴⁹⁷⁷

प्रतिपत्तिरिति श्र॰ ।

तीतिरिति यत्र व्यवहारः तत्रावश्यं
तत्प्रतीतौ तदनुप्रवेशदोषोऽनुषज्यते, स्वभावहेताविव तद्बुद्धिसिद्ध्या त⁴⁹⁷⁸

यथा स्वभावहेतौ शिंशपाबुद्ध्यैव वृक्षबुद्धौ जाताया प्रमाणान्तरेण न कार्यम्, तथात्रापि गृहा
भावेनैव लिङ्गेन बहिर्भावस्यावगतत्वान्नार्थापत्त्या कार्यम् –आ॰ टि॰ ।

त्सि4979

–सिद्धिः आ॰, ब॰ ।

द्धेः प्रमा
णान्तरवैफल्यात् ।

ननु चाभावो निश्चितो लिङ्गं भविष्यति, सदसत्त्वग्राहिणोश्च प्रमाणयोः विरोधे
कथं तन्निश्चयः ? अतो यावदागमस्य बहिर्भावविषयता न प्रतीयते तावन्न गृह ए⁴⁹⁸⁰

अपि तु सर्वत्रैवाभाव –
आ॰ टि॰ ।

वाऽभाव
निश्चय इति, तस्य⁴⁹⁸¹

य एव जीवनतो गृहाभावनिश्चय स एव बहिर्भावनिश्चय इति, अतो गृहाभा
वाख्यो हेतु प्रमेय बहिर्भावाख्यमनुप्रविष्ट इति भाव –आ॰ टि॰ ।

निश्चये प्रमेयानुप्रवेशदोषानुषङ्गः, अर्थापत्तिस्तु प्रमाणद्वयविरोधे सत्येव
[p. 518 ] प्रवर्त्तते इति कथं तदनुप्रवेशः ? तदसमीक्षिताभिधानम्; स⁴⁹⁸²

तुलना–तथाहि–सत्त्वमात्र वा विरुध्यते चैत्रस्य गेहाभावेन गेहसत्त्व वैकत्रास्य । न तावद्यत्र
क्वचन सत्त्वस्यास्ति विरोध गेहेऽसत्तया समानविषयत्वाभावात् गृहाभावावच्छिन्नाभावेन गृहसत्त्व
विरुद्धत्वात्प्रतिषिध्यते न तु सत्त्वमात्रम् तत्र तस्यौदासीन्यात्, तस्माद् गृहाभावेन सिद्धेन सतो बहिर्भावोऽ
नुमीयत इति युक्तम् । एतेन विरुद्धयो प्रमाणयोरविरोधापादन विषयव्यवस्थया अर्थापत्तिविषय
परास्त, अवच्छिन्नाऽनवच्छिन्नयोरविरोधात् । –न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ ४३९ । सांख्यतत्त्वकउ पृ॰
४४ । अनियम्यस्य नायुक्ति नानियन्तोपपादक । न मानयोर्विरोधोऽस्ति प्रसिद्धे वाप्यसौ सम ॥ –
न्यायकुसु॰ ३ । १९ ।

दसत्त्वज्ञानयोः असमान
विषयतया विरोधाऽसिद्धेः । आगमेन हि देशविशेषानवच्छिन्नस्य चैत्रस्य सत्ता प्रतिपाद्यते
न गृहे बहिर्वा, प्र⁴⁹⁸³

नियतदेशविषयत्वेनैव सिद्धमध्यक्षम् –आ॰ टि॰ ।

त्यक्षेण तु गृहावच्छिन्नस्य चैत्रस्याभाव इति । समानविषयत्वे तु त⁴⁹⁸⁴

तयोरन्यथा– ब॰ ।

योरन
न्यथासिद्धाऽध्यक्षबाध्यत्वेन आ⁴⁹⁸⁵

अबलमागमजं
ज्ञानमनियतदेशविषयत्वात् –आ॰ टि॰ ।

गमजज्ञानस्य मिथ्याज्ञानस्येव नाऽर्थान्तरकल्पनाकारणत्वम् ।

अथ मतम्4986

प्रभाकरस्य । यदि यद्येन विना नोपपद्यते तदेवाव
गमक स्यात्, इह तु यन्नोपपद्यते तदेवावगम्यते । किं चात्र नोपपद्यते ? जीवतो गृहाभावदर्शनात्
अन्यत्राभावो नोपपद्यते । तत किम् ? नात्राभावस्य गम्यता । कस्य तर्हि ? भावस्य । न चासौ
गृहाभावदर्शनेनोपपद्यते । बाढ नोपपद्यते । न हि गृहाभावदर्शनेन विना बहि भाव उपपद्यते । –शाबर
भा॰ बृह॰ १ । १ । ५ । विना कल्पनयाऽर्थेन दृष्टेनानुपपन्नताम् । नयता दृष्टमर्थ या साऽर्थापत्तिस्तु
कल्पना ॥ अभावेन गृहे भावो बहिष्कल्पनया विना । नयताऽनुपपन्नत्व कल्प्यमाना बहिर्यथा ॥
गम्यस्यानुपपन्नत्वमिह कल्पनया विना । मानान्तरविरोधेन सन्देहापत्तिलक्षणम् ॥ देशेन हि विना
भावो न कदाचन दृश्यते । विना भावेन सिद्धोऽपि ते सन्देहमार्च्छति ॥ तत्सन्देहव्युदासाय कल्पना या
प्रवर्त्तते । सन्देहापादाकादर्थादर्थापत्तिरसौ स्मृता ॥ गमकस्यानुमाने तु विपक्षासत्त्वलक्षणम् । गम्यतेऽ
नुपपन्नत्व विना गम्येन वस्तुना ॥ तत्सामग्रीविभेदेन भिन्ने एते परस्परम् । अर्थापत्त्यनुमानाख्ये प्रमाणे
इति निश्चितम् ॥ –प्रक॰ पं॰ पृ॰ १२८ । तुलना –न्यायम॰ पृ॰ ४४ ।

–अनुमाने गमकविशेषणम् अन्यथानुपपन्नत्वं बह्निं विना धूमो नोप
पद्यते इति, अर्थापत्तौ तु विपर्ययः गमकं विना गम्यो नोपपद्यते । गम्यो हि बहिर्भावः,
स जीवतो गृहाभावं विना नोपपद्यते, गृहान्निर्गतो जीवन् बहिरस्तीत्येवं गम्यगमकयो
रनुपपद्यमा4987

–मानविपर्ययात् श्र॰ ।

नत्वे विपर्ययात् प्रमाणान्तरमनुमानादर्थापत्तिरिति, त⁴⁹⁸⁸

तुलना–एतदपि
ग्रन्थवैषम्योपपादनमात्रम् न तु नूतनविशेषतोत्प्रेक्षणम्; गम्ये तावदगृहीते सति तद्गतमनुपपद्यमानत्व
कथमवधार्येत, गृहीते तु गम्ये किं तद्गतानुपपद्यमानत्वग्रहणेन साध्यस्य सिद्धत्वात् –न्यायम॰ पृ॰
४४ ।

दप्यसङ्गतम्, साध्या
विनाभाविनो लिङ्गात् लिङ्गिनि ज्ञानमनुमानम् इत्यनुमानलक्षणम् । त⁴⁹⁸⁹

तत्त्वार्थापत्तौ ब॰ ।

च्चार्थापत्तौ
अस्त्येव । न हि तदुत्थापकार्थस्य साध्येन अविनाभावोऽसिद्धः; ततः4990

अर्थापत्त्युत्थापकार्थात् ।

त⁴⁹⁹¹

साध्य ।

त्सिद्ध्यभाव
प्रसङ्गात् । स चाविनाभावः अन्यथानुपपन्नत्वापरपर्यायः उभयनिष्ठत्वात् गमकवि
शेषणं वास्तु गम्यविशेषणं वा नैतावता अर्थापत्त्यनुमानयोः भेदः, अन्यथा सूर्यस्य गम
नशक्तिरस्ति गतिमत्त्वाऽन्यथानुपपत्तेः इति पक्ष⁴⁹⁹²

पक्षधर्मसहि– आ॰ ।

धर्मत्वसहिताया अर्थापत्तेः वह्नेर्दाह
[p. 519 ] शक्तिरस्ति स्फोटान्यथानुपपत्तेः इति तद्रहिता4993

शक्तिर्वह्नौ स्फोटश्च करतलादौ इति न स्फोटस्य पक्षधर्मता –आ॰ टि॰ ।

र्थापत्तिः प्रमाणान्तरं स्यात्, तथा च प्रमा
णसंख्याव्या4994

पक्षधर्मत्वसहिततद्रहितयोरर्थापत्त्योश्चेदभेद, तदाऽनुमानार्थापत्त्योरपि तथास्तु –आ॰ टि॰ । षडेव
प्रमाणानीति प्रमाणसख्याव्याघात सप्तमस्य प्रसिद्धेः ।

घातः । नियमवतोऽर्थाद् अर्थान्तरप्रतिपत्तेरविशेषात्त⁴⁹⁹⁵

पक्षधर्मत्वसहित-तद्रहितार्थापत्त्योः ।

योरभेदे स्वसाध्या
विनाभाविनोऽर्थाद् अर्थान्तरप्रतिपत्तरेत्रा4996

अर्थापत्तावपि ।

प्यविशेषात् कथमनुमानादर्थापत्तेर्भेदः स्यात् ?

असिद्धञ्चात्र अविनाभावस्य गम्यविशेषणत्वम्; गृहे चैत्राभावे एव बहिस्तत्सद्भाव
गमके तस्य⁴⁹⁹⁷

गमकस्य विशेषणमविनाभाव –आ॰ टि॰ ।

विशेषणत्वसम्भवात् । नहि तस्य⁴⁹⁹⁸

अविनाभावस्य ।

त⁴⁹⁹⁹

गमक
विशेषणत्वे ।

द्विशेषणत्वे कश्चिद्दोषः सम्भवति येन गम्य
विशेषणता कल्प्येत । न च स⁵⁰⁰⁰

पूर्वस्यामर्थाप– ब॰ ।

र्वस्यामर्थापत्तौ गम्यविशेषणता अविनाभावस्य सम्भवति,
प्रत्यक्षादिप्रभवाऽर्थापत्तौ गमकस्यैव स्फोटादेः अविनाभावविशेषणत्वसंभवात् । न खलु तत्र
गम्यायाः शक्तेः स्फोटं विनाऽनुपपत्तिः सम्भवति; तम⁵⁰⁰¹

स्फोटादिकं विनापि ।

न्तरेणापि अस्याः5002

शक्ते ।

सद्भावाभ्युपगमात् ।

यच्चान्यदुक्त⁵⁰⁰³

पृ॰ ५११ पं॰ ६ ।

म्–पक्षधर्मतानिश्चयसमये साध्यस्य नियतदेशतया अत्रा5004

अर्थापत्ती ।

ऽप्रतीतेः
अनुमानाद्वैलक्षण्यम् इत्यादि; तदप्युक्तिमात्रम्, गृहाभावाख्यधर्म्यवच्छेदेन बहिर्भावस्य
प्र⁵⁰⁰⁵

प्रतीतिः आ॰ ।

तीतेः, ध⁵⁰⁰⁶

घर्मे बहिर्देश– ब॰ ।

र्मी एव हि देशशब्देन उच्यते, तदवच्छेदश्च अत्रास्त्येवेति न ततस्तद्वैलक्षणयम् ।

यदपि सम्बन्धग्रहणाभावाच्च इत्याद्युक्तम्5007

पृ॰ ५१० पं॰ १५ ।

, त⁵⁰⁰⁸

तदप्ययुक्तम् यतः श्र॰, ब॰ ।

दपि न; यतः सर्वत्र सम्बन्धग्रह
णस्य ऊहाख्यप्रमाणप्रसादादेव प्रसिद्धेः इत्युक्तम्5009

तर्कनिरूपणप्रसङ्गे, पृ॰ ४२६ ।

। अतश्च देशान्तराणामानन्त्यान्न न
तत्र नास्तित्वेन स⁵⁰¹⁰

सम्बन्धग्रहणमित्या– ब॰ ।

म्बन्धग्रहः इत्याद्ययुक्तम्, अनियतसाध्यसाधनव्यक्तिसम्बन्धग्रहण
स्वभावत्वात्तस्य⁵⁰¹¹

ऊहस्य ।

। कथम⁵⁰¹²

तुलना–
अनग्निव्यतिरेकनिश्चये च धूमस्य भवता का गति । या तत्र वार्त्ता सैवेहापि नो भविप्यति । न च
भूयोदर्शनावगम्यमानान्वयमात्रैकशरणतया यस्य वस्त्वन्तराभावो गम्यस्तस्यैव दुष्यति । मम त्वदृष्टि
मात्रेण गमका सहचारिण ॥ मी॰ श्लो॰ अर्था॰ श्लो॰ ४० इति कथयितुमुचितम्, अनिश्चितव्यति
रेकस्य साध्यनिश्चयाभावादिति पक्षधर्मान्वयव्यतिरेकोऽपि नागृहीतोऽनुमानाङ्गम् । –न्यायमं पृ॰ ४५ ।

न्यथा धूमस्य अनग्निव्यतिरेकनिश्चयः तत्रापि अस्य दोषस्याऽ
विशेषात् ? न च भूयोदर्शनावगम्यमानाऽन्वयमात्रेण गमकोऽ⁵⁰¹³

–सौ अनि– श्र॰ ।

सौ5014

धूमो हेतु ।

युक्तः, अनिश्चित
व्यतिरेकस्य साध्यनिश्चयाऽहेतुत्वात् । न च सत्तामात्रेणासौ तद्धेतुः, अन्वयवद् व्यति
रेकस्यापि निश्चितस्यैव अनुमानाङ्गतोपपत्तेः ।

किञ्च, अ⁵⁰¹⁵

तुलना–असर्वगतस्य द्रव्यस्य नियतदेशवृत्तेरक्लेशेन तदितरदेशनास्तित्वा
वधारणम् । –न्यायमं॰ पृ॰ ४५ । न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ ४३ । दृष्टमेतत्–
अव्यापकं द्रव्यमेकत्रास्ति तदन्यत्र नास्तीति यथा प्राचीप्रतीच्योरेकत्रोपलभ्यमान सविताऽन्यत्र न भव
तीतीदं दर्शनबलेनैवमवधार्यते । –प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २२३ ।

सर्वगतद्रव्यस्य चैत्रादेः नियतदेशवृत्तेः5016

परिमितदेशवृत्तित्वादिति हेतो ।

त⁵⁰¹⁷

तदन्यदेशे प्रतिनियते च अनु– ब॰ ।

दन्यदेशे प्रतिनियते प्रत्यक्षतः,
[p. 520 ] अ⁵⁰¹⁸

अतिनियते आ॰ ।

प्रतिनियते चानुमानतोऽभावसिद्धेः कथमुक्तदोपानुषङ्गः ? तच्चानुमानम्5019

तुलना–देशान्तराणि चैत्रशून्यानि चैत्राधिष्ठितव्यतिरिक्तत्वात् तत्समीपदेशवदिति । –
न्यायम॰ पृ॰ ३८ ।

–देशान्त
राणि चैत्रशून्यानि चैत्राधिष्ठितदेशव्यतिरिक्तत्वात् तत्समीपदेशवत् । न च देशान्तराणि
चैत्रयुक्तानि तत्समीपदेशव्यतिरिक्तत्वात् चैत्राधिष्ठितदेशवत् इति प्रत्यनुमानोपहतमेतदि
त्यभिधातव्यम्5020

ननु देशान्तर शून्य चैत्रेणैव प्रतीयते । तद्देशव्यतिरिक्तत्वात् समीपस्थित
देशवत् । विरुद्धाव्यभिचारित्व तद्वदेव हि गम्यते । समीपदेशभिन्नत्वाच्चैत्राधिष्ठितदेशवत् । एतदुक्त
भवति–न तावद्देशान्तराणि चैत्रशून्यानि तत्सयुक्तदेशव्यतिरिक्तदेशत्वादिति हेतु सभवति, सन्दिग्ध
त्वात्, देशान्तराण्यपि तत्सयुक्तानि न वेत्येतावदेव विचार्यते । कथ तेषा तत्संयुक्तदेशाद् व्यति
रेकसिद्धि । यदि परमेवमुच्यते–यमेवाधुना चैत्रोऽधिष्ठितोऽपवरकदेश तद्व्यतिरिक्तत्वादिति, एव
विधश्चाप्रयोजको हेतु, इतरथा हि शक्यते–चैत्रयुक्त देशान्तर तत्समीपव्यतिरिक्तदेशत्वात् तदघिष्ठि
तदेशवदिति । –मी॰ श्लो॰ अर्था॰, न्यायर॰ पृ॰ ४६१–६२ ।

; त⁵⁰²¹

प्रतिपक्षप्रयोगस्तु प्रत्यक्षा
दिविरुद्धत्वाद्धेत्वाभास एव । –न्यायम॰ पृ॰ ४५ ।

त्पक्षस्य प्रत्यक्षादिबाधितत्वात् । तदेवमर्थापत्तेः अनुमानादर्थान्त⁵⁰²²

–न्तरतासिद्धे श्र॰ ।

र
त्वाऽसिद्धेः सिद्ध प⁵⁰²³

मीमासकानाम् ।

रेषां प्रमाणसख्याव्याघात ।

ननु भ⁵⁰²⁴

जैनानामपि ।

वतामप्येव प्रमाणसंख्यानियमविरोधस्तुल्यः उपमानादेः प्रदिपादितप्रमाण
प्रपञ्चस्य प्रत्यक्षपरोक्षाभ्यामर्थान्तरत्वाऽविशेषात् इत्यारेकापनोदार्थमाह– सर्वस्य
इत्यादि । सर्वस्य अनन्तरोक्तस्य उपमानादिप्रमा5025

प्रमाणपञ्चकस्य ब॰ ।

णप्रपञ्चस्य परोक्षेऽन्तर्भावात् नाऽस्माक
कश्चिद्दोषः । कस्मात् तस्य तत्रान्तर्भाव इति चेत् ? त⁵⁰²⁶

उपमानादय परोक्षेऽन्तर्भवन्ति परोक्षलक्षणलक्षितत्वात् । तुलना–यदेकलक्षणलक्षित
तद्व्यक्तिभेदेऽप्येकमेव यथा वैशद्यैकलक्षणलक्षित चक्षुरादिप्रत्यक्षम्, अवैशद्यैकलक्षणलक्षितञ्च शब्दा
दीति । –प्रमेयक॰ पृ॰ १९२ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५९५ । स्या॰ र॰ प॰ २८३ ।

ल्लक्षणलक्षितत्वात् । यस्य यल्लक्षण
लक्षितत्वं तस्य तत्रान्तर्भावः यथा रूपसुखादिसंवेदनस्य प्रत्यक्षे, परोक्षलक्षणलक्षितत्वञ्च
उपमानादेरिति । यथैव हि रूपादिसंवेदनस्य सुखादिसंवेदनस्य च विषय⁵⁰²⁷

रूपादि
सुखादिलक्षण ।

भेदात् साम⁵⁰²⁸

चक्षुरादि-मानसादिरूप ।

ग्री
भेदाच्च अ⁵⁰²⁹

अन्योन्यवैल– आ॰,
ब॰ ।

न्योन्यं वैलक्षण्येऽपि वैशद्यस्वरूपप्रत्यक्षलक्षणलक्षितत्वात् प्रत्यक्षत्वम्,
तथा उपमानादेरपि अवैशद्यस्वभावपरोक्षलक्षणलक्षितत्वात् परोक्षत्वमिति ।

नन्वेवमपि परोक्षस्य स्मृतिप्रत्यभिज्ञानतर्काऽनुमानागमभेदैः परिगणितत्वा5030

लघीयस्त्रयस्य ज्ञानमाद्य स्मृति का॰ १०
इति कारिकायाम्, परीक्षामु॰ ३ । २ । प्रमाणनय॰ ३ । २ । प्रमाणमी॰ १ । २ । २ । इत्यादिषु च ।

त्
कथमुपमानादेस्तत्रान्तर्भावः, तदन्तर्भावे वा परिगणनविरोधः ? इत्यसमीचीनम्; उ⁵⁰³¹

तुलना –प्रमेयक॰ पृ॰ १९३ । स्या॰ र॰ पृ॰ २८३ ।

प
मानादेः प्रत्यभिज्ञानादिरूपतया तत्परिगणनाऽविरोधकत्वात् । दर्शनस्मरणकारणकं हि
स⁵⁰³²

सकल्पनं श्र॰ ।

ङ्कलनं प्रत्यभिज्ञानमुच्यते, इदमप्युपमानादिज्ञानं दर्शनस्मरणकारणकं सादृश्यादि
[p. 521 ] सङ्कलनस्वभावञ्च, अतः कथं प्रत्यभिज्ञानात् व्यतिरिच्येत ? य⁵⁰³³

उपमान प्रत्यभिज्ञानात्मकमेव दर्शनस्मरणकारणकत्वे सति सादृश्यादिसङ्कलनस्वभाव
त्वात् ।

द् दर्शनस्मरणका5034

–कारण संकलन– आ॰, श्र॰ ।

रणकं
सादृश्यादिसङ्कलनस्वभावञ्च तत् प्रत्यभिज्ञानमेव यथा प्रसिद्धप्रत्यभिज्ञान⁵⁰³⁵

स एवाय जिनदत्त इत्येकत्वप्रत्यभिज्ञानम् ।

म्, त⁵⁰³⁶

तत्कारणं सादृ– ब॰ ।

त्कारणकं
सादृश्यादिसङ्कलनस्वभावञ्चोपमानमिति ।

तद् इत्यादिना प्रकृतोपसंहारमाह–यस्माद् उपमानादेः परोक्षेऽन्तर्भावः तत्
तस्मात् समञ्जसम् उपपन्नम् प्रत्यक्षं परोक्षञ्च इति एवं द्वे एव प्रमाणे इति । कुत
एतत् ? इत्यत्राह– अन्यथा इत्यादि । अन्यथा अन्येन प्रकारेण तेषां प्रमाणानां
सङ्ख्याया अनवस्थानादिति ॥ छ ॥

मिथ्यायुक्तिपलालकूटनिचयं प्रज्वाल्य निःशेषतः,

सम्यग्युक्तिम⁵⁰³⁷

–महामुनि पु– ब॰ ।

हांशुभिः पुनरियं व्याख्या परोक्षे कृता ।

येनासौ निखिलप्रमाणकमलप्राज्यप्रबोधप्रदः,

भास्वानेष⁵⁰³⁸

–नेष
जयत्परोक्षमहि– ब॰ ।

जयत्यचिन्त्यमहिमा शास्ताऽकलङ्को जिनः ॥ छ ॥

इति श्री5039

श्रीमत्प्रभा– ब॰ ।

प्रभाचन्द्रविरचिते न्यायकुमुदचन्द्रे लघीयस्त्रयालङ्कारे तृतीयः प⁵⁰⁴⁰

परिच्छेद समाप्त ॥ ब॰ ।

रिच्छेदः ॥ छ ॥

प्रमाणप्रवेशे चतुर्थ आगमपरिच्छेदः ।

प्रत्यक्षेतररूपमानमखिलं व्याख्याय साभासताम्,

तस्य⁵⁰⁴¹

मानस्य

ख्यापयितुं कथञ्चिदधुना प्रारभ्यते प्रक्रमः ।

मिथ्यैकान्तमहान्धकूपपतनव्यामुग्धबुद्धेः स्फुटम्,

कः सन्मार्गनिरूपणेऽत्र कुशलः स्याद्वादभानोः परः ॥ १ ॥

अथ प्रमाणाभासत्वेन⁵⁰⁴²

–त्वेन सिद्धविज्ञा– ब॰ ।

प्रसिद्धं विज्ञानं कथञ्चिदेव तदाभासं न सर्वथेति प्रदर्शयन्नाह–

प्र⁵⁰⁴³

स्याद् भवेत् ।
किम् ? प्रत्यक्षाभ प्रत्यक्षप्रमाणाभासमित्यर्थ । अक्षमिन्द्रियानिन्द्रिय प्रति नियत प्रत्यक्ष ज्ञान
मात्रम् तदिवाभातीति व्युत्पत्ते । किं विशिष्टम् ? तैमिरादिक तिमिरादागत तैमिर तदादिर्यस्य
आशुभ्रमणादे तथोक्तम् । तत् किं स्यात् ? प्रमाण भवति । कथम् ? कथञ्चित् भावप्रमेयापेक्षया
द्रव्यापेक्षया वा, न सर्वथा प्रमाणाभासमेव, बहिरर्थाकारविषय एव ज्ञानस्य विसवादात् स्वरूपापेक्षया
तस्याविसवादात् । अत्राविनाभाव दर्शयति यदित्यादि । यज्ज्ञान यथैव यावद्विषयावबोधनप्रकारेण
अविसवादि, विसंवादो गृहीतार्थव्यभिचार तद्रहितमविसवादि, तज्ज्ञान तथा तावद्विषयावबोधन-[p. n522 ]
प्रकारेण प्रमाण मतमिष्ट परीक्षकैरिति । तथाहि–सर्व मशयादिक प्रमाणाभास स्वरूपापेक्षया
द्रव्यापेक्षया वा प्रमाण भवति तत्रविसवादित्वात्, यद्यप्राविसवादि तत्तत्र प्रमाण यथा रसे रसज्ञानम्,
अविसवादि च सशयादिक स्वरूपे द्रव्यरूपादौ वा, ततस्तत्र कथञ्चित्प्रमाणमिति । विसवाद एव
खल्वप्रामाण्यनिबन्धनम् अविसवादश्च प्रामाण्यनिबन्धनमिति न्यायम्य सकलवादिसम्मतत्वात् सर्वथा
प्रमाणाभासस्य न्यायशून्यत्वात् । बहि प्रमेयापेक्षाया प्रमाण तत्रिभञ्च ते आप्तमी॰ श्लो॰
८३ इति वचनात् । न हि ज्ञान स्वरूपे विसवादि तस्याहम्प्रत्ययसिद्धत्वात् । प्रसिद्धे च विषये
प्रवर्तमान कथमप्रमाण स्यादिति । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ४२ । अस्या कारिकाया यद्दिग्नानादिना
तैमिरादिक प्रत्यक्षाभासमुक्तम्, तस्य कथञ्चिदेव प्रत्यक्षाभासता दर्शयति । दिग्नागादे प्रत्यक्षाभ
स्वरूपप्रदर्शका ग्रन्थास्त्वित्यम्–भ्रान्तिस्मवृतिसज्ज्ञानमनुमानानुमानिकम् । स्मरणञ्चाभिलापश्चेत्य
क्षाभास सतैमिरम् ॥ अथ मरीचिकादिषु जलादिकल्पनात् भ्रमज्ञान प्रत्यक्षाभासम् । सवृतिसत्य हि
स्वस्मिन् अर्थान्तरमारोप्य तत्स्वरूपकल्पनात् प्रत्यक्षाभासम् । अनुमान तत्फलञ्च पूर्वानुभवकल्प
नान्न प्रत्यक्षम् । –प्रमाणमसु॰, वृ॰ १ । ८ । त्रिविध कल्पनाज्ञानमाश्रयोपप्लवोद्भवम् । अविकल्प
कमेकञ्च प्रत्यक्षाभ चतुर्विधम् ॥ त्रिविध कल्पनाज्ञान प्रत्यक्षाभम्–मरीचिकाया जलाध्यवसायि भ्रान्ति
ज्ञानम् । सवृती विसवादिव्यवसायसावृतज्ञानम्, पूर्वदृष्टैकत्वकल्पनाप्रवृत्त लिङ्गानुमेयादिज्ञानम् ।
अविकल्पकञ्चैक प्रत्यक्षाभासम्, कीदृशम् ? आश्रयस्य इन्द्रियस्य उपप्लवस्तिमिराद्युपघात तस्मा
द्भवो यस्य तत्तथा । एवञ्च चतुर्विधं प्रत्यक्षाभासम् । नन्वविकल्पक प्रत्यक्षम्, ततस्वयमपीद
सविकल्पकत्वादेक प्रत्यक्षाभास । तत्किम् ? भ्रान्तिज्ञान मृगतृष्णिकाया जलावसायि । सवृतिमतो
द्रव्यादेर्ज्ञानम् । अनुमान लिङ्गज्ञानम्, आनुमानिक लिङ्गिज्ञानम् । स्मार्तम् स्मृति । आभिलापिक
ञ्चेति विकल्पप्रभेद आचार्यदिग्नागेनोक्त । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ २ । २८८ । तुलना–पीतशस्वादिषु
विज्ञान तु न प्रमाणमेव तथार्थक्रियाव्याप्नेरभावात्, सस्थानमात्रार्थक्रियाप्रसिद्धावन्यदेव ज्ञान प्रमाण
ममुमानम्, ततोऽनुमान मस्थाने सशय परवेति प्रत्ययद्वयमेतत् प्रमाणमप्रमाणञ्च । –प्रमाणवार्तिकाल॰
प्रथमपरि॰ ।

त्यक्षाभं कथञ्चित् स्यात् प्रमाणं तैमिरादिकम् ।

य⁵⁰⁴⁴

तुलना–यथा यत्र विशद तथा तत्र प्रत्यक्षम् । यथा यत्राविसवाद तथा तत्र
प्रमाणता ॥ पृ॰ ६५B तथा च सर्व स्वभावे परभावे वा कथञ्चिदेव प्रमाण न सर्वथा । –
सिद्धिवि॰, टी॰ पृ॰ ८६A । यथा यथाविसवादस्तथा तत्र प्रमाणता । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १७० ।
सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ६९B. । यथा यथाविसवादस्तथा तत्र प्रमाणतेत्यकलङ्कदेवैरप्युक्तत्वात् ।
–अष्टसह॰ पृ॰ १६३ । यद्यथैवासवादि प्रमाण तत्तथा मतम् । विसवाद्यप्रमाणञ्च तदध्यक्षपरो
क्षयो ॥ –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५९५ ।

द्यथैवाऽविसंवादि प्रमाणं तत्तथा मतम् ॥ २२ ॥

[p. 522 ]

विवृतिः–तिमिरा5045

तुलना–येनाकारेण तत्त्वपरिच्छेद तदपेक्षया प्रामाण्यमिति । तेन प्रत्यक्षतदाभासयो
रपि प्रायश सङ्कीर्णप्रामाण्येतरस्थितिरुन्नेतव्या । प्रसिद्धानुपहतदृष्टेरपि चन्द्रार्कादिषु देशप्रत्यासत्त्या
द्यभूताकारावभासनात् । तथोपहताक्षादेरपि सख्यादिविसवादेऽपि चन्द्रादिस्वभावतत्त्वोपलम्भात् ।
तत्प्रकर्पापेक्षया व्यपदेशव्यवस्था गन्धद्रव्यादिवत् । –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ २७७ । अनुपप्लुत
दृष्टीना चन्द्रादिपरिवेदनम् । तत्सख्यादिषु सवादि न प्रत्यासन्नतादिषु ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १७० ।
उद्धृतेय समग्रा विवृति –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५९५ ।

द्युपप्लवज्ञानं चन्द्रादावविसंवादकं प्रमाणं यथा तत्सङ्ख्यादौ
विसंवादकत्वादप्रमाणम्, प्रमाणेतरव्यवस्थायाः तल्लक्षणत्वात् । नहि ज्ञानं यदप्य
नुकरोति तत्र प्रमाणमेव समारोपव्यवच्छेदाकाङ्क्षणात् । कथमन्यथा दृष्टे प्रमा
णान्तरवृत्तिः ? कृतस्य करणायोगात्, तदेकान्तहानेः कथञ्चित्करणानिष्टेः । तदस्य
विसंवादोऽपि अवस्तुनिर्भासात्, चन्द्रादिवस्तुनिर्भासानामविसंवादकत्वात् ।

[p. 523 ]

कारिकार्थ–

प्रत्यक्षाभम् इत्युपलक्षणम्, तेन परोक्षाभमपि य⁵⁰⁴⁶

यदेकान्तवादिनां श्र॰ ।

देकान्तेन वादिनां लोकानां
वा प्रसिद्धं तत्कथञ्चित् स्याद् भवेत् प्रमाणम् नैकान्तेन तदा
भासम् इत्यभिप्रायः । किं तद् ? इत्यत्राह–तैमिरादिकमिति ।
तिमिरादागतं तैमिरम् आदिर्यस्य आ⁵⁰⁴⁷

तिमिरमक्ष्णोर्विप्लव, इन्द्रियगतमिद विभ्रमकारणम् । आशुभ्रमणमलातादे, मन्दं हि
भ्रम्यमाणेऽलातादौ न चक्रभ्रान्तिरुत्पद्यते, तदर्थमाशुग्रहणेन विशेष्यते भ्रमणम्, एतच्च विषयगत
विभ्रमकारणम् । सक्षोभो वातपित्तश्लेष्मणाम्, वातादिषु हि क्षोभ गतेषु ज्वलितस्तम्भादिभ्रान्ति
रुत्पद्यते, एतच्चाध्यात्मगत विभ्रमकारणम् । सवैरेव च विभ्रमकारणै इन्द्रियविषयबाह्याध्यात्मिका
श्रयगतैरिन्द्रियमेव विकर्त्तव्यम् । अविकृत इन्द्रिय इन्द्रियभ्रान्त्ययोगात् । आदिग्रहणेन काचकामलादय
इन्द्रियस्था गृह्यन्ते । आशुनयनानयनादयो विषयस्था । आशुनयनानयने हि कार्यमाणेऽलातादावग्नि
वर्णदण्डाभासा भ्रान्तिर्भवति । हस्तियानादयो बाह्याश्रयस्था गाढमर्मप्रहारादय आध्यात्मिकाश्रयस्था
विभ्रमहेतवो गृह्यन्ते । –न्यायबि॰ टी॰ पृ १६–१७ ।

शुभ्रमणादिज्ञानस्य तत्तथोक्तम् । कुत एतद् ? इत्याह–
यद्यथा इत्यादि । यतो य⁵⁰⁴⁸

यदि ज्ञानं आ॰ ।

द्विज्ञानं येनैव प्रकारेण अविसंवादि त⁵⁰⁴⁹

–तज्ञानं आ॰ ।

द् विज्ञानं तेनैव
प्रकारेण प्रमाणमभिप्रेतम् । तथा च कल्पनापोढमभ्रान्तम्5050

प्रत्यक्षम् इति शेष ।

न्यायबि॰ १ । ४ इत्यत्र,
इन्द्रि5051

इन्द्रि
यार्थसन्निकर्षोत्पन्न ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मक प्रत्यक्षम् । –न्यायसू॰ १ । १ । ४ ।

यार्थसन्निकर्षोत्पन्नमव्यभिचारि न्यायसू॰ १ । ४ इत्यत्र, स⁵⁰⁵²

सत्सम्प्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणा बुद्धिजन्म तत्प्रत्यक्षमनिमित्त विद्यमानोपलम्भनत्वात् । –जैमिनिसू॰
१ । १ । ४ ।

त्सम्प्रयोगे
जैमिनिसू॰ १ । १ । ४ इत्यादौ च यदभ्रान्ता5053

आदिपदेन अव्यभिचारिसत्सम्प्रयोगजयो परिग्रहः ।

दिग्रहणं भ्रान्तनिवृत्त्यर्थं त⁵⁰⁵⁴

भ्रान्तम् –आ॰ टि॰ ।

द् यदि सर्वथा अप्रत्य
क्षत्वात् तेना5055

अभ्रान्तादिग्रहणेन ।

पसार्यते तदा प्रमाणविरोधः । अथ कथञ्चित्5056

अप्रत्यक्षत्वात्तेनापसार्यते इति सम्बन्ध ।

; तदा ए⁵⁰⁵⁷

एकांशत हानि श्र॰ ।

कान्तहानिरित्युक्तं भवति ।

विवृतिव्याख्यानम्–

कारिकां व्याचष्टे तिमिर इत्यादिना । तिमिरादीनां कार्यभूतं यद् उपप्ल
वज्ञानं द्विचन्द्रादिविषयं तत् चन्द्रादौ आदिशब्देन धावल्यवर्तुलत्वा
दिपरिग्रहः तत्र प्रमाणम् । कुत एतत् ? अविसंवादकं यतः तत्रांशे ।
अत्र दृष्टान्तमाह–यथा इत्यादि । यथा तत् तिमिराद्युपप्लवज्ञानं संख्यादौ द्वित्वस्थि
रत्वादौ विसंवादकत्वादप्रमाणम् । यदि नाम तत्तथाविधं किमेतावता प्रमाणेतर
रूपं भविष्यति इत्याशङ्क्य आह– प्रमाण इत्यादि । प्रमाणञ्च इतरच्च अप्रमाणं तयोः
व्यवस्थायाः तल्ल⁵⁰⁵⁸

सवादविसवाद
लक्षणत्वात् –आ॰ टि॰ ।

क्षणत्वात् संवादविसंवादलक्षणत्वात् । ननु कथं तदेव प्रमाणमि
तरच्च युक्तं विरोधादिति चेत् ? अत्राह– नहि इत्यादि । हिर्यस्मात् न⁵⁰⁵⁹

न तज्जाज्ञानं ब॰ ।

ज्ञानं
भवत्कल्पितं निर्विकल्प⁵⁰⁶⁰

–कसंवेदनम् श्र॰ ।

कवेदनं यदपि इत्यपिशब्दोऽभ्युपगमे, परमार्थतः अर्था
कारताया ज्ञानेऽसंभवात्, तदसंभवश्च प्रपञ्चतः प्रागेव⁵⁰⁶¹

पृ॰ १६७ ।

तत्प्रतिषेधात् सिद्धः5062

सिद्ध अतोऽभ्युप– ब॰, श्र॰ ।

। अभ्यु
[p. 524 ] पगम्याप्युच्यते–य⁵⁰⁶³

तथोक्त श्र॰ ।

थोक्तं ज्ञानं यदपि वस्त्वनुकरोति यदाकारं भवति तत्र वस्तुनि
प्रमाणमेव, नहि इत्यभिसम्बन्धः, किन्तु अप्रमाणमपि इत्येवकारार्थः । कुत एतद् ?
इ⁵⁰⁶⁴

इत्यत्राह श्र॰, ब॰ ।

त्याह– समारोप इत्यादि । क्ष⁵⁰⁶⁵

क्षणिकादेरग्रहणादप्रमाण निर्विकल्पकम्, यदि हि क्षणभगादि निर्विकल्पकप्रत्यक्षेणैव गृहीत
स्यात्तदा तत्साधनार्थमनुमान किमर्थं प्रयुज्यत इति हृदयम् –आ॰ टि॰ ।

णिकेऽक्षणिकज्ञानं समारोपः तस्य व्यवच्छेदो निरासः
तस्य आकाङ्क्षणात् । तदनभ्युपगमे दूषणमाह– कथम् इत्यादि । कथमन्यथा तदा
काङ्क्षणाभावप्रकारेण दृष्टे दर्शनविषयीकृते क्षणभङ्गादौ प्रमाणान्तरस्य अनुमानस्य
वृत्तिः ? न कथमपि इत्यर्थः । नहि समारोपव्यच्छेदात् अन्यत्तस्य⁵⁰⁶⁶

अनुमानस्य ।

फलम् । अथ न
समारोपनिषेधार्था तत्रास्य प्रवृत्तिः । किं तर्हि ? ग्रहणार्था, इत्यत्राह– कृत इत्यादि ।
कृतस्य अनु5067

निर्विकल्पकप्रत्यक्षेण ।

भवेन अनुभूतस्य क्षणभङ्गादेः अनुमानेन कर⁵⁰⁶⁸

करणस्यायोगात् ब॰ ।

णस्य ग्रहणस्य अयोगात्,
अन्यथा अनवस्था स्यात्, तद्गृहीतेप्यस्मिन् अनुमानान्तरेण ग्रहणप्रसङ्गात् ।

अथ अर्थदर्शनेन नीलादिकमेव गृहीतं न क्षणभङ्गादिकं तेनायमदोषः, अत्राह–
तद् इत्यादि । तदेकान्तः कृ5069

क्षणैकान्त ब॰ ।

तैका5070

यद्धि वस्तु तत्सर्वात्मना कृत गृहीत निर्विकल्पेन इत्येकान्त कृतैकान्त ।

न्तः एकस्यार्थस्वभावस्य⁵⁰⁷¹

एकस्यार्थस्वभावस्य प्रत्यक्षस्य सत स्वयम् । कोऽन्यो भागो न दृष्ट स्यात् य प्रमाणै परीक्ष्यते ॥
–प्रमाणवा॰ । उद्धृतश्चायम् –न्यायम॰ पृ॰ ९३ । अभि॰ आलोक॰ पृ॰ १५२ । सिद्धिबि॰ टी॰ पृ॰
७१A. । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४०५ । प्रमेयक॰ पृ॰ २३६ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५०७ । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰
४९६B । स्या॰ र॰ पृ॰ ५३४ । शास्त्रवा॰ यशो॰ पृ॰ १५८B ।

प्रमाणवा॰ ३ । ४२
इत्यादिवचनात् । यत्कृतं तत्कृतमेव तस्य हानेः हानिप्रसङ्गात् कथं प्रमाणान्तरवृत्तिः ?
तद्धानिः कुतः ? इत्यत्राह– कथञ्चिद् इत्यादि । कथञ्चित् नीलादिरूपेण न⁵⁰⁷²

न च क्षण– श्र॰ ।

क्षण
भङ्गादिरूपेण यत् करणं वस्तुनो ग्रहणं तस्याऽनिष्टेः, अन्यथा गृहीतेतररूपता एकस्य
स्यात् । उपसंहारव्याजेन दूषणान्तरमाह– तद् इत्यादि । यत एवं तत् तस्मात् अस्य
अर्थाकारदर्शनस्य विसंवादोऽपि वि5073

विप्रलम्भोऽपि नास्ति ब॰ ।

प्रलम्भोपि न केवलं कथञ्चित् प्रामाण्यमेव । कुत
एतत् ? इत्यत्राह–अवस्तुनिर्भासात् । अवस्तुनो भवन्मते बहिरन्तर्वाऽसत एव स्थूला
कारस्य निर्भासाद् अनुकरणाद् दर्शन प्रमाणं न स्यादिति भावः । व्यवहारेण
प्रामाण्येऽपि न सौगतस्य इष्टतत्त्वसिद्धिः । अथ निरन्वयविनश्वरादिवस्तुस्वरूपाननु5074

अग्रहणेऽपि –आ॰ टि ।

करणेऽपि नीलादिसच्चेतनादिवस्तुस्वरूपानुकरणात् तत्प्रामाण्यम्, इत्याह– चन्द्रादि
इत्यादि । चन्द्रादि च तद् वस्तु च तस्य निर्भासानाम् उपप्लवज्ञानसम्बन्धिप्रति
भासानां प्रामाण्यं स्यात् प्रमाणम् इत्येतदनुवर्त्तमानं लब्धभावप्रत्ययमिह सम्बद्ध्यते ।
कुत एतद् ? इत्यत्राह–अविसंवादकत्वात् । न खलु चन्द्रादिविप्लवज्ञानं धावल्यवर्त्तु
लत्वादौ विसंवदति इति । एवं तावत् यत् परेण प्रत्यक्षाभं 5075

तैमिरादीन्द्रि– श्र॰, ब॰ ।

तैमिरिकादीन्द्रियज्ञानमुक्तं
तदपि कथञ्चित् प्रत्यक्षमिति व्यवस्थापितम् ।

[p. 525 ]

साम्प्रतं कल्प⁵⁰⁷⁶

द्रष्टव्यम् –पृ॰ ५२१ टि॰ ४ ।

नापदेन यत् परेण विकल्पज्ञानं तदाभासमुक्तं तदपि प्रत्यक्षं साधयन्नाह–

स्व⁵⁰⁷⁷

भवति । किम् ? स्वसंवेद्यम् स्वेन तत्त्वज्ञानात्मना संवेद्यं
ग्राह्यम् स्वसवेद्यं ज्ञानस्वरूपमित्यर्थः । वेद्यवेदकाकारद्वयाविरोधात् ज्ञानस्य अन्यथा अवस्तुत्वापत्तेः ।
किं विशिष्टम् ? विशदार्थावभासनम् अर्थस्य परमार्थसतोऽवभासनमवबोधनमर्थावभासनम् विशद स्पष्ट
तच्च तदर्थाबभासन च तत्तथोक्तम् । केषाम् ? विकल्पानाम्, घटोऽय गौरय शुक्लोऽयं गायकोऽयमि
त्यादिनिश्चयज्ञानानाम् । कुत ? सविकल्पाबभासनात्, विकल्पो जात्याद्याकारावबोध सह विक
ल्पेनेति सविकल्पक तस्यावभासनादनुभवात् । कदा ? सहृताशेषचिन्तायाम्, सहृता नष्टा अशेषा
स्मृत्यादयश्चिन्ता विकल्पा यस्यामवस्थाया सा तथोक्ता तस्याम् । चक्षुरादिबुद्धौ जात्याद्याकारविशेषस्य
अवबोधनस्य अप्रतिहतत्वात्, ततो विकल्पज्ञानस्य प्रत्यक्षाभासत्वमयुक्तमित्यर्थ । –लघी॰ ता॰ पृ॰
४३ ।

संवेद्यं विकल्पानां विशदार्थावभासनम् ।

संहृताशेषचिन्तायां सविकल्पावभासनात् ॥ २३ ॥

विवृतिः–सर्वतः संहृ5078

धर्मकीर्तिनोक्त यत्–शान्तचेतस्कतया चक्षुषा यद्रूपदर्शनं भवति तन्निर्विकल्पकम् । तस्मिश्च
रूपस्वलक्षण क्षणिक-परमाण्वात्मकं प्रतिभासते । तथाहि–सहृत्य सर्वतश्चिन्ता स्तिमितेनान्तरात्मना ।
स्थितोऽपि चक्षुषा रूपमीक्षते साऽक्षजा मति ॥ –प्रमाणवा॰ २ । १२४ ग्रन्थकृता तत्प्रतिविहितम्–
यत्तदवस्थायामपि सविकल्पकमेव ज्ञान स्थिरस्थूलाद्यर्थग्राह्यनुभूयते । तुलना–सहृत्य सर्वतश्चित्तं
स्तिमितेनान्तरात्मना । स्थितोऽपि चक्षुषा रूपं स्वञ्च स्पष्ट व्यवस्यति । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १८६ ।

त्य चिन्तां स्तिमितान्तरात्मना स्थितोऽपि चक्षुषा रूपं
संस्थानात्मकं स्थूलात्मकमेकं सूक्ष्मानेकस्वभावं पश्यति न पुनः असा5079

तुलना–न हि जातुचिदसहायमाकारं पश्यामो यथा व्यावर्ण्यते तथैवानिर्णयात्, नानावयव
रूपाद्यात्मनो घटादेः बहि सम्प्रतिपत्तेः न परमाणुसंचयरूपस्य । –सिद्धिवि॰, टी॰ पृ॰ ३६B. ।

धारणैकान्तं
स्वलक्षणम्, प्रति5080

प्रतिसंहारं व्यु– ई॰ वि॰ ।

संहारव्युत्थितचित्तस्य तथैवास्मरणात् । तस्मादविशदमेव अवि
कल्पकं प्रत्यक्षाभम् । न च विशदेतरविकल्पयोः विषयभेदैकान्तः प्रत्यासन्नेतरा
र्थप्रत्यक्षाणाम् एकार्थविषयतोपपत्तेः ।

कारिकार्थ–

स्वसंवेद्यं स्वसंवेदनाध्यक्षग्राह्यम् । केषाम् ? इत्याह–विकल्पानाम् । किं तद् ?
इत्याह–विशदार्थावभासनम् । कुत् एतत् ? इत्याह– संहृत
इत्यादि । संहृता अशेषाश्चिन्ता यस्यामवस्थायां तस्यामपि सविकल्पकस्यैव
ज्ञानस्य अवभासनात् । ततो यदुक्तं परेण–न⁵⁰⁸¹

अविकल्पानु– श्र॰ ।

विकल्पानुविद्धस्य स्पष्टार्थप्रतिभा
सता5082

न विकल्पानुबद्धस्यास्ति स्फुटार्थावभासिता । न विकल्पेनानुबद्धस्य सस्तुतस्य ज्ञानस्य स्फुटा
र्थावभासिताऽस्ति । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ २ । २८३ । उद्धृतोऽयम् –तत्त्वोप॰ पृ॰ ३४ । सिद्धिवि॰
टी॰ पृ॰ २८B., ९५A. । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १२० । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५०२ । न्यायवि॰ बि॰
पृ॰ ७७A । न विकल्पानुबन्धस्य –शास्त्रवा॰ यशो॰ पृ॰ १५७B. । निर्विकल्पानुबद्धस्य स्पष्टार्थ
प्रतिभासते –न्यायबि॰ टी॰ टि॰ पृ॰ ३५ ।

। प्रमाणवा॰ २ । २८३ इत्यादि, प्रत्यक्षं कल्पनापोढं प्रत्यक्षेणैव सिद्ध्यति5083

प्रत्यक्षं कल्पनापोढ प्रत्यक्षेणैव सिद्ध्यति ।[p. n526 ]
प्रत्यात्मवेद्य सर्वेषा विकल्पो नामसश्रय ॥ यत्तत्प्रत्यक्षमिति प्रसिद्ध तत्कल्पनाया अपोढ द्रष्टव्य कल्प
नार्थरहितमित्यर्थ । तच्चैतदीदृश प्रत्यक्षेणैव स्वसवेदनेनैव सिद्ध्यति । कल्पनारहितस्यार्थस्य रूपस्य
सवेदनस्यापरोक्षत्वात् । यदि तु कल्पनास्वभावत्वमस्य स्यात्तथैव प्रकाशेत विकल्पस्यापरोक्षत्वात् । तथाहि
–प्रत्यात्मवेद्य सर्वेषा प्राणिना विकल्पो नामसश्रय शब्दससर्गवान् । स यदि स्यादुपलभ्य एव भवेत् ।
–प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ २ । १२३ । उद्धृतोऽयम् –अनेकान्तजय॰ पृ॰ २०७ । न्यायवा॰ ता॰ पृ॰
१५४ । सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ १७A., ३१A । प्रमेयक॰ पृ॰ ३२ । सन्मति॰ टी पृ॰ ५०३ ।
न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ४५A, ८३B, ४९५A । स्या॰ र॰ पृ॰ ८२ । शास्त्रवा॰ यशो॰ पृ॰ १५७B

।
प्रमाणवा॰ २ । १२३ इत्यादि च⁵⁰⁸⁴

च नास्ति ब॰ ।

, तन्निरस्तम्; प्रत्यक्षबाधितत्वात् ।

[p. 526 ]

इदमपर व्याख्यानम्–स्वसंवेद्यं स्वसंवेदनग्राह्यं यद्रूपम् । केषाम् ? विक
ल्पानाम् अनुमानादिमानसज्ञानानाम् । तत्किम् ? विशदार्थावभासनम् निर्वि
कल्पकमभ्रान्तम् इत्यर्थः । कदा ? संहृताशेषचिन्तायाम् । केन रूपेण ?
स्वसंवेद्येन इति विभक्तिपरिणामेन सम्बन्धः । कि कृत्वा ? सविकल्पावभास
नात् तदवभासनमाश्रित्य इत्यर्थः । ततस्ते विकल्पाः कथञ्चित् प्रत्यक्षाभा इति भावः ।

विवृतिव्याख्यानम्–

कारिकां विवृण्वन्नाह– सर्वतः इत्यादि । सर्वतः सजातीयाद् विजातीयाच्च
संहृत्य त्यक्त्वा । काम् ? चिन्ताम् परामर्शबुद्धिम् । स्थितोऽपि
प्रतिपत्ता । केन रूपेण ? इत्याह– स्तिमितेन इत्यादि । स्थिमितः
स्थिरीभूतः अपरिस्पन्दः अन्तरात्मा मनः तेन⁵⁰⁸⁵

तेन किं श्र॰ ।

। स किं करोतीत्याह– चक्षुपा
इत्यादि । चक्षुर्ग्रहणमुपलक्षणं श्रोत्रादेः, तेन रूपं पश्यति, रूपग्रहणमपि रसादीनामुपल
क्षणम् । कथम्भूतम् ? संस्थानात्मकं वर्त्तुलत्वादिधर्मस्वभावम् । पुनरपि कथम्भूतम् ?
स्थूलात्मकं स्थूलस्वभावमेकम् । पुनरपि किंविशिष्टम् ? सूक्ष्मानेकस्वभावम्, सूक्ष्मोऽ
नेकः स्वभावो यस्य तत्तथोक्तम् । ननु सस्थानादिक गुणत्वाद् द्रव्यस्य न रूपस्य, अस्य
गुणत्वेन निर्गुणत्वात्; इत्यप्यसमीक्षिताभिधानम्, अनेकान्ते द्रव्यगुणयोरभेदार्पणया
रूपस्यापि द्रव्यधर्माऽविरोधात् । ननु चक्षुषा रूप दृश्यमानम् अन्योन्यविलक्षणानेका
नंशपरमाणुस्व⁵⁰⁸⁶

–स्वभावलक्षणरूपमेव श्र॰ ।

भावस्वलक्षणरूपमेव दृश्यते नतु स्थूलादिस्वरूपम्, इत्यत्राह– न पुनः
इत्यादि । पुनरिति भावनायाम्, न स्वलक्षणं पश्यति, कथम्भूतम् ? अ⁵⁰⁸⁷

असाधारणम् नास्ति आ॰, ब॰ ।

साधारणम्,
असाधारणः सजातीयविजातीयव्या5088

–व्यावृत्त य एको– ब॰ ।

वृत्तः एकोऽसहायः अन्तो धर्मो यस्य तत्तथोक्तम् ।
कुत एतत् ? इत्याह– प्रतिसंहार इत्यादि । सहारः अशेपविकल्पाभावः, प्रतिसंहारः
पुनर्विकल्पप्रवृत्तिः, तमाश्रित्य व्युत्थितं प्रतिबुद्धं चित्तं यस्य स तथोक्त तस्य, तथैव
असाधारणैकान्तप्रकारेण अस्मरणात् स्मरणाभावात् स्वलक्षणस्य, अतो न तस्य कदाचिद्
दर्शनम् स्थूलादिस्वभाव⁵⁰⁸⁹

–वस्यैवानुस्म– ब॰ ।

स्यैव तु स्मरणात् सदा दर्शनमि5090

–मिति यस्मा– ब॰ ।

ति ।

तस्मात् इत्यादिना उपसहारमाह–यस्मान्निर्विकल्पकं ज्ञानं परस्य प्रत्यक्षत्वे
नाऽभिप्रेतं न कदाचिद् विशदस्वरूपतया प्रतिभाति तस्माद् अविशदमेव अ⁵⁰⁹¹

अविकल्प प्र– श्रे॰ ।

विकल्पकं
प्रत्यक्षाभम् । ननु विशदेतरज्ञानानां विभिन्नप्रतिभासतया विभिन्नविषयत्वान्न स्थूलादि
[p. 527 ] स्वभावं रूपं पश्यति इत्यादि युक्तम्, य⁵⁰⁹²

प्रत्यक्षेतरज्ञाने विभिन्नविषये विभिन्नप्रतिभासत्वात् ।

योर्विभिन्नप्रतिभासत्वं तयोर्विभिन्नविषयत्वं यथा
रूपरसज्ञानयोः, विभिन्नप्रतिभासत्वञ्च प्रत्यक्षेतरज्ञानयोरिति । तथा च, विशदस्वभा
वस्य अध्यक्षस्य स्वलक्षणविषयत्वं सिद्धम्, अविशदस्वभावस्य तु विकल्पस्य स्थूलादि
विषयत्वम् इत्याशङ्क्याह– नच इत्यादि । नच नैव⁵⁰⁹³

नैवं ब॰ ।

विशदेतरविकल्पयोः अवग्रहा
दिस्मरणाद्योः विषयभेदैकान्तः, परमार्थवस्तुनि विशदविकल्पः प्रवर्त्तते, कल्पिते अवि
शदविकल्पः इति, किन्तु विशदविकल्पविषय एव अविशदविक⁵⁰⁹⁴

–विकल्पकस्य आ॰ ।

ल्पस्य विषयः । यच्च
विभिन्नप्रतिभासत्वात् इत्युक्तम्; तदप्यनैकान्तिकमित्युपदर्शयन्नाह– प्र⁵⁰⁹⁵

प्रत्यासन्नेत्यादि नास्ति आ॰, श्र॰ ।

त्यासन्न इत्यादि ।
प्रत्यासन्नश्च इतरश्च अप्रत्यासन्नः अर्थो येषां तानि च तानि प्रत्यक्षाणि तेषां विशदे
तररूपप्रतिभासभेदसंभवेऽपि एकार्थविषयतोपपत्तेः । नहि दूरासन्नपुरुषाणां पादपा
दिप्रत्यक्षेषु प्रतिभासभेदोऽसिद्धः । नापि विषयाभेदः5096

अ सिद्ध इत्यत्रापि योज्यम् –
आ॰ टि॰ ।

; पादपादेरेकस्यैव तद्विषयत्वात् ।

यदप्युच्यते–'प्र⁵⁰⁹⁷

प्रत्यक्षेण सन्ति
श्र॰, ब॰ ।

त्यक्षे न सन्ति कल्पना उपलब्धिलक्षणप्राप्तानामनुपलब्धेः,
यद्यत्र उपलब्धिलक्षणप्राप्तं सन्नोपलभ्यते तत्तत्र नास्ति यथा क्वचित् प्रदेशविशेषे घटः,
नोपलभ्यन्ते च प्रत्यक्षे तथाविधाः सत्यः कल्पना इति । न च उपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वं
तासामसिद्धम्; न⁵⁰⁹⁸

यदाह–न चेमा कल्पना अप्रतिसविदिता एवोदयन्ते व्ययन्ते चेति । नापि तत्प्रति
पत्तौ लिङ्गानुसरणेन तदाकारसमारोपसशय शक्यते कल्पयितुम् –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । ५० ।

हि इमाः कल्पना अप्रतिसंविदिता एव उदयन्ते व्ययन्ते च यतः
स⁵⁰⁹⁹

सतोऽप्यनु– आ॰ ।

त्योऽप्यनुपलक्षिताः स्युः इति; तद्दूषयन्नाह–

प्र⁵¹⁰⁰

न लक्ष्येरन् विविच्येरन् । का ? कल्पना विकल्पा । केषु ? प्रत्यक्षेषु स्वसवेदनादिषु ।
किं विशिष्टा अपि ? सत्योऽपि विद्यमाना अपि । पुन कथम्भूता ? प्रतिसविदितोत्पत्तिव्यया, उत्पत्ति
स्वरूपलाभ व्ययोऽभावप्रत्यय, प्रतिसविदितौ प्रतिप्राणि समुपलब्धौ उत्पत्तिव्ययौ यासा तास्तथोक्ता ।
न खुल सत्त्वं विना उत्पादव्ययवत्त्वमनुभूयते, अन्यथाऽतिप्रसङ्गात् । ननु सता विकल्पाना प्रत्यक्षबुद्धाव
नुपलक्षणे किं कारणमिति चेत्; प्रतिपत्तुरशक्तिरप्रणिधानञ्चेति ब्रूम । अत्र निदर्शनमाह–तदित्यादि ।
तेषा विकल्पानां स्वलक्षण स्वरूप तस्य भेद सजातीयविजातीयव्यावृत्ति स इव तद्वत् । अयमर्थ–यथा
प्रतीतोत्पादव्यया सत्यपि स्वलक्षणव्यावृत्ति कल्पनासु न लक्ष्यते अनुमानत एव तत्सिद्धे तथा प्रत्यक्षेषु
कल्पना अपि न लक्ष्यन्त इति । तर्हि कथमलक्षिताना तासा तत्रास्तित्वसिद्धिरिति चेत् ? न, पुनस्त
द्विषयस्मरणान्यथानुपपत्त्या तत्सिद्धे । सहृतसकलविकल्पावस्था हि अश्व विकल्पयतो गोदर्शनावस्था,
तत्रापि गोदर्शन निश्चयात्मकमेव पुनस्तद्विषयस्मरणान्यथानुपपत्ते । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ४४ । तुलना–
न हि सवित्ते बहुबहुविधप्रभृत्याकृतय स्वयमसविदिता एवोदयन्ते अत्ययन्ते वा यत सत्योऽष्यनुप
लक्षिता स्यु कल्पनावत् । –सिद्धिवि॰, टी॰ पृ॰ ९८A ।

तिसंविदितोत्पत्तिव्ययाः सत्योऽपि कल्पनाः ।

प्रत्यक्षेषु न लक्ष्येरन् तत्स्वलक्षणभेदवत् ॥ २४ ॥

[p. 528 ]

विवृतिः–स⁵¹⁰¹

स्वहेतोरेव तथोत्पत्ते क्षणस्थितिधर्मता तत्स्वभाव पश्यन्नपि मन्दबुद्धि सत्तोपलम्भेन
सर्वदा तथाभावस्य शङ्कया सदृशापरापरोत्पत्तिविप्रलब्धो वा न व्यवस्यति । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰
१ । ३४ । ता पुनरनित्यता पश्यन्नपि मन्दबुद्धि नाध्यवस्यति सत्तोपलम्भेन सर्वदा तद्भावशङ्काविप्र
लब्ध सदृशापरापरोत्पत्तिविप्रलब्धो वा । –प्रमाणवार्तिकालं॰ लि॰ पृ॰ २३७ ।

दृशापरापरोत्पत्तिविप्रलम्भात् तद्विशेषादर्शिनोऽनवधारणम् अस
मीक्षिताभिधानम्; सर्वथा तत्सादृश्याऽनिष्टेः । प्रतिसंहारैकान्तः संभवति न वेति
चिन्त्यमेतत् । कथञ्च प्रत्यक्षबुद्धयः सर्वाथाऽविकल्पाः पुनर्विकल्पेरन् ?

कारिकार्थ–

प्रति प्राणि संविदितौ उत्पत्तिव्ययौ यासां ताः तथोक्ता ताः तथाविधाः
सत्योऽपि विद्यमाना अपि न केवलमसत्यः, प्रत्यक्षेषु, बहुवचनं
च⁵¹⁰²

इन्द्रियमन
स्वमवेदनयोगिलक्षणस्य ।

तुर्विधस्यापि प्रत्यक्षस्य सङ्ग्रहार्थम् । कल्पना न लक्ष्येरन् ।
न च सतः प्रतिसंविदिताविर्भावविनाशवतोऽनुपलक्षणं विरुद्धम्, इत्यस्यार्थस्य समर्थ
नार्थं तत्प्रसिद्धमेव निदर्शनं प्रदर्शयन्नाह– तत्स्वलक्षणभेदवत् इति । तासां कल्प
नानां स्वलक्षणं स्वस्वरूपं तस्य भेदः स⁵¹⁰³

सजातीयाच्च व्या– आ॰ ।

जातीयाद्विजातीयाच्च व्यावृत्तिः स इव तद्वदिति ।
ए⁵¹⁰⁴

तदुक्त ब॰ ।

तदुक्त भवति–यथा प्रतिसंविदितोत्पत्तिव्ययः सन्नपि कल्पनासु तद्भेदो5105

क्षणभङ्गित्वम्, स्वरूपभेदश्च ।

न लक्ष्यते,
अन्यथा क्षणक्षयानुमानमनर्थकं स्यात्, तथा प्रत्यक्षेषु कल्पनाः सत्योऽपि न लक्ष्यन्त इति ।

विवृतिव्याख्यानम्–

तद्भेदानुपलक्षणे परकीयां युक्तिं सदूषणां सदृश इत्यादिना प्रदर्श्य कारिकार्थं
प्रतिसंहारैकान्त इत्यादिना दर्शयति–सदृशस्य समानस्य अपर
स्यापरस्य उत्पत्तिः त⁵¹⁰⁶

तथा आ॰ ।

या विप्रलम्भः अ⁵¹⁰⁷

उबाड? –आ॰ टि॰ ।

लातचक्रवत् चक्षुषो भ्रमः
तस्मात्तद्विशेषादर्शिनः त प्रकृतं सजातीयव्यावृत्तिलक्षणविशेष⁵¹⁰⁸

भेदम् ।

म् अलातचक्रवन्न
पश्यतीत्येवंशीलस्य सौगतस्य अनवधारणं य⁵¹⁰⁹

तद् श्र॰ ।

द् भेदानुपलक्षणम्, तदसमीक्षिता
भिधानम्, कुत एतत् ? इत्यत्राह– स⁵¹¹⁰

सर्वथेत्यादि
नास्ति श्र॰ ।

र्वथा इत्यादि । सर्वथा भेदाभेदोभयानुभय
प्रकारेण तासां कल्पनानां सा5111

सादृश्यानिष्टेः ब॰ ।

दृश्यस्य अनिष्टेः 5112

ततस्तदभेदोष– आ॰ ।

ततः तद्भेदोपलक्षणमेव स्यात् इत्यभिप्रायः ।
नचैतदस्ति, अतो यथा तद्भेदः सन्नपि नोपलक्ष्यते तथा प्रत्यक्षेषु सत्योऽपि कल्पना
इति । ततः प्रतिसंहारैकान्तः प्रत्यक्षेषु सकलकल्पनाविरहैकान्तः संभवति न वा इति
चिन्त्यमेतत् प⁵¹¹³

पर्यालोच्यमेतत् नास्ति आ॰ ।

र्यालोच्यमेतत् न सभवति इत्यर्थ । तत्स्वलक्षणभेदवत् ता5114

कल्पनानाम् ।

सां
तत्रानुपलक्षितानां संभवात् । ननु यद्यपि तासां तद्भेदो न लक्ष्यते तथापि अ⁵¹¹⁵

कल्पनाया लक्षणमिदम्, तथाहि–अभिलापससर्गयोग्यप्रतिभास
प्रतीति कल्पना –न्यायवि॰ पृ॰ १४ ।

भिलाप
संसर्गयोग्यप्रतिभासो विद्यमानो लक्ष्येत, न च उपलक्ष्यते । अ⁵¹¹⁶

तत ब॰ ।

तः अ⁵¹¹⁷

अभिलापससर्गयोग्यप्रतिभासस्य ।

स्याऽनुपलक्षणात्
अभा5118

–सिद्धेः प्रति– श्र॰ ।

वसिद्धेः सिद्धः प्रतिसंहारैकान्तः, इत्यत्राह– क⁵¹¹⁹

कथञ्चेदित्यादि ब॰ ।

थञ्च इत्यादि । कथञ्च न कथञ्चिदपि
[p. 529 ] प्रत्यक्षबुद्धयः, बहुवचनम् अशेषाध्यक्षबुद्धिसङ्ग्रहार्थम्, सर्वथा स्वरूपवद् बहिरपि
अविकल्पाः, पुनरिति वितर्के विकल्पेरन् बहिर्विकल्पात्मिका भवेयुः अनेकान्त
प्रसङ्गादिति मन्यते । अथवा तद्बुद्धयः सर्वथाऽविकल्पाः सत्यः क⁵¹²⁰

कथञ्च पुन आ॰ ।

थञ्च न पुनः
पश्चाद् विक⁵¹²¹

विकल्पेनैव विक– श्र॰ ।

ल्पेरन् विकल्पान् कुर्युः । न हि अविक⁵¹²²

यथाहि अभिलाप-अभिलप्यमानजातिगुणक्रियादिरहितात् क्षणिकार्थात् न शब्दसंसर्गी
विकल्पो जायते तथैव निर्विकल्पानुभवादपि शब्दशून्यात् न शब्दात्मको विकल्प समुत्पद्येत ।

ल्पादनुभवाद् अर्थादिव विकल्पः
संभवतीत्युक्त सविकल्पसिद्धिप्रघ⁵¹²³

पृ॰
५१ ।

ट्टके । ततः स्थितमर्थमुपदर्शयन्नाह–

अ⁵¹²⁴

प्रमाणमित्यनुवर्तते । तेनाभिसम्बन्धाद् अक्षध्यादीना प्रथमान्तत्वम् अर्थवशाद्विभक्तिविपरि
णाम इति न्यायात् तत एव व्याख्यायते–अक्षधीस्मृतिसज्ञाभि चिन्तयाऽऽभिनिबोधकैश्च व्यवहारे हानो
पादानरूपे अविसंवादादव्यभिचार सकलव्यवहारिणा प्रतीतिसिद्ध ततस्तानि प्रमाणानि भवन्तीत्यर्थ ।
–लघी॰ ता॰ प॰ ४५ ।

क्षधीस्मृतिसंज्ञाभिः चिन्तयाभिनिबो5125

–निबोधकैः ब॰ ।

धिकैः ।

व्यवहाराऽविसंवादः तदाभासस्ततोऽन्यथा ॥ २५ ॥

विवृतिः–प्रत्यक्षस्मृतिप्रत्यभिज्ञानोहानुमानादिभिः अविसंवादसिद्धेः अर्थेषु
तत्प्रामाण्यम्, अन्यथा तदाभासव्यस्था । तथैव श्रुतज्ञान-तदाभासव्यवस्था ।

कारिकार्थ–

अक्षाणां चक्षुरादीनां कार्यभूता धीर्बुद्धि अवग्रहाद्यात्मिका मतिः सा च
स्मृतिश्च संज्ञा च ताभिः, चिन्तया तर्केण, आ⁵¹²⁶

अभिनिबोधिकैः
ब॰, श्र॰ ।

भिनिबो
धिकैः अनुमानैः व्यक्त्यपेक्षं बहुवचनम् तैः समस्तैर्व्यस्तैश्च व्यव
हाराविसंवादः, अतस्तेषां प्रामाण्यम्, अन्यथा एकान्तवादिपरिकल्पितप्रकारेण
तदाभासः प्रमाणाभासः । नहि एकान्तवादिपरिकल्पितस्मृतिप्रत्यभिज्ञानतर्काऽप्रामा
ण्यप्रकारेण अविकल्पाक्षज्ञान-कार्यादिपरिगणितलिङ्गप्रभवानुमानप्रकारेण च प्रवृत्त्यादि
व्यवहाराविसंवादो लोके प्रसिद्धः ।

विवृतिव्याख्यानम्–

कारिकां विवृण्वन्नाह– प्रत्यक्ष इत्यादि । प्रत्यक्षस्मृतिप्रत्यभिज्ञानोहानु
मानादिभिः अविसंवादसिद्धेः कारणाद् अर्थेषु घटादिषु तेषां प्रत्य
क्षादीनां प्रामाण्यम्, अन्यथा एकान्तवादिकल्पितप्रकारेण तदाभास
व्यवस्था प्रामाण्याभासव्यवस्था । एतदेव शाब्दे श्रुतेऽतिदिशन्नाह– त⁵¹²⁷

यथैव आ॰ ।

थैव इत्यादि ।
स्मरणादिना अन्य⁵¹²⁸

परोक्षस्य –आ॰ टि॰ ।

स्य श्रुतस्य उक्तत्वात् शाब्दं श्रु5129

परोक्षम् –आ॰ टि॰ ।

त श्रुतज्ञानशब्देनेह गृह्यते, तथैव
व्यवहार⁵¹³⁰

–सवादप्रकारे– श्र॰ ।

संवाद-विसंवादप्रकारेणैव श्रुतज्ञानं तदाभासश्च तयोर्व्यवस्था ।

ननु श्रुतज्ञानं प्रमाणमेव न भवति तत्कथं तद्व्यवस्था इत्याशङ्क्याह–

प्र⁵¹³¹

व्यवहाराविसवाद[p. n530 ]
इत्यनुवर्तते । आप्तवचनादिनिबन्धन मतिपूर्वमर्थज्ञान श्रुत तच्च प्रमाण सिद्धमेव । केन सिद्धमिति
चेत् ? व्यवहाराविसवादादित्युच्यते प्रत्यक्षादिवत् । केषु ? अर्थेषु प्रमेयेषु । कीदृक्षु ? द्वीपान्तरादिष,
प्रकृतो जम्बूद्वीप तस्मादन्ये धातकीखण्डादयो द्वीपान्तराणि तान्यादिर्येषा कालस्वभावव्यवहिताना ते
तथोक्ता तेषु देशकालाकारविप्रकृष्टेष्वित्यर्थ । न हि श्रुतादर्थ परिच्छिद्य प्रवर्तमानो रसायनादि
क्रियाया विसवाद्यते ग्रहणादौ वा मलयादिप्राप्तौ वा । ततोऽनाश्वासमविश्वास न कुर्वीरन् परीक्षका ।
कुत ? क्वचित्तद्व्यभिचारत । क्वचिन्नदीतीरे मोदकादिप्रतिपादने तस्य श्रुतस्य व्यभिचारो विसवादः
तस्मात् । नहि क्वचिद्विसवादादप्रामाण्ये ज्ञानस्य सर्वत्राप्रामाण्य शङ्कनीय प्रत्यक्षादिष्वपि तथात्व
प्रसङ्गात् सकलव्यवहारविलोपापत्ते । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ४६ ।

माणं श्रुतमर्थेषु सिद्धं द्वीपान्तरादिषु ।

अनाश्वासं न कुर्वीरन् क्वचित्तद्व्यभिचारतः ॥ २६ ॥

[p. 530 ]

विवृतिः–श्रुतज्ञानं वक्त्रभिप्रायादर्थान्तरेऽपि प्रमाणम्, कथमन्यथा द्वीप
देशनदीपर्वतादिकम् अदृष्टस्वभावकार्यं दिग्विभागेन देशान्तरस्थं प्रतिपत्तुमर्हति
निरारेकमविसंवादञ्च⁵¹³²

च नास्ति ई॰ वि॰, ज॰ वि॰ ।

?

कारिकार्थ–

श्रुतं धर्मि, प्रमाणमिति साध्यो धर्मः अविसंवादसिद्धेः इत्येतदनुवर्त्तमान
साधनं तेन अविसंवादक श्रुतं प्रमाण न सर्वम् इत्युक्तं भवति ।
तदित्थम्भू5133

–म्भूतं क्व आ॰ ।

त श्रुतं क्व प्रमाणमित्याह–अर्थेषु, न पुन अभिप्रायमात्रे ।
किंविशिष्टेषु तेषु ? इत्याह–द्वीपान्तरादिषु सिद्धं शा5134

शास्त्रे लोके श्र॰ ।

स्त्रान्त⁵¹³⁵

तत्त्वार्थश्लोकवार्तिकादौ, नैयायिक-मीमासकादिग्रन्थे वा ।

रे लोके वा प्रसिद्धम् ।
ननु अर्थाभावेऽपि शब्दानां प्रवृत्तिप्रतीतेः कथ त⁵¹³⁶

श्रुतमर्थे ।

त्तत्र प्रमाणमित्याह– अनाश्वासम्
इत्यादि । अनाश्वासम् आश्वासाभावं न कुर्वीरन् क्वचिद् अङ्गुल्यग्रे हस्तियूथशत
मा5137

तुलना–
एतत्साख्यपशो कोऽन्य सलज्जो वक्तुमीहते । अदृष्टपूर्वमस्तीति तृणाग्रे करिणा शतम् । –प्रमाणवा॰
१ । १६७ । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५८१ । अङ्गल्यग्रे हस्तियूथशतमास्त इति च –परीक्षामु॰ ६ । ५३ ।

स्ते इ⁵¹³⁸

इत्या
धारस्य श्रुतस्य श्र॰ ।

त्यादौ त⁵¹³⁹

तस्य व्यभि– ब॰ ।

स्य श्रुतस्य व्यभिचारतो व्यभिचारमाश्रित्य, इन्द्रियज्ञानेपि अ⁵¹⁴⁰

क्वचिद् द्विचन्द्रादिज्ञाने चाक्षुषप्रत्यक्षस्य व्यभिचारोपलम्भात् एकचन्द्रविज्ञानेऽपि अविश्वासप्रसङ्गात् ।

त
एव तद्भा5141

अनाश्वासापत्तेः ।

वापत्तेरित्यभिप्रायः ।

श्रुतज्ञानमनुमानादतिरिक्त प्रमाणमनभ्यु गच्छतोवैशेषिकबौद्धयो पूर्वपक्ष–

ननु श्रुतस्य अनुमानाद् व्यतिरेका5142

–काप्रसि– श्र॰, ब॰ ।

ऽसिद्धितः तत्प्रामाण्यप्रसाधनादेव प्रमाणप्रसिद्धेः
प्रमाणं श्रुतमर्थेषु इत्याद्ययुक्तम्, तथाहि–श⁵¹⁴³

शब्दादीनामप्यनुमानेऽन्तर्भाव समानविधित्वात् । यथा प्रसिद्धसमयस्य
असन्दिग्धलिङ्गदर्शनप्रसिद्ध्यनुस्मरणाभ्यामतीन्द्रियेऽर्थे भवत्यनुमानमेव शब्दादिभ्योऽपीति । श्रुतिस्मृति
लक्षणोप्याम्नायो वक्तृप्रामाण्यापेक्ष –प्रश॰ भा॰ पृ॰ ५७६ । अन्तर्भावव्यवहारे च समानवि
धित्वात् समानलक्षणयोगित्वादिति हेतूपन्यासः –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५७७ । प्रसिद्धः समयोऽविना-[p. n531 ]
भावो यस्य पुरुषस्य तस्य लिङ्गदर्शनप्रसिद्ध्यनुस्मरणाभ्या लिङ्गदर्शन यत्र धूमस्तत्राग्निरित्येवम्भूताया
प्रसिद्धेरनुस्मरणञ्च ताभ्या यथाऽतीन्द्रियेऽर्थे भवत्यनुमान तथा शब्दादिभ्योऽपीति । तावद्धि शब्दो नार्थ
प्रतिपादयति यावदयमस्याव्यभिचारीत्येव नावगम्यते, ज्ञाते त्वव्यभिचारे प्रतिपादयन् धूम इव लिङ्गं
स्यात् –प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २१४ । अत्र हेतुमाह–समानविधित्वात् । समानप्रवृत्तिकारणत्वात्
विजातीयलक्षणानाक्रान्तत्वादिति यावत् । अप्रतिबन्धकत्वे अप्रामाण्यमेव, साक्षात्प्रतिबन्धकत्वे प्रत्यक्षा
न्तर्भाव, परम्पराप्रतिबन्धकत्वे चानुमान एवान्तर्भाव –प्रश॰ किर॰ पृ॰ ३०९ ।

ब्दोऽनुमानान्न व्य
तिरिच्यते तदभिन्नविषयत्वात् तदभिन्नसामग्रीसमन्वितत्वाच्च, यद्
यत् तथाविध तत्तदनुमानान्न व्यतिरिच्यते यथा कुतश्चिदनुमानाद्
अनुमानान्तरम्, तथाविधश्चायं शब्द इति । न चास्य तदभिन्न
[p. 531 ] विषयत्वमसिद्धम्; श⁵¹⁴⁴

तुलना–परोक्षविषयत्व हि तुल्य तावद् द्वयोरपि । सामान्यविषयत्व च सम्बन्धा
पेक्षणाद् द्वयोः ॥ –न्यायमं॰ पृ॰ १५२ ।

ब्दानुमानयोरविशेषतः सामान्यगोचरचारित्वात् । सम्ब⁵¹⁴⁵

यद्यप्येते पदार्था मिथः ससर्गबन्तो वाक्यत्वादिति
व्यधिकरणम्, पदार्थत्वादिति चानैकान्तिकम्, पदै स्मारितार्थससर्गवन्ति तत्स्मारकत्वादित्यादौ साध्या
भाव, तथापि आकाङ्क्षादिमद्भि पदै स्मारितत्वात् गामभ्याजेति पदार्थवदिति स्यात् । –प्रश॰ किर॰
पृ॰ ३०९ । वैशे॰ उप॰ पृ॰ ३३१ । पदानि स्मारितार्थविज्ञप्तिपूर्वकाणि योग्यतासत्तिमत्त्वे सति
संसृष्टार्थपरत्वात् गामभ्याजेति परत्वात् गामभ्याजेति पदकदम्बवदित्यनुमानादेव साध्यसिद्धे । –न्यायली॰
पृ॰ ५५ ।

द्धार्थप्र
तिपत्तिहेतु5146

–हेतुत्वान्नहि ब॰ ।

त्वाच्च; न हि शब्दः असम्बद्धमर्थं प्रतिपादयति अतिप्रसङ्गात्, सम्बद्धञ्च तं
प्रतिपादयन्नसौ त⁵¹⁴⁷

तत्र लिङ्गतां आ॰, श्र॰ ।

ल्लिङ्गतां नातिवर्त्तेत । नापि तदभिन्नसामग्रीसमन्वितत्वमसिद्धम्,
धूमादिवत् शब्दस्य अर्थप्रतीतौ सम्बन्धस्मृत्यपेक्षत्वात् । अन्व⁵¹⁴⁸

तुलना–अन्वयव्यतिरेकौ च भवतोऽत्रापि लिङ्गवत् । यो यत्र दृश्यते सब्द स तस्या
र्थस्य वाचक ॥ –न्यायम॰ पृ॰ १५२ ।

यव्य⁵¹⁴⁹

–व्यतिरेकत्वाच्च आ॰, ब॰ ।

तिरेकवत्त्वाच्च,
यो हि शब्दो यत्रार्थे लोके दृश्यते स तस्य वाचकः य⁵¹⁵⁰

यत्र तन्न श्र॰ ।

त्र तु न दृश्यते न तस्य वाचकः ।
पक्षधर्मत्वोपेतत्वाच्च; तथाहि–विवक्षितः शब्दः अर्थवान् शब्दत्वात् पूर्वोपलब्धशब्दवत्,
यथा अयं धूमोऽग्निमान् धूमत्वात् पूर्वोपलब्धधूमवत् । यथा च प्रत्यक्षतो धूमं दृष्ट्वा
वह्निः प्रतीयते तथा शब्दं श्रुत्वा तदर्थोऽपि । दृष्टान्तनिरपेक्षत्वञ्च अभ्यस्तविषये द्व⁵¹⁵¹

लिङ्गशब्दयो ।

यो
रप्यनयोरविशिष्टम् ।

किञ्च श⁵¹⁵²

वचोभ्यो निखिलेभ्योऽपि
विवक्षैषाऽनुमीयते । प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्या तद्धेतु सा हि निश्चिता ॥ १५१५ ॥ विवक्षायाञ्च गम्याया
विस्पष्टैव त्रिरूपता । पुसि धर्मिणि सा साध्या कार्येण वचसा यत ॥ १५२१ ॥ पादपार्थविवक्षावान्
पुरुषोऽय प्रतीयते । वृक्षशब्दप्रयोक्तृत्वात् पूर्वावस्थास्वह यथा ॥ १५२२ ॥ –तत्त्वसं॰ पृ॰ ४४१-४३ ।
प्रथम गोशब्दादुच्चरिताद्वक्तु ककुदादिमदर्थविवक्षा गम्यते स्वसन्ताने गोशब्दोच्चारणस्य तदर्थविवक्षा
पूर्वकत्वोपलम्भात्, तदर्थविवक्षया चार्थानुमानम् । अयञ्चात्र प्रयोग–पुरुषो धर्मी ककुदादिमदर्थ
विवक्षावान् गोशब्दोच्चारणकर्तृत्वात् अहमिवेति । –प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २१५ ।

ब्दो विवक्षायामेव प्रमाणं न बाह्ये व्यभिचारात् । न हि अङ्गुल्यग्रे
हस्तियूथशतमास्ते इत्यादि शब्दानां बाह्येऽर्थे प्रामाण्यमुपपद्यते प्रतीतिविरोधात् । तस्या5153

विवक्षायाम् ।
विवक्षाकाशाधिगमे लिङ्गत्वात् । यथाहि आकाशाधिगमे सर्व शब्दोऽनुमानम्, विवक्षाकार्यस्तु
विवक्षाधिगमेऽपि इति । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५७८ ।

ञ्च
एतस्य लिङ्गतैवेति ॥ छ ॥

[p. 532 ]

तत्प्रतिविधानपुरस्सर श्रुतज्ञानस्य अनुमानादिभ्योऽतिरेकेण प्रामाण्यसमर्थनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्5154

पृ॰ ५३० प॰ १३ । तुलना–विषयोऽन्यादृशस्तावद् दृश्यते लिङ्गशब्दयो । सामान्य
विषयत्वञ्च पदस्य स्थापयिष्यति । धर्मी धर्मविशिष्टश्च लिङ्गीत्येतच्च साधितम् । न तावदनुमान हि
यावत्तद्विषय न तत् ॥ –मी॰ श्लो॰ शब्दपरि॰ श्लो॰ ५५–५६ । अर्थमात्र हि शब्दस्य गोचरोऽनु
मानस्य तु साध्यधर्मविशिष्टो धर्मीति । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६२० । विषयस्तावद्विसदृश एव पदलि
ङ्गयो । तद्वन्मात्र पदस्यार्थ इति स्थापयिष्यते । अनुमान तु वाक्यार्थविषयम् अत्राग्निरग्निमान् पर्वत
इति प्रतिपत्ते । –न्यायम॰ पृ॰ १५३ ।

–श⁵¹⁵⁵

शब्दानुमा– ब॰ ।

ब्दोऽनुमानान्न व्यतिरिच्यते इत्यादि,
तदसमीचीनम्, अ⁵¹⁵⁶

In the print edition there is a footnote reference but no footnote .

भिन्नविषयत्वस्य अनयोरसिद्धेः । अर्थमात्रं हि
शब्दस्य विषयः, अनुमानस्य तु साध्यधर्मविशिष्टो धर्मी इति । किञ्च,
अन⁵¹⁵⁷

अनुमानशब्दयो । तुलना–अपि चानयोर्गोचराभेद
सामान्यमात्रविषयतया तद्वन्मात्रगोचरतया वा भवेत् ? –स्या॰ र॰ पृ॰ ६२० ।

योर्विषयाभेदः सामान्यमात्रगोचरचारितया, तद्वन्मात्रविषयतया,
सम्बद्धार्थप्रतिपत्तिहेतुतया वा स्यात् ? प्रथमपक्षे किमिद सामान्यं
नाम–सकलव्यक्त्यनुस्यूत नित्यैकत्वादिधर्मोपेतम्, अन्यव्यावृत्तिरूप वा ? पक्षद्वय
मप्येतदनुपपन्नम्, उभयरू5158

–रूपस्यापि सामान्यपरी– ब॰ ।

पस्यापि सामान्यस्य सामान्यपरीक्षावसरे प्रतिक्षिप्तत्वात्5159

पृ॰ २८५, पृ॰
२८९ ।

,
अन्यापोहमात्रविषयत्वस्य अ⁵¹⁶⁰

शब्दानुमानयो ।

नयोः प्रतिषेत्स्यमानत्वाच्च । नित्यादिस्वभावसामान्यविषयत्वे
चानयोः मीमांसकमतानुप्रवेशः सौगतस्य स्यात्, स⁵¹⁶¹

मीमासकमतानुप्रवेश

चानुपपन्नः, त⁵¹⁶²

नित्यादिस्वभावसामान्यविषयत्वस्यापि ।

द्विषयत्वस्याप्यग्रे
निराकरिष्यमाणत्वात् । अथ त⁵¹⁶³

सामान्यबदर्थविषयतया ।

द्वन्मात्रविषयतया तयोर्विषयाभेदोऽभिप्रेतः, नन्वेवं प्रत्यक्ष
स्यापि अनुमानत्वप्रसङ्गः त⁵¹⁶⁴

सामान्यवदर्थविषयत्वेन विषयाभेदस्य ।

था तदभेदस्यात्राप्यविशेषात्, सकलप्रमाणानां सामान्यविशे
पात्मकार्थविषयत्वप्रतिपादनात् ।

एतेन सम्बद्धार्थप्रतिपत्तिहेतुतयाप्यनुमानत्वं शब्दस्य प्रत्याख्यातम्; प्रत्यक्षस्यापि
सम्बद्धार्थप्रतिपत्तिहेतुतया अनुमानत्वानुषङ्गात् । तदपि हि स्वविषये सम्बद्ध सत्
तत्प्रतिपत्तिहेतुः नान्यथाऽतिप्रसङ्गात् । अथ तत्र⁵¹⁶⁵

स्वविषये ।

सम्बद्धस्यास्य⁵¹⁶⁶

प्रत्यक्षस्य ।

प्रतिपत्तिहेतुत्वाविशेषेऽपि
सामग्रीभेदाद् अनुमानाद्भेदः; कथमेवं शब्दस्यापि अ⁵¹⁶⁷

अनुमानात् ।

तो भेदो न स्यात् तद⁵¹⁶⁸

सामग्रीभेदस्य समानत्वात् ।

विशेषात् ?
तन्न अभिन्नविषयत्वात् शब्दस्यानुमानत्वं युक्तम् ।

नापि अभिन्नसामग्रीसमन्वितत्वात्, श⁵¹⁶⁹

तुलना–तस्मादननुमानत्व
शब्दे प्रत्यक्षवद् भवेत् । त्रैरूप्यरहितत्वेन तादृग्विषयवर्जनात् ॥ –मी॰ श्लो॰ शब्दपरि॰ श्लो॰ ९८ ।
स्या॰ र॰ पृ॰ ६२० ।

ब्दे तदसंभवात् । पक्षधर्मत्वादिरूपत्रय
रूपा हि अनुमाने सामग्री, सा च शब्दे न संभवति । तथाहि–न तावत् श⁵¹⁷⁰

तुलना–अथ शब्दोऽर्थवत्त्वेन पक्ष कस्मान्न कल्प्यते । प्रतिज्ञार्थैकदेशो हि
हेतुस्तत्र प्रसज्यते । पक्षे धूमविशेषे च सामान्य हेतुरिष्यते । शब्दत्व गमकन्नात्र गोशब्दत्व निषेत्स्यते ।
व्यक्तिरेव विशेष्याऽतो हेतुश्चैका प्रसज्यते ॥ –मी॰ श्लो॰ शब्दपरि॰ श्लो॰ ६२-६४ । ननूक्त[p. n533 ]
यथानुमाने धर्मविशिष्टो धर्मी साध्य एवमिहार्थविशिष्ट शब्द साध्यो भवतु; मैवम्; शब्दस्य हेतुत्वात् ।
न च हेतुरेव पक्षो भवितुमर्हति । –न्यायमं पृ॰ १५३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६२० ।

ब्दस्य
[p. 533 ] पक्षधर्मत्वं संभवति; धर्मिण एवात्र कस्यचिदसंभवात् । अत्र हि धर्मी शब्दः, अर्थो
वा स्यात् ? न तावत् शब्दः; तस्यैव धर्मित्वे तस्यैव च हेतुत्वे हेतोः प्रतिज्ञार्थैकदेश
त्वप्रसङ्गात् । अथ शब्दत्वं हेतुरिति न प्रतिज्ञार्थैकदेशत्वम्; न; शब्दत्वस्य सामान्य
स्वभावस्य भ⁵¹⁷¹

सौगतमते ।

वन्मते परमार्थसतोऽसंभवात् । क⁵¹⁷²

अन्यापोहरूपस्य ।

ल्पितस्य तु सत्त्वेऽपि न गमकत्वम्
अ⁵¹⁷³

तुलना–अर्थो ह्यर्थं गमयतीति भवद्भिरेव
स्वीकरणात् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६२० ।

र्थो ह्यर्थं गमयति इ⁵¹⁷⁴

इति भव– श्र॰, ब॰ ।

ति च भ⁵¹⁷⁵

सौगतैरेव ।

वद्भिरेव अभ्युपगमात् ।

एतेन शब्दोऽर्थवान् इत्याद्यनुमानं प्रत्याख्यातम् । अस्तु वा शब्दत्वं हेतुः,
त⁵¹⁷⁶

तुलना–शब्दस्य धर्मिण किमर्थवि
शिष्टत्व वा साध्यते, प्रत्यायनशक्तिविशिष्टत्व वा, अर्थप्रतीतिविशिष्टत्व वा ? –न्यायम॰ पृ॰ १५३ ।
स्या॰ र॰ पृ॰ ६२० ।

थापि अतः शब्दस्य धर्मिणः किम् अर्थविशिष्टत्वं साध्यते, अर्थप्रत्यायनशक्तियुक्तत्वम्,
अर्थप्रतीतिविशिष्टत्वं वा ? तत्र आद्यपक्षोऽनुपपन्नः; अ⁵¹⁷⁷

अचलानिल– आ॰ ।

चला5178

तुलना–शैलज्वलनयोरिव शब्दार्थयो धर्मधर्मिभावाभावात् । –न्यायमं॰
पृ॰ १५३ । पर्वतपावकयोरिव शब्दार्थयो धर्मधर्मिभावासम्भवात् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६२१ ।

नलयोरिव श⁵¹⁷⁹

शब्दार्थयोर्धर्मभा– ब॰ ।

ब्दार्थयोः
धर्मिधर्मभावाऽसंभवात्, आश्रितो हि धर्मो भवति, न⁵¹⁸⁰

नैवार्थः ब॰ ।

चार्थः शब्दाश्रितो विभिन्नदेश
त्वात् । यद् यतो विभिन्नदेशं न तत्तत्राश्रितं यथा सह्ये विन्ध्यः, शब्दाद् विभिन्न
देशश्चार्थ इति । य⁵¹⁸¹

शब्दार्थयो धर्मधर्मिभावो नास्ति आश्रयाश्रयिभावाभावात् ।

त्र च आश्रयाश्रयिभावो नास्ति न तत्र धर्मधर्मिभावः यथा चित्रकूट
कश्मीरयोः, आश्रयाश्रयिभावाभावश्च शब्दार्थयोरिति । न चार्थविशिष्टं शब्दं कश्चिद
वालिशो मन्यते, शब्दात् पृथगेवार्थस्य आबालं सुप्रसिद्धत्वात् ।

अथ अर्थप्रत्यायनशक्तियुक्तत्वमस्य साध्यते; तदप्यसत्; त⁵¹⁸²

अर्थप्रत्यायनशक्तिप्रतीत्यर्थम् ।
तुलना–न शक्तिसिद्धये शब्दः कथ्यते श्रूयतेऽपि वा । अर्थगत्यर्थमेवामु शृण्वन्ति च वदन्ति च ।
–न्यायमं॰ पृ॰ १५४ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६२१ ।

दर्थतया शब्दप्रयोगाऽ
संभवात् । न हि तच्छक्तिसिद्धये शब्दः प्रयुज्यते श्रूयते वा, किन्तु अर्थसिद्धये ।

अथ अर्थप्रतीतिविशिष्टत्वं साध्यते; तदप्ययुक्तम्; सि5183

तुलना–सिद्ध्यसिद्धिविकल्पानुपपत्ते । असिद्ध्याऽ
पि तद्वत्त्व शब्दस्यार्थधिया कथम् । सिद्धाया तत्प्रतीतौ वा किमन्यदनुमीयते । –न्यायमं॰ पृ॰ १५४ ।
नन्वर्थप्रतीति शब्दोत्थाऽन्योत्था वा भवेत् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६२१ ।

द्धाऽसिद्धविकल्पानुपपत्तेः ।
असिद्धया हि अर्थप्रतीत्या तद्वत्त्वं शब्दस्यायुक्तम्, अतिप्रसङ्गात् । सिद्धायां त्वस्यां5184

अर्थप्रतीतौ ।

किमन्यदनुमीयताम् ? स्वसंविदितस्वभावायामस्यां विसंवादाभावात् इत्यस्यानुमानस्य
वैफल्यम् । न च धूमाद्यनुमानेऽप्ययं दोष⁵¹⁸⁵

दोष इत्य– आ॰ ।

स्तुल्य इत्यभिधातव्यम्; तत्र का5186

तुलना–
न हि तत्र अग्निर्धूमेन जन्यते अपि तु गम्यते । इय त्वर्थप्रतीतिर्जन्यते शब्देनेत्यस्यामेव सिद्धासिद्धत्व
विकल्पावसर । –न्यायमं॰ पृ॰ १५४ ।

र्यकारणभावा
[p. 534 ] भावात् । न खलु धूमेन अग्निर्जन्यते किन्तु गम्यते, शब्देन तु अर्थप्रतीतिर्जन्यते अतः
अस्यामेव सि5187

सिद्धविक– आ॰ ।

द्धासिद्धविकल्पावतारः । तन्न शब्दस्य धर्मित्वं घटते ।

नाप्यर्थस्य, तेन⁵¹⁸⁸

अर्थेन स्वलक्षणात्मकेन ।

सह शब्दस्य भव⁵¹⁸⁹

बौद्धै ।

द्भिः सम्बन्धानभ्युपगमात् । न हि शब्दार्थ
योस्तादात्म्यलक्षणस्तदुत्पत्तिरूपो वा सम्बन्धः सौगतैरभ्युपगम्यते । न ह्यर्थे शब्दाः
सन्ति तदात्मानो वा5190

उक्तञ्च–न ह्यर्थे शब्दा तदात्मानो
वा येन तस्मिन् प्रतिभासमाने तेऽपि प्रतिभासेरन्नित्यादि । –न्यायप्र॰ बृ॰ पृ॰ ३५ । यथाहि वह्नौ
धूमो जन्यजनकसम्बन्धसम्बद्ध उत्तरभावेन भवति एव नार्थे जन्यजनकसम्बन्धसम्बद्धा शब्दा उत्तर
भावेन सन्ति । एतेन तदुत्पत्तिसम्बन्ध समर्थ शब्दार्थ योर्नास्ति इत्याचष्टे । स एवार्थ आत्मा
येषा शब्दाना ते तदात्मानः, अनेन तादात्म्यसम्बन्धोऽपि नास्तीत्याह तस्मिन्निति । अर्थे प्रतिभासमाने
प्रत्यक्षेण परिच्छिद्यमाने प्रतिभासेरन् प्रदीप्येरन् शब्दा इति । अयमभिप्राय–द्विविधो हि सम्बन्ध
मौगताना तादात्म्यलक्षणस्दुत्पत्तिलक्षणश्च । तत्र तादात्म्यलक्षणो वृक्षत्वर्शिशपात्वयोरिव तदुत्पत्ति
लक्षणस्त्वग्निधूमयोरिव । शब्दार्थयोर्द्विविधोऽपि सम्बन्धोऽपि न घटते । तथाहि–न तावत्तादात्म्य
लक्षण । तादात्म्ये हि शब्दार्थयो शब्दो वा स्यादर्थो वा न द्वयम् । तथा शब्दार्थयोस्तादात्म्ये
क्षुरिकामोदकादिशब्दोच्चारणे मुखपाटनपूरणादिप्रसङ्ग, न च दृश्यते । तदुत्पत्तिलक्षणोऽपि न घटते ।
यत केय तदुत्पत्तिर्नाम ? किं शब्दादर्थोत्पत्तिरर्थाद्वा शब्दोत्पत्ति ? यदि शब्दादर्थोत्पत्ति स्यात्तदा
विश्वमदरिद्र स्यात् हिरण्यादिशब्दोच्चारणादेव तदुत्पत्ते । नाप्यर्थाच्छब्दोत्पत्ति, ताल्वादिकारण
कलापात्तदुत्पत्तिदर्शनात् । –न्यायप्र॰ वृ॰ प॰ पृ॰ ७६ । उक्तञ्च धर्मकीर्तिना–न ह्यर्थे शब्दा
सन्ति तदात्मानो वा येन तस्मिन् प्रतिभासेरन् । –अनेकान्तजय॰ पृ॰ ११९ । उद्धृतमिदम् –अष्टसह॰
पृ॰ ११८ । सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ७५B । स्या॰ र॰ पृ॰ ६२१ । षड्द॰ बृह॰ पृ॰ १६ । न ह्यर्थे
शब्दा सन्ति तदात्मानो वा तथा सत्यव्युत्पन्नस्यापि व्युत्पन्नवद् व्यवहार स्यादित्युक्तम् । –न्यायवा॰
ता॰ पृ॰ १३३ ।

इत्यादिवचनविरोधानुषङ्गात् । न च अर्थेनाऽ
सम्बद्धोपि शब्दः तस्य धर्मः अतिप्रसङ्गात् । अथ अर्थप्रतीतिहेतु5191

–त्वाद्धर्मोऽसौ आ॰ ।

त्वात् तद्ध⁵¹⁹²

अर्थघर्मोऽसौ शब्द ।

र्मोऽसौ, न,
इ⁵¹⁹³

तुलना–गमकत्वाच्च धर्मत्व घर्मत्वाद् गमको यदि ।
स्यादन्योन्याश्रयत्व हि तस्मान्नैषापि कल्पना ॥ –मी॰ श्लो॰ शब्दपरि॰ श्लो॰ ७७ । प्रतीतिजनकत्वेन
तद्धर्मतायामुच्यमानाया पूर्ववदितरेतराश्रत्वम् । पक्षधर्मादिबलेन प्रतीति, प्रतीतौ च सत्या पक्षधर्मा
दिरूपलाभ इति । –न्यायम॰ पृ॰ १५४ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६२१ ।

तरेतराश्रयानुषङ्गात्–पक्षधर्मत्वसिद्धौ हि शब्दस्य अर्थप्रतीतिहेतुत्वसिद्धि, तत्सिद्धौ च
पक्षधर्मत्वसिद्धिरिति । तत्प्रतीतिहेतुत्वेन चास्य⁵¹⁹⁴

शब्दस्य ।

तद्धर्मत्वे चक्षुरादेरपि पक्षधर्मतासिद्धेः
त⁵¹⁹⁵

चक्षुरा
दिजन्या ।

त्प्रभवापि प्रतीतिः आनुमानिक्येव स्यात् । तन्न पक्षधर्मत्वं शब्दे संभवति ।

नाप्य⁵¹⁹⁶

तुलना–अन्वयो न च शब्दस्य प्रमेयेण निरूप्यते ॥ व्यापारेण हि सर्वेषामत्वेतृत्व
प्रतीयते । यत्र धूमोऽस्ति तत्राग्निरस्तित्वेनान्वय स्फुट । न त्वेन यत्र शब्दोऽस्ति तत्रार्थोऽस्तीति निश्चय ।
न तावत्तत्र देशेऽसौ तत्काले वाऽवगम्यते । –मी॰ श्लो॰ शब्दपरि॰ श्लो॰ ८५-८६ । अन्वयव्यतिरे
कावपि तस्य दुरुपपादौ, देशे काले च शब्दार्थयोरनुगमाभावात् । नहि यत्र देशे शब्द तत्रार्थ । यथोक्तं
श्रोत्रियै–मुखे हि शब्दमुपलभामहे भूमावर्थमिति । –न्यायमं॰ पृ॰ १५५ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६१२ ।

न्वयव्यतिरेकौ, देशे काले च शब्दार्थयोरनुगमाभावात् । नहि यत्र देशे
[p. 535 ] शब्दः तत्रार्थः मुखे हि शब्द उपलभ्यते भूमावर्थः शाबरभा॰ १ । १ । ५ इति भ⁵¹⁹⁷

बौद्धादिभि ।

वद्भिरेवा
भ्युपगमात् । नापि व्यवहारिणां तदन्वयाध्यवसायोऽस्ति; न खलु य⁵¹⁹⁸

यत्र पिण्ड– ब॰ ।

त्र यत्र पिण्डखर्जू
रादिशब्दं शृण्वन्ति तत्र पिण्डखर्जूराद्यर्थास्तित्वं व्यवहारिणः प्रतिपद्यन्ते । यत्र हि धूमः
तत्रावश्यं वह्निरस्तित्वेन प्रसिद्धोऽन्वेता भवति5199

–ति नापिदे– ब॰ ।

धूमस्य, नत्वेवं देशकृतः शब्दस्य अर्थेना
ऽन्वयोऽस्ति । नापि कालकृतः, न हि यत्र काले शब्दः तत्र तदर्थोऽवश्यं संभवति,
रावणशङ्खचक्रवर्त्यादिशब्दा हि वर्त्तमानाः तदर्थस्तु भूतो भविष्यंश्चेति कुतोऽर्थानां
शब्दान्वेतृत्वम् ? अन्वयाभा5200

–भावे व्यति– ब॰ ।

वे च व्यतिरेकस्याप्यभावः तत्पूर्वकत्वात्तस्य⁵²⁰¹

व्यतिरेकस्य ।

।

यदप्युक्तम्5202

पृ॰ ५३१ पं॰ ५ ।

–यो हि श⁵²⁰³

शब्दो दृष्टार्थे शब्द इत्यादि श्र॰ ।

ब्दो यत्रार्थे दृष्टः इत्यादि, तदप्ययुक्तम्; एवंविधाऽन्वय
व्यतिरेकाभ्यां तद्वाचकत्वस्य अ⁵²⁰⁴

जैनै ।

स्माभिरभीष्टत्वात् । न चैवंविधान्वयव्यतिरेकत्वमात्रेण
अ⁵²⁰⁵

शब्दस्य ।

स्यानुमानत्वं वाच्यम्, प्रत्यक्षस्यापि तत्प्रसङ्गात् तन्मात्रस्य तत्राप्य⁵²⁰⁶

प्रत्यक्षेऽपि । तुलना–अन्वयव्यतिरेकोपपत्ति प्रत्यक्षेऽपि, यथा यत्र घटस्तत्र घटज्ञानम्, यत्र नास्ति
तत्र तदभाव इति । –न्यायवा॰ पृ॰ २६१ ।

विशेषात् । यत्र हि
घटसद्भावोऽस्ति तत्र तत् प्रत्यक्षं भवति, यत्र तु स नास्ति तत्र तन्न भवतीति ।

यदपि–सम्बन्धस्मृत्यपेक्षत्वात् इत्युक्तम्5207

पृ॰ ५३१ पं॰ ४ ।

, तदप्यनुपपन्नम्, अन⁵²⁰⁸

तुलना–यत्तावत्स्मृ
त्यपेक्षत्वादनुमान शब्द इति, तन्न, अनेकान्तात् । अनु अननु मानेऽपि स्मृत्यपेक्षित्वमस्ति, यथा सशये
यथा तर्के यथोपमान इति । –न्यायवा॰ पृ॰ २६० ।

नुमानेऽपि
संशयोपमानादौ अ⁵²⁰⁹

सम्बन्धस्मृत्यपेक्षत्वस्य ।

स्य सद्भावेनाऽनैकान्तिकत्वात्, अननुमानत्वञ्च उपमानादेः प्रागेव⁵²¹⁰

पृ॰ ४९५ ।

प्रसाधितम् ।

यच्चान्यदुक्त⁵²¹¹

पृ॰ ५३२ पं॰ १० ।

म्–शब्दो विवक्षायामेव प्रमाणम् इत्यादि; तदप्यनल्पतमोविल
सितम्; त⁵²¹²

विवक्षायाम् ।

त्र तत्प्रामाण्यस्य वर्णाः पदानि वाक्यानि प्राहुरर्थानवाञ्छितान्
लघी॰ का॰ ६४ इत्यत्र प्रपञ्चतः प्रतिषेत्स्यमानत्वात् ।

ततः श⁵²¹³

तुलना–एवविधविषयभेदात् सामग्री
भेदाच्च प्रत्यक्षवदनुमानादन्यः शब्द इति सिद्धम् । –न्यायम॰ पृ॰ १५५ ।

ब्दो नानुमानं तद्विभिन्नविषयत्वात् तद्विभिन्नसामग्रीसम्बन्धित्वाच्च
प्रत्यक्षवत् । इतोऽप्यननुमानमसौ पुरु5214

तुलना–सामयिक
त्वाच्छब्दार्थसम्प्रत्ययस्य । जातिविशेषे चानियमात् । ऋष्यार्यम्लेच्छाना यथाकाम शब्दप्रयोगोऽर्थप्रत्या
यनाय प्रवर्तते –न्यायभा॰ २ । १ । ५५-५६ । यथेष्टविनियोगैन प्रतीतिर्यापि शब्दत । न धूमादे
रिति –मी॰ श्लो॰ शब्दपरि॰ श्लो॰ १९ ।

षैर्यथेष्टं नियुज्यमानस्य अर्थप्रतीतिहेतुत्वात्, यत्षु
नरनुमानं न तत्तथा यथा कृतकत्वादि, तथा च शब्दः, तस्मान्नानुमानमिति । न च
साधनाऽव्यतिरेकोऽयं दृष्टान्तः इत्यभिधातव्यम्; तथा तैर्नियुज्यमानस्यास्य⁵²¹⁵

कृतकत्वादेर्हेतो ।

साध्य
प्रतीत्यजनकत्वात् । न हि कृतकत्वं नित्यत्वसाध्येच्छया धूमत्वादिकं वा जलादिसाध्ये
च्छया नियुज्यमानं तत्प्रतीतिहेतुः, अन्यथा न कश्चिद् विरुद्धो हेतुः स्यात् । तथा,
[p. 536 ] शब्दो नानुमानम् आ⁵²¹⁶

तुलना–आप्तोपदेशसामर्थ्याच्छब्दादर्थे सम्प्रत्यय । २ । १ । ५२ । स्वर्ग अप्सरस उत्तरा
कुरव सप्त द्वीपा समुद्रो लोकसन्निवेश इत्येवमादेरप्रत्यक्षस्यार्थस्य न शब्दमात्रात् प्रत्यय । किंतर्हि ?
आप्तैरयमुक्त शब्द इत्यत सम्प्रत्यय, विपर्ययेण सम्प्रत्ययाभावात् नत्वेवमनुमानमिति । –न्यायभा॰,
न्यायवा॰, २ । १ । ५२ ।

प्तोक्तत्वेनैवाऽव्यभिचारिज्ञानजनकत्वात्, यत् पुनरनुमानं न
तत्तथा तज्जनकम् यथा कृतकत्वादि, त⁵²¹⁷

तथा तज्जनकश्च श्र॰ ।

था तज्जनकश्च शब्द इति । कृतकत्वादिसाधनस्य
हि साध्येऽव्यभिचारिज्ञानजनने अविनाभाव एव निमित्तं ना5218

नाप्तोक्तत्व वा श्र॰ ।

प्तोक्तत्वमनाप्तोक्तत्वं वा
शब्दस्य तु आप्तोक्तत्वमेवेति ।

शब्द विकल्पवासनामात्रजन्यत्वादर्थाऽसस्पर्शी, अत एव च न तत्प्रामाण्यम्

इति बौद्धस्य पूर्वपक्ष–

सत्यम्, अननुमानस्वभाव एवायं शब्द अप्रमाण⁵²¹⁹

नान्तरीयकताभावाच्छब्दाना वस्तुभिस्सह । नार्थसिद्धिस्ततस्ते हि
वक्त्रभिप्रायसूचका ॥ अधुना नैव बाह्येऽर्थेऽस्य प्रामाण्यमित्याह–अपि चेत्यादि । वस्तुभि स्वलक्षणै
सह शब्दनान्तरीयकताया अविनाभावस्याभावात् तेभ्य शब्देभ्यो नार्थसिद्धिर्न बाह्यवस्तुनिश्चय, यस्मात्ते
वक्त्रभिप्रायसूचका । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ ३ । २१२ । वचसा प्रतिबन्धो वा को बाह्येष्वपि
वस्तुषु । प्रतिपादयता तानि येनैषा स्यात्प्रमाणता ॥ भिन्नाक्षग्रहणादिभ्यो नैकात्म्य न तदुद्भव ।
व्यभिचारान्न चान्यस्य युज्यते व्यभिचारिता ॥ न हि वाच्यै वस्तुभि सह कश्चित्तादात्म्यलक्षणस्तदुत्प
त्तिलक्षणो वा प्रतिबन्धो वचसामस्ति येन तानि वस्तूनि प्रतिपादयतामेषा वचसा प्रामाण्य स्यात् । तत्र
तावन्न तादात्म्यलक्षणप्रतिबन्धोऽस्ति भिन्नाक्षग्रहणादिभ्यो हेतुभ्य । तत्र भिन्नाक्षग्रहण भिन्नेन्द्रियेण
ग्रहणम् । तथाहि–श्रोत्रेन्द्रियेण शब्दो गृह्यते अर्थस्तु चक्षुरादिना । आदिशब्देन कालदेशप्रतिभासकार
णभेदो गृह्यते –तत्त्वस॰ पृ॰ ४४० । न्यायप्र॰ वृ॰ पं॰ पृ॰ ७६ । तुलना–मुखे हि शब्दमुपलभामहे
भूमावर्थमिति । –शाबरभा॰ १ । १ । ५ ।

त्वात्, प्रमाणत्वे हि तस्य अनु
मानेऽन्तर्भावप्रयासः फलवान् । न चास्यैतदस्ति, वस्तुनि सम्बन्धाऽ
संभवात् । सम्बन्धो हि शब्दार्थयोर्भवन् तादात्म्यलक्षणः, तदुत्पत्ति
स्वभावो वा भवेत् ? न तावत् तादात्म्यलक्षणः, विभिन्नदेशतया
तयो प्रतीयमानत्वात्, मुखे हि शब्दः प्रतीयते भूमावर्थ इति ।
त⁵²²⁰

तुलना–पूरणप्रदाहपाटनानुपलब्धेश्च सम्बन्धाभाव ।
–न्यायसू॰ २ । १ । ५३ । स्याच्चेदर्थेन सम्बन्ध क्षुरमोदकशब्दोच्चारणे मुखस्य पाटनपूरणे स्याताम् ।
–शाबरभा॰ १ । १ । ५ । शास्त्रवा॰ श्लो॰ ६४५ । अनेकान्तजय॰ पृ॰ ४२A । न्यायकु॰ पृ॰ १४४
टि॰ ३ ।

त्तादात्म्ये च क्षुरमोदकशब्दोच्चारणे मुखस्य पाटनपूरणप्रसङ्ग ।
नापि तदुत्पत्तिस्वभावः, अङ्गुल्यग्रे हस्तियूथशतमास्ते इत्यादि शब्दानाम् अर्थाभावेऽ
प्युत्पत्तिप्रतीतेः, स्थानकरणप्रयत्नप्रभवत्वाच्च । अतोऽर्थाऽसस्पर्शिन शब्दा न बाह्यार्थे
प्रतीतिं जनयितुमल तत्कथं प्रामाण्यभाजो भवेयुः ? ते हि विक⁵²²¹

विकल्पवासनोद्भूताः समारोपितगोचरा । जायन्ते बुद्धयस्तत्र केवल नार्थगोचरा ।
अनादि समानजातीयो यो विकल्पस्तेन आहिता या वासनाशक्तिस्तत उद्भूता उत्पन्ना यथागम समारो
पिता य आकाशाद्याकारा तद्गोचरा त त्प्रतिभासिन्य एव केवल गता तत्र बाह्यत्वेन कल्पितेषु आकाशा
दिषु जायन्ते । न तु ता बुद्धयोऽर्थगोचरा नाकाशादिस्वलक्षणविषया । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । २८८ ।

ल्पमात्राधीनजन्मान स्व
महिम्ना तिरस्कृतबाह्यार्थान् प्रत्ययानुत्पादयन्ति यथा अङ्गुल्यग्रे हस्तियूथश⁵²²²

–यूथमास्ते ब॰ ।

तमास्ते इति ।

[p. 537 ]

पु5223

तुलना–इहापि पुरुषदोषाणामेष महिमा न शब्दानामिति चेत्, मैवम्, दोषवतोऽपि
पुरुषस्य मूकादेरनुच्चारितशब्दस्येदृशविप्लवोत्पादनपाटवाभावात् । असत्यपि च पुरुषहृदयकालुष्ये यथा
प्रयुज्यमानानि अङ्गुल्यग्रादिवाक्यानि विप्लवमावहन्त्येवेति शब्दानामेवैष स्वभावो न वक्तृदोषाणाम् ।
–न्यायमं॰ पृ॰ १५७ । स्या॰ र॰ पृ॰ ७०० ।

रुषदोषाणामेष महिमा न शब्दानाम्; इ⁵²²⁴

इत्ययु– आ॰ ।

त्यप्ययुक्तम्; दोषवतोऽपि मू5225

प्रतारकादेः आ॰, श्र॰ ।

कादेः
पुरुषस्य अनुच्चारितशब्दस्य ईदृशाऽसत्यप्रत्ययोत्पादनसामर्थ्याऽसंभवात्, असत्यपि च
पुरुषहृदयकालुष्ये आप्तप्रयुक्तानि अङ्गुल्यादिवाक्यानि ता5226

बाह्यार्थशून्यान् मिथ्याप्रत्ययान् ।

नुत्पादयन्त्येव । अतः
शब्दानामेवैष स्वभावो न वक्तृदोषाणाम् । न⁵²²⁷

तुलना–
न चाप्ता नेदृशानि वाक्यानि प्रयुञ्जते प्रयुञ्जाना वा नाप्ता स्युरिति चेत्; एतदप्यसुन्दरम्, एवमपि
हि वक्तृदोषाणामयथार्थज्ञानोदयकारणत्वासिद्धि, व्यतिरेकासिद्धेः –स्या॰ र॰ पृ॰ ७०१ ।

न्वाप्ता 5228

नेदृशवा– श्र॰ ।

नेदृंशि वाक्यानि प्रयुञ्जन्ते, प्रयुञ्जाना
वा नाप्ताः स्युः, इत्यप्यसत्; एवमपि हि वक्तृदोषाणाम् अयथार्थज्ञानोदयकारणत्वासिद्धिः,
व्यतिरेकासिद्धेः । यदि हि वक्तृदोषाभावे अ⁵²²⁹

अङ्गुल्यग्रे हस्तियूथशतमास्ते इत्यादीनि ।

मून्यपि वाक्यानि प्रयुज्येरन् न चायथा
र्थान् प्रत्ययान् कुर्युः, तदा अन्वयव्यतिरेकाभ्यां व⁵²³⁰

चक्षुदोष– ब॰ ।

क्तृदोषजत्वं शाब्दज्ञानस्य स्यात् ।
आप्तैस्तु तेषामप्रयोगे किं शब्दाभावाद् अयथार्थज्ञानानुत्पत्तिः, आहोस्विद्दोषाभावात्
इति सन्दिग्धो व्यतिरेकः, शब्दे तु निश्चितः-सत्स्वपि दोषेषु शब्दानुच्चारणे मिथ्याज्ञाना
नुत्पत्तेः । न चा5231

चासत्त्वम् श्र॰ ।

प्तत्वम् ईदृग्वाक्यप्रयोक्तृत्वेन विरुध्यते; तथाविधशब्दोच्चारणे सत्यपि
आशयदोषाभावतोऽनाप्तत्वायोगात् । तथाहि–आ⁵²³²

तुलना–उक्तञ्चैतदुम्बेकेन–यदाप्तोऽपि कस्मैश्चिदुप
दिशति न त्वयाऽननुभूतार्थविषय वाक्य प्रयोक्तव्य यथाऽङ्गुल्यग्रे हस्तियूथशतमास्त इति तत्रार्थव्यभि
चार स्फुट इति । –चित्सु॰ पृ॰ २६५ ।

प्तोऽपि कस्मैचिदुपदिशति न त्वयाऽ
ननुभूतार्थवाक्यं प्रयोक्तव्यं यथा अङ्गुल्यग्रे हस्तियूथशतमास्ते इति । अतः शब्द
स्यैवैष महिमा न वक्तृदोषाणाम् ।

किञ्च, बा5233

तुलना–अपि च न चक्षुरादि बाधकज्ञानोदये सति
न विरमति, विपरीतवेदनजन्मन शुक्तिकारजतादिबुद्धिषु विभ्रमस्यापायदर्शनात् । शब्दस्तु शतकृत्वोऽपि
वाध्यमानो यथैवोच्चरित करशाखादिशिखरे करेणुशतमास्त इति तदैव तथाभूत भूयोऽपि विकल्पमय
थार्थमुत्पादयत्येवेति विकल्पाधीनजन्मत्वाच्छब्दानामेवेद रूप यदर्थासंस्पर्शित्व नामेति । –न्यायमं॰ पृ॰
१५८ ।

धकप्रत्ययोत्पत्तावपि शब्दो मिथ्याज्ञानं जनयत्येव नेन्द्रियवदुदास्ते,
अतोऽर्थाऽसंस्पर्शिनः शब्दा विकल्पमात्राधीनजन्मानः सिद्धाः । तदुक्तम्–

विक⁵²³⁴

तेषामन्योन्यसम्बन्धे –न्यायमं॰ पृ॰ १५८ । तेषामत्यन्तसम्बन्धो –नयचक्रवृ॰ लि॰ पृ॰
१६७A । तेषामन्योन्यसम्बन्धात् –सिद्धिबि॰ टी॰ पृ॰ ३६५B, ४८४B । कार्यकारणता तेषा
नार्थ शब्दा स्पृशन्त्यपि –न्यायावता॰ टी॰ पृ॰ ४४ । रत्नाकराव॰ पृ॰ ९ । स्या॰ म॰ पृ॰ १७५ ।
प्रकृतपाठ –स्या॰ र॰ प॰ ७०१ । पूर्वार्द्धम् –अनेकान्तजय॰ पृ॰ ३७ । अनेकान्तवाद॰ पृ॰ ४७ । सिद्धिबि॰
टी॰ पृ॰ २६०B । शास्त्रवा॰ यशो॰ पृ॰ ४०२A ।

ल्पयोनयः शब्दा विकल्पाः शब्दयोनयः ।

तेषामन्योन्यसम्बन्धो नार्थान् शब्दाः स्पृशन्त्यमी ॥ इति ।

[p. 538 ]

तत्प्रतिविधानपुरस्सर शब्दस्य परमार्थसदर्थवाचकत्वस्य पृथक् प्रथक् प्रामाण्यस्य च समर्थनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्5235

पृ॰ ५३६ प॰ ६ ।

–वस्तुनि सम्बन्धासभवात् इत्यादि; तदसमी
क्षिताभिधानम्, तत्र⁵²³⁶

वस्तुनि ।

शब्दस्य तद⁵²³⁷

सम्बन्धाभाव ।

भावाऽसभवात् । तथाहि–शब्दः
अर्थेन सम्बद्ध एव त प्रकाशयति प्रतिनियतत⁵²³⁸

अर्थ ।

त्प्रत्ययहेतुत्वात् चक्षुर्वत् ।
शाब्दप्रत्ययो वा सम्बद्धाभ्यां शब्दार्थाभ्यां जन्यते प्रतिनियतप्रत्ययत्वात्
दण्डीत्यादिप्रत्ययवत् । ननु शब्दार्थयोस्तादात्म्यतदुत्पत्तिलक्षणसम्ब
न्धस्याऽपास्तत्वात् कथं सम्बद्धत्वम् ? इ⁵²³⁹

इत्यन्– आ॰ ।

त्यप्यनुपपन्नम्; त⁵²⁴⁰

तादात्म्यतदुत्प
त्तिसम्बन्धाभावे –आ॰ टि॰ । तुलना–सामयिकत्वाच्छब्दार्थसम्प्रत्ययस्य । –न्यायसू॰ २ । १ । ५५ । स
च वाच्यवाचकावलम्बन सङ्केतज्ञानमेव । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५८५ । तादृशो वाचक शब्द सकेतो
यत्र वर्तते । –न्यायवि॰ का॰ ४३२ । अन्ये त्वभिदधत्येवं वाच्यवाचकलक्षण । अस्ति शब्दार्थ
योर्योगस्तत्प्रतीत्यादितस्तत ॥ –शास्त्रवा॰ श्लो॰ ६५२ । सहजयोग्यतासङ्केतवशाद्धि शब्दादयो
वस्तुप्रतिपत्तिहेतव । –परीक्षामु॰ ३ । १०० । स्वाभाविकसामर्थ्यसमयाभ्यामर्थबोधनिबन्धन शब्द
इति । –प्रमाणनय॰ ४ । ११ ।

दभावेऽ
प्य⁵²⁴¹

शब्दार्थयो ।

नयोः योग्यतालक्षणसम्बन्धसभवात् । तदभावे सो5242

योग्यतालक्षणोऽपि ।

ऽपि कथम् ? इत्यप्यवाच्यम्;
चक्षूरूपयोस्तद⁵²⁴³

तादात्म्यतदुत्पत्त्य
भावेऽपि । तुलना–नयनरूपयो क्वचित्तदभावेऽपि तदुपलभ्यात् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ७०२ ।

भावेऽपि तद्दर्शनात् । न खलु च⁵²⁴⁴

चक्षुषा ब॰, श्र॰ ।

क्षुपो घटादिरूपेण सह तादात्म्यं तदुत्प
त्तिः संयोगो वा सौगतैरभ्युपगम्यते प्रतीतिविरोधानुषङ्गात्, अ⁵²⁴⁵

चक्षूरूपयो संयोगाभ्युपगमे ।

प्राप्यकारित्वक्षतिप्रस⁵²⁴⁶

–ङ्गात् ना– ब॰ ।

ङ्गाच्च ।
नाप्य⁵²⁴⁷

चक्षुष –आ॰ टि॰ ।

स्य तद⁵²⁴⁸

तादात्म्यतदुत्पत्त्यभावे –आ॰ टि॰ ।

भावे रूपप्रकाशनयोग्यतास्वभावसम्बन्धस्याप्यसंभवः; श्रोत्रादिवत् त⁵²⁴⁹

चक्षुप –आ॰ टि॰ ।

स्यापि
तद⁵²⁵⁰

रूपस्य –आ॰ टि॰ ।

प्रकाशकत्वप्रसङ्गात् ।

ननु योग्यतातः शब्दस्य अर्थवाचकत्वे अर्थस्यापि शब्दवाचकत्वं किन्न स्यात् ?
इत्यप्यसाम्प्रतम्, प्रतिनियतशक्तित्वाद् भावानाम् । योग्य⁵²⁵¹

तुलना–सहजा स्वाभाविकी योग्यता
शब्दार्थयो प्रतिपाद्यप्रतिपादकशक्ति ज्ञानज्ञेययोर्ज्ञाप्यज्ञापकशक्तिवत् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४२८ ।
स्या॰ र॰ पृ॰ ७०२ ।

ता हि शब्दार्थयो प्रतिपाद्य
प्रतिपादकशक्तिः, ज्ञानज्ञेययोर्ज्ञाप्यज्ञापकशक्तिवत् । नच ज्ञानज्ञेययोः कार्यकारणभा
वात् त⁵²⁵²

ज्ञाप्यज्ञापकप्रतिनियम ।

त्प्रतिनियमो न योग्यतात इत्यभिधातव्यम्; त⁵²⁵³

ज्ञानार्थयो कार्यकारणभावस्य ।

त्कार्यकारणभावस्य अन्वयव्य
तिरेकाभ्यामर्थश्चेत् कारणं विदः लघी॰ का॰ ५४ इत्यत्र विस्तरतो निरा
करिष्यमाणत्वात् । कथञ्चैव चक्षूरूपयोः घटप्रदीपयोश्च प्रकाश्यप्रकाशकभावप्रतिनियमः
स्यात् ? योग्यतातोऽन्यस्य कार्यकारणभावादिप्रतिबन्धस्य⁵²⁵⁴

–स्य तत्प्रति– ब॰ ।

त⁵²⁵⁵

चक्षूरूपयो घटप्रदीपयोश्च । तुलना–इतरथा ज्ञानमेव प्रकाशक ज्ञेयमेव च प्रकाश्य नपुनर्ज्ञानमिति
नियमस्याघटनात् । –स्या॰ र॰ प॰ ७०२ ।

त्र त⁵²⁵⁶

प्रकाश्यप्रकाशकप्रतिनियम ।

त्प्रतिनियमहेतोरसंभवात् ।

ननु योग्यतावशात् शब्दो य⁵²⁵⁷

यथार्थ ब॰ ।

द्यर्थं प्रतिपादयति तदा भूभवनवर्द्धितोत्थितस्यापि
[p. 539 ] प्र⁵²⁵⁸

प्रतिपादयतु ब॰ ।

तिपादयेत् विशेषाभावात्; इत्यप्यपेशलम्; सङ्केतसचिवयोग्यतावशात्त⁵²⁵⁹

शब्दस्य ।

स्य त⁵²⁶⁰

अर्थवाचकत्वस्वीकारात् ।

त्प्रतिपाद
कत्वाभ्युपगमात्, भूभवनवर्द्धितोत्थितं प्रति चास्य तथाविधत्वाभावान्न तत्प्रतिपादकत्व
प्रसङ्गः । स⁵²⁶¹

तुलना–क पुनरय समय ? अस्य
शब्दस्येदमर्थजातमभिधेयमित्यभिधानाभिधेयनियमनियोग, तस्मिन्नुपयुक्ते शब्दार्थसप्रत्ययो भवति ।
–न्यायभा॰ २ । १ । ५५ । अभिधानाभिधेयनियमनियोग समय उच्यते । –न्यायमं॰ पृ॰ २४१ ।
अस्यार्थस्याय वाचक इत्यर्थकथन समय –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । २३० । इद पदममुमर्थ बोध
यतु इति अस्मात्पदादयमर्थो बोद्धव्य इति वेच्छा । –तत्त्वचि॰ शब्दपरि॰ । स्या॰ र॰ पृ॰ ७०२ ।

ङ्केतो हि इदमस्य वाच्यम् इदं वाचकम् इत्येवंविधो5262

–विधावाच्यवाच– आ॰ ।

वाच्यवाचकयोर्वि
नियोगः, स य⁵²⁶³

पुरुषस्य ।

स्यास्ति तस्यैव शब्दः स्वार्थं प्रतिपादयति नान्यस्य, अन्यथा धूमादिसा
धनमप्यस्य⁵²⁶⁴

भूभवनसवर्द्धितोत्थितस्य ।

अग्न्यादिसाध्यं गमयेदविशेषात्, अविनाभावो हि साधनस्य साध्यगम
कत्वे अङ्गम्, स च सर्वदा सर्वं प्रत्यस्यास्ति । 5265

पुरुषेण ।

येनैव सा5266

साध्यसाधनं साध्यस्य ब॰ ।

ध्यसाधनयोरविनाभावो गृहीतः
तं प्रत्येव साधनं साध्यस्य गमकमित्यभ्युपगमे येनैव शब्दार्थयोः सङ्केतो गृहीतः तं प्रत्येव
शब्दोऽर्थस्य वाचकः इत्यभ्युपगम्यतामविशेषात् ।

ननु सङ्केतः पुरुषेच्छाकृतः, नच तदिच्छया वस्तुव्यवस्था युक्ता अतिप्रसङ्गात्,
अ⁵²⁶⁷

अतिप्रसङ्गमेव स्पष्टयति ।

तोऽर्थोपि वाचकः शब्दस्तु वाच्यः किन्न स्यात् तदिच्छाया निरङ्कुशत्वात् ? इत्यप्य
सुन्दरम्, त⁵²⁶⁸

तुलना–स हि पुरुषकृत सङ्केत न च पुरुषेच्छया वस्तुनियमोऽवकल्प्यते, तदिच्छाया अव्याहत
प्रसरत्वात् । अर्थोऽपि किमिति वाचको न भवति । न चैवमस्ति, न हि दहनमनिच्छन्नपि पुरुषो
धूमान्न तत्प्रत्येति जल वा तत इच्छन्नपि प्रतिपद्यते । तत्र यथा धूमाग्न्यो नैसर्गिक एवाविनाभावो
नाम सम्बन्ध ज्ञप्तये तु भूयोदर्शनादि निमित्तमाश्रीयते एव शब्दार्थयो सासिद्धिक एव शक्त्यात्मा
सम्बन्ध तद्व्युत्पत्तये तु वृद्धव्यवहारप्रसिद्धिसमाश्रयणम् । –न्यायमं॰ पृ॰ २४१ । सङ्केतस्य सहजयो
ग्यतानिबन्धनत्वात् । यथैव हि धूमपावकयो स्वाभाविक एवाविनाभावः –स्या॰ र॰ पृ॰ ७०३ ।

त्सङ्केतस्य सहजयोग्यतानिबन्धनत्वाद् धूमाग्निवत् । यथैव हि धूमाग्न्योर्नै
सर्गिक एवाविनाभावः सम्बन्धः, त⁵²⁶⁹

अविनाभावग्रहणाय ।

द्व्युत्पत्तये तु भूयोदर्शना5270

आदिपदेन तर्को ग्राह्य ।

दिनिमित्तमाश्रीयते, तथा
शब्दार्थयोः स्वभाविक एव प्रतिपाद्यप्रतिपादकशक्त्यात्मा सम्बन्धः, तद्व्युत्प⁵²⁷¹

–त्पत्तये
स– आ॰, ब॰ ।

त्तये तु सङ्केतः
समाश्रीयते । सांसिद्धिकार्थशक्तिव्यतिक्र⁵²⁷²

–क्रमे चक्षू– श्र॰ ।

मे च चक्षूरूपादीनामपि प्रकाश्यप्रकाशकशक्ते
र्व्यतिक्रमः स्यात् । तथा च चक्षुःप्र⁵²⁷³

–प्रदीपानां आ॰ ।

दीपादीनां प्रकाश्यत्वं घटादीनां तु प्रकाशकत्वं
स्यात् । प्रतीतिविरोधोऽन्य⁵²⁷⁴

शब्दार्थयोरपि वाच्यवाचकचोदने ।

त्रापि न काकैर्भक्षितः ।

ननु श⁵²⁷⁵

तुलना–गिरामेकार्थनियमे न स्यादर्थान्तरे गति । अनेकार्थाभिसम्बन्धे विरुद्धव्यक्तिसभवः ॥
–प्रमाणवा॰ ३ । २२८ ।

ब्दस्य स्वाभाविकी शक्तिः किमेकार्थप्रत्यायने, अनेकार्थप्रत्यायने वा ?
यद्येकार्थप्रत्यायने, त⁵²⁷⁶

तथा ब॰ ।

दा सङ्केतशतैरपि ततोऽर्थान्तरे प्रतीतिर्न स्यात् धूमादनग्निप्रतीतिवत् ।
[p. 540 ] अथ अनेकार्थप्रत्यायने, तदा युगपत् ततोऽनेकार्थप्रतीतिप्रसङ्गात् प्रतिनियतेऽर्थे प्रवृत्तिर्न
स्यात्, इत्यप्यचर्चिताभिधानम् स⁵²⁷⁷

तुलना–सर्वाकारपरिच्छेद्यशक्तेऽर्थे वाचकेऽपि वा । सर्वाकारार्थविज्ञानसमर्थे नियम
कृत ॥ –मी॰ श्लो॰ पृ॰ २०२ । सर्वशब्दाना सर्वार्थप्रत्यायनशक्तियुक्तत्वात् क्वचिद्देशे केनचिदर्थेन
व्यवहार । अत एव चानधिगतसम्बन्धे श्रुते सति सन्देहो भवति कमर्थं प्रत्याययितुमनेन शब्द प्रयुक्तः
स्यादिति । –न्यायम॰ पृ॰ २४२ । समयापेक्षण चेह तत्क्षयोपशम विना । तत्कर्तृत्वेन सफल योगिना
तु न विद्यते ॥ सर्ववाचकभावत्वाच्छब्दाना चित्रशक्तित । वाच्यस्य च तथाऽन्यत्र नागोऽस्य समयेऽपि
हि ॥ –शास्त्रवा॰ श्लो॰ ६६३-६४ । तथा च सर्वे शब्दा प्राय सर्वार्थवाचकशक्तिमन्त सर्वे चार्था
सर्वशब्दवाच्यशक्तियुक्ता इति विचित्रक्षयोपशमादिसहकारियोगत तथा तथा प्रवर्तन्ते इति न काचि
द्वाधा –अनेकान्तजय॰ पृ॰ ३६A । सर्वस्य शब्दस्य सर्वार्थप्रतिपादनशक्तिवैचित्र्यसिद्धे । पदार्थस्य
च सर्वस्य सर्वशब्दवाच्यत्वशक्तिनानात्वात् । –अष्टसह॰ पृ॰ १४३ । शब्दस्यानेकार्थप्रतिपादने
नैसर्गिकशक्तिसद्भावेऽपि प्रतिनियतसङ्केतसामर्थ्यात् प्रतिनियतार्थप्रतिपादकत्वोपपत्ते । –स्या॰ र॰
पृ॰ ७०३ ।

र्वशब्दानां सर्वार्थेषु प्रत्यायनशक्तिसंभवात् । कथम
न्यथा अनवगतसम्बन्धे शब्दे प्रयुक्ते सन्देह स्यात्–क⁵²⁷⁸

कथमर्थ श्र॰ ।

मर्थं प्रतिपादयितुमनेन शब्दः
प्रयुक्तः इति । नचैवं सकृत्सर्वार्थप्रतिपत्तिप्रसक्तेः प्रतिनियतेऽर्थे ततः5279

शब्दात् ।

प्रवृत्तिर्न स्यादित्य
भिधातव्यम्; प्रतिनियतसङ्केतवशात्तेषां5280

शब्दानाम् ।

प्रतिनियतार्थप्रतिपादकत्वोपपत्तेः । एकस्यापि हि
शब्दस्य देशादिभेदेन प्रतिनियतः स⁵²⁸¹

तुलना–तथाहि–यवशब्द आर्यैर्दीर्घशूके पदार्थे
प्रयुज्यते, ते हि यवशब्दात् दीर्घशूक पदार्थं प्रतिपद्यन्ते म्लेच्छास्तु प्रियङ्ग प्रतिपद्यते । एव त्रिवृत्
शब्दमृषय स्तोत्रीयानवके प्रयुञ्जते, आर्यास्तु लताविशेषे । –न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ ४२० । एकस्यापि
हि शब्दस्य देशादिभेदेन प्रतिनियत सङ्केतोऽनुभूयते, यथा गुर्जरादौ चोरशब्दस्य तस्करे द्राबिडादौ
पुनरोदन इति । दृश्यते च सर्वत्र रूपप्रकाशने योग्यस्यापि चक्षुष प्रत्यासन्नतिमिरवशादसन्निहिते
दूरतिमिरसामर्थ्याच्च सन्निहिते रूपे विशिष्टाञ्जनादिवशादन्धकारान्तरितेऽपि ज्ञानजनकत्वम्, काचका
मलादिदूषणबलाच्च विवक्षितरूपाभावेऽपीति । –स्या॰ र॰ पृ॰ ७०३ ।

ङ्केतोऽनुभूयते, यथा5282

एव कर्कटीशब्दादयोऽपि
तत्तद्देशापेक्षया योन्यादिवाचका ज्ञेया । –स्या॰ मं॰ पृ॰ १७८ ।

मा5283

मालवादौ ब॰, श्र॰ ।

लवकादौ कर्कटिकाशब्दस्य
फलविशेषे, गुर्जरादौ तु योन्यामिति । दृश्यते च सर्वत्र रूपप्रकाश⁵²⁸⁴

–शनयोग्य– श्र॰ ।

ने योग्यस्यापि
चक्षुषः प्रत्यासन्नतिमिरवशादसन्निहिते, दूरतिमिरवशाच्च सन्निहिते रूपे, विशिष्टाञ्ज
नादिवशात् अन्धकारान्तरितेऽपि ज्ञानजनकत्वम्, काचकामलादिवशाच्च विव⁵²⁸⁵

पीतरूपाभावेऽपि शखे पीतज्ञा
नजनकत्वम् ।

क्षित
रूपाभावेऽपीति । तयो यथा अनेकरूपप्रकाशनयोग्यस्यापि चक्षुषो दूरतिमिरादिप्रति
नियतसहकारिवशात् प्रतिनियतदूररूपादिज्ञानजनकत्वं तथा अनेकार्थप्रत्यायनयोग्यस्यापि
शब्दस्य प्रतिनियतसङ्केतवशात् प्रतिनियतार्थप्रतिपादकत्वमविरुद्धम् ।

अथ मतम्–चक्षुरादिवत् शब्दस्य अर्थे योग्यतालक्षणसम्बन्धसंभवे त⁵²⁸⁶

चक्षुर्वदेव ।

द्वदेव अ⁵²⁸⁷

शब्दात् ।

तः
सङ्केतानपेक्षा अर्थप्रतीतिः स्यात्, तदप्यसङ्गतम्; त⁵²⁸⁸

शब्दस्य । तुलना–वाच्यवाचकलक्षणो हि
शब्दार्थयो प्रतिबन्ध, तथाहि वाच्यस्वभावा अर्था वाचकस्वभावाश्च शब्दा इति तज्ज्ञप्तिवाद । यदैवं[p. n541 ]
कथन्न सङ्केतमन्तरेणैव ततस्तदवगति ? उच्यते–तथाविधक्षयोपशमाभावात् । न हि रूपप्रकाशनस्व
भावोऽपि दीपोऽसति चक्षुषि तत्प्रकाशयति, चक्षु कल्पश्च क्षयोपशम, स च सङ्केततपश्चरणभावनादि
जन्यस्तथोपलब्धे । –अनेकान्तजय॰ पृ॰ ३६A. । शब्दस्य ज्ञापकत्वात् । ज्ञापकस्य धूमादेरेतद्रूप
यत्सम्बन्धग्रहणापेक्ष स्वज्ञाप्यज्ञापकत्वम् । तद्योग्यतादयस्तु प्रत्यक्षसामग्र्यन्तर्गतत्वान्न व्युत्पत्त्यपेक्षा
भवन्ति । शक्तिस्तु नैसर्गिकी यथा रूपप्रकाशिनी दीपादेस्तथा शब्दस्यार्थप्रतिपादने । –न्यायमं॰ पृ॰
२४१ ।

स्य ज्ञापकतया तत्सा5289

सङ्केतग्रहणसहितस्य ।

पेक्षस्यैव अ⁵²⁹⁰

अर्थस्य प्रती– श्र॰ ।

र्थ
[p. 541 ] प्रतीत्यङ्गतोपपत्तेः । यज्ज्ञापकं तत् ज्ञाप्ये प्रतिपन्नप्रतिबन्धमेव प्रतीतिमुत्पादयति यथा
धूमादि, ज्ञापकश्च शब्द इति । चक्षुरादीनां तु कारकत्वात् युक्तं स्वार्थसम्बन्धग्रहणान
पेक्षाणां तदुत्पादकत्वम् । स्वयं हि प्रतीयमानम् अप्रतीतार्थप्रतीतिहेतुर्ज्ञापकमुच्यते ।
तद्रू5291

ज्ञापकरूपता ।

पता च शब्दादेरेवास्ति न चक्षुरादेः, अ⁵²⁹²

अतस्तदेव श्र॰, ब॰ ।

तः स⁵²⁹³

शब्दादि ।

एव प्रतिपन्नप्रतिबन्धं स्वार्थं गमयति ।
शक्तिस्तु स्वाभाविकी यथा रूपप्रकाशने चक्षुरादेः तथा अर्थप्रकाशने शब्दस्य ।

यदप्यु5294

पृ॰ ५३६ पं॰ १२ ।

क्तम्–अतोऽर्थासंस्पर्शिनः शब्दाः इत्यादि, तदप्यसमीक्षिताभिधानम्;
यतः5295

तुलना–यत
किमाप्तनिगदितशब्दस्यार्थासस्पर्शित्व –स्या॰ र॰ पृ॰ ७०३ ।

किमाप्तप्रणीतस्य शब्दस्य अर्थासंस्पर्शित्वं प्रसाध्यते, अनाप्तप्रणीतस्य, शब्दमात्रस्य वा ?
तत्राद्यपक्षे प्रत्यक्षबाधा5296

तुलना–भवेदेतदेवं यदि न
कदाचिदपि यथार्थं शब्द प्रत्ययमुपजनयेत् । अर्थसस्पर्शित्वमेवास्य स्वभाव इत्यवगम्यते । भवति तु
गुणवत्पुरुषभाषितान्नद्यास्तीरे फलानि सन्तीति वाक्यादतिरस्कृतबाह्यार्थो यथार्थप्रत्यय तत प्रवृत्तस्य
तदर्थप्राप्तेः । –न्यायमं॰ पृ॰ १५८ ।

, आप्तप्रणीतात् नद्यास्तीरे फलानि सन्ति इति वाक्यादतिरस्कृत
बाह्या5297

–र्थप्रतीतेः प्रवृत्तस्य आ॰ ।

र्थप्रत्ययप्रतीतेः त⁵²⁹⁸

आप्तोक्तशब्दात् ।

तः प्रवृत्तस्य तदर्थप्राप्तेः । अथाऽनाप्तप्रणीतस्य; तर्हि तस्यैव अर्था
ऽसंस्पर्शित्वं युक्तं नान्यस्य, अन्यथा काचादिदोषदुष्टचक्षुःप्रभवप्रत्यक्षस्य⁵²⁹⁹

शुक्ले शखे पीताकारावभा
सिन ।

अर्थासंस्प
र्शित्वोपलम्भात् गुणवच्चक्षुःप्रभवप्रत्यक्ष⁵³⁰⁰

शुक्ले शखे शुक्लत्वावभासकस्यापि ।

स्यापि त⁵³⁰¹

अर्थासस्पर्शित्वमतश्च मिथ्यात्व स्यादिति
भाव ।

त्स्यात् ।

एतेन तृतीयविकल्पोऽपि प्रत्याख्यातः; आप्तानाप्तप्रणीतशब्दव्यतिरिक्तस्य शब्दमात्र
स्याऽसंभवात् । नन्वाप्तप्र⁵³⁰²

–प्रयुक्ताद् ब॰, श्र॰ ।

णीताद् अङ्गु5303

अङ्गल्यग्रे हस्तियूथशतमास्ते इत्यादिवाक्यात् ।

ल्यादिवाक्याद् विपर्ययज्ञानोत्पत्तिप्रतीतेः शब्द
स्यैष म⁵³⁰⁴

यत् तिरस्कृतबाह्यार्थप्रत्य
योत्पादकत्वम् ।

हिमा न वक्तृदोषाणाम्; इत्यप्यचर्चिताभिधानम्; आ⁵³⁰⁵

तुलना–गुणवतामेवविधवाक्योच्चारणचापलाभावात् । –न्यायमं॰ पृ॰
१५८ । आप्तैरेवविधवाक्यस्याप्रयुक्ते –स्या॰ र॰ पृ॰ ७०४ ।

प्तैरेवंविधवाक्याऽप्रयोगात् ।

यत्तु–आप्तोऽपि कस्मैचिदुपदिशति इत्याद्युक्त⁵³⁰⁶

पृ॰ ५३७ प॰ ११ ।

म्; तत्र⁵³⁰⁷

तुलना–यत्तु आप्तोऽपि कचिदनुशास्ति मा भवानभूतार्थ वाक्यं वादी अङ्गलिकोटौ करिघटा
शतमास्ते' इति, तत्र इतिकरणावच्छिन्नस्य दृष्टान्ततया शब्दपरत्वेनोपादानात् प्रतिषेधैकवाक्यतया
यथार्थत्वमेव । अर्थपरत्वे तु निषेधैकवाक्यतैव न स्यादिति । तस्मादाप्तवाक्यानामयथार्थत्वाभावान्न
स्वतोऽर्थासस्पर्शिन शब्दाः पुरुषदोषानुषङ्गकृत एवाय विप्लव । –न्यायम॰ पृ॰ १५८ । स्या॰ र॰ पृ॰
७०४ ।

निषेधपरत्वेनास्य⁵³⁰⁸

अङ्गुल्यादिवाक्यप्रयोगनिषेधकस्य आप्तोपदेशस्य ।

यथार्थ
[p. 542 ] तैव, वाक्यै5309

अङ्गल्यग्रे हस्तियूथशतमास्ते इति वाक्यस्य एकदेश अङ्गत्यगे इत्यादिरूप ।

कदेशस्यापि उदाहरणविवक्षायाम् इतिकरणावच्छिन्नस्य शब्दपरत्वेनोपादानात्
प्रतिषेधैकवाक्यतया यथार्थतैव । अर्थपरत्वे तु निषेधेनैकवाक्यतैव न स्यात् । तस्माद्
आप्तप्रणीतशब्दानामयथार्थत्वाभावान्न स्वतोऽर्थासंस्पर्शिनः शब्दाः, किन्तु पुरुषदोषवशात् ।

नन्वाप्तैरेवंविधवाक्याप्रयोगेऽपि सन्दिग्धो व्यतिरेकः कि शब्दाभावादयथार्थ
ज्ञानानुत्पत्तिः, वक्तृदोपाभावाद्वा; इत्यप्यविचरितरमणीयम्; अ⁵³¹⁰

तुलना–
अनुच्चरितशब्दोऽपि पुरुषो विप्रलम्भक । हस्तसज्ञाद्युपायेन जनयत्येव विप्लवम् ॥ –न्यायम॰ पृ॰
१५८ । स्या॰ र॰ पृ॰ ७०४ ।

नुच्चारितशब्दस्यापि
दोषवतः पुरुषस्य हस्तसंज्ञादिना प्रतारकत्वप्रतीतेः । न च हस्तसंज्ञादि ना शब्दानुमानं
ततो वितथप्रत्यय इत्यभिधातव्यम्; त⁵³¹¹

तुलना–इत्थमप्रतीते । उत्पन्ने च क्वचिन्नद्यादिवाक्याद्विज्ञाने
तरङ्गिणीतीरमनुसरन्ननासादितफल प्रवृत्तवाधकप्रत्यय पुरुषमेवाधिक्षिपति धिग् हा तेन दुरात्मना
विप्रलब्धोऽस्मि इति न शब्दम्, प्राप्तफलश्च पुसामेव श्लाघते साधु साधुना तेनोपदिष्टमित्यत
पुरुषदोषान्वयानुविधानात्तदभावकृत एव आप्तेषु तूष्णीमासीनेषु विभ्रमानुत्पाद इति न सन्दिग्धो
व्यतिरेक । पुरुषदोषकृत एव शब्दाद्विप्लवो न स्वरूपनिबन्धन । –न्यायम॰ पृ॰ १५८ । स्या॰ र॰
पृ॰ ७०४ ।

थाप्रतीत्यभावात् । नद्यादिवाक्यादुत्पन्ने च
क्वचिद्विज्ञाने तरङ्गिणीतीरमनुसरन् अनामादितफलः पुरुष पुरुषमेवाधिक्षिपति
दुरात्मनाऽनेन विप्रलब्धोऽस्मि इति, न शब्दम् । ननु पुरुषस्य गुणवतो दोषवतो वा
शब्दोच्चारणमात्र एव व्यापारः, अर्थप्रतिपत्तिस्तु शब्दनिबन्धनैवेति त⁵³¹²

अर्थप्रतीतिविषर्यये ।

द्विपर्यये शब्दस्यैव
व्यापारो न वक्तृदोषाणाम्; इत्यप्ययुक्तम् य⁵³¹³

तुलना–हन्त तर्हि वक्तरि गुणवति सति सरितस्तीरे
फलानि सन्तीति सम्यक्प्रत्ययेऽपि शब्दस्यैव व्यापारात् पुरुषस्य उच्चारणमात्रे चरितार्थत्वान्नैकान्तत
शब्दस्यार्थासस्पर्शित्वमेव स्वभाव । –न्यायम॰ पृ॰ १५९ ।

तो गुणवद्वक्तृप्रणीतात् तरङ्गिणीतीरे फलानि
सन्ति इति वाक्यात् सत्यप्रत्ययोदयेऽप्येवं शब्दस्यैव व्यापारः स्यात् तद्वक्तुः तदुच्चा
रणमात्रे चरितार्थत्वात् । अतः कथमेकान्तत शब्दस्याऽर्थासस्पर्शित्वमेव⁵³¹⁴

–मेव रूप श्र॰ ।

स्वरूपं स्यात् ?

किञ्च, विपर्ययज्ञानोत्पत्तेर्यावद्भिः सह त⁵³¹⁵

कार्यकारणभाव ।

द्भावभावित्वमवगम्यते तावतां तत्र
व्यापारः, सा5316

विपर्यय
ज्ञानोत्पत्ति ।

चात्र शब्दोच्चारणे सत्यपि अनाप्तयोगिता विना न दृष्टेति शब्दवत्त⁵³¹⁷

अनाप्ताभिप्रायस्य ।

दा
शयस्यापि तत्र⁵³¹⁸

विपर्ययज्ञानोत्पत्तौ व्यापार । तुलना –स्या॰ र॰ पृ॰
४०७ ।

व्यापारः ।

5319

किञ्चक्षुरा– ब॰ ।

किञ्च⁵³²⁰

तुलना–युक्तञ्चैदेव यत् दीपवत् प्रकाशत्वमावमेव शब्दस्य स्वरूप न यथार्थत्वमय
थार्थत्व वा, विपरीतेऽप्यर्थे दीपस्य प्रकाशत्वानतिवृत्ते । अय तु विशेष–प्रदीपे व्युत्पत्तिनिरपेक्षमेव
प्रकाशकत्व शब्दे तु व्युत्पत्त्यपेक्षमिति । प्रकाशात्मनस्तु शब्दस्य वक्तृगुणदोषाधीने यथार्थेतरत्वे । अत
एव अङ्गलिशिखराधिकरणकरेणुशतवचसि बाधितेऽपि पुन पुनरुच्चर्यमाणे भवति विभ्रम प्रकाशकत्व
तद्रूपानपायात्, न त्वेप शब्दस्य दोष । पदार्थाना तु ससर्गमसमीक्ष्य प्रजल्पत । वक्तुरेव प्रमादोऽय न
शब्दोऽत्रापराध्यति । –न्यायम॰ पृ॰ १५९ । स्या॰ र॰ पृ॰ ७०४ ।

, चक्षुरादिवदर्थप्रकाशकत्वमात्रं श⁵³²¹

शब्दस्वरूप श्र॰ ।

ब्दस्य स्वरूपं न पुनः य⁵³²²

यथार्थाप्रकाश– आ॰ ।

थार्थप्रकाशक
[p. 543 ] त्वमयथार्थप्रकाशकत्वं वा, तस्य⁵³²³

यथार्थायथार्थप्रकाशकत्वस्य ।

गुणदोषनिबन्धनत्वात् । सति हि नैर्मल्यादिगुणे
चक्षुर्यथावद्वस्तु प्रकाशयति काचादिदोषे तु सति अयथावत्, एवं शब्दोऽपि वक्तृगुण
दोषापेक्षः सत्येतररूपं वस्तु प्रकाशयति । अत एव अङ्गुलिशिखराधिकरणकरेणुशतव⁵³²⁴

अङ्गुल्यग्रे हस्तिशतमास्ते इतिवचने ।

चसि
वाध्यमानेऽपि पुनः पुनरुच्चार्यमाणे भवति भ्रान्तिः प्रकाशकत्वस्य त⁵³²⁵

शब्द
स्वरूपस्य ।

त्स्वरूपस्य बाधक
शतोपनिपातेऽप्यनपायात् ।

यच्चान्यदु5326

पृ॰ ५३७ पं॰ १४ ।

क्तम्–नेन्द्रियवदुदास्ते इति, तदप्युक्तिमात्रम्; बाधकप्रत्ययप्रवृत्ता
वपीन्द्रियस्य चन्द्रद्वयविषयमिथ्याज्ञानजनकत्वप्रतीतेः । न च त⁵³²⁷

बाधकप्रत्ययप्रवृत्तौ ।

त्प्रवृत्तौ त⁵³²⁸

इन्द्रियम् –आ॰ टि॰ ।

त् त⁵³²⁹

चन्द्रविषयम् –आ॰ टि॰ ।

द्विषयं
विज्ञानं नोत्पादयतीत्यभिधातव्यम्; प्रतीतिविरोधात् ।

यदप्युक्तम्5330

पृ॰ ५३७ पं॰ १६ ।

–विकल्पयोनयः शब्दाः इत्यादि, तत् सविकल्पकसिद्धौ5331

पृ॰ ४७ ।

कृतोत्तर
त्वादुपेक्षते । ततः प्रमाणं शब्दः अर्थोपलब्धिनिमित्तत्वात् प्रत्यक्षादिवत, स्वपरपक्ष
साधनदूषणसमर्थत्वाच्च सम्यग्ज्ञानवत्, तथा सकलतत्त्वविप्रतिपत्तिनिवृत्तिनिमित्तत्वात्
योगिज्ञानवत् । न खलु देशकालस्वभावविप्रकृष्टाऽखिला5332

मेरूपर्वतरामरावणा
दिपरमाण्वादीनाम् ।

र्थानां शब्दादन्यतो विप्रति
पत्तिनिवृत्तिः संभवति तदुपायान्तराऽसंभवात् । लिङ्गं तदु5333

विप्रकृष्टार्थप्रतिपत्तिसाधनम् ।

पायान्तरं संभवतीति चेत्;
न; तत्प्र⁵³³⁴

देशकालस्वभावविप्रकृष्टार्थ –आ॰
टि॰ ।

तिबद्धलिङ्गस्य कस्यचिदप्यप्रतिपत्तेः । ततो योग्यतालक्षणसम्बन्धात् शब्दस्यैव
तत्र⁵³³⁵

विप्रकृष्टार्थे ।

प्रामाण्यमभ्युपगन्तव्यमिति ॥ छ ॥

शब्दार्थयोर्नित्यसम्बन्धसंभवान्नास्ति पुरुषकृत सङ्केत

इति मीमासकस्य पूर्वपक्ष–

नन्वस्तु शब्दस्यार्थे सम्बन्धः, स तु अनित्य, नित्यो वा स्यात् ? तत्राद्यपक्षोऽ
नुपपन्नः; अनित्यस्य सम्बन्धस्य कर्त्तुमशक्यत्वात् । समयो हि क्रिय
माणः प्रतिपुरु5336

एतावताऽत्र भग्या क्रम उक्त –आ॰ टि॰ ।

षम्, प्रतिशब्दम्, प्रत्यर्थ सर्गादौ सकृदेव क्रियते
प्रकारान्तरासंभवात् । उक्तञ्च–

समयः प्रतिमर्त्त्यं वा प्रत्युच्चारणमेव वा ।

क्रियते जगगदादौ वा सकृदेकेन केनचित्5337

व्याग्या–
इयमस्य संज्ञेति समय, स प्रत्यर्थ प्रतिपुरुष वा क्रियेत, प्रतिपुरुषमेव प्रत्युच्चारण प्रतिप्रयोगं वा ।
अथवा जगदादौ जगत सृष्टिकाले केनचित् ईश्वरादिना धात्रा सकृत् एकयैव हेलया क्रियतेति त्रयो
विकल्पा । –तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ ६२२ । उद्धृतोयम् –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । २३० । तत्त्वस॰ पृ॰
६२२ । जैनतर्कवा॰ पृ॰ ३१ ।

॥

मी॰ श्लो॰ सम्बन्धा॰ श्लो॰ १३

प्रथमपक्षे पुरुषेण प्रतिपुरुषं सम्बन्धः क्रियमाणः किमेकः क्रियते, अनेको वा ?
[p. 544 ] य⁵³³⁸

प्रत्येक वाऽपि सम्बन्धो भिद्येतैकोऽथवा भवेत् । एकत्वे कृतको न स्यात् भिन्नश्चेद्भे
दधीर्भवेत् ॥ एकत्वे तावत्कृततैव न स्यात्, न हि एकस्य बहुभि क्रिया संभवतीत्याह एकत्व इति ।
–मी॰ श्लो॰ न्याय॰ र॰ सम्बन्धा॰ श्लो॰ १४ । एकत्वपक्षे जातिवद्देशकालभेदानुयायित्वात्कृतको न
स्यात्, नित्य एव स्यादिति यावत् । –तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ ६२२ ।

द्येकः, कथं कृत⁵³³⁹

कृतः श्र॰ ।

कः5340

गगनैकपरमाण्वादीनामेकत्वस्य
नित्यत्वाविनाभूतत्वात्, एकत्व ह्येकरूपत्वम्, तच्च क्रियमाणत्वे विनश्यति –आ॰ टि॰ ।

? पूर्वमप्यस्य⁵³⁴¹

सम्बन्धस्य ।

सद्भावतोऽकृतकत्वप्रसिद्धेः । नहि सतो वस्तुन
पुरुषाज्जन्म युक्तम्, अभिव्यक्तेरेवा5342

पुरुषव्यापारात् ।

तस्तस्योपपत्तेः । अथानेकः; कथमेकार्थसङ्गतिः ?
यथा गोशब्दस्य सास्नादिमानर्थः केस⁵³⁴³

केशरा– आ॰ ।

रादिमानश्वशब्दस्येति ।

किञ्च, प्र⁵³⁴⁴

यथाऽस्मिन्देशे सास्नादिमति गोशब्द एव सर्वेषु दुर्गमेष्वपि । बहव
सम्बन्धार कथ सगस्यन्ते ? एको न शक्नुयात् । अतो नास्ति सम्बन्धस्य कर्त्ता । –शाबरभा॰ १ । १ । ५ ।

तिपुरुषं सम्बन्धकरणे किमेकस्तत्कर्त्ता, बहवो वा ? यद्येकः; तदासौ देशा
न्तरव्यवस्थितानां कथ समयं विदध्यात् ? तत्र तत्र गत्वाऽसौ करोति चेत्, तर्हि पुरुषायुषे
णापि त⁵³⁴⁵

सङ्केतकरणानुपपत्ति ।

त्करणानुपपत्तिः तेषा5346

देशान्तराणाम् ।

मनन्तत्वात् । अथैकः सन्निहितेषु बहुषु समयं क⁵³⁴⁷

करोतीति ते च आ॰ ।

रोति, ते च कृत
समया अन्येषांतं5348

समयम् ।

करिष्यन्ति, तेऽष्यन्येषाम्, इत्येवं सर्वत्र व्यवहारः उपपत्स्यते, तन्न, तेषां5349

अन्यपुरुषाणाम् ।

प्रयोजनाभावतः सर्वत्र गमनानुपपत्तेः, अतो यत्रैव ते न गच्छन्ति तत्र व्यवहारो न प्राप्नोति ।
अथ बहवः समयस्य कर्त्तारः, तर्हि सकलदेशकालेषु एकरूपता समयस्य न प्राप्नोति,
त⁵³⁵⁰

सङ्कतस्य एकरूपतायाम् । बहुभि कृतसम्बन्धे न चैको गमको भवेत् । –मी॰ श्लो॰ पृ॰ ६४४ ।

स्यां निमित्ताभावात् । न च⁵³⁵¹

समुच्चयोऽपि नैतेषा व्यवहारेऽवगम्यते । –मी॰ श्लो॰ सम्बन्धा॰ श्लो॰ १७ ।

ते सर्वे सभूय पर्यालोच्य वा एकमेव समयं कुर्वन्ती त्यभि
धातव्यम्; परस्परानपेक्षाणां स्वातन्त्र्येण समयं कु5352

पुरुषाणाम् ।

र्वतां तथा5353

मिलित्वा सङ्केतकरणे प्रयोजनाभावात् ।

तत्करणानुपपत्तेः ।

प्रतिशब्दमपि उच्चार्य समयः क्रियेत, अनुच्चार्य वा ? न तावदनुच्चा5354

–च्चार्यनिरा– श्र॰ ।

र्य;
अ⁵³⁵⁵

सङ्केतस्य ।

स्य निराश्रयत्वप्रसङ्गात् । न च निराश्रयः सम्बन्धो युक्तः अतिप्रसङ्गात् । नापि
उच्चार्य, पुरुषायुषेणापि त⁵³⁵⁶

प्रतिशब्दमुच्चार्य उच्चार्य ।

था सम्बन्धस्य कर्त्तुमशक्यत्वात् ।

किञ्च, प्र⁵³⁵⁷

तुलना–प्रत्यूच्चारण प्राक्तन एव क्रियते, नूतनो वा ? नवस्य तावत्क्रियमाणस्य कथमर्थ
प्रत्यायनसामर्थ्यमवगम्यते तदवगतौ वा किं तत्करणेन ? पूर्वकृतस्य तदकृतत्वादेव पुन करणमनुपपन्नम् ।
एकस्य बस्तुनो ज्ञप्तिरसकृदावर्तते नोत्पत्ति । –न्यायम॰ पृ॰ २४२ । प्रत्युच्चारणनिर्वृत्तिर्न युक्ता
व्यवहारत । –तत्त्वसं॰ का॰ २२७४ ।

तिशब्दमुच्चार्य अभिनवः सम्बन्धो विधीयते, प्राक्तन एव वा ?
अभिनवस्य विधाने कथ⁵³⁵⁸

नूतनसङ्केतस्य ।

मस्य अर्थप्रत्यायनसामर्थ्यावगतिः ? त⁵³⁵⁹

अभिनवसङ्केतस्य अर्थप्रत्या
यनशक्तिपरिज्ञानाभावे ।

दनवगतौ च सम्बन्ध
करणानुपपत्तिः । प्राक्तन⁵³⁶⁰

सङ्केतस्य ।

स्य तु पूर्वमपि सत्त्वात् क⁵³⁶¹

कारणानुप– आ॰ ।

रणानुपपत्तिः । एकस्य हि वस्तुनो
ज्ञप्तिरेव अस⁵³⁶²

पुन पुनः ।

कृदावर्त्तते न तूत्पत्तिः ।

नापि प्रत्यर्थं सम्बन्धः कर्त्तुं शक्यः; अर्थानामानन्त्याद् विदूर⁵³⁶³

विप्रकृष्टदेशवर्तित्वात् ।

त्वाच्च । सर्गादा
[p. 545 ] व⁵³⁶⁴

न हि सम्बन्धव्यतिरिक्त कश्चित्कालोऽस्ति, यस्मिन्न कश्चिदपि शब्द केनचिदर्थेन सम्बद्ध
आसीत् । –शावरभा॰ १ । १ । ५ । सर्गादौ हि क्रिया नास्ति तादृक्कालो हि नेष्यते । –मी॰ श्लो॰ सम्ब
न्धा॰ श्लो॰ ४२ । शास्त्रदी॰ पृ॰ ४१८ । तत्त्वस॰ पृ॰ ६२७ । न्यायमं॰ पृ॰ २४२ ।

पि सकृत्सम्बन्धकरणमयुक्तम्, तत्राखिलवाच्यवाकानां स⁵³⁶⁵

सकृत्संभवाभावाभावात् आ॰, सकृत्संभवात् ब॰ ।

कृत्संभवाभावात् । शब्दार्थ
व्यवहार⁵³⁶⁶

–विकल्पस्य च का– आ॰ ।

विकलस्य कालस्य चाऽसंभवात् । अतो नित्य⁵³⁶⁷

औत्प
त्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्धः –जैमिनिसू॰ १ । १ । ५ । औत्पत्तिक इति नित्यं ब्रूम । उत्पत्तिर्हि भाव
उच्यते लक्षणया । अवियुक्त शब्दार्थयोर्भाव सम्बन्ध । –शावरभा॰ १ । १ । ५ । अपौरुषेय शब्दस्यार्थेन
सम्बन्ध –शावरभा॰ १ । १ । ५ । पृ॰ ४१ । अपौरुषेये सम्बन्धे शब्द प्रामाण्यमृच्छति । –प्रक॰ पं॰
पृ॰ १६१ । नित्या शब्दार्थसम्बन्धा –वाक्यप॰ १ । २३ ।

एव शब्दार्थयोः सम्बन्धोऽ
भ्युपगन्तव्यः ।

तत्प्रतीतिश्च प्रमा5368

प्रत्यक्षानुमानार्थापत्तिरूप प्रमाण
त्रयम् ।

णत्रयसम्पाद्या, तथाहि–यदैकोऽन्यस्मै प्रतिपन्नसङ्केताय प्रतिपाद
यति देवदत्त गामभ्याज शुक्लां दण्डेन इति, तदा पार्श्वस्थोऽन्योऽव्युत्पन्नसङ्केतः
शब्दार्थौ प्रत्यक्ष⁵³⁶⁹

शब्द श्रावणप्रत्यक्षेण अर्थञ्च चाक्षुषाध्यक्षेण प्रतिपद्यते ।

तः प्रतिपद्यते, श्रोतुश्च त⁵³⁷⁰

तद्विषय
पक्षेणा– श्र॰ ।

द्विष⁵³⁷¹

गवादिविषय ।

यक्षेपणादिचेष्टोपलम्भादनुमा5372

देवदत्तस्य श्रोतु देवदत्त गामभ्याजेति वाक्यात् गोक्षेपणविषयिणी प्रतीतिर्जाता तद्वाक्यश्रवणानन्तरमेव
गोक्षेपणचेष्टाऽन्यथानुपपत्ते ।

नतो गवादि
विषयां प्र⁵³⁷³

प्रतिपत्त्युत्पद्यते ब॰ ।

तिपत्तिं प्रतिपद्यते, तत्प्रतिपत्त्यन्यथानु5374

देवदत्त गामभ्याजेति वाक्ये गवादिविषयकक्षेपणार्थवाचिका शक्ति
रस्ति ततस्तत्प्रतीत्यन्यथानुपपत्ते ।

त्पत्त्या च शब्दस्यैव तत्र⁵³⁷⁵

गोविषयकक्षेपणार्थे ।

वाचिकां शक्तिं
परिकल्पयतीति । उक्तञ्च–

शब्दवृ5376

शब्दवृद्धाभिधेयाश्च –मी॰ श्लो॰,
प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । २२८ । न्यायमं पृ॰ २४५ । प्रत्यक्षेणैव –स्या॰ र॰ पृ॰ ६७७ ।

द्धाभिधेयानि प्रत्यक्षेणात्र पश्यति ।

श्रोतुश्च प्रतिपन्नत्वमनुमानेन चेष्टया ॥

यन्य⁵³⁷⁷

अन्यथानुपपत्त्या च बुद्ध्येच्छक्तिं द्वयाश्रिताम् । अर्थापत्त्याऽवबुद्ध्यन्ते सम्बन्ध त्रिप्रमाणकम् ॥ –मी॰
श्लो॰ पृ॰ ६८० । प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । २२८ । वेत्ति शक्तिं द्वयात्मिकाम् –न्यायम॰ पृ॰ २४५ ।
व्याख्या–शब्दवृद्वाभिधेयानिसम्बन्धप्रतिपत्तेरय न्याय कुमारिलेन वर्णित–यस्मात् प्रथमं तावत्
प्रत्यक्षेण शब्द वृद्ध च शब्दस्याख्यातारम् अभिधेयञ्च वाच्य वस्तु पश्यति, तत पश्चादनुमानेन चेष्टा
लक्षणेन लिङ्गेन श्रोतु प्रतिपन्नत्व पश्यति अवधारयतीत्यर्थ । करण कारकं कृत्वा चेष्टाया अनुमानत्व
मुक्तम् । ततश्च पश्चादर्थापत्त्या द्व्याश्रिता शब्दार्थाश्रितां शक्तिं वेत्ति । अर्थापत्त्या तु साक्षादवबुद्ध्यन्त
इत्यतोऽर्थापत्त्यावबुद्ध्यन्त इत्युक्तम् । –तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ ७०९ । वृद्धाना स्वार्थे सव्यवहरमाणाना
मुपशृण्वन्तो बाला प्रत्यक्षमर्थ प्रतिपद्यमाना दृश्यन्ते । –शावरभा॰ १ । १ । ५ । पृ॰ ५६ । किञ्चा
न्त्युपायो बालानाम्, नावश्य सम्बन्धकथनवाक्येनैव वृद्धेभ्यो बाला सम्बन्धं प्रतिपद्यन्ते किन्तु यदा वृद्धा
प्रसिद्धसम्बन्धा स्वकार्यार्थेन व्यवहरन्ति तदा तेषामुपशृण्वन्तो बालाः सम्बन्धं प्रतिपद्यन्ते । यदा हि
केनचित् गामानयं इत्युक्त कश्चित् सास्नादिमन्तमानयति तदा समीपस्यो वालोऽवगच्छति–यस्मादय-[p. n546 ]
मेतस्माद्वाक्यादयमर्थ प्रत्यायित इत्येव सम्मुग्धरूपेणावगत प्रत्यायकत्व पश्चाद्वहुषु प्रयोगेषु अन्वयव्यति
रेकाभ्या वाक्यभागाना पदानां पदभागानाञ्च प्रकृतिप्रत्ययाना वाक्यार्थभागेषु पदार्थेषु विविच्यते तस्मान्न
पौरुषेय सम्बन्धः –शास्त्रदी॰ पृ॰ ४६३ । तु बुद्धे शक्तिं –स्या॰ र॰ पृ॰ ६७७ ।

थानुपपत्त्या तु5378

नु आ॰, ब॰ ।

वेत्ति शक्ति द्वयाश्रिताम् । मी॰ श्लो॰ सम्बन्धा॰ १४०-४१ इति ।

[p. 546 ]

तन्निरसरनपुरस्सरम् पुरुषकृताऽनित्यसङ्केतवशादेव शब्दानाम् अर्थप्रतिपादकत्वसमर्थनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्त⁵³⁷⁹

पृ॰ ५४२ प॰ १६ ।

म्–अनित्यो नित्यो वा इत्यादि, तदसमीक्षिता
भिधानम्; त⁵³⁸⁰

शब्दार्थसम्बन्धस्य । तुलना–शब्दवदर्थवच्च तृतीयस्य तस्य
प्रत्यक्षादिना प्रमाणेनाप्रतीयमानत्वात् । –न्यायम॰ पृ॰ २४३ ।

त्सम्बन्धस्य नित्यरूपतया विचार्यमाणस्यानुपपत्तितो
नित्यत्वानुपपत्तेः । य⁵³⁸¹

न शब्दार्थसम्बन्धो नित्य
नित्यरूपतया विचार्यमाणस्यानुपपद्यमानत्वात् ।

द् यद्रूपतया विचार्यमाणं नोपपद्यते न तत्
तद्रूपतयाऽभ्युपगन्तव्यम् यथा जगदद्वैतरूपतया, नित्यरूपतया विचा
र्यमाणो नोपपद्यते च शब्दार्थयोः सम्बन्ध इति । न चास्य तद्रूप⁵³⁸²

नित्यरूपतया ।

तया
विचार्यमाणस्यानुपपद्यमानत्वमसिद्धम्, तथाहि–तत्सम्बन्धस्य नित्यत्वं
स्व⁵³⁸³

स्वभावात् ब॰ । सभवस्वभावतः श्र॰ ।

भावतः, स⁵³⁸⁴

सम्बन्धिनो शब्दार्थयो
नित्यत्वाद्वा । तुलना–असौ नित्यः सन् स्वभावतोऽर्थं प्रकाशयेत्, सङ्केताभिव्यक्तेर्वा –स्या॰ र॰ पृ॰
७०१ ।

म्बन्धिनित्यत्वाद्वा स्यात् ? यदि स्वभा5385

तुलना–सम्बन्धापौरुषैयत्वे स्यात्प्रतीतिरसविद । सम्बन्धापौरुषेयत्वेपीष्यमाणे स्याद
र्थाना प्रतीतिरसंविदोऽविद्यमानसङ्केतप्रतीते पुस । न चेच्छब्दार्थयोः साङ्केतिको वाच्यवाचकता
सम्बन्धः किन्तु स्वाभाविक, तदाऽगृहीतसङ्केतोऽपि श्रुताच्छब्दादर्थं प्रतिपद्येतेति । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰
३ । २२७ । यद्यर्थप्रतिपादने शब्दस्य स्वभावेन शक्ति स्यात्; एवन्तर्हि सन्देहलक्षणमस्याप्रामाण्य
स्यात् इष्टेऽनिष्टे चार्थे प्रकाशनशक्तिसभवात् । यदि चास्य स्वभावत एव सा शक्ति किं सङ्केतेन ?
–प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । २२९ । अर्थद्योतनशक्तेश्च सर्वदैव व्यवस्थिते । तद्धेतुरर्थबोधोऽपि सर्वेषा
सर्वदा भवेत् ॥ –तत्त्वसं॰ पृ॰ ७१० । सासिद्धिके हि तथात्वे भ्रमित्वादिप्रयुक्तादन्यतो वा यत
कुतश्चिदभिनवादपि दीपादिव शब्दादर्थप्रतिपत्ति स्यात् । –न्यायम॰ पृ॰ २४३ ।

वत; तर्हि सर्वदा सर्वस्य अर्थमसौ
प्रका5386

प्रकाशयेत् श्र॰ ।

शयतु स्वरूपतस्तस्य⁵³⁸⁷

शब्दार्थसम्ब
न्धस्य ।

प्रकाशकत्वात् । नहि प्रदीपः5388

–पस्तत्स्वरूपतोत्तत्प्रकाशकः
ब॰ ।

स्वरूपतो रूपप्रकाशकः सन्
कञ्चित्प्रति त⁵³⁸⁹

रूपम् ।

त् प्रकाशयति कञ्चिन्नेति नियमो दृष्टः । अथ सङ्केतव्यक्तो5390

सम्बन्धः ।

ऽसौ त⁵³⁹¹

शब्दार्थप्रकाशक । तुलना–सङ्केतात्तदभिव्यक्तावसदर्था
न्यकल्पना । न वै सम्बन्धो विद्यमानोऽप्यनभिव्यक्तोऽर्थप्रतीतिहेतु । सङ्केत खल्वेनमभिव्यक्तिमे ति
तर्हि सिद्धोपस्थायी किमकारण पोष्यते ? –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ १ । २२९ । यथा दीपस्यार्थप्रकाशने
शक्तस्येन्द्रियापेक्षा तथा शब्दस्येन्द्रियापेक्षा तथा शब्दस्यापि सङ्केतापेक्षेति चेत्, न, प्रदीपेन्द्रिययो
प्रत्येकमभावेऽप्यर्थप्रकाशकत्वाभावात् तत्रान्योन्यापेक्षत्व युक्तं नैव शब्दशक्तिसङ्केतयो, सङ्केतमात्रेणैवा
र्थप्रतीतेरुत्पत्ते तस्मान्न स्वभावत शब्दोऽर्थप्रतिपादनसमर्थ इत्युत्पत्तिलक्षणमप्रामाण्यम् । –प्रमाणवा॰
स्ववृ॰ टी॰ १ । २२९ । प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ ३ । २२७ । तस्मिन् सङ्केतसापेक्षा शक्तिश्चेत्परिकल्प्यते ।
ननूपकार्यपेक्ष्येत नोपकार्या च साऽचला ॥ –तत्त्वस॰ पृ॰ ७१० । अथ सङ्केताभिव्यक्ते, कथमस्य नित्यै
करूपत्वमुपपन्न व्यक्ताव्यक्तरूपतया भेदप्रसक्ते । –स्या॰ र॰ पृ॰ ७०९ ।

त्प्र⁵³⁹²

प्रकाशक क– ब॰ ।

काशकः
तेनायमदोषः; कथमेवमस्य⁵³⁹³

शब्दार्थसम्बन्धस्य ।

नित्यैकरूपता, व्यक्ताव्यक्तरूपतया भेदप्रसङ्गात् ? नित्यैक
[p. 547 ] रूपं हि वस्तु यदि व्यक्तं तदा सर्वदा व्यक्तमेव अभिन्नस्वभावत्वात्तस्य⁵³⁹⁴

नित्यैकरूपस्य सम्बन्धस्य ।

।

कि5395

तुलना–अर्थज्ञापनहेतुर्हि सङ्केत पुरुषाश्रय । गिराम
पौरुषेयत्वेऽप्यतो मिथ्यात्वसभव ॥ किं ह्यस्यापौरुषेयतया ? यतो हि समयादर्थप्रतिपत्ति, स पौरुषेयः
वितथोऽपि स्यात्, शील साधन स्वर्गवचनम्, अन्यथा समयेन विपर्यासयेत् तेनायथार्थमपि प्रकाशनसंभ
वात् । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ १ । २२८ । सङ्केतमन्तरेणापौरुषेयादपि वाक्यादर्थप्रतीतेरभावात् । अर्थज्ञा
पनहेतुरिह सङ्केत स्वीकर्त्तव्य, स च पुरुषकृतत्वात्पुरुषाश्रय । अत सङ्केतस्य पुरुषाश्रयत्वात् गिराम
पौरुषेयत्वेऽपि मिथ्यात्वस्य सम्भवः । सङ्केतवशेन वाचोऽर्थं ब्रुवते । स च दोषाश्रयेण पुरुषेण क्रियत इति
तासा न विसवादशङ्कानिरास पौरुषेयवाक्यवदिति व्यर्थमपौरुषेयत्वकल्पनम् । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰
३ । २२६ । अर्थद्योतनहेतोश्च सङ्केतस्य नराश्रयात् । शक्तावितरजन्यायामपि मिथ्यात्वसभव ॥–
तत्त्वसं॰ पृ॰ ७१० । प्रमेयक॰ पृ॰ ४३० ।

ञ्च, सङ्केतः पुरुषाश्रयः, स⁵³⁹⁶

पुरुष ।

च अतीन्द्रियार्थज्ञानविकलतया अन्यथापि वेदे
सङ्केतं कुर्यात् अतो मिथ्यात्वलक्षणमस्या5397

वेदस्य ।

ऽप्रामाण्यं स्यात् ।

किञ्च, नि5398

तुलना–किञ्च वाचा
किमेकेनार्थेन सह वाच्यवाचकसम्बध, अथानेकै ? गिरामेकार्थनियमे न स्यादर्थान्तरे गति । अनेका
र्थाभिसम्बन्धे विरुद्धव्यक्तिसभव ॥ गिरामेकस्मिन्नर्थे वाचकतया नियमे सति सकेतवशादन्यत्रार्थे न
स्याद् गति, दृश्यते च विवक्षातोऽनेकार्थाभिधानम् । अनेकैरर्थैर्वाचकत्वाभिसम्बन्धे विरुद्धस्यार्थस्य व्यक्ते
प्रतीते सभव स्यात् । अग्निष्टोम स्वर्गस्य साधनमिति विषर्ययोप्यवसीयेत । ततश्चाप्रवृत्तिरेव स्यात्
स्वर्गार्थिन । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ ३ । २२८ । सा शक्तिरेकार्थनियता वा भवेन्नानार्थनियता वा ।–
तत्त्वसं पं॰ पृ॰ ७१० । प्रमेयक॰ पृ॰ ४३० । यदि पुन शब्दस्य वस्तुनि स्वत एव योग्यत्व को दोषो
येन सङ्केतस्तत्रापेक्ष्यते ? इति चेदुच्यते–तत्सर्वविषय नियतविषयं वा ? पूर्वविकल्पे ततो युगपत्सर्वार्थ
प्रतीतिप्रसङ्गात् तथा च न ततो नियतविषयप्रवृत्त्यादिरिति व्यवहारविलोप । तत आह –न सर्वयोग्यता
साध्वी सङ्केतान्नियमो यदि । द्वितीयविकल्पे दोषमाह –सम्बन्धनियमेऽन्यत्र सङ्केतेऽपि न वर्तताम् ॥ –
न्यायवि॰ का॰ ४३१ ।

त्यसम्बन्धवशात् शब्दः एकर्थनियतः, अनेकार्थनियतो वा स्यात् ?
एकार्थनियतश्चेत्; किमेकदेशेन, सर्वात्मना वा ? सर्वात्मनैकार्थनियमे अर्थान्तरे वेदात्
प्रतिपत्तिर्न स्यात्, त⁵³⁹⁹

ततश्चाज्ञानल– आ॰ ।

तश्चास्या5400

वेदस्य ।

ज्ञानलक्षणमप्रामाण्यम् । चौरश⁵⁴⁰¹

चोरशब्दो यथा लोके भक्ष्यार्थं प्रतिपादयेत् । केषा
ञ्चिच्चोरमेवाहु तन्त्रेप्येव पदास्तथा ॥ –ज्ञानसि॰ पृ॰ ७५ । यथा चौरशब्दस्तस्करवचन ओदने
दाक्षिणात्यै प्रयुज्यते । –न्यायमं॰ पृ॰ २४२ । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २१५ ।

ब्दो वा नित्यसम्बन्धात्
तस्करे रूढः कथं दाक्षिण्यैः ओ⁵⁴⁰²

उदने आ॰ ।

दने प्रयुक्तः तमभिदध्यात् । अथैकदेशेनासौ त⁵⁴⁰³

एकदेशार्थनियत ।
तुलना–य एवार्थो वस्तुस्थित्या स्वर्गसाधन किन्तत्रैव समयकारेणग्निहोत्रादिशब्दोऽभिव्यक्त किम्बाऽ
न्यस्मिन्नेव स्वर्गसाधनविरुद्धे बुद्धिमान्द्यादिति सन्देह एव । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । २३० ।

न्नियतः;
स किमेकदेशः अभिमतैकार्थनियतः, अनभिमतैकार्थनियतो वा ? अनभिमतैकार्थनियमे
मिथ्यात्वलक्षणं वेदस्याऽप्रामाण्यं स्यात् । अथाऽभिमतैकार्थनियतः; किं पुरुषात्,
स्वभावाद्वा ? प्रथमपक्षे अ⁵⁴⁰⁴

वेदस्य । तुलना–स इति शब्द सर्वस्मिन् वाचकत्वेनानियत नियम क्वचिदर्थे पुरुषात् पुरुषसङ्केतात्
प्रतिपद्यते । स च पुरुषो विरुद्धेप्यर्थे सङ्केत कुर्यात् । तथा च न केवल विरुद्धव्यक्तिसंभव । यापीयमपौ
रुषेयता वेदस्येष्टा तस्या व्यर्था स्यात् परिकल्पना । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । २३० । अथानेका-[p. n548 ]
र्थाभिधाय्यपि शब्द पुरुषेण सङ्केतादभिमतार्थाभिधायित्वेन नियम्यते तदा–अपौरुषेयतायाञ्च व्यर्था
स्यात्परिकल्पना । वाच्यश्च हेतुर्भिन्नाना सम्बन्धस्य व्यवस्थिते ॥ –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ ३ । २२९ ।

स्यापौरुषेयत्वसमर्थनप्रयासो व्यर्थः । पुरुषो हि रागाद्यन्ध
[p. 548 ] त्वा5405

तुलना–असस्कार्यतया पुभि सर्वथा स्यान्निरर्थता । सस्कारोपगमे मुख्य गजस्नानमिद
भवेत् ॥ –प्रमाणवा॰ ३ । २३० । प्रमेयक॰ पृ॰ ४३० ।

त् प्रतिक्षिप्यते तस्माच्चेद् वेदैकदेशोऽर्थनियमं प्रतिपद्येत किमपौरुषेयत्वेन ?
स्व⁵⁴⁰⁶

तुलना–प्रकृत्यैव स्वभावेनैव वैदिका
शब्दा नियता अभिमतेऽर्थे ततो न पुरुषसस्कारकृतो दोष इति चेत्, एव सत्यर्थप्रकाशने नोपदेशमपेक्षेरन्,
अपेक्षन्ते च, स्वतस्तेभ्योऽर्थप्रतीतेरभावात । यदि च ते स्वभावत एव प्रतिनियता स्यु तदा यत्र क्वचिदर्थे
एकदा समिता पुन कथञ्चित् ततोऽन्यथा सङ्केतेनार्थान्तर न प्रकाशयेयु, प्रकाशयन्ति च ततो न
प्रकृत्यैकार्थनियता इति । स्वभावतश्चैकार्थनियमे योऽय वैदिकेषु वाक्येषु व्याख्यातॄणा व्याख्याविकल्पश्च
अपरापरव्याख्याभेदश्च न स्यात् एकार्थप्रतिनियमात्, भवति च, तस्मात् पौरुषेयवाक्यवन्नैकार्थनियता
वैदिका शब्दा इति । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । २३० ।

भावादभिमतैकार्थनियमे तु भा5407

भावनाविधिनियोगरूपेण भाट्टवेदा
न्तिप्राभाकाराणा वेदार्थविषये व्याख्याभेदो न स्यादिति भाव ।

वनाद्यर्थभेदानुपपत्ति । अ⁵⁴⁰⁸

तुलना–सर्वत्र योग्यस्यैकार्थ
द्योतने नियम कुत । –प्रमाणवा॰ ३ । ३२६ । नानार्थद्योतने शक्तिर्भवत्येकस्य हि ध्वने । नाग्निहो
त्रादयस्त्वर्था सर्वे सर्वोपयोगिन । तदिष्टविपरीतार्थद्योतनस्यापि सभवात् । नित्यशब्दार्थसम्बन्धकल्पना
वो निरर्थिका ॥ –तत्त्वस॰ पृ॰ ७११ ।

नेकार्थनियतत्वे तु वेदस्य
सकलार्थसाधारणत्वात् कथमिष्टव्यक्तावेव समयकारः समय कुर्यात् ?

तेनाऽग्निहोत्र जुहुयात् स्वर्गकाम⁵⁴⁰⁹

अग्निहोत्र जुहुयात् –मैत्र्यु॰ ६ । ३६ ।

इति श्रुतौ ।

खादेत् श्वमासमित्येष नार्थ इत्यत्र का प्रमा5410

व्याख्या
तेनेति अपरिज्ञातार्थत्वेन अग्निहोत्र जुहुयात् स्वर्गकाम इति श्रुतौ वेदवाक्ये खादेच्छ्वमासमित्येष नार्थ
किन्त्वन्योऽभिमतोऽर्थं इत्यत्र का प्रमा ? नैव किञ्चित्प्रमाणम् । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । ३२० ।
अग्नि हन्तीति अग्निह श्वा तस्योत्र मास जुहुयात् खादेत् । अथवा अगति गच्छतीत्यग्नि श्वा हूयतेऽ
द्यते यत्तत् होत्र मासम् अग्नेर्होत्रमित्यग्निहोत्र श्वमास तज्जुहुयात् खादेत् स्वर्गकाम पुमान् द्विज ।
–प्रमेयरत्नमा॰ टि॰ पृ॰ १३४ । उद्धृतोऽयम् –शास्त्रवा॰ श्लो॰ ६०५ । न्यायमं॰ पृ॰ ४०५ ।
नन्दिमलय॰ पृ॰ १९ ।

॥ प्रमाणवा॰ ३ । ३१८

तन्न स्वरूपतः सम्बन्धो नित्यः ।

ना5411

तुलना–सम्बन्धिनामनित्यत्वान्न सम्बन्धेऽस्ति नित्यता । –प्रमाणवा॰
३ । २३१ ।

पि सम्बन्धिनित्यत्वात्, यतः कोऽत्र नित्य⁵⁴¹²

नित्यसम्बन्धी आ॰ ।

सम्बन्धी–शब्द, अर्थः, द्वयं वा ?
न तावच्छब्दः, त⁵⁴¹³

शब्दस्य

स्याग्रेऽनित्यत्वप्रसाधनात् । नाप्यर्थः, घटादेस्तद⁵⁴¹⁴

सम्बन्धविषयभूतस्य अर्थस्य ।

र्थस्य अनित्यतया
प्रत्यक्षादितः प्रतीतेः । अथ सामान्यं त⁵⁴¹⁵

शब्दार्थ –आ॰ टि॰ ।

दर्थः, तच्च नित्यम्, अतस्तदा5416

सामान्याश्रितः ।

श्रितः सम्बन्धोऽ
पि नित्य इत्युच्यते, तदसत्; सामान्यस्य तदर्थत्वानुपपत्तेः, त⁵⁴¹⁷

सामान्यवानेव ।

द्वानेव शब्दार्थः
इत्यग्रे समर्थयिष्यमाणत्वात्, प⁵⁴¹⁸

मीमासकनैयायिकादि ।

रपरिकल्पितसामान्यस्य निषिद्ध⁵⁴¹⁹

पृ॰ २८५ ।

त्वा5420

–त्वात् उभ– ब॰ ।

च्च । उभयपक्षोऽपि
उभयपक्षनिक्षिप्तदोषानुषङ्गादयुक्तः ।

[p. 549 ]

अस्तु वा कुतश्चिन्नित्यः सम्बन्धः; तथा5421

तुलना–किञ्चासौ सम्बन्ध ऐन्द्रिय अतीन्द्रिय अनुमानगम्यो वा स्यात् । –प्रमेयक॰
पृ॰ ४३० ।

प्यसौ किमैन्द्रियः, अतीन्द्रियः,
अनुमानगम्यो वा स्यात् ? नता5422

तुलना–न च नित्य सम्बन्ध शब्दार्थयो प्रमाणेनावसीयते, प्रत्यक्षेण तस्याननुभ
वात्, तदभावे नानुमानेनापि, तस्य तत्पूर्वकत्वाभ्युपगमात् । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४३६ ।

वदैन्द्रियः, नित्यस्वभावस्य⁵⁴²³

शब्दार्थ
सम्बन्धस्य ।

क्वचिदपीन्द्रियेऽप्रतिभा
समानत्वात् । अथा5424

तुलना–नातीन्द्रिय सम्बन्ध, ततोऽतीन्द्रियात् सम्बन्धात् अर्थस्याप्रतिपत्तिप्रसङ्गात् ।
किं कारणम् ? अप्रसिद्धस्य स्वेन रूपेण अनिश्चितस्य अज्ञापकत्वात् । न हि येन सह यस्य सम्बन्धो न
गृह्यते तद्द्वारेण तस्य प्रतीतिर्युक्ता । अथाज्ञात एव सम्बन्धोऽर्थं ज्ञापयतीन्द्रियवदित्याह–सन्निधिमात्रे
णेत्यादि । सम्बन्धस्य सन्निधिमात्रेण सत्तामात्रेणार्थज्ञापनेऽभ्युपगम्यमाने शब्दार्थसम्बन्ध प्रत्यव्युत्पन्ना
नामपि अर्थस्याय वाचक इति प्रतिपत्ति स्यात् । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ १ । २३८ । तत्त्वसं॰ पृ॰ ७१२ ।
प्रमेयक॰ पृ॰ ४३० ।

तीन्द्रियः, कथमर्थप्रतिपत्त्यङ्गम् अज्ञातस्य ज्ञापकत्वविरोधात् ?
नाज्ञातं ज्ञापकं नाम⁵⁴²⁵

उद्धृतमिदम् –प्रमेयक॰ पृ॰ १२४, २०६ ।

इत्यभिधानात् । सन्निधिमात्रेण ज्ञापकत्वेऽपि
प्रसङ्गात् । नाप्यनुमानगम्यः; सन्बन्धस्याप्रत्यक्षत्वे त⁵⁴²⁶

प्रत्यक्षपूर्वकत्वेन ।

त्पूर्वकत्वेनात्रा5427

शब्दार्थसम्बन्धे ।

ऽनुमानस्याऽप्रवृत्तेः ।
न ह्यगृहीतप्र⁵⁴²⁸

प्रतिबन्धोऽविनाभावसम्बन्ध ।

तिबन्धं किञ्चिल्लिङ्गमनुमानमाविर्भावयत्यतिप्रसङ्गात् । अथास्या5429

शब्दार्थसम्बन्धस्य ।

प्रत्यक्ष
त्वेऽपि अनुमानात् प्रतिबन्धग्रहो भविष्यति, ननु किमत एवाऽनुमानात्, त⁵⁴³⁰

अनुमाना
न्तरात् ।

दन्तराद्वा
तद्ग्र⁵⁴³¹

अविनाभावग्रह ।

हः स्यात् ? यद्यत एव, अन्योन्याश्रयः–सिद्धे हि अनुमाने तद्ग्रहसिद्धिः, तत्सिद्धेश्चा
नुमानसिद्धिरिति । अनुमानान्तरात्त⁵⁴³²

अविनाभावग्रहणे ।

त्सिद्धौ अनवस्था, त⁵⁴³³

अनुमानान्तरेऽपि ।

त्रापि तद्ग्रहस्य अनुमानान्त
रात् प्रसिद्धेः । न चा5434

शब्दार्थसम्बन्धाधिगमे । तुलना–नानुमानात् प्रतिपत्ति सम्बन्धस्य । कुत ? लिङ्गाभावात् । नहि
सम्बन्धसाधन किञ्चिर्ल्लिगमस्ति । अर्थप्रतीतिरपि न लिङ्ग दृष्टान्तासिद्धे । न हि क्वचिद् दृष्टान्ते
सम्बन्धकार्या अर्थप्रतीति प्रतिपन्ना । किङ्कारणम् ? तत्रापि दृष्टान्तत्वेनोपनीते सम्बन्धस्यातीन्द्रियत्वेन
कारणेन साधनापेक्षणात् । न चास्ति साधनं तत्रापि दृष्टान्तासिद्धे । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । २३८ ।

त्र किञ्चिल्लिङ्गमस्ति ।

नित्यसम्बन्धस्य हि लिङ्ग⁵⁴³⁵

तस्य हि लिङ्ग ज्ञानमर्थ शब्दो वा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ४३० ।

म्–अर्थज्ञानम्, अर्थः, शब्दो वा ? न तावदर्थज्ञानम्;
सम्बन्धासिद्धौ त⁵⁴³⁶

प्रतिपन्ने हि सम्बन्धे तस्य
कार्यमर्थज्ञान निश्चीयते, स चाद्यापि न सिद्ध –आ॰ टि॰ ।

त्कार्यत्वेनास्याऽनिश्चयात् । नाप्य⁵⁴³⁷

तुलना–शब्दार्थौ लिङ्गमिति चेदाह–
नहीत्यादि । न हि तत्र सम्बन्धविशेषे शब्दरूपमर्थो वा लिङ्गम् । किङ्कारणम् ? तयो शब्दार्थयो सर्वत्र
योग्यत्वात् । सर्वस्य शब्दस्य सर्वस्मिन्नर्थे वाचकत्वेन योग्यत्वात् सर्वस्य चार्थस्य सर्वस्मिन् शब्दे वाच्यत्वेन
योग्यत्वात् । अर्थविशेषप्रतीतेश्च कारण सम्बन्धविशेषः, तस्य च अर्थविशेषप्रतीतिसमाश्रयस्य सम्बन्धस्य
अनियताभ्या शब्दार्थाभ्यामप्रत्यायनात् । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । २३८ ।

र्थः; तस्य⁵⁴³⁸

सम्बन्धस्य ।

तेन⁵⁴³⁹

अर्थेन ।

सम्बन्धासिद्धे,
नहि सम्बन्धार्थयोस्तादात्म्यं संभवति घटाद्यर्थवत् सम्बन्धस्यानित्यत्वप्रसङ्गात् । नापि
तदुत्पत्तिः संयोगादिर्वा, अनभ्युपगमात् । नापि शब्दो लिङ्गम्, अर्थपक्षोपक्षिप्तदोषानु
[p. 550 ] षङ्गात् । ततो नित्यसम्बन्धस्य कुतश्चिदप्रसिद्धेः अनित्य एवाऽसौ अभ्युपगन्तव्यः ।

यदपि तदनित्यत्वे प्रतिपुरुषम् इत्यादि दूषणमु5440

पृ॰ ५४३ पं॰ १३ ।

क्तम्, तदप्यसमीक्षिताभिधा
नम्; अनादित्वात् शाब्दव्यवहारस्य । नहि सर्वथा सतो जगतो निर्मूलनाशलक्षणो
महाप्रलयः असतश्चात्मलाभलक्षणा सृष्टिः अ⁵⁴⁴¹

जैनानाम् ।

स्माकं भ⁵⁴⁴²

भवतो वा श्र॰ ।

व⁵⁴⁴³

मीमासकानाम् –आ॰ टि॰ । तस्मादद्यवदेवात्र
सर्गप्रलयकल्पना । समस्तक्षयजन्मभ्या न सिद्ध्यत्यप्रमाणिका । –मी॰ श्लो॰ सम्बन्धा॰ श्लो॰ ११३ ।

तां वा प्रसिद्धा येन अपूर्व
सृष्टिप्रादुर्भावाश्रयणेन समय प्रतिमर्त्य वा इत्याद्युक्तं शोभेत । नित्यत्वेऽपि च तत्सम्ब
न्धस्य अभिव्यक्तिरनित्याऽभ्युपगन्तव्या, अतस्तत्रा5444

अभिव्यक्तावपि ।

पीदं दूषणं तुल्यम् । कथञ्चैवं5445

–वादिनो धूमाग्न्योरपि श्र॰ ।

वा5446

शब्दार्थयो नित्यसम्बन्धवादिनः ।

दिनोऽ
ग्निधूमयोरपि सम्बन्धः सिद्ध्येत् तत्राप्युक्तविकल्पानां समानत्वात् । अथाग्निधूमत्व
सामान्ययोर्नित्यस्वरूपयोः सम्बन्धित्वेन तत्स⁵⁴⁴⁷

अग्निधूमसम्बन्ध ।

म्बन्धनित्यत्वसभवात् नोक्तविकल्पानां
तत्रावकाशः; तदप्यपेशलम्; केवल⁵⁴⁴⁸

नाग्नित्वधूमत्वयोरविनाभावो गृह्यते किन्तु अग्नित्वविशिष्टाग्निना सह धूमत्वविशिष्टधूमस्याविनाभाव
गृह्यते इति भाव ।

सामान्ययोः सम्बन्धित्वस्य व्याप्तिविचारप्रघट्ट⁵⁴⁴⁹

पृ॰ ४२३ ।

के
प्रतिषिद्धत्वात् । नित्यत्वञ्च सामान्यस्य प्रागेव⁵⁴⁵⁰

पृ॰ २८५ ।

प्रतिषिद्धम् । अतो यथा सादृश्यप्रधान
तया सादृश्योपलक्षितानां सा5451

साध्यसाधनव्यक्तीनामानन्त्येऽपि
सादृश्याद् व्याप्तिज्ञानेन क्रोडीकृति एव वाच्यवाचकव्यक्तीनामपि सादृश्यवशात्तेन क्रोडीकरणम्,
अस्ति ह्यत्रापि सादृश्यम्, घटशब्दवाच्योऽय पृथुबुध्नोदराद्याकारत्वात् पूर्वोपलब्धघटान्तरवत् । –आ॰
टि॰ ।

ध्यसाधनव्यक्तिविशेषाणामनन्तानामपि व्याप्तिज्ञानेन
क्रोडीकरण तथा वाच्यवाचकव्यक्तिविशेषाणामपि । अतः 5452

तुलना–अतएव च सम्बन्धस्त्रिप्रमाणक इति यत्त्वयोच्यते तदस्माभिर्न मृष्यते । शब्द
वृद्धाभिधेयाश्च प्रत्यक्षेणात्र पश्यतीति सत्य श्रोतुश्च प्रतिपन्नत्वमनुमानेन चेष्टयेत्येतदपि सत्यम् । अन्य
थानुपपत्त्या तु वेत्ति शक्तिं द्वयाश्रितामित्येतत्तु न सत्यम्, अन्यथाप्युपपत्तेरित्युक्तत्वात् । –न्यायम॰
पृ॰ २४५ ।

सम्बन्धस्त्रिप्रमाणकः
मी॰ श्लो॰ पृ॰ ६८० यत्त्व⁵⁴⁵³

मीमासकेन कुमारिलभट्टेन ।

योच्यते, तत्र शब्दवृद्धाभिधेयानि प्रत्यक्षेणात्र पश्यति इति
युक्तम् । श्रोतुश्च प्रतिपन्नत्वमनुमानेन चेष्टया इत्यप्युपपन्नम्, अन्यथानुपपत्त्या तु वेत्ति
शक्तिं द्वयाश्रिताम् इत्येतत्त्वनुपपन्नम्, नित्यश⁵⁴⁵⁴

ज्ञाप्यज्ञापकशक्ति –आ॰ टि॰ ।

क्तौ सम्बन्धाख्यायामन्यथानुपपत्तेरभावात् ।
वह्निधूमा5455

यथाहि वह्निधूमयो ज्ञाप्यज्ञापकशक्तिरनित्याऽपि अनुमेयार्थप्रतिपत्तिप्रयोजिका तथैव शब्दार्थयो वाच्य
वाचकशक्तिरपि ।

दिशक्तिवत् शब्दार्थाश्रितायाः शक्तेरनित्यत्वेऽपि श्रोतुरर्थप्रतिपत्त्युपपत्तेः ।

एतेनेदमपि निरस्तम्–

नित्याः शब्दार्थसम्बन्धाः तत्राम्नाता महर्षिभिः ।

सूत्राणा सा5456

सवृत्तिकाणा नाम् –आ॰ टि॰ । अनुतन्त्र वार्त्तिकम् –वाक्यप॰ पृ॰ टी॰ ।

नुतन्त्राणां भाष्याणाञ्च प्रणेतृभि5457

सिद्धे शब्दार्थसम्बन्धे । सिद्धे शब्देऽर्थे सम्बन्धे चेति । –पा॰ महाभा॰ पृ॰ ५५ । नित्य[p. n551 ]
शब्द नित्योऽर्थ नित्य सम्बन्ध इत्येषा शास्त्रव्यवस्था । तत्राम्नाता महर्षिभि सूत्रादीना प्रणेतृभि ।
व्याकरण एव ये सूत्रादीना प्रणेतारस्ते व्यपदिश्यन्ते । तत्र सूत्राणामारम्भादेव शब्दाना नित्यत्वमभि
मतम् । न ह्यनित्यत्वे शब्दादीना शास्त्रारम्भे किञ्चिदपि प्रयोजनमस्ति । व्यवहारमात्र ह्येतदनर्थक न
महान्त शिष्टा समनुगन्तुमर्हन्तीति तस्माद् व्यवस्थितसाधुत्वेषु शब्देषु स्मृतिशास्त्र प्रवृत्तमिति । –
वाक्यप॰ हरि॰ १ । २३ । उद्धृतोऽयम् –सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ५०५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४२९ ।

॥ वाक्यप॰ १ । २३ इति;

5458

–विद्ध यथा श्र॰ ।

[p. 551 ]

सम्बन्धस्यानित्यत्वसमर्थनात्, शब्दस्य तदर्थस्य चा5459

वाग्रे ब॰ ।

ग्रे अनित्यतया समर्थयिष्य
माणत्वाच्च, सर्वथा नित्यस्य वस्तुनः क्रमयौगपद्याभ्यामर्थक्रियाकारित्वाभावप्रतिपाद
नाच्च⁵⁴⁶⁰

पृ॰ ३७२ ।

। कथञ्चैवंवा5461

नित्यससम्बन्धवादिन –आ॰ टि॰ ।

दिनः का5462

आम्नायस्य क्रियार्थत्वात् –
जैमिनिसू॰ १ । २ । १ । चोदनेति क्रियाया प्रवर्तकं वचनमाहु । –शाबरभा॰ १ । १ । २ ।

र्येर्थे चोदनायाः प्रामाण्यं स्यात् का5463

अग्नि
ष्टोमादियज्ञरूपकर्मण ।

र्यस्याऽनित्यत्वात् ?
ततः सिद्धं कथञ्चिदनित्ययोग्यतालक्षणसम्बन्धवशात् श्रुतस्यार्थप्रतिपादकत्वम् । अतः
सूक्तम्– संवादकं श्रुतं प्रमाणम् इति ॥ छ ॥

शब्दस्यान्यापोहमात्राभिधायकत्वम्

इति बौद्धस्य पूर्वपक्ष–

ननु श्रुतस्याविसवादित्वमसिद्धम्, अर्थाभावेऽपि शब्दानामुपलम्भात् । य एव
हि शब्दाः सत्यर्थे दृष्टाः ते त⁵⁴⁶⁴

अतीताजातयोर्वापि न च स्यादनृतार्थता । वाच कस्याश्चिदित्येषा
बौद्धार्थविषया मता । –प्रमाणवा॰ ३ । २०७ ।

दभावेऽपि दृश्यन्ते, अतः शब्दानां
विधिद्वरेणाऽर्थाभिधायकत्वानुपपत्तेः अ⁵⁴⁶⁵

विकल्पप्रतिबिम्बेषु तन्निप्ठेषु निबध्यते । ततोऽ
न्यापोहनिष्ठत्वादुक्ताऽन्यापोहकृच्छ्रुतिः ॥ विकल्पाना प्रतिविम्बेष्वाकारेषु तन्निष्ठेषु तद्व्यावृत्तिवस्तुत्वेन
व्यवस्थाविषयतया तद्व्यवहारव्यवस्थितिषु सङ्केतकाले निबद्ध्यते ततो विकल्पप्रतिबिम्बाना बाह्यव्या
वृत्तात्मत्वेन व्यवहारविषयत्वात् अन्यापोहनिष्ठत्वात् कारणात् उक्ता श्रुतिरन्यापोहकृत् । अन्यव्यावृ
त्ताकारविकल्पजननात् अन्यव्यावृत्तेषु प्रवर्तनाच्च शब्दोऽन्यापोहकृदुक्त । ननु शाब्दे ज्ञाने ग्राह्यं बाह्य
तयैव प्रतीयते न ज्ञानाकारतया इत्याह–व्यतिरेकीव यज्ज्ञाने भात्यर्थप्रतिबिम्बकम् । शब्दात्तदपि नार्था
त्मा भ्रान्ति सा वासनोद्भवा ॥ यथा तैमिरिकदृष्टेषु केशेषु बाह्यभ्रम एव विकल्पाकारेऽपि वाह्य
व्यवहारोऽविद्यावशादित्यर्थः । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ २ । १६४-६५ । तत्र यत्तदारोपित विकल्पधिया
अर्थेष्वभिन्नं रूप तदन्यव्यावृत्तपदार्थानुभवबलायातत्वात् स्वयञ्च अन्यव्यावृत्ततया प्रख्यानाद् भ्रान्तैश्चा
न्यव्यावृत्तार्थेन सहैक्येनाध्यवसितत्वात् अन्यापोढपदार्थाधिगतिफलत्वाच्चान्यापोढ इत्युच्यते । तेनापोहः
शब्दार्थ इति प्रसिद्धम् । –तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ २७४ । अपोहो बाह्यतया आरोपित आकारोऽपोह्यतेऽ
नेनेति कृत्वायद्वा अपोह्यतेऽस्मिन्नत्यपोह स्वलक्षणम् तस्मान्न विकल्पाना स्वरूपेण बाह्यो ग्राह्योपि
तु स्वाकारेण सहैकीकृत एव वाह्यो विषय, स चासत्योऽपोह्यतेऽन्यदनेनेति अपोह उच्यते । –प्रमाणवा॰
स्ववृ॰ टी॰ १ । ४८ । ननु कोऽयमोपोहो नाम ? यथाव्यवसायं बाह्य एव घटादिरर्थोऽपोह इत्यभिधीयते
अपोह्यतेऽस्मादन्यद्विजातीयमिति कृत्वा । यथाप्रतिभास बुद्ध्याकारोऽपोहः अपोह्यते पृथक्क्रियतेऽस्मिन्
बुद्ध्याकारे विजातीयमिति कृत्वा । यथातत्त्व निवृत्तिमात्र प्रसह्यरूपोऽपोह अपोहनममोह इति
कृत्वा । –तर्कभा॰ मो॰ प॰ २६ ।

न्यापोहमात्राभिधायकत्वमेवो
पपन्नम् । उक्तञ्च–अषोहः शब्दलिङ्गाभ्यां न वस्तु विधिनोच्यते विधिनोध्यते 5466

उद्धृतोऽयम् –अष्टसह॰ पृ॰ १४० । स्यामं॰ पृ॰ १८० ।
तुलना–कथ स एव व्यवच्छेद शब्दलिङ्गाभ्या विधिना प्रतिपाद्यते न वस्तुरूपमिति गम्यते ? –[p. n552 ]
प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ १ । ४४ । अन्यापोहविषया आचार्येण प्रोक्ता अपोह शब्दलिङ्गाभ्या प्रतिपाद्यते
इति ब्रुवता । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ ३ । १३३ ।

[p. 552 ] क्षणभङ्गाध्याय ? इति । प्रयोगः–यद्य⁵⁴⁶⁷

शब्दलिङ्गप्रभवप्रत्यययो बहिरर्थरहित स्वरूपमात्रमेव विषय तत्र स्वरूपमात्रस्यैव
प्रतिभातत्वात् । उच्यते विषयोऽमीपा धीव्वनीना न कश्चन । अन्तर्मात्रानिविष्ट तु बीजमेपा निबन्ध
नम् । तथाहि–अस्माभिरिष्यत एवैपामन्तर्जल्पवासनाप्रबोधो निमित्तम्, न तु विषयभूत भ्रान्तत्वेन पूर्वस्य
शब्दप्रत्ययस्य निर्विषयत्वात् । अन्तर्मात्रानिविष्टमिति विज्ञानसन्निविष्ट वासनेति यावत् । एतदेवागमेन
सस्पदयन्नाह यस्य यस्येत्यादि–यस्य यस्य हि शब्दस्य यो यो विषय उच्यते । स स सविद्यते नैव वस्तूना
सा हि धर्मता ॥ –तत्त्वस॰, प॰ पृ॰ २७५ ।

त्र प्रतिभाति तत्तस्य विषयः यथा अक्षजे
सवेदने परिस्फुटप्रतिभासमानवपुरर्थात्मा नीलादिस्तद्विषयः, शब्दलिङ्गप्रभवे च प्रत्यये
बहिरर्थतत्त्व⁵⁴⁶⁸

–रहितस्वरूप– आ॰ ।

रहितं स्वरूपमात्रमेव प्रतिभाति अतस्तदेव तस्य विषय इति । न च
तत्प्रभवप्रत्यये बहिरर्थाऽसस्पर्शिस्वरूपमात्रावभासित्वमसिद्धम्; शब्दलिङ्गयोर्बहिरर्थ
विषयत्वायोगतस्तत्सिद्धेः । त⁵⁴⁶⁹

यत स्वलक्षण जातिस्तद्योगो जातिमास्तथा ।
बुद्ध्याकारो न शब्दार्थे घटामञ्चति तत्त्वत । –तत्त्वम॰ पृ॰ २७६ ।

थाहि–शब्दस्य बहिरर्थो विषयो भवन् स्वलक्षणस्वभावो
भवेत्, सामान्यस्वरूपो वा ? त⁵⁴⁷⁰

तत्राद्य पक्षो– ब॰ ।

त्राद्यपक्षोऽनुपपन्नः; तत्र⁵⁴⁷¹

शब्दा सङ्केतित प्राहु
र्व्यवहाराय स स्मृत । तदा स्वलक्षण नास्ति सङ्केतस्तेन तत्र न ॥ –प्रमाणवा॰ ३ । ९१ । तदा व्यव
हारकाले तत्स्वलक्षण नास्ति यत्र सङ्केत कृत । एकस्यापि स्वलक्षणस्य क्षणिकत्वात् कालान्तरे तेनैव
रूपेणानुगमो नास्ति, अक्षणिकत्वे वा सङ्केतज्ञानाभावादेव तद्विषयत्वस्य कालान्तरेऽनुगमो नास्ति किमुत
देशकालभिन्नेषु स्वलक्षणेषु, तेन कारणेन तत्र स्वलक्षणेषु सकतो न क्रियते । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ ।
तत्र स्वलक्षण तावन्न शब्दै प्रतिपाद्यते । सङ्केतव्यवहाराप्तकालव्याप्तिवियोगत ॥ एतदुक्त भवति–
समयो हि व्यवहारार्थ क्रियते न व्यसनितया, तेन यस्यैव सङ्केतव्यवहाराप्तकालव्यापकत्वमस्ति तत्रैव
समयो व्यहर्तॄणा युक्तो नान्यत्र । न च स्वलक्षणस्य सङ्केतव्यवहाराप्तकालव्यापकत्वमस्ति । तस्मान्न
तत्र समय इति । व्यक्त्यात्मानोनुयन्त्येते न परस्पररूपत । देशकालक्रियाशक्तिप्रतिभासादिभेदत ॥
तस्मात्सङ्केतदृष्टोऽर्थो व्यवहारे न दृश्यते । नचागृहीतसङ्केतो बोद्ध्येतान्य इव ध्वने ॥ –तत्त्वस॰, प॰
पृ॰ २०७ ।

सङ्केताभावतः शब्दानां प्रवृत्त्य
नुपपत्तेः । सङ्केतो हि सङ्केतव्यवहारकालानुयायिस्वरूपेऽर्थे विधीयते, न च स्वलक्षणस्य
तथावि5472

–विधस्वरूपं ब॰ ।

धं स्वरूपं संभवति देश⁵⁴⁷³

एकपरमाण्वाकारतया एकक्षणस्यायितया निरशतया च न देशकालाकारान्तरव्याप्ति
स्वलक्षणस्येति भाव । तस्य देशकालभेदेष्वनास्कन्दनात्, तस्येति सङ्केतकालदृष्टस्य व्यवहारावस्था
नादिषु देशकालभेदेषु अनास्कन्दनात् अननुगमात् । न हि एकत्र दृष्टो भेदोऽन्यत्र सभवति । –प्रमाणवा॰
स्ववृ॰ टी॰ १ । ९४ ।

कालाकारसङ्कुचितत्वेन अननुयायिस्वरूपत्वात् । यः5474

स्वलक्षणे नास्ति सङ्केत सङ्केतव्यवहारकालाननुयायित्वात् ।

सङ्केतव्यवहारकालाननुयायी न तत्र व्यवहारिभिः शब्दः सङ्केत्यते यथा उत्पन्नमात्र
प्रध्वसिनि क्वचिदर्थे, नान्वेति च विवक्षितदेशादिभ्यः शावलेयादिर्देशा5475

यो हि
विवक्षितदेशे सोऽन्य यश्च देशान्तर याति सोऽन्य क्षणिकत्वात् –आ॰ टि॰ ।

न्तरादाविति ।

किञ्च, अस्येदमभिधानम् इति यस्मिन् ज्ञाने सम्बन्धः प्रतिभाति न तत्र ज्ञाने
प्र⁵⁴⁷⁶

श्रोत्रचक्षुषी ।

तिनियतेन्द्रियविषययोः शब्दार्थस्वलक्षणयोः प्रतिभासः । न च तत्राप्रतिभासनयोः
[p. 553 ] स्त⁵⁴⁷⁷

शब्दार्थस्वलक्षणयो –आ॰ टि॰ ।

योस्तेन⁵⁴⁷⁸

ज्ञानेन –आ॰ टि॰ ।

सम्बन्धकरणं युक्तमतिप्रसङ्गात् । यौ5479

शब्दार्थौ –आ॰ टि॰ ।
सम्बन्धग्राहिज्ञानेन न शब्दार्थस्वलक्षणयो सम्बन्धग्रहणम् सम्बन्धग्राहिज्ञानेऽप्रतिभासमानत्वात् ।

अस्येदमिति सम्बन्धकारिणि ज्ञाने न
प्रतिभासेते न तयोस्तेन ज्ञानेन सम्बन्धकरणं यथा गोशब्दतदर्थयोः सम्बन्धज्ञानेऽप्रति
भासमानयोः अश्वशब्दतदर्थयोः न तेन⁵⁴⁸⁰

गोशब्दार्थसम्बन्धग्राहिणा ।

ज्ञानेन सम्बन्धकरणम्, न प्रतिभासेते च
स्वे5481

स्वेन्द्रियविज्ञान– श्र॰ ।

न्द्रियज्ञा5482

चक्षुर्ज्ञानेऽर्थस्वलक्षण श्रोत्रज्ञाने शब्द प्रतिभाति –आ॰ टि॰ ।

नप्रतिभासिनौ शब्दार्थस्वभावौ अस्येदमिति सम्बन्धकारिणि ज्ञाने इति ।
न चा5483

एतदुक्तं भवति–यद्यगृहीतसङ्केतमर्थ शब्द प्रतिपादयेत्तदा गोशब्दोऽप्यश्व प्रतिपादयेत्, सङ्केतकर
णानर्थक्यञ्च स्यात्, तस्मादतिप्रसङ्गापत्ति बाधकम् । –तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ २७७ ।

र्थेनाऽकृतसम्बन्धः शब्दस्तं प्रत्याययितुमीशः अतिप्रसङ्गादेव । यो5484

शब्द न
स्वलक्षण प्रतिपादयति तस्मिन्नकृतसङ्केतत्वात् । प्रयोग–ये यत्र भावत कृतसमया न भवन्ति न ते
परमार्थतस्तमभिदधति यथा सास्नादिमति पिण्डेऽश्वशब्दोऽकृतसमय, न भवन्ति च भावत कृतसमया
सर्वस्मिन्वस्तुनि सर्वे ध्वन्य इति व्यापकानुपलब्धे कृतसमयत्वेनाभिधायकत्वस्य व्याप्तत्वात् । –तत्त्वसं॰
प॰ पृ॰ २७६ ।

येन सहाऽकृत
सम्बन्धो न स तमर्थ प्रत्याययति यथा अश्वेन सहाकृतसम्बन्धो गोशब्दः, अकृत
सम्बन्धश्च स्वलक्षणेन सर्वः शब्द इति । स्वलक्षणविषयत्वे च शाब्दप्रत्ययस्य इन्द्रिय
प्रभवप्रत्ययवत् स्पष्टप्रतिभासप्रसङ्गः, न चैवम्, प्रतीतिविरोधात् । तदु5485

उक्तञ्च ब॰ ।

क्तम्–

अन्य⁵⁴⁸⁶

व्याख्या–अन्यदेव रूपादिस्वलक्षणमिन्द्रियग्राह्यम्, तस्मादन्य शब्दस्य गोचरो
विषय इति गृह्यताम् । शब्दात्प्रत्येति भिन्नाक्षः प्रध्वस्तनयन, न तु प्रत्यक्ष यथा भवति तथेक्षते । समान
विषयत्वे वाऽनन्धस्येवान्धस्यापि शब्दादपरोक्षैव प्रतिपत्तिः स्यात् । तथात्वे इन्द्रियाग्निसम्बन्धादिवद् दाह
शब्दादपि दाहार्थप्रतिपत्तिः स्यादित्याह–अन्यथैव –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५८४ । अन्यदेवेन्द्रियग्राह्य
स्वलक्षणम्, अन्यच्छब्दस्य गोचर सामान्यलक्षणम्, कुत ? शब्दान्प्रत्येति भिन्नाक्ष अन्वोऽपि घटादि,
न तु प्रत्यक्षमीक्षते चक्षुष्मानिव । एतदेव भावयति–अन्यथा स्पष्टानुभवेन दाहसम्बन्धात् इन्द्रियार्थ
योगेन दाह स्वगत दग्धोऽभिमन्यते, एव पुमान्न जानाति, अन्यथा स्वस्पष्टाननुभवत दाहशब्देन तेन
दाहार्थ सप्रतीयते श्रोत्रा । –शास्त्रवा॰ टी॰ श्लो॰ ६६६–६७ ।

देवेन्द्रियग्राह्यमन्यच्छब्दरय गोचरः ।

शब्दात्प्रत्येति भि5487

स्फाटितनेत्र –आ॰ टि॰ ।

न्नाक्षो न तु प्रत्यक्षमीक्ष⁵⁴⁸⁸

–क्षते ॥ इति । ब॰ ।

ते5489

उद्धृतोऽयम्–अन्य शब्दस्य –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३८४ । न्यायमं॰ पृ॰ ३१ । शास्त्रवा॰ श्लो॰
६६६ । अनेकान्तजय॰ पृ॰ ४५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४४६ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २६० । धर्मसं॰ वृ॰
पृ॰ १४९ । स्या॰ र॰ पृ॰ ७१० ।

॥

अ⁵⁴⁹⁰

व्याख्या–दाहाद्यर्थ प्रतीयते–यदि शब्देन यथावद्वाह्योऽर्थः
प्रत्याय्येत तदा शब्दसन्निघापितोऽसौ तामार्थक्रिया कथन्न कुर्यात् यतश्चाग्निसम्बन्धादृग्धो दाहमन्य
थाऽनुभवति दाहशब्देन च दाहमन्यथाऽवगच्छतीति शब्दार्थयोर्नास्ति कश्चिद्वास्तव समन्वय इति बोद्ध
व्यम् । –वाक्यप॰ पु॰ टी॰ । उद्धृतोऽयम् –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५८४ । न्यायमं॰ पृ॰ ३१ । शास्त्रवा॰
श्लो॰ ६६७ । अनेकान्तजय॰ पृ॰ ४५ । नयचक्रवृ॰ लि॰ पृ॰ ४४B. । सप्रकाश्यते –तत्त्वसं॰[p. n554 ]
प॰ पृ॰ २८० । प्रमेयक॰ पृ॰ ४४७ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १७७, २६० । स्या॰ र॰ पृ॰ ७१० ।
तुलना– उष्णादिप्रतिपत्तिर्या नामादिध्वनिभाविनी । विस्पष्टा भासते नैपा तदर्थेन्द्रियबुद्धिवत् ॥
यथा ह्युष्णाद्यर्थविषयेन्द्रियबुद्धि स्फुटप्रतिभासा वेद्यते न तथोष्णादिशब्दभाविनी । न ह्युपहतनयन
रसनध्राणादयो मातुलिङ्गादिशब्दश्रवणात्तद्रूपरसाद्यनुभाविनो भवन्ति यथाऽनुपहतनयनादय इन्द्रियधि
याऽनुभवन्त । –तत्त्वसं॰, प॰ पृ॰ २८० ।

न्यथैवाग्निसम्बन्धाद् दाह दग्धोऽभिमन्यते ।

अन्यथा दाहशब्देन दाहार्थः सम्प्रतीयते ॥ वाक्यप॰ २ । ४२५ इति ।

[p. 554 ]

न⁵⁴⁹¹

न चैकस्य वस्तुनो रूपद्वयमस्ति स्पष्टास्पष्टम् । येनास्पष्ट वस्तुगतमेव रूप शब्दैरभि
धीयते इति स्यात्, एकस्य द्वित्वविरोधात् । –तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ २८१ । न हि स्पष्टास्पष्टे द्वे रूपे
परस्परविरुद्धे एकस्य वस्तुन स्त यत एकेनेन्द्रियबुद्धौ प्रतिभासेत अन्येन विकल्पे । तथा सति वस्तुन
एव भेदप्राप्ते । –अपोहसि॰ पृ॰ ७ ।

चैकस्य वस्तुनो रूपद्वयमस्ति येन अस्पष्टं वस्तुगतमेव रूपं शाब्दप्रत्यये
प्रतिभासेत, एकस्य द्वित्वविरोधात् । प्रयोगः5492

स्वलक्षण न शब्दप्रत्ययविषय शब्दप्रत्ययेऽप्रतिभासमा
नत्वात् । न स तस्य च शब्दस्य युक्तो योगो न तत्कृते । प्रत्यये सति भात्यर्थो रूपबोधे यथा रस ॥
प्रयोग–यो हि तत्कृते प्रत्यये न प्रतिभासते न स तस्यार्थ यथा रूपजनिते प्रत्यये रस, न प्रतिभासते च
शब्दे प्रत्यये स्वलक्षणमिति व्यापकानुपलब्धि –तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ २८० ।

–यत्कृते प्रत्यये यन्न प्रतिभासते न तत्तस्य
विषयः यथा रू5493

रूपप्रत्यये श्र॰ ।

पप्रभवप्रत्यये रसः, न प्रतिभासते च शब्दप्रत्यये स्वलक्षणमिति ।
वस्तुविषयत्वे च शब्दानां मतभेदेन अर्थभेदाभिधायित्वानुपपत्तिः । उक्तञ्च–

पर⁵⁴⁹⁴

व्याख्या–परमार्थ
स्वलक्षणम् तस्मिन् एकस्थान एकस्तान प्रवृत्तिर्येषा तद्भावस्तत्त्व तस्मिन् सति शब्दानामनिव
न्धना परमार्थनिबन्धनरहिता प्रवृत्तिर्न स्यात् दर्शनान्तरभिन्नेष्वर्थेषु सिद्धान्तभेदभिन्नेषु । –प्रमाणवा॰
स्ववृ॰ टी॰ १ । २०९ । परमार्थैकतानत्वे परमार्थैकपरत्वे शब्दानामर्थेषु दर्शनान्तरभेदिषु प्रतिदर्शन
भिन्नाभ्युपगमेन नित्यत्वानित्यत्वत्रिगुणीमयत्वादिकल्पितभेदेषु अनिबन्धना परमार्थनिबन्धनरहिता
प्रवृत्तिर्न स्यात् । न हि परस्परविरुद्धा बहवो धर्मा एकत्र सन्ति । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ ३ । २०६ ।

मार्थैकतानत्वे शब्दानामनिबन्धना ।

न स्यात् प्रवृत्तिरर्थेषु सम⁵⁴⁹⁵

दर्शनान्तरभेदिषु –प्रमाणवा॰ । शास्त्रवा॰ श्लो॰ ६४७ । अनेकान्तजय॰ पृ॰ ३५A ।
प्रकृतपाठ –अष्टसह॰ पृ॰ १६८ । सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ २६८A । तस्मात्प्रवृत्तिरर्थेषु समयान्तर
भेदिषु –स्या॰ र॰ पृ॰ ७१० ।

यान्तरभेदिषु ॥ प्रमाणवा॰ ३ । २०६ इति ।

तन्न स्वलक्षणस्वभावः शब्दस्य विषयो घटते ।

नापि सा5496

सामान्यस्वरूप श्र॰, ब॰ ।

मान्यरूपः; वा5497

अपि प्रवर्तेत पुमान् विज्ञायार्थक्रियाक्षमान् । तत्साधनायेत्यर्थेषु
सयोज्यन्तेऽभिधायका ॥ तत्रानर्थक्रियायोग्या जाति । न खलु लोकोऽसकेतयन् शब्दानप्रयुञ्जानो वा
दु खित स्यात् । व्यसनापन्न अथ किमिति चेत्, सर्व एवाधेय आरम्भ फलार्थ । निष्फलारम्भस्य
उपेक्षणीयत्वात् । तदय क्वचिच्छब्द नियुञ्जान किञ्चित्फलभेवेहितु युक्तः । तच्चेत् सर्वम् इष्टानि
ष्टाप्तित्यागलक्षणम् । तेनायमिष्टानिष्टसाधनासाधन कृत्वा तत्र प्रवृत्तिं निवृत्तिं वा कुर्यां कारयेय वेति
नियोग आद्रियेत शब्दान् वा नियुञ्जीत अन्यथोपेक्षणीयत्वात् । तत्र जातिरनर्थक्रियायोग्या । नहि जाति
र्वाहदोहादौ क्वचिदपि प्रत्युपस्थिता । न वा तादृशप्रकरणाभावे लोकव्यवहारेषु शब्दप्रयोगः । –प्रमाण
वा॰ स्ववृ॰ १ । ९५ ।

स्तवस्य सामान्यस्यैवाऽसंभवात्, तदसंभवश्च अश्व
विषाणवदनर्थक्रियाकारित्वात् सुप्रसिद्धः । न खलु नित्यैकस्वभावस्य⁵⁴⁹⁸

सामान्यस्य ।

क्रमयौगपद्याभ्या
[p. 555 ] मर्थक्रियाकारित्वं संभवतीत्युक्तं सामान्यनिषेधावसरे5499

पृ॰ २८५ ।

। तन्नार्थगोचराः शब्दाः किन्तु
अन्यापोहगोचराः ।

स चा5500

चार्थपञ्च– ब॰, चार्थसच– श्र॰ ।

र्धपञ्च⁵⁵⁰¹

जातिव्यक्तिज्ञानतदाकारा एते सत्या, अर्धपञ्चमाकार अर्धत्व तु
दृश्यस्य सत्यत्वात् विकल्पस्यासत्यत्वात् –आ॰ टि॰ ।

माकारः; तथाहि–न जातिव्यक्तयोस्त⁵⁵⁰²

शब्दविषयत्वम् ।

द्गोचरत्वं पूर्वोक्तदोषात् । नापि
ज्ञानतदाकारयोः; तयोरपि स्वेन⁵⁵⁰³

ज्ञानरूपेण ।

रूपेण स्वलक्षणत्वात्, तस्य⁵⁵⁰⁴

ज्ञानस्वलक्षणस्य ।

च सङ्केताविषयतया
शब्दगोचरतानुपपत्तेः, किन्तु स एव ज्ञानाकारो दृ5505

व्याख्यातार एव विवेचयन्ति न हि व्यवहर्त्तार । ते तु स्वालम्बनमेव अर्थक्रि
यायोग्य मन्यमाना दृश्यविकल्प्यार्थावेकीकृत्य प्रवर्तन्ते । ते हि यथावस्थित वस्तु व्यवस्थापयन्तः एवं
विवेचयन्ति । अन्यो विकल्पबुद्धिप्रतिभास अन्यत्स्वलक्षणमिति, न व्यवहर्त्तार एव विवेचयन्ति । ते तु
व्यवहर्त्तार स्वालम्बनमेवेति विकल्पप्रतिभासमेवार्थक्रियायोग्य बाह्यस्वलक्षणरूप मन्यमाना । एतदेव
स्पष्टयति–दृश्योऽर्थ स्वलक्षणम् विकल्प्योऽर्थ सामान्यप्रतिभास तावेकीकृत्य स्वलक्षणमेवेद विकल्पबु
द्ध्या विषयीक्रियते शब्देन चोद्यते इत्येवमधिमुच्यार्थक्रियाकारिण्यर्थे प्रवर्तन्ते, तदभिप्रायवशाद् व्यवहर्तॄ
णामभिप्रायवशादेवमुच्यते विवेकिषु भावेषु विकल्पबुद्धिर्भवतीति । दृश्यविकल्प्यावेकीकृत्य प्रवृत्तेरिति
वदता न स्वाकारे बाह्यारोप इत्युक्त भवति अन्यथा स्वाकार एव प्रवृत्तिप्रसगात् मरीचिकाया जलारो
पादिव । नापि बाह्ये स्वाकारारोप; आरोप्यमाणफलार्थित्वेनैव प्रवृत्तिप्रसगात् जलार्थिन इव जल
भ्रान्ती । अर्थानुभवे सति तत्सस्कारप्रबोधेन तदाकार उत्पद्यमानो विकल्प स्वाकारं बाह्याभिन्नम
ध्यवस्यति न त्वभिन्न करोति । तेन विकल्पविषयस्य दृश्यात्मतयाध्यवसायाद् दृश्यविकल्प्ययोरेकीक
रणमुच्यते । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰, टी॰ १ । ७२ ।

श्यविकल्पावेकीकृत्य बहीरूपतया
ऽध्यस्तोऽर्धपञ्चमाकारः अन्यापोहः । बाह्यत्वं हि तस्य अर्धाकारः ।

अपोहश्च निषेधः । स⁵⁵⁰⁶

तथाहि द्विविधोऽपोह पर्युदासनिषेधत ।
द्विविध पर्युदासोऽपि बुद्ध्यात्माऽर्थात्मभेदत ॥ तत्रबुद्ध्यात्मा बुद्धिप्रतिभास, अर्थेष्वनुगतैकरूपत्वेना
ध्यवसित । अर्थात्मा अर्थस्वभाव विजातीव्यावृत्तमर्थस्वलक्षणमित्यर्थ । –तत्त्वस॰, पं॰ पृ॰ ३१६ ।
तुलना–त्रिविधो हि वोपोह–एकस्तावद् व्यावृत्त स्वलक्षणमेव अन्योऽपोह्यतेऽस्मिन्निति कृत्वा, यदधि
कृत्याह–स्वभावपरभावाभ्या यस्माद् व्यावृत्तिभागिन इतिव्यवच्छेदमात्रं द्वितीय अन्यापोहनम
न्यापोह इति कृत्वा, विकल्पबुद्धिप्रतिभासस्तु तृतीय अपोह्यतेऽनेनेति कृत्वा, अयञ्च शब्दस्य निबन्ध
नतयाऽभ्युपगम्यते । –अनेकान्तजय॰ पृ॰ ३७A. ।

च द्विविधः–पर्युदासः, प्रसज्यश्च । पर्युदासोऽपि द्विविधः
बुद्ध्यात्मा, अर्थात्मा च । तत्र बुद्ध्यात्मा, बुद्धिप्रतिभा5507

–भासानु– ब॰ ।

सोऽनुगतैकरूपत्वेन अर्थेष्व⁵⁵⁰⁸

–ष्वव्यवस्थित श्र॰ ।

ध्य
वसितः । अ⁵⁵⁰⁹

अथात्मा ब॰ ।

र्थात्मा अर्थस्वभावो विजातीयव्यावृत्तमर्थस्वलक्षणम् । तत्र⁵⁵¹⁰

तत्र बुद्ध्यात्मन स्वरूप दर्शयन्नाह–एके
त्यादि । एकप्रत्यवमर्शस्य य उक्ता हेतवः पुरा । अभयादिसमा अर्थाः प्रकृत्यैवान्यभेदिनः ॥ तानुपा
श्रित्य यज्ज्ञाने भात्यर्थप्रतिबिम्बकम् । कल्पकेऽर्थात्मताऽभावेप्यर्था इत्येव निश्चितम् ॥ यथा हरीत
क्यादयो बहवोऽन्तरेणापि सामान्यमेक ज्वरादिशमनलक्षण कार्य कुर्वन्ति तथा शाबलेयादयोऽप्यर्थाः
सत्यपि भेदे प्रकृत्या एकाकारप्रत्यवमर्शस्य हेतवो भविष्यन्तीत्यन्तरेणापि वस्तुभूत सामान्यमिति ।
अभयादिसमा इति–हरीतक्यादितुल्या एकार्थकारितया साम्यम् । तानुपाश्रित्य इति–तानभयादिस
मानर्थानाश्रित्य हेतूकृत्य तदनुभवबलेन यदुत्पन्न विकल्पक ज्ञान तत्र यदर्थाकारतयाऽर्थप्रतिबिम्बकमर्था-[p. n556 ]
भासो भाति तादात्म्येन तत्रान्यापोह इत्येषा सज्ञा उक्तेति सम्बन्ध । कल्पक इति–विकल्पके सविकल्प
इति यावत् । एतच्च ज्ञान इत्यनेन समानाधिकरणम् । अर्थात्मताभावेऽपि इति । बाह्यार्थात्मताया
अभावेऽपि । निश्चितमिति अध्यवसितम् । –तत्त्वस॰, प॰ पृ॰ ३१७ ।

बुद्ध्यात्मनो
[p. 556 ] विशेषलक्षणम्–स्वभावत परस्परविलक्षणानर्थानेकार्थकारितया समानहेतुत्वेनाश्रित्य
यदेकप्रत्यवमर्शरूपमर्थप्रतिबिम्बस्वभावं ज्ञानमुत्पन्न तस्य अपोह इति सज्ञा । वस्तु
भागच्छायो विकल्पेनोल्लिख्यमानो बाह्यत्वेनाऽभिमन्यमानो विकल्पाकारः स्वाकार
विपरीताकारोन्मूलकोऽपोहः अपोह्यते अनेन इति, विकल्पान्त⁵⁵¹¹

अश्वादिविकल्पादन्यो गवादिविकल्प –आ॰ टि॰ ।

रवर्त्त्याकाराद् भेदेन स्वय
प्रतिभासमानत्वात् । अपोह्यते अन्यस्मात् इत्यन्यापोहः, अयं हि मुख्यतयैव अन्या5512

अथ कथ तस्यापोह इत्येष
व्यपदेश इत्याह–प्रतिभासान्तरादित्यादि । प्रतिभासान्तराद् भेदादन्यव्यावृत्तवस्तुनः । प्राप्तिहेतुतयाऽ
श्लिष्टवस्तुद्वारागतेरपि ॥ विजातीयपरावृत्त तत्फल यत्स्वलक्षणम् । तस्मिन्नध्यवसायाद्वा तादात्म्ये
नास्य विप्लुतै । तत्रान्याणेह इत्येषा सज्ञोक्ता सनिबन्धना । चतुर्भिर्निमित्तैरपोह इति तस्याख्या ।
विकल्पान्तरारोपितप्रतिभासान्तराद् भेदेन स्वयं प्रतिभासनात् मुख्यत, अपोह्यत इत्यपोह, अन्यस्माद
पोहोऽन्यापोह इति व्युत्पत्ते । उपचारात्तु त्रिभि । १–कारणे कार्यधर्मारोपाद्वा, यदाह अन्यव्यावृत्त
वस्तुन प्राप्तिहेतुतयेति । २–कार्ये वा कारणधर्मोषचारात्, तद्दर्शयति–अश्लिष्टवस्तुद्वारा गतेरपीति ।
अश्लिष्टम् अन्यासम्बद्धम् अन्यतो व्यावृत्तमिति यावत्, तदेव वस्तु द्वारमुषाय, तदनुभवबलेन तथावि
धविकल्पोत्पत्ते । ३–विजातीयापोहपदार्थेन सहैक्येन भ्रान्तै प्रतिपतृभिरध्यवसितत्वाच्चेति चतुर्थं
कारणम् । तद्दर्शयति–विजातीयेत्यादि । अस्येति । विकल्पबुद्ध्यारूढस्य अर्थप्रतिबिम्बस्य सनिबन्धनेति ।
सह निबन्धनेन प्रतिभासान्तराद् भेदादिनोक्तेन चतुर्विधेन वर्तत इति सनिबन्धना । –तत्त्वस॰, प॰
पृ॰ ३१७ ।

पोह
शब्दाभिधेयः । त्रिभिस्तु कारणैः औपचारिकः–कारणे कार्यधर्मारोपात्, कार्ये कारण
धर्मोषचाराद्वा, विजातीयव्यावृत्तस्वलक्षणेन सहैकत्वाध्यवसायाद्वा ? कार्यं हि यथो
क्तान्यापोहस्य अन्यव्यावृत्तवस्तुप्राप्तिः, अतस्तत्कारणतया का5513

अन्यापोह कारणम् अन्यव्यावृत्तवस्तुप्राप्ति कार्यम् –आ॰ टि॰ ।

र्यधर्मोऽन्यव्यावृत्तिः तत्रा5514

अपोहे
कारणे –आ॰ टि॰ ।

ध्यारोप्यते । कार्ये कारणधर्मो वा, कारण हि एकप्रत्यवमर्शात्मनोऽन्या5515

एतत्कार्यम् ।

पोहस्य अन्यास
सृष्टं स्वल⁵⁵¹⁶

एतत्कारणम् –आ॰ टि॰ ।

क्षण तदनुभवेन तस्य⁵⁵¹⁷

अन्यापोहस्य –आ॰
टि॰ ।

जनितत्वात्, अस्ति च कारणभूते स्वलक्षणे अन्यव्या
वृत्ति अतस्तस्याः कार्यभूते प्रत्य⁵⁵¹⁸

अन्यापोहस्वरूपे –आ॰ टि॰ ।

वमर्शे उपचारः । विजातीयव्यावृत्त यत्स्वलक्षणं तेन
सह प्रत्यवमर्शप्रतिभासिनो रूपस्य एकत्वेना5519

–नाव्यवस्थितत्वाद्वा आ॰ ।

ध्यवसितत्वाद्वा अन्यापोहतेति प्ररूपितः
पर्युदासरूपोऽपोहः ।

प्रसज्यरूप⁵⁵²⁰

प्रसज्यप्रतिषेधश्च गौरगौर्न भवत्ययम् । अति
विस्पष्ट एवायमन्यापोहोऽवगम्यते ॥ –तत्त्वस॰ पृ॰ ३१८ ।

स्तु गौरयम् अगौर्न भवति इति व्यवच्छेदमात्रपर्यवसित इति ।
प्ररू5521

तदेव त्रिविधमपोह प्रतिपाद्य
प्रकृते शब्दार्थत्वे योजयन्नाह–तत्रायमित्यादि । तत्राय प्रथम शब्दैरपोह प्रतिपद्यते । बाह्यार्थाध्यवसा
यिन्या बुद्धे शब्दात्समुद्भवात् ॥ प्रथम इति यथोक्तार्थप्रतिबिम्बात्मा । तत्र कारणमाह–बाह्यार्थाध्य-[p. n557 ]
वसायिन्या इत्यादि । यदेव हि शाब्दे ज्ञाने प्रतिभासते स एव शब्दार्थो युक्तः । न चात्र प्रसज्यप्रतिषे
धाध्यवसायोऽस्ति, न चापीन्द्रियज्ञानवत् स्वलक्षणप्रतिभासः । किं तर्हि ? बाह्यार्थाध्यवसायिनी केवलं
शाब्दी बुद्धिरुपजायते । तेन तदेवार्थप्रतिबिम्बकं शाब्दे ज्ञाने साक्षात्तदात्मतया प्रतिभासनाच्छदार्थो
युक्तो नान्य इति भावः ।एवं तावत्प्रतिबिम्बलक्षणोऽपोहः साक्षाच्छब्दैरुपजन्यमानत्वान्मुख्यः शब्दार्थ
इति दर्शितम् । शेषयोरप्यपोहयोः गौणं शब्दार्थत्वमुपवर्ण्यमानमविरुद्धमेवेति दर्शयन्नाह–साक्षादाकार
एतस्मिन्नेवञ्च प्रतिपादिते । प्रसज्यप्रतिषेधोऽपि सामर्थ्येन प्रतीयते ॥ न तदात्मा परात्मेति सम्बन्धे
सति वस्तुभिः ॥ व्यावृत्तवस्त्वधिगमोऽप्यर्थादेव भवत्यतः ॥ तेनायमपि शब्दस्य स्वार्थे इत्युपचर्य्यते ।
न तु साक्षादयं शाब्दो द्विविधोऽपोह उच्यते ॥ एवञ्चेति । जन्यत्वेन । कस्मात्पुनः सामर्थ्येन प्रसज्य
प्रतिषेधः प्रतीयत इति दर्शयन्नाह–न तदात्मेति । तस्य गवादिप्रतिबिम्बस्यात्मा यः परस्य अश्वादि
प्रतिबिम्बस्यात्मा स्वभावो न भवतीति कृत्वा । एवं प्रसज्यलक्षणापोहस्य नान्तरीयकतया प्रतीतेर्गौणं
शब्दार्थत्वं प्रतिपाद्य स्वलक्षणस्यापि प्रतिपादयन्नाह–सम्बन्धे सतीत्यादि । तत्र सम्बन्धः शब्दस्य वस्तुनि
पारम्पर्येण कार्यकारणभावलक्षणः प्रतिबन्धः । प्रथमं यथावस्थितवस्त्वनुभवः ततो विवक्षा ततः ताल्वा
दिपरिस्पन्दः ततः शब्द इत्येवं परम्परया शब्दस्य वस्तुभिः बाह्यैरग्न्यादिभिः सम्बन्धः स्यात्तदा तस्मिन्
सम्बन्धे सति विजातीयव्यावृत्तस्यापि वस्तुनोऽर्थापत्तितोऽधिगमो भवति । अतो द्विविधोऽपि प्रसज्य
प्रतिषेधः अन्यव्यावृत्तवस्त्वात्मा चापोहः शब्दार्थ इत्युपचर्यते । अयमिति स्वलक्षणात्मा, अपिशब्दात्
प्रसज्यात्मा च । –तत्त्वसं॰, पं॰ पृ॰ ३१८–१९ ।

पितप्रकारस्य अन्यापोहस्यैव वाचक शब्दोऽभ्युपगन्तव्यः । वाच्यवाचकभावश्च
[p. 557 ] का5522

ननु सौगतैस्तादात्म्यतदुत्पत्तिरूप एव सम्बन्ध इष्यते तत्किमत्र वाच्यवाचकभावोऽपी
ष्यते इत्याह –आ॰ टि॰ । यश्चापि शब्दस्यार्थेन स वाच्यवाचकभावलक्षणः सम्बन्धः प्रसिद्धः नासौ
कार्यकारणभावादन्योऽवतिष्ठते, अपि तु कार्यकारणभावात्मक एवेति दर्शयति–तद्रूपप्रतिबिम्बस्येत्यादि ।
तद्रूपप्रतिबिम्बस्य धियः शब्दाच्च जन्मति । वाच्यवाचकभावोऽयं जातो हेतुफलात्मकः ॥शब्दः प्रतिबि
म्बस्य जनकत्वाद्वाचक उच्यते, तच्च प्रतिबिम्बं शब्देन जन्यमानत्वाद्वाच्यम् । –तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ३१८–
१९ ।

र्यकारणभावान्नान्यः; बुद्धिसम्बन्धिनो हि प्रतिबिम्बस्य शब्दजन्यत्वात् त⁵⁵²³

तेन शब्देन तत्प्रतिबिम्बस्य वाच्यत्वम् –आ॰ टि॰ ।

द्वाच्यत्वं
तज्जनकत्वाच्च शब्दस्य वाचकत्वमिति ॥ छ ॥

अपोहवादनिरसनपुरस्सरं शब्दस्य परमार्थसत्सामान्यविशेषात्मकार्थवाचकत्वसमर्थनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्5524

पृ॰ ५५१ पं॰ ९ ।

–अपोहः शब्दलिङ्गाभ्याम् इत्यादि; तदसमी
चीनम्; यतः प्रमाणतः कुतश्चित्तत्सिद्धौ त⁵⁵²⁵

अपोह
स्य ।

स्य त⁵⁵²⁶

शब्दलिङ्गगोचरत्वम् ।

द्विषयत्वं युक्तम्,
न चासौ कुतश्चित् प्रमाणात्प्रसिद्धः; तथाहि–अपोहः5527

तुलना–इन्द्रियैर्नाप्यगोपोहः प्रथमं व्यवसीयते । नान्यत्र
शब्दवृत्तिश्च किं दृष्ट्वा स प्रयुज्यताम् ॥ ७८ ॥ पूर्वोक्तेन प्रबन्धेन नानुमाप्यत्र विद्यते । सम्बन्धानुभवोऽ
प्यस्य तेन नैवोपपद्यते ॥ ७१ ॥ नागृहीतश्च गमकः शब्दापोहः कथञ्चन । प्रत्यक्षं न च तच्छक्तं न च स्तो
लिङ्गवाचकौ ॥ १०६ ॥ यतः स्याद् ग्रहणं तस्य, लिङ्गादीनाञ्च कल्पने । न व्यवस्थेति वाच्यैवं विना
प्रत्यक्षमूलतः ॥ १०७ ॥ –मी॰ श्लो॰ अपोह॰ ७८–७९, १०६-७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४३५ । प्रमेयर॰
३ । १०१ ।

प्रत्यक्षतः सिद्ध्येत्,
अनुमानाद्वा ? न तावत्प्रत्यक्षतः; स्वलक्षणविषयत्वात्तस्य । नाप्यनु
मानतः; त⁵⁵²⁸

अपोहाविनाभावि ।

दविनाभाविलिङ्गाभावात् । नहि असन्निवृत्त्या अगोनि
वृत्त्या चा5529

वाविनाभूतं ब॰ ।

विनाभूतं किञ्चिल्लिङ्गमस्ति । तादात्म्यतदुत्पत्तिप्रतिबन्ध
[p. 558 ] प्रकारेण हि भ⁵⁵³⁰

सौगतसिद्धान्ते ।

वन्मते अविनाभावो व्यवस्थितः । नचान्यव्यावृत्तेः केनचित्सह तादात्म्य
तदुत्पत्ती घटेते । तथाहि–अकृतकत्वव्यावृत्ति कृतकत्वम्, तत् स्वलक्षणात्मकम्, नित्य
व्यावृत्तिरूपाऽनित्यत्वात्मकं वा स्यात् ? न तावत्स्वलक्षणात्मकम्; अवस्तुरूपत्वात्, य⁵⁵³¹

अकृतकत्वव्यावृत्तिरूप कृतकत्व न स्वलक्षणात्मकम् अवस्तुरूप
त्वात् ।

द
वस्तुरूप न तत् स्वलक्षणात्मक यथा खरविषाणम्, अवस्तुरूपञ्च अकृतकत्वव्यावृत्ति
रूपतया कृतकत्वमिति । नापि नित्यव्यावृत्तिरूपाऽनित्यत्वात्मक⁵⁵³²

–क तयो श्र॰ ।

म्; उ⁵⁵³³

अकृतकत्वव्यावृत्तिरूपकृतकत्व-नित्यत्वव्यावृत्तिरूपाऽनित्यत्वयोश्च ।

भयो नीरूपतया
तादात्म्यसम्बन्धाभावात् । य⁵⁵³⁴

अन्यव्यावृत्ति
रूपयो कृतकत्वानित्यत्वयो तादात्म्य न भवति नीरूपत्वात् ।

यो नीरूपत्व न तयोस्तादात्म्यसम्बन्धः यथा खपुष्पवन्ध्या
सुतयोः, नीरूपत्वञ्च अन्यव्यावृत्तिस्वभावयो कृतकत्वानित्यत्वयोरिति । तन्नानयोस्ता
दात्म्यं घटते । नापि तदुत्पत्ति, नीरूपत्वादेव । तथाहि–यन्नीरूप तन्न कस्यचिज्जन्यं
जनक वा यथा खरविषाणम्, नीरूपञ्च साध्यसाधनत्वेनाऽभिप्रेत प्रकृत⁵⁵³⁵

कृतकत्वमनित्यत्वञ्च –आ॰ टि॰ ।

मन्यापोहद्वयमिति ।

न⁵⁵³⁶

ननु चार्थाकारं आ॰ ।

नु चार्थाभावेऽपि अर्थाकारं यत् प्रतिबिम्बमुत्पन्नं तदेवान्यापोहः, स च स्वसंवे
दनप्रत्यक्षत एव सिद्ध्यति, इत्यनर्थक तत्रानुमानम्; इ⁵⁵³⁷

इत्यसमी– श्र॰ ।

त्यप्यसमीक्षिताभिधानम्, ज्ञानेऽ
र्थाकारधारित्वस्य तन्निराकारत्वसिद्धौ5538

पृ॰ १६७ ।

प्रतिषिद्धत्वात् ।

अस्तु वा त⁵⁵³⁹

प्रतिबिम्बम् ।

त्, तथापि–अत्र कस्य प्रतिबिम्बनम्–स्वलक्षणस्य, सामान्यस्य वा ?
न तावत्स्वलक्षणस्य, तस्य⁵⁵⁴⁰

तस्य नास्ति आ॰ ।

व्यावृत्ताकारत्वात् । अनुगतैकरूपञ्च प्रतिबिम्बम् अन्यापो
होऽभिप्रेतः, अतः स्वलक्षणेनापि त⁵⁵⁴¹

अनुगतैकरूपेण ।

थाविधेनैव भवित⁵⁵⁴²

–तव्य
यस्य यस्य हि आ॰, श्र॰ ।

व्यम् । तथाहि–यस्य⁵⁵⁴³

स्वलक्षणमनुगतैकाकारम् अनुग
तैकाकाररूपेण प्रतिबिम्बितत्वात् ।

हि यदाकारं
प्रतिबिम्बं तत् स्वयमपि तदाकारमेव यथा मुखचन्द्रादि, अनुगतैकाकारञ्च स्वलक्षणस्य
ज्ञाने प्रतिबिम्बमिति । अथ सामान्यस्य ज्ञाने प्रतिबिम्बनमिष्यते; तदप्यसत्, तस्या5544

सामान्यस्य अन्यापोहात्मकत्वेन अर्थक्रियाकारित्वाभावेन
चासत ।

ऽसतः प्रतिबिम्बनानुपपत्तेः । य⁵⁵⁴⁵

न समान्य ज्ञाने प्रतिबिम्बति असत्त्वात् ।

दसन्न तत् क्वचित् प्रतिबिम्बति यथा खपुष्पम्, असच्च
भव⁵⁵⁴⁶

बौद्धमते ।

न्मते सामान्यमिति । तत्र⁵⁵⁴⁷

ज्ञाने ।

तत्प्र⁵⁵⁴⁸

सामान्य ।

तिबिम्बाभ्युपगमे वा प्रतिबिम्बोदयात्प्रागन्योन्यवि5549

–विविक्तस्तद्रूप– ब॰ ।

विक्ततद्रू5550

प्रतिबिम्बाधारस्य ज्ञानस्य प्रतिबिम्ब्यस्य च सामान्यस्य विविक्त स्वरूपद्वय प्रति
भासेत इति भाव ।

पद्वयोपलम्भप्रसङ्गः । य⁵⁵⁵¹

ज्ञान सामान्यञ्च विभिन्नतया उपलभ्येताम् तत्र प्रतिबिम्ब्यमानत्वात् ।

त्र यत् प्रतिबि5552

–बिम्बते भ्र॰ ।

म्बति तद्द्वयं प्रतिबिम्बोदयात्प्रागन्योन्यवि
विक्तमुपलभ्यते यथा मुखादर्शादि, प्रतिबिम्ब⁵⁵⁵³

–बिम्बते च श्र॰ ।

ति च ज्ञाने सामान्याकार इति ।

अथ वाहदोहाद्येकार्थक्रियाकारितया स्वलक्षणमेवानुवृत्ताकारं सत् सामान्यम्,
अतो नोक्त⁵⁵⁵⁴

प्रतिबिम्बाभावलक्षणो दोष ।

दोषावकाशः; तदयुक्तम्; एकार्थक्रियामकुर्व⁵⁵⁵⁵

सामान्यस्य ।

तस्तत्कारित्वाभावतः प्रतिबिम्बो
[p. 559 ] दयाभावानुषङ्गात् । अर्थक्रियायाश्च कादाचित्कत्वात् तदुदयोऽपि कदाचिदेव स्यात् ।

किञ्च, एकार्थक्रियाकारित्वं स्वलक्षणे यद्येकमभ्युपगम्यते तदा बाह्यावभासि
तयोपलभ्यमानप्रतिभासबलात् तदेव प्रतिभास्यमस्तु किं प्रतिबिम्बाग्रहग्रहेण ?

किञ्च, यदि स्वप्रतिबिम्बमात्राध्यवसायित्वं शाब्दविकल्पस्य स्यात् तर्हि अ⁵⁵⁵⁶

तथापि विकल्पाद्वाह्याभिमुखप्रवृत्तिस्तदर्थिना न स्यात् । –न्यायवा॰ पृ॰ ४८५ ।
इत्थमपि ततो वस्तुनि प्रवृत्त्यनुपपत्तेः । –अनेकान्तजय॰ पृ॰ ३५B । अन्यापोहे प्रतीते च कथ
मर्थे प्रवर्तनम् । शब्दात्सिद्ध्येज्जनस्यास्य सर्वथाऽतिप्रसङ्गत ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १०९ । प्रमेयक॰
पृ॰ ४३१ । रत्नाकराव॰ ४ । ११ ।

तः
कुतो बहिरर्थे प्रवृत्तिः स्यात् ? स्वप्रतिभासेऽनर्थे अर्थाध्यवसायाच्चेत्, ननु कोऽयमर्थाध्य
व⁵⁵⁵⁷

तुलना–न, तदेकीकरणासिद्धे, दृश्यविकल्प्ययोरत्यन्तभि
न्नत्वात्, साधर्म्यायोगात्, एकस्योभयानुभवितुरभावात् तदा द्वयदर्शनादर्शनविकल्पानुपपत्ते । –अने
कान्तजय॰ पृ॰ ३५B. । स्वाकारमवाह्य बाह्यमध्यवस्यन् विकल्प स्वाकारबाह्यविषय इति चेत्,
यथाह–स्वप्रतिभासेऽनर्थेऽर्थाध्यवसायेन प्रवृत्तिरिति । अथ कोऽयमध्यवसाय–किं ग्रहणमाहोस्वित्
करणम् उत योजना अथ समारोपः ? तत्र स्वप्रतिभासमनर्थमर्थ कथ गृह्णीयात् कुर्याद्वा विकल्प ।
न हि पीत नील शक्य ग्रहीतु वा शिल्पिशतेनापि । नप्यगृहीतेन स्वलक्षणेन स्वाकारं योजयितुमर्हति
विकल्प । न च स्वलक्षण विकल्पगोचर इति चोपपादितम् । –न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ ४८५ ।

सायो नाम–बाह्यस्यार्थस्य ग्रहणम्, क⁵⁵⁵⁸

धारणम् ब॰ ।

रणम्, योजनम्, समारोपो वा ? प्रथमपक्षे प⁵⁵⁵⁹

जैनमत ।

र
मतसिद्धिः; शाक्यैः शाब्दप्रत्ययानां बहिरर्थग्रहणानभ्युपगमात् । द्वितीयपक्षोप्यनुपपन्नः;
नहि बाह्यार्थकरणे ज्ञानानां सामर्थ्यम्, स्वसामग्रीतस्तेषा5560

अर्थानाम् –आ॰ टि॰ ।

माविर्भावात्, अन्यथा अ⁵⁵⁶¹

ज्ञानमात्रेणैव यद्यर्थस्य समुत्पत्ति स्यात्तदा असङ्ख्यरू
प्यकपरिज्ञानादेव असख्यरूप्यकोत्पत्तौ विश्वमदरिद्र स्यात् ।

प्रति
हता सर्वस्य सर्वार्थसिद्धिः स्यात् ।

अथ स्वा5562

स्वाकारविक– श्र॰ ।

कारं विकल्पो बाह्येनार्थेन योजयति; तदसत्; तथाप्रतीतेर⁵⁵⁶³

–रभावात् ब॰, श्र॰ ।

संभवात् । नह्येवं
कस्यचित् प्रतीतिः योऽयमाकारो मदीयः स बाह्यार्थविशिष्टः इति, बाह्यार्थेन सह स्वाका5564

विकल्पाकारस्य –आ॰ टि॰ ।

रस्य
सम्बन्धाभावतो वि5565

स्वाकार–बाह्यार्थयो ।

शेषणविशेष्यभावानुपपत्तेः । न च प⁵⁵⁶⁶

स्वलक्षणरूपो बाह्योर्थः ततो निर्विकल्पकमिति ततो निर्विकल्पक
तस्माच्च सविकल्पकमिति पारम्पर्येण विकल्पार्ययोस्तदुत्पत्तिसम्बन्ध –आ॰ टि॰ ।

रम्परया तदुत्पत्तिसम्बन्धोऽ
स्यास्तीत्यभिधातव्यम्; व्या5567

न हि
व्यावृत्ताकारादनुवृत्ताकारं जायते –आ॰ टि॰ ।

वृत्ताकारार्थस्य अनुवृत्ताकारप्रतिबिम्बनहेतुत्वप्रतिषेधात् ।

अथ बाह्यमर्थं विकल्प स्वाकारे समारोपयति; तदप्यसाम्प्रतम्; समारोपो हि
उभयग्रहणे सति स्यात्, असति वा ? न तावदसति; उभयग्रहणपुरस्सरत्वात्तस्य⁵⁵⁶⁸

एकस्य अन्यत्र समारोपस्य ।

। यः5569

विकल्पाकारे
बाह्यार्थसमारोपः उभयग्रहणपूर्वक समारोपत्वात् ।

समारोपः स उभयग्रहणपुरस्सर यथा गोर्वाहीके स⁵⁵⁷⁰

समारोप नास्ति श्र॰ ।

मारोपः, समारोपश्च विकल्पाकारे
बाह्यार्थस्येति । न चेदं निदर्शनं साध्यविकलम्; येनैव हि गौरनुभूतः वाहीकश्च, स
[p. 560 ] तद्धर्मान् बहुभारोद्वहनादीन् वाहीके निश्चित्य गोत्वमारोपयति गौर्वाहीकः5571

जर्तिका नाम वाहीकास्तेषा वृत्त सुनिन्दितम् । –महाभार॰ कर्णपर्व अ॰ २०० ।
जाट इति भाषायाम् । यथा गोशब्दस्य जाड्यादिगुणनिमित्तोऽर्थो वाहीकः । –महाभा॰ प्र॰ १ । १ ।
१५ ।

इति ।
अथोभयग्रहणे सति आरोप स्यात्; ननु5572

तुलना–क खलु विकल्पमेव दृश्यमित्यध्यवस्यति । विकल्प एवेति चेत्, न, तत्र सामा
न्यावभासात् अन्यथा विकल्पत्वायोगात् । अन्य इति चेत्, न, आत्मवादापत्तेः तत्तथाध्यवसायनिमित्ता
भावाच्च । –अनेकान्तजय॰ पृ॰ ३५B । नैकत्वाध्यवसायोऽपि दृश्य स्पृशति जातुचित् । विकल्प
स्यान्यथा सिद्ध्येत् दृश्यस्पर्शित्वमञ्जसा । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १०९ । तदेकत्व हि दर्शनमध्यवस्यति
तत्पृष्ठजो व्यवसायो ज्ञानान्तर वा । –प्रमाणप॰ पृ॰ ५३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३१ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰
५०० । स्या॰ र॰ पृ॰ ८२ ।

उभयोर्ग्रहण विकल्पेन, निर्विकल्पेन वा
स्यात् ? न तावन्निर्विकल्पेन, अ⁵⁵⁷³

निर्विकल्पस्य ।

स्य स्वलक्षणगोचरतया अन्यापोहस्वरूपविकल्पाकारे
प्रवृत्त्यनुपपत्तेः । नापि विकल्पेन; अस्य बाह्यार्थप⁵⁵⁷⁴

अवस्तुविषयत्वात् –आ॰ टि॰ ।

रा5575

–परामर्शप्राङ्मुखत्वात् श्र॰ ।

मर्शपराङ्मुखत्वात्, अतः कथम⁵⁵⁷⁶

विकल्प ।

सौ
स्वाकारे बाह्य तत्र⁵⁵⁷⁷

बाह्येऽर्थे ।

वा स्वाकारमारोपयेत् ?

अस्तु वाऽस्योभयग्रहणम्; तथा5578

तुलना–न च स्वाकारमनर्थमर्थ आरोपयति । न तावदगृहीत स्वाकार
शक्य आरोपयितुमिति तद्ग्रहमेषितव्यम् । तत्किं गृहीत्वा आरोपयति, अथ यदैव गृह्णाति तदैवारो
पयति । न तावत्पूर्व पक्ष, न हि विकल्पज्ञान क्षणिक क्रमवन्तौ ग्रहणसमारोपौ कर्तुमर्हति । उत्तरस्मिस्तु
पक्षे विकल्पस्वसवेदनप्रत्यक्षाद्विकल्पाकारादहङ्कारास्पदाद् अनहङ्कारास्पद समारोप्यमाणो विकल्पो
नास्वगोचरो न शक्योऽभिन्न प्रतिपत्तुम् । नापि बाह्यस्वलक्षणैकत्वेन शक्य प्रतिपत्तु विकल्पज्ञानेन
स्वलक्षणस्य बाह्यस्याप्रतिभासनात् । –न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ ४८५ ।

पि–पू5579

पूर्वं प्रतिभासमानार्थमन्– श्र॰ ।

र्वं स्वप्रतिभासमनर्थमनुभूय पश्चादर्थ
मारोपयति, युगपदेव वा स्वप्रतिभा5580

–भासं वानूभ– ब॰ ।

सञ्चानुभवति अर्थञ्च समारोपयति, किं वा
यावदेवोक्तं भवति–स्वाकारमनुभवतीति तावदेवोक्त भवति अर्थमध्यवस्यतीति5581

स्वाकारानुभवनमेव अर्थाध्य
वसाय इति भाव ।

? न
तावत्स्वरूपानुभवः पूर्वं पश्चादर्थसमारोपः, क्षणद्व्यावस्थानविकल्पत्वाज्ज्ञानानाम्,
अन्यथा क्षणभ⁵⁵⁸²

–भंगभंगताप्रसंग ब॰ ।

ङ्गभङ्गप्रसङ्गः । अथ युगपदेव स्वप्रतिभासमनुभवति अर्थञ्च समारो
पयति, तर्हि ग्राह्यग्राहकाकारात्मके विकल्पस्वरूपे सवेद्यमाने स्वानुभवसमानकाल
एवार्थः समारोप्यमाणो विकल्पस्वरूपाद् ब⁵⁵⁸³

यदि यदैव विकल्पाकार स्वप्रतिभासमनर्थमनुभवति तदैवार्थे समारोपयति,
तदा विकल्पस्य स्वानुभवव्यापृतत्वादर्थोऽवकाशमलभमान तत्स्वरूपाद् बहिरेवास्ते विकल्पे न सङ्क्रामति,
तत्कथमात्मनि अनर्थभूते अर्थ विकल्पाकार आरोपयतीति तात्पर्यम् । –आ॰ टि॰ ।

हिरेवाऽवतिष्ठते तत्कथमात्मा5584

आत्मनि
अनर्थे इत्यर्थ ।

नमनर्थम् अर्थ
मारोपयेदसौ ? अथ स्वाकारानुभव एव अर्थसमारोपः, तदप्यसुन्दरम्; अनुभवितव्य
विकल्पयितव्ययोर्भेदात् । शब्दससृष्टं हि स्वरूपं विकल्पयितव्यम्, अशब्दसंसृष्ट तु
स्वसंवेदनेनानुभवितव्यम्, तत्कथमनयोरेकत्वम् ?

एतेन दृश्यविकल्प्यावेकीकृत्य बहीरूषतयाऽध्यस्तः इत्या5585

पृ॰ ५५५ पं॰ ५ ।

दि प्रत्युक्तम्, तदेकी
[p. 561 ] करणञ्च किं तेनैव ज्ञानेन, ज्ञानान्तरेण वा ? न तावत्तेनैव स्वाकारं दृश्यञ्च पृथक् प्रति
पद्यैक्यं प्रतीयते, त⁵⁵⁸⁶

तुलना–नैतद् दृश्यविकल्प्यार्थैकीकरणेन भेदत । एकप्रमात्रभावाच्च तयोस्तत्त्वाप्रसि
द्धितः । –शास्त्रवा॰ ११ । १० । अतीते तदात्मकतया अभावसमारोपानुपपत्ते । –प्रश॰ कन्द॰ पृ॰
३२० ।

था प्र⁵⁵⁸⁷

प्रमित्यभा– ब॰ ।

तीत्यभावात्, क्ष⁵⁵⁸⁸

क्षणिकत्वाच्च नास्ति ब॰ ।

णिकत्वाच्च । नापि ज्ञानान्तरेण; तद्धि एकम्,
अनेकं वा ? यद्यनेकम्; कथमैक्यं प्रतिपद्येत ? स्वसंवेदनेन हि ज्ञानस्वरूपं प्रतीयते दर्शनेन
तु दृश्यम् । एक तु यदि द्वयं प्रत्येति, कथमैक्यम् ? अथैक्यं प्रत्येति; कथं द्वयं विरोधात् ?

किञ्च, अयमपोहो भावे भावस्य प्रतीयते, केव⁵⁵⁸⁹

तुलना–यश्चायमन्यापोह अगौर्न भवतीति गोशब्दस्यार्थ स किं भावोऽथ अभाव
इति ? –न्यायवा॰ पृ॰ ३२९ । इति प्रसज्य –आ॰ टि॰ ।

लो वा ? प्रथमपक्षे भावयोः
प्रतीतिः किं शब्दादेव, प्रमाणान्तराद्वा ? न तावत् शब्दादेव; अस्य अपोहादन्यत्र
प्रवृत्त्यनभ्युपगमात् । अ⁵⁵⁹⁰

शब्दस्य अपोहादतिरिक्ते भावे
प्रवृत्तौ ।

भ्युपगमे वा किं भावौ प्रतीत्य अतोऽपोहः प्रतीयते, अपोहं वा
प्रतीत्य भावाविति ? तत्राद्यविकल्पे नान्यापोहः शब्दार्थः, मु5591

मुख्यतया भा– श्र॰ ।

ख्यतो भावयोरेव त⁵⁵⁹²

शब्दार्थत्वात् –आ॰ टि॰ ।

दर्थत्वात्,
प्रतीत्युत्तरकालं सा5593

भावस्य प्रतिनियतमसाधारण स्वरूपं हि अन्यव्यावृत्त्या
त्मक भवत्येव ।

मर्थ्यादेव वा अ⁵⁵⁹⁴

अन्यव्यावृत्तिप्रती
–आ॰ ।

न्यव्यावृत्तेः प्रतीतेः । नीलञ्च प्रतीत्य अनीलव्यावृत्ति
प्रतीत्यभ्युपगमे स्ख⁵⁵⁹⁵

सापेक्षत्वात् –आ॰ टि॰ ।

लन्ती त⁵⁵⁹⁶

अनीलव्यावृत्तिप्रतीतिः ।

त्प्रतीतिः स्यात् । अतो नीलस्य अनीलव्यावृत्त्यात्मकस्यैव
प्रत्यक्षादिव शब्दात्प्रतीतिरभ्युपगन्तव्या । द्वितीयविकल्पे तु प्रतीतिविरोधः, न खलु केव
लोऽपोहः प्रथमं शब्दात् प्रतीयते पश्चाद् भावाविति कस्य⁵⁵⁹⁷

व्यवहारिण
पुरुषस्य ।

चित्स्वप्नेऽपि प्र⁵⁵⁹⁸

प्रतीतिरिति ब॰, प्रतीतिरस्ति श्र॰ ।

तीतिरस्तीति ।
एतेन प्रमाणान्तरादपि त⁵⁵⁹⁹

भावयो प्रतीतिः ।

त्प्र⁵⁶⁰⁰

–तिः किं प्रत्या– ब॰ ।

तीतिः प्रत्याख्याता, ततोऽपि भावयोः प्रतीतौ उक्तदोषानु5601

–नुषङ्गाविरोधात् ब॰ ।

षङ्गा
विशेषात् । अस्तु वा कुतश्चिदस्य⁵⁶⁰²

अपोहस्य ।

प्रतीतिः, तथापि–भावाभ्यां भिन्नस्यापोहस्य प्रतीतौ
कथमस्य⁵⁶⁰³

अपोहस्य ।

भावसम्बन्धिता स्यात्, भावाभावयोस्तादात्म्यतदुत्पत्तिलक्षणसम्बन्धासम्भवात् ?

केवलोऽपोहः प्रतीयते इत्ययमपि पक्षोऽनेनैव प्रतिव्यूढः, यदि च केवलोऽपोहः
शब्दाल्लिङ्गाद्वा प्रतीयेत, तर्हि सर्वश⁵⁶⁰⁴

तुलना–भिन्न
सामान्यवचना विशेषवचनाश्च ये । सर्वे भवेयुः पर्याया यद्यपोहस्य वाच्यता ॥ –मी॰ श्लो॰ अपोह॰
श्लो॰ ४२ । न्यायम॰ पृ॰ ३०४ । अपि च ये विभिन्नसामान्यशब्दा गवादयो ये च विशेषशब्दा शाबलेया
दयस्ते भवदभिप्रायेण पर्यायाः प्राप्नुवन्ति अर्थभेदाभावात् वृक्षपादपादिशब्दवत् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४३३ ।
प्रमेयर॰ ३ । १०१ ।

ब्दानां पर्यायता स्याद् अपोहमात्रस्याऽविशिष्टस्या
शेषशब्दैः प्रतिपादनात् । ए⁵⁶⁰⁵

एवं विशे– ब॰, श्र॰ ।

वञ्च विशेष⁵⁶⁰⁶

तुलना–अपोहमात्रवाच्यत्व यदि चाभ्युपगम्यते । नीलोत्पलादिशब्देषु शबला
र्थाभिधायिषु ॥ विशेषणविशेष्यत्वसामानाधिकरण्ययो । न सिद्धिर्न ह्यनीलत्वव्युदासेऽनुत्पलच्युति ॥
–मी॰ श्लो॰ अपोह॰ श्लो॰ ११५–१६ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४३६ ।

णविशेष्यभेदः अतीतादिकालभेदः 5607

तुलना–लिङ्गसंख्यादिमम्बन्धो
न वाऽपोहस्य विद्यते । व्यक्तेरव्यपदेश्यत्वात्तद्द्वारेणापि नास्त्यसौ ॥ –मी॰ श्लो॰ अपोह॰ श्लो॰ १३५ ।

स्त्रीपुंनपुंसक
[p. 562 ] लिङ्गभेदः एकद्विबहुवचनादिभेदश्च दुर्लभः । लिङ्गलिङ्गिभेदश्च दूरोत्सारित एव स्यात्,
यदेव हि लिङ्गशब्दवाच्यमपोहमात्रं तदेव लिङ्गिशब्दस्यापि ।

अथापोहस्य⁵⁶⁰⁸

तुलना–ननु भेदादपोहाना प्रसङ्गोऽय न युज्यते । सामान्यापोहकॢप्त्या चेद्वस्तुमात्रे सम
तव ॥ भिद्यन्ते मम वस्तुत्वात्सामान्यानि परस्परम् । असङ्कीर्णस्वभावानि न चैकत्व वितन्वते ।
ससृष्टैकत्वनानात्वविकल्परहितात्मनाम् । अवस्तुत्वादपोहाना तव स्याद् भिन्नता कथम् ॥ –मी॰ श्लो॰
अपोह॰ श्लो॰ ४३–४५ ।

भेदाभ्युपगमान्नायं दोषः; तदयुक्तम्, तस्य⁵⁶⁰⁹

अपोहस्य ।

भेदाऽसिद्धेः । तस्य हि
भेदः अपोह्यभेदाद्, वासनाभेदात्, विभि5610

विभिन्नसामग्रीप्रभवत्वात् नास्ति श्र॰ ।

न्नसामग्रीप्रभवत्वात्, विभिन्नकार्यकारित्वात्,
आश्रयभेदात्, स्वरूपभेदाद्वा स्यात् ? न ता5611

तुलना–अन्यापोहश्च शब्दार्थ इत्ययुक्तम्,
अव्यापकत्वात् । यत्र द्वैराश्य भवति तत्रेतरप्रतिषेधादितर प्रतीयते यथा गौरिति पदे गौ प्रतीयमान
अगौ प्रतिषिध्यमान । न पुन सर्वपद एतदस्ति, न ह्यसर्व नाम किञ्चिदस्ति यत्सर्वपदेन निवर्त्येत ।
–न्यायवा॰ पृ॰ ३२९ । ननु चापोह्यभेदेन भेदोऽपोहस्य सेत्स्यति । न विशेष स्वतस्तस्य परतश्चौ
पचारिक ॥ ४७ ॥ प्रमेयज्ञेयशब्दादेरपोह्य कुत एव तु । –मी॰ श्लो॰ अपोह॰ श्लो॰ ४७, १४४ ।
प्रमेयक॰ पृ॰ ४३४ । प्रमेयर॰ ३ । १०१ ।

वदपोह्यभेदात्; सर्व-प्रमेयादिशब्दानाम
पोह्यभेदाभावतः पर्यायताप्रसङ्गात् । न हि असर्वं सर्वराशेर्व्यतिरिक्तम्, अप्रमेयं वा
किञ्चिदस्ति यदपोहेन सर्वादिकं सिद्ध्येत् । कथ वा सत्त्व⁵⁶¹²

तुलना–यद्यप्यन्येषु शब्देषु वस्तुन स्यादपोह्यता ।
सच्छब्दस्य त्वभावाख्यान्नाऽपोह्य भिन्नमिष्यते ॥ –मी॰ श्लो॰ अपोह॰ श्लो॰ ९८ ।

-कृतकत्वादिहेतोः सिद्धिः ?
न हि असदकृतकं वा जगति किञ्चिदस्ति यदपोहेन सत्त्वादिसाधन सिद्ध्येत् । अपो
ह्यभेदादपोह⁵⁶¹³

–भेदे वान्यो– ब॰, श्र॰ ।

भेदे चान्योन्याश्रयः5614

तुलना–
अपोह्यभेदकॢप्तिश्च नाभावाऽभेदतो भवेत् । तद्भदोऽपोहभेदाच्चेत् प्राप्तमन्योन्यसश्रयम् ॥ गोसा
मान्यस्य भिन्नत्वादगौरित्येष भिद्यते । अगौरित्यस्य च भेदेन गोसामान्य च भिद्यते ॥ –मी॰ श्लो॰
अपोह॰ श्लो॰ ६५–६६ । न्यायमं॰ पृ॰ ३०४ ।

–सिद्धे ह्यपोह्यभेदे अपोहभेदसिद्धि, तत्सिद्धौ चापोह्यभेद
सिद्धिरिति । तन्नापोह्यभेदादपोहस्य भेदः । नापि वा5615

तुलना–नचापि वासनाभेदाद् भेद सद्रूप
तापि वा । अपोहाना प्रकल्प्येत न ह्यवस्तुनि वासना ॥ स्मृतिं मुक्त्वा नचास्त्यस्या शक्तियोग
क्रियान्तरे । तस्मान्नान्यादृशे साऽर्थे करोत्यन्यादृशी मतिम् ॥ भवद्भि शब्दभेदोऽपि तन्निमित्तो न
लभ्यते । –मी॰ श्लो॰ अपोह॰ श्लो॰ १००–२ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४३९ ।

सनाभेदात्, त⁵⁶¹⁶

तद्भेदस्याप्यनुभव
– आ॰ ।

द्भेदस्या5617

वासनाभेदस्य ।

प्यनुपपत्तेः ।
अनुभवभेदनिबन्धनो हि वासनाभेद, अपोहस्य चैक⁵⁶¹⁸

अभावरूपतया तुच्छैकस्वभावत्वे ।

रूपत्वे अनुभवभेदो दुर्घट । नापि
विभिन्नसामग्रीप्रभवत्वा5619

–त्वादपोहभेदस्य कल्पि– ब॰ ।

दपोहभेदः, अ⁵⁶²⁰

अपोहस्य ।

स्य कल्पितरूपतया सामग्रीविशेषतः प्रा5621

प्रादुर्भावानुप– श्र॰ ।

दुर्भावस्यै
वाऽनुपपत्तेः । य⁵⁶²²

अपोहो न कुतश्चित्प्रादुर्भवति
कल्पितरूपत्वात् ।

त् कल्पितरूप तन्न कुतश्चित्प्रादुर्भवति यथा तुरङ्गमोत्तमाङ्गे शृङ्गम्,
कल्पितरूपश्च भवन्म⁵⁶²³

सौगतमते ।

ते अपोह इति । त⁵⁶²⁴

कारणसामग्रीत अपोहोत्पत्तौ ।

तस्तदुत्पत्तौ वा कल्पितरूपत्वव्याघातः । य⁵⁶²⁵

अपोहो न
कल्पित कारणादुत्पद्यमानत्वात् ।

त्
कुतश्चिदुत्पद्यते तन्न कल्पितरूपं यथा स्वलक्षणम्, उत्पद्यते च सामग्रीविशेषतोऽपोह इति ।

[p. 563 ]

एतेन विभिन्नकार्यकारित्वात्त⁵⁶²⁶

अपोहभेद ।

द्भेदः प्रत्याख्यातः; अपरमार्थसतो विभिन्नकार्य
कारित्वानुपपत्तेः खपुष्पवत् । त⁵⁶²⁷

अर्थक्रियाकारित्वे ।

त्कारित्वे वा5628

चापर– ब॰ ।

ऽपरमार्थसत्त्वाऽसंभवात् स्वलक्षणवत् ।
कुतश्च कार्यकारणयोर्भेदः सिद्धो यतः त⁵⁶²⁹

कार्यभेदात् ।

द्भेदादपोहस्य भेदः सिद्ध्येत्–अपोहभेदात्,
स्वरूपतो वा ? अपोहभेदाच्चेद्; अन्योन्याश्रयः–सिद्धे हि कारणभेदे कार्यभेदे च
त⁵⁶³⁰

भिन्नकारणप्रभवतया ।

त्प्रभवतया त⁵⁶³¹

तत्कार्यतया ब॰ ।

त्का5632

भिन्नकार्यकारितया ।

रितया च अपोहभेदसिद्धिः, तत्सिद्धौ च कार्यकारणयोर्भेदसिद्धि
रिति । स्वरूपतस्तद्भेद⁵⁶³³

कार्यकारणयो भेदसिद्धौ ।

सिद्धौ च⁵⁶³⁴

वा श्र॰ ।

अपोहकल्पनाऽनर्थक्यम् ।

अथाश्र⁵⁶³⁵

तुलना–तेनैवाधारभेदेनाप्यस्य
भेदो न युज्यते । न हि सम्बन्धिभेदेन भेदो वस्तुन्यपीप्यते । किमुतावस्त्वससृष्टमन्यतश्चानिवर्तितम् ।
अनवाप्तविशेषाश यत्किमप्यनिरूपितम् । –मी॰ श्लो॰ अपोह॰ श्लो॰ ४८–४९ ।

यभेदादपोहभेदः; तन्न; अवस्तुरूपस्यास्य क्वचिदाश्रितत्वानुपपत्तेः ।
य⁵⁶³⁶

अपोहो न
क्वचिदाश्रितः अवस्तुरूपत्वात् ।

दवस्तुरूपं न तत् क्वचिदाश्रितम् यथा गगननलिनम्, अवस्तुरूपश्चापोह इति ।
आश्रितत्वे वा किमसौ5637

अपोह ।

प्रतिव्यक्ति भिन्नः, अभिन्नो वा स्यात् ? यदि भिन्नः; तदा
द्र⁵⁶³⁸

अपोहरूपस्य सामान्यस्य आश्रयभूतानि
द्रव्यगुणकर्माण्येव भवितुमर्हन्ति, सामान्यस्य द्रव्यादित्रयवृत्तित्वात् ।

व्यगुणकर्मणां मध्ये अन्यतमरूपतैवास्या5639

अपोहस्य ।

भ्युपगता स्यात्, प्रतिव्यक्त्यन्यस्य आश्रि
तत्वानुपपत्तेः । अथाभिन्नः; तदा सामान्यरूपतैव नामान्तरेणोक्ता स्यात् इत्युभ
यथाप्यन्यापोहरूपतानुपपत्तिः ।

अथ स्वरूपभेदादपोहस्य भेदः; तन्न; अपरमार्थसत्त्वेऽस्य⁵⁶⁴⁰

अपोहस्य ।

स्वरूपभेदानुपपत्तेः ।
य⁵⁶⁴¹

नापोहस्य स्वरूपभेद अपरमार्थसत्त्वात् ।

दपरमार्थसन्न तस्य स्वरूपभेदः यथा खपुष्पखरविषाणादेः, अपरमार्थसंश्चापोह
इति । स्वरूपभेदे वा5642

चास्य ब॰ ।

ऽस्य⁵⁶⁴³

अपोहस्य । तुलना–यद्वा
भिद्यमानत्वाद्वस्त्वसाधारणाशवत् । अवस्तुत्वे त्वनानात्वात् –मी॰ श्लो॰ अपोह॰ श्लो॰ ४६ ।
न्यायमं पृ॰ ३०४ ।

स्वलक्षणवत् परमार्थसत्त्वप्रसङ्गः ।

किञ्च, पर्युदास⁵⁶⁴⁴

किञ्चापोहाख्य सामान्य वाच्यत्वेनाभिधीयमान पर्युदासलक्षनञ्चा
भिधीयेत, प्रसज्यलक्षण वा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ४३२ । प्रमेयर॰ ३ । १०१ ।

रूपः, प्रसज्यरूपो वाऽपोहः स्वरूपतो भिन्नः शब्दैरभि5645

–भिधीयते ब॰, श्र॰ ।

धीयेत ?
यदि पर्युदासरूपः; तदास्य भा5646

यथा घट पटात्
स्वरूपतो भिन्न सन् भावान्तर –आ॰ टि॰ । तुलना–अगोनिवृत्ति सामान्य वाच्यं यै परिकल्पितम् ।
गोत्व वस्त्वेव तैरुक्तमगोपोहगिरा स्फुटम् ॥ –मी॰ श्लो॰ अपोह॰ श्लो॰ १ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४३२ ।

वान्तररूपताभ्युपगन्तव्या । भावान्तरञ्च विशेषः, सामान्यम्,
तदुपलक्षितो वा विशेषः, तत्समुदायो वा स्यात् इति पक्षचतुष्टयेऽपि विधिरेव शब्दार्थः
स्यात् नाऽपोहः । अथ प्रसज्यरूपः; तदा 5647

तुलना–नन्वन्यापोहकृच्छब्दो युष्मत्पक्षेऽनुवर्णित । निषेधमात्र नैवेह प्रतिभासेऽवगम्यते ॥
किन्तु गौर्गवयो हस्ती वृक्ष इत्यादिशब्दत । विधिरूपावसायेन मति शाब्दी प्रवर्तते ॥ पूर्वपक्षे
–तत्त्वसं॰ का॰ ९१०–११ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४३२ ।

निषेधमात्रमेव शब्दैरभिहितं स्यात्, तच्चायुक्तं
[p. 564 ] तथाप्रतीत्यभावात् । परप्रतिपादनार्थो हि शब्दप्रयोगः, परश्च नीलार्थी न अनीलनिषेधमात्रं
जि5648

जिज्ञासति ब॰ ।

ज्ञासते, अजिज्ञासितञ्च प्रतिपादयतः प्रतिपादकस्याऽप्रेक्षापूर्वकारित्वप्रसङ्गः ।

निषेधमात्राभिधायित्वे च नीलोत्पलशब्दयोः सामाना5649

भिन्ननिमित्तयो शब्दयोरेकस्मिन्नधिकरणे वृत्ति सामानाधिकरण्यम् –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰
टी॰ १ । ६४ । तुलना–यस्य चान्यापोहः शब्दार्थस्तेनानीलानुत्पलव्युदासौ कथ समानाधिकरणाविति
वक्तव्यम् । यस्य पुनर्विधीयमान शब्दार्थस्तस्य जातिगुणविशिष्ट नीलोत्पलशब्दाभ्या द्रव्यमभिधीयते,
जातिगुणौ द्रव्ये वर्तेते न पुनरनीलानुत्पलव्युदासौ, तस्मात् समानाधिकरणार्थो नास्तीति । –न्यायवा॰
पृ॰ ३३१ । न्यायम॰ पृ॰ ३०५ । सामानाधिकरण्यञ्च न भिन्नत्वादपोहयोः । अर्थतश्चैतदिष्येत
कीदृश्याधेयता तयो ॥ न चासाधारण वस्तु गम्यतेऽन्यच्च नास्ति ते । अगम्यमानमेकार्थ्य शब्दयो
क्वोपयुज्यते ॥ –मी॰ श्लो॰ अपोह॰ श्लो॰ ११८–१९ । अनेकान्तजय॰ पृ॰ ४० । प्रमेयक॰ पृ॰
४३६ ।

धिकरण्यन्न प्राप्नोति,
नीलशब्दो ह्यनीलव्यवच्छेदमात्रे चरितार्थः, उत्पलशब्दोऽपि अनुत्पलव्यवच्छेदमात्रे ।
न चैतौ व्यवच्छेदौ एकस्मिन् धर्मिणि सम्बद्धौ, भावाभा5650

धर्मी भावात्मक, अभावात्मकौ च अनीलानुत्पलव्यवच्छेदौ ।

वयोस्तादात्म्यादिसम्बन्धा
सभवात् । नपि तौ श⁵⁶⁵¹

नीलमुत्पलमिति
शब्दौ ।

ब्दौ एकधर्मिविष⁵⁶⁵²

–विषयो घट– आ॰ ।

यौ; घटपटशब्दयोरिवाऽनयोः एक⁵⁶⁵³

सामानाधिकरण्य हि भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तयो शब्दयो एकत्रार्थे वृत्ति –आ॰ टि॰ ।

धर्मिविषय
त्वानभ्युपगमात् ।

किञ्च, नञेव पर्युदासवृत्तिः प्रसज्यवृत्तिर्वा भवति, गौरिति च नायं नञ्, अतः
कथमगोपर्युदासेन गोश⁵⁶⁵⁴

–शब्दप्रवृत्तिः ब॰, श्र॰ ।

ब्दवृत्तिः ? गौरयमिति विधिरूपेणै5655

–वास्य वर्त्त– आ॰ ।

वास्य प्रवर्त्तमानत्वात् । ततः
सामान्यविशेषवानर्थः शब्दस्य विषयोऽभ्युपगन्तव्यः अल प्रतीत्यपलापेन । तस्य⁵⁶⁵⁶

सामान्यविशेषात्मनोऽर्थस्य ।

च
सङ्केतव्यवहारकालानुयायित्वप्रसिद्धेः ने5657

सामान्यविशेषात्मके ।

त्थम्भूते स्वलक्षणे स⁵⁶⁵⁸

सकेतवैफ– श्र॰ ।

ङ्केतकरणवैफल्यम् । भव⁵⁶⁵⁹

सौगतकल्पितस्य ।

त्क
ल्पितस्य तु स्वलक्षणस्य सुगतमतपरीक्षायां प्रपञ्चत प्रतिक्षिप्तत्वा5660

पृ॰ ३७९ ।

त् तत्र⁵⁶⁶¹

क्षणिकस्वलक्षणे ।

त⁵⁶⁶²

सङ्केतकरणम् ।

त्करणं विफल
मेव । अतो यः सङ्केतव्यवहारकालाननुयायी इत्यादि5663

पृ॰ ५५२ प॰ ९ ।

सिद्धसाधनत्वादुपेक्षणीयम् ।

सम्बन्धश्च वाच्यवाचकयोः ऊहाख्यप्रमाणेन प्रतीयते, सर्वत्र सम्बन्धप्रतीते
स्त⁵⁶⁶⁴

ऊहाख्यप्र
माणायत्तत्वात् ।

दधीनत्वात् । अतः अस्येदमभिधानमिति सम्बन्धकारिणि ज्ञाने प्रतिनियतेन्द्रियवि
षययो शब्दार्थयोर्न प्रतिभासः इत्याद्यप्य⁵⁶⁶⁵

पृ॰ ५५३ प॰ ४ ।

युक्तमुक्तम्, सामान्यविशेषात्मनोरेव शब्दार्थयोः
प्रतिनियतेन्द्रियविषयतोपपत्तेः, अत कथ तयोः त⁵⁶⁶⁶

सङ्केतकारिणि ।

त्कारिणि ज्ञाने प्रतिभासाभावः ?

ननु चातीतानागतार्थशब्दानां नद्यास्तीरे मोदकराशयः सन्ति इत्यादिशब्दानाञ्च
अर्थाभावेऽपि प्रवृत्तिप्रतीतेः कथमर्थे प्र⁵⁶⁶⁷

प्रतिबन्धस्तेषा– श्र॰ ।

तिबन्धसिद्धिस्तेषा5668

शब्दानाम् ।

म् ? इत्यप्यसमीक्षिताभिधानम्,
[p. 565 ] यतो न व⁵⁶⁶⁹

जैना । तुलना–न हि वयं सर्वशब्दाना प्रामाण्यं प्रतिपद्येमहि किं तर्हि सुनिश्चि
ताप्तप्रणेतृकाणामेव । तन्न प्रामाण्य प्रति प्रत्यक्षशब्दयोर्विशेषमुपलभामहे । –न्यायावता॰ टी॰
पृ॰ ६ ।

यं सर्वशब्दानामर्थना5670

अर्थाविनाभावित्वम् ।

न्तरीयकत्वं प्रतिपन्नाः । किंतर्हि ? सुनिश्चिताप्तप्रणेतृका
णामेव । न च केषा5671

अनाप्तप्रणेतृकाणाम् ।

ञ्चिच्छब्दानामर्थव्यभिचारित्वदर्शनात् सर्वेषां तद्व्यभिचारित्वं
युक्तम्; मरीचिकादौ जलाद्यवभासिनोऽध्यक्षस्य अप्रामाण्योपलम्मात् सत्यजलाद्यवभा
सिनोप्यस्या5672

जलज्ञानस्य ।

ऽप्रामाण्यप्रसङ्गात् । मरीचिकादौ जलाद्यवभासिन एवास्याऽप्रामाण्य
वाधकसद्भावान्नेतरस्य इत्यन्यत्रापि समानम् । तन्न प्रत्यक्षशब्दयोः परमार्थविषयत्वे
कश्चिद्विशेषः ।

अतो निराकृतमेतत्–अन्यदेवेन्द्रियग्राह्यम् इत्यादि । नहि प्रतिभासभेदो विषय
भेदं प्रसाधयति, अ⁵⁶⁷³

तुलना–
न च ग्राहकप्रत्यक्षस्मृतिप्रतिभासभेदात् विषयस्वभावाभेदाभाव, सकृदेकार्थोपनिबद्धदर्शनप्रत्या
सन्नेतरपुरुषज्ञानविषयवत् । यथा हि सकृदेकस्मिन्नर्थ पादपादौ उपनिबद्धदर्शनयो प्रत्यासन्नविप्रकृष्ट
पुरुषयोर्ज्ञानाभ्या विषयीकृते स्पष्टास्पष्टप्रतिभासभेदान्न स्वभावभेद पादपस्य तस्यैकत्वाव्यतिक्रमात्,
तथैव ग्राहकयोः प्रत्यक्षस्मृतिप्रतिभासयोः भेदेऽपि स्पष्टमन्दतया न तद्विषयस्य भेद स्वलक्षणस्यैक
स्वभावत्वाभ्युपगमात् । –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ १२४ । करणभेदेन प्रतिपत्त्योर्भेदात् । अन्धस्य हि
शब्दाद्रूपविषय विज्ञानमुत्पद्यते न तु चाक्षुषमिति । यस्य चापरोक्ष चाक्षुष विज्ञानमस्ति असावनन्ध ।
–प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५८६ । स्पष्टास्पष्टाकारतयाऽर्थप्रतिभासभेदश्च सामग्रीभेदान्न विरुद्ध्यते दूरासन्ना
र्थोपनिबद्धेन्द्रियप्रतिभासवत् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४४६ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २५९ । स्या॰ र॰ पृ॰ ७१५ ।

भिन्नेऽप्यर्थे स्वसामग्रीविशेषात्त⁵⁶⁷⁴

प्रतिभासभेदस्य ।

द्भेदस्योपपद्यमानत्वात् दूरासन्ना
र्थोपनिबद्धदृष्टिप्रेक्षकजनवत् । यथैव हि दूरासन्नदेशादिसामग्रीविशेषवशात् पादपादेरभि
न्नस्यापि विभिन्नप्रतिभासविषयत्वं तथा शाब्द-प्रत्यक्षप्रत्यययोरभिन्नविषयत्वेऽपि
शब्देन्द्रियादिसामग्रीभेदाद् अस्पष्टेतरप्रतिभासभेदो न विरोधमध्यास्ते । अतः अन्धस्य
चक्षुष्मतश्च अभिन्नेऽपि विषये सामग्रीभेदात् प्रतिभासभेदोपपत्तेः अयुक्तमुक्तम्5675

पृ॰ ५५३ पं॰ १० ।

–
शब्दात्प्रत्येति भिन्नाक्षो नतु प्रत्यक्षमीक्षते । इति ।

यच्चान्यदुक्त⁵⁶⁷⁶

पृ॰ ५५६ प॰ १५ ।

म्–वाच्यवाचकभावश्च कार्यकारणभावान्नान्यः इत्यादि, तदप्य
चारु; यतः सति बुद्धिसम्बन्धिनि प्रतिबिम्बे अ⁵⁶⁷⁷

बुद्धिगतप्रतिबिम्बस्य ।

स्य शब्दजन्यत्वात् तद्वाच्य⁵⁶⁷⁸

इयता कार्य वाच्यं कारण वाचकमिति सिद्धम् –आ॰ टि॰ ।

त्वं स्यात्
शब्दस्य च तज्जनकत्वाद् वाचकत्वम्, न च तद⁵⁶⁷⁹

बुद्धौ प्रतिबिम्बम् ।

स्ति, प्रागेवास्य प्रपञ्चतः प्रतिषेधात् । यदि
च कार्यकारणभाव एव वाच्यवाचकभावः स्यात्; तदा श्रोत्रज्ञा5680

–ज्ञानप्रतिभा– श्र॰, ब॰ ।

ने प्रतिभासमानोऽपि श⁵⁶⁸¹

शब्द निर्विकल्पकप्रत्यक्षस्य कारणम्, नाकारण विषय इत्यभ्युपगमात् । तुलना–यतो यदि कार्यकार
णभाव एव वाच्यवाचकभाव स्यात्, तदा श्रोत्रज्ञाने प्रतिभासमान शब्द स्वप्रतिभासस्य भवत्येव
कारणमिति तस्याप्यसौ वाचकः स्यात् । यथा च विकल्पस्य शब्द कारणम् एव परम्परया स्वलक्षणमपि
अतस्तदपि वाचकं स्यात् –रत्नाकराव॰ ४ । ११ ।

ब्दः
[p. 566 ] स्वप्रतिभासस्य भवत्येव कारणम् अतस्तस्या5682

स्वप्रतिभासस्य –आ॰ टि॰ ।

प्यसौ वाचक⁵⁶⁸³

कारण यतो भवन्मतेन वाचकम् ।

स्यात् । यथा च विकल्पस्य
शब्दः कारणम् एव पा5684

शब्दस्वलक्षणाच्छब्दग्राहिनिर्विकल्पक तस्माच्च सविकल्पकम्, अथवा स्वलक्षणान्निर्विकल्पक तस्माच्च
सबिकल्पकमिति ।

रम्पर्येण स्वलक्षणमपि, अत⁵⁶⁸⁵

स्वलक्षणमपि कारणत्वाद्वाचक स्यात् ।

स्तदपि वाचकं स्यात् । अ⁵⁶⁸⁶

स्वलक्षणस्यावाचकत्वे
प्रसक्ते ।

त
प्रतिनियतवाच्यवाचकभावव्यवस्थाविलोप स्यात् । ततो य⁵⁶⁸⁷

शाब्दे बोधे सामान्यविशेषात्मकतयैव अर्थ प्रतिभाति तत्र तथैव निर्बाधबोधप्रती
तिविषयत्वात् ।

द्यत्र यथा निर्बाधबोधे
प्रतिभासते तत्तत्र तथैवाऽभ्युपगन्तव्यम् यथा अन्त सुखमाह्लादनाकारतया, प्रतिभासते
च अबाधे शा5688

शब्दप्रत्यये श्र॰, ब॰ ।

ब्दे प्रत्यये सा5689

तुलना–अनेकमेकञ्च पदस्य वाच्यम् –बृहत्स्व॰ श्लो॰ ४४ । अनेकमे
कात्मकमेव वाच्य द्वयात्मक वाचकमप्यवश्यम् । –अन्ययो॰ श्लो॰ १४ ।

मान्यविशेषात्मकतया वहिर्घटादिकं वस्त्विति ॥ छ ॥

शब्दस्य सामान्यमात्रवाचकत्वमिति मीमासकस्य पूर्वपक्ष–

ननु सामान्यविशेषात्मकतया शाब्दप्रत्यये बहिर्घटादिवस्तुनः प्रतिभासमानत्व
मसिद्धम्, शब्दानां सा5690

आकृतिस्तु क्रिया
र्थत्वात् –जैमिनिसू॰ १ । ३ । ३३ ।– तु शब्द पक्षान्तर व्यावर्त्तयति । आकृति शब्दार्थ –शाबरभा॰
१ । ३ । ३३ । आकृतिशब्देन जातिरेवाभिप्रेता मीमासकै, तथाहि–जातिमेवाकृतिं प्राहु व्यक्तिराक्रियते
यया । सामान्य तच्च पिण्डानामेकबुद्धिनिबन्धनम् ॥ ३ ॥ तन्निमित्तञ्च यत्किञ्चित्सामान्य शब्द
गोचरम् ॥ ४ ॥ सामान्यमाकृतिर्जाति शक्तिर्वा सोऽभिधीयताम् ॥ १८ ॥ यद्येकमेव वस्त्वनेकाकार
तत्तर्हि तादृगेव शब्दोऽभिदधत् सामान्यमात्राभिधायी न स्यादत आह–न चेति । न च तत्तादृश
कश्चिच्छब्द शक्नोति भाषितुम् ॥ ६३ ॥ सामान्याशानपोद्धृत्य पद सर्वं प्रवर्तते । –मी॰ श्लो॰
आकृति॰ श्लो॰ ३-४, १८, ६३ । पूर्वं सामान्यविज्ञानात् चित्रबुद्धेरनुद्भवात् । गामानयेति
वाक्याच्च यथारुचि परिग्रहात् ॥ गोशब्दोच्चारणे हि पूर्वमेवागृहीतासु व्यक्तिषु सामान्य प्रतीयते, तदा
कारज्ञानोत्पत्ते पश्चाद् व्यक्तय प्रतीयन्ते, अतश्चाकृतिप्रत्ययस्य निमित्तान्तराभावाद् व्यक्तिप्रत्यये च
पूर्वप्रतीतसामान्यनिमित्तत्वात् आकृति शब्दार्थ इति विज्ञायते । यदि च व्यक्तयोऽभिधेया भवेयुस्त
तस्तासा चित्रखण्डमुण्डादिविशेषस्वरूपग्रहणाद्विचित्रा शब्दोच्चारणे बुद्धिः स्यात् । एकाकारा तु
उत्पद्यते । तेनाप्याकृतिः शब्दार्थ इति निश्चीयते । गामानयेति चोदिते अर्थप्रकरणाभावे या काञ्चित्
सामान्ययुक्ता व्यक्तिमानयति न सर्वा न विशिष्टाम् । यदि च व्यक्तेरभिधेयत्व ततः सर्वासा युगपद
भिहितत्वादशेषानयन स्यात् । या वाऽभिधेया सैवैका आनीयेत, यतस्त्वविशेषण जातिमात्रयुक्ता
आनीयते तेनापि सामान्यस्य पदार्थत्व विज्ञायते । –तन्त्रवा॰ १ । ३ । ३३ । आनन्न्यव्यभिचाराभ्या
शक्त्यनेकत्वदोषत । सन्देहाच्चरमज्ञानाच्चित्रबुद्धेरभावत ॥ अन्वयव्यतिरेकाभ्यामेकरूपप्रतीतित ।
आकृते प्रथमज्ञानात्तस्या एवाभिधेयता ॥ व्यक्त्याकृत्योरभेदाच्च व्यवहारोपयोगिता । लिङ्गसख्या
दिसम्बन्ध सामानाधिकरण्यधी ॥ सर्वं समञ्जस ह्येतद्वस्त्वनेकान्तवादिन । –शास्त्रदी॰ १ । ३ । ३५ ।
सम्बन्धिभेदात्सत्तैव भिद्यमाना गवादिषु । जातिरित्युच्यते तस्या सर्वे शब्दा व्यवस्थिता ॥–
वाक्यप॰ ३ । ३३ ।

मान्यमात्रगोचरचारितया तत्प्र⁵⁶⁹¹

शब्दप्रभव –आ॰ टि॰ ।

भवप्रत्ययस्य
तत्मात्रवि5692

–विषयतया ब॰ ।

षयताया एवोपपत्तेः । सामान्यमात्रमेव हि शब्दानां
गोचरः, त⁵⁶⁹³

तस्य प्रति– आ॰ ।

स्य⁵⁶⁹⁴

सामान्यस्य –आ॰ टि॰ ।

क्वचित्5695

व्यक्ति
विशेषे ।

प्रतिपन्नस्य एकरूपतया स⁵⁶⁹⁶

यावदनन्तास्वपि व्यक्तिषु ।

र्वत्र सङ्केतविषय⁵⁶⁹⁷

–यतोपपद्यते ब॰ ।

[p. 567 ] तोपपत्तेः, न पुनर्विशेषाः5698

शब्दविषया इति सम्बन्ध ।

तेषा5699

न ह्यनन्तासु व्यक्तिषु सज्ञित्व शक्यतेऽवगन्तुम् ।–
शास्त्रदी॰ १ । ३ । ३५ ।

मानन्त्यतः कार्त्स्न्येनोपलब्धुमशक्यतया त⁵⁷⁰⁰

सङ्केत –आ॰ टि॰ ।

द्विषय
तानुपपत्तेः । अथ यावतामुपलम्भः तावत्स्वेव सङ्केतक्रियोपगम्यते; तर्हि विशेषा
न्तरेषु सङ्केताऽसंभवात् शाब्दव्यवहारानुपपत्तिः । न चाऽयोगिनः प्रतिपत्तुः प्रत्येक
मशेषविशेषोपलम्भः स⁵⁷⁰¹

सह क्रमेण ब॰ ।

कृत् क्रमेण वा संभवति, अयोगित्व⁵⁷⁰²

अशेषव्यक्त्युपलम्भे हि सर्वज्ञत्वमेव स्यादिति
भाव ।

विरोधानुषङ्गात् । योगिनस्तु
विवा5703

मीमासको हि सर्वज्ञं न मनुते –आ॰ टि॰ ।

दापन्नत्वात् तदु5704

तस्य व्यक्तीनामुपलम्भ ।

पलम्भो दूरोत्सारित एव । न चानुपलब्धेषु तेषु5705

विशेषेषु –आ॰ टि॰ ।

इदमस्य
वाचकम्, इदञ्च वाच्य⁵⁷⁰⁶

–च्यमभिधा– श्र॰ ।

म् इत्यभिधानाभिधेयप्रतिपत्तिनियमलक्षणः सङ्केतः सभवति,
त⁵⁷⁰⁷

अभिधानाभिधेयप्रतिपत्तिनियमलक्षणसङ्केताभावे –आ॰ टि॰ ।

दसंभवे च शब्दश्रवणादर्थप्रतिपत्त्यनुपपत्तेः सिद्धः शाब्दव्यवहारोच्छेदः । ततस्त⁵⁷⁰⁸

शाब्दव्यवहार –आ॰ टि॰ ।

द्व्य
वहारमिच्छता सामान्यमात्रे सङ्केतोऽभ्युपगन्तव्यः अतस्त⁵⁷⁰⁹

सामान्यमेव –आ॰ टि॰ ।

देव शब्दा5710

शब्दार्थः प्रसिद्ध श्र॰ ।

र्थः सिद्धः ।

किञ्च, जातिमद्विशेषशब्दार्थवादिनां किं जातिमभिधाय शब्दो व्यक्तिमभिवत्ते,
अनभिधाय वा ? न तावदभिधाय; जातिल⁵⁷¹¹

–लक्षणप्रतिप– ब॰ ।
–लक्षणविशेषणप्र– श्र॰ ।

क्षणविशेषणविशेषप्रतिपत्तावेव उपक्षीण
शक्तिकत्वेनास्य विशेष्याप्रतिपादकत्वप्रसङ्गात् । उ⁵⁷¹²

उद्धृतोऽयम् –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰
१९१ । काव्यप्र॰ पृ॰ ४४ । मुक्ताव॰ दिन॰ पृ॰ ३७३ । काव्यानु॰ प॰ २५ । अभिधा पदशक्तिः,
विशेष्य न गच्छेत् न प्राप्नोति । कुत इत्याशङ्कायामाह–क्षीणेति । क्षीणशक्तिर्विशेषण इत्यनन्तरं
सदिति पूरणीयम् । तथा च यतो विशेषण प्राप्य पदशक्ति क्षीणशक्ति क्षीणसामर्थ्या भवत्यतो
विशेष्य नाभिधा गच्छेत् न प्राप्नुयादिति पर्यवसितार्थ । –रामरु॰ पृ॰ ३७३ ।

क्तञ्च–

विशेष्य नाभिधा5713

स मुख्योऽ
र्थस्तत्र मुख्यो व्यापारोऽस्याभिधोच्यते । –काव्यप्र॰ पृ॰ ३९ ।

गच्छेत् क्षीणशक्तिर्विशेषणे । इति ।

नाप्यनभिधाय, विशेषमात्रप्रतिपादकत्वेन जातिमद्वाचकत्वाभावानुषङ्गात् । न
च सामान्यमात्रस्य अभिधानैर⁵⁷¹⁴

–रभिधानं वि– ब॰ ।

भिधाने विशेषाणामनभिधानात् प्रयोजनार्थिनः शब्दात्प्र
वृत्तिर्न प्राप्नोति, प्रतिपन्नस्यापि त⁵⁷¹⁵

शब्दात् –आ॰ टि॰ ।

तः त⁵⁷¹⁶

सामान्यमात्रस्य –आ॰ टि॰ ।

न्मात्रस्य प्रयोजनाप्रसाधकत्वादित्यभिधातव्यम्,
त⁵⁷¹⁷

सामान्यप्रतिपत्त्यन्यथानुपपत्त्या । न ह्यनमिधाय गोत्वमुपलक्षण
गोव्यक्तावेव प्रयोगव्यवस्था लभ्यते । तच्चेदभिहितं सिद्धमाकृतिशब्दार्थत्वमिति । –तन्त्रवा॰ १ । ३ । ३३ ।
न ह्यनभिधाय जातिं तज्जातीयत्वेन रूपेण व्यक्तिरभिधातु शक्यते । ततश्च विशिष्टाभिधानमेव
वाचोयुक्त्यन्तरेणापन्नं न शुद्धाभिधानम् । विशिष्टाभिधाने च पूर्वतर विशेषणमभिधातव्यम् । तदभिधाने
च तत एव अत्यन्ताविनाभूतव्यक्तिप्रतिपत्तिसिद्धे न तत्र अभिधानशक्तिकल्पनावसरः । –शास्त्रदी॰
१ । ३ । ३५ ।

त्प्रतिपत्त्यन्यथानुपपत्त्या विशेषाणामपि प्रतिपत्तिसंभवात् । प्रथमतो हि शब्दात्सा
[p. 568 ] मान्यमात्र प्रतीयते, पश्चात्तदन्यथानुपपत्त्या पिण्डविशेषो ल⁵⁷¹⁸

लक्षणाया श्र॰ ।

क्षणया5719

आह च–तेन तल्लक्षितव्यक्ते क्रियासम्बन्धचोदना । जातिव्यक्त्योरभेदो वा वाक्या
र्थेषु विवक्षित । –शास्त्रदी॰ १ । ३ । ३५ । "लक्षणाया स्वरूपम्–मुख्यार्थबाधे तद्योगे रूढितोऽथ
प्रयोजनात् । अन्योऽर्थो लक्ष्यते यत्सा लक्षणाऽऽरोपिता क्रिया ॥ –काव्यप्र॰ पृ॰ ४० । सा॰ द॰ १ । ९ ।
वाच्यस्यार्थस्य वाक्यार्थे सम्बन्धानुपपत्तित । तत्सम्बन्धवशप्राप्तस्यान्वयाल्लक्षणोच्यते ॥ –प्रक॰
वाक्यार्थ॰ पृ॰ १३ ।

प्रतीयते निराधारस्य
सामान्यस्य अश्वविपाणवदसभवात् । उ⁵⁷²⁰

तदुक्तम् ब॰, श्र॰ ।

क्तञ्च–

स्वा5721

अभिधेयाविनाभूते प्रवृत्तिर्लक्षणेप्यते –तन्त्रवा॰ १ । ४ । २३ । उद्धृतोऽयम्–
अभिधेयाविना –काव्यप्र॰ पृ॰ ५० । प्रवृत्तिर्लक्षणोच्यते –तीता॰ पृ॰ २०४ । पदार्थदी॰ पृ॰
३१ ।

भिधेयाविनाभूतप्रतीतिर्लक्षणोच्यते । तन्त्रवा॰ १ । ४ । २३ इति ।

त⁵⁷²²

सामान्यलक्षित ।

ल्लक्षितगोपिण्डादिविशेषप्रतीत्यन्यथानुपपत्त्या तु बाहदोहादिप्रयोजनविशेष
प्रतीति लक्षित⁵⁷²³

यत्र तु शक्यार्थस्य परम्परासम्बन्धरूपा लक्षणा सा लक्षितल
क्षणेत्युच्यते । यथा द्विरेफादिपदे रेफद्वयसम्बन्धो भ्रमरपदे ज्ञायते, भ्रमरपदस्य च सम्बन्धो भ्रमरे
ज्ञायते तत्र लक्षितलक्षणा । –मुक्ता॰ पृ॰ ३८९ ।

लक्षणेति ॥ छ ॥

तन्निरसनपुरस्सर शब्दस्य वस्तुभूतसामान्यविशेषात्मकार्थवाचकत्वसमर्थनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्5724

पृ॰ ५६६ प॰ ७ ।

–सामान्यमात्रमेव हि शब्दानां गोचर इत्यादि;
तदसमीक्षिताभिधानम्; सङ्केतानुसारेण शब्दस्य वाचकत्वोपपत्तेः ।
सङ्केतश्चास्य तद्व⁵⁷²⁵

सामान्यवति विशेषे –
आ॰ टि॰ ।

त्येव प्र⁵⁷²⁶

प्रतिपन्ने न ब॰ ।

तिपन्नो न पुन सा5727

जातिमात्रे हि सङ्केताद् व्यक्तेर्भान सुदुष्करम् । –शब्दश॰ का॰ १९ ।

मान्यमात्रे, प्रवृत्त्याद्यगो
चरतया वा5728

तुलना–तत्र जातिरनर्थक्रियायोग्या । नहि जातिर्वाहदोहादौ क्वचिदपि प्रत्युपस्थिता । न वा तादृ
शप्रकरणाभावे लोकव्यवहारेषु शब्दप्रयोग । न जातिर्वाहदोहादिक कर्तुं समर्था । ततश्च बाहदोहा
द्यर्थिनो जातिचोदना निष्फलेति न तदर्थ शब्दप्रयोग । यापि स्वप्रतिपत्तिलक्षणाऽर्थक्रिया जातेरुप
वर्ण्यते, न तदर्थम्पुरुष प्रवर्तते शब्दप्रयोगादेव तस्या सिद्धत्वात् । जातिमात्रप्रतिपत्त्यर्थं शब्दप्रयोगो
भविष्यतीति चेदत आह–नवेत्यादि । तादृशमिति वाहदोहादिप्रकरण निष्फलस्य शब्दप्रयोगस्योपेक्षणी
यत्वादित्युक्तत्वात् । जातौ च वाच्याया सत्या गामानयेत्यत्र वाक्ये न वाक्यार्थप्रतीति स्यात् गोत्वस्य
क्रियात्वेऽन्वयाभावात् । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰, टी॰ १ । ९५ । न खलु सर्वात्मना सामान्य वाच्य तत्प्र
तिपत्ते अर्थक्रिया प्रत्यनुपयोगात् । न हि गोत्व वाहदोहादावुपयुज्यते । –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰
१३९ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १०२ ।

हदोहाद्यर्थक्रियाकारित्वविकलतया च केवलेऽस्मिन् शाब्द
व्यवहारासंभवतः सङ्केतप्रतिपत्तेर्निष्फलत्वात् । एवंविधाद्धि शब्दा
देवविधोऽर्थ त्वया प्रतिपत्तव्य, एवञ्जातीय के चार्थे शब्दोऽप्येवञ्जातीयकः प्रयोक्तव्यः
इति सदृशपरिणामापन्नयोरेव वाच्यवाचकयोः सङ्केतयित्रा सङ्केतं प्रतिपाद्यो ग्राहित ।

यदपि विशेषाणामभिधेयत्वे आनन्त्यतः कार्त्स्न्येनोपलब्धुमशक्यतया इत्या
द्युक्तम्5729

पृ॰ ५६७ प॰ १ ।

, तदप्यसाम्प्रतम्, साध्यसाधनव्यक्तिवत् सदृशपरिणामापन्नानां वाच्यवाचक
व्यक्तीनामानन्त्येऽपि ऊहज्ञानेन कार्त्स्न्यत प्रतिपत्तुं शक्यत्वात् । एतच्च शब्दार्थयो
[p. 569 ] र्नित्यसम्बन्धनिषेधे5730

पृ॰ ५५० पं॰ ११ ।

अपोहप्रतिषेधे च⁵⁷³¹

पृ॰ ५६४ प॰ । १४

प्रपञ्चितमित्यु5732

–मित्युच्यते ब॰ ।

परम्यते । तथा च न चायोगिनः
प्रतिपत्तुः प्रत्येकमशेषविशेषोपलम्भः सकृत् क्रमेण वा संभवति इत्यादि5733

पृ॰ ५६७ पं॰ ३ ।

प्रत्युक्तम्;
अयोगिनोपि अशेषविशेषाणामु5734

उक्तविधिना
उक्तप्रमाणेन ऊहाख्येन –आ॰ टि॰ ।

क्तविधिनोपलम्भसंभवप्रतिपादनात् ।

यदप्युक्तम्5735

पृ॰ ५६७ प॰ ९ ।

–किं जातिमभिधाय शब्दो व्यक्तिमभिधत्ते इत्यादि, तदप्यसाम्प्रतम्;
जातितद्वतोर्युग⁵⁷³⁶

तुलना–प्रत्यक्षे तावद्
द्वयोरपि विशेषणविशेष्ययोरिन्द्रियविषयत्व सामान्ये हि सयुक्तसमवायादिन्द्रिय प्रवर्तमान विशेषणवद्वि
शेष्यमपि विषयीकरोति । न हि सामान्य प्रत्यक्ष विशेषोऽनुमेय इति व्यवहारः । एव गुणत्वग्राहिणी
न्द्रिये गुणिनोऽनुमेयत्व स्यात्, नचैवमस्ति । तस्माद् विशेषपर्यन्त प्रत्यक्ष तथा पदमपि तत्तुल्यविषय न तु
सामान्यमात्रनिष्ठमिति युक्तम् यथा विध्यन्तपर्यन्तो वाक्यव्यापार इष्यते । तथैव व्यक्तिपर्यन्त पद
व्यापार इष्यताम् । –न्यायमं॰ पृ॰ ३२४–२५ ।

पदेव एकत्र ज्ञाने प्रतिभाससम्भवात् । नचैकज्ञानविषयत्वे विशेषणविशे
ष्यभावप्रतिनियमो न स्याद्, विपर्ययो वा स्यात्-विशेषणस्यापि विशेष्यरूपतानुषङ्गादि
त्यभिधातव्यम्, दण्डपुरुषयोर्युगपदेकत्रापि ज्ञाने प्रतिभासमानयोः विशेषणविशेष्यभाव
प्रतिनिय⁵⁷³⁷

दण्ड एव विशेषण पुरुष एव च विशेष्यमिति ।

मप्रतीतेः । त⁵⁷³⁸

एकत्र ज्ञाने प्रतिभासमानेऽपि ।

त्प्रतिभासाविशेषेऽपि हि येन विशिष्टं यत् प्रतीयते तद्विशेषणम्
इतरद् विशेष्यम् । न खलु दण्डादेः पुरुषे विशिष्ट⁵⁷³⁹

दण्डयुक्तोऽयमिति ।

प्रतीतिजननादन्यद् विशेषणत्वं
सभवति । यथा च चाक्षुषे ज्ञाने दण्डपुरुषयोः विशेषणविशेष्यभावापन्नयोर्युगपत्प्रति
भासमानत्वात् तत्प्रतिनियमाविरोधः तथा दण्डीतिशब्देऽपि । न⁵⁷⁴⁰

शाब्दे ज्ञाने ।

ह्यत्र दण्डमात्रं पुरुष
मात्रं वा प्रतिभासते, विशेषणविशेष्यभावापन्नस्य यु5741

युगपत्तदुभयस्य ब॰, श्र॰ ।

गपदुभयस्य प्रतिपादनात् । अतो
दण्डिशब्दात् दण्डविशिष्टः पुरुषो यथा प्रतिभासते तथा गोशब्दात् गोत्वविशिष्टः पिण्डः
इति प्रतिपत्तव्यम् । अ⁵⁷⁴²

तुलना–
अथ गोशब्दश्रवणाच्छाबलेयादिविशेषाप्रतिपत्तेर्न विशेष शब्दार्थ, सत्यम्, किं तर्हि ? सामान्ययु
क्तोऽर्थ प्रतीयते न शाबलेयादिबिशेष, स च शाबलेयादिशब्देभ्य एव प्रतीयत इति, न चैतावता सामा
न्यमेव शब्दार्थ, प्रधानोपसर्जनभावेनोभयोः प्रतिभासनात् । तथा गामानयेत्यादिप्रयोगेषु सामान्यवतोऽर्थस्य
आनयनादिकृत्या सम्बन्धात् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ १९२ ।

थ गोशब्दश्रवणात् शाबलेयादिविशेषाऽप्रतीतेर्न विशेषः शब्दार्थः;
तन्न; त⁵⁷⁴³

शाबलेयादिरूपस्य विशेषस्य अप्रति
भासनेऽपि ।

द्विशेषाप्रतीतावपि सामान्ययुक्तः ककुदादिमान् विशेषो गोशब्दात् प्रतीयत एव
शा5744

अशाबले– श्र॰ ।

बलेयादिविशेषास्तु तद्यु5745

गोत्वविशिष्टा ।

क्ताः शाबलेयादिशब्देभ्यः प्रतीयन्ते । नचैतावता सामान्यमेव
शब्दार्थो युक्तः, प्रधानोप⁵⁷⁴⁶

तुलना–व्यक्त्याकृतिजातयस्तु पदार्थ । तुशब्दो विशेष
णार्थ कि विशिष्यते । प्रधानाङ्गभावस्यानियमेन पदार्थत्वमिति । यदा हि भेदविवक्षा विशेषावगतिश्च
तदा व्यक्तिः प्रधानम् अङ्ग तु जात्याकृती, यदा तु भदोऽविवक्षित सामान्यगतिश्च तदा जाति प्रधानम्
अङ्ग तु व्यक्त्याकृती । तदेतद् बहुल प्रयोगेषु । आकृतेस्तु प्रधानभाव उत्प्रेक्षितव्य । –न्यायभा॰ २ । २
६७ । न्यायवा॰ पृ॰ ३२९ । न्यायम॰ पृ॰ ३२५ ।

सजर्नभावेन उभयोः प्रतिभासनात् । गामानय इत्यादि
[p. 570 ] प्रयागेषु5747

तुलना–अन्येषु तु प्रयोगेषु गा देहीत्येवमादिषु । तद्वतोऽर्थक्रियायोगात्तस्यैबाहु पदा
र्थताम् ॥ –न्यायम॰ पृ॰ ३२३ ।

सामान्यवतोऽर्थस्य आनयनादिक्रियाभिसम्बन्धप्रतीतेश्च तद्वा5748

सामान्यविशेषवान् –आ॰ टि॰ ।

नेव शब्दार्थः ।

यच्चान्यदुक्तम्5749

पृ॰ ५६७ प॰ १२ ।

–विशेष्यं नाभिधा ग⁵⁷⁵⁰

गच्छेदि तदप्य– आ॰ ।

च्छेत् इत्यादि, तदप्यपेशलम्, विशेषणं
प्राक् प्रतिपाद्य पुनर्विशेष्यं शब्दः प्रतिपादयति इति विरम्य⁵⁷⁵¹

तुलना–प्रथम जातिमात्रमवबोद्ध्यापर्यवसानादनन्तर विशेषमवबोधन्ति, किं वाऽन्तर्भावितवि
शेषामेव जातिम् ? नाद्य, पदबुद्ध्यो विरम्य व्यापाराभावात् । –चित्सु॰ पृ॰ २६३ । शब्दबुद्धिकर्मणा
विरम्य व्यापाराभाव इति वादिभिरेव । –सा॰ द॰ परि॰ ५ ।

व्यापारानभ्युपगमात्,
युगपदेवास्य⁵⁷⁵²

शब्दस्य ।

विशेषणविशेष्यप्रतिपादनव्यापारप्रदर्शनात् । क्षीणशक्तित्वञ्चास्या5753

शब्दस्य ।
तुलना–ननूक्त क्षीणशक्तिर्विशेषणेति विशेष्य नाभिदध्यात् इति, तावच्छक्ते कार्यविषयत्वात् ।
कार्यञ्च विशेषणप्रतिपत्तिवत् विशेष्यप्रतिपत्तिलक्षणमुपलभ्यमान शक्तेर्व्यवस्थापकम् । अथ कार्यस्यै
वाभाव ब्रूयात्, स चैव ब्रुवाण स्वसवेदनमपि बाधते, विशेष्यप्रतिपत्ते सवेदनात् । –प्रश॰ व्यो॰
पृ॰ १९२ ।

ऽनुपपन्नम्,
शक्तेः कार्यानुमेयत्वात्, विशेषणविशेष्यप्रतिपत्तिलक्षण हि कार्यमुपलभ्यमान त⁵⁷⁵⁴

विशेषणविशेष्योभयप्रतिपत्तौ ।

त्रास्य⁵⁷⁵⁵

शब्दस्य ।

शक्तिमनुमापयति । भिन्नज्ञानालम्बनयोश्च विशेषणविशेष्यत्वे इद चोद्यं स्यात्, न त्वेक
ज्ञानालम्बनयोः । भ⁵⁷⁵⁶

मीमासकस्यापि । तुलना–
समानञ्चैतद् उपलभ्यमानस्य शब्दस्य अर्थप्रतिपादकत्वाभ्युपगमात्, स्वात्मप्रतिपत्तौ च क्षीणत्वात्
सामान्यप्रतिपादकत्व न स्यात् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ १९२ ।

वतोऽपि चैतच्चोद्य समानम्–उपलब्धस्य हि शब्दस्य अर्थप्रति
पादकत्वं स्यात्, अतः स्वात्मप्रतिपत्तावेवास्य⁵⁷⁵⁷

शब्दस्य ।

क्षीणशक्तित्वात् सामान्यलक्षणाऽर्थप्रतिपा
दकमपि न स्यादिति लाभमिच्छतो मूलोच्छेदः स्यात् ।

अथ सामान्यप्रतिपत्तेर्दृष्टत्वान्न तत्रा5758

सामान्यप्रतिपत्तौ
शब्दस्य ।

स्य शक्तेः प्रक्षयः, तर्हि विशेषणविशेष्यप्रति
पत्तेरप्यतो5759

शब्दात् ।

दृष्टत्वात् कथ तत्राप्यस्य⁵⁷⁶⁰

शब्दस्य ।

तत्प्र⁵⁷⁶¹

शक्तिप्रक्षय ।

क्षयः स्यात् ।

यदप्यभिहितम्5762

पृ॰ ५६७ पं॰ १६ ।

–तत्प्रतिपत्त्यन्यथानुपपत्त्या इत्यादि; तदप्यभिधानमात्रम्; य⁵⁷⁶³

तुलना–व्यक्तेरशक्यचोदनत्वात् लक्षितलक्षणया जातिरुच्यते इति चेत्, अशब्दचोदिते सम्बन्धे सत्यपि
कथ प्रवर्तेत ? न हि कश्चित् दण्ड छिन्धीत्युक्ते दण्डिन छिनत्ति । लक्षितलक्षणेत्यादि पर । सत्य
न सामान्यमर्थक्रियाकारि किन्तु व्यक्तिरेव, केवल व्यक्तेरशक्यचोदनत्वात् कारणात् सामान्ये नियुक्त
शब्द सामान्य लक्षयति । तेन सामान्येन शब्दलक्षितेन सम्बन्धाद् व्यक्तिरपि लक्ष्यत इति, न हि
गोशब्दादुच्चरिताद् गोत्व प्रतीयते अपि तु गौरेवावसीयते । न नामैव तथाप्युच्यते । अशब्दचोदि
तेत्यादि । यदि नाम जातितद्वतोस्सम्बन्ध तथापि अशब्दचोदिते व्यक्तिविशेषे कथ प्रवर्तते ? नैव ।
दण्डदण्डिनोस्सत्यपि सम्बन्धे न हि कश्चित्प्रेक्षापूर्वकारी दण्ड छिन्धि इत्युक्ते दण्डिन छिनत्ति अशब्द
चोदितन्वात् । तथा जातौ चोदिताया व्यक्तौ प्रवृत्तिर्न युक्तेत्यर्थ । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰, टी॰ १ । ९५ ।
लक्षितलक्षणया वृत्तिरतादात्म्ये न भवेत् सम्बन्धान्तरासिद्धे कार्मुकादिवत् । –अष्टश॰, अष्टसह॰
पृ॰ १३९ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १०२ । किञ्च यदि नाम शब्दाज्जाति प्रतिपन्ना व्यक्ते किमायात
येनासौ ता गमयति । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४१२ ।

तो
यदि श⁵⁷⁶⁴

शब्दसामा– ब॰ ।

ब्दात्सामान्यमेव प्रतीयते तर्हि व्यक्तेः किमायात येन त⁵⁷⁶⁵

सामान्य ता व्यक्तिम् ।

त्तां लक्षयति ? अथ
[p. 571 ] व्यक्त्या सह तस्य⁵⁷⁶⁶

सामान्यस्य ।

सम्बन्धसद्भावात् तत⁵⁷⁶⁷

शबदात् ।

स्तत्प्रतीयमानं तां लक्षयति; कः पुनस्तस्या5768

व्यक्ते ।

स्तेन सम्बन्धो नाम–संयोगः, समवायः, तदुत्पत्तिः, तादात्म्यं वा ? न तावत्संयोगः,
अ⁵⁷⁶⁹

द्रव्ययोरेव संयोगात्, सयोगस्य
गुणत्वेन द्रव्याश्रितत्वात् ।

द्रव्यत्वात् । नापि समवायः, अ⁵⁷⁷⁰

न हि मीमासका समवायं स्वीकुर्वन्ति ।

पसिद्धान्तप्रसङ्गात् । तदुत्पत्तिरपि अत⁵⁷⁷¹

अपसिद्धान्तप्रसङ्गादेव,
नहि शब्दार्थयो परस्परमुत्पाद्योत्पादकभाव ।

एवानुपपन्ना ।
तादात्म्याभ्युपगमे तु सामान्य⁵⁷⁷²

–विषयोस्ता– आ॰ ।

विशेषयोः ता5773

तादात्म्यापन्नविशेषयोः श्र॰ ।

दात्म्यापन्नयोः एकस्मादेव गवादिशब्दात्
विशेषणविशेष्यरूपतया प्रतीयमानयोः कथमेकस्यैव शब्दार्थत्वं वक्तु युक्तम्, अप्रामा
णिकत्वप्रसङ्गात् ?

किञ्च, अ⁵⁷⁷⁴

सामान्यव्यक्त्यो । तुलना–सम्बन्धस्तयोस्तदा
प्रतीयते पूर्वं वा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ४१२ ।

नयोस्तल्लक्षणः सम्बन्धः शब्दप्रयोगकाल एव प्रतिपन्नः, पूर्व वा ? न
तावत्तत्काल एव; व्यक्तेः शब्दोच्चारणकालेऽप्रतीतेः, प्रतीतौ वा किं लक्षणया ? तत्का5775

शब्दोच्चारणसमये ।

ले
त⁵⁷⁷⁶

तादात्म्यलक्षण
सम्बन्धप्रतीति ।

त्प्रतीतिश्च कि प्रत्यक्षतः, अनुमानात्, शब्दादेव वा स्यात् ? न तावत्प्रत्यक्षतः; देशकाल
स्वभावविप्रकृष्टायाः व्यक्तेः इन्द्रियसम्बन्धाभावतस्तत्प्र⁵⁷⁷⁷

इन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्न ।

भवप्रत्यक्षेण प्रत्येतुमशक्यत्वात् ।
नाप्यनुमानतः; तत्प्रतिबद्धलिङ्गाऽदर्शनात् । शब्दादेव तत्प्र⁵⁷⁷⁸

सामान्यव्यक्त्योस्तादात्म्यस्य प्रतीतौ ।

तीतौ तु सिद्धं व्यक्तेरपि
शब्दार्थत्वम्5779

न हि व्यक्त्यनधिगतावपि तन्निष्ठ सम्बन्धो ग्रहीतुं शक्य इति ।

। अथ पूर्वं जातिव्यक्त्योस्तादात्म्यलक्षणः सम्बन्धः प्रतिपन्नः, यदि नाम
तदा5780

पूर्वम् ।

तयोरसौ दृष्टो नैता5781

–तावता सर्वदा श्र॰ ।

वता सर्वत्र सर्वदा तयोस्तेन⁵⁷⁸²

सम्बन्धेन ।

भाव्यम्, अन्यथा पटस्य शुक्लरू
पेण क्व⁵⁷⁸³

क्वचि
त्कतादा– आ॰ ।

चित् कदाचित्तादात्म्यदर्शनात् सर्वत्र स⁵⁷⁸⁴

सर्वदा भाव ब॰ ।

र्वदा तथा5785

शुक्लतादात्म्यम् ।

भाव स्यात् ।

अथ जातेरिदमेव स्वरूपं यद् व्यक्तिनिष्ठता; ननु किं सर्वसर्वगतायास्तस्यास्तद्रूपं
स्यात्, व्यक्तिसर्वगताया वा ? तत्राद्यपक्षोऽनुपपन्नः; व्यक्त्यन्तराले त⁵⁷⁸⁶

तद्भावप्र– आ॰, श्र॰ ।

दभाव⁵⁷⁸⁷

जाते यद् व्यक्तिनिष्ठताख्य स्वरूपमुक्तं तस्य अभाव
प्रसगात् ।

प्रसङ्गात्
त⁵⁷⁸⁸

व्यक्त्यन्तराले ।

त्र तद्रू5789

व्यक्तिनिष्ठताख्यस्य स्वरूपस्य असभाव्यमानत्वात् । व्यक्त्य
भावे हि न व्यक्तिनिष्ठताख्य स्वरूपं सिद्ध्यति, अतश्च स्वरूपाभावात् स्वरूपवत सामान्यस्याप्यभाव ।

पस्या5790

–स्य सभवात् श्र॰ ।

संभ⁵⁷⁹¹

–संभवन् आ॰ ।

वात् । व्यक्तिसर्वगतायास्तु तस्याः5792

जाते ।

त⁵⁷⁹³

व्यक्तिनिष्ठताख्यस्वरूपस्वीकारे ।

द्रूपोपगमे व्यक्तिवज्जातेरप्यनेक
त्वप्रसिद्धेः उभयोरविशेषतः शब्दार्थत्वं स्यात्, न वा कस्यचित् । अस्तु वा अविचारित
स्वरूपायास्तस्या5794

जाते ।

स्तन्निष्ठ⁵⁷⁹⁵

व्यक्तिनिष्ठ ।

स्वभावता; तथाप्य⁵⁷⁹⁶

जाति –आ॰ टि॰ । तुलना–किञ्च, सर्वदा जातिर्व्यक्तिनिष्ठेति प्रत्यक्षेण प्रतीयते अनुमानेन
वा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ४१२ ।

सौ सर्वत्र सर्वदा व्यक्तिनिष्ठा इति प्रत्यक्षतः
प्रतीयेत, अनुमानतो वा ? प्रत्यक्षतश्चेत्; किं युगपत्, क्रमेण वा ? तत्राद्यपक्षोऽनुपपन्नः;
[p. 572 ] निखिलव्यक्तीनां युगपदप्रतिपत्तौ जातेस्तन्निष्ठतया युगपत्प्रतिपत्त्यनुपपत्तेः । द्वितीयपक्षे तु
निरव⁵⁷⁹⁷

अनन्ताया ।

धेर्व्यक्तिपरम्पराया युगसहस्रेणापि क्रमेण प्रतिपत्त्यभावतः त⁵⁷⁹⁸

जाते ।

स्यास्तन्निष्ठतावसाय
संभवोऽतीव दुर्घट । तन्न प्रत्यक्षतः तस्यास्तन्निष्ठताधिगमो युक्तः । नाप्यनुमानतः;
प्रत्यक्षपूर्वकत्वेनास्य भ⁵⁷⁹⁹

मीमासकादिना ।

वताऽभ्युपगमतस्तदभा5800

प्रत्यक्षाभावे ।

वे तस्या5801

अनुमानस्यापि ।

पि त⁵⁸⁰²

जातेर्व्यक्तिनिष्ठत्वबोधने ।

त्राऽप्रवृत्तेः, तस्या5803

जाते ।

स्तन्निष्ठतयाऽ
विनाभाविलिङ्गासम्भवाच्च⁵⁸⁰⁴

–वात् तत ब॰ ।

। ततः शब्दस्य सामान्यवाचकत्वे व्यक्तिवाचकत्वानुपपत्तिरेव ।

किञ्च, सामान्ये सङ्केतितः शब्दः तदभिवत्ते, असङ्केतितो वा ? न तावद
सङ्केतितः; अतिप्रसङ्गात् । अथ सङ्केतितः, किं प्रतिपन्ने सामान्ये तत्सङ्केत स्यात्,
अप्रतिपन्ने वा ? यद्यप्रतिपन्ने, अतिप्रसङ्गः । अथ प्रतिपन्ने, कुतस्तत्प्रतिपत्ति ? न
तावत् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्; नित्यादिस्वभावसामान्यग्राहकत्वेन अ⁵⁸⁰⁵

प्रत्यक्षानुमानयो ।

नयोः सामान्यपरी
क्षावसरे प्र⁵⁸⁰⁶

पृ॰ २८५ ।

तिक्षिप्तत्वात् । शब्दैकप्रामाणसमधिगम्यत्वे तु अनवस्थेतरेतराश्रयदोषानुषङ्गः ।
तथाहि–यदि य एव शब्दः सामान्ये सङ्केत्यते तत एव तत्प्रतिपत्तिः, तदा इतरेतराश्रयः–
प्रतिपन्ने हि सामान्ये तत्रास्य⁵⁸⁰⁷

शब्दस्य ।

सङ्केतसिद्धिः, तत्सिद्धौ च तत सामान्यप्रतिपत्तिरिति ।
शब्दान्तरा5808

–रात्तसिद्धी आ॰ ।

त्तु त⁵⁸⁰⁹

सामान्यसिद्धौ ।

त्सिद्धौ अनवस्था, तस्यापि हि शब्दान्तरस्य प्रतिपन्ने सामान्ये सङ्केतो
भविष्यति, तत्प्रतिपत्तिश्च अन्यस्माच्छब्दान्तरादिति । यदि च शब्दात्सामान्यमेव
प्रतीयते, तदा शाब्दमप्रमाणमेव स्याद् गृहीतग्राहित्वात्, शब्दार्थयोः सम्बन्धग्राहिणैव
हि प्रमा5810

भूयोदर्शनादिना ।

णेन सा5811

यदेव
हि शब्दार्थसम्बन्धग्रहणकाले सामान्यं गृहीत तदेव शब्दोच्चारणकालेऽपि –आ॰ टि॰ ।

मान्यं गृहीतमिति ।

किञ्च, शब्दान्निर् विशिष्टं विशिष्ट सामान्यं प्रतीयमान पुरुषं प्रवर्त्तयति, विशिष्टं वा ? न
तावन्निर्विशिष्टम्, अतिप्रसङ्गात् । अथ विशिष्टम्, किङ्कृतम⁵⁸¹²

सामा
न्यस्य ।

स्य वैशिष्ट्यम्–विशिष्ट
व्यक्तितादात्म्यकृतम्, तत्रैव⁵⁸¹³

विशिष्टव्यक्तावेव ।

तत्प्रवृत्तिहेतुत्वकृतम्, अस्येदमिति प्रतीतिकृत वा ? तत्रा
द्यपक्षोऽनुपपन्नः, त⁵⁸¹⁴

सामान्यस्य ।

स्य स्वकीयसकलव्यक्तिभिः सह तादात्म्यसद्भावतो विशिष्टव्यक्तावेव
तादात्म्यानुपपत्तेः । अथ स्वकीयाखिलविशिष्टव्यक्तितादात्म्यकृतमेव अस्य वैशिष्ट्यमुच्यते,
नन्वेव सर्वत्र तद्व्यक्तौ पुरुषस्य प्रवृत्तिप्रसङ्गात् प्रति नियततद्व्य नियतद्व्य क्तौ प्रवृत्त्यभाव स्यात् । न च
गोशब्दाद् गोत्वमात्रप्रतीतौ क्वापि व्यक्तौ प्रवृत्तिरुपपद्यते, त⁵⁸¹⁵

व्यक्ते –आ॰ टि॰ ।

स्याः सर्वथाऽप्रति5816

गोत्वसामान्यमात्रस्यैव प्रतिपन्नत्वात् –आ॰ टि॰ ।

पन्नत्वात् ।
य⁵⁸¹⁷

शब्दाद् गोत्वप्रतीतावपि न शावलेयादिषु
प्रवृत्ति तत्प्रतीतावपि तेषा सर्वथाऽप्रतिपन्नत्वात् ।

स्मिन् प्रतीयमाने यत् सर्वथा न प्रतीयते न तत्प्रतीतितस्तत्र प्रवृत्तिः यथा जलप्रती
तितोऽनले, गोशब्दाद् गोत्वमात्रप्रतीतौ न प्रतीयन्ते च खण्डादयो व्यक्तिविशेषा इति ।

[p. 573 ]

अथ गोशब्दाद् गोत्वं प्रतीयमानं गोव्यक्तिसम्बद्धमेव प्रतीयते; कथमेवं सामान्य
मेव शब्दार्थः स्यात् ? विशेषणविशेष्यभावापन्नयोः सामान्यविशेषयोः ततः5818

शब्दात् ।

प्रतीतेः ।
ननु गोशब्दात्साक्षाद् गोत्वमेव प्र⁵⁸¹⁹

प्रतीयत एव व्य– श्र॰ ।

तीयते, व्यक्तिस्तु तदन्यथानुपपत्त्यैव प्रतीयते इति,
तदप्यसुन्दरम्; एवं जातेरेव शब्दार्थत्वमायातं व्यक्तेस्तु प्रमा5820

अर्थापत्ति –आ॰ टि॰ ।

णान्तरगम्यता, तथा च
शब्दस्य लक्ष⁵⁸²¹

शब्देन हि सामान्यं गृहीत विशेषस्त्वर्था
पत्त्या, किं लक्षणया ? –आ॰ टि॰ ।

णया विशेषप्रतिपादकत्वं दुर्घटम् । अथ शब्दस्यैव अयमान्तरो व्यापारः
यत् सामान्यं प्रतिपाद्य तत्प्र⁵⁸²²

सामान्यप्रतिपत्ति ।

तिपत्तिस⁵⁸²³

–सहकारि व्य– ब॰, श्र॰ ।

हकारी व्यक्तिमपि गमयति लक्षणयेति; त⁵⁸²⁴

तदप्यसा– श्र॰, ब॰ ।

दसाम्प्रतम्;
यतो यत्रैव सम्ब⁵⁸²⁵

सङ्केतस्मरण ।

न्धस्मरणसहकारी शब्दः प्रवर्त्तते स एव तस्यार्थो न पुनस्तदर्थाविना
भावित्वेन यद्यत्प्रमाणा5826

अर्था
पत्तेरनुमानाद्वा ।

न्तरतः प्रतीयते तत्तत्सर्वं शब्दोदरे प्र⁵⁸²⁷

प्रतिक्षेप्तव्यम्
ब॰, श्र॰ ।

क्षेप्तव्यम्, अन्यथा प्रत्यक्ष
सिद्धधूमान्यथानुपपत्त्या सिद्धो वह्निः प्रत्यक्षसिद्ध एव स्यात् । तन्न विशिष्टव्यक्तितादा
त्म्यकृतमस्य⁵⁸²⁸

सामान्यस्य ।

वैशिष्ट्यं घटते ।

नापि त⁵⁸²⁹

तत्रैव प्रवृ– ब॰, श्र॰ ।

त्रैव तत्प्रवृत्तिहेतुत्वकृतम्; अन्योन्याश्रयानुषङ्गात् । तथाहि–सामान्यस्य
विशिष्टत्वसिद्धौ सत्यां विशिष्टविशेषेष्वेव प्रवृत्तिहेतु5830

–हेतुत्वसिद्धिरिति तृतीय– ब॰ ।

त्वसिद्धिः, त⁵⁸³¹

तस्याञ्च सत्यां तत्रैव तस्य
प्रवृत्तिहेतुत्वसिद्धिरिति आ॰ ।

स्याञ्च सत्यां सामान्यस्य
विशिष्टत्वसिद्धिरिति ।

तृतीयप⁵⁸³²

अस्येदमिति प्रतीतिकृतं वा इति तृतीये विकल्पे ।

क्षे तु चक्रकमासज्यते–सिद्धे हि सामान्यस्य वैशिष्ट्ये विशिष्टविशेषेषु प्रतीति
हेतुत्वसिद्धिः, तस्यां सत्याम् अस्येदम् इति प्रतीतिसिद्धिः, तस्याञ्च सत्यां तस्य वैशिष्ट्य
सिद्धिरिति । ततः प्रमाणतो वस्तुव्यवस्थामिच्छता यद् यथा यतः प्रतिभासते तत् तस्य
सदृशेतररूपतया विषयोऽभ्युपगन्तव्यम् यथा चक्षुरादिप्रत्ययस्य नीलादिरूपतया प्रति
भासमानं रूपादि, गवादिशब्दात् प्रतिभासते च गवादिकं वस्तु, तस्मात्तदेव तच्छब्दानां
विषयः, न पुनः सामान्यमात्रमिति ॥ छ ॥

विधिवादे विविधपूर्वपक्षा–

एतेन विधिरेव वाक्यार्थः इति विधिवादिम⁵⁸³³

–मतमपास्तम् ब॰ ।

तमप्यपास्तम् । ते हि ब्रुवते–विधि
रेव वाक्यार्थः अप्रवृत्तप्रवर्त्तनस्वभावत्वात्तस्य⁵⁸³⁴

विधे ।

। त⁵⁸³⁵

अनुष्ठेये हि विषये विधि पुसा प्रवर्त्तक । –मी॰ श्लो॰ वाक्या॰ श्लो॰ २७४ ।
तत्राज्ञातार्थज्ञापको वेदभागो विधि । –अर्थसं॰ पृ॰ २९ । प्रवर्तकचिकीर्षाया हेतुधीविषयो विधि ।
–शब्दश॰ का॰ १०१ । यो हि विध्यर्थेन लिङा लोटा कृत्यैर्वाऽपूर्वोपदेश कियते स विधि । –युक्ति
दी॰ पृ॰ २० ।

दुक्तम्– 5836

विधिर्लक्ष– ब॰ ।

विधेर्लक्षण विधेर्ल
क्षिण मेतावदप्रवृत्तप्रव⁵⁸³⁷

ननु चाहु विधेर्लक्षणमेतावदप्रवृत्तप्रवर्तनम् । अतिप्रसङ्गदोषेण नाज्ञातज्ञापनं
विधि ॥ –न्यायमं॰ पृ॰ ३४० ।

र्त्तनम् । इति । तल्लक्षणे च विधौ
वादिनां विप्रतिपत्तिः; तथाहि–वाक्यरूपः शब्द एव प्रवर्त्तकत्वाद्
[p. 574 ] विधिरित्येके । तद्व्यापारो भावनाऽपरपर्यायो विधिरित्य⁵⁸³⁸

भाट्टा ।

न्ये । नियोगरित्यप⁵⁸³⁹

प्राभाकरा ।

रे । प्रैषा5840

प्रेषणादय श्र॰ ।

दयः
इत्येके । ति5841

परित्यक्तपुरुषादिविशेष –आ॰ टि॰ ।

रस्कृततदुपाधिप्रवर्त्तनामात्रम् इत्यन्ये । प्रवर्त्तकत्वात् फलमेव इत्यपरे ।
फलाभिलाष एव इत्येके । कर्मैव इत्यन्ये । आत्मनोऽप्राप्तकियासम्बन्धावगम इत्यपरे ।
श्रेयःसाधनत्वाख्यधर्मः इत्येके । उपदेशः इत्यन्ये । कर्त्तव्यताप्रतिपत्तिरेव इत्यपरे ।
प्रतिभैव इ⁵⁸⁴²

इत्यपरे ब॰ ।

त्येके । भक्तिरेव इत्यन्ये । इच्छैव इ⁵⁸⁴³

इत्येके तत्र श्र॰ ब॰ ।

त्यपरे । प्रयत्न एव इत्येके इति ।

तत्र शब्दविधिवादिनो ब्रुवते–अन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रवर्त्तकत्वमव⁵⁸⁴⁴

–वधारयति तौ श्र॰ ।

धार्यते, तौ च
अनन्यथासिद्धौ शब्दस्यैव प्रवर्त्तकत्वमवगमयतः, अतः स एव विधिः । अर्थस्य
विधित्वे क्रि5845

क्रिययो प्र– ब॰ ।

यायाः प्रवर्त्तक वचनम् शाबरभा॰ १ । १ । २ इति विरुध्यते । प्रवर्त्तकार्थ
प्रतिपादनद्वारेण वचनस्य प्रवर्त्तकत्वे च औपचारिक प्रवर्त्तकत्वमस्य⁵⁸⁴⁶

शब्दस्य ।

स्यात्, मुख्यञ्च वस्तु
वृत्त्या तत्र⁵⁸⁴⁷

शब्दे ।

त⁵⁸⁴⁸

प्रवर्त्तकत्वम् ।

द्व्यवस्थितम् इत्यर्थनिरपेक्षमेवास्य⁵⁸⁴⁹

शब्दस्य ।

त⁵⁸⁵⁰

प्रवर्त्तकत्वम् ।

त्प्रतिपत्तव्यम् । व्यापारातिशयप्रवर्त्त
कत्वप⁵⁸⁵¹

–पक्षोपि ब॰ ।

क्षेऽपि न शब्दस्य मुख्यप्रवर्त्तकत्वक्षतिः, व्यापारातिशयसमाश्रयणेनैव सर्वस्य
सा5852

साध्वस्तु– आ॰ ।

ध्यवस्तुसम्पादकत्वात् । न खलु काष्ठादीनां ज्वालाद्यवान्तरव्यपारावलम्बनेऽपि पाके
मुख्यं कारकत्वाभिधानं विरुध्यते । प्रवर्त्तकत्वञ्च यद्यपि सामान्येन शब्दस्योच्यते
तथापि 5853

पचमी
–आ॰ टि॰ । पञ्चमो लकार इत्यर्थ ।

लि5854

लिट्लोट् तव्य– आ॰, ब॰ ।

ङ्लोट्5855

लोट् सप्तमी –आ॰ टि॰ । सप्तमो लकार इत्यर्थ ।

तव्यप्रत्ययान्तस्यैव तद् युक्तं शब्दान्तराणां प्रवृत्तिहेतुत्वाऽदृष्टेः ।

अत्रान्ये5856

मण्डनमिश्रादय ।

शब्दस्य विधित्वमसहमानाः प्रमाणत्वात्, अनियमात्प्रवृत्तेः, सविदा
श्रयणा5857

प्रमाणत्वादनियमात्प्रवृत्ते सविदाश्रयात् । समभिव्याहृते
शब्दो न विधि कार्यकल्पनात् ॥ –विधिवि॰ पृ॰ ५ । तत्र शब्द स्वरूपेण वायुवच्चेत्प्रवर्त्तक ।
प्रमाणत्व विहन्येत नियमाच्च प्रवर्तयेत् ॥ –न्यायसु॰ पृ॰ २६ ।

त् इत्यादियुक्तिविरोधं दर्शयन्ति । तथाहि–प्र⁵⁸⁵⁸

प्रमाण हि शब्द प्रतिज्ञायते,
बोधकञ्च प्रमाणम्, तत्र प्रवृत्तिहेतु कञ्चनार्थातिशयमवगमयन् शब्दश्चोदनात्वेन प्रमाणतामश्नुते,
स्वयमेव तु प्रवृत्त कारकस्ता प्रमाणतामपजह्यात् । न हि कारको हेतु प्रमाणमपि तु ज्ञापक ।–प्रमाण
हि शब्द प्रतिज्ञायते चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म इति । बोधकञ्च प्रमाणम् अबाधितानधिगतासन्दिग्धा
र्थप्रमाजनकम् ।स्वयमेव तु प्रवृत्तेरप्रमाया कारक ता प्रमाणतामप्रजह्यात् । नन्वप्रमाया अपि
प्रवृत्ते कारक कस्मान्न प्रमाणमत आह–नहि कारको हेतु प्रमाणम् । माभूद् बीजादीनामङ्कुरादिका
रकाणा प्रामाण्यम् । किं तर्हि प्रमाणमित्याह–अपि तु ज्ञापक, इन्द्रियादौ तथा भावात् । –विधिवि॰, टी॰
पृ॰ ५ । अत एव शब्दोपि न स्वरूपमात्रेण प्रवर्त्तक वाय्वादितुल्यत्वप्रसङ्गात् । यदि पवन इव पिशाच
इव कुनृप इव शब्द प्रवर्त्तको भवेत् अनवगतशब्दार्थसम्बन्धोऽपि श्रवणपरवश प्रवर्त्तेत, न चैवमस्ति ।
तस्मादर्थप्रतीतिमुपजनयत शब्दस्य प्रवर्त्तकत्वम् । न च नाम लिङादिरेव शब्द प्रवर्तकाभिधानद्वारेण
प्रवर्तको भवितुमर्हति । शब्दस्य च ज्ञापकत्वाच्चक्षुरादिकारकवैलक्षण्ये सत्यपि प्रतीतिजन्मनि कारण
त्वमपरिहार्यम् । कारण च कारकम्, कारकञ्च न निर्व्यापार स्वकार्यनिर्वृतिक्षममिति व्यापारस्त
स्यावश्यम्भावी –न्यायम॰ पृ॰ ३४२ ।

माणत्वं तावत् प्रवर्त्तकाऽर्थाऽवबोध
[p. 575 ] कत्वं विना स्वतः प्रवृत्तिकारकत्वे अस्य दुर्घटं वाय्वादिवत्, कारकहेतोः प्रमाणत्वानु
पपत्तेः, बोधकस्यैव तत्संभवात् । अथोच्यते–वाय्वादिजनितभूतप्रवृत्तिविलक्षणैवेयम्
इच्छादिसमानरूपा चिद्रूपात्मप्रवृत्तिः विषयावबोधापेक्षिणी 5859

लिङादि– आ॰, ब॰ ।

लिङादिभिः क्रियते; तन्न;
प्रवृत्तिकार⁵⁸⁶⁰

प्रवृत्तिकारकाशेऽप्रामाण्यम्, बोधकारकाशे प्रामाण्यमिति–आ॰ टि॰ ।

कत्वांशे प⁵⁸⁶¹

परकारणा– आ॰, श्र॰ ।

रकारकाणामिव प्रामाण्यानुपपत्तेः । बोधकत्व⁵⁸⁶²

किन्तु
विशिष्टबोधकत्वेनैव प्रामाण्यम् –आ॰ टि॰ । विषयावबोधनान्न दोष इति चेन्न, तन्मात्रस्यान्यत्रापि
तुल्यत्वात्; चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म इत्यभ्युपगमानर्थक्यात् । निराकरोति, नेति । कुत ? तन्मात्रस्य
अन्यत्रापि वर्तमानापदेशेऽपि चैत्र पचतीत्यादौ तुल्यत्वात् । न हि तत्र भावना नावगम्यते । अस्तु तुल्यता,
का नो हानिरित्यत आह–चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म इत्यभ्युपगमानर्थक्यात् । प्रवर्त्तकत्व चोदनात्व प्रवृत्ति
हेतु कञ्चनार्थातिशयमवगमयन् अनेन रूपेण प्रामाण्यमश्नुते न भावनामात्रवचनत्वेन तस्य अन्यत्रापि
तुल्यत्वात् । तस्माद्येन रूपेण प्रामाण्य न तेन चोदना, येन चोदना न तेन प्रामाण्य तस्य प्रवृत्तिं प्रति
कारकत्वात् । –विधिवि॰, टी॰ पृ॰ ६ ।

मात्रेणापि प्रामाण्ये
वर्त्तमानाद्यपदेशकालप्रवर्त्तकल⁵⁸⁶³

–कलिङादि– ब॰ ।

डा5864

वर्त्तमान –आ॰ टि॰ ।

दियुक्तेष्वपि वा5865

चैत्र पचतीत्यादिषु ।

क्येषु त⁵⁸⁶⁶

प्रामाण्यप्राप्तेः ।

त्प्रसङ्गात् तेन प्रवर्त्तक वाक्यं
शास्त्रेऽस्मिश्चोदनोच्यते । मी॰ श्लो॰ चोदनासू॰ श्लो॰ ३ । इत्यस्य विरोधः । तस्मात्
साध्यस्वभावयागादिव्यापारलक्षणविषयावबोधकत्वेनैव लिङा5867

लिङाद्यन्त– आ॰,
ब॰ ।

द्यन्तस्य शब्द⁵⁸⁶⁸

अग्निहोत्र जुहुयादित्यादे ।

स्य प्रमाणत्वो
पपत्तेः न शब्दस्य स्वरूपेणैव विधित्वम् ।

तथा, अ⁵⁸⁶⁹

शब्दस्वातन्त्र्ये च नियोगतोऽवश्यं
प्रवृत्ति स्यात्, तथा च अकुर्वन् विहित कर्मेति निर्विषय स्यात् । न हि तदानी बलवदनिलसलिलौ
घनुद्यमानस्येवेच्छापि तन्त्रं प्रवृत्तिं प्रति पुरुषस्य । –विधिवि॰ पृ॰ ६ ।

नियमात्प्रवृत्तेः; शब्दस्य हि विषयावबोधनिरपेक्षस्य स्वरूपेणैव विधित्वे
चेतनात्मकस्यापि पुरुषस्य अभिप्रायतिरस्कारेण मन्त्रादिजन्यविक्षो5870

–विक्षोभस्यैव ब॰, श्र॰, ।

भस्येव विवशस्य बला
त्कारेण शब्दात्प्रवृत्तिरुद्भवन्ती न वाय्वादिजनितप्रवृत्तिवैलक्ष यमश्नुवीत । तथा
चास्यां5871

शब्दवशादनिच्छा
पूर्विकाया प्रवृत्तौ ।

ह⁵⁸⁷²

हठादिव श्र॰ ।

ठादेव भ⁵⁸⁷³

भवत्यां ब॰, श्र॰ ।

वन्त्यां पुरुषस्वातन्त्र्याश्रितविहिताऽकरणापराधनिब⁵⁸⁷⁴

–बन्धनं प्रा– ब॰ ।

न्धनप्रायश्चित्तप्रति
पा5875

पुरुषस्वातन्त्र्ये सत्येव विहितस्य सन्ध्यादे अकरणात् प्रायश्चित्त भवेत्, यदा
तु पुरुषस्य प्रवृत्तौ स्वतन्त्र्यमेव नास्ति तदा कथं तदकरणेन प्रायश्चित्तभाक्त्वम् ।

दन⁵⁸⁷⁶

–नस्यानि– श्र॰ ।

स्य निर्विषयत्वप्रसक्तेः अयुक्तमुक्तम्–

अ⁵⁸⁷⁷

व्याख्या–
प्रसक्तश्चेन्द्रियार्थेषुनित्य यद्विहित सन्ध्योपासनादि नैमित्तिकञ्च शवस्पर्शादौ स्नानादि तदकु
र्वन्, तथा प्रतिषिद्ध हिंसाद्यनुतिष्ठन् अविहितनिषिद्धेष्वत्यन्तासक्ति कुर्वन्नरो मनुष्यजातिमात्र प्रायश्चि
त्तमर्हति । –मनुस्मृ॰ मन्वर्थ॰ ११ । ४४ ।

कुर्वन् विहित कर्म निन्दितञ्च समाचरन् ।

प्रसजंश्चेन्द्रियार्थेषु प्रायश्चित्तीयते नरः ॥ मनुस्मृ॰ ११ । ४४ इति ।

[p. 576 ]

तथा, 5878

ज्ञापकश्च स्वरूपकर्मसन्बन्धविषयज्ञानमपेक्षते लिङादिस्वरूपञ्च प्रवृत्ते कारकमित्यनु
पयुक्तस्वरूपतत्कर्मसम्बन्धविषयसविदोऽपि पुस प्रवृत्तिप्रसङ्ग । –विधिवि॰ पृ॰ ७ ।

संविदाश्रयणान्न शब्दः प्रवृत्तेः कारकः । नहि बीजा5879

बीजाना आ॰ ।

दीनां संवेदनसापेक्षाणां
स्वकार्यकर्तृत्व दृष्टम्, ज्ञापकस्यैव धूमादेस्त⁵⁸⁸⁰

स्वसवेदना
पेक्षा ।

दपेक्षाप्रतीतेः ।

किञ्च, अ⁵⁸⁸¹

विश्वजिदादियज्ञेषु स्वर्गादिफल न श्रुतौ कण्ठोक्तमत तत्र सामान्यरूपेण स्वर्गरूपस्य फलस्य
अध्याहार क्रियते । तथा चोक्त जैमिनिन्यायमालायाम्– ४ । ३५ नैवास्ति विश्वजिद्यागे फलमस्त्युत
नाश्रुते । भाव्यापेक्षाद्विधे कल्प्य फल पुस प्रवृत्तये । द्रष्टव्यम् –शाबरभा॰, शास्त्रदी॰ ४ । ३ । १०–१७ ।
अपि चाश्रुतफलेषु फलाध्याहार क्वचित्क्रतूपकारकल्पना, श्रुतानामपि स्वर्गादीना फलत्वाध्यवसाय
इति सर्व एव महिमा विधे । स शब्दस्य तद्भावेऽनुपपन्न–अपि चाश्रुतफलेषु पिण्डपितृयज्ञादिषु
स्वर्गादिफलाध्याहार क्वचित् क्रतूपकारकल्पना समिदादौ, श्रुतानामपि पुरुषविशेषणतया स्वर्गादीना
फलत्वाध्यवसाय इति सर्व एष महिमा विधे । स शब्दस्य तद्भावे विधिभावेऽनुपपन्न । –विधिवि॰,
टी॰ पृ॰ १४ ।

श्रुतफलेषु विश्वजि5882

–जिदादिषु फलस्य आ॰, ब॰ ।

दादिषु वाक्येषु फलस्य स्वर्गादेः अधिकारिणश्च स्वर्ग
कामादेः अध्याहार, अग्निष्टोमादिषु च स्वर्गकामादौ अ⁵⁸⁸³

अव हि श्रुतिवाक्यविषय अधिकारी चोक्तो न तु फलम्, तच्च स्वर्गकामाख्याधि
कारिलक्षणे पदार्थे स्वर्गकामोऽस्येति समासे पूर्वपदतया उपसर्जनीभूत स्वर्ग फलतयाऽध्यवसीयते –आ॰
टि॰ ।

न्यपदार्थोपसर्जनीभूतस्वर्गादि
पदार्थानां फलत्वाध्यवसाय एवमाद्यर्थाभिसम्बन्धो व्यर्थः, वा5884

प्रवर्त्तकस्येति चेन्न, तस्यापि पवनादिवर्तिन इवोपपत्ते फलरूप कारक विना । तस्मान्न
विधि शब्दस्तद्व्यापारो वा । शकते–प्रवर्तकस्येति चेत्, लिङादय खलु पुसा प्रवर्त्तकाः, न चैते
निष्फले प्रवर्तयितु पुरुषमीशते इति तदन्यथानुपपत्त्या फलकल्पनेत्यर्थ । निराकरोति, न । तस्यापि
प्रवर्त्तकत्वस्य पवनादिवर्तिन इवोपपत्तेः । नहि यो य प्रवर्तयति स सर्व फलमपेक्षते, पवनादीना
प्रवर्तयतामपि तदनपेक्षत्वदर्शनादित्यर्थ । –विधिवि॰, टी॰ पृ॰ १४ ।

य्वादिवत् फलादिस
म्बन्धानपेक्षस्यैव शब्दस्य प्रवृत्तिहेतुत्वप्रसङ्गात् । तन्न शब्दो विधिः ॥ छ ॥

शब्दव्यापारविधिवादिन⁵⁸⁸⁵

भट्टकुमारिलादय ।
भावनैव च वाक्यार्थ सर्वत्राख्यातवत्तया । अनेकगुणजात्यादिकारकार्थानुरञ्जिता ॥ एकयैव तु
बुद्ध्यासौ गृह्यते चित्ररूपया । –मी॰ श्लो॰ पृ॰ १३९ । तत्रार्थात्मिकाया भावनाया लिङादि
शब्दाना यः पुरुष प्रति प्रयोजकव्यापार सा द्वितीया शब्दधर्मोऽभिधात्मिका भावना विधिरित्युच्यते ।
–तन्त्रवा॰ २ । १ । १ ।

स्तु ब्रुवते–लिङादिलिङादिशब्दश्रवणानन्तरं वृद्ध
व्यवहारे प्रवृत्त्याख्यकार्यदर्शनात् तत्कारणत्वेन कल्पितस्य शब्दव्यापारस्य म⁵⁸⁸⁶

मत्रपवचनादि– आ॰, मत्रपठनादि–
ब॰ ।

न्त्रपव⁵⁸⁸⁷

यथा कश्चिन्मत्रेण अभिचारिकादिना पारवश्य नीतोऽनिच्छयापि प्रवर्त्तते
–आ॰ टि॰ ।

नादि
वैलक्षण्येन प्रवृत्तिहेतो सभवा5888

–वान्नत्पूर्वो– आ॰ ।

न्न पूर्वोक्तदोषानुषङ्गः । तदुक्तम्–

अ⁵⁸⁸⁹

व्याख्या–कर्त्तृव्युत्पत्त्या करणव्युत्पत्त्या वा अभिधाशब्दस्य शब्दपरत्वमङ्गीकृत्य
अभिधाया शब्दस्य आत्मनो भावना व्यापार प्रवर्तनासामान्यव्यक्तिभूत लिङादयः प्रवर्तनासामान्य
मभिदघाना निर्विशेषसामान्यायोगात् प्रैषादौ च लोकदृष्टस्य विशेषस्य पुरुषधर्मत्वेन अपौरुषेय
वेदेऽसम्भवात् प्रवर्तनासामान्यस्य च प्रैषादिप्रवर्तकव्यापारवर्तित्वदर्शनात लिङादेरेव च वेदे प्रवर्तक-[p. n577 ]
न्वावधारणात् लक्षणया गमयन्तीत्यर्थ । –न्यायसु॰ प॰ ५५९ । जैमिनिन्या॰ पृ॰ ७५ । तन्त्ररह॰ पृ॰
४७ । मानमेयो॰ पृ॰ २७२ । वैयाकरणभू॰ द॰ पृ॰ १५६ । मुक्ता॰ दिन॰ पृ॰ ५१५ । अभिधीयत
इति अभिधा प्रवर्तना कर्त्तव्यता वा, सैव च पुरुषप्रवृत्तिं भावयतीति भावना तामाहुरिति । अथवा
अभिधाया शब्दस्य भावना अभिधाभावना सैव प्रवर्तना परसमवेतापि शब्देन पुरुष प्रवर्तयता
तत्सिद्धये अभिधीयमाना शब्दव्यापारत्वेनोच्यते तामाहरिति । अथवा इष्टसाधनताभिधानममिधा सैव
विधान विधिरिति व्युत्पत्त्या विधिरित्यच्यते । सैव च भतिकर्तृत्वं प्रतिपद्यमानाया पुरुषप्रवृत्ते
प्रयोजकस्य शब्दस्य व्यापारो भावना तामाहुः । –न्यायरत्नमा॰ पृ॰ ५३ । मीमांसान्याय॰ पृ॰ १८१ ।
उद्धृतोयम्–शब्दात्मभावनामाहु –अष्टसह॰ पृ॰ १९ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६२ । विधिवि॰ पृ॰ १५ ।
न्यायम॰ पृ॰ ३४३ । बृहदा॰ भा॰ बा॰ टी॰ पृ॰ ५९० । अभिधा भावना –न्यायकु॰ प्र॰ ५ । १३ ।
मीमांसार्थप्र॰ पृ॰ ८ । मीमासान्याय॰ पृ॰ १८१ । शास्त्रदी॰ २ । १ । १ । न्यायरत्नमा॰ पृ॰ ४७ ।
मीमांसाबाल॰ पृ॰ ७५ ।

भिधाभावनामाहुरन्यामेव लिङादयः । तन्त्रवा॰ २ । १ । १

[p. 577 ]

अभिधायाः शब्दस्य लिङादेर्यासौ भावना पुरुषप्रवृत्त्युत्पत्ति प्रति स्वकीयप्रयो
जकव्यापारः तस्य अभिधायका लिङादयः । भा5890

भावनि– ब॰ ।

व्यनिष्ठश्च भावकव्यापारो भा5891

तेन भूतिषु कर्तृत्व प्रतिपन्नस्य वस्तुन । प्रयोजकक्रियामाहु भावना भावनाविद ॥–
तन्त्रवा॰ २ । १ । १ । इह हि लिङादियुक्तेषु वाक्येषु द्वे भावने गम्येते । शब्दात्मिका च अर्थात्मिका च ।
तत्र लिङादीना प्रयोजककर्तृत्व पुरुष प्रयोज्य, तेन किमित्यपेक्षाया पुरुषप्रवर्तनमिति सम्बध्यते ।
अथ तु योग्यतयैव लिङादिविषया क्रियोच्यते प्रवर्तयेदिति तत किमित्यपेक्षिते पुरुषमित्येव सम्बध्यते ।
अथ केनेत्यपेक्षिते पूर्वसम्बन्धानुभवापेक्षेण विधिज्ञानेनेति सम्बध्यते । कथमिति प्राशस्त्यज्ञानानुगृही
तेनेति । कुत एतत् ? बुद्धिपूर्वकारिणो हि पुरुषा यावत् प्रशस्तोऽयमिति नावबुध्यन्ते तावन्न प्रवर्तन्ते,
तत्र विधिविभक्तिरवसीदति ता प्राशस्त्यज्ञानमुत्तभ्नाति । तच्च पुरुषार्थात्मके फलाशे सर्वस्य स्वयमे
वानुष्ठान भवतीति प्रसिद्धत्वान्न वेदादुत्पद्यमानमपेक्ष्यते । साधनेतिकर्तव्यतयोस्तु अप्रवृत्तपुरुषनियो
गाच्छास्त्रमेव प्राशस्त्यप्रतिपादनायाकाङ्क्ष्यते । –तन्त्रवा॰ १ । २ । १ । न्यायमु॰ पृ॰ ३२–। भाव्य
भावनसमर्थो हि व्यापारो भावना । –भावनावि॰ पृ॰ ६ । भाव्योत्पादानुकूलस्य व्यापारस्य भाव
नात्वप्रसिद्धे । –न्यायसु॰ पृ॰ ३१ । भावना नाम भवितुर्भवनानुकूलो भावयितुर्व्यापारविशेष ।–
अर्थस॰ पृ॰ ११ । भवितुर्भवनानुकूलो भावकव्यापारविशेष । –मीमासान्याय॰ पृ॰ २ । तत्र
प्रवृत्त्यनुकूलो व्यापारोऽभिधा, फलानुकूलो व्यापारो भावनेति विवेक । –मीमासार्थप्र॰ पृ॰ ८ ।
भाव्यनिष्ठो भावकव्यापारो भावना । भाव्य हि स्वर्गादिफल साध्यमानत्वात् तन्निष्ठस्तदुत्पादकश्च
पुरुषव्यापारो यस्स भावना ण्यन्तेन भवतिनोच्यते । प्रकृत्यर्थस्य भवतेः कर्ता य स्वर्गादि स एव ण्यन्तस्य
कर्मता प्रतिपद्यते । कर्त्ता त्वस्य प्रयोजक पुरुष, णेश्चार्थ णिज्वाच्य प्रयोजकव्यापार, पुरुषो हि भवन्त
स्वर्गादिमर्थ स्वव्यापारेण भावयति सम्पादयति, स तत्मपादको व्यापारो भावनेत्युच्यते । –न्यायम॰
पृ॰ ३३५ । भावनात्व नाम भवितु प्रयोजकव्यापारवत्त्वम् । तत्रार्थभावनाया भवितुर्जायमानस्य
स्वर्गादे प्रयोजकव्यापारत्वात् लक्षणसगति शब्दभावनायामपि पुरुषप्रवृत्तिरूपस्य भवितु प्रयोजकव्या
पारत्वाल्लक्षणसङ्गति –मी॰ परि॰ पृ॰ २० ।

वना । श⁵⁸⁹²

तस्मादस्ति पुरुषप्रवृत्तिकर्मिका विधिज्ञान
करणिका अर्थवादोत्पादितविषयप्राशस्त्यज्ञानेतिकर्त्तव्यतोपेता लिङादिव्यापार प्रेरणात्मिका शब्दभावना
अभिधानलक्षणोऽपि च देवदत्तादेरिव व्यापार शब्दभावना । –भावनावि॰ टी॰ पृ॰ ९४ । तत्र
पुरुषप्रवृत्त्यनुकूलो भावयितुर्व्यापारविशेष शाब्दी भावना । सा च लिङ्श्रवणेऽव मा प्रवर्तयति, सत्प्र
वृत्त्यनुकूलव्यापारवानिति नियमेन प्रतीते । यद्यस्माच्छब्दान्नियमत प्रतीयते नत्तस्य वाच्यम् यथा[p. n578 ]
गामानयेत्यस्मिन् वाक्ये गोशब्दस्य गोत्वम्, स च व्यापारविशेषो लौकिकवाक्ये पुरुषनिष्ठोऽभिप्राय
विशेष, वैदिकवाक्ये तु पुरुषाभावाल्लिङादिनिष्ठ एव । अत एव शाब्दी भावनेति व्यवह्रियते । –अर्थ
स॰ पृ॰ ११–१३ । मीमांसान्याय॰ पृ॰ ३, १७८ । मीमासार्थप्र॰ पृ॰ ८ ।

ब्द
[p. 578 ] भावनायाश्च भाव्या पुरुषप्र⁵⁸⁹³

–प्रवृत्तिमान्वा ब॰ ।

वृत्ति, प्रवृत्तिमा5894

–मान् पुरु– श्र॰ ।

न् वा पुरुषः । प्रा5895

एतावता अर्थवादवाक्याना माभूत्प्रामाण्यमिति –आ॰ टि॰ ।

शस्त्याभिधानञ्च विना
विधिशक्तिर्निमित्तत्व⁵⁸⁹⁶

–त्वमुपाग– आ॰ ।

मुपगतापि प्र⁵⁸⁹⁷

प्रवृत्तिहेतु धर्मञ्च प्रवद
न्ति प्रवर्तनाम् –विधिवि॰ पृ॰ २४३ । प्रवृत्तिहेतुभूत प्रवर्तयितुर्धर्म प्रवर्तना । –मीमासाबाल॰ पृ॰
७५ । मीमासान्याय॰ पृ॰ १८० ।

वर्त्तनायां न समर्था भवति । न हि इमां गां
क्रीणीष्व इति शतकृत्वोप्युक्त कश्चित् क्रेतुं प्रवर्त्तते यावत् घ⁵⁸⁹⁸

–घटेध्विस– ब॰, –घटादिस
–श्र॰ ।

टोध्नी सम्पन्नक्षीरा
इत्यादि प्रा5899

प्रशस्तज्ञान श्र॰ ।

शस्त्य⁵⁹⁰⁰

तुलना–लौकिकानि वाक्यानि भवन्तो विदाङ्कुर्वन्तु ।
तद्यथाय गौ क्रेतव्या देवदत्तीया । एषा हि बहुक्षीरा स्त्र्यपत्या अनष्टप्रजा चेति । –शाबरभा॰ १ । २ ।
२० ।

ज्ञानं न प्रवर्त्तते । अ⁵⁹⁰¹

तत श्र॰ ।

त अर्थवादोपजनितप्राशस्त्यज्ञानसचिवा शब्द
भावना प्रवर्त्तनाङ्गम् । सा च त्र्यं5902

सा च भावनाशत्रयमपेक्षते साध्य साधनमितिकर्तव्यताञ्च, किं भावयेत् केन भावयेत्
कथ भावयेदिति । तत्र साध्याकाङ्क्षाया बक्ष्यमाणाशत्रयोपेता आर्थीभावना साध्यत्वेनान्वेति एकप्रत्य
यगम्यत्वेन समानाभिधानश्रुते । सख्यादीनामेकप्रत्ययगम्यत्वेऽपि अयोग्यत्वान्न साध्यत्वेनान्वय ।
साधनाकाङ्क्षाया लिङादिज्ञान करणत्वेनान्वेति, तस्य च करणत्व न भावनोत्पादकत्वेन तत्पूर्वमपि
तस्या शब्दे सत्त्वात्, किन्तु भावनाज्ञापकत्वेन शब्दभावनाभाव्यनिर्वर्तकत्वेन वा । इतिकर्तव्यताका
ङ्क्षायाम् अर्थवादज्ञाप्यप्राशस्त्यमितिकर्तव्यतात्वेन अन्वेति । –अर्थस॰ पृ॰ १६–१८ । मीमासा
म्याय॰ पृ॰ ३ । करणाशो विधिज्ञान किमश पुँस्प्रवर्तनम् । इतिकर्तव्यता चात्र ह्यर्थवादप्रशसनम् ।
–बृहदा॰ भा॰ बा॰ पृ॰ ५९० । प्रवृत्तिफलिकायाञ्च अभिधायामपि साध्यसाधनेतिकर्तव्यतारूप
मशत्रयमपेक्षितम्, अन्यथा तस्य स्वरूपत फलतश्चाज्ञानादप्रवृत्तिप्रसङ्गात् । तत्र लिङादिविधिज्ञान
करणत्वेनान्वेति याग इव अर्थभावनायाम् । प्रवृत्तिरेव च साध्यत्वेन स्वर्ग इव अर्थभावनायाम् । अर्थवा
दादिजन्य प्राशस्त्यज्ञानमितिकर्तव्यतात्वेन प्रयाजाद्यङ्गजातमिव अर्थभावनायाम् । तदुक्तम्–लिङाभिधा
सैव च शब्दभावना भाव्य च तस्या पुरुषप्रवृत्ति । सम्बन्धबोध करण तदीय प्ररोचना चाङ्गतयो
पयुज्यते । –मीमासार्थ॰ पृ॰ ९ । प्ररोच्यतेऽनयेति प्ररोचना प्राशस्त्यज्ञान तच्चाङ्ग फलोपकारिप्रयाजा
दिवत् –मीमांसाबाल॰ पृ॰ ८१ । मीमांसापरि॰ पृ॰ १८ । तत्र किं भावयेत् केन भावयेत्कथ भाव
येदित्याकाङ्क्षाया स्वर्ग भावयेत् यागेन भावयेत् अग्न्यन्वाधानप्रयाजावघातादिभिरुपकार सम्पाद्य भाव
येदित्येव भाव्यकरणेतिकर्त्तव्यतासमर्थनेन आकाङ्क्षापूरणात् प्रकरणाम्नात सकल शब्दसन्दर्भ भाव
नावाचिन आख्यातस्यैव प्रपञ्च । भाव्याद्यशत्रयवती सेयमर्थभावनेत्युच्यते । सा सर्वापि शब्दभावना
या भाव्या विधायको लिङादि करणम् अर्थवादसम्पादित स्तुतिरितिकर्तव्यता । सेय शब्दभावना
लिङादिभिरेव गम्यते । अर्थभावना सर्वैराख्यातप्रत्ययैर्गम्यत इत्युक्तम् –जैमिनिन्या॰ पृ॰ ७६ ।

शपरिपूर्णा भवति–किम्, केन, कथम् इति । किं
भावयेत् ? स्वर्गम् । केन ? द⁵⁹⁰³

अमावम्याया क्रियमाणो यज्ञविशेषो दर्श, पौर्णमास्याञ्च विधीयमान यज्ञानुष्ठान पौर्णमास
इति ।

र्शपौर्णमासाभ्याम् । क⁵⁹⁰⁴

कथमिति कथमिति यमुपपन्नकर्त्तव्यता श्र॰ ।

थम् इति ? इतिकर्त्तव्यतां दर्शयति
प्रया5905

यज्ञे कर्त्तव्यताविशेष –आ॰ टि॰ । आरादुपकारकरूपा प्रयाजादि –न्यायरत्न
मा॰ पृ॰ १२० ।

जादिव्यापाररूपाम् । सेत्थं त्र्यंशपरिपूर्णा शब्दभावना फ⁵⁹⁰⁶

आर्थीभावनायाम् ।

लभावनायां पुरुष
[p. 579 ] प्रवर्त्तयति । यद्यपि चेच्छास्मृत्या5907

लाकुटिकप्राया –आ॰ टि॰ । द्वारपालसदृशा इत्यर्थ ।

दयः पुरुषप्रवृत्तिहेतवः तथापि न तेषां5908

इच्छास्मृत्यादीनाम् ।

मुख्यः प्रवर्त्तना
व्यपदेशः, शब्दभावनायास्तु साध्यावगतिकारित्वेन मूलभूतत्वात् मुख्यः5909

प्रवर्तनाव्यपदेश ।

। शब्दभावना
इति शब्दशब्देन शब्दधर्मतया व्यपदेशात्, यथा ग्रामादिदा5910

–धाने श्र॰ ।

ने राज्ञो दातृत्वव्यपदेशो
मुख्यः ला5911

लकुट-दण्डधारिणाम् द्वारपालादीनाम् ।

कुटिकादीनां तु राजादेशानुसारेण प्रवृत्तानामौपचारिकः एवमत्रापि । तदुक्तम्–

सा5912

साध्यत्वहेतुव्यापा– श्र॰ ।

ध्यत्वे हेतु5913

–हेतुर्व्यापार आ॰ ।

व्यापारः कथ्यते शब्दभावना ।

शब्दधर्मतयाख्यातः का5914

पुरुषरूपेण कार्येण तस्या
स्तित्व सूच्यते –आ॰ टि॰ ।

र्यसंसूचितस्थितिः ॥

तथा च शब्दभावनासद्भावे किं प्रमाणमिति पर्यनुयोगोऽनुपपन्नः; यथैव हि अर्थ
प्रतिपत्त्यन्यथानुपपत्त्या शब्दस्य अ⁵⁹¹⁵

अभिधानात्मको ब॰, श्र॰ ।

भिधात्मको व्यापारः परिकल्प कल्प्य ते तथा प्रवृ
त्त्यन्यथानुपपत्त्या लिङादेः प्रवर्त्तनात्मकोऽपीति । तत्र यजेत स्वर्गकामः इत्यत्र द्वे भावने
प्रतीयेते शब्दात्मिका पुरुषप्रेरणारूपा अर्थात्मिका च पुरुषव्यापाररूपा इति । तत्र ल⁵⁹¹⁶

आख्यातविभक्ति –आ॰ टि॰ ।

कार
सामान्यस्यार्थः अर्थभाव⁵⁹¹⁷

प्रयोजनेच्छाजनितक्रिया
विषयव्यापार आर्थीभावना । सा चाख्यातत्वाशेनोच्यते आख्यातसामान्यस्य व्यापारवाचित्वात् । साप्यं
शत्रयमपेक्षते साध्य साधनमितिकर्त्तव्यताञ्च किं भावयेत्केन भावयेत्कथ भावयेदिति । तत्र साध्याका
ङ्क्षाया स्वर्गादिफल साध्यत्वेनान्वेति, इतिकर्त्तव्यताकाङ्क्षाया प्रयाजाद्यङ्गजातमितिकर्तव्यतात्वे
नान्वेति । –अर्थसं॰ पृ॰ १९-२३ । प्रवृत्तिश्चार्थभावनैव –मीमासार्थ॰ पृ॰ ९ । स्वर्गेच्छाजनितो
यागविषयो य प्रयत्न स भावना । स एव चाख्याताशेनोच्यते । यजत इत्याख्यातश्रवणे यागे यतेत
इति प्रतीतेर्जायमानत्वाततश्च प्रयत्न एवार्थी भावना । यथाहु–न्यायसु॰ पृ॰ ५७९ प्रयत्न
व्यतिरिक्तार्थीभावना तु न शक्यते । वक्तुमाख्यातवाच्येह प्रस्तुतेत्युपरम्यते ॥ –मीमांसान्या॰ पृ॰
१८५-८७ ।

ना । उक्तञ्च–

इ⁵⁹¹⁸

आर्थीभावना । अर्थात्मभावना त्वन्या सर्वाख्यातेषु गम्यते ॥ –तन्त्रवा॰ २ । १ । १ ।
बृहदा॰ भा॰ बा॰ टी॰ पृ॰ ५९० । शास्त्रदी॰ २ । १ । १ । न्यायकु॰ प्र॰ ५ । १३ । जैमिनिन्या॰ पृ॰
७५ । मीमांसावाल॰ पृ॰ ७५ । सर्वाख्यातस्य गोचरा –मीमांसार्थ॰ पृ॰ ८ । प्रकृत पाठ –अष्टसह॰ पृ॰
१९ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६२ । अर्थात्मा भावना त्वन्या सर्वत्राख्यातगोचर । –तन्त्ररह॰ पृ॰
४७ । मानमेयो॰ पृ॰ २७२ । सा चाख्यातस्य –वैयाकरणभू॰ द॰ पृ॰ १५६ । मुक्ता॰ दिन॰
पृ॰ ५१५ । व्याख्या–विधेयाया भावनाया पुरुषार्थरूपभाव्यनिष्ठत्वसूचनाय इच्छायोनित्व सूच
यितुम् इच्छार्थाद् अर्थयते णिजन्तादर्थयत इति कर्तृविवक्षायामेरजित्यच्प्रत्ययोत्पादनेन अर्थिन पुरु
षस्य अर्थशब्देन अभिधानाद् भावनायाश्च पुरुषधर्मत्वात् धर्मधर्मिणोश्चात्यन्त भेदाभावात् तादात्म्य
विवक्षित्वा अर्थात्मा चासौ भावना चेति विग्रह कार्य । अन्यामिति अर्थभावनापेक्षित्व शब्दभावनाया
सूचितम –न्यायसु॰ पृ॰ ५६० ।

यं त्वन्यैव सर्वार्था सर्वाख्यातेषु विद्यते । तन्त्रवा॰ २ । १ । १ इति ।

पुरुषव्यापारस्य हि सर्वत्रा5919

अतीतादौ –आ॰ टि॰ । यदा हि सर्वाख्यातानुवर्तिनी
करोतिधातुवाच्या पुरुषव्यापाररूपा भावनाऽवगता भवति, तदा तद्विशेषा सामान्याख्यातव्यतिरिक्त
शब्दविशेषवाच्या विधिप्रतिषेधभूतभविष्यद्वर्तमानादय प्रतीयन्ते । तथा च सर्वत्र सामान्यत करो-[p. n580 ]
त्यर्थोऽवगम्यते । किं करोति ? पचति । किमकार्षीदपाक्षीत् । किं करिष्यति पक्ष्यति । किं कुर्यात्
पचेत् । किन्न कुर्यान्न पचेदिति । –तन्त्रवा॰ २ । १ । १ ।

र्थे विद्यमानत्वात् सर्वार्था अर्थभावना, यजते,
[p. 580 ] अयजत, अयष्ट इत्यादि सर्वाख्यातेषु च विद्यते । न हि त⁵⁹²⁰

आख्याते ।

त्र पुरुषप्रेरणारूपा शब्द
भावनाऽनुभूयते सि5921

सिद्धकर्तृक्रियावाचिन्याख्यातप्रत्यये सति । सामानाधिकरण्येन करोत्य
र्थोऽवगम्यते ॥ तस्माल्लब्धात्मककर्तृव्यापारवचनानि करोत्यर्थवन्त्याख्यातानि । –तन्त्रवा॰ २ । २ । १ ।

द्धस्य आत्मव्यापारस्य अर्थभावनापरपर्यायस्य अनुभवात् । लिङादि
विषये तु यजेत इत्यादौ द्वयमनुभूयते–स्वार्थं लिप्समानो हि पुरुष स्वव्यापारे याग
विधानलक्षणे प्रवर्त्तते इति अर्थभावना, तमयं लिङ्प्रवर्त्तयतीति शब्दभावना चेति ॥ छ ॥

तदेतद्भावनावादिनो मतमयुक्त⁵⁹²²

नैतत्सारम्, न प्रयोगानिरूप्यत्वात् वैयर्थ्यात् पूर्वदोषत । अप्रवृत्ते फलायोगाद् रूपोक्तेर्व्यापृति
श्रुते ॥ –विधिवि॰ पृ॰ १६ । असत्त्वादप्रवृत्तेश्च नाभिधापि गरीयसी । बाधकस्य समानत्वात्
परिशेषोऽपि दुर्लभ ॥ –न्यायकु॰ ५ । १३ ।

म्, यतः शब्दस्य भावना, शब्द एव वा भावना
शब्दभावना स्यात् ? प्रथमपक्षे शब्दस्य भावना प्रेरकत्वम्, तच्च प्रेष⁵⁹²³

सज्ञापुरस्सरा व्यापारणा प्रेषणम्, निकृष्ट
विषयो नियोग इत्यर्थ । यत्पुनरभ्यर्हित व्यापारयति तदध्येषणम्, अभ्यर्हितविषय प्रबोधनमित्यर्थः ।
–वाक्यप॰ प्र॰ तृ॰ का॰ पृ॰ २५७ । प्रवर्त्यपुरुषापेक्षया ज्यायसा वक्त्रा प्रतिपाद्यमान कार्य प्रैष इति
व्यपदिश्यते । समेन आमन्त्रणम् । हीनेनाव्येषणमिति । –प्रक॰ प॰ पृ॰ १८० ।

णाध्येषणरूपम्,
तस्य चेत⁵⁹²⁴

न हि प्रेषणा
भ्यनुज्ञालक्षणा शब्दस्य व्यापारो निरूप्यते तस्य पुरुषधर्मत्वात् । न हि प्रेषणाध्येषणाभ्यनुज्ञालक्षण
शब्दस्य प्रयोगो व्यापारो निरूप्यते । ननु शब्दोच्चारणानन्तर तदवगमात्तैनोक्तमिति कथ प्रेषणादिलक्षण
शब्दप्रयोगो न निरूप्यत इत्याह–तस्य पुरुषधर्मत्वात् । सत्य शब्दविज्ञानानन्तरमुपलभ्यते । न त्वसौ
शब्दस्य, अभिप्रायभेदत्वात् । प्रेषणादे अचेतनत्वेन शब्देऽसम्भवात् । –विधिवि॰, टी॰ पृ॰ १६ ।

नात्मकपुरुषधर्मत्वात् कथं शब्देऽनुपचरित⁵⁹²⁵

शब्दस्य अचेतनत्वात् पुरुषाभिप्रायरूपा प्रेषणादय उपचरिता एव सम्भाव्यन्ते न तु मुख्या इति ।

स्य सभवः ? त⁵⁹²⁶

प्रेषणाध्येषणादिधर्मात्मकपुरुष ।

द्धर्माध्यासितपुरुष
प्रयुक्ताद् वाक्यादेव हि5927

हि शब्दे न तत्सं– आ॰, हि तच्छब्दे सभाव्यते ब॰ ।

शब्दे त⁵⁹²⁸

प्रेषणाध्येषणरूपम् ।

त्सभाव्यते न मुख्यत ।

किञ्च, 5929

न प्रवर्तेत पुरुष, प्रवर्तयतोऽपि
शब्दस्याननुरोध्यत्वात् । न हि सर्वस्मिन् प्रवर्तयितरि प्रवृत्ति प्रेक्षावताम् अपि त्वनुविधेये । न चार्था
नर्थप्राप्तिपरिहाराद्यनुविधानकारण स्वाम्यादाविव शब्दे समस्ति । फलात्प्रवृत्तौ तद्वैयर्थ्यम् । –विधिवि॰
पृ॰ १८ ।

प्रेर्यप्रेरकयोर्न निष्फला प्रवृत्तिः । किञ्चिद्धि स्वात्मनि परत्र वा अर्था
नर्थप्राप्तिपरिहारादिप्रयोजनमभिसन्धाय कश्चित् प्रेरकः प्रेर्यश्च प्रसिद्ध । न⁵⁹³⁰

न चाचेतनशब्दे आ॰ ।

चाचेतने
शब्दे त⁵⁹³¹

अर्थानर्थप्राप्तिपरिहारादिप्रयोजनानुसन्धानम् ।

दभिसन्धान संभवति तत्कथं तस्य⁵⁹³²

शब्दस्य ।

प्रेरकत्वम् ? ब⁵⁹³³

स्यान्मत
पवनादिरिव लङादि प्रेरयति पुरुषम्, तदसत्, अभिधानवैयर्थ्यात्, अप्रतीतव्यापारस्यापि वाय्वादेरिव
स्वभावत प्रेरकत्वात्, पूर्वोक्तदोषापाताच्च । न हि प्रवृत्तिं प्रति कारकत्वे शब्दस्य सदपि तद्व्यापारा
भिधानमङ्गम्, अनभिहितव्यापारस्यापि तस्य कारकत्वात्, कारकस्यानपेक्षितज्ञानत्वात् । –विधिवि॰
पृ॰ १८ ।

लवत्प्रभञ्जनादेरिवास्य⁵⁹³⁴

शब्दस्य ।

अनभिप्रायस्यापि प्रेरकत्वे शब्दविधिपक्षनिक्षिप्ताऽशेषदोषोप⁵⁹³⁵

प्रायश्चित्तवैयर्थ्यम् –आ॰ टि॰ ।

निपातः स्यात् ।

[p. 581 ]

किञ्च, अ⁵⁹³⁶

अस्य सद्भा– ब॰ ।

स्याः5937

शब्दभावनाया ।

सद्भावे प्रमाणम् लिङादिश्रवणानन्तरभाविनी प्रवृत्ति, लिङादि
शब्द एव वा ? न तावत्प्रवृत्तिः; त⁵⁹³⁸

प्रवृत्ते । लिङादिशब्दानन्तरभाविनी प्रवृत्तिरेव प्रमाणमिति
चेन्न, तन्निबन्धनत्वेन प्रवृत्तेरन्यत्रादृष्टत्वात् । त य न्निबन्धना हि प्रवृत्तिर्दृष्टा तदेव ता दृष्ट्वा
शक्यमनुमातुम्, न पुनरप्रतिपन्नपूर्वकरणभाव शब्दव्यापारविशेष । –वाक्यार्थमा॰ पृ॰ २७ ।

स्यास्त⁵⁹³⁹

शब्दभावना –आ॰ टि॰ ।

न्निबन्धनत्वेन क्वचिदन्यत्राऽदृष्टत्वात् । यन्नि
बन्धना हि प्रवृत्तिर्लोके दृष्टा तदेव तां दृष्ट्वाऽनु5940

–नुमान यु– ब॰ ।

मातुं युक्तम्, न पु5941

पुन प्रतिप– श्र॰ ।

नः अप्रतिपन्नपूर्वः
शब्दव्यापारवि5942

शब्दभावनाख्य –आ॰ टि॰ ।

शेषः अप्रामाणिकत्वप्रसङ्गात् । ना5943

लिङादिशब्द एव प्रमाणमिति
साहसम्, अगृहीतसम्बन्धस्य शब्दस्यावाचकत्वात् । अनवधारिते हि सम्बन्धिनि सम्बन्धबोधवैधुर्यात् ।
–प्रक॰ पं॰ पृ॰ १७२ ।

पि लिङादिश⁵⁹⁴⁴

–शब्दस्तत्र ब॰, –शब्दास्तत्र
श्र॰ ।

ब्द एव तत्र प्रमा
णम्, अगृहीतसम्बन्धस्य शब्दस्य अवाचकत्वात् । त⁵⁹⁴⁵

सम्बन्धाग्रहणम् ।

दग्रहश्च तद्व्यापारविशेषलक्षणस्य
सम्बन्धिनोऽनवधारणात् सिद्धः । नहि अनवधारिते सम्बन्धिनि सम्बन्धबोधः संभवति;
अतिप्रसङ्गात् ।

किञ्च, श⁵⁹⁴⁶

शब्दो व्यापा– श्र॰ ।

ब्दः स्वव्या5947

पुरुषप्रवृत्तिरूपम् ।

पारं विधिज्ञानसव्यपेक्षो जनयति, अनपेक्षो वा ? न
तावदनपेक्षः, विधिज्ञानस्य पुरुषप्रेरणायां क⁵⁹⁴⁸

कारणत्वा– ब॰ ।

रणत्वाभ्युपगमात् । अ⁵⁹⁴⁹

स्यान्मत शब्दो
विधिज्ञान जनयित्वा तत्कर⁵⁹⁴⁹

विधिज्ञानरूपकरण ।

णानुगृहीत प्रेरणारूप स्वव्यापारमारभत इति न करणत्वाभावः क्रियानि
ष्पत्तावेव करणत्वात्, तदिदमलौकिकम्, न हि कस्यचिद्वस्तुनः स्वज्ञानमुत्पादहेतु प्रतीतम् । –प्रक॰
पृ॰ प॰ १७३ ।

थ शब्दो विधिज्ञानं
जनयित्वा त⁵⁹⁵¹

तत्कारणानु– ब॰ ।

त्करणानुगृहीतस्त⁵⁹⁵²

पुरुषप्रेरणा ।

त्प्रेर⁵⁹⁵³

–रणरूप ब॰ ।

णारूपं स्वव्यापारमारभते, तदिदमलौकिकम्; न हि
कस्यचिद्वस्तुनः स्वज्ञानम् उत्पादहेतुः लोके प्रतीतम् । य⁵⁹⁵⁴

तुलना–यश्चासौ व्यापार
क्रियते चाभिधीयते च, स किं पूर्वमभिधीयते तत क्रियते, पूर्व वा क्रियते पश्चादभिधीयते, युगपदेव
वा अस्य करणाभिधाने इति । न तावत्पूर्वमभिधीयते अनुत्पन्नस्य अभिधानानुपपत्ते, न ह्यजाते पुत्रे
नामधेयकरणम्, अर्थासस्पर्शी च शब्द स्यात् । तत एव न युगपदुभयम्, अनुत्पन्नत्वानपायात् प्रयत्नगौ
रवप्रसङ्गाच्च । नापि कृत्वा अभिधानम्; विरम्य व्यापारासंवेदनात् । –न्यायम॰ पृ॰ ३४५ ।

दि च शब्दः स्वव्यापारं करोति
अभिधत्ते च, तदा उत्पाद्य पश्चात्तमभिधत्ते, युगपद्वा उत्पादयति अभिधत्ते च ? तत्र
प्रथमपक्षोऽनुपपन्नः; न⁵⁹⁵⁵

न शब्दः
ब॰ ।

खलु शब्दः स्वव्यापारमुत्पाद्य पश्चात्तमभिदधातीति श्राद्धिका
दन्यः प्रतिपद्यते । द्वितीयपक्षोऽप्यप्रातीतिकः, नहि सकृदुच्चरितः शब्दः स्वव्यापारस्य
कर्त्ता वक्ता च भवति इति प्रामाणिकः प्रतिपद्यते । सिद्धे हि वस्तुनि प्र⁵⁹⁵⁶

वाच्यवाचकसम्बन्ध ।

तिबन्धावगमपूर्विका
वचनस्य प्रवृत्तिः प्रतीयते ।

ननु लिङादिशब्दश्रवणानन्तरं प्रवृत्त्याख्यकार्यस्य प्रवर्त्तितोऽहमिति प्रतिपत्तितः
प्रतीतेः कथं त⁵⁹⁵⁷

शब्दे ।

त्र त⁵⁹⁵⁸

प्रवृत्ति –आ॰ टि॰ ।

त्कर्त्तृत्वा5959

–त्वाप्रतीतिरि– श्र॰ ।

प्रतिपत्तिरिति चेत् ? तदयुक्तम्; यतो द्विविधा प्रवृत्तिः प्रती
[p. 582 ] यते–एका परवशस्य, अन्या तु प्रेक्षापूर्वकारिण । तत्राद्यपक्षे हठाद् यागादिकर्मणि
बौद्धादेरपि प्रवृत्ति शब्देन क्रियतां पुरुषस्वातन्त्र्याभावात् । न खलु बलवज्जलप्रभञ्जन
प्रेरितस्य स्वातन्त्र्याभावे हठात्प्रवृत्तिर्न दृष्टा अनिच्छन्नप्यह प्रभञ्जनादिना प्रेरितः प्रवर्त्ते
इति प्रतीतेः । द्वितीयपक्षे तु येनाहं शब्देन प्रवर्त्तितः स किं प्रवर्त्तनायोग्यो न वा इति
यावन्न प्रेक्षापूर्वकारी विमृशति तावन्न प्रवृत्तिं विदधाति । नहि शब्देनाह प्रवर्त्तितः इति
अवश्यं प्रवर्त्ते इत्य⁵⁹⁶⁰

प्रेक्षापूर्वकारी ।

सौ शब्दमात्रे समाश्वसिति त⁵⁹⁶¹

अन्यथा–शब्दमात्रे समाश्वासे प्रेक्षापूर्वकारित्वविरोधात् ।

त्कारित्वविरोधानुषङ्गात् । अतोऽपौरुषे
यात् काकवासितप्रख्यात् शब्दात् कथं कस्यचित् प्रवृत्तिः स्यात् ? पौरुषेयस्यैव शब्दस्य
प्रवर्त्तनायोग्यत्वोपपत्तेः । तत्प्रणेतुः कुतश्चिदाप्ततामवसाय प्रेक्षापूर्वकारिणः सद्वैद्याद्युपदे
शादिव निःशङ्क प्रवृत्तिसभवात् । त⁵⁹⁶²

तत पौरु– ब॰ ।

स्मादपौरुषेयत्वे शब्दस्य पुरुषप्रवृत्तेरनङ्गत्वान्न
शब्दस्य भावना–प्रवर्त्तकत्व शब्दभावना इति पक्षो घटते ।

अथ श⁵⁹⁶³

अथ मतम्–अभिधैव भावना विधिर्लिङाद्यर्थ इति, अत्रोच्यते–प्रवृत्ते सर्वतोऽर्थे वा प्रसङ्गात् कार्यतो
गते । अस्थानान्नियतेर्हेतोरभावाच्चाभिधैव न ॥ विधिरित्यनुषज्यते । अभिधा चेद्विधि सर्वशब्दाना
यथास्वमभिधेयेषु तद्भाव इति घटादिशब्देभ्योऽपि प्रवृत्तिप्रसङ्गः अस्याविशेषात् । –विधिवि॰ पृ॰
२१ ।

ब्द एव भावना; तदप्यसाम्प्रतम्, शब्दस्वरूपमात्रस्य भावनास्वभावत्वे
घटादिशब्देष्वपि भावनाप्रसङ्गात् तन्मा5964

शब्दस्वरूपमात्रस्य ।

त्रस्य अत्राप्यविशिष्टत्वात् । तथा च लि5965

लिङ्लोट्तव्यपञ्चमलकाराणा विधिर्वाच्य । –न्यायसु॰
पृ॰ ५६० । लिङ्कृत्लोट्तव्यप्रत्ययमात्रगता शब्दभावना –जैमिनिन्या॰ पृ॰ ७५ ।

ङ्लो
ट्तव्यप्रत्ययप्रत्याय्यो विधिः । इति वचो विरुध्यते । तदेवं शब्दभावना
स्वरूपस्य विचार्यमाणस्याऽव्यवस्थितेः कथं त⁵⁹⁶⁶

शब्द
भावनया ।

या अर्थभावना भाव्येत ? यतो भाव्य
निष्ठो भावकव्यापारो भावना इति सुव्यवस्थितं स्यात् । द्वैविध्योपवर्णनञ्चास्याः
खपुष्पसौरभव्यावर्णनान्न विशिष्यते । तन्न भा5967

तुलना–यत्तावदुक्त शब्दव्यापार शब्दभावनेति; तत्र शब्दात्तद्व्यापारोऽनर्थान्तर
भूतोऽर्थान्तरभूतो वा ? –अष्टसह॰ पृ॰ ३१ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६२ । या तु शब्दभावनैव लिङाद्यर्थ
इति कौमारिलकुसृति सा तु प्रतीतिविसवादादिप्रतिहता । न हि विधिवाक्यश्राविपुरुषो लिङादि
स्वव्यापारमभिधत्ते अतो मया प्रवर्तितव्यमिति मन्यते –न्यायपरि॰ पृ॰ ३९८ । तन्त्ररह॰ पृ॰ ४८ ।
तस्माल्लिङादिजन्यबोधविषयाऽभिधाया इष्टसाधनत्वादिज्ञाननिरपेक्षायाः प्रवर्त्तकत्व निर्युक्तिकमेव ।
–वैयाकरणभू॰ द॰ पृ॰ १५७ ।

वनारू5968

–रूपापि श्र॰, –रूपोविधि– ब॰ ।

पोऽपि विधिर्घटते ॥ छ ॥

अ⁵⁹⁶⁹

प्रभाकरमतानुयायिन ।

परे पुन नियोग⁵⁹⁷⁰

तुलना–कोऽय नियोगो नाम ?
निशब्दो नि शेषार्थ योगार्थो युक्ति निरवशेषो योग नियोग । निरवशेषत्वम् अयोगस्य मनागप्य
भावात्, अवश्यकर्तव्यता हि नियोग । नियोगप्रामाणिका हि नियोगप्रतिपत्तिमात्रत प्रवर्तन्ते ।
–प्रमाणवातिकालं॰ पृ॰ १४ । नियुक्तोऽहमनेन वाक्येनेति निरवशेषो योग नियोग, तत्र मनागप्य
योगाशकाया सभवाभावात् । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६१ । अष्टसह॰ पृ॰ ५ । यदपि दर्शनम्–
प्रमाणान्तरापोचर शब्दमात्रालम्बनो नियुक्तोऽस्मीति प्रत्यात्मवेदनीय सुखादिवत् अपरामृष्टकालत्रयो[p. n583 ]
लिङादीनामर्थो विधिरिति । –विधिवि॰ पृ॰ ४८ ।

एव प्रवृत्तिहेतुत्वाद् विधिः इत्याचक्षते । तत्र चानेकधा
[p. 583 ] विप्रतिपत्तिः–केचि5971

तुलना–केषाञ्चिल्लिङादिप्रत्ययार्थ शुद्धोऽन्यनिरपेक्ष कार्यरूपो नियोग । –अष्टसह॰
पृ॰ ६ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६१ ।

त् लिङादिप्रत्ययार्थो नियोगः इत्यातिष्ठन्ते ।

प्रत्ययार्थो नियोगश्च यतः शुद्धः प्रतीयते ।

का5972

शब्दान्तराणि स्वार्थेषु व्युत्पद्यन्ते यथैव हि । आवापोद्वा
पभेदेन तथा कार्ये लिङादय ॥ लिङादियुक्तवाक्यश्रवणे तद्भावभाविन्या प्रवृत्त्या विशिष्टकार्यावग
तिमनुमाय वाक्यस्य तावद्धेतुतामध्यवस्यति । तत्रापि कोऽर्थभाग केन शब्दाशेनाभिहित इति विवेचने
लिङाद्यावापेन कार्यावगतिदर्शनात् तदुद्धारे चादर्शनात् त एव कार्यावगति कुर्वन्तीति शब्दान्तरवत्
लिङादीना कार्यवाचकत्वव्युत्पत्तिसिद्धि कार्यमेव हि सर्वत्र प्रवृत्तावेककारणम् । प्रवृत्त्यव्यभिचारि
त्वाल्लिङाद्यर्थोऽभिधीयते ॥ पृ॰ १७९ कार्यस्यैव प्रधानत्वाद् वाक्यार्थत्व च युज्यते । वाक्यं तदेव
हि प्राह नियोज्यविषयान्वितम् ॥ –प्रक॰ पं॰ पृ॰ १८८ । अत कृत्स्नो वेद कार्यपरत एव प्रमाणम् ।
इदमेव कार्यं मानान्तरागोचरत्वादपूर्वमिति, स्वात्मनि पुरुष नियुञ्जानो नियोग इति गीयते । –तन्त्र
रह॰ पृ॰ ६६ । लिङादेरवगम्यमान कार्यरूप प्रेरणात्मा च वाक्यार्थो नियोग । –न्यायमं॰ पृ॰
३५५ ।

र्यरूपश्च तेनात्र शुद्धं कार्यम⁵⁹⁷³

नियोग –आ॰ टि॰ । तुलना–प्रत्ययार्थो नियोगश्च यत शुद्ध प्रतीयते । कार्यरूपश्च
तेनात्र शुद्ध कार्यमसौ मत ॥ विशेषण तु यत्तस्य किञ्चिदन्यत्प्रतीयते । प्रत्ययार्थो न तद्युक्त धात्वर्थ
स्वर्गकामवत् ॥ प्रेरकत्वं तु यत्तस्य विशेषणमिहेष्यते तस्याप्रत्ययवाच्यत्वात् शुद्धे कार्ये नियोगता ॥
–अष्टसह॰ पृ॰ ६ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६१ । प्रमाणवार्तिकालं॰ पृ॰ २९ ।

सौ मतः ॥ प्रमाणवार्तिकाल॰ पृ॰ २९ ।

इत्यभिधानात् । अ⁵⁹⁷⁴

परेषा शुद्धा
प्रेरणा नियोग इत्याशय । –अष्टसह॰ पृ॰ ६ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६१ । तत्र शुद्धा प्रेरणा नियोग
इति पक्षे प्रेरणाया नियोज्यतारूपत्वात् यागनिरूपितनियोज्यतावान् स्वर्गकाम इत्येवमाद्यो बोध । ततो
नियोज्येन नियोजकाक्षेपात् यागविषयक स्वर्गकामीय नियोजकमित्यौपादानिकोऽपूर्वविषयो द्वितीय इत्यादि
बोध्यम् । –अष्टसह॰ यशो॰ पृ॰ ४९A ।

न्ये तु प्रेरकत्वमेव नियोगः इति ब्रुवते ।

प्रेरणैव नियोगोऽत्र शुद्धा सर्वत्र गम्यते ।

नाप्रेरितो यतः कश्चिन्नियुक्तं स्वं5975

स्व प्रबुद्ध्यते –अष्टसह॰, तत्त्वार्थश्लो॰ ।

प्रपद्यते ॥ प्रमाणवार्तिकाल॰ पृ २९ ।

प्रेरणासहितं कार्यं नियोगः इति चापरे मन्यन्ते ।

म⁵⁹⁷⁶

प्रयोक्तु –आ॰ टि॰ ।

मेदं का5977

आस्ता तावत्क्रिया लोके गमनागमनादिका । अन्त स्तनपानादिस्तृप्ति
कार्यपि या क्रिया ॥ सा यावन्मम कार्येयमिति नैवावधार्यते । तावत् कदापि मे तत्र प्रवृत्तिरभवन्न हि ॥
–प्रक॰ पं॰ पृ॰ १७७ ।

र्यमित्येवं ज्ञा5978

ज्ञान पूर्व स्वसिद्ध्यै –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६१ ।

तं पू5979

सर्व श्र॰ ।

र्वं यदा भवेत् ।

स्वसिद्धौ प्रेरकं तत्स्यादन्यथा तन्न सिद्ध्यति5980

–ति इति कार्य– श्र॰ ।

॥ प्रमाणवार्तिकालं॰ पृ॰ ३० ।

कार्यसहिता प्रेरणा नियोग इति चान्ये ।

प्रे5981

तुलना –
प्रमाणवार्तिकालं॰ पृ॰ ३० । अष्टसह॰ पृ॰ ६ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६१ ।

र्यते पुरुषो नैव कार्येणेह विना क्वचित् ।

ततश्च प्रेरणा प्रोक्ता नियोगः कार्यसङ्गता ॥ प्रमाणवार्तिकाल॰ पृ॰ ३०

[p. 584 ]

कार्यस्यैव उपचारत प्रवर्त्तकत्वं नियोग इत्यपरे ।

प्रेरणाविषयः कार्य न⁵⁹⁸²

न तावत्प्रे– ब॰, नचैतत्प्रे– श्र॰ ।

च तत्प्रेरक स्वतः ।

व्यापा5983

प्रवर्तकत्वम् –आ॰ टि॰ ।

रस्तु प्रमाणस्य प्रमेय उपचर्यते ॥ प्रमाणवार्तिकाल॰ पृ॰ ३०

कार्यप्रेरणयोः सम्बन्धो नियोग इत्यन्ये ।

प्रेरणा हि विना कार्य प्रेरिका नैव कस्यचित् ।

का5984

कार्यप्रेरणयो योग –तत्त्वार्थश्लो॰ ।

र्य वा प्रेरणायोगः नियोग⁵⁹⁸⁵

विनियो
ज्यत्वम् –आ॰ टि॰ ।

स्तेन सम्मतः ॥ प्रमाणवार्तिकाल॰ पृ॰ ३०

तत्समुदायो नियोगः इत्येके ।

परस्पराविनाभूत द्वयमेतत् प्रतीयते ।

नियोगः समुदायोऽस्मात् कार्यप्रेरणणयोयोर्मतः ॥ प्रमाणवार्तिकाल पृ॰ ३०

तदुभयस्वभाव⁵⁹⁸⁶

–विनिर्मुक्तपरमा– आ॰ ।

विर्निमुक्तः परमात्मस्वभावो नियोग इति केचित् ।

सिद्धमेकं यतो ब्रह्म⁵⁹⁸⁷

ज्ञानम् –आ॰ टि॰ ।

गत⁵⁹⁸⁸

ज्ञातम् –आ॰ टि॰ ।

माम्नायतः सदा ।

सिद्धत्वैन न तत्कार्य प्रेरक कुत एव तत् ॥ प्रमाणवार्तिकाल॰ पृ॰ ३०

य⁵⁹⁸⁹

यन्त्रारूढो दृष्टा
न्ततया यत्र स यन्त्रारूढो विषयारूढत्वाभिमानो नियोग इत्यर्थ । यजेत् स्वर्गकाम इत्यतो यागारू
ढत्वाभिमानवान् स्वर्गकाम इति बोध । –अष्टसह॰ यशो॰ पृ॰ ४९B ।

न्त्रारूढो नियोग इत्यपरे ।

कामी यत्रैव य कश्चिन्नियोगे सति तत्र सः ।

विषयारूढमात्मान मन्यमानः प्रवर्त्तते ॥ प्रमाणवार्तिकाल॰ पृ॰ ३०

भोग्यरूपो नियोगः इ⁵⁹⁹⁰

इत्यन्ये श्र॰, ब॰ ।

त्यपरे ।

ममेदं भोग्यमित्येव भोग्यरूप प्रतीयते । ममत्वेन च विज्ञान भोक्तर्येव व्यवस्थितम् ॥

स्वामित्वेनाभिमानो हि भोक्तुर्यत्र भवेदयम् । भोग्य तदेव विज्ञेय त⁵⁹⁹¹

तदेव
स्व आ॰ ।

देव स्व⁵⁹⁹²

स्वस्वामिभावो ज्ञापित
–आ॰ टि॰ । स्व निरूप्यते –प्रमाणवार्तिकाल॰ ।

5993

निरुध्यते आ॰ ब॰ ।

निरुच्यते ॥

साध्यरूपतया येन ममेदमिति गम्यते । तत्प्रसाध्येन रूपेण भोग्यं स्व व्यपदिश्यते ॥

सिद्धरूप हि यद् भोग्यं न नियोग स तावता । साध्यत्वेनेह भोग्यस्य प्रेरकत्वान्नियोगता5994

–ता इति पुरुष श्र॰ ।

॥

प्रमाणवार्तिकाल॰ पृ॰ ३० ।

पुरुष एव नियोग इति चापरे ।

ममेदं कार्यमित्येवं मन्यते पुरुष सदा ।

पुसः कार्यविशिष्टत्वं 5995

नियोग स्यादबाधित –तत्त्वार्थश्लो॰ ।
कार्यस्य सिद्धौ जाताया तद्युक्त पुरुष सदा । भवेत्साधित इत्येव पुमान् वाक्यार्थ उक्यते ॥ –प्रमा
णवार्तिकाल॰ पृ॰ ३० । अष्टसह॰ पृ॰ ६ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६२ ।

नि5996

नियोग्यस्य श्र॰ ।

योगोऽस्य च वाच्यता ॥ प्रमाणवार्तिकाल॰ पृ॰ ३० । इति ।

[p. 585 ]

तदप्यविचारितरमणीयम्; यतो नियोज्यप्रेरणानिरपेक्षस्य कार्यस्य नियोगरूप
तोपगम्यते, तत्सापेक्षस्य वा ? तत्राद्यविकल्पोऽनुपपन्नः5997

–न्नः निरपे– ब॰ ।

, त⁵⁹⁹⁸

नियोज्य प्रेरणाञ्चानपेक्षमाणस्य –आ॰ टि॰ । तुलना–प्रेरणारहितं कार्यं नियोज्येन
निवर्जितम् । नियोगो नैव कस्यापि नियोग इति कीर्त्यते ॥ वृत्तिर्नियोगशब्दस्य शुद्धे कार्ये यदा मता ।
संज्ञामात्रान्नियोगत्व भवत्केन निवार्यते ॥ युक्तस्तु पुरुषः कार्ये यत्र नैव प्रतीयते ॥ नियोगः स कथ
न्नाम सिद्धातीतादिबोधवत् ॥ नियोजकस्य धर्मोऽय नियोगो लोकसम्मत । तदेव कार्यमिति चेत्;
सिद्धत्वान्नास्य साध्यता ॥ साध्यत्वेन नियोगोऽयमिति चेद्व्यपदिश्यते । विषये तस्य तत्त्वेनोपचारात्
प्रकीर्त्तनम् । असिद्धस्य च तस्यास्तु कथ प्रेरकरूपता ॥ साध्यत्वेनावबोधोऽस्य प्रेरकत्व यदीष्यते ।
अप्रसिद्धस्य साध्यत्वं बोध सिद्धात्मकस्य च ॥ परस्परविरुद्धत्वमेकस्य कथमिष्यते । साध्यरूपतया तस्य
प्रतीति प्रेरिका यदि । नियोगत्व प्रतीते स्यान्न नियोगस्य तत्त्वत ॥ –प्रमाणवार्तिकालं॰ पृ॰ ३२
३३ । प्रेरणानियोज्यबर्जितस्य नियोगस्यासभवात् । तस्मिन्नियोगकरणे स्वकम्बलस्य कूर्दालिकेति
नामान्तरकरणमात्र स्यात् । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६५ । अष्टसह॰ पृ॰ ९ ।

न्निरपेक्षस्य कार्यमात्रस्य
अप्रवृत्तिहेतुतया नियोगत्वानुपपत्तेः । तत्सापेक्षस्य तु नियोगत्वे कथं कार्यस्यैव नियोग
रूपता ? त्रित⁵⁹⁹⁹

नियोज्यप्रेरणाकार्य
रूपस्य –आ॰ टि॰ ।

यस्यापि प्रवृत्तिहेतुतया त⁶⁰⁰⁰

नियोगरूपता –आ॰ टि॰ ।

द्रूपताप्रसङ्गात् प्रेरणा नियोगः इत्यप्यनेनापा
स्तम्, नि6001

नियोज्यनिर– आ॰ ।

योज्यादिनिरपेक्षा6002

नियोज्यफलरहितायाः प्रेरणाया
प्रलापमात्रत्वात् । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६५ । अष्टसह॰ पृ॰ १० ।

याः प्रेरणायाः प्रलापमात्रतया नियोगरूपतानुपपत्तेः ।
प्रेरणासहितं कार्यं नियोगः; इत्यप्ययुक्तम्, नियोज्या6003

नियोज्यविरहे नियोगवि
रोधात् । –अष्टसह॰ पृ॰ १० । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६६ ।

भावे नियोगस्यैवानुपपत्तेः । कार्य
सहिता प्रेरणा नियोगः इत्यप्यनेन⁶⁰⁰⁴

अत्रापि नियोज्याभावात् –आ॰ टि॰ ।

निरस्तम् । कार्यस्यैवोपचारतः प्रवर्त्तकत्वं नियोगः;
इत्यप्यसारम्, नि6005

नियोज्यादिनिरपेक्षस्य कार्यस्य प्रवर्तकत्वोपचारायोगात्, कदाचित् क्वचित् परमार्थतस्तस्य तथा
नुपलम्भात् । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६६ । अष्टसह॰ पृ॰ १० ।

योज्यादिनिरपेक्षस्यास्य प्रवर्त्तकत्वोपचारायोगात् । कार्यप्रेरणयोः
सम्बन्धोऽपि6006

ततो भिन्नस्य सम्बन्धस्य
सम्बन्धिनिरपेक्षस्य नियोगत्वाघटनात् । सम्बन्ध्यात्मन सम्बन्धस्य नियोगत्वमित्यपि दुरन्वयम्; प्रेर्य
माणपुरुषनिरपेक्षयो सम्बन्ध्यात्मनोरपि कार्यप्ररणयीर्नियोगत्वानुपपत्ते । –अष्टसह॰ पृ॰ १० ।
तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६६ ।

सम्बन्धिभ्योऽर्थान्तरभूतः सन्, अनर्थान्तरभूतो वा नियोगरूपतां प्रति
पद्यते ? न तावदर्थान्तरभूतः; तथा6007

सम्बन्धिभ्या भिन्नस्य ।

भूतस्य सम्बन्धस्यैवाऽसंभवतो नियोगरूपतानुपपत्तेः ।
सम्बन्ध्यात्मनोऽपि सम्बन्धस्य प्रेर्यमाणपुरुषनिरपेक्षस्य नियोगरूपतानुपपत्तिरेव । समु
दायनियोगवादोऽप्यनेनैव प्रतिव्यूढः । कार्यप्रेरणाविनिर्मुक्तस्तु नियोगो ब्रह्माद्वैतमव
लम्बते, तच्च प्रागेव⁶⁰⁰⁸

पृ॰ १५० ।

कृतोत्तरम् । यत्पुनः स्वर्गकामः पुरुषोऽग्निहोत्रादिवाक्यनियोगे
सति यागलक्षणं विषयमारूढमात्मानं मन्यमानः प्रवर्त्तते इति यन्त्रारूढनियोगाभिधानम्;
तदप्यचारु6009

तुलना–यन्त्रा
रूढतया भोग्यभोक्त्रो सम्बन्ध उच्यते । न सम्बन्धोऽस्ति भोग्यात्मा रूढश्च न नरस्तदा ॥ प्रतीतिकाले[p. n586 ]
सर्वस्य साध्यत्वेनास्वरूपता । तदेव तस्य रूपञ्चेत साध्यत्वस्य हानित ॥ –प्रमाणवार्तिकाल॰ पृ॰
३४ । तदपि न परमात्मवादप्रतिकूलम्, पुरुषाभिमानमात्रस्य नियोगत्ववचनात्तस्य च अविद्योदयनि
बन्धनत्वात् । –अष्टसह॰ पृ॰ १० । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६६ ।

; अपौरुषेयवाक्ये नियोक्तृत्वस्य निराकृतत्वान्निराकरिष्यमाणत्वाच्च ।
[p. 586 ] भोग्यरूपस्तु नियोगः फलस्वभावविधिनिरासेनैव निरस्तः । पुरुषस्वभावत्वे तु नियोगस्य
शाश्वतिकत्वप्रसङ्गः तस्य शाश्वतिकत्वात् ।

किञ्च, किमयं नियुङ्क्ते इति नियोगः, किं वा नियुक्तिः, नियुज्यतेऽनेन इति वा ?
तत्र प्रथमपक्षोऽनुपपन्नः, नियुक्तिक्रियायां कर्त्तृत्वस्य प्रेक्षावर्द्धमतया कार्यादिस्वभावे
नियोगे संभवाभावात् । नहि अमुष्मै प्रयोजनाय अमुमहं नियोक्ष्ये इति यस्य
नास्ति परामर्श तस्य नि6010

नियोक्तूतानुपपन्ना श्र॰ ।

योक्तृतोपपन्ना, स्वाम्यादौ तत्परार्शवत्येव अस्याः6011

नियोक्तृताया ।

प्रतीतेः ।
स⁶⁰¹²

यथाहि समीरण अभिप्रायशून्योऽपि सलिल समीरयति तथैव
अभिप्रायरहितस्यापि नियोक्तृता स्यादित्युक्ते प्राह ।

लिलसमीरणन्यायेन नियोक्तृत्वे च प्रागुक्तदोपा6013

प्रायश्चित्तवैयर्थ्यादि –आ॰ टि॰ ।

नुषङ्गः । नहि नियोक्तृमात्रसद्भावत
कश्चित् प्रवर्त्तते, यावत् तदनुविधेयतामात्मनो न प्रतिप⁶⁰¹⁴

–पद्येत् आ॰ ।

द्येत । नियुक्तिर्नियोगः नियु
ज्यतेऽनेनेति6015

–तिचेत्य– श्र॰, –ति इत्य– आ॰ ।

वा इत्यप्यनुपपन्नम्, भावकरणयोः क⁶⁰¹⁶

तुलना–अपि च नियोक्तृव्यापारो नियोगो न नियोक्तुर्विनाऽवकल्पते । न चास्य सभव, अपौरुषे
यत्वाभ्युपगमात् । –विधिवि॰ पृ॰ ६० ।

र्तृकर्मापेक्षत्वात्, तयोश्चासंभवे भाव
करणयोरप्यसंभवात् । न ह्यत्र कश्चिन्नियोक्ता विद्यते । शब्दस्य च नियोक्तृत्वं
प्रागेव प्रतिपिद्धम् ।

किञ्च, अ⁶⁰¹⁷

तुलना–सर्वत्र च वाक्यार्थे अष्टप्रकारो भेद –प्रमाण
किं नियोग स्यात् प्रमेयमथवा पुन । उभयेन विहीनो वा द्वयरूपोऽथवा पुन ॥ शब्दव्यापाररूपो वा
व्यापार पुरुषस्य वा । द्वयव्यापाररूपो वा द्वयाव्यापार एव वा । –प्रमाणवार्तिकाल॰ पृ॰ ३१ ।
तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६२ । अष्टसह॰ पृ॰ १० ।

यं नियोग शब्दव्यापाररूपः, पुरुषव्यापाररूपः, उभयरूपः, अनु
भयरूपो वा ? प्रथमपक्षे शब्दभावनापक्षनिक्षिप्तदोपानुषङ्गः, शब्दव्यापारस्य शब्दभाव
नारूपत्वात् । द्वितीयपक्षे तु अर्थभावनापक्षोक्तदू6018

–दूषणगण
प्र– ब॰ ।

षणप्रसङ्ग पुरुषव्यापारस्य अर्थ
भावनास्वभावत्वात् । उभयपक्षेऽपि उ⁶⁰¹⁹

उभयदोषानुषंगः ब॰, श्र॰ ।

भयपक्षोपक्षिप्तदोषानुषङ्गः ।

अनुभयपक्षेप्यसौ विष⁶⁰²⁰

तुलना–नियुज्यमानविषयनियोक्तॄणा यदीष्यते ।
धर्मो नियोग सर्वत्र न शब्दार्थोऽवतिष्ठते ॥ नियोज्यधर्मभावे हि तस्यानुष्ठेयता कुत । सिद्धोऽपि यद्यनु
ष्ठेयो नानुष्ठाविरतिर्भवेत् ॥ –प्रमाणवार्तिकाल॰ पृ॰ १६ । सोऽपि विषयस्वभावो वा स्यात्, फलस्व
भावो वा, नि स्वभावो वा ? –अष्टसह॰ पृ॰ ८ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६२ ।

यस्वभावः, फलस्वभावः, नि स्वभावो वा स्यात् ? यदि
विषयस्वभावः; तदाऽसौ यागादिर्विषयः अग्निष्टोमेन यजेत स्वर्गकामः इत्यादि
नियोक्तृवाक्यकाले अस्ति, न वा ? यदि नास्ति, तदा6021

तुलना–विषय
धर्मतायामपि विषयस्यापरिनिष्पत्तेः स्वरूपाभावात् कथ शब्दादसौ प्रत्येतु शक्यः ? –प्रमाणवार्तिकालं॰
पृ॰ १७ । अष्टसह॰ पृ॰ ८ ।

त⁶⁰²²

विषयस्वभाव ।

त्स्वभावो नियोगोऽपि नास्तीति
कथमसौ खपुष्पवद् वाक्यार्थः स्यात् ? बुद्ध्यारूढस्य भा6023

भविष्यतो यागादेर्विषयस्य ।

विनस्तस्य वाक्यार्थत्वे
[p. 587 ] सौगतमता6024

–तानुसारेण प्र– आ॰, ब॰ ।

नुसरणप्रसङ्गः । अथ त⁶⁰²⁵

वाक्यप्रयोगकाले । तुलना–अथ तद्वाक्यकाले विद्यमानोऽसौ, तर्हि न नियोगो वाक्य
स्यार्थ, तस्य यागादिनिष्पादनार्थत्वात्, निष्पन्नस्य च यागादे पुनर्निष्पादनायोगात् । –अष्टसह॰ पृ॰
८ ।

त्काले सोऽस्ति; एवमपि न नियोगो वाक्यार्थः,
तस्य⁶⁰²⁶

नियोगस्य ।

यागादिनिष्पादनार्थत्वात् । न चान⁶⁰²⁷

विषयनियोगयोः –आ॰ टि॰ ।

योस्तादात्म्ये स्वात्मैव स्वात्मनो निष्पादको
युक्तो विरोधात्, निष्पन्नस्य यागादेः पुरुषादिवन्निष्पादनविरोधाच्च । अ⁶⁰²⁸

अथ कि– श्र॰ ।

थ त⁶⁰²⁹

यागादे ।

स्य किञ्चि
दनिष्पन्नं रूपमस्ति तन्निष्पादनार्थो नियोगः; तर्हि तत्स्वभावो नियोगोप्यनिष्पन्न इति
कथं वाक्यार्थः ? कल्पनारूढस्य वाक्यार्थत्वे स एव सौगतमतानुप्रवेशः । फलस्वभावो
नियोगः, इत्यप्ययुक्तम्; न⁶⁰³⁰

तुलना–द्वितीय
पक्षेऽपि नासौ नियोग, फलस्य भाव भावि त्वेन नियोगत्वाघटनात्, तदा असन्निधानाच्च । तस्य वाक्या
र्थत्वे निरालम्बनशब्दवादाश्रयणात् कुत प्रभाकरमतसिद्धि ? –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६२ । अष्टसह॰
पृ॰ ८ ।

हि स्वर्गादिफलं नियोगो घटते फलान्तरपरिकल्पनप्रसङ्गात्,
निष्फलस्य नियोगस्यानुपपत्तेः । फलान्तरस्य च फलस्वभावनियोगवादिनां नियोगत्वापत्तौ
तदन्यफलकल्पने अनवस्थाप्रसङ्गः । फलस्य च वाक्यकालेऽसन्निहितत्वात् तत्स्वभावो
नियोगोऽप्यसन्निहित एवेति कथं वाक्यार्थः ? बुद्ध्यारूढस्य वाक्यार्थत्वे परम⁶⁰³¹

सुगतमत ।

तप्रवेश
प्रसङ्गः । निःस्वभावो नियोगः इ⁶⁰³²

इत्यप्येतेन ब॰, श्र॰ ।

त्यप्यनेन प्रत्युक्तम्, निःस्वभावस्यास्य अन्यापोह
त्वानतिक्रमात् ।

किञ्च⁶⁰³³

स हि प्रवर्तकस्वभावो वा स्यादतत्स्वभावो वा ? –तत्त्वार्थश्लो॰
पृ॰ २६४ । अष्टसह॰ पृ॰ ८ ।

, अयं नियोगः प्रवर्त्तकस्वभाव, अप्रवर्त्तकस्वभावो वा ? प्रथमप⁶⁰³⁴

तुलना–नियुक्तेन निवृत्तिश्चेत् ? सर्वस्यात प्रसज्यते ।
तत्स्वभावतया काशमनाकाश न कस्यचित् ॥ स्वभावोऽपि विषर्यासादन्यथा यदि गम्यते । विपर्यासा
विपर्यासव्यवस्था क करिष्यति ॥ –प्रमाणवार्तिकाल॰ पृ॰ १५ ।

क्षे
प्रभाकरवत् ता6035

तथागता– श्र॰ ।

थागतादीनामपि प्रवर्त्तकः स्यात् तस्य⁶⁰³⁶

नियोगस्य ।

सर्वथा प्रवर्त्तकस्व⁶⁰³⁷

–स्वभावात् आ॰ ।

भावत्वात् । तेषां6038

सौगता
दीनाम् । तुलना–तेषा विपर्यासादप्रवर्तक इति चेत्, परेषामपि विपर्यासात् प्रवर्तकोऽस्तु । शक्य हि
वक्तुम्–प्राभाकरा विपर्यस्तत्वात् शब्दनियोगात् प्रवर्तन्ते नेतरे, तेषामविपर्यस्तत्वादिति । सौगतादयो
विपर्यस्ता तन्मतस्य प्रमाणबाधितत्वात् न पुन प्राभाकराः इत्यपि पक्षपातमात्रम्; तन्मतस्यापि
प्रमाणबाधितत्वाविशेषात् । –अष्टसह॰ पृ॰ ९ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६४ ।

विपर्यासादप्रवर्तकः इति चेत्, न; भव⁶⁰³⁹

प्राभाकराणामपि ।

तामपि विपर्यासात् प्रवर्तकः इ⁶⁰⁴⁰

इति वक्तु आ॰, श्र॰ ।

त्यपि वक्तुं सुशक
त्वात् । अथाप्रवर्त्तकस्वभावोऽसौ; तर्हि सिद्धस्तस्य प्रवृत्तिहेतुत्वाभावः, स च वाक्यार्थ
त्वाभावं साधयति । न च अग्निष्टोमादिवाक्ये विषयादिपदार्थवाचकपदव्यतिरेकेण
विषयफलयोः मध्यवर्त्तिन तटस्थस्य वा नियोगस्य वाचकं किञ्चित्पदमस्ति, यतः
सोपि विषयादिवत् पदार्थतां प्रतिपद्येत । न चाप⁶⁰⁴¹

तुलना–पदार्थ एव वाक्यार्थो न च सोऽनन्यगोचरः । तत्र पदार्थस्यैव पदार्थान्तरोपकल्पित
विशेषस्य वाक्यार्थत्वादपदार्थत्वे तदनुपपत्ति । –विधिवि॰ पृ॰ ४९ ।

दार्थो वाक्यार्थो भवितुमर्हति; अन्यो
[p. 588 ] न्यसापेक्षपदान्तरनिरपेक्षपदार्थसमुदायलक्षणत्वाद् वाक्यार्थस्य । तन्न नियोगोऽपि
वाक्यार्थो घटते ॥ छ ॥

येऽपि प्रेपणा6042

तत्र विधि प्रेरणम् भृत्यादेर्निकृष्टस्य प्रवर्त्तनम् । निमन्त्रण नियोगकरणम्, आवश्यके
प्रेरणेत्यर्थ । आमन्त्रण कामचारानुज्ञा । अधीष्ट सत्कारपूर्वको व्यापार । –वैयाकरणभू॰ पृ॰ १४२ ।

ध्येपणाभ्यनुज्ञा6043

–लक्षणप्रयो– आ॰ ।

लक्षणः प्रयोक्तृधर्मः प्रवृत्तिहेतुत्वेन प्रसिद्धो विधि
इत्या6044

नैयायिकाअपि । विधिर्विधायक । यद् वाक्य विधायक चोदक स विधि, विधिस्तु नियोगोऽनुज्ञा
वा । यथा अग्निहोत्र जुहुयात् स्वर्गकाम इत्यादि । –न्यायभा॰ २ । १ । ६३ । यद्वाक्य विधत्ते इदं कुर्या
दिति स नियोग । अनुज्ञातु यत्कर्त्तारमनुजानाति तदनुज्ञावाक्यम् । –न्यायवा॰ पृ॰ २६९ । विधिर्व
क्तुरभिप्राय प्रवृत्त्यादौ लिङादिभिः । अभिधेयोऽनुमेया तु कर्त्तुरिष्टाभ्युपायता ॥ प्रवृत्त्यादी इत्यादिप
दान्निवृत्ति, विषयसप्तमीयम्, तेन प्रवृत्तिनिवृत्तिविषय आप्ताभिप्रायो लिङर्थ इत्यर्थ । प्रवर्त्तकमिष्ट
साधनताज्ञानमेव लिङर्थस्त्वाप्ताभिप्रायो लाघवादिति भाव । –न्यायकुसु॰, प्रका॰ ५ । १५ ।

मनन्ति, तेप्यतत्त्वज्ञाः; पु6045

अपौरुषेये प्रैषादिर्नृधर्मो नावकल्पते । लोके हि प्रतीत प्रेषणाध्येषणाभ्यनुज्ञालक्षणोऽभिप्रायातिशय
प्रयोक्तृधर्मो लिङर्थ, तस्यापीरुषेयेषु वेदवाक्येष्वसभव । प्रतीते सभव इति चेत्, न, पौरुषेय
त्वापत्ते । –विधिवि॰ पृ॰ २३ । आज्ञादिस्तु न वेदार्थ पुधर्मत्वेन युज्यते । –न्यायसु॰ पृ॰ ३७ ।

रुषसम्बन्धशून्येषु वेदवाक्येषु पुरुषधर्मतया प्रसिद्धानां
प्रेपणादीनाम् अत्यन्तासंभवतो विधित्वकल्पनानुपपत्तेः । तत्र⁶⁰⁴⁶

वेदे ।

तेषां6047

पुरुषाभिप्रायरूपाणा प्रैषादीनाम् ।

कल्पने वा पौरुषेयत्वानु
षङ्गाद् अपौरुपेयत्वकल्पनानुपपत्तिरिति एकं सन्धित्सोरन्यत्प्रच्यवते । अ⁶⁰⁴⁸

द्रष्टव्यम् –पृ॰ ५८० टि॰ ४ ।

सत्कारपूर्विका
हि व्यापारणा प्रेपणा उच्यते, सत्कारपूर्विका तु अध्येपणा, परेष्टस्य अप्रतिकूलवृत्तिरभ्य
नुज्ञेति सर्वे एते प्रेपणादयः पुरुषगताशयविशेषस्वभावत्वाद् अपौरुपेयेषु वेदवाक्येषु न
मनागपि सङ्गच्छन्ते इति ॥ छ ॥

अ⁶⁰⁴⁹

मीमासकवैया
करणादयः । एतच्चतुष्टयानुगतप्रवर्त्तनात्वेन वाच्यता लाघवात् । उक्तञ्च–अस्ति प्रवर्त्तनारूपमनुस्यूत
चतुर्प्वपि । तत्रैव लिङ् विधातव्य किं भेदस्य विवक्षया ॥ न्यायव्युत्पादनार्थ वा प्रपञ्चार्थमथापि
वा । विध्यादीनामुपादान चतुर्णामादितः कृतमिति । प्रवर्त्तनात्वञ्च प्रवृत्तिजनकज्ञानविषयतावच्छेदक
त्वम् । तच्चेष्टसाधनत्वस्यास्ति इति तदेव विध्यर्थ । –वैयाकरणभू॰ पृ॰ १४५ । तत्र च प्रैपादीना
विशेषाणा व्यभिचारित्वेन अवाच्यत्वात् सर्वानुयायिन प्रवर्त्तनासामान्यस्य वाच्यत्वेऽवगते –न्यायसु॰
पृ॰ ३० । तत्र चावापोद्वापाम्या प्रवर्तनाया विधिशक्तिम्वधारयति । प्रवृत्त्यनुकूलो व्यापारः प्रवर्तना
स च व्यापार प्रैषादिरूपो विविध इति प्रत्येक व्यभिचारित्वाद्विधिशब्दवाच्यत्वानुपपत्ते प्रवर्तनासामा
न्यमेव विधिशब्दवाच्यमिति कल्पयति । –मीमासान्याय॰ पृ॰ १८० ।

न्ये तु प्रैपा6050

–प्रेषणावीना श्र॰ ।

दीनां प्रत्येकं व्यभिचारात् अनेकशक्तिकल्पनादोपाच्च सर्वत्राऽव्य
भिचारिणः प्रवर्त्तनामात्रस्यैकस्य विधित्वमिति प्रतिपन्नाः, तेप्यसमीक्षिततत्त्वा, नि6051

न च प्रवर्तनामात्रमवि
शेषमकर्त्तृकम् यदपि मतम्–अनेकसामर्थ्यपरिकल्पनादोषाद् व्यभिचाराच्च प्रैपादीनामवाच्यत्वादव्य
भिचारात्प्रवर्तनामात्र लोके लिङाद्यर्थ तस्य वेदेप्युपपत्तिरिति; इदमप्यचतुरस्रम्, निर्विशेषसामान्या
योगात्, अकर्त्तृकत्वे व्यापारानुपपत्तेश्च । न तावत् प्रैषादयो विशेषा सम्भविन । नाप्यन्यो विशेष
कश्चिदुपदर्श्यते । तदुपदर्शने वा सामान्यस्याभिधानमस्मिन्नवसरे व्यर्थम् । तदेतदपास्तसकलभेद प्रवर्त
नासामान्य ब्राह्मण्यमिव समुज्झितकठादिभेद स्यात् । प्रवर्तना च प्रवर्तयितुर्व्यापार, स तमन्तरेण नाति
विराजते, पुरुषस्याभावात् शब्दस्य च प्रवर्तकत्वनिषेधात् प्रवर्त्तयितुरभाव । –विधिवि॰ पृ॰ २५-२६ ।

र्विशे
[p. 589 ] षस्य सा6052

सामान्यस्यासंभ– श्र॰ ।

मान्यस्यैवाऽसंभवात् । यथैव हि खण्डादिविशेषशून्यं गोत्वादि न संभवति,
एवं परित्यक्तप्रैषादिविशेषं प्रवर्त्तनामात्रमपि । वेदस्य चाऽपौरुषेयत्वाभ्युपगमे पुरुषग
ताशयविशेषस्वभावानां प्रैषादिविशेषाणामसंभवात् का प्रवर्त्तनामात्रस्य संभावनापि ?

यच्चोक्तम्6053

पृ॰ ५८८ पं॰ १० ।

–प्रैषादीनां व्य⁶⁰⁵⁴

प्रेषणायाः विधित्वे अध्येषणायां विधित्वं न स्यात् अध्येषणाया
विधित्वे च प्रेषणायां विधित्वाभावः इति परस्परं व्यभिचारः । प्रेषणादिषु प्रत्येकं शक्तिकल्पने गौरवमिति
भावः ।

भिचारात् इत्यादि; तदयु6055

–युक्तं यथास्व– ब॰ ।

क्तम्; यथासंभवं यथास्व
रूपञ्च प्रवर्त्तकत्वाभ्युपगमात् । यदा हि प्रेपणातः प्रवर्त्तते तदा तस्याः प्रवर्तकत्वम्, यदा
तु अध्येषणातस्तदा तस्या इति । नहि कदाचिद्दीर्घाः शुक्लादिस्वरूपास्तन्तवः पटस्य
जनकाः कदाचित्तु ह्रस्वा रक्तादिस्वभावा वा इत्येतावता तन्तुव्यतिरिक्तस्यान्यस्यैव
कस्यचित्पटोत्पत्तिं प्रति उपादानकारणत्वं युक्तं प्रतीतिविरोधात् ॥ छ ॥

अन्ये त्वा6056

जयन्तभट्टप्रभृतयः । फलस्यैवेष्यमाणस्य पश्यन् प्रेरकता मतः ।तस्मात्पुंसः प्रवृत्तौ प्रभवति
न विधिर्नापि शब्दो लिङादिः । व्यापारोप्येतदीयो न हि पटुरभिधा भावनानामधेया ॥ न श्रेयःसाधनत्वं
विधिविषयगतं नापि रागादिरेवं । तेनाख्यत्काम्यमानं फलममलमतिः प्रेरकः सूत्रकारः ॥क्वचित्सा
क्षात्पदोपात्तं कचित्प्रकरणागतम् । क्वचिदालोचनालभ्यं फलं सर्वत्र गम्यते ॥तस्मात्फलस्य साध्यत्वात्
सर्वत्र तदवर्जनात् । क्रियादीनाञ्च तादर्थ्यात् तस्य वाक्यार्थतेष्यते ॥प्राधान्ययोगादथवा फलस्य
वाक्यार्थता तत्र सतां हि यत्नः । प्रयोजनं सूत्रकृता तदेव प्रवर्तकत्वेन किलोपदिष्टम् ॥ –न्यायमं॰
पृ॰ ३६२–६५ ।

हुः–फलं प्रवर्त्तकम्, तद्व्यापारः प्रवर्त्तना । सर्वोऽपि हि प्रेक्षापूर्वकारी
फलोद्देशेन प्रवर्त्तते, अतः फलस्य प्रवर्त्तकत्वम् । प्रीत्यात्मकता तस्य प्रवृत्तौ व्यापारः
स एव च प्रवर्त्तना विधिरिति; तदप्यसङ्गतम्; फल⁶⁰⁵⁷

यदि मन्येत फलं प्रवर्त्तकं तद्व्यापारः प्रवर्त्तना, फलार्थिनः पुरुषस्य तत्साधने
प्रवृत्तेः अन्यथाऽभावात् । न कश्चिद्व्यापारविशेषः प्रवर्तना अपि तु प्रवृत्तिसमर्थं व्यापारमात्रं च प्रयोज
कव्यापारः, भिक्षा वासयति कारीषोऽग्निरध्यापयतीति दर्शनात्; तदसत्; अर्थिता व्यापृतिः पुंसो नियमः
किन्निबन्धनः । फलसाधनता कर्मनिश्चेया साध्यता कदा ॥ –विधिवि॰ पृ॰ २६ ।

स्य प्रवृत्तिहेतुत्वानुपपत्तेः । नहि
अवगतमपि फलम् अर्थितां विना प्रवृत्तिहेतुः । सर्वस्य सर्वत्र प्रवृत्तिप्रसङ्गात् ।
अर्थिता च न फलस्य व्यापारः, किन्तु प्र⁶⁰⁵⁸

आत्मनः –
आ॰ टि॰ ।

तिपत्तुरिच्छारूपतया तद्ध⁶⁰⁵⁹

पुरुषधर्मत्वात् । फलार्थिता चेत् प्रवृत्तिहेतुः; सेच्छा तद्योगो वा इच्छासमवायो
वा कृत्तद्धितसमासेषु सम्बन्धाभिधानं त्वतल्भ्याम् इति वचनात् पुरुषधर्म इति न फलं व्यापृतिः ।
–विधिवि॰ पृ॰ २७ ।

र्मत्वात् । अर्थ⁶⁰⁶⁰

अथ तदिच्छोपहारमुखेन फलस्य प्रवृत्तिहेतुर्धर्मः प्रीत्यात्मता फलव्यापारः
प्रवर्त्तना; सापि तत्रैव न कर्मणि । फलव्यापाराच्च प्रवर्त्तमानः सर्वत्र प्रवर्तेत नियमनिमित्ताभावात् ।
–विधिवि॰ पृ॰ २७ ।

फलस्य प्रीत्यात्मकत्वमन्तरेण इच्छाया एवानुत्पत्तेः तदु6061

इच्छोत्पादनमुखेन ।

त्पादनद्वारेण फलधर्मस्य प्रीत्या
त्मकत्वस्य प्रवृत्तिहेतुत्वम्; नन्वे6062

सूरिः –आ॰ टि॰ ।

वमपि प्रीत्यात्मकत्वस्य फले एवाऽवस्थानात् त⁶⁰⁶³

फले एव ।

त्रैव
आत्मनः प्रवृत्तिः स्यात् न कर्मणि । अ⁶⁰⁶⁴

फलात् –आ॰ टि॰ ।

तोऽर्थान्तरत्वात्तस्य⁶⁰⁶⁵

कर्मणः –आ॰ टि॰

। नह्यन्य⁶⁰⁶⁶

फलम् ।

दभिलषितम् अन्य⁶⁰⁶⁷

कर्मणि यागादौ ।

त्र
[p. 590 ] प्रवृत्तिः अतिप्रसङ्गात् । अ⁶⁰⁶⁸

तत्साधनत्वात् कर्मण्येव प्रवर्तते न सर्वत्र, तत एव तर्हि तत्साधनत्व प्रवृत्तिहेतु
कर्मणि न फलरूपम् तच्च कर्मसमवायीति कर्म प्रवर्तक स्यात् । चोदयति–तत्साधनत्वात् कर्मण्येव
प्रवर्तते सर्वत्र सर्वेषा फलसाधनत्वाभावात् । परिहरति–तत एव तत्साधनत्वे सति प्रवृत्तिभावादेव ।
भवतु तर्हि तत्साधनत्व प्रवृत्तिहेतु कर्मणि, न फलरूपम् । भवतु को दोष ? इत्यत आह–ततश्च कर्मसम
वायि न फलसमवायीति कर्मैव प्रवर्तक स्यात् । –विधिवि॰, टी॰ पृ॰ २७-२८ ।

थाऽभिप्रेतफलसाधनत्वात् कर्मण्येव प्रवृत्तेर्नातिप्रसङ्गः, न खलु
प्रेक्षापूर्वकारिणः उपायं परित्यज्य अनुपायेऽसाधने वा साध्ये प्रवर्त्तन्ते, कथमेवं फलस्य
प्रवर्त्तकता त⁶⁰⁶⁹

फलसाधन
भूतस्य यागस्यैव प्रवर्त्तकत्व स्यात्, यागस्य तत्साधनत्वे निश्चिते सत्येव प्रवृत्तिदर्शनात् ।

त्साधनस्यैव तत्प्रसङ्गात् ।

न⁶⁰⁷⁰

एव
तर्हि तत्साध्यता प्रवृत्तिहेतु, सा च फलसमवायिनीति न दोष, तथाहि समभिलषितस्य तृप्त्यादे कर्म
विशेषेण साध्यत्वात्तत्रैव प्रवृत्ति, का पुनरिय साध्यता ? यदि रूप फलस्य; सर्वत्र प्रवृत्तिप्रसङ्ग ।
एतदुक्त भवति–फलसमवायिन्यपि साध्यता साधनाधीननिरूपणतया साधनमपि गोचरयति न पुनर
साधनमपि तेनैव तस्माद्विशेषात् साधन एव प्रवर्त्तयति न तु सर्वत्रेति । तदेतद् दूषयति–का पुनरिय
साध्यता ? यदि रूप फलस्य, ततस्तस्य साधनाधीननिरूपणत्वाभावान्न साधने प्रवर्त्तयेत् प्रवर्त्तयेद्वा
सर्वत्रैव अन्यत्वाविशेषात् । –विधिवि॰, टी॰ पृ॰ २८ ।

नु निय⁶⁰⁷¹

ज्योतिष्टोमादियागजन्यता हि स्वर्गा
दिफलसमवायिनी अत वस्तुत यागसाध्यताया प्रवृतिहेतुत्वे फलस्यैव प्रवर्तकत्व फलितमिति भाव ।

तकर्मसा6072

–साध्यतया प्रवृत्ति– श्र॰ ।

ध्यतायाः फलसमवेतायाः प्रवृत्तिहेतुत्वात् फलस्य प्रवर्त्तकत्वम्,
नियते च उपायभूते कर्मणि प्रवृत्तिरविरुद्धा, ननु केयं तत्साध्य⁶⁰⁷³

नियतकर्मसाध्यता ।

ता-फलस्य स्वरूपम्,
श⁶⁰⁷⁴

तच्छक्ति– श्र॰ ।

क्तिभेदो वा ? यदि स्वरूपम्, तदा तस्य⁶⁰⁷⁵

फलभूतस्वर्गस्वरूपस्य ।

सर्वत्राविशेषात् निय⁶⁰⁷⁶

ज्योतिष्टोमादिवत्

तकर्मणीवं अ⁶⁰⁷⁷

गोवधादौ –
आ॰ टि॰ ।

र्थान्तरेऽपि
प्रवृत्तिः स्यात् । न⁶⁰⁷⁸

नहि भु– श्र॰ ।

हि तृप्तिः भुज्यपेक्षयैव तृप्तिर्भवति नाग्न्यपेक्षया इति, तृप्त्यर्थिना
अग्नावपि प्रवर्त्तितव्यम् । श⁶⁰⁷⁹

शक्तिविशेष ।

क्तिभेदोऽपि फलस्य स्व⁶⁰⁸⁰

स्वसत्ताकाले श्र॰, ब॰ ।

सत्त्वकाले, अभावकाले वा स्यात् ?
त⁶⁰⁸¹

कदा पुनरय शक्तिभेद साध्यताभिधान ? फलस्य भाव
समये न तावत्, वैयर्थ्यादप्रवृत्तिहेतुत्वाच्च । न खलूत्पन्नस्योत्पाद यद्योगिनी शक्तिरर्थवती । नापि
सिद्धे फले तत्साधने कश्चित्प्रवर्तते । –विधिवि॰ पृ॰ २९ ।

त्राद्यविकल्पोऽयुक्तः, यतः प्रतिनियतादेव कर्मणः प्रतिनियतस्य फलस्योत्पत्त्यर्थं तच्छक्ति
भेदः परिकल्प्यते । न चोत्पन्नस्य सम्बन्धिनी शक्तिः उत्पादनियमे समुपयुज्यते । न खलु
उत्पन्नं शक्तिवशादुत्पद्यते विरोधा6082

उत्पन्नस्य उत्पत्तिविरोधात्,
अनुत्पन्नस्यैव हि समुत्पादो दृश्यते ।

त् । द्वितीयविकल्पोप्यसुन्दरः, न⁶⁰⁸³

अभावकालेप्यसत् कथ शक्तिमत् खपुष्पवत्–
विधिवि॰ पृ॰ २९ ।

हि फलमविद्यमानं
खपुष्पप्रख्यं सा6084

साध्यताशक्ति– श्र॰, ब॰ ।

ध्यताख्यशक्तिभेदाश्रयो भवितुमर्हति । त⁶⁰⁸⁵

साध्यतारूपशक्तिविशेषाधारत्वे ।

दा6086

तदाश्रयसत्त्वे वा ब॰ ।

श्रयत्वे वा तस्या6087

फलस्य ।

ऽसत्त्व
विरोधः6088

शक्त्याधारत्वे
सत्त्वमेव स्यादिति भाव ।

, असतः सकलशक्तिविरहलक्षणत्वात् ।

किञ्च, इदं फलं विद्यमानं स⁶⁰⁸⁹

तत् श्र॰ ।

त् पुरुषं प्रेरयति, अविद्यमानं वा ? यदि विद्य
[p. 591 ] मानम्, किमर्थं प्रेरयति ? फलार्थी हि पुरुषः प्रवर्त्तते, त⁶⁰⁹⁰

फल स्वर्गादि ।

च्चेद् विद्यते; अलं प्रवृत्त्या ।
नहि लोके यस्य यदस्ति स तदर्थं पुनः प्रवर्त्तते इति प्रतीतम् प्रवृ6091

निष्पन्नेऽपि फले प्रवृत्तौ प्रवृत्त्यनुपरमः स्यात् ।

त्त्यनुपरमप्रसङ्गात् ।
सतोऽपि फलस्य आत्मसम्बन्धितां कर्त्तु प्रवर्त्तते, इत्यप्ययुक्तम्, यतः फलं सुखम्,
दुखाभावश्च, तदुभयमप्युपजायमानम् आत्मसम्बद्धमेवोपजायते । अथ स्वर्गकामः
पुरुषः स्वर्गादेः फलस्य विद्यमानस्यैव आत्मसम्बद्धतां कर्त्तुं प्रवर्त्तते, नन्वेवं पुत्र⁶⁰⁹²

पुत्रका
मनया क्रियमाणे पुत्रेष्टियज्ञे न हि पुत्र स्वर्गादिवत् विद्यमानोऽस्ति ।

का
मादौ का वार्त्ता ? नहि पुत्रादिफलस्य तदा विद्यमानता संभवति प्रतीतिविरोधात् ।

किञ्च, इदं फलं सत्तामात्रेण प्रवृत्तिहेतुः, साध्यताविशिष्टं वा ? प्रथमपक्षे
सिद्धेपि फले पुरुषप्रवृत्तिहेतुत्वं स्यात्, सत्तामात्रस्य तत्राप्यविशेषात् । न च सिद्धस्य
सिद्धये प्रेक्षावतां प्रवृत्तिर्युक्ता त⁶⁰⁹³

प्रवत्त्यविरामप्रसङ्गात् ।

दनुपरमप्रसङ्गात् । अथ साध्यतावच्छिन्नं फलं प्रवृत्ति
हेतुर्न केव⁶⁰⁹⁴

अर्थितारहितम् –आ॰ टि॰ ।

लम्; तदप्यनुपपन्नम्; अ⁶⁰⁹⁵

अर्थिनोऽ– आ॰ ।

नर्थिनोऽप्यतः6096

साध्यतावच्छिन्नात् फलात् ।

प्रवृत्तिप्रसङ्गात् । फलं हि साध्य
तया विशिष्टं प्रतीयमानं यदि प्रतिपत्तारं प्रवर्त्तयति तदा अ⁶⁰⁹⁷

अर्थिनमपि आ॰ ।

नर्थिनमपि प्रवर्त्तयेत्त⁶⁰⁹⁸

–येदविशे– श्र॰, ब॰ ।

द
विशेषात् । तन्न विद्यमान⁶⁰⁹⁹

–मानस्य प्रेर– आ॰ ।

स्यास्य प्रेरकत्वं युक्तम् । नाप्यविद्यमानस्य, अ⁶¹⁰⁰

अविद्यमानफलस्य ।

स्याऽस⁶¹⁰¹

असत्त्वात् ।

तः कारक
त्वानुपपत्तेः, असच्च प्रेरकञ्च–इति वि6102

प्रेरकत्वे सत्त्वमेव स्यादिति भाव ।

प्रतिषेधात् ॥ छ ॥

येऽपि 'फलाभिलाष एव 6103

पुरुषनिष्ठ ।

प्रेर्यगतः प्रेरकत्वाद् विधिः, अनर्थिनः प्रवृत्त्यप्रतीतेः,
स हि शब्दमन्तरेणापि क्वचिदभिलषिते वस्तुनि अर्थिनं पुरुषं प्रवर्त्तयति इत्याचक्षते,
तेऽप्यसमीक्षितवाचः, अभिलाषस्य अव्यापकतया प्रवृत्त्यङ्गतानुपपत्तेः । तदव्यापकता
च बालकप्रवृत्तौ तदसंभवात्सुप्रसिद्धा । तथाहि–कश्चिदाचार्यप्रेरितो बालकः कार्य
किमपि कुर्वन् केनचित् प्रयोजनं पृष्टः सन्नुत्तरमाह–न वेद्मि करणे अस्य किमपि
प्रयोजनम्, केवलमाचार्यप्रेरितः करोमि इति । ततः फलाभिलाषमन्तरेणापि पुरुष
प्रवृत्तिप्रतीतेः अव्यापकः सर्वप्रवर्त्तनानां फलाभिलाषः ॥ छ ॥

अन्ये तु कर्मैव अभिप्रेतार्थप्रसाधकत्वाद् विधिः इति प्रतिपन्नाः, तन्मतमप्य
सङ्गतम्, क⁶¹⁰⁴

अस्तु
तर्हि कर्म प्रवर्तकम्, अभिमतसाधनता तस्य प्रवर्तना, प्रवृत्तिहेतुरूपत्वात्; न, विषयत्वात् । तदेतद्
दूषयति न तस्य विषयत्वात्, प्रवृत्तिकर्त्तु प्रयोजक प्रवर्त्तक । सिद्धश्च स भवति । तदिह सिद्ध चेत् कर्म
प्रवृत्ते प्राक् प्रवृत्ते भावनाया विषयो न भाव्यम् । न जातु गगनमस्या भाव्य भवितुमर्हति । विषय
श्चेत् कर्म, असिद्धत्वात् कथ प्रवर्त्तकमित्यर्थ । –विधिवि॰, टी॰ पृ॰ ३५ ।

र्मणो विधिविषयतया विधिस्वभावत्वा6105

न हि घटस्य
ज्ञानविषयत्वे ज्ञानस्वभावता युक्ता –आ॰ टि॰ ।

नुपपत्तेः । 6106

विधिर्विष– श्र॰, विधिविष– ब॰ ।

विधेर्विषयो हि कर्म
[p. 592 ] लोके प्रसिद्धं न तत्स्व⁶¹⁰⁷

विधिस्वभावम् ।

भावम्, अतोऽन्येनात्र⁶¹⁰⁸

कर्मणि यागादी ।

प्रव⁶¹⁰⁹

–र्तकेन भवि– श्र॰, ब॰ ।

र्त्तकेन हि भवितव्यम् । नहि स्वस्यैव
स्वात्मसिद्ध्यर्थं प्रवर्त्तकत्वं युक्तं विरोधात् ।

किञ्च, उत्पन्नं कर्म आत्मसिद्ध्यर्थं पुरुषं प्रवर्त्तयति, अनुत्पन्नं वा ? तत्र उत्प
न्नस्य स्वरूपसिद्धेर्जातत्वात् पुरुषप्रेरणा व्यर्था । अनुत्पन्नस्य तु प्रेरकत्वानुपपत्तिः ।
सदेव हि किञ्चित् कस्यचित्प्रेरकं नासत् खरविषाणादिकम्, तथा6110

असत प्रवृत्तिक्रियाया कर्तृत्वरूपस्य
प्रवर्त्तकत्वस्य असम्भवात् ।

विधस्य कारकत्वा
योगात् । असता चा6111

कर्मणा ।

नेन स⁶¹¹²

सह पौरु– श्र॰ ।

ह अपौरुषेयवचसः सम्बन्धासंभवात् कथं तद् वेद
वाक्यैः प्रतिपाद्येत यतः पुरुषप्रवृत्तिहेतुत्वात् तद् वाक्यार्थः स्यात् । अथ सामान्या6113

याग इति –आ॰ टि॰ ।

का
रेण सत् कर्म विशेषा6114

कारीषादि –आ॰ टि॰ ।

कारसम्पादनाय पुरुषं प्रेरयति, तन्न, येनांशेन तत् सन्न तेनां6115

सामान्येन –आ॰ टि॰ ।

शेन पुरुषसाध्यम्, येन चांशेन⁶¹¹⁶

विशेषरूपेण –आ॰ टि॰ ।

साध्यं न तेन त⁶¹¹⁷

वेदवाक्येनाभिधेयम् ।

दभिधेयं सम्बन्धासंभवात् । नहि
सम्बन्धा6118

सङ्केत-अर्थ-शब्दानाम् ।

ऽभिधेयाभिधानानां नित्यत्वाभ्युपगमे अनित्ये कर्मविशेषे नित्यस्य सम्बन्धस्य
संभावनापि संभवति । ल⁶¹¹⁹

ननु विधेर्लिङादिवाक्यताभ्युपगमात् तदुच्चारणात् प्रागसिद्धत्वे सति
अगृहीतसम्बन्धत्वेन बाच्यत्वायोगाल्लिङाद्युच्चारणात् प्रागेव सिद्धे तत्परत्व न युक्तमित्याशक्य शब्दश्रव
णानन्तरभाविप्रवृत्तिहेतुप्रेषणाध्येषणादिव्यापारानुवृत्तप्रवर्त्तनासामान्याभिधानेन तद्विशेषापेक्षायामपोरु
षेये वेदे पुरुषधर्मस्य प्रेषणादेरसम्भवात् तद्व्यतिरिक्तविध्याख्यस्य विशेषस्य परिशेष्याल्लक्षणया गम्यमा
नस्य सम्बन्धग्रहणानपेक्षत्वेन प्राक् सिद्ध्यनपेक्षणादविरुद्धा शब्दव्यापरतेति –न्यायसु॰ पृ॰ ५५९, तथा
पृ॰ ३० । मीमासान्याय॰ पृ॰ १८० ।

क्षणया त⁶¹²⁰

विधि ।

त्प्रतिपत्तिः, इत्यप्ययुक्तम्, त⁶¹²¹

लक्षणाया ।

स्यास्त⁶¹²²

सम्बन्धवत् ।

द्वत् शब्दार्थनि
रूपणाव⁶¹²³

पृ॰ ५७० ।

सरे निरस्तत्वात् ॥ छ ॥

अथ आ⁶¹²⁴

यदपि समर्थनम्–अप्राप्तसम्बन्धया क्रियया आत्मन सम्बन्धस्य प्रतीत्या
प्रवृत्ति यथाऽद्य तवेद कर्मेति लोके । अतश्च अज्ञातज्ञापनमप्रवृत्तप्रवर्त्तनमुभयविधप्राप्तिप्रतिषेधेन अप्रा
प्तक्रियाकर्तृसम्बन्धो विधिरिति विधिविदामुद्गारा । –विधिवि॰ पृ॰ ४० ।

त्मनोऽप्राप्तक्रियासम्बन्धप्रतिपत्तिः प्रवर्त्तकत्वाद् विधिः, त⁶¹²⁵

तदेव कर्म श्र॰ ।

वेदं कर्म
इत्युक्ते हि क्रियासम्बन्धमात्मन्यवगम्य प्रवर्त्तमानाः प्रतीयन्ते लौकिका इति, तदप्य
युक्तम्, न⁶¹²⁶

नैतत्सारम्,
यस्मात्–न प्रवृत्तिर्योगधियो लोकेऽभिप्रायवेदनात् । मृषा भवेत्तथा काम किं मुधैष प्रयस्यति ॥ प्रति
पद्यतानामायमात्मन क्रियायोग शब्दात्, त च तथाभावे तथेति निश्चिनोतु विपर्यये नैतदेवमिति । प्रवर्तते
तु कस्मात् ? लोके त्वद्य तवेद कर्मेति वचनादधिगतवक्त्रभिप्रायो यो यदभिप्रायानुरोधी स प्रवर्तितुमर्हति
अन्यथा सर्वस्य प्रवृत्ते । –विधिवि॰ पृ॰ ४१–४२ ।

हि क्रियासम्बन्धप्रतिपत्तिमात्रेण प्रवृत्तिर्लोके प्रतीयते, अपि तु त⁶¹²⁷

तदविरोधितया ब॰ ।

दनुरोधि
त⁶¹²⁸

वाक्यप्रयोक्तृपुरुषस्य अभिप्रायानुरोधात्
प्रवृत्तिर्भवति अत अभिप्रायानुरोध एव विध्यर्थ स्यादिति भाव ।

या, अन्यथा सर्वस्यैव त⁶¹²⁹

तदेवं कर्म श्र॰ ।

वेदं कर्म इति कर्मसम्बन्धप्रतिपत्तिमात्रेण प्रवृत्तिः प्रसज्येत,
[p. 593 ] अतस्तदनुरोधितापि प्रवर्त्तकत्वाद् विधिः प्रसज्येत । सापि वा न प्राप्नोति, स्वामि
वाक्यवद् वेदवाक्ये तस्याः6130

प्रयोक्तृपुरुषाभावात् अभिप्रायानुरोधितायाः अभावात् ।

सत्त्वाऽसंभवात् । इदं कुरु इति वाक्याद्धि स्वामिनोऽभि
प्रायं विदित्वा तदिच्छानतिक्रमेण तदनुरोधितया प्रवर्त्तते । न चैतद् वेदवाक्ये संभ
वति वक्तुरसत्त्वात् ॥ छ ॥

6131

मण्डनमिश्रादय । मण्ड
नमिश्रा हि इद मच्छ्रेय साधनम् इत्यवगमस्यैव प्रवृत्तिहेतुता स्वीकुर्वन्ति; तथा चोक्त तै–पुँसा नेष्टा
भ्युपायत्वात् क्रियास्वन्य प्रवर्त्तक । प्रवत्तिहेतु धर्मञ्च प्रवदन्ति प्रवर्तनाम् ॥ प्रवत्तिसमर्थो हि कश्चिद्
भावातिशयो व्यापाराभिधान प्रवर्तना । सा च क्रियाणामपेक्षितोपायतैव । न हि तथात्वमप्रतिपद्य तत्र
प्रवर्तते कश्चित् । याप्याज्ञादिम्य प्रवृत्ति साऽपि कथचिदपेक्षितनिबन्धनत्वमुपाश्रित्यैव अन्यथाऽभा
वात् । –विधिवि॰ पृ॰ २४३ । तथा चोक्तम्-तया धात्वर्थकार्यत्वे पद श्रुत्योपदर्शिते । भावनाया
विधिश्रुत्या पुषार्थांशसाध्यतेति ॥ श्रेयःसाधनता ह्येषा नित्य वेदात् प्रतीयते मी॰ श्लो॰ पृ॰ ४९ ।
इति च । तस्मादिष्टसाधनतैव विधि लिङाद्यभिधेयेति तद्युक्ताया भावनाया फलमेव भाव्य धात्वर्थस्तु
करणमिति पृ॰ ४६ तेनाभिधाव्यापारप्रवर्तनाभिधानवत् प्रवर्तनारूपेण इष्टसाधनता शब्दोऽभिधत्ते
न स्वरूपेणेति न प्रतीतिविरोध । इदमेव भगवतो मण्डनमिश्रस्यापि 'पुँसा नेष्टाभ्युपायत्वत् क्रियास्वन्यः
प्रवर्तक । प्रव्र्त्तिहेतु धर्मञ्च प्रवदन्ति प्रवर्तनाम् । एवङ्कारञ्च प्रवर्तनाप्रत्यय इत्यादि वदतोऽभिमतम् ।
तदेव शब्दकर्तृक प्रवर्तनारूपेष्टसाधनत्वाभिधानमेव शब्दभावनेति गीयते । –न्यायरत्नमा॰ पृ॰ ४७,
५३–५४ । इष्टसाधनत्वमेव विधितत्त्वम् तन्त्ररह॰ पृ॰ ४५ । तथा च प्रवर्तनत्वानुरोधात् विधेरपि
इष्टसाधनत्वादिकमेवार्थः –मुक्ता॰ पृ॰ ५१६ ।

येऽपि स्वर्गादिफलसाधनत्वेन धात्वर्थं प्रतीत्य पुरुषार्थसाधनत्वादस्मिन्6132

ज्योतिष्टोमादियागे ।

न्
प्रवर्त्तामहे इति श्रेयःसाधनत्वाख्यधर्मावगमः प्रवृत्तिहेतुत्वाद् विधिः' इत्याचक्षते,
तेऽप्यशब्दार्थविदः; श्रेयःसाधनातायाः विधित्वेन लोकेऽप्रसिद्धेः, प्रैषादीनामेव तत्र⁶¹³³

लोके ।

तत्त्वे6134

विधित्वेन ।

न प्रसिद्धेः । लिङादिशब्दवाच्यो हि विधिः । न च श्रेयःसाधनता तच्छब्द
वाच्यतया लोके प्रसिद्धा, येनास्या6135

श्रेय साधनतापरनाम्न्या इष्टसाधनताया ।

विधित्वं स्यात्, लोकानुसारेण च पदार्थव्यवस्था ।
य एव लौकिकाः शब्दाः त एव वैदि6136

उद्धृतमिदम् –तौताति॰ पृ॰ १३४ ।

काः शाबरभा॰ १ । ३ । ३० इत्यादिवचनात् ।

किञ्च, कस्येयं श्रेयःसाधनता–भावनायाः, धात्वर्थस्य वा ? न तावद् भा6137

तुलना–किञ्च, भावनागत श्रेयःसाधनत्व प्रवर्त्तकमिष्यते तै, तच्च न पृथगभिधातु युक्तम् ।
भावनाया त्र्यशत्वेन तत्स्वरूपावगमसमये एतदशयो स्वर्गयागयो साध्यसाधनभावावगतिसिद्धे । –
न्यायमं॰ पृ॰ ३६१ ।

व
नायाः, तस्याः प्रागुक्तप्रकारेण असिद्धस्वरूपत्वात् । नापि धात्वर्थस्य; यागादेः पशुव
धप्रधानस्य श्रेयःसाधनत्वानुपपत्तेः । न खलु हिंसा श्रेयःसाधनम्; ब्राह्मणवधा
देरपि त⁶¹³⁸

श्रेय साधनत्वप्रसङ्गात् ।

त्प्रसङ्गात् । 6139

विहितानुष्ठानस्य तत्सा– ब॰ ।

विहितानुष्ठानत्वात्त⁶¹⁴⁰

यज्ञो हि वेदे विहितोऽत स श्रेय साध
नमित्युक्ते सत्याह । तुलना–विधिपूर्वकस्य पश्वादिवधस्य विहितानुष्ठानत्वेन हिसाहेतुत्वाभावात्
असिद्धो हेतुरिति चेत्, तर्हि विधिपूर्वकस्य सधनवधस्य खारपटिकाना विहितानुष्ठानत्वेन हिंसाहेतुत्व
मा भूदिति सधनवधात् स्वर्गो भवतीति वचन प्रमाणमस्तु –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १२ ।

त्साधनत्वे सधनं ब्राह्मणं हन्यात् इत्यादेरपि
[p. 594 ] 6141

चौरशास्त्रविहितत्वात् ।

विहितानुष्ठानत्वात् श्रेयःसाधनत्वानुषङ्गः । अप्रामाण्यञ्च ठकशास्त्रवद् वेदेऽप्यविशिष्टम् ।

अन्ये तु उ⁶¹⁴²

उपदेश इति विशिष्टस्य शब्दस्योच्चारणम् –शाबरभा॰
१ । १ । ५ । "ननु चोदनाया प्रामाण्य प्रतिज्ञात कथमुपदेशस्य साध्यते ? अत आह–चोदना चोपदेशश्च
विधिश्चैकार्थवाचिन । –मी॰ श्लो॰ सू॰ ५ श्लो॰ ११ । उपदेशो नियोज्यार्थकर्माप्रस्थितचोदना ।
प्रथितो गुरुवैद्यादौ नित्येऽपि न न कल्प्यते ॥ यद्यप्याज्ञाऽभ्यर्थना वेदेऽनुपपन्ना, उपदेशस्तु युज्यते । सोऽपि
तद्वदेव प्रेरणात्मकश्चतुर्थो लोके प्रज्ञायते । तथाहि–आज्ञाऽभ्यर्थने हि नियोक्त्रर्थमनाहितनियोज्यफल कर्म
गोचरयत । नियोज्यार्थ तूपदेशः । अनुज्ञा तु यद्यप्येव क्वचित् तथापि प्रवृत्तपुरुषविषयत्वान्नोपदेश ।
नियोज्यार्थकर्मगोचरमप्रवृत्तप्रवर्तनमुपदेशमाचक्षते धीराः । न हि गामभ्याज माणवकमध्यापय कुरु
यथाभिमतमित्युपदेशप्रतीति । नापि भैक्ष्य चेत् चर ज्वरित पथ्यमश्नीयादिति प्रतीति, भूयसा
चैष पौरुषेयेषु कामार्थशास्त्रादिष्वाज्ञादिभिरनारूषितो लोके प्रज्ञायते, गोपालादिवच सु च मार्गाख्यान
परेषु अनेन पथा गच्छेति । प्रदर्शनार्थञ्चेदम्, अतोऽर्थशब्दाभिधोच्चारणादिज्ञानञ्च कर्मकर्तृकरणभाव
साधनेन उपदेशशब्देन उच्यते । प्रेषणादिवत् तैरपि हि यथाविवक्षितमर्थादयो निर्दिश्यन्ते सिद्धान्त
मुपक्रमते–उच्यते–उपदेशो नियो उपदेशस्तु युज्यते तस्य अपौरुषयेऽपि सभवात् । न ह्यसौ नियोजका
र्थकर्मेति वक्ष्यति, येन चेतनकर्तृक स्यात्, न चासौ न लौकिक अप्रेरणात्मको वा येनाविधि स्यादित्याह
सोऽपि तद्वदेव आज्ञावदेव प्रेरणात्मकश्चतुर्थो लोके प्रज्ञायते । एतदुक्त भवति–आज्ञाभ्यर्थनोपदेशा
कर्मणि प्रवृत्तिजननेन तद्गोचरयन्तो भवन्ति प्रेरणात्मतया समाना । तेषामाज्ञाभ्यर्थनाभ्या गोचरी
क्रियमाण कर्म अनादृतनियोज्यप्रयोजनमाज्ञापयितुरभ्यर्थयमानस्य वा प्रयोजनायावकल्प्यते । उपदेश
गोचरस्तु कर्म अनादृतोपदेशकप्रयोजनमुपदेष्टव्यार्थमेवेत्ययम् आज्ञाऽभ्यर्थनाभ्यामुपदेशस्य भेद, प्रेरणा
त्मकत्व चेति नियोज्यार्थ कर्म यस्योपदेशस्य न तु नियोक्त्रर्थ स तथोक्त इत्यक्षरयोजना । अप्रस्थितस्य
अप्रवृत्तस्य पुस प्रस्थापना चोदना ननूपदेशो विधि, स चार्थभेदाभिधायक, शब्द इति क्वचित्क्वचिदु
च्चारणमाह शब्दस्योच्चारणमिति । क्वचिदर्थं विध्युद्देशेनैकवाक्यत्वादिति । वक्चिद्वचनम् चोदनेति
क्रियाया प्रवर्तक वचनमिति । क्वचित् ज्ञान शास्त्र शब्दविज्ञानादसन्निकृष्टेऽर्थे विज्ञानमिति, वार्तिक
कारश्च अभिधा भावनामाहुरित्यभिधामिति । अत आह–प्रदर्शनार्थं चेद विशिष्ट शब्दो विधिरिति ।
अतोऽर्थशब्दाभिधोच्चारणादिज्ञान च कर्मकर्तृकरणभावसाधनेनोपदेशशब्देन यथायथमुच्यते –विधिवि॰,
टी॰ पृ॰ २३८–२४१ ।

पदेशो विधिः इत्यामनन्ति । उपदेशशब्देन⁶¹⁴³

कर्मकरणभावसाधनेषु क्रमशः ।

च⁶¹⁴⁴

च प्रविषयो ब॰ ।

विषयो लिङादिः
अभिधा चोच्यते । तत्र उपदिश्यते प्रत्याय्यते इत्युपदेशो विषयो यागादिः, उपदिश्यतेऽ
नेन इत्युपदेशो लिङादिः, उपदेशनमुपदेशः अभिधा उ⁶¹⁴⁵

–उच्चारमुच्यते श्र॰ ।

च्चारणमुच्यते, तदप्यसङ्गतम्,
ठकोपदेशस्यापि विधित्वप्रसङ्गात् । भवत्परिकल्पितप्रक्रियायाः अग्निष्टोमेन यजेत
स्वर्गकामः इत्यादिवत् सधनं ब्राह्मणं हन्याद्भूतिकामः इ⁶¹⁴⁶

ठकशास्त्रीयवाक्येष्वपि

त्या
दावपि तुल्यत्वात् ।

किञ्च, परानुग्रहप्रवृत्तस्य आप्तस्य वचनम् उपदेशः प्रसिद्धः । न च वेदे तथा6147

परान्ग्रहप्रवृत्त ।

विधः कश्चित् पुरुषोऽस्ति अपौरुषेयत्वाभावप्रसङ्गात्, तत्कथमस्य⁶¹⁴⁸

अग्निष्टोमेन यजेत स्वर्गकाम इत्यादि विधिवाक्यस्य ।

उपदेशतापि ?
न खलु उपदेष्टॄव्यतिरेकेण उपदेशः कदाचित्प्रतिपन्नः । गुरुवैद्याद्युपदेष्टॄसद्भावे
[p. 595 ] सत्येव भैक्षं चर, ध्यानाध्ययने कुरु, ज्वरित⁶¹⁴⁹

–त ओषधं आ॰ ।

औपधं पिवेत्, पथ्यमश्नीयात् इत्या
द्युप⁶¹⁵⁰

–पदेशप्रतीते आ॰ ।

देशस्य प्रतीतेः । न च श⁶¹⁵¹

ननूक्तमुपदेश इति विशिष्टस्य शब्दस्योच्चारणम्; यद्येवमव्युत्पन्नस्यापि प्रवृत्तिप्रसङ्ग ।
उच्यते–विशिष्ट पुरुषार्थस्य शुद्धस्योपायमाह य । पुरुषार्थो यदा येन यो नरेणाभिकाङ्क्ष्यते ॥ पुरुषा
र्थस्योपायमनवगतमवगमयन्नुत्कर्षाद्विशिष्ट शब्द उक्त, अन्यथा सर्व एव शब्दः शब्दान्तराद् भिन्न
इत्यविशेषणमेव स्यात् । अतो नाऽविदितार्थस्य प्रवृत्ति । –विधिवि॰ पृ॰ २४० ।

ब्द एव उपदेष्टा इत्यभिधातव्यम्; अव्युत्पन्नस्याप्यतोऽर्थ
प्रतिपत्तिप्रसङ्गात् । अथ शब्दार्थसम्बन्धव्युत्पत्तिसव्यपेक्ष एवासौ तत्त्व⁶¹⁵²

पुरुषार्थोपा
यताम् ।

मुपदिशति;
ननु कुतस्तद्व्युत्पत्तिः ? विशिष्टपुरुषाच्चेत्, स एव उपदेष्टाऽस्तु किमनया परम्परया ?
प्रतिषेत्स्यते च अपौरुषेयत्वम⁶¹⁵³

वेदस्य ।

स्य अग्रे इत्यलमतिप्रसङ्गेन ॥ छ ॥

येपि विषयस्य यासौ कर्त्तव्य⁶¹⁵⁴

तुलना–ननु कर्त्तव्यमिति प्रतिपत्ते प्रवृत्ति । अत्र केचिदाम्नाय प्रति
श्राद्धमानिन प्राहु–ननु कर्तव्यमिति प्रतिपत्तेः प्रवृत्ति । इदमाकूतम्–कार्यदर्शनोन्नेयप्रवृत्तय खल्वमी
लिङादय । कार्यञ्च प्रवृत्तिलक्षण वृद्धानां लिङादिश्रवणसमनन्तरमुपलभ्यते । तच्च बुद्धिपूर्वक स्वत
न्त्रप्रवृत्तित्वात् अस्मत्प्रवृत्तिवत् । अनुमिता च बुद्धि अस्मत्प्रवृत्तिहेतुबुद्धिगोचरचारिणी प्रवृत्तिहेतुबु
द्धित्वात् अस्मत्प्रवृत्तिहेतुबुद्धिवत् । तस्याश्च विषय स्वयमेव चक्षुरुन्मीत्य पिण्डिकरोग डिण्डिकरागं
परित्यज्य पर्यालोचयन्तः शब्दव्यापारपुरुषाशयतत्समीहिततत्साधनताव्युदासेन कर्त्तव्यतामेव प्रतिपद्या
महे । तथाहि–स्तनपानादावपि न जातु समीहितोपाय इत्येव प्रवृत्ता स्म, किन्तु कर्त्तव्यमेतदिति लिङा
दिश्रवणानन्तरा प्रवृत्ति कर्त्तव्यताभिधानमेव लिङादीनामापादयति । तथा च विदितसङ्गतितया
लिङादयो वेदेऽपि तामेवाभिदघते । –विधिवि॰ टी॰ पृ॰ २४४ ।

ताप्रतीतिः सैव प्रवर्त्तकत्वाद्विधिः इति प्रतिजानते;
नहि इदं मे कर्त्तव्यम् इत्यप्रतिपद्यमानः कश्चित्प्रवर्त्तते इति; तेऽप्यसमीक्षितवचसः;
यतः किं कर्त्तव्यताप्रतिपत्तिः निर्विशिष्टा प्रवृत्तिहेतुः, श्रेयःसाधनताविशिष्टा वा ?
तत्राद्य⁶¹⁵⁵

–द्य प– श्र॰, ब॰ ।

पक्षोऽयुक्तः6156

–क्त सर्वत्र आ॰ ।

, सर्वस्य सर्वत्र कर्त्तव्यताप्रतिपत्तिमात्रेण प्र⁶¹⁵⁷

तुलना–नन्वपेक्षितोपायताम
न्तरेण कर्त्तव्यमिति शतशोऽप्यभिधीयमान न प्रवृत्तये कल्प्यत इत्यत आह–कथ हि तथा प्रतिपद्यमानो
न प्रवर्त्तेत ? शब्दस्तावत्कर्तव्यताया विदितसङ्गति तामवगमयति । तथा नैमित्तिकनिषेधाधिकारयो
रसौ प्रतीयमाना न शक्या नेति वक्तुम् । –विधिवि॰ टी॰ पृ॰ २४५ ।

वृत्तिप्रसङ्गात्, तथा च
ब्राह्मणादिवधकर्त्तव्यताप्रतिपत्तिमात्रेण भवतस्त⁶¹⁵⁸

ब्राह्मणवधादिनिषिद्धे
कर्मणि ।

द्वधादावपि प्रवृत्तिः स्यात् । अथ श्रेयः
साधनताविशिष्टा सा6159

कर्त्तव्यताप्रतिपत्ति ।

प्रवृत्तिहेतुः; तर्हि श्रेयःसाधनतैव प्रवृत्तिहेतुत्वाद् विधिः स्यान्न
कर्त्तव्यता त⁶¹⁶⁰

कर्तव्यताप्रतीते ।

स्यास्ता6161

श्रेय साधनताम् ।

मन्तरेणाऽप्रवर्त्तकत्वात् । नचैतद⁶¹⁶²

श्रेयः
साधनताविशिष्टकर्तव्यताप्रतीतेर्विधित्वम् ।

प्युपपन्नम्, श्रेयःसाधनता6163

–ताया विधि– ब॰, श्र॰ ।

यां
विधित्वस्य प्रागेव प्रत्याख्यातत्वात् ॥ छ ॥

अ⁶¹⁶⁴

वैयाकरणानाम् । अभ्यासात्प्रतिभाहेतु शब्द
सर्वोऽपरै स्मृत । बालाना च तिरश्चा च यथार्थप्रतिपादने ॥ ११९ ॥ विच्छेदग्रहणेऽर्थाना प्रतिभाऽन्यैव
जायते । वाक्यार्थ इति तामाहुः पदार्थैरुपपादिताम् ॥ १४५ ॥ इदं तदिति साऽन्येषामनाख्येया कथञ्चन ।[p. n596 ]
प्रत्यात्मवृत्तिसिद्धा सा कर्त्रापि न निरूप्यते ॥ १४६ ॥ उपश्लेषमिवार्थाना सा करोत्यविचारिता । सार्व
रूप्यमिवापन्ना विषयत्वेन वर्त्तते ॥ १४७ ॥ साक्षाच्छब्देन जनिता भावनानुगमेन वा । इतिकर्त्तव्यताया
ता न कश्चिदतिवर्त्तते ॥ १४८ ॥ प्रमाणत्वेन ता लोक सर्वः समनुपश्यति । समारम्भा प्रतीयन्ते तिर
श्चामपि तद्वशात् ॥ १४९ ॥ –वाक्यप॰ २ । ११९, १४५-४९ ।

परेषां मतं प्रतिभैव प्रवर्त्तकत्वाद् विधिः । नहि प्रतिभाव्यतिरेकेण लिङा
[p. 596 ] दिव्यापारोऽपि बलवत्सलिलसमीरणन्यायेन पुरुषं प्रवर्त्तयति सर्वस्य प्रवृत्तिप्रसङ्गात् ।
नापि विषयप्रतिपत्तिमात्रम्, अ⁶¹⁶⁵

सर्वस्य श्रोतु प्रवृत्तिप्रसङ्गादेव ।

त एव । अतो या काचित् प्रवृत्तिः सा सर्वा प्रतिभा
समानाकारनिर्णय⁶¹⁶⁶

प्रतिभासमानाकारो यो निर्णय तद्रूपा प्रतिभा
–आ॰ टि॰ ।

रूपप्रतिभापूर्विकैव । न⁶¹⁶⁷

तुलना–न हीदमित्थमनेन कर्त्तव्यमित्यनुपजातप्रतिभाभेद प्रवर्तते प्रत्यक्षाद्यव
गतेऽप्यर्थे । तत्र हि प्रमाणकार्यसमाप्ति । प्रतिभानेत्रो हि लोक इतिकर्त्तव्यतासु समीहते । –विधिवि॰
पृ॰ २४७–४८ ।

हि प्रतिभातेऽप्यर्थे यावत् सुखसाधनमिद
मिति प्रतिभा नोत्पद्यते तावत् कश्चित् प्रवर्त्तते । अतः साधनविशेषे6168

यागादौ –आ॰ टि॰ ।

पुरस्कृते6169

साधनविशेषमुद्दिश्य कर्त्तुमध्यवसिते –आ॰ टि॰ ।

क्रि6170

क्रियाविशेषो न पुरुषं प्रवर्त्तयति सर्वस्य प्रवृत्तिप्रसंगात् परिस्फुरणं ब॰ ।

या
विशेषपरिस्फुरणं प्रतिभा । उक्तञ्च–विशिष्टसाधनाव्यवच्छिन्नक्रियाप्रतीत्यनुकूला
प्रज्ञा प्रतिभा6171

व्याख्या–न हि ते प्रतिभाविद ये सवेदनमनिश्चयात्मक प्रतिभामाचख्यु । सशयो हि स ।
वय तु साध्यसाधनेतिकर्तव्यतावच्छिन्नायाः क्रियायाः प्रतिपत्तावनुकूला तत्प्रतिपत्त्या कार्येऽनुष्ठान
लक्षणे कर्त्तव्ये सहकारिणी कर्त्तव्यमिति प्रज्ञा प्रतिभामध्यगीष्महि । –विधिवि॰ टी॰ पृ॰ २४७ ।
नियतसाधनावच्छिन्नक्रियाप्रतिपत्त्यनुकूला प्रज्ञा प्रतिभा –तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ २८६ ।

विधिवि॰ पृ॰ २४६ इति, तदप्यसारम्, यतः 6172

सिद्धे प्र– श्र॰ ।

सिद्धे प्रतिभास्वरूपे
विधिरूपता स्यात् । न च भवत्प्रतिपादितं प्रतिभायाः स्वरूपं युक्तम् । इन्द्रियादि
बाह्यसामग्रीनिरपेक्षं हि मनोमात्रसामग्रीप्रभवम् अर्थतथाभावप्रकाशं ज्ञानं प्रतिभेति
प्र⁶¹⁷³

तुलना–
आम्नायविधातॄणामृषीणामतीतानागतवर्तमानेष्वतीन्द्रियेष्वर्थेषु घर्मादिनिबद्धेषु ग्रन्थोपनिबद्धेषु च
आत्ममनसो सयोगाद् धर्मविशेषाच्च यत् प्रातिभ यथार्थनिवेदन ज्ञानमुत्पद्यते तदार्षमित्याचक्षते । तत्तु
प्रस्तारेण देवर्षीणाम् । कदाचिदेव लौकिकाना यथा कन्यका ब्रवीति श्वो मे भ्राताऽऽगन्तेति हृदय मे
कथयतीति । –प्रश॰ भा॰ पृ॰ २५८ । प्रमाण प्रतिभ श्वो मे भ्राताऽऽगन्तेति दृश्यते । –न्यायम॰ पृ॰
१०६ । प्रतिभा ऊह तदभव प्रातिभम् –योग॰ तत्त्ववै॰ ३ । ३३ । प्रातिभ स्वप्रतिभोत्थमनौपदेशिकं
ज्ञानम् । –योगवा॰ ३ । ३३ । तत्र दृष्टकारण विनैब अकस्माद् व्यवहितविप्रकृष्टातीतानागतसूक्ष्माद्यर्थ
स्फुरणे सामर्थ्यं प्रतिभा । –योगसं॰ पृ॰ ५५ । इन्द्रियलिङ्गाद्यभावे यदर्थप्रतिभान सा प्रतिभा –प्रश॰
कन्द॰ पृ॰ २५८ । प्रज्ञा नवनबोल्लेखशालिनी प्रतिभाऽस्य धी । –अलं॰ चि॰ पृ॰ २ ।

सिद्धम्–श्वो मे भ्राता आगन्ता इत्यादिवत्, न पुनः प्रतिभासमानाकारनिर्णय
रूपतामात्रम्, निर्विकल्पका6174

आलोचना
ज्ञान –आ॰ टि॰ ।

ध्यक्षोत्तरकालभाविनः सविकल्पकप्रत्यक्षस्यापि तद्रू6175

निर्णयरूपतया ।

पतया
प्रतिभात्वानुषङ्गात्, तथा च सविकल्पकप्रत्यक्षवार्त्तोच्छेदः स्यात् ।

यदपि साधनविशेषे क्रियाविशेषपरिस्फुरणम्, तत्किं पूर्वाहितसंस्कारवशात्,
प्रत्यक्षादिप्रमाणव्यापारानुसारतः, चोदनातः, श्वो मे भ्रातेत्यादिवत् मनोमात्रतो वा
स्यात् ? तत्राऽन्त्यविकल्पोऽयुक्तः, अश्रुतचोदना6176

अग्निहोत्र जुहुयात् इत्यादि प्रवर्तक हि वाक्य चोदना ।

वाक्यस्य यागादिसाधने क्रियाविशे
[p. 597 ] षस्य स्वप्नेऽप्य⁶¹⁷⁷

–प्यप्रस्फुरणात् ब॰ ।

स्फुरणात् । प्राक्तनविकल्पत्रये तु प्रतिभात्वं विरुद्ध्येत, अन्यथा संस्का
रादिभ्यः6178

आदिपदेन प्रत्यक्षव्यापार-शब्दौ ग्राह्यौ ।

समुत्पन्नानां स्मृ6179

यथा क्रमं स्मृत्यनुमानशब्दानाम्
–आ॰ टि॰ ।

त्यादीनामपि प्रतिभात्वानुषङ्गात् त⁶¹⁸⁰

प्रतिभाख्यम् ।

देवैकं प्रमाणं स्यात् ॥ छ ॥

6181

केचित्तु भ– ब॰ ।

केचिद्6182

एव च सति लिङादे कोऽयमर्थ परिगृहीत इति चेत्,
यज् देवपूजायामिति देवताराधनभूतयागादेः प्रकृत्यर्थस्य कर्तृव्यापारसाध्यता व्युत्पत्तिसिद्धा लिङादयोऽ
भिदधतीति न किञ्चिदनुपपन्नम् । –वेदार्थ॰ पृ॰ २२५ ।

भ⁶¹⁸³

भक्तिस्तु निरतिशयानन्दप्रियानन्य
प्रयोजनसकलेतरवैतृष्ण्यवज्ज्ञानविशेष एव । –सर्वद॰ पृ॰ ३४४ । वेदार्थ॰ पृ॰ १५२ ।

क्तिरेव प्रवर्त्तकत्वाद् विधिः इत्याचक्षते । न खलु श्रद्धापरपर्यायां
भक्तिं विना परमात्मश्रवणानुमननध्यानादौ यागादौ वा प्रवृत्तिः संभवति । तदुक्तम्–

अनवच्छिन्नपूर्णत्वस्पर्शो नो भक्तितो विना ।

भक्त्यंशानुप्रेवेशेनैव च शास्त्रस्यापि राजशासनाद्भेदः । त⁶¹⁸⁴

राज्यशा
सनम् ।

द्धि अन्तर्भक्तिशून्यं
राजभयादीनामेव अन्तःपरिस्फुरणात् । उक्तञ्च–

तया6185

श्रद्धया ।

शून्यं भवेत् पुंसां शास्त्रं शासनमात्रकृत् ।

भ⁶¹⁸⁶

भक्तिं सैव न त– ब॰ ।

क्त्यंशेन च त⁶¹⁸⁷

शास्त्रम् ।

द्भिन्नं लोके राजानुशासनात् ॥ इति ।

तदप्यसम्यक्; यस्मादुत्पन्ना सती भक्तिः प्र⁶¹⁸⁸

प्रवृत्तेर्निमि– श्र॰ ।

वृत्तिनिमित्तं स्यात्, उत्पत्तिश्चास्याः
शब्दात्, निग्रहानुग्रहसमर्थपुरुषविशेषाद्वा ? न तावच्छब्दादेव, द्रष्टव्योरेयमात्मा6189

आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः ओतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो
मैत्रेय्यात्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञात इदं सर्वं विदितम् । –बृहदा॰ २ । ४ । ५, ४ । ५ । ६ ।

वृहदा॰ ४ । ५ । ६ इत्यादिशब्दश्राविणोऽशेषस्यापि प्रतिपत्तुः आत्मादौ भक्त्युत्पत्तिप्रसङ्गात्
त⁶¹⁹⁰

आत्मदर्शनश्रवणमनननिदिध्यासनेषु ।

द्दर्शनादौ प्रवृत्तिः स्यात् । त⁶¹⁹¹

तत्तच्छब्द– श्र॰ ।

च्छब्दश्रवणाविशेषेऽपि अशेषस्य तदनुत्पत्तौ ना6192

भक्ति ।

सौ त⁶¹⁹³

शब्दश्रवणमात्रनिबन्धना ।

न्मात्र
हेतुका । य⁶¹⁹⁴

भक्ति
न शब्दश्रवणमात्रहेतुका शब्दश्रवणेऽपि अनुत्पद्यमानत्वात् ।

दविशेषेऽपि यन्नोत्पद्यते न तत् तन्मात्रहेतुकम् यथा अविशिष्टेऽपि बीजे अनु
त्पद्यमानोऽङ्कुरः, नोत्पद्यते च अविशिष्टेऽपि शब्दे तच्छब्दश्राविणोऽशेषस्य आत्मादौ
भक्तिरिति । अथ निग्रहानुग्रहसमर्थात् पुरुषाविशेषादभिम⁶¹⁹⁵

–मतफलं श्र॰ ।

तं फलं वाञ्छतां सोत्पद्यते;
युक्तमेतत्; तस्या6196

तस्यै एव ब॰ ।

6197

समर्थेश्वराराधनाया ।

एव भक्तिशब्दवाच्यत्वप्र⁶¹⁹⁸

–त्वप्रतिसिद्धेः आ॰ ।

सिद्धेः । अपौरुषेयत्वं तु वेदस्याऽयुक्तम्,
तस्येत्थं 6199

यदि ।
वेद ईश्वराराधनरूपा भक्ति विदधीत तदा धर्मेऽपि ईश्वरस्यैव प्रामाण्य स्यात् तथा च वेदस्य अपौरुषेय
त्वव्याधातः, ईश्वरस्य निग्रहानुग्रहकरणवत् वेदकर्तृत्वमपि स्यादिति भाव ।

पौरुषेयत्वप्रसिद्धेः । अ⁶²⁰⁰

निरुपाधिपूर्वत्व
विशिष्टस्य ब्रह्मणः ।

नवच्छिन्नपूर्णत्वधर्मोपेतस्य चात्मनः ब्रह्माद्वैतप्रघट्ट⁶²⁰¹

पृ॰ १५०–।

के
प्रत्याख्यातत्वात्कथं कस्यचित्त⁶²⁰²

ब्रह्मणि ।

त्र तथा6203

ईश्वरात् ।

विधपुरुषादन्यतो6204

वेदवाक्यादेर्वा ।

वा खरविषाणा6205

–णादिवद्भक्तिः श्र॰ ।

दिव भक्तिः
स्यात् ॥ छ ॥

[p. 598 ]

इच्छा6206

अतः सिद्ध न तार्किकरीत्या इष्टसाधनत्वे लिङाद्यर्थत्वमपि तु पूर्वोक्तरीत्या प्रवर्त्तकेच्छाया
एव । –भाट्टरह॰ पृ॰ ८ ।

प्रयत्नप्रभृत⁶²⁰⁷

–तयो विधिप्रभृतयो वि– आ॰ ।

योऽपि विधिप्रकाराः प्रागुक्तप्रकारेणैव प्र⁶²⁰⁸

तुलना–अपरे पुनर्लिङादिशब्दश्रवणे सति समुपजायमानमात्मस्प
न्दविशेषमुद्योग नाम वाक्यार्थमाचक्षते; तत्स्वरूप तु न वय जानीम, कोऽयमात्मस्पन्दो नाम बुद्धिर्वा
स्यात् प्रयत्नो वा इच्छाद्वेषयोरन्यतरो वा । –न्यायम॰ पृ॰ ३६५ ।

त्याख्येयाः, विष⁶²⁰⁹

विषय अग्निष्टोमादियाग ।

य
फ⁶²¹⁰

फल स्वर्गादि ।

लादिनिरपेक्षाणां तेषा6211

इच्छाप्रयत्नादीनामपि ।

मपि पुरुषप्रवृत्तिहेतुत्वाभावतो विधिरूपतानुपपत्तेः । त⁶²¹²

विषयफलादिसापेक्षाणाम् ।

त्सापेक्षाणां
तु6213

तुतत्प्र– ब॰, श्र॰ ।

प्रवृत्तिहेतुत्वे कथं तेषा6214

इच्छा
प्रयत्नादीनामेव ।

मेव विधित्वं स्यात् विषयादीनामपि त⁶²¹⁵

विधित्वप्रसङ्गात्, तच्च पूर्व निराकृतमिति ।

त्प्रसङ्गात् ? ततः पर
परिकल्पितस्वरूपस्य विधेर्विचार्यमाणस्यानुपपत्तेः न तस्यापि शब्दार्थता घटते । अतः
त⁶²¹⁶

सामान्यविशेषात्माऽर्थ
एव ।

द्वानेव शब्दार्थोऽभ्युपगन्तव्यः । इति सूक्तम्– प्रमाणं श्रुतमर्थेषु इत्यादि ।

विवृतिव्याख्यानम्–

श्रुतज्ञानम् इत्यादिना कारिकां व्याचष्टे–श्रुतज्ञा6217

–ज्ञानं वक्त्र– श्र॰ ।

नं शब्दज्ञानं वक्त्रभिप्रायाद
र्थान्तरेऽपि बहिरर्थेऽपि न केवलं तदभिप्राय एव प्रमाणम् । तद
नभ्युपगमे दूषणमाह– कथम् इत्यादि । कथम् ? न कथञ्चिद्
अन्यथा बहिरर्थे तत्प्रामाण्याभावप्रकारेण प्रतिपत्तुमर्हति सौगतोऽन्यो वा । किमित्याह–
द्वीपदेशनदीपर्वतादिकम् । कथम्भूतम् ? अदृष्टस्वभावकार्यम्, अप्रत्यक्षाऽननुमेयस्वरूप
मित्यर्थः । पुनरपि कथम्भूतम् ? देशान्तरस्थम् । केन प्रकारेण ? दि6218

दिग्भा– श्र॰ ।

ग्विभागेन ।
यथा दक्षिणदिग्विभागे सिंहलद्वीप उत्तरदिग्विभागे हिमवानिति । तमित्थम्भूतमर्थं
दिग्विभागेन कथन्न प्रतिपत्तुमर्हति ? इत्याह–निरारेकमविसंवादञ्च यथा भवति तथेति ।

ननु चार्थाभावेऽपि श्रुतेः प्रायः प्रवृत्तिदर्शनान्न क्वचिदप्यसौ6219

श्रुति आगमज्ञानम् ।

प्रमाणमित्याशङ्क्याह–

प्रा6220

चेद् यदि भवेत् । क ? अनाश्वास अविश्वास । क्व ?
सर्वत्र अविसवादिश्रुतिप्रामाण्ये । केषाम् ? प्रतिबन्धमपश्यता शब्दार्थयो सहजयोग्यतालक्षण सम्बन्ध
मनीक्षमाणाना सौगतानाम् । कस्मात् ? विसवादात् । कस्या ? श्रुते आगमस्य । कथम् ? प्रायः
क्वचित्कदाचिदित्यर्थ । तदा सोऽनाश्वास सम समान । कासाम् ? अक्षलिङ्गधियाम्, अक्षमिन्द्रिय
लिङ्ग हेतु ताभ्या जनिता धियो ज्ञानानि तासामपि प्रसक्तमित्यर्थ क्वचित्कदाचिद्विसवाददर्शनात् ।
–लघी॰ ता॰ पृ॰ ४७ ।

यः श्रुतेर्विसंवादात् प्रतिबन्धमपश्यताम् ।

सर्वत्र चेदनाश्वासः सोऽक्षलिङ्गधियां समः ॥ २७ ॥

विवृतिः–नहीन्द्रियज्ञानम् अ⁶²²¹

इन्द्रियज्ञानस्य लक्षणे अभ्रान्तम् इति विशेषण सौगतै प्रयुज्यते–
कल्पनापोढमभ्रान्त प्रत्यक्षम् । न्यायबि॰ १ । ४ इत्यभिधानात् ।

भ्रान्तमव्यभिचा6222

प्रत्यक्षलक्षणे अव्यभिचारि
इति विशेषणं नैयायिकापेक्षया ज्ञेयम् । इन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्नमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मक
ज्ञान प्रत्यक्षम् । न्यायसू॰ १ । १ । ४ इत्युक्तत्वात् ।

रीति वा विशेषणमन्तरेण प्रमाण
मतिप्रसङ्गात् । त⁶²²³

अभ्रान्तादिविशेषणविशिष्टे ।

थाविशेषणे श्रुतज्ञाने कोऽपरितोषः ? यथा कृत्तिकादेः शकटादिज्ञानं
[p. 599 ] स्वभावप्रतिबन्धमन्तरेण तथैव अदृष्टप्रतिबन्धार्था6224

–र्थभि– ज॰ वि॰ ।

भिधा6225

–धानमवि– ई॰ वि॰ ।

नं ज्ञानमविसंवादकम् । न⁶²²⁶

तुलना–स्वभावेऽध्यक्षतः सिद्धे परैः पर्यनुयुज्यते । तत्रोत्तरमिदं वाच्य न दृष्टेऽनुपपन्नता ।
–प्रमाणवार्तिकालं॰ पृ॰ ६८ । न हि दृष्टेऽनुपपन्नता । –धवला॰ टी॰ पृ॰ ३२० ।

हि
दृष्टेऽनुपपन्नं नाम । क्वचिद्व्यभिचारात् साकल्येनानाश्वासे व⁶²²⁷

तुलना–
विवक्षाप्रभव वाक्य स्वार्थे न प्रतिबध्यते । यतः कथं तत्सूचितेन लिङ्गेन तत्त्वव्यवस्थिति । वक्त्रभि
प्रायमात्र वाक्य सूचयन्तीत्यविशेषेणाक्षिपन् न पारम्पर्येणापि तत्त्व प्रतिपद्येत । न च वक्त्रभिप्रायमेका
न्तेन सूचयन्ति श्रुतिदुष्टादेरन्यत एव प्रसिद्धे । –सिद्धिवि॰ पृ॰ २६४ ।

क्त्रभिप्रायेऽपि वाचः
कथमनाश्वासो न स्यात् तत्रापि व्यभिचारसंभवात् ? तथानिच्छतः श्रु6228

श्रुतकल्प– ई॰ वि॰ ।

तिकल्पना
दुष्टादेः उच्चारणात् ।

कारिकाव्याख्यानम्–

प्रायो बाहुल्येन श्रुतेः शब्दस्य⁶²²⁹

–स्य ज्ञानस्य श्र॰ ।

तज्ज्ञानस्य वा विसंवादात् सर्वत्र सत्य
श्रुतावपि चेद् यदि अनाश्वासः । केषाम् ? अपश्यतां
सौगतानाम् । किम् ? इत्याह–प्र⁶²³⁰

प्रतिसंबंधं आ॰ ।

तिबन्धम्, सम्बन्धं सन्तमपि
योग्यतारूपमविनाभावम्, सः सर्वत्रानाश्वा6231

–श्वास तासामपि श्र॰ ।

सः अक्षलिङ्गधियां समः तासामपि
प्रायो विसंवाददर्शनादित्यभिप्रायः ।

विवृतिव्याख्यानम्–

व्यतिरेकमुखेन कारिकां व्याचष्टे नहि इत्यादिना । नहि नैव इन्द्रियज्ञानं
प्रमाणम् । केन विनेत्याह–अभ्रान्तमव्यभिचारीति6232

–रीतिविशे– आ॰ ।

वा विशेषण
मन्तरेण, तद्विशेषणे सत्येव तत्प्रमाणमिति । कुत एतदित्याह –अति
प्रसङ्गात्, द्विचन्द्रादिज्ञानस्यापि प्रामाण्यप्रसङ्गात् । नहि निर्विशेषणस्य ज्ञानमात्रस्य
प्रामाण्याभ्युपमे द्विचन्द्रादिज्ञानस्य प्रामाण्यव्यवच्छेदः कर्त्तुं शक्यः । अथ त⁶²³³

अभ्रान्तादिविशेषण
सहितत्वे ।

द्विशेषणे
सत्येव त⁶²³⁴

इन्द्रियज्ञानादिकम् ।

त्प्रमाणं तेनायमदोषः; अत्राह– तथा इत्यादि । तथा अभ्रान्ताऽव्यभिचारि
प्रकारेण विशेषणे इ⁶²³⁵

इन्द्रियस्य श्र॰ ।

न्द्रियज्ञानस्य अङ्गीक्रियमाणे श्रुतज्ञाने कोऽपरितोषः ? तस्यापि
त⁶²³⁶

अभ्रान्तादिविशेषणयुक्तस्यैव ।

द्विशेषणविशिष्टस्यैव प्रामाण्यमस्तु । ननु इन्द्रियज्ञानस्य अर्थकार्यत्वात् युक्तम्
अभ्रान्तत्वमव्यभिचारित्वं वा न पुनः श्रुतज्ञानस्य विष⁶²³⁷

अर्थमन्तरेणापि
अतीतानागतादौ शब्दप्रयोगदर्शनात् ।

र्ययात्; इत्यत्राह– यथा
इत्यादि । यथा येन योग्यताप्रकारेण कृत्तिकादेः सकाशा6238

–शात्
शक– आ॰ ।

त् यत् शकटादिज्ञानं तत्
स्वभावप्रतिबन्धमन्तरेण, स्वभा6239

तुलना–स्वभावप्रतिबन्धे हि सत्यर्थोऽर्थं गमयेत् । तदप्र
तिबद्धस्य तदव्यभिचारनियमाभावात् । –न्यायबि॰ पृ॰ ४० ।

वप्रतिबन्धशब्देन तादात्म्यप्रतिबन्धस्तदुत्पत्ति6240

–त्तिप्रतिबन्ध– ब॰ ।

सम्ब
न्धश्च गृह्यते स्वो भावः कारणम् इति व्युत्पत्तेः, तमन्तरेण अविसंवा6241

–वादकत्वं त– श्र॰ ।

दकं तथैव तेनैव
प्रकारेण अदृष्टप्रतिबन्धार्थाभिधानज्ञानम् अदृष्टः तादात्म्यादिप्रतिबन्धो यस्मिन् अर्था
[p. 600 ] भिधानज्ञाने तत्तथोक्तम्, तदित्थम्भू6242

–त तज्ज्ञान– ब॰, श्र॰ ।

तं ज्ञानमविसंवादकम् । कुत एतदित्याह– नहि
इत्यादि । हिर्यस्मात् न दृष्टे ग्रहोपरागादौ श्रुताविसंवादकत्वे अनुपपन्नं नाम । इन्द्रिय
ज्ञानाविसवादकत्वेऽपि अनुपपन्नत्वप्रसङ्गात् । बहिरर्थे अ⁶²⁴³

श्रुतस्य । तुलना–अपि चान्यविवक्षायामन्यशब्ददर्शनात् विवक्षायामपि क्वचिद्व्यभि
चारात् सर्वत्रानाश्वासात् कथं विवक्षाविशेषसूचका अपि ते स्यु । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २६६ ।

स्य प्रायो व्यभिचारदर्शनात्
सर्वत्रानाश्वासे च वक्त्रभिप्रा6244

–प्राये प्रामा– आ॰, श्र॰ ।

येऽपि प्रामाण्यन्न स्यादिति दर्शयन्नाह– क्वचिद् इत्यादि ।
क्वचित् नियते विषये व्यभिचारात् साकल्येनाऽनाश्वासे श्रुतेरङ्गीक्रियमाणे वक्त्रभि
प्रायेऽपि न केवलं बहिरर्थे वाचः कथमनाश्वासः साकल्येन न स्यात् ? अपि तु
स्यादेव । कुत एतदित्याह– तत्रापि इत्यादि । तत्रापि वक्त्रभिप्रायेऽपि व्यभिचार
संभवात् । एतदेव दर्शयन्ना6245

–न्नाह येन हि आ॰ ।

ह– तथा इत्यादि । येन हि या6246

स्वभावत
ब॰ ।

भवतः प्रिया इत्यादि
प्रकारेण परं प्रहृत्य विश्रान्तः पुरुषो वीर्यवान् इत्यादिप्रकारेण⁶²⁴⁷

–ण श्रु– ब॰ ।

च श्रुतिदु6248

श्रुतिदुष्ट श्रुतिकटु । श्रुतिकटु परुषवर्णरूपम् दुष्टम् । –काव्यप्र॰ पृ॰ २६७ । या भवत
प्रिया इत्यत्र शृङ्गाररसवर्णनावसरे निषिद्धस्य रेफस्य प्रयोगादेव श्रुतिकटुत्व ज्ञेयम् । प्रिया इत्यत्र
रेफसयोग स्पष्ट एव ।

ष्टं कल्प⁶²⁴⁹

कल्पनादुष्टञ्च विरुद्धकल्पनायुक्तत्वात् अनुचितकल्पनाशालित्वाद्वा
बोध्यम् । पर प्रहृत्य इत्यत्र हि यदा वीर्यवान् पुरुष पर प्रहृत्य प्रहारानन्तर विश्रान्त विशेषेण
श्रान्त क्लान्तः तदा तस्य बीर्यवत्त्वेन वर्णनमनुचितमेव । यदि हि प्रहारानन्तर क्लान्त कथ वीर्य
वान् ? क्लान्तत्ववीर्यवत्त्वयोर्विरोधात् ।

नादुष्ट
ञ्चोक्तं तथा तेन प्रकारेण अनिच्छतः तथाभिप्रायरहितस्यापि श्रु6250

श्रुतविकल्पना– आ॰, श्र॰ ।

तिकल्पनादुष्टादेः
आदिशब्देन गोत्रस्खलनादिप⁶²⁵¹

–दिग्रहपरिग्रहः श्र॰ ।

रिग्रहः उच्चारणात् भाषणात् । किञ्च–

आप्तोक्तेर्हेतुवादाच्च बहिरर्थाविनिश्चये ।

स⁶²⁵²

अयमर्थ–आप्तोक्तेर्बहिरर्थाविनिश्चये सुगतेतरवच
नयो सत्येतरव्यवस्था का अर्थाविषयत्वाविशेषात् । हेतुवादाच्च बहिरर्थाविनिश्चये साधनेतरता कुत
बहिरर्थशून्यत्वाविशेषादिति । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ४८ । सत्येतरव्यवस्था हि वाह्यार्थप्राप्त्यप्राप्तिनिबन्धनैव,
तथा चोक्तम्–आप्तमीमासायाम् का॰ ८७ बुद्धिशब्दप्रमाणत्व बाह्यार्थे सति नासति । सत्या
नृतव्यवस्थैव युज्यतेऽर्थाप्त्यनाप्तिषु । तुलना–वाक्यानामविशेषेण बवत्रभिप्रेतवाचिनाम् । सत्यानृत
व्यवस्था न तत्त्वमिथ्यात्वदर्शनात् ॥ मिथ्यादर्शनज्ञानात् मिथ्यार्थत्व गिरा मतम् । –सिद्धिवि॰ पृ॰
५०२ ।

त्येतरव्यवस्था का साधनेतरता कुतः ॥ २८ ॥

विवृतिः–नहि पुरुषार्थाभिसन्धयः स⁶²⁵³

सर्वर्थान् ज॰ वि॰ ।

र्वेऽर्थान् व्यभिचरन्ति, अन्यथा वागर्थव्य
भिचारैकान्तसंभवात् । वाचोऽभिप्रायविसंवादे कुतस्तदनुमानम् ? सुगतेतरयोः आप्ते
तरव्यवस्थां कुतश्चित् साधनासाधनाङ्गव्यवस्थां वा स्वयमुपजीवन् वक्तु6254

तुलना–नान्तरीयकताभावाच्छब्दाना वस्तुभि सह नार्थसिद्धिस्ततस्ते हि वक्त्रभिप्राय
सूचका ॥ ३ । २१२ ॥ वक्तृव्यापारविषयो योऽर्थो बुद्धौ प्रकाशते । प्रामाण्य तत्र शब्दस्य नार्थतत्त्व-[p. n601 ]
निबन्धनम् ॥ १ । ४ ॥ यद्यथा वाचकत्वेन वक्तृभिर्विनियम्यते । अनपेक्षितबाह्यार्थं तत्तथा वाचक मतम्
॥ १ ॥ ६७ ॥ –प्रमाणवा॰ । साक्षाच्छब्दा न बाह्यार्थप्रतिबन्धविवेकत । गमयन्तीति च प्रोक्त विवक्षासूच
कास्त्वमी ॥ –तत्त्वसं॰ पृ॰ ७०२ । यथोक्तम्–वक्तुरभिप्राय सूचयेयु शब्दाः । –तर्कभा॰ मो॰ पृ॰ ४ ।

रभिप्रेतं
तु वाचः सूचयन्ति अविशेषेण नार्थतत्त्वमपि इति कथमविक्लवः ?

6255

अन्यविवक्षायामन्यशब्दोच्चारणमपि प्रतीयते यथा देवदत्तविवक्षाया यज्ञदत्तोच्चारण गोत्रस्खलने
ऽनुभूयते ।

[p. 601 ]

कारिकाव्याख्यानम्–

यो यस्याऽवञ्चकः स तस्य आ⁶²⁵⁶

आप्त खलु साक्षात्कृतधर्मा यथादृष्टस्यार्थस्य चिख्यापयिषया प्रयुक्त उपदेष्टा ।
साक्षात्करणमर्थस्य आप्तिः तया प्रवर्तते इत्याप्तः । –न्यायभा॰ १ । ७ । आप्ति साक्षादर्थप्राप्तिः यथार्थो
पलम्भ तया वर्तत इत्याप्त साक्षात्कृतधर्मा यथार्थप्राप्त्या श्रुतार्थग्राही । आगमो ह्याप्तवचनमाप्त दोषक्ष
याद्विदु । क्षीणदोषोऽनृतं वाक्य न ब्रूयाद्धेत्वसभवात् । स्वकर्मण्यभियुक्तो यो रागद्वेषविवर्जित । पूजितस्त
द्विधैर्नित्यमाप्तो ज्ञेय स तादृश । –सांख्यका॰ माठर॰ पृ॰ १३ । यो यत्राविसवादकः स तत्राप्तः
परोऽनाप्त तत्त्वप्रतिपादनमविसवाद तदर्थज्ञानात् । –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ २३६ ।

प्तः तदुक्तेः तद्वचनात् हेतुवादाच्च लिङ्गादि
वचनाच्च बहिरर्थाविनिश्चये अङ्गीक्रियमाणे सत्यं सुगतवचनम्
इतरदसत्यं कपिलादिवचनम् तयोः व्यवस्था का ? न काचित्,
सर्वमसत्यमेव स्यात् । अतः सुगतवचनादपि न क्वचित्प्रवृत्तिः स्यात् । तथा साधनेतरता
कुतः ? पक्षादिवचनानि सा6257

तत्र
पक्षादिवचनानि साधनम् –न्यायप्र॰ पृ॰ १ ।

धनम्, इतरत् तद्दू6258

साधनदोषोद्भावनानि दूषणानि –न्यायप्र॰ पृ॰
८ ।

षणवचनं तयोर्भावस्तत्ता सापि कुतः ?
नैव स्यात् । तथा च यत् सत्तत् सर्व क्षणिकम् इत्यादेरसाधनाङ्गतया निग्रहस्थानता
स्यादित्यभिप्रायः ।

विवृतिव्याख्यानम्–

व्यतिरेकद्वारेण कारिकार्थमाह– नहि इत्यादिना । न खलु पुरुषाभिसन्धयः
पुरुषाभिप्रायाः सर्वे अर्थान् व्यभिचरन्ति । कुत एतदित्याह– अन्यथा
इत्यादि । अन्यथा तेषां तद्व्यभिचारप्रकारेण वागर्थव्यभिचारैका
न्तसम्भवात्, वाचामर्थस्य बाह्यस्य अन्यस्य वा यो व्यभिचारैकान्तः तस्य संभवात् ।
वाचोऽभिप्रायविसंवादे सति कुतः न कुतश्चित् तस्य अभिप्रायस्य अनुमानम् । अथे
दानीं परस्योन्मत्तचेष्टितं सुगत इत्यादिना दर्शयन्नाह–सुगतस्य हि आप्त⁶²⁵⁹

तद्वत् प्रमाण भगवान् यथाभिहितस्य सत्यचतुष्टयस्याविसंवादनात्तस्यैव परैरज्ञातस्य प्रकाश
नाच्च । –प्रमाणवा॰, मनोरथ॰ १ । ९ । "तायित्वाच्च भगवत सुगतस्य प्रामाण्य तथाहि–ताय स्वदृष्ट
मार्गोक्ति वैफल्याद्वक्ति नानृतम् । दयालुत्वात् परार्थञ्च सर्वारम्भाभियोगत । तस्मात्प्रमाणं तायो वा
चतु सत्यप्रकाशनम् ॥–दुःखहेतुनिवर्तकत्वेन स्वयं दृष्टस्य मार्गस्योक्तिर्देशना ताय करणे कार्योपचारात् ।
तया हि सत्त्वान् तायते तद्योगात्तायित्वम् । स च वैफल्याद्वक्ति नानृतम् । आत्मसुखाद्यभिलाषादिना कश्चि
दसत्य वदति अज्ञानाद्वा । प्रहीणात्मदर्शनस्य साक्षात्कृततत्त्वस्य तदुभय नास्ति । विशेषत सत्याभिधान
हेतुरेव कृपास्तीत्याह–दयालुत्वाच्च परार्थञ्च सर्वस्य मार्गाभ्यासादेरारम्भेऽभियोगत परार्थमेवोद्दिश्य भग
वानभिसम्बुद्ध कथन्तस्य मिथ्याभिधानेन सत्त्ववञ्चनाशङ्काऽपि । तस्मात्तायित्वात् प्रमाण भगवान् ।
यथादृष्टार्थप्रवक्तृत्व हि संवादित्वमेवेति प्रथमप्रमाणलक्षणयोगात् प्रामाण्यमनेनोक्तम् । द्वितीयलक्षण
योगमप्याह–तायो वा चतु सत्यप्रकाशनम् । परैरज्ञातस्य सत्यचतुष्टयस्य प्रकाशन वा तायः तद्योगात्
तायी प्रमाण भगवानुक्त । –प्रमाणवा॰, मनोरथ॰ १ । १४७-४८ । तत सुगतमेवाहु सर्वज्ञं मतिशा
लिनः । प्रधानपुरुषार्थज्ञ त चैवाहुर्भिषग्वरम् ॥ –तत्त्वस॰ पृ॰ ८७८ ।

त्वव्यवस्थां
[p. 602 ] कुतश्चिद् अ⁶²⁶⁰

अनुपदेशात् लिगावि– ब॰ ।

नुपदेशाऽलिङ्गाविसंवादिच⁶²⁶¹

चत्वार्यायसत्यानि, तद्यथा दुःख समुदयो निरोधो मार्गश्चेति । –धर्मस॰ पृ॰ ५ ।
सत्यान्युक्तानि चत्वारि दुःख समुदयस्तथा । निरोधो मार्ग एतेषा यथाभिसमय क्रम ॥ –अभिध
र्मको॰ ६ । २ ।

तुरार्यसत्योपदेशात् कपिलादेस्तु अनाप्तत्वव्यवस्थां
विसंवादिप्रधानादितत्त्वोपदेशात् स्वयम् आत्मना उपजीवन्, साधनासाधनाङ्गव्य
वस्थां वा6262

च ब॰ ।

, त्रिरू6263

अथवा साध्यते येन परेषामप्रतीतोऽर्थ इति साधन त्रिरूपहेतुवचनसमुदाय,
तस्याङ्ग पक्षधर्मादिवचनं अथवा तस्यैव साधनस्य यन्नाङ्ग प्रतिज्ञोपनयनिगमनादि –वादन्याय॰
पृ॰ ६१ ।

पहेतुवचनस्य हि स्वसाध्यसिद्ध्यङ्गव्यवस्था पक्षादिवचनस्य तु तद
सिद्ध्यङ्गव्यवस्था6264

–वस्था वा श्र॰ ।

तां वा उपजीवन् वक्तुरभिप्रेतं तु वाचः सूचयन्ति अविशेषेण
नार्थतत्त्वमपि इति एवं ब्रुवाणो धर्मकीर्त्यादिः कथमविक्लवः स्वस्थः ?
अत्राह सौगतः–वक्त्रभिप्रायेऽपि यदि वचनस्य प्रामाण्यन्नास्ति, मा भूत्, किन्नष्टं प्रमाण
द्वयवादिनः ? व्यवहारिजनानुरोधादेव त⁶²⁶⁵

वक्त्रभिप्राये ।

त्र त⁶²⁶⁶

शब्दस्य ।

स्य प्रामाण्याभ्युपगमादित्याशङ्क्याह–

6267

तुलना–विचित्राभिसन्धितया व्यापारव्याहारादि
साकर्येण क्वचिदप्यतिशयानिर्णये कैमर्थक्याद्विशेषेष्टि ज्ञानवतोऽपि विसवादात् क्व पुनराश्वास लभे
महि । –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ ७१ । चेद्यदि, वागाप्तवचनम्, अर्थव्यभिचारिणी बाह्यार्थाविस
वादिनी स्यात् । कस्मात् ? चित्राभिसन्धे चित्र सत्यासत्यादिरूपो नानाभिसन्धिरभिप्रायो विवक्षा
तस्मात् । कस्य ? पुसो वक्तु सरागा अपि वीतरागवच्चेष्टन्ते इति वचनात् । तर्हि विजातीयादपि
कारणात् कार्य दृष्टमविरुद्ध स्यात् । ततस्तत् कारणभेदि कारण प्रतिनियत स्वात्मलाभनिबन्धन
भिनत्ति विजातीयाद्विशिनष्टीत्येव शील किं शक्य स्यात् ? न स्यादेवेत्यर्थ । तस्य यत कुतश्चिदुत्पत्ते
रविरोधात् । न खल्वनियतकारणजन्य कार्य कारणभेद गमयत्यशक्ते । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ४९ ।

पुंसश्चित्राभिसन्धेश्चेद् वागर्थव्यभिचारिणी ।

का6268

कार्यदृष्ट ई॰ वि॰ ।

र्य दृष्टं विजातीयाच्छक्यं कारणभेदि किम् ? ॥ २९ ॥

विवृतिः–श्रुतेर्बहुलं बहिरर्थाविसंवादेऽपि तदर्थप्रतिबन्धासिद्धेः वक्त्रभिप्रा
यानुविधायिन्याः सर्वत्र तदर्थानाश्वासः इति चेदुक्तमत्र–तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्यां
विनापि परोक्षार्थप्रतिपत्तेरविसंवादः इति । अपि च वृक्षोऽय शिंशपात्वात् अग्निरत्र
धूमादिति वा कथमाश्वासः ? क्वचिल्लताचूतादेरुपलब्धेः शिंशपायाः स्वयमवृक्षत्वेऽ
प्यविरोधात्, का6269

तुलना–न चैव वादिन किञ्चिदनुमानं नाम, निरभिसन्धीनामपि बहुल कार्यस्वभावानियमोष
लम्भात् । सति काष्ठादिसामग्रीविशेषे क्वचिदुपलब्धस्य तदभावे प्रायशोऽनुपलब्धस्य मण्यादिकारण
कलापेऽपि सभवात् । यज्जातीयो यत मप्रेक्षितस्तज्जातीयात्तादृगिति दुर्लभनियमताया धूमधूमकेत्वा
दीनामपि व्याप्यव्यापकभाव कथमिव निर्णीयेत वृक्ष शिशपात्वादिति लताचूतादेरपि क्वचिदेव दर्शनात्
प्रेक्षावता किमिव नि शक चेत स्यात् –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ ७२ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २६६ ।

ष्ठजन्मनो मण्यादिसामग्रीप्रभवस्य अशनिजन्मनः तदर्थान्तर
जन्मनश्च साकल्येन अग्निस्वभावाविरोधे पुनः अग्निजन्मैव धूमः नार्थान्तरजन्मा
इति कुतोऽयं नियमः ? यतः कार्यहेतोरव्यभिचारात् धूमादग्निरत्र इत्याश्वासः ।
कस्यचिदन्यथानुपपत्त्या परोक्षार्थप्रतिपत्तौ श्रुतज्ञानस्य स्वयमदृष्टतादात्म्यतदुत्पत्तेः
[p. 603 ] क्वचिदविसंवादस्य अन्यथानुपपत्तेः सिद्धं प्रामाण्यमिति ।

कारिकाव्याख्यानम्–

पुंसो यः चित्रोऽभिसन्धिः सरागा अपि वीतरागवच्चेष्टन्ते6270

तुलना–चैतसेभ्य सम्यक्मिथ्याप्रवृत्तयस्ते चातीन्द्रियस्वप्रभवकायवाग्व्यवहारानुमेया
स्यु व्यवहाराश्च प्रायशो बुद्धिपूर्वमन्यथापि कर्तु शक्यते पुरुषेच्छावृत्तित्वात्तेषा च चित्राभिसन्धित्वात् ।
तदय लिङ्गसकरात् कथमनिश्चिन्वन् प्रतिपद्येत ? दुर्बोधत्वात् दुप्राप्यत्वादन्यगुणदोषनिश्चायकाना
प्रमाणानाम् चैतसेभ्य इत्यादिना व्याचष्टे । चेतसि भवा चैतसा गुणदोषा । चैतसेभ्य गुणेभ्यः
कृपावैराग्यबोधादिहेतुभ्य सम्यक्प्रवृत्तय यथार्थप्रवृत्तय, चैतसेभ्यो दोषेभ्य रागादिभ्यो मिथ्याप्रवृत्तयो
विपरीतप्रवृत्तयो भवन्ति । ते चेति परेषा चैतसा गुणदोषा चेतोधर्मत्वेनातीन्द्रिया ततो न प्रत्यक्षगम्या ।
किन्तु स्वस्माद् गुणदोषरूपात् प्रभव उत्पादो यस्य कायवाक्कर्मण तेन कार्यलिङ्गेनानुमेया । तच्च
नास्ति । यस्माद् व्यवहाराश्च कायवाक्कर्मलक्षणा प्रायशो बाहुल्येन बुद्धिपूर्वमिति कृत्वा प्रतिसख्याने
अन्यथापि कर्त्तु शक्यन्ते । तथाहि सरागा अपि वीतरागवत् आत्मान दर्शयन्ति वीतरागाश्च सरागवत् ।
किं कारणम् ? पुरुषेच्छावृत्तित्वात् व्यवहाराणा तेषा चेति पुसा चित्राभिसन्धित्वात् चित्राभिप्रायत्वात्
ततो यथेष्टं व्यवहारा प्रवतन्ते इति नास्ति गुणदोषप्रभवाणा व्यवहाराणा विवेकनिश्चय । तदिति
तस्मादयमनुमाता पुमान् लिङ्गमकरात् लिङ्गव्यभिचारादनिश्चिन्वन् क्षीणदोष कथमागमस्य कर्तार
प्रतिपद्येत नैवेति निगमनीयम् । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰, टी॰ १ । २२२ । यथा रक्तो ब्रवीति तथा विर
क्तोऽपि । एव न वचनमात्रात्, नापि विशेषात् प्रतिपत्ति अभिप्रायस्य दुर्बधित्वात् व्यवहारसकरेण
सर्वेषा व्यभिचारात् । विरक्तो हि रक्तवच्चेष्टते रक्तोऽपि विरक्तवदित्यभिप्रायो दुर्बोध –प्रमा
णवा॰ स्ववृ॰, टी॰ १ । १४ । क्षीणावरण समधिगतलक्षणोऽपि सन् विचित्राभिसन्धिरन्यथा देशये
दिति विप्रलम्भशकी –प्रमाणसं॰ पृ॰ ११६ । अष्टसह॰ पृ॰ ७१ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ९ । सूत्रकृ
तागटी॰ पृ॰ ३८४ । लघी॰ ता॰ पृ॰ ४९ ।

इत्यभिधानात्, तस्मात् वाक् चेद् यदि अर्थव्यभिचारिणी
कार्य दृष्टं विजातीयाद् अभिमतकारणजातिपरिहारेण जात्य
न्तरादपि । ततः कि जातमित्यत्राह– शक्यम् इत्यादि । शक्यं शक्तं कारण
भेदि कारणविशेषं गमयितुं किम् ? नैव शक्तमित्यर्थः । कार्यग्रहणमुपलक्षणं स्वभा
वस्य, अतोऽनुमानस्याप्यभावः इत्यभिप्रायः ।

विवृतिविवरणम्–

कारिकां विवृण्वन्नाह– श्रुतेः इत्यादि । श्रुतेः शब्दस्य बहुलं प्राचुर्येण बहिरर्थावि
संवादेऽपि न केवलं तदभा6271

–भावे तेन बहि– आ॰, ब॰ ।

वे, तदर्थेन⁶²⁷²

–न प्रति– श्र॰ ।

बहिरर्थेन प्रतिबन्धस्य तादात्म्य
तदुत्पत्तिलक्षणस्य असिद्धेः कारणात् । कथंभूतायाः श्रुतेः इत्याह–
वक्त्रभिप्रायानुविधायिन्याः । क्व⁶²⁷³

क्वचित्किमि– श्र॰ ।

किमित्याह–सर्वत्र तदर्थानाश्वासः बहिरर्थाना
श्वास इति एवं चेत् अत्राह– उक्तम् इत्यादि । अत्र पूर्वपक्षे उक्तमुत्तरम्6274

पृ॰ ४३५ ।

। कि तदि
त्याह–तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्यां विनापि परोक्षार्थप्रतिपत्तेः कारणात् अविसंवादः
श्रुतेः इति एतत् । अपि च इत्यादिना परपक्षेपि तद्दूपणं योजयति । अपि च किञ्च
अयं दृश्यमानो भावः वृक्षः शिंशपात्वात् , अत्र पर्वते अग्निः धूमात् इति वा
यदनुमानं तत्र कथं नैव आश्वासः ? कुत एतदित्याह– क्वचिद् इत्यादि । क्वचिद्
देशविशेषे लताचूतादेः, आदिशब्देन लताबदर्यादिपरिग्रहः तस्या उपलब्धेः कार
[p. 604 ] णात् । तथा च शिंशपायाः स्वयम् आत्मना अ⁶²⁷⁵

अध्यक्षत्वे– आ॰ ।

वृक्षत्वेऽप्यविरोधात् कथमाश्वासः ?
काष्ठजन्मनः पावकस्य मण्यादिसा6276

आदिपदेन तृण-अरणिनिर्मथनादयो ग्राह्या ।

मग्रीप्रभवस्य तथाऽशनिजन्मनः तस्मादशनि
भावात् काष्ठाद्यर्थः तदन्तरं तज्जन्मनश्च साकल्येन अनवयवेन अग्निस्वभावाविरोधे पुनः
अङ्गीक्रियमाणे अग्निजन्मैव धूमो नार्थान्तरजन्मा इति कुतोऽयं नियमः यतो
नियमात् कार्यहेतोरव्यभिचारात् धूमादग्निरत्र इत्यादौ आश्वासः स्यात् । अथ
सु6277

तुलना–यत्नत परीक्षित कार्य
कारण नातिवर्तते इति चेत् स्तुतम् प्रस्तुतम् –अष्टश॰, अष्टमह॰ पृ॰ ७२ । प्रमेयरत्नमा॰ ३ । १०१ ।
लघी॰ ता॰ पृ॰ ४९ । अथ सुविवेचित कार्यं कारण न व्यभिचरतीति न्यायाद् । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰
२६६ ।

विवेचित कार्य कारणन्न व्यभिचरति इत्युच्यते । अत्राह– कस्यचिद्
इत्यादि । कस्यचित् स्वभावकार्यविशेषस्य या अन्यथा साध्याभावप्रकारेण अनु
पपत्तिः तया परोक्षार्थप्रतिपत्तौ अङ्गीक्रियमाणायां श्रुतस्य स्वयम् आत्मना अदृष्टता
दात्म्यतदुत्पत्तेः भा6278

भावौ बोक्त– ब॰, भादौ चोक्त– श्र॰ ।

दौ वोक्तपुस्क पुवत् जैनेन्द्रव्या॰ ५ । १ । ५३ इ⁶²⁷⁹

अदृष्टे तादात्म्यतदुत्पत्ती यस्य तत् अदृष्टतादात्म्यतदुत्पत्ति तस्य अगृहीतस्वभावकार्यादिरूपस्य
श्रुतज्ञानस्य इत्यर्थ । अत्र अदृष्टतादात्म्यतदुत्पत्तिशब्द श्रुतस्य विशेषणत्वात् नपुसकलिङ्गोऽपि भादौ
इत्यादि सुत्रानुसारेण भादौ अजादौ सुपि उक्तपुस्कमिगन्त नप् नपुसक वा पुवद् भवति इति पुल्लिङ्गे
प्रयुक्त, नपुसकलिङ्गे तु नुमागमे सति अदृष्टतादात्म्यतदुत्पत्तिन इति प्रयोगः स्यात् इति भाव ।

त्यतो नपुंसकत्वा
भावः । क्वचिद् द्वीपादौ यः तस्य⁶²⁸⁰

श्रुतस्य ।

अविसंवादः तस्य अन्यथानुपपत्तेः सिद्धं
प्रामाण्यमिति ॥ छ ॥

प्रमाणं साभासं विषयफलसंख्यादित इह⁶²⁸¹

अस्मिन् ग्रन्थे ।

,

प्रसन्नैर्गम्भीरैः कतिपयपदैर्येन⁶²⁸²

पभाचन्द्रेण ग्रन्थकृता ।

गदितम् ।

स जीयाद् दुस्तर्कः प्रतिमिररविः न्यायजलधिः,

जगज्जन्तुस्वान्तप्रवरकु6283

न्यायकुमुदचन्द्र तत्कर्त्ता
प्रभाचन्द्रश्च अनेन विशेषणेन सूचित ।

मुदेन्दुर्जिन⁶²⁸⁴

जिन पतिर्यस्य ।

पतिः ॥ छ ॥

इत्थं समस्तमतवादिकरीन्द्रदर्पमुन्मूलयन्नमलमानदृढप्रहारैः ।

स्याद्वादकेसरसटाशततीव्रमूर्त्तिः पञ्चाननो भुवि जयत्यकलङ्कदेवः ॥ छ ॥

इति प्रभाचन्द्रविरचिते न्यायकुमुदचन्द्रे लघीयस्त्रयालङ्कारे च⁶²⁸⁵

चतुर्थपरि– आ॰ ।

तुर्थः परिच्छेदः समाप्तः ।

एवमन्तर्भूतप्रत्यक्षादिपरिच्छेदचतुष्टयः6286

–यप्रमा
– श्र॰ ।

प्रमाणप्रवेशः6287

–श प्रथमः परिच्छेदः ब॰ ।

परिच्छेदः समाप्तः ॥ छ ॥

ग्रन्थप्रमाणं ११३० ॥ छ ॥

[p. 605 ]

द्वितीये नयप्रवेशे

पञ्चमः नयपरिच्छेदः ।

त्रैलोक्योदरवर्त्तिवस्तुविषयज्ञानप्रभावोदयः,

दुष्प्रापोऽष्यकलङ्कदेवसरणिः प्रा6288

प्राप्ताऽत्र आ॰, श्र॰ ।

प्तोऽत्र पुण्योदयात् ।

स्वभ्यस्तश्च विवेचितश्च शतशः सो6289

अकलङ्कदेवसरणि ।

ऽनन्तवीर्योक्तितः,

भूयान्मे6290

प्रभाचन्द्रस्य ।

नयनीतिदत्तमनसः तद्बोधसिद्धिप्रदः ॥ छ ॥

अथ प्रमाणं परीक्ष्येदानीं नयपरीक्षार्थमुपक्रमते–

भेदा6291

उद्धृतेयम्–तथा चाहाकलङ्क–भेदा
भेदा यतोऽपेक्षानपे –आव॰ नि॰ मलय॰ पृ॰ ३७०B. । गुरुतत्त्ववि॰ पृ॰ १६B. । लक्ष्यन्ते
निश्चीयन्ते । के ? नयदुर्नया । नयाश्च दुर्नयाश्च नयाभासाश्च नयदुर्नया । काभ्याम् ? अपेक्षान
पेक्षाभ्याम्, अपेक्षा प्रतिपक्षधर्माकाङ्क्षा अनपेक्षा ततोऽन्या सर्वथैकान्त ताभ्याम् । किंविशिष्टा ?
ते ये भेदाभेदाभिसन्धय भेदो विशेष पर्यायः व्यतिरेकश्च, अभेद सामान्यमेकत्व सादृश्यञ्च, भेदा
श्चाभेदश्च भेदाभेदी तयो भेदाभेदयोरभिसन्धयोऽभिप्रायाः श्रुतज्ञानिनो विकल्पा इत्यर्थ । कस्मिन् ?
ज्ञेये प्रमेये जीवादी । किंविशिष्टे ? भेदाभेदात्मके, भेदाभेदावात्मानौ स्वभावौ यस्य तत्तथोक्तम्
तस्मिन् । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ५० ।

भेदात्मके ज्ञेये भेदाभेदाभिसन्धयः ।

6292

एते मु॰ लघी॰ ।

ये 6293

तेपक्षानपक्षा– श्र॰ ।

तेऽपेक्षा6294

निरपेक्षत्व प्रत्यनीकधर्मस्य निराकृतिः सापेक्षत्वमुपेक्षा ।
–अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ २९० ।

नपेक्षाभ्यां लक्ष्यन्ते नय⁶²⁹⁵

तम्हा सव्वे वि णया मिच्छादिट्ठी सपक्खपडिबद्धा । अण्णो
णणिस्सिआ उण हवति सम्मत्तसब्भावा । –सन्मति॰ १ । २१ । निरपेक्षा नया मिथ्या सापेक्षा वस्तु
तेऽर्थकृत् । –आप्तमी॰ १०८ । नयाः सापेक्षा दुर्नया निरपेक्षा लोकतोऽपि सिद्धा –सिद्धिवि॰, टी॰
पृ॰ ५३७B । तथा चोक्तम्–अर्थस्यानेकरूपस्य धीः प्रमाण तदशधी । नयो धर्मान्तरापेक्षी दुर्णय
स्तन्निराकृति ॥ –अष्टश॰ अष्टसह॰ पृ॰ २९० । धर्मान्तरादानोपेक्षाहानिलक्षणत्वात् प्रमाणनयदु
र्णयाना प्रकारान्तरासभवाच्च, प्रमाणात्तदतत्स्वभावप्रतिपत्ते तत्प्रतिपत्तेः तदन्यनिराकृतेश्च । –अष्ट
श॰, अष्टसह॰ पृ॰ २९० । सदेव सत् स्यात्सदिति त्रिधार्थो मीयेत दुर्नीतिनयप्रमाणै । –अन्ययोगव्य॰
श्लो॰ २८ ।

दुर्नयाः ॥ ३० ॥

विवृतिः–द्रव्य⁶²⁹⁶

तुलना –पात॰ महाभा॰ १ । १ । १ । योगभा॰ ३ । १३ । न्यायकु॰ पृ॰ ४०१ टि॰ ६ ।

पर्यायात्मकमुत्पाद⁶²⁹⁷

तुलना–उप्पन्ने वा विगए वा घुवे वा –स्थानांग॰ स्था॰ १० । सद्दव्वं वा –व्या॰ प्र॰ श॰ ८ ।
३०९, सत्पदद्वार । दव्व सल्लक्खणिय उप्पादव्ययधुवत्तसजुत्तं । गुणपज्जयासय वा ज त भण्णति
सव्वण्हू ॥ –पञ्चा॰ गा॰ १० । अपरिचत्तसहावेनुप्पादव्वयधुवत्तसजुत्तं । गुणव च सपज्जाय ज
त दव्व ति बुच्चति ॥ –प्रवचन॰ २ । ३ । सद्द्रव्यलक्षणम्, उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्त सत् –तत्त्वार्थसू॰ [p. n606 ]
५ । २९, ३० । दव्व पज्जयविउय दव्वविउत्ता य पज्जवा णत्थि । उप्पायट्ठिइभगा हदि दविय
लक्खण एय ॥ –सन्मति॰ गा॰ १ । १२ । नोत्पादस्थितिभङ्गानामभावे स्यान्मतित्रयम् । –मी॰
श्लो॰ पृ॰ ६१९ । उत्पादस्थितिभङ्गाना स्वभावादनुबन्धिता । तद्धेतूनामसामर्थ्यादतस्तत्त्व त्रया
त्मकम् ॥ –सिद्धिवि॰ पृ॰ १६७ ।

व्ययध्रौव्ययुक्तं सत् प्रमेयं वस्तु तत्त्वम्, तत्रैव
[p. 606 ] कथञ्चित् प्रमाणतदाभासयोर्भेदात् । न⁶²⁹⁸

तुलना–नया प्रापका कारका साधका निर्वर्तका निर्भासका उपलम्भका व्यञ्जका
इत्यनर्थान्तरम् । जीवादीन् पदार्थान् नयन्ति प्राप्नुवन्ति कारयन्ति साधयन्ति निर्वर्तयन्ति निर्भासयन्ति
उपलम्भयन्ति व्यजयन्तीति नया । –तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ १ । ३५ । स्याद्वादपविभक्तार्थविशेष
व्यजको नय ॥ –आप्तमी॰ का॰ १०६ । वस्तुन्यनेकान्तात्मनि अविरोधेन हेत्वर्पणात् साध्यविशेषस्य
याथात्म्यप्रापणप्रवणप्रयोगो नय । –सर्वार्थसि॰ १ । ३३ । ज्ञातॄणामभिसन्धय खलु नयास्ते
द्रव्यपर्यायत । नयो ज्ञातुर्मत मतः । –सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ५१७A, ५१८A । प्रमाणप्रकाशि
तार्थविशेषप्ररूपका नया । –राजवा॰ १ । ३३ । एगेण वत्थुणोऽणेगधम्मुणो जमवधारणेणेव । नयण धम्मेण
तओ होई नओ सत्तहा सो य ॥ –विशेषा॰ गा॰ २६७६ । णयदि त्ति णओ भणिओ बहूहि गुणपज्जए
हि ज दव्व । परिणामखेत्तकालन्तरेसु अविणट्ठसब्भाव ॥ –धवला टी॰ पृ॰ ११ । प्रमाणपरिगृही
तार्थैकदेशवस्त्वध्यवसायो नय –धवला टी॰ पृ॰ ८३ । सारसग्रहेप्युक्त पूज्यपादै–अनन्तपर्यायात्म
कस्य वस्तुनोऽन्यतमपर्यायाधिगमे कर्त्तव्ये जात्यहेत्वपेक्षो निरवद्यप्रयोगो नय । प्रभाचन्द्रभट्टारकैरप्य
भाणि–प्रमाण यपाश्रयपरिणामविकल्पवशीकृतार्थविशेषप्ररूपणप्रवण प्रणिधिर्य स नय इति । –धवला
टी॰ वेदनाख॰ । नयन्ते अर्थान् प्रापयन्ति गमयन्तीति नया, वस्तुनोऽनेकात्मकस्य अन्यतमैका
त्मैकान्तपरिग्रहात्मका नया इति । –नयचक्रवृ॰ पृ॰ ५२६A । यथोक्तम्–द्रव्यस्यानेकात्मनोऽन्यत
मैकात्मावधारणम् एकदेशनयनान्नया । –नयचक्रवृ॰ पृ॰ ६B । नयन्तीति नया अनेकधर्मात्मक
वस्तु एकधर्मेण नित्यमेवेदमनित्यमेवेति वा निरूपयन्ति । –तत्त्वार्थहरि॰ १ । ६ । तत्त्वार्थसिद्ध॰ १ । ६ ।
स्वार्थैकदेशनिर्णीतिलक्षणो हि नय स्मृत । पृ॰ ११८ नीयते गम्यते येन श्रुतार्थाशो नयो हि सः ।"
–तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६८ । नयविव॰ श्लो॰ ४ । अनिराकृतप्रतिपक्षो वस्त्वशग्राही ज्ञातुरभिप्रायो नय ।
–प्रमेयक॰ पृ॰ ६७६ । ज णाणीण वियप्य सुयभेय वत्थुयससगहण । त इह णय पौत्त णाणी पुण
नेहि णाणेहि ॥ –नयचक गा॰ २ । श्रुतविकल्पो वा ज्ञातुरभिप्रायो वा नय । नानास्वभावेम्यो व्यावृत्य
एकस्मिन् स्वभावे वस्तु नयति, प्राप्नोतीति वा नय । –आलापप॰ । तद्द्वारायात पुनरनेकधर्मनिष्ठा
र्थसमर्थनप्रवण परामर्श शेषधर्मस्वीकारतिरस्कारपरिहारद्वारेण वर्त्तमानो नय । –न्यायावता॰ टी॰
पृ॰ ८२ । वस्तुनोऽनन्तधर्मस्य प्रमाण ण व्यञ्जितात्मन । एकदेशस्य नेता य स नयोऽनेकधा
स्मृत ॥ –तत्वार्थसार पृ॰ १०६ । नीयते येन श्रुताख्यप्रमाणविषयीकृतस्यार्थस्याश तदितराशौदा
सीन्यत स प्रतिपत्तुरभिप्रायविशेषो नय । –प्रमाणनय॰ ७ । १ । स्या॰ म॰ पृ॰ ३१० । प्रमाणपरि
च्छिन्नस्यानन्तधर्मात्मकस्य वस्तुन एकदेशग्राहिण तदितराशाप्रतिक्षेपिण अध्यवसायविशेषा नया ।
–जैनतर्कभा॰ पृ॰ २१ । प्रकृतवस्त्वशग्राही तदिताराशाप्रतिक्षेपी अध्यवसायविशेषो नय ।
–नयरहस्य पृ॰ ७९ । नयप्रदीप पृ॰ ९७B. । मलयगिर्याचार्यमतेन सर्वेऽपि नया मिथ्या एव;
तथाहि–अनेकधर्मात्मक वस्त्ववधारणपूर्वकमेकेन नित्यत्वाद्यन्यतमेन धर्मेण प्रतिपाद्यस्य बुद्धिं नीयते
प्राप्यते येनाभिप्रायविशेषेण स ज्ञातुरभिप्रायविशेषो नय । इह हि यो नयो नयान्तरसापेक्षतया स्यात्प
दलाञ्छित वस्तु प्रतिपद्यते स परमार्थत परिपूर्णं वस्तु गृह्णाति इति प्रमाण एवान्तर्भवति, यस्तु नयवा
दान्तरनिरपेक्षतया स्वाभिप्रेतेनैव धर्मेण अवधारणपूर्वक वस्तु परिच्छेत्तुमभिप्रैति स नयः वस्त्वेकदेश
परिग्राहकत्वात् । –आव॰ नि॰ मलय॰ पृ॰ ३६९A ।

यो ज्ञातुरभिप्रायः । स⁶²⁹⁹

तच्च सच्चतुर्विधम्–तद्यथा द्रव्यास्तिक
मातृकापदास्तिकम् उत्पन्नास्तिकम् पर्यायास्तिकमिति । –तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ ५ । ३१ । इत्थ द्रव्या-[p. n607 ] स्तिकं मातृकापदास्तिकं च द्रव्यनयः । उत्पन्नास्तिकं पर्यायास्तिकं च पर्यायनयः । –तत्वार्थहरि॰ ५ ।
३१ । तत्त्वार्थसिद्ध॰ ५ । ३१ । दव्वट्ठिओ य पज्जवणओ य सेसां वियप्पासिं । –सन्मति॰ १ । ३ ।
नयो द्विविधः द्रव्यार्थिकः पर्यायार्थिकश्च । –सर्वार्थसि॰ १ । ६ । द्वौ मूलभेदौ द्रव्यास्तिकः
पर्यायास्तिक इति । अथवा द्रव्यार्थिकः पर्यायार्थिकः । –राजवा॰ १३३ । तत्र मूलनयौ द्रव्यपर्याया
र्थगोचरो । मिथ्यात्वं निरपक्षत्वे सम्यक्त्वं तद्विपर्यये ॥ –सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ५२१A. । दव्वट्ठि
यस्स दव्व वत्थु पज्जवनयस्स पज्जायो । –विशंवा॰ गा॰ ४३३१ । तेषां वा शेषशासनाराणां–द्रव्या
र्थपर्यायार्थनयौ द्वौ समासतो मूलभेदौ तत्प्रभेदा संग्रहादयः । –नयचकवृ॰ पृ॰ ५२६A. । धवला टी॰
पृ॰ ८३ । प्रमाणनय॰ ७ । ५ ।

द्रव्यार्थिकः पर्याया
[p. 607 ] र्थि6300

पर्यायोऽर्थः प्रयोजनमस्येति पर्यायार्थिकः । –सर्वार्थसि॰ १ । ६ । परि भेदमेति
गच्छतीति पर्यायः । पर्याय एवार्थः प्रयोजनमस्येति पर्यायार्थिकः । –धबलाटी॰ पृ॰ ८४ ।

कश्च, द्रवति द्रोष्यति अ⁶³⁰¹

अद्रवत् ज॰ वि॰ ।

दुद्रवदिति वा द्रव्य⁶³⁰²

तुलना–अथवा यस्य गुणान्तरेप्वपि प्रादुर्भवत्सु तत्त्वं न विहन्यते तद् द्रव्यम् । किं पुनस्तत्त्वम् ?
तदभावस्तत्त्वम् तद्यथा आमलकादीनां फलानां रक्तादयः पीतादयश्च गुणाः प्रादुर्भवन्ति आमलकं
बदरमित्येव भवति । अन्वर्थं खल्वपि निर्वचनं गुणसन्द्रावो द्रव्यमिति । –पात॰ महाभा॰ ५ । १ । ११९ ।
दवियदि गच्छदि ताइं ताइं सब्भावपज्जयाइं जं । दवियं तं भण्णंते अणण्णभूदं तु सत्तादो ॥ –पञ्चास्ति॰
गा॰ ९ । यथास्वं पर्यायैर्द्रूयन्ते द्रबन्ति वा तानि द्रव्याणि । –सर्वार्थसि॰ ५ । २ । अद्रवद् द्रवति द्रोष्य
त्येकानेकं स्वपर्ययम् । –न्यायवि॰ का॰ ११४ । दविए दुयए दोरवयवो विगारो गुणाण संदावो । दव्वं
भव्वं भावस्स भूअभावं च जं जोग्गं ॥ –विशेषा॰ गा॰ २८ । द्रवति द्रोष्यति दुद्रवैति अदुद्रवत् द्रुः
द्रोर्विकारोऽवयवो वा द्रव्यम् । –न्यचकवृ॰ पृ॰ ९९B. । द्रोर्विकारो द्रव्यम्, द्रोरवयवो वा द्रव्यम्,
द्रव्यं च भव्यं भवतीति भव्यम् द्रव्यम्, द्रवतीति द्रव्यम् द्रूयते वा, द्रवणात् गुणानां गुणसन्द्रावो द्रव्यम् ।
–नयचकवृ॰ पृ॰ ४४१B. । द्रोष्यत्यदुद्रवत्तास्तान् पर्यायमिति द्रव्यम् । –धवलाटी॰ पृ॰ ८३ । द्रवति
गच्छति तास्तान् पर्यायान् द्रूयते गम्यते वा तैः पर्यायैरिति वा द्रव्यम् । –जयध॰ अ॰ पृ॰ २६ ।
आलापप॰ ।

म्, तदेव अर्थोऽस्ति यस्य सः
द्र⁶³⁰³

द्रव्यमर्थः प्रयोजनमस्येत्यसौ द्रव्यार्थिकः । –सर्वार्थसि॰ १ । ६ । पूज्जवणिस्सामण्णं
बयणं दव्वठ्ठियस्स अत्थित्ति । अवसेसो वयणविही पज्जवभयणा सपडिवक्खो । –सन्मति॰ गा॰ १ । ७ ।
धवलाटी॰ पृ॰ ८३ । द्रव्येणार्थः द्रव्यार्थः, द्रव्यमर्थो यस्येति वा, अथवा द्रव्यार्थिकः द्रव्यमेवार्थो यस्य
सोऽयं द्रव्यार्थः । –नयचकवृ॰ पृ॰ ४B. ।

व्यार्थिकः सोऽभेदाश्रयः ।

कारिकाव्याख्यानम्–

भेदो विशेषः, अभेदः सामान्यम्, तौ आत्मानौ यस्य तस्मिन् तदात्मके
कथञ्चित्तत्स्वभावे वस्तुनि, न नैयायिकादिपरिकल्पिते, तस्य प्रागेवा6304

द्वितीये विषयपरिच्छेदे ।

पास्तत्वात् । कथम्भूते तस्मिन्नित्याह–ज्ञेये प्रमाणपरिच्छेद्ये । एतच्च
विशेषणमपि साधनं प्रत्येयम् । ततः सर्वं वस्तु भेदाभेदात्मकं ज्ञेयत्वात् इति गम्यते,
यथा सदनित्यम् इत्युक्ते सत्त्वादिति । नचायमनैकान्तिको हेतुर्विरु6305

–द्धो सर्व– श्र॰ ।

द्धो वा; सर्वथा
भेदे अभेदे वा प्रमाणपरिच्छेद्यत्वस्य विषयपरिच्छेदे प्रतिक्षिप्तत्वात् । तत्र भेदाभेदा
भिसन्धयः सामान्यविशेषविषयाः पुरुषाभिप्रायाः ये ते6306

ते निश्ची– ब॰ ।

लक्ष्यन्ते निश्चीयन्ते
नयाः दुर्नयाश्च⁶³⁰⁷

–श्च आभ्यामि– ब॰ ।

। काभ्यामित्याह–अपेक्षाऽनपेक्षाभ्याम्, अपेक्षया नयाः
इतरया दुर्नया इति ।

[p. 608 ]

विवृतिविवरणम्–

कारिकां विवृण्वन्नाह– द्रव्य इत्यादि । अत्र वस्तुतत्त्वं धर्मि द्रव्यत्वादिविशेष
विशिष्टमिति साध्यम् । तत्त्वग्रहणं किमर्थमिति चेत् ? आश्रयासिद्धि
निषेधार्थम्, तथाहि–न जीवादि भ्रान्तं नापि शून्यं कल्पितं वा किन्तु
तत्त्वं परमार्थसत् । प्रसाधितञ्च जीवादिवस्तुनः परमार्थसत्त्वं प्रागेव⁶³⁰⁸

विषयपरिच्छदे ।

इत्यलमतिप्रस
ङ्गेन । अस्त्वेवम्, तथापि एकान्तरूपं तद् भविष्यतीत्याह– द्रव्य इत्यादि । वक्ष्यमाण
लक्षणा द्रव्यपर्याया आ⁶³⁰⁹

आत्मा यस्य आ॰, ब॰ ।

त्मानो यस्य तत्तथोक्तम् । कुत एतदित्याह–उत्पादव्यय
ध्रौव्ययुक्तम् । उत्पादाद्यात्मकं यतः ततस्तथा6310

परमार्थसत् ।

विधं तत् । एवंविधमपि कुत इत्याह–
सत् इति । सद् अर्थक्रियाकारि यतः । तत्कारित्वं कथं तस्येत्याह– प्रमेयम् इति ।
प्रमेयं यतो जीवादिवस्तु ततोऽर्थक्रियाकारि । नहि सांख्यपरिकल्पितस्य आत्मनः काञ्चि
दर्थक्रियामकुर्वतः प्रमेयत्वं घटते इत्युक्तं प्रागेव⁶³¹¹

पृ॰ १९१ ।

। नन्वेकस्मिन् वस्तुतत्त्वे प्रतीयमाने
प्रतिभासभेदासंभवात् कथं प्रतिपत्रभिप्रायाणां नयरूपतोपपद्यते इत्याशङ्क्याह– तत्रैव
इत्यादि । तत्रैव अनन्तरोक्तस्वरूपे चन्द्रादिवस्तुनि कथञ्चित् सत्त्वधावल्यादिप्रकारेण
यत् प्रमाणं यश्च कथञ्चिद् द्वित्वादिप्रकारेण तदाभासः तयोर्भेदात् भेदप्रतीतेः ।
ए⁶³¹²

तत्र श्र॰ ।

तच्च प्रागेव समर्थितत्वात् दृष्टान्ततयोपात्तम् । तस्मादेकस्मिन्नपि वस्तुनि प्रतिपत्ति
भेदसंभवात् युक्तो विकलादेशविशेषमाश्रित्य ज्ञातुरभिप्रायो नयः । तस्य भेदमाह–
स इत्यादिना । स नयो द्रव्यार्थिकः, पर्यायार्थिकश्च । तत्र प्रथमं व्याच⁶³¹³

–ष्टे द्रवति आ॰, ब॰ ।

ष्टे–
द्रव्य इति । द्रवति द्रोष्यति अदुद्रवत् इति वा द्रव्यम्, तदेवार्थः सोऽस्ति
यस्य स द्रव्यार्थिकः । कुतः स इत्थम्भूत इत्याह–सोऽभेदा6314

–भेदाश्रितो
यत आ॰ ।

श्रयो यतः ।

ननु सकलभावानां देशकालाकारैरत्यन्तभेदान्न अभेदो नाम, अतः कथसौ अभे
दाश्रयः स्यात् ? इत्यारेकापनोदार्थमाह–

जी6315

अस्ति विद्यते प्रतीयते ।
तत्किम् ? सत् सत्तासामान्यम् । किविशिष्टम् ? यदित्यादि, यस्मिन्नन्तर्लीना अन्तर्भूता । के ?
जीवाजीवप्रभेदा, जीवश्चेतनालक्षण अजीव पुनस्तद्विपर्यय पुद्गलादि प्रभेदाश्च त्रसस्थावराद्यवान्त
रविशेषा, जीवाजीवौ च प्रभेदाश्च ते तथोक्ता । न खलु द्रव्य पर्यायो वा सत्त्वव्यतिरिक्तमस्तीति
किञ्चिद्व्यबहर्त्तु शक्य स्ववचनविरोधादतिप्रसङ्गाच्च । नन्वेकस्य कथमनेकजीवादिभेदव्यापकत्वमिति
चेदत्राह एकमित्यादि । यथा एक ज्ञान चित्रपटादिविषय स्वनिर्भासि स्वे आत्मीया ज्ञानात्मानो निर्भासा
नीलाद्याकारा विद्यन्ते अस्येति स्वनिर्भासि । यथा चैको जीव आत्मा स्वपर्ययै, स्वे चिद्रूपा पर्यया
रागादय परिणामा तैराक्रान्त प्रतीतिपदारूढो न विरुध्यते तथा सत्त्वमपि जीवाद्यनेकभेदाक्रान्त न
विरुध्यते इत्यर्थ । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ५२ ।

वाजीवप्रभेदा यदन्तर्लीनाः तदस्ति सत् ।

एकं यथा स्वनिर्भासिज्ञानम् जीवः स्वपर्ययैः ॥ ३१ ॥

[p. 609 ]

विवृतिः–यथैव ज्ञानस्य आत्मनिर्भासभेदा नैकत्वं वाधन्ते जीवस्याजीवस्य
वा कस्यचित् स्वगुणपर्यायाः तथैव सत्त्वस्य भेदाः जीवा6316

जीवादयः ज॰ वि॰ ।

जीवादयः । तदेवम्–

कारिकाव्याख्यानम्–

जीवश्च अजीवश्च तयोः प्रभेदा अवान्तरविशेषा यदन्तर्लीना यस्य अन्तः
प्रविष्टाः तदस्ति विद्यते । किं तदित्याह– सत् इति । सत्तासामा
न्यम् । केन प्रकारेण एकम् इत्यादि । स्वे आत्मीया न ज्ञानान्त
रगता निर्भासा नीलाद्याकाराः ते यस्य सन्ति तद् स्वनिर्भासिज्ञा6317

–ज्ञानमित्यर्थ श्र॰ ।

नम् एकं चित्रै
कज्ञानम् इत्यर्थः । यथा येन प्रतिभासादिप्रकारेण अ⁶³¹⁸

आस्ते ब॰, श्र॰ ।

स्ति तथा प्रकृतमपि, सौगता
पेक्षया इदमुक्तम् । इतरापेक्षया6319

–या जीवः आ॰ ।

तु जीवः स्वपर्ययैः इत्याह । जीवग्रहणमुपलक्षणम्
सकलाजीवतत्त्वस्य, तेन⁶³²⁰

अनेन श्र॰ ।

जीवादिः स्वपर्ययैर्युक्तो यथा एकोऽस्ति तथा सदेक
मिति सिद्धम् ।

विवृतिविवरणम्–

कारिकां विवृण्वन्नाह– यथैव इत्यादि । यथैव येनैव अश⁶³²¹

अशक्यविवेचन हि एकचित्रज्ञानस्य नीलाद्याकाराणा ज्ञानान्तरे नेतुमशक्यत्वम् ।

क्यविवेचनाऽभिन्न⁶³²²

अल
ब्धधर्मानुवृत्तिर्योगः । लब्धधर्मानुवृत्ति क्षेम । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । २४ । योग अप्राप्तवि
षयस्य परिच्छेदलक्षणा प्राप्तिः, क्षेम तदर्थक्रियानुष्ठानलक्षण परिपालनम् । –हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ ५५ ।

योगक्षेमप्रकारेण ज्ञानस्य आत्मनः स्वरूपस्य ये निर्भासभेदा
ग्राह्यादिनीलाद्याकाराः ते नैकत्वं बाधन्ते, जीवस्य आत्मनः
अजीवस्य वा घटादेः कस्यचित् सकलजनप्रसिद्धस्य न नैयायिकादिकल्पितस्य तस्य
पूर्व निरस्तत्वात् । स्वगुणपर्याया यथैव नैकत्वं बाधन्ते इति सम्बन्धः । तथैव
तेनैव प्रकारेण सत्त्वस्य सत्तासामान्यस्य भेदाः । के इत्याह–जीवाजीवादयः, नैकत्वं
बाधन्ते । तस्मिन् सति किंजातमित्याह– तदेवम् इति । तस्मिन् सत्त्वे एवम् उक्त
प्रकारेण जीवाजीवात्मके स्थिते सति–

शु6323

अभिप्रैति विषयीकरोति । कः ? सग्रह संग्रहनय । किम् ? शुद्ध द्रव्य सत्सामान्यं तस्यान्योपा
धिरहितत्वेन शुद्धिसभवात्, तद्विषयो हि नयः सग्रह । सजात्यविरोधेन पर्यायानाक्रान्तभेदानैकध्यमुप
नीय समस्तग्रहण सग्रह इति निर्वचनात् । कुत ? तदभेदत, तस्य सत्सामान्यलक्षणस्य शुद्धद्रव्यस्य
अभेदात् सर्वेषु जीवाजीवेषु अव्यतिरेकात् । ननु प्रागभावादेः सत्त्वव्यतिरेकात् कथ तदभेद इत्याशङ्क्याह–
भेदाना जीवादीना सद्विशेषाणां मध्ये एकोऽपि भेदो जीवस्तत्पर्यायोऽन्यो वाऽसदात्मा असत्स्वरूपो
नास्ति न विद्यते । विरोधतः–षद्यसदात्मा, कथमस्ति ? यद्यस्ति, कथमसदात्मेति ? स्ववचनविरोधा
दस्य असिद्धेः । तत प्रागभावादिरन्यो वा कथञ्चित्सदात्मक एवाभ्युपगन्तव्यः प्रतीतिबलात् । –लघी॰
ता॰ पृ॰ ५२ ।

द्धं द्रव्यमभिप्रैति संग्र⁶³²⁴

तुलना–सगहिय पिंडिअत्थ सगहवयण समासओ विंति । –अनुयोगद्वार॰ ४
द्वा॰ । आ॰ नि॰ गा॰ ७५६ । विशेषा॰ गा॰ २६९९ । अर्थाना सर्वैकदेशसंग्रहण संग्रहः । आह च
यत्सगृहीतवचन सामान्ये देशतोऽथ च विशेषे । तत्सग्रहनयनियत ज्ञान विद्यान्नयविधिज्ञ ॥ –तत्त्वार्था-[p. n610 ]
षि॰ भा॰ १ । ३५ । तत्त्वार्थहरि॰, तत्त्वार्थसिद्ध॰ १ । ३५ । स्वजात्यविरोधेनैकध्यमुपनीय पर्यायाना
क्रान्तभेदानविशेषेण समस्तग्रहणात् सग्रह । –सर्वार्थसि॰ १ । ३३ । राजवा॰ १ । ३३ । विधिव्यतिरि
क्तप्रतिषेधानुपलम्भाद्विधिमात्रमेव तत्त्वमित्यध्यवसाय समस्तस्य ग्रहणात् सग्रह । द्रव्यव्यतिरिक्त
पर्यायानुपलम्भात् द्रव्यमेव तत्त्वमित्यध्यवसायो वा सग्रह । –धवलाटी॰ पृ॰ ८४ । शुद्ध द्रव्यमभिप्रैति
सन्मात्र सग्रह पर । स चाशेषविशेषेषु सदौदासीन्यभागिह ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ७० । नयविव॰ श्लो॰ ६७ ।
प्रमेयक॰ पृ॰ ६७७ । शुद्ध द्रव्य समाश्रित्य सग्रहस्तदशुद्धित –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २७२, ३११ । नयचक्र
गा॰ ३४ । तत्त्वार्थसार पृ॰ १०७ । प्रमाणनय॰ ७ । १३ । स्या॰ म॰ पृ॰ ३११ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २२ ।

हः तदभेदतः ।

भेदानां नासदात्मैकोप्यस्ति भेदो विरोधतः ॥ ३२ ॥

[p. 610 ]

विवृतिः–स⁶³²⁵

तुलना–यथा सर्वमेकं सदविशेषात् । –तत्त्वार्थभा॰ १ । ३५ । अहव महासामन्नं सगहिय
पिडियत्थमियर ति । सव्वविसेसानन्न सामन्न सव्वहा भणिय । –विशेषा॰ गा॰ २७०१ । विश्वमेक
सदविशेषात् इति यथा । –प्रमाणनय॰ ७ । १६ ।

र्वमेकं सदविशेषात् इति संग्रहः । सताञ्च स्वभावानां भावैकत्वाऽ
बाधनात् । नहि कश्चिद् असदात्मा भेदोऽस्ति विप्रतिषेधात् । नहि किञ्चिज्ज्ञानं
सद्रूपं द्रव्यमनवबुद्ध्य भेदं गृह्णाति नाम ।

कारिकाव्याख्यानम्–

शुद्धं द्रव्यं सत्तालक्षणम् अभिप्रैति विषयीकरोति न सतोऽपि आत्मादि
विशेषान् । कोऽसौ इत्याह–संग्रहः संग्रहनयः । कुत एतदित्याह–
तदभेदतः त⁶³²⁶

तस्य सर्व– आ॰ ।

स्य सत्त्वस्य सर्वविशेषेषु अविशेषतः । एतदपि कुतः
इत्याह– भेदानाम् इत्यादि । भेदानां जीवादिविशेषाणां मध्ये असदात्मा
असत्स्वभावः एकोऽपि न केवलम् अनेको नास्ति भेदो विशेषः, किन्तु सदात्मैव
अस्ति इति सम्बन्धः । कुतो नास्तीत्याह–विरोधतः । तथाहि–यदि असन्
क⁶³²⁷

कथमसास्ति चेत् आ॰, श्र॰ ।

थमस्ति, अस्ति चेत् कथमसन् इति । एतेन अभावचतुष्टयं चर्चितम्, तथाहि–
यदि तत् अस्तीतिप्रत्ययवेद्यम् कथसदात्मकम् ? स्वरूपेण त⁶³²⁸

अभावचतुष्टयस्यापि ।

स्यापि सदात्मकत्वात् ।
अथाऽसदात्मकम्, न तर्हि त⁶³²⁹

अस्तीतिप्रत्य
यग्राह्यम् ।

त्प्रत्ययवेद्यमिति कथं त⁶³³⁰

अभावचतुष्टयसद्भावसिद्धि ।

दस्तित्वसिद्धिः ?

विवृतिविवरणम्–

कारिकां विवृण्वन्नाह– सर्वम् इत्यादि । सर्वं चेतनाचेतनस्वभावं वस्तु एकम्
अभिन्नं सदविशेषात् सत्ताऽविशेषमाश्रित्य इति एवं संग्रहः । सदवि
शेषेऽपि सत्त्वात् तद्वतां भेदप्रसिद्धेः सर्वमेकम् इत्याद्ययुक्तमित्याशङ्
क्याह– सताञ्च इत्यादि । सताञ्च विद्यमानानां पुनः स्वभावानां भावधर्माणाम्
भावैकत्वाबाधनात् सत्त्वैकत्वानिराकरणात् । एतदेव समर्थयमानः प्राह– नहि
इत्यादि । हिर्यस्मात् न असदात्मा असत्तास्वभावः कश्चित् द्रव्यादीनामन्यतमो
भेदः विशेषः अस्ति । कुत इत्याह–विप्रतिषेधात्, विरोधात् । इतश्च असदात्मा भेदो
नास्तीति दशयन्नाह– नहि इत्यादि । किञ्चित् प्रत्यक्षमनुमानं वा ज्ञानं सद्रूपं सत्त्व
स्वरूपम् अनवबुद्ध्य अगृहीत्वा भेदं विशेषं द्रव्यं द्र⁶³³¹

द्रव्यस्वरूपम् ब॰, श्र॰ ।

व्यरूपम्, द्रव्यग्रहणमुपलक्षणं गुणादेः,
तत्किमित्याह– नहि गृह्णाति नाम इति । ततो निराकृतमेतत् न द्रव्यादि स्वत सत्
[p. 611 ] नाप्यसत् सत्तासम्बन्धात्सत् इति; सद्रूपरहितस्य हि द्रव्यादेः त⁶³³²

द्रव्यादिस्वभावरहितस्य ।

त्स्व
भावशून्यस्य च सद्रूपस्य ग्रहणे सति एतत् स्यात्, न च तद्ग्रहणमस्ति, सर्वदा उ⁶³³³

सत्त्व-द्रव्ययोः ।

भयोः
उभ⁶³³⁴

सत्त्वस्य द्रव्यादिविशेषसा
पेक्षतया, द्रव्यस्य च सत्त्वविशेषणापेक्षतया ।

यात्मनो वेदनादिति भावः । पू6335

नहि असदात्मा इत्यादि विवृतिवाक्येन ।

र्वेण परपक्षे विरोधोद्भावनम्, अ⁶³³⁶

नहि किञ्चिज्ज्ञानम् इत्याद्यशेन ।

नेन तु प्रतीतितो
भेदस्य सदात्मकत्वसाधनमिति विभागः ।

अत्राह सौगतः–यदुक्तम्–यथैव ज्ञानस्य आत्मनिर्भासभेदाः नैकत्वं बाधन्ते
इति, तदप्युक्तम्; निरंशैकज्ञानोपगमात्, सर्वोऽप्ययं विरुद्धधर्माध्यासी स्तम्भादिप्रति
भासो विभ्रमो मरीचिकाचक्रे जलवदिति कथं त⁶³³⁷

चित्रज्ञानदृष्टान्तेन ।

न्निदर्शनेन अभिमततत्त्वसिद्धिः स्यात् ?
पुरुषाद्वैतवाद्यपि आह–निस्तरङ्गं पुरुषमात्रं तत्त्वम्, जीवजीव⁶³³⁸

–जीवभेदप्रभेद श्र॰ ।

प्रभेदः पुनः उपप्लवः,
ततो जीवस्य अजीवस्य वा इत्याद्यप्ययुक्तम्, इत्याशङ्क्याह–

प्र⁶³³⁹

शसेत् स्तुयात् कथयेदित्यर्थ ।
किम् ? प्रत्यक्ष विशदमिन्द्रियानिन्द्रियज्ञानम् । किंविशिष्टम् ? भेदाज्ञानम्, भेदान् परपरिकल्पितान्
निरंशक्षणान्न जानाति न गृह्णातीति भेदाज्ञानम् । किं शसेत् ? द्रव्य शुद्धमशुद्ध वा स्वलक्षण वस्तुभूत
न कल्पितमित्यर्थ । क्व ? बहिरचेतने घटादौ, अन्तश्चेतने । केन ? सदात्मना सद्रूपेण, न खलु सद्रूपेण
भेदः पदार्थेषु प्रत्यक्षतो ज्ञायते येन प्रत्यक्ष द्रव्य न शसेत् । कस्मात् ? भेदात् भेदमाश्रित्य । किं
विशिष्टात् ? सामान्यलक्षणात्, सामान्यमन्वयो लक्षण लिंगं यस्यासौ सामान्यलक्षणस्तस्मात् । न हि
भेदनिरपेक्षमभेद प्रत्यक्षमन्यद्वा प्रमाण साधयति तस्यानुपलब्धे । तत प्रत्यक्षमपि द्रव्यसिद्धिनिबन्ध
नमेवेति कुत सग्रहनयो मिथ्या स्यात् ? –लघी॰ ता॰ पृ॰ ५३ ।

त्यक्षं बहिरन्तश्च भेदाज्ञानं सदात्मना ।

द्रव्यं स्वलक्षणं शंसेद्भेदात् सामान्यलक्षणात् ॥ ३३ ॥

विवृतिः–स्वार्थभेदानवबोधेऽपि भ्रान्तं ज्ञानं सर्वं सद्रूपेण प्रत्यक्षं द्रव्यं
स्वलक्षणं विद्यात्, अन्यथा भ्रान्तेरभावप्रसङ्गात् ।

कारकाव्याख्यानम्–

प्रत्यक्षमुक्तलक्षणम्, कथम्भूतं तदित्याह–भेदाज्ञानम्, भेदस्य निरंशक्षणिक
विभ्र⁶³⁴⁰

–विभ्रमविशे– श्र॰ ।

मविविक्तविशेषस्य अज्ञानम् अग्रहणम् येन यस्मिन् वा तत्त
थोक्तम् । क्वेत्याह– बहिरन्तश्च इति, बहिर्घटादौ अन्तः ज्ञा6341

ज्ञाने पुरु– ब॰ ।

न
पुरुषस्वरूपे । नहि त⁶³⁴²

प्रत्यक्षम्

त्तत्र⁶³⁴³

बहिरन्त ।

निरंशक्षणिकादिरूपं परपरिकल्पितं विशेषं जातु प्रतिपद्यते
विभ्रमाभावानुषङ्गात्6344

–त् ॥ छ ॥ यदि
श्र॰ ।

। यदि त⁶³⁴⁵

प्रत्यक्षम् ।

त्तत्र⁶³⁴⁶

बहिरन्तश्च ।

भेदाज्ञानम्, केन तर्हि प्रकारेण प्रत्यक्षमित्याह–
सदात्मना इति । सद्ग्रहणमुपलक्षणं तेन सच्चेतननीलाद्यात्मना इति गृह्यते ।
तत्किं कुर्यादित्याह⁶³⁴⁷

–ह द्रव्यमन– आ॰, श्र॰ ।

– द्रव्यम् इत्यादि । द्रव्यमनन्तरोक्तं स्वलक्षण वस्तु शंसेत्
स्तुयात् न परपरिकल्पितं परमाण्वादि । एवमपि पुरुषादिद्रव्यं स्वलक्षणं शंसेदित्याह⁶³⁴⁸

–ह भेदात् विशे– आ॰ ।

–
[p. 612 ] भेदात् इत्यादि । भेदात् विशेषात् सामान्यलक्षणं स्वरूपं यस्य, सामान्येन
वा लक्ष्यते यः स तथोक्तः तस्मात् तमाश्रित्य इत्यर्थः । यथा च क्षणिकनिरंशप⁶³⁴⁹

परमार्थोहि रूप ब॰ ।

रमाण्वा
दिरूपं पुरुषाद्वैतरूपं वा तत्त्वं न व्यवतिष्ठते तथा प्रागेव प्र⁶³⁵⁰

पृ॰ ३७५, १५० ।

पञ्चतः प्रतिपादितम् ।
भेदा6351

भेदात् ब॰ ।

न् सामान्यलक्षणान् इति वा6352

च श्र॰ ।

पाठः । तत्र⁶³⁵³

बहिरन्त ।

ता6354

भेदान् ।

न् प्रत्यक्ष शंसेत् इत्यर्थः ।

विवृतिविवरणम्–

कारिकां विवृण्वन्नाह– स्वार्थ इत्यादि । भ्रान्तं विप्लु6355

विप्लवं ज्ञा– आ॰ ।

तं ज्ञानं सर्वं निरवशेषं
लौकिकं शास्त्रीयञ्च, यदि वा सौगतकल्पि6356

–ल्पित
कथं– श्र॰ ।

तं पुरुषाद्यद्वैतवादिकल्पि
तञ्च । कथम्भूतं प्रत्यक्षं विशदमभ्रान्तम् । केन रूपेणेत्याह–
सद्रूपेण सदादिस्वभावेन । कस्मिन् सत्यपीत्याह– स्वार्थ इत्यादि । स्वञ्च अर्थश्च
तयोर्भेदो विवेकः अर्थस्य परमाणुलक्षणस्य परस्परम्§6357

एतदन्तर्गत पाठो नास्ति ब॰, श्र॰ ।

स्वज्ञा6358

स्वज्ञानस्य इत्यादि
एतच्चिह्नान्तर्गत पाठ ब॰, श्र॰ प्रत्यो त्रुटिताया पू॰ प्रतौ च नास्ति । अर्थानुरोधात्तु स्वस्य विप्लु
ताकारात् इत्यशस्य टिप्पण्यात्मक एव भाति ।

नस्य विप्लवाकाराद्
भेदो नावबुध्यते सर्वं हि ज्ञानं नात्मानं विप्लुतं जानाति§ विप्लुताकारात् तस्य
अनवबोधेऽपि । तत्किं कुर्यादित्याह–द्रव्यं6359

द्रव्यस्वल– आ॰ ।

स्वलक्षणं विद्या6360

विद्यादेतद्यदि आ॰, श्र॰ ।

त् । ननु स्यादेतत् यदि
त⁶³⁶¹

स्वार्थभेदानवबोधः ।

द्भेदानवबोधः स्यात् यावता स्वार्थयोः सद्रूपेणेव भेदरूपेणाप्यवबोधोऽस्तीत्याशङ्
क्याह– अन्यथा इत्यादि । उक्तप्रकाराद् अन्येन प्रकारेण अन्यथा भ्रान्तेरभावप्रसङ्गात्
त⁶³⁶²

तत्कु– ब॰ ।

त्6363

प्रत्यक्षम् ।

त⁶³⁶⁴

स्वलक्षणं द्रव्य शसेत् ।

त्कुर्यात् इति सम्बन्ध । तथाहि–यथा त⁶³⁶⁵

द्रव्यम् ।

त् प्रत्यक्ष सद्रूपेण तथा यदि स्वार्थभेद
रूपेणापि, तर्हि स्थूलाकारा6366

स्थूलाकारा प्रतीति कथ भ्रान्तिरूपा स्यात् ?

भ्रान्तिः कुत ? ग्राह्यादिचेतनेतरादिभ्रान्तिर्वा ? नहि यथा
वद्रूपेण वस्तुनः प्रतिभासे सा6367

भ्रान्तिः ।

युक्ता, कदाचिदपि त⁶³⁶⁸

यथावद्वस्तुप्रतिभास एव हि भ्रान्तिनिवृत्तिकारणम् । यदि च यथावद्वस्तुग्रहणेऽपि
भ्रान्ति न निवर्तेत तदा न कदापि तस्याः निवृत्ति सभाव्येति भाव ।

दनुपरतिप्रसङ्गात् । त⁶³⁶⁹

यथा आ॰ ।

था तद्भेदा6370

स्वार्थभेदाज्ञानवत् ।

नव
बोधवत् सद्रूपेणापि यदि त⁶³⁷¹

द्रव्यम् ।

दप्रत्यक्षम्, तदा कस्यचिदपि प्र⁶³⁷²

कस्यचिदपि पुरुषस्य सामान्यनो विशेषतो वा प्रतिभासाभावात् न भ्रान्ति स्यात्,
भ्रान्ते सामान्यप्रतिभासनिवन्धनत्वादिति भाव ।

तिभासाभावात् कुतो भ्रान्ति ?

न⁶³⁷³

सौगत ।

नु प्रतिक्ष⁶³⁷⁴

–क्षणाना आ॰ ।

णविलक्षणज्ञानादिक्ष⁶³⁷⁵

–दिलक्षण– श्र॰ ।

णव्यतिरिक्तस्य जीवादिद्रव्यस्यासभवात् कथं
द्रव्यं शंसेत् इत्युक्तं शोभेत इत्याशङ्क्याह–

स⁶³⁷⁶

अयमर्थ–यथा सद्भि
ज्ञानगताकारै असद्भिरर्थाकारै नीलादिभि सहैक ज्ञान विभाति तव न विरुध्यते, तथा अर्थव्यञ्जन
पर्यायै सहक्रमविवर्तिभि व्यज्जनपर्यायै सहैक द्रव्यमपि विभाति न विरुध्यते इति । दृश्या स्थूला
व्यज्जनपर्याया अदृश्या सूक्ष्मा केवलागमगम्या अर्थपर्याया । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ५५ ।

दसत्स्वार्थनिर्भासैः सहक्रमविवर्त्तिभिः ।

दृश्यादृश्यैर्विभात्येकं भेदैः स्वयमभेदकैः ॥ ३४ ॥

[p. 613 ]

विवृतिः–यथैकं क्षणिकं ज्ञानं सद्भिरसद्भिर्वा प्रतिभासभेदैः स्वयमभेदकैरिष्टं
तथा एकं द्रव्यं सहक्रमभाविभिः स्वयमभेदकैः भेदैः दृश्यैरदृश्यैश्चानादिनिधनमव
गन्तव्यम् । वहिरिव ज्ञानपरमाणुसञ्चये पुनः अन्योन्यानात्मकत्वे सर्वथाऽसङ्क्रम
व्यवस्थायाम् एकस्थूलनिर्भासविरोधात् ।

कारिकाव्याख्यानम्–

सन्तश्च असन्तश्च ते च ते स्वस्य अर्थनिर्भासाश्च नीलस्थूलादिप्रति
भासास्तैः, कथम्भूतैः ? स्वयम् आत्मना अभेदकैः, यथा एकं ज्ञानं
विशेषेण देशकालनरान्तराबाधितरूपेण भा6377

भाति प्रतिभासते ब॰, श्र॰ ।

ति भासते । कदा ?
सह एकस्मिन् काले तथा क्रमविवर्त्तिभिः तैः एकं विभाति । कथम्भूतैः
इत्याह–दृश्यादृश्यैः । वर्त्तमानकालापेक्षया दृश्यैः अतीतकालापेक्षया चा6378

वादृ– ब॰ ।

ऽदृश्यैः ।
यदि वा सद्भिः स्वनिर्भासैः6379

–सै एकं– श्र॰ ।

सदादिभिः असद्भिः अर्थनिर्भासैः एकं यथा, तथा क्रमवि
वार्तिभिः सुखादिभिः एकं विभातीति ग्राह्यम् ।

विवृतिव्याख्यानम्–

कारिकां व्याख्यातुमाह– यथैकम् इत्यादि । यथा येन प्रकारेण एकं क्ष⁶³⁸⁰

क्षणिक क्षणिक
ज्ञानम् आ॰ ।

णिकं
ज्ञानम्, उपलक्षणमेतत् तेन पुरुषस्यापि ग्रहणम् । सद्भिः विद्यमानैः
असद्भिर्वाऽविद्यमानैर्वा । कैः ? प्रतिभासभेदैः । कथम्भूतैः ?
स्वयमभेदकैः इष्टम् अङ्गीकृ6381

योगाचारै ।

तम्, तथा एकं द्रव्यमभ्युपगन्तव्यम् । कैः ? भेदैः
विशेषै । कथम्भूतै ? सहक्रमभाविभिः सहभाविभिः गुणैः क्रमभाविभिः पर्यायैः ।
पुनरपि किंविशिष्टैः ? दृश्यैरदृश्यैश्च । अनेन ए⁶³⁸²

एकत्वप्रमा– श्र॰ ।

कत्वे प्रमाणान्तरवृत्तिं दर्शयति ।
कथम्भूतं तद्द्रव्यमित्याह–अनादिनिधनम् । प्रसाधितञ्च अनादिनिधनत्वं प्रागेवास्य
इत्यलं पु6383

पुनस्तत्प्रतिपादन– श्र॰ ।

नस्तत्प्रसाधनप्रयासेन । ननु ज्ञानमपि तैरेकं नेष्यते कि स्यात्सा चित्रतैकस्यां
न स्यातत्तस्यां मताव⁶³⁸⁴

द्रष्टव्यम् –न्यायकुमु॰ पृ॰ १३० टि॰ ६ । शास्त्रवा॰ यशो॰ पृ॰ ४९ ।
व्याख्या–ननु यदि सा चित्रता बुद्धौ एकस्या स्यात्, तया च चित्रमेक द्रव्यं व्यवस्थाप्येत तदा किं
दूषण स्यात् ? आह–न स्यात्तस्या मतावपि । न केवल द्रव्यं तस्या मतावपि एकस्या न स्याच्चित्रता
आकारनानात्वलक्षणत्वाद् भेदस्य, नानात्वेऽपि चित्रता कथमनेकपुरुषप्रतीतिवत् । कथन्तर्हि प्रतीतिरि
त्याह–यदीद स्वयमर्थेभ्यो रोचते तत्र के वयम् । यदीदम् अताद्रूप्येऽपि ताद्रप्यप्रथनम् अर्थाना भासमानाना
नीलादीना स्वयम् अपरप्रेरणया रोचते, तत्र तथाप्रतिभासे के वयमसहमाना अपि निषेद्धुम्, अवस्तु च
प्रतिभासते चेति व्यक्तमालीक्यम् । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ २ । २१० ।

पि प्रमाणवा॰ २ । २१० इत्यभिधानात् । अत्राह– बहिरिव
इत्यादि । यथा बहिः परस्परासंसृष्टनिरंशक्षणिकपरमाणुसञ्चयः तथा तद्ग्राहिणा
मन्येषां वा ज्ञानपरमाणूनां सञ्चये अङ्गीक्रियमा6385

सौगतै । तस्मान्नार्थेषु
न ज्ञाने स्थूलाभासस्तदात्मन । एकत्र प्रतिषिद्धत्वात् बहुष्वपि न सम्भव ॥ तस्मान्नार्थेषु वाह्येषु
न ज्ञाने तद्ग्राहके स्थूलाभाम स्थूल आकार सङ्गच्छते । तदात्मन स्थूलस्वरूपस्यैकत्रावयवे परमाणौ
वा प्रतिषिद्धत्वात् । बहूष्वपि तेषु सभवो नास्ति मिलिता अपि हि त एव । ते च प्रत्येक स्थौल्यविकला[p. n614 ]
इति समुदिता अपि तथैव स्यु । तथा नीलाद्याकारेषु प्रत्येक चित्रस्य स्थौल्यस्याभावात् समुदायेऽप्य
भाव –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ २ । २११ ।

णे, पुनः इति पक्षान्तरसूचकः ।
[p. 614 ] अन्योन्यं परस्परम् अनात्मकत्वम् अस्वरूपत्वं तस्मिन् सति, सर्वथा सर्वेण साक्षा
त्करणप्रकारेण स्वरूपमिश्रणप्रकारेण वा असङ्क्रमेण असङ्करेण या व्य⁶³⁸⁶

व्यवस्थिति श्र॰ ।

वस्था अव
स्थितिः तस्यां सत्याम् एकस्थूलनिर्भासविरोधात् कारणात् एक द्रव्यमभ्युपगन्तव्यम् ।
ए⁶³⁸⁷

तदुक्तं श्र॰, ब॰ ।

तदुक्त भवति–स्थूलैकप्रतिभासविरुद्धा ज्ञानेतरपरमाणवः, तत्प्रतिभासोपगमे त⁶³⁸⁸

स्थूलैकप्रतिभासविरोध ।

द्वि
रोधः नीले पीतविरोधवत् । त⁶³⁸⁹

स्थूलैकप्रतिभासस्य असत्त्व भ्रान्तत्व वा स्वीकुर्वत ।

थाभ्युपगच्छतश्च अध्यक्षविरोधः निरंशादिरूपतया
श⁶³⁹⁰

शतधात्त्व आ॰ ।

तधा तत्त्वं विचारयतोऽपि स्थूलादिप्रतिभासानिवृत्ते ।

एव प्रतिभासबलेन स्वपरमतविधिप्रतिषेधौ अभिधाय साम्प्रतम् अर्थक्रिया
कारित्वबलेन 6391

स्वमतविधिपरमतप्रतिषेधौ ।

तौ प्रतिपादयितुकामः प्रथमं क्षणिकैकान्ते अर्थक्रियां निराकुर्वन्नाह–

ल⁶³⁹²

कारिकेय मुद्रितलघीयस्त्रये
नास्ति ।

क्षणं क्षणिकैकान्ते नार्थस्याऽर्थक्रिया सति ।

कारणे कार्यभावश्चेत् कार्यकारणलक्षणम् ॥ ३५ ॥

विवृतिः–सह क्रमेण वा अर्थक्रियाम् अक्षणिकस्य निराचिकीर्षुः कथञ्चित्
क्षणिके अर्थक्रियां साधयेत् अन्यथा तल्लक्षणं सत्त्वं ततो व्यावर्त्तेत । न च क्ष⁶³⁹³

तुलना–कार्यकारणता नास्ति बहिरन्त सन्तति कुत । निरन्वयात्
कुतस्तेषा सारूप्यमितरार्थवत् ॥ सति क्षणिके कारणे यदि कार्यं स्यात् क्षणिकमक्रम जगन्नि सन्तानि
स्यात् । तस्मिन्नसति भवत कुत पुन कारणान्तरोत्पत्तिनियम ? सदेव कारण स्वसत्ताकालमेव
कार्य प्रसह्य जनयेत् । स्वरसत एव कार्योत्पत्तिकालनियमे स्वतन्त्रस्य कुत एव कार्यत्वम् ? नैरन्तर्यमात्रा
त्प्रभवनियमे सर्वत्र सर्वेषामविशेषे कुत प्रभवनियम्ः ? द्रव्यस्य प्रभवनियमे न किञ्चिदतिप्रसज्यते ।
–सिद्धिवि॰ पृ॰ ३६३-६४ ।

णिका
नामनिश्चयात्मनां भावानां प्रत्यक्षानुपलम्भसाधनः कार्यकारणभावः सिद्ध्येत्
विप्रकृष्टाऽर्थान्तरवत् । य⁶³⁹⁴

किं पुनरसौ कार्यकारणभाव अनुपलम्भसहायप्रत्यक्षनिबन्धन ?
इत्याह–तद्भावे भाव तदभावेऽभावश्चेति ? –हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ ६९ ।

स्मिन् सत्येव यद्भावः तत् तस्य कार्यमितरत् कारणम कार्यम इति ल⁶³⁹⁵

लक्षणभगे न ज॰ वि॰ ।

क्षणं
क्षणभङ्गे न संभवत्येव कार्यकारणयोः सहभावापत्तेः, अन्यथा क्षणभङ्गभङ्गप्रसङ्गात् ।

कारिकाव्याख्यानम्–

लक्षणम् अर्थस्य परमार्थसतो वस्तुनः नार्थक्रिया अर्थस्य कार्यस्य क्रिया
क⁶³⁹⁶

कारणम् आ॰ ।

रणम् । क्व ? क्षणिकैकान्ते । कुत इत्याह– सति इत्यादि ।
सति विद्यमाने कारणे हेतौ कार्यभावः कार्योत्पत्तिः चेद् यदि
न कार्यकारणलक्षणं कार्यस्य कारणान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वं यल्लक्षणम् कारण
स्य⁶³⁹⁷

स्य तज्ज– आ॰ ।

च त⁶³⁹⁸

कार्यजनकत्वम् ।

ज्जनकत्वं यल्लक्षणं तन्न । पूर्वार्द्धगतेन न इत्यनेन सम्बन्धः । क्षणिकैकान्त
वादिना का6399

कारणभाव आ॰ ।

रणाभाव एव कार्योत्पत्त्यभ्युपगमात् । इदमपरं व्याख्यानम्–स्वोत्पत्तिकालवत्
[p. 615 ] कार्योत्पत्तिकालेऽपि सति कारणे कार्यभावश्चेत् कार्यकारण⁶⁴⁰⁰

–योर्लक्ष– ब॰, श्र॰ ।

योः यल्लक्षणं स्वरूपं ग्रहणं
वा अत्र प्रमाणभावात् घटते इत्यध्याहारः, किन्तु क्षणभङ्गाय दत्तो जलाञ्जलिः6401

कार्योत्पत्तिकालेऽपि कारणसद्भावे तस्य द्विक्षणावस्थायित्व स्यादिति भाव ।

स्यात् ।

य⁶⁴⁰²

यौग । तुलना–अर्थक्रियाकारित्वेन सत्ताभ्युपगमे समानञ्चैतद् दूषणम्–किं सतामर्थकियाका
रित्वमथासतामिति ? सतामर्थक्रियाकारित्वे सत्ताभ्युपगमे तथा दुरुत्तरमितरेतराश्रयत्वम् । तथा हि
अर्थक्रियाजनकत्वे सत्त्वम्, सतश्चार्थक्रियाजनकत्वमित्येकाप्रसिद्धावितराप्रसिद्धि । अथ अर्थक्रिया
मन्तरेण सतोऽर्थक्रियाजनकत्वम्, तत्राप्यय विकल्प इत्यनवस्था । असत एवार्थक्रियाजनकत्वे खरविषा
णादिषु तथाभाव स्यात् । अर्थक्रियायाश्चार्थक्रियान्तरेण सत्त्वेऽनवस्था । अथ स्वरूपेणेति चेत्; पदार्थेषु
तथाभावप्रसङ्ग । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ १२७ । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ १२ ।

स्त्वाह–नार्थकिया अर्थलक्षण विचारतस्तदयोगात् । सा हि सती, असती
वा तल्लक्षणम् ? न तावदसती, खरविषाणवत् तथावि6403

असद्भूताया ।

धायास्त⁶⁴⁰⁴

अर्थक्रियाया ।

स्याः तल्ल⁶⁴⁰⁵

अर्थलक्षणत्वविरोधात् ।

क्षणत्वा
योगात् । अथ सती; किं स्वतः, परतो वा ? यदि स्वतः; अर्थेन किमपराद्धं येनास्य⁶⁴⁰⁶

अर्थस्य ।

स्वतः सत्त्वं नेष्येते ? अथ परतः, तदा अ⁶⁴⁰⁷

अनवस्थितिरिति श्र॰ ।

नवस्था6408

प्रकृतार्थक्रियाया सत्त्वव्यव
स्थापिका अपराऽर्थक्रिया तस्या अप्यपरा इत्यनबस्था ।

इति ।

विवृतिविवरणम्–

त सह इत्यादिना नित्यवादिना समानं व्यववस्थाप्य यस्मिन् इत्यादिना
कारिकार्थं प्रकटयति–सह युगपत् क्रमेण वा परिपाट्या वा अर्थ
क्रिया अक्षणिकस्य नित्यस्य सम्बन्धिनी या तां निराचिकीर्षुः
सौगतः कथञ्चित् यौगपद्यप्रकारेण वा प्रत्यक्षानुमानप्रकारेण वा क्षणि
केऽर्थे अर्थक्रियां साधयेत्, अन्यथा तदसाधनप्रकारेण तल्लक्षणम् अर्थक्रियालक्षणं
सत्त्वं ततः क्षणिकात् नित्यादिव व्या6409

व्यावर्त्तते श्र॰ ।

वर्त्तेत । साध्यत एव तत्र⁶⁴¹⁰

क्षणिकेऽर्थे ।

सा6411

अर्थक्रिया ।

इति चेत्; अत्राह–
नच इत्यादि । नच नैव भावानां कार्यकारणभावः सिद्ध्येत् । कथम्भूतानाम् ?
क्षणिकानाम् । पुनरपि कथम्भूतानाम् ? अनिश्चयात्मनाम् न विद्यते निश्चयो निर्णयो
यस्य स तथाविध आत्मा स्वभावो येषाम् । तद्भा6412

कार्यकारणभाव ।

वः कथम्भूतः इ⁶⁴¹³

इत्यादि आ॰ ।

त्याह– प्रत्यक्ष
इत्यादि । प्रत्यक्षानुपलम्भौ साधनं यस्य, प्रत्यक्षानुपलम्भसाधनत्वादेव च अनिश्च
यात्मनां 6414

क्षणिकार्थानाम् ।

तेषां तद्भा6415

कार्यकारणभाव ।

वोन युक्तः । अत्र परप्रसिद्धं निदर्शनमाह– विप्रकृष्ट इत्यादि ।
पूर्वोत्तरकोटिविच्छिन्नादर्थाद् अन्यः त्रिकालानुयायी अर्थः तदन्तरम् त⁶⁴¹⁶

त्रिकालानुयायिनोऽर्थस्य ।

स्य च ग्रहणो
पायाभावाद् विप्रकृष्टत्वम्, विप्रकृष्टञ्च तद् अर्थान्तरञ्च तस्येव तद्वत् । एतदुक्तं भवति
यथैकस्य कालत्रयानुयायिनः कुतश्चित्प्रतिपत्तुमशक्तेः न त⁶⁴¹⁷

नित्यऽर्थे ।

त्र प्रत्यक्षानुपलम्भसाधनः
कार्यकारणभावः सिद्ध्यति तथा प्रतिपरमाणुनियतेन ज्ञानेन क्षणिकभावानामप्रतिपत्तेः
न त⁶⁴¹⁸

प्रत्यक्षानुपलम्भसाधन ।

त्साध⁶⁴¹⁹

–धनसद्भाव श्र॰ ।

नस्तद्भा6420

कार्यकारणभाव ।

वः सिद्ध्येत् ।

[p. 616 ]

साम्प्रतं तेषां6421

क्षणिकानाम् ।

तत्सा6422

प्रत्यक्षानुपलम्भसाधनम् ।

धनं तद्भा6423

कार्यकारणभावम् ।

वमभ्युपगम्य तत्र दूषणमाह– यस्मिन् इत्यादि ।
यस्मिन् वस्तुनि सत्येव विद्यमान एव य⁶⁴²⁴

सद्भावो आ॰ ।

द्भावो यस्य वस्तुनः भाव आत्मलाभः
तद्वस्तु तस्य पूर्वस्य कार्यम् । यस्मिन् सत्येव इत्यनेन यन्निर्दिष्टम् तद्, इतरत्
कारणम् इ⁶⁴²⁵

इत्येवलक्षण आ॰ ।

ति एवं लक्षणं कार्यकारणयोः क्षणभङ्गे न संभवत्येव । कुत एतत् ? इत्यत्राह–
कार्य इत्यादि । अत्रायमभिप्राय–कारणसत्ताकाल एव कार्यस्य भावे यस्मिन् सत्येव
इति घटते, परन्तु कार्यकारणयोः सहभावापत्तेः स⁶⁴²⁶

सभावनोच्छेद ब॰ ।

न्तानोच्छे6427

तुलना–
क्षणस्थायि कारण स्वसत्ताया कार्यं कुर्वदभ्युपगच्छन् क्रमोत्पत्तिमुपरुणद्धि सकलजगदेकक्षणवृत्तित्वप्रस
ङ्गात् –अष्टश॰ अष्टसह॰ पृ॰ ९१ । सत्येव कारणे यदि कार्यं त्रैलोक्यमेकक्षणवर्ति स्यात्, कारणक्षणकाल
एव सर्वस्य उत्तरोत्तरक्षणसन्तानस्य भावात् तत सन्तानाभावात् –अष्टश॰ अष्टसह॰ पृ॰ १८७ ।

दः स्यादिति । ननु स्यादयं
दोषः यदि यदैव कारणमुत्पद्यते तदैव स्वकार्यं कुर्यात्, यावता पूर्वमुत्पद्य पुनः कार्यकाले
सत् कार्यमुत्पादयति; इत्यत्राह– अन्यथा इत्यादि । उक्तप्रकारादन्येन प्रकारेण⁶⁴²⁸

–णलक्षण– श्र॰ ।

क्षणभङ्गभङ्गप्रसङ्गात् । क्षणभङ्गे कार्यकारणयोः लक्षणं न संभवत्येव⁶⁴²⁹

–त्येनेति
आ॰ ।

इति सम्बन्धः ।

ननु यस्मिन् इति सप्तमी कारणभावे कार्यभावं सूचयति, स च पूर्वमेव
स्व⁶⁴³⁰

स्वतो सत्ता– श्र॰ ।

सत्ताक्षणे कारणे सति उत्तरक्ष⁶⁴³¹

–क्षणकार्य– आ॰ ।

णे कार्यभावो न विरुध्यते, यथा गोषु दुह्यमानासु गतः
दुग्धासु आगतः इ⁶⁴³²

न हि गोदोहनकाल गमनकालश्चैक सभवति ।

ति । समसमयभावित्वे चान⁶⁴³³

कारणकार्ययो ।

यो कार्यकारणभावविरोधात् सव्येतर
गोविषाणवत् इत्यारेकापनोदार्थमाह–

कार्योत्पत्तिर्विरुद्धा चेत् स्व⁶⁴³⁴

चेद् यदि विरुद्धा विप्रति
षिद्धा स्यात्, का ? कार्योत्पत्ति, कार्यस्योत्तरपरिणामस्योत्पत्ति स्वरूपलाभ । कया ? स्वय कारण
सत्तया, स्वय कारणं विवक्षितकार्यजनक द्रव्यस्वरूपमुपादान तस्य सत्तया भावेन । तर्हि युज्येत,
युक्त स्यात् । किम् ? अर्थक्रियासभवसाधनम्, अर्थस्य अभिमतप्रयोजनस्य क्रिया निष्पत्ति तत्सभव
साधनम् नित्ये क्रमयौगपद्यविरहादित्यनुमानम् । क्व ? अर्थे । किंविशिष्टे ? क्षणिकेनिरन्वयक्षणनश्वरे ।
इदमतिपत्तिवचनम् । न च सा विरुद्धा कार्यकाले सत एव कारणत्वात्, अन्यथा कार्यस्य आकस्मिकत्व
प्रसङ्गात्…" –लघी॰ ता॰ पृ॰ ५६ । तुलना–कार्योत्पत्तिर्विरुध्येत न वै कारणसत्तया । यस्मिन्
सत्येव यद्भाव तत्तस्य कार्यमितरत्कारणमिति क्षणिकत्वे न सभवत्येव सहोत्पत्तिप्रसङ्गात् कुतः
सन्तानवृत्ति । –सिद्धिवि॰ पृ॰ १६०, ३२६ ।

यं कारणसत्तया ।

युज्येत क्षणिकेऽर्थेऽर्थक्रियाऽसंभवसाधनम् ॥ ३६ ॥

विवृतिः–नहि का6435

कार्यस्योत्प– ई॰ वि॰ ।

र्योत्पत्तिः कारणस्याभावं प्रतीक्षते यतः तदर्थक्रिया अक्षणिके
विरुद्ध्येत । निष्कारणस्य अन्यानपेक्षया देशकालस्वभावनियमायोगात् सर्वत्र
सर्वदा सर्वथैव भावानुषङ्गात् । तदयं भावाऽभावयोः कार्यकारणतां लक्षयेत्
सर्वथा भावस्यैव वा । स्वलक्षणस्य क्वचित् प्रत्यक्षानुपलम्भासिद्धेः कुतः कार्यव्य
तिरेकोपलक्षणं का6436

कारणसिद्धे ई॰ वि॰ ।

रणशक्तेः ?

[p. 617 ]

कारिकाव्याख्यानम्–

कार्यस्य उत्पत्तिः आत्मलाभः विरुद्धा चेत् यदि स्वयम् आत्मना,
कया ? कारणसत्तया । एतदुक्तं भवति–यदि कारणस⁶⁴³⁷

–सत्ताया श्र॰ ।

त्तया
कार्योत्पत्तिर्विरुध्यते तदा युक्तमेतत् पूर्वमेव त⁶⁴³⁸

कारणसद्भावे ।

द्भावे त⁶⁴³⁹

कार्यसद्भाव ।

द्भाव इति ।
तथा चेदत्र दूषणमाह– युज्येत इत्यादि । युज्येत उपपद्येत अर्थक्रियाऽसंभव
साधनम् । क्व ? अर्थे । कथम्भूते ? क्षणिके विनष्टे कारणे तद⁶⁴⁴⁰

अर्थक्रियाऽभावात् ।

संभवात् इति
मन्यते । यदि वा, तया तदुत्पत्तिर्विरुद्धा यदि तदा युज्येत अर्थे क्षणिके
अर्थक्रियाऽसंभवसाधनम्, न च तया6441

कार्योत्पत्तिकाले
उपादानकारणसत्तया ।

सा विरुद्धेति प्रतिपादयि6442

–यिष्यति आ॰ ।

ष्यते ।

विवृतिव्याख्यानम्–

व्यतिरेकमुखेन कारिकां विवृण्वन्नाह– नहि इत्यादि । हिर्यस्मात् न कार्यस्य
उत्पत्तिः कारणस्य अभावं प्रतीक्षते यावत् कारणं निर्मूलन्न नश्यति
तावत् स्वयं नोपपद्यते इति । यतः तदपेक्षणात् तदर्थकिया क्रमयौ
गपद्यार्थक्रिया अक्षणिक⁶⁴⁴³

–कत्वे विरुद्ध्यते आ॰ ।

त्वे अपि विरुध्येत । यतः इति च आक्षेपे, नैव विरुध्यते ।
कुत एतदित्याह– निष्कारणस्य इत्यादि । इदमत्र तात्पर्यम्–विनष्टे कारणे यदा कार्यं
जायते तदा तन्निष्कारणं भवति, तस्य च अ⁶⁴⁴⁴

अन्यदेशादे ब॰, श्र॰ ।

न्यस्य देशादेः अनपेक्षा अपेक्षाऽभावः
तया देशकालस्वभावनियमायोगात् सर्वत्र सर्वदा सर्वथैव भावानुषङ्गात् कार
णात् नहि तदभावं सा प्रतीक्षते इति सम्बन्धः । तथा त⁶⁴⁴⁵

कार्योत्पत्ते ।

स्यास्तद⁶⁴⁴⁶

कारणाभावापेक्षणे ।

पेक्षणे दूषणान्तर
माह– तदयम् इत्यादि । तत् तस्मात् तदपेक्षणात्–अयं सौगतः कार्यस्य यो भावः
आत्मलाभः यश्च कारणस्य अभावः तयोः यथासंख्येन कार्यकारणतां लक्षयेत् ।
य⁶⁴⁴⁷

यदि का– श्र॰ ।

द्धि6448

कर्म ।

का6449

कर्त्तृ ।

र्यम् आत्मलाभे अपेक्षते तत् कारणम्, अपेक्ष्यते च तेन⁶⁴⁵⁰

कार्येण ।

त⁶⁴⁵¹

आत्मलाभे ।

ल्लाभे तद⁶⁴⁵²

कारणाभावः ।

भावः
इ⁶⁴⁵³

कार्येण आत्मलाभे अपेक्ष्यमा
णत्वात् कारणाभाव एव कारणं स्यादिति भावः ।

ति मन्यते ।

इदमपरं व्याख्यानम्–यदा कारणान्न कार्यं किन्तु कारणात् तद⁶⁴⁵⁴

कारणाभाव

भावः ततश्च
कार्यं तत्राह– तत् इत्यादि । तत् तस्मान्न्यायात् अयं भावाभावयोः कारणतन्निवृत्त्योः
कार्यकारणतां भावस्य कारणताम् अभावस्य कार्यतां लक्षयेत् । कार्यशब्दस्य पर
प्रयोगप्रसङ्गेऽपि 6455

अल्पान्तरत्वात् आ॰, अल्पस्वरत्वात् ब॰ ।

अल्पाच्तरत्वा6456

अल्पाच्तरम् –जैनेन्द्र
व्या॰ १ । ३ । १०० ।–द्वन्द्वे से समासे अल्पाच्तरमेक पूर्वं प्रयुज्यते । –शब्दार्णव॰ १ । ३ । ११४ ।

त् पूर्वनिपातः । अथ मतम्–न अभावः प्र⁶⁴⁵⁷

प्रख्यायते इति प्रख्या विकल्प, उपाख्यायते इति उपाख्या श्रुति ताभ्या विकल्पशब्दाभ्या रहित्वात् ।

ख्योपाख्या
विहीनत्वात् कस्यचित् कारणं कार्यञ्च, इत्यत्राह–सर्वथा भावस्यैव वा सत ए⁶⁴⁵⁸

एव वार्य– आ॰ ।

व वा
[p. 618 ] कार्यकारणतां लक्षयेत् इति सम्बन्धः । कारणवत् कार्यस्याप्यसत्त्वाऽसभवात् अतः
सांख्यमतप्रसङ्गः सौगतस्य इत्यभिप्रायः । ननु मा भूत् क्षणिके प्रत्यक्षानुपलम्भसाधनः
कार्यकारणभाधः, का6459

कार्यव्यतिरेकेण कारणव्यतिरेको ज्ञायते, क्षणिके च न कार्यव्यतिरेक अत क्षणिकेऽर्थे
कार्यकारणभाव साधनीयः, यथा हि–रूपज्ञानोत्पत्त्यभावेन रूपज्ञानजननशक्त्यभाव व्याप्त, चक्षुषि
अविकले सति न रूपज्ञानोत्पत्त्यभाव अतस्तत्र रूपज्ञानजननशक्ति व्यवस्थाप्यते । नहि चक्षुषि
रूपज्ञानजननशक्तिव्यवस्थापने प्रत्यक्षानुपलम्भौ प्रभवत, शक्तेरतीन्द्रियत्वात् प्रत्यक्षानुपलम्भाऽगोच
रत्वात् । तथैव क्षणिकेऽर्थे प्रत्यक्षानुपलम्भसाधन कार्यकारणभावो मासेत्स्यत् कार्यव्यतिरेकेणानुमीय
मानस्तु सिद्ध्यत्येव इत्यभिप्राय ।

र्यव्यतिरेकसाध⁶⁴⁶⁰

–धनवस्तु श्र॰ ।

नस्तु इन्द्रियशक्तिवत्स्यात्, इत्यत्रा6461

–त्राह स्वलक्षणस्य पर– आ॰ ।

ह– स्वलक्षणस्य
इत्यादि । स्वलक्षणस्य परपरिकल्पितपरमाणुलक्षणस्य क्वचिद् अन्तर्बहिर्वा प्रत्यक्षा
नुपलम्भासिद्धेः, प्रत्यक्षपूर्वकोऽनुपलम्भः प्रत्यक्षानुपलम्भः तस्य असिद्धेः कारणात्
कुतः कार्यस्य व्यतिरे6462

–रेकोणोप– आ॰ ।

केणोपलक्षणं कारणशक्तेः ? न कुतश्चित् । एतदुक्तं भवति–यदा
तस्य⁶⁴⁶³

क्षणिकस्य ।

तद्रूप कार्यं कुतश्चित् प्रत्यक्षं सत् पुन इतरकारणसद्भावेऽपि नोपलभ्यते तदा
युक्त तेनोप⁶⁴⁶⁴

कार्यव्यतिरेकेण ।

ल⁶⁴⁶⁵

अनुमानम् ।

क्षण त⁶⁴⁶⁶

कार्योत्पादनशक्ते ।

च्छक्तेः, न चैवमस्तीति ।

ननु6467

प्रज्ञाकरगुप्त ।

यदुक्तम्6468

पृ॰ ६१३, ६१६ ।

– बहिरिव ज्ञानपरमाणुसञ्चय इत्यादि, नहि कार्योत्पत्तिः
इत्यादि च, त⁶⁴⁶⁹

तदुक्तम् आ॰ ।

दयुक्तम्, यथाप्रतिभास चित्रैकज्ञानोपगमात् । चित्र⁶⁴⁷⁰

चित्रप्रतिभासापि बुद्धिरेकैव
बाह्यचित्रविलक्षणत्वात् । शक्यविवेचन चित्रमनेकम्, अशक्यविवेचनाश्च बुद्धेर्नीलादय । –प्रमाणवा
र्तिकाल॰ पृ॰ ३९५ । उद्धृतमिदम्–प्रमेयक॰ पृ॰ ९५ । न्यायकुमु॰ पृ॰ १३० । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २४१ ।
न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ १०१A. । प्रज्ञाकरगुप्तेनाप्युक्तम्–चित्रप्रतिभासा –सिद्धवि॰ टी॰ पृ॰ ५५A ।

प्रतिभासाप्येकैव बुद्धिः
प्रमाणवार्तिकालं॰ लि॰ पृ॰ ३९५ । इत्यादिवचनात् । त⁶⁴⁷¹

यथाहि कार्यस्य देशेऽविद्यमानमपि कारण कार्योत्पादकम्, तथा कार्यकालेऽविद्यमानमपि कार्यो
त्पादकं भवतु ।

था कार्यस्य देशवत् कालेऽपि
असत एव कारणादेव उदयोपगमात् कथमन्य⁶⁴⁷²

यदि कार्यकालेऽविद्यमानादपि कारणात् कार्योत्पत्ति न स्वीक्रियते तदा ।

था जा6473

प्रज्ञाकरगुप्तो हि प्रमाणवार्तिकालङ्कारकार, स च भाविन भूतञ्चार्थ कारणमाचक्षते, तथाहि–
अविद्यमानस्य करणमिति कोऽर्थ ? तदनन्तरभाविनी तस्य सत्ता, तदेतदानन्तर्यमुभयापेक्षयापि
समानम् । यथैव भूतापेक्षया तथा भाव्यपेक्षयापि । न चानन्तर्यमेव निबन्धनम्, व्यवहितस्यापि
कारणत्वात् । गाढसुप्तस्य विज्ञान प्रबोधे पूर्ववेदनात् । जायते व्यवधानेन कालेनेति विनिश्चितम् ॥
तस्मादन्वयतिरेकानुविधायित्व निबन्धनम् । कार्यकारणभावस्य तद् भाविन्यपि विद्यते ॥ मृत्युर्न
भविष्यन्न भवेदेवम्भूतमरिष्टमिति । –प्रमाणवार्तिकाल॰ पृ॰ १७६ ।

ग्रद्विज्ञानात् प्र⁶⁴⁷⁴

प्रबोषोदयो भा– ब॰ ।

बोधः भाविमरणादेर्वा
अरिष्टादिकम् इत्याशङ्क्य आह–

य⁶⁴⁷⁵

यथा येनाविरोध-[p. n619 ]
प्रकरेणैकं सौगताभिमतं क्षणिकस्वलक्षण सकृदेकक्षणे भिन्नदेशार्थान् भिन्नो विप्रकृष्टो देशो येषां ते
भिन्नदेशा ते च तेऽर्थाश्च कार्याणि तान्, स्वमन्तानवर्तिनमुपादानत्वेन सन्तानान्तरवर्तिनञ्च निमित्त
त्वेन जनयेदित्यर्थ । यथा वा एक ज्ञान भिन्नदेशार्थान् विप्रकृष्टनीलाद्याकारान् व्याप्नोति न विरुध्यते
तथा एकमभिन्नद्रव्य क्रमात् कालभेदेन भिन्नकालार्थान् भिन्न पूर्वापरभूतः कालो येषा ते च तेऽर्थश्च
कार्याणि तान् कुर्यात्, पूर्वोत्तराकारपरिहारावाप्तिस्थितिरूपेण परिणमत् इत्यर्थ । नानेव व्याप्नोति
वा तादात्म्यमनुभवति वा, न विरुध्यते । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ५६ । तथैवोक्त भट्टाकलङ्कदेवै–
यथैक भिन्नदेशा। –सत्यशासनप॰ पृ॰ १५B ।

थैकं भिन्नदेशार्थान् कुर्याद् व्याप्नोति वा सकृत् ।

त⁶⁴⁷⁶

तथैवं आ॰ ।

थैकं भिन्नकालार्थान्-कुर्याद् व्याप्नोति वा क्रमात् ॥ ३७ ॥

[p. 619 ]

विवृतिः–यथा क्षणिकं स्वलक्षणं नानादिग्देशभावीनि कार्याणि स्थानसङ्क⁶⁴⁷⁷

सर्वेषा युगपत्प्राप्ति सकर ।

र
व्य⁶⁴⁷⁸

परस्परविषयगमन व्यतिकर ।

तिकरव्यतिरेकेण करोति तत्करणैकस्वभावत्वात् । नहि सामग्रीभेदात् कार्यभेदेपि
तत्कारणस्वभावभेदः, तथैकमक्षणिकं यद्यदा उत्पित्सु कार्यं तत्तदैव करोति तत्करणै
कस्वभावत्वात् । सर्वदा कार्यकालानतिक्रमेण क⁶⁴⁷⁹

कारण– ज॰ वि॰ ।

रणसामर्थ्यात् तदात्मकमेकमेव
इत्यविरुद्धम् । यथा विज्ञानं स्वनिर्भासभेदान् गुणी गुणान् अवयवी अवयवान्
व्याप्नोति सकृदपि तदात्मकत्वात्, तथैव द्रव्यं स्वपर्यायभेदान् स्वयमभेदकत्वा6480

–त्वात् स्वभा– ई॰ वि॰ ।

त्तेषां
स्वभावानामिति । एवम्–

कारिकाव्याख्यानम्–

यथा येन योग्यताप्रकारेण ए⁶⁴⁸¹

एव आ॰ ।

कं निरंशं क्षणिकं वस्तु भिन्नो देशो येपाम
र्थानाम्, देशग्रहणमुपलक्षणं तेन प्रज्ञाकरगुप्तापेक्षया भिन्नकाल
ग्रहणम्, तान् कुर्यात् सकृद् एकदैव । तथाहि–प्रदीपक्षणः प्रमा
तरि स्व⁶⁴⁸²

प्रदीप
विषयकं ज्ञानम् ।

ज्ञान स्था6483

तैलपात्रे ।

ल्यां तैलशोषं दशा6484

दशा वर्तिका तस्या आननं मुखम् अग्रभाग तस्य दाहम् ।

ननदाहञ्च उपरि कज्जलम् इत्यादि भिन्नदेशं सकृदेवाऽ
नेकं कार्यं कुर्याद् एवमन्यदपि चिन्त्यम् । त⁶⁴⁸⁵

–यथा श्र॰ ।

था यदैव⁶⁴⁸⁶

न हि स्वापानन्तरभाविव्यापारादीना प्रवोधस्य च जाग्रद्विजानं विभिन्नकालवर्ति सत् समुत्पादक
घटते तस्य एकक्षणमात्रवृत्तित्वादित्याशयेनाह–यदैवेति ।

जाग्रद्विज्ञानं स्वापानन्तरं व्यापा
रादिकार्यं कुर्यात् तदैव कालान्तरभाविस्वकालनियतं प्रवोधम्, यदैव च भाविराज्यादिकं
स्वकालनिय⁶⁴⁸⁷

नियतदर्शन श्र॰ ।

तं द⁶⁴⁸⁸

स्वव्यियकं दर्शनं प्रत्यक्षम् ।

र्शनं कुर्यात् तदैव चिरातीतकाल हस्तरेखादिकम्, तथैकं नित्यं
भिन्नकालार्थान् । कुतः ? क्रमात्, क्रममाश्रित्य । एकदैकं कृत्वा पुनरन्यं
कुर्यात् त⁶⁴⁸⁹

अन्यपदार्थोत्पादकालेऽपि ।

त्कालेऽपि त⁶⁴⁹⁰

नित्यस्य सद्भावात् ।

द्भावात् । तथा चेदमयुक्तम्–ना6491

नाक्रमात्कमिणो भावो नाप्यपेक्षा
ऽविशेषिण । क्रमाद् भवन्ती घीः कायात् कम तस्यापि शमति ॥ नाऽक्रमात् क्रमिणः कार्यस्य भाव,
क्रमरहितत्वात् कारणस्य तन्निप्याद्यानि कार्याणि सकृज्जायेरन् । क्रमवत सहकारिणोऽपेक्ष्य क्रमाज्जनि
प्यतीति चेत्; नाप्यविशेषिण स्थिरैकरूपस्य परैरनाधेयविशेषस्य परेषां सहकारिणामपेक्षाऽस्ति । तस्मात्
क्रमाद् भवन्ती धीः कायात् क्रमन्तस्यापि कायस्य शसति । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ १ । ४५ । उद्धृतो
ऽयम्–नाक्रमात् क्रमिणो भावावीश्चेय क्रमं –सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ १६१A., १९७A. ।
धीर्जेयात् –मन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३३६ । प्रकृतपाठ –प्रमेयक॰ पृ॰ ३२५ ।

ऽक्रमात् क्रमिणो भावाः
[p. 620 ] प्रमाणवा॰ १ । ४५ इत्यादि । यथा चैकं ज्ञा6492

ज्ञानक्षणिक आ॰ ।

नं क्षणिकं भिन्नदेशार्थान् नानादेश
नीलाद्याकारान् व्याप्नोति तदात्मकं भवति । वाशब्दः पक्षान्तरसूचकः, सकृद्
एकदा तथा एकमात्मतत्त्वं भिन्नकालार्थान् सुखादीन् व्याप्नोति चाक्रमात् ।

विवृतिविवरणम्–

कारिकां विवृण्वन्नाह– यथा इत्यादि । यथा येन प्रकारेण स्वलक्षणम्,
कथम्भूतम् ? क्षणिकम्, करोति कार्याणि । कथम्भूतानि ? नाना
दिग्देशभावीनि, दिग्ग्रहणमुपलक्षणं तेन नानाकालभावीन्यपि गृह्यन्ते ।
कथं करोति ? स्थान⁶⁴⁹³

–सकरव्यतिरेकेण श्र॰ ।

सङ्करव्यतिकरव्यतिरेकेण⁶⁴⁹⁴

प्रतिनियतदेशस्थमेव ।

। कुत एतदित्याह –तत्करणैकस्वभा
वत्वात् । तदेव समर्थयते नहि इत्यादिना । हिर्यस्मात् न सामग्रीभेदात् कार्य
भेदेऽपि कारणस्वभावभेदः, तथा एकमक्षणिक कारणं यद् यदा उत्पित्सु कार्यं तत्
तदैव करोति । कुत एतदित्याह–तत्करणैकस्वभावत्वात् । ननु क्रमभावीन्यनेक
कार्याणि कुर्वत् कथं तदेकम् ता6495

तावद्वा आ॰ ।

वद्धा भेदप्रसङ्गात् ? इति चेदत्राह– सर्वदा इत्यादि ।
सर्वदा सर्वकालं का6496

कार्यकार– आ॰ ।

र्यकालानतिक्रमेण करणसामर्थ्यात् कारणात् तदात्मकं तत्करण
सामर्थ्यात्म⁶⁴⁹⁷

–त्मकमेवेत्य– आ॰, ब॰ ।

कम् एकमेवेत्यविरुद्धम् । अस्यैव समर्थनार्थमाह– यथा इत्यादि । यथा
सौगतस्य विज्ञा6498

चित्रज्ञानम् ।

नं स्वनिर्भासभेदान् आत्मनीलाद्याकारविशेषान् नैयायिकस्य गुणी
गुणान्, अवयवी अवयवान् व्याप्नोति कथञ्चित्तदात्मको भवति । कदा ? सकृदपि,
न केवलमसकृत् । ननु ज्ञानतन्निर्भासयोः गुणगुणिनो अवयवावयविनोश्च अत्यन्तभेदान्न
युक्तमेतदित्यत्राह–तदात्मकत्वात्, ज्ञाना6499

आदिपदेन गुणी अवयवी च ग्राह्यी ।

देः स्वनिर्भासभेद-गुण-अवयवात्मकत्वात् ।
अन्यथा घटपटवत् त⁶⁵⁰⁰

घटपटज्ञानवत् ।

ज्ज्ञानवच्च गुणगुण्यादिभावः चित्रज्ञानरूपता च न स्यादित्युक्त
विस्तरतः प्रागेव । तथैव द्रव्यं जीवादि स्वपर्यायभेदान् व्याप्नोति । स्वग्रहणात्–

स⁶⁵⁰¹

व्याख्या–सर्वस्योभयरूपत्वम्–उभयग्रहणमनेकत्वोपलक्षणार्थम् तस्मिन्
सति, तद्विशेषस्य उष्ट्र उष्ट्र एव न दधि, दधि दध्येव नोष्ट्र इत्येव लक्षणस्य निराकृते, दधि
खाद इति चोदित पुरुष किमुष्ट्र खादितु नाभिधावति ? उष्ट्रोऽपि दध्यभिन्नात् द्रव्यत्वादव्यतिरेकात्
स्याद्दधि, नापि स एवेति उष्ट्र उष्ट्र एव इत्येकान्तवाद, येनान्योऽपि दध्यादिक त स्यादुष्ट्र ।
तथा दध्यपि स्यादुष्ट्र उष्ट्राभिन्नेन द्रव्यत्वेन दध्नस्तादात्म्येनाभिसम्बन्धात् । नापि तदेवेति दध्येव
दधि, येनान्यदपि उष्ट्रादिक त स्याद्दधि । एतेन सर्वस्योभयरूपत्व व्याख्यातम् । –प्रमाणवा॰
स्ववृ॰ टी॰ १ । १८३ । मनोरथ॰ १ । १८३ । उद्धृतोऽयम्–अनेकान्तजय॰ पृ॰ १८ । नोदितो
–अनेका॰ प्र॰ पृ॰ ७ । अष्टसह॰ पृ॰ ९२ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २४२ । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ९२
A । निराकृत । प्रेरितो दधि –स्या॰ र॰ पृ॰ ८३७ ।

र्वस्योभयरूपत्वे तद्विशेषनिराकृतेः ।

चोदितो दधि खादेति किमुष्ट्र नाभिधावति ? ॥ प्रमाणवा॰ ३ । १८१

[p. 621 ]

इत्येतन्निरस्त⁶⁵⁰²

तुलना–सुगतोऽपि मृगो जात मृगोऽपि सुगत स्मृत । तथापि सुगतो बन्द्यो मृग
खाद्यो यथेष्यते ॥ तथा वस्तुबलादेव भेदाभेदव्यवस्थिते । चोदितो दधि खादेति किमुष्ट्रमभिधावति ॥
–न्यायवि॰ का॰ ३७३–७४ । अनेकान्तजय॰ पृ॰ २८१ । न ह्यस्माभिर्दध्युष्ट्रयोरेक तिर्यक्सामान्य
वस्तुत्वादिक व्यक्त्यभेदेन व्यवस्थितं तथाभूतप्रतिभासाभावादभ्युपगम्यते । यादृग्भूत तु प्रतिव्यक्ति
भिन्न समाना इति प्रत्ययविषयभूतमभ्युपगम्यते तथाभूतस्य तस्य शब्देनाभिधाने किमित्यन्यत्र प्रेरितो
ऽन्यत्र खादनाय धावेत् यद्युन्मत्तो न स्यात् । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २४२ ।

म्; दध्यादेः उष्ट्रादिस्वरूपभूतपर्यायत्वासंभवात् । कुतस्तत्
तान् व्याप्नोतीति चेदत्राह– स्वयम् इत्यादि । स्वयं स्वरूपेण अभेदकत्वात्तेषाम्6503

पर्यायाणाम् ।

।
इतिशब्दः द्रव्यसिद्धिप्रघट्टकपरिसमाप्तौ । तदेवं सिद्धे परापरद्रव्ये परापरसंग्रहः
प्रवर्त्तते । तत्र परसंग्रहं प्रदर्शयितुमाह–

संग्रहः सर्वभेदैक्यमभिप्रैति सदात्मना ।

ब्र⁶⁵⁰⁴

तुलना–निराकृतविशेषस्तु सत्ताद्वैतपरायण । तदाभास समाख्यातः सद्भिर्दृष्टेष्टबाधनात् ॥ –
तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २७०A । नयविव॰ श्लो॰ ६८ । प्रमेयक॰ पृ॰ ६७७ । न्यायावता॰ टी॰ पृ॰ ८५ ।
प्रमाणनय॰ ७ । १५, २१ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २४ ।

ह्मवादस्तदाभासः स्वा6505

स्वस्य ब्रह्मवादस्य अर्थो विषय सन्मात्र तस्य
भेदा जीवादिविशेषा तेषा निराकृते प्रतिषेधात् । न खलु सर्वथा सत्त्वे भेदानामवकाशोऽस्ति ।
भेदरहितं च तत्कथं सामान्य नाम निराश्रयत्वात् अर्थक्रियाविरहाच्च । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ५८ ।

र्थभेदनिराकृतेः ॥ ३८ ॥

विवृतिः–नहि कश्चिदसदात्मा भेदोऽस्ति विरोधात् । यद् यदात्मकं तत्
तदेव, यथा स्वनिर्भासभेदात्मकं ज्ञानम्, त⁶⁵⁰⁶

तस्मात्तदात्मानो ई॰ वि॰ ।

स्मात् सदात्मनो भेदाः सन्मात्रमेव
नान्यदिति संग्रहः । तत्प्रा6507

सत्त्वप्राधान्यात् ।

धान्यात् न तु भेदप्रतिक्षेपात् । स्वपर्यायभेदानपेक्षया
तत्प्र⁶⁵⁰⁸

सग्रहाभासत्वम् ।

तिरूपकत्वं ब्रह्मवादवत् ।

कारिकाव्याख्यानम्–

संग्रहः संग्रहनयः सर्वेषां भेदानां जीवादिविशेषाणाम् ऐक्यमभिप्रैति
केन रूपेण ? इत्याह–सदात्मना । ब्रह्मवादेऽपि सदात्मना तेषां
संग्रहः संभवति इति सोऽपि संग्रहनयः स्यादित्याशकापनोदार्थमाह–
ब्रह्मवादस्तदाभास इति । कुत एतत् ? इत्याह– स्वार्थ इत्यादि । स्वार्थः
सन्मात्रं तस्य भेदो जीवादिः तस्य निराकृतेः असौ तदाभासः संग्रहाभासः,
तन्निराकृतौ सन्मात्रस्यापि निराकृतिसिद्धेः । न खलु निराश्रयं सामान्यं नाम अश्ववि
षाणादेरपि त⁶⁵⁰⁹

सामान्यत्वप्रसङ्गात् ।

त्त्वप्रसङ्गात् ।

विवृतिविवरणम्–

व्यतिरेकद्वारेण कारिकां विवृण्वन्नाह– नहि इत्यादि । हिर्यस्मात् न कश्चित्
चेतनः इतरो वा भेदो विशेष असदात्मा अस्ति, कुत एतत् इत्याह–
विरोधात् । असदात्मनोऽस्तित्वविरोधश्च प्रागेव समर्थितः । ननु
[p. 622 ] भवत्वेवम्, तथापि भेदेभ्यो भिन्नं सत्त्वम् इत्यत्राह–यद् यदेत्यादि । यद् द्रव्यादि
यदात्मकं यत् सत्त्वमात्मा यस्य तद् यदात्म⁶⁵¹⁰

–कं द्रव्या– आ॰ ।

कम् तद् द्रव्यादि त⁶⁵¹¹

तदेवमेव श्र॰ ।

देव भवति सद्रूपमेव
भवति, यथा स्वनिर्भासभेदात्मकं संशयेतरविपर्यासेतरविशेषात्मकं ज्ञानं संशयादि
रूपमेव भवति । यत ए⁶⁵¹²

एव आ॰ ।

वं तस्मात् स⁶⁵¹³

सदात्मानो आ॰, ब॰ ।

दात्मनो भेदाः सन्मात्रमेव नान्यत् भावाद्भिन्नं
प्रागभावादि इति एवं संग्रहः । कुतः स इत्याह–तत्प्राधान्यात्, सन्मात्रप्राधान्यात्
नतु न पुनः भेदप्रतिक्षेपात् । कुत एतदित्याह–स्वपर्यायभेदानपेक्षया, यतः तत्प्रति
रूपकत्वं संग्रहाभासत्वम् । किंवदित्याह–ब्रह्मवादवत् इति ।

अधुना नैगमतदाभासप्ररूपणार्थमाह–

अ⁶⁵¹⁴

इष्यते मन्यते स्याद्वादिभि । क ? नैगम, निगमो मुख्यगौणकल्पना, तत्र भवो नैगम
इति । कुत ? अन्योन्येत्यादि । गुणभावः अप्रधानभूत एकश्च प्रधानभूत, अन्योन्य परस्पर गुणभूतैकौ
तौ च तौ भेदाभेदौ च तयो प्ररूपणात् ग्रहणात् । तथाहि गुणगुणिनामवयवावयविना क्रियाकारकाणा
जातितद्वताञ्च कथञ्चिद् भेद गुणीकृत्य अभेद प्ररूपयति, अभेद वा गुणीकृत्य भेद प्ररूपयति । नैगमन
यस्यैवविधत्वात्, प्रमाणे भेदाभेदयोरनेकान्तग्रहणात् । ननु गुणगुण्यादीनामत्यन्तभेद एवेति चेदत्राह–अर्थे
त्यादि । अर्थान्तरत्व गुणगुण्यादीनामत्यन्तभेदः । तस्योक्तौ प्ररूपणाया नैगमाभास इष्यते तस्य प्रमाण
बाधितत्वात् । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ५७ । तुलना–णेगेहिं माणेहिं मिणैत्ति णेगमस्स य निरुत्ती । सेसाणपि
नयाणं लक्खणमिणमो सुणह वोच्छ ॥ –अनुयोगद्वार॰ ४ द्वा॰ । आव॰ नि॰ गा॰ ७७५ । विशेषा॰ गा॰
२६८२ । निगमेषु येऽभिहिता शब्दास्तेषामर्थ शब्दार्थपरिज्ञान च देशसमग्राही नैगम । 'आह च
–नैगमशब्दार्थानामेकानेकार्थनयगमापेक्ष । देशसमग्रग्राही व्यवहारी नैगमो ज्ञेय । –तत्त्वार्थाषि॰ भा॰
१ । ३५ । तत्त्वार्थहरि॰, तत्त्वार्थसिद्ध॰ १ । ३५ । अभिनिर्वृत्तार्थसकल्पमात्रग्राही नैगम । –सर्वार्थसि॰
१ । ३३ । राजवा॰ १ । ३३ । यदस्ति न तद् द्वयमतिलङ्घ्य वर्त्तते इति नैक गमो नय सग्रहासग्रहस्वरू
पद्रव्यार्थिको नैगम इति यावत् । –धवलाटी॰ पृ॰ ८४ । जयध॰ अ॰ पृ॰ २७ । तत्र सकल्पमात्रस्य
ग्राहको नैगमो नय । यद्वा नैक गमो योऽत्र स सता नैगमो मत । धर्मयोः धर्मिणो वापि विवक्षा धर्मध
र्मिणो । पर्यायनैगमादिभेदेन नवविधो नैगम । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६९ । नयविव॰ ३३, ३७ । प्रमेयक॰
पृ॰ ६७६ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३१० । नयचक्र गा॰ ३३ । तत्त्वार्थसार पृ॰ १०७ । नैकैर्मानैः महास
त्तासामान्यविशेषविशेषविज्ञानै मिमीते मिनोति वा नैकम । निगमेषु वा अर्थबोधेषु कुशलो भवो वा
नैगम । अथवा नैके गमा पन्थानो यस्य स नैकगम् । –स्थानाङ्गसू॰ टी॰ पृ॰ ३७१ । धर्मयो धर्मिणो
धर्मधर्मिणोश्च प्रधानोपसर्जनभावेन यद्विवक्षण स नैकगमो नैगम –प्रमाणनय॰ ७ । ७ । स्या॰ म पृ॰
३११ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २१ ।

न्योन्यगुणभूतैकभेदाभेदप्ररूपणात् ।

नैगमोऽर्थान्तर⁶⁵¹⁵

–न्तरतोक्तौ
ज॰ वि॰, –न्तरत्वोक्तो आ॰ ।

त्वोक्तौ नैग⁶⁵¹⁶

तुलना–ज सामन्नविसेसे परोप्पर बत्थुओ य सो भिन्नो । मन्नै
अच्चन्तमओ मिच्छद्दिट्ठी कणादोव्व ॥ –विशेषा॰ गा॰ २६९० । तयोरत्यन्तभेदोक्तिरन्योन्य वाश्र
यादपि । ज्ञेयो व्यजनपर्यायनैगमाभो विशेषत ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २७० । नयविव॰ ६३ । प्रमेयक॰
पृ॰ ६७७ । न्यायावता॰ पृ॰ ८२ । प्रमाणनय॰ ७ । ११ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २४ ।

माभास इष्यते ॥ ३९ ॥

विवृतिः–स्वलक्षणभेदाभेदयोः अन्यतरस्य प्ररूपणायाम् इतरो गुणः स्यात्
इति नैगमः । यथा जीवस्वरूपनिरूपणायां गुणाः सुखदुःखादयः, तत्प्ररूपणायां
[p. 623 ] च आत्मा । तदर्थान्तरताभिसन्धिः नैगमाभासः । कथम् ? गुणगुणिनाम् अवय⁶⁵¹⁷

–यव्यवयवक्रि– ई॰ वि॰ ।

वा
वयविनाम् क्रियाकारकाणां जातितद्वतां च मिथोऽर्थान्तरत्वे सर्वथा वृ6518

तुलना–वृत्तिश्च कृत्स्नाशविकल्पतो न । –युक्त्यनुशा॰ श्लो॰ ५५ । एकस्यानेकवृत्तिर्न
भागाभावाद्वहूनि वा । भागित्वाद्वास्य नैकत्वं दोषो वृत्तेरनार्हते ॥ –आप्तमी॰ का॰ ६२ । अष्टश॰,
अष्टसह॰ पृ॰ २१४ । तस्य तेषु सर्वात्मनाऽन्यथा वा वृत्त्ययोगो बाधक प्रमाणम् । –वादन्यायटी॰
पृ॰ ३० । यद्वा सर्वात्मना वृत्तावनेकत्व प्रसज्यते । एकदेशेन चानिष्टा नैको वा न क्वचिच्च स ॥
–तत्त्वमं॰ पृ॰ २०३ । यदि सर्वेषु कायोऽयमेकदेशेन वर्त्तते । अशा अ शेषु वर्त्तन्ते स च कुत्र स्वय
स्थित ॥ सर्वात्मना चेत् सर्वत्र स्थित काय करादिषु । कायास्तावन्त एव स्युर्यावन्तस्ते करादय ॥
–बोधिचर्याव॰ पृ॰ ४९५ ।

त्तिविरो
धात् । एकमनेकत्र वर्त्तमानं प्रत्येकं सर्वात्मना यदि स्यात् तद् एकमित्येवं न
स्यात् । यदि पुनः एकदेशेन वर्त्तेत तदेकदेशेष्वपि तथैव प्रसंगात् क्व किं वर्त्तेत ?

कारिकाव्याख्यानम्–

नैगमः नैगमनयः इष्यते । कुतः इत्याह– अन्योन्य इत्यादि । प्रमाण
तो हि द्रव्यपर्यायाणां कथञ्चिद्भेदे अभेदे च व्यवस्थिते सति अन्योन्यं
परस्परं गुणभू6519

–भूतो भेदस्य आ॰ ।

त अप्रधानभूतः भेदस्य अभेदः, तस्य⁶⁵²⁰

अभेदस्य ।

च भेदः
एकः प्रधानभूतो भेदस्य अभेदः त⁶⁵²¹

अभेदस्य

स्य च भेदः तयोः प्ररूपणात् । अर्था
न्तरत्वोक्तौ भेदाभेदयोः एकान्तेन नानात्वोक्तौ सत्यां नैगमाभास इष्यते ।

विवृतिविवरणम्–

कारिकां विवृण्वन्नाह– स्वलक्षण इत्यादि । स्वलक्षणं पर्यायात्मकं द्रव्यं
तदात्मका पर्यायाश्च, तस्य यौ भेदाभेदौ तयोर्मध्ये अन्यतरस्य
भेदस्य अभेदस्य वा प्ररूपणा6522

–णायामितर आ॰ ।

यां क्रियमाणायाम् इतरः भेदप्ररूपणा
याम् अभेदः त⁶⁵²³

अभेदनिरूपणे ।

त्प्ररूपणायां वा भेदः गु6524

अप्रधानभूत ।

णः स्यात् इति एवंविधो नैगमो नयः ।
अत्रार्थे सुस्पष्टप्रतीत्यर्थ यथा इत्याद्युदाहरणमाह–यथा येन अनादिनिधनचैतन्य
प्रकारेण जीवस्य यत् स्वरूपं गुणपर्यायव्यापकत्वं तस्य निरूपणायां क्रियमाणायां
गुणा अप्रधानभूताः, के ? सुखदुःखादयः । ननु सुखादयः इत्येवास्तु किं दुःखग्र
हणेन ? इति चेत्; न; अन्योन्यं जीवाच्च भेदप्रतिपत्त्यर्थत्वात् त⁶⁵²⁵

सुखदु खोभय ।

दुभयग्रहणस्य ।
तत्प्ररूपणायाञ्च सुखदुःखादिप्ररूपणायाञ्च आत्मा जीव⁶⁵²⁶

जीवस्य
स्वभावो ब॰, श्र॰ ।

स्वभावो गुणः इति सम्ब
न्धः । नन्वेवं व्याख्यानं कस्मान्न भवति–जीवस्वरूपस्य जीवसत्ताया निरूपणायां गुणाः
सुखदुःखादयः, तेषां सत्तैव गुण इति, तत्प्ररूपणायाञ्च सुखादिसत्ताप्ररूपणायाञ्च
आत्मा जी6527

जीवतो गुण श्र॰ ।

वो गुणः इति चेत् ? संग्रहऋजुसूत्राभ्यामस्य⁶⁵²⁸

नैगमस्य ।

भेदाभा6529

सत्ताप्राधान्यपक्षे सग्रहेऽन्तर्भावप्रसङ्ग, सुखादिपर्यायप्राधान्ये
तु ऋजुसूत्रेऽन्तर्भावप्रसङ्ग इति ।

वप्रसङ्गादिति ब्रूमः ।

जीवसुखादीनामन्योन्यमत्यन्तभेदप्ररूप⁶⁵³⁰

–रूपणात्तदा– श्र॰, ब॰ ।

णायां तु तदाभास इत्याह– तत् इत्यादि ।
तेषां6531

–षां जीवानां प्र– आ॰ ।

जीवसुखादीनां प्रक्रमाद् एकान्तेन अर्थान्तरताभिसन्धिः नैगमाभासः । कथम्
[p. 624 ] इति प्रश्ने उत्तरमाह–गुणगुणिनाम् अवयवावयविनां क्रियाकारकाणां जातितद्व
ताञ्च मिथः परस्परमर्थान्तरत्वे अङ्गीक्रियमाणे, किम् इत्याह– सर्वथा इत्यादि । सर्वेण
वक्ष्यमाणप्रकारेण सर्वथा वृत्तेः गु6532

गुणादीना गुणादौ आ॰, ब॰ ।

णादीनां गुण्यादौ वर्त्तनस्य विरोधात् नैगमाभासः
इति सम्बन्ध । तद्विरोधं दर्शयितुमाह– एकम् इत्यादि । एकम् अवयव्यादिकम् ।
अनेकत्र देशकालाकारभिन्ने अवयवादौ वर्त्तमानं एकमेक प्रति प्रत्येकं सर्वात्मना
साकल्येन यदि स्याद् भवेत् वर्त्तमानं तदवयव्यादिकम् एकम् इत्येवं न स्यात्,
अपि तु यावन्तोऽवयवादयः तावन्त एव अवयव्यादयः स्यु । नहि एकस्य निरशस्य
क्रि6533

अवयविनिष्ठा क्रिया एका निरशापि सती भिन्नदेशेषु अवयवेषु वर्तेतापि, न तु क्रियातो
भिन्नोऽन्य कश्चिन्निरशोऽर्य भिन्नदेशाधारेषु वर्तते इति भाव ।

यातो भिन्नस्य परमाणुवद् युगपद् देशादिभिन्नेष्वाधारेषु वर्त्तनं युक्तम् । परस्य
पक्षान्तरमाशङ्क्य दूषयन्नाह– य⁶⁵³⁴

यदि पुनरित्यादि इति पाठ आदर्शे लिखित्वापि निष्का
सित ।

दि पुनः इत्यादि । पुनरिति पक्षान्तरसूचकः,
एकमनेकत्र प्रत्येकं यद्येकदेशन वर्त्तेत तर्हि तस्य अनेकदेशा कल्पनीया तेषु6535

अनेकदेशेषु ।

चास्य
वृत्ति कल्पनीया, अन्यथा क⁶⁵³⁶

कथ तस्य श्र॰ ।

थ ते6537

अनेकदेशा ।

तस्य⁶⁵³⁸

अवयविन ।

इति व्यपदिश्यन्ते ? तत्कल्पने च दूषणमाह–
तद् इत्यादि । 6539

ते च ते तदेकदे– श्र॰, ब॰ ।

ते च ते एकदेशाश्च तेष्वपि तथैव सर्वात्मनैकदेशप्रकारेणैव प्रसङ्गात्
दोषादनवस्था स्यात् इत्यभिप्रायः । तथाच क्व अवयवादौ किम् अवयव्यादि वर्त्तेत ?
निराकृता च अवयवादौ अवयव्यादेर्वृत्ति विषयपरिच्छे6540

पृ॰ २२४ ।

दे प्रपञ्चत इ⁶⁵⁴¹

इत्यलमिति– ब॰ ।

त्यलमतिविस्तरेण ।

एवं गुणगुण्यादीनां भेदैकान्तं निराकृत्य सत्तातद्वतां तं6542

भेदैकान्तम् ।

6543

निराकुर्वन्नाह– श्र॰ ।

निराकर्तुमाह–

स्व⁶⁵⁴⁴

यौगमते भावाना स्वत सदात्मना सत्ता
समवाय, असदात्मना वेति विकल्पद्वय मनसिकृत्य प्रथमपक्षे दूषणमाह–स्वत स्वरूपेण अर्था पदार्था
सन्तु । किंवत् ? सत्तावत्, यथा सत्तान्तराद्विनाऽपि सत्ता परसामान्यं स्वत एवास्ति तथा द्रव्या
दीन्यपि स्वत एव सन्तु विद्यन्ताम् । तथा च स्वत सदात्मना सत्तया किं साध्य न किमपीत्यर्थ । विनापि
तया तेषा सत्त्वात् । द्वितीयविकल्प दूषयति–सर्वथाऽसदात्मसु द्रव्यादिषु परा सत्ता न स्यात् न वर्तेत
अतिप्रसङ्गात् खरविपाणादावपि सर्वथाऽसति सत्तासमवायप्रसङ्गात् । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ५९ । तुलना–
सत्ताजोगादसओ सओ व सत्त हवेज्ज दव्वस्स । असओ न खपुप्फस्स व सओ व किं सत्तया कज्ज ॥
–विशेषा॰ गा॰ २६९४ । स्वरूपेणासत सत्त्वसमवाये च खाम्बुजे । स स्यात्किन्न विशेषस्याभावात्तस्य
ततोऽञ्जसा ॥ स्वरूपेण सत सत्त्वसमवायेऽपि सर्वदा । सामान्यादौ भवेत्सत्त्वसमवायोऽविशेषत ॥ –
आप्तप॰ का॰ ६९-७० । उद्धृतेय कारिका –सूत्रकृताग शी॰ पृ॰ २२७A

तोऽर्थाः सन्तु सत्तावत् सत्तया किं सदात्मनाम् ।

असदात्मसु नैषा स्यात् सर्वथातिप्रसङ्गतः ॥ ४० ॥

विवृतिः–यथा सदर्थान्तराणि स्वतः सन्ति तथैव द्रव्यगुणकर्माण्येव सन्तु किं
तत्र सत्तासमवायेन ? स्वतः सतां तद्वैयर्थ्यात् असतां चाऽतिप्रसंगात् । तदेवम् अवा
[p. 625 ] न्तरजातिष्वपि योज्यम् । गोत्वादेः सर्वगतत्वे तत्प्रत्ययसाङ्कर्य्यम्, अन्यथा निष्क्रि
यस्य अर्थोत्पित्सुदेशमव्याप्नुवतः अनंशस्य अनेकत्र कादाचित्कवर्त्तनमयुक्तम् ।
गुणगुण्यादीनाम् अन्योन्यात्मकत्वे न किञ्चिद्विरुद्धमित्यलं प्रसङ्गेन । गु6545

चलञ्च गुणवृत्तमिति क्षिप्रपरिणामि चित्तमुक्तम्–प्रदीपावयवानामिव बुद्ध्यवयवाना
गुणाना वृत्त क्रिया चञ्चला प्रतिक्षणमन्याऽन्या च भवति, न तु निर्व्यापारा गुणास्तिष्ठन्ति –योग
भा॰, योगवा॰ २ । १५ । साख्यपक्षे पुनर्वस्तु त्रिगुण चलञ्च गुणवृत्तमिति –योगभा॰ ४ । १५ ।
गुणवृत्त चल नित्यम् –योगका॰ ३ । ९ ।

णानां वृत्तं
चलं सत्त्वरजस्तमसां सुखदुःखखाज्ञानादिकं चैत⁶⁵⁴⁶

चैतन्य पुरुषस्य स्वरूपम् –योगभा॰ पृ॰ ३७ ।

न्यं पुरुषस्य स्वरूपमचलम्
इत्येतदपि तादृगेव, तदर्थान्तरताऽसिद्धेः । अतिप्रसङ्गश्चैवं तदभेदे विरोधाभावात् ।
गुणानां दृश्यादृश्यात्मकत्वे पुंसामेव तदात्मकत्वं युक्तं कृतं गुणकल्पनया ।

कारिकाविवरणम्–

स्वतः आत्मनैव अर्था द्रव्यादयः सन्तु विद्यमाना भवन्तु सत्तावत् सत्ता
पर सामान्यं सेव तद्वत् । सत्ताग्रहणमुपलक्षणं तेन अवा6547

अवान्तरसामान्य द्रव्यत्वपृथिवीत्वादिकम् ।

न्तरसामान्य
समवाय-विशेषवत् इति च द्रष्टव्यम् । कुत एतदित्याह–सत्तया
इत्यादि । इदमत्र तात्पर्यम्–स्वतः सन्तोऽर्थाः सत्तासमवायात् तद्वन्तः, अन्यथाभूता
वा स्युः ? प्रथमपक्षे सत् सत्त्वम् आत्मा 6548

येषां सदा– आ॰, श्र॰ ।

येषां तेषां स⁶⁵⁴⁹

तदात्मना– श्र॰ ।

दात्मनामर्थानां6550

–नां न श्र॰ ।

किम् ?
न किञ्चित् सत्तया क्रियते इत्यध्याहारः । नहि तेषां6551

सदात्मनाम् ।

तया6552

सत्तया ।

स्वरूपसत्त्वं क्रियते;
स्वत एवास्य⁶⁵⁵³

स्वरूपस
त्त्वस्य ।

संभवात्, सतश्च करणायोगात्, अन्यथा अनव⁶⁵⁵⁴

सतोऽपि करणे कारणव्यापारानुपरमरूपाऽनवस्था ।

स्था स्यात् । ना6555

स्वत सतामपि पदार्थाना
सत्तया सदिति शब्दप्रयोग सदिति ज्ञान वा क्रियेत, अत आह नापीत्यादि ।

पि
सदभिधानादि, स्वरूपसत्त्वादेव अस्या6556

सदिति शब्दप्रयो
गस्य सदिति प्रत्ययस्य वा ।

पि संभवात् । अथ स्वतोऽसन्तः त⁶⁵⁵⁷

सत्तासमवायात् ।

त्समवायात्
तद्वन्तः अत्रा6558

–त्राहासदि असन् आ॰ ।

ह– असद् इत्यादि । असन् अविद्यमान आत्मा येषां तेषु नैषा
परपरिकल्पिता सत्ता स्यात् । कुतः ? अ⁶⁵⁵⁹

अतिप्रसंगः श्र॰ ।

तिप्रसङ्गतः खरविषाणादावपि अस्याः6560

सत्ताया ।

प्रसङ्गात् । प्रतिव्यूढञ्च प्रपञ्चतः सत्तातः सत्त्वमर्थाना षट्पदाथपरीक्षावस⁶⁵⁶¹

पृ॰ २८५–।

रे इति
कृतमतिविस्तरेण ।

विवृतिव्याख्यानम्–

कारिकां व्याख्यातुमाह– यथा इत्यादि । यथा येन अ⁶⁵⁶²

सामान्यादीना त्रयाणा स्वात्मसत्त्व–सम्प्रति सामान्यादीना साधर्म्यमाह सामान्यादीनामिति । स्वात्मैव
सत्त्वं स्वरूप यत्सामान्यादीना तदेव तेषा सत्त्व न सत्तायोग सत्त्वम् । एतेन सामान्यादीना त्रयाणा
सामान्यरहितत्वं साधर्म्यमुक्तमित्यर्थ । कथमेतद् ? बाधकसद्भावात् । सामान्ये सत्ता नास्ति अनिष्ट-[p. n626 ]
प्रसङ्गात् । विशेषेष्वपि सामान्यसद्भावे सशयस्यापि सम्भवात् निर्णयार्थ विशेषानुसरणेऽप्यनवस्थैव ।
समवायेऽपि सत्ताभ्युपगमे तद्वृत्त्यर्थं समवायाभ्युपगमादनिष्टापत्तिरेव दूषणम् –प्रश॰ भा॰, कन्द॰
पृ॰ १९ । मुख्ये हि अनवस्थादिबाधकोपपत्ते –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ १४२ । व्यक्तेरभेदस्तुल्यत्व सङ्करोऽ
थानवस्थिति । रूपहानिरसम्बन्धो जातिबाधकसङ्ग्रह ॥ –प्रश॰ किर॰ पृ॰ ३३ ।

नवस्थादिदोषभय
प्रकारेण सन्ति च तानि अर्थान्तराणि च सामान्यादीनि स्वतः
आत्मनैव⁶⁵⁶³

–व सत्ता– श्र॰ ।

न सत्तासमवायात् सन्ति सत्तावन्ति तथैव तेनैव
[p. 626 ] प्रकारेण द्रव्यगुणकर्माण्येव न खरविषाणादीनि स्वतः सन्तु किं तत्र तेषु द्रव्यादिषु
सत्तासमवायेन ? कुत एतदित्या6564

ह स्वतो हि आ॰ ।

ह– स्वतः इत्यादि । स्वतो हि सतां द्रव्यादीनां
सत्तासमवायात् सत्त्वं स्यात्, असतां वा ? तत्राद्यः पक्षोऽनुपपन्नः, स्वतः सतां तद्वै
यर्थ्यात् सत्तासमवायवैयर्थ्यात् । स्वतोऽसताञ्च अतिप्रसङ्गात् खपुष्पादौ त⁶⁵⁶⁵

सत्तासमवायात् ।

त्समवा
यात्सत्त्वप्रसङ्गात् । एतदेव दूषणमन्यत्रा6566

–त्रातिदि– आ॰, श्र॰ ।

प्यतिदिशन्नाह– तदेवम् इत्यादि । तद्
अनन्तरोक्त दूषणम् एवम् उक्तविधिना योज्यम् । क्व ? अवान्तरजातिष्वपि द्र⁶⁵⁶⁷

द्रव्यादि– ब॰ ।

व्य
त्वादिसामान्येष्वपि । तथाहि–यथा सद्द्रव्यं सन् गुणः सत् कर्म स्वतः तथा स्वतो
द्रव्यं द्रव्यं गुणो गुणः कर्म कर्म खण्डादिर्गौ कर्कादिरश्वः, किं तत्र द्रव्यत्वादिसमवाये
न ? स्वतो द्रव्यगुणकर्मणां6568

–णाञ्चातिप्र– श्र॰ ।

त⁶⁵⁶⁹

द्रव्यत्वगुणत्वकर्मत्वसमवायवैयर्थ्यात् ।

द्वैयर्थ्यात्, अद्रव्यगुणकर्मणाञ्चातिप्रसङ्गात् । नहि त⁶⁵⁷⁰

न हि स्वतोऽतथा
भूतस्तथात्वसमवायभाक् । –आप्तप॰ का॰ ७२ ।

थाऽ
परिणतमन्यसम्बन्धात् तथा भवति आकाशकुशेशयस्यापि त⁶⁵⁷¹

सत्तासमवायात्सत्त्वप्रसङ्गात् ।

थात्वप्रसङ्गात् । अत्र
दूषणान्तरं दर्शयन्नाह– गोत्वादेः इत्यादि । अत्र आदिशब्देन अश्वत्वादिपरिग्रहः,
सर्वगतत्वे अङ्गीक्रियमाणे तत्प्रत्ययसाङ्कर्य्यम् गोत्वादिप्रत्ययसाङ्कर्यम् खण्डादिवत्
कर्कादावपि गोप्र⁶⁵⁷²

गोत्वप्रत्ययः श्र॰ ।

त्ययः स्यात् । उपलक्षणमेतत् तेन अभिधा6573

कर्कादा
वपि गौर्गौरिति शब्दप्रयोग गौरिति ज्ञान वा स्यात् ।

नव्यवहारसाङ्कर्य्यं गृह्यते ।
तत्साङ्कर्ये च अवान्तरजातित्वं तस्य⁶⁵⁷⁴

गोत्वस्य ।

अतिदु6575

दुर्ज्ञेयम्, यतो हि गोत्व
गोवत् सर्वत्र अश्वादौ स्यात् तथा च तत् महासामान्यमेव स्यान्न त्ववान्तरसामान्यमिति भाव ।

रन्वयम् । निराकृता च विशेषतो नित्या
सर्वगता जातिः सामान्यपरीक्षावसरे6576

पृ॰
२५८–।

इत्यलमिह विस्तरेण⁶⁵⁷⁷

–ण असर्व– ब॰, श्र॰ ।

। अथ असर्वगतत्वपक्षे
जातेर्दूषणमुपदर्शयन्नाह– अन्यथा इत्यादि । अन्यथा अन्येन असर्वगतत्वप्रकारेण
6578

नि क्रियस्य ब॰, आ॰ ।

निष्क्रि6579

तुलना–तत्र देशान्तरे वस्तुप्रादुभवि कथन्नु ते । दृश्यन्ते वृत्तिभाजो वा तस्मिन्निति न
गम्यते ॥ न हि तेन सहोत्पन्ना नित्यत्वान्नाप्यवस्थिता । तत्र प्रागविभुत्वेन नचायान्त्यन्यतोऽक्रिया ॥
–तत्त्वसं का॰ ८०६–७ ।

यस्य गोत्वादेः, अर्थः उत्पित्सुः यस्मिन् देशे तमव्याप्नुवतः इच्छातो विशे
षणविशेष्य⁶⁵⁸⁰

–ष्यस्यभावः श्र॰ ।

भावः इति अर्थस्य विशेषणत्वमिति न उत्पित्सुशब्दस्य पूर्वनिपातः ।
अनंशस्य निरवयवस्य अनेकत्र स्वाधारे कादाचि6581

–चित्कवर्त्तन– ब॰ ।

त्कं वर्त्तनमयुक्तम् । स्वमते दोषाभावं
दर्शयितुमाह–गुणगुण्यादीनामन्योन्यात्मकत्वे न किञ्चिद्विरुद्धमिति । एतच्च
अनेकान्तसिद्धिप्रघट्टके सप्रपञ्चं प्रपञ्चितम् इत्यलमतिप्रसङ्गेन ।

[p. 627 ]

अपरमपि नैगमाभासं दर्शयितुमाह– गुणानाम् इत्यादि । गुणानां सत्त्वरज
स्तमसां वृत्तं वर्त्तनं चलम् अविर्भावतिरोभाववत् । एतदेव सुख इत्यादिना व्याच⁶⁵⁸²

–चष्ट सत्त्वस्य दर्शनं पुरुषस्य आ॰ ।

ष्टे
स⁶⁵⁸³

प्रीत्यप्रीतिविषादात्मका, अत्राय समास प्रीतिश्चाप्रीतिश्च विषादश्च ते आत्मा स्वरूपं
येषा गुणाना ते भवन्ति प्रीत्यप्रीतिविषादात्मका । तेषा लक्षणमुच्यते तत्र प्रीत्यात्मक सत्त्वम् । आत्म
शब्द स्वभावे वर्तते । कस्मात् ? सुखलक्षणत्वात् । यो हि कश्चित् क्वचित् प्रीतिं लभते तत्र आर्जव
मार्दवसत्यशौचह्रीबुद्धिक्षमानुकम्पाज्ञानादि च, तत्सत्त्व प्रत्येतव्यम् । अप्रीत्यात्मक रजः । कस्मात् ?
दुःखलक्षणत्वात् । यो हि कश्चित् कदाचित् क्वचिदप्रीतिमुपलभते तत्र द्वेषद्रोहमत्सरनिन्दास्तम्भोत्कण्ठा
निकृतिवञ्चनाबन्धच्छेदनानि च, तद्रज प्रत्येतव्यम् । विषादात्मक तम । कस्मात् ? मोहलक्षणत्वात् ।
यो हि कश्चित् कदाचित्क्वचिन्मोहमुपलभते तत्र अज्ञानमदालस्यभयदैन्याकर्मण्यतानास्तिक्यविषादस्व
प्नादि च, तत्तम प्रत्येतव्यम् । –सांख्यका॰ माठर॰, जयमं॰, का॰ १२ । सांख्यसूत्रवि॰ पृ॰ १०६ ।

त्त्वस्य हि सुखादिलक्षणं वृत्तम्, रजसो दुःखादिलक्षणम्, तमसोऽज्ञानादिकमिति ।
पुरुषस्य किं स्वरूपमित्याह– चैतन्यम् इत्यादि । चैतन्यं दर्शनं पुरुषस्य स्वम् आत्मी
यमसाधारणं रूपम् । न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः सांख्यका॰ ३ इत्यभिधानात् ।
कथम्भूतम् ? अचलम्, आविर्भावतिरोभावविकलम् । इतिशब्दः परपक्षसमाप्त्यर्थः ।
अत्र दूषणमाह– एतदपि इत्यादि । एतदपि सांख्यमतमपि न केवलं वैशेषिकमतं
तादृगेव नैगमाभास एव । कुत एतदित्याह– तद् इत्यादि6584

–दि वृत्तपुरुषयी पर– आ॰ ।

। तयोः सुखादिवृत्त
पुरुषयोः अर्थान्तरता6585

–तामवलस्त्वन्त– ब॰ ।

म् व ताव स्त्वन्तरत्वं तस्य असिद्धेः अनिश्चयात् । अत्रैव
दोषान्तरमाह–अतिप्रसङ्गश्चैवमिति । सुखादिवृत्तपुरुषयोः परमार्थतोऽभेदेऽपि प्रतीय
माने एवं प⁶⁵⁸⁶

कापिलै ।

रैः स्वमतदुराग्रहाभिनिवेशप्रकारेण भेदे अभ्युपगभ्यमाने अतिप्रसङ्गः स्यात्
एकमेव न किञ्चित् स्यात् इति भावः । च शब्दः पूर्वदोषसमुच्चये । ननु त⁶⁵⁸⁷

तदभेदेविरो– श्र॰, ब॰ ।

द⁶⁵⁸⁸

सुखादि-पुरुषयो ।

भेदवि
रोधात् सिद्धैव तदर्थान्तरता इत्याह– तदभेद इत्यादि । तयोः पुरुषवृत्त⁶⁵⁸⁹

सुखादि ।

योरभेदे
एकत्वे सति विरोधाभावात् सहा6590

द्विविधो हि पदार्थाना विरोध, अविकलकार
णस्य भवतोऽन्यभावेऽभावाद्विरोधगति शीतीष्णस्पर्शवत् । परस्परपरिहारस्थितलक्षणतया वा भाववत् ।
–न्यायबि॰ पृ॰ ९७–९८ ।

नवस्थानलक्षणस्य परस्परपरिहारस्थितिस्वरूपस्य
प्रमाणबाधारूपस्य वा विरोधस्याभावात् इति भावः । अथ मतम् अचलपुरुषस्वरूपे
चलवृत्तानुप्र⁶⁵⁹¹

–प्रवेशद्वयो– आ॰ ।

वेशे द्वयोश्चलत्वमचलत्वं वा रूपं स्यात् अतो विरोधः इत्यत्रा6592

–त्राह दृश्यादृ– श्र॰ ।

ह– गुणानाम्
इत्यादि । गुणानां सत्त्वरजस्तमोलक्षणानां दृश्यादृश्यात्मक⁶⁵⁹³

–कत्वव्यक्ता– आ॰ ।

त्वे व्यक्तापेक्षया
दृश्यात्मकत्वे प्रधानापेक्षया अदृश्यात्मकत्वे अङ्गीक्रियमाणे पुंसामेव तदात्मकत्वं
दृश्यादृश्यात्म⁶⁵⁹⁴

–त्मकं युक्तं आ॰ ।

कत्वं युक्तम् उपपन्नम् । प्रसाधित⁶⁵⁹⁵

पृ॰ १९१ ।

ञ्च सुखादिविवर्त्तात्मकत्वमात्मनः प्रागेव
प्रबन्धेन इत्यलमतिप्रसङ्गेन । ततः किं जातम् ? इत्याह– कृतम् इत्यादि । कृतं
[p. 628 ] पर्याप्तं गु6596

गुणपरिक– श्र॰ ।

णकल्पनया प्रधानकल्पनया, त⁶⁵⁹⁷

पुरुषस्य ।

स्य तदा6598

सुखाद्यात्मकत्वात् ।

त्मकत्वादित्यभिप्रायः । निरस्तञ्च प्रधानं
प्रपञ्चतः प्रकृतिपरीक्षाप्रघट्टके6599

पृ॰ ३५४ ।

इत्युपरम्यते ।

अधुना प्रमाणाभावात् तदाभा6600

–भासयता श्र॰ ।

सतां त⁶⁶⁰¹

सग्रहाभासनैगमाभासयो ।

योर्दर्शयितुमाह–

प्रा6602

प्रमाण ब॰ ।

मा6603

व्याख्या–प्रमाण स्वेष्टानिष्टसाधनदूषणनिबन्धन प्रत्यक्षमन्यद्वा सर्वैरभ्युपगन्तव्यमन्यथाऽति
प्रसङ्गात् । तच्च व्यवहारात् । विधिपूर्वकमवहरण विभजन भेदकल्पन व्यवहारस्तस्मात् तमाश्रित्येत्यर्थ ।
स च तत्त्वत परमार्थतो न स्यात् । क्व ? तयो सग्रहाभासनैगमाभासयो । न खलु निरपेक्षे भावैकान्ते
प्रमाणादिभेदव्यबहारोस्ति निराकृतत्वात् भेदैकान्ते वा प्रमाणफलव्यवहारोऽस्ति सम्बन्धाभावात् ।
औपचारिक प्रमाणफलव्यवहारस्तत्रास्तीति चेदत्राह–मिथ्येत्यादि । मिथ्यैकान्ते प्रमाणफलव्यवहारस्या
वास्तवैकान्ते अङ्गीक्रियमाणे विशेष भेदोऽपि क ? न कोपीत्यर्थ । कयो ? स्वपक्षविपक्षयो, स्वपक्षो
ब्रह्मवादो भेदवादो वा, विपक्ष क्षणिकवादोऽद्वैतवादो वा तयो सकरप्रसगादित्यर्थ । तत कथञ्चि
द्व्यवहारोपि वास्तवोऽङ्गीऽकर्त्तव्य । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ६० । तुलना–प्रामाण्य व्यवहारेण ।
–प्रमाणवा॰ १ । ७ ।

ण्यं व्यवहाराद्धि स न स्यात् तत्त्वतस्तयोः ।

मिथ्यैकान्ते विशेषो वा कः स्वपक्षविपक्षयोः ॥ ४१ ॥

विवृतिः–शुद्धमशुद्धं वा द्र⁶⁶⁰⁴

–व्य व्य– ई॰ वि॰ ।

व्यं पर्यायं समस्तं व्य⁶⁶⁰⁵

–स्त व्य– ज॰
वि॰ ।

स्तं वा व्यवस्थापयता तत्सा
धनं प्रमाणं मृग्यम् अन्यथाऽतिप्रसङ्गात् । तत्प्रामाण्यञ्च व्यवहारेणैव । स च संग्रहे
भेदाश्रयो मिथ्यैव । ततः सप्र सःप्र तिपक्षं कथमतिशयीत सत्येतरस्वरूपवत् ?
मिथ्यैकान्ताविशेषेऽपि तद्व्यवस्थापनमयुक्तम्; तदुभयोपलब्धेरवितथात्मकत्वात्,
अन्यथा स्वप्नान्तरवत् तद्विसंवादान्न किञ्चित् प्रमाणम् । नैगमेऽपि च⁶⁶⁰⁶

बल ई॰ वि॰ ।

लं गुणप्रवृत्तं
नित्यं चैतन्यम् इति व्यवहारासिद्धेः स्वरुचिविरचितदर्शनप्रदर्शनमात्रम् । नहि

गु6607

उक्तार्थे शास्त्र प्रमाणयति–तथा चेति । परम पारमार्थिक नित्यमिति
यावत् । मायेव लौकिकमायावत् क्षणभङ्गरम्, अत सुतुच्छकम् अत्यन्ततुच्छमल्पसार स्थिराशाभावा
दिति । अत्र सुशब्देन परिणामितया गुणानामपि तुच्छत्व सूचित गुणा एव परिणामितया कूटस्थनित्या
पेक्षया तुच्छा, गुणकार्य तु दृश्यमान गुणापेक्षयापि तुच्छम्, अत सुतुच्छमिति । –योगवा॰
पृ॰ ४१४ । परम रूप मूलरूपमव्यक्तावस्था न दृष्टिपथमृच्छति गच्छति, व्यक्त दृष्टिपथ प्राप्त यद्
गुणरूप तद् मायेव सुतुच्छक मायया प्रदर्शित प्रपञ्च यथा तुच्छ तथेति ॥ –योगसू॰ भास्व॰ पृ॰
४१४ । कारिकेय निम्नग्रन्थेषु समुद्धृताऽस्ति–तथा च शास्त्रानुशासनम्–गुणाना। –योगभा॰
४ । १३ । षष्ठितन्त्रशास्त्रस्यानुशिष्टिः–गुणाना । –योगभा॰ तत्त्वव॰ ४ । १३ । योग॰ भास्वती,
पात॰ रह॰ ४ । १३ । भगवान वार्षगण्य–गुणानां । –शा॰ भा॰ भामती पृ॰ ३५२ । नयचकवृ॰
पृ॰ ४३A । तत्त्वोपप्लव॰ पृ॰ ८० । साख्यतत्त्वा॰ पृ॰ ६ । गुणाना सुमहद्रूपम् । –प्रमाणवा
र्तिकाल॰ परि॰ ४, पृ॰ ३३ । सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ७४B । अष्टसह॰ पृ॰ १४४ । दृष्टिपथ
प्राप्त तन्मायावस्तु तुच्छकम् –जयम॰ पृ॰ ६३ ।

णानां परमं रूपं न दृष्टिपथमृच्छति ।

यत्तु दृष्टिपथप्राप्तं तन्मायैव येव सुतुच्छकम् ॥

[p. 629 ] इति प्रमाणमस्ति स⁶⁶⁰⁸

तुलना–पटस्तन्तुष्विवेत्यादिशब्दाश्चेमे स्वय कृता । शृङ्ग गवीति लोके स्यात् शृङ्गे
गौरित्यलौकिकम् । प्रमाणवा॰ ३ । १५० । वृक्षे शाखा शिलाश्चाग इत्येषा लौकिका मति । शिला
ख्यपरिशिष्टाङ्गनैरन्तर्योपलम्भनात् ॥ तौ पुनस्तास्विति ज्ञान लोकातिक्रान्तमुच्यते । –तत्त्वस॰ पृ॰
२६७ ।

मवायेन स्वावयवेषु अवयवी वर्त्तेत । शृङ्गे गौः शाखायां
वृक्षः इति लोकव्यवहारमतिवर्त्तेत विपर्ययात् । स्वयमज्ञस्वभावात्मा ज्ञानसमवाये
कथमिव ज्ञः स्यात् ? नहि तथाऽपरिणतस्य तत्त्वम्, समवायस्यापि ज्ञत्वप्रसङ्गात् ।
न वै ज्ञानसमवायोऽस्ति समवायस्येति चेत्; कथं स्वस्वभावरहितः6609

–त वर्त्तेत ई॰ वि॰ ।

सोऽस्ति वर्त्तेत
वा समवायान्तराभावात् तदनवस्थानुषङ्गात् ।

कारिकाव्याख्यानम्–

प्रा6610

प्रमाणं ब॰, श्र॰ ।

माण्यं व्यवहारात् व्यवहारमाश्रित्य, हिः अवधारणार्थः । व्यवहारादेव⁶⁶¹¹

–देवज्ञाना– आ॰ ।

न ज्ञा6612

ज्ञानाद्वैता– ब॰ ।

नाद्यद्वैताद्याश्रित्येत्यर्थः । तत एव तदस्तु को दोषः इति
चेदत्राह– स इत्यादि । स व्यवहारो न स्यात् त⁶⁶¹³

तत श्र॰ ।

त्त्वतः परमा
र्थतः तयोः संग्रहनैगमाभासयोः । ननु य⁶⁶¹⁴

यथा तयोः ब॰ ।

दि तयोर्व्यवहारो वास्तवो नास्ति, मा भूत्
अ⁶⁶¹⁵

अथासवस्तु आ॰, अवास्तुसस्तु श्र॰ ।

वास्तवस्तु भविष्यति इत्यत्राह– मिथ्यैकान्त इत्यादि । अयमभिप्रायः–यत्र
व्यवहारो मिथ्या तत्र तदाश्रितं प्र⁶⁶¹⁶

प्रमाणमिथैका– आ॰ ।

माणमप्येकान्तेन मिथ्या, तस्मिन् मिथ्यैकान्ते
अङ्गीक्रियमाणे विशेषो भेदः कः न कश्चित् । कयोः ? स्वपक्षविपक्षयोः ।
ततः उभयोः सिद्धिरसिद्धिर्वा स्यादिति भावः । वाशब्द अपिशब्दार्थे ।

विवृतिव्याख्यानम्–

कारिकां व्याख्यातुमाह– शुद्धम् इत्यादि । शुद्धं द्र⁶⁶¹⁷

द्रव्यपर्याय– श्र॰ ।

व्यं पर्यायरहितं ब्रह्मादि, शुद्धं
पर्यायं द्रव्यरहितं क्षणिकनिरंशपरमाणुरूपम् । अशुद्धं द्रव्यं सपर्य
यम् । अशुद्धं पर्यायं सद्रव्यम् । अस्यानन्तरस्य विशेषणमाह–
व्यस्तम् इत्यादि । व्यस्तम् अन्योन्यनिरपेक्षम्, अनेन नैयायिकमतं दर्शितम् ।
समस्तम् अन्योन्यात्मकम्, अनेनापि सांख्यदर्शनं प्रकाशितम्, विकारविकारिणोः
सांख्यैस्तादात्म्याभ्युपगमत् । व्यवस्थापयता इत्येतत् प्रत्येकमभिसम्बध्यते । तत्सा
धनं तयोः शुद्धाशुद्धव्यस्तसमस्तद्रव्यपर्याययोः साधनं मृग्यम् अन्वेष्यम् । तच्च नय
त्किञ्चिद् भवितुमहति किन्तु प्रमाणम्, प्रत्यक्षादिवस्तुव्यवस्थायामन्यस्याऽनधिकारात् ।
अन्यथा प्रमाणान्वेषणाभावप्रकारेण तद्व्यवस्थापने अतिप्रसङ्गात् सर्वतः सर्वस्य सर्वा
र्थसिद्धिप्रसङ्गात् । ननु संग्रहनैगमाभासप्ररूपणप्रस्तावे किमर्थमप्रस्तुतं शुद्धं पर्यायम्
इत्येतत् प्रस्तूयते इति च न वाच्यम्; दृष्टान्तार्थत्वात् । यथैव शुद्धं पर्यायं व्यवस्था
पयता सौगतेन प्रमाणं मृग्यम् तथा अन्य⁶⁶¹⁸

शुद्धद्रव्यादि ।

दपि अ⁶⁶¹⁹

अनेन आ॰ ।

न्येन⁶⁶²⁰

ब्रह्माद्वैतादिवादिना ।

व्यवस्थापयता त⁶⁶²¹

प्रमाणम् ।

न्मृग्यमिति ।
यदिवा, उत्तरत्र ऋजुसूत्राभासे इदमवश्यं वक्तव्यम्, त⁶⁶²²

तदिह चोक्तम् ब॰ ।

दिहैवोक्तम् । मृग्यत एव तर्हि
[p. 630 ] प्रमाणमिति चेदत्राह– तद् इत्यादि । तस्य तद्व्यवस्थापकस्य प्रामा6623

–माण्यं व्यव– आ॰ ।

ण्यञ्च व्यवहा
रेणैव न परपरिकल्पितपरमार्थप्रकारेण तत्र तदसिद्धेः । स च व्यवहारः संग्रहे मिथ्यैव
लेशतोऽपि सत्यो न भवति इति एवकारार्थः । कुत एतदित्याह–भेदा6624

व्यवहारो हि भेदमाश्रित्य प्रवर्तते अत अभेदग्राहिसग्रहनयदृष्ट्या मिथ्यैव ।

श्रयो यतः ।
भवत्वेवम्, को दोषः ? इति चेदत्राह– ततः इत्यादि । तस्मात् मिथ्यारूपात् प्रमाणादि
व्यवहारात् संग्रहः प्रतिपक्षं भेदैकान्तं कथमतिशयीत ? न कथञ्चित् । तत्रापि
मिथ्याप्रमाणादिव्यवहारभावात् प्रा6625

उद्धृतो
ऽयम्–तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १७३ । सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ १८A, २३२B, २९४B ३०५B., ३२४
५२०B । प्रमेयक॰ पृ॰ २१७, ३८३ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १११, ४९७ । न्वायवि॰ वि॰ पृ॰ ३८
B । शास्त्रवा॰ यशो॰ पृ॰ २५८B. ।

माण्य व्यवहारेण प्रमाणवा॰ १ । ७ इत्यादि
वचनात् । ननु अभेदात्मकः सग्रहः भेदात्मकश्चा प्रतिपक्ष, तत्कथं स तं नातिशेते ?
इत्यत्राह– सत्य इत्यादि । सत्यम् अवितथम् इतर⁶⁶²⁶

–रद् तद्विथ– श्र॰ ।

द् वितथम् ते च ते स्वरूपे च
ते यस्य स्त तत् तद्वत् । क्रियाविशेषणमेतत्–सत्यरूपवद् यथा भवति तथा संग्रहोऽ
तिशयीत, इतरस्वरूपवत् यथा भवति तथा प्रतिपक्षमिति, प्रतिपक्षवत् संग्रहोऽपि
मिथ्यैव स्यात् इत्यर्थ । ततः को दोषः इत्यत्राह– मिथ्या इत्यादि । मिथ्यैकान्तस्य
संग्रहप्रतिपक्षयोः यो6627

यो वि– ब॰, आ॰ ।

ऽविशेषः तस्मिन्नपि न केवल विशेषे त⁶⁶²⁸

तस्य व्यव– आ॰ ।

स्य संग्रहस्य व्यवस्था
पनमयुक्तम् । उपसहारमाह– तद् इत्यादि । यत एव तत् तस्मात् उभयोपलब्धेः
सं6629

संग्रहेतरोपल– ब॰, श्र॰ ।

ग्रहेतरयोः उपलब्धेः अवितथात्मकत्वात् स⁶⁶³⁰

सत्त्वस्व– श्र॰ ।

त्यस्वभावत्वात् स कथं प्रतिपक्षमति
शयीत इति सम्बन्धः । तस्यावितथात्मकत्वे दूषणमाह– अन्यथा इत्यादि । अन्यथा
अवितथात्मकत्वाभावप्रकारेण स्वप्नान्तरवत् स्वप्नभेदवत् तस्याः विसंवादान्न
किञ्चित् प्रमाणम् ।

एवं संग्रहाभासे प्रमाणाभावं प्रदर्श्य इदानीं नैगमाभासे त दर्शयन्नाह– नैगमेऽपि
इत्यादि । न केवलं संग्रहे अपि तु नैगमेऽपि न किञ्चित् प्रमाणम् । एतदेवाह–
चलम् इत्यादि । चलम् आविर्भावतिरोभाववत् । किं तदित्याह– गुण इत्यादि ।
गुणानां सत्त्वादीनां वृत्तं महदादिरूपेण परिणमनं नित्यं6631

नित्यचैतन्यं श्र॰, नित्यचेतना– ब॰ ।

चैतन्यम् इति एवं स्वरुचि
विरचितदर्शनप्रदर्शनमात्रम् । कुतः ? व्यवहारासिद्धेः । एतदेव दर्शयन्नाह– नहि
इत्यादि । हिर्यस्मात् न गुणानां सत्त्वरजस्तमसां परमं प्रधानलक्षण रूपं न दृष्टिप
थमृच्छति, यत्तु रूपं महदादि दृष्टिपथप्राप्तं त⁶⁶³²

तन्मायैव
ब॰ ।

न्मायेव सुतुच्छकम् इ⁶⁶³³

इत्यलं प्र– ब॰ ।

ति एव प्रमाणमस्ति
प्रत्यक्षादेरत्राऽनवतारादिति ।

सांख्यनैगमाभासे प्रमाणाभावं प्रदर्श्य अधुना नैयायिकत⁶⁶³⁴

नैगमाभासे ।

दाभासे तं6635

प्रमाणाभावम् ।

दर्शयन्नाह–
[p. 631 ] समवायेन इत्यादि । समवायेन सम्बन्धेन स्वावयवेषु अवयवी व⁶⁶³⁶

वर्त्तेत नहि ब॰, वर्त्तेति नहि श्र॰ ।

र्त्तेते ति
नहि प्रमाणमस्ति इति सम्बन्धः । ननु शृङ्गे गौः शाखायां वृक्षः इति प्रतीतिः तत्र
प्रमाणमस्तीति चेदत्राह– शृङ्गे इत्यादि । शृङ्गे गौः शाखायां वृक्ष इति एवं यत् प्रमाणं
तत् लोकव्यवहारमतिवर्त्तेत तत्र⁶⁶³⁷

लोकव्यवहारे ।

तथाप्रतीतेरभावात् । कुत एतदित्याह–विपर्ययात्,
गवि शृङ्गं वृक्षे शाखा इति लोकव्यवहा6638

–हारप्रतीति– ब॰, श्र॰ ।

रे प्रतीतिसद्भावात् । अत्रैव दूषणान्तरमाह–
स्वयम् इत्यादि । स्वयम् आत्मना अज्ञस्वभावः अचेतनः सन् आत्मा ज्ञान
समवाये सति कथमिव ज्ञः स्यात् चेतनो भवेत् ? नहि तथा ज्ञत्वप्रकारेण अपरि
णतस्य तत्त्वं ज्ञत्वं युक्तम् । कुत एतत् ? समवायस्यापि ज्ञत्वप्रसङ्गात् । नवै
इत्यादिना परमतमाशङ्कते–न⁶⁶³⁹

न चैतावतैव ज्ञानेन ब॰ ।

वै नैव ज्ञानेन समवायस्य समवायोऽस्ति तत्कथमस्य⁶⁶⁴⁰

समवायस्य ।

ज्ञत्वप्रसङ्गः इति चेत्6641

चेदत्राह श्र॰ ।

तत्राह– कथम् इत्यादि । कथं केन प्रकारेण समवायोऽस्ति ?
न केनचिद्, व्यवस्थापकप्रमाणानां समवायपरीक्षायां प्रपञ्चतः प्रतिषिद्धत्वात्6642

पृ॰ २९७ ।

। इतश्च
नास्त्यसौ स्वस्वभावरहितो यतः । तस्य⁶⁶⁴³

अयुतसिद्धानामाधार्याधा
रभूताना य सम्बन्ध इहप्रत्ययहेतु स समवायः । प्रश॰ भा पृ॰ १४ इत्यभिधानात् ।

हि स्वभावोऽयुतसिद्धसम्बन्ध⁶⁶⁴⁴

–न्धवत्त्वं तत्रैव आ॰ ।

त्वम्, तच्च तत्रैव⁶⁶⁴⁵

समवायपरीक्षायाम् पृ॰ २९७ ।

विस्तरतो निषिद्धम् । कथं च समवायिष्ववर्त्तमानस्य अश्वविषाणस्येव अस्य⁶⁶⁴⁶

समवायस्य ।

अयुतसिद्ध
सम्बन्धत्वं युक्तम् ? अथ वर्त्तत एवासौ6647

–वासौ युक्तं तत्र ब॰ ।

तत्र⁶⁶⁴⁸

समवायिषु ।

; अत्राह– वर्त्तेत वा इत्यादि । अत्रास्य⁶⁶⁴⁹

समवायस्य ।

ज्ञत्वलक्षणं दूषणमुक्तमिति मत्त्वा दू6650

दूषणमाह ब॰ ।

षणान्तरमाह–वर्त्तेत वा6651

वा
समवायान्तरात् एकत्वाभावात् एकत्वात्तस्य श्र॰ ।

कथं समवायान्तराभावात्
ए⁶⁶⁵²

तत्त्व भावेन –वैशे॰ सू॰ ७ । २ । २८ । तस्माद् भाववत्सर्वत्रैक समवाय –प्रश॰ भा॰ पृ॰
३२६ ।

कत्वात्तस्य । विशेषणीभावाद् वर्त्तते इति चेदत्राह तद् इत्यादि । समवायस्य
तदन्तरकल्पने या अनवस्था तस्य अनुषङ्गात् कथमसौ क्वापि वर्त्तेत ? अयमभिप्रायः–
अनवस्थाभयात् समवायस्य समवायान्तरं परेण न कल्प्यते, सा च विशेषणीभावक
ल्पनेऽप्यविशिष्टा सम्बन्धान्तरकल्पनस्य अत्राप्यविशेषात् । नहि अ⁶⁶⁵³

असम्बन्धो आ॰ ।

सम्बद्धो
विशेषणीभावः समवायस्य समवायिषु वृत्तिहेतुः इत्युक्तं6654

पृ॰ ३०३ ।

समवायनिषेधप्रघट्टके ।

इदानीं व्यवहारनयं दर्शयितुमाह–

व्यवहारा6655

–हारोऽविसं– मु॰ लघी॰ ।

विसंवादी नयः6656

व्याख्या–स्याद् भवेत् । क ? नय सग्रहादि । किंविशिष्ट,
बहिरर्थोस्तीतीदृश । इतिशब्दात् प्रमाणमस्ति साध्यसाधनभावोऽस्तीत्यादि । कथम्भूतः सन् ? व्यवहा
राविसंवादी, हेतुफलभावादिव्यवस्था व्यवहार तस्याविसवादोऽव्यभिचार सोऽस्यास्तीति तथोक्त ।[p. n632 ]
व्यवहारस्य हि सुनयत्वे तदाश्रया हेतुफलभावादिसिद्धि स्यात् अन्यथा व्यवहारविसवादी दुर्नय स्यात् ।
कीदृश ? विज्ञप्तिमात्रम्, विज्ञप्तिर्विज्ञानमेव तत्त्व नान्यत् । शून्यम्, समस्तज्ञानज्ञेयोपप्लव एव तत्त्व
मितीदृश । इतिशब्द प्रकारवाची, सन्मात्रमेव तत्त्व विभ्रम एव तत्त्वमित्यादिप्रकारान् सूचयति ।
–लघी॰ ता॰ पृ॰ ६१ । तुलना–वच्चै विणिच्छिअत्थ व्यवहारो सव्वदव्वेसु । –अनुयोगद्वार॰ ४ द्वा॰ ।
आव॰ नि॰ गा॰ ७५६ । विशेषा॰ गा॰ २७०८ । लौकिकसम उपचारप्रायो विस्तृतार्थो व्यवहार ।
आह च–लोकोपचारनियत व्यवहार विस्तृत विद्यात् । –तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ १ । ३५ । तत्त्वार्थ॰ हरि॰,
तत्त्वार्थसिद्ध॰ १ । ३५ । सग्रहनयाक्षिप्तानामर्थाना विधिपूर्वकमवहरण व्यवहार । –सर्वार्थसि॰ १ । ३३ ।
राजवा॰ १ । ३३ । व्यवहारपरतन्त्रो व्यवहारनय इत्यर्थ । –धवलाटी॰ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २७१ ।
नयविव॰ ७४ । प्रमेयक॰ पृ॰ ६७७ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३१० । नयचक्र गा॰ ३५ । तत्त्वार्थसार पृ॰ १०७ ।
प्रमाणनय॰ ७ । २३ । स्या॰ म॰ पृ॰ ३११ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २२ ।

स्याद् दु6657

कल्पनारोपितद्रव्यपर्याय
प्रविभागभाक् । प्रमाणबाधितोऽन्यस्तु तदाभासोऽवसीयताम् ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २७१ । नयविव॰
७६ । प्रमेयक॰ पृ॰ ६७८ । न्यायावता॰ टी॰ पृ॰ ८६ । प्रमाणनय॰ ७ । २५, २६ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २४ ।

र्नयोऽन्यथा ।

बहिरर्थोस्ति विज्ञप्तिमा6658

–मात्रशून्य– मु॰ लघी॰ ।

त्रं शून्यमितीदृशः ॥ ४२ ॥

[p. 632 ]

विवृतिः–प्रत्यक्षस्यापि प्रामाण्यं व्यवहारापेक्षम् । स पुनः अ⁶⁶⁵⁹

तुलना–त्रय पदार्था अर्थाभिधानप्रत्ययभेदात् –राजवा॰ पृ॰ १७ ।

र्थाभिधानप्रत्यया
त्मकः । कथम् ? उ⁶⁶⁶⁰

द्रष्टव्यम्–
पृ॰ ६०५ टि॰ ७ ।

त्पादविगमध्रौव्यलक्षणं सत्, गु6661

तुलना–गुणाणमासओ दव्व एकदव्वस्सिया गुणा । लक्खण पज्जवाण तु उभओ
अस्सिया भवे ॥ –उत्तरा॰ २८ । ६ । दव्व सल्लक्खणिय उप्पादव्वयधुवत्तसजुत्त । गुणपज्जयासय वा
ज त भण्णति सव्वण्हू ॥ –पञ्चास्ति॰ गा॰ १० । गुणपर्ययवद् द्रव्यम् –तत्त्वार्थसू॰ ५ । ३८ । त
परियाणहु दव्वु तुर्हु ज गुणपज्जयजुत्तु । सहभुव जाणहि ताँह गुण कमभुव पज्जौ वुत्तु ॥ –परमात्मप्र॰
गा॰ ५७ । न्यायवि॰ श्लो॰ १११ ।

णपर्ययवद्द्रव्यम् जीवश्चैत⁶⁶⁶²

तुलना–उवओगलक्खणे जीवे । –भगवतीसू॰ २ । १० ।
उत्तरा॰ २८ । १० । उपयोगो लक्षणम् –तत्त्वार्थसू॰ २ । ८ ।

न्य
स्वभावः इति । श्रुतेः प्रमाणान्तराबाधनं पू6663

पूर्वापरविरोधश्च विसंवादः ई॰ वि॰ ।

र्वापराविरोधश्च अविसंवादः ।
तदपेक्षोऽयं नयः, ततोऽन्यथा दुर्नयः । कथम् ? बहिरपि स्व⁶⁶⁶⁴

अर्थक्रियासमर्थ यत्तदत्र परमा
र्थसत् । –प्रमाणवा॰ २ । ३ ।

लक्षणमर्थक्रिया
समर्थं सद् अंगीकृत्य त⁶⁶⁶⁵

विज्ञाप्तिमात्रमेवेदमसदर्थावभासनम् । यथा तैमिरिकस्यासत्के
शचन्द्रादिदर्शनम् ॥ –विशतिकाविज्ञप्ति॰ श्लो॰ १ ।

त्प्रतिक्षेपेण विज्ञप्तिमात्रमन्तस्तत्त्वम् इति प्रत्यवस्थाप्य
त⁶⁶⁶⁶

तदतिसू– ज॰ वि॰ ।

दपि सूक्ष्मेक्षिकया निरीक्ष्यमाणं न परीक्षाक्षममिति स्वभावनैरात्म्यमसाध्य
साधनमाकुलं प्रल⁶⁶⁶⁷

तुलना–अपि च बाह्यार्थबिज्ञानशून्यवा
दत्रयमितरेतरविरुद्धमुपदिशता सुगतेन स्पष्टीकृतमात्मनोऽसम्बद्धप्रलापित्व प्रद्वेषो वा प्रजासु विरुद्धार्थ
प्रतिपत्त्या विमुह्येयुरिमा प्रजा इति । –शा॰ भा॰ २ । २ । ३२ ।

पन्न क्वचिद् व्यवतिष्ठेत स्वपरिवंसवादव्यसनीयेन प्रत्यक्षादिवि
रोधात् । तदन्यतमस्याभिमतत्वात् पुनर⁶⁶⁶⁸

–रल प्र– ई॰ वि॰ ।

लं शेषप्रलापेन ।

कारिकाव्याख्यानम्–

हेतुफलभावादिव्यवस्था व्यवहारः तदविसंवादी नयः स्यात् ।
अन्यथा तद्विसंवादप्रकारेण दुर्नयः नयाभासः स्यात् । अत्रो
दाहरणमाह– बहिः इत्यादि । बहिरर्थोऽस्ति इति नयस्य
उदाहरणम्, शेषं दुर्नयस्य । बहिरर्थग्रहणमुपलक्षणं तेन प्रमाणमस्ति कार्यकारणभा
[p. 633 ] वादिरस्ति इत्या6669

–दि सर्वो आ॰, श्र॰ ।

दिः सर्वो नयः संगृहीतः । विज्ञप्तिमात्रं तत्त्वम्, शून्यं तत्त्वम्
इतीदृशो दुर्नयः स्यात् ।

विवृतिव्याख्यानम्–

कारिकां विवृण्वन्नाह– प्रत्यक्षस्यापि इत्यादि । न केवलमनुमानादेः अपि तु
प्रत्यक्षस्यापि प्रामाण्यं व्यवहारापेक्षम् । अतः प्र⁶⁶⁷⁰

तुलना–ततो यदुक्त प्रमाणमविसवादिज्ञानमित्यादि व्यवहारेण प्रमाणलक्षणमुक्तम्,
अज्ञातार्थप्रकाशो वा इति परमार्थेन, प्रमाणान्तरेणाज्ञातस्य अद्वयप्रतिभासार्थस्य आत्मवेदनस्य एवमभि
धानात् । –सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ९B । साव्यवहारिकस्येद प्रमाणस्य लक्षणं प्रमाणमविसंवादिज्ञा
नमिति । –तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ७७४ ।

माणम
विसंवादिज्ञानम् इत्यादि व्यवहारेण, आज्ञातार्थप्रकाशो वा इत्येतत्तु
परमार्थेन प्रमाणम् इत्ययुक्तम्, व्यवहारव्यतिरिक्तस्य परमार्थ
स्याऽसंभवात् । कुत एतदित्याह– स⁶⁶⁷¹

स हि इ– श्र॰ ।

इत्यादि । योऽसौ प्रामाण्येन अपेक्ष्यते
स पुनः व्यवहा6672

–हारार्थाभि– आ॰ ।

रः अर्थाभिधानप्रत्ययात्मकः, तद्व्यतिरिक्तस्तु अन्यो न कश्चि
त्संभवति यः परमार्थः स्यादित्यभिप्रायः । अर्थाभिधानयोरर्थत्वेऽपि अत्र अर्थ
शब्देन विवक्षातः त⁶⁶⁷³

तद्विशेषयोःगृ– श्र॰ ।

द्वि6674

प्रमाणविषय, अभिधानप्रत्ययविषयो वा ।

षयो गृह्यते त⁶⁶⁷⁵

अर्थाभिधानप्रत्ययेषु एकस्याप्यभावे ।

दन्यतमापाये व्यवहारानुपपत्तेः । स्व⁶⁶⁷⁶

स्वप्नेऽविशेषचोद– श्र॰, स्वप्नेनाविशेषनोद– आ॰ ।

प्नेना6677

योगाचारा माध्यमिकाश्च अर्थं स्वप्नवत् मिथ्यारूप वासना
कल्पित मन्यन्ते तथा चोक्तम्–फेनपिण्डोपम रूप वेदना बुद्बुदोपमा । मरीचिसदृशी सज्ञा सस्कारा
कदलीनिभा । मायोपमञ्च विज्ञानमुक्तमादित्यबन्धुना । –मा॰ बृ॰ पृ॰ ४१ । मायास्वप्नेन्द्रजा
लसदृशा द्रष्टव्या –नैरात्म्यप॰ पृ॰ १८ । न्यायकुमु॰ पृ॰ १३२ टि॰ ४ । तान् प्रत्याह–स्वप्नेनावि
शेषेत्यादि ।

ऽवि
शेषचोदनायां कु6678

कुतो ज्ञानाविज्ञा– आ॰ ।

तो नानाविज्ञानसन्तानव्यवस्था विभ्रमव्यव⁶⁶⁷⁹

–वस्थामव्यवस्था
अन्या श्र॰ ।

स्था अन्या वा स्यात्
इत्युक्तं बाह्यार्थसिद्धिप्रस्तावे6680

पृ॰ ११९ ।

। कथम् इति परप्रश्नः । कथं केन प्रकारेण अर्था
त्मनो व्यवहारस्य स्वरूपं स्थितमिति ? उत्तरमाह– उत्पाद इत्यादि । उत्पादवि
गमध्रौव्याणि लक्षणं स्वरूपं यस्य तत्तथोक्तम् । किं तदित्याह– सद् विद्यमानं
घटादि प्रमेयम् । प्रसाधितञ्च उत्पादविनाशात्मकत्वमर्थानां सांख्यं प्रति प्रकृतिपरीक्षा
याम्6681

पृ॰ ३५४ ।

। कथं बौद्धं प्रति ध्रौव्यं सिद्धमित्याह– गुण इत्यादि । स⁶⁶⁸²

सहमुखो गु– ब॰ ।

हभु6683

तुलना–अन्वयिनो गुणा, व्यतिरेकिण पर्याया–
सर्वार्थसि॰ ५ । ३८ । गुणपर्ययवद्द्रव्य ते सहक्रमवृत्तय । –न्यायवि॰ श्लो॰ १११, टि॰ पृ॰ १६१ ।
सहभुवो हि गुणा –धवलाटी॰ पृ॰ १७४ ।

वो गुणाः
सुखज्ञानवीर्यादयः, क्रमभुवः पर्यायाः सुखदुःखादयः, तद्वद्द्रव्यम् । इदञ्च प्र⁶⁶⁸⁴

प्रसाधनं श्र॰ ।

सङ्ग
साधनं सौगतं प्रत्येवं व्याख्येयम्–सहभाविनानाधर्मात्मकं चित्तमन्यद्वा चेदङ्गीक्रियते,
क्रमभाव्यनेकधर्मात्मकमष्यङ्गीकर्त्तव्यम् । नो चेत्, युगपदपि तत्त⁶⁶⁸⁵

चित्त नानाधर्मात्मकम् ।

था नाङ्गीकर्त्तव्यम
विशेषात् । नैयायिकं प्रति पुनरेवम्–इच्छादिगुणसमवायित्वं चेत् क⁶⁶⁸⁶

आत्मन ।

स्यचिदिष्य⁶⁶⁸⁷

–ष्यते परा– ब॰ ।

तेऽप
[p. 634 ] रापरपर्यायात्मकत्वमेष्टव्यम् । नो चेत्, तत्सामवा6688

–वायित्व स्यात् श्र॰, –वायित्व तत्स्यात् ब॰ ।

यित्वन्न स्यात् । ततो यत एव गुण
प⁶⁶⁸⁹

–पर्ययव– ब॰ ।

र्यायवद्द्रव्यं त⁶⁶⁹⁰

अत एव श्र॰, ब॰ ।

त एव उत्पादविगमध्रौव्यलक्षणं सदिति । क⁶⁶⁹¹

कस्त
त्र प्र– आ॰ ।

स्तत्प्रतिपद्यते ? इति
चेदत्राह– जीव इति । जीव आत्मा उत्पादादिरूपं स⁶⁶⁹²

स घटा– आ॰ ।

त् घटादिप्रमेयं प्रतिप⁶⁶⁹³

–पद्यन्ते आ॰ ।

द्यते
इत्यध्याहारः । तस्य अनादिनिधनस्वभावतया तत्प्रतिपत्तौ सामर्थ्यसंभवात् । प्रसा
धिश्चात्मा तत्त्वान्तरम् अनादिनिधनस्वभा6694

–भावश्चार्वा– आ॰ ।

वश्च चार्वाकमतपरीक्षायां6695

पृ॰ ३४३ ।

सन्ताननिषेधाव
स⁶⁶⁹⁶

पृ॰ ९ ।

रे च । न⁶⁶⁹⁷

ननु च यदि श्र॰ ।

नु यदि स⁶⁶⁹⁸

सन्तान
मात्रेण श्र॰ ।

त्तामात्रेण अ⁶⁶⁹⁹

आत्मा ।

सौ त⁶⁷⁰⁰

उत्पादादिस्वरूप प्रमेयम् ।

त्प्रतिपद्यते तदाऽतिप्र⁶⁷⁰¹

सुषुप्ताद्यवस्थास्वपि प्रमेयबोधप्रसङ्ग ।

सङ्गः । अथ प्रत्य
क्षादिना, त⁶⁷⁰²

यदि प्रत्यक्षादिद्वारेण जानाति तदा स्वयमात्मन प्रमेय
बोधेऽशक्ति प्राप्ता अत आह चैतन्यस्वभाव इति । त्रुटिताया पू॰ प्रतावपि तदाऽशक्ति इत्येव पाठ ।

दाऽशक्तिरिति चेदत्राह– 6703

चैतन्य स्वभाव इति नास्ति आ॰ ।

चैतन्यस्वभाव इति6704

–ति चैतन्यस्य स्वभाव इति चैतन्यस्यभावः स्वपर
– श्र॰ ।

। चैतन्यस्वभावः स्वपर
ग्रहणस्वरूपः इति हेतोः प्रत्यक्षादिपर्यायपरिणतः स⁶⁷⁰⁵

सस्तत्प्र– आ॰, श्र॰ ।

न्6706

आत्मा ।

त⁶⁷⁰⁷

प्रमेयम् ।

त्प्रतिपद्यते । तथा च उत्पा
दाद्यात्मकार्थलक्षणोऽर्थात्मको व्यवहारः सिद्धः, तत्प्रतिपत्तिलक्षणः प्रत्ययात्मकः, तत्प्र
रूपकशब्दलक्षणः शब्दात्मक इति ।

अथ शब्दात्मके व्यवहारे कोऽविसंवादः को विसंवादः ? इत्याह– श्रुतेः इत्यादि । श्रुतेः
अभिधानस्य प्रमाणान्तरेण प्रत्यक्षादिनाऽबाधनम् अविसंवादः । कथमत्यन्तपरोक्षेऽर्थे
त⁶⁷⁰⁸

श्रुतेरविसवाद ।

दविसंवादः प्रमाणान्तराबाधनस्य अ⁶⁷⁰⁹

अर्थक्रियास्थितिरूपस्य वाऽविसवा
दस्य ।

न्यस्य वा ग्रहीतुमशक्यत्वादित्यत्राह– पूर्व
इत्यादि । पूर्वं य⁶⁷¹⁰

यद्वाच्यं आ॰ ।

द्वाक्यं यच्च अपरं तयोरविरोधश्च अविसंवादः, न केवलं प्रमाणान्त
राबाधनमेव, अस्ति चायं स्याद्वादलाञ्छितागमस्य । अतो न हिंस्यात् सर्व सर्वा भूतानि
यज्ञार्थ पशवः सृष्टाः स्वयमेव स्वयम्भुवा6711

यज्ञस्य श्च भूत्यै सर्वस्य तस्माद्यज्ञे बधोऽवध । इत्युत्तरार्धम् । उद्धृतोऽयम्–
यश॰ उ॰ पृ॰ ९१, ३५७ ।

मनुस्मृ॰ ५ । ३९ इत्यागमस्य

गगाद्वारे कुशावर्त्ते बिल्वके नीलपर्वते ।

स्नात्वा कनखले तीर्थे सम्भवेन्न पुनर्भवे ॥

दुष्टमन्तर्गत 6712

वित्त श्र॰ ।

चित्तं तीर्थस्नानान्न शुद्ध्यति ।

शतशोऽपि जलैर्धौत सुराभाण्डमिवाशुचि6713

उद्धृताविमौ –प्रमाणवार्तिकाल॰ परि॰ ४ पृ॰ १४० । चित्तमन्तर्गत
दुष्ट तीर्थस्नानैर्न –जाबाल॰ ।

॥ जाबाल॰ ४ । ५४ ।

इत्याद्यागमस्य च नाविसंवादः पूर्वापरविरोध⁶⁷¹⁴

न हिंस्यात् इत्यहिंसाविधान यज्ञे पशुवधेन विरुध्यते गगाद्वा
रादितीर्थस्नानविधानञ्च तीर्थस्नानान्न शुद्ध्यति इति तीर्थस्नानस्य निरर्थकत्वप्रतिपादनेन विरुध्यते ।

सद्भावात् इत्युक्तम् भवति ।

एवं व्यवहारं प्रदर्श्य तदाश्रयं नयं प्र⁶⁷¹⁵

प्रदर्शयितुमाह ब॰, श्र॰ ।

दर्शयन्नाह– तदपेक्ष इत्यादि । तस्मिन्
[p. 635 ] व्यवहारे अपेक्षा यस्या6716

यस्य तदपे– श्र॰ ।

सौ तदपेक्षोऽयं लोकसिद्धो व्यवहाराख्यो नयः । ततोऽन्यथा
तदपेक्षाभावप्रकारेण दुर्नयः । न⁶⁷¹⁷

सौगत ।

नु तद⁶⁷¹⁸

तदपेक्षणं च दु– ब॰, तदुपेक्ष एव दु– आ॰ ।

पेक्ष⁶⁷¹⁹

प्रमाणाप्रसिद्धकल्पितलोकव्यवहारापेक्षी ।

एव दुर्नयः अप्रमाणमूलस्य व्यवहारस्याव
लम्बनात्, न ततोऽन्यो6720

अस्मदभिमत प्रमाणसिद्धक्षणि
कार्थापेक्षी ।

निरंशक्षणिकपरमार्थाश्रयणात् । एतदेवाह– कथम् इति ।
न कथञ्चित् ततोऽन्यथा दुर्नयः इति सम्बन्धः । अत्रोत्तरमाह– बहिरपि इत्यादि ।
न केवलमन्तः किन्तु बहिरपि स्वलक्षणं क्षणिकनिरंशपरमाणुलक्षणम् अर्थक्रियासम⁶⁷²¹

–मर्थयतः श्र॰ ।

र्थं
यतः ततः स⁶⁷²²

स
वि– आ॰ ।

द् विद्यमानम् अङ्गीकृत्य पुनः तस्य स्वलक्षणस्य प्रतिक्षेपेण निरासेन
विज्ञप्तिमात्रमन्तस्तत्त्वं नात्मादिकम् इति एवं प्रत्यवस्थाप्य पुनरवस्थाप्य तदपि विज्ञप्ति
मात्रमपि सूक्ष्मेक्षिकया निरीक्ष्यमाणं पर्यालोच्यमानं नित्यादिवन्न परीक्षां6723

–क्षायां क्षम– ब॰ ।

क्षमते इति
एवं स्वभावनैरात्म्यं निःस्वभावत्वम्, कथम्भूतम् ? असाध्यसाधनं साध्यसाधनविकलम्
आकुलं यथा भवति तथा प्रलपन् सौगतो न क्वचिद् अन्तर्बहिः सकलशून्यतायां वा
व्यवतिष्ठेत यतः तदपेक्ष एव दुर्नयः इत्युक्तं शोभेत । ननु किमुच्यते स्वभावनैरात्म्य
म⁶⁷²⁴

–मसिद्धसाधनं ब॰ ।

साध्यसाधनम् या6725

यावतातत्र ब॰, श्र॰ ।

वत्तत्र साधनं विचार एव इति चेदत्राह– स्वपर इत्यादि । स्वः
सौगतः परो नैयायिकादिः तयोः विसंवादः तत्त्वाप्रतिपत्तिः व्यसनं संसारसरित्पा
ता6726

–तार्त्ति ते आ॰ ।

र्त्तिः ते6727

विसवादव्यसने ।

अधिकृत्य कृतेन पुनः पश्चाद् अलं पर्याप्तं शेषप्रलापेन असम्बद्धाभिधानेन ।
कुत एतदित्यत्राह प्रत्यक्षादिविरोधात्, प्रत्यक्षमादिर्यस्य अनुमान-लोकप्रसिद्ध्यादेः
तत्तथोक्तं तेन त⁶⁷²⁸

तस्य चाविरो– ब॰, तस्य विरो– आ॰ ।

स्य वा विरोधात् । अथ प्रत्यक्षादेरनभ्युपगमान्न दोषोऽयमत्राह– तद
इत्यादि । तेषां प्रत्यक्षादीनां मध्ये अन्यतमस्य अभिमतत्वाद् अङ्गीकृतत्वात् सौगतैः,
कुतोऽन्य⁶⁷²⁹

प्रत्यक्षाद्यस्वीकारे ।

था तेषां6730

सौगतानाम् ।

स्वपराभिमतसाधनदूषणमित्यभिप्रायः ?

एवं व्यवहारनयं साभासं प्र⁶⁷³¹

प्रतिपाद्येदानीं ऋजुसूत्रस्य नयस्य तदभि– आ॰, ब॰ ।

तिपाद्य इदानीं ऋजुसूत्रनयं साभासं दर्शयन्नाह–

ऋ⁶⁷³²

व्याख्या–ऋजु
वर्तमानपर्यायलक्षण प्रगुण सूत्रयति निरूपयतीति ऋजुसूत्रस्य प्रधान विषय स्याद् भवेत् । क ? पर्यायः
वर्तमानविवर्त । अतीतस्य विनष्टत्वेन भविष्यतश्चासिद्धत्वेन व्यवहारानुपयोगात् व्यवहाराविसवादी
नय इति वचनात् । ननु चित्रज्ञानमेकमनेकाकार व्यवहारोपयोगि स्यादिति चेदत्राह–चित्रेत्यादि, चित्रा
सवित् ज्ञानं तस्या चेतनाणुसमूहत्वात्, चेतना ज्ञानं तस्याणव अशा अविभागप्रतिच्छेदास्तेषा समूह
समुदाय तत्त्वात्, न चित्रसविद् ऋजुसूत्रनयस्य विषय । न खलु समुदाय नीलपीतादिनानारूप प्रतिनि
यतव्यवहारोपयोगीति । नन्वेव तत्र भेद किमिति नोपलक्ष्यत इति चेदत्राह–भेदानुपलक्षणादिति ।
सदृशापरापरोत्पत्तिविप्रलम्भादित्यध्याहार । ततो भेदस्य नानात्वस्यानुपलक्षणमदर्शन सदृशापराप
[p. n636 ] रोत्पत्त्या विप्रलब्धबुद्धि स्यादिति व्याख्यायते । अयमर्थ–यथाऽयोगोलकादी पर्यायभेदो विद्यमानोऽपि
विप्रलब्धबुद्धिना न निश्चीयते तथा चित्रसविद्यपि तदशभेदो वसन्नपि नोपलक्ष्यत इति । अथवा स्यात्
कथञ्चिद् द्रव्याविनाभाविपर्याय ऋजुसूत्रस्य प्रधानम्, सर्वथा द्रव्यनिरपेक्षस्य पर्यायस्यावस्तुत्वात् ।
निरन्वयश्च क्षणिकैकान्त ऋजुसूत्राभास इति व्याख्येयम् । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ६२ । तुलना–पच्चुप्पन्न
ग्गाही उज्जुसुओ णयविही मुणेअव्वो । –अनुयोगद्वार॰ ४ द्वा॰ । आव॰ नि॰ गा॰ ७५७ । विशेषा॰
गा॰ २७१८ । मता साम्प्रतानामर्थानामभिधानपरिज्ञानमृजुमूत्र ।–आहच–साम्प्रतविषयग्राहकमृजु
सूत्रनय समासतो विद्यात् । –तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ १ । ३५ । तत्त्वार्थहरि॰, तत्त्वार्थसिद्ध॰ १ । ३५ ।
ऋजु प्रगुण मूत्रयति तन्त्रयत इति ऋजुसूत्र । –सर्वार्थसि॰ १ । ३३ । धवला टी॰ पृ॰ ८६ ।
सूत्रपातवद् ऋजुसूत्र । –राजवा॰ १ । ३३ । ऋजु प्रगुण सूत्रयति नयत इति ऋजुसूत्र । सूत्रपातवद्
ऋजुसूत्र इति । –नयचकवृ॰ पृ॰ ३५४B । ऋजुसूत्र क्षणध्वसि वस्तुसत्सूत्रयेदृजु । प्राधान्येन
गुणीभावाद् द्रव्यस्यानर्पणात् सत । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २७१ । नयवि॰ ७७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ६७८ ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३११ । नयचकगा॰ ८ । तत्त्वार्थसार पृ॰ १०७ । प्रमाणनय॰ ७ । २८ । स्या॰ म॰
पृ॰ ३१२ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २२ ।

जुसूत्रस्य पर्यायः प्रधानं चित्रसंविदः ।

चेतनाणुसमुहत्वात् स्याद्भेदानुपलक्षणम् ॥ ४३ ॥

[p. 636 ]

विवृतिः–यथा वहिः परमाणवः सन्निविष्टाः स्थवीयांसमेवैकमाकारमभूतं
दर्शयन्ति तथैव संवित्परमाणवोऽपि । तन्नैकमनेकरूपं तत्त्वमक्रमम्, यत् सक्रमं
साधयेत् भेदस्य अभेदविरोधात् । क्वचिन्नानात्वमेव अन्यथा न स्यात् । सापेक्षो
नयः । निरपेक्षो दुर्नयः । प्रतिभासभेदात् स्वभावभेदं व्यवस्थापयन् तदभेदादभेदं
प्रतित्तुमर्हत्येव विशेषाभावात् । तदन्यतराभावे अर्थस्यानुपलब्धेः ।

कारिकार्थ–

ऋजुसूत्रस्य नयस्य तदभिप्रायवतो वा प⁶⁷³³

परि भेदमेति गच्छतीति पर्याय । –धवलाटी॰ पृ॰ ८४ ।

र्यायः प्रभेदः प्रधानम्, प्रधान
शब्दस्य सम्बन्धिशब्दत्वात् द्रव्यं तस्य अप्रधानम् । ननु तस्यापि
चित्रैका संविदस्ति तत्कथं पर्यायः प्रधानमि6734

–मित्यत्राह ब॰, श्र॰ ।

त्याह–चित्रसं6735

सवेदन श्र॰ ।

विदः
चेतनाणुसमृहत्वात् नैका चित्रा संविदस्ति इति भावः । अथ मतम्–पर्यायत्वे
ऽस्या6736

चित्रसविद ।

स्त⁶⁷³⁷

भेदरूपेणैव ।

थैवोपलक्षणं स्यादतः प्रतिसमयं भेदानुमानमनर्थकमित्यत्राह– स्यात् इत्यादि ।
स्याद् भवेद् भेदस्य नानात्वस्य अनुपलक्षणम् अनिश्चयनं सदृशापरापरो
त्पत्तिविप्रलम्भात् मायागोल⁶⁷³⁸

–गोलव– आ॰, –गोलक्षणव– श्र॰ ।

कवदिति ।

विवृतिव्याख्यानम्–

कारिकां विवृण्वन्नाह– यथा इत्यादि । यथा येन दू6739

तुलना–समानज्वालासभूतेर्यथा दीपेन विभ्रम । नैरन्तर्यस्थितानेकसूक्ष्मवित्तौ
तथैकधा ॥ यथा हि दीपादौ नैरन्तर्येण सदृशापरापरज्वालापदार्थसभवात् सत्यपि भेदे एकत्वविभ्रमो
भवति तथा नैरन्तर्येणानेकसूक्ष्मतरपदार्थसवेदनतोऽयमेकत्वविभ्रम । –तत्त्वस॰, प॰ पृ॰ १९७ ।
यत्पुनरत्रोक्त प्रज्ञाकरगुप्तेन–अतथाविधयोस्तथाविधविषयसिद्धि दूरस्थितविरलकेशेषु अतदात्मसु
तथाविधायास्तस्या दर्शनात् । –सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ १००B ।

रस्थितविरलकेश⁶⁷⁴⁰

–निदर्शन
प्रकारे दर्शनपरमाणव आ॰ ।

निदर्शनप्रद
र्शनप्रकारेण वहिः परमाणवः जडपरमाणवः सन्निविष्टाः रचनाविशेषेण
व्यववस्थिताः स्थ⁶⁷⁴¹

स्वकीयांशमेव ब॰, श्र॰ ।

वीयांसमेव न सूक्ष्मम्, एकमेव नानेकम् आकारम्
[p. 637 ] अभूतम् असन्तं दर्शयन्ति, तथैव तेनैव प्रकारेण संवित्परमाणवोऽपि, बहिःपरमाणुवत्
संवित्परमाणूनामपि स्वरूपेणाप्रतिभासनादिति भावः । उपसंहारमाह– तद् इत्यादि । यत
एवं तत् तस्मात् नैकम् अभिन्नं तत्त्वम् अनेकरूपम् । पुनरपि कथम्भूतम् ? अक्रमम्
अक्षणिकम् युक्तम् इत्यध्याहारः । यत् तथाविधं तत्त्वं सक्रमं साधयेत् जैनः । कुत
एतदित्याह– भेदस्य इत्यादि । भेदस्य अनेकत्वस्य अभेदविरोधात् ए⁶⁷⁴²

एकत्वविरोधात् नास्ति आ॰ ।

कत्वविरोधात् ।
क्वचिद् अन्तर्बहिर्वा ना6743

नानात्वमेव अन्यथा श्र॰ ।

नात्वमेव अनेकत्वमेव, अन्यथा भेदस्य अभेदविरोधाभाव
प्रकारेण न स्यात् । एवं ऋजुसूत्रस्य सामान्येन स्वरूपं प्रदर्श्य अधुना तद्भेदं प्रदर्श
यन्नाह– सापेक्ष इत्यादि । स्वविषयादन्यत्र या अपेक्षा तया सह वर्त्तमानः ऋजुसूत्र
नयः, निरपेक्षो दुर्नयः । कुत एतदित्यत्राह– प्रतिभासभेद इत्यादि । प्रतिभास
भेदात् स्वभावभेदं वस्तुस्वरूपनानात्वं व्यवस्थापय⁶⁷⁴⁴

–यन् यो वादी वा ब॰ ।

न् नयो वादी वा तदभेदाद् तस्य
प्रतिभासस्य अभेदात् अभेदं भावैकत्वं प्रतिपत्तुमर्हत्येव । ननु तत्प्र⁶⁷⁴⁵

भेदाभेदप्रतिभासयो ।

तिभासयोः सत्ये
तरत्वकृतो विशेषोऽस्ति ततो न भेदप्रतिभासादिव अभेदप्रतिभासादपि तत्त्वसिद्धिरि
त्यत्राह– विशेषाभावात् इति । द्वयोरपि प्रतिभासयोः सत्येतरलक्षणविशेषस्य भेदस्य
अभावात्, उभयोरपि सत्यत्वात् इत्यर्थः । तदन्यतरप्रतिभासप्रतीत्यपह्नवे दूषणमाह
तद इत्यादि । तयोः भेदाभेदप्रतिभासयोर्मध्ये अन्यतरस्य अपाये अङ्गीक्रियमाणे6746

–णे अन्यतरस्य अर्थस्य श्र॰ ।

अर्थस्य वस्तुनोऽ⁶⁷⁴⁷

–नोनन्तरप्रतिभासविकल्पस्य आ॰ ।

न्यतरप्रतिभासविकलस्य अनुपलब्धेः उपलम्भाभावात् सर्वदा उभया
त्मकस्य वोपलब्धेः तं प्रतिपत्तुमर्हत्येव ।

अधुना शब्दसमभिरूढेत्थम्भूतान्नयान् कथयन्नाह–

का6748

शब्दो नाम नय स्यात् । किं विशिष्ट ? अर्थभेदकृत् अर्थस्य
प्रमेयस्य भेद नानात्व करोत्यभिप्रैतीत्यर्थभेदकृत् । कस्माद् ? भेदाद् विशेषात् । केषाम् ? कालकारकलि
ङ्गानाम्, उपलक्षणमेतत्; तेन सख्यासाधनोपग्रहादपीत्यर्थ । तु पुन अभिरूढो नाम नय पर्यायैः
पर्यायशब्दै । अर्थभेदकृत् यथा इन्दनादिन्द्र शकनात् शक्र पूर्दारणात् पुरन्दर इति । न हि इन्दनादि
धर्मभेदाभावे इन्द्रादिशब्द प्रयोक्तु शक्य अन्यथाऽतिप्रसङ्गात् । अभि स्वार्थाभिमुख्येन रूढ प्रसिद्धोऽभि
रूढ इति निरुक्ते । पुनरित्थम्भूतो नाम नय क्रियाश्रय विवक्षितक्रियाप्रधान सन्नर्थभेदकृत् यथा
यदैवेन्दति तदैवेन्द्र नाभिषेचको न पूजक इति, अन्यथापि तद्भावे क्रियाशब्दप्रयोगनियमो न स्यात् ।
–लघी॰ ता॰ पृ॰ ६३ । तुलना–शब्दो लिङ्गादिभेदेन वस्तुभेद समुद्दिशन् । अभिरूढस्तु पर्यायैरित्थ
म्भूत क्रियाश्रय ॥ –प्रमाणसं॰ पृ॰ १२६ ।

लकारकलिङ्गानां भेदाच्छ⁶⁷⁴⁹

तुलना–इच्छै विसेसियतर पच्चुप्पण्ण णओ
सद्दो । –अनुयोगद्वार॰ ४ द्वा॰ । आव॰ वि॰ गा॰ ७५७ । विशेषा॰ गा॰ २७१८ । यथार्था
भिधान शब्द । आहच–विद्याद्यथार्थशब्द विशेषितपद तु शब्दनयम् । –तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ १ । ३५ ।
तत्त्वार्थहरि॰, तत्त्वार्थसिद्ध॰ १ । ३५ । लिङ्गसख्यासाधनादिव्यभिचारनिवृत्तिपर शब्द ।–[p. n638 ]
सर्वार्थसि॰ १ । ३३ । शपत्यर्थमाह्वयति प्रत्यायतीति शब्द । –राजवा॰ १ । ३३ । शब्दपृष्ठतोऽर्थग्रहण
प्रवण शब्दनय, लिङ्गसख्याकारकपुरुषोपग्रहव्यभिचारनिवृत्तिपरत्वात् । –घवलाटी॰ पृ॰ ८६ । काला
दिभेदतोऽर्थस्य भेद य प्रतिपादयेत् । सोऽत्र शब्दनयः शब्दप्रधानत्वादुदाहृत । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २७२ ।
नयविव॰ ८४ । प्रमेयक॰ पृ॰ ६७८ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३१२ । नयचक्र गा॰ ४० । तत्त्वार्थसार
पृ॰ १०७ । कालादिभेदेन ध्वनेरर्थभेद प्रतिपद्यमान शब्द । यथा बभूव भवति भविष्यति
सुमेरुरित्यादि । –प्रमाणनय॰ ७ । ३२, ३३ । स्या॰ मं॰ पृ॰ ३१३ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २२ ।

ब्दोऽर्थभेदकृत् ।

अभि6750

–रूढ स्वप– मु॰ लघी॰ ।

रूढस्तु पर्यायैः इत्थम्भूतः क्रियाश्रयः ॥ ४४ ॥

[p. 638 ]

विवृतिः–कालभेदात्तावद् अभूत भवति भविष्यति इति । कारकभेदात्
करोति क्रियते इत्यादि । लिङ्गभेदात् देवदत्तो देवदत्ता इति । तथा पर्यायभेदात्
इन्द्र शक्रः पुरन्दर इति । तथैतौ शब्दसम⁶⁷⁵¹

तुलना–वथूतो सकमण होइ अवत्थूनए समभिरूढे । –अनुयोगद्वार॰ ४ द्वा॰ । आव॰
नि॰ गा॰ ७५८ । सत्स्वर्थेष्वसङ्क्रम समभिरूढ । –तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ १ । ३५ । तत्त्वार्थहरि॰,
तत्त्वार्थसिद्ध॰ १ । ३५ । ज ज सण्ण भासै तं त चिय समभिरोहए जम्हा । सण्णतरत्थविमुहो तओ
तओ समभिरूढोत्ति ॥ –विशेषा॰ गा॰ २७२७ । नानार्थसमभिरोहणात् समभिरूढ । अथवा यो
यत्राभिरूढ स तत्र समेत्याभिमुख्येनारोहणात् समभिरूढ । –राजवा॰ १ । ३३ । धवलाटी॰ पृ॰ ८९ ।
समभिरूढ एव मत्त्वैकीभावेन आभिमुख्ये एक एव रूपादिरर्थ एवेति या ज्ञानाना ? समभिरूढ ।
नयचकवृ॰ पृ॰ ४८३ ।B पर्यायशब्दभेदेन भिन्नार्थस्याधिरोहणात् । नय समभिरूढ स्यात् पूर्व
वच्चास्य निश्चय । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २७३ । नयविव॰ ९२ । प्रमेयक॰ पृ॰ ६८० । सन्मति॰ टी॰
पृ॰ ३१३ । नयचकगा॰ ४१ । तत्त्वार्थसार पृ॰ १०७ । प्रमाणनय॰ ७ । ३६ । स्या॰ मं॰ पृ॰ ३१४ ।
जैनतर्कभा॰ पृ॰ २२ ।

भिरूढौ । क्रियाश्रयः एवम्भू6752

तुलना–वजण अत्थतदुभय एवभूओ विसेसेइ । –अनुयोगद्वा॰ ४ द्वा॰ ।
आव॰ नि॰ गा॰ ७५८ । व्यञ्जनार्थयोरेवम्भूत । –तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ १ । ३५ । तत्त्वार्थहरि॰,
तत्त्वार्थसिद्ध॰ १ । ३५ । येनात्मनो भूतस्तेनैवाध्यवसाययति इत्येवम्भूत । अथवा येनात्मना येन ज्ञानेन
भूत परिणत तेनैवाध्यवसाययति । –सवर्थिसि॰ १ । ३३ । राजवा॰ १ । ३३ । वजणमत्थेणत्थ च
वजणेणोभय विसेसेइ । जह घटसद्द चेट्ठावया तहा तं पि तेणेव । –विशेषा॰ गा॰ २७४३ । एव
भेदे भवनादेवम्भूत । न पदाना समासोऽस्ति भिन्नकालवतिना भिन्नार्थवर्तिनाञ्चैकत्वविरोधात् । न
परस्परव्यपेक्षाप्यस्ति वर्णार्थसख्याकालादिभिर्भिन्नाना पदाना भिन्नपदापेक्षायोगात् ततो न नाक्यमप्य
स्तीति सिद्धम् । तत पदमेकमेकार्थस्य वाचकमित्यध्यवसाय एवम्भूतनय । –घवलाटी॰ पृ॰ ९० ।
एव भवनादेवम्भूत अस्मिन्नये न पदाना समासोऽस्ति स्वरूपतः कालभेदेन च भिन्नानामेकत्वविरोधात् ।
न पदानामेककालवृत्ति समास क्रमोत्पन्नाना क्षणक्षयिणा तदनुपपत्तेः । नैकार्थे वृत्ति समास भिन्नपदा
नामेकार्थे वृत्त्यनुपपत्ते । न वर्णसमासोप्यस्ति तत्रापि पदसमासोक्तदोषप्रसङ्गात् । तत एक एव वर्ण
एकार्थवाचक इति पदगतवर्णमात्रार्थ एकार्थ इत्येवभूताभिप्रायवान् एवम्भूतनय । –जयध॰ पृ॰
२९ । तत्क्रियापरिणामोऽर्थस्तथैवेति विनिश्चयात् । एवम्भूतेन नीयेत क्रियान्तरपराङ्मुख ।
–तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २७४ । नयविव॰ ९४ । प्रमेयक॰ पृ॰ ६८० । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३१४ । नयचक्र
गा॰ ४३ । तत्त्वार्थसार पृ॰ १०७ । प्रमाणनय॰ ७ । ४० । स्या॰ म॰ पृ॰ ३१५ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २३ ।

तः । कुर्वत
एव कारकत्वम् । यदा न करोति तदा क⁶⁷⁵³

कर्तृत्वायोगात्– न्यायकु॰ ।

र्त्तृत्वस्यायोगात् । तत्कथं पुनः शब्दज्ञानं
विवक्षाव्यतिरिक्तं वस्तु प्रत्येति ? कथं च न ? तदप्रतिबन्धात्; नहि बुद्धेरकारणं
विषयः इत्येतत् प्रतिव्यूढं विज्ञानस्य अनागतविषयत्वनिर्णयेन ।

[p. 639 ]

कारिकार्थ–

कालादीनां भेदात् शब्दः शब्दनयः अर्थस्य जीवादेः भेदं करोति प्रतिपा
दयति इति तद्भेदकृत् । अभिरूढनयः पुनः पर्यायैः पर्यायशब्दैः
अर्थभेदकृत् । इत्थम्भूतः क्रियाशब्दभेदात् अर्थभेदकृत् इति ।

विवृतिव्याख्यानम्–

कारिकां विवृण्वन्नाह काल इत्यादि । तावच्छब्दः क्र⁶⁷⁵⁴

क्रमभावी का– ब॰ ।

मवाची, कालभेदात्
कालविशेषाद् अर्थभेदस्तावदुदाह्रियते–अभूत् अतीतकालस⁶⁷⁵⁵

–सम्बन्धानुभ– आ॰ ।

म्बन्ध्यनु
भवादिपर्यायात्मना जीवा6756

–दि भव– आ॰ ।

दिः, भवति वर्त्तमानकालसम्बन्धिस्मरणादि
पर्यायरूपेण जायते । हेतुहेतुमद्भावश्चात्र द्रष्टव्यः–यस्माद् भवति तस्माद् अभूत, परि
णाम्युपादानकारणमन्तरेण भवति इत्यस्यायोगात् । भविष्यति अनागतपर्यायस्वभा
वेन उत्पत्स्यते, अत्रापि यस्माद् भवति तस्माद् भविष्यति अन्यथाभव⁶⁷⁵⁷

–वतो भावः ब॰, श्र॰ ।

तोऽभावः कार्या
भावादिति मन्यते । इतिशब्दः कालभेदाद् भावभेदपक्षसमाप्त्यर्थः । कारकभेदादर्थ
मुदाहर्त्तुमाह– कारक इत्यादि । कारकाणां कर्त्रादीनां भेदात् शब्दोऽर्थभेदकृत् इति
सम्बन्धः । अत्रोदाहरणम् करोति इत्यादि । यदा हि देवदत्तः स्वतन्त्रो विवक्षितो
घटादिकार्ये तदा करोति घटं देवदत्तः इति भवति । यदा तु स एव अन्योपकार्य
त्वेन विवक्ष्यते तदा क्रियते देवदत्तः इ⁶⁷⁵⁸

इति यथा च आदिशब्दात् आ॰, ब॰ ।

ति । आदिशब्दात् देवदत्ते निधेहि, देवद
त्तादपरः इत्यादि षट्कारकीपरिग्रहः । तथा लिङ्गभेदात् शब्दोऽर्थभेदकृत् यथा
देवदत्तो देवदत्ता इति ।

यथा शब्दः कालादिभेदाद् अर्थभेदकृत् तथा अभिरूढः पर्यायभेदात् इन्द्रः,
शक्रः, पुरन्दरः इति । तथा प्रागुक्तप्रकारेणैव⁶⁷⁵⁹

–णैवानन्तरो– श्र॰ ।

एतौ अनन्तरोक्तौ शब्दसमभिरूढौ कथितौ ।

इत्थम्भूतः कीदृशः ? इत्याह क्रियाश्र⁶⁷⁶⁰

–श्रय इत्येवम्भू– आ॰ ।

यः एवम्भूत इति । ननु च इत्थम्भूत
स्वरूपप्ररूप⁶⁷⁶¹

–पणप्रस्तु–
श्र॰ ।

णे प्रस्तुते एवम्भूताभिधाने किं केन सङ्गतम् ? इत्यसत्, यस्मात् इत्थम्भू
तस्यैव इदम् एवम्भूतः इति नामान्तरम् । कस्मादसौ क्रियाश्रय इत्याह-कुर्वत एव कार
कत्वं यतः इति । एतदपि कुत इत्याह यदा इत्यादि । यदा यस्मिन् काले न करोति
कार्यम् इन्दनादि शचीपतिः तदा कर्त्तृत्वायोगात् न इन्द्रादिव्यपदेशः स्यात् । अत्राह
सौगतः–त्रयोऽप्येते नयाः शब्दतोऽर्थं प्रतिपद्यन्ते अतः कालादिभेदादर्थभेदं प्रतिपद्य
मानं तत् शब्दज्ञानम् कथं पुनर्विवक्षाव्यतिरिक्तं वस्तु स्वलक्षणं प्रत्येति ? तमाचार्यः
पृच्छति, कथञ्च न प्रत्येति इति सम्बन्धः । स⁶⁷⁶²

सौगत ।

उत्तरमा6763

–माह तेन वस्तुना आ॰ ।

ह तदप्रतिबन्धात् तेन
वस्तुनाऽप्रतिबन्धात्, तदात्म्यतदुत्पत्तिप्रतिबन्धाभावात् श⁶⁷⁶⁴

तच्छब्द– श्र॰ ।

ब्दज्ञानस्य इति सम्बन्धः ।
त⁶⁷⁶⁵

तादात्म्यतदुत्पत्तिसम्बन्धाभावेऽपि ।

दभावेऽपि6766

–पि तत्प्र– आ॰ ।

तत्6767

शब्दज्ञानम् ।

तत्प्रत्येति इति चेदत्राह– नहि इत्यादि । नहि नैव बुद्धेः शब्दज
[p. 640 ] नितायाः यदकारणं स्वलक्षणरूपं वस्तु तत्तस्या6768

बुद्धे ।

विषयः नाननुकृतान्वयव्यतिरेक का6769

कारणमित्यभि– श्र॰ ।

र
णम्, नाकारण विषय⁶⁷⁷⁰

उद्धृतमिदम् –आप्तप॰ पृ॰ ४२ । सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ३०६A ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५१० । स्या॰ र॰ पृ॰ १०८८ । षड्द॰ बृह॰ पृ॰ ३७ । प्रमाणमी॰ पृ॰ ३४ ।
शास्त्रवा॰ यशो॰ पृ॰ १५१A । नाकारण विषय –अनेकान्तजय॰ पृ॰ २०७ । धर्मसं॰ पृ॰ १७६
B. । बोधिचर्या॰ पृ॰ ३९८ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २१९ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३५५, ५०२ । स्या॰ र॰
पृ॰ ७६९ । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ १९B. । स्या॰ म॰ पृ॰ २०६ ।

इत्यभिधानात् । इति शब्दः पूर्वपक्षपरि
समाप्तौ । अत्र दूषणमाह- एतद् इत्यादि । एतत् परेणोक्तं प्रतिव्यूढम् निरस्तम् ।
केन इत्याह–विज्ञान⁶⁷⁷¹

–नस्यागत्– श्र॰ ।

स्य अनागतविषयत्वनिर्णयेन, प्रतिपादितश्चास्य अनागतविषय
त्वनिर्णयः भविष्यत् प्रतिपद्येत लघी॰ का॰ १४ इत्यादिना ।

ननु शब्दाः सङ्केतितमेवार्थं प्राहुः नान्यम् अतिप्रसङ्गात् । सङ्केतश्च न अवि
षयीकृतानां शब्दार्थानां युक्तः, तन्निर्विषयताप्राप्तेः । तद्विषयीकरणञ्च नाध्यक्षेण, श⁶⁷⁷²

श्रावणप्रत्यक्षस्य ।

ब्दा
ध्यक्षस्य अभिधेये त⁶⁷⁷³

अभिधेयार्थग्राहिचाक्षुषादिप्रत्यक्षस्य ।

दध्यक्षस्य वा6774

चाभि– ब॰, श्र॰ ।

ऽभिधाने अप्रवृत्तेः । नापि स्मृत्या, तस्याः निर्विष
यत्वात् इत्याशङ्क्याह–

अ⁶⁷⁷⁵

अक्षैर्जनिता बुद्धिर्ज्ञानमतीतार्थं स्वकारणभूत शब्द
वाच्यञ्च, चेद्यदि, वेत्ति जानाति । सौगते मते हि विषयस्य ज्ञानकारणत्वात्, कारणञ्च कार्यक्षणात्
पूर्वक्षणवर्तीत्युच्यते । तदा कुत कारणात् स्मृतिरपि अतीतार्थ न वेत्ति अपि तु वेत्त्येवेत्यर्थ । नन्वेव
स्मृते कथ प्रामाण्य गृहीतग्राहित्वादित्याशक्याह–प्रतीत्यादि । एकोऽभिन्नोऽतीतत्वाविशेषात् साधारणोऽर्थो
विषय शब्दार्थलक्षणस्तस्मिन्नपि स्मृति प्रमाणमिति शेष । कुत ? प्रतिभासभिदा प्रतिभासस्य
अतीताकारपरामर्शस्य भिद् भेदस्तया । प्रत्यक्षेण हि इदमिति यदनुभूयते तदेव कालान्तरे पुनस्तदित्य
तीताकाग्तया स्मृत्या विषयीक्रियत इति । अस्मिन्नर्थे दृष्टान्तमाह–दूरेत्यादि । दूरश्चासावासन्नश्च
दूरासन्नस्तस्मिन्नर्थे पादपादौ अक्षबुद्धिवत् । यथा प्रत्यक्षज्ञानाना स्पष्टास्पष्टप्रतिभासभेदात् प्रामाण्य
तथा स्मृतेरपीत्यर्थ । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ६५ ।

क्षबुद्धिरतीतार्थ वेत्ति चेन्न कुतः स्मृतिः ।

प्र⁶⁷⁷⁶

तुलना–वागक्षसविदामेकार्थगोचरत्वेऽपि युज्यते ।
प्रतिभासभिदा दूरासन्नैकार्थोपलम्भवत् –सिद्धिवि॰, टी॰ पृ॰ ४७०A. ।

तिभासभिदैकार्थे दूरासन्नाक्षबुद्धिवत् ॥ ४५ ॥

विवृतिः–क्षणिकाक्षज्ञानज्ञेययोः कार्यकारणत्वनियमे निर्विषयं प्रत्यक्षम् तत्का
रणस्य अतीतस्य तदनात्मकत्वात् । प्रागभावप्रध्वंसाभावयोः समनन्तरेतरविनाश
योश्च अभावाऽविशेषात्, तदुत्पत्तिसारूप्ययोः असंभवात् व्यभिचाराच्च किं कस्य
ज्ञानमित्युक्तम् । यदि पुनः अतीतमर्थं प्रत्यक्षं कथंचिद्वेत्ति; स्मृतिः कथं न
संविद्यात् ? साक्षादतदुत्पत्तेरताद्रूप्याच्च इति वैयात्यम्; व्यवहितोत्पत्तावपि तद्रूपा
नुकृतेर्दर्शनात् दृष्टार्थस्वप्नवत् । प्रत्यक्षस्मृत्योः प्रतिभासभेदात् नैकार्थत्वमनैका
न्तिकम्; दूरासन्नैकार्थप्रत्यक्षयोः भिन्नप्रतिभासयोरपि तदेकार्थविषयत्वात् ।
[p. 641 ] दूराक्षार्थज्ञानं भ्रान्तेरप्रत्यक्षम्; प्रमाणान्तरं स्यात् । नहि ततोऽर्थं परिच्छिद्य
प्रवृत्तौ 6777

विसंवाद्यते सदप्र– ज॰ वि॰ ।

विसंवादैकान्तः तदप्रमाणं यतः स्यात् । तदयं शब्दार्थौ स्मृत्या स⁶⁷⁷⁸

संकल्पय्य ई॰ वि॰ ।

ङ्कलय्य
सङ्केते पुनः शब्द⁶⁷⁷⁹

–प्रवृत्तौ ई॰ वि॰ ।

प्रतिपत्तौ तदर्थं प्रत्येति स्मृतिप्रत्यभिज्ञानादेरपि परमार्थ
विषयत्वात् । तदर्थाभावेऽपि प्रत्यक्षवत् शब्दार्थज्ञानं वस्तुन्यपि सङ्केतसंभवात् ।

कारिकाव्याख्यानम्–

अक्षाणां चक्षुरादीनां कार्यभूता बुद्धिः अतीतार्थं वेत्ति विषयीकरोति
चेद् यदि न कुतः कारणात् स्मृतिः अतीतार्थं वेत्ति ? किन्तु
वेत्ति एव । अथैवं सति अक्षबुद्धिस्मृत्योरभिन्नः प्रतिभासः स्यात्
अभिन्नविषयत्वात् 6780

नीलाख्यबु–
आ॰ ।

नीलाक्षबुद्धिद्वयवद् इत्युच्यते; तत्राह– प्रतिभास इत्यादि ।
अक्षबुद्धिस्मृत्योः6781

–त्योरेकार्थत्वे श्र॰ ।

एकार्थे एकार्थत्वे सत्यपि भावप्रधानोऽयं निर्देशः । स्मृतिः प्रतिभा
सभिदा अस्पष्टप्रतिभासात् इ⁶⁷⁸²

प्रत्यक्षबुद्धितो भिन्नरूपेण ।

तरप्रतिभासविशेषषेणार्थ वेत्ति इति सम्बन्धः । अत्र
दृष्टान्तमाह– दूरासन्न इत्यादि । सुप्रसिद्धो हि दूरासन्नाक्षबुद्धीनां विष⁶⁷⁸³

पादपलक्षणविषयस्य एकत्वेऽपि ।

याभेदेऽपि
स्पष्टेतररूपः प्रतिभासभेदः पादप⁶⁷⁸⁴

–पस्यैव श्र॰ ।

स्यैकस्यैव तथा6785

स्पष्टाऽस्प
ष्टरूपेण ।

प्रतिभासनात् ।

विवृतिव्याख्यानम्–

कारिकां व्याख्यातुमाह– क्षणिक इत्यादि । क्षणिकौ च तौ अक्षज्ञानज्ञेयौ
च तयोर्यथाक्रमं कार्यकारणत्वनियमे अभ्युपगम्यमाने निर्विषयं
निरालम्बनं प्रत्यक्षं स्यात् । कुत एतदित्याह– तद् इत्यादि । तस्य
प्रत्यक्षस्य कारणं यद्वस्तु तस्य । कथम्भूतस्य ? अतीतस्य, तदनात्मकत्वात् । स प्रत्यक्ष
विष⁶⁷⁸⁶

–यो नात्मा श्र॰, ब॰ ।

योऽनात्मा स्वत्माऽस्वभावो यस्य तत्तथोक्तं तस्य भावात् । प्रत्यक्षकाले हि सर्वा
त्मना अस्य⁶⁷⁸⁷

अर्थस्य ।

विनष्टस्य स्वरूपाभावतो न त⁶⁷⁸⁸

प्रत्यक्षविषयत्वम् ।

द्विषयत्वं घटते । स्वकाले सत्त्वात् त⁶⁷⁸⁹

प्रत्यक्षबुद्धिविषयत्व ।

द्विषयत्वम्;
कुतः स्मृतेर्निर्विषयत्वम् ? त⁶⁷⁹⁰

स्मृतिविषयभूतस्य
अतीतार्थस्यापि ।

दर्थस्यापि स्वकाले सत्त्वाविशेषात् । ए⁶⁷⁹¹

एतच्चाक्ष– श्र॰ ।

तत्तु अक्षज्ञानं प्र⁶⁷⁹²

प्रतीतस्य श्र॰ ।

ति
अतीतस्य कारणत्वमभ्युपगम्य दूषणमुक्तम् । इदानीं तदनभ्युपगम्य तद्दर्शयन्नाह–
प्रागभाव इत्यादि । तस्माद् विषयाभिमताद् उत्पत्तिसारूप्ये तदुत्पत्तिसारूप्ये,
का भीतिः6793

त्रुटिताया पू॰ प्रतौ भीभि इति पाठ प्रतिभाति । का भीभि ॥ १ । ३ । ३२ ॥
कान्तस्य पञ्चम्यन्तस्य सुबन्तस्य भीवाचिभि सुबन्तै सह षस तत्पुरुषसमास भवति । वृकेभ्यो
भी वृकभी, वृकभयम्, वृकभीत । केति विभागेन परेभ्यस्त्रायन्ते परत्रा इत्यपि । –जैनेन्द्रप्र॰ ।

भीभिः जैनेन्द्रव्या॰ १ । ३ । ३२ इत्यत्र का इति योग⁶⁷⁹⁴

योगविभागे सति का भीभि इति सूत्रस्य अयमर्थ स्यात्–यथा कान्तस्य भयवाचिभिः शब्दै
समासो भवति, तथा कान्तस्य अन्यैरपि शब्दैः समास स्यात् ।

विभागात्
स⁶⁷⁹⁵

तत्पुरुषसमास । स इति
समासस्य सज्ञा जैनेन्द्रव्याकरणे ।

विधिः । अथवा, तदिति निपातः तस्माद् इत्यस्यार्थे वर्त्तते । तयोरसंभवात्
[p. 642 ] कारणात्, किं प्रत्यक्षमन्यद्वा कस्य प्र⁶⁷⁹⁶

–प्रत्यक्षस्याभि– श्र॰ ।

त्यक्षाभिमतस्य अन्यस्य वा विषयस्य ज्ञानं ग्राह
कम् इत्यध्याहारः, स⁶⁷⁹⁷

ससम्बन्धि श्र॰ ।

म्बन्धि वा6798

इत्यध्याहार इति योज्यम् ।

। कुत एतदित्यत्राह– प्राग् इत्यादि । उत्पत्तेः पूर्वम
भावः प्रागभा6799

–भावलब्धा– आ॰ ।

वः, लब्धात्मलाभस्य स्वरूपप्रच्युतिः प्रध्वंसाभावः, तयोरभावाविशे
षात् अ⁶⁸⁰⁰

अभावत्वाविशेषात्
आ॰ ।

भावत्वाऽभेदात् । अयमभिप्रायः–यदा सति कारणे कार्यं न भवति असति च
भवति तदा त⁶⁸⁰¹

कार्यम् ।

द् आ⁶⁸⁰²

स्वस्य ।

त्मनः कारणाभिमतस्याऽभावं का6803

कारणरूपेण ।

रणं सूचयति । त⁶⁸⁰⁴

तथावानादिभूत– आ॰ ।

था चाऽनादि
भूतत⁶⁸⁰⁵

कारणप्रागभावकाले, कारणासन्निधानावस्थायामित्यर्थ ।

त्प्रागभावकालेऽपि तद⁶⁸⁰⁶

कारणाभावस्य ।

भावस्याविशेषात् कार्योत्पत्तिः स्यात् । अथ कारणप्रध्वंसा
भाव एव कार्योत्पादको न त⁶⁸⁰⁷

कारणप्रा
गभाव ।

त्प्रागभावः, अत्राह– समनन्तर इत्यादि । कार्योत्पत्तेः
प्रा6808

अव्यवहितपूर्वक्षणे जात ।

गनन्तरं जातः कारणप्रध्वंसः समनन्तरः, इतरः अनाद्यतीतकाले चि6809

चिराज्जात श्र॰ ।

रजातः तयोः
विनाशयोश्चा6810

अभावरूपेण भेदाभावात् ।

विशेषात् । अयमभिप्रायः–यदि अभावत्वाविशेषेऽपि प्रध्वंसाभाव एव
कार्योत्पादको न प्रागभावः तर्हि अ⁶⁸¹¹

अनाद्यनन्तानामसा– आ॰ ।

नाद्यनन्तातीतानागताः प्रध्वंसाभावाः कार्योत्पादकाः
स्युः तथा च कार्यस्य अनाद्यनन्तताप्रस⁶⁸¹²

–सक्ते ।

क्तिः । अथ कारणप्रध्वंस एव कार्योत्पादको
नेत⁶⁸¹³

अनाद्यनन्ताती
तानागतप्रध्वस ।

रः; न प्रध्वंसस्यैव कारणत्वाभ्युपगमे अस्य परिहारस्याऽनुपपत्तेः । न च प्रागनन्तर
एव प्रध्वंसः तज्ज⁶⁸¹⁴

कार्योत्पादक ।

नको नान्य इत्यभिधातव्यम्, देशकालयोरनभ्युप⁶⁸¹⁵

बौद्धमते हि कारणकार्याभिमतक्षणयो एकदेशा
भावात् एककालाभावाच्च न देशकालकृतमानन्तर्यं सभवति । तन्मते हि कारणाभिमतस्य अन्यो देश
कालश्च कार्याभिमतस्य चान्य, देशकालयोरपि क्षणिकत्वात् । न च तै आकाश कालो वा वस्तुभूत
स्वीक्रियते, छिद्रस्य आकाशत्वात्, पूर्वापरादिबुद्धेरेव च कालव्यपदेशार्हत्वात् ।

गमे अस्यापि परिहा
रस्य दुर्घटत्वात् । आनन्तर्यं हि देशकालकृता प्रत्यासत्तिरिति । इतश्च किं कस्य ज्ञान
मिति दर्शयन्नाह–' व्यभिचाराच्च कारणात् किं कस्य ज्ञानमिति ? एतच्च ज्ञानस्य
निराकारत्वसिद्धौ6816

पृ॰ १६९ ।

प्रपञ्चितमिति नेहोच्यते ।

ननु नैव प्रत्यक्षस्य अन्यस्य वा अतीतोऽन्यो वा भा6817

परमार्थत ।

व⁶⁸¹⁸

भवतो आ॰ ।

तो विषयोऽस्ति भिन्नो यस्तू
च्यते स व्यवहारेण इत्याशङ्क्याह– यदि पुनः इत्यादि । यदि पुनः अतीतमर्थं
प्रत्यक्षं कथञ्चिद् व्यवहारेण अन्येन वा प्रकारेण वेत्ति विषयीकरोति तदा स्मृतिः
कथं न संविद्यात् अतीतमर्थम् इति सम्बन्धः । प⁶⁸¹⁹

बौद्ध ।

रः प्राह– साक्षात् इत्यादि ।
साक्षात् अव्यवधानेन अतदुत्पत्तेः अतीतार्थादुत्पत्तरेभावात् स्मृतेः अताद्रूप्यत्वाच्च
अतीतार्थेन सारूप्यासंभवाच्च नासौ6820

स्मृति ।

6821

तत्सवि– ब॰ ।

तं6822

अतीतार्थम् ।

संविद्यात् इति सम्बन्धः । अत्रोत्तरम्
इति आदि । इति एवं वैयात्यं वियातस्य दुर्विदग्धस्य भावो वैयात्यं पर⁶⁸²³

बौद्धस्य ।

स्य । कुत
[p. 643 ] एतदित्याह– व्यवहित इत्यादि । व्यवहितोऽन्तरितो योऽर्थोऽनुभवेन तस्मात् परम्प
रयोत्पत्तिः स्मृतेः तस्यामपि तस्य व्यवहितस्य यद्रूपं तस्य अनुकृतेर्दर्शनात् । अत्र दृष्टान्त
माह– दृष्टार्थ इत्यादि । जाग्रद्दशायां यो दृष्टोऽर्थः स दृष्टः, तस्य स्वप्नः तत्रेव तद्वदिति ।

स्यान्मतम्–प्रत्यक्षस्मरणे नैकार्थे भिन्नप्रतिभासत्वात् रूपादिज्ञानवदित्यत्राह–
प्रत्यक्ष इत्यादि । प्रत्यक्षशब्दस्य अभ्यर्हितत्वात् पूर्वनिपातः । प्रत्यक्षस्मृत्योः प्रति
भासभेदात् हेतोः एकार्थत्वन्न इति यत् पर⁶⁸²⁴

बौद्धस्य ।

स्याभिमतं तदनैकान्तिकम्– अनैकान्तिक
हेतुविषयत्वादुपचारेण अनैकान्तिकम् । एतदेव दूरासन्न इत्यादिना समर्थयते–
दूरासन्ने च ते एकार्थप्रत्यक्षे च तयोः । कथम्भूतयोः ? भिन्नप्रतिभासयोरपि तदेका
र्थविषय्त्वात् दूरासन्नैकार्थविषयत्वात् । ननु दूराणामक्षाणाम् अर्थज्ञानमप्रत्यक्षं
प्रत्यक्षन्न भवति । कुतः ? भ्रान्तेः अस्पष्टस्य दर्शने स्पष्टस्य प्रा6825

प्राप्तिरिति श्र॰ ।

प्तेः इति प⁶⁸²⁶

बौद्धः ।

रः । अत्रोत्त
रमाह प्रमाण इत्यादि । प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् अन्यत् प्रमाणं त⁶⁸²⁷

दूराक्षार्थज्ञानम् ।

ज्ज्ञानं स्यात् अस्पष्ट
त्वाऽलिङ्गजत्वाभ्यां प्रमा6828

प्रत्यक्षानुमानलक्षण ।

णद्वयानन्तर्भूतत्वात् । ननु विसंवादात्तत् प्रमाणमेव न भवति
तत्कथं तदन्त⁶⁸²⁹

प्रमाणान्तरम् ।

रम् ? इति चेदत्राह नहि इत्यादि । नहि नैव तेन दूराक्षार्थज्ञानेन अर्थं
वृक्षादि परिच्छिद्य प्रवृत्तौ क्रियमाणायां विसंवादैकान्तः, अस्पष्टाकारतया विसंवादेऽपि
वृक्षाद्याकारतया तद⁶⁸³⁰

विसवादाभावात् ।

भावात् तदप्रमाणं तद्दूरार्थज्ञानम् एकान्तेनाप्रमाणं यतः स्यात् ।

प्रकृतार्थोपसंहारमाह– तद् इत्यादि । यस्माद् उक्तप्रकारेण प्रत्यक्षवत् स्मृतेर्व
स्तुविषयत्वं सिद्धम् तत् तस्माद् अयं सौगतो व्यवहारी वा6831

च ब॰ ।

शब्दार्थौ पूर्वदर्शनेन विषयी
कृतौ स्मृत्या करणभूतया सङ्कलय्य प्रत्यभिज्ञाय सङ्केते एवंविधोऽर्थः एवविधशब्द
वाच्यः इति समये सति पुनः पश्चाद् व्यवहारकाले शब्दप्रतिपत्तौ सत्याम् अ⁶⁸³²

अर्थ प्रत्येति श्र॰ ।

र्थं सम्प्र
त्येति विषयीकरोति । स्मृत्या सङ्कलय्य इत्येतदत्रापि सम्बन्धनीयम् । ननु स्मृत्या
देरवस्तुविषयत्वाद् अवस्तुनि सङ्केतः तत्प्रतिपत्तिश्च; इत्यत्राह– स्मृति इत्यादि । आदि-
शब्देने तर्कादिपरिग्रहः, तस्यापि न केवलं प्रत्यक्षस्य परमार्थविषयत्वात् । ननु परमा
र्थविषयत्वे शब्दानां न क्वचित् तद⁶⁸³³

अर्थाभावे, अतीतानागतादिकालवर्तिन्यर्थे ।

भावे त⁶⁸³⁴

शब्दज्ञानम् ।

ज्ज्ञानं स्यादि6835

–वित्याह ब॰ ।

त्यत्राह– तद् इत्यादि । तस्य
शब्दस्य अर्थः तदर्थः तस्य अभावेऽपि न केवलं भाव एव शब्दार्थज्ञानं शब्दस्य
कार्यभूतमर्थज्ञानं जगत्प्रपञ्चस्य प्रकृतिः कारणम्, ईश्वरः कारणं, ब्रह्म कारणम् इत्यादि ।
अत्र दृष्टान्तमाह– प्रत्यक्षवत् इति । यथा प्रत्यक्षं द्विचन्द्राद्यर्थाभावेऽपि भवति तथा
त⁶⁸³⁶

तदपि कुत श्र॰ ।

द⁶⁸³⁷

शब्दज्ञानमपि ।

पीति । कुत एतदिति चेदत्राह– वस्तुन्यपि इत्यादि । अपि शब्दाद् अवस्तुन्यपि
सङ्केतसम्भवात् ।

[p. 644 ]

ननु यदि अर्थाभावेऽपि तज्ज्ञा6838

शब्दज्ञानम् ।

नं स्यात् तर्हि सर्वमेव शाब्दज्ञा6839

–ज्ञान न प्र– आ॰ ।

नमप्रमाणं स्यात् ।
प्रयोगः–विवादास्पदीभूतं शब्दार्थज्ञानमप्रमाणं तत्त्वा6840

शब्दज्ञानत्वात् ।

त् प्रकृ6841

प्रकृततज्ज्ञानवत् ब॰ ।

तज्ञा6842

खरविषाणादिशब्दजज्ञानवत् ।

नवत् इत्याशङ्क्याह–

अक्ष⁶⁸⁴³

अक्षात् शब्दा– ई॰, वि॰ ।

शब्दा6844

सम समान प्रमाण भवति । किम् ? अक्षशब्दार्थविज्ञानम्, अक्षमिन्द्रिय शब्दो वर्णपदवाक्यात्मको
ध्वनि ताभ्या जनितमर्थस्य सामान्यविशेषात्मकवस्तुनो विशिष्ट सशयादिविकल ज्ञानमवबोधनम् ।
कुत ? अविसवादत अर्थक्रियायामव्यभिचारात् । यथाऽक्षजनितमर्थज्ञानमविसवादात् प्रमाण तथा
शब्दजनितमपि । नन्वक्षज्ञान प्रमाण स्पष्टत्वात् न शब्दामस्पष्टत्वादित्याशक्याह–अस्पष्टमिति ।
अस्पष्टमविशदमपि शब्दजनित ज्ञान प्रमाणमभ्युपगन्तव्यमविसवादादेव । न हि स्पाष्ट्यमस्पाष्ट्य वा
प्रामाण्येतरनिबन्धन तयो सवादेतरनिबन्धनत्वात् । किंवत् ? अनुमानवत् –लघी॰ ता॰ पृ॰ ६६ ।

र्थविज्ञानमविसंवादतः समम् ।

अस्पष्टं शब्दविज्ञानं प्रमाणमनुमानवत् ॥ ४६ ॥

विवृतिः–तदुत्पत्तिसारूप्यदिलक्षण⁶⁸⁴⁵

–णं व्य–
ई॰, वि॰, ।

व्यभिचा6846

तुलना–तत्सारूप्यतदुत्पत्ती यदि सवेद्यलक्षणम् । सवेद्य स्यात्समानार्थं विज्ञान समनन्तरम् ॥–
प्रमाणवा॰ ३ । ३२३ । अष्टसह॰ पृ॰ २४० । प्रमाणनय॰ ४ । ४७ ।

रेपि आत्मना यदर्थपरिच्छेदलक्षणं
ज्ञानं त⁶⁸⁴⁷

तत्तथेति ज॰, वि॰ ।

त्तस्येति सम्बन्धात् । वागर्थज्ञानस्यापि स्वयमविसंवादात् प्रमाणत्वं समक्षवत् ।
विवक्षाव्यतिरेकेण वाग् अर्थज्ञानं वस्तुतत्त्वं प्रत्याययति अनुमानवत् सम्बन्धनि
यमाभावात् । वाच्यवाचकलक्षणस्यापि सम्बन्धस्य बहिरर्थप्रतिपत्तिहेतुतोपलब्धेः ।

कारिकार्थ–

अक्षाणि च शब्दाश्च तेषाम् अर्थज्ञानं समम् । केन इत्याह अविसं
वादतः, अविसंवादेन यथा अक्षज्ञानमविसवादकं तथा शब्दार्थज्ञान
मपि । अयमभिप्रायः–यथा अक्षज्ञानस्य कस्यचिद्विसंवादिनो दर्शने
ऽपि न सर्वमक्षज्ञानमप्रमाणं तत्त्वात् द्विचन्द्रादिज्ञानवत् इत्यभिधातुं शक्यम्, तथा
शब्दार्थज्ञानमपि । तर्हि प्रत्यक्षात् कोऽस्य विशेषः ? इति चेदत्राह–अस्पष्टमवि
शदं शब्दविज्ञानम्, अक्षज्ञानं तु स्पष्टम् इत्यनयोर्विशेषः । तर्हि तत्प्रमाणं किमि
वेति चेदत्राह–प्रमाणं शब्दज्ञानम् अनुमानवत् । अत्रापि अविसंवादतः इति
सम्बन्धनीयम् ।

विवृतिव्याख्यानम्–

ननु चाक्षज्ञानस्य अर्थोत्पत्तिसारूप्यसंभवात् युक्तमविसंवादकत्वं न शब्दज्ञा
नस्य तद्विपर्ययात् अतः अक्ष इत्याद्ययुक्तम्, इत्यारेकादूषणपु6848

–पुरस्सरा का– ब॰, –पुरस्सर का– आ॰ ।

रः
सरं कारिकां विवृण्वन्नाह– तदुत्पत्ति इत्यादि । तस्माद् अर्थाद्
उत्पत्तिश्च सारूप्यञ्च आदिर्यस्य तदध्यवसायस्य स तथोक्तः, स एव लक्षणं प्रामा
ण्यस्य अविसंवाद⁶⁸⁴⁹

एतदन्तर्गत
पाठो नास्ति आ॰ ।

स्य वा तस्य व्यभिचारेऽपि त⁶⁸⁵⁰

चक्षुरादिम्य घटज्ञानमुत्पद्यते
न च तत् चक्षुरादिग्राहकं भवति ।

दुत्पत्तेः चक्षुरादिना, सारूप्यस्य
[p. 645 ] स⁶⁸⁵¹

समानार्थे एकस्मिन्नर्थे तिलादौ यत्प्रथम ज्ञान जात तस्माज्जात यदनन्तर द्वितीय तिल
ज्ञान तस्य प्रथमतिलज्ञानेन सह सारूप्यमस्ति, न च द्वितीयज्ञान प्रथम गृह्णाति, ज्ञान ज्ञानस्य न निया
मकमिति तत्सिद्धान्तात् ।

मानार्थसमनन्तरज्ञानेन, तदध्य⁶⁸⁵²

अनुकूलविकल्पोत्पत्तिरध्यवसाय । मरीचिचक्रे जायमान जलदर्शनम
नुकूल जलमिदमित्याकारक विकल्पमुत्पादयति न च तत्प्रमाणम् ।

वसायस्य मरीचिकाचक्रे जलद⁶⁸⁵³

एतदन्तर्गत पाठो नास्ति आ॰ ।

र्शनेन तत्र जलाध्यवसाय
हेतुना, तत्त्रितयस्य⁶⁸⁵⁴

तदुत्पत्तिसारूप्यतदध्यवसाय
त्रयम् । शुक्ले शखे जायमानपीतज्ञानात् उत्पन्नस्य अनन्तरपीतज्ञानस्य शखज्ञानादुत्पन्नस्य तदाकारानु
कारिणः तदुनुकूलशखोऽयमित्याकारकविकल्पोत्पादकस्य पूर्वज्ञाने प्रामाण्यप्रसङ्गात् । न चैतदस्ति ज्ञान
ज्ञानस्य न नियामकमिति नियमभङ्गप्रसङ्गात् ।

शुक्ले शङ्खे पीतज्ञानप्रभवोत्तरपीतज्ञानेन, न केवलमव्यभिचारे । किं
जातमित्याह– यदर्थ इत्यादि । उत्तरत्र तच्छब्दद्वयप्रयोगाद् अत्रापि द्वितीयो यच्छब्दो
द्रष्टव्यः । ततोऽयमर्थो जातः–यज्ज्ञानं यदर्थपरिच्छेदलक्षणं यदर्थग्रहणस्वरूपं तत्
ज्ञानं तस्य अर्थस्य । एतदुक्तं भवति–त⁶⁸⁵⁵

यत्र आ॰ ।

त्र यया प्रत्यासत्त्या स⁶⁸⁵⁶

सत्ताविशे– श्र॰ ।

त्त्वाविशेषेऽपि किञ्चित्
कस्यचित् कारणं न सर्व सर्वस्य, कारणत्वाविशेषेऽपि च कस्यचित् किञ्चिदाकारमा
त्मसात्करोति, त⁶⁸⁵⁷

अकारानुकारणाऽविशेषेऽपि ।

दविशेषेऽपि च किञ्चिद्व्यवस्यति तया तदुत्पत्त्यादिरहितमपि तत्परि
च्छेदवत् इति । एवं तद्व्यभिचारेऽपि ज्ञानार्थयोः सम्बन्धात् वागर्थज्ञानस्यापि न
केवलमन्यस्य स्ययम् आत्मना अविसंवादात् प्रमाणत्वं समक्षवत् प्रत्यक्षवत् । ननु
भवतु तत्प्रमाणं किन्तु विवक्षायामेव, इत्यत्राह– विवक्षा इत्यादि । विवक्षाव्यतिरेकेण
यद्वाह्यं वस्तुतत्त्वम् अर्थस्वरूपं तत् प्रत्याययति गमयति । किं तदित्याह–वागर्थज्ञानम्,
वचः कार्यभूतमर्थज्ञानम् । किमिव ? इत्याह–अनुमानवत् । यथा अनुमानं विवक्षा
व्यतिरिक्तमर्थ गमयति तथा वागर्थज्ञानमपि । कुत एतत् ? इ⁶⁸⁵⁸

इत्यात्राह ब॰,
श्र॰ ।

त्याह–सम्बन्धनियमा
भावात् । विवक्षायामेव न बहिरर्थे तस्य सम्बन्धः इति यो नियमः तस्याऽसंभवात् ।
अथवा, तादात्म्यतदुत्पत्तिरूप एव सम्बन्धः नापरः इति यः सम्बन्धनियमः त⁶⁸⁵⁹

तस्यासंभवात् ब॰, श्र॰ ।

स्या
ऽभावात् । कुत एतदित्यत्राह– वाच्य इत्यादि । न केवलमन्यस्य अपि तु वाच्यवा
चकलक्षणस्यापि सम्बन्धस्य⁶⁸⁶⁰

–स्याप्रति– आ॰ ।

बहिरर्थप्रतिपत्तिहेतु6861

–हेतुत्वोप– ब॰, श्र॰ ।

तोपलब्धेः । अयमभिप्रायः-अ⁶⁸⁶²

तदुत्पत्त्यादि ।

न्योऽपि
सम्बन्धस्तत्प्रतीतिं कुर्वन् उपलभ्यमान एव अस्ति इत्युच्यते नान्यथाऽतिप्रसङ्गात्, तथा
प्रकृ6863

वाच्यवाचकसम्बन्धस्य ।

तस्याप्युपलभ्यमानत्वे अस्तित्वम⁶⁸⁶⁴

–मस्तीति श्र॰ ।

स्तु इति । समर्थितञ्चास्या6865

वाच्यवाचकभावस्य ।

स्तित्वं प्रमाणं श्रुत
मर्थेषु लघी॰ का॰ २६ इत्यत्र प्रपञ्चतः इत्यलं पुनः प्रसङ्गेन ।

ननु कालादीनां ग्राहकप्रमाणाभावतोऽभावात्, सतामप्यभेदा6866

भेदाभावात् ।

त् । अन्यतः कालभे
दात्तद्भेदे अनवस्था स्यात् । अर्थभेदात्तद्भेदे अन्योन्या6867

सिद्धे हि अर्थेष्व
तीतादिभेदे तस्मात् कालस्य अतीतादित्वम्, तस्माच्चार्थानामतीतादितेति ।

श्रयः । ततोऽयुक्तमुक्तम्– काल
कारक इत्यादि; इत्याशङ्क्याह–

[p. 646 ]

का6868

ईक्ष्यमवलोकनीयम् । किम् ? कालादिदक्षणम्, काल आदिर्येषा कारकलिङ्गसख्यासाधनो
पग्रहादीना ते कालादय तेषा लक्षणमसाधारणं स्वरूपम् । किं विशिष्टम् ? परीक्षित विचारित स्वामिस
मन्तभद्राद्यै सूरिभि । कथम् ? न्यक्षेण विस्तरेण । क्व ? अन्यत्र तत्त्वार्थमहाभाष्यादौ । किंविशिष्टम् ?
द्रव्येत्यादि । द्रव्य पूर्वापरपरिणामव्यापकमूर्ध्वतासामान्यम्, पर्याया एकस्मिन् द्रव्ये क्रमभाविन परि
णामा, सामान्य सदृशपरिणामलक्षण तिर्यक् सामान्यम्, विशेषोऽर्थान्तरगतो व्यतिरेक, द्रव्य च पर्याया
श्च सामान्यञ्च विशेषश्च द्रव्यपर्यायसामान्यविशेषा ते आत्मा स्वभावो यस्यासौ तथोक्त । स चासा
वर्थश्च तस्मिन्निष्ठित नियत तदात्मकमिति यावत् । एवंविधस्यैव अर्थक्रियासभवात् निरपेक्षैकान्ते
तद्विरोधात् । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ६७ ।

लादिलक्षणं न्यक्षेणान्यत्रेक्ष्यं परीक्षितम् ।

द्रव्यपर्यायसामान्यविशेषात्मार्थनि6869

–निश्चितम् ज॰ वि॰ ।

ष्ठितम् ॥ ४७ ॥

विवृतिः–नह्येकान्ते व⁶⁸⁷⁰

वत्तनालक्खणो कालो –उत्तरा॰ २८ । १० । काल
स्य वट्टणा से –प्रवचनसा॰ २ । ४२ । ववगदपणवण्णरसो ववगददोगधअट्ठफासो य । अगुरुलहुगो
अमुत्तो वट्टणलक्खो य कालोत्ति । –पञ्चा॰ गा॰ २४ । द्रव्यस॰ गा॰ २१ । वर्तनापरिणामक्रि
यापरत्वापरत्वे च कालस्य । –तत्त्वार्थसू॰ ५ । २२ ।

र्त्तनालक्षणं कालस्य संभवति, भूतभविष्यद्वर्त्तमान
प्रभेदो यतः स्यात्, तदर्थक्रियानुपपत्तेः । न च द्रव्यं श⁶⁸⁷¹

शक्तिकारकवादिन भर्तृहरिप्रभृतय; तथाहि–
स्वाश्रये समवेताना तद्वदेवाश्रयान्तरे । क्रियाणामभिनिष्पत्तौ सामर्थ्यं साधन विदु ॥ क्रियानिवृत्तौ
द्रव्यस्य शक्ति साधन साध्यतेऽनेन क्रियेति भाष्यकारप्रभृतयो विदु । –वाक्यप॰ तृ॰ का॰ पृ॰ १७३ ।

क्तिः तदुभयं 6872

चेति ई॰ वि॰ ।

वेति
का6873

तुलना–न च द्रव्यमात्र कारक न च क्रियामात्रम्, कारकशब्दो हि क्रियासाधने क्रियाविशेषयुक्ते
प्रवर्तते । –न्यायवा॰ पृ॰ ६ । धात्वर्थाशे प्रकारो य सुबर्थ सोऽत्र कारकम् –शब्दश॰ का॰ ६७ ।

रकलक्षणं शक्तिशक्तिमतोर्व्यतिरेकैकान्ते सम्बन्धासिद्धिः अनवस्थानुषङ्गात् ।
तदव्यतिरेकैकान्ते 6874

शक्तिशक्ति– ई॰ वि॰ ।

शक्तिःशक्तिमत् इति रिक्ता वाचोयुक्तिः । तन्नैकान्ते षट्का
रकी व्यवतिष्ठते । कुतः पुनः स्त्या6875

सस्त्यानप्रसवौ लिंगमास्थेयौ स्वकृतान्तत । अधिकरणसाधना लोके स्त्री स्त्यायत्यस्या गर्भ
इति । कर्त्तृसाधनश्च पुमान् सूते पुमानिति । सस्त्यानविवक्षाया स्त्री, प्रसवविवक्षाया पुमान्,
उभयविवक्षाया नपुसकमिति । –पात॰ महा॰ ४ । १ । ३ ।

यत्यस्यां गर्भ इति स्त्री, प्रसूते स्वान् पर्यायान्
इति पुमान् त⁶⁸⁷⁶

तदुभयाभावे
नपु– ई॰ वि॰ ।

दुभयात्यये नपुंसकम्' इति शब्दार्थप्रत्ययानामन्यतमस्यापि लिङ्ग
व्यवस्था ? तथा एकस्यार्थस्य इन्दनादिन्द्रः, शकनात् शक्रः, पुरंदारयतीति
पुरन्दरः इति पर्यायभेदाद् भिन्नार्थता तद्वाचिनां शब्दानां न संभवत्येव व्यति
रेकेतरैका6877

–कान्तरयो ज॰ वि॰ ।

न्तयोः तत्र विरोधात् । तत एव क्रियाकारकयोः तत्रासंभवो विज्ञेयः ।
तदनेकान्तसिद्धिः विधिप्रतिषेधाम्यां तदर्थाभिधानात् । नाभावैकान्तः, कुतः
तदभिधानलिङ्गाद्यसंभवोपालम्भः स्याद्वादमनुवर्त्तेत ?

कारिकाविवरणम्–

काल आदिर्यस्य कारकादेः स तथोक्तः तस्य लक्षणं स्वरूपं प्रमाणं वा
अन्यत्र तत्त्वार्थभाष्यादौ परीक्षितं विचारितम् ईक्ष्यम् अन्वे6878

अन्वेक्ष्यम् आ॰ ।

ष्यम् न्यक्षेण आत्मना, निश्चितः पूर्वं प्रमाणेन व्यवस्थापितोऽक्षो
[p. 647 ] न्य⁶⁸⁷⁹

–न्य इति आ॰ ।

क्षः इति व्युत्पत्तेः । न्यक्षेण विस्तरेण इति वा । कथम्भूतं तत् तेनेक्ष्यम् इत्याह
द्रव्य इत्यादि । द्रव्यम् ऊर्ध्वतासामान्यं तस्य सहक्रमभुवो विवर्त्ताः पर्यायाः,
सदृशपरिणामः सामान्यम्, विसदृशपरिणामो विशेषः ते एव आत्मा यस्या
र्थस्य तत्र निष्ठितम् तदात्मकमिति यावत् । ततो निराकृतमेतत्–कालादेः स्वयम
भेदात् कथं तद्भेदात् कश्चिदर्थभदेकृत् इति । सहकार्युपादानसन्तानवद् अन्योन्यं
कालादीनाम् अन्यथाभावविवर्त्ताविरोधात् । यदि चावा, अन्यार्थपरिणतिः कालापेक्षा
कालपरिणतिस्तु स्वरूपापेक्षा, यथा घटादिप्रकाशः प्रदीपनिबन्धनः प्रदीपप्रकाशस्तु
स्वनिबन्धन इति, अतः अनवस्थाऽन्योन्याश्रयासंभवः । अथवा, तदर्थेन लिङ्गभूतेन निष्ठा
स्वरूपव्यवस्थिति6880

–तिर्जाता आ॰, ब॰ ।

र्ज्ञाता अस्येति तन्निष्ठितं तल्लक्षणम् तत्प्रमाणकम् इत्यर्थः । तथाहि–अयं
तदर्थः अस्मात् पूर्वं पश्चात् अनेन सह वा भ⁶⁸⁸¹

भवतीति विभिन्नस्वरूपार्थव्यतिरिक्तार्थपूर्विका

वतीति प्रतीतिः तदर्थव्यतिरिक्तार्थपूर्विका,
पूर्वापरादिप्रतीतित्वात्, अयं तदर्थोऽस्मात्पूर्वदेशः अयमपरो देश इत्यादिप्रतीतिवत् ।
यश्चासौ त⁶⁸⁸²

पूर्वापरादिप्रतीतिकारणम् ।

त्कारणं स काल इति । एवं कारकादावपि योज्यम् । तथाहि–करोति क्रियते
इत्यादिप्रतीतिः विभिन्नशक्तिका6883

–कार्यनि– आ॰ ।

र्थनिबन्धना, विलक्षणप्रतीतित्वात्, जलानलप्रतीतिवत् ।
तथा, देवदत्तो देवदत्ता इत्यादिप्रतीतिः विभिन्नस्वरूपार्थनिबन्धना, विशिष्टप्रतीतित्वात्,
घटपटप्रतीतिवत् ।

विवृतिव्याख्यानम्–

कारिकां व्यतिरेकमुखेन व्याचष्टे– नह्येकान्त इ⁶⁸⁸⁴

इत्यादि न हि आ॰ ।

त्यादिना । हिर्यस्मात् न
क्षणिकाद्येकान्ते वर्त्तना6885

सर्वभावाना वर्तना कालाश्रया वृत्ति । वर्तना उत्पत्ति
स्थितिरथ गति प्रथमसमयाश्रयेत्यर्थ । –तत्त्वार्थभा॰ ५ । २२ । वृतेर्णिजन्तात्कर्मणि भावे वा युटि
स्त्रीलिङ्गे वर्तनेति । वर्त्यते वर्तनमात्र वा वर्तनेति ॥ धर्मादीना द्रव्याणा स्वपर्यायनिवृत्तिं प्रति स्वात्म
नैव वर्तमानाना वाह्योपग्रहाद्विना तद्वृत्त्यभावात् तत्प्रवर्त्तनोपलक्षित काल इति कृत्त्वा वर्तना कालस्यो
पकार । –सर्वार्थसि॰ ५ । २२ । प्रतिद्रव्यपर्यायमन्तर्नीतैकसमया स्वसत्तानुभूतिर्वर्तना । –राजवा॰
५ । २२ ।

स्वयं त्रिकालगोचरैः पर्यायैः वर्त्तमानान्
भावान् प्रति प्रयोजकत्वं लक्षणं कालस्य संभवति यतो लक्षणात्
भूतभविष्यद्वर्त्तमानप्रभेदः कालादेः स्यात् । यतः इति आक्षेपे वा, यतः तत्प्रभेदः
स्यात्, नैव स्यात् । कुत एतदित्याह– तदर्थ इत्यादि । या भूताद्यर्थस्य क्रिया
निष्पत्तिः तस्या अनुपपत्तेः एकान्ते इति सम्बन्धः । यथा च एकान्ते कालस्य
अतीताद्यर्थक्रियानुपपत्तिः तथा कालपरीक्षावसरे6886

पृ॰ २२५ ।

विशेषतश्चिन्तितम् ।

एवं कालस्य एकान्ते ल⁶⁸⁸⁷

लक्षणं निराकृत्य ब॰, श्र॰ ।

क्षणं वर्त्तमानान् भावान् प्रति प्रयोजकत्व निराकृत्य
कारकस्य तन्निराकुर्वन्नाह– नच इत्यादि । नच नापि कारकलक्षणम् । किंतदित्याह–
द्रव्यं शक्तिः तदुभयं वा6888

च श्र॰ ।

इत्येतत्, एकान्ते तदर्थक्रियानुपपत्तेः इत्येतदत्रापि
[p. 648 ] सम्बन्धनीयम् । दूषणान्तरमाह– शक्ति इत्यादि । शक्तिशक्तिमतोः व्यतिरेकैकान्ते
अङ्गीक्रियमाणे सम्बन्धा6889

–सिद्धे आ॰ ।

सिद्धिः सह्यविन्ध्यवत् । अथ तदेकान्तेऽपि राजपुरुषवद्
उपकार्योपकारकभावात् सम्बन्धसि6890

–सिद्धिरिति इष्य– ब॰ ।

द्धिरिष्यते, अत्राह–अनवस्थानुषङ्गात् इति । अत्रा
यमभिप्रायः–यथा राजपुरुषयोरन्योन्यमुपकार्योपकारकभावः तथा चेत् शक्तितद्वतो
स्त⁶⁸⁹¹

उपकार्योपकारकभाव ।

द्भावः तदा तत्र प्रत्येकम् अपरा शक्तिः कल्पनीया तत्राप्येवं चोद्यमित्यनवस्था । एतेन
अ⁶⁸⁹²

शक्तितद्वतो ।

नयोः समवायः विशेषणीभावः अन्यो वा भिन्नः सम्बन्धः चिन्तितः । तयोरभेदै
कान्त दूषयन्नाह– तदव्यतिरेकैकान्ते इत्यादि । तयोः शक्तिशक्तिमतोः अव्यतिरेकै
कान्ते अभेदैकान्ते अङ्गीक्रियमाणे शक्तिः शक्तिमत् इति एव या परस्य वाचोयुक्तिः
वचनोपपत्तिः सा रिक्ता निरर्थिका । तस्मिन् सति शक्तिरेव स्यात्, न च सा6893

शक्ति ।

पर⁶⁸⁹⁴

मीमासकादे ।

स्य
निराधारा युक्ता द्रव्यादिकल्पनावैफल्यप्रसङ्गात् । शक्तिमदेव वा स्यात्, त⁶⁸⁹⁵

शक्तिमदपि ।

दपि शक्त्य
भावेऽनुपपन्नम् । न च द्रव्यादिकमेव शक्तिरित्यभिधातव्यम्, शक्तिपरीक्षायां6896

पृ॰ १६० ।

तस्या6897

शक्ते ।

त⁶⁸⁹⁸

द्रव्यादे ।

तो व्यतिरिक्तायाः प्रसाधितत्वात् ।

प्रकृतमुपसंहरन्नाह– तद् इत्यादि । यतो भेदाभेदैकान्ते शक्तिशक्तिमद्भावो नोपप
द्यते तत् तस्मात् नैकान्ते ष⁶⁸⁹⁹

नित्या षट्शक्तयोऽन्येषा भेदाभे
दसमन्विता । क्रियाससिद्धयेऽर्येषु जातिवत्समवस्थिता ॥ –वाक्यप॰ साधनसमु॰ श्लो॰ ३५ ।

ट्कार 6900

§ एतदन्तर्गत पाठो नास्ति आ॰ ।

की कर्त्रादीनां षण्णा कारकाणां समाहारो व्यवतिष्ठेत,
कारकाभावे तत्समाहाराभावात् इत्यभिप्रायः । तथा अन्यच्च यत्प्राप्त त§दाह– कुतः इत्या
दिना । कुतः ? न कुतश्चित् । पुनः इति दूषणान्तरसूचनार्थः । लिङ्गव्यवस्था लिङ्गानां
स्त्रीत्वादीनां स्थितिः । कस्य सा न ? इत्यत्राह–अन्यतमस्यापि । केषामन्यतमस्य ?
इत्याह–शब्दार्थप्रत्ययानाम् । वैयाकरणैर्यथासंभव तेषामेव त्रयाणां लिङ्गव्यवस्थोप
गमात् । ननु यदि कारकव्यवस्था नास्ति किमायात लिङ्गाव्यवस्थाया येन सापि
न स्यात् ? इत्याह– स्त्या6901

तुलना–सस्त्यानप्रसवौ लिङ्गमास्थेयौ इति परिभापित भाष्ये लिङ्गमुक्त तथा चाह–सस्त्याने स्त्याय
तेर्ङट् स्त्री, सूतेस्सप्प्रसवे पुमानिति । स्त्यान सहनन प्रसव उपचयो रूपादीना सत्त्वादिगुणानाम् ।
स्त्यायति सहननमापद्यतेऽस्या गर्भ इत्यधिकरण स्त्री । सूतेर्धातोर्भावे प्रसव उपचये डुम्सुन् प्रत्यये
परतस्सकारस्य पकारादेशे कृते पुमानिति । यदाह–सबिति सकारस्य पकारादेश इत्यर्थ । अनेन च
प्रकारेण विषये सूत्यर्थेवृत्ति सूचयति । उभयधर्मसाम्यरूपा स्थितिर्नपुसकमर्थादुक्त भवति । –वाक्यप॰
लिङ्गसमु॰ पृ॰ ४३६ ।

यति इत्यादि । स्त्यायति सङ्घातीभवति अस्यां गर्भ
इति स्त्री । प्रतूते जनयति स्वान् आत्मीयान् पर्यायान् इति पुमान् । तदुभया
त्यये स्त्यानप्रसवनोभयाभावे नपुंसकमिति । एव या व्यवस्था, सा कुतः ?
लिङ्गव्यवस्थायाः कारकनिबन्धनत्वेन तदभावेऽभावादिति मन्यते । अत्रैव एकान्ते
6902

कारणानां श्र॰ ।

[p. 649 ] दूषणान्तरमाह– तथा इत्यादिना । तथा तेन कारकाभावप्रकारेण एकस्य अभिन्नस्य
अर्थस्य सुरपतिलक्षणस्य इन्दनाद् इन्द्रः शकनात् शक्रः पुरन्दारयति इति पुर
न्दरः इत्येवं पर्यायभेदात् इन्दनादिपरिणामभेदात् । अथवा, इन्द्रादिशब्दपर्यायभेदात्
सकाशात् त⁶⁹⁰³

तद्भेदं वाश्रित्य श्र॰, ब॰ ।

द्भेदञ्चाश्रित्य यासौ परेणाभ्युपग⁶⁹⁰⁴

–गता केषाम् आ॰, –गता केत्याह भिन्नार्थता केषाम् ब॰ ।

ता । का ? इत्याह–भिन्नार्थता नानार्थता ।
केषाम् ? इत्याह–तद्वाचिनाम् एकार्थवाचिनां शब्दानाम् इन्द्राद्यभिधानानाम् । सा
किम् ? इत्याह–न 6905

संभव मनाग– आ॰ ।

संभवत्येव, मनागपि तत्संभवो नास्ति इत्येवकारार्थः । कुत एतदि6906

–दित्याह श्र॰ ।

त्यत्राह– व्यतिरेक इत्यादि । यः सुरपतिलक्षण एकार्थः यश्च शकनादिः तयोः पर
स्प⁶⁹⁰⁷

–स्पर व्यति– श्र॰ ।

रं व्यतिरेकैकान्तः भेदैकान्तः यश्च इतरैकान्तः अभेदैकान्तः तयोः तत्रैकान्ते
विरोधात् । व्यतिरेकैकान्ते हि सम्बन्धासिद्धेरनवस्थानुषङ्गाच्च वि6908

विरोधसिद्धः आ॰, विरोधसिद्धि
श्र॰ ।

रोधः सिद्धः । इ⁶⁹⁰⁹

अभेदैकान्ते ।

त
रैकान्ते च इन्दनादेः एकत्वसि6910

–द्धेः सि– श्र॰ ।

द्धेः स⁶⁹¹¹

विरोध ।

सिद्ध इति । ननु न द्रव्यं नापि शक्तिस्तदुभयं वा
कारकलक्षणम्, किन्तु 6912

कियाविशिष्टं श्र॰ ।

क्रिया6913

क्रियाविष्ट द्रव्य कारकमिति प्रसिद्धे । –युक्त्यनु॰
टी॰ पृ॰ २८ ।

विष्टं द्रव्यं कारकम्; इति चेदत्राह– तत एव इत्यादि ।
तत एव अनन्तरोक्तविरोधादेव क्रियाकारकयोः क्रिया अधिश्र⁶⁹¹⁴

–श्रवणा– ब॰ ।

यणादिलक्षणा, कारकं
कर्त्रादि, तयोः तत्र मिथ्यैकान्ते असंभवो विज्ञेयः ।

उपसंहारमाह– तद् इत्यादि । यस्माद् एका6915

एकान्ते कारक– आ॰ ।

न्ते कालकारकलक्षणं नोपपद्यते
तत् तस्माद् अनेकान्तसिद्धिः तत्रैव अस्योपपत्तेः । काभ्यां तत्सिद्धिः ? इत्याह–विधि
प्रतिषेधाभ्याम्, स्वपररूपादिचतुष्टयापेक्षसदसत्त्वाभ्याम् । समर्थितञ्चैतद् अनेकान्त
सिद्ध्यवसरे6916

पृ॰ ३६६ ।

इत्यलमतिप्रसङ्गेन । ननु एकान्तव्यतिरिक्त⁶⁹¹⁷

–रिक्तशब्दा– आ॰ ।

स्य शब्दार्थस्यासंभवात् सर्वत्र
लिङ्गाद्यसंभवो भवतः स्यादिति चेदत्राह– तद् इत्यादि । तस्य⁶⁹¹⁸

तस्याकान्त– आ॰ ।

अनेकान्तरूपस्य अर्थस्य
अभिधानात् प्रतिपादनात् । अ⁶⁹¹⁹

तत्रापि आ॰ ।

त्रापि 6920

विधिनिषेधा– आ॰ ।

विधिप्रतिषेधाभ्याम् इति सम्बन्धनीयम् ।
कुतः ? न कुतश्चित् तदभिधानलिङ्गाद्यसंभवोपाल⁶⁹²¹

–लम्भस्यानेका– श्र॰ ।

म्भः, तस्य अनेकान्तार्थस्य अभि
धानं प्रतिपादकं वचनं तस्य लिङ्गादिः, आदिशब्दात् वचनादिपरिग्रहः तस्याऽसंभवः,
स एव उपालम्भः कुतः न कुतश्चित् स्याद्वादम् अनेकान्तवादम् अनुवर्त्तेन यायात् ।
ननु सर्वथा भावानामभावात् तदर्थाभिधानमसिद्धम् इत्यत्राह–नाभावैकान्तः शून्यतै
कान्तः । यथा चासौ नास्ति तथा विषयपरिच्छेदे6922

पृ॰ ११९ ।

व्यासतश्चिन्तितम् ।

यतश्च अनेका6923

–कान्ते न तदु– आ॰ ।

न्ते तदुपालम्भाभावः अ⁶⁹²⁴

अतः नास्ति श्र॰ ।

तः–

[p. 650 ]

ए⁶⁹²⁵

प्रकल्पेत घटेत । का ? षट्कारकी, षण्णां कारकाणां समाहारः षट्कारकी । कस्य ?
एकस्यापि जीवादिबस्तुनः अपिशब्दस्याध्याहारात् । कथम् ? प्रतिक्षणम्, क्षणः समयः क्षणं क्षणं प्रति
प्रतिक्षणम् । कस्मात् ? अनेकसामग्रीसन्निपातात्, अनेका बहिरङ्गाऽन्तरङ्गा सामग्री कारणकलापः
तस्याः सन्निपातः सन्निधिस्तस्मात् । तथाहि–यदैव चक्रादिसन्निधानात् घटस्य कर्ता देवदत्तः तदैव
स्वप्रेक्षकजनसन्निधानात् स एव दश्यते इति कर्म, प्रयोजनापेक्षया देवदत्तेन कारयतीति करणम्, दीय
भावद्रव्यापेक्षया देवदत्ताय ददातीति सम्प्रदानम्, अपायापेक्षया देवदत्तादपैतीति अपादानम्, तत्रस्थद्र
व्यापेक्षया देवदत्ते कुण्डलमित्यधिकरणमित्यविरोधात्तथाप्रतीतेः । न हि प्रतीयमाने विरोधो नाम । तथा
युगपदिव कालादिभेदतः कालदेशाकाराणां भेदः क्रमः तेनापि षट्कारकी प्रकल्पेत । तथाहि अकरोद्देवदत्तः
करोति करिष्यतीति प्रतीतिबलायातत्वात् । अयवा तथा एकस्य षट्कारकीप्रकल्पनवत् कालाद्यपि
प्रकल्पेत । कुतः ? भेदतः कथञ्चिदर्थस्य भेदात् । सर्वथाऽभिन्ने सकलकारकादिभेदानुपपत्तेः । –लघी॰
ता॰ पृ॰ ६८ ।

कस्यानेकसामग्रीसन्निपातात् प्रतिक्षणम् ।

षट्कारकी प्र⁶⁹²⁶

प्रकल्प्येत श्र॰, ब॰ ।

कल्पेत तथा कालादिभेदतः ॥ ४८ ॥

विवृतिः–प्रतिक्षणं प्रत्यर्थं च नानासामग्रीसन्निपातात् षट्कारकीसंभवेऽपि
य⁶⁹²⁷

यथैकस्व– ज॰ वि॰ ।

थैकं स्वलक्षणं स्वभावकार्यभेदानां तदभेदकत्वात् तथा कालादिभेदेऽपि ।
तत्प्रतिक्षेपो दु6928

तुलना–एवमेते शब्दसमभिरुढैवम्भूता नयाः परस्परापेक्षाः सम्यक् अन्योन्यमन
पेक्षास्तु मिथ्येति प्रतिपत्तव्यम् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ६८० । अर्थभेदं विना शब्दानामेव नानात्वैकान्तस्तदा
भासः । –प्रमेयर॰ ६ । ७ । ४ । एवं शब्दादयोऽपि सर्वथा शब्दाव्यतिरेकमर्थं समर्थयन्तो दुर्नयाः । –
न्यायावता॰ टी॰ पृ॰ ९० । तद्भेदेन तस्य तमेव समर्थयमानस्तदाभासः । यथा बभूव भवति भविष्यति
सुमेरुरित्यादयो भिन्नकालाः शब्दा भिन्नमेवार्थमभिदधति भिन्नकालशब्दत्वात्तादृक्सिद्धान्यशब्दवदित्या
दिरिति । –प्रमाणनय॰ ७ । ३४, ३५ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २४ । पर्यायनानात्वमन्तरेणापि इन्द्रादिभेद
कथनं तदाभासः । –प्रभेयर॰ ६ । ७४ । पर्यायध्वनीनामभिधेयनानात्वमेव कक्षीकुर्वाणस्तदाभासः
इति । यथेन्द्रः शक्रः पुरन्दर इत्यादयः शब्दा भिन्नाभिधेया एव भिन्नशब्दत्वात् करिकुरङ्गतुरङ्गमशब्द
वदित्यादिरिति । –प्रमाणनय॰ ७ । ३८, ३९ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २४ । क्रियानिरपेक्षत्वेन क्रियावाचकेषु
काल्पनिको व्यवहारस्तदाभास इति । –प्रमेयर॰ ६ । ७४ । क्रियानाविष्टं वस्तु शब्दवाच्यतया प्रतिक्षि
पंस्तु तदाभासः । यथा विशिष्टचेष्टाशून्यं घटाख्यं वस्तु न घटशब्दबाच्यं घटशब्दप्रवृत्तिनिमित्तभूतक्रि
याशून्यत्वात् पटादिवदित्यादिरिति । –प्रमाणनय॰ ७ । ४२, ४३ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २४ ।

र्नयः तदपेक्षो नयः, स्वार्थप्राधान्येऽपि तद्गुणत्वात् । तदुभयात्मा6929

–र्थे ज्ञानं ज॰ वि॰ ।

र्थ
ज्ञानं प्रमाणम् ।

कारिकाव्याख्यानम्–

एकस्य वस्तुनः, अपिशब्दोऽत्र द्रष्टव्यः ततोऽनेकस्यापि प्र⁶⁹³⁰

प्रकल्प्येत श्र॰,
ब॰ ।

कल्पेत । का ?
इत्याह–षट्कारकी । कुत इत्याह–अनेकसामग्रीसन्निपातात्
अनेका नाना या सामग्री अनेककार्योत्पादककारणसमग्रता तस्याः
सन्निपातात् । कथं प्र⁶⁹³¹

प्रकल्प्येत ब॰, श्र॰ ।

कल्पेत इत्याह–प्र⁶⁹³²

प्रतिक्षणं क्षणं प्रति आ॰, ब॰ ।

तिक्षणं, क्षणं क्षणं प्रति प्र⁶⁹³³

प्रतिक्षणं नास्ति आ॰ ।

तिक्षणं यथा
भवति तथा प्र⁶⁹³⁴

प्रकल्प्येत श्र॰ ब॰ ।

कल्पेत । तथाहि–यदैव चक्रादिसन्निधानात् घटस्य करणाद् देवदत्तः
[p. 651 ] कर्त्ता तदैव प्रत्यक्षदेशादिसामग्रीसन्निधानात् स एव कर्म, अन्यकर्मापेक्षया करणम्, तस्मै
दीयमानद्रव्या6935

–व्यापेक्षया श्र॰ ।

द्यपेक्षया सम्प्रदानम्, तस्माद् आकृष्यमाणभावापेक्षया अपादानम्, तत्र
स्थाप्यमानार्थापेक्षया अधिकरणमिति । तथा तेन प्रकारेण कालादिभेदतः काल आदि
र्यस्य देशादेः स तथोक्तः त⁶⁹³⁶

तदभेदतः आ॰ ।

द्भेदत एकस्य षट्कारकी प्र⁶⁹³⁷

प्रकल्प्येत ब॰, श्र॰ ।

कल्पेत इति सम्बन्धः ।
तद्यथा आसीद् देवदत्त कर्त्रादिस्वभावो भवति भविष्यति वा । एवमन्यत्रापि योज्यम् ।

विवृतिव्याख्यानम्–

कारिकार्थं दर्शयन् अ⁶⁹³⁸

शब्दादिषु ।

त्र सुनयदुर्नयभेदं दर्शयति– प्रतिक्षणम् इत्यादिना ।
क्षणं क्ष⁶⁹³⁹

क्षणं प्रतिक्षणम् ब॰ ।

णं प्रति प्रतिक्षणम्, अर्थमर्थ प्रति प्रत्यर्थञ्च नानासामग्री
सन्निपातात् षट्कारकीसंभवेऽपि तत्प्रतिक्षेपः त⁶⁹⁴⁰

तस्याः निरा– श्र॰ ।

स्याः षट्कारक्याः
प्रतिक्षेपो निरासः दुर्नयः । कथं तत्संभवः ? इत्यत्राह–यथैकं स्वलक्षणम्, यथा
एकं स्वलक्षणं व्यवस्थितं त⁶⁹⁴¹

यथा तथा भवति श्र॰ ।

था6942

एकम् ।

य⁶⁹⁴³

येन प्रकारेण ।

था भवति तथा त⁶⁹⁴⁴

कालादिभेदसभवेप्येकमेवे
त्यर्थ ।

त्संभवेऽपि इति । नन्वेकस्य
स्वलक्षणस्य अ⁶⁹⁴⁵

अनेक स्वभा– आ॰, ब॰ ।

नेकस्य स्वभावस्य कार्यस्य च संभवे तद्वदन्यत्रापि त⁶⁹⁴⁶

अनेकस्वभावकार्यसम्भव ।

त्संभवः स्यात्, नचा
सावस्ति, त⁶⁹⁴⁷

अनेकस्वभावकार्यसभवे ।

त्संभवे त⁶⁹⁴⁸

अर्थस्य ।

स्यावश्यं भेदात् इत्यत्राह– स्वभाव इत्यादि । स्वभावभेदानां
कार्यभेदानाञ्च तदभेदकत्वात् स्वलक्षणाभेदकत्वात् । न खलु सजातीयेतरकार्यभेदे
त⁶⁹⁴⁹

तत्करण– आ॰ ।

त्कारणस्वभावभेदे वा स्वलक्षणस्य भेदोऽस्ति । एवं कालादिभेदे षट्कारकी
संभवेऽपि तन्निरासो दुर्नयः इति दर्शयन्नाह– त⁶⁹⁵⁰

तदित्यादि श्र॰ ।

था इत्यादि । यथा सामग्रीभेदे
एकस्य षट्कारकीसम्भवेऽपि त⁶⁹⁵¹

षट्कारकीप्रतिक्षेपः ।

न्निरासो दुर्नयः, तथा कालादिभेदेऽपि षट्कारकी
संभवेऽपि इति सम्बन्धः । अत्रापि स्वभाव इत्यादि अपेक्ष्यम् । कस्तर्हि नयः ?
इत्यत्राह– तदपेक्षो नयः इति । तस्यां षट्कारक्याम् अपेक्षा यस्य असौ नयः ।
कुतः स नयः ? इत्यत्राह– स्वार्थ इत्यादि । स्वः विषयीक्रियमाणो योऽर्थः तस्य
प्राधान्येऽपि तद्गुणत्वाद् अविवक्षितधर्माणामप्रतिक्षेपेण गुणीभूतत्वात् । यदि एवं
विधो नयो भवति, प्रमाणं तर्हि कीदृशम् ? इत्याह– तद् इत्यादि । त⁶⁹⁵²

तद्गुणी– श्र॰ ।

द् अगुणीभूतं
विवक्षिताविवक्षितधर्मोभयम् आत्मा यस्य अ⁶⁹⁵³

अर्थस्य ज्ञानं श्र॰ ।

र्थस्य तस्य ज्ञानं प्रमाणम् । अनेन
प्रमाणनयैरधिगमः तत्त्वार्थसू॰ १ । ६ इत्येतत् सङ्गृहीतम् ।

न⁶⁹⁵⁴

ननु न नय श्र॰ ।

नु नयः सर्वोऽपि मानसो विकल्पः, विकल्पश्च निर्विषय एव त⁶⁹⁵⁵

विकल्पत्वात् ।

त्त्वात् प्रधान
दिविकल्पवत्, तत्कथं तेन⁶⁹⁵⁶

नयेन ।

कस्यचिदधिगमः स्यात् ? इत्याशङ्क्य विकल्पत्वात्
इत्यस्य हेतोः तर्कादिना अनैकान्तिकत्वं दर्शयन्नाह–

[p. 652 ]

व्या6957

न स्फुटयति न प्रकाशयति । का ? एकत्र दृष्टि एकस्मिन् महानसादौ साध्यसाधनयो
दृष्टिर्दर्शन प्रत्यक्षमित्यर्थ । काम् ? व्याप्तिमविनाभावम् । कस्य ? हेतो साधनस्य धूमादे । केन
सह ? साध्येन अग्न्यादिना सह । केन ? साकल्येन सकलाना देशकालान्तरितसाध्यसाधनव्यक्तीना
भाव साकल्य तेन । कथम् ? चिन्तया विना ऊहप्रमाणाभाव इत्यर्थ । न हि दृष्टान्तधर्मिणि साध्य
साधनसम्बन्धदर्शन साकल्येन व्याप्तिप्रतिपत्तौ समर्थमनुमानानर्थक्यप्रसङ्गात् तद्द्रष्टुरभिज्ञत्वापत्तेश्च ।
तर्हि किं प्रमाण ता स्फुटयतीति चेदुच्यते ? एष तर्क य माकल्येन साध्यसाधनयो व्याप्तिं स्फुटयति
ज्ञान स एव च सकलानुमानिकप्रसिद्धस्तर्क इत्युच्यते । ननु गृहीतग्राहित्वादस्याप्रामाण्यमित्याशक्याह–
अनधिगतविषय । किंविशिष्ट ? सज्ञान सम्यक्ज्ञानमर्थे प्रमाण भवतीति । तथा स्मरण स्मृतिश्च
प्रमाणम् । किं विशिष्टम् ? अधिगतार्थाविसवादि, अधिगत प्रत्यक्षेणानुभूतोऽर्थो विषयस्तत्र अविसवादि
विसवादरहितमिति । एतच्च सज्ञानमिति । कस्मिन् सति ? प्रामाण्ये प्रमाणत्वे सति । कस्या ?
अनुमाया अनुमानस्य । क्व ? तत्कृतार्थेकदेशे, तेन तर्केण कृतो निश्चित अर्थोऽविनाभावस्तस्यैकदेश
साध्य तत्रानुमानप्रामाण्यस्य स्मृतितर्कप्रामाण्याविनाभावित्वादित्यर्थ । अथवा सञ्ज्ञानञ्च प्रत्यभिज्ञा
नञ्च प्रमाणमविसवादाविशेषात् । न केवलमेतत् परोक्षमेव विकल्पात्मक प्रमाणमपि तु सर्वं प्रत्यक्षमपि
विकल्पात्मक प्रमाण तस्यैव व्यवहारोपयोगित्वात्, निर्विकल्पकस्य क्वचिदप्यनुपयोगात् । अत कारणा
त्तर्कादिवत् विकल्पात्मकैरेव नयोधै समधिगति सम्यगधिगमो जीवादितत्त्वनिर्णयो भवति । किं भूतै ?
सप्तधाख्यै, सप्तघा नैगमादिसप्तप्रकारा आख्या येषा तैरिति । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ७० ।

प्तिं साध्येन हेतोः स्फुटयति न विना चिन्तयैकत्र दृष्टिः,

सकल्येनैष तर्कोऽनधिगतविषयः तत्कृतार्थैकदेशे ।

प्रामाण्ये चा6958

बानुमा– ज॰ वि॰ ।

नुमायाः स्मरणमधिगतार्था6959

–र्थादिस– मु॰ लघी॰ ।

विसंवादि सर्वम्,

संज्ञानञ्च प्रमाणं समधिगतिरतः सप्तधाख्यैर्न⁶⁹⁶⁰

–यो यै आ॰ ।

योघैः ॥ ४९ ॥

6961 No Vivṛti for this verses

कारिकाव्याख्यानम्–

व्याप्तिम् अविनाभावं हेतोः लिङ्गस्य साध्येन लिङ्गिना सह स्फुटयति
प्रकाशयति न, काऽसौ ? दृष्टिः दर्शनम् एकत्र एकस्मिन् देशे,
उपलक्षणमेतत् तेन एकदा च⁶⁹⁶²

च दृष्टि आ॰ ।

या दृष्टिः इति गृह्यते । सकलदृष्टिरेव
स्फुटयति, तत्र⁶⁹⁶³

सकलदृष्टौ सर्वज्ञतायाम् ।

च अनुमानमनर्थकमित्यभिप्रायः । केन विना इत्याह–विना चिन्तया,
तया सहिता तु स्फुटयति । अत सा6964

दृष्टि ।

प्रमाणान्तर स्यादिति भाव । कथ तया वि6965

विना तासा न आ॰ ।

ना सा6966

दृष्टि ।

तां6967

व्याप्तिम् ।

न स्फुटयति इत्याह–साकल्येन सामस्त्येन । देशतस्तु यदि स्फुटयति तदा
स्फुटयतु, किन्तु त⁶⁹⁶⁸

एकदेशेन व्याप्तिग्रहणे सति ।

थाऽनुमानानुदयः । कस्तर्हि साकल्येन तां6969

व्याप्तिम् ।

स्फुटयति ? इत्याह– एषः
इत्यादि । एषः प्रतिप्राणिस्वसवेदन-प्रत्यक्षप्रसिद्ध तर्कः मानसोऽस्पष्टविकल्पः । कथ
म्भूतः ? इत्याह–अनधिगतविषयः अनधिगतः प्रमाणान्तरेणाऽपरिच्छिन्नः विषयो
यस्य स तथोक्तः । स किम् ? इत्याह–संज्ञानमेव, च शब्दः एवकारार्थः, अत
एव प्रमाणम् । यथा चासौ6970

तर्क ।

साकल्येन व्याप्तिप्रकाशकः अनधिगतविषयः सज्ञानञ्च
6971

चिन्तया ।

[p. 653 ] भवति तथा व्यप्तिज्ञानपरीक्षायां6972

पृ॰ ४२३ ।

प्रपञ्चतः प्ररूपितमि6973

–मिप्रस– आ॰ ।

त्यलमतिप्रसङ्गेन । ततः सिद्धम्–
नयस्य निर्विषयत्वे साध्ये विकल्पत्वात् इत्यस्य हेतोः तर्केण अनैकान्तिकत्वम् । तथा
स्मरणेन च⁶⁹⁷⁴

अनैकान्तिकत्वम् ।

, इत्याह– स्मरणम् इत्यादि । स्मरणं सर्वं संज्ञानं प्रमाणम्
इति सम्बन्धः । कथम्भूतम् ? इत्याह–अधिगतार्थाविसंवादि, स्वयं स्मरणेन
अधिगतो योऽर्थः तदविसंवादि, यदि वा, प्रमाणान्तरेण अधिगतार्थाविसंवादि ।
कस्मिन् सति ? इत्याह–प्रामाण्ये सति । कस्याः ? अनुमायाः । क्व ? इत्याह–
तत्कृत इत्यादि । तेन तर्केण कृतो निश्चितोऽर्थः अविनाभावलक्षणः तस्य आधार
भूते एकदेशेऽपि साध्यस्वरूपे, च शब्दो भि6975

भिन्नक्रमः श्र॰ ।

न्नप्रक्रमः अपिशब्दार्थः । ततः किं जातम् ?
इत्याह– समधिगतिः6976

–तिरिति इत्यादि श्र॰ ।

इत्यादि । अतः अस्मात् नयानां निर्विषयत्वप्रसाधकहेतोः
तर्कस्मृत्यनुमानज्ञानैः व्यभिचारित्वलक्षणात् न्यायात् समधिगतिः जीवाद्यर्थानां
सप्तधाख्यैः नयौधैः ।

तैश्च⁶⁹⁷⁷

नयै ।

तेषां6978

जीवाद्यर्थानाम् ।

समधिगतौ सत्यां यज्जातं तद्दर्शयति–

स⁶⁹⁷⁹

न स्यात्
सकलवित् त्रिकालगोचराशेषद्रव्यपर्यायवेदी न भवेत् । क ? एकान्तवादी सुगतादिः । किं कुर्वन् ?
अलक्षयन् अजानन् । किम् ? तत्त्वम् किं विशिष्टम् ? अनेकान्तभाक् अनेकान्त द्रव्यपर्यायात्मता
भजत्यात्मसात्करोति इत्यनेकान्तभाक् । पुन कथम्भूतम् ? शक्य परीक्षण शक्यपरीक्षण सशयादिव्य
वच्छेदेन विवेचन यस्य तथोक्त लौकिकगोचरमपीत्यर्थ । कथम् ? प्रत्यक्षम्, किं कृत्वा ? अभ्यस्य भाव
यित्वा । किम् ? स्वमतम् सर्वथैकान्तदर्शन निरन्वयविनाशादिभावनावहितचेतसोऽनेकान्ततत्त्वमधिगन्तु
मनलमिति कथ सर्ववेदित्व तेषामित्यर्थ । तत कारणात्, भो अकलंक ज्ञानावरणादिकलङ्करहित,
नमस्करवाणि । कस्मै ? तुभ्यम् । कथम्भूताय ? सर्वज्ञाय पुन किं विशिष्टाय ? निरस्तमनेका
न्ततत्त्वभावनाबलाद्विश्लेषित बाधक दोषावरणद्वय यस्याः सा निरस्तबाधका तादृशी धीर्यस्य
तथोक्तस्तस्मै । भूय किम्भूताय ? स्याद्वादिने । न केवलमहमेव ते नमस्कारोमि किन्तु प्रेक्षावान्
परीक्षक सर्वोपि त्वामेव शरण याति प्रतिपद्यते, नित्यप्रवृत्तमानविवक्षया एव वचनात् । किन्ना
मानम् ? वीर पश्चिमतीर्थकर वर्धमानम् । पुनरपि कथम्भूतम् ? जिनम् बहुविधविषमगहनभ्र
मणकारणं दुष्कृतं जयतीति जिनस्तम् –लघी॰ ता॰ पृ॰ ७२ ।

र्वज्ञाय निरस्तबाधकधिये स्याद्वादिने ते नम–

स्तात्प्रत्यक्षमलक्षयन् स्वमतमभ्यस्याप्यनेकान्तभाक् ।

तत्त्वं शक्यपरीक्षणं सकलविन्नैकान्तवादी ततः,

प्रेक्षावान⁶⁹⁸⁰

–कलङ्कमेति शरणं ज॰ वि॰ ।

कलङ्क याति शरणं त्वामेव वीरं जि6981

पालीभाषाया तु जिनातेर्धातो
जिनातीति जिन इति सिद्ध्यति ।

नम्6982

एतच्छलोकानन्तर परिच्छेदसमाप्ति विधाय ज॰ वि॰
प्रतौ निम्नश्लोकः समुल्लिखित, परञ्च स तात्पर्यवृत्तिकृता अभयचन्द्रेण न्यायकुमुदकृता चाऽव्या
ख्यातत्वात् अर्थप्रकरणदृष्ट्याऽसङ्गतत्वाच्च प्रक्षिप्त एव भाति–मोहेनैव नाह नैव परोऽपि कर्मभिरिह
प्रेत्याभिबन्ध पुन । भोक्ता कर्मफलस्य जातुचिदिति प्रभ्रष्टदृष्टिर्जन । कस्माच्चित्रतपोभिरुद्यतम
नाश्चैत्यादिक बन्दते । कि वा तत्र तपोऽस्ति केवलमिमे धूर्तैर्जडा वञ्चिता ॥ अय श्लोक यशस्तिल
कचम्पूत्तरभागेऽपि पृ॰ २५७ प्रश्रुतिरूपेण निष्टङ्कित ।

॥ ५० ॥

6983 No Vivṛti for this verses

[p. 654 ]

कारिकार्थ–

ततः तस्याः समधिगतेः सकाशात् एकान्तवादी सुगतादिः सकलवित्
सर्वज्ञो नेति ज्ञायते इत्यध्याहारः । किं कुर्वन् ? अलक्षयन्,
अनिश्चिन्वन् । किम् इत्याह–तत्त्वं जीवादि । कथम्भूतम् ? इत्याह
अनेकान्तभाक् अनेकान्तात्मकम् । पुनरपि कथम्भूतम् ? इत्याह–शक्यपरी
क्षणम्, अपिशब्दोऽत्र द्रष्टव्यः । शक्यं परीक्षणं संशयादिव्यवच्छे6984

–च्छेदे स्व– आ॰ ।

देन स्वरूप
विवेचनं यस्य तत् तथोक्तम् । तदपि पृथग्जनलक्ष्यमपि इत्यर्थः । पुनरपि कथम्भूतम् ?
प्रत्यक्षम्, प्रत्यक्षग्राह्यमपि, अत्रापि अपिशब्दो द्रष्टव्यः । किं कृत्वाऽलक्षयन् ? इत्याह
अभ्यस्य, किम् इत्याह–स्वमतम्, एकान्तम्, अथवा सुष्ठु अमतमज्ञानं क्षणिक
निरंशतत्त्वम् । अनेन जीवादितत्त्वालक्षणे कारणमुक्तम् । ननु तल्लक्षणे किं प्रयोजनम् ?
इति चेदत्राह–प्रेक्षावान् इत्यादि । अत्रापि ततः इत्येतदपेक्ष्य⁶⁹⁸⁵

–पेक्षम् आ॰ ।

म्, त⁶⁹⁸⁶

ततोप्यर्थः आ॰ ।

तोऽयमर्थः
सिद्धः–ततः6987

तत ज्ञानात् आ॰ ।

तज्ज्ञानात् प्रेक्षावान् परीक्षको6988

–कोऽकल–
श्र॰ ।

लोकः अकलङ्कः निर्दोषः अतत्त्वा
भ्यासरहितः । त्वामेव याति शरणम् । किंविशिष्टं त्वा6989

त्वा वीरनामानं आ॰ ।

म् ? वीरम्, वीरनामानम्
अन्ति6990

–मतीर्थ– श्र॰, ब॰ ।

म तीर्थकरदेवम् । यदि वा, विशिष्टाम् अन्यजनासाधारणाम् ईम् अन्तरङ्गबहि
रङ्गलक्षणां श्रिय रातीति वीरः तीर्थकरसमु6991

–मुदायः श्र॰ ।

दयः तम् । पुनरपि कथम्भूतम् ? जिनम्,
संसारसमुद्रावर्त्तपरिभ्रामककर्मचक्रोन्मूलकम् । न केवलं त्वामुक्तविशेषणं शरणमेव
यात्ययं प्रेक्षावान् जनः, किन्तु नमस्करोति च । केन विशेषणेन ? इत्याह–सर्वज्ञाय
सकलविदे । कथम्भूताय ? इत्याह–निरस्तबाधकधिये, निरस्ता बाधकानाम्
एकान्तवादिनां धीर्येन । यदि वा, निरस्तं बाधकं यस्याः सा तथाविधा धीर्यस्य
निरस्ता वा बाधिका धीर्यस्य तस्मै । पुनरपि कथम्भूताय ? स्याद्वादिने6992

–दिने तुभ्य आ॰ ।

ते
तुभ्यं नमः स्तात् नमस्कारोऽस्तु इति । अकलङ्काय वीराय जिनाय इति विभक्ति
परिणामेन उ⁶⁹⁹³

उत्तरपदत्रय आ॰ ।

त्तरं पदत्रय योज्यमिति ।

स्याद्वादोग्ररवेरशेषविषयप्रद्योतिनो देशतः,

तद्रूपप्रतिरूपणाय गदिताः सप्तैव ते सन्नयाः ।

किं भास्वान्निखिलप्रकाशनपटुर्बालाग्रमप्युच्चकैः,

शक्तो द्योतयितुं विनोन्नतकरैर्निर्मूल्य बाढ तमः ? ॥ छ ॥

6994

इति श्रीमत्प्रभाचन्द्रदेववि– ब॰ ।

इति प्रभाचन्द्रविरचिते न्यायकुमुदचन्द्रे लघीयस्त्रयालङ्कारे पञ्चमः परिच्छेदः6995

–दः समाप्तः ब॰ ।

॥ छ ॥

एवं 6996

एकान्त– ब॰ ।

प्रक्रान्त प्रकान्त प्रत्यक्षादिपरिच्छेदपञ्चमो नयप्रवेशो द्वितीयपरिच्छेदः समाप्तः ।

[p. 655 ]

तृतीये प्रवचनप्रवेशे

षष्ठः प्रवचनपरिच्छेदः ।

सत्यस्वच्छजलः सुरत्ननिचयः सज्ज्ञानवीचीचयः,

युक्त्यावर्त्तहतस्वरूपकुमतप्रौढोग्रन⁶⁹⁹⁷

–वक्रक्रमः श्र॰ ।

क्रक्रमः ।

स्फारागाधगभीरमूर्तिरसमध्वानो जनानन्दनः,

स्याद्वादोदधिरेष वाञ्छितफलं दद्यात स⁶⁹⁹⁸

तदा सेवित ब॰, श्र॰ ।

मासेवितः ॥ १ ॥

अथ प्रमाणनयस्वरूपं निरूप्य इदानीं प्रमाणविशेषस्य आगमस्य स्वरूपं पृथक्
निरूपयितुमुपक्रमते, तत्र अनेकधा विप्रतिपत्तिसद्भावात् । तदादौ च शास्त्रस्य मध्य
मङ्गलभूतम् इष्टदेवताविशेषगुणस्तोत्रमाह–

प्रणिपत्य महावीरं स्या6999

स्यादस्तीत्यादिसप्तभगमयो वाद स्याद्वाद ईक्षणाना सप्तकम् ईक्षणसप्तकम् स्याद्वाद
एवेक्षणसप्तक यस्माद्विनेयाना भवत्यसौ तथोक्तस्तम् । न खलु निरुपकार प्रेक्षावता प्रणामार्होऽतिप्र
सङ्गात् । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ७४ ।

द्वादेक्षणसप्तकम् ।

प्रमाणनयनिक्षेपानभिधास्ये यथागमम् ॥ ५१ ॥

7000 No Vivṛti for this verses

कारिकार्थ–

प्रणिपत्य नत्वा । क⁷⁰⁰¹

क वीरं आ॰ ।

म् ? वीरम् अन्ति7002

अन्तिमतीर्थकरसमुदय
वा आ॰ ।

मतीर्थकरं तीर्थकरसमुदायं वा ।
किंविशिष्टम् ? स्याद्वादेक्षणसप्तकं । स्यादस्तीत्यादिसप्तभङ्गमयो
वादः स्याद्वादः ईक्षणसप्तकं यस्य स तथोक्त तम् । ननु
स्याद्वादस्य ईक्षणव्यपदेशः मुख्यतः, उपचारतो वा स्यात् ? न तावत् प्रथमः पक्षः;
चक्षुष्येव मुख्यतः त⁷⁰⁰³

ईक्षणव्यपदेश ।

द्व्यपदेशप्रसिद्धेः । द्वितीयपक्षोऽप्यनुपपन्नः, यतो रूपादिप्रतिपत्ते
हेतुभूतं चक्षुः ईक्षणं लोके प्रसिद्धम् । न च भगवतः त⁷⁰⁰⁴

रूपादिप्रतीतौ ।

त्प्रतिपत्तौ स्याद्वादो हेतुभूत,
तत्कथम⁷⁰⁰⁵

स्याद्वादस्य ।

स्य उपचारतोऽपि ईक्षणव्यपदेशः ? अ⁷⁰⁰⁶

–अथ रमनेना– आ॰, अथ परमतेना– ब॰ ।

थ अपरमनेना7007

स्याद्वादेन ।

सौ7008

भगवान् ।

बोधयतीति तत्प्रति
पत्तेर्हेतुभूतत्वात् त⁷⁰⁰⁹

ईक्षणव्यपदेश ।

द्व्यपदेशः; तर्हि परस्यैव त⁷⁰¹⁰

स्याद्वाद ।

दीक्षणसप्तकं न भगवतः, अन्यदीयात्ततो
अन्यस्य प्रतिपत्तेरयोगात्; तदसमीचीनम्; अन्यथा व्याख्यानात् । स्याद्वाद एव
ईक्षणसप्तकं यस्माद् भव्यानां स तथोक्तस्तम् । यदि वा, ईक्षणसप्तकमिव ईक्षण-
[p. 656 ] सप्तकं स्याद्वादः तत् सप्तक यस्यासौ स तथोक्तः7011

–क्तमिति ब॰ ।

तमिति । किं पुनः त⁷⁰¹²

ईक्षणसप्तकेन ।

त्सप्तकेन⁷⁰¹³

–केन स्यासा– आ॰ ।

स्याद्वादस्य साधर्म्य येनैवमुच्यते इति चेत्; उपदेशाद्यनपेक्षाऽर्थज्ञानजनकत्वम् । यथैव
हि ईक्षणात् परोपदेशलिङ्गान्वयव्यतिरेकनिरपेक्ष रूपादिज्ञान जायते तथा स्याद्वादाद्
भगवत केवलज्ञानमिति । तमित्थम्भूतम् इष्टदेवताविशेष प्रणिपत्य वक्ष्यमाणलक्षण
लक्षितान् प्रमाणनयनिक्षेपान् अभिधास्ये । कथम् ? यथागमम्, आगमा
नतिक्रमेण । अ⁷⁰¹⁴

अनेन आत्म– श्र॰ ।

नेन तत्र आ⁷⁰¹⁵

ग्रन्थकर्तु ।

त्मनः स्वातन्त्र्यं परिहृतम् ।

तत्र प्रमाणादीनां समासतो लक्षण प्रतिपादयन्नाह–

ज्ञा7016

इष्यते अभ्युपगम्यते सकलविप्रतिपत्तीना
प्रागेव निरस्तत्वात् । किम् ? प्रमाणम् । किविशिष्टम् ? ज्ञान जानाति ज्ञायतेऽनेन ज्ञप्तिमात्र
वा ज्ञानमित्युच्यते, द्रव्यपर्याययो भेदाभेदविवक्षाया कर्त्रादिसाधनोपपत्ते । कस्य ? आत्मादे
आत्मा स्वरूपमादिर्यस्य बाह्यार्थस्य स आत्मादि तस्य स्वार्थस्य ग्राहकमित्यर्थ । अथवा आत्मा
चिद्द्रव्यमादिशब्देन आवरणाना क्षयोपशम क्षयश्चान्तरङ्ग बहिरङ्ग पुनरिन्द्रियानिन्द्रिय गृह्यते,
तस्मादुपजायमानमित्यध्याहार । तथा इष्यते । क ? नय । किं रूप ? अभिप्राय विवक्षा । कस्य ?
ज्ञातु श्रुतज्ञानिन । तथा इष्यते । क ? न्यासो निक्षेप । किंविशिष्ट ? उपाय अधिगमहेतु नामा
दिरूप । अर्थस्य स्वत सिद्धत्वात् किमेतै प्रमाणादिभिरित्याशक्याह–युक्तीत्यादि । युक्तित प्रमाणन
यनिक्षेपैरेवार्थस्य जीवादे परिग्रह प्रमितिर्न स्वत इति । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ७५ । तुलना–ज्ञान प्रमा
णमित्याहुर्नयो ज्ञातुर्मत मत । –सिद्धिवि॰, टी॰ पृ॰ ५१८A । प्रमाणस॰ पृ॰ १२७ । उद्धृतोयम्–
ज्ञान प्रमाणमित्याहु –घवलाटी॰ पृ॰ १७ ।

नं प्रमाणमात्मादेः उपायो न्यास इ⁷⁰¹⁷

उच्यते ज॰ वि॰ ।

ष्यते ।

न⁷⁰¹⁸

तुलना–ज्ञातॄणामभिसन्धय खलु नयास्ते द्रव्य
पर्यायत, तत्र द्रव्यमनन्तपर्ययपद भेदात्मका पर्यया । –सिद्धिवि॰, टी॰ ५१७A ।

यो ज्ञातुरभिप्रायो युक्तितोऽर्थपरिग्रहः ॥ ५२ ॥

विवृतिः–ज्ञा7019

तुलना–
ज्ञान प्रमाण नाज्ञानमिन्द्रियार्थसन्निकर्षादि –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ पृ॰ ३ । लघी॰ टि॰ पृ॰ १३२ ।
ज्ञानमेवेत्यवधारणात् सन्निकर्षादेरसविदितात्मनो व्युदास । –सिद्धिवि॰, टी॰ पृ॰ ५१८A ।

नं प्रमाणं कारणस्याप्यचेतनस्य प्रामाण्यमनुपपन्नम् असन्निकृष्टे
न्द्रियार्थवत् । विषमोऽयमुपन्यासः असन्निकृष्टस्य तदकारणत्वादिति; नैतत्सारम्;
अर्थस्य तदकारणत्वात् तस्येन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तत्वात् अर्थस्य विषयत्वात् । न⁷⁰²⁰

तुलना–नार्थालोकौ कारण परिच्छद्यत्वात्तमोवत् । –परीक्षामु॰ २ । ६ । प्रमाणमी॰ १ । १ । २५ ।

हि
तत्परिच्छेद्योऽर्थः तत्कारणतामात्मसात्कुर्यात् प्रदीपस्येव घटादिः ।

कारिकार्थ–

ज्ञानमेव प्रमाणमेव इत्याद्यवधारण सर्वत्र द्रष्टव्यम् । कस्य तत् ।
इत्याह–आत्मादेः । आदिशब्देन पुद्गलादिपरिग्रहः । ननु ज्ञाना
र्थयोः तादात्म्यादिसम्बन्धासभवात् कथं त⁷⁰²¹

ज्ञानम् ।

त्तस्य⁷⁰²²

अर्थस्य ।

इत्युच्य⁷⁰²³

–च्येतेति ब॰ ।

ते इति
चेत्, न, तदभावेऽपि विषयविषयिभावलक्षणसम्बन्धसभवात् । त⁷⁰²⁴

तादात्म्यादिसम्बन्धाभावे ।

दभावे 7025

विषयविषयिभावोऽपि ।

सोऽपि
[p. 657 ] कथम् ? इत्यपि वार्त्तम्; तादात्म्यतदुत्पत्त्योरभावेऽपि प्रदीपार्थयोः प्रकाश्यप्रकाशक
भाववत् ज्ञानार्थयोः विषयविषयिभावस्य समर्थितत्वात् । ननु च आत्मादेरभावान्न
किञ्चित्तस्य ज्ञानम् ? इत्यपि श्रद्धामात्रम्, तस्य⁷⁰²⁶

आत्मादे ।

विषयपरिच्छेदे7027

पृ॰ ३४३ ।

प्रबन्धेन प्रसाधि
तत्वात् । यदि वा, आत्मा स्वरूपम्, आदिशब्देन अर्थपरिग्रहः, तेन स्वार्थयोः
इत्ययमर्थ सिद्धो भवति । प्रसाधितञ्च स्वपरव्यवसायात्मकत्वं ज्ञानस्य प्रपञ्चतः स्वसं
वेदनसिद्धौ7028

पृ॰ १७६ ।

इत्यलं पुनस्तत्प्रसाधनप्रयासेन । अथ को निक्षेपः ? इत्याह– उपाय
इत्यादि । उपायः कारणम् आत्मादिज्ञानस्य नामादि न्यासो निक्षेपः इष्यते ।
नयो ज्ञातुरभिप्रायः, प्रमाणविषयीकृतेऽर्थे एकांशविषयो ज्ञातुः प्रमातुरभि
प्रायः । किं फलमेतेषां स्वरूपव्यावर्णने ? इत्याह–यु7029

तुलना–एत्थ किमट्ठ णयपरूवण
मिदि ? प्रमाणनयनिक्षेपैर्योऽर्थो नाभिसमीक्ष्यते । युक्तञ्चायुक्तवद् भाति तस्यायुक्तञ्च युक्तवत् ॥ –
धवलाटी॰ पृ॰ १६ ।

क्तितः प्रमाणादिलक्षणायाः
अर्थस्य परिग्रहः स्वीकारः । उपलक्षणमेतत् तेन अनर्थपरिहारोऽपि गृह्यते ।

विवृतिव्याख्यानम्–

कारिकां विवृण्वन्नाह– ज्ञानं प्रमाणम् इत्यादि । प्रमा7030

तुलना–सम्यग्ज्ञान प्रमाण प्रमाणत्वान्यथानुपपत्ते । –प्रमाणप॰ पृ॰ ५१ ।
प्रमेयक॰ पृ॰ ७ । स्या॰ र॰ पृ॰ ४१ । प्रमेयर॰ १ । १ । प्रमाणमी॰ पृ॰ २ ।

णं धर्मि ज्ञानमिति साध्यम्,
प्रमाणत्वान्यथानुपपत्तेः इति हेतुरत्र द्रष्टव्यः । ननु सन्निकर्षादि7031

–दीनामयं ब॰ ।

ना अयं
हेतुर्व्यभिचारी, तस्याऽज्ञानरूपस्यापि अव्यपदेश्याव्यभिचारिव्यवसा
यात्मकज्ञानजनकत्वेन प्रमाणत्वसंभवात् इत्यत्राह– कारणस्यापि इत्यादि । कारण
स्यापि यथोक्तज्ञा7032

–ज्ञानकस्यापि आ॰ ।

नजनकस्यापि सन्निकर्षादेरचेतनस्य सतः प्रामाण्यमनुपपन्नम् । अत्र
दृष्टान्तमाह–असन्निकृष्टेन्द्रियार्थवत् । सन्निकर्षः सन्निकृष्टं तच्च इन्द्रियञ्च अर्थश्च
सन्निकृष्टेन्द्रियार्थाः, विवक्षितेभ्यस्तेभ्यः अन्ये असन्निकृष्टेन्द्रियार्थाः तेषामिव तद्वत् ।
यद्वा, असन्निकृष्टौ च तौ इन्द्रियार्थौ च तयोरिव तद्वत् । यद्वा, प्रयोगः–विवादगोचरा
पन्नं सन्निकर्षादि अप्रमाणम् अचेतन⁷⁰³³

तुलना–न ह्यचेत
नोऽर्थः स्वप्रमितौ करण घटादिवत् । –प्रमाणप॰ पृ॰ ५१ ।

त्वात् अविवक्षितसन्निकर्षादिवत् । यथा च अचेत
नस्य सन्निकर्षादेः प्रामाण्यन्नोपपद्यते तथा प्रत्यक्षपरिच्छेदे7034

पृ॰ २९ ।

प्रपञ्चतः प्रतिपादितम् ।

अत्राह परः– विषमः इत्यादि । विषमः दार्ष्टान्तिकेन समानो न भवति
उपन्यासो दृष्टान्तरूपः । तदेव वैषम्यं दर्शयति– असन्निकृष्टस्य इत्यादिना ।
असन्निकृष्टस्य इन्द्रियार्थलक्षणस्य वस्तुनः तदकारणत्वात् विवक्षितज्ञानाहेतुत्वात् ।
एतदुक्तं भवति–यदि नैयायिकादिः चेतनत्वेन क्वचित् प्रामाण्यमभ्युपगच्छति तर्हि दृष्टान्ते
चैतन्याभावे यथा प्रामाण्याभावः तथा दार्ष्टान्तिकेऽपि स्यात्, यावता ज्ञानकारणत्वेन
त⁷⁰³⁵

प्रामाण्य स्वीकृत
न चेतनत्वेन नाप्यचेतनत्वेनेति भाव ।

दभ्युपगतम् । तत्कारणत्वञ्च दृष्टान्ते यद्यपि नास्ति तथापि दार्ष्टान्तिके अस्ति इति
[p. 658 ] सिद्धम⁷⁰³⁶

सन्निकर्षस्य ।

स्य⁷⁰³⁷

–स्याप्रामा– श्र॰ ।

प्रामाण्यमिति । अत्र दूषणमाह– नैतत्सारम् इत्यादि । एतत् ज्ञानकारणत्वेन
प्रमाणत्व न सारम् । कुत एतदित्याह– अर्थस्य इत्यादि । अर्थस्य ज्ञानविषयस्य
घटादेः तदकारणत्वात् स्वग्राहिज्ञानाजनकत्वात् । एतदपि कुतः इत्याह– तस्य
इत्यादि । तस्य घटादिज्ञानस्य इन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तत्वात् । अर्थनिमित्तत्व कुतो
नेति चेदत्राह–अर्थस्य विषयत्वात् परिच्छेद्यत्वात् । ननु विषयश्च स्यात् कारणञ्च
इति कोऽनयोर्विरोधः ? इत्यत्राह– नहि इत्यादि । हिर्यस्मात् न तस्य ज्ञानस्य परि
च्छेद्योऽर्थः तत्कारणतां ज्ञानहेतुताम् आत्मसात्कुर्यात् । अत्र परप्रसिद्धं दृष्टान्तमाह–
प्रदीपस्येव घटादिरिति । अत्रायमभिप्रायः–यथा प्रदीपप्रकाश्यो घटादिः न⁷⁰³⁸

न दीप– आ॰, श्र॰ ।

प्रदीपकारण
तामात्मसात्करोति तथापि प्रदीपेन प्रकाश्यते तथा ज्ञानप्रकाश्योऽप्यसौ7039

घटाद्यर्थ ।

तत्का7040

ज्ञान प्रति हेतुताम् ।

रणतामनात्म
सात्कुर्वन्नपि त⁷⁰⁴¹

ज्ञानेन प्रकाश्यो भवतु ।

त्प्रकाश्य इति । अनेन पर⁷⁰⁴²

सौगत ।

परिकल्पितः नाकारण विषयः
इति नियमो निरस्तः, प्रदीपं प्रत्यकारणस्यापि घटादेः तत्प्रकाशनविषयतोपलब्धेः ।

किञ्च, नाकारण विषयः7043

कारणीभावो हि विषयीभाव उच्यतेऽस्माभिर्न सम्बन्ध । तथाहि–रूपादिविंषयश्च
क्षुषो विज्ञानोत्पत्तौ सहकारिता प्रतिपद्यमानो विषयीभवतीत्युच्यते । द्विविधश्च सहकारार्थ परस्प
रोपकारको वा यथा एकार्थक्रिया वा यथोन्मिषितमात्रेण रूप गृह्णत । उभयथापि विज्ञानस्य
कारणविशेष एव विषय उच्यते । –तत्त्वसं पं॰ पृ॰ ६८३ ।

इत्यभ्युपगच्छता किं7044

तुलना–तथाहि–किं कारण
विषय एव, उत कारणमेव विषय ? प्रथमपक्षे रूपादिसविदा चक्षुराद्यपि विषयो भवेत् द्वितीयपक्षे
पि भविष्यति रोहिण्युदय कृत्तिकोदयादतीतक्षपायामिव इत्यस्यानुमानस्य भावी रोहिण्युदयोऽकारण
त्वाद्विषयो न स्यात् –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५१० ।

का7045

कारणहेतव विषय श्र॰ ।

रणमेव विषय इत्यभिप्रेतम्,
कारणं विषय एव इति वा ? प्रथमपक्षे विज्ञा7046

विज्ञानस्वरूपसवेदन हि तदा स्याद् यदा
विज्ञानस्य स्वरूप स्वसवेदन प्रति कारण स्यात् । न चैतदस्ति ।

नस्वरूपसंवेदनानुपपत्तिः । नहि स्वरूप
स्वस्यैव कारणम्, स्वात्मनि क्रियाविरोधात् । द्वितीयपक्षे तु चक्षुरादेरपि विषयत्व
प्रसक्तिः कारणत्वाविशेषात् । किञ्च, अर्थस्य ज्ञान प्रति कारणत्वे सिद्धे अयं नियम
प⁷⁰⁴⁷

परिकल्पेत आ॰, ब॰ ।

रिकल्प्येत, असिद्धे वा ? न तावदसिद्धे, अतिप्रसङ्गात् । अथ सिद्धे, कुतस्तत्सिद्धिः–
तत एव ज्ञानात्, अन्यतो वा ? न तावत् तत एव, यतः–

अ⁷⁰⁴⁸

विद्यात् जानीयात् । किम् ?
ज्ञानम् । कथम् ? अयमर्थ इति । पुनर्न विद्यात्, काम् ? उत्पत्तिम् अहमस्मादुत्पन्नमिति स्वजन्म ।
कस्मात् ? अर्थत घटादे सकाशात् । इदञ्च प्रमेय प्रतीतिसिद्धमेव, अन्यथा यद्यर्थात् स्वोत्पत्तिं ज्ञान
विद्यात् तदा वादिप्रतिवादिनोर्विवादो ज्ञानमर्थादुत्पन्न न वेति विप्रतिपत्तिः, किंवत् ? कुलालादिघटा
दिवत्, यथा कुलालादेः सकाशाद् घटादेर्जन्मनि प्रतीतिसिद्धे कस्यापि न विवादोऽस्ति तथाऽर्थात् ज्ञानज
न्मन्यपि विवादो मा भूत्, अस्ति चाय विवाद स्याद्वादिनां ज्ञानजन्मनीति । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ७६ ।

यमर्थ इति ज्ञानं विद्यान्नोत्पत्तिमर्थतः ।

अन्यथा न विवादः स्यात् कुलालादिघटादिवत् ॥ ५३ ॥

[p. 659 ]

विवृतिः-अर्थं परिच्छिन्दद्विज्ञानम् आत्मनः कारणान्तरमपरं सूचयत्येव ।
नहि ततः स्वभावलाभं प्रति व्याप्रियमाणस्य तत्परिच्छित्तिः अनुत्पन्नत्वात् ।
उत्पन्नस्यापि न कारणे व्यापारः करणादिवत् । यदि कारणकार्यभावम् आत्मा
र्थयोर्विज्ञानं परिच्छिन्द्यात् न कश्चिद् विप्रतिपत्तुमर्हति कर्त्तृकरणकर्मसु ।

कारिकार्थ–

घटाद्यर्थग्राहकं हि ज्ञानं देशकालाकारविशिष्टो घटाद्यर्थोऽयम् इत्यनेनोल्लेखेन
अर्थमेव विद्यात्, न उत्पत्तिम् आत्मलाभमर्थतो विद्या7049

विन्द्यात् अथ श्र॰ ।

त् । अथ
त⁷⁰⁵⁰

ज्ञानम् ।

त् त⁷⁰⁵¹

अर्थात् ।

तः तां7052

उत्पत्तिम् ।

वेत्ति इत्युच्यते, अत्राह– अन्यथा इत्यादि । अन्यथा
अन्येन तत्परिज्ञानप्रकारेण न विवादः स्यात् । यस्य यस्मादुत्पत्तिः प्रत्यक्षतः प्रतीयते
न तस्य तदुत्पत्तौ कस्यचिद् विवादः यथा कुलालाद् घटस्य, विवादश्च ज्ञानस्य अर्था
दुत्पत्तौ, तस्मा7053

–स्मात्तस्य श्र॰ ।

त् सा7054

उत्पत्ति ।

तस्य⁷⁰⁵⁵

ज्ञानस्य ।

प्रत्यक्षतो न प्रतीयते इति ।

अथ⁷⁰⁵⁶

तुलना–किञ्चार्थकार्यतया ज्ञान प्रत्यक्षत प्रतीयते प्रमाणान्तराद्वा ? प्रत्यक्षतश्चेत्, किं तत एव
प्रत्यक्षान्तराद्वा ? अथ प्रमाणान्तरात्तस्यार्थकार्यता प्रतीयते, तत्किं ज्ञानविषयमर्थविषयमुभयविषय
वा स्यात् ? –प्रमेयक॰ पृ॰ २३२ ।

प्रमाणान्तरात्तस्य अर्थकार्यता प्रतीयते–ननु तत्किं प्रत्यक्षरूपम्, अनुमान
रूपं वा स्यात् ? यदि प्रत्यक्षरूपम्, तत्किं ज्ञानविषयम्, अर्थविषयम्, उभयविषयं
वा स्यात् ? तत्राद्यविकल्पद्वये त⁷⁰⁵⁷

ज्ञानार्थयो ।

योः कार्यकारणभावप्रतीतिरनुपपन्ना, एकैकविषयज्ञान
ग्राह्यत्वात्, ययोः एकैकविषयज्ञानग्राह्यत्वं न तयोः कार्यकारणभावप्रतीतिः यथा
रूपरसयोः धूमपा7058

–पाचकयोर्वा आ॰ ।

वकयोर्वा, एकैकविषयज्ञानग्राह्यत्वञ्च अर्थज्ञानयोरिति । अथ उभय
विषयप्रत्यक्षात् तत्प्रतीतिः; तन्न, त⁷⁰⁵⁹

ज्ञानार्थोभयग्राहि ।

थाविधप्रत्यक्षस्य अस्मादृशाम⁷⁰⁶⁰

–मभावात् श्र॰ ।

सम्भवा7061

–वात्तदुभय– ब॰ ।

त् ।

किञ्च, तदुभयविषयं प्रत्यक्षं ता7062

उभयाभ्या
ज्ञानार्थाभ्याम् ।

भ्यामुत्पन्नं सत् तयोः कार्यकारणभावं प्रत्येति,
अनुत्पन्नं वा ? न तावदनुत्पन्नम्, आद्यज्ञानस्यापि अर्थादनुत्पन्नस्य अर्थग्राहकत्वप्रस⁷⁰⁶³

–ङ्गात्तस्यापि श्र॰ ।

ङ्गात् ।
अथ उत्पन्नम्; तर्हि तस्यापि त⁷⁰⁶⁴

ताभ्यामर्थज्ञानाभ्यामुत्पत्ति ।

दुत्पत्तिः अपरस्मात् त⁷⁰⁶⁵

उभयात् ।

त उत्पन्नाज्ज्ञानात् प्रत्येतव्या
तस्याप्यन्यस्मादित्यनवस्था । आद्यात् द्वितीयस्य, द्वितीयाच्चाद्यस्य त⁷⁰⁶⁶

तदुत्पत्तिप्रतीतौ ।

त्प्रतीतौ अन्योन्या
श्रयः । तन्न प्रत्यक्षरूपात्प्रमाणान्तरात् ज्ञानस्य अर्थकार्यतासिद्धिः । नापि अर्थान्वयव्यति
रेकानुविधायित्वलक्षणानुमानरूपात्; तस्य अनन्तरकारिकायां निराकरिष्यमाणत्वात् ।

विवृतिव्याख्यानम्–

कारिकां विवृण्वन्नाह– अर्थम् इत्यादि । अर्थं घटादिकं परिच्छिन्दद् विज्ञा
नम् आत्मनः स्वस्य कारणान्तरमपरं परपरिकल्पितादर्थलक्षणकारणाद्
अपरमेव चक्षुरादिलक्षणं कारणान्तरं सूचयति । कुत एतदित्याह–
[p. 660 ] नहि इत्यादि । न⁷⁰⁶⁷

न हि यस्मात् आ॰, ब॰ ।

हिर्यस्मात् ततोऽर्थात् स्वभावलाभं प्रति व्याप्रियमाणस्य⁷⁰⁶⁸

–स्यरूपला– ब॰ ।

स्वरूप
लाभमर्थयमानस्य तत्परिच्छित्तिः अर्थपरिच्छित्तिः । कुत इत्याह–अनुत्पन्नत्वात् ।
य⁷⁰⁶⁹

ज्ञान नार्थस्य परिच्छेदकम् अनुत्पन्न सदर्थाल्लब्धात्मलाभत्वात् ।

दनुत्पन्नं सद् यदा य⁷⁰⁷⁰

यत्त ब॰ ।

त आत्मलाभं लभते न तत्तदा7071

उत्पत्तिक्षणे ।

तस्य परिच्छेदकम् यथा अलब्धा
त्मलाभावस्थायां पितु पुत्रः, अनुत्पन्नं स⁷⁰⁷²

सदर्थात्मलाभ आ॰,
श्र॰ ।

दर्थादात्मलाभं लभते च उत्पत्तिक्ष⁷⁰⁷³

–त्तिलक्षणे श्र॰ ।

णे
ज्ञानमिति । अथ उत्पन्नस्य सतो ज्ञानस्य अर्थग्रहणे व्यापारो भविष्यति इत्युच्यते;
अत्राह– उत्पन्नस्यापि 'इत्यादि । न केवलमनुत्पन्नस्य अपि तु उत्पन्नस्यापि
ज्ञा7074

परिज्ञानस्य ब॰ ।

नस्य कारणे स्वजन⁷⁰⁷⁵

–केवलनव्यापा– श्र॰ ।

के न व्यापारः तद्ग्रहणलक्षणः । अत्र दृष्टान्तमाह–
करणादिवत् । करणं चक्षुरादि आदिर्यस्य अदृष्टादेः तत्रेव तद्वदिति । प्रयोग–अर्थो
न ज्ञानकारणम्, तेन परिच्छिद्यमानत्वात्, यत्तु तत्कारणं न तत्तेन परिच्छिद्यते यथा
चक्षुरादि, परिच्छिद्यते च ज्ञानेनार्थः, अतस्तत्कारणन्न भवतीति । न च आलोकेन
अनेकान्त; तत्र ज्ञानकारणत्वस्य निराकरिष्यमाणत्वात् । तर्हि पुत्रेण अनेकान्तः,
पितुरुत्पन्नस्याप्यस्य⁷⁰⁷⁶

पुत्रस्य ।

त⁷⁰⁷⁷

पितृपरिच्छेदकत्वात् ।

त्परिच्छेदकत्वात्, इत्यप्यसत्, पुत्रशरीरस्यैव त⁷⁰⁷⁸

पितु ।

त उत्पत्तेः, न च⁷⁰⁷⁹

च तत्परि– श्र॰, ब॰ ।

त⁷⁰⁸⁰

पुत्रशरीरम् ।

त् त⁷⁰⁸¹

पितृपरिच्छेदकम् ।

त्परिच्छेदकं किन्तु ज्ञानम्, तच्च⁷⁰⁸²

ज्ञानम् ।

त⁷⁰⁸³

पितु ।

तो नोत्पद्यते चक्षुरादित ए⁷⁰⁸⁴

ज्ञानस्य ।

वास्योत्पत्तेः । कथ
मेवं 7085

यदनुत्पन्न सदित्यादिप्रयोगे ।

पूर्वप्रयोगे तस्य⁷⁰⁸⁶

पुत्रस्य ।

दृष्टान्ततोपपद्यते ? इत्यप्यचोद्यम्; शरीरतः7087

शरीररूपेण ।

तद्विशिष्टज्ञानतो वा7088

शरीरविशिष्टज्ञानरूपेण वाऽनुत्पन्नस्य ।

ऽ
लब्धात्मलाभस्य परिच्छेदकत्वाभावमात्रापेक्षया तस्य⁷⁰⁸⁹

पुत्रस्य ।

त⁷⁰⁹⁰

दृष्टा
न्ततोपपत्ते, यथा हि शरीररूपेण विशिष्टज्ञानात्मकतया वाऽनिष्पन्न पुत्र न पितृपरिच्छेदक तथैव
ज्ञानमनुत्पन्न सन्नार्थस्य परिच्छेदकम् ।

दुपपत्तेः संभवात् ।

ननु च अर्थकार्यतया ज्ञान स्वयमेव आत्मानं प्रतिपद्यते, अ⁷⁰⁹¹

अतस्तदाधि– आ॰ ।

तः त⁷⁰⁹²

स्वसवेदनप्रत्यक्षबाधितसाध्यप्रयोगानन्तरम् ।

द्वाधितकर्म
निर्देशान⁷⁰⁹³

–नन्तरप्रयु– आ॰, ब॰ ।

न्तर प्रयुक्तत्वेन कालात्ययापदिष्टः प⁷⁰⁹⁴

परिच्छेद्य– ब॰ ।

रिच्छिद्यमानत्वात् इति हेतुः, इत्यत्राह–
यदि इत्यादि । यदि कारणकार्यभावम् आत्मार्थयोः, आ⁷⁰⁹⁵

स्वस्य–ज्ञानस्य ।

त्मनः कार्यभावम् अर्थस्य
कारणभावं विज्ञानं कर्त्तृ परिच्छिन्द्यात्, तदा न कश्चिद्विप्रतिपत्तुमर्हति । क्व ? इत्याह–
कर्त्तृकरणकर्मसु । अ⁷⁰⁹⁶

ज्ञानस्योत्पादकत्वादर्थ कर्त्ता ।

र्थः कर्त्ता, चक्षुरादि करणम्, ज्ञान क⁷⁰⁹⁷

अर्थाज्जायमानत्वाज्ज्ञान कर्म ।

र्म, तेषु इति । यत्र कारण
कार्यभावो निर्बाधायां संविदि प्रतिभासते न तत्र कर्त्रादित्रये कश्चिद् विप्रतिपद्यते यथा
कुलालघटयो, विप्रतिपद्यते च अर्थज्ञानयो कर्त्रादौ जैनादिरिति ।

ननु सर्वत्र अन्वयव्यतिरेकसमधिगम्यः कार्यकारणभावः, तौ चात्रापि विद्येते–अर्थे
[p. 661 ] सत्येव ज्ञानस्योत्पत्तेः तदभावे चाऽनुत्पत्तेः । प्रयोगः–य⁷⁰⁹⁸

ज्ञानमर्थकार्यम् अर्थान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वात् ।

द् यस्यान्वयव्यतिरेकावनुकरोति
तत्तस्य कार्यम् यथा अग्नेर्धूमः, अन्वयव्यतिरेकावनुरोति च ज्ञानमर्थस्य इत्याशङ्क्याह–

अ⁷⁰⁹⁹

चेद्यदि कारण कथ्यते । क ?
अर्थो विषय । कस्याः ? विदो ज्ञानस्य । काभ्याम् ? अन्वयव्यतिरेकाभ्याम्, सति भवनमन्वय
असत्यभवनं व्यतिरेकः ताभ्याम् । तथाहि–ज्ञानमर्थकारणकं तदन्वयव्यतिरेकानुविधानादिति । तदा
कौतस्कुत स्यात्, कुतस्कुत आगतः कौतस्कुत । क ? सशयादिविदुत्पाद सशयविपर्यासज्ञानोत्पत्ति ।
इत्येवमीक्ष्यता तद्वादिभि स्वमनसि पर्यालोच्यताम् अर्थाभावेऽपि संशयाद्युत्पत्ते । न हि स्थाणुपुरुषात्मक
केशोण्डुकस्वभावो वार्थस्तज्ज्ञानोत्पत्तौ व्याप्रियते, ततो भागासिद्धमर्थान्वव्यतिरेकानुविधानं ज्ञानस्येति ।
–लघी॰ ता॰ पृ॰ ७६ ।

न्वयव्यतिरेकाभ्याम⁷¹⁰⁰

अत्रायं पूर्वपक्ष–अर्थस्य च ज्ञानजनकत्वमन्वयव्यतिरेकाभ्यामवग
म्यते । यदा हि देवदत्तार्थी कश्चिद् व्रजति तद्गृहम् । तत्रासन्निहित चैन गत्वापि न स पश्यति ॥
क्षणान्तरे स आयान्त देवदत्त निरीक्षते । तत्र तत्सदसत्त्वेन तथात्वं वेत्ति तद्धिय ॥ अनागते देवदत्ते न
देवदत्तज्ञानमुदपादि तस्मिन्नागते तदुत्पन्नमिति तद्भावभावित्वात्तज्जन्यत्व तदवसीयते । –न्यायम॰ पृ॰
५४४ ।

र्थश्चेत् कारणं विदः ।

संशयादि7101

–दिचिदुत्पा– आ॰ ।

विदुत्पादः कौतस्कुत इतीक्ष्यताम् ॥ ५४ ॥

विवृतिः–बुद्धेरेव व्यभिचारो नार्थस्य कथमव्यभिचारिणोऽर्थस्य अन्वय
व्यतिरेकावनुकुर्वती व्यभिचरेन्नाम ? ततः संशयादिज्ञानमहेतुकं स्यात् । ति7102

तिमिरमक्ष्णोर्विप्लव, इन्द्रियगतमिद विभ्रमकारणम् । आशुभ्रमणमलातादे, मन्द हि
भ्राम्यमाणेऽलातादौ न चक्रभ्रान्तिरुत्पद्यते तदर्थमाशुग्रहणेन विशेष्यते भ्रमणम् । एतच्च विषयगत
विभ्रमकारणम् । नावा गमन नौयानम् । गच्छन्त्या नावि स्थितस्य गच्छद्वृक्षादिभ्रान्तिरुत्पद्यते इति
यानग्रहणम् । एतच्च बाह्याश्रयस्थित विभ्रमकारणम् । संक्षोभो वातपित्तश्लेष्मणाम् । वातादिषु हि
क्षोभ गतेषु ज्वलितस्तम्भादिभ्रान्तिरुत्पद्यते । एतच्चाध्यात्मगत विभ्रमकारणम् । –न्यायबि॰ टी॰
पृ॰ १६ ।

मि
राशुभ्रमणनौयानसंक्षोभादिहेतुत्वे क⁷¹⁰³

किमर्थमर्थ ज॰ वि॰ ।

मर्थमर्थः पुष्णाति इति मृग्यम् । सत्यज्ञानेऽपि
तिमिराद्यभावस्य इन्द्रियमनोगतस्य कारणत्वात् । ततः सुभाषितम्7104

उद्धृतमिदम्–इन्द्रियनसी विज्ञानकारणमिति वचनात् । –न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ३२
A. । तस्मादिन्द्रियमनसी विज्ञानस्य कारण नार्थोऽपीत्यकलकैरपि –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ३३० ।

–इन्द्रियमनसी
कारणं विज्ञानस्य अर्थो विषयः इति ।

कारिकार्थ–

अर्थसद्भावे भावोऽन्वयः तदभावेऽभावो व्यतिरेकः ताभ्यामर्थश्चेद् यदि
कारणं विदो ज्ञानस्य । अत्र दूषणमाह– संशय इत्यादि । संशयः
आदिर्यस्याः सा चासौ वि7105

चित् आ॰ ।

त् च तस्य उत्पाद आत्मलाभः कौत
स्कुत इत्येवमीक्ष्यतां पर्यालोच्यताम् ।

विवृतिव्याख्यानम्–

कारिकां व्याख्यातुमाह– बुद्धेः इत्यादि । बुद्धेरेव व्यभिचारः अन्यदेशादि
विशि7106

–शिष्टस्यान्यदे– ब॰ ।

ष्टस्यार्थस्य अन्यदेशादिना ग्रहणलक्षणो नार्थस्य, व्यभिचारः
इति सम्बन्धः । स हि यथार्थामयथार्थां वा अन्वयव्यतिरेकावनु
[p. 662 ] कारय⁷¹⁰⁷

–यत् ब॰ ।

न् बुद्धिं जनयत्येव । सर्व सालम्बनं ज्ञा7108

ज्ञानम् नास्ति श्र॰ ।

नम् इ⁷¹⁰⁹

इत्युप– ब॰ ।

त्यभ्युपगमात् ।
केशोण्डु7110

यथा चिरकालीनाध्ययनादिखिन्नस्योत्थितस्य नीललोहितादिगुणविशिष्ट केशोण्ड्रकाख्य
कश्चिन्नयनाग्रे परिस्फुटति, अथवा करसमृदितलोचनरश्मिषु येय केशपिण्डावस्था स केशोण्ड्रक ।–
शास्त्रदी॰ युक्ति॰ पृ॰ ९९ । केशोण्डुका नाम पक्षिण ये केशमूलान्युत्पाटयन्ति –शिक्षासमु॰ पृ॰ ७० ।
तैमिरिकाणामिव केशोण्डुकाद्याभास विनाप्यर्थसत्त्वादिति । –मध्यान्तवि॰ पृ॰ १५ । केशोण्डुक यथा
मिथ्या गृह्यन्ते तैमिरैर्जनै । –लङ्कावतार॰ पृ॰ २७४ ।

कादिज्ञानस्यापि अक्षिप⁷¹¹¹

–पक्षादि– श्र॰ ।

क्ष्मादिनिबन्धनत्वादिति । पूर्वार्द्धं व्याख्यातम् । उत्तर
मुत्तरार्द्धं व्याचक्षाणः प्राह– कथम् इत्यादि । कथं केन प्रकारेण अव्यभिचारिणोऽर्थस्य
अन्वयव्यतिरेकावनुकुर्वती बुद्धिः अर्थं व्यभिचरेन्नाम ? नैव व्यभिचरेत् । यथैव हि
व्यवस्थितोऽर्थ तथैव गृह्णीयात्, तत आत्मलाभलक्षणत्वादव्यभिचारस्य । व्यभिचरति
च । अतो यथा अन्यदेशादिस⁷¹¹²

–सम्बन्धस्य श्र॰ ।

म्बद्धस्य धर्मस्यासन एव ग्रहणं तथा धर्मिणोऽप्यसत एव
ग्रहणसम्भवान्न विपरीतख्यात्यैत्येकान्त श्रेयान्, असत्ख्यातेरपि प्रसङ्गात् इत्यभिप्रायः ।
एतदेव दर्शयन्नाह– ततः इत्यादि । ततः तस्माद् बुद्धेर्व्यभिचारात् संशयादिज्ञानमहे
तुकम्, अर्थलक्षणकारणशून्य स्यात् धर्मवत् धर्मिणोऽपि असत एव प्रतिभाससंभवात् ।
दृ7113

दृश्यते हि लोचनपक्ष्माद्यपायेऽपि ब॰ ।

श्य⁷¹¹⁴

तुलना–कामलाद्युपहतचक्षुषो हि न
केशोण्डुकज्ञानेऽर्थ कारणत्वेन व्याप्रियते–तत्र हि केशोण्डुकस्य व्यापारो नयनपक्ष्मादेर्वा कामलादेर्वा
गत्यन्तराभावात् ? न तावदाद्यविकल्प, न खलु तज्ज्ञान केशोण्डुकलक्षणेऽर्थे सत्येव भवति भ्रमाभाव
प्रसङ्गात् । नयनपक्ष्मादेस्तत्कारणत्वे तस्यैव प्रतिभासप्रसङ्गात् गगनतलावलम्बितया पुर स्थतया केशो
ण्डुकाकारतया च प्रतिभासो न स्यात् । न ह्यन्यदन्यत्रान्यथा प्रत्येतु शक्यम् । अथ नयनकेशा एव तत्र
तथाऽसन्तोऽपि प्रतिभासन्ते तर्हि तद्रहितस्य कामलिनोऽपि तत्प्रतिभासाभाव । –प्रमेयक॰ पृ॰ २३३ ।

ते हि तावद् अक्षिपक्ष्माद्यपायेऽपि तैमिरिकस्य केशोण्डुकादिज्ञानम् ।

ननु केशोण्डुकादिज्ञानं भ्रान्तत्वाद् अर्थापायेऽपि उत्पद्यते, नान्यद् विपर्ययात् ।
न⁷¹¹⁵

नचान्यस्यस्य व्यभिचारोऽति– ब॰ ।

चान्यस्य व्यभिचारे अन्यस्य व्यभिचारः अतिप्रसङ्गात्, इत्यप्यसमीक्षिताभिधानम्,
पर⁷¹¹⁶

स्वपरग्रहणलक्षण हि ज्ञानम्, तत्र च यथा सत्याभिमतज्ञान स्वपरग्राहक तथा केशोण्डुकादि
ज्ञानमपि । एतावाँस्तु विशेष किञ्चित्सत्पर गृह्णाति सवादसद्भावात्, किञ्चिदसद्विसवादात् । –
प्रमेयक॰ पृ॰ २३५ ।

निरपेक्षतया हि स्वपरप्रकाशात्मकत्वं ज्ञानस्य स्वरूपं न पुनः सत्यत्वमसत्यत्व वा ।
तत्र च यथा सत्याभिमत ज्ञानं स्व⁷¹¹⁷

स्वरूपपरप्रका–
श्र॰ ।

परप्रकाशात्मकं तथा केशोण्डुकादिज्ञानमपि । एतावांस्तु
विशेषः–कि7118

सत्यज्ञानम् ।

ञ्चित् सत्परं प्रकाशयति संवादसंभवात्, 7119

असत्यज्ञानम् ।

किञ्चित्तु असद् 7120

विसवादसंभवात् श्र॰ ।

विसंवादात् ।
न चैता7121

सत्परत्व-असत्परत्वग्रहणमात्रेण ।

वता जात्यन्तरत्वेन अन⁷¹²²

सत्याऽसत्यज्ञानयो ।

योरन्यत्व व्यभिचाराभावो वा, अन्यथा प्रयत्नानन्तरी
यकः शब्दः कृतकत्वाद् घटादिवत् इत्यादेरपि अप्रयत्नानन्तरीयकैः विद्युद्वनकुसुमा
[p. 663 ] दिभिर्व्यभिचारो न स्यात्, ताल्वादिदण्डादिजनितात् शब्दघटादेः तद्विपरीतस्य विद्युदादे
रन्यत्वात् । न चान्यस्य व्यभिचारे अन्यस्य व्यभिचारोऽतिप्रसङ्गात् । तथाप्यत्र व्यभिचारे
प्रकृतेऽपि सोऽस्तु विशेषाभावात् ।

तिमिर इत्यादिना परमतमाशङ्कते–तिमिरादीनां द्वन्द्वः, पुनः आदिशब्देन
बहुब्रीहिः । आदिशब्दश्च प्रत्येकमभिसम्बध्यते । तेन एक⁷¹²³

तिमिरे ।

त्र आदिशब्देन कामलादि
सकलेन्द्रियदोषपरिग्रहः, अन्य⁷¹²⁴

आशुभ्रमणे ।

त्र दृढप्रहारादिस्वीकारः, इत⁷¹²⁵

नौयाने ।

रत्र अश्वयानाद्युपादानम्,
अप⁷¹²⁶

सक्षोभे ।

रत्र कोद्रवाद्युपयोगग्रहणम् । तद्धेतुत्वे अङ्गीक्रियमाणे कमर्थं किं प्रयोजनम् अर्थः
पुष्णाति इति एवं मृग्यं न⁷¹²⁷

न किञ्चिदि– आ॰, श्र॰ ।

कञ्चिदित्यर्थः । कुत एतदित्यत्राह– सत्यज्ञानेऽपि इत्यादि ।
न केवलमसत्यज्ञाने अपि तु सत्यज्ञानेऽपि तिमिराद्यभावस्य, कथम्भूतस्य ? इन्द्रिय
मनोगतस्य । इन्द्रियगतस्य तिमिराद्यभावस्य, मनोगतस्य स⁷¹²⁸

सङ्क्षेपाद्यभा– श्र॰ ।

ङ्क्षोभाद्यभावस्य, इन्द्रि
यमनोगतस्य आशुभ्रमणाद्यभावस्य कारणत्वात् इन्द्रियादिकमेव च त⁷¹²⁹

तिमिरादिरहितम् ।

द्विविक्तं तद⁷¹³⁰

तिमिराद्यभाव ।

भाव
इति मन्यते, भावान्तरस्वभावत्वादभावस्य । यथा च अन्य⁷¹³¹

इन्द्रियादिदोषात् ।

त एवोत्पन्नं संश⁷¹³²

तुलना–अनेन केशोण्डुकज्ञानेन व्यभिचा
रात् सशयज्ञानेन च । न हि तदर्थे सत्येव भवति अभ्रान्तत्वानुषङ्गात्, तद्विषयभूतस्य स्थाणुपुरुषलक्ष
णार्थद्वयस्यैकत्र सद्भावासंभवाच्च । –प्रमेयक॰ पृ॰ २३४ ।

यादिज्ञानम्
असतोऽकारणस्य अ⁷¹³³

अर्थग्राह– श्र॰ ।

र्थस्य ग्राहकं तथा सतः सत्यज्ञानमिति सू7134

अकलङ्कदेवस्य ।

रेरभिप्रायः । उपसंहार
माह– तत इत्यादि । यस्मादुक्तप्रकारेण अर्थस्य विज्ञानं प्रति कारणत्वं नोपपद्यते ततः
सुभाषितम्–इन्द्रियमनसी कारणं विज्ञानस्य अर्थो घटादिर्विषयः परिच्छेद्य इति ।

ननु च इन्द्रियार्थयोः सतोरपि सन्निकर्षव्यतिरेकेण बुद्धेरनुत्पत्तेः तस्मिन्
सत्येव उत्पत्तेः त⁷¹³⁵

सन्निक
र्षस्यैव ।

स्यैव-त⁷¹³⁶

बुद्धौ ।

त्र साधकतमत्वोपपत्तेः नेन्द्रियमनसी तत्कारणम् इत्याशङ्का
पनोदार्थमाह–

स⁷¹³⁷

अध्यवसायिनी निश्चायिका । का ? बुद्धिर्ज्ञानमेव । कस्य ? सन्निधेरपि
सन्निकर्षस्यापि न केवलमर्थस्येत्यपिशब्दार्थ । केषाम् ? इन्द्रियार्थानाम्, इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि
अर्थाश्च रूपादय तेषाम् । न केवल सन्निधेरपि तु अन्वयव्यतिरेकयोश्च सन्निकर्षस्य भावाभावयोश्च ।
तथा कार्यकारणयोश्च । कार्यं सन्निकर्षः कारणमिन्द्रियादिः तयोश्च बुद्धिरेवाध्यवसायिनी । ततः
सैव प्रमाणं न सन्निकर्षादि तस्य प्रमेयत्वात् । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ७७ ।

न्निधेरिन्द्रियार्थानामन्वयव्यतिरेकयोः ।

कार्यकारणयोश्चापि बुद्धिरध्यवसायिनी ॥ ५५ ॥

विवृतिः–सन्निकर्षादयः कारणान्तरादुत्पन्नया बुद्ध्याऽध्यवसीयन्ते न च तैर्बुद्धिः
प्रागनध्यवसायात्, अन्यथा कैमर्थक्या7138

–क्या बुद्धे– ज॰ वि॰ ।

द् बुद्धेरन्वेषणम् ? आ⁷¹³⁹

आत्मनो मनसा करणानामतीन्द्रियाणाम् ई॰ वि॰ ।

त्ममनैन्द्रियार्थानां
[p. 664 ] कारणानामतीन्द्रियाणां सन्निकर्षो दु7140

दुरवबोध प्राग्विज्ञानोत्पत्तेरर्थमनवबुद्ध्यमना कारणमकारण वा कथं ब्रूयु । कथ तस्य
विज्ञानोत्पत्तावगीकरणमिति वित्यासाधिज्ञानोत्पत्तेरर्थमवबुद्ध्यमानाः कारणमकारण वा कथ ब्रूयुः ?
उत्पन्न ज॰ वि॰ ।

रवबोधः । कथं तस्य विज्ञानोत्पत्तावङ्गीकर
णमिति चिन्त्यम् ? प्राग्विज्ञानोत्पत्तेः अर्थमनवबुद्ध्यमानाः कारणमकारणं वा
कथं ब्रूयुः ? उत्पन्नं हि विज्ञानमर्थस्य परिच्छेदकं न त⁷¹⁴¹

तत्कारणतया ई॰ वि॰ ।

त्कारणतायाः । आ⁷¹⁴²

तुलना–आलोकेनापि जन्यत्वे नालम्बनतया भिद विद । किन्त्विन्द्रियबलाधानमात्र
त्वेनानुमन्यते ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २१८ । नार्थालोकौ कारण परिच्छेद्यत्त्वात्तमोवत् । तदन्वयव्यति
रेकानुविधानाभावात्केशोण्डुकज्ञानवन्नक्तञ्चरज्ञानवच्च । –परीक्षामु॰ २ । ६, ७ । नार्थालोकौ कारण
मव्यतिरेकात् । –प्रमाणमी॰ १ । १ । २५ ।

लो
कोऽपि न कारणं परिच्छेद्यत्वादर्थवत् ।

कारिकार्थ–

कार्यकारणयोश्चापि इत्यपिशब्दः सन्निधेः इत्यस्यानन्तरं द्रष्टव्यः, ततो
ऽयमर्थो जायते–न केवलमर्थस्य किन्तु सन्निधेरपि सन्निकर्षस्यापि बुद्धिर⁷¹⁴³

–रव्यवसा– श्र॰ ।

ध्यवसायिनी । केषां तस्य⁷¹⁴⁴

सन्निकर्षस्य ।

इत्याह–इन्द्रियार्थानाम् । तथा अन्वय
व्यतिरेकयोः सन्निधेर्भावाभावयो बुद्धिः अ⁷¹⁴⁵

अव्यव– श्र॰ ।

ध्यवसायिनी । न केवलमनयोः अपितु
कार्यकारणयोश्च, का7146

कार्य आ॰, श्र॰ ।

र्य सन्निकर्षः कारणम् इन्द्रियादि । यदि वा, कार्य
ज्ञानम्, कारणं सन्निकर्ष तयोश्च बुद्धिरध्यवसायिनी । एतदुक्तं भवति–सन्निक
र्षादिसद्भावेऽपि यावद् बुद्धिर्नोत्पद्यते ता7147

तावन्न तस्य श्र॰ ।

वत्त⁷¹⁴⁸

सन्निकर्षस्य ।

स्य तद⁷¹⁴⁹

सन्निकर्षबुद्ध्योर
न्वयव्यतिरेकयो ।

न्वयव्यतिरेकयोः त⁷¹⁵⁰

इन्द्रियसन्निकर्षयो सन्निकर्षज्ञानयोर्वा कार्यकारणभावस्य ।

त्कार्यकारणभावस्य
अन्यस्य वा न व्यवस्था, बुद्धिकल्पनावैफल्यप्रसङ्गात् । उत्पन्नायां तु तस्या7151

बुद्धौ ।

म् अन्यापे
क्षामन्तरेणैव तत्त्वव्यवस्थेति, अतः सैव⁷¹⁵²

बुद्धि ।

साधकतमत्वात् प्रमाणं न सन्निकर्षादि ।

विवृतिव्याख्यानम्–

कारिकां विवृण्वन्नाह– सन्निकर्ष इत्यादि । सन्निकर्ष आदिर्येषाम् अन्वयव्य
तिरेकादीनां ते तथोक्ताः, कारणान्तरात् इन्द्रियमनोलक्षणाद् उत्पन्न
या बुद्ध्या अध्यवसीयन्ते । न च नैव तैः सन्निकर्षादिभिर्बुद्धिः
अध्यवसीयते । कुत एतदित्याह– प्राग् इत्यादि । प्राक् बुद्ध्युत्पादात् पूर्वम् अनध्य
वसायात् सन्निकर्षादीनां बुद्धिविषयव्यवसायरहितत्वात् । तदनभ्युपगमे दूषणमाह–
अन्यथा इत्यादि । अन्यथा अन्येन प्रागध्यवसायप्रकारेण कै7153

यदि बुद्ध्युत्पादमन्तरेणापि सन्निकर्षादि अर्थपरिच्छेदक स्यात्तदा ।

मर्थक्याद् बुद्धेः
अन्वेषणम् । बुद्धेरिव अ⁷¹⁵⁴

अन्यपि आ॰ ।

न्यस्यापि सन्निकर्षादिभ्यः एव सिद्धेः । न चैवम्, अतो बुद्धे
रेव सर्वत्र साधकतमत्वात्प्रामाण्यमित्यभिप्रायः । यत्पुनरेत⁷¹⁵⁵

तच्चेद
प्रत्यक्ष चतुष्टयत्रयद्वयसन्निकर्षात्प्रवर्तते । तत्र बाह्ये रूपादौ विषये चतुष्टयसन्निकर्षाज्ज्ञानमुत्पद्यते
आत्मा मनसा सयुज्यते मन इन्द्रियेण इन्द्रियमर्थेनेति । सुखादौ तु त्रयसन्निकर्षाज्ज्ञानमुत्पद्यते तत्र
चक्षुरादिव्यापाराभावात् । आत्मनि तु योगिनो द्वयोरात्ममनसोरेव सयोगाज्ज्ञानमुपजायते तृतीयस्य
ग्राह्यस्य ग्राहकस्य तत्राभावात् । –न्यायम पृ॰ ७४ । उद्धृतमिदम्–प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ १४० ।

त्–आत्मा मनसा युज्यते,
[p. 665 ] मन इन्द्रियेण, इन्द्रियमर्थेन न्यायमं॰ पृ॰ ७४ इति तत्राह– आत्मन त्ममन इत्यादि ।
आत्मनो मनसा मनस इन्द्रियैः इन्द्रियाणामर्थेन । कथम्भूतानाम् ? अतीन्द्रियाणाम्
इन्द्रियातिक्रान्तानां यः सन्निकर्षः स दुरवबोधः ज्ञातुमशक्यः । अतः कथं केन
प्रकारेण त⁷¹⁵⁶

एतस्य ब॰ ।

स्य सन्निकर्षस्य विज्ञानोत्पत्तौ अङ्गीकरणम् ? इति एवं चिन्त्यम् । य⁷¹⁵⁷

य कुत– ब॰ ।

त्कुत⁷¹⁵⁸

सन्निकर्षादि न ज्ञानोत्पत्तिकारणं कुतश्चिदपि प्रमाणाज्ज्ञातुमशक्यत्वात् ।

श्चिज्ज्ञातुन्न शक्यते न तत् ज्ञानोत्पत्तौ कारणत्वेन प्रेक्षावता अङ्गीकर्त्तव्यम् यथा खर
विषाणम्, कुतश्चिदपि प्रमाणात् ज्ञातुन्न शक्यते च सन्निकर्षादिरिति । यथा चासौ
कुतश्चिदपि प्रमाणात् ज्ञातुमशक्यः तथा प्रत्यक्षपरिच्छेदे7159

पृ॰ २० ।

प्रपञ्चतः प्रतिपादितम् ।
भ⁷¹⁶⁰

नैयायिककल्पित ।

वत्कल्पितश्च आत्मा मन इन्द्रियमर्थश्च निरंशादिरूपो यथा नोपपद्यते तथा विषय
परिच्छेदे सप्रपञ्चं प्रपञ्चितम् । अतः कस्य केन सन्निकर्षः स्यात् ?

एवम् संशयादिवि7161

–चिदुत्पा– श्र॰, ब॰ ।

दुत्पादः इत्यादिना अर्थव्यतिरेके ज्ञानव्यतिरेकाभावं
प्रतिपाद्य साम्प्रतम् अर्थान्वयग्रहणाभावं दर्शयितुमाह– प्राग् इत्यादि । प्राक् पूर्व विज्ञानो
त्पत्तेः अर्थमनवबुद्ध्यमाना नैयायिकादयः कारणमकारणमेव वार्थं विज्ञानोत्पत्तेः कथम्
न कथञ्चिद् ब्रूयुः । एतदुक्तं भवति–यथा अग्निदर्शनानन्तरं धूमदर्शनं तथा यदि अर्थदर्श
नानन्तरं ज्ञानदर्शनं स्यात् तदा स्यादर्थकार्यं त⁷¹⁶²

ज्ञानम् ।

त्, न चैवमस्ति । ननु तदुत्पत्तेः पूर्वं ग्राहका
भावान्न तत्र⁷¹⁶³

अर्थे ।

कारणाकारणविभागप्रतिपत्तिः त⁷¹⁶⁴

ग्राहकभूतज्ञानस्योत्पत्तौ ।

दुत्पत्तौ तु भविष्यति, इत्यत्राह– उत्पन्नम्
इत्यादि । उत्पन्नं लब्धात्मलाभं हि स्फुटं विज्ञानम् अर्थस्य परिच्छेदकं न तत्कारण
तायाः । अधुना आलोकस्य ज्ञानकारणतां निराकुर्वन्नाह– आलोकोऽपि इत्यादि । न केव
लम् अर्थादिः, किन्तु आलोकोऽपि न कारणम् विज्ञानोत्पत्तेः इति सम्बन्धः । कुत एत
दित्याह–परिच्छेद्यत्वात् । प्रा7165

प्राक्साधि– आ॰ ।

क् प्रसाधितं दृष्टान्तमाह– अर्थवत् इति । अर्थ इव अर्थवत् ।

न⁷¹⁶⁶

आलोकका
रणतावादी बौद्ध, तथा च तद्ग्रन्थ–यथा इन्द्रियालोकमनस्काराः आत्मेन्द्रियमनस्कारा वा रूपज्ञानमेक
जनयन्ति –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ १ । ७५ ।

नु यद्यालोकः तदुत्पत्तेः कारणं न स्यात्तर्हि तदभा7167

आलोकाभावेऽपि ।

वेऽपि रूपज्ञानोत्पत्तिः
कुतो न स्यादित्याशङ्क्याह–

त⁷¹⁶⁸

वीक्षन्ते विशेषेण नीलादिरूपतया
पश्यन्ति । के ? ईक्षका चक्षुष्मन्तो जना । किम् ? तमोऽन्धकार पुद्गलपर्यायम् । किंविशिष्टम् ?
निरोधि प्रमेयान्तरतिरोधायकम् । पुनर्न वीक्षन्ते । किम् ? पर घटादिकम् । कथम्भूतम् ? वृतम्
आच्छादितम् । केन ? तमसा । तत कथमालोको ज्ञानकारण तदभावेऽपि तदुत्पत्तेरिति । अस्मिन्नर्थे
दृष्टान्तमाह–इव यथा कुड्यादिकमीक्षन्ते ईक्षका कुड्यादितिरोहित पुनर्घटादिक नेक्षन्ते तथा तमो
वीक्षन्ते तदावृत तु पर नेक्षन्ते इति । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ७७ । उद्धृतोऽयम् –सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰
१८७B । तमोनिरोधेघटादिक। –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५४४ ।

मो निरोधि वी7169

वीक्ष्यन्ते आ॰ ।

क्षन्ते तमसा नावृतं परम् ।

कुड्यादिकं न कुड्यादितिरोहितमिवेक्षकाः ॥ ५६ ॥

[p. 666 ]

विवृतिः–नहि तमः चक्षुर्ज्ञा7170

–ज्ञाने प्रति– ज॰ वि॰ ।

नप्रतिषेधकं तमोविज्ञानाभावप्रसङ्गात् । अन्यत्र
विज्ञानाभावहेतुरिति चेत्; आलोकोऽपि तमोविज्ञानाभावहेतुत्वात् तमोवदभाव
हेतुः स्यात् । अर्वाग्भागदर्शिनः परभागपरिच्छेदाभावात् तस्यापि ज्ञा7171

ज्ञानविरो– ई॰ वि॰ ।

ननिरोधित्वं
स्यात्तमोवत् । प्रत्यर्थमावरणविच्छेदापेक्षया ज्ञानस्य परिच्छेदकत्वात् । नावरणं
तिमिरादि परिच्छेद्यत्वादर्थवत् ।

कारिकार्थ–

तमः अन्धकारं वीक्षन्ते 7172

विशेषाबाध्य– श्र॰ ।

विशेषेण अवाध्यमानतया प्रस्फुटरूपतया वा
ईक्षन्ते पश्यन्ति जनाः । कथम्भूतं तत् ? इत्याह–निरोधि
प्रच्छादकम् । तथा च आलोकाभावेऽप्युपजायमानं त⁷¹⁷³

तमोज्ञानम् ।

ज्ज्ञानं कथं
तत्का7174

आलोककार्यम् ।

र्यं स्यात् ? य⁷¹⁷⁵

तमोज्ञान नालोककार्यम् आलोकाभावे
प्युपजायमानत्वात् ।

दभावेऽपि यदुपजायते न⁷¹⁷⁶

न तत्का– ब॰ ।

तत् तत्कार्यम् यथा चक्षुषोऽभावेऽप्युपजा
यमानं रसज्ञानं न तत्कार्यम्, आलोकाभावेऽप्युपजायते च अन्धकाररूपादिज्ञानमिति ।
अथ मतम्–आलोकस्य तज्ज्ञानाहेतुत्वे तमसि स्थितानां घटादीनां ग्रहणं स्यात्, तदयु
क्तम्, तस्य⁷¹⁷⁷

तमस ।

तन्निरोधित्वात् । एतदेवाह– तमसा इत्यादि । तमसा अन्धकारेण
आवृतं प्रच्छादितं परं घटादिकं न ईक्षन्ते7178

–न्ते कुङ्यादि– श्र॰ ।

। अत्र दृष्टान्तमाह– कुङ्यादिकम्
इत्यादि । इव शब्दः यथाऽर्थे । यथा कुङ्यादिकं नेक्षन्ते ईक्षकाः । कथम्भूतम् ?
कुड्यादितिरोहितं परेण कुड्यादिना व्यवहितं तथा प्रकृतमिति ।

ज्ञानानुत्पत्तिव्यतिरेकेणनास्ति तमोऽर्थान्तरमिति शालिकनाथस्य, तेजोऽमावरूप एव तम इति यौगस्य च पूर्वपक्ष–

न⁷¹⁷⁹

शालिकनाथ ।

नु ज्ञा7180

य पुनर्निशि नीलिमेवाव
लोक्यते नासौ नभसः । कस्य तर्हि ? न कस्यचित् । कथ पुनर्गुणो न कस्यचित् ? सत्यम्, गुण
एवायमप्रसिद्ध । ननु प्रतीतिबलेन सिद्ध एव । सिद्ध्येद्यदि प्रसिद्धिरेव सिद्ध्येत्, सा तु कारणाभा
वान्न सिद्धा । ननु चक्षुरेव कारणम्, न, आलोकोपकारानपेक्षस्य चक्षुषोऽप्रकाशकत्वात्, तेन
अप्रतीतावेवाय प्रतीतिभ्रमो मन्दानाम् । अत एव दिवानुपलम्भ, अन्यथा सौरीभि भाभिरनुगृहीत
चक्षुः स्फुटतर व्योम्नि नीलिमान प्रकाशयेत् । तमसो निष्पत्त्यनवकॢप्ते, रूपवत्त्वेन हि तमो द्रव्य
स्यात्, तच्चानेकद्रव्यारब्ध सच्चाक्षुष भवेत । न च द्रव्याणि सन्ति, सन्ति चेद्दिवाप्यारभेरन् ।
अन्धानामिव नीलिमाभिमानो नभस एवेत्युक्तम् । –प्रक॰ प॰ पृ॰ १४३ । तमो नाम द्रव्यान्तर न
भवति, अन्धानामिव केवल नीलिमाभिमान । –तन्त्ररह॰ पृ॰ २१ ।

नानुत्पत्ति7181

–त्तिपरेण ब॰ ।

व्यतिरेकेण अपरस्य तमसोऽसंभवात् कस्य त⁷¹⁸²

घटादितिरोधायकत्वम् ।

न्निरोधित्वं
स्यात् ? नहि असत् कस्यचिन्निरोधकन्नाम अश्वविषाणादेरपि तत्प्रस
ङ्गात् ? न च त⁷¹⁸³

ज्ञानानुत्पत्ति ।

दनुत्पत्तिव्यतिरेकेण अन्यस्यास्य⁷¹⁸⁴

तमस ।

असंभवोऽसिद्धः,
सालोकेऽपि गर्भगृहादिप्रदेशे बहिर्देशादागतस्य प्रतिपत्तुः असत्य
प्यन्धकारे ज्ञानानुत्पत्तौ तमःप्रतीत्युपलब्धेः । द्रव्यान्तरत्वे त्वस्य⁷¹⁸⁵

तमस ।

चक्षुषः त⁷¹⁸⁶

तम प्रकाशने ।

त्प्रकाशने आलोकानपेक्षा न स्यात् । आलोकमेव हि
[p. 667 ] चक्षुः आलोकनिरपेक्षं प्रकाशयति7187

ति तद्द्रव्या– श्र॰ ।

न द्रव्यान्तरम् । ननु तम⁷¹⁸⁸

त्रुटिताया पू॰ प्रतौ तमसोऽद्रव्या– अयमेव पाठो भाति ।

सो ऽद्रव्यान्तरत्वे
छायायाश्छत्रादेरर्थान्तरभूतायाः प्रतीतिर्न स्यात् । अस्ति चास्याः7189

छायायाः ।

तथा7190

छत्राद्
भिन्नाया ।

भूतायाः प्रतीतिः
ततो बीजादट्कुरवत् त⁷¹⁹¹

छत्रात् ।

तोऽसौ7192

छाया ।

द्रव्यान्तरं सिद्धा । तथाभूता चासौ7193

छाया ।

सिद्ध्यन्ती
तमसो द्रव्यान्तरत्वं साधयतीति, तदसमीचीनम्; आ⁷¹⁹⁴

यच्चेदमुच्यते छायैव तम सा चलत्वा
चलत्वमहत्त्वामहत्त्वदूरत्वासन्नत्वादिगुणयोगिनी वस्तुभूतेति; तदिदमप्यसारम्; अनवकॢप्तेरेव । यच्च
लाचलत्वादिकमुपन्यस्त तदपि स्थूलदर्शितया । तथाहि–आलोकेऽपवारिते छायाप्यपेयते । ततोऽपवारिता
लोकभूभागादिभावव्यतिरेकिणी न रूपावन्तरवच्छाया दृश्यते । तेन मन्यामहे व्यपवारितालोकभूभागा
दिकमेव छायेति । –प्रक॰ प॰ पृ॰ १४४ । अपवारितालोक केवल भूभागादिकमेव छाया । –तन्त्ररह॰
पृ॰ २१ । आलोकज्ञानाभाव इति प्राभाकरैकदेशिनः । –सर्वद॰ पृ॰ २२९ ।

लोकाभावरूपतया अस्या द्रव्या
न्तरत्वासंभवेऽपि विभ्रमवशात् त⁷¹⁹⁵

छायायाम् ।

त्र त⁷¹⁹⁶

छत्रादर्थान्तरत्वप्रतीते ।

त्प्रतीतेरुपपत्तेः । तथाहि7197

हि येन प्रदे– ब॰ ।

–येन येन प्रदेशान्तरेण
छत्राद्यावारकद्रव्यप्रतिबद्धं तेजो न संयुज्यते तत्र तत्र छाया प्रतीयते, प्रतिबन्धकस्य
आतपत्रादेरपाये तु स्वरूपेण आलोकः प्रतीयते, इत्यालोकाभाव एव छाया7198

द्रव्यगुणकर्मनिष्पत्तिवैधर्म्यादभावस्तम । –वैशे॰ सू॰ ५ । २ । १९ ।
उद्भूतरूपवद्यावत्तेज ससर्गाभावस्तम् । –वैशे॰ उप॰ ५ । २ । २० ।

। द्रव्यान्त
रत्वे तु तस्यास्तद⁷¹⁹⁹

छत्राद्यपायेऽपि ।

पायेऽपि आलोकेन सहावस्थितायाः प्रतीतिः स्यात् । न हि जातु किञ्चि
द्द्रव्यं द्रव्यान्तरेण सहानवस्थायि प्रतीतम् ।

एतेन छाया द्रव्यान्तरं देशाद्देशान्तरप्राप्तिमत्त्वेन क्रियावत्त्वात् इत्येतत् प्रत्या
ख्यातम्; तथाहि–य⁷²⁰⁰

तेजसो द्रव्यान्तरेणावरणाच्च । –वैशे॰ सू॰ ५ । २ । २० । द्रव्य छाया गतिमत्त्वादिति हेतुः साध्येना
विशिष्टसाध्य तावदेतत्–किं पुरुषवच्छायापि गच्छति, आहोस्वित् आवारकदव्ये ससर्पति आवरण
सन्तानादसन्निधिसन्तानोऽय तेजसो गृह्यते इति ? सर्पता खलु द्रव्येण यस्तेजोभाग आव्रियते तस्य तस्या
सन्निधिरेवावच्छिन्नो गृह्यते इति । –न्यायभा॰ १ । २ । ८ । आबारके द्रव्ये प्रसर्पति तेजसोऽसन्निधिवि
शिष्ट द्रव्यं यदुपलभ्यते तत्तु छायेत्युच्यते । –न्यायवा॰ १ । २ । ८ । भासामभावरूपत्वाच्छायाया । –
प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४६ । न तावच्छाया सामान्यविशेषसमवायान्तर्भूता; अनित्यत्वात्तस्या । नापि कर्म,
सयोगविभागासमवायिकारणत्वाभावात् । न गुणो द्रव्यासमवायात् । न मनोदिक्कालगुण, तद्गुणा
नामप्रत्यक्षत्वात् । नाप्यात्मगुण, बाह्येन्द्रियप्रत्यक्षत्वात् । नापि नभोनभस्वतोः, तद्गुणानामचाक्षुष
त्वात् । नापि तेजसः, तद्विरोधित्वात् तत्सहचरितगुणान्तरानुपलब्धेश्च । अत एव न पृथिवीपाथसोरपि ।
अपि च तद्गुणश्चाक्षुषो नालोकमन्तरेण शक्यग्रह, छाया तु तमन्तरेण गृह्यते तस्मिस्तु सति न गृह्यत
इति दुर्घटम् । नापि द्रव्यम्, तद्धि पृथिव्यादीनामन्यतममेव भवेदन्यद्वा दशमम् । न तावदन्यतमम्, तद्
गुणानामनुपलब्धे । नाप्यन्यद्रूपवदिति युज्यते । तस्याद्रव्यस्य प्रत्यक्षत्वानुपपत्ते, अस्पर्शवत्त्वादनारम्भ
कत्वेनानेकद्रव्यत्वाभावात् । तस्मादभाव एव छाया न तु सतीति सिद्धम् । –न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ ३४५ ।
प्रश॰ किर॰ पृ॰ १९ । श्रीधरस्तु आरोपितरूपविशेषात्मकं तम स्वीकरोति । तस्माद्रूपविशेषोऽयमत्यन्त
तेजोऽभावे सति सर्वत समारोपितस्तम इति प्रतीयते । दिवा चोर्ध्व नयनगोलकस्य नीलिमावभास इति[p. n668 ]
वक्ष्याम । यदा तु नियतदेशाधिकरणो भासामभावस्तदा तद्देशसमारोपिते नीलिम्नि छायेत्यवगम । अत
एव दीर्घा ह्रस्वा महती अल्पीयसी छायेत्यभिमान तद्देशव्यापिन नीलिम्न प्रतीते । –प्रश॰ कन्द॰ पृ॰
९ । तथाहि–यत्र यत्र वारकद्रव्येण तेजस सन्निधिर्निषिध्यते तत्र तत्र छायेति व्यवहार । वारकद्रव्यग
ताञ्च क्रियाम् आतपाभावे समारोप्य प्रतिपद्यते छाया गच्छतीति, अन्यथा वारकद्रव्यगत क्रियापेक्षित्वं
न स्यात् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४७ । यत्तु तेज प्रतिरोधि द्रव्य तद्यथा यथा सञ्चरति तथा तथाऽऽलोक
प्रतिमुच्यते प्रतिरुध्यते चेति चलतीव छाया प्रतिभाति, अन्यथा शरीरेऽपि चलति किमिति छायाऽपि
चलेत् हेत्वभावात् । –प्रक॰ प॰ पृ॰ १४४ ।

त्र यत्र आतपत्राद्यावारकद्रव्येण तेजसः सन्निकर्षः प्र⁷²⁰¹

प्रतिषेध्यते आ॰ ।

तिषिध्यते
[p. 668 ] तत्र तत्र अन्याऽन्या छायोपलभ्यते, न पुनः पूर्वदेशोपलब्धा अन्यत्र देशे, इति
आवारकद्रव्यगतं कर्म तत्रा7202

तेजोऽभावे ।

ध्यारोप्य प्रतिपत्ता छाया गच्छति इति प्रतिपद्यते, यथा
अश्वाद्यारूढः स्वगतं कर्म वृक्षेऽध्यारोप्य वृक्षः आगच्छति इति7203

प्रतिपद्यते इति शेष ।

। देशान्तरप्राप्ति
श्चास्याः7204

छायाया ।

देशान्तरेण संयोगः, समवायो वा ? य⁷²⁰⁵

यच्चेद देशान्तरप्रा
प्तिमत्त्व तत्कि देशान्तरेण सयोग, तस्यापि साध्यत्वात् । तथाहि–द्रव्यत्वसिद्धौ सयोग सिद्ध्यति,
सयोगात् द्रव्यत्वमिति इतरेतराश्रयत्व स्यात् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४७ ।

दि संयोगः, अन्योन्याश्रयः–तद्द्रव्य
त्वसिद्धौ हि संयोगसिद्धिः, तत्सिद्धौ च तद्द्रव्यत्वसिद्धिरिति । अ⁷²⁰⁶

अथ देशान्तरप्राप्ति
समवाय, सोऽप्यसिद्ध । न ह्येकत्र समेवत अन्यत्र समवैति । छाया त्वेकत्र सम्बद्धोपलब्धा पुनर्देशान्त
रेप्युपलभ्यते । न च क्रियावत्त्व देशान्तरसमवायात् सिद्ध्यति तस्याप्ययुतसिद्धेष्वेव भावादिति । –
प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४७ ।

थ समवायः, तद
प्यनुपपन्नम्, एकत्र समवेतस्य द्रव्यस्य अन्यत्र समवायाऽसंभवादिति ।

तमश्छाययो पुद्गलद्रव्यत्वसिद्धिः–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्त⁷²⁰⁷

पृ॰ ६६६ प॰ १६ ।

म्–ज्ञानानुत्पत्तिव्यतिरेकेण नापरं तमः इत्यादि,
तदसमीक्षिताभिधानम्, प्र⁷²⁰⁸

तुलना–अत एव नालोकज्ञानाभाव; अभावस्य
प्रतियोगिग्राहकेन्द्रियग्राह्यत्वनियमेन मानसत्वप्रसङ्गात् । –सर्वद॰ पृ॰ २३० । न चाप्रतीतावेव प्रती
तिभ्रम, तद्व्यवहारस्य तत्प्रतीतिमन्तरेणानुपपत्तेः । –चित्सु॰ पृ॰ २९ ।

तीतिविरोधात् । सुप्रसिद्धा हि आलोक
तम⁷²⁰⁹

–सो स्वरू– आ॰ ।

सोः स्वस्वरूपेण अन्योन्यविलक्षणयोः प्रतिप्राणि प्रत्यक्षतो विल
क्षणा प्रतीतिः । न च विषयवैलक्षण्यव्यतिरेकेण प्रतीतेर्वैलक्षण्यं युक्तम्,
पुरु7210

पुरुषाद्वैत– ब॰ ।

षाद्यद्वैतसिद्धिप्रसङ्गतो भेदवादोच्छेदप्रसक्तेः । तमनिच्छता प्रतीतिवैलक्षण्यं विषय
वैलक्षण्यपूर्वकं प्रतिपत्तव्यम् । प्रयोगः–त⁷²¹¹

आलोकतमसो
प्रतिभासभेद ।

त्प्रतीतिवैलक्षण्यं विषयवैलक्षण्यपूर्वकं तत्त्वात्
घटपटादिप्रतीतिवैलक्षण्यवत् । भा7212

नैयायिकवैशेषिकादय ।

वाभावरूपविषयवैलक्षण्यपूर्वकत्वेन आलोकतमः
प्रतीतेरिष्टत्वात् सिद्धसाध्यता, इत्यप्यविचारितरमणीयम्, तमसो रू7213

कृष्णरूपशीतस्पर्शचलनादिक्रियाशालित्वेन ।

पादिमत्त्वेन आलो
कवद् अभावरूपत्वानुपत्तेः । तद्रू7214

अभावरूपत्वे वा ।

पत्वे वा रूपादिमत्त्वविरोधात् । 7215

तमो न रूपादिमत् अभावरूपत्वात् ।

योऽभावो नासौ
रूपादिमान् यथा घटाद्यभावः, आलोकाभावरूपतयेष्टञ्च तम इति । न चास्य रूपादि
मत्त्वमसिद्धम्, आलोकवत् त⁷²¹⁶

तमस्यपि ।

त्रापि तत्सद्भावप्रतीतेः । यथैव हि आलोके भा7217

भासुररूपं श्र॰ ।

सुरं रूपम्
[p. 669 ] उष्णस्पर्शश्च लोके प्रसिद्धः तथा छायादितमसि कृष्णं रूपं शीतस्पर्श इति । ततो द्र⁷²¹⁸

जैना हि तमः पुद्गलद्रव्यात्मक स्वीकुर्वन्ति, तथाहि–गोयमा दिया सुभा पोग्गला सुभे
पोग्गलपरिणामे, रातिं असुभा पोग्गला असुभ पोग्गलपरिणामे । –भगवतीसू॰ ५ । ९ । २२४ । सद्दध
यारौज्जोओ पहा छायातवे इ वा । वण्णरसगधफासा पुग्गलाण तु लक्खणम् ॥ –उत्तरा॰ २८ । १२ ।
नवतत्त्व॰ गा॰ ९ । शब्दबन्धसौक्ष्म्यस्थौल्यसस्थानभेदतमश्छायातपोद्योतवन्तश्च । –तत्त्वार्थसू॰ ५ । २४ ।
सद्दो बन्धो सुहुमो थूलो सठाण भेद तम छाया । उज्जोदादवसहिया पुग्गलदव्वस्स पज्जाया । –द्रव्यसं॰
गा॰ १६ । वैयाकरणास्तम अणुरूप स्वीकुर्वन्ति–अणवः सर्वशक्तित्वाद् भेदससर्गवृत्तय । छायातपतम
शब्दभावेन परिणामिन । –वाक्यप॰ १ । १११ । अन्यान्यपि तमसो द्रव्यरूपतामुररीकुर्वन्ति मतान्त
राणि–तमोदर्शन तु भूच्छायादर्शनम् । कतमत्पुनर्द्रव्यादीना तम ? ननु द्रव्यमेव कालिमगुणशालित्वात्
स्पन्दवत्त्वाच्च । तथाहि–कालिमैवास्य रूपमुपलभ्यते अप्तेजसोरिव श्वेतिमा । एवं संख्याप्येकत्वादिका,
परिमाण तच्चतुर्विध पृथिव्याद्यणूनामिव तमोऽणूनामप्यनुमानात्, पृथक्त्वसयोगविभागपरत्वापरत्वस
स्काराश्च । पञ्चविधमपि कर्म अध्यक्षमीक्षते । यथाहात्र भवान्वार्तिककार–ननु नाभावमात्रस्य तमस्त्वं
वृद्धसम्मतम् । छायाया कार्ष्ण्यमित्येव पुराणे भूगुणश्रुतेः ॥ भूगुणस्य कार्ष्ण्यस्य छायाया द्रव्यान्तरश्रुते
रित्यर्थ । दूरासन्नप्रदीपादिदेहचेष्टानुसारिणी । आसन्नदूरदीपादिमहदल्पचलाऽचला । देहानुवर्तिनी
छाया न वस्तुत्वाद्विना भवेत् ॥ इति । न च पृथिव्यादीमनान्यतमम्तस्मात्प्रत्यक्षसिद्धमसति बाधके
द्रव्यान्तरमेकादश तमो नवगुण चेति सिद्धम् । नादृष्टौ दर्शन छाया नचाऽभावोऽस्मृतौ गते । रूपादुपा
यसद्भावात् द्रव्य द्रव्यान्तरानुगम् । –विधिवि॰ टी॰ पृ॰ ७६–७९ । किमिद तमो नाम ?
द्रव्यगुणकर्मनिष्पत्तिवैधर्म्याद् भाभावस्तम इति काश्यपीयाः, तथा तु नीलबुद्धिर्निर्निमित्ता स्यात् अभा
वस्य नीलिमाभावात् । न चासतो नीलिम्न किञ्चिद् ग्राहक स्मारक वाऽस्ति । आलोकादर्शनमात्रेण
तु तद्भ्रमो भवस्तच्छून्यभागेऽपि स्यात्, अतो द्रव्यान्तरमिद वायुबन्नीलिमगुणम्, वायुस्वरूप स्पर्शवान्
इदञ्चाऽस्पर्शं रूपवदित्येतावान्विशेष । अथवा, य एते पार्थिवास्त्रसरेणवो वातायनविवरेषु दृश्यमाना
सर्वतो भ्रमन्ति तेषा ये नीलगुणका तद्गतमिद नीलरूप गृह्यमाण गुणान्तराणा द्रव्यान्तराणाञ्च
तदन्तरालस्य च अग्रहणाद् व्याप्ताखिलब्रह्माण्डवच्चकास्ति । नीलरूपग्रहणे चालोकापेक्षा नास्तीति
दर्शनबलादभ्युपगम्यते । –मी॰ श्लो॰ न्यायर॰ पृ॰ ७४० । तमालश्यामलज्ञाने निर्बाधे जाग्रति स्फुटे ।
द्रव्यान्तर तम कस्मादकस्मादपलप्यते ॥ –चित्सु॰ पृ॰ २८ । अस्पर्शवत्त्वे सति रूपवत्तम । तच्च
नेत्रेन्द्रियमात्रग्राह्यमालोकाभावप्रकाश्य कृष्णरूपम् । कलायकोमलच्छाय दर्शनीय भृश दृशाम् । तमः
कृष्ण विजानीयादागमप्रतिपादितम् ॥ गुणकर्मादिसद्भावादस्तीति प्रतिभासत । प्रतियोग्यस्मृतेश्चैव
भावरूप ध्रुव तम । –मानमेयो॰ पृ॰ १५९ ।

व्यं
तमः गुणवत्त्वात्, यद् यद् गुणवत् तत्तद् द्रव्यम् यथा आलोकादि, गुणवच्च तम इति ।
न केवलं छा7219

छायादौ लोक आ॰ ।

यादेर्लोक एव गुणवत्त्वं प्रसिद्धम्, अपि तु वैद्यकशास्त्रेऽपि । तदुक्तम्–

आ⁷²²⁰

आतप कटुको रूक्षः स्वेदमूर्च्छातृषावह । दाहवैवर्ण्य
जननो नेत्ररोगप्रकोपन ॥ छाया दाहश्रमस्वेदहरा मधुरशीतला । ज्योत्स्ना कषायमधुरा दाहासृक्पित्त
नाशिनी । तमो भयावह तिक्त दृष्टितेजोविरोधनम् । –राजव॰ ५ । २२ । आतप त्रिदोषशमनी
ज्योत्स्ना सर्वव्याधिकर तम –राजनिघ॰ । उद्धृतोऽयम्–आतप कटुको रूक्ष छाया मधुरशीतला ।
–प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४६ । स्या॰ र॰ पृ॰ ८५५ । छाया मधुरशीतला –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६७२ ।

तपः कटुको रूक्षः छाया मधुरशीतला ।

कषायमधुरा ज्योत्स्ना सर्वव्याधिहरं करं तमः ॥ राजनि॰

[p. 670 ]

अथ मत⁷²²¹

यच्चेदमागमात् माधुर्यं शैत्य वा छायाया, तदप्युपचारात् । ये हि मधुरद्रव्यस्य शीत
द्रव्यस्य वा गुणा ते छायाससेवनाद् भवन्तीति तत्कार्यकर्तृत्वेन तथोक्त । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४७ ।

म्–औपचारिकस्त⁷²²²

छायादौ ।

त्र माधुर्यादिगुणो मुख्ये बाधकसद्भावात् । तथाहि–
रसनेन्द्रियव्यापाराद् यथा क्षीरादिषु माधुर्यप्रतिपत्तिः न तथा छायायाम् । तस्मात्
मधुरादिद्रव्यनिषेवणाद् यौ गुणदोषौ दृष्टौ छायानिषेवणादपि तावेव इति वैद्यकशास्त्र
तात्पर्यम्, अतोऽसिद्धं गुणवत्त्वं छायादेः, इत्यप्यनल्पतमोविलसितम्, त⁷²²³

छायादौ माधुर्यादे । तुलना–छायापि शिशिरत्वादाप्यायकत्वाज्जलवातादिवत् ।
–तत्त्वार्थभा॰ व्या॰ पृ॰ ३६३ । मुख्यार्थबाधायामुपचारप्रवृत्ते, न चेयमत्रास्ति । –स्या॰ पृ॰ ८५६ ।

त्रास्य अबाध
बोधाधिरूढप्रतिभासतया औपचारिकत्वानुपपत्तेः । य⁷²²⁴

छायादौ माधुर्यादि नौपचारिकम् अबाधबोधाधिरूढप्रतिभासत्वात् ।

द्यत्र अबाधबोधाधिरूढतया
प्रतिभासते न तत्तत्रौपचारिकम् यथा तेजसि भासुरत्वादि, अबाधबोधाधिरूढतया
प्रतिभासते च छायाद्यन्धकारे शीतलत्वादिगुणसद्भाव इति । तथा7225

अबाधितप्रतिभास
विषयत्वेऽपि ।

विधस्याप्यस्य⁷²²⁶

माधुर्यादे ।

अ⁷²²⁷

छायादौ ।

त्रौ
पचारिकत्वे ज्यो7228

तुलना–तत्तेजस्यपि समानम् । –सन्मति॰
टी॰ पृ॰ ६७२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ८५६ ।

स्नाऽऽतपयोरपि मुख्यतो गुणसिद्धिर्मा भूत्, कटुकत्वादिगुणानां
तत्राप्यौपचारिकत्वप्रसङ्गात्, प्रागुक्तवैद्यकग्रन्थप्रक्रियायाः तत्रापि कल्पयितुं सुशकत्वात् ।
ततः प्रतीतिं प्रमाणयता ज्योत्स्नादिवत् छायाद्यन्धकारेऽपि अनुपचरितगुणसद्भावसिद्धि
रभ्युपगन्तव्या, इति सिद्धमस्य गु7229

गुणत्वाद् ब॰ ।

णवत्त्वाद् द्र⁷²³⁰

तुलना–न च तमस पौदगलिकत्वमसिद्धम्,
चाक्षुषत्वाऽन्यथानुपपत्ते प्रदीपालोकवत् । रूपवत्त्वाच्च स्पर्शवत्त्वमपि प्रतीयते शीतस्पर्शप्रत्ययज
नकत्वात् । –स्या॰ मं॰ का॰ ५ । तम स्पर्शवत् रूपवत्त्वात् पृथिवीवत् । न च रूपवत्त्वमसिद्धम्,
अन्धकार कृष्णोऽयमिति कृष्णाकारप्रतिभासात् । –रत्नाकराव॰ पृ॰ ६९ ।

व्यत्वम् ।

यदप्युक्तम्–असत्यपि अन्धकारे गर्भगृहादौ ज्ञानानुत्पत्तौ तमः प्रतीयते
इत्यादि, तत्रापि सर्वथा ज्ञानानुत्पत्तिस्तत्प्रतीतिहेतुः7231

तम प्रतीतिका
रणम् ।

, तदन्तर्वर्त्तिपदार्थेषु वा ? प्रथमपक्षे
स्व⁷²³²

तुलना–किं पुनरन्धकारावस्थाया ज्ञान नास्ति ? तथा चेत्, कथमन्धकारप्रतीति
तदन्तरेणापि प्रतीतौ अन्यत्रापि ज्ञानकल्पनानर्थक्यम् । प्रतीयते ज्ञानं नास्तीति च स्ववचनविरोध
प्रतीतेरेव ज्ञानत्वात् । –प्रमेयक॰ पृ॰ २३८ ।

वचनविरोधः माता मे वन्ध्या इत्यादिवत् । न खलु सर्वथा ज्ञानानुत्पत्तिं वदतः
तमःप्रतीतिरविरुद्धा, त⁷²³³

तम प्रतीतौ ।

त्प्रतीतौ वा सर्वथा ज्ञानानुत्पत्तिरिति7234

अविरुद्धा इति शेष ।

। द्वितीयपक्षे तु प्रचुरतरा
लोकोपहतदृष्टिः प्रतिपत्ता तत्रस्था7235

अन्धकान्तर्वर्तिपटाद्यर्थान् ।

नर्थान् यथावत्प्रतिपत्तुमसमर्थः जलरूपतया मरीचिका
चक्रमिव आलोकमेव तमोरूपतया प्रतिपद्यते । न च मिथ्यातमःप्रतिभासेन अमि
थ्यातमःप्रतिभासस्य साम्यमापादयितुं युक्तम्, सत्यजलादिप्रतिभासस्यापि अस
त्यजलादिप्रतिभासेन साम्यापादनप्रसङ्गतो वस्तुव्यवस्थाभावप्रसङ्गात् ।

[p. 671 ]

किञ्च, ज्ञानानुत्पत्तिव्यतिरेकेण अपरस्य तमसोऽनभ्युपगमे विश⁷²³⁶

यद्येबमालोकस्याप्यभाव स्यात् विशदज्ञानव्यतिरेकेणान्यस्य अस्याप्यप्रतीते । तद्व्य
बहारस्तु लोके विशदज्ञानोत्पत्तिमात्रः । –प्रमेयक॰ पृ॰ २३८ ।

दज्ञानोत्पत्ति
व्यतिरेकेण अन्यस्य आलोकस्यापि अभ्युपगमो मा भूत् । असत्यपि हि आलोके बहला
न्धकारनिशीथिनीसमये नक्तञ्चराणाम् अञ्जना7237

–नादिसस्कृ– ब॰ ।

भिसंस्कृतचक्षुपाञ्च⁷²³⁸

पुरुषाणान् ।

प्रस्फुटज्ञानोत्पत्तौ सप्र
काशं स⁷²³⁹

सकलवस्तु श्र॰ ।

कलं वस्तु प्रकाशते । लोकप्रतीतिबाधा उभयत्र तुल्या । यथैव हि मध्याह्ने अति
तीव्रालोके बहिर्गन्तुमसमर्थाः इति लौकिकी प्रतीतिः तथा बहलान्धकारायां रात्रौ बहिर्गन्तुं
त्रस्ताः इत्यपि । ततो निर्बाधबोधाधिरूढप्रतिभासत्वेन आलोकद्रव्यस्य वास्तवत्वाभ्युपगमे
तमोद्रव्यस्यापि तदभ्युपगन्तव्यं विशेषाभावात् ।

तथा, द्र⁷²⁴⁰

तुलना–
तमस्तावत्पुद्गलपरिणाम दृष्टिप्रतिबन्धकारित्वात् कुड्यादिवत्, आवारकत्वात् पटादिवत् । –तत्वार्थ
भा॰ व्या॰ पृ॰ ३६३ । तमो भावरूप घटाद्यावारकत्वात् काण्डपटादिवत् । नचास्य घटाद्यावारकत्व
मसिद्धम्, विषयाभिमुखप्रवर्तमाननयनव्यापारनिरोधित्वात्तद्वदेवेत्यतस्तत्सिद्धेः । –स्या॰ र॰ पृ॰ ८५१ ।

व्यं छायाद्यन्धकारः घटाद्यावारकत्वात् काण्डपटादिवत् । ग⁷²⁴¹

छाया द्रव्यं क्रियावत्त्वात् कुभ्भवत् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ८५३ ।

तिमत्त्वा
च्चासौ वाणादिवत् द्रव्यम् । न च गतिमत्त्वमसिद्धम्; वेगेन छाया गच्छति शनै
श्छाया गच्छति इति प्रतिप्राणि प्रसिद्धप्रतीतितः तस्याः7242

छायायाः ।

त⁷²⁴³

गतिमत्त्व ।

त्प्रसिद्धेः । अ⁷²⁴⁴

अनुमानावसेयमपि तथाहि–गतिमती छाया देशाद्देशान्तरप्राप्तिमत्त्वान्मैत्रवदिति । –स्या॰
र॰ पृ॰ ८५३ ।

नुमानाच्च;
तथाहि–गतिमती छाया देशाद्देशान्तरप्राप्तिमत्त्वात् वाणादिवत् ।

यदप्यभिहितम्7245

पृ॰ ६६८ प॰ ३ ।

–देशान्तरप्राप्तिः देशान्तरेण संयोगः समवायो वा इत्यादि; तत्र⁷²⁴⁶

यतोऽत्र छायाया देशान्तरेण प्राप्ति सयोगोऽभि
धीयते । यत्र वास्येतरेतराश्रयोद्भावन तदनुसन्धानशून्यतावशात् । न हि देशान्तरप्राप्तिमत्त्वाद् द्रव्यत्व
प्रसाधयितुमुद्यता स्म, किन्तु गतिमत्त्व तस्मात्तु द्रव्यत्वमिति । –स्या॰ र॰ पृ॰ ८५४ ।

देशान्तरेण अस्याः प्राप्तिः सम्बन्धोऽभिप्रेतः, स⁷²⁴⁷

सम्बन्ध ।

च संयोग एव पर्यवस्यति । न चैवम
न्योन्याश्रयत्वम्; अ⁷²⁴⁸

देशान्तरप्राप्तिरूपसयोगात् ।

तश्छायाया द्रव्यत्वाऽप्रसाधनात् । देशान्तरप्राप्तितो हि तस्या गति
मत्त्वं प्रसाध्यते, तस्मा7249

गतिमत्त्वाच्च ।

च्च द्र⁷²⁵⁰

द्रव्यमिति ब॰ ।

व्यत्वमिति । न⁷²⁵¹

नन्वेवमपि महत्तरे
चक्रकसकटे यूय पतिता । तथाहि–देशान्तरसयोगात् क्रियावत्त्वम्, क्रियावत्त्वात् द्रव्यत्वम्, द्रव्यत्वात्
देशान्तरसयोगवत्त्वमिति; उत्स्वप्नायितमेतत्, देशान्तरप्राप्ते प्रत्यक्ष एव छायाया प्रसिद्धस्वरूप
त्वात् । यदि हि द्रव्यत्वसिद्ध्या देशान्तरप्राप्ति प्रसाध्येन तदा स्यात्तद्दूपणम् । प्रत्यक्षेणेति सिद्धेन
देशान्तरप्राप्तिमत्त्वेन सिद्धात् क्रियावत्त्वात्सिद्ध छायाया द्रव्यत्वम् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ८५५ ।

चैवं चक्रकप्रसक्तिरित्यभिधातव्यम्; तत्प्राप्तेः
प्रत्यक्षत एव प्रसिद्धस्वरूपत्वात् । यदि हि द्रव्यत्वसिद्ध्या त⁷²⁵²

देशान्तरप्राप्ति ।

त्प्राप्तिः प्र⁷²⁵³

प्रसाध्यते आ॰ ।

साध्येत ततश्च
गतिमत्त्वं तदा स्याच्चक्रकम् । कथमन्यथा गतिमान् आदित्यो देशान्तर प्राप्ति प्ताप्ति मत्त्वात्
इत्यादावपि इतरेतराश्रयादिदोषानुषङ्गो न स्यात् ?

[p. 672 ]

यच्चान्यदुक्तम्7254

पृ॰ ६६८ प॰ २ ।

–आवारकद्रव्यगतं कर्म छायायामध्यारोप्य छाया गच्छति इति
प्रतिपद्यते इत्यादि, तदप्यपेशलम्, छायाया अ⁷²⁵⁵

असत्यत्वे ब॰ ।

सत्त्वे त⁷²⁵⁶

छायायाम् ।

त्र आवारकद्रव्यगताया गतेरा
रोपानुपपत्तेः । सत्येव हि वृक्षादौ अश्वाद्यारूढ पुरुषः7257

–ष कर्म आ॰, ब॰ ।

स्वगत कर्म तत्र⁷²⁵⁸

वृक्षादौ ।

अध्यारोपयति
नासति इति, अतः तद⁷²⁵⁹

आवारकद्रव्यगतगत्यारोपा
न्यथानुपपत्तेः ।

ध्यारोपान्यथानुपपत्तेः छायाया वास्तव सत्त्व सिद्धम् । प्रयोगः–
छा7260

भावरूपा छाया अध्यारोप्यमाणगतित्वात् वृक्षवत् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ८५४ ।

या परमार्थसती अध्यारोप्यमाणगतित्वात्, यद् अध्यारोप्यमाणगति तत् परमार्थसत्
यथा वृक्षादि, अध्यारोप्यमाणगतिश्च छाया इति । तन्न ज्ञानानुत्पत्तिमात्र तमः ।

विवृतिव्याख्यानम्–

ननु सिद्धस्यापि द्रव्यान्तरभूतस्य त⁷²⁶¹

तमो दृष्टिप्रतिबन्धिकारणं प्रकाशविरोधि । –सर्वार्थसि॰, राजवा॰, तत्त्वार्थभा॰ व्या॰ ५ । २४ ।

मसः चक्षुर्7262

–ज्ञानाप्रति– श्र॰ ।

ज्ञानप्रतिबन्धकत्वादयुक्तमुक्तम्–
तमो निरोधि वीक्षन्ते इत्यादि, तदसाप्रतम्, यतः त⁷²⁶³

तम ।

त्किं
स्वात्मनि त⁷²⁶⁴

ज्ञानप्रतिबन्धकम् ।

त्प्रतिबन्धकम्, अन्यत्र वा ? तत्राद्यपक्षे– नहि इत्यादिना
दूषणमाह–नहि नैव तमः चक्षुर्ज्ञानप्रतिषेधकं स्वात्मनि इत्यध्याहारः । कुत एंतदि
त्याह । तमोविज्ञानाभावप्रसङ्गात्, अस्ति च तज्ज्ञानम्, अतो न तत् त⁷²⁶⁵

स्वात्मनि ज्ञानप्रतिषेधकम् ।

त्प्रतिषेधकम् ।
प्रयोगः–य⁷²⁶⁶

तमो न स्वचाक्षुष
ज्ञानप्रतिरोधकम् चाक्षुषज्ञानविषयत्वात् ।

द् यज्ज्ञानस्य विषयो न तत् स्वात्मनि तज्ज्ञानस्य प्रतिषधकम् यथा काण्डप
टादि, चक्षुर्ज्ञानस्य विषयश्च तम इति । अथ अन्यत्र घटादौ न स्वात्मनि, त⁷²⁶⁷

तम ।

त्
तद्विज्ञानाभावहेतुरिति चेत्; तर्हि आ⁷²⁶⁸

आलोकेऽपि श्र॰ ।

लोकोऽपि तमोविज्ञानाभावहेतुत्वात् तमोव
दभावहेतुः स्यात् । चक्षुर्विज्ञानस्य अभावः अनुत्पत्तिः उत्पन्नस्य वा प्रध्वंसः, तस्य
हेतुः कारणं स्याद् भवेत् । तथा7269

तुलना–प्रदीपस्य च घटरूपव्यवधाय
कतमोऽपनेतृत्वे 'तैजसं चक्षू रूपादीनां मध्ये रूपस्यैव प्रकाशकत्वात् प्रदीपवदिति साधनविकलत्वात्
दृष्टान्तस्य निरस्तं द्रष्टव्यम् । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५४४ ।

च तैजस चक्षू रूपादीना मध्ये रूपस्यैव प्रकाशकत्वाद्
आलोकवत् इत्य⁷²⁷⁰

न्यायकु॰ पृ॰ ७६ टि॰ २ ।

त्र प्रयोगे सा7271

आलोको हि न तमसो रूपस्य प्रकाशक अत स रूपादीना मध्ये रूपस्यैव प्रकाशकत्वात्
इति साधनशून्य ।

धनविकलो दृष्टान्तः । अथ आलोकः त⁷²⁷²

तमोज्ञाना– आ॰ ।

मोविज्ञानाभावहेतुः
स्व⁷²⁷³

स्वस्य आलोकस्य रूपम् भासुराख्यम् ।

रूप–घटा7274

घटादिज्ञानाहेतु आ॰, ब॰ ।

दिविषयज्ञानहेतुश्चेष्यते, तर्हि तमोऽपि घटादिविषयज्ञानाऽहेतुः स्व⁷²⁷⁵

तमोविषयक ।

विषय
विज्ञानहेतुश्चेष्यतामविशेषात् । अथ आलोके सत्येव केषा7276

अस्मदादीनाम् ।

ञ्चिद् रूपज्ञानोत्पत्तेः तदभावे
चानुत्पत्तेः अ⁷²⁷⁷

आलोक ।

सौ त⁷²⁷⁸

रूपज्ञानहेतु ।

द्धेतुः, तर्हि तमसोऽप्यभावे केषा7279

केषाञ्चिज्ज्ञा– आ॰, ब॰ ।

ञ्चित्त⁷²⁸⁰

तमोज्ञान ।

ज्ज्ञानानुत्पत्तेः त⁷²⁸¹

तमसि ।

स्मिन् सत्येव
[p. 673 ] उत्पत्तेः त⁷²⁸²

तमोऽपि ।

दपि त⁷²⁸³

रूपज्ञानहेतुः ।

द्धेतुः स्यात् । तथा7284

तथा रूपा– श्र॰ ।

च रूपादीनां मध्ये रूपादीनां प्रकाशकत्वात् इत्ययं
हेतुः तमसाऽनैकान्तिकः, तस्याऽतैजसत्वेऽपि रू7285

स्वगतकृष्णरूप ।

पप्रकाशकत्वात् ।

पुनरपि तमसः7286

–सः स्वज्ञान– ब॰ ।

तज्ज्ञा7287

चक्षुर्ज्ञान ।

नप्रतिषेधकत्वे दूषणमाह– अर्वाग्भागदर्शिनः इत्यादि ।
अर्वाग्भागं पश्यतीत्येवं शीलस्य तद्दर्शिनः परभागपरिच्छेदाभावात् तस्यापि अ⁷²⁸⁸

अवाग्भाग– श्र॰ ।

र्वा
ग्भागस्यापि न केवलं तमस एव⁷²⁸⁹

एव विज्ञान– ब॰ ।

ज्ञान⁷²⁹⁰

–
नविरो– आ॰ ।

निरोधित्वं स्यात्, प्रक्रमात् चक्षुर्ज्ञाननिरोधित्वं
स्यात् इति मन्यते । अत्र दृष्टान्तमाह–तमोवत् । तमस इव तद्वदिति । तथा च तद्व⁷²⁹¹

परभा
गवत्, तमोवद्वा ।

द्
अर्वाग्भागस्याप्यदर्शनप्रसङ्गाद् असर्वदर्शिनोऽन्धतैव स्यात् । य⁷²⁹²

अर्वाग्भागो न चक्षुरिन्द्रियग्राह्यः चक्षुर्ज्ञाननिरोधित्वात् ।

च्चक्षुर्ज्ञाननिरोधि न
तत् त⁷²⁹³

तद्दर्शनग्राह्यं ब॰ ।

ज्ज्ञानग्राह्यम् यथा तमः, चक्षुर्ज्ञाननिरोधी च अर्वाग्भाग इति ।

ननु मा भूत् तम आवरणं तिमिरादि तु भविष्यति इत्यत्राह– प्रत्यर्थम्
इत्यादि । अर्थमर्थं प्रति प्रत्यर्थम्, आवरणस्य ज्ञानावरणीयकर्मणो यो विच्छेद
अभावः तदपेक्षया ज्ञानस्य परिच्छेदकत्वात् अर्थग्राहकत्वात् कारणात् नावरणं
ज्ञानस्य प्रच्छादकम् । किम् ? इत्याह–तिमिरादि । आदिशब्देन कामलादिपरिग्रहः ।
ज्ञानावरणीयं कर्मैव हि नियमेन त⁷²⁹⁴

ज्ञानप्रच्छा
दकम् ।

त्प्रच्छादकम्, त⁷²⁹⁵

ज्ञानावरणकर्मोदये सत्येव ।

स्मिन् सति ज्ञानस्य अर्थपरिच्छेद
कत्वाभावात्, न तिमिरादि तस्मिन् सत्यपि सत्यस्वप्ने रूपदर्शनसद्भावात् । इतश्च न
तदावरणमित्याह–परिच्छेद्यत्वात् । अत्र निदर्शनमाह– अर्थवत् इति । प्रयोगः–
य⁷²⁹⁶

तिमिरादि नावरणं परिच्छेद्यत्वात् ।

त्परिच्छेद्यं न तद् आवरणम् यथा अर्थः, परिच्छेद्यञ्च तिमिरादि इति । ननु तिमि
रादीनामनावरणत्वे यद्विज्ञानं स्वविषये विपर्यस्तं तत्सावरणम् यथा च⁷²⁹⁷

चक्षुर्ज्ञानं ब॰, श्र॰ ।

क्षुर्विज्ञानं द्विचन्द्रा
दिगोचरम्, तथाविधञ्च मिथ्यादृशां ज्ञानम् इत्याचार्यीयं वचः स्वाभ्यु
पगमविरुद्धं स्यादिति चेत्, न, अन्यथाभिप्रायात् । तमस्तिमिरादि वा अ⁷²⁹⁸

ज्ञाना
वरणकर्मोदय अदृष्टपदेन ग्राह्य ।

दृष्टकारणनिर
पेक्षमावरणं न भवति, तत्सापेक्षं तु भवत्येव इत्ययमाचार्यस्यामिप्रायः ।

ननु च आत्मनो ज्ञानस्वभावतया सवर्त्र स⁷²⁹⁹

सर्वदा सर्वार्थ– श्र॰ ।

र्वदा स⁷³⁰⁰

सर्वथा
ग्रहणस्व– ब॰ ।

र्वथा सर्वार्थग्रहणस्वभावत्वेन
अशेषज्ञत्वप्रसङ्गान्न किञ्चिदावरणकल्पनया इत्याशङ्कापनोदार्थमाह–

म⁷³⁰¹

यथा स्यात् । का ? मलविद्धमणिव्यक्ति मलै कालिम
रेखादिभि विद्ध स चासौ मणिश्च पद्मरागादि तस्य व्यक्ति तेज प्रादुर्भावः । कथम् ? अनेकप्रकारत
अनेके बहवः प्रकारा विशदाविशददूरादूरप्रकाश्यप्रकाशनविशेषाः तानाश्रित्य । तथा स्यात् । का ?[p. n674 ]
कर्मविद्धात्मविज्ञप्ति कर्माणि ज्ञानावरणादीनि तैराविद्ध सम्बद्धः स चासावात्मा च तस्य विज्ञप्ति
रर्थोपलब्धि । कथम् ? अनेकप्रकारत अनेके नानारूपा प्रत्यक्षेतरदूरासन्नार्थप्रतिभासनविशेषा
क्षयोपशमविशेषाश्च तानाश्रित्येत्यर्थ । तदावरणविशेषनिरासे तु सकलार्थविज्ञप्तिरात्मन उपपद्यते
एव ज्ञानस्वभावत्वात्तस्येति । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ७८ । उद्धृतोऽयम् –सिद्धिवि॰ टी॰ १९३A ।
आव॰ नि॰ मलय॰ पृ॰ १७ । नन्दि॰ मलय॰ पृ॰ ६६ । इष्टोप॰ टी॰ पृ॰ ३० । कर्मग्र॰ टी॰
पृ॰ ८ । तुलना–मलावृतमणेर्व्यक्तिर्यथाऽनेकविधेक्ष्यते । कर्मावृतात्मनस्तद्वद्योग्यता विविधा न
किम् । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १९१ ।

लविद्धमणिव्यक्तिर्यथाऽनेकप्रकारतः ।

कर्मविद्धात्मविज्ञप्तिस्तथाऽनेकप्रकारतः ॥ ५७ ॥

[p. 674 ]

विवृतिः–यथा7302

–स्वकर्म– ज॰ वि॰ ।

स्वं कर्मक्षयोपशमापेक्षिणी करणमनसी निमित्तं विज्ञानस्य
न बहिरर्थादयः । ना7303

द्रष्टव्यम् –पृ॰ ६४० टि॰ २ ।

ननुकृतान्वयव्यतिरेकं कारणं नाकारणं विषयः
इति बालिशगीतम्; तामसखगकुलानां तमसि सति रूपदर्शनम् आवरण
विच्छेदात्, तदविच्छेदात् आलोके सत्यपि संशयादिज्ञानसंभवात् । काचाद्युप
हतेन्द्रियाणां शंखादौ पीताद्याकारज्ञानोत्पत्तेः । मुमूर्षूणां यथासंभवम् अर्थे
सत्यपि विपरीतप्रतिपत्तिसद्भावात् नार्थादयः कारणं ज्ञानस्य इति स्थितम् ।

कारिकार्थ–

मलैर्विद्धः सम्बद्धो यो मणिः तस्य व्यक्तिः आविर्भावो यथा येन
वि7304

विषमोषयोग– ब॰, विश्लेषोपयोग– श्र॰ ।

श्रसोपयोगप्रकारेण अनेकप्रकारतः विशेदतरप्रकारम् एकदेश
साकल्यप्रकारं निकटदूरदेशवर्तिस्वप्रकाश्यप्रकाशनप्रकारम् । अन्यं
वा विषयापहारादिलक्षणमाश्रित्य, तथा तेन प्रकारेण कर्मभिः ज्ञानावरणीयादिभिः
वि7305

विरुद्धस्य आ॰ ।

द्धस्य प्रच्छादितस्य आत्मनो जीवस्य विज्ञप्तिः अर्थप्रकाशकत्वलक्षणा अनेक
प्रकारतः इन्द्रिया7306

–न्द्रियायप्रका– श्र॰ ।

ऽनिन्द्रियाऽतीन्द्रियप्रकारम् सकलविकलसन्निकृष्टविप्रकृष्टार्थप्रकाशन
प्रकारम् स्वपररूपोद्योतनप्रकारम् प्रत्यक्षेतरत्वप्रकारं वा आश्रित्य भवति । न⁷³⁰⁷

सौगतचार्वाकौ ।

नु
पूर्वोत्तरज्ञानक्षणव्यतिरिक्तः, कायाकारपरिणतभूतचतुष्टयव्यतिरिक्तो वा न कश्चिदात्मा
ऽस्ति तत्कस्य अनेकप्रकारतो विज्ञप्तिः स्यादिति सौगत-चार्वाकौ, तौ च प्रतिपादित
विस्मरणशीलौ, सन्ताननिषेधावस⁷³⁰⁸

पृ॰ ९ ।

रे हि पूर्वोत्तरज्ञानक्षणव्यतिरिक्तः अनादिनिधनः
प्रतिपादितः प्रमाता, चार्वाकमतपरीक्षायाञ्च⁷³⁰⁹

पृ॰ ३४३ ।

कायाकारपरिणतभूतचतुष्टयव्यतिरिक्तः
इत्यलमतिप्रसङ्गेन ।

विवृतिव्याख्यानम्–

कारिकां विवृण्वन्नाह– यथास्वम् इत्यादि । यस्य ज्ञानस्य य⁷³¹⁰

यथावारकं आ॰ ।

द् आवारकं
स्वम् आत्मीयं कर्म तस्यानतिक्रमेण यथास्वम् । कर्मक्षयोपशमा
वपेक्षेते इत्येवं शीले तदपेक्षिणी करणमनसी इन्द्रियानिन्द्रिये
निमित्तं विज्ञानस्य, न बहिरर्थादयः7311

–यः तच्चा– आ॰ ।

, एतच्चानन्तरमेव प्रपञ्चितम् । दृष्टे च करण
मनसी स्वावरणरजोनीहारादिक्षयोपशमापेक्षिणी पादपादिविज्ञानस्य निमित्तम् ।
[p. 675 ] दृष्टेन च अदृष्ट⁷³¹²

–सिद्धेः श्र॰ ।

सिद्धिः । नाननुकृत इत्यादिना प⁷³¹³

सौगतमतम् ।

रमतमाशङ्कते–कार्येण अननुकृता
वन्वयव्यतिरेकौ यस्य तत् तथाविधं न कारणम् अपि तु अनुकृतान्वयव्यतिरेकमेव
कारणम् । यच्च अकारणं तन्न विषयो7314

–यो विज्ञानस्य श्र॰, ब॰ ।

ज्ञानस्य, इति शब्दः परमतपरिसमाप्तौ । अत्र
दूषणमाह– बालिशगीतम् इत्यादि । बालिशस्य अविवेकिनो गीतं भाषितम् । कुत
एतदित्याह–तामसखगकुलानां तमसि सति रूपदर्शनम् आवरणविच्छेदात्, नालोकात्
इत्यभिप्रायः । तथा तदविच्छेदात् तस्य आवरणस्य विच्छेदाभावात् हेतोः आलोके
सत्यपि संशयादिज्ञानसंभवात् । इतश्च नालोकात् तद्दर्शनम् इत्याह– काच इत्यादि ।
काचः चक्षुषो व्याधिविशेषः आदिर्यस्य तिमिरादेः स तथोक्तः तेन उपहतानि इन्द्रियाणि
येषां तेषां शुक्ले शङ्खादौ पीताद्याकारज्ञानोत्पत्तेः स⁷³¹⁵

सत्यालोके श्र॰ ।

त्यपि आलोके बालिशगीतम्
इति सम्बन्धः । तथा मु7316

मुमूक्षूणां ब॰ ।

मूर्षूणां प्राणिनां यथासंभवं संभवानतिक्रमेण अर्थे सत्यपि विपरी
तप्रतिपत्तिसद्भावात् कारणात् न अर्थादयः आदिशब्देन आलोकादिपरिग्रहः, कारणं
विज्ञानस्य इति स्थितम् । पू7317

पृ॰ ६६३ ।

र्वं नैयायिकर्मपेक्ष्योक्तम्, इदं सौगतमिति प्र⁷³¹⁸

प्रति
भाग आ॰ ।

विभागः ।

अत्रैव दूषणान्तरमाह–

न⁷³¹⁹

इहज्ञाने । प्रामाण्य प्रति प्रमाणत्वमुद्दिश्य । हेतुता
निमित्तभाव न भजन्ति । किन्त इत्याह–तज्जन्म तस्मादर्थाज्जन्म उत्पत्ति, तस्य करणग्रामेण व्यभिचा
रात् । न च ताद्रूप्य तस्यार्थस्य रूपमिव रूपमाकारो यस्य तत्तद्रूप तस्य भावस्ताद्रूप्यम्, तस्य समानार्थ
समनन्तरज्ञानेन व्यभिचारात् । नापि तद्व्यवसिति तत्रार्थे व्यवसितिर्व्यवसायो निश्चय, तस्य द्विचन्द्रा
दिव्यवसायेन व्यभिचारात् । कथम् ? प्रत्येकम् एकमेक प्रतिनियतमेकैकमित्यर्थ । सह मिलित्वा वा
तानि प्रामाण्यहेतुता न भजन्ति । तत्त्रितयस्यापि शुक्ले शखे पीताकारज्ञानजनकेन समनन्तरप्रत्ययेन
व्यभिचारात् ।" –लघी॰ ता॰ पृ॰ ७९ । तज्जन्मादित्रयस्य प्रामाण्यहेतुतानिरूपका बौद्धग्रन्था–विषया
कार एवास्य प्रमाण तेन मीयते । –प्रमाणसमु॰ १ । १० । तस्माच्चक्षुश्च रूपञ्च प्रतीत्योदेति नेत्रधी ।
३ । १९० । भिन्नकालं कथ ग्राह्यमिति चेद् ग्राह्यता विदु । हेतुत्वमेव युक्तिंज्ञास्तदाकारापणक्षमम् ॥
कार्यं ह्यनेकहेतुत्वेऽप्यनुकुर्वदुदेति यत् । तत्तेनाप्यत्र तद्रूप गृहीतमिति चोच्यते ॥ ३ । २४७ । ४८ ।
अर्थेन घटयत्येना न हि मुक्त्वार्थरूपताम् । तस्मात्प्रमेयाधिगते साधन मेयरूपता ॥ –प्रमाणवा॰
३ । ३०५ । तदाकरं हि सवेदनमर्थं व्यवस्थापयति नीलमिति पीतञ्चेति । –प्रमाणवार्त्तिकालं॰ पृ॰
२ । किमर्थं तर्हि सारूप्यमिष्यते प्रमाणम् ? क्रियाकर्मव्यवस्थायास्तल्लोके स्यान्निबन्धनम्सारू
प्यतोऽन्यथा न भवति नीलस्य कर्मण सवित्ति पीतस्य वेति क्रियाकर्मप्रतिनियमार्थमिष्यते । –प्रमाण
वार्त्तिकालं॰ पृ॰ ११९ । अनुकूलविकल्पोत्पत्तिरेव अध्यवसाय, तथाहि–अविकल्पमपि प्रत्यक्षं विक
पोत्पत्तिशक्तिमत् । नि शेषव्यवहाराङ्ग तद्द्वारेण भवत्यत । –तत्त्वसं॰ का॰ १३०६ ।

तज्जन्म न ताद्रूप्यं न तद्व्यवसितिः सह ।

प्रत्येकं वा भजन्तीह प्रामाण्यं प्रति हेतुताम् ॥ ५८ ॥

[p. 676 ]

विवृतिः–नार्थः कारणं विज्ञानस्य का7320

तुलना–कार्यकालमप्राप्नुवत कारणत्वानुपपत्तेश्चिरतरातीतवत् । –अष्टश॰, अष्टसह॰
पृ॰ ८९ ।

र्यकालमप्राप्य निवृत्तेः अतीततमवत् ।
न ज्ञानं तत्कार्यं तदभाव एव भावात् तद्भावे चाभावात् भविष्यत्तमवत् । नार्थसा
रूप्यभृत् विज्ञानम् अमूर्त्तत्वात् । मूर्त्ता एव हि दर्पणादयः मूर्त्तमुखादिप्रतिबि
म्बधा7321

–कारिणो ई॰ वि॰ ।

रिणो दृष्टाः, नामू7322

–मूर्त्तमूर्त्तप्र– ज॰ वि॰ ।

र्त्तं मूर्त्तप्रतिबिम्बभृत्, अमूर्त्तं च ज्ञानं मूर्त्तिधर्माभावात् ।
न⁷³²³

तुलना–यथैवाक्षविषयेऽभिधानं नास्ति तथाऽक्षज्ञाने विषयोऽपि नैवास्ति ततस्तत्र
प्रतिभासमानेऽपि न प्रतिभासेत । –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ ११८ ।

हि ज्ञाने अर्थोऽस्ति तदात्मको वा येन तस्मिन् प्रतिभासमाने प्रतिभासेत शब्द
वत् । ततः तदध्यवसायो न स्यात् । कथमेतदविद्यमानं त्रितयं ज्ञानप्रामाण्यं
प्रति उपकारकं स्यात् लक्षणत्वेन ?

कारिकार्थ–

तस्माद् अर्थात् जन्म तज्जन्म न ज्ञानस्य प्रामाण्यं प्रति हेतुतां भज
न्ती7324

त्रु॰ पू॰ प्रतौ भजतीह
इत्येव पाठ । तज्जन्म इति कर्त्रनुरोधात् भजतीति पाठ एव समुचित ।

तीहलोके, न ताद्रूप्यं तस्य अ⁷³²⁵

अर्थस्य नास्ति आ॰ ।

र्थस्य रूपमिव रूपं यस्य तस्य
भाव ताद्रूप्यं न त⁷³²⁶

प्रामाण्य प्रति ।

त्प्रति तां7327

हेतुताम् ।

7328

भजन्तीति
श्र॰ ।

भजति इति सम्बन्धः । न तद्व्य
वसितिः तस्य अर्थस्य व्यवसितिः निर्णीतिः न तत्प्रति तां भ⁷³²⁹

भजन्तीति श्र॰ ।

जतीति, सह युगपत्
प्रत्येकं वा ए⁷³³⁰

एकमेकं वा नास्ति ब॰, श्र॰ ।

कमेकं वा एकमेकं प्रति प्रत्येकम्, वा इति समुच्चये । तत्र न तावत् प्रत्येकम्7331

तज्जन्मादय प्रत्येक प्रामाण्य प्रति हेतुता न भजन्ति । तुलना–तदर्थवेदन केन ?
ताद्रूप्यात्, व्यभिचारि तत् । तदर्थसारूप्य व्यभिचारि, द्विचन्द्रकेशोण्डुकज्ञानाद्याकारस्य अर्थमन्तरेणापि
भावात् । यच्चार्थसारूप्यमनुभवनिबन्धनमुक्त तदप्यसम्भवि इति दर्शयन्नाह–सरूपयन्ति तत्केन स्थूला
भासञ्च तेऽणव ॥ ३२१ ॥ तन्नार्थरूपता तस्य सत्यार्थाव्यभिचारिणी । तत्सवेदनभावस्य न समर्था प्रसा
धने ॥ ३२२ ॥ तस्मात्तुल्यज्ञानस्य नार्थरूपताऽस्ति । सत्या वाऽर्थरूपताया व्यभिचारिणी सा द्विचन्द्रज्ञा
नादिषु । ततश्च तत्मवेदनभावस्य अर्थसवेदनत्वस्य प्रसाधनेषु साऽर्थरूपता न समर्था । न केवलादर्थसा
रूप्यादर्थसवेदनत्व येन व्यभिचार स्यात् । किं तर्हि ? सारूप्यतदुत्पत्तिभ्या ते च द्विचन्द्रज्ञानादीना न स्तः
चन्द्रद्वयस्याभावात् तदुत्पत्तेरयोगात् । एतदेवाह–तत्सारूप्यतदुत्पत्ती यदि सवेद्यलक्षणम् । सवेद्यं स्यात्
समानार्थ विज्ञान समनन्तरम् ॥ ३२३ ॥ तेन ग्राह्येण सारूप्य तस्मादुत्पत्ति स्वसवेद्यस्य लक्षण यदि सम्म
तम्, तदापि समनन्तर ज्ञानमुत्तरज्ञानेन समानार्थं समानग्राह्य सवेद्य स्यात् तत्सरूपतदुत्पत्त्यो सभवात् ।
–प्रमाणवा॰, मनोरथ॰ २ । ३२०–२३ । किञ्च यदाकार यतश्च संवेदनमुत्पद्यते यदि तदालम्बन तर्हि
धारावाहिकविज्ञानाना पूर्वपूर्वमालम्बनमुत्तरोत्तरस्य स्यात् उत्पादकत्वात् सरूपत्वाच्च –बृहतीप॰ पृ॰
७९ । तत्पुन तज्जन्मसारूप्यादिलक्षण समानार्थनानैकसन्तानेषु सभवात् व्यभिचरति तदध्यवसायहेतु
त्वञ्च । –सिद्धिवि॰, टी॰ पृ॰ ५६६ । न केवल विषयवलाद् दृष्टेरुत्पत्तिरपि तु चक्षुरादिशक्तेश्च ।
विषयाकारानुकरणाद्दर्शनस्य तत्र विषय प्रतिभासते न पुन करणम् तदाकारानुकरणादिति चेत्तर्हि
तदर्थवत्करणमनुकर्त्तुमर्हति न चार्थं विशेषाभावात्, दर्शनस्य तज्जन्मरूपाविशेषेऽपि तदध्यवसार्यान
यमाद् वहिरर्थविषयत्वमित्यसारम्; वर्णादाविव उपादानेऽप्यध्यवसायप्रसङ्गात् । –अष्टश॰, अष्टसह॰
पृ॰ ११८ । प्रमेयक॰ पृ॰ १०८ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५१० । प्रमेयर॰ २ । ९ । अपि च व्यस्ते[p. n677 ]
समस्ते वैते ग्रहणकारण स्याताम् ? यदि व्यस्ते; तदा कपालाद्यक्षणो घटान्त्यक्षणस्य जलचन्द्रो वा नभ
श्चन्द्रस्य ग्राहक प्राप्नोति तदुत्पत्तेस्तदाकारत्वाच्च । अथ समस्ते, तर्हि घटोत्तरक्षण पूर्वघटक्षणस्य
ग्राहकः प्रसजति । ज्ञानरूपत्वे सत्येते ग्रहणकारणमिति चेत्, तर्हि समानजातीयज्ञानस्य समन्तरपूर्व
ज्ञानग्राहकत्व प्रसज्येत । –प्रमाणमी॰ पृ॰ २० । प्रमाणनय॰ ४ । ४७ । रत्नाकरा॰ ४ । ४७ ।

;
[p. 677 ] तज्जन्मनः करणग्रामेण व्यभिचारात्, ताद्रूप्यस्य समानार्थसमनन्तरज्ञानेन, तद्व्यवसितेः
द्विचन्द्राध्यवसायेन । नापि सह⁷³³²

तज्जन्मादय सह मिलित्वाऽपि प्रामाण्यं प्रति हेतुता न भजन्ति ।

, शुक्ले शङ्खे पीतभ्रान्तिकारणेन पीतज्ञानेन अनेकान्तात् ।

विवृतिव्याख्यानम्–

एत⁷³³³

तज्जन्मादित्रयम् ।

त्त्रितयमसंभवदोषेण दूषयन् कारिकां व्याचष्टे नार्थः इत्यादिना । सौगतस्य
नार्थः कारणं विज्ञानस्य । कुतः इत्याह– कार्यकालम् इत्यादि ।
कार्यस्य स्वज्ञानस्य कालमप्राप्य निवृत्तेः विनाशात् । अत्र दृष्टान्त
माह– अतीततमवत् इति । प्रयोगः–अनन्तरातीतोऽर्थः न ज्ञानकारणम्, तत्काले सर्वथा
ऽविद्यमानत्वात्, यस्य तत्काले सर्वथाऽविद्यमानत्वं नासौ तत्कारणम् यथा अतीतत
मोऽर्थः, तत्काले सर्वथाऽविद्यमानश्च अनन्तरातीतोऽर्थः इति । एतेन भाविनोऽप्यर्थस्य
तत्कारणत्वं प्रत्याख्यातम् । यथा च अर्थो न तज्ज्ञानकारणं तथा न तज्ज्ञानं तत्कार्यम् ।
कुत एतदित्याह– तद् इत्यादि । तस्य परपरिकल्पितस्य अर्थस्य अभावे ए⁷³³⁴

एव तदुत्पत्तेः श्र॰ ।

व भावात्
उत्पत्तेः तज्ज्ञानस्य तद्भावे च अभावाद् अनुत्पत्तेः, अन्य⁷³³⁵

यदि कारणभूतस्य अर्यस्य काले एव कार्यभूत ज्ञान समुत्पद्येत तदा कार्यकारणयो समकालत्वापत्त्या
कारणभूतस्यार्थस्यापि स्वकारणकालता तस्यापि स्वकारणकालतेत्येव सकलोत्तरक्षणानामाद्यक्षणवृत्तिता
द्वितीये च क्षणे नाश इति सकलसन्तानोच्छेदप्रसङ्गः इति भाव । तुलना–सत्येव कारणे यदि कार्यं
त्रैलोक्यमेकक्षणवर्ति स्यात्, कारणक्षणकाल एव सर्वस्य उत्तरोत्तरक्षणसन्तानस्य भावात् तत सन्ताना
भावात् । –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ १८७ ।

था स⁷³³⁶

सज्ज्ञानोच्छे– ब॰ ।

न्तानोच्छेदः स्यात् ।
अत्र दृष्टान्तमाह– भविष्यत्तमवत् इति । निषिद्धा च अर्थकार्यता ज्ञानस्य प्रपञ्चतः
प्राग् इत्यलं पुनः प्रसङ्गेन ।

सारूप्यनिषेधार्थमाह– नार्थः इत्यादि । विज्ञानं न अर्थसारूप्यभृत् । कुतः ?
अमूर्त्तत्वात् । ननु अमूर्त्तञ्च स्यात् तद्भृच्च, को विरोधः ? इति चेदत्राह– मूर्त्ता एव
इत्यादि । मूर्त्ता एव हिर्यस्मात् दर्पणादयो मूर्त्तमुखादिप्रतिबिम्बधारिणो दृष्टाः ।
अमूर्त्तमपि किञ्चित् दृष्टम् इति चेदत्राह–' नाऽमूर्त्तं मूर्त्तप्रतिबिम्बभृद् दृष्टमिति ।
प्रयोगः–ज्ञानं नार्थप्रतिबिम्बभृत्, अमूर्त्तत्वात्, यत् पुनरर्थप्रतिबिम्बभृत् तन्नामूर्त्तम् यथा
दर्षणादि, अमूर्त्तञ्च ज्ञानमिति । कुतोऽस्य अमूर्त्तत्वं सिद्धमिति चेत् ? मू7337

मूर्त्तधर्मा– ब॰ ।

र्तिधर्मा
भावात् । त⁷³³⁸

मूर्तिधर्मो हि ।

द्धर्मो हि रूपरसगन्धस्पर्शवत्त्वे सति अचेतनत्वम्, नच ज्ञाने तदस्ति ।
निराकृतञ्चास्य व्यासतः सारूप्यं तन्निराका7339

–कारसिद्धि– आ॰ ।

रत्वसिद्धिप्रघट्टके7340

पृ॰ १६७ ।

इति कृतं प्रयासेन ।

[p. 678 ]

तद्व्यवसितिं निराकुर्वन्नाह– नहि इत्यादि । हिर्यस्मात् न ज्ञाने अधिकरणभूते
अर्थो घटादिः अस्ति, किन्तु बहिः सोऽस्ति, तदात्मको वा ज्ञानस्वभावो वा अर्थः
इति सम्बन्ध, सारूप्यनिषेधात्, अन्य⁷³⁴¹

बहिर्देशे भूतलादौ अर्थस्य प्रतिभासनात् ।

त्र तत्प्रतिभासनात् इति मन्यते । येन तत्र⁷³⁴²

ज्ञाने ।

सत्त्वेन तदा7343

ज्ञानात्मकत्वेन वा हेतुना ।

त्मकत्वेन वा तस्मिन् विज्ञाने प्रतिभासमाने प्रतिभासेत, अर्थः इति
घटना । क इव स⁷³⁴⁴

अर्थ ।

तत्र⁷³⁴⁵

ज्ञाने ।

नास्ति त⁷³⁴⁶

ज्ञानात्मक ।

दात्मको वा न इति चेदत्राह–शब्दवत्, शब्द इव
तद्वदिति । ततः कि जातम् ? इत्याह– तत् इत्या7347

–दिनादर्शयतो ज्ञान– श्र॰ ।

दि । यतो ज्ञानस्वरूपे प्रतिभास
मानेऽपि तदाधेय-तदात्मकतया शब्दार्थयोः प्रतिभासो नास्ति ततः तस्यार्थस्य अध्यव
सायो7348

–यो हि न आ॰ ।

न स्यात् । अध्य⁷³⁴⁹

विकल्प ।

वसा7350

योपि अभिलाषवतीति न आ॰ ।

यो हि अभिला7351

–लाप
प्रतीति ब॰ ।

पवती प्रतीतिः7352

तुलना –पृ॰ ४६ टि॰ २ ।

, न चासौ7353

शाब्दी प्रतीति ।

त⁷³⁵⁴

शब्दार्थयो ।

योरननुभवे
घटते अतिप्रसङ्गात् । विस्तरतश्च अविकल्पकात् तदध्यवसायप्रतिषेधः सविकल्पक
सिद्धौ7355

पृ॰ ४८ ।

प्ररूपित इत्युपरम्यते । अ⁷³⁵⁶

अत्रसि– श्र॰ ।

तः सिद्धं फलं कथम् इत्यादिना दर्शयन्नाह–एतत्
परेणोक्तमविद्यमानं त्रितयं तदुत्पत्तिसारूप्याध्यवसायलक्षणं ज्ञानप्रामाण्यं प्रति
कथमुपकारकम् ? न कथञ्चित् । केन रूपेण उपकारकं नैतत् स्यात् ? इत्याह–
लक्षणत्वेन । अ⁷³⁵⁷

असभवति लक्ष– श्र॰ ।

संभविलक्षणमेतत् इत्यभिप्रायः ।

ननु ज्ञानस्य तदुत्पत्तित्रितयासंभवे कथमर्थग्राहकत्वमतिप्रसङ्गादित्यारेकायामाह–

स्व⁷³⁵⁸

यथा स्यात् । क ?
घटादि । किं विशिष्ट स्यात् ? परिच्छेद्यो ज्ञेय । कथम् ? स्वत स्वभावादेव न ज्ञानादुत्पत्त्यादे ।
किम्भूतोऽपि स्वहेतुजनितोऽपि स्वस्य हेतुर्मृदादिसामग्री तेन जनितोऽपि निष्पादितोऽपि । तथा ज्ञान परि
च्छेदात्मकमर्थग्रहणात्मक स्यात् । कुत ? स्वभावादेव नार्थादुत्पत्त्यादे । किविशिष्टमपि ? स्वहेतूत्थ
मपि, स्वस्य हेतुरन्तरङ्ग आवरणक्षयोपशमलक्षण बहिरङ्ग पुनरिन्द्रियानिन्द्रियरूप तस्मादुत्था उत्प
त्तिर्यस्य तत्तथोक्त तादृशमपीत्यर्थ । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ८० । उद्धृतेय कारिका निम्नग्रन्थेषु –सिद्धि॰
टी॰ पृ॰ १०B. । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ३३A ।

हेतुजनितोऽप्यर्थः परिच्छेद्यः स्वतो यथा ।

तथा ज्ञानं स्वहेतू7359

–हेतुत्वं ज॰ वि॰ ।

त्थं परिच्छेदात्मकं स्वतः ॥ ५९ ॥

विवृतिः–अर्थज्ञानयोः स्वकारणादात्मलाभमासादयतोरेव परिच्छेद्यपरिच्छे
दकभावः नाऽलब्धा7360

–ब्धात्माकर्त्त- ई॰ वि॰ ।

त्मनोः कर्त्तृकर्मस्वभाववत् । ततः तदुत्पत्तिमन्तरेणापि ग्राह्य
ग्राहकभावसिद्धिः स्वभावतः स्यात्, अन्यथा व्यवस्थाभावप्रसङ्गात् ।

कारिकार्थ–

स्वेन आत्मीयेन हेतुना ज⁷³⁶¹

जनितोपि घटा– ब॰ ।

नितोऽप्यर्थः घटाद्यर्थः परिच्छेद्यः स्वतः
स्वरूपेण त⁷³⁶²

परिच्छेद्यस्वभावेन ।

त्स्वभावतयैवास्य⁷³⁶³

अर्थस्य ।

स्वहेतोरुत्पत्तेः । नहि ज्ञानेन अ⁷³⁶⁴

अर्थस्वभावो आ॰, अर्थ स्वतः स्वभावो ब॰ ।

र्थस्त
त्स्वभावो जन्यते, अन्योन्याश्रयानुषङ्गात्–सिद्धे हि ज्ञाने तथाविधार्थ
[p. 679 ] सिद्धिः, तत्सिद्धौ च ज्ञानसिद्धिरिति । यथा येन योग्यताप्रकारेण तथा ज्ञानं
स्व⁷³⁶⁵

स्वरूप हेतूत्थं श्र॰ ।

हेतूत्थं करणमनोलक्षणस्वकारणप्रभवं परिच्छेदात्मकम् अर्थग्रहणस्वभावं
स्वतो न अर्थोत्पत्त्यादेः ।

विवृतिव्याख्यानम्–

कारिकां व्याख्यातुमाह– अर्थज्ञानयोः इत्यादि । स्वकारणात् न परस्परतः
आत्मलाभमासादयतोरेव यथासङ्ख्येन परिच्छेद्यपरिच्छेदकभावः,
न अलब्धात्मनोः सर्वथा नित्ययोः क्षणिकयोर्वा । अत्र दृष्टान्तमाह–
कर्त्तृकर्मस्वभाववत् इति । यथा स्वकारणाद् आत्मलाभमासादयतोरेव अ⁷³⁶⁶

ज्ञानार्थयो । ज्ञान घट जानाति इत्यत्र ज्ञानस्य कर्तृता घटस्य च कर्मत्वमिति ।

नयोः
कर्त्तृकर्मस्वभावः नैकान्तेन सतोः नाप्यसतोः, तथा प्र⁷³⁶⁷

ग्राह्यग्राहकभावोऽपि ।

कृतोऽपि इ⁷³⁶⁸

इति नास्ति श्र॰ ।

ति । उपसंहारार्थमाह–
ततः इत्यादि । यत स्वकारणादुत्पन्नयोः त⁷³⁶⁹

ज्ञानार्थयो ।

योः त⁷³⁷⁰

कर्तृकर्मभाव ।

थाभावः सिद्धः ततः तस्मात् अर्थाद्
उत्पत्तिमन्तरेणापि अर्थज्ञानयोः ग्राह्यग्राहकभावसिद्धिः स्यात् । कुतः ? स्वभावतः
स्वयोग्यतायाः । अन्यथा अन्येन प्रकारेण व्यवस्थाभावप्रसङ्गात् ।

ननु सिद्धेऽपि स्वरूपतस्त⁷³⁷¹

ग्राह्यग्राहकभावे ।

द्भावे तत्फलं वक्तव्यम्, तच्च अधिगतिमात्रम् इ⁷³⁷²

बौद्धाचार्याः । उभयत्र तदेव ज्ञान फलमधिगममरूपत्वात् । –न्यायप्र॰ पृ॰ ७ । तदेव च प्रत्यक्ष ज्ञानं
प्रमाणफलमर्थप्रतीतिरूपत्वात् । –न्यायवि॰ पृ॰ २५ । तत्त्वस॰ का॰ १३४३ ।

त्येके,
स्वरूपस्यैव अधिगतिः इत्यन्ये7373

स्वसवित्ति
फलञ्चास्य। –प्रमाणस॰ १ । १० । फलं स्ववित् । –प्रमाणवा॰ ३ । ३६६ ।

, अर्थस्यैव इ⁷³⁷⁴

नैयायिकादय ।
प्रमितिर्द्रव्यादिविषयं ज्ञानम् । –प्रश॰ भा॰ पृ॰ १८७ ।

त्यपरे इत्याशङ्क्याह–

व्यव⁷³⁷⁵

मतमिष्ट ज्ञातञ्च । किम् ? ज्ञानम् ।
किं स्वरूपम् व्यवसायात्मक विशेषस्य जात्याद्याकारस्य अवसायो निश्चिय स एवात्मा स्वरूपं यस्य तत्त
थोक्तम् । अनेन प्रत्यक्ष कल्पनापोढमित्येतन्निरस्तम् । पुन किंविशिष्टम् ? आत्मार्थग्राहकम्, आत्मस्व
रूपमर्थो बाह्यो घटादिस्तौ गृह्णाति निर्णयतीत्यात्मार्थग्राहकम् अनेन ज्ञानमर्थग्राहकमेव न स्वरूपग्राहकम्
स्वग्राहकमेव नार्थग्राहकमित्येकान्तद्वय निराकृतम् । तेन कारणेन अश्नुते भजति किम् ? ग्रहणं ज्ञान कर्तृ ।
किं रूपम् ? निर्णय स्वार्थव्यवसायस्तद्रूपमित्यर्थ । किं कर्मतापन्नम् ? प्रामाण्यम् प्रमाणभावम् । किंविशि
ष्टम् ? मुख्यमनुमचरितम् ज्ञानकारणत्वादुपचारेणैव इन्द्रियलिङ्गादे प्रमाणत्वात् । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ८१ ।

सायात्मकं ज्ञानमात्मार्थग्राहकं मतम् ।

ग्रहणं निर्णयस्तेन मु7376

मुख्यप्रामा– ज॰ वि॰ ।

ख्यं प्रामाण्यमश्नुते ॥ ६० ॥

विवृतिः–अनिर्णीतिफ⁷³⁷⁷

–फलस्याधिग– ई॰ वि॰ ।

लस्य नाधिगमोऽस्ति विचार्यमाणायोगात् । अवि
संवादकत्वञ्च निर्णयायत्तं तदभावेऽभावात्तद्भावे च भावात् । व्यवसायफलं ज्ञानं
मुख्यं प्रमाणमिति व्यवस्थितम् । स्व⁷³⁷⁸

स्वतोप्यवसा– ई॰ वि॰ ।

तोऽव्यवसायस्य विकल्पोत्पादनं प्रत्यनङ्ग
त्वात् । तदुत्पत्तिं प्रत्यङ्गत्वे अभिलापसंसर्गयोग्यता न प्रतिषेध्या, अन्यथा
[p. 680 ] विकल्पोत्पत्त्यभावप्रसङ्गात् । सति मुख्ये निर्णयात्मके ज्ञाने सकलव्यवहार
नियामके कथमसंवेद्यमकिञ्चित्करमनुपायमनुपेयं ब्रुवाणः स्वस्थः ?

कारिकार्थ–

व्यवसायः स्वार्थनि7379

–निर्णय ब॰ ।

श्चाय आत्मा स्वभावो यस्य तत् तदात्मकम् व्यवसा
यफलात्मकमित्यर्थः । अनेन निर्विकल्पक विभिन्नाऽधिगतिमात्रफ⁷³⁸⁰

–फलसाध– ब॰, श्र॰ ।

लप्रमाधकं प्रमाणम् इति प्रत्याख्यातम् । तथाविधफलात्मकञ्च प्रमाण
किम् ? इत्याह–ज्ञानम् । अनेनापि चक्षुरादिकमज्ञान प्रमाणम् इति प्रतिव्यूढम्,
तस्य⁷³⁸¹

चक्षुरादे ।

त⁷³⁸²

व्यवसायफलात्मकत्व ।

दात्मक⁷³⁸³

–कत्वावि– ब॰ ।

त्वविरोधात् । प्रसाधितञ्च प्रपञ्चतः प्रमाणात् स्वपरव्यवसायात्मकं फलं
कथञ्चिदभिन्नम् पूर्वपूर्वप्रमाणत्वं फलं स्यादुत्तरोत्तरम् लघी॰ का॰ ७
इ⁷³⁸⁴

पृ॰ २०९ ।

त्यत्र । पुनरपि कथम्भूत तत् ? इत्याह–आत्मार्थग्राहकम्, स्वपररूपवेदकम् ।
मतम् स्वसंवेदनाध्यक्षेण ज्ञातम् । समर्थितञ्च व्यासतो ज्ञानस्य आत्मग्राहकत्वं स्वसंवे
दनसि7385

पृ॰ १७६–।

द्धौ, अर्थग्राहकत्वञ्च बाह्यार्थसिद्धौ7386

पृ॰
११९–।

इत्यलमतिविस्तरेण । ततः किं सिद्धम् ?
इत्याह– ग्रहणम् इत्यादि । येन कारणेन व्यवसायात्मकं ज्ञानम् आत्मा
र्थग्राहकं तेन कार⁷³⁸⁷

–णेन यद्ग्रहण ब॰ ।

णेन ग्रहणं स्वार्थाधिगति निर्णयो मुख्यमनुपचरितं प्रामा
ण्यमश्नुते, न निर्विकल्पक चक्षुरादि वा ।

विवृतिव्याख्यानम्–

कारिकां व्यतिरेकमुखेन व्याख्यातुमाह– अनिर्णीतिफलस्य इत्यादि । अनि
र्णीतिफलस्य निश्चयफलरहितस्य अविकल्पकस्य इत्यर्थः । नाधि
गमोऽस्ति नानुभवोस्ति, कुत एतदित्याह–विचार्यमाणायोगात्,
यस्य विचार्यमाणस्यायोगो न तस्यानुभवो यथा अद्वैतशून्यादितत्त्वस्य, विचार्यमाण
स्यायोगश्च निर्विकल्पकदर्शनस्य इति । यथा चास्य विचार्यमाणस्याऽयोगः तथा सवि
कल्पकसि7388

पृ॰ ४७ ।

द्धौ प्रपञ्चतः प्रतिपादितम् । अथ अविकल्पकस्य अविसंवादकत्वात् प्रामाण्यं
प्रार्थ्यते, अत्राह– अविसंवाद इत्यादि । अविसंवादकत्वं गृहीतार्थतथाभावः तदायत्तं
निर्णयायत्तम् । कुत एतदित्याह– तद् इत्यादि । तस्य निर्णयस्य अभावे क्षणक्ष⁷³⁸⁹

–क्षयादिदर्शने वा संशय– ब॰ ।

या
दिदर्शने मरीचिकादिदर्शने वा संशयकारिणि अभावाद अविसंवादकत्वस्य, तद्भावे
च निर्ण⁷³⁹⁰

निर्णयसद्भावे च नास्ति ब॰ ।

यसद्भावे च भावाद् अविसंवादकत्वस्य इति । व्यवसायफलं ज्ञानं मुख्यं
प्रमाणम् इति एव व्यवस्थितमित्युपसहारः ।

माभून्निर्विकल्पकं स्वयमव्यवसायात्मकत्वात् त⁷³⁹¹

प्रमाणफलम् ।

त्फलं त⁷³⁹²

व्यवसायात्मकविकल्पोत्पादकत्वात् । पूर्वपक्ष–
तस्मादध्यवसाय कुर्वदेव प्रत्यक्ष प्रमाण भवति, अकृते त्वध्यवसाये नीलबोधरूपत्वेनाव्यवस्थापित भवति
विज्ञानम् । –न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ २७ । तत्त्वस॰ का॰ १३०६ । तुलना–अदोषोऽय प्रत्यक्षस्याध्यव
सायहेतुत्वादित्यनिरूपिताभिधान सौगतस्य, तत्राभिलापाभावात् । –अष्टश॰ अष्टसह॰ पृ॰ ११८ ।

ज्जनकत्वात्तु स्यात् इति
[p. 681 ] चेदत्राह– स्वतः इत्यादि । स्वतोऽव्यवसायस्य स्वयं निर्विकल्पकस्य विकल्पोत्पादनं
प्रत्यनङ्गत्वात् । ए⁷³⁹³

तच्च श्र॰ ।

तच्च सविकल्पकसि7394

पृ॰ ४७ ।

द्धौ सप्रपञ्चं प्रपञ्चितमिति नेहोच्यते । तद
ङ्गत्वे वा दूषणमाह– तत् इत्यादि । तस्य विकल्पस्य उत्पत्तिं प्रत्यङ्गत्वे स्वतोऽ
व्यवसायस्य अभिलापससंर्गयोग्यता न प्रतिषेध्या7395

बौद्धा हि प्रत्यक्षं निर्विकल्पकात्मकमुररीकुर्वन्ति अतस्तैः शब्दसंसर्गयोग्यता
प्रत्यक्षस्य निषिध्यते । तथा चोक्तम्–अभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासप्रतीतिः कल्पना, तया रहितम् । –
न्यायबि॰ पृ॰ १३ ।

। अभिलप्यतेऽनेन अभिलप्यत
इति वा अभिलापः शब्दजात्या7396

–त्यादि तयोः श्र॰ ।

दी तयोः संसर्गो वाच्यवाचकभावलक्षणः सम्बन्धः
तस्मै योग्यः तस्य भावस्तत्ता न प्रतिषेध्या । यथैव⁷³⁹⁷

–व विक– श्र॰ ।

हि विक⁷³⁹⁸

नीलमिदमित्याकारकविकल्पस्य ।

ल्पस्य अ⁷³⁹⁹

नीलाकारतादर्शनात् ।

र्थाकारलेशदर्शना7400

–नादर्शनस्य श्र॰ ।

द्
द⁷⁴⁰¹

निर्विक
ल्पकप्रत्यक्षस्य ।

र्शनस्य तदा7402

नीलाकारता ।

कारताऽनु7403

निर्विकल्पकं नीलाकारं तत उत्पन्ने विकल्पे नीलाकारत्वाऽन्य
थानुपपत्तेः ।

मीयते त⁷⁴⁰⁴

तथा
सत्यभि– श्र॰ ।

था तस्य⁷⁴⁰⁵

विकल्पस्य ।

अभिलापसंसर्गयोग्यतादर्शनात् दर्शनस्यापि
सा7406

अभिलापसंसर्गयोग्यता । निर्विकल्पके अभिलापसंसर्गयोग्यताऽस्ति
तत उत्पन्ने विकल्पे अभिलापसंसर्गयोग्यताऽन्यथानुपपत्तेः ।

ऽनुमीयतामविशेषात् । दर्शनेऽसंभविनी त⁷⁴⁰⁷

विकल्पस्य ।

स्य त⁷⁴⁰⁸

अभिलापसंस
र्गयोग्यता ।

द्योग्यता भवति नार्थाका7409

यदि दर्शनेऽसंभविनी अभिलापसंसर्गयोग्यता विकल्पे घटेत तर्हि दर्शनेऽसंभबन्नपि
नीलाकारः विकल्पे स्यात् तथा च नीलविकल्पस्य साक्षान्नीलस्वलक्षणविषयताप्राप्तेः विकल्पोऽवस्तु
निर्भासः इति सिद्धान्तविरोधः इति भावः ।

र इति
किंकृतोऽयं विभा7410

तुलना–यथैव हि वर्णादावभिलापाभावः तथा
प्रत्यक्षेऽपि तस्य अभिलापकल्पनातोऽपोढत्वात् अनभिलापात्मकार्थसामर्थ्येनोत्पत्तेः । प्रत्यक्षस्य तदभावेऽ
प्यध्यवसायकल्पनायां प्रत्यक्षं किन्नाध्यवस्येत् स्वलक्षणं स्वयमभिलापशून्यमपि । प्रत्यक्षमध्यवसायस्य हेतुर्न
पुना रूपादिरिति कथं सुनिरूपिताभिधानम् ? यदि पुनरविकल्पकादपि प्रत्यक्षाद्विकल्पात्मनोऽध्यवसा
यस्योत्पत्तिः प्रदीपादेः कज्जलादिवत् विजातीयादपि कारणात् कार्यस्योत्पत्तिदर्शनादिति मतम्; तदा
तादृशोऽर्थाद्विकल्पात्मनः प्रत्यक्षस्योत्पत्तिरस्तु तत एव तद्वदिति । जातिद्रव्यगुणक्रियापरिभाषाकल्पनारहि
तादर्थात् कथं जात्यादिकल्पनात्मकं प्रत्यक्षं स्यादिति चेत्; प्रत्यक्षात्तद्रहिताद्विकल्पः कथं जात्यादिकल्प
नात्मकः स्यादिति समः पर्यनुयोगः । –अष्टश॰ अष्टसह॰ पृ॰ ११८ ।

गः ? तन्निषेधे अन्यथा इत्यादिना दूषणमाह । अन्यथा तद्योग्य
तानिषेधप्रकारेण विक⁷⁴¹¹

विकलोत्प– श्र॰ ।

ल्पोत्पत्त्यभावप्रसङ्गात्, सा न निषेध्या इति सम्बन्धः ।
ननु विकल्पवासनात एव विकल्पोत्पत्तिः, दर्शनं तु केवलं त⁷⁴¹²

विकल्पवासना ।

त्प्रबोधकम् ततोऽयमदोषः;
इत्यत्राह– सति इत्यादि । सति विद्यमाने मुख्ये स्वपरव्यवस्थायाम् अन्यनिरपेक्षे
निर्णयात्मके ज्ञाने । पुनरपि कथम्भूते इत्याह– सकल इत्यादि । अर्थानुभवसंस्कार
तत्प्रबोधस्मरणप्रत्यभिज्ञानतर्कानुमानप्रवृत्तिलक्षणः सकलो व्यवहारः तन्नियामके
ब्रुवाणः सौगतः कथं स्वस्थः ? किं ब्रुवाण इत्याह–ज्ञानम् । कथम्भूतम् ? अकि
ञ्चित्करं निर्विकल्पकं असंवेद्य न संवेद्यते इत्यसंवेद्यम्, न विद्यते वा संवेद्यं ग्राह्यं
यस्य, अत एव अ⁷⁴¹³

अनुमेयमिति ब॰ ।

नुपायमनुपेयमिति ।

[p. 682 ]

एवं सामान्येन व्यवसायात्मकं ज्ञानं प्रमाणं व्यवस्थाप्य, अधुना तद्भेदं दर्शयन्नाह–

तत्प्र⁷⁴¹⁴

यत्सम्यग्ज्ञानात्मक प्रमाण तत् द्विधैव द्विप्रकारमेव । तावेव प्रकाराबह–प्रत्यक्ष परोक्ष चेति ।
नन्वनुमानादिप्रमाणभेदसख्यापि सभाव्यत इत्याह–अत्रेत्यादि । न युज्यन्ते न सभवन्ति । के ? नियमाः
द्वित्र्यादिसख्याप्रतिज्ञाः । किंविशिष्टाः ? परपरिकल्पिता परै सौगतादिभि कल्पिता रचिताः ।
कुतो न युज्यन्ते ? अन्तर्भावात् सग्रहात् । कासाम् ? अन्यसविदाम् अनुमानादिज्ञानानाम् । क्व ?
अत्रैव प्रत्यक्षपरोक्षसग्रह एव… ।" –लघी॰ ता॰ पृ॰ ८१ ।

त्यक्षं परोक्षञ्च द्विधैवात्रान्यसंविदाम् ।

अन्तर्भावान्न⁷⁴¹⁵

–न्नु यु– ज॰ वि॰ ।

युज्यन्ते नियमाः परकल्पिताः ॥ ६१ ॥

विवृतिः–इन्द्रियार्थज्ञानं स्पष्टं हिता7416

तुलना–ज्ञाननिबन्धना तु सिद्धिर
नुष्ठानम्, हेयस्य हानमनुष्ठानमुपादेयस्य चोपादानम् । ततो हेयोपादेययो हानोपादानलक्षणा नु सिद्धि
रित्युच्येत । –न्यायबि॰ टी॰ पृ॰ ८ । हिताहितप्राप्तिपरिहारसमर्थं हि प्रमाण ततो ज्ञानमेव तत् ।–
परीक्षामु॰ १ । २ । प्रमाणनय॰ १ । ३ ।

हितप्राप्तिपरिहारसमर्थं प्रादेशि7417

साव्यवहारिक प्रत्यक्षम् । तुलना –लघी॰ टि॰ पृ॰ १३२
प॰ १० ।

कं प्रत्यक्षम्
अवग्रहेहावायधारणात्मकम् । अनिन्द्रियप्रत्यक्षं स्मृतिसंज्ञाचिन्ताभिनिबोधात्मकम् ।
अ⁷⁴¹⁸

लक्षण सममेतावान् विशेषोऽशेषगोचरम् । अक्रम करणातीतमकलङ्क महीयसाम् ॥
–न्यायवि॰ का॰ १६८ । प्रमाणस॰ का॰ ९ । तुलना –न्यायवि॰ टि॰ पृ॰ १६२ प॰ २५ । न्याय
कुमु॰ पृ॰ २५ टि॰ २ ।

तीन्द्रियप्रत्यक्षं व्यवसायात्मकं स्फुटतरमवितथमतीन्द्रियमव्यवधानं लोकोत्तर
मात्मार्थविषयम् । त⁷⁴¹⁹

तुलना–अस्ति सर्वज्ञ सुनिश्चितासभवद्बाधकप्रमाणत्वात् सुखादिवत् । –
सिद्धिबि॰, टी॰ पृ॰ ४२१B । अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ ४४ । आप्तप॰ पृ॰ ५६ । तत्त्वार्थश्लो॰
पृ॰ १८५ । प्रमाणनि॰ पृ॰ २९ । प्रमाणमी॰ पृ॰ १४ । षड्द॰ बृह॰ पृ॰ ५३ ।

दस्ति सुनिश्चितासंभवद्बाधकप्रमाणत्वात् सुखादिवत् । श्रुतं
परोक्षं सकलप्रमाणप्रमेयेयत्तास्वरूपाभिधायि बाधारहितं प्रमाणम् । अत्र अर्थाप
त्त्यनुमानोपमानादीन्यन्तर्भवन्ति । परपरिकल्पितप्रमाणान्तर्भावनिराकरणमन्यत्रो
क्तमिति नेहोच्यते ।

कारिकार्थ–

यद्व्यवसायात्मक ज्ञानं प्रमाणं प्रतिपादितं तत् 7420

द्विविधैव ब॰ ।

द्विधैव, नैकविध नापि त्र्यादि
विधम् इत्येवकारार्थः । कथ तद्द्विधैव ? इत्याह–प्रत्यक्षं परोक्षञ्च ।
इतिशब्दोऽत्र द्रष्टव्य, इति एवम्, न प्रत्यक्षानुमानप्रकारेण । ननु
अनुमानोपमानादेः ततोऽर्थान्तरत्वात् कथं द्विधैव इति नियमः स्यात् ? इत्याह–
अत्र इत्यादि । अत्र प्रत्यक्षपरोक्षयो अन्यासां समीची7421

–चीनविदाम् ब॰ ।

नसंविदाम् अन्त
र्भावात् द्विधैव इति । अन्तर्भावश्च परोक्षपरिच्छेदे चिन्तितः । अतश्च न युज्य
न्ते नियमाः परैः सौगतादिभिः कल्पिताः ।

विवृतिव्याख्यानम्–

कारिकां विवृण्वन्नाह– इन्द्रिय इत्यादि । इन्द्रियाणां चक्षुरादीनां कार्यभूतम्
अर्थस्य घटादे ग्राहक न मरीचिकातोयादेः, ज्ञा7422

ज्ञानं कर्तृ प्रत्यक्षम् ब॰ ।

नं प्रत्यक्षम् ।
[p. 683 ] किंविशिष्टम् ? स्पष्टम् विशदम् । निर्विकल्प⁷⁴²³

सौगताभिमतम् ।

कं परोक्षं7424

मीमासाकाद्यभिमतम् ।

ज्ञानान्त⁷⁴²⁵

नैयायिकाभिमतम् ।

रप्रत्यक्षं वा तथा7426

प्रत्यक्षम्, अर्थग्राहक वा ।

स्यात् इत्यत्राह– हित इत्यादि । हितं सुखं तत्साधनञ्च अहितं दुखं तत्कारणञ्च
तयोः प्राप्तिपरिहारौ तत्र समर्थं योग्यम् । नच निर्विकल्पकादेः तत्र⁷⁴²⁷

हितप्राप्तौ अहितपरिहारे वा ।

सामर्थ्यम्
अर्थमात्रग्रहणेऽप्यस्य⁷⁴²⁸

निर्विकल्पादे ।

सामर्थ्यासंभवात् इत्युक्तम्7429

पृ॰ ४७ ।

सविकल्पकादिसिद्धिप्रघट्टके । ननु
सविकल्पकप्रत्यक्षेण सर्वात्मना अर्थस्य गृहीतत्वा7430

–त्वात्तत्प्रमा– श्र॰ ।

त् त⁷⁴³¹

अर्थे ।

त्र प्रमाणान्तराप्रवृत्तिः स्यात् इत्य
त्राह–प्रादेशिकम् । सर्वमस्मदादिप्रत्यक्ष प्रदेश एव नियतम् । द्विचन्द्रादिदर्शनेऽपि
तैमिरिकज्ञानेन एकत्वाद्यदर्शनवत्, नीलादिदर्शनेऽपि क्षणपरिणामादर्शनवद्वा । साम्प्र
तमिन्द्रियज्ञा7432

ज्ञानं स्व– आ॰ ।

नस्य स्वसंवेदनप्रत्यक्षं दर्शयन्नाह– इन्द्रिय इत्यादि । इन्द्रियाणां कार्यम्
आत्मनः संविदां स्वरूपस्य ज्ञानं स्पष्टं हिताहितप्राप्तिपरिहारसमर्थं प्रादेशिकं प्रत्य
क्षम् इति । तदुभयमपि किं भेदम् ? इत्याह–अवग्रहेहावायधारणात्मकम् । व्याख्याता
अ⁷⁴³³

अवग्रहेहादय ब॰ ।

वग्रहादयः प्रत्यक्षपरिच्छेदे7434

पृ॰ ११६ ।

, ते आत्मा यस्य तत् तदात्मकम् ।

इदा7435

इदानीमनिन्द्रियप्रत्यक्षं
दर्श– ब॰ ।

नीम् अनिन्द्रिय इत्यादिनाऽनिन्द्रियप्रत्यक्षं दर्शयति–अनिन्द्रियस्य मनसः
कार्यं ज्ञानम् अनिन्द्रियप्रत्यक्षम् । ननु च इन्द्रियज्ञानमपि अनिन्द्रियस्य भवत्येव
कार्यं तत्कथमयं प्र⁷⁴³⁶

प्रतिभागः श्र॰ ।

विभागः इति चेत् ? प्र⁷⁴³⁷

प्राधान्येतर– श्र॰ ।

धानेतरभावात् । इ⁷⁴³⁸

तुलना–इन्द्रियप्राधान्यादनिन्द्रियबलाधानादुपजातमिन्द्रिय
प्रत्यक्षम् अनिन्द्रियादेव विशुद्धिसव्यपेक्षादुपजायमानमनिन्द्रियप्रत्यक्षम् । –प्रमेयर॰ २ । ४ । प्रमाणमी॰
पृ॰ १६ ।

न्द्रियज्ञाने हि इन्द्रियाणां
प्रधानभावः, अ⁷⁴³⁹

अनिन्द्रियप्रत्यक्षे ।

त्र तु अनिन्द्रियस्य⁷⁴⁴⁰

अनिन्द्रियस्यैव इत्यवधारण द्रष्टव्यम् ।

इति युक्तः प्रविभागः । किं रूपं तद् ? इत्याह–
स्मृतिसंज्ञाचिन्ताभिनिबोधात्मकम् । ननु स्मृत्यादीनां परोक्षतया पू7441

पृ॰ ४०३ ।

र्व प्रतिपादित
त्वात् कथमत्र प्रत्यक्षतया प्रतिपादनं युक्तं पूर्वापरविरोधप्रसङ्गात्, इत्यप्यचर्चिताभिधा
नम्, यत्रांशे तेषां स्पष्टत्वं तत्रैव प्र⁷⁴⁴²

–प्रत्यक्षप्रति– आ॰ ।

त्यक्षत्वप्रतिपादनात् । स्वरूपे एव हि 7443

स्मृत्यादीनाम् ।

तेषां स्पष्ट
त्वम् अतस्त⁷⁴⁴⁴

स्वरूप एव ।

त्रैव प्रत्यक्षत्वम् आत्मज्ञानम् इत्यभिसम्बन्धात् । बहिरर्थे त्वस्य⁷⁴⁴⁵

स्मृत्यादे ।

अस्प
ष्टत्वात् प⁷⁴⁴⁶

परोक्षत्वमिति श्र॰ ।[p. ]इत्याह ब॰ ।

रोक्षता इति न कश्चिद्दोषः । अत्रापि हित इत्यादि, प्रादेशिकम् इति च
सम्बध्यते । स्मृत्यादिग्रहणमुपलक्षणं तेन सुखाद्यात्मकम् इत्यपि गृह्यते ।

अधुना अतीन्द्रियप्रत्यक्षप्ररूपणार्थम् अतीन्द्रिय इत्याद्याह । इन्द्रियेभ्योऽति
क्रान्तम् अतीन्द्रियं प्रत्यक्षम्, कथम्भूतम् ? व्यवसायात्मकम्, अनेन सांख्यसौत्रा
न्तिककल्पितं निर्विकल्पकं तन्निरस्तम् । स्फुटतरम्, अस्मदादिप्रत्यक्षात् समस्ते
स्वगोचरे अतिशयेन विशदम् । अवितथम्, अभ्रान्तम् । अनेन भिक्षवोऽहमपि मायो
[p. 684 ] पमः स्वप्नोपमः7447

तुलना–मायास्वप्नोपम जगत् मायास्वप्नोपम लोकम्– लङ्कावतार॰ पृ॰ ३२९, ३३४ ।
मायास्वप्नोपम सर्व सस्कार सर्वदेहिनाम् । –नैरात्म्य॰ पृ॰ २१ । न हि तथागता कदाचिदप्यात्मन
स्कन्धाना वाऽस्तित्व प्रज्ञपयन्ति । यथोक्त भगवत्याम्–बुद्धोष्यायुष्मान् सुभूते मायोपम स्वप्नोपम, बुद्ध
धर्मा अप्यायुष्मन् सुभूते मायोपमा स्वप्नोपमा इति । तथा–धर्मस्वभाव तु शून्यविविक्तो बोधिस्वभाव तु
शून्यविविक्तो । यो हि चरेत्स पि शून्यस्वभावो ज्ञानवतो न तु बालजनस्य इति । यथोक्त भगवता–
शून्या सर्वधर्मा नि स्वभावयोगेन । निर्निमित्ता सर्वधर्मा निर्निमित्ततामुपादाय यथोक्त सूत्रे–मायोपम
जगदिद भवता नटरङ्गस्वप्नसदृश विहित । नात्मा न सत्त्व न च जीवगतो धर्मा मरीचिदकचन्द्रसमा ।
–माध्यमिकवृ॰ पृ॰ ४४२-४५ । तस्मान्मायास्वप्नादिस्वभावा सर्वधर्मा इति निश्चितमेतत् । स्या
देतत्–यदि सर्वव्यापिनी मायोपमस्वभावता बुद्धोऽपि तर्हि मायोपम स्वप्नोपम स्यात् । उक्तञ्चैतत्
भगवत्याम्–एवमुक्ते सुभूतिस्तान् देवपुत्रानेतदवोचत्–मायोपमास्ते देवपुत्रा सत्त्वा स्वप्नोपमास्ते
देवपुत्रा सत्त्वा इति हि माया च सत्त्वाश्चाद्वयमेतदद्वैधीकारम् । सर्वधर्मा अपि देवपुत्रा मायोपमा
स्वप्नोपमा । स्रोत आपन्नोऽपि मायोपम स्वप्नोपम स्रोत आपत्तिफलमपि मायोपम स्वप्नोपमम् ।
एव सकृदागाम्यपि, सकृदागामिफलमपि । अनागाम्यपि अनागामिफलमपि । अर्हन्नपि अर्हत्त्वमपि मायो
पम स्वप्नोपमय्, सम्यक्सबुद्धोऽपि मायोपम स्वप्नोपम । सम्यक्सबुद्धत्वमपि मायोपम स्वप्नोपम याव
न्निर्वाणमपि मायोपम स्वप्नोपमम्, स चेन्निर्वाणदपि कश्चिद्धर्मो विशिष्टतर स्यात्तमप्यह मायोपम
स्वप्नोपम वदामि । –बोधिचर्या॰ पृ॰ ३७९ । आर्यललितविस्तरेप्युक्तम् पृ॰ २०९-११ सस्कार
प्रदीप अर्चिवत् क्षिप्रमुत्पत्तिनिरोधधर्मका । अनबस्थितमारुतोपमा फेनपिण्डेव असारदुर्बला ॥ सस्कार
निरीहशून्यका, कदलीस्कन्धसमा निरीक्षते । मायोपमचित्तमोहना बाल उल्लापनरिक्तमुष्टिवत् ॥
–बोधिचर्या॰ पृ॰ ५३२ । मायास्वप्नमरीचिबिम्बसदृशा प्रोद्भासश्रुत्कोपमा । विज्ञेयोदकचन्द्रबिम्ब
सदृशा निर्माणतुल्या पुन । –महायानसू॰ पृ॰ ६२ । उद्धृतमिदम्–सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३७१, ३७७ ।
शास्त्रवा॰ यशो॰ पृ॰ २१५A ।

इति प्रत्याख्यातम् । तस्य इन्द्रियातिक्रान्तत्वं समर्थ
यमानः अतीन्द्रयम् इ⁷⁴⁴⁸

इन्द्रियज्ञान ब॰ ।

त्याद्याह । अतीन्द्रियम् इन्द्रियव्यापाराजन्यम्, कुतः ?
अव्यवधानम् देशादिव्यवधानरहितं यतः, यत् स्वगोचरे देशादिव्यवधानरहित न
तद् इन्द्रियव्यापारजन्यम् यथा सत्य⁷⁴⁴⁹

तुलना–स्वयप्रभुरलङ्घनार्ह स्वार्थालोकपरिस्फुटमवभासते
सत्यस्वप्नवत् । –प्रमाणस॰ पृ॰ ९९ । प्रमाणम॰ टि॰ पृ॰ १७२ प॰ २३ ।

स्वप्नज्ञानम्, स्वगोचरे देशादिव्यवधानरहितञ्च
अतीन्द्रियप्रत्यक्षमिति । तथा च 7450

In the print edition there is a footnote reference but no footnote .

ईश्वरज्ञानम् इन्द्रियार्थसन्निकर्षजं प्रत्यक्षत्वे सति ज्ञान
त्वात् इतरज्ञानवत् इति निरस्तम् । तज्ज्ञा7451

ईश्वरज्ञानस्य ।

नस्य इन्द्रियप्रभवत्वे प्रत्यक्ष
परिच्छेदे7452

पृ॰ १०८ ।

असर्वविषयत्वप्रतिपादनात् । लोकोत्तरं सकललोकोत्कृष्टमात्मार्थविषयम्,
आत्मविषयम् इत्यनेन अस्वसंविदितमीश्वराध्यक्षं निराकृतम् । तस्य आत्माऽगोच
रत्वे अर्थगोचरत्वानुपपत्तिप्रतिपादनात् । अर्थविषयम् इत्यनेन तु ना7453

नान्योनुभाव्यस्तेनास्ति तस्य नानुभवोऽपर । तस्यापि तुल्यचोद्यत्वात् स्वयं
सैव प्रकाशते ॥ यथा च स्वरूपादन्यो बुद्ध्या अनुभाव्यो नास्ति तथा तस्य ज्ञानस्य चाऽपरोऽनुभवो
नास्ति । तस्य ज्ञानग्रहणस्यापि तुल्यार्थचोद्यत्वात्, स ह्यन्यत्वनिबन्धनो ग्राह्यग्राहकभाव, तच्चानुपप
न्नमित्युक्तम् । तस्मात्तज्ज्ञानमपरोक्षतया उत्पन्न स्वय प्रकाशते नान्येन प्रकाश्यते । –प्रमाणवा॰[p. n685 ]
मनोरथ॰ २ । ३२७ । उद्धृतोऽयम् –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५२५ । अष्टसह॰ पृ॰ ११० । सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰
१६६A. । शास्त्रदी॰ पृ॰ १९५ । स्या॰ र॰ पृ॰ १५० । शास्त्रवा॰ यशो॰ प॰ १७४B, २१५
B. । न्यायकुमु॰ पृ॰ १३३ टि॰ ४ ।

न्योऽनुभाव्यो
[p. 685 ] बुद्ध्यास्ति प्रमाणवा॰ २ । ३२७ इत्येतन्निरस्तम् । त⁷⁴⁵⁴

अर्थाविषयत्वे ।

दविषयत्वे बुद्धेः बुद्धिरू7455

–रूपस्यैवा– श्र॰ ।

पत्वस्यै
वानुपपत्तेः स्वपरव्यवसायस्वभावत्वात्तस्याः7456

बुद्धे ।

। प्रसाधितश्च बाह्योऽर्थः प्रपञ्चतो बाह्यार्थ
सिद्ध्यवसरे7457

पृ॰ ११९ ।

। ननु वन्ध्यासुतसौभाग्यव्यावर्णनप्रख्यमेतत् अतीन्द्रियप्रत्यक्षस्य सद्भावा
वेदकप्रमाणाभावतः खपुष्पवदसत्त्वात् इत्याशङ्क्याह– तदस्ति इत्यादि । तद्
अतीन्द्रियप्रत्यक्षम् अस्ति सुनिश्चितासंभवद्बाधकप्रमाणत्वात् सुखादिवत् इति ।
समर्थितञ्चास्य सुनिश्चितासंभवद्बाधकप्रमाणत्वं प्रबन्धेन सर्वज्ञसिद्धिप्रघट्टके7458

पृ॰ ८९ ।

इत्यलं
पुनस्तत्समर्थनप्रयासेन ।

परोक्षमिदानीं व्याचष्टे श्रुतम् इत्यादिना । श्रुतम् अविस्पष्टतर्कणम् तत्प्रमा
णम् । किं सर्वम् ? न, बाधारहितम् । पुनरपि कथम्भूतम् ? इत्याह– सकल
इत्यादि । सकलं यत् प्रमाणं यच्च प्रमेयं तयोः इयत्तास्वरूपाभिधायि, अनेन च
प्रत्यक्षाऽनुमेयाऽन्यन्तपरोक्षलक्षणे स्थानत्रयेऽप्यस्य⁷⁴⁵⁹

श्रुतस्य ।
तुलना–स्थानत्रयाऽविसवादि श्रुतज्ञान हि वक्ष्यते । तेनाधिगम्यमानत्व सिद्ध सर्वत्र वस्तुनि ॥ १२ ॥
–तत्त्वार्थ॰ श्लो॰ पृ॰ १३ ।

प्रामाण्यं दर्शयति । तथा च निरा
कृतमेतत्–तृतीय⁷⁴⁶⁰

–य संस्था– श्र॰ ।

स्थानसङ्क्रान्तौ न्य⁷⁴⁶¹

न्याय ब॰, श्र॰ ।

य्यः न्याय्यः शास्त्रपरिग्रहः7462

तद्विरोधेन चिन्तायाः तत्सिद्धार्थेष्वयोगत । तृतीयस्थानस
ङ्कान्तौ न्याय्य शास्त्रपरिग्रह ॥ तस्य शास्त्रस्य विरोधेन तत्सिद्धेष्वर्थेषु लिङ्गादिष्वसिद्धकल्पेषु
गमकचिन्ताया अयोगत । यस्मात् प्रत्यक्षपरोक्षार्थयोर्नागमाधिकार तस्मात् तृतीयस्थाने अतीन्द्रिये
विषये विचारसङ्कान्ते शास्त्रपरिग्रहो न्याय्य प्रकारान्तरासभवात् । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ ४ । ५१ ।

। प्रमाणवा॰ ४ । ५१
इति । नहि प्रमाणानां सा7463

यथा यदैका सपत्नी पतिसमीपे समुपतिष्ठति तदा द्वितीया ईर्ष्याबलिप्ता अनवकाशतया पत्युपकण्ठ
नोपसर्पति न तथा प्रमाणाना सापत्न्यभावो इर्ष्यावलिप्तता अनवकाशता वा समस्ति इति भाव ।

पत्न्यन्यायोऽस्ति येन एकविषये द्वितीयस्याप्रवृत्तिः स्यात् ।
अथ मतम्–अर्थापत्त्यादेः प्रमाणान्तरत्वप्रसिद्धे कथं प्रत्यक्षपरोक्षरूपतया प्रमाणद्वित्व
सिद्धिः, यतो द्विधैव इति नियमः सु7464

संघटः श्र॰ ।

घटः स्यात् ? इत्यत्राह– अत्र इत्यादि ।
अत्र परोक्षे अर्थापत्त्यनुमानोपमानादीनि, आदिशब्देन अविशदमन्य⁷⁴⁶⁵

सभवैतिह्यादिकम् ।

दपि प्रमाणं
गृह्यते, अन्तर्भवन्ति । त⁷⁴⁶⁶

परोक्षे ।

त्र तदन्तर्भावश्च परोक्षपरिच्छेदे प्रपञ्चितः । नन्वेवं सौगता
दीनामपि स्वोपकल्पितप्रमाणसंख्यायाम् इतरप्रमाणानामन्तर्भावो भविष्यति, इत्यत्राह–
पर इत्यदि । परैः सौगनादिभिः परिकल्पितस्य प्रमाणान्तर्भावस्य निराकरणम्
अन्यत्र परोक्षपरिच्छेदे उक्तमिति नेह प्रघट्टके पुनरुच्यते ।

[p. 686 ]

श्रुतस्य भेदं दर्शयन्नाह–

उ⁷⁴⁶⁷

भवत । कौ ? उपयोगौ व्यापारौ । कस्य ? श्रुतस्य, श्रूयते इति श्रुतमाप्तवचन
वर्णपदवाक्यात्मकं द्रव्यरूप तस्य, भावश्रुतस्य वा श्रवण श्रुतमिति निरुक्ते । कति ? द्वौ । किन्नामानौ
? स्याद्वादनयसज्ञितौ, स्यात्कथञ्चित् प्रतिपक्षापेक्षया वचन स्याद्वाद, नयन वस्तुनो विवक्षितधर्मप्रापण
नय, स्याद्वादश्च नयश्च स्याद्वादनयौ, इत्थ सज्ञे व्यपदेशौ ययोस्तौ तथोक्तौ । तौ लक्षणतो निर्दिशति–
स्याद्वाद उच्यते । क ? सकलादेश सकलस्य अनेकधर्मणो वस्तुन आदेश कथनम्, यथा जीवपुद्गल
धर्माधर्माकाशकाला षडर्था । पुनर्नयो भवति । का ? विकलसकथा, विकलस्य विवक्षितैकधर्मस्य
सम्यक् प्रतिपक्षापेक्षया कथा प्रतिपादन यथा जीवो ज्ञातैव द्रष्टैव इत्यादि । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ८३ ।
तुलना–तदुक्तम्–उपयोगौ श्रुतस्य द्वौ प्रमाणनयभेदत । –सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ४A. ।

पयोगौ श्रुतस्य द्वौ स्याद्वादनयसंज्ञितौ ।

स्या7468

निर्दिश्यमानधर्मव्यतिरिक्ताऽशेषधर्मान्तरससूचकेन स्याता युक्तो वादोऽभिप्रेतधर्मवचन स्याद्वाद ।
–न्यायाव॰ ता॰ टी॰ पृ॰ ९३ । न्यायकु॰ पृ॰ ३ टि॰ १० ।

द्वादः सकलादेशो नयो विकलसंकथा ॥ ६२ ॥

विवृतिः–अनेकान्तात्मकार्थकथनं स्याद्वादः, यथा जीवः पुद्गलः धर्मोऽधर्मः
आकाशं काल इति । तत्र जीवो ज्ञा7469

तुलना–स्यात्पदप्रयोगात्तु ये
ज्ञानदर्शनसुखादिरूपा असाधारणा ये चामूर्त्तत्वासख्यातप्रदेशसूक्ष्मत्वलक्षणा धर्माधर्माधर्मगगनास्ति
कायपुद्गलै साधारणा येऽपि च सत्त्वप्रमेयत्वधर्मित्वगुणित्वादय सर्वपदार्थै साधारणास्तेऽपि च
प्रतीयन्ते । –आव॰ नि॰ मलय॰ पृ॰ १७०A ।

नदर्शनवीर्यसुखैः असाधारणैः अमूर्त्तत्वाऽ
संख्यातप्रदेशत्वसूक्ष्मत्वैः साधारणासाधारणैः सत्त्वप्रमेयत्वागुरुलघुत्वधर्मित्वगुणि
त्वादिभिः साधारणैः अनेकान्तः । तस्य जीवस्यादेशात् प्रमाणं स्याद्वादः । तथा
इतरे परमागमतो योज्याः । ज्ञो जीवः सुखदुखादिवेदनात् इत्यादि विकलादेशो
नयः । साकल्य⁷⁴⁷⁰

सकलादेशविकलादेशयो स्वरूपे प्राय
सर्वेषामैकमत्येऽपि केचिदकलङ्काद्याचार्या सप्तसु भगेषु सर्वानपि भङ्गान् एकधर्ममुखेन अशेषधर्मात्मकव
स्तुप्रतिपादनकाले सकलादेशरूपान् एकधर्म प्रधानतया अन्यधर्माश्च गौणतयाऽभिधानसमये विकलादेशा
त्मकान् स्वीकुर्वन्ति । केचिच्च सिद्धसेनगणिप्रभृतय सदसदवक्तव्यरूप भङ्गत्रय सकलादेशत्वेन
शिष्टाश्च चतुरो भगान् विकलादेशरूपेण मन्यन्ते । अकलङ्कादीना ग्रन्था– तथा चोक्तम्–सकलादेश
प्रमाणाधीनो विकलादेशो नयाधीन इति । –सर्वार्थसि॰ १ । ६ । यत्र यदा यौगपद्य तदा सकलादेश ।
एकगुणमुखेनाशेषवस्तुरूपसग्रहात् सकलादेश । तत्रादेशवशात् सप्तभगी प्रतिपदम् । यदा तु क्रम
तदा विकलादेश पृ॰ १८० निरशस्यापि गुणभेदादशकल्पना विकलादेश । तत्रापि तथा
सप्तभगी । –राजवा॰ पृ॰ १८१ । नयचक॰ पृ॰ ३४८B । सकलादेशो हि यौगपद्येनाशेषधर्मात्मक
वस्तु कालादिभिरभेदवृत्त्या प्रतिपादयति अभेदोपचारेण वा, तस्य प्रमाणाधीनत्वात् । विकलादेशस्तु
क्रमेण भेदोपचारेण भेदप्राधान्येन वा । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १३६ । प्रमेयक॰ पृ॰ ६८२ । सप्तभगित॰
पृ॰ ३२ । प्रमाणनय॰ ४ । ४४, ४५ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २० । इय सप्तभङ्गी प्रतिभङ्ग सकलादेशस्वभावा
विकलादेशस्वभावा च । –प्रमाणनय॰ ४ । ४३ । गुणतत्त्ववि॰ पृ॰ १५A । शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ २५४
A । यदा मध्यस्थभावेनार्थित्ववशात् किंचिद्धर्मं प्रतिपादयिपव शेषधर्मस्वीकरणनिराकरणविमुखया
धिया वाच प्रयुञ्जते तदा तत्त्वचिन्तका अपि लौकिकवत् सम्मुग्धाकारतयाचक्षते–यदुत जीवोऽस्ति[p. n687 ]
कर्त्ता प्रमाता भोक्तेत्यादि, अत सम्पूर्णवस्तुप्रतिपादनाभावात् विकलादेशोऽभिधीयते नयमतेन सभव
द्धर्माणा दर्शनमात्रमित्यर्थ । यदा तु प्रमाणव्यापारमविकल परामश्य प्रतिपादयितुमभिप्रयन्ति तदाङ्गीकृ
तगुणप्रधानभावा अशेषधर्मसूचककथञ्चित्पर्यायस्याच्छब्दभूषितया सावधारणया वाचा दर्शयन्ति स्या
दस्त्येव जीव इत्यादिकया, अतोऽय स्याच्छब्दससूचिताभ्यन्तरीभूतानन्तधर्मकस्य साक्षादुपन्यस्तजीव
शब्दक्रियाभ्या प्रधानीकृतात्मभावस्यावधारणव्यवच्छिन्नतदसभवस्य वस्तुन संदर्शकत्वात् सकलादेश
इत्युच्यते । प्रमाणप्रतिपन्नसम्पूर्णार्थकथनमिति यावत् । तदुक्तम्–सा ज्ञेयविशेषगतिर्नयप्रमाणात्मिका
भवेत्तत्र । सकलग्राहि तु मान विकलग्राही नयो ज्ञेय । –न्यायावता॰ टी॰ पृ॰ ९२ । सिद्धसेनगणिप्र
भृतीनां ग्रन्थाः– एवेमेते त्रय सकलादेशा भाष्येणैव विभाविता सग्रहव्यवहारानुसारिण आत्मद्रव्ये ।
सम्प्रति विकलादेशाश्चत्त्वार पर्यायनयाश्रया वक्तव्यास्तत्प्रतिपादनार्थमाह भाष्यकार–देशादेशेन
विकल्पयितव्यमिति विवक्षायत्ता च वचस सकलादेशता विकलादेशता च द्रष्टव्या । द्रव्यार्थजात्यभेदात्तु
सर्वद्रव्यार्थभेदानेवैक द्रव्यार्थं मन्यते, यदा पर्यायजात्यभेदाश्चैक पर्यायार्थं सर्वपर्यायभेदान् प्रतिपद्यते,
तदा त्वविवक्षितस्वजातिभेदत्वात् सकल वस्तु एकद्रव्यार्थाभिन्नम् एकपर्यायार्थाभेदोपचरित तद्विशेषैका
भेदोपचरित वा तन्मात्रमेकमद्वितीयाश ब्रुवन् सकलादेश स्यान्नित्य इत्यादिस्त्रिविधोऽपि नित्यत्वानित्य
त्वयुगपद्भावैकत्वरूपैकार्थाभिधायी । यदा तु द्रव्यपर्यायसामान्याभ्या तद्विशेषाभ्या वा वस्तुनः एकत्व
तदतदात्मक समुच्चयाश्रय चतुर्थविकल्पे, स्वाशयुगपद्वृत्तं क्रमवृत्तञ्च पञ्चमषष्ठसप्तमेषूच्यते तथावि
वक्षावशात् तदा तु तथा प्रतिपादयन् विकलादेश । –तत्त्वार्थभा॰ टी॰ पृ॰ ४१५ । तत्र विवक्षाकृत
प्रधानभावसदाद्येकधर्मात्मकस्यापेक्षितापराशेषधर्मक्रोडीकृतस्य वाक्यार्थस्य स्यात्कारपदलाञ्छितवाक्यात्
प्रतीतेः स्यादस्ति घट स्यान्नास्ति घट स्यादवक्तव्यो घट इत्येते त्रयो भङ्गा सकलादेशाः विवक्षाविर
चितद्वित्रिधर्मानुरक्तस्य स्यात्कारपदससूचितसकलधर्मस्वभावस्य धर्मिणो वाक्यार्थरूपस्य प्रतिपत्ते
चत्वारो वक्ष्यमाणका विकलादेशा–स्यादस्ति च नास्ति घट इति प्रथमो विकलादेश, स्यादस्ति
चावक्तव्यश्च घट इति द्वितीयः, स्यान्नास्ति चावक्तव्यश्च घट इति तृतीय, स्यादस्ति च नास्ति चावक्त
व्यश्च घट इति चतुर्थ । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४४६ । उ॰ यशोविजयैः यद्यपि शास्त्रवा॰ टी॰ जैन
तर्कभा॰-गुरुतत्त्वविनिश्चयादौ सप्तानामपि भङ्गाना अकलङ्कोपज्ञाता सकलविकलादेशोभयरूपता
सिद्धान्तीकृता तथापि तैः अष्टसहस्त्रीविवरणे आद्यास्त्रयो भङ्गा सकलादेशा शिष्टाश्च चत्वारो विक
लादेशा इत्यपि तत्त्वार्थभाष्यससूचितं सिद्धसेनगणिव्यावर्णित कृतान्तीकृतम् । तथाहि–किन्तु आद्यभ
ङ्गद्वयघटकनिजपररूपयो शृङ्गग्राहिकया व्यवस्थापन एव नयभेदो मतभेदो वा युज्यते तृतीयभङ्गस्तु अव
क्तव्यलक्षण ताभ्या युगपदादिष्टाभ्या तद्भेदादनेकभेद, इत्येते त्रयो निरवयवद्रव्यविषयत्वात् सकला
देशरूपा, सदसत्त्व-सदवक्तव्यादयश्चत्त्वारस्तु चरमा सावयवद्रव्यविषयत्वाद्विकलादेशरूपा, देशभेद
विनैकत्र तु क्रमेणापि सदसत्त्वविवक्षा सम्प्रदायविरुद्धत्वान्नोदेति इति न निरवयवद्रव्यविषयत्वमेषामि
त्यस्मदभिमतोक्तमेव युक्तमिति मन्तव्यम् । –अष्टसह॰ विव॰ पृ॰ २०८B । अयमेव सिद्धान्त
शास्त्रवार्तासमुच्चयटीकायाम् केचित्तु इति कृत्वा निर्दिष्ट । तथाहि–केचित्तु अनन्तधर्मात्मकवस्तु
प्रतिपादकत्वाविशेषेऽपि आद्यास्त्रय एव भगा निरवयवप्रतिपत्तिद्वारा सकलादेशा अग्निमास्तु चत्त्वारः
सावयवप्रतिपत्तिद्वारा विकलादेशा, इति प्रतिपन्नवन्त । –शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ २५४B ।

म् अनन्तधर्मात्मकता । वैक⁷⁴⁷¹

सकलादेशविकलादेशयो स्वरूपे प्राय
सर्वेषामैकमत्येऽपि केचिदकलङ्काद्याचार्या सप्तसु भगेषु सर्वानपि भङ्गान् एकधर्ममुखेन अशेषधर्मात्मकव
स्तुप्रतिपादनकाले सकलादेशरूपान् एकधर्म प्रधानतया अन्यधर्माश्च गौणतयाऽभिधानसमये विकलादेशा
त्मकान् स्वीकुर्वन्ति । केचिच्च सिद्धसेनगणिप्रभृतय सदसदवक्तव्यरूप भङ्गत्रय सकलादेशत्वेन
शिष्टाश्च चतुरो भगान् विकलादेशरूपेण मन्यन्ते । अकलङ्कादीना ग्रन्था– तथा चोक्तम्–सकलादेश
प्रमाणाधीनो विकलादेशो नयाधीन इति । –सर्वार्थसि॰ १ । ६ । यत्र यदा यौगपद्य तदा सकलादेश ।
एकगुणमुखेनाशेषवस्तुरूपसग्रहात् सकलादेश । तत्रादेशवशात् सप्तभगी प्रतिपदम् । यदा तु क्रम
तदा विकलादेश पृ॰ १८० निरशस्यापि गुणभेदादशकल्पना विकलादेश । तत्रापि तथा
सप्तभगी । –राजवा॰ पृ॰ १८१ । नयचक॰ पृ॰ ३४८B । सकलादेशो हि यौगपद्येनाशेषधर्मात्मक
वस्तु कालादिभिरभेदवृत्त्या प्रतिपादयति अभेदोपचारेण वा, तस्य प्रमाणाधीनत्वात् । विकलादेशस्तु
क्रमेण भेदोपचारेण भेदप्राधान्येन वा । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १३६ । प्रमेयक॰ पृ॰ ६८२ । सप्तभगित॰
पृ॰ ३२ । प्रमाणनय॰ ४ । ४४, ४५ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २० । इय सप्तभङ्गी प्रतिभङ्ग सकलादेशस्वभावा
विकलादेशस्वभावा च । –प्रमाणनय॰ ४ । ४३ । गुणतत्त्ववि॰ पृ॰ १५A । शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ २५४
A । यदा मध्यस्थभावेनार्थित्ववशात् किंचिद्धर्मं प्रतिपादयिपव शेषधर्मस्वीकरणनिराकरणविमुखया
धिया वाच प्रयुञ्जते तदा तत्त्वचिन्तका अपि लौकिकवत् सम्मुग्धाकारतयाचक्षते–यदुत जीवोऽस्ति[p. n687 ]
कर्त्ता प्रमाता भोक्तेत्यादि, अत सम्पूर्णवस्तुप्रतिपादनाभावात् विकलादेशोऽभिधीयते नयमतेन सभव
द्धर्माणा दर्शनमात्रमित्यर्थ । यदा तु प्रमाणव्यापारमविकल परामश्य प्रतिपादयितुमभिप्रयन्ति तदाङ्गीकृ
तगुणप्रधानभावा अशेषधर्मसूचककथञ्चित्पर्यायस्याच्छब्दभूषितया सावधारणया वाचा दर्शयन्ति स्या
दस्त्येव जीव इत्यादिकया, अतोऽय स्याच्छब्दससूचिताभ्यन्तरीभूतानन्तधर्मकस्य साक्षादुपन्यस्तजीव
शब्दक्रियाभ्या प्रधानीकृतात्मभावस्यावधारणव्यवच्छिन्नतदसभवस्य वस्तुन संदर्शकत्वात् सकलादेश
इत्युच्यते । प्रमाणप्रतिपन्नसम्पूर्णार्थकथनमिति यावत् । तदुक्तम्–सा ज्ञेयविशेषगतिर्नयप्रमाणात्मिका
भवेत्तत्र । सकलग्राहि तु मान विकलग्राही नयो ज्ञेय । –न्यायावता॰ टी॰ पृ॰ ९२ । सिद्धसेनगणिप्र
भृतीनां ग्रन्थाः– एवेमेते त्रय सकलादेशा भाष्येणैव विभाविता सग्रहव्यवहारानुसारिण आत्मद्रव्ये ।
सम्प्रति विकलादेशाश्चत्त्वार पर्यायनयाश्रया वक्तव्यास्तत्प्रतिपादनार्थमाह भाष्यकार–देशादेशेन
विकल्पयितव्यमिति विवक्षायत्ता च वचस सकलादेशता विकलादेशता च द्रष्टव्या । द्रव्यार्थजात्यभेदात्तु
सर्वद्रव्यार्थभेदानेवैक द्रव्यार्थं मन्यते, यदा पर्यायजात्यभेदाश्चैक पर्यायार्थं सर्वपर्यायभेदान् प्रतिपद्यते,
तदा त्वविवक्षितस्वजातिभेदत्वात् सकल वस्तु एकद्रव्यार्थाभिन्नम् एकपर्यायार्थाभेदोपचरित तद्विशेषैका
भेदोपचरित वा तन्मात्रमेकमद्वितीयाश ब्रुवन् सकलादेश स्यान्नित्य इत्यादिस्त्रिविधोऽपि नित्यत्वानित्य
त्वयुगपद्भावैकत्वरूपैकार्थाभिधायी । यदा तु द्रव्यपर्यायसामान्याभ्या तद्विशेषाभ्या वा वस्तुनः एकत्व
तदतदात्मक समुच्चयाश्रय चतुर्थविकल्पे, स्वाशयुगपद्वृत्तं क्रमवृत्तञ्च पञ्चमषष्ठसप्तमेषूच्यते तथावि
वक्षावशात् तदा तु तथा प्रतिपादयन् विकलादेश । –तत्त्वार्थभा॰ टी॰ पृ॰ ४१५ । तत्र विवक्षाकृत
प्रधानभावसदाद्येकधर्मात्मकस्यापेक्षितापराशेषधर्मक्रोडीकृतस्य वाक्यार्थस्य स्यात्कारपदलाञ्छितवाक्यात्
प्रतीतेः स्यादस्ति घट स्यान्नास्ति घट स्यादवक्तव्यो घट इत्येते त्रयो भङ्गा सकलादेशाः विवक्षाविर
चितद्वित्रिधर्मानुरक्तस्य स्यात्कारपदससूचितसकलधर्मस्वभावस्य धर्मिणो वाक्यार्थरूपस्य प्रतिपत्ते
चत्वारो वक्ष्यमाणका विकलादेशा–स्यादस्ति च नास्ति घट इति प्रथमो विकलादेश, स्यादस्ति
चावक्तव्यश्च घट इति द्वितीयः, स्यान्नास्ति चावक्तव्यश्च घट इति तृतीय, स्यादस्ति च नास्ति चावक्त
व्यश्च घट इति चतुर्थ । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४४६ । उ॰ यशोविजयैः यद्यपि शास्त्रवा॰ टी॰ जैन
तर्कभा॰-गुरुतत्त्वविनिश्चयादौ सप्तानामपि भङ्गाना अकलङ्कोपज्ञाता सकलविकलादेशोभयरूपता
सिद्धान्तीकृता तथापि तैः अष्टसहस्त्रीविवरणे आद्यास्त्रयो भङ्गा सकलादेशा शिष्टाश्च चत्वारो विक
लादेशा इत्यपि तत्त्वार्थभाष्यससूचितं सिद्धसेनगणिव्यावर्णित कृतान्तीकृतम् । तथाहि–किन्तु आद्यभ
ङ्गद्वयघटकनिजपररूपयो शृङ्गग्राहिकया व्यवस्थापन एव नयभेदो मतभेदो वा युज्यते तृतीयभङ्गस्तु अव
क्तव्यलक्षण ताभ्या युगपदादिष्टाभ्या तद्भेदादनेकभेद, इत्येते त्रयो निरवयवद्रव्यविषयत्वात् सकला
देशरूपा, सदसत्त्व-सदवक्तव्यादयश्चत्त्वारस्तु चरमा सावयवद्रव्यविषयत्वाद्विकलादेशरूपा, देशभेद
विनैकत्र तु क्रमेणापि सदसत्त्वविवक्षा सम्प्रदायविरुद्धत्वान्नोदेति इति न निरवयवद्रव्यविषयत्वमेषामि
त्यस्मदभिमतोक्तमेव युक्तमिति मन्तव्यम् । –अष्टसह॰ विव॰ पृ॰ २०८B । अयमेव सिद्धान्त
शास्त्रवार्तासमुच्चयटीकायाम् केचित्तु इति कृत्वा निर्दिष्ट । तथाहि–केचित्तु अनन्तधर्मात्मकवस्तु
प्रतिपादकत्वाविशेषेऽपि आद्यास्त्रय एव भगा निरवयवप्रतिपत्तिद्वारा सकलादेशा अग्निमास्तु चत्त्वारः
सावयवप्रतिपत्तिद्वारा विकलादेशा, इति प्रतिपन्नवन्त । –शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ २५४B ।

ल्यम् एकान्तः धर्मान्तराविवक्षातः ।
[p. 687 ] तत्र जीव इत्युक्ते जीवशब्दो योग्यता7472

–पेक्षाऽनादि– ज॰ वि॰ ।

पेक्षोऽनादिसंकेतः स्वभावभूताऽन्यापोहस्वार्थ
प्रतिपादनः न्यक्षेण प्रतिपक्षं निरस्य जीवमात्रमेव अभिदध्यात् ततः स्यात्पदप्रयो
गात् सर्वथैकान्तत्यागात् स्वरूपादिचतुष्टयविशेषणविशिष्टो जीवः अभिधीयते इति
[p. 688 ] स्वे7473

स्वेष्टविसिद्धि ज॰ वि॰ ।

ष्टसिद्धिः । न⁷⁴⁷⁴

मलयगिर्याचार्याः स्यात्पदप्रयोग प्रमाणवाक्ये एव उररीकुर्वन्ति । एतन्मतानुसारेण
सर्वेषा नयना मिथ्यारूपत्वात् । अतस्तै स्यात्पदलाञ्छितो नय सम्यग् इत्यकलङ्कमतस्य समालोचना
कृता । प्रत्यालीचिता च सा उ॰ यशोविजयैरिति । तदेव समन्तभद्रसिद्धसेनदिवाकरादिभिरुपज्ञातम्
अकलङ्कदेवै विवृतमेत मत हेमचन्द्रादय समर्थयन्ति । मलयगिरिकृता समालोचना इत्यम्–नयचि
न्तायामपि च ते दिगम्बरा स्यात्पदप्रयोगमिच्छन्ति तथा चाकलङ्क एव प्राह–नयोऽपि तथैव सम्यगेका
न्तविषय स्यात् इति । अत्र टीकाकारेण व्याख्या कृता–नयोऽपि नयप्रतिपादकमपि वाक्य न केवल
प्रमाणवाक्यमित्यपिशब्दार्थ, तथैव स्यात्पदप्रयोगप्रकारेणैव सम्यगेकान्तविषय स्यात्, यथा स्यादस्त्येव
जीव इति । स्यात्पदप्रयोगाभावे तु मिथ्यैकान्तगोचरतया दुर्नय एव स्यादिति ।' तदेतदयुक्तम्, प्रमाण
नयविभागाभावप्रसक्ते, तथाहि–स्याज्जीव एव इति किल प्रमाणवाक्यम् स्यादस्त्येव जीव इति
नयवाक्यम् । एतच्च द्वयमपि लघीयस्त्रय्यलङ्कारे साक्षादकलङ्केनोदाहृतम्, अत्र चोभयत्राप्यविशेष,
तथाहि–स्याज्जीव एवेत्यत्र जीवशब्देन प्राणधारणनिबन्धना जीवशब्दवाच्यताप्रतिपत्ति, अस्तीत्यनेनो
द्भताकारशब्दप्रयोगादजीवशब्दवाच्यतानिषेध, स्याच्छब्दप्रयोगतोऽसाधारणसाधारणधर्माक्षेप ।
स्यादस्त्येव जीव इत्यत्र जीवशब्देन जीवशब्दवाच्यताप्रतिपत्ति, अस्तीत्यनेनोद्भूतविवक्षितास्तित्वाव
गति, एवकारप्रयोगात्तु यदाशकित सकलेऽपि जगति जीवस्य नास्तित्व तद्व्यवच्छेद, स्यात्प्रयोगात्
साधारणासाधारणप्रतिपत्तिरित्युभयत्राप्यविशेष एव । –आव॰ नि॰ मलय॰ पृ॰ ३७१A. । उ॰
यशोविजयै एतन्मलयगिरिकृतम् आकलङ्कमतालोचन पर्वपक्षीकृत्य इत्थं समाहितम्–अत्रेदमवधेयम्–
यो नाम नयो नयान्तरापेक्ष तस्य प्रमाणान्तर्भावे व्यवहारनय प्रमाण स्यात् तस्य तप सयमप्रवचन
ग्राहकत्वेन संयमग्राहिनिश्चयविषयकत्वेन तत्सापेक्षत्वात् । शब्दनयानाञ्च निक्षेपचतुष्टयाभ्युपगन्तॄणा
भावाभ्युपगन्तृशब्दनयविषयकत्वेन तत्सापेक्षत्वात्प्रमाणत्वापत्ति । नयान्तरवाक्यसयोगेन सापेक्षत्वे
च ग्राह्ये स्यात्पदप्रयोगेण सप्रतिपक्षनयद्वयविषयावच्छेदकस्यैव लाभात तेनाऽनन्तधर्मात्मकत्वापरार्श ।
न चेदेव तदाऽनेकान्ते सम्यगेकान्तप्रवेशानुपपत्ति अवच्छेदकभेद विना सप्रतिपक्षविषयसमावेशस्य दुर्ब
चत्वात्, इष्यते चायम् । स्यात्पदमवच्छेदकभेदप्रदर्शकतयैव विवृतम् । अत एव स्यादित्यव्ययमनेका
न्तद्योतकमेव तान्त्रिकैरुच्यते । सम्यगनेकान्तसाधकस्य अनेकान्ताक्षेपकत्वात् न त्वनन्तधर्मपरामर्शकम्,
अतो न स्यात्पदप्रयोगमात्राधीनमादेशसाकल्य येन प्रमाणनयवाक्ययोर्भेदो न स्यात्, किन्तु स्वार्थोपस्थि
त्यनन्तरमशेषधर्माभेदोपस्थापकविधेयपदवृत्त्यधीनम् । सा च विवक्षाधीनेत्यादेशसाकत्यमपि तथेति
नयप्रमाणवाक्ययोरित्य भेद एव । मलयगिरिपादवचन तु अप्रतिपक्षधर्माभिधानस्थले अवच्छेदकभेदा
भिधानानुपयुक्तेन स्यात्पदेन साक्षादनन्तधर्मात्मकत्वाभिधानात्, तत्र प्रमाणनयभेदानभ्युपगन्तृदुर्विदग्ध
दिगम्बरनिराकरणाभिप्रायेण योजनीयम् । –गुरुतत्त्ववि॰ पृ॰ १७B. ।

योऽपि तथैव सम्यगेकान्तः । स्याज्जीव एव इत्युक्तेऽनेकान्त
विषयः स्याच्छब्दः, स्यादस्त्येव जीवः इत्युक्ते एकान्तविषयः स्याच्छब्दः ।

कारिकार्थ–

उपयोगौ व्यापारौ, क⁷⁴⁷⁵

किसंख्यौ ब॰, श्र॰ ।

तिसंख्यौ ? द्वौ । कस्य ? श्रुतस्य श्रुताख्य
प्रमाणस्य । किमाख्यौ ? स्याद्वादनयसंज्ञितौ, स्याद्वादसंज्ञितः
नयसंज्ञितश्च । कोऽसौ स्याद्वादः कश्च नयः इ⁷⁴⁷⁶

इत्याद्याह ब॰

त्याह– स्याद्वादः
इत्यादि । स्याद्वादो भवति, कोऽसौ ? सकलादेशः सकलस्य सम्पूर्णस्य वस्तुनः
आदेशः कथनम् । नयस्तु विकलसंकथा वस्त्वेकदेशकथनम् ।

[p. 689 ]

विवृतिव्याख्यानम्–

तत्र स्याद्वादपदं व्याचष्टे अनेकान्त इत्यादिना । अनेकान्तात्मकस्य अने
कधर्मस्वभावस्य अर्थस्य जीवादेः कथनं स्याद्वादः । अत्रोदाहरणमाह–
यथा इत्यादि । यथा इ⁷⁴⁷⁷

इत्याद्युदा– ब॰, श्र॰ ।

त्युदाहरणप्रदर्शने, जीवः पुद्गलः धर्मोऽ
धर्म आकाशं काल इति षट्द्रव्यरूपोऽर्थः, तस्य अनेकान्तात्मकत्वनिरूपणं स्याद्वादः ।
तत्र जीवे तावदनेकान्तात्मकत्वं तत्र इत्यादिना निरूपयति । तत्र तेषु जीवादिषट्प
दार्थेषु मध्ये जीव आत्मा अनेकान्तः इति सम्बन्धः । कैर्धर्मैः इत्याह–ज्ञानदर्शन
वीर्यसुखैः । न⁷⁴⁷⁸

साख्य । द्रष्टा दृशिमात्र शुद्धोऽपि प्रत्ययानुपश्य । –योगसू॰ २ । २० ।

नु दर्शनमेव पुरुषस्य स्वरूपं न ज्ञानादयः, तेषां प्र⁷⁴⁷⁹

प्रकृते
र्महानुत्पद्यते । महान् बुद्धिर्धृतिर्ब्रह्मा पूर्तिः ख्यातिरीश्वरो विखर इति पर्यायाआह–उक्त प्रधाना
द्वुद्धिरुत्पद्यते इति ? तत्र वक्तव्य किं लक्षणा पुनर्बुद्धिरित्युच्यते–अध्यवसायो बुद्धिर्धर्मो ज्ञान विराग
ऐश्वर्यम् । सात्त्विकमेतद्रूप तामसमस्माद्विपर्यस्तम् ॥ –सांख्यका॰ युक्तिदी॰ पृ॰ १०८ ।

कृतिधर्मत्वात् तत्कथं
तैरसौ7480

जीव ।

अ⁷⁴⁸¹

अनेकधर्मात्मक ।

नेकान्तः ? इत्यप्ययुक्तम्, प्रकृतिधर्मतां निराकृत्य तेषां7482

ज्ञानादीनाम् ।

त⁷⁴⁸³

जीवधर्मताया ।

द्धर्मतायाः प्रत्यक्षप
रिच्छेदे7484

पृ॰ १९१ ।

प्रतिपादितत्वात् । ततः सूक्तम्– ज्ञानादिभिः जीवोऽनेकान्तः इति ।
कथम्भूतैस्तैः इत्याह–असाधारणैः पुद्गलाद्यसंभविभिः । न⁷⁴⁸⁵

वैशेषिका ।
नवानामात्मगुणाना बुद्धिसुखदुःखेच्छाप्रयत्नधर्माधर्मसस्काराणाम् –न्यायमं॰ पृ॰ ५०८ ।

नु बुद्ध्यादयो नव आत्म
नोऽसाधा7486

–धारणगुणा ब॰ ।

रणा गुणाः सन्ति तत्किमर्थमेते च⁷⁴⁸⁷

ज्ञानदर्शनवीर्यसुखाख्या ।

त्वार एव दर्शिताः इति चेत् ? तेषामेव
सहभुवां तद्गु7488

आत्मगुणत्व ।

णत्वप्रतिपादनार्थम् । इच्छादयो हि क्रमभाविनः पर्यायाः7489

–यान् गुणा ब॰ ।

न गुणाः,
अन्यथा भयहर्षशोककरुणामर्षौदासीन्यादीनामपि तद्गुणत्वप्रसक्तेः नवैव इति संख्या
नियमो दुर्घटः स्यात् । परैरपि त⁷⁴⁹⁰

जीवस्य अनेकधर्मात्मकत्वम् ।

दनेकान्तं दर्शयितुमाह– अमूर्त्तत्व इत्यादि । रूपा
दिरहितत्वम् अमूर्त्तत्वम्, न पुनः अ⁷⁴⁹¹

इयत्ता
वच्छिन्नपरिमाणयोगित्व मूर्त्तत्व तदभावोऽमूर्त्तत्वम् । –सप्तप॰ पृ॰ ७२ । असर्वगतद्रव्यपरिमाणं
मूर्तिरिति हि पदार्थविद । –तत्त्वबि॰ पृ॰ १५८ ।

सर्वगतद्रव्यपरिमाणाभावः, जीवस्य मूर्त्तत्वप्रसङ्गात् ।
तस्य⁷⁴⁹²

जीवस्य ।

असर्वगतत्वेन विषयपरिच्छेदे प्र⁷⁴⁹³

पृ॰ २६१ ।

साधितत्वात् । असङ्ख्यात⁷⁴⁹⁴

–तदेश– श्र॰ ।

प्रदेशत्वम् असंख्याता
वयवोपेतत्वम्, सूक्ष्मत्वं शुद्धस्य तस्य⁷⁴⁹⁵

आत्मन ।

केवलज्ञानादन्यतोऽसाक्षात्करणम्, तैः अनेकान्तो
जीवः इति सम्बन्धः । किं विशिष्टैः साधारणासाधारणैः, साधारणैः गगनादावपि7496

–पि भवात्
ब॰ ।

भावात्, असाधारणैः पुद्गलेष्वभावात् । पु7497

पुनरप्यन्यै श्र॰ ।

नरन्यैस्तदनेकान्तं दर्शयन्नाह⁷⁴⁹⁸

–ह सुप्रसि– श्र॰ ।

– सत्त्व
इत्यादि । सुप्रसिद्धाः सत्त्वप्रमेयत्वाऽगुरुलघुत्वधर्मित्वगुणित्वादयो धर्माः तैः । कथ
म्भूतैः ? साधारणैः ष⁷⁴⁹⁹

खट्स्वपि द्रव्येषु आ॰ ।

ट्स्वपि द्रव्येषु भावात् । तस्य एवंविधस्य जीवस्य आदेशात्
कथनात् प्रमाणं स्याद्वादः तत्र तदविसंवादात् इति भावः । त⁷⁵⁰⁰

तथा तथा तेन श्र॰ ।

था तेन असाधारणोभय
[p. 690 ] साधारणधर्माधिकरणत्वेन अनेका7501

–कान्तेन प्रका– ब॰ ।

न्तप्रकारेण इत⁷⁵⁰²

इतरेषु पु– श्र॰ ।

रे पुद्गलादयः पदार्थाः परमागमतः
परमागममाश्रित्य योज्याः ।

इदानीं नयं दर्शयन्नाह– ज्ञः इत्यादि । जीव इति धर्मिणो निर्देशः, ज्ञः चेतना
स्वभावः इति साध्यस्य, सुखदुःखादिवेदनादिति हेतोः, इति एवं प्रयोगः आदिर्यस्य
अनित्यशब्दादेः स तथोक्तः, स चासौ विकलस्य धर्मान्तरनिरपेक्षस्य धर्मस्य आदेशश्च
नयः । ननु किमिदं साकल्यं वैकल्य⁷⁵⁰³

–कल्य वादेश– श्र॰ ।

ञ्च आदेशस्य यतः स्याद्वादः सकलादेशो
नयो विकलसंकथा इति स्यात् ? इत्यत्राह– साकल्यम् इत्यादि । सकलस्य
अनन्तधर्मात्मकस्य वस्तुनो भावः साकल्यम् अनन्तधर्मात्मकता । तत्प्रतिपादकं
वचनम् ए⁷⁵⁰⁴

साकल्यशब्देन ।

वमुक्तम्, विषय⁷⁵⁰⁵

अनन्तधर्मात्मकत्वरूपसाकल्यस्य वाच्यस्य ।

स्य विष⁷⁵⁰⁶

वाचके स्या
द्वादे सकलादेशे ।

यिण्युपचारात् । विकलस्य एकदेशस्य भावो वैक
ल्यम्–एकान्तः, तदादेशः तथोक्तः । कुतः ? इत्याह– धर्मान्तर इत्यादि । विवक्षित
धर्माद् अन्यो धर्मः तदन्तरं तस्य अविवक्षातः7507

न तु घर्मान्तिरस्य प्रतिक्षेपः ।

, नान्यथा दुर्नयत्वप्रसङ्गात् । न⁷⁵⁰⁸

सौगत ।

नु
शब्दस्य अर्थे सम्बन्धाभावतः प्रवृत्तेरेवाऽसंभवात् न सकलविकलादेशप्ररूपणं युक्तम्,
इत्यत्राह– तत्र इत्यादि । तत्र अ⁷⁵⁰⁹

अनन्तात्मकत्वे तत्त्वे
ब॰ ।

नन्तात्मके तत्त्वे स्थिते सति, यदि वा तत्र एवं
स्याद्वादनयस्वरूपे निरूपिते सति जीव इत्युक्ते जीवशब्दः अवान्तरविशेषरहितं
जीवमात्रमेव अभिदध्यात् । कथम्भूतम् ? इत्याह– योग्यता इत्यादि । योग्यतायाम्
अपेक्षा यस्य योग्यतां वा अपेक्षते इति योग्यतापेक्षः, अनादिः सङ्केतो यस्य स
तथोक्तः । योग्यता इत्यनेन तादात्म्यतदुत्पत्तिलक्षणसम्बन्धविरहे नित्यैकरूपसम्ब
न्धाऽसत्त्वेऽपि च शब्दार्थयोः वाच्यवाचकभावं दर्शयति, योग्यतास्वभावसम्बन्धसंभ
वात् । एतच्च सप्रपञ्चं प्राक् प्रपञ्चितम् ।

ननु योग्यतातोऽपि शब्दस्य अर्थप्रतिपादकत्वे एकस्माच्छब्दात् युगपदनेकार्थ
प्रतिपत्तिः स्यात्, सर्वस्य शब्दस्य सर्वत्रार्थे प्रतिपादनयोग्यतासंभवात्, त⁷⁵¹⁰

सर्वशब्दस्य सर्वार्थ
प्रतिपादनमनुपपन्नम् ।

दनुपपन्नमिति
सङ्केत इत्यनेन दर्शयति–सत्यामपि अनेकार्थप्रतिपादनयोग्यतायां7511

–यां नियत– श्र॰ ।

विनियतसङ्केत
वशाद् विनियतार्थप्रतीत्युपपत्तेः । एतच्च प्रमाणं श्रुतम् लघी॰ का॰ २६
इत्यत्र प्ररूपितम् । ननु यदा जीवशब्दोऽर्थमभिधत्ते न तदा पू7512

पूर्वः सकेतो– ब॰, श्र॰ ।

र्वसङ्केतोऽस्ति तत्कथं
त⁷⁵¹³

अनादिसङ्केतापेक्षस्य जीवशब्दस्य ।

दपेक्षस्यास्य नियतार्थप्रतीतिहेतुत्वमिति चेत्, न, अस्येदं वाच्यम् इदं वाचकम् इति
चि7514

चेत्तस्य सकेतस्यात् ब॰ ।

त्तस्य सङ्केतत्वात्, तस्य⁷⁵¹⁵

चित्तस्य ।

च तदापि भावात् । न चेदमवान्तरकल्पितम् इति अनादि-
पदेन दर्शयति । ननु जीवमात्रमभिदध्यात् इत्ययुक्तम्, अ⁷⁵¹⁶

बौद्धा ।

न्यापोहस्यैव जा7517

मीमासका ।

तेरेव
[p. 691 ] अ⁷⁵¹⁸

यौगा ।

न्योन्यविभिन्न⁷⁵¹⁹

–न्नद्वय– आ॰, श्र॰ ।

तद्द्वयस्यैव वा शब्दार्थत्वात्, इत्यत्राह– स्वभाव इत्यादि । स्वभावभूतः
अन्यतः सर्वतोऽपोहः पररूपेण असत्त्वं यस्य स त⁷⁵²⁰

तथो स आ॰ ।

थोक्त स चासौ स्वार्थश्च स्वाभि
धेयः तस्य प्रतिपादनः जीवशब्दः तन्मात्रमभिदध्यात् । किं कृत्वा ? निरस्य । कम् ?
प्रतिपक्षम्, प्रत्यनीकं मतम् अपोहादिमात्राभिधायित्वलक्षणम् । कथम् ? न्यक्षेण
सामस्त्येन । यथा च अपोहादेः शब्दार्थता न घटते तथा प्रमाणं श्रुतमर्थेषु
लघी॰ का॰ २६ इत्यत्र प्रपञ्चतः प्रतिपादितम् । ततः तस्मात् न्यायात् स्यात्पदप्रयो
गात् सर्वथैकान्तस्य सन्नेव जीवः, असन्नेव, द्रव्यरूप एव, पर्यायरूप एव वा इत्येवं
रूपस्य त्यागात् निरासात्, स्वरूपादिचतुष्टयविशेषणविशिष्टः स्वद्रव्यक्षेत्रादिविशेषण
विशिष्टः जीवः जीवशब्देन अभिधीयते इति स्वेष्टस्य अनेकान्तात्मनो जीवस्य सिद्धिः ।

एवं प्रमाणवाक्यमुपदर्श्य साम्प्रतं नयवाक्यं दर्शयन्नाह– नयोऽपि इत्यादि ।
न⁷⁵²¹

नयोऽपि नास्ति ब॰ ।

योऽपि न⁷⁵²²

नयवाक्यमपि नास्ति
आ॰ ।

यवाक्यमपि न केवलं प्रमाणवाक्यम्, तथैव स्यात्प⁷⁵²³

–पदयोग– श्र॰ ।

दप्रयोगप्रकारेणैव सम्य
गेकान्तः सम्यगेकान्तविषयः स्यात्, अ⁷⁵²⁴

स्यात्पदप्रयोगाभावे ।

न्यथा मिथ्यैकान्तगोचरः स्यादिति । अधुना
एवकारप्रयोगोपयोगं दर्शयन्नाह– स्यात् इत्यादि । अनेकान्तः इत्येतदनुवर्त्तमानमिह
सम्बध्यते । ततोऽयमर्थः सिद्धः–स्यात् कथञ्चित् जीव एव ज्ञानदर्शनसुखवीर्यैः धर्मैः
अनेकान्तः नान्यः इति एवकारार्थः । इत्येवमुक्ते एवं वाक्ये प्रयुक्ते सति नैकान्त
विषयः किन्तु अनेकान्तविषयः स्याद् भवेत् शब्दः स्याज्जीव एव इतिवाक्यम्
अनेकान्तरूपस्य तस्य⁷⁵²⁵

जीवस्य ।

अभिधानात् । स्यादस्त्येव जीवः इत्युक्ते सति एकान्त
विषयः सम्यगेकान्तगोचरः स्याद् भवेत् शब्दः स्यादस्त्येव इति वाक्यम्, प्रधानतः
तदस्तित्वैकान्तप्रतिपादनात् । ए⁷⁵²⁶

स्यान्नास्त्येवेत्यादिषु ।

वमुत्तरभङ्गेष्वपि वक्तव्यम् ।

ननु न सर्वत्र वाक्ये लौकिकाः स्यात्कारमेवकारञ्च प्र⁷⁵²⁷

प्रयुंजते आ॰ ।

युञ्जते, अन्यथैव तत्प्रयोग
दर्शनात्, अतो न युक्तमेत⁷⁵²⁸

स्यात्पदप्रयोगनियमः ।

दित्यारेकापनोदार्थमाह–

अ⁷⁵²⁹

प्रतीयतेऽधिगम्यते । क ? स्यात्कार स्यादिति पदमव्ययम्, क्व ?
सर्वत्र शास्त्रे लोके वा । कस्मिन् विषये ? विधौ सत्त्वादौ साध्ये । न केवल विधौ किन्तु निषेधेऽपि
असत्त्वादावपि साध्ये । अन्यत्रापि अन्यस्मिन् अनुवादातिदेशादावपि । किविशिष्टोऽपि अप्रयुक्तोऽपि
स्यादस्ति जीव इत्यनुक्तोऽपि । तर्हि कुत प्रतीयते इति चेदत्राह–अर्थात् सामर्थ्यात् ।चेद्यदि कुशल
स्यात् व्यवहारे प्रबुद्ध स्यात् । क ? प्रयोजक प्रतिपादक । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ८६ । उद्धृतोऽयम्–
विधौ निषेधेन्यत्रापि –आव॰ नि॰ मलय पृ॰ ३६९B. । गुरुतत्त्वबि॰ पृ॰ १६A. । तुलना–
विवक्षातोऽप्रयोगेऽपि सर्वोऽर्थोऽय प्रतीयते ॥ व्यवच्छेदफलं वाक्य यथा चैत्रो धनुर्धर । पार्थो धनुर्धरो[p. n692 ]
नील सरोजमिति वा यथा । –प्रमाणवा॰ ४ । १९१-९२ । सामर्थ्याच्चाप्रयोगेऽर्थो गम्य स्यादेवकारयो ।
–सिद्धिवि॰, टी॰ पृ॰ ५०७B । न्यायवि॰ का॰ ४५३ । सोऽप्रयुक्तोपि वा तज्ज्ञै सर्वत्रार्यात् प्रतीयते ।
यथैवकारोऽयोगादिव्यवच्छेदप्रयोजनः ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १३७ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ७१८ । रत्नाक
रावता॰ पृ॰ ६१ । सप्तभगित॰ पृ॰ ३१ । स्या॰ म॰ पृ॰ २७९ । नयप्रदीप॰ पृ॰ ९६A ।

प्रयु7530

–युक्तेऽपि मु॰ लघी॰ ।

क्तोऽपि सर्वत्र स्यात्कारोऽर्थात् प्रतीयते ।

विधौ निषेधेऽप्यन्यत्र कुशलश्चेत् प्रयोजकः ॥ ६३ ॥

[p. 692 ]

विवृतिः–क्वचित्स्यात्कारमनिच्छद्भिः सर्वथैकान्तोऽभ्युपगतः स्यात् । अव
धारणाभावेऽपि अनेकान्तनि7531

–निराकाराभ्युपगमस्यावश्यं– ई॰ वि॰ ।

राकरणस्य अवश्यंभावित्वात् अन्यथा प्रमाणनययोर
भेदप्रसङ्गः । किं बहुना विधिनिषेधानुवादातिदेशादिवाक्येषु कारकेषु कर्त्रादिषु
स्वार्थादिषु प्रातिपदिकार्थेषु साधनदूषणतदाभासवाक्येषु स्याद्वादमन्तरेण प्रस्तुताऽ
प्रसिद्धिः इत्याबालप्रसिद्धम् ।

कारिकार्थ–

अप्रयु7532

–युक्तो न ब॰ ।

क्तोऽपि न केवलं प्रयुक्तः सर्वत्र वाक्ये स्यात्कारः, उपलक्षण⁷⁵³³

–णमेतेन एव– ब॰ ।

मेतत्
तेन एवकारोऽपि प्रतीयते । कुत इत्याह–अर्थात् सामर्थ्यात् ।
तथाहि–पानीयमानय इत्युक्ते यदि पानीयस्य अन्यस्य चा7534

वानयनं
ब॰, श्र॰ ।

नयनं
लौकिकानामभिप्रेतं स्यात्तदा पानीयपदोपादानमनर्थकं स्यात् । अथाप्यनानयनमभिप्रेतम्,
आनयनग्रहणं व्यर्थम् । अस्ति च तदुभयग्रहणम्, अतः एवकारप्रतीतिः इति । क्व ?
विधौ निषेधेऽपि, भिन्नप्रक्रमः अपिशब्दः अन्यत्र इत्यस्यानन्तरं द्र⁷⁵³⁵

द्रष्टव्यम् ब॰ ।

ष्टव्यः ।
अ⁷⁵³⁶

तुलना–अत्रान्यत्रापि इति–अनुवादातिदेशादिवाक्येषु। –आव॰ नि॰ मलय॰ पृ॰
३६९B. ।

न्यत्रापि अनुवाद-अतिदेशादावपि । अथ यदि सर्वत्र सः प्रतीयते अङ्गुल्यग्रे हस्ति
यूथशतमास्ते इत्या7537

पृ॰ ५३० टि॰ ३ ।

दावपि प्रतीयेत । तथा च सर्वस्योभयरूपत्वे
प्रमाणवा॰ ३ । १८१ इ⁷⁵³⁸

पृ॰ ६२० टि॰ ५ ।

त्यादिदोषानुषङ्गः स्यात् इत्यत्राह– कुशलः इत्यादि । यथा
योऽर्थः प्रमाणतः प्रतिपन्नः तथैव तस्य प्रतिपादकः प्रयोजकः कुशलो भवेत्
नान्यथा, स चेत् यदि प्रयोजकः शब्दानामिति ।

विवृतिव्याख्यानम्–

व्यतिरेकमुखेन कारिकां विवृण्वन्नाह– क्वचिद् इत्यादि । क्वचिद् विध्यादिवाक्ये
स्यात्कारमनिच्छद्भिः एकान्तवादिभिः सर्वथा धर्मापेक्षया इव
धर्म्यपेक्ष⁷⁵³⁹

–पेक्षया तथा धर्मापेक्षयाप्येकान्तः श्र॰ ।

याऽपि, यद्वा यथा धर्म्यपेक्षया तथा धर्मापेक्षयापि एकान्तः
सर्वथैकान्तः सोऽभ्युपगतः स्यात् तत्र च प्रमाणविरोधः इत्यभिप्रायः । अतस्तद्विरोधं
परिहर्त्तुमिच्छता सर्वत्र स्यात्कारोऽभ्युपगन्तव्यः । एवं व्यतिरेकमु7540

–मुखेण आ॰ ।

खेन सर्वत्र स्यात्कारं
प्रसाध्य इदानीं तथैव एवकारं प्रसाधयन्नाह– अवधारण इत्यादि । अवधारणस्य
एवकारस्य अ⁷⁵⁴¹

अभावे
न के– ब॰ ।

भावेऽपि न केवलं स्यात्काराभावे सर्वथैकान्तोऽभ्युपगतः स्यात् इति
सम्बन्धः । कुत एतदित्य⁷⁵⁴²

–दित्याह ब॰ ।

त्राह–अनेकान्तनिराकरणस्य अवश्यम्भावित्वादिति ।
[p. 693 ] तथाहि–ज्ञानदर्शनोपयोगलक्षणो जीव एव इति अ⁷⁵⁴³

विशेष्यसङ्गतैवकारोऽन्ययोगव्यवच्छेदबोधक, यथा पार्थ एव धनुर्धर । अन्ययोगव्य
वच्छेदो नाम विशेष्यभिन्नतादात्म्यादिव्यवच्छेद । तत्र एवकारेण पार्थान्यतादात्म्याभावो धनुर्धरे
बोध्यते । तथा च पार्थान्यतादात्म्याभाववद्धनुर्धराभिन्नः पार्थ इति बोध । –सप्तभंगि॰ पृ॰ २६ ।
तत्र विशेष्यगतैवस्थले पार्थ एव धनुर्धर इत्यादौ अन्यतादात्म्यव्यवच्छेदोऽर्थ । अन्यत्वञ्च समभिव्या
हृतपदार्थापेक्षिकम् । तथा च पार्थान्यतादात्म्याभाववद्धनुर्धराभिन्न पार्थ इति बोध । –वैयाकरणभू॰
द॰ पृ॰ ३७० । यद्वा पार्थान्यस्मिन् प्रशस्तधनुर्धरत्व व्यवच्छिद्यते । –वाच॰ । न्यायको॰ पृ॰
१९१ ।

न्ययोगव्यवच्छेदेन जीवस्यैव ए⁷⁵⁴⁴

ज्ञानदर्शनोपयोग ।

तल्ल
क्षणलक्षितस्य⁷⁵⁴⁵

–स्यानभ्यु– आ॰ ।

अनेकान्तानभ्युपगमे अजीवोऽपि त⁷⁵⁴⁶

एवकाराभावे अजीवोऽपि ज्ञानादिमान् स्यात्तथा च सर्वस्य
चेतनात्मकत्वप्राप्त्या बाह्यद्रव्यस्य अचेतनस्य सर्वथाऽभाव स्यादिति भाव ।

ल्लक्षणः स्यादिति बहिरर्थव्यवस्था
विलोपः, तद्विलोपे च सकल⁷⁵⁴⁷

बाह्यार्थापलापे हि
प्रमाणादिव्यवस्थाऽभाव, बाह्यार्थापेक्षयैव हि ज्ञाने प्रमाणतदाभास व्यवहारो भवति बहि प्रमेया
पेक्षाया प्रमाण तन्निभञ्च ते आप्तमी॰ का॰ ८३ इत्यभिधानात् ।

प्रमाणप्रमेयादिव्यवहारापहारः । तल्ल⁷⁵⁴⁸

तानि ज्ञानदर्शनादीनि
लक्षणानि यस्य जीवस्य असौ तल्लक्षण ।

क्षण एव सः इति
अयोग⁷⁵⁴⁹

विशेषणसङ्गतैवकारोऽयोगव्यवच्छेदबोधक, यथा
शङ्ख पाण्डुर एवेति । अयोगव्यवच्छेदो नाम उद्देश्यतावच्छेदकसमानाधिकरणाभावाऽप्रतियोगित्वम् ।
–सप्तभगि॰ पृ॰ २५ । विशेषणसङ्गतैवस्थले अयोगव्यवच्छेद शङ्ख पाण्डुर एव इत्यादौ शङ्खत्वा
वच्छेदेन पाण्डुरवत्त्वसमवायाभावव्यवच्छेदबोधनात् । –वैयाकरणभू॰ द॰ पृ॰ ३७० । अत्र शङ्खत्वा
वच्छेदेन पाण्डुरत्वायोगव्यवच्छेदो बुध्यते । अथवा विशेष्ये शङ्खे पाण्डुरत्वायोगव्यवच्छेदो बोध्यते ।
–म॰ प्र॰ १ पृ॰ ७ –न्यायको॰ पृ॰ १९१ ।

व्यवच्छेदानभ्युपगमे च रूपादिरप्येत⁷⁵⁵⁰

एतस्य जीवस्य लक्षण स्यात् ।

ल्लक्ष⁷⁵⁵¹

–क्षण स्यात् आ॰ ।

णं स्यात् इति जीवेतरविभागाभावः
स्यात् । भ⁷⁵⁵²

जीव
ज्ञानदर्शनोपयोगलक्षणो भवत्येव ।

वत्येव इत्यवधारणाभावे अत्य⁷⁵⁵³

क्रियासङ्गतैवकारोऽत्यन्तायोगव्यवच्छेदबोधक यथा नील सरोजं
भवत्येव । –सप्तभंगि॰ पृ॰ २६ । वैयाकरणभू॰ द॰ पृ॰ ३७० । सरोजे नीलत्वात्यन्तायोगो
व्यवच्छिद्यते । –वाच॰ । न्यायको॰ पृ॰ १९२ ।

न्तायोगाव्यवच्छेदः स्यात् ।

ननु साक्षात्प्रयुक्तस्य सामर्थ्यगम्यस्य वा एवकारस्यैव प्रतीतिर्युक्ता त⁷⁵⁵⁴

एवकारसाध्यस्य ।

त्साध्य⁷⁵⁵⁵

–ध्य योगादि– ब॰ ।

स्य
अयोगादिव्यवच्छेदफलस्य सर्वत्र वाक्ये संभवान्न पुनः स्यात्कारस्य निष्फलत्वात् । उक्तञ्च–

अ⁷⁵⁵⁶

अयोग योगम
परैरत्यनिपात एवकारो व्यतिरेचक नियामक क्वचिद् धर्मस्य विशेषणस्य अयोग व्यवच्छिनत्ति ।
क्वचिदपरै विशेष्यादन्यै योग व्यवच्छिनत्ति क्वचिदत्यन्तायोग व्यवच्छिनत्ति । ननु निपातो न स्वय
वाचक किन्तु द्योतक तदस्य कथमयमर्थप्रभेद इत्याह–विशेषणविशेष्याभ्या क्रियया च सहोदित ।
द्योतकत्वादेव निपातो विशेषणेन सहोदितोऽयोगस्य व्यवच्छेदक । विशेष्येण सहोक्तोऽन्ययोगस्य, क्रियया
च सहोक्तोऽत्यन्तायोगस्येति विशेषणादिपदवाच्य एव अयोगव्यवच्छेदादि तत्सहोक्तनिपातद्योत्य
इत्यर्थः । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ ४ । १९० । तुलना –सिद्धिवि॰, टी॰ पृ॰ ५०७A. । यद्विनिश्चयः
–अयोग योगमपरै –षङ्द॰ बृह॰ पृ॰ १४ । न्यायाव॰ टी॰ टि॰ पृ॰ १७ । यदुक्तम्–अयोगमन्य
योगञ्च अत्यन्तायोगमेव च । व्यवच्छिनत्ति धर्मस्य एवकारस्त्रिधा मत ॥ –काव्यप्र॰ टी॰ पृ॰ ८८ ।

योगमपरैर्योगमत्यन्तायोगमेव च ।

व्यवच्छिनत्ति धर्मस्य निपातो व्यतिरेचकः ॥ प्रमाणवा॰ ४ । १९०

[p. 694 ]

नि7557

निपात एवकारो व्यतिरेचक नास्ति ब॰ ।

पात एवकारः व्यतिरेचकः निवर्त्तकः । तत्र चैत्रो धनुर्धर एव इत्यत्र अ⁷⁵⁵⁸

यत्र धर्मिणि धर्मसद्भाव सन्दिह्यते तत्राऽयोगव्यवच्छेदस्य न्यायप्राप्तत्वात् । अत्र
दृष्टान्तो यथा चैत्रो धनुर्धर इति । चैत्रे हि धनुर्धरत्व सन्दिह्यते किमस्ति नास्तीति । ततश्चैत्रो
धनृर्धर इत्युक्ते पक्षान्तरमधनुर्धरत्व श्रोतुराकाङ्क्षोपस्थापित निराकरोति अयोगव्यवच्छेदोऽत्र न्याय
प्राप्त । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ १५ । चैत्रे धनुर्धरत्वसन्देहात् विशेषणेन अयोगमात्र व्यव
च्छिद्यते । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ ४ । १९२ ।

यो
गव्यवच्छेदः, तथाहि–परप्रतिपत्तये वाक्यं प्रयुज्यमानं यदेव परेण व्यामोहादाशङ्कितम्
तदेव व्यवच्छिनत्ति, चैत्रश्च लोके धनुर्धरो न प्रतीतः, ततश्चैत्रस्य अधनुर्धरत्वशङ्काव्यव
च्छेदेन धनुर्धरत्वविधानार्थं चैत्रो धनुर्धर एव इति वाक्यं प्रयुज्यते । पार्थ एव धनु
र्धरः इ⁷⁵⁵⁹

इत्यन्ययो– आ॰ ।

त्यत्र अ⁷⁵⁶⁰

यथा पार्थो धनुर्धर इति सामान्यशब्दोऽप्यय
धनुर्धरशब्दः प्रकरणसामर्थ्यादिना प्रकृष्टगुणवृत्तिरिह पार्थे हि धनुर्धरत्व सिद्धमेवेति नाऽयोगाशङ्का ।
तादृशन्तु सातिशय किमन्यत्राप्यस्ति नास्ति इत्यन्ययोगशङ्काया श्रोतुर्यदा पार्थो धनुर्धर इत्युच्यते तदा
सातिशय पार्थ एव धनुर्धरो नान्य इति प्रतीयते । तेनात्र अन्ययोगव्यवच्छेदो न्यायप्राप्तः । –प्रमाणवा॰
स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ १५ । पार्थे धनुर्धरत्व प्रसिद्धमेव किन्तु तादृशमन्यस्यापि किमस्तीति सन्देहे अन्ययो
गव्यवच्छेदफल विशेषणम् । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ ४ । १९२ ।

न्ययोगव्यवच्छेदः । नहि पा7561

अर्जुने ।

र्थे अधनुर्धरत्वाशङ्का कस्यचिदस्ति धनु
र्धरत्वेन अखिलजनप्रसिद्धत्वात्तस्य । तस्मात् यदतिशयवद्धनुर्धरत्वं तत् पुरुषान्तर
साधारणमाशङ्कितमिति तद्व्यवच्छेदाय पार्थ एव धनुर्धरः इति वाक्यं प्रयुज्यते ।
नीलं सरोजं भवत्येव इत्यत्र तु अत्य⁷⁵⁶²

न खलु सर्वमेव
नील सरोज येनायोगव्यवच्छेद स्यात्, नापि सरोजमेव नीलं येन अन्ययोगव्यवच्छेदो भवेत् । किन्तु
नील सरोज सभवति न वा इत्यत्यन्तायोगसन्देहे विशेषणेन स एव व्यवच्छिद्यते । –प्रमाणवा॰
मनोरथ॰ ४ । १९२ ।

न्तायोगव्यवच्छेदः, यदा हि सरोजं नीलवर्णवि
विक्तं प्रसिद्धमिति नीलत्वमस्य नास्तीति आशङ्कितं भवति तदा तद्व्यवच्छेदाय नीलं
सरोजं भवत्येव इति वाक्यं प्रयुज्यते इति ।

त⁷⁵⁶³

तदेतदसमी– ब॰, श्र॰ ।

दसमीक्षिताभिधानम्, स्यात्कारमन्तरेण इष्टानिष्टयोर्विधिनिषेधानुपपत्तेः,
तथाहि-पार्थ एव धनुर्धरः इत्युक्ते सर्वत्र सर्वदा सर्वेषामन्यपुरुषाणां धानुर्धर्याभावः
प्रतीयते, तत्र च प्रत्यक्षादिविरोधः । अथ विशि7564

यादृश धनुर्धरत्व पार्थे न तादृगन्यत्र इति ।

ष्टं तदन्यपुरुषेषु प्रतिनियतदेशकाला
पेक्षया प्रतिषेद्धुमिष्टं न धनुर्धरत्वमात्र ततोऽयमदोषः, न⁷⁵⁶⁵

तुलना–यत्रापि अन्ययो
गव्यवच्छेदोऽभिप्रेतस्तत्रापि योगविशेषी व्यवच्छिद्यते न योगसामान्यम्, यादृग् पार्थे धनुर्धरता तादृगन्यत्र
नास्तीति । –तत्त्वार्थभा॰ व्या॰ पृ॰ ४०९ ।

नु अयमर्थः स्यात्कारप्रसा
दादेव प्रत्येतुं शक्य इति, एतत्प्रयोजनत्वात् कथ⁷⁵⁶⁶

स्यात्कार ।

सौ निष्फलः यतः साक्षात्प्रयुक्तस्य
सामर्थ्य⁷⁵⁶⁷

–र्थ्यधर्म्यस्य श्र॰ ।

गम्य⁷⁵⁶⁸

–म्यस्य सर्वत्र ब॰ ।

स्य वा अस्य सर्वत्र वाक्ये प्रतीतिर्न स्यात् ? तथा चैत्रो धनुर्धर एव
[p. 695 ] नीलं सरोजं भवत्येव इत्यत्र अ⁷⁵⁶⁹

तुलना–अयोगव्यवच्छेदेन हि अस्तिना योग इष्यते । स च योग किं सामान्यरूपेण अस्तिना
प्रत्याय्यतेऽथ विशेषरूपेण उतोभयरूपेणेति सर्वथा प्राक्तनदोषप्रसङ्ग । व्यवच्छेदोऽपि अस्तित्वसामा
न्यायोगस्य वा अस्तित्वविशेषायोगस्य वा उभयायोगस्य वा ? –तत्त्वार्थभा॰ व्या॰ पृ॰ ४०९ । चैत्रस्य
धनुषा अयोगे व्यवच्छिन्ने योग प्रतिपादितो भवेत् इतरथा चैत्रो धनुर्धर एवेति प्रयोगानुपपत्ति । सैव
सर्वथा कथञ्चिद्वा स्यात् ? आद्ये पद्ये चैत्रस्य घनुषाऽयोगे व्यवच्छिन्ने सति न चैत्रता सिद्ध्येत् धनुर्भाव
सिद्ध्येत् । केषामित्याह–स्याद्वादविद्विषाम् एकान्तवादिनामित्यर्थः । –सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ५०८B. ।

योगाऽत्य⁷⁵⁷⁰

अत्यन्तायोगव्यवच्छेदेऽपि अत्यन्तमयोगो नास्ति योग एव सर्वथा, अथवा कदाचिदस्ति कदाचिन्ना
स्तीत्येव च विकल्पद्वयेऽपि प्राच्य एव प्रसङ्गो योज्य । –तत्त्वार्थभा॰ व्या॰ पृ॰ ४०९ । यच्चान्यदुक्त
क्रियया सहोदितोऽत्यन्तायोगमेव च व्यच्छिनत्ति निपातो व्यतिरेचक इति, तत्र दूषणमाह–प्राप्तमि
त्यादि । नीलं सरोज भवत्येवेति चेत् यदि तर्हि समन्तात् नित्य सर्वदा नीलं सरोजैकरूप व्यक्तं यथा
भवति तथेदं जगत् प्राप्तम् । अयमभिप्राय–सर्वथा कथञ्चिद्वा नील सरोज भवत्येव ? प्रथमपक्षेऽय
दोष, अन्यत्र अनेकान्त इति । –सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ५१०A ।

न्तायोगयोः सर्वथा व्य⁷⁵⁷¹

व्यवच्छेदाच्चैत्र– ब॰ ।

वच्छेदे चैत्र–धानुर्धर्ययोः
नीलसरोजयोश्च अन्यतरदेव स्यात् । अ⁷⁵⁷²

अथ स्वरूपा– ब॰ ।

थ स्वस्वरूपापरित्यागेनैव अनयोः अयोगाऽ
त्यन्ताऽयोगव्यवच्छेदः नतु अन्योन्यस्वरूपस्वीकारेण अतोऽयमदोषः, तन्न; स्यात्कार
मन्तरेण अस्यार्थस्य प्रत्येतुमशक्यत्वात् ।

किञ्च, चैत्रो धनुर्धरः इत्यादिवाक्येषु धनुर्धरत्वादिभिः अयोगादिव्यवच्छेद
कुर्वता एवकारेण अधनुर्धरत्वादीनामशब्दवाच्यानामपि त⁷⁵⁷³

धनुर्धरत्वात् ।

तोऽन्यत्वान्निवृत्तिर्यदि 7574

विधीयेत श्र॰ ।

विधी
यते, तर्हि शूरत्वोदारत्वादिधर्माणामपि 7575

निवृत्ति
र्विधीयताम् ।

विधीयतां शब्दवाच्येभ्यो धनुर्धरत्वादिभ्योऽ
न्यत्वाविशेषात् । अथ यो धर्मो यत्र निय⁷⁵⁷⁶

–यस्यते आ॰ ।

म्यते तद्विरोधिन एव तत्र निवृत्तिः चैत्रे च
धनुर्धरत्वनियमे अधनुर्धरत्वं विरुद्धम्, पार्थे च असाधारणधनुर्धरत्वविधौ सकलजगत्सा
धारणं त⁷⁵⁷⁷

धनुर्धरत्वम् ।

द् विरुद्धम्, सरोजे च नीलत्वसंभवविधौ त⁷⁵⁷⁸

नीलत्वासभवमात्रम ।

दसंभवमात्रं विरुद्धम्, अतः तस्यै
वाऽतो7579

एवकारात् ।

निवृ7580

–वृत्तेः
श्र॰ ।

त्तिः न⁷⁵⁸¹

ननु आ॰ ।

तु शूरत्वादिधर्माणाम् तेषां त⁷⁵⁸²

धनुर्धरत्वा
द्भिन्नत्वेऽपि ।

दन्यत्वेऽप्यविरुद्धत्वा7583

धनुर्धरोऽपि स्यात् शूरश्च उदारश्च इति न कोऽपि विरोध ।

त् इति; तदेतदन्ध
सर्पविलप्रवेशन्यायमनुसरति, एवंविधप्रविभागस्य स्याद्वादानभ्युपगमे अनुपपत्तेः ।
ननु तदभ्युपगमेऽपि शब्दानभिधेयत्वाविशेषे कथं विरोधिन एव निवृत्तिः नतु सर्वस्य
इति चेत्, तथा सामर्थ्यात् । स्वार्थप्रतिपादनाय हि शब्दप्रयोगो न व्यसनितया । स्वा7584

स्वार्थस्वभावात्मक ब॰ ।

र्थश्च
भावाभावात्म⁷⁵⁸⁵

–त्मकं प्र– श्र॰ ।

कः प्रत्यक्षवत् शब्देऽपि प्रतिभासते । भावाभावव्यवहारश्च स्व⁷⁵⁸⁶

स्वरूपस्य
प्रतियोगिनश्चापेक्षा, स्वरूपापेक्षो भावव्यवहार प्रतियोग्यपेक्षोऽभावव्यवहार –आ॰ टि॰ ।

रूपप्रतियो
ग्यपेक्षानिबन्धनः । नच अविरुद्धस्य प्रतियोगित्वं युक्तम्, अतः कथं सर्वस्य निवृ7587

निवृत्ते शकोपि आ॰ ।

त्तेः
शङ्कापि इति ? ततः स्थितम् अवधारण इत्यादि ।

[p. 696 ]

ननु जीवोऽस्ति इत्युक्ते तत्र अस्तित्वम्, 7588

नास्तीत्युक्ते नास्ति आ॰ ।

नास्ति इत्युक्ते नास्तित्वम्, उभय
वचनेन उभयं प्रतीयते अतो न युक्तम् अवधारण इत्यादि, इत्यत्राह– अन्यथा इत्यादि ।
अनेकान्तनिरास⁷⁵⁸⁹

अनेकान्तनिरासोऽवश्य भवतीति न –आ॰ टि॰ ।

स्य अवश्यंभावित्वाभावप्रकारेण अन्यथा प्रमाणनययोरभेदप्रसङ्गात्
कारणात् सर्वथैकान्तोऽभ्युपगतः स्यात् इति सम्बन्धः । अवधारणाभावे धर्मिवत्
ध⁷⁵⁹⁰

स्याज्जीव सन्नेवेति हि नयवाक्यम्,
अत्र चेदवधारण न क्रियते तदा यथा धर्मिणि जीवे अवधारणरहिते अनेकान्तोऽस्ति तथा धर्मेऽपि
अस्तित्वाख्ये स प्राप्नोति, नयरूपञ्चेदम्, धर्मिण्यनेकान्त धर्मे एकान्त –आ॰ टि॰ ।

र्मेऽपि अनेकान्तप्रसङ्गात् । अपरमपि स्याद्वादमन्तरेण नश्यति इति दर्शयन्नाह– किं
बहुना इत्यादि । किम् ? न किञ्चित् बहुना उक्तेन इत्यध्याहारः । विधिनिषेधा
नुवादातिदेशादिवाक्येषु, आदिशब्देन नियमादिवाक्यपरिग्रहः, कारकेषु कर्त्रादिषु,
स्वार्थादिषु आदिशब्देन लिङ्गादिपरिग्रहः, प्रातिपदिकार्थेषु साधनदूषणतदाभास
वाक्येषु, चशब्दः अत्र समुच्चायार्थो द्रष्टव्यः । स्याद्वादमन्तरेण प्रस्तुताऽप्रसिद्धिः
इति सम्बन्धः । इति एवम् आबालप्रसिद्धम् न⁷⁵⁹¹

नत्वेच्छया ब॰ ।

स्वेच्छया कल्पितमिति यावत् ।

न⁷⁵⁹²

बौद्ध ।

नु शब्दः सर्वोऽपि विवक्षाप्रतिबद्धत्वात् तामेव गमयति नार्थम्, अतोऽयुक्त
मुक्तम्– तत्र जीव इत्युक्ते इत्याद्याशङ्क्याह–

व⁷⁵⁹³

प्राहुरभिदधति । के ? वर्णा अक्षराणि गकारादीनि । तथा पदानि गवादीनि तथा वाक्यानि
च गामानयेत्यादीनि । कान् ? अर्थान् अभिधेयान् । किं विशिष्टान् ? अवाञ्छितान्, अविवक्षितान्
भूम्यादीन्, वाञ्छिताश्च विवक्षितानपि सास्नादिमदादीन् । क्वचित् मन्दबुद्धिषु प्रतिपाद्येषु न प्राहु तेषा
ततोऽर्थाधिगमाभावात् इत्येव प्रकारा सर्वजनप्रतीता प्रसिद्धि रूढि । ईदृशी विचित्रा व्यवहारिभिरभ्यु
पगन्तव्या तथैवार्थक्रियोपपत्ते । ता प्रसिद्धिमतिक्रम्यैव उल्लघ्यैव । स्वेच्छया स्वैरभावेन वदता
कथयता सौगताना युज्यते युक्त भवतीति, अधिक्षेपवचनम् । कथम् ? शब्द सूचकं वाचकम् । कस्य ?
वक्त्रभिप्रेतमात्रस्य वक्तु प्रयोजकस्याभिप्रेतमभिप्रायो विवक्षा तावन्मात्रस्यैव न बहिरर्थस्येति । नु
अहो आश्चर्यमित्याक्षेपो गम्यते, सामान्यविशेषात्मनो बहिरर्थस्य शब्दप्रयोगात्प्रतीतेस्तस्यैव तदर्थत्वात्
अभिप्रायस्य तत स्वप्नेप्यप्रतीते । –लघी॰ ता॰ पृ ८७ ।

र्णाः पदानि वाक्यानि प्राहुरर्थानवाञ्छितान् ।

वाञ्छितांश्च क्वचिन्नेति प्रसिद्धिरियमीदृशी ॥ ६४ ॥

स्वेच्छया तामतिक्रम्य वदतामेव युज्यते ।

व⁷⁵⁹⁴

तुलना–तदुक्तम्–विवक्षाप्रभवा हि
शब्दास्तामेव ससूचयेयु । –तत्त्वोप॰ पृ॰ १२० ।

क्त्रभिप्रेतमात्रस्य सूचकं वचनं त्वि7595

न्विति आ॰, मु॰ लघी॰ ।

ति ॥ ६५ ॥

विवृतिः–वर्णपदवाक्यानां वाचकत्वं यथास्वम् आगमात् प्रतिपत्तव्यम् ।
वक्त्रभिप्रायाद् भिन्नस्यार्थस्य वाचकाः शब्दाः सत्यानृतव्यवस्थाऽन्यथानुपपत्तेः ।
अयं च प्रसंगोऽन्यत्र विस्तरेणोक्तः इति नेह प्रतन्यते । शब्दानामर्थव्यभिचारित्वे
[p. 697 ] अभिप्रेतव्यभिचारित्वं कु7596

कुतोऽप्रतीयते ज॰ वि॰ ।

तोऽपनीयते सुषुप्तादौ वाग्वृत्तेर्दर्शनात् । अनिच्छतामपि
अपशब्दादिभाषणसद्भावात् वा7597

तुलना–विवक्षामन्तरेणापि वाग्वृत्तिर्जातु वीक्ष्यते । वाञ्छन्तो वा न वक्तारः शास्त्राणा
मन्दबुद्धय ॥ –न्यायवि॰ का॰ ३५४ । विज्ञानगुणदोषाभ्या वाग्वृत्तेर्गुणदोषता । वाञ्छन्तो वा न
वक्तार शास्त्राणा मन्दबुद्धय । –प्रमाणसं॰ का॰ १६ । प्रमाणसं॰ टि॰ पृ॰ १७३ पं॰ २३ ।

ञ्छतामपि मन्दबुद्धीनां शास्त्रवक्तृत्वाभावात् । उभ
यत्र व्यभिचारान्न कस्यचिद्वाचकाः शब्दा इति अलौकिकप्रतिभानम् । लो7598

तुलना–बुद्धिशब्दप्रमाणत्व बाह्यार्थे सति नासति । सत्यानृतव्यवस्थैवं युज्यतेऽर्थाप्त्यनाप्तिषु ॥
–आप्तमी॰ का॰ ८७ ।

को हि
अ⁷⁵⁹⁹

अर्थस्यानाप्ति– ज॰ वि॰ ।

र्थस्याप्त्यनाप्तिषु सत्यानृतव्यवस्थामातिष्ठेत शब्दस्य नाभिप्रायमात्रे तत्र⁷⁶⁰⁰

तत्र शब्दव्यवहारस्थितिम
प्रतिक्रम्य स्वेच्छ– ई॰ वि॰ ।

शब्द
व्यवहारबाहुल्याभावात् । अ⁷⁶⁰¹

अबाधितमतिक्रम्य ज॰ वि॰ ।

बाधितां तत्प्रतीतिमतिक्रम्य स्वेच्छया प्रमाणप्रमेय
स्वरूपमातिष्ठमानानां युक्तम्–अभिप्रेतमात्रसूचकत्वं शब्दानाम् ।

कारिकार्थ–

वर्णपदवाक्यानि प्राहुः, कान् ? अर्थान् घटादीन् । किंविशिष्टान् ?
अवाञ्छितान् वाञ्छयाऽविषयीकृतान् वाञ्छितांश्च तद्विषयी
कृतांश्च शास्त्रव्याख्यानाद्यर्थान् क्वचित् मन्दबुद्धिप्राणिषु न प्राहुः
इति ए⁷⁶⁰²

–वं सिद्धिः श्र॰ ।

वं प्रसिद्धिः लोकप्रतीतिरियं सकलजनसाक्षिकी । ईदृशी विचित्रा । तदन
भ्युपगमे दूषणमाह– स्वेच्छया इत्यादि । स्वेच्छया स्वाभिप्रेतप्रक्रियामात्रेण तां
प्रसिद्धिमतिक्रम्यैव वदतां सौगतानां युज्यते । किं तद् ? इत्याह–वक्त्रभि
प्रेतमात्रस्य सूचकं वचनं त्वि7603

न्विति आ॰ ।

ति ।

शब्दनित्यत्ववादिना मीमासकाना पूर्वपक्ष–

ननु वर्णादयोऽर्थानवाञ्छितान् किमनित्याः7604

–त्या प्रति– ब॰ ।

सन्तः प्रतिपादयन्ति, नित्या वा7605

वा नास्ति श्र॰ ।

?
तत्राद्यः पक्षोऽनुपपन्नः; अनित्यत्वे तेषाम् उत्पन्नमात्रप्रध्वंसित्वेन
सङ्केतव्यवहारकालाननुयायित्वतः त⁷⁶⁰⁶

अर्थप्रतिपादकत्वाऽनुपपत्ते । यदा हि क्षणिक शब्दो न शक्तोऽर्थाव
धारणे । न हि क्षणिकस्य सम्बन्धग्रहण संभवति –मी॰ श्लो॰ शब्दनि॰ श्लो॰ ३, न्यायर॰ ।

त्प्रतिपादकत्वानुपपत्तेः । द्वितीय
पक्षस्तु उपपन्नः, नित्या7607

कुमारिलमते हि शब्दो नित्य द्रव्यरूपश्च । श्रोत्रमात्रेन्द्रियग्राह्यःशब्द शब्दत्वजातिमान् । द्रव्य सर्वगतो
नित्य कुमारिलमते मत ॥ –मानमेयो॰ पृ॰ २१८ । प्रभाकरमते च शब्दो नित्योऽपि आकाशस्य गुणो
न तु स्वतन्त्र द्रव्यम् । द्रष्टव्यम्–आकाशश्च शब्दवानिति, स एव श्रोत्र तद्गुणश्च शब्द –प्रक॰
प॰ न्यायशुद्धिप्रकरणम् ।

नां तेषां त⁷⁶⁰⁸

सङ्केतव्यवहारकालव्यापकतया ।

दनुयायित्वेन तत्प्रतिपादकत्वोपपत्तेः ।
प्रमाणतः तन्नित्यत्वस्यैव प्रसिद्धेश्च । तथाहि–स एवाऽयं गकारः इत्यादि प्र⁷⁶⁰⁹

वय तावत्प्रत्यभिजानीमो न
न करणदौर्बल्यम्, एवमन्येऽपि प्रत्यभिजानन्ति, स एवायमिति प्रत्यभिजानाना प्रत्यभिजानन्ति चेद्वय
मिवान्येऽपि नान्य इति वक्तुमर्हन्ति । –शाबरभा॰ १ । १ । २० । प्रत्यभिज्ञयैव कालान्तरावस्थायिता
सिद्ध्यति, कालान्तरावस्थितिश्च सप्रत्यभिज्ञप्रत्यक्षगम्येत्युक्तम् । –बृहती॰ १ । १ । १८ । शब्दोऽपि[p. n698 ]
प्रत्यभिज्ञानात् प्रागस्तीत्यवगम्यते । –मी॰ श्लो॰ शब्दनि॰ श्लो॰ ३३ । भाट्टचि॰ पृ॰ २६ । एतदुक्त
भवति–प्रत्यभिज्ञाख्यविशेषप्रत्ययबलेन ह्यस्तनाद्यतनगकारयोरेकत्वावगमान्नित्यत्वमाश्रीयते अतो
गत्वादिसामान्यनिबन्धनेय प्रत्यभिज्ञा सिद्ध्यति । एव सति व्यक्तिभेदे सामान्य तदभावात्तु नास्ति
सामान्यमित्येव वक्तव्यम्, अत सिद्ध प्रत्यभिज्ञया शब्दस्य नित्यत्वम् । –शास्त्रदी॰ पृ॰ ५४०, ५६८ ।
तन्त्ररह॰ पृ॰ २६ ।

त्यभिज्ञा
[p. 698 ] ख्यप्रत्यक्षत एव तावच्छब्दानां नित्यत्वं प्रतीयते । न चास्य⁷⁶¹⁰

प्रत्यभिज्ञानस्य ।

अज्ञानलक्षणमप्रामाण्यम्;
प्रतिप्राणि संवेद्यमानत्वात् । नापि संशयरूपम्, एकांशावलम्बित्वात् । उभयांशाव
लम्बी हि प्रत्ययः सशय, न चेदं तथा । नापि मिथ्या7611

प्रत्यभिज्ञानस्य मिथ्यात्वरूपमप्रामाण्यम् ।

स्वत्व रूपम्, अबाध्यमान
त्वात् । यदेव हि ज्ञानं बाध्यते तदेव मिथ्या प्रसिद्धं यथा शुक्तिकायां रजतज्ञानम्,
न चेद⁷⁶¹²

प्रत्यभिज्ञानम् ।

देशकालनरान्तरेष्वपि बाध्यते । न च दुष्टकारणप्रभवत्वादस्याप्रामाण्यम्,
तत्का7613

प्रत्यभिज्ञानकारणानामिन्द्रियादीनाम् । प्रमाण प्रत्यभिज्ञान दृढेन्द्रियतयोच्यते । –मी॰ श्लो॰
शब्दनि॰ श्लो॰ ३७२ ।

रणानां दुष्टत्वानिश्चयात् । नापि अधिगताधिगन्तृत्वात्, स्मर्यमाणानुभूय⁷⁶¹⁴

स एवायम्–आ॰ टि॰ ।

मान
विशेषणावच्छिन्नस्य गकारादेः पू7615

पूर्वप्रत्यक्ष ।

र्वसवेदनाविषयत्वात् । तदुक्तम्–

यः7616

ननु गृहीतमपि
गृह्यते इति कथ प्रामाण्यमत आह य इति । तस्मिन्नशे मा भूत्प्रामाण्यम् अगृहीतकालान्तरसम्बन्धापेक्ष
मेव तु प्रामाण्यमिति । –न्यायर॰ । ननु न केवलमधिक गम्यते किन्तु प्रागवगतमपि इति कथ
प्रामाण्यमत आह य पूर्वेति । सविकल्पके हि शब्दार्थस्वरूपसम्बन्धकालसम्बन्धा प्रथन्ते तत्र शब्दादि
रशोऽस्मृतिविषय इति मा नाम प्रमाणविषयो भवतु इदानीन्तनी तु वस्तुसत्ता न पूर्वमवधृतेत्यस्ति तत्र
प्रमाणावसर इति स्थित प्रामाण्यम् । इन्द्रियव्यापारानुविधानाच्च प्रत्यक्षत्वमिति । एकञ्चेद पूर्ववि
ज्ञानजनितसस्कारप्रत्युत्पन्नेन्द्रियादिकारणक वेदितव्यम् । –काशिका । पूर्वमवगतोऽश स न नाम–
प्रमेयक॰ पृ॰ ३३९ । पूर्वमवगतो नाश स च नाम –सन्मति॰ टी॰ ३१९ । य पूर्वावगतोऽशोऽत्र
स नो नाम –स्या॰ र॰ पृ॰ ६७५ । उत्तरार्धम् –तत्त्वोप॰ पृ॰ २७ । प्रमाणवा॰ स्व॰ टी॰ पृ॰ ७७ ।
तत्त्वसं॰ पृ॰ १५९ ।

पूर्वावगतोऽशोऽत्र स न नाम प्रतीयते ।

इदानीन्तनमस्तित्वं न हि पूर्वधिया गतम् ॥

मी॰ श्लो॰ प्रत्यक्ष॰ श्लो॰ २३३-३४ इति ।

प्रत्यक्षत्वञ्चास्य⁷⁶¹⁷

स एवाय शब्द इति प्रत्यभिज्ञानस्य ।

श्रोत्रेन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वात् सुप्रसिद्धम् । न च
स्मृतिपूर्वकत्वादस्य⁷⁶¹⁸

प्रत्यभिज्ञानस्य । तत्र शब्दा
र्थसम्बन्ध प्रमातु स्मरतोऽपि या । बुद्धि पूर्वगृहीतार्थसन्धानादुपजायते ॥ चक्षुषा सन्निकृष्टेऽर्थे नाऽप्र
त्यक्षमसौ भवेत् ॥ –मी॰ श्लो॰ प्रत्यक्ष॰ श्लो॰ २२९–३० ।

अप्रत्यक्षत्व युक्तम्; तत्पूर्वकत्वेऽप्यस्य स⁷⁶¹⁹

सत्सयोग– श्र॰ ।

त्स⁷⁶²⁰

सश्चासी सम्प्रयोगश्चेति
कर्मधारय तथा च इन्द्रियाणामर्थेन साक सम्बन्धे विद्यमाने सतीत्यर्थ । तुलना–किं पुनरिद प्रत्यभि
ज्ञास्य प्रमाणम् ? प्रत्यक्षमिति ब्रूम । पूर्वानुभवजनितमस्कारसध्रीचीनेन्द्रियजन्यत्वात् ग्रहणस्मरणरू
पमिदमेक ज्ञानम् । –शास्त्रदी॰ पृ॰ ५६८ ।

म्प्रयोगजत्वेन प्रत्यक्ष
त्वोपपत्ते । उक्तञ्च–

[p. 699 ]

न⁷⁶²¹

नन्विदं भवत्यधिकविषयं स्मरणोत्तरकाले भवत् कथ प्रत्यक्षम् ? न हि निर्विकल्पकस्य
प्रत्यक्षस्यैष धर्मो दृष्ट अत आह–नहीति । न हि स्मरणात् प्राग्भाविता प्रत्यक्षलक्षणम्, अपि तर्हि
इन्द्रियजत्वम्, तच्चात्राप्यविशिष्टमिति भाव । यदि स्मरणेनेन्द्रियप्रवृत्तिरेव वार्यते तदा दूष्यते, तत
स्तदुत्तरकालं जायमान सविकल्पक प्रत्यक्षं भवेदपि, न त्वेतदस्ति इत्याह न चेति । यतः स्मृत्या नेन्द्रिय
विरुध्यते न वा दूष्यते, तेन प्रागूर्ध्वं वा स्मृतेर्यदिन्द्रियार्थसम्बन्धाद् ज्ञान जायते सर्वं तत्प्रत्यक्षमभ्युप
गन्तव्यमित्याह–तेनेति । –काशिका ।

हि स्मरणतो यत् प्राक् तत्प्रत्य⁷⁶²²

अर्थात् यच्च स्मरणादूर्ध्वं तदप्रत्यक्षम् –आ॰ टि॰ ।

क्षमितीदृशम् । वचनं राजकी7623

राजकीय वा वैदिक वापि मी॰ श्लो॰ । राजकीय वा लौकिक नापि –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३१९ ।
उद्धृता इमे–प्रमेयक॰ पृ॰ ३३९ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३१९ । स्या॰ र॰ ४९९ ।

यं वा लौकिकं वापि विद्यते ॥ १ ॥

न चापि स्मरणात् पश्चादिन्द्रियस्य प्रवर्त्तनम् । वार्यते केनचिन्नापि तत्तदानीं प्रदुष्यति ॥ २ ॥

तेनेन्द्रियार्थसम्बन्धात् प्रा7624

प्रागूवापि आ॰ ।

गूर्ध्वञ्चापि यत्स्मृतेः । विज्ञानं जायते सर्वं प्रत्यक्षमिति गम्यताम् ॥ ३ ॥

मी॰ श्लो॰ प्रत्यक्ष॰ श्लो॰ २३४–३७ इति ।

एवमतः7625

प्रत्यभिज्ञानात् ।

शब्दस्य नित्यत्वे सिद्धे इदानीमिव अन्यदापि यच्छब्दस्योच्चारणं न
तत्तस्य⁷⁶²⁶

शब्दस्य ।

जनकं किन्तु अभिव्यञ्जकम् । अत इदमुच्य⁷⁶²⁷

यदि विस्पष्टेन हेतुना शब्दस्य नित्यत्व वक्तु शक्ष्यामः ततो नित्यप्रत्ययसामर्थ्यात्
प्रयत्नेनाभिव्यज्यते इति भविष्यतीति । –शाबरभा॰ १ । १ । १२ । शब्दस्य प्रयत्न एव कारणतया
सभावितः । स च प्रत्यभिज्ञाबलेन द्वितीयादिदर्शनेष्वभिव्यञ्जकतामापादित इति प्रथमदर्शनेप्यसौ
अभिव्यञ्जक एव अत कारणरहितत्वेन सत्त्वान्नित्य शब्द गगनादेरिव नास्याऽनित्यतेति । –प्रक॰
पं॰ पृ॰ १७० । भाट्टचि॰ पृ॰ २६ । एवञ्चोच्चारणं शब्दस्य न कारण किन्तु अभिव्यञ्जकमिति
सिद्धम् । न चोच्चारणादन्यत्कारण सभवतीत्यकार्यत्वम्, अत एवाविनाशान्नित्यत्वसिद्धि । –
शास्त्रदी॰ पृ॰ ५९० । शब्द प्रयत्नाभिव्यङ्ग्य यथा तदनुत्पाद्यत्वे सति तदनन्तरमुपलब्धे, यो
यदनुत्पाद्यत्वे सति यदनन्तरमुपलभ्यते स तदभिव्यङ्ग्यः यथा प्रदीपानन्तरमुपलभ्यमानो घट । –
तन्त्ररह॰ पृ॰ २६ । मानमेयो॰ पृ॰ २२१ ।

ते–अन्यदापि7628

–पि शब्दस्य श्र॰ ।

यत् शब्दस्य उच्चारणं
तदस्याभिव्यञ्जकम् उच्चारणत्वात्, यद् यद् उच्चारणं तत्तदभिव्यञ्जकम् यथा एतत्का
लोपलक्षितमुच्चारणम्, तथा च प्र⁷⁶²⁹

प्रकृतत्वं त–श्र॰ ।

कृतम्, तस्मादिदमपि तथा ।

तथा, विवादाध्यासितो वा कालः गादिसम्बद्धः कालत्वात् प्रतिपादितशब्द
सम्बद्धकालवत् । अतः सिद्धमस्य अनुमानतोऽपि नित्यत्वम् । इतोऽप्यनुमाना7630

श्रौत्रता चेय हेतु शब्दत्ववत्कृत । यद्वा श्रोत्रप्रत्य
क्षत्वमत्र हेतु, तद्धि शब्दत्वदृष्टान्तेन शक्नोति नित्यत्व साधयितुमित्याह श्रौत्रेति । –मी॰ श्लो॰, न्यायर॰
शब्दनि॰ श्लो॰ ३९३ । प्रयोगश्चैव भवति नित्य शब्द श्रावणत्वाच्छब्दत्ववत् । –शस्त्रदी॰ पृ॰
५८५ ।

त्
तत्सिद्धम्–नित्यः शब्दः, श्रावणत्वात्, यद् यदेवं तत्तथा यथा शब्दत्वम्, तथा चाऽ
यम्, तस्मादयमपि तथा । तथा, देश⁷⁶³¹

"देशकालादिभिन्ना वा समस्ता गोत्वबुद्धय । एकगोशब्दजन्या स्युर्गोधीत्वादेकबुद्धिवत् ॥
गोशब्दबुद्धयोऽप्येवमेकगोशब्दगोचराः ॥ गोशब्दविषयत्वेन कल्प्यतामेकबुद्धिवत् ॥…गोशब्दबुद्ध्या
ह्यस्तन्या गोशब्दोऽय प्रकाशितः । गोशब्दविषयत्वेन यथैवाद्यप्रसूतया ॥ इय वा त विजानाति तद्धेतोः
पूर्वबुद्धिवत् । उभे वाप्येकविषये भवेतामेकबुद्धिवत् । –मी॰ श्लो॰ शब्दनि॰ श्लो॰ ४१८–२१ । [p. n700 ]
तुलना–देशकालादिभिन्नाश्च गोशब्दव्यक्तिबुद्धय । समानविषया सर्वा न वा नानार्थगोचरा ॥ गौरि
त्युत्पद्यमानत्वात् सम्प्रत्युत्पन्नबुद्धिवत् । गोशब्दव्यक्तिषु या बुद्ध्यो देशकालद्रुतमध्यबिलम्बितादिप्रति
भेदभासभिन्नास्ता एकार्थविषया नानार्थविषया न वा भवन्ति गौरित्याकारोपग्रहेणोत्पद्यमानत्वात्
सम्प्रत्युत्पन्नगोबुद्धिवत् । अथवा या या गोशब्दविषया बुद्धि साऽद्यतनगोशब्दविषया गोशब्द
विषयत्वात् अद्यप्रसूतगोशब्दबुद्धिवत् । गोशब्दविषया च ह्यस्तनी गोशब्दबुद्धिरिति स्वभावहेतु ।
अथवा अह्यस्तनी गोशब्दबुद्धिर्धर्मिणी ह्यस्तनगोशब्दविषयत्व साव्यधर्मः गोशब्दविषयत्वादिति हेतु
ह्यस्तनी गोशब्दबुद्धिर्दृष्टान्त अथवा, उभे ह्यस्तन्यद्यतन्यौ बुद्धी एकविषये गोशब्दविषयत्वादेकगो
शब्दबुद्धिवत् । अथवा, समस्ता गोत्वबुद्धय देशादिभेदभिन्ना एकगोशब्दजन्या गोधीत्वादेकगोबुद्धिवत् ।
पूर्व गोशब्दविषया बुद्धय धर्मिण्य एकविषयत्वञ्च साध्यम्, इदानीञ्च गोत्वजातिविषया बुद्धयो
धर्मिण्य एकगोशब्दजन्यत्व साध्यमिति विशेष । –तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ ५९२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६७६ ।

कालादिभिन्ना गोशब्दव्यक्तिबुद्धयः एकगोशब्दविषया
[p. 700 ] न चानेकार्थगोचरा गौरित्युत्पद्यमानत्वात् सम्प्रत्युत्पन्नगोशब्दबुद्धिवत् । गोशब्दव्य
क्तिबुद्धयः इत्युच्यमाने सिद्धसाध्यता स्यात्, एकगोशब्दव्यक्तिबुद्धेः एकविषयत्वाभ्यु
पगमात्, तन्निवृत्त्यर्थं बहुवचनम् । तथा सामान्ये गोशब्दनिबन्धनाः समाना एवं
धियः प्रभवन्ति इति तन्निरासार्थं व्यक्तिग्रहणम् । एकस्मिन् देशे काले वा बहूनां
प्रमातॄणां गोशब्दज्ञानानि एकगोशब्दव्यक्तिगोचराणि इति सिद्धसाध्यताप्रसङ्गव्यव
च्छेदार्थं देशकालादिभिन्नाः इत्युक्तम् । ह्य⁷⁶³²

नित्ये तु सति गोशब्दे बहुकृत्व उच्चरित श्रुतपूर्वश्चान्यासु गोव्यक्तिषु अन्वयव्यतिरे
काभ्यामाकृतिवचनमवगमयिष्यति, तस्मादपि नित्य । –शाबरभा॰ १ । १ । १९ । ह्यस्तनोच्चारितस्तस्मा
द्गोशब्दोऽद्यापि विद्यते । गोशब्दज्ञानगम्यत्वाद्यथोक्तोऽद्यैष गौरिति ॥ –मी॰ श्लो॰ शब्दनि॰ श्लो॰ ४१६ ।

स्तनो वा गोशब्दः अद्याप्यनुवर्त्तते गौरिति
ज्ञायमानत्वात् अद्योच्चारितगोशब्दवत् । अ⁷⁶³³

ह्यो वाऽऽसीदेष गोशब्द पूर्वोक्तेनैव हेतुना । यद्वा गोत्वाभिधायित्व वाच्यो हेतुर्द्वयोरपि ॥ –
मी॰ श्लो॰ शब्दनि॰ श्लो॰ ४१७ । तुलना–गौरिति श्रूयमाणोऽद्य ह्योऽपि शब्दो मया श्रुतः ।
हेतो पूर्वोदितादेव ह्य उच्चारितशब्दवत् ॥ –तत्त्वस॰ पृ॰ ५९२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६७६ ।

द्यतनो वा गोशब्दः ह्यो7634

ह्यापि ब॰ ।

ऽपि आसीत् गौरि
ति ज्ञायमानत्वात् ह्य उच्चारितगोशब्दवत् । 7635

गोशब्दो वा श्र॰ ।

शब्दो वा7636

अत्रोच्यते स्थिर शब्दो धूमगोत्वादिजातिवत् । सम्बन्धानुभवापेक्षसामान्यार्थावबोधनात् ॥
–मी॰ श्लो॰ शब्दनि॰ श्लो॰ ३११ । तुलना–शब्दो वा वाचको यावान् स्थिरोऽसौ दीर्घकालभाक् ।
सम्बन्धानुभवापेक्षज्ञेयज्ञानप्रवर्तनात् । य ईदृक् स स्थिरो दृष्ट धूमसामान्यभागवत् ॥ –तत्त्वस॰ पृ॰
५९२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६७६ ।

वाचकः दीर्घकालावस्थायी
सम्ब⁷⁶³⁷

वाच्यवाचकभावेन –आ॰ टि॰ ।

न्धबलेन अर्थमतिजनकत्वात् धूमसामान्यवत् । यस्तु7638

तुलना–अस्थिरस्तु
न सम्बन्धज्ञानापेक्षोऽवबोधक । तादात्विकनिमित्तत्वाद् दीपविद्युत्प्रकाशवत् ॥ –तत्त्वस॰ पृ॰
५९२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६७६ ।

अस्थिरः स सम्बन्धबलेन
नार्थं बोध⁷⁶³⁹

चोदयति श्र॰ ।

यति ता7640

न हि प्रदीपादिप्रकाशस्य नियतेन घटादिना सम्बन्धोऽस्ति,
तादात्विकनिमित्तत्वात्, यत्र यत्र याति तत्र तत्र प्रकाशयति । सम्बन्धे हि स्मृत्यपेक्षा भवति, न
च घटप्रदीपादयस्तथा –आ॰ टि॰ । तादात्विक तावत्कालिक व्यवहारकालानुयायि निमित्त सम्बन्धो
यस्य स तथोक्त तद्भावस्तत्त्वम् । –तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ५९३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६७६ ।

दात्विकनिमित्तत्वात् प्रदीपविद्युत्प्रकाशवत् । तदेवम्–

[p. 701 ]

कञ्चित् कालं स्थिरः शब्दः सर्वकालमपि स्थिरः ।

विना7641

अनपेक्षत्वात् १ । १ । २१ । येषामनवगतोत्पत्तीना द्रव्याणा भाव एव लक्ष्यते तेषामपि
केषाञ्चिदनित्यता गम्यते येषा विनाशकारणमुपलभ्यते, यथा अभिनव पट दृष्ट्वा । न चैन
क्रियमाणमुपलब्धवान् अथ चानित्यत्वमवगच्छति रूपमेव दृष्ट्वा । तन्तुव्यतिषङ्गजनितोऽय तन्तुव्य
तिषङ्गविनाशात्तन्तुविनाशाद्वा विनश्यतीत्यवगच्छति । नैव शब्दस्य किञ्चित्कारणमवगम्यते यद्विना
शाद्विनङ्क्ष्यति इत्यवगम्यते । –जैमिनिसू॰, शाबरभा॰ १ । १ । २१ । एव स्थितस्य शब्दस्य श्रुति
कालात्क्षणान्तरे । संभाव्यते विनाशित्व न भूयोऽन्येन हेतुना ॥ यथा शस्त्रादिभिर्भेदाज्जरया
वा पटादय । नङ्क्ष्यतीत्यवगम्यन्ते नैव शब्देऽस्ति कारणम् ॥ –मी॰ श्लो॰ शब्दनि॰ श्लो॰
४४२–४३ । उद्धृतोऽयम् –स्या॰ र॰ पृ॰ ६७६ । अस्यार्थ–शब्द सर्वकाल स्थिर विनाशहेतुशून्य
त्वात् । विनाशहेतुशून्यत्वञ्च कञ्चित्काल स्थिरत्वात्सिद्धम् । स हि सम्बन्धकरणकालं यावदनुपद्रुत
पश्चादपि केनापनीयतामिति । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६७६ ।

शहेतुशून्यत्वात् सामान्याकाशकालवत् ॥

तथा, विवादा7642

तुलना –स्या॰ र॰ पृ॰ ६७६ ।

ध्यासितः कालः गादिशब्दशून्यो न भवति कालत्वात् इदानीन्तनकालवत् ।

तथा, अ⁷⁶⁴³

नित्यस्तु स्याद्दर्शनस्य परार्थत्वात् । नित्य शब्दो भवितुमर्हति । कुत ? दर्शनस्य परार्थत्वात् ।
दर्शनमुच्चारण तत्परार्थं परमर्थं प्रत्याययितुम् । उच्चरितमात्रे हि विनष्टे शब्दे नचाऽन्योऽन्यानर्थ
प्रत्याययितु शक्नुयात्, अतो न परार्थमुच्चार्येत । अथ न विनष्टस्ततो बहुश उपलब्धत्वादर्थावगम इति
युक्तम् । –जैमिनिसू॰, शाबरभा॰ १ । १ । १८ । अर्थप्रतिपत्त्यन्थानुपपत्त्या तु नित्यत्वमेव युक्तम् । न
हि प्रत्युच्चारणमन्यस्यान्यस्य क्रियमाणस्यार्थप्रत्यायकत्व सभवति सम्बन्धग्रहणासभवात्, अगृहीतसम्ब
न्धस्य चाऽप्रत्यायकत्वात् । न चान्यस्मिन् गृहीतसम्बन्धेऽन्यस्य प्रत्यायकत्व सभवति । न हि गोशब्दे
गृहीतसम्बन्धेऽश्वशब्द प्रत्याययति । –शास्त्रदी॰ पृ॰ ५५९ । शब्दो नित्य परार्थदर्शनसम्बन्धित्वात्
धूमादिवदिति । –नयवि॰ पृ॰ २४२ ।

र्थापत्तितोप्यस्य नित्यत्वं7644

–त्वं तथा– श्र॰ ।

सिद्धम्, तथाहि–नित्यः शब्दः ततोऽर्थप्रतिप
त्त्यन्यथानुपपत्तेः । न चेयम्7645

अर्थप्रतिपत्ति ।

अन्यथा7646

नित्ये च अनित्ये च –आ॰
टि॰ ।

पि अ⁷⁶⁴⁷

अनित्ये एव –आ॰ टि॰ ।

न्यथैव वा उपपद्यते; शब्दस्यानित्यत्वे सर्व
थानुपपद्यमानत्वात् । प्रतिपन्नप्रतिबन्धाद्धि शब्दादर्थप्रतिपत्तिः स्यात्, नान्यथा
अतिप्रसङ्गात् । न चाऽनित्यत्वे शब्दस्य प्रतिपन्नप्रतिबन्धस्य उत्तरकालमनुवृत्तिः संभ
वति; तस्य⁷⁶⁴⁸

अनित्यशब्दस्य ।

तदैव विनाशात् । तदुक्तम्–

अ⁷⁶⁴⁹

शब्दो नित्य दर्शनस्य
परार्थत्वाऽन्यथानुपपत्ते, परार्थवाक्योच्चारणान्यथानुपपत्ते, अर्थप्रतीत्यन्यथानुपपत्तेर्वा ।

र्थापत्तिरियं चोक्ता प⁷⁶⁵⁰

अनुमा
नत्वाद्यभाव –आ॰ टि॰ ।

क्षधर्मादिवर्जिता । य⁷⁶⁵¹

अर्थापत्तौ हि द्वावेव दोषौ अन्यथाप्युपपत्तिरन्यथैवोपपत्तिश्च ।
तदिहापि यद्यनित्यत्वेऽप्यर्थप्रत्यायकत्वमुपपद्येत अनित्यत्व एव वा ततो दूषण स्यात् नतु तदस्तीत्याह
यदीति । –न्यायर॰ पृ॰ ७९० । यदि शब्दे नाशिनि नित्ये वा वाचकसामर्थ्यमित्यनेन सशय उक्त
विनाशिन्येव वा शब्दे वाचकसामर्थ्यमित्यनेन तु विपर्यय उपदर्शित तदा दूषणमुच्यतामिति । यदैव
शब्दे वाचकसामर्थ्यं सन्दिग्ध विपर्यस्तञ्च स्यात्तदा दूषणावसर एतच्चात्रोभयमपि नास्तीति भाव ।
–स्या॰ र॰ पृ॰ ६७८ ।

दि ना7652

नाशिनि नित्ये वेति निरबधारणात्वात् मिलितमेव अन्यथापि इत्यस्य
व्याख्यानम्, विनाशिन्येव इति तु अन्यथैव इत्यस्य –आ॰ टि॰ ।

शिनिनित्ये वा विनाशिन्येव वा भवेत् ॥ १ ॥

[p. 702 ]

शब्दे वाचकसामर्थ्य त⁷⁶⁵³

ततो दू– ब॰ ।

दा दूषणमुच्यताम् । फ⁷⁶⁵⁴

ननु माभूदर्थप्रत्यायन तथापि किमित्यनित्यता न भवति ? अत आह–फलवदिति । फल
बतो गवानयनादिव्यापारस्य अङ्गभूतोऽर्थप्रत्यय तत्फलत्वेनैव फलवान्, शब्दस्योच्चारणसस्कारभाज
स्वयमफलस्य फलवत्प्रत्ययाङ्गताऽवगम्यत इति । तत किमित्याह–परीक्षमाण इति । अर्थप्रत्ययाङ्गस्य
शब्दस्य स एव धर्मः स्वाङ्गत्वेन ग्रहीतव्यो यश्च प्रधानमर्थप्रत्यय न बाधत इति । कारणाह–नहीति ।
अर्थप्रत्ययाङ्गभूतस्य शब्दस्य यदङ्गमनित्यत्व तदनुरोधेन यत्तत्प्रधान शब्द तत्फलस्य अर्थप्रत्ययस्य
बाधनमयुक्तमिति । तथापि कथ नानित्यत्वमत्राह–नाशीति । कथमित्याह–नहीति । किमित्य
वाचकः ? अत आह–तथा चेदिति । सम्बन्धज्ञानञ्च न क्षणिकस्य सभवतीत्याह–सम्बन्धेति ।
–न्यायर॰ पृ॰ ७९० ।

लवद्व्यवहाराङ्गभूतार्थप्रत्ययाङ्गता ॥ २ ॥

नि7655

निःफल– श्र॰, ब॰ ।

ष्फल⁷⁶⁵⁶

अर्थप्रत्ययाकरत्वे –आ॰ टि॰ ।

त्वेन शब्दस्य योग्यत्वादव⁷⁶⁵⁷

दवधार्यते –मी॰ श्लो॰ ।

गम्यते । परीक्ष्यमाणस्तेनास्य⁷⁶⁵⁸

शब्दस्य ।

युक्त्या नित्य-विनाशयोः ॥ ३ ॥

स धर्मोभ्युपगन्तव्यो यः प्र⁷⁶⁵⁹

प्रधान व्यवहाराख्य फलम् –आ॰ टि॰ ।

धान न बाधते । नहि अ⁷⁶⁶⁰

अङ्गाङ्गानुरोधेन –मी॰
श्लो॰ । अर्थप्रत्यय –आ॰ टि॰ ।

ङ्गाङ्ग्यनु7661

शब्द –आ॰ टि॰ ।

रोधेन प्रधा7662

व्यवहारः –आ॰ टि॰ ।

नफलबाधनम् ॥ ४ ॥

युज्यते, नाशिपक्षे च तदेकान्तात् प्रसज्यते । नहि अदृष्टार्थसम्बन्धः शब्दो भवति वाचकः ॥ ५ ॥

तथा च स्यादपूर्वोऽपि सर्वः सर्व प्रकाशयेत् । सम्बन्धदर्शनञ्चास्य नाऽनित्यस्योपपद्यते ॥ ६ ॥

स⁷⁶⁶³

ननु कियन्त चित्कालमवतिष्ठन्ता शब्दा, यावत्सम्बन्धदर्शन तस्य व्यवहारश्च सभवति, नैनावता
नित्यत्वसिद्धिरत आह–सम्बन्धेति । नन्वन्यस्यैव गोशब्दस्य सम्बन्ध गृहीत्वा अन्यस्मादर्थं प्रत्येष्यामो
नावश्यमेकस्यैव स्थायित्वमत आह–अन्यस्मिन्निति, एव ह्यव्यवस्था स्यादिति । –न्यायर॰ पृ॰ ७९१ ।

म्बन्धज्ञानसिद्धिश्चेद् ध्रुवं कालान्तरस्थितिः । अन्य⁷⁶⁶⁴

यस्य हि सम्बन्धो ज्ञात सोऽन्य यश्च वाचक सोऽन्य विनाशित्वात् –आ॰ टि॰ ।

म्मिन् ज्ञातसम्बन्धे न चान्यो वाचको भवेत् ॥ ७ ॥

गोशब्दे ज्ञातसम्बन्धे नाश्वशब्दो हि वाचकः ।

मी॰ श्लो॰ शब्दनि॰ श्लो॰ २३७–४४ इति7665

उद्धृता इमे –प्रमेयक॰ पृ॰ ४०५-६ । द्वितीयतृतीयचतुर्थश्लोकान् विना –स्या॰ र॰ पृ॰ ६७८ । पञ्चम
षष्ठसप्तमश्लोका किञ्चित्पाठभेदेन –तत्त्वसं॰ पृ॰ ६१७ ।

।

आ⁷⁶⁶⁶

असदृशतया श्र॰ ।

थ सदृशतया शब्दस्य अर्थप्रतिपत्तिहेतुत्वोप⁷⁶⁶⁷

–त्वोपपन्नार्थाप– श्र॰ ।

पत्तेः नार्थापत्तितोऽस्य नित्यत्व
सिद्धिः, तदयुक्तम्7668

अर्थत्वसादृश्यादर्थावगम इति चेत्,
न कश्चिदर्थवान् सर्वेषा नवत्वात् । कस्यचित्पूर्वस्य कृत्रिमसम्बन्धो भविष्यतीति चेत्, तदुक्तम्, सदृश
इति चावगते व्यामोहात्प्रत्ययो व्यावर्तेत शालाशब्दान्मालाप्रत्यय इव । –शाबरभा॰ १ । १ । १८ । ननु
तत्तुल्योपादानमभेदमुपादाय सिध्यति पारार्थ्यं दर्शनस्य; सत्यम्; सिध्यति, किन्तु नेत्थम्भूतत्वे प्रमाण
मस्ति । न कस्यचिदप्याससार जन्तो पूर्वोक्तसदृशमुच्चारयामि तत्सदृश एवायमिमिति ज्ञानोत्पादो
दृष्ट । अत एव चाविपरीत प्रतिपद्यन्ते । अन्यथा मालाशब्दप्रत्ययस्येव शालाशब्दसवेदनादविपर्यय
स्यात् । –बृहती॰ १ । १ । १८ । शास्त्रदी॰ पृ॰ ५६० । नयवि॰ पृ॰ २४ ।

, तत्सादृश्यस्य विचार्यमाणस्यानुप⁷⁶⁶⁹

–पत्तेस्तथा ब॰ ।

पत्तितः त⁷⁶⁷⁰

सादृश्यद्वारेण ।

था तस्य⁷⁶⁷¹

शब्दस्य ।

तद्धेतु7672

अर्थापत्ति अर्थप्रतीति हेतुत्वानुपपत्ते –आ॰ टि॰ ।

त्वा
नुपपत्तेः । उक्तञ्च–

[p. 703 ]

स⁷⁶⁷³

शब्दस्तु न तथा बालानामपि प्रतीतिप्रसङ्गादित्यर्थवत्सादृश्यादर्थावगम इति भाष्यम्,
तस्यार्थमाह–सदृशत्वादिति । शब्दान्तरे गृहीतसम्बन्धेऽर्थवति शब्दान्तर तत्सादृश्यात् तत्त्वेन भ्रान्त्यवगत
तदर्थं प्रत्याययतीति । परिहरति तद्द्वारेणेति । कारणमाह–कस्येति । च शब्दो हेतौ । इदञ्च न हि
कश्चिदर्थवानित्यनेन भाष्येणोक्तमिति एतदेवोपपादयति–अदृष्टेति । शङ्कते–अर्थवानिति । निरा
करोति तस्येति । अवसराभावमेव दर्शयति–द्विस्त्रिरिति । –न्यायर॰ पृ॰ ७९३ ।

दृशत्वात्प्रतीतिश्चेत् तद्द्वा7674

सादृश्येन –
आ॰ टि॰ ।

रेणाप्यवाचकः । कस्य चैकस्य सादृश्यात् कल्प्यतां वाचकोऽप⁷⁶⁷⁵

किन्तु वैसदृश्यम् –आ॰ टि॰ ।

रः ॥

अदृष्टसङ्गतित्वेन सर्वेषां तुल्यता यदा । अर्थवान् पूर्वदृष्ट⁷⁶⁷⁶

वाचक –आ॰ टि॰ ।

श्चेत् तस्य तावा7677

वाच्योपलम्भ
कालं यावत –आ॰ टि॰ । तावान् कुत क्षण मी॰ श्लो॰ ।

न् क्षणः कुतः ॥

द्विस्ता7678

द्विस्त्रिर्वाऽनुपलब्धो हि नार्थ
वान् सम्प्रतीयते । –मी॰ श्लो॰ । तत्त्वस॰ पृ॰ ६१९ ।

वानुपलब्धो हि अर्थवान् सम्प्रतीयते7679

उद्धृता इमे –प्रमेयक॰ पृ॰ ४१० ।
तत्त्वसं॰ पृ॰ ६१९ ।

। मी॰ श्लो॰ शब्दनि॰ श्लो॰ २४८–५०

तथा भिन्नमभिन्नं वा सादृश्यं व्यक्तितो भवेत् । एवमेकमनेकं वा नित्यं वाऽनित्यमेव वा ॥

भि7680

भिन्नत्वैकत्वनित्यत्वे जातिरेव प्रकल्प्यते । अभेदाऽनित्यनानात्वे पूर्वोक्तेनैव
तुल्यता । –मी॰ श्लो॰ शब्दनि॰ श्लो॰ २७२ ।

न्ने चैकत्वनित्यत्वे जातिरेव प्रकल्पिता । व्य⁷⁶⁸¹

व्यक्त्यनन्यत्तथैकञ्च –मी॰ श्लो॰ ।

क्त्यनन्यदथैकं च सादृश्यं नित्यमिष्यते ॥

व्यक्तिनित्यत्वमापन्नं तथा सत्यस्मदीहितम्7682

उद्धृता इमे –प्रमेयक॰ पृ॰ ४११ ।

।

मी॰ श्लो॰ शब्दनि॰ श्लो॰ २७१–७३ इति ॥ छ ॥

तत्प्रतिविधान पुरस्सरं शब्दस्य अनित्यत्वप्रसाधनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्7683

पृ॰ ६९७ प॰ १८ ।

–स एवा7684

–य गौर इत्या– श्र॰ ।

यं गकारः इत्यादि, तदसमीक्षिता
भिधानम्, अस्य⁷⁶⁸⁵

तुलना–किमिद प्रत्यभिज्ञानम् ?
तत्प्रत्ययविषयत्वम् ? तत्प्रत्ययविषयत्वमन्यत्वेपीत्यनेकान्त –न्यायवा॰ २ । २ । ३३ । अनित्यत्वेऽपि
सादृश्यवशात्प्रत्यभिज्ञानमुत्पद्यत एवेति । विवादगोचरापन्न शब्दोऽभिव्यक्त प्रत्यभिज्ञानकाल याव
न्नावतिष्ठते शब्दप्रत्ययविषयत्वात् पूर्वानुभूतशब्दवत् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ६४७ । नृत्ताभिनयचेष्टा
दिप्रत्यभिज्ञानतो वयम् । विशेष प्रत्यभिज्ञाने न पश्यामो मनागपि ॥ उच्यते प्रत्यभिज्ञानमन्यथा
प्युपपद्यते । गत्वादिजातिविषय यद्वा सादृश्यहेतुकम् ॥ –न्यायमं॰ पृ॰ २२३-२४ । तथा ह्यनि
त्येऽपि प्रदीपादौ प्रत्यभिज्ञान दृष्टं तस्मादनैकान्तिकमेतत्, यथा क्षणिकेऽपि कर्मणि प्रयोगे दृश्यते –
प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ ३७९ । सादृश्यान्नैकरूपत्वात्स एवायमिति स्थिति ॥ यदि चैवविधो
नित्यो नित्यास्ते विद्युदादय । प्रत्यभिज्ञाऽप्रमाण स्याद् युगपद् भिन्नदेशयो । –न्यायवि॰ का॰ ४२५-२६ ।
सादृशापरग्रहणेनापि तत्त्वसंभवात् क्षणिकेष्वपि करणाङ्गहारादिषु प्रत्यभिज्ञानाद्विरुद्धो हेतु । तत्क्रि
यैकत्वेपि किमिदानीमनेकं स्यात् । –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ १०६ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ५ । गाद्ये
कत्वग्राहिकाया लूनपुनर्जातकेशनखादिष्विव तस्या भ्रान्तत्वात् । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३४ । स्या॰ र॰
पृ॰ ६८० । रत्नाकराव॰ ४ । ९ । शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ ३७६A. ।

प्रत्यभिज्ञानस्य सादृश्यनिबन्धनतया एकत्वाऽप्रसा
धकत्वात् प्रदीपादिप्रत्यभिज्ञानवत् । न खलु स एवायं प्रदीपः,
अ⁷⁶⁸⁶

नृत्यक्रियाविशेष, वृश्चिक
गमनादिभेदेन द्वाविंशतिविधः ।

ङ्गहारः, लूनपुनर्जातनखकेशादिर्वा इत्यादि प्रत्यभिज्ञानं प्रदीपादी
नामेकत्वं प्रसाधयति । अथाऽत्र⁷⁶⁸⁷

प्रदीपादौ ।

एकत्वाभावात्तस्य⁷⁶⁸⁸

प्रत्यभिज्ञानस्य ।

त⁷⁶⁸⁹

एकत्वाप्रसाधकत्वम् ।

दप्रसाधकत्वं तदन्यत्रापि समानम् ।
[p. 704 ] ननु तैलादिकारणस्य उत्तरत्र क्ष⁷⁶⁹⁰

–क्षयोपलभः प्र– श्र॰ ।

योपलम्भतः प्रदीपादेः प्रतिक्षणमन्यत्वप्रसिद्धेः युक्तमेकत्वा
सत्त्वं न शब्दस्य विपर्ययात्, इत्यप्यनुपपन्नम्, अस्या7691

तुलना–शब्दस्य ताल्वादिसयोगविभागलक्षणकदम्बकस्य उत्तरत्र क्षयप्रतीतित प्रति
क्षणमन्यत्वसिद्धेरेकत्वासत्त्वोपपत्ते । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६८१ ।

पि ताल्वादिसंयोगविभागलक्षण
कारणस्य उत्तरत्र प्रक्षयप्रतीतितः प्रतिसमयमन्यत्वसिद्धेः एकत्वासत्त्वोपपत्तेः । त⁷⁶⁹²

ताल्वादि –आ॰ टि॰ ।

त्सं
योगविभागयोः त⁷⁶⁹³

शब्दा
भिञ्जक ।

दभिव्यञ्जकवायूत्पादे कारणत्वं न शब्दे इत्यभ्युपगमे वर्त्तिकामुखतै
ला7694

–लानिल– आ॰ ।

नलसंयोगादेरपि प्रदीपाद्यभिव्यञ्जकवायूत्पादे कारणत्वं न त⁷⁶⁹⁵

प्रदीप –आ॰ टि॰ ।

दुत्पादे इत्यप्यभ्युपगम्य
तामविशेषात् । प्रतीतिविरोधः अन्यत्रापि न काकैर्भक्षितः ।

यदपि प्रत्यभिज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वमुक्तम्7696

पृ॰ ६९८ प॰ ११ ।

, तदप्ययुक्तम्, प्रत्यक्षपरिच्छेदे विशदस्व
भावस्यैव ज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वप्रतिपादनात् । न चेदं7697

प्रत्यभिज्ञानम् । तुलना–एवम्मन्यते
–प्रथमे क्षणे शब्दग्रहण द्वितीयक्षणे पूर्वगृहीतशब्दाहितसस्कारप्रबोध ततोऽन्यस्मिन् क्षणे शब्दस्मरणम्,
ततश्चतुर्थे क्षणे तिरोहिते तस्मिन् स एवाय घटशब्द इति प्रत्यभिज्ञान कथ प्रत्यक्ष स्यादसन्निहितवि
षयत्वात् । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ ३७८ ।

तत्स्वभावम्, अतः कथमस्य प्रत्यक्ष
ताशङ्कापि ? अक्षान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वात्तस्य⁷⁶⁹⁸

प्रत्यभिज्ञानस्य ।

तद्रूपता, इत्यप्यसत्, तस्य तदन्वयव्य
तिरेकानुविधायित्वाभावात्, दर्शनस्मरणान्वयव्यतिरेकानुविधायितया तस्य⁷⁶⁹⁹

प्रत्यभिज्ञानस्य

प्रत्यभिज्ञा
परीक्षाप्रघट्टके प्ररूपितत्वात्7700

पृ॰ ४१५ ।

। प्रत्यक्षत्वे चास्य⁷⁷⁰¹

प्रत्यभिज्ञानस्य ।

अतीतका7702

स इति –आ॰ टि॰ ।

लपरिगतत्वेन शब्दग्राहकत्वानुप
पत्तिः, सम्बद्धवर्त्तमानार्थगोचरचारित्वात्तस्य⁷⁷⁰³

प्रत्यक्षस्य । तुलना–
पूर्वकालसम्बन्धित्वस्येदानीमसन्निहितत्वेनाऽग्रहणात् । ग्रहणे वा श्रोत्रज्ञानवत् स्पष्टप्रतिभास
स्यात् । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ ३५२ ।

। त⁷⁷⁰⁴

अतीतग्राहकत्वे –आ॰ टि॰ ।

द्ग्राहकत्वे वा कथं योगिप्रत्यक्षस्य
प्र⁷⁷⁰⁵

प्रति
क्षिपन्ति हि मीमासका सर्वज्ञम् –आ॰ टि॰ ।

तिक्षेषः प्रत्यक्षत्वेऽप्यस्य⁷⁷⁰⁶

योगिप्रत्यक्षस्य ।

तद्वद्7707

प्रत्यभिज्ञानवत् –आ॰
टि॰ ।

अतीताद्यर्थग्राहकत्वाविरोधात् ?

अस्तु वा यथाकथञ्चित् त⁷⁷⁰⁸

प्रत्यभिज्ञानम् ।

त्प्रत्यक्षम्, तथापि न त⁷⁷⁰⁹

तुलना–शब्दे विनाशविज्ञानात्तु न सा नित्यत्वसाधिका । –
न्यायम॰ पृ॰ २२४ ।

त् शब्दस्यैकत्वप्रसाधकम्, तदु
त्पादविनाशग्राहिणा प्रमा7710

प्रत्यक्षेण –आ॰ टि॰ ।

णान्तरेण बाध्यमानत्वात्, यत् प्रमाणान्तरेण बाध्यते न तत्
स्वविषयव्य⁷⁷¹¹

–व्यवस्थाग्राहकम् आ॰ ।

वस्थापकम् यथा शुक्तिशकले रजतग्राहिप्रत्यक्षं शुक्तिस्वरूपग्राहिप्रत्यक्षान्तरेण,
बाध्यते च त⁷⁷¹²

शब्दोत्पादविनाश ।

दुत्पादविनाशग्राहिणा तेन तदेकत्वग्राहिप्रत्यभिज्ञानमिति । न चेदमसिद्धम्,
प्रत्यक्षस्यैव⁷⁷¹³

–व तावदुत्पाद– ब॰,
–व तदुत्पाद– श्र॰ ।

तावत् तदुत्पादविनाशग्राहकत्वेन तद्वा7714

स एवाय
शब्द इति प्रत्यभिज्ञानबाधकत्वसभवात् ।

धकत्वसंभवात् । तथाहि–उत्पन्नः
शब्दः विनष्टः इति प्रतीतिः इन्द्रियव्यापारानन्तरं प्रतिप्राणि संवेद्यमानोपजायते । न
[p. 705 ] चेयं मिथ्या, देशकालनरान्तरेषु अबाध्यमानत्वात् उत्पन्नो घटः विनष्टो घटः इति
प्रतीतिवत् । अथ प्रत्यभिज्ञानेनैव इ⁷⁷¹⁵

उत्पन्न शब्द विनष्ट शब्द इति प्रतीति । तुलना–प्रत्यभिज्ञा हि सापेक्षा निरपेक्षा
त्वभावधी । तेनैवमादौ विषये प्रत्यभिज्ञैव बाध्यते ॥ शब्दाभावस्य ग्रहणात् प्रत्यभिज्ञायाश्च पूर्वा
नुसन्धानादिसव्यपेक्षत्वात् । अपि च प्रत्यभिज्ञा व्यभिचरति कर्मादिषु गृह्यते । तेनास्या शब्देप्यभाव
प्रत्ययोपहतवपुषि क समाश्वास ? न चैवं प्रत्यक्षेप्यनैकान्तिकत्वोद्भावनमपि तु विनाशप्रत्ययप्रतिहत
प्रभावा प्रत्यभिज्ञा नित्यत्वं कर्मादिष्विव शब्देऽपि न साधयितु प्रभवति –न्यायमं॰ पृ॰ २२४ ।
स्या॰ र॰ पृ॰ ६८१ ।

यं कस्मान्न बाध्यते ? तन्न, अ⁷⁷¹⁶

भ्रान्तिवशाद्भवत स एवाय शब्द इति प्रत्यभिज्ञानस्य ।

स्य सादृश्यनिबन्धनतया
तन्नित्यत्वाप्रसाधकत्वात् ।

ननु एकज्ञानसंसर्गिपदा7717

भूतल –
आ॰ टि॰ ।

र्थान्तरोपलम्भात् क्व⁷⁷¹⁸

भूतलादौ ।

चिद् घटाद्यभावप्रतीतिर्युक्ता, नतु
शब्दाभावप्रतीतिः, त⁷⁷¹⁹

शब्दाभावप्रत्यये ।

त्रैकज्ञानसंसर्गिणः कस्यचिदप्यसंभवात्, इत्यप्यचोद्यम्; विव⁷⁷²⁰

तुलना–विवक्षितशब्दाभावप्रतीतौ शब्दान्त
रस्यैकज्ञानससर्गिण संभवात् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६८२ ।

क्षित
शब्दाभावप्रतीतौ शब्दान्तरस्यैव एकज्ञानसंसर्गिणः संभवात् । निःशब्दप्रदेशे सर्वश
ब्दाभावप्रतीतौ तर्हि तदसंभव इति चेत्, न, तत्रापि आ⁷⁷²¹

तुलना–तत्राप्यात्मस्वरूपस्य तदेकज्ञान
ससर्गिण सम्भवात् । स्वपररूपावभासकस्वभावस्य ह्यात्मन परस्मिन् योग्यदेशावस्थिते वस्तुनि न
केवलमात्मस्वरूपसवेदनं भवेत् यावन्ति खलु वस्तूनि प्रतिषेध्यत्वसम्मतवस्तुना साकं योग्यदेशावस्थितानि
सन्त्यवश्य प्रतिभासन्ते, तानि सर्वाण्येकज्ञानससर्गीणि । तत्र कुम्भादौ प्रतिषेध्यो भूतलादि आत्मस्वरूप
ञ्चैकज्ञानससर्गि । शब्दे तु प्रतिषेध्ये सशब्दके प्रदेशे शब्दान्तरमात्मस्वरूपञ्च, नि शब्दके तु केवलमा
त्मस्वरूपम् । अथवा मा भवत्वेकज्ञानससर्गिपदार्थान्तर प्रमाणान्तरगृहीत तु भविष्यति । यथा स्मृति
गोचरे चैत्यकुलादौ क्वचिदभावप्रमाणेन भवतामभावग्रहणे चैत्यकुलादि । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६८२ ।

त्मस्वरूपसंवेदनस्य तदेकज्ञान
संसर्गिणः संभवात् । यथैव हि घटभू7722

–भूप्रदेशादीनाम् ब॰, श्र॰ ।

देशादीनाम् एकत्र ज्ञाने संसर्गः तथा स्वपररूपयो
रपि, अखिलज्ञानानां स्वपररूपावभासिस्वभावत्वात् । न चैवं शब्दाभाववत् रूपाद्यभा
वोऽपि अ⁷⁷²³

परत्वाविशेषात् यथा शब्दाभावो ज्ञात तथा रूपाभावोऽपि ज्ञायतामित्यर्थ –आ॰ टि॰ । स्वपररूप
ग्राहिणः कस्माच्चिदपि ज्ञानात् ।

तोऽनुषज्यते, तेषां7724

रूपादीनाम् ।

प्रतिनियतेन्द्रियग्राह्यतया तदभावस्यापि प्रतिनियतादेव इ⁷⁷²⁵

यद्ग्रहे यदपेक्ष चक्षु तदभावग्रहेऽपि
तदपेक्षते इति किरणावलीवचनात् यद्भावो यावत्या सामग्र्या गृह्यते तदभावोऽपि तावत्यैव –आ॰
टि॰ ।

न्द्रि
यात् प्रसिद्धेः । यो हि य⁷⁷²⁶

येनेन्द्रियेण यद्गृह्यते तेन तन्निष्ठा जातिस्तदभावश्च गृह्यते इति नियमात् ।

दिन्द्रियग्राह्यः तदभावोऽपि तदिन्द्रियादेव व्यवस्थाप्यते ।
यदिन्द्रियोपयुक्तो ह्यात्मा यत्र यदा यद्विषयमुपलब्धिलक्षणप्राप्तं नोपलभते तत्र तदा
तस्याभावमधिगच्छतीति ।

नित्यत्वे च शब्दस्य प्रागुच्चारणादनुपलम्भः कुतः स्यात्–इन्द्रियाभावात्, शब्द
स्यासन्निहितत्वात्, आवृतत्वाद्वा ? न तावदिन्द्रियाभावात्; उच्चारणानन्तरं शब्दो
[p. 706 ] पलम्भात् । न⁷⁷²⁷

उच्चारणात् प्राक् तद्ग्राहक श्रोवमिन्द्रिय नासीत् उच्चारणकाल एव शब्देन सहोत्पद्यते
इत्युक्ते सत्याह न चेति ।

च प्रागसतः तदैव इन्द्रियस्य प्रादुर्भावः, प्रतीतिविरोधात् । नापि शब्द
स्यासन्निहितत्वात्, नित्य⁷⁷²⁸

नित्यतया व्यापितया च –आ॰ टि॰ ।

व्यापितया सर्वत्र सर्वदा तस्य⁷⁷²⁹

शब्दस्य ।

सन्निहितत्वात् । नाप्यावृतत्वात्,
नित्यैकस्वभाव⁷⁷³⁰

–वत्वे तस्य ब॰ ।

त्वेन तस्य आवृतत्वानुपपत्तेः । न खलु दृश्यस्वभावपरित्यागेन अदृश्यस्वरू
पाऽस्वीकारे शब्दस्य आवृतत्वं घटते अतिप्रसङ्गात् । य⁷⁷³¹

शब्दस्य
आवृतावस्थाया न अदृश्यस्वरूपसभव अपरित्यक्तपूर्वस्वरूपत्वात् । तुलना–यद्यदा यत्स्वरूप न परित्य
जति –स्या॰ र॰ पृ॰ ६८२ ।

द् यदा यत्स्वरूपं न परित्यजति
न तस्य तदा तत्प्रत्यनीकस्वरूपसंभवः यथा अनावृतावस्थायां दृश्यस्वरूपमपरित्यजतो
नादृश्यस्वरूपसंभवः, न परित्यजति च आ⁷⁷³²

आवृतत्वावस्थायां आ॰, ब॰ ।

वृतावस्थायां दृश्यस्वरूपं शब्द इति । त⁷⁷³³

आवृतावस्थाया दृश्यस्वरूपत्यागे । तुलना–तदयं ताल्वा
दिव्यापारजनितश्रावणस्वभाव परित्यज्य विपरीतस्वभावमासादयन्नपि नित्यश्चेन्न किञ्चिदनित्यम् ।
–अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ १०७ ।

दा
तत्स्वरूपपरित्यागे वा सिद्धमस्य अनित्यत्वम्, स्वरूपभेदस्वभावत्वात्तस्य⁷⁷³⁴

अनित्यत्वस्य ।

। ननु घटादीनां
स्व⁷⁷³⁵

स्वरूपभेदाभावेऽपि । तुलना–
स्यान्मत यथा घटादेरात्मानमखण्डयत्तमस्तस्यावरण तथा शब्दस्यापीति, तदसत्; तस्यापि
तेन आत्मखण्डनोपगमात्, दृश्यस्वभावस्य खण्डनात् तमसस्तदावरणत्वसिद्धे सर्वस्य परिणामित्व
साधनात् । तमसाऽपि घटादेरखण्डने पूर्ववदुपलब्धि किन्न भवितुमर्हति, तस्य तेन उपलभ्यतयाऽप्य
खण्डनात् । –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ १०५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४२१ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६८२ । स्ति
मितेन वायुनावरणान्नित्य नोपलभ्यत इति चेदाह–नापीत्यादि । तस्य बाह्यस्य उपलभ्यात्मनो
दृश्यस्य किञ्चिदुपलम्भावरण सम्भवति । तत्सिद्धौ प्रमाणाभावात् । सतोऽपि वा विद्यमानस्यापि
चावरणस्य तदात्मानमखण्डयतो नित्यशब्दात्मानमप्रच्यावयत सामर्थ्यतिरस्कारायोगात् ज्ञान
जननशक्त्यभिभवायोगात् । यस्मान्न हि तत्र शब्दात्मन्यतिशयमनुत्पादयन्नावरणाभिमत किञ्चित्करो
नाम । अकिञ्चित्करश्चार्थ क कस्यावरण ज्ञानविवन्धकमन्यद्वेति प्रकारान्तरेणोपघातक नैवेति
यावत् ।अकिञ्चित्करस्य आवरणत्व दृष्टमिति कथयन्नाह पर–कुड्यादय इत्यादि । कुड्यादयो
घटादीना कमतिशयमुत्पादयन्ति कम्बा सामर्थ्यातिशय खण्डयन्ति येनावरणमिष्यन्ते । तस्माद् यथा
तेऽतिशयमनुत्पादयन्तो घटादीनामावरणमिष्यन्ते तथा नित्यस्यापि शब्दस्य किञ्चिदावरण भविष्यती
त्यभिप्राय । न ब्रूम इत्यादिना परिहरति । ते कुड्यादय किञ्चिद् घटादिकमतिशाययन्ति विशिष्ट
स्वभाव कुर्वन्तीति न ब्रूम । कथन्तर्ह्यावरणमुच्यन्त इत्याह–अपि तु न सर्व इत्यादि । न सर्वघटक्षणा
सर्वस्य पुरुषस्य इन्द्रियज्ञानहेतव किन्तर्हि परस्परसहितास्तु विषयेन्द्रियालोकाः परस्परतो विशिष्ट
क्षणान्तरोत्पादात् कारणाद् विज्ञानहेतवः ते च विषयेन्द्रियादय तेन प्रतिघातिना कुड्यादिनाऽव्यव
हिता यदा भवन्ति तदाऽन्योन्यस्योपकारिण सति च व्यवधायके कुड्ये अन्यस्योत्पित्सो समर्थस्य
क्षणस्य यथोक्तकारणाभावेनानुत्पत्तेर्ज्ञानकारणवैकल्यमत कारणवैकल्यात् घटादिषु कुड्यादिव्यवहितेषु
ज्ञानानुत्पत्तिरिति कृत्वा कुड्यादय आवरणमुच्यते न पुन प्राग्विज्ञानजननयोग्यस्य घटादे प्रति
बन्धात् –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ ३६१-६२ ।

रूपाभेदेऽपि अन्धकारादिना आवृतत्वं दृश्यते, इ⁷⁷³⁶

इत्ययु– श्र॰, ब॰ ।

त्यप्ययुक्तम्, तत्रापि स्व⁷⁷³⁷

उपलम्भानुपलम्भरूपेण ।

रूपभेदे सत्येव
आवृतत्वोपपत्तेः । स्वरूपमखण्डयतः कस्यचिदावरणत्वानुपपत्तेः ।

[p. 707 ]

किञ्च, व्य⁷⁷³⁸

तुलना–स्वज्ञानेनान्यधीहेतु सिद्धेऽर्थे व्यञ्जको मत । यथा दीपोऽन्यथा वापि को विशेषोऽ
स्य कारकात् ॥ स्वप्नतिपत्तिद्वारेण अन्यप्रतिपत्तिहेतुर्लोके व्यञ्जक सिद्धो दीपादिवत्, स चेत्प्राक्सिद्ध
स्यात् । समानजातीयोपादानलक्षणसिद्धेन तस्यैवातिशयस्य ज्ञानहेतोः तस्य तत्सामग्रीत्वात् । ये पुन असि
द्धोपलम्भना कारका एव कुलालादिवद् घटादौ । स्वज्ञानेन कारणेन अन्यधीहेतुरर्थो व्यञ्जको मत ।
कदा ? सिद्धेऽर्थे । यद्यसौ व्यङ्ग्य प्रागसिद्ध स्यात्तदा को विशेषोऽस्य व्यञ्जकस्य कारकाद्धेतोः । –
प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । २६४ । यत प्रमाणान्तरेण शब्दसद्भावे सिद्धे तस्यावरण सिद्धयेत्
स्पार्शनप्रत्यक्षप्रतिपन्ने घटेऽन्धकारादिवत् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४२१ ।

ञ्जकव्यापारात् पूर्वं शब्दस्य कुतश्चित् प्रमाणात् सिद्धे सद्भावे आवरणं
सिद्ध्येत्, स्पार्शनप्रत्यक्षप्रतिपन्ने घटे अन्धकारादिवत्, न चा7739

सद्भाव –आ॰ टि॰ ।

सौ सिद्धः । प्रत्यभिज्ञानात्त
त्सिद्धिः इत्यपि मनोरथमात्रम्, तस्य एकत्वाप्रसाधकत्वप्रतिपादनात् ।

अस्तु वा7740

वा कर्थाञ्च– श्र॰ ।

यथाकथञ्चित्तेपा7741

शब्दानाम् –आ॰ टि॰ ।

मावरणम्, त⁷⁷⁴²

तुलना–तथापि तदावरणं दृश्यदृश्य वा नित्यमनित्य वा व्यापकम
व्यापक वा एकमनेक वेत्यष्टौ विकल्पा । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६८३ ।

थापि तत् दृश्यम्, अदृश्यम्, नित्यम्,
अनित्यम्, व्यापकम्, अव्यापकम्, एकम्, अनेकं वा स्यात् ? न तावद् दृश्यम्; प्रत्यक्ष
प्रमाणतः त⁷⁷⁴³

आवरणप्रतीत्यभावात् ।

त्प्रतीत्य⁷⁷⁴⁴

–त्यसंभवात् श्र॰ ।

भावात् । त⁷⁷⁴⁵

प्रत्यक्षत ।

तस्तत्प्रतीतौ वा विप्रतिपत्त्यभावः । नहि नीले नील⁷⁷⁴⁶

नीलतायाः प्र– श्र॰ ।

तया
प्रतीयमाने कश्चिद्विप्रतिपद्यते । अथादृश्यम्; कथं त⁷⁷⁴⁷

आवरणम् ।

दस्ति अतिप्रसङ्गात् ? ननु नित्यस्य
सतः शब्दस्य उच्चारणात् प्रागनुपलब्धौ निमित्तान्तरासंभवात् त⁷⁷⁴⁸

अनुपलब्धि –आ॰ टि॰ ।

न्निमित्तमदृश्यमप्या
वरणं कल्प्यते; इत्यप्यसाधीयः; अन्योन्याश्रयानुषङ्गात्–सिद्धे हि शब्दस्य आवरणे नित्यस्य
सतोऽस्य⁷⁷⁴⁹

शब्दस्य ।

उच्चारणात् प्रागनुपलब्धिसिद्धिः, तस्याञ्च सत्यां तदावरणसिद्धिरिति । ननु
प्रत्यभिज्ञानात् श⁷⁷⁵⁰

शब्दनित्य– आ॰,
श्र॰ ।

ब्दस्य नित्यत्वसिद्धेः उच्चारणात् प्राक् तदनुपलब्धौ नावरणादन्यन्नि
मित्तम्, इत्यपि श्रद्धामात्रम्; प्रत्यभिज्ञानस्य तन्नित्यत्वप्रसाधकत्वप्रतिषेधात् ।

नित्यत्वे च आवरणस्य सदा शब्दस्यानुपलब्धिः स्यात् । अनित्यत्वे त्वस्य⁷⁷⁵¹

आवर
णस्य ।

प्रध्वस्तस्य पुनरुत्पादे कारणाभावात् सर्वदा7752

–दा शब्दस्य ब॰, श्र॰ ।

सर्वस्य उपलम्भप्रसङ्गः । नहि प्र⁷⁷⁵³

एकैकवर्णस्य एकैकमावरणम् –आ॰ टि॰ ।

तिनियता
वरणोत्पादे प्रतिनियतं किञ्चित्कारणमुपलभ्यते ।

व्यापकत्वञ्चास्य अतीव दुर्घटम्; बाधकप्रमाण⁷⁷⁵⁴

–णभावात् आ॰ ।

सद्भावात् । तथाहि–आ⁷⁷⁵⁵

तुलना–आवरणत्वेनाभिमेत
प्रभञ्जन न व्यापक स्पर्शवद्द्रव्यत्वादुपलशकलवत् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६८३ ।

वरणत्वे
नाभिमतो वायुरव्यापकः स्प⁷⁷⁵⁶

स्पर्शनद्रव्य– श्र॰ ।

र्शवद्द्रव्यत्वात् लोष्टवत् । व्यापकत्वे चास्य⁷⁷⁵⁷

आवर
णस्य । तुलना–तद्वत्तदावारकमपि सर्वगतमिति चेत्, न तर्ह्याबारकम्, न ह्याकाशमात्मादीनामा
वारकम् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४२१ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६८३ ।

उभयोरपि
आ⁷⁷⁵⁸

शब्दस्तिमितवाय्वो ।

वार्यावारकयोः सर्वगतत्वात् किं कस्य आवारकं स्यात् ? न हि आकाशमात्मा7759

परा
भिसन्धिना –आ॰ टि॰ ।

दी
[p. 708 ] नामावारकं प्रतीतम् । अव्यापकत्वे त्वस्य⁷⁷⁶⁰

वायो –आ॰ टि॰ ।

नितरां तेन⁷⁷⁶¹

वायुना –आ॰ टि॰ ।

शब्दस्य आवार्यत्वानुपपत्तिः,
त⁷⁷⁶²

आवरणात्मकवायुमध्ये ।

न्मध्ये तद्देशे पार्श्वे च विद्यमानत्वात्7763

व्यापित्वेन –आ॰ टि॰ ।

, प्रत्युत शब्द एवास्य⁷⁷⁶⁴

वायो –आ॰ टि॰ ।

आवारकः स्यात्, अन्य⁷⁷⁶⁵

यद्यल्पपरिमाणमपि वस्तु महत आवारक
स्यात् तदा ।

था
सर्षपोऽपि घटस्य आवारको भवेत् । ननु भूम्यादिना आकाशस्य तथाविध⁷⁷⁶⁶

व्यापिनोऽपि –आ॰ टि॰ ।

स्यापि आव्रि
यमाणत्वोपलम्भाददोषोऽयम्, इत्यप्यसत्, त⁷⁷⁶⁷

आकाशप्रदेशस्यैव ।

त्प्रदेशस्यैव तेन⁷⁷⁶⁸

भूमिना ।

आव्रियमाणत्वाभ्युपगमात्7769

जैनै आकाशस्य अनन्तप्रदेशित्वप्रतिज्ञानात् ।

।
शब्दप्रदेशस्यापि वायुना आव्रियमाणत्वाभ्युपगमे शब्दस्य सावयवत्वमनित्यत्वञ्च स्यात् ।

तथा निखिलशब्दानां यदि एकमेवावरणं क⁷⁷⁷⁰

कल्प्येत ब॰, श्र॰ ।

ल्प्यते, तदा ए⁷⁷⁷¹

आवरणापाये कस्यचिदेकस्य शब्दस्य उपलब्धि
काले । तुलना–यथा जबनिकापायप्राप्तप्रसरमीक्षणम् । रङ्गभूमिषु तद्देशमशेष वस्तु पश्यति ॥ तथा
प्रसरसरोधिसमीरोत्सारणे सति । श्रोत्र तद्देशनि शेषशब्दग्राहि भविष्यति । –न्यायम॰ पृ॰ २२१ ।
क्वचिच्छब्दस्याभिव्यक्तौ तस्य व्यापकतया सर्वदेशावस्थितपुरुषाणामुपलम्भ स्यात् निरावरणस्य
व्यापकत्वाविशेषात् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ६८४ ।

कोपलम्भे सर्वेषा7772

शब्दानाम् ।

मुपल
म्भप्रसङ्गः, त⁷⁷⁷³

विवक्षितशब्दस्य आवर
णस्य विनाशे ।

दावरणापगमे त⁷⁷⁷⁴

एकशब्दवत् –आ॰ टि॰ ।

द्वत् सर्वेषामनावृतत्वात् । तद⁷⁷⁷⁵

सर्वशब्दानुपलब्धौ ।

नुपलम्भे वा विवक्षित
शब्दस्यापि तद्व⁷⁷⁷⁶

सर्वशब्दवत् ।

दनुपलम्भः स्यादविशेषा7777

अनावृतत्वाविशेषात् ।

त् । अथ विभिन्नम्; तन्न; स⁷⁷⁷⁸

तुलना–नियमश्च न स्यात्, यदि चानेके शब्दा युगपदाकाशे वर्तन्ते
इति, एवञ्च यत्किञ्चिद् व्यञ्जकमुपात्त समानदेशान् सर्वानभिव्यनक्तीति यदा वीणा बाद्यते तदा
रासभध्वनिरपि श्रूयेत । न हि समानेन्द्रियग्राह्याणा समानदेशाना व्यञ्जकेषु नियमो दृष्ट । यद्यस्य
व्यञ्जक तेन तस्य व्यक्तिरिति चेत्, तन्न, अदृष्टत्वात् । अथ मन्यसे अनेकशब्दसन्निपाते सति
व्यञ्जकानि भिद्यन्ते व्यञ्जकभेदानुविधायिन्यो व्यक्तय प्रतिशब्दमुपजायन्त इति; तन्न, अदृष्टत्वात् ।
न हि प्रदीप एकेन्द्रियग्राह्यमनेकमर्थं युगपत्सन्निपतित न प्रकाशयति । –न्यायवा॰ पृ॰ २८८ । न्यायवा॰
ता॰ पृ॰ ४४६ । न च गोशब्दाभिव्यक्त्यर्थं प्रेरितो वायुर्नाश्वशब्द व्यनक्तीति वाच्यम्, व्यञ्जकेषु
नियमानुपलब्धे । यथा घटाभिव्यक्त्यर्थमुत्पादित प्रदीप समानेन्द्रियग्राह्यसमानदेशावस्थितपदार्थव्य
ञ्जक इति । तथाहि–न श्रोत्र प्रतिनियतसस्कारकसस्कार्यं समानेन्द्रियग्राह्यसमानदेशावस्थितवस्तुप्रकाश
कत्वात् चक्षुर्वत् । शब्दा वा विवादविषया प्रतिनियतव्यञ्जकव्यग्या न भवन्ति समानेन्द्रियग्राह्यसमा
नदेशावस्थितत्वात् घटादिवत् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ ६४८ । न च समानकरणाना समानेन्द्रियग्राह्याणाञ्च
भावाना प्रतिनियतव्यञ्जकव्यग्यत्वमुपलब्धम् । गृहे दधिघटी द्रष्टुमानीतो गृहमेधिना । अपूपानपि तद्दे
शान् प्रकाशयति दीपक ॥ –न्यायम॰ पृ॰ २१२ । श्रोत्र तावत्समानेन्द्रियग्राह्यसमानदेशसमानधर्मा
पन्नार्थाना ग्रहणाय प्रतिनियतसस्कारकसस्कार्यं न भवति इन्द्रियत्वाच्चक्षुर्वत् । शब्दा वा प्रतिनियत
सस्कारकसस्कार्या न भवन्ति समानेन्द्रियग्राह्यसमानधर्मापन्नत्वे सति युगपदिन्द्रियसम्बद्धत्वात् घटादि
वत् । –न्यायसा॰ पृ॰ ३० । ननु नियतव्यञ्जककृता नियतश्रुतिरित्यत्राह–नहीत्यादि । न हिर्यस्मात्
समानदेशानाम् समानाक्षविषयाणामेतत् नियतव्यञ्जकत्व न्याय्यम् । –सिद्धिवि॰, टी॰ पृ॰ ५५४B ।
समानकरणाना तादृशामभिव्यक्तिनियमायोगात् सर्वत्र सर्वदा सर्वेषा सकुला श्रुति स्यात् । –अष्ट
श॰, अष्टसह॰ पृ॰ १०५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४२३ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३६ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६८३ ।
प्रमेयर॰ ३ । १०० । शास्त्रवा टी॰ पृ॰ ३७८A ।

र्वशब्दानां व्यापितया
[p. 709 ] समानदेशत्वे समानेन्द्रियग्राह्यत्वे च आवरण⁷⁷⁷⁹

–णस्य भेदस्य ब॰ ।

भेदस्य व्यञ्जकभेदस्य चानुपपत्तेः । तथाहि–
शब्दाः प्रतिनियतावरणावार्याः प्रतिनियतव्य⁷⁷⁸⁰

–व्यंजनव्य– आ॰ ।

ञ्जकव्यङ्ग्या वा न भवन्ति, अभिन्नदेशत्वे
सति एकेन्द्रियग्राह्यत्वात्, यदित्थं तत्तथा यथा एकघटवृत्तिसामान्य-संख्या-रूप-परिमाण
कर्मादि, तथा चैते शब्दाः, तस्मात्तथेति । अभिन्नदेशत्वात् इत्युच्यमाने रूपरसादिभि
र्व्यभिचारः, तेषामेकद्रव्यवृत्तित्वेऽपि प्रतिनियतव्यञ्जकप्रतीतेः, अतः एकेन्द्रियग्राह्यत्वात्
इत्युक्तम् । तस्मिंश्चोच्यमाने भिन्नदेशव्यवस्थितघटादिनिष्ठैः सामान्यादिभिः अनेकान्तः,
तन्निवृत्त्यर्थम् अभिन्नदेशत्वात् इत्यभिहितम् । तदतोऽनुमानात् शब्दानां प्रतिनियत
व्यञ्जकव्यङ्ग्यत्वाऽव्यवस्थितेः अयुक्तमुक्तम्–

अ⁷⁷⁸¹

अन्यार्थमिति अन्यवर्णनिष्पत्त्यर्थम् । अन्यवर्णसंस्कारशक्त इति अन्यवर्णप्रतीत्यर्थः
सस्कारो यः श्रोत्रस्य सोऽन्यवर्णसंस्कारशब्देनोक्त न तु वर्णसस्कार एव श्रोत्रसस्कारस्य प्रकृतत्वात् ।
नान्यं करिष्यति इति नान्यं वर्णं श्रोत्रसस्कारद्वारेण संस्करिष्यतीत्यर्थ । –तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ६०८ ।

न्यार्थं प्रेरितो वायुः यथान्यं न क⁷⁷⁸²

करोति च –स्या॰ र॰ पृ॰ ६८४ । करोति स –तत्त्वसं॰ पृ॰ ६०८ । प्रकृतपाठ –प्रमेयक॰
पृ॰ ४२३ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३६ ।

रोतिः वः7783

भो जैना –आ॰ टि॰ ।

। तथान्यवर्णसंस्का7784

एकोपलम्भे सर्वेषामुपलम्भ
प्रसङ्ग इत्युपालम्भस्य समाधानमिद मीमासकेन प्रोक्तम् –आ॰ टि॰ ।

रशक्तो नान्यं करिष्यति ॥ १ ॥

मी॰ श्लो॰ शब्दनि॰ श्लो॰ ८० । इत्यादि ।

यदि च ता7785

तुलना–कारणाना
समग्राणा व्यापारादुपलब्धितः । नियमेन च कार्यत्व व्यञ्जके तदसम्भवात् । नहि कदाचिद् व्यापृ
तेषु करणेषु शब्दानुपलब्धि, न चावश्यं व्यञ्जकव्यापारोऽर्थमुपलम्भयति क्वचित् प्रकाशेऽपि घटानु
पलब्धे । सेय नियमेनोपलब्धि तद्व्यापाराच्छब्दस्य तदुद्भवे स्यात् । अकर्तुर्व्यापारेऽपि तत्सिद्ध्ययो
गात् । किञ्च करणाना समग्राणा व्यापारात् परिस्पन्दादिलक्षणात् नियमेन शब्दस्य उपलब्धितः
कारणात् कार्यत्व प्राप्तम् । किं कारणम् ? व्यञ्जके हेतौ तदसम्भवात् नियमेन व्यङ्ग्यस्योपलम्भा
संभवात् । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । २६५ । व्यञ्जकव्यापृतौ न स्याद् व्यङ्ग्यस्य नियमाद् गति
नावश्यम्भावनियम स्याच्छ्रु तेरुच्चारणात्तत । –सिद्धिवि॰, टी॰ पृ॰ ५५५A । न कश्चिद्विशेष
हेतुः ताल्वादयो व्यञ्जका न पुनश्चक्रादयोऽपि इति । ते वा घटादेः कारका न पुन शब्दस्य ताल्वा
दयोऽपीति । न हि व्यञ्जकव्यापृतिर्नियमेन व्यङ्ग्यं सन्निधापयति । सन्निधापयति च ताल्वादिव्यापृति
र्नियमेन शब्द ततो नासौ ताल्वादीना व्यङ्ग्यः चक्रादीना घटादिवत् । –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰
१०३ । यदि च ताल्वादयो ध्वनयो वास्य –प्रमेयक॰ पृ॰ ४१५ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६८४ ।

ल्वादयो ध्व⁷⁷⁸⁶

वायव –आ॰ टि॰ ।

नयो वा शब्दानां व्यञ्जकाः; तर्हि तद्व्यापारे नियमेन
उपलब्धिर्न स्यात् । का7787

कारकस्य व्या– श्र॰ ।

रक⁷⁷⁸⁸

प्राक् सतः स्वरूपसस्कारक हि व्यञ्जकम्, असतः स्वरूपनिर्वर्तक कार
कम् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ११६ ।

व्यापारो ह्येषः–स्वसन्निधाने नियमेन कार्यसन्निधापनं नाम,
न व्यञ्जकव्यापारः । न खलु यत्र यत्र व्यञ्जकः प्रदीपादिः तत्र तत्र व्यङ्ग्यस्य घटादेः
सन्निधानमुपलब्धिर्वा नियमतोऽस्ति कारक-व्यञ्जकयोरविशेषप्रसङ्गात्, च⁷⁷⁸⁹

घटाद्युत्पादने ।

क्रादिव्यापार
वैय⁷⁷⁹⁰

प्रदीपादिनैव साध्यसिद्धे –आ॰ टि॰ ।

र्थ्यानुषङ्गाच्च । अथ घटादेरसर्वगतत्वान्न व्यञ्जकसन्निधाने नियमतः सन्निधान
[p. 710 ] मुपलम्भो वा, शब्दस्य तु भवति विपर्ययात्; त⁷⁷⁹¹

तुलना–व्यापिन शब्दा नित्याश्च, ततो व्यापिनित्यत्वाच्छब्दाना व्यञ्जकस्य करणस्य
व्यापारात् सर्वत्रोपलब्धि घटादयस्तु न व्यापिन नापि नित्या तेन ते व्यञ्जकव्यापारेण नावश्यमुप
लभ्यन्त इति, यद्येव क इदानी घटादिषु समाश्वास निश्चय, यथा ते न नित्या नापि व्यापिन इति
यावता तेऽपि नित्या व्यापिनश्च भवन्तु । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ ३८५ । नैष दोष सर्वगत
त्वाद्वर्णानामित्यपि वार्तम्; प्रमाणवलायातत्वाभावात् अन्यत्रापि तथाभावानुषङ्गात् । –अष्टश॰, अष्ट
सह॰ पृ॰ १०३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६८४ ।

दप्यचर्चिताभिधानम्; तत्सर्वगतत्वा
सिद्धेः । तथाहि–शब्दः सर्वगतो न भवति सा7792

सामान्यनिरासार्थ विशेषणमुक्तम् –आ॰ टि॰ । तुलना–
तदुक्त न च सर्वगताऽमूर्तनित्यैकात्माऽत्र युज्यते । वर्णो वाह्येन्द्रियग्राह्यस्वभावत्वाद् घटादिवत् ॥
–पत्रप॰ पृ॰ ११ । न सर्वगत शब्द सामान्यविशेषवत्त्वे सति वाह्यैकेन्द्रियप्रत्यक्षत्वात् घटादिवत् ।
–प्रमेयक॰ पृ॰ ४१५ । सामान्यविशेषवत्त्वे सति वाह्येन्द्रियप्रत्यक्षत्वात् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६८४ ।

मान्यविशेषवत्त्वे सति बाह्येन्द्रियप्रत्य
क्षत्वात् घ⁷⁷⁹³

घटादिवत् नास्ति आ॰ ।

टादिवत् । ततो घटादिभ्यः शब्दस्य विशेषाभावाद् उभयोः कार्यत्वं
व्यङ्ग्यत्वं वाऽविशेषतोऽभ्युपगन्तव्यम् ।

किञ्च, ए⁷⁷⁹⁴

तुलना –प्रमेयक॰ पृ॰ ४१८ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६८४ ।

ते ध्वनयः कुतः प्रतिपन्नाः येन तदधीना शब्दश्रुतिः स्यात्–प्रत्यक्षेण,
अनुमानेन, अर्थापत्त्या वा ? प्रत्यक्षेण चेत्; किं 7795

श्रोत्रेण श्र॰, ब॰ ।

श्रौत्रेण, स्पा7796

स्पर्शनेन श्र॰ ।

र्शनेन वा ? न तावत्
श्रौत्रेण; तथा प्रतीत्यभावात् । नहि शब्द⁷⁷⁹⁷

शब्दवत्तत्र ध्वनय
श्र॰ ब॰ ।

वत् श्रोत्रे ध्वनयः प्रतिभासन्ते, विप्रति
पत्त्यभावप्रसङ्गात् । त⁷⁷⁹⁸

श्रोत्रे ।

त्र तत्प्रतिभासाभ्युपगमे च अपरशब्दकल्पनावैयर्थ्यम्, ध्व⁷⁷⁹⁹

तुलना–ध्वनय एव हि विशिष्टा
वर्णरूपा वाचका । तेभ्यो भिन्नोऽर्थान्तर वाचक शब्दरूपमस्तीत्येतत्सत्ताग्राहकप्रमाणाभावात् अतिबह्वियं
श्रद्धेयम् । किं कारणम् ? यतो न वयमवाचक ध्वनिं शब्दञ्च वाचक पूयग्रूपमिति ध्वनिभ्यो भिन्नस्व
भावमुपलक्षयाम तस्मात् ध्वनिविशेष एवाकारादिरूपेण स्थित वर्णास्य –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰
पृ॰ ३६८ । यतो ध्वनिविशेष एव वर्ण उच्यते । तेन द्रुतोच्चारितो ध्वनिविशेष द्रुता गव्यक्तिरुच्यते,
मध्योच्चारितो मध्यगव्यक्ति, बिलम्बितोच्चारिता ध्वनिविशेषो बिलम्बिता गव्यक्ति न तु व्यञ्जकेभ्यो
ध्वनिभ्योऽन्यो गकार प्रतिभासते –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ ३८२ ।

नीना
मेव श्रावणस्वभावतया शब्दत्वप्रसङ्गात् । अथ स्पार्शनप्रत्यक्षेण ध्वनयः प्रतीयन्ते,
स्वकरपिहितवदनो हि वदन् स्वकरसंस्पर्शनेन ता7800

ध्वनीन् ।

न् प्रतिपद्यते, इत्यप्यसाम्प्रतम्; वायु7801

तुलना–
वायुवत्ताल्वादिव्यापारानन्तर कफाशानामप्युपलम्भेन शब्दाभिव्यञ्जकत्वप्रसङ्गात् । –प्रमेयक॰
पृ॰ ४१८ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६८४ ।

वत्
ताल्वादिव्यापारानन्तरं विप्रु7802

विप्रुषाणामु– आ॰ ।

षामुपलम्भतः शब्दाभिव्य⁷⁸⁰³

यद्यत्ताल्वादिव्यापारानन्तरमुपलभ्यते तत्तच्छदाभिव्यञ्जकं
यथा वायु तथा च विप्रुष इति –आ॰ टि॰ ।

ञ्जकत्वप्रसङ्गात् । वक्तृमुखप्रदेश
एव ता7804

तेषा आ॰ ।

सां7805

विप्रुषाम् कफकणानाम् ।

प्र⁷⁸⁰⁶

प्रत्यक्षतः प्रक्षयतः ब॰ ।

क्षयतः श्रोतृश्रोत्रप्रदेशे गमनाभावान्न त⁷⁸⁰⁷

शब्दाभिव्य
ञ्जकत्वम् ।

द्, इत्यन्यत्रा7808

ध्वनावपि ।

पि समानम् । न खलु
वायवोऽपि त⁷⁸⁰⁹

श्रोतृश्रोत्रप्रदेशे ।

त्र गच्छन्तः प्रत्यक्षत प्रतीयन्ते । शब्दप्रतिपत्त्यन्यथानुपपत्त्या तु प्रतीतिः
उ⁷⁸¹⁰

वायुवत् कफाशेष्वपि समाना ।

भयत्र तुल्या । यथा च स्तिमितभापिणो न वि7811

विप्रुषोपलम्भः आ॰ ।

प्रुषामुपलम्भः तथा वायूपलम्भोपि नास्ति ।
[p. 711 ] स्ति7812

स्तिमितकल्प– आ॰ ।

मितस्य कल्पनमुभयत्र तुल्यम् । एतेन वदतो मुखाग्रस्थिततूलादेः प्रेरणोपलम्भात् अनु
मानतो ध्व⁷⁸¹³

वायून् –आ॰ टि॰ ।

नीन् प्रतिपद्यते; इत्यपि प्रत्युक्तम्; तद्वद् विप्रु7814

विप्रुषाणामपि आ॰ ।

षामपि अतः7815

मुखाद्विप्रुषो निःसरन्ति मुखाग्रस्थितवस्त्रे आर्द्रतादर्शनात्
इत्यनुमानात् ।

प्रति7816

विप्रुषो हि मुखाग्रस्थवस्त्रादौ दृश्यन्ते –आ॰ टि॰ ।

पत्तिप्रसङ्गात् ।

अथ अ⁷⁸¹⁷

ध्वनयः सन्ति विशिष्ट
संस्कृत्यन्यथानुपत्ते । तथा हि सन्ति शब्दव्यञ्जका ध्वनय शब्दप्रतिपत्त्यन्यथानुपपत्तेः । –स्या॰ र॰
पृ॰ ६०५ ।

र्थापत्त्या ध्वनयः प्रतीयन्ते; तथाहि–शब्दस्तावत् नित्यत्वात् नोत्पद्यते,
सस्कृतिरेव तु क्रियते, सा च विशिष्टा नोपपद्येत यदि ध्वनयो न स्युः । उक्तञ्च–

शब्दोत्पत्तेर्निषिद्धत्वात् अन्यथानुपपत्तितः । विशिष्टसंस्कृतेर्जन्म ध्वनिभ्यो7818

–भ्योऽवसी– श्र॰ ।

ऽध्यवसीय⁷⁸¹⁹

नन्वेवमविशेषे किमिति सस्कारविशेषोत्पत्तिरेवाङ्गीक्रियते न शब्दविशेषोत्पत्ति
रत आह–शब्देति । प्रागनुपजातपश्चादुपजातशब्दोपलम्भानुपपत्त्याऽवश्य कल्पनीये कस्मिश्चित्
प्रत्यक्षतया शब्दोत्पत्तेर्निषेधात् सस्कारकल्पनैव युक्तेति । –न्यायर॰ । ध्वनिभ्यो व्यवसीयते –प्रमेयक॰
पृ॰ ४१८ । प्रकृतपाठ –तत्त्वसं॰ पृ॰ ६११ ।

ते ॥

मी॰ श्लो॰ शब्दनि॰ श्लो॰ १२६-२७ । इति ।

त⁷⁸²⁰

एतदप्य– आ॰ ।

दप्यचारु; यतः केयं विशिष्टा संस्कृतिर्नाम–श⁷⁸²¹

इन्द्रियस्यैव संस्कार शब्दस्यैवोभयस्य वा ।
क्रियते ध्वनिभिर्वादास्त्रयोऽभिव्यक्तिवादिनाम् ॥ –वाक्यप॰ १ । ७९ ।

ब्दसंस्कारः, श्रोत्रसंस्कारः, उभय
संस्कारो वा ? त्रिविधो हि संस्कारो मीमांसकैरिष्टः ।

स्या7822

सा हि स्याच्छब्द
–मी॰ श्लो॰ । तत्त्वसं॰ पृ॰ ५९८ । अनेनैव रूपेण उद्धृतोऽयम् –प्रमेयक॰ पृ॰ ४१९ । साऽभिव्यक्ति
शब्दस्य भवन्ती वायवीयै सयोगविभागैः शब्दसंस्काराद्वा भवेत् इन्द्रियसंस्काराद्वा उभयस्य वा
शब्दस्येन्द्रियस्य च सस्कारात् । –तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ५९९ ।

च्छब्दस्य हि सं7823

संस्कार इन्द्रि– श्र॰ ।

स्कारादिन्द्रियस्योभयस्य वा ।

मी॰ श्लो॰ शब्दनि॰ श्लो॰ ५२ ।

स्थि7824

द्विविधो हि वायु स्थिरोऽ
स्थिरश्च । तत्र य स्थिर सधनान्धकारवत् शब्दमावृत्यास्ते तस्य च वक्तृप्रयत्नसमुत्थेन वायुना
सयोगविभागा उत्पद्यन्ते । तैश्च सयोगविभागै तस्य स्थिरस्य वायोरपनय क्रियते स एव च शब्दस्य
सस्कारो नान्य स्वलक्षणपुष्ट्यादि तस्य नित्यत्वेनैकरूपत्वात् । –तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ६०१ ।

रवाय्वपनीत्या च संस्कारोऽस्य भवन् भवेत् ।

मी॰ श्लो॰ शब्दनि॰ श्लो॰ ६२ । इत्यभिधानात् ।

तत्राद्यपक्षे कोऽयं श⁷⁸²⁵

तुलना–भवन्ती वा कारणेभ्योऽतिशयवत्ता वा शब्दस्य व्यक्ति आवरणविगमो विज्ञानं वा गत्यन्त
राभावात् । यत एवन्तस्मात् न व्यक्ति शब्दस्य कारणेभ्य किन्तूत्पत्तिरेव । भवन्ती वा कारणेभ्यः
सकाशाद् व्यक्तिस्त्रिधा भवेत्–पूर्वावस्थापरित्यागेन अतिशयवत्ता वा शब्दस्य व्यक्तिर्भवेत्, उपलम्भा
वरणविगमो वा, शब्दालम्बन विज्ञान वा व्यक्ति, प्रकारत्रयव्यतिरेकेण गत्यन्तराभावात् । –प्रमाणवा॰
स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ ३८६ । इमे सर्वे विकल्पा –प्रमेयक॰ पृ॰ ४१९ । क एष शब्दसस्कार–किमतिशया
धानमनतिशयव्यावर्तनमावरणापगमो वा –स्या॰ र॰ पृ॰ ६८५ । रत्नाकराव॰ ४ । ९ ।

ब्दसंस्कारो नाम–शब्दस्योपलब्धिः, आत्मभूतः कश्चिद
[p. 712 ] तिशयः, अनतिशयव्यावृत्तिः, स्वरूपपरिपोष, व्यक्तिसमवायः, तद्ग्रहणापेक्षग्रहणता,
व्यञ्जकसन्निधिमात्रम्, आवरणविगमो वा ? यदि शब्दस्य उपलब्धिः; कथमसौ
ध्वनीनां गमिका शब्दश्रोत्रमात्रभावित्वात्तस्याः7826

शब्दोपलब्धे ।

? तथाप्य⁷⁸²⁷

शब्दश्रोत्रव्यतिरिक्त –आ॰ टि॰ ।

न्यनिमित्तकल्पने हेतूनाम
नवस्थितिः । आत्मभूतः कश्चिदतिश⁷⁸²⁸

तुलना–तत्र नातिश
योत्पत्ति अनित्यताप्रसङ्गात् तस्या पूर्वापररूपहान्युपजननलक्षणत्वात् । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ १ । २६५ ।
विशेषाधानमप्यस्य नाभिव्यक्तिर्विभाव्यते । नित्यस्यातिशयोत्पत्तिविरोधात्स्वात्मनाशवत् ॥ –तत्त्वा
र्थश्लो॰ पृ॰ २३८ ।

यः अनतिशयव्यावृत्तिर्वा, इत्यत्रापि अतिशयः7829

अतिशयो दृश्यस्वभाव एव अनतिशयव्यावृत्तिस्त्वदृश्यस्वभावखण्डनमेव, ते
चेत्ततोऽन्ये, तत्करणेऽपि शब्दस्य न किञ्चित्कृतमिति तदवस्थाऽस्याऽश्रुति । अथानन्ये, तदा शब्द
स्यापि कार्यतया अनित्यत्वानुपङ्ग । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४१९ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६८५ ।

–
दृश्य⁷⁸³⁰

अदृश्य सन्
अतिशये जाते दृश्यो जात –आ॰ टि॰ ।

स्वभाव एव, अनतिशयव्यावृ7831

–वृत्तिस्तु ब॰, श्र॰ ।

त्तिश्च अदृश्यस्वभावखण्डनमेव । 7832

–तौ च ततो भिन्नौ अभिन्नौ वा आ॰ ।

ते7833

अतिशय-अनतिशयव्यावृत्ती ।

च त⁷⁸³⁴

शब्दात
–आ॰ टि॰ । तुलना–विशिष्टसस्कृति सा हि न शब्दव्यतिरेकिणी । शब्दस्याज्ञेयताप्राप्ते तत
शब्दोऽपि जायते ॥ –तत्त्वस॰ का॰ २५७० ।

तो
भिन्ने, अभिन्ने वा विधीयेते ? यदि भि7835

भिन्नौ आ॰ ।

न्ने; तदा त⁷⁸³⁶

अतिशयोत्पादने अनतिशयव्यावृत्तौ वा ।

त्करणे शब्दस्य न किञ्चित्कृतमिति
तदवस्था अ⁷⁸³⁷

शब्दस्य –आ॰ टि॰ ।

स्य अश्रुतिः स्यात् । अथ अ⁷⁸³⁸

अभिन्नौ आ॰ ।

भिन्ने, तर्हि शब्दस्यापि त⁷⁸³⁹

अतिशय-अनतिशयव्यावृत्तिवत् ।

द्वत् कार्यतानुप
ङ्गादनित्यत्वप्रसक्तिः7840

–क्तेः श्र॰ ।

। 7841

शब्द कार्य कार्यरूपा
भ्यामतिशय-अनतिशयव्यावृत्तिभ्यामभिन्नस्वभावत्वात् ।

यो हि यस्मादभिन्नस्वभावः त⁷⁸⁴²

तत्कारणे श्र॰ ।

त्करणे तस्यापि करणम् यथा
अतिशयानतिशयव्यावृत्तिस्वरूपस्य, ताभ्यामभिन्नस्वभावश्च शब्द इति ।

किञ्च, श्रोत्रप्रदेश ए⁷⁸⁴³

एवध्व– श्र॰ ।

व अस्य⁷⁸⁴⁴

शब्दस्य ।

ध्वनिभिः सस्कारः 7845

क्रियते आ॰ ।

क्रियेत, सर्वत्रापि वा ? प्रथम⁷⁸⁴⁶

श्रोत्रप्रदेश एव
चास्य सस्कारे तावन्मात्रक एव शब्द न सर्वगत स्यात् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४१९ ।

पक्षे तावन्मात्रक एव शब्दः स्यात् न सर्वगतः । त⁷⁸⁴⁷

शब्दस्य ।

स्यैव अन्य⁷⁸⁴⁸

श्रोत्रदेशादन्यत्र

त्र तद्विप⁷⁸⁴⁹

अदृश्यरूपतया अशब्दरूपतया वा ।

र्ययरूपतया अव
स्थाने दृश्यादृश्यत्वप्रसङ्गान्निरंशताव्याघातः7850

–त
स्यात दृ– श्र॰ ।

। दृश्येतररूपता चैकस्य ब्रह्मवाद समर्थयते,
चेतनेतररूपतयापि एकस्य त⁷⁸⁵¹

शब्दस्य दृश्यादृश्यत्ववत् ।

द्वदवस्थित्यविरोधात् । घटादेरपि चैवं सर्वगतत्वानुषङ्गः,
सोऽपि हि दृ7852

दृष्टप्र– श्र॰ ।

श्यप्रदेशे दृश्यः अन्यत्र चादृश्य इति वदतो न वक्त्रं वक्रीभवेत् । सर्वत्र
चास्य⁷⁸⁵³

शब्दस्य ।

सस्कारे सर्वत्र सर्वदा उपलब्धिः स्यात्, न वा क्वचित् कदाचिद⁷⁸⁵⁴

–चित् स्वरूप– श्र॰ ।

विशेषात् ।

स्वरूपपरिपोपोऽप्यनुपपन्न, नित्य⁷⁸⁵⁵

तुलना–सर्वेषामुपलम्भ स्याद् युगपद्व्यापिता यदि ॥ सस्कृतस्योपलम्भे च
क सस्कर्ताऽविकारिण । –प्रमाणवा॰ ३ । १५३-५४ ।

स्य स्वभावाऽन्यथाकरणासंभवात् । करणे वा
[p. 713 ] अतिशयपक्षभाविदोपानुषङ्गः । नापि व्यक्तिसमवा7856

शब्दोऽपि व्यक्तिषु समवैति –आ॰ टि॰ ।

यः; अनभ्युपगमात्, अ⁷⁸⁵⁷

यदि शब्द व्यक्तिषु समवेयात् तदा ।

न्यथा
शब्दस्य सामा7858

सामान्य हि व्यक्तिषु समवैति –आ॰ टि॰ ।

न्यादिरू7859

आदिपदेन संयोगादयोऽनेकस्था पदार्था ग्राह्या ।

पताप्रसङ्गः । अ⁷⁸⁶⁰

सामान्यरूपादिप्रसङ्गादेव –आ॰ टि॰ ।

त एव न तद्ग्र⁷⁸⁶¹

व्यक्तिग्रहणापेक्षया स्वज्ञानजनकता ।

हणापेक्षग्रहणता । नापि व्यञ्जकसन्निधि
मात्रम्; सर्वत्र सर्वदा सर्वप्रतिपत्तृभिः सर्वशब्दानां ग्रहणप्रसङ्गात् । आवरणविगमरूपे
तु त⁷⁸⁶²

शब्दसस्कारे ।
तुलना–तद्रूपावरणानाञ्च व्यक्तिस्ते विगमो यदि । अभावे करणग्रामसामर्थ्यं किन्न तद्भवेत् ॥ –प्रमा
णवा॰ १ । २६६ ।

त्संस्कारे युगपन्निखिलशब्दानामुपलब्धिः स्यात् । प्रतिनियतव्यञ्जकव्यङ्ग्यत्वादय
मदोषः; इत्यपि मनोरथमात्रम्; तेषां तद्व्यङ्ग्यत्वस्यापास्तत्वात् ।

मा भूत्तर्हि शब्दसंस्कारो7863

–रो भक्तिः श्र॰ ।

ऽभिव्यक्तिः, इन्द्रियसंस्कारस्तु भविष्यति । तदुक्तम्–

अथा7864

अधिष्ठानम्–कर्णशष्कुली । तत्सस्कारद्वारेण श्रोत्रस्य संस्कारो न केवलस्य ।
तेनासस्कृताधिष्ठानत्वाच्च विदूरस्थान्यचित्तसुप्तमूर्च्छिताना श्रोत्र न शूणोति । असस्कृता कर्णशष्कुली
यस्य तत्तथोक्तम् । अधिष्ठानदेशत इति सप्तम्यर्थे तसि ।यद्यप्यधिष्ठानसस्कारकारिणो नादा
स्तद्देशेन्द्रियसस्कारका वा, तथापि प्राप्ता एव सन्त सस्कारभाजि पदार्थे सस्कारं कुर्वन्ति नाप्राप्ता
इत्यतो न सर्वपुरुषाधिष्ठानादिसस्कार –तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ६०६ ।

पीन्द्रियसंस्कारः सोप्यधिष्ठानदेशतः7865

सप्तमी –आ॰ टि॰ ।
सप्तम्यर्थे पञ्चमीविभक्तिरित्यर्थ ।

। श⁷⁸⁶⁶

अतो न श्रोष्यति –स्या॰ र॰ पृ॰ ६८५ ।

ब्दं न श्रोष्यति श्रोत्रं तेनासंस्कृतशष्कुलि ॥ १ ॥

अ⁷⁸⁶⁷

यस्यैव
कर्णदेश ध्वनि प्राप्त तस्यैव श्रोत्रसस्कारः –आ॰ टि॰ । अप्राप्तकर्णदेशत्वात् ध्वनिना श्रोत्रसस्क्रिया
–स्या॰ र॰ पृ॰ ६८६ ।

प्राप्तकर्णदेशत्वात् ध्वनेर्न श्रोत्रसंस्क्रिया । अतोऽधिष्ठानभेदेन 7868

सस्कारनियमस्थिति –मी॰ श्लो॰ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४२४ ।
सस्कारनियम स्थित –तत्त्वसं॰ पृ॰ ६०६ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६८६ ।

संस्कारनियमः स्थितः ॥ २ ॥

मी॰ श्लो॰ शब्दनि॰ श्लो॰ ६९–७१ इति;
तदप्यविचारितरमणीयम्, इ⁷⁸⁶⁹

तुलना–इन्द्रियस्य
स्यात्संस्कार शृणुयान्निखिलञ्च तत् । सस्कारभेदभिन्नत्वादेकार्थनियमो यदि ॥ अनेकशब्दसघाते
श्रुतिः कलकले कथम् । –प्रमाणवा॰ ३ । २५५-५६ । तेषामपि श्रोत्रस्यावारकापनयन सस्कारः
शब्दग्रहणयोग्यतोत्पत्तिर्वा । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ५ । इन्द्रियसस्कारस्योन्मीलनालोकादे सकृदिन्द्रि
यसम्बन्धयोग्यसर्वार्थोपलब्ध्यनुकूलसस्कारजनकत्व दृष्टं तद्वद्वायुरपि सकृदेव सर्वशब्दोपलब्ध्यनुकूलं
श्रोत्रे सस्कारमादध्यात् तथा च सर्वशब्दोपलब्धि स्यात् । –तत्त्वचि॰ शब्द॰ पृ॰ ४०५ । नन्वेवमपि
अशेषशब्दोपलम्भप्रसङ्गः, सस्कृते हि श्रोत्रे सर्वेषा सान्निध्यात् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ६४८ ।

न्द्रियसंस्कारपक्षेऽपि सकृत् संस्कृतस्य श्रोत्रस्य युगपन्निखिल
शब्दप्रकाशकत्वप्रसङ्गात् । नहि अञ्जनादिना संस्कृतं चक्षुः सन्निहितं स्वविषयं नीलधवला
दिकं कञ्चित् पश्यति कञ्चिन्नेति, ब⁷⁸⁷⁰

वलातैलादिना सस्कृत श्रोत्रं वा काश्चिदेव गकारादीन् शृणोति काश्चिन्नेति नियमो दृष्ट । –
प्रमेयक॰ पृ॰ ४२४ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३६ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६८६ । शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ ३७७B. ।

लौतलादिना संस्कृतं श्रोत्रं वा कांश्चेदव गकारादिव
र्णान् शृ7871

शृणोतीति नियमो आ॰, ब॰ ।

णोति कांश्चिन्नेति नियमो दृष्टः, येनात्रापि तथा कल्पना स्यात् । ततोऽयुक्तमेतत्–
[p. 714 ]

यथा7872

कीदृश पुनर्ध्वनीनामभिव्यञ्जकत्वम् ? तद्दर्शयति यथेति । तेजसश्चाक्षुषस्य आप्याय
नानुग्रह कुर्वन् प्रदीपो यथा चाक्षुषाणा घटादीना व्यञ्जको भवति तथा ध्वनयोऽपि श्रोत्रसस्कार कुर्वन्त
शब्दस्याभिव्यञ्जका भविष्यन्तीति । –न्यायर॰ । उद्धृताविमौ –प्रमेयक॰ पृ॰ ४२४ । तत्त्वस॰ पृ॰
६०२ ।

घटादेर्दीपादिरभिव्यञ्जक इष्यते । चक्षुषोऽनुग्रहादेवं ध्वनिः स्यात् श्रोत्र⁷⁸⁷³

श्रोत्रसस्कृतेरनुग्रहाद् ध्वनि शब्दस्य व्यञ्जक –आ॰ टि॰ ।

संस्कृतेः ॥

न च पर्यनुयोगोऽत्र केनाकारेण सस्कृतिः । उत्पत्तावपि तुल्यत्वात् शक्तिस्तत्राप्यतीन्द्रिया ॥

मी॰ श्लो॰ शब्दनि॰ श्लो॰ ४२–४३ इति,
प्रदीपाद्यनुगृहीतचक्षुषा युगपद् घटाद्यनेकार्थग्रहणवत् ध्वन्यनुगृहीतश्रोत्रेण एकदा अनेक
शब्दग्रहणप्रसङ्गात् । प्रयोगः7874

द्रष्टव्यम् –पृ॰ ७०८
टि॰ १८ ।

–श्रोत्रम् एकेन्द्रियग्राह्याऽभिन्नदेशस्थितार्थग्रहणाय प्रतिनियत
संस्कारकसंस्कार्यं न भवति इन्द्रियत्वात् चक्षुर्वत् । तन्न श्रोत्रसस्कारोऽप्यभिव्यक्तिर्घटते ।

अस्तु तर्हि उभयसंस्कारोऽभिव्यक्तिः, तत्र उक्तदोषासंभवात् । तदुक्तम्–

द्वय⁷⁸⁷⁵

श्रोत्रसस्कारवैकल्यान्न सर्वै पुरुषै श्रूयते, शब्दसस्कारवैकल्याच्च न सर्व शब्द,
समुच्चितयोर्द्वयो कारणत्वात् । प्रत्येककारणत्वे हि दोषद्वयं स्यादिति । –न्यायर॰ । सस्कारद्वयपक्षे
तु वृथा दोषद्वय हि तत् । येनान्यतरवैकल्यात् सर्वै शब्दो न गम्यते । अन्यतरस्य श्रोत्रसस्कारस्य
अर्थसस्कारस्य वा वैकल्यात् न शब्दो गम्यते । तथाहि–सत्यपि शब्दसस्कारे बधिरस्य श्रोत्रसस्कारवै
कल्यान्न शब्दग्रहणम्, अबधिरस्याप्यनभिव्यक्ते शब्दस्याग्रहणम् । क्वचित्पाठो मृषा दोषद्वये वच
इति । –तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ ६१२ ।

सस्कारपक्षे तु वृ7876

मृषा दोषद्वये वच –मी॰ श्लो॰ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६८७ ।
प्रकृतपाठ –तत्त्वसं॰ पृ॰ ६११ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४२४ ।

था दोषद्वये वचः । येनान्य⁷⁸⁷⁷

शब्दसस्कार श्रोत्रसस्कार –आ॰ टि॰ ।

तरवैकल्यात् सर्वैः सर्वो न गृह्यते ॥

मी॰ श्लो॰ शब्दनि॰ श्लो॰ ८६-८७ । इति;
तदप्ययुक्तम्; उक्त⁷⁸⁷⁸

तुलना–तथाहि सस्कृता श्रोत्रवर्णा यद्व्यञ्जकै पुरा । न नष्टास्ते च्युतिप्राप्ते सर्वै सर्वश्रुतिस्तत ।
–तत्त्वस॰ का॰ २५७३ । यदैकवर्णग्राहकत्वेन सस्कृत श्रोत्र सस्कृत वर्णं प्रतिपद्यते तदा तत्रत्यसर्ववर्णान्
प्रतिपद्येत । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४२५ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६८७ ।

दोषानुषङ्गादेव; तथाहि–यदा एकवर्णग्राहकत्वेन संस्कृतं श्रोत्रं संस्कृत
वर्णं प्रतिपद्यते तदा तत्र⁷⁸⁷⁹

तदाकाशदेशे सर्वेषामपि वर्णाना व्यापितया
नित्यतया च विद्यमानत्वात् ।

त्यसर्ववर्णानपि प्रतिपद्येत, सस्कृतञ्च वर्णं सर्वत्र स⁷⁸⁸⁰

सर्वदा च स्थि– श्र॰ ।

र्वदा स्थित
त्वेन, अ⁷⁸⁸¹

यदि सस्कृत वर्णं सर्वत्र सर्वदाऽवस्थितत्वेन न जानाति तदा ।

न्यथा तत्प्रतीतिरेव न स्यात् त⁷⁸⁸²

नित्यव्यापिरूपत्वात् ।

दात्मकत्वात्तस्य ।

ततो नित्यैकरूपत्वे शब्दस्य आवार्यावारकभावस्य व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावस्य
वा7883

चानु– ब॰, श्र॰ ।

ऽनुपपत्तेः नावरणकृता प्रा7884

तुलना–प्रागुच्चारणादनुपलब्धेरावरणाद्यनुपलब्धेश्च ॥ प्रागु
च्चारणान्नास्ति शब्द । कस्मात् ? अनुपलब्धे । सतोऽनुपलब्धिरावरणादिभ्य । एतन्नोपपद्यते,
कस्माद् ? आवरणादीनामनुपलब्धिकारणानामग्रहणात् । अनेन आवृत शब्दो नोपलभ्यते असन्नि
कृष्टेन्द्रियव्यवधानादित्येवमादि अनुपलब्धिकारण न गृह्यते इति सोऽयमनुच्चारितो नास्तीति ।…
तस्मान्न व्यञ्जकाभावादग्रहणमपि त्वभावादेवेति । सोऽयमुच्चार्यमाण श्रूयते श्रूयमाणश्चाऽभूत्वा[p. n715 ]
भवतीत्यनुमीयते । ऊर्ध्वञ्चोच्चारणान्न श्रूयते स भूत्वा न भवति अभावान्न श्रूयते इति । कथम् ?
आवरणाद्यनुपलब्धेरित्युक्तम् । तस्मादुत्पत्तितिरोभावधर्मक शब्द इति । –न्यायभा॰ २ । २ । १८ ।

गुच्चारणादस्याऽनुपलब्धिः । अतः ताल्वादिव्यापारान
[p. 715 ] न्तरमस्योपलम्भात् तदभावे चानुपलम्भात् त⁷⁸⁸⁵

ताल्वादिव्यापाररूपोच्चारणकार्यत्वम् । शब्द अनित्यः ताल्वादिव्यापाररूप्रयत्नानन्त
रीयकत्वादिति ।

त्कार्यत्वमेव अभ्युपगन्तव्यम् । ननु
खननाद्यनन्तरं व्योम उपलभ्यते तदभावे च नोपलभ्यते, न⁷⁸⁸⁶

न च तत्का– ब॰ ।

च त⁷⁸⁸⁷

व्योम ।

त्तत्का7888

खननकार्यम् ।

र्यम्, अतोऽ
नैकान्तिकत्वमस्य⁷⁸⁸⁹

प्रयत्नानन्तरीयकत्वादित्यस्य हेतो ।

। उक्तञ्च–

अनैका7890

तावच्छब्देनासिद्धतापि वक्ष्यत इति प्रयत्नानन्तरदर्शनादित्यस्य तावदनैकान्तिकत्व दर्शयति–प्रयत्नेति ।
दर्शन हि तत्र सत्ता गमयति न कालान्तरे निषेधति, तेन विपक्षेऽपि कालान्तरे सत्त्वसभवात्तत्र दर्शनम
नैकान्तिकमिति । –न्यायर॰ ।

न्तिकता तावाद्धेतूनामिह कथ्यते । प्रय⁷⁸⁹¹

प्रयत्नानन्तरा दृष्टिः –मी॰ श्लो॰ ।

त्नानन्तरं दृ7892

उपलब्धि –आ॰
टि॰ ।

ष्टिर्नित्येऽपि न विरुद्ध्यते ॥

मी॰ श्लो॰ शब्दनि॰ श्लो॰ १९

आकाशमपि नित्यं सद् यदा भूमिजलावृतम् । व्यज्यते तदपोहेन खननोत्सेचनादिभिः ॥

प्रयत्नानन्तरं ज्ञा7893

व्योमज्ञानम् –आ॰ टि॰ ।

नं तदा तत्रापि विद्य⁷⁸⁹⁴

दृश्यते –मी॰ श्लो॰ ।

ते । तेनाऽनैकान्तिको हेतुर्यदुक्तं तत्र द⁷⁸⁹⁵

दर्शनम्–प्रयत्नानन्त
रज्ञानम् –तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ ६४० । दर्शनात् –मी॰ श्लो॰, तत्त्वसं॰ ।

र्शनम् ॥

अथ स्थगित⁷⁸⁹⁶

भूम्याद्यावृतमपि
आकाशम् ।

मप्येतदस्त्येवेत्यनुमीयते । शब्दोऽपि प्रत्यभिज्ञानात् प्रा7897

उच्चारणात् प्राक् ।

गस्तीत्यवगम्यते ॥

मी॰ श्लो॰ शब्दनि॰ श्लो॰ ३०–३३ इति7898

उद्धृता इमे श्लोका –प्रमेयक॰ पृ॰ ४२२ । स्या॰ र॰
पृ॰ ६८९ । द्वितीयतृतीयौ –तत्त्वसं॰ पृ॰ ६४० ।

;
तदप्यसुन्दरम्; ए⁷⁸⁹⁹

तुलना–एकरूपता चाकाशस्याप्यसिद्धा –
प्रमेयक॰ पृ॰ ४२२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६८९ ।

कस्वभा7900

–भावस्य आका– श्र॰ ।

वत्वस्य आकाशेऽप्यसिद्धत्वात् । त⁷⁹⁰¹

आकाशं नित्यैकस्वभावम् ।

द्धि तत्स्वभावं सत् स्ववि
पयज्ञानजननैकस्वरूपम्, तद्विपरीतं वा स्यात् ? यदि तज्जननैकस्वरूपम्; तदा तस्य
न खननाद्यनन्तरमेव उपलब्धिः, किन्तु पूर्वमपि स्यात् । तद्विपरीतस्वरूपत्वे तु न
कदाचनाप्युपलब्धिः स्याद्विशेषाभावात् । 7902

खननात्
प्रागनुपलब्धिसमये स्वविषयज्ञानाऽजननस्वभावत्वे खननान्तरञ्च स्वविषयज्ञानजननात्मकत्वे ।

विशेषे वा त⁷⁹⁰³

आकाशस्य नित्यैकरूपता न स्यादिति भाव ।

देकरूपताव्याघातः । प्रत्यभि
ज्ञानाच्छब्दे प्राक्सत्त्वसिद्धिश्च लूनपुनर्जातनखकेशादावपि सामाना । कथञ्चैवं ध्वनीना
मपि प्रा7904

प्राच्यत्वसि– ब॰ ।

क्सत्त्वसिद्धिर्न स्यात् ? य एव पूर्वमकारस्य व्यञ्जको ध्वनिः स एव पश्चादपि
इति प्रतीतेः । तथा च व्य⁷⁹⁰⁵

शब्दवत् ।

ङ्ग्यवद् व्यञ्जकस्यापि सर्वत्र सद्भावसिद्धेः ता7906

ध्वन्युत्पत्तावेव ताल्वादीना
मुपयोग ते च सर्वदा सन्तीति ।

ल्वादिव्यापारवै
यर्थ्यम्, सर्वत्र सर्वदा व्यङ्ग्यप्रतीतिश्च स्यात् ।

एतेनेदमपि प्रत्युक्तम्–अन्यदापि यत् शब्दस्योच्चारणं तदस्याभिव्यञ्जकम् उच्चा
[p. 716 ] रणत्वात् इ⁷⁹⁰⁷

पृ॰ ६९९ प॰ ५ ।

त्यादि, ध्वनावप्यस्य समानत्वात् । तथाहि–अन्यदापि यद् ध्वनेरुच्चारणं
तत्तस्या7908

ध्वनेरभिव्यञ्जकम् ।

भिव्यञ्जकम् उच्चारणत्वात् इदानीं त⁷⁹⁰⁹

तदनुच्चा– ब॰ ।

दुच्चारणवत् ।

एतेन तावत्कालं स्थिरञ्चैनं कः पश्चान्नाशयिष्य⁷⁹¹⁰

उद्धृतोऽयम् –न्यायवा॰ ता॰ पृ॰
२५४ ।

ति । मी॰ श्लो॰ शब्दनि॰ श्लो॰ ३६६
इ⁷⁹¹¹

तुलना –तत्त्वस॰ पृ॰ ९५५ । तत्त्वचि॰ पृ॰ ३७९ ।

त्येतदपि प्रत्युक्तम्, ध्वनेरपि प्रत्यभिज्ञानात् पूर्वोत्तरकालद्वयावस्थायिनः प्रसिद्धस्य
पश्चात् केनचिन्नाशानुपपत्तेः ।

यदप्यभिहितम्7912

पृ॰ ६९९ पं॰ ९ ।

–विवादाध्यासितः कालो गादिसम्बद्धः कालत्वात् इत्यादि;
तदप्यभिधानमात्रम्, गा7913

तुलना–गादेरुच्चारणादनन्तर विनाशस्य प्रत्यक्षप्रतिपन्नत्वेन प्रतिपादनात् –स्या॰ र॰ पृ॰ ६८९ ।

देः उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य कालान्तरेऽनुपलम्भतोऽभावसिद्धेः,
त⁷⁹¹⁴

कालान्तरेउच्चारणानन्तरम् ।

त्र तत्सद्भावावेदकानुमानस्य बाधितपक्षतया कालात्ययापदिष्टहेतुतया च अगमकत्वात् ।
विद्युदादेरपि चैवं नित्यत्व स्यात्, तथाहि–विवादाध्यासितः कालो विद्युदादिसम्बद्धः,
कालत्वात् विद्युदादिसम्बद्धकालवत् । प्रतीतिविरोधोऽन्य⁷⁹¹⁵

शब्देऽपि ।

त्राप्यविशिष्टः । अत एव
नित्यः शब्दः श्रावणत्वात् इ⁷⁹¹⁶

पृ॰ ६९९ पं॰ ११ ।

त्याद्यप्ययुक्तम्; उ⁷⁹¹⁷

तुलना–उदात्ता
दिभिर्धर्मेरनैकान्तिकत्वात् । ते हि श्रवणग्राह्यत्वेऽपि न नित्या भवद्भिरङ्गीकृता । तेषामश्रावणत्वे तु
नीलादीनामिव श्रोत्रेणोपलम्भो न भवेत् । वीणादिशब्दैश्चानैकान्तिकत्वम्, तेषा श्रावणत्वेऽप्यनित्यत्वात् ।
–स्या॰ र॰ पृ॰ ६९० ।

दात्तादिभिर्ध्वनिधर्मैः अनैकान्तिकत्वाच्च⁷⁹¹⁸

चशब्देन प्रतीतिविरोध समुच्चीयते ।

,
तेहि श्रावणत्वेऽपि अनित्या भवद्भि प्रतिज्ञाताः । 7919

उदात्तादीनाम् ।

तेषामश्रावणत्वे श्रोत्रेण शब्दगत
धर्मतया उपलम्भो न स्यात्, यदश्रावणस्वरूपं न तस्य शब्दधर्मत⁷⁹²⁰

–तयो श्रावणोप– ब॰, तयोपलम्भो आ॰ ।

या श्रोत्रेणोपलम्भः
यथा नीलत्वादेः, अश्रावणस्वरूपाश्च⁷⁹²¹

भवन्मते –आ॰ टि॰ ।

उदात्तादयो ध्वनिधर्मा इति । तथा वीणादिशब्दैश्च
अनैकान्तिकत्वम्, तेषामप्यनित्यत्वेऽपि श्रावणत्वात् ।

यच्चान्यदुक्तम्7922

पृ॰ ६९९ पं॰ १२ ।

–देशकालादिभिन्ना गोशब्दव्यक्तिबुद्धयः इत्यादि; तदपि न
साधीयः; गोश⁷⁹²³

तुलना–गोशब्दलिपिबुद्ध्या हेतो
रनैकान्तिकत्वात् । सा हि गौरित्युल्लेखेनोत्पद्यते न चैकगोशब्दबिषया देशकालादिभिन्नत्वाद् गोशब्दलि
पीनाम् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६९० ।

ब्दलिपिबुद्ध्या हेतोरनैकान्तिकत्वात्, सा हि 7924

गोरित्यु– ब॰ ।

गौः इत्युत्पद्यते न च सम्प्र
त्युत्पन्नगोशब्दबुद्ध्येक⁷⁹²⁵

अन्या हि लिपिबुद्धि अन्या हि गोशब्दबुद्धि –आ॰ टि॰ ।

विषया इति । नचैवं विषयभेदः क्वापि प्रसिद्ध्यति, स⁷⁹²⁶

तुलना–अन्यथा सर्वबुद्धीनामेकालम्बनता भवेत् । क्रमभावविरोधश्च शक्तकारणसन्निधे ॥ –
तत्त्वस॰ का॰ २४६६ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६९० ।

कलबुद्धीनाम
भिन्नविषयत्वप्रसङ्गात् । तथाहि–देशकालभि7927

–भिन्ना
वस्तु– श्र॰ ।

न्नवस्तुबुद्धयः एकविषया न⁷⁹²⁸

नचानेक– श्र॰ ।

वाऽनेकविषया
[p. 717 ] वस्तुबुद्धित्वात् सम्प्रत्युत्पन्नघटबुद्धिवत् । ततश्च अखिलवस्तुबुद्धीनाम् एकघटलक्षण
वस्तुविषयत्वे घटबुद्धित्वमेव स्यात् न गोशब्दबुद्धित्वम् । अतः कथं देशादिभिन्नगोश
ब्दव्यक्तिबुद्धीनां धर्मित्वम्, कथं वा गोशब्दबुद्धित्वं हेतुः, सम्प्रत्युत्पन्नगोशब्दबुद्धि
वदिति दृष्टान्तो वा सिद्ध्येत् यतोऽनुमानं स्यात् ? अथ गवाश्वादिवस्तुभेदस्य प्रत्यक्ष
सिद्धत्वात् तद्बुद्धीनामेकघटविषयत्वे साध्ये वस्तुबुद्धित्वात् इत्यस्य कालात्ययापदिष्ट
त्वम् अग्नेरनुष्णत्वे द्रव्यत्ववदित्युच्यते, य⁷⁹²⁹

यदेवम् श्र॰ ।

द्येवम्, उदात्तादिधर्मभेदेन गोशब्दव्यक्तिभे
दस्यापि प्रत्यक्षसिद्धत्वात् तद्बुद्धीनामपि एकविषयत्वे साध्ये गोरित्युत्पद्यमानत्वात्
इत्यस्यापि कालात्ययापदिष्टत्वं स्यात् ।

यदप्यभिहितम्7930

पृ॰ ७०० पं॰ ६ ।

–ह्यस्तनो गोशब्दोऽद्याप्यनुवर्त्तते इत्यादि, तदप्यभिधानमात्रम्;
ह्य⁷⁹³¹

तुलना–ह्यस्तनाद्यतनाः सर्वे गोशब्दप्रत्यया इमे । नैकार्था
क्रमसम्भूते रूपगन्धादिबुद्धिवत् ॥ –तत्त्वसं॰ का॰ २४६५ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६९० ।

स्तनाऽद्यतनगोशब्दयोर्भेदस्य प्रत्यक्ष⁷⁹³²

–क्षसि– श्र॰, ब॰ ।

प्रसिद्धत्वेन तदभेदप्रसाधनस्य कालात्ययापदिष्ट
त्वात् । कथमन्यथा ह्यस्तनाऽद्यतनविद्युत्प्रकाशयोरपि एकत्वन्न स्यात् । शक्यं हि वक्तुं
ह्यस्तनो विद्युत्प्रकाशोऽद्याप्यनुवर्त्तते विद्युत्प्रकाशत्वात् अद्यतनविद्युत्प्रकाशवदिति । अथ
तीव्रा 7933

विद्युत्तीव्रतमेति श्र॰ ।

विद्युत् तीव्रतरा तीव्रतमेति प्रत्यक्षतः तीव्रादिधर्मात्मकतया विद्युत्प्रकाशस्य विभि
न्नस्वभावस्य प्रतीतेः न तदैक्यप्रसाधकमनुमानं गमकम्; तदन्यत्रापि समानम्–गोश
ब्दस्यापि तीव्रादिधर्मोपेतस्य श्रोत्र⁷⁹³⁴

श्रोत्रप्रत्यक्षप्र– श्र॰,
श्रोत्रप्रत्यक्षेण प्र– ब॰ ।

प्र⁷⁹³⁵

तुलना–
स्वाभाविकत्वावधारणन्यायस्य यत्र तत्र प्रसिद्धस्य अत्रापि तुल्यत्वात् । न हि पयसि शैत्यद्रवत्वे तेजसि
वा भास्वरत्वोष्णत्वे स्वाभाविके इत्यत्रान्यत्प्रमाण प्रत्यक्षात् –स्या॰ र॰ पृ॰ ६९० ।

त्यक्षे प्रतिभासनात् । त⁷⁹³⁶

उदात्ता
दिधर्मस्य ।

द्धर्मस्य अ⁷⁹³⁷

शब्दे ।

त्रौपाधिकत्वे
विद्युत्यपि अस्य⁷⁹³⁸

तीव्रतीव्रतरादिधर्मस्य ।

तदस्तु विशेषाभावात् । अथ शुद्धा7939

तीव्रतीव्रतरादिसर्वधर्मशून्याया ।

याः विद्युतः कदाचिदप्यसंवेदनात्
न तत्रा7940

विद्युति ।

स्यौपाधिकत्वम्; तदेतत् शब्देऽप्यविशिष्टम्, नहि त⁷⁹⁴¹

उदात्तानुदात्तादिधर्मरहित शुद्ध ।

द्धर्मशून्यः7942

–न्यः स्वापे स्वप्नेपि श्र॰ ।

7943

शब्दोऽपि ।

सोपि स्वप्नेऽपि
प्रतिभासते । एतेन अद्यतनो वा गोशब्दः ह्योऽप्यासीत् इत्यादि7944

पृ॰ ७०० पं॰ ७ ।

प्रतिव्यूढम्; न्यायस्य
समानत्वात् ।

यदप्युक्तम्7945

पृ॰ ७०० पं॰ ८ ।

–शब्दो वाचको दीर्घकालावस्थायी इत्यादि; तदपि चेष्टया7946

आह्वानादौ अङ्गुल्यादिकृतया –आ॰ टि॰ । तुलना–चेष्टयाऽनै
कान्तिकत्वात् –स्या॰ र॰ पृ॰ ६९२ ।

अनैका
न्तिकम्, तस्याः सम्बन्धबलेन अर्थमतिहेतुत्वेऽपि दीर्घकालावस्थायित्वाभावात् ।

एतेन यस्त्वस्थिरः स सम्बन्धबलेन नार्थं 7947

चोदयति ब॰ ।

बोधयति इत्यादि7948

पृ॰ ७०० पं॰ ९ ।

प्रत्याख्यातम्,
[p. 718 ] चेष्टायाः सम्बन्धबलेन अर्थबोधकत्वेऽपि तादात्विकनिमित्तत्वसंभवात् । ततोऽयुक्तमेतत्–

कञ्चित्कालं स्थिरः शब्दः स⁷⁹⁴⁹

पूर्वकाल– श्र॰ ।

र्वकालमपि स्थिरः ।

विनाशहेतुशून्यत्वात् सामान्याकाशकालवत् ॥

इति,
यतः कञ्चित्कालावस्थायित्व किम् उप⁷⁹⁵⁰

उच्चारणानन्तर यदुपलभ्यते स उपलम्भकाल –आ॰ टि॰ ।

लम्भकालावस्थायित्वमभिप्रेतम्, अतीतवर्त्तमान
कालावस्थायित्वं वा ? प्रथमपक्षे चेष्टाया विद्युदादेश्च सर्वकालमपि स्थायित्वप्रसङ्गः,
तथाविधकियत्कालस्थिरत्वस्य तत्राप्यविशेषात् । अतीतवर्त्तमानकालावस्थायित्वञ्चास्य⁷⁹⁵¹

शब्दस्य ।

न कुतश्चित् सिद्ध्यति इत्युक्त प्रागेव । हेतुश्चात्रासिद्ध, श⁷⁹⁵²

तुलना–
कादाचित्कत्वाच्च शब्दे तदसिद्धम् –स्या॰ र॰ पृ॰ ६९२ ।

ब्दस्य कादाचित्कतया विनाश
हेतुशून्यत्वानुपपत्तेः । यत् कादाचित्कं न तत् विनाशहेतुशून्यम् यथा विद्युदादि, कादा
चित्कश्च शब्द इति ।

यदपि–विवादाध्यासितः कालो गादिशब्दशून्यो न भवति इ⁷⁹⁵³

इत्युक्त ब॰, श्र॰ ।

त्याद्युक्तम्7954

पृ॰ ७०१ प॰ ३ ।

; तदपि7955

तुलना–
तदपि विद्युदादौ तुल्यत्वादयुक्तम् –स्या॰ र॰ पृ॰ ६९२ ।

विद्युदादौ समानत्वादयुक्तम् । तथाहि–विवादाध्यासितः कालो विद्युदादिशून्यो न
भवति कालत्वात् तत्सत्त्वोपेतकालवत् । प्रत्यक्षबाधनम् उ⁷⁹⁵⁶

शब्दे विद्युदादौ च ।

भयत्र तुल्यम् ।

यदप्युक्तम्7957

पृ॰
७०१ प॰ ४ ।

–नित्यः शब्दः ततोऽर्थप्रतिपत्त्यन्यथानुपपत्तेः इत्यादि, तदप्यविचा
रितरमणीयम्, धू7958

तुलना–अनित्यत्वेऽपि सादृश्योपादाने सत्यर्थप्रतिपत्तेर्भावात् । तत्र यत्र गकारौ
कारविसर्जनीयानामित्थम्भूतानुपूर्वीमुपलभसे तत्र तत्र गोत्वविशिष्टोऽर्थ प्रतिपत्तव्य प्रतिपादयितव्य
श्चेति सङ्केतग्रहे सति तथाविध शब्दमुपलभमान तमर्थं प्रतिपद्यते प्रतिपादयति चेति । –प्रश॰ व्यो॰
पृ॰ ६४९ । धूमादिवदनित्यस्यापि शब्दस्य अवगतसम्बन्धस्य सादृश्यतोऽर्थप्रतिपादकत्वसभवात् । –
प्रमेयक॰ पृ॰ ४०९ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६९२ । प्रमेयर॰ ३ । १०० ।

मादिवदनित्यस्याप्यस्य सादृश्यतोऽर्थप्रतिपादकत्वोपपत्तेः । न खलु
य एव सङ्केतकाले दृष्टः तेनैव अर्थप्रतीतिः कर्त्तव्या इति नियमोऽस्ति, महानसदृष्ट
धूमसदृशादपि पर्वतधूमाद् वह्निप्रतिपत्तिप्रतीतेः । न च पर्वतमहानसप्रदेशवर्तिन्योः
धूमव्यक्त्योरैक्यं संभवति, प्रतीतिविरोधात्, स⁷⁹⁵⁹

यदि महान
सोपलब्धैब धूमव्यक्ति पर्वतेऽपि स्यात्तदा ।

र्वस्य सर्वगतत्वानुषङ्गाच्च । अथ धूम
सामान्यस्य अत्र गमकत्वम्, शब्दसामान्यस्य अन्यत्र वाचकत्वं किन्न स्यात् ? ननु
शब्दसामान्यस्य वाचकत्वे शब्दस्य किमायातम् ? तर्हि धूमसामान्यस्याप्यनुमापकत्वे
धूमस्य किमायातम् ? अथ धूमात्तस्या7960

धूमसामान्यस्य ।

ऽभेदात् तदनुमापकत्वे धूमस्याप्यनुमापकत्वम्,
तर्हि शब्दात् तत्सा7961

शब्दसामान्यस्य शब्दत्वस्य ।

मान्यस्याप्यभेदात् तद्वाचकत्वे तस्यापि वाचकत्वमस्तु अविशेषात् ।
अथ श⁷⁹⁶²

शब्दसामा– आ॰ ।

ब्दे सामान्यमेव नास्ति तत्कथमस्य वाचकत्वमुच्यते, धू7963

धूमोऽपि श्र॰ ।

मेऽपि तर्हि तन्नास्ति तत्कस्य
[p. 719 ] गमकत्वमुच्येत ? अ⁷⁹⁶⁴

महानसीयपर्वतीयादिभेदेन धूमव्यक्तीनामनेकत्वादस्ति तत्रानुगतं धूमत्वाख्य सामान्यम्,
गादिशब्दस्तु एक अत कथ तत्र शब्दत्वम् व्यक्तेरभेदस्य जातिबाधकत्वादित्याशयेन शङ्कते अथेति ।

थ तद्भेदस्य प्रमाणसिद्धत्वात् धूमो धूमः इत्यसन्दिग्धाऽबाध्यमा
नाऽनुगतप्रतीतिदर्शनात् अस्ति तत्र त⁷⁹⁶⁵

धूमत्वाख्यं सामान्यम् ।

त्, तदेतदन्यत्रापि समानम् । ननु शब्दव्यक्तीनां
प्रत्यक्षतो भेद⁷⁹⁶⁶

भेदसिद्धेः श्र॰ ।

प्रसिद्धेः तत्र इष्टमेव शब्दत्वसामान्यम्, गादीनां तु एकैकव्यक्तिक⁷⁹⁶⁷

–कत्वे भेदा– आ॰ ।

त्वेन
भेदाभावान्न तत्र गत्वादिसामान्यं संभवतीति त⁷⁹⁶⁸

गत्वादौ ।

त्र तस्यं वाचकत्वाभावः, तदप्यसाम्प्र
तम्, तेषा7969

गादीव्यक्तीनामपि ।

मपि उदात्तादिभेदतो नानाव्यक्तिकत्वसंभवाद् गत्वादिसामान्यसद्भावोपपत्तेः ।
ध्वनिधर्मा एव उदात्तादयः इति च मनोरथमात्रम्, तेषां7970

उदात्तादीनाम् ।

तद्धर्मत्वस्य प्रागेव कृतोत्त
रत्वात् । ततोऽनित्यपक्षेऽपि इत्थं शब्दादर्थप्रतिपत्तेरुपपत्तेः नार्थापत्तितोऽपि तन्नित्य
त्वसिद्धिः । अतोऽयुक्तमुक्तम्–अर्थापत्तिरियं चोक्ता मी॰ श्लो॰ इत्यादि । प्रसा
धितञ्च नित्यसम्बन्धपरीक्षावसरे अनित्यत्व एव शब्दस्य वाचकत्वमित्यलमतिप्रसङ्गेन ।

यच्चान्यदुक्तम्7971

पृ॰
७०२ पं ९ ।

–सादृश्यस्य विचार्यमाणस्यानुपपत्तेः इत्यादि; तदप्यनल्पतमो
विलसितम्; तस्य आबालमबाधप्रतीतिगोचरचारितया अपह्नोतुमशक्यत्वात् । ए⁷⁹⁷²

तुलना–स्वहेतोरेकस्य हि यादृश परिणाम तादृश एवापरस्य सादृश्य न तु स एव ।
स च व्यक्तिभ्यो भिन्नोऽभिन्नश्च । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४११ ।

कस्य हि
स्वसामग्रीतो यादृशः परिणामः तादृश एवापरस्य सादृश्यं यमलकवत् । तच्च व्यक्तिभ्यो
भिन्नमभिन्नञ्च सामान्यपरीक्षाप्रघट्टके सप्रपञ्चं प्रपञ्चित⁷⁹⁷³

पृ॰ २८९ ।

मिति कृतं पुनः प्रसङ्गेन ।
ततो यद् यद्रूपतया कुतश्चिदपि प्रमाणान्न प्रतीयते न तत्तद्रूपतयाऽभ्युपगन्तव्यम् य⁷⁹⁷⁴

यथा च जगद् श्र॰ ।

था
जगद् अद्वैतरूपतया, सर्वथा नि7975

नित्यत्वस्व– श्र॰ ।

त्यस्वभा7976

तुलना–नित्यत्वेऽपि
शब्दाना सर्त्रेषा स्यात् सकृच्छ्रति । समाक्षग्रहयोग्यत्वात् व्यापिना समवस्थिते ॥ तत्कृतमुपकारमात्म
सात्कुर्वत तद्देशवृत्तिनियमात् कूटस्थस्य न सभवति । सर्वगतत्वेऽपि विवक्षितैकशब्दश्रुतिर्न स्यात् । –
सिद्धिवि॰ पृ॰ ५५४ । स्वतन्त्रत्वे तु शब्दाना प्रयासोऽनर्थको भवेत् । व्यक्त्यावरणविच्छेदसस्कारादि
विरोधत ॥ वशादिस्वरधाराया सकुलं प्रतिपत्तित । क्रमेणाशुग्रहेऽयुक्त सकृद्ग्रहणविभ्रम । ताल्वा
दिसन्निधानेन शब्दोऽय यदि जायते । को दोषो येन नित्यत्वं कुतश्चिदवकल्प्यते ॥ –न्यायवि॰ का॰ ४२२
२४ ।

वतया न प्रतीयते च कु7977

कुतश्चेतिप्रमा– श्र॰ ।

तश्चित्प्रमाणात् शब्द
इति । तदनित्यस्वभावतायां तु प्रमाणसद्भावात् तद्रूपतयाऽसौ अभ्युपगन्तव्यः ।

तच्च प्रमाणम्7978

तुलना–अनित्य शब्दः इत्युत्तरम् । कथम् ? 'आदिमत्त्वादैन्द्रियकत्वात् कृतकवदुपचाराच्च ॥
आदिर्योनिः कारणम् आदीयते अस्मादिति । कारणवदनित्य दृष्टम् । सयोगविभागजश्च शब्द कारणव
त्त्वादनित्य इति । का पुनरियमर्थदेशना कारणवत्त्वादिति ? उत्पत्तिधर्मकत्वादनित्य शब्द इति, भूत्वा
न भवति विनाशधर्मक इति । साशयिकमेतत्–किमुत्पत्तिकारण सयोगविभागौ शब्दस्य आहोस्विदभिव्य-[p. n720 ]
क्तिकारणमित्यत आह–ऐन्द्रियकत्वात् इन्द्रियप्रत्यासत्तिग्राह्य ऐन्द्रियकः । किमय व्यज्जकेन समानदेशोऽ
भिव्यज्यते रूपादिवत्, अथ सयोगजाच्छब्दाच्छब्दसन्ताने सति श्रोत्रप्रत्यासन्नो गृह्यत इति ? सयोगनि
वृत्तौ शब्दग्रहणान्न व्यञ्जकेन समानदेशस्य ग्रहणम् । दारुव्रश्चने दारुपरशुसयोगनिवृत्तौ दूरस्थेन शब्दो
गृह्यते, न च व्यञ्जकाभावे व्यङ्ग्यग्रहणं भवति तस्मान्न व्यञ्जक सयोगः…इतश्च शब्द उत्पद्यते
नाभिव्यज्यते कृतकवदुपचारात् । तीव्र मन्दमिति कृतकमुपचर्यते तीव्र सुख मन्द सुख तीव्र दुःख
मन्द दुःखमिति, उपचर्यते च तीव्र शब्दो मन्द शब्द इति । –न्यायसू॰, भा॰ २ । २ । १३ । अनित्य
शब्द तीव्रमन्दविषयत्वात् दुःखवदिति कृतकवदुपचारादित्यनेन सूत्रेण सर्वानित्यत्वसाधनवर्गसग्रह
कृतकत्वग्रहणस्य उदाहरणार्थत्वात् । यथा सामान्यविशेषवतोऽस्मदादिबाह्यकरणप्रत्यक्षत्वात्, उपल
भ्यस्य अनुपलब्धिकारणाभावे सत्यनुपलब्धे, गुणस्य सतोऽस्मदादिबाह्यकरणप्रत्यक्षत्वात् इत्येव
मादि । –न्यायवा॰ पृ॰ २९० । तदेवन्तीव्रादिभेदभिन्नत्वात्सुखादिवदनित्यत्व शब्दानाम् । व्यञ्ज
कानुपलब्धौ चाभूत्वा भवनस्योपलब्धे कार्यत्वादनित्यत्व घटादिवत् । तथा परमात्मगुणान्यत्वे सति
व्यापकविशेषगुणत्वात् सुखादिवत् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ६४९ । अतो यत्नजनितवर्णाद्यात्मा श्रवण
मध्यस्वभाव प्राक् पश्चादपि पुद्गलाना नास्तीति तावानेव ध्वनिपरिणाम । –अष्टश॰, अष्टसह॰
पृ॰ १०८ । परिणामी शब्द वस्तुत्वान्यथानुपपत्ते । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ६ । अनित्य शब्द
तीव्रमन्दतादिधर्मोपेतत्वात् सुखदुःखादिवत् –रत्नाकराव॰ ४ । ९ । तस्माद्वर्णो न नित्योऽनित्यो वा
सत्त्वे सत्युत्पत्तिमत्त्वात्, अस्मदादिवहिरिन्द्रियग्राह्यत्वे सति जातिमत्त्वात्, अस्मदादिप्रत्यक्षगुणत्वाद्वा,
आत्मैकत्वप्रत्यक्षत्वपक्षे प्रत्यक्षविशेषगुणत्वात्, व्यापकसमवेतप्रत्यक्षविशेषगुणत्वात्, अनात्मप्रत्यक्ष
गुणत्वात्, अव्याप्यवृत्तित्वात्, वहिरिन्द्रियव्यवस्थाहेतुगुणत्वात्, भूतप्रत्यक्षगुणत्वात्, उत्कर्षापकर्षशब्द
प्रवृत्तिनिमित्तजातिमत्त्वाद्वेत्यादि । –तत्त्वचि॰ शब्द॰ पृ॰ ४६० ।

–अनित्यः शब्दः कृतकत्वात्, यत्कृतकं तदनित्यं7979

–त्यं यथा ब॰ ।

दृष्टं यथा घटः,
कृतकश्चायमिति । न चेदमसिद्धम्; तथाहि–कृतकः शब्दः, कारणान्वयव्यतिरेकानु
[p. 720 ] विधायित्वात्, यदित्थं तदित्थं यथा घटः, तथा7980

तथा शब्द श्र॰ ।

च शब्दः, तस्मात्तथेति । नचेदमप्य
सिद्धम्, ताल्वादिकारणव्यापारे सत्येव अस्या7981

शब्दस्य ।

त्मलाभोपलम्भात् तदभावे चानुपलम्भात्
मृद्दण्डादिकारणव्यापारभावाभावयोः घटस्य आत्मलाभाऽलाभोपलम्भवत् । न च त⁷⁹⁸²

ताल्वादिव्यापारे ।

द्व्या
पारे तदभिव्यक्तेरेव आत्मलाभो न शब्दस्य इत्यभिधातव्यम्, तस्याः प्रागेव प्रपञ्चतोऽ
पास्तत्वादिति ॥ छ ॥

तदेव वर्णानां पौरुषेयत्वप्रसिद्धौ पदवाक्यानामनायासतः तत्प्रसिद्ध्यति तदा7983

वर्णात्मकत्वात्पदवाक्यानाम् । तुलना–यदा
च वर्णा एव न नित्यास्तदा कैव कया पुरुषविवक्षाधीनानुपूर्व्यादिविशिष्टवर्णसमूहरूपाणा पदाना
कुतस्तराञ्च तत्समूहरूपस्य वाक्यस्य कुतस्तमाञ्च तत्समूहस्य वेदस्येति –तत्त्वचि॰ शब्द॰ पृ॰ ४६४ ।

त्मकत्वात्तेषाम् । नन्वस्तु लौकिकानां तेषां7984

पदवाक्यानाम् ।

त⁷⁹⁸⁵

पौरुषेयत्वसिद्धि ।

त्सिद्धिः न वैदिकानामिति चेत्, न; त⁷⁹⁸⁶

तयो लौकिकवैदिकपदवाक्ययो ।

दत्य
न्तवैलक्षण्याप्रतीतेः । य एव हि लौकिका शब्दाः त एव वैदिकाः शाबरभा॰ १ । ३ । ३०
इ⁷⁹⁸⁷

उद्धृतमिदम् –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३९ । तौतातित॰ पृ॰ १३४ । भाट्टचि॰ पृ॰ ४१ ।

त्यभ्युपगमव्याघातप्रसङ्गाच्च । तदपौरुषेयत्वप्रसाधकप्रमाणाभावाच्च; न च तदभावोऽ
सिद्धः, यतः तत्प्रसाधक प्रमाण प्रत्यक्षम्, अन्यद्वा भवेत् ? न तावत्प्रत्यक्षम्; तस्य
शब्दस्वरूपमात्रग्रहणे चरितार्थत्वेन तत्पौरुषेयत्वाऽपौरुषेयत्वग्राहकत्वाऽसंभवात् ।

[p. 721 ]

किञ्च, अ⁷⁹⁸⁸

तुलना–अनादिसत्त्वरूपञ्च अपौरुषेयत्व कथमक्षप्रभवप्रत्यक्षपरिच्छेद्यम् –प्रमेयक॰
पृ॰ ३९१ ।

नादिसत्त्वस्वरूपमपौरुषेयत्वम्, तत्कथम् अक्षप्रभवप्रत्यक्षपरिच्छेद्यम् ?
अक्षाणां प्रतिनियतरूपादिगोचरचारितया अनादिकालेनाऽसम्बन्धात् तत्का7989

अनादिकाल ।

लसम्बद्ध
सत्त्वेनाप्यसम्बन्धतः त⁷⁹⁹⁰

तत्र ज्ञाना– आ॰, ब॰ ।

ज्ज्ञा7991

अनादिसत्त्वरूपाऽपौरुषेयत्वज्ञानाकारणत्वात् ।

नाऽहेतुत्वात् ।

वेदस्य अपौरुषेयत्वमुररीकुर्वता मीमासकाना पूर्वपक्ष–

ननु मा भूत् प्रत्यक्षतस्तदपौरुषेयत्वसिद्धिः, अनुमानात्तु सा भविष्यति । तच्चा
नुमानम्–अपौरु7992

अपौरुषेय
त्वात् सम्बन्धस्य सिद्धमिति । कथ पुनरिदमवगम्यत अपौरुषेय एव सम्बन्ध इति ? पुरुषस्य सम्बन्धुर
भावात् । कथ सम्बन्धा नास्ति ? प्रत्यक्षस्य प्रमाणस्याभावात् तत्पूर्वकत्वाच्चेतरेषाम् । ननु चिरवृत्त
त्वात्प्रत्यक्षस्याविषयो भवेदिदानीन्तनानाम् । न हि चिरवृत्तः सन्न स्मर्येत । न च हिमवदादिषु कूपारा
मादिवदस्मरण भवितुमर्हति, पुरुषवियोगो हि तेषु भवति देशोत्सादेन कुलोत्सादेन वा । न च शब्दार्थ
वियोगः पुरुषाणामस्ति । स्यादेतत्–सम्बन्धमात्रव्यवहारिणो निष्प्रयोजन कर्तृस्मरणमनाद्रियमाणा
विस्मरेयुरिति, तन्न; यदि हि पुरुष कृत्वा सम्बन्ध व्यवहारयेत् व्यवहारकाले अवश्य स्मर्तव्यो
भवति । सप्रतिपत्तौ हि कर्तृव्यवहर्त्रोरर्थ सिद्ध्यति न विप्रतिपत्तौ । न हि वृद्धिशब्देन अपाणिनेर्व्य
वहरत आदैच प्रतीयेरन् पाणिनिकृतिमननुमन्यमानस्य वा । तथा मकारेण अपिङ्गलस्य न सर्वगुरु
स्त्रिक प्रतीयेत पिङ्गलकृतिमननुमन्यमानस्य वा । तेन कर्तृव्यवहर्त्तारौ सम्प्रतिपद्येते । तेन वेदे
व्यवहरद्भिरवश्यं स्मरणीय सम्बन्धस्य कर्त्ता स्यात् व्यवहारस्य च । तस्मात् कारणादवगच्छामो
न कृत्वा सम्बन्ध व्यवहारार्थं केनचिद्वेदा प्रणीता इति ।तस्मादपौरुषेय शब्दस्य अर्थेन सम्बन्ध ।
–शाबरभा॰ १ । १ । ५ । पृ॰ ५३ । बृहती॰ पृ॰ १७७ । यदा चाप्तप्रणीतत्वाच्छब्दोऽर्थ प्रतिपादयेत् ।
न स्वशक्त्या तदाप्तत्व मितौ न स्मर्यते कथम् ॥ यदा हि कश्चित् पदपदार्थसम्बन्ध कृत्वा धर्माधर्म
प्रतिपादनाय बेदवाक्यानि कृतवान् तदाऽवश्यमसौ सम्बन्धस्य कर्ता, स एव च तै पदैः वेदवाक्यरच
नात्मक व्यवहारं करोतीति समयव्यवहारयोरेककर्तृत्व प्रतिपतृभि स्मर्तव्यम्, तथा च वाक्यादर्थ
प्रतिपद्यमानानामवश्य वाक्यकर्तुराप्तत्व प्रतिपतृभि स्मतर्व्यम्, तदधीनत्वादर्थनिश्चयस्य, न वेदादर्थ
प्रतिपद्यमाना समयकर्तार तेन सह वेदकर्तुरेकत्व तस्य चाप्तत्व स्मरन्तो दृश्यन्त इति ।दृष्टे भवतु
मा वाभूत् कर्तृसप्रतिपन्नता । वैदिको व्यवहारस्तु न कर्तृस्मरणादृते ॥ एवं गामानयेत्येवमादिषु मा
नाम समयकर्तु व्यवहारकर्तुश्च संप्रतिपत्तिर्भूत्, वेदेऽपि प्रतिपत्तिमात्र विनाऽपि संप्रतिपत्त्या सिद्ध्यतु
नाम । व्यवहारस्तु योऽग्निहोत्राद्यनुष्ठानात्मक सोऽदृष्टार्थो वाक्यैकप्रमाणको नाऽसति वाक्यकारा
प्तस्मरणे सिद्ध्येत्, तदवश्यस्मर्तव्यस्य वेदाना सम्बन्धानाञ्च कर्तुरस्मरणात् योग्यानुपलम्भना
दभावेऽवधारिते सिद्ध वेदाना सम्बन्धानाञ्च नित्यत्वमित्याह–दृष्ट इति । –मी॰ श्लो॰ न्यायर॰,
सम्बन्धा॰ श्लो॰ १२३, १३० । कथं पुनरपौरुषेयत्वं वेदानाम् ? पुरुषस्य कर्तुरस्मणात् । –प्रक॰
पं॰ पृ॰ १४० । कर्तुरस्मरणाच्चापौरुषेयत्वम् –भाट्टदी॰ पृ॰ ३३ । नयवि॰ पृ॰ २७९ । स्मर्तव्यत्वे
सत्यस्मरणाद् योग्यानुपलब्धिनिरस्तस्य कर्तुरनुमानासभवात् समाख्यायाश्च प्रवचननिमित्तत्वादपौरुषेया
वेदा इति । –शास्त्रदी॰ पृ॰ ६९, ६१६ ।

षेयो वेदः कर्त्तुः स्मरणयोग्यत्वे सति अस्मर्यमाण
कर्त्तृकत्वाद् व्योमवत् । न चायमसिद्धः; वेदकर्त्तुः कदा7993

कदाचित्कत्वेन चित् श्र॰ ।

चित् केनचित्
स्मरणाभावात् । सतश्चास्य⁷⁹⁹⁴

वेदकर्तु ।

तदर्थानुष्ठा7995

अग्निष्टोमादियज्ञानुष्ठानकाले ।

नसमये अनुष्ठातॄणामनिश्चित
प्रामाण्यानां तत्प्रामाण्यप्रसिद्धये स्मरणं स्यात् । ये हि यदर्थानुष्ठाने प्रवर्त्तन्ते ते अवश्यं
[p. 722 ] तच्छास्त्रकर्त्तारमनुस्मरन्ति यथा अ⁷⁹⁹⁶

कर्त्तार । आग्रहायण्या ऊर्ध्वं कृष्णाष्टमीषु तिसृषु क्रियमाण पितृश्राद्धविशेष । तथा च
मनुवचनम्–पितृश्चैबाष्टकास्वर्चेत् –मनुस्मृति॰ ४ । १५० ।

ष्टकाद्यर्थानुष्ठानार्थिन तत्प्रणेतारं मनुम्, वेदविहिता
र्थानुष्ठाने बहुवित्तव्ययायाससाध्याऽग्निष्टोमादिकर्मलक्षणे प्रवर्त्तन्ते च प्रेक्षापूर्वकारिणः,
अतस्तेषां महती तत्कर्त्तृस्मरणापेक्षा । तेहि अदृष्टफलेषु कर्मसु एवं निःसशयाः प्रवर्त्ते
रन् यदि तेषां तद्विषयः सत्यतानिश्चयः स्यात् । न चासौ तदुपदेष्टुः स्मरणाभावे घटते
पित्राद्युपदेशवत् । यथैव हि पित्रादिकमुपदेष्टार स्मृत्वा स्वयमदृष्टफलेष्वषि कर्मसु तदुप
देशात् पित्रादिभिरेतदुपदिष्ट तेनाऽनुष्ठीयते इति, एवं वैदिकेष्वपि कर्मसु अनुष्ठीय
मानेषु कर्त्तुः स्मरणं स्यात् । न चाभियुक्तानामपि वेदार्थानुष्ठातॄणां त्रैवर्णिकानां तत्स्म
रणमस्ति, अतोऽसौ तत्र नास्तीति निश्चीयते ।

छिन्नमूलत्वाच्च त⁷⁹⁹⁷

तत्कर्त्त स्मरणा– ब॰ ।

त्र कर्त्तृस्मरणाभावः । स्मरणस्य हि अनुभवो मूलम्, न चा7998

अनुभव ।

सौ
वेदे कर्त्तृविषयत्वेन विद्यते तत्कथं तत्स्मरणसंभावनाशङ्काऽपि ? न च रचनावत्त्वेन
अत्र भारतादिवत् कर्त्तृसद्भावप्रसिद्धेर्नास्य छिन्नमूलत्वमित्यभिधातव्यम्; वेदरच⁷⁹⁹⁹

विप्लवते खल्वपि
कश्चित्पुरुषकृताद्वचनात्प्रत्यय, न तु वेदवचनस्य मिथ्यात्वे किञ्चन प्रमाणमस्ति । ननु सामान्यतो दृष्ट
पौरुष वचन वितथमुपलभ्य वचनसाम्यादिदमपि वितथमवगम्यते, न, अन्यत्वात् । न ह्यन्यस्य वितथभावे
अन्यस्य वैतथ्य भवितुमर्हति अन्यत्वादेव । न हि देवदत्तस्य श्यामत्वे यज्ञदत्तस्यापि श्यामत्व भवितुमर्हति ।
–शावरभा॰ १ । १ । २ । वाक्यत्वात् पौरुषेयत्व दृश्यादर्शनवाधितम् । प्रतिहेतुविरुद्धश्च हेतु तस्मादकृ
त्रिमा ॥ –शास्त्रदी॰ पृ॰ ६१५ । प्रकृष्ट हि वचन कस्यचिदेव कुत्रचिदेव तावत्सघात्मकत्व न पौरुषेय
तामनुमापयितुमलम् वेदार्थविषयवाक्यरचनासामर्थ्यानुपपत्ते य एव हि पदसघाता पौरुषेयै विरचयितु
शक्यन्ते तत्रैव पौरुषेयत्व दृष्टमित्यशक्यविरचनेषु पौरुषेयत्वानुमान न क्रमते । न च पौरुषेयत्व विना
पदसधातात्मकतैव नोपपद्यते, उच्चारणवशेन हि पदानि सहततामापद्यन्ते । –प्रक॰ प॰ पृ॰ ९८–९९ ।
तन्त्ररह॰ पृ॰ ४३ ।

नाया
कर्त्तृपूर्वकरचनाविलक्षणत्वात् । न च रचनामात्रस्यात्रोपलम्भात्8000

–त्तत्कर्त्रनु– श्र॰ ।

कर्त्रनुमानं युक्तम्,
जगतो बुद्धिमद्धेतुकत्वानुमानानुषङ्गतोऽनिष्टसिद्धिप्रसङ्गात् । अतो यादृशी रचना कर्त्रन्व
यव्यतिरेकानुविधायिनी प्रतिपन्ना तादृश्येव परिदृश्यमाना कर्त्तारमनुमापयति इत्यभ्यु
पगन्तव्यम् । तत्कथ वेदे त⁸⁰⁰¹

रचनामात्रात् ।

तः कर्त्रनुमानशङ्काऽपि संभाव्यते ? अतो वैदिकी रचना
अपौरुषेयी दृष्टकर्त्तृकरचनाविलक्षणत्वात् आकाशवदिति । तथा–

वेदाध्य⁸⁰⁰²

उक्त तु शब्दपूर्वत्वम् । उक्तमस्माभि शब्दपूर्वत्वमध्ये
तॄणाम् । –जैमिनिसू॰, शावरभा॰ १ । १ । ३० । वेदस्य कर्तुरस्मरणम्, वेदार्थस्यातीन्द्रियत्वमित्येवमादिहे
तुभिरव्येतॄणामनादिप्रवृत्ताना शब्दपूर्वं उच्चारणान्तरपूर्वो वेदो न केनचिच्चिन्तयित्वा प्रवर्तित इति अकृ
तकत्वहेतोरुक्तत्वात् –मीमासाभा॰ प॰ पृ॰ ७८ । सप्रतिसाधनश्च वाक्यत्वात् इति । विवादाध्यासितं
वेदाध्ययन गर्वध्ययनपूर्वक वेदाध्ययनत्वादद्यतनाव्ययनवदिति । तदिदमाह सूत्रकार–उक्त तु शब्दपूर्व-[p. n723 ]
त्वम् इति । शब्दशब्देनात्र शब्दजन्यमध्ययनम् । तदयमर्थ–सर्वपुसामध्ययनमध्ययनान्तरपूर्वकम्, सर्वे
हि यथैव गुरुणाऽधीत तथैवाधिजिगासन्ते न पुनः स्वातन्त्र्येण कश्चिदपि प्रथमोऽध्येता वेदानामस्ति य
कर्ता स्यात् तस्मादपौरुषेया वेदा । –शास्त्रदी॰ पृ॰ ६१७ । विमत वेदाध्ययन परतन्त्राध्येतृकं
वेदाध्ययनत्वात् सम्प्रतिपन्नाध्ययनवत्, आत्मत्व वेदकर्तृव्यक्तिसमवेत न भवति जातित्वात् गोत्व
वदिति प्रतिहेतुविरुद्धञ्च वाक्यत्वम् । –मानमेयो॰ पृ॰ १७३ । उद्धृतोऽयम् –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰
टी॰ पृ॰ ३३८ । न्यायम॰ पृ॰ २३३ । तदध्ययनपूर्वकम् –अष्टसह॰ पृ॰ २३७ । तत्त्वस॰ पृ॰
६४३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३९६ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १३७ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६२७ । विश्वतत्त्वप्र॰ पृ॰
३३ । तदध्ययनपूर्वकम् –प्रमेयर॰ ३ । ९९ । रत्नाकराव॰ ४ । ९ ।

यन सर्व गुर्वध्ययनपूर्वकम् ।

वेदाध्ययनवाच्यत्वादधुनाऽध्ययनं यथा ॥

मी॰ श्लो॰ वाक्याधि॰ श्लो॰ ३६६
[p. 723 ]

अतीतानागतौ कालौ वेद⁸⁰⁰³

वेदकारवियोगिनौ । कालत्वात्तद्यथा –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ ३३८ । तत्त्वस॰
पृ॰ ६४३ । वेदकारविवर्जितौ –प्रमेयक॰ पृ॰ ३९८ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३१ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६२७ ।
विश्वतत्त्वप्र॰ पृ॰ ३४ । प्रमेयर॰ ३ । ९९ । रत्नाकराव॰ ४ । ९ ।

कारविवर्जितौ ।

कालत्वा8004

–त्वा यथा आ॰, श्र॰ ।

त्तद्यथा कालो वर्त्तमानः समीक्षक्ष्यते ॥

इत्यतोप्यस्य अपौरुषेयत्व⁸⁰⁰⁵

–त्वमिति नन्वा– ब॰ ।

सिद्धिः । ✢8006

✢ एतदन्तर्गत पाठो नास्ति आ॰ ।

नन्वा8007

न चाप्त
प्रणीतत्कालाभावे– ब॰ ।

प्तप्रणीतत्वाभावे कथमस्य⁸⁰⁰⁸

वेदस्य ।

प्रामाण्यं स्यादिति
चेत् ? अपौरुपेयत्वादेव इति व्रूमः । व⁸⁰⁰⁹

विप्लवते हि
खल्वपि कश्चित्पुरुषकृताद्वचनात् प्रत्यय, न तु वेदवचनस्य मिथ्यात्वे किञ्चन प्रमाणमस्ति । –
शावरभा॰ पृ॰ १७ ।

चनस्य पुरुषदोषानुप्रवेशेनैव अप्रामाण्य
प्रसिद्धेः✢ । तदुक्तम्–

श⁸⁰¹⁰

शब्दो आ॰ ।

ब्दे दोषोद्भवस्तावद् वक्त्रधीन इ⁸⁰¹¹

इति स्थिति –मी॰ श्लो॰ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६२७ । रत्नाकराव॰
४ । ९ । प्रकृतपाठ –न्यायमं॰ पृ॰ १६७ । प्रमाणप॰ पृ॰ ७८ । सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ४०६A. ।
प्रमेयक॰ पृ॰ ३९७ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १९ । प्रमेयर॰ ३ । ९९ ।

ति स्थितम् । तदभावः क्वचित्तावद् गुणवद्वक्तृ8012

–क्तृतत्वतः श्र॰ ।

कत्वतः ॥

तद्गुणैरपकृष्टानां श⁸⁰¹³

शब्दसंक्रा– श्र॰ ।

ब्दे संक्रान्त्यसंभवात् । यद्वा वक्तुरभावेन न स्युर्दोषा निराश्रयाः ॥

मी॰ श्लो॰ चोदना॰ श्लो॰ २६, ६३

न च आप्तगुणसंक्रान्त्यैव शब्दस्य प्रामाव्यम्, वेदे च आप्तप्रणीतत्वाभावतः
तत्संक्रान्त्यसंभवान्न प्रामाण्यमित्यभिधातव्यम्; यतो ना8014

नाप्तगुण– ब॰ ।

त्र⁸⁰¹⁵

शाब्दे प्रत्यये ।

आप्तगुणसंक्रान्त्या प्रामाण्यम्
शब्दोच्चारणमात्रे तस्य⁸⁰¹⁶

आप्तस्य ।

व्यापारात्, शब्दस्तु स्वमहिम्नैव अवितथामर्थप्रतिपत्तिं कुर्वाणः
प्रमाणम् । न चैवमनाप्तस्यापि तदुच्चारणमात्रे व्यापारात् शब्दः स्वमहिम्नैवासत्यप्रतीति
कुर्वाणः अप्रमाणमित्यभिधातव्यम्; अनाप्तप्रणीतत्वादिदोषाणाम् अप्रामाण्योत्पादना
दन्यप्रयोजनाभावात्, आ⁸⁰¹⁷

तस्माद् गुणेभ्यो दोषाणामभावस्तदभावत । अप्रामाण्यद्वयासत्त्वं तेनोत्सर्गोऽनपोदित ॥
तत्रापवादनिर्मुक्तिर्वक्त्रभावाल्लधीयसी । वेदे तेनाप्रमाणत्व नाशङ्कामपि गच्छति । अतो वक्त्रन
धीनत्वात्प्रामाण्ये तदुपासनम् । न युक्तम्, अप्रमाणत्वे कल्प्ये तत्प्रार्थना भवेत् । ततश्चाप्ताऽप्रणीतत्वं
न दोषायात्र जायते । –मी॰ श्लो॰ चोदना॰ श्लो॰ ६५-७० ।

प्तप्रणीतत्वादिगुणानां तु दोषापसारणे व्यापारात् स्वतः प्रामाण्यं
[p. 724 ] वेदे आप्तानाप्तप्रणीतत्वाभावान्न प्रामाण्यमप्रामाण्यं वा; इत्यप्यसुन्दरम्; य⁸⁰¹⁸

पौस्षेये तु वचने प्रमाणान्तरमूलता । तदभावे हि तद् दुष्येदितरन्न कदाचन ॥ –मी॰
श्लो॰ चोदना॰ श्लो॰ ७१ ।

त्र हि पुरुष
कृता पदानुपूर्वी तत्र तदपेक्षं प्रामाण्यमप्रामाण्यं वा स्यात्, वेदानुपूर्व्यास्तु नित्यत्वात्
स्वसामर्थ्येनैवा8019

–नैवावबोध– ब॰ ।

र्थावबोधकत्वा8020

–त्वान्निरपे– ब॰ ।

त् त⁸⁰²¹

पुरुषगुणनिरपेक्षम् ।

न्निरपेक्षं प्रामाण्यम् । नहि तादृशीमानुपूर्वी कश्चित्
कर्त्तुं क्षमः अन्यत्रा8022

–त्रापि व्यक्ते आ॰ ।

ऽभिव्यक्तेः । पू8023

पूर्वं सि– ब॰ ।

र्वसिद्धानुऽपूर्वीतोऽपू8024

पूर्वानुपूर्वीतो विलक्षणा आनुपूर्वी ।

र्वानुपूर्वीकरणे च कस्यचित् स्वात
न्त्र्यासंभवात् । कुर्वाणो वा तां8025

विलक्षणा शब्दानुपूर्वीम् ।

तदध्येतृभिः अ⁸⁰²⁶

अन्यै
र्निवा– आ॰ ।

न्यैर्वा निवार्येत । उक्तञ्च–

अन्यथाकरणे चास्य ब⁸⁰²⁷

बहुभिः श्र॰ ।

हुभ्यः स्यान्निवार⁸⁰²⁸

निवारणम् –मी॰ श्लो॰ । प्रकृतपाठ –स्या॰ र॰ पृ॰ ६२८ ।

णा । मी॰ श्लो॰ चोदनासू॰ श्लो॰ १५० इति ।

वेदाऽपौरुषयेत्वस्य प्रतिविधानम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्8029

पृ॰ ७२१ प॰ ५ ।

–कर्त्तुः स्मरणयोग्यत्वे सति अस्मर्यमाणकर्तृकत्वात्
इत्यादि, तदसमीचीनम्, य⁸⁰³⁰

तुलना–किमिद कर्तृरस्मरण नाम कर्तृस्मरणाभाव अस्मर्यमाणकर्तृकत्व वा ?
–प्रमेयक॰ पृ॰ ३९२ ।

तः किमिदम् अस्मर्यमाणकर्त्तृकत्वन्नाम–
किं कर्त्तृस्मरणाभावः, अकर्त्तृकत्वं वा ? प्रथमपक्षे व्य⁸⁰³¹

अपौस्षेयो वेद कर्त्रस्मरणात् इत्येव प्रयोगे हेतोर्व्यधिकरणत्वदोषात् ।
–सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४१ ।

धिकरणासिद्धो
हेतु, कर्त्तृस्मरणाभावो हि आत्मनि वर्त्तते अपौरुषेयत्वं तु वेदे इति । अ⁸⁰³²

तत्रास्मर्यमाणकर्तृकत्वमसिद्धम्, तद्ग्राहकप्रमाणाभावात् । –
स्या॰ र॰ पृ॰ ६२९ ।

ज्ञातासिद्धश्च,
तद्ग्राहकप्रमाणावात् । नहि प्रत्यक्ष तद्ग्राहकम्; प्रतिनियतरूपादिगोचरचारितया
अभावे तस्य प्रवृत्त्यसभवात् । संभवे वा अभावप्रमाणकल्पनाऽनर्थक्यम् त⁸⁰³³

अभावप्रमाणेन क्रियमाणस्य अभावज्ञानस्य ।

त्साध्यस्य
अध्यक्षादित एव प्रसिद्धेः । अभावप्रमाणात्तत्सि8034

कर्तृस्मरणाभा
वसिद्धौ ।

द्धौ तु तत्र तदु8035

अभावप्रमाणोत्पत्तौ ।

त्पत्तौ कारणं वाच्यम्,
8036

नि का– आ॰ ।

निष्कारणस्य कार्यस्योदयानुपपत्तेः ।

गृ8037

द्रष्टव्यम् –पृ॰ ४६४ टि॰ १ ।

हीत्वा वस्तुसद्भाव स्मृत्वा च प्रतियोगिनम् ।

मानस नास्तिताज्ञानं जायतेऽक्षानपेक्षया ॥ मी॰ श्लो॰ अभाव॰ श्लो॰ २७

इति तत्कारणमस्तीति चेत्; ननु अत प्रादुर्भूतमभावप्रमाणं त⁸⁰³⁸

कर्तृस्मरणाभावम् ।
नन्वत प्रादुर्भूतमभावप्रमाण तदभाव साश्रयमेव प्रसाधयेत् गृहीत्वा वस्तुसद्भावमित्यभिधानात् । –
स्या॰ र॰ पृ॰ ६२९ ।

दभावं निराश्रयम्, साश्रयं
वा प्रसाधयेत् ? न तावन्निराश्रयम्; गृहीत्वा वस्तुसद्भावम् इत्यभिधानात् । अ⁸⁰³⁹

गृहीत्वा वस्तुसद्भावमिति श्लोकाशेन ।

नेन हि
निषेध्याधारवस्तुग्रहणमभिदधता भट्टेन 8040

निषेध्याश्रयः ब॰ ।

निषेध्या8041

निषेध्यस्य य अभाव
तस्य आश्रय ।

भावाश्रयः सूचित एव, अन्यथा प्रति
नियतवृत्तितया कर्त्तृस्मरणाभावसिद्धिः त⁸⁰⁴²

अभावप्रमाणात् ।

तोऽतिदुर्लभा । यन्निराश्रयं न तत् प्रतिनियतवृत्ति
यथा आकाशम्, निराश्रयश्च भवद्भिरभिप्रेतोऽभावप्रमाणात्प्रसिद्ध्यन् कर्त्तृस्मरणाभाव इति ।

[p. 725 ]

अथ साश्रयोऽसौ प्रसाध्यते; ननु कोऽस्य⁸⁰⁴³

कर्तृस्मरणाभावस्य । अपि च किमशेषजनस्मरणनिवृत्तिरिह हेतुत्वेन विवक्षिता, आहो
स्वित् कतिपयपुरुषस्मरणविनिवृत्ति । तद्यदि सकलजनस्मरणविनिवृत्ति, तदाऽसिद्धा; अवधारयितुम
शक्यत्वाच्चार्वाग्भागविद्भि । अवधारणे वा त एव सर्वज्ञा स्यु अर्वाग्भागविदो न भवेयु । अथ
कतिपयपुरुषापेक्षया; तदाऽनैकान्तिको हेतु, विद्यमानकर्तृकेष्वपि कर्ता न स्मर्यते कैश्चित् । –तत्त्वोप॰
पृ॰ ११७ । आश्रयश्चास्य स्वात्मा सर्वेप्रमातारो वा –स्या॰ र॰ पृ॰ ६२९ ।

आश्रयः–स्वात्मा, सर्वप्रमातारो वा ? यदि
स्वात्मा अमुष्मिन्मदीय आत्मनि वेदकर्त्तृस्मरणं नास्ति इति; किमेतावता सिद्धम् ?
पदार्थजातस्य अनेकस्य अत्र⁸⁰⁴⁴

मदीय आत्मनि ।

स्मरणं नास्ति, न चैतावता तस्याभावः सिद्ध्यति । ममा8045

ममानुष्ठाने स्मर्तव्योऽसौ –स्या॰ र॰ पृ॰ ६२९ ।

नु
ष्ठातुरवश्यं स्मर्त्तव्योऽसौ8046

वेदकर्ता ।

, यदा स्मृतिपथप्रस्थायी न भवति तदाऽसन्; इत्यप्यसारम्;
भवत्स्मरणाभावमात्रेण अ⁸⁰⁴⁷

एव तर्हि पिताम
हस्य पितर मातामहीमातरम्, तन्मातापितरौ च न स्मरति तत्तेषामभावो भवेत् । –स्या॰ र॰ पृ॰
६२९ ।

र्थाभावाऽसिद्धेः । तस्य⁸⁰⁴⁸

भवत्स्मरणाभावस्य

स्वयं निहितेऽवश्यं स्मर्त्तव्ये क्वचिद्
द्रव्यादौ विद्यमानेऽपि सद्भावेन अनेकान्तात् । तथा व्याधितेन उपयुज्यमानमौषधं स्वयं
धृतं महत्यामप्यर्थितायां न स्मर्यते, नचैतावता त⁸⁰⁴⁹

स्वय धृतौषधादिद्रव्यस्य ।

स्याऽभाव इत्यनेन चा8050

वाने– आ॰ ।

ऽनेकान्तः ।
अथ सर्वप्रमातारः; न⁸⁰⁵¹

ननु इति निश्चयार्थे । तुलना–
सर्वे पुमास कर्तार वेदस्य न स्मरन्ति इति कथ जानाति भवान् । न हि तव सकललोकहृदयानि
प्रत्यक्षाणि सर्वज्ञत्वप्रसङ्गात् । न च यत् त्व न जानाति तदन्योऽपि न जानातीति युक्तमतिप्रसङ्गात् ।
–न्यायमं॰ पृ॰ २३७ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३० ।

नु त्रैलोक्योदरवर्त्तिनः प्रमातारो वेदकर्त्तारं न स्मरन्ति इत्यसर्व
विदो वेदनानुपपत्तिः । उपपत्तौ वा सर्ववेदित्वप्रसङ्गः ।

कि8052

तुलना–अपि च सर्वप्रमातृदेशान् गत्वा
ताश्च पृष्ट्वा तत्र कर्तृस्मरणाभाव प्रतीयेतान्यथा वा ? –स्या॰ र॰ पृ॰ ६३० ।

ञ्च, स⁸⁰⁵³

सर्वत्रप्रमा– श्र॰ ।

र्वप्रमातृदेशान् गत्वा तां8054

सर्वप्रमातॄन् ।

श्च पृष्ट्वा त⁸⁰⁵⁵

तत्र स्मर न स्मरन्तीत्यसर्वविदो वेदनानु गत्वा गत्वा
आ॰ ।

त्र स्मरणाभावः प्र⁸⁰⁵⁶

प्रतीयते ब॰ ।

तीयेत, अन्यथा
वा ? न तावदन्यथा, ग⁸⁰⁵⁷

गत्वा गत्वा तु तान्देशान् यद्यर्थो नोपलभ्यते । ततोऽन्यकारणाभावादसन्नित्यवगम्यते ॥ –मी॰
श्लो॰ । उद्धृतोऽयम् –प्रमेयक॰ पृ॰ २२ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २३, ३२१ ।

त्वा गत्वा तु तान् देशान् मी॰ श्लो॰ अर्था॰ श्लो॰ ३८
इत्यस्य विरोधानुषङ्गात् । गत्वा चेत्; ननु त⁸⁰⁵⁸

देशान्तरे ।

त्र तेषु8059

सर्वप्रमातृषु ।

पृष्टेषु न स्मरामः इति प्रतिवचनञ्च
व्रुवाणेष्वपि कः समाश्वासः पुरुषवचसामप्रामाण्येन अर्थतथाभावानुपपत्तेः ? न च
सर्वेषामाप्तताप्रतिपत्तिरस्ति, यतः तद्गुणसंक्रान्त्या तत्र⁸⁰⁶⁰

तैरुक्ते न स्मराम इति प्रतिवचने ।

प्रामाण्यं स्यात्; तत्प्रतिपत्तेरेव
असर्वविदो युगपत्क्रमेण वाऽसंभवात् ।

किञ्च, अभावप्रमाणस्य तत्र प्रवृत्तिः यत्र वस्तुसत्तावबोधकं प्रमाणपञ्चकं न प्रवर्त्तते ।

प्रमाणपञ्चकं यत्र वस्तुरूपे न जायते ।

वस्तुस⁸⁰⁶¹

सद्भाव– ब॰ ।

त्त्वावबोधार्थं तत्राभावप्रमाणता8062

द्रष्टव्यम् –पृ॰ ४६४ टि॰ ४ ।

॥ मी॰ श्लो॰ अभाव॰ श्लो॰ १

[p. 726 ] इत्यभिधानात् । वेदे च आ⁸⁰⁶³

स्वयमेव वेदस्य ।

त्मनः कर्त्तृसद्भावावेदके सति कथं त⁸⁰⁶⁴

अभावप्रमाणप्रवृत्ति ।

त्प्रवृत्तिः ?

स हि रुद्र वेदकर्त्तारम् ।

यो ब्रह्माण विदधाति पूर्व वेदांश्च प्राहिणोति । श्वेताश्व॰ ६ । १८

तथा प्रजापतिः सोम राजानमन्वसृजत, ततः त्रयो वेदा अन्वसृज्यन्त ।

इ⁸⁰⁶⁵

उद्धृतोऽयम् –स्या॰ र॰ पृ॰
६३० । रत्नाकराव॰ ४ । ९ ।

त्यादिको वेदः कर्त्तृसद्भावावेदकः अनेकधा श्रूयते । स्व⁸⁰⁶⁶

अपौरुषेयतापीष्टा कर्तॄणामस्मृते किल । सन्त्यस्याप्यनुवक्तार
इति धिग् व्यापक तम ॥ यस्मादिद साधनमसिद्धमनैकान्तिकञ्च तत्रासिद्धमधिकृत्याह–तथाहीत्यादि ।
स्मरन्ति सौगता वेदस्य कर्तॄनष्टकादीन्, आदिशब्दाद् वामकवामदेवविश्वामित्रप्रभृतीन् । हिरण्यगर्भं
ब्रह्माण वेदस्य कर्तार स्मरन्ति काणादा वैशेषिका ततश्चासिद्ध कर्तुरस्मरणम् । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰
टी॰ १ । २६९ । मनोरथ॰ ३ । २६९ । असिद्धोप्यय हेतु यस्मात्स्मरन्ति एव कर्त्तार काणादा । तथा
लौकिका अपि बहुल वक्तारो भवन्ति ब्रह्मणा वेदा प्रणीता इति । –तत्त्वोप॰ पृ॰ ११७ । नैव
सर्वनॄणा कर्तु स्मृतेरप्रसिद्धित । तत्कारण हि काणादा स्मरन्ति चतुराननम् । जैना कालासुर बौद्धा
स्त्वष्टकान् सकला सदा ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २३८ । अष्टसह॰ पृ॰ २३७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३९३ ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४० । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३० । यच्चेदमस्मर्यमाणकर्तृकत्वादिति तदसिद्धम्,
प्रजापतिर्वा इदमेक आसीन्नाहरासीन्न रात्रिरासीत् स तपोऽतप्यत तस्मात्तपसश्चत्वारो वेदा अजायन्त
इत्याम्नायेनैव कर्तृस्मरणात्, जीर्णकूपादिभिर्व्यभिचाराच्च । –प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २१६ । कपिल
कणादगौतमैतच्छिष्यैश्चाद्यपर्यन्त वेदे सकर्तृकत्वस्मरणस्य प्रतीयमानत्वात् । –तत्त्वचि॰ शब्द॰ पृ॰
३७१ ।

रूपासिद्धश्चायं हेतुः,
पौराणिका हि वेदस्य ब्रह्मकर्त्तृत्वं स्मरन्ति–

प्र⁸⁰⁶⁷

उद्धृतोऽयम् –न्यायम॰ पृ॰ २३६ । प्रेमयक॰ पृ॰ ३९२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३० । न्यायपरि॰
पृ॰ ३८३ । तत्त्वचि॰ शब्द॰ पृ॰ ३७३ ।

तिमन्वन्तरञ्चैव श्रुतिरन्या विधीयते । मत्स्यपु॰ १४५ । ५८

अनन्तरं तु वक्त्रेम्यो वेदास्तस्य विनिःसृताः ।

इत्यभिधानात् । यौगा रुद्रक⁸⁰⁶⁸

कर्त्तृत्वम– ब॰, श्र॰ ।

र्त्तृकत्वम्, जैनाः कालासुरक⁸⁰⁶⁹

–कर्तृत्वम् ब॰, श्र॰ ।

र्त्तृकत्वम् ।

स्मृतिपुराणादिवच्च ऋ⁸⁰⁷⁰

तुलना–सजन्ममरणर्षिगोत्रचरणादिनामश्रुतेरनेकपद
सहतिप्रतिनियमसन्दर्शनात् । फलार्थिपुरुषप्रवृत्तिविनिवृत्तिहेत्वात्मनाम्, श्रुतेश्च मनुसूत्रवत्पुरुषकर्तृकैव
श्रुति ॥ –पात्रके॰ श्लो॰ १४ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३९२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३० । प्रमेयर॰ ३ । ९९ ।

षिनामाङ्किताः काण्व-माध्यन्दिन-तैत्तिरीयादयः शाखाभेदाः
कथमस्मर्थमाणकर्त्तृकाः ? तथाहि–एताः8071

काण्वमाध्यन्दिनतैत्तिरीयादय शाखा । तुलना–एतास्तत्कृतत्वात्तन्नामभिरङ्कितास्तद्दृष्टत्वात् तत्प्र
काशितत्वाद्वा । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३९२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३० । रत्नाकराव॰ ४ । ९ ।

तत्कृतत्वात् तन्नामभिरङ्किताः, तद्दृष्टत्वात्,
तत्प्रकाशितत्वाद्वा ? तत्राद्यपक्षे कथमासामपौरुषेयत्वम् अस्मर्यमाणकर्त्तृकत्वं वा स्यात् ?
उत्तरपक्षद्वये यदि ताव⁸⁰⁷²

–वदुच्छिन्ना आ॰ ।

दुत्स⁸⁰⁷³

विशीर्णा
विस्मता वा ।

न्ना शाखा कण्वादिना दृष्टा प्रकाशिता वा तदा कथमस्याः8074

शाखाया ।

सम्प्रदायाविच्छेदः अतीन्द्रियार्थदर्शिनः प्रतिक्षेपश्च स्यात् ? अथ अनवच्छिन्नैव सा
[p. 727 ] सम्प्रदायेन दृष्टा प्रकाशिता वा; तर्हि या8075

समाख्यापि च शाखाना नाद्यप्रवचनादृते ।काठकं कालापकमित्यादयो हि
समाख्याविशेषा शाखाविशेषाणामनुस्मर्यन्ते । ते च न प्रवचनमात्रनिबन्धना प्रवक्तॄणामनन्तत्वात् ।
नापि प्रकृष्टवचननिमित्ता, उपाध्यायेभ्योपि प्रकर्षे प्रत्युतान्यथाकरणदोषात्, तत्पाठानुकरणे च
प्रकर्षाभावात् । कति चानादौ ससारे प्रकृष्टाः प्रवक्तार इति को नियामक इति । –न्यायकुसु॰
५ । १७ ।

वद्भिरुपाध्यायैः सा दृष्टा प्रकाशिता वा तावतां
नामभिः तस्याः किन्नाङ्कितत्वं स्यादविशेषात् ?

अथोच्य⁸⁰⁷⁶

येऽपि हि पौरुषेयता मन्यन्ते तेऽपि नैव परम्परया तत्र कर्तृविशेषस्मरण शक्नुवन्ति
वदितुम्, सामान्यतोदृष्टेन कर्तारमनुमाय स्वाभिमत कर्तार तत्र निक्षिपन्ति–केचिदीश्वरम्, अन्ये
हिरण्यगर्भम्, अपरे प्रजापतिम् । न चाय नानाविधो विवादः परम्परया कर्तरि मन्वादिवत् स्मर्यमाणे
कथञ्चिदवकल्पते । नहि मानवे भारते शाक्यग्रन्थे वा कर्तृविशेष प्रति कश्चिद्विवदते । तस्मात्
स्मर्तव्यत्वे सत्यस्मरणाद् दृश्यादर्शनवाधित सामान्यतोदृष्ट न शक्नोति कर्तारमवसाययितुम् ।
–शास्त्रदी॰ पृ॰ ६१७ ।

ते–अस्ति यौगादीनां8077

–नां कर्त्तृ– ब॰ ।

वेदे कर्त्तृस्मरणं किन्तु स⁸⁰⁷⁸

सविवादम् ।

विगानं तत्कर्तृवि8079

रुद्रे –आ॰ टि॰ ।

शेषे8080

–षेपि विप्र– श्र॰ ।

विप्रतिपत्तेः अतोऽप्रमाणमिति; तदप्युक्तिमात्रम्; य⁸⁰⁸¹

तुलना–नन्वेव
कर्तृविशेषे विप्रतिपत्तेस्तद्विशेषस्मरणमेवाप्रमाणं स्यात् न कर्तृमात्रस्मरणम् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३९३ ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३० । शास्त्रवा॰ यशो॰ पृ॰ ३८४A ।

तः कर्तृविशेषे विप्रतिपत्तेः तद्विशेष
स्मरणमेवाप्रमाणं स्यान्न कर्तृमात्रस्मरणम्, अन्यथा कादम्बर्यादीनामपि कर्तृविशेषे
विप्रतिपत्तेः §8082

एतदन्तर्गत पाठो नास्ति श्र॰ ।

कर्त्तृमात्रस्मरणस्याप्रमाणत्वेन अस्मर्यमाणकर्त्तृक✢8083

✢ एतदन्तर्गत पाठो
नास्ति आ॰ ।

त्वस्य तदापि त⁸⁰⁸⁴

कादम्बर्य्यादावपि ।

त्रापि
गतत्वादनेकान्तः । अ⁸⁰⁸⁵

अथ कर्त्तृविशेषे विप्रतिपत्ति कर्तृमात्रमपि विप्रतिपत्ते ब॰ ।

थ⁸⁰⁸⁶

तुलना–अथ वेदे कर्तृविशेषे विप्रतिपत्तिवत् कर्तृमात्रेऽपि विप्रतिपत्ते
स्तत्स्मरणमप्यप्रमाणम् –प्रमेयक॰ पृ॰ ३९३ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३० ।

वेदे कर्त्तृ✢विशेषे विप्रतिपत्तिवत् कर्त्तृमात्रेऽपि विप्रतिपत्तेः तन्मात्र
स्मरणमप्यप्रमाणं कादम्बर्यादीनां तु कर्त्तृविशेषे एव विप्रतिपत्तेः त⁸⁰⁸⁷

कर्तृमात्रस्मरणम् ।

त्प्रमाण⁸⁰⁸⁸

–णमतो ब॰ ।

मित्यतो नाने
कान्तः, न⁸⁰⁸⁹

तुलना–ननु वेदे सौगतादय कर्तृमात्र स्मरन्ति न मीमासका
इत्येव कर्तृमात्रेऽपि विप्रतिपत्तेः यदि कर्तस्मरण मिथ्या तदा कर्तृस्मरणत् अस्मर्यमाणकर्तृकत्वमपि
असत्य स्याद्विप्रतिपत्तेरविशेषात् तथा च पुनरप्यसिद्धो हेतु । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४२ । प्रमेयक॰
पृ॰ ३९३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३१ ।

नु वेदे सौगतादयः कर्तारं स्मरन्ति न मीमांसकाः इत्येवं कर्त्तृमात्रे विप्रतिपत्तेः§
यदि त⁸⁰⁹⁰

कर्तृमात्रस्मरणम् ।

दप्रमाणम्, तर्हि त⁸⁰⁹¹

कर्तृस्मरणवत् ।

द्वत् त⁸⁰⁹²

कर्त्रस्मरण ।

दस्मरणमप्यप्रमाणं किन्न स्यात् विप्रतिपत्तेरविषेशात् ।
तथा चाय⁸⁰⁹³

अस्मर्यमाणकर्तृकत्वात् ।

मसिद्धो हेतुः ।

विरुद्धश्च, स्मर्यमाणकर्त्तृकत्वाऽस्मर्यमाणकर्त्तृकत्वयोः कार्यधर्मतया विप⁸⁰⁹⁴

पौरुषेये अनित्ये ।

क्ष एव
वर्त्तमानत्वात् । कार्यमेव हि किञ्चित् स्मर्यमाणकर्त्तृकं दृष्टं घटादि, किञ्चिदस्मर्यमाणकर्त्तृकं
जीर्णकूपादि । ततश्च कृतको वेदः अस्मर्यमाणकर्त्तृकत्वात् जीर्णकूपादिवत् । न⁸⁰⁹⁵

तुलना–नित्यं
हि वस्तु न स्मर्यमाणकर्तृक नाप्यस्मर्यमाणकर्तृक प्रतिपन्न किन्त्वकर्तृकमेव । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३९२ ।

हि नित्यं
[p. 728 ] वस्तु स्मर्यमाणकर्त्तृकमस्मर्यमाणकर्तृकं वा प्रतिपन्नम्, किन्तु अकर्त्तृकमेव । कालात्यया
पदिष्टश्च, श्रुतिस्मृतिबाधितपक्षनिर्देशानन्तरं प्रयुक्तत्वात् । तन्न कर्त्तृस्मरणाभावलक्ष
णमस्मर्यमाणकर्त्तृकत्वं घटते ।

नापि अकर्त्तृकत्वलक्षणम्, अशब्दार्थत्वात् । नहि अस्मर्यमाणक⁸⁰⁹⁶

–णकर्त्तृकत्व शब्दस्य ब॰, –णकर्त्तृत्व शब्दस्य आ॰ ।

र्त्तृत्वशब्दस्य
अकर्त्तृकत्वमर्थो लोके शास्त्रे वा प्रसिद्धः । प्रसिद्धौ वा सा8097

साध्य हि अपौरुपेयत्व तदेव च अकर्तृकत्वमिति, साध्यावशिष्टत्वाद् असिद्धो हेत्वा
भासो लक्ष्यते साध्यस्य असिद्धत्वादिति ।

ध्याविशिष्टत्वम् । अस्तु वाऽवि
चारितमणीयमस्मर्यमाणकर्त्तृकत्वम्, तथापि त⁸⁰⁹⁸

तुलना–किञ्च अस्मर्यमाणकर्तृकत्व वादिन प्रतिवा
दिन सर्वस्य वा स्यात् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३९५ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३० । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३१ ।
प्रमेयर॰ ३ । ९९ । अपि च किमशेषजनस्मरणविनिवृत्तिरिह हेतुत्वेन विवक्षिता, आहोस्वित् कतिपय
पुरुषस्मरणविनिवृत्ति । –तत्त्वोप॰ पृ॰ ११७ ।

द् वादिनः, प्रतिवादिनः, सर्वस्य वा सम्ब
न्धि हेतुः स्यात् ? यदि वादिनः, तदनैकान्तिक⁸⁰⁹⁹

तुलना–अनैकान्तिकत्वमप्याह–दृश्यन्ते चेत्यादि ।
उपदेशपारम्पर्यं सम्प्रदाय विछिन्न क्रियासभ्प्रदाय पुरुषकृतत्वसम्प्रदायो येषा वटे वटे वैश्रवणादि
शब्दाना ते तथा । अनेन अस्मर्यमाणकर्तृत्वमाह । कृतकाश्च पौरुषेयाश्च । तत पौरुषेयेऽपि वाक्ये
कर्तुरस्मरण वर्तत इत्यनैकान्तिको हेतु । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । २४२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३१ ।
वादिनश्चेत्तदनैकान्तिकम्, सा ते भवतु सुप्रीतेत्यादौ विद्यमानकर्तृकेष्यस्य भावात् । –प्रमेयक॰
पृ॰ ३९५ ।

म्, वटे वटे वैश्रवणः
इत्यादिषु विद्यमानकर्त्तृकेष्वपि प्रयोजनाभावात् मीमांसकैरस्मर्यमाणकर्त्तृकेषु अस्य सद्भा
वात् । ननु वेदे क⁸¹⁰⁰

कर्त्तृत्वभाव– श्र॰ ।

र्त्रभावपूर्वकमस्मर्यमाणकर्त्तृत्वं हेतुः, तच्चात्र⁸¹⁰¹

वटे वटे श्रवण इत्यादिवाक्येषु ।

नास्ति कर्त्रनुपलम्भमात्र
पूर्वकत्वा8102

–त्वात्तस्य
ब॰ ।

त्तत्र तस्य⁸¹⁰³

अस्मर्यमाणकर्तृकत्वस्य ।

तत्कथमनैकान्तिकत्वम् ? इत्यपि मनोरथमात्रम्, यतः कुतोऽत्र⁸¹⁰⁴

वेदे ।
तुलना–यत कुतोऽत्र कर्त्रभावसिद्धि प्रमाणान्तरादत एव वा ? –स्या॰ र॰ पृ॰ ६३१ ।

कर्त्रभाव
सिद्धिः–प्रमाणान्तरात्, अत एव वा ? यदि प्रमाणान्तरात्, तदाऽस्य⁸¹⁰⁵

अस्मर्यमाणकर्तृकत्वस्य हेतो ।

आनर्थक्यम् ।
अत एव चेत्, अन्योन्याश्रयः–अतो हि अनुमानात् त⁸¹⁰⁶

वेदे कर्त्रभावसिद्धौ ।

दभावसिद्धौ तत्पूर्वकमस्मर्यमाण
कर्त्तृकत्वं सिद्ध्यति, त⁸¹⁰⁷

अस्मर्यमाणकर्तृकत्वसिद्धौ च ।

त्सिद्धौ च अतोऽनुमानात्तदभावसिद्धिरिति । अथ प्रतिवादिनः
सम्बन्धि 8108

अस्मर्यमाणकर्तृकत्वम् ।

तत् हेतुत्वेन विवक्षितम्, तदसिद्धम्, तत्र हि प्रतिवादी स्मरत्येव कर्त्तारम् ।
एतेन सर्वस्याऽस्मरणं प्रत्याख्यातम्, स⁸¹⁰⁹

तुलना–तद्यदि सकलजनस्मरणनिवृत्ति तदाऽसिद्धा अवधारयितुम
शक्यत्वाच्च अर्वाग्भागविद्भि । अवधारणे वा त एव सर्वज्ञा स्यु अर्वाग्भागविदो न भवेयु । –
तत्त्वोप॰ पृ॰ ११७ । न्यायम॰ पृ॰ २३७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३९५ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३१ ।

र्वात्मज्ञानविज्ञानरहितो वा कथं सर्वस्य त⁸¹¹⁰

वेदविषये ।

त्र कर्त्र
स्मरणमवैति ? अतोऽस्य अ⁸¹¹¹

अज्ञानासि– श्र॰ ।

ज्ञातासिद्धत्वम्, सतोऽप्यस्य⁸¹¹²

सर्वसम्बन्धिकर्त्रस्मरणस्य ।

असर्वविदा ज्ञातुमशक्यत्वात् ।

[p. 729 ]

यदप्युक्तम्8113

प॰ ७२१ प॰ ८ ।

–ये हि यदर्थानुष्ठाने प्रवर्त्तन्ते तेऽवश्यं तच्छास्त्रकर्त्तारमनुस्मरन्ति
इत्यादि, तदप्यनल्पतमोविलसितम्, निय⁸¹¹⁴

न चाय नियमोऽनुष्ठानसमये तत्कर्तारमनुस्मृत्यैव प्रवर्तन्ते –
प्रमेयक॰ पृ॰ ३९५ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४३ । शास्त्रवा॰ यशो॰ पृ॰ २८४B. । न हि यो धर्मशील
इत्यादिवाक्येभ्यस्तदर्थानुष्ठाने प्रवर्तमानानामनुष्ठातॄणा तत्कर्तृस्मरणमस्ति । तदन्तरेणापि धर्मशीलता
द्यर्थानुष्ठाने महापुरुषार्थोपयोगिन्यैहिकपारत्रिकभयाभावहेतौ प्रवृत्तिप्रतीते । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६३१ ।

माभावात् । न हि यो धर्मशीलः
इत्यादिवाक्येभ्यः तदर्थानुष्ठाने प्रवर्त्तमानानामनुष्ठातॄणां तत्कर्त्तृस्मरण⁸¹¹⁵

–णमिति ब॰ ।

मस्ति, तदन्तरेणापि
धर्मशीलताद्यर्थानुष्ठाने महापुरुषार्थोपयोगिन्यैहिकपारत्रि8116

–त्रिकमयाद्वारहेतौ ब॰ । –त्रिकतयाभावहेतौ आ॰ ।

कभयाऽभावहेतौ प्रवृत्तिप्रतीतेः ।

यच्चान्यदुक्तम्8117

पृ॰ ७२२ पं॰ ९ ।

–छिन्नमूलत्वाच्च इत्यादि, तदप्यसुन्दरम्, यतः अ⁸¹¹⁸

यतोऽव्यक्षेण तदनुभवाभावात्तत्र तच्छिन्नमूल प्रमाणान्तरेण वा ।
–प्रमेयक॰ पृ॰ ३९३ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३१ ।

ध्यक्षेणानु
भावाभावात् तत्र⁸¹¹⁹

वेदे ।

त⁸¹²⁰

कर्तृस्मरणम् ।

च्छिन्नमूलम्, प्रमाणान्तरेण वा ? अध्यक्षेण चेत्; किं भ⁸¹²¹

तुलना–सर्वादृष्टिश्च सन्दिग्धा स्वादृष्टिर्व्यभिचारिणी । विन्ध्याद्रिरन्ध्रदूर्वादे
रदृष्टावपि सत्त्वत ॥ –तत्त्वसं॰ पृ॰ ६५ । न्यायवि॰ टि॰ पृ॰ १६७ पं॰ ३ । न्यायली॰ पृ॰ २२ ।

वत्सम्ब
न्धिना, सर्वसम्बन्धिना वा ? यदि भवत्सम्बन्धिना, तर्हि आगमान्तरेऽपि कर्त्तृसद्भा
वग्राहकत्वेन भवत्प्रत्यक्षस्याऽप्रवृत्तेः त⁸¹²²

तत्रकर्त्तृ– ब॰ ।

त्क⁸¹²³

आगमान्तरकर्तृस्मरणस्य ।

र्त्तृस्मरणस्य छिन्नमूलत्वेन अस्मर्यमाणकर्त्तृकत्वस्य
भावाद् व्यभिचारी हेतुः । अथ⁸¹²⁴

अयतद्प्रा– ब॰ ।

तत्र⁸¹²⁵

आगमान्तरे ।

तद्ग्राहकत्वेन अस्मत्प्रत्यक्षस्याप्रवृत्तावपि परैः
कर्त्तृसद्भावाभ्युपगमान्न व्यभिचारः, तन्न, परकीयाभ्युपगमस्य भ⁸¹²⁶

मीमासकस्य ।

वतोऽप्रमाणत्वात्,
अन्यथा वेदेऽपि प⁸¹²⁷

जैनादिभि ।

रैस्त⁸¹²⁸

कर्तृसद्भाव ।

त्सद्भावाभ्युपगमात् अस्मर्यमाणकर्त्तृकत्वादित्यसिद्धो हेतुः स्यात् ।
सर्वसम्बन्धिना चेत्; सोऽसिद्धः, अर्वाग्दृशा तस्यावसातुमशक्यत्वात् । अथ प्रमाणान्तरेण
अनुभवाभावः, तन्न, आग⁸¹²⁹

वेदस्मृतिरूपस्य ।

मस्य तत्र कर्त्तृसद्भावावेदकस्य प्रतिपादितत्वात् । रचनावत्त्वाद्यनु
मानस्य च तत्प्रसाधकस्य सद्भावात् । तथाहि-पौरुषेयो वेदः रचनावत्त्वा8130

तुलना–बुद्धिपूर्वा वाक्यकृतिर्वेदे–वाक्यकृतिर्वाक्यरचना
सा बुद्धिपूर्वा वक्तृयथार्थवाक्यार्थज्ञानपूर्वा वाक्यरचनात्वात्, नदीतीरे पञ्च फलानि सन्तीत्यस्मदादिवाक्य
रचनावत् । –वैशे॰ सू॰, उप॰ ६ । १ । १ । बुद्धिपूर्वा वाक्यकृतिर्वाक्यरचना वेदे तद्रचनात्वात् उभया
भिमतवाक्यरचनावत् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५८१ । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २१७ । तथा च वैदिक्यो रचना
कर्तृपूर्विकाः रचनात्वाल्लौकिकरचनावत् । –न्यायमं॰ पृ॰ २३२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३२ । ततो ये नर
रचितवचनरचनाऽविशिष्टास्ते पीरुषेया यथाऽभिनवकूपप्रासादादिरचनाऽविशिष्टा जीर्णकूपप्रासादादय,
नररचितवचनरचनाऽविशिष्टञ्च वैदिक वचनमिति । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४०२ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३९ ।

त् भारतादि
वत्, पद⁸¹³¹

तुलना–इतश्च वर्णवत्त्वात्, वर्णवन्ति लौकिकवाक्यानि अनित्यानि तथा च वेदवाक्यानि,
तस्मात्तान्यप्यनित्यानि । इतश्च सामान्यविशेषवत्त्वे सति श्रोत्रग्राह्यत्वात् लौकिकवाक्यवत् । इतश्च[p. n730 ]
पदवत्त्वात् लौकिकवाक्यवत् । –न्यायवा॰ पृ॰ २७२ । अनित्यानि वेदवाक्यानि वाक्यत्वादुभया
भिमतवाक्यवत् । –प्रश॰ व्यो॰ ५८१ । न चाक्षरराशेरपौरुषेयत्वं येन स्वत प्रमाण वेद स्यात्,
शास्त्रान्तरस्यापि तदनुषङ्गात् विशेषाभावाच्च । –सिद्धिवि॰, टी॰ पृ॰ ४०६B. । वेदपदवा
क्यानि पौरुषेयाणि पदवाक्यत्वाद् भारतादिपदवाक्यवत् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३९१ । श्रुति पौरुषेयी
वर्णाद्यात्मकत्वात् कुमारसभवादिवत् । –रत्नाकराव॰ ४ । ९ ।

वाक्यात्मकत्वाद्वा तद्वत् । तथा प्रमाणान्तरविषयभाञ्जि वैदिकानि वाक्यानि
[p. 730 ] आप्तोक्तानि, वाक्यत्वे सति प्रमाणत्वात्, यदित्थं तत्तथा यथा पित्रादिवाक्यम्, तथा
चामूनि, तस्मात्तथेति ।

यदप्यभिहितम्8132

पृ॰ ७२२ प॰ ११ ।

–वेदरचनायाः कर्त्तृपूर्वकरचनाविलक्षणत्वात् इत्यादि, तत्र किमिदं
तस्याः तद्वैलक्षण्यं नाम–दु8133

तुलना–दुर्भणत्वानुदात्तत्वक्लिष्टत्वाऽश्रव्यतादय । वेदधर्मा
हि दृश्यन्ते नास्तिकादिवचस्स्वपि ॥ विषापगमभूत्यादि यच्च किञ्चित्समीक्ष्यते । सत्य तद्वैनतेयादि
मन्त्रवादेऽपि दृश्यते । दुर्भणत्व दुरभिधानम्, अनुदात्तत्व मनोज्ञत्वम् क्लिष्ट व्यवहितम्,
अश्रव्यता श्रुतिदुर्भगता । आदिशब्देन पदविच्छेदप्लुतोदात्तादिपरिग्रह । विषापगमे भूति सामर्थ्यं
प्रभाव इति यावत् । अथवा विषापगमश्च भूतिश्चेति समास, भूतिर्विभूतिरैश्वर्यमिति यावत् ।
आदिशब्देन भूतग्रहाद्यावेशवशीकरणाभिचारादयो गृह्यन्ते । सत्यमिति अविसवादि । वैनतेयादीत्या
दिशब्देन बौद्धादिमन्त्रवादपरिग्रह । –तत्त्वस॰, प॰ पृ॰ ७३९ । सर्वेषा दुर्भणत्वादीना मन्त्रादि
सामर्थ्यानाञ्च साधारणत्वात् । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ ३ । २४२ । दुर्भणनदु श्रवणादीनामस्मदाद्युप
लभ्याना तदतिशयान्तराणा शक्यक्रियत्वादितरत्रापि । –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ २३७ । स्या॰ र॰ पृ॰
६३२ । रत्नाकराव॰ ४ । ९ ।

र्भणत्वम्, दुःश्रवणत्वम्, लोकव्याकरणप्रसिद्धशब्दवैलक्षण्येन
शब्दविनिवेशः, अपूर्वछन्दोनिबद्धत्वम्, अतीन्द्रियार्थप्रतिषादकत्वम्, महाप्रभावोपेत
मन्त्रयुक्तत्वं वा ? सर्वमेतत् पुरुषाणां न दुष्करम्, विज्ञानकरणपाटवाधीनत्वाद् वाचोवृत्तेः ।
मन्त्रा8134

तुलना–"अपि चेद मन्त्रा अपौरुषेयाश्चेति व्याहत पश्याम । तथाहि
–समयत्वे हि मन्त्राणा कस्यचित् कार्यसाधनम् । युक्त यद्येते मन्त्राः कस्यचित्समयो यथा मत्प्रणी
तमेतदभिमतार्थोपनिबन्धन वाक्यमेव नियुञ्जानमनेनार्थेन योजयामीति, परार्थपरतानुरोधेन अन्यतो
वा कुतश्चिद्धेतो स्यात् तदा मन्त्रप्रयोगात् कदाचिदर्थनिष्पत्तिर्युक्ता कविसमयादिव पाठकानाम् ।
–प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ १ । २९४ । अपि च न मन्त्रो नामान्यदेव किञ्चित् । किं तर्हि ? सत्येत्यादि ।
यथाभूताख्यान सत्यम्, इन्द्रियमनसोर्दमन तप तयो प्रभावो विषस्तम्भनादिसामर्थ्यं स विद्यते येषा
पुसा ते तथा तेषा सत्यतप प्रभाववता पुसा समीहितार्थस्य साधन तदेव मन्त्र । तद्वचन मन्त्रलक्षण
मद्यत्वेऽपि पुरुषेषु दृश्यत एव । किं कारणम् ? यथास्व सत्याधिष्ठानबलाद् विषदहनादेः स्तम्भनस्य
सामर्थ्योपधातस्य दर्शनात् । तथा शबराणा केषाञ्चित् स्वनियमस्थानामद्यापि विषापनयनशक्ति
युक्तस्य कारणात् शक्नुवन्त्येव पुरुषा मन्त्रान् कर्तुम् । अवैदिकानाञ्च–वेदादन्येषा बौद्धादीनामिति,
आदिशब्दाद् आर्हतगारुडमाहेश्वरादीना मन्त्रकल्पाना मन्त्राणा मन्त्रकल्पानाञ्च दर्शनात् । विद्याक्षराणि
मन्त्रा, तत्साधनविधानोपदेशा मन्त्रकल्पा तेषाञ्च बौद्धादीनाम्मन्त्रकल्पाना पुरुषकृते पुरुषै करणात् ।
–प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ ३४२ । येऽपि मन्त्रविद केचिन्मन्त्रान् काश्चन कुर्वते । प्रभो प्रभाव
स्तेषा स तदुक्तन्यायवृत्तित ॥ कृतका पौरुषेयाश्च मन्त्रा वाच्या फलेप्सुना । अशक्तिसाधन पुसाम
नेनैव निराकृतम् । –प्रमाणवा॰ ३ । ३०९–१० । परोक्षाया मन्त्रशक्तेरपि दर्शनात् । न ह्याथर्वणा
नामेव मन्त्राणा शक्तिरुपलभ्यते न पुनः सौगतादिमन्त्राणामिति शक्य वक्तु प्रमाणबाधनात् ।
–अष्टश॰ अष्टसह॰ पृ॰ २३७ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३३ । मन्त्रादीनाञ्च सामर्थ्यं शाबरणामपि स्फुटम् ।[p. n731 ]
प्रतीत सर्वलोकेऽपि न चाप्यव्यभिचारि तत् ॥ –शास्त्रवा॰ १० । ४४ ।

णाञ्च महाप्रभावोपेतत्वं पुरुषप्रणीतत्वेनैवोपपन्नम्, निरतिशयप्रभाववता हि पुरुषेण
[p. 731 ] अमुष्मान्मन्त्रादस्येदं फलं भ⁸¹³⁵

भवति ब॰ ।

वतु इत्यनुसन्धाय यदा यया8136

सकृतरूपया प्राकृतस्वरूपया पालिरूपया वा भाषया ।

कयाचित् भाषया प्रयुज्यन्ते
मन्त्राः तदा8137

तदा नास्ति आ॰ ।

तेषां तत्कर्त्तृप्रभावादेव तथाविधार्थक्रियाकरणसामर्थ्य संभाव्यते । दृश्यते हि
साम्प्रतमपि महाप्रभाववतो मन्त्रवादिन आज्ञाप्रदानात् ज्वराद्युच्चाटनं निर्विषीकरणादि च ।

किञ्च, अ⁸¹³⁸

वेदे । तुलना–अपि
च यद्विलक्षणेय रचना तद्विलक्षण एव कर्ता अनुमीयता न पुनस्तदपलापो युक्त इत्यप्युक्तम् ।
–न्यायमं॰ पृ॰ २३६ । अपि चात्र विशिष्टा रचना दृश्यमाना तत्करणासमर्थमेव कर्तार
निराकुरुते न पुनः कर्तृमात्रमपि । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६३४ ।

त्र विशिष्टा रचना दृश्य⁸¹³⁹

–मानतत्करण– श्र॰ ।

माना तत्करणासमर्थमेव कर्त्तारं प्रतिक्षिपति
न⁸¹⁴⁰

ननु आ॰ ।

तु कर्त्तृमात्रम् । न हि जीर्णकूपप्रासादादौ विशिष्टा रचनोपलभ्यमाना त⁸¹⁴¹

कर्तृमात्रम् ।

न्मात्रं प्रति
क्षिपन्ती प्रतीता, तत्करणासमर्थस्यैव शिल्पिनः त⁸¹⁴²

तथा
आ॰ ।

या8143

विशिष्ट
रचनया ।

प्रतिक्षेपात् । नहि कर्त्रन्वयव्यति
रेकानुविधायिनो धर्माः कर्त्तारमन्तरेण उपपद्यन्ते । अतः वैदिकी रचनाऽपौरुषेयी इत्या
द्यनुमानमनुपपन्नम्; दृष्टकर्त्तृकरचनाविलक्षणत्वस्य उक्तप्रकारेण तत्रा8144

वेदे ।

ऽसंभवात् । संभवे
वा कर्त्तृमात्रानिषेधकत्वात् । ततोऽयुक्तमुक्तम्8145

पृ॰ ७२२ पं॰ १२ ।

–रचनामात्रात्कर्त्रनुमाने जगतो बुद्धिम
द्धेतु8146

–द्धेतुत्वानु– आ॰ ।

कत्वानुमानानुषङ्गः इत्यादि, वेदरचनायाः कर्त्तृपूर्वकरचनाविलक्षणत्वाव्यवस्थितेः,
जगद्रचनायास्तु त⁸¹⁴⁷

कर्तृपूर्वकरचनाविलक्षणत्वस्थिते, यतो हि
विद्यमानकर्तृकेषु अक्रियादर्शिनोऽपि कृतबुद्धिरुपजायते नतु क्षित्यादौ ।

त्स्थितेः । तत्स्थितिश्च ईश्वरनिराकरणप्रघट्टके8148

पृ॰ १०२ ।

सप्रपञ्चं प्रपञ्चिता ।

यदप्युक्तम्8149

पृ॰
७२२ पं॰ १७ ।

–वेदाध्ययनं सर्वं गुर्वध्ययनपूर्वकम्इत्यादि, तत्र⁸¹⁵⁰

तुलना–किञ्चात्र निर्विशेषणमध्ययनशब्दवाच्यत्वमपौरुषेयत्व प्रतिपादयेत्
कर्त्रस्मरणविशिष्ट वा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ३६९ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४१ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३४ ।

निर्विशेषणमध्ययन
शब्दवाच्यत्वम् अपौरुषेयत्वं प्रतिपादयेत्, सविशेषणं वा ? तत्र आद्यविकल्पेऽनैका
न्तिकत्व⁸¹⁵¹

तुलना–यत एवन्तस्मादध्ययनमध्ययनान्तरवद् अध्ययनान्तरपूर्वकमिति साध्ये अध्ययनादिति लिङ्ग
व्यभिचारि, भारताद्यध्ययने पौरुषेयत्वाध्ययनत्वस्य भावात् । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ ३४५ ।
न हि तच्छब्दवाच्यत्वकृतमनादित्वमुपपद्यते । अनैकान्तिकश्चाय हेतु, भारतेप्येवमभिधातु शक्यत्वात् ।
भारताध्ययनं सर्वं गुर्वध्ययनपूर्वक भारताध्ययनवाच्यत्वादिदानीन्तनभारताध्ययनवदिति । –न्यायमं॰
पृ॰ २३३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३६९ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४१ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३४ । पिटकत्रयादावपि
तत एव वक्त्रभावप्रसङ्गात् । वेदाध्ययनवदितरस्यापि सर्वदाध्ययनपूर्वाध्ययनत्वप्रकॢप्तौ न वक्त्रं
बक्रीभवति, यतो विद्यमानवक्तृकेऽपि भावादध्ययनवाच्यत्वस्यानैकान्तिकत्व न स्यात् । –अष्टश॰
अष्टसह॰ पृ॰ २३७ । भारताध्ययन सर्वं गुर्वध्ययनपूर्वकम् । तदध्ययनवाच्यत्वादधुनाध्ययन यथा ॥
–प्रमेयर॰ ३ । ९९ ।

म्, निश्चितकर्त्तृकेषु भा8152

भारतेष्वप्यस्य ब॰ ।

रतादिष्वष्यस्य भा8153

सद्भावात् ब॰, श्र॰ ।

वात् । द्वितीयपक्षे तु किं तस्य⁸¹⁵⁴

अध्ययनशब्दवाच्यत्वादिति हेतो ।

विशेषणम् ? वेद⁸¹⁵⁵

वेदश्चेन्नतुनु श्र॰ ।

श्चेत्, ननु वेदविशिष्टमप्यध्ययनं किं तावन्मात्रेण हेतुः, अपरविशेषणवि
[p. 732 ] शिष्टत्वेन वा ? यदि तावन्मात्रेण, तदाऽनैकान्तिक⁸¹⁵⁶

तुलना–वेदेन विशेषणाददोष, अध्ययनमात्रस्य हि व्यभिचारो न वेदेन विशिष्टस्या
ध्ययनस्येत्यभिप्राय । क पुनरित्यादि सिद्धान्तवादी । कोऽतिशयो वेदाध्ययनस्य येन तद्वेदाध्ययनमन्य
थेति स्वय कृत्वाऽध्येतु न शक्यते । नैव कश्चिदतिशय । ततो वेदाध्ययनञ्च स्यान्न च अध्ययन
पूर्वकमिति विरोधाभावात् स एव व्यभिचार । यस्मान्नहि विशेषण वेदत्वम् अविरुद्ध विपक्षेण अनध्य
यनान्तरपूर्वकत्वेन सह, अस्माद् विपक्षाद् हेतु निवर्तयति । किं कारणम् ? अविरुद्धयो वेदत्व-अध्यय
नान्तरपूर्वकत्वयोरेकत्र वेदवाक्ये सम्भवात् । को ह्यत्र विरोधो यद् वेदाध्ययनञ्च स्यान्न च अध्ययना
न्तरपूर्वकमिति । तस्माद्वेदत्व विशेषणमध्ययनस्य हेतोरतिशयभाग् न भवति विशेषाधायकन्न भवति,
विपक्षविरोधाभावेन विपक्षादव्यावर्तनात् उपात्तमपि विशेषणमनुपात्तसमम् । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰
पृ॰ ३४५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३९७ । स्या॰ पृ॰ ६३४ ।

म्, वि8157

अनध्ययनपूर्वकाध्ययने सकर्तृके

पक्षेऽप्यस्य⁸¹⁵⁸

वेदविशेष
णस्य अध्ययनशब्दवाच्यत्वस्य ।

अविरुद्धतया सद्भाव
संभवात् । विपक्षेण विरुद्धं हि विशेषणं त⁸¹⁵⁹

विपक्षात् ।

तो हेतुं व्यावर्त्तयति नान्यद् अतिप्रसङ्गात् ।
नच वेदविशेषणं क⁸¹⁶⁰

कर्त्तृत्वलक्षण– ब॰ ।

र्त्तृपूर्वकत्व⁸¹⁶¹

–त्वविलक्ष– श्र॰ ।

लक्षणविपक्षेण विरुद्धम् भारताध्ययनवद् वेदाध्ययनस्यापि
सकर्त्तृकत्वेऽप्यविरोधात् ।

किञ्च, य⁸¹⁶²

अस्मदादीनाम् अर्वाग्दृशाम् । तुलना–किञ्च
यथाभूताना पुरुषाणामध्ययनमध्ययनपूर्वक दृष्ट तथाभूतानामेव अध्ययनशब्दवाच्यत्वमध्ययनपूर्वकत्व
साधयत्यन्यथाभूताना वा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ३९८ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४१ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३४ ।

थाभूतानां पुरुषाणामध्ययनम् अ⁸¹⁶³

गुर्वध्ययनपूर्वकम् ।

ध्ययनपू8164

–पूर्व दृष्टं आ॰, ब॰ ।

र्वकं दृष्टं तथाभूतानामेव त⁸¹⁶⁵

वेदाध्ययनम् ।

त्तथा8166

वेदाध्ययनपूर्वकम् ।

साध्यते, अन्य⁸¹⁶⁷

अतीन्द्रियार्थदर्शनशालिना
पुरुषाणा वा ।

थाभूतानां वा ? यदि तथा8168

अस्मदादीनाम् । तुलना–यादृश त्वध्ययन स्वयङ्कर्तुमशक्तस्य तन्निमित्तम्
अध्ययनान्तरनिमित्त दृष्ट तत्तथेति अव्ययनान्तरपूर्वकमेवेति स्यात् तन्निमित्ततया शक्तिनिमित्ततया
दृष्टेऽवगते विशेषे स्वय कृत्वाऽध्ययनलक्षणे तत्त्यागेन तस्य विशेषस्य त्यागेन वेदाध्ययनत्वसामान्यस्य
ग्रहण शक्तस्याशक्तस्य वा सर्वं वेदाध्ययनमध्ययनान्तरपूर्वक वेदाध्ययनत्वसामान्यादिति क्रियमाण
व्यभिचार्येव । किमिव ? हुताशनसिद्धौ अग्निसिद्धौ पाण्डुद्रव्यत्ववत् –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰
३४६ ।

भूतानाम्, तदा सिद्धसाधनम् । अथ अन्य
थाभूतानाम्, तर्हि जगतो बुद्धिमद्धेतुकत्वे सन्निवेशादिवदप्रयोज⁸¹⁶⁹

यादृश सन्निवेशादि घटादिषु यदक्रियादर्शिनोऽपि कृतबुद्ध्युत्पादक दृष्ट तादृशमेव जीर्णकू
पादौ बुद्धिमद्धेतुकत्वमनुमापयति नतु तद्विलक्षणम्–अक्रियादर्शिन कृतबुद्ध्यनुत्पादकमिति स्थिति, तथापि
सन्निवेशसामान्यात् पृथिव्यादावपि बुद्धिमद्धेतुकत्वानुमाने मृद्विकारत्वहेतुना वल्मीकस्यापि कुम्भकार
कृतत्व स्यात्, ततो यथा जगतो बुद्धिमद्धेतुके सन्निवेशादिसामान्यमकिञ्चित्कर तथैव यादृशानाम
स्मदादिपुरुषाणामध्ययनमध्यनान्तरपूर्वक दृष्ट तादृशानामेव देशान्तरादौ अध्ययनपूर्वकत्व साधयितुमुचित
न तु अन्यादृशानामतीन्द्रियार्थद्रष्टॄणाम्, तत्र अध्ययनशब्दवाच्यत्वस्य अप्रयोजकत्वादिति भाव ।

को हेतुः । अथ तथा8170

अस्मदादीनामर्वाग्दृशाम् ।

भूता
नामेव त⁸¹⁷¹

अध्ययनम् ।

त्तथा8172

अध्ययनपूर्वकम् ।

साध्यते, नच सिद्धसाधन⁸¹⁷³

अन्यथा
भूताऽतीन्द्रियपुरुषासभावनया ।

म्, सर्वपुरुषाणामतीन्द्रियार्थदर्शनशक्तिवैकल्येन
अतीन्द्रियार्थप्रतिपादकप्रेरणाप्रणेतृत्वाऽसामर्थ्येन ईदृश⁸¹⁷⁴

अस्मदादिवदेव अर्वाग्दर्शित्वात् ।

त्वात्, तदप्यसुन्दरम्, प्रेरणा8175

वेदस्य ।

याः
[p. 733 ] त⁸¹⁷⁶

अतीन्द्रियार्थ ।

थाभूतार्थप्रतिपादने प्रामाण्याप्रसिद्धेः । तदप्रसिद्धिश्च गु8177

तुलना–गिरा सत्यत्वहेतूना गुणाना पुरुषाश्रयात् । अपौरुषेयं
मिथ्यार्थं किन्नेत्यन्ये प्रचक्षते ॥ –प्रमाणवा॰ ३ । २२५ । यावता गुणवद्वक्त्रभावे तद्गुणैरनिरा
कृतैर्दोषैरपोहितत्वात् तत्र सापवाद प्रामाण्यम् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३९७ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४१ । स्या॰
र॰ पृ॰ ६३४ ।

णवतो वक्तुरभावे त⁸¹⁷⁸

वक्तृगुणै ।

द्गुणै
रनिराकृतैर्दोषैः तस्या8179

प्रामाण्यस्य निराकृतत्वात् ।

8180

–पोदित– आ॰ ।

पोहित्वात् सुप्रसिद्धा । त⁸¹⁸¹

अप्रमाणभूताम् ।

थाभूताञ्च प्रेरणामतीन्द्रियार्थदर्शन
शक्तिविरहिणोऽपि कर्त्तुं समर्था इति कुतः तथाभूतप्रेरणाप्रणेतृत्वाऽसामर्थ्येन अशेषपुरु
षाणामीदृशत्वसिद्धिर्यतः सिद्धसाधनं न स्यात् । अथ न गुणवद्वक्तृकत्वेनैव शब्देऽ
प्रामाण्यनिवृत्तिः अपौरुषेयत्वेनाप्यस्याः8182

अप्रामाण्यनिवृत्ते ।

संभवात् ततोऽयमदोषः, तदप्यसाम्प्रतम्; यतोऽ
पौरुषेयत्वमस्याः8183

चोदनाया । यतोऽपौरुषेयत्वमस्या किमन्यत प्रमाणात् प्रति
पन्नमत एव वा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ३९७ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४१ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३५ ।

किमन्यतः प्रमाणात् प्रसिद्धम्, अत एव वा ? यदि अन्यतः; तदा
अस्य वैयर्थ्यम् । अत एव चेत्; अन्योन्याश्रयः–अतो हि अनुमानादपौरुषेयत्वसिद्धौ
प्रेरणायाः प्रामाण्यसिद्धिः, तत्सिद्धौ च तथाभूतप्रेरणाप्रणेतृत्वासामर्थ्येन सर्वपुरुषाणामी
दृ8184

अस्मदादिवदर्वाग्दर्शित्वसिद्धि ।

शत्वसिद्धिरिति । तन्न वेदाध्ययनमात्रं हेतुः ।

अथ अपरविशेषणविशिष्टम्; किं पुनस्तत्र⁸¹⁸⁵

वेदाध्ययनवाच्यत्वाख्ये हेतौ । किं तत्र विशेषणम्–कर्त्रस्मरण
सम्प्रदायाव्यवच्छेदो वा ? –स्या॰ र॰ पृ॰ ६३५ ।

विशेषणम्–कर्त्रस्मरणम्, सम्प्रदाया
व्यवच्छेदो वा ? न तावत् कर्त्रस्मरणम्; तस्य असिद्धाद्यनेकदोषदुष्टत्वप्रतिपादनात् ।
स⁸¹⁸⁶

सम्प्रदायाव्यवच्छेदोऽपि आत्मगतः,
सर्वलोकगतो वा ? –स्या॰ र॰ पृ॰ ६३५ ।

म्प्रदायाव्यवच्छेदोऽपि आत्मगतः, सर्वलोकगतो वा ? न तावदात्मगतः; भारतादिवत्
पौरुपेयत्वेऽप्यस्य सम्भवात् । नापि स⁸¹⁸⁷

सर्वगतो ब॰, श्र॰ ।

र्वलोकगतः, असर्वविदा तस्य सतोऽपि ज्ञातुम
शक्यत्वात्, वटे वटे वैश्रवणः इत्यादिवत् पौरुषेयत्वेऽप्यस्या8188

सम्प्रदायाव्यवच्छेदस्य ।

ऽविरोधाच्च ।

किञ्च, प्रमाणादर्थव्यवस्था भवति । सम्प्रदायाव्यवच्छेदश्च कि स्वतन्त्रं प्रमाणम्,
प्रत्यक्षाद्यन्यतमत्, तदन्तर्भूतं वा ? न तावत् स्वतन्त्रम्, पट्प्रमाणसंख्याव्याघात
प्रसङ्गात् । नापि प्रत्यक्षाद्यन्यतमत्, तस्य⁸¹⁸⁹

सम्प्रदायाव्यव
च्छेदस्य ।

तत्सामग्रीतो विलक्षणसामग्रीप्रभवत्वात्,
आज्ञापारम्पर्यवत् । अ⁸¹⁹⁰

विलक्षणसामग्रीप्रभवत्वादेव ।

त एव न त⁸¹⁹¹

प्रत्यक्षाद्यन्तर्गतम् ।

दन्तर्भूतम् । त⁸¹⁹²

ततो दृष्टयकृपारम्पर्यवत्
संशयज्ञवक्तुमेवेतदर्थत्वव्यवस्था भवति सम्प्रदायाध्ययनप्रवणम् ब॰ ।

तो वटे यक्षपारम्पर्यवत् संशयज⁸¹⁹³

–जननमेव तन्नार्थ– आ॰ ।

नक
मेवैत⁸¹⁹⁴

सम्प्रदायाव्यवच्छे
दात्मक प्रमाणम् ।

त् नार्थतत्त्वव्यस्थापनप्रवणम् । अव्यवच्छेदश्चास्य⁸¹⁹⁵

वेदस्य । तुलना–अपि च आदिमतोऽपि शास्त्रग्रामस्य सम्प्रदायव्यवच्छे
दोऽस्ति वेदस्य पुनरनादेरसौ नास्तीति क श्राद्धिको भवतोऽपर प्रतिपद्येत । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६३५ ।

श्रद्धामात्रगम्यः; नैपथ्यव्यव
8196

–पादित– श्र॰ ।

[p. 734 ] हारवालक्रीडादीनाम् आ⁸¹⁹⁷

अधिमता– श्र॰ ।

दिमतामपि निर्मूलोच्छेदोपलम्भेन अनादौ वेदे अव्यवच्छेदस्य
श्रद्धामात्रादन्यतः संभावयितुमशक्यत्वात् ।

यदप्युक्तम्8198

पृ॰ ७२३ प॰ १ ।

–अतीतानागतौ कालौ इत्यादि, तदप्यसमीक्षिताभिधानम्, आ⁸¹⁹⁹

तुलना–कालत्वपुरुषत्वादौ सन्दिग्धव्यतिरेकिता । पूर्ववत्करणा
शक्ते नराणामप्रसाधनात् ॥ –तत्त्वस॰ का॰ २७९९ ।

गमा
न्तरेऽप्यस्याविशेषात् । किञ्च⁸²⁰⁰

तुलना–किञ्चेदानी यथाभूतो वेदाकरण
समर्थपुरुषयुक्त तत्कर्तृपुरुषरहितो वा काल प्रतीत, अतीतानागतो वा तथाभूत कालत्वात्साध्येत
अन्यथाभूतो वा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ३९९ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३१ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३५ ।

, इदानीं यथाभूतो 8201

वेदाकरणसमर्थ– ब॰ ।

वेदकरणाऽसमर्थपुरुषयुक्तः त⁸²⁰²

तददृष्टपुरु– ब॰ । तत्कर्त्तृपुरुषरहितो
इति नास्ति आ॰ ।

त्कर्तृ
पुरुषरहितो वा कालः प्रतीतः अतीतोऽनागतो वा तथा8203

वेदकर्तृपुरुषरहित ।

भूतः काल⁸²⁰⁴

हेतो वेदकारविवर्जित इति शेष ।

त्वात् साध्येत, अ⁸²⁰⁵

वेदकर्तृपुरुषसहित ।

न्य
थाभूतो वा ? यदि तथाभूतः, तदा सिद्ध⁸²⁰⁶

वेदकर्तृपुरुषरहितकालस्य वेदकारविवर्जितत्वमिष्टमेव ।

साधनम् । अथ अन्यथा8207

वेदकरणसमर्थपुरुषयुक्त तत्कर्तृपुरुष
सहितो वा ।

भूतः, तदा सन्निपे
शादिवदप्रयोजको हेतुः । अथ तथाभू8208

वेदकर्तृपुरुषरहितस्यैव ।

तस्यैव तस्य⁸²⁰⁹

कालस्य ।

त⁸²¹⁰

वेदकाररहितत्वम् ।

द्रहितत्वं साध्यते, नच सिद्धसाधनम्8211

वेदकर्तृपुरुषसहितकालसम्भावनया ।

अन्य⁸²¹²

वेदकर्तृपुरुषसहितस्य ।

थाभूतस्य कालस्यैवाऽसंभवात्, ननु8213

तुलना–नन्वन्यथाभूत
कालो नास्तीत्येत्कुत प्रमाणात् प्रतिपन्नम् ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ३९९ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३१ । स्या॰ र॰
पृ॰ ६३५ ।

अन्यथाभूतः कालो नास्ति इत्येतत् कुतः
प्रमाणात् प्रतिपन्नम्–अत एव, अन्यतो वा ? यदि अ⁸²¹⁴

कालत्वात् हेतो ।

त एव, इतरेतराश्रयः–अन्य⁸²¹⁵

वेदकर्तृसहित ।

थाभूतका
लाभावसिद्धौ हि अतोऽनुमानात्तद्र⁸²¹⁶

वेदकारविवर्जितत्व ।

हितत्वसिद्धिः, तत्सिद्धेश्च अन्यथाभूतकालाभावसिद्धि
रिति । अन्यतः त⁸²¹⁷

अन्यथाभूतकालाभावसिद्धौ ।

त्सिद्धौ चास्या8218

कालत्वादिति हेतो ।

नर्थक्यम् अपौरुषेयत्वस्यापि तत एव प्रसिद्धेः । ततो वेदे
अपौरुषेयत्वप्रसाधकस्य कस्यचिदपि प्रमाणस्यासभवात् कथमसौ अपौरुषेयः स्यात् ।

अस्तु वा, तथाप्यसौ8219

तुलना–सहि वेद
केनचिद् व्याख्यात धर्मस्य प्रतिपादक स्यादव्याख्यातो वा ? –आप्तप॰ का॰ ११० । प्रमेयक॰
पृ॰ ४०० । स्प॰ र॰ पृ॰ ६३६ । प्रमेयर॰ ३ । ९९ ।

व्याख्यातः, अव्याख्यातो वा स्वार्थे प्रतीतिं कुर्यात् ?
न तावदव्याख्यातः, अतिप्रसङ्गात् । अथ व्या8220

तुलना–न हि तावत्स्थितोप्येष ज्ञान वेद
करोति न । यावन्न पुरुषैरेव दीपभूतै प्रकाशित ॥ ततश्चापौरुषेयत्व भूतार्थज्ञानकारणम् । न कल्प्यं
ज्ञानमेतद्धि पुव्याख्यानात्प्रवर्त्तते ॥ सत्यप्येषा निरर्थाऽतो वेदस्यापौरुषेयता । यदिष्ट फलमस्या हि ज्ञान
नत्पुरुषाश्रितम् ॥ स्वतन्त्रा पुरुषाश्चेह वेदे व्याख्या यथारुचि । कुर्वाणा प्रतिबद्धु ते शक्यन्ते नैव
केनचित् ॥ मोहमानादिभिर्दोषैरतोऽमी विप्लुताः श्रुते । विपरीतामपि व्याख्या कुर्युरित्यभिशङ्क्यते ॥
–तत्त्वस॰ का॰ २३६६–७१ ।

ख्यातः, कुतस्तद्व्याख्यानम्–स्वतः, पुरुषाद्वा
न तावत् स्व⁸²²¹

तुलना–अर्थोऽय नायमर्थ इति शब्दा वदन्ति न । कल्प्यो-[p. n735 ]
ऽयमर्थ पुरुषै ते च रागादिसंयुता ॥ –प्रमाणवा॰ ३ । ३१२ । वेदो नर निराशसो ब्रूतेऽर्थं न सदा
स्वत । अन्धात्तयष्टितुल्या तु पुव्याख्या समपेक्षते ॥ स तया कृष्यमाणश्च कुवर्त्मन्यपि सम्पतेत् । ततो
नालोकवद्वेदश्चक्षुर्भूतश्च युज्यते । –तत्त्वसं॰ का॰ २३७४–७५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४०० । स्या॰ र॰
पृ॰ ६३६ । प्रमेयर॰ ३ । ९९ । अथवा न तावदय वेद स्वस्यार्थ स्वयमाचष्टे सर्वेषामपि तदवगम
प्रसङ्गात् । –धवलाटी॰ पृ॰ १९५ ।

त एव, अयमेव मदीयपदवाक्यानामर्थः नायम् इति स्वयं वेदेनाऽप्रतिपा
[p. 735 ] दनात्, अन्यथा व्याख्याभेदो न स्यात् । पु8222

तुलना–व्याख्याप्यपौरुषेय्यस्य मानाभावान्न सङ्गता । मिथो विरुद्धभावाच्च तत्साधुत्वा
द्यनिश्चिते ॥ –शास्त्रवा॰ १० । ३१ ।

रुषाच्चेत्; कथं तद्व्याख्यानात् पौरुषेया
दर्थप्रतिपत्तौ दोषाशङ्कानिवृत्तिः स्यात् ? पुरुषा हि रागादिमन्तो विपरीतमप्यर्थ व्याच
क्षाणा दृश्यन्ते । संवादेन प्रामाण्याभ्युपगमे च अपौरुषेयत्वकल्पनानर्थक्यम्, पौरुषेयत्वेऽपि
वेदस्य संवादादेव प्रामाण्योपपत्तेः । नच व्या8223

तुलना–अथान्ये व्याचक्षते; तेषा तदर्थविषयपरिज्ञान
मस्ति वा न वा । प्रथमविकल्पेऽसौ सर्वज्ञो वा स्यादसर्वज्ञो वा ? –धवलाटी॰ पृ॰ १५९ । व्याख्याता
रागादिमान् विरागो वा ? –आप्तप॰ का॰ ११० । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ८ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४०१ ।
स्या॰ र॰ पृ॰ ६३६ । प्रमेयर॰ ३ । ९९ ।

ख्यानानां संवादोऽस्ति, परस्परविरुद्ध
भावनानियोगादिव्याख्यानानामन्यो8224

–न्योन्यवि– आ॰ ।

न्यं विसंवादोपलम्भात् ।

किञ्च⁸²²⁵

तुलना–अथान्ये व्याचक्षते; तेषा तदर्थविषयपरिज्ञान
मस्ति वा न वा । प्रथमविकल्पेऽसौ सर्वज्ञो वा स्यादसर्वज्ञो वा ? –धवलाटी॰ पृ॰ १५९ । व्याख्याता
रागादिमान् विरागो वा ? –आप्तप॰ का॰ ११० । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ८ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४०१ ।
स्या॰ र॰ पृ॰ ६३६ । प्रमेयर॰ ३ । ९९ ।

, असौ तद्व्याख्याता अतीन्द्रियार्थद्रष्टा, तद्विपरीतो वा ? प्रथमपक्षे अ⁸²²⁶

तुलना–यद्यत्यन्तपरोक्षेऽर्थेऽनागमज्ञानसंभव ।
अतीन्द्रियार्थवित् कश्चिदस्तीत्यभिमत भवेत् ॥ यद्यत्यन्तपरोक्षेऽर्थे स्वर्गसम्बन्धादौ जैमिन्यादेरनागमस्य
आगमनिरपेक्षस्य ज्ञानस्य संभव तदा अतीन्द्रियार्थदर्शी कश्चिदस्तीत्यभिमत भवेत् ततस्तत्प्रतिक्षेपो न
युक्त । यदि तु न कश्चिदतीन्द्रियार्थदर्शी तदा–स्वय रागादिमान्नार्थ वेत्ति वेदस्य नान्यत । न वेदयति
वेदोऽपि वेदार्थस्य कुतो गति ॥ –प्रमाणवा॰, मनोरथ॰ ३ । ३१६–१७ ।

तीन्द्रि
यार्थदर्शिनः प्रतिषेधविरोधः । धर्मादौ च अस्य⁸²²⁷

अतीन्द्रियार्थद्रष्टु ।

प्रामाण्योपपत्तेः धर्मे चोदनैव
प्रमाणम्8228

चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म । –जैमिनिसू॰ १ । १ । २ । चोदनैव प्रमाणञ्चेत्येतद् धर्मेऽवधारितम् ।
–मी॰ श्लो॰ चोदना॰ श्लो॰ ४ । यो धर्मः स चोदनालक्षण, चोदनैव तस्य लक्षणम् । –शास्त्रदी॰
१ । १ । २ । उद्धृतमिदम् –आप्तप॰ पृ॰ ५७ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १२ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४०१ । स्या॰ र॰
पृ॰ ६३६ ।

इत्यवधारणानुपपत्तिश्च । अथ तद्विपरीतः; कथं तर्हि तद्व्या
ख्यानाद् यथार्थप्रतिपत्तिः, अयथार्थाभिधानाशङ्कया तद⁸²²⁹

यथार्थप्रतीत्यनुपपत्तेः । तुलना–अपि च वेदस्तद्व्याख्यान वा पुरुषेण पुरुषायोपदि
श्यमानमनष्टसम्प्रदायमेवानुवर्तते इत्यत्रापि शपथ शरणम् । आगमभ्रशकारिणामाहोपुरुषिकया तद्दर्शन
विद्वेषेण वा तत्प्रतिपन्नखलीकरणाय धूर्तव्यसनेन अन्यतो वा कुतश्चित् कारणादन्यथारचनासभवात् ।
अपि चात्र भवान् स्वमेव मुखवर्णं स्ववादानुरागान्नून विस्मृतवान् पुरुषो रागादिभिरुपप्लुतोऽनृतमपि
ब्रूयादिति नास्य वचन प्रमाणम् इति । तदिहापि किन्न प्रत्यवेक्ष्यते सभवति न वेति । स एवोपदिश
न्नुपप्लवात् वेदवेदार्थ वाऽन्यथाप्युपदिशेदिति । श्रूयन्ते हि कैश्चित् पुरुषैरुत्सन्नोद्धृतानि शाखान्तराणि
इदानीमपि कानिचिद् विरलाध्येतृकाणि । तद्वत् प्रचुराध्येतृकाणामपि कस्मिश्चित्काले कथञ्चित्सहार
सभवात् । पुन सभावितपुरुषप्रत्ययात् प्रचुरतोपगमनसभावनासभवाच्च । तेषाञ्च पुन प्रतानयितॄणा
पुरुषाणा कदाचिदधीतविस्मृताध्ययनानामन्येषा संभावनाभ्रंशभयादिनाऽन्यथोपदेशसभवात् । तत्प्रत्ययाच्च[p. n736 ]
तद्भक्तानामविचारेण प्रतिपत्ते बहुष्वप्यध्येतृषु सभावितात् पुरुषाद् बहुल प्रतिपत्तिदर्शनात् । ततोऽपि
कथञ्चिद् विप्रलम्भसभवात् । किञ्च, परिमितव्याख्यानृपुरुषपरम्परामेव चात्र भवतामपि शृणुम ।
तत्र कश्चिद् द्विष्टाज्ञधूर्तानामन्यतमः स्यादपीति अनाश्वास । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ १ । ३२२ ।

नुपपत्तेः ?

[p. 736 ]

नच मन्वादीनां सातिशयप्रज्ञत्वात् तद्व्याख्यानाद् यथार्थप्रतिपत्तिः; तेषां8230

तु॰–कुतस्तस्य तादृश प्रज्ञातिशय ? श्रुत्यर्थस्मृत्यतिशयादिति चेत्, सोऽपि कुत ?
पूर्वजन्मनि श्रुत्यभ्यासादिति चेत्, स तस्य स्वतोऽन्यतो वा ? स्वतश्चेत्, सर्वस्य स्यात । तस्यादृष्ट
वशाद् वेदाभ्यास स्वतो युक्तो न सर्वस्य तदभावादिति चेत्; कुतस्तस्यैव अदृष्टविशेष तादृग् ?
वेदार्थानुष्ठानाच्चेत्, तर्हि स वेदार्थस्य स्वय ज्ञातस्यानुष्ठाता स्यादज्ञातस्य वापि ? न तावदुत्तर पक्ष,
अतिप्रङ्गात् । स्वय ज्ञातस्य चेत्, परस्पराश्रय । मन्वादेर्वेदाभ्यासोऽन्यत एवेति चेत्, स कोऽन्य ?
ब्रह्मेति चेत्, तस्य कुतो वेदार्थज्ञानम् ? धर्मविशेषादिति चेत्, स एवान्योन्याश्रय । –तत्त्वार्थश्लो॰
पृ॰ ९ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४०१ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३६ ।

सातिश
यप्रज्ञत्वासिद्धेः । तेषां हि प्रज्ञातिशयः स्वतः, वेदार्थाभ्यासात्, अदृ8231

अदृष्टत्वात् श्र॰ ।

ष्टात्, ब्रह्मणो वा
स्यात् ? स्वतश्चेत्, सर्वस्य स्यादविशेषात् । वेदार्थाभ्यासाच्चेत्, ननु वेदार्थस्य ज्ञातस्य,
अज्ञातस्य वा अभ्यासः स्यात् ? न तावदज्ञातस्य; अतिप्रसङ्गात् । अथ ज्ञातस्य; कुतस्त
ज्ज्ञ⁸²³²

–प्ति स्वतश्चेदन्यो– आ॰ ।

प्तिः–स्वतः, अन्यतो वा ? स्वतश्चेत्; अन्योन्याश्रयः–सति हि वेदार्थाभ्यासे स्वतस्तत्प
रिज्ञानम्, तस्मिंश्च सति तदर्थाभ्यास इति । अथ अन्यतः; तर्हि तस्यापि तत्परि
ज्ञानमन्यतः इति अ⁸²³³

तुलना–यस्मादेकोऽपि तन्मध्ये नैवातीन्द्रि
यदृङ्मत । अनादि कल्पिताप्येषा तस्मादन्धपरम्परा ॥ अन्धेनान्ध समाकृष्ट सम्यग्वर्त्म प्रपद्यते ।
ध्रुव नैव तथाप्यस्या विफलाऽनादिकल्पना । –तत्त्वस॰ का॰ २३७९–८० । अविरोधेऽपि नित्यस्य
भवेदन्धपरम्परा । तदर्थदर्शिनोऽभावान्म्लेच्छादिव्यवहारवत् । –न्यायवि॰ का॰ ४१७ । अष्टश॰
अष्टसह॰ पृ॰ २३९ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४०१ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३७ । तत्त्वचि॰ शब्द॰ पृ॰ ३६९ ।

तीन्द्रियार्थदर्शिनोऽनभ्युपगमे अन्धपरम्परातो यथार्थनिर्णयानुप
पत्तिः । अदृष्टमपि न प्रज्ञातिशयप्रसाधकम्, तस्य आत्मान्तरेऽपि सद्भावात् । न
तथाविधमदृष्टमन्यत्र मन्वादावेव अस्य संभवादिति चेत्; कुतस्तत्रैवास्य⁸²³⁴

प्रज्ञातिशयप्रयोजकस्य अदृष्टस्य ।

संभवः ?
वेदार्थानुष्ठानविशेषाच्चेत्, स⁸²³⁵

मन्वादि ।

तर्हि ज्ञातस्य अज्ञातस्य वा वेदार्थस्य अनुष्ठाता स्यात् ?
अज्ञातस्य चेद्, अतिप्रसङ्गः । ज्ञातस्य चेत्, चक्रकप्रसङ्गः–सिद्धे हि वेदार्थज्ञानातिशये
तदर्थानुष्ठानविशेषसिद्धिः, तत्सिद्धौ च अदृष्टविशेषसिद्धिः, ततस्तज्ज्ञानातिशयसिद्धि
रिति । ब्रह्मणोऽपि वेदार्थज्ञाने सिद्धे सति अ⁸²³⁶

ब्रह्मण ।

तो मन्वादेस्तदर्थपरिज्ञानातिशयः सिद्ध्येत् ।
तच्चास्य⁸²³⁷

ब्रह्मण ।

कुतः सिद्धम् ? धर्मविशेषाच्चेत्, स एव चक्रकप्रसङ्गः–सिद्धे हि वेदार्थपरि
ज्ञानातिशये तत्पूर्वकानुष्ठानविशेषः सिद्ध्येत्, ततः तज्जनितधर्मविशेषः सिद्ध्येत्,
त⁸²³⁸

धर्मविशेषसिद्धौ ।

त्सिद्धौ च वेदार्थपरिज्ञानातिशयः सिद्ध्येदिति । ततोऽतीन्द्रियार्थदर्शिनोऽनभ्युपगमे
वेदार्थप्रतिपत्तेरनुपपत्तिरेव ।

ननु व्याकरणाद्यभ्यासात् लौकिकपदवाक्यार्थप्रतिपत्तौ तदविशिष्टवैदिकपदवा
[p. 737 ] क्यार्थप्रतिपत्तेरपि प्रसिद्धिः अश्रुतकाव्यादिवत्, अतो न वेदार्थप्रतिपत्तौ अतीन्द्रियार्थ
दर्शिना किञ्चित् प्रयोजनम्, इत्यप्यपेशलम्, 8239

तुलना–उत्पादिता प्रसिद्ध्यैव शङ्का शब्दार्थनिश्चये । यस्मान्नानार्थवृत्तित्व शब्दाना
तत्र दृश्यते ॥ अन्यथासभवाभावान्नानाशक्ते स्वय ध्वने । अवश्य शङ्कया भाव्य नियामकमप
श्यताम् ॥ सर्वत्र योग्यस्यैकार्थद्योतने नियमः कुतः । ज्ञाता वाऽतीन्द्रिया केन विवक्षावचनादृते ॥ –
प्रमाणवा॰ ३ । ३२३, २४, २६ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४०२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३७ ।

लौकिकवैदिकपदानामेकत्वेऽपि अनेकार्थ
त्वव्यवस्थितेः अन्यपरिहारेण व्याचिख्यासितार्थस्य नियमयितुमशक्तेः । न च प्रकरणा8240

आदिपदेन
संसर्गादयो गाह्या । तथा चोक्तम्–संसर्गो विप्रयोगश्च साहचर्यं विरोधिता । अर्थ प्रकरण लिङ्गं
शब्दस्यान्यस्य सन्निधि ॥ सामर्थ्यमीचिती देश कालो व्यक्तिः स्वरादय । शब्दार्थस्यानवच्छेदे
विशेषस्मृतिहेतव । –वाक्यप॰ २ । ३१७–१८ ।

दिभ्यस्त⁸²⁴¹

इष्टार्थनियम ।

न्नियमः; तेषा8242

प्रकरणादीनामपि ।
तुलना–तेषामप्यनेकधा प्रवृत्तेः द्विसन्धानादिवत् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४०२ । तेषामप्यनेकताप्रवृत्तेस्त्रि
सन्धानादिवत् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६३७ ।

नमप्यनेकधा प्रवृत्तेः त्रिसन्धानादिवत् । यदि च लौकिकेन अग्न्या
दिशब्देन अविशिष्टत्वाद् वैदिकस्य अग्न्यादिशब्दस्य अर्थप्रतिपत्तिः8243

–त्ते आ॰ ।

; तर्हि 8244

पौरुषेयत्वस्यापि ततोऽवशि– ब॰ ।

पौरुपेयेणा8245

पौरुषेयत्वदृष्ट्यापि ।

पि
तेन⁸²⁴⁶

लौकिकशब्देन ।

अविशिष्टत्वात् पौरुषेयोऽप्यसौ8247

वैदिकशब्द ।

कथन्न स्यात् ? लौकिकस्य हि अग्न्यादिशब्दस्य अर्थ
वत्त्व पौरुषेयत्वेन व्याप्तम्, तत्र अयं वैदिकोऽग्न्यादिशब्दः कथं पौरुषेयत्वं परित्यज्य
तदर्थमेव ग्रहीतुं शक्नोति ? उ⁸²⁴⁸

तात्पर्यम् पौरुषेयत्वञ्च ।

भयमपि गृह्णीयात् जह्याद्वा । न⁸²⁴⁹

न लौकि– आ॰, ब॰ ।

च लौकिकवैदिकश⁸²⁵⁰

अथ स्यादस्त्येव तयो स्वभावभेद इत्याह–न
चात्रेत्यादि । अत्र जगति लौकिकवैदिकयोर्वाक्ययोः स्वभावनानात्वनच पश्यामः । असति तस्मिन्
स्यरूपभेदे तयो लौकिकवैदिकवाक्ययो सामान्यस्यैव तुल्यरूपस्यैव वर्णानुक्रमलक्षणस्य दर्शनाद् एकस्य
लौकिकवैदिकस्य कचिद् धर्मं विवेचयन् पौरुषेयत्वमपौरुषेयत्व वा विभागेन व्यवस्थापयन् पुरुष आश
क्यव्यभिचारवाद क्रियते । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ ३४१ । नच लौकिकवैदिकशब्दयो शब्दरू
पाविशेषे सकेतग्रहणसव्यपेक्षत्वेनार्थप्रतिपादकत्वे अनुच्चार्यमाणयोश्च पुरुषेणाश्रवणे समाने अन्यो विशेषो
विद्यते यतो वैदिका अपौरुषेया स्यु । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४०२ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३९ । स्या॰
र॰ पृ॰ ६३७ ।

ब्दयोः स्वरूपाऽविशेषे सङ्केतग्रहणसव्यपेक्षत्वेन अर्थप्रतिपादकत्वे अनुच्चार्यमाणयोश्च
पुरुषेणाश्रवणे समाने अन्यो विशेषोऽस्ति, यतो वैदिका अपौरुषेयाः शब्दा लौकिका8251

–काश्च
पौरु– ब॰ ।

स्तु
पौरुषेयाः स्युः । त⁸²⁵²

दृष्टव्यम् –पृ॰ ७२९ टि॰ १४ ।

तो ये नररचितरचनाऽविशिष्टाः ते पौरुषेयाः यथा अभिनवकूपप्रा
सादादिरचनाऽविशिष्टा जीर्णकूपप्रासादादयः, नररचित⁸²⁵³

–तरचना– आ॰, ब॰ ।

वचनरचनाऽविशिष्टञ्च वैदिकं
पदवाक्यादिकमिति ॥ छ ॥

पदवाक्ययोर्लक्षणम्–

किं पुनः पदं वाक्यञ्च इति चेत् ? उच्यते–वर्णानामन्योन्यापेक्षाणां निरपेक्षः
समुदायः पदम्8254

तुलना–सुप्तिडन्त पदम् –पाणिनि
व्या॰ १ । ४ । १४ । ते विभक्त्यन्ता पदम् –न्यायसू॰ २ । २ । ५९ । नाट्यशा॰ १४ । ३९ । पदं पुनर्वर्ण-[p. n738 ]
समूहः –न्यायवा॰ पृ॰ १ । न्यायमं॰ पृ॰ ३६७ । शक्तं पदम् । –मुक्ता॰ का॰ ८१ । वर्णाः
पदं प्रयोगार्हानन्वितैकार्थबोधकाः –ता॰ द॰ २ । ५ । व्याकरणस्मृतिनिर्णीतः शब्दः निरुक्तनिघण्ट्वा
दिभिः निर्दिष्टस्तदभिधेयोऽर्थः तौ पदम् । –काव्यमी॰ पृ॰ २१ । वर्णानां परस्परापेक्षाणां निरपेक्षः
समुदायः पदम् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४५८ । वर्णानामन्योन्यापेक्षाणां निरपेक्षा संहतिः पदम्, पदानां तु
वाक्यमिति । –प्रमाणनय॰ ४ । १० ।

। पदानां तु परस्परापेक्षाणां निरपेक्षः समुदायो
[p. 738 ] वा8255

तुलना–आख्यातं साव्ययं सकारकं सकारकविशेषणं वाक्यसंज्ञं भवतीति वक्तव्यम्–अपरं
आह–आख्यातं सविशेषणमित्येव । सर्वाणि ह्येतानि विशेषणानि ।एकतिङ्, एकतिङ् वाक्यसंज्ञं
भवतीति वक्तव्यम् । –पात॰ महाभा॰ २ । १ । १ । तिङ्सुबन्तचयो वाक्यम् क्रिया वा कारका
न्विता । –अमरको॰ । पूर्वपदस्मृत्यपेक्षः अन्त्यपदप्रत्ययः स्मृत्यनुग्रहेण प्रतिसन्धीयमानः विशेष
प्रतिपत्तिहेतुर्वाक्यम् । –न्यायवा॰ पृ॰ १६ । यावद्भिः पदैरर्थपरिसमाप्तिः तदेकं वाक्यम् ।
–वादन्याय पृ॰ १०८ । पदसमूहो वाक्यमिति । –न्यायमं॰ पृ॰ ६३७ । न्यायवा॰ ता॰ पृ॰
४३४ । अथात्र प्रसङ्गान्मीमांसकवाक्यलक्षणमर्थद्वारेण प्रदर्शयितुमाह–साकाङ्क्षावयवं भेदे पराना
काङ्क्षशब्दकम् । कर्मप्रधानं गुणवदेकार्थं वाक्यमिष्यते ॥ –वाक्यप॰ २ । ४ । पदानां परस्परापे
क्षाणां निरपेक्षः समुदायो वाक्यम् । –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ २८५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५८ । प्रमाण
नय॰ ४ । १० । मिथः साकाङ्क्षशब्दस्य व्यूहो वाक्यं चतुर्विधम् । सुप्तिङन्तचयो नैवमतिव्याप्त्या
दिदोषतः ॥ यादृशशब्दानां यादृशार्थविषयताकान्वयबोधं प्रत्यनुकूला परस्पराकाङ्क्षा तादृशशब्दस्तोम
एव तथाविधार्थे वाक्यम् । –शब्दश॰ श्लो॰ १३ । वाक्यं स्याद्योग्यताकाङ्क्षासत्तियुक्तः पदोच्चयः ।
–सा॰ द॰ २ । १ । पदानामभिधित्सितार्थग्रन्थनाकारः सन्दर्भो वाक्यम् । –काव्यमी॰ पृ॰ २२ । वाक्यं
विशिष्टपदसमुदायः । यदाह–पदानां संहतिर्वाक्यं सापेक्षाणां परस्परम् । साख्याताः कल्पनास्तत्र
पश्चात्सन्तु यथायथम् । –न्यायाव॰ टी॰ टि॰ पृ॰ ८ ।

क्यमिति । न⁸²⁵⁶

ननु यदि निराकाङ्क्षः परस्परा
पेक्षपदसमुदायो वाक्यं न तर्हि तदानीमिदं भवति, यथा यत्सत्तत्सर्व परिणामि यथा घटः संश्च शब्द
इति साधनवाक्यम्; तस्मात्परिणामीत्याकाङ्क्षणात्, साकाङ्क्षस्य वाक्यत्वानिष्टेरिति न शङ्कनीयम्;
कस्यचित्प्रतिपत्तुस्तदनाकाङ्क्षत्वोपपत्तेः, निराकाङ्क्षत्वं हि नाम प्रतिपत्तृर्धर्मोऽयं वाक्येष्वध्यारोप्यते
न पुनः शब्दस्य धर्मः तस्याचेतनत्वात् । स चेत्प्रतिपत्ता ताक्ताऽर्थं प्रत्येति किमिति शेषमाकाङ्क्षति ?
–अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ ८५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५८ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६४१ ।

न्वेवं कथमिदं साधनवाक्यं घटते–यत् सत् तत्सर्वं परिणामि यथा
घटः संश्च शब्दः इति, तस्मात्परिणामि इत्याकाङ्क्षणात्, साकाङ्क्षस्य वाक्यत्वानिष्टेः ?
इत्यचोद्यम्; क⁸²⁵⁷

सौगतस्य ।

स्यचित् प्रतिपत्तुः तदनाकाङ्क्षत्वोपपत्तेः । यस्य हि प्रतिपत्तुः तस्मात्
परिणामि इत्यत्र आकाङ्क्षाक्षयः त⁸²⁵⁸

सौगतापेक्षया ।

दपेक्षया तद् वाक्यं भवति उक्तवाक्यलक्षणसद्भावात्
नान्या8259

पञ्चावयववादिनैयायिकापेक्षया ।

पेक्षया । निराकाङ्क्षत्वं हि प्रतिप⁸²⁶⁰

–पत्तर्धर्मः श्र॰ ।

तृधर्मः वाक्येष्वध्यारोप्यते, न पुनः शब्दधर्मः
तस्याऽचेतनत्वात् । स चेत् प्रतिपत्ता तावता अर्थं प्रत्येति किमित्यपरमाकाङ्क्षेत् ? पक्षधर्मो
प⁸²⁶¹

उपनय ।

संहारपर्यन्तसाधनवाक्यादर्थप्रतिपत्तावपि निगमनवचनापेक्षायां निगमनान्तपञ्चावयव
वाक्यादप्यर्थप्रतिपत्तौ प⁸²⁶²

षष्ठावयवापेक्षा ।

रापेक्षाप्रसङ्गात् न क्वचिन्निराकाङ्क्षत्वसिद्धिः स्यात् । तथा8263

क्वचिदाकाङ्क्षापरिसमाप्त्यभावे न वाक्यपरिनिष्ठितिः ।

च
वाक्याभावात् न क्वचिद् वाक्यार्थप्रतिपत्तिः कस्यचित् स्यात् । तामिच्छता यस्य
[p. 739 ] प्रतिपत्तुर्यावत्सु परस्परापेक्षेषु पदेषु समुदितेषु निराकाङ्क्षत्वं तस्य तावत्सु वाक्यत्वसिद्धिः
प्रतिपत्तव्या । ए⁸²⁶⁴

प्रकरणादिना वाक्यकल्पेनाप्यर्थप्रतिपत्तौ न वा प्राथमकल्पिकवाक्यलक्षणपरिहारः,
प्रकरणादिगम्यपदान्तरसापेक्षश्रूयमाणपदसमुदायस्य निराकाङ्क्षस्य सत्यभामादिपद् वाक्यत्वसिद्धेः । –
अष्टश॰ अष्टसह॰ पृ॰ २८५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५८ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६४२ ।

तेन प्रकरणादिगम्यपदान्तरसापेक्षश्रूयमाणपदसमुदायस्य निराकाङ्क्षस्य
सत्यभामादिपदवत् वा8265

तद्वाक्यत्वं ब॰ ।

क्यत्वं प्र⁸²⁶⁶

प्रतिपादितं नास्ति आ॰ ।

तिपादितं प्रतिपत्तव्यम् ।

एतेन यत्कैश्चित्8267

वैयाकरणैः भर्तृह
रिप्रभृतिभिः ।

वाक्य⁸²⁶⁸

वाक्यलक्षणा– श्र॰ ।

स्य लक्षणान्तरमुक्तम्–

आ⁸²⁶⁹

व्याख्या–एतेऽष्टौ वाक्यविकल्पा आचार्याणाम् । तत्राखण्डपक्षे जातिः संघात
वतिन्येकोऽनवयवः शब्दो बुद्ध्यनुसंहृतिरिति त्रीणि लक्षणानि । खण्डपक्षे तु आख्यातशब्दः क्रमः संघातः
पदमाद्यं पृथक् सर्वपदं साकाङ्क्षमिति पञ्च लक्षणानि । अत्रापि संघातः क्रमः इत्याभिहितान्वयपक्षे
लक्षणद्वयम् । आख्यातशब्दः पदमाद्यं पृथक्सर्वपदं साकाङ्क्षमित्यन्विताभिधानपक्षे लक्षणत्रयम् इति
विभागःइत्थमष्टावेव वाक्यविकल्पाः । मतभेदेन सम्पद्यन्त इति बोद्धव्यम् । –वाक्यप॰ टी॰ २ । १-२ ।
आख्यातं शब्दसंघातो –मी॰ श्लो॰ न्यायर॰ पृ॰ ८६० ।

ख्यातशब्दः सङ्घातो जातिः सङ्घातवर्त्तिनी । एकोऽनवयवः शब्दः क्रमो बुद्ध्य⁸²⁷⁰

बुद्ध्यनुसंहृतिः –वाक्यप॰, मी॰ श्लो॰
न्यायर॰ पृ॰ ८६० । स्या॰ र॰ पृ॰ ६४७ । प्रकृतपाठः –अष्टतह॰ पृ॰ २८४ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰
४२७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५९ । नयच॰ बृ॰ पृ॰ १६८A. ।

नुसंहृतीतिः ॥

प⁸²⁷¹

पदमाद्यं पृथक्सर्वपदं साकाङ्क्ष
मित्यपि –वाक्यप॰ । पदमाद्यं पृथक्सर्वपदं सापेक्षमित्यपि मी॰ श्लो॰ न्यायर॰ पृ॰ ८६० । स्या॰ र॰
पृ॰ ६४७ । प्रकृतपाठः –अष्टसह॰ पृ॰ २८४ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४२७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५९ ।

दमाद्यं पदञ्चान्त्यं पदं सापेक्षमित्यपि । वाक्यं प्रति मतिर्भिन्ना बहुधा न्या8272

न्यायवादिनाम् –वाक्यप॰ । न्यायदर्शिनाम् मी॰ श्लो॰ न्यायर॰, स्या॰ र॰ । न्यायवेदिनाम् –
अष्टतह॰, तत्त्वार्थश्लो॰, प्रमेयक॰ ।

यवेदिनाम् ॥

वाक्यप॰ २ । १–२ इति;
तत्प्रत्याख्यातम्; यस्मा8273

आख्यातात्मकवाक्यस्य स्वरूपम्–आख्यातशब्दे नियतं
साधनं यत्र गम्यते । तदप्येकं समासार्थं वाक्यमित्यभिधीयते ॥ –यथा वर्षतीत्युक्ते देबो जलमिति
कर्तृकर्माक्षेपात् परिपूर्णार्थत्वे वर्षति देवो जलमिति यथा वाक्यमेवं तदप्येकं पदं समासार्थं परिपूर्णार्थं
वाक्यमेवाभिधीयते । –वाक्यप॰ टी॰ २ । ३१७ । तस्य पदान्तरनिरपेक्षस्य पदत्वाद् अन्यथा आख्या
तपदाभावप्रसङ्गात् । पदान्तरसापेक्षस्यापि क्वचिन्निरपेक्षत्वाभावे वाक्यत्वविरोधात् प्रकृतार्थापरिस
माप्तेः । निराकाङ्क्षस्य तु वाक्यलक्षणयोगादुपपन्नं वाक्यत्वम् । –अष्टसह॰ पृ॰ २८५ । प्रमेयक॰
पृ॰ ४५९ ।

दाख्यातशब्दः पदान्तरनिरपेक्षः, सापेक्षो वा वाक्यं स्यात् ?
तत्राद्यपक्षोऽनुपपन्नः; पदान्तरनिरपेक्षस्यास्य पदत्वेन वाक्यत्वानुपपत्तेः, अन्यथा आख्या
तपदाभावः स्यात् । द्वितीयपक्षेऽपि क्वचित् निरपेक्षोऽसौ, न वा ? प्रथमपक्षे अ⁸²⁷⁴

जैनमत ।

स्म
न्मतसिद्धिः, अस्मदुक्तस्यैव वाक्यलक्षणस्य इत्थमभ्युपगात् । द्वितीयपक्षस्त्वयुक्तः;
पदान्तरसापेक्षस्याप्यस्य⁸²⁷⁵

आख्यातपदस्य ।

क्वचिन्निरपेक्षत्वाभावे प्रकृतार्थापरिसमाप्त्या वाक्यत्वायोगाद्
अर्द्धवाक्यवत् ।

[p. 740 ]

सङ्घा8276

सघातस्य स्वरूपम्–केवलेन पदेनार्थो यावानेवाभिधीयते । वाक्यस्थ तावतोऽर्थस्य
तदाहुरभिधायकम् ॥ सम्बन्धे सति यत्त्वन्यदाधिक्यमुपजायते । वाक्यार्थमेव त प्राहुरनेकपदसश्रयम् ॥
केवल पद यस्यैवार्थस्य वाचकम् वाक्यस्थमपि तमेवाभिदधाति । तत समुदये पदानां परस्परान्वये
पदार्थवशाद् यदाधिक्य ससर्ग स वाक्यार्थः । उक्तञ्च–यदत्राधिक्य वाक्यार्थ स इति । अनेकपद
संश्रयमित्यनेन सघातो वाक्यमिति दर्शितम् । –वाक्यप॰ टी॰ २ । ४२ । यथा सावयवा वर्णा विना
वाच्येन केनचित् । अर्थवन्त समुदिता वाक्यमप्येवमिष्यते ॥ –वाक्यप॰ २ । ५५ ।

तो वाक्यम् इत्यत्रा8277

तुलना–
सघातो वाक्यमित्यत्रापि परस्परापेक्षाणा पदानामनपेक्षाणा वा ? प्रथमपक्षे निराकाङ्क्षत्वे अस्म
त्पक्षसिद्धि साकाङ्क्षत्वे वाक्यत्वविरोध । द्वितीयविकल्पे अतिप्रसङ्ग । –अष्टसह॰ पृ॰ २८५ ।
स्या॰ र॰ पृ॰ ६४४ ।

पि वर्णानाम्, पदानां वा सङ्घातो वाक्यं स्यात् ? प्रथमपक्षे
पदाय दत्तो जलाञ्जलिः । द्वितीयपक्षे तु देश⁸²⁷⁸

देशकृत कालकृतो वा वर्णाना सघात स्यात् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४५९ ।

कृतः, कालकृतो वा पदानां सङ्घातः स्यात् ?
तत्राद्यः पक्षोऽयुक्तः, क्रमोत्पन्नप्रव्वंसिनां तेषा8279

पदनाम् ।

मेकस्मिन् देशे सकृदवस्थित्यभावतो देश
कृ8280

–कृतकमासंभ– आ॰, ब॰ ।

तसंघातासंभवात् । द्वितीय⁸²⁸¹

न वर्णेभ्यो भिन्न सघातोऽनश प्रतीतिमार्गावतारी सघातत्वविरोधाद्
वर्णान्तरवत् । नापि ततोऽनर्थान्तरमेव सघात, प्रतिवर्णसघातप्रसङ्गात् । न चैको वर्ण सघातो भवेत्
–तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४२६ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५९ ।

पक्षे तु पदेभ्योऽसौ भिन्नः, अभिन्नो वा ? न तावद्भिन्नोऽ
नंशः, तथाविध⁸²⁸²

–घस्याप्रती– आ॰ ।

स्यास्याप्रतीतेः, वर्णान्तरवत् सङ्घातविरोधाच्च । अथ तेभ्योऽभिन्नोऽसौ,
किं सर्वथा, कथञ्चिद्वा ? यदि सर्वथा; कथमसौ सङ्घातः सङ्घातिस्वरूपवत् ? अन्यथा
प्रतिपदं सङ्घातप्रसङ्गः । न चैकं पदं सङ्घातो नाम अतिप्रसङ्गात् । अथ कथञ्चित्,
तदा जैनमतप्रसङ्गः, परस्परापेक्षाऽनाकाङ्क्षपदसमूहरूपतामापन्नवर्णानां कालप्रत्यासत्तिरूप
सङ्घातस्य क⁸²⁸³

कथञ्चिद्धर्मेभ्यो ब॰ ।

थञ्चिद्वर्णेभ्यो भिन्नस्य जैनोक्तवाक्यलक्षणानतिक्रमात् । साकाङ्क्षाऽन्योन्यान
पेक्षाणां तु तेषां8284

पदानाम् ।

वाक्यत्वे प्राक्प्रतिपादितदोषा8285

पदान्तरसाकाङ्क्षत्वे
वाक्याऽपरिसमाप्ति, अन्योऽन्यानपेक्षत्वे तु पदत्वमेव स्यान्न वाक्यत्वमिति ।

नुषङ्गः ।

एतेन जा8286

अथ जाति
सघातवर्तिनीत्युद्दिष्टस्य जातिस्फोटस्यापि दृष्टान्तप्रदर्शनद्वारेण स्फुटीकरणायाह–यथा क्षेपविशेषेऽपि
कर्मभेदो न गृह्यते । आवृत्तौ व्यज्यते जाति कर्मभिर्भ्रमणादिभि ॥ वर्णवाक्यपदेष्वेव तुल्योपव्यञ्जना
श्रुति । अत्यन्तभेदे तत्त्वस्य सरूपेव प्रतीयते ॥ इह भ्रमणलक्षणा कर्मजातिर्यथा विशिष्टप्रयत्नजनितेन
क्षेपविशेषेणाभिव्यक्ता प्रत्येकपरिसमाप्तत्वात् । न च पार्श्वस्थेन सा विज्ञायते । भ्रमणानामावृत्तौ तु
भ्रमण भ्रमण प्रति प्रतिपत्रा सा गृह्यते । एव वर्णपदवाक्येषु श्रुतिरभिव्यञ्जको ध्वनिरत्यन्तभेदे
तत्त्वस्य वर्णपदवाक्यस्फोटलक्षणस्य साऽभिव्यञ्जिका सरूपेव प्रतीयते, परमार्थतो भिन्नापि सती ।
कीदृशी ? तुल्योपव्यञ्जनेति । तुल्य सदृश उपव्यञ्जन स्थानकरणाभिघातलक्षणो यस्या सा तथेति ।
तेन भिन्नप्रयत्नोदीरितध्यन्यभिव्यक्तोऽय जातिस्फोटो विलक्षण एवेति बोद्धव्यम् । युक्तञ्चैतत् । यथा
निरंशस्यास्य स्फोटस्य पूर्वापरभाव उपाधिकृतो न स्वतो नित्यत्वादिति । –वाक्यप॰, टी॰ २ । २०,
२१ ।

तिः सङ्घातवर्त्तिनी वाक्यम् इत्यपि नोत्सृष्टम्, निरा8287

तुलना–निराकाङ्क्षपरस्परापेक्षपदसघातवर्तिन्या सदृशपरिणामलक्षणाया जातेर्वाक्य
त्वघटनात् । –अष्टसह॰ पृ॰ २८५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४६० ।

काङ्क्षाऽन्योन्या
[p. 741 ] पेक्षपदसङ्घातवर्तिन्याः सदृशपरिणामलक्षणायाः कथञ्चि8288

संघातात् ।

त्ततोऽभिन्नायाः जातेर्वाक्यत्व
घटनात्, अन्यथा सङ्घातवाक्यपक्षोक्ताऽशेषदोषानुषङ्गः ।

एकोऽन⁸²⁸⁹

स्फोटश्च द्विविध–बाह्य आभ्यन्तरश्चेति । बाह्योऽपि जातिव्यक्तिभेदेन
द्विविध । तत्र जातिलक्षणस्य जाति सघातवर्तिनीति, व्यक्तिलक्षणस्यैकोऽनवयव शब्द इति । आभ्य
न्तरस्य तु बुद्ध्यनुसहृतिरित्यनेनोद्देश । –वाक्यप॰ टी॰ २ । २ । टीकाकारश्चामुमेव पक्ष सूत्रकारा
भिप्रायसमाश्रयणेन युक्तियुक्त मन्यमानो बहीरूप आन्तरो वा निर्विभागः शब्दार्थमयो बोधस्वभावः शब्दः
स्फोटलक्षण एव वाक्यमिति क्रमेण व्याजिहीर्षु चित्रज्ञानचित्ररूपदृष्टान्तप्रदर्शन पूर्वमुपक्रमते । तत्र चित्र
बुद्धिदृष्टान्तप्रदर्शनार्थमह–यथैक एव सर्वार्थप्रत्यय प्रविभज्यते । दृश्यभेदानुकारेण वाक्यार्थानुगमस्तथा ॥
चित्रम्यैकस्वरूपस्य यथा भेदनिदर्शनै । नीलादिभि समाख्यान क्रियते भिन्नलक्षणै ॥ तथैवैकस्य वाक्यस्य
निराकाङ्क्षस्य सर्वतः । शब्दान्तरै समाख्यान साकाङ्क्षैरनुगम्यते ॥ शब्दस्य न विभागोऽस्ति कुतोऽ
र्थस्य भविष्यति । विभागै प्रक्रियाभेदमविद्वान् प्रतिपद्यते ॥ –वाक्यप॰ २ । ७-९, १३ । नित्यत्वे समुदा
याना जातेर्वा परिकल्पने । एकस्यैवार्थतामाहु वाक्यस्याव्यभिचारिणीम् ॥ –वाक्यप॰ २५७ ।

वयवः शब्दो वाक्यम् इत्यपि मनोरथमात्रम्, तस्य अ⁸²⁹⁰

श्रोत्रबुद्धौ तदप्रतिभासनात् तत्प्रतिबद्धलिंगाभावात् –अष्टसह॰ पृ॰ २८५ ।

प्रमाणकत्वात् ।
तदप्रमाणकत्वञ्च शब्दस्फोटग्राहकप्रमाणानां निषेत्स्यमानत्वात् सुप्रसिद्धम् ।

क्र⁸²⁹¹

क्रमपक्ष व्याख्यातु
माह–सन्त एव विशेषा ये पदार्थेषु व्यवस्थिता । ते क्रमादनुगम्यते न वाक्यमभिधायकम् ॥ क्रमव्यतिरे
केण न शब्दात्मकं न वाक्यमभिधायकमस्तीत्युच्यते । शब्दाना क्रममात्रे च नान्य शब्दोऽस्ति वाचकः । क्रमो
हि धर्म कालस्य तेन वाक्यं न विद्यते ॥ वर्णाना च पदानाञ्च क्रममात्रनिवेशिनी । पदाख्या वाक्यसज्ञा च
शब्दत्व नेष्यते तयो ॥ अनर्थकान्युपायत्वात्पदार्थेनार्थबन्ति वा । क्रमेणोच्चारितान्याहुर्वावयार्थं भिन्नलक्ष
णम् ॥ –वाक्यप॰ २ । ५०-५२, ५६ ।

मो वाक्यम् इत्येतत्तु8292

तुलना–वार्य पदक्रमो वाक्य यथा वर्णक्रम पदम् । –मी॰
श्लो॰ वाक्या॰ श्लो॰ ५३ । वर्णमात्रक्रमस्य वाक्यत्वप्रसङ्गात् पदरूपतामापन्नाना वर्णविशेषाणा क्रमो
वाक्यमिति चेत्, स यदि परस्परापेक्षाणा निराकाङ्क्षस्तदा समुदाय एव, क्रमभुवा कालप्रत्यासत्तेरेव
समुदायत्वात्, सहभुवामेव देशप्रत्यासत्ते समुदायत्वव्यवस्थिते । अथ साकाङ्क्ष; तदा न वाक्यमर्धवा
क्यवत् । परस्परनिरपेक्षाणा तु क्रमस्य वाक्यत्वेऽतिप्रसङ्ग एव । –अष्टसह॰ पृ॰ २८५ । प्रमेयक॰ पृ॰
४६० । स्या॰ र॰ पृ॰ ६४४ ।

सङ्घातवाक्यपक्षान्नातिशेते इति तद्दोषेणैव दु8293

तद्दुष्टं श्र॰, ब॰ ।

ष्टं द्रष्टव्यम् ।

बुद्धि8294

इदानीमन्तरे वाऽनवयव बोधस्वभाव शब्दार्थमयं निर्विभाग
शब्दतत्त्वमिति यद्गीत तदेव नादैर्वहि प्रकाशित वाक्यमाहुराचार्या इत्यनतर बुद्ध्यनुसहृतिरित्युद्दिष्ट
व्याख्यातुमाह–यदन्त शब्दतत्त्व तु नादैरेक प्रकाशितम् । तदाहुरपरे शब्द तस्य वाक्ये तथैकता ॥
अर्थभागैस्तथा तेषामान्तरोऽर्थः प्रकाश्यते । एकस्यैवात्मनो भेदौ शब्दार्थावपृथक्स्थितौ ॥ प्रकाशकप्र
काश्यत्व कार्यकारणरूपता । अन्तर्मात्रात्मनस्तस्य शब्दतत्त्वस्य सर्वदा ॥ –वाक्यप॰ २ । ३०-३२ ।

र्वाक्यम् इत्य⁸²⁹⁵

तुलना–बुद्ध्या न चोपसहर्तु क्रमो निष्कृष्य शक्यते । पदान्येव हि तद्वन्ति वर्तन्ते श्रोत्रबुद्धिवत् ।
तावत्स्वेव पदेष्वन्य क्रमोऽन्यश्च प्रतीयते । तत्र यावत्क्रम भेदो वाक्यार्थस्य प्रसज्यते । किञ्च,
वर्णक्रमस्य पदत्व युज्येतापि, स ह्यर्थप्रतीत्यौपयिक क्रमान्तरे अर्थप्रतीत्यभावात् । पदक्रमस्य तु वाक्या
र्थप्रत्ययानौपयिकस्य कथं वाक्यत्वम् ? औपयिकत्वे वा क्रमभेदे वाक्यार्थभेद स्यादित्याह तावत्सु इति ।
–मी॰ श्लो॰ न्यायर॰ वाक्या॰ श्लो॰ ५३-५५ । बुद्धिर्वाक्यमित्यत्रापि भाववाक्य द्रव्यवाक्य वा ?
–अष्टसह॰ पृ॰ २८५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४६० ।

त्रापि भाववाक्यम्, द्रव्यवाक्यं वा सा स्यात् ? प्रथमकल्पनायां
[p. 742 ] सिद्धसाध्यता, पूर्वपूर्ववर्णज्ञानाहितसंस्कारस्यात्मनो वाक्यार्थग्रहणपरिणतस्य अन्त्यवर्ण
श्रवणानन्तरं वाक्यार्थावबोधहेतोर्बुद्ध्यात्मनो भाववाक्यस्य अस्माभिरपीष्टत्वात् । द्रव्य
वाक्यरूपतां तु बुद्धेः कः सुधीः श्रद्द⁸²⁹⁶

–धीति विरो– ब॰ ।

धीत प्रतीतिविरोधात् ?

एतेन अ⁸²⁹⁷

सहृतसकलक्रमस्यैकस्यादेशप्रदेशत्वेऽप्यन्तरात्माऽन्तर्यामीत्येवमाख्यायमानस्य प्रतिप्रा
णिवृत्ते शब्दतत्त्वस्याक्षरचिह्नादिभिरिवाऽतथाभूतैः क्रमवद्भिर्भागैर्योऽय बुद्धेरनुसहार क्रमश
पूर्वपूर्वभागग्राहिणीभि बुद्धिभिर्जनितो य सस्कारस्त उपन्नस्य स्मरणस्य बलादन्त्यवर्णभागग्रहण
तुल्यकाल स वाक्यमिति । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६४६ ।

नुसंहृतिर्वाक्यम् इत्यपि चिन्तितम्, य⁸²⁹⁸

तुलना–भाववाक्यस्य यथोक्तपदानु
सहृतिरूपस्य चेतसि परिस्फुरतोऽभीष्टत्वात् । –अष्टसह॰ पृ॰ २८५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४६० ।

थोक्तपदानुसंहृतिरूपस्य 8299

चैतस्य परि– श्र॰ ।

चेतसि
परिस्फुरतो भाववाक्यस्य परामर्शात्मनोऽभीष्टत्वात् ।

आ⁸³⁰⁰

नियत साधने साध्य क्रिया नियतसाधना । स सन्निधानमात्रेण नियम सन् प्रकाशते ॥–साधन
साध्यञ्च परस्पर नियतमेव, केवलमाकाङ्क्षादिवशादितरपदार्थसन्निधाने सति नियमः सन्नेव प्रकाशते
इत्याक्षिप्तपदान्तराणि पदान्येव वाक्यम्, पदार्थाश्च वाक्यार्थ इति अव्यतिरिक्त संघातपक्षोऽयम् ।
गुणभावेन साकाङ्क्ष तत्र नाम प्रवर्तते । साध्यत्वेन निमित्तानि कियापदमपेक्षते ॥ –वाक्यप॰ २ । ४८
४९ ।

द्यं पदमन्त्यमन्यद्वा पदान्तरापेक्षं वाक्यम् इ⁸³⁰¹

तुलना–एवमाद्यन्तसर्वेषा पृथक् सघातकल्पने । अन्योऽन्यानुग्रहाभावात् पदाना नास्ति
वाक्यता ॥ आद्य यदि पद सर्वै सस्क्रियेत विशेषत । ततस्तदेव वाक्य स्यादन्यश्च द्योतको गुण ॥ एव
मन्त्येषु सर्वेषु पृथग्भूतेष्वस्थितम् । स्वतन्त्रेषु हि वाक्यत्व कथञ्चिन्नोपलक्षितम् ॥ –मी॰ श्लो॰ वाक्या॰
श्लो॰ ४९-५१ । इत्यपि नाकलङ्कोक्तवाक्याद् भिद्यते, तथा परस्परापेक्षपदसमुदायस्य निराका
ङ्क्षस्य वाक्यत्वसिद्धे । –अष्टसह॰ पृ॰ ३८५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४६० । स्या॰ र॰ पृ॰ ६४६ ।

त्यपि नोक्तवाक्याद् भिद्यते,
परस्परापेक्षपदसमुदायस्य निराकाङ्क्षस्य वाक्यत्वप्रसिद्धेः, अन्यथा प⁸³⁰²

पदवार्त्ता– श्र॰ ।

दस्य वार्त्ताप्युच्छि8303

–द्यते आ॰ ।

द्येत ।

8304

मीमासका । नानपेक्ष्य पदार्थान् पार्थगर्थ्येन वाक्यमर्थान्तरप्रसिद्धम् । कुत ? प्रमाणाभावात् ।
न च किंचन प्रमाणमस्ति येन प्रमिमीमहे । न ह्यनपेक्षितपदार्थस्य वाक्यान्त्यवर्णस्य पूर्ववर्णजनितसस्का
ररहितस्य शक्तिरस्ति पदार्थेभ्योर्थान्तरे वर्तितुमिति । पदानि हि स्व स्व पदार्थमभिधाय निवृत्तव्या
पाराणि । अथेदानी पदार्था अवगता सन्त वाक्यार्थं गमयन्ति । कथम् ? यत्र हि शुक्ल इति वा कृष्ण
इति गुण प्रतीतो भवति, भवति खल्वसावल गुणवति प्रत्ययमाधातुम् । तेन गुणवति प्रत्ययमिच्छन्त
केवल गुणवचनमुच्चारयन्ति । सम्पत्स्यत एषा यथा सकल्पितोऽभिप्राय, भवष्यति विशिष्टार्थसप्रत्ययः ।
विशिष्टार्थसप्रत्ययश्च वाक्यार्थ । –शाबरभा॰ १ । १ । २५ । साक्षाद्यद्यपि कुर्वन्ति पदार्थप्रतिपादनम् ।
वर्णास्तथापि नैतस्मिन् पर्यवस्यन्ति निष्फले ॥ वाक्यार्थमितये तेषा प्रवृत्तौ नान्तरीयकम् । पाके
ज्वालेव काष्ठाना पदार्थप्रतिपादनम् ॥ –मी॰ श्लो॰ वाक्या॰ श्लो॰ ३४२–४३ । तस्मात्पदाभिहितैः
पदार्थै लक्षणया वाक्यार्थ प्रतिपाद्यते । –शास्त्रदी॰ पृ॰ ६०४ । तस्मान्न वाक्य न पदानि साक्षात्
वाक्यार्थबुद्धिं जनयन्ति किन्तु । पदस्वरूपाभिहितै पदार्थै सल्लक्ष्यतेऽसाविति सिद्धमेतत् ॥ –
न्याय॰ मा॰ पृ॰ १०२ ।

येऽपि मन्यन्ते–पदान्येव पदार्थप्रतिपादनपूर्वकं वाक्यार्थावबोधं विदधानानि
वाक्यव्यपदेशं प्रतिपद्यन्ते–
[p. 743 ]

प⁸³⁰⁵

सिद्धान्तमाह–अत्राभिधीयते यद्यप्यस्ति मूलान्तरं न न । पदार्थाना तु मूलत्व दृष्ट
तद्भावभावत । सत्य न वाचक वाक्यं वाक्यार्थस्योपपद्यते ॥ यद्यपि प्रत्येक पद संहतानि वा साक्षान्न
मूल तथा जाति सम्बन्धज्ञानं सावयवनिरवयवाक्यानि तथापि पदार्था पदै प्रत्यायिताः प्रत्यासत्त्यपेक्षया
योग्यत्वसनाथा मूलं भविष्यन्ति, तद्भावे वाक्यार्थप्रत्ययस्य भावादिति । –मी॰ श्लो॰ न्यायर॰ वाक्या॰
श्लो॰ ११०–११ । उद्धृतोऽयम् –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ७४३ । तद्भावनावतः –प्रमेयक॰ पृ॰ ४६१ ।

दार्थानां तु मूलत्वमिष्टं त⁸³⁰⁶

तद्भावतः श्र॰ ।

द्भावभावतः । मी॰ श्लो॰ वाक्या॰ श्लो॰ १११

पदार्थपूर्वकस्तस्माद् वाक्यार्थोऽयमवस्थितः । मी॰ श्लो॰ वाक्या॰ श्लो॰ ३३६

इत्यभिधानात्; तैरपि विवक्षितपदानामन्योन्यापेक्षाणां पदान्तरानाकाङ्क्षाणां वाक्यार्थ
प्रतिपत्तिहेतुत्वमुच्यते, तद्विपरीतानां वा ? तत्र उत्तरपक्षे अ⁸³⁰⁷

अन्योन्यानपेक्षत्वे पदत्वमेव स्यान्न वाक्यत्वम्, पदान्तराकाङ्क्षत्वे वाक्याऽपरिसमाप्तिः ।

तिप्रसङ्गः । प्रथमपक्षे तु
अ⁸³⁰⁸

तेप्यन्धसर्पबिलप्रवेश –प्रमेयक॰ पृ॰ ४६१ ।

न्धसर्पबिलप्रवेशन्यायेन अस्मदुक्तवाक्यलक्षणानुसरणमेव ।

किञ्च, वा8309

तुलना–यद्यसौ पदार्थादभिन्न तदा पदार्थ एव
स्यान्न वाक्यार्थ तथा च कुत पदार्थगम्यता ? अथ क्रियाकारकससर्गरूप पदार्थादर्थान्तरं वाक्यार्थ,
नन्वसावपि यद्यनित्य तदा कारकसपाद्य, पदार्थसपाद्यो वा ? –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ७४२ ।

क्यार्थः पदार्थादन्यः, अनन्यो वा ? यदि अनन्यः, तदा पदार्थ एवासौ
न वाक्यार्थः । तत्रैव वाक्यार्थः इति नामकरणे स्व⁸³¹⁰

स्वकम्बलस्य कूर्दालिकेति नामान्तरकरणमात्र स्यात् । –अष्टसह॰ पृ॰ ९ ।

कम्बलस्य कूर्दालिका इति नामकृतं
स्यात् । अथान्योऽसौ क्रियाकारकसंसर्गरूपः; ननु तथाभूतोऽसौ किं नित्यः, अनित्यो
वा ? यद्यनित्यः, किं विवक्षितपदार्थैर्जन्यते, पदार्थान्तरैर्वा ? पदार्थान्तरोत्पाद्यत्वे स्वसि
द्धान्तविरोधः । विव⁸³¹¹

पदार्थोत्पाद्यत्वेऽ
पि य एव पदार्थास्तस्योत्पादकास्त एव यदि ज्ञापकाः, तदा पूर्वं कि ज्ञापका उत उत्पादका इति वक्त
व्यम् । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ७४२ ।

क्षितपदार्थोत्पाद्यत्वे त एव उत्पादकाः त एव ज्ञापकाः स्युः,
तत्र च किं पूर्व ज्ञापयन्ति पश्चादुत्पादयन्ति, किं वा पूर्वमुत्पादयन्ति तदनु ज्ञापयन्ति ?
प्रथमकल्पनायाम् असति वाक्यार्थे मेये क्व⁸³¹²

कृते श्र॰ ।

ते8313

विवक्षितपदार्था ।

ज्ञानमुत्पादयेयुः ? उत्पादयतां वा, तेषां
न तज्ज्ञानं प्रमाणम् अविद्यमानविषयत्वात् केशोण्डुकादिज्ञानवत् । अथ असन्त
मपि 8314

क्रियाकारकससर्गम् । भावनैव
हि वाक्यार्थ सर्वत्राख्यातवतया । अनेकगुणजात्यादिकारकार्थानुरञ्जिता । पदार्थाहितसस्कारचित्रपिण्ड
प्रसूतया । पदार्थपदबुद्धीना संसर्गस्तदपेक्षया ॥ –मी॰ श्लो॰ वाक्य॰ श्लो॰ ३३०–३३ ।

तं कर्त्तव्यतया ते प्रतिपादयन्ति तेनायमदोषः; ननु 8315

–किरूपेयं ब॰, श्र॰ ।

किंस्वरूपेयं तत्कर्त्तव्यता
नाम⁸³¹⁶

कर्तव्यतया ते तं ज्ञापयन्तीति चेन्न; तस्यामपि भावाभावोभयानुभयविकल्पानतिक्रमात् । –सन्मति॰
टी॰ पृ॰ ७४२ ।

–भावरूपा, अभावरूपा, उभयरूपा, अनुभयरूपा व ? यदि भावरूपा, त⁸³¹⁷

आद्यविकल्पे तत्कर्तव्यताया भावस्वभावतया विद्यमानवाक्यार्थविषया चोदना
स्यात्, तथा च विद्यनोपलम्भनत्व-सत्सम्प्रयोगजत्वोपपत्तेः अध्यक्षवन्न भावना अर्थविषया स्यात् । –
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ७४२ ।

दा8318

तदा विद्यमानार्थ– श्र॰,
तथा विद्यमानार्थ– ब॰ ।

विद्य
[p. 744 ] मानरूपार्थगोचरा चोदना प्राप्ता । न च त⁸³¹⁹

विद्यमानार्थे ।

त्रास्याः8320

चोदनायाः ।

प्रामाण्यमिष्टम्; अ⁸³²¹

विद्यमानोपलम्भनत्वेन सत्सम्प्रयोगजत्वापत्त्या
प्रत्यक्षत्वमेव स्यात् ।

निष्टसिद्धि
प्रसङ्गात् । विद्यमानस्य कर्त्तव्यता च स्ववचनविरुद्धा । अभावरूपतायामपि ए⁸³²²

अभावस्य तुच्छतया कर्तुमदाक्तेः अतुच्छत्वेऽपि स्वेन रूपेण विद्यमानत्वात्
कर्तव्यताऽसंभवात् । नचाभावविषयं चोदनायाः परैः प्रामाण्यमभ्युपगम्यते, अभावप्रमाणविषयत्वाच्च
अभावस्य, तद्विषयत्वे चोदनाया अनुवादकत्वात् अप्रामाण्यप्रसङ्गश्च । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ७४२ ।

तदेव
दूषणम्, अस्या8323

अभावस्यापि ।

पि स्वरूपेणाविद्यमानत्वात् । त⁸³²⁴

अविद्यमानस्य ।

द्रूपस्य खरविषाणवत् कर्त्तव्यताविरोधात् ।
अभावे चोदनायाः प्रामाण्यानभ्युपगमाच्च । उभयरूपतापि अनेनैव प्रत्युक्ता । अनुभ
यरूपतायां तु चोदनायां निर्विषयत्वादप्रामाण्यमेव स्यात् । न च अनुभयरूपता एकस्यै
कदोपपन्ना; विधिप्रतिपेधधर्मयोरेकतरप्रतिषेधे अन्यतरविधेरवश्यंभावित्वात् । अथ पूर्व
मुत्पादयन्ति तदनु ज्ञापयन्ति; त⁸³²⁵

विद्यमानार्थविषयत्वेन चोदनायाः प्रत्यक्षाद्यबगतार्थगोचर
त्वात् अप्रामाण्यप्रसक्तेः । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ७४२ ।

र्हि विद्यमानविषयत्वात् तत्रास्याः प्रामाण्यानुपपत्तिः ।
एतेन नित्य⁸³²⁶

अथ नित्यो वाक्यार्थः पदार्थैः प्रतिपाद्यते;
नन्वेवं विद्यमानार्थगोचरत्वं चोदनायाः स्यात्, तथा च त्रिकालशून्यकार्यरूपार्थविषयविज्ञानोत्पादिका
चोदनेत्यभ्युपगमव्याघातः । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ७४२ ।

वाक्यार्थपक्षः प्रत्युक्तः; विद्यमानार्थविषयतया अ⁸³²⁷

प्रत्यक्षाद्यन्तर्गतत्वात् अपूर्वार्थबोधकत्वा
भावतः प्रामाण्यानुपपत्तिरिति भावः ।

प्रामाण्यानुषङ्गाविशेषात् ।

किञ्च, प्रसिद्धे पदे वाक्ये वा पदार्थैवाक्यार्थाभिव्यक्तिर्वक्तुं युक्ता, नच तत्
प्रसिद्धम् । तद्धि वर्णेम्यो भिन्नम्, अभिन्नं वा स्यात् ? यद्यभिन्नम्; तदा वर्णा एव,
पदवाक्यद्वयमेव वा । भेदेऽपि त⁸³²⁸

पदम् ।

द् दृश्यम्, अदृश्यं वा ? अदृश्यत्वे ततोऽर्थप्रतीतिर्न
स्यात् । अ⁸³²⁹

अतान्यातान् ज्ञापका– आ॰, अज्ञावापका– श्र॰ ।

ज्ञाताज्ञा ताज्ज्ञा पकाद⁸³³⁰

–दर्थे प्र– ब॰ ।

र्थप्रतीता8331

–तावप्यतिप्र– ब॰, श्र॰ ।

वतिप्रस⁸³³²

अज्ञातपदस्य सुप्तमूर्च्छितादेश्चार्थप्रतीतिः
स्यात् ।

ङ्गात्, प्र⁸³³³

अज्ञातज्ञापकादर्थप्रतीतौ हि सत्यामपि एकपदार्थप्रतीतौ अन्यस्मादज्ञातपदात् पुनरर्थ
प्रतीतिप्रसङ्ग इति प्रतीत्यनुपरमः ।

तीत्यनुपरमानुपङ्गाच्च ।
नापि दृश्यम्; वर्णव्यतिरिक्तस्य त⁸³³⁴

पदस्य ।

स्यानुपलम्भात् । नहि देवदत्तादिवर्णेषु तद्व्यतिरिक्तं
निरंशमेकं प⁸³³⁵

पदवाक्यं श्र॰ ।

दं वाक्यं 8336

चोपलंभा– ब॰, वोपलंभा– श्र॰ ।

वोपलभामहे ।

किञ्च, तत् पदं वाक्यं वा स्वातन्त्र्येण प्रतीय⁸³³⁷

–तीयेत ब॰ ।

ते, वर्णद्वारेण वा ? न तावत् स्वातन्त्र्येण;
वर्णाऽश्राविणोऽपि पदवाक्यप्रतीतिप्रसङ्गात् । वर्णद्वारेणापि सावयवस्यास्य⁸³³⁸

पदस्य वाक्यस्य वा ।

प्रतीतिः
स्यात्, निरवयवस्य वा ? सावयवत्वे प्रागुक्तमेव पदवाक्यलक्षणमङ्गीकृतं स्यात्, अन्यो
न्यापेक्षाणां वर्ण-पदान्तरानपेक्षणां कालप्रत्यासत्तिलक्षणस्य समूहस्यैव सावयवपद
वाक्यरूपतोपपत्तेः । अथ निरवयवम्; तत्किं समस्तेम्यो वर्णपदेभ्यः प्रतीयते, व्यस्ते
भ्यो वा ? न तावत्समस्तेभ्यः, उच्चरितप्रध्वंसिनां 8339

वर्णानाम् ।

तेषां सामस्त्यासंभवात् । नापि
व्यस्तेभ्यः; प्रथमवर्णपदश्रवणकालेपि सकलपदवाक्यप्रतीतिप्रसङ्गतः शेषवर्णपदोच्चा
[p. 745 ] रणवैयर्थ्यप्रसक्तेः । अथ सकलवर्णसंकारवत्या अ⁸³⁴⁰

अन्त्यबुद्ध्या आ॰ ।

न्त्यवर्णबुद्ध्या वाक्यावधारणमिष्यते;
नन्वसौ बुद्धिः किं स्मरणम्, उत अध्यक्षम् ? न तावत् स्मरणम्; अ⁸³⁴¹

पूर्ववर्णबुद्ध्यगृहीतस्य अन्त्यवर्णस्य ग्राहकत्वान्नास्य स्मृतिरूपता, पूर्वानुभवानुसारित्वा
त्स्मृते ।

गृहीताऽन्त्यव
र्णग्राहकत्वात् । नापि प्रत्यक्षम्; अविद्यमानपूर्ववर्णविषयत्वात्8342

प्रत्यक्षस्य च विद्यमानार्थग्राहकत्वात् ।

। अथ पूर्ववर्णस्मरण
अन्त्यवर्णग्रह⁸³⁴³

प्रत्यक्ष ।

णाभ्यामेकं विकल्पज्ञानं जन्यते, तेना8344

विकल्पज्ञानेन ।

वधारणम्; नन्वेतत् प्रमाणम्, न वा ?
प्रमाणञ्चेत्; किं प्रत्यक्षाद्यन्यत⁸³⁴⁵

–तमं प्र– ब॰ ।

मत्, प्रमाणान्तरं वा ? न तावत् तदन्तरम्; प्रमाणसंख्या
व्याघातप्रसङ्गात् । नापि प्रत्यक्षाद्यन्यत⁸³⁴⁶

–तमं तत्र ब॰ ।

मत्, तत्र⁸³⁴⁷

प्रत्यक्षस्मरणजनितविकल्पज्ञाने प्रत्यभिज्ञानरूपे ।

तद⁸³⁴⁸

प्रत्यक्षाद्यन्यतरूपताया ।

न्यतमरूपतायाः प्रत्यभिज्ञान
विचारावसरे प्रतिव्यूढत्वात्8349

पृ॰ ४१६ ।

। अथ कल्पनाज्ञानमेवेदं8350

–वेदमप्र– श्र॰ ।

न प्रमाणम्; कथमतस्तत्त्व
सिद्धिः अतिप्रसङ्गात् ? वाक्यस्य वा काल्पनिकत्वानुषङ्गाद् वास्तवत्वानुपपत्तिः । ततो
यथोक्तलक्षणमेव पदं वाक्यं वा अभ्युपगन्तव्यम् तस्यैव प्रसाधितप्रामाण्ये प्रत्यभि8351

पूर्ववर्णस्मरण-अन्त्यवर्णप्रत्यक्षजनिते ।

ज्ञाने
प्रतिभासनादिति ।

स्फोट एवार्थप्रतिपादको न तु वर्णा इति वैयाकरणादीना पूर्वपक्षः–

ननु वर्णपदवाक्यानामर्थप्रतिपादकत्वाभावा8352

–वाल्लक्ष– ब॰ ।

त् तल्लक्षणप्रणयनमनुपपन्नम्; स्फो8353

पद पुनर्नादानुसहारबुद्धिनिर्ग्राह्यमिति, वर्णा
एकसमयासभवित्वात्परस्परनिरनुग्रहात्मान ते पदमसस्पृश्यानवस्थाप्य आविर्भूतास्तिरोभूताश्चेति
प्रत्येकमपदस्वरूपा उच्यन्ते । वर्ण पुनरकैक पदात्मा सर्वाभिधानशक्तिप्रचित सहकारिवर्णान्त
रप्रतियोगित्वाद् वैश्वरूप्यमिवापन्न पूर्वश्चोत्तरेण उत्तरश्च पूर्वेण विशेषेऽवस्थापित इत्येव बहवो
वर्णा क्रमानुरोधिनोऽर्थसङ्केतेनावच्छिन्ना इयन्त एते सर्वाभिधानशक्तिपरिवृत्ता गकारौगारविसर्जनीया
सास्नादिमन्तमर्थं द्योतयन्तीति, तदेतेषामर्थसङ्केतेनावच्छिन्नानामुपसहृतध्वनिक्रमाणा य एको बुद्धिनि
र्भासः तत्पद वाचक वाच्यस्य सकेत्यते । तदेक पदमेकबुद्धिविषय एकप्रयत्नाक्षिप्तमभागमक्रममवर्णं
बौद्धमन्त्यवर्णप्रत्ययव्यापारोपस्थापित परत्र प्रतिपिपादयिषया वर्णैरेवाभिधीयमानै श्रूयमाणैश्च श्रोतृभि
रनादिवाग्व्यवहारवासनानुविद्धया लोकबुद्ध्या सिद्धवत्सप्रतिपत्त्या प्रतीयते । –योगभा॰ ३ । १७ ।
तत्त्ववै॰, भास्वती, योगवा॰ ३ । १७ । नानेकावयव वाक्य पद वा स्फोटवादिनाम् । निरस्तभेद पदत
त्त्वमेतत् । –स्फोटसि॰ का॰ २९, ३६ । एकाकारधिया तावद्वर्णेभ्योऽभ्यधिक पदम् । –स्फोट॰ भा॰
पृ॰ १ । गौरित्यादिषु विज्ञानमेक पदमिति स्फुटम् । –स्फोट॰ न्या॰ पृ॰ १ । तत्त्वतस्तु वाक्यमे
वाखण्डमयूराण्डकललवदविभाग भिन्नार्थप्रतीतिहेतुभूत स्फोटाख्यमभ्युपगन्तव्यम् । –स्फोटप्र॰ । इत्यन
वयव प्रत्यस्तमितवर्णपदविभागो वाक्यस्फोट एव श्रेयान् । –स्फोटतत्त्वम् । तस्मादेकवर्णात्मकोऽखण्ड
वाक्यस्फोटो वाचक इति सिद्धम् । –स्फोटच॰ । वर्णातिरिक्तो वर्णाभिव्यङ्ग्योऽर्थप्रत्यायको नित्य
शब्द स्फोट इति तद्विदो वदन्ति । अत एव स्फुट्यते व्यज्यते वर्णैरिति स्फोटो वर्णाभिव्यङ्ग्य, स्फुटति[p. n746 ]
स्फुटीभवत्यस्मादर्थ इति स्फोटोऽर्थप्रत्यायक इति स्फोटशब्दार्थमुभयथा निराहु । –सर्वद॰ पृ॰ ३०० ।
वाक्यस्फोटोऽतिनिष्कर्षे तिष्ठतीति मतस्थिति । यद्यपि वर्णस्फोट पदस्फोट वाक्यस्फोट अखण्ड
पदवाक्यस्फोटौ वर्णपदवाक्यभेदेन त्रयो जातिस्फोटाः इत्यष्टौ पक्षा सिद्धान्तसिद्धा इति वाक्यग्रहणम
नर्थक दुरर्थकञ्च, तथापि वाक्यस्फोटातिरिक्तानामन्येपामप्यवास्तत्वबोधनाय तदुपादनमत एवाह–
अतिनिष्कर्ष इति । –वैयाकरणभू॰ पृ॰ २९४ । परमलधु॰ पृ॰ २ । तादृशमध्यमानादव्यङ्ग्य
शब्द स्फोटात्मको ब्रह्मरूप नित्यश्च । –परमलघु॰ पृ॰ २८ ।

ट
एव हि अर्थप्रतिपादको न वर्णाः । 8354

प्रत्येकमप्रत्यायकत्वात्
साहित्याभावात् नियतक्रमवर्तिनामयौगपद्येन सम्भूयकारित्वानुपपत्ते, नानावक्तृप्रयुक्तेभ्यश्च प्रत्यया
दर्शनात् क्रमविपर्यये यौगपद्ये च । तस्माद् वर्णव्यतिरेकी वर्णेभ्योऽसम्भवन्नर्थप्रत्यय स्वनिमित्तमुपकल्प
यति । –स्फोटसि॰ पृ॰ २८ । ते खल्वमी वर्णा प्रत्येक वाच्यविषया धियमादधीरन् नागदन्तका
इव शिक्यावलम्बनम्, सहता वा ग्रावाण इव पिठरधारणम् ? न तावत्प्रथम कल्प, एकस्मादर्थप्रतीते
रनुत्पत्ते उत्पत्तौ वा द्वितीयादीनामनुच्चारणप्रसङ्ग । वर्णाना तु यौगपद्याभावोऽत परस्परमनुग्रा
ह्यानुग्राहकत्वायोगात् सभूयापि नार्थधियमादधते । –योगभा॰ तत्त्ववै॰ १ । १७ । वर्णाना प्रत्येक
वाचकत्वे द्वितीयादिवर्णोच्चारणानर्थक्यप्रसङ्गात् । आनर्थक्ये तु प्रत्येकमुत्पत्तिपक्षे यौगपद्येनोत्पत्त्य
भावात् । अभिव्यक्तिपक्षे तु क्रमेणौवाभिव्यक्त्या समुदायाभावात् एकस्मृत्युपारूढाना वाचकत्वे सरो
रस इत्यादौ अर्थप्रतिपत्त्यविशेषप्रसङ्गात् तद्व्यतिरिक्त स्फोटो नादाभिव्यङ्ग्यो वाचक । –महाभा॰
प्र॰ पृ॰ १६ । तत्र तावद् गकारादेरेकैकस्मान्न वाच्यधी । उदेति यदि चेदस्ति प्रथमेनैव गादिना ॥
वर्णेनोच्चरितेनेह गवाद्यर्थाभिधानत । उच्चारण द्वितीयादिवर्णाना स्यान्निरर्थकम् ॥ तदुच्चारण
सामर्थ्यं नैकैकस्मात्ततोऽर्थधी । समुदायोऽपि वर्णेषु क्रमज्ञातेष्वसम्भवी । नानावक्तृप्रयुक्तेभ्यो नच सा
दृश्यतेऽर्थधी । यौगपद्येऽपि वर्णेभ्यो नापि क्रमविपर्यये । –स्फोट॰ न्या॰ पृ॰ २ । सर्वद॰ पृ॰ २९९ ।

ते हि समस्ताः, व्यस्ता वा
तत्प्रतिपादकाः स्युः ? यदि व्यस्ताः, तदा एकेनापि वर्णेन गवाद्यर्थ
प्रतिपत्तेः उत्पादितत्वात् द्वितीयादिवर्णोच्चारणानर्थक्यम् । अथ
समस्ताः; तन्न, क्रमोत्पन्नप्रध्वंसिनां तेषां सामस्त्यासंभवात् । न च
[p. 746 ] युगषदुत्पन्नानां तेषां समुदायकल्पना युक्ता; एकपुरुषापेक्षया युगपत्तदुत्पत्तेरेवाऽसंभवात्,
प्रतिनियतस्थानकरणप्रयत्नप्रभवत्वात्तेपा8355

वर्णानाम् ।

म् । न च विभिन्नपुरुषप्रयुक्तगकारौकारविसर्जनी
यानां समुदायेऽपि अर्थप्रतिपादकत्वं प्रतीयते, प्रतिनियतवर्णक्रमप्रतिपत्त्युत्तरकालभा
वित्वेन शा8356

शब्दप्रति– ब॰ ।

ब्दप्रतिपत्तेः प्रतिभासनात् ।

न च अन्त्यो वर्णः पूर्ववर्णानुगृहीतो वर्णानां क्रमोत्पादे सति अर्थप्रतिपादक,
पूर्ववर्णानाम् अन्त्यवर्णं प्रति अनुग्राहकत्वानुपपत्तेः । त⁸³⁵⁷

अनुग्राहकत्वम् ।

द्धि अन्त्यवर्ण प्रति जनकत्वं तेषां8358

पूर्ववर्णानाम् ।

स्यात्, अर्थज्ञानोत्पत्तौ सहकारित्वं वा ? न तावज्जनकत्वम्, वर्णाद् वर्णोत्पत्तेरभावात्
प्रतिनियतस्थानकरणादिसाध्यत्वात्तस्याः8359

वर्णोत्पत्ते ।

, वर्णाभावेऽपि आद्यवर्णोत्पत्तिप्रतीतेश्च । नापि
अर्थज्ञानोत्पत्तौ सहकारित्वं तेषा8360

पूर्ववर्णा
नाम् ।

मन्त्यवर्णानुग्राहकत्वम्; अ⁸³⁶¹

क्व पुनरिय सहायता, यदा न विसर्जनीयसमये वर्णान्तरोपलब्धिरस्ति ? कार्ये खलु व्यापा
रत सहायता, न चासतस्तदानी व्यापृतिरस्ति । स्वकालेऽपि च व्यापारस्तदानीमेव प्रध्वसान्नेदानीन्त
नकार्योपजनननिमित्तम् । –स्फोटसि॰ पृ॰ ३३ । असता पूर्ववर्णाना तदानी व्यापृति कथम् । असता
मपि साहाय्य वर्णाना यदि विद्यते ॥ केवलान्त्यप्रयोगेऽपि भवेदेवाभिधेयधी । –स्फोट॰ न्या॰ पृ॰ ४ ।

सतां सहकारित्वस्यैवासंभ
वात् । यथा च अन्त्यवर्णं प्रति पूर्ववर्णाः सहकारित्वं न प्रतिपद्यन्ते तथा त⁸³⁶²

पूर्ववर्णजनितज्ञानानि ।

ज्जनित
[p. 747 ] संवेदनान्यपि तत्प्र⁸³⁶³

पूर्ववर्णजनितसंवेदनप्रभवसंस्काराः । अर्थधीकृन्न संस्कारो न तच्छक्तिर्न तज्जधीः । न
तस्यापूर्वकल्पस्य कल्पकं जनकं फलम् ॥ –स्फोटसि॰ भा॰ पृ॰ १८ ।

भवसंस्काराश्च; 8364

तेषां तत्का– आ॰ ।

तेषा8365

पूर्ववर्णजनितज्ञानानां
तत्प्रभवसंस्काराणाञ्च ।

मपि त⁸³⁶⁶

अन्त्यवर्णकाले ।

त्कालेऽसत्त्वाऽविशेषात् ।

किञ्च, संवेद⁸³⁶⁷

संस्काराः खलु यद्वस्तुरूपप्रख्याप्रभाविताः ।
विज्ञानहेतवस्तत्र ततोऽर्थे धीर्न कल्प्यते ॥ संस्कारा खलु यद्वस्तूपलम्भसंभावितात्मानः तत्रैव नियतनि
मित्तलब्धप्रतिबोधा धियमाबिर्भावयन्ति नार्थान्तरे । न हि जातु गवावग्रहप्रत्ययप्रभावितः संस्कारोऽश्व
स्मरणमुपकल्पयति । –स्फोटसि॰ पृ॰ ४४ । स्मृतिफलप्रसवानुमितस्तु संस्कारः स्वकारणानुभववि
षयनियतो न विषयान्तरे प्रत्ययमाधातुमुत्सहते, अन्यथा यत्किञ्चिदेवैकमनुभूय सर्वः सर्वं जानीया
दिति । –योगसू॰ तत्त्ववै॰ ३ । १७ । पूर्ववर्णग्रहणजसंस्कारसंहितादन्त्यवर्णात्तदर्थघीरिति चेत्; तदपि
न; वस्त्वन्तरग्रहणजस्य संस्कारस्य वस्त्वन्तरज्ञानजनकत्वादर्शनात् । –स्फोटसि॰ भा॰ पृ॰ १६ ।

नप्रभवसंस्काराः स्वोत्पादकसंवेदनविषये स्मृतिहेतवः न तु अर्था
न्तरे ज्ञानमुत्पादयितुं समर्थाः । न खलु घ⁸³⁶⁸

घटप्रभवः श्र॰ ।

टज्ञानप्रभवः संस्कारः पटे स्मृतिं विदधत्
दृष्टः । न च तत्संस्कारप्रभवस्मृतीनां तत्सहायता युक्ता; ता8369

नचैकस्मृत्युपारोहात् समुदायस्य संभवः । वर्णेषु क्रमबुद्धेषु युगपत्स्मृत्यसंभवात् । संभवेऽपि च तेष्वेव
विपरीतक्रमेष्वपि गकारादिषु विज्ञानं गौरित्येकं प्रसज्यते । –स्फोट॰ न्या॰ पृ॰ १ । अन्यैस्तु सकल
वर्णोपलब्धिनिबन्धननिखिलभावनावीजजन्मा युगपदखिलवर्णरूपपरामर्शी चरमवर्णप्रत्यक्षोपलब्धिसम
नन्तरः स्मरणैकरूपः सङ्गीर्यते; क्रमसमधिगतात्मसु न युगपदनुस्मरणमित्यपि मिथ्या । –स्फोटसि॰ पृ॰
६१ ।

सां युगपदुत्पत्त्यभावात्,
अयुगपदुत्पन्ना8370

–न्नानां वा स्थित्य– श्र॰ ।

नाञ्च अवस्थित्यसंभवात् । न च अखिलसंस्कारप्रभवैका स्मृतिः संभवति;
अ⁸³⁷¹

न च प्रत्येकवर्णानुभवजनितसंस्कारपिण्डलब्धजन्मस्मृतिदर्षणसमारोहिणो वर्णाः समधिगत
सहभावा वाचका इति साम्प्रतम्; क्रमाक्रमविपरीतक्रमानुभूतानां तत्राविशेषेणार्थधीजननप्रसङ्गात् । –
योगसू॰ तत्त्ववै॰ पृ॰ ३२२ । पूर्वोपलब्धिभेदेऽपि भवेदर्थस्य दर्शनम् । एकोपलब्धौ नैतेषां भेदः कश्चन
लक्ष्यते ॥ पूर्वोपलब्धयो हि क्रमविशेषवत्यः परिगृहीताभिमतविपरीतानुपूर्व्या अक्रमाश्चैकवक्तृप्रयुक्त
वर्णविषया विपरीताश्च न पश्चाद् भाविन्यां समस्तवर्णावभासिन्यामुपलब्धावनुविपरिवर्तमानान् वर्णा
त्मनो भिन्दन्ति । –स्फोटसि॰ पृ॰ ६५ । एवं तर्हि सर्वसंस्कारजा सकलवर्णग्राहिण्येका स्मृतिरर्थ
धीहेतुः; तदपि न; क्रमप्रत्यस्तमयेन जराराजेत्यादावर्थाविशेषप्रसङ्गात् । –स्फोटसि॰ भा॰ पृ॰ १८ ।
तुल्यत्वाद् यौगपद्यस्य तदा नार्थधियो भिदा । सरोरसनदीदीनजराराजादिषु स्फुरेत् ॥ –स्फोट॰
न्या॰ पृ॰ १० ।

न्योन्यविरुद्धानेकार्थानु8372

–नुभवसंस्का– ब॰ ।

भवप्रभवसंस्काराणामपि एकस्मृतिजनकत्वप्रसङ्गात् । न⁸³⁷³

न चान्त्यवर्णमात्रस्य पुरःसम्बन्धवेदनम् । अक्षवर्त्मातिवृत्तत्वात् संस्कारस्य न
तद्वतः ॥ विदितसङ्गतयो हि शब्दा यथास्वमर्थान् प्रकाशयन्ति । नचान्त्यवर्णमात्रमर्थसम्बन्धितया प्रति
पद्यन्ते पुरस्तात् । –स्फोटति॰ पृ॰ १०५ ।

च
अन्यवर्णानपेक्ष एव गौः इत्यत्र अन्त्यो वर्णः अर्थप्रतिपादकः; पूर्ववर्णोच्चारणवैय
र्थ्यानुपङ्गात्, घ⁸³⁷⁴

गौरश्व इति वा केवलोच्चारणे वा को विसर्जनी
यस्य भेदः यत्कृतोऽर्थभेदः प्रत्ययभावाभावौ च । –स्फोटसि॰ पृ॰ ३३ ।

टशब्दान्त्यव्यवस्थितस्याप्यस्य⁸³⁷⁵

विसर्जनीयस्य ।

ककुदादिमर्थप्रतिपादकत्वप्रसङ्गाच्च ।
तन्न वर्णाः समस्ता व्यस्ता वा अर्थप्रतिपादकाः संभवन्ति । अस्ति च गवादिशब्दे
भ्योऽर्थप्रतीतिः, अतस्तदन्यथानुपपत्त्या वर्णव्यतिरिक्तः अर्थप्रतीतिहेतुः स्फोटोऽभ्युप
[p. 748 ] गन्तव्यः, प्र⁸³⁷⁶

तत्र प्रत्यक्ष तावत्प्रसिद्धमेव, गौरित्युच्चारणे सत्येकमेवेद पदमित्येकाकारविज्ञानोदयात् ।
न चेदं वर्णमात्रविषय भवितुमर्हति, तेषा भिन्नानामभ्रान्तैकाकारज्ञानविषयत्वायोगात् । न चेद भ्रान्तम्,
भ्रान्तिनिमित्ताभावात् । –स्फोटसि॰ भा॰ पृ॰ १ । प्रत्यक्षज्ञाननियता व्यक्ताव्यक्तावभासिता ।
मानान्तरेषु ग्रहणमथवा नैव हि ग्रह ॥ इन्द्रिय हि व्यक्तावभासिनोऽव्यक्तावभासिनश्च प्रत्ययस्य
हेतु यथा दूराद् ग्रहणे सूक्ष्मार्थनिरूपणायाञ्च । लिङ्गशब्दादयस्तु निश्चितात्मान प्रत्ययमुपजनयन्त्ये
करूप नैव वा तत्र व्यक्ताव्यक्तग्रहणबुद्धिभेद । अर्थश्च शाब्दप्रत्ययावसेय, स्फोटात्मा तु प्रत्यक्षवेदनीय
इति निरवद्यम् । –स्फोटसि॰ पृ॰ १६९ ।

त्यक्षतः तस्यैव अवभासमानत्वात् । विभिन्नतनुषु हि वर्णेषु अभिन्नाकारं
श्रोत्रान्वयव्यतिरेकानुविधाय्यध्यक्षं स्फोटसद्भावमेव अवभासयति । न⁸³⁷⁷

न च समुच्चयज्ञानोपारोहिवर्णनिबन्धनार्थबोधाभि
प्राय शब्दादर्थं प्रतिपद्यामहे इति, नापि शब्दजात्यभिप्रायम् । तथाहि–नेक्षिता जातिशब्दाना समुदाया
नुपातिता । जातिमाचक्षते ते हि व्यक्तिर्वा जातिसङ्गता ॥ न तावदिद शब्दजात्यभिप्रायम् । न
शब्दजातितोऽर्थप्रतीति, गवाश्वादिपदेषु तदविशेषादभिधेयाविशेषप्रसङ्गात् । नापि शब्दव्यक्त्यभि
प्रायम्, तद्भेदात् गोशब्दादित्येकवचनानुपपत्ते । –स्फोटसि॰ पृ॰ ७३ ।

हि तद् वर्णवि
षयम्, वर्णानामन्योन्यव्यावृत्तरूपतया अभिन्नाकारावभासिप्रत्यक्षोत्पादनसामर्थ्यासंभ
वात् । नापि सामान्यविषयम्; गकारौकारविसर्जनीयेषु वर्णत्वव्यतिरेकेण अपरसामा
न्यस्याऽसंभवात् । वर्णत्वस्य च प्रतिनियतककुदादिमदर्थप्रतिपादकत्वानुपपत्तेः । न
चेदं भ्रान्तम्; अबाध्यमानत्वात् । न चाबाध्यमानप्रत्ययगोचरस्यापि स्फोटस्य असत्त्वं
युक्तम्; अवयविद्रव्यादेरपि असत्त्वप्रसङ्गात् ।

नि8378

अनादिनिधन शब्द
ब्रह्मतत्त्व यदक्षरम् । –वाक्यप॰ १ । १ ।

त्यश्चासौ अभ्युपगन्तव्यः । अनित्यत्वे सङ्केतकालानुभूतस्य तदैव ध्वस्त
त्वात् कालान्तरे देशान्तरे च गोशब्दश्रवणात् ककुदादिमदर्थप्रतीतिर्न स्यात् । असङ्के
तिताच्छब्दात् अर्थप्रतीतरेसंभवात् । संभवे वा द्वीपान्तरादागतस्य गोशब्दाद् गवार्थ
प्रतिपत्तिप्रसङ्गात् सङ्केतकरणवैय⁸³⁷⁹

–यर्थ्यञ्च स्यात् श्र॰ ।

र्थ्यं स्यात् । ननु देवदत्त गामभ्याज इत्यादि वाक्य
स्फोट अन्तरालेष्वपि शब्दप्रतिपत्तयः संवेद्यन्ते अतस्तत्रापि ता8380

तावद्वास्फो– श्र॰, तावस्फो– आ॰ ।

वद्दाद्धास्फोटः कल्प
नीयः तथा च स्वमतव्याधातः, तस्याऽखण्डस्यैकस्य तत्र प्रसिद्धेः, इत्यप्यचोद्यम्, अन्त⁸³⁸¹

यत प्रत्येकमपि तेऽविकल स्फोटात्मानमभिव्यञ्ज
यन्ति । न चेतरनादवैयर्थ्यम्, अभिव्यक्तिभेदात् । तथाहि–पूर्वे ध्वनय अनुपजातभावनाविशेषमनसः
प्रतिपत्तु अव्यक्तरूपोपग्राहिणी उत्तरव्यक्तपरिच्छेदोत्पादानुगुणभावनाबीजवापिनी प्रख्या प्रादुर्भाव
यन्ति, पश्चिमस्तु पुरस्तनध्वनिनिबन्धनाव्यक्तपरिच्छेदप्रभावितसकलभावनाबीजसहकारि स्फुटतरवि
निविष्टस्फोटबिम्बमिव प्रत्ययमतिव्यक्ततरमुद्भावयन्ति । यथा रत्नपरीक्षिण परीक्षमाणस्य प्रथमसमया
धिगमानुपाख्यातमनुपाख्येयरूपप्रत्ययोपाहितसस्काररूपाहितविशेषाया बुद्धौ क्रमेण चरमे चेतसि चकास्ति
रत्नतत्त्वम् । –स्फोटसि॰ पृ॰ १२९ । स्फोट॰ न्या॰ पृ॰ २० । स्फोटसि॰ भा॰ पृ॰ २१ । अभिव्य
ञ्जकोऽपि प्रथमो ध्वनिः स्फोटमस्फुटमभिव्यनक्ति, उत्तरोत्तराभिव्यञ्जकक्रमेण स्फुट स्फुटतर स्फुट
तमम् । यथा स्वाध्याय सकृत् पठ्यमानो नावधार्यते, अभ्यासेन तु स्फुटावसाय, यथा वा रत्नतत्त्व
प्रथमप्रतीतौ स्फुट न चकास्ति चरमे चेतसि यथावदभिव्यज्यते । –सर्वद॰ पृ॰ ३०३ ।

रालप्रत्ययानां स्फोटाभिव्यक्तिहेतुतया विभिन्नस्फोटायोग्यत्वात् । यथैव हि पुनः पुन
[p. 749 ] रुच्चार्यमाणोऽनुवा8382

–वादकग्र– आ॰ ।

क⁸³⁸³

ऋग्यजु सामसमूह–इत्यमरः । वेदविशेष इति सूभूतिः –शब्दकल्पद्रुमः ।

ग्रन्थः श्लोको वा आवृत्या सुखेनैव अवधारयितुं श⁸³⁸⁴

शक्योच्यते श्र॰ ।

क्यते न तु
सकृदुच्चरितः प्रतिगताऽऽवृत्तिः, तथैवायं स्फोटलक्षणः शब्दः अन्तरालप्रत्ययैः सत्य
प्रतिभासकल्पैः तद्ग्रहणानुगुणोपायभूतैः अभिव्यज्यते । अ⁸³⁸⁵

अन्येन ब॰, श्र॰ ।

न्त्येन हि ध्वनिना सह
पूर्वभाविभिर्नादैः आहितसंस्कारायां बुद्धौ अंयं स्फुरन्नेव अवधार्यते । उक्तञ्च–

य⁸³⁸⁶

व्याख्या–सोढत्वमेकबुद्धिविषयत्वम्, एवं वर्णपदवाक्यविषया प्रयत्नविशेषसाध्या ध्वनयो वर्ण
पदवाक्याख्यान् स्फोटान् पुन पुनराविर्भावयन्तो बुद्धिष्वध्यारोपयन्ति नत्वेतावता आनन्त्य स्फोटा
नाम्, यथावृत्तौ न श्लोकाद्यानन्त्यम् । तदेवाह–न तु प्रत्यावृत्त्या स ग्रन्थ श्लोकसमुदायात्मको भेदेन
निरूप्यत इत्यर्थ । तत्रान्त्यया ध्वनिना सम्यग्बुद्धौ निवेश । यच्चानुपगृहीतविशेष बुद्धावसन्निविष्टं
तावदनुपलब्धमेव । नहि तेन कश्चिदपि व्यवहार प्रकल्प्यते । –वाक्यप॰ पु॰ टी॰ । वाक्यप॰ वृ॰ ।
अनुबाक इति वैदिकं वाक्यम्, सोढत्वमिति सोढु शक्यत्व बुद्ध्याक्रमणीयता स्वीकार्यत्वम्, येन स्वेच्छ
याऽसौ पठनीयो भवति । आवृत्येति जातावेकवचनम्, आवृत्तिरेकैकापि उपयुज्यते उत्तरोत्तरविशेषा
धानाय, अन्यथा एकावृत्त्यैव सोढता स्यादिति । यथा ह्यनुवाकः श्लोको वा पुन पुनरावृत्त्या सुखे
नावधारयितु शक्यते । न च प्रत्यावृत्तिस्तत्र ईदृशी बुद्धिरुपजायते यथेदं गृहीतमिद नेति । अथ चाने
कावृत्तौ श्लोकाद्यवभासः स्पष्टः सवेद्यते तथैवायमपि शब्दात्मा पुन पुनरभिव्यक्तस्फोटरूपोऽवधार्यते,
न च प्रत्यभिव्यक्तिस्तत्रेदृशी बुद्धिरुपजायते इद गृहीतमिदं नेति । अथवाऽनेकाभिव्यक्तौ स्फोटावभास
स्पष्ट सवेद्यते । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६५० । अनुवाको वैदिक श्लोकस्तु लौकिक, सोढत्व जितत्वं
वशतामिति यावत् –स्फोटसि॰ टी॰ पृ॰ १३२ ।

थाऽनुवाकः श्लोको वा 8387

स्फोटत्व– आ॰, ब॰, श्र॰ ।

सोढत्वमुपगच्छति । आवृत्त्या न⁸³⁸⁸

ननु आ॰, ब॰ ।

तु स ग्रन्थः प्र⁸³⁸⁹

प्रत्यावृत्त्या –वाक्यप॰, प्रत्यावृत्ति नि –
वाक्यप॰ ब्र॰, स्फोटसि॰ । प्रकृतपाठ –स्या॰ र॰ । न्यायवि॰ बि॰ पृ॰ ५७६B. । प्रत्यावृत्ति
र्निरुच्यते –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ ३५९ ।

त्यावृत्तिर्निरूप्यते ॥

प्र⁸³⁹⁰

यथा श्लोक एकदा प्रकाशितोऽनवधारितोऽन्यदा
प्रकाशने त्ववधारणसहो भवति पुन पुन प्रकाशने त्ववधार्यते । तथा वाक्यं पूर्वध्वनिभावानभिव्यक्त
मपि नावधारितम्, तेन पूर्वपूर्ववाक्याभिव्यक्त्याहितैस्तु सस्कारैर्वाक्यावधारणं प्रति प्रत्ययभूतैरन्त्यवर्ण
श्रवणकाले तदवधार्यते, तस्माद्वर्णेनानुक्रमवताऽक्रमस्य वाक्यव्यक्तिर्युज्यत एव । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰
टी॰ पृ॰ ३५९ । व्यक्तरूपग्रहणानुगुणा अनुपाख्येयाकारा इद तदिति तस्य बुद्ध्यारूढस्याख्यातुम
शक्यत्वात् बहव उपायभूता प्रत्यया ध्वनिभि प्रकाश्यमाने शब्दे समुत्पद्यमाना शब्दस्वरूपावग्रहहे
तवो भवन्ति । –वाक्यप॰ वृ॰ ।

त्ययैरनुपाख्येयैर्ग्रह⁸³⁹¹

ग्रहणानुग्रहै –ध्वन्या॰ टी॰ १ । १६ । प्रकृतपाठ –स्फोटसि॰,
प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰, स्या॰ र॰, न्यायवि॰ वि॰ ।

णानुगुणैस्तथा । ध्वनिप्रकाशिते शब्दे स्वरूपमवधार्यते ॥

ना8392

इति नाहित– श्र॰ ।

देना8393

नादै शब्दात्मानमवद्योतयद्भि यथोत्तरोत्कर्षे
णाधीयन्ते व्यक्तपरिच्छेदानुगुणसस्कारभावनाबीजानि, ततश्चान्त्यो ध्वनिविशेष परिच्छेदसंस्कारभाव
नाबीजवृत्तिलाभप्राप्तयोग्यतापरिपाकाया बुद्धौ उपग्रहेण शब्दस्वरूपाकार सन्निवेशयति । –वाक्यप॰ वृ॰ ।
वाक्यप॰ पु॰ टी॰ । नादैराहित –वाक्यप॰, स्फोटसि॰, प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰, स्या॰ र॰, न्यायवि॰
वि॰, सर्वद॰ । प्रकृतपाठ –तत्त्वसं॰ पृ॰ ७२२, पं॰ पृ॰ ६३६ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५६ ।

हितबीजायामन्त्येन ध्वनिना सह । आ⁸³⁹⁴

आवृत्त[p. n750 ]
परिपाको यस्या इति, परिपाकः कार्योत्पादनं प्रति विशिष्टं आत्मलाभः –वाक्यप॰ बृ॰ टी॰ ।
आवृत्तोऽभ्यस्तः परिपाको यस्याः सा तथोक्ता, प्रथमेन ध्वनिना किञ्चिद्भावनाबीजमाहितम्,
तेन च कश्चित्परिपाकः कार्यजननशक्तिविशेषः एवं द्वितीयेनेति । यद्यपि परिपाका भिन्नाः तथापि
जातिमाश्रित्यावृत्तवाचोयुक्तिः अष्टकृत्वो ब्राह्मणा भुक्तवन्त इतिवत् । आवृत्तेत्यस्यान्या
व्याख्या–आवृत्तेन वावृत्त्या कषायपरिपाको यस्यामिति । क्वचित्तु आवृत्तीति पाठः । बुद्धावन्तःकरणे
शब्दोऽवधार्यते अन्त्येन ध्वनिना सह, यदा अन्त्यो ध्वनिरवधार्यते तदा गौरित्येवं शब्दोऽप्यवधार्यत
इत्यर्थः । –स्फोटसि॰ टी॰ पृ॰ १३२ । आवृत्तपरि –वाक्यप॰, स्फोटसि॰, प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰,
तत्त्वसं॰ पृ॰ ७२२ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४३५ । स्फोटत॰ पृ॰ ९ । आवृत्तिपरि –तत्त्वसं॰ पं॰
पृ॰ ६३६ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५६ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६५० । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ५७६B. ।

वृत्तित्तपरिपाकायां बुद्धौ श⁸³⁹⁵

शब्दोऽवधार्यते –वाक्यप॰ । स्फोटसि॰ । प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ । तत्त्वसं॰ पं॰ । स्या॰ र॰ ।
सर्वद॰ । प्रकृतपाठः –तत्त्वसं॰ पृ॰ ७२२ । प्रमेयक॰ । सन्मति॰ टी॰ । न्यायवि॰ वि॰ ।

ब्दोऽवभासते ॥

वाक्यप॰ वाक्यय॰ १ । ८३–८५ इति ॥ छ ॥

[p. 750 ]

स्फोटनिरसनपुरस्सरं वर्णानामेव अर्थप्रतिपादकत्वप्रतिपादनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्त⁸³⁹⁶

पृ॰ ७४५ पं॰ ११ ।

म्–स्फोट एव इत्यादि; तदसमीक्षिताभिधानम्;
पू8397

तुलना–अन्ये तु पूर्ववर्णानां तज्ज्ञानानाञ्च अतीतानामप्य
न्त्यवर्णसहकारित्वमन्वयव्यतिरेकोपपत्तेः । तथाहि–वर्तमानस्य कारणत्वमन्वयव्यतिरेकाभ्यां विज्ञातम्
एवमतीतस्यापि । यदि वा पूर्ववर्णविनाशास्तज्ज्ञानप्रध्वंसाश्च समीपवर्तिनोऽन्त्यवर्णसहकारिणः । –प्रश॰
व्यो॰ पृ॰ ५९५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५३ । तत्र पूर्वे वर्णाः अतीता अप्युपकरिष्यन्ति, चरमवर्णस्तु वर्त्तमान
इतीदृश एवायं काल्पनिकः क्रियाक्षणसमूह इव वर्णसमूहोऽर्थप्रत्यायकः । –न्यायमं॰ पृ॰ ३७६ । अर्थप्र
तिपत्तिस्तु उपलभ्यमानात् पूर्ववर्णध्वंसविशिष्टादन्त्यवर्णात् । न चाभावस्य सहकारित्वं विरुद्धम्;
वृन्तफलसंयोगाभावस्येवाप्रतिबद्धगुरुत्वफलप्रपातक्रियाजनने, दृष्टञ्चोत्तरसंयोगं विदधत् प्राक्तनसं
योगाभावविशष्टं कर्म, परमाण्वग्निसंयोगश्च परमाणौ तद्गतपूर्वरूपप्रध्वंसविशिष्टो रक्ततामुत्पादयन् ।
–सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४३३ ।

र्ववर्णध्वंसविशिष्टाद् अन्त्यवर्णादर्थप्रतिपत्तेरुपपत्तितः स्फोटस्य अर्थ
प्रतिपादकत्वानुपपत्तेः । न च अभावस्य सहकारित्वं न दृष्टम्;
वृन्तफलसंयोगाभावस्य अप्रतिबद्धगुरुत्वफलप्रपातक्रियाजनने तद्द⁸³⁹⁸

सहकारित्व ।

र्शनात्, तथा प्राक्तनसयोगाभावविशिष्टं कर्म उत्तरसंयोगं कुर्वत् प्रतीतम्, परमाण्व
ग्निसंयोगश्च परमाणौ तद्ग⁸³⁹⁹

परमाणुगतश्यामरूप ।

तपूर्वरूपप्रध्वंससहकृतो रक्ततामुत्पादयन् दृष्टः । यद्वा पू8400

यद्वा
उपलभ्यमानोऽन्त्यवर्णः पूर्ववर्णविज्ञानाभावविशिष्टः पदरूपतामासादयन् पदार्थे प्रतिपत्तिं जनयति । –
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४३३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५३ ।

र्ववर्ण
विज्ञानाभावविशिष्टः त⁸⁴⁰¹

पूर्ववर्णजनितसंस्कारसहितोऽन्त्यो वर्णः
प्रत्यायकः । –शाबरभा॰ १ । १ । ५ । वाक्यस्थेषु खलु वर्णेषूच्चरत्सु प्रतिवर्णं तावच्छ्रवणं भवति, श्रुतं
वर्णमेकमनेकं वा पदभावेन प्रतिसन्धत्ते, प्रतिसन्धाय पदं व्यवस्याति । पदव्यवसायेन स्मृत्या पदार्थं
प्रतिपद्यते, पदसमूहप्रतिसन्धानाच्च वाक्यं व्यवस्यति, सम्बद्धांश्च पदार्थान् गृहीत्वा वाक्यार्थं प्रति
पद्यते । –न्यायभा॰ ३ । २ । ६० । अन्त्यवर्णप्रत्ययात् पूर्ववर्णप्रतिसन्धानप्रत्ययापेक्षादर्थप्रत्ययः । –
न्यायवा॰ पृ॰ ३१०–१६ । पूर्ववर्णानुगृहीतस्यान्त्यवर्णस्य स्वानुभवसहकारिणोऽर्थप्रतिपादकत्वात् । –
प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५९५ । यद्वा पूर्ववर्णसंस्कारस्मरणयोरन्यतरसापेक्षोऽन्त्यो वर्णः प्रत्यायकः । –प्रश॰
कन्द॰ पृ॰ २७० । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५३ । प्राक्तनवर्णसंवित्प्रभवसंस्कारसव्यपेक्षो वा –सन्मति॰ टी॰ पृ॰
४३३ । तत्तद्वर्णसंस्कारसहितचरमवर्णोपलम्भेन तद्व्यञ्जकेनैवोपपत्तेरिति । –मक्ता॰ शब्दख॰ ।

ज्ज्ञानजनितसंस्कारसव्यपेक्षो वा अन्त्यो वर्णः अर्थप्रतीत्युत्पादकः ।
[p. 751 ] ननु संस्कारस्य कथं विषया8402

अर्थप्रतीतो । यद्विषयको हि सस्कार तद्विषयामेव स्मृतिं विदघातीति नियमात् । शब्द
विषयकश्च सस्कारः शब्दस्मृतिमेव विदधीत नतु अर्थप्रतीतिमिति भावः । तुलना–यद्यपि स्मृतिहेतुत्व
सस्कारस्य व्यवस्थितम् । कार्यान्तरेषु सामर्थ्यं न तस्य प्रतिषिध्यते ॥ ननु हेतो कथ कार्यान्तरे सामर्थ्य
मत आह–यद्यपि इति । सभवति ह्येकस्याप्यनेकत्र सामर्थ्य कर्मवत्सयोगविभागयोरिति । –मी॰ श्लो॰
न्यायर॰ पृ॰ ५३६ । यत पदार्थे प्रतीत्यनुगुणतया प्रत्येकमनुभवैराधीयमाना वर्णविषया संस्कारा
स्मृतिहेतुसंस्कारविलक्षणशक्तय एवाधीयन्ते, तथाभूतानामेव तेषा कार्येणाधिगमात् –प्रश॰ कन्द॰ पृ॰
२७१ ।

न्तरे ज्ञानजनकत्वम् ? इत्यप्यचोद्यम्; इत्थमेव वाक्यार्थ
प्रतीतेरुपलब्धेः8403

–व्ये ज्ञानाहितसस्कारश्च आ॰ ।

। पूर्ववर्णविज्ञानप्रभवसंस्कारश्च प्र⁸⁴⁰⁴

तुलना–तथा चैकस्मिन् वर्णे ज्ञाते तेन क्रियते सस्कार, पुनर्द्वितीयवर्णे ज्ञानम्, तेनापि
पूर्ववर्णसस्कारसहकारिणा सस्कार इति क्रमेणान्त्यवर्णज्ञानम्, तस्मात् पूर्वसस्काराभिव्यक्तावशेषवर्णा
नुस्मरणे सत्यन्त्यवर्णादर्थप्रतिपत्ति । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५९५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५३ । सन्मति॰ टी॰
पृ॰ ४३३ । स्मृत्यारूढान्येव सर्वपदानि वाक्यार्थमवगमयिष्यन्ति । तत्र चेय कल्पना वर्णक्रमेण
तावत् प्रथमपदज्ञान तत सकेतस्मरणं सस्कारश्च युगपद् भवतः । ज्ञानयोर्हि यौगपद्य शास्त्रे प्रतिपिद्ध
न सस्कारज्ञानयो । तत पदार्थज्ञान तेनापि सस्कार, पुनर्वर्णक्रमेण द्वितीयपदज्ञान तत सकेतस्मरण
पूर्वसंस्कारसहितेन च तेन पटुतर सस्कार पुनः पूर्ववर्णक्रमेण तृतीयपदज्ञान सकेतस्मरण पूर्वसस्कारा
पेक्ष पटुतर सस्कारः, पुन पूर्ववर्णक्रमेण तृतीयपदज्ञानं सकेतस्मरणं पूर्वसस्कारापेक्ष पटुतर सस्कार
इत्येवं पदज्ञानजनिते पीवरे सस्कारे पदार्थज्ञानजनिते च तादृशि सस्कारे स्थिते अन्त्यपदार्थज्ञानानन्तर
पदसस्कारात् सर्वपदविषयस्मृति, पदार्थसंस्काराच्च पदार्थविषया स्मृतिरिति सस्कारक्रमात् क्रमेण द्वे
स्मृती भवत । तत्रैकस्या स्मृतावुपारूढः पदसमूहो वाक्यमितरस्यामुपारूढ पदार्थसमूहो वाक्यार्थ ।
अथवा कृत स्मरणकल्पनया अन्त्यपदार्थज्ञानानन्तरं सकलपदपदार्थविषयो मानसोऽनुव्यवसाय शतादि
प्रत्ययस्थानीयो भविष्यति । तदुपारूढानि पदानि वाक्य तदुपारूढश्च पदार्थो वाक्यार्थ । –न्यायमं॰ पृ॰
३९४–९५ ।

णालिकया अन्त्यवर्णसहायतां प्रति
पद्यते, तथाहि–प्रथमव⁸⁴⁰⁵

–वर्णेन ता– आ॰ ।

र्णे तावद्विज्ञानम्, तेन च संस्कारो जन्यते, ततो द्वितीयवर्ण
विज्ञानम्, तेन⁸⁴⁰⁶

तेन च पूर्ववर्णविज्ञानं तेन
विशिष्ट संस्कारो ब॰ ।

च पूर्ववर्णज्ञानाहितसंस्कारसहितेन विशिष्टः संस्कारो जन्यते, एवं
तृतीयादावपि योजनीयम्, या8407

यावदन्त्यसंस्का– आ॰ ।

वदन्त्यः संस्कारः अर्थप्रतीतिजनकान्त्यवर्णसहायः ।
अथवा, श⁸⁴⁰⁸

तुलना–अन्ये तु शब्दार्थोपभोगप्रापकादृष्टनियमिता पूर्ववर्णानुभवजनितसस्कारा
पूर्ववर्णेष्वेक स्मरणमारभन्ते तत्सहकारी चान्त्यो वर्ण पदम् । यदि वा सस्कारमेक विचित्रमारभन्ते
तस्माच्च पूर्ववर्णेष्वेक स्मरणमिति । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५९५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५३ । सन्मति॰ टी॰
पृ॰ ४३३ ।

ब्दार्थोपलब्धिनिमित्तादृष्टप्रतिनियमाद् अविनष्टा एव पूर्वसंविदः तत्संस्का
राश्च अन्त्यवर्णसंस्कारं विदधति । तथाभूतसंस्कारप्रभवस्मृ8409

तुलना–यद्वा प्रत्यक्षत पूर्व क्रमज्ञातेषु यत्परम् । समस्तवर्णविज्ञान तदर्थज्ञानका
रणम् ॥ अन्त्यवर्णेऽपि विज्ञाते पूर्वसस्कारकारितम् । स्मरण यौगपद्येन सर्वेष्वन्ये प्रचक्षते ॥ सर्वेषु
चैवमर्थेषु मानस सर्ववादिनाम् । इष्ट समुच्चयज्ञानं क्रमज्ञानेषु सत्स्वपि ॥ न चेत्तदाऽभ्युपेयेत क्रमदृष्टेषु
नैव हि । शतादिरूप जायेत तत्समुच्चयदर्शनम् ॥ तेन श्रोत्रमनोभ्या स्यात् क्रमाद्वर्णेषु यद्यपि । पूर्व
ज्ञान परस्तात्तु युगपत्स्मरण भवेत् ॥ तदारूढास्ततो वर्णा न दूरेऽर्थावबोधनात् । शब्दादर्थमतिस्तेन
लौकिकैरभिधीयते । –मी॰ श्लो॰ स्फो॰ श्लो॰ १०९, ११२–११६ । तत्त्वसं॰ का॰ २७२०–२५ । [p. n752 ]
तथाभूतसस्कारप्रभवस्मृतिसव्यपेक्षो वाऽन्त्यो वर्ण पदार्थप्रतिपत्तिहेतु । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४५४ ।
तस्मात्पूर्ववर्णेषु स्मृतिस्पजाता अन्त्यवर्णेनोपलम्यमानेन सहार्थप्रतिपत्तिमुत्पादयति । –सन्मति॰ टी॰
पृ॰ ४३३ । द्रष्टव्यम्–पृ॰ ७५० टि॰ ६ ।

तिसव्यपेक्षो वा अन्त्यो
[p. 752 ] वर्णः पदार्थप्रतिपत्तिहेतुः । वाक्यार्थप्रतिपत्तावपि अयमेव न्या8410

क्रमोषलब्धेष्वपि वर्णेषु मानसमनुव्यवसायरूपमखिलवर्णविषय सङ्कलनाज्ञान यदुप
जायते तदर्थप्रत्ययनाङ्ग भविष्यति । –न्यायमं॰ पृ॰ ३७६ । सत्यपि समस्तवर्णप्रत्यवमर्शे यथा क्रमा
नुरोधिन्य एव पिपीलिका पङ्क्तिबुद्धिमारोहन्ति एव क्रमानुरोधिन एव वर्णा पदबुद्धिमारोक्ष्यन्ति ।
तत्र वर्णानामविशेषेऽपि क्रमविशेषकृता पदविशेषप्रतिपत्तिर्न विरुध्यते । वृद्धव्यवहारे चेमे वर्णा क्रमाद्य
नुगृहीता गृहीतार्थविशेषसम्बन्धा सन्त स्वव्यवहारेऽप्येकैकवर्णग्रहणानन्तर समस्तप्रत्यवमर्शिन्या बुद्धौ
तादृशा एव प्रत्यवभासमानास्त तमर्थमव्यभिचारेण प्रत्याययिष्यन्तीति वर्णवादिनो लघीयसी कल्पना । –
ब्रह्म॰ शां॰ भा॰ १ । ३ । २८ । ते हि पूर्वमनुभूता प्रत्येकमनुभूतताक्रमोषसृष्टा एकबुद्धिसमारोहिण
शक्नुवन्त्यर्थधियमाधातुम् । –न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ ४७० ।

यो द्रष्टव्यः । व⁸⁴¹¹

तुलना–वर्णाद्वर्णोत्पत्त्यभावप्रतिपादनञ्च
सिद्धसाधनमेव । तदेव यथोक्तसहकारिकारणसव्यपेक्षादन्त्याद्वर्णादर्थप्रतिपत्ति अन्वयव्यतिरेकाभ्यामुप
जायमानत्वेन निश्चीयमाना स्फोटपरिकल्पना निरस्यति तदभावेऽप्यर्थप्रतिपत्तेरुक्तप्रकारेण सभवेऽन्यथा
नुपपत्ते प्रक्षयात् । नहि दृष्टादेव कारणात् कार्योत्पत्तावदृष्टतदन्तरपरिकल्पना युक्तिसङ्गता अति
प्रसङ्गात् । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४३३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५४ ।

र्णाद्
वर्णोत्पत्त्यभावप्रतिपादनञ्च सिद्धसाधनमेव । तदेवं यथोक्तसहकारिकारणसव्यपेक्षा
दन्त्यवर्णाद् अर्थप्रतिपत्तेः अन्वयव्यतिरेकाभ्यां निश्चयात् स्फोटपरिकल्पनाऽनर्थिकैव,
तदभावेऽपि अर्थप्रतिपत्तेः उक्तप्रकारेण संभवे अन्यथानुपपत्तेः प्रक्षयात् । न खलु
दृष्टादेव कारणात् कार्योत्पत्तौ अदृष्टतदन्तरपरिकल्पना यु8412

बुद्धिः सगता ब॰, युक्ति सगता आ॰ ।

क्तिसङ्गता अतिप्रसङ्गात् ।

किञ्च, यदि उपलभ्यमाना वर्णा व्यस्ताः समस्ता वा नार्थप्रतिप्रत्तिजननसमर्थाः,
त⁸⁴¹³

तथा आ॰, ब॰ ।

दा स्फो8414

यस्यानवयव स्फोटो व्यज्यते
वर्णबुद्धिभि । सोऽपि पर्यनुयोगेन नैवैतेन विमुच्यते ॥ तत्रापि प्रतिवर्णं पदस्फोटो न गम्यते । नचा
वयवशो व्यक्तिस्तदभावान्न चात्र घी ॥ प्रत्येकञ्चाप्यशक्ताना समुदायेप्यशक्तता । –मी॰ श्लो॰
स्फो॰ श्लो॰ ९१–९३ । न समस्तैरभिव्यज्यते; समुदायानभ्युपगमात् । न व्यस्तै, एकेनैवाभि व्यक्तौ
शेषोच्चारणवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५९५ । पदस्फोटो नित्यो निरश सर्वगतोऽमूर्त
किमनभिव्यक्त एवार्थप्रतिपत्तिहेतुरभिव्यक्तो वा ? प्रथमपक्षे वर्णोच्चारणानर्थक्यम् । द्वितीयपक्षे
तु पदस्फोटोऽभिव्यज्यमान प्रत्येक वर्णेनाभिव्यज्यते वर्णसमूहेन वा ? –युक्त्यनु॰ टी॰ पृ॰ ९६ ।
तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४२६ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५४ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४३३ ।

टाभिव्यक्तावपि न समर्थाः स्यु । तथाहि–न समस्तास्ते स्फोटमभिव्यञ्जयन्ति
उक्तप्रकारेण तेषां8415

वर्णानाम् ।

सामस्त्यासंभवात् । नापि व्यस्ताः, वणान्तरोच्चारणानर्थक्यप्रसङ्गात्,
एकेनैव वर्णेन स्फोटाभिव्यक्तेः कृतत्वात् । न च पदार्थान्तरप्रतिपत्तिव्यवच्छेदार्थं
तदुच्चारणम् इत्यभिधातव्यम्, त⁸⁴¹⁶

वर्णान्तरोच्चारणादपि पदार्थान्तरप्रतिपत्तेरेवानुषङ्गात् । यथाहि गौरिति पदस्यार्थो गकारोच्चारणात्
प्रतीयेत तथा औकारोच्चारणाद् औशनस इति पदस्यार्थ प्रतिपद्येत । आद्येन गकारेण गौरिति पदस्येव
प्रथमौकारेण औशनस इति पदस्य स्फोटस्य अभिव्यक्ते । तथा च गौरिति पदादेव गौरौशनस इति
वाक्यार्थप्रतिपत्ति प्रसज्येत । संशयो वा स्यात् –युक्त्यनु॰ टी॰ पृ॰ ९६ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५४ ।

दुच्चारणेऽपि तत्प्रतिपत्तिप्रसक्तेरवश्यम्भावित्वात् ।
[p. 753 ] य⁸⁴¹⁷

यथा गौ– श्र॰ ।

थाहि गौरिति पदस्यार्थो गकारोच्चारणात् प्रतीयते त⁸⁴¹⁸

तदा श्र॰ ।

था औकारोच्चारणाद् औशनस
इति पदार्थोऽपि, तथा च गौरिति पदादेव गौः औशनसः इत्यर्थद्वयं प्र⁸⁴¹⁹

प्रतीयते आ॰ ।

तीयेत ।
संशयो वा स्यात्–किं पदान्तरस्फोटव्यवच्छेदेन एकपद§8420

एतदन्तर्गत पाठो नास्ति आ॰ ।

स्फोटाभिव्यक्तये गवाद्यनेकवर्णो
च्चारणम्, किवा अनेकपदस्फोटाभिव्यक्तये अनेकाद्यवर्णोच्चारणम् इति । नच पूर्व
वर्णैः §स्फोटस्य संस्कारे अन्त्यो वर्णस्तस्य व्यञ्जकः इति न वर्णान्तरोच्चारणवैयर्थ्यमित्य
भिधातव्यम्; अ⁸⁴²¹

तुलना–अभिव्यक्तिव्यतिरिक्तसस्कारस्वरूपानधारणात् । तथाहि न तावत्तत्र तैर्वेगाख्य
सस्कारो निर्वर्त्यते तस्य मूर्त्तेष्वेव भावात् । नापि वासनारूप, अचेतनत्वात् –सन्मति॰ टी॰
पृ॰ ४३३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५४ ।

भिव्यक्तिव्यतिरिक्तस्य संस्कारस्यैव तत्रानुपपत्तेः । न खलु वेगाख्यः
त⁸⁴²²

स्फोटे ।

त्र 8423

वर्णे ।

तैः संस्कारो विधीयते; मूर्त्तेष्वेव अस्य संभवात् । नापि वासनारूपः; अ⁸⁴²⁴

स्फोटस्य अचेतनत्वात् ।

चेतनत्वात् ।
स्फोटस्य तच्चैतन्याभ्युपगमे वा स्वशास्त्रविरोधः । नापि स्थितस्थापकरूपः; अस्यापि
मूर्त्तद्रव्यवृत्तित्वात्, स्फोटस्य च अमूर्त्तत्वाभ्युपगमात् ।

किञ्च, असौ संस्का8425

किञ्चासौ संस्कार स्फोटस्वरूपस्तद्धर्मो वा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ४५५ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰
४३४ ।

रः स्फोट एव, त⁸⁴²⁶

धर्मो वा श्र॰ ।

द्धर्मो वा ? तत्र आद्यविकल्पोऽयुक्तः; स्फोटस्य
वर्णोत्पाद्यत्वानुषङ्गात् । द्वितीयविकल्पोऽप्यसंभाव्यः, व्यतिरिक्ताव्यतिरिक्तविकल्पा
नुपपत्तेः । स्फो8427

स्फोटाद्वैतस्य ब॰ ।

टाद्धि त⁸⁴²⁸

सस्कारस्य । तुलना–अपि च साऽभिव्यक्ति स्फोटादव्यतिरिक्ता व्यतिरिक्ता वा
ध्वनिभि क्रियेत ? –स्या॰ र॰ पृ॰ ६६२ ।

स्य अव्यतिरेके तत्करणे स्फोट एव कृतो भवेत्, तथा चास्य⁸⁴²⁹

स्फोटस्य ।

अनित्यत्वानुषङ्गात् स्वाभ्युपगमक्षतिः । व्यतिरेके तु स⁸⁴³⁰

स्फोटस्याय सस्कार इति ।

म्बन्धानुपपत्तिः अनुपकारकत्वात्,
त⁸⁴³¹

सस्कारस्य ।

स्य त⁸⁴³²

स्फोटोपकारकत्वे ।

दुपकारकत्वे वा त⁸⁴³³

सस्कारकृतोपकारस्यापि ।

दुपकारस्यापि त⁸⁴³⁴

स्फोटात् ।

तो व्यतिरिक्ताऽव्यतिरिक्तविकल्पप्रसङ्गः, तत्रापि
पूर्वोक्त⁸⁴³⁵

–दोषानवस्था– श्र॰ ।

दोषोऽनवस्थाकारी प्रसज्येत । नच व्यतिरिक्तधर्मसद्भावेऽपि स्फोटस्य अनभिव्यक्त
स्वरूपापरित्यागे पूर्ववदर्थप्रतिपत्तिहेतुत्वं घटते अतिप्रसङ्गात्, त⁸⁴³⁶

अनभिव्यक्तस्वरूपपरित्यागे ।

त्त्यागे वा8437

वानि– ब॰ ।

ऽनित्यत्वप्रसक्तिः ।

किञ्च, व⁸⁴³⁸

तुलना–किञ्च, आद्यो वर्णध्वनि शब्दात्मा सकलस्य
वा व्यञ्जक स्यादेकदेशस्य वा ? यदि सकलस्य, इतरेषा ध्वनीनामानर्थक्य स्यात् । अथैकदेशस्य,
निरवयवत्वमस्य हीयते । –राजवा॰ ५ । २४ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५५ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४३४ ।

र्णैः संस्कारः स्फोटस्य क्रियमाणः किमेकदेशेन क्रियेत, सर्वात्मना वा ?
यदि एकदेशेन; तदा तद्देशानामपि अ⁸⁴³⁹

स्फोटात् ।

तोऽर्थान्तरानर्थान्तरपक्षयोः पूर्वोक्तदोषानुषङ्गः ।
सर्वात्मना संस्कारे तु सर्वत्र सर्वदा सर्वेषां ततोऽर्थप्रतीतिः स्यात् ।

किञ्च, स्फो8440

किञ्च, स्फोटसस्कार स्फोटविषयसंवेदनोत्पादनम्, आवरणापनयन
वा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ४५५ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४३४ ।

टसंस्कारः स्फोटविषयसंवेदनम्, आवरणापनयनं वा ? यदि आवर
[p. 754 ] णापनयनम्, तदा एकत्रैकदा आवरणापगमे सर्वदेशावस्थितैः सर्वदोपलभ्येत नित्यत्व
व्यापित्वाभ्यामपगतावरणस्यास्य⁸⁴⁴¹

स्फोटस्य ।

सर्वत्र सर्वदोपलभ्यस्वभावत्वात् । अनुपलभ्यस्वभावत्वे
वा न क्वचित् क⁸⁴⁴²

कदाचित् नास्ति आ॰, श्र॰ ।

दाचित् केनचिदुपलभ्येत । अथ एकदेशेन आवरणापगमः क्रियते,
न⁸⁴⁴³

नत्वेव आ॰, ब॰ ।

न्वेवम् आवृतानावृतत्वेनास्य सावयवत्वसंभवात् कार्यत्वाऽनित्यत्वे स्याताम् । अथ
अविनिर्भागत्वेन एकत्राऽनावृतोऽसौ8444

स्फोट ।

सर्वत्राऽनावृतोऽभ्युपगभ्यते, तर्हि तदवस्थः
अशेषदेशावस्थितैरुपलब्धिप्रसङ्गः । यथा च निरवयवत्वात् एकत्राऽनावृतः सर्वत्राऽ
नावृतः, तथा एकत्र आवृतः सर्वत्राप्यावृत इति मनागपि नोपलभ्येत । अथ स्फोट
विषयसंवेदनोत्पादस्तत्संस्कारः; सोऽप्ययुक्तः, वर्णानामर्थप्रतिपत्तिजननवत् स्फोटप्रतिपत्ति
जननेऽपि सामर्थ्यासंभवात्, न्यायस्य समानत्वात् ।

अथ मतम्–पूर्ववर्णश्रवणज्ञानाहितसंस्कारस्य आत्मनः अ⁸⁴⁴⁵

अन्यवर्ण– श्र॰ ।

न्त्यवर्णश्रवणज्ञानानन्तरं
पदादिस्फोटस्य अभिव्यक्तेरयमदोषः, तदप्यपेशलम्, प⁸⁴⁴⁶

तथैव पदार्थप्रतिपत्तिसिद्धे स्फोटपरिकल्पनानर्थक्यात् ।
चिदात्मव्यतिरेकेण तत्त्वान्तरस्य स्फोटस्यार्थप्रकाशनसामर्थ्यानुपपत्तेः । स एव चिदात्मा विशिष्टशक्ति
स्फोटोऽस्तु । स्फोटति प्रकटीभवत्यर्थोऽस्मिन्निति स्फोटश्चिदात्मा । पदार्थज्ञानावरणवीर्यान्तरायक्षयोप
शमविशिष्ट पदस्फोट, वाक्यार्थज्ञानावरणवीर्यान्तरायक्षयोपशमविशिष्टो वाक्यस्फोट इति । प्रकरणा
ह्निकाध्यायशास्त्रादिरङ्गप्रविष्टाङ्गबाह्यविकल्प स्फोट प्रसिद्धो भवति, भावश्रुतज्ञानपरिणतस्यात्मन
स्तथाभिधानाविरोधात् । –युक्त्यनु॰ टी॰ पृ॰ ९७ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४२७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५६ ।

दार्थप्रतिपत्तेरप्येवं प्रसिद्धेः स्फो8447

तुलना–स्फोटवादिनस्तु दृष्टहानिरदृष्टकल्पना च । वर्णाश्चेमे क्रमेण गृह्यमाणा स्फोट व्यञ्ज
यन्ति, स स्फोटोऽर्थं व्यनक्तीति गरीयसी कल्पना स्यात् । –ब्रह्म॰ शां॰ भा॰ १ । ३ । २८ ।

ट
कल्पनानर्थक्यात् । चिदात्मव्यतिरेकेण तत्त्वान्तरस्यास्य अर्थप्रकाशनसामर्थ्यासंभवाच्च ।
स एव हि चिदात्मा विशिष्टशक्तिः स्फोटोऽस्तु, स्फु8448

स्फोटति श्र॰ ।

टति8449

स्फुट
त्यर्थोऽस्मिन् प्रकाशते इति स्फोट –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४२६ ।

प्रकटीभवति अर्थोऽस्मिन्निति
स्फोटः चिदात्मा । पदार्थज्ञानावरणवीर्यान्तरायक्षयोपशमविशिष्टः पदस्फोटः, वाक्यार्थ
ज्ञानावरणवीर्यान्तरायक्षयोपशमविशिष्टस्तु वाक्यफोटः, इति भावतः श्रुतज्ञानपरिणतस्य
आत्मनस्तथा8450

पदवाक्यादिस्फोटरूपेण ।

भिधानाविरोधात् ।

वायवः स्फोटाभिव्यञ्जकाः इत्यप्यसुन्दरम्, श⁸⁴⁵¹

वायु
नाञ्च व्यञ्जकत्वपरिकल्पने वर्णवैफल्यप्रसक्ति । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४३४ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४४६ । न च
स्फोटमभिव्यञ्जन्ति ध्वनय अचाक्षुषप्रत्यक्षत्वात् गन्धवत् । –तत्त्वार्थभा॰ व्या॰ ५ । २४ ।

ब्दाभिव्यक्तिवत् स्फोटाभिव्यक्तेः
तेभ्योऽनुप§8452

एतदन्तर्गतः पाठो नास्ति आ॰ ।

पत्तेः । तेषां तद्व्यञ्जकत्वे च वर्णकल्पनावैफल्यम्, स्फोटाभिव्यक्तौ अर्थप्रति
§पत्तौ च अ⁸⁴⁵³

वर्णानाम् ।

मीषामनुपयोगात् ।

एतेन नादेनाहितबीजायाम् इत्यादि8454

पृ॰ ७४९ पं॰ ७ ।

प्र⁸⁴⁵⁵

तुलना–समस्तवर्णसस्कारवत्याऽन्त्यया बुद्ध्या बाक्याबधारणमित्यपि[p. n755 ]
मिथ्या, तस्यावर्णरूपसस्पर्शिन कस्यचित्कदाचिदप्रतिपत्ते । वर्णानाञ्चाक्रमेणाऽप्रतिपत्ते कुतोऽ
क्रममेकबुद्धिग्राह्य नाम । नचान्त्यवर्णप्रतिपत्तेरूर्ध्वमन्यमशकल शब्दात्मानमुपलक्षयाम । –
प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ १ । २५३ ।

त्याख्यातम्, नित्यत्वमन्तरेणापि च
[p. 755 ] अर्थप्रतिपत्तिर्यथा भवति तथा प्रतिपादितमेव ।

किञ्च⁸⁴⁵⁶

स्थिते च स्फोटस्य वर्णोच्चारणात् प्राक् सद्भावे वर्णाना वायूनां वा व्यञ्जकत्वं
परिकल्प्येत । नच तत्सद्भावः कुतश्चित्प्रमाणादवगत । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४३४ । प्रमेयक॰ पृ॰
४५६ ।

, सिद्धे वर्णोत्पादात् वायूत्पादाद्वा पू8457

पूर्वस्फोट– आ॰, ब॰ ।

र्वं स्फोटसद्भावे वर्णानां वायूनां वा
तद्व्यञ्जकत्वं युक्तम्, न चास्य सद्भावः कुतश्चित् प्रमाणात् सिद्धः ।

यदप्युक्तम्8458

पृ॰ ७४८ पं॰ १ ।

–प्रत्यक्षतः तस्यैवावभासमानत्वात् इत्यादि; तदपि श्रद्धामात्रम्;
घ⁸⁴⁵⁹

घटादिशब्देषु परस्परव्यावृत्तानेकवर्णव्यतिरिक्तस्य स्फोटा
त्मनोऽर्थप्रत्यायकस्यैकस्य अध्यक्षप्रतिपत्तिविषयत्वेनाप्रतिभासनात् –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४३५ ।
प्रमेयक॰ पृ॰ ४५७ ।

टादिशब्देषु परस्परव्यावृत्तकालप्रत्यासत्तिविशिष्टवर्णव्यतिरेकेण स्फोटात्मनोऽर्थप्रकाश
कस्य अध्यक्षगोचरचारितयाऽ प्रतीतेः । न चाभिन्नप्रतिभासमात्रादर्थव्यवस्था युक्ता;
अन्यथा दूरान्निविडतरुनिकरे अभेदप्रतिभासादेकत्वव्यवस्था स्यात् । अथास्य⁸⁴⁶⁰

तुलना–दूरदेशावस्थितस्य हि विरलपदार्थस्य घनरूपताप्रतीति उत्तर
कालभाविबलिष्ठविरलरूपताप्रत्ययेन बाध्यत इति तत्र घनत्वप्रतीतिवशाद् व्यवस्थाप्यमान घनत्व
मस्त्ववास्तव क किमाह । वर्णाद्यवयवाभासस्य तु नोत्तरकालिक बाधक किञ्चिच्चेतयाम । स्या॰
र॰ पृ॰ ६५८ ।

बाध्यमा
नत्वान्नैकत्वव्यवस्थापकत्वम्; तदन्यत्रापि समानम्, स्फोटप्रतिभासेऽपि अनेकधा
बाधकप्रदर्शनात् ।

यच्चान्यदुक्तम्8461

पृ॰ ७४९ पं॰ ५ ।

–यथानुवाकः श्लोको वा इत्यादि; तदप्युक्तिमात्रम्; दृष्टान्तदार्ष्टा
न्तिकयोः वैष⁸⁴⁶²

तुलना–यतोऽनुवाकश्लोकौ सावयवौ वा स्याता
निरवयवौ वा ? प्रथमपक्षे वैषम्यम् । अनुवाकादौ हि सावयवत्वात् स्फुटोऽस्फुटश्चावभासो युज्यते स्फोटे
तु निरवयवत्वान्न तौ संभवत इति । अपसिद्धान्तप्रसङ्गश्चास्मिन् पक्षे वैषम्यम्–श्लोकानुवाकयोरपि
स्फोटरूपत्वेनाभ्युपगतयोर्भवच्छास्त्रे निरवयवत्वेनाभ्युपगतत्वात् । द्वितीयविकल्पे तु देवदत्त गामभ्याजेति
वाक्यस्फोटवत् एतावपि पूर्वपूर्वध्वनिजनिताभिव्यक्तिकृतसस्कारविशेषावन्त्यध्वनिबुद्धौ प्रथमावृत्तावपि
स्फुटर प्रतिभासेयाताम् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६६० । योऽपि द्वितीयो दृष्टान्त उदाहारि-यथानुवाक श्लोको
वा प्रथमसस्थया गृहीतोऽपि संस्थानान्तराभ्यासै स्फुटतरपरिच्छिन्नो भवति तथा स्फोटोऽपि प्रथम
वर्णव्यक्तो वर्णान्तरैरतिशयिताभिव्यक्तिर्भविष्यतीति, सोऽपि न सदृशो दृष्टान्त श्लोकानुवाकयोर
नशत्वानुपपत्ते । केचिदवयवा वर्णात्मान पदात्मानो वा प्रथमाया बुद्धावपरिस्फुरन्त सस्थाभ्यास
लब्धातिशयाया तस्या प्रकटीभवन्ति, स्फोटस्तु एकवर्ण इव निरश इति तत्र को बुद्धेरतिशययोग तस्मा
दयमपि न सङ्गतो दृष्टान्त । –न्यायमं॰ पृ॰ ३०९ ।

म्यात् । अनुवाक्कग्रन्थादौ हि प्रत्यक्षतः प्रतीतिः, पु8463

पुन नास्ति आ॰ ।

नः पुनरुच्चार्यमाणे
चास्मिन् आवृत्या अप्रयासेनैवाऽवधारणमनुभूयते, अतस्तत्र त⁸⁴⁶⁴

तथावत्कल्प– आ॰, तदात्मनत्कल्प– श्र॰ ।

था8465

स्फुटतरतमादिरूपेणाभिव्यक्तिकल्पनम् ।

तत्कल्पनं युक्तम्, स्फोटस्तु
स्वप्नेऽपि न प्र⁸⁴⁶⁶

प्रतीतोऽत ब॰, श्र॰ ।

तीयते, अतः कथं तस्य अन्तरालप्रत्ययैर्व्यङ्ग्यत्वकल्पना ज्यायसी ।

[p. 756 ]

किञ्च, वर्णैः तद्बुद्धिभिर्वा व्यङ्ग्यो यदि शब्दस्फोटोऽभ्युपगम्यते, तदा प्रदीपा
दिना तद्बुद्ध्या वा व्यङ्ग्यः प्रदीपादिस्फो8467

–स्फोटोऽभ्यु– ब॰ ।

टोऽप्यभ्युपगम्यतामविशेषात् । प्रत्यक्षादि
विरोधात् तदनभ्युपगमे शब्दस्फोटोऽप्यत एव नाभ्युपगन्तव्यः । बाधकानुमानस
द्भावाच्च, तथाहि–न⁸⁴⁶⁸

वर्णा वा ध्वनयो वापि स्फोट न पदवाक्ययो । व्यञ्जन्ति व्यञ्जकत्वेन यथा दीपप्रभा
दय ॥ सत्त्वात् घटादिवच्चेति साधनानि यथारुचि । लौकिकव्यतिरेकेण कल्पितेऽर्थे भवन्ति हि ॥ नार्थस्य
वाचक स्फोट वर्णेभ्यो व्यतिरेकत । घटादिवत्, न दृष्टेन विरोधो धर्म्यसिद्धित ॥ –मी॰ श्लो॰ स्फो॰
श्लो॰ १३१–३३ ।

वर्णाः स्फोटं व्यञ्जयन्ति व्यञ्जकत्वात् । अ⁸⁴⁶⁹

वर्णोत्था वाऽर्थधीरेषा तज्ज्ञानानन्तरोद्भवा । येदृशी सा तदुत्था हि धूमादेरिव
वह्निधी ॥ –मी॰ श्लो॰ स्फो॰ श्लो॰ १३५ । तत्त्वस॰ का॰ २७३१ ।

र्थबुद्धिर्वा वर्णपदवाक्य
प्रभवा तद्भावभावित्वात् धूमादेर्धूमध्वजबुद्धिवत् ।

यदि च अर्थप्रतीत्यर्थो वर्णादिव्यतिरिक्तः शब्दस्फोटोऽभ्युपगम्यते तर्हि ग⁸⁴⁷⁰

गन्धादिस्फोटस्य तथाभ्युपगमार्ह
त्वात् । यथैव शब्द वक्तृसकेतस्य क्वचिदर्थप्रतिपत्तिहेतु तथा गन्धादिरपि विशेषाभावात् । एवविधमेव
गन्ध समाघ्राय इत्थमेवविधोऽर्थ प्रतिपत्तव्य स्पर्शं स्पृश्य रस वास्वाद्य रूप वालोक्येत्थम्भूतमीदृशो भावः
प्रत्येतव्य इति समयग्राहिणा पुन क्वचित्तादृशगन्धाद्युपलम्भात् तथाविधार्थनिर्णयप्रसिद्धे गन्धादिज्ञा
नाहितसस्कारस्यात्मन तद्वाक्यार्थपतिपत्तिहेतो गन्धादिपदस्फोटतोपपत्ते पूर्वगन्धादिविशेषज्ञानाहितस
स्कारस्यात्मन अन्त्यगन्धादिविशेषोपलम्भानन्तर गन्धादिविशेषसमुदायगम्यार्थप्रतिपत्तिहेतोर्गन्धादिवा
क्यस्फोटत्वघटनात् । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४२७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५७ ।

न्धादि
स्फोटोऽप्यभ्युपगन्तव्यः । यथैव हि शब्दः कृतसङ्केतस्य क्वचिदर्थे प्रतिपत्तिहेतुः तथा गन्धा
दिरपि, एवंविधं गन्धमाघ्राय स्पर्शञ्च संस्पृश्य रसञ्चास्वाद्य रूपञ्चा8471

–ञ्चालोक्य ब॰, श्र॰ ।

वलोक्य त्वया एवंविधो
ऽर्थः प्रतिपत्तव्यः इति समयग्राहिणां पुनः क्वचित्तादृशगन्धाद्युपलम्भात् तथाविधार्थप्रति
पत्तिप्रसिद्धेः गन्धादिविशेषव्यङ्ग्यः गन्धादिस्फोटोऽस्तु वर्णविशेपव्यङ्ग्यपदादिस्फोटवत् ।

एतेन हस्त-पाद-करण⁸⁴⁷²

हस्तपादसमायोगो
नृत्यस्य करण भवेत् । –नाट्यशा॰ ४ । ३० ।

-मा8473

द्वे नृत्तकरणे चैव भवतो नृत्तमातृका । नृत्तस्य
अङ्गहारस्यात्मनो मातृका उत्पत्तिकारणम् । –नाट्यशा॰ ४ । ३१ ।

त्रितृका-अ⁸⁴⁷⁴

अङ्गाना देशान्तरे समुचिते
प्रापणप्रकारोऽङ्गहार हरस्य चाय हार प्रयोग, अङ्गनिर्वर्त्यो हार अङ्गहार । स्थिरहस्तादिभेदेन द्वात्रिं
शद्विध । द्वाभ्या त्रिभिश्चतुर्भिर्वाप्यङ्गहारस्तु मातृभि ॥ त्रिभि कलापक चैव चतुभिर्मण्डक भवेत् ॥
पञ्चैव करणानि स्यु सङ्घातक इति स्मृतः ॥ षङ्भिर्वा सप्तभिर्वापि अष्टभि नवभिस्तथा । करणैरिह
सयुक्ता अङ्गहारा प्रकीर्तिता ॥ –नाट्यशा॰ ४ । ३१-३३ ।

ङ्गाहारादिस्फोटोऽपि आपादितो द्रष्टव्यः ।
नच⁸⁴⁷⁵

पदादिस्फोट एव घटते न पुन
स्वावयवक्रियाविशेषाभिव्यङ्ग्य हसपक्ष्मादिर्हस्तस्फोट स्वाभिधेयार्थप्रतिपत्तिहेतुरिति स्वल्पमतिसन्द
र्शनमात्रम् । एतेन वित्कुट्टितादि पादस्फोट हस्तपादसमायोगलक्षण करणस्फोट करणद्वयरूमात्रिका
सहस्रलक्षण अङ्गहारादिस्फोटश्च न घटते इति वदन्ननभिधेयवचन प्रतिपादितो बोद्धव्य, तस्यापि
स्वस्वावयवाभिव्यङ्ग्यस्य स्वाभिधेयार्थप्रतिपत्तिहेतोरशक्यनिराकरणात् । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४२७ ।

पदादिस्फोट एव, नतु स्वावयवक्रियाविशेषव्यङ्ग्यो हंसप⁸⁴⁷⁶

–पक्षादिः श्र॰ ।

क्ष्मादिः हस्तस्फोटः,
विकुट्टितादिलक्षणः पादस्फोटः, हस्तपादसमायोगलक्षणः करणस्फोटः, करणद्वयरूपः
मात्रितृकास्फोटः, मात्रितृकासमूहलक्षणः अङ्गहारस्फोटो वा इति वक्तुं युक्तम्, तस्यापि
[p. 757 ] स्व⁸⁴⁷⁷

खल्वावयवाभि– ब॰, स्वसावयवाभि– आ॰ ।

स्वावयवाभिव्यङ्ग्यस्य स्वाभिनेयार्थप्रतीतिहेतोरशक्यनिराकरणत्वात् । तन्निराकरणे
वा शब्दस्फोटाग्रहाभिनिवेशो दूरतः परित्याज्यः, आक्षेपसमाधानानामुभयत्र समानत्वात् ।
ततः स्फोटस्वरूपस्य विचार्यमाणस्य अ⁸⁴⁷⁸

अथ पुनरेकमेवानवयवं वाक्यम्; तत्र–एकत्वेऽपि ह्यभिन्नस्म क्रमशो गत्यसम्भवात् ।
कालभेद एव न युज्यते । न ह्येकस्य क्रमेण प्रतिपत्तिर्युक्ता; गृहीतागृहीतयोरभेदात् । क्रमेण च
वाक्यप्रतिपत्तिर्दृष्टा, सर्ववाक्याध्याहारश्रवणस्मरणकालस्यानेकक्षणनिमेषानुक्रमपरिसमाप्ते वर्णरूपास
स्पर्शिनश्चैकबुद्धिप्रतिभासिन शब्दात्मनोऽप्रतिभासनात् वर्णानुक्रमप्रतीते । तदविशेषेप्यनुक्रमकृतत्वा
द्वाक्यस्य अनुक्रमवती वाक्यप्रतीति, वर्णानुक्रमोषकारानपेक्षणे तैर्यथाकथञ्चित्प्रयुक्तैरपि यत्किञ्चि
द्वाक्य प्रतीयेत विनापि वा वर्णे । तैरनुक्रमवद्भिरक्रमस्योपकारायोगात् । अक्रमेण च व्यवहर्तुमश
क्यत्वात् । गत्यन्तराभावाच्च । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ १ । २५३ ।

नुपपद्यमानत्वात् नासौ पदार्थप्रतिपत्तिनिबन्धनं
प्रेक्षादक्षैः प्रतिपत्तव्य, किन्तु गवादिशब्दास्तन्निबन्धनं प्रतिपत्तव्या इति ।

संस्कृतशब्दा एव साधवोऽर्थवाचकाश्च न तु अपभ्रंशादय इति मीमासक-वैयाकरणादीना पूर्वपक्षः–

नन्वस्तु तेषां तन्निबन्धनत्वम्; किन्तु संस्कृ8479

एकः शब्द सम्यग्ज्ञात
शास्त्रान्वितः सुप्रयुक्तः स्वर्गे लोके कामधुग्भवति । –पात॰ महाभा॰ ६ । १ । ८४ । तस्माद् ब्राह्मणेन
न म्लेच्छितवै नापभाषितवै, म्लेच्छो ह वा एष अपशब्द । –पात॰ महाभा॰ पस्पशा॰ ।

तानामेव न प्राकृतानाम्, तेषामसा
धुत्वात् । व्याकरणसिद्धा एव हि गवादयः शब्दाः साधवः8480

यदि तावच्छब्दोपदेशः क्रियते, गौरित्येतस्मिन्नुपदिष्टे गम्यत एतद् गाव्यादयोऽपशब्दा इति । –पात॰
महा॰ पस्पशा॰ । तस्माद् यमभियुक्ता उपदिशन्त्येष एव साधुरिति साधुरित्यवगन्तव्य । –शाब
रभा॰ १ । ३ । २७ । शिष्टेभ्य आगमात्सिद्धा साधवो धर्मसाधनम् । अर्थप्रत्यायनाभेदे विपरीतास्त्व
साधव । –वाक्यप॰ १ । २७ । शब्दस्य तत्त्वमवैकल्यमनपगतसस्कार साधुस्वरूम् । अन्ये तु तत्प्रयु
युक्षया प्रयुज्यमाना विकला स्युरपभ्रशा । –वाक्यप॰ स्ववृ॰ १ । १३ । स साधुर्यस्य व्याकरणावगतः
सस्कारोऽविकल । ताद्विकलास्त्वपभ्रशा इति । –वाक्यप॰ पु॰ टी॰ १ । १३ । तस्मान्न लोकवेदाभ्या
कश्चिद् व्याकरणादृते । वाचकाननपभ्रष्टान् यथावज्ज्ञातुमर्हति । –तन्त्रवा॰ पृ॰ २७८ । तथा
व्याकरणाख्येन साधुरूप नियम्यते । अविशेषेण सिद्धि स्याद्विना व्याकरणस्मृते ॥ –तन्त्रवा॰ पृ॰
२८७ । व्याकरणलक्षणानुगमविशेषित्व वाचकत्व साधुत्वम् । –न्यायमं॰ पृ॰ ४२३ । अभियुक्तत
मैरिन्द्रपाणिनिप्रभृतिभि साधुत्वेनाविगानत स्मर्यते स साधुरितरोऽसाधुरिति निश्चीयते । –न्यायवा॰
पृ॰ ७१४ । साधुत्व नाम क्वचिदर्थविशेषे स्वाभाविकप्रतिपादनशक्तियोगिन शब्दस्य विलक्षणं
रूपम् । तञ्च प्रकृतिप्रत्ययादिद्वारेण व्याकरणस्मृत्या यस्य प्रतिपाद्यते तस्यैव व्याकरणस्मृतिसहकृतेन
श्रोत्रप्रत्येक्षण असाधुशब्दव्यावृत्तं साधुत्वरूप स्फुटतरमद्यतनैस्तावत्प्रतीयत एव । –तौता॰ पृ॰ १२८ ।
गवादय एव साधवो न गाव्यादय इति साधुस्वरूपनियम । –शास्त्रदी॰ १ । ३ । २७ । साधूनेव
प्रयुञ्जीत गवाद्या एव साधवः । इत्यस्ति नियम पूर्वपूर्वव्याकृतिमूलत ॥ –जैमिनिन्या॰ १ । ३ । २७ ।
इत्थञ्च संस्कृते एव शक्तिसिद्धौ शक्यसम्बन्धरूपवृत्तेरपि तत्रैव भावात्तत्त्व साधुत्वम् । वस्तुतो
वृत्तिमत्त्व न साधुत्वम्किन्तु व्याकरणनिष्पाद्यत्वम् । यत्र य शब्दो व्याकरणे व्युत्पादित स तत्र
साधु । –वैयाकरणभू॰ पृ॰ २४९ । अनपभ्रष्टतानादिर्यद्वाऽभ्युदययोग्यता । व्याक्रिया व्यञ्जनीया[p. n758 ]
वा जाति कापीह साधुतेति । –शब्दकउ पृ॰ २५ ।

, अत
स्तेषामेव अर्थवाचकत्वमुपपन्नं न पुनः 8481

गव्यादी– आ॰, ब॰ ।

गाव्यादीनाम् गव्यादीनाम 8482

गौरित्यस्य शब्दस्य गावीगोणीगोतागोपोत
लिकेत्येवमादय अपभ्रशा । –पात॰ महा॰ पस्पशा॰ ।

, तेषां तदभावात् ।
वृद्धव्यवहारे हि अनन्यथासिद्धाभ्यामन्वयव्यतिरेकाभ्यां वाच्यवा
चकभावोऽवधार्यते, तौ च यदि एकस्य गोशब्दस्य एकत्र गोत्वलक्ष
[p. 758 ] णेऽर्थे श⁸⁴⁸³

सामर्थ्यं सर्वभावानामर्थापत्त्यावगम्यते । एकसामर्थ्यसिद्धेऽर्थे नानेक तच्च लभ्यते ॥
नाम च व्यवहारार्थमर्थस्याभ्युपगम्यते । तेनैकेनैव सिद्धेऽर्थे द्वितीयादि च निष्फलम् ॥ –तन्त्रवा॰ पृ॰
१ । ३ । २६ । किंच, वाचकशक्तिर्नाम सूक्ष्मा परमार्थापत्तिमात्रशरणावगमा न तन्मन्दतायामन्यत कुत
श्चिदवगन्तु पार्यते । सा चेयमन्यथाप्युपपद्यमाना गवादिभ्योऽर्थप्रत्ययादिव्यवहारे मन्दीभवति तेषु
शक्तिकल्पनायामर्थापत्ति एव गवादय एव वाचकशक्तेराश्रयः न गाव्यादय । –न्यायम॰ पृ॰ ४२१ ।
अत्र च संस्कृतस्य सर्वदेशे एकत्वात्तत्रैव शक्ति, भाषाणाञ्च प्रतिदेश भिन्नत्वात् सस्कृतैः सह पर्याय
तापत्तेश्च न शक्ति । –वैयाकरणभू॰ पृ॰ २४८ । एकत्र शक्त्याप्यन्यत्र तदारोपात्तदर्थप्रतीत्युपप
त्तावेकत्रैव शक्तिर्लाघवात्, अनन्यलभ्यस्यैव शब्दार्थत्वात् । सा च शक्ति संस्कृत एव सर्वदेशे तस्यैक
त्वात् । –तत्त्वचि॰ शब्द॰ पृ॰ ६४१ ।

क्तिं कल्पयित्वा उपपन्नौ तदा न द्वितीयस्य गावीशब्दस्य तत्रार्थे तौ8484

अन्वयव्यतिरेकौ ।

शक्तिं कल्प
यतः । अ⁸⁴⁸⁵

अनुपपन्ना हि ब॰ ।

नुप§8486

एतदन्तर्गत पाठो नास्ति आ॰ ।

पत्त्या हि तयोः कल्पकत्वम्, यश्च येन विना आत्मानं न लभते स तेन
विनाऽनुपपन्नः स्वोपपत्तये तं कल्पयति, यत्पुनः येन वि8487

विनोपप– ब॰ ।

नाप्युप§पद्यते न तत् तं कल्पयति
अनुपपत्तेः कल्पिकायाः क्षीणत्वात् ।

न च गावीशब्दादपि अन्वयव्यतिरेकाभ्यामर्थप्रतीतिसंभवात् कथन्न वाच
कत्वमित्यभिधातव्यम्, अन्वयव्यतिरेकयोस्त⁸⁴⁸⁸

गावीशब्दे ।

त्र अन्यथासिद्धत्वात् । अवाचकस्यापि
हि गावीशब्दस्य वाचकगोशब्दस्मृ8489

अथ यदुक्तम्–
अर्योऽवगम्यते गाव्यादिभ्य, अत एषामप्यनादिरर्थेन सम्बन्ध इति । तदशक्तिरेषा गम्यते । गोशब्दमु
च्चारयितुकामेन केनचिदशक्त्या गावीत्युच्चारितम्, अपरेण ज्ञात सास्नादिमानस्य विवक्षितस्तदथ
गौरित्युच्चारयितुकामो गावीत्युच्चारयति । तत शिक्षित्वाऽपरेऽपि सास्नादिमति विवक्षिते गावीत्युच्चा
रयन्ति । तेन गाव्यादिभ्य सास्नादिमानवगम्यते । अनुरूपो हि गाव्यादिर्गोशब्दस्य । एव गाव्यादि
दर्शनाद् गोशब्दस्मरण तत सास्नादिमानवगम्यते । –शाबरभा॰ १ । ३ । २८–२९ । यथा गौरित्यस्य
पदस्यार्थे गावीति प्रयुज्यमान पद ककुदादिमन्तर्थं प्रतिपादयतीति । न च शब्दान्वाख्यान व्यर्थम्, अनेन
शब्देन गोशब्दमेवादौ प्रतिपद्यते गोशब्दात् ककुदादिमन्तमर्थम् । –न्यायवा॰ पृ॰ ५५६ । ते तु वर्ण
सारूप्यच्छायया गवादिशब्दस्मृतिमादघानाः तदर्थप्रतिपत्तिहेतुतामुपगच्छन्ति । –न्यायमं॰ पृ॰ ४२१ ।
न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ ७१४ । तत्त्वचि॰ शब्द॰ पृ॰ ६४३ । न चापभ्रशानामचाचकतया कथमर्थावबोध
इति वाच्यम्, शक्तिभ्रमवता बाधकाभावात् । विशेषदर्शिनस्तु द्विविधा–तत्तद्वाचकसस्कृतविशेषज्ञानवन्त
तद्विकलाश्च । तत्र आद्याना साधुस्मरणद्वारा अर्थबोध । द्वितीयाना तु बोध्यार्थसम्बद्धार्थान्तरवाचकस्य
स्मृतौ सत्या ततो लक्षणया बोध । सर्वनामस्मृतेर्वा, तदर्थज्ञापकत्वेन रूपेण साधुस्मृतेर्वा, अर्थाध्याहार
पक्षाश्रयणाद्वा यथायथ बोध्यम् । –शब्दकउ पृ॰ ३२ ।

तिद्वारेण अर्थप्रतिपत्तौ अन्वयव्यतिरेकौ घटेते ।
दृश्यते च असाधुशब्दप्रयोगे साधुशब्दस्मरणादर्थप्रतिपत्तिः, यथा8490

अस्वगोण्यादय शब्दा साधवो विष
यान्तरे । निमित्तभेदात्सर्वत्र साधुत्वञ्च व्यवस्थितम् ॥ ते साधुष्वनुमानेन प्रत्ययोत्पत्तिहेतव । तादात्म्य
मुपगम्येव शब्दार्थस्य प्रकाशक ॥ न शिष्टैरनुगम्यन्ते पर्याया इव साधव । ते यत स्मृतिशास्त्रेण
तस्मात्साक्षादवाचक ॥ अम्बाम्बेति यथा बाल शिक्षमाण प्रभाषते । अव्यक्त तद्विदा तेन व्यक्ते भवति
निश्चय ॥ एव साधौ प्रयोक्तव्ये योऽपभ्रश प्रयुज्यते । तेन साधुव्यवहित कश्चिदर्थोऽभिधीयते ॥ – [p. n759 ]
वाक्यप॰ १ । १४९–५३ । गाव्यादिशब्दाना पुनरुच्चारणासामर्थ्यतो मूलशब्दादपभ्रशाना विवक्षितेषु
मूलशब्दानुसारेणार्थप्रतिपादकत्वम्, अविवक्षितेषु तु वाचकभ्रान्त्यैवेति । –तौता॰ पृ॰ १३० । भाट्टचि॰
पृ॰ ९५ ।

आमन्त्रणे अम्ब
[p. 759 ] इति विवक्षायां स्थानकरणप्रयत्नवैकल्यात् प्रमादाद्वा तमुच्चारयितुमसमर्थः अ⁸⁴⁹¹

अन्विति आ॰ ।

म्बिति
बालोऽपभाषते । अम्बा च तच्छब्दश्रवणानन्तरं प्रवर्त्तमाना एवं मन्यते–अनेन बालेन
अम्ब इति शब्दविवक्षायाम् अम्बिति त⁸⁴⁹²

तत्र स्थाने ब॰ ।

त्स्थाने समुच्चारितमिति अम्बितिशब्दादसा
धुभूताद् अम्ब इति मूलशब्दं साधुभूतं स्मृत्वा प्रवर्त्तते । तथा, खण्डषण्ढशब्दे समु
च्चारयितव्ये विवक्षिते प्राच्यानां संढशब्दोच्चारणं दृश्यते । व्यवहर्त्ता तद्वाक्यश्रव
णानन्तरं प्रवर्त्तमानः अनेन मूलशब्दोच्चिचारयिषया अशक्त्या प्रमादेन वा अयं संढ
शब्दः समुच्चारितः इति संढशब्दात् षंढशब्दं स्मृत्वा ततोऽर्थ प्रतिपद्य प्रवर्त्तते ।
एवं गावीशब्दादसाधुरूपात् मूलभूतं साधुरूपं गोशब्दं स्मृत्वा व्यवहर्त्ता ततोऽर्थं प्रति
पद्यते इति, अन्वयव्यतिरेकयोरत्र अन्यथासिद्धत्वात् न वाचकत्वावधारणक्षमत्वम् ।
यत्रैव हि निश्चितौ तौ तत्रैव वाचकत्वनियममवबोधयतः । न च गावीशब्दस्य उक्त
प्रकारेण तौ निश्चितौ, अतो न तन्नियममवबोधयतः । गोशब्दस्य तु उभयवादि
सम्प्रतिपन्नत्वेन तौ निश्चितौ, अतोऽस्यैव 8493

गोशब्दत्वप्रति– श्र॰ ।

गोत्वप्रतिपत्तौ वाचकत्वनियमोऽवकल्प्य⁸⁴⁹⁴

–ल्पते आ॰, ब॰ ।

ते ।
स⁸⁴⁹⁵

सर्वे देशान्तरे । सर्वे खलु एते शब्दा देशान्तरेषु प्रयुज्यन्ते । –पात॰ महा॰ पस्पशा॰ ।

र्वदेशकालपुरुषपुराणवेदादिषु गोशब्दस्य एकरूपतया व्यवहारकारकत्वेन प्रतीयमान
त्वाच्च अस्यैव व्याकरणस्मृत्यनुगृहीतस्य वाचकत्वनियमो युक्तः न तु गावीशब्दस्य,
अस्य नियतदेशादावेव व्यवहारहेतुतया प्रतीयमानत्वात् । न खलु ये देशान्तरादिप्रभवा
गाव्यादिशब्देष्वगृहीतसम्बन्धा तेषां8496

पुरुषाणाम् ।

ते8497

गाव्यादयः शब्दा ।

व्यवहारं प्रसाधयन्ति । अतः अवगतप्रमाण
भावेन व्याकरणेन ये अनुशिष्टा गवादयः शब्दाः त एव साधवः सिद्धा न⁸⁴⁹⁸

ना
तु आ॰ ।

तु गा8499

गव्या– ब॰ ।

व्यादयः ।

तत्रैव वाचकत्वनियमावगतेश्च गवादिशब्दानामेव साधुत्वम्; तथाहि–
गामानय इत्युक्ते सास्नादिमत्त्वविशिष्टार्थानयनप्रतिपत्तिर्भवति8500

–तीति तत्र श्र॰ ।

। तत्र च यथा
गोशब्दस्य सास्नादिमानर्थो वाच्यः इत्यवधार्यते, तथा गोशब्दस्यैव अयमर्थः इति
नियमोऽप्यवधार्यते । अवगतश्च नियमः अन्यस्य वाचकत्वं बाधते ।

अस्तु8501

अस्तु नाम ब॰, श्र॰ ।

वा नाम गवादीनामेव वाचकत्वावधारणम्; तथापि वृद्धव्यवहारादेव
तेषां त⁸⁵⁰²

वाचकत्वावधारणम् ।

द् भविष्यति, अतस्तत्साधुत्वसमर्थनाय व्याकरणारम्भो व्यर्थः; इत्यसमीचीनम्;
व्याकरणनिर⁸⁵⁰³

–निरपेक्षे वृ– श्र॰ ।

पेक्षाद् वृद्धव्यवहारादेव सकलशब्दानां वाचकत्वस्य अवधारयितुमशक्य
त्वात् । अनन्तो हि शब्दराशिः, तस्य अनन्तेनापि कालेन प्रतिपदं वृद्धव्यवहाराद्
[p. 760 ] वाचकत्वं गृहीतुमशक्यम् । व्याक⁸⁵⁰⁴

रक्षोहागमलघ्वसन्देहा प्रयोजनम् लघ्वर्थं चाध्येय व्याकरणम् ब्राह्मणेनावश्य शब्दा
ज्ञेया इति । न चान्तरेण व्याकरण लघुनोपायेन शब्दा शक्या ज्ञातुम् । किञ्चित्सामान्यविशेषवल्लक्षण
प्रवर्त्यम्, येनाल्पेन प्रयत्नेन महतो महत शब्दौघान् प्रतिपद्येरन् । किं पुनस्तत् ? उत्सर्गापवादौ । कश्चि
दुत्सर्ग कर्त्तव्य कश्चिदपवाद । सामान्येनोत्सर्ग कर्त्तव्य तद्यथा कर्मण्यण् । तस्य विशेषेणापवाद,
तद्यथा आतोऽनुपसर्गे क । –पात॰ महा॰ पस्पशा॰ । प्रकृत्यादिविभागकल्पनया सामान्यविशेषवता
लक्षणेन ॥ –काशिका॰ पृ॰ १ । तत्र सामान्यवता लक्षणेन प्रकृत्यादिविभागपरिकल्पनया कुम्भकार
काण्डलाव शरलाव इत्येवमादिक महान्त शब्दौध प्रतिपद्यते । विशेषवता तु पार्ष्णित्रो गोद कम्बलद
इत्येवमादिकम् । –न्यास॰ पृ॰ ६ । सर्वद॰ पाणिनि॰ ।

रणेन तु सामान्यविशेषवता लक्षणेन उपलक्षितानां
स्वल्पप्रयत्नेन सर्वेषामपि शब्दानां वाचकत्वमवबोद्धुं शक्यमेव । अतो व्याकरणादेव
तेषां साधुत्वावगमः । तथाहि–कर्मण्यण् पाणिनि॰ ३ । २ । १ इत्येकेनैव सूत्रेण
कुम्भकार-काण्डलाव-वेदाध्या8505

–घ्याय इत्यादय श्र॰ ।

यादय श⁸⁵⁰⁶

शब्दबहुगाधुत्वेन श्र॰ ।

ब्दाः बहवः साधुत्वेन लक्ष्यन्ते । अतो व्या
कर⁸⁵⁰⁷

लोकव्याकरणाभ्या हि मिश्राभ्याम
विप्लुतवाचकसिद्धिरिति । –तन्त्रवा॰ १ । ३ । २७ ।

णानुगृहीतलोकव्यवहारात् सुखेनैव साधुत्वमवधारयितु शक्यते इत्यस्ति व्याकरण
स्योपयोगः । ननु चास्या8508

व्याकरणस्य ।

प्रमाणत्वात् कथं ततः केषाञ्चिच्छब्दानां साधुत्वमवधार
यितुमुचितम्, इत्यष्यसाम्प्रतम्; तदप्रामाण्ये कर्मकर्त्रादिकारकाणां सम्प्लवप्रसङ्गात् ।
न खलु व्या8509

नचान्तरेण व्याकरण
कृतस्तद्धिता वा शक्या विज्ञातुम् । –पात॰ महा॰ पस्पशा॰ । तत्त्वावबोध शब्दाना नास्ति व्याकर
णादृते । –वाक्यप॰ १ । १३ ।

करणमन्तरेण प्रकृति-प्रत्ययविभागद्वारेण कर्मकर्त्रादिकारकाणां नैयत्येन प्रति
पत्तिर्घटते, तन्नैयत्यहेतोरन्यस्याऽसभवात् । अतस्तन्नैयत्यमुपलभ्यमान स्वव्यवस्थानि
मित्तं व्याकरणमेव व्यवस्थापयति ।

तथा व्याकरणाप्रामाण्ये लोकशास्त्रविरोधः । तत्र लोकविरोधस्तावत्–स⁸⁵¹⁰

सर्वपार्षदत्वाच्च शब्दानुशासनस्य । –हैमश॰ बृह॰ पृ॰ २ ।

कल⁸⁵¹¹

–लविशिष्टानां श्र॰ ।

शिष्टानां तत्प्रामाण्यस्य अभीष्टत्वात् । शास्त्रविरोधोऽपि तदप्रामाण्ये सकलशास्त्रोच्छेद
प्रसङ्गात् । सकलान्यपि हि शास्त्राणि नियतभाषात्मकानि, नियमस्य च व्याकरणाधीन
त्वात् कथ तदप्रामाण्ये तदुपपत्तिः ? शास्त्रप्रामाण्यमनभ्युपगच्छताऽपि परप्रत्यायनाय
साधनदूषणप्रयोगः तत्प्रामाण्यप्रसाधनोऽवश्याभ्युपगन्तव्य । तदनभ्युपगमे स्वपर
पक्षसाधनदूषणप्रपञ्चप्रत्यस्तमयप्रसङ्गात्, केवलैर्मनोविकल्पैः अङ्गसंज्ञाभिर्वा परप्रत्या
यनानुपपत्तेः । तस्मादुक्तदोष परिजिहीर्षता न व्याकरणप्रामाण्यमपह्नवनीयम्, इति
सिद्धं तत्सा8512

साधुत्वज्ञानविषया सैषा व्याकरणस्मृति । अविच्छेदेन शिष्टानामिद स्मृतिनिबन्धनम् ॥ –
वाक्यप॰ १ । १४३ ।

धुत्वप्रसाधनायास्य प्रामाण्यम् ।

ननु साधुत्वस्य शब्दानां कुतश्चित् प्रमाणादप्रसिद्धेः कथं तत्प्रसाधनाय व्याक
[p. 761 ] रणस्य प्रामाण्यम् ? इत्यप्यसमीक्षिताभिधानम्; प्र⁸⁵¹³

साधुत्वमिन्द्रियग्राह्य लिङ्गमस्य च विद्यते । शास्त्रस्य विषयोऽप्येष प्रयोगोऽप्यस्त्य
सकरः ॥वैयाकरणोपदेशसाहाय्यकोपकृतश्रोत्रेन्द्रियग्राह्यत्वाभ्युपगमात् । यथा ब्राह्मणत्वादिजाति
रुपदेशसव्यपेक्षचक्षुरिन्द्रियग्राह्यापि न प्रत्यक्षगम्यतामपोज्झति ।व्याकरणकोविदोपदेशसचिवश्रवणे
न्द्रियग्राह्ये अपि साधुत्वासाधुत्वे न प्रत्यक्षतामतिवर्तेते । –न्यायमं॰ पृ॰ ४२२ । तौता॰ पृ॰ १२८ ।

त्यक्षत एव तत्साधुत्वप्रसिद्धेः ।
तथाहि–व्याकरणसंस्कृतमतेः 8514

श्रौत्रप्र– आ॰, ब॰ ।

श्रौत्रप्रत्यक्षे वर्णस्वरूपव⁸⁵¹⁵

–वत्साधृ– ब॰, आ॰ ।

त् तत्साधुत्वमवभासते, व्याकर
णानुशि8516

–शिष्टेषूच्चार्य– आ॰, –शिष्टेषु शब्दोच्चार्य
– ब॰ ।

ष्टेषु शब्देषु उच्चार्यमाणेषु साधुभिरयं भाषते इति प्रतीतिसद्भावात्, अन्यथा
चोच्चार्यमाणेषु असाधुभिरयं भाषते पापः अपशब्दा8517

–ब्दानुकरोति आ॰ ।

न् करोति इति प्रत्ययप्रतीतेः
प्रत्यक्षत एव साधुत्वासाधुत्वविभागोऽवसीयते । अथोच्यते–यदि वर्णस्वरूपातिरिक्तं
साधुत्वं स्यात् तर्हि व्याकरणसंस्कारात्पूर्व वर्णस्वरूपवत् तदपि प्रतिभासेत, तत्प्रति
भासकारणस्य श्रोत्रसम्बन्धस्य प्रागपि सद्भावात्; तदप्युक्तिमात्रम्; व्याकरणसंस्कारा
पेक्षस्य श्रोत्रस्य पू8518

पूर्व भावा– आ॰, पूर्वसद्भा– ब॰ ।

र्वमभावात्, कारणाभावे च कार्याभावस्य उपपन्नत्वात् । वर्णस्वरूप
ग्रहणे हि श्रोत्रस्य केवलस्यापि सामर्थ्यम्, साधुत्वग्रहणे तु व्याकरणसहकृतस्यैव । यथा
रत्ना8519

यथा च पद्मरागादीन् काचस्फटिकमिश्रितान् । परीक्षका विजानन्ति साधुत्वमपरे तथा ॥
यथा रत्नपरीक्षाया साध्वसाधुत्वलक्षणम् । तथा व्याकरणात्सिद्धं साधुशब्दनिरूपणम् ॥ –तन्त्रवा॰
१ । ३ । २७ ।

दिभेदानां तच्छास्त्रसंस्कारसहायं चक्षुः ग्रहणे समर्थम् न तद्रहितम् ।

ननु शब्दराशेरपर्यन्ततया प्रत्यक्षागोचरत्वात् कथं ततः तत्साधुत्वसिद्धिः ?
इत्यप्यसुन्दरम्; त⁸⁵²⁰

प्रत्यक्षागोचरस्यापि शब्दराशे ।

दगोच⁸⁵²¹

–रस्यानु– आ॰ ।

रस्यास्य अनुमाना8522

विशिष्टशब्दश्रवणोत्तरकालप्रवृत्तव्यवहारा
वगतार्थप्रतिपत्तिसहित शब्दानुशासनशास्त्रोपदिष्टप्रकृतिप्रत्ययविकरणवर्णलोपागमादेशादिलिङ्गमव्य
भिचारि तत्स्वरूपावधारणे कारणं भविष्यति ।– न्यायमं॰ पृ॰ ४२३ । तन्त्रवा॰ १ । ३ । २७ ।

त् साधुत्व⁸⁵²³

–त्वसिद्धेः
आ॰ ।

प्रसिद्धेः, तथाहि–अदृश्यमानप्रयोगाः
शब्दाः साधवः व्याकरणानुशिष्टत्वात् परिदृश्यमानगवादिशब्दवत् । तथा साधुभि
र्भाषितव्यम्8524

उद्धृतोऽयम् –न्यायमं॰ पृ॰ ४२३ । न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ ७१४ । वैयाकरणभू॰ पृ॰ २५२ । तत्त्वचि॰ शब्द॰
पृ॰ ६४० । साधूना साधुभिस्तस्माद्वाच्यमभ्युदयार्थिभि । –वाक्यप॰ १ । १४१ ।

तस्मा8525

तस्मादेषा
व्याकृता –तन्त्रवा॰ १ । ३ । २७ । भाट्टचि॰ पृ॰ ९८ ।

देषा संस्कृता वागुद्यते तैत्ति॰ ६ । ४ । ७ ? इत्येवमा
दिना आगमेनापि साधुत्वं प्रसाध्यते । तथा उपमानेनापि साधुत्वमवगम्यते; तथाहि
सू8526

सूत्रकारवार्त्तिक– श्र॰ ।

त्रकार-भाष्यकार-वार्तिककारादिभिः प्रयुक्ता यथा साधवः शब्दाः तथा तत्प्रायैरन्यैरपि
प्रयुक्ताः साधव एवेति । तथा अर्थाप⁸⁵²⁷

तथा लौकिकार्थप्रत्ययोत्थापितवाचकत्वार्था
पत्तिलभ्यस्तावदेक साधुत्वनिश्चय । –तन्त्रवा॰ १ । ३ । २७ ।

त्त्यापि; अनाद्यनन्ताऽनन्यथासिद्धान्वयव्यति
रेकतोऽर्थप्रतीतिसाधनत्वान्यथानुपपत्तिलक्षणया शब्दानां साधुत्वमवसीयते इति ॥ छ ॥

[p. 762 ]

अपभ्रशप्राकृतादिभाषाशब्दाना साधुत्वसमर्थनेन वाचकत्वप्रसाधनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्8528

पृ॰ ७५७ प॰ ६ ।

–गवादय शब्दा एव साधवः, तेषामेव वाचक
त्वोपपत्तेः इत्यादि; तदविचारितरमणीयम्, यतो लोक⁸⁵²⁹

वृद्धिद्धप्रसिद्धितस्त्वेष व्यवहार प्रवर्तते । सस्कृतैरिति सर्वापि
शब्दै भाषास्वनैरिव । –तत्त्वार्थ श्लो॰ पृ॰ २९० ।

व्यवहार
समधिगम्यो हि वाच्यवाचकभाव । लोकश्च गाव्यादिशब्दैरेव
व्यवहरन् प्रतीयते । संस्कृतवेदिनो हि संस्कृतान् शब्दान् परित्यज्य
व्यवहारकाले गाव्यादिशब्दैरेव व्यवहरन्तः प्रतीयन्ते । अ⁸⁵³⁰

असस्कृते– आ॰ ।

तः
संस्कृतेतरवेदिनां व्यवहारस्य गाव्यादिशब्दैरेव दृष्टत्वात्तेषा8531

गाव्यादिशब्दानामेव ।

मेव अन्वयव्यति
रेकाभ्यां वाचकत्वमवधार्यते । नच गाव्यादिशब्दानां गवादिस्मृतिसापेक्षमर्थावबोधकत्वं
स्वप्नेऽपि प्रतीतं येन अर्थप्रतिपत्तेरन्यथा8532

–थोपपद्य– ब॰ ।

प्युपपद्यमानत्वात् तेषामवाचकत्व स्यात् ।
न खलु प्राकृतशब्देभ्यः प्रथ⁸⁵³³

प्रथमस– श्र॰ ।

मं संस्कृतशब्दस्मरण ततोऽर्थप्रतीतिः इति व्यवधानेन
अर्थप्रत्ययोऽनुभूयते, संस्कृतशब्दवत् तेभ्यो8534

प्राकृतशब्दे
भ्योऽपि । तुलना–व्युत्क्रमादर्थनिर्णीतिरपशब्दादिवेत्यपि । वक्तु शक्तेस्तथा दृष्टे सर्वथाप्यविशेषत ॥
–तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २९० । प्रमेयक॰ पृ॰ ६६८ ।

ऽपि साक्षादेव अर्थप्रत्ययप्रतीतेः, अन्यथा
यत्र सं8535

तुलना–स्त्रीशूद्राणामुभयप्रतीतेरभावात् ।
य खलूभय वेत्ति शब्दमपशब्दञ्च स एव प्रतिपद्यते । यस्तु नक्कमुक्कशब्दमेव वा वेत्ति न नासाशब्द
स कथमपशब्दाच्छब्द प्रतिपद्येत ततोऽर्थं प्रतिपद्येत ? दृष्टा चानुभयवेदिनोऽपि प्रतीतिरिति । –वादन्या॰
पृ॰ १०३ । म्लेच्छादीना साधुशब्दपरिज्ञानाभावात्कथ तद्विषया स्मृति । तदभावे न गोऽर्थप्रतिपत्ति
स्यात् । –तत्त्वो॰ पृ॰ १२४ ।

स्कृतज्ञा न सन्ति तत्र भाषाशब्देभ्योऽर्थप्रत्ययो न स्यात् । ततो गवादिशब्दवत्
शब्दान्तरस्मृतिनिरपेक्षतयैव सदा तेषामर्थावबोधकत्वप्रतीतेः वाचकत्वमेवोपपन्नम् ।
यथैव⁸⁵³⁶

–व गवादि– ब॰ ।

हि गवादिशब्दस्य अन्वयव्यतिरेकाभ्यां गाव्यादिशब्दस्मृतिनिरपेक्षं गोत्वाद्यर्था
भिधायकत्वं प्रतीयते तथा गवादिशब्दस्मृतिनिरपेक्षं गाव्यादीनामपि । एवञ्च अन्वय
व्यतिरेकाभ्यां तु8537

तुल्यार्थ
प्रति– ब॰ ।

ल्येऽर्थप्रतिपादकत्वे यद्येकस्यैव वाचकत्वं कल्प्यते तद्वरं गाव्यादि
शब्दस्यैव कल्प्यताम्, निखिलजनानां व्यवहारस्य त⁸⁵³⁸

गाव्यादिशब्दद्वारेणैव । तुलना–विपर्ययदर्शनाच्च । शब्दादर्थ
मप्रतिपद्यमाना अपशब्दैरेव ज्ञान व्युत्पद्यमाना लोके दृश्यन्ते इति व्यर्थं शब्दानुशासनम् । तथाहि
वृक्षोऽग्निरुत्पलमित्युक्तेऽव्युत्पन्नधियो बाला प्रश्नोपक्रम सन्तिष्ठन्ते कोऽय वृक्ष इत्यादिना । ते
चान्यस्य व्युत्पादनोपायस्याभावादपशब्दैरेव व्युत्पाद्यन्ते रुक्ख अग्गी उप्पलमिति । तदेवमत्रासाधव
एव वाचका न साधव सन्तोऽपि इति विपर्ययो दृश्यते । –वादन्या॰, टी॰ पृ॰ १०५ ।

द्द्वारेणैव प्रतीतेः ।

किञ्च, स्मरणं मूलानुभवे सति प्रमाण भवति अनुभवानुसारित्वात्तस्य । न च
गवादिशब्दानां गोव्यवहारे प्र⁸⁵³⁹

–प्रथमं त एव स्वरस्य वृत्ता वा– आ॰ ।

थमत एव स्वरसवृत्त्या वाचकत्वमनुभूतम्, गाव्यादि
शब्दानामेव तदा तद⁸⁵⁴⁰

वाचकत्वानुभवात्

नुभवात् । अतो येषां8541

गाव्यादीनाम् ।

वाचकत्वमनुभूतपूर्वं तन्निबन्धने व्यवहारे8542

–रे न खलु वाचकत्वाः ब॰ ।

अननुभूतवाचकत्वाः8543

गवादय शब्दा ।

स्मर्यन्ते इति महन्न्यायकौशलम् ।

[p. 763 ]

यदप्युक्तम्8544

पृ॰ ७५९ पं॰ ६ ।

–गोशब्दे समुच्चारयितव्ये अशक्त्या प्रमादेन वा बालेन गावीशब्दः
समुच्चारितः इ⁸⁵⁴⁵

इत्यादि तद– श्र॰, ब॰ ।

ति; तदप्यसाम्प्रतम्; यतो यदि गोशब्दसमुच्चिचारयिषया बालः अशक्ति
प्रमादाभ्यां गावीशब्दं समुच्चारयेत्, तर्हि परित्यक्तबालभावः प्रबुद्धः सन् मया
अशक्त्या प्रमादेन वा8546

चायं श्र॰ ।

ऽयं प्रयुक्तः इति ज्ञात्वा तं परित्यज्य गोशब्देनैव व्यवहारं कुर्यात् ।
न च पटुकरणोऽपि गावीशब्दं परित्यज्य गोशब्देनैव व्यवहरति । ननु च असंस्कृत
मतिभिः सह संस्कृतशब्देन गवादिना व्यवहारः कर्त्तुं न शक्यते, लक्ष⁸⁵⁴⁷

व्याकरणसूत्र ।

णपरिज्ञानाभाव
तस्तेषां8548

असस्कृतमतीनाम् ।

संस्कृतशब्दपरिज्ञानानुपपत्तेः, अतः बहुत्वादसंस्कृतमतीनाम् अशक्तिप्रमाद
प्रभवोऽपि अपभ्रष्टव्यवहारः परां रूढिमागतः, येन शक्तो विज्ञातशब्दस्वरूपोऽपि जनः
तेनैव व्यवहरति; इत्यप्येतेनैव प्रत्याख्यातम्; प्रमादाऽशक्तिप्रभवत्वे गाव्यादिशब्द
व्यवहारस्य उक्तदोषानुषङ्गात् ।

अपभ्रष्टत्वञ्चास्य पुरुषार्थाऽप्रसाधकत्वात्, व्याकरणस्मृत्यनुगृहीतस्य सर्वत्र
सर्वदाऽन⁸⁵⁴⁹

–नवस्थितस्य ब॰ ।

वच्छिन्नस्य एकत्वेन प्रतीत्यभावात्, सङ्केतेन अर्थाभिधायित्वाद्वा स्यात् ?
तत्र आद्यः पक्षोऽनुपपन्नः; सकलस्य धर्मार्थादेः पुरुषार्थस्य प्राकृतशब्दव्यवहारादेव
प्रसिद्धेः । नहि कश्चित्तादृशः पुरुषार्थोऽस्ति यत्र साक्षात् परम्परया वा त⁸⁵⁵⁰

तद्व्यापारव्यवहारो न आ॰,
श्र॰ ।

द्व्य⁸⁵⁵¹

प्राकृतादि
भाषाशब्दव्यवहार ।

वहारो
न स्यात् । त⁸⁵⁵²

पुरुषार्थबोधनाय ।

त्प्रतिपिपादयिषया प्रयुक्तानामपि संस्कृतशब्दानामर्थः सुस्पष्टः प्राकृत
शब्दैरेव प्रदर्श्यते इति कथं तद्व्यवहारस्य पुरुषार्थाऽप्रसाधकत्वं यतोऽपभ्रष्ट⁸⁵⁵³

–ष्टव्यत्व श्र॰ ।

त्वं स्यात् ?
द्वितीयपक्षे तु ठकागमस्य सधनं ब्राह्मणं हन्याद् भूतिकामः
इत्यादेः साधुत्वप्रसङ्गः, व्याकरणस्मृत्यनुगृहीतस्य सर्वत्र सर्वदानवच्छिन्नस्यैकत्वेन
अस्यापि प्रतीत्यविशेषात् । शिष्टैरस्वीकृतत्वात् तत्रास्य विच्छेदः पशुवधाद्यागमेऽपि
समानः । नहि श्वेतमजमालभेत इत्यागमः परीक्षाप्रधानैः कृपा
र्द्रीकृतचेतोवृत्तिभिः8554

जैनबौद्धवैष्णवादिभि ।

आद्रियते । तृतीयपक्षोप्ययुक्तः; प्राकृतशब्दवत् संस्कृतशब्दाना
मपि सङ्केतसहायानामेव अर्थप्रतिपादनसामर्थ्यसंभवात् । असङ्केतिताऽनभिताभिधाने
अतिप्रसङ्गात् । तदेवं संस्कृतेतरशब्दानां विशेषासंभवात् उभयेषां साधुत्वमसाधुत्वं वा
अविशेषतः प्रतिपत्तव्यम् ।

किञ्च, स्वरूपतः प्रसिद्धे साधुत्वे क्वचिद् विधानं निषेधो वा युक्तः । न च
स्वरूपत त⁸⁵⁵⁵

साधुत्वम् ।

त् प्रसिद्धम् । तत्स्वरूपं हि वाचकत्वम्, अनादिप्रयोगिता, धर्मसाधन
त्वम्, विशिष्टपुरुषप्रणीतत्वम्, विशिष्टार्थाभिधायित्वम्, बाधारहितत्वम्, प्रमाणा
न्तरानु8556

–नुगृहीतमनु– आ॰, ब॰ ।

गृहीतत्वम्, अनुपहतेन्द्रियग्राह्यत्वम्, अनावृतत्वम्, व्याकरणसिद्धस्वरू8557

–रूपं वा ब॰ ।

पत्वं
[p. 764 ] वा स्यात् ? यदि वाचकत्वम्, तद् ग⁸⁵⁵⁸

अथ गावीशब्दस्य वाचकत्व नोपपद्यते, तदयुक्तम्, गावीशब्देन बहुल व्याहरन्ति प्रमा
तार । –तत्त्वो॰ पृ॰ १२४ ।

वादिशब्दवत् गाव्यादिशब्दानामस्त्येव, अन्व
यव्यतिरेकाभ्यां तद्वत् तेषामप्यर्थप्रतिपादकत्वप्रतिपादनात् ।

अनादिप्रयोगितापि प्रवाहापेक्षया, नित्यत्वापेक्षया वा उच्येत ? प्रथमपक्षे
गोगावीशब्दयोरविशेषः, द्वयोरपि अनादिप्रयोगिताया तथा संभवाद् उभयोरपि साधु
त्वमसाधुत्वं वाऽविशेषतः स्यात् । अनादिप्रयोगितया8559

–तया साधु– श्र॰ ।

च साधुत्वे प्राकृतस्यैव गाव्यादेः
साधुत्व स्यात्, तस्यैव त⁸⁵⁶⁰

अनादिप्रयोगितासभवात् ।

त्संभवात् । प्र⁸⁵⁶¹

प्राकृतेति–सकलजगज्जन्तूना
व्याकरणादिभिरनाहितसस्कार सहजो वचनव्यापार प्रकृति, तत्र भव सैव वा प्राकृतम् । आरिसवयणे
सिद्ध देवाण अद्धमग्गहा वाणी इत्यादि वचनाद्वा प्राक् पूर्व कृत प्राक्कृत बालमहिलादिसकलभापानि
बन्धनभूत वचनमुच्यते । मेघनिर्मुक्तजलमिवैकस्वरूप वदेव च देशविशेषात् सस्कारकरणाच्च समासादि
तविशेष सत् सस्कृताद्युत्तरविभेदानाप्नोति । अत एव शास्त्रकृता प्राकृतमादौ निदिष्ट तदनु सस्कृतादीनि ।
पाणिन्यादिव्याकरणोदितशब्दलक्षणेन सस्करणात् सस्कृतमुच्यते । –काव्या॰ रुद्र॰ नमि॰ २ । १२ ।

कृतिरेव हि प्राकृतम्, प्रकृतिश्च स्वभावः, अतः
प्रकृतिभूतस्य अर्थस्वरूपावेदकस्य अनादिप्रयोगार्हस्य गाव्यादेरेव साधुत्वं युक्तं न⁸⁵⁶²

न च श्र॰ ।

तु
संस्कृतस्य गवादेः, तस्य अनादिप्रयोगितानुपपत्तेः । सतो हि वस्तुनो गुणान्तरारोपः
संस्कारः, स च आदिमानेव, अतः संस्कृतव्यपदेशादेव संस्कारात् पूर्वं विद्यमानं
प्रकृतिभूतमन्यत्किञ्चिदस्तीत्यवसीयते । तच्च प्राकृतमेव, इत्यस्यैव अनादिप्रयोगितया
साधुत्वमायातम् ।

अथोच्यते–न प्रकृतिरेव प्राकृतम्, किं तर्हि ? प्र⁸⁵⁶³

प्रकृतौ भवम् आ॰ ।

कृतेर्भवम्8564

तुलना–प्रकृति सस्कृत तत्र भव तत आगत वा प्राकृतम् । –हेम॰ प्राकृ॰, प्राकृतसर्व॰, प्राकृतच॰,
वाग्भट्टा॰ टी॰ २ । २ । एतदेव विपर्यस्त सस्कारगुणवर्जितम् । विज्ञेय प्राकृत पाठ्य नानावस्थान्त
रात्मकम् ॥ –नाट्यशा॰ १७ । २ । प्रकृते सस्कृतायास्तु विकृति प्राकृती मता । –षङ्भा॰ । प्राकृ
तस्य तु सर्वमेव संस्कृतं योनि । –प्राकृतस॰ । प्रकृते सस्कृतात् साध्यमानात्सिद्धाच्च यद्भवेत् ।
प्राकृतस्यास्य लक्ष्यानुरोधि लक्ष्म प्रचक्ष्महे ॥ –बि॰ प्रा॰ पृ॰ १ ।

। ननु केयं प्रकृति
र्नाम–यतो भव प्राकृतम् इ⁸⁵⁶⁵

इत्युच्यते ब॰ ।

त्युच्येत ? किं स्वभावः, धातुगणः, संस्कृतशब्दस्वरूपं वा ?
प्रथमविकल्पे प्रकृतिरेव प्राकृतम् इत्ययमेव पक्षोऽङ्गीकृतः स्यात्, प्रकृतेः स्वभावात्
लब्धात्मलाभैर्गाव्यादिशब्दैः निखिललोकानां व्यवहारप्रसिद्धेः । द्वितीयविकल्पे तु गवादि
शब्दानामपि प्राकृतत्वप्रसङ्गः, धा8566

धातु
गणोस्वरूपसिद्धे ब॰ ।

तुगणात् तत्स्वरूपसिद्धेरविशेषात्, इति संस्कृतव्यव
हाराय दत्तो जलाञ्जलिः स्यात् । संस्कृतशब्दस्वरूपस्य तु प्रकृतित्वमनुपपन्नम्, विका8567

विकारित्वात् श्र ।

रत्वात् ।
सतो हि वस्तुनो गुणान्तराधानं संस्कार स विकाररूपतया कथं प्रकृतित्वं प्रतिपद्येत ?

किञ्च, पूर्वापरकालभावित्वे सति प्रकृति-विकृतिभावो दृष्टः । न चात्र⁸⁵⁶⁸

संस्कृतप्राकृतयो ।

तदस्ति,
वैपरीत्यप्रतीतेः–आदिमद्धि संस्कृतम् अनादिमच्च प्राकृतम् इति ।

[p. 765 ]

अथ मतम्–न गुणान्तराधानं संस्कारः, किं तर्हि ? अभिन्नस्वरूपस्य शब्दस्य
सम्यगनधिगतार्थस्य प्रकृति-प्रत्ययादिविभागद्वारेण तदन्तर्गतोऽर्थः प्रकाश्यते इत्येवं
रूपः शब्दस्य संस्कार इति; तदप्यसङ्गतम्, प्रकृतिप्रत्ययादिविभागद्वारेण अर्थकथनस्य
व्याख्यानरूपतया संस्कारत्वानुपपत्तेः । नहि वस्त्रादौ तथाविधः संस्कारः कदाचि8569

–चिद्दृष्टम् श्र॰ ।

द्
दृष्टः । किं तर्हि ? गु8570

नन्वेव वयं गुणातिशयमपश्यन्त सस्कार केषाञ्चिच्छब्दानामनुमन्यामहे –
वादन्या॰ पृ॰ १०७ ।

णान्तराधानलक्षणः । तथाप्यस्य संस्कारत्वाभिधाने स्वकम्बलस्य
कूर्दालिका इति नाम कृतं स्यात् ।

एतेन व्य⁸⁵⁷¹

व्यवहारार्त्तश– श्र॰ ।

वहर्त्तृशक्तिद्वारेण अपभ्रश्यतः शब्दस्य र⁸⁵⁷²

रक्षार्थं वेदानामध्येय व्याकरणम् । लोपागमवर्णविकारज्ञो हि सम्यग्
वेदान् परिपालयिष्यतीति । –पात॰ महा॰ पस्पशा॰ ।

क्षाद्वारेण अविचलितस्व
रूपस्यैवावस्थापनं संस्कारः इति मतान्तरमपि अपास्तम्; अविचलितरूपतयावस्था
पनस्यापि संस्कारत्वेन क्वचिदप्यप्रतीतेः । अविचलि8573

–लितस्वरूप– ब॰, श्र॰ ।

तरूपतया अवस्थापनञ्च शब्दानां
सादृश्यापेक्षया, नित्यैकरू8574

–रूपतापेक्षया
ब॰, श्र॰ ।

पापेक्षया वा स्यात् ? यदि सादृश्यापेक्षया; तर्हि गाव्यादि
शब्दस्यापि संस्कृतत्वप्र⁸⁵⁷⁵

–प्रसंगतस्तद– ब॰ ।

सङ्गः तदविशेषात् । अथ नित्यैकरूपापेक्षया; तदयुक्तम्,
शब्दानां नित्यैकरूपतायाः प्राक्8576

पृ॰ ७०३ ।

प्रबन्धेन प्रतिषेधात् । तन्न प्रवाहापेक्षया अनादिप्रयो
गितातः शब्दानां साधुत्वं सिद्ध्यति । त⁸⁵⁷⁷

अनादिप्रयोगितया ।

या तत्साधुत्वाभ्युप⁸⁵⁷⁸

–पगमेपि च श्र॰ ।

गमे च पितरि स्वर्गं गते
ज्येष्ठेन पुत्रेण माता वोढव्या इत्यादिम्लेच्छ⁸⁵⁷⁹

तुलना–म्लेच्छव्यवहारा अपि केचित् मातृविवाहादयो मदनोत्सवादयश्चानादय नास्ति
क्यवचासि च अपूर्वपरलोकाद्यपवादीनि । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ १ । २४७ ।

व्यवहाराणामपि साधुत्वप्रसक्तिः; प्रवाहेण
अनादिप्रयोगितायाः तत्राप्यविशेषात् । अथ नित्यत्वा8580

–पेक्षस्यनादि– ब॰ ।

पेक्षया अनादिप्रयोगितातः तत्सा
धुत्वसिद्धिः इत्युच्यते; तदप्युक्तिमात्रम्; शब्दानां नित्यत्वस्य प्रमाणानुपन्नत्वात् । तद
नुपपन्नत्वञ्चैषां शब्दानित्यत्वसिद्धौ प्रपञ्चतः प्ररूपितमित्यलमतिप्रसङ्गेन । तन्न अनादि
प्रयोगितापि तत्साधुत्वलक्षणम् ।

नापि ध⁸⁵⁸¹

लोकतोऽर्थप्रयुक्ते
शब्दप्रयोगे शास्त्रेण धर्मनियम । शब्देनैवार्थोऽभिधेयो नापशब्देनेति । एव क्रियमाणमभ्युदयस्तत्तुल्य
वेदशब्देन । –पात॰ महा॰ पस्पशा॰ । साधवो धर्मसाधनम् –वाक्यप॰ १ । २७ ।

र्मसाधनत्वम्, तद्धि तेषां साक्षात्; परम्परया वा स्यात् ? न तावत्
साक्षात्; व्र⁸⁵⁸²

तुलना–
न धर्मसाधनता, मिथ्यावृत्तिचोदनेभ्योप्यधर्मोत्पत्तिः, अन्येभ्योऽपि विपर्यये धर्मोत्पत्ते । शब्दस्य
सुप्रयोगादेव स्वर्गमोदनधोषणा वचनमात्रम् । नचैवविधानागमानाद्रियन्ते युक्तिज्ञा । नच दानादि
धर्मसाधनचोदनाशून्यकेवलशब्दसुप्रयोगान्नगपात इति ब्रुवाणस्य कस्यचिन्मुख वक्रीभवति । –वादन्या॰
पृ॰ १०६ । तथा च सस्कृताच्छब्दात्सत्याद् धर्मस्तथाऽन्यत । स्यादसत्य यदा सत्याद्यदाऽ धर्मः
क नियम पुण्यपापयोः । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २९० । प्रमेयक॰ पृ॰ ६६८ ।

तानुष्ठानादेः तदर्थस्य आनर्थक्यानुषङ्गात् । प⁸⁵⁸³

शब्दादनुष्ठेयार्थ-[p. n766 ]
बोधस्ततोऽनुष्ठान ततो धर्मोत्पत्तिरिति ।

रम्परया तत्साधनत्वं तु संस्कृत
[p. 766 ] शब्दवत् प्राकृतशब्दानामप्यविशिष्टम् ।

विशिष्ट⁸⁵⁸⁴

तुलना–न ह्येषा प्रज्ञाबाहुश्रुत्यादिक सस्कार पश्यामो नाप्येषामेकान्तेन श्रव्यता । नाप्य
र्थप्रत्यायने कश्चिदतिशय । शिष्टप्रयोग सस्कार इति चेत्, के शिष्टा ? ये वेद्यतादिगुणयुक्ता ।
क पुनरेषा गुणोत्कर्पानपेक्षोऽलीकनिर्बन्धो यत्तेऽमूनेव शब्दान् प्रयुञ्जते नापरान् –वादन्या॰ पृ॰
१०७ ।

पुरुषप्रणीतत्वं विशिष्टा8585

–ष्टाभिधा– ब॰ ।

र्थाभिधायित्वं बाधारहितत्वं प्रमाणान्तरानुगृही
तत्वम् अनुपहतेन्द्रियग्राह्यत्वञ्च उभयत्राप्यविशिष्टमेव । अनावृतत्वमपि आवृतत्वपूर्वकं
न शब्दे संगच्छते, स्थायित्वाभावात् । स्थायिन एव हि पदार्थस्य आवृतत्वाना8586

–नावृतत्व घटते ब॰ ।

वृतत्वे
घटेते । शब्दे च स्थायित्वं प्रागेव प्रतिषिद्धम् ।

व्याकरणसिद्धस्वरूपत्वञ्च संस्कृतशब्दवत् प्राकृतशब्दानाम⁸⁵⁸⁷

–मस्त्येव ब॰ ।

प्यस्त्येव । यथैव हि
संस्कृतव्याकरणेन प्रकृतिप्रत्ययविभागेन शब्दा व्युत्पाद्यन्ते तथा प्राकृतेनापि । अस्या8588

प्राकृतव्याकरणस्य ।

ऽ
व्याकरणत्वे अन्यत्र कः सामाश्वासः ?

यच्चान्यदुक्तम्8589

पृ॰ ७६१ प॰ १४ ।

–सस्कृता वा8590

वागुत्पद्यते आ॰ ।

गुद्यते इत्यादि; तत्राप्यसौ कदा वक्तव्या–कर्मकाले8591

–ले वा अध्य–।

,
अध्ययनकाले वा ? अध्ययनकाले चेत्, कस्य अध्ययनकाले प्राकृतस्य, संस्कृतस्य वा ?
न तावत् प्राकृतस्य, तदा8592

प्राकृताध्ययनकाले ।

संस्कृतवाचोऽनभिधानात्, अन्यथा तदध्ययनानुपपत्तिः । अथ
संस्कृतस्य, कथं तदध्ययनकाले अ⁸⁵⁹³

अनभिधीय– श्र॰ ।

नधीयमानत्वात् प्राकृतवाचोऽसाधुत्वम् ? अन्यस्या
ध्ययनकाले अन्यस्याऽप्रयोगादसाधुत्वे8594

–त्वे प्राकृ– आ॰ ।

तु पुराणाध्ययनकाले वेदवाचामप्यप्रयोगादसाधुत्वं
स्यात् । अथ कर्मकाले; कुतस्तदा प्रा8595

प्राकृताऽसौ न श्र॰ ।

कृता न वक्तव्याः–अर्थाप्रतिपादकत्वात्, अपशब्द
त्वात्, अधर्महेतुत्वाद्वा ? तत्राद्यपक्षोऽयुक्तः, गाव्यादिशब्देभ्यः संस्कृतेतरवेदिनां सु8596

सस्पष्टार्थ
– श्र॰ ।

स्पष्टा
र्थप्र⁸⁵⁹⁷

–प्रतिप्रतीते आ॰, ब॰ ।

तिपत्तिप्रतीतेः ।

अपशब्दत्वञ्च गाव्यादिशब्दानां स्वरूपमात्रात्, व्याकरणादनिष्पत्तेर्वा ? यदि
स्वरूपमात्रात्; तर्हि गोशब्दस्यापि अपशब्दत्वप्रसङ्गः तदविशेषात् । व्याकरणादनि
ष्पत्तिरपि संस्कृतात्, प्राकृताद्वा स्यात् ? न तावत् प्राकृतात्, तत्र⁸⁵⁹⁸

प्राकृतव्या
करणे ।

तेषां स्वरूपनिष्प
त्तिप्रतीतेः । संस्कृतव्याकरणतोऽपि गावीशब्दस्य स्वरूपमात्रेणाऽनिष्पत्तिः, अर्थविशेषे
वा ? न तावत् स्वरूपमात्रेण, य⁸⁵⁹⁹

त्येतदा– श्र॰ ।

त्त्ये तदादि गुः8600

यस्य त्य यत्त्य तस्मिन् परत तदादि शब्दरूप गुसज्ञ भवति । –शब्दार्ण॰ ।

जैनेन्द्र॰ १ । २ । ११४ इति गु8601

गु इति सज्ञा अंगसज्ञास्थानीया ।

सज्ञायां सत्यां
गोरियं गावी प्रक्रिया इति स्वरूपमात्रेण तन्निष्पत्तिप्रसिद्धेः । अथ अर्थविशेषे गोत्व
लक्षणे गावीशब्दस्व अतोऽनिष्पत्तेः अपशब्दत्वमुच्यते, तदप्यसुन्दरम्, तत्र⁸⁶⁰²

गोत्वलक्षणेऽर्थे ।

तस्या8603

सस्कृतव्याकरणस्य ।

ऽव्यु
त्पादकत्वात् । प्राकृतव्याकरणमेव हि गोत्वलक्षणेऽर्थे गावीशब्दं व्युत्पादयति नान्यत् ।
[p. 767 ] अव्युत्पादकादनिष्पत्तेश्चास्य⁸⁶⁰⁴

गावीशब्दस्य ।

अपशब्दत्वे गोशब्दस्याप्यपशब्दत्वप्रसङ्गः, प्राकृतव्याकरणा
त्तस्याप्यनिष्पत्तेरविशेषात् । अतः संस्कृतेतरव्याकरणप्रसिद्धयोः गोगावीशब्दयोः गोत्व
लक्षणार्थाभि8605

–भिधायकत्वेन ब॰, श्र॰ ।

धायित्वेन प्रवृत्तेः कुतोऽयं नियमः गोशब्द एव गोत्वस्य वाचको न गावीशब्दः गावी
शब्दः शब्दः तथा । यथैव⁸⁶⁰⁶

तुलना–तस्मात्पर्यायशब्दत्वात् गाव्यादेत्तरुवृक्षवत् । आचारेण
प्रयोज्यत्व न शास्त्रस्थैर्निवारितम् ॥ –तन्त्रवा॰ १ । ३ । २४ ।

हि तुल्यप्रमाणावधारितवाचकत्वा8607

–त्वात् वृक्ष– ब॰ ।

वृक्षतरुपादपादयः पर्यायश
ब्दाः तथा गोगाव्यादयोऽपि । तथा8608

तुलना–गावीगोण्यादय शब्दाः सर्वे
गोत्वस्य वाचका । वृद्धैस्तत्र प्रयुक्तत्वाद् गोस्स्रेत्येवमादिवत् ॥ –तन्त्रवा॰ १ । ३ । २४ ।

हि–गो-गावी-गौणी-8609

–गौणातलि– श्र॰ ।

गोपोतलिकेत्यादयः शब्दाः गोत्वस्य
वाचकाः वृद्धैस्तत्र अविगानेन प्रयुज्यमानत्वात्8610

गोरूपत्वेत्या–
ब॰, गोरुक्षेत्या– श्र॰ ।

गौः उश्रास्राइत्यादिवत् । तथा, गाव्यादयः
शब्दाः गोत्वे अनादिप्रयोगाः अनवगम्यमानाऽवधित्वात् 8611

गोरूपत्वेत्या– ब॰ ।

गौरुश्रास्राइत्यादिवत् ।

अथ अधर्महेतुत्वादसाधुत्वमस्याः, ननु कदा तस्या अधर्महेतुत्वम्–सर्वदा, यागा
दिकर्मकाले वा ? यदि सर्वदा; न कदाचिद् धर्मस्यावसरः स्यात्, नित्य-नैमित्तिका
नुष्ठानसमयेऽपि प्राकृतशब्दानां घृतसमिदाद्यभिधायिनां गोभूम्यादिदानाभिधायिनाञ्च
प्रयुक्तानामधर्मस्यैव हेतुत्वप्रसङ्गात् । अथ यागादिकर्मकाले; महत् तत्कर्मणो माहात्म्यं
येनान्यदा अधर्मस्याजनकमपि आत्मसत्ताकालेऽधर्मजनकं करोति इति ।

किञ्च, प्राकृतवचसामधर्महेतुत्वनियमः तदा सिद्ध्येत् यदा संस्कृतानां तेषां
धर्महेतुत्वनियमः स्यात् । तन्नियमाभ्युपगमे च नटभटव⁸⁶¹²

–चरुट– आ॰, ब॰ ।

रुट⁸⁶¹³

म्लेच्छजा
तिविशेष । पुलिन्दा नाहला निष्ट्या शवरा वरुटा भटा । माला भिल्ला किराताश्च सर्वेऽपि
म्लेच्छजातय ॥ –हैम ।

चर्मकारादीनां संस्कृतवे
दवचोऽभिधायिनां प्राकृतवक्तृमासोपवासिन्यादिभ्यः अतीवाधिकधर्मोत्पत्तिः स्यात् ।
अथ ब्राह्मणस्यैव तदभिधायिनो धर्मः नान्यस्येति चेत्, न; ब्राह्मण्यस्य कुतश्चिदपि
प्रमाणादप्रतीतेः ॥ छ ॥

नित्यनिरंशैकत्वादिधर्मोपेता योनिनिबन्धना ब्राह्मण्यजातिरिति मीमासकादीना पूर्वपक्ष–

ननु प्रत्यक्षेणैव ब्राह्मण्यं प्रतीयते; विस्फारिताक्षस्य पुरोव्यवस्थितेषु क्षत्रियादिस
ङ्घेषु तद्वैलक्षण्येन ब्राह्मणोऽयं ब्राह्मणोऽयम् इत्यनुगतैकाकारप्रत्यय
विषयतया ब्राह्मणसङ्घे मनुष्यत्वाद्यतिरिक्तस्य अनुगतैकाकारस्य ब्राह्मण
ण्यस्य प्रतिभासप्रतीतेः । न चा8614

ब्राह्मणोऽय ब्राह्मणोऽयमित्यनुगतप्रत्ययः ।

यं प्रत्ययः सन्दिग्धः; उभयको
टिसंस्पर्शित्वाभावात् । नापि विपर्यस्तः, दोषरहितैः कारणैरारब्धत्वात्
बाधकप्रत्ययरहितत्वाच्च । य⁸⁶¹⁵

यदि ब्राह्म– आ॰ ।

दि च ब्राह्मण्यं प्रत्यक्ष न स्यात् तदा ब्राह्मणोऽयं पुरुषः §8616

एतदन्तर्गत
पाठो नास्ति आ॰ ।

इति
विशिष्टप्रतिभासो न स्यात् । अत्र हि ब्राह्मणत्वानुरागविशिष्टः पुरुषः प्रतिभासते, न⁸⁶¹⁷

–न पुनः पुरुषमात्रं श्र॰ ।

पुनः
[p. 768 ] प्रतिभासते तच्छू8618

ब्राह्मणत्वरहितम् ।

न्यं पुरुषमात्रम् । त⁸⁶¹⁹

ब्राह्मणत्वशून्यपुरुषमात्रप्रतिभासे ।

त्प्रतिभासे हि पुरुषोऽयम् इति प्रतिभासः स्यात्
नतु ब्राह्मणोऽयम् § इति, पुरुषातिरेकित्वाद् ब्रा8620

ब्राह्मणस्य ब॰, श्र॰ ।

ह्मण्यस्य । न च अप्रतिपन्ने विशेषणे
विशिष्टः प्रत्ययो युक्तः, अतिप्रसङ्गात् । न च तथाभूतस्य ब्रा8621

ब्राह्मणस्य ब॰, श्र॰ ।

ह्मण्यस्य अर्थेषु संभवे प्रथ
मदर्शनेऽपि प्रतिभासप्रसङ्गः, यतः स्वविशेषव्यङ्ग्या जातिः, विशेषाश्च इ⁸⁶²²

इतरज्ञाति– आ॰ ।

तरजातिपरिहा
रेण अवभासमाना जात्यन्तरपरिहारेण स्वजातीर्व्यञ्जयन्ति यथा गवाश्वादयः, अतः तत्र⁸⁶²³

पुरुषेषु ।

प्र⁸⁶²⁴

प्रतिज्ञातापि
आ॰, श्र॰ ।

तिभाताऽपि जातिः व्यञ्जकभेदाग्रहणान्नोल्लिखति । व्यञ्जकभेदाग्रहणञ्च अत्यन्तसुसदृ
शावयवत्वादुपपन्नम् अत्यन्तसुसदृशगोगवयवत् । दृश्यते च द्रव्यपरीक्षकाणां कूटाकूटवि
वेके मणिपरीक्षकाणाञ्च मणिकाचादिविवेके अवधानवतां नैसर्गिकाभ्यासिकप्रतिभास
सा8625

–सामग्र्यासद्भा– ब॰ ।

मग्रीसद्भाव एव कूटाकूटविवेको मणिकाचादिविवेकश्च, एवमत्रापि अविप्लुतेन ब्राह्म
णेन अविप्लुतायां ब्राह्मण्यामुत्पन्नः ब्राह्मणः इ⁸⁶²⁶

इत्यौपदेशि– ब॰, इत्यापदे– श्र॰ ।

त्याद्यौपदेशिकमातापितृब्राह्मण्यज्ञानलक्षण
सा8627

ब्राह्मण्या ब्राह्मणाज्जातो ब्राह्मण स्यान्न सशय । क्षत्रियाया तथैव स्याद् वैश्यायामपि चैव हि ॥
–महाभा॰ अनु॰ ४७ । २८ । सुवर्णं व्यज्यते रूपात्ताम्रत्वादेरसशयम् । तैलाद् घृत विलीनञ्च
गन्धेन च रसेन च ॥ भस्मप्रच्छादितो वह्नि स्पर्शनेनोपलभ्यते । अश्वत्वादौ च दूरस्थे निश्चयो
जायते स्वनै । सस्थानेन घटत्वादि ब्राह्मणत्वादि योनित । क्वचिदाचारतश्चापि सम्यग्राजानुपालि
तात् ॥ –मी॰ श्लो॰ वन॰ श्लो॰ २७–२९ । कथ पुनरिद लोकस्य प्रसिद्धम् ? प्रत्यक्षेणेति ब्रूम ।
कस्मात्पुन मातापितृसम्बन्धानभिज्ञा चक्षु सन्निकृष्टेषु मनुष्येष्वनाख्यात न प्रतिपद्यन्ते ? शक्त्यभावात्
यथा वृक्षत्व प्रागभिधानव्युत्पत्ते । तेन यथैवालोकेन्द्रियानेकपिण्डानुस्यूतिशब्दस्मरणव्यक्तिमहत्त्वस
न्निकर्षाकारविशेषादयोऽन्यजातिग्रहणे कारण तथैवात्र उत्पादकजातिस्मरणम् । अयञ्चोत्पाद्योत्पादकस
म्बन्धो मातुरेव प्रत्यक्षोऽन्येषा तु अनुमानाप्तोपदेशावगत कारणम् । नच तप आदीनां समुदायो ब्राह्मण्यम्,
न तज्जनित सस्कार, न तदभिव्यङ्ग्या जाति । किं तर्हि ? मातापितृजातिज्ञानाभिव्यङ्ग्या प्रत्यक्षस
मधिगम्या । –तन्त्रवा॰ १ । २ । २ । तस्मात्समानाकारेष्वपि पिण्डेषु विलक्षणब्राह्मणप्रत्ययवेद्यब्राह्मण्या
दिजातिंर्नापह्नोतु शक्यते । –तन्त्रवा॰ न्यायसु॰ पृ॰ १०–१५ । यथा ब्राह्मणत्वादिजातिरुपदेशसव्य
पेक्षचक्षुरिन्द्रियग्राह्यापि न प्रत्यक्षगम्यतामपोज्झति यथा च ब्राह्मणत्वादिजातिप्रतीतौ कारणान्तरमुक्तं
क्वचिदाचारतश्चापि सम्यग्राजानुपालितादिति मन्वादिदर्शितानवद्यवर्त्मानुसरणनिपुणनरपतिपरिपाल्य
मानवर्णाश्रमाणा शङ्कितकपटकृतकार्यवेशदृष्टशूद्रव्यभिचारे देशे विशिष्टाचारगम्यापि ब्राह्मणत्वादिजा
तिर्भवति । –न्यायमं॰ पृ॰ ४२२ ।

मग्रीसद्भाव एव ब्राह्मणोऽयम् इति विवेकेन प्रतिभासाविर्भावो भवति । यदि वा,
त⁸⁶²⁸

मातापितृब्राह्मण्यज्ञान ।

द्ब्राह्मण्यज्ञाननिरपेक्षः ब्राह्मणोऽयम् इत्युपदेशसहकृतेन इन्द्रियेण ब्राह्मणोऽयम् इति
ब्राह्मण्यजातिग्राही प्रत्ययो जन्यते । न च सामग्र्यभावात् यन्न प्रतिभासते तन्नास्तीति वक्तुं
युक्तम्, अतिप्रसङ्गात् । अविप्लुतत्वञ्ज मातापित्रोः प्र⁸⁶²⁹

स्त्र्यपराधात्तु दुर्ज्ञानोऽय सम्बन्ध
इति स्वयमेव वक्ष्यति । न च तावन्मात्रेण प्रत्यक्षता हीयते । न हि यद्गिरिशृङ्गमारुह्य गृह्यते तदप्रत्य
क्षम् । न च स्त्रीणा क्वचिद् व्यभिचारदर्शनात् सर्वत्रैव कल्पना युक्ता । लोकविरुद्धानुमानासभवात् । विशि
ष्टेन हि प्रयत्नेन महाकुलीना परिरक्षन्त्यात्मानम्, अनेनैव हेतुना राजभिर्ब्राह्मणैश्च स्वपितृपितामहा-[p. n769 ]
दिपारम्पर्याविस्मरणार्थं समूहलेख्यानि प्रवर्तितानि । तथा च प्रतिकूलगुणदोषस्मरणात्तदनुरूपा
प्रवृत्तिनिवृत्तयो दृश्यन्ते । –तन्त्रवा॰ १ । २ । २ । स्त्रीत्वस्य व्यभिचाराप्रयोजकत्वसूचनार्थोऽनुमाने
कल्पनाशब्द । न च निर्मूलकत्वेन लोकस्याप्रामाण्यम्, प्रयत्नेन रक्षणे योग्यानुपलब्धेर्मूलत्वसभवादिति
दर्शयितुमाह–विशिष्टेन हीति । महाकुलीनाना पुरुषाणां स्त्रीरक्षणमेव आत्मरक्षणम्, जायाया रक्ष्य
माणायामात्मा भवति रक्षित इति स्मरणात् । यद्वा दुष्कुलप्रसूतत्वं व्यभिचारशीलत्वे प्रयोजक न
स्त्रीत्वमिति दर्शयितु महाकुलीनत्व स्त्रीणामुक्तम् । व्यभिचाराभावनिश्चयमेव अभियुक्तवृद्धव्यवहारेण
द्रढयति अनेनैवेति । व्यभिचाराभावानिश्चये हि निर्मूलत्वात् पितृपितामहादिपरम्परालेखनात्मकसमूह
लेख्य व्यर्थं स्यादिति भाव । कुलपरीक्षापूर्वकेदानीन्तनपुरुषगतविवाहादिव्यवहारेणापि तमेव द्रढयति
तथा चेति । –तन्त्रवा॰ न्यायसु॰ पृ॰ १२ । यत्र यावदुपलब्धिसामग्री तावत्या सत्यामपि यासा व्यभि
चारो न दृश्यते तासा नास्त्येव व्यभिचार इति लोकप्रमाणकमेतत् । अपि च अप्रमत्तै स्त्रियो रक्षणीया,
तासु नास्त्येव व्यभिचारसभावनावकाशो यासु त्वस्ति मा भूत् तदपत्येषु तत्सन्ततिप्रभवत्वनिश्चय ।
न चैतावता यत्रापि निश्चय शक्यस्तत्रापि अनिश्चय इति युक्तमिति । –प्रक॰ पं॰ पृ॰ ३१ ।

वादाभावान्निश्चीयते । व्यभिचारो
[p. 769 ] हि प्रवादेन व्याप्तः, अतः प्रवादो निवर्त्तमानः व्यभिचा8630

–चारं विनि– ब॰ ।

रं निवर्त्तयति, व्यापकनिवृत्तौ
व्याप्यस्याऽनिवृत्तिविरोधात् ।

यदि च ब्राह्मणशब्दस्य ब्राह्मण्यजातिरर्थो न स्यात् तदाऽय⁸⁶³¹

ब्राह्मणशब्दप्रयोग ।

मनर्थकः स्यात्, न चैतद्
युक्तम्, एतदुच्चारणानन्तरभाविनोऽर्थप्रत्ययस्य उपलभ्यमानत्वात् । तन्निबन्धनव्यवहा
रस्य च ब्राह्मणं भोजय इत्यादिरूपस्य असन्दिग्धाबाधित⁸⁶³²

–तस्य प्रती– ब॰ ।

स्य सुप्रतीतत्वात् । पा8633

शैवादिभेदानाम् ।

शुपता
दिलिङ्गिनामपि ब्राह्मणत्वादिजात्यनुरूपो नामचिह्नाचारोपदेशादिव्यवहारो दृश्यते, अतः
सु8634

सुदृढं व्यव– श्र॰ ।

दृढव्यवहारदर्शनाद् व्यक्तिभ्योऽर्थान्तरभूता प्रत्यक्षतः प्रसिद्धा ब्राह्मण्यजातिः ।

तथा अनुमानतोऽपि; तथाहि–अ⁸⁶³⁵

ब्राह्मणोऽयमिति प्रत्यय पिण्डव्य
तिरिक्तब्राह्मण्यनिबन्धन असति प्रतिबन्धके ब्राह्मणोऽयमित्याकरतया समुत्पद्यमानत्वात् ।

सति प्रतिबन्धके यो यदाकारः प्रत्ययः सं तदा
कारविषयनिमित्तकः यथा नीलादिप्रत्ययः, असति प्रतिबन्धके भवति च ब्राह्मणोऽयं
ब्राह्मणोऽयम् इत्यनुगतैकाकारः प्रत्ययः, तस्मात् पिण्डव्यतिरिक्त-अनुगतैकाकारब्राह्म
ण्यनिमित्तक इति । यदाकारो हि प्रत्ययः विषयेणापि तदाकारेणैव भवितव्यम्, अन्यथा
नीलादिप्रत्ययस्य अनीलादिविषयत्वप्रसङ्गात् प्रतिनियतवस्तुव्यवस्थाविलोपानुषङ्गः ।

तथा, ब्राह्मणपदं व्यक्तिव्यतिरिक्तैकनिमित्ताऽभिधेयसम्बद्धम् पदत्वात् पटादिपद
वत् । न चायमसिद्धो हेतुः; धर्मिणि विद्यमानत्वात् । नापि विरुद्धः; विपक्ष एवाऽवृत्तेः ।
नाप्यनैकान्तिकः, पक्षसपक्षवद् विपक्षेऽप्यप्रवृत्तेः । नापि साधनविकलो दृष्टान्तः; पटा
दिपदेषु पदत्वस्य विद्यमानत्वात् । नापि साध्यविकलः; तेषु8636

पटादिपदेषु ।

व्य⁸⁶³⁷

पटव्यक्तितो व्यतरिक्तमेकं निमित्त पटत्वाख्यम् ।

क्तिव्यतिरिक्तैकनिमित्ता
भिधेयसम्बद्धत्वाभावे व्यक्तीनामानन्त्येन अनन्तेनापि कालेन सम्बन्धग्रहणानुपपत्तेः ।

तथा वर्णविशेषाध्ययनाचारयज्ञोपवीतादिव्यतिरिक्तनिमित्तनिबन्धनं ब्राह्मण
इति ज्ञानं तन्निमित्तबुद्धिविलक्षणत्वात् गवाश्वादिज्ञानवदिति ।

[p. 770 ]

तथा ब्राह्मणेन यष्टव्य ब्राह्मणो भोजयितव्यः इत्याद्यागमादपि ब्राह्म
ण्यजातिः प्रसिद्धा । तथा 8638

ब्राह्मणोस्य मुखमासीद् बाहू राजन्य कृत । ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्या शूद्रोऽजायत ॥ –
ऋग्॰ पुरुष॰ १२ । अस्य प्रजापते ब्राह्मणत्वजातिविशिष्ट पुरुष मुखमासीत् सुखादुत्पन्न इत्यर्थ ।
योऽय राजन्य क्षत्रियत्वजातिविशिष्ट स बाहू कृतो बाहुत्वेन निष्पादितो बाहुभ्यामुत्पादित इत्यर्थ ।
तत्तदानीमस्य प्रजापतेर्यद्याबूरू तद्रूपो वैश्य सम्पन्नः ऊरुभ्यामुत्पादित इत्यर्थ । तथास्य पद्भ्यां पादाभ्या
शूद्र शूद्रत्वजातिमान् पुरुषोऽजायत । इयञ्च मुखादिभ्यो ब्राह्मणादीनामुत्पत्तिर्यजु सहिताया ३१ । ११
सप्तमकाण्डे स मुखतस्त्रिवृत निरमिमीत इत्यादौ विस्पष्टमाम्नाता । –सायणभा॰ ।

वेदेतिहासपुराणप्रसिद्धा चासौ आदौ ब्रह्मा मुखतो ब्राह्मण
ससर्ज, बाहुभ्यां क्षत्रियम्, ऊरुभ्यां वैश्यम् पद्भ्यां शूद्रम् इ⁸⁶³⁹

इति वचसां ब॰ ।

त्यादि व⁸⁶⁴⁰

वचसां तत्र श्र॰ ।

चसां
भूयसां तत्र तत्प्रतिपादकानां श्रवणादिति ।

सदृशपरिणामरूप एव ब्राह्मण्यम्, नतु योनिनिबन्धनमिति समर्थनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्8641

पृ॰ ७६८
प॰ १८ ।

–प्रत्यक्षेणैव ब्राह्मण्यं प्रतीते इत्यादि; तदसमी
चीनम्, यतः किं केवलेन्द्रियजनितेन तेन तत्प्रतीयेत, अन्यसहकृतेन्द्रिय
जनितेन वा ? प्रथम⁸⁶⁴²

तुलना–तत्र किं निर्विकल्पकात् विकल्पकाद्वा ततस्तत्प्रतिपत्ति स्यात् । –प्रमेयक॰ पृ॰
४८२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ९५८ ।

पक्षे किं निर्विकल्पकेन, सविकल्पकेन वा8643

–वा तत्प्र– ब॰ ।

त⁸⁶⁴⁴

इन्द्रियजनितेन प्रत्यक्षेण ।

ज्जनि
तेन तेन तत्प्रतीयेत ? न तावन्निर्विकल्पकेन, तत्र⁸⁶⁴⁵

निविकल्पके ।

जात्यादिप्रतिभासा
भावात्, भावे वा निर्विकल्पकत्वविरोधः कथमन्यथेदं शोभेत–

अ⁸⁶⁴⁶

व्याख्या–
यस्त्वपिशब्दमसहमान सर्वमेव ज्ञान शब्दानुविद्धत्वात् सविकल्पकमेव न किञ्चिन्निर्विकल्पकमस्तीति
मन्यते तं प्रत्याह–अस्तीति । बालानामिव अव्युत्पन्नानामस्माकमपि चक्षु सन्निपातानन्तर सविकल्पकात्
प्रथममस्ति निर्विकल्पक प्रतीतिसिद्धमालोचनविज्ञान शुद्धवस्तुविषयम्, तदभावे हि निर्निमित्त शब्दस्मरण
स्यात् । अस्मृतशब्दस्य च न शब्दानुविद्धो विकल्प सभवतीति । शुद्धवस्तुजमित्येतद्विवृणोति–न
विशेषो न सामान्य तदानीमनुभूयते । तयोराधारभूता तु व्यक्तिरेवावसीयते ॥ महासामान्यमन्यैस्तु
द्रव्य सदिति चोच्यते । –मी॰ श्लो॰ न्यायर॰ । उद्धृतोऽयम्–ज्ञानमाद्य चेन्निर्विकल्पकम् –तत्त्वस॰ पृ॰
३८५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४८२ । प्रमेयर॰ पृ॰ ७४ । स्या॰ र॰ पृ॰ ९५८ । स्या॰ मं॰ श्लो॰ १३ ।
ह्यालोचन ज्ञान –षङ्द॰ बृह॰ पृ॰ ११ ।

स्ति ह्यालोचनाज्ञान प्रथमं निर्विकल्पकम् । वालमूकादिविज्ञानसदृश शुद्धवस्तुजम् ॥

त⁸⁶⁴⁷

ततो निर्विकल्पकादुत्तरकाल जात्यादिभिर्विकल्प्य
वस्तु यया बुद्ध्या गृहते साऽपि प्रत्यक्षमेवेति । –मी॰ श्लो॰ न्यायर॰ । उद्धृतोऽयम् –तत्त्वसं॰ पृ॰
३८५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४८२ । स्या॰ र॰ ९५८ ।

तः पर पुनर्वस्तुधर्मैर्जात्यादिभिर्यया । बुद्ध्यावसायते सापि प्रत्यक्षत्वेन सम्मता ॥

मी॰ श्लो॰ प्रत्यक्ष॰ श्लो॰ ११२, १२० इति ।

नापि सविकल्पकेन, अस्य निर्विकल्पकाविषये प्रवृत्त्यनुपपत्तेः । उपपत्तौ वाऽति
प्रस⁸⁶⁴⁸

मनोराज्यादिविकल्पादपि वस्तुसिद्धिप्रसङ्गात् ।

क्तेः । न⁸⁶⁴⁹

तुलना–विस्फारिताक्षस्य पुरोवर्तिखण्डमुण्डकर्कादिव्यक्तिषु गबाश्वादिजातिवत् मनुष्यव्यक्तिषु
मनुष्यत्वपुस्त्वाद्यतिरिक्तब्राह्मणस्य कस्यचिदप्रतिभासात् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ९५८ ।

च विस्फारिताक्षस्य पुरोवर्त्तिखण्डमुण्डकर्कादिव्यक्तिषु गवाश्वादिजातिवत्
[p. 771 ] शुक्लत्वादिगुणवद्वा मनुष्यव्यक्तिषु म⁸⁶⁵⁰

मनुष्यपुस्त्वा– आ॰, ब॰ ।

नुष्यत्वपुंस्त्वा8651

–स्त्वाद् व्यति– श्र॰ ।

द्यतिरिक्तस्य ब्रा8652

ब्राह्मणस्यै– आ॰, श्र॰ ।

ह्मण्यस्यैकस्य अखिल
स्वव्यक्तिष्वनुगतस्य प्रतिभासोऽस्ति । कथमेवं क्वचिद् ब्राह्मणत्वानुरक्तोऽनुग⁸⁶⁵³

–गत
प्रत्य– ब॰ ।

तप्रत्ययः
स्यादिति चेत् ? सङ्केतवशात्, यथैव हि परस्परविलक्षणेषु गोवज्रादिषु एकगोत्वरूपसामा
न्याभावेऽपि गौः गौः इत्यनुगताकारैकप्रत्ययः तथा अन्योन्यविलक्षणेष्वपि मनुष्यव्य⁸⁶⁵⁴

–व्यक्तिषु मनुष्यत्वपुस्त्वादव्यतिरिक्तस्य ब्राह्मणोऽयं श्र॰ ।

क्तिविशेषेषु ब्राह्मणोऽयं ब्राह्मणोऽयम् इत्यनुगताकारैकप्रत्ययो भविष्यति । वस्तुसामर्थ्य
प्रभवत्वे तु अगृहीतसङ्केतास्वपि व्यक्तिषु त⁸⁶⁵⁵

वस्तुमात्रोपलभ्भेनैव ।

न्मात्रोपलम्भेनैव अव्यभिचा8656

–चारी गोप्रत्य– आ॰, ब॰ ।

रिगोप्रत्ययवत्
स⁸⁶⁵⁷

ब्राह्मणोऽय ब्राह्मणोऽयमिति प्रत्यय ।

स्यात्, न चैवम् । न खलु यथा म⁸⁶⁵⁸

महिष्यादि– श्र॰ ।

हिषादिसङ्घे गवां गोजातिः वैलक्षण्येन प्रतिभासते
स्व⁸⁶⁵⁹

स्वस्वसंघे ब॰ ।

सङ्घे च गुणः क्रिया वा, तथा ब्राह्मण्यमपि । नहि हस्तपादाद्याकारव्यङ्ग्यमनु8660

मनुष्यत्व हि
स्त्रीषु पुरुषेषु च व्याप्तम्, पुरुषत्वं तु पुरुषमात्र एव ।

ष्य
त्वा8661

–त्वाद्यतिरि– ब॰, आ॰ ।

द् व्यतिरिच्यमानपुंस्त्वादिसामान्यवत् ब्राह्मणत्वं वैविक्त्येन जा8662

जातिः प्रति– श्र॰ ।

तु प्रतिभासते ।
अन्यसहकृतेन्द्रियजनितेनापि तेन⁸⁶⁶³

प्रत्यक्षेण ।

निर्विकल्पकेन, सविकल्पकेन वा तत्8664

ब्राह्मण्यम् ।

प्रतीयेत ?
उभयत्र उक्तदोषानुषङ्गः ।

किञ्च, इन्द्रियाणां तद्विषयं प्रत्यक्षमुपजनयतां किं तदन्यत् सहकारित्वेन अभिप्रे
त⁸⁶⁶⁵

ननु किमिदमिन्द्रियसहकारित्वेनात्रेष्टम्–ब्राह्मणभूतस्वपितृजन्यत्वम्, पितृगोचरोऽविप्लुतत्वोपदेशः,
आचारविशेष, संस्कारविशेष, वेदाध्ययनम्, यज्ञोपवीतादिकम्, ब्रह्मप्रभवत्वं वा ? –स्या॰ र॰ पृ॰
९५८ ।

म्–ब्राह्मणभूतपितृ8666

–जन्मत्वं ब॰ ।

जन्यत्वम्, पित्रोरविप्लुतत्वोपदेशः, आचारविशेषः, संस्कारविशेषः,
वेदाध्ययनम्, यज्ञोपवीतादिकम्, ब्रह्मप्रभवत्वं वा ? त⁸⁶⁶⁷

तत्राद्यप– ब॰ ।

त्राद्यः पक्षोऽनुपपन्नः8668

तुलना–यत पित्रादिब्राह्मण्यज्ञान प्रमाणमप्रमाण वा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ४८३ ।

; यतः
पित्रोर्ब्राह्मण्ये सिद्धे तज्जन्यत्वेन पुत्रस्य ब्राह्मण्यं सिद्ध्येत्, त⁸⁶⁶⁹

तच्चानयो ब्राह्मणभूतपितृजन्यत्वात् सिद्ध्येत् तथाभूतपुत्रजनकत्वाद्वा ? –स्या॰ र॰ पृ॰ ९५९ ।

च्चानयोः ब्रा8670

ब्राह्मण्यभूत– श्र॰ ।

ह्मणभूतपितृ
जन्यत्वात् सिद्ध्येत्, तथाभूतपुत्रजनकत्वाद्वा ? प्रथमपक्षे अनवस्था । बीजाङ्कुरवदना
दित्वात् तत्कार्यकारणप्रवाहस्य अतो नानवस्था दोषाय; इत्यप्ययुक्तम्; यतो बीजाङ्कुरयोः
कार्यकारणभावः पूर्ववीजाङ्कुरकार्यकारणभावग्रहणनिरपेक्षः प्रमाणतः प्रतीयते, अत्र तु
पूर्वपूर्वब्राह्म⁸⁶⁷¹

–ह्मण्यभावेपरा– श्र॰ ।

ण्यप्रतिपत्त्यभावे परापरब्राह्मण्यप्रतिपत्तेः कर्त्तुमशक्यत्वान्न दृष्टान्त-दार्ष्टा
न्तिकयोः मनागपि साम्यम् । द्वितीयपक्षे तु अन्योन्याश्रयः–सिद्धे हि पितृब्राह्मण्ये ब्राह्मण
भूतपितृजन्यत्वेन पु8672

पुत्र
ब्राह्मण्यसिद्धिः तत्सिद्धौ च ब्राह्मण्यसिद्धिः तत्सिद्धौ च ब्राह्मण– आ॰ ।

त्रब्राह्मण्यसिद्धिः; तत्सिद्धौ च ब्राह्मणभूतपुत्रजनकत्वात् पितृब्राह्म
ण्यसिद्धिरिति ।

[p. 772 ]

अविप्लुतेन ब्राह्मणेन अविप्लुतायां ब्राह्मण्यामुत्पन्नो ब्राह्मणः इत्यविप्लुतमातापित्रु
पदेशस्तत्सहकारी, इत्यपि श्रद्धामात्र⁸⁶⁷³

तुलना–न खलु द्विजादिभाव प्रमाणगोचरचारी । स हि जातियोगलक्षण गोत्रलक्षण
क्रियासामर्थ्यातिशययोगो वा ? परोपदेशप्रामाण्य प्रत्यक्षार्थे न युक्तिमत् । उपदेशो हि लोकानामन्य
थापि प्रवर्तते । –प्रमाणवार्तिकाल॰ पृ॰ २२ । नचोपदेशसहायाध्यक्षगम्य तत्, अध्यक्षविषये उपदे
शापेक्षायोगात् । तद्योगे वा उपदेशस्यैव केवलस्य व्यापार इति उपदेशमात्रव्यङ्ग्यतैव । –सन्मति॰
टी॰ पृ॰ ६९७ ।

म्, प्रमाणतोऽप्रतिपन्नेऽर्थे वास्तवोपदेशासंभवात् ।
य⁸⁶⁷⁴

ब्राह्मण्ये नोपदेशो वास्तव प्रमाणतोऽप्रतीयमानत्वात् ।

न्न कुतश्चित् प्रमाणात् प्रतीयते न तत्रोपदेशो वास्तवः यथा सकलशून्यतायाम्, कुतश्चि
दपि प्रमाणान्न प्रतीयते च भवत्कल्पितं ब्राह्मण्यमिति । अथ प्रत्यक्षत एव ब्राह्मण्यं प्रतीत्य
यथोक्तोपदेशो विधीयते, तदसत्, प⁸⁶⁷⁵

किञ्च, ब्राह्म
ण्यजातेः प्रत्यक्षतासिद्धौ यथोक्तोपदेशस्य प्रत्यक्षहेतुतासिद्धि, तत्सिद्धौ च तत्प्रत्यक्षतासिद्धिरित्यन्यो
न्याश्रय । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४८३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ९५९ ।

रस्पराश्रयप्रसङ्गात्–सिद्धे हि ब्राह्मण्यप्रत्यक्षत्वे
प्रमाणभूतयथोक्तोपदेशसिद्धिः, तत्सिद्धौ च तथाभूतोपदेशसहकृतेन इन्द्रियेण ब्राह्मण्य
प्रत्यक्षतासिद्धिरिति ।

अवि8676

तुलना–शुद्धिर्वंशद्वयीशुद्धौ पित्रो
पित्रोर्यदेकश । तदानन्तकुलादोषाददोषा जातिरस्ति का । कामिनीवर्गससर्गैर्न क सङ्क्रान्तपातकः ।
–नैषध॰ १७ । ४०–४१ । अविप्लुतत्वञ्च विवक्षितपित्रपेक्षया अनादिकालपितृप्रवाहापेक्षया वाऽ
भिप्रेतम् ? यदि विंबक्षितपित्रपेक्षया; तत्राप्यनयोस्तज्जन्मन्यविप्लुतत्वमभिमतमनादिकाले वा ?
तज्जन्मनि चेत्, तर्हि केन तत्र तयो प्रतीयेत पुत्रेण अन्यैर्वा ? –स्या॰ र॰ पृ॰ ९५९ ।

प्लुतत्वञ्च विवक्षितपित्रपेक्षया, अनादिकालपितृप्रवाहापेक्षया वा अभिप्रेतम् ?
यदि विवक्षितपित्रपेक्षया, तत्रापि अनयोः त⁸⁶⁷⁷

तज्जन्यविप्लुत– श्र॰ ।

ज्जन्मनि अविप्लुतत्वमभिप्रेतम्, अनादि
काले वा ? तज्जन्मनि चेत्, केन तत्तत्र तयोः प्रतीयेत–पुत्रेण, अन्यैर्वा ? न तावत्
पुत्रेण, स्वजन्मकालेऽपि तस्य तद्विवेचनासामर्थ्यात् । नाप्यन्यैः, त⁸⁶⁷⁸

विवक्षितपित्रपेक्षया तज्जन्मन्यविप्लुतत्वम् ।

द्धि तैः प्रत्यक्षतः
प्रतीयेत, अनुमानात्, आगमाद्वा ? न तावत् प्रत्यक्षतः, अयमेतस्मादेव एतस्यामुत्पन्नः
इत्येवंरूपस्यार्थस्य अर्वाग्दृशा प्रत्यक्षीकर्त्तुमशक्यत्वात् । नाप्यनुमानात्; प्रत्यक्षाविषये
भवता अनुमानाऽनभ्युपगमात् । लिङ्गाच्च अनुमानमुदयमासादयति । न च⁸⁶⁷⁹

नच पित्रोरविप्लुतत्वे किञ्चिल्लिङ्गमस्ति, तद्वि
द्धि सवृताकारादिविशेष अपत्येष्वविलक्षणता वा ? –स्या॰ र॰ पृ॰ ९५९ ।

पित्र⁸⁶⁸⁰

पितृविप्लु– आ॰, ब॰ ।

विप्लु
तत्वे किञ्चिल्लिङ्गमस्ति । तत्र हि लिङ्गम्-पित्रोः संवृताकारादिविशेषः, अपत्येष्वविल
क्षणता वा ? तत्राद्यपक्षोऽयुक्तः, दुश्चारिणाम् अतीव संवृताकारदर्शनात् । द्वितीयपक्षोऽ
प्यपेशल; य⁸⁶⁸¹

तुलना–
नच विप्लुतेतरपित्रपत्येषु वैलक्षण्य लक्ष्यते । न खलु वडवाया गर्दभाश्वप्रभवापत्येष्विव
ब्राह्मण्या ब्राह्मणशूद्रप्रभवापत्येष्वपि वैलक्षण्य लक्ष्यते । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४८३ । स्या॰ र॰ पृ॰
९५९ । न च जात्यन्तरस्थेन पुरुषेण स्त्रिया क्वचित् । क्रियते गर्भसभूतिर्विप्रादीना तु जायते ॥
अश्वाया रासभेनास्ति सभवोऽस्येति चेन्न स । नितन्तमन्यजातिस्थः शफादितनुसाम्यतः ॥ यदि वा[p. n773 ]
तद्वदेव स्याद् द्वयोर्विसदृश सुत । नात्र दृष्ट तथा तस्माद्गुणैर्वर्णव्यवस्थितिः ॥ –पद्मपु॰ ११ । १९६-९८ ।
वर्णाकृत्यादिभेदाना देहेस्मिन्न च दर्शनात् । ब्राह्मण्यादिषु शूद्राद्यैर्गर्भाधानप्रवर्तनात् ॥ नास्ति जातिकृतो
भेदो मनुष्याणा गवाश्ववत् । आकृतिग्रहणात्तस्मादन्यथा परिकल्प्यते ॥ –उत्तरपु॰ ७४ । ४९१–९२ ।

तो यदि-विप्लुतेतरपि8682

–पितृभवा– ब॰ ।

तृप्रभवाऽपत्येषु विलक्षणाकारता सिद्ध्येत् तदा अवि
[p. 773 ] लक्षणाकाराऽपत्योपलम्भात् पित्रोरविप्लुतत्वं निश्चीयते, न चासौ8683

विप्लुतेतरप्रभवापत्येषु विलक्षणाकारता ।

सिद्धा । न खलु वड
वायां गर्दभाश्वप्रभवाऽपत्येष्विव ब्राह्मण्यां ब्राह्मणशूद्रप्रभवापत्येष्वपि वैलक्षण्यं स्वप्नेऽपि
प्रतीयते । आ⁸⁶⁸⁴

तुलना–न च वेदवच किञ्चित्
द्विजातित्वप्रसाधकम् । व्यक्ते सामान्यवचनमनुक्तसममेव तत् ॥ –प्रमाणवार्तिकालं॰ पृ॰ २५ ।

गमतोऽपि अपौरुषेयात्, पौरुषेयाद्वा8685

–द्वानयो ब॰ ।

तयोरविप्लुतत्वप्रतिपत्तिः स्यात् ? न
तावदपौरुषेयात्; तत्प्रतिपादकस्य अपौरुषेयस्य आगमस्यैवाऽसंभवात् । पौरुषेयो
प्यागमः त⁸⁶⁸⁶

आगमप्रतिपादकेन ।

त्प्रणेत्रा प्रमाणान्तरेणानयोरविप्लुतत्वे प्रतिपन्ने सति प्रवर्त्तमानः प्रमाणतां
भ⁸⁶⁸⁷

भजते तन्न श्र॰ ।

जते, न त⁸⁶⁸⁸

अविप्लुतत्वप्रतिपत्तिः ।

त्प्रतिपत्तिः कुतश्चिदस्ति इत्युक्तम् । तन्न तज्जन्मनि अनयोरविप्लुतत्वं
कुतश्चित् प्रत्येतुं शक्यम् ।

एतेन अनादिकाले त⁸⁶⁸⁹

पित्रोरविप्लुतत्वप्रतीति ।

योस्तत्प्रतिपत्तिः प्रत्याख्याता; ययोर्हि तज्जन्मन्यष्यविप्लुतत्वं
प्रत्येतुं न शक्यते तयोः अनादिकाले तत् प्रतीयते इति महच्चित्रम् !

एतेन अनादिकालपितृप्रवाहापेक्षया अविप्लुतत्वप्रतिज्ञा प्रतिव्यूढा ।

किञ्च, स⁸⁶⁹⁰

तुलना–
यदाहु–अनादाविह ससारे दुर्वारे मकरध्वजे । कुले च कामिनीमूले का जातिपरिकल्पना ॥ –नैषध॰
टी॰ १७ । ४० । अनादिगोत्रपद्धत्यामस्या न स्खलन स्त्रिया । इति ज्ञान कथन्नाम कामार्ता हि सदा
स्त्रिय ॥ ब्राह्मणत्वे स्थिते पूर्वं तद्गोत्रत्वस्य सभव । तदाऽस्थिते कथं गोत्र सेयमन्धपरम्परा ॥
–प्रमाणवार्तिकाल॰ पृ॰ २५ । अतीतश्च महान् कालो योषिताञ्चातिचापलम् । तद् भवत्यपि
निश्चेतु ब्राह्मणत्व न शक्यते ॥ अतीन्द्रियपदार्थज्ञो न हि कश्चित् समस्ति व । त्वदन्वयविशुद्धिञ्च
नित्यो वेदोऽपि नोक्तवान् ॥ –तत्त्वसं॰ का॰ ३५७९–८० । प्रायेण प्रमादाना कामातुरतया
इहजन्मन्यपि व्यभिचारोपलम्भात्कुतो योनिनिबन्धनो वाह्मण्यनिश्चयः । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४८२ । अना
दिगोत्रपद्धतौ च कामार्तत्वात् सर्वदा प्रमदाना कस्याश्चिद् व्यभिचारसभवात् कुतो योनिनिबन्धन
ब्राह्मण्यनिश्चयात् सस्कारस्य अध्ययनादेश्च अविपर्यस्तत्वनिश्चय । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६९८ ।
स्या॰ र॰ पृ॰ ९६० । न विप्राविप्रयोरस्ति सर्वदा शुद्धशीलता । कालेनानादिना गोत्रे स्खलन क्व
न जायते ॥ –धर्मप॰ १७ । २८ ।

दैव अबलानां कामातुरतया इह जन्मन्यपि व्यभिचारोपलम्भात्
अनादौ काले ताः कदा किं कुर्वन्तीति ब्रह्मणापि ज्ञातुमशक्यम् । तथा च व्यभिचारो हि
प्रवादेन व्या8691

व्याप्य इ– श्र॰ ।

प्तः इत्याद्ययुक्तम्; अत्यन्तप्र⁸⁶⁹²

–प्रवृत्तकाप्रकाशानां ब॰ ।

च्छन्नकामुकानां प्रवादाभावेऽपि व्यभिचारसंभ
वतः तस्य तेन व्याप्त्यनुपपत्तेः । अतः पित्रोरविप्लुतत्वस्य कुतश्चिदप्रसिद्धेः न तदुपदेशो
ब्राह्मण्यप्रत्यक्षताप्रादुर्भावे चक्षुषः सहकारित्वं प्रतिपद्यते ।

नापि आचा8693

अध्यापनमध्ययन यजन याजनं तथा । दानं प्रतिग्रहञ्चैव
ब्राह्मणानामकल्पयत् ॥ –मनुस्मृ॰ १ । ८८ ।

रविशेषः; स हि ब्राह्मणस्याऽसाधारणो याजनाऽध्यापनप्रतिग्रह
[p. 774 ] ग्रहादिः, स च तत्प्रत्यक्षतानिमित्तं न⁸⁶⁹⁴

तुलना–अथाध्ययनादिना क्रियाविशेषेण ज्ञायते नोपदेशमात्रात्; तदप्यसत्, द्विजा
तित्वे क्रिया साध्या न क्रियार्तो द्विजातिता । वचनादपि नैवास्या प्रतीतिरविरोधिनी ॥ –प्रमा
णवार्तिकाल॰ पृ॰ २३ । जातकर्मादयो ये च प्रसिद्धास्ते तदन्यवत् । आचारा सावृतास्ते हि कृत्रि
मेष्वपि भाविन ॥ –तत्त्वस॰ का॰ ३५७८ । अत एवाध्ययन क्रियाविशेषो वा तत्सहायता न
प्रतिपद्यते । दृश्यते हि शूद्रोऽपि स्वजातिविलोपाद्देशान्तरे ब्राह्मणो भूत्वा वेदाध्ययन तत्प्रणीताञ्च
क्रिया कुर्वाण । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४८५ । अव्याप्तेरतिव्याप्तेश्चानुषङ्गात् –स्या॰ र॰ पृ॰ ९६० ।

भवति अव्याप्तेरतिव्याप्तेश्चानुषङ्गात्, याजनादि
रहितेषु हि ब्राह्मणेष्वपि तद्व्यवहाराभावप्रसङ्गादव्याप्तिः, शूद्रेष्वपि अखिलस्य याजना
द्याचारस्योपलब्धितो ब्राह्मण्यानुषङ्गाच्चातिव्याप्तिः । अथ मिथ्याऽसौ आ⁸⁶⁹⁵

आचारस्तत्र ब॰, आ॰ ।

चारविशेष
स्तत्र⁸⁶⁹⁶

शूद्रादिषु ।

, अन्यत्र कुतः सत्यः ? ब्राह्मण्यसिद्धेश्चेत्, अन्योन्याश्रयः–सिद्धे हि आचारसत्यत्वे
ब्राह्मण्यसिद्धिः, तत्सिद्धौ च आचारसत्यत्वसिद्धिरिति ।

किञ्च, आचाराद् ब्राह्मण्यसिद्ध्यभ्युपगमे ब्रतबन्धात् पूर्वमब्राह्मण्यप्रसङ्गः ।
तन्न आचारोऽपि त⁸⁶⁹⁷

ब्राह्मण्यप्रत्यक्षताम् ।

त्प्रत्यक्षतां प्रत्यङ्गम् ।

एतेन⁸⁶⁹⁸

तुलना–एतेन सस्कारविशेषस्य वेदाध्ययनस्य
यज्ञोपवीतादेश्च चक्षु सहकारिता प्रत्युक्ता, अव्याप्त्यतिव्याप्त्योरत्राप्यविशेषात् । –स्या॰ र॰ पृ॰
९६१ ।

संस्कारविशेषस्यापि तदङ्गता प्रत्याख्याता, अव्याप्त्यतिव्या8699

–व्याप्त्योस्तत्रा– श्र॰ ।

प्त्योरत्राप्य
विशेषात् । तत्र अव्याप्तिः–संस्कारविशेषात् पूर्वं ब्राह्मणस्यापि अब्राह्मण्यप्रसक्तेः
स्यात् । अतिव्याप्तिः पुनः अब्राह्मणस्यापि तथाविधसंस्कृतस्य ब्राह्मणत्वा8700

–त्वानुपपत्ते श्र॰ ।

पत्तेः स्यादिति ।
एतेन वेदाध्ययनस्य यज्ञोपवीतादेश्च तदङ्गता प्रतिव्यूढा । ब्रह्मप्रभव⁸⁷⁰¹

–वत्त्वसाधनत्वं
गत्वे ब॰ ।

त्वस्य च तदङ्ग⁸⁷⁰²

ब्राह्मण्यप्रत्यक्षतानिबन्धनत्वे ।

त्वे
अतिप्र⁸⁷⁰³

तुलना–ब्रह्मणोऽपत्यतामात्रात् ब्राह्मण्येति प्रसज्यते ।
न कश्चिदब्रह्मतनोरुत्पन्न क्वचिदिष्यते ॥ अन्तरा जातिभेदश्चेन्निर्निमित्त कथं भवेत् । अन्तराले
क्रियाभेदात् गोत्रेणार्थो न कस्यचित् ॥ अथ द्विजादिगोत्राणामनादिर्भेद इष्यते । ज्ञायता स कथन्नाम
प्रमाणस्याप्रवृत्तित ॥ क्रिया तदपरिज्ञानादक्रियैव प्रसज्यते । अविच्छेदश्च गोत्रस्य प्रत्येतु शक्यते न
च ॥ सूतमागधचाण्डाला कथ सभविनोऽन्यथा । ज्ञायन्त एव ते तज्ज्ञैरिति चेन्नियमो न हि ॥ –
प्रमाणवार्तिकाल॰ पृ॰ २४ ।

सङ्ग एव, सकलप्राणिनां तत्प्र⁸⁷⁰⁴

ब्रह्मप्रभवतया ।

भवतया ब्राह्मण्यप्रसङ्गात् ।

किञ्च, ब्र⁸⁷⁰⁵

तुलना–किञ्च, ब्रह्मणो ब्राह्मण्यमस्ति वा न
वा ? नास्ति चेत्, कथमतो ब्राह्मणोत्पत्ति ? अस्ति चेत्; किं सर्वत्र मुखप्रदेश एव वा ? –प्रमे
यक॰ पृ॰ ४८४ । स्या॰ र॰ ९६१ ।

ह्मणो ब्राह्मण्यमस्ति, न वा ? यदि नास्ति; कथ⁸⁷⁰⁶

अब्राह्मणाद् ब्रह्मण ।

मतो ब्राह्मणोत्पत्तिः ?
न हि अमनुष्यात् मनुष्योत्पत्तिः8707

–त्तिः प्रतीयते ब॰, –त्तिता प्रतीता श्र॰ ।

प्रतीता । अथ अस्ति, किं सर्वत्र, मुखप्रदेशे एव
वा ? यदि स⁸⁷⁰⁸

सर्वत्र शरीरावयवेषु मुखा
दिपादान्तेषु ।

र्वत्र, स एव प्राणिनां भेदाभावानुषङ्गः । अथ मुखप्रदेश एव, तदाऽ
न्य⁸⁷⁰⁹

पादादिषु ।

त्रास्य⁸⁷¹⁰

ब्रह्मण ।

शूद्रत्वानुषङ्गात् न विप्राणां तत्पादादयो वन्द्याः स्युः ।

[p. 775 ]

किञ्च, ब्रा8711

तुलना–किञ्च, ब्राह्मण एव तन्मुखाज्जायते तन्मुखादेवासौ जायेत ? –प्रमेयक॰
पृ॰ ४८४ ।

ह्मण एव तन्मुखाज्जायते, तन्मुखादेव⁸⁷¹²

–देव चासौ आ॰, ब॰ ।

वासौ जायते ? विकल्पद्वयेपि अन्यो
न्याश्रयः–सिद्धे हि ब्राह्मणत्वे तस्यैव⁸⁷¹³

ब्राह्मणस्यैव ।

तन्मुखाज्जन्मसि8714

–सिद्धेः श्र॰ ।

द्धिः, तत्सिद्धौ च ब्राह्मणत्वसिद्धिरिति ।
न च ब्रह्मप्रभवत्वं विशेषणं ब्राह्मण्यप्रत्यक्षताकाले केनचित् प्रतीयते । न च अप्रतिपन्नं विशे
षणं विशेष्ये प्रतिपत्तिमाधातुं समर्थमतिप्रसङ्गात् । यद् विशेषणं तत् प्रतिपन्नमेव विशेष्ये
प्रतिपत्तिमाधत्ते यथा दण्डादि, विशेषणञ्च ब्राह्मण्यप्रतिपत्तौ ब्रह्मप्रभवत्वमिति ।

एतेन असति प्रतिबन्धके यो यदाकारः प्रत्ययः इत्याद्यनुमा8715

पृ॰ ७६९ पं॰ ८ ।

नं ब्राह्मण्यसद्भाव
प्रसाधकं प्रत्याख्यातम्; अनेकधा प्रतिबन्धकसद्भावप्रतिपादनात् ।

यदपि–ब्राह्मणपदम् इत्याद्यनुमानमुक्तम्8716

पृ॰ ७६९ प॰ १३ ।

, तदप्ययुक्तम्; प⁸⁷¹⁷

तुलना–यतो
यदि व्यक्त्यादिभ्यो व्यतिरिवत निमित्तमात्रमस्य ज्ञानस्य विषयत्वेन साध्यते तदा सिद्धसाध्यता,
तत्समुदायस्य समुदायिभ्य कथञ्चिदव्यतिरिक्तस्य तद्विषयत्वेन स्वीकारात् । अथ प्रतिव्यक्ति परि
समाप्तमेकान्तव्यतिरिक्तमभिधीयते; तदा पक्षस्य प्रतिपक्षबाधितत्वम्, कठकलापादिब्राह्मणव्यक्तिषु
हि ब्राह्मणज्ञानं व्यक्त्यादिव्यतिरिक्तसामान्यनिमित्तरहितमेवाध्यक्षत प्रतीयते अश्रावणत्वविविक्तशब्द
वत् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ९६१ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४ । ८५ ।

क्षस्य अध्यक्षबाधि
तत्वात्, कठकलापादिब्राह्मणव्यक्तिषु हि ब्राह्मणपदं व्यक्तिव्यतिरिक्तैकनिमित्ताभिधेय
सम्बन्धशून्यमेव अध्यक्षतः प्रतीयते अश्रावणत्वविविक्तशब्दवत् । अ⁸⁷¹⁸

अथप्रसिद्ध– श्र॰ ।

प्रसिद्धविशेषणश्च
पक्षः, न खलु व्यक्तिव्यतिरिक्तैकनिमित्ताभिधेयसम्बद्धत्वं मीमांसकस्य अ⁸⁷¹⁹

जैनानाम् ।

स्माकं वा क्वापि
प्रसिद्धम् व्य⁸⁷²⁰

व्यतिरिक्तस्य सामान्यस्यो
भामभ्यु– आ॰ ।

तिरिक्ताव्यतिरिक्तस्य⁸⁷²¹

व्यक्तिभ्यो कथञ्चिद्
भिन्नाभिन्नस्य ।

सामान्यस्योभा8722

–भाभ्याभ्युप– श्र॰ ।

भ्या8723

मीमासकजैनाभ्याम् ।

मभ्युपगमात् । हेतुश्चानैकान्तिकः;
सत्ताऽऽकाशकालपदे अद्वैतादिपदे वा व्यक्तिव्यतिरिक्तैकनिमित्ताभिधेयसम्बद्धत्वाभावेऽ
पि पदत्वस्य भावात् । अत्रापि त⁸⁷²⁴

व्यक्तिभ्यो भिन्नाना सत्तात्त्व-आकाशत्व-कालत्व
अद्वैतन्वादीना सम्बन्धस्वीकारे ।

त्सम्बद्धत्वकल्पनायां सा8725

सामान्यनि सा– आ॰ ।

मान्यस्य निःसामान्यत्वमनेक
व्यक्तिवृत्तित्वञ्च व्याहन्येत । अद्वैताखिलशून्यत्वादेश्च सामान्यवत्त्वेन परमार्थसत्त्वानु
पङ्गात्8726

अद्वैतस्य सकलशून्यतायाश्च सिद्धिप्रसङ्गात् ।

कुतोऽप्रतिपक्षा पक्षसिद्धिश्च स्यात् ? दृष्टान्तोऽपि साध्यविकलः; पटादिपदे
व्यक्तिव्यतिरिक्तैकनिमित्तत्वासिद्धेः । नित्यैकरूपसामान्यमन्तरेणापि अनन्तानां वाच्य
वाचकव्यक्तीनां सम्बन्धो यथा सिद्ध्यति तथा नित्यसम्बन्धनिषेधावसरे प्ररूपितम्8727

पृ॰
५४६ ।

।

एतेन वर्णविशेषेत्याद्यनुमानं8728

पृ॰ ७६९ प॰ १८ ।

प्रत्युक्तम्, उक्तदोषाणामत्राप्यविशेषात् । नग⁸⁷²⁹

तुलना–नगरादिज्ञानवत् व्यतिरिक्तनिबन्धनाभावेऽपि
तथाभूतज्ञानस्य कथञ्चिदुपपत्ते । न हि नगरादिज्ञानेऽपि व्यतिरिक्त द्रव्यान्तरमस्ति यदेकाकारज्ञान
निबन्धन भवेत्, काष्ठादीनामेव प्रत्यासत्त्या कयाचित् प्रासादादिव्यवहारनिबन्धनाना नगरादिव्यवहार
निबन्धनत्वोपपत्ते, अन्यथा षण्णगरीत्यादिष्वपि वस्त्वन्तरकल्पनाप्रसक्ते । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६९७ ।
प्रमेयक॰ पृ॰ ४८५ । स्या॰ र॰ पृ॰ ९६१ ।

रा
[p. 776 ] दिज्ञानेन अनेकान्ताच्च, तत्र व्यक्तिव्यतिरिक्तनिमित्तनिब⁸⁷³⁰

–निबन्धनाभावेपि आ॰, श्र॰ ।

न्धनत्वाभावेऽपि वर्णविशेषा
दिनिमित्तबुद्धिविलक्षणत्वस्योपलम्भात् । न खलु नगरं सेना वनम् इत्यादिज्ञाने व्यक्ति
व्यतिरिक्तम् अनुवृत्तप्रत्ययनिबन्धनं किञ्चिदस्ति । तद्धि द्रव्यम्, सत्ता, प्रत्यासत्तिविशेषो
वा स्यात् ? प्रथमपक्षे नगरादिकमेव तत्र द्रव्यम्, अन्यद्वा ? न तावत् नगरादिकमेव,
तस्य द्रव्यत्वाऽसंभवात् । नहि नगरं सेनादिकं वा द्रव्यं संभवति; गृहादिभिरसंयुक्तैः
विजातीयैश्च तस्य आरम्भाऽसंभवात् । कतिपयगृहाणामस्ति संयोग इति चेत्; न, तेषां8731

गृहाणाम् ।

स्वयं संयोगरूपतया सयोगानाश्रयत्वा8732

सयोगस्य गुणत्वेन द्रव्याश्रितत्वात् ।

त् । गुणरूपतया च तेषां8733

गृहाणाम् ।

द्रव्यानारम्भकत्वम्,
गुणैर्द्रव्यारम्भाऽसंभवा8734

द्रव्याणि
द्रव्यान्तरमारभन्ते गुणाश्च गुणान्तरम् वैशे॰ सू॰ १ । १ । १० इति नियमात् ।

त् ।

सत्ता नगरादिकम् इत्यत्रापि अ⁸⁷³⁵

सत्ता ।

सौ गृहादिविशेषिता, केवला वा त⁸⁷³⁶

नगरमिति प्रत्ययम् ।

त्प्रत्ययमु
त्पादयेत् ? न तावत् केवला; गृहादिविविक्तेऽपि प्रदेशे त⁸⁷³⁷

सत्तात ।

तः तत्प्रत्ययप्रसङ्गात् । अथ
गृहादिविशेषिता; न, कूटस्थनित्याया8738

सत्ताया ।

विशेष्यत्वासंभवात्, अकिञ्चित्करस्य⁸⁷³⁹

गृहादे ।

अविशेषण
त्वा8740

–त्वात् कि– ब॰ ।

च्च । किञ्चित्करत्वे वा8741

यदि गृहादय
सत्ताया कञ्चिदतिशयमुत्पादयन्ति तदा ।

त⁸⁷⁴²

सत्ताया नित्यैकरूपताव्याघात ।

त्कूटस्थताक्षतिः । कथञ्चैवं षण्णगरी इत्यत्र समुदायोप
पत्तिः सत्ताया एकरूपतया समुदायतानुपपत्ते ?

प्रत्यासत्तिविशेषोऽपि कस्य केन सह नगरादिव्यपदेशमर्हेत् ? गृहादीनां गृहा
द्यन्तरैः इति चेत्, कः पुनरसौ–तेषां तैः सह समवायः, सयोगो वा ? न तावत्समवायः,
8743

गृहादीनाम् ।

तेषां युतसिद्धतया अनाधार्याधारभूततया च तदसभवात् । नापि संयोगः; गृहादीनां
संयोगरूपतया सयोगानाश्रयत्वात् । न च नगरादिशब्दात् 8744

एकेन गृहेण सयुक्तमपर गृह तेन चापरमिति सयुक्तसयोगाद् यदल्पीयस्त्वम् अल्पदेशावगाहित्व
तत्र ।

संयुक्तसयोगाल्पीयस्त्वलक्ष⁸⁷⁴⁵

–णप्रत्यासत्ति– ब॰ ।

णे
प्रत्यासत्तिविशेषे एकस्मिन् क⁸⁷⁴⁶

पुरुषस्य ।

स्यचित् प्रतिपत्ति-प्रवृत्ति-प्राप्तयोऽनुभूयन्ते, किन्तु गृहादा
वनेकत्र । नगरशब्दाद्धि गृहादौ, सेनाशब्दाद् अश्वादौ, वनशब्दाच्च धवादावनेकत्रार्थे
ताः8747

प्रतिपत्तिप्रवृत्तिप्राप्तय ।

प्रतीयन्ते इति । य⁸⁷⁴⁸

तुलना–सेनाशब्दादनेकत्र हस्त्याद्यर्थे
प्रतीतिप्रवृत्तिप्राप्तिसिद्धे, वनशब्दाच्च धवखदिरपलाशादावनेकत्रार्थे । यत्र हि शब्दात् प्रतीति
प्रवृत्तिप्राप्तय समधिगम्यन्ते स शब्दस्यार्थ प्रसिद्धस्तथा बृद्धव्यवहारात् । न च सेनावनादिशब्दात्
प्रत्यासत्तिविशेषे प्रतीतिप्रवृत्तिप्राप्तयोऽनुभूयन्ते येन स तस्यार्थ स्यात् । –आप्तप॰ का॰ ४ ।

त्र हि शब्दादुच्चरिता8749

–तात्त
त्प्रतिपत्त्या– आ॰ ।

त् प्रतिपत्त्यादयः प्रतीयन्ते स शब्द
स्यार्थः तथा वृद्धव्यवहारात् । देशादिप्रत्यासत्तिविशिष्टा गृहादयो नगरादिव्यपदेशभाजः
इत्यप्यनेनाऽपास्तम्, देशादौ हि प्रत्यासत्तिः–तेषां समवायः, संयोगो वा ? तत्र च
[p. 777 ] उक्तदोषोऽविशिष्टः । भ⁸⁷⁵⁰

जैनानाम् ।

वतामपि कथमेवं नगरादिव्यपदेशः स्यात् ? इत्यप्यचोद्यम्;
देशप्रत्यासत्ति8751

–विशिष्टप्रासा– श्र॰ ।

विशिष्टे प्रासादादौ त⁸⁷⁵²

नगरादिव्यपदेशस्य । प्रासादतोरणपुरुषादीना समुदायो नगरम् ।
–प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ १२७ ।

द्व्यपदेशस्य अस्माभिरभ्युपगमात् । देशप्रत्यासत्ति
श्चात्र संयोगलक्षणा प्रतिपत्तव्या, प्रासादादेरवयवित्वेन अ⁸⁷⁵³

जैनानाम् ।

स्माकमिष्टत्वात् । विजातीयैः
काष्ठेष्टिकादिभिः तस्य⁸⁷⁵⁴

अवयविद्रव्यस्य ।

आरम्भासंभवात् कथमवयवित्वम् ? इत्यप्यनुपपन्नम्; विजाती
यैरपि पृथिव्यादिभिः शरीराद्यवयविनः आरम्भोपलम्भात् । सजातीयानाम् आरम्भ
नियमस्य षट्पदार्थपरीक्षायां8755

पृ॰ २३९ ।

पृथिव्यादीनां तत्त्वान्तरत्वनिषेधावसरे निषिद्धत्वात् ।
ततो भ⁸⁷⁵⁶

नैयायिकादिमते ।

वन्मते नगरादिज्ञाने व्यक्तिव्यतिरिक्त⁸⁷⁵⁷

–क्तनिबन्ध– आ॰ ।

निमित्तनिबन्धनत्वाभावात्, सिद्धमनेना
नैकान्तिकत्वम् । न चान्यत् किञ्चिद् ब्राह्मण्ये लिङ्गमस्ति यतः तत्सिद्धिः स्यात् ।

अस्तु वा किञ्चित्तत्र⁸⁷⁵⁸

ब्राह्मण्ये ।

लिङ्गम्, तथापि अगृहीतप्रतिबन्धं तत्8759

लिङ्गम् ।

न तत्प्रतिपत्तेरङ्गम्,
अतिप्रसङ्गात् । प्रतिबन्धग्रहश्च अप्रतिपन्ने ब्राह्मण्ये न संभवति, अतिप्रसङ्गात् । त⁸⁷⁶⁰

ब्राह्मण्यप्रतीति ।

त्प्रतिप
त्तिश्च प्रत्यक्षतः प्रतिषिद्धा । अनुमानतः तत्प्रतिपत्तौ चक्रकप्रसङ्गः–सिद्धे हि अनुमा
नतो ब्राह्मण्ये तेन लिङ्गस्य प्रतिबन्धसिद्धिः, तत्सिद्धौ च अनुमानसिद्धिः, ततश्च
ब्राह्मण्यसिद्धिरिति ।

आग⁸⁷⁶¹

नाप्यागमतः,
यतोऽसौ पौरुषेयो वा स्यादपौरुषेय –स्या॰ र॰ पृ॰ ९६२ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६९८ ।

मतोपि अपौरुषेयात्, पौरुषेयाद्वा तत्प्रतिपत्तिः स्यात् ? न तावदपौरु
षेयात्; तस्य का8762

आम्नायस्य क्रियार्थत्वात्–क्रिया कथमनुष्ठेयेति ता वदितु समाम्नातारो वाक्यानि समामनन्ति ।
–जैमिनिसू॰, शाबरभा॰ १ । २ । १ ।

र्ये एवार्थे प्रामाण्यात्, ब्राह्मणत्वस्य च नित्यतयेष्टितोऽकार्यत्वात् ।
नापि पौरुषेयात् त⁸⁷⁶³

आगमात् ।

तः तत्प्रतिपत्तिः; तस्य प्र⁸⁷⁶⁴

वक्तु प्रतिपाद्यविषयज्ञानस्य प्रमाणत्वे
सिद्ध एव तत्प्रणीतागमस्य प्रामाण्यम् ।

माणान्तरसापेक्षत्वात्, त⁸⁷⁶⁵

तस्य चात्रासंभवात् नास्ति आ॰ ।

स्य चात्राऽसंभवात् ।

नाप्युपमानात् तत्प्रतिपत्तिः, तस्य सादृश्यालम्बनत्वात् । अप्रतिपन्ने च प्रमाणा
न्तरेण ब्राह्मण्ये कथं तेन सादृश्यं कस्यचित् प्रतीयेत यतः त⁸⁷⁶⁶

ब्राह्मण्यसदृशवस्तुदर्शनात् ।

द्दर्शनाद् ब्राह्मण्यं प्रतीयेत ?

नाप्यर्थापत्तेस्तत्प्रतिपत्तिः; ब्राह्मण्यजातिव्यतिरेकेणानुपपद्यमानस्य प्रमाणषट्क
विज्ञातस्य कस्यचिदष्यर्थस्य अप्रतीयमानत्वात् । अतः सदुपलम्भकप्रमाणपञ्चक
गोचरातिक्रान्ततया अभावप्रमाणकवलीकृतत्वात् नभोऽम्भोजवत् नास्ति ब्राह्मण्यम् ।
अतो ब्राह्मण्यजातेः सत्त्वस्यैवाऽसंभवात् प्रथमदर्शने प्रतिभातापि जातिः व्यञ्जकभेदा
ग्रहणान्नोल्लिखति इत्यादि8767

पृ॰ ७६८ पं॰ ६ ।

प्रत्याख्यातम् ।

[p. 778 ]

यदप्युक्तम्8768

पृ॰ ७६८ प॰ ७ ।

–द्रव्यपरीक्षकाणाम् इत्यादि; तदप्यसाम्प्रतम्, य⁸⁷⁶⁹

तुलना–काञ्चनाद्युपदेशस्य हि यदाऽसत्यताशङ्का तदा
प्रत्यक्षदर्शनादसौ निवर्तते नैव जात्याद्युपदेशस्यासत्यताशकाया प्रत्यक्षात् सत्यता जातिस्वरूपग्रह
णाकारात् । सुवर्णादौ हि रूपविशेषसद्भावात् एवम्भूतमेव सुवर्णं भवतीति व्यवहारस्य परिसमाप्ते
र्दृष्टस्य न काचित्क्षति, अत्र तु पुनरेवविधमेव ब्राह्मण्यमिति न पादप्रसारणमात्रं त्राणम् । –प्रमाणवा
र्तिकाल॰ पृ॰ २२ । यतो न पीततामात्र सुवर्णम् –प्रमेयक॰ पृ॰ ४८४ ।

तो न पीततामात्रं
सुवर्णम्, विचित्ररेखारचितपरिणतिमात्रं वा द्रव्यम्, वृत्तसंस्थानमात्रं वा मणिः,
अतिप्रसङ्गात् । किं तर्हि ? तद्विशेषः । स च न प्रत्यक्षः, दाहच्छेदादेः तु8770

तुषटुसप्रक्षा– आ॰, तुषबुसप्रक्षा– श्र॰ ।

षाम्बुसं
प्रक्षालनादेः प⁸⁷⁷¹

परपक्षादेश्च ब॰ ।

रप्रश्नादेश्च वैयर्थ्थप्रसङ्गात् । त⁸⁷⁷²

दाहच्छेदतुषा
म्बुप्रक्षालनादेः ।

स्यापि त⁸⁷⁷³

सुवर्णादिप्रतिपत्तौ ।

त्प्रतिपत्तौ सहायत्वे तज्जातौ
किञ्चित्तथाविधं सहायं वाच्यम् । तच्च⁸⁷⁷⁴

तच्चाकारविशेषो वा स्यादध्यनादिक वा ?
–प्रमेयक॰ पृ॰ ४८४ ।

ब्राह्मणभूतपितृजन्यत्वादिकम्, आकारविशेषो
वा स्यात् ? सर्वमेतत् प्रागेव कृतोत्तरत्वान्न त⁸⁷⁷⁵

ब्राह्मण्यप्रतिपत्तौ ।

त्प्रतिपत्तौ सहायतां प्रतिपद्यते । अतोऽ
युक्तमुक्तम्8776

पृ॰ ७६८ प॰ १३ ।

–न च सामग्र्यभावाद् यन्न प्रतिभासते तन्नास्ति इत्यादि, तत्प्रतिभास
सामग्र्याः प्रागेव अ⁸⁷⁷⁷

अशेषतो ब॰ ।

शेपविशेषतो निरस्तत्वात् ।

ननु ब्राह्मणत्वादिसामान्यानभ्युपगमे कथं भ⁸⁷⁷⁸

भगवता श्र॰ ।

वतां8779

जैनानाम् ।

वर्णाश्रमव्यवस्था तन्निबन्धनो
वा तपोदानादिव्यवहारः स्यात् ? इत्यप्यचोद्यम्; किया8780

तुलना–न जटाहि न गोत्तेहि न जच्चा होति ब्राह्मणो । यम्हि सच्चञ्च धम्मो च सो सुची सो च
ब्राह्मणो ॥ न चाह ब्राह्मण ब्रूमि योनिज मत्तिसभव । भो वादि नाम सो होति स वे होति सकि
ञ्चनो । अकिञ्चन अनादान तमह ब्रूमि ब्राह्मण ॥ –धम्मप॰ गा॰ ३९३, ३९६ । कम्मुणा बभणो
होइ कम्मुणा होइ खत्तिओ । वईसो कम्मुणा होइ सुद्दो हवै कम्मुणा ॥ –उत्तरा॰ २५ । ३३ । तस्माद्
गुणैर्वर्णव्यवस्थिति । ऋषिशृगादिकाना च मानवाना प्रकीर्त्यते । ब्राह्मण्य गुणयोगेन न तु तद्योनिस
भवात् ॥ चातुर्वर्ण्यं यथान्यच्च चाण्डालादिविशेषणम् । सर्वमाचारभेदेन प्रसिद्धि भुवने गतम् ॥
–पद्मपु॰ ११ । १९८–२०५ । मनुष्यजातिरेकैव जातिनामोदयोद्भवा । वृत्तिभेदाहिताद् भेदाच्चातुर्वि
ध्यमिहाश्नुते ॥ ब्राह्मणा ब्रतसस्कारात् क्षत्रिया शस्त्रधारणात् । वणिजोऽर्थार्जनान्न्याय्यात् शूद्रा
न्यग्वृत्तिसश्रयात् ॥ –आदिपु॰ ३८ । ४५–४६ । आचारमात्रभेदेन जातीना भेदकल्पनम् । न जातिर्ब्रा
ह्मणीयास्ति नियता क्वापि तात्त्विकी ॥ ब्राह्मणक्षत्रियादीना चतुर्णामपि तत्त्वत । एकैव मानुषी
जातिराचारेण विभिद्यते । गुणै सम्पद्यते जातिर्गुणध्वसाद्विपद्यते । –धर्मप॰ १७ । २४–३२ ।
महाभाष्येऽपि गुणवाचिन ब्राह्मणादिशब्दा इति पक्षोप्युपन्यस्त । तथाहि–अथवा सर्व एते शब्दा
गुणसमुदायेषु वर्तन्ते ब्राह्मण क्षत्रियो वैश्य शूद्र इति । –पात॰ महाभा॰ २ । २ । ६ । क्रियाविशेषय
ज्ञोपवीतादिचिह्नोपलक्षिते व्यवितविशेषे तद्व्यवस्थायास्तद्व्यवहारस्य चोपपत्ते । तत क्रियाविशेषा
दिनिबन्धन एवाय ब्राह्मणादिव्यवहार । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४८६ । स्या॰ र॰ पृ॰ ९६२ ।

विशेषयज्ञोपवीतादिचिह्रोपलक्षिते
व्यक्तिविशेषे तद्व्यवस्थायाः तद्व्यवहारस्य च उपपत्तेः । त⁸⁷⁸¹

तन्न तवकल्पि– ब॰ ।

न्न भवत्कल्पितं नित्यादि
स्वभावं ब्राह्मण्यं कुतश्चिदपि प्रमाणात् प्रसिद्ध्यतीति क्रि8782

क्रियानिबन्धन ब॰ ।

याविशेषनिबन्धन एवायं ब्राह्म
[p. 779 ] णादिव्य⁸⁷⁸³

तुलना–तत संव्यवहारमात्रप्रसिद्ध ब्राह्मण्यम् । –प्रमाणवार्तिकालं पृ॰ २६ ।

वहारो युक्तः । कथमन्यथा8784

यदि
क्रियाविशेषनिबन्धनो ब्राह्मण्यादिव्यवहारो न स्यात्तदा । तुलना–कथमन्यथा वेश्यापाटकादिप्रविष्टाना
ब्राह्मणीना ब्राह्मण्याभावो भवेत् –स्या॰ र॰ पृ॰ ९६२ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४८६ ।

वेश्यापाटकादिप्रविष्टानां ब्रा8785

ब्राह्मणानां ब॰ ।

ह्मणीनां व्राह्मण्याभावो
निन्दा च स्यात्, जातिर्यतः पवित्रता हेतुः ? सा8786

जाति ।

च भव⁸⁷⁸⁷

मीमासकनैयायिकमतेन ।

न्मतेन नित्यैकरूपतया तद
वस्थैव, अ⁸⁷⁸⁸

अन्यथा गोत्वादपि ब्राह्मण्य निकृष्टं स्यात् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४८६ ।

न्यथा गोत्वजातेरपि ब्राह्मण्यं निकृष्टं स्यात् । गवादीनां हि चा8789

चाण्डालादीनां गृहे श्र॰ ।

ण्डालादिगृहे
चिरोषितानामपि इष्टं शिष्टैरादानं न तु ब्राह्मणीनाम् । अथ क्रियाभ्रंशात्ता8790

ब्राह्मणीनाम् ।

सां निन्द्यता
अनादानञ्चेष्यते, तर्हि किमनेन अ⁸⁷⁹¹

घटामस्तकयोरन्तरालवर्ती मासपिपडोऽन्तर्गडु –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰
पृ॰ १६८ ।

न्तर्गडुना ब्राह्मण्येन कल्पितेन ? कल्पयित्वापि त⁸⁷⁹²

ब्राह्मण्यम् ।

त्
क्रियाविशेषवशादेव वन्द्यताया ब्रा8793

ब्राह्मण्यव्य– आ॰, श्र॰ ।

ह्मणव्यवहारस्य चाभ्युपगमनीयत्वात् ।

किञ्च, क्रि8794

तुलना–किञ्च क्रियानिवृत्तौ –प्रमेयक॰ पृ॰ ४८७ ।

यानिवृत्तौ ब्राह्मण्यजातेर्निवृत्तिः स्यात्, यदि सा8795

क्रित्या ।

तस्याः8796

ब्राह्मण्यजाते ।

कारणं
व्यापकं वा स्यात्, नान्यथा अतिप्रसङ्गात् । न चास्याः कारणं व्यापकं वा किञ्चि
दिष्टम् । नापि क्रियाभ्रंशात् त⁸⁷⁹⁷

ब्राह्मण्यजाते ।

स्या विकारोऽस्ति भिन्नेष्वभिन्ना नित्या निरवयवा च
जा8798

उद्धृतमिदम् –प्रमेयक॰ पृ॰ ४८७ ।

तिः इत्यभिधानात् । न चाऽविकृतायाः निवृत्तिः संभवति
अतिप्रसङ्गादिति । तदेवं भवत्कल्पितब्राह्मण्यस्य आकाशकुशेशयवदप्रसिद्धस्वरूपत्वान्न
ब्राह्मणस्यैव संस्कृतशब्दप्रयोगात् धर्मो युक्तः, किन्तु सर्वेषामविशेषेणैव अ⁸⁷⁹⁹

सस्कृतशब्दोच्चारणात् ।

तोऽ
8800

धर्म ।

सौ स्यात्, न चैवम् । अतोऽवितथार्थाभिधायित्वमेव शब्दस्य साधुत्वमभ्युपगन्तव्यम्
नान्यत्, उक्तदोषानुषङ्गात् । तथाविधञ्च तत्8801

अवितथार्थाभिधायित्वलक्षणं साधुत्वम् ।

संस्कृतशब्दस्येव प्राकृतशब्दस्याप्यवि
शिष्टम्, अतो द्वयोरप्यनयोः साधुत्वम् । ततः साधूक्तम्– वर्णाः पदानि वाक्यानि
प्राहुरर्थानवाञ्छितान् इत्यादि ।

विवृतिव्याख्यानम्–

कारिकाद्वयं विवृण्वन्नाह– वर्ण इत्यादि । वर्णपदवाक्यानां वाचकत्वम् अर्थ
प्रतिपादकत्वम्, यथास्वं स्वस्यार्थस्य अनतिक्रमेण आगमात् प्रति
पत्तव्यम् । तत्रास्य प्रत्येकं प्रपञ्चतः प्ररूपितत्वात् । कुतः पुनः
विवक्षातोऽन्यस्य वाचकाः शब्दाः ? इत्याह– वक्त्रभिप्रायात् इ⁸⁸⁰²

इति आ॰ ।

त्यादि । वक्त्रभिप्रा
याद् भिन्नस्य बहिर्भूतस्य अर्थस्य घटादेः वाचकाः श⁸⁸⁰³

शब्दाः नास्ति आ॰ ।

ब्दाः । कुत एतत् ? इत्याह–
सत्यानृतव्यवस्थान्यथानुपपत्तेः । यत्र सत्यानृतव्यवस्था तद् वक्त्रभिप्रायाद् भिन्नार्थ
विषयं यथा प्रत्यक्षादि, सत्यानृतव्यवस्था च शब्देष्विति । अयञ्च प्रसङ्गः बहिरर्थ
[p. 780 ] विषयतामन्तरेण सत्यानृतव्यवस्थानुपपत्तिलक्षणः अन्यत्र प्रमाणं श्रुतमर्थेषु
लघी॰ का॰ २६ इत्यादौ विस्तरेणोक्तः इति नेह प्रघट्टके पुनः प्रतन्यते । नन्वर्था
भावेपि शब्दानां प्रवृत्तिदर्शनात् कथं त⁸⁸⁰⁴

तद्वाचकमि– श्र॰ ।

द्वाचकत्वम् इ⁸⁸⁰⁵

इत्याह ब॰ ।

त्यत्राह– शब्दानाम् इत्यादि ।
शब्दानाम् अर्थव्यभिचारित्वेऽभ्युपगम्यमाने अभिप्रेतव्यभिचारित्वं कुतः प्रमाणात्
न कुतश्चित् अपनीयते निराक्रियते । कुत एतत् ? इत्यत्राह– सुषु8806

सुषुप्तादीनामि– श्र॰, सुषुप्त्यादौ इ– ब॰ ।

प्तादौ इत्यादि,
आदिशब्देन मत्तादिपरिग्रहः वाग्वृत्तेर्दर्शनात् ।

ननु विवक्षाप्रभवाच्छब्दादन्य एव शब्दः, यः त⁸⁸⁰⁷

विवक्षाभावे ।

दभावे तत्र जायते । न
चान्यस्य व्यभिचारे अ⁸⁸⁰⁸

अपरस्य
ब॰ ।

न्यस्य व्यभिचारोऽतिप्रसङ्गात् । सुविवेचितं हि कार्यं कारणं
न व्यभिचरति इति, तदेतदत् अर्थविशेषसद्भावासद्भावप्रतिबद्धात्मलाभेष्वपि शब्देषु
समानम् । साम्येऽपि तेषां विवक्षेतरप्रभवाः शब्दाः वैलक्षण्येनाऽवसीयन्ते नतु अर्थ
विशेषसद्भावाऽसद्भावप्रतिबद्धात्म⁸⁸⁰⁹

–त्मलाभ इति आ॰, ब॰ ।

लाभा इति स्वदर्शनानुरागमात्रम् । विवक्षामात्रगो
चरत्वे च अमीषां बहिरर्थे प्रवृत्त्यादिहेतुत्वानुपपत्तिः, त⁸⁸¹⁰

बहिरर्थाविषयत्वात् ।

दविषयत्वाद्, यद् यद्विषयं न
भवति न तत् तत्र प्रवृत्त्यादिहेतुः यथा रूपज्ञानं रसाविषयं न रसे, न भवन्ति च
बहिरर्थविषया भवन्मते शब्दा इति । नचैतद् युक्तम् प्रतीतिविरोधात् । सुप्रसिद्धा हि
शब्देभ्यो बहिरर्थे प्रतिपत्तिप्रवृत्तिप्राप्तिप्रतीतिः आबालं प्रत्यक्षवत् । अतः तद्विषयत्वमेव
अमीषां युक्तम् । य⁸⁸¹¹

शब्दो बहिरर्थविषय बहिरर्थे प्रवृत्त्या
दिहेतुत्वात् ।

द् यत्र प्रवृत्यादिहेतुः8812

–तुस्तद्वि– आ॰ ।

तत्तद्विषयम् यथा रसज्ञान रसे प्रवृत्त्यादिहेतू
रसविषयम्, बहिरर्थे प्रवृत्त्यादिहेनवश्च शब्दा इति । नचायमसिद्धो हेतुः; प्र⁸⁸¹³

तुलना–प्रत्यक्षादिव शब्दाद् बहिरर्थप्रतीतिसिद्धे । यथैव हि प्रत्यक्षात्
प्रतिपत्तृप्रणिधानसामग्रीसव्यपेक्षात् प्रत्यक्षार्थप्रतिपत्ति तथा सङ्केतसामग्रीसापेक्षादेव शब्दाच्छब्दार्थ
प्रतिपत्ति सकलजनप्रसिद्धा, अन्यथा ततो बहिरर्थे प्रतिपत्तिप्रवृत्तिप्राप्त्ययोगात् । न चार्थवेदनादेव अर्थे
पुरुषस्यार्थिन स्वयमेव प्रवृत्ते शब्दोऽप्रवर्त्तक इत्येव वक्तु युक्तम्, प्रत्यक्षादेरप्येवमप्रवर्तकत्वप्रसङ्गात्,
तदर्थेऽपि सर्वस्याभिलाषादेव प्रवृत्ते । –अष्टसह॰ पृ॰ २१ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४४९ ।

त्यक्षवत्
शब्देभ्यः तत्र प्रवृत्त्यादिप्रतीतेः । यथैव हि प्रत्यक्षात् प्रतिपत्तृप्रणिधानादिसामग्री
सापेक्षात् प्रत्यक्षार्थे प्रतिपत्त्यादिप्रतीति सकलजनप्रसिद्धा, तथा सङ्केतादिसामग्रीसा
पेक्षात् शब्दात् शब्दार्थेऽपि इति । न च अर्थे अर्थिनोऽर्थित्वादेव प्रवृत्तेः शब्दोऽप्रवर्त्तक
इत्यभिधातव्यम्, प्रत्यक्षादेरप्येवमप्रवर्त्तकत्वप्रसङ्गात्, त⁸⁸¹⁴

प्रत्यक्ष
विषयीभूतेऽप्यर्थे ।

दर्थेऽपि अर्थित्वादेव प्रवृत्ति
प्रतीतेः । परम्परयाऽत्र⁸⁸¹⁵

प्रत्यक्षे ।

प्रवर्त्तकत्वे8816

प्रवर्त्तकत्वव्यपदेशे ।

शब्देऽपि त⁸⁸¹⁷

परम्परया प्रवर्तकत्वम् ।

था तदस्तु अविशेषात् ।

का8818

का चेय विवक्षा नाम–किं शब्दोच्चारणेच्छामात्रम् –प्रमेयक॰ पृ॰ ४५० ।

चेयं विवक्षा नाम–शब्दोच्चारणेच्छामात्रम्, अनेन शब्देन अमुमर्थं प्रति
[p. 781 ] पादयामि इत्यभिप्रायो वा ? प्रथमपक्षे वक्तृश्रोत्रोः शास्त्रश्र⁸⁸¹⁹

–श्रवणयनादौ आ॰ ।

वणप्रणयनादौ प्रवृत्तिर्न
प्राप्नोति । न खलु कश्चिदनुन्मत्तः शब्दनिमित्तेच्छामात्रप्रतिपत्त्यर्थं शास्त्रं वाक्यान्तरं
वा प्रणेतुं श्रोतुं वा प्रवर्त्तते । दशदाडिमादिवाक्यैः सह सर्ववाक्यानामविशेषप्रसङ्गश्च,
सर्वेषां स्वप्रभवेच्छामात्रानुमापकत्वाऽविशेषात् । अथ अनेन शब्देनामुमर्थं प्रतिपादया
मीत्यभिप्रायो विवक्षा, तत्सूचकत्वेन अखिलशब्दानां विवक्षानुमापकत्वम्; तदष्यनुप
पन्नम्; व्यभिचारात् । नहि शुकशारिकोन्मत्तादयः तथाभिप्रायेण वाक्यमुच्चारयन्ति ।

किञ्च, स⁸⁸²⁰

तुलना–किञ्च, समयानपेक्षं वाक्यं तादृशमभिप्रायं गमयेत् तत्सापेक्षं वा ?
–प्रमेयक॰ पृ॰ ४५० ।

मयानपेक्षः शब्दः तादृशमभिप्रायं गमयेत्, तत्सापेक्षो वा ? आद्य
विकल्पे न कश्चित् क्वचिद्भाषानभिज्ञः स्यात्, सर्वेषामविशेषतः शब्दार्थप्रतिपत्तिप्र
सङ्गात् । समयापेक्षस्तु शब्दः अर्थमेव किन्न गमयेत् ? नह्ययम् अर्थाद् विभेति येन
तत्र साक्षान्न वर्त्तेत । अशक्यसमयत्वान्न शब्दोऽर्थं गमयति; इत्यप्यसमीक्षिताभिधा
नम्; अभिप्रायेऽपि तदगमकत्वानुषङ्गात्, तत्रापि तस्य अशक्यसमयत्वाविशेषात् ।
असिद्धञ्चास्य अशक्यसमयत्वम्; प्रमाणं श्रुतमर्थेषु लघी॰ का॰ २६ इत्यत्र
तच्छक्यसमयत्वस्य प्रपञ्चतः प्रतिपादितत्वात् ।

न केवलं सु8821

तुषुप्त्यादौ ब॰ ।

षुप्तादौ वाग्वृत्तेर्दर्शनादभिप्रेतव्यभिचारित्वं कुतोऽप⁸⁸²²

–पनीत ब॰ ।

नीयते इति,
अपि तु इतश्च । कुतस्तदपनीयते इत्याह– अनिच्छताम् इत्यादि । अनिच्छतामपि
अ⁸⁸²³

अशब्दाद्युच्चा– श्र॰ ।

पशब्दाद्युच्चारणविवक्षाविकलानामपि अपशब्दादिभाषणसद्भावात्, आदिशब्देन
श्रुतिदुष्टादिपरिग्रहः । तथा वाञ्छतामपि मन्दबुद्धीनां शास्त्रवक्तृत्वाभावात् तत्कु
तोऽपनीयते ? अत्राह परः– उभयत्र इत्यादि । उभयत्र अर्थेऽभिप्राये च व्यभिचारात्
शब्दानाम् न कस्यचिदर्थस्य अभिप्रायस्य वा वाचकाः शब्दाः, इतिशब्दः परमत
समाप्त्यर्थः । अत्र दूषणमाह– अलौकिकं प्रतिभानमिति प्रतिभोत्तरप्रतीतिः इत्यर्थः,
अलौकिकञ्च तत् प्रतिभानञ्च, लोकबाधितम् इत्यर्थः । कुत एतत् ? इत्यत्राह–
लोको हि इत्यादि । हियस्मात् लोकः अर्थाप्त्यनाप्तिषु सत्यानृतव्यवस्थाम्
आतिष्ठेत । कस्य ? शब्दस्य । यदि हि न कस्यचिद्वाचकाः शब्दाः स्युः तर्हितेभ्यो
घटाद्यर्थस्य स्वप्नेऽप्यप्रतीतेः न तत्प्राप्त्या केषाञ्चिच्छब्दानां सत्यत्वम् अन्येषां तु अनृत
त्वं विपर्ययात् इत्येवं लोको वचसां तद्व्यवस्थामातिष्ठेत इत्यभिप्रायः । न⁸⁸²⁴

न तु
अभि– आ॰, ब॰ ।

नु अभिप्राय
मात्रप्रतिपादनेऽपि तद्व्यवस्थामास्थास्यत इत्यत्राह– न इत्यादि । अभिप्रायमात्रे
शब्दार्थे न लोकः तद्व्यवस्थामातिष्ठेत इति सम्बन्धः । कुत एतत् ? इ⁸⁸²⁵

इत्याह तत्र तन्मात्रे ब॰, इत्यत्राह तत्र तन्मात्रे आ॰ ।

त्यत्राह–
तत्र इत्यादि । तत्र तन्मात्रे शब्दव्यवहारबाहुल्याभावात्, क्वचित्8826

चित्तत्तत्र श्र॰ ।

तत्र⁸⁸²⁷

अभिप्रायमात्रे ।

तद्व्यव
[p. 782 ] हारेपि बहुलं ब⁸⁸²⁸

बहिश्छद्मस्थव्य– ब॰ ।

हिः तद्व्यवहारोपलम्भात् इति भावः ।

ननु प्रतीयते शब्दादर्थः स तु विचार्यमाणो न सङ्गच्छते, त⁸⁸²⁹

बहिरर्थे ।

त्र तस्य⁸⁸³⁰

शब्दस्य ।

सम्बन्धा
भावतः प्रत्यायकत्वायोगात्, इत्यत्राह– अबाधिताम् इत्यादि । अत्रायमभिप्रायः-या8831

यादृशोऽर्थे सकेतित तादृश शब्द आ॰ ।

दृशेऽर्थे
सङ्केतितः यादृशः शब्द देशान्तरे काला8832

कालान्तरे च
नास्ति ब॰, श्र॰ ।

न्तरे च योग्यतालक्षणसम्बन्धवशात् तादृशस्य
तादृशो वाचकः, न तत्र किञ्चिद्वाधकम् इत्युक्तम्– योग्यतापेक्षा8833

–क्षोऽनादि– ब॰ ।

नादिसङ्केतः लघी॰ स्ववृ॰
का॰ ६२ इत्यत्र । अतः अबाधितां शब्दादुपजायमानां सामान्यविशेषात्मकार्थविषयां
तत्प्रतीतिमतिक्रम्य स्वेच्छया प्रतीत्यनाश्रयणेन प्रमाणस्वरूपम्–प्रत्यक्षानुमानलक्षणमेव
प्रमाणं नागमादि इति, प्रमेयस्वरूपम् प्रत्यक्षस्य पूर्वापरकोटिविच्छिन्नं स्वलक्षणमेव
प्रमेयम् अनुमानस्य तु अन्यव्यावृत्तिमात्रम् इत्यातिष्ठमानानां सौगतानां युक्तम्
उपपन्नम् किं तत् ? अभिप्रेतमात्रसूचकत्वम् । केषाम् ? शब्दानाम् इति ।

व्याख्यातं मूलकारिकायाम् ज्ञानं प्रमाणमात्मादेः इत्येतत् । साम्प्रतं
नयो ज्ञातुरभिप्रायः इत्येतद्व्याख्यातुकाम आह–

श्रुत⁸⁸³⁴

व्याख्या–ते प्रागुक्तलक्षणा नया भवन्ति ।
के ? ते । श्रुतस्य सकलादेशस्य आगमस्य भेदा विकल्पा विकलादेशा । कति ? सप्त । कुत
नैगमादिप्रभेदत ? किं विशिष्टा ? द्रव्यपर्यायमूला । तत्र द्रव्यस्य स्वरूपमाह–द्रव्य सामान्य
भवति । किं विशिष्टम् ? एकान्वयानुगम्, एकञ्चान्वयश्च एकान्वयौ तावनुगच्छति व्याप्नोतीत्येका
न्वयानुगम् । तत्रैकानुगम् अर्थता ऊर्ध्वता सामान्य पूर्वापरव्यापकम्, सदृशपरिणामलक्षण तिर्यक्
सामान्यमन्वयानुगम् । पुन किं विशिष्टम् ? निश्चयात्मकम्, निर्गतश्चयः पर्यायान्तरसंकरो यस्मादसौ
निश्चय पर्याय स आत्मा यस्य तत्तथोक्तम् । अपि पुनरन्य पर्यायो विशेषो भवति । किं विशिष्ट ?
व्यतिरेकपृथक्त्वग, व्यतिरेकश्च पृथक्त्वञ्च ते गच्छति तादात्म्येन परिणमतीति स तथोक्त । तत्र
व्यतिरेक एकस्मिन् द्रव्ये क्रमभाविपर्याय । पृथक्त्वग पुनरर्थान्तरगतो विसदृशपरिणाम । तु पुनर्नि
श्चयव्यवहारौ मूलनयौ आश्रितौ आलम्बितवन्तौ । किम् ? द्रव्यपर्यायम् । द्रव्य श्रितो निश्चयनय
द्रव्यार्थिक इत्यर्थ । पर्यायाश्रितो व्यवहारनय पर्यायार्थिक इत्यर्थ । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ८८ ।

भेदा नयाः स⁸⁸³⁵

तुलना–सत्त मूलणया पण्णत्ता । तं जहा णेगमे, संगहे, ववहारे, उज्जुसुए, सद्दे, समभिरूढे, एवभूए । –
स्या॰ ७ । १९ । अनुयोग॰ १३६ । नैगमसग्रहव्यवहारर्जुसूत्रशब्दसमभिरूढैवम्भूता नया । –तत्त्वार्थ॰
१ । ३४ । नेगमसंगहबबहारुज्जुसुए होइ बोधव्वे । सद्दे य सममिरूढे एवभूए य मूलनया । –आव॰ नि॰
गा॰ ७५४ । नैगमसग्रहव्यवहारर्जुसूत्रशब्दा नया । आद्यशब्दौ द्वित्रिभेदौ । –तत्त्वार्थाधि॰ १ । ३४,
३५ । सिद्धसेनदिवाकरास्तु षङ् नयान् स्वीकुर्वन्ति, तन्मतानुसारेण नैगमस्य सग्रहव्यवहारयोरन्त
र्भावात् । द्रष्टव्यम् –सन्मति॰ १ । ४, ५ ।

प्त नैगमादिप्रभेदतः ।

द्रव्यपर्यायमूलास्ते द्रव्यमेकान्वयानुगम् ॥ ६६ ॥

निश्चयात्मकमन्योऽपि व्यतिरेक⁸⁸³⁶

–रेकापृथ– मु॰ लघी॰ ।

पृथक्त्वगः ।

निश्चयव्यवहारौ तु द्रव्यपर्यायमाश्रितौ ॥ ६७ ॥

[p. 783 ]

विवृतिः–नहि मतिभेदा नयाः त्रिकालगोचरानेकद्रव्यपर्यायविषयत्वात्, म⁸⁸³⁷

तुलना–उत्पन्नाविनष्टार्थग्राहक साम्प्रतकालविषय मतिज्ञान श्रुतज्ञानं तु त्रिकालविषयम्
उत्पन्नविनष्टानुत्पन्नार्थग्राहकम् । –तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ १ । २० ।

तेः
साम्प्रतिकार्थग्राहित्वात् । मनोमतेरपि स्मृतिप्रत्यभिज्ञानचिन्ताभिनिबोधात्मिकायाः
कारणम⁸⁸³⁸

–मतिभिन्नार्थवि– ई॰ वि॰ ।

तिपरिच्छिन्नार्थविषयत्वात् । तत्र मूलनयौ द्रव्यपर्यायार्थिकौ । द्रव्यम् एका
न्वयात्मकम् । एकत्वं तदतत्परिणामित्वात्, सदृशपरिणामलक्षणसामान्यात्मकत्वाद्
अन्वयि । पुरुषत्वादेरपेक्षातः सत्यपि समानेतरपरिणामातिशये नानैकसन्तानात्मनां
तथाभावसंकरव्यतिकरव्यतिरेकाद् अन्वयिनोरस्खलत्समानैकप्रत्ययविषयत्व
मनुमिमीमहे । तथाहि–स्कन्धः स्वगुणपर्यायाणामेकत्वं न समानपरिणामः
पुरुषश्च । समानपरिणामोऽपि सकलपदार्थगोऽनेकत्वम् । निश्चयनयादेको जीवः
कर्मनिर्मुक्तः व्यवहारनयात् सकर्मकः । पर्यायः पृथक्त्वम् व्यतिरेकश्च । पृथक्त्वम्
एकत्र द्रव्ये गुणकर्मसामान्यविशेषाणाम् । व्य⁸⁸³⁹

तुलना–अर्थान्तरगतो विसदृश
परिणामो व्यतिरेक गोमहिषदिवत । –परीक्षामृ॰ ४ । ९ ।

तिरेकः सन्तानान्तरगतो विसदृशप
रिणामः । व्यवहारपर्यायाः क्रोधादयः जीवस्य संसारिणः, निश्चयपर्यायाः शुद्धस्य
ज्ञानादयः प्रतिक्षणम् आत्मसात्कृतानन्तभेदाः । निश्चयनयात् पुद्गलद्रव्यमेकम्,
पृथिव्यादिभेदेऽपि रूपरसगन्धस्पर्शवत्त्वम् आविर्भूतानाविर्भूतस्वरूपमजहत् स्कन्ध
परमाणुपर्यायभेदेपि रूपादिमत्त्वमपरिजहत् । नहि अवस्थादेशकालसंस्काराः
मू8840

–मूर्त्तित्व– ज॰ वि॰ ।

र्त्तत्वमत्यन्तं भिन्दन्ति अमूर्त्तभेदप्रसङ्गात्, सत्ताभेदाश्च जीवादयः सत्ताम्
इत्युक्तप्रायं नेहोच्यते । भेदवादिनोऽपि ज्ञानमेकम् एकस्मिन् क्षणे स्वयमनेकाकार
मात्मसात्कुर्वत् कथं निराकुर्युः ? त⁸⁸⁴¹

तुलना–तित्थयरवयणसगह विसे
सपत्थारमूलवागरणी । दव्वट्ठिओ य पज्जवणओ य सेसा वियप्पासिं ॥ –सन्मति॰ १ । ३ ।

तः तीर्थकरवचनसंग्रहविशेषप्रस्तावमूलव्याका
रिणौ द्रव्यार्थिकपर्यायार्थिकौ निश्चेतव्यौ । नहि तृतीयं प्रकारान्तरमस्ति; तस्य
प्रमाण एवाऽन्तर्भावात् । न नैगमस्य प्र⁸⁸⁴²

तुलना–
प्रमाणात्मक एवायमुभयग्राहकत्वत । इत्ययुक्तमिह ज्ञप्ते पधानगुणभावत ॥ प्राधान्येनोभयात्मानमर्थं
गृह्णद्धि वेदनम । प्रमाणं नान्यदित्येतत्प्रपञ्चेन निवेदितम् ॥ –तत्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६९ ।

माणतातादात्म्यविवक्षाभावात् ।

कारिकार्थ–

श्रुतस्य आगमस्य भेदाः विशेषाः न पुनर्मतिज्ञानस्य । के ? नयाः, प्र⁸⁸⁴³

–वक्त्रभि– ब॰ श्र॰ ।

तिपत्र
भिप्रायाः, कियन्तः ? सप्त । कुत ? नैगमादिप्रभेदतः । किं
मूलास्ते ? इत्याह– द्रव्य इत्यादि । द्रव्यपर्यायौ मूलम् आश्रयो
येषां ते तथोक्ताः । किं स्वरूपं द्रव्यम् ? इत्याह– द्रव्यम् इत्यादि । एकशब्दोऽयं
भावप्रधानः, एकत्वञ्च अन्वयश्च सदृशपरिणामः ताभ्यां यथासंख्येन स्वपर्यायान्
[p. 784 ] द्रव्यान्तराणि च अनुगच्छति अनुयाति इति त्तदनुगम् । एकत्वानुगम् इत्यनेन भेदैका
न्तनिषेध, अन्वयानुगम् इत्यनेन तु सर्वद्रव्यैकत्वनिरासः । तदेवविध द्रव्यं प्रमाणा
परिच्छेद्यं भविष्यति इत्यत्राह– निश्चयात्मकम् इति । सशयादिव्यवच्छेदलक्षणा
प्रमेयस्था गृहीतिक्रिया निश्चयः, स आत्मा स्वभावो यस्य तत् तथोक्तम् । न केवलं
द्रव्यमेव निश्चयात्म⁸⁸⁴⁴

–त्मकं पृथग्द्रव्यमेय निश्चयात्मक किन्तु श्र॰ ।

कम्, किन्तु अन्योऽपि पर्यायोऽपि, निश्चयात्मकः इति लिङ्गपरि
णामेन सम्बन्ध । पुनरपि कथम्भूतः ? इत्याह–व्यतिरेकपृथक्त्वगः । स्वद्रव्य
पर्यायान्तरापेक्षया व्यतिरेकं परस्परव्यावृत्तिम् एकद्रव्यापरित्यागेन गच्छतीति व्यति
रेकगः, द्रव्यान्तरपर्यायापेक्षया पृथक्त्वं पृथग्द्रव्यवृत्तित्व गच्छतीति पृथक्त्वगः ।
ननु यदि नैगमादयो नया द्रव्यपर्यायमूलाः तर्हि द्रव्यार्थिकपर्यायार्थिकलक्षणौ मूलनयौ
किम्मूलौ ? इत्याह– निश्चय इत्यादि । चेतनस्य अचेतनस्य वा यः सन् स्वभावः न
कदाचिद्विनश्यति तदवलम्बी नयो निश्चयः द्रव्यार्थिकनयः इत्यर्थ । यो विनश्यति
स्वभावःतदवलम्बी व्यवहारः पर्यायार्थिक इति यावत् तौ । तु शब्दः अपिशब्दार्थे,
द्रव्यपर्यायमाश्रितौ । वक्ष्यति च तत्र मूलनयौ द्रव्यपर्यायार्थिकौ इत्यादि ।

विवृतिव्याख्यानम्–

तत्र प्रथमकारिकायाः प्रथमभागं व्यतिरेकमुखेन विवृण्वन्नाह– नहि इत्यादि ।
नहि नैव मतिभेदाः किन्तु श्रुतभेदाः, के ते ? नयाः । कुत
एतत् ? इत्याह– त्रिकाल इत्यादि । त्रयः काला गोचरो येषाम्
अनेकद्रव्यपर्यायाणां ते विषयो येषां तेषां भावात् तत्त्वात् । नयानाम् इति विभक्ति
परिणामेन सम्बन्ध । मतिरपि तथा भविष्यति ? इत्यत्राह– मतेः इत्यादि । मतेः इन्द्रिय
जनितायाः साम्प्रतिकार्थग्राहित्वात् वर्त्तमानकालगोचरद्रव्यपर्यायात्मकार्थग्राहकत्वात्
न मतिभेदा नयाः इति सम्बन्धः । अनिन्द्रियजनितायास्तस्याः8845

मते ।

ते तर्हि भेदाः भवन्तु
तस्या त्रिकालगोचरद्रव्यादिविषयत्वात् इत्यत्राह– मनोमतेः इत्यादि । न केवलम्
इन्द्रियमतेः अपि तु मनोमतेरपि नहि भेदाः नयाः इति सम्बन्धः । किंविशिष्टायाः ?
इत्याह–स्मृतिप्रत्यभिज्ञानचिन्ताभिनिबोधात्मिकायाः । कुत एतत् ? इ⁸⁸⁴⁶

इत्याह– ब॰ ।

त्यत्राह–
कारण इत्यादि । विशदाऽवितथा म⁸⁸⁴⁷

इन्द्रियजनिता मति ।

तिः मनोमतेः कारणत्वात् कारणमतिः इत्यु
च्यते, तया परिच्छिन्नो योऽर्थः तद्विषयत्वान्मनोमतेः । त⁸⁸⁴⁸

इन्द्रियमतिविषयभूतस्य अर्थस्यैव ।

स्यैव कथञ्चिदधिक⁸⁸⁴⁹

अर्थादर्थान्तरानुगमरूपेण, विचारात्मकत्वान्मनोमते ।

तया
तया8850

मनोमत्या ।

ग्रहणात् एवमुक्तम् ।

नयभेदं दर्शयन्नाह– तत्र इत्यादि । त⁸⁸⁵¹

तत्रैव श्रुतभेदत्वेन व्यव– ब॰ ।

त्रैवं श्रुतभेदत्वे नयानां व्यवस्थिते मूल
नयौ कारणनयौ नैगमादीनाम् । कौ ? इत्याह–द्रव्यपर्यायार्थिकौ, द्रव्यञ्च पर्यायश्च
[p. 785 ] तावेव अर्थौ तौ यथासंख्येन विद्येते ययोः तौ तथोक्तौ । तत्र द्रव्यपदं व्याचष्टे
द्रव्यम् इत्यादिना । एकत्वान्वयौ व्याख्यातौ, तौ आत्मा यस्य तत् तदात्मकम् ।
एतदेव समर्थयमानः प्राह– एकत्वम् इत्यादि । द्र⁸⁸⁵²

द्रव्यमित्यादि द्रव्यमित्यनुवर्त्तते ब॰, द्रव्यमित्यादि इत्यनुवर्त्तते श्र॰ ।

व्यम् इत्यनुवर्त्तते । तस्य
एकत्वं कुतः ? इत्याह– तद् इत्यादि । स च विवक्षितः असश्च अविवक्षितः तदतौ,
तौ च तौ परिणामौ च तौ यस्य स्तः तत् तदतत्परिणामि, यदि वा, तयोः परिणमत
इत्येवं शीलं तदतत्परिणामि, तस्य भावात् तत्त्वात् । साम्प्रतम् अन्वयात्मकं तत्
इत्येतत् समर्थयते–अन्वयि द्रव्यान्तरेण अनुगमवद् द्रव्यम् इति सम्बन्धः । कुतः ?
इत्या8853

–ह सदृश– आ॰,
ब॰ ।

ह– तद् इत्यादि । सदृशपरिणामलक्षणसामान्यात्मकत्वात् । अत्राह
सौगतः–असमानानपेक्ष्य समानपरिणामाः अनुपादानोपादेयान⁸⁸⁵⁴

–पेक्ष एक– ब॰ ।

पेक्ष्य एकपरिणामाः
केचन भावाः कल्प्यन्ते न परमार्थतः, अपेक्षाकृतस्य धर्मस्याऽतात्त्विकत्वात्;
इत्यत्राह– पुरुष इत्यादि । अस्यायमर्थः–नानैकसन्तानात्मनाम् नानासन्तानस्वभा
वानाम् एकसन्तानस्वभावाना8855

–ञ्च युगपत्क्रमभाविनाञ्च युगपत्क्रमभाविनां क्ष– आ॰ ।

ञ्च युगपत्क्रमभाविनां क्षणानाम् इत्यर्थः । तेषां यदपेक्षातः
यथोक्तायाः अपेक्षायाः सकाशात् कल्पितं पुरुषत्वं तिर्यक्सामान्यम्, आदिशब्देन द्रव्य
विशेषपरिग्रहः, तस्मात् सत्यपि विद्यमानेऽपि समानेतरपरिणामातिशये स⁸⁸⁵⁶

समानपरिणा
मातिशये नास्ति श्र॰, समानपरिणामप्रकर्षे ब॰ ।

मानपरिणा
मातिशये तत्प्रकर्षे इतरपरिणामातिशये एकत्वपरिणामप्रकर्षे । ननु इतरशब्दस्य उक्तविपरी
तार्थाभिधायित्वात् समानपरिणामाद् इतरो विसदृशपरिणाम एव लभ्यते, न एकत्वपरि
णामातिशय इति चेत्, एवमेतत्, तथापि–इह समानैकत्वपरिणामातिशययोः प्रकृत
त्वात् समानपरिणामात् इतरः एकत्वपरिणाम एव उच्यते । तस्मिन् सत्यपि एकत्वं
तदतत्परिणामित्वात् । सदृशपरिणामलक्षणसामान्यात्मकत्वाद् अन्वयि इति सम्बन्धः ।
नहि त⁸⁸⁵⁷

न हि अग्नित्वेनापरिणत अपेक्षात अनग्निव्यावृत्त्यपेक्षया अग्निर्भवति, जलादावपि
अनग्निव्यावृत्त्या अग्नित्वप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वात् इति भाव ।

थाऽपरिणतम् अपेक्षातः तद् भवति विप्रतिषेधात्, अन्यथा स्वयममूर्त्तमपि ज्ञानं
ज्ञानान्तरात् अमूर्त्तात् व्यवर्त्तमान मूर्त्तं स्यात् । ननु च विचार्यमाणस्य तदतत्परिणा
मिनः सदृशपरिणामलक्षणसामान्यस्य चानुपपत्तेः अभिमतरूपवद् अनभिमतरू8858

–रूपेणातिप्र– श्र॰ ।

पेणापि
प्रसङ्गाच्च अयुक्तम्–एकत्वमित्यादि, इति चेदत्राह– तथा इत्यादि । तथा तदतिशय
प्रकारेण यौ सङ्कर-व्यतिकरौ तयोः व्यतिरेकाद् अभावाद् अन्वयिनोः तदतत्परिणा
मिसामान्ययोः अस्खलत्समानैकप्रत्ययविषयत्वम् साकल्येन नानैकसन्तानात्मस्व
भावम् अनुमिमीमहे अनुमानेन प्रतिपद्यामहे अनुमाननिमित्तस्य उक्ततर्कस्य प्रविजृम्भ
णात् इत्यभिप्रायः ।

[p. 786 ]

यदि वा वैशेषिकादिराह–पुरुषत्वमपेक्ष्य समानपरिणामातिशयो नानात्मसु,
बु8859

बुद्ध्यादिसम– आ॰ ।

द्ध्यादिगुणसमवायित्वमपेक्ष्य एकात्मनि एकत्वपरिणामातिशयो न परमार्थतः इति;
तत्राह– पुरुषत्वादेः इत्यादि । पुरुषत्वम् आदिर्यस्य बुद्ध्यादिसमवायित्व-त्रिगुणसंयो
गित्वादेः स तथोक्तः तस्य या अपेक्षा ततः सत्यपि समानेतरपरिणामातिशये ।
केषाम् ? इत्याह–ना8860

नानैकसन्तानात्मनाम् नास्ति श्र॰ ।

नैकसन्तानात्मनाम् । नाना एकसन्तानाश्च ते आत्मानश्च तेषाम्
इति, शेषं पूर्ववत् । ननु8861

सौगतः ।

भवतु आत्मना समानैकत्वपरिणामः न घटादीनां तत्र समान
परिणामस्यैव संभवात् इत्याशङ्क्याह– तथाहि इत्यादि । तथा8862

तथा च तेन ब॰, तथा
तेन आ॰ ।

हि तेन अस्खलत्स
मानैकप्रत्ययविषयत्वप्रकारेण च स्कन्धो घटाद्यवयवी, स किम् ? इत्याह–एकत्वम् ।
केषाम् ? इत्याह– स्व इत्यादि । स्वशब्देन स्कन्धः परामृश्यते तस्य ये गुणा रूपादयः
ये च पर्याया नवपुराणादयः तेषाम् एकत्वम् न समानपरिणामः अस्खलदेकप्रत्य
यविषयत्वात् इति भावः । ननु भिन्नसन्तानात्मनामिव एकस⁸⁸⁶³

–सन्तानानामपि ब॰ ।

न्तानात्मनामपि समान
परिणाम एवास्तु इति सौगतः । तत्राह– पुरुषश्च इति । न केवलं स्कन्धः किन्तु
पुरुषोऽपि स्वगुणपर्यायाणामेकत्वम् इति सम्बन्धः । न⁸⁸⁶⁴

अद्वैतवादी ।

नु यथा क्रमभाविनां सुखा
दीनामेकत्वं पुरुषः तथा युगपद्भाविनामात्मनाम् एकत्वं सो8865

पुरुषः ब्रह्मरूपो भवतु ।

ऽस्तु इति चेदत्राह– समान
इत्यादि । अपिशब्द एवकारार्थः । समानपरिणाम एव सकलपदार्थगः8866

–गः अनेकत्वं आ॰, श्र॰ ।

नैकत्वं
सकलपदार्थगम् पुरुषस्य इति विभक्तिपरिणामेन सम्बन्धः । अनेन तथाभाव इत्यादि
समर्थितम्, द्र⁸⁸⁶⁷

तद्द्रव्यमे– श्र॰ ।

व्यमेकान्वयानुगम् इति कारिकापादश्च व्याख्यातः । निश्च⁸⁸⁶⁸

निश्चयाद् आ॰,
ब॰ ।

यनयाद् द्रव्यार्थिकनयाद् एकः अभिन्नः जीवः सर्वोऽपि सर्वसाधारणचेतनापरिणा
मापेक्षया । स एव द्विविधो व्यहारनयात् इति दर्शयन्नाह– कर्म इत्यादि । कर्मणा
ज्ञानावरणीयादिना निर्मुक्तो रहितो जीवः, सकर्मकश्च । कुतः ? व्यवहारनयात् पर्याया
र्थिकनयात् । एवमेकेन्द्रि8869

–केन्द्रियभेदोपि ब॰ ।

यादिभेदोऽपि चिन्त्यः । अनेन द्वितीयकारिकाया उत्तरार्द्धं
व्याख्यातम् ।

पर्यायं कथयन्नाह– पर्यायः इत्यादि । प⁸⁸⁷⁰

पर्याया क इ– ब॰ ।

र्यायः कः ? इत्याह–पृथक्त्वं
व्यतिरेकश्च । तत्र पृथक्त्वपदं व्याचष्टे–पृथक्त्वम्, एकत्र एकस्मिन् द्रव्ये गुणक
र्मसामान्यविशेषाणां परस्परपरिहारेण कथञ्चित्8871

–दनवस्था– श्र॰ ।

अवस्थानम् इत्यर्थः । व्यतिरेकपदं
विवृणोति–व्यतिरेको व्यावृत्तिः । कः ? इत्याह–सन्तानान्तरगतो विसदृशपरिणामः
गोम⁸⁸⁷²

गोमहिषादि– श्र॰ ब॰ ।

हिष्यादिपरिणामः । तत्र जीवगतपर्यायान् दर्शयन्नाह– व्यवहार इत्यादि ।
व्यवहारपर्यायाः पर्यायार्थिकनयपर्यायाः इत्यर्थः । के ? क्रोधादयः कादाचित्कत्वात् ।
[p. 787 ] किंविशिष्टस्य जीवस्य ते पर्यायाः ? इत्याह–संसारिणः । मुक्तस्य के पर्यायाः ?
इत्याह– निश्चय इत्यादि । निश्चयपर्यायाः द्रव्यार्थिकगोचराः पर्यायाः शुद्धस्य
जीवस्य इति सम्बन्धः । के ते ? ज्ञानादयः अकादाचित्कत्वात् । कथम्भूतास्ते ?
ते च इत्याह इत्याह ते च प्रतिक्षणम् आत्मसात्कृतानन्तभेदाः । न केवलं द्रव्यार्थि
कनयाज्जीवस्यैव अभेदः अपि तु पुद्गलद्रव्यस्यापि इत्याह– निश्चय इत्यादि । निश्चय
नयात् द्रव्यार्थिकनयात् पुद्गलद्रव्यम् एकम् अभिन्नम् । कस्मिन् सत्यपि ? इत्याह–
पृथिव्यादिभेदेऽपि । किं कुर्वत्तदेकम् ? इत्याह– रूप इत्यादि । अजहत् अपरित्यजत्,
किम् ? इत्याह–रूपरसगन्धस्पर्शवत्त्वम् रूपरसगन्धस्पर्शवन्तः पुद्गलाः8873

स्पर्शरसगन्धवर्णवन्त पुद्गला । –तत्त्वार्थसू॰ ।

तत्त्वार्थसू॰
५ । २३ इत्यभिधानात् । कथम्भूतं तत् ? इत्याह–आविर्भूतानाविर्भूतस्वरूपम् ।
पृथिव्यां तद्8874

रूपरसगन्धादि ।

आविर्भूतस्वरूपं जलादौ अनाविर्भूतस्वरूपम्, जले गन्धस्य अनले गन्धरसयोः
अनिले रूपरसगन्धानामनाविर्भावात् ।

न⁸⁸⁷⁵

वैशेषिक ।

नु जलादौ गन्धादिसद्भावे प्रमाणतः सिद्धे अनाविर्भावो युक्तः, अन्यथा सर्वस्य
सर्वत्राऽनाविर्भावप्रसङ्गात् सांख्यदर्शनप्रतिप्रसङ्गः स्यात् इति चेत्; उच्यते–ज⁸⁸⁷⁶

तुलना –पृ॰ २३८ टि॰ ४ ।

लादयो
गन्धादिमन्तः, स्पर्शवत्त्वात्, यदित्थं तदित्थं यथा पृथिवी, स्पर्शादिमन्तश्चैते, तस्माद्
गन्धादिमन्त इति । यत् पुनः गन्धादिमन्न भवति न तत् स्पर्शवत् यथा आत्मादि,
इत्यादि षट्पदार्थपरीक्षायां पृथिव्यादीनामतत्त्वान्तरभावसमर्थनावस⁸⁸⁷⁷

पृ॰ २३८ ।

रे प्रपञ्चतः प्ररूपित
मिहावगन्तव्यम् । पुनरपि किं कुर्वत् ? इत्यत्राह– स्कन्ध इत्यादि । स्कन्धाश्च घटा
दयः परमाणवः अत्यन्तसूक्ष्माः पुद्गलाः त एव पर्यायाः परस्परतः प्रादुर्भावात्, पर
माणुभ्यो हि स्कन्धाः प्रादुर्भवन्ति तेभ्यश्च परमाणव इति, तेषां भेदेपि रूपादिमत्त्वम
परित्यजदेकं । दृष्टान्तार्थमेतत्, ततो यथा तत् परमाणुरूपं स्कन्धीभवत् स्कन्धस्वभावं
वा परमाणुरूपतामादधत् रूपादिमत्त्वमपरित्यजत् एकं तथा प्रकृतमपि इति । एतदेव
दर्शयन्नाह– नहि इत्यादि । हिर्यस्मात् न अवस्था च देशश्च कालश्च संस्कारश्च
ते मूर्त्तत्वं रूपादिमत्त्वम् रूपादिमयी मू8878

तुलना–रूप मूर्तिरित्यर्थः । मूर्तिः ?
रूपादिसस्थानपरिणामो मूर्ति । –सर्वार्थसि॰ राजवा॰ ५ । ५ ।

र्त्तिः इत्यभिधानात् । अत्यन्तं
सुष्ठु भिन्दन्ति पृथिव्यादिभेदस्य स्कन्धपरमाणुपर्यायभेदस्य च⁸⁸⁷⁹

वा श्र॰ ।

इति सम्बन्धः । कुत
एतत् ? इत्याह– अमूर्त्त इत्यादि । अमूर्त्तो रूपादिरहितो यो भेदः व्यक्तिविशेषः तस्य
प्रसङ्गात् । यथा च अवस्थादयो न रूपादिमत्त्वमत्यन्तं भिन्दन्ति, तथा सत्ताभेदाश्च
8880

प्रतिप्रसवः स्यात् आ॰, श्र॰ ।

[p. 788 ] जीवादयः सत्ताम् अत्यन्त न भिन्दन्ति इति सम्बन्धः । अ⁸⁸⁸¹

असश्चासौ भेद विशेष तस्य प्रसङ्गात् असद्रूपत्वप्रसङ्गादित्यर्थ ।

सद्भेदप्रसङ्गात् इत्युक्त
प्रायं जीवाजीवप्रभेदा यदन्तर्लीनाः लघी॰ का॰ ३१ इत्यत्र, नेह पुनरु
च्यते । ननु8882

सौगत ।

जीवादिद्रव्यस्य सत्तादिसामान्यस्य वा कस्यचिदसंभवात् निश्चयनया
देको जीवः इत्याद्ययुक्तम्, त⁸⁸⁸³

तत्सभवे वानस्या– श्र॰ ।

त्संभवे च अवस्थादिभेदेन विरुद्धधर्माध्यासतः प्रतिक्षणं
भेदप्रसङ्गान्न तदेकत्वम् इत्याशङ्क्याह– भेद इत्यादि । ये विरुद्धधर्माध्यासतः सर्वथा
वस्तुनो भेदं वदन्ति सौगताः तेऽपि कथं नैव निराकुर्युः ? किं तत् ? ज्ञा8884

चित्रज्ञानम्, ग्राह्यग्राहकाद्यनेकाकार सवेदनम् ग्राह्याद्याकारराहित्य-सवेदनापेक्षया प्रत्यक्षपरोक्षात्मक
सवेदन वा ।

नम्, कथम्भूतम् ?
एकम् । किं कुर्वत् ? स्वयम् आत्मनोऽनेकाकारं नीलपीतादिविचित्राकारं ग्राह्यग्राहका
कारविविक्तेतररूपतया प्रत्यक्षपरोक्षाकारं वा आत्मसात्कुर्वत् । कदा ? एकस्मिन्
क्षणे । तन्निराकरणे सकलशून्यता स्यात् । सा8885

सकलशून्यता ।

च प्रत्यक्षपरिच्छेदे8886

पृ॰ १३३ ।

प्रपञ्चतः प्रतिक्षिप्ता
इत्यलं पुन प्रसङ्गेन । ततो यथा विरुद्धधर्माध्यासेऽपि एकमेकदा ज्ञानमविरुद्धं तथा
क्रमेण⁸⁸⁸⁷

सुखाद्यनेकाकारम् ।

जीवादिद्रव्यमपि इति ।

उक्तार्थोपसंहारमाह– तत इत्यादि । यत उक्तप्रकारेण जीवादि सुखादिपर्याया
त्मक व्यवस्थितं ततः तीर्थकरस्य भवावतोऽर्हतो वचनं स्या8888

स्याद्वादवचनं आ॰ ।

द्वादप्रवचनं तस्य विषय
भूताः, श्रुतभेदत्वात् नयानाम्, ये सङ्ग्रहविशेषाः सङ्ग्रहश्च विशेषाश्च व्यवहारादिनय
भेदाः तेषा प्र⁸⁸⁸⁹

प्रसारस्य श्र॰ ।

स्तारस्य प्रपञ्चप्ररूपणस्य मूलव्याकारिणौ आद्यौ उत्पादकौ निश्चेतव्यौ ।
कौ ? इत्याह–द्रव्यार्थिक-पर्यायार्थिकौ । अन्यः कुतो नेति चेत् ? अत्राह– नहि
इत्यादि । हिर्यस्मात् न तृतीयं प्रकारान्तरं नयान्तरमस्ति । कुत एतत् ? इत्यत्राह–
तस्य इत्यादि । तस्य तदन्तरस्य प्रमाणे एव न नये अन्तर्भावात् न तदस्ति
इति सम्बन्धः । प्र⁸⁸⁹⁰

प्रकारभूता– श्र॰ ।

धानभूतान्योन्यात्मकसामान्यविशेषविषयाभिस⁸⁸⁹¹

अभिप्रायवतो
ज्ञानस्य ।

न्धेः प्रमाणत्वात् ।
नैगमोऽपि तर्हि प्रमाण स्यात् इ⁸⁸⁹²

–भिसम्बन्धे प्र– आ॰, श्र॰ ।

ति चेदत्राह– न इत्यादि । न प्रमाणता, कस्य ?
नैगमस्य । कुत एतत् ? इत्याह– तादात्म्य इत्यादि । तादात्म्येन प्रमाणस्वभावत्वेन
विवक्षायाः अभावात्, नयत्वेन विवक्षासद्भावात् इत्यर्थः । एतदपि कुतः इत्यत्राह–

गुण⁸⁸⁹³

व्याख्या–स्यात् । क ? नैगमो नय । का ? विवक्षा अभिप्राय । कयो ? धर्मयो
एकत्वानेकत्वयो । केन ? गुणप्रधानभावेन । क्व ? एकधर्मिणि एकोऽभिन्नो धर्मी द्रव्यं तस्मिन् । तदा
कृति तस्य नैगमस्य आकृतिराभास स्यात् । का ? अत्यन्तभेदोक्ति अत्यन्तो निरपेक्ष भेदो नानात्व
तस्योक्तिर्वचन नैयायिकाद्यभिप्रायो नैगमाभास इत्यर्थ । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ९० ।

प्रधानभावेन धर्मयोरेकधर्मिणि ।

विवक्षा नैगमोऽत्यन्तभेदोक्तिः स्यात्तदाकृतिः ॥ ६८ ॥

[p. 789 ]

विवृतिः–जीवः सन्नमूर्त्तः कर्त्ता सूक्ष्मो ज्ञाता द्रष्टाऽसंख्यातप्रदेशो भोक्ता
परिणा8894

–णामं ज॰ वि॰ ।

मी नित्यः पृथिव्यादिभू8895

–भूतावि– ज॰ वि॰ ।

तविलक्षणः इति प्रधानवृत्त्या जीवस्वत्तत्त्वनिरूपणायां
गुणीभूताः सुखादयः । सुखादिस्वरूपनिरूपणायां वा आत्मा । तदत्यन्तभेदा
भिसन्धिः नैगमाभासः । गुणगुणिनाम् अवयव्यवयवानां क्रियाकारकाणां
जातितद्वतां चेत्यादि तादात्म्यमविवक्षित्वा गुणगुणिनोः धर्मिधर्मयोर्वा गुणप्रधान
भावेन विवक्षा नैग⁸⁸⁹⁶

निगमे ज॰ वि॰ ।

मे, संग्रहादौ एकविवक्षेति भेदः ।

कारिकाव्याख्या–

गुणप्रधानभावेन मुख्यामुख्यरूपता धर्मयोः एकस्मिन् धर्मिणि विवक्षा
प्रतिपत्तुरभिस⁸⁸⁹⁷

–भिसम्बन्धिः आ॰ ।

न्धिः नैगमः स कथं प्रधानभूतोभयधर्मस्वभावधर्मि
विष⁸⁸⁹⁸

विषय यत्प्रमाण तद्रूपताम् ।

यप्रमाणरूपतां प्रतिप⁸⁸⁹⁹

–पद्यते आ॰, श्र॰ ।

द्येत ? तदाभासमाह–अत्यन्तभेदोक्तिः
धर्मयोः एकधर्मिणि इति सम्बन्धः, स्यात् तदाकृतिः नैगमाभासो भवेत् ।

विवृतिव्याख्यानम्–

कारिकां विवृण्वन्नाह–जीवः सन्नमूर्त्तः सूक्ष्मो ज्ञाता द्रष्टा कर्त्ताऽसंख्यातप्रदेशी
भोक्ता परिणामी नित्यः पृथिव्यादिभूतविलक्षणः एवं प्रधानवृत्त्या
जीवस्वतत्त्वनिरूपणायां जीवस्वरूपप्ररूपणायां क्रियमाणायां
गुणीभूताः सुखादयो धर्माः । आ⁸⁹⁰⁰

सुखमाह्लादनाकार विज्ञान मेयबोधनम् –न्यायवि॰ ।
द्रष्टव्यम् –अकलङ्कग्र॰ परि॰ पृ॰ ५८ ।

ह्लादनाकारं सुखं तद्विपरीतस्वरूपं दुःखं स्वार्थग्रहण
स्वभावं ज्ञानम् इत्येवं मुख्यतः सुखादिस्वरूपनिरूपणायां वा8901

चात्मा ब॰ ।

आत्मा गुणीभूतः इति
सम्बन्धः । नैगमाभासं प्ररूपयन्नाह– तद् इत्यादि । तयोः सुखाद्यात्मनोः अत्यन्त
भेदाभिस⁸⁹⁰²

–सम्बन्धिः श्र॰ ।

न्धिः नैगमाभासः । उदाहरणमाह–गुणगुणिनाम् अवयवावयविनां जाति
तद्वतां चेत्या8903

वेत्यादि आ॰ ।

दि । अत्यन्तभेदाभिसन्धिर्नैगमाभासः इति सम्बन्धः । अनेन
कापिलीयोऽपि चैतन्यसुखाद्योरत्यन्तभेदाभिसन्धिः चिन्तितः । कुतोऽसौ नैगमाभासः ?
इत्यत्राह– तादात्म्यम् इत्यादि । यतोऽसौ धर्मधर्मिणोस्तदात्म्यं सदपि अविवक्षित्वा
स्वदुरागमवासनाविपर्यासितमतेः प्रतिपत्तुः प्रवर्त्तते ततोऽसौ नैगमाभासः इति ।
धर्मधर्मिणोः इत्युपलक्षणार्थमेतत्, तेन अवयवावयविनोः क्रियाकारकयोः जातितद्व
तोश्च ग्रहणम् । धर्मयोर्वा गुणप्रधानभावेन विवक्षा नैग⁸⁹⁰⁴

नैगमो यतः ब॰, श्र॰ ।

मे यतः ततोऽत्यन्तभेदविवक्षा
तदाभास इत्यभिप्रायः । संग्रहादेरतः कुतो भेदः ? इत्यत्राह– संग्रह इत्यादि । संग्रहः
आदिर्यस्य व्यवहारादेः स तथोक्तः तत्र एकस्य गुणादेः गुण्यादेर्वा विवक्षा इति
हेतोः भेदः नैगमात् संग्रहादेः इति ।

तत्र संग्रहस्वरूपं सप्रतिपक्षं दर्शयन्नाह–

[p. 790 ]

स⁸⁹⁰⁵

व्याख्या–समस्तस्य जीवाजीवविशेषस्य ऐक्येन ऐकत्वेन सग्रहात् सक्षिष्य ग्रहणात् ।
कथमनेकस्य सक्षेपणमित्याशङ्क्याह–सदभेदात्, सत् सत्त्वसामान्य सच्चासावभेदश्च तमाश्रित्य । नहि
सत्त्वात् किञ्चिद् भिन्नमस्तीति वक्तु युक्त विरोधात् । दुर्नय संग्रहाभास स्यात् । क ? ब्रह्मवाद सत्ता
द्वैतम् । कुत ? तत्स्वरूपानवाप्तित, तस्य परपरिकल्पितब्रह्मण स्वरूप भेदप्रपञ्चशून्य सन्मात्र तस्यान
वाप्ति प्रमाणादप्राप्तिस्तत, न खलु तत् प्रत्यक्षादिप्रमाणात् प्राप्यते तथाऽप्रतीते । –लघी॰ ता॰
पृ॰ ९० ।

दभेदात् समस्तैक्यसंग्रहात् संग्रहो नयः ।

दुर्नयो ब्रह्मवादः स्यात् तत्स्वरूपानवाप्तितः ॥ ६९ ॥

विवृतिः-सर्वमेकं सदविशेषात् इति संग्रहो नयः । तदाभासो ब्रह्मवादः
तदभ्युपगमोपायाभावात् । नापि त⁸⁹⁰⁶

तस्यौपेयत्वं ज॰ वि॰ ।

स्योपेयत्वं खरविषाणवत् ।

कारिकार्थ–

समस्तस्य जीवाजीवविशेषप्रपञ्चस्य ऐक्ये8907

एकेन आ॰, ब॰ ।

न संग्रहात् कारणात् संग्रहो
नयः प्रवर्त्तते इत्युपस्कारः । कुतः समस्तैक्यसंग्रहः इत्याह–सदभे
दात् । ब्रह्मवादोऽपि सदभेदमाश्रित्य समस्तैक्यं संगृहाति इति
सोऽपि संग्रहः स्यादित्य⁸⁹⁰⁸

–दित्याह श्र॰ ।

त्राह– दुर्नय इत्यादि । दुर्नयः संग्रहाभासो ब्रह्मवादः
स्यात् । कुत एतत् ? इत्यत्राह– तद् इत्यादि । तस्य ब्रह्मणः यत्स्वरूपं
निराकृतसकलभेदप्रपञ्चं सत्तामात्रं तस्य अनवाप्तितः प्राप्तेरभावात् ।

विवृतिव्याख्यानम्–

कारिकां विवृण्वन्नाह– सर्वम् इत्यादि सर्वं चेतनाचेतनरूपं वस्तुजातम् एकं
सदविशेषात् इति एवं संग्रहनयः प्रवर्त्तते । तदाभासः संग्रहाभासः
ब्रह्मवादः । कुत एतत् ? इत्यात्राह– तत् इत्यादि । तदभ्युपगमस्य
ब्रह्मवादस्वीकारस्य उपायाभावात् प्रमाणाभावात् । प्रमाणमूलो हि अभ्युपगमः सत्यः
इत्यभिप्रायः । दोषान्तरमाह– नापि इत्यादि । नापि तस्य ब्रह्मणः उपेयत्वं
स्वीकरणीयत्वम् उपायाभावात् इत्यभिसम्बन्धः । यस्य उपायामावो न तदुषेयम्
यथा खरविषाणम्, उपायाभावश्च ब्रह्मणः इति । यथा चास्य न कश्चिदुपायो घटते
तथा ब्रह्माद्वैतनिषेधावसरे8909

पृ॰ १५० ।

व्यासतः चिन्तितम् ।

व्यवहारनयं दर्शयन्नाह–

व्य⁸⁹¹⁰

व्यवहारानुकूल्यात्तु, सग्रहभेदको व्यवहारः तस्यानुकूल्यमविसवाद
तस्मादेव । बाध्यमानाना सशयादीना विसवादिना ज्ञानानाम् । तत्र प्रमाणेतरव्यवस्थानिबन्धनत्वात्
व्यवहारो नय, अन्यथा तदाभास इत्यर्थ । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ९१ । उद्धृतोऽयम्–व्यवहारानुकूल्येन
प्रमाणाना प्रमाणता । नान्यथा बाध्यमानाना तेषाञ्च तत्प्रसङ्गत । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २७१ । तुलना–
प्रामाण्य व्यवहारेण –प्रमाणवा॰ ३ । ५ ।

वहारानुकूल्यात्तु प्रमाणानां प्रमाणता ।

नान्यथा बाध्यमानानां ज्ञानानां तत्प्रसङ्गतः ॥ ७० ॥

विवृतिः–प्रमाणानां प्रामाण्यं व्यवहाराविसंवादात् इति आकुमारं प्रसिद्धम्,
[p. 791 ] अन्यथा संशयविपर्यासस्वप्नज्ञानादीनामपि प्रामाण्यमनिवार्यं स्यात् । प्रत्यक्षं
सविकल्पकं प्रमाणं व्यवहाराविसंवादात् । उत्पादविगमध्रौव्यलणं सत् गुणपर्यय
वद्द्रव्यम् जीवश्चैतन्यस्वभावः इत्यादि श्रुत⁸⁹¹¹

श्रतज्ञानेन ज॰ वि॰ ।

ज्ञानस्य प्रमाणान्तराबाधन-पूर्वापरा
विरोधलक्षणसंवादसंभवात् प्रामाण्यम्, अ⁸⁹¹²

तुलना–त्रय पदार्थाः अर्थाभिधानप्रत्ययभेदात् –राजवा॰ पृ॰ १७ । अष्टसह॰ पृ॰ २५१ ।

र्थाभिधानप्रत्ययात्मकव्यवहारानुकू
ल्याच्च । बहिरर्थविज्ञप्तिमात्र⁸⁹¹³

–मात्रे शून्य– ज॰ वि॰ ।

शून्यवचसां व्यवहारविरोधित्वात् दुर्नयत्वम् ।

कारिकार्थ–

प्रमाणानाम् अध्यक्षादीनां या प्रमाणता सौगतादिभिरिष्यते सा व्यव
हारानुकूल्यादेव उपपन्ना नान्यथा, अ⁸⁹¹⁴

अन्यथा नास्ति आ॰, ब॰ ।

न्यथा व्यवहारप्राति
कूल्यप्रकारेण न, कुत एतत् ? इत्यत्राह– बाध्यमान इत्यादि ।
बाध्यमानानां व्यवहारानधिरूढप्रातीतिकद्विचन्द्रसकलशून्यताद्यर्थविषयज्ञानानां
तत्प्रसङ्गतः प्रमाणताप्रसङ्गतः ।

विवृतिव्याख्यानम्–

कारिकां व्याख्यातुमाह– प्रमाणानाम् इत्यादि । प्रमाणानां प्रत्यक्षादीनां
प्रामाण्यम् अमिथ्यात्वम् इष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारलक्षणव्यवहारावि
संवादात्, इत्येतत् आकुमा8915

–मारबाल श्र॰ ।

रम् आबालं प्रसिद्धम् । अन्यथा व्यव
हाराविसंवादाभावप्रकारेण तत्प्रामाण्ये संशयविपर्यासस्वप्नज्ञानादीनामपि प्रामाण्य
मनिवार्यं स्यात् । त⁸⁹¹⁶

व्यवहाराविसवादात् ।

दविसंवादाच्च तत्प्रामाण्ये यत् परेषां8917

सौगतानाम् ।

निर्विकल्पकं प्रत्यक्षं तद
प्रमाणं व्यवहाराविसंवादाभावात् इति मन्यमानः प्राहः– प्रत्यक्षम् इत्यादि । प्रत्यक्षं
सविकल्पकम् प्रमाणं स्यात् इत्यनेन सम्बन्धः । कुत एतत् ? इ⁸⁹¹⁸

इत्याह ब॰, श्र॰ ।

त्यत्राह–व्यवहारा
विसंवादात् । न पुनः निर्विकल्पकं तद्विपर्ययात् इति भावः । साम्प्रतं श्रुतस्य तत
एव प्रामाण्यं दर्शयन्नाह– उत्पाद इत्यादि । उ⁸⁹¹⁹

द्रष्टव्यम् –पृ॰ ६०५ टि॰ ७ ।

त्पादविगमध्रौव्याणि लक्षणं स्वरूपं
यस्य तदेतल्लक्षणं जीवादिवस्तु सद् भवति, गु8920

तुलना–
गुणाणमासओ दव्व एकदव्वस्सिआ गुणा । लक्खण पज्जवाण तु उभओ अस्सिआ भवे ॥ –उत्तरा॰
२८ । ६ । दव्व सल्लक्खणिय उप्पादव्वयधुवत्तसजुत्त । गुणपज्जयासय वा ज त भण्णन्ति सव्वण्हू ॥ –
पचास्ति॰ गा॰ १० । गुणपर्ययवद्द्रव्यम् –तत्त्वार्थसू॰ ५ । ३८ । न्यायवि॰ का॰ १११ । त परियाण हु दव्वु
तुहुँ जं गुणपज्जयजुत्तु । सहभुव जाणहि ताहँ गुण कमभुव पज्जौ उत्तु ॥ –परमात्मप्र॰ गा॰ ५७ ।

णपर्ययवद्रव्यं जीवश्चैतन्यस्वभावः
इत्येवमादिश्रुतज्ञानस्य अस्पष्टतर्कणस्य प्रामाण्यं स्यात् इति गतेन सम्बन्धः । कुत
एतत् ? इत्यत्राह– प्रमाणान्तर इत्यादि । श्रुतात् अन्यत् प्रत्यक्षादि प्रमाणान्तरं तेन
अबाधनञ्च पूर्वापरयोः श्रुतवाक्ययोः अविरोधश्च लक्षणं यस्य संवा8921

संवादस्य तत्र आ॰, ब॰ ।

दस्य तस्य तत्र
संभवात् । अत्रैवार्थे हेत्वन्तरमाह– अर्थ इत्यादि । अर्थो जीवादिः अभिधानं
जीवादिशब्दः प्रत्ययः तद्विषयो ज्ञानं ते आत्मा यस्य व्यवहारस्य तस्यानुकूल्याच्च
[p. 792 ] हेतोः श्रुतज्ञानस्य प्रामाण्यम् इति सम्बन्धः । व्यवहारदुर्नयं दर्शयन्नाह– बहिरर्थ
इत्यादि । बहिरर्थश्च विज्ञप्तिमात्रञ्च ताभ्यां शून्यं तत्प्रतिपादकवचसां दुर्नयत्वम् ।
बहिरर्थशून्यवचसां विज्ञप्तिमात्राद्यद्वैतप्रतिपादकवचसां तन्मात्रशून्यवचसां सकल
शून्यताप्रतिपादकवचसामिति । कुतः तेषां दुर्नयत्वम् ? इत्यत्राह– व्यवहारविरोधि
त्वात् इति । नहि तद्वचस्सु इष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारादिलक्षणव्यवहारस्य अविरोधो युक्तः
प्रमाणप्रमेयसद्भावे सत्येव अ⁸⁹²²

व्यवहारस्य ।

स्याऽविरोधात् । ऋजुसूत्रनयं दर्शयन्नाह–

8923

प्राधान्यत मुख्यत्वेन, अनेन गौणत्वेन द्रव्यमप्यपेक्षत इत्यर्थ ।
तु पुनस्तदाभासो भवति । किं विशिष्ट ? एकत्वविक्षेपी, एकत्व द्रव्य विक्षिपति निराकरोत्येवशील
एकत्वविक्षेपी । कथम् ? सर्वथा प्राधान्यतोऽप्राधान्यतश्च, पुन किं विशिष्ट ? अलौकिक लोको
व्यवहारस्तत्प्रयोजनो लौकिक तद्विपर्ययोऽलौकिक अलौकिकादित्यर्थ । न हि परस्पर सजातीयवि
जातीयव्यावृत्ता प्रतिक्षणविशरारव परमाणवो व्यवह्रियन्ते परीक्षकै यतस्तिद्वषयो नयाभासो न
स्यात् । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ९१ ।

भेदं प्राधान्यतोऽन्विच्छन् ऋजुसूत्रनयो मतः ।

सर्वथैकत्वविक्षेपी तदाभासस्त्वलौकिकः ॥ ७१ ॥

विवृतिः–बहिरणवः संचिताः8924

सौगतमते पुञ्जीभूता परमाणव एव स्थूलाकारप्रत्यहेतव;
तथाहि–अर्थान्तराभिसम्बन्धाज्जायन्ते येऽणवोऽपरे । उक्तास्ते सञ्चितास्ते हि निमित्तं ज्ञानजन्मन ॥
–प्रमाणवा॰ ३ । १९५ ।

स्थूलमेकाकारप्रत्ययमभूतं यथा दर्शयन्ति
तद्वत् संवित्परमाणवोऽपि चित्राकारमेकम् । ततो नैकमनेकरूपं तत्त्वमक्रमं यत्
सक्रमं साधयेत् भेदस्याभेदविरोधात्, अन्यथा क्वचिन्नानात्मेव न स्यात् । सा
पेक्षो नयः निरपेक्षो दुर्नयः । प्रतिभासभेदात् स्वभावभेदं व्यवस्थापयन् तदभे
दादभेदं प्रतिपद्यत एव विशेषाभावात्, तदन्यतरापाये अर्थस्याऽनुपपत्तेः ।

कारिकार्यः–

सर्वस्य सर्वतो भेदं प्राधान्यतोऽन्विच्छन् ऋ⁸⁹²⁵

ऋजु प्रगुण सूत्रयति तन्त्रयत इति ऋजुसूत्र । –सर्वार्थसि॰, राजवा॰
१ । ३३ ।

जु प्राञ्जल वर्त्तमानपर्याय
मात्रं सूत्रयति प्ररूपयति इति ऋजुसूत्रः नयो मतः । प्रधान
शब्दस्य⁸⁹²⁶

–स्य सम्ब– आ॰ ।

च सम्बन्धिशब्दत्वात् द्रव्यं तस्य अप्रधानम् । तदाभासमाह–
सर्वथा इत्यादि । सर्वथा गुणप्रधानभावाभावप्रकारेण एकत्वविक्षेपी एकत्व
निराकारकः तदाभासः ऋजुसूत्राभासः । तुः यस्मादर्थे, यस्मादलौकिकः लोक
व्यवहारातिक्रान्तोऽयमीदृशो भेदा8927

सर्वथा क्षणिकत्वस्वीकार ।

भ्युपगमः । न खलु सर्वथैकत्वप्रतिक्षेपेण स्थासकोश
कुशूलादौ बालकुमारादौ वा भेदव्यवहारो लोके प्रसिद्धः ।

विवृतिव्याख्यानम्–

कारिकां विवृण्वन्नाह– बहिः इत्यादि । बहिरणवः दर्शयन्ति ज⁸⁹²⁸

जनयन्ति नास्ति श्र॰ ।

नयन्ति स्थूलमे
काकारप्रत्ययम्, किंविशिष्टम् ? अभूतम् अपरमार्थविषयम् । कथम्भू
तास्ते ? सञ्चिताः पुञ्जीभूताः । एवविधास्ते यथा येन प्रकारेण तथा
[p. 793 ] वि8929

–विधप्रत्य– श्र॰, ब॰ ।

धं प्रत्ययं दर्शयन्ति तद्वत् संवित्परमाणवोऽपि, कथम्भूतम् ? चित्राकारम्, नीलादि
ग्राह्याद्यनेकाकारमेकम् अत एव अभूतम् । उपसंहारमाह– ततः इत्यादि । यस्मादे
काकारप्रत्ययस्य अपरमार्थविषयत्वं ततो नैकमभिन्नस्वभावं तत्त्वं जीवादिवस्तु अक्रमं
युगपद् अनेकरूपम् युक्तम् इत्युपस्कारः । यत् सक्रमं क्रमवत् सुखादिभेदभिन्नम्
आत्मानं साधयेत् । यत् इत्याक्षेपे वा नैव साधयेत् । कुत एतत् ? इत्यत्राह– भेदस्य
इत्यादि । भेदस्य नानात्वस्य अभेदेन एकत्वेन विरोधात् । विपक्षे बाधकमाह– अन्यथा
इत्यादि । अन्यथा अन्येन तदविरोधप्रकारेण क्वचिद् घटपटादौ नानात्वमेव न
स्यात् इति । अस्याभिसन्धेर्नयत्वं दुर्नयत्वञ्च दर्शयन्नाह– सापेक्ष इत्यादि । सह
प्रत्यनीकधर्मापेक्षया वर्त्तते इति सापेक्षः नयः । अपेक्षातो निष्क्रान्तः निरस्ता वा
अपेक्षा येनासौ निरपेक्षः दुर्नयः । ननु प्रमाणाभावेन अभेदस्य क्वचिदनुपपत्तेः कथं
तदपेक्षो नयः स्यात् ? इत्यत्राह– प्रतिभास इत्यादि । प्रतिभासस्य प्रत्यक्षादिसंवेद
नाकारस्य भेदा8930

भेदनात् श्र॰ ।

त् स्वभावभेदं चेतनेतरस्वरूपनानात्वं व्य⁸⁹³¹

व्यवस्थापयेत् सौ– आ॰ ।

वस्थापयन् सौगतः तदभेदात्
प्र⁸⁹³²

प्रतिभासाभेदात्
नास्ति श्र॰ ।

तिभासाभेदात् अभेदं प्रतिपद्यत एव विशेषाभावात् । एतच्च अर्थक्रिया न युज्येत
नित्यक्षणिकपक्षयोः लघी॰ का॰ ८ इत्यत्र सप्रपञ्चं प्रपञ्चितम् । अत्रैवार्थे समर्थ
नान्तरमाह– तद् इत्यादि । तयोः भेदाभेदयोर्मध्ये अन्यतरस्य भेदस्य अभेदस्य वा अपाये
अर्थस्य उत्तरकार्यस्य संवेदनस्य⁸⁹³³

–स्य चानुप– आ॰ ।

वाऽनुपपत्तेः, सापेक्षो नयः निरपेक्षो दुर्नय इति ।

अथ सप्तनयेषु मध्ये के अर्थप्रधानाः के च शब्दप्रधानाः ? इत्याह–

च⁸⁹³⁴

व्याख्या–एते । के ? नैगमादय प्रागुक्ता चत्वारोऽर्थनया अर्थप्रधाना नयाः । कुत ?
जीवाद्यर्थव्यपाश्रयात्, जीवाजीवादीनामर्थाना व्यपाश्रयाद् आलम्बनात् । त्रयः शेषा शब्दसमभिरूढैव
म्भूताः शब्दनया शब्दप्रधाना नया । किं विशिष्टा ? सत्यपदविद्या समाश्रिता, सत्यानि प्रमाणान्त
राबाधितानि पदानि कालकारकादिभेदवाचीनि तेषा विद्या व्याकरणशास्त्र तामाश्रिता आलविनाः
व्याकरणाश्रितत्वादित्यर्थ । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ९२ । तुलना–चत्वारोऽर्थाश्रयाः शेषास्त्रय शब्दत ।
–सिद्धिवि॰, टी॰ पृ॰ ५१७B. । तत्र सग्रहव्यवहारर्जुसूत्रा अर्थनयाः शेषा शब्दनया –राजवा॰ पृ॰
१८६ । अत्थप्पवर सद्दोवसज्जण वत्थुमुज्जुसुत्तंता । सद्दप्पहाणमत्थोवसज्जण सेसया विंति । –
विशेषा॰ गा॰ २७५३ । तत्रर्जुसूत्रपर्यन्ताश्चत्त्वारोऽर्थनया मताः । त्रय शब्दनयाः शेषा शब्दवाच्या
र्थगोचराः ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २७४ । नयविव॰ पृ॰ २६२ । एषु चत्वारः प्रथमेऽर्थनिरूपणप्र
वणत्वादर्थनयाः शेषास्तु त्रय शब्दवाच्यगोचरतया शब्दनयाः । –प्रमाणनय॰ ७ । ४४, ४५ । जैनतर्कभा॰
पृ॰ २३ । नयप्रदीप पृ॰ १०४B. । उद्धृतोऽयम्–जीवाद्यर्थविनिश्चयात् । –आव॰ नि॰ मलय॰ पृ॰
३८१B. । सूत्रकृताग॰ टी॰ पृ॰ ४२६A. ।

त्त्वारोऽर्थनया ह्येते जीवाद्यर्थव्यपाश्रयात् ।

त्रयः शब्दनयाः सत्यपदवि8935

–विन्यासमाश्रि– ज॰ वि॰ ।

द्यां समाश्रिताः ॥ ७२ ॥

विवृतिः–कालकारकलिङ्गभेदात् शब्दः अर्थभेदकृत् अभूत् भवति भवि
[p. 794 ] ष्यति, करोति क्रियते, देवदत्तो देवदत्ता इति । पर्यायभेदाद् अभिरूढोऽर्थभेदकृत्
इन्द्रः शक्रः पुरन्दर इति । क्रियाश्रयः एवम्भूतः । कुर्वत एव कारकत्वम् । यदा न
करोति तदा कर्त्तृत्वस्य अयोगात् इति । कथं पुनः शब्दज्ञानं विवक्षव्यतिरिक्त
मर्थं प्रत्येति ? कथं च न ? तदप्रतिबन्धात् । नहि बुद्धेरकारणं विषयः इत्येतत्
प्रतिव्यूढम्; विज्ञानस्य अनागतनिर्णयात् । कृत्तिकोदयदर्शने शकटोदयो भविष्यति
बुद्धिरविसंवादिनी, आदित्यः श्व उदेता, सूर्याचन्द्रमसोः ग्रहणं भविष्यति, तन्तवः
पटो भविष्यन्ति, मृत्पिण्डो घटो भविष्यति, तन्दुला भविष्यन्त्योदनम्, ब्रीहयः
तन्दुला भविष्यन्ति, इत्याद्यनागतविषयाणाम् अविसंवादिनाम् आनन्त्यात् ।
ततः शब्दज्ञानमपि विवक्षाव्यतिरिक्तार्थग्राहि सिद्धं प्रतिबन्धमन्तरेणापि तत्प्रति
पादनस्वाभाव्यात् विज्ञानवदिति । वर्त्तनालक्षणः कालः, क्रियाविष्टं द्रव्यं कारकम्,
स्त्यान-प्रसव-तदुभयाभावसामान्यलक्षणं लिङ्गम्, कथञ्चिद् वस्तुस्वभावभेदकं तथा
प्रतीतेः । पर्यायोऽपि अर्थभेदकृत् । क्रियाभेदात् एकोऽपि शब्दः क्रियानिमित्तक
व्युत्पत्तिः तदभावात् तदर्थं नाचष्टे इति परमैश्वर्यमनुभवन्नेव इन्द्रः नान्यदा, ततः
सिद्धः क्रियाभेदः पाचकपाठकादिवत् । नहि वर्णपदवाक्यानां व्युत्पादकं शास्त्रं
वितथम् परमार्थशब्दप्राप्त्युपायकृत् ज्ञातुरभिप्रायात्मकनयवत् । व्यावहारिकप्रकृ
त्यादिप्रक्रियार्प्र⁸⁹³⁶

–प्रतिभागेन ज॰ वि॰ ।

विभागेन यथा पारमार्थिकादनेकान्तात्मकादर्थादपोद्धृत्य तदंश
मेकान्तं व्यावहारिकं तत्प्रतिपत्त्युपायं प्रकाशयन् नयः न मिथ्यात्वमनुभवेत्,
निरपेक्षस्यैव मिथ्यात्वात् । अनेकान्तनिराकृतेः निरपेक्षत्वम् तदनिराकृतेः सापे
क्षत्वं नान्यथा नयानां सम्यक्त्वमिथ्यात्वे इति स्थितम् ।

कारिकार्थ–

चत्त्वार एते नैगम-संग्रह-व्यवहार-ऋजुसूत्राख्या व्याख्यातस्वरूपा हि स्फुटम्
अर्थनया एव अर्थप्रधाननया अर्थनयाः । कुतः ? इत्याह–
जीवाद्यर्थव्यपाश्रयात् जी8937

जीवाद्यर्थसमाश्रयणात् नास्ति श्र॰ ।

वाद्यर्थसमाश्रयणात् । त्रयः शब्द
समभिरूढैवम्भूताः शब्दनयाः शब्दप्रधाना नयाः श⁸⁹³⁸

शब्दनयाः नास्ति आ॰ ।

ब्दनयाः । कुतस्ते तथाविधाः ?
इत्याह– सत्य इत्यादि । सत्यानि अवितथानि अपशब्दस्वरूपरहितानि यानि
पदानि कालकारकादिभेदवाचीनि तेषां विद्या व्याकरणं यत्र तानि व्युत्पाद्यन्ते तां
समाश्रिताः यतः ततः ते शब्दप्रधानाः ।

विवृतिव्याख्यानम्–

कारिकापूर्वार्द्धस्य अनन्तरमेव व्याख्यातत्वात् उत्तरार्द्धं विवृण्वन्नाह– काल
इत्यादि । शब्दः शब्दनय अर्थभेदकृत् । कुतः ? कालकारक
लिङ्गभेदात् । यथा इत्यादिना एतदेव दर्शयति । तत्र कालभेदाद्
अभूत् भवति भविष्यति । कारकभेदात् करोति क्रियते । लिङ्गभेदात् देवदत्तो
देवदत्ता इति । पर्यायभेदादभिरूढोऽर्थभेदकृत् इन्द्रः शक्रः पुरन्दर इति । क्रिया
[p. 795 ] श्रयः एवम्भूतः । कुत एतत् ? इत्याह– कुर्वतः इत्यादि । शचीपतेः इन्दनादिक्रियां
कुर्वत एव कारकत्वम्, यदा न करोति तदा कर्त्तृत्वस्याऽयोगात् इति । प⁸⁹³⁹

सौगत ।

रः प्राह–
कथम् इत्यादि । कथम् ? न कथञ्चित्, पुनः इत्याक्षेपे, शब्दज्ञानं शब्दस्य कार्य
यदर्थज्ञानं तत् विवक्षाव्यतिरिक्तमर्थं बहिःस्वलक्षणं प्रत्येति विषयीकरोति । सूरिः
परं पृच्छति– कथञ्च न इति । स पृष्टः प्राह–तदप्रतिबन्धात् । तस्मिन् अर्थे अप्रति
बन्धात् तादात्म्यत्तदुत्पत्तिलक्षणसम्बन्धासंभवात् शब्दज्ञानस्य । तदप्रतिबन्धेऽपि त⁸⁹⁴⁰

तत्तत्त्वमवेति ब॰, तत्तत्रमद्येवेति श्र॰ ।

त्8941

शब्दज्ञानम् ।

त⁸⁹⁴²

अर्थम् ।

मवेवैति इति चेदत्राह– नहि इत्यादि । हिर्यस्मात् न बुद्धेः अकारणं कि8943

किन्तु कारण नास्ति श्र॰ ।

न्तु कारणं
विषयः इत्येतत् प्रतिव्यूढम् । कुत एतत् ? इत्यत्राह–विज्ञानस्य अनागतनिर्णयात् ।
अनागतस्य अलब्धात्मलाभतया अकारणभूतस्य अर्थस्य निर्णयात् निर्णयसंभवात् ।
तथाहि–कृत्तिकोदयदर्शने श⁸⁹⁴⁴

शकटोदये भवि–
आ॰, शकटोदये च भवि– श्र॰ ।

कटोदयो भविष्यति बुद्धिरविसंवादिनी, एवम् आदित्यः
श्व उदेता, सूर्याचन्द्रमसोर्ग्रहणं भविष्यति, तन्तवः पटो भविष्यन्ति, मृत्पिण्डो
घटो भविष्यति, तन्दुलाः भविष्यन्त्योदनः, ब्रीहयः तन्दुला भविष्यन्ति इत्याद्य
नागतविषयाणामविसंवादिनां ज्ञानानामानन्त्यात् । ततः इत्यादिना प्रकृतमर्थमुप
संहरन्नाह–यतः अनागतविषयत्वं ज्ञानस्य सिद्धं ततः शब्दज्ञानमपि न केवलं प्रत्यक्षानु
मानज्ञानम् विवक्षाव्यतिरिक्तार्थग्राहि सिद्धम् । ननु शब्दस्य अ⁸⁹⁴⁵

अर्थे प्रति– ब॰, श्र॰ ।

र्थप्रतिबन्धाभावात्
कथं त⁸⁹⁴⁶

शब्दज्ञानम् ।

ज्ज्ञानम् अर्थग्राहि ? इत्यत्राह– प्रतिबन्ध इत्यादि । प्रतिबन्धमन्तरेणापि
तादात्म्यतदुत्पत्तिसम्बन्धं विनापि तस्य शब्दस्य यत् प्रतिपादकं स्वाभाव्यं योग्यता
लक्षणं स्वरूपं तस्मात् तत्8947

शब्दज्ञानम् ।

तद्ग्राहि सिद्धम् । अत्र दृष्टान्तमाह– विज्ञानवत् इति ।
शब्दज्ञानस्य दार्ष्टान्तिकत्वात् इह विज्ञानग्रहणेन यत् प्राग् अर्थाजन्यतया समर्थितं
प्र⁸⁹⁴⁸

प्रत्यक्षं नास्ति श्र॰ ।

त्यक्षं तदेव गृह्यते, तदिव तद्वदिति ।

ननु कालादिभेदात् शब्दनयस्य अर्थभेदकत्वं प्रतिपादितम्, कालादीनां तु
लक्षणं नोक्तम्, न⁸⁹⁴⁹

न चालक्षण
लक्षितरूपा– ब॰ ।

चालक्षितरूपाणाम् अ⁸⁹⁵⁰

अर्थे भेद– ब॰ ।

र्थभेदप्रतीतिहेतुत्वं युक्तम् अतिप्रसङ्गात् इत्या
शङ्क्य तेषां लक्षणं प्ररूपयन्नाह– वर्त्तना इत्यादि । सकलपदार्थानां वृत्तिहेतुत्वं वर्त्तना
सा लक्षणं यस्य असौ तल्लक्षणः कालः । क्रि8951

क्रियाया अविशिष्टं श्र॰ ।

यया आविष्टं युक्तं द्रव्यं कारकम्,
क्रियां कुर्वद्द्रव्यं कारकमित्यर्थः । लिङ्गं त्रिविधम् स्त्रीपुंनपुंसकभेदात् । तत्र स्त्यान-
सामान्यलक्षणं स्त्रीलिङ्गम् । प्रसवसामान्यलक्षणम् अपत्यजनकत्वमात्रलक्षणं पुल्लिंगम् ।
तदुभयाभावसामान्यलक्ष⁸⁹⁵²

–क्षणं स्त्यानप्रसवोभयाभाव
सामान्यलक्षणं स्त्यानप्रस– आ॰ ।

णं स्त्यानप्रसवोभयाभावमात्रलक्षणं नपुंसकलिङ्गमिति । तदे
[p. 796 ] तदुक्तलक्षणं कालादि कथञ्चिद् वस्तुस्वभावभेदकम् तथाप्रतीतेः प्रतिपत्तव्यम् ।

ननु पर्यायभेदादभिरूढोऽर्थभेदकृत् इत्ययुक्तमुक्तम्, पर्यायस्यार्थाऽभेदकत्वात्
इत्याशङ्क्याह– पर्याय इत्यादि । न केवलं कालादयः किन्तु पर्यायोऽपि इन्द्रः,
शक्रः, पुरन्दरः इत्यादिरूपः अर्थस्य शचीपत्यादेः भेदकः कथञ्चिद् वैलक्षण्यापादकः
तथाप्रतीतेः इत्यनन्तरेणाभिसम्बन्धात् । यदपि क्रियाश्रय एवभ्भूतः इत्युक्तम्,
तत्रापि कुतोऽस्य एकत्रापि पर्याये क्रियाभेदाद् भेदहेतुत्वम् ? इत्यत्राह– क्रिया इत्यादि ।
क्रियाभेदाद् इन्दनादिभेदात् एकोऽपि शब्दः इन्द्रादिपर्यायरूपः क्रियानिमित्तक
व्युत्पत्तिः तदभावात् तन्निमित्तकव्युत्पत्तेरभावात् तदर्थम् इन्द्राद्यर्थं ना8953

व्याचष्टे आ॰ ।

चष्टे इति हेतोः
परमैश्वर्यम् इन्दनक्रियां अनुभवन्नेव इन्द्रः ना8954

नान्यथा श्र॰ ।

न्यदा अभिपेचनादिकाले । एवं शकन
काल एव शक्रः पूर्दारणसमय एव पुरन्दरः नान्यदा तथाप्रतीतेः इति गतेन सम्बन्धः ।
यतो यत्क्रियापरिणतः पदार्थः तत्क्रियानिमत्तव्युत्पत्तिकैः शब्दैः तत्काल एवाभिधीयते
नान्यदा । ततः सिद्धः क्रियाभेदो भेदको भावानां पा8955

पावकपाचकपाठकादि– आ॰, पावकपाठकादि– ब॰ ।

चकपा8956

–पाठादि– श्र॰ ।

ठकादिवत् ।

ननु क्रियामाश्रित्य शब्दा व्याकरणेन व्युत्पाद्यन्ते, तच्च मिथ्या इत्येके, वर्णा एव
पदमेव वाक्यमेव वा सत्यमित्यन्ये, तन्मतमपाकर्त्तुमाह– नहि इत्यादि । नहि न
खलु वर्णपदवाक्यानां व्युत्पादकं शास्त्रं व्याकरणलक्षणं वितथम् परमार्थशब्दप्राप्त्यु
पायत्वात् । नहि व्याकरणासत्यत्वे अपशब्दव्युदासेन सम्यक्शब्दप्रतीत्युपायः कश्चित्
संभवति । ननु वृद्धव्यवहारप⁸⁹⁵⁷

–परम्परया त एव श्र॰ ।

रम्परात एव शब्दाऽपशब्दविवेको भविष्यति अतस्त⁸⁹⁵⁸

शब्दापशब्दविवेकार्थम् ।

दर्थ व्या
करणसमाश्रयणमयुक्तम्, इत्यप्यविचारितरमणीयम्; व्याकरणानपेक्षाद् वृद्धव्यवहारादेव
आनन्त्येनाऽखिलशब्दानां प्र⁸⁹⁵⁹

प्रतिपाद श्र॰ ।

तिपदं तद्विवेकस्य कर्त्तुमशक्यत्वात् । व्याकर⁸⁹⁶⁰

द्रष्टव्यम् –पृ॰ ७६० टि॰ १ ।

णाश्रयणेन तु
सामान्यवि8961

–विशेषवल्लक्ष– आ॰ ।

शेषवता लक्षणेन उपलक्षितानां स्वल्पप्रयत्नेनापि तेषां तद्विवेकः कर्त्तुं सुशकः ।
तथाहि–कर्मण्यण् पाणिनि॰ ३ । २ । १ इत्येकेनैव सूत्रेण कुम्भकार-काण्डलाव-शा8962

–शास्त्र
ष्याया– श्र॰ ।

स्त्रा
ध्यायादयो बहवः शब्दाः सल्लक्ष्यन्ते, अ⁸⁹⁶³

ततः श्र॰ ।

तः व्याकरणानुगृहीतात् लोकव्यवहारात्
सुखेनैव शब्दापशब्दविभागस्य कर्त्तुं शक्यत्वात् अस्ति व्याकरणस्योपयोगः । न चास्याऽ
प्रमाणत्वात् तद्विभागे नोपयोगः इत्यभिधातव्यम्; तदप्रामाण्ये कर्त्रादिकारकप्रपञ्चस्य
सम्प्लवप्रसङ्गात् । न च तत्सम्प्लवः अस्ति । अतः अयमेव तद⁸⁹⁶⁴

कर्त्रादिकारकनैयत्यम् ।

सम्प्लवः स्वसिद्धये व्याकरणं
प्रमाणयति, अन्यतः तद्व्यवस्थानुपपत्तेः । व्याकरणत एव हि प्रकृतिप्रत्ययविभागद्वारेण
अन्योन्यविभक्तस्य कर्मकर्त्रादिकारकप्रपञ्चस्य प्रतिपत्तिर्युक्ता नान्यतः, तथाप्रतिपत्ति
हेतोस्ततोऽन्यस्याऽसंभवात् । ननु वर्णपदवाक्यानां निरंशत्वात् किं तेन⁸⁹⁶⁵

व्याकरणशास्त्रेण ।

प्रकृत्यादि
[p. 797 ] प्रविभागमाश्रित्य व्युत्पा8966

–द्यते ब॰, –द्येत् आ॰ ।

द्येत ? निरंशानामपि तेषां8967

वर्णपदवाक्यानाम् ।

तत्प्रविभागं परिकल्प्य व्युत्पादने
तच्छास्त्रं वितथमेव स्यात् त⁸⁹⁶⁸

वर्णपदवाक्यस्वरूपानवगाहनात् ।

त्स्व⁸⁹⁶⁹

–रूपत्वासं– श्र॰ ।

रूपाऽसंस्पर्शित्वात् इत्यत्राह– व्या8970

व्यवहा– श्र॰ ।

वहारिक इत्यादि ।
व्यवहारे व्यवहारनयभेदप्ररूपके वैयाकरणव्यवहारे वा भवा या प्रकृत्यादिप्रक्रिया
तस्याः प्रविभागो भेदः तेन परमार्थः वास्तवो यः शब्दः वर्णपदवाक्यरूपः । वर्णो
हि उदात्तादिभेदेन भिन्नः व्यवहारे वास्तवः प्रसिद्धः, पदं तु सुप्तिडन्तभेदेन, वाक्यमपि
अन्योन्यापेक्षाणां पदानां निरपेक्षः समुदायः इत्यादिभेदेन इति । यथा च नित्यनिरं
शादिरूपाणां वर्णपदवाक्यानामनुपपत्तिः तथा वर्णाः पदानि वाक्यानि प्राहु
रर्थानवाञ्छितान् लघी॰ का॰ ६४ इत्यत्र प्रपञ्चतः प्ररूपितम् । तस्य प्राप्त्यु
पायत्वात् स्वरूपावगतिहेतुत्वात् । नहि तद्व्युत्पादकं शास्त्रं वितथम् इति सम्बन्धः ।
प्रयोगः–यः परमार्थभूतस्य प्राप्त्युपायो नासौ वितथः यथा ज्ञातुरभिप्रायात्मको नयः,
परमार्थभूतस्य श⁸⁹⁷¹

शब्दप्रा– आ॰, शब्दस्य
नास्ति श्र॰ ।

ब्दस्य प्राप्त्युपायश्च वर्णपदवाक्यानां व्युत्पादकं शास्त्रमिति । तत्र
ज्ञातुरभिप्रायात्मकनयवत् इत्यमुं दृष्टान्तं यथा इत्यादिना व्याचष्टे–यथा येन
प्रकारेण न मिथ्यात्वमनुभवेत्, कोऽसौ ? नयः ज्ञातुरभिप्रायः । किं कुर्वन् ?
प्रकाशयन्, 8972

किं तत् नास्ति श्र॰ ।

किं तत् ? एकान्तम् । क⁸⁹⁷³

कथंभूतं नास्ति श्र॰ ।

थम्भूतम् ? तदंशम् अनेकान्तात्मकार्थैकदेशम् ।
पुनरपि कथम्भूतम् ? व्या8974

व्यवहा– श्र॰ ।

वहारिकम् व्यवहारप्रयोजनम् । पुनरपि किंविशिष्टम् ?
तत्प्राप्त्युपा8975

–पायत्वं त– श्र॰ ।

यं तस्य अनेकान्तात्मकार्थस्य प्राप्तिः तस्या उपायः सा वा उपायो यस्य ।
कथं तं प्रकाशयन् ? अपोद्धृत्य पृ8976

पृथककृत्य नास्ति श्र॰, ब॰ ।

थक्कृत्य । कस्मात् ? अर्थात् । कथम्भूतात् ?
अनेकान्तात्मकात् । किं कल्पनातः तथाविधात्तस्मात् ? इत्यत्राह–पारमार्थिकात् ।
परमार्थोऽकल्पितं रूपं तेन 8977

भावात् श्र॰ ।

संभवात् । कुतोऽयमित्थम्भूतो न मिथ्यात्वमनुभवेत् ?
इत्याह– निरपेक्षस्य इत्यादि । प्रत्यनीकध⁸⁹⁷⁸

–धर्मो नि– श्र॰ ।

र्मे निष्क्रान्ता अपेक्षा यस्यासौ निरपेक्षः
तस्यैव नोक्तप्रका8979

सापेक्षस्य ।

रस्य मिथ्या8980

–त्वम् ब॰, श्र॰ ।

त्वात् । अथ कस्य निरपेक्षत्वं कस्य च सापेक्षत्वम् ?
इत्याह–अनेकान्तनिराकृतेः निरपेक्षत्वं तदनिराकृतेः सापेक्षत्वम् । एवंविधसापे
क्षानपेक्षत्वप्रकारेणैव नयानां सम्यक्त्व-मिथ्यात्वे नान्यथा इति स्थितम् ।

युक्तिस्वच्छजलं सुबोधकमलं सद्भङ्गवीचीचयम्,

गम्भीरं निखिलार्थपा8981

पारिकलि– आ॰ ।

लिकलितं सत्साधुहंसाकुलम् ।

प्रज्ञाधीशपटिष्ठपाठकखगध्वानप्रतानान्वितम्,

जीयाद् दुर्गतिता8982

तापवृद्धिहनन श्र॰, ब॰ ।

प तृड्वि तृड्िव हननं जैनागमाख्यं सरः ॥ छ ॥

इ⁸⁹⁸³

इति श्रीमत्प्रभाचन्द्राचार्यवि– ब॰ ।

ति प्रभाचन्द्रविरचिते न्यायकुमुदचन्द्रे लघीयस्त्रयालङ्कारे ष⁸⁹⁸⁴

षष्ठमः ब॰ ।

ष्ठः परिच्छेदः समाप्तः ॥ छ ॥

[p. 798 ]

सप्तमः निक्षेपपरिच्छेदः ।

प्रादुर्भूतं निखिलविषयोद्योतिसंवित्सरस्याम्,

शास्त्राम्भोजं सकलविषयप्रौढ⁸⁹⁸⁵

–प्रौढमेयप्र– ब॰ ।

पत्रप्रपञ्चम् ।

लक्ष्मीक्षेत्रं प्रमितिनयसत्कर्णिकाकेसराढ्यम्,

निक्षेपोरुप्रवरमकरन्दाप्तये सेव्यतां8986

–तां नो ब॰, –ता भो श्र॰ ।

भोः ॥ छ ॥

अथेदानीं शास्त्रविधानाध्ययनपर्यवसितफलप्ररूपणपुरस्सरं निक्षेपस्वरूपं प्ररूपयन्नाह–

श्रुता8987

व्याख्या–पुनरपि कथभूत ? तपोनिर्जीर्णकर्मा, तपसा यथाख्यातचारित्रलक्षणेन
व्युपरतक्रियानिवृत्तिशुक्लध्यानेन निर्जीर्णानि निर्मूलितानि कर्माणि ज्ञानावरणादीनि द्रव्यभावरूपाणि
येनासौ तथोक्त । अनेन चारित्रतपस्याराधनाद्वय सूचितम् । भूय किंभूत ? जीवस्थानगुणस्थान
मार्गणास्थानतत्त्ववित् अनेन ज्ञानाराधना ज्ञापि>ता । पुन किंविशिष्ट ? विवृद्धाभिनिवेशन, विशेषेण
वृद्ध क्षायिकस्वरूपेण परिणतमभिनिवेशन सम्यग्दर्शन यस्यासौ तथोक्त । अनेन दर्शनाराधना निरूपिता ।
एवमाराधनाचतुष्टयस्यैव मोक्षमार्गत्वोपपत्ते । किं कृत्वा विवृद्धाभिनिवेशन सजात इत्याशक्याह–
अनुयुज्य पृष्ट्वा । कानि ? द्रव्याणि । किंविशिष्टानि ? जीवादीनि । कै ? अनुयोगैश्च प्रश्नैरेव । किं
विशिष्टै ? निर्देशादिभिदा गतैः । तत्र किमित्यनुयोगे वस्तुस्वरूपकथन निर्देश यथा चेतनालक्षणो
जीव इति । कस्येत्यनुयोगे स्वस्येत्याधिपत्यकथन स्वामित्वम् । केनेति प्रश्ने स्वेनेति करणनिरूपण
साधनम् । कस्मिन्नित्यनुयोगे स्वस्मिन्नित्याधारप्रतिपादनमधिकरणम् । कियच्चिरमिति प्रश्ने अनन्त
कालमिति कालप्ररूपण स्थिति । कतिविध इत्यनुयोगे चैतन्यसामान्यादेकविध इति प्रकारकथन विधा
नम् । पूर्वं कृत्वा विरचय्य न्यस्य । कान् ? अर्थवाक्प्रत्ययात्मभेदान्, अर्थश्च वाक् च प्रत्ययश्च
ते आत्मान स्वभावा येषा ते च ते भेदाश्च व्यवहारास्तान् । तत्र अर्थात्मानौ भेदौ द्रव्यभावौ तयोर
र्थधर्मत्वात् । वागात्मको नामव्यवहार । प्रत्ययात्मकश्च स्थापनाव्यवहार तस्य सकल्परूपत्वात् ।
किंविशिष्टास्तान् ? श्रुतार्पितान् श्रुतेन अनेकान्तेन विकल्पितान् । कै ? नयानुगतनिक्षेपै, नयान्
द्रव्यपर्यायविषयाननुगता अनुवृत्ता निक्षेपा न्यासास्तै । किंरूपै ? उपायै कारणैः । क्व ? भेदवेदने
मुख्यामुख्यविशेषनिर्णये कारणभेदैरित्यर्थ । आदौ किं कृत्वा ? परीक्ष्य विचार्य । कै परीक्ष्य ? अभिस
धिभि ज्ञातुरभिप्रायै नयैरित्यर्थ । पूर्वं किं कृत्वा ? अधिगम्य ज्ञात्वा । कमर्थम् ? जीवादिप्रमेयम् ।
किंविशिष्टम् ? अनेकान्तात्मकम् । कस्मात् ? श्रुतात् स्याद्वादात् । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ९५–९७ ।

दर्थमनेकान्तम⁸⁹⁸⁸

–मभिग– ब॰ ।

धिगम्याभिसन्धिभिः ।

परीक्ष्य तांस्तान् तद्धर्माननेकान् व्यावहारिकान् ॥ ७३ ॥

नयानुगतनिक्षेपैरुपायैर्भेद⁸⁹⁸⁹

–वेदनो आ॰, ब॰ ।

वेदने ।

वि8990

विचार्यार्थवाक्– श्र॰ ।

रचय्यार्थवाक्प्रत्ययात्मभेदा8991

–भेदाच्छ्रुता– ब॰ ।

न् श्रुतार्पितान् ॥ ७४ ॥

[p. 799 ]

अनुयुज्यानुयोगैश्च निर्देशादिभि8992

–भिदागतै आ॰, मु॰ लघी॰ ।

दां गतैः ।

द्रव्याणि जीवादीन्यात्मा विवृद्धाभिनि8993

–वेशत ज॰ वि॰, आ॰, ब॰ ।

वेशनः ॥ ७५ ॥

जीवस्थानगुणस्थानमार्गणास्थानतत्त्ववित् ।

तपोनिर्जीर्णकर्माऽयं विमुक्तः सुखमृच्छति ॥ ७६ ॥ इ⁸⁹⁹⁴

उद्धृता इमे–"तथा चाहुर्भट्टाकलङ्कदेवाः– श्रुतादर्थं…विवृद्धाभिनिवेशतः –अनागारध॰
प्र्॰ १६९ ।

ति ।

विवृतिः–श्रु8995

तुलना–द्रव्यादिसामान्यार्पणात् श्रुतमनादिनिधनमिष्यते । न हि केनचित्पुरुषेण क्वचि
त्कदाचित्कथञ्चिदुत्प्रेक्षितमिति । तेषामेव विशेषापेक्षया आदिरन्तश्च सभवतीति मतिपूर्वमित्युच्यते,
यथाऽङ्कुरो बीजपूर्वकः स च सन्तानापेक्षया अनादिनिधन इति । –सर्वार्थसि॰ १ । २० ।

तमनादि सन्तानापेक्षया, साधनं प्रति सादि । प्रमाणम्–
त्रिकालगोचरसर्वजीवादिपदार्थनिरूपणम्, तदर्थांशप⁸⁹⁹⁶

–परीक्षप्रव– ज॰ वि॰ ।

रीक्षाप्रवणोऽभिसन्धिर्नयः ।
ताभ्यामधिगमः परमार्थव्यावहारिकार्थानाम् । तदधिगतानां वाच्यतामापन्नानां
वाचकेषु भेदोपन्यासः न्या8997

तुलना–
विस्तरेण लक्षणतो विधानतश्चाधिगमार्थो न्यासो निक्षेप । –तत्त्वार्थभा॰ १ । ५ । णिच्छए णिण्णए
खिवदित्ति णिक्खेवो । सोवि छव्विहो णामट्ठवणादव्वखेत्तभावमंगलमिदि । –धवलाटी॰ पृ॰ १० ।
य इह गुणाक्षेप स्यादुपचरित केवल स निक्षेप । –पञ्चाध्या॰ श्लो॰ ७४१ । प्रकरणादिवशेना
प्रतिपत्त्यादिव्यवच्छेदकयथास्थानविनियोगाय शब्दार्थरचनाविशेषा निक्षेपा । –जैनतर्कभा॰ पृ॰ २५ ।

सः । सोऽवरतः चर्तुधा8998

तुलना–जत्थ य ज जाणेज्जा निक्खेव निक्खिवे निरवसेस । जत्थवि अ न जाणेज्जा चौक्कग
निक्खिवे तत्थ ॥ आवस्सय चौव्विह षण्णत्ते । त जहा–नामावस्सयं ठवणावस्सय दव्वावस्सय भावाव
स्सयं । –अनु॰ सू॰ ८ । नामस्थापनाद्रव्यभावतस्तन्न्यास । –तत्त्वार्थसू॰ १ । ४ । निक्षेपोऽनन्त
कल्पश्चतुरवरविध प्रस्तुतव्याक्रियार्थ । तत्त्वार्थज्ञानहेतु नयद्वयविषय सशयच्छेदकारी ॥ –सिद्धिवि॰
परि॰ १२ । मूलाचारे षडावश्यकाधिकारे गा॰ १७ सामायिकस्य निक्षेप नामस्थापनाद्रव्यक्षेत्र
कालभावै षड्विध उक्त । आवश्यकनिर्युक्तौ गा॰ १२९ नामस्थापनाद्रव्यक्षेत्रकालवचनभाववि
कल्पात् सप्तविधो निक्षेप प्ररूपित ।

नामस्थापनाद्रव्यभावतः ।
तत्र निमित्तान्तरानपेक्षं8999

–पेक्षं कर्म ज॰ वि॰ ।

संज्ञाकर्म नाम⁹⁰⁰⁰

नाम सज्ञा कर्म इत्यनर्थानन्तरम् –तत्त्वार्थाधि॰
भा॰ १ । ५ । अतद्गुणे वस्तुनि सव्यवहारार्थं पुरुषाकारान्नियुज्यमानं सज्ञाकर्म नाम । –सर्वार्थसि॰
१ । ५ । राजवा॰ पृ॰ २० । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १८ । पञ्चाध्या॰ श्लो॰ ७४३ । यस्य कस्यचिदनिर्दिष्ट
विशेषस्य निमित्तान्तरानपेक्ष सज्ञाकर्म नाम । –सिद्धिवि॰, टी॰ पृ॰ ५७४A. । पज्जायाणभिधेयं
ठिअमण्णत्थे तयत्थनिरवेक्ख । जाइच्छिअ च नाम जावदव्व च पाएण ॥ –विशेषा॰ गा॰ २५ । जैनतर्क
भा॰ पृ॰ २५ । अत्ताभिप्पायकया सन्ना चेयणमचेयणे वा वि । ठवणादीनिरविक्खा केवल सन्ना उ
नामिंदो ॥ –बृहत्कल्पभा॰ गा॰ १२ । तत्थ णाममगल णामणिमित्ततरणिरवेक्खा मगलसण्णा । तत्थ
णिमित्तं चौव्विह जाइ दव्व गुण किरिया चेदि । –धवलाटी॰ पृ॰ १७ ।

। तच्च जातिद्रव्यगुणक्रियालक्षणनिमि
त्तानपेक्षसंज्ञाकर्मणोऽनेकत्वात् अनेकधा । आहितनामकस्य द्रव्यस्य सदसद्भा
वात्मना व्यवस्थापना स्थाप⁹⁰⁰¹

य काष्ठपुस्तचित्र-[p. n800 ]
कर्माक्षनिक्षेपादिषु स्थाप्यते जीव इति स्थापना जीव देवताप्रतिकृतिवद् इन्द्रो रुद्र स्कन्दो विष्णुरिति ।
–तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ १ । ५ । काष्ठपुस्तचित्रकर्माक्षनिक्षेपादिषु सोऽयमिति स्थाप्यमाना स्थापना । –
सर्वार्थसि॰, राजवा॰ १ । ५ । पञ्चाध्या॰ श्लो॰ ७४३ । ज पुण तयत्थसुन्न तयभिप्पाएण तारिसा
गार । कीरै व निरागार इत्तरमियर व सा ठवणा । –विशेषा॰ गा॰ २६ । सब्भावमसब्भावे
ठवणा पुण इदकेउमाईया । इत्तरमणित्तरा वा ठवणा नाम तु आवकह ॥ –बृहत्कल्पभा॰ गा॰ १३ ।
सद्भावस्थापनया नियम, असद्भावेन वाऽतद्रूपेति स्थूणेन्द्रवत् । –नयचक्रबृ॰ पृ॰ ३८१A. । सिद्धिवि॰
टी॰ पृ॰ ४७४B. । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २५ । अहिदणामस्स अण्णस्स सोयमिदिट्ठवण ठवणा णाम । सा
दुविहा सब्भावासब्भावट्ठवणा चेदि । –धवलाटी॰ पृ॰ १९ । वस्तुन कृतसज्ञस्य प्रतिष्ठा स्थापना
मता । सद्भावेतरभेदेन द्विधा तत्त्वाविरोधत । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १११ ।

ना । अनागतपरिणामविशेषं प्रति गृहीताभिमुख्यं
[p. 800 ] द्र⁹⁰⁰²

द्रव्यजीव इति गुणपर्यायवियुक्त प्रज्ञास्थापितोऽनादिपारिणामिकभावयुक्तो जीव
उच्यते । –तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ १ । ५ । गुणै द्रोष्यते गुणान् द्रोष्यतीति वा द्रव्यम् । –सर्वार्थसि॰
१ । ५ । अनागतपरिणामविशेष प्रति गृहीताभिमुख्य द्रव्यम् । अतद्भव वा । –राजवा॰ पृ॰
२० । सिद्धिवि॰ पृ॰ ४७४ । धवलाटी॰ पृ॰ २० । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १११ । पच्चाध्या॰ श्लो॰
७४४ । दव्वे पुण तल्लद्धी जस्सातीता भविस्सते वा वि । जो वा वि अणुवजुत्तो इदस्स गुणे परिक
हेई ॥ –बृहत्कल्पभा॰ गा॰ १४ । दनए दुयए दोरवयवो विगारो गुणाण सदावो । दव्व भव्व
भावस्स भूअभाव च ज जोग्ग ॥ –विशेषा॰ गा॰ २८ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २५ । भूतस्य भाविनो वा
भावस्य हि कारण तु यल्लोके । तद्द्रव्य तत्त्वज्ञै सचेतनाचेतन कथितम् ॥ –आव॰ नि॰ मलय॰ पृ॰
६B. ।

व्यम् । तच्च आगम-नोआगमविकल्पाद् द्वेधा । तथोपयोगलक्षणो भाव⁹⁰⁰³

वर्तमानतत्पर्यायोपलक्षित द्रव्य भाव । –सर्वार्थसि॰ १ । ५ । राजवा॰ पृ॰ २१ ।
सिद्धिवि॰ पृ॰ ४७४ । घवलाटी॰ पृ॰ २९ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ११३ । पञ्चाध्या॰ श्लो॰ ७४५ ।
जो पुण जहत्थजुत्तो सुद्धनयाण तु एस भाविंदो । इदस्स वि अहिगार वियाणमाणो तदुवौत्तो ।
–बृहत्कल्पभा॰ गा॰ १५ । भावो विवक्षितक्रियानुभूतियुक्तो हि वै समाख्यात । सर्वज्ञैरिन्द्रादिवदि
हेन्दनादिक्रियानुभवात् ॥ –आवनि॰ मलय॰ पृ॰ ९A. ।

निक्षेपः ।
अ⁹⁰⁰⁴

तुलना–स किमर्थ ? अप्रकृतनि
राकरणाय प्रकृतनिरूपणाय च । –सर्वार्थसि॰ १ । ५ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ९८ । अथ किमति निक्षेप
क्रियते इति चेत् ? उच्यते–त्रिविधा श्रोतार अव्युत्पन्न अवगताशेषविवक्षितपदार्थ एकदेशतोऽवगत
विवक्षितपदार्थ इति । तत्र प्रथमोऽव्युत्पन्नत्वान्नाध्यवस्यतीति विवक्षितपदस्यार्थम् । द्वितीय सशेते
कोऽर्थोऽस्य पदस्याधिकृत इति, प्रकृतादर्थादन्यमर्थमादाय विपर्यस्यति वा । द्वितीयवत्तृतीयोऽपि सशेते
विपर्यस्यति वा । तत्र यद्यव्युत्पन्न पर्यायार्थिको भवेन्निक्षेप अव्युत्पन्नव्युत्पादनमुखेन अप्रकृतनिराक
रणाय । अथ द्रव्यार्थिक, तद्द्वारेण प्रकृतप्ररूपणायाशेषनिक्षेपा उच्यन्ते, व्यतिरेकधर्मनिर्णयमन्तरेण
विधिनिर्णयानुपपत्ते । द्वितीयतृतीययो सशयविनाशायाशेषनिक्षेपकथनम् । तयोरेव विपर्यस्यतो
प्रकृतार्थावधारणार्थं निक्षेप क्रियते । उक्त हि–अवगयणिवारणट्ठ पयदस्स परूवणाणिमित्त च ।
ससयविणासणट्ठ तच्चत्थवधारणट्ठ च । –धवलाटी॰ पृ॰ ३० । उद्धृतमिद वाक्यम् –जैनतर्कभा॰
पृ॰ २५ ।

प्रस्तुतार्थापाकरणात् प्रस्तुतार्थव्याकरणाच्च निक्षेपः फलवान् । तेन च निक्षिप्ताः
पदार्थः निर्देशा9005

निद्देसे पुरिसे कारण कहिं केसु काल कैविह । –अनु॰ सू॰ १५१ । निर्देशस्वा
मित्वसाधनाधिकरणस्थितिविधानत । –तत्त्वार्थसू॰ १ । ७ । केण कस्य कत्थवि केवचिर कदिविधी
य भावो य । छहिं अणिओगद्दारे –मूलाचा॰ ८ । १५ ।

दिभिः स⁹⁰⁰⁶

सतपरूवणा दव्वपमाणाणुगमो
सेत्ताणुगमो फोसणाणुगमो कालाणुगमो अतराणुगमो भावाणुगमो अप्पाबहुगाणुगमो चेदि । –छक्खंडा॰[p. n801 ]
सू॰ ७ । से किं त अणुगमे ? नवविहे पण्णत्ते । त जहा–सतपय परूवणया, दव्वपमाणं च, खित्त,
फुसणा य, कालो य, अंतर, भाग, भाव, अप्पाबहु चेव । –अनु॰ सू॰ ८० । सत्संख्याक्षेत्रस्पर्शनका
लान्तरभावाल्पबहुत्वैश्च । –तत्त्वार्थसू॰ १ । ८ ।

दादिभिश्चानुयोगैः अनुयुज्यन्ते । अनुयुक्ताः प्रयुक्ताः
[p. 801 ] सर्वे पदार्थाः, तथापि जीवपदार्थविषयविशेषप्ररूपकाणि जीवस्था9007

सुहुमा बादरकाया ते खलु पज्जत्तया अपज्जत्ता । एइंदिया दु जीवा जिणेहि कहिया
चदुवियप्या ॥ पज्जत्तापज्जत्ता विय होति विगलिंदिया दु छब्भेया । पज्जत्तापज्जत्ता सण्णि असण्णी य
सेसा दु । –मूला॰ पर्या॰ गा॰ १५२–५३ । गो॰ जी॰ गा॰ ७२ । कर्मग्र॰ ४ । २ ।

नगुणस्था9008

मिच्छादिट्ठी
सासादणो य मिस्सो असजदो चेव । देसविरदो पमत्तो अपमत्तो तह य णायव्वो ॥ एत्तो अपुव्वकरणो
अणियट्टी सुहुमसपराओ य । उवसतखीणमोहो सजोगकेवलिजिणो अजोगी य ॥ –मूला॰ पर्या॰
गा॰ १५४–५५ । छक्खडा॰ सू॰ ९–२३ । गो॰ जी॰ गा॰ ९–१० । कर्मग्र॰ २ । २ ।

न
मा9009

गै
इदिए काए जोगे वेदे कसाए णाणे सजमे दसणे लेस्सा भविय सम्मत्त सण्णि आहारए चेदि । –
छक्खंडा॰ सू॰ ४ । गै इदिये च काये जोगे वेदे कसाय णाणे य । सजम दसण लेस्सा भविया
सम्मत्त सण्णि आहारे ॥ –मूलाचारपर्या॰ गा॰ १५६ । गो॰ जी॰ गा॰ १४१ । कर्मग्र॰ ४ । ९ ।

र्गणास्थानानि । एवं प्रमाणनयनिक्षेपानुयोगैः सर्वान् पदार्थानधिगम्य पुरुष
तत्त्वं जीवस्थानगुणस्थानमार्गणास्थानैः दृढतरमवबुद्ध्य प्रवृद्धाभिनिवेशात्मक
सम्यग्दर्शनः तपसा निर्जीर्णकर्मा सर्वकर्मविनिर्मुक्तः बा9010

अव्वावाहमणिदियमणोवम पुण्णपावणिम्मुक्क । पुणरागमणविरहियं णिच्च अचल अणालम्ब ॥
–नियम॰ गा॰ १७७ । शिवमजरमरुजमक्षयमव्याबाध विशोकभयशकम् । काष्ठागतसुखविद्याविभव
विमल भजन्ति दर्शनपूता ॥ –रत्नक॰ श्लो॰ ४० । सर्वार्थसि॰ पृ॰ १ । तत्त्वानु॰ श्लो॰ २४२ ।

धारहितमव्यवच्छिन्नमनन्त
मतीन्द्रियं सुखमृच्छति आत्मा । न⁹⁰¹¹

तुलना–आत्मलाभं विदुर्मोक्ष जीवस्यान्तर्मलक्षयात् । नाभाव नाप्यचैतन्य न चैत्यन्यमनर्थकम् ॥
–सिद्धिवि॰, टी॰ पृ॰ ३८४ । यश॰ उ॰ पृ॰ २८० । स्वरूपावस्थिति पुसस्तदा प्रक्षीणकर्मण ।
नाभावो नाप्यचैतन्यं न चैतन्यमनर्थकम् ॥ –तत्त्वानु॰ श्लो॰ २३४ ।

हि गुणविनाशा9012

–शाद् गुणगुणि– ज॰ वि॰ ।

त् जडः गुणगुणिविनाशात्
शून्यः, भोग्यविरहात्तदभोक्ता, तथाधिगमाभावात् तद्बाधासंभवाच्च । शरीरादिकं
धर्मि ज्ञानावरणादिस्वरूपं न भवति साध्यताऽस्य तत्सत्यपि ज्ञानोदयसंभवात् ।

कारिकार्थ–

अ⁹⁰¹³

अस्य शा– ब॰ ।

यं शास्त्रस्य कर्ताऽध्येता वा आत्मा सुखमृच्छति सुखमयो भवति । किं
विशिष्टः सन् ? इत्याह– विमुक्तः इति । विशेषेण मुक्तः सकल
कर्मविवर्जितः । विमु9014

मुक्तोऽपि श्र॰ ।

क्तोऽपि कथम्भूतः सन्नसौ स्यात् इत्याह–
तपोनिर्जीर्णकर्मा इति । तपसा यथाख्यातचारित्रलक्षणेन नि9015

निर्जीणानिर्मूलो– आ॰ ।

र्जीर्णानि निर्मूलो
न्मीलितानि कर्माणि येनासौ तथोक्तः । पुनरपि कथम्भूतः सन्नसौ विमुक्तः स्यात्
इत्याह– जीवस्थान इत्यादि । प्रत्येकं चतुर्दशभिः जीवस्थानैः गुणस्थानैः
मार्गणास्थानैश्च तत्त्ववित् जीवादिस्वरूपवित् । पुनरपि किंविशिष्टः सन्नसौ
विमुक्तः स्यात् ? इत्याह– विवृद्ध इत्यादि । विशेषेण वृद्धं क्षायिकरूपतया परम
प्रक⁹⁰¹⁶

–कर्षप्राप्तं श्र॰ ।

र्षं प्राप्तम् अभिनिवेशनं सम्यग्दर्शनं यस्य स तथोक्तः । विवृद्धाभिनिवे
[p. 802 ] शतः इति क्वचित् पाठः । तत्रायमर्थः–विवृद्धाऽभिनिवेशतोऽयमात्मा
जीवादितत्त्ववित् तपोनिर्जीर्णकर्मा च भवति सम्यग्दर्शनपूर्वकत्वात् सम्य
ग्ज्ञानचारित्रयोरिति । अनेन च ग्रन्थेन विमुक्तेः सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रात्मिका सामग्री
प्ररूपिता भवति, तदन्यतमस्याप्यपाये तस्या9017

विमुक्ते ।

अनुपपद्यमानत्वात् । तदनुपपद्यमानत्वञ्च
अत्रैव अनन्तरं प्रतिपादयिष्यते । किं कृत्त्वाऽसौ विवृद्धाभिनिवेशनः तत्त्वविच्च
इत्याह– अनुयुज्य इत्यादि । अनु9018

प्रश्नोऽनुयोग पृच्छा च –इत्यमरः ।

योगशब्दः प्रश्ने प्रतिवचने च⁹⁰¹⁹

च वर्त्तते ब॰ ।

प्रवर्त्तते, तद्यथा
कृतानुयोगोऽपि भवान्न किञ्चिद् ब्रवीति तूष्णीमादाय स्थितः इत्यत्र अनुयोगशब्दः प्रश्ने
प्रसिद्धः । दत्तानुयोगोऽपि भवान् पु9020

पुन नास्ति आ॰ ।

नः पुनः पृच्छति इत्यत्र तु पृष्टप्रतिवचने इति ।
तेनायमर्थः स्थितो भवति–अनुयुज्य जीवद्र⁹⁰²¹

–द्रव्यादि स्व– आ॰ ।

व्यादेः स्वरूपादि तज्जिज्ञासया पृ9022

पृष्टाः श्र॰ ।

ष्ट्वा ।
कैः ? अनुयोगैश्च । अनुयोगैरेव, चकार एवकारार्थे । किंविशिष्टैः ? इत्याह–
निर्देश इत्यादि । निर्देश आदिर्येषां स्वामित्वादिसदादीनां तद्भिदां गतैः
निर्देशादिभेदरूपैः इत्यर्थः ।

निर्देशादौ च प्रश्नं प्रति द्वयी गतिः–नामनि निर्ज्ञा9023

निर्जाते
श्र॰ ।

ते लक्षणनिर्णयार्थः प्रश्नो
भवति लक्षणे वा निर्ज्ञाते नामनिर्ज्ञानार्थ इति । तत्र पूर्वस्मिन् पक्षे किं लक्षणं जीवादि
द्रव्यम् इति प्रश्नः, उपयोगादिलक्षणम् इति प्रतिवचनम् । अपरस्मिन् पक्षे
उपयोगादिल⁹⁰²⁴

–लक्षणं कि– ब॰ ।

क्षणः किन्नामा पदार्थः इति प्र⁹⁰²⁵

प्रश्ने जीवादीनामित्यु– ब॰ ।

श्नः; जीवादिनामा इत्युत्तरम् । के पुन
र्निर्देशादयः इति चेत् ? उ⁹⁰²⁶

निर्देशः स्वरूपाभिधानम्,
स्वामित्वमाधिपत्यम्, साधनमुत्पत्तिनिमित्तम्, अधिकरणमधिष्ठानम्, स्थिति कालपरिच्छेद, विधान
प्रकार । –सर्वार्थसि॰ १ । ७ ।

च्यते–किम् इत्यनुंयोगे वस्तुस्व रूपक रूषक थनं निर्देशः । कस्य
इत्यधिपतित्व⁹⁰²⁷

–त्वव्याख्याप– श्र॰ ।

ख्यापनं स्वामित्वम् । 9028

किमिति ब॰ ।

केन इति करणप्रकाशनं साधनम् । कस्मिन्
इत्याधाराभिधानम् अधिकरणम् । कियच्चिरम् इति कालकृतावस्थाव्यवस्थापनं
स्थितिः । कतिविधम् इतिप्रकारकथनं विधानम् । अत्र किम्, कस्य, केन, कस्मिन्,
कियच्चिरम्, कतिविधम्' इति प्रश्नरूपः अनुयोगः । वस्तुस्वरूपकथनम्, अधिप
तित्वख्यापनम् इत्यादिकस्तु प्र⁹⁰²⁹

उत्तररूप अनुयोग इति ।

तिवचनरूप इति ।

अधिगता निर्देशादयः । सदादयो निरूप्य⁹⁰³⁰

–प्यताम् श्र॰ ।

न्तामिति चेदुच्य⁹⁰³¹

सदित्यस्तित्वनिर्देश । सख्या
भेदगणना । क्षेत्र निवासो वर्तमानकालविषय । तदेव स्पर्शन त्रिकालगोचरम् । कालो द्विविधः
मुख्यो व्याबहारिकश्च । अन्तर विरहकाल । भाव औपशमिकादिलक्षण । अल्पबहुत्वमन्योन्यापेक्षया
विशेषप्रतिपत्ति । –सर्वार्थसि॰ १ । ८ ।

ते–सकलपदार्थाधि
गतिमूलं द्रव्यपर्यायगुणसामान्यविशेषविषयं सत् इत्यभिधानं सत् । सकलादेश
[p. 803 ] त्वात् सं9032

सग्रहव्यवहा– श्र॰ ।

ग्रहनिमित्तम्, व्यवहारनिमित्तं वा विकलादेशत्वात् । भेदगणनं संख्या ।
वर्त्तमाननिवाससामान्यं क्षेत्रम् । तदेव त्रिकालगोचरं स्पर्शनम् । कालो वर्त्तमानादि
लक्षणः । कस्यचित् स⁹⁰³³

सन्तानो न ब॰ ।

न्तानेन वर्त्तमानस्य कुतश्चिदन्तरो विरहकालः अन्तरम् । औपश
मिकादिः भावः । संख्याताद्यन्यतमनि9034

–श्चयोपि श्र॰ ।

श्चयेऽपि परस्परं विशेषप्रतिपत्तिनिमित्तमल्प
बहुत्वम् इति । एवमुक्तप्रकारनिर्देशादिरूपैरनुयोगैः किं कृत्वा जीवादिद्रव्याण्यनुयुङ्
क्तेऽयमात्मा ? इत्याह– विरचय्य इति । विशेषेण रचयित्वा विधाय, कान् ? इत्याह–
अर्थ इत्यादि । अर्थश्च वा9035

वाक्प्र– श्र॰ ।

क् च प्रत्ययश्च तदात्मकभेदान् । अर्थात्मको हि
भेदः–द्रव्यभावरूपः, वागात्मकः नामरूपः, प्रत्ययात्मकश्च स्थापनारूपः इति । किं
विशिष्टांस्तान् ? इत्याह– श्रुतार्पितान् इति । श्रुतेन अर्पितान् विवक्षितान् ।
कैः कृत्वा तान् विरचय्य ? इत्याह– नय इत्यादि । नयेषु वस्त्वंशप्ररूपकेषु प्रवृत्तेषु
सत्सु अनु पश्चाद् गताः प्रवृत्ता ये निक्षेपाः तैः । किंविशिष्टैः ? उपायैः कारण
भूतैः । क्व ? भेदवेदने । नामस्थापनादिस्वभावभिन्नजीवादिद्रव्यवेदने । कुतः पुनरेषां
नया9036

नयानुगत्वं
श्र॰ ।

नुगतत्वं सिद्धमिति चेत् ? नयनिरूपिते वस्त्वंशे प्रवृत्तेः । एतदेव दर्शयन्नाह–
परीक्ष्य इत्यादि । परीक्ष्य विचार्य तांस्तान् द्रव्यपर्यायादीन्, तद्धर्मान्
अनेकान्तात्मकाऽर्थांशान् । कथम्भूतान् ? अनेकान् । पुनरपि किंविशिष्टान् ? व्याव
हारिकान् व्यवहारप्रयोजनप्रसाधकान् । कैः परीक्ष्य ? इत्याह– अभिसन्धिभिः
इति । अभिसन्धिभिः ज्ञातुरभिप्रायैः । किं कृत्वा ? अधिगम्य । कम् ?
अर्थम् । किंविशिष्टम् ? अनेकान्तम् । कस्मादधिगम्य ? इत्याह– श्रुतात् इति ।

विवृतिव्याख्यानम्–

कारिकाचतुष्टयं यथोद्देशं विवृण्वन्नाह– श्रुतम् इत्यादि । श्रुतम् आप्तवचनम्
तत्कथम्भूतम् ? अनादि । कया ? सन्तानापेक्षया द्र⁹⁰³⁷

द्रव्यापेक्षया नास्ति श्र॰ ।

व्यापेक्षया ।
कथं पुनर्द्रव्यं सन्तानशब्दवाच्यमिति चेत् ? समीचीनः त्रिकालप्र⁹⁰³⁸

–प्रवृत्तिनि– आ॰ ।

वृ
त्तनिखिलपर्यायानुयायी तानः विस्तारो यस्य इति व्युत्पत्तेः । कथं तर्हि तत्9039

श्रुतम् ।

सा9040

स्यादित्याह ब॰ ।

दि ?
इत्याह– साधनम् इत्यादि । साध्यते निर्वर्त्त्यते इति साधनो वर्णपदादिपर्यायः,
साध्यते प्रतिपाद्यतेऽनेन इति वा, तं प्रति सादि श्रुतम् इति सम्बन्धः । अनेन सर्वथा
नि9041

अनित्यं नित्यं
वा ब॰, श्र॰ ।

त्यमनित्यं वा तत्9042

श्रुतम् ।

इति प्रत्याख्यातम् । प्रपञ्चितञ्चैतत् प्रागेव इत्यलं पुनः प्रसङ्गेन ।
तदेवंविधं श्रुतं प्रमाणम्, कुतः इत्याह– त्रिकाल इत्यादि । त्रिकालगोचराश्च ते
सर्वपर्यायाश्च⁹⁰⁴³

–श्च ते जीवा– ब॰ श्र॰ ।

जीवादिपदार्थाश्च तेषां निरूपणम् यथावस्थितस्वरूपोद्योतनं तत्र प्रवणं
दक्षम् । यत एवंविधं ततस्तत्प्रमाणम् । प्रयोगः–य⁹⁰⁴⁴

श्रुत प्रमाण त्रिकालगोचरसर्वपर्यायजीवादिपदार्थनिरूपणप्रवणत्वात् ।

त् त्रिकालगोचरसर्वप⁹⁰⁴⁵

–पर्यायवज्जीवा– ब॰ ।

र्यायजीवा
[p. 804 ] दिपदार्थनिरूपणप्रवणं तत् प्रमाणम् यथा सर्ववित्प्रत्यक्षम्, तथाभूतञ्चोक्तप्रकारं श्रुतमिति ।
नयः कीदृशः ? इत्याह– तदर्थांश इत्यादि । नयो भवति । कौऽसौ ? अभिस
न्धिः ज्ञात्रभिप्रायः । किंविशिष्टः ? तदर्थांशपरीक्षाप्रवणः, तस्य श्रुतस्य अर्थो
विषयः उक्तप्रकारो जीवादिः तस्य अंशो धर्मः नित्यत्वादिः तस्य परीक्षायां प्रवणो
दक्षः । ताभ्यां श्रुतनयाभ्याम् अधिगमः निश्चयः । केपाम् ? इत्याह–परमार्थव्या
वहारिकार्थानाम् द्रव्यपर्यायाणाम् इत्यर्थः ।

अथेदानीं तदधिगत इत्यादिना नयानुगतत्वं निक्षेपस्य प्रदर्श्य तत्स्वरूपं
व्याचष्टे–तदधिगतानां श्रु9046

श्रुतनयाधिगताना नास्ति श्र॰ ।

तनयाधिगतानां द्रव्यपर्यायरूपाणां जीवादीनां वाच्यतामा
पन्नानां साधारणस्वरूपाणाम्, न हि असाधाणस्वरूपा अर्थपर्याया वाच्यतामापद्यन्ते ।
वाचकेषु जीवादिशब्देषु भेदेन सङ्क⁹⁰⁴⁷

सर्वेषा युगपत्प्राप्ति सङ्कर, परस्परविषयगमन व्यतिकर, ताभ्या व्यतिरेकेण प्रति
नियतस्वस्वरूपस्थितत्वेनेति भाव ।

रव्यतिकरव्यतिरेकेण उपन्यासः जीवाद्यर्थानां
प्ररूपणं न्यासः निक्षेप इति याव⁹⁰⁴⁸

–वत् स कति यावत् स कतिप्रका– आ॰ ।

त् । स कति प्रकारो भवति ? इत्याह– सः इत्यादि । सः
प्ररूपितस्वरूपो न्यासः अवरतः सङ्क्षेपतः चतुर्धा । कथम् ? इत्याह– नाम इत्यादि ।
नाम-स्थापना-द्रव्य-भावैः प्रकारैः निक्षेपः चतुर्धा भिद्यते । तत्र इत्यादिना तान् व्या
चष्टे–तत्र तेषु निक्षेपप्रकारेषु ना9049

नामादिषु
नास्ति आ॰ ।

मादिपु मध्ये किन्नाम ? इत्याह– निमित्त इत्यादि । किं
पुनः नाम्नो निमित्तं किं वा निमित्तान्तरमिति चेत् ? वक्तु9050

तुलना–निमित्तान्तर पुनर्जातिद्रव्यगुणक्रिया । –
सिद्धिवि॰, टी॰ पृ॰ ४७४A । नाम्नो वक्तुरभिप्रायो निमित्त कथित समम् । तस्मादन्यत्तु जात्यादि
निमित्तान्तरमिष्यते ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ९९ ।

रभिप्रायोऽस्य निमित्तम्,
जात्यादिकं तु निमित्तान्तरम् इति ब्रूमः । त⁹⁰⁵¹

तदनपेक्ष्य यत् ब॰ ।

दनपेक्षं यत् संज्ञाकर्म संज्ञाकरणम् इच्छा
वशात् तन्नाम । तस्य इयत्ताव्यवच्छेदार्थमाह– तच्च इत्यादि । तच्च उक्तस्वरूपं नाम
अनेकधा अनेकप्रकारं भवति । तथा9052

जस्स ण जीवस्स वा अजीवस्स वा जीवाण
वा अजीवाण वा तदुभयस्स वा तदुभयाण वा –अनु॰ सू॰ ९ । व्यस्तसमस्तैकानेकजीवाजीवविषयतोप
पत्ते–तथा व्यस्त जीवविषयतोपपत्ते अय मासपिण्डो देवदत्तोऽय देवदत्त इत्यादिवत् । समस्तजीव
विषयतोपपत्ते एते सर्वे गर्गादय इत्यादिवत् । एकजीवविषयतोपपत्ते नाभेय पुरुदेव इत्यादिवत् ।
अनेकजीवविषतोपपत्ते अय डित्थ अय डवित्थः अय जिनदत्त इति चत्त्वारो जीवभेदा । तथा
व्यस्ताजीवविषयतोपपत्ते स नु त्य क्य च इत्यादि । समस्ताजीवविषयतोपपत्ते भूवादयो धुरित्यादि
वत् । एकाजीवविषयतोपपत्ते आकाश काल धर्म अधर्म इत्यादिवत् । अनेकाजीवविषयतोपपत्ते तौ
सदिव । –सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ४७४A. । तस्स मगलस्स आधारो अट्ठविहो । त जहा, जीवो वा,
जीवा वा, अजीवो वा, अजीवा वा, जीवो य अजीवो य, जीवा य अजीवो य, जीवो य अजीवा य,
जीवा य अजीवा व । –धवलाटी॰ पृ॰ १९ । किञ्चिद्धि प्रतीतमेकजीवनाम यथा डित्थ इति ।
किञ्चिदनेकजीवनाम यथा यूथ इति । किञ्चिदेकाजीवनाम यथा घट इति । किञ्चिदनेकाजीवनाम
यथा प्रासाद इति । किञ्चिदेकजीवैकाजीवनाम यथा प्रतीहार इति । किञ्चिदेकजीवानेकाजीवनाम[p. n805 ]
यथा काहार इति । किञ्चिदेकाजीवानेकजीवनाम यथा मंदुरेति । किञ्चिदनेकजीवाजीवनाम यथा
नगरमिति । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ९८ ।

हि–किञ्चिद् एकजीवनाम यथा डित्थ इति ।
[p. 805 ] किञ्चिदनेकजीवनाम यथा यूथ इति । किञ्चिदेकाऽजीवनाम यथा घटः इति । किञ्चि
दनेकाजीवनाम यथा प्रासाद इति । किञ्चिदेकजीव-एकाजीवनाम यथा प्र⁹⁰⁵³

दण्डधारको द्वारपाल, तत्र एकोऽजीव दण्ड जीवश्च द्वारपाल इति ।

तीहार इति ।
किञ्चिदेकजीव-अनेकाजीवनाम य⁹⁰⁵⁴

यथाहार आ॰ ।

था का9055

एको जीव धीवर,
अनेकाश्च अजीवा जलाहरणाय उपयुज्यमाना घटादय ।

हार इति । किञ्चिद् अनेकजीवाऽजीवनाम
यथा नगरमिति । इत्याद्यनेकप्रकारं तत् प्रतिपत्तव्यम् । कस्मात् तदनियतप्रकारम् ?
इत्याह–जातिद्रव्यगुणक्रियालक्षणनिमित्तानपेक्षसंज्ञाकर्मणोऽनेकत्वात् अनियत
त्वात्, जात्यादिनियतनिमित्तापेक्षाणामेव शब्दानां नियतत्वोपपत्तेः । जा9056

तुलना–यदृच्छाशब्देषु नाम्ना विशि
ष्टोऽर्थ उच्यते डित्थ इति । जातिशब्देषु जात्या गौरयमिति । गुणशब्देषु गुणेन शुक्ल इति । क्रियाश
ब्देन क्रियया पाचक इति । द्रव्यशब्देषु द्रव्येण दण्डी विषाणीति । –प्रमाणस॰ टी॰ पृ॰ १२ । तत्थ
जाइणिमित्तं णाम गोमणुस्सघडपडत्थंभवेत्तादि । संजोगदव्वणिमित्त णाम दंडी छत्ती मीली इच्चेव
मादि । समवार्याणमित्त णाम गलगङो काणो कुडो इच्चेवमाइ । गुणणिमित्त णाम किण्हो रुहिरो
इच्चेवमाइ । किरियाणिमित्त णाम गायणो णच्चणो इच्चेवमाइ । –धवलाटी॰ पृ॰ १८ । जातिद्वारेण
शब्दो हि द्रव्यादिषु वर्तते । जातिहेतु स विज्ञेय गौरश्व इति शब्दवत् ॥ ३ ॥ गुणप्राधान्यतो वृत्तो
द्रव्ये गुणनिमित्तकः । शुक्ल पाटल इत्यादिशब्दवत्सम्प्रतीयते ॥ ६ ॥ कर्मप्राधान्यतस्तत्र कर्महेतुर्निबुध्यते ।
चरति प्लवते यद्वत्कश्चिदित्यतिनिश्चितम् ॥ ७ ॥ सयोगिद्रव्यशब्द स्यात्कुण्डलीत्यादिशब्दवत् । समवायि
द्रव्यशब्दो विषाणीत्यादिरास्थित ॥ ९ ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ९९ ।

तिद्वारेण हि
ये शब्दाः द्रव्यादिषु9057

–षुवर्त्त– आ॰, ब॰ ।

प्रवर्त्तन्ते ते जातिशब्दाः यथा गौः अश्वः इत्यादयः । द्रव्यद्वारेण
तु ये वर्त्तन्ते ते द्रव्यशब्दाः । ते च द्विविधाः–संयोगिद्रव्यशब्दाः, समवायिद्रव्य
शब्दाश्च । तत्र सं9058

सयोगिशब्दा– श्र॰ ।

योगिद्रव्यशब्दाः कुण्डली इत्यादयः, समवायिद्रव्यशब्दाः विषाणी
इत्यादयः । गुण-कर्मद्वारेण तु ये द्रव्ये वर्त्तन्ते ते गुणशब्दाः कर्मशब्दाश्च प्रतिपत्तव्याः,
यथा शुक्लो नीलः इत्यादयः, गच्छत्यागच्छति इत्यादयश्च ।

अथ का स्थापना ? इत्याह– आहित इत्यादि । स्था9059

स्थाप्यत इति स्थापना
प्रतिकृतिः । सा चाहितनामकस्य इन्द्रादेर्वास्तवस्य तत्त्वाध्यारोपात् प्रतिष्ठा सोत्यमित्यभिसम्बन्धेना
न्यस्य व्यवस्थापना स्थापनामात्र स्थापनेति वचनात् । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १११ ।

प्यते इति स्थापना प्रति
कृतिः, सा च आहितनामकस्य अध्यारोपितनामकस्य द्रव्यस्य इन्द्रादेः सोऽयम्
इ⁹⁰⁶⁰

इत्यभिधानेन आ॰ ।

त्यभिसन्धानेन व्यवस्थापना । केनात्मना व्यवस्थापना ? इत्याह– सद्भाव
इत्यादि । तत्र अध्यारोप्यमाणेन मुख्येन्द्रादिना समाना सद्भा9061

तुलना–
जण्ण कट्ठकम्मे वा पोत्थकम्मे वा चित्तकम्मे वा लेप्पकम्मे वा गथिमे वा वेढिमे वा पूरिमे वा सघा
इमे वा अक्खे वा वराडए वा एगो वा अणेगो वा सब्भावट्ठवणा वा असब्भावट्ठवणा वा आवस्सएत्ति
ठवणा ठविज्जै से तं ठवणावस्सय । –अनु॰ सू॰ १० । तत्थ आगारवतए वत्थुम्मि सब्भावट्ठवणा,[p. n806 ]
तव्विवरीया असब्भावट्ठवणा । –धवलाटी॰ पृ॰ २० । काष्ठपुस्तचित्रकर्मादयो ये सद्भावस्थापना
रूपा तथाऽक्षनिक्षेपादयोऽसद्भावस्थापनारूपा –तत्त्वार्थभा॰ व्या॰ १ । ५ । तत्राध्यारोप्यमाणेन
भावेन्द्रादिना समाना प्रतिमा सद्भावस्थापना, मुख्यदर्शिन स्वय तस्यास्तद्बुद्धिसभवात् कथञ्चित्सादृ
श्यसद्भावात् । मुख्याकारशून्या वस्तुमात्रा पुनरसद्भावस्थापना परोपदेशादेव तत्र सोऽयमिति
सप्रत्ययात् । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १११ ।

वस्थापना । मुख्याका
रशून्या पुनः असद्भावस्थापना ।

[p. 806 ]

अथ किंलक्षणं द्रव्यम् ? इत्याह– अनागत इत्यादि । ननु अनागतपरिणा
मविशेषं प्रति गृहीताभिमुख्यं द्रव्यम् इति द्रव्यलक्षणमयुक्तम्, गुणप⁹⁰⁶²

–पर्यायव– आ॰, श्र॰ ।

र्ययवद्द्रव्यम्
तत्त्वार्थसू॰ ५ । ३८ इत्यागमविरोधादिति कश्चित्, सोऽपि सू9063

सूत्रकार उमास्वाम्याचार्य । तुलना–सोऽपि सूत्रार्थानभिज्ञ, गुणपर्ययवद्द्रव्यमिति हि
सूत्रकारेण वदता त्रिकालगोचरानन्तक्रमभाविपरिणामाश्रय द्रव्यमुक्तम् । तच्च यदाऽनागतपरिणामविशेषं
प्रत्यभिमुख तदा वर्त्तमानपर्यायाक्रान्त परित्यक्तपूर्वपर्यायञ्च निश्चीयते, अन्यथा अनागतपरिणामाभि
मुख्यानुपपत्ते खरविषाणादिवत् । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ११२ ।

त्रकाराभिप्रायानभिज्ञः,
गुणप⁹⁰⁶⁴

–पर्यायव– आ॰, श्र॰ ।

र्ययवद्द्रव्यम् इति हि सूत्रकारेण वदता त्रिकालगोचरानन्तक्रमभाविपरिणामाश्रयं
द्रव्यमुक्तम् । तच्च यदा अनागतपरिणामविशेषं प्रत्यभिमुखं तदा वर्त्तमानपर्यायाक्रान्तं
परित्यक्तपूर्वपर्यायञ्च निश्चीयते, अन्यथा अनागतपरिणामाभिमुख्यानुपपत्तेः खरविषा
णवत् । केवलं द्रव्यार्थप्रधानत्वेन वचने अनागतपरिणामाभिमुखम् अतीतपरिणामा
नुयायिद्रव्यमिति निक्षेपप्र⁹⁰⁶⁵

–प्रकारेण तथा ब॰ ।

करणे तथा द्रव्यलक्षणमुक्तम् । सूत्रकारेण तु परमतव्यवच्छेदेन
प्रमाणार्पणात् गुणप⁹⁰⁶⁶

–पर्यायव–
आ॰, श्र॰ ।

र्ययवद्द्रव्यम् इति सूत्रितम्, क्रमा9067

क्रमभाविपर्यायापेक्षया क्रमाऽने
कान्त सहभाविगुणापेक्षया तु अक्रमानेकान्त ।

ऽक्रमानेकान्तस्य तथा व्यव
स्थितेः । तच्चैवंविधलक्षणलक्षितं द्रव्यं द्विधा9068

से किं त दव्वावस्सय ? दुविह पण्णत्त त जहा
आगमओ अ नोआगमओ अ । –अनु॰ सू॰ १२ । सर्वार्थसि॰, राजबा॰ १ । ५ । धवलाटी॰ पृ॰ २० ।

भिद्यते आगम-नोआगमविकल्पात् ।
तत्र आत्मा यो जीवादिप्राभृ9069

–भृतं न जाना– श्र॰ ।

तं तत्त्वतो जानाति परन्तु चिन्तन-परप्रतिपादनलक्षणोप
योगा9070

–गेनानुयुक्तं स आ॰, –गो वानुपयुक्त स ब॰ ।

ऽनुपयुक्तः स आगमद्रव्यम्9071

जस्स ण आवस्सएत्ति पद सिक्खितं ठित जित मित परिजित नामसम धोससम अहीणक्खर
अणच्चक्खर अव्वाइद्धक्खर से ण तत्थ वायणाए पुच्छणाए परिअट्टणाए धम्मकहाए नो अणुप्पेहाए,
कम्हा ? अणुवओगो दव्वमिति कट्टु । –अनु॰ सू॰ १३ । जीवप्राभृतज्ञायी मनुष्यजीवप्राभृतज्ञायी
वा अनुपयुक्त आत्मा आगमद्रव्यजीव । –सर्वार्थसि॰, राजवा॰ १ । ५ । आगमओऽणुवौत्तो मगल
सद्दाणुबासिओ बत्ता । तन्नाणलद्धिसहिओऽवि नोवौत्तोत्ति तो दव्व ॥ –विशेषा॰ गा॰ २९ । तत्थ
आगमओ दव्वमगल णाम मगलपाहुडजाणओ अणुवजुत्तो, मगलपाहुडसद्दरयणा वा, तस्सत्थट्ठवणक्ख
ररयणा वा । –धवलाटी॰ पृ॰ २१ ।

। नोआ⁹⁰⁷²

से किं त नो आगमओ दव्वावस्सय ? तिविह पण्णत्त, त
जहा–जाणयसरीरद व्वावस्सय भविअसरीरदव्वावस्सय जाणयसरीरभविअसरीरवतिरित्त दव्वावस्सय ।
–अनु॰ सू॰ १५ । नो आगमद्रव्यजीवस्त्रेधा व्यवतिष्ठते–ज्ञायकशरीर-भावि-तद्व्यतिरिक्तभेदात् ।
तत्र ज्ञातुर्यच्छरीरं त्रिकालगोचर तज्ज्ञायकशरीरम् । सामान्यापेक्षया नोआगमभाविजीवो नास्ति जीव-[p. n807 ]
नसामान्यस्य सदापि विद्यमानत्वात् । विशेषापेक्षया त्वस्ति–गत्यन्तरे जीवो व्यवस्थितो मनुष्यभवप्राप्ति
प्रत्यभिमुख मनुष्यभाविजीव । तद्व्यतिरिक्तः कर्मनोकर्मविकल्प । –सर्वार्थसि॰ १ । ५ । धवलाटी॰
पृ॰ २१ । मगलपयत्थजाणयदेहो भव्वस्स वा स जीवोऽवि । नो आगमओ दव्व आगमरहिओत्ति ज
भणिअ ॥ अहवा नो देसम्मि नो आगमओ तदेगदेसाओ । भूयस्स भाविणो वा जस्स ज कारण देहो ॥
जाणयभव्वसरीराइरित्तमिह दव्वमगल होइ । जा मगल्ला किरिया त कुणमाणो अणुवौत्तो ॥ –
विशेषा॰ गा॰ ४४-४६ ।

गमः त्रेधा भिद्यते–ज्ञातृशरीर-भावि-तद्व्यति
[p. 807 ] रिक्तविकल्पात् । तत्र ज्ञशरीरलक्षणं नोआगमद्रव्यमपि त्रिकालगोचरं त्रिविधम्–भावि
वर्त्तमान-परित्यक्तभेदात् । गत्यन्तरे स्थितो मनुष्यभवप्राप्ति प्रत्यभिमुखो भाविजीवः ।
स एव यदा जीवादिप्राभृतं न जानाति केवलमग्रे ज्ञास्यति तदा भाविनोआगमः ।
तद्व्यतिरिक्तं नोआगमद्रव्यं कर्मनोकर्मभेदात्मकम् । तत्र ज्ञानावरणाद्यष्टप्रकारं कर्म,
शरीरपर्याप्तियोग्यपुद्गलादानं नोकर्म ।

अथ को भा9073

से किं त भावावस्सय ? दुविह पण्णत्त, त जहा–आगमतो अ, नो आगमतो अ । –अनु॰
सू॰ २२ । सर्वार्थसि॰ १ । ५ । धवलाटी॰ पृ॰ २९ ।

वः ? इत्याह– तथा इत्यादि । तथा, किम् ? विवक्षितप्रकारेण
उपयोगो व्यापारः । यदि वा, तथा आगमनोआगमरूपतया उपयोगो जीवस्य उप
युक्तत्वं भावः । अतश्च द्रव्यवद् भावोऽपि आगमनोआगमविकल्पाद् द्विविधः प्रति
पत्तव्यः । तत्र जीवादिप्राभृतविषयोपयोगाविष्ट आत्मा आगमभावः9074

जाणए उवौत्ते, से त आगमतो भावावस्सय ।
–अनु॰ सू॰ २३ । तत्र जीवप्राभृतविषयोपयोगाविष्टो मनुष्यजीवप्राभृतविषयोपयोगयुक्तो वा आत्मा
आगमभावजीव । –सर्वार्थसि॰ १ । ५ । मगलसुयौवौत्तो आगमओ भावमगलं होइ । –विशेषा॰
गा॰ ४९ । आगम सिद्धान्त, आगमदो मगलपाहुडजाणओ उवजुत्तो । –धवलाटी॰ पृ॰ २९ ।

। जीवादिपर्याया
विष्टो नोआ⁹⁰⁷⁵

जीवनपर्यायेण मनुष्यजीवनपर्यायेण वा समाविष्ट आत्मा नो आगमभावजीव । –सर्वार्थसि॰, राज
बा॰, तत्त्वार्थश्लो॰ १ । ५ । णो आगमदो भावमगल दुविह उपयुक्तस्तत्परिणत इति । आगममन्तरेण
अर्थोपयुक्त उपयुक्त । मगलपर्यायपरिणतस्तत्परिणत इति । –धवलाटी॰ पृ॰ २९ ।

गमः । एवं प्ररूपितनामादिचतुःप्रकारो निक्षेपः9076

–पः प्रसिद्धः श्र॰ ।

सिद्धः । स किमर्थं प्ररूप्यते
निष्फलत्वात् इत्याशङ्क्याह– अप्रस्तुत इत्यादि । अप्रस्तुतार्थस्य मुख्यस्य इन्द्रादेः
अपाकरणात् निराकरणात्, प्रस्तुतस्य नामस्थापनेन्द्रादेः व्याकरणाद् व्युत्पादनाच्च
हेतोः निक्षेपः फलवान् सार्थकः । तेन च इत्थम्भूतेन निक्षेपेण निक्षिप्ता उक्तप्रकारेण
प्ररूपिताः पदार्थाः जीवादयः अ⁹⁰⁷⁷

अनुयुज्जन्ते श्र॰ ।

नुयुज्यन्ते अनु पश्चात् यु9078

युज्जन्ते श्र॰ ।

ज्यन्ते जीव⁹⁰⁷⁹

जीव इत्यादेः श्र॰ ।

द्रव्यादेः
स्वरूपादीनि तज्जिज्ञासया पृच्छ्यन्ते । कैः कृत्वा ? अनुयोगैः । किंविशिष्टैः ?
निर्देशादिभिः निर्देशस्वामित्वसाधनाधिकरणस्थितिविधानलक्षणैः, न केवलमेतैरेव
अपि तु सदादिभिश्च, सत्संख्याक्षेत्रस्पर्शनकालान्तरभावाल्पबहुत्वलक्षणैश्च । एवंविधैश्च
अनुयोगैः अनुयुक्ता यद्यपि सर्वे पदार्थाः तथापि जीवपदार्थविषयो यो विशेषः इतरप
दार्थेभ्यः स्वरूपातिशयः तस्य प्ररूपकाणि जीवस्थानगुणस्थानमार्गणास्थानानि प्रत्येकं
[p. 808 ] चतुर्दश भवन्ति । तैः प्ररूपितस्वरूपातिशये जीवद्रव्ये यथावज्ज्ञाते मुमूक्षूणां मुक्त्यङ्गं
परिपूर्णं रत्नत्रयं भवति नान्यथा । एतदेवाह– एवम् इत्यादि । एवम् उक्तप्रकारेण⁹⁰⁸⁰

–रेण नयनि– आ॰ ।

प्रमाणनयनिक्षेपानुयोगैः पदार्थप्रतिपत्त्युपायैः सर्वान् पदार्थानधिगम्य पुरुषतत्त्वं
पुनः जीवस्थानगुणस्थानमार्गणास्थानैः दृढतरमवबुद्ध्य, इत्यनेन मुमुक्षोः सम्यग्ज्ञानं
मुक्त्यङ्गं प्ररूपितम् । प्रवृद्धाभिनिवेशात्मकसम्यग्दर्शनः इत्यनेन सम्यग्दर्शनम्,
तपसा निर्जीर्णकर्मा इत्यनेन तु सम्यक्चारित्रमिति । तेन च सम्यग्दर्शनादित्रयेण
निर्जीर्णकर्मा सर्वकर्मविनिर्मुक्तः सन् अयमात्मा सुखमृच्छति सुखमयो भवति ।
किंविशि9081

–ष्ट सुख श्र॰ ।

ष्टं तत्सुखम् ? बाधारहितं विगतबाधम्, अ⁹⁰⁸²

अवच्छिन्न श्र॰ ।

व्यवच्छिन्नं शाश्वतम्, अनन्तम्
इयत्तावधारणवर्जितम्, अतीन्द्रियम् विशुद्धात्ममात्रोत्थम् । ननु आत्मनो मुक्तौ
बुद्ध्याद्यशेषविशेषगुणोच्छेदात् कथं सुखमयत्वमिति वैशेषिकाः । अत्यन्तचित्तसन्ता
नोच्छेदतः तस्यै9083

आत्मन एव ।

वाऽसंभवादिति सौगताः । अभोक्तृत्वादिति सांख्याः । अत्राह–नहि
इत्यादि । नहि नैव गुणविनाशाद् बुद्ध्यादिगुणोच्छेदात् जडः पापाणकल्पः मुक्तौ
आत्मा भवति, गुणगुणिविनाशात् शून्यः नहि इति सम्बन्धः । गुणाः ज्ञानादयः
गुणी चित्तसन्तानः तेषां विनाशाद् अत्यन्तोच्छेदात् आत्मा शून्यः सकलस्वरूप
विविक्तो भवति नहि इति सम्बन्धः । भोग्यविरहात् तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानाद्
अभोक्ता आ⁹⁰⁸⁴

आत्मा नास्ति आ॰ ।

त्मा सुखादेः नहि इति सम्बन्ध । कुत एतत् ? इ⁹⁰⁸⁵

इत्याह– ब॰ ।

त्यत्राह–तथाधिग
माभावात् तद्बाधासंभवाच्च । यथा च मुक्तौ तथा9086

सुखादिव्यतिरिक्तस्य शून्यस्य अभोक्तृत्वरूपस्य वा ।

विधस्य आत्मस्वरूपस्य कुतश्चिदपि
प्रमाणादधिगमासंभवः तत्र च बाधासंभवः तथा अग्रे प्रपञ्चतः प्ररूपयिष्यते ।

आवरणस्वरूपविषये इतरेषा पूर्वपक्ष–

ननु ज्ञानावरणादिकर्मणः सद्भावप्रसिद्धौ9087

–द्धौनिर्जीर्ण– श्र॰ ।

तपोनिर्जीर्णकर्मा इत्यभिधातु
युक्तम् । नच त⁹⁰⁸⁸

तदभावः ब॰ ।

त्सद्भाव प्रसिद्धः । त⁹⁰⁸⁹

तुलना–
तद्धि शरीर रागादयो देशकालादिक वा स्यात् । –प्रमेयक॰ पृ॰ २४१ । स्या॰ र॰ पृ॰ ३५६ ।

द्धि शरीरम्, रागादि, देशका
लादिकं वा भवेत् ? तत्र आद्यविकल्पद्वयमयुक्तम्, शरीरे रागादौ
च सत्यपि अर्थज्ञानोदयसंभवात् । य⁹⁰⁹⁰

शरीर रागादिक वा नावरणस्वरूपम् तत्सद्भावेऽपि ज्ञानोदयात् ।

स्मिन् सत्यपि ज्ञानोदयसभव न तस्य ज्ञाना
वरणादिस्वरूपता यथा चक्षुरादेः, अर्थज्ञानोदयसभवश्च शरीरादौ सत्यपि, त⁹⁰⁹¹

तस्मान्नास्य ब॰ ।

स्मान्न
तस्य⁹⁰⁹²

शरीरादे ।

ज्ञानावरणादिस्वरूपता इति । त⁹⁰⁹³

तस्य नास्ति श्र॰ ।

स्य तत्स्वरूपतायां वा काण्डपटादिवन्न त⁹⁰⁹⁴

शरीरादि
सद्भावे ।

त्सद्भावे
त⁹⁰⁹⁵

ज्ञानोपलम्भसभव ।

दुपलम्भसंभवो भवेत् । तर्हि देशकालादेस्तत्स्व⁹⁰⁹⁶

आवरणस्वभावता ।

भावताऽस्तु, सुप्रसिद्धा हि मेर्वादौ दूरदेश
ताया आवरणता रावणादौ दूरकालतायाः परमाण्वादौ सूक्ष्मस्वभावतायाः, मूल⁹⁰⁹⁷

भूम्यन्तर्गतस्य वृक्षमूलस्य
कीलस्य उदकादेर्वा ।

कीलो
[p. 809 ] दकादौ च भूम्यादेः; इत्यप्यसमीचीनम्; तद⁹⁰⁹⁸

दूरदेशताया दूरकालताया सूक्ष्मस्वभावताया भूम्यादेर्वा अभावस्य ।

भावस्य योगिनोऽप्यशक्यक्रियत्वात् ।
न खलु सातिशयर्द्धिमताऽपि योगिना देशाद्यभावो विधातुं शक्यः । नचान्यत्
किञ्चिदावरणं प्रतीयते । अ⁹⁰⁹⁹

वेदान्तिनः ।
अत एवावरणस्य अनिर्वाच्याविद्यास्वरूपत्वमङ्गीकर्त्तव्यम् । न तु दुर्निरूपत्वमात्रेण तदपलापो युक्त
अनुमानसिद्धत्वात् । तथाहि–अस्ति तावन्मूढानामेव व्यवहार अशनायाद्यतीत विवेकिप्रसिद्धमात्मतत्त्वं
नास्ति न प्रकाशते च इति योऽय व्यवहारः आत्मनि भावरूपावरणनिमित्तो भवितुमर्हति, अस्ति
प्रकाशते इत्यादिव्यवहारपुष्कलकारणे सति तद्विपरीतव्यवहारत्वात्, यन्नैव तन्नैवं यथास्ति प्रकाशते
घट इति व्यवहार । न च कारणपौष्कल्यमसिद्धम्; नित्यसिद्धस्वप्रकाशचैतन्यातिरेकेणात्रान्यापेक्षाऽ
भावात् । न चान्यथासिद्धि; इतोऽतिरिक्तावरणस्य मूर्तद्रव्यस्य आत्मनि निरवयवे सर्वगते दु सपाद
त्वात् । –विवरणप्र॰ पृ॰ २१ ।

स्तु वा तत्, तथापि-अविद्यारूपं तद् भविष्यति न पौद्ग
लिकम्, मूर्तिमताऽनेन⁹¹⁰⁰

पौद्गलिककर्मणा ।

अमूर्त्तस्य ज्ञानादेरावरणानुपपत्तेः, अन्यथा शरीरादेरप्यावरणत्व
प्रसङ्गः । आत्मगुणत्वात् कर्मणो न पौद्गलिकत्वमित्य⁹¹⁰¹

यौगा । द्रष्टव्यम् –पृ॰ ३ टि॰ ५ ।

न्ये । भवतु9102

–तु वा पौ– ब॰ ।

पौद्गलिकत्वम्
अ⁹¹⁰³

अविद्यादिरूपत्वम् ।

न्यथाभूतत्वं वाऽस्य⁹¹⁰⁴

कर्मण ।

; तथापि न साकल्येन क्वचिन्निर्जरासंभवः कार्यकारणप्रवाहेण
प्रवर्त्तमानस्यास्य अनादित्वात्, अनादेश्च आत्मादिवद् विनाशासंभवादित्य⁹¹⁰⁵

जयन्तभट्टादय । तुलना–अन्ये तु मिथ्याज्ञानज
नितसस्कारस्य सहकारिणोऽभावात् विद्यमानान्यपि कर्माणि न जन्मान्तरे शरीरारम्भकाणीनि मन्यन्ते ।
–प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० ख । सहकारिवैकल्यात् कुसूलावस्थितबीजवत् कर्मणामनारभ्भकत्वे सति न
कश्चिद्दोष । एष एव च तेषा दाहो यत्कार्यानारम्भकत्वम् । नन्वविनष्टस्वरूपाणि कुसूलबीजवदेव
कदाचिदारप्स्यन्ते कार्यं तस्माद्वरमुच्छिद्यन्तामेव; किमिदानी नित्यमात्मानमप्युच्छेत्तु यतामहे ? –
न्यायमं॰ पृ॰ ५२३ ।

परे ।

कर्मण पौद्गलिकत्वप्रसाधन सवरनिर्जरयो सिद्धिश्च–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्9106

पृ॰ ८०८ पं॰ १९ ।

–ज्ञानावरणादिकर्मणः सद्भावप्रसिद्धौ
इत्यादि; तत्र किं कर्ममात्रसद्भावे भवतां विप्रतिपत्तिः, ज्ञानावरणादिकर्म
विशेषे वा ? तत्राद्यविकल्पोऽनुपपन्नः, शरीरादिव्यतिरिक्तस्य कर्म
मात्रस्य अनुमा9107

तुलना–चेतनस्य सत सम्बन्ध्यन्तरं मोहोदयकारणं
मदिरादिवत् । तत्कुत सिद्धम् । विवादाध्यासितो जीवस्य मोहोदय सम्बन्ध्यन्तरकारणक मोहोदय
त्वात् मदिराकारणकमोहोदयवदित्यनुमानात् । –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ ४९ । ससारी बन्धवान्
परतन्त्रत्वादालानस्तम्भागतहस्तिवत् । परतन्त्रोऽसौ हीनस्थानपरिग्रहवत्त्वात् कामोद्रेकपरतन्त्रहीनस्था
नपस्ग्रिहवच्छ्रोत्रियब्राह्मणवत् । –आप्तप॰ पृ॰ १ । प्रमेयक॰ पृ॰ २४२ ।

नतः सद्भावप्रसिद्धेः । तथाहि–स्वपरप्रमेयबोधैकस्वभा
वस्य आत्मनो हीनगर्भस्थानशरीरविषयादिषु विशिष्टाभिरतिः आत्मतद्व्य⁹¹⁰⁸

शरीरादिव्यति
रिक्त ।

तिरिक्तकारण
पूर्विका, तत्त्वात्, कुत्सितपरपुरुषे कमनीयकुलकामिन्याः तन्त्राद्युपयोगप्रभवविशिष्टा
भिरतिवत् । द्वितीयविकल्पोऽप्ययुक्तः; ज्ञानावरणादिकर्मविशेषस्यापि त⁹¹⁰⁹

शरीरादिभिन्नस्य ।

द्व्यतिरिक्तस्य
[p. 810 ] अनुमा9110

अशेषज्ञेयज्ञानस्वभावस्यात्मन स्वविषयेऽप्रवृत्ति विशिष्टद्रव्यसम्बन्धनिमित्ता पीतहृत्पू
रपुरुषस्वविषयज्ञानाप्रवृत्तिवत् । यच्च ज्ञानस्य स्वविषयप्रतिबन्धक द्रव्य तद् ज्ञानावरणादि वस्तुसत्
पुद्गलरूप कर्म । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ७३६ । यदप्रवृत्तिमत्स्वविषये तत्सावरण यथा तैमिरिकस्य
लोचनविज्ञानमेकचन्द्रमसि, अप्रवृत्तिमच्च स्वविषये समस्तार्थलक्षणेऽस्मदादिज्ञानमिति । –स्या॰ र॰
पृ॰ ३५७ । ज्ञानं सावरण विशदतया स्वविषयानवबोधकत्वात् । –प्रमेयक॰ पृ॰ २४० ।

नादेव प्रसिद्धेः । तथाहि–यत् सत् तत्सर्वमनेकान्तात्मकमित्यादि व्याप्तिज्ञानं
सावरणम्, स्वविषयेऽस्पष्टत्वात्, यत् स्वविषयेऽस्पष्टं तत्सावरणम् यथा र⁹¹¹¹

गजो– श्र॰ ।

जोनीहाराद्य
न्तरिततरुनिक⁹¹¹²

–निकारादि– श्र॰ ।

रादिज्ञानम्, स्वविषयेऽस्पष्टञ्चेदं ज्ञानमिति । मिथ्या9113

तथा
मिथ्यात्वपटलविलुप्तविवेकदृशा यदेतत्सर्वस्मिन्ननेकान्तात्मके वस्तुनि विपर्ययज्ञान तत्सावरण मिथ्याज्ञा
नत्वात् । –स्या॰ र॰ पृ ३५७ । प्रमेयक॰ पृ॰ २४२ ।

दृशां सर्वत्र अनेका
न्तस्वभावे भावे विपरीतज्ञानं सावरणम्, मिथ्याज्ञानत्वात्, धत्तूरकाद्युपयोगिनो मृच्छकले
काञ्चनज्ञानवदिति ।

यदप्युक्तम्9114

पृ॰ ८०९ प॰ ३ ।

–अविद्यारूपं तद् भविष्यति न पौद्गलिकम् इत्यादि; तदप्युक्ति
मात्रम्; अमूर्त्तस्य अमूर्त्तेनैव आवरणनियमाऽसंभवात्, मू9115

सुराभिभवदर्श
नात् –राजवा॰ पृ॰ ८१ । प्रमेयक॰ पृ॰ २४३ । प्रमेयर॰ पृ॰ ५६ ।

र्त्तेनापि मदिरादिना अमूर्त्तस्य
ज्ञानादेरावरणदर्शनात् । कथमेवं शरीरादेर्न तदावरणत्वं स्यादिति चेत् ? तदविरुद्ध
त्वात् इति ब्रूमः । मूर्त्तत्वाविशेषेऽपि हि यदेव ज्ञानेन विरुद्धं तदेव तस्य⁹¹¹⁶

ज्ञानस्य ।

आवरणं
युक्तं नान्यत्, अन्यथा अमूर्त्तत्वाविशेषात् अविद्यावत् आकाशादेर्ज्ञानान्तरस्य च आवर
णत्वमनुषज्येत । त⁹¹¹⁷

तस्य नास्ति आ॰ ।

स्य⁹¹¹⁸

पौद्गलिकस्य
ज्ञानावरणादिकर्मणः ।

तेन⁹¹¹⁹

ज्ञानेन ।

विरोधश्च मदिरादिवत् पौद्गलिककर्मोदये प्रबन्धेन प्रवर्त्त
मानस्य ज्ञानस्य⁹¹²⁰

–स्य तिरोधानान्निश्ची– श्र॰,
–स्य तिरोधान्निश्ची– ब॰ ।

निरोधान्निश्चीयते । तथाहि–आत्म⁹¹²¹

आत्मनो मिथ्याज्ञानादि –प्रमेयक॰ पृ॰ २४३ ।

नो मिथ्याज्ञानादिः पुद्गलविशेष
सम्बन्धनिबन्धनः, तत्स्वरूपान्यथा9122

–याभावत्वात् उ– श्र॰ ।

भावस्वभावत्वात्, उन्मत्तकादिजनितोन्मादादिवत् ।
न च मिथ्याज्ञानजनितापरमिथ्याज्ञानेन अनेकान्तः, तस्यापि अपरापरपौद्गलिककर्मोदये
सत्येव संभवात् अपरापरोन्मत्तकादिर⁹¹²³

–रसद्भावे ब॰ ।

ससद्भावे तत्कृतोन्मादादिसन्तानवत् ।

एतेन आत्मगुणत्वात् कर्मणां न पौद्गलिकत्वम् इत्यपि9124

पृ॰ ८०९ पं॰ ५ ।

प्रत्युक्तम्, तेषा9125

तेनात्मगुणोऽदृष्टो निराकृतो भवति, तस्य ससारहेतुत्वानुपपत्ते । –
सर्वार्थसि॰ ८ । २ । कर्मणामात्मगुणत्वे तत्पारतन्त्र्यनिमित्तत्वायोगात् सर्वदाऽऽत्मनो बन्धानुपपत्तेर्मुक्ति
प्रसङ्गात् । –आप्तप॰ का॰ ११३ । प्रमेयक॰ पृ॰ २४३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ११०१ ।

मात्म
गुणत्वे तत्पारतन्त्र्यनिमित्तत्वानुपपत्तितः सदैव आत्मनो मुक्तिप्रसङ्गात् । यो यस्य गुणः
स तस्य पारतन्त्र्यनिमित्तं न भवति यथा पृथिव्यादेः रूपादिः, गुणश्च धर्माधर्मसंज्ञकं
कर्म 9126

योगै ।

परैरिष्टम् इति । न चैतत् युक्तम्, आत्मनः परतन्त्रतया प्रमाणतः प्रतीतेः । तथाहि–
परतन्त्रोऽयमात्मा, हीनस्थानपरिग्रहवत्त्वात्, मद्योद्रेकपरत⁹¹²⁷

–तन्त्रानुचितस्था– ब॰ ।

न्त्राऽशुचिस्थानपरिग्रहवद्वि
[p. 811 ] शिष्टपुरुषवत् । हीन⁹¹²⁸

तुलना–मिथ्याज्ञानतदुद्भूततर्षसञ्चेतनावशात् । हीनस्थानगतिर्जन्म –प्रमाणवा॰
१ । २६३ । हीनस्थान शरीरमात्मनो दुःखहेतुत्वात् कस्यचित्कारागृहवत् –आप्तप॰ पृ॰ १ । प्रमेयक॰
पृ॰ २४३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ११०१ ।

स्थानं हि शरीरम्, आत्मनो दुःखहेतुत्वात्, कारागारवत्, तत्परि
ग्रहवांश्च संसारी सर्वेषां सुप्रसिद्ध एव । नच देवशरीरे तद⁹¹²⁹

दुःखहेतुत्वाभावात् ।

भावात् पक्षाव्याप्तिः; तस्यापि
मरणे दुःखहेतुत्वप्रसिद्धेः । यत्परतन्त्रश्चासौ तच्च कर्म, इति सिद्धमस्य⁹¹³⁰

कर्मण ।

अनात्मगुण
त्वम्, अतः पौद्गलिकत्वमेवास्योपपन्नम् । प्रयोगः9131

तानि च पुद्गलप
रिणामात्मकानि जीवस्य पारतन्त्र्यनिमित्तत्वान्निगडादिवत् । –आप्तप॰ पृ॰ ६१ । प्रमेयक॰ पृ॰ २४३ ।

–पौद्गलिकं कर्म, आत्मनः पारतन्त्र्य
निमित्तत्वात्, निगलादिवत् । नच क्रोधादिभिर्व्यभिचारः; तेषाम् आत्मपरिणामानां पार
तन्त्र्यस्वभावत्वात् । क्रोधादिपरिणामो हि जीवस्य पारतन्त्र्यं न पुनः पारतन्त्र्यनिमित्तम् ।

यच्चान्यदुक्तम्9132

पृ॰ ८०९ पं॰ ६ ।

–न साकल्येन क्वचिन्निर्जरासंभवः इत्यादि; तदप्यनल्पतमो
विलसितम्, कर्मणां सन्तानपरम्परयाऽनादित्वेपि क्वचिद् वि9133

तुलना–सर्वेषा सविपक्षत्वान्निर्ह्रासातिशय श्रित । सात्मीभावात्तदभ्यासात् ।
हीयेरन्नास्रवाः क्वचित् ॥ –प्रमाणवा॰ ३ । २२० । ये चापचयधर्माणः प्रतिपक्षस्य सन्निधौ । अत्यन्ता
पचयस्तेषा कलधौतमलादिवत् । –तत्त्वसं॰ का॰ ३४१६ । सात्मीभावाद्विपक्षस्य सतो दोषस्य सङ्क्षये ।
कर्माऽश्लेष प्रवृत्ताना निवृत्ति फलदायिनाम् । –न्यायवि॰ का॰ ४४३ ।

पक्षपरमप्रकर्षसद्भावे साक
ल्येन प्रक्षयोपपत्तेः । य⁹¹³⁴

स कर्मभूभृता भेत्ता
तद्विपक्षप्रकर्षतः । यथा शीतस्य भेत्तेह कश्चिदुष्णप्रकर्षत ॥ –आप्तप॰ का॰ ११० । अष्टसह॰ पृ॰
५४ । यदुत्कर्षतारतम्यात् यस्यापचयतारतम्य तत्प्रकर्षनिष्ठागमने भवति तस्य आत्यन्तिक क्षय, यथा
उष्णस्पर्शतारतम्यात् शीतस्पर्शस्य, भवति च ज्ञानवैराग्यादेरुत्कर्षतारतम्यात् अज्ञानरागादेरपचयतारत
म्यमिति । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ७३७ ।

स्य क्वचिद् विपक्षपरमप्रकर्षसद्भावः9135

–वस्तत्र तस्य श्र॰ ।

तस्य तत्र साकल्येन प्रक्षयः
यथा शीतस्पर्शस्य, सम्यग्दर्शनादिलक्षणतद्विपक्षपरमप्रकर्षसद्भावश्च क्वचिदात्मनि इति ।
नचायं साध्यविकलो दृष्टान्तः; न⁹¹³⁶

विपक्षप्रकर्षगमनात् कर्मणा सन्तानरूपतयाऽनादित्वेऽपि
प्रक्षयप्रसिद्धे । न ह्यनादिसन्ततिरपि शीतस्पर्श –आप्तप॰ का॰ ११० । प्रमेयक॰ पृ॰ २४५ । स्या॰ र॰
पृ॰ ३५७

हि अनादिसन्ततिरपि शीतस्पर्शो विपक्षभूतस्योष्णस्प
र्शस्य प्रकर्षसद्भावे निर्मूलतलं प्रलयमुप⁹¹³⁷

–मुपाव्रज– श्र॰ ।

व्रजन्न प्रतीतः, कार्यकारणप्रवाहेण बीजाङ्कुरादि
सन्तानो वाऽनादि प्र⁹¹³⁸

प्रतिपक्षभूतदहनान्निर्दग्धबीजो –आप्तप॰ पृ॰ ५९ । प्रतिपक्षभूतदहनेन निर्दग्धवीजो
–प्रमेयक॰ पृ॰ २४५ ।

तिपक्षभूतदहननिर्दग्धबीजो निर्दग्धाङ्कुरो वा न प्रतीयते इति ।
प्रतिपक्षपरमप्रकर्षसद्भावश्च अनुमानतः प्रसिद्धः; तथाहि–ज्ञाना9139

तुलना–अस्ति काष्ठाप्रप्ति सर्वज्ञबीजस्य सातिशयत्वात् परिमाणवत् ।
–योगभा॰ १ । २५ । तत्प्रकर्ष पुन सिद्ध परम परमात्मनि । तारतम्यप्रकर्षस्य सिद्धेरुष्णप्रकर्षवत् ॥ –
आप्तप॰ का॰ ११२ । अष्टसह॰ पृ॰ ५५ । प्रमेयक॰ पृ॰ २४५ । स्या॰ र॰ पृ॰ ३५८ । शुद्धि प्रकर्षमा
याति परम क्वचिदात्मनि । प्रकृष्यमाणवृद्धित्वात् कनकादिविशुद्धिवत् ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ३१५ ।

दयः क्वचित् परमप्रकर्षं
प्रतिपद्यन्ते, प्रकृष्यमाणत्वात्, परिमाणवत् । इत्थं वा साकल्येन कर्मप्रक्षये प्रयोगः
[p. 812 ] कर्त्तव्यः–ज्ञा9140

दोषावरणयोर्हानि नि शेषास्त्यतिशायनात् । क्वचिद्यथा स्वहेतुभ्यो बहिरन्तर्मलक्षयः ॥
आप्तमी॰ का॰ ४ । प्रमेयक॰ पृ॰ २४५ ।

नावरणादिहानिः क्वचित्पुरुषविशेषे परमप्रकर्पमायाति, प्रकृष्यमाणत्वात्,
नभसि परिमाणवत् । न चात्राऽसिद्धं साधनम्, तथाहि–प्रकृ9141

प्रकृष्यमाणा आवरणहानि आवरणहानित्वात् माणि
क्याद्यावरणहानिवत् । –प्रमेयक॰ पृ॰ २४६ । स्या॰ र॰ पृ॰ ३५९ ।

ष्यमाणा आवरणहानिः,
आवरणहानित्वात्, माणिक्याद्यावरणहानिवत् । यद्वा, ज्ञा9142

क्षीयते क्वचिदामूल ज्ञानस्य
प्रतिबन्धकम् । समग्रक्षयहेतुत्वाल्लोचने तिमिरादिवत् ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १५ ।

नावरणादिक⁹¹⁴³

–दि क्वचि– श्र॰ ।

र्म क्वचिदामूलं
प्रक्षीयते, समग्रक्ष⁹¹⁴⁴

–क्षयहेतू– ब॰, –क्षयेहेतू– आ॰ ।

यहेतूपेतत्वात्, लोचने तिमिरादिवत् । त⁹¹⁴⁵

तेषामागमिना
तावद्विपक्ष सवरो मत । तपसा सञ्चिताना तु निर्जरा कर्मभूभृताम् ॥ –आप्तप॰ का॰ १११ ।
तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १६ ।

त्कर्मप्रक्षयस्य हि हेतू संवर
निर्जरे, तदन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वात्, यो यस्यान्वयव्यतिरेकानुविधायी स तद्धेतुः
यथा धूमोऽग्नेः, अन्वयव्यतिरेकावनुविधत्ते च तत्प्रक्षयः संवरनिर्जरयोरिति । सति
संवरे भाविकर्म नोत्पद्यते अ⁹¹⁴⁶

आस्रवनिरोध सवर –तत्त्वार्थसू॰ ९ । १ । उद्धृतमिदम् –प्रमेयक॰
पृ॰ २४५ ।

पूर्वकर्मणामास्रवनिरोधः संवरः तत्त्वार्थसू॰ ९ । १ इत्यभि
धानात् । सञ्चितं पुनः तन्निर्जरातः प्रलीयते–उपात्तकर्मणां निर्हरणं निर्जरा9147

एकदेशकर्मसक्षयलणा निर्जरा । –सर्वार्थसि॰ १ । ४ । उपात्तस्य कर्मणस्तपो
विशेषसन्निधाने सत्येकदेशसक्षयलक्षणा निर्जरा । –राजवा॰ १ । ४ । कर्मणा तु विपाकात्तपसा वा य
शाटः सा निर्जरा –तत्त्वार्थभा॰ व्या॰, तत्त्वार्थहरि॰ १ । ४ । पूर्वोपार्जितकर्मपरित्यागो निर्जरा –
तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४८३ ।

इति वचनात् । सा च निर्जरा द्विविधा9148

सा द्विप्रकारा–विपाकजेतरा च । तत्र चतुर्गतावनेकजातिविशेषा
वघूर्णिते ससारमहार्णवे चिर परिभ्रमत शुभाशुभस्य कर्मण क्रमेण परिपाककालप्राप्तस्य अनुभबोदया
वलिस्रोतोऽनुप्रबिष्टस्य आरब्धफलस्य या निवृत्ति सा विपाकजा निर्जरा । यत्कर्म अप्राप्तविपाक
कालम् औपक्रमिकक्रियाविशेषसामर्थ्यादनुदीर्णं बलादुदीर्णं बलादुदीर्योदयावलिं प्रवेश्य वेद्यते आम्र
पनसादिपाकवत् सा अविपाकजा निर्जरा । –सर्वार्थसि॰, राजवा॰, तत्त्वार्थभा॰ व्या॰ ८ । २३ । सा
द्विविधा–अनुपक्रमोषक्रमिकी च । तत्र पूर्वा यथाकालं ससारिण स्यात्, उपक्रमिकी तु तपसा द्वादश
विधेन साध्यते । –आप्तप॰ का॰ १११ । प्रमेयक॰ पृ॰ २४४ । स्या॰ र॰ पृ॰ ३५७ । सोपक्रम
निरुपक्रम च कर्म–आयुर्विपाक कर्म द्विविधम्–सोपक्रम निरुपक्रमञ्च । तत्र यथार्द्रवस्त्र वितानित
लघीयसा कालेन शुष्येत् तथा सोपक्रमम्, यथा च तदेव सपिण्डितं चिरेण शुष्येदेव निरुपक्रमम् । यथा
यथा चाग्नि शुष्के कक्षे मुक्तो वातेन समन्ततो युक्त क्षेपीयसा कालेन दहेत्तथा सोपक्रमम्, यथा वा
स एवाग्नि तृणराशौ क्रमतोऽवयवेषु न्यस्तश्चिरेण दहेत्तथा निरुपक्रमम् । –योगसू॰ व्यासभा॰ ३ । २२ ।

–औपक्रमिक-इतरभेदात् । तत्र औपक्रमिकी
तपसा द्वादशविधेन साध्या, अनौपक्रमिकी तु यथाकालं संसारिणः स्यादिति ।

अदृष्ट-कर्मबन्धादिविषये साख्याना पूर्वपक्ष–

अत्र सांख्या ब्रुवते–सत्यम्, अनात्मगुणोऽदृष्टं प्र⁹¹⁴⁹

द्रष्टव्यम् –पृ॰ ३ टि॰ ७ । तत्कार्य धर्मादि –सांख्यसू॰ २ । १४ ।

कृतिपरिणामत्वात्तस्य प्र⁹¹⁵⁰

तुलना–चतुष्पात् खल्विय
कर्मजाति–कृष्णा, शुक्लकृष्णा, शुक्ला, अशुक्लाकृष्णा चेति । –योगभा॰ ४ । ७ । अशुक्लाकृष्णकर्म[p. n813 ]
स्यान्मुमुक्षोर्योगिनो यतेः । कृष्णं शुक्लं तथा मिश्रं कर्मान्येषां त्रिधा भवेत् ॥ –योगका॰ ४ । १२ । उद्धृत
मिदम्–प्रधानविवर्तः शुक्लं कृष्णञ्च कर्म । –आप्तप॰ पृ॰ ६१ । प्रधानपरिणामः शुक्लं कृष्णञ्च
कर्म । –प्रमेयक॰ पृ॰ २४४, २८५ ।

कृति–
परिणामः शुक्लकृष्णञ्च कर्म इत्यभिधानात् । प्र⁹¹⁵¹

प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः । अहङ्कार
विमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥ –भगवद्गी॰ ३ । २७ ।

कृत्या
हि कर्म क्रियते अतस्तत् तत्परिणामो नात्मनः तस्याऽकर्त्तृत्वात् ।
[p. 813 ] साक्षित्वादिकमेव हि स्व⁹¹⁵²

साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च –श्वेताश्व॰ ६ । ११ । पुरि शयनात् प्रमाणात् पूरणात्
पुरुवृत्तिता । स चानादिः सर्वगतश्चेतनो निर्गुणोऽपरः ॥ द्रष्टा भोक्ता क्षेत्रविदमलोऽप्रसवधर्मकः । सूक्ष्मो
नित्यो ह्यनादिस्त्वमध्यनिधनोऽपि सः ॥ –सांख्यतत्त्ववि॰ पृ॰ १० ।

रूपमात्मनो न कर्त्तृत्वादि । तदुक्तम्–

त⁹¹⁵³

तस्माच्च यथोक्तत्रैगुण्य
विपर्यासाद् विपर्ययात् । निर्गुणः पुरुषो विवेकी भोक्तेत्यादिगुणानां पुरुषस्य यो विपर्यास उक्तः तस्मात्
सत्त्वरजस्तमःसु कर्तृभूतेषु साक्षित्वं सिद्धं पुरुषस्येति । योऽयमधिकृतो बहुत्वं प्रति, गुणा एव कर्तारः
प्रवर्तन्ते साक्षी न प्रवर्तते नापि निवर्तत एव । किञ्चान्यत्, कैवल्यम्–केवलभावः कैवल्यमन्यत्वमित्यर्थः
त्रिगुणेभ्यः केवलोऽन्यः । माध्यस्थ्यभावः, परिव्राजकवन्मध्यस्थः पुरुषः । यथा कश्चित् परिव्राजको ग्रामी
णेषु कर्षणार्थेषु प्रवृत्तेषु केवलो मध्यस्थः, पुरुषोऽप्येवं गुणेषु प्रवर्तमानेषु न प्रवर्तते तस्मात् द्रष्टृत्वमक
र्तृभावश्च । यस्मान्मध्यस्थः तस्माद् द्रष्टा तस्मादकर्ता पुरुषः तेषां कर्मणामिति । सत्त्वरजस्तमांसि त्रयो
गुणाः कर्मकर्तृभावेन प्रवर्तन्ते न पुरुषः । एवं पुरुषस्यास्तित्वञ्च सिद्धम् । –गौडपा॰ भा॰, माठरवृ॰,
साख्यतत्त्वकउ, जयमंग, का॰ १९ । उद्धृतोऽयम् –न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ५४६A. । विश्वतत्त्वप्र॰ पृ॰
१४०A. ।

स्माच्च विपर्यासात् सिद्धं साक्षित्वमस्य पुरुषस्य ।

कैवल्यं माध्यस्थ्यं द्रष्टृत्वमक⁹¹⁵⁴

अकर्तृभावश्चेत्यनेन सप्तविधमकर्तृभावमाश्रयति–न ह्ययं विषयेषु स्वस्यान्तःकरण
सान्निध्येऽध्यवसायं कुरुते । न च सत्त्वादीनां प्रकाशप्रवृत्तिनियमलक्षणैर्धर्मैः इतरेतरोपकारेणाप्रवर्तमा
नानां स्वेन चैतन्यलक्षणेन धर्मेण अङ्गभावं प्रतिपद्यते नाप्यङ्गिभावम् । एवं सह गुणैः कार्यं न कुरुते
स्त्रीकुमारवत् । स्थितप्रयोगं न कुरुते रथशकटयन्त्रप्रेरकवत्, न स्वात्मनो मृत्पिण्डवत्, न परतः कुम्भ
कारवत्, नाप्यादेशात् मायाकारवत्, नोभयतो मातृपितृवत् । –युक्तिदी॰ पृ॰ १०० ।

र्त्तृभावश्च ॥ सांख्यका॰ १९

तस्माच्च तस्मादेव त्रिगुणविपर्यासात् सिद्धमात्मनः साक्षित्वादिस्व⁹¹⁵⁵

–दिरूपं श्र॰ ।

रूपम्; तथाहि–
सा9156

तत्र
साक्षित्वमित्यनेन गुणानां प्रवृत्तौ अस्वातन्त्र्यं ख्यापयति प्रधानस्य तदर्थनिबन्धनत्वात् प्रवृत्तेः । –युक्तिदी॰
पृ॰ १०० ।

क्षित्वं तावदात्मनः गु9157

गुणानां सत्त्वरजस्तमसां प्रवृत्तेः, गुणस्य वा प्रधानस्य प्रवृत्तेः ।

णप्रवृत्तेरधिष्ठातृत्वम् स्वयमस्य⁹¹⁵⁸

पुरुषस्य ।

नैर्गुण्यात्, सुखादिभ्यो हि
यतोऽयमर्थान्तरभूतः तस्मात् तत्प्रवृत्तौ साक्षी । तथा कैवल्यमप्यस्य सिद्धम् त⁹¹⁵⁹

गुणात् । कैवल्यमित्यनेन संसारिधर्मत्वमात्मनो निवर्तयति । न यथा सत्त्वादीनां परस्परेण प्रकाशादिध
र्मापेक्षाणां संसर्गः एवं पुरुषस्य तैर्भवति । –युक्तिदी॰ पृ॰ १०० ।

तो
विविक्तत्वात् । यतः खल्वयं गुणेभ्यः पृ9160

पृथग्गतः ब॰ ।

थग्भूतः तस्मादेव केवलः, न तैः सह संसर्गेण
वर्त्तते । तथा माध्य⁹¹⁶¹

माध्यर्स्थ्यमित्यनेन अतिशयनि
र्ह्रासानुपपत्तेः, पुरुषस्य गुणैः सह बाधानुग्रहानुपपत्तिः स्वकार्यप्रवृत्तौ चापक्षपातं दर्शयति । –युक्तिदी॰ ।

स्थ्यमप्यस्य विषयित्वात् सिद्धम् । विषयाणां हि तुल्यबलत्वात्
न्यूनाधिकतोपपत्तेश्च अन्योन्यं बाधानुग्रहौ उ⁹¹⁶²

उपपत्तौ ब॰ ।

पपन्नौ, विषयी चायम्, तस्मान्नास्य
न्यूनतादि, अत एव इ⁹¹⁶³

बाधानुग्रहयोः ।

तरयोरनुपपत्तिः । तथा द्रष्टृत्वमप्यस्य चैत⁹¹⁶⁴

–न्यरूप– श्र॰, ब॰ ।

न्यस्वरूपत्वात्सिद्धम् ।
[p. 814 ] प्रकृतिविकारभूता हि सत्त्वादयः, अतस्तेभ्यश्चैतन्यमपोद्धृत्य पुरुष एव स्थाप्यते,
तस्मात् पुरुष एव चैतन्य⁹¹⁶⁵

–न्यरूप– श्र॰, ब॰ ।

स्वरूपत्वात् द्रष्टा । उक्तञ्च–चैत⁹¹⁶⁶

–न्यं रूपं श्र॰ ।

न्य स्वरूपं पुरुषस्य
योगभा॰ १ । ९ इ⁹¹⁶⁷

चैतन्य पुरुषस्य स्वरूपमिति । यदा चितिरेव पुरुषस्तदा किमत्र केन व्यपदि
श्यते ? भवति च व्यपदेशे वृत्तिर्यथा चैत्रस्य गौरिति । –योगभा॰ १ । ९ । उद्धृतमिदम् –सर्वार्थसि॰
पृ॰ १ । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ५४७A ।

ति । अत्राऽभेदे षष्ठी । चितिरेव हि पुरुषः, रूपशब्दः स्वभाववचनः ।
एतदेव हि आत्मनः स्वम् आत्मीयं रूपं स्वभावः यत् चैतन्यं नाम, तस्य व्यक्ता
व्यक्तयोरसभंवात् । तथाऽकर्त्तृभावोऽपि अप्रसवधर्मित्वादस्य सिद्धः, यस्मात् प्रस्पन्दन
परिणामौ प्रसवार्थौ नात्मनि विद्येते तस्मादकर्त्ता इति ।

ननु सत्त्वादीनां कर्त्तृत्वे षुरुषः पुण्यं करोति इत्यात्मनि कर्त्तृत्वप्रतीतिः कथ
मुपपन्नेति चेत् ? उ⁹¹⁶⁸

तावेतौ भोगापवर्गौ बुद्धिकृतौ बुद्धावेव वर्तमानौ
कथ पुरुषे व्यपदिश्यते इति ? यथा विजय पराजयो वा योद्धृषु वर्तमान स्वामिनि व्यपदिश्यते,
स हि तस्य फलस्य भोक्तेति, एव बन्धमोक्षौ बुद्धावेव वर्तमानौ पुरुषे व्यपदिश्येते । स हि तत्फलस्य
भोक्तेति । बुद्धेरेव पुरुषार्थापरिसमाप्तिर्बन्ध तदर्थावसायो मोक्ष इति । एतेन ग्रहणधारणोहापोहतत्त्व
ज्ञानाभिनिवेशा बुद्धौ वर्तमानाः पुरुषेऽध्यारोपितसद्भावा, स हि तत्फलस्य भोक्तेति । –योगभा॰
२ । १८ ।

पचारात्, यथैव हि स्वयमचेतनापि बुद्धिः चेतनासंसर्गात् चेतना
उपचर्यते, त⁹¹⁶⁹

तथात्र प्रधा– श्र॰ ।

था कर्त्तृप्रधानसंसर्गात् स्वयमकर्त्ताप्यात्मा कर्त्तेव उपचर्यते । तदुक्तम्–

तस्मा9170

तस्मात्तत्सयोगादचेतन चेतनावदिव लिङ्गम् यस्माच्चेतनस्वभाव पुरुष तस्मात्
तत्सयोगादचेतन महदादिलिङ्गम् अध्यवसायाभिमानसङ्कल्पालोचनादिषु वृत्तिषु चेतनावत् प्रवर्तते ।
को दृष्टान्त ? तद्यथा अनुष्णाशीतो घटः शीताभिरद्भि सस्पृष्ट शीतो भवति अग्निना सयुक्त उष्णो
भवति, एव महदादि लिङ्गमचेतनमपि भूत्वा चेतनावद् भवति । तस्मात् अध्यवसाय कुर्वन्ति गुणा
कार्यादिषु । तद्यथाऽसौ अचौर तत्ससर्गदोषेण चौरतया प्रतीतस्तै तथा सत्त्वादयो गुणा कर्त्तार
तैः सयुक्त पुरुषोऽपि अकर्ताऽपि कर्ता भवति, कर्तृससर्गात् कर्तेव, पर परमार्थतया अकर्ता पुरुष ।
–माठरवृ॰, गौडपा॰, सांख्यतत्त्वकउ, जयमङ्ग॰ का॰ २० । तस्मात् कारणस्य ग्रहणरूपता
पुरुषस्य च कर्तृरूपता सम्बन्ध्यन्तरसम्पर्कात् अन्यगताऽन्यत्रोपलभ्यमाना भक्त्याऽध्यवसातव्या न
परमार्थत । उक्तञ्च–चेतनाधिष्ठिता बुद्धिश्चेतनेव विभाव्यते । कर्तृष्ववस्थितश्चात्मा भोक्ता कर्त्तेव
लक्ष्यते ॥ –युक्तिदी॰ पृ॰ १०४ । उद्धृतोऽयम् –न्यायम॰ पृ॰ ४८९ । चेतनावदिह –अष्टसह॰ पृ॰
६७ । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ५९A । स्या॰ र॰ पृ॰ २३४ ।

त्तत्संसर्गादचेत⁹¹⁷¹

–चेतना चेतना– आ॰ ।

न चेतनावदिह व लिङ्गम् ।

गुणकर्त्तृत्वेऽपि तथा कर्त्तेव भवत्युदासीनः ॥ साख्यका॰ २० इति ।

ततः चिच्छ⁹¹⁷²

चितिशक्तिरपरिणामिन्यप्रति
सङ्क्रमा दर्शितविषया शुद्धा चानन्ता च, सुखदु खमोहात्मकत्वमशुद्धि सुखमोहावपि विवेकिन दुःखा
कुरुतोऽतो दुःखवद् हेयौ । तथा चातिसुन्दरमपि अन्तवद् दुनोति तेन तदपि हेयमेव विवेकिन ।
सेयमशुद्धिरन्तश्च चितिशक्तौ पुरुषे न स्त इत्यत उक्त शुद्धा चानन्ता चेति । ननु सुखदु खमोहात्मक
शब्दादीनिय चेतयमाना तदाकारापन्ना कथ विशुद्धा ? तदाकारपरिग्रह-परिवर्जने च कुर्वती कथ
मनन्तेत्यत उक्तम्–दर्शितविषया इति । दर्शितो विषय शब्दादिर्यस्यै सा तथोक्ता । भेवदेतदेवं यदि[p. n815 ]
बुद्धिवच्चितिशक्तिर्विषयाकारतामापद्येत, किन्तु बुद्धिरेव विषयाकारेण परिणता सती, अतदाकारायै
चितिशक्त्यै विषयमादर्शयति, तत पुरुषश्चेतयत इत्युच्यते । ननु विषयाकारा बुद्धिमनारूढायाश्चिति
शक्ते कथ विषयवेदनम् ? विषयारोहे वा कथन्न तदाकारापत्तिरित्यत उक्तम्–अपतिसङ्क्रमेति ।
प्रतिसङ्क्रम सञ्चार, स चितेर्नास्ति इत्यर्थः । स एव कुतोऽस्या नास्तीत्यत उक्तम्–अपरिणामिनी
इति । न चितेस्त्रिविधोऽपि धर्मलक्षणावस्थालक्षणः परिणामोऽस्ति येन क्रियारूपेण परिणता सती
बुद्धिसयोगेन परिणमेत चितिशक्ति । –योगभा॰, तत्त्ववै, भास्व॰ १ । २ । यतोऽपरिणामिनी अत एव
चितिशक्तिरप्रतिसङ्क्रमा असञ्चारा । यथा बुद्धिर्विषयं गच्छति तद्ग्रहणार्थ नैव चितिरक्रियत्वात् ।
अथवा नास्ति प्रतिषङ्क्रमः सङ्गो विषयेषु यस्या इत्यप्रतिसङ्क्रमा निर्लेपेति यावत् । ननु अपरिणा
मित्वे चात्मनो विषयाकारत्वाभावात् कथं विषयस्फुरणम् ? तत्राह–दर्शितविषया, दर्शितो बुद्ध्या निवेदितो
विषयो यस्या इति विग्रह, विषयैः सह बुद्धिवृत्तिश्चितौ प्रतिबिम्बिता सती भासत इति भावयतोऽ
परिणामिनी अत एव शुद्धा अनन्ता च । –योगवा॰, पातञ्जलरह॰ १ । २ । तुलना–तथा चोक्त पञ्च
शिखेन–तत्त्ववै॰ अपरिणामिनी हि भोक्तृशक्तिरप्रतिसङ्क्रमा च परिणामिन्यर्थे प्रतिसङ्क्रान्तेव
तद्वृत्तिमनुपतति –योगभा॰ २ । २० ।

क्तिरपरिणामिन्यप्रतिसंक्रमा दर्शितविषया शुद्धा चानन्ता चाऽभ्युप
[p. 815 ] गन्तव्या । न च प्रधानस्य कर्त्तृत्वादिधर्मसद्भावाभ्युपगमे पुरुषकल्पनानर्थक्यमित्यभि
धातव्यम्; द्र⁹¹⁷³

द्रष्टा दृशिमात्र शुद्धोऽपि प्रत्ययानुपश्य । –योगसू॰ २ । २० ।

ष्टृत्वात्तस्य । न च द्रष्टारमन्तरेण दृश्यमुपपद्यते प⁹¹⁷⁴

पुरुषस्य दर्शनार्थं
कैवल्यार्थं तथा प्रधानस्य । षङ्ग्वन्धवदुभयोरपि संयोगस्तत्कृतः सर्ग ॥ … तद्वत् षङ्ग्वन्धवत् प्रधान
पुरुषो द्रष्टव्यी । षङ्गुवत् पुरुषो द्रष्टव्यः अन्धवत् प्रधानम् । पुरुषस्य दृक्शक्तिः, प्रधानस्य क्रियासा
मर्थ्यम् । –सांख्यका॰ माठर॰ २१ । षङ्गवन्धदृष्टान्तस्तु नान्तरीयकप्रदर्शनार्थम् । यथा षङ्गुर्ना
न्तरेणान्ध दृक्शक्त्या विशिष्टेनार्थेन अर्थवान् भवति, अन्धश्च नान्तरेण षङ्गुं विशिष्टेनार्थेन । एवं
प्रधान नान्तरेण पुरुष कृतमपि कार्यं द्रष्टु शक्तमनवधिकञ्च प्रवर्तमान विशेषाभावान्नैव निवर्तते । तथा
पुरुष सत्यपि चेतनत्वे नान्तरेण प्रधानम् उपलभ्याभावाद् उपलब्धा भवेदिति प्रधानमपेक्षते । –युक्तिदी॰
पृ॰ १०७ ।

ङ्ग्वन्धयोरिवानयोः9175

द्रष्ट्टदृश्यभूतयो पुरुषप्रधानयो ।

अन्योन्यापेक्षत्वात् । यथैव हि अन्धो दर्शनशक्तिविकलः तच्छक्तियुक्तपङ्गूपदेशमन्तरेण
नेष्टप्रदेशमुपसर्पति, पङ्गुरपि क्रियाशक्तिशून्यः तच्छक्तियुक्ताऽन्धसंसर्गाद्विना इति, तथा
प्रधानं नान्तरेण पुरुषं कृतमपि कार्यं द्रष्टुं क्षमम्, पुरुषोऽपि सत्यपि चैतन्ये प्रधानं
विना9176

–ना कृत्याभा– श्र॰ ।

दृश्याभावान्न द्रष्टा स्यात् ।

ननु चिद्रूपत्वात् पुरुषः कथं संसारप्रबन्धप्रवृत्तिहेतौ प्रधाने स्थितं फलमुपभुङ्क्ते ?
इत्यप्यचोद्यम्; चिद्रूप⁹¹⁷⁷

पुरुष प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्
गुणान् । कारणं गुणसङ्गोऽस्य तदसद्योनिजन्मसु ॥ –भगवद्गी॰ १३ । २१ । यस्तु प्रत्यक्चेतनस्य
स्वबुद्धिसयोग, तस्य हेतुरविद्या –योगद॰ २ । २४ । तथा चैतदत्रोक्तम् पञ्चशिखेन व्यक्तमव्यक्तं
वा सत्त्वमात्मत्वेनाभिप्रतीत्य तस्य सम्पदमनुनन्दति आत्मसम्पद मन्वान तस्य व्यापदमनुशोचत्यात्म
व्यापद मन्यमानः स सर्वोऽप्रतिबुद्धः । –योगभा॰ २ । ५ ।

स्याप्यस्य अज्ञानतमश्छन्नतया प्रकृतिस्थमपि सुखादिफलम्
आत्मस्थं मन्यमानस्य तदुपभोक्तृ9178

–भोक्तृतोप– श्र॰ ।

त्वोपपत्तेः, यदा तु ज्ञानमस्य आविर्भवति दुःखहेतु
[p. 816 ] रियम्9179

प्रकृति ।

न मम अनया सह संसर्गो युक्तः इति, तदा विवेक⁹¹⁸⁰

विवेकख्यातिरविप्लवा हानोपाय विवेकख्याति । –योगद॰,
व्यासभा॰ २ । २६ । एव तत्त्वाभ्यासान्नास्मिन् मे नाहमित्यपरिशेषम् ॥ अभ्यासेनैव तत्त्वदर्शन
तस्मादभ्यासात् पुरुषस्य बुद्धिरुत्पद्यते–नास्मि तत्त्वानि, न मे तत्त्वानि, नाह तत्त्वानाम् किन्तु प्रधान
कान्येतानि । तस्माज्ज्ञानमुत्पद्यते एवमादि । अपरिशेष निरवशेषमित्यर्थः । किं ज्ञानम् ? गुणपुरु
षान्तरोपलब्धिरूपमित्यर्थ ॥ अत्राह तेन ज्ञानेन पुरुष किं करोति ? अत्रोच्यते –तेन निवृत्तप्रसवामर्थ
वशात् सप्तरूपविनिवृत्ताम् । प्रकृतिं पश्यति पुरुष प्रेक्षकवदवस्थित स्वस्थ ॥ –साख्यका॰ माठर॰
६३–६४ ।

ख्यातेर्न तत्सम्पादितं
कर्मफलमुपभुङ्क्ते, सा9181

प्रकृतिरपि । प्रकृते सुकुमारतर न किञ्चिदस्तीति मे मतिर्भवति । या दृष्टा
स्मीति पुनर्न दर्शनमुपैति पुरुषस्य ॥ यथा काचित् कुलस्त्री साध्वी स्वगृहद्वारि स्थिता पुरुषेण सह
सैवागतेन दृष्टा सहसैव ब्रीडमाना त्वरित गृह प्रविष्टा । सा एव मत्वा दृष्टाऽहमनेन इति न पुन
र्दर्शनमुपैति पुरुषस्य । तस्याञ्च विनिवृत्ताया पुरुषो मोक्ष गच्छति । –सांख्यका॰ माठर॰ ६१ ।
तत्त्वमी॰ पृ॰ १९४ । साख्यतत्त्वप्र॰ पृ॰ १७७ । सांख्यप्र॰ ३ । ६९, ७० । दृष्टा मयेत्युपेक्षक एको
दृष्टाहमित्युपरताऽन्या । सति सयोगेऽपि तयो प्रयोजन नास्ति सर्गस्य ॥ यथेमा रङ्गगता नर्तकी
सर्वास्ववस्थासु वर्तमाना दृष्ट्वा विन्मति रङ्गात प्रेक्षक दृष्टा मयेत्युपेक्षक एक केवल शुद्ध पुरुष
तथा प्रकृतिरपि अनेन अह दृष्टेति निवृत्ता । एका त्रैलोक्यस्यापि प्रधानकारणभूता न द्वितीया प्रकृ
तिरस्ति । नर्तक्यपि अहमनेन दृष्टेत्युपरमते नृत्यात् एव पुरुषोऽपि दृष्टा मयेय ज्ञानचक्षुषा प्रकृति
इति प्रेक्षकवदुपरमते मोक्ष गच्छतीत्यर्थ । –साख्यका॰ माठर॰ ६६ । तदुक्तं नारदीये–सविकारापि
मौढ्येन चिर भुक्ता गुणात्मना । प्रकृतिर्ज्ञातदोषेय लज्जयेव निवर्त्तते । –साख्यप्र॰ भा॰ पृ॰ १११ ।

पि च विज्ञा9182

विज्ञानवि– ब॰ ।

तविरूपाऽहं न मदीयं कर्मफलमनेन भोक्तव्यम्
इति मत्त्वा न त⁹¹⁸³

भोगसम्पादनाय ।

त्सम्पादनाय त प्रति प्रवर्त्तते कु9184

कुष्टिनी– आ॰, ब॰ ।

ष्ठिनीस्त्रीवद् दूरादपसर्पति । अतो गुण
पुरुषान्तरदर्शनाद् अपवर्गप्राप्तिः । अन्ये गुणाः सत्त्वादयोऽचेतनाः परार्थाः प्रकृति
विकारभूता, अन्योऽहम् न⁹¹⁸⁵

पुरुषस्तु पुनर्न प्रकृतिरनुत्पादकत्वात् न च विकृतिरनुत्पन्नत्वात् ।
नैवासौ कारण न च कार्यमित्यर्थ । –माठर॰ बृ॰ ।

प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः साख्यका॰ ३ इति भेदप्रत्ययः
गुणपुरुषान्तरदर्शनम्, तस्मात्9186

–स्मात्प्राप्ति– आ॰ ।

तत्प्राप्तिरिति ।

तत्प्रतिविधानपुरस्सर कर्मण पौद्गलिकत्वप्रसाधनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्9187

पृ॰ ८१२ पं॰ ११ ।

–प्रकृतिपरिणाम इत्यादि, तदसमीक्षिता
भिधानम्, यतः सिद्धे धर्मिणि धर्मचिन्ता उपपद्यते । नच प्रकृतिः
धर्मिणी कुतश्चित्प्रमाणात् सिद्धा, तत्प्रसाधकप्रमाणानां प्रकृतिपरीक्षा
प्रघट्टके प्रपञ्चतः प्रतिक्षिप्तत्वात्9188

पृ॰ ३५४ ।

। अतः कथं तत्परिणामतया कर्मणां
व्यावर्णनमुपपन्नम् ? अस्तु वाऽसौ9189

प्रकृति ।

, तथापि–पुरुषस्थ निमित्तमपेक्ष्य तथा9190

कर्मरूपतया ।

परिण⁹¹⁹¹

–णामेत् श्र॰ ।

मेत्,
अनपेक्ष्य वा ? न ता9192

तुलना–यदि प्रधान पुरुषस्थ निमित्तमनपेक्ष्य प्रवर्तते, मुक्ता
त्मन्यपि शरीरादिसम्पादनाय प्रवर्तेत अविशेषात् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० ध॰ । प्रमेयक॰ पृ॰
३१६ । प्रमेयर॰ ४ । १ ।

वदनपेक्ष्य, मुक्तात्मन्यपि शरीरादिसम्पादनाय त⁹¹⁹³

प्रकृते ।

स्याः तथा
[p. 817 ] परिणमनप्रसङ्गात् । अथ अपेक्ष्य; किं तदपेक्ष्यम्–विवेकानुपलम्भः, अदृष्टं वा ?
न⁹¹⁹⁴

तुलना–अथादर्शनापेक्षमिति चेत्, यस्य हि गुणपुरुषान्तरविवेकदर्शनानुपपत्ति तं प्रति
प्रधान प्रवर्त्तते, न चासौ मुक्तात्मनीति; तन्न; मुक्तात्मन्यपि विवेकदर्शनस्य विनाशेन प्रवृत्तिप्रङ्गात् ।
न चानुत्पत्तिविनाशयोः अदर्शनत्वेन विशेष पश्याम । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० घ॰ । प्रमेयक॰ पृ॰
३१६ ।

तावद् विवेकानुपलम्भः; तस्य विवेकोपलम्भाभावरूपतया मुक्तात्मन्यपि संभवात् ।
नच त⁹¹⁹⁵

ससारावस्थाया विवेकस्यानुत्पत्तिः मुक्तदशाया च समुत्पन्नस्यापि विवेकस्य विनाश इति न
अभावत्वेन कश्चिद् भेद ।

दनुत्पत्ति-प्रध्वंसयोः कश्चिद्विशेषः संभवति; अभावस्वभावत्वाविशेषात् । अदृ9196

अदृष्टापेक्षयास्तु आ॰ ।

ष्टा
पेक्षायास्तु त⁹¹⁹⁷

प्रकृते ।

स्याः त⁹¹⁹⁸

कर्मरूपतया परिणतौ ।

थापरिणामे अन्योन्याश्रयः–सिद्धे हि अदृष्टे तदपेक्षायाः प्रकृतेः
शुक्लकृष्णकर्मपरिणामसिद्धिः, तत्सिद्धौ च अदृष्टसिद्धिरिति । अनादित्वात् तत्प्रवाहस्य
अयमदोषः–पूर्वं हि अदृष्टमपेक्ष्य अपरः त⁹¹⁹⁹

तस्य तत्परि– ब॰ ।

स्या9200

प्रकृते शुक्लकृष्णादि
कर्मपरिणाम ।

स्तत्परिणामो भवति ततश्च अपरः इति;
तदप्यनुपपन्नम्, मु9201

तुलना–अथादृष्टापेक्षं प्रवर्तत इति चेत्; तदसत्, तस्यापि प्रधाने शक्ति
रूपतया व्यवस्थितस्य उभयत्राविशेषात् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० घ॰ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३१६ ।

क्तात्मन्यपि एवमस्याः शरीरादिसम्पादनाय त⁹²⁰²

शुक्लकृष्णादिकर्मरूपेण ।

था परिणामप्रसक्तेः ।
तत्रास्याः निवृत्ता9203

कृतार्थं प्रति नष्टमप्यनष्ट तदन्यसाधारणत्वात् ।–कृतार्थमेक पुरुष
प्रति दृश्य नष्टमपि नाश प्राप्तमपि अनष्ट तदन्यपुरुषसाधारणत्वात् । कुशल पुरुष प्रति नाश प्राप्तमपि
अकुशलान् पुरुषान् प्रति अकृतार्थमिति तेषां दृशे कर्मविषयतामापन्नं लभत एव पररूपेण आत्मरूप
मिति । –योगसू॰ भा॰ २ । २२ ।

धिकारत्वान्न त⁹²⁰⁴

शरीरादिसम्पादनाय कर्मरूपपरिणामप्रसङ्ग ।

त्प्रसक्तिः; इत्यापि वार्त्तम्, अमुक्तात्मन्यपि अस्याः
तत्सम्पादनाय तथापरिणामाऽभावानुषङ्गात् । त⁹²⁰⁵

संसार्या
त्मनि ।

त्र प्रवृत्ताधिकारत्वान्न दोषोऽयम्;
इत्यपि श्रद्धामात्रम्, स⁹²⁰⁶

तुलना–न ह्येकमेव निवृत्ताधिकारत्व-प्रवृत्ताधिकारत्वयोर्युगपदधिकरणं युक्तं नष्ट
त्वानष्टत्वयोरिव विरोधात् । –आप्तप॰ पृ॰ ८३ ।

र्वथैकस्याऽनंशस्य प्रधानस्य प्र⁹²⁰⁷

प्रवृद्धविनिवृत्ता– श्र॰ ।

वृत्त-निवृत्ताधिकारत्वधर्मयोर्युगपद्वि
रोधात्, तदविरोधे वा सर्वथास्य⁹²⁰⁸

प्रधानस्य ।

एकत्वाऽनंशस्यानुपपत्तिः ।

किञ्चदेम् अमुक्तात्मन्यस्य प्रवृत्ताधिकारत्वन्नाम–तत्र स⁹²⁰⁹

सम्बन्धत्वं ब॰,
श्र॰ ।

म्बद्धत्वम्, शरीरसुखादि
सम्पादकत्वं वा ? न तावत् सम्बद्धत्वम्; मुक्तात्मन्यस्य गतत्वात्, प्रधानात्मनोः
नि9210

नित्यं सर्व– ब॰ ।

त्यसर्वगतत्वेन सर्वत्र सर्वदा संभवात् । अथ शरीरसुखादिसम्पादकत्वम्; तर्हि
इतरेतराश्रयः–सिद्धे ह्यमुक्तात्मानं प्रति प्रवृत्ताधिकारत्वे 9211

अमुक्तात्मानं प्रत्येव ।

तं प्रत्येव तत्सम्पादकत्वसिद्धिः,
तत्सिद्धौ च तं प्रति प्रवृत्ताधिकारत्वसिद्धिरिति ।

किञ्च, शरीरादिना त⁹²¹²

प्रधानसम्पादितेन । तुलना–सहि प्रधानस्य विकारो महदादि पुरुषार्यो भवतुवन्
पुरुषस्य कञ्चिदुपकार करोति न वा ? यदि करोति, पुरुषादर्थान्तरमनर्थान्तरं वा ? –युक्तयनु॰ टी॰
पृ॰ २९ ।

त्सम्पादितेन अ⁹²¹³

संसार्यात्मन ।

स्य कश्चिदुपकारः क्रियते, न वा ? यदि
[p. 818 ] न क्रियते, कथं तत् त⁹²¹⁴

ससारिण ।

स्य इति व्यपदिश्येत ? मुक्तात्मनोऽपि तद्व्यपदेशप्रसङ्गात् ।
अथ क्रियते, किं ततो भिन्नः, अभिन्नो वा ? यदि अभिन्नः, तदा त⁹²¹⁵

शरीरादिना पुसोऽभिन्नोपकारकरणे ।

त्करणे पुंसोऽपि
कार्यत्वानुषङ्गात् नित्यत्वक्षतिः । अथ भिन्न, तदा पुंसो न किञ्चित्कृतं स्यात्, तस्ये
तिव्यपदेशश्च न प्राप्नोति तेन⁹²¹⁶

उपकारेण ।

त⁹²¹⁷

पुस ।

स्याऽसम्बन्धात्, तेना9218

शरीरादिकृतोपकारेणापि ।

प्युपकारान्तरकरणे अनवस्था ।
ततः प्रधानस्य स्वरूपेण असत्त्वात्, सतोऽपि वा कर्मपरिणामानुपपत्तेः, द्रव्यरूपस्य
कर्मणः पुद्गलपरिणामत्वं भावरूपस्य तु आत्मपरिणामत्वमभ्युपगन्तव्यम् । पुद्गलात्मनोः
सद्भावस्य विचित्रपरिणामाधारत्वस्य च प्राक् प्रसाधितत्वात् । न च कर्मणोऽनित्य
त्वादात्मनस्त⁹²¹⁹

तत् कर्म परिणाम यस्य ।

त्परिणामोषगमे अनित्यत्वापत्तिर्दोषाय; कथञ्चित्तदनित्यत्वस्येष्टत्वात् ।
सकलभावानां कथञ्चिन्नित्यानित्यात्मकतया अनेकान्तसिद्धौ प्रसाधितत्वात् । प्रधान
स्यापि च त⁹²²⁰

अनित्यकर्मपर्याया
त्मकत्वस्वीकारे ।

त्परिणामोषगमे अनित्यत्वापत्तिः समाना ।

यदप्युक्तम्9221

पृ॰ ८१३ पं॰ ५ ।

–साक्षित्वं तावत् आत्मनो गुणप्रवृत्तेरधिष्ठातृत्वम् इत्यादि, तदपि
मनोरथमात्रम्, सत्त्वरजस्तमोलक्षणगुणानां प्रवृत्तेः प्रकृतिपरीक्षायां प्रतिक्षिप्तत्वात्9222

पृ॰ ३५४–।

,
सर्वथा नित्यव्यापित्वादिस्वभावस्य चात्मनः स्वदेहप्रमितौ प्रतिव्यूढत्वात्9223

पृ॰ २६६–।

, अतः किं
कस्य अधिष्ठातृ स्यात् ?

यदपि अकर्त्तृभावोऽपि अप्रसवधर्मित्वात् इत्याद्युक्तम्9224

पृ॰
८१४ प॰ ६ ।

, तदप्यविचारितरमणीयम्;
सर्वथाऽकार्यकारणभूतत्वाभ्युपगमे पुंसोऽवस्तुत्वापत्तिप्रसङ्गात् । प्रयोगः–भवत्कल्पितः
पुरुषो वस्तु न भवति, सर्वथाऽकार्यकारणभूतत्वात्, गगनेन्दीवरवत् ।

यदपि यस्मात् प्रस्पन्दनपरिणामौ प्रसवार्थौ नात्मनि विद्येते तस्मादकर्त्ता
इत्यभिहितम्9225

पृ॰ ८१४ प॰ ६ ।

; तदप्यपेशलम्, स्वदेहप्रमितौ आत्मनः प्रस्पन्दनपरिणामयो प्रसाधितत्वात् ।
अ⁹²²⁶

तुलना–अत पुरुषस्य कर्त्तृत्वे युक्त वास्तव
भोक्तृत्वम् । अन्यथा हि भोगक्रियामकुर्वत कथमुदामीनस्य भोक्तृत्व स्यात्, भोगस्य सुखदु खवेदना
रूपत्वात्, तदाधारता तु भोक्तृत्वम् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५२३ । भोक्तात्मा चेत्स एवास्तु कर्ता
तदविरोधत । विरोधे तु तयोर्भोक्तु स्याद् भुजौ कर्तृता कथम् ॥ –आप्तप॰ का॰ ८१ । कर्ता
आत्मा स्वकर्मफलभोक्तृत्वात्साख्यकल्पित पुरुषो वस्तु न भवति अकर्तृत्वात् खपुष्पवत् । किंच,
आत्मा भोक्ता अङ्गीक्रियते, स च भुजक्रिया करोति न वा ? यदि करोति तदाऽपराभि क्रियाभि किंम
पराद्धम् ? अथ भुजिक्रियामपि न करोति, तर्हि कथ भोक्तेति नित्यम् । –षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ४९ ।

कर्त्तृत्वे च आत्मनो भोक्तृत्वविरोध, य⁹²²⁷

यदर्थ भृजि– आ॰ ।

दयं भुजिक्रियां कुर्वन् भोक्ता इत्युच्यते यथा
गमिक्रियां कुर्वन् गन्ता इति । नहि तथाऽपरिणत तद्व्यपदेशमर्हति अतिप्रङ्गात् । तथा
च कर्त्तरि तृ9228

तृच्प्रत्ययस्य ।

चोऽनुत्पत्तेः भोक्ता इत्यात्मनो व्यपदेशो दुर्लभः । ननु भोक्तेति तृचो
[p. 819 ] दर्शनात् न वास्तवं कर्त्तृत्वं सिद्ध्यति शब्दज्ञानानुपातिनः क⁹²²⁹

कर्तृवि– आ॰, श्र॰ ।

र्त्तृत्वविकल्पस्य⁹²³⁰

शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्प ।–शब्दजनितं ज्ञान शब्दज्ञानं तदनु पतितु
शीलं यस्य स शब्दज्ञानानुपाती, वस्तुनस्तथात्वमनपेक्षमाणो योऽध्यवसाय स विकल्प इत्युच्यते । –
योगसू॰ भोजवृ॰ १ । ९ ।

वस्तुशून्य
त्वात्; इत्यप्यसुन्दरम्, भो9231

तुलना–भोक्तृत्वादिधर्माणामपि पुरुषस्याऽवास्तवत्वापत्ते, तथोपगमे
चेतयत इति चेतन पुरुषो न वस्तुत सिद्ध्येत् चेतनशब्दज्ञानानुपातिनो विकल्पस्य वस्तुशून्यत्वात्
कर्तृत्वभोक्तृत्वादिशब्दज्ञानानुपातिविकल्पवत् । –आप्तप॰ का॰ ८१ ।

क्तृत्वादिधर्माणामप्यात्मनोऽवास्तवत्वोपपत्तेः । तथोपगमे च
चेतयते इति चेतनः पुरुषः परमार्थतो न सिद्ध्येत् चेतनशब्दज्ञानानुपातिनोऽपि विकल्पस्य
वस्तुशून्यत्वाविशेषात् । अथ एतद्दोषभयाद् भुजौ कर्त्ता इष्यते; तर्हि अकर्तृत्वविरोधः ।
क्रियान्तरस्य प्रधानसाध्यस्याऽप्रसाधकत्वादकर्त्तृत्वे प्रधानस्याप्यकर्त्तृत्वानुषङ्गः पुरुषसा
ध्यस्य भुजिलक्षणक्रियान्तरस्य तेना9232

प्रधानेनापि ।

प्यप्रसाधनात् । ततः पुंसोऽकर्त्तृत्वे भोक्तृत्वाभाव ए⁹²³³

एव नास्ति श्र॰ ।

व ।
प्रयोगः–सं9234

तुलना–संसार्यात्मा भोक्ता न भवति अकर्तृत्वात् मुक्तात्मवत् । –षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ४८ ।

सार्यात्मा सुखाद्युपभोक्ता न भवति, धर्मादीनामकर्त्तृत्वात्, मुक्तात्मवत् ।

अ⁹²³⁵

अकर्त्तृभोक्तृ– आ॰ ।

कर्त्तुर्भोक्तृत्वाभ्युपगमे च कृ9236

तुलना–प्रधानस्य बन्धमोक्षौ पुरुषस्तत्फलमनुभवतीति कृतनाशाकृताभ्यागमप्रसङ्गात् । प्रधानेन हि
कृतौ बन्धमोक्षौ न च तस्य फलानुभवनमिति कृतनाश, पुरुषेण तु तौ न कृतौ तत्फलानुभवनञ्च
तस्येत्यकृताभ्यागम कथ परिहर्तु शक्य ? –आप्तप॰ का॰ ११४ । षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ४८, ५२ ।

तनाशाऽकृताभ्यागमदोषप्रसङ्गः, प्रकृत्या हि कृतं
कर्म न च तस्याः फलेनाभिसम्बन्ध इति कृतनाशः, पुरुषेण च तन्न कृतम् अथ च
तत्फलेन तस्याभिसम्बन्ध इति अकृताभ्यागमः । अकर्त्तुः फलाभिसम्बन्धे च मुक्तात्म
नोऽपि तत्प्रसङ्गः । चेतनत्वादात्मनः अकर्त्तृत्वेपि तदभिसम्बन्धः इ⁹²³⁷

इत्यनेन आ॰ ।

त्यप्यनेन प्रत्युक्तम्;
मु9238

मुक्तात्मनोऽपि प्रधानकृतकर्मफलानुभवनानुषङ्गात् । –आप्तप॰ का॰ ११४ ।

क्तात्मनोऽपि अ⁹²³⁹

चेतनत्वादेव ।

त एव तदभिसम्बन्धानुषङ्गात्, संसार्यात्मनोऽपि वा त⁹²⁴⁰

मुक्तवत् कर्मफलाभिसम्बन्धः ।

द्वदसौ न स्याद
विशेषात् । प्रयोगः–संसार्यात्मा फलाभिसम्बन्धवान् न भवति, चेतनत्वात्, मुक्तात्मवत् ।
तथा प्र⁹²⁴¹

तुलना–कर्तु नाम विजानन्ति गृहादीन् सर्वथा गुणाः ।
भोक्तु च न विजानन्ति किमयुक्तमत परम् ॥ –चतुःश॰ १० । १६ । कर्तु नाम प्रजानाति प्रधान
व्यञ्जनादिकम् । भोक्तुञ्च न विजानाति किमयुक्तमत परम् ॥ –तत्त्वसं॰ श्लो॰ ३०० ।

धानं कर्मणां तत्फलस्य च कर्त्तृ न भवति, अभोक्तृत्वात्, मुक्तात्मवत् ।

यच्चोक्त⁹²⁴²

पृ॰ ८१४ पं॰ ८ ।

म्–यथैव हि स्वयमचेतनापि बुद्धिः चेतनासंसर्गात् इत्यादि; तदप्यु
क्तिमात्रम्; बुद्धिचेतनयोर्भेदाऽसंभवात्, विज्ञा9243

द्रष्टव्यम् –पृ॰ १९३ टि॰ २ ।

नस्यैव हि बुद्धिः, चेतना, अध्यवसायः
इति पर्यायाः । तदसंभवश्च साख्यं प्रति स्वसंवेदनसिद्धौ9244

पृ॰ १९३–।

प्रपञ्चितः । अतः कथं
तद्दृ9245

बुद्धिदृष्टान्तबलेन ।

ष्टान्तावष्टम्भेन उपचारादात्मनः कर्त्तृत्वं स्यात् ? ततः पुरुषः पुण्यं करोति, ध्यानं
करोति इत्याद्यबाध्यमानप्रतीतिसिद्धं कर्त्तृत्वमस्य अनुपचरितमेवाभ्युपगन्तव्यम् ।

[p. 820 ]

ए⁹²⁴⁶

तेन श्र॰ ।

तेन चिच्छक्तिरपरिणामिनी इत्या9247

पृ॰ ८१४ प॰ १२ ।

दि प्रत्याख्यातम्; अ⁹²⁴⁸

अदशितविषयत्वत्यागेन दर्शितविषयत्वोपादानादबस्थिताया एव
तस्या परिणामित्वसिद्धे । –युक्त्यनु॰ टी॰ पृ॰ ३० ।

परिणामिनः कस्य
चिद्वस्तुत्वानुपपत्तेः खपुष्पवत् । ननु मुक्तस्यात्मन शुद्धस्याऽपरिणामित्वेऽपि वस्तुत्वं
भवद्भिरिष्टम्; इत्यप्यनल्पतमोविलसितम्; त⁹²⁴⁹

मुक्तात्मनोऽपि । स हि सर्वज्ञ पूर्वोत्त
रस्वभावत्यागोपादानाभ्यामवस्थितस्वभाव परिणाम्येव सर्वार्थान् पश्यति नान्यथा, प्रतिसमय दृश्यस्य
परिणामित्वे द्रष्टुरपरिणामानुपपत्ते । न चाय दृश्यमर्थमपरिणामिन वक्तु समर्थ; स्वय तस्य परिणा
मित्वोपगमात् सिद्धान्तपरित्यागानुषङ्गात् । –युक्त्यनु॰ टी॰ पृ॰ ३० ।

स्यापि प्रतिसमयं परिणामि9250

–मित्वप्रति– आ॰ ।

त्वप्रतिज्ञानात्
प्रतिसमयं दृश्यस्य परिणामित्वे द्रष्टुरपरिणामित्वानुपपत्तेः । न च दृश्यं वस्तु वस्त्व
प⁹²⁵¹

परिणामैव श्र॰ ।

रिणाम्येव इत्यभिधातव्यम्; सांख्यैस्तस्य⁹²⁵²

दृश्यस्य ।

परिणामित्वाऽभ्युपगमात् । अथ चिच्छक्तिः
अप्रतिसङ्क्रमत्वादपरिणामिनीत्युच्यते, तन्न, अ⁹²⁵³

प्रति
विषय दर्शितविषयत्वे सक्रमात् । तथा बुद्धेरेव प्रतिसङ्क्रमो न तु चिच्छक्तेरिति चेत्, न, बुद्धेरप्यप्रति
सङ्क्रमप्रसङ्गात् विषयस्यैव प्रतिसङ्क्रमप्रसङ्गात् । –युक्त्यनु॰ टी॰ पृ॰ ३० ।

स्याः प्रतिविषयं दर्शितविषयत्वे प्रति
सङ्क्रमोषपत्तेः । बुद्धेरेव तथा प्रतिसङ्क्रमो न चिच्छक्तेः, इ⁹²⁵⁴

इत्येतदप्ययु– ब॰ ।

त्यप्ययुक्तम्, बुद्धेरप्येवम्
अप्रतिसङ्क्रमप्रसङ्गात्, 9255

विषयस्यैव
प्रतिसंक्रमप्रसंगात् इति नास्ति ब॰ ।

विषयस्यैव प्रतिसङ्क्रमप्रसङ्गात् । बुद्ध्याध्यवसीयमानस्य
विषयस्य प्र⁹²⁵⁶

प्रतिसंक्रमे बु– श्र॰ ।

तिसङ्क्रमसंभवे बुद्धेः कथं तदसंभव इति चेत् ? तर्हि बुद्धेः विषयप्रद
र्शिकायाः प्रतिसङ्क्रमे तद्विषयं पश्यन्त्याश्चिच्छक्तेरपि कथमप्रतिसङ्क्रमः ? य⁹²⁵⁷

यथैव हि विषय
प्रतिनियत दर्शयन्ती बुद्धिश्चितिशक्तये सक्रामति तथा क्रमेण चितिशक्तिरपि पश्यन्ती विशेषाभावात् ।
कथमन्यथा क्रमेण दर्शितविषया स्यात् । –युक्त्यनु॰ टी॰ पृ॰ ३१ ।

थैव हि
प्र⁹²⁵⁸

प्रतिनियमविषयं ब॰ ।

तिनियतं विषयं चिच्छक्तये दर्शयन्ती बुद्धि सङ्क्रामति तथा क्रमेण चिच्छक्तिरपि
9259

विषयम् ।

तं पश्यन्ती9260

सक्रा
मति इति वाक्यशेष ।

विशेषाभावात् । कथमन्यथा क्रमेण दर्शितविषयाऽसौ9261

चिच्छक्ति ।

स्यात् ?

किञ्च, यदा बुद्ध्या विषयः त⁹²⁶²

स्वस्यै
ब॰ ।

स्यै प्रदर्श्यते तदा प्राचीनम् अद⁹²⁶³

अदर्शिनस्वरू– ब॰ ।

र्शितस्वरूपमसौ9264

चिच्छक्ति ।

त्यजति न वा ? न त्यजति चेत्; कथं प्रागवत्तदाप्यसौ दर्शितविषया स्यात् ? अथ
त्यजति; कथमपरिणामिनी, अदर्शितविषयत्वत्यागेन दर्शितविषयत्वोपादानस्य परिणा
मित्वाविनाभावित्वात् ? अथ मतम्–चिच्छक्ते एक एवाऽभिन्न स्वभावस्तादृशो येन यो
यत्र यदा यथा अर्थो बुद्ध्याऽध्यवसीयते तं तत्र तदा तथा पश्यतीत्यतो दर्शितविषय
त्वेऽपि अ⁹²⁶⁵

चिच्छक्ते ।

स्याः न प्रतिविषयं स्वभावभेदः यतः परिणामित्वं स्यादिति, तदप्यसमीचीनम्,
बु9266

तथा बुद्धेरप्येकस्वभावत्व
प्रसङ्गात् । शक्य हि वक्तु बुद्धेरेक एव क्रमभाव्यनेकविषयव्यवसायस्वभावो येन यथाकाल यथादेश यथा
प्रकारञ्च विषयमध्यवस्यतीति न किञ्चिदनेकस्वभाव सिद्ध्येत् । –युक्त्यनु॰ टी॰ पृ॰ ३२ ।

द्धेरप्येवमेकस्वभावत्वप्रसङ्गात् । शक्यं हि वक्तुम्–बुद्धेरेक एव क्रमभाव्यनेकविषया
[p. 821 ] ध्यवसायस्वभावो येन यो यत्र यदा यथाऽवस्थितोऽर्थः तं तत्र तदा तथा अध्यवस्यतीति ।
तथा इन्द्रियमनोऽहङ्कारादीनामपि विषयाऽऽलोचनसङ्कल्पनाऽभिमननाद्येकस्वभावत्व
प्रसङ्गात् न क्वचित् स्वभावभेदः सिद्ध्येत् ।

यदपि–चिच्छक्तेरप्रतिसङ्क्रमसिद्धौ शुद्धत्वादिति साधनमुच्यते; तदप्यसाधु;
यतः9267

शुद्धात्मनोऽपि स्वशुद्धपरिणामप्रतिसंक्रमाविरोधात् तत्राशुद्धपरिणामसंक्रमस्यैवासंभ
वात् । –युक्त्यनु॰ टी॰ पृ॰ ३१ ।

शुद्धात्मनोऽशुद्धपरिणामसङ्क्रम एव विरुध्यते न पुनः शुद्धपरिणामसङ्क्रमः । ननु
शुद्धपरिणामेनापि चिच्छक्तिरप्रतिसङ्क्रमा अनन्तत्वात्; इत्यप्यचारु; प्र⁹²⁶⁸

प्रकृत्या व्यभिचारात् । सापि ह्यनन्ता । सान्तत्वेऽपि नित्य
त्वविरोधात् । –युक्त्यनु॰ टी॰ पृ॰ ३१ ।

कृत्या अनेका
न्तात्, अनन्तत्वेऽपि हि तस्याः महदादिपरिणामसङ्क्रमः सांख्यैरभ्युपगम्यते ।

यदप्युक्तम्9269

पृ॰ ८१५ पं॰ २ ।

–पङ्ग्वन्धयोरिव इत्यादि; तदतीवाऽसङ्गत⁹²⁷⁰

तुलना–अचेतने हि निरङ्कुशे
प्रधाने बन्धरि सुतरामनिर्मोक्षः स्यात् । तत्त्वविदमपि पुमांसं न बध्नाति प्रकृतिरिति कोऽस्या नियन्ता ?
पङ्ग्वन्धन्यायेन संयोगस्य तुल्यत्वात् । –न्यायमं॰ पृ॰ ४९१ ।

म्; दृष्टान्त-दार्ष्टान्ति
कयोर्वैषम्यात्, पङ्ग्वन्धयोर्हि चेतनत्वात् इ⁹²⁷¹

इदमिच्छमेव आ॰, ब॰ ।

दमित्थमेव अस्मदिष्टं कार्यं सेत्स्यतीति
सम्प्रधार्य अन्योन्यापेक्षयोः प्रवृत्तिर्युक्ता, नतु प्रकृतिपुरुषयोः विप⁹²⁷²

विपर्ययःस्यात् ब॰ ।

र्ययात् ।

यत्पुनरुक्तम्9273

पृ॰ ८१५ पं॰ ८ ।

–चिद्रूपस्यापि अस्य अज्ञानतमश्छन्नतया इत्यादि; तत्र⁹²⁷⁴

यतः
किमज्ञानमेव तमः उत अज्ञानञ्च तमश्चेति । –षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ ।

किम्
अज्ञानमेव तमः, उत अज्ञानञ्च तमश्च इति ? प्रथमपक्षे मुक्तात्मापि प्रकृतिस्थमपि
सुखादिफलं किन्न आत्मस्थं मन्येत, तदुपभोक्ता च किन्न स्यात्, तस्या9275

मुक्तात्मनोऽपि ।

पि ज्ञा9276

मुक्तिदशायां ज्ञानं विनश्यति अतः तेषामपि ज्ञानप्रध्वंसात्मकमज्ञानमस्त्येव ।

नाभावतो
ऽज्ञानतमश्छन्नत्वाऽविशेषात् ? द्वितीयपक्षे तु किमिदम् अज्ञानादन्यत् तमो नाम ?
रागादिकमिति चेत्; न; तस्य आत्मनोऽत्यन्तार्थान्तरभूतप्रकृतिधर्मतया आत्माच्छाद
कत्वानुपपत्तेः । तथा9277

अत्यन्तभिन्न
प्रकृतिधर्मात्मकेनापि रागादिना ।

भूतेनापि तेन तदाच्छादने मुक्तात्मनोऽप्याच्छादनं स्यादविशेषात् ।
अथ अ⁹²⁷⁸

अधिकारि एव ब॰ ।

धिकारिण एव त⁹²⁷⁹

रागादिकम् ।

द् आच्छादकम् न⁹²⁸⁰

न मुक्तात्मानः
नास्ति आ॰, श्र॰ ।

मुक्तात्मात्मनः; ननु किमिदमधिकारित्वं
नाम ? यं प्रति प्रधानं प्रवृत्ताधिकारि सोऽधि9281

–धिकारी चेत् आ॰, श्र॰ ।

कारीति चेत्; न; प्रधाने प्रवृत्ताधि
कारित्वस्य प्रागेव कृतोत्तरत्वात् ।

यदप्युक्त⁹²⁸²

पृ॰ ८१६ पं॰ १ ।

म्–विवेकख्यातेः इत्यादि; त⁹²⁸³

तत्र केयं
ख्यातिर्नाम–प्रकृतिपुरुषयोः स्वेन स्वेन रूपेणावस्थितयोः भेदेन प्रतिभासनमिति चेत्; सा कस्य–प्रकृतेः,
पुरुषस्य वा ? –षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ ।

त्र 9284

केषां वि– ब॰ ।

केयं विवेकख्यातिर्नाम ? प्रकृतिपुरु
षयोः स्वेन स्वेन रूपेणावस्थितयोः भेदेन प्रतिभासनमिति चेत्; सा कस्य–प्रकृतेः,
[p. 822 ] पुरुषस्य, तद्व्यतिरिक्तस्य वा कस्यचित् ? न तावत्तद्व्यतिरिक्तस्य; प्रकृति-पुरुषव्यतिरे
केण अन्यस्य कस्यचिदपि सांख्यैरनभ्युपगमात् । नापि प्रकृतेः, त⁹²⁸⁵

प्रकृते ।

स्याः अ⁹²⁸⁶

अज्ञेयकोटौ । तस्या अससवेद्यपर्वणि स्थितत्वादचेतनत्वादनभ्युपग
माच्च । –षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ ।

संवेद्यपर्वणि
स्थितत्वात्, अचिद्रूपत्वात्, अनभ्युपगमाच्च । नापि पुरुषस्य; तस्याप्यसंवेद्यपर्वणि
स्थितत्वात् । अतः प्रकृतिपुरुषयोः असंवेद्यपर्वणि स्थितयोः स्वरूपमात्रस्याप्रतिभासे
विवेकेन ख्यातिः9287

–तिरितिदुर्घटा आ॰ ।

अतिदुर्घटा । घटपटादौ हि स्वस्वरूपेण संवेद्य⁹²⁸⁸

ज्ञेयकोटौ ।

पर्वणि स्थिते कुतश्चि
द्विभ्रमनिमित्तात् विवेकेनाऽप्र⁹²⁸⁹

–तीतः य– आ॰ ।

तीतेः यथावस्थितवस्तुप्रतिभासिप्रमाणवशाद् विवेकेन
ख्यातिर्दृष्टा, न चात्र एतदति ।

किञ्च, विवेकेन ख्यातिः तन्निश्चयः, सा च बुद्धिधर्मत्वाद् भवन्मते पुरुषे न
संभवति । संभवे वा सा ततो भिन्ना, अभिन्ना वा स्यात् ? यद्यभिन्ना, तदा आत्मवत्त
त्रा9290

विवेकख्यातावपि ।

पि नित्यत्वानुपङ्गात् न कदाचिदमुक्तप्रसङ्गः । भिन्ना चेत्, अस्तु, तथापि–असौ
नित्या, अनित्या वा ? यदि नित्या; किं सम्बद्धा, असम्बद्धा वा ? असम्बद्धा चेत्; कथं
तस्येति व्यपदिश्येत ? असम्बद्धाया अपि तस्याः9291

विवेकख्याते ।

तेन⁹²⁹²

पुरुषस्येति व्यपदेशे ।

व्यपदेशे सर्वेण सह व्यपदेशप्र
सङ्गात् न कस्यचिदपि संसारः स्यात् । अथ सम्बद्धा; न, नित्ययोस्तयोः अन्योन्यमनु
पकारकयोः कस्यचिदपि सम्बन्धस्यानुपपत्तेः । उपपत्तौ वा त⁹²⁹³

सम्बन्धस्यापि ।

स्यापि नित्यत्वात् सदात्मनो
मुक्तिप्रसङ्गः । अथ अनित्या 9294

विवेकस्य ख्यातिः आ॰ ।

विवेकख्यातिः; नन्वनित्या सती असौ जन्या, अजन्या वा ?
तत्र अनित्यायास्तस्याः घटादिवदजन्यत्वानुपपत्तिः । जन्यत्वेऽप्यस्याः किम् आत्मना,
प्रकृत्या, तद्व्यतिरिक्तेन वा केनचिदसौ जन्येत ? न ता9295

तावद्व्यतिरि–
ब॰ ।

वत् तद्व्यतिरिक्तेन, प्रकृति-पुरुष
व्यतिरिक्तस्य कस्यचिदपि तज्जनकस्याऽनभ्युपगमात् । नाप्यात्मना9296

–ना जनक– ब॰, –नास्याजनक– श्र॰ ।

, त⁹²⁹⁷

आत्मन ।

स्य जनकत्वानभ्यु
पगमात् । अभ्युपगमे वा9298

च आ॰ ।

प्रकृतिवियुक्तेन, तत्सहितेन वा तेनासौ9299

विवेकख्याति ।

जन्येत ? प्रथमपक्षे
चक्रकप्रसङ्गः–सिद्धे 9300

हि नास्ति आ॰ ।

हि विवेकख्यातेर्जन्यत्वे प्रकृतिपुरुषयोर्वियुक्तत्वसिद्धिः, तत्सिद्धौ
च तद्वियुक्तेन आत्मना विवेकख्यातेर्जन्यत्वसिद्धिरिति । तत्सहितात्मजन्यत्वे तु9301

तु सर्वदा
ब॰, श्र॰ ।

सर्वत्र
सर्वदा सर्वेषां मोक्षः स्यात्, तथा सर्वत्र सर्वदाऽविशेषतः तदुत्पत्तिप्रसङ्गात् ।

यदपि–विज्ञा9302

विज्ञानविरू– आ॰ ।

तविरूपाहम् इत्याद्यभिहित⁹³⁰³

पृ॰ ८१६ पं॰ २ ।

म्; तदप्यचर्चिताभिधानम्; प्र⁹³⁰⁴

तुलना–अचेतनत्वात्, तथाहि–अचेतनतया प्रधानस्य अहमनेन दृष्ट
दुष्ट तया विज्ञातमिति विज्ञानाभावे पूर्ववत् प्रवृत्तिरविशिष्टेत्यलमतिप्रसङ्गेन । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰
२० घ॰ । दृष्टास्मीति विरमतीति चेत्, मैवम्, न ह्यसौ एकपत्नीव्रतदुर्ग्रहगृहीता नि सख्यपुरुषोपभो-[p. n823 ]
गसौभाग्या पण्यवनितेव नासौ नियमेन व्यवहर्तुमर्हतीत्यास्तामेतत् । –न्यायमं॰ पृ॰ ४९२ । प्रकृते
र्जडतयेत्थ विज्ञानानुपपत्तेः । –षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ ।

कृते
[p. 823 ] र्जडतया इत्थं विज्ञानानुपपत्तेः । न खलु जड⁹³⁰⁵

जडत्वरूपो ब॰ ।

स्वरूपो घटादिः विरूपतकतयाऽहमनेन
ज्ञातोऽतो नैत⁹³⁰⁶

–तस्यै फलं ब॰ ।

स्मै फलं सम्पादयामि' इति स्व⁹³⁰⁷

स्वयं वेदय– श्र॰ ।

यं संवेदयमानो दृष्टः जडाजडयोः स्वरूप
सङ्करप्रसङ्गात् । स्वरूपप्रतिपत्तौ हि परमुखप्रेक्षित्वं जडस्य स्वरूपम् तन्निरपेक्षत्वं तु
अजडस्य त⁹³⁰⁸

घटादेरपि स्वय विवेकेन प्रवृत्तौ ।

दित्थं स⁹³⁰⁹

सकीर्त्यते ब॰ ।

ङ्कीर्येत ।

किञ्च, विज्ञातापि प्रकृतिः संसारदशावत् मोक्षदशायामपि आत्मनो भोगसम्पाद
नाय स्वभा9310

तुलना–अस्या अचेतनतया विमृश्यकारित्वा
भावात् । यथेय कृतेऽपि शब्दाद्युपलभ्भे पुनस्तदर्थ प्रवर्तते तथा विवेकख्यातौ कृतायामपि पुनस्तदर्थं
प्रर्वर्तिष्यते स्वभावस्यानपायित्वात् । –प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ४ । षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ ।

वतो वायुवत् प्रवर्त्तताम् तत्स्वभावस्य नित्यतया तदापि सत्त्वात् । नहि प्रवृत्ति
स्वभावो वायुः वि9311

विरू
पतया आ॰, श्र॰ ।

रूपकतया येन ज्ञातः तं प्रति त⁹³¹²

प्रवर्तक
स्वभावात् ।

त्स्वभावादुपरमते, अतः कुतो मोक्षः स्यात् ?
तदा तदसत्त्वे वा प्रकृतेर्नित्यैकरूपतानुपपत्तिः, पूर्वस्वभावत्यागेन उत्तरस्वभावोपादानस्य
तत्र विरोधात्, परिणामिनित्ये एव तदविरोधात् । प्रकृतेश्च परिणामिनित्यत्वाभ्युपगमे
आत्मनोऽपि तदभ्युपगन्तव्यम्, तस्यापि प्राक्तनसुखाद्युपभोक्तृ9313

–क्तृत्वस्वभा– श्र॰ ।

स्वभावपरिहारेण तदभो
क्तृस्वभावस्वीकारात्, अमुक्तादिस्वभावत्यागेन मुक्तादिस्वभावोपादानाच्च । सि9314

सिद्धे चास्य परिणामिनित्यत्वे सुखादिपरिणामैरपि परिणामित्वमस्याभ्युपगन्त
व्यमन्यथा मोक्षाभावप्रसङ्ग । –षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ ।

द्धे चास्य
परिणामिनित्यत्वे सुखादिपरिणामैरपि परिणामित्वमस्याऽभ्युपगन्तव्यम्, इति सिद्धः–
मोक्षेऽप्यात्मा विशुद्धज्ञानादिस्वभाव इति ॥ छ ॥

विशेषगुणोच्छेदरूपा मुक्तिरिति यौगस्य पूर्वपक्षः–

ननु मोक्षे विशुद्धज्ञानादिस्वभावताऽऽत्मनोऽनुपपन्ना बुद्ध्यादिविशेषगुणोच्छे9315

–च्छेदस्वरूप– ब॰ ।

द
रूपत्वात्त⁹³¹⁶

नवानामात्मविशेषगुणानामत्यन्तो
च्छित्तिर्मोक्ष । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ६३८ । आत्यन्तिकी दुःखव्यावृत्तिरपवर्गो न साबधिका द्विविध
दु खावमर्शिना सर्वनाम्ना सर्वेषामात्मगुणाना दुःखावमर्शाद् अत्यन्तग्रहणेन च सर्वात्मना तद्वियोगाभि
धानात् नवानामात्मगुणाना बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मसस्काराणां निर्मूलोच्छेदोऽपवर्ग इत्युक्त
भवति । यावदात्मगुणा सर्वे नोच्छिन्ना वासनादय । तावदात्यन्तिकी दुःखव्यावृत्तिर्नावकल्पते ॥ –
न्यायमं॰ पृ॰ ५०८ ।

स्य । प्रत्यक्षादिप्रमाणेन हि आत्मस्वरूपे प्रतिपन्ने मनःप्रणिधा
नपूर्विकायां भावनायां प्रकर्षप्राप्तायां परिपाकं प्राप्ते तत्त्वज्ञाने नवाना
मात्मविशेषगुणानामत्यन्तोच्छेदे स्वस्वरूपेण आत्मनोऽवस्थान मोक्षः9317

ननु तस्यामवस्थाया कीदृगात्मावशिष्यते ? स्वरूपैकप्रतिष्ठान परित्यक्तो
ऽखिलैर्गुणै ॥ –न्यायमं॰ पृ॰ ५०८ । समस्तात्मविशेषगुणोच्छेदोपलक्षिता स्वरूपस्थितिरेव । –प्रश॰
कन्द॰ पृ॰ २८७ । नि श्रेयसं पुनर्दखनिवृत्तिरात्यन्तिकी –प्रश॰ किर॰ पृ॰ ६ । तत्सिद्धमेतत् नित्य
सवेद्यम्, अनेन सुखेन विशिष्टा आत्यन्तिकी दुःखनिवृत्ति पुरुषस्य मोक्ष इति । –न्यायसा॰ पृ॰ ४१ ।

।
[p. 824 ] तदुच्छेदे च प्रमाणम्–नवा9318

नवानामात्मगुणाना सन्तानोऽत्यन्तमुच्छिद्यते, सन्तानत्वात्, यो य सन्तान स सोऽत्यन्त
मुच्छिद्यमानो दृष्टः यथा प्रदीपसन्तान, तथा चाय सन्तान, तस्मात् अत्यन्तमुच्छिद्यते । –प्रश॰ व्यो॰
पृ॰ २० क॰ । दुःखसन्ततिरत्यन्तमृच्छिद्यते सन्ततित्वात् प्रदीपसन्ततिवदित्याचार्या । –प्रश॰ किर॰
पृ॰ ९ ।

नामात्मविशेषगुणानां सन्तानोऽत्यन्तमुच्छिद्यते, सन्तान
त्वात्, प्र⁹³¹⁹

पटादिस– ब॰ ।

दीपादिसन्तानवत् । नचायमसिद्धो हेतुः, पक्षे प्रवर्त्तमानत्वात् । नापि विरुद्धः,
सपक्षे प्रदीपादौ सत्त्वात् । नाप्यनैकान्तिक; पक्षसपक्षवद् पक्षसपक्षद् विपक्षे परमाण्वादावप्रवृत्तेः ।
नापि कालात्ययापदिष्टः, विपरीतार्थोपस्थापकयोः प्रत्यक्षागमयोरत्राऽसंभवात् । नापि
सत्प्रतिपक्षः; प्रतिपक्षप्रसाधकानुमानासंभवात् ।

न⁹³²⁰

ननु तत्सन्ता– ब॰, श्र॰ ।

नु सन्तानोच्छेदरूपेऽपि मोक्षे कश्चिद्धेतुर्वक्तव्यः 9321

निर्हेतुविना– आ॰ ।

निर्हेतुकविनाशाऽनभ्युपगमात्
इति च न⁹³²²

न राकनीयम् तत्र
ज्ञान– आ॰ ।

शङ्कनीयम्, तत्त्व⁹³²³

ज्ञानपूर्वकात्तु कृतादसकल्पितफलाद् विशुद्धे कुले जातस्य दुःखविगमोपायजिज्ञासोरा
चार्यमुपसङ्गम्य उत्पन्नषट्पदार्थतत्त्वज्ञानस्य अज्ञाननिवृत्तौ विरक्तस्य रागद्वेषाद्यभावात् तज्जयोर्धर्मा
धर्मयोरनुत्पत्तौ पूर्वसञ्चितयोश्चोपभोगान्निरोधे सन्तोषसुख शरीरपरिच्छेदञ्च उत्पाद्य रागादिनिवृत्तौ
निवृत्तिलक्षण केवलो धर्म परमार्थदर्शनज सुख कृत्वा निवर्तते । तदा निरोधान्निर्वीजस्य आत्मन
शरीरादिनिवृत्ति, पुन शरीराद्यनुत्पत्तौ दग्धेन्धनानलवदुपशमो मोक्ष इति । –प्रश॰ भा॰ पृ॰ ६४४ ।
द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाना षण्णां पदार्थाना साधर्म्यवैधर्म्याभ्या तत्त्वज्ञान नि श्रेयसहेतु । –
प्रश॰ भा॰ पृ॰ २० ज॰ । तत्त्वज्ञानान्निश्रेयसाधिगम –न्यायसू॰ १ । १ । १ ।

ज्ञानस्यैव तद्धेतुत्वात् । तत्खलु विप⁹³²⁴

दुखजन्मप्रवृत्ति
दोषमिथ्याज्ञानानामत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापायादपवर्ग । –न्यायसू॰ १ । १ । २ । ते इमे मिथ्याज्ञानादयो
दुःखान्ता धर्मा अविच्छेदेनैव प्रवर्तमाना ससार इति । यदा तु तत्त्वज्ञानात् मिथ्याज्ञानमपैति तदा
मिथ्याज्ञानापाये दोषा अपयान्ति दोषापाये प्रवृत्तिरपैति, प्रवृत्त्यपाये जन्मापैति, जन्मापाये दुःखमपैति,
दुःखापाये चात्यन्तिकोऽपवर्गो निश्रे यसमिति । –न्यायभा॰ १ । १ । २ । तथा ह्युपलब्ध सम्यग्ज्ञानस्य
मिथ्याज्ञाननिवृत्तौ सामर्थ्यं शुक्तिकादाविति –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० क॰ ।

र्ययज्ञान व्यवच्छे व्यच्छे दक्रमेण
निश्रेयसहेतुः । दृष्टञ्च सम्यग्ज्ञानस्य मिथ्याज्ञानोच्छेदे शुक्तिकादौ सामर्थ्यम् । निवृ9325

निवृत्ते च मिथ्याज्ञाने
तन्मूलत्वाद्रागादयो नश्यन्ति कारणाभावे कार्यस्यानुत्पादादिति । रागाद्यभावे च तत्कार्या प्रवृत्तिर्व्या
वर्तते, तदभावे च धर्माधर्मयोरनुत्पत्ति । आरब्धकार्ययोश्चोपभोगात् प्रक्षय । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २०
क॰ ।

त्ते
च मिथ्याज्ञाने तन्मूला रागादयो निवर्त्तन्ते कारणाभावे ✢9326

✢ एतदन्तर्गत पाठो नास्ति आ॰ ।

कार्यानुत्पादात् । रागाद्यभावे
च तत्कार्या मनोवाक्कायप्रवृत्तिः व्यावर्त्तते । तद्व्यावृत्तौ च धर्माधर्मयोरनु9327

–नुपपत्ति श्र॰, ब॰ ।

त्पत्तिः ।
आरब्धशरीरेन्द्रियविषय✢कार्ययोस्तु सुखादिफलोपभोगात् प्रक्षयः, अनारब्धतत्कार्ययोर
प्यवस्थितयोः तत्फलोपभोगादेव प्रक्षयः । तथा चागमः–

नाभुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि

9328

उद्धृतोऽयम्–यथोक्तम्–नाभुक्त क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरति । अवश्यमनुभोक्तव्य कृत
कर्म शुभाशुभम् ॥ –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० ख॰ । धर्मस॰ बृ॰ पृ॰ २२५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३०८ । सन्मति॰
टी॰ पृ॰ १०५ । चित्सु॰ पृ॰ ३५१ । अवश्यमेव भोक्त –धर्मबि॰ टी॰ पृ॰ १३ ।

इति9329

इति नास्ति श्र॰ ।

।
[p. 825 ] अत्रैवार्थे अनुमानम्9330

पूर्वकर्माण्युपभोगादेव क्षीयन्ते, कर्मत्वात्, यद्यत्कर्म तत्तदुपभोगादेव क्षीयते यथाऽऽरब्ध
शरीर कर्म, तथा चामूनि कर्माणि, तस्मादुपभोगादेव क्षीयन्ते । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० ख॰ ।

–पूर्वकर्माणि उपभोगादेव क्षीयन्ते कर्मत्वात् प्रारब्धशरीरादिकर्मवत् ।
नच उपभोगात् तत्प्रक्षये कर्मान्तरस्यावश्यम्भावात् संसारानुच्छेदः; स⁹³³¹

समाधिबलादुत्पन्नतत्त्वज्ञानो हि कर्मणाञ्च साध्यमर्थं विदित्वा युगपच्छरीराणि निर्मायोपभोग –
प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० ख॰ ।

माधिबलादुत्पन्न
तत्त्वज्ञानस्य अवगतकर्मसामर्थ्योत्पादितयुगप⁹³³²

–दशेषभोगस्योपात्त– श्र॰ ।

दशेषशरीरद्वाराऽवाप्ताशेषभोगस्य उपात्त
कर्मप्रक्षयात् भाविकर्मोत्पत्तिनिमित्तमिथ्याज्ञानजनिताऽनुसन्धानविकलत्वाच्च संसारो
च्छेदोपपत्तेः । अनुसन्धानं हि रागद्वेषौ, अनुसन्धीयते गतं चित्तमाभ्याम् इति व्युत्पत्तेः ।

अथ मिथ्याज्ञानभावे तत्त्वज्ञानिनः तदुपभोक्तुमभिलाषस्यैवाऽसंभवात् तदुप
भोगानुपपत्तिः; तन्न, तदुपभोगं विना कर्मणां प्रक्षयानुपपत्तितः तत्त्व⁹³³³

जानन्नपि हि तदर्थितया प्रवर्तत एव वैद्योपदेशादातुरवदौषधाचरणे
–प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० ख॰ ।

ज्ञानिनः तदुप
भोक्तुमभिलाषाभावेऽपि कर्मक्षयार्थितया तत्र प्रवृत्त्युपपत्तेः वैद्योपदेशेन आतुरवदौषधा
चरणे । यथैव हि आतुरस्य अनभिलषितेऽपि औषधाचरणे व्याधिप्रक्षयार्थं प्रवृत्तिः तद्व्य
तिरेकेण तत्प्रक्षयानुपपत्तेः, एवमत्रापि । विवादापन्नः शरीरादिनिवृत्तौ आत्मा सर्ववैषयि
कसुखदुःखशून्यः, समस्तधर्माधर्मशून्यत्वात्, यस्तु वैषयिकसुखदुःखवान्नासौ समस्तधर्मा
धर्मशून्यः यथा संसार्यात्मा, समस्तधर्माधर्मशून्यश्च मुक्तात्मा, तस्मात् सर्ववैषयिकसुख
दुःखशून्यः इत्यनुमानात्, न ह वै सशरीरस्य प्रयाप्रिययोरपहतिरस्ति, अशरीरं वाव सन्तं
प्रियाप्रिये न स्पृशतः9334

तस्य च न ह वै सशरीरस्य सत प्रियाप्रिययो बाह्यविषयसयो
गवियोगनिमित्तयो बाह्यविषयसंयोगवियोगौ ममेति मन्यमानस्य अपहतिर्विनाश उच्छेदः सन्ततिरूपयो
र्नास्तीति । त पुनर्देहाभिमानादशरीरस्वरूपविज्ञानेन निवर्तिताऽविवेकज्ञानमशरीर सन्त प्रियाप्रिये न
स्पृशत । स्पृशि प्रत्येक सम्बध्यत इति प्रियं न स्पृशति अप्रिय न स्पृशतीति वाक्यद्वयं भवतिधर्मा
धर्मकार्ये हि ते, अशरीरता तु स्वरूपमिति तत्र धर्माधर्मयोरसम्भवात्तत्कार्यभावो दूरत एवेत्यतो न
प्रियाप्रिये स्पृशत । –छान्दो॰ शां॰ भा॰ । उद्धृतोऽयम् –न्यायमं॰ पृ॰ ५०९ । ब्रह्म॰ शां॰ भा॰
१ । १ । ४ । यश॰ उ॰ पृ॰ २५४ । स्या॰ र॰ पृ॰ १११० । षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ । स्या॰ म॰ पृ॰
७२ । न्यायसारटी॰ पृ॰ २८३ । चित्सु॰ पृ॰ ३५३ ।

छान्दो॰ ८ । १२ । १ इत्यागमाच्चासौ तदा9335

अशरीरावस्थायाम् ।

तच्छू9336

वैषयिकसुख
दुःखप्रयोजकधर्माधर्मशून्य ।

न्यः सिद्ध इति ॥ छ ॥

तत्प्रतिविधानपुरस्सर मोक्षस्य ज्ञानाद्यात्मकत्वप्रसाधनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्त⁹³³⁷

पृ॰ ८२४ प॰ १ ।

म्–सन्तानत्वात् इत्यादि; तदसमीचीनम्;
यस्मा9338

तुलना–यत आत्मनः सर्वथा भिन्नाना
बुद्ध्यादिगुणाना सन्तानस्योच्छेद साध्यते, अभिन्नाना वा, कथञ्चिद् भिन्नाना वा ? –षड्द॰ बृह॰
श्लो॰ ५२ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३१७ ।

द् आत्मनः स⁹³³⁹

सर्वदा भि– श्र॰ ।

र्वथा भिन्नानां बुद्ध्यादिविशेषगुणानां सन्तानस्य
उच्छेदः प्रसाध्यते, अथ अभिन्नानाम्, कथञ्चिद्भिन्नानां वा ? तत्रा
द्यपक्षे आश्रयासिद्धो हेतुः; आत्मनोऽत्यन्तभिन्नानां तद्विशेषगुणानां
[p. 826 ] प्रागेव असत्त्वप्रतिपादनतस्तत्सन्तानस्य धर्मिणोऽसिद्धेः । तथा तेषां9340

बुद्ध्यादिगुणानाम् । तुलना–तथा बुद्ध्यादीना विशेषगुणाना परेण स्वसविदितत्वेना
नभ्युपगमात् ज्ञानान्तरग्राह्यत्वे वाऽनवस्थादिदोषप्रसक्तेरवेद्यत्वमित्यज्ञातस्य सत्त्वासिद्धेः पुनरप्याश्रया
सिद्ध सन्तानत्वादिति हेतु । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १५६ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३१७ ।

भ⁹³⁴¹

वैशेषिकेण ।

वता अस्वसंवि
दितत्वोपगमात्, ज्ञानान्तरवेद्यत्वे च अनवस्थादिदोषानुषङ्गात्, अ⁹³⁴²

अशुभानाञ्च ब॰ ।

ज्ञातानाञ्च सत्त्वा
ऽसंभवादितोऽप्याश्रयासिद्धत्वम् । आत्मनः सर्वथाऽभिन्नानां तु तेषां तत्साधने
त⁹³⁴³

विशेषगुणवदात्मनोपि ।

द्वत्तस्याप्यत्यन्तोच्छेदप्रसङ्गात् कस्यासौ मोक्षः स्यात् ? कथञ्चित्तदभेदस्तु परैर्नाभ्युप
गम्यते अपसिद्धान्तप्रसङ्गात् । तथापि तदभ्युपगमे सर्वथा तदुच्छेदासिद्धिः कथ
ञ्चित्तदनुच्छेदस्याप्येवं9344

कथञ्चिद्भेदप्रकारेण ।

प्रसिद्धेः ।

सन्तानत्वञ्च साधनं सा9345

सन्तानत्व हेतुत्वेनोपादीयमान
यदि सामान्यमभिप्रेत तदा बुद्ध्यादिविशेषगुणेषु प्रदीपे च तेजोद्रव्ये सत्तासामान्यव्यतिरेकेण अपरसामा
न्यस्यासभवात् स्वरूपासिद्ध । सत्तासामान्यरूपत्वे वा सन्तानत्वस्य सत्सदिति प्रत्ययहेतुत्वमेव न पुनः
सन्तानप्रत्ययहेतुत्वम् –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १५६ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३१७ ।

मान्यरूपम्, विशेषरूपं वा ? यदि सामान्यरूपम्,
तदा स्वरूपासिद्धो हेतुः, व्यक्तिभ्यः सर्वथा भिन्नस्यास्य सामान्यपरीक्षायां प्रतिक्षिप्त
त्वात्9346

पृ॰ २८७ ।

। अस्तु वा त⁹³⁴⁷

तत्तद्रूप तथापि ब॰ ।

द्रूपं तत्; तथापि परसामान्यरूपम्, अपरसामान्यरूपं वा स्यात् ?
प्रथमपक्षे गगनादिनाऽनेकान्तः, अत्यन्तोच्छेदाभावेऽपि अ⁹³⁴⁸

अत्र सत्ताभावेप्यत्र सत्तापर– आ॰ ।

त्र सत्तापरपर्यायस्य सन्तान
त्वहेतोः सद्भावात् । अथ अपरसामान्यरूपम्, विशेषगुणाश्रिता हि जातिः सन्तान
त्वम्; तर्हि द्रव्यविशेषे प्रदीपे तस्यासंभवात् साधनविकलो दृष्टान्तः ।

अथ विशेषरूपम्, तत्रापि उ⁹³⁴⁹

तुलना–
किमुपादानोपादेयभावप्रबन्धेन प्रवर्तमानत्वम्, कार्यकारणभावप्रबन्धेन प्रवृत्ति, अपरापरपदार्थोत्पत्ति
मात्र वा ? –रत्नाकराव॰ ७ । ५७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३१७ । ननु किमिद सन्तानत्वम्–स्वतन्त्रम्,
अपरापरपदार्थोत्पत्तिमात्र वा, एकाश्रयापरापरोत्पत्तिर्वा ? –स्या॰ मं॰ पृ॰ ८३ । किं कार्यकारण
भावेन प्रवृत्ति, एकाधारापरोत्पत्तिर्वा ? –न्यायसारटी॰ पृ॰ २८७ ।

पादानोपादेयभूतबुद्ध्यादिक्षणलक्षणविशेषरूपम्,
पूर्वापरसमानजातीयक्षणप्रवाहमात्ररूपं वा ? प्रथमपक्षे सन्तानत्वस्य अ⁹³⁵⁰

सर्वसपक्षविपक्षव्यावृ
त्तिरसाधारण । –तर्कस॰ अनु॰ । नन्वेव तस्य तथाभूतस्यान्यत्राननुवृत्तेरसाधारणानैकान्तिकत्वम्
अभ्युपगमविरोधश्च । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १५७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३१८ ।

साधारणाऽनैका
न्तिकत्वम्, तल्लक्षणस्या9351

–णस्यान्यत्र श्र॰ ।

स्य अ⁹³⁵²

सपक्षे ।

न्यत्र क्वचिदप्यप्रवृत्तेः । अभ्युपग⁹³⁵³

–गमधर्मविरो– श्र॰ ।

मविरोधश्च, बुद्ध्यादि
क्षणानाम् उपादानोपादेयभावस्य यौगैरनभ्युपगमात्, अन्यथा तत्सन्तानस्य अत्यन्तो
च्छेदो न स्यात् मुक्तावस्थायामपि पूर्वपूर्वबुद्ध्याद्युपादानक्षणाद् उ⁹³⁵⁴

उत्तरोपादेयबु– श्र॰ ।

त्तरोत्तरोपादेयबुद्ध्या
दिक्षणोत्पत्तिप्रसङ्गात् । द्वितीयपक्षे तु पा9355

तुलना–पार्थिवपरमाणुरूपादिसन्तानेन व्यभिचारात् । –प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ४ । अनैकान्तिकश्च[p. n827 ]
पाकजपरमाणुरूपादिभि, तथाविधसन्तानत्वस्य तत्र सद्भावेऽपि अत्यन्तोच्छेदाभावात् । –सन्मति॰
टी॰ पृ॰ १५७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३१८ । रत्नाकराव॰ ७ । ५७ । स्या॰ मं॰ पृ॰ ८४ । न्यायसारटी॰
पृ॰ २८७ । चित्सु॰ पृ॰ ३५७ ।

कजपरमाणुरूपादिना अनेकान्त, तथाविध
[p. 827 ] सन्तानत्वस्यात्र सद्भावेऽपि अत्यन्तोच्छेदासंभवात् ।

वि9356

विरुद्धश्चाय हेतु, शब्दबुद्धिप्रदीपादिषु अत्यन्तानुच्छेदवत्स्वेव सन्तानत्वस्य भावात् ।
–सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १५७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३१८ । रत्नाकराव॰ ७ । ५७ । षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ ।

रुद्धश्चायं हेतुः, कार्यकारणक्षणप्रवाहलक्षणसन्तानत्वस्य नित्यानित्यैकान्तयोर
संभवात्, अर्थक्रियाकारित्वस्य अनेकान्त एव प्र⁹³⁵⁷

पृ॰ ३७२ ।

तिपादितत्वात् । सा9358

साधनविकलश्च दृष्टान्त, प्रदीपादेरत्यन्तोच्छेदासंभवात्, तैजसपरमाणूना
भास्वररूपपरित्यागेन अन्धकाररूपतयाऽवस्थानात् । –षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ । न्यायसारटी॰ पृ॰
२८७ । रत्नाकराव॰ ७ । ५७ ।

ध्यविकलश्च दृष्टान्तः,
प्रदीपादेरत्यन्तोच्छेदासंभवात्, तस्य स्वरूपान्तरेण अवस्थानात् । न च ध्वस्तस्यापि
प्रदीपा9359

–पादे स्वरूपा– ब॰, श्र॰ ।

दे रूपान्तरेणावस्थानोपगमे प्रत्यक्षबाधा, वारिस्थिते तेजसि भासुररूपोपगमेऽपि
तत्प्रसङ्गात् । अथ उष्णस्पर्शस्य भासुररूपाधिकरणतेजोद्रव्याभावेऽसंभवात् त⁹³⁶⁰

उष्णजलस्थिते तेजोद्रव्ये ।

त्र
अनुद्भूतस्यास्य⁹³⁶¹

भासुररूपस्य ।

परिकल्पनम्; तर्हि प्र⁹³⁶²

तुलना–तर्हि
प्रदीपादेरप्यनुपादानोत्पत्तिवन्न सन्ततिविपत्त्यभावमन्तरेण विपत्ति सभवतीत्यनुमानत किन्न कल्प्यते
तत्सन्तत्यनुच्छेद । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १५७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३१८ ।

दीपादेरपि अनुपादानोत्प⁹³⁶³

–त्पत्तेरेवान्त्या– ब॰ ।

त्तेरिव अन्त्यावस्थातोऽ
परापरपरिणामाधारत्वमन्तरेण सत्त्वकृतकत्वादेरनुपपत्तेः अत्यन्तसन्तत्यनुच्छेदोऽपि
परिकल्प्यतामविशेषात् । प्रयोगः9364

पूर्वापरस्वभावपरिहाराङ्गी
कारस्थितिलक्षणपरिणामवान् प्रदीप सत्त्वात् घटादिवत् । –षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ ।

–पूर्वापरस्वभावपरिहारावाप्तिस्थितिलक्षणपरिणामवान्
प्रदीपादिः सत्त्वादिभ्यः प⁹³⁶⁵

पदादिवत् आ॰ ।

टादिवत् । स⁹³⁶⁶

न चास
त्प्रतिपक्षत्वमप्यस्य । तथाहि–बुद्ध्यादिसन्तानो नात्यन्तोच्छेदवान् सर्वप्रमाणानुपलभ्यमानतथोच्छेदत्वात्
–सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १५८ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३१८ ।

त्प्रतिपक्षश्चायं हेतुः, तथाहि–बुद्ध्यादिसन्तानो
नात्यन्तोच्छेदवान्, अखिलप्रमाणानुपलभ्यमानतथोच्छेदत्वात्, य एवंविधः स न तत्त्वे
नोपादेयः यथा पाकजपरमाणुरूपादिसन्तानः, तथा चायम्, तस्मान्नात्यन्तोच्छेदवानिति ।
नच प्रस्तुतानुमानादेव सन्तानोच्छेदोपलब्धेः सर्वप्रमाणानुपलभ्यमानतथोच्छेदत्वमसि
द्धमित्यभिधातव्यम्; अस्य अनेकदोषदुष्टतयाऽननुमानत्वप्रतिपादनात् ।

कि9367

किञ्चेन्द्रियजाना बुद्ध्यादिगुणानामुच्छेद
साध्यमानोऽस्ति उत अतीन्द्रियाणाम् ? –षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ ।

ञ्च, अतोऽनुमानात् इन्द्रियजानां बुद्ध्यादिविशेषगुणानामत्यन्तोच्छेदः साध्येत,
अतीन्द्रियाणां वा ? तत्राद्यविकल्पे सिद्ध⁹³⁶⁸

तेष्यदृष्टहेतुकाना बुद्ध्या
दीनामात्मान्त करणसयोगजाना च मुक्तौ निवृत्तिं ब्रुवाणा न निवार्यन्ते, कर्मक्षयहेतुकयोस्तु प्रशमसुखा
नन्तज्ञानयोर्निवृत्तिमाचक्षाणास्ते न स्वस्था प्रमाणविरोधात् । तत कथञ्चिद् बुद्ध्यादिविशेषगुणाना
निवृत्ति कथञ्चिदनिवृत्तिर्मुक्तौ व्यवतिष्ठते । –अष्टसह॰ पृ॰ ६८ । षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ ।

साधनम्, अस्माभिरपि तत्र तदुच्छेदाभ्युपगमात् ।
द्वितीयविकल्पस्त्वनुपपन्नः, अतीन्द्रियाणां तेषामत्यन्तोच्छेदे मुक्तौ कस्यचिदपि प्रवृत्त्यनु
[p. 828 ] पपत्तेः । मोक्षार्थी हि सर्वो निरतिशयसुखज्ञानादिप्राप्त्यभिलाषेणैव प्रवर्त्तते न पुनः
सकलबुद्ध्यादिविशेषगुणोच्छेदाभिलाषेण, अस्य केन⁹³⁶⁹

केनचदनभिल– आ॰ ।

चिदप्यनभिलषणीयत्वात् । न हि
कश्चित् प्रेक्षावान् आत्मनः सद्गुणोच्छेदाय यतते तदुत्कर्षणार्थमेवास्य प्रयत्रप्रतीतेः ।
यदि हि मोक्षावस्थायां शिलाशकलकल्पः अपगतसुखसंवेदनलेशः पुरुषः सम्पद्यते तदा कृतं
मोक्षेण । संसार एव वस्मस्तु यत्र सान्तरापि सुखलेशप्रतिपत्तिरस्ति । तच्चिन्त्यतामिदम्–
किम् अल्पसुखानुभवो भद्रकः, किं वा सकलसुखोच्छेदः इति ? अतो न वैशेषिकोपक
ल्पिते निखिलगुणोच्छेदलक्षणे पाषाणकल्पे मोक्षे कस्यचिद् गन्तुमिच्छाप्युपपन्ना । उक्तञ्च–

व⁹³⁷⁰

अपि वृन्दाबने शून्ये शृगालत्वं स इच्छति । न तु निर्विषय मोक्ष कदाचिदपि गौतम ।
–सम्बन्धवा॰ श्लो॰ ४२३ । विवरणप्र॰ पृ॰ १३७ । वर वृन्दावने वास शृगालैश्च सहोषितम्
–षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ । वरं वृन्दावने रम्ये क्रोष्ट्टत्वमभिवाञ्छितम् –स्या॰ मं॰ पृ॰ ८६ ।

र वृन्दावने रम्ये शृगालत्व प्रपद्यते ।

न तु वैशेषिकीं मुक्तिं गौतमो गन्तुमिच्छति ॥ इति ।

किञ्च, मुक्तौ बुद्ध्यादिविशेषगुणानामभावः कारणाभावात्, निष्प्रयोजनत्वात्,
विरुद्धत्वाद्वा स्यात् ? तत्राद्यपक्षे कस्य कारणस्य तत्राऽभावः–चक्षुरादेः, तत्प्रतिबन्ध
कापायस्य वा ? चक्षुरादेश्चेत्; तर्हि तज्जन्यस्यैव ज्ञानादेः त⁹³⁷¹

मुक्तौ ।

त्राभावः स्यात् नान्यस्य,
अतः सिद्धसाध्यता । ननु सर्वस्य ज्ञानादेः धर्माधर्मशरीरेन्द्रियादिकारणकलापाधीनज
न्मत्वात् तदभावे ज्ञानादेरेवाऽसंभवात् कथं सिद्धसाध्यता ? इ⁹³⁷²

इत्यप्यप्रसा– ब॰ ।

त्यप्यसाधीयः; महेश्वरज्ञा
नाद्यभावानुषङ्गात् । नित्यत्वात् तज्ज्ञानादेरदोषोयम्; इत्यप्यसमीक्षिताभिधानम्, तन्नित्य
त्वस्य ईश्वरनिराकरणप्रघट्टके9373

पृ॰ १०८ ।

प्रतिव्यूढत्वात् । ततः चक्षुराद्यपायेऽपि ईश्वरस्य प्रति
बन्धकापायप्रभवं ज्ञानाद्यभ्युपगन्तव्यम्, तद्वद् अन्यमुक्तात्मनामपि तेषां तत्स्वभावत्वात् ।
नच स्वभावापाये तद्वतोऽवस्थानं युक्तमतिप्रसङ्गात् । अथ मुक्तस्य कृतकृत्यतया ज्ञानादिना
प्रयोजनाभावात् मुक्तौ तदभावः; तन्न; प्रतिबन्धकापायोपेतस्य आत्मस्वरूपस्यैव ए⁹³⁷⁴

अनन्तज्ञानादिविशिष्टत्वेन ।

बवि
धत्वेन निष्प्रयोजनत्वासिद्धेः । अनन्तज्ञानादिलक्षणविशिष्टगुणावाप्तिरेव च आत्मनः
कृतकृत्यता न पुनः निखिलगुणोच्छेदः, गुणोत्कर्षे एव लोकेऽपि कृतकृत्यशब्दप्रयोगप्रतीतेः ।

एतेन विरुद्धत्वपक्षोऽपि प्रत्युक्तः; स्वरूपेण कस्यचिद्विरोधाऽसंभवात् । मुक्तौ तेषां
विरोधाम्युपगमे च⁹³⁷⁵

च नास्ति श्र॰ ।

महेश्वरेप्येषां9376

ज्ञानादीनाम् ।

विरोधतोऽभावानुषङ्गात् लाभमिच्छतो मूलोच्छेदः स्यात् ।

किञ्च, बुद्ध्यादिविशेषगुणानामात्यन्तिकोच्छेदस्य मोक्षरूपतायां संसारस्वरूपं
वक्तव्यम्–तत्खलु तद्विशेषगुणानुच्छेदः, भवान्तरावाप्तिर्वा स्यात् ? प्रथमपक्षे महेश्वरस्य
ससारित्वप्रसङ्गः । त⁹³⁷⁷

महेश्वरा
तिरिक्तप्राणिनाम् ।

तोऽन्येषामेव तदनुच्छेदः त⁹³⁷⁸

ससारलक्षणम् ।

ल्लक्षणम् अ⁹³⁷⁹

अतोस्य आ॰ ।

तो नास्य⁹³⁸⁰

महेश्वरस्य ।

संसारित्वानुषङ्गः;
इत्यपि श्रद्धामात्रम्, अ⁹³⁸¹

द्रष्टव्यम् –पृ॰ १६८ टि॰ ११ ।

र्धजरतीयन्यायानुसरणप्रसङ्गात् । असाधारणं हि स्वरूपं भावस्य
[p. 829 ] लक्षणम् । तद्यदि तद⁹³⁸²

ज्ञानाद्यनुच्छेद ।

नुच्छेदः संसारलक्षणम्, तर्हि यत्रासौ अस्ति त⁹³⁸³

तत्र संसा– ब॰ ।

त्र सर्वत्र संसारि
त्वप्रसङ्गः मुक्तस्वरूपेणास्य⁹³⁸⁴

ज्ञानाद्यनुच्छेदस्य ।

विरोधात् । द्वितीयपक्षे तु अस्मन्मतसिद्धिः, स्वोपात्तकर्म
वशाद् भवाद् भवान्तरावाप्तिः संसा9385

कर्मविपाकवशादात्मनो भवान्तरावाप्ति
ससार –सर्वार्थसि॰ ९ । ७ । आत्मोषचितकर्मवशादात्मनो भवान्तरावाप्ति ससारः । –राजवा॰
२ । १० । यदवष्टम्भेनात्मन ससरणमितश्चेतश्च गमन भवति स ससार, अथवा बलवतो मोहस्याख्या
ससार, नारकाद्यवस्था वा ससार । –तत्त्वार्थभा॰ व्या॰ २ । १० ।

रः इत्यस्माभिरभ्युपगमात् ।

किञ्च, अ⁹³⁸⁶

अत्यन्तबुद्ध्या– श्र॰ ।

त्यन्तं बुद्ध्यादिगुणोच्छेदस्य मोक्षत्वे प्रदीपनिर्वाणवादिनः9387

बौद्धात् । यस्मिन्न जातिर्न
जरा न मृत्युर्न व्याधयो नाप्रियसप्रयोग । नेच्छाविपन्नप्रियविप्रयोग क्षेमं पद नैष्ठिकमच्युत तत् । दीपो
यथा निर्वृतिमभ्युपेतः नैबाबनिं गच्छति नान्तरिक्षम् । दिश न काञ्चिद्विदिश न काञ्चित्स्नेहक्षयात्
केवलमेति शान्तिम् ॥ एव कृती निर्वृतिमभ्युपेतो नैवावनिं गच्छति नान्तरिक्षम् । दिश न काञ्चिद्वि
दिश न काञ्चित्क्लेशक्षयात् केवलमेति शान्तिम् ॥ –सौन्दरनन्द॰ १६ । २७-२९ ।

भ⁹³⁸⁸

भवता को आ॰ ।

व⁹³⁸⁹

वैशेषिकस्य ।

तः को
विशेषः स्यात् ? त⁹³⁹⁰

बौद्धमते ।

त्र हि स्वरूपेण आत्मनोऽसत्त्वम्, भ⁹³⁹¹

वैशेषिकसिद्धान्ते ।

वन्मते तु सतोऽप्यस्य सर्वथा
तद्विकलस्य ग्राहकप्रमाणाभावा9392

असत्त्वम् इति शेष ।

त् । तथा9393

सकलबुद्ध्यादि
गुणशून्यम् ।

भूतं हि तत्स्वरूपं प्रत्यक्षतः, अनुमानतो
वा प्रतीयेत ? न तावत् प्रत्यक्षतः, मोक्षावस्थायां त⁹³⁹⁴

प्रत्यक्षस्यैव ।

स्यैवाऽसंभवात् । नाप्यनुमानतः;
प्रत्यक्षाभावे भवन्मते अनुमानानुदयात्, प्र⁹³⁹⁵

तत्पूर्वक त्रिविधमनुमानम् –न्यायसू॰ १ । १ । ५ ।

त्यक्षपूर्वकत्वेन तस्याभ्युपगमात् ।

यदपि–तत्त्वज्ञानस्य विपर्ययज्ञानव्यवच्छेदक्रमेण निःश्रेयसहेतुत्वमुक्तम्9396

पृ॰ ८२४ पं॰ ७ ।

; तदुपप
न्नम्; ✢9397

✢ एतदन्तर्गत पाठो नास्ति
आ॰, ब॰ ।

सकलबुद्ध्यादिसन्तानोच्छेदहेतुत्वं तु तस्या9398

तत्त्वज्ञानस्य ।

नुपपन्नम्;✢ स्वविरुद्धमिथ्याज्ञानसन्तानो
च्छेदहेतुत्वस्यैव तत्रोपपत्तेः शुक्तिकादौ तथादर्शनात् । ननु मिथ्याज्ञाननिवृत्तौ रागाद्य⁹³⁹⁹

–द्यनुपपत्तेः आ॰ ।

नु
त्पत्तेः तत्पूर्वकधर्माप्रादुर्भावतः शरीराद्यसंभवे सिद्ध एव मोक्षदशायां सकलबुद्ध्यादिसन्ता
नोच्छेदः; इत्यप्यपेशलम्; शरीरादेरभावेपि अनन्तातीन्द्रियाऽखिलपदार्थविषयसम्यग्ज्ञान
सुखादिसन्तानस्य उ⁹⁴⁰⁰

उच्छेदसिद्धेः आ॰ ।

च्छेदासिद्धेः, इन्द्रियजज्ञानादिसन्तानस्यैव त⁹⁴⁰¹

तदभावाभावप्र– ब॰ ।

द⁹⁴⁰²

शरीराभावे ।

भावेऽभावप्रसिद्धेः,
तत्र च सिद्धसाधनम् इत्युक्तम् । अतीन्द्रियज्ञानादिसद्भावश्च सर्वज्ञसिद्धिप्रस्तावे प्रसाधितः9403

पृ॰ ८९–।

।

यत्तूक्तम्9404

पृ॰
८२४ पं॰ ११ ।

–आरब्ध इत्यादि; तदपि न सूक्तम्; उप⁹⁴⁰⁵

उपभोगात् कर्मण प्रक्षये तदुपभोगसमये –प्रमेयक॰ पृ॰ ३१९ । सन्मति॰
टी॰ पृ॰ १५९ ।

भोगात् कर्मणामात्यन्तिक
प्रक्षयानुपपत्तेः । तदुपभोगस⁹⁴⁰⁶

–समयो हि श्र॰ ।

मये हि अपरकर्मोत्पत्तिकारणस्य अभिलाषपूर्वकमनोवा
क्वायव्यापारादेः संभवात् अविकलकारणस्य प्रचुरतरकर्मणो भ⁹⁴⁰⁷

समुद्भवतः ।

वतः कथमात्यन्तिकप्रक्षयः ?

यदपि समाधिबलात् इत्याद्युक्त⁹⁴⁰⁸

पृ॰ ८२५ पं॰ २ ।

म्; तदप्ययुक्तम्; अ⁹⁴⁰⁹

अभिलाषरूपरागाद्यभावे[p. n830 ]
स्त्र्याद्युपभोगासभवात् । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १५९ । प्रमेयक॰ पृ॰ १३९ ।

भिलाषरूपरागाद्यभावे साति
[p. 830 ] शयर्द्धिमतो भवदभिप्रायेण योगिनोऽपि तत्त्वज्ञानादवगतकर्मसामर्थ्यस्य नानाशरीराणि
विधाय अङ्गनाद्युपभोगाऽसंभवात् । त⁹⁴¹⁰

स्त्र्यादिभोगे क्रियमाणे तु ।

त्संभवे वा अवश्यम्भावी नृपत्यादेरिव अतिभो
गिनो योगिनोऽपि प्रचुरतरकर्मसंभवः ।

यदपि–वैद्योपदेशेन इत्याद्यभिहि9411

पृ॰ ८२५ प॰ ८ ।

तम्; तदप्यभिधानमात्रम्, आ⁹⁴¹²

वैद्योपदेशप्रवर्तमानातु
रदृष्टान्तोऽप्यसगत –सन्मति॰ पृ॰ १६० । प्रमेयक॰ पृ॰ ३१९ ।

तुरस्यापि
नीरुग्भावाभिलाषेणैव औष⁹⁴¹³

औषधाद्या– ब॰, श्र॰ ।

ध्याद्याचरणे प्रवृत्त्युपपत्तेः, अतः कथं तद्दृष्टान्तात् निरभि
लापस्यापि तत्त्वज्ञानिनः तत्त्वज्ञानमात्रात् कर्मक्षयार्थितया अङ्गनाद्युपभोगः साधयितुं
शक्यः, दृष्टान्त-दार्ष्टान्तिकयोर्वैषम्यात् ? तन्न अशेषशरीरद्वाराऽवाप्ताशेषभोगस्य⁹⁴¹⁴

योगिव ।

कर्मा
न्तरा9415

–नुपपत्तिः आ॰, ब॰ ।

नुत्पत्तिः । किं तर्हि ? परिपूर्णसम्यग्द⁹⁴¹⁶

–दर्शनचारित्र– श्र॰ ।

र्शनज्ञानचारित्रस्य इत्यलं विवादेन, जीव
न्मुक्तेरिव परममुक्तेरपि त्रितया9417

सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्ग । –तत्त्वार्थसू॰ १ । १ । नादसणिस्स नाण नाणेण विना न
हुन्ति चरणगुणा । अगुणिस्स णत्थि मोक्खो नत्थि-अमोक्खस्स निव्वाण ॥ –उत्तरा॰ २८ । ३० ।

त्मकादेव का9418

कारणादुत्पत्तिः
ब॰, कारणानुत्पत्ते आ॰ ।

रणादुत्पत्तेः । संसारकारणं हि मिथ्यादर्श
नादित्रयात्मकम् अतः तन्निवर्त्तकेनापि 9419

त्रयात्मकेनैव ब॰ ।

त्रितयात्मकेनैव भवितव्यम्, एकरूपेण सम्य
ग्ज्ञानादिमात्रेण अ⁹⁴²⁰

ससारस्य ।

स्य निवर्त्तयितुमशक्तेः । सम्यग्ज्ञानं हि विपरीताभिनिवेशविवि
क्ताऽऽत्मस्वरू9421

–रूपस्यभावसमा– आ॰ ।

पस्वभावसम्यग्दर्शनोपचितं बाह्याभ्यन्तरक्रियानिवृत्तिलक्षणचारित्रोपबृंहितं
त्रितयात्मकमेव आगामिकर्मानुत्पत्तौ सञ्चितकर्मक्षये च समर्थम्, उष्णस्पर्शस्य भावि
शीतस्पर्शानुत्पत्तौ प्रवृत्ततत्स्पर्शप्रध्वंसे च सामर्थ्यवत् ।

यद⁹⁴²²

पृ॰ ८२५ पं॰ १०, १३ ।

पि–विवादापन्नः शरीरादिनिवृत्तावात्मा इत्याद्यनुमानम् न ह वै इत्याद्या
गमश्च आत्मनः सर्ववैषयिकसुखादिशून्यतायां प्रमाणम्' इत्युक्तम्, त⁹⁴²³

तुलना–शुभाशुभादृष्टपरिपाकप्रभवेन भवसभविनी हि
प्रियाप्रिये परस्परानुषक्ते अपेक्ष्याय व्यवस्थित, सकलादृष्टक्षयकारणक पुनरैकान्तिकात्यान्तिकरूप
केवलमेव प्रियं नि श्रेयसदशायामिष्यते तत्कुत प्रतिषिध्यते ? –रत्नाकराव॰ ७ । ५७ । स्या॰ म॰
पृ॰ ८५ । षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ ।

दप्ययुक्तमेव,
सिद्धसाधनात्, शरीरादिनिवृत्तौ हि स⁹⁴²⁴

समस्तकर्मादि– ब॰ ।

मस्तधर्मादिनिवृत्तेः तत्प्रभवमेव सुखादि मुक्ता
त्मनो निवर्त्तेत न स्वात्मोत्थम् । यद्धि यत्कार्यं तत् तदभावे न भवति नान्यदति
प्रसङ्गात् । धर्माद्यभावे कुतस्तस्त⁹⁴²⁵

स्वात्मोत्थसुखादिसमुत्पत्तिः ।

दुत्पत्तिः इति चेत् ? प्र⁹⁴²⁶

प्रतिबन्धकापा– श्र॰ ।

तिबन्धापायात् इत्यसकृदा
वेदितम् । अतः परमकाष्ठाप्राप्तं सम्यग्दर्शनादित्रयं प⁹⁴²⁷

परमंप्रकर्ष– आ॰ ।

रमप्रकर्षप्राप्तज्ञानादिस्वरूपं मोक्षं
प्रसाधयतीति प्रेक्षादक्षैः प्रतिपत्त⁹⁴²⁸

–त्तव्यम् आ॰ ।

व्यमिति ॥ छ ॥

[p. 831 ]

आनन्दरूपो मोक्ष इति वेदान्तिनां पूर्वपक्ष–

ननु परमप्रकर्षप्राप्तसु9429

एष एव ह्यानन्दयति आनन्द ब्रह्मणो विद्वान्न बिभेति कदाचन –तैत्ति॰ २ । ७ । ४, ९ ।
आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् –तैत्ति॰ ३ । ७ । विज्ञानमानन्द ब्रह्म –बृहदा॰ ३ । ९ । २८ । आनन्दमयो
ऽभ्यासात् –ब्रह्मसू॰ १ । १ । १२ । तस्मादानन्दमय पर एवात्मा –शा॰ भा॰ । ब्रह्मण्यानन्दशब्दोऽय
प्रयुक्त सुखवाचकः । सवेद्ये च सुखे लोके आनन्दाख्या प्रयुज्यते ॥ –बृहदा॰ वा॰ ३ । ९ । १६६ । विव॰
प्र॰ पृ॰ २१६ । इत्यनवच्छिन्नानन्दप्राप्तिरेव स्वत पुरुषार्थ इत्याहु । –सिद्धान्तले॰ पृ॰ ५०९ ।

खस्वभावतैव आत्मनो मोक्षः न तु ज्ञानादिस्वभावता,
तत्र प्रमाणाभावात् । सुखस्वभावतायां तु तत्सद्भावादसौ युक्ता ।
तथाहि–आत्मा सुखस्वभावः, अ⁹⁴³⁰

तदेतत्प्रेय पुत्रात्प्रेय अन्यस्मात्सर्वस्मादन्तरतर यदयमात्मा आत्मानमेव प्रियमुपासीत ॥ –
बृहदा॰ १ । ४ । ८ । आत्मनः सुखरूपत्वात् आनन्दत्व स्वलक्षणम् । परप्रेमास्पदत्वेन सुखरूपत्वमात्मन ॥
सुखहेतुषु सर्वेषा प्रीति सावधिरीक्ष्यते । कदापि नावधि प्रीते स्वात्मनि प्राणिना क्वचित् ॥ आत्माऽत
परमप्रेमास्पद सर्वशरीरिणाम् । यस्य शेषतया सर्वमुपादेयत्वमृच्छति ॥ एष एव प्रियतम पुत्रादपि
धनादपि । अन्यस्मादपि सर्वस्मादात्मायं परमान्तर ॥ –सर्ववेदान्तसि॰ श्लो॰ ६२३–२७ । आत्मा
सुखाभिन्नः सुखलक्षणवत्त्वाद् बैषयिकसुखवत् आत्मा सुखम् अनौपाधिकप्रेमगोचरत्वात् –संक्षेपशा॰
टी॰ पृ॰ ३०–३१ । परमप्रेमास्पदत्वानुपपत्तिरप्यात्मन सुखरूपत्वे प्रमाणम् । –चित्सु॰ पृ॰
३५८ । सिद्धान्तबि॰ पृ॰ ४४५ ।

त्यन्तप्रियबुद्धिविषयत्वात्, अ⁹⁴³¹

वित्तस्त्रीपुत्रादयो हि आत्मार्थमुपादीयन्ते, परञ्चात्मन
उपादान तु नान्यार्थम्, स्वयमात्मा आत्मार्थमेवोपादीयते इत्यर्थ ।

नन्य
परतयोपादीयमानत्वाच्च, यद् यदेवंविधं त⁹⁴³²

तत्सुख– श्र॰ ।

त्तत्सुखस्वभावम् यथा
वैषयिकं सुखम्, तथा चात्मा, तस्मात्सुखस्वभाव इति । तथा, आत्मा सुखस्वभावः,
वस्तुत्वे सति मुख्यप्रेयोबुद्धिविषयत्वात्, निरुपचरितप्रेयःश⁹⁴³³

–शब्दवाचित्वाद्वा आ॰ ।

ब्दवाच्यत्वाद्वा, रागिणां
वैषयिकसुखवदिति । इष्टार्थो मुमुक्षुप्र⁹⁴³⁴

प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च यच्च
यावच्च चेष्टितम् । आत्मार्थमेव नान्यार्थं नात प्रियतम पर । –सर्ववेदान्तसि॰ श्लो॰ ६३० ।

यत्नः, प्रेक्षापूर्वकारिप्रयत्नत्वात्, कृष्यादिप्रयत्नवत्
इति । परमातिशयप्राप्तता च तत्सुखस्य अतोऽनुमा9435

–मानात्सिद्धा श्र॰ ।

नात्प्रसिद्धा–सुखतारतम्यं क्वचिद्
विश्राम्यति, तारतम्यशब्दवाच्यत्वात्, परिमाणतारतम्यवदिति । तथा आगमोऽपि
आत्मनो मोक्षे त⁹⁴³⁶

सुखस्वभावतायाम् ।

त्स्वभावतायां प्रमाणम्–

आ⁹⁴³⁷

मोक्षेऽभिपद्यते –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० ख॰ । आनन्द ब्रह्मणो रूप तच्च
मोक्षे प्रतिष्ठितम् । –वेदान्तसि॰ पृ॰ १५१ । तुलना–नित्य सुखमात्मनो महत्त्ववन्मोक्षेऽभिव्यज्यते ।
–न्यायभा॰ १ । १ । २२ । न्यायमं॰ पृ॰ ५०९ । प्रकृतपाठ –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १५१ । षड्द॰ बृह॰
श्लो॰ ५२ ।

नन्दं ब्रह्मणो रूपं तच्च मोक्षेऽभिव्यज्यते ।

य⁹⁴³⁸

उद्धृतोऽयम् –षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ ।

दा दृष्ट्वा परं ब्रह्म सर्वं त्यजति बन्धनम् ।

तदा तन्नित्यमानन्दं मुक्तः स्वात्मनि विन्दति ॥ इति

श्रुतिसद्भावात् ।

ननु नित्यानन्दस्य आत्मनि सर्वदा सद्भावाम्युपगमे संसारदशायामप्युपलम्भप्रस
[p. 832 ] ङ्गात् मुक्तेतरावस्थयोरविशेषप्रसङ्गः इति च न वाच्यम्, नित्यानन्दस्य नित्यात्मनि स⁹⁴³⁹

सदास्यभावेऽपि आ॰ ।

दा
सद्भावेपि संसारदशायामावृ9440

तस्मादनतिशयानन्दस्वभावस्यात्मनोऽविद्यातिरोधानमेव बन्ध, विद्यानिमित्तस्तदस्तमयो
मोक्ष इति सिद्धम् । –चित्सु॰ पृ॰ ३६१ । प्रत्यगेव परानन्दस्तिरोभूत स्वमोहत । स्वकण्ठचा
मीकरवत् प्राप्तप्राप्य स्वविद्यया ॥ –वे॰ सि॰ सू॰ ४ । १० । यद्यपि ससारदशायामविद्यावृतस्व
रूपत्वादात्मा परमानन्दरूपतया न प्रथते तथापि तत्त्वविद्ययाऽविद्यानिवृत्तौ स्वप्रकाशतया स्वयमेव
परमानन्दस्वरूपतया प्रकाशते –सिद्धान्तबि॰ पृ॰ ४५० ।

तत्वेन अनभिव्यक्तितोऽनुपलम्भसंभवाऽविरोधात्, योगा
भ्यासादावरणप्रक्षये मोक्षावस्थायां तदभिव्यक्तेरुपलम्भः इति ॥ छ ॥

मोक्षावस्थाया कथञ्चिन्नित्यज्ञानादिप्रसाधनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्9441

पृ॰ ८३१ पं॰ ५ ।

–आत्मा सुखस्वभावः इत्यादि, तत्र किमिद
सुखस्वभावत्वं नाम–सुखत्वजातिसम्बन्धित्वम्, सुखाधिकरणत्वं वा ?
न तावत् सु9442

तत्र यदि
सुखस्वभावत्व सुखत्वजातिसम्बन्धित्वम्, तन्न आत्मनि सभाव्यते गुणे एवास्योपलम्भात् । न ह्येका
हङ्कारादिवदपरा जाति द्रव्यगुणयो साधारणोपलब्धेति । अथ सुखाधिकरणत्वम्; तन्नास्ति, नित्या
नित्यविकल्पानुपपत्ते । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० ग॰ ।

खत्वजातिसम्बन्धित्वम्, गुणे एव अस्य⁹⁴⁴³

सुखत्वजातिसम्बन्धित्वस्य ।

सद्भावात् ।§9444

एतदन्तर्गत पाठो नास्ति आ॰, श्र॰ ।

नहि
एका काचिज्जातिः द्रव्यगुणयोः आत्मसुखयोः साधारणा उपलभ्यते ।§
नापि सुखाधिकरणत्वम्, नित्याऽनित्यविकल्पाऽनतिक्रमात्–यस्य हि सुखस्य अधिकर
णमात्मा तत्सुखं किं नित्यम्, अनित्यं वा ? न तावदनित्यम्; आत्मनोऽपि त⁹⁴⁴⁵

अनि
त्यसुखस्वभावतया ।

त्स्वभा
वतयाऽनित्यत्वप्रसङ्गात् । न खलु स्वभावाभावे तद्वतोऽवस्थानं युक्तम् अतिप्रसङ्गात् ।
अथ नित्यम्, किं कथञ्चित्, सर्वथा वा ? यदि कथञ्चित्, जैनमतसिद्धिः, द्रव्यतो
नित्यस्य पर्यायतश्च अनित्यस्य कथञ्चिदाविर्भावतिरोभाववतः सुखपर्यायस्य आत्मनि
ज्ञानादिपर्यायवत् स्या9446

स्याद्वा ..दिभिः ब॰ ।

द्वादिभिरभ्युपगमात् ।

ननु मुक्तौ सुखादिपर्यायस्य अपरापरस्य आविर्भावाभ्युपगमे तत्कारणं वक्तव्यम्,
अकारणकस्य तत्पर्यायस्य आविर्भावानुपपत्तेः इति च न चेतसि निधेयम्, आत्मन
एव नत्प्रतिबन्धकापायोपेतस्य त⁹⁴⁴⁷

मोक्षे ।

त्र त⁹⁴⁴⁸

सुखादिपर्यायाविर्भावकारणत्वेन ।

त्कारणत्वेन प्राक् प्ररूपितत्वात् । सौख्यादिप्रतिब
न्धकमोहादिकर्मापायोपेतो हि आत्मैव मोक्षावस्थायां तथाभूतसुखज्ञानादिकारणम् घटा
द्यावरणापायोपेतप्रदीपक्षणवत् स्वपरप्रकाशकाऽपरप्रदीपक्षणोत्पत्तौ । किमपेक्षोऽसौ
तदा9449

मोक्षावस्थायाम् ।

त⁹⁴⁵⁰

सुखम् ।

ज्जनयतीति चेत् ? तत्प्रतिबन्धकापायापेक्ष एव इति ब्रूमः । तथाभूतस्यास्य⁹⁴⁵¹

आत्मन ।

तदुत्पादनस्वभावतया त⁹⁴⁵²

तथान्या– श्र॰ ।

दाऽन्यापेक्षाऽनुपपत्तेः, यद् यदा यदुत्पादनस्वभा9453

–वं तत्तदा तदुत्पादनेऽन्यापेक्षम् आ॰ ।

वं न तत्तदा
तदुत्पादने अन्यापेक्षम् यथा अन्त्यावस्थायाम् अन्त्या कारणसामग्री स्वकार्योत्पादने,
तदुत्पादनस्वभावश्च मोक्षावस्थायाम् अतीन्द्रियसुखाद्युत्पत्तौ प्रतिबन्धकापायोपेत आत्मा
[p. 833 ] इति । दृ9454

तुलना–उपलभ्यते च वासीचन्दनकल्पस्य मुमुक्षो सर्वत्र समवृत्तेर्विशिष्टध्यानादिव्यव
स्थितस्य सेन्द्रियशरीरव्यापाराजन्य परमाह्लादरूपोऽनुभव, तस्यैव भावनावशादुत्तरोत्तरामवस्थामा
सादयतः परमकाष्ठागतिरपि सभाव्यते –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १६१ ।

श्यते हि–संसारावस्थायामपि वासीचन्दनकल्पानां सर्वत्र समवृत्तीनां विशिष्ट
ध्यानादिव्यवस्थितानां सेन्द्रियशरीरादिव्यापा9455

–व्यापारजन्यः ब॰ ।

राजन्यः परमाह्लादरूपोऽनुभवः । स एव
उ⁹⁴⁵⁶

उत्तरभावना– ब॰ ।

त्तरोत्तरभावनाविशेषव⁹⁴⁵⁷

–वशात्तदुत्तरोत्त– श्र॰ ।

शादुत्तरोत्तरामवस्थामासादयन् परमकाष्ठां प्रतिपद्यते इति सर्वं
सुस्थम् । त⁹⁴⁵⁸

ततस्तच्छब्दशाया
– आ॰ ।

तः तद्दशायामपि तत्पर्यायस्य कथञ्चिदाविर्भावनिमित्तसद्भावात् कथञ्चिदेवा
नित्यः सुखादिपर्यायोऽभ्युपगन्तव्यः ।

सर्वथा तन्नित्यत्वग्राहिणः कस्यचिदपि प्रमा9459

तुलना–आत्मनो नित्यसु
खसत्ताया प्रमाणाभावात् । प्रत्यक्ष तावदस्मदादीनामन्येषा वा केपाञ्चिदस्मिन्नर्थे न प्रभवतीति केय
कथा । अनुमानमपि न सभवति, लिङ्गलेशानबलोकनादिति । –न्यायमं॰ पृ॰ ५०९ । तस्य ग्राहकं
प्रत्यक्षमनुमानमागमो वा स्यात् ? –स्या॰ र॰ पृ॰ १११५ ।

णस्याऽसंभवाच्च । तस्य हि ग्राहकं
प्रमाणं प्रत्यक्षम्, अनुमानम्, आगमो वा स्यात् ? प्रत्यक्षञ्चेत्; किमैन्द्रियम्, मानसम्,
स्वसंवेदनं वा ? तत्राद्यविकल्पोऽयुक्तः; इन्द्रियाणां प्रतिनियतरूपादिगोचरचारितया
तत्प्रभवप्रत्यक्षस्य ततोऽन्यत्र प्रवृत्त्यनुपपत्तेः । द्वितीयविकल्पोऽप्यनुपपन्नः; बाह्येन्द्रिय
निरपेक्षस्य मनसः क्वचिदपि प्रवृत्त्यसंभवात् । अस्वतन्त्रं बहिर्मनः
इ⁹⁴⁶⁰

द्रष्टव्यम् –पृ॰ ४३२ टि॰ १ ।

त्यभिधानात् । बहिरेव अस्य⁹⁴⁶¹

मनस ।

त⁹⁴⁶²

बाह्येन्द्रियनिरपेक्षस्य ।

न्निरपेक्षस्याप्रवृत्तिः नान्तः इति चेत्, न; तत्रा9463

अन्तः सुखादावपि ।

पि
सम्बद्धस्य असम्बद्धस्य वा तस्य⁹⁴⁶⁴

मनस ।

स्वसंवेदनसिद्धौ तत्र ज्ञानजनकत्वप्रतिषेधात्9465

पृ॰ १८५ ।

। तृतीय
विकल्पोऽप्यसुन्दरः, तथा प्रतीत्यभावात् । नहि स्वसंवेदनप्रत्यक्षे अनवच्छिन्नदेशका9466

–कालकलापः ब॰ ।

ल
कलाकलापः त्रिकालानुयायी नित्यनिरंशः सुखस्वभावोऽनुभूयते प्रतीतिविरोधात् । तन्न
प्रत्यक्षं सर्वथा नित्यसुखग्राहकम् । नाप्यनुमानम्; सर्वथा तन्नित्यत्वाविनाभाविनः कस्य
चिल्लिङ्गस्याऽसंभवात् । नाप्यागमः; सर्वथा सुखनित्यत्वप्रतिपादकस्य तस्याप्यप्रतीतेः ।

अस्तु वा कुतश्चित्तन्नित्यत्वप्रतीतिः; तथापि य⁹⁴⁶⁷

यस्मात्सवेदनात् तन्नित्यसुखानुभवः तत्सवेदनम् । तुलना–तदनन्त सुख मुक्तौ पुस सवेद्यस्वभा
वमसवेद्यस्वभाव वा ? सवेद्यञ्चेत, तत्सवेदनस्य अनन्तस्य सिद्धिं, अन्यथा अनन्तस्य सुखस्य स्वय
सवेद्यत्वविरोधात् । यदि पुनरसवेद्यमेव तत्, तदा कथ सुख नाम ? सातसंवेदनस्य सुखत्वप्रतीते ।
–अष्टसह॰ पृ॰ ६९ । स किमानन्दो मुक्तावनुभूयते न वा ? यदि नानुभूयते; स्थितोऽप्यस्थितान्न
विशिष्यते अनुपभोग्यत्वात् । अनुभूयते चेत्; अनुभवस्य कारण वाच्यम् –प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २८६ ।
नित्य सुखमभिव्यज्यते इति कोऽभिव्यक्त्यर्थ ? ज्ञानमिति चेत्, नित्यमनित्य वेति कल्पनानुपपत्ति ।
–न्यायवा॰ पृ॰ ८५ । अस्तु वा यत्किञ्चित्तद्ग्राहक तथापि तन्नित्यमनित्य वा ? –स्या॰ र॰ पृ॰
१११६ ।

तस्तत्प्रतीतिः तत् नित्यम्, अनित्यं
वा ? न तावदनित्यम्, त⁹⁴⁶⁸

अनित्यसंवेदनात् ।

थाविधात्ततो 9469

नित्यत्वप्रतीति– ब॰ ।

नित्यं तत्प्रतीतिविरोधात् । कुतश्चास्य उत्पत्तिः
[p. 834 ] स्यात्, अ⁹⁴⁷⁰

अनित्यत्वे हेतुवचनम् –न्यायभा॰ १ । १ । २२ ।

नित्यस्य अनुत्पत्तिधर्मकत्वानुपपत्तेः ? इन्द्रियादिभ्यश्च त⁹⁴⁷¹

सवेदनोत्पत्तिस्वीकरणे ।

दुत्पत्त्यभ्युपगमे
सुखविषयत्वं न प्राप्नोति इत्युक्तमनन्तरमेव । अ⁹⁴⁷²

तुलना–
आत्ममन सयोगस्य निमित्तान्तरसहितस्य हेतुत्वम् । धर्मस्य कारणवचनम्–यदि धर्मो निमित्तान्तरम्,
तस्य हेतुर्वाच्यो यत उत्पद्यत इति ? योगसमाधिजस्य कार्यावसायविरोधात् प्रक्षये सवेदननिवृत्ति–यदि
योगसमाधिजो धर्मो हेतु, तस्य कार्यावसायविरोधात् प्रक्षये सवेदनमत्यन्त निवर्तेतेति । –न्यायभा॰
१ । १ । २२ । न्यायवा॰ पृ॰ ८५ । न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ २४० ।

थ योगजधर्मापेक्ष आत्ममनःसंयोग एव
तज्जनकः, ननु योगजधर्मस्य मुक्तावसंभवात् कथमसौ त⁹⁴⁷³

आत्ममन सयोगेन ।

त्संयोगेन अपेक्षेत यतस्तत्र⁹⁴⁷⁴

मुक्तौ ।

त⁹⁴⁷⁵

योगजधर्मापेक्षादात्ममन सयोगात् ।

तस्तदु9476

ज्ञानोत्पत्ति ।

त्पत्तिः स्यात् ? अथ⁹⁴⁷⁷

तुलना–अथाद्यसयोगजधर्मादुपजात
विज्ञानमपेक्ष्य उत्तर विज्ञान तस्माच्चोत्तरमिति सन्तानम्, तन्न; प्रमाणाभावात् । तथा च शरीरसम्ब
न्धानपेक्ष विज्ञानमेव आत्मान्त करणसयोगस्य अपेक्षाकारणमिति न दृष्टम् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २०
ग॰ । अथ आद्य ज्ञान योगजधर्मापेक्षस्तत्सयोगो जनयति –स्या॰ र॰ पृ॰ १११६ ।

आ⁹⁴⁷⁸

आद्ययोग– श्र॰ ।

द्यं9479

ज्ञानम्
कर्मभूतम् ।

योगजधर्मापेक्षः त⁹⁴⁸⁰

आत्ममन सयोग ।

त्संयोगः ज्ञानं जनयति, त⁹⁴⁸¹

आद्यज्ञानम् ।

च्चा
पेक्ष्य उत्तरोत्तरं ज्ञानम⁹⁴⁸²

आत्ममन सयोग ।

सौ जनयति इति, तदप्यसाम्प्रतम्, अपसिद्धान्तप्रसङ्गात् । नहि
शरीरस⁹⁴⁸³

–सम्बन्धापेक्ष ज्ञानं आ॰, –सम्बन्धोऽन्यपेक्षज्ञान ।

म्बन्धानपेक्षं ज्ञानं त⁹⁴⁸⁴

आत्ममन सयोगस्य ।

त्संयोगस्य ज्ञानोत्पत्तौ सहकारिकारणमिति भवतां राद्धान्तः,
त⁹⁴⁸⁵

शरीरसम्बन्धापेक्षस्यैव ।

दपेक्षस्यैव त⁹⁴⁸⁶

आत्ममन सयोगस्य ।

स्य तदुत्पत्तौ कृतान्ते तत्सहकारिकरणत्वोपवर्णनात् ।

अथ नित्यम्; त⁹⁴⁸⁷

तुलना–
सुखवन्नित्यमिति चेत्, ससारस्थस्य मुक्तेनाविशेष, अभ्यनुज्ञाने च धर्माधर्मफलेन साहचर्य्यं यौगपद्य
गृह्येत–यदिदमुत्पत्तिस्थानेषु धर्माधर्मफल सुख दुःख वा सवेद्यते पर्यायेण, तस्य च नित्यसंवेदनस्य च
सहभाव यौगपद्य गृह्येत । न सुखाभावः नानभिव्यक्तिरस्ति, उभयस्य नित्यत्वात् । –न्यायभा॰, बा॰
१ । १ । २२ । ततश्च धर्माधर्मफलाभ्या सुखदुःखाभ्यामस्य नित्यस्य सुखस्य साहचर्यमनुभूयेत । –न्यायम॰
पृ॰ ५१० । स्या॰ र॰ पृ॰ १११६ ।

दा मुक्तेतरावस्थयोरविशेषप्रसङ्गः, सुखतत्संवेदनयोः नित्य
त्वेन उभयत्र सद्भावाऽविशेषात् । इन्द्रियजसुखेन चास्य⁹⁴⁸⁸

नित्यसुखस्य ।

संसारावस्थायां साहचर्यानु
भवप्रसङ्गात् सुखद्वयोपलम्भः स्यात् । प्रतिबद्धत्वात्तदा9489

ससारावस्थायाम् ।

तस्याऽनुपलम्भ इति चेत्,
केनास्य⁹⁴⁹⁰

केनास्य प्रतिबद्धत्वम्–शरीरेण, अविद्यया, वैषयिकसुखाद्यनुभवेन, बाह्यविषयव्यासङ्गेन वा ? –स्या॰
र॰ पृ॰ १११६ ।

प्रतिबद्धत्वम्–शरीरेण, अविद्यया, वैपयिकसुखाद्यनुभवेन, बाह्यविषयव्यासङ्गेन
वा ? न तावत् शरीरेण, अ⁹⁴⁹¹

शरीरस्य । तुलना–शरीरादिसम्बन्ध प्रतिबन्धहेतुरिति चेत्, न,
शरीरादीनामुपभोगार्थत्वात्, विपर्ययस्य चाननुमानात् । स्यान्मतम्–ससारावस्थस्य शरीरादिसम्बन्धो
नित्यसुखसवेदनहेतो प्रतिबन्धक तेनाविशेषो नास्तीति, एतच्चायुक्तम्, शरीरादय उपभोगार्था ते
भोगप्रतिबन्ध करिष्यन्तीत्यनुपपन्नम् । न चास्त्यनुमानम्–अशरीरस्य आत्मनो भोगः कश्चिदस्तीति । –
न्यायभा॰ १ । १ । २२ । न्यायवा॰ पृ॰ ८६ । न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ २४० । न्यायमं॰ पृ॰ ५१० ।

स्य सुखसाधकत्वेन तत्प्रतिबन्धकत्वायोगात् । नहि यद् यदर्थं
[p. 835 ] तत् तस्यैव प्रतिबन्धकम् अतिप्रसङ्गात् । प्र⁹⁴⁹²

प्रतिबन्धक कार्यव्याघातकृदुच्यते, न च नित्यसुखस्य अनुत्पत्ति सभवति । –प्रश॰
व्यो॰ पृ॰ २० ग॰ ।

तिबन्धकं हि कार्यविघातकमुच्यते । न च
शरीरं सुखस्य विघातकम् तस्मिन् सति तस्य आत्मलाभात् । यस्मिन् सति यस्या
त्मलाभः न तत् तस्य प्रतिबन्धकम् यथा बीजमङ्कुरस्य, शरीरे सति आत्मलाभश्च सुख
स्येति । त⁹⁴⁹³

शरीरस्य । प्रतिबन्धकत्वेन तदपहन्तुर्हिसाफल न स्यात् । तथा हि प्रति
बन्धविघातक उपकारक एवेति दृष्टम् । न हि नित्यसुखसवेदनस्य प्रतिबन्धकस्य शरीरादेरपहन्तुर्हिसा
फलस्य अभाव इत्यलम् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० ग॰ । स्या॰ र॰ पृ॰ १११७ ।

स्य तत्प्रतिबन्धकत्वे च तदपहन्तुर्हिसाफलं न स्यात्, प्रतिबन्धविघातकस्य
उपकारकत्वेन लोके प्रसिद्धेः । नापि अविद्यया; त⁹⁴⁹⁴

प्रकाशस्य
तुच्छेनावरीतुमशक्यत्वात् मेघा अपि रवेरन्ये स्वरूपेण च वास्तवा । तत्त्वान्यत्वाद्यचिन्त्या तु नाविद्या
वरणक्षमा ॥ –न्यायमं॰ पृ॰ ५१० ।

स्याः तुच्छरूपतया तत्प्रतिबन्धलक्ष
णार्थक्रियाकारित्वाऽसंभवात् । यत् तुच्छरूपं न तदर्थक्रियाकारि यथा मृगतृष्णिका
जलम्, तुच्छरूपा च अविद्या भवद्भिरिष्टा इति । प्रतिषिद्धञ्च अविद्यायाः प्रतिबन्ध
कत्वं ब्रह्माद्वैतप्रघट्टके9495

पृ॰ १४३ ।

प्रपञ्चेन इत्यलं पुनः प्रसङ्गेन । नापि वैषयिकसुखाद्यनुभवेन;
तेन हि नित्यसुखस्य तदनुभवस्य वा प्रतिबन्धः अनुत्पत्तिलक्षणो विनाशलक्षणो वा न
युक्तः; द्व⁹⁴⁹⁶

नित्यसुख-तत्सवेदनयो ।

योरपि नित्यत्वाभ्युपगमात् । नापि बाह्यविषयव्यासङ्गेन, तेन हि प्रमातुः,
इन्द्रियादेर्वा स⁹⁴⁹⁷

सम्बन्धेन तत्प्र– ब॰ ।

म्बन्धिना तत्प्रतिबन्धः क्रियते ? पक्षद्वयमप्येतदयुक्तम्; आ⁹⁴⁹⁸

नित्यसुखे
हि अनुभवस्यापि नित्यत्वाद् व्यासङ्गानुपपत्ति । तथा हि आत्मनो रूपादिविषयकज्ञानोत्पत्तौ विषया
न्तरे ज्ञानानुत्पत्तिर्व्यासङ्ग । एवमिन्द्रियस्यापि एकस्मिन् विषये ज्ञानजनकत्वेन प्रवृत्तस्य विषयान्तरे
ज्ञानाजनकत्व व्यासङ्गः । न चैवमात्मनो रूपादिविषयकज्ञानोत्पत्तौ नित्यसुखे ज्ञानानुत्पत्तिः तज्ज्ञान
स्यापि नित्यत्वात् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० ग॰ ।

त्मनो हि
प्रमातुर्व्यासङ्गः रूपादौ विषये ज्ञानोत्पत्तौ विषयान्तरे ज्ञानानुत्पत्तिः, इन्द्रियस्यापि
एकस्मिन् विषये ज्ञानजनकत्वेन प्रवृत्तस्य विषयान्तरे ज्ञानाऽजनकत्वम् । स चात्र अस
म्भाव्यः; सुखवत् तज्ज्ञानस्यापि सदा सत्त्वात् ।

किञ्च, यथा9499

तुलना–दृष्टातिक्रमश्च देहादिषु तुल्य । यथा
दृष्टमनित्य सुखं परित्यज्य नित्यसुख कामयते, एव देहेन्द्रियबुद्धीरनित्या दृष्टा अतिक्रम्य मुक्तस्य नित्या
देहेन्द्रियबुद्धय कल्पयितव्याः । –न्यायभा॰, बा॰, ता॰ टी॰ १ । १ । २२ । सुखवज्ज्ञानवच्चास्य
काम देहेन्द्रियाद्यपि । नित्य प्रकल्प्ययतामित्थं मोक्षो रम्यतरो भवेत् । –न्यायम॰ पृ॰ ५१० ।

मुक्त्यवस्थायाम् अनित्यं सुखं ज्ञानञ्चाऽतिक्रम्य नित्यं तत्परिक
ल्प्यते तथा नित्यत्वधर्माधिक⁹⁵⁰⁰

–करणदेहेन्द्रि– ब॰ ।

रणं देहेन्द्रियादिकमपि परिकल्प्यतामविशेषात् । अथ
धर्मादेः कार्यो देहः कथं त⁹⁵⁰¹

तद्भावे तत्र आ॰, तदभावे तत प्रसवे तत्र ब॰ ।

दभावे तत्र भवेत् प्रतीतिविरोधात् ? तदन्यत्रापि समानम् ।
अथ संसाररिसुखविलक्षणं तत्सुखम् तेनायमदोषः, तर्हि देहोऽपि संसारिदेहाद् विल
क्षणः तत्र अस्यास्तु विशेषाभावात् ।

किञ्च, सुखवत् ज्ञानस्य मुक्तावभ्युपगमे तच्छ⁹⁵⁰²

अनन्तज्ञानधारणाय उपयुज्यमानाया अनन्तशक्ते ।

क्तेः विपरीताभिनिवेशनिवृत्तिल
[p. 836 ] क्षणदर्शनस्य च सामर्थ्यसिद्धत्वात् अनन्तचतुष्टयस्वरूपलाभलक्षणमोक्षप्रसिद्धेः जैनमत
सिद्धिः स्यात्, आनन्दं ब्रह्मणो रूपम् इत्येका9503

–कान्तपरित्यागात् श्र॰ ।

न्तत्यागात् । तन्न सुखस्वभावत्वलक्षणं
साध्यं विचार्यमाणं भवन्मते घटते ।

साधनञ्च अत्यन्तप्रियबुद्धिविषयत्वम् अनन्यपरतयोपादीयमानत्वञ्च अनैकान्ति
कत्वादसाधनम्; दुः9504

दुःखाभावेऽपि भावात् । अनन्यपरतयोपादीयमानत्वञ्चासिद्धम्; सुखार्थमुपादानात् ।
अत्यन्तप्रियबुद्धिविषयत्वमप्यसिद्धम्; दुःखितायामप्रियबुद्धेरपि भावात् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० ग॰ ।

खाभावेऽपि भावात् । अनन्यपरतयोपादीयमानत्वञ्चासिद्धम्;
नहि आत्मा अन्यार्थं नोपादीयते, सुखाद्यर्थमस्योपादनात् । अत्यन्तप्रियबुद्धिविषयत्व
मप्यसिद्धम्; दुःखितायामप्रियबुद्धेरपि भावात् ।

यदपि आत्मा सुखस्वभावः वस्तुत्वे सति मुख्यप्रेयोबुद्धिविषयत्वात् इत्युक्तम्9505

पृ॰ ८३१ पं॰ ६ ।

;
तदप्येतेन प्रत्युक्तम्; सुखस्वभावत्वे प्रागुक्ताशेषदोषानुषङ्गात् । प्रेयोबुद्धिविषयत्वं
निरुपचरितप्रेयःशब्दवाच्यत्वञ्चाऽसिद्धम्; कदाचि9506

–चिदुचितायां ब॰ ।

द् दुःखितायां त⁹⁵⁰⁷

प्रेयस्त्वाभावात् ।

दभावात् । अन्य
थासिद्धञ्च; आत्मनो हि आत्यन्तिको दुःखाभावो मोक्षे स्यात् इति तत्र तत् साधनद्वयं
न पुनः सुखस्वभाव इति । विरुद्धञ्च, सु9508

सुखस्वभावविप– आ॰ ।

खस्वभावताविपरीतस्य दुःखाभावस्वभावत्व
स्यैव अतः प्रसिद्धेः । तथाहि–दुःखाभावरूपोऽयमात्मा, वस्तुत्वे सति मुख्यप्रेयो
बुद्धिविषयत्वात्, निरुपचरितप्रेयःशब्दवाच्यत्वाद्वा, रागिणां वैषयिकदुःखाभा9509

–भावावादिति
आ॰, –भावादिति ब॰ ।

ववदिति ।

यदप्युक्त⁹⁵¹⁰

–क्तमिमुमुक्षू– आ॰, –क्तमिष्टार्थं मुमुक्षू– ब॰ ।

म्9511

पृ॰ ८३१ पं॰ ७ ।

–इष्टार्थो मुमुक्षूणां प्रयत्नः इत्यादि; तदप्यसुन्दरम्; हेतोरनेकान्तात् ।
नहि इष्टा9512

तुलना–
इष्टाधिगमार्था प्रवृत्तिरिति चेत्; न; अनिष्टोपरमार्थत्वात् । –न्यायभा॰, बा॰ १ । १ । २२ । नानि
ष्टोपरमार्थत्वादनिष्टस्यापि शान्तये । सन्तः प्रयतमाना हि दृश्यन्ते व्याधिखेदिताः ॥ अतिदुर्वहश्चायं
संसारदुःखभार इति तदुपशमाय व्यवस्यन्तः सन्तो न निष्प्रयोजनप्रयत्ना भवन्तीत्यनैकान्तिको हेतुः ।
–न्यायमं॰ पृ॰ ५०९ ।

र्थसाधनायैव प्रेक्षावतां प्रयत्नो भवति, व्याधिविशेषखिन्नानां तेषाम् अनिष्टो
परमार्थमपि प्रयत्नप्रतीतेः ।

किञ्च, इष्टशब्देनात्र किं सुखमभिधीयते, अभिप्रेतप्रयोजनमात्रं वा ? यदि
अभिप्रेतप्रयोजनमात्रम्; कथमतः पुंसः सुखस्वभावता सिद्ध्येत् ? परस्परविरुद्धानेका
पवर्गसंसिद्धिप्रसङ्गश्च, कपिला9513

–लादिमनुसारि– आ॰ ।

दिमतानुसारिणामपि मुमुक्षूणां प्रयत्नस्य तदिष्टापवर्ग
लक्षणप्रयोजनप्रसाधकत्वप्रसक्तेः । प्रयत्नस्य प्रेक्षावत्त्वविशेषणात् न अनेकविरुद्धापवर्ग
संसिद्धिरिति चेत्; न; तद्विवेकस्य कर्त्तुमशक्यत्वात् । नहि भवन्मतानुसारिणः प्रेक्षावन्त
न कपिलादिमतानुसारिणः इति विवेकः कर्त्तुं शक्यः, प्र⁹⁵¹⁴

–प्रमाणबाधि– श्र॰ ।

माणप्रबाधितसर्वथानित्यादि
[p. 837 ] स्वभावतत्त्वाङ्गीकारेण अशेषाणामप्यप्रेक्षावत्त्वप्रसिद्धेः । अथ सुखम् इष्टशब्देन उच्यते;
तदा साध्यविकलता दृष्टान्तस्य । न खलु कृषीवलादीनां कृष्यादिप्रयत्नः साक्षात्सुखार्थो
भवति, कृष्यादिफलनिष्पत्त्यर्थत्वात्तस्य । परम्परया त⁹⁵¹⁵

तस्यास्त– ब॰ ।

स्य तदर्थत्वे मुमुक्षुप्रयत्नस्यापि
त⁹⁵¹⁶

तदा तद– ब॰, श्र॰ ।

था9517

परम्परया ।

तदर्थत्वमस्तु । ननु मुमुक्षवो यदि साक्षात्सुखार्थप्रयत्ना न भवन्ति तदा ते
निष्प्रयोजनप्रयत्ना एव स्युः प्रयोजनान्तरस्य तत्प्रसाध्यस्याऽसंभवात्; तदप्यपेशलम्;
संसारदुःखोच्छेदलक्षणप्रयोजनस्य त⁹⁵¹⁸

मुमुक्षुप्रयत्न ।

त्प्रयत्नप्रसाध्यस्य सद्भावात् । दुस्सहो हि संसार
दुःखभारोऽयम् अतः तदुच्छित्तये प्रयतमानास्ते न निष्प्रयोजनप्रयत्ना भवितुमर्हन्ति ।

यत्पुनः सुखतारतम्यं क्वचिद्विश्राम्यति इत्याद्यभिहितम्, तदप्यभिधानमात्रम्;
परत्वादिना अनेकान्तात् । परापरादिबुद्धिप्रकर्षसमधिगतो हि परत्वादिप्रकर्षः तारत
स्यशब्दवाच्यो न⁹⁵¹⁹

न क्वचि– आ॰ ।

च क्वचिद्विश्रान्तः ।

किञ्च, दुःखेप्येवं परमप्रकर्षप्रसङ्गः–दुः9520

दुःखे तारतम्य आ॰ ।

खतारतम्यं क्वचिद्विश्राम्यति तारतम्य
शब्दवाच्यत्वात् परिमाणतारतम्यवत् इति । न च दुःखपरमप्रकर्षो भवद्भिरिष्टः
इत्यनेना9521

दुःखपरमप्रकर्षेण ।

पिं अनेकान्तः ।

यदपि–आनन्दं ब्रह्मणो रूपम् इत्याद्यागमः मोक्षे सुखस्वभावतायायात्मनः
प्रमाणम् इत्याद्युक्तम्9522

पृ॰ ८३१ पं॰ ११ ।

, तदतीवाऽसङ्गतम्; तस्य प्रामाण्यासंभवात् । गुणवद्व⁹⁵²³

–क्तृत्वेन हि आ॰, श्र॰ ।

क्तृकत्वेन
हि वचनस्य प्रामाण्यम् । न च वेदे भवद्भिः तदिष्टम् । अपौरुषेयत्वेनास्य प्रामाण्यम्;
इत्यपि श्रद्धामात्रम्; तदपौरुषेयत्वस्य प्रागेव प्रतिव्यूढत्वात्9524

पृ॰ ७२४–।

। अस्तु वा तस्य तथा
प्रमाण्यम्, त⁹⁵²⁵

स्यादेतदेव यद्येतदेव केवलमागमवचनमश्रोष्यत,
वचनान्तरमपि तु श्रूयते–न हवै । ननु भवत्पठितमागमवचनमन्यथापि व्याख्यातु शक्यते–सशरीरस्येति
प्रक्रमात् सासारिके सुखदुःखे अनुकूलेतरविषयोपलम्भसभवे तदानीमशरीरमात्मानं न स्पृशत इत्यर्थ ।
हन्त तर्हि त्वदधीतमपि वेदवचनमानन्द ब्रह्मेति ससारदुःखपरिहारक्रमप्रकरणादेव तद्दु खापायविषय
व्याख्यास्यते । न खलु व्याख्यानस्य भगवत काचिदभूमिरस्ति । दृष्टाश्च दुखोपशमे सुखशब्दप्रयोगा ।
चिरज्वरशिरोऽर्त्त्यादिव्याधिदुःखेन खेदिता । सुखिनो वयमद्येति तदपाये प्रयञ्जते ॥ –न्यायमं॰
पृ॰ ५०९ ।

थापि यथासौ मुक्तौ आनन्दरूपताम् आत्मनः प्रतिपादयति तथा तदभाव
मपि न ह वै सशरीरस्य प्रियाप्रिययोर⁹⁵²⁶

–रपपातिरस्ति श्र॰ ।

पहतिरस्ति, अशरीरं वाव सन्तं प्रियाप्रिये न
स्पृशतः । छान्दो॰ ८ । १२ । १ इत्यादिवचनात् । अतः क्वास्य प्रामाण्यम् इति
व्या9527

कुटुम्बमपि मे प्रेयान् प्रेयास्त्वमपि हे सखे । कि करोमि द्विधा चित्त इतो व्याघ्र
इतस्तटी ॥ –परिशि॰ ३ । १६६ । लौकिकन्या॰ तृ॰ भा॰ । इतस्तटमितो व्याघ्र केनास्तु
प्राणिनो गतिः । –यश॰ उ॰ पृ॰ १३८ ।

घ्रतटीन्यायो भवतः स⁹⁵²⁸

समायातः नास्ति श्र॰ ।

मायातः । अथ इदमागमवच⁹⁵²⁹

न हवै इत्यादि वचनम् ।

नम् अन्यथा व्याख्यायते
सशरीरस्य इति प्रक्रमात् सांसारिके सुखदुःखे अनुकूलेतरविषयोपलम्भसंभवे मोक्षे
9530

पृ॰ ८३१ पं॰ ८ ।

[p. 838 ] अशरीरमात्मानं न स्पृशतः' इति, तदपि मनोरथमात्रम्, आनन्दं ब्रह्म इत्यस्यापि
अन्यथा व्याख्यातुं सुशकत्वात्, आ⁹⁵³¹

आत्यन्तिके च ससारदुःखाभावे सुखवचनाद् आगमेऽपि सत्यविरोध । यद्यपि कश्चि
दागम स्याद् मुक्तस्यात्यन्तिकं सुखमिति । सुखशब्द आत्यन्तिके दुःखाभावे प्रयुक्त इत्येवमुपपद्यते ।
दृष्टो हि दुःखाभावे सुखशब्दप्रयोगो बहुल लोके । –न्यायभा॰, बा॰ १ । १ । २२ । मुख्ये हि बाधकोप
पत्तेः गौण इति । तथाहि दुःखाभावेऽयमानन्दशब्दः प्रयुक्तो दृष्ट । सुखशब्दो दुःखाभावे यथा भारा
क्रान्तस्य बाहिकस्य तदपाये इति । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० ग॰ ।

त्यन्तिकसंसारदुःखाभावविषयो हि अत्र आनन्द
शब्दः न पुनः सुखविषयः । दृष्टश्च दुःखाभावे सुखशब्दप्रयोगः यथा भराक्रान्तस्य चिरं
ज्वरशिरोर्त्त्यादिव्याधिदुःखितस्य वा तदपाये चि9532

चिरदु खेन ब॰, श्र॰ ।

रं तद्दुःखेन खिन्नाः सुखिनो वयमद्य
इति तदात्मनां प्रतिभासप्रतीतेः ।

यच्चोक्तम्9533

पृ॰ ८३२ प॰ २ ।

–नित्यानन्दस्य संसारदशायाम् आवृतत्वेनाऽनभिव्यक्तितोऽनुपलम्भः
इत्यादि, तदप्युक्तिमात्रम्, अविद्यादेः तदावारकत्वप्रतिपेधात्, नित्यैकस्व⁹⁵³⁴

–स्वभावतयास्य प्रकाशा– ब॰ ।

भावस्य
स्वप्रकाशात्मन आव्रियमाणत्वायोगाच्च, परिणामिन एव हि वस्तुनः केनचिदावरणं
युक्तम् कथञ्चिदनावृतरूपपरित्यागेन आवृतरूपस्वीकारात् । अतः कथञ्चिदेव नित्यज्ञान
खादिस्वभावो मु9535

युक्तौ श्र॰ ।

क्तौ आत्मा प्रतिपत्तव्य इति ॥ छ ॥

नैरात्म्यभावनातो विशुद्धज्ञानोत्पत्तिरूपो मोक्ष इति बौद्धस्य पूर्वपक्ष–

ननु कार्यका9536

–कारकभृत–
आ॰ ।

रणभूतज्ञानक्षणप्रवाहव्यतिरेकेण अपरस्य आत्मनोऽसंभवात् कस्य
ज्ञानादिस्वभावता मुक्तौ प्रसाध्येत ? मुक्तिश्च आत्मदर्शिनो दूरोत्सा
रिता । यो हि पश्यति आत्मानं स्थिरादिरूपं तस्य आत्मनि स्थैर्या
दिगुणदर्शननिमित्तः स्नेहोऽवश्यम्भावी, आत्मस्नेहाच्च आत्मसुखेषु
परितृ9537

–तृप्यन् आ॰, ब॰ ।

ष्यन् सुखेषु तत्साधनेषु च दोषास्तिंरस्कृत्य गुणानारोपयति,
गुणदर्शी च परितृ9538

–तृप्यन् आ॰, ब॰ ।

ष्यन् ममेति सुखसाधनान्युपादत्ते, ततो यावद् आत्मदर्शनं
तावत्संसार एव । तदुक्तम्–

यः9539

यः
पश्यात्मान तत्रात्मनि अस्य द्रष्टु अहमिति शाश्वत अनपायिस्नेहो भवति । स्नेहात् सुखेषु तृष्यति
तृष्णावान् भवति, तृष्णा च सुखसाधनत्वेनाध्यवसिताना वस्तूना दोषानशुचित्वादीन् तिरस्कुरुते
प्रच्छादयति । दोषतिरस्करणात् गुणदर्शी शुचित्वेष्टत्वगुणान् पश्यन् परितृष्यन् ममेति ममेद
सुखमिति गर्द्धमान तस्य सुखस्य साधनानि गर्भगमनादीन्युपादत्ते । तेन आत्मदर्शनमूलत्वेन जन्मादे
रात्माभिनिवेशो यावत्तावत् स आत्मदर्शी ससार एव । न केवल जन्मप्रबन्धस्तस्य दोषा अपि
समस्ता सन्तीत्याह । आत्मनि सति ततोऽन्यस्मिन् परसज्ञा परबुद्धिर्भवति, स्वपरयोर्यथाक्रम परि
ग्रहोऽभिष्वङ्ग द्वेष परित्याग तौ भवत । अनयो अनुनयप्रतिषेधयो सप्रतिबद्धा सर्वे दोषा राग
मात्सर्येर्ष्यादय प्रजायन्ते । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ । उद्धृता इमे –बोधिचर्या॰ प॰ पृ॰ ४९२ । अने
कान्तजय॰ पृ॰ २८ । यश॰ उ॰ पृ॰ २५२ । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ५८१A. । षड्द॰ बृह॰ श्लो॰
५२ । ज्ञानवि॰ पृ॰ १४७A । य पश्यत्यात्मानं तस्यात्मनि भवति –सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ५५
B. । आत्मनि सति –अभि॰ आलोक॰ पृ॰ ६७ । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २७९ ।

पश्यत्यात्मानं तत्रास्याहमिति शाश्वतः स्नेहः । स्नेहात्सुखेषु तृ9540

तृप्यति आ॰ ।

ष्यति तृष्णा दोषांस्तिरस्कुरुते ॥

[p. 839 ]

गुणदर्शी परितृ9541

–तृप्यन् श्र॰ ।

ष्यन् ममेति सुखसाधनान्युपादत्ते । तेनात्मभिनिवेशो यावत्तावत् स संसारः ॥

आत्मनि सति परसंज्ञा स्वपरविभागात् परिग्रहद्वेषौ । अनयोः सम्प्रतिबद्धाः सर्वे दोषाः प्रजायन्ते ॥

प्रमाणवा॰ १ । २१९–२१ इति ।

ततो मुक्तिमिच्छता स्वरूपं पुत्रकलत्रादिकञ्च अनात्मकमनित्यमशुचि दुःख
मिति श्रु9542

तत्र श्रुतमयी श्रूयमाणेभ्य परर्थानुमानवाक्येभ्यः समुत्पद्यमानेन श्रुतशब्दवाच्यतामा
स्कन्दता निर्वृत्ता परं प्रकर्षं प्रतिपद्यमाना स्वार्थानुमानलक्षणया चिन्तया निर्वृत्ता चिन्तमयी
भावनामारभते । –आप्तप॰ का॰ ८३ ।

तमय्या चिन्तामय्या च भावनया भावयितव्यम्, एवं भावयतः तत्र अ⁹⁵⁴³

अभिष्वङ्गो राग ।

भि
ष्वङ्गाभावात् अभ्यासविशेषतो वैराग्यमुपजायते, अतः सास्रवचित्तसन्तानलक्षण
संसारनिवृत्तिरूपा मु9544

कार्यकारणभूताश्च तत्रा
विद्यादयो मता । बन्धस्तद्विगमादिष्टो मुक्तिर्निमलता धिय ॥ यथोक्तम्–चित्तमेव हि ससारो
रागादिक्लेशवासितम् । तदेव तैर्विनिर्मुक्तं भवान्त इति कथ्यते । –तत्त्वसं॰, पं॰ पृ॰ १८४ ।

क्तिरुपपद्यते । निरन्वयविनश्वरेषु हि9545

चित्तलक्षणेषु श्र॰ ।

चित्तक्षणेषु एकत्वाध्यारोपेण
आत्माभिनिवेशात् आत्मप्रेमानु9546

–नुगम प्रा– ब॰ ।

गतः प्रा9547

प्रामाण्यभि– श्र॰ ।

ण्यभिधानः स्कन्धसन्तानः सांसारिकसुखसाधनेषु
प्रवर्त्तमानः सास्रवचित्तसन्तानं सन्तनोति । ततोऽस्य व्यलीकाभिनिवेशस्य अपोहार्थं य⁹⁵⁴⁸

यतोनै
– ब॰ ।

त्नः
9549

तस्मादनादिसन्तानतुल्यजातीयबीजिकाम् । उत्खातमूला कुरुत सत्त्वदृष्टिं मुमुक्षवः ॥ –प्रमाणवा॰
२ । २५६ । किं पुनरिद नैरात्म्य नाम यदसत्सु नोपदेष्टव्य सत्सु चोपदेष्टव्यमित्याह–अद्वितीय शिवद्वार
कुदृष्टीना भयङ्करम् । विषय सर्वबुद्धानामिति नैरात्म्यमुच्यते ।–तत्रात्मा नाम योऽपरायत्त
स्वरूप स्वभाव, तदभावो नैरात्म्यम् । तच्च धर्मपुद्गलभेदात् द्वैत प्रतिपद्यते । धर्मनैरात्म्य पुद्गल
नैरात्म्यञ्च । तत्र पुद्गलो नाम य स्कन्धानुपादाय प्रज्ञप्यते । स च स्कन्धेषु पञ्चधा मृग्यमाणो न
संभवति । धर्मास्तु स्कन्धायतनधातुसशब्दिता पदार्था तदेतेषा धर्माणा पुद्गलस्य च यथास्व हेतु
प्रत्ययाधीनजन्मत्वादुपादाय प्रज्ञप्यमानत्वाच्च स्वायत्तमपरात्त निजमकृतक रूप नास्तीति पुद्गलस्य
धर्माणाञ्च नै स्वाभाव्य व्यवस्थाप्यते । यस्य चार्थस्य स्वरूपसिद्धिर्नास्ति तस्य केनान्येनात्मनास्तु
सिद्धिरिति । तस्मात्सर्वथाऽसिद्धलक्षणा एव पदार्था मूर्खजनस्य विसवादकेनात्मन प्रतीत्य बोपादाय
वा वर्त्तमाना मूढधिया सङ्गास्पद भवन्ति । यथास्वभावं तु सम्यग्दर्शनै प्रतिभाव्यमाना धर्मपुद्लयो
सङ्गपरिक्षयबाहका भवन्ति । सङ्गपरिक्षयश्च निर्वाणप्राप्तिकारणम् । विदितनैरात्म्यस्य हि सर्वेषु
परिक्षीणसङ्गस्य न क्वचित्काचित्प्रार्थना कुतो वा निमित्तोपलम्भ इत्यद्वितीयमेव शिवद्वारमेतन्नैरा
त्म्यम् । पृ॰ १५१ तत्त्वतो नैरात्म्यमिति यस्यैव वर्तते मति । तस्य भावात्कुत प्रीतिरभावेन
कुतो भयम् ॥" –चतु शत॰ पृ॰ १५१, १५६ । तत्त्वसं॰ पृ॰ ८६६ । यतस्ततो वास्तु भय यद्यह नाम
किंचन । अहमेव न किञ्चिच्चेत् भयं कस्य भविष्यति ॥ –बोधिच॰ ९ । ५७ । वर नैरात्म्यभावना
नैरात्म्यस्य पुद्गलादिविरहस्य भावना अभ्यासः वरमुत्तमम्, आत्मदर्शनप्रवृत्ताहङ्कारनिवृत्तिहेतुत्वात् ।
तथाहि तावद् भावनाप्रकर्षपर्यन्तगमनात् साक्षान्नैरात्म्यदर्शनात् विरोधिन सत्कायदर्शन निवर्तते ।
तन्निवृत्तौ चैकस्यानुगामिनो दर्शनाभावात् पूर्वापररूपविकलस्य क्षणमात्रस्य दर्शनम् । तत पूर्वापरस
मारोपाभावान्नानागतसुखसाधन किंचिदात्मन पश्यति, ततो न तस्य क्वचिद्विषये रागो जायते नापि
तत्प्रतिविरोधिनि द्वेष आसङ्गाभावादेव । नाप्यपकारिण प्रति अपकारस्थान पश्यति, येन यस्मिन् कृतो-[p. n840 ]
ऽपकार तयोर्द्वयोरपि द्वितीयक्षणाभावत् । न चान्येन कृतेऽपकारे प्रेक्षावतोऽन्यत्र वैरनिर्यातनमुचितम्,
नापि यस्य कृतस्तेनापि । एव रागादिनिवृत्तौ अन्येपि तत्प्रभवा क्लेशोपक्लेशा नोत्पद्यन्ते । नापि
वस्तुत कश्चित् कस्यचिदपकारकारी । इद प्रतीत्येदमुत्पद्यते इति प्रतीत्यसमुत्पाददर्शनाद्वा । एव हि
पुद्गलशून्यताया सत्कायदर्शननिवृत्तौ छिन्नमूलत्वात् क्लेशा न समुदाचरन्ति । यथोक्तमार्यतथागतगु
ह्यसूत्रे–तद्यथापि नाम शान्तमते वृक्षस्य मूलच्छिन्नस्य सर्वशाखापत्रपलाश शुष्यति । एवमेव शान्तमते
सत्कायदृष्टिप्रशमात् सर्वक्लेशा उपशाम्यन्तीति । तस्माद्वर नैरात्म्यभावना । –बोधिचर्या॰ प॰ पृ॰
४९२–९३ । नैरात्म्यपरि॰ पृ॰ १२ ।

नैरा9550

–दिकलक्षणः श्र॰ ।

त्म्याभ्यासादिलक्षण असत्यपि आत्मनि नित्यनिरंशादिस्वभावे मोक्तरि इति । उक्तञ्च–

[p. 840 ]

मि9551

मिथ्याध्यारोपस्य ससारित्वाध्यवसायस्य हानार्थ यत्नोऽसत्यपि कस्मिंश्चिदात्मादौ
मोक्तरि । न हि यथावस्त्वेव व्यवहारः किन्तु यथावसायञ्च । तथाहि रज्जुरपि सर्पाध्यवसायविषय
त्वात् परिहारविषय । एवमहमेव बद्धोऽहमेव मोक्ष्यामीत्यध्यारोपान्मुक्त्यर्थ व्यायाम । –प्रमाणवा॰
मनोरथ॰ । उद्धृतोऽयम् –तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ १८३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३२१ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १६२,
४१८ ।

थ्याध्या9552

–ध्यानोप– श्र॰ ।

रोपहानार्थ यत्नोऽसत्यपि मोक्तरि प्रमाणवा॰ १ । १९४ इति ।

नैरात्म्याभ्यासादिलक्षण⁹⁵⁵³

–णप्रयत्ना– श्र॰ ।

यत्नाभावे तु आत्माभिनिवेशाऽनिवृत्तेः इन्द्रियादिषु उप
भोगाश्रयत्वेन गृहीतेषु आ⁹⁵⁵⁴

आनीयबुद्धे– आ॰ ।

त्मीयबुद्धेर्निवारयितुमशक्यत्वतो वैराग्यासभवात् मोक्षाय
दत्तो जलाञ्जलिः । तदुक्तम्–

उ⁹⁵⁵⁵

आत्मीयबुद्धिहान्यात्र त्यागो न तु विपर्यये । उयभोगाश्रयत्वेन आत्मीयबुद्धिहान्या
तत्राहिदष्टाङ्गे त्यागो न तु विपर्यये आत्मीयबुद्धिसत्तायाम् । यस्माद् उपभोगस्य आश्रयत्वेन कारण
त्वेन गृहीतेष्विन्द्रियादिषु स्वत्वे धी आत्मीयत्वबुद्धि केन हेतुना वार्येत ? क केनचित् । तत्कुतस्तत्र
उपभोगसाधने स्वीयावववे वैराग्य येन त्यज्यते । ततो यत्त्यज्यते आत्मीयबुद्धिहान्या एव । न चैव
स्नेहादिष्वात्मीयबुद्धिहानिरस्ति येनैषा त्याग स्यात् । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ । उद्धृतोऽयम् –न्यायवि॰
वि॰ पृ॰ ५८१B ।

पभोगाश्रयत्वेन गृहीतेष्विन्द्रियादिषु ।

स्व⁹⁵⁵⁶

खल्वधी ब॰ ।

त्वधीः केन वार्येत वैराग्य तत्र तत्कुतः ॥

प्रमाणवा॰ १ । २२९ इ⁹⁵⁵⁷

इति
नास्ति ब॰ ।

ति ।

अथोच्यते–नेन्द्रियादिषु उपभोगाश्रयत्वबुद्धिनि9558

–निबन्धनसत्त्वबु– ब॰ ।

बन्धनस्वत्वबुद्धिप्रभवोऽयम्
आत्मीयस्नेहः येनाय दोषः स्यात् किन्तु गुणदर्शननिबन्धनः, अतः तद्विरुद्धदोषदर्शने
तन्निवृत्तितो वैराग्योपपत्तेः मुक्तिरुपपन्नेति, त⁹⁵⁵⁹

चेदयुक्तम् ब॰ ।

दयुक्तम्, त⁹⁵⁶⁰

भोगसाधनत्वनिबन्धन ।

न्निबन्धनस्वत्वबुद्धेरेव अ⁹⁵⁶¹

अस्याभावात् आ॰ ।

स्या
विर्भावात्, स्वचक्षुरादिषु गुणदोषपरीक्षाविकलानामपि बालपशुप्रभृतीनाम् उपभोगा
श्र⁹⁵⁶²

–श्रयबुद्धि– ब॰ ।

यत्वबुद्धिनिबन्धनायाः स्वत्वबुद्धेः तत्र स्नेहस्याविर्भावात् । आत्मीयेष्वपि च पिच्चट
काणकुण्टादिदोषदर्शनेऽपि अस्य⁹⁵⁶³

स्नेहस्य ।

भावात्, परकीयेषु गुणद⁹⁵⁶⁴

–दर्शनेप्यस्याभा– श्र॰ ।

र्शनेऽप्यभावात् । आत्मीये
ष्वपि अतीतेषु स्वदेहच्युतेषु च अङ्गावयवेषु गुणदर्शनेऽपि आत्मीयबुद्धित्यागे स्नेहस्या
भावात् त⁹⁵⁶⁵

उपभोगाश्रयत्वनि
बन्धन ।

न्निबन्धनस्वत्वबुद्धिप्रभव एवासौ9566

स्नेह ।

अभ्युपगन्तव्यः । अत युक्तः तद्व्यवच्छे
दाय नैरात्म्यादिभावनाभ्यास ।

[p. 841 ]

अ⁹⁵⁶⁷

अथैतद्भाव– श्र॰ ।

थ तद्भावनाभावेऽपि कायक्लेशलक्षणात्तप⁹⁵⁶⁸

तपसा निर्जरा च –तत्त्वार्थसू॰ ९ । ३ ।

सः सकलक⁹⁵⁶⁹

–कर्मक्षया– ब॰ ।

र्मप्रक्षयान्मोक्षो भविष्यति;
तन्न; कायक्लेशस्य कर्मफलतया नारकादिकायसन्तापवत् तपस्त्वायोगात् । विचित्रशक्ति
कञ्च कर्म वि9570

फलवैचित्र्यदृष्टेश्च शक्तिभेदोऽनु
मीयते । कर्मणां तापसंक्लेशात् नैकरूपात्ततः क्षयः ॥–कर्मणां फलवैचित्र्यस्य नानागत्युपभोग्यानेकविधो
पकरणसाध्यविविधसुखदुःखोपभोगप्रकारस्य दृष्टेश्च शक्तिभेदः सामर्थ्यनानात्वमनुमीयते, अतो नाना
प्रकारफलजननसामर्थ्यात् कारणादेकरूपात् फलात् तापसंक्लेशान्न कर्मणां क्षयः । –प्रमाणवा॰ १ । २७७ ।

चित्रफलदानाऽन्यथानुपपत्तेः, तच्च कथं कायसन्तापमात्रात् क्षीयेत
अतिप्रसङ्गात् । अ⁹⁵⁷¹

अथापि तपसः शक्त्या शक्तिसंकरसंक्षयैः । क्लेशात्कुतश्चित् हीयेताशेषमक्लेशलेशतः ॥–अथापि
तपसः शक्त्या शक्तिसंकरेण तापक्लेशमात्रफलेन तानि हीयन्ते । तपःशक्त्या कर्मणां संक्षयेण वा जन्मा
भावः । यच्च किञ्चिदविशिष्टं तत् क्लेशात्कुतश्चित् केशोल्लुञ्चनादेः क्षीयते । कर्मक्षयाच्च मुक्तिः
अत्राह–हीयेताशेषमक्लेशलेशतः । यदि तपसा कर्मक्षयोऽशेषं कर्म हीयेत, अक्लेशतो विनैव केशोल्लु
ञ्चनादिदुःखात् कर्मणः क्षीणत्वात् । यथा नारकादिदुःखं न भवति तथा अल्पीयोपि न स्यात् । शक्ति
सांकर्येपि लेशतः सन्तापक्लेशात् केवलात् कर्म हीयेत, न दुःखान्तरानुबन्धी संसारप्रबन्धः तपस्विनः
स्यात् । यदीष्टमपरं क्लेशात् तत्तपः क्लेश एव चेत् । तत्कर्मफलमित्यस्मान्न शक्तेः संकरादिकम् ॥
तपसः शक्त्या शक्तिसंकरसंक्षयश्च तदा वक्तुं शक्यो यदि क्लेशादिष्टं क्लेशादपरमन्यत्तपो नान्यथा ।
क्लेश एव चेत्ततपः, तत्क्लेशरूपं तपः कर्मफलमित्यस्मात् कर्मफलभूतात्तपसः शक्तिसंकरादिकं न युक्तम् ।
आदिशब्दात् संक्षयश्च । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ १ । २७८–७९ ।

थ तपः कर्मशक्तीनां स⁹⁵⁷²

संकरणे क्षय– श्र॰ ।

ङ्करेण क्षयकरणशीलमिति कृत्वा एकरूपादपि
तपसः चित्रशक्तिकस्य कर्मणः क्षयः; नन्वेवं स्वल्पक्लेशेन एकोपवासादिनाऽपि अशेषस्य
कर्मणः क्षयापत्तिः शक्तिसाङ्कर्यान्यथानुपपत्तेः । उक्तञ्च–

क⁹⁵⁷³

क्षयनिमित्तमिह न स्यात् ।
तच्छक्तिसंकरः क्षयकरीत्यपि –षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ । तच्छक्तिसंकरक्षयकारीत्यपि
–स्या॰ र॰ पृ॰ १११८ ।

र्मक्षयाद्विमोक्षः स च तपसः तच्च कायसन्तापः ।

कर्मफलत्वान्नारकदुःखमिव कथं तपस्तत्स्यात् ॥

अन्यदपि चैकरूपं त⁹⁵⁷⁴

तच्चित्रं क्षय– आ॰,
ब॰ ।

च्चित्रक्षयनिबन्धनं न स्यात् ।

तच्छक्तिसङ्करक्षयायकारीत्यपि वचनमात्रं तु ॥

अक्लेशात्स्तोकेऽपि क्षीणे सर्वक्षयप्रसङ्गो य⁹⁵⁷⁵

वत् श्र॰ ।

त् ।

इति ॥ छ ॥

सान्वयशुद्धचित्तसन्ततिरूपस्य मोक्षस्य समर्थनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्9576

पृ॰ ८३८ पं॰ ११ ।

–कार्यकारण इत्यादि; तदसमीक्षिताभि
धानम्; कार्यकारणभूतज्ञा9577

–ज्ञानलक्षणप्रवा– श्र॰ ।

नक्षणप्रवाहव्यतिरिक्तस्य आत्मनः सन्ता
ननिषेधावसरे व्यासतः समर्थितत्वात् ।

यत्पुनरुक्तम्9578

पृ॰ ८३८ पं॰ १८ ।

–यः पश्यत्यात्मानं स्थिरादिरूपम् इत्यादि; त⁹⁵⁷⁹

तुलना–तत्सूक्तमेव, किन्त्वज्ञो जनो दुःखानुषक्तं सुखसाधनं पश्यन्नात्मस्नेहात् सांसारिकेषु दुःखानुष
क्तसुखसाधनेषु प्रवर्तते अपथ्यादौ च मूर्खातुरवत् । –षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ । स्या॰ र॰ पृ॰ १११८ ।

त्सूक्तमेव; किन्तु
9580

पृ॰ ९ ।

[p. 842 ] अज्ञो जनः दुःखाननुषक्तसुखसा9581

–साधन पश्यन् आ॰ ।

धनमपश्यन् आत्मस्नेहात् सांसारिकेषु दुःखानुषक्त
सुखसाधनेषु प्रवर्त्तते । हिताहित⁹⁵⁸²

–विवेकस्तु आ॰ ।

विवेकज्ञस्तु तादात्विकसुखसाधन स्त्र्यादिकं परित्यज्य
आत्मस्नेहात् आत्यन्तिकसुखसाधने मुक्तिमार्गे प्रवर्त्तते । यथा पथ्यापथ्यविवेकमजान
न्नातुरः तादात्विकसुखसाधन व्याधिविवृद्धिनिमित्तं दध्यादिकमुपादत्ते, पथ्यापथ्यवि9583

–विवेकस्तु आ॰ ।

वे
कज्ञस्तु तत्परित्यज्य पेयादौ आरोग्यसाधने प्रवर्त्तते । उक्तञ्च–

तदात्वसुखसज्ञेषु भावेष्वज्ञोऽनुरज्यते ।

हितमेवानुरुद्ध्यन्ते प्रपरीक्ष्य परीक्षका9584

उद्धृतोऽयम् –न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ५८१ । स्या॰ र॰ पृ॰ १११९ ।

॥ इति ।

यदप्युक्त⁹⁵⁸⁵

पृ॰ ८३९ प॰ ४ ।

म्–ततो मुक्तिमिच्छता स्वरूपं पुत्रकलत्रादिकञ्च इत्यादि; तदप्येतेन
प्रत्युक्तम्; स⁹⁵⁸⁶

तुलना–क्षणिकादिभावनाया मिथ्यारूपत्वात्, नच मिथ्याज्ञानस्य नि श्रेयसकारणत्वमतिप्रस
ङ्गात् । –प्रश व्यो॰ पृ॰ २० घ॰ । भावनाया विकल्पात्मिकाया श्रुतमय्याश्चिन्तामय्याश्चावस्तु
विषयाया वस्तुविषयस्य योगिज्ञानस्य जन्मविरोधात् । कुतश्चिदतत्त्वविषयाद् विकल्पज्ञानात्तत्त्वविष
यस्य ज्ञानस्यानुपलब्धे । –आप्तप॰ का॰ ८३ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २१ । षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ ।

र्वथाऽनित्याऽनात्मकत्वादिभावनाया निर्विषयत्वेन मिथ्यारूपत्वात् सर्वथा
नि9587

–नित्यादिभावन्मु– आ॰ ।

त्यादिभावनावन्मुक्तिहेतुत्वानुपपत्तेः । तन्निविर्विषयत्वञ्च आत्मसिद्धेः क्षणभङ्गभङ्गस्य
च प्रसाधितत्वात् प्रसिद्धम् । न च कालान्तरावस्थाय्येकानुसन्धातृव्यतिरेकेण भावना
प्युपपद्यते इत्युक्तं सन्ताननिषेधप्रघट्टके । यो हि निगडादिभिर्बद्धः तस्यैव तन्मुक्ति
कारणपरिज्ञानानुष्ठानाभिसन्धिव्यापारे सति मोक्षः इति ए⁹⁵⁸⁸

न बन्धमोक्षौ क्षणिकैकसस्थौ–क्षणिकमेक यच्चित्त तत्सस्थौ बन्धमोक्षौ न स्याताम् । यस्य
चित्तस्य बन्ध तस्य निरन्वयप्रणाशादुत्तरचित्तस्याबद्धस्यैव मोक्षप्रसङ्गात् । यस्यैव बन्ध तस्यैव मोक्ष
इति एकचित्तसस्थौ बन्धमोक्षौ –युक्त्यनु॰, टी॰ पृ॰ ४१ ।

काधिकरण्ये सत्येव बन्धमोक्ष
व्यवस्था लोके प्रसिद्धा, इ⁹⁵⁸⁹

क्षणिकैकान्तपक्षे ।

ह तु अन्यः क्षणो बद्धः अन्यस्य च तन्मुक्तिकारणपरिज्ञानम्
अ⁹⁵⁹⁰

अन्यत्रानुष्ठा– ब॰ ।

न्यस्य च अनुष्ठानाभिस⁹⁵⁹¹

–सन्धेर्व्यापा– आ॰ ।

न्धिः व्यापारश्चेति वैयधिकरण्यात् सर्वमनुपपन्नम् ।

कि9592

तुलना–
किंच, सर्वो बुद्धिपूर्वं प्रयतमान किंचिदिदमतो मम स्यादित्यनुसन्धानेन प्रवर्तते । –षड्द॰ बृह॰ श्लो॰
५२ ।

ञ्च, सर्वो बुद्धिपू9593

–पूर्वं वर्त्तमान ब॰ ।

र्व प्रवर्त्तमानः किञ्चिदिदमतो मम स्यात् इत्यनुसन्धानेन
प्रवर्त्तते । इह च कस्तथाविधो मार्गाभ्यासे प्रवर्त्तमानः मोक्षो मम स्यात् इत्यनुसन्द
ध्यात्–क्षणः, सन्तानो वा ? न तावत् क्षणः, तस्य एकक्षणस्थायितया निर्विकल्प
कतया च एतावतो व्यापारान् कर्त्तुमसमर्थत्वात् । नापि सन्तानः, तस्य सन्तानिव्य
तिरिक्तस्य सौगतैरनभ्युपगमात्, स⁹⁵⁹⁴

सन्ताननिषिद्ध– श्र॰ ।

न्ताननिषेधे निषिद्धत्वाच्च ।

यच्चान्यदुक्तम्9595

पृ॰ ८३९ प॰ ७ ।

–निरन्वयविनश्वरेषु इत्यादि, तदप्युक्तिमात्रम्, आत्मनोऽन
[p. 843 ] भ्युपगमे तथाभूतचित्तक्षणेषु एकत्वाध्यारोपा9596

–रोपानुपपत्तिश्च सन्ता– ब॰ ।

नुपपत्तेः । तदनुपपत्तिश्च सन्तानभङ्गप्रघट्टके
प्रपञ्चिता । निरन्वयविनश्वरत्वे च 9597

संसारिणाम् ब॰, श्र॰ ।

संस्काराणां मोक्षार्थः प्रयासो व्यर्थ । रागाद्युपर
मो हि भवन्मते मोक्षः, तदुपरमश्च विनाशः, तस्य च निर्हेतु9598

तुलना–अहेतुकत्वान्नाशस्य हिसाहेतुर्न हिंसक । चित्तसन्ततिनाशश्च मोक्षो नाष्टाङ्ग
हेतुक ॥ –आप्तमी॰ का॰ ५२ । आकस्मिकेऽर्थे प्रलयस्वभावे मार्गो न युक्तो बधकश्च न स्यात् ॥–
तथा च सकलास्रवनिरोधलक्षणमोक्षस्य चित्तसन्ततिनाशरूपस्य वा शान्तनिर्वाणस्य मार्गो हेतु नैरात्म्य
भावनालक्षणो न युक्त स्यात् नाशकस्य कस्यचिद्विरोधात् । –युक्त्यनु॰ टी॰ पृ॰ ४० । निर्हेतुकतया
विनाशस्य उपायवैयर्थ्यम्, अयत्नसाध्यत्वात् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० ड ।

कतया अयत्नसिद्धत्वात्
तदर्थानुष्ठानादिप्रयासो निष्फल एव । तेन⁹⁵⁹⁹

तपोऽनुष्ठानादिना ।
किंच, तेन मोक्षार्थानुष्ठानेन प्राक्तनस्य रागादिक्षणस्य नाश क्रियते, भाविनो वाऽनुत्पाद, तदुत्पादक
शक्तेर्वा क्षय, सन्तानस्योच्छेदोऽनुत्पादो वा, निराश्रयचित्तसन्तत्युत्पादो वा ? –षड्द॰ बृह॰ श्लो॰
५२ ।

हि प्राक्तनस्य रागादिचित्तक्षणस्य नाशः
क्रियेत, भाविनो वाऽनुत्पादः, तदुत्पादकशक्तेर्वा क्षयः, सन्तानस्य 9600

चोच्छेद ब॰ ।

वोच्छेदः अनुत्पादो
वा, निरा9601

निराश्रयचित्त–
आ॰ ।

श्रस्रवचित्तसन्तत्युत्पादो वा ? तत्राद्यः पक्षोऽनुपपन्नः; विनाशस्य निर्हे
तुकतया भ⁹⁶⁰²

सौगतमते ।

वन्मते कुतश्चिदुत्पत्तिविरोधात् । द्वितीयपक्षोऽप्यत एव अनुपपन्नः;
उत्पादाभावो हि अनुत्पादः, सोऽभावरूपत्वात् कथं कुतश्चिदु9603

–दुत्पद्यते आ॰ ।

त्पद्येत अप⁹⁶⁰⁴

निर्हेतुकाऽभाववादः विशीर्यत इत्यर्थ ।

सिद्धान्तप्रस
ङ्गात् ? तच्छक्तिक्षयार्थोऽपि तत्प्रयासोऽसङ्गतः; तत्क्षयस्याप्यभावरूपतया कुतश्चिदात्म
लाभासंभवात् । सन्तानस्योच्छेदार्थोऽनुत्पादार्थो वा तत्प्रयासः इत्यप्येतेन प्रत्युक्तम्;
क्षणोच्छेदानुत्पादवत् त⁹⁶⁰⁵

सन्तानोच्छेदानुत्पादयो ।

दुच्छेदानुत्पादयोरभावरूपतया कु9606

कुतश्चिदात्मलाभासंभवात सन्तानस्योच्छेदार्थोऽनुत्पादार्थों वा तत्प्रया
सो युक्तो न चासौ ब॰ ।

तश्चिदुत्प⁹⁶⁰⁷

–त्पद्यनुप– श्र॰ ।

त्त्यनुपपत्तेः ।

किञ्च⁹⁶⁰⁸

तुलना–किंच वास्तवस्य सन्तानस्यानभ्युपगमात् किं तदुच्छेदादिप्रयासेन ? नहि मृतस्य मारण
क्वापि दृष्टम् । –षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ ।

, सिद्धे वास्तवे सन्ताने तदुच्छेदार्थोऽनुत्पादार्थो वा तत्प्रयासो युक्तः;
न चासौ तथाभूतः सिद्धः, क्षणातिरिक्तस्य तस्य वास्तवस्य भवतानभ्युपगमात्, सन्तान
निषेधे निषिद्धत्वाच्च ।

किञ्च, अन्त्यज्ञानस्य ज्ञानान्त⁹⁶⁰⁹

–न्तराकर्तृकत्वे ब॰ ।

राकर्त्तृत्वे सन्तानोच्छेदो भविष्यति । तच्च कुतो
न करोति स⁹⁶¹⁰

सत्त्वादुत्पादे आ॰ ।

त्त्वात् तदुत्पादे शक्तत्वाच्च ? शक्तमपि सहकारिकारणाभावात् नोत्पाद
यति, इत्यप्यसमीक्षिताभिधानम्; त⁹⁶¹¹

तद्भावस्य
ब॰ ।

दभा9612

सहकारिकारणाभावस्य ।

वस्य अप्रतिबन्धकत्वात् । तेन⁹⁶¹³

सहकारिकारणाभावेन ।

हि प्रतिबन्धो
भावस्योत्पत्तेः, उत्पादकत्वस्य वा ? तत्राद्यविकल्पोऽनुपपन्नः, शा9614

साध्यपक्षे ब॰ ।

क्यपक्षे हि कारणान्त⁹⁶¹⁵

–राभावाभावरूपतया ब॰ ।

रा
भावः अभावरूपतया सकलशक्तिविरहस्वभावो भावस्य नोत्पत्तिप्रतिबन्धं कर्त्तुमर्हति ।
यत् सकलशक्तिविरहस्वभावं न तत् कस्यचिदुत्पत्तिप्रतिबन्धकम् यथा शशविषाणम्,
[p. 844 ] तथाभूतश्च शाक्य⁹⁶¹⁶

साध्यमते ब॰ ।

मते सहकारिकारणाभाव इति । द्वितीयविकल्पोऽप्येतेन प्रतिव्यूढः;
उ⁹⁶¹⁷

व्युत्पादकस्य हि श्र॰, उत्पादकत्वे हि ब॰ ।

त्पादकत्वस्य हि प्रतिबन्धः कार्योत्पादकपदार्थसत्ताऽपहारः, स च अश्वविषाणप्रख्ये
त⁹⁶¹⁸

सहकारिकारणाभावे ।

दभावे दुर्घटः ।

किञ्च, अन्त्यचित्तक्षणस्य अ⁹⁶¹⁹

अर्थक्रियाकारित्वाभावे । तुलना–चरमक्षणस्याकिञ्चि
त्करत्वेन अवस्तुत्वापत्तित पूर्वपूर्वक्षणानामप्यवस्तुत्वापत्तेः सकलसन्तानाभावप्रसङ्गः । विद्युदादे सजाती
याकरणेऽपि योगिज्ञानस्य करणान्नावस्तुत्वमिति चेत्, न, आस्वाद्यमानरससमानकालरूपोपादानस्य
रूपाकरणेऽपि रससहकारित्वप्रसङ्गात्, ततो रसाद्रूपानुमान न स्यात् । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १६१ ।
स्या॰ र॰ पृ॰ ११२१ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४९७ ।

नर्थक्रियाकारित्वे अवस्तुत्वं स्यात्, ततः तज्ज⁹⁶²⁰

अन्त्यक्षणोत्पादकस्य उपान्त्यक्षणस्य ।

नकस्य
इति, एवमायातम⁹⁶²¹

–मशेषचित्त– आ॰ ।

शेषस्य चित्तसन्तानस्य अवस्तुत्वम् । अथ स्वसन्तानवर्तिनो ज्ञान
क्षणस्य अजनकत्वेऽपि सन्तानान्तरवर्तिनो योगिज्ञा9622

यदा
हि कचिश्त्सर्वज्ञो योगी तम् अन्त्यक्षण जानाति तदा सोऽन्त्य क्षण योगिज्ञानस्य सहकारितया समुत्पादको
भवति नाकारण विषय इति सिद्धान्तात् । अत सजातीयक्षणानुत्पादकोऽपि अन्त्यक्षण योगिज्ञानस्य
सहकारितया जनकत्वात् अर्थक्रियाकारी भवत्येव ।

नस्य जननात् नाऽशेषस्य तत्सन्तान
स्याऽवस्तुत्वम्; तदयुक्तम्; र⁹⁶²³

बौद्धमते हि द्वितीयक्षणवर्तिनो रसस्य प्रथमक्ष
णवर्ती रस उपादानम् प्रथमक्षणवर्तिरूपञ्च सहकारि भवति । प्रथमक्षणवर्तिरूप हि सजातीय द्वितीयक्ष
णवर्तिन रूप जनयित्वैव विजातीये द्वितीयक्षणवर्तिरसे सहकारि भवति । यदि हि अन्त्यो ज्ञानक्षण
सजातीय ज्ञानक्षणान्तरमनुत्पाद्यापि विजातीये सन्तानान्तरवर्तिनि योगिज्ञाने आलम्बनतया सहकारि
स्यात् तदा पूर्वक्षणवर्तिरूपमपि द्वितीयक्षणवर्तिसजातीय रूपक्षणान्तरमजनयित्वैव विजातीये द्वितीयक्ष
णवर्तिनि रसे सहकारि स्यात् । तथा च द्वितीयक्षणवर्तिरसात् रूपानुमानं न स्यात् इति भाव ।

सादेरेककालस्य रूपादेः अव्यभिचार्यनुमानाऽभावानुषङ्गात्,
अ⁹⁶²⁴

अन्तक्ष– आ॰ ।

न्त्यक्षणवत् रूपादेर्विजा9625

रसोत्पादकत्वेऽपि ।

तीयकार्यजनकत्वेऽपि स⁹⁶²⁶

सजातीयजनकत्वासंभ– ब॰ ।

जा9627

रूपक्षणान्तरानुत्पादकत्वसभवात् ।

तीयाजनकत्वसंभवात् । एक
सामग्र्यधीनत्वेन रूपरसयोर्नियमेन कार्यद्वयारम्भकत्वे अन्यत्रापि कार्यद्वयारम्भकत्व
स्यात्, योगिज्ञान-अन्त्यक्षणयोरपि एकसामग्र्यधीनत्वाऽविशेषात् । अथ स्वसन्तान
वर्त्तिकार्यजननसामर्थ्यवद् भिन्नसन्तानका9628

योगिज्ञान ।

र्यजननसामर्थ्यम् अन्त्यक्षणस्य नेष्यते,
तर्हि सर्वथा अर्थक्रियासामर्थ्यरहितत्वेन अस्य⁹⁶²⁹

अन्त्यक्षणस्य ।

आकाशकुशेशयवदवस्तुत्वं स्यात् । तथा
विधस्यापि वस्तुत्वे सर्वथाऽर्थक्रियारहितस्य अक्षणिकस्यापि वस्तुत्वं स्यात्, तथा च
सत्त्वादयः क्षणिकत्वन्न साधयेयु अनैकान्तिकत्वात् । तन्न सन्तानोच्छेदलक्षणा मुक्तिः
त⁹⁶³⁰

तत्कारणेऽनुष्ठान– आ॰, स्वकारणानुष्ठान–
ब॰ ।

त्कारणानुष्ठानप्रयासेन प्रसाध्या इति पक्षः क्षेमङ्करः ।

निरा9631

निराश्रयचि– आ॰ ।

श्रस्रवचित्तसन्तत्युत्पत्तिलक्षणा सा तत्प्रयासप्रसाध्या इति पक्षस्तु ज्यायान् ।
केवल सा चित्तसन्ततिः सान्वया, निरन्वया9632

–या चेति श्र॰ ।

वा इति वक्तव्यम् ? तत्र अ⁹⁶³³

चित्तसन्तते ।

स्याः सान्वय
[p. 845 ] पक्ष एव युक्तः9634

चित्ताना तत्त्वतोऽन्वितत्वसाधनात् सन्तानोच्छेदानुपपत्तेश्च –अष्टसह॰ पृ॰ ६९ ।
प्रमेयक॰ पृ॰ ३२० । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १६२ । केवल सा चित्तसन्तति सान्वया निरन्वया वेति
वक्त्तव्यम् । आद्ये सिद्धसाधन तथाभूत एव चित्तसन्ताने मोक्षोपपत्ते । –षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ ।

; तथाभूते एव चित्तसन्ताने मोक्षोपपत्तेः, बद्धो हि मुच्यते नाऽबद्धः ।
न च निरन्वये चित्तसन्ताने बद्धस्य मुक्तिः संभवति, तत्र हि अन्यो बद्धः अन्यश्च
मुच्यते । सन्तानैक्याद् बद्धस्यैव मुक्तिरत्रा9635

निरन्वयक्षणिकपक्षेऽपि ।

पि इति चेत्; ननु सन्ता9636

सन्तानस्याप्यवस्तुत्वादन्यथात्मा तथोच्यताम् । कथञ्चिद्द्रव्य
तादात्म्याद्विना सन्तत्यसभवात् । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २३ । यदि सन्तानार्थ परमार्थसस्तदा आत्मैव
सन्तानशब्देनोक्त स्यात् । अथ संवृतिसन्, तदा एकस्य परमार्थसतोऽसत्त्वादन्यो बद्धोऽन्यश्च मुच्यत
इति बद्धस्य मुक्त्यर्थं न प्रवृत्ति स्यात् । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १६२ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३२१ ।

नार्थः परमार्थसन्,
संवृतिसन् वा स्यात् ? यदि परमार्थसन्, तदा आत्मैव नामान्तरेण उक्तः स्यात् ? अथ
संवृतिसन्; तदा एकस्य परमार्थसतोऽसत्त्वाद् अन्यो बद्धः अन्यश्च मुच्यते इत्याया
तम्, तथा च बद्धस्य मुक्त्यर्थं प्रवृत्तिर्न स्यात् ।

अथ अत्यन्तनानात्वेऽपि क्षणानां दृढतररूपतया एकत्वाध्यवसायात् ब⁹⁶³⁷

बद्धात्मानं ब॰ ।

द्धमात्मानं
मोचयिष्यामि इत्यभिसन्धाय प्रवर्त्तते; क⁹⁶³⁸

तर्हि
न नैरात्म्यदर्शनमिति कुतस्तन्निबन्धना मुक्ति ? –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १६२ । प्रमेयक॰ पृ॰
३२१ ।

थमेवं नैरात्म्यदर्शनम् ? यतस्तद्भावनाभ्या
सान्मुक्तिः स्यात् । अथ शास्त्रसंस्कारप्रभवं तद्दर्शनमस्ति; न तर्हि9639

नैरात्म्यभावनायामस्खलद्रूपाया हि बद्धमेव आत्मान मोचयिष्यामि इत्येकत्वाध्यवसा
यस्य संभावनैव नास्ति ।

एकत्वाध्यवसायः
अस्सखलद्रूपः, इ⁹⁶⁴⁰

नैरात्म्यदर्शनस्य समर्थने क्रियमाणे ।

त्येकं सन्धित्सोरन्य⁹⁶⁴¹

एकत्वाध्यवसायः ।

त्प्रच्यवते । अतः कुतो बद्धस्य मुक्त्यर्थं प्रवृत्तिः स्यात्
यतो मिथ्याध्यारोपहानार्थं यत्नोऽसत्यपि मोक्तरि प्रमाणवा॰ १ । १९४ इत्युक्तं शोभेत ?

यत्पु9642

यदप्युक्त– ब॰ ।

नरुक्तम्9643

पृ॰ ८४० प॰ ५ ।

–उपभोगाश्रयत्वेन इत्यादि; तदप्यविचारितरमणीयम्; 9644

हेयोपादेयत्त्वज्ञा हि आत्यन्तिकसुखसाधनमुपभोगाश्रयमात्मीयञ्चाभिमन्यन्ते
न तादात्विकसुखसाधनम् । –स्या॰ र॰ पृ॰ १११९ ।

हेयोपादे
यत्त्वज्ञो हि आत्यन्तिकसुखसाधनम् उ⁹⁶⁴⁵

उपयोगाश्र– आ॰ ।

पभोगा9646

–गाशयमा– ब॰ ।

श्रयमात्मीयञ्चाभिमन्यते न तादात्विक
सुखसाधनम्; तथाहि9647

हि
उक्तञ्च प्राकृतश्लोक एगो ब॰ ।

–

ए⁹⁶⁴⁸

एको मे सासदो अप्पा –नियमसा॰
गा॰ १०२ । एको मे शाश्वत आत्मा ज्ञानदर्शनलक्षण । शेषा मे बाह्या भावा सर्वे सयोगलक्षणा ।
सयोगमूला जीवेन प्राप्ता दुःखपरम्परा । तस्मात्सयोसम्बन्धं सर्वं त्रिविधेन व्युत्सृजामि ।

गो मे स⁹⁶⁴⁹

संसवो श्र॰ ।

स्सदो अप्पा नाणदंसणलक्खणो ।

सेसा मे बाहिरा भावा सव्वे सं9650

संयोग– आ॰ ।

जोगलक्खणा ॥

भावपाहु॰ गा॰ ५९

संजोगमूलं जीवेण पत्ता दुक्खपरंपरा ।

तम्हा सं9651

संयोग– आ॰ ।

जोगसंबंधं सव्वं तिविहेण वोसरे ॥

मूलाचार॰ २ । ४८-४९

[p. 846 ]

दा9652

सगृहीतोऽय श्लोक सुभाषितरत्नभाण्डागारे ।

रा परिभवकाराः बन्धुज⁹⁶⁵³

–जना ब– ब॰ ।

नो बन्धन विष विषयाः ।

काय कोऽय जनस्य मोह ये रिपवस्तेषु सुहृदाशा मुहृदाशा ॥

इत्येव भावयतो विवेकिनः संयोगस⁹⁶⁵⁴

–सम्बन्धेषु श्र॰ ।

म्बन्धिषु दुःख⁹⁶⁵⁵

दुःखाहेतुषु ब॰, आ॰ ।

हेतुषु भावेषु सुखलेशसाधन
त्वस्य सद्भावेऽपि अन्यदा आत्यन्तिकसुखसाधनं रत्न⁹⁶⁵⁶

सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्ष
मार्ग –तत्त्वार्थसू॰ १ । १ । तुलना–तत्र प्रथम तावत् त्रीणि रत्नानि तद्यथा–बुद्धो धर्म सघश्चेति ।
–धर्मस॰ पृ॰ १ ।

त्रयं पश्यतः कुतस्तेषु9657

तात्कालिकसुखसाधनेषु स्त्र्यादिषु ।

आत्मीय
बुद्धिः यतस्ततो निवृत्तिर्न स्यात् ? ननु आत्मीयबुद्धेः ततः स्यान्निवृत्तिः यदि एकान्तेन
तेषां9658

तादात्विकसुखसाधनस्त्र्यादीनाम् ।

दुःखहेतुत्वमेव स्यात्, न चैवम्, लेशतः सुखहेतुत्वस्याप्यत्र⁹⁶⁵⁹

–त्र भावात् ब॰ ।

संभवात्, तेन दुःख
हेतु9660

–
त्वेऽस्यात्मीय– श्र॰ ।

त्वेऽपि आत्मीयस्नेहात् येनाकारेण सुखहेतुता तावतांशेन स्वस्योपकारकान् इन्द्रिया
दीन् मन्यमानः तेषु नात्मीयबुद्धिं जहातीति, तदप्यसाम्प्रतम्; तेषां सुखलेशसाधन
त्वेऽपि अन्य⁹⁶⁶¹

रत्नत्रयस्य ।

स्य आत्यन्तिकसुखसाधनस्य⁹⁶⁶²

–स्यासद्भा– ब॰ ।

सद्भावेन 9663

निर्विशेषात्तस्य सद्भावेन ब॰ ।

निर्विषान्नस्य सद्भावेन सविषा
न्न⁹⁶⁶⁴

–न्नस्यैव त्यागे सभ
वात् श्र॰ ।

स्येव त्यागसंभवात् ।

यदप्यभिहितम्9665

पृ॰ ८४० प॰ ११ ।

–पिच्चटकाणकुण्टादिदोषदर्शनेऽपि इत्यादि; तदप्यभिधानमात्रम्;
यतो न सौ9666

सारूप्यादि– श्र॰ ।

रूप्यादिगुणदर्शनात् स्नेहो भवतीत्यस्माभिरिष्यते, किन्तु उपभोगाश्रयत्वाख्य
गुणदर्शनात् । विवेकिनश्च सयोगस⁹⁶⁶⁷

–सम्बन्धाभावेषु श्र॰ ।

म्बन्धिषु भावेषु जातिजरामरणप्रबन्धलक्षणसंसार
दुःखहेतुत्वाख्यम् आत्यन्तिकदोषं पश्यतो न उपभोगाश्रयत्वाख्यस्य गु9668

गुणदर्शनमस्तीति ब॰, आ॰ ।

णस्य दर्शनमस्तीति
तन्निबन्ध⁹⁶⁶⁹

–
स्नेहव्यावृ– ब॰ ।

नस्नेहस्य व्यावृत्ते कथं दोषदर्शनं 9670

स्नेहबाध– ब॰ ।

स्नेहस्य बाधकन्न स्यात् ।

न⁹⁶⁷¹

यद्यप्येकत्र दोषेण तत्क्षणं चलिता मति । विरक्तो
नैव तत्रापि कामीव वनितान्तरे । –प्रमाणवा॰ १ । २४१-४२ ।

नु तद्दोषं पश्यतो यद्यपि तत्कालेऽनुरागिणी मतिश्चलि9672

विरागवती जाता ।

ता, तथापि तत्रासौ
नैव अत्यन्तं विरक्तो द्रष्टव्यः, पुनस्तद्गुणलेदर्शनादनुरागसंभवात्; इ⁹⁶⁷³

इत्यसु– ब॰ ।

त्यप्यसुन्दरम्,
अ⁹⁶⁷⁴

अन्यो हि आ॰ ।

ज्ञो हि तादात्विकदुःख⁹⁶⁷⁵

–हेतुत्वाख्यगुणदर्श
नात् ब॰, श्र॰ ।

हेतुत्वाख्यस्य तादात्विकदोषस्य दर्शनाद् विरक्तः तादात्विक
सुखहेतुत्वाख्यस्य तादात्विकगुणस्य दर्शनात् पुनरनुरज्यते इति युक्तम्, हेयोपादेय
तत्त्वज्ञस्तु जातिजरामरणप्रबन्धलक्षणदुःखहेतुत्वाख्यस्य आत्यन्तिकदोषस्य दर्शनाद्विरक्तो
न तादात्विकसुखहेतुत्वाख्यस्य तादात्विकगुणस्य दर्शनात् पुनरनुरज्यते, किन्तु आत्य
न्तिकसुखहेतुत्वाख्यगुणदर्शनात् । न च संयोगसम्बन्धिषु तद्दर्शनमस्ति इति साकल्ये
ना9676

तत्त्वज्ञ ।

सौ त⁹⁶⁷⁷

संयोगसम्बन्धिषु स्त्र्यादिषु ।

त्र उ⁹⁶⁷⁸

अपेक्षा– श्र॰ ।

पेक्षालक्षणं वैराग्यमात्मसात्करोति । ननु यदि तत्प्रबन्धलक्षणदुःखहेतुत्वेन
[p. 847 ] तत्रासौ विरज्यते तदा आत्मन्यपि विरज्यताम् त⁹⁶⁷⁹

जन्मजरामरणादिप्रबन्धकारणत्वस्य ।

थाविधदुःखहेतुत्वस्य तत्राप्यविशेषात्,
तत्राविरागे वा अन्य⁹⁶⁸⁰

स्त्र्यादिष्वपि ।

त्रापि न विरज्येत विशेषाभावादिति, अत्र अज्ञमात्मानभिप्रेत्य एव
मुच्यते, तद्विपरीतं वा ? यदि अज्ञम्; तदा सिद्धसाधनम्, हेयो9681

तुलना–यादृशो दुखहेतु
स्तादृशो हेय एव, सोपाधिश्च तथा । निरुपाधिरपि हीयतामिति चेत्, न, अशक्यत्वान्निष्प्रयोजनत्वाच्च ।
–आत्मत॰ पृ॰ १०६ ।

पादेयतत्त्वज्ञानरहिते
तथाविधदुःखहेतौ आत्मनि वैराग्याऽभ्युपगमात् । हेयोपादेयतत्त्वज्ञानवति तु तस्मि9682

आत्मनि ।

न्
तथाविधदुःहेतुत्वाभावान्न वैराग्यम् ।

यच्चोक्त⁹⁶⁸³

पृ॰ ८४१ पं॰ २ ।

म्–कायक्लेशस्य कर्मफलत्वात् इत्यादि, तदप्यनल्पतमोविलसितम्;
हिंसा9684

हिंसाविरतिरूपव्रतोपबृह
कस्य कायक्लेशस्य कर्मत्वेपि तपस्त्वाविरोधात् । –षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ ।

दिविरतिल⁹⁶⁸⁵

–लक्षणं वृ– ब॰ ।

क्षणवृतोपबृंहकस्य कायक्लेशस्य कर्मफलत्वेऽपि तपस्त्वाविरोधात् । व्रता
विरोधी हि कायक्लेशः कर्मनिर्जराहेतुत्वात् तपोऽभिधीयते । न चैवं नारकादिकायक्लेश
स्यापि तपस्त्वानुषङ्गः, तस्य हिंसाद्यावेशप्रधानतया त⁹⁶⁸⁶

व्रताविरोधि
त्वाभावात् ।

दविरोधित्वासंभवात् । अतः कथं
प्रेक्षावतां तेन⁹⁶⁸⁷

नारकादिक्लेशेन ।

समानता मुमुक्षुकायक्लेशस्य आपादयितुं युक्ता ?

यदपि शक्तिसङ्करपक्षे स्वल्पेनैव इत्याद्युक्तम्9688

पृ॰ ८४१ पं॰ ५ ।

, तत्सू9689

तत्सूक्तम् नास्ति श्र॰ ।

क्तम्; 9690

विचित्रफलदानसमर्थानां
कर्मणा शक्तिसकरे सति –षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ ।

विचित्रफलदानस
मर्थानां कर्मणां शक्तिसङ्करे सति क्षीणमोहान्त्यसमये अयोगिचरमसमये च⁹⁶⁹¹

वाक्लेशतः श्र॰ ।

अक्लेशतः
स्वल्पेनैव परमशुक्लध्यानरूपेण तपसा प्रक्षयाभ्युपगमात्, जीवन्मुक्तेः परममुक्तेश्चान्यथा
नुपपत्तेः । स तु तच्छक्तिसङ्करः बहुतरक्लेशसाध्यः इति युक्तः तदर्थोऽनेकविधोपवासादि
दु9692

–दुःकरकाय– श्र॰ ।

श्चरकायक्लेशाद्यनुष्ठानप्रयासः, तमन्तरेण तत्सङ्कराऽप्रसिद्धेः । अतः कथञ्चिदनवच्छिन्नो
ज्ञानस⁹⁶⁹³

–सन्तानो नैकविध– ब॰ ।

न्तानोऽनेकविधदुर्धरतपोऽनुष्ठानात् मुच्यते इति प्रेक्षादक्षैःप्रतिपत्तव्यम् ॥ छ ॥

सुषुप्ताद्यवस्थाया नास्ति ज्ञानमिति वैशषिकादीना पूर्वपक्षः–

ननु अनवच्छिन्नो ज्ञानसन्तानः इत्ययुक्तम्, सुषुप्ताद्यवस्थायामपि तदवच्छेदप्र
तीतेः । किञ्चिदपि अपरिच्छिन्दन्नेव हि सु9694

सुषुप्तिकाले त्वच त्यक्त्वा पुरीतति
वर्तमानेन मनसा ज्ञानाजननमिति । –मुक्ता॰ का॰ ५६ ।

षुप्तः इत्युच्यते, तत्र
ज्ञानसद्भा9695

–वे च तदपरि– ब॰ ।

वे तदपरिच्छेदानुपपत्तेः । य⁹⁶⁹⁶

सुषुप्तावस्थाया ज्ञानसद्भावे
जाग्रदबस्थातो न विशेष स्यात्, उभयत्रापि स्वसवेद्यज्ञानस्य सद्भावाविशेषात् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰
२० ड ।

दि च तत्र ज्ञानसद्भावः स्यात्
तदा जाग्रत्सुषुप्तावस्थयोर्भेदो न स्यात्, उभयत्र स्वपरावभासिज्ञान
सद्भावाऽविशेषात् । तत्र तत्सद्भावेऽपि निद्रया9697

सुषुप्तौ निद्रयाभिभूतत्व विशेष इति चेत्, असदेतत्, तद्धर्मतया तस्यापि तादात्म्येन
अभिभावकत्वासंभवात् । व्यतिरेके तु रूपादिपदार्थानामेव सत्त्वात् तत्स्वरूप निरूप्यम् । अभिवश्च यदि[p. n848 ]
विनाश, न विज्ञानस्य सत्त्व विनाशस्य वा निर्हेतुकत्वम् । अथ तिरोभाव, न; विज्ञानस्य सत्त्वेन तत्सत्तैव
सवेदनमित्यभ्युपगमे तस्यानुपपत्ते । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० ड ।

ऽभिभवात्, जाग्रदवस्थायाञ्च तदभावात्
[p. 848 ] नानयोरविशेष इति चेत्, ननु कोऽयं तया9698

निद्रया ।

ज्ञानस्याऽमिभवो नाम–नाशः, तिरोभावो वा ?
यदि नाशः, कथं तत्र तत्सद्भावः त⁹⁶⁹⁹

नाशस्य ।

स्य त⁹⁷⁰⁰

सद्भावविरोधित्वात् ।

द्विरोधित्वात् । अथ तिरोभावः, तन्न, स्वपर
प्रकाशरूपज्ञानाभ्युपगमे तस्याप्यनुपपत्तेः । अतः सुषुप्ताद्यवस्थायाम् उपलब्धिलक्षण
प्राप्तस्य ज्ञानस्यानुपलब्धेः अभाव एव ज्यायानिति ॥ छ ॥

सुषुप्ताद्यवस्थास्वपि ज्ञानसद्भावप्रसाधनम्

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्9701

पृ॰ ८४७ प॰ १८ ।

–किञ्चिदप्यपरिच्छिन्दन्नेव हि इत्यादि, तद
समीचीनम्, सुषु9702

ततश्च सुषुप्तावनुभूत आनन्द आत्मा भावरूपाज्ञानञ्चेति त्रयमप्युत्थितेन परामृश्यते सुखमहमस्वाप्स
न किञ्चिदवेदिषमिति । –विवरणप्र॰ पृ॰ ६० ।

प्ताद्यवस्थायां स्वा9703

स्वप्नादिस– श्र॰ ।

पादिसंवेदनस्य त⁹⁷⁰⁴

तत्सुखसवेदनस्य नास्ति श्र॰ ।

त्सुखसंवेदनस्य च
सद्भावात् । त⁹⁷⁰⁵

तत्र विज्ञाना– श्र॰ ।

त्र हि ज्ञानानभ्युपगमे सुखमहमस्वा9706

–मस्वापम् ब॰ ।

प्सम् इति सुप्तो
त्थितस्य स्वापसुखस्मरणस्य एतावत्कालं निरन्तरं सुप्तोऽहम् एतावत्कालञ्च सान्तरम् इति
स्वाप⁹⁷⁰⁷

अस्ति चात्र स्वापलक्षणार्थनिरूपणम–एताव
त्काल निरन्तरसुप्तोऽहमेतावत्काल सान्तरमित्यनुस्मरणप्रतीते । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३२३ ।

स्मरणस्य चाभावानुषङ्गात्, तस्य⁹⁷⁰⁸

स्मर
णस्य ।

ज्ञातवस्तुविषयत्वेन स्वविषयज्ञानान्तराविनाभावि
त्वात् । य⁹⁷⁰⁹

यत् स्वसंस्मरण ब॰ ।

त् स्मरणं तत् स्वविषयज्ञानान्तराविनाभावि यथा घटादिस्मरणम्, स्मरणञ्च
सुप्तोस्थितस्य स्वापसुखादिसंवेदनमिति । अस्य स्वविषयज्ञा9710

अनुभवात्मक ।

नान्तरमन्तरेणाप्याविर्भावे
घटादिस्मरणस्यापि तदन्तरेणाविर्भावः स्यात्, अतः कुतस्तदनुभवादिरपि सिद्ध्येत् ? ततः
सुषुप्ताद्यवस्थायां येनानुभवेन स्वापसुखादिस्मरणमाविर्भाव्यते स तद्विषयोऽभ्युपगन्तव्यः ।

एतेन मत्तमूर्च्छिताद्यवस्थायामपि ज्ञानसद्भावः प्रसाधितः, तदवस्थायाः प्रच्यु
तस्य तदा मया न किञ्चिदनुभूतम् इति स्मरणनि9711

–निबन्धनो येना– आ॰, ब॰ ।

बन्धनेन येना9712

तुलना–सुप्तमूर्च्छाद्यवस्थासु चेतो नेति च ते कुत । निश्चयो
वेदनाभावादिति चेत्स कुतो गत । यदीत्थ भवतस्तासु निश्चय सप्रवर्तते । न वेद्मि चित्तमित्येव सति
सिद्धा सचित्तता ॥ यदि च तासु मूर्च्छाद्यवस्थासु न वेद्म्यह चित्तमित्येव निश्चय प्रवर्त्तते भवत, तदा
तेनैव तथा प्रवृत्तेन निश्चयेन सचित्तता सिद्धा । –तत्त्वस॰, पं॰ पृ॰ ५४० । प्रमेयक॰ पृ॰ ३२३ ।
स्वप्नमूर्च्छाद्यवस्थासु चित्त च यदि नेष्यते । मृति स्यात्तत्र चौत्पत्तौ मरणाभाव एव वा । –तत्त्वस॰
पृ॰ ५४१ ।

नुभवेन सता आत्मा
निखिलानुभवविकलोऽनुभूयते तस्यामवस्थायां सोऽनुभवोऽभ्युपगन्तव्य, तमन्तरेण
त⁹⁷¹³

निखिलानुभवविकलस्य आत्मन स्मरणानुपपत्ते ।

त्स्मरणानुपपत्तेः । न⁹⁷¹⁴

ननु सुषुप्ता– श्र॰, न च सुप्ता– आ॰ ।

च सुषुप्ता9715

तुलना–स्यान्मत यदि
विज्ञानं दशास्वास्वस्ति तत्कथम् । न स्मृति प्रतिबुद्धादे तदाकारा भवेदिति ॥ तदकारणमत्यर्थं
पाटवादेरसम्भवात् । स्मरण न प्रवर्तेत सद्योजातादिचित्तवत् ॥–यदि ह्यनुभूत इत्येतावन्मात्रेणैव
स्मरण स्यात्स्यादेतत्, यावता सत्यप्यनुभवे पाटवाभ्यासार्थित्वादिवैकल्यात् स्मरण न भवति, यथा
सद्योजाताद्यवस्थायामनुभूतस्यापि चित्तस्य । –तत्त्वस॰, प॰ पृ॰ ५४० । प्रमेयक॰ पृ॰ ३२५ ।

द्यवस्थायां स्वापसुखस्य तत्सवेदनस्य वा इदमित्थम्
[p. 849 ] इति निरूपणाभावादभावः इत्यभिधातव्यम्; तदहर्जातबालकस्य मुखप्रक्षिप्तस्तन्यजनित
सुखेन तत्संवेदनेन चाऽनेकन्तात् । न खलु त⁹⁷¹⁶

तत्र तेन श्र॰ ।

त्तेन इदमित्थम् इति निरूप्यते, अथ च
अस्ति । नच दुःखाभावात् सुखशब्दप्रयोगोऽत्र गौणः, अभावस्य प्र⁹⁷¹⁷

प्रतियोगिन सकाशात् यद्भिन्नं भावान्तर भूतलादि तत्स्वभावतया ।

तियोगिभावान्तर
स्वभावतया अभावविचारावसरे व्यवस्थापितत्वात् ।

यदप्युक्त⁹⁷¹⁸

पृ॰ ८४७ प॰
१९ ।

म्–तत्र ज्ञानसद्भावे इत्यादि; तदप्यसमीक्षिताभिधानम्; तत्र ज्ञानस
द्भावेऽपि जाग्रत्सुषुप्तावस्थयोर्भेदोपपत्तेः । यत्र⁹⁷¹⁹

मिद्धादिसामग्रीविशेषाद्, विशिष्टं सुषुप्ताद्यवस्थाया गच्छत्तृणस्पर्शज्ञानतुल्य बाह्याध्यात्मिकप
दार्थानेकधर्मग्रहणविमुख ज्ञानमस्ति अन्यथा जाग्रत्प्रबुद्धज्ञानप्रवाहयोरप्यभावप्रसक्तिरिति । –सन्मति॰
टी॰ पृ॰ १६३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३२३ ।

हि अनभिभूतं बाह्याध्यात्मिकाऽर्थविचार
चतुरं ज्ञानं सा जाग्रदवस्था, यत्र तु निद्राद्यभिभववशात्तद्विपरीतं सा सुषुप्ताद्यवस्था ।

यदपि–कोऽयं निद्रादिना ज्ञानस्याभिभवः इत्याद्युक्तम्9720

पृ॰ ८४० पं॰ १ ।

; तत्रास्य तद्वशाद् बाह्या
ध्यात्मिकार्थविचारविधुरत्वमेवाऽभिभवः । स्वपरप्रकाशस्वभावत्वात्तस्य⁹⁷²¹

ज्ञानस्य ।

कथं तद्विधुर
त्वम् ? इत्यप्यनुपपन्नम्; गच्छत्तृणस्पर्शसंवेदनेन व्यभिचारात्, तस्य तत्स्वभावत्वेऽपि
तन्निरूपणासामर्थ्यप्रतीतेः । नहि त⁹⁷²²

स्वपरप्रकाशनस्व
भावत्वमात्रेण

त्स्वभावत्वमात्रेणैव ज्ञानस्य तन्निरूपणसामर्थ्यम्;
सर्वत्राऽनभिभूतस्यैवास्य⁹⁷²³

ज्ञानस्य ।

तन्निरूपणसामर्थ्यसंभवात् । यथा च गच्छत्तृणस्पर्शसंवेदनम्
अन्यमनस्कतयाऽभिभूतम् तथा स्व⁹⁷²⁴

सुषुप्तादिसंवेदनं श्र॰ ।

प्नादिसंवेदनं निद्रादिना इति युक्तमुत्पश्यामः ।
क⁹⁷²⁵

तुलना–मणिमन्त्रादिना अग्न्यादिप्रतिबन्धे शरावादिना प्रदीपादि
प्रतिबन्धेऽपि च समानत्वात् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३२२ ।

थञ्चैवंवादिनो मणिमन्त्रादिना अग्न्यादेः शरावादिना च प्रदीपादेः प्रतिबन्धः सिद्ध्येत् ?
नहि 9726

वेदनतस्य श्र॰ ।

तेन⁹⁷²⁷

मन्त्रादिना शरावादिना वा ।

तस्य⁹⁷²⁸

अग्न्यादे प्रदीपस्य वा ।

नाशः9729

नाशः सभ– ब॰ ।

प्रतिबन्धः संभवति; प्रत्यक्षविरोधात् । नापि तिरोभावः, स्व⁹⁷³⁰

स्वकायजनन– ब॰ ।

कार्य
जननसमर्थस्यास्य तिरोभावस्याप्यसंभवात् । प्रतीत्यनतिक्रमेणात्र स्वरूपसामर्थ्य
प्रतिबन्धाभ्युपगमः अ⁹⁷³¹

निद्रया ज्ञानस्याभिभवेऽपि ।

न्यत्रापि समानः ।

किञ्च, सु9732

तुलना–तदवस्थाया विज्ञानाभा
वग्राहकप्रमाणासभवात् । नथाहि–न तावत्सुप्त एव तदवस्थाया विज्ञानाभाव वेत्ति, तदा विज्ञानान
भ्युपगमात् । तदवगमे च तस्यैव ज्ञानत्वात् न तदवस्थाया तदभाव । नापि पार्श्वस्थितोऽन्यस्तदभाव
वेत्ति, कारणव्यापकस्वभावानुपलब्धीना विरुद्धविधेर्वाऽत्र विषयेऽव्यापारात्, अन्यस्य तदभावावभास
कत्वायोगात् । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ९० । प्रमेयक॰ पृ॰ ३२३ ।

षुप्ताद्यवस्थायां ज्ञानाभावं स एवात्मा प्रतिपद्यते, पार्श्वस्थो वा ? यदि
स एव; किं तत एव ज्ञानात्, तदभावात्, तदनुपलम्भात्, जाग्रत्प्रबोधदशाभाविज्ञा
नान्तराद्वा ? न तावत्तत एव; अस्याऽसत्त्वात् । यदसन्न तत् कस्यचित्प्रतिपत्तिहेतुः
[p. 850 ] यथा बन्ध्यास्तन्धयः, असच्च सुषुप्ताद्यवस्थायामभिप्रेतं भवद्भिः ज्ञानमिति । नापि तद
भावात्, परिच्छेदकत्वस्य ज्ञानधर्मतया त⁹⁷³³

ज्ञानाभावे ।

दभावे संभवाभावात्, अन्यथा ज्ञानस्यैव
अभाव इति नामकृतं स्यात् ।

तदनुपलम्भतोऽपि तत्कालभाविनः, अन्यकालभाविनो वा त⁹⁷³⁴

सुषुप्ताद्यवस्थायाम् ।

त्र त⁹⁷³⁵

ज्ञानाभाव ।

दभावप्रतिपत्तिः
स्यात् ? प्रथमपक्षे कथं तत्र सर्वथा ज्ञानाभावः ? तदभावग्राहिणोऽनुपलम्भज्ञानस्य
तत्र विद्यमानत्वात् । नापि अन्यकालभाविन, तस्य त⁹⁷³⁶

तत्प्रतिहेतुत्वा– आ॰, ब॰ ।

त्प्रतिपत्तिहेतुत्वायोगात् । नहि
अन्यकालोऽनुपलम्भोऽन्यका9737

–कालस्य भावस्य आ॰ ।

लस्याभावस्य प्रतिपत्तिहेतुः अतिप्रसङ्गात् । अनुपलम्भश्च
उपलम्भाभावः, अभावश्च आश्रयग्रहण-प्रतियोगिस्मरणसापेक्षः ग्रहीतुं शक्यः, तत्परतन्त्र
तया तद्ग्रहणस्मरणाभावे ग्रहीतुमशक्यत्वात् । अतः अनुपलम्भं तत्रेच्छता तदाश्रय
तया तत्र प्रथममात्मा परिच्छेत्तव्यः प्रतियोगी च स्मर्त्तव्यः, अतः कथं सुषुप्ताद्यव
स्थायां स⁹⁷³⁸

आश्रयभूतस्य
आत्मनो ज्ञानमथ च ज्ञानाभावस्य प्रतियोगिनो ज्ञानस्य स्मरणमस्त्येवेति भावः ।

र्वथा ज्ञानाभावः सिद्ध्येत् ? तन्न अनुपलम्भतोऽपि तत्र तदभावसिद्धिः ।

नापि जाग्रत्प्रबोधदशाभाविज्ञानान्तरात्, तदपेक्षया सुषुप्तादिज्ञानस्य उपलब्धिल
क्षणप्राप्तत्वासंभवात्, तद्दशाभाविनः तदभावग्राहिणः कस्यचिज्ज्ञानान्तरस्याऽप्रतीतेश्च ।
नि9739

निर्भरस्वप्नेन मया न कि– ब॰,
आ॰ ।

र्भरसुप्तेन म⁹⁷⁴⁰

मया किञ्चिज्ज्ञानम् श्र॰ ।

या न किञ्चिज्ज्ञातम् इति प्रबोधदशाभाविज्ञानं तदभावग्राहकत्वेन
प्रतीयते एव, इत्यप्यपेशलम्; एतस्मात् तदा त⁹⁷⁴¹

तद्भावस्यैव श्र॰ ।

त्सद्भावस्यैव प्रतीते । स्मृतिरूपं हि इदम्,
स्मृतिश्च त⁹⁷⁴²

सुषुप्तिदशायाम् ।

द्दशायां त⁹⁷⁴³

ज्ञानाभाव ।

दभावग्राहिज्ञानान्तरमन्तरेण नोपपद्यते इत्युक्तमनन्तरमेव, तन्न
सुषुप्ताद्यवस्थायां स एवात्मा ज्ञानाभावं प्रतिपत्तु समर्थः ।

नापि पार्श्वस्थः; कारणस्वभावव्यापकानुपलब्धेः विरुद्धविधेर्वा तदभावाऽविनाभा
विनो लिङ्गस्य अत्रासंभवात् । न च तत्र तत्सद्भावाऽविनाभाविनोऽप्यस्या9744

लिङ्गस्य ।

ऽसंभवः समान
इत्यभिधातव्यम्, स्वा9745

तुलना–स्वात्मनि स्वसविदितविज्ञानाविनाभूतत्वेन
निश्चितस्य प्राणापानशरीरोष्णताकारविशेषादे तदवस्थायामुपलभ्यमानलिङ्गस्य सद्भावेन अनुमान
प्रतीत्युत्पत्ते । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ९० । प्रमेयक॰ पृ॰ ३२४ ।

त्मनि त⁹⁷⁴⁶

ज्ञानाविनाभावित्वेन ।

दविनाभावित्वेनाऽवधारितस्य प्राणापानशरीरोष्णताकार
विशेषादेः तत्सद्भावाऽविनाभाविनो लिङ्गस्य अत्रोपलब्धेः, जाग्रद्दशायामपि अन्यचेतो
वृत्ते त⁹⁷⁴⁷

प्राणापानशरीरोष्णतादिभ्य एव ज्ञान प्रतीयत इत्यर्थ ।

द्व्यतिरेकेण अन्यतोऽप्रतिपत्तेः ।

न⁹⁷⁴⁸

ननु द्विविधोऽत्र प्राणादि चैतन्य
प्रभवो जाग्रद्दशायाम्, प्राणादिप्रभवश्च सुषुप्ताद्यवस्थायामिति । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३२४ ।

नु द्विविधोऽत्र प्राणादिः–चैतन्यप्रभव, प्राणादिप्रभवश्च । तत्र चैतन्यप्रभवो
[p. 851 ] जाग्रद्दशायाम् प्राणादिप्रभवश्च सुषुप्ताद्यवस्थायामिति । तत्र चैतन्यप्रभवप्राणादेर्जाग्रद्द
शायां चैतन्यानुमानं युक्तम् न पुनः प्राणादिप्राणादेः । न खलु गोपालघटिकादौ धूमप्रभव
धूमादग्न्यनुमानं दृष्टम् अग्निप्रभवधूमादेव तद्दर्शनात्; इत्यप्यचारु; सुषुप्तेतरावस्थयोः
प्राणादेर्विशेषाऽप्रतीतेः । य⁹⁷⁴⁹

यथैव हि सुषुप्तः प्राणिति तथेतरोऽपि, अन्यथा किमय सुषुप्तः किंवा जागर्ति इति
सन्देहो न स्यात् । यदि चैते सुषुप्तस्य चैतन्यप्रभवा न स्यु किन्तु प्राणादिप्रभवा, तर्हि जाग्रतः
परवञ्चनाभिप्रायेण सुषुप्तव्याजेनावस्थितस्य तादृशामेव तेषा भावो न स्यात् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३२४ ।

थैव हि सुषुप्तः प्राणिति तथैव इतरोऽपि, अन्यथा किमयं
सु9750

सुप्तः आ॰ ।

षुप्तः किं वा जागर्ति इति सन्देहो न स्यात् । यदि चैते सुषुप्तस्य चैतन्यप्रभवाः न
स्युः तर्हि जाग्रतः परवञ्चनाभिप्रायेण सुषुप्तव्याजेनाऽवस्थितस्य ता9751

प्राणप्रभवाणामेव प्राणादीनाम् ।

दृशामेव तेषां संभवो
न स्यात् । नहि अग्नेर्जायमानो धूमः प्रयत्नशतैरपि धूमादन्यतो वा जायते, धूमप्रभवो
वाऽग्नेः इति । दृश्यन्ते च यादृशा ए⁹⁷⁵²

एव सुप्तस्य ब॰ ।

व सुषुप्तस्य प्राणादयः तादृशा एव अस्यापि ।
तन्नैते भिन्नकारणप्रभवाः । चैतन्येतरप्रभवांश्च प्राणादीन् विवेचयन् वीतरागेतरप्रभवान्
व्यापारादीनपि 9753

विवेचयेत् श्र॰ ।

विवेचयतु । तथा च सरागा अपि वीतरागवच्चेष्टन्ते वीतरागाश्च
सरागवत् अतो वीतरागेतरविभागो निश्चेतुमशक्यः इ⁹⁷⁵⁴

द्रष्टव्यम् –पृ॰ ६०३ टि॰ १ ।

ति विप्लवते ।

सु9755

सुप्तादौ च आ॰ ।

षुप्तादौ च प्रथमः प्राणादिः कुतो जायताम् ? जाग्रद्विज्ञानसहकारिणो जाग्र
त्प्राणादेः इति चेत्, न; ए⁹⁷⁵⁶

एकस्माज्जाग्रद्विज्ञा
नादनन्तरभावी प्राणादि कालान्तरभावि च प्रबोधज्ञानमित्यस्यासभाव्यमानत्वात् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३२५ ।

कस्माज्जाग्रद्विज्ञानात् अनन्तरभा9757

–भाविप्राणादेः
का– श्र॰ ।

वी प्राणादिः कालान्तरभावि
च प्रबोधज्ञानम् इत्यस्याऽसम्भाव्यमानत्वात् । नहि एकस्मात् सामग्रीविशेषात् क्रम
भाविकार्य⁹⁷⁵⁸

–द्वयस्य संभ– ब॰ ।

द्वयसंभवो युक्तः; अन्यथा नित्यादष्यक्रमात् क्रमवत्कार्यद्वयोत्पत्तिः स्यात् ।
तथा च नाक्रमात् क्रमिणो भावाः प्रमाणवा॰ १ । ४५ इ⁹⁷⁵⁹

द्रष्टव्यम् –पृ॰ ६१९ टि॰ १० ।

त्यस्य विरोधः । तस्मात्
सुषुप्तावस्थाभाविन एव ज्ञानात् तत्कालभाविप्राणादिप्रभवोऽभ्युपगन्तव्यः, अतः कथं
तत्र ज्ञानाभावसि9760

–सिद्धेः श्र॰ ।

द्धिः ? ततो ज्ञानस्य कदाचिदपि व्यवच्छेदासंभवात् सिद्धोऽनवच्छिन्नो
ज्ञानसन्तानः, तस्य च मुक्तिकारणानुष्ठानात् प्रतिबन्धककर्मप्रक्षये अनन्तचतुष्टयस्वरूप
लाभो मोक्ष इति ।

तथा च घातिकर्मप्रक्षये समुत्पन्नकेवलज्ञानादेर्भगवतो भुक्ति मुक्ति र्यैरभिप्रेता 9761

श्वेताम्बरैः यापनीयैश्च ।

तैः जीव
न्मुक्तये दत्तो जलाञ्जलिः अनन्तचतुष्टयासंभवात् । कवलाहारो हि क्षुद्वेदनोदये
गृह्यते, तदुदये च क्षुद्दुःखसंभवात् भगवतः क⁹⁷⁶²

कथमनन्तसौख्यं आ॰ ।

थमनन्तं सौख्यम् ? यतोऽनन्तचतुष्टय
स्वरूपलाभलक्षणा जीवन्मुक्तिः स्यात् । न च त⁹⁷⁶³

केवलिनि ।

त्र भुक्त्यावेद⁹⁷⁶⁴

–कं कञ्चित् ब॰ ।

कं किञ्चित्प्रमाणमस्ति ॥ छ ॥

[p. 852 ]

केवलिन कवलाहारिण

इति श्वेताम्बराणा यापनीयशाकटायनस्य च पूर्वपक्ष–

नन्विदमस्ति–यदा भुक्तिः अविक⁹⁷⁶⁵

अस्ति च केवलिभुक्ति समग्रहेतुर्यथा पुरा भुक्ते । पर्याप्तिवेद्यतैजसदीर्घायुष्कोदयो
हेतु ॥ नष्टानि न कर्माणि क्षुघो निमित्त विरोधिनो न गुणा । ज्ञानादयो जिने किं सा ससारस्थिति
र्नास्ति । –केवलिभु॰ श्लो॰ १–२ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६१२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ४७४ । आध्यात्मिक॰
पृ॰ ६३B । अस्ति केवलिनो भुक्ति समग्रसामग्रीकत्वात् पूर्वभुक्तिवत् । सामग्री चेय प्रक्षेपाहारस्य,
तद्यथा पर्याप्तत्व वेदनीयोदय आहारपक्तिनिमित्त तैजसशरीर दीर्घायुष्कत्व चेति । –सूत्रकृ॰ शी॰
पृ॰ ३४५ । युक्तिप्र॰ पृ॰ १५३ ।

लकारणा तदाऽसौ भवत्येव यथा छद्मस्थाव
स्थायाम्, तथाभूता चासौ स⁹⁷⁶⁶

सयोगिकैव– ब॰ ।

योगिकेवल्यवस्थायामिति । 9767

यत कवलाहारभुवतेर्द्विधा कारण बाह्यमाभ्यन्तर च । तत्र
बाह्यमशनादि, तत्तावदस्त्येव न तत्र कस्यापि विवाद । आभ्यन्तर पर्याप्तिवेद्यतैजसदीर्घायुष्ट्वोदय
लक्षणम् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ४७५ ।

द्विविधं
हि भुक्तेः कारणम्§9768

एतदन्तर्गत पाठो नास्ति आ॰ ।

–बाह्यम् आभ्यन्तरञ्च । तत्र बाह्यम्–आहारादि,
तत्तावदविकलमास्ते न तत्र विप्रतिपत्तिः । आभ्यन्तरमपि पर्याप्ति
वेद्य-तैजस-दीर्घायुष्कोदयलक्षणं § भगवति अविकलमेव । यतो हि
शरीरेन्द्रियादिनिष्पत्तिः सा पर्याप्तिः । वेद्यं सुखदुःखसाधकं कर्म । तैजसम् अन्त
स्तेजः शरीरोष्मा, यतो भुक्ताऽन्नादिपाको भवति इति । दीर्घमायुः चिरजीवनकारणं
कर्म । एतदुदयात् क्षुद्वेदना उपजायते, अस्ति च तदुदयो भगवति अतो भुक्तिसिद्धिः ।
तदनभ्युपगमे वा तत्र क्षुदभावः प्रमाणात् प्रतिपत्तव्यः । तच्च प्रमाणम्–आगमः,
अन्यद्वा स्यात् ? न तावदागमः, सिद्धवत् सयोगकेवलिनि क्षुदभावप्रतिपादकस्य आग
मस्याऽसंभवात्

प्रमाणान्तराच्च निषेधः स्वभावानुपलम्भात्, अन्यतो वा स्यात् ? न तावत्
स्वभावानुपलम्भात्; केवलिनो विप्रकृष्टस्वभावत्वात् । नच विप्रकृष्टस्वभावे भा9769

भावे नास्ति श्र॰ ।

वे
स्वभावानुपलम्भो युक्तः, एकज्ञानसंसर्गिपदार्थान्तरोपलम्भलक्षणत्वात्तस्य । अन्यतोऽपि
विधीयमानात्, निषिध्यमानाद्वा तन्निषेधः स्यात् ? यदि विधीयमानात्, तदा तेन विरो
धिना भवित⁹⁷⁷⁰

–तव्यम
विधेरभा– आ॰ ।

व्यम्, अविरुद्धविधेरभावाऽसाधकत्वात् । न च क्षुद्विरोधि केवलिनि
किञ्चित् प्रतीयते । न च ज्ञा9771

तम इव भासो वृद्धौ ज्ञानादीना न तारतम्येन । क्षुघ्
हीयतेऽत्र न च तज्ज्ञानादीना विरोधगति ॥ अविकलकारणभावे तदन्यभावे भवेदभावेन । इदमस्य
विरोधीति ज्ञाने न तदस्ति केवलिनि । –केवलिभु॰ श्लो॰ ३–४ । स्या॰ र॰ पृ॰ ४७३ । न कवला
हारवत्त्वेन तस्यासर्वज्ञत्व कवलाहारसर्वज्ञत्वयोरविरोधात् । –प्रमाणनय॰ २ । २७ ।

नादिगुणा एव तत्र तद्विरोधिनः इत्यभिधातव्यम्, यतो
ज्ञानादिमात्रस्य क्षुधा विरोधः, तद्विशेषस्य वा ? यदि ज्ञानादिमात्रस्य, तर्हि यथा यथा
तद्गुणा विवर्द्धन्ते तथा तथा क्षुधो हानितारतम्येन भवितव्यम् प्रकाशविवृद्धाविव तमसः,
न चैवमस्ति । नहि बालादौ ज्ञा9772

ज्ञानापचये ब॰ ।

नाद्यपचये क्षुदुपचयः, ततः प्रभृति च ज्ञानाद्युपचये
तारतम्येन क्षुदपचयो लक्ष्यते । तन्न ज्ञानादिमात्रस्य क्षुधा विरोधः । अथ ये
[p. 853 ] केवलिगता ज्ञानादयः प्रकर्षपर्यन्तप्राप्ताः तेषामेव क्षुधा विरोधः; तन्न; तथाप्रतिप
त्तुमशक्तेः । नहि केवलिज्ञानादयः क्षुधं विरुन्धन्ति इति अर्वाग्दृशा प्रतिपत्तुं शक्यम्;
अतीन्द्रियत्वात्तेषाम् ।

किञ्च, अ⁹⁷⁷³

अविकलकारणस्य भवतोऽन्यभावेऽभावाद्विरोधगति । –न्यायवि॰ पृ॰ ९६ ।

विकलकारणस्य भवतोऽन्यभावेऽभावात् विरोधगतिर्भवति शीतस्पर्शस्येव
अग्निसन्निधौ । ए⁹⁷⁷⁴

विरोधज्ञानम् ।

तच्चात्र दुर्घटम्–केवलिगुणानामतीन्द्रिय⁹⁷⁷⁵

–यत्वात्सन्निधौ ब॰ ।

तया एतत्सन्निधौ क्षुन्न भ⁹⁷⁷⁶

भगवतीति आ॰ ।

वति
इति प्रतीतेरनुपपत्तेः । तन्न विधीयमानात् कुतश्चित् तत्र क्षुधोऽभावसिद्धिः ।

निपि9777

निषिद्धमानश्च भावस्तस्या कार्यं कारण व्यापको वा स्यात् । –स्या॰ र॰ पृ॰
४७३ । किमेव सति कवलाहारस्य व्यापक कारण कार्यं सहचरादि वा सार्वज्ञ्येन विरोधमधिवसेत् । –
रत्नाकराव॰ २ । २७ । आध्यात्मिक॰ श्लो॰ ५ ।

ध्यमानश्च भावः तस्याः9778

क्षुध ।

कार्यम्, कारणम्, व्यापको वा स्यात् ? य⁹⁷⁷⁹

यदि कार्यम्; तदा तन्निवर्त
मानम् आत्मनिर्वर्तनसमर्थाया एव क्षुधो निवृत्तिमवगमयेन्न तु सर्वथा, कारणमात्रस्य कार्याभावेऽपि
भावाविरोधात् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ४७३ ।

दि
कार्यम्; त⁹⁷⁸⁰

तदात्मनिवर्त्तनसमर्थाविकल– श्र॰ ।

दात्मनिर्वर्त्तनसमर्थाऽविकलकारणस्यैव तत् निवृत्तिमवगमयेत् न कारण
मात्रस्य, अ⁹⁷⁸¹

कारणमात्रस्य अनुकूलात्मन ।

स्य कार्याभा9782

–भावे भावा– ब॰ ।

वेऽपि भावाविरोधात् । कारणमपि निवर्त्तमानं कार्य निवर्त्तयति
यथा वह्निर्धूमम्, व्यापकं वा निवर्त्तमानं व्याप्यम् यथा वृक्षः शिंशापाम् । न चात्र
क्षुधः कारणस्य व्यापकस्य वा कस्यचिन्निवृत्तिरस्ति । नच मोहनीयादिकर्मचतुष्टयाऽभा
वात् क्षुधोऽभावः; तस्याः तत्कार्यत्वस्य तत्स्वभावत्वस्य वाऽसंभवात् । नहि क्षुत् त⁹⁷⁸³

ज्ञानावरणी
यादेर्ज्ञानावरणादिकर्मण कार्यम् । क्षुत् तद्विलक्षणास्या न तस्य सहकारिभावोऽपि ॥ –केवलिभु॰ श्लो॰
१० । न हि क्षुन्मोहनीयकार्या वेदनीयप्रभवत्वात् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ४७३ ।

त्कर्म
चतुष्टयकार्या; प्राक्प्रतिपादितबाह्याभ्यन्तरकारणप्रभवत्वात्तस्याः । प्र⁹⁷⁸⁴

न क्षुद विमो
हपाको यत्प्रतिसस्यानभावननिवर्त्या । न भवति, विमोहपाक सर्वोऽपि हि तेन विनिवर्त्य ॥ –केव
लिभु॰ श्लो॰ ७ । स्या॰ र॰ पृ॰ ४७४ । शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ ३९३B. । आध्यात्मिक॰ पृ॰ ५९
B । यतो मोहविपाका क्षुन्न भवति तद्विपाकस्य प्रतिपक्षभावनया प्रतिसख्यानेन निवर्त्यमान
त्वात् । तथाहि कषाया प्रतिकूलभावनया निवर्तन्ते क्षुद्वेदनीय तु रोगशीतोप्मादिवत् जीवपुद्गलवि
पाकितया न प्रतीपवासनामात्रेण निवर्तते अतो न मोहविपाकस्वभावा क्षुदिति –सूत्रकृ॰ शो॰ पृ॰ ३४६
A. । युक्तिप्र॰ पृ॰ १५० ।

तिपक्षभावनाऽ
निवर्त्त्यत्वेन मोहस्वभावत्वाऽसंभवाच्च; यो हि मोहस्वभावः स प्रतिपक्षभावनया नि9785

निर्वर्त्यते ब॰ ।

वर्त्त्यते
यथा क्षमादिभावनया क्रोधादिः, मोहस्वभावा च क्षुद् भवद्भिरिष्टा इति । तथा च
क्षुद्वेदनाप्रतीकारार्थं शास्त्रे प्रतिपक्षभावनैव उपदिश्येत न क्लेशभूयिष्ठध्यानाध्ययनविघात
कारिणी पिण्डैषणा । शी9786

शीतोष्णवाततुल्या क्षुत्तत् तत्प्रतिविधानकाङ्क्षा तु । मूढस्य
भवति मोहात् तथा भृशं वाध्यमानस्य । शीतोष्णक्षुदुदन्यादयो हि ननु वेदनीय इति । –केवलिभु॰ श्लो॰
८, १३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ४७४ ।

तोष्णबाधातुल्यत्वाच्च क्षुधो न मोहस्वभावत्वम्, अन्यथा तद्बा
[p. 854 ] धाया अपि मोहस्वभावत्वं स्यादविशेषात् ।

ननु भगवतः क्षुदभ्युपगमे अशेपज्ञत्वादिविरोधः, क्षुदुदये अस्मदादिवत्तत्र
ज्ञानदर्शनचेष्टादे प्रक्षयात्, तदसमीचीनम्, ज्ञानावरणादिप्रक्षये जातायामपि क्षुधि
ज्ञा9787

अनन्त च सुख भर्तु ज्ञानादिगुणसगतम् । क्षुधादयो न बाधन्ते पूर्णं त्वस्ति महोदये ॥
–द्वात्रिं॰ ३० । ११ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ ८ ।

नादिक्षयाऽयोगात्, तत्क्षयो हि ज्ञानावरणादिकर्मोदयनिबन्धनः । अतः अस्मदादौ
त⁹⁷⁸⁸

ज्ञानावरणोदयात् ।

दुदयातिशया9789

–यान्नक्षयाति– ब॰ ।

त् त⁹⁷⁹⁰

ज्ञानक्षयातिशय ।

त्क्षयातिशयो युक्त भगव⁹⁷⁹¹

–वति तदा– श्र॰ ।

ति तु तदावरणादेरशेषस्यापगमात् सत्यामपि
क्षुधि न ज्ञानादिक्षयः । नहि अग्न्यभावे सत्यपीन्धने धूमो भवति । त⁹⁷⁹²

कर्मचतु– ब॰ ।

त्कर्मचतुष्टय
प्रभवत्वे च क्षुधः एकादश जिने क्षुत्पिपासादयः परीषहाः वेदनीयप्रभवाः9793

निरस्तघातिकर्मचतुष्टये जिने वेदनीयसद्भावात्तदाश्रया एकादश परीषहा सन्ति अथवा एकादश
जिने न सन्तीति वाक्यशेष कल्पनीय । –सर्वार्थसि॰ ९ । ११ ।

इ⁹⁷⁹⁴

इत्याद्यागम– ब॰ ।

त्यागमविरोधः । न⁹⁷⁹⁵

देशोनपूर्वकोटीविहरणमेव सतीह
केवलिन । सूत्रोक्तमुपापादि न मुक्तिश्च न नियतकाला स्यात् । –केवलिभु॰ श्लो॰ २४ ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६१३ । सूत्रकृ॰ शी॰ पृ॰ ३४६B । स्या॰ र॰ पृ॰ ४८० । शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰
३९५A ।

च उत्कर्षेण देशोनपू9796

–पूर्वकोटिविह– ब॰ ।

र्वकोटिं विहरतः सयोगकेवलिनः तावत्कालं
कायस्थितिः भुक्तिं विना घ⁹⁷⁹⁷

घटेत् ब॰ ।

टते । अथ अनन्तवीर्यत्वात् तां9798

भुक्तिम् ।

विनाप्यस्य तत्स्थितिः; तर्हि
आ⁹⁷⁹⁹

आयुरिवाभ्यवहारो जीवनहेतुर्विनाभ्यवहृते । चेत्तिष्ठत्वनन्तवीर्ये
विनायुषा कालमपि तिष्ठेत् ॥ न ज्ञानवदुपयोगो वीर्ये कर्मक्षयेण लब्धिस्तु । तत्रायुरिवाहारोऽपेक्ष्येत
न तत्र बाधास्ति ॥ –केवलिभु॰ श्लो॰ २०–२१ । स्या॰ र॰ पृ॰ ४८० ।

युष्कर्मणापि विना तत्स्थितिप्रसङ्गात् न कदाचित् शरीराद्यपायः स्यात् इति मोक्षाय
दत्तो जलाञ्जलिः । तत्स्थितेः आयुष्कर्मापेक्षणे वा आहारापेक्षणमप्यस्तु उभयस्यापि
तत्कारणत्वाऽविशेषात् ।

किंञ्च, प्र⁹⁸⁰⁰

तैलक्षये न दीपो
न जलागममन्तेरण जलधारा । तिष्ठति यथा तनो स्थितिरपि न विनाहारयोगेन ॥ –केवलिभु॰
श्लो॰ ३१ । स्या॰ र॰ पृ॰ ४८० ।

दीपज्वालाजलधारासमानं शरीरम्, त⁹⁸⁰¹

तत्र यथा आ॰ ।

त्र च यथा तैलक्षये न प्रदीपज्वालाऽ
वतिष्ठते जलागमनमन्तरेण वा जलधारा तथा शरीरमपि भु9802

भुक्ताभावे आ॰ ।

क्त्यभावे न स्थितिमा9803

–मास्तिष्ठते ब॰ ।

स्तिध्नुते ।

अ⁹⁸⁰⁴

भुक्तिर्दोषो यदुपोष्यते न दोषश्च भवति निर्दोषै ।
इति निगदितो निषद्यार्हति न स्थानयोगादे ॥ –केवलिभु॰ श्लो॰ २८ । स्या॰ र॰ पृ॰ ४८० ।

थ भु9805

भुक्तिदोषा यदु– आ॰ ।

क्तिर्दोषः, यदुपवासादिप्रत्याख्यानं क्रियते, निर्दोषे च केवलिनि दोषो
विरुद्धः; तर्हि निषद्या गमनञ्च अर्हति न प्राप्नोति स्थानयोगादिना निषद्यादेः प्रत्याख्या
नात्, वचनञ्च न प्राप्नोति मौनव्रतिकोपलम्भात् ।

अथ मतम्–अ⁹⁸⁰⁶

परमावधेर्युक्तस्य छद्मस्थस्येव नान्तरायोऽपि । सर्वार्थदर्शनेऽपि स्यान्न चान्यथा पूर्वमपि
भुक्ति ॥ –केवलिभु॰ श्लो॰ ३२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ४८० ।

शेषज्ञस्य मांसादिकं पश्यतः कथ भुक्तिः अन्तरायोपपत्तेः ? तद
[p. 855 ] सङ्गतम्; अवधिज्ञानिभिः प⁹⁸⁰⁷

परममहर्षिभिरमहर्षिभिर– ब॰ ।

रमर्षिभिरनेकान्तात्, ते हि सकलं त्रैलोक्यं पश्यन्ति अथ
च भुञ्जते, एवं केवल्यपि । इन्द्रियविषये एव हि अन्तरायो नान्यत्र, अन्यथा छद्मस्था
वस्थायामप्यन्तरायः स्यात्, भगवता तदापि अवधिज्ञानेन अशेषवस्तुसाक्षात्करणात् ।

न च⁹⁸⁰⁸

इन्द्रियविषयप्राप्तौ यदभिनिबोधप्रसञ्जन भुक्तौ । तच्छब्दगन्धरूपस्पर्शप्राप्त्या प्रति
व्यूढम् ॥ –केवलिभू॰ श्लो॰ ३३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ४८० । रासन च मतिज्ञानमाहारेण भवेद्यदि ।
घ्राणीय स्यात्तदा पुष्पध्राणतर्पणयोगतः ॥ –द्वात्रिं॰ ३० । २१ ।

भुक्तौ जिह्वारसप्राप्तेः केवलिनो मतिज्ञानानुषङ्गः; यतो न इन्द्रियविषय
सम्बन्धमात्रेण मतिज्ञानं भवति । किं तर्हि ? तत्सम्बन्धे मतिज्ञानावरणक्षयोपशमे च
सति । एतच्च प्रक्षीणाशेषावरणे केवलिनि नास्ति इति न तज्ज्ञानानुषङ्गः, अन्यथा
श्रोत्रादीन्द्रियाणां दिव्यतूर्यादिरवेण गणधरदेवादिरूपेण सुगन्धिकुसुमधू9809

–धूमवासादि– ब॰ ।

पवासादिगन्धेन
मरुत्सिंहासनस्पर्शेन सम्बन्धेऽपि मतिज्ञानमनुषज्येत ।

स⁹⁸¹⁰

पूर्वद्वारेण समवसरणे प्रविशत्यथ ।
प्रदक्षिणीकृत्य पूर्वसिंहासने निषीदति । पादपीठन्यस्तपाद कृततीर्थनमस्कृतिः । विधत्ते देशना स्वामी
गम्भीरमधुरध्वनि । –काललोक॰ ३० । ३१-३२ ।

च भगवान् 9811

पूर्वाह्ने च पादोन– आ॰, ब॰ ।

पूर्वाह्णे पूर्वाहे अपराह्णे च पादोनप्रहरं धर्मोषदेशनाकाल एव सिंहा
सनाधिरूढ आ⁹⁸¹²

अस्ति ब॰ ।

स्ते, शेष⁹⁸¹³

प्राकारस्य द्वितीयस्यान्तरे चोत्तरपूर्वत ।
देवच्छन्द विचक्रुस्ते स्वामिविश्रामहेतवे ॥ –त्रिषष्ठि॰ १ । ३ । ४४४, ६७९ । इत्थं बलिविधौ पूर्णे जिना
प्रथमवप्रत । अवतीर्य द्वितीयस्य वप्रस्यैशानकोणके । देवच्छदमागत्य सुख तिष्ठन्ति नाकिभि । –
काललोक॰ ३० । ६८-६९ । तथाहि स भगवान् पूर्वाह्णे अपराह्णे च पादोनप्रहरं यावत् धर्मोषदेशकाल
एव सिंहासनाधिरूढ आस्ते, शेष तु दिन देवच्छन्दकनाम्नि दिव्यस्थाने यथासुख गमयति । तत्र च गण
धरदेवैरानीतमाहार निखिलदोषविशुद्ध विज्ञाय क्षुद्वेदनोदये गृह्णाति । आहार च तदीयपाणिपल्लवन्यस्त
मासचक्षुष पश्यन्ति, कथमसौ भुङ्क्ते इत्येतत्तु न पश्यन्ति, सर्वज्ञाहारनिहारयोर्मासचक्षुषामगोचरत्वात् ।
–स्या॰ र॰ पृ॰ ४६९ ।

दिनं तु दिव्यस्थाने देवच्छन्दकाभिधाने गणधरदेवान्विहाय अन्य
मनुष्यतिरश्चामगोचरे ईशानदिशायां समवशरणीयद्वितीयप्राकाराभ्यन्तरवर्त्तिनि गत्वा
पल्यङ्के आसने वा यथा सुखमास्ते । त⁹⁸¹⁴

तत्र गणधर– आ॰ ।

त्र च गणधरदेवैरानीतमाहारं सकलदोषशुद्धं
ज्ञात्वा क्षुद्वेदनोदये गृह्णाति । ते च आहारं तदीयहस्ते निक्षिप्तं पश्यन्ति, कथमसौ
भुङ्क्ते इत्येतत्तु न पश्यन्ति, मनुष्यतिरश्चां सर्वज्ञाहारनीनिहाराणामगोचरत्वात् इति ॥ छ ॥

कवलाहारनिरसनपुरस्सर केवलिन नोकर्माहारप्रसाधनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्9815

पृ॰ ८५२ पं॰ १ ।

–आहारवेद्यादिकर्मोदयलक्षणबाह्याभ्यान्तर
कारणसद्भावात् क्षुदुदये सति अविकलकारणा भगवतो भुक्तिर्भ
वत्येव इत्यादि, तदसमीचीनम्; य⁹⁸¹⁶

अत्र किमाहारमात्र प्रसाध्यते कवलाहारो
वा ? –रत्नक॰ टी॰ पृ॰ ५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३०० ।

तः त⁹⁸¹⁷

तद्भावात्त– ब॰ ।

त्सद्भावात्तदुदये केवलिनि
आहारमात्रं प्रसाध्येत कवलाहारो वा ? प्रथमपक्षे सिद्धसाधनम्,
[p. 856 ] आसयोगकेवलिनो जीवा आहारिण इ⁹⁸¹⁸

आहारा एइदियप्पहुडि जाव सजोगकेवलित्ति–अत्र कवललेपोष्ममन कर्माहारान् परि
त्यज्य नोकर्माहारो ग्राह्य । –छक्ख, टी॰ पृ॰ ४०९ । आहारानुवादेन आहारकेषु मिथ्यादृष्ट्यादीनि
सयोगकेवल्यन्तानि । –सर्वार्थसि॰ १ । ८ । थावरकायप्पहुदी सजोगिचरमोत्ति होदि आहारी । –जीव
का॰ गा॰ ६९७ ।

त्यभ्युपगमात् । षड्विधो हि
आहारः प्र⁹⁸¹⁹

णोकम्म कम्महारो कवलाहारो य लेप्पहारो य । उज्ज मणो वि य कमसो
आहारो छव्विहो णेओ ॥ णोकम्मकम्महारो जीवाण होइ चौग्गैगयाण । कबलाहारो णरपसु रुक्खेसु
य लेप्पमाहारो ॥ पक्खीणुज्जाहारो अडयमज्झेसु वट्टमाणाण । देवेसु मणाहारो चौब्बिहो णत्थि केव
लिणो । णोकम्मकम्महारो उवयारेण तस्स आयमे भणिओ । ण हु णिच्छएण सो वि हु स वीयराओ
परो जम्हा ॥ –भावस॰ गा॰ ११०–११३ । भावस॰ श्लो॰ २२६ । उद्धृतेयम् –प्रमेयक॰ पृ॰ ३०० ।
प्रवचनसा॰ टी॰ पृ॰ २८ । रत्नक॰ टी॰ टि॰ पृ॰ ५ । श्वेताम्बरागमेषु त्रिविध आहार प्ररूपित–
भावाहारो तिविहो ओए लोमे य पक्खेवे । सरीरेणोयाहारो तयाय फासेण लोमआहारो । पक्खेवा
हारो पुण कावलियो होइ नायव्वो । ओयाहारा जीवा सव्वे अपज्जत्तगा मुणेयव्वा । पज्जत्तगा य लोमे
पक्खेवे होइ नायव्वा ॥ एयिंदियदेवाण नेरैयाण च नत्थि पक्खेवो । सेसाण पक्खेवो ससारत्थाण
जीवाण ॥ –सूत्रकृ॰ नि॰ गा॰ १७०-७३ । बौद्धधर्मसग्रहे पचधा आहारा प्ररूपिता–पचाहारा
ध्यानाहारा कवलीकाहारा प्रत्याहारा स्पर्शाहारा सचेतनिकाहाराश्चेति । –धर्मस॰ पृ॰ १५ ।

वचने प्रसिद्धः–

नोक⁹⁸²⁰

नोकर्मकर्महारो श्र॰ ।

म्म–कम्महारो कवलाहारो य लेप्पमाहारो ।

उज्ज मणो वि य कमसो आहारो छव्विहो णेयो ॥ भावस॰ गा॰ ११०

इत्यभिधानात् । तत्र च कव⁹⁸²¹

जरवाहिदुक्खरहिय अहारणिहारवज्जिय विमल । सिंहाण खेलसेओ णत्थि दुगछा य दो सो य । –
बोधपा॰ गा॰ ३७ । पडिसमय दिव्वतमं जोगी णोकम्मदेहपडिबद्ध । समयपबद्ध बधदि गलिदवसेसा
उमेत्तठिदी ॥ –लब्धिसा॰ गा॰ ६१४ । लाभान्तरायस्याशेषस्य निरासात् परित्यक्तकवलाहारक्रि
याणा केवलिना यत शरीरबलाधानहेतवोऽन्यमनुजाऽसाधारणा परमशुभा सूक्ष्मा अनन्ता प्रतिसमय
पुद्गला सम्बन्धमुपयान्ति स क्षायिको लाभ । –सर्वार्थसि॰ २ । ४ । नोकर्मकर्मनामानमाहार गृह्णतोऽ
र्हत । देहस्थितिर्भवत्येतदस्माकमपि सम्मतम् ॥ –भावस॰ श्लो॰ २२८ । प्रथमपक्षे सिद्धसाधनता,
आसयोगकेवलिन आहारिणो जीवा इत्यभ्युपगमात् । –रत्नक॰ टी॰ पृ॰ ५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३०० ।
ततो नोकर्माहारापेक्षया केवलिनामाहारकत्वम् । –प्रव॰ टी॰ पृ॰ २९ ।

लाहाराभावेऽपि अन्यस्य कर्म-नोकर्माऽऽदानलक्षणस्य
आहारस्य भावात् न आहारित्वं भगवतो विरुद्धम् । न⁹⁸²²

न कव– आ॰ ।

च कवलाहारेणैव आहा
रित्वं जीवानामित्यभ्युपगमो युक्तः; ए⁹⁸²³

एकेन्द्रियेषु जीवेषु
लेपाहार प्रजायते । आहारो मानसो देवसमूहेष्वखिलेष्वपि । इति हेतोर्जिनेन्द्रस्य कवलाहारपूर्विका ।
देहस्थितिर्न वक्तव्या –भावस॰ श्लो॰ २३०-३१ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३०० ।

केन्द्रियाण्डजत्रिदशानाम् अभुञ्जानतिर्यङ्मनुष्या
णाञ्च अनाहारित्वप्रसङ्गात् । द्वितीयपक्षे तु त्रिद⁹⁸²⁴

देवदेहस्थित्या
व्यभिचार –रत्नक॰ टी॰ पृ॰ ५ ।

शादिभिर्व्यभिचारः; तेषां वेद्यादि
कर्मोदयात् क्षु9825

यदुदये आ॰, ब॰ ।

दुदये सत्यपि कवलाहाराभावात् । अथात्र⁹⁸²⁶

देवादिषु ।

तदुदयः त⁹⁸²⁷

कवलाहारम् ।

मसाधयन्नपि केव
लिनि प्रसाधयति, तदेतत् केवलिनो महन्माहात्म्यम्–य⁹⁸²⁸

यद्विषये विषम– आ॰ ।

द्विषयविषमग्रहाभिभूतप्राणिषु
[p. 857 ] कवलाहारप्रसाधनाऽसमर्थोऽपि त⁹⁸²⁹

वेद्यादिकर्मोदय ।

दुदयः त⁹⁸³⁰

केवलिनि कवलाहारसाधनसमर्थ ।

त्र समर्थो भवतीति!

किञ्च, तत्र तदुदयः त⁹⁸³¹

कवलाहारसाधनसमर्थ ।

त्साधनसमर्थः इत्येतत् कुतः प्रतिपन्नम्–अभ्युपगम
मात्रात्, प्रमाणतो वा ? यदि अभ्युपगममात्रात्; अतिप्रसङ्गः, सर्वस्य स्वेष्टतत्त्वसिद्धि
प्रसङ्गात् । अथ प्रमाणतः; किमत्र प्रमाणम्–प्रत्यक्षम्, अनुमानम्, आगमो वा ?
प्रत्यक्षञ्चेत्; किम् ऐन्द्रियम्, अतीन्द्रियं वा ? न तावदैन्द्रियम्; तस्य अशेषज्ञाहार
निहाराऽगोचरत्वाभ्युपगमात्, अन्यथा आहारा य निहारा केवलिणो पच्छन्ना
इ⁹⁸³²

पच्छन्ने आहारनीहारे अदिस्से मसचक्खुणा । –समवा॰ सू॰ ३४ ।

त्यागमविरोधः । अतीन्द्रियं तु9833

तु न प्रवर्त्तते ब॰ ।

तत्त⁹⁸³⁴

प्रत्यक्षं अशेषज्ञाहारसा
क्षात्करणे ।

त्र प्रवर्त्तते इत्यत्र कोशपानं विधेयम् ।

अथानुमानम्; किमत्र लिङ्गम्–तदुदय एव, मनुष्यत्वम्, देहस्थितित्वं वा ?
न तावत्तदुदय एव; अस्य त्रिदशादिभिर्व्यभिचारप्ररूपणात् । नापि मनुष्यत्वम्;
अयोगकेवलिना अनेकान्तात् । अथास्य मनुष्यप्रकृत्यतिक्रान्तत्वात् ना9835

नानेकान्त ब॰, न तेनानेकान्त श्र॰ ।

ऽनेन अनेकान्तः;
तर्हि असिद्धो हेतुः, सयोगकेवलिनोऽपि त⁹⁸³⁶

अयोगिवन्मनुष्यप्रकृत्यतिक्रान्तत्वात् ।

द्वत्तदतिक्रान्तत्वात् । तदुक्तम्–

मानुषीं प्रकृतिमभ्यतीतवान् देवतास्वपि च देवता यतः ॥

बृहत्स्व॰ अनन्त॰ श्लो॰ ७५ इति ।

नापि देहस्थितित्वम्; तथाहि–भगवतो देहस्थितिः आहारपूर्विका देहस्थिति
त्वात् अस्मदादिदेहस्थितिवत् इत्यत्र प्रयोगे किम् आहारमात्रपूर्वकत्वं तत्स्थितेः प्रसाध्येत,
कवलाहारपूर्वकत्वं वा ? प्रथमपक्षे सिद्धसाध्यता इत्युक्तम् । द्वितीयविकल्पे तु त्रिदशा
दिभिर्व्यभिचारः, तेषां कवलाहाराभावेऽपि देहस्थितिसंभवात् । अथ औदारिक⁹⁸³⁷

–कस्थितित्वात् श्र॰ ।

शरीर
स्थितित्वात् इति विशिष्य उच्यते ततो न व्यमिचारः; तन्न; तदीयौदारिकशरीरस्थितेः
पर⁹⁸³⁸

एरिसगुणेहि सव्व ऐसयवंत सुपरि
मलामोय । ओरालियं च कायं णायव्व अरहपुरिसस्स ॥ –बोधप्रा॰ गा॰ ३९ । तद् भगवतः शरीर
मौदारिक न भवति किन्तु परमौदारिकम्–शुद्धस्फटिकसकाश तेजोमूर्तिमय वपु । जायते क्षीणदोषस्य
सप्तधातुविवर्जितम् । –प्रव॰ टी॰ पृ॰ २८ ।

मौदारिकशरीरस्थितिरूपतया अस्मदाद्यौदारिकशरीरस्थितिविलक्षणत्वात् । त⁹⁸³⁹

परमौदारिकशरीरस्थिते ।

स्याश्च
केवल्यवस्थायां केशा9840

केशादिवृद्ध्य– श्र॰, ब॰ ।

दिविवृद्ध्यभाववत् तद्भुक्त्यभावोऽविरुद्ध एव ।

अथ त⁹⁸⁴¹

केशादिबृद्ध्य
भाव । अवट्ठिए केसमसुरोमनहे –समवा॰ सू॰ ३४ ।

द्वृद्ध्यभावो 9842

दोषापनीत ब॰ ।

देवोपनीतः न घा9843

धातिक्षयज ब॰, श्र॰ ।

तिकर्मक्षयजः येन तद्वत् केवल्यव
स्थायां तद्भुक्त्यभावोऽप्यापाद्येत, बा9844

बालोत्पादानन्तर आ॰, श्र॰ ।

लोत्पाटनानन्तरं हि इन्द्रो वज्रं नखकेशेषु भगवतो
भ्रामयति अतस्तद्वृद्ध्यभाव इति; तदयुक्तम्; वज्रप्रभावतः तेषां मूलतोऽप्युत्थानाभाव
प्रसङ्गात्, सर्वतीर्थकृतामेकादृशकेशादिप्रतीतिप्रसङ्गाच्च, न चैवम्, ऋषभादितीर्थ
[p. 858 ] कृतां केशकलापस्य गुरुलघुभावेन विलक्षणस्य उपलब्धेः । ततो घातिकर्मक्षयावस्थायां
यस्य यावन्तो नखकेशाः तस्य तावन्त एवाऽवतिष्ठन्ते इति । केव⁹⁸⁴⁵

केवलाव– ब॰, श्र॰ ।

ल्यवस्थायां घातिक्ष
यजो यथा तच्छरीरस्थितौ केशादिवृद्ध्यभावलक्ष⁹⁸⁴⁶

–णातिश– श्र॰ ।

णोऽतिशयोऽस्ति तथा तद्भुक्त्यभावल
क्षणोऽप्यस्तु अविशेषात् । छद्मस्थावस्थावच्चास्य⁹⁸⁴⁷

केवलिन ।

भु9848

भुक्त्युपगमे ब॰ ।

क्त्यभ्युपगमे अक्षिपक्ष्मनिवेशः मेषः
नखकेशवृद्ध्यादिश्चाभ्युपगम्यताम् । तदभावातिशयाभ्युपगमे वा भुक्त्यभावातिश⁹⁸⁴⁹

–तिशयोऽभ्युप– आ॰ ।

योऽप्य
भ्युपगन्तव्यो विशेषाभावात् । त⁹⁸⁵⁰

तपोमाहात्म्याच्चतुरास्यत्वादिवच्चास्याभुक्तिपूर्वकत्वे तस्या को
विरोध ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ३०२ ।

पोमाहात्म्यात् चतुरास्यत्वादिवच्च अभुक्ति
पूर्वकत्वेऽपि शरीरस्थितेर्न कश्चिद्विरोधः । दृश्यते हि पञ्चकृत्वो भुञ्जानस्य यादृशी
शरीरस्थितिः तादृश्येव प्रतिपक्षभावनोपेतस्य चतुस्त्रिद्व्येकभोजनस्यापि, तथा प्रतिदि9851

–दिन भोजन भुञ्जा– ब॰ ।

न
भुञ्जानस्य यादृशी सा तादृश्येव एकद्व्यादिदिनान्तरित⁹⁸⁵²

–भोजनोऽपि श्र॰ ।

भोजिनोऽपि । श्रूयते च
बाहुवलिप्रभृतीनां संवत्सरप्रमिताहारवैकल्येऽपि विशिष्टा शरीरस्थितिः । आयुःकर्मैव
हि प्रधानं तत्स्थितेर्निमित्तम्, भुक्त्यादिकं तु सहायमात्रम् । तच्छरीरोपचयोऽपि
लाभान्तरायप्रक्षयात् प्रतिसमयं तदुपचयनिमित्तभूतानां दिव्यपरमाणूनां ला9853

द्रष्टव्यम् –पृ॰ ८५६ टि॰ ३ । लाभान्तरायस्याशेषनिरासात्
परित्यक्तकवलाहारक्रियाणा केवलिना यत शरीरबलाधानहेतवोऽन्यमनुजासाधारणा परमशुभा
सूक्ष्मा अनन्ता प्रतिसमय पुद्गला सम्बन्धमुपयान्ति स क्षायिको लाभ । तस्मादौदारिकशरीरस्य
किञ्चिन्न्यूनपूर्वकोटिवर्षस्थिति कवलाहारमन्तरेण कथ सभवतीति यद्वचन तदशिक्षितकृत विज्ञायते ।
–राजवा॰ २ । ४ । लाभान्तरायक्षयाल्लाभ परमशुभपुद्गलादानलक्षण परमौदारिकशरीरस्थितिहेतु ।
–तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ३१४ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३०२ ।

भाद् घटते ।

ननु मा9854

मास वर्षं वापि च तानि शरीराणि तेन
भुक्तेन । तिष्ठन्ति न चाकाल नान्यथा पूर्वमपि भुक्ति ॥ –केवलिभु॰ श्लो॰ २२ । स्या॰ र॰
पृ॰ ४८० ।

सं वर्षं वा तदभावे तत्स्थितावपि नाकालं तत्स्थितिः9855

–ते श्र॰ ।

पुनः तदाहारे प्रवृत्ति
प्रतीतेरिति चेत्, कु9856

कुतस्तत्रस्थि– आ॰ ।

तः तत्स्थितेः आकालमप्रतीतिः–प्रत्यक्षतः, अनुमानाद्वा ? यदि
प्रत्यक्षतः, सर्वज्ञवीतरागाय दत्तो जलाञ्जलिः तद्वत् त⁹⁸⁵⁷

तत
तत्प्रती– आ॰ ।

तः तदप्रतीतेरप्यविशेषात् । अनुमा
नात् तत्सिद्धिरन्यत्राप्यविशिष्टा । य⁹⁸⁵⁸

विपक्षभावनावशाद् रागादीना हान्यतिशयदर्शनात् केवलिनि तत्परमप्रकर्षसिद्धे
वीतरागतासभवे भोजनाभावपरमप्रकर्षोऽपि तत्र किन्न स्यात् ? तद्भावनातो भोजनादावपि हान्य
तिशयदर्शनाविशेषात् । तथाहि एकस्मिन् दिने योऽनेकवारान् भुङ्क्ते कदाचित् विपक्षभावनावशात्
पुनरेकबार भुङ्क्ते, कश्चित्पुनरेकदिनाद्यन्तरितभोजन, अन्य पुन पक्षमाससवत्सराद्यन्तरितभोजन
इति । –रत्नक॰ टी॰ पृ॰ ६ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३०२ ।

थैव हि ज्ञानप्रकर्पः दोषावरणापकर्षश्च क्वचित्
परमप्रकर्षमापद्यते प्रकृष्यमाणत्वात् परिमाणवत् इत्युच्यते, तथा एकद्व्यादिदिनान्तरि
तभोजिनाम् अभुक्तिपूर्वको देहस्थितिप्रकर्षः क्वचित् परमकाष्ठामापद्यते तत्त्वात् तद्वदेव
[p. 859 ] इत्युच्यतामविशेषात् । तन्न शरीरस्थितेरपि भगवतो वेद्याद्युदयात् क्षुदुदयः कवलाहार
प्रसाधनसमर्थः प्रत्येतुं शक्यः ।

असिद्धञ्च अविकलकारणत्वं भुक्तेः, मोह⁹⁸⁵⁹

घादिं व वेयणीय मोहस्स बलेण घाददे जीव । –गो॰ कर्मका॰ गा॰ १९ । मोहनी
यकर्मसहायस्यैव वेदनीयस्य बुभुक्षोत्पादने सामर्थ्यात् । –रत्नक॰ टी॰ पृ॰ ६ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३०३ ।
यथैव ब्रीह्यादिवीज जलसहकारिकारणसहितमङ्कुरादिकार्यं जनयति तथैवासद्वेद्यकर्म मोहनीयसह
कारिकारणसहित क्षुधादिकार्यमुत्पादयति । –प्रव॰ टी॰ पृ॰ २८ ।

नीयसहायं हि वेद्यादिकर्म क्षुदादिकार्य
करणेऽविकलसामर्थ्य भवति, नान्यथा अतिप्रसङ्गात् । यथैव हि पतिते सैन्यनायके असा
मर्थ्य सैन्यस्य, तथा मोहनीये विन⁹⁸⁶⁰

–ष्टे घातिकर्म– ब॰, आ॰ ।

ष्टे अधातिकर्मणामिति । यथा च निर्विषीकृत्य मन्त्रिणा
उ⁹⁸⁶¹

उपभुज्यमा– ब॰ ।

पयुज्यमानमपि विषं न दाहमूर्च्छादि कर्त्तु समर्थम् तथा शुक्लध्यानानलनिर्दग्ध⁹⁸⁶²

–मोहसहायं आ॰, श्र॰ ।

मोहोदयं
वेद्यादि क्षुधादिकमिति । प्रयोगः–भगवति बुभुक्षा नास्ति, तत्कारणमोहाभावात्, यत्र
यत्कारणाभावो न तत्र तत्कार्यम् यथा अनग्निप्रदेशे धूमः, नास्ति च अर्हति मोह इति ।

किञ्च, क⁹⁸⁶³

यदि मोहाभावेऽपि क्षुधा
दिपरीषह जनयति तर्हि बधरोगादिपरीषहमपि जनयतु, न च तथा । –प्रव॰ टी॰ पृ॰ २८ । प्रमेयक॰
पृ॰ ३०३ ।

र्मणामुदयो यद्यनपेक्षः कार्यमुत्पादयेत्, तर्हि त्रिवेदानां कषायाणां वा9864

च श्र॰ ।

प्रमत्तादिषु उदयोऽस्ति इति मैथुनं भ्रकुट्यादिकञ्च स्यात्, ततश्च मनसः सङ्क्षोभात् कथं
शुक्लध्यानावाप्तिः क्ष⁹⁸⁶⁵

क्षपणश्रे– आ॰ ।

पकश्रेण्यारोहणं वा यतः कर्मक्षपणा स्यात् ? नन्वेवं नामाद्युदयोऽपि
तत्र स्वकार्यकारी न स्यात्; इत्ययुक्तम्; शु9866

शुभप्रकृतीना तत्राप्रतिबद्धत्वेन –प्रमेयक॰ पृ॰ ३०३ ।

भप्रकृतीनां तत्र अप्रतिबद्ध⁹⁸⁶⁷

–त्वेन कार्य– ब॰ ।

त्वेन स्वकार्यकारि
त्वोपपत्तेः । यथैव हि बलवताराज्ञा स्वमार्गानुसारिणा लब्धे देशे दुष्टा जीवन्तोऽपि न
स्वदुष्टाचरणविधातारः सु9868

सुजना अप्र– ब॰ ।

जनास्तु अप्रतिहततया स्वकार्यस्य विधातारः, तथा प्रकृतमपि ।
कथं पुनरशुभप्रकृतीनामेव अर्हति प्रतिब⁹⁸⁶⁹

–वद्धसाम– ब॰ ।

द्धं सामर्थ्यं न पुनः शुभप्रकृतीनामिति चेत् ?
उच्यते–अशुभप्रकृतीनामर्हन् अनुभागं घातयति न तु शुभप्रकृतीनाम्, यतो गुणघा
तिनां दण्डो नाऽदोषाणाम् ।

यदि च प्रतिबद्धसामर्थ्यमप्यसातावेदनीयं स्वकार्यकारि स्यात् तर्हि द⁹⁸⁷⁰

दण्डप्रतरादिवि– ब॰, श्र॰ ।

ण्डकपा
टादिविधानं भगवतो व्यर्थम् । त⁹⁸⁷¹

हन्तेर्गमि
क्रियत्वात् सभूयात्मप्रदेशाना च बहिरुद्गमन समुद्धात । वेदनीयस्य बहुत्वादल्पत्वाच्चायुषोनाभोग
पूर्वकमायुःसमीकरणार्थ द्रव्यस्वभावत्वात् सुराद्रव्यस्य फेनवेगबुद्बुदाविर्भावोपशमनवद्देहस्थात्मप्रदेशाना
बहिः समुद्धातन केवलिसमुद्धात । –राजवा॰ पृ॰ ५३ । मूलसरीरमछडिय उत्तरदेहस्य जीवपिं
डस्स । णिग्गमण देहादो होदि समुग्धादणाम तु । –जीवका॰ गा॰ ६६७ ।

द्धि यदा न्यूनमायुः वेदनीयादिकमधिकस्थितिकं भवति
तदा तेन कर्मणां समस्थित्यर्थं विधीयते । नच अधिकस्थितिकत्वेन फलदानसमर्थं कर्म
उपायशतेनापि अन्यथा कर्त्तुं शक्यमिति न कश्चिन्मुक्तः स्यात् । अथ तपोमाहात्म्यात्
[p. 860 ] 9872

–निर्जीर्णस्थितिक– आ॰ ।

निर्जीर्णम् अधिकस्थितिकत्वेन फलदानाऽसमर्थम् आ⁹⁸⁷³

आयु कर्म क्रियते श्र॰ ।

युःकर्मसमानं कर्म क्रियते, तथा
वेद्यमपि तद्दानासमर्थं क्रियतामविशेषात् । नच कारणमस्ति इत्येतावतैव कार्योत्पत्तिः,
अन्यथा इन्द्रियादिकार्यस्याप्यनुषङ्गात् भगवतो मतिज्ञानस्य रागादीनाञ्च प्रसङ्गः । अथ
आवरणक्षयोपशमस्य मोहनीयकर्मणश्च सहकारिणो विरहात् नेन्द्रियादि स्वकार्यं कुर्यात्;
अ⁹⁸⁷⁴

तत एव श्र॰ ।

त एव वेदनीयमप्यविशेषात् ।

न चेयं बुभुक्षा मोह⁹⁸⁷⁵

मोहनीयनिरपेक्ष– ब॰ ।

नीयानपेक्षस्य वेदनीयस्यैव कार्यम् येन अत्यन्तप्रक्षीणामोहेऽपि
स्यात्, त⁹⁸⁷⁶

तथाहि चावुभु– श्र॰ ।

थाहि–बुभुक्षा मोहनीयानपेक्षस्य वेदनीयस्य कार्यन्न भवति इच्छात्वात् रिरंसावत् ।
भो9877

भोक्तुमिच्छा हि बुभुक्षा, सा मोहनीयकार्यत्वात् कथ प्रक्षीणमोहे भगवति स्यात्
अन्यथा रिरसाया अपि तत्र प्रसगात् । –रत्नक॰ टी॰ पृ॰ ६ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३०४ ।

क्तुमिच्छा हि बुभुक्षा, सा कथं वेदनीयस्यैव कार्यम् ? अन्यथा योन्यादिषु रन्तुमि
च्छा रिरंसापि तत्कार्यं स्यात्, तथा च कवलाहारवत् स्त्र्यादावपि तत्प्रसङ्गात् नेश्वरा
दस्य विशेषः । यथा च रिरंसा प्रतिपक्षभावनातो निवर्त्तते तथा बुभुक्षापि । प्रयोगः–
भोजनाकाङ्क्षा प्रतिपक्षभावनातो निवर्त्तते आकाङ्क्षात्वात् स्त्र्याद्याकाङ्क्षावत् । नन्वस्तु
तद्भावनाकाले तन्निवृत्तिः तदभावे तु प्र⁹⁸⁷⁸

प्रवृत्ति स्यात् श्र॰ ।

वृत्तिः पुनः स्यात्, इत्येतत् स्त्र्याद्याकाङ्क्षायामपि
समानम् । यथा चास्याः चेतसः प्रतिपक्षभावनामयत्वात् अत्यन्तनिवृत्तिः तथा भोजना
काङ्क्षाया अपि, यथा च निर्मोहत्वेन स्त्र्याद्याकाङ्क्षा विरुद्धा तथा बुभुक्षापि । तथा
च प्रयोगः–न बुभुक्षावान् केवली, तद्विरोधिनिर्मोहस्वभावोपेतत्वात्, यो यद्विरोधिस्व
भावोपेतः नासौ तद्वान् यथा उष्णस्पर्शस्वभावोपेतः कश्चित् प्रदेशः न शीतस्पर्शवान्,
क्षुद्विरोधिनिर्मोहस्वभावोपेतश्च केवलीति ।

एतेन इद⁹⁸⁷⁹

पृ॰ ८५३
प॰ १५ ।

मपि प्रत्युक्तम्–प्रतिपक्षभावनातः क्षुधो निवृत्तौ क्षुद्वेदनाप्रतीकारार्थं
शास्त्रे सैव उपदिश्येत न पिण्डैपणा इत्यादि, चेतसो हि प्रतिपक्षभावनामयत्वसिद्धेः
प्राक् पिण्डैपणोपदेशात्, तन्मयत्वसिद्धौ तु कामवेदनानिवृत्तिवत् निःशेषक्षुद्वेदनानिवृ
त्तिसिद्धेः न किञ्चित् तद्वेदनाप्रतीकारार्थं द्रव्यान्तरैपणया ? अ⁹⁸⁸⁰

अथ काक्षारूपा आ॰ ।

थ आकाङ्क्षारूपा क्षुन्न
भवति तेन वीतमोहेपि अ⁹⁸⁸¹

अस्यासभव श्र॰, ब॰ ।

स्याः संभवः, कथमेवं रिरंसाया अपि अ⁹⁸⁸²

आकाङ्क्षारूपत्वाभावात् ।

नाकाङ्क्षारूपायाः त⁹⁸⁸³

केवलिनि ।

त्र
संभवो न स्यात् ? अथ अनाकाङ्क्षारूपताऽस्याः9884

रिरसाया ।

प्रतीतिविरुद्धा, तदेतद् बुभुक्षायामपि
समानम् । अस्तु वाऽनाकाङ्क्षारूपत्वमस्याः, तथापि दुःखरूपत्वात् अ⁹⁸⁸⁵

क्षुत्पीडामभवे
चास्य कथमनन्तसीख्य स्यात् यतोऽनन्तचतुष्टयस्वामिताऽस्य । –रत्नक॰ टी॰ पृ॰ ६ । यदि क्षुधा
वाधास्ति तर्हि क्षुधा क्षीणशक्तेरनन्तवीर्य नास्ति, तथैव क्षुधा दुःखितस्य अनन्तसुखमपि नास्ति । –
प्रव॰ टी॰ पृ॰ २८ । प्रमेयक॰ पृ॰ २९९ ।

नन्तसुखे भगवत्य
संभवः, यद् दुःखरूपं न तत्तत्र संभवति यथा कामपीडादि, दुःखरूपा च क्षुदिति ।
[p. 861 ] यत्र हि अनन्तसुखं न तत्र दुःखलेशोऽप्यस्ति यथा सि9886

सिद्धेऽनन्त– श्र॰ ।

द्धेषु, अनन्तसुखञ्च अर्हति इति ।
ननु सकलबाधानिवृत्त्यात्मकं य⁹⁸⁸⁷

यदत्यन्तं सुखं श्र॰, यद्यनन्तं आ॰ ।

दनन्तं सुखं तत्राभिप्रेतं तदसिद्धम्, क्षुद्बाधाभ्यु
पग⁹⁸⁸⁸

–गमात्कर्मवि– ब॰ ।

मात्, सकलकर्मविप्रमुक्तानां सिद्धानामेव हि तथाविधं तदस्ति नाऽर्हताम् तत्र वेदनी
योदयसंभवादिति, तदसत्; तदु9889

वेदनीयोदयस्य ।

दयस्य तत्र तद्बाधाहेतुत्वाभावप्रतिपादनात् ।

किञ्च, अर्हति अनन्तं सुखं सर्वप्रदेशव्यापि अव्याहतमास्ते अप्रादेशिकत्वात्तस्य,
सुखदुःखयोरेकत्रैकदा विरोधतोऽसंभवाच्च, तत्कथं क्षुद्दुःखलेशोऽपि तत्र संभाव्यः ?
अन्यथा अस्मदादिसुखवत् प्रादेशि9890

–शिक
मिव आ॰ ।

कमेव तत्सुखं स्यात् । अतः त⁹⁸⁹¹

तथाविधसुख ब॰ ।

थावि9892

सर्वप्रदेशव्यापि अनन्तसुखम् ।

धं सुखं भगवति
सन्निधीयमानं स्वविरुद्धं दुःखं निवर्त्तयति यथा अग्निः शीतम् । तन्निवृत्तौ च तद्व्या
प्यायाः क्षुधो निवृत्तिः, व्यापकनिवृत्तौ व्याप्यस्यावश्यं निवृत्तेः वृक्षनिवृत्तौ शिंशपावत् ।
प्रयोगः–यत्र⁹⁸⁹³

नास्ति केवलिनि क्षुद्दुःख
तद्बलवद्विरोध्यनन्तसुखसद्भावात् । यत्र यद्विरोधि–प्रमेयक॰ पृ॰ ३०५ ।

यद्विरोधि बलवदस्ति न तत्र अभ्युदितकारणमपि तद् भवति यथा अत्यु
ष्णप्रदेशे शीतम्, अस्ति च क्षुद्दुःखविरोधि बलवत् केवलिनि अनन्तसुखमिति ।
त⁹⁸⁹⁴

यथा आ॰, ब॰ ।

था, य⁹⁸⁹⁵

केवलिनि
वेदनीय स्वकार्यं क्षुद्दुःखं न करोति तत्कार्यविरोध्यनिवर्त्य-अनन्तसुखसद्भावात् ।

त्कार्यविरोध्यनिवर्त्त्यं यत्रास्ति तत्र तदविकलमपि स्वकार्यं न करोति यथा
श्लेष्मादिविरुद्धाऽनिवर्त्त्य-पित्तविकाराक्रान्ते पुरुषे न दध्यादि श्लेष्मादि करोति, वेद्य
फलविरुद्धाऽनिवर्त्त्यसुखञ्च भगवति इति । ततो निराकृतमेत⁹⁸⁹⁶

पृ॰ ८५२
प॰ २० ।

त्–नहि बालादौ ज्ञानाद्य
पचये क्षुदुपचयः इत्यादि; अनन्तसुखसहभाविनामेव ज्ञानादीनां क्षुद्विरोधित्वव्यवस्थितेः ।

यदप्युक्त⁹⁸⁹⁷

पृ॰ ८५३ पं॰ २ ।

म्–नहि केवलिज्ञानादयः क्षुधं विरुन्धन्ति इत्यर्वाग्दृशा प्रतिपत्तुं शक्य
मतीन्द्रियत्वात्तेपाम् इत्यादि; तदप्युक्तिमात्रम्; अतीन्द्रियत्वात्तेषां तद्विरोधित्वाऽप्रति
पत्तौ सर्वार्थसाक्षात्कारित्वादेरपि अप्रतिपत्तिप्रसङ्गात् । यथैव हि तेषामतीन्द्रियत्वात्
एतत्सन्निधौ क्षुन्न भवति इत्यर्वाग्दृशा प्रत्येतुं न शक्यते तथा एते सर्वसाक्षात्कारिणः
इत्यपि । अथ अनुमानात्तेषां तत्साक्षात्कारित्वं प्रतीयते, तद्विरोधित्वेन किमपराद्धं येन
ए⁹⁸⁹⁸

केवलज्ञानादीनाम् ।

षामनुमानात् त⁹⁸⁹⁹

क्षुद्विरोधित्वम् ।

न्न प्र⁹⁹⁰⁰

प्रतीयते ब॰ ।

तीयेत ? प्रतिपादितञ्च क्षु9901

क्षुदविरो– आ॰,
क्षुद्वित्त्वानुमा– ब॰ ।

द्विरोधित्वानुमानं प्राक् इत्यलमति
प्रसङ्गेन । सर्वज्ञत्वाच्च भगवतः क्षुदभावः, क्षुदभ्युपगमे हि तद्वाधया सर्वज्ञता हीयेत
निःशक्तिकत्वञ्च स्यात् । अस्मदादौ हि क्षुत्प्रभवपीडाक्रान्ते ज्ञानादेरभावः सुप्रतीतः
क्षुत्पीडितोऽहं न किञ्चिज्जानामि, न किञ्चित्पश्यामि, उत्थातुमपि न शक्नोमि इति प्रतीतेः ।

यदप्युक्तम्9902

पृ॰ ८५४ प॰ ४ ।

–ज्ञानावरणादिकर्मोदयनिबन्धनः तत्क्षयः इत्यादि, तदप्यसाम्प्रतम्;
[p. 862 ] प्रक्षीणाशेषावरणस्य भगवतो ज्ञानादिक्षयाभाववत् प्रक्षीणाशेषमोहस्य क्षुत्पीडालेशस्या
प्यनुपपत्तेः । मोहनीयसहायं वेदनीयं क्षुत्करणे प्रभुः' इति प्राक् प्रपञ्चतः समर्थितत्वात् ।

एकादश जिने तत्त्वार्थसू॰ ९ । ११ इत्यागमोऽपि क्षुधाद्येकादशपरीपहप्र⁹⁹⁰³

अथवा एकादश जिने न सन्ति इति वाक्यशेष कल्पनीय सोपस्कारत्वात्सूत्राणाम् । –
सर्वार्थसि॰ ९ । ११ । अथवा नाय वाक्यशेष एकादश जिने कैश्चित्कल्प्यन्ते इति, किं तर्हि ? एकादश
सन्तीति । कथम् ? उपचारात्, यथा निरवशेषनिरस्तज्ञानावरणे परिपूर्णज्ञाने एकाग्रचिन्तानिरोधा
भावेऽपि कर्मरजोविधूननफलसभवात् ध्यानोपचार तथा क्षुधादिवेदना-भावपरीपहाभावेऽपि वेदनीयक
र्मोदय-द्रव्यपरीषहसद्भावात् एकादश जिने सन्तीत्युपचारो युक्त । –राजवा॰ ९ । ११ । शक्तित एव
केवलिन्येकादश परीषहा सन्ति न पुनर्व्यक्तित, केवलाद् वेदनीयाद् व्यक्तक्षुधाद्यमभवादित्युपचारतस्ते
तत्र परिज्ञातव्या । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४९२ । तेण असादणिमित्ता परीसहा जिणवरे णत्थि । –
कर्मका॰ गा॰ २७५ । क्षुत्पिपासादयो यस्मान्न समर्था मोहसक्षये । द्रव्यकर्माश्रयात्तेषामस्तित्वमुप
चारत । –भावस॰ श्लो॰ २३४ । यच्चोपचारतोप्यस्यैकादश परीषहा न सभाव्यन्ते तत्र तन्निषेध
परत्वात् सूत्रस्य, एकेनाधिका न दश परीपहा जिने एकादश जिने इति व्युत्पत्ते । –प्रमेयक॰
पृ॰ ३०७ ।

तिषेध
परः प्रतिपत्तव्यः, एकेन अधिका न दश एकादश इति व्युत्पत्तेः । मोहनीयसहायस्य
वेदनीयस्य कार्यभूताः क्षुधाद्येकादशपरीपहाः, तत्सहायस्य च अर्हति अत्यन्तप्रक्षयात्
न वेदनीयोदयोदयमात्रात् त⁹⁹⁰⁴

तत्र न सन्ति श्र॰ ।

त्र ते सन्ति, अन्यथा रोगादिपरीषहाणामपि तत्र सत्त्व
प्रसङ्गात्, अस्मदादौ त⁹⁹⁰⁵

वेदनीयोदये ।

दुदये क्षुत्पिपासावद् रोगादीनामप्युपलम्भात् । छद्मस्थजिनेषु
भोगभूमिजादिषु च तदुदयेऽपि रोगादीनामभावाद् व्यभिचारे कवलाहारस्यापि व्यभि
चारोऽस्तु, देवादिषु तदुदयेऽपि तदभावात् ।

यच्चान्यदुक्तम्9906

पृ॰ ८५४ प॰ ८ ।

–उत्कर्षेण देशोनपूर्वकोटि विहरत इत्यादि; तदप्यचारु,
शरीरस्थितेः आयुःकर्मण एव नियतनिमित्तप्रतिपादनात्, भुक्तिं विनापि आकालं
तत्स्थितेः समर्थितत्वाच्च ।

यदप्यभिहितम्9907

पृ॰ ८५४ पं॰ १५ ।

–भु9908

भुक्तेरपि वेदनीयोदयापादितत्वात् तत्र गत्त्वमस्तु इत्यप्यसंभवाच्च
नहि अष्टादश– आ॰ ।

क्तेर्दोपरूपतया भगवत्यसंभवे वचनादेरप्यसंभवः स्यात्
इत्यादि; तदप्यभिधानमात्रम्, वचनादेः तीर्थकरत्वकर्मोदयापादितत्वात् दोष⁹⁹⁰⁹

दोषोदयत्वा– ब॰ ।

रूपत्वा
संभवाच्च, नहि अ⁹⁹¹⁰

क्षुत्पिपासाजरातङ्कजन्मान्तकभयस्मया । न रागद्वेषमोहाश्च चशब्दात् चिन्ताऽरतिनिद्राविस्मयमद
स्वेदष्येदा गृह्यन्ते । एते अष्टादश दोषा –रत्नक॰, टी॰ १ । ६ ।

ष्टादशदोपेषु मध्ये क्षुधादिवद् वचनमपि पठ्यते । भुक्तेरपि वेद⁹⁹¹¹

वेदनीयोपादि– आ॰ ।

नीयो
दयापादितत्वात् तत्र सत्त्वमस्तु, इत्यप्यसङ्गतम्, मोह⁹⁹¹²

मोहसहा– ब॰, श्र॰ ।

सद्भावसहायस्यैवास्य तत्सम्पादने
सामर्थ्यप्रतिपादनात् । यथैव हि मोहप्रक्षयसहायं तीर्थकरत्वं विशिष्टवचनादिविधाने
समर्थ तथा मोहसद्भावसहायं वेद्यं भुक्त्यादिविधाने इति ।

यदप्युक्तम्9913

पृ॰ ८५५ प॰ १ ।

–अवधिज्ञानिवत् सकलज्ञस्य सकलं जगत्पश्यतोऽपि अन्तरायासंभवः
[p. 863 ] इत्यादि; तदप्यनुपपन्नम्; त⁹⁹¹⁴

अवधिज्ञानस्य ।

ज्ज्ञानस्य सोपयोगतया त⁹⁹¹⁵

उपयोगसमये ।

त्काल एव स्वविषयाऽशेषार्थसाक्षा
त्करणसंभवात् । यदैव हि अवधिज्ञानोपयोगमवधिज्ञानी करोति तदैवासौ तद्विषय
भूतमशेषं वस्तु पश्यति नान्यदेति, भोजनकाले यद्यसौ उपयोगं करोति तदाऽन्तरायो
भवत्येव, नचायं प्रकारः केवलज्ञाने संभवति तस्य⁹⁹¹⁶

केवलज्ञानस्य ।

स⁹⁹¹⁷

सदोषयुक्त– श्र॰ ।

दा उपयुक्तत्वात् ।

यदप्युक्तम्9918

पृ॰ ८५५ पं॰ ४ ।

–नेन्द्रियार्थसम्बन्धमात्रेण मतिज्ञानं भवति इत्यादि; तदप्यसुन्दरम्;
विषयविषयिसम्बन्धे समुपजायमानस्य ज्ञानस्य अमतिज्ञानत्वे मतिज्ञानवार्त्तोच्छेदप्रस
ङ्गात् । अथ मतिज्ञानावरणक्षयोपशमस्य सहकारिणोऽभावात् नेन्द्रियाणि स्वविषय
सम्बन्धेऽपि स्वकार्यमाविर्भावयन्ति, तर्हि मोहनीयस्यापि सहकारिणोऽभावात् वेद्यमपि
स्वकार्यं न कुर्यात् इत्युक्तम् ।

किञ्च, किम⁹⁹¹⁹

तुलना–ण बलाउसाहणट्ठ ण सरीरस्स य चयट्ठ तेजठ्ठ । णाणट्ठ सजमठ्ठ झाणट्ठ चेव
भुजति । –मूलाचा॰ ६ । ६२ । प्रव॰ टी॰ पृ॰ २९ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३०६ ।

र्थमसौ भुङ्क्ते–शरीरोपचयार्थम्, ज्ञानदर्शनवीर्यादिक्षयनिवृत्त्यर्थम्,
क्षुद्वेदनाप्रतीकारार्थम्, आ⁹⁹²⁰

आयुषोऽनुदितमुक्ति– श्र॰ ।

युषोऽसाधितमुक्तिकस्यापवर्त्तननिवृत्त्यर्थम्, रसगृद्ध्युपशमार्थम्,
लोकानुग्रहार्थं वा ? न तावत् शरीरोपचयार्थम्, लाभान्तरायप्रक्षयात् प्रतिसमयं विशिष्ट
परमाणुलाभादेव तत्सिद्धेः । त⁹⁹²¹

शरीरोपचयार्थम् ।

दर्थ तद्ग्रहणे च कथमसौ निर्ग्रन्थः स्यात् श⁹⁹²²

शरीरमूर्च्छासं– श्र॰ ।

रीरसम्मू
र्च्छासंभवात् प्राकृतपुरुषवत् । नापि ज्ञानादिक्षयनिवृत्त्यर्थम्, तत्क्ष⁹⁹²³

ज्ञानावरणीयकर्मणोऽभावादेव ।

यनिबन्धनाभावादेव
तदक्षयप्रसिद्धेः । ज्ञानादिक्षयस्य हि निबन्धनं ज्ञानावरणादिक्षयोपशमः, तस्मिन् सति
भोजनाद्यभावे तत्क्षयप्रतीतेः । स च प्रक्षीणाशेषावरणे भगवति नास्ति इति कथं तत्प्र
क्षयाशङ्काऽपि यतो भुक्तिः स्यात् ? नापि क्षुद्वेदनाप्रतीकारार्थम्, अनन्तसुखवीर्ये भगवति
अस्याः संभवाभावस्य उक्तत्वात् । नापि आयुषोऽसाधितमुक्तिकस्य अ⁹⁹²⁴

अपवर्त्तनिवृ
– ब॰, अपवर्त्तनं निवृ– आ॰ ।

पवर्त्तननिवृत्त्यर्थम्;
च⁹⁹²⁵

औपपादिकचरमोत्तमदेहासख्येयवर्षायुषोऽनपवर्त्यायुष ।
–तत्त्वार्थसू॰ २ । ५३ । चरम उत्तमो देहो येषा ते चरमोत्तमदेहा विपरीतसंसारा तज्जन्मनिर्वाणार्हा
इत्यर्थ । –सर्वार्थसि॰ । चरमदेहा अन्त्यदेहा इत्यर्थ ये तेनैव शरीरेण सिद्ध्यन्ति, उत्तमपुरुषा
तीर्थकरचक्रवर्त्यर्धचक्रवर्तिन –तत्त्वार्थाधि॰ । देवा नेरैयावि य असखवासाउया य तिरमणुआ ।
उत्तमपुरिसा य तहा चरमसरीरा य निरुवकमा ॥ –ठाणागवि॰ ।

रमोत्तमदेहानामनपवर्त्त्यायुष्कत्वादेव तथाविधस्यास्य अप⁹⁹²⁶

बाह्यप्रत्ययवशादायुषो
ह्रासोऽपवर्त । –राजवा॰ २ । ५३ ।

वर्त्तनानुपपत्तेः । नापि
रसगृद्ध्युपशमार्थम्; वीतमोहस्य रसगृद्धेरेवानुपपत्तेः । नापि लोकानुग्रहार्थम्; अनन्त
वीर्यस्य वीर्यक्षयनिबन्धनाभावतो भु9927

मुक्तिम– श्र॰ ।

क्तिमन्तरेणापि लोकमनुग्रहीतुं समर्थत्वात् ।

यच्चोक्तम्9928

पृ॰ ५५८ प॰ १० ।

–देवच्छन्दके गत्वा यथासुखमास्ते इत्यादि; तदप्युक्तिमात्रम्; यतः
[p. 864 ] समवशरणं विहाय भगवान् किमर्थ तत्र गच्छति–मनोविक्षेपपरिहारेण ध्यानसिद्ध्यर्थम्,
निरोधाक्षमत्वतो यथासुखमवस्थानार्थम्, रहस्यकार्यानुष्ठानार्थं वा ? तत्रा9929

तत्राद्यपक्षो– ब॰ ।

द्यः पक्षोऽयुक्तः;
अमनस्कतया भगवतो मनोविक्षेपाऽसंभवात्, योगनिरोधसद्भावेन उपचारतः तत्र
ध्यानाभिधानाच्च । द्वितीयपक्षोऽप्यनुपपन्नः, अनन्तवीर्यस्य नि9930

एकासने शरीरा
वस्थिते तत्परिस्पन्दस्य निरोध ।

रोधाऽक्षमत्वानुपपत्तेः ।
अनन्तसुखस्य दुःखलेशस्याप्यभावतो यथासुखम् इत्यस्यापि दुर्घटत्वात् ।

रहस्यकार्यञ्च निन्द्यम्, अनिन्द्यं वा ? न तावन्निन्द्यम्; प्रक्षीणाशेषदोषस्य निन्द्य
कार्यानुष्ठानविरोधात् । अथ अनिन्द्यम्; तत्किं भोजनम्, कर्मक्षपणं वा ? न तावद्भो
जनम्; तस्य अमोहे भगवति प्रतिपिद्धत्वात् । अप्रतिषेधे वा कस्मादसौ एकान्ते गत्वा
भुङ्क्ते–दृष्टिदोषभयात्, या9931

वचकभ– श्र॰ ।

चकभयात्, अनुचितानुष्ठानत्वाद्वा ? तत्राद्यविकल्पोऽनुपपन्नः;
भगवतो दृष्टिदोपागोचरत्वात् । यदीयेन हि नाम्ना अन्येपां दृष्टिदोषादेरुपशमो भवति स कथं
तद्दोपगोचरः स्यात् ? द्वितीयविकल्पे तु भगवतो महद्दीनत्वं प्रख्यापितम् । न खलु महास
त्त्वस्य पृष्ठतो लग्नान् बुभुक्षापीडितशिष्यान् विहाय पितुरिव पुत्रम् एकान्ते गत्वा भोजनं
युक्तम् । अनुचितानुष्ठानत्वे तु न तत्र तत्परिकल्पना श्रेयसी स्त्र्यादिसेवनपरिकल्पनावत् ।

कर्मणामपि क्षपण पूर्वोपार्जितानाम्, भुक्तिकालोपार्जितानां वा तत्र⁹⁹³²

एकान्ते ।

अर्हता विधीयते ?
पूर्वोपार्जितानाञ्चेत्, घातिनाम्, अघातिनां वा ? न तावत् घातिनाम्; तेषां पूर्वमेव
क्षपितत्वात् । नाप्यघातिनाम्; तेषां यथाकाल क्षपयिष्यमाणत्वात्, सतत शुक्लध्याना
नलतः कर्मेन्धननिचयनिर्दहनसमर्थत्वाच्चास्य । नहि भगवतः शुक्लध्यानानलो देवच्छन्दके
एव प्र⁹⁹³³

प्रज्वलित श्र॰, ज्वलति आ॰ ।

ज्वलति न तु समवशरणादौ इत्यभ्युपगमो युक्तः; त⁹⁹³⁴

समवशरणस्थितस्य भगवत ।

त्रस्थस्यास्य ध्यानान्तरप्रसङ्गात् ।

भुक्तिकालोपार्जितकर्मणां तु कथ क्षपणम् ? प्रतिक्रमणतश्चेत्, अस्तु, प⁹⁹³⁵

पर च
भग– ब॰ ।

रन्तु भगवतो
निर्दोषता दुर्लभा । यः प्र⁹⁹³⁶

तुलना–
किं चासौ भुक्त्वा प्रतिक्रमणादिक करोति न वा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ३०६ ।

तिक्रमण करोति नासौ निर्दोषः यथा अस्मदादिः, प्रतिक्रमणं
करोति च भगवानिति । कृतदोषनिराकरणं हि प्र⁹⁹³⁷

मिथ्या दुष्कृता
भिषानादभिव्यक्तप्रतिक्रिय प्रतिक्रमणम् । –सर्वार्थसि॰ ९ । २२ ।

तिक्रमणम्, तत्कुर्वतः क⁹⁹³⁸

कस्य ब॰ ।

थमस्य निर्दो
षता स्यात् ? अथ तां 9939

प्रतिक्रमणम् ।

त न करोति, कथ भु9940

भक्तिकि– श्र॰ ।

जिक्रियातः समु त्पन्नं दोषं त्पन्नदोपं निराकुर्यात् ?
आ⁹⁹⁴¹

अप्रमत्तो
हि साधुराहारकथामात्रेणापि प्रमत्तो भवति नार्हन्भुञ्जानोऽपीति महच्चित्रम् । –रत्नक॰ टी॰ पृ॰
८६४ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३०६ ।

हारकथामात्रेणापि हि अप्रमत्तोऽपि सन् साधुः प्रमत्तो भवति नार्हन् भुञ्जानोऽपि
इति महच्चित्रम् । दोषवत्त्वे चास्य श्रेणीतः पतितत्वान्न केवलभाक्त्व स्यात् ।

9942

निरवशेषनिरस्तज्ञानावरणे युगपत्सकलपदार्थावभासिकेवलज्ञानातिशये चिन्तानिरोधा
भावेऽपि तत्फलकर्मनिर्हरणफलापेक्षया ध्यानोपचारवत् । –सर्वार्थसि॰ ९ । ११ ।

[p. 865 ]

यदप्युक्तम्9943

पृ॰ ८५५ पं॰ १३ ।

–भुञ्जानोऽसौ गणधरदेवैरपि न दृश्यते इत्यदि, तत्रा9944

तत्रादर्शनेऽयुक्तसेवित्वादेकान्तमाश्रित्य भुङ्क्ते इति
कारणम्, बहलान्धकारस्थितभोजन वा, विद्याविशेषेण स्वस्य तिरोधानं वा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ३०७ ।
तत्र तु प्रच्छन्नभुक्तौ मायास्थान दैन्यवृत्ति अन्येऽपि पिण्डशुद्धिकथिता बहवो दोषा । –प्रव॰ टी॰
पृ॰ २९ ।

दर्शने किं कारणम्–
बहलतमः प⁹⁹⁴⁵

–पटलसछादितत्वम् श्र॰ ।

टलाच्छादितत्वम्, काण्डपटाद्यावृतत्वम्, विद्याविशेषेण स्वस्य तिरोधानम्,
अन्यजनातिशायी माहात्म्यविशेषो वा ? तत्राद्यपक्षोऽनुपपन्नः, तद्देहदीप्त्या तमःपटलस्य
निर्मूलोन्मूलितत्वात् । काण्डपटाद्यावृताय च तस्मै कथं भिक्षा 9946

दीयते ब॰ ।

दीयेत ? विद्याविशेषा9947

–षाभ्युपगमाच्चास्य ब॰ ।

भ्युपगमे चास्य विद्याधरादिवत् निर्ग्रन्थताविरोधः । अथ अन्यजनातिशायी माहात्म्य
विशेषः कश्चित्तस्येष्यते येन भुञ्जानो नाऽवलोक्यते इति; ननु अन्यजनातिशायी
भोज⁹⁹⁴⁸

तर्हि परमौदारिकशरीरत्वाद् भुक्तिरेव नास्त्ययमेवातिशय किन्न भवति । –प्रव॰
टी॰ पृ॰ २९ ।

नाभावलक्षण एवाऽतिशयः अस्य इष्यताम् तस्यैव प्रमाणोपपन्नत्वात् । ततो
भगवतोऽनन्तचतुष्टयलाभलक्षणां जीवन्मुक्तिमिच्छता अनन्तसौख्यमेष्टव्यम् । तदिष्टौ च
च भुक्त्यभावोऽभ्युपगन्तव्यः तमन्तरेणास्य अनन्तसौख्यानुपपत्तेः प्रतिपादितत्वात्
इति ॥ छ ॥

तल्लक्षणा च मुक्तिः पुंस एव न स्त्रियाः, तस्याः नपुंसकवत्तदयोग्यत्वात्,
तन्मुक्तिप्रसाधकप्रमाणासंभवाच्च ।

स्त्रीनिर्वाणवादे सितपटाना शाकटायनस्य च पूर्वपक्ष–

नन्विदमस्ति तत्प्रसाधकं प्रमाणम्–अस्ति स्त्रीणां निर्वाणम् अ⁹⁹⁴⁹

अस्ति स्त्रीनिर्वाण पुँवत् यदविकलहेतुकं स्त्रीषु । न विरुध्यति हि रत्नत्रयसंपद्
निर्वृतेर्हेतु ॥ –स्त्रीमु॰ श्लो॰ २ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ७५२ । एतदर्थम् उत्तराध्ययनस्य पाइयटीकापि
विलोकनीया । इत्थीलिङ्गसिद्धा–सम्यग्दर्शनादीनि पुरुषाणामिव स्त्रीणामप्यविकलानि दृश्यन्ते तथाहि
–प्रज्ञा॰ मलय॰ पृ॰ २०A. । नन्दि॰ मलय॰ पृ॰ १३१B. । रत्नाकराव॰ ७ । ५७ । षड्द॰
बृह॰ श्लो॰ ५२ । यथोक्तं यापनीयतन्त्रे–णो खलु इत्थी अजीवो, ण यावि अभव्वा, ण यावि दसण
विरोहिणी, णो अमाणुसा, णो अणारिउप्पत्ती णो असखेज्जाउया, णो ऐकूरमई, णो ण उवसन्त
मोहा, णो ण सुद्धाचारा, णो असुद्धबोदी, णो बवसायवज्जिया, णो अपुव्वकरणविरोहिणी, णो णवगुण
ठाणरहिया, णो अजोगा लद्धीए, णो अकल्लाणभायणं ति कहं न उत्तमधम्मसाहिगत्ति । –ललितबि॰
पृ॰ ५७B । शास्त्रवा॰ यशो॰ पृ॰ ४२९B. ।

विकलकारणत्वात्
पुंवत् । निर्वाणस्य हि कारणं रत्नत्रयम्, सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि
मोक्षमार्गः तत्त्वार्थसू॰ १ । १ इत्यभिधानात् । तच्च स्त्रीषु विद्यते;
तथाहि–सर्वज्ञोक्तार्थानाम् इदमित्थमेव इति श्रद्धान सम्यग्दर्शनम्,
य⁹⁹⁵⁰

यथार्थावगमः
ब॰ ।

थावदवगमः सम्यग्ज्ञानम्, त⁹⁹⁵¹

तदुक्तस्य यथावद– आ॰, तदुक्तं व्रतस्य ब॰ ।

दुक्तव्रतस्य यथावदनुष्ठानं सम्यक्चारित्रम्, एतद्रत्नत्रयम् ।
एतच्च स्त्रीषु सिद्ध्यत् सर्वकर्मवि9952

–विप्रमोक्षणं मोक्षं आ॰ ।

प्रमोक्षलक्षणं मोक्षं साधयति । नहि स्त्रीषु रत्नत्रयस्य
केनचिद्विरोधोऽस्ति यतोऽविकलकारणत्वासिद्धिः स्यात् ।

[p. 866 ]

अथोच्यते–स्त्रियो9953

रत्नत्रय विरुद्ध स्त्रीत्वेन यथामरादिभावेन । इति वाङ्मात्र नात्र प्रमाणमाप्तागमोऽ
न्यद्वा ॥ जानीते जिनवचन श्रद्धत्ते चरति चार्यिका शबलम् । नास्यास्त्यसभवोऽस्या नादृष्टविरोध
गतिरस्ति । –स्त्रीमु॰ श्लो॰ ३-४ । अथ स्त्रीत्वादेव न तासा तत्परिक्षयसामर्थ्यम्, न, स्त्रीत्वस्य
तत्परिक्षयसामर्थ्येन विरोधासिद्धे । नहि अविकलकारणस्य तत्परिक्षयसामर्थ्यस्य स्त्रीत्वसद्भावादभाव
क्वचिदपि निश्चितो येन अग्निशीतयोरिव सहानवस्थानविरोध तयो सिद्धो भवेत् । –सन्मति॰ टी॰
पृ॰ ७५२ । प्रज्ञा॰ मलय॰ पृ॰ २०A । नन्दि॰ मलय॰ पृ॰ १३२B.

रत्नत्रयविरुद्धा पुंसोऽन्यत्वात् देवादिवत् । सुप्रसिद्धो हि
देवनारकतिर्यग्भोगभूमिजानां पुंसो9954

पुंसोऽन्यत्वं तेषां श्र॰ ।

ऽन्येषां देवादित्वेन रत्नत्रयस्य विरोधः, एवं स्त्रीणां
स्त्रीत्वेनैव अ⁹⁹⁵⁵

रत्नत्रयस्य ।

स्य विरोधः सिद्ध इति, तदसमीक्षिताभिधानम्, यतोऽविकलकारणस्य
भवतोऽन्यभावेऽभावात् विरोधगतिर्भवति । स्त्रीत्वसद्भावे च रत्नत्रयाभावः प्रत्यक्षतः,
अनुमानात्, आगमाद्वा प्र⁹⁹⁵⁶

प्रतीयते श्र॰ ।

तीयेत ? न तावत् प्रत्यक्षतः, रत्नत्रयस्य अतीन्द्रियत्वात् ।
नाप्यनुमानतः, तदभावाऽविनाभाविनो लिङ्गस्य कस्यचिदभावात् । नाप्यागमात्; तत्र
तदभावावेदिनः तस्याप्यसंभवात् । नहि सुरनारकादिवत् त⁹⁹⁵⁷

स्त्रीषु ।

त्र तदभावप्रतिपादकं किञ्चित्
प्रवचनवचनं संभवति । नन्वस्तु रत्नत्रयमा9958

–मात्र तन्त्रम् न ब॰, –मात्रं तंत्रं न श्र॰ ।

त्रं तत्र न तदस्माभिर्निषिध्यते तस्य
मोक्षा9959

मोक्षप्रसा– श्र॰ ।

ऽप्रसाधकत्वात्, य⁹⁹⁶⁰

यत्तु प्रमाणकृतप्रसा– ब॰ ।

त्तु मोक्षप्रसाधकं प्रकर्षपर्यन्तप्राप्तम् तस्य तत्राभावात् मोक्षाभावः
इति, तदयु9961

–युक्तं न दृष्टे विरो– ब॰ ।

क्तम्; अदृष्टे विरोधप्रतिपत्तेरनुपपत्तेः । न खलु प्रकर्षपर्यन्तं प्राप्तं रत्नत्रयम्
अस्माकं दृश्यम्, न चा9962

चादृश्ये वि– श्र॰ ।

दृश्यस्य विरोधः प्रतिपत्तुं शक्य अतिप्रसङ्गात् । न चाप्रतिपन्न
विरोधस्य त⁹⁹⁶³

रत्नत्रयस्य ।

स्य तत्राभावो ग्रहीतुं शक्यः अतिप्रसक्तेरेव ।

अथ मतम्–अनुमानतः स्त्रीणां निर्वाणाभावप्रतीतेर्न तत्र तत्सद्भावाभ्युपगमो युक्तः;
तथाहि–नास्ति स्त्रीणां निर्वाणम् स⁹⁹⁶⁴

सप्तमपृथिवीगमनाद्यभावमव्याप्तमेव मन्यन्ते । निर्वाणाभावे
नापश्चिमतनवो न ता यान्ति ॥ –स्त्रीमु॰ श्लो॰ ५ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ७५३ । प्रज्ञा॰ मलय॰
पृ॰ २०B. । नन्दि॰ मलय॰ प॰ १३२B । रत्नाकराव॰ ७ । ५७ । षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ ।
शास्त्रवा॰ यशो॰ पृ॰ ४२८A. । यक्तिप्र॰ पृ॰ ११५ ।

प्तमपृथिवीगमनाभावात् सम्मूर्च्छिमादिवत् इति,
तदसङ्गतम्; विपर्ययव्याप्तेरसिद्धितः तद्गमनाभावस्य निर्वाणाभावेनाऽव्या9965

–व्याप्तेरिति इह श्र॰ ।

प्तेः । इह
यद् यत्र नियम्यते तद्विपर्ययेण तद्विपक्षस्य व्याप्तौ नियमो दृष्टः, यथा अग्निना धूमस्य
व्याप्तौ धूमाभावेन अग्न्यभावस्य, शिंशपात्वस्य च वृक्षत्वेन व्याप्तौ वृक्षत्वाभावस्य
शिंशपात्वाभावेन व्याप्तिः । न चैवमत्र विपर्ययव्याप्तिरस्ति; तदभावश्च सप्तमपृथिवीगम
नादेः निर्वाण प्रत्यकारणत्वात् अव्यापकत्वाच्च सिद्धः । नहि सप्तमपृथिवीगमन निर्वा
णस्य रत्नत्रयवत् कारणं सिद्धम् गु9966

गुणाष्टकवद्रव्याप– श्र॰ ।

णाष्टकवद्वा व्यापकम् येन तदभावे निर्वाणाभावः
[p. 867 ] स्यात् । नचाकारणाऽव्यापकस्य निवृत्तौ अकार्यव्या9967

–व्याप्यनिवृ– ब॰ ।

प्यस्य निवृत्तिः अतिप्रसङ्गात्, अतः
सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकमिदं साधनम् । चरमदेहैः निश्चितव्यभिचारञ्च; ते हि तेनैव
जन्मना मुक्तिभाजो न सप्तमपृथिवीं गच्छन्ति अथ च मुच्यन्ते ।

किञ्च, विष⁹⁹⁶⁸

विषमगतयोप्यधस्तादुपरिष्टात्तुल्यमासहस्रारम् । गच्छन्ति च तिर्यञ्चस्तदधोग
त्यूनताऽहेतु ॥ –स्त्रीमु॰ श्लो॰ ६ । अपि च भुजपरिसर्पा द्वितीयामेव पृथिवी यावद् गच्छन्ति
न परत परपृथिवीगमनहेतुतथारूपमनोवीर्यपरिणत्यभावात्, तृतीया यावत् पक्षिण, चतुर्थी
चतुष्पदा, पञ्चमीमुरगा, अथ च सर्वेप्यूर्ध्वमुत्कर्षत सहस्रार यावद् गच्छन्ति । तत्राधोगतिविषये
मनोवीर्यपरिणतिवैषम्यदर्शनादूर्ध्वगतावपि च न तद्वैषम्यम् । –प्रज्ञा॰ मलय॰ पृ॰ २१A. ।
नन्दि॰ मलय॰ पृ॰ १३३A. । षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ । शास्त्रवा॰ यशो॰ पृ॰ ४२८B. ।
युक्तिप्र॰ पृ॰ ११५ ।

मगतयोप्यधस्तात् उपरिष्टात्तुल्यमासहस्रारं गच्छन्ति च तिर्यञ्चः
तदधोग⁹⁹⁶⁹

–गति न ता हेतुः ब॰, –गतिन्यूनताऽहेतुः श्र॰ ।

त्यूनताऽहेतुः । नहि अधोगतौ स्त्रीपुंसयोर⁹⁹⁷⁰

–रतुल्यसाम– आ॰ ।

तुल्यं सामर्थ्यमिति सु9971

शुभगतावपि ब॰, श्र॰ ।

गतावपि अतु
ल्यत्वं युक्तम्, अशुभपरिणामस्य शुभपरिणामं प्रत्यहेतुत्वात् । तथाहि–भु9972

प्रथमायामसज्ञिन उत्पद्यन्ते प्रथमद्वितीययो सरीसृपा तिसृषु पक्षिण
चतसृषूरगा पंचसु सिंहा षट्सु स्त्रियाः सप्तसु मत्स्यमनुष्या –राजवा॰ पृ॰ ११८ । अमण-सरिसप
विहगम-फणि-सिंहित्थीण-मच्छमणुवाण । पढमादिषु उप्पत्ती अडवारादो दु दोण्णि वारोत्ति ॥ –त्रिलोक
सा॰ गा॰ २०५ । असन्नी खलु पढम, दुच्च च सरीसवा तैय पक्खी । सीहा जति चौत्थि उरगा
पुण पचमिं पुढविं । छठ्ठिं च इत्थिआओ मच्छा मणुया य सत्तमिं पुढविं । एसो परमुववाओ बोधव्वो
नरयपुढवीसु ॥ –बृहत्स॰ गा॰ २८४–८५ । त्रैलोक्यदी॰ गा॰ २५३ ।

जगखगचतु
ष्पात्सर्पजलचराणां विषमाऽधोगतिः–भु9973

भुजगानां प्रथमायां आ॰, श्र॰, भुजगानां संज्ञिनां प्रथमायां ब॰, पू॰
त्रु॰ ।

जगानां संनामसंज्ञिनां प्र⁹⁹⁷⁴

प्रथमाया संज्ञिनां द्वितीयायां खगानां तृतीयायाम् भुजगानां चतुर्थ्यां चतुष्पदानां पञ्चम्याम्
स्त्रीणां षष्ठ्यां जलचराणां ब॰, प्रथमायां खगानां तृतीयायां चतुष्पदानां पंचभ्यां सर्पाणां षष्ठ्याम्,
जलचराणां त्रुटिताया पू॰ प्रतौ ।

थमायाम्, खगानां
तृतीयायाम्, चतुष्पदां पञ्चम्याम्, सर्पाणां पष्ठ्याम्, जलचराणां सप्तम्यामधोभूमौ
उत्पादात्, शुभगतिस्तु समा सर्वेषामेवैषां सहस्रा9975

तैर्यग्योनेपु असज्ञिन
पर्याप्ताः पचेन्द्रिया सख्येयवर्षायुप अल्पशुभपरिणामवशेन पुण्यबन्धमनुभूय भवनवासिषु व्यन्तरेषु
चोत्पद्यन्ते । त एव सज्ञिनो मिथ्यादृष्टय सासादनसम्यग्दृष्टयश्चासहस्रारादुत्पद्यन्ते त एव सम्यग्दृ
ष्टय सौधर्मादिषु अच्युतान्तेषु जायन्ते । –राजवा॰ पृ॰ १६९ । पचिदियतिरियाण उववाओक्को
सओ सहस्सारे –बृहत्स॰ गा॰ १६४ ।

रान्तस्योपरि उ⁹⁹⁷⁶

उपपादस्य श्र॰ ।

त्पादस्य संभवात् ।

न च वादा9977

वादादिविकुर्वणत्वादिलब्धिविरहे श्रुते कनीयसि च ।
जिनकल्पमन पर्यवविरहेऽपि न सिद्धिविरहोस्ति ॥ वादादिलब्ध्यभाववदभविष्यद् यदि च सिद्ध्यभा
वोऽपि । तासामवारयिष्यद् यथैव जम्बूयुगादारात् । –स्त्रीमु॰ श्लो॰ ७-८ । प्रज्ञा॰ मलय॰ पृ॰
२१A. । रत्नाकराव॰ ७ । ५७ । नापि वादादिलब्धिरहितत्वेन, मूककेवलिभिर्व्यभिचारात् ।
–षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ । माषतुषादीना लब्धिविशेषहेतुसयमाभावेऽपि मोक्षहेतुतच्छ्रवणात्,
क्षायोपशमिकलब्धिविरहेऽपि क्षायिकलब्धेरप्रतिधातात् । –शास्त्रवा॰ यशो॰ पृ॰ ४२७B. ।

दिलब्ध्यभावात्तासां मोक्षाभावः; इत्थमेव मोक्षः इति नियमा
[p. 868 ] भावात् । श्रू9978

श्रूयते हि ब॰, श्र॰ ।

यन्ते हि अनन्ताः सा9979

सामयिकमात्र– आ॰ ।

मायिकमात्रसंसिद्धाः9980

श्रूयन्ते चानन्ताः सामायिकमात्रपदसिद्धाः –तत्त्वार्थभा॰ । अनन्ताः सामायिक
मात्रसिद्धा इति वचनात् –राजवा॰ पृ॰ १० ।

तत्त्वार्थभा॰ सम्बन्धका॰ २७?
यदि च स्त्रीणां यथा वादाद्यतिशयाः तपोविभवजन्मानो न⁹⁹⁸¹

न सन्ति आ॰, ब॰ ।

संभवन्ति तथा मोक्षोपि न
स्यात्; तदा आगमे तदतिशयाभाववत् मोक्षाभावोऽप्युच्येत । न ह्यस्य परिशेषणे किञ्चि
न्निबन्धनं पश्यामः ।

अथ स्त्रीणां9982

–णां च वस्त्र–
श्र॰ ।

व⁹⁹⁸³

यदि वस्त्रादविमुक्तिः; त्यजेत्तद्, अथ
न कल्पते हातुम् । उत्सङ्गप्रतिलेखनवदन्यथा देशको दूष्येत । त्यागे सर्वत्यागो ग्रहणेऽल्पो दोष
इत्युपादेशि । वस्त्रं गुरुणाऽऽर्याणां परिग्रहोऽपीति चुत्यादौ । यत्संयमोषकाराय वर्तते प्रोक्तमेतदु
पकरणम् ॥ धर्मस्य हि तत्साधनमतोऽन्यदधिकरणमाहार्हन् ॥ –स्त्रीमु॰ श्लो॰ १०-१२ । रत्ना
कराव॰ ७ । ५७ । षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ ।

स्त्रलक्षणपरिग्रहसद्भावान्न मोक्षः; तर्हि मोक्षार्थित्वात् किन्न त⁹⁹⁸⁴

वस्त्रम् ।

त्
ताभिः परित्यज्यते ? न खलु वस्त्रं प्राणाः, 9985

प्राणा अपि ।

तेऽपि हि मुक्त्यर्थिना परित्यज्यन्ते किं पु9986

पुनर्नच वस्त्रं श्र॰ ।

नर्न
वस्त्रम् ? अथ नो क⁹⁹⁸⁷

कंपदि ब॰, श्र॰ ।

प्पै णिग्गंथीए अचेलाए होत्त⁹⁹⁸⁸

होंताए ब॰, श्र॰ ।

ए कल्पसू॰ ५ । २० इ⁹⁹⁸⁹

नो
कप्पै निग्गन्थीए अचेलियाए होत्तए –कल्पसू॰ । न कल्प्यते निर्ग्रन्थ्या अचेलया भवितुम् ।

त्यागमविरोधः
तस्याः तत्परित्यागे; तर्हि प्रतिलेखनवत् मुक्त्यङ्गमेव तत्स्यात् । यथैव हि सर्वज्ञैः
मोक्षमार्गप्रणायकैः उपदिष्टं प्रतिलेखनं मुक्त्यङ्गं भवति न पुनः परिग्रहः तथा व⁹⁹⁹⁰

विहियं सुए च्चिय जओ धरेज्ज तिंहि कारणेहिं वत्थं ति । तेणं चिय तदवस्सं निरतिसएणं धरे
अव्वं ॥ जिणकप्पाजोग्गाणं हीकच्छुपरीसहाजओऽवस्सं । हीलज्ज त्ति व सो संजमो तदत्थं विसेसेणं ॥
–विशेषा॰ गा॰ २६०२-३ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ७४८ ।

स्त्रम
प्यविशेषात् । यदि च धर्मसाधनानां सूत्रविहितानां परिग्रहत्वं स्यात् तदा पिण्डौषधि
शय्यादीनामपि वस्त्रवत् परिग्रहत्वं स्यात्§9991

§ एतदन्तर्गतः पाठो नास्ति
श्र॰ ।

तथा च तदुपायिनां मोक्षाभावः स्यात् § ।
सत्यपि वस्त्रे मोक्षाभ्युपगमे गृहिणां कुतो न मोक्षः इति चेत् ? ममत्वसद्भावात् । नहि
गृही वस्त्रे ममत्वरहितः । ममत्वमेव च परिग्रहः । सति हि ममत्वे नग्नोऽपि परिग्रहवान्
भवति । आर्यिकायाश्च ममत्वाभावाद् उपसर्गाद्यासक्तमिव अ⁹⁹⁹²

अम्बरमविग्रहः आ॰ ।

म्बरमपरिग्रहः । नहि यतेरपि
ग्रामं गृहं वा प्रविशतः कर्म नोकर्म च आददानस्य अपरिग्रहत्वे अममत्वादन्यत् शरणमस्ति ।

अ⁹⁹⁹³

संसक्तौ सत्यामपि चोदितयत्नेन परिहरत्यार्या ।
हिंसावती पुमानिव न जन्तुमालाकुले लोके ॥ –स्त्रीमु॰ श्लो॰ १५ । प्राणातिपातपरिणामाभावात्
–शास्त्रवा॰ यशो॰ पृ॰ ४२७B.

थ वस्त्रे जन्तूत्पत्तेः हिंसासद्भावतः चारित्रस्यैवाऽसंभवात् कथं मोक्षप्राप्तिः ?
तन्न; प्रमादाभावे हिंसाऽनुपपत्तेः । प्रमादो हि हिंसा । प्रमत्तयोगात् प्राणव्यपरोपणं
हिंसा तत्त्वार्थसू॰ ७ । १३ इत्यभिधानात् । अन्यथा9994

–था हि पि– श्र॰ ।

पिण्डौषधिशय्यादौ यतेरपि
हिंसकत्वं स्यात् । अ⁹⁹⁹⁵

अर्हदुक्तयत्नेन श्र॰ ।

र्हदुक्तेन यत्नेन सञ्चरतोऽस्य प्रमादाभावादर्हिसकत्वे आ⁹⁹⁹⁶

आर्यिकायामपि आ॰ ।

र्यिकाया
9997

मूर्च्छा परिग्रहः –तत्त्वार्थसू॰ ७ । १७ ।
मुच्छा परिग्गहो वुत्तो –दश॰ ६ । २१ ।

[p. 869 ] अपि अहिंसकत्वं स्यादविशेषात् । तदुक्तम्–

जिय⁹⁹⁹⁸

मरदु व जियदु जीवो –प्रव॰ । उद्धृतोऽयम् –सर्वार्थसि॰ ७ । १३ । म्रियतां वा जीवतु
वा जीवो अयताचारस्य निश्चिता हिंसा । प्रयतस्य नास्ति बंधो हिंसामात्रेण समितस्य ।

दु य मरुदु अ जीवो अयदाचारस्स णिच्छिदा हिंसा ।

पयदस्स णत्थि ब⁹⁹⁹⁹

दोसो ब॰ ।

न्धो हिंसा10000

–मित्तेण ब॰ ।

मेत्तेण समिदस्स ॥ प्रवचनसा॰ ३ । १७

न च पुरु10001

अप्रतिबन्द्यत्वाच्चेत्संयतवर्गेण नार्यिकासिद्धिः । वन्दतां ता यदि ते नोनत्वं कल्प्यते तासाम् ॥ सन्त्यूनाः
पुरुषेभ्यस्ताः स्मारणचारणादिकारिभ्यः । तीर्थकराऽऽकारिभ्यो न च जिनकल्पादिरिति गणधरादीनाम् ।
अर्हन् न वन्दते न तावताऽसिद्धिरंगगतेः । प्राप्तान्यथा विमुक्तिः स्थानं स्त्रीपुंसयोस्तुल्यम् ॥ –स्त्रीमु॰
श्लो॰ २४–२६ । अथ महाव्रतस्थपुरुषावन्द्यत्वात् न तासां मुक्त्यवाप्तिः; तर्हि गणधरादेरपि
अर्हदवन्द्यत्वात् न मुक्त्यवाप्तिः स्यात् । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ७५४ । रत्नाकराव॰ ७ । ५७ । षड्द॰
बृह॰ श्लो॰ ५२ । शास्त्रवा॰ यशो॰ पृ॰ ४२९A. । युक्तिप्र॰ पृ॰ ११४ ।

षैरवन्द्यत्वात् स्त्रीणां मोक्षाभावः; गणधरादिभिर्व्यभिचारात्, ते हि
नार्हदादिभिर्वन्द्यन्ते अ10002

अथ मुच्य– श्र॰ ।

थ च मुच्यन्ते । ततो रत्नत्रयमेव तत्कारणं न वन्द्यत्वमवन्द्यत्वं वा ।

न च मा10003

मायादिः पुरुषा
णामपि द्वेषादिप्रसिद्धभावश्च । षण्णां संस्थानानां तुल्यो वर्णत्रयस्यापि ॥ –स्त्रीमु॰ श्लो॰ २८ ।
रत्नाकराव॰ ७ । ५७ । षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ । चरमशरीरिणामपि नारदादीनां मायादिप्र
कर्षवत्त्वश्रवणात् । –शास्त्रवा॰ यशो॰ पृ॰ ४२७A. ।

याबाहुल्यात्तासां निर्वाणाभावः; पुंसामपि तद्बाहुल्यसद्भावात् । मोहोदयो
हि तत्कारणम्, स च उभयोरप्यविशिष्टः ।

न च हीन10004

स्त्री नाम मन्दसत्त्वा उत्सङ्गसमग्रता
न तेनात्र । तत्कथमनल्पवृत्तयः सन्ति हि शीलाम्बुधेर्वेलाः ॥ ब्राह्मीसुन्दर्यार्या राजीमती चन्दना गण
धरान्या । अपि देवमनुजमहिताः विख्याताः शीलसत्त्वाभ्याम् ॥ –स्त्रीमु॰ श्लो॰ २९-३० । षड्द॰
बृह॰ श्लो॰ ५२ ।

सत्त्वाः स्त्रियः ततो न निर्वान्ति इत्यभिधातव्यम्; यतः सत्त्वं तपः
शीलसाधारणम् इह एष्टव्यम् नान्यत्, तस्य10005

तपःशीलव्यतिरिक्तस्य ।

निर्वाणं प्रत्यनङ्गत्वात् । तच्च आ10006

आर्यासु सिद्धमेव ब॰ ।

र्यासु
सुप्रसिद्धमेव । उक्तञ्च–

गार्हस्थ्येऽपि सुसत्त्वा विख्याताः शी10007

शीलवतितमा जगति ।तपसि विसत्त्वा
विशीलाश्च । –स्त्रीमु॰ ।

लवत्तया जगति ।

सीतादयः कथं तास्तपसि विशीला विसत्त्वाश्च ॥ स्त्रीमु॰ श्लो॰ ३१

तथा–

अ10008

अठसमय– श्र॰, अद्वसय– ब॰ ।

द्ध10009

अत्रैवार्थे विशेषान्तरप्रतिपादिकाः प्रक्षेपगाथाः–विसित्थिगाउ पुरिसा
अट्ठसयं एगसमयओ सिज्झे । दस चेव नपुंसा तह उवरिं समएण पडिसेहो । एकस्मिन् समये उत्क
र्षतः स्त्रियो विंशतिः सिध्यन्ति । पुरुषा अष्टशतमष्टाधिकं शतम् । तथा समयेनैकेन नपुंसका दशैव
सिध्यन्ति । उक्तसंख्याया उपरि सर्वत्रापि प्रतिषेधः । –बृहत्सं॰, मलय॰ गा॰ ३४७ । अष्टशतमेक
समये पुरुषाणामादिरागमः माहुरागमे सिद्धिः सिद्धम् । स्त्रीणां न मनुष्ययोगे गौणर्थो मुख्य
हानिर्वा । –स्त्रीमु॰ श्लो॰ ३५ ।

ट्ठसयमेगसमये पुरुसाणं णिव्वुदी सम10010

समदा ब॰, समखादा आ॰ ।

क्खादा ।

थीलिंगेण य वीसं सेसा दसक10011

–कंति श्र॰ ।

त्ति बोधव्वा ॥

[p. 870 ] इ10012

इत्यागम– श्र॰ ।

त्याद्यागमश्च स्त्रीनिर्वाणे प्रमाणम् ।

अथ अत्र स्त्रीशब्देन स्त्रीवेदो गृह्यते, कथमेवमपि स्त्रीणां निर्वाणनिषेधः ?
यथैव हि स्त्रीवेदेन पुंसः सिद्धिः तथा स्त्रीणामपि स्यात्, भावो हि सिद्धेः कारणम् ।

किञ्च, द्रव्यत पुरुषः भावतः स्त्रीरूपो भूत्वा यथा निर्वाति तथा द्रव्यतः
स्त्र्यपि भावतः पुरुषो भूत्वा किन्न निर्वाति अविशेषात् ? न च सिद्ध्यतो वेदः
संभवति, अनिवृत्तिवा10013

–बादरसपराय– आ॰ ।

दरसाम्पराये एव अ10014

वेदस्य ।

स्य परिक्षयात् । अथ भूतपूर्वगत्या क्षपकश्रे
ण्यारोहण येन वेदेन करोति तेनासौ मुक्तः इत्युच्यते; ननु किमनेन उपचारेण स्त्रिया
एव स्तनप्रजननधर्मादिमत्या निर्वाणमस्तु इति ॥ छ ॥

द्रव्यस्त्रीणा तद्भवनिर्वाणप्राप्तिनिरसनम्–

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्10015

पृ॰ ८६५ पं॰ १३ ।

–अविकलकारणत्वात् इत्यादि, तत्र अविकल
कारणत्वमसिद्धम्; तत्कारणं हि रत्नत्रयम्, तत्किं परमप्रकर्षप्राप्तं
सत् तत्कारणं स्यात्, तन्मात्रं वा ? यदि तन्मात्रम्, त10016

तदा नास्ति आ॰, श्र॰ ।

दा गृहिणा
मपि निर्वाणप्रसङ्गः । अथ परमप्रकर्षप्राप्तम्; तन्न, तत्र10017

स्त्रीषु ।

तस्य परमप्रकर्षप्राप्तत्वाऽनुपपत्तेः ।
तथाहि–नि10018

मोक्षहेतुज्ञानादिपरमप्रकर्ष –प्रमेयक॰ पृ॰ ३२८ ।

र्वाणकारणज्ञानादिपरमप्रकर्षः स्त्रीषु नास्ति, परमप्रकर्षत्वात्, सप्तमपृथिवीग
मनकारणाऽपुण्यपरमप्रकर्षवत् । तथा चेदमयुक्तम्10019

पृ॰ ८६६ पं॰ १० ।

–अदृष्टे विरोधप्र10020

–प्रतिपत्ते
रित्यादि आ॰ ।

तिपत्तेरनुपपत्तेः
इत्यादि । प्रत्यक्षतो हि अ10021

अदृश्यार्थस्य ब॰ ।

दृश्यस्यार्थस्य विरोधः प्रतिपत्तुमशक्यो न तु अनुमानादितोऽपि,
अन्यथा कथं सप्तमपृथिवीगमनकारणाऽपुण्यपरमप्रकर्षस्यापि तत्र विरोधप्रतिपत्तिः स्यात् ?

यदप्युक्तम्10022

पृ॰ ८६६ पं॰ १५ ।

–सप्तमपृथिवीगमनाभावस्य निर्वाणाभावेनाऽव्याप्तेः इत्यादि; तदप्य
युक्तम्; अकार्यकारणस्यापि कृत्तिकोदयात् शकटोदयादेः प्रतिपत्तिदर्शनात् । अविना
भावो हि गम्यगमकभावे निबन्धनं न कार्यकारणत्वादि, स10023

अविनाभावः ।

चात्र अस्त्येव । न खलु
तादात्म्यतदुत्पत्त्योरेव अविनाभावो नियतः, कृत्तिकोदयादेः शकटोदयादिकं प्रत्यगम
कत्वप्रसङ्गात् इति । एतच्च सौगतोपकल्पितव्याप्तिविचारावसरे स10024

पृ॰ ४४६ ।

प्रपञ्चं प्रपञ्चितम् ।
अतश्च सप्तमपृथिवीगमनादेः निर्वाणं प्रत्यकारणत्वादव्यापकत्वाच्च इत्यादि प्रत्यु
क्तम् । कथञ्चैववादिनो अर्वाग्भागाभावात् परभागाभावो निश्चीयेत, अ10025

अर्वाग्भागाभावपरभागाभावयो ।

नयोः तादा
त्म्यतदुत्पत्तिलक्षणप्रतिबन्धासभवात् ? अथात्र एका10026

एकस्मिन्नेव भित्त्याख्ये अवयविनि अर्वाग्भागपरभागाख्ययो अवयवयो समवायात् तयो परस्प
रमेकार्थसमवाय समस्त्येव ।

र्थसमवायः सम्बन्धोऽस्ति तस्मा
10027

न च पु देहे स्त्रीवेदोदयभावे प्रमाणमङ्गञ्च । भाव सिद्धौ पुर्वत् पुमा अपि पुंसोऽपि
न सिद्ध्यतो वेद ॥ क्षपकश्रेण्यारोहे वेदेनोच्येत पूर्ववेदेन । स्त्रीति नितराममुरये मुख्येऽर्थे युज्यते
नेतराम् ॥ –स्त्रीमु॰ श्लो॰ ३९-४० ।

[p. 871 ] देव अनयोः गम्यगमकभावो भविष्यति, ननु नैयायिकस्य मतमेतन्न सिताम्ब10028

तन्मते हि अवयवायविनो कथञ्चित्तादात्म्याभ्युपगमात् ।

रस्य ।
न खलु समवायासिद्धौ तस्य10029

श्वेताम्बरस्य ।

एकार्थसमवायसिद्धिरुपपद्यते तत्सिद्धिपूर्वकत्वात्तस्याः10030

एकार्थसमवायसिद्धे ।

।
अस्तु वा तत्सिद्धिः; तथापि–अ10031

एकार्थसमवायात् ।

तस्तयोर्गम्यगमकभावे प्रकृ10032

सप्तमपृथिवीगमनसामर्थ्य-मुक्तिगमनसामर्थ्य
योश्च ।

तयोरपि सोऽस्तु तत्राप्ये
कार्थसमवायसद्भावात्, यत्रैव हि आत्मनि सप्तमपृथिवीगमनयोग्यता स10033

समवेता न तत्रैव मुक्तिगमनायोग्यतापि ब॰ ।

मेवता तत्रैव
मुक्तिगमनयोग्यतापि । न च सप्तमपृथिवीगमनाभावात् स्त्रीणां निर्वाणनिषेधः साध
यितुमिष्टः येनोक्तदोपानुषङ्गः स्यात्, किं तर्हि ? परमप्रकर्षत्वाद्धेतोः दृष्टान्ते सिद्धसा
ध्यव्याप्तिकात् निर्वाणकारणाभावः तत्र10034

स्त्रीषु ।

साधयितुमिष्टः । तद10035

निर्वाणकारणाभावाच्च ।

भावाच्च निर्वाणाभावः
स्वयमेव तत्र सेत्स्यति । न खलु निर्हे10036

निर्हेतुककार्य– श्र॰ ।

तुका कार्यस्योत्पत्तिः अतिप्रसङ्गात् । त10037

ततो युक्तमुक्तम्
ब॰ ।

तोऽयुक्त
मुक्तम्10038

पृ॰ ८६६ पं॰ २० ।

–सप्तमपृथिवीगमनं न निर्वाणस्य रत्नत्रयवत् कारणम् इत्यादि ।

यदपि–चरमदेहैः निश्चितव्यभिचारम् इत्याद्युक्तम्10039

पृ॰ ८६७
पं॰ २ ।

; तदप्ययुक्तम्; यतः सप्तम
पृथिवीगमनाभावः तन्निर्वर्त्तनसमर्थकर्मार्जनसामर्थ्याभावः । स च स्त्रीष्वेवास्ति न चरम
श10040

–शरीरेषु ब॰, श्र॰ ।

रीरिषु । श्रूयते हि भरतप्रभृतिचक्रवर्त्तिनां चरमशरीराणामपि प्र10041

दिग्विजययात्रासमये ।

याणकसमये सप्तमपृ
थिव्यां गमनयोग्यकर्मार्जना, देवार्चनसमये तु सर्वार्थसिद्धाविति । उत्कृष्टो हि शुभोऽशु
भश्च परिणामः यथाक्रमम् उत्कृष्टायाः शुभगतेः अशुभगतेर्वा हेतुभूतं कर्म आरभते,
तत्परि10042

–णामप्राप्ते च ब॰ ।

णामप्रारम्भे च पुरुषस्यैव सोमर्थ्य न स्त्रियाः । यथैव हि तस्याः तीव्रतराशुभ
परिणामे सामर्थ्याभावः तथा उत्कृष्टशुभपरिणामेऽपि । उत्कृष्टशुभपरिणामेन च मुक्तिः ।

एतेन विषमगतयोऽप्यधस्तात् इत्याद्यपि10043

पृ॰ ८६७ पं॰ ४ ।

प्रतिव्यूढम्; प्रकृष्टगतिप्रारम्भहेतुभूत
कर्मोपार्जनसमर्थस्यैव मुक्तियोग्यतोपपत्तेः न तद्विपरीतस्य । श्रूयते हि प्रतिनियताऽवा
न्तरगतिप्रारम्भककर्मवशात् प्रतिनियतोत्पादस्थानानामपि नारकाणां क्षपितकर्मणां तिर्य
ग्लोके सर्वेषामपि नियमतः 10044

णिरयादो निस्सरिदो
णरतिरिए कम्मसण्णिपज्जत्ते । गव्भभवे उप्पज्जदि सत्तमपुढवीदु तिरिए व ॥" –त्रिलोकसा॰ गा॰ २०३ ।
णेरयियाण गमण सण्णीषज्जत्तकम्मतिरियणरे । चरमचऊ तित्थूणे तेरिच्छे चेव सत्तमिया ॥ –कर्मका॰
गा॰ ५३८ ।

संज्ञिपञ्चेन्द्रियेषु तिर्यक्षु मनुष्येषु चोत्पादः, देवानाञ्च
त10045

यथाविध– आ॰ ।

थाविधकर्मवशात् प्रतिनि10046

–नियतस्थानो– आ॰,
नियतोत्पादस्थानो– ब॰ ।

यतोपपादस्थानोत्पन्नानां तिर्यग्लोक एव तेषु10047

सज्ञिपञ्चेन्द्रियेषु तिर्यक्षु मनुष्येषु च । आहारगा दु देवे देवाण सण्णिकम्मति
रियणरे । पत्तेयपुढविआऊवादरपज्जत्तगे गमण ॥ भवणतियाण एव तित्थूणणरेसु चेव उप्पत्ती ।
ईसाणताणेगे सदरदुगताणसण्णीसु ॥ –कर्मका॰ गा॰ ५४२–४३ ।

एकेन्द्रियेषु च
[p. 872 ] नियमेनोत्पाद इति । न च तथाविधकर्मोषार्जनसामर्थ्येन मुक्तियोग्यता संभवति इति
न मुक्तियोग्यताविचारावसरे किञ्चिदनेन प्रयोजनम् । यस्य तु उपरिष्टात् प्रकृष्टशुभगति
प्रसाधने सामर्थ्यम् तस्य अधस्तात् प्रकृष्टाशुभग10048

–गतिसाधने– आ॰ ।

तिप्रसाधनेऽपि तदस्ति यथा पुंस इति
स्त्रीणां प्रकृष्टायां शुभगतौ सामर्थ्यभ्युपगच्छता अशुभगतावपि तथाविधायां तदभ्युप
गन्तव्यम् । तथा च इ10049

इत्थीऊ छट्ठीदो अहो ण उ– ब॰ ।

त्थी छठ्ठीओ अहो न उप्पजंति इत्यादि
भवदीयागमविरोधः ।

यच्चान्यदुक्तम्10050

पृ॰ ८६७ प॰ १० ।

–न च वादादिलब्ध्यभावात्तासां मोक्षाभावः इत्यादि; तदप्यु
क्तिमात्रम्10051

स्त्रीणा सयमो न मोक्षहेतु नियमेनर्द्धिविशेषाहेतुत्वान्यथानु
पपत्ते । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३३० ।

, य10052

यतो नास्ति ब॰, श्र॰ ।

तो यत्र ऐहिकवादविक्रियाचारणादिलब्धीनामपि हेतुः सयमविशेषो नास्ति
तत्र मोक्षहेतुरसौ10053

सयम ।

भविष्यतीति कः सुधीः श्रद्दधीत ? वा10054

शक्रादिष्वपि प्रतिबन्धिषु सत्सु अप्रतिहततया
निरुत्तराभिधान पररन्ध्रापेक्षणञ्च वादित्वम् । –राजवा॰ पृ॰ १४४ ।

दलब्धिः खलु इन्द्राद्यास्था
नेषु बृहस्पत्यादिष्वपि प्रतिबन्धकेषु सत्सु छलजात्यादिपरिहारेण स्वतत्त्वप्रतिपादनसा
मर्थ्यम् । विक्रियालब्धिः इन्द्रादिरूपोपादानशक्तिः । चारणलब्धिः गगनगमनसामर्थ्यम् ।
आदिशब्दात् अ10055

लाभान्तरायक्षयोपशमप्र
कर्षप्राप्तेभ्यो यतिभ्यो यतो भिक्षा दीयते ततो भाजनाच्चक्रधरस्कन्धावारोऽपि यदि भुञ्जीत तद्दिवसे नान्न
क्षीयते ते अक्षीणमहानसा । –राजवा॰ पृ॰ १४५ ।

क्षीणमहानसादिलब्धिपरिग्रहः । तद्धेतुश्च संयमविशेषो न स्त्रीणां
प्रवचने प्रतिपाद्यते ।

यदप्यभिहितम्10056

पृ॰ ८६८ प॰ ३ ।

–आगमे वादादिलब्ध्यतिशयाभाववत् मोक्षाभावोऽप्युच्येत
इत्यादि, तदप्यभिधानमात्रम्; संयमविशेषनिषेधादेव आगमे तासां मोक्षाभावप्रतिपा
दनप्रसिद्धेः । सुप्रसिद्धो हि आगमे पुसां मोक्षहेतो आचेलक्यादिसंयमविशेषस्य
विधिः, स्त्रीणां तु नि10057

लिंग इच्छीण
हवे भुजै पिंड सु एयकालम्मि । अज्जियवि एकवत्था वत्थावरणेण भुजेइ । णवि सिज्झै वत्थधरो
जिणसासणे जै वि होइ तित्थयरो । णग्गो विमोक्खमग्गो सेसा उम्मग्गया सव्वे ॥ लिंगम्मि य इत्थीण
थणतरे णाहिकक्खदेसेसु । भणिओ सुहुमो काओ तास कह होइ पव्वज्जा ॥ जै दसणेण सुद्धा उत्ता
मग्गेण सापि सजुत्ता । घोर चरिय चरित्त इत्थीसु न पावया भणिया ॥ चित्तासोहि ण तेसिं
ढिल्ल भाव तहा सहावेण । विज्जदि मासा तेसिं इत्थीसु णऽसकया झाणं ॥ –सूत्रप्रा॰ गा॰
२३-२६ । णिच्छयदो इत्थीण सिद्धी ण हि तेण जम्मणा दिट्ठा । तम्हा तप्पडिरूब वियप्पिय
लिंगमित्थीण ॥ निर्ग्रन्थलिङ्गात् पृथक्त्वेन विकल्पित कथित लिंग प्रावरणसहितं चिह्न स्त्रीणामिति । –
प्रव॰ टी॰ पृ॰ ३०२ ।

षेधः । न च कारणाभावे कार्योत्पत्तिः अतिप्रसङ्गात् । सयममात्रं
तु सदपि आसां न मोक्षहेतुः तिर्यग्गृहस्था10058

–स्थादिवत् आ॰, ब॰ ।

दिसंयमवत् । तथा, नास्ति स्त्रीणां मोक्षः
परिग्रहवत्त्वात् गृहस्थवत् ।

यदप्युक्तम्10059

पृ॰ ८६८ पं॰ ८ ।

–प्रतिलेखनवत् मुक्त्यङ्गमेव वस्त्रम् इत्यादि; तदप्यचारु; यतः प्रति
[p. 873 ] लेखनं तावत् संयमप्रतिपालनार्थ भगवतोपदिष्टम्, वस्त्रं तु किमर्थमुपदिष्टमिति ? तदपि
तत्प्रतिपालनार्थमिति चेत्, तथाहि–अभिभूयन्ते प्रायेण विवृताङ्गोपाङ्गसन्दर्शनजनित
चित्तभेदै पुरुषैः अङ्गना अकृतप्रावरणाः घोटिकेव घोटकैरिति, तत्र कुतस्ताः10060

स्त्रिय ।

तैरभि
भूयन्ते न पुनस्ते10061

पुरुषा ।

ताभिः अकृतप्रावरणत्वा10062

–विशेषणेति वक्त– ब॰ ।

विशेषेऽपि इति वक्तव्यम् ? तासामल्प
सत्त्वोपेततया अभिभाव्यत्वाच्चेत्, सुप्रसिद्धो ह्ययं विभागः गवाश्वादौ स्त्रीप्रकृतिर
भि10063

–भाव्यं पुरुष– श्र॰ ।

भाव्या पुरुषप्रकृतिरभिभाविका इति; तदेतन्महामोहविजृम्भितम्, यासामतितुच्छ
सत्त्वानां प्राणिमात्रेणाप्यभिभवः ताः सकलत्रैलोक्याभिभावककर्मरा10064

–राशिक्षय– श्र॰, राशिप्रक्षयलणं आ॰ ।

शिप्रक्षयलक्षणं मोक्षं
महासत्त्वप्रसाध्यं प्रसाधयन्तीति !

यदप्युक्तम्10065

पृ॰ ८६८ पं॰ १० ।

–यदि धर्मसाधनानां परिग्रहत्वं स्यात् इत्यादि; तत्र कोऽयं धर्मः
यत्साधनत्वं वस्त्रस्य स्यात्–पुण्यविशेषः, संयमविशेषो वा ? प्रथमपक्षे कथं तन्मुक्ति
हेतुः ? आगमविहितविधिना गृह्यमाणस्यास्य10066

वस्त्रस्य ।

गृहस्थवत् पुण्यस्यैव हेतुत्वात् । पुण्य
हेतोश्च मुक्तिहेतुत्वे दानादेरपि तद्धेतुत्वप्रसङ्गः । 10067

संयमाशेष– आ॰ ।

संयमविशेषहेतुत्वं तु तस्य दुरुपपादम्,
बाह्याभ्यन्तरपरिग्रहपरित्यागो हि संयमः, स च याच10068

गेण्हदि
व चेलखडं भायणमत्थित्ति भणिदमिह सुत्ते । जदि सो चत्तालबो हवदि कह वा अणारम्भो ॥ बत्थ
क्खड दुद्दियभायणमण्ण च गेण्हदि णियदं । विज्जदि पाणारभो विक्खेभो तस्स चित्तम्मि ॥ गेण्है
विधुणै धोवै सोसेइ जदं तु आदवे खित्ता । पत्थ च चेलखड बिभेदि परदो य पालयदि ॥ किध
तम्हि णत्थि मुच्छा आरभो व असजमो तस्स । तध परदव्वम्मि रदो कधमप्पाण पसाधयदि ॥ –
प्रव॰, टी॰ पृ॰ २९७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३३१ ।

नसीवनप्रक्षालनशोषणनिक्षे
पादानचौरहरणादिमनःसङ्क्षोभकारिणि वस्त्रे गृहीते कथं स्यात् ? प्रत्युत संयमोषघात
कमेवैतत् बाह्याभ्यन्तरनैर्ग्रन्थ्यप्रतिपन्थित्वात् ।

नन्वेवं पिण्डौषध्यादीनामपि परिग्रहत्वप्रसङ्गात् कथं तदादायिनामपि मोक्षः
स्यात् ? इत्यप्यसारम्; तेषाम् उद्गमादिदोषपरिहारेण उपादीयमानानां रत्नत्रयोपबृंहण
हेतुत्वात् । न हि ते सिद्धान्तविहितविधिना उपादीयमाना मोक्षहेतोरपकर्त्तारः । तदग्र
हणे च अपूर्णेऽपि काले विपत्तेरापत्तेः आत्मघातित्वं स्यात्, वस्त्राऽग्रहे तु नाऽयं दोषः ।
षष्ठाऽष्टमादिक्रमेण च मुमुक्षुभिः पिण्डादिकमपि त्यज्यते, परमनैर्ग्रन्थ्यभाग्भिः तैः
प्रतिलेखनञ्च, न तु स्त्रीभिः कदाचिद्वस्त्रम् । नच गृहीतेऽपि वस्त्रे ममेदंभावस्य आसाम
संभवादपरिग्रहत्वं वाच्यम्, विरोधात्, बु10069

बुद्धिपूर्वक हि हस्तेन पतित वस्त्रमादाय
–प्रमेयक॰ पृ॰ ३३३ ।

द्धिपू10070

–पूर्वकं हि श्र॰ ।

र्व हि पतितं वस्त्रं हस्तेनादाय परिद
धानाया मूर्च्छारहितत्वानुपपत्तेः, यद् बुद्धिपूर्व पतितमप्यादीयते न तत्र मूर्च्छाभावः
यथा सुवर्णादौ, तथा आदीयते च स्त्रीभिर्वस्त्रमिति ।

[p. 874 ]

एतेन उप10071

अर्शोभगन्दरादिषु गृहीतचीरो यतिर्न मुच्येत । उपसर्गे वा चीरे ग्दादि सन्यस्यते चात्ते ॥
–स्त्रीमु॰ श्लो॰ १७ ।

स10072

–सर्गाद् व्यासक्त– आ॰ ।

र्गाद्यासक्तमिव अम्बरमपरिग्रहः इत्यादि प्रत्याख्यातम्; उपसर्गाद्या
सक्ते वस्त्रे पतिते बुद्धिपूर्वग्रहणासंभवात् ।

अथोच्यते–स्त्रीणां वस्त्रत्यागाभ्युपगमे कुलस्त्रीणां लज्जाभूयिष्ठत्वात् दीक्षाग्रहणमेव
न स्यात्, वस्त्रे तु सति तत्परिग्रहमात्रं दोषः सकलशीलपरिपालनं तु गुणः इति त्यागो
पादानयोः गुणदोषाल्पबहुत्वनिरूपणेन भगवता वस्त्रमुपदिष्टं तासामिति, तदेतद
स्माकमभीष्टमेव, नहि अ10073

अत्रार्थेऽवद्य विप्र– ब॰ ।

त्रार्थे वयं विप्रतिपद्यामहे, मोक्षे एव अस्माकं विप्रतिपत्तेः । नच
तच्छीलं मोक्षप्र10074

–प्रसाधाय ब॰ ।

साधनाय प्रभवति परिग्रहवदाश्रितत्वात् गृहस्थशीलवत् । नहि गृहस्थ
शीलं त्यागोपादानयो गुणदोषाल्पबहुत्वनिरूपणेन भगवतोपदिष्टमपि मोक्षप्रसाधना10075

–नाय भवत्येव प्रकृत–
ब॰ ।

य
प्रभवति एव प्रकृतमपि । अथ त10076

गृहस्थशीलम् ।

च्छील हिंसाशबलितत्वात् न तत्प्रसाधनाय प्रभवति;
तदन्यत्रापि समानम् । न खलु स्त्रीसम्बन्धि शीलं हिंसाशबल न भवति, यू10077

जूकालि– ब॰ ।

कालिक्षा
द्यनेकजन्तुसम्मूर्च्छनाधिकरणवस्त्रसमन्वितत्वात् गृहस्थशीलवत् । तत्सम्मूर्च्छनाधि
करणस्य च वस्त्रस्य हिंसानङ्गत्वे मूर्द्धजानामपनयनानर्थक्यं स्यात् ।

यदप्यभिहितम्10078

पृ॰ ८६८ प॰ १७ ।

–प्रमादाभावे तासां हिंसानुपपत्तेः इत्यादि; तदप्यपेशलम्,
लोभकषायपरिण10079

–णामे तासा– ब॰ ।

तौ तासामप्रम10080

पैडी पमादमैया
एदासिं वित्ति भासिया पमदा । तम्हा ताओ पमदा पमादबहुला त्ति णिद्दिट्ठा ॥ सति धुव पमदाण
मोहपदोसा भय दुगुछा य । चित्ते चित्ता माया तम्हा तासिं ण णिव्वाण ॥ –प्रव॰ टी॰ पृ॰ ३०२ ।
मायापमायपौरा पडिमास तेसु होइ पक्खलण । णिच्च जोणिस्सावो दारड्ढ णत्थि चित्तस्स ॥ –
भावसं॰ गा॰ ९३ ।

त्तत्वानुपपत्तेः, तत्परिणतेरेव प्रमादत्वात् । तदुक्तम्–

विक10081

विकथास्तथा कषाया इन्द्रियनिन्द्रातथैव प्रणयश्च । चतुश्चतु पञ्चैकैक
भवन्ति प्रमादा खलु पञ्चदश ॥ गाथेयं जीवकाण्डेऽपि ३४ वर्तते । उद्धृतेयम् –धवलाटी॰ पृ॰
१७८ ।

हा तहा कसाया इदिय णिद्दा य तह य पणगोयोय ।

चदु चदु पण ए10082

एगेकं श्र॰ ।

गेगे हुंति पमादा हु पण्णरस ॥ पचसं॰ १ । १५ इति ।

लोभकषायपरिणतिश्च स्त्रीणां बु10083

बुद्धिपूर्ववस्त्र– आ॰, बुद्धिपूर्वकवस्त्र– श्र॰ ।

द्धिपूर्वं वस्त्रस्वीकारात् अस्तीत्यवसीयते । अथ
वीतरागत्वेऽप्यासां लज्जापनोदार्थं तत्स्वीकारसभवात् नातस्तासां तत्परिणतिसिद्धिः,
नन्वेवं काम10084

ह्रीशीतार्त्तिनिवृत्त्यर्थं वस्त्रादि यदि गृह्यते । कामिन्यादिस्तथा किन्न कामपीडादि
शान्तये । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३३१ ।

पीडापनोदार्थं का10085

कान्तादि– श्र॰ ।

मुकादिस्वीकारोप्यासां किन्न स्यादविशेषात् ? अथ त10086

कामपीडा ।

त्पी
डासद्भावे वीतरागत्वं तासां विरुद्ध्यते, तदेतत् लज्जासद्भावेऽपि समानम् । न खलु
वीतरागस्य लज्जा उपपद्यते, सति रागे बीभत्सावयवप्रच्छादनेच्छारूपत्वात्तस्याः10087

लज्जाया ।

। यो
वीतरागो नासौ लज्जावान्, यथा शिशुः, वीतरागा च भवद्भिरभिप्रेता आर्यिका इति ।

[p. 875 ]

यदि च पुंसाम् अचेलः संयमो मुक्तेर्हेतुः स्त्रीणां तु सचेलः; तदा का10088

तर्हि कारणभेदान्मुक्तेरप्यनुषज्येत भेदः स्वर्गादिवत् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३३० ।

रणभेदात्
मुक्तेरप्यवश्यमनुषज्येत भेदः । योऽत्यन्तभिन्नः संयमः सोऽत्यन्तभिन्नकार्यारम्भकः
यथा यतिगृहिसंयमोऽत्यन्तभिन्नस्वर्गाद्यारम्भकः, अत्यन्तभिन्नश्च सचेलाऽचेलरूपो मुक्ति
हेतुतयाऽभिप्रेतः आर्य-अर्यिकासयमः इति । न चान10089

आर्य-आर्यिकयोः ।

योः मुक्तिभेदोऽस्ति; सकलकर्म
क्षयलक्षणाया मुक्तेः उभयोर्भवद्भिस्तुल्यतयाऽभ्युपगमात् ।

किञ्च, सचेलसंयमस्य मुक्तिहेतुत्वे मुक्त्यर्थिनां न वस्त्रादेस्त्यागः कर्त्तव्यतया उप
दिश्येत, उपदिश्यते चा10090

वस्त्रत्यागः मुक्त्यर्थिना कर्त्तव्यतया ।

सौ तेषां तथा, अतो वस्त्रादेर्मुक्त्यङ्गतानुपपत्तिः । प्रयोगः–
वस्त्रं मुक्तेरङ्गं न भवति, मुक्त्यर्थिनां तत्त्यागस्य कर्त्तव्यतयोपदिश्यमानत्वात्, यत्त्यागो
मुक्त्यर्थिनां कर्त्तव्यतयोपदिश्यते न तत् मुक्तेरङ्गम् यथा मिथ्यादर्शनादि, कर्त्तव्य
तयोपदिश्यते च तेषां वस्त्रत्याग इति । यत्पुनः मुक्तेरङ्गं न तत्त्यागस्तदर्थिनां कर्त्त
व्यतया उपदिश्यते यथा सम्यग्दर्शनादेरिति ।

यच्चान्यदुक्तम्10091

पृ॰ ८६९ पं॰ ४ ।

–पुरुषैरवन्द्यत्वस्य गणधरैर्व्यभिचारः इत्यादि; तदप्यसाम्प्रतम्,
यतोऽर्हतां तीर्थकरत्वनामपुण्यातिशयवशात् परममहत्त्वपदप्राप्तत्वेन अखिलजनैर्वन्द्यत्व
मेव न वन्दकत्वम् । नहि कश्चित् तत्पदादधिकपदार्हो जगत्यस्ति यस्य ते10092

तीर्थकरा ।

व10093

वन्दका च भवि– श्र॰ ।

न्दका
भविष्यन्ति, गणधराणां तु तथाविधपु10094

–पुण्यानुभावतस्तत्प– आ॰, –पुण्येभावतस्तत्पद– ब॰ ।

ण्याऽभा10095

–भाव
स्तत्पद– श्र॰ ।

वात् त10096

परममहत्त्वपदप्राप्ते ।

त्पदप्राप्तेरभावान्न त10097

तद्वन्द्यत्वम् ब॰, श्र॰ ।

द्वद्10098

तीर्थकरवत् सकलजगद्वन्द्यत्वम् ।

वन्द्यत्वम् ।
मुक्तिसामग्री तु तीर्थ10099

–करे तेषां श्र॰ ।

करेतरेषां सिद्ध्यतां न विशिष्यते । आ10100

आर्यिकासु सा ब॰ ।

र्यिकायास्तु सा विशिष्यते,
तद्धेतुरत्नत्रयाभावात् । तथा, स्त्रीणां न निर्वाणपदप्राप्तिः, यतिगृहिदेववन्द्यपदा
ऽनर्हत्वात्, नपुंसकादिवत् । यतीनां हि व10101

वन्द्यपदं ब॰ ।

न्द्यं पदं द्विविधम्–परम्, अपरञ्च । तत्र
परम्–तीर्थकरत्वलक्षणम् । अपरम्–आचार्यादिलक्षणम् । तदुभयमपि पुंसामेव उपदि
श्यते न स्त्रीणाम् । तथा गृहिणां देवानाञ्च वन्द्यं पदं द्विविधम्–पराऽपरभेदात् । तत्र
तेषां वन्द्यं परं पदम्–च10102

चक्रवर्त्त्यादित्वं ब॰ ।

क्रवर्त्तित्वम् इन्द्रत्वञ्च । अपरम्–महाममाण्डलिकादि सामा
निकादि च । तदपि पुंसामेव श्रूयते न स्त्रीणाम् । प्रतिगृहञ्च प्रभुत्वं पुंसामेव न स्त्री
णाम् । तथा पितरि सत्यसति च पुत्रस्यैव लघोः वि10103

विपक्षकस्यापि ब॰ ।

रूपकस्यापि सर्वत्र कार्येऽ
धिकारो न पुत्रीणां महतीनां सुरूपाणामपि । अतो यासां सांसारिकलक्ष्म्यामपि
अधिकारो नास्ति तासां मोक्षलक्ष्म्यामधिकारो भविष्यति इति किमपि महाद्भुतम् !

ननु यदि महत्याः श्रियोऽनर्हत्वात्तासाममुक्तिः तदा गणधरादीनामप्यमुक्तिः
[p. 876 ] स्यात् महत्याः तीर्थकरत्वश्रियः तेपामप्यनर्हत्वाविशेषात्; इत्यप्यसुन्दरम्, व्य10104

व्यक्तिभेद स्यात् विधि– आ॰ ।

क्तिभेद
स्यात्र विधिनिषेधयोरनङ्गत्वात् । पुरुषवर्गो हि महत्यां श्रियामधिकृतो न स्त्रीवर्गः
अतस्त10105

स्त्रीवर्गपरिहारेण ।

त्परिहारेण तस्यैव मुक्तिरभ्युपगन्तव्या, न पुनः क्वचिद्व्यक्तौ तथा10106

तीर्थकरत्वश्रिय ।

विधश्रियोऽ
संभवेऽपि मुक्त्युपलम्भाद् व्यभिचारमुद्भाव्य मुक्तिं प्रति स्त्रीणां तत्समानताऽऽपादयितुं
युक्ता । न खलु एकस्य राजपुत्रस्य राज्यप्राप्तौ अन्यतत्पुत्राणां त10107

तत्प्राप्तित ब॰ ।

दप्राप्तितः ततो हीन
त्वेऽपि पुत्र्या समत्वं युक्तम्, पुत्रवर्गात् पुत्रीवर्गस्य सकलव्यवहारेषु लोके अत्यन्त
विलक्षणतया प्रसिद्धेः । ततः स्त्रीणां न मोक्षः पुरुषेभ्यो हीनत्वात् नपुंसकादिवत् ।
न च तेभ्यो हीनत्वमासामसिद्धम्, अनन्तरमेव अस्य समर्थितत्वात् ।

इतश्च तत्सिद्धम् यतः सा10108

सारणचारण– आ॰ ।

रण10109

सारणा हिते प्रवर्तनलक्षणा कृत्य
स्मारणलक्षणा वा, उपलक्षणत्वाद् वारणा अहितान्निवारणलक्षणा, चोयणा सयमयोगेषु स्खलित
सन्नयुक्तमेतद् भवादृशा विधातुमित्यादिवचनेन प्रेरणा, प्रतिचोदना तथैव पुन पुन प्रेरणा । –गच्छा॰
वृ॰ गा॰ १७ । ओधनि॰ टी॰ गा॰ ४४८ ।

वारणपरिचोदनादीनि स्त्रीणां पुरुषाः कुर्वन्ति न
स्त्रियः पुरुषाणाम्, तीर्थकराकारधराश्च पुरुषा न स्त्रियः । उक्तञ्च–

सा10110

सारणचारण
– आ॰ ।

रणवारणपरिचोयणाइ पुरिसा करेई णहु इ10111

इछी आ॰ ।

त्थी

ननु न हीनत्वमधिकत्वं वा मुक्तेरङ्गम्, किन्तु रत्नत्रयं शिष्याचार्यवत्, तथाहि–
शिष्या आचार्येभ्यो हीनाः ते तु तेभ्योऽधिकाः अथ च उभयेषां मुक्तिः, तद्वद् आ10112

आचार्याणामापि– श्र॰ ।

र्या
णाम् आर्यिकाणाञ्च सा भविष्यति, इति च श्रद्धामात्रम्, यतः शिष्याचार्यवत् हीना
धिकत्वेऽपि स्त्रीपुरुषयोर्मुक्तिः अविशेषतः स्यात् यदि तद्व10113

शिष्याचार्यवत् आर्य-आर्यिकयोरपि ।

त् तयोरपि मुक्तिहेतुभूतं
रत्नत्रयमविशेषतः स्यात्, न च स्त्रीषु तदस्ति, तद्धेतुभूतस्यास्य प्रपञ्चतः तासु प्रागेव
प्रतिषिद्धत्वात् । रत्नत्रयमात्रं तु तत्र सदपि न तद्धेतुः, गृहस्थादेरपि मुक्तिप्रसङ्गात् । नहि
प्रचण्डमार्त्तण्डप्रसाध्ये कार्ये प्रदीपस्य स्वप्नेऽपि सामर्थ्यं प्रतीयते ।

यदप्युक्तम्10114

पृ॰ ८६९ प॰ ११ ।

–गार्हस्थ्येऽपि सुसत्त्वाः इत्यादि, तदप्यविचारितरमणीयम्, नहि
यथा अनेकदुर्धरपरीषहसहत्वेन अखिलकर्मनिर्मूलनसमर्थं महासत्त्वं पुसां प्रसिद्धम्
तथाविधं स्वप्नेऽपि स्त्रीणामस्ति । स्त्रीवर्गापेक्षयैव सीतादीनां सत्त्वप्रकर्षसंभवात्
महासत्त्वाः इत्युच्यन्ते । नहि तासां पुंसामिव सत्त्वाधि10115

–धिक्यमपि क्वापि आ॰ ।

क्यमस्ति क्वापि कार्ये ।
तथाविधसत्त्वविकलानाञ्च तासां कथं महासत्त्वसाध्यमुक्तिहेतुरत्नत्रयसमग्रता स्यात् ।
तथाहि–न स्त्रीशरीरं मुक्तिहेतुरत्नत्रयसमग्रतोपेताऽऽत्माश्रयः महता पापेन निर्वर्त्तित
त्वात् नारकादिशरीरवत् ।

किञ्च, अखिलकर्मक्षपणाप्रारम्भहेतोस्तस्य10116

शरीरस्य ।

त10117

मुक्तिहेतुरत्नत्रयसमग्रतोपेतात्माश्रयता ।

दाश्रयतोपपद्यते । न10118

नच शरीरस्य आ॰ ।

च स्त्रीशरी
[p. 877 ] रस्य तत्प्रारम्भहेतुतोपपद्यते । तथाहि–न स्त्री10119

चित्तस्सावो तासि सित्थिल्ल अत्तव च पक्खलण । विज्जदि सहसा तासु अ उप्पादो
सुहममणुआणं । –प्रव॰ टी॰ पृ॰ ३०३ । सुहमापज्जत्ताणं मणुआण जोणिणाहिकक्खेसु । उप्पत्ती होइ
सया अण्णेसुय तणुपएसेसु ॥ णहु अत्थि तेण तेसिं इत्थीण दुविहसजमोद्धरण । सजमधरणेण विणा ण
हु मोक्खो तेण जम्मेण ॥ –भावसं॰ गा॰ ९४–९५ । सदैवाशुद्धता योनौ गलन्मलाश्रयत्वत । रज
स्खलनमेतासा मास प्रति प्रजायते ॥ उत्पद्यन्ते सदा स्त्रीणा योनौ कक्षादिसन्धिसु । सूक्ष्मापर्याप्तका
मर्त्यास्तद्देहस्य स्वभावत ॥ स्वभाव कुत्सितस्तासा लिंगञ्चात्यन्तकुत्सितम् । तस्मान्न प्राप्यते साक्षाद्
द्वेधा सयमभावना ॥ उत्कृष्टसयमं मुक्त्वा शुक्लध्याने न योग्यता । नो मुक्तिस्तद्विना तस्मात्तासा
मोक्षोऽतिदूरग ॥ सप्तमं नरक गन्तु शक्तिर्यासा न विद्यते । आद्यसहननाभावान्मुक्तिस्तासा कुत
स्तनी ॥ योषित्स्वरूपतीर्थेशा तल्लिंगस्तनभूषिता । अर्चाः प्रतिष्ठिता क्वापि विद्यन्ते चेत्प्रकथ्यताम् ।
न सन्ति चेन्मताभाव सन्ति चेद् भण्डिमास्पदम् । एव दोषद्वयासंगान्मोक्षो न घटते स्त्रिय ॥ –
भावसं॰ श्लो॰ २४४-५० ।

शरीरं सकलकर्मक्षपणाप्रारम्भहेतुः
महता पापेन मिथ्यात्वसहायेन उपार्जितत्वात् नारकादिशरीरवत् । स्त्रीनिर्वर्त्तकं हि
कर्म महत्पापम् न मिथ्यादृष्टेरन्येन उपार्ज्यते । यद्यपि सासादनसम्यग्दृष्टिरपि तदु
पार्जयति तथाप्यसौ सम्यग्दर्शनमवसा10120

–वसादयेत् मि– आ॰ ।

दयन् मिथ्यादृष्टिरेव, मि10121

सम्मत्तरयणपव्वयसिहरादो मिच्छभूमिसमभिमुहो । णासिय
सम्मत्तो सो सासणणामो मुणेयव्वो ॥ –जीवका॰ गा॰ २० । विपरीताभिनिवेशतोऽसद्दृष्टित्वात् ।
तर्हि मिथ्यादृष्टिर्भवत्वय नास्य सासादनव्यपदेश इति चेत्, न, सम्यग्दर्शनचारित्रप्रतिबन्ध्यनन्तानुबन्ध्यु
दयोत्पादितविपरीताभिनिवेशस्य तत्र सत्त्वाद् भवति मिथ्यादृष्टिरपि तु मिथ्यात्वकर्मोदयजनितवि
परीताभिनिवेशाभावान्न तस्य मिथ्यादृष्टिव्यपदेश किन्तु सासादन इति व्यपदिश्यते । –धवलाटी॰ पृ॰
१६४ ।

थ्यादर्शनाभिमुखस्यास्य
मिथ्यादर्शनेनैव व्यपदेशात् । सम्यड्मिथ्यादृष्टि10122

–रपि हेतु तावत् श्र॰ ।

रपि हि तत्तावत् नार्जयति, किम10123

किंपुनः श्र॰ ।

ङ्ग पुनः
सम्यग्दृष्टिः ? स्त्रीत्वेन उत्पद्यमानोऽपि जीवो मिथ्यात्वपरिण10124

–णत्यैवोत्प– ब॰ ।

त एव उत्पद्यते । तदुक्तम्–

छ10125

वारसमिच्छोवादे सम्माइट्ठिस्स णत्थि उववादो –पंचसं॰ । णेदेसु समुप्पज्जै
सम्माइट्ठी दु जो जीवो –धवलाटी॰ पृ॰ २०९ । हेट्ठिमछप्पुढवीण जोइसि वण भवण सव्व इत्थीणं ।
पुण्णिदरे णहि सम्मो ण सासणो णारयापुण्णे ॥ –जीवका॰ गा॰ १२७ । अधस्तनषट्नरकेषु ज्योतिर्व्य
न्तरभवनवासिषु तिर्यङ्मनुष्यदेवस्त्रीषुद्वादशसु मिथ्यात्वोपपादस्थानेषु सम्यग्दृष्टय न समुत्पद्यन्ते इत्यर्थ ।

सु हेट्ठिमासु पुढविसु जोइस–वण–भवण–सव्वैत्थीसु ।

वा10126

वारसतिमिच्छुववादे आ॰, श्र॰ ।

रेस वारस मिच्छुववा10127

–वादेसम्या इत्थि न उप– श्र॰ ।

दे सम्माइट्ठी ण उप्पयदि ॥ पंचसं॰ १ । १९३ ?

यासाञ्च उत्कृष्टस्थितिकदेवपदप्राप्तिरपि नास्ति ताः मोक्षपदं प्राप्स्यन्ति इति
महन्न्यायकौशलम् !

यदप्युक्तम्10128

पृ॰ ८६९ प॰ १३ ।

–अ10129

अद्धसय– आ॰ ।

ट्ठसमयेगसमये इत्याद्यागमश्च स्त्रीनिर्वाणे प्रमाणम्' इत्यादि;
तदप्यनल्पतमोविलसितम्; अस्य आगमस्य अ10130

अस्मान् प्रत्यप्र– श्र॰ ।

स्मत्प्रत्यप्रमाणत्वात्, तदप्रमाणत्वञ्च
प्रमाणबाधितार्थप्रतिपादकत्वात् सुप्रसिद्धम् । यथा च स्त्रीनिर्वाणलक्षणोऽर्थः प्रमाण
[p. 878 ] बाधितः तथा प्रपञ्चतः प्राक् प्रतिपादितमेव ।

ननु–

पुंवेदं वेदंता जे पुरिसा खवगसेढिमारूढा ।

सेसोदयेण वि तहा झाणुवजुत्ता य ते दु सिज्झंति10131

भावपु वेदमनुभवन्तो ये पुरुषा क्षपकश्रेणीमारूढा, न केवल भापुववेदेनैव अपि तु
सेसोदयेण वि तहा–अभिलाषरूपभावस्त्रीनपु सकवेदोदयेनापि तथा क्षपकश्रेण्यारूढप्रकारेण झाणुवजुत्ता
य शुक्लध्यानोपयुक्ताश्च ते द्रव्यपुवेदास्तु सिज्झति सिद्ध्यन्ति । –सिद्धभ॰ टी॰ ।

॥

प्रा॰ सिद्धभ॰ गा॰ ६
इत्यादेरपि प्रमाणभूतागमस्य तन्निर्वाणप्रतिपादकस्य सद्भावात् कथं प्राक्तनागमस्य
प्रमाणबाधितार्थप्रतिपादकत्वम्, आगमात् स्त्रीनिर्वाणा10132

–णसिद्धिर्वेत्यपि श्र॰, –णासिद्धिरित्यपि– ब॰ ।

ऽसिद्धिर्वा ? इत्यपि मनोरथ
मात्र10133

–त्रं तन्निर्वाणा– ब॰, –त्रं स्त्रीनिर्वाणा– श्र॰ ।

म्, तस्य10134

पुवेद
वेदता इत्यागमस्य ।

तन्निर्वाणावेदकत्वाऽसंभवात्, स हि पुंवेदोदयवत् शेषवेदोदयेनापि पुंसा10135

अवेदत्वेन, त्रिभ्यो वा वेदेभ्य सिद्धिर्भावत न द्रव्यत, द्रव्यत पुल्लि
ङ्गेनैव । –सर्वार्थसि॰ १० । ९ । अतीतगोचरनयापेक्षया अविशेषेण त्रिभ्यो वेदभ्य सिद्धिर्भवति भाव
प्रति, न तु द्रव्य प्रति । द्रव्यापेक्षया तु पुल्लिगेनैव सिद्धि । –राजवा॰ पृ॰ ३६६ । पुल्लिगेनैव तु
साक्षाद् द्रव्यतो –तत्त्वार्थ–श्लो॰ १० । ९ ।

मेव
अपवर्गावेदकः, उभयत्र पुरुषाः इत्यभिसम्बन्धात् । वेद इति हि मोहनीयोदय
जन्मा चित्तवि10136

–विकारो ह्यभिधी– ब॰ ।

कारोऽभिलाषरूपोऽभिधीयते, उदयश्च भावस्यैव न द्रव्यस्य ।

यदप्युक्तम्10137

पृ॰ ८७० पं॰ ३ ।

–द्रव्यतः पुरुषाः इत्यादि; तदप्यचर्चिताभिधानम्, द्रव्यतः स्त्री
वेदस्य 10138

मोक्षसाधन– ब॰ ।

मोक्षप्रसाधनसामर्थ्याभावस्य प्रतिपादितत्वात् कथं द्रव्यतः स्त्र्यपि भावतः
पुरुषो भूत्वा निर्वास्यति ? यद् द्रव्यतो मोक्षप्रसाधने असमर्थं तद् भावतोऽपि तत्प्र
साधनेऽसमर्थमेव यथा तिर्यगादि, द्रव्यतो मोक्षप्रसाधने असमर्था च स्त्री इति । अतो
द्रव्यतः पुरुषस्यैव भावतो वेदे यत्र कुत्रचिदारूढस्य निःशेप10139

–तोऽखिल– ब॰ ।

तो निखिलकर्मारातिनिर्ज
यनसामर्थ्यमभ्युपगन्तव्यम् लोकवत् । यथैव हि लो10140

लोकेषु पुरुषो आ॰ ।

के पुरुषो महासत्त्वोपेतो गजतुर
गादौ यत्रकुत्रचिदारूढः किञ्चिद्दिव्यमस्त्रमादाय रणरङ्गे निखिलशत्रुवर्गमुन्मूलयन्
परमैश्वर्यमनुभवति इति आवालं प्रसिद्धम् न पुनः यथार्थनामा अ10141

बाला श्र॰ ।

बला, तथा द्रव्यतः
पुरुष एव भावतो वेदत्रयान्यतमवेदाधिरूढः शुक्लध्यानानुपमास्त्रमादाय कर्मारातिवर्ग
मुन्मूलयन् परमैश्वर्यमनुभवति इति ।

यदप्यभिहितम्10142

पृ॰ ८७० पं॰ ५ ।

–न च सिद्ध्यतो वेदः इत्यादि, तत्सत्यमेव, नहि अस्माभिर्वे
दात् मुक्तिरभ्युपगम्यते, कर्मनिचयनिर्दहनसमर्थतीव्रतरशुक्लध्यानानलात् परापरमुक्तेर
भ्युपगमादिति ॥ छ ॥

इदानीं शास्त्रकारः शास्त्राध्ययनस्य प्रयोजनं प्ररूपयन्नाह–

भव्यः पञ्चगुरूंस्तपोभिरमलैराराध्य वुध्वागमम्,

तेभ्योऽभ्यस्य तदर्थमर्थविषयाच्छब्दादपभ्रंशतः ।

[p. 879 ]

दूरीभूततरात्मकादधिगतो बोद्धाऽकलङ्कं पदम्,

लोकालोककलावलोकनबलप्रज्ञो जिनः स्यात् स्वयम्10143

स्याद् भवेत् । क भव्य मोक्षहेतुरत्नत्रयरूपेण भविष्यति परिणस्यतीति भव्य
अभव्यस्य मुक्तावनधिकारात् । किंविशिष्ट स्यात् ? जिन स्यात् । पुन कथम्भूत ? लोकालोक
कलावलोकनबलप्रज्ञ, पट्द्रव्यसमवायो लोक ततो बहिरलोकः केवलाकाशरूप तयो कला विभाग ।
अथवा लोकश्च अलोकश्च कलाश्च जीवादय पदार्था तासामवलोकन तत्र बलं शक्ति प्रज्ञा प्रकृष्टं ज्ञान
च विद्यते यस्य स तथोक्त कथ स्वयं स्वेनात्मना नेन्द्रियादिसाहाय्येन इत्यर्थ । पुनरपि किंविशिष्ट ?
अधिगतः । किम् ? पदम् स्थानम् । किंविशिष्टम् ? आकलङ्कम् अकलङ्कानामिदम् आर्हन्त्यमित्यर्थः ।
बोद्धा । किंकृत्वा ? अभ्यस्य पुन पुनर्भावयित्वा । कम् ? तदर्थम्, तस्यागमस्य अर्थो जीवादिवस्तु
तम् । आदौ कृत्वा ? बुध्वा अधीत्य ज्ञात्वा च । कम् ? आगम श्रुतम् । केभ्य ? तेभ्यः पचगुरुभ्यः
सकाशात् । कस्मादवधिभूताद् ? शब्दात् । किंविशिष्टात् ? अर्थविषयात् । पुन किंविशिष्टात् ?
अपभ्रशत भ्रंशो लक्षणदोष तस्मादपगत अपभ्रश तस्मात् । तत पूर्वं किं कृत्वा ? आराध्य गुरून्
अर्हदादीन् । कति ? पच । कै गुणैः ? तपोभि बाह्याभ्यन्तरै इच्छानिरोधै । अमलै मिथ्यात्वादिम
लरहितै –लघी॰ ता॰ पृ॰ १०० ।

॥ ७७ ॥

प्रवचनपदान्यभ्यस्य अर्थास्तंतः परिनि10144

–निश्चिता– ब॰ ।

ष्ठितान्,

असकृदबबुद्ध्येद्धाद्बोधाद्बुधो हतसंशयः ।

भगवदकलङ्कानां स्थानं सुखेन समाश्रितः,

कथयतु शिवं पन्थानं वः पदस्य महात्मनाम्10145

कथयतु प्रतिपादयतु । कः ? बुध ज्ञानी । कम् ?
पन्थान मार्गप्राप्त्युपायम् । किं विशिष्टम् ? शिवम् । कस्य ? पदस्य स्थानस्य । केपाम् ? महात्म
नाम् । केभ्य कथयतु ? व युष्मभ्य विनेयेभ्य । केन ? सुखेन ताल्वोष्ठपुटव्यापारक्लेशाभावेन ।
किंविशिष्ट सन् ? समाश्रित प्राप्त । किम् ? स्थानम् अवस्थानम् न क्षणभगं तत्रोपदेशाभावात् ।
किंविशिष्टम् ? भगवत् त्रिलोकपूजार्हम् । केषा स्थानम् ? अकलंकानामर्हतामित्यर्थ । किंवि
शिष्ट सन् ? हतसशयः । किं कृत्वा ? अवबुद्ध्य निश्चित्य । कथम् ? असकृत् पुन पुनर्ध्यात्वा ।
कान् ? अर्थान् जीवादितत्त्वानि । किंविशिष्टान् ? परिनिष्ठितान् व्यवस्थितान् । क्व तत ? तेषु
प्रवचनपदेषु । कस्मात् ? बोधात् । किंविशिष्टात् ? इद्धात् उज्वलात् संकरव्यतिकरव्यतिरेकात् अहम
हमिकया प्रकाशमानादित्यर्थ । किंकृत्वा । अभ्यस्य परिचिन्त्य । पुनः पुनरुषयुज्येत्यर्थ । कानि ?
प्रवचनपदानि । परमागमाभ्यासात् परिणतश्रुतज्ञान शुक्लध्यानानलनिर्दग्धद्रव्यभावकलङ्क सार्वज्ञ्य
मापन्नो मोक्षमार्गोपदेशाय परार्थाय चेष्टतामिति भावो देवानाम् । –लघी॰ ता॰ पृ॰ १०१ ।

॥ ७८ ॥

विवृतिः–लक्षण-संख्या-विषय-फलोपेतप्रमाण-नय-निक्षेपस्व10146

–स्वरूपके हि श्र॰ ।

रूपप्ररूपके हि
हेतुवादरूपे आगमे गुरूपदेशपरम्परातो यथावदधिगते परमप्रकर्षेण अभ्यस्ते सति
आत्मनो जिनेश्वरपदप्राप्तिलक्षणस्वार्थसम्पत्तिर्भवति । तत्संपत्तौ च मुमुक्षुजनमोक्ष
मार्गोपदेशद्वारेण प10147

परार्थसम्प– श्र॰ ।

रार्थसम्पत्तये असौ चेष्ट10148

चेष्ट इति आ॰ ।

ते इति ॥ छ ॥

इति श्री भट्टाकलङ्कशशाङ्कानुस्मृतप्रवचनप्रवेशः समाप्तः10149

इति ग्रन्यः समाप्तः ब॰ ।

॥ छ ॥

[p. 880 ]

बोधो मे10150

प्रभाचन्द्रस्य ।

न तथाविधोऽस्ति न सरस्वत्या प्रदत्तो वरः,

साहाय्यञ्च न कस्यचिद्वचनतोप्यस्ति प्र10151

न्यायकुमुदचन्द्रविरचने ।

बन्धोद10152

–दयः श्र॰ ।

ये ।

यत्पुण्यं जिननाथभक्तिजनितं तेनाय10153

न्यायकुमुदचन्द्र ।

मत्यद्भुत,

सञ्जातो निखिलार्थबोधनिलयः साधुप्रसादात्परः ॥ १ ॥

कल्याणावसथः सुवर्णरचितः विद्याधरैः सेवितः,

तुङ्गाङ्गो विबुधप्रियो बहुविधश्रीको गिरीन्द्रोप10154

–यम ब॰ ।

मः ।

भ्राम्यद्भिर्न बृहस्पतिप्रभृतिभिः प्राप्तं यदीयं पदम्,

न्या10155

न्यायाम्भोधिनिबद्धन आ॰, न्यायाम्भोनिधिमन्थनः श्र॰ ।

याम्भोधिनिमन्थनः चिरमसौ स्थेयात् प्रब10156

न्यायकुमुदचन्द्र ।

न्धः परः ॥ २ ॥

मूलं यस्य समस्तवस्तुविषयं ज्ञानं परं निर्मलम्,

बुध्नं संव्यवहारसिद्धमखिलं संवादि मानं महत् ।

शाखाः सर्वनया प्रपत्रनिवहो निक्षेपमालामला,

जीयाज्जैनमतांऽघ्रिपोऽत्र फलितः स्वर्गादिभिः सत्फलैः ॥ ३ ॥

भव्याम्भोजदिवाकरो गुणनिधिः योऽभूज्जगद्भूपणः,

सिद्धान्तादिसमस्तशास्त्रजलधिः श्रीपद्मनन्दिप्रभुः ।

तच्छिष्यादकलङ्कमार्गनिरतात् स10157

तन्न्याय– श्र॰ ।

न्न्यायमार्गोऽखिलः,

सुव्यक्तोऽनुपमप्रमेयरचितो जातः प्रभाचन्द्रतः ॥ ४ ॥

अभिभूय निजविपक्षं निखिलमतोद्योतनो गुणाम्भोधिः ।

सविता जयतु जिनेन्द्रः शुभप्रबन्धः प्रभाचन्द्रः ॥ ५ ॥

इति प्रभाचन्द्रविरचिते न्यायकुमुदचन्द्रे लघीयस्त्रयालङ्कारे सप्तमः परिच्छेदः स10158

समाप्त । इति श्रीजयसिंहदेवराज्ये श्रीमद्धारानिवासिना परापरपरमेष्ठिप्रणामोपा
र्जितामलपुण्यनिराकृतनिखिलमलकलकेन श्रीमत्प्रमाचन्द्रपण्डितेन न्यायकुमुदचन्द्रो लघीयस्त्रयालकारः
कृत इति मगलम् । श्रीचन्द्रनाथाय नमः । श्रीविजयकीर्तिमुनये नम । श्र॰ ।

माप्तः ॥ छ ॥

[p. 881 ]

श्री10159

प्रशस्तिरियम् आ॰ प्रतावेव उपलभ्यते ।

नन्दिसंधकुलमन्दिररत्नदीपपः, सिद्धान्तिमूर्ध्वर्ध्नतिलकोनन्दिनामा ।

चूडामणिप्रभृतिसर्वनिमित्तवेदी चूडामणिर्भवनिमित्तविदां बभूव ॥ १ ॥

शिष्यस्तस्य तपोनिधिः शमनिधिर्वि द्यानिधि र्धीनिधिः ।

शीलानन्दितभव्यलोकहृदयः सौख्यैकनन्दीत्यभूत् ॥

आरुह्य प प्र तिभागुणप्रवहणं सद्वोधिरत्नोद्वहं ।

सत्सि द्धान्तमहोदधेरनवधेः पारं परं दृष्टवान् ॥ २ ॥

अन्तेवासी समजनि मुनेस्तस्य यो देवनन्दी,

दीप्तोत्तप्तप्रभृतितपसा सां धाम यो देवनन्दी ।

चातुर्वर्ण्यश्रमणगणिभिर्देववद्वंरदनीयो,

देवश्चासावजनि परमानन्दयोगाच्च नन्दी ॥ ३ ॥

एतस्मादुदयाचलाद्वि धिवशाल्लीलोदयेनाभितः ।

श्रीमद्भास्करणनन्दिना दशदिशस्तेजोभिरुद्योतिताः ॥

विद्वत्तारकचक्रवालमखिलं मिथ्यातमोभे दिभि

रर्थोद्भा सवचोमरीचिनिचयैराच्छादितं सर्वतः ॥ छ ॥ ४ ॥

त्यक्ता वादकथापि वादिनिवहैर्नाल्पोऽपि जल्पः कृतः ।

जल्पाकै स्त्रपया च नो निगदितं पाखण्डिवैतण्डिकैः ॥

षट्तर्कोपनिषन्निशाणनिशितप्रज्ञस्य तैः सेव्यते ।

श्रीमद्भास्करणनन्दिपण्डितपतेः पादारविन्दद्वयी ॥ छ ॥

इति न्यायकुमुदचन्द्रवृत्तितर्कः समाप्तःमि प्त इ ति ॥ छ ॥

ग्रन्थाग्रं १६००० ॥ १५२० ॥ छ ॥ शुभं भवतु ॥ छ ॥ श्री ॥

समाप्तोऽयं ग्रन्थः

[p. 882 ]

न्यायकुमुदचन्द्रसम्पादकप्रशस्तिः ।

भजति सागरमण्डलमुद्धुरे सुकृतिभिः

खुरई

विकसत्पुरे ।

सुपरवार

जबाहरलालतः

समजनिष्ट

महेन्द्रकुमारकः

॥ १ ॥

कवीनाश्रितवीनाख्यनगरे

धर्मदासतः

।

नाभिनन्दनसद्विद्यालये संस्कृतशिक्षणम् ॥ २ ॥

प्रारम्भिकमुपादाय विशेषाधिजिगांसया ।

विद्वत्सुन्दरमिन्दूरविद्यालयमवाप्तवान् ॥ ३ ॥

बंशीधरात्

धर्ममधीत्य

जीवन्धराच्च

तर्कं श्रमतः सतर्कम् ।

स्याद्वादविद्यालयमेत्य तस्मिन्नश्रान्तमश्राम्यमहं चिराय ॥ ४ ॥

न्यायमध्यापयन्नन्तेवासिनोऽपि निरन्तरम् ।

अभूवमुत्तमश्रेण्यां न्यायाचार्यस्ततः परम् ॥ ५ ॥

गवेषणापूर्णधियेह टिप्पणीतिहाससम्यक्तुलना मया श्रमात् ।

विलिख्य तत्रानवधानदूषणं सुधीजनः शोधयितेत्युपेक्ष्यते ॥ ६ ॥

रसरस10160 ६६यु10161 ४ग10162 २नेत्रे वीरनिर्वाणवर्षे,

प्रथमदलनवम्यां भौमवारान्वितायाम् ।

कृतिरियमगमन्मे पूर्णतां मासि भाद्रे,

गुरुचरणकृपौघेनान्तरेणान्तरायम् ॥ ७ ॥

Notes

1

प्रमेयकमलमार्त्तण्डस्य प्रारम्भोऽपि अनेनैव ग्रन्थकृता सिद्धेर्धाम महारिमोहहननम् इत्यादिना
कृत । पूज्यपादेनापि सिद्धिरनेकान्तात् इति सूत्रेण जैनेन्द्रव्याकरणं प्रारब्धम् । आदौ सकारप्रयोग
सुखद, तथा च सहौ सुखदाहदौ अलं॰ चि॰ १ । ४९ । मङ्गलार्थम्–माङ्गलिक आचार्यो महत
शास्त्रौघस्य मङ्गलार्थं सिद्धशब्दम् आदित प्रयुङ्क्ते । पात॰ महाभा॰ पृ॰ ५७ ।

Return

2 | जिनेन्द्रविशेषणम्, लघीयस्त्रयकर्त्तुर्नाम च । Return

3

जिनेन्द्रविशेषणम् । अकलङ्कविरचितगूढाभिसन्धिप्रकरणानां ख्यातनामा ज्ञाता,
सिद्धिविनिश्चयप्रकरणस्य टीकाकारश्च, तथा च गूढमर्थमकलङ्कवाड्मयागाधभूमिनिहितं तदर्थिनाम् ।
व्यञ्जयत्यमलमनन्तवीर्यवाग् दीपवर्त्तिरनिशं पदे पदे । न्यायविनि॰ वि॰ पृ॰ १, तथा ४७६ पू॰ ।

Return

4 | –ञ्चार्चि– ब॰, –ञ्चान्वि– भा॰ । Return
5 | न्यायकुमुदचन्द्रकर्त्तुर्नाम । प्रभेन्दुभवनम् इत्यादि, प्रमेयक॰ पृ॰ १ । Return
6 | कुतर्कतर्कद– ज॰ । Return
7 | परीक्षामुखम् । Return
8 | –विधे– ज॰ । Return
9 | प्रकरणम् । Return
10 | सविवृतिलघीयस्त्रयम् । Return

11

तथाच तव वागमृतं श्रीमत्सर्वभाषास्वभावकम् बृहत्स्व॰
श्लो॰ ९६ । गम्भीरं मधुरं मनोहरतरं दोषैरपेतं हितम्, कण्ठौष्ठादिवचोनिमित्तरहित नो वातरोधोद्गतम् ।
स्पष्टं तत्तदभीष्टवस्तुकथक नि शेषभाषात्मकम्, दूरासन्नसम समं निरुपमं जैनं वच पातु न ॥ २९ ॥
समव॰ स्तो॰ । सर्वभाषापरिणता जैनी वाचमुपास्महे । काव्यानुशा॰ श्लो॰ १ ।

Return

12

ये नूनं प्रथ
यन्ति नोऽसमगुणा इत्यादिना प्रमेयकमलमार्त्तण्डेऽपि स्मृतो दुर्जन । वादिराजोऽपि अमुमेव अनुसरति;
तथाहि–येषामस्ति गुणेषु सस्पृहमतिर्ये वस्तुसारं विदु–इत्यादि, न्याय वि॰ वि॰ ।

Return

13 | –धिप्र– भा । Return
14 | यत्तु- आ॰, ब॰, ज॰ । Return

15

न्यायस्य विविधलक्षणानि–प्रमाणैरर्थपरीक्षण न्याय । प्रत्यक्षागमाश्रित
मनुमानम् सा अन्वीक्षा, प्रत्यक्षागमाभ्यामीक्षितस्य अन्वीक्षणम् अन्वीक्षा, तया प्रवर्त्तते इति आन्वीक्षिकी
न्यायविद्या न्यायशास्त्रम् । यत्पुन अनुमान प्रत्यक्षागमविरुद्ध न्यायाभास स इति ।न्यायभा॰
पृ॰ ६ । साधनीयार्थस्य यावति शब्दसमूहे सिद्धि परिसमाप्यते, तस्य पञ्चावयवा प्रतिज्ञादय समूहमपेक्ष्य
अवयवा उच्यन्ते । तेषु प्रमाणसमवाय–आगम प्रतिज्ञा, हेतु अनुमानम्, उदाहरण प्रत्यक्षम्, उपनय
उपमानम्, सर्वेषामेकार्थसमवाये सामर्थ्यप्रदर्शन निगमनमिति । सोऽय परमो न्याय इति । न्याय भा॰
पृ॰ ९ । समस्तरूपोपन्नलिङ्गबोधकवाक्यजातम् । न्यायकु॰ प्रका॰ पृ॰ १, बोधिनी पृ॰ २ । न्याय
तर्कमार्ग न्यायप्र॰ वृत्ति पं॰ पृ॰ ३८ । अनुमितिचरमकारणलिङ्गपरामर्शप्रयोजकशाब्दज्ञानजनकवा
क्यम् । तत्त्वचि॰ अव॰ पृ॰ ६९१ । वेशे॰ उप॰ पृ॰ ३२९ । न्याय परार्थानुमानम् न्यायली॰
पृ॰ ५६ । अनिश्चितं निर्बाधश्च वस्तुतत्त्व नीयतेऽनेन इति न्याय । न्यायविनि॰ वि॰ पृ॰ १५ पू॰ ।
न्यायाव॰ टि॰ पृ॰ १ । प्रमेयर॰ टि॰ पृ॰ ३ ।

Return

16 | अखिल– भा॰ । Return
17 | भट्टाकलङ्कः । Return
18 | आदिपदेन नास्तिक्त्वपरिहारशिष्टाचारपरिपालनादिक समुच्चीयते । Return
19 | वृष– लघी॰ । Return
20 | No Vivṛti for this verses Return
21 | सद्वेद्यशुभायुर्नामगोत्राणि पुण्यम् । तत्त्वा॰ सू॰ ८ । २५ । सद्वेद्यसम्यक्त्वहास्यरतिपुरु षवेदशुभायुर्नामगोत्राणि पुण्यम् । तत्त्वार्थभा॰ ८ । २६ । Return
22 | उत्तमक्षमामार्दवार्जवशौचसत्यसंय मतपस्त्यागाकिञ्चन्यब्रह्मचर्याणि धर्म । तत्त्वा॰ सू॰ ९ । ६ । Return
23 | पुद्गलस्य कर्तृनिश्चयकर्मतामा पन्नो विशिष्टप्रकृतित्वपरिणामो जीवशुभपरिणामनिमित्तो द्रव्यपुण्यम् । पञ्चास्ति॰ तत्त्व॰ पृ॰ १९६ । Return
24 | –तत्त्वभा– आ॰, ब॰, ज॰ । धम्मो वत्थुसहावो खमादिभावो य दसविहो धम्मो । चारित्तं खलु धम्मो जीवाणं रक्खणो धम्मो ॥ उक्तं च इति कृत्त्वा षट्प्रा॰ टी॰ पृ॰ ८ । Return

25

प्रीतेरात्माश्रयत्वाद
प्रतिषेध । न्या॰ सू॰ ४ । १ । ५२ । प्रीति आत्मप्रत्यक्षत्वाद् आत्माश्रया, तदाश्रयमेव कर्म धर्मसंज्ञि
तम्, धर्मस्य आत्मगुणत्वात् तस्मादात्मव्यतिरेकानुपपत्ति । न्याय भा॰ पृ॰ ३७३ । धर्म पुरुषगुण
कर्त्तु प्रियहितमोक्षहेतु अतीन्द्रियः अन्त्यसुखसंविज्ञानविरोधी पुरुषान्त करणसंयोगविशुद्धाभिसन्धिज व
र्णाश्रमिणां प्रतिनियतसाधननिमित्त । तस्य तु साधनानि श्रुतिस्मृतिविहितानि वर्णाश्रमिणां सामान्यविशेष
भावेन अवस्थितानि द्रव्यगुणकर्माणिदृष्टं प्रयोजनमनुद्दिश्य एतानि साधनानि भावप्रसादं च अपेक्ष्य
आत्ममनसो संयोगाद् धर्मोत्पत्तिरिति । प्रश॰ भा॰ पृ॰ २७२ ।

Return

26 | श्रेयो हि पुरुषप्रीति सा द्रव्य गुणकर्मभि । चोदनालक्षणै साध्या तस्मात्तेष्वेव धर्मता ॥ १९१ ॥ मी॰ श्लो॰ सू॰ २ । Return

27

अध्यवसायो
बुद्धिर्धर्मो ज्ञानं विराग ऐश्वर्यम् । सात्त्विकमेतद्रूपं तामसमस्माद्विपर्यस्तम् ॥ २३ ॥ तत्र बुद्धे सात्त्विकं
रूपं चतुर्विधं भवति–धर्मो ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यम् इति"–सांख्य का॰ माठर वृ॰ । अन्तःकरणधर्मत्वं धर्मा
दीनाम् । सांख्य द॰ ५ । २५ ।

Return

28

चेतननानास्व– भा॰ । बौद्धास्तु धर्मशब्दार्थमित्थं वर्णयन्ति–
आत्मसंयमकं चेत परानुग्राहकं च यत् । मैत्रं स धर्म तद्बीजं फलस्व प्रेत्य चेह च । ?…धर्मशब्दोऽयं
प्रवचने त्रिधा व्यवस्थापित स्वलक्षणधारणार्थेन, कुगतिगमनविधारणार्थेन, पाञ्चगतिकसंसारगमनविधारणार्थे
न । तत्र स्वलक्षणधारणार्थेन सर्वे साश्रवा अनाश्रवाश्च धर्मा इत्युच्यन्ते, कुगतिगमनविधारणार्थेन च दश
कुशलादयो धर्मा इत्युच्यन्ते–धर्मचारी सुखं शेते अस्मिंल्लोके परत्र च । पाञ्चगतिकसंसारविधारणार्थेन निर्वाणो
धर्म इत्युच्यते । धर्मं शरणं गच्छति इत्यत्र कुगतिगमनविधारणार्थेनैव धर्मशब्दोभिप्रेतः' । माध्यमिक वृ॰
पृ॰ ३०३-३०४ ।

Return

29 | –ये ते वृष– भां॰ । Return

30

वाक्येष्वनेकान्तद्योती गम्यं प्रति विशेषकः । स्यान्नि
पातोऽर्थयोगित्वात् तव केवलिनामपि ॥ १०३ ॥ आप्तमी॰ । युक्त्यनु॰ श्लो॰ ४७ । स च तिङ्न्त
प्रतिरूपको निपात, तस्य अनेकान्तविधिविचारादिषु बहुष्वर्थेषु संभवत्सु इह विवक्षावशात् अनेकान्तार्थो
[p. n4 ]गृह्यते । त॰ राजवा॰ पृ॰ १८१ । सर्वया तत्प्रयोगेऽपि सत्त्वादिप्राप्तिविच्छिदे । स्यात्कार सप्रयु
ज्येत अनेकान्तद्योतकत्वत ॥ ५४ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ १ । ६ । पञ्चा॰ तत्त्वप्र॰ पृ॰ ३० । स्याद् इत्य
व्ययम् अनेकान्तावद्योतकम्–रत्नाकरावता॰ ४ । १५ । सिद्ध हे॰ पृ॰ १ । स्या॰ म॰ पृ॰ १५ ।

Return

31 | स्वरूपपर– भा॰ । Return
32 | –खिल प्र– भा॰ । Return
33 | –वनाव्य– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
34 | –त्यचो– भा॰ । Return
35 | तुलना–यो यद्गुणलब्ध्यथा स तं वन्द्यमानो दृष्ट, यथा शस्त्रविद्यादिगुणलब्ध्यथी शस्त्रविद्यादिविदं तत्प्रणेतार च आप्तप॰ पृ॰ ३ । Return
36 | शास्त्रे । Return
37 | –निष्कंट– ब॰ । Return
38 | No Vivṛti for this verses Return
39 | संकल्पौ आ॰, ब॰, ज॰ । Return

40

अकल्पकल्पासङ्ख्येयभावनापरिवर्द्धिता । तिष्ठन्त्येव पराधीना
येपा तु महती कृपा ॥ अभि॰ आलोक पृ॰ १३४ । तिष्ठन्त्येव इत्यादि उत्तरार्द्धस्तु प्रमाणवार्त्तिके
२ । १९९ मूलरूपेण, तथा सिद्धि वि॰ टी॰ पृ॰ ३८६ उ॰ । आप्तप॰ पृ॰ ४३ । प्रमेयक॰ पृ॰ २५
पू॰ । न्यायविनि॰ वि॰ पृ॰ ४७१ उ॰ । लघी॰ बृ॰ पृ॰ ४ । इत्यादिषु अवतरणरूपेण उपलभ्यते ।

Return

41 | चेतसः भा॰ । Return
42 | तिष्ठत्येव ज॰ । Return
43 | –वापरा– भां॰ । Return
44 | सुगतानाम् । Return

45

कृपा हि त्रिविधा
सत्त्वालम्बना पुत्रकलत्रादिषु, धर्मालम्बना सङ्घादिषु, निरालम्पना संपुटसंदष्टमण्डूकोद्धरणादिषु । तत्र महती
निरालम्बना कृपा सुगताना सत्त्वधर्माऽनपेक्षत्वात् इति । ते तिष्ठन्त्येव न कदाचित् निर्वान्ति धर्मदेशनया
जगदुपकारनिरतत्वात् जगतश्च अनन्तत्वात् । आप्तप॰ पृ॰ ४३ ।

Return

46 | –त्यपरिणामा– ब॰ । Return
47 | नित्य वत्– भां॰ । Return
48 | –ब्रह्मणात– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
49 | नैयायिकादिभि । Return
50 | –ज्ञानं– ब॰, ज॰ । Return
51 | बुद्धे षि– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
52 | सर्वथा– ब॰ । Return
53 | –वादित्वं प्र– भा॰ । Return

54

तत्रेत्यादि–तस्मिन्
समये सगत समस्तज्ञानेष्वनुगत अय प्रतिभास समय, तस्मिन् प्रतिभासाद्वैते वस्तुन अद्वयपदार्थस्य
अर्थक्रिया अनुभवो न स्यात् । लघी॰ बृ॰ पृ॰ ५ ।

Return

55 | –दने नाना– आ॰, ब॰, ज॰ । तदुक्तम्– मत्या ? तावदियमर्थक्रिया यदुत स्वविषयविज्ञानोत्पादन नाम इति । तत्त्वार्थ श्लो॰ पृ॰ १९५ । Return
56 | वस्तुत परमार्थत पाठान्तरापेक्षया इदमुक्तम् । लघी॰ बृ॰ पृ॰ ५ । Return
57 | अर्थक्रिया । Return
58 | –था प्रति– भा॰ । Return
59 | –दिव प्र– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
60 | माध्यमिक । Return
61 | आदि पदेन प्रमेय-नय-निक्षेपा । Return
62 | परोगते– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
63 | शकन्ध्वादिषु पररूपं वाच्यम् इति कात्यायनवार्तिकम् । Return
64 | अर्थाऽनर्थयोर्मध्ये । Return
65 | ततो यो नार्थो– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
66 | विभ्रमै कान्त । Return
67 | –त्रं नि– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
68 | –णाविश– आ॰, ब॰, ज॰ । Return

69

सन्तान समुदायश्च
पड्क्तिसेनादिवन्मृषा । सन्तानो नाम न कश्चिदेक परमार्थसन् सभवति । किं तर्हि ? कार्यकारणभावप्रवृत्तक्षण
परम्पराप्रवाहरूप एवायम्, ततो व्यतिरिक्तस्य अनुपलम्भात् । तस्मादेतेषामेव क्षणानामेकपदेन प्रति
पादनाय सङ्केत कृतो बुद्धै व्यवहारार्थ सन्तान इति । बोधिचर्या॰ पृ॰ ३३४ । नैव, सन्ततिशब्देन
क्षणा सन्तानिनो हि ते । सामस्त्येन प्रकाश्यन्ते लाघवाय वनादिवत् ॥ १८७७ ॥ नैष दोष, सन्ततिशब्देन
क्षणा एव वस्तुभूता सन्तानिनो व्यवहारलाघवाय सामस्त्येन युगपत् प्रकाश्यन्ते वनादिशब्देन इव धवा
दय । तत्त्वसं॰ पं॰ । न्यायप्र॰ बृ॰ पं॰ पृ॰ ४१ । इदमेव सन्तानलक्षणम् बृहदा॰ वार्त्ति॰ पृ॰
१४८९, न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ २१४, न्यायमं॰ पृ॰ ४४३, सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ १९६ उ॰, तत्त्वार्थ
श्लो॰ पृ॰ २३, अष्टसह॰ पृ॰ १६५ इत्यादिषु उद्धृत्य खण्डितम् । जैननये सन्तानलक्षणं तु–
पूर्वापरकालभाविनोरपि हेतुफलव्यपदेशभाजो अतिशयात्मनो अन्वय सन्तान । अष्टश॰ अष्टसह॰
पृ॰ १८६ ।

Return

70

तच्च कुशलाकुशलं चित्तमुत्पाद्य निरुद्ध्यमानं स्वोपादेयचित्तक्षणे कुशलाकुशलादिसंस्कारविशेष
वासनामादधाति । तदपि तदाहितवासनम् उत्तरोत्तरतदभिसंस्कृतक्षणपरम्पराविच्छेदनः सन्तानप्रवर्त्तमानं
परिणतिविशेषमुपगच्छन् कर्मविशेषानुरूपं सुखादिस्वभावं चित्तात्मकमेव फलमभिनिर्वर्त्तयति परलोके
इति नाऽकृताभ्यागमो न कृतप्रणाशो बाधकम् । ततो नात्मानमन्तरेण कर्मफलसम्बन्धो न युज्यते ।
बोधिचर्या॰ पं॰ पृ॰ ४७२ । कृतनाशो भवेदेवं कार्यं न जनयेद्यदि । हेतुरिष्टं न चैवं यत् प्रबन्धेना
स्ति हेतुता ॥ ५३८ ॥ अकृताभ्यागमोऽपि स्यात् यदि येन विना क्वचित् । जायेत हेतुना कार्यं नैतन्नियत
शक्तितः ॥ ५३९ ॥ तत्त्व सं॰ । यदि हि परिमार्थतः कर्त्ता भोक्ता वा अभीष्टः स्यात् तदा क्षणभङ्गित्वाङ्गी
अरेण कृतनाशादिप्रसङ्गः स्यात् । यावता इदं प्रत्ययमात्रमेव विश्वम्, न केनचित् कर्त्रा किंचित् कृतं
नापि भुज्यते तत्कथं कृतनाशादिप्रसङ्गापादनं स्यात्लाक्षादिरसावसिक्तानामिव बीजानां सन्तान
मनुवर्त्तन्त एव पूर्वकर्माहिता सामर्थ्यविशेषा यत उत्तरकालं लब्धपरिपाकेभ्य इष्टमनिष्टं वा फलमुदेति ।
तत्त्व सं पं॰ ।– बृहदा॰ बा॰ पृ॰ १५०१ न्यायमं॰ पृ॰ ४४३ इत्यादौ तु सन्तानवादस्य पूर्वपक्षे
यस्मिन्नेव तु सन्ताने आहिता कर्मवासना । फलं तत्रैव सन्ताने कार्पासे रक्तता यथा इति श्लोकमुद्धृत्य
अकृताभ्यागमकृतनाशदोषस्य परिहारः कृतः ।

Return

71 | भेदाभेदविकल्पस्य वस्त्वधिष्ठानभावतः । तत्त्वा न्यत्वाद्यनिर्देशो निःस्वभावेषु युज्यते ॥ ३४० ॥ तत्त्वसं॰ । Return
72 | अनल्पविकल्पापातस्य Return
73 | –र्थावि– व॰ । –र्थाहि आ॰, ज॰ । Return
74 | –पुभे आ॰, ब॰, ज॰ । Return

75

तत्त्वान्यत्वप्रकाराभ्यामवाच्यमथ वर्ण्यते ।
सन्तानादीव कारित्रं स्यादेवं सांवृतं ननु ॥ १८०७ ॥ तत्त्व सं॰ । यथा सन्तानिभ्यः तत्त्वान्यत्वेन अवा
च्यत्वात् पुद्गलवत् सन्तानो निःस्वभावः । स्वभावेहि सति तत्त्वमन्यत्वं वा अवश्यम्भावि । तत्त्व सं॰
पं॰ । तुलना–अथ न सन्ताने भेदाभेदादिविकल्पोपनिपातः तस्य वस्तुविषयत्वात् सन्तानस्य चावस्तु
त्वात् स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १०८९ ।

Return

76 | –तद् भेदादि– भां॰ । Return
77 | –नासंहतया ब॰ । Return
78 | –नत्त्वे– आ॰, ब॰, ज॰ । Return

79

सदृशापरभावनिवन्धनं च एकतया प्रत्यभिज्ञानं लूनपुनर्जातेष्विव नखकेशादिषु
इत्यत्र विरोधाभावात् । हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ १३३ उ॰ । केषाञ्चिदेव चित्तानां विशिष्टा कार्यकारिता ।
नियता तेन निर्बाधा सर्वत्र स्मरणादयः ॥ ५४३ ॥ तत्त्व सं॰ । यत्र सन्ताने पटीयसा अनुभवेन उत्तरोत्त
रविशिष्टत्तरतमक्षणोत्पादात् स्मृत्यादिबीजमाहितम् तत्रैव स्मरणादयः समुत्पद्यन्ते नान्यत्र, प्रतिनियतत्वात्
कार्यकारणभावस्यस्मरणादिपूर्वकाश्च प्रत्यभिज्ञानादयः प्रसूयन्त इत्यविरुद्धम् । तत्त्व सं॰ पं॰ ।

Return

80

क्रमयौगपद्याभ्याम् इत्यादि । नैव प्रत्यक्षत कार्यविरहाद्वा शक्तिविरहोऽक्षणिक्त्वे उच्यते,
किन्तु तद्व्यापकविरहात्, तथाहि–क्रमयोगपद्याभ्या कार्यक्रिया व्याप्ता प्रकारान्तराऽभावात् । तत कार्य
क्रियाशक्तिव्यापकयो तयो अक्षणिकत्वे विरोवात् निवृत्ते तद्व्याप्ताया क्रियाशक्तेरपि निवृत्ति इति सर्व
शक्तिविरहलक्षणम् असत्त्वम् अक्षणिकत्वे व्यापकानुपलब्धि आकर्षति विरुद्धयोरेकत्राऽयोगात् । ततो
निवृत्त सत्त्व क्षणिकेष्वेव अवतिष्ठमानं तदात्मतामनुभवतीति–यत् सत् तत् क्षणिकमेव। हेतु
वि॰ टी॰ पृ॰ १४२ उ॰ । क्रमाक्रमविरोधेन नित्या नो कार्यकारिण ॥ ७६ ॥ क्रमेण युगपच्चापि
यस्मादर्थक्रियाकृत । न भवन्ति स्थिरा भावा नि सत्त्वास्ते ततो मता ॥ ३९४ ॥ तत्त्वसं॰ ।

Return

81 | क्रमयौगपद्याभ्याम् । Return
82 | अर्थक्रिया । Return
83 | किं येन स्वभावेनाद्यामर्थक्रिया करोति किं तेनैवातराणि कार्याणि समासादितस्वभावान्तरो वा करोति । तत्त्वोप॰ पृ॰ १२६ । Return
84 | यथा यदुत्पादकमस्ति- भा॰ । Return
85 | अर्थक्रियाकारित्वाभावेन । Return
86 | –ष्येत– ब॰, ज॰ । जैनेन । Return
87 | सुखादिपर्यायाणाम् । Return
88 | –त्मनः– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
89 | –तेनव्या– ज॰ । स्वभावेन ते– आ॰, ब॰ । आत्मना । Return
90 | पृ॰ ६ पं॰ १४ । Return

91

यस्य प्रयत्नानन्तरमात्मलाभ तत्खलु अभूत्वा भवति यथा घटादि कार्यम् ।
न्याय भा॰ पृ॰ ४४२ । कार्यत्वम् अभूत्त्वाभावित्वम् प्रशस्त॰ किरणा॰ पृ॰ २९ । क्षण॰ सि॰ पृ॰ ३० ।
अभूत्त्वाभावरूपत्वाज्जन्मनो नान्यथा स्थितिः ॥ ५११ ॥ तत्त्व सं॰ । अभूत्वाभावित्वं स्याद्वादर
त्नाकरे पृ॰ ४१८ प्रमेयरत्नमालायाञ्च पृ॰ ६८ प्रसङ्गतः चर्चितम् ।

Return

92 | –सत्त्व आ॰, ब॰, ज॰ । Return
93 | बौद्धमते । Return
94 | खपुष्पाख्येन ब॰, ज॰ । Return
95 | –दनं संवि– ब॰ । Return
96 | वासत्त्व– भा॰ । Return
97 | परमते अवीरमतेका- आ॰, ब॰, ज॰ । Return
98 | यद्धि भा॰ । Return
99 | –क्षत्वं– भा॰ । Return
100 | –णत्वरूप– भा॰ । Return
101 | सन् तत्र– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
102 | –असत्त्व– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
103 | कार्यं का– आ॰, ब॰, ज॰ । Return

104

तुलना–किञ्चान्यत् नष्टाद्वा पूर्वक्षणादुत्तरस्य क्षणस्य उदय स्यात्,
अनष्टात्, नश्यमानाद्वा इत्यादि । माध्यमिक बृ॰ पृ॰ २८२ । तत्त्व स॰ श्लो॰ ४८८–४८९ ।
न विनष्टं कारणमसत्त्वाच्चिरतरातीतवत् अष्टश॰ अष्टसह॰ पृ॰ १८२ । क्षणिकं वस्तु विनष्टं सत्
कार्यमुत्पादयति, अविनष्टम्, उभयरूपम्, अनुभयरूपं वा ? प्रमेयक॰ पृ॰ १४७ पू॰ । सन्मति॰ टी॰
पृ॰ ३१८ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ७७७ ।

Return

105 | कार्यं प्रति । Return
106 | –णतानु– भा॰ । Return
107 | असद्रूपात् । Return

108

तुलना–
सत्येव कारणे यदि कार्य त्रैलोक्यमेकक्षणवर्त्ति स्यात्, कारणक्षणकाले एव सर्वस्य उत्तरोत्तरक्षणसन्तानस्य
भावात् तत सन्तानाऽभावात् । अष्टसह॰ पृ॰ १८७ ।

Return

109 | घटते भा॰ । Return
110 | क्षणिकत्व स्व- भा॰ । Return
111 | अवस्थायाः । Return
112 | अवस्थावतः । Return
113 | असद्रूपतया ब॰ । Return
114 | कार्यकारणभाव । Return
115 | कार्य कारणयो । Return
116 | –दीयते ब॰, भा॰ । Return
117 | सति भवति इत्य– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
118 | –रेकस्तत्– भां॰ । Return
119 | तुलना–तदन्वयव्यतिरेकानु विधानादुत्तरं तत्कार्यम् इति चेन्न; तस्य असिद्धेः । अष्टसह॰ पृ॰ १८२ । Return
120 | नित्येऽपि । Return
121 | –भाविना विर्भ– भां॰ । Return
122 | हि भवन्तावेतावश्यं आ॰, ब॰, ज॰ । Return
123 | उपादान–सहकारिभावः । Return
124 | –क्षणिक क्षणवाद– ज॰, भां॰ । Return

125

–स्य च पी– आ॰, ब॰, ज॰ । तुलना–तद्भावेऽपि न ज्ञायते किं कस्य तत्र
उपादानम् इति ? रूपज्ञानं रूपज्ञानस्य एवमन्यत्रापि योज्यम् इतिचेत्; आद्यं सौगतं ज्ञानम् अनुपादानं
प्रसक्तं पूर्वं तथाविधस्य तदुपादानस्य अभावात्, अन्यथा कुतः सोपायं सुगतत्वम् । सिद्धि वि॰ टी॰
पृ॰ १९७ पू॰ ।

Return

126 | तुलना–कथञ्च निरन्वयविनाशे कारणस्य उपादानसहकारित्वस्य व्यवस्था ? प्रमेयक॰ पृ॰ १४७ पू॰ । Return
127 | तुलना–तदा प्रवृत्तिविज्ञानानाम् उपादानताविरहे निमित्तत्ताऽपि न स्यात् उपादानताव्याप्तत्वान्निमित्तताया । वैशे॰ उप॰ पृ॰ १४५ । Return
128 | उपादानव्यवस्थितिमूलत्त्वात् सहका रिव्यवस्थितेः । Return

129

तुलना–एकद्रव्यस्वभावत्वात् कथञ्चित्पूर्वपर्ययः । उपादानम् उपादेयश्चोत्तरो नि
यमात्तत ॥ १८२ ॥ तत्त्वार्थ श्लो॰ पृ॰ ३८ । तदुक्तम्–त्यक्ताऽत्यक्तात्मरूपं यत् पूर्वाऽपूर्वेण वर्तते ।
कालत्रयेऽपि तद्द्रव्यमुपादानमिति स्मृतम् ॥ यत् स्वरूपं त्यजत्येव यन्न त्यजति सर्वथा । तन्नोपादानम
र्थस्य क्षणिकं शाश्वतं यथा ॥ अष्ट सह॰ पृ॰ २१० । पूर्वाकारपरित्यागाऽजहद्वृत्तोत्तराकारान्वयप्रत्य
यविषयस्य उपादानत्वप्रतीते । अष्ट सह॰ पृ॰ ६५ ।

Return

130 | –त्तोत्तरोपा– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
131 | –नस्य ल– भा॰ । Return
132 | –दभि ग– आ॰, ब॰, ज॰ । Return

133

तदुत्पत्तिविनिश्चयोऽपि कार्यहेतु
पञ्च प्रत्यक्षोपलम्भाऽनुपलम्भसाधन–कार्यस्य उत्पत्ते प्रागनुपलम्भ, कारणोपलम्भे सत्युपलम्भ, उपल
ब्धस्य पश्चात् कारणाऽनुपलम्भादनुपलम्भ इति कार्यस्य द्वौ अनुपलम्भौ एक उपलम्भ कारणस्य च
उपलम्भाऽनुपलम्भौ इति । एवम् उपलम्भाऽनुपलम्भै पञ्चभि सत्येव अग्नौ धूमस्य भाव असति
अभावो निश्चीयते । प्रश॰ कन्दली पृ॰ २०६ । सर्वद॰ स॰ पृ॰ १७ ।

Return

134 | –ञ्च सा– भा॰ । Return
135 | –स्याप्युप– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
136 | –ह्नेः धू– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
137 | कार्यकारणभाव । Return
138 | तत्काल– भा॰ । Return
139 | –मात्राव– प॰ । Return
140 | एवंविधपरामर्शात्मको व्यापार । Return
141 | विकल्पस्य । Return
142 | परामर्शात्मको व्यापार । तदव्या– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
143 | प्रत्यक्षानुपलम्भत । Return
144 | –लम्भौ क– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
145 | –नौ भ– ज॰ । Return
146 | सौगतै । Return
147 | –कारणयोः प्र– भा॰ । Return
148 | –भिन्नैक प्र– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
149 | पूर्वोत्तरक्षणानाम् । Return
150 | कार्यकारणभावप्रबन्धेन । Return
151 | –प्रबन्ध नेन ब॰ । Return
152 | न च तत्– भां॰ । Return
153 | क्षणिकत्वप्रसाधक । Return
154 | –श्याभ्यु– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
155 | –कं पू– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
156 | –षयः स्व– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
157 | मित्रज्ञानं चैत्रज्ञान– भा॰ । Return
158 | पृ॰ ६ प॰ १४ । Return
159 | वर्तमानक्षणस्य । Return
160 | पूर्वोत्तरक्षणाभ्याम् । Return
161 | संज्ञान– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
162 | अतीतानाग तक्षणयो । Return
163 | तत्रै– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
164 | एतत्प्रयोगद्वयं स्याद्वादरत्नाकरस्य १०८७ पृष्ठेऽपि । Return
165 | उत्पाद्य उत्तरक्षण, उत्पादक पूर्वक्षण । Return
166 | –सन्तानकः– भा॰ । Return
167 | पृ॰ ६ पं॰ १४ । Return
168 | तुलना–यस्मादभेदपरामर्श प्राचीनोत्तरक्षणानाम् ज्ञानान्तरात्, स्वतो वा ? यदि ज्ञानान्तरात्; विमस्मदादिसम्बन्धिनो योगिसम्बन्धिनो वा ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १०८८ । Return
169 | तेषां ज्ञानान्तरात्कि मस्म– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
170 | –मर्शहे– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
171 | –मर्शाहे– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
172 | यथा रावणशङ्खचक्रवर्त्तिभ्या सह इति स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १०८८ । Return
173 | –मर्शानु– भा॰ । Return
174 | सन्तान । Return
175 | सत् स्यादसद् वा आ॰, ब॰, ज॰ । Return

176

तुलना–अथ द्रव्यसत्त्वमस्यावसीयते, संज्ञाभेदमात्रम् आत्मा सन्तान इति नार्थविप्रतिपत्ति
राज बा॰ पृ॰ ८५ । सन्तानस्याप्यवस्तुत्वात् अन्यथात्मा तथोच्यताम् ॥ ८३ ॥ तत्त्वा॰
श्लो॰ पृ॰ २३ ।

Return

177 | नास्ति वि– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
178 | असत् आ॰, ब॰, ज॰ । Return
179 | कर्मफलसम्बन्धव्य वस्था । Return
180 | पृ॰ ७ पं॰ ५ । Return
181 | तुलना–अवस्तुनो वस्तुव्यवस्थाहेतुत्वानुपपत्ते । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १०८९ । Return
182 | –धादि हे– भा॰ । Return
183 | –हेतुः वा– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
184 | परिकल्प्यते भा॰, ज॰ । Return

185

सन्तानस्य
भिन्नाभिन्ननित्यानित्यादिविकल्पै प्रत्यवस्थिति इतरग्रन्थेष्वपि दृश्यते । तथाहि–व्यतिरिक्तो हि सन्तानो
यदि नाभ्युपगम्यते । सन्तानिनामनित्यत्वात् कर्त्ता कश्चिन्न लभ्यते ॥ ३७ ॥ सन्तानानन्यताया तु वाचोयुक्त्यन्त
रेण ते । तत्र चोक्तं नचाऽवस्तु सन्तान कर्त्तृता व्रजेत् ॥ ३९ ॥ सन्तानक्षणिकत्वे च तदेवाऽक्षणिकस्त्वथ ।
सिद्धान्तहानिरेवञ्च सोऽपि द्रव्यान्तरं भवेत् ॥ ४० ॥ एका चाऽव्यतिरिक्ता च सन्तानिभ्योऽथ सन्तति ।
भेदाऽभेदौ प्रसक्तव्यौ ग्राह्यग्राहकयोर्यथा ॥ ४१ ॥ मीमांसा श्लो॰ पृ॰ ६९७ । सन्तानिभ्यश्च सन्ता
नोऽभिन्नो भिन्नोऽथवा द्विधा ॥ ६३३ ॥ अभेदेऽनित्यनासक्ति स्थास्नुर्भेदे प्रसज्यते । कार्यकारणभावश्च
न च व स्यादभीप्सित ॥ ६३४ ॥ भिन्नाऽभिन्नत्वपक्षोऽपि विरोधान्न च युज्यते । स्वसिद्धान्तस्य च
ध्वस्तिर्न च संगच्छते जनि ॥ ६३५ ॥ सन्तानिनां स्वसन्तानाद्भिन्नाऽभिन्नत्वकल्पने । वाच्या दोषा यथा
योगं सन्तानार्थानुरोधत ॥ ६३६ ॥ अवाच्यमितिपक्षश्चेन्मैवं तस्याप्यसभवात् । अन्याऽनन्योभयात्म
[p. n15 ]त्वकल्पने ह्यसदेव तत् ॥ ६३७ ॥ वृहदा॰ वार्ति॰ पृ॰ १४८९ । अथ सन्तानमाश्रित्य क्रियते तत्सम
र्थनम् । न तस्य भिन्नाऽभिन्नत्वविकल्पाऽनुपपत्तित ॥ अभेदपक्षे क्षणवत् व्यवहारो न सिद्ध्यति । व्यति
रेके तु चिन्त्योऽसौ वास्तवोऽवास्तवोऽपि वा ॥ अवास्तवत्वे पूर्वोक्त कार्य विघटते पुन । वास्तवत्वे स्थि
रो वा स्यात् क्षणिको वेति चिन्त्यताम् ॥ सन्तानिनिर्विशेष स्यात् सन्तान क्षणभङ्गुरः । न सिद्ध्येत् पुन
रष्येष व्यवहार पुरोदित ॥ अथापि नित्यं परमार्थसन्तं सन्ताननामानमुपौषे भावम् । उत्तिष्ठ भिक्षो फलि
ता तवाशा सोऽयं समाप्त क्षणभङ्गवादः ॥ न्याय मं॰ पृ॰ ४६४ ।

Return

186 | सन्तानिक्षणवत् । Return
187 | –वत्तावद्धा सन्ता– भा॰ । Return
188 | ततोऽभिन्नत्वादेव । Return
189 | –ध्य अनै– भा॰ । Return
190 | कर्मफलसम्बन्धादि । Return
191 | रूपस्कन्ध– ब॰ । रूपवेदनासज्ञासंस्कारविज्ञानरूपा पञ्च स्कन्धाः । Return
192 | भेदाऽ भेदादिविकल्पै । Return
193 | –त्वसमत्वात्– आ॰, ब॰, ज॰ । अशक्यत्वादवाच्यं किमभावात् किमबोधतः ॥ ५० ॥ आप्तमी॰ । Return
194 | –स्यास– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
195 | असद्रूपाऽपि । Return
196 | पृ॰ ७ पं॰ ५ । Return
197 | ङ्गतिः सं– आ॰, ब॰, ज॰ । Return

198

संवृतेस्तृषा– आ॰, ब॰, ज॰ । तु॰–अन्येष्वनन्यशब्दोऽयं सवृतिर्न मृषा कथम् । मुख्यार्थ
संवृतिर्न स्याद्विना मुख्यान्न संवृति ॥ ४४ ॥ आप्तमी॰ । न सवृति साऽपि मृषास्वभावामुख्यादृते
गौणविधिर्न दृष्टा युक्तनु॰ पृ॰ ४१ । सत्यं चेत् सवृति केय मृषा चेत् सत्यता कथम् ॥ ६ ॥ मी॰
श्लो॰ पृ॰ २१८ ।

Return

199

तुलना–अपि च सवृति कल्पना उच्यते, सा च असति मुख्ये न सभवति
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १०९० । संव्रियते आव्रियते यथाभूतपरिज्ञानं स्वभावावरणाद् आवृतप्रकाशनाच्च ?
अनया इति संवृति । अविद्या मोहो विपर्यास इति पर्याया । बोधिचर्या॰ पं॰ पृ॰ ३५२ ।

Return

200 | उद्धृ तञ्चैतत् स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १०९० । Return
201 | भवतः भा॰ । Return

202

भारतीयदर्शनेषु सर्वत्रैव प्रत्यभिज्ञानादेव आत्मनित्यत्वसिद्धि दृश्यते । तथाहि–दर्शन-स्पर्शना
भ्यामेकार्थग्रह्णात् । ३ । १ । १ । न्यायसू॰ । यमहमद्राक्ष चक्षुषा त स्पर्शनेनापि स्पृशामि इति, यं
चास्पार्क्ष स्पर्शनेन तं चक्षुषा पश्यामि इति । एकविषयौ चेमौ प्रत्ययो एककर्त्तृकौ प्रतिसन्धीयेते न्याय भा॰
पृ॰ २१८ । नहि भवति यद्रूपमद्राक्षं सोऽय स्पर्श इति, नापि भवति यत् स्पर्शमस्पार्क्ष तद्रूपं
पश्यामि इति । नापि देवदत्तदृष्टे यज्ञदत्तप्रतिसन्धान दृष्टम्, नहि भवति देवदत्ता यमाद्राक्षीत् यज्ञदत्तः
तमद्राक्षम् इति । किं कारणम् ? बुद्धिभेदाना प्रतिनियतविषयत्वात् इति । प्रतिनियतविषया इतरेतरव्यावृ
त्तिरूपा नैरात्म्यवादिनो न भवन्ति इति न युक्त प्रतिसन्धानम्, तस्मात् य प्रतिसन्धाता स आत्मा इति ।
न्याय बा॰ पृ॰ ६४ । स्मरणप्रत्यभिज्ञाने प्रत्युत स्थैर्यसाधके । एवञ्च वञ्चनामात्रम् आशुनाशित्वदेशना ।
इत्यादि, न्यायम॰ पृ॰ ४४४ । अनुस्मृतेश्च ब्रह्म सू॰ २ । २ । २५ । कथ हि अहमदोऽद्राक्षम्
इदं पश्यामि इति च पूर्वोत्तरदर्शिन्येकस्मिन्नसति प्रत्यय स्यात् । अपि च दर्शनस्मरणयो कर्त्तर्येकस्मिन्
प्रत्यक्ष प्रत्यभिज्ञाप्रत्यय सर्वस्य लोकस्य प्रसिद्ध अहमदोऽद्राक्षमिद पश्यामि । यदि हितयोर्भिन्न कर्ता
स्यात् ततोऽह स्मरामि अद्राक्षीदन्य इति प्रतीयात्, नत्वेव प्रत्येति कश्चित् तथा अनन्तरामनन्तराम्
आत्मन एव प्रतिपत्तिं प्रत्यभिजानन् एककर्तृकामोत्तमादुच्छ्वासाद् अतीताश्च प्रतिपत्तीराजन्मनः आत्मैक
कर्त्तृका प्रतिसन्दधानः कथ क्षणभङ्गवादी वैनाशिको नाऽपत्रपेत् ? ब्रह्म॰ सू॰ शा॰ भा॰ । प्रत्यभिज्ञा
यते कर्त्ता यः पूर्वापरकालयो । तस्य स्थान्नो स्फुटो भेदो विज्ञानात् क्षणभङ्गुरात् ॥ विषयप्रत्यभिज्ञानानुपत्ते
र्ज्ञातुरेकत्त्वकल्पनाया स्यादप्येतदुत्तरम् सन्तानैकत्वादेव उपपद्यते इति । यदा तु ज्ञातैवैक पूर्वापर
कालयो प्रत्यभिज्ञायते योऽह पूर्वमद्राक्ष स एवाऽहमनुपश्यामि इति तदा प्रत्यभिज्ञयैव ज्ञातुरेकत्वावग
मात्, विज्ञानस्य च क्षणिकत्वात् ततोऽन्यो ज्ञाता सिद्धो भवतीति । शास्त्रदी॰ पृ॰ ४७५ । प्रत्यभिज्ञानं
तु भिन्नकर्त्तृकेभ्यो व्यावर्त्तमानमेककर्त्तृकताया पर्य्यवस्यति । वैशे॰ उप॰ पृ॰ ९९ । क्षणिकै
कान्तपक्षेऽपि प्रेत्यभावाद्यसभव । प्रत्यभिज्ञाद्यभावान्न कार्यारम्भः कुतः फलम् ॥ ४१ ॥ आप्तमी॰ ।

Return

203 | –न्य प्र– भां॰ । Return
204 | –भिज्ञानं त– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
205 | –स्पररूपा– भा॰ । Return
206 | –र रूप– ज॰, भां॰ । Return
207 | तत्र आत्मा नाम योऽपरायत्तस्वरूप स्वभाव, तदभावो नैरात्म्यम् । तच्च धर्मपुद्गलभेदाद्द्वैतं प्रतिपद्यते–धर्मनैरात्म्यम्, पुद्गलनैरात्म्यञ्चेति । चतु श॰ पृ॰ १५१ । Return
208 | उभयप्रतिसन्धानात्मनो ज्ञानस्यैव । Return
209 | अहमहमिकयात्मा विवर्त्ताननुभवन् अनादिनिधन स्वलक्षणप्रत्यक्ष सर्वलोकानांगुणपर्या यानात्मसात्कुर्वन् सन्नेव सिद्धः । अष्टसह॰ पृ॰ १२८ । Return
210 | प्राणिप्रति आ॰, ब॰, ज॰ । Return
211 | प्रत्यभिज्ञान । Return
212 | स्थित्यभावे हि प्रमातुः अन्येन दृष्टं नाऽपरः प्रत्यभिज्ञातुमर्हति । अष्टसह॰ पृ॰ २०५ । Return
213 | नत्वेकस्यावस्थानः आ॰, ब॰, ज॰ । Return
214 | –तुः द्वि– भां॰ । Return
215 | तेन दृष्टं स्पृशामि इत्यपि । Return
216 | –लतोऽन्यार्थ– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
217 | अन्यार्थ– भां॰ । Return
218 | पृ॰ ७ पं॰ ८ । Return

219

सादृ
श्यात् प्रत्यभिज्ञा चेत् न स्यादसदृशेषु सा ॥ १२१ ॥ गामहं ज्ञातवान् पूर्वमश्वं जानाम्यहं पुन ॥ मीमां॰
श्लो॰ पृ॰ ७२० । स यदि ब्रूयात् सादृश्यादेतत् संपत्स्यत इति, तं प्रति ब्रूयात् तेनेदं सदृशम् इति,
द्वयायत्तत्वात् सादृश्यस्य । क्षणभङ्गवादिन सदृशयोर्द्वयोर्वस्तुनो गृहीतुरेकस्याऽभावात् सादृश्यनिमित्तं प्रति
सन्धानम् इति मिथ्याप्रलाप एव स्यात् । ब्रह्म सू॰ शा॰ भा॰ २ । २ । २५ । सादृश्यात् प्रत्यभिज्ञानं कृत्त
केशनखादिवत् । इति चेन्नैतदेवं स्यात् सादृश्याऽसंभवात्तव ॥ ६६४ ॥ सादृश्याऽसंभवश्चापि सर्वस्य क्षणि
कत्वतः । नाप्यनेकार्थदर्श्यस्ति सादृश्यं स्याद्यतस्तव ॥ ६६५ ॥ बृहदा॰ बा॰ पृ॰ १४९६ । सादृश्यात्
प्रत्यभिज्ञानं न सभागनिबन्धनम् । न्या॰ वि॰ पृ॰ ४७० पू॰ । सादृश्यात् प्रत्यभिज्ञानं नानासन्तान
भागिनाम् । भेदानामिति तत्रापीत्यदृष्टपरिकल्पनम् ॥ १४७ ॥ तदेवेदमिति ज्ञानादेकत्वस्य प्रसिद्धितः । सर्व
स्याप्यस्खलद्रूपात् प्रत्यक्षाद्भेदसिद्धिवत् ॥ १४८ ॥ तत्त्वार्थ श्लो॰ पृ॰ ३३ । यदप्युक्तम्–सादृश्यादेव
तत्संभवात् प्रदीपवत् इति; तदपि नावदातम्; दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोर्वैषम्यात् । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰
१०९० ।

Return

220 | इति संधानं– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
221 | प्रमातुर्मुहुर्नि– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
222 | पूर्वबुद्धिविशेषगतशक्ति । Return

223

उपलादि– आ॰, ब॰, ज॰ । तुलना–इन्द्रियान्तरविकारात् न्या
यसू॰ ३ । १ । १२ । कस्यचिदम्लफलस्य गृहीततद्रससाहचर्ये रूपे गन्धे वा केनचिदिन्द्रियेण गृह्यमाणे रस
नस्य इन्द्रियान्तरस्य विकारो रसानुस्मृतौ रसगर्धिप्रवर्तितो दन्तोदकसम्प्लवभूतो गृह्यते । तस्य इन्द्रियचैत
न्येऽनुपपत्ति नान्यदृष्टमन्य स्मरति । न्यायभा॰ पृ॰ २२९ । प्रमातुरेकस्याऽभावे च आम्लादि
रूपोपलम्भे तद्रूपाविनाभाविषु गन्धरसादिषु विभिन्नप्रमातृवत् स्मरणपूर्वकस्य इच्छाभिलाषादेरनुपपत्ते तदु
पभोगाय प्रवृत्तिरिति दुर्घटा स्यात् स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १०९१ ।

Return

224 | –त्तिरिति– आ॰, ब॰, ज॰ । Return

225

इच्छा नाम तावदित्यमुपजायते–यज्जातीयमर्थमित्थमुपयुञ्जान पुरुष पुरा सुखमनुभूतवान् पुन काला
न्तरे तज्जातीयमुपलभ्य सुखसाधनतामनुस्मृत्य तमादातुमिच्छति सेयमनेन क्रमेण समुपजायमाना इच्छा
पूर्वाऽपरानुसन्धानसमर्थमाश्रयमनुमापयति । न्यायम॰ पृ॰ ४३४ । इष्टानिष्टयो विवादापन्ना प्राप्ति
परिहारेच्छा अनुभवस्मरणाधारैकप्रमातृनिष्ठा स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १०९१ ।

Return

226 | इच्छा । Return
227 | –र्तृत्वे– आ॰, ब॰, ज॰ । Return

228

तुलना–ज्ञातरि प्रत्यभिज्ञा च वासना कर्त्तुमर्हति ॥ १२४ ॥ मी॰ श्लो॰ पृ॰ ७२० ।
वास्यवासकभावाच्चेत् नैतत्तस्याप्यसंभवात् । असभव कथं न्वस्य विकल्पाऽनुपपत्तित ॥ ३२५ ॥ वास
काद्वासना भिन्ना अभिन्ना वा भवेद् यदि । शास्त्रावार्त्ता॰ । नीलवासनया नीलविज्ञानं जन्यते यथा ।
तथैव प्रत्यभिज्ञेयं पूर्वतद्वासनोद्भवा ॥ १७२ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ३७ ।

Return

229

अस्थिरत्वाद्बुद्धीनाम्,
स्थिर हि वासकेन वास्यमान दृष्टम् । न्यायवा॰ पृ॰ ६६ । अवस्थिता हि वास्यन्ते भावा भावैरव
स्थितै ॥ १८५ ॥ मी॰ श्लो॰ पृ॰ २६२ । भिन्नकालक्षणानामसंभवद्वासनत्वादकार्यकारणवत् । अष्ट
श॰, अष्टसह॰ पृ॰ १८२ । पूर्वचित्तस्य वासकता अपरस्य वास्यता न भवत्येव कुत इत्याह–प्रत्यासत्ते
रभावात् सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ १९७ उ॰ । न च अस्थिराणा भिन्नकालतया अन्योन्याऽसम्बद्धानाञ्च
[p. n19 ]तेषां वास्यवासकभावो युज्यते, स्थिरस्य सम्बद्धस्य च वस्त्रादेः मृगमदादिना बास्यत्वं दृष्टमिति । स्या॰
मं॰ पृ॰ १६० ।

Return

230 | पृ॰ ८ पं॰ २ । Return
231 | जीवो अणाहिनिहणो परिणममाणो हु णवणवं भावं ॥ २३१ ॥ स्वामिकार्त्ति॰ । Return

232

पृ॰ ८ पं॰ १५ । तुलना–स्यान्मतं सुखादीना चैतन्यं व्यापकं भवत् किमेकेन स्वभावेन भवति अने
केन वा ? यद्येकेनतदेतत् चित्रज्ञानेऽपि समानम् । अष्ट सह॰ पृ॰ ७७ । कथमेक पुरुषः क्रमेण
अनन्तान् पर्यायान् व्याप्नोति ? न तावदेकेन स्वभावेन सर्वेषामेकरूपतापत्तितेऽपि दूषणाभासवादिनः;
कथम् ? क्रमतोऽनन्तपर्यायान् एको व्याप्नोति ना सकृत् । यथा नानाविधाकारांश्चित्रज्ञानमनंशकम् ॥ १५४ ॥
तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ३४ । आप्तप॰ पृ॰ ४४ ।

Return

233 | –को भवति किमेकेन स्वभावेन न भवति अनेकेन न वा भां॰ । Return
234 | सुखादीनाम् । Return
235 | –चैवान– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
236 | –ज्ञाननी– भां॰ । Return
237 | –न्या तदा– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
238 | चित्रज्ञानात् । Return

239

तस्य पीताद्याकारव्यापिनः स्वयं संवेदनान्न तत्प्रसक्तिः; तर्हि
आत्मनोऽपि सह क्रमेण च सुखाद्यनेकाकारव्यापिनः स्वयं संवेदनात् कथमुपालम्भः स्यात्, नहि दृष्ठेऽ
नुपपन्नं नाम । अष्टसह॰ पृ॰ ७७ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १०९२ ।

Return

240 | अनवस्था । Return

241

सुखाद्यनेकाकार
व्यापिन आत्मनोऽपह्नवे । तु॰–न बन्धमोक्षौ क्षणिकैकसंस्थौ युक्त्यनु॰ श्लो॰ १५ । आत्मापलापे
बन्धमोक्षयोरप्यभावः स्यात् तयोरेकाधिकरणत्वेन प्रतीतेः । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १०९२ । बुद्धि
सन्ततिमात्रे तु न कश्चिद् दीर्घमध्वानं संधावति न कश्चित् शरीरप्रबन्धाद् विमुच्यते इति संसारापवर्गाऽ
नुपपत्तिः । न्यायभा॰ पृ॰ ३१५ ।

Return

242

बन्धमोक्षत्वात् । तत्त्वसंग्रहे कर्मफलसम्बन्धपरीक्षायां पूर्वपक्ष
रूपेण कस्यचिदुक्तिः–एकाधिकरणावेतौ बन्धमौक्षौ तथास्थितेः । लौकिकाविव तौ तेन सर्व चारुतरं
स्मृतम् ॥ ४९९ ॥

Return

243

बुद्धिसन्ततिमात्रे च सत्त्वभेदात् सर्वमिदं प्राणिव्यवहारजातमप्रतिसहितमव्यावृत्तमपरिनिष्ठि
तञ्च स्यात् तत स्मरणाऽभावात् । न्यायभा॰ पृ॰ ३१५ । एव तु निष्प्रमाणे पदार्थाऽस्थैर्यपक्षे
ज्ञानं तु जनकस्य नियतस्य वस्तुनो दर्शन दर्शनविषयीकृतस्य प्रवृत्ति, प्रवृत्तिविषयीकृतस्य प्राप्ति इति
व्यवहारो न स्यादर्थक्षणनानात्वात् पूर्वदृष्टस्य स्मरण स्मृतस्य कस्यचित् प्रत्यभिज्ञान प्रत्यभिज्ञातस्य
गृहादेरर्धकृतस्य समापनम् इत्यादयश्च व्यवहारा विलुप्येरन् । न्यायमं॰ पृ॰ ४६४ ।

Return

244

अभि
धेयं तु यदि निष्प्रयोजन स्यात् तदा तत्प्रतिपत्तये शब्दसन्दर्भोऽपि नारम्भणीय स्यात् यथा काकदन्त
प्रयोजनाऽभावात् न तत्परीक्षा आरम्भणीया प्रेक्षावता सर्वे प्रेक्षावन्त प्रवृत्तिप्रयोजनमन्विष्य प्रवर्त्तन्ते,
ततश्च आचार्येण प्रकरण किमर्थ कृत श्रोतृभिश्च किमर्थ श्रूयते इति सशयव्युत्पादन प्रयोजनमभिधीयते
अनुक्तेषु तु प्रतिपत्तृभि निष्प्रयोजनमभिधेयं सम्भाव्येत अस्य प्रकरणस्य काकदन्तपरीक्षावत् । अशक्या
नुष्ठानं वा सर्वज्वरहरतक्षकचूडारत्नालकारोपदेशवत् । अनभिमतं वा प्रयोजनं मातृविवाहक्रमोषदेशवत् ।
न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ २ । सम्बन्धाभिधेयाद्यनुबन्धचतुष्टयस्य व्यस्त-समस्तरूपेण चर्चा निम्नग्रन्येषु द्रष्टव्या ।
माध्यमिक वृ॰ पृ॰ ३ । हेतुवि॰ टी॰ पृ॰ १ । बोधिचर्या॰ पं॰ पृ॰ ५ । तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ २ ।
मीमासाश्लो॰ पृ॰ ४ । सम्बन्धवा॰ पृ॰ ७ । माण्डूक्य॰ गौडपा॰ शाङ्करभा॰ पृ॰ ४ । शास्त्रदी॰
पृ॰ ४ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ ४ । न्यायमं॰ पृ॰ ६ । सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ४ पू॰ । तत्त्वार्थ
श्लो॰ पृ॰ ३ । जैनतर्कवा॰ पृ॰ २ । प्रमेयक॰ पृ॰ २ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १६९ । स्या॰
रत्ना॰ पृ॰ १४ । रत्नाकराव॰ पृ॰ ५ ।

Return

245 | –वद्वा निष्प्र– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
246 | –तक्ष चू– भा॰ । Return
247 | प्रत्यक्ष विशदं ज्ञान त्रिधा श्रुतमविप्लुतम् । परोक्ष प्रत्यभिज्ञादि प्रमाणे इति सग्रह ॥ १ ॥ प्रमाण स॰ । Return
248 | तत्प्रमाणे । तत्त्वार्थसू॰ १ । १० । Return
249 | न विज्ञान– ज॰ वि॰ । Return

250

त्रिविधा चास्य शास्त्रस्य प्रवृत्ति–उद्देशो लक्षणं परीक्षा चेति । तत्र
नामधेयेन पदार्थमात्रस्य अभिधानम् उद्देश । तत्र उद्दिष्टस्याऽतत्त्वव्यवच्छेदको धर्मो लक्षणम् । लक्षितस्य
यथा लक्षणमुपपद्यते न वेति प्रमाणैरवधारणं परीक्षा । न्यायभा॰ पृ॰ १७ । न्यायमं॰ पृ॰ १२ ।
न्यायसू॰ बृ॰ पृ॰ ३ । पदार्थव्युत्पादनप्रवृत्तस्य शास्त्रस्य उभयथा प्रवृत्ति उद्देशो लक्षणञ्च । परी
क्षायास्तु न नियम । प्रश॰ कन्दली पृ॰ २६ ।

Return

251

परस्परव्यतिकरे सति येनान्यत्वं लक्ष्यते तल्ल
क्षणम् । तत्त्वार्थराजवा॰ पृ॰ ८२ । समानासमानजातीयव्यवच्छेदो लक्षणार्थ । न्यायमं॰ पृ॰
६५ । प्रश॰ कन्दली पृ॰ २६ । एतद्दूषणत्रयरहितो धर्मो लक्षणम्, यथा गो सास्नादिमत्त्वम् । स एव
असाधारणधर्म इत्युच्यते । तर्कसं॰ दी॰ पृ॰ ५ । तर्कभाषा पृ॰ १ ।

Return

252

उद्दिष्टविभाग उद्देश एवा
र्न्तभवति न्यायवा॰ पृ॰ २८ । ननु च विभागलक्षणा चतुर्थ्यपि प्रवृत्तिरस्त्येवौद्देशरूपानपायात्तु
उद्देश एव असौ । सामान्यसंज्ञया कीर्त्तनमुद्देशः प्रकारभेदसंज्ञया कीर्त्तन विभाग इति । न्यायमं॰ पृ॰
१२ । प्रश॰ कन्दली पृ॰ २६ ।

Return

253 | –यानुकी– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
254 | प्रमाणादिलक्षण । Return
255 | शास्त्रकारस्य । Return
256 | –प्रभारक– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
257 | केचित् सङ्क्षेपरुचयः, अपरे नाऽतिसङ्क्षेपेण नातिविस्तरेण प्रति पाद्या सर्वार्थसि॰ पृ॰ १३ । तत्त्वार्थरा॰ बा॰ पृ॰ ३१ । Return

258

तत्त्वप्रतिपित्साया सत्या त्रिविध प्रतिपाद्य सशयितो विपर्यस्तबुद्धि अव्युत्पन्नश्च । तत्त्वार्थ
श्लो॰ पृ॰ ५३ । चत्वारो हि प्रतिपाद्या व्युत्पन्नोऽव्युत्पन्न सन्दिग्धो विपर्यस्तश्च । लघी॰ बृ॰ पृ॰
६ ।

Return

259 | तत्र संशयित प्रतिपाद्य तत्त्वपर्यवसायिना प्रश्नविशेषेण आचार्य प्रति उपसर्पकत्वात् नाऽव्यु त्पन्नो विपर्यस्तो वा तद्विपरीतत्वाद् बालकवद् दस्युवद्वा । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ५२ । Return
260 | –स्य अन्यथा स्यात् न न च आ॰, ब॰, ज॰ । Return
261 | प्रमाणम् । Return

262

प्रमाणत सिद्धे प्रमाणाना प्रमाणान्तर
सिद्धिप्रसङ्ग । न्या॰ सू॰ २ । १ । १७ । यदि प्रत्यक्षादीनि प्रमाणेन उपलभ्यन्ते येन प्रमाणान्तरेण उप
लभ्यन्ते तत् प्रमाणान्तरमस्तीति प्रमाणान्तरसद्भाव प्रसज्यते इत्यनवस्थामाह–तस्याप्यन्येन तस्याप्यन्येन
इति, न च अनवस्था शक्याऽनुज्ञातुम् अनुपपत्तेरिति ।" तद्विनिवृत्तेर्वा प्रमाणसिद्धिवत् प्रमेयसिद्धि
न्या॰ सू॰ २ । १ । १८ । यदि प्रत्यक्षाद्युपलब्धौ प्रमाणान्तरं निवर्त्तते, आत्मेत्युपलब्धावपि
प्रमाणान्तरं निर्वर्त्स्यति अविशेषात्, एव च सर्वप्रमाणविलोप इति । न्यायभा॰ पृ॰ १०७ । न्यायवा॰
पृ॰ १९८ । प्रमाणसिद्धि परतो वा स्यात् स्वत एव वा ? यदि यथा प्रमेयसिद्धि प्रमाणाधीनां
एव प्रमाणसिद्धिरपि प्रमाणान्तराधीना इति तस्याप्यन्यत् तस्याप्यन्यत् इत्यनवस्था । अथ स्वत एव
सिद्धि एवमपि यथा प्रमाणस्य स्वत एव सिद्धि तथा प्रमेयस्यापि प्रमेयात्मन एव सिद्धिरिति प्रमाणव्यव
स्याकल्पना न घटते । तत्त्वा॰ राजवा॰ पृ॰ ३५ । ननु प्रमाणससिद्धि प्रमाणान्तरतो यदि । तदी
नवस्थितिर्नो चेत् प्रमाणान्वेषणं वृथा ॥ १३४ ॥ तत्त्वा॰ श्लो॰ पृ॰ १७८ ।

Return

263 | –द्धेरति प्र– भा॰ । Return
264 | शास्त्रस्य । Return
265 | –मत्त्वम् भा॰ । Return

266

अभावैकान्तपक्षेऽपि भावापहववादिनाम् । बोधवाक्यं
प्रमाणं न केन साधनदूषणम् ॥ १२ ॥ आप्तमी॰ । बोधस्य स्वार्थसाधनदृषणरूपस्य वाक्यस्य
च परार्थसाधनदूषणात्मनोऽसंभवात् न प्रमाणम्, तत केन साधनं नैरात्म्यस्य स्वार्थं परार्थं वा केन दूषणं
बहिरन्तश्च भावस्वभावानाम्बहिरन्तश्च परमार्थसत् तदन्यतरापायेऽपि साधनदूषणप्रयोगाऽनु
पपत्तेः । अष्टसह॰ पृ॰ ११५ । स्वेष्टाऽनिष्टार्थयोर्ज्ञातुर्विधानप्रतिषेधयोः । सिद्धिः प्रमाणसंसिद्ध्यभावेऽ
स्ति न हि कस्यचित् ॥ १३३ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १७८ ।

Return

267 | सम्यज्ञानं प्रमाणं प्रमाणत्वान्यथानुपपत्ते । प्रमाणप॰ पृ॰ १ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३ पू॰ । प्रमेयरत्न॰ पृ॰ १० । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ४१ । Return

268

–ति सामान्यप्रमाण– ब॰ । प्रमाणस्य क्रमविकसि
तानि सामान्यलक्षणानि निम्नप्रकारेण द्रष्टव्यानि–तत्त्वज्ञानं प्रमाणं ते युगपत्सर्वभासनम् ॥ १०१ ॥
आप्तमी॰ । स्वपरावभासकं यथा प्रमाणं भुवि बुद्धिलक्षणम् ॥ ६३ ॥ वृ॰ स्वय॰ । प्रमि
णोति प्रमीयतेऽनेन प्रमितिमात्रं वा प्रमाणम् । सर्वार्थसि॰ पृ॰ ५८ । त॰ राजवा॰ पृ॰ ३५ ।
प्रमाणमविसंवादिज्ञानमनधिगतार्थाधिगमलक्षणत्वात् । अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ १७५ । कोऽस्याऽति
शयः सकलप्रमेयव्यवस्थाहेतुत्वं यद्वक्ष्यते सिद्धं यन्नपरापेक्ष्यम् ? इत्यादि–सिद्धि वि॰ टी॰ पृ॰ ३ उ॰ ।
एषैव कारिका तदुक्तम् इति निर्दिश्य उद्धृता न्यायविनिश्चयटीकायाम् पृ॰ ३० उ॰ सिद्धं यन्न परा
पेक्ष्यं सिद्धौ स्वपररूपयोः, तत्प्रमाणं ततो नान्यदविकल्पमचेतनम् । तत्स्वार्थव्यवसायात्मज्ञानं मानम्
॥ ७७ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १७४ । प्रमाणप॰ पृ॰ ५३ । स्वापूर्वार्थव्यवसायात्मकं ज्ञानं प्रमाणम् ।
परीक्षामुख १ । १ । गेण्है वत्थुसभावं अविरुद्धं सम्मरूव जं णाणं । भणियं खु तं पमाणं पच्चक्खपरोक्ख
भेयेहिं ॥ नयचक्रसं॰ पृ ६५ । आलापपद्धति पृ॰ १४५ । पञ्चाध्यायी श्लो॰ ६६६ । तत्त्वार्थसार
१ । १७ । प्रमाणं स्वपराभासि ज्ञानं बाधविवर्जितम् । १ । न्यायाव॰ । जैनतर्कवा॰ श्लो॰ २ । प्रमी
यन्तेऽर्थास्तै इति प्रमाणानि । तत्त्वार्थभा॰ १ । १२ । प्रमाणं स्वार्थनिर्णीतिस्वभावं ज्ञानम् । सन्मति॰ टी॰
पृ॰ ५१८ । स्वपरव्यवसायि ज्ञानं प्रमाणम् । प्रमा॰ त॰ १ । २ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ १ । सम्य
गर्थनिर्णय प्रमाणम् । प्रमाणमी॰ १ । १ । २ । स्या॰ मं॰ पृ॰ २२८ । स्वसंवित्तिः फलं चात्र तद्रूपा
दर्थनिश्चयः । विषयाकार एवास्य प्रमाणं तेन मीयते ॥ १० ॥ प्रमा॰ स॰ पृ॰ २४ । अज्ञातार्थज्ञापकं
प्रमाणम् इति प्रमाणसामान्यलक्षणम् प्रमाणसमु॰ टी॰ पृ॰ ११ । प्रमाणमविसंवादि ज्ञानमर्थक्रिया
स्थितिः । अविसंवादनं शाब्देऽप्यभिप्रायनिवेदनात् ॥ प्रमाणवा॰ २ । १ । न्यायबि॰ टी॰ पृ॰ ५ ।
अर्थसारूप्यमस्य प्रमाणम् । न्यायवि॰ पृ॰ २५ । विषयाधिगतिश्चात्र प्रमाणफलमिष्यते । स्ववित्तिर्वा
प्रमाणं तु सारूप्यं योग्यताऽपि वा ॥ १३४४ ॥ तत्त्वसं॰ । बाह्यर्थे प्रमेयेसारूप्यं तु प्रमाणम्
ज्ञानात्मनि तु प्रमेयेयोग्यता प्रमाणम् । तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ३९८ । योगाचारास्तु बाह्यार्थमप
लपन्तो ज्ञानस्यैव अनादिवासनोपप्लावितः नीलपीतादिविषयाकार प्रमेयम्, स्वाकार प्रमाणम्, स्वसंवित्तिः
[p. n24 ]फलम् इति मन्यन्ते । मी॰ श्लो॰ न्यायर॰ पृ॰ १५९ निराकारो बोधोऽर्थसहभाव्येकसामग्र्यधीनः
तत्रार्थे प्रमाणम् इति वैभापिकोक्तम् । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४५९ । उपलब्धिहेतुश्च प्रमाणम् । न्याय
भा॰ पृ॰ ९९ । न्यायवा॰ पृ॰ ५ । सम्यगनुभवसाधनं प्रमाणम् । न्यायसार पृ॰ १ । अव्यभि
चारिणीमसन्दिग्धामर्थोपलब्धिं विदधती बोधाऽवोधस्वभावा सामग्री प्रमाणम् । न्यायमं॰ पृ॰ १२ ।
यथार्थानुभवो मानमनपेक्षतयेष्यते ॥ १ ॥ मिति सम्यक् परिच्छित्ति तद्वत्ता च प्रमातृता । तदयोगव्यव
च्छेद प्रामाण्यं गौतमे मते ॥ ५ ॥ न्यायकु॰ स्तवक ४ । तद्वति तत्प्रकारकत्वरूपप्रकर्षविशिष्टज्ञानका
रणत्व प्रमाणत्वम् । न्या॰ सू॰ वृ॰ पृ॰ ६ । साधनाश्रयाऽव्यतिरिक्तत्वे सति प्रमाव्याप्तं प्रमाणम् ।
सर्वद॰ सं॰ पृ॰ २३५ । प्रमाया करणं प्रमाणम् । न्यायसि॰ मं॰ पृ॰ १ । तर्कभा॰ पृ॰
२ । यथार्थ प्रमाणम् । प्रमाणलक्षणटी॰ पृ॰ १ । अदुष्टं विद्या । वैशे॰ सू॰ ९ । २ । १ । अदु
ष्टेन्द्रियजन्यं यत्र यदस्ति तत्र तदनुभवो वा, विशेष्यवृत्तिप्रकारकानुभवो वा विद्या । वैशे॰ उप॰ पृ॰
३४४ । प्रमीयतेऽनेन इति निर्वचनात् प्रमा प्रति करणत्वं गम्यते । असन्दिग्धाऽविपरीताऽनधिगत
विषया चित्तवृत्ति बोधश्च पौरुषेय फलं प्रमा, तत्साधनं प्रमाणमिति । साङ्ख्य॰ कउ पृ॰ १९ । योग
द॰ तत्त्ववै॰ पृ॰ २७ । द्वयोरेकतरस्य वाप्यसन्निकृष्टार्थपरिच्छित्ति प्रमा, तत्साधकतमं यत् तत् त्रिवि
धम् प्रमाणम् । साङ्ख्यद॰ १ । ८७ । अत्र यदि प्रमारूपं फलं पुरुषनिष्ठमात्रमेव अयते तदा बुद्धिवृत्ति
रेव प्रमाणम् । यदि च बुद्धिनिष्ठमात्रमुच्यते तदा तु उक्तेन्द्रियसन्निकर्षादिरेव प्रमाणम् । सा॰ प्र॰ भा॰
१ । ८७ । प्रमाणं वृत्तिरेव च । योगवा॰ पृ॰ ३० । अन्त करणवृत्त्यवच्छिन्नं चैतन्यं प्रमाणचैतन्यम् ।"
वेदान्तपरि॰ पृ॰ १७ । एतच्च विशेषणत्रयमुपाददानेन सूत्रकारेण कारणदोषबाधकज्ञानरहितमगृहीत
ग्राहि ज्ञानं प्रमाणम् इति प्रमाणलक्षणं सूचितम् । शास्त्रदी॰ पृ॰ १५२ । अनधिगतार्थगन्तृ प्रमा
णम् इति भट्टमीमासका आहु । सि॰ चन्द्रोदय पृ॰ २० । अनुभूतिश्च प्रमाणम् । शावरभा॰ बृह॰
१ । १ । ५ । प्रकरणपं॰ पृ॰ ४२ ।

Return

269

प्रत्यक्षपरोक्षरूपेण द्विविधप्रमाणविभागस्य उल्लेख निम्नपुरातनग्रन्थेषु
दृश्यते–जं परदो विण्णाणं तं तु परोक्खत्ति भणिदमत्थेसु । जं केवलेण णादं हवदि हु जीवेण पच्च
क्खम् ॥ ५८ ॥ प्रवचनसार । आद्ये परोक्षम्, प्रत्यक्षमन्यत् । तत्त्वार्थसू॰ १ । ११, १२ । दुविहे
नाणे पण्णत्तं, तं जहा–पच्चक्खे चेव परोक्खे चेव । स्थानाङ्गसूत्र २ । १ । ७१ । प्रत्यक्षञ्च परोक्षञ्च द्विधा
मेयविनिश्चयात् । न्यायाव॰ श्लो॰ १ । धर्मकीर्तिकृतप्रमाणवार्तिके न प्रत्यक्षपरोक्षाभ्या मेयस्यान्यस्य
सभव ३ । ६३ इत्यादिना मेयस्य प्रत्यक्षपरोक्षरूपेण विभागो विद्यते ।

Return

270

प्रत्यक्षलक्षणं प्राहु स्पष्ट साकारमञ्जसा ॥ ३ ॥ न्यायविनि॰ । इदमनन्तरोक्तं स्पष्टं विशदं
व्यवसायात्मक ज्ञानम्, कथभूतम् ? स्वार्थसन्निवानान्वयव्यतिरेकानुविधायि प्रतिसङ्ख्यानिरोध्यविसंवादकं
प्रत्यक्षं-प्रमाण-युक्तम् । सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ९६ उ॰ । विशदज्ञानात्मकं प्रत्यक्षम् । प्रमाणप॰
पृ॰ ६७ । परीक्षामुख सू॰ २ । ३ । असहाय प्रत्यक्षम् । पञ्चाध्यायी १ । ६९६ । अपरोक्षतयार्थस्य
ग्राह्क ज्ञानमीदृशम् । प्रत्यक्षम् न्यायाव॰ श्लो॰ ४ । प्रत्यक्ष विशदं ज्ञानम् । जैनतर्कवा॰ पृ॰
९३ । स्पष्ट प्रत्यक्षम् । प्रमाण॰ तत्त्वा॰ २ । २ । प्रमाणमी॰ १ । १ । १३ । प्रत्यक्ष कल्पनापोढं नामजा
त्याद्यसयुतम् ॥ ३ ॥ प्रमाणस॰ पृ॰ ८ । तत्र कल्पनापोढमभ्रान्तं प्रत्यक्षम् । न्यायवि॰ पृ॰ १६ ।[p. n25 ]तत्त्वसं॰ कारिका १२१४ । यत्किञ्चिदर्थस्य साक्षात्कारिज्ञानं तत्प्रत्यक्षम् उच्यते । न्यायबि॰ टी॰
पृ॰ ११ । इन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्नमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मकं प्रत्यक्षम् । न्या॰ सू॰
१ । १ । ४ । अक्षस्य अक्षस्य प्रतिविषयं वृत्ति प्रत्यक्षम्, वृत्तिस्तु सन्निकर्षो ज्ञानं वा । न्यायभा॰
पृ॰ १७ । न्या॰ बा॰ पृ॰ २८ । सम्यगपरोक्षानुभवसाधनं प्रत्यक्षम् । न्यायसार पृ॰ २ । आत्मे
न्द्रियार्थसन्निकर्षाद् यन्निष्पद्यते तदन्यत् । वैशे॰ द॰ ३ । १ । १८ । अक्षमक्षं प्रतीत्य उत्पद्यते इति
प्रत्यक्षम्सर्वेषु पदार्थेषु चतुष्टयसन्निकर्षाद् अवितथमव्यपदेश्यं यज्ज्ञानमुत्पद्यते तत् प्रत्यक्षं प्रमाणम् ।
प्रशस्तपा॰ पृ॰ १८६ । इन्द्रियजन्यं ज्ञानम् प्रत्यक्षम्, अथवा ज्ञानाऽकरणकं ज्ञानं प्रत्यक्षम् । मुक्ता
वली श्लो॰ ५२ । न्यायबो॰ पृ॰ ४७ । साक्षात्काररूपप्रमाकरणं प्रत्यक्षम् । न्यायसि॰ मं॰ पृ॰ २ ।
तर्कभा॰ पृ॰ ५ । प्रतिविषयाध्यवसायो दृष्टम् । सांख्यका॰ ५ । इन्द्रियप्रणालिकया चित्तस्य बाह्य
वस्तूपरागात् तद्विषया सामान्यविशेषात्मनोऽर्थस्य विशेषावधारणप्रधाना वृत्ति प्रत्यक्षं प्रमाणम् । योगद॰
व्यासभा॰ पृ॰ २७ । यत्सम्बद्धं सत् तदाकारोल्लेखिविज्ञानं तत् प्रत्यक्षम् । सांख्यद॰ १ । ८९ ।
सत्संप्रयोगे पुरुषस्य इन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत्प्रत्यक्षमनिमित्तं विद्यमानोपलम्भनत्वात् । मीमां॰ द॰
१ । १ । ४ । साक्षात् प्रतीति प्रत्यक्षम् । प्रकरणपं॰ पृ॰ ५१ । तत्र प्रत्यक्षप्रमायाः करणं प्रत्यक्षप्रमा
णम् । प्रत्यक्षप्रम । चात्र चैतन्यमेवपृ॰ १२तथा च तत्तदिन्द्रिययोग्यवर्त्तमानविषयावच्छिन्नचैतन्याऽभिन्नत्वं
तत्तदाकारवृत्त्यवच्छिन्नज्ञानस्य तत्तदंशे प्रत्यक्षत्वम् । वेदान्तपरि॰ पृ॰ २६ । आत्मेन्द्रियमनोऽर्थात्
सन्निकर्षात् प्रवर्त्तते । व्यक्ता तदात्वे या बुद्धिः प्रत्यक्षं सा निरुच्यते । चरकसं॰ ११ । २० ।

Return

271 | प्रमाणान्तरत्वेन । Return

272

इन्द्रियाऽनिन्द्रियानपेक्षमतीतव्यभिचारं साकारग्रहणं प्रत्यक्षम् । तत्त्वार्थ
राज॰ पृ॰ ३८ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १८४ । तत्त्वार्थसार १ । १७ । सामग्रीविशेषविश्लेषिताऽखिलावरणमती
न्द्रियमशेषतो मुख्यम् । परीक्षामुख २ । ११ । न्यायदी॰ पृ॰ १० । पारमार्थिकं पुनरुत्पत्तौ आत्ममात्रा
पेक्षम् । प्रमा॰ तत्त्वा॰ २ । १८ । तत् सर्वथावरणविलये चेतनस्य स्वरूपाविर्भावो मुख्यं केवलम्
१ । १ । १५ । तत्तारतम्ये अवधिमन पर्ययौ । प्रमाणमी॰ १ । १ । १८ ।

Return

273

–यादिनि– भां॰ । तदाह-हिताऽ
हिताप्तिनिर्मुक्तिक्षममिन्द्रियनिर्मितम् । यद्देशतोऽर्थज्ञानं तद् इन्द्रियाध्यक्षमुच्यते ॥ न्या॰ वि॰ वि॰ पृ॰
५३ उ॰ । इंदियमणोभवं जं तं संववहारपच्चक्खम् ॥ ९५ ॥ विशेषा॰ भा॰ । तत्र इन्द्रियप्रत्यक्षं
सांव्यवहारिकं देशतो विशदत्वात् । प्रमाणपरी॰ पृ॰ ६८ । गौणं तु संव्यवहारनिमित्तमसर्वपर्यायद्रव्य
विषयम् इन्द्रियाऽनिन्द्रियप्रभवम् अस्मदाद्यध्यक्षं विशदमुच्यते । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५५२ । इन्द्रियाऽ
निन्द्रियनिमित्तं देशत साव्यवहारिकम् । परीक्षामु॰ २ । ५ । इन्द्रियमनोनिमित्तोऽवग्रहेहावायधारणात्मा
सांव्यवहारिकम् । प्रमाणमी॰ १ । १ । २१ । देशतो विशदं सांव्यवहारिकम् । न्यायदी॰ पृ॰ ९ । तत्रेन्द्रि
यजमध्यक्षमेकांशव्यवसायकम् । जैनतर्कवा॰ पृ॰ १०० ।

Return

274

दिगम्बराम्नाये अकलङ्कदेवैः, श्वेताम्बराम्नाये च[p. n26 ]
जिनभद्रगणिक्षमाश्रमणैः विशेषावश्यकभाष्ये मुख्यसंव्यवहाररूपेण प्रत्यक्षं द्विधा विभक्तम् । बौद्धग्रन्थेष्वपि
साव्यवहारिकशब्दस्य निर्देशो दृश्यते यथा सांव्यवहारिकस्य इदं प्रमाणस्य लक्षणम् तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ७८४ ।

Return

275 | इन्द्रियाऽनाश्रित । Return

276

अक्षाश्रितत्त्वञ्च व्युत्पत्तिनिमित्तं शब्दस्य, न तु प्रवृत्तिनिमित्तम् । अनेन
तु अक्षाश्रितत्वेन एकार्थसमवेतम् अर्थसाक्षात्कारित्वं लक्ष्यते, तदेव च शब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तम् । ततश्च
यत्किञ्चिदर्थस्य साक्षात्कारिज्ञानं प्रत्यक्षमुच्यते । यदि च अक्षाश्रितत्त्वमेव प्रवृत्तिनिमित्तं स्यात् इन्द्रियज्ञानमेव
प्रत्यक्षमुच्येत, न मानसादि, यथा गच्छतीति गौ इति गमनक्रियाया व्युत्पादितोऽपि गोशब्द गमनक्रियो
पलक्षितमेकार्थसमवेतं गोत्वं प्रवृत्तिनिमित्तीकरोति, तथा च गच्छति अगच्छति च गवि गोशब्द सिद्धो
भवति । न्यायबि॰ टी॰ पृ॰ ११ । यद् इन्द्रियमाश्रित्य उज्जिहीते अर्थसाक्षात्कारिज्ञानं तत् प्रत्यक्षम्
इत्यर्थ, एतच्च प्रत्यक्षशब्दव्युत्पत्तिनिमित्तं न प्रवृत्तिनिमित्तम्–इत्यादि, न्यायाव॰ टी॰ पृ॰ १६ ।

Return

277

वैश
द्याशस्य सद्भावात् व्यवहारप्रसिद्धित ॥ १८१ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १८२ । इन्द्रियज्ञानमपि व्यवहारे
वैशद्यमात्रेण प्रत्यक्षं प्रसिद्धम्न्या॰ वि॰ बि॰ पृ॰ ४८ उ॰ । इत्यादिना वैशद्याशमेव प्रवृत्तिनिमित्तं
ज्ञायते ।

Return

278 | –त्वेनोपलक्षितत्त्वेनोपलक्षित– ब॰ । Return
279 | –णत व्यु– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
280 | –ब्दस्य वा– भा॰ । Return
281 | अक्षो रथस्यावयवे व्यवहारे विभीतिके । पाशके शकटे कर्षे ज्ञाने चात्मनि रावणौ । इति विश्व । श्लोकोऽयं ज॰ प्रतौ इन्द्रियवत् इत्यस्यानन्तरमुल्लिखित । Return

282

अक्ष्णोति व्याप्नोति जानातीत्यक्ष आत्मा
तमेव प्राप्तक्षयोपशमं प्रक्षीणावरणं वा प्रति नियतं प्रत्यक्षम् । सर्वार्थसि॰ पृ॰ ५९ । तत्त्वार्थराज॰ पृ॰
३८ । प्रमाणप॰ पृ॰ ६८ । षड्द॰ स॰ टी॰ पृ॰ ५४ । तथाच भद्रबाहु–जीवो अक्खो तं पै जं
वट्टई तं तु होइ पच्चक्खं । परओ पुण अक्खस्स वट्टन्तं होइ पारोक्खं ।–निर्युक्ति न्यायाव॰ टी॰
टी॰ पृ॰ १५ । जीवो अक्खो अत्यव्वावण भोयण गुणण्णिओ जेण । तं पई वट्टई णाण जं पच्चक्खं तयं
तिविहम् ॥ ८९ ॥ विशेषाव॰ भा॰ ।

Return

283 | संघटैव भा॰ । Return
284 | विशब्द अतिशयप्रकर्षद्वैवैविध्य नानात्वेषु वर्त्तमानो गृह्यते । सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ३ पू॰ । Return
285 | ज्ञान भा– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
286 | स्वग्राहकज्ञानवादिन–विज्ञानाऽद्वैतवादिनो यौगाचारा, पुरुषाद्वैतवादिन, निरालम्बनज्ञानवादिनो माध्य मिकाश्च । Return
287 | परग्राहकज्ञानवादिन–परोक्षज्ञानवादिनो मीमासका, ज्ञानान्तरप्रत्यक्षज्ञानवादिनो यौगा, अस्वसंवेदनज्ञानवादिन साख्या, भूतचैतनिकाश्चार्वाकाश्च । Return
288 | –परस्वरूप– ब॰ । Return
289 | विभ्रमैकान्तवादिन । Return
290 | वा नाना भा॰ । Return
291 | वेदान्तिनो द्रव्यमात्रवा दिनः । Return
292 | बौद्धा पर्यायमात्रवादिनः । Return
293 | –स्यान्योन्यतरमात्रस्यअ– ब॰, ज॰ । Return
294 | विभिन्नोभयवादिनो यौगाः । Return
295 | –रूपज्ञानात्– ब॰, ज॰ । Return

296

जं परदो विण्णाणं तं तु परोक्खत्ति भणिदमत्थेसु ॥ ५९ ॥
प्रव॰ सार पृ॰ ७५ । पराणीन्द्रियाणि मनश्च प्रकाशोपदेशादि च बाह्यनिमित्तं प्रतीत्य तदावरणकर्मक्षयोप
शमापेक्षस्य आत्मन उत्पद्यमानं मतिश्रुतं परोक्षम् इत्याख्यायते । सर्वार्थसि॰ पृ॰ ५९ । उपात्ताऽनु
पात्तपरप्राधान्यादवगम परोक्षम् । तत्त्वार्थरा॰ बा॰ पृ॰ ३८ । अक्षाद् आत्मनः परावृत्तं परोक्षम्,
तत परैः इन्द्रियादिभिः ऊक्ष्यते सिञ्च्यते अभिवर्ध्यत इति परोक्षम् । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १८२ । परो
क्षमविशदज्ञानात्मकम् । प्रमाणप॰ पृ॰ ६९ । परोक्षमितरत् । परीक्षामुख ३ । १ । भवति परोक्षं
सहायसापेक्षम् । पञ्चाध्यायी श्लो॰ ६९६ । इतरज्ज्ञेयं परोक्ष ग्रहणेच्छया । न्यायाव॰ श्लो॰ ४ ।
अक्खस्स पोग्गलकया जं दव्विदियमणा परा तेणं । तेहि तो जं णाणं परोक्खमिह तमणुमाणं व ॥ ९० ॥
विशेषाव॰ भा॰ । अविशदमविसंवादिज्ञानं परोक्षम् । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५९५ । अस्पष्टं परो
क्षम् । प्रमाण॰ त॰ ३ । १ । प्रमाणमी॰ ३ । १ । अक्षाणा परं परोक्षम्, अक्षेभ्यः परतो वर्त्तत इति
वा, परेण इन्द्रियादिना वा ऊक्ष्यते परोक्षम् । षड्द॰ टी॰ पृ॰ ५४ ।

Return

297 | विज्ञानशब्दस्य । Return
298 | पूर्वमेव ज॰ । Return
299 | –न्धः आ– भां॰ । Return
300 | प्रमाणे । Return
301 | अज्ञानेन सह । Return
302 | –सिद्धिः आ॰ । Return
303 | –रूपं– ज॰ । Return
304 | सूत्रमिदम् उपलब्धगौ तमीयसूत्रपाठे नोपलभ्यते । Return
305 | वात्स्यायनेन । Return

306

न्यायवार्तिककृत उद्योतकराचार्या–उपलब्धिहेतु
प्रमाणम् यदुपलब्धिनिमितं तत् प्रमाणम् । अकरणा प्रमाणोत्पत्ति इतिचेत्, न, इन्द्रियार्थसन्निकर्षस्य
करणभावात् साधकतमत्वाद्वा न प्रसङ्ग । न्यायवा॰ पृ॰ ५–६ ।

Return

307 | न्यायमञ्जरीकृतो जयन्तभट्टा । Return
308 | तदेवं ज्ञानमज्ञानं वा उपलब्धिहेतु प्रमाणम् न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ २२ । Return
309 | साधकतम त्वम् । Return
310 | –ति सर्वत्रा– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
311 | तद्भावा– भा॰ । Return

312

कुड्यान्तरिताऽनुपलब्धेरप्रतिषेध ।
न्यायसू॰ १ । १ । ४५ । अप्राप्यकारित्वे सति इन्द्रियाणा कुड्यान्तरितस्याऽनुपलब्धिर्न स्यात् । न्यायभा॰
पृ॰ २५५ । ननु सन्निकर्षावगमे कि प्रमाणम् ? व्यवहिताऽनुपलब्धि इति ब्रूम । यदि हि असन्निकृष्टमपि
चक्षुरादीन्द्रियम् अर्थं गृह्णीयाद् व्यवहितोऽपि ततोऽर्थ उपलभ्येत । न्यायमं॰ पृ॰ ७३ ।

Return

313

इन्द्रि
याणा कारकत्वेन प्राप्यकारित्वात् । संसृष्टञ्च कारकं फलाय कल्पते इति कल्पनीय संसर्ग । कारकञ्च
अप्राप्यकारि च इति चित्रम् । न्यायमं॰ पृ॰ ७३ तथा ४७९ ।

Return

314 | सन्निकर्षः पुनः षाढा भिद्यते न्यायवा॰ पृ॰ ३१ । न्यायमं॰ पृ॰ ७२ । प्रशस्त॰ क॰ पृ॰ १९५ । Return
315 | तत्रसम– भां॰ । Return
316 | गुणत्वकर्मत्वादिभिः । Return
317 | कर्णविवरवर्त्त्याकाशस्य श्रोत्रत्वात् शब्दस्य च आकाशगुणत्वेन तत्र समवायात् । Return
318 | घटाऽभाववद्भूतलम् इत्यत्र चक्षुषा संयुक्तं भूतलम्, तद्विशे षणीभूतश्च अभावः इति । Return

319

समवायेऽभावे च विशेषणविशेष्यभावात् न्यायवा॰ पृ॰ ३१ । न्याय
वा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ १११ । एतेन समवायेऽपि प्रत्यक्षत्वं प्रकाशितम्, इहेति तन्तुसम्बद्धपटप्रत्ययद
र्शनात् । न्यायमं॰ पृ॰ ८४ । –इत्यादिना नैयायिकमतेऽस्ति समवायस्य प्रत्यक्षता । वैशेषिकसिद्धान्ते
तु–अतएव अतीन्द्रियः प्रशस्तपा॰ भा॰ ३२९ । वैशे॰ उप॰ पृ॰ २९६ । –इत्यादिना समवायस्य
अतीन्द्रियत्वमेव । सम्बन्धप्रत्यक्षे यावदाश्रयप्रत्यक्षस्य हेतुत्वात्, समवायस्य एकतया एकदा भाविभू
तसकलाश्रयव्यक्तीनां ज्ञानाऽसंभवात् । मुक्ता॰ दिन॰ रामरुद्री पृ॰ २६१ ।

Return

320

द्रव्ये तावत् त्रिविधे
महत्यनेकद्रव्यवत्त्वोद्भूतरूपप्रकाशचतुष्टयसन्निकर्षाद् धर्मादिसामग्र्ये च स्वरूपालोचनमात्रम्शब्दस्य
त्रयसन्निकर्षात् श्रोत्रसमवेतस्य तेनैव उपलब्धिःबुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नानां द्वयोरात्ममनसोः संयो
गादुपलब्धिः प्रशस्त॰ भा॰ पृ॰ १८७ । न्यायमं॰ पृ॰ ७४ ।

Return

321 | पृ॰ २८ पं॰ १३ । Return

322

–वे प्र– आ॰,
ब॰, ज॰ । यद्भावे हि प्रमितेर्भाववत्ता यदभावे च अभाववत्ता । अष्टसह॰ पृ॰ २७६ ।
प्रमाणप॰ पृ॰ १ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४ उ॰ ।

Return

323 | कः खलु साधकतमार्थःभावाऽभावयोस्तद्वत्ता । न्यायवा॰ पृ॰ ६ । Return
324 | –पत्तिः आ॰ । Return

325

क्षितिद्रव्येण संयोगो नयनादेर्यथैव हि । तस्य व्योमादि
नाप्यस्ति न च तज्ज्ञानकारणम् ॥ १२४ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १६८ । न हि चक्षुषा घटवदाकाशे
संयोगो विद्यमानोऽपि प्रमित्युत्पादकः इत्यादिसर्वम् अनयैवाऽऽनुपूर्व्या प्रमेयक॰ पृ॰ ४–५, स्या॰
रत्ना॰ पृ॰ ५४–६१ चर्चितम् ।

Return

326 | प्रमितेः । Return
327 | चक्षुःसंयोगहेतुकत्व । Return
328 | तस्मात्तत्प्र– ब॰, ज॰ । Return
329 | साधकतमत्वाऽभावात् । Return
330 | –ष्ट्यं वि– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
331 | सन्नि कर्षस्य । Return
332 | –सौ घ– ब॰, ज॰ । Return
333 | प्रमितिं प्रति साधकतमत्वाभाव । Return
334 | विशिष्टप्रमोत्पादकत्वं । Return

335

योग्यता भा- भा॰, ब॰, ज॰ । ननु नभसि नयनसन्निकर्षस्य योग्यताविरहात् न सवेदननिमित्तता
इत्यपि न साधीय, तद्योग्यताया एव साधकतमत्वाऽनुषङ्गात् । का चेयं सन्निकर्षस्य योग्यता नाम ?
प्रमाणपरी॰ पृ॰ ५१ ।

Return

336 | विपर्यासात् भा॰ । Return
337 | –क्तिः प्रतिब– आ॰, ब॰, ज॰ । Return

338

स्वरूपादु
द्भवत् कार्य सहकार्युपवृहितात् । न हि कल्पयितुं शक्त शक्तिमन्यामतीन्द्रियाम् ॥ न्यायमं॰ पृ॰ ४१
इत्यादिना नैयायिकमते स्वरूपसहकारिरूपैव शक्ति स्वीकृता ।

Return

339 | किचित् रू– आ॰ । Return
340 | प्रमोत्पत्तिः । Return
341 | रूपादिसमवाय । तत्र सम– भा॰ । Return

342

–द्रव्यवत्त्वा– भा॰ । वैशेषिकदर्शने तु–महत्यनेकद्रव्य
वत्त्वात् रूपाच्चोपलब्धि अनेकद्रव्यसमवायात् रूपविशेषाच्च रूपोपलब्धि । ४ । १ । ६, ८ इति द्वे[p. n31 ]
सूत्रे । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १००, स्या॰ रत्नाकर पृ॰ ५६ इत्यादौ तु वैशेषिकसूत्रसम्मत एव पाठः ।
प्रमेयकमलमार्त्तण्डे पृ॰ ७५ पू॰ तु ग्रन्थोक्त एव पाठ ।

Return

343 | धर्मविशेषस्य । Return
344 | आकाशादिना चक्षु संयोगेन । Return
345 | –नुपपत्तिः आ॰, ब॰, ज॰ । Return
346 | दिक्का लात्मनाम् आ॰, भां । दिक्कालाकाशात्मनाम् प्रमेयक॰ पृ॰ ५ उ॰ । Return
347 | –शादिसन्नि– ब॰, ज॰ । Return
348 | –पत्तेः ब॰, ज॰ । Return
349 | क्रियागुणवत् समवायिकारणम् इति द्रव्यलक्षणम् । वैशे॰ सू॰ १ । १ । १५ । Return
350 | आकाशस्य । Return
351 | इच्छादि । Return
352 | –कर्षेण न– ब॰, ज॰ । Return
353 | –पत्तृ प्रति– ब॰, ज॰ । Return
354 | योग्यतायाः । Return
355 | प्रमाणोत्पत्तावेव । Return
356 | –त्वेनसाध– भां॰ । Return
357 | –वायत्वम् च ज॰ । Return
358 | –वद् रसादौ– भा॰ । Return
359 | दिनकर– भा॰ । Return
360 | कर्मणोऽपि भा॰ । Return
361 | ज्ञानमुत्पद्येत अविशेषात् इति पूर्वेण अन्वय । Return
362 | योग्याऽयोग्यत्वकृतग्रहणाऽग्रहणनियमवादे वा योग्यतैव सन्निकर्षो भवतु किं षट्कघोषणेन ? न्यायमं॰ पृ॰ ४९ । Return
363 | –षट्कोषणेन– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
364 | सम्बन्धमन्तरेण– आ॰ । Return
365 | सम्बद्धविशेषणीभाव । Return
366 | –द्यते भा॰ । Return
367 | पृ॰ २८ प॰ १६ । इत्युक्तमसि– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
368 | –भ्रक प– भा॰ । Return
369 | –पि बोधकत्वात् इ– भा॰ । Return
370 | पृ॰ २८ पं॰ १८ । Return
371 | –र्षादित्यादि ब॰, ज॰ । Return
372 | –सुतभाग्यव्याव– भा॰ । सौभाग्यव्याव– ब॰, ज॰ । Return
373 | सन्निकर्षात् । Return
374 | –क्षानुप– भा॰ । Return

375

यदि सन्निकर्ष प्रमाणं सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टानामर्थानाम
ग्रहणप्रसङ्ग अत सर्वज्ञत्वाऽभाव स्यात् । सर्वार्थसि॰ पृ॰ ५७ । सन्निकर्षे प्रमाणे सकलपदार्थ
परिच्छेदाभाव तदभावात् । तत्त्वार्थराज॰ पृ॰ ३६ ।

Return

376 | अतीतानागतादौ Return
377 | तद्विज्ञानहेतो । Return
378 | –स्य विरो– आ॰ । Return
379 | अनागतेऽर्थे । Return
380 | सन्निकर्षवादिनः । Return
381 | –क्षसामर्थ्य– ब॰, ज॰ । । Return
382 | व्याप्तिसिद्धिः । Return

383

अव्यभिचारि
णीमसन्दिग्धामर्थोपलब्धिं विदधती बोधाऽबोधस्वभावा सामग्री प्रमाणम् । बोधाऽबोधस्वभावा हि तस्य
स्वरूपम्, अव्यभिचारादिविशेषणार्थोपलब्धिसाधनत्वं लक्षणम् । न्यायमं॰ पृ॰ १२ ।

Return

384 | –णाभ्यु– भा॰ । Return

385

यत एव साधकतमं करणं करणसाधनश्च प्रमाणशब्दः, तत एव सामग्र्याः प्रमाणत्वं युक्तम्,
तद्व्यतिरेकेण कारकान्तरे क्वचिदपि तमबर्थसंस्पर्शाऽनुपपत्तेः । अनेककारकसन्निधाने कार्य घटमानम्
अन्यतरव्यपगमे च विघटमानं कस्मै अतिशयं प्रयच्छेत् । न च अतिशयः कार्यजन्मनि कस्यचिदवधा
र्यते सर्वेषां तत्र व्याप्रियमाणत्वात्स च सामग्र्यन्तर्गतस्य न कस्यचिदेकस्य कारकस्य कथयितुं पार्यते ।
सामग्र्यास्तु सोऽतिशय सुवच, सन्निहिता चेत् सामग्री संपन्नमेव फलम् इति सैव अतिशयवती ।
न्यायमं॰ पृ॰ १३ ।

Return

386

यत्तु किमपेक्षं सामग्र्याः करणत्वम् इति, तदन्तर्गतकारकापेक्षम् इति
व्रूम । कारकाणां धर्म सामग्री न स्वरूपहानाय तेषां कल्पते साकल्यदशायामपि तत्स्वरूपप्रत्यभिज्ञा
नात्तस्मात् अन्तर्गतकारकापेक्षया लब्धकरणभावा सामग्री प्रमाणम् । न्यायमं॰ पृ॰ १४ ।

Return

387 | तत्र तेषां– भां॰ । Return
388 | बोध खलु प्रमाणस्य फल न साक्षात् प्रमाणम् । न्यायमं॰ पृ॰ १५ । Return
389 | प्रमाणत । Return
390 | फलस्य । Return
391 | –साधन प्रमाण– आ॰ । Return
392 | सकलजगद्विदितबोधेतरस्वभाव शब्दलिङ्गदीपेन्द्रियादिपरिहारप्रसङ्गात् । न्यायमं॰ पृ॰ १५ । Return
393 | –स्वरूपभावस्य– ब॰ । Return

394

तस्मात्
सामग्र्यनुप्रविष्टबोधो विशेषणज्ञानमिव क्वचित् प्रत्यक्षे लिङ्गज्ञानमिव लिङ्गिप्रमितौ सारूप्यदर्शनमिव उप
माने शब्दश्रवणमिव तदर्थज्ञाने प्रमाणता प्रतिपद्यते । अतएव बोधाऽबोधस्वभावा सामग्री प्रमाणम् ।
न्यायमं॰ पृ॰ १५ ।

Return

395

इदं सामग्रीप्रमाणवादिजयन्तमतम् अनयैव प्रक्रियया सन्मतिटीकाया पृ॰
४७१–७२ स्या॰ रत्नाकरे च पृ॰ ६२–६४ वर्त्तते । स्या॰ रत्नाकरे तु–तत्राऽसन्दिग्धनिर्वा
धवस्तुबोधविधायिनी । सामग्री चिदचिद्रूपाप्रमाणमभिधीयते ॥ १ ॥ फलोत्पादाऽविनाभावि स्वभावाऽव्य
भिचारि यत् । तत्साधकतमं युक्त साकल्यान्न परं च तत् ॥ २ ॥ साकल्यात् सदसद्भावे निमित्तं कर्तृ
कर्मणो । गौणमुख्यत्वमित्येवं न ताभ्या व्यभिचारिता ॥ ३ ॥ संहन्यमानहानेन संहतेरनुपग्रहात् । साम
ग्र्या पश्यतीत्येव व्यपदेशो न दृश्यते ॥ ४ ॥ लोचनालोकलिङ्गादेर्निर्देशो य तृतीयया । स तद्रूपस
मारोपादुषया पचतीति वत् ॥ ५ ॥ तदन्तर्गतकर्मादिकारकापेक्षया च सा । करणं कारकाणां हि धर्मोऽसौ
न स्वरूपवत् ॥ ६ ॥ सामग्र्यन्त प्रवेशेऽपि स्वरूपं कर्तृकर्मणो । फलवत् प्रतिभातीति न चतुष्ट्वं चतुष्टं विनङ्
क्ष्यति ॥ ७ ॥ इति । एते सप्तश्लोका भट्टजयन्तकर्त्तृकपल्लवगता समुद्धृता, परं च मुद्रितन्या
यमञ्जर्या ते नोपलभ्यन्ते । न्यायमञ्जर्य्यां पृ॰ १५ कर्त्तृकर्मविलक्षणा संशयविपर्ययरहितार्थबोधविधा
यिनी बोधाऽबोधस्वभावा सामग्री प्रमाणम्' इत्यपरोऽपि प्रकार सामग्र्या प्रदर्शित ।

Return

396 | तस्य तत्त्वं गोणं मुख्य वा स्यात् ? नतावद्गौणम् न्यायविनि॰ वि॰ पृ॰ २९ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ६६ । Return
397 | –स्य प्रा– भा । Return
398 | अभिधानधर्मो द्वेधाऽभिधीयते प्रधान भाक्तश्च । न्याय बा॰ पृ॰ १७७ । Return
399 | स्वपरप्रमितौ । Return
400 | ज्ञानस्य । Return
401 | साधकतमत्व । Return
402 | यद् यत्र अपरेण व्यवहितम्प्रमेयक॰ पृ॰ ३ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ६६ । Return
403 | –गमे न– आ, ब॰, ज॰ । Return
404 | –तमज्ञानस्य ब॰ । Return
405 | साकल्यस्यापि । Return
406 | प्रगहणस्य– ज॰ । ननु साधकाद्यपेक्षया साधकतमं भवति अतिशयनस्य एवं रूपत्वात् तदर्थत्वाञ्च तमप्रत्ययस्य । तत् किमिदानीं साधकादिकं यदपेक्ष्यं स्यात् । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ २९ पू॰ । Return
407 | –चाव– भां॰ । Return
408 | अर्थपरिच्छित्तिलक्षण । Return
409 | शक्येत् भां॰ । Return
410 | –पेक्ष्य– ब॰, ज॰ । Return
411 | –वा तद्रूपता स्यात्– भां॰ । Return
412 | साधकतमरूपता । Return
413 | –ते चेत्– ब॰, ज॰, भां॰ । Return
414 | वैलक्ष्ये आ॰ । Return
415 | –नाव्य– भां॰ । Return

416

सन्निपत्यजनकत्वम् अतिशय इतिचेन्न; आरादुपकारकाणामपि
कारकत्वाऽनपायात् । ज्ञाने च जन्ये किमसन्निपत्यजनकम् ? सर्वेषामिन्द्रियमनोऽर्थादीनाम् इतरेतरसंसर्गे
सति ज्ञाननिष्पत्तेः । न्यायमं॰ पृ॰ १३ ।

Return

417

सहैव कार्योत्पादकत्वं कर्मण्यस्य– भां॰ । अथ
सहसैव कार्यजननमतिशयः; सोऽपि कस्याञ्चिदवस्थायां करणस्येव कर्मणोऽपि शक्यते वक्तुम् ।एव-[p. n36 ]
मितरकारककदम्वसन्निधाने सत्यपि सीमन्तिनीमन्तरेण तद्दर्शन न सम्पद्यते, आगतमात्रायामेव तस्या
भवति इति तदपि कर्मकारकम् अतिशययोगित्वात् करण स्यात् । न्यायम॰ पृ॰ १३ ।

Return

418 | पृ॰ ३३ प॰ ११ । Return

419

न च लोकोऽपि सामग्र्या करणभावमनुमन्यते तस्या करणविभक्तिम
प्रयुञ्जान । नहि एव वक्तारो भवन्ति लौकिका सामग्र्या पश्याम इति, किन्तु दीपेन पश्याम चक्षुषा
निरीक्षामहे इत्याचक्षते । न्यायमं॰ पृ॰ १३ । लौकिकाना तु कथमसौ भविष्यति, न हि ते सामग्र्या
नामापि जानते स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ६ ।

Return

420 | कर्तृकर्मणो । Return
421 | न चैतेषा कर्तृकर्मरूपाणामपि करणत्वं परस्परविरोधात्–प्रमेयक॰ पृ॰ ३ उ॰ । सन्मति टी॰ पृ॰ ४७३ । Return
422 | ज्ञानचिकीर्षाप्रयत्नयोगित्वं कर्त्तृत्वम् । न्यायमं॰ पृ॰ २०२ । Return
423 | निरालम्बनाश्च इदानी सर्वप्रमितयो भवेयु आलम्बनकारकस्य चक्षुरादिवत् प्रमाणान्त पातित्वात् । न्यायमं॰ पृ॰ १३ । Return
424 | कश्च सामग्र्या प्रमेय प्रमिमीते ? प्रमा ताऽपि तस्यामेव लीनः । न्यायम॰ पृ॰ १३ । Return
425 | सामग्र्यामेव । Return
426 | पृ॰ ३३ पं॰ २० । Return

427

अथ च
तानि पृथगवस्थितानि कर्मादिभावं भजन्ते, अथ च तान्येव समुदितानि करणीभवन्ति इति कोऽयं नय ?
न्यायसं॰ पृ॰ १४ ।

Return

428 | –यथा– भा॰ । Return
429 | –तथा– भा॰ । Return
430 | करणता । Return
431 | करणस्वरूपम् । Return
432 | एवं च साकल्यलक्षणधर्मस्य जनने व्यापृताः कर्त्रादय तस्मिन् कर्तृत्वेन प्रतीयन्ते, स च प्रमि तिलक्षणे फले करणत्वेनस्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ६८ । Return
433 | तस्यां ब॰, ज॰ । Return
434 | सामग्री । Return
435 | करणत्व लक्षणम् । Return
436 | कारणताम् ब॰, ज॰ । Return
437 | एकरूप ब॰, ज॰ । Return
438 | कारकाणाम् । Return
439 | यतः तेषां स धर्म कि नित्य, अथाऽनित्य ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ६८ । Return
440 | सामग्र्याश्चैकत्वात् अतिरिक्तसाध कान्तरानुपलम्भात् किमपेक्षमस्या अतिशयं ब्रूम । न्यायमं॰ पृ॰ १३ । Return
441 | तच्च इह सत्ता, स्वरू पमात्रम्, समुदाय, सम्बन्ध, ज्ञानजनकत्वं वा व्याक्रियेत पक्षान्तराऽभावात् स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ६९ । Return
442 | –धोयते आ॰, भा॰ । Return
443 | मीलन– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
444 | प्रमातृप्रमेयव्यवस्था । Return
445 | नित्याना तज्जननस्वभावत्वे सर्वदा तदुत्पत्तिप्रसक्ति, प्रमेयक पृ॰ ३ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४७३ । Return
446 | समन्तादुत्पाद्य– ज॰ । Return
447 | –करणमिति आ॰ । Return
448 | –द्यते आ॰ । Return
449 | यच्च ब॰, ज॰ । Return
450 | यदा यत्र यथा यद्भवतियथा च कारणजातिभेदमन्तरेण कार्यभेदो नोपपद्यते तथा तच्छक्ति भेदमन्तरेणापि । प्रमेयक पृ॰ ३ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४७३ । Return
451 | परब्रह्म– भा॰ । Return
452 | –भेदसं भवे ब॰, ज॰ । Return
453 | –भवे कारणजातिभेदाभ्युपगमे शक्ति– आ॰ । Return
454 | कारणशक्तिभेदमन्तरेणापि । Return
455 | कार्यभेदाऽसंभवात् । Return
456 | तथापि सकलेभ्य किमेतद्भिन्नमभिन्नं वा। स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ७० । Return
457 | ननु समग्रेभ्य सामग्री भिन्ना चेत् कथन्नोपलभ्यते । न्यायमं॰ पृ॰ १४ । Return
458 | –भ्येत ब॰, ज॰ । Return
459 | –त् कथं स– भा॰ । Return
460 | अस्तु वा केनचित् सम्बन्धेन सम्बद्धं तत् तेषु, तथापि युगपत् सकलेषु सम्बद्ध्यते क्रमेण वा ? स्या॰ रत्नाकर॰ पृ॰ ७१ । Return
461 | चित्तत्रै– ब॰, ज॰ । तत्–साकल्यम्, तत्रैव–कारकेषु । Return
462 | सम्बन्धेऽपि सकलकारकेषु युगपत्तस्य सम्बन्धे अनेकदोषदुष्टसामान्यादिरूपतापत्ति । प्रमेयक॰ पृ॰ ३ उ॰ । Return
463 | बहुत्वसंख्यातत्पृथक्त्वसंयोगविभागसामान्यानाम् अन्यतमस्वरूपापत्तिः तस्य । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४७३ । Return
464 | एकस्वभावेन स्वभावभेदेन च वृत्तौ सामान्यत्वाऽनवस्थादय । Return
465 | श्रेयसे भा॰ । Return
466 | साकल्यम् । Return
467 | अभेदे तु सर्वकारकाणि करणीभूतान्येव इति कर्त्तृकर्मव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गः । न्यायम॰ पृ॰ १४ । Return
468 | –ल्यं करण– ज॰, भा॰ । Return
469 | करणरूपताया । Return
470 | कर्त्तृकर्मणोश्च । Return
471 | संशयादौ । Return
472 | सन्निकर्षादेः । Return
473 | निर्विकल्पकजनकत्वं । Return
474 | यदुपपत्तौ ब॰, ज॰, आ॰ । Return
475 | –कोत्पत्तौ ब॰, ज॰, भा॰ । Return
476 | –न स्वरूप– भा॰ । Return

477

रूपादिषु पञ्चानामालोचनमात्रमिष्यते वृत्ति ॥ साख्यका॰ २८ । बुद्धिरहङ्कारो मन चक्षु
इत्येतानि चत्वारि युगपद रूपं पश्यन्ति अय स्थाणु अयं पुरुष इति एवमेषा युगपच्चतुष्टयस्य वृत्ति
क्रमशश्च–एव बुद्ध्यहङ्कारमनश्चक्षुषा क्रमशो वृत्तिर्दृष्टा चक्षूरूपं पश्यति, मन सङ्कल्पयति, अहङ्कारोऽभि
मानयति बुद्धिरध्यवस्यति । माठरवृ॰ पृ॰ ४७ । इन्द्रियप्रणालिकया चित्तस्य बाह्यवस्तूपरागात्
तद्विषया सामान्यविशेषात्मनोऽर्थस्य विशेषावधारणप्रधाना वृत्ति प्रत्यक्षम् । योगद॰ व्यासभा॰
पृ॰ २७ । चैतन्यमेव बुद्धिदर्षणप्रतिविम्बितं बुद्धिवृत्त्या अर्थाकारया तदाकारतामापद्यमानं फलम् ।
योगद॰ तत्त्ववै॰ पृ॰ २९ । अत्रेयं प्रक्रिया–इन्द्रियप्रणालिकया अर्थसन्निकर्पेण लिङ्गज्ञानादिना वा
आदौ बुद्धे अर्थाकारा वृत्ति जायते । सा॰ प्र॰ भा॰ पृ॰ ४७ । विषयैश्चित्तसंयोगाद् बुद्धीन्द्रिय
प्रणालिकात् । प्रत्यक्ष साम्प्रतं ज्ञान विशेषस्यावधारकम् ॥ २३ ॥ योगकारिका । प्रमाता चेतन
शुद्ध प्रमाणं वृत्तिरेव च । प्रमाऽर्थाकारवृत्तीना चेतने प्रतिबिम्बनम् ॥ योगवा॰ पृ॰ ३० । बुद्धि
किल त्रैगुण्यविकार, त्रैगुण्यञ्च अचेतनम्, इत्यचेतनं केवलम् इन्द्रियप्रणालिकया अर्थाकारेण परि
णमतेतेन योऽसौ नीलाकार परिणामो बुद्धे स ज्ञानलक्षणा वृत्ति इत्युच्यते । न्यायवा॰ ता॰
टी॰ पृ॰ २३३ ।

Return

478

श्रोत्रादिवृत्ति प्रत्यक्ष यदि तैमिरिकादिषु । प्रसङ्ग किमतद्वृत्ति तद्विकारानु
कारिणी ॥ न्यायवि॰ पृ॰ ३९३ । सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ७१ पू॰ । श्रोत्रादिवृत्तिरध्यक्षम् इत्यप्येतेन
चिन्तितम् । तस्या विचार्यमाणाया विरोधश्च प्रमाणत ॥ ३६ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १८७ । तत्त्वोप॰ पृ॰ ।

Return

479 | –य प्रवृत्तिः भा॰ । Return
480 | न हि स्फटिकमुकुरादिकमिव तदाकारधारित्वेन श्रवणादिकमिन्द्रियं प्रत्यक्षत प्रतीयते–स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ७२ । Return
481 | दर्पणादिवत् । Return
482 | श्रोत्रादौ । Return
483 | विषयाकारधारित्वमन्तरेण । Return
484 | सारूप्यमन्तरेणापि प्रतिनियतार्थप्रतिपत्तिः । Return
485 | न च इन्द्रियेभ्यो वृत्तिर्व्यतिरिक्ताऽव्यतिरिक्ता वा घटते । प्रमेयक॰ पृ॰ ६ पू॰, स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ७३ । Return
486 | श्रोत्रादे रिन्द्रियस्य वृत्तिः आ॰ । Return
487 | अस्य सि– भां॰ । Return
488 | तदपि सि– भा॰ । Return
489 | प्रमेयक॰ पृ॰ ६ पू॰ । Return
490 | संयोगस्य । Return
491 | विशेषणभावस्य । Return
492 | तस्मादित्थम् इन्द्रियवृत्तेर्विचार्यमाणाया सत्त्वाऽसंभवात् कथं विषयाकारपरिणनेन्द्रियवृत्त्यालम्बना मनोवृत्ति इति सुघटं स्यात् । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ७३ । Return
493 | मनोवृत्ति । Return
494 | वाह्येन्द्रियसापेक्षस्यैव । Return
495 | बहिरर्थे । Return
496 | इन्द्रियमनसाम् । Return
497 | –न्योन्य सह– आ॰ । Return
498 | मनम् । Return
499 | विज्ञान । Return
500 | विज्ञानोत्पत्तौ प्रवृत्ति इत्यन्वय । Return
501 | वाह्येन्द्रियात् । Return
502 | ज्ञानं हि नाम क्रियात्मकम्, क्रिया च फलानुमेया, ज्ञातृव्यापारमन्तरेण फलाऽनिष्पत्ते । न्यायमं॰ पृ॰ १७ । Return

503

क्रियावेशवशाच्च कारक कारकं भवति, अपरथा हि तद् वस्तुस्वरूपमात्रमेव स्यात् न कारकम् ।
ततश्च न फलार्थिभि उपादीयेतेति व्यवहारविप्रलोप । न्यायम॰ पृ॰ १७ । न द्रव्यमात्रं कारकं न
क्रियामात्रम् । कि तर्हि ? क्रियासाधनं क्रियाविशेषयुक्तं कारकम् । न्यायभा॰ पृ॰ १०६ ।

Return

504 | –यावि शिष्टं भा॰ । चत्वारो ह्यर्थनया ह्येते इति कारिकाविवृत्तौ । Return
505 | वस्तुमात्रम् । Return

506

तस्माद् यथाहि कार
काणि तण्डुलसलिलाऽनलस्थाल्यादीनि सिद्धस्वभावानि साध्यं वात्वर्थमेकं पाकलक्षणमुररीकृत्य संसृज्यन्ते,
समृष्टानि । च क्रियामुत्पादयन्ति, तथा आत्मेन्द्रियमनोऽर्थसन्निकर्षे सति ज्ञानाख्यो व्यापार उपजायते ।
न्यायमं॰ पृ॰ १७ ।

Return

507

तेन जन्मैव विषये बुद्धेर्व्यापार इष्यते । तदेव च प्रमारूप तद्वती करणञ्च
धी ॥ ५६ ॥ जन्मैव अस्य क्रिया तदेव च अर्थप्रकाशनफलविशेषात् प्रमा तद्योगाद् धीः करणम् ।
चशब्दात् प्रमाणञ्चोच्यते । मीमासाश्लो॰ पृ॰ १५१ । अथवा ज्ञानक्रियाद्वारको य कर्त्तृभूतस्य आत्मन
कर्मभूतस्य च अर्थस्य परस्पर सम्बन्धो व्याप्तृव्याप्यत्वलक्षण स मानसप्रत्यक्षावगतो विज्ञानं कल्पयति ।
शावदी॰ पृ॰ २०२ ।

Return

508 | ततोऽसौ भा॰ । Return
509 | स्वप्रक्रियोपवर्णनमात्रात् । Return

510

तद्धि प्रत्यक्षमनुमान
मन्यद्वा ? यदि प्रत्यक्ष तत्किं स्वसंवेदन वाह्येन्द्रियजं मन प्रभवं वा ? प्रमेयक॰ पृ॰ ६ पू॰ ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २० ।

Return

511 | –क्षात् किम् भां॰ । Return
512 | –संप्रयोगात् आ॰ । Return
513 | –द्धे प्रत्यक्षग्रहण– ब॰ । Return
514 | इन्द्रियाणाम् । Return
515 | ज्ञातृव्यापारस्य । Return
516 | ज्ञातृव्यापार । Return
517 | अथ कारकनिर्वर्त्या क्रिया, साऽपीदानी कार्यत्वात् सव्यापार कारककार्या भवेद् इत्यनवस्था । न्यायमं॰ पृ॰ १८ । Return
518 | अपरज्ञातृव्यापार । Return
519 | ज्ञातृव्यापारस्य । Return
520 | कर्मतया स्वविषयविज्ञानोत्पादकस्य । Return
521 | ज्ञातृव्यापाराऽसहकृतस्य । Return
522 | ज्ञातृव्यापारनिरपेक्षस्यैव । Return
523 | अनुमानं ज्ञातसम्बन्धस्यैकदेशदर्शनाद् एकदेशान्तरेऽसन्निकृष्टेऽथे बुद्धिः । शावरभा॰ पृ॰ ३६ । Return
524 | स च सम्बन्धः किमन्वयनिश्चयद्वारेण प्रतीयते, व्यतिरेकनिश्चयद्वारेण वा ? प्रथमपक्षे किं प्रत्यक्षेण, अनुमानेन वा तन्निक्षयः ? प्रमेयक॰ पृ॰ ६ उ॰, सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २८ । Return
525 | अर्थापत्त्युत्थापक । Return
526 | किञ्चासौ ज्ञातृव्यापारः कारकैर्जन्योऽजन्यो वा ? प्रमेयक॰ पृ॰ ७ पू॰, सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २५ । Return
527 | ज्ञातुर्व्या– ब॰, ज॰ । Return
528 | सद् भावरू– आ॰, ब॰, ज॰ । यद्यजन्यः तदाऽसौ अभाव रूपः भावरूपो वा ? प्रमेयक॰ पृ॰ ७ पू॰, सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २५ । Return
529 | तत्र यदि नित्या; तर्हि सर्वदा वस्तुनः क्रियायोगात् फलनिष्पत्तिप्रसङ्गः । न्यायमं॰ पृ॰ १८ । Return

530

शाबरभाष्ये तु पृ॰ ३२
क्षणिका हि सा न बुद्ध्यन्तरकालमवस्थास्यते इति । –प्रमेयक॰ पृ॰ ७ पू॰, सन्मति॰ टी॰ पृ॰
२५, स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १२२–इत्येतेषु न चिरकालमवतिष्ठते इति पाठः ।

Return

531 | परिस्पन्दस्वभाव । Return
532 | क्रिया सा व्यापक– आ॰, ज॰, भां॰ । Return
533 | ज्ञातृव्यापारता । Return
534 | जडं वा ब॰, ज॰, भां॰ । Return
535 | –त्मैव प्रमा– आ॰ । Return
536 | व्यापारमन्तरेण । Return
537 | जडमपि ब॰, ज॰, भा॰ । Return
538 | आत्मन । Return
539 | जड धर्मो यस्य । Return
540 | अक्रियात्मको हि व्यापारो बोधरूपाऽबोधरूपा वा ।प्रमेयक॰ पृ॰ ७ उ॰, सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २५ । Return
541 | अत्यन्तपरोक्षस्य । Return
542 | –रोधश्च ब॰, ज॰, भा॰ । Return
543 | पृ॰ ४२ पं॰ २ । Return
544 | न हि वयं परिस्पन्दात्मक परिदृश्यमानं व्यापारमपह्नुमहे, प्रतिकारकं विचित्रस्य ज्वलनादेर्व्यापारस्य प्रत्यक्षमुपलम्भात्, अतीन्द्रियस्तु व्यापारो नास्ति इति ब्रूमहे । न्यायमं॰ पृ॰ १८ । Return
545 | लघी॰ प्रमाणप्र॰ कारि॰ ८ । Return
546 | फले इत्या– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
547 | –पत्तिः आ॰, भा॰ । Return
548 | अर्थप्रमितौ । Return
549 | – देव तत्रास्य ब॰, ज॰, –देव तत्राप्यस्य भा॰ । Return
550 | –ण्यं परीक्षादक्षैः भा॰ । Return

551

प्रत्यक्ष कल्पनापोढम्, यज्ज्ञानमर्थे रूपादौ नामजात्यादिकल्पनारहितम् । न्यायप्रवेश पृ॰ ७ ।
प्रत्यक्षं कल्पनापोढ नामजात्याद्यसंयुतम् ॥ ३ ॥ प्रमाणस॰ पृ॰ ८ । प्रत्यक्षं कल्पनापोढ
मभ्रान्तमभिलापिनी । प्रतीति कल्पना कॢप्तिहेतुत्वाद्यात्मिका न तु ॥ १२१४ ॥ तत्त्वस॰ पृ॰ ३६६ ।
केचित्तु स्वयूथ्या एव अभ्रान्तग्रहण नेच्छन्ति, भ्रान्तस्यापि पीतशङ्खादिज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वात्; तथा
हि–न तदनुमानम् अलिङ्गजत्वात्, प्रमाणञ्च अविसंवादित्वात् । अतएव आचार्यदिङ्नागेन लक्षणे न
कृतमभ्रान्तग्रहणम् । तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ ३९४ ।

Return

552

अथ कल्पना च कीदृशी ? चेदाह–नामजात्यादि
योजना । यदृच्छाशब्देपु नाम्ना विशिष्टोऽर्थ उच्यते डित्थ इति । जातिशब्देन जात्या गौरयम् इति ।
गुणशब्देपु गुणेन शुक्ल इति । क्रियाशब्देषु क्रियया पाचक इति । द्रव्यशब्देषु द्रव्येण दण्डी विषाणी
इति । प्रमाणस॰ टी॰ पृ॰ १२ । वैभाषिका इन्द्रियविज्ञान वितर्कविचारचैतसिकसप्रयुक्त कल्पना
मिच्छन्ति । योगाचारमतेन च तथागतज्ञानमद्वयं मुक्त्वा सर्व ज्ञानं ग्राह्यग्राहकत्वेन विकल्पितं कल्पना । जात्या
दिससृष्ट तु मनोज्ञान कल्पना इत्यन्ये कथयन्ति । न्यायवि॰ टी॰ टि॰ पृ॰ २१ । कल्पना हि जाति
द्रव्यगुणक्रियापरिभाषाकृतो वाग्बुद्धिविकल्प । तत्त्वार्थरा॰ पृ॰ ३९ ।

Return

553 | प्रत्यक्षविषये स्वलक्षणे । Return

554

तत्र स्वलक्षणं तावन्न शब्दै प्रतिपाद्यते । सङ्केतव्यवहाराप्तकालव्याप्तिवियोगत ॥ ८७२ ॥ तत्त्व
सं॰ । न च स्वलक्षणस्य सङ्केतव्यवहाराप्तकालव्यापकत्वमस्ति, तस्मान्न तत्र समय तत्त्वस॰ पं॰
पृ॰ २७७ ।

Return

555 | व्यक्त्यात्मानोऽनुयन्त्येते न परस्पररूपत । देशकालक्रियाशक्तिप्रतिभासादिभेदत ॥ ८७३ ॥ तस्मात् सङ्केतदृष्टोऽर्थो व्यवहारे न दृश्यते । तत्त्वस॰ पृ॰ २७७ । Return
556 | शब्दविशिष्टार्थ । Return
557 | गोशब्दस्य आ॰ । Return

558

न ह्यर्थे शब्दा सन्ति तदात्मानो वा अव्युत्पन्नस्यापि प्रतीतिप्रसङ्गात् ।
तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ५३१, न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ १३३ । न ह्यर्थे शब्दाः सन्ति तदात्मानी वा येन
तस्मिन् प्रतिभासमाने तेऽपि प्रतिभासेरन्निति वचनात् । न्यायप्रवेशवृ॰ पृ॰ ३५ । अष्टसह॰ पृ॰ ११८ ।
सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ७५ उ॰ ।

Return

559 | रासनज्ञानं ज॰ । Return
560 | –ज्ञानं ततो आ॰, ब॰, ज॰ । Return
561 | पृ॰ ४६ पं॰ २ । Return

562

–ल्पना नाम–
भां॰ । प्रत्यक्षं कल्पनापोढमभ्रान्तमिति केचन । तेषामस्पष्टरूपा स्यात् प्रतीति कल्पनाऽथवा ॥ ८ ॥
स्वार्थव्यवसितिर्नान्या गतिरस्ति विचारत । अभिलापवती वित्ति तद्योग्या वाऽपि सा यतः ॥ ९ ॥
तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १८५ । का चेयं कत्पना नाम-ज्ञानस्य स्मरणानन्तरभावित्वम्, शब्दाकारानुविद्धत्वं
वा, जात्याद्युत्लेखो वा, असदर्थविषयत्वं वा, अन्यापेक्षतया अर्थस्वरूपावधारणं वा, उपचारमात्रं वा ?
प्रमेयक॰ पृ॰ १८ उ॰ ।

Return

563 | –वत्तानु– आ॰ । Return
564 | –सत्वस्य ज॰ । Return
565 | स्वार्थव्यवसितिस्तु स्यात् कल्पना यदि सम्मता । तदा लक्षणमेतत् स्याद सम्भाव्येव सर्वथा ॥ १२ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १८५ । Return
566 | तु तत्प्र– भा॰ । Return
567 | –नं वा– ब॰, ज॰ । Return
568 | स्वार्थाऽव्यवसायात्मकत्वम् । Return
569 | –शब्दनिरु– ब॰, ज॰, भा॰ । Return
570 | निर्विकल्पकम् । Return
571 | –चेदं प– ब॰, ज॰, भा॰ । Return
572 | प्रामाण्य व्यवहारेण शास्त्र मोहनिवर्त्तनम् । अज्ञातार्थप्रकाशो वा स्वरूपाधिगते परम् ॥ प्रमाणवा॰ २ । ५ । Return
573 | अविकल्पकात् । Return

574

तस्मादध्यवसायं कुर्वदेव प्रत्यक्षं प्रमाणं भवति । अकृते
त्वन्यवसाये नीलबोधरूपत्वेनाऽव्यवस्थापित भवति विज्ञानम्, तथा च प्रमाणफलम् अर्थाधिगमरूपत्वमनि
ष्पन्नम्, अत साधकतमत्वाभावात् प्रमाणमेव न स्याज्ज्ञानम् । न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ २७ । अवि
कल्पमपि ज्ञानं विकल्पोत्पत्तिशक्तिमत् । नि शेषव्यवहाराङ्गं तद्द्वारेण भवत्यत ॥ १३०६ ॥ तत्त्वस॰
पृ॰ ३९० ।

Return

575 | सन्निकर्पस्यापि । Return
576 | –तनकृतः– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
577 | परनिरपेक्षतया । Return
578 | अधिगमोऽपि व्यवसायात्मैव, तदनुत्पत्तौ सतोऽपि दर्शनस्य साधनान्तरापेक्षया सन्निधानाऽभेदात् सुषुप्तचैतन्यवत् । सन्निधानं हि इन्द्रियार्थसन्निकर्ष । अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ ७५ । Return
579 | बोधरूपताऽ विशेषेऽपि । Return
580 | निर्विकल्पकस्य । Return
581 | निर्विकल्पकव्यापार । Return
582 | विकल्पः । Return
583 | निर्विकल्पक-सविकल्पकयोः । Return
584 | कथञ्चैवं कापिलानां बुद्धिचैतन्ययोर्भेदोऽनुपलभ्यमानोऽपि न स्यात् ? प्रमेयक॰ पृ॰ ८ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ७९ । Return

585

तदेकत्वं हि दर्शनमध्यवस्यति, तत्पृष्ठजो व्यवसायो वा, ज्ञानान्तरं वा ? प्रमा
णपरी॰ पृ॰ ५३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ९ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५०० । कोऽयं तदध्यारोपो नाम ?
दृश्यप्राप्ययोरेकत्वग्रहणम् इति चेत्; न तर्हि इदं प्रत्यक्षत संभवति; तस्य स्वलक्षणपर्यवसितवस्तुविष
यत्वेन अभ्यनुज्ञानात् । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ५४ उ॰ ।

Return

586 | परमाणोः । Return
587 | पूर्वज्ञानस्य निर्विकल्पकसविकल्पककाले । Return
588 | तथैतद्द्वयस्यापि ब॰, ज॰ । Return
589 | –हाराणा– ब॰, ज॰ । Return
590 | स्वार्थव्यवसायात्मकप्रत्यक्ष । Return
591 | न च जात्यादिरूपत्वमर्थस्याऽसिद्धमञ्जसा । निर्वाध बोधविध्वस्तसमस्ताऽऽरेकितत्त्वत् ॥ १९ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १८६ । Return
592 | पृ॰ ४७ प॰ ६ । Return
593 | –कारित्व– ज॰ । Return

594

विकत्पज्ञान हि सङ्केतकालदृष्टत्वेन वस्तु गृह्णत् शब्दसंसर्गयोग्यं गृह्णीयात् ।
सङ्केतकालदृष्टत्वञ्च सङ्केतकालोत्पन्नज्ञानविषयत्वम् । यथा च पूर्वोत्पन्न विनष्टं ज्ञानं सम्प्रत्यसत् तद्वत्पूर्व
विनष्टज्ञानविषयत्वमपि सम्प्रति नास्ति वस्तुन, तद् असद्रूपं वस्तुनो गृह्णद् असन्निहितार्थग्राहित्वात् अस्फु
टाभम् । अस्फुटाभत्वादेव च सविकल्पकम् । न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ २१ ।

Return

595 | –तम् विकल्पत्वाविक ल्पत्वाभ्याम् भा॰ । Return
596 | कुतः पुनरेतद् विकल्पोऽर्थान्नोत्पद्यत इति ? अर्थसन्निधिनिरपेक्षत्वात् । न्यायवि॰ पृ॰ १५ । Return
597 | विकल्पस्य । Return
598 | –णश्चाक्ष– ब॰, ज॰, भां॰ । Return
599 | निर्विकल्पकस्य । Return
600 | विकल्पलक्षणम् । Return
601 | वैश द्यारोपस्य भङ्ग्यन्तरेण विस्तृतचर्चा न्यायविनिश्चयटीकायाम् पृ॰ ४२-४७ द्रष्टव्या द्रष्टव्याम् । Return
602 | वन्ध्या सुतसमन्वितं न चारोप्यते ब॰, ज॰ । Return
603 | वैशद्यम् । Return
604 | विकल्पे । Return
605 | वन्ध्यामुतस्य वैशद्यधर्मा धारतया । Return

606

बौद्धसम्मतं केवल निर्विकल्पकप्रामाण्यपक्षं वैयाकरणसम्मतं केवलसविकल्पकप्रामाण्यपक्षञ्च
निराकृत्य निर्विकल्पकसविकल्पकोभयप्रामाण्यं व्यवस्थापयितुं कुमारिलेन चर्चा कृतास्ति मी॰ श्लो॰
प्रत्यक्षसू॰ श्लो॰ ८६–१४५ । सैव चर्चा वाचस्पतिमिश्रेण न्यायवा॰ ता॰ टीकायाम् पृ॰ १३३–
१३७ भट्टजयन्तेन न्यायमञ्जर्य्याम् पृ॰ ९२–१०० श्रीधराचार्येण च प्रशस्तपा॰ कन्दल्यां पृ॰
१८९–१९४ भङ्ग्यन्तरेण बिस्तरमुपनीता दृश्यते । सामान्यतो निर्विकल्पकप्रामाण्यप्रत्यवस्थानं प्रक
रणपञ्जिकायाम् पृ॰ ४७–५१ द्रष्टव्यम् । प्रत्यक्षनिर्देशवदप्यसिद्धमकत्पकं ज्ञापयितुं ह्यशक्यम् ।
विना च सिद्धेर्न च लक्षणार्थो न तावकद्वेषिणि वीर सत्यम् ॥ ३३ ॥ इत्यनेन प्रतिविहितं युक्त्यनुशासने
निर्विकल्पकलक्षणम् । निर्विकत्पक्स्य विविधरोत्या खण्डनं तु–तत्त्वार्थरा॰ पृ॰ ३९ । अनेका॰ प॰ पृ॰
६०७ । सिद्धिवि॰ टी॰ प्रत्यक्षसि॰ पृ॰ ३२ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १८५ । प्रमाणपरी॰ पृ॰ ५३ ।[p. n52 ]
प्रमेयक॰ पृ॰ ८ उ॰ । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ३८४ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४९९ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰
७६ । रत्नाकराव॰ पृ॰ १८ । शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ १५६ । इत्यादिषु द्रष्टव्यम् ।

Return

607 | विपर्ययविषये । Return
608 | –न्य वि– भा॰ । Return
609 | विज्ञानद्वयञ्चैतद् इदमिति प्रत्यक्षं रजतमिति स्मर णम् । बृह॰ टी॰ पृ॰ ५१ । प्रकरणपं॰ पृ॰ ४३ । Return

610

न ह्यन्यसम्प्रयुक्ते चक्षुष्यन्यालम्बनस्य
ज्ञानस्य उत्पत्ति संभवति अन्धस्याऽनुत्पादात् । बृह॰ पृ॰ ५० । न हि तदिन्द्रियजम् तेन
सम्प्रयोगाऽभावात्, असंयुक्ते च इन्द्रियं विज्ञानं न जनयति बृह॰ टी॰ पृ॰ ५१ । प्रकरणपं॰ पृ॰ ३४ ।

Return

611 | सन्निहितं वर्त्तमानञ्चसिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ४१३ । गृह्यते चक्षुरादिभिः अष्टसह॰ पृ॰ ४५ । Return
612 | यदि चाऽप्रत्यक्षमपि चक्षुरध्यक्षयति सर्वस्य सर्ववित्त्वं केन वार्येत ? प्रश॰ भा॰ कन्द॰ पृ॰ १८० । Return
613 | –बन्धं प्रध्व– आ॰, ब॰, ज॰ । Return

614

युक्तञ्च दुष्टताया कार्याऽक्षमत्वं न पुनः
कार्यान्तरसामर्थ्यम् । बृहती पृ॰ ५३ । दौर्बल्यञ्च कार्याऽक्षमत्वं न कार्यान्तरोत्पत्तिसमर्थत्वम् ।
बृहती पृ॰ ५७ ।

Return

615

इदं रजतमित्यत्र रजतञ्चाऽवभासते । तदेव तेन वेद्यं स्यान्न तु शुक्तिरवेदनात्
॥ २४ ॥ तेनाऽन्यस्यान्यथा भानं प्रतीत्यैव पराहतम् । परस्मिन् भासमाने हि न परं भासते यतः ॥ २५ ॥
प्रकरणपं॰ पृ॰ ३३ ।

Return

616 | रजतप्रतिप्रत्तिश्च नेयमन्धस्य जायते । तेनेयमिन्द्रियाधीना संयुक्ते चेन्द्रियं धियम् ॥ १२ ॥ प्रकरणपं॰ पृ॰ ३३ । Return

617

विषयान्तरसादृश्यमवलम्ब्य अगृहीतविवेकं यत् ज्ञानमुत्पन्नं
तत्सदृशविषयान्तरे स्मृतिहेतुतां प्रतिपद्यते स्मरामि इति ज्ञानशून्यस्य । बृहती पृ॰ ५१ । उच्यते
शुक्तिशकलं गृहीतं भेदवर्जितम् ॥ २६ ॥ शुक्तिकाया विशेषा ये रजताद्भेदहेतवः । ते न ज्ञाता अभिभवाज्
ज्ञाता सामान्यरूपता ॥ २७ ॥ अनन्तरञ्च रजते स्मृतिर्जाता तथापि च । मनोदोपात् तदित्यंशपरा
मर्शविवर्जितम् ॥ २८ ॥ प्रकरणपं॰ पृ॰ ३४ ।

Return

618 | स्वस्वरूपेण ज॰ । Return
619 | शुक्तिकाया रजतज्ञान स्मरामि इति प्रमोषात् स्मृतिज्ञानमुक्तं युक्त रजतादिषु । बृहती पृ॰ ५३ । स्मरामि इति ज्ञानशून्यानि स्मृतिज्ञानान्येतानि । बृहती पृ॰ ५५ । Return

620

ग्रहणस्मरणे
चेमे विवेकाऽनवभासिनी ॥ ३३ ॥ सम्यग्रजतबोधात्तु भिन्ने यद्यपि तत्त्वत । तथापि भिन्ने नाऽभात
भेदाऽग्रहसमत्वत ॥ ३४ ॥ सम्यग्रजतबोधश्च समक्षैकार्थगोचर । ततो भिन्ने अबुद्ध्वा तु स्मरण
ग्रहणे इमे ॥ ३५ ॥ समानेनैव रूपेण केवलं मन्यते जन । व्यवहारोऽपि तत्तुल्य तत एव प्रवर्तते ॥ ३७ ॥
समत्वेन च सवित्ते भेदस्याऽग्रहणेन च । प्रकरणपं॰ पृ॰ ३४ । तथा च रजतस्मृते पुरोवर्त्ति
द्रव्यमात्रग्रहणस्य च मिथ स्वरूपतो विषयतश्च भेदाऽग्रहात् सन्निहितरजतगोचरज्ञानसारूप्येण इदम्
रजतम् इति भिन्ने अपि स्मरण–ग्रहणे अभेदव्यवहारं सामानाधिकरण्यव्यपदेशञ्च प्रवर्तयत । न्यायवा॰
ता॰ टी॰ पृ॰ ८८ । भामती पृ॰ १४ ।

Return

621 | –हारकत्व– भा॰ । Return

622

बाधकप्रत्ययस्यापि बाधकत्वमतो
मतम् ॥ ३९ ॥ प्रसज्यमानरजतव्यवहारनिवारणात् ॥ ४० ॥ तत्तुल्यव्यवहारप्रसक्तिरपि युज्यते चात ।
तद्विनिवारणकरणाद् बाधकता बाधकस्याऽपि ॥ ४३ ॥ प्रकरणपं॰ पृ॰ ३५ । भेदाऽग्रहप्रसञ्जिताऽ
भेदव्यवहारवाधनाच्च नेदं रजतमिति विवेकप्रत्ययस्य बाधकत्वमपि उपपद्यते । न्यायवा॰ ता॰ टी॰
पृ॰ ८८ । भामती पृ॰ १४ ।

Return

623 | –निराकरणेन भा॰ । Return
624 | तस्यानुपपत्तेः ब॰, ज॰ । Return

625

ये तु
विवेकाऽख्यातेर्द्विषन्तः शुक्तौ रजतप्रतीतिं ख्यापन्ति न ते सङ्ख्याविद, इत्थं हि तेषा बाह्यार्थसिद्धिर्न
प्राप्नोति स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १०७ ।

Return

626 | –रीतार्थख्या– भां॰ । Return

627

सोऽयं स्मृतिप्रमोष तत्त्वाऽग्रहणम्
अख्यातिरुच्यते, ते एते ग्रहणस्मरणे विविक्ते अपि विविक्ततया न गृह्येते इति विवेकाऽग्रहणम् अख्यातिः
न्याय मं॰ पृ॰ १७९ इत्यादिना भट्टजयन्ताः स्मृतिप्रमोषम् अख्यातिपदेन व्यपदिशन्ति । अन्ये
न वाचरपतिमिश्रप्रमुखा भामत्यादौ विवेकाऽख्यातिपदेन ।

Return

628 | पृ॰ ५२ पं॰ १४ । Return
629 | तत्र विभिन्नकारणजन्यत्वादिभ्य सामग्र्यन्तर्गताऽनेककारणभेदात् प्रस्तुतकार्यभेद सिसाधियि षतः, सामग्रीभेदाद्वा ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १०९ । Return
630 | –लापस्यैव त– आ॰, भां॰ । Return
631 | सामग्रीभेदस्य । Return
632 | कार्यप्रतीतेरेव । Return
633 | कारणसद्भाव । Return
634 | शुक्तिशकलं । Return
635 | –त्वं ज्ञानस्य भा॰ । रजतज्ञानस्य । Return
636 | ह्यदन्यत्र भा॰ । Return
637 | पृ॰ ५३ पं॰ ४ । Return
638 | न दोषै शक्ते प्रतिबन्ध प्रध्वंसो वा विधीयते प्रमेयक॰ पृ॰ १५ पू॰ । Return
639 | –त्पद्यते आ॰, ब॰ । Return
640 | पृ॰ ५३ प॰ ६ । Return
641 | –रुद्धमप्यनेन भा॰ । Return
642 | पञ्चाङ्गुलादिज्ञानस्य । Return

643

तत्सिद्धमेतद् विवादा
ध्यासितं रजतादिविज्ञानं पुरोवर्तिवस्तुविषयं रजतार्थिन तत्र नियमेन प्रवर्त्तकत्वात् । न्यायवा॰ ता॰
टी॰ पृ॰ ९० ।

Return

644 | अतीतरजतावभासिज्ञानतुल्यतया । Return
645 | अतिविशेषात् भा॰ । Return
646 | यथा भा॰ । Return
647 | पुरोवर्तिसत्यरजतप्रतिभास अतीतरजतावभासिज्ञानञ्च एतदुभयतुल्यता । Return
648 | ज्ञानभेद । Return
649 | यतो नाकारभेदादपि ज्ञानस्य भेद संगच्छते, प्रत्यभिज्ञानेन व्यभिचारात् स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ११५ । Return
650 | –ज्ञाने नानेनचा– ब॰, ज॰ । Return
651 | एकमेवं रज– बं॰, ज॰ । एकमेव रज– भा॰ । Return
652 | सत्यरजतज्ञाने मिथ्यारजतज्ञाने च । Return
653 | सत्यरजतज्ञाने । Return
654 | मिथ्यारजतज्ञाने । Return
655 | तस्य कि यौगपद्येन पर्यायेण वा प्रादुर्भाव स्यात् ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ११९ । Return
656 | पृ॰ ४९ पं॰ ११ । Return
657 | तत्प्रमो त्पत्तिः भा॰ । Return
658 | –तापि तस्य भा॰, आ॰ । Return
659 | –क्तिकाश– भा॰ । Return
660 | सा च स्थित– ब॰, ज॰ । Return

661

कोऽय विप्रमोपो नाम–किमनुभवाकारस्वीकरणम्, स्मरणाकारप्रध्वसो वा, पूर्वार्थगृहीतित्व वा,
इन्द्रियार्थसन्निकर्षजत्वं वा, इन्द्रियार्थसन्निकर्षाजत्व वा ? तत्त्वो॰ पृ॰ २५ । कश्चाय स्मृते प्रमोष ?
स्मृतेरभाव, अन्यावभासो वा स्यात्, विपरीताकारवेदित्व वा, अतीतकालस्य वर्त्तमानतया ग्रहण वा,
अनुभवेन सह क्षीरोदकवदविवेकेन उत्पादो वा ? प्रमेयक॰ पृ॰ १५ उ॰ । किं स्मृतेरभाव, उत
अन्यावभास, आहोस्विदन्याकारवेदित्वम् इति विकल्पा । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २८ । कि प्रव्वस, उत प्रत्य
क्षेण सह एकत्वाध्यवसाय, आहोस्वित् प्रत्यक्षरूपतापत्ति, उतचित् तदित्यशस्य अननुभव, तिरोभावमात्र
वा भवेत् ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १२० ।

Return

662 | जलस्य इति शब्द आदर्शे टिप्पण्या पतितः । Return
663 | विषयैकादेशे ब॰, ज॰ । Return
664 | –क्षविषयत शु– भा । Return
665 | –न्तया स्पष्ट आ॰ । Return
666 | नानेन ज्ञा– भा॰ । Return
667 | –ज्ञस्याऽन्यस्य अन्ये– ब॰, ज॰, भा॰ । Return
668 | अथ न यदैव भा॰ । Return
669 | –ते तदैव भा॰ । Return
670 | न तदेक– आ॰ । Return
671 | तद्रजतम् इत्याकारा हि प्रतीति स्मृति, तच्छब्दस्य अनुभूतपरोक्षार्थाऽऽलम्बनत्वात् । स यत्र नानुभूयते तत्र स्मृति प्रमुष्टा इत्यभिधीयते इति । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १२१ । Return
672 | स्मृतिः प्रमोषस्य अनुभूतपरोक्षार्थाभिधायकतच्छब्दसंवलिताऽनुभूयते तत्र आ॰, ब॰, ज॰ । Return
673 | अपि च प्रमोषशब्दस्य कोऽर्थोऽभिप्रेत प्रज्ञाशालिना–किमेकदेशापहार सर्वापहारो वा ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १२२ । Return
674 | तत्राप्यस्य ब॰ । Return
675 | यदि हि नास्ति कथं प्रमुष्टा चेत् कथमस्तीति भां॰ । Return
676 | –पद्ये सिद्ध येत् ब॰, ज॰ । Return
677 | विपरीतख्यातिरेव । Return
678 | पृ॰ ५४ पं॰ १० । Return

679

प्रथमं तावत् प्रभाकरगुरुणा स्मरामि इति स्मृतिप्रमोषात् प्रत्यक्षसम्मितं तत् इत्यादिना शाब
रभाष्यस्य बृहतीटीकायां पृ॰ ५६ स्मृतिप्रमोषशब्दः प्रयुक्तः । व्र॰ शाङ्करभाष्ये पृ॰ १५
विवेकाग्रहपदेन, विवरणप्रमेयसङ्ग्रहे पृ॰ २८ न्यायमञ्जर्यां पृ॰ १७९ न्यायवार्तिकतात्पर्यटी
कायाञ्च पृ॰ ८९ अख्यातिपदेन अस्य उल्लेखो वर्त्तते । अस्य च विविधरूपेण समीक्षा–तत्त्वोप॰
लि॰ पृ॰ २५ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ ८८ । भामती पृ॰ १४ । प्रशस्त॰ कन्द॰ पृ॰ १८० ।
न्यायमं॰ पृ॰ १७६ । विवरणप्र॰ सं॰ पृ॰ २८ । न्यायलीला॰ पृ॰ ४१ । सर्वद॰ सं॰ द॰ १६
पं॰ ३४४ । प्रमेयक॰ पृ॰ १४ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २८, ३७२ । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ३४ उ॰ ।
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १०४ । इत्यदिषु अवलोक्या ।

Return

680 | जलावभासिनि ज्ञाने तावन्न जलसत्ता आलम्बनीभू ताऽस्ति अभ्रान्तत्वप्रसङ्गात् प्रमेयक॰ पृ॰ १३ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १२४ । Return
681 | प्रतिभाति । Return
682 | न पुनरख्यातिः भां॰ । Return
683 | इदं रजतम् इति प्रतिभासमानं वस्तु ज्ञानम्, अर्थो वा भवेत् ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १२५ । Return
684 | –विरहित ख– ज॰ । Return
685 | भ्रान्तिबैचित्र्याभावप्रसङ्गश्च, नहि असत्ख्यातिवादिनोऽर्थगतं ज्ञानगत वा वैचित्र्यमस्ति येन अनेक प्रकारा भ्रान्ति स्यात् । प्रमेयक॰ पृ॰ १४ पू॰ । Return
686 | पृ॰ ६० पं॰ १८ । Return
687 | द्विविधाहि अर्थक्रिया– अर्थमात्रनिबन्धना, अर्थविशेषनिबन्धना च । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १२६ । Return

688

असत्ख्यातेः प्रतिविधानम्–
न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ ८६ । न्यायमं॰ पृ॰ १७७ । प्रमेयक॰ पृ॰ १४ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰
१२५ । इत्यादिपु द्रष्टव्यम् ।

Return

689

नचास्य विचार्यमाणस्य असत्त्वं विचारस्य प्रतीतिव्यतिरेकेण अन्यस्य
असंभवात्, प्रतीत्यवाधितत्वाच्च, करतलादेरपि हि प्रतिमासबलेनैव सत्त्वम् । प्रमेयक॰ पृ॰ १४ पू॰ ।
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १२६ ।

Return

690 | न तत्प्र– ब॰, ज॰, भा॰ । Return
691 | प्रसिद्धार्थख्याते मीमासा प्रमेयक॰ मार्त्तण्डे पृ॰ १४ पू॰ स्या॰ रत्नाकरे च पृ॰ १२६ अवलोकनीया । Return
692 | विज्ञानमेव खल्वेतद् गृह्णात्यात्मानमात्मना । बहिर्निरूप्यमाणस्य ग्राह्यस्याऽनुपपत्तित ॥ बुद्धि प्रकाशमाना च तेन तेनात्मना बहि । तद्वहत्यर्थशून्यापि लोक्यात्रामिहेदृशीम् ॥ न्यायम॰ पृ॰ १७८ । Return
693 | उभयस्य नि– भा॰ । Return
694 | सर्वज्ञानाना स्वाकारग्राहित्वे च भ्रान्ताभ्रान्तविवेको बाध्यबाधकभावश्च न प्राप्नोति तत्र व्यभिचाराभावाऽविशेषात् । प्रमेयक॰ पृ॰ १४ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १२९ । Return

695

स्वात्मरूपतया ब॰, ज॰, भा॰ । विज्ञानात्मनो हि प्रतिभासे अह रजतम् इति प्रतीति स्यात् न
इदं रजतम् इति । न्यायम॰ पृ॰ १७८ । स हि इदमनहङ्कारास्पदं रजतमादर्शयति न च आन्त
रम्, अहम् इति हि तदा स्यात् प्रतिपत्तु प्रत्ययादव्यतिरेकात् । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ ८५ । भामती
पृ॰ १४ ।

Return

696

किञ्च, यदन्तर्ज्ञेयरूप हि बहिर्वदवभासते इत्यभ्युपगमाद् इयमपि विपरीतख्यातिरेव स्यात् ।
असत्ख्यातिरपि चेय भवत्येव बहि बुद्धेरसत्त्वात् । न्यायम॰ पृ॰ १७८ । प्रमेयक॰ पृ॰ १४ पू॰ ।
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १२९ ।

Return

697 | रजताद्याकार । Return
698 | बहिर्निष्ठतया । Return
699 | किञ्च ब्रह्मा– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
700 | –न्धनता क– आ॰, ब॰, ज॰ । Return

701

यदि च ज्ञानस्य बाह्यार्थविषयत्वं नेष्यते तर्हि यथा रजताकारो
त्लेखेन तत् प्रवर्त्तते तथा नीलाद्याकारोल्लेखेनापि किमिति न प्रवर्त्तते नियामकस्य अभावात् ? स्या॰
रत्ना॰ पृ॰ १३० ।

Return

702

आत्मख्याते प्रकारान्तरेण प्रतिविधानम्–न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ ८५ । भामती पृ॰ १४ ।
न्यायम॰ पृ॰ १७८ । विवरणप्र॰ स॰ पृ॰ ३४ । सर्वद॰ सं॰ द॰ १६ पं॰ ६०० । प्रमेयक॰ पृ॰
१४ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १२८ । इत्यादिषु द्रष्टव्यम् ।

Return

703 | सन् असन् आ॰ । Return
704 | –प्रसङ्गात् त– भा॰ । Return
705 | –द्धिदर्शि– आ॰ । Return

706

तत्किं मरीचिषु तोयनिर्भासप्रत्यय तत्त्वगोचर तथा च समीचीन
इति न भ्रान्तो नापि बाध्येत । अद्धा न वाध्येत यदि मरीची न तोयात्मतत्त्वा न तोयात्मना गृह्णीयात् ।
तोयात्मना तु गृह्णन् कथमभ्रान्त कथं वाऽवाध्य । हन्त तोयाभावात्मना मरीचीना तोयभावात्मत्वं तावन्न
सत्, तेपा तोयाभावादभेदेन तोयभावात्मतानुपपत्ते । नाप्यसत्, वस्त्वन्तरमेव वस्त्वन्तरस्य असत्त्वमास्थी
यते तस्मान्न सत् । नापि सदसत्; पररपरविरोधात् इत्यनिर्वाच्यमेव आरोपणीयं मरीचिषु तोय
मास्थेयम् । भामती पृ॰ १३ । प्रत्येक सदसत्त्वाभ्या विचारपदवी न यत् । गाहते तदनिर्वाच्य
माहुर्वेदान्तवादिन ॥ चित्सुखी पृ॰ ७९ ।

Return

707 | अपि च अनिर्वचनीयार्थख्याति इत्यत्र ख्यातिरिति किमयं ख्या प्रकथने इत्यस्य प्रयोग ख्याप्रथने इत्यस्य वा ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १३३ । Return
708 | स खलु ब॰, ज॰ । Return
709 | वक्तुं या– भा॰ । Return
710 | घटास्वभा– ज॰ । Return
711 | –वस्य निर्व– भा॰ । Return

712

अनि
र्वचनीयख्यातिवादस्य आलोचना–न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ ८७ । प्रमेयक॰ पृ॰ १४ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰
पृ॰ १३३ अन्येषु च द्वैतवादिग्रन्थेषु दृष्टव्या ।

Return

713

तत्र व्यवहारप्रवर्त्तक लौकिकमुच्यते अन्यद् अलौकिकम् इति । न्यायम॰ पृ॰ १८७ ।
किम अन्यस्वभावत्वमर्थस्य, अन्यार्थक्रियाकारित्वम्, अन्यकारणजन्यत्वम्, अकारणजन्यत्व वा ? स्या॰
रत्ना॰ पृ॰ १३५ ।

Return

714 | अकारणप्रभवत्वम् इति नास्ति भा॰ । Return
715 | –रणत्व प्र– ब॰, ज॰ । Return
716 | अलौकिकार्थख्यातेः समीक्षा–न्यायम॰ पृ॰ १८७ । प्रशस्त॰ कन्द॰ पृ॰ १८१ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १३५ । इत्यादिषु द्रष्टव्या । Return

717

तत्र यदि रजतमालम्बन तदियमसत्ख्यातिरेव न विपरीतख्याति असत
स्तत्र रजतस्य प्रतिभासात् । अथान्यदेशकाल तदस्त्येवेत्यभि वीयते । इहासन्निहितस्यास्य तेन सत्त्वेन को
गुण ? न्यायमं॰ पृ॰ १७६ । कलधौतञ्चेत् नन्वेवमसत्ख्यातिरेषा भवेत् न पुनर्विपरीतख्याति असत
कलधौतस्य प्रतीते । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १३६ ।

Return

718 | अतोऽयमदोषः भा॰ । Return
719 | चाक्षुष ज्ञानं । Return
720 | शुक्तिकाप्रतीतौ तु शुक्तिरेव न रजतम् अत्र भ्रमार्थः कः ? न्यायमं॰ पृ॰ १७७ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १३७ । Return
721 | पृ॰ ६४ पं॰ १७ । Return

722

नन्वत्र चोदितम् असत्ख्यातिरेव सा भवेदिति; नैतत् साधु; देशान्तरादौ रजतस्य विद्य
मानत्वात् । असत्ख्यातिपक्षे हि–तत्रैकान्तादसतोऽर्थस्य किं देशान्तरचिन्तया । किं कुर्मस्तादृशस्यैव वस्तुनः
ख्यातिदर्शनात् ॥ यस्तु देशान्तरेप्यर्थो नास्ति कालान्तरेपि वा । न तस्य ग्रहणं दृष्टं गगनेन्दीवरादिवत् ॥
न्यायमं॰ पृ॰ १८४ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १३७ ।

Return

723 | –यत्वोपपत्तेः ब॰, ज॰ । Return
724 | रजतस्य Return

725

उक्तमत्र–
सदृशपदार्थदर्शनोद्भूतस्मृत्युपस्थापितस्य रजतस्यात्र प्रतिभासनम् इति । नचास्य उपस्थापनं पशोरिव
रज्वा संयम्य ढौकनम्, अपि तु हृदये परिस्फुरतोऽर्थस्य बहिरवभासनम् । नचैतावतेयम् आत्मख्याति
रसत्ख्यातिर्वा इति वक्तव्यम्; विज्ञानाद्विच्छेदप्रतीतेः, अत्यन्तासदर्थप्रतिभासाभावाच्च इति । न्यायमं॰
पृ॰ १८४ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १३८ ।

Return

726 | –स्य द– भां॰ । Return
727 | अतएव पिहितस्वाकारा परिगृहीत पराकारा शुक्तिकैव अत्र प्रतिभातीति भवतु पक्षः । न्यायमं॰ पृ॰ १८४ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १३८ । Return
728 | त्रिकोणत्वादिविशेषग्रहणाभावाच्च निगूहितनिजाकारेत्युच्यते रजतविशेषस्मरणाच्च परिगृहीतरजताकारा इति । न्यायमं॰ पृ॰ १८५ । Return
729 | –स्य शु– भा॰ । Return
730 | किन्तु इदमिति अङ्गुल्या निर्दिश्यमान कर्मतया यज्ज्ञानस्य जनकं तदा लम्बनम् इत्युच्यमाने न कश्चिद्दोष । न्यायमं॰ पृ॰ १८५ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १३८ । Return
731 | –ते एतच्च ब॰, ज॰ । –ते एवं तच्च भा॰ । Return
732 | –था रजतज्ञानेन भा॰ । Return
733 | –ते अने– भा॰ । Return
734 | –पि ज्ञानो– भा॰ । Return
735 | पुरोवस्थित धर्मिमात्रं भास्वररूपादिसादृश्योपजनितरजतविशेषस्मरणमत्र प्रतिभाति इति ब्रूम । न्यायमं॰ पृ॰ १८५ । Return
736 | असत्ख्यातिस्तु न तद्धेतुका खपुष्पज्ञानवत् । प्रमेयक॰ पृ॰ १५ पू॰ । Return
737 | –विपर्यास– ब॰, ज॰ । Return
738 | क्षणक्षयादौ । Return

739

अत्र अपर सौगत प्राह–यत्रैव
जनयेदेना तत्रैवास्य प्रमाणता इति धर्मोत्तरस्य मतमेतत् । सिद्धिवि॰ पृ॰ ९१ उ॰ । तत्त्वार्थश्लो॰
पृ॰ १७७, २००, ३१९ । प्रमेयक॰ पृ॰ १० उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५१२ । स्या॰ रत्ना॰
पृ॰ ८६ । शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ १५१ उ॰ । यत्रैवाशे विकल्पं जनयति तत्रैवास्य प्रमाणता इति
वचनात् । न्यायाव॰ टी॰ पृ॰ ३१ ।

Return

740 | –प्यभावो विकल्पोऽनु– ब॰, ज॰ । Return
741 | तत्करणतोप– ब॰, ज॰ । तत्कारणतोप– भा॰ । Return
742 | नैतस्य ब॰, ज॰ । Return
743 | –ररूप– भा॰ । Return

744

तथाचाहु–प्रमाणस्य अगौणत्वाद् अनुमानादर्थनिश्चयो
दुर्लभ न्यायमं॰ पृ॰ ११८ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १७९ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५५४ । प्रमेयक॰
पृ॰ ४५ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २६१ ।

Return

745

तस्मादवश्यं पक्षधर्मान्वयव्यवहारसिद्धये धर्मविशिष्टे
धर्मिणि रूढ पक्षशब्द तदेकदेशे धर्मिणि गौण्या वृत्त्या वर्णनीय । न्यायमं॰ पृ॰ ११९ । स्या॰ रत्ना॰
पृ॰ २६१ ।

Return

746 | यतो हि आ॰ । Return
747 | –निश्चायकं ब॰, ज॰, भा॰ । Return
748 | प्रतीयमानश्चार्थः अर्थान्तरे सम्बन्धस्तस्य गमको भवेत्, असम्बद्धो वा ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २६१ । Return
749 | अनुमानमपि Return
750 | –कालानां भे– भा॰, वाक्यपदीय । Return

751

व्यक्तिषु ब॰, भा॰ । इय कारिका
तत्त्वसङ्ग्रहे का॰ १४६० न्यायमञ्जर्याञ्च पृ॰ ११९ प्रसिद्धिरतिदुर्लभा इति कृत्वा उद्धृता, सन्मति॰
टी॰ पृ॰ ७०, स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २६२ इत्यादिषु च प्रकृतपाठेनैव ।

Return

752 | स्यापिदूरा– ब॰, ज॰ । Return
753 | –वेऽपि सं– भा॰ । Return
754 | –मितोऽर्थः– आ॰, ज॰ । –मितोऽर्थः स्यात् कु– ब॰, भामती पृ॰ ३६७, न्यायमं॰ पृ॰ १२०, तत्त्वस॰ पृ॰ ४२६ । Return

755

धर्मिणि साध्ये हेतोरनन्वयित्वम्, नहि यत्र धूम तत्र पर्वत
इत्यन्वय । न्यायम॰ पृ॰ ११८ । अपि च अनुमानस्य धर्मी, धर्म, तत्समुदायो वा साध्य स्यात् ?
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २६२ ।

Return

756 | –त्वं वाह– भा॰ । Return
757 | प्रवर्तते ब॰, ज॰ । Return
758 | –तीतिर्दि– भा॰ । Return
759 | –ह्यत्रेदानी– आ॰, ब॰, ज॰ । Return

760

अनुमानविरोधस्य विरुद्धानाञ्च साधने । सर्वत्र सम्भवात् किञ्च
विरुद्धाव्यभिचारिण ॥ १४५९ ॥ तत्त्वसं॰ । मूलानुमानविषयापहारेण अनुमानविरोधस्य विशेषविरु
द्धापराभिधानस्य इष्टविघातकृतः सन्देहहेतोः विरुद्धाव्यभिचारिणो वा सर्वत्रानुमाने सम्भाव्यमानत्वाच्च दुष्प्रापं
प्रामाण्यम् । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २६३ । इष्टस्य शब्देनाऽनुपात्तस्य विघातं करोति विपर्ययसाधनात्
इति इष्टविघातकृत् न्यायवि॰ पृ॰ १०३ ।

Return

761

हेतोर्यदात्मीयं लक्षणं तद्युक्तयोर्हेत्वो एकत्र धर्मिणि
विरोधिनः परस्परविरुद्धसाध्यसाधकत्वेन उपनिपाते सति विरुद्धाऽव्यभिचारी इति विरुद्धाऽव्यभिचारिणो
लक्षणम् । हेतुविन्दुटी॰ पृ॰ २०४ । विरुद्धाव्यभिचारी यथा–अनित्य शब्द कृतकत्वात् घटवत्,
नित्य शब्द श्रावणत्वात् शब्दत्ववदिति, उभयो संशयहेतुत्वात् द्वावप्येतावेकोऽनैकान्तिक समुदितावेव ।
न्यायप्र॰ पृ॰ ४ । हेत्वन्तरसाधितस्य विरुद्धं यत् तन्न व्यभिचरति स विरुद्धाव्यभिचारी । यदि वा
विरुद्धश्चासो साधनान्तरसिद्धस्य धर्मस्य विरुद्धसाधनात्, अव्यभिचारी च स्वसाध्याव्यभिचारात् विरुद्धा
व्यभिचारी । न्यायवि॰ पृ॰ १११ ।

Return

762

धर्मविशिष्टे धर्मिणि साध्ये तदुभयमघटमानमेव नाग्निविशिष्ट
धराधरधर्मतया धूम प्रथम ? उपलब्धुं शक्यते । न चाप्येवमन्वय–यत्र धूमः तत्र अग्निमान् पर्वत
इति । न्यायमं॰ पृ॰ ११८ ।

Return

763

न्यायमं॰ पृ॰ १०९, स्या॰ रत्ना पृ॰ २६३ । सामान्ये सिद्धसाध्यता
प्रकरणपं॰ पृ॰ ७१ । विशेषेऽनुगमाभाव सामान्ये सिद्धसाधनम् तत्त्वोप॰ पृ॰ ८८, प्रमेयक॰ पृ॰
४५ उ॰, सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५५४ । प्रमेयकमलामार्त्तण्डस्य टीप्पण्यां पृ॰ ४५ उ॰ नं॰ २० तु
नानुमानं प्रमाणं स्यात् निश्चयाभावतस्तत एतद्रूपेण उत्तरार्द्धस्य पूर्तिः दृश्यते । यथाहु–विशेषेऽनु
गमाभाव सामान्ये सिद्धसाध्यता, । अनुमानभङ्गपङ्केऽस्मिन्निमग्ना वादिदन्तिनः ॥ शास्त्रदी॰ पृ॰ ६३ ।
विशेषेऽनुगमाभाव सामान्ये सिद्धसाध्यता । इत्यादिदोषदुष्टत्वात् न च नोऽनुमिति प्रमा ॥ १४४ ॥
बृहदा॰ बा॰ पृ॰ १४०१ ।

Return

764 | न शक्यो वस्तुमाह च न्यायमं॰ पृ॰ ११९ । Return
765 | तेषामनुमानप्रयो जनम् न्यायमं॰ पृ॰ ११९ । Return
766 | तद्दृष्टे न्यायम॰ पृ॰ ११९ । न दृष्टौ स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २६४ । Return
767 | दृष्ट्वा न्यायमं॰ पृ॰ ११९ । Return
768 | नचापि दृष्टिमात्रेण न्यायमं॰ पृ॰ ११९ । Return
769 | तत्रैवं ब॰, ज॰ । Return

770

नियमस्यानु
माङ्गत्व गृहीत्वा प्रतिपद्यते । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २६४ । नियमश्चानुमानाङ्गं न्यायमं॰ पृ॰ १२० ।
नियतश्चा– भा॰ ।

Return

771 | अनग्नि च क्रिया सर्वम् स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २६४ । Return
772 | सति वा न्यायम॰ पृ॰ १२० । Return
773 | कॢप्त्यसंभवात् ज॰ । Return
774 | यदिचेष्ट– ब॰, ज॰, न्यायमं॰ पृ॰ १२० । Return
775 | विरुद्धा व्यभिचारस्तु स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २६४ । विरुद्धाव्यभिचारो वा न्यायमं॰ पृ॰ १२० । Return

776

एता
सप्तदशापि कारिका न्यायमञ्जर्यां पृ॰ ११९, १२० अपिच इति कृत्वा, स्याद्वादरत्नाकरे तु पृ॰
२६३, २६४ द्वितीयाम् अन्तिमाञ्च कारिका मुक्त्वा समुद्धृता ।

Return

777 | पृ॰ ६७ पं॰ १६ । Return
778 | नहि प्रत्यक्षेपि तत्प्रमाणवादिना अन्यत् प्रामाण्यव्यवस्थानिबन्धनं शक्यमादर्शयितुम् अन्यत्र अविसंवादात् । तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ४२८ । Return
779 | अनुमानेऽपि । Return
780 | पृ॰ ६७ पं॰ १६ । Return

781

अथ अस्पष्टस्वरूपत्वात् स्वार्थनिश्चये परापेक्षत्वात् प्रत्यक्षपूर्वकत्वात् अर्थादनुपजायमानत्वात्
अवस्तुविषयत्वात्, बाध्यमानत्वाद्, साध्यसासाधनयो प्रतिबन्धसाधकप्रमाणाभावाद्वा तस्य अप्रामाण्यमु
च्यते । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २६६ ।

Return

782 | यथैव हि प्रत्यक्षं साक्षात् स्वार्थपरिच्छित्तौ नानुमानाद्यपेक्षं तथा अनुमानम् अनुमेयनिर्णीतौ न प्रत्यक्षापेक्षम् उत्प्रेक्षते । प्रमाणप॰ पृ॰ ६४ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २६६ । Return
783 | ऊहाख्यप्रमाणपूर्वकत्वाच्चास्य अध्यक्षपूर्वकत्वम् असिद्धम् । प्रमेयक॰ पृ॰ ४६ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २६७ । Return

784

किञ्च, प्रत्यक्षपूर्वकत्वेन अनुमानस्याप्रामाण्ये प्रत्यक्षस्यापि कस्यचिदनुमानपूर्वकत्वेन
अप्रामाण्यानुषङ्ग । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २६७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४६ पू॰ । प्रत्यक्षवत् सामान्य
विशेषात्मकार्थगोचरत्वात्तस्य । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २६७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५ उ॰ ।

Return

785 | तद्विषयस्य– आ॰, भां॰ । Return
786 | प्रतिसेत्स्यमा– ब॰ ज॰ । Return

787

पक्षधर्मादिपदानि यदि नाम व्याख्यातृभि गौणानि
प्रयुक्तानि किमेतावता प्रमाणं गौणीभवेत् ? शब्दान्तरेण हि तल्लक्षणाभिधाने न कश्चिद् गौणतादिप्रमादः ।
न्यायमं॰ पृ॰ १२३ ।

Return

788 | तर्कस्य । Return
789 | –पि प्रति– भा॰ । Return
790 | परिहृत्य भा॰ । Return
791 | पुरोवर्तमान– भा॰ । Return

792

उक्तञ्च–
प्रमाणेतरसामान्यस्थितेरन्यधियोगते । प्रामाणान्तरसद्भाव प्रतिषेधाच्च कस्यचित् । प्रमेयक॰ पृ॰ ४६
पू॰ । सम्मति॰ टी॰ पृ॰ ५५४ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २६८ ।

Return

793

किमयम् अनुमानस्वरूपाक्षेप एव
क्रियते उत तत्तार्किकोपलक्षिततल्लक्षणाक्षेप इति ? तत्रानुमानस्वरूपञ्च अशक्यनिहवमेव सर्वलोकप्रसिद्ध
त्वात् । अबलाबालगोपालहालिकप्रमुखा अपि । बुद्ध्यन्ते नियतादर्थादर्थान्तरमसशयम् ॥ न्यायम॰
पृ॰ १२० । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २६८ ।

Return

794 | न तत्स्वरू– भा॰ । Return
795 | प्रत्यक्षप्रतीतेः भा॰ । Return
796 | साधनात् साध्यविज्ञानमनुमानं। न्यायवि॰ पृ॰ ४०० पू॰ । Return
797 | तदेवमनुभवसिद्धत्वादनुमानस्वरूपमिव तस्य लक्षणमपि तान्त्रिकविरचितमवाचकं लक्षणं तत्स्वयमन वद्यमावेद्यता नतु तद्द्वेषेण लक्ष्यमप्यनुमानं निहोतुं युक्तम् । न्यायमं॰ पृ॰ १२३ । Return
798 | पृ॰ ६८ पं॰ ७ । Return

799

सम्यग
वधृताया व्याप्तौ विप्लवाभावात्, प्रमातुरेव तत्रापराधो नानुमानस्य । न्यायमं॰ पृ॰ १२३ । तदाहु–
प्रमातुरपराधोऽयं विशेषं यो न पश्यति । नानुमानस्य दोषोस्ति प्रमेयाऽव्यभिचारिण । स्या॰ रत्ना॰
पृ॰ २६९ ।

Return

800 | पृ॰ ६९ प॰ ८ । Return
801 | साध्यं धर्म क्वचित्तद्विशिष्टो वा धर्मा । परीक्षामुख ३ । २५ । व्याप्तौ तु साध्यं धर्म एव । परीक्षामुख ३ । ३२ । Return
802 | तत् क– ब॰, ज॰, भा॰ । Return
803 | पृ॰ ६९ पं॰ ४ । Return

804

प्रयोजकहेतौ प्रयुक्ते एवम्प्रायाणा
मनवकाशात् । न विशेषविरुद्धश्च न चास्तीष्टविघातकृत् । हेतो सुप्रतिवद्धेहि नैता सन्ति बिडम्बना ॥
न्यायमं॰ पृ॰ १२४ । वस्तुबलप्रवृत्तानुमाने विषये न विरुद्धाव्यभिचारी च संभवति । तत्त्वस॰ पृ॰
४३० ।

Return

805 | निपलनि– भा । Return

806

प्रतीत्यन्तराव्यवधानेन विशेषवत्तया वा प्रतिभासनं वैशद्यम् । परीक्षामुख २ । ४ । अनुमा
नाद्याधिक्येन विशेषप्रकाशन स्पष्टत्वमिति । प्रमाणनयतत्त्वा॰ २ । ३ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ ११४ ।
वैशद्यम् इदन्त्वेन अवभासनम् । जैनतर्कवा॰ वृ॰ पृ॰ ९५ । प्रमाणान्तरानपेक्षेन्दन्तया प्रतिभासो वा
वैशद्यम् । प्रमाणमी॰ १ । १ । १४ ।

Return

807 | बाधकभावे– ज॰ वि॰ । Return

808

सर्वसवित्ते स्वसंवेदनस्य कथञ्चित्
प्रमाणत्वोपपत्ते तदपेक्षाया सर्वं प्रत्यक्षम् न कश्चित् प्रमाणाभास । अष्टसह॰ पृ॰ २४६ । तत्त्वार्थश्लो॰
पृ॰ १७० । बहिरर्थग्रहणापेक्षया हि विज्ञानाना प्रत्यक्षेतरव्यपदेश, तत्र प्रमाणान्तरव्यवधानाऽव्य
वधानसद्भावेन वैशद्येतरसम्भवात् नतु स्वरूपग्रहणापेक्षया तत्र तदभावात् । प्रमेयक॰ पृ॰ ५९ पू॰ ।
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३१८ । लघी॰ वृ॰ पृ॰ १३ । प्रमाणमी॰ पृ॰ १७ ।

Return

809 | सर्वज्ञानं आ॰, ब॰, ज॰ । Return
810 | प्रत्यसाधारणत्वम् आ॰ । Return

811

अथ प्राप्यकारित्वे चक्षुष किं प्रमाणम् ? इन्द्रियत्वमेव, प्राप्य
कारि चक्षु इन्द्रियत्वात् घ्राणादिवत् । न्यायवा॰ पृ॰ ३६ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ १२२ ।
प्राप्तप्रकाशक चक्षु व्यवहितार्थाऽप्रकाशकत्वात् प्रदीपवत्, बाह्येन्द्रियत्वात् त्वगिन्द्रियवत् । प्रश॰
कन्दली पृ॰ २३ । चक्षु श्रोत्रे प्राप्यार्थं परिच्छिन्दाते बाह्येन्द्रियत्वात् त्वगिन्द्रियवत् । न्यायवा॰
ता॰ टी॰ पृ॰ ७३ ।

Return

812 | इह केचिदाहु–अप्राप्यकारि चक्षुः अधिष्ठानाऽसम्बद्धार्थग्राहकत्वात् तदसत्, अधिष्ठानासम्बद्धार्थग्राहित्वस्य प्रदीपेनानैकान्तिकत्वात् । श॰ किरणाव॰ पृ॰ ७४ । Return
813 | रश्म्यर्थसन्निकर्षविशेषात् तद्ग्रहणम् । न्यायसू॰ ३ । १ । ३२ । तयोर्महदण्वोर्ग्रहण चक्षूरश्मेरर्थस्य च सन्निकर्षविशेषाद् भवति यथा प्रदीपरश्मेरर्थस्य च इति । न्यायभा॰ पृ॰ २४७ । Return

814

कृष्णसारं रश्मिवत् द्रव्यत्वे सति रूपोपलब्धौ नियतस्य साधनाङ्गस्य निमित्तत्वात् प्रदीपवद् इति ।
अथवा, रश्मिवच्चक्षु द्रव्यत्वे सति निय..त्वे च सति स्फटिकादिव्यवहितार्थप्रकाशकत्वात् प्रदीपवत् ।
न्यायवा॰ पृ॰ ३८१ । न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ ५२५ । तैजसत्व तु तस्य रूपादिषु मध्ये नियमेन
रूपस्याभिव्यञ्जकत्वात् प्रदीपवत् । प्रशस्त॰ कन्दली पृ॰ ४० । प्रश॰ व्योमवती पृ॰ २५६ । यद्
गन्धाद्यव्यञ्जकत्वे सति रूपस्य व्यञ्जकम् इन्द्रिय तत्तैजसम् तैजसत्वे च स्पर्शाद्यव्यञ्जकत्वे सति रूपा
भिव्यञ्जकत्वं प्रदीपवत् प्रश॰ किरणावली पृ॰ ७३ । वैशे॰ उप॰ पृ॰ १२८ । चक्षुस्तैजस पर
कीयस्पर्शाद्यव्यञ्जकत्वे सति परकीयरूपव्यञ्जकत्वात् प्रदीपवत् मुक्तावली पृ॰ १७६ ।

Return

815

यच्च महदणु
प्रकाशकत्व तदप्यन्यथासिद्धत्वादसाधनम्, तथाहि–चक्षुर्वहिर्गत बाह्यालोकसम्बन्धाद्विषयपरिमाणमुत्प
द्यते प्रश॰ व्योमवती पृ॰ १५९ । पृथुतरग्रहणस्यापि पृथ्वग्रतया तद्वदेवोपपत्ते प्रश॰ किर
णावली पृ॰ ७४ ।

Return

816

यत्पुनरेतत् शाखाचन्द्रमसो तुल्यकालग्रहणात् इति, तदपि न, अनभ्युपगमात् ।
को हि स्वस्थात्मा शाखाचन्द्रमसो तुल्यकालग्रहणं प्रतिपद्यते ? वालभेदाग्रहणात् मिथ्याप्रत्यय एष उत्प
लदलशतव्यतिभेदवत् इति । न्यायवा॰ पृ॰ ३५ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ १२० । प्रश॰ कन्दली
पृ॰ २३ । व्योमवती पृ॰ १५९ । प्रश॰ किरणावली पृ॰ ७४ । मुक्तावली पृ॰ १७८ । समसमय
सवेदने तु केचित्परिहारमेवं वर्णयन्ति–सकलानर्थान् व्याप्य युगपदवस्थितेन बाह्येन तेजसा सह एकीभू
तास्ते चाक्षुषा रश्मय युगपद् ग्रहणहेतव इति । तत्र अपरे दूषयन्ति–इत्थ प्राप्तावभ्युपगम्यमानायाम् अति
दूरव्यवहितानामप्यर्थानां ग्रहण दुर्निवारम् । अन्ये त्वाहु क्षेपीयस्तया तेषा रश्मीना कालभेदानवग्रहाद्यौगपद्या
भिमान इति । तदप्यन्ये नानुमन्यन्ते–अतिसन्निकृष्टेषु वस्तुषु कालभेद पद्मपत्रशतव्यतिभेदवन्मा नामाव
सायि । अनेकयोजनसहस्रान्तरितेषु भूमिष्ठेष्वर्थेषु ध्रुवे च कालभेदानध्यवसायो न बुद्धिमनुरञ्जयतीति ।
वयं तु वदाम अदृष्टसापेक्षत्वाददोष, नयनरश्मिभिरेकीभूतेऽपि बाह्ये तेजसि यावानेव तस्य भाग अदृष्ट
वशेन उपलब्धिहेतुतया उपात्त तावानेव उपलब्धये प्रभवति न सर्व, इति न सर्वोपलम्भ युगपच्च भौम
ध्रुवादिदर्शनसिद्धि । प्रकरणप॰ पृ॰ ४५ ।

Return

817

यत्पुनरेतदुक्तम्–दिग्देशव्यपदेशात् इति, तदपि शरीरावधिनिमित्तत्वात् । यत्र इन्द्रिय शरीरञ्च
अर्थेन सम्बद्ध्यते तत्र दिग्देशव्यपदेशो न भवति दूरान्तिकानुविधानं वा । यत्र तु इन्द्रियमेव केवलं
सम्बद्ध्यते तत्र शरीरमवधिं कृत्वा सयुक्तसंयोगाल्पीयस्त्वं भूयस्त्वं वाऽपेक्ष्यमाणस्य दिग्देशप्रत्यया सन्नि
कृष्टविप्रकृष्टप्रत्ययाश्च भवन्ति । न्यायवा॰ पृ॰ ३५ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ १२१ । इन्द्रियसम्बन्धस्य
अतीन्द्रियत्वात् न तद्भावाऽभावकृतौ सान्तरनिरन्तरप्रत्ययौ, किन्तु शरीरसम्बन्धभावाभावकृतौ, यत्र शरी
रसम्बद्धस्यार्थस्य ग्रहण तत्र निरन्तरोऽयम् इति प्रत्यय, यत्र तु तदसम्बद्धस्य तत्र सान्तर इति प्रश॰
कन्द॰ पृ॰ २४ ।

Return

818

यदि प्राप्य– ब॰, ज॰ । यद्यप्राप्यकारि चक्षु भवति न कुड्यकटादे आवरणस्य
सामर्थ्यमस्ति इत्यवरणानुपपत्ति स्यात् । न च व्यवहितार्थोपलब्धिरस्ति तस्मान्न अप्राप्यकारि । न्यायवा॰
पृ॰ ३५ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ १२१ । न्यायम॰ पृ॰ ४७९ । ये पुनरप्यकारि चक्षुराहु तेषा व्यवहि
तपिप्रकृष्टार्थग्रहणं दुर्निवारम् सन्निधान इव विप्रकृष्टेऽपि स्फुटतरमणीयासोप्यर्था गृह्येरन् । प्रकरणपं॰ पृ॰
४५ । न्याय मं॰ पृ॰ ४७९ ।

Return

819 | प्रकाशः कस्मात् ब॰, ज॰ । –शकं क्वचि– भा॰ । Return

820

करण वास्यादि
प्राप्यकारि दृष्टं तथा च इन्द्रियाणि, तस्मात् प्राप्यकारीणि । न्यायवा॰ पृ॰ ३६ । कारकञ्च अप्राप्यकारि
च इति चित्रम् । न्यायमं॰ पृ॰ ४७९ । इन्द्रियाणा कारकत्वेन प्राप्यकारित्वात् । न्यायमं॰ पृ॰
७३ ।

Return

821 | पृ॰ ७५ पं॰ १२ । बाह्येन्द्रियात् भा॰ । Return
822 | कि बहिरर्थग्रहणाभिमुख्यम्, बहिर्देशावस्थायित्वम् बहि कारणप्रभवत्य वा स्यात् ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३२८ । प्रमेयक॰ पृ॰ ५९ पू॰ । रत्नाकराव॰ पृ॰ ५५ । Return
823 | –रणत्वं पुद्गलवत्त्वं आ॰, ब॰, ज॰ । आत्मापेक्षया हि बहि कारणं पुद्गलतत्त्व तत्प्रभवत्वञ्च चक्षुरादीन्द्रियवत् मनसोऽप्यस्त्येव । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३२९ । Return
824 | –त्र मनो– भा॰ । Return
825 | मन । Return

826

चक्षु
श्चात्र धर्मित्वेनोपात्त गोलकस्वभाव रश्मिरूपं वा ? प्रमेयक॰ पृ॰ ५९ उ॰ । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰
३९७ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३१९ । रत्नाकराव॰ पृ॰ ५२ ।

Return

827 | धर्मवत्तत्र ब॰, ज॰ । Return
828 | यौगमते । Return
829 | सिद्धे हि ब॰, ज॰ । Return
830 | पृ॰ ७६ प॰ ५ । Return

831

उक्तदोषपक्षाणाम् भा॰, आ॰ । रश्मिवल्लोचन सर्व तैजसत्वात्
प्रदीपवत् । इति सिद्ध ? न नेत्रस्य ज्योतिष्कत्व प्रसाधयेत् ॥ ३६ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २३२ ।
राजवा॰ पृ॰ ४८ । प्रमेयक॰ पृ॰ ६० पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३१९ ।

Return

832 | –ङ्गात् गो– ब॰, ज॰ । Return

833

अनुद्भूतरूपश्चायं नायनो रश्मिः तस्मात् प्रत्यक्षतो नोपलभ्यते इति ।
दृष्टश्च तेजसो धर्मभेदः–उद्भूतरूपस्पर्शं प्रत्यक्षं तेजः यथा आदित्यरश्मयः । उद्भूतरूपमनुद्भूतस्पर्शं च
प्रत्यक्षं तेजः यथा प्रदीपरश्मयः । उद्भूतस्पर्शमनुद्भूतरूपमप्रत्यक्षं यथा अबादिसंयुक्तं तेजः । अनु
द्भूतरूपस्पर्शोऽप्रत्यक्षश्चाक्षुषो रश्मिरिति । न्यायभा॰ पृ॰ २५० । न्यायवा॰ पृ॰ ३७८ । चाक्षुषे
च रश्मौ रूपसंस्कारः रूपोद्भवो नास्ति । मध्यन्दिनोल्काप्रकाशे च रूपसंस्कारो रूपानभिभवो नास्ति इति
न तेषां प्रत्यक्षता । वैशे॰ उप॰ पृ॰ १२० ।

Return

834

नानुद्भूतद्वयं तेजो दृष्टं चक्षुर्यतस्तथा । अदृष्टवश
तस्तच्चेत् सर्वमक्षं तथा न किम् ॥ ५० ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ २३३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ६० पू॰ । सन्मति॰
टी॰ पृ॰ ५४१ ।

Return

835 | रश्मिवत्ता । Return

836

नक्तञ्चरनयनरश्मिदर्शनाच्च । न्यायसूत्र ३ । १ । ४३ । दृश्यन्ते
हि नक्तं नयनरश्मयः नक्तञ्चराणां वृषदंशप्रभृतीनाम्, तेन शेषस्यानुमानामात । न्यायभा॰ पृ॰ २५४ ।
न्यायमं॰ पृ॰ ४८० ।

Return

837 | अस्मदादिचक्षुषि । Return

838

यदि च प्राप्यकारि चक्षुः स्यात् तदा अत्य
भ्यासेपि पश्येदक्षिस्थाम् अञ्जनशलाकाम्, दूरे च व्यक्तदर्शनं स्यात् । न चैतत् संभवति इत्ययुक्तमेतत् ।
चतुःशतकवृ॰ पृ॰ १८६ ।

Return

839

बाह्यं चक्षुर्यदा तावत् कृष्णतारादि दृश्यताम् । प्राप्तं प्रत्यक्षतो बाधात्
तस्यार्थाऽप्राप्तिवेदिनः ॥ ९ ॥ शक्तिरूपमदृश्यं चेदनुमानेन बाधनं । आगमेन स्वनिर्णीतासंभवद्वाधकेन
च ॥ १० ॥ तत्त्वार्थंश्लो॰ पृ॰ २३० ।

Return

840 | गोलकरूपम् ब॰, ज॰ । यतो व्यक्तिरूपं चक्षुः तत्र असम्बद्धं शक्तिस्वभावं वा रश्मिरूपं वा ? प्रमेयक॰ पृ॰ ५९ उ॰ । Return
841 | प्रतीतम् ब॰, ज॰, भा॰ । Return

842

चक्षुषा शक्तिरूपेण तारकागतमञ्जनम् । न स्पृष्टमिति तद्धेतो
रसिद्धत्वमिहोच्यते ॥ १२ ॥ शक्तिर्हि शक्तिमतोऽन्यत्र तिष्ठतार्थेन युज्यते । तत्रस्थेन तु नैवेति कोऽन्यो
ब्रूयाजदात्मन ॥ १३ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २३० ।

Return

843 | –शं तत्र– भा॰ । Return
844 | पृ॰ ७६ प॰ ५ । Return
845 | चक्षुस्तैजसं न भवति तम प्रकाशकत्वात् । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३२४ । Return
846 | –पोऽप्रसि– भा॰ । Return
847 | –तः सिद्ध्य– भा॰ । Return
848 | –नेत्रेऽपि मनुष्यादिनेत्रत्वाद्र– भा॰ । Return
849 | पृ॰ ७६ पं॰ ६ । Return

850

रूपादीना मध्ये रूपस्यैव प्रकाशकत्वात् इति हेतुश्च
जलाजनचन्द्रमाणिक्यादिभिरनैकान्तिक । प्रमेयक॰ पृ॰ ६० उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५४१ । स्या॰
रत्ना॰ पृ॰ ३२० । रत्नाकराव॰ पृ॰ ५३ ।

Return

851

पश्येच्चक्षुश्चिराद् दूरे गतिमद् यदि तद्भवेत् । अत्यभ्यासे च दूरे च रूपं व्यक्त न तत्र किम्
॥ १३ ॥ यदि चक्षु प्राप्यकारित्वाद् विषयदेशं गच्छेत्तदा उन्मिषितमात्रेण न चन्द्रतारकादीनर्थान् गृह्णी
यात् । चतु शतक पृ॰ १८६ ।

Return

852

चक्षुर्गत्वा अर्थेन सम्बद्ध्यते इत्येववादिन । काचेन अभ्रपटलेन
स्फटिकेन अम्बुना च अन्तरित व्यवहितं रूपं कथ दृश्यते सप्रतिघत्वात् ? काचादिव्यवहितं चक्षुर्न
पश्येत्, तच्च पश्यति इति सिद्धान्त । स्फुटार्थअभि॰ पृ॰ ८४ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २३० । प्रमेयक॰
पृ॰ ६१ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५४४ । रत्नाकराव॰ पृ॰ ५८ ।

Return

853

अथ पूर्वपूर्वकाचादिव्यूह नि
बृत्तौ उत्तरोत्तरतद्रूपव्यूहान्तरस्योपपत्तेः प्रदीपज्वालावत् निरन्तरताभ्रान्ति इत्युच्यते स्या॰ रत्ना॰
पृ॰ ३२६ ।

Return

854 | पृ॰ ७७ पं॰ ३ । Return
855 | अप्राप्यकारित्वे संशयविपर्ययाभाव इति चेत् प्राप्यकारित्वेऽपि तदविशेषात् तत्त्वार्थराजवा॰ पृ॰ ४८ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३३२ । Return

856

अथ दूषणं सर्वाप्राप्तग्राहकत्वं चक्षु श्रोत्रलक्षणस्य धर्मिण प्रसज्यते, तददूषणम्; अनुमान
बाधात् । कथमित्याह–कथं तावदयस्कान्तो न सर्वमप्राप्तमय कर्षति इति । न सर्वाप्राप्तग्राहकं चक्षु श्रोत्रं
सर्वाप्राप्तग्रहणशक्तिहीनत्वात् अयस्कान्तवत् । अयस्कान्तो हि अप्राप्तमयो गृह्णातिन सर्वमप्राप्तं गृह्णाति
अथवा न सर्वस्वग्राह्यग्राहि चक्षु श्रोत्रं इन्द्रियस्वाभाव्यात् । स्फुटार्थ अभि॰ पृ॰ ८८ । अप्राप्यकारित्वे
व्यवहितातिविप्रकृष्टग्रहणप्रसङ्ग इति चेन्न, अयस्कान्तेनैव प्रत्युक्तत्वात् । अयस्कान्तोपलम् अप्राप्य लो
हमाकर्षदपि न व्यवहितमाकर्षति नातिविप्रकृष्टम् । तत्त्वार्थरा॰ बा॰ पृ॰ ४८ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३३३ ।
रत्नाकराव॰ पृ॰ ५७ ।

Return

857 | –कान्तरं गता कि– भां॰ । Return
858 | –मपि प्रका– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
859 | पृ॰ ७७ पं॰ ७ । Return

860

तथैव कारणत्वस्य मनसा व्यभिचारिता । मन्त्रेण भुजङ्गाद्युच्चाटकादिकरेण वा ॥ ८८ ॥
तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २३४ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३३० । अथ प्राप्यकारि चक्षु करणत्वात् वास्यादिवत् इति
ब्रूषे तर्हि अयस्कान्ताकर्षणोपलेन लोहासन्निकृष्टेन व्यभिचार । प्रमाणमी॰ पृ॰ ३७ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰
३३० ।

Return

861 | पृ॰ ७७ पं॰ ८ । Return
862 | तदयुक्त– भा॰ । Return
863 | प्रसङ्गसाधनत्वादेतस्यप्रमेयक॰ पृ॰ ६१ उ॰ । Return

864

सांख्य-नैयायिक-वैशेषिक-जैमिनीया सर्वबहिरिन्द्रियाणा प्राप्यकारित्वं मन्यन्ते । बौद्धाः
त्वग्-घ्राण-रसनानां प्राप्यकारित्व चक्षु श्रोत्रयोरप्राप्यकारित्वञ्च स्वीकुर्वते । जैनास्तु त्वग्-घ्राण-रसन-श्रोत्राणा
प्राप्यकारित्वं चक्षुषश्च अप्राप्यकारित्वं साधयन्ति । तत्तद्ग्रन्थाना सन्निकर्षचर्चाविषयकस्थलानि निम्न
प्रकाराणि बोध्यानि–साख्यद॰ सू॰ १ । ८७ पृ॰ ६२ । मुक्ताव॰ पृ॰ १७६ । न्यायद॰ सू॰ ३ । १ । ३०,
पृ॰ २४६ । न्यायवा॰ पृ॰ ३३, ३७३ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ ११६, ५२० । न्यायसारटी॰ पृ॰
७३ । न्यायमं॰ पृ॰ ७३, ४७७ । प्रशस्त॰ कन्द॰ पृ॰ २३ । व्योमवती पृ॰ १५९, २५६ । प्रश॰
किरणा॰ पृ॰ ७४ । शावरभा॰ सू॰ १ । १ । ४, पृ॰ २१ । मी॰ श्लो॰ पृ॰ १४६ । प्रकरणपं॰ पृ॰ ४४ ।
प्रमाणसमु॰ श्लो॰ २० पृ॰ ४० । स्फुटार्थअभि॰ पृ॰ ८४ । चतु शतक पृ॰ १८६ । तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰
६८२ । प्रज्ञा॰ १५, पृ॰ २९८ । आवश्यकनि॰ गा॰ ५ । विशेषाव॰ भा॰ गा॰ २०४-२१२ पृ॰ १२२,[p. n83 ]
तथा गा॰ ३३६-३४० पृ॰ १९९ । तत्त्वार्थभा॰ व्या॰ पृ॰ ८७ । सर्वार्थसिद्धि पृ॰ ५७ । राजवा॰
पृ॰ ४८ । तत्वार्थश्लो॰ पृ॰ २२९ । प्रमेयक॰ पृ॰ ५९ । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ३९७ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰
५४० । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३१८ । रत्नाकराव॰ पृ॰ ५१ ।

Return

865

अप्राप्तान्यक्षिमन श्रोत्राणि त्रयमन्यथा । घ्राणादिभिः त्रिभिस्तुल्यविषयग्रहणं मतम् । अभि॰
कोश १ । ४३ । चक्षु-श्रोत्र-मनोऽप्राप्तविषयम् उपात्तानुपात्तमहाहेतुः शब्द इति सिद्धान्तात् तत्त्वस॰
पं॰ पृ॰ ६०३ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३३३ । चक्षु श्रोत्रमनसाम् अप्राप्तार्थकारित्वम् सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५४५ ।

Return

866 | भास्वर– भा॰ । Return
867 | इयास्तु विशेष अत्र तेजस्विता अभिघातहेतु शब्दे तु तीव्रता । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३३३ । Return

868

–बाधः आ॰ । विप्रकृष्टशब्दग्रहणे च स्वकर्णतान्तर्विलगन्मशकशब्दो नोपलभ्येत । तत्त्वार्थ
राजवा॰ पृ॰ ४८ । अप्राप्यकारित्वे श्रोत्रस्य चक्षुष इव अत्यासन्नविषयप्रकाशकत्वं न स्यात् इति मशका
दिशब्दस्य प्राप्तस्य प्रत्यक्षत प्रकाशकत्वेन प्रतीयमानस्य अप्राप्तार्थप्रकाशकत्वं तस्य अध्यक्षबाधितम् अग्नौ
अनुष्णत्ववत् । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५४५ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३३४ ।

Return

869

दूरे जिघ्राम्यहं गन्धमिति
व्यवहृतीक्षणात् । घ्राणस्याप्राप्यकारित्वप्रसक्तिरिष्टहानित ॥ ९२ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २३५ । स्या॰
रत्ना॰ पृ॰ ३३४ । रत्नाकराव॰ पृ॰ ५९ ।

Return

870 | यत साकारज्ञानपक्षे अनाकारज्ञानपक्षे वायमभ्युपगम इति वाच्यम् । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५४५ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३३४ । Return
871 | –स्य ग्रह– भा॰ । Return
872 | निकटाकारं ब॰, ज॰ । Return
873 | ज्ञानाभिन्ना ब॰, ज॰ । Return
874 | स्वस्वरूपतः आ॰, ब॰, ज॰ । Return
875 | –स्वरूपता आ॰, ब॰, ज॰ । किं स्वभावत् एवास्य दूरत्वादित्वात्, दूरादिकारणप्रभवत्वात्, दूरादिदेशे स्थितत्वाद्वा ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३३५ । Return

876

यदि च स्वोत्पत्तिदेशस्थ एव शब्द श्रोत्रेण गृह्यते नागत
तर्हि कथम् अनुवाते शब्दस्य तद्देशोत्पत्तिकस्यैव श्रवणम्, प्रतिवातेऽश्रवणम्, मन्दवाते मनाक् श्रवण भवेत् ?
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५४६ ।

Return

877 | –गन्तव्यं भा॰ । Return
878 | –न्नेन स एव भा॰ । Return
879 | ते एव आ॰ । Return
880 | तेन श्रूयते ब॰, ज॰ । Return
881 | –ता तेन ब, ज॰ । Return
882 | वातेऽनुकूल ब॰, ज॰ । Return
883 | –पात्र्या– ब॰, ज॰, भा॰ । Return
884 | –नां विप्र– भा॰ । Return
885 | पृ॰ ८३ प॰ ७ । Return
886 | भेर्यादिशब्दै । Return
887 | मशकादिशब्दानाम् । Return
888 | अती व्रालोके तदभिघाताऽदृष्टे स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३३७ । Return
889 | निर्वातेऽपि । Return
890 | –प्रतीतिवत् भा॰ । Return
891 | –स्य प्रा– भा॰ । Return
892 | तदिष्टौ भा॰ । Return
893 | दिग्देशाना श्रुतिविषयता किञ्च नो युक्तियुक्ता । युक्तत्वे वा भवति न कथं ध्वानरूपत्वमेषाम् ॥ ८७ ॥ रत्नाकराव॰ पृ॰ ६० । Return
894 | –निर्विकल्प– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
895 | तत्रैव ब॰, ज॰ । Return

896

प्रत्यसाधारणत्वानु– आ॰ । श्रोत्रस्य
अप्राप्यकारित्वसमर्थनम्–स्फुटार्थ अभि॰ पृ॰ ८७ । चतु शतक पृ॰ १९१ । तत्त्वस॰ श्लो॰ २५१९–
२५२८ तथा २१७४–२१७५ । इत्यादौ, खण्डनञ्च–मीमासाश्लो॰ अधि॰ ६ पृ॰ १४६ तथा ७६० ।
शास्त्रदी॰ १ । १ । ६ पृ॰ १४० । न्यायम॰ पृ॰ २१६ । तत्त्वार्थरा॰ पृ॰ ४८ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰
२३५ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५४५ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३३३ । रत्नाकराव॰ पृ॰ ५९ इत्यादिषु प्रेक्ष्यम् ।

Return

897 | –तोऽसत्वा– भा॰ । Return
898 | कस्य प्रत्य– भा॰ । Return

899

सर्वज्ञो दृश्यते तावन्नेदानीमस्मदादिभि । निरा
करणवच्छक्त्या न चासीदितिकल्पना ॥ ११७ ॥ मीमा॰ श्लो॰ सू॰ २, पृ॰ ८१ । सर्वज्ञो दृश्यते
तावन्नेदानीमस्मदादिभि । दृष्टो न चैकदेशोस्ति लिंङ्ग वा योऽनुमापयेत् ॥ ३१८६ ॥ तत्त्वसं॰ ।

Return

900 | नापि कार्यम्, प्रत्यक्षानुपलम्भसाधनत्वात् कार्यकारणभावस्य, विप्रकर्षिणा सर्वज्ञेन सह कस्यचित् कार्यकारणभावाऽसिद्धे । तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ८३१ । Return
901 | विप्रकर्षेण भा॰ । Return
902 | स्वभावोऽपि हेतुर्न सर्वदर्शिनः सत्तां साधयति तदप्रत्यक्षत्वे स्वभावस्य तदव्यतिरेकिणो गृहीतु मशक्यत्वात् । तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ८३१ । Return

903

न चागमेन सर्वज्ञः तदीयेऽन्योन्यसंश्रयात् । नरान्तर
प्रणीतस्य प्रामाण्यं गम्यते कथम् ॥ ११८ ॥ न चाप्येवं परो नित्य शक्यो लब्धुमिहागमः । नित्यश्चेदर्थ
वादत्वं तत्परे स्यादनित्यता ॥ ११९ ॥ नन्वस्त्येव सर्वज्ञः सर्वविद् इत्यादिरत आह–नित्यश्चेद् इति ।
किमित्यर्थवादत्वम् अत आह–'तत्परे इति । अनित्यस्य विग्रहवत पुरुषस्य सर्वज्ञत्वं प्रतिपादयन्नागमोपि
अनित्यः स्यादिति । मीमां॰ श्लो॰ टी॰ पृ॰ ८२ । न चागमविधिः कश्चिन्नित्यः सर्वज्ञबोधकः ।
कृत्रिमेण त्वसत्येन स कथं प्रतिपाद्यते ॥ ३१८७ ॥ तत्त्वसं॰ पृ॰ ८३१ ।

Return

904

स सर्ववित् स लोकवित्
इत्यादेः हिरण्यगर्भ सर्वज्ञः इत्यादेश्च आगमस्य । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४५ । हिरण्यगर्भं प्रकृत्य सर्वज्ञ
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४६ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३६४ । शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ ४९ पू॰ । वृ॰ सर्वज्ञसि॰
पृ॰ १३३ ।

Return

905

स्तुतिनिन्दापरकृतिपुराकल्प अर्थवादः । न्यायसू॰ २ । १ । ६४ । विधेः फलवाद
लक्षणा या प्रशंसा सा स्तुतिः सम्प्रत्ययार्थाअनिष्टफलवादो निन्दा वर्जनार्थाअन्यकर्तृकस्य व्याहतस्य
विधेर्वादः परकृतिःऐतिह्यसमाचरितो विधिः पुराकल्प इति । न्यायभा॰ पृ॰ १५६ । प्राशस्त्य
निन्दान्यतरपरं वाक्यमर्थवादः । अर्थसं॰ पृ॰ १२३ ।

Return

906

अथ तद्वचनेनैव सर्वज्ञोऽन्यैः प्रतीयते ।
प्रकल्प्येत कथं सिद्धि अन्योन्याश्रययोस्तयोः ॥ ३१८८ ॥ सर्वज्ञोक्ततया वाक्यं सत्यं तेन तदस्तिता ।
कथं तदुभयं सिद्ध्येत् सिद्धमूलान्तरादृते ॥ ३१८९ ॥ तत्त्वसं॰ ।

Return

907 | असर्वज्ञप्रणीतात्तु वचनान्मूल वर्जितात् । सर्वज्ञमवगच्छन्तः स्ववाक्यात् किन्न जानते ॥ ३१९० ॥ तत्त्वसं॰ । Return
908 | सर्वज्ञसदृशः कश्चिद् यदि दृश्येत सम्प्रति । तदा गम्येत सर्वज्ञसद्भाव उपमावलात् ॥ ३२१५ ॥ तत्त्वसं॰ पृ॰ ८३८ । Return
909 | उपदेशो हि बुद्धादेर्धर्माधर्मादिगोचरः । अन्यथा नोपपद्येत सार्वज्ञ्यं यदि नो भवेत् ॥ ३२१७ ॥ प्रत्य क्षादौ निषिद्धेपि सर्वज्ञप्रतिपादके । अर्थापत्त्यैव सर्वज्ञमित्थं यः प्रतिपद्यते ॥ ३२१८ ॥ तत्त्वसं॰ पृ॰ ८३८ । Return

910

उपदेशो हि बुद्धादेरन्यथाप्युपपद्यते । स्वप्नादिदृष्टव्यामोहात् वेदाच्चावितथं श्रुतात् ॥ ३२२३ ॥
ये हि तावदवेदज्ञास्तेषा वेदादसभव । उपदेशः कृतोऽतस्तैव्यामोहादेव केवलात् ॥ ३२२४ ॥ ये तु मन्वादय
सिद्धाः प्राधान्येन त्रयीविदाम् । त्रयीविदाश्रितग्रन्थास्ते वेदप्रभवोक्तय ॥ ३२२८ ॥ तत्त्वस॰ । ऋग्य
जुसामाख्या त्रयो वेदा त्रयी भण्यन्ते, ता विदन्तीति त्रयीविदो ब्राह्मणा उच्यन्ते । तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰
८४० । स्त्र्या ऋक् सामयजुषी इति वेदास्त्रयस्त्रयी इत्यमर ।

Return

911 | सर्वज्ञान– भा॰ । Return
912 | –तः व्यामो– भा॰ । Return
913 | –ज्ञस्य प्रमा– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
914 | –तयैव वा आ॰ । Return

915

युगपत्परिपाठ्या वा सर्वञ्चैकस्वभावत ।
जानन् यथा प्रधान वा शक्त्या वेष्येत सर्ववित् ॥ ३२४८ ॥ युगपच्छुच्यशुच्यादिस्वभावाना विरोधिनाम् ।
ज्ञान नैकधिया दृष्ट भिन्ना वा गतय क्वचित् ॥ ३२४९ ॥ भूत भवद् भविष्यश्च वस्त्वनन्तं क्रमेण क ।
प्रत्येक शक्नुयाद् बोद्धु वत्सराणा शतैरपि ॥ ३२५० ॥ इत्यादिकारिकाभि तत्त्वसङ्ग्रहकार पृ॰ ८४४
सामट-यज्ञटयो सर्वज्ञदूषक मतम् उपस्थापयति ।

Return

916 | तत्तथैव भा॰ । Return
917 | –भास्यते भा॰ । Return
918 | –पत्तत्प्र– भां॰ । Return

919

अनयैव भङ्ग्या निम्नग्रन्थेषु कृतः सर्वज्ञाविषयः पूर्वपक्षः–तत्त्वसं॰ पृ॰ ८३० ।
आप्तप॰ पृ॰ ५३ । अष्टसह॰ पृ॰ ४५ । शास्त्रवार्त्ता॰ पृ॰ ७९ उ॰ । प्रमेयक॰ पृ॰ ६८ पू॰ । सन्मति॰ टी॰
पृ॰ ४३ । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ५५३ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३६३ । प्रमेयरत्न॰ पृ॰ ५२ । बृहत्सर्वज्ञसि॰
पृ॰ १३० ।

Return

920 | पृ॰ ८६ पं॰ १५ । Return
921 | प्रमाणाप्रमाणसाधारणी शाब्दी प्रतीतिः विकल्पः तस्य । Return
922 | न खलु ज्ञस्वभावस्य कश्चिदगोचरोस्ति यन्न क्रमेत । अष्टश॰ अष्टसह॰ पृ॰ ४९ । Return
923 | –लज्ञे– भां॰ । Return
924 | –लं ज्ञा– आ॰ । Return
925 | सकलपु– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
926 | तस्य तदविषयत्वात् भां॰ । Return
927 | तद्विपरीत– भां॰ । Return
928 | –चाक्षुषं विज्ञा– ब॰, ज॰ । चाक्षुषविज्ञा– भां॰ । Return

929

न वयं प्रत्यक्षं प्रवर्त्तमानमभावं
साधयति इति ब्रूमः । किं तर्हि ? निवर्त्तमानम् । तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ ८४८ । प्रमेयक॰ पृ॰ ७२ उ॰ ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४५ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३८१ ।

Return

930 | तदभावो– भा॰ । Return

931

कारणव्यापकाभावे निवृत्तिश्चेह युज्यते । हेतुमद्व्याप्तयो तस्मादुत्त्पत्ते
रेकभावत ॥ ३२७१ ॥ कृशानुपादपाभावे धूमाम्रादिनिवृत्तिवत् । अन्यथाऽहेतुतैव स्यात् नानात्वञ्च
प्रसज्यते ॥ ३२७२ ॥ तत्त्वस॰ । प्रमेयक॰ पृ॰ ७२ उ॰ ।

Return

932 | नापि यन्निवृत्तौ यन्न निवर्त्तते स तस्य स्वभावो युक्त गोरिव गवयस्य । तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ ८५१ । Return
933 | न चाकारणाऽव्यापकभूतस्यान्यस्य निवृत्तावन्यस्य निवृत्तिर्युक्ता अतिप्रसङ्गात् । तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ ८५१ । Return
934 | या च कार्यानुपलब्धिरुक्ता न सा कारणमात्रस्य अभावं गमयति, कि तर्हि ? अप्रतिबद्धसामर्थ्यस्यैव । तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ८५१ । Return

935

न च
प्रत्यक्षनिवृत्तिर्वस्त्वभावेन व्याप्ता येनासौ वस्त्वभावः ततो निश्चीयते । सत्यपि वस्तुनि व्यवहितादौ प्रत्यक्षस्य
निवृत्तिदर्शनात् । तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ ८४८ ।

Return

936 | त्रिधावि– आ॰ । Return

937

यद्येवं कथमनुपलम्भाख्यात्
प्रत्यक्षात् घटाद्यभावसिद्धि प्रदेशान्तरे भवद्भिर्वर्ण्यते ? नैतदस्ति, एकज्ञानससर्गयोग्ययोरर्थयो अन्यतरम्यैव
या सिद्धि सा अपरस्य अभावसिद्धि इति कृत्त्वा । तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ ८४९ ।

Return

938 | न चैवं सर्वज्ञत्वस्य[p. n91 ]केनचित् सार्द्धमेकज्ञानसंसर्गिता निश्चिता यस्य केवलस्योपलम्भात् तदभावं व्यवस्यामः, तस्य सर्वदैव अत्यन्तपरोक्षत्वात् । तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ८४९ । Return
939 | आद्यविधाया साधनम् अनुपलम्भो, विरुद्धविधिर्वा भवेत् ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३८२ । Return
940 | –स्य व्याप– ब॰ । Return
941 | अनुपलम्भोऽपि किं निर्विशेषणोऽभीष्टः उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य इत्येतस्य विशेषण स्याऽनाश्रयणात्, अहोस्वित् सविशेषण इति । तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ८५० । Return
942 | इत्यसाम्प्र– ब॰, ज॰, आ॰ । Return
943 | अनुमानमिदं प्रमेयक॰ पृ॰ ७० पू॰, स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३७०, प्रमेयरत्न॰ पृ॰ ५४, इत्यादिषु वर्तते । Return

944

यद्वा अर्थान्तरस्य साक्षात् पारम्पर्येण वा विरुद्धस्यैव विधानात् तन्निषेध नाविरुद्धस्य तस्य
तत्सहभावसंभवात् । यथा–नास्त्यत्र शीतस्पर्शो वह्नेरिति साक्षाद्विरुद्धस्य वह्ने विधानात् शीतस्पर्शनिषेध
तद्वत् सर्वज्ञनिषेधेऽपि स्यात् । पारम्पर्येण तु विरुद्धस्य क्वचित् तद्व्यापकविरुद्धस्यैव वा विधानात् सर्व
विदो निषेध यथा तुषारस्पर्शव्यापकशीतविरुद्धवह्निविधानात् तुषारस्पर्शनिषेध । तत्कारणविरुद्धविधानाद्वा
यथा रोमहर्षादिकारणशीतविरुद्धदहनविशेषविधानात् शीतकार्यरोमहर्षादिनिषेध । तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ ८५३ ।
नापि विरुद्धविधि, यत सोपि प्रतिनियतदेशादौ तस्य अभावं साधयेद्, अशेषदेशादौ वा ? स्या॰
रत्ना॰ पृ॰ ३८२ ।

Return

945 | –ज्ञताभाव आ॰ । Return
946 | –त्वसिद्धेर– भा॰ । Return
947 | तत्कार्यविरुद्धस्य आ॰ । Return
948 | सर्व ज्ञस्य भा॰ । Return
949 | –स्पर्शानि– ज॰ । Return
950 | अशेषज्ञत्वाभावं ब॰, ज॰, आ॰ । Return
951 | –प्रसाधक ज॰ । Return
952 | सर्वप्रमाण– भा॰ । इमे विकल्पा प्रमेयक॰ पृ॰ ७३ पू॰, सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४५, स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३८४, प्रमेयरत्न॰ पृ॰ ५७, इत्यादिष्वपि वर्त्तन्ते । Return
953 | सर्वज्ञप्रतिषेधे तु सन्दिग्धा वचनादय । न्यायवि॰ पृ॰ ५१९ पू॰ । Return
954 | –न् उररीकृत्य आ॰ । Return
955 | –कः सिद्ध्यति इति आ॰ । Return

956

सकल
ज्ञस्य नास्तित्वे स्वसर्वानुपलम्भयोः । आरेकासिद्धता तस्याऽप्यर्वाग्दर्शनतोऽगते ॥ न्यायवि॰ पृ॰
५५३ पू॰ ।

Return

957 | –पुरुषत्वादेः ब॰, ज॰, भा । Return
958 | इत्याह आ॰, ब॰, ज॰ । Return
959 | –ज्ञतादिल– ब॰, ज॰ । Return

960

नाप्यर्थाऽत्तिरसर्वज्ञ साधयति ।
तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ८४९ । आप्तप॰ पृ॰ ५६, कारि॰ १०२ । प्रमेयक॰ पृ॰ ७३ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰
३८८ ।

Return

961 | सादृश्यस्योपमानेन शेषासर्वज्ञनिश्चय इतिपाठभेदेन तत्त्वसग्रहे पृ॰ ८३८ । बृ॰ सर्वज्ञसि॰ पृ॰ १३६ । Return
962 | अविशेषेण श– भां॰ । Return
963 | प्रत्यक्षे अर्थ– आ॰ । Return
964 | –ज्ञत्वमपि ब॰, ज॰ । Return
965 | शरीरसंस्थानात् । Return
966 | तस्माद् यत्स्मर्यते तत् स्यात् सादृश्येन विशेषितम् । प्रमेयमुपमानस्य सादृश्यं वा तदन्वि तम् ॥ ३७ ॥ मी॰ श्लो॰ उपमानपरि॰ । Return
967 | सर्वज्ञत्वेऽपि भां॰ । Return
968 | वेदवाक्यस्य । Return
969 | तत्स द्भवावेदक– भां॰ । Return
970 | तत्स द्भवावेदक– भां॰ । Return
971 | यदि प्रमाणनिवृत्तमात्रं प्रसज्यलक्षणमभावप्रमाण वर्ण्यते तदा नासौ कस्यचित् प्रतिपत्ति, नापि प्रतिपत्तिहेतु । तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ८५० । Return
972 | –र्म क– भा॰ । Return
973 | प्रत्यक्षादेरनुत्पत्ति प्रमाणाभाव उच्यते । सात्मनोऽपरिणामो वा विज्ञानं वाऽन्यवस्तुनि ॥ ११ ॥ मीमा॰ श्लो॰ अभावपरि॰ । Return
974 | सर्वज्ञस्य भा॰ । Return
975 | कदाचित् सर्वज्ञ– ब॰, ज॰ । Return
976 | पृ॰ ८८ पं॰ १० । Return
977 | स्वेन रूपेण आ॰ । Return
978 | –मानस्य प्रत्य– भा॰ । Return
979 | –मानग्रहण– भा॰ । Return
980 | –देशार्थता– भा॰ । Return
981 | –नियतात्मार्थ– भा॰ । Return

982

प्रायः अनयैव दिशा
सर्वज्ञसमर्थनम् अधोनिर्दिष्टग्रन्थेषु द्रष्टव्यम्–तत्त्वसं॰ पृ॰ ८४६ । सिद्धिवि॰ टी॰ सर्वज्ञसि॰ ।
आप्तप॰ पृ॰ ५४ । अष्टसह॰ पृ॰ ४७ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १३ । शास्त्रवार्त्तास॰ पृ॰ ८० । प्रमेयक॰
पृ॰ ७० पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५३ । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ५५३ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३७० ।
प्रमेयरत्नमा॰ पृ॰ ५४ । सर्वज्ञसि॰ पृ॰ १४२ ।

Return

983

–पूर्वं आ॰, ब॰, ज॰ । संज्ञा कर्म त्वस्मद्विशिष्टानां
लिङ्गम् । प्रत्यक्षप्रवृत्तत्वात् सज्ञाकर्मणः । वैशे॰ सूत्र २ । १ । १८, १९ । महाभूतचतुष्टयमुपलब्धि
मत्पूर्वकं कार्यत्वात्सावयवत्वात् प्रशस्त॰ कन्द॰ पृ॰ ५४ । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३०१ ।
वैशे॰ उप॰ पृ॰ ६२ । शरीरानपेक्षोत्पत्तिकं बुद्धिमत्पूर्वकम् कारणवत्त्वात्द्रव्येषु सावयवत्वेन
तद्गुणेषु कार्यगुणत्वेन कर्मसु कर्मत्वेनैव तदनुमानात् । प्रशस्त॰ किरणा॰ पृ॰ ९७ । न्यायली॰ पृ॰
२० । न्यायमुक्ता॰ दिन॰ पृ॰ २३ । ईश्वर कारणम् पुरुषकर्माफल्यदर्शनात् । न्यायसू॰ ४ । १ । २० ।
गुणविशिष्टमात्मान्तरमीश्वरतस्य च धर्मसमाधिफलम् अणिमाद्यष्टविधमैश्वर्यं सङ्कल्पानुविधायी चास्य
धर्म प्रत्यात्मवृत्तीन् धर्माधर्मसञ्चयान् पृथिव्यादीनि च भूतानि प्रवर्त्तयति । न्यायभा॰ ४ । १ । २१ ।
प्रधानपरमाणुकर्माणि प्राक् प्रवृत्ते बुद्धिमत्कारणाधिष्ठितानि प्रवर्त्तन्ते अचेतनत्वात् वास्यादिवत् ।[p. n98 ]
अयमपरो हेतु–बुद्धिमत्कारणाधिष्ठित महाभूतादिव्यक्त सुखदुःखादिनिमित्तं भवति रूपादिमत्त्वात् तुर्या
दिवत् । धर्माधर्मौ बुद्धिमत्कारणाधिष्ठितो पुरुषस्योपभोगं कुरुत करणत्वात् वास्यादिवत् ।बुद्धिमत्का
रणाधिष्ठितानि स्वासु स्वासु धारणादिक्रियासु महाभूतानि वाय्वन्तानि प्रवर्त्तन्ते अचेतनत्वात् । न्यायवा॰
पृ॰ ४५७-६७ । विवादाध्यासिता तनु-तरु-महीधरादय उपादानाभिज्ञकर्तृका उत्पत्तिमत्त्वात् अचे
तनोपादानत्वाद्वा यथा प्रासादादि । न चैषामुत्पत्तिमत्त्वमसिद्धम्, सावयवत्वेन वा महत्त्वे सति क्रिया
वत्त्वेन वा वस्त्रादिवत्तत्सिद्धे । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ ५९८ । न्यायम॰ पृ॰ १९४ । कार्या
ऽऽयोजनधृत्यादे पदात् प्रत्ययत श्रुते । वाक्यात् सख्याविशेषाच्च साध्यो विश्वविदव्ययः ॥ १ ॥
न्यायकुसु॰ पञ्चमस्त॰ । तत्राविद्धकर्णोपन्यस्तम् ईश्वरसाधने प्रमाणद्वयमाह–यत्स्वारम्भकेत्यादि । यत्स्वा
रम्भकावयवसन्निवेशविशेषवत् । बुद्धिमद्धेतुगम्य तत्तद्यथा कलशादिकम् ॥ ४७ ॥ द्वीन्द्रियग्राह्यमग्राह्यं
विवादास्पदमीदृशम् । बुद्धिमत्पूर्वक तेन वैधर्म्येणाणवो मता ॥ ४८ ॥ तन्वादीनामुपादान चेतनावदधि
ष्ठितम् । रूपादिमत्त्वात्तन्त्वादि यथा दृष्ट स्वकार्यकृत् ॥ ४९ ॥ तत्त्वस॰ । प्रमेयक॰ पृ॰ ७५ पू॰ ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १०० । प्रशस्तमतिस्त्वाह–सर्गादौ पुरुषाणा व्यवहारोऽन्योपदेशपूर्वक उत्तरकाल
प्रबुद्धाना प्रत्यर्थनियतत्वात् अप्रसिद्धवाग्व्यवहाराणा कुमाराणा गवादिषु प्रत्यर्थनियतो वाग्व्यवहारो यथा
मात्राद्युपदेशपूर्वक इति । तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ४३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ७५ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १०१ ।

Return

984 | विरुद्वो हेतु नि– भा॰ । Return
985 | साधयति भा॰ । Return
986 | –विशेषवि– भा॰, ब॰, ज॰ । Return

987

नन्वेव
मशेषज्ञेयज्ञानाधारविधातृपूर्वकत्वे साध्ये साध्यविकलो दृष्टान्त विरुद्धश्च हेतु नैतदेवम्, बोधाधारे
अधिष्ठातरि साध्ये न साध्यविकलत्व नापि विरुद्धत्वम् । न चात्र बोधाधारकारणत्वकार्यत्वयो सामान्यव्याप्ते
र्व्याघातः शक्यसाधन, विशेषेण तु व्याप्तिविरहादसाधनत्वे धूमस्याप्यसाधनत्वप्रसङ्ग । प्रश॰ व्योम॰
पृ॰ ३०२ । किञ्च व्याप्त्यनुसारेण कल्प्यमान प्रसिद्ध्यति । कुलालतुल्य कर्त्तेति स्याद्विशेषविरुद्धता ॥
व्यापारवानसर्वज्ञ शरीरी क्लेशसङ्कुल । घटस्य यादृश कर्त्ता तादृगेव भवेद् भुव ॥ विशेषसाध्यताया
च साध्यशून्य निदर्शनम् । कर्तृसामान्यसिद्धौ तु विशेषावगति कुत ॥ पृ॰ १९१ यदपि विशे
षविरुद्धत्वमस्य प्रतिपादित तदप्यसमीक्षिताभिधानम्, विशेषविरुद्धस्य हेत्वाभासस्याऽभावात्, अभ्युपगमे
वा सर्वानुमानोच्छेदप्रसङ्गात् । न्यायमं॰ पृ॰ १९८ । प्रशस्त॰ कन्द॰ पृ॰ ५५ । तथाहि सौध
सोपानगोपुराट्टालिकादय । अनेकानित्यविज्ञानपूर्वकत्वेन निश्चिता ॥ ७३ ॥ अत एवायमिष्टस्य विघात
कृदपीष्यते । अनेकानित्यविज्ञानपूर्वकत्वप्रसाधनात् ॥ ७४ ॥ तत्त्वसं॰ पृ॰ ५० ।

Return

988 | सिसाधिपित– आ॰ । सिसाधियिषित– भा॰ । Return

989

अथ बुद्धिमत्तया ईश्वरस्य शरीरयोगमपि प्रतिपद्यते तेनापि प्रतिपद्यमानेन शरीरादयो नित्या
अनित्या वा अवश्यमेषितव्याः ।अथ नित्यान् शरीरादीन् कल्पयसि एवमपि दृष्टविपरीतं कत्पितं भवति
दृष्टविपर्पयं प्रतिपद्यमानेन बुद्धेर्नित्यत्वं प्रतिपत्तव्यमिच्छा तु विद्यते अक्लिष्टाऽव्याहता सर्वार्थेषु यथा
बुद्धिरिति । न्यायवा॰ पृ॰ ४६५ । अशरीरपूर्वकत्वञ्च शक्यसाधनम्; सर्वोपि कर्त्ता कारकस्वरूप
मवधारयति, तत इच्छति-इदमहमनेन निर्वर्त्तयामि इति, तत प्रयतते, तदनु कायं व्यापारयति, ततः करणा
न्यधितिष्ठति, तत करोति, अनवधारयन् अनिच्छन् अप्रयतमानः कायमव्यापारयन् न करोति इति अन्वयव्य
तिरेकाभ्यां बुद्धिवत् शरीरमपि कार्योत्पत्ताबुपायभूतम् तदिदमशरीरपूर्वकत्वानुमानं व्याप्तिग्राहकप्रमाण
बाधितत्वात् कालात्ययापदिष्टं व्याप्तिवलेन चाभिप्रेतमशरीरित्वविशेषं विरुन्धद् विशेषविरुद्धं ततश्च विरुद्धा
वान्तरप्रभेद एवेति पूर्वपक्षसङ्क्षेप । अत्र प्रतिसमाधिः–न तावच्छरीरित्वमेव कर्तृत्वम्; सुषुप्तस्योदासी
नस्य च कर्तृत्वप्रसङ्गात्, किन्तु परिदृष्टसामर्थ्यकारकप्रयोजकत्वं तस्मिन् सति कार्योत्पत्ते । तच्चा
शरीरस्यापि निर्वहति यथा स्वशरीरप्रेरणायाम् आत्मनः । अस्ति तत्राप्यस्य स्वकर्मोपार्जितं तदेव शरीर
मिति चेत्, सत्यमस्ति, परं प्रेरणोपायो न भवति स्वात्मनि क्रियाविरोधात् । इच्छाप्रयत्नोत्पत्तावपि
शरीरमपेक्षणीयमिति चेत्; अपेक्षतां यत्र तयोरागन्तुकत्वम्, यत्र पुनरेतौ स्वाभाविकावासाते तत्रास्या
पेक्षणं व्यर्थम् । न च बुद्धीच्छाप्रयत्नाना नित्यत्वे कश्चिद्विरोध । दृष्टा हि रूपादीना गुणानाम् आश्रयभेदेन
द्वयी गति तथा बुद्ध्यादीनामपि भविष्यति । प्रशस्त॰ कन्द॰ पृ॰ ५५ । व्योम॰ पृ॰ ३०५ ।

Return

990 | –न शरीर– भा॰ । Return
991 | चा– भा॰ । Return
992 | मृत्पिण्डाद्य– आ॰ । Return
993 | ये च आ॰ । Return

994

तदीया ज्ञाना– ज॰ ।
यत् तदीश्वरस्य ऐश्वर्य्यं किं तन्नित्यमनित्यमिति ?नित्यम् इति ब्रूमअथास्य बुद्धिनित्यत्वे किं प्रमा
णमिति ? नन्विदमेव बुद्धिमत्कारणाधिष्ठिता परमाणवः प्रवर्त्तन्त इति । न्यायवा॰ पृ॰ ४६४ । तस्य
हि ज्ञानक्रियाशक्ती नित्ये इति ऐश्वर्य नित्यम् । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ ५९७ ।

Return

995 | –त परिपूरितायां भूमावक्रिया– भा॰ । Return
996 | –स्य च अ– ज॰ । Return
997 | –धे च प– आ॰ । Return
998 | –त्वाद्यनुप– भा॰, ज॰ । Return
999 | न इति आ॰, ब॰, ज॰ । Return

1000

बुद्धिमत्यधिष्ठातरि साध्ये कथमचेतनेन कर्मणा
सिद्धसाधनम्, तस्याप्यचेतनतया अधिष्ठात्रपेक्षत्वात् ? तथाहि–सर्वमचेतन चेतनाधिष्ठितं प्रवर्त्तमानं दृष्टम्
यथा तन्त्वादि, तथा च कर्मादि । न चास्मदाद्यात्मैव अधिष्ठायकः, तस्य तद्विषयज्ञानाभावात् । तथा च
अस्मदाद्यात्मनो न कर्मविषयं ज्ञानमिन्द्रियजम्, नापि परमाण्वादिविषयम् । न च तदभावे तस्य प्रेरक
दृष्टम् । न चाचेतनस्य अकस्मात्प्रवृत्तिरुपलब्धा । प्रवृत्तौ वा परिनिष्पन्नेपि कार्ये प्रवर्त्तेत विवेकशून्य
त्वात् ।" । प्रश॰ व्योम॰ पृ॰ ३०४ ।

Return

1001 | पृ॰ ९७ पं॰ १६ । कार्यत्वं स्वकारणसत्तासमवायः स्यात्, अभूत्वाभावित्वम्, अक्रियादर्शिनोऽपि कृ तवुद्ध्युत्पादकत्वं कारणव्यापारानुविधायित्वं वा । प्रमेयरत्नमा॰ पृ॰ ६४ । Return
1002 | सहावयवैर्वर्तमानत्वम्, तैर्जन्यमानत्वं वा, सावयवमिति बुद्धिविषयत्वं वा ? प्रमेयक॰ पृ॰ ७५ पू॰ । Return
1003 | –वत्वेनास्य भां॰ । –वत्वे व्या– ब॰, ज॰ । Return
1004 | प्रागसतः स्वकारणसत्तासम्बन्धलक्षणम् । Return
1005 | कृत्यम् ब॰, ज॰ । Return
1006 | –भावे हि ज॰ । Return
1007 | –त्करत्वंबुद्धि– ब॰, ज॰ । Return
1008 | उपलम्भे वा तत्र ततो जीर्णदेवकुलादिष्विव अक्रियादर्शिनोऽपि कृतबुद्धि स्यात् । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ११५ । Return
1009 | अनेन अनुमानान्तरेण ब॰, ज॰ । Return
1010 | –शेष सि– भा॰ । Return
1011 | –भावात् तदु– भा॰ । Return
1012 | –परिषू– भा॰ । Return
1013 | कृत्रिमत्वाभूभागादिसंस्थानरूपस्य भा॰ । Return
1014 | तत्र आ॰ । Return
1015 | प्रतिपत्तिः भा॰ । Return
1016 | महन्माया– आ॰ । Return
1017 | –त्वमस्य सिद्धम् ब॰, ज॰ । कर्तृमप्यसि– भा॰ । Return
1018 | सुप्तप्रमत्तावस्थायां आ॰ । Return

1019

तथापि कर्त्तुर्नैकत्वं व्यभिचारोपदर्शनात् ॥ ९२ ॥ एककर्त्तुरसिद्धौ च सर्वज्ञत्व किमाश्रयम् ?
तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ ५७ । नैवं प्रयोक्तुरेकस्य कारकाणामसिद्धित । नानाप्रयोक्तृकत्वस्य क्वचिद्दृष्टेरसं
शयम् ॥ ६३ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ३६७ । न ह्ययं नियम निखिल कार्यमेकेनैव कर्त्तव्यं नापि एकनिय
तैर्वहुभि इति, अनेकधा कार्यकर्तृत्वोपलम्भात् ॥ प्रमेयक॰ पृ॰ ७९ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १३१ ।

Return

1020 | स्थावरादिभिरप्यस्य व्यभिचारोऽनुवर्ण्यते । कैश्चित् पक्षीकृतैस्तेषामधीमद्धेतुतास्थितै ॥ ३८ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ३६२ । Return
1021 | पश्यामः ब॰, ज॰ । Return
1022 | वा– भा॰ । Return
1023 | –दृष्टत्वे आ॰ । ननु कुतोऽयं शरीरवानपि अदृश्य विद्यादिप्रभावात्, जातिविशेषाद्वा ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ४३३ । Return
1024 | शरीरावयवः– ब॰, ज॰ । Return
1025 | –त्वानुपलब्धेः आ॰ । Return

1026

तस्यापि वितनुकरणस्य
तत्कृतेरसंभवात् । अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ २७१ । तत्सम्बन्धरहितस्य मुक्तात्मन इव जगत्कर्तृत्वानुप
पत्तेः । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ११९ । अशरीरो ह्यधिष्ठाता नात्मा मुक्तात्मवद्भवेत् ॥ ७८ ॥ मीमांसाश्लो॰
पृ॰ ६६० ।

Return

1027 | बोधो न वेधसो नित्यो बोधत्वादन्यवोधवत् । इति हेतोरसिद्धत्वान्न वेधा कारणं भुवः ॥ १२ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ३६० । Return
1028 | –तः सिद्धम् आ॰ । Return

1029

यदि प्रावान्येन समस्तकारकप्रयोक्तृत्वादीश्वरस्य सर्वज्ञत्व साध्यते,
सर्वजत्वाच्च प्रयोक्त्रन्तरनिरपेक्ष समस्तकारकप्रयोक्तृत्वं प्रधानभावेन, तदा परस्पराश्रयो दोष कुतो निवा
र्येत ? तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ३६८ । प्रमेयक॰ पृ॰ ७८ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १२८ ।

Return

1030 | हीयेत ब॰, ज॰, भा॰ । Return
1031 | सकलकार्याणामुत्पत्तिविनाशयोः स्थितौ च महेश्वराभिसन्वेरेकत्वे सकृदुत्पत्त्यादिप्रसङ्गात् विचित्रत्वानुपपत्तेरिति । अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ २७९ । Return
1032 | चाऽ– ब॰, ज॰ । Return
1033 | –विषयीकारम् आ॰ । Return

1034

स्यादेतत् नेश्वर एव केवलं कारणमपि तु धर्माधर्मादिसहकारिकारणान्तरमपेक्ष्य करोतितदेतद
सम्यक्; यदि हि सहकारिभिः कश्चिदुपकारिभि ? कश्चिदुपकार कर्त्तव्यो भवेत्, तदा तस्य सहकारिणि
व्यपेक्षा । यावता नित्यत्वात् परैरनाधेयातिशयस्य न किञ्चित्तस्य सहकारिभिः प्राप्तव्यमस्तीति किमिति तांस्त
थाभूताननुपकारिण सहकारिणोऽपेक्षेत ? किञ्च, येऽपि ते सहकारिणः तेऽपि सर्व एवेश्वरस्यायत्तजन्मतया
नित्यं समवहता एवतत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ५४ ।

Return

1035

ननु तेऽपि तज्ज्ञानाद्यायत्तजन्मान किन्न
सर्वदा सन्निधीयन्ते ? अथ नैव ते तदायत्तोत्पत्तय तर्हि तैरेव कार्यत्वादिहेतुरनैकान्तिक । सन्मति॰
टी॰ पृ॰ १२२ । प्रमेयक॰ पृ॰ ७९ उ॰ ।

Return

1036

अथायमीश्वर कुर्वाण किमर्थ करोति ? लोके हि ये
कर्त्तारो भवन्ति ते किञ्चिदुद्दिश्य प्रवर्त्तन्ते इदमाप्स्यामि इदं हास्यामि चेति, न पुनरीश्वरस्य हेयमस्ति दुःखा
भावात्, नोपादेयं वशित्वात् । क्रीडार्थमित्येके । एके तावद् ब्रुवते क्रीडार्थमीश्वर सृजति इति नन्वेतद
युक्तम्, क्रीडा हि नाम रत्यर्थं भवति न च रत्यर्थी भगवान् विभूतिख्यापनार्थम् इत्यपरे एतदपि
तादृगेव किमर्थं तर्हि करोति ? तत्स्वाभाव्यात् प्रवर्त्तते इत्यदुष्टम् । न्यायवा॰ पृ॰ ४६३ । न्यायवा॰
ता॰ टी॰ ४ । १ । २१ । न्यायमं॰ पृ॰ २०२ ।

Return

1037 | तथा चापेक्षमाणस्य स्वातन्त्र्यं प्रतिहन्यते ॥ ५४ ॥ मीमांसाश्लो॰ पृ॰ ६५३ । तत्त्वसं॰ पृ॰ ७६ । Return

1038

अभावाच्चानुकम्प्याना नानुकम्पाऽस्य जायते ।
सृजेच्च शुभमेवैकमनुवम्पाप्रयोजित ॥ ५२ ॥ मीमासाश्लो॰ पृ॰ ६५२ । तत्त्वसं॰ पृ॰ ७६ । प्रमेयव॰
पृ॰ १९ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १३० । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ४४७ ।

Return

1039 | एतेषाम् भा॰ । Return
1040 | क्रीडार्थाया प्रवृत्तौ च विहन्येत कृतार्थता ॥ ५६ ॥ मीमासाश्लो॰ पृ॰ ६५३ । तत्त्वस॰ पृ॰ ७७ । Return
1041 | तत्राद्य प– ब॰, ज॰, भा॰ । Return

1042

ईश्वरस्य जगत्कर्तृत्वसमर्थनपरा ग्रन्था–वैशेषिक सू॰ २ । १ । १८-१९ । प्रशस्तपादभा॰ पृ॰
४८-४९ । कन्दली पृ॰ ५४ । व्योमवती पृ॰ ३०१ । प्रशस्त॰ किरणा॰ पृ॰ ९७ । वैशे॰ उप॰ पृ॰
६२ । न्यायली॰ पृ॰ २० । मुक्ताव॰ दिन॰ पृ॰ २३ । न्यायसू॰, भाष्य, बा॰, बा॰ ता॰ टी॰ ४ । १ । २० ।
न्यायम॰ पृ॰ १९४ । न्यायकुसु॰ पञ्चमस्तवक । तत्खण्डनपराश्चेत्थं द्रष्टव्या–प्रमाणवा॰ २ । १०–२८ ।
तत्त्वसं॰ ईश्वरप॰ पृ॰ ४० । मीमांसाश्लो॰ सम्बन्धाक्षेप॰ श्लो॰ ४३ । प्रकरणपं॰ पृ॰ १३४ । विधि
वि॰ पृ॰ २१० । अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ २६८ । श्लोकवा॰ पृ॰ ३६० । शास्त्रवा॰ श्लो॰ १९४ ।
शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ १९४ । आप्तप॰ कारि॰ ८ । प्रमेयक॰ पृ॰ ७३ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰
९३ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ४०६ । प्रमेयरत्नमा॰ पृ॰ ६१ ।

Return

1043

अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचि
मुखात्मख्यातिरविद्या । योगसू॰ २ । ५ । दृग्दर्शनशक्त्योरेकात्मतैवाऽस्मिता । पुरुषोदृक्शक्ति बुद्धिः
दर्शनशक्तिः इत्येतयो एकस्वरूपापत्तिरेवाऽस्मिता क्लेश उच्यते । भोक्तृभोग्यशक्त्योरत्यन्तविभक्तयोः
अत्यन्तासङ्कीर्णयोरविभागप्राप्ताविव सत्या भोगः कल्प्यते ।" योगसू॰ व्यासभा॰ २ । ६ । सुखानुशयी
राग । दुखानुशयी द्वेप । स्वरसवाही विदुषोऽपि तथारूढोऽभिनिवेश । योगसू॰ २ । ७,
८, ९ । पञ्चपर्वा भवत्यविद्या–अविद्याऽस्मितारागद्वेषाभिनिवेशा क्लेशा इति, एत एव स्वसंज्ञाभि तमो
मोह महामोहः तामिश्र अन्धतामिश्र इति चित्तमलप्रसङ्गेन अभिधास्यन्ते । योगद॰ व्यासभा॰ १ । ८ ।

Return

1044 | क्लेशमूल कर्माशयो दृष्टादृष्टजन्मवेदनीयः । योगसू॰ २ । १२ । Return
1045 | सति मूले तद्विषाको जात्याथुर्भोगः । योगसू॰ २ । १३ । Return
1046 | तदनुगुणा वासना आशय । योगसू॰ व्यासभा॰ १ । २४ । Return

1047

स च वन्धस्त्रिविध प्रकृतिबन्धो वैकारिकबन्धो दक्षिणाबन्धश्च । तत्र प्रकृतिबन्धो नाम अष्टासु
प्रकृतिबुद्ध्यहङ्कारतन्मात्रेषु प्रकृतिषु परत्वेनाभिमान । वैकारिकबन्धो नाम ब्रह्मादिस्थानेषु श्रेयोबुद्धि ।
दक्षिणाबन्धो नाम गवादिदानेज्यानिमित्त । सा॰ माठर बृ॰ पृ॰ ६२ । तत्त्वयाथा॰ पृ॰ ८१ । प्रकृति
लय प्रकृतिबन्ध इत्युच्यते, यज्ञादिभि दक्षिणाबन्ध इत्युच्यते, ऐश्वर्यादिनिमित्तो भोगो वैकारिक इत्युच्य
ते । सा॰ माठर वृ॰ पृ॰ ६३ । योगसू॰ तत्त्ववैशा॰ १ । २४ । साख्यसं॰ पृ॰ २४ ।

Return

1048

अविद्यादय
क्लेशा, कुशलाकुशलानि कर्माणि, तत्फलं विपाक, तदनुगुणा वासना आशय । ते च मनसि वर्त्तमाना पुरुषे
व्यपदिश्यन्ते स हि तत्फलस्य भोक्तेति, यथा जय पराजयो वा योद्धृषु वर्त्तमान स्वामिनि व्यपदिश्यते ।
यो ह्यनेन भोगेनापरामृष्ट स पुरुषविशेष ईश्वर । कैवल्य प्राप्तास्तर्हि सन्ति च वहव केवलिन, ते हि
त्रीणि बन्धनानि छित्त्वा कैवल्य प्राप्ता । ईश्वरस्य च तत्सम्बन्धो न भूतो न भावी । यथा मुक्तस्य पूर्वा बन्ध
कोटि प्रज्ञायते नैवमीश्वरस्य । यथा वा प्रकृतिलीनस्य उत्तरा बन्धकोटि संभाव्यते नैवमीश्वरस्य । स तु
सदैव मुक्त सदैव ईश्वर इति । योऽसो प्रकृष्टसत्त्वोपादानात् ईश्वरस्य शाश्वतिक उत्कर्ष स किं सनिमित्त
अहोस्विन्निर्निमित्त इति ? तस्य शास्त्रं निमित्तम् । शास्त्रं पुन किन्निमित्तम् ? प्रकृष्टसत्त्वनिमित्तम् ।
एतयो शास्त्रोत्कर्षयो ईश्वरसत्त्वे वर्त्तमानयो अनादि सम्बन्ध । योगसू॰ व्यासभा॰ १ । २४ ।

Return

1049

ऐश्वर्यम् ईश्वरभावेन इत्यष्टविधम्–अणिमा, लघिमा, गरिमा, महिमा, प्राप्ति, प्राकाम्यम्, ईशित्वम्,
वशित्वम्, यत्रकामावसायित्वमिति । सा॰ माठरवृ॰ पृ॰ ४१ । तत्राणिमा भवत्यणु, लघिमा
लघुर्भवति, महिमा महान् भवति, प्राप्ति अङ्गुल्यग्रेण स्पृशति चन्द्रम्, प्राकाम्यम् इच्छानभिघातो भूमावुन्म
जति निमज्जति यथोदके, वशित्व भूतभौतिकेषु वशी भवति अवश्यञ्चान्येषाम्, ईशितृत्वम्–तेपाम्प्रभवाप्य
यव्यूहानामीष्टे, यत्रकामावसायित्वम् सत्यसङ्कल्पता, यथा सङ्कल्प तथा भूतप्रकृतीनामवस्थानम् । यो
गसू॰ व्यासभा॰ ३ । ४५ । विक्रियगोचरा ऋद्धि अनेकविधा–अणिमा, महिमा, लघिमा, गरिमा, प्राप्ति,
प्राकाम्यम्, ईशित्वम्, वशित्वम्, अप्रतिघात, अन्तर्धानम्, कामरूपित्वम्, इत्येवमादि । त॰ राजवा॰
पृ॰ १४४ ।

Return

1050 | –पूजिते म– ब॰, ज॰ । Return

1051

यत्रकामावसायित्व सत्यसङ्कल्पता इति । विजितगुणार्थवत्त्वो हि योगी यद् यदर्थतया सङ्कल्पयति
तत् तस्मै प्रयोजनाय कल्प्यते । विषमपि अमृतकार्य सङ्कल्प्य भोजयन् जीवयति । योगसू॰ तत्त्ववै॰
३ । ४५ ।

Return

1052

अष्टविकल्पो देव तैर्यग्योनश्च पञ्चधा भवति । मानुष्यश्चैकविध समासतो भौतिक सर्गः
॥ ५३ ॥ तद्यथा–ब्राह्मं प्राजापत्यम् ऐन्द्रं पैत्रं गान्धर्वं याक्षं राक्षसं पैशाचमित्यष्टविधो दैवसर्ग ।
तैर्यग्योनश्च पञ्चधा भवति अत्र तुत्यलिङ्गत्वाद्भवति–पशु-पक्षि-मृग-सरीसृपस्थावरान्तश्च इति । मानुष्य एक
विधस्तुल्यलिङ्गत्वात् ब्राह्मणादिचाण्डालान्त ।" सा॰ मा॰ बृ॰ पृ॰ ७० ।

Return

1053 | –स पै– ब॰, ज॰, भां॰ । Return
1054 | –चेपु तै– ब॰, ज॰, भा॰ । Return

1055

तत्र निरतिशयं सर्वज्ञबीजम् । योगसू॰ १ । २५ । अस्ति
काष्ठाप्राप्ति सर्वज्ञवीजस्य सातिशयत्वात् परिमाणवदिति । यत्र काष्ठाप्राप्तिः ज्ञानस्य स सर्वज्ञ । व्यास
भा॰ ।

Return

1056

तस्य आत्मानुग्रहाभावेऽपि भूतानुग्रह प्रयोजनम् । ज्ञानधर्मोषदेशेन, कल्पप्रलयमहाप्रल
येषु संसारिण पुरुषानुद्धरिष्यामि इति । तथा चोक्तम्–आदिविद्वान्निर्माणचित्तमधिष्ठाय कारुण्याद् भगवान्
परमर्षि आसुरथे जिज्ञासमानाय धर्म प्रोवाच इति । योगसू॰ व्यासभा॰ १ । २५ ।

Return

1057 | समस्तम् ब॰, ज॰ । Return
1058 | तस्य वाचक प्रणव । तज्जपस्तदर्थभावनम् । योगसू॰ १ । २७, २८ । Return

1059

पूर्वेषा
मपि गुरु कालेनानवच्छेदात् । योगसू॰ १ । २६ । पूर्वे हि गुरुव कालेनावच्छेद्यन्ते, यत्र अवच्छेदार्थेन
कालो नोपावर्त्तते स एष पूर्वेषामपि गुरु । व्यासभा॰ ।

Return

1060 | पृ॰ १०९ पं॰ ८ । Return
1061 | यत क्लेशा दिभिरपरामृष्टत्वमात्रं तस्य स्वरूप तस्मिन् सति अशेषज्ञत्वं वा ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ४५४ । Return
1062 | ईश्वरत्व । Return
1063 | अशेषकर्तृत्वात् ऐश्वर्याश्रयत्वाद्वा ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ४५४ । Return
1064 | स किं स्वतन्त्र सर्व कार्य कुर्यात् प्रकृतिपरतन्त्रो वा ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ४५४ । Return

1065

साहित्यं सहकारित्वात् एतयो कल्प्यते
च यत् । तत् स्यादतिशयाधानादेकार्थक्रिययापि वा ॥ ९५ ॥ न युक्ता कल्पनाद्यस्य निर्विकारतया तयो ।
न द्वितीयस्य कार्याणा यौगपद्यप्रसङ्गत ॥ ९६ ॥ तत्त्वस॰ पृ॰ ५९ । प्रमेयक॰ पृ॰ ८४ पू॰ ।
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ५५४ ।

Return

1066

इहोच्यते तयोरेकक्रियाकाले समस्ति किम् । तदन्यकार्यनिष्पत्तिसामर्थ्यं
यदि वा न तत् ॥ १०१ ॥ यद्यस्ति सर्गकालेऽपि द्वयमप्यपरं भवेत् । एवमन्यस्य सद्भावे द्वयमन्यत् प्रस
ज्यते ॥ १०२ ॥ तत्त्वसं॰ पृ॰ ६० । प्रमेयक॰ पृ॰ ८४ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ४५५ ।

Return

1067 | –योः पुनः प्रसङ्ग भा॰ । Return

1068

तथाहि–यदोद्भूतवृत्तिना रजसा युक्तो भवति महेश्वर तदा सर्गहेतु प्रजाना भवति प्रसवकार्यत्वाद्र
जस । यदा तु सत्त्व समुद्भूतवृत्ति संश्रयते तदा लोकाना स्थितिकारणं भवति सत्त्वस्य स्थितिहेतुत्वात् ।
यदा तु तमसोद्भूतशक्तिना समायुक्तो भवति तदा प्रलयं नाश सर्वजगतः करोति तमसः प्रलयहेतुत्वात् ।
यथोक्तम्–रजोजुषे जन्मनि सत्त्ववृत्तये स्थितौ प्रजाना प्रलये तमस्पृशे । अजाय सर्गस्थितिनाशहेतवे त्रयी
मयाय त्रिगुणात्मने नम । कादम्बरी पृ॰ १ तत्त्वसं पं॰ पृ॰ ५९ । प्रमेयक॰ पृ॰ ८४ पू॰ ।
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ४५४ ।

Return

1069

उत्कटं शक्तिरूपञ्च यदि तन्मात्रकारणम् । सर्वदा तद्भवेद्धेतोर्नित्यरूपस्य
सन्निधे ॥ १०५ ॥ न चापरं परैरिष्टमतो नैवान्यतोपि तत् । नापि स्वतन्त्रमेवेदं कादाचित्कत्वसंभवात्
॥ १०६ ॥ स्वतो भावे ह्यहेतुत्वं स्वक्रियाया विरोधत । अपेक्षया हि भावाना कादाचित्कत्वसभव
॥ १०७ ॥ तत्त्वसं॰ । प्रमेयक॰ पृ॰ ८४ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ४५५ ।

Return

1070 | ततश्चास्य भाव कदा चित् प्रकृतीश्वरादेव कारणात्, अन्यतो वा हेतो स्वतन्त्रो वा स्यात् ? तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ६१ । Return
1071 | ऐश्व र्य हि तत्र स्वाभाविकम्, प्रकृतिकृतं वा स्यात् ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ४५५ । Return

1072

अव्यवसायो बुद्धि
र्धर्मो ज्ञानं विरागमेश्वर्यम् । सात्त्विकमेतद्रूपं तामसमस्माद् विपर्यस्तम् ॥ २३ ॥ तत्र बुद्धेः सात्विकं रूपं
चतुर्विवं भवति धर्मो ज्ञानं विरागमैश्वर्गमिति । सा॰ माठरवृ॰ ।

Return

1073 | ननु कोऽयमीश्वरेण साकं बुद्धे सम्बन्ध–समवाय, संयोगादि, ईश्वरोद्देशेन प्रवृत्तिमात्र वा ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ४५६ । Return

1074

चितिशक्तिरपरिणामिन्यप्रतिसङ्क्रमाऽदर्शितविषया शुद्धा चानन्ता
च सत्त्वगुणात्मिका चेयम् । योगसू॰ व्यासभा॰ १ । २ । तया चोक्तं पञ्चशिखेन–अपरिणामिनी हि
भोक्तृशक्ति अप्रतिसङ्क्रमा च । योगसू॰ तत्त्ववैशा॰ २ । २० ।

Return

1075 | –मानाय नि– ब॰ Return
1076 | साधकवाधकप्रमाणाभावात् सर्वज्ञे संशयोऽस्तु इत्ययुक्तम्; यस्मात् साधकवाधकप्रमाणयोः निर्ण याद् भावाभावयोरविप्रतिपत्ति बाधकनिर्णयात्त्वसत्तायाम् । अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ ४९ । Return
1077 | –भावा त्तत्र भा॰ । Return
1078 | –त्राह–सर्वत्र दृश्ये– आ॰ । Return
1079 | –त्र बाध– भा॰ । Return
1080 | बाधकाभावेतरयोः सन्देहा भावादेव भा॰ । Return
1081 | इन्द्रियप्रत्यक्षस्य भा॰ । Return

1082

विषय-विषयिसन्निपातसमयानन्तरमाद्यग्रहणमव
प्रह । सर्वार्थसि॰ पृ॰ ६२ । त॰ राजवा॰ पृ॰ ४२ । अक्षार्थयोगजाद्वस्तुमात्रग्रहणलक्षणात् जातं यद्व
स्तुभेदस्य ग्रहणं तदवग्रह ॥ २ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २१९ । अत्थाणमुग्गहणमवग्गहं तह वियालण
मीहम् । ववसाय च अवायं धरणं पुण धारण वेति ॥ ९ ॥ आ॰ नि॰ । सामण्णत्थावग्गहणमुग्गहो
भेयमग्गणमहेहा । तस्सावगोवाओ अविच्चुई धारणा तस्स ॥ १८० ॥ विशेषा॰ भा॰ । तत्र अव्यक्तं
यथास्वमिन्द्रियैर्विषयाणामालोचनावधारणमवग्रह । अवग्रहो ग्रहो ग्रहणमालोचनमवधारणमित्यनर्थान्तरम् ।
तत्त्वार्थाधिग॰ भा॰ पृ॰ १८ । प्रमाणनयतत्त्वा॰ २ । ७ अक्षार्थयोगे दर्शनानन्तरमर्थग्रहणमवग्रह ।
प्रमाणमी॰ १ । १ । २७ ।

Return

1083 | –यम् आ॰ वि॰ । Return
1084 | ❀ एतत्तारकान्तर्गत पाठः आ॰ विवृतौ नास्ति । Return

1085

अवग्रहगृहीतवि– आ॰ वि॰ । अवग्रहीत– ज॰ वि॰ । अवग्रहगृहीतेऽर्थे तद्विशेषाकाङ्क्ष
णमीहा । सर्वार्थसि॰ पृ॰ ६३ । अवगृहीतेऽर्ये राजवा॰ पृ॰ ४१ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २२० । अव
गृहीतेऽर्थे विषयार्थैकदेशाच्छेषानुगमनं निश्चयविशेषजिज्ञासा चेष्टा ईहा । ईहा ऊहा तर्क परीक्षा विचारणा
जिज्ञासा इत्यनर्थान्तरम् । तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ पृ॰ १८ । अवगृहीतार्थविशेषाकाङ्क्षणम् ईहा प्रमा
णनयतत्त्वा॰ २ । ८ । प्रमाणमी॰ १ । १ । २८ । जैनतर्कप॰ पृ॰ ११६ ।

Return

1086

विशेषनिर्ज्ञानाद्याथात्म्यावगम
नमवाय सर्वार्थसि॰ पृ॰ ६३ । राजवा॰ पृ॰ ४२ । तत्वार्थश्लो॰ बा॰ पृ॰ २२० । अवगृहीते
विषये सम्यगसम्यगिति गुणदोषविचारणाध्यवसायापनोदोऽपाय । अपायोऽपगम अपनोद अपव्याध
अपेतमपगतमपविद्धमपनुत्तमित्यनर्थान्तरम् । तत्त्वार्था॰ भा॰ पृ॰ १८ । ईहितविशेषनिर्णयोऽवाय ।
प्रमाणनयतत्त्वा॰ २ । ९ । प्रमाणमी॰ १ । १ । २९ । जैनतर्क॰ पृ॰ ११६ ।

Return

1087 | –र्यायाः आ– भा॰ । Return
1088 | –त्मा भा– ब॰, ज॰ । Return
1089 | प्ररूप्येत ज॰, भा॰ । Return
1090 | अनिर्भासं सनि र्भासमन्यनिर्भासमेव च । विजानाति न च ज्ञानं बाह्यमर्थ कथञ्चन ॥ १९९९ ॥ तत्त्वसं॰ पृ॰ ५५९ । Return
1091 | –न्यरूप– आ॰ । Return
1092 | ज्ञानरूपत्वे ब॰, ज॰, भा॰ । Return

1093

तस्माद् विभक्त आकार सकलो वासनाबलात् । बहिरर्थत्वरहितस्ततोऽनालम्बना मति ॥ अत एव
सर्वे प्रत्यया अनालम्बना प्रत्ययत्वात् स्वप्तप्रत्ययवदिति प्रमाणपरिशुद्धि । तथाहि इदमेव अनालम्बनत्व
यदात्माकारवेदनत्वम् । प्रमाणवा॰ अल॰ पृ॰ २२ ।

Return

1094 | –नोपपत्ते– भा॰, ज॰ । Return

1095

ननु नील
कथमात्मस्वरूप प्रकाशयति ? नहि प्रकाश्या घटादय प्रदीपादिना स्वप्रकाशका आत्मनि क्रिया विरुद्ध्यते
नहि सैवासिधारा तयैव छिद्यते । अत्र परिहारः–प्रकाशमानस्तादात्म्यात् स्वरूपस्य प्रकाशक । यथा प्रका
शोऽभिमत तथा धीरात्मवेदिनी । प्रमाणवा॰ पृ॰ १४ ।

Return

1096

सकृत् सवेद्यमानस्य नियमेन धिया सह ।
विषयस्य ततोऽन्यत्व केनाकारेण सिद्ध्यति ॥ ३८६ ॥ विषयस्य हि नीलादे धिया सह सकृदेव सम्वेदन
धिया सह ?, न पृथक् तत सवेदनादपरो विषय इति कथम् ? तथाभूतमेव सवेदनमिति स्यात् विवेचयि
तुमशक्यम् इति प्रतिपादितम् । भेदावभासन भवतीति चेत्–भेदश्च भ्रान्तिविज्ञानैर्दृश्येतेन्दाविवाद्वये ।
प्रमाणवा॰ अल॰ पृ॰ ९१ । यत्सवेदनमित्यादिना नीलतद्धियोरभेदसाधनाय निराकारज्ञानवादिनं प्रति
प्रमाणयति–यत्सवेदनमेव स्याद्यस्य सवेदन ध्रुवम् । तस्मादव्यतिरिक्त तत् ततो वा न विभिद्यते ॥ २०३० ॥
यथा नीलधिय स्वात्मा द्वितीयो वा यथोडुपः । नीलधीवेदनञ्चेद नीलाकारस्य वेदनात् ॥ २०३१ ॥
एतदुक्तं भवति–यस्मादपृथक् सवेदनमेव तत्तस्मादभिन्न यथा नीलधी स्वस्वभावात्, यथा वा तैमिरिकज्ञान
प्रतिभासी द्वितीय उडुप–चन्द्रमा, नीलधीवेदनञ्चेदम् इति पक्षधर्मोषसहार । धर्म्यत्र नीलाकारतद्धियौ
तयोरभिन्नत्वं साध्यधर्म यथोक्त सहोपलम्भनियमो हेतु । ईदृश एव आचार्यीये सहोपलम्भनियमादि
त्यादौ प्रयोगे हेत्वर्थोऽभिप्रेत । तत्त्वसं॰ पृ॰ ५६७ ।

Return

1097 | वाभ्यन्तराभावात् ब॰, ज॰ । गत्यन्तराभावात् भा॰ । Return

1098

तदनेन प्रबन्धेन वेद्यत्व
लक्षणो हेतु समर्यितो विज्ञानवादिनां स चैवं प्रयोगमर्हति–यद् वेद्यते येन वेदनेन तत् तस्मान्न भिद्यते यथा
ज्ञानस्य आत्मा । विधिवि॰ न्यायकणि॰ पृ॰ २६० । ज्ञानाद्वैतविषयकः विस्तृत पूर्वपक्षः शावरभाष्यस्य
वृहतीपक्षिकाया ५ । १ । १ द्रष्टव्य ।

Return

1099 | पृ॰ ११७ पं॰ १० । Return

1100

क्षणिकत्वमनन्यवेद्यत्वं नानासन्तानत्वमिति
स्वत तावन्न सिद्ध्यति भ्रान्ते । अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ २४१ । यत्तु संवेदनाद्वैतं पुरुषाद्वैतवन्न
तन् । सिद्ध्येत् स्वतोऽन्यतो वापि प्रमाणात् स्वेष्टहानित ॥ ८५ ॥ आप्तपरी॰ ।

Return

1101 | अर्थस्य सत्त्व– ज॰, भा॰ । Return
1102 | –द्धस्वरूपानु– भा॰ । Return
1103 | –नस्वरूपा– भा॰ । Return
1104 | –स्य स्वरूपं भा॰ । Return
1105 | चत्वार प्रत्यया उक्ता । हेतुप्रत्यय, समनन्तरप्र त्यय, आलम्बनप्रत्यय, अधिपतिप्रत्ययश्च । अभिधर्म को॰ २ । ६१ । Return
1106 | कदाचिदुत्प– भा॰ । Return

1107

देशा
दिनियम सिद्ध स्वप्नवत् प्रेतवत् पुन । सन्तानानियम सवै पूयनद्यादिदर्शने ॥ ३ ॥ स्वप्नोपधातवत्
कृत्यक्रिया नरकवत् पुन । सर्व नरकपालादिदर्शने तैश्च बाधने ॥ ४ ॥ विंश॰ विज्ञप्तिमा॰ ।

Return

1108 | आदर्शे ब॰, ज॰, प्रतौ च त्रुटितमेतत्स्थलम्, भा॰ प्रतौ तु नचित् इति पाठः । Return
1109 | कदाचि दप्युदे– भा॰ । Return
1110 | न चार्थाभाव प्रत्यक्षाधिगम्य बाह्यार्थप्रकाशकत्वेनैवास्योत्पत्तेः । प्रमेयक॰ पृ॰ २१ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३४९ । Return
1111 | अयं वक्ति, चलतीत्यादिरूपा बाह्या, अह सुखी दुःखीत्यादि स्वरूपा आध्यात्मिका अर्थक्रिया । Return
1112 | पृ॰ ११७ पं॰ ११ । Return
1113 | सम्बन्धो हि योग्यतास्वभाव एव ज्ञानार्थयोः ग्राह्यग्राहकभावाङ्गं न तु तादात्म्यादिः । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १६३ । Return
1114 | क्षणक्षयस्य ज्ञानेन तादात्म्येऽपि ज्ञानस्य प्रतिभासो न क्षणक्षयस्य, चक्षुरादेर्ज्ञानमुत्पद्यते न च ज्ञानात् तत्प्रतिभासः । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ Return
1115 | पृ॰ ११७ प॰ २१ । Return

1116

तथाहि–न तावत् पृथिव्यादिबाह्योऽर्थ अस्य ग्राह्यो विद्यते तस्य
एकानेकस्वभावशून्यत्वात् । भासमान किमात्माऽय बाह्योऽर्थ प्रतिभासते । परमाणुस्वभाव किं किं
वावयविलक्षण ॥ १९६७ ॥ तत्त्वस॰ पृ॰ ५५० ।

Return

1117 | पृ॰ ११८ प॰ १० । Return
1118 | अपेक्षाया प्रागेव प्रतिषेधात् भा॰ । Return
1119 | –स्यापि सि– भा॰ । Return
1120 | पृ॰ ११८ प॰ १४ । Return
1121 | पृ॰ ११८ प॰ १६ । Return

1122

स्यादेतत्–यद्यपि विपक्षे सत्त्व न निश्चितं सन्दिग्ध तु ततश्चानैकान्तो हेतु सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्ति
कत्वात् । तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ५६९ । यश्च सहोपलम्भनियम उक्त सोऽपि विकत्पं न सहते । यदि
ज्ञानार्थयो साहित्येन उपलम्भ ततो विरुद्धो हेतु नाभेदं साधयितुमर्हति साहित्यस्य तद्विरुद्धभेदव्याप्तत्वात्
अभेदे तदनुपपत्ते । अथ एकोपलम्भनियम, न, एकत्वस्य अवाचक सहशब्द । अपि च किमेकत्वेन
उपलम्भ आहो एक उपलम्भ ज्ञानार्ययो । न तावदेकत्वेन उपलम्भ इत्याह–बहिरूपलब्धेश्च विषयस्य ।
अथ एकोपलम्भनियम तत्राह–अत एव सहोपलम्भनियमोऽपि प्रत्ययविषययो उपायोपेयभावहेतुको
नानेदहेतुक इत्यवगन्तव्यम् । शा॰ भा॰, भामती २ । २ । २८ । इदमत्राऽऽकूतम्–सहोपलम्भनियमश्च
वेद्यत्वञ्च हेतू सन्दिग्धव्यतिरेकतया अनैकान्तिकौविस्तरतस्तु न्यायकणिकायाम् पृ॰ २६४
अनुसरणीय इति । योगसू॰ तत्त्ववैशा॰ ४ । १४ । सहोपलम्भनियमान्नाभेदो नीलतद्धियो । विरुद्धाऽ-[p. n123 ]
सिद्धसन्दिग्धव्यतिरेकानन्वयत्वतः ॥ ८४ ॥ न्यायवि॰ पृ॰ १९२ पू॰ । अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ २४२ ।
प्रमेयक॰ पृ॰ २१ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३५२ । कृत्तिकाभिश्च व्यभिचारः प्रकृतहेतौ, तथाहि–तासु
युगपदुपलम्भनियमोऽस्ति न चाभेद, तद्भेदस्य सर्वाविसंवादेन प्रसिद्धत्वात् । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १५७ ।

Return

1123

तत्र भदन्तशुभगुप्तस्त्वाह–विरुद्धोऽयं हेतुर्यस्मात् सहशब्दश्च लोकेऽन्यो स्या न्नैवाने
न्ये न विना क्वचित् । विरुद्धोऽयं ततो हेतुर्यद्यस्ति सहवेदनम् । इति । पुनः स एवाह–यदि सहशब्द
एकार्थः तदा हेतुरसिद्धः । तथाहि–नटचन्द्रमल्लप्रेक्षासु न ह्येकेनैवोपलम्भो नीलादेः । तत्त्वस॰ पं॰
पृ॰ ५६७ ।

Return

1124 | राश्यन्तराभावाद् ब॰, ज॰, आ॰ । Return
1125 | सद्भावः आ॰ । Return
1126 | –यं विज्ञान– भां॰, ज॰ । Return
1127 | नहि चन्द्र– आ॰ । Return
1128 | स्युरिति ब॰, ज॰ । Return
1129 | पृ॰ ११९ पं॰ ५ । Return

1130

तथा किं यद्
वेद्यते इति कर्मणि प्रयोगात् वेदनकर्त्तृकविदिक्रियारूपं वेदनकर्मत्वं वेद्यत्वं हेतुरिष्यते, किं वा यद्वेद्यते इति
यच्छब्दस्य वेदनक्रियया सामानाधिकरण्ये भावनिर्देशात् विदिक्रियारूपवेदनस्वभावत्वम् ? स्या॰ रत्ना॰
पृ॰ १६७ ।

Return

1131 | –तुस्तस्य भां॰ । Return
1132 | –त्वसंभवात् आ॰ । Return

1133

नीलपीताद्यनेका– भा॰ । अस्य च विज्ञानाद्वैतवादस्य विविधरीत्या पर्या
लोचनं निम्नग्रन्थेषु द्रष्टव्यम्–अभिसमयालंकारालोक पृ॰ ३७४ । शाबरभा॰, बृहती, पञ्जिका, शास्त्रदी॰
सू॰ १ । ५ । मीमासाश्लो॰ निरालम्बनवाद । ब्र॰ सू॰ शाकरभा॰, भामती २ । २ । २८ । वृहदारण्यकभा॰
वा॰ ४ । ३, पृ॰ १४५८ । योगसू॰ व्यासभा॰, तत्त्ववै॰ ४ । १४ । वि॰ प्रमेयसं॰ पृ॰ ७५ । विधिवि॰
न्यायकणिका पृ॰ २५४ । न्यायमं॰ पृ॰ ५३६ । आप्तमी॰, अष्टश॰ अष्टसह॰ पृ॰ २४२ । युक्त्य
नु॰ पृ॰ ४५ । न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ १२६ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ३६ । आप्तपरी॰ पृ॰ ४५ । प्रमेय
क॰ पृ॰ २० उ॰ । शास्त्रवा॰ श्लो॰ ३७५–४१३ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३४९ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰
१४९ । स्या॰ म॰ का॰ १६ ।

Return

1134

तरङ्गाह्युदवेर्यद्वत् पवनप्रत्ययोदिता । नृत्यमाना प्रवर्त्तन्ते व्युच्छेदश्च
न विद्यते ॥ ५६ ॥ आलयौघस्तथा नित्यं विषयपवनेरित । चित्रैस्तरङ्गविज्ञानै नृत्यमान प्रवर्त्तते ॥ ५७ ॥
लंकावतार पृ॰ २७१ ।

Return

1135

धियो नीलादिरूपत्वे बाह्योऽर्थ कि प्रमाणक । धियोऽनीलादिरूपत्वे स तस्या
नुभव कथम् ॥ प्रमाणवा॰ । यदि सवेदनमेव नीलाकारमात्मप्रकाशकं बाह्योऽर्थ किं प्रमाणमादाय
विदितो भवेत् । नहि तत्र प्रत्यक्ष तस्य स्वसवेदनमात्र एव पर्यवसानात् । न च तत पर नीलमाभासते[p. n125 ]
नीलाकारद्वयाप्रवेदनात् । अथ तदर्थस्य रूपं तदा सवेदनमन्येन रूपेण विदितमविदितं वा भवेत् । यद्य
विदित स तस्यानुभव कथ स्वरूपेणाज्ञातम् अस्य सवेदनमिति कथ संगच्छते विदितञ्चेत् तथापि।
प्रमाणवार्तिकाल॰ । धियोऽसितादिरूपत्वे सा तस्यानुभवः कथम् । धिय सितादिरूपत्वे बाह्योऽर्थ किं
प्रमाणक ॥ २०५१ ॥ तत्त्वस॰ । उद्धृतञ्चैतत्–प्रमेयक॰ पृ॰ २२ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १६३ ।
तथाचाहु कीर्तिपादा इति कृत्वा अद्वयवज्रसग्रह तत्त्वरत्नावली पृ॰ १८ ।

Return

1136 | –हकभावः आ॰ । Return
1137 | –र्थोस्ति आ॰ । Return
1138 | –विज्ञानो ब॰, ज॰ । विज्ञाने स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १७३ । प्रमाणवा॰ । Return
1139 | –नस्थं हि प्रमाणवा॰ । Return

1140

विवेचयेत् ब॰, ज॰ । अत्र देवेन्द्रव्याख्या–
चित्रज्ञाने हि यो नीलादिः प्रत्यवभासते ज्ञानोपाधिः ज्ञानविशेषण अनुभवस्वात्मभूत इति यावत्, स एव
एकोऽनन्धभाक् तज्ज्ञानस्वभावत्वात् अन्यमर्थ ज्ञानवदेव न भजते, तादृशश्च सन्नसौ तच्चित्रदर्शनप्रतिभासी[p. n126 ]
तदन्यपीतादिप्रतिभासविवेकेन न केवल शक्यते दृष्टु तस्मिन् प्रतिभासमाने सर्वेषामेव तज्ज्ञानतया
तदन्येषामपि नियोगत प्रतिभासनात् । तस्माद् यदैवैक नीलादिकमाकारं तदन्येभ्य पीतादिभ्यो अयं नील
इति जानान्तरेण विवेचयति प्रमाता, तदैव तथा विवेचयन्नसौ न तज्ज्ञानमामृशति अतद्रूपत्वात्तस्य, किं तर्हि ?
अर्थे पतति, अर्थ एव तज्ज्ञानं प्रवृत्तं भवतीत्यर्थ । तस्मादेकस्मिन्नप्याकारे प्रतिभासमाने सर्वमाभाति, न
वा किंचिदपि इति अशक्यो विवेकतो दर्शने नीलादिप्रतिभास इति । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १७३ ।
उद्धृतञ्चैतत्–सि॰ वि॰ टी॰ ५४ उ॰ । शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ १८२ पू॰ ।

Return

1141

उद्धृतञ्चैतत्–अभिसमयालंकारालोक पृ॰ ४४२ । हेतुबिन्दुटी॰ पृ॰ ९७ । तत्त्वोपप्लव॰ पृ॰ ५८ ।
अष्टसह॰ पृ॰ ७८ । जैनतर्कवा॰ पृ॰ १५ । मीमासाश्लो॰ काशिका पृ॰ २३९ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १७४ ।
न्यायमं॰ पृ॰ ७४ । व्योमवती पृ॰ ६२७ ।

Return

1142 | पृ॰ १२४ पं॰ १३ । Return

1143

साकारवादप्रतिक्षेपेण निरा-[p. n127 ]
कारादेव प्रत्ययात् प्रतिकर्मव्यवस्थोपपत्ते प्रतिपादयिष्यमाणत्वात् । प्रमेयक॰ पृ॰ २३ पू॰ । निराकारत्वे
कुतो विषयनियम इति चेत्, स्वहेतुप्रयुक्तादेव शक्तिनियमादिति ब्रूम । न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ १२७ पू॰ ।

Return

1144 | पृ॰ १२५ पं॰ १ । Return

1145

उपलब्धिहेतोरुपलब्धिविषयस्य चार्थस्य पूर्वापरसहभावाऽनियमाद्
यथादर्शनं विभागवचनम् । क्वचिदुपलब्धिहेतुः पूर्वं पश्चाद् उपलब्धिविषयो यथा आदित्यस्य प्रकाशः
उत्पद्यमानानाम् । क्वचित् पूर्वमुपलब्धिविषय पश्चादुपलब्धिहेतु यथा अवस्थिताना प्रदीपः । क्वचिदुप
लब्धिहेतुरुपलब्धिविषयश्च सह भवती यथा धूमेन अग्नेर्ग्रहणमिति । न्यायभा॰ २ । १ । ११ । स्या॰ रत्ना॰
पृ॰ १७४ ।

Return

1146 | पृ॰ १२५ प॰ १५ । Return
1147 | पृ॰ १२५ प॰ १८ । Return

1148

ज्ञानादभिन्नत्वम् ब॰, ज॰ । एभिरेव
विकल्पैश्चित्रज्ञानस्य खण्डनम् प्रमेयकमलमार्तण्डे पृ॰ २५ पू॰ प्रकारान्तरेण च तत्त्वार्थश्लोक बा॰
पृ॰ ३५ । न्यायविनि॰ टा॰ पृ॰ २४० पू॰ इत्यादिषु च द्रष्टव्यम् ।

Return

1149 | अशक्यविवेचनत्वं साधन मसिद्धमुक्तं नीलतद्वेदनयो अशक्यविवेचनत्वासिद्धे अन्तर्बहिर्देशतया विवेकेन प्रतीते । अष्टसह॰ पृ॰ २५४ । Return
1150 | किञ्चैते नीलाद्याकारा चित्रज्ञाने सम्बद्धा सन्त तद्व्यपदेशहेतव असम्बद्धा वा ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १७७ । Return
1151 | ज्ञानस्वरूपम् ब॰, ज॰, आ॰ । Return
1152 | अनेकत्वाभि– ब॰, ज॰, आ॰ । Return
1153 | पृ॰ १२६ प॰ ८ । Return
1154 | भासुरोष्ण– आ॰ । Return
1155 | तथाहि–तदेकं वा सदनेकाकार तद्विपरीतं वा ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १७७ । Return
1156 | –द्धाकारता– ब॰, ज॰ । Return
1157 | –त्तिभ्यां वा आ॰ । Return
1158 | –ञ्च ज्ञानं भां॰ । Return
1159 | अथ नीलाद्याकारवत् तज्ज्ञानमप्यनेकमिष्यते तदापि किं कथञ्चित्, सर्वथा वा ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १७८ । Return
1160 | पृ॰ १२६ पं॰ १६ । Return

1161

सर्वथा विज्ञानाभिन्नहेतुजत्वाऽसिद्धत्वात् सुखादीना सद्वेद्योदयादिनिमि
त्तत्वात् विज्ञानस्य ज्ञानावरणान्तरायक्षयोपशमादिनिबन्धनत्वात् । अष्टसह॰ पृ॰ ७८ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰
१७८ । सुखादीनां विज्ञानाभिन्नहेतुजत्वेन विज्ञानत्वादशक्यं व्यावर्त्तनमिति चेत्, न; अभिन्नहेतुजत्वाऽ–
सिद्धेः । न खलु यैव चन्दनस्पर्शज्ञानस्योत्पत्तौ सामग्री सैव सुखस्यापीति ।न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰
१२३ । अत्र शाक्याश्चोदयन्तिज्ञानरूपा सुखादयः तदभिन्नहेतुजत्वादिति; तदिदमनुपपन्नम्; प्रत्यक्षवि
रुद्धत्वाद्धेतोः । न्यायमं॰ पृ॰ ७४ । नचानयोर्विज्ञानाभिन्नहेतुजत्वम्, ज्ञानस्य अर्थाकारादुत्पत्तेः, तस्माच्च
वासनासहायात् सुखदुःखयोरुत्पादात् अन्यथा उपेक्षाज्ञानाभावप्रसङ्गात् । प्रशस्त॰ कन्दली पृ॰ ९० ।

Return

1162

कथमन्यथा न्यायविनिश्चये सहभुवो गुणा इत्यस्य–सुखमाहादनाकारं विज्ञानं मेयबोधकम् । शक्तिः
कियानुमेया स्याद्यूनःकान्तासमागमे । इति निदर्शनं स्यात् । सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ९६ उ॰ । अष्ट
सह॰ पृ॰ ७८ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४७८ । उक्तञ्च स्याद्वादमहार्णवे इति कृत्त्वा न्यायवि॰ टी॰ पृ॰
२३० उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १७८ । प्रमेयरत्नमा॰ पृ॰ १८२ ।

Return

1163 | कथञ्चिद् विज्ञानाभिन्नहेतुजत्वं तु रूपालोकादिनाऽनैकान्तिकम् । अष्टसह॰ पृ॰ ७८ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १७८ । Return
1164 | उद्धृतञ्चैतत्–अष्टसह॰ पृ॰ । २१० । युक्त्यनुशा॰ टी॰ पृ॰ ७९ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १७९ । Return
1165 | ज्ञानाभिन्नाः आ॰ । Return
1166 | स्वप्रकाशम् आ॰ । Return

1167

अस्य चित्राद्वैतवादस्य समर्थनपर प्रमाणवार्तिकस्य
तृतीयपरिच्छेदे चित्रैकत्वसिद्धान्ताख्य प्रकरणं द्रष्टव्यम् । खण्डनपराश्च–तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ३५ । प्रमेमक॰
पृ॰ २५ पू॰ । न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ २०४ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १७४ । इत्यादयो ग्रन्था सम
वलोकनीया ।

Return

1168 | न मान्यस्यां अ॰ । Return

1169

–मर्थानां रो– स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १८० । प्रमाणवा॰ । अत्र[p. n131 ]
देवेन्द्रव्याख्या–यदि नाम एकस्या मतौ न सा चित्रता भाक्त स्यात्, कि स्यात्–को दोष स्यात् ? तथा च
भावतः चित्रया मत्या भावा अपि चित्राः सिद्ध्यन्ति, तद्वदेव च सत्या भविष्यन्तीति प्रष्टुरभिप्राय ।
शास्त्रकार आह–न स्यात्तस्यां मतावपि इति, व्याहतमेतत्–एका, चित्रा च इति, एकत्वे हि सत्यनाना
रूपापि वस्तुतो नानाकारतया प्रतिभासते, न पुनर्भावतस्ते तस्या आकारा सन्ति इति बलादेष्टव्यम् एक
त्वहानिप्रसङ्गाद् । न हि नानात्वैकत्वयोः स्थितेरन्य कश्चिदाश्रय, अन्यत्र भाविकाभ्यामाकारभेदाऽभेदा
भ्याम्, तत्र यदि बुद्धि भावतो नानाकारा एका चेष्यते तदा सकलं विश्वमप्येकं द्रव्यं स्यात्, तथा च सहो
त्पत्त्यादिदोष, तस्मान्नैका अनेकाकारा, किन्तु यदीदं स्वयमर्थाना रोचते अतद्रूपाणामपि सतां यदेतत्
ताद्रूप्येण प्रख्यानम् तदेतद् वस्तुत एव स्थितं तत्त्वम्, तत्र के बयं निषेद्धार एवमस्तु इत्यनुमन्यते
इति । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १८० । उद्धृतश्चायं निम्नग्रन्थेषु–सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ५१ पू॰ । अष्टसह॰
पृ॰ ७७ । प्रमेयक॰ पृ॰ २५ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २४१ । न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ २०९ पू॰ ।
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १८० ।

Return

1170 | ननु आ॰ । Return
1171 | स्वरूपस्य स्वतोगते प्रमाणवा॰ २ । ४ । Return
1172 | अत एव सर्वे प्रत्यया अना लम्बनाः प्रत्ययत्वात् स्वप्नप्रत्ययवदिति प्रमाणस्य परिशुद्धि । प्रमाणवार्तिकालंकार पृ॰ २२ । Return
1173 | तथता भूतकोटिश्चानिमित्त परमार्थिकः । धर्मधातुश्च पर्याया शून्यताया समासत ॥ मध्यान्तवि॰ सू॰ टी॰ पृ॰ ४१ । Return
1174 | प्रतिपित्सैव ज॰ । Return
1175 | मध्यता सैव शून्यता स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १८१ । Return
1176 | सैव कथ्यते भा॰ । Return
1177 | प्रयोग–यदेकानेकस्वभावं न भवति न तत् सत्त्वेन ग्राह्यम् प्रेक्षावता यथा व्योमोत्पलम् एकानेकस्वभाव रहिताश्च पराभिमताः पृथिव्यादय इति व्यापकानुपलब्धि । तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ५५० । Return
1178 | –तानुमित्यै– ब॰, ज॰ । Return
1179 | उद्धृतञ्चैतत् अष्टसह॰ पृ॰ ११५ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १४५ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३७६ । शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ २१५ पू॰ । स्था॰ रत्ना॰ पृ॰ १८१ । Return

1180

इदं वस्तुबलायातं यद्वदन्ति विपश्चितः ।
यथा यथार्था विद्यन्ते विविच्यन्ते तथा तथा ॥ प्रमाणवा॰ । सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ७७ उ॰ । न्यायवि॰
टी॰ पृ॰ ४०८ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १८१ ।

Return

1181 | स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १८१ । Return

1182

स्या॰ रत्ना॰ पृ॰
१८२ । यथा मायादय स्वभावेन अनुत्पन्ना अविद्यमाना मायादिशब्दवाच्या मायादिविज्ञानगम्याश्च लोक
स्य । एवमेतेऽपि लोकप्रसिद्धिमात्रेण उत्पादादय स्वभावेन अविद्यमाना अपि भगवता तथाविधविनेयजना
नुग्रहचिकीर्षुणा निर्दिष्टा इति । अत एवोक्तम् समाविराजसूत्रे 'यथैव गन्धर्वपुरं मरीचिका यथैव
माया सुपिनं यथैव । स्वभावशून्या तु निमित्तभावना तथोपमान् जानथ सर्ववर्मान् ॥ माध्यमिकवृ॰ संस्कृत
परी॰ पृ॰ १७७ । यत्तूक्तं भगवता मायोपमा धर्मा यावत् निर्वाणोपमा इति । महायानसूत्रालं॰ पृ॰ ६२ ।
एतदुक्तं भगवता–अनुत्पन्नाः सर्वभावा मायोपमाश्च इति । लंकावतार सू॰ द्वि॰ भा॰ पृ॰ १११ ।

Return

1183 | उद्धृतञ्चैतत्–सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ५७ पू॰, १६५ उ॰, २१६ उ॰ । न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ १६८ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १८२ । Return
1184 | तद्विपर्या– आ॰ । Return

1185

उद्धृतञ्चैतत्–न्यायमं॰ पृ॰ ५४० ।
सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ १६५ उ॰, ३१३ उ॰ । अष्टसह॰ पृ॰ ९३ । न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ १६८ पू॰ ।
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १८२ । शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ २१५ उ॰ । मी॰ श्लोकवा॰ टी॰ पृ॰ २७२ । सर्वदर्शन
सं॰ पृ॰ ३२ । अभिन्नोऽपि हि बुद्ध्यात्मा इति पाठान्तरेण बृहदारण्यकभा॰ बा॰ ४ । ३ पृ॰ १४५८ ।

Return

1186

नान्योनुभाव्यस्तेनास्ति तस्या नानुभवोऽपरः । तस्यापि तुल्यचोद्यत्वात् स्वयं सैव प्रकाशते ॥ बुद्ध्या
योऽनुभूयते स नास्ति पर, यथा अन्योऽनुभाव्यो नास्ति तथा निवेदितम् । तस्याः तर्हि परोऽनुभवो
बुद्धेरस्तुः न, तत्रापि ग्राह्यग्राहकलक्षणाभाव । परं हि संवेदनस्वरूपे अवस्थितं कथं परस्यानुभवः
साक्षात्करणादिकं प्रत्याख्यातम् । तत्संवेदनानुप्रवेशे च तयोरेकत्वमेव स्यात् तथा च स्वयं सैव प्रकाशते
न तत पर इति स्थितम् ।" प्रमाणवार्त्तिकालंका॰ ३ । ३२७ । तत्त्वार्थश्लो॰ बा॰ पृ॰ १२१ । आप्तपरी॰
पृ॰ ४७ । प्रमेयक॰ पृ॰ २४ पू॰ । न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ १३२ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४८३ ।
नान्योनुभावो स्वयमेव प्रकाशते इति पाठान्तरेण न्यायमं॰ पृ॰ ५४० । मी॰ श्लोकवा॰ टी॰ पृ॰
२७५ । सर्वदर्शनसं॰ पृ॰ ३१ । षड्दर्शनसमु॰ वृह॰ पृ॰ ४० । स्याद्वादमं पृ॰ १३९ ।

Return

1187 | पृ॰ १३० पं॰ २१ । Return
1188 | कुतोऽयं नीलाद्याकारप्रतिभासोऽविद्यानिबन्धनः–किं बाध्यमानत्वात्, गोचरस्य अर्थ क्रियाकारित्वाभावाद्वा ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १८३ । Return
1189 | स्नानादिक्रियाया । Return
1190 | –र्थक्रियाकारित्वे भा॰ । Return
1191 | अथ स्वरूपानुभवनमर्थक्रिया स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १८३ । Return
1192 | –रूप संवि– आ॰ । Return

1193

–षे कुतो भा॰ । कथमेकानेकाकारयो प्रतिभासाऽवि
शेषेऽपि वास्तवेतरत्वप्रविवेक एकाकारस्य अनेकाकारेण विरोधात् तस्य अवास्तवत्वे कथमेकाकारस्यैव
अवास्तवत्व न स्यात् ? स्वप्नज्ञाने अनेकाकारस्य अवास्तवस्य प्रसिद्धे चित्रज्ञानेऽपि तस्य अवास्तवत्व
युक्त कल्पयितुभिति चेत्, केशादावेकाकारस्यापि अवास्तवत्वसिद्धे तत्रावास्तवत्व कथमयुक्तम् ? अष्टसह॰
पृ॰ ७६ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १८४ ।

Return

1194

नन्वेव नीलवेदनस्यापि प्रतिपरमाणुभेदात् नीलाणुसवेदनै
परस्पर भिन्नै भवितव्य तत्र एकनीलपरमाणुसवेदनस्याप्येवं वेद्यवेदकसविदाकारभेदात् त्रितयेन भवितव्य
वेद्याकारादिसवेदनत्रयस्यापि प्रत्येकमपरस्ववेद्यादिसंवेदनत्रयेण इति परापरवेदनत्रयकल्पनादनवस्थानात् न
क्वचिदेकवेदनसिद्धि संविदद्वैत्विद्विषाम् । अष्टसह॰ पृ॰ ७७ ।

Return

1195 | पृ॰ १३१ पं॰ ६ । Return
1196 | –गमत्वात् भा॰ । Return
1197 | सत्येव बहि आ॰ । Return
1198 | च ब॰, ज॰, भां॰ । Return

1199

द्विविधो
हि स्वप्न सत्योऽमत्यश्च । तत्र सत्यो देवताकृतः स्यात् धर्माधर्मकृतो वा कस्थचित् साक्षाद् व्यवसायात्मकः
प्रसिद्ध स्वप्नदशाया यद्देशकालाकारतया अर्थ प्रतिपन्नः पुनर्जाग्रद्दशायामपि तद्देशकालाकारतयैव तस्य व्यव
सीयमानत्वात् । कश्चिन् सत्यः स्वप्नः परम्परया अर्थव्यवसायी स्वप्नाध्यायनिगदितार्थप्रापकत्वात् तदुक्तम्–
वस्तु पश्यति राव्यन्ते राजानं कुञ्जरं हयम् । सुवर्णं वृषभं गाञ्च कुटुम्बं तस्य वर्द्धते ॥ प्रमाणपरी॰ पृ॰ ५८ ।
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १८६ ।

Return

1200 | प्रति हे– आ॰ । Return
1201 | व्यभिचारीति भां॰ । Return
1202 | स्वापादौ ब॰, ज॰, आ॰ । Return
1203 | पृ॰ १३१ प॰ १२ । Return
1204 | –था असिद्धम् भा॰ । Return

1205

क्षणस्थायिन कस्यचिदेव ग्राह्यग्राहकाकारवैश्वरू
प्यानभ्युपगमेऽपि संविदितज्ञानस्य ग्राह्यग्राहकाकारविवेकं परोक्षं विभ्राणस्य सामर्थ्यप्राप्ते अष्टश॰ सवेदन
स्यैकस्य प्रत्यक्षपरोक्षाकारतया वैश्वरूप्यसिद्धे । अष्टसह॰ पृ॰ ९१ ।

Return

1206 | पृ॰ १३२ पं॰ ७ । Return
1207 | सद कारणवन्नित्यम् । वैशेषिकसू॰ ४ । १ । १ । Return
1208 | –थाप्यसत्त्वे ब॰, ज॰, भा॰ । Return
1209 | वाऽसताममीषाम् भा॰ । Return

1210

अभूतपरिकल्पोऽयं द्वयं तत्र न विद्यते । शून्यता विद्यते त्वत्र तस्यामपि स विद्यते ॥ यस्माद्
द्वयं तत्र न विद्यते । अभूतपरिकल्पो हि ग्राह्यग्राहकरहितः शून्य इति न सर्वथा स्वभावतो नास्ति।
मध्यान्तवि॰ सू॰ टी॰ पृ॰ ९ ।

Return

1211 | किञ्च, सकलशून्यता प्रमाणप्रमेययोरनुपलब्धितः, विचारात्, प्रसङ्ग साधनाद्वा स्यात् । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १८९ । Return
1212 | यस्याफीष्टं न निर्णीतं क्वचित्तस्य न संशयः । तद भावे न युज्यन्ते परपर्य्यनुयुक्तयः ॥ १४४ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ८० । Return
1213 | ज्ञानानामुत्पाद ज॰ । Return
1214 | स्वरूपप्रतिपत्तिः ज॰ । स्वरूपं प्रतिनियतः भां॰ । Return
1215 | चा भां॰ । Return
1216 | धर्मिहेतुदृष्टान्तादिज्ञप्तिसाधनैः । Return
1217 | प्रयुज्येत ब॰, भां॰ । Return

1218

नहि विचारस्याभावे कस्य
चिद् विचारेणानुपपनिः शवया वक्तुं नापि शून्यवादिनः किञ्चिन्निणींतमस्ति यदाश्रित्य क्वचिदन्यत्र अनिणी
तेऽर्थे विचारः प्रवर्तते तस्य सर्वत्र विप्रतिपत्तेः । तथा चोक्तं तत्त्वार्थश्लोकवार्तिके पृ॰ ८० श्लो॰ १४०
किञ्चिन्निणींतमाश्रित्य विचारोऽन्यत्र वर्तते । सर्वविप्रतिपत्तौ तु क्वचिन्नास्ति विचारणा ॥ अष्टसद्द॰ पृ॰
११६ ।

Return

1219 | साध्येत आ॰ । Return
1220 | मध्ये पदार्था—ब॰, ज॰ । Return
1221 | असतः क्रियागुणव्यपदेशाभावादर्थान्तरम् । सदिति सूत्रशेषः । वैशेषिक सू॰ ९ । १ । ३ । Return
1222 | ग्राह्यग्राहकशून्यत्वं ग्राह्यं तद्ग्राहकस्य चेत् । ग्राह्यग्राहकभावः स्यात् अन्यथा तदशून्यता ॥ १४९ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ८१ । Return

1223

तस्मान्नैकान्ततो भ्रान्तिर्नासत्संवृतिरेव वा । अतश्चार्थवलायातमनेकात्मप्रशंस
नम् ॥ ९१ ॥ न्यायवि॰ पृ॰ २०६ उ॰ । अस्य च शून्यवादस्य निरालम्बनवादः बाह्यार्थनिषेधवादः
इत्वादिरूपेण प्रतिविधानं निम्रग्रन्थेषु द्रष्टव्यम्—मीमांसासूत्र १ । १ । ५ । शाबरभा॰, वृहती, पञ्जिका,
शास्त्रदी॰, मीमांसाश्लो॰ शून्यवाद । विधिवि॰ न्यायकणिका पृ॰ १८६ । न्यायसूत्र, भाष्य, ४ । २ । २६ ।
न्यायवा॰ पृ॰ ५१९ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ ६५३ । न्यायमं॰ पृ॰ ५४७ । आप्तमी॰ कारि॰ १२,
अष्टश॰, अष्टसह॰, पृ॰ ११५ । युक्त्यनु॰ पृ॰ ५२ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १४३ । प्रमेयक॰ पृ॰ २५ उ॰ ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३६६ । स्या॰ रत्रा॰ पृ॰ १७९ । स्या॰ मं॰ कारि॰ १७ ।

Return

1224 | —त्मस्वरूपस्य भां॰ । Return
1225 | द्वे विद्ये वेदितव्ये शब्दब्रह्म परञ्च यत् । शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति । ब्रह्मबिन्दूपनि॰ २२ । द्वे ब्रह्मणी—न्यंयमं॰ पृ॰ ५३६ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १०५ । Return
1226 | प्रत्ययानाम् । Return

1227

अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्वं शब्देन भासते । वाक्यप॰ १ । १२४ । सन्मति॰
टी॰ पृ॰ ३८० । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ७९ । शास्रवा॰ टी॰ पृ॰ २३६ पू॰ । स्याद्वादमं॰ पृ॰ १०६ ।
न्यायवि॰ टी॰ टि॰ पृ॰ २० । सर्व शब्देन वर्तते तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ६८ । सर्वं शब्देन जायते
अनेकान्तजय॰ पृ॰ ४१ उ॰ । प्रकृतपाठश्च–तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २४० । प्रमेयक॰ पृ॰ ११ उ॰ । अनु
विद्धमिव ज्ञान सर्वं शब्देन गम्यते न्यायमं॰ पृ॰ ५३२ । स्पन्दका॰ व्या॰ पृ॰ ५१ । अनुविद्धमिव ज्ञान
सर्वं शब्देन गृह्यते मीमा॰ श्लो॰ टी॰ प्रत्यक्षसू॰ श्लो॰ १७६ ।

Return

1228

वाग्रूपता चेद् व्युत्क्रामेत् सन्मति॰
टी॰ पृ॰ ३८० । अनेकान्तजय॰ पृ॰ ४१ उ॰ । नयोप॰ बृ॰ पृ॰ ७५ उ॰ । शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ २३६
पू॰ । न हि बोध प्रकाशेत स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८९ । प्रकृतपाठस्तु–तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २४० । न्याय
मं॰ पृ॰ ५३२ । स्पन्दका॰ व्या॰ पृ॰ ५१ । प्रमेयक॰ पृ॰ ११ उ॰ । न्यायवि॰ टी॰ टि॰ पृ॰ २० ।
वाप्रूपताया च सत्यां उत्पन्नोऽपि प्रकाशो विशेषवाग्रूपतामस्वीकुर्वन् प्रकाशक्रियासाधनताया न
व्यवतिष्टते । सा हि वाग्रूपता हि प्रत्यवमर्श सविकल्पकज्ञानं तत्मम्पादिका इत्यर्थ । तदेव च प्रकाशन
कियासाधनमित्यर्थ । वाक्यप॰ टी॰ १ । १२५ ।

Return

1229 | –ब्दस्वरूप– ब॰, ज॰ । Return

1230

कुतश्चिद् बुद्धः
भा॰ । सा सर्वविद्याशिल्पाना कलानाञ्चोपवन्धिनी । तद्वशादभिनिष्पत्तौ सर्वं वस्तु विभज्यते ॥
१२६ ॥ सैपा ससारिणा संज्ञा बहिरन्तश्च वर्तते । तन्मात्रामप्यतिक्रान्ते चैतन्यं सर्वजन्तुषु ॥ १२७ ॥
अर्थक्रियासु वाक् सर्वा समीहयति देहिन । तदुत्क्रान्तौ विसंज्ञोऽय दृश्यते काष्ठकुड्यवत् ॥ १२८ ॥
वाक्यप॰ प्र॰ का॰ ।

Return

1231 | इति च न चेतसि निर्धयम् ब॰, ज॰ । Return
1232 | –चनो वि– आ॰, भा॰ । Return

1233

चित्राभिरुपलक्षयेत् ।
बृहदा॰ भा॰ बा॰ पृ॰ १२४६ । भिन्नाभिरभिमन्यते शास्त्रवा॰ श्लो॰ ५४४ । अष्टसह॰ पृ॰
९३ । प्रकृतपाठस्तु तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ ७२ । प्रमेयक॰ पृ॰ १२ उ॰ । न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ १६८ पू॰ ।
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९ । नयोप॰ वृ॰ पृ॰ ७६ पू॰ ।

Return

1234

भेदरूपं प्रकाशते बृहदा॰ भा॰ बा॰ पृ॰
१२४६ । शास्त्रवा॰ श्लो॰ ५४५ । तथेदममृतं ब्रह्म भेदरूपं विवर्ततः तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ ७२ ।
भेदरूपं विवर्तते सन्मति॰ पृ॰ ३८३ । निर्विकल्पमविद्यया शास्त्रवा॰ श्लो॰ ५४५ । अष्टसह॰
पृ॰ ९३ । भेदरूपं तु पश्यति स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९१ । प्रकृतपाठस्तु–प्रमेयक॰ पृ॰ १२ उ॰ ।
नयोप॰ वृ॰ पृ॰ ९६ ।

Return

1235 | –दिभेदशब्दप्र– ब॰, ज॰ । Return
1236 | उद्धृतञ्चैतत्–स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९१ । शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ २३७ उ॰ । Return
1237 | पृ॰ १३९ प॰ १९ । Return

1238

न तत् प्रत्यक्षतः सिद्धमविभाममभासनात् । नित्यादुत्पत्त्ययोगेन
कार्यलिङ्गञ्च तत्र न ॥ १४७ ॥ तत्त्वस॰ । ब्रह्मणो न व्यवस्थानमक्षज्ञानात् कुतश्चन । स्वप्नादाविव
मिथ्यात्वात् तस्य साकल्यत स्वयम् ॥ ९६ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २४० । प्रमेयक॰ पृ॰ ११
उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३८४ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९८ ।

Return

1239 | –विधस्यास्य आ॰ । Return

1240

यद्येवं प्रा
गयोगित्वावस्थाया किं तस्य रूपमिति वाच्यम् ? यदि सदैव ज्योतीरूपं तदा तर्हि न कदाचिदयोगित्वाव
स्याऽस्ति सदैव आत्मज्योतीरूपत्वाद् ब्रह्मण । ततश्च अयत्नत सर्वेषा मोक्षप्रसङ्गः । तत्त्वस॰ पं॰
पृ॰ ७४ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३८५ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९९ ।

Return

1241 | सा हि शब्दब्रह्मण सकाशाद् भिन्ना भवेदभिन्ना वा ? भिन्ना चेत् किमसौ वस्तु, अवस्तु वा स्यात् ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९९ । शास्त्रवा॰ टी॰ २३७ उ॰ । Return

1242

आकाशे च वितथप्रतिभासहेतु
भूतं वास्तवमेवास्ति निमिरमिति न दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयो साम्यम् । प्रमेयक॰ पृ॰ १३ पू॰ । स्या॰
रत्ना॰ पृ॰ ९९ ।

Return

1243

अथ व्यतिरिक्ताऽविद्या अङ्गीक्रियते एवमपि नित्यत्वाद् अनाधेयातिशयस्य
ब्रह्मण सा न तत् किञ्चित् करोति इति न युक्तम् अविद्यावशात् तथा प्रतिभासनम् । तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰
७४ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३८५ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९९ ।

Return

1244 | तत्र चैतद्रूप– भां॰ । Return

1245

स्यादेतत्–
स्वसंवेदनप्रत्यक्षत एव तत्सिद्धं ज्ञानात्मरूपत्वात्; तथाहि–ज्योति तदेव शब्दात्मकत्वात् चैतन्यरूपत्वाच्च
इति, तदेतत् स्वसंवेदनविरुद्धम्… तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ ७३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ११ उ॰ । सन्मति॰
टी॰ पृ॰ ३८४ ।

Return

1246 | स्वयं संवेदनं ब॰, ज॰ । Return
1247 | तत्सम्बन्धार्थाभ्युपगमे वा तयोः भां॰ । Return
1248 | न च शब्दस्य अर्थविशेषणत्वेन प्रतीतेस्तदा त्मकता; देशभेदेन शब्दार्थयोः उपलब्धेः । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३८६ । Return

1249

शब्दार्थयोश्च तादात्म्ये
क्षुराग्निमोदकादिशब्दोच्चारणे आस्यपाटनदहनपूरणादिप्रसक्तिः । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३८६ । शास्त्रवा॰
टी॰ पृ॰ २३७ पू॰ । यदाहुर्भद्रबाहुस्वामिपादाः–अभिहाणं अभिहेयाउ होइ भिण्णं अभिण्णं च ।
खुरअग्गिमोयगुच्चारणम्मि जम्हा उ वयणसवणाणं ॥ नवि छेओ नवि दाहो ण पूरणं तेण भिन्नं तु ।
स्या॰ मं॰ कारि॰ १४ ।

Return

1250 | शब्दपरंपरा– आ॰ । Return
1251 | परिकल्प्येत ज॰ । Return
1252 | पृ॰ १४० पं॰ ८ । Return
1253 | पृ॰ १४० पं॰ १० । Return
1254 | पृ॰ १४१ पं॰ १७ । Return
1255 | पृ॰ १४१ पं॰ २० । Return

1256

अत्र कदाचित् शब्दपरिणामरूपत्वाद्वा जगतः शब्दमयत्वं साध्यत्वेन इष्टम्,
कदाचिच्छब्दादुत्पत्तेर्वा यथा अन्नमयाः प्राणाः इति हेतौ मयङ् विथानात् । अत्र न तावदाद्यः पक्षः;
परिणामस्यैवानुपपत्तेः । तथाहि–शब्दात्मकं ब्रह्म नीलादिरूपतां प्रतिपद्यमानं कदाचिन्निजं स्वाभाविकं
शब्दरूपं परित्यज्य प्रतिपद्येत, अपरित्यज्य वा ? तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ ६८ । प्रमेयक॰ पृ॰ १२
उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३८० । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १०० ।

Return

1257 | पृ॰ ४७ । Return
1258 | –स्यैवानुप– ब॰, ज॰ । Return

1259

इति सञ्चक्षते येऽपि ते वाच्या किमिद निजम् । शब्दरूप परित्यज्य नीलादित्व प्रपद्यते ॥
१२९ ॥ न वा तथेति यद्याद्य पक्ष सश्रीयते तदा । अक्षरत्ववियोग स्यात् पौरस्त्यात्मविनाशत
॥ १३० ॥ अथाप्यनन्तर पक्ष तत्र नीलादिवेदने । अश्रुतेरपि विस्पष्ट भवेन् शब्दात्मवेदनम् ॥
१३१ ॥ येन शब्दमय सर्व मुख्यवृत्त्या व्यवस्थितम् । शब्दरूपापरित्वागे परिणामाऽनिवानत ॥ १३२ ॥
अगौणे चैवमेकत्वे नीलादीना व्यवस्थिते । तत्सवेदनवेलाया कथं नास्त्यस्य वेदनम् ॥ १३३ ॥ अस्या
ऽवित्तौ हि नीलादेरपि न स्यात् प्रवेदनम् । ऐकात्म्याद् भिन्नधर्मत्वे भेदोऽत्यन्त प्रसज्यते ॥ १३४ ॥ विरु
द्धधर्मसगो हि वहृना भेदलक्षणम् । नान्यथा व्यक्तिभेदाना कल्पितोऽपि भवेदसौ ॥ १३५ ॥ तत्त्वस॰ ।

Return

1260 | च आ॰ । Return
1261 | नहि एकस्य एकदा एकप्रतिपत्रपेक्षया ग्रहणमग्रहणञ्च युक्तम् एकत्वहानि प्रसङ्गात् । तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ६९ । Return

1262

प्रतिभावञ्च यद्येक शब्दात्मा भिन्न इष्यते । सर्वेषामेकदेश
त्वम् एकाकारा च विद् भवेत् ॥ १३६ ॥ प्रतिव्यक्ति तु भेदेऽस्य ब्रह्मानेक प्रसज्यते । विभिन्नानेकभावा
त्मरूपत्वाद् व्यक्तिभेदवत् ॥ १३७ ॥ तत्त्वस॰ । स हि शब्दात्मा परिणामं गच्छन् प्रतिपदार्थ
भेदं वा प्रतिपद्यते, न वा ? तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ७० । प्रमेयक॰ पृ॰ १२ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰
३८२ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १०१ ।

Return

1263

अथापि कार्यरूपेण शब्दब्रह्ममयं जगत् । तथापि निर्विकारत्वात्
ततो नैव क्रमोदय ॥ १४० ॥एवमपि शब्दस्य नित्यत्वेन अविकारित्वात् तत क्रमेण कार्योदयो न
प्राप्नोति सर्वेषामविकलाप्रतिबद्धसामर्थ्यकारणात् युगपदेव उत्पाद स्यात् । कारणवैकल्याद्धि कार्याणि प्रवि
लम्बन्ते, तच्चेदविकल तत् किमपरमपेक्ष्येरन् येन युगपन्न भवेयु ? तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ ७१ । प्रमेयक॰
पृ॰ १२ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३८२ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १०१ ।

Return

1264

शब्दब्रह्मवादस्य विविधभङ्ग्या खण्डनं निम्नग्रन्थेषु प्रेक्षणीयम्–मीमासाश्लो॰ प्रत्यक्षसू॰ श्लो॰
१७६ । न्यायमं॰ पृ॰ ५३१ । तत्त्वसं॰ पृ॰ ६७ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २४० । प्रमेयक॰ पृ॰
११ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३८०, ४९४ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८८ । शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ २३५
उ॰ ।

Return

1265 | सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीताथ छान्दोग्योप॰ ३ । १४ । १ । सर्वं हि खल्विदं आ॰, भा॰ । ब्रह्म खल्विदं वाव सर्वम्। मैत्र्युप॰ ४ । ६ । Return

1266

मनसैवानुद्रष्टव्यं नेह नानास्ति
किञ्चन । मृत्यो स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ॥ बृहदा॰ ४ । ४ । १९ । मनसैवेदमाप्तव्यं नेह
नानास्ति किञ्चन । मृत्योः स मृत्युं गच्छति य इह नानेव पश्यति ॥ कठोप॰ ४ । ११ । साक्षाच्च
एकमेवाद्वितीयम् नेह नानास्ति किञ्चन मृत्यो स मृत्युमाप्नोति इत्यादिभि बहुभिः वचोमिः ब्रह्माति
रिक्तस्य प्रपञ्चस्य प्रतिषेधात् चेतनोपादानमेव जगत् भुजङ्ग इवारोपितो रज्जूपादान इति सिद्धान्त ।
ब्रह्मसू॰ शा॰ भा॰ भाम॰ १ । १ । ५ ।

Return

1267

आराममस्य पश्यन्ति न तं पश्यति कश्चन बृहदा॰ ४ । ३ । १४ ।
अष्टसह॰ पृ॰ १६० । प्रमेयक॰ पृ॰ १७ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १९१ । स्याद्वादमं॰ पृ॰ ९९ । प्रमेयरत्नमा॰
पृ॰ ७५ ।

Return

1268 | उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न, क्षीरवद्धि । ब्रह्मसू॰ २ । १ । २४ । तस्मादेकस्यापि ब्रह्मणो विचित्रशक्तियोगात् क्षीरादिवत् विचित्रपरिणाम उपपद्यते ब्रह्मसू॰ शां॰ भा॰ । Return
1269 | –तृसंक– ब॰, ज॰ । Return
1270 | देशचित्रता काल– भा॰ । Return

1271

तथाहि–समुद्रादुदकात्मनोऽनन्यत्वेऽपि तद्विकाराणा फेनवीची
तरङ्गवुद्वुदादीनामितरेतरविभाग इतरेतरसश्लेषादिलक्षणश्च व्यवहार उपलभ्यते । न च तेषामितरेतर
भावानापत्तावपि समुद्रात्मनोऽन्यत्वं भवति एवमिहापि । न च भोक्तृभोग्ययोरितरेतरभावापत्ति । न च
परस्माद्ब्रह्मणोऽन्यत्व भविष्यति ब्रह्मसू॰ शा॰ भा॰ २ । १ । १३ ।

Return

1272

वैषम्यनैर्घृण्ये न सापेक्षत्वा
त्तथाहि दर्शयति । ब्रह्मसू॰ २ । १ । ३४ । सापेक्षत्वात्, यदि हि निरपेक्ष केवल ईश्वरो विषमा
सृष्टि निर्मिमीते स्यातामेतौ दोषौ वैषम्यं नैर्घृण्यञ्च, न तु निरपेक्षस्य निर्मातृत्वमस्ति, सापेक्षो हि ईश्वरो
विषमा सृष्टि निर्मिमीते । किमपेक्षत इति चेत् ? धर्माधर्मावपेक्षत इति वदाम । अत सृज्यमानप्राणि
धर्माधर्मापेक्षा विषमा सृष्टि इति नायमीश्वरस्यापराध । ईश्वरस्तु पर्जन्यवद् द्रष्टव्य एवमीश्वरो
देवमनुष्यादिसाधारण कारणं भवति, देवमनुष्यादिवैषम्ये तु तत्तज्जीवगतान्येव असाधारणानि कर्माणि कार
णानि भवन्ति तथाहि दर्शयति श्रुति–एष ह्येव साधुकर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषत
एष उ एवासाधुकर्म कारयति त यमधो निनीषते कउ ब्रा॰ ३ । ८ । पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति
पाप पापेन बृहदा॰ ३ । २ । १३ इति च । स्मृतिरपि प्राणिकर्मविशेषापेक्षमेव ईश्वरस्य अनुगृहीतृत्वं
निगृहीतृत्वञ्च दर्शयति ये यथा मा प्रपद्यन्ते तास्तथैव भजाम्यहम् भगवद्गी॰ ४ । ११ इत्येव
ञ्जातीयका । शा॰ भा॰ २ । १ । ३४ ।

Return

1273 | –ष्टाप्रकृष्ट– ब॰, ज॰ । Return
1274 | –द्धधर्मा– भा॰ । Return
1275 | सर्वमार– ब॰, ज॰ । स्वर्गमारभ– भा॰ । Return

1276

यथोर्णनाभि सृजते गृह्णते च यथा पृथिव्यामौषधय सभव न्त । यथा
सत पुरुषात् केशलोमानि तथाऽक्षरात् संभवतीह विश्वम् ॥ मुण्डकोपनि॰ १ । १ । ७ । स यथोर्णनाभिः
तन्तूनुच्चरेत् यथाग्ने क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युच्चरन्त्येवमेव अस्मादात्मनः सर्वे लोका सर्वे देवा सर्वाणि भूतानि
व्युच्चरन्ति, तस्य उपनिषत्सत्यस्य सत्यमिति प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यम् । बृहदा॰ २ । १ । २० । य-[p. n149 ]
स्तूर्णनाभ इव तन्तुभि प्रधानजै स्वभावत । देव एक स्वयमावृणोति स नो दधातु ब्रह्माव्ययम् ॥
श्वेताश्व॰ ६ । १० । उर्णनाभिर्यथा तन्तून् ब्रह्म॰ ३ । ऊर्णनाभीव तन्तुना कशुर ९ । लोक
वत्तु लीला कैवल्यम् । ब्रह्मसू॰ २ । १ । ३३ । एवमीश्वरस्यापि अनपेक्ष्य किञ्चित् प्रयोजनान्तरं
स्वभावादेव केवल लीलारूपा प्रवृत्तिर्भविष्यति । शा॰ भा॰ २ । १ । ३३ । तन्तुनाभश्च स्वत एव तन्तून्
सृजति, बलाका चान्तरेणैव शुकं गर्भ धत्ते, पद्मिनी चानपेक्ष्य किञ्चित् प्रस्थानसाधनं सरोऽन्तरात् सरोऽन्तरं
प्रतिष्ठते, एव चेतनमपि ब्रह्म अनपेक्ष्य बाह्यं साधनं स्वत एव जगत् स्रक्ष्यति । ब्रह्मसू॰ शा॰ भा॰ २ । १ । २५ ।

Return

1277 | भेदेप्यस्य भा॰ । Return

1278

नैकत्वे आगमस्तेन प्रत्यक्षेण प्रबाध्यते इत्युत्तरार्द्धाश । प्रमेयक॰ पृ॰ १७
उ॰ । न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ १८६ पू॰ । स्याद्वादमं॰ पृ॰ १०० । प्रमेयरत्नमा॰ पृ॰ ७४ । प्रत्यक्षेण
विरुद्ध्यते न्यायम॰ पृ॰ ५२६ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २७३ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १९१ । यदुच्यते
केचित् ? आहुर्विधातृ ब्रह्मसू॰ भास्करभा॰ पृ॰ ९९ ।

Return

1279 | पृ॰ १४७ पं॰ ६ । Return
1280 | पूर्वपरि– भा॰, आ॰ । सर्वधर्मपरि– ब॰, ज॰ । अवस्थितस्य द्रव्य स्य पूर्वधर्मनिवृत्तौ धर्मान्तरोत्पत्ति परिणाम । न्यायभा॰ ३ । २ । १५ । योगसू॰ व्यासभा॰ ३ । १३ । Return
1281 | परिहृत्य आ॰, ब॰, ज॰ । Return
1282 | विज्ञानमानन्दं ब्रह्म बृहदा॰ ३ । १ । २८ । Return
1283 | –विधपरि– ब॰, ज॰ । Return
1284 | प्रेक्षापूर्वकारिप्रवृत्ते प्रयोजनवत्तया व्याप्तत्वात् अत किमर्थमयं पुरुषो जगद्रचनाव्यापारमीदृशं करोतीति वक्तव्यम् । तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ७६ । Return
1285 | जडस्य प्रवृत्तिः भा॰ । Return
1286 | तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाश संभूतः, आकाशाद्वायु, वायोरग्नि, अग्नेराप, अद्भ्यः पृथि वी, पृथिव्या औषधय, औषधिभ्योऽन्नम्, अन्नात् पुरुषः तैत्ति॰ २ । १ । Return
1287 | पृ॰ १४७ पं॰ १० । Return

1288

चित्रपटादिद्रव्यमेकस्वभावमपि चक्षुरादिकरणसामग्रीभेदात् रूपादिविलक्षणाकारं तदनुविधानात्
दूरासन्नानाम् एकत्र वस्तुन्युपनिबद्धनानादर्शनानां पुरुषाणा निर्भासभेदात् तद्विषयस्यापि वस्तुनः स्वभा
वभेदोऽस्तु । अष्टसह॰ पृ॰ ११० ।

Return

1289 | योऽपि अवस्थावतोऽवस्था पदार्थन्तरभूता नानुमन्यते तस्यापि कथमवस्थाभेदाद् अवस्थावतो भेदो न स्यात् अवस्थाना वा कथमभेदो न भवेत् तदर्थान्तरत्वाभावात् आप्तपरी॰ पृ॰ २१ । Return
1290 | कर्मा नुष्ठित– आ॰ । Return
1291 | पृ॰ १४८ पं॰ ९ । Return
1292 | चोत्पाद्य भा॰ । Return
1293 | पृ॰ १४३ पं॰ १ । Return
1294 | पृ॰ १४८ पं॰ १३ । Return

1295

प्राणिनां भक्षणाच्चापि तस्य लाला प्रवर्तते मी॰ श्लो॰ पृ॰ ६५२ ।
प्रकृत्यैवांशुहेतुत्वमूर्णनाभेऽपि नेष्यते । प्राणिभक्षणलाम्पट्यात् लालाजालं करोति यत् ॥ १६८ ॥ तत्त्व
सं॰ । ऊर्णनाभ मर्कटक तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ ७६ । प्रमेयक॰ पृ॰ १९ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰
७१७ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १९९ ।

Return

1296 | –त्वं साध– ब॰, ज॰ । Return
1297 | पृ॰ १४९ पं॰ १ । Return
1298 | –णं प्रवर्तते भा॰, श्र॰ । Return
1299 | तद्विश्वका– ब॰, ज॰ । Return

1300

अन्यरूपनिषेधमन्तरेण तत्स्वरूपपरिच्छेदस्याप्यसम्पत्तेः
पीतादिव्यवच्छिनं हि नीलं नीलमिति ग्रहीतं भवति नेतरथा । तथा चाह–तत्परिच्छिन्नं त्वन्यद् व्यवच्छि
नत्ति इति भाववदभावमपि ग्रहीतुं प्रभवति प्रत्यक्षम् न्यायमं॰ पृ॰ ५२९ ।

Return

1301 | स्वरूपपररूप– श्र॰ । Return
1302 | पृ॰ १४९ प॰ ६ । Return
1303 | –पेक्षापि हि श्र॰ । Return
1304 | पृ॰ १५० प॰ १ । Return
1305 | सुशक्य– श्र॰ । Return
1306 | वा स्वरूपभेद ब॰, ज॰ । Return
1307 | –ग्रहेपि ग्र– श्र॰ । Return
1308 | तथाभ्यु– श्र॰ । Return
1309 | –मानत्वात् भा॰, श्र॰ । Return
1310 | कर्मद्वैतं फलद्वैत लोकद्वैतञ्च नो भवेत् । विद्याविद्याद्वयं न स्याद् बन्धमोक्षद्वयं तथा ॥ २६ ॥ आप्तमीमासा । Return
1311 | –त्ते नि– श्र॰ । Return
1312 | अतोऽस्यात्म– श्र॰ । Return
1313 | एवम विद्याकृतनामरूपोपाध्यनुरोधीश्वरो भवति व्योमेव घटकरकाद्युपान्यनुरोधि । ब्रह्मसू॰ शा॰ भा॰ २ । १ । १४ । Return
1314 | पृ॰ १४७ पं॰ ४ । Return
1315 | प्रतिसाधनं श्र॰ । Return
1316 | –सम्बन्धाना– श्र॰ । Return

1317

ब्रह्माद्वैतवादस्य नैकविधतया पर्यालोचना निम्नग्रन्थेषु
द्रष्टव्या–मीमांसाश्लो॰ सम्बन्धाक्षेपपरि॰ श्लो॰ ८२ । शास्रदी॰ १ । १ । ५ । न्यायमं॰ पृ॰ ५२६ ।
तत्त्वस॰ पुरुषपरी॰ पृ॰ ७५ । आप्तमी॰, अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ १५७, द्वि॰ परि॰ । सिद्धिवि॰ टी॰
पृ॰ ३७० पू॰ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ९४ । प्रभेयक॰ पृ॰ १७ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६८५, ७१५ ।
न्यायवि॰ टा॰ पृ॰ १६८ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १९० । शास्त्रवा॰ श्लो॰ ५४३ । शास्त्रवा॰ टी॰
पृ॰ २७६ । स्याद्वादम॰ पृ॰ ९७ । प्रमेयरत्नमा॰ पृ॰ ७४ ।

Return

1318 | स्पर्शरसगन्धवर्णवन्तः पुद्गला । तत्त्वार्धम्॰ ५ । २३ । Return
1319 | –णामशेषपुद्गलात्मत्व– ब॰, ज॰ । Return

1320

घ्राणरसनचक्षुस्त्वक्श्रोत्राणीन्द्रियाणि भूतेभ्य ।
न्यायसू॰ १ । १ । १२ । पृथिव्यादीना पञ्चनामपि भूतत्व-इन्द्रियप्रकृतित्व-बाह्यैकेन्द्रियग्राह्यविशेषगुणव
त्त्वानि । प्रशस्तपा॰ पृ॰ २२ । तथा च न्यायभाष्यम्–पृथिव्यप्तेजोवायुभ्यो घ्राणरसनचक्षुस्पर्शनेन्द्रि
यभाव । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३४४ । भूयस्त्वाद् गन्धवत्त्वाच्च पृथिवी गन्धज्ञाने प्रकृति । तथाऽऽप
स्तेजो वायुश्च रसरूपस्पर्शाऽविशेषात् । वैशेषिकसू॰ ८ । २ । ५, ६ । रसनचक्षुष्ट्वग्-इन्द्रियाणा प्रकृतिः
इति शेष ।

Return

1321

भूतगुणविशेषोपलब्धेस्तादात्म्यम् ॥ न्यायसू॰ ३ । १ । ६० । दृष्टो हि वाय्वादीना
भूताना गुणविशेषाभिव्यक्तिनियम्, वायु स्पर्शव्यञ्जक, आपो रसव्यञ्जिका, तेजो रूपव्यञ्जकम्, पार्थिवं
किञ्चिद् द्रव्य कस्यचिद् द्रव्यस्य गन्धव्यञ्जकम्, अस्ति चायमिन्द्रियाणा भूतगुणविशेषोपलब्धिनियम तेन
भूतगुणविशेषोपलब्धेर्मन्यामहे भूतप्रकृतीनीन्द्रियाणि नाव्यक्तप्रकृतीनीति न्यायभा॰ । यज्जातीय
मिन्द्रिय भवति तस्य यो गुणविशेष इतरेतरभूतव्यवच्छेदहेतु गन्धादि स तेनैवेन्द्रियेण गृह्यते इत्ययं
नियम । न्यायवा॰ १ । १ । १२ ।

Return

1322

पार्थिव घ्राण रूपरसगन्धस्पर्शेषु नियमेन गन्धस्य व्यञ्जकत्वात्
वाह्यपार्थिववदिति, यथा मृगमदगन्धव्यञ्जका कुक्कुटोच्चारादय पार्थिवा इत्यर्थ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰
पृ॰ ५३० । द्रव्यत्वे सति रूपादिमध्ये गन्धस्यैव व्यञ्जकत्वात् गन्धयुक्तद्रव्यवत् । न्यायमं॰
पृ॰ ४८१ । पार्थिवत्वेऽपि रूपादिषु मव्ये गन्धस्यैव अभिव्यञ्जकत्व प्रमाणम् कुङ्कुमगन्धाभिव्यञ्जकघृत
वत् प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ३५ । वेशे॰ उप॰ पृ॰ १२८ । यथा कस्तूरिकाद्रव्यम् प्रश॰ व्योम॰
पृ॰ २३३ ।

Return

1323 | –व्यञ्जनत्वात् श्र॰ । Return
1324 | –कर्णिकापेक्षेवि– श्र॰ । Return

1325

रसनमिन्द्रियमाप्य गन्धादिषु
मध्ये नियमेन रसस्य व्यञ्जकत्वात् दन्तान्तरस्यन्दमानोदकविन्दुवत् न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ ५३० ।
प्रश॰ व्योमव॰ पृ॰ २४६ । मुखशोषिणा लालादिद्रव्यवत् प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ३८ । सक्तु
रसाभिव्यञ्जकसलिलवत् वैशे॰ उप॰ पृ॰ १२८ ।

Return

1326

तैजसं चक्षु रूपादिषु मव्ये नियमेन रूपस्य
व्यज्ञकत्वात् प्रदीपादिवत् । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ ५३० । न्यायमं॰ पृ॰ ४८१ । प्रश॰ कन्द॰
पृ॰ ४० । प्रश॰ व्योम॰ पृ॰ २५७ । वैशे॰ उप॰ पृ॰ १२८ ।

Return

1327

वायवीयं त्वगिन्द्रिय गन्धा
दिषु मध्ये स्पर्शस्यैव व्यञ्जकत्वात् स्वेदोदषिन्दुशीतस्पर्शव्यञ्जकव्यजनपवनवत् । न्यायवा॰ ता॰ टी॰
पृ॰ ५३० । प्रश॰ व्योमव॰ पृ॰ २७१ । अङ्गसङ्गिसलिलशैत्याभिव्यञ्जकसमीरणवत् । प्रश॰
कन्द॰ पृ॰ ४५ । वैशे॰ उ॰ पृ॰ १२८ ।

Return

1328 | –लात्मत्वम् श्र॰ । Return
1329 | –ह्यतोप– श्र॰ । Return
1330 | वाह्येन्द्रि– आ॰, ब॰, ज॰, भा॰ । Return
1331 | पृ॰ १५६ पं॰ ५ । Return
1332 | –द्यनुप– श्र॰ । Return
1333 | सर्वमेतद् अक्षरश प्रमेयकमलमार्त्तण्डे पृ॰ ६२ स्याद्वादरत्नाकरे च पृ॰ ३४५ वर्त्तते । Return
1334 | –माणभा– श्र॰ । Return
1335 | अभिमानोऽहङ्कारः तस्माद् द्विविधः प्रवर्त्तते सर्गः । एन्द्रिय एकादशकः तन्मात्रापञ्चकश्चैव ॥ २४ ॥ सांख्यका॰ । Return
1336 | एकाहङ्कारप्रकृतित्वे तु एकं वा सर्वार्थं सर्वाणि वा सर्वार्थामि स्युः । विषयनियमात्तु प्रकृतिनियमोऽप्येषामनुमीयते । न्यायकलिका पृ॰ ६ । Return

1337

भोतिकत्वे तु भूताना भेदात् नियतगुणोत्कर्षयोगित्वात् नियतविषयग्राह्येन्द्रियप्रकृतित्व तथा
च प्रदीपादितेजोरूपरसाद्यनेकविषयसन्निधानेऽपि रूपस्यैव प्रकाशि भवितुमर्हति । एवमिन्द्रियान्तरेष्वपि चक्त
व्यम् । तदेप विषयनियम प्रकृतिनियमकारित इन्द्रियाणाम् इति भौतिकानि इन्द्रियाणि न्यायमं॰
पृ॰ ४८० ।

Return

1338

एषाऽविकला चर्चास्या॰ रत्नाकरे पृ॰ ३४६ द्रष्टव्या । अनेन खलु आहङ्कारिकाणि इन्द्रिया
णीति यदाहु साख्या तन्निराकृतम्, निराकरणहेतुमाह–ऐकात्म्य इति श्लिष्टं पदम्, साख्याना किल राद्धान्ते
कारणात्मक कार्य तच्च कारणम् इन्द्रियाणाम् अहङ्कार इति ऐकात्म्यम् एककारणत्वम्, तथा च ऐकात्म्यम्
एकत्व घ्राणादीनाम् इत्यनियम स्यात् न्यायवा॰ १ । १ । १२ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰
२२३ । पञ्चेन्द्रियाणि जीवस्य मनसोऽनिन्द्रियत्वत । बुद्ध्यहङ्कारयोरात्मरूपयोस्तत्फलत्वत ॥ १ ॥
तत्त्वार्थश्लो॰ २ । १५ ।

Return

1339 | लव्व्युपयोगौ भावेन्द्रियम् । तत्त्वार्थसू॰ २ । १८ । Return

1340

लम्भनं लब्धिः ।
का पुनरसौ ? ज्ञानावरणक्षयोपशमविशेप । सर्वार्थसि॰ २ । १८ । तत्त्वार्थसार श्लो॰ ४४ पृ॰ १११ ।
इन्द्रियनिर्वृतिहेतु क्षयोपशमविशेषो लब्धि । राजवा॰ २ । १८ । स्वार्थसंविदयोग्यतैव च लब्धिः ।
तत्त्वार्थश्लो॰ २ । १८ । आवरणक्षयोपशमप्राप्तिरूपा अर्थग्रहणशक्तिर्लब्धि । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३४४ ।
जैनतर्कपरि॰ पृ॰ ११४ पू॰ ।

Return

1341 | व्यवतिष्टते आ॰ । Return

1342

न तावत् मीमांसकवदतीन्द्रिया शक्तिरस्मा
भिरभ्युपेयते किन्तु कारणानां स्वरूप वा सहकारिसाकत्यं वा । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ १०३ ।
स्वरूपादुद्भवत्कार्थ सहकार्युपवृहितात् । न हि कल्पयितुंशक्तं शक्तिमन्यामतीन्द्रियाम् ॥ न्यायमं॰ पृ॰
४१ । किन्तु योग्यताबच्छिन्नस्वस्पमहकारिसन्निधानमेव शक्ति । सैवेयं द्विविधा शक्तिरुच्यते अव[p. n159 ]
स्थिता, आगन्तुका च । सत्त्वाद्यवच्छिन्न स्वरूपमवस्थिता शक्तिः । आगन्तुका तु दण्डचक्रादिसंयोगरूपा ।
न्यायमं॰ पृ॰ ४९५ । नहि नो दर्शने शक्तिपदार्थ एव नास्ति, कोऽसौ तर्हि ? कारणत्वम् । कि तत् ?
पूर्वकालनियतजातीयत्वम्, सहकारिवैकल्यप्रयुक्तकार्याभाववत्त्वं वेतिअनुग्राहकत्वसाम्यात् सहकारिष्वपि
शक्तिपदप्रयोगात् न्यायकुसु॰ १ । १३, पृ॰ ६३ ।

Return

1343

उत्क्षेपणादिकं हि कर्म विभागेन निवर्तिते पूर्वसंयोगे उत्तरसंयोगोत्पादे स्वरूपलक्षणायाः पूर्वसं
योगप्रध्वंसलक्षणसहकारिरूपायाश्च दृष्टशक्तेरतिरिक्तशक्तिभाक् न भवत्येव स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २८६ ।
निवर्त्तिते आ॰ ।

Return

1344 | –संयोगोत्पादकां आ॰ । Return

1345

यदपि विषदहनसन्निधाने सत्यपि मन्त्रप्रयोगात् त
त्कार्याऽदर्शनं तदपि न शक्तिप्रतिबन्धनिबन्धनमपि तु सामग्र्यन्तरानुप्रवेशहेतुकम् न्यायमं॰ पृ॰ ४२ ।
न मन्त्रादिसन्निधौ कार्यानुत्पत्ति अदृष्ट रूपमाक्षिपति, यथा अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् अवधृतसामर्थ्यो
वहिर्दाहस्य कारणम् तथा प्रतिबन्धकमन्त्रादिप्रागभावोऽपि कारणम् भावस्य भावरूपकारणनियतत्वद
र्शनात् अभावकार्यत्वं नास्तीति चेन्न, नित्याना कर्मणामकरणात् प्रत्यवायस्य उत्पादात्, अन्यथा नित्या
करणे प्रायश्चित्तानुष्टान न स्याद् वैयर्थ्यात् । प्रश॰ कन्दली पृ॰ १४५ । अत्रोच्यते–भावो यथा तथाऽ
भाव वारणं कार्यवन्मतः । प्रतिवन्धो विसामग्री तद्धेतु प्रतिबन्धक ॥ १० ॥ न्यायकुसु॰ स्त॰ १,
पृ॰ ४३ । मण्याद्यभावविशिष्टवह्यादे दाहादिकं प्रति स्वातन्त्र्येण मण्यभावादेरेव वा हेतुत्वम्, अने
नैव सामञ्जस्ये अनन्तशक्तितत्प्रागभावप्रध्वसाभावकल्पनानौचित्यात् मुक्तावली का॰ २ ।

Return

1346

किञ्च,
शक्तिरभ्युपगम्यमाना पदार्थस्वरूपवन्नित्या अभ्युपगम्येत, कार्या वा ? नित्यत्वे सर्वदा कार्योदयप्रसङ्गः,
सहकार्यपेक्षाया तु स्वरूपस्यैव तदपेक्षा अस्तु किं शक्त्या ? कार्यत्वे तु शक्ते पदार्थस्वरूपमात्रकार्यत्वं वा
स्यात्, सहकार्यादिसामग्रीकार्यत्व वा ?न्यायमं॰ पृ॰ ४२ ।

Return

1347 | तस्या सत्त्वात् आ॰, ब॰, ज॰, भा॰ । Return
1348 | –द्या सा– श्र॰ । –द्योऽसौ भा॰ । Return
1349 | –त्पाद्यः भा॰ । Return
1350 | –द्यो वा भा॰ । Return
1351 | तथानेका भा॰, श्र॰ । Return
1352 | पृ॰ १५८ पं॰ ११ । Return
1353 | प्रतिविनियतम् आ॰ । Return
1354 | –भ्यो वी– भा॰, श्र॰ । Return
1355 | –केणान्वय– भा॰ । Return
1356 | स्वभेदान्न आ॰ । Return
1357 | स्वभावः भा॰, श्र॰ । Return
1358 | पृ॰ १५८ पं॰ १६ । Return
1359 | स्वम् अग्नित्वसामान्यं तस्य आश्रयोऽग्नि तज्जन्यं कार्य स्फोटादि । Return
1360 | स्वस्य अग्नित्वस्य अनाश्रयभूत कारणान्तरं जलादि । Return
1361 | –कार्यकारणभावं प्रति– आ॰ । Return
1362 | अतीन्द्रियशक्तिरूपा । Return
1363 | असाधारणत्वेऽपि । तुल्यारू– श्र॰ । Return
1364 | अग्नित्वस्य । Return
1365 | अग्नित्वस्य । Return
1366 | कार्यान्तरजनकत्वम् । Return
1367 | –त्वे सति नि– भां॰ । Return
1368 | कार्यकारणनियम । Return
1369 | –स्य ज– आ॰ । Return
1370 | शैत्यादि जाते । Return
1371 | असाधारणत्वेऽपि । Return
1372 | यद्यका– श्र॰ । Return
1373 | –कं वा अ– श्र॰ । Return
1374 | –सीदग्निः भ– भां॰, श्र॰ । Return
1375 | प्रत्ययानुपप– भा॰ । Return
1376 | सत्यविशेषित– आ॰ । Return
1377 | –पि च विप– श्र॰ । Return
1378 | अग्निरूपा– भां॰ । Return
1379 | कथ हि पोहितुमु– भा॰ । Return
1380 | व्यक्तंतरेप्यनग– भा॰ । Return
1381 | –तां त्यजति भा॰, श्र॰ । Return
1382 | हि स्वरूपकारिशक्ति– भा॰ । Return
1383 | –पि चावद्ध मनु– भा॰ । Return
1384 | चास्ति भा॰ श्र॰ । Return

1385

कश्चास्याभाव
कार्योत्पत्तौ सहकारी स्यात्–किमितरेतराभाव, प्रागभावो वा स्यात्, प्रत्वसो वा, अभावमात्रं वा ?
प्रमेयक॰ पृ॰ ५२ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २८८ ।

Return

1386 | तत्प्रतिध्वंसे आ॰, भा॰ । Return
1387 | नान्योन्या– भा॰, श्र॰ । Return
1388 | –संभवतो दा– श्र॰ । Return
1389 | तत्प्रध्वंसा– श्र॰ । Return
1390 | प्रतिबन्धकमन्त्रमण्यादि । Return
1391 | दाहादिद– भा॰, श्र॰ । Return
1392 | कल्पेत आ॰ । Return
1393 | एव वांकु– भा॰, श्र॰ । Return
1394 | –त्पत्तिप्रसङ्गात् भा॰, श्र॰ । Return
1395 | यच्च तन्मण्यादि– भा॰, श्र॰ । Return
1396 | पृ॰ १६२ प॰ १६ । Return
1397 | अत्र भा॰, श्र॰ । Return

1398

प्रतिबन्धकमण्यादिसन्निधानेऽपि उत्तम्भकमण्यादिसन्निधौ कार्यकर
त्वाप्रसंगात् भा॰, श्र॰ । प्रतिबन्धकमण्याद्यपेक्षया प्रतिमण्यादिः उत्तम्भकमण्यादि मल्लप्रतिमल्ल
न्यायेन ।

Return

1399 | प्रतिबन्धकश्चास्याः भा॰ । Return
1400 | स्वरूप-सहकारिसन्निविलक्षणे । Return
1401 | –यो भावानाम् भा॰, श्र॰ । Return
1402 | किञ्चित्प्रतिबन्धोप्य– भा॰ । कि कञ्चित् प्रतिब– श्र॰ । Return
1403 | –न्द्रियकार्यै– श्र॰ । Return

1404

अतीन्द्रियशक्तिप्रतिपादनपरा इमे
ग्रन्था द्रष्टव्या । नित्यं कार्यानुमेया च शक्ति किमनुयुज्यते । तद्भावभावितामात्र प्रमाणं तत्र गम्यते
॥ ४४ ॥ मी॰ श्लो॰ बा॰ शब्दनित्य॰ । प्रक॰ प॰ पृ॰ ८१ । शास्त्रदी॰ सू॰ १ । १ । ५ । प्रमेयक॰
पृ॰ ५१ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५८६ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २८६ । तत्त्वसङ्ग्रहकारस्तु–तत्र शक्ताति
रेकेण न शक्तिर्नाम काचन श्लो॰ १६०७ इत्यादिना पदार्थस्वरूपामेव शक्तिमभ्युपगच्छति ।

Return

1405

तन्निमित्त आत्मन परिणाम उपयोग । सर्वार्थसि॰, राजवा॰ २ । १८ । तत्त्वार्थसार पृ॰
१११ । उपयोग प्रणिधानम् । तत्त्वार्थभा॰ २ । १९ । उपयोगस्तु रूपादिग्रहणव्यापार । स्या॰
रत्ना॰ पृ॰ ३४४ ।

Return

1406 | अनन्तरभूत– भा॰, श्र॰ । Return
1407 | अन्तरश– भा॰ । Return
1408 | –शब्दश्च सा– भा॰ । Return
1409 | खल्वनयोः भा॰ । Return
1410 | पूर्वमेव भा॰ । Return
1411 | स्वावरणक्षयोपशमलक्षणयोग्यतया हि प्रतिनियतमर्थ व्यवस्थापयति । परीक्षामु॰ २ । ९ । Return
1412 | –हकमसम्ब– भा॰, श्र॰ । Return
1413 | –मतप्रतिप्रसवप्रसङ्गात् आ॰, भा॰ । Return
1414 | यदुक्तम् आ॰ । Return
1415 | उद्धृतञ्चैतत्–न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ १३५ उ॰ । प्रमेयरत्न मा॰ पृ॰ ४८ । युक्तिज्ञा ज्ञानाकारार्पणक्षमम् प्रमाणवा॰ । Return

1416

यथा चिरकालीनाध्ययनादि
सिन्नस्य उत्पितस्य नीललोहितादिगुणविशिष्ट केशोण्ड्रिकाख्यः कश्चिन्नयनाग्रे परिस्फुटति, अथवा करसम्मृ
दितलोचनरश्मिषु येयं केशपिण्डावस्था सा केशोण्ड्रिकः । शास्त्रदी॰ युक्तिस्नेहप्र॰ सि॰ १ । १५ । पृ॰ १८ ।

Return

1417 | –रत्वानभ्यु– श्र॰ । Return
1418 | –स्यास्य प्र– भा॰ । Return

1419

–दं ज्ञानम् भा॰ । तदाकार हि सवेदनमर्थ
व्यवस्थापयति नीलमिति पीतञ्चेति । यथा च आकारयोगिता ज्ञानस्य तथोत्तरत्र प्रतिपादयिष्याम ।
प्रमाणवा॰ अल॰ पृ॰ २ ।

Return

1420

स्वसंवित्ति फलं चास्य ताद्रूप्यादर्थनिश्चय । विषयाकार एवास्य प्रमाणं
तेन मीयते ॥ १० ॥ प्रमाणसमु॰ । किमर्थ तर्हि सारूप्यमिष्यते प्रमाणम् ? क्रियाकर्मव्यवस्थायास्त
ल्लोके स्यान्निबन्धनम् ॥ ४२९ ॥ सारूप्यतोऽन्यथा न भवति नीलस्य कर्मण सवित्ति पीतस्य वेति
क्रियाकर्मप्रतिनियमार्थमिष्यते प्रमाणवा॰ अल॰ पृ॰ ११९ । अर्थसारूप्यमस्य प्रमाणम् । न्यायबि॰
१ । १९ । प्रमाण तु सारूप्य योग्यतापि वा ॥ १३४४ ॥ तत्त्वसं॰ ।

Return

1421 | उद्धृतञ्चैतत्–न्यायम॰ पृ॰ ५३८ । मीमासाश्लो॰ बा॰ टी॰ शून्यवाद श्लो॰ २० । Return

1422

अर्थेन घटयत्येना अन्यत्स्वभेदो ज्ञानस्य
भेदकोऽपि कथञ्चन ॥ ३०५ ॥ तस्मात् प्रमेयाधिगते साधन मेयरूपता । प्रमाणवा॰ । तदुक्तम्–अर्थेन
घटयेदेना सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ११९ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५१० । प्रमेयक॰ पृ॰ २८ पू॰ । न्यायवि॰
टी॰ पृ॰ १२६ उ॰ । प्रमाणमी॰ पृ॰ ३३ । स्याद्वादम॰ पृ॰ १३६ ।

Return

1423 | तदेकस्याकारं प्रमाणवा॰ । Return
1424 | –नावल– श्र॰ । Return
1425 | पृ॰ १६५ पं॰ ११ । Return
1426 | सम्बन्धो हि योग्यतास्वभाव एव ज्ञानार्थयो ग्राह्यग्राहकभावाङ्गम् न तु तादात्म्यादि । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १६३ । Return
1427 | –नर्त्थयोग्य– भा॰, आ॰ । Return
1428 | लक्षणसम्बन्ध– भा॰ । Return
1429 | न रुद्धयते भा॰, श्र॰ । Return
1430 | –कल्पकज्ञानं भा॰ । Return

1431

किमिद
मर्धाकारत्वं वेदनाना यद्वशात् प्रतिनियतार्थपरिच्छेद स्यात् किम् अर्थाकारेल्लेखित्वम्, अर्थाकार
धारित्व वा ? रत्नाकराव॰ ४ । ४७ । स्याद्वादमं॰ पृ॰ १३१ ।

Return

1432 | –ति अर्थस्यैव भां॰ । Return
1433 | यो पर्थस्यैव भा॰ । Return
1434 | जडत्वस्यैव श्र॰ । Return
1435 | अजडे सु– श्र॰ । Return

1436

सर्वात्मना हि सारूप्ये ज्ञानमज्ञानता ब्रजेत् ।
साम्ये केनचिदशेन स्यात्सर्वं सर्ववेदनम् ॥ प्रमाणवा॰ ३ । ४३५ । तत्त्वस॰ श्लो॰ २०३९ । सन्मति॰ टी॰
पृ॰ ४६४ । सारूप्येऽपि समन्वेति प्राय सामान्यदूषणम् । अतदर्थपरावृत्तमतद्रूप तदर्थदृग् ॥ २७ ॥
न्यायवि॰ पृ॰ १२९ उ॰ ।

Return

1437 | अर्थेन सर्वात्मना तत्र स्वाकाराधाने ज्ञानस्य जडताप्रसक्ते उत्तरार्थक्षणवत् । एक्देशेन तदाधायकत्वे साशताप्रसक्ते । शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ १५९ पू॰ । Return
1438 | अर्थे जड– श्र॰ । Return
1439 | –था तयो श्र॰ । Return
1440 | तत्ततोऽन्यथा आ॰ । Return
1441 | अन्यरागादिसवित्तौ तत्सारूप्यसमुद्भवात् । प्राप्नोत्यावृति सद्भाव औपलम्भिकदर्शने ॥ २०४८ ॥ तत्त्वस॰ । Return
1442 | च न स्यात् श्र॰ । Return
1443 | –तया प्रतिपद्यते तदिदम् भा॰, श्र॰ । Return

1444

तद्यथा–अर्ध जरत्या कामयन्ते अर्ध नेति । पात॰ महाभा॰ ४ । १ । ७८ ।
मुस न कामयन्ते अङ्गान्तर तु कामयन्ते जरत्या । महाभा॰ प्रदीप । अर्धं मुखमात्रं जरत्याः
वृद्धाया वामयते नाङ्गानीति सोऽयमर्धजरतीन्याय । ब्रह्मसू॰ शा॰ भा॰ रत्नप्रमा १ । २ । ८ । नहि
कुवकुटादेरेकदेशो भोगाय पच्यते एकदेशस्तु प्रसवाय कल्प्यते ब्रह्मसू॰ शा॰ भा॰ आनन्दगि॰ १ । २ । ८ ।
अन्य न्यायस्य विशेषस्वरूप विविधस्थलनिर्देशपुरस्सरं लौकिकन्यायाञ्जल्या पृ॰ ७ द्रष्टव्यम् ।

Return

1445 | ग्रहणम् भा॰ । Return
1446 | तत्सारूप्यतदुत्पत्ती यदि सवेद्यलक्षणम् । सवेद्य स्यात् समानार्थविज्ञानं समनन्तरम् ॥ प्रमाणवा॰ ३ । ३२३ ॥ Return
1447 | –थमप– श्र॰ । Return
1448 | –त्यागः तथा– भा॰ । Return
1449 | विज्ञानस्वरूप- कत्वं आ॰ । Return
1450 | तत्सदृशत्वं ज्ञानस्य आ॰ । Return
1451 | आकारमात्रस्य भा॰ । Return

1452

दूरासन्नादिभेदेन व्य
क्ताव्यक्तं न युज्यते । तत्स्यादालोकभेदाच्चेत्तत्पिधानाऽपिधानयोः ॥ तुल्यादृष्टिरदृष्टिर्वा सूक्ष्मोऽशस्तस्य
कश्चन । आलोकेन न मन्देन दृश्यतेऽतो भिदा यदि ॥ प्रमाणवा॰ ३ । ४०८-९ । विषयाकारधारित्वे
च ज्ञानस्य अर्थे दूरनिकटादिव्यवहाराभावप्रसङ्ग । प्रमेयक॰ पृ॰ २७ पू॰ ।

Return

1453 | –प्रसङ्गः स्यात् अ– भा॰ । Return
1454 | अन्यस्य भा॰, श्र॰ । Return
1455 | –द्धि अनु– भा॰ । Return
1456 | –न्तरं भिन्नं त– भा॰ । Return
1457 | तद्द्वयप्र– श्र॰ । Return
1458 | ज्ञानयोरत्यन्त– भा॰, श्र॰ । Return
1459 | ज्ञाने इति भा॰, श्र॰ । Return
1460 | भिन्नसामग्रीप्रभवतया च सुप्र–भा॰, श्र॰ । भिन्नसा मग्रीतया प्रभवभिन्नविषयतया च आ॰ । Return
1461 | –र्शनज्ञा– भा॰ । Return
1462 | अर्थज्ञानैः श्र॰ । Return
1463 | अर्थेऽस्या– भा॰, आ॰ । Return
1464 | पुत्रे आ॰ । Return
1465 | पृ॰ १६६ पं॰ २ । Return
1466 | –स्य रूपस्या– आ॰ । Return
1467 | –त्यक्षं नी– आ॰ । Return
1468 | नीलादिना स्व– श्र॰ । Return
1469 | –नुभवप्रभवप्रका– आ॰ । Return
1470 | च प्रत्य– भा॰ । Return
1471 | प्रतिनियतार्थग्राहकत्वलक्षणेन । Return
1472 | यतोघटयति सम्बन्धयति विवक्षितं ज्ञानमर्थसम्बद्धमर्थरूपता निश्चा ययति वा ? प्रमेयक॰ पृ॰ २८ पू॰ । Return

1473

एतेन वित्तिसताया साम्यात् सर्वैकवेदनम् । प्रलपन्तः
प्रतिक्षिप्ता प्रतिबिम्बोदये समम् ॥ २६ ॥ न्यायवि॰ पृ॰ १२७ पू॰ । प्रकाशनियमो हेतोर्बुद्धेर्न प्रतिबि
म्बत । अन्तरेणापि ताद्रूप्य ग्राह्यग्राहकयो सतोः ॥ ३२ ॥ न्यायवि॰ पृ॰ १३९ पू॰ ।

Return

1474 | –मापाद– श्र॰ । Return
1475 | साकारत्वेऽपि चायं पर्यनुयोग समानसन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४६० । Return

1476

प्रतिकर्मव्यवस्थान
स्यान्यथानुपपत्तित । साकारस्य च बोधस्य प्रमाणत्वोपवर्णनम् ॥ ३३ ॥ क्षणक्षयादिरूपस्य व्यवस्थापकता
न किम् । तेन तस्य स्वरूपत्वाद् विशेषान्तरहानितः ॥ ३४ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १२६ ।

Return

1477 | –त्रावल– श्र॰ । Return
1478 | –र्थावल– श्र॰ । Return
1479 | यदि ज्ञानं भा॰ । Return
1480 | –भासनम् श्र॰ । Return
1481 | –दावलम्ब– श्र॰ । Return
1482 | घटज्ञानमिति भा॰, श्र॰ । Return

1483

–त्व सिद्धे भा॰ । अस्य च साकारवादस्य विविधभङ्ग्या
खण्डनं निम्रग्रन्येषु द्रष्टव्यम् । न्यायम॰ पृ॰ ५४० । शास्त्रदी॰ १ । १ । ५ । तत्त्वार्थश्लो॰ बा॰ पृ॰ १३६ ।
न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ १२९ । प्रमेयक॰ पृ॰ २७ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४५९ । स्या॰ रत्ना॰,
रत्नाकराव॰, सू॰ ४ । ४७ । स्याद्वादमं॰ पृ॰ १३० ।

Return

1484 | इत्याह श्र॰ । Return
1485 | अवगृहीतः भा॰, श्र॰ । Return
1486 | दर्शनानाम् भा॰, श्र॰ । Return
1487 | –स्य वा भे– भा॰, श्र॰ । Return

1488

धारणा प्रतिपर्त्तिर्यथास्वं मत्यवस्था
नमवधारणं च । वारणा प्रतिपत्तिरवधारणमवस्थान निश्चयोऽवगम अवबोध इत्यनर्थान्तरम् । तत्त्वार्थभा॰[p. n173 ]
१ । १५ । धरणं पिय धारण विति ॥ ३ ॥ आव॰ नि॰ । धृति धरणम् अर्थानामिति वर्तते । परिच्छि
न्नस्य वस्तुनोऽविच्युति-स्मृति-वासनारूपं तद्धरणं पुनर्धारणा ब्रुवते ? आव॰ नि॰ हरि॰ पृ॰ १० ।
एवमविच्युति-वासना-स्मृतिरूपा धारणा त्रिधा सिद्धा भवति । विशेषा॰ भा॰ बृह॰ गा॰ १८८-१८९ ।
अथैतस्य कालान्तरेऽविस्मरणकारणं धारणा । सर्वार्थसि॰ १ । १५ । निर्ज्ञातार्थाविस्मृतिर्धारणा
राजवा॰ १ । १५ । ततो दृढतरावायज्ञानाद् दृढतमस्य च । धारणात्वप्रतिज्ञानात् स्मृतिहेतोर्विशेषतः
॥ २१ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २२१ । स एव दृढतमावस्थापन्नो धारणा । प्रमाणनय॰ २ । १० ।
महोदये च कालान्तराविस्मरणकारणं हि धारणाभिधानं ज्ञानं। अनन्तवीर्योऽपि–तथा निर्णीतस्य काला
न्तरे तथैव स्मरणहेतु संस्कारो धारणा इति। स्या॰ रत्नाकर पृ॰ ३४९ । स्मृतिहेतुर्धारणा
प्रमाणमीमा॰ १ । १ । २९ ।

Return

1489 | ईहा धारणायाः आ॰, भां॰ । Return
1490 | कार्यत्वेन । Return
1491 | –दानाद्युक्तम् आ॰ । Return

1492

बहुबहुविधक्षिप्रानि
सृतानुक्तध्रवाणां सेतराणाम् । तत्त्वार्थसू॰ १ । १६ । निसृतासन्दिग्धध्रुवाः तत्त्वार्थाधि॰ सू॰
१ । १६ ।

Return

1493 | –मानं न आ॰ वि॰ । Return
1494 | विरुद्ध्येत ज॰ वि॰ । Return
1495 | क्रमभावेऽपि आ॰ वि॰ । Return
1496 | षष्ठी । Return
1497 | –त्वं वानु– आ॰ । Return
1498 | अथ बहुविधा– आ॰, भा॰ । Return
1499 | –स्य संवे– भा॰ । Return
1500 | –त स्व– भा॰ । Return

1501

ननूत्पन्नायां बुद्धौ ज्ञातोऽर्थ उच्यते नानुत्पन्नायाम्, अतः पूर्वं बुद्धिः उत्पद्यते पश्चाज्ज्ञातोऽर्थः ?
सत्यम्; पूर्वं बुद्धिरुत्पद्यते न तु पूर्वं ज्ञायते । भवति हि कदाचिदेतद् यज्ज्ञातोऽप्यर्थः सन्नज्ञात इत्युच्यते ।
न च अर्थव्यपदेशमन्तरेण बुद्धेः रूपोपलम्भनम्, तस्मान्न व्यपदेश्या बुद्धिरव्यपदेश्यञ्च न प्रत्यक्षम् ।
तस्मादप्रत्यक्षा बुद्धिः । शावरभा॰ १ । १ । ५ । अस्मन्मते ज्ञाततालिङ्गकानुमानेनैव बुद्धेर्ग्रहणाङ्गीका
रात्, तस्य च अर्थग्रहणोत्तरकालीनत्वात् न प्रतिबन्धकाभावमात्रेण अर्थग्रहणसमये बुद्धेर्ग्रहणं भवितुम
र्हति । शावरभा॰ प्रभाटी॰ पृ॰ ३३ । संवित्तयैव हि संवित् संवेद्या न संवेद्यतया । केयं वाचो युक्तिः
संवेद्या न संवेद्येति ? इयमियं वाचो युक्तिः नास्याः कर्मभावो विद्यते इत्यर्थः । कर्म च संवेद्याभिधेयं न
संवित्, तस्मान्न पृथक् संवेद्यतया ग्रहीतुं शक्यते । न चाऽसंवेद्यैव संवित् तन्मूलत्वात् सर्वभावानां संवे
द्यभावस्य । किं तर्हि ? आनुमानिकम्, फलमेव हि प्रमाणम् इति प्रमाणविदो मन्यन्ते पृ॰ ६४ किमसंवे
द्यमेव विज्ञानम् ? बाढमसम्वेद्यं न त्वप्रमेयम् । कः पुनः प्रमेयसंवेद्ययोर्विशेषः ? यत्र हि विषयस्य स्वरूपं
परिच्छिद्यते तत्संवेद्यमित्युच्यते अतः संवेदनं प्रत्यक्षमिति प्रमाणविदः असम्बेदना च प्रमितिः ज्ञाने आका
रान्तराग्रहणात् । तस्मात् ज्ञानं प्रत्यक्षमित्ययुक्तम् । क्षणिकत्वाच्चास्य प्रत्यक्षता न संभवतिपृ॰ ६५
तस्मान्न बुद्धिविषयं प्रत्यक्षम्, अर्थविषयं हि तत् अतः सिद्धमानुमानिकत्वं बुद्धेः फलतः पृ॰ ६७
बृहती १ । १ । ५ । पञ्जिका पृ॰ ६४-६७ । अपि च ज्ञानमनुमेयमिष्यते । तदनुमाने च नार्थसत्तामात्रं
लिङ्गम्; तदविनाभावनियमाभावात् । अथ अर्थज्ञानमित्युच्यते; तदपि नोत्पत्तिमात्रेण लिङ्गम् प्रक
रणपं॰ पृ॰ ६३ ।

Return

1502 | तत्प्रत्यक्षत्वे भां॰, श्र॰ । Return
1503 | –कल्प्यते भां॰, श्र॰ । Return

1504

–ख्यस्य प्रमा– आ॰, भा॰ । तत्रात्मना न शक्य तत्रान्योत्पत्तिस्वदस्ति वा । तेनैतत्कारणाभावात्
तदाना नानुभूयते ॥ १८१ ॥ नान्यथा ह्यर्थसद्भावो दृष्ट सन्नुपपद्यते । ज्ञाने चेन्नेत्यत पश्चात् प्रमाण
मुपजायते ॥ १८२ ॥ अर्थापत्ति ज्ञानस्य प्रमाणम्, सा च अर्थस्य ज्ञातत्वान्यथानुपपत्तिप्रभवा ।
प्रागर्थस्य ज्ञातत्वाभावान्नोत्पद्यते । ज्ञाते त्वर्थे पश्चात्तज्ज्ञातत्वानुपपत्त्या अर्थापत्तिप्रमाणमुपजायते
मीमा॰ श्लो॰ टी॰ सू॰ १ । १ । ५ । शून्यवाद । ज्ञानक्रिया हि सकर्मिका कर्मभूतेऽर्थे फल जनयति पाका
दिवत् । तच्च फलमैन्द्रियकज्ञानजन्यमापारोक्ष्यम् लिङ्गादिज्ञानजन्य तु पारोक्ष्यमित्युच्यते तदेव च फलं
कार्यभूतं कारणभूत विज्ञानमुपकल्पयतीति सिद्ध्यत्यप्रत्यक्षमपि ज्ञानम् । अथवा ज्ञानक्रियाद्वारको य कर्त्तृ
भूतस्य आत्मन कर्मभूतस्य च अर्थस्य परस्पर सम्बन्धो व्याप्तृव्याप्यत्वलक्षण स मानसप्रत्यक्षावगतो
विज्ञान कल्पयति । न आगन्तुककारणमन्तरेण आत्मनोऽर्थ प्रति व्याप्तृत्वमुत्पत्तुमर्हति, तच्च कारण लोके
ज्ञानशब्देन अभिधीयते शास्त्रदी॰ १ । १ । ५ ।

Return

1505 | प्रादुर्भवति भा॰, श्र॰ । Return
1506 | –ग्राह्यं नि– आ॰ । Return
1507 | ज्ञाते त्वर्थेऽनुमानादवगच्छति बुद्धिरिति शावरभाष्ये श्रवणात् । प्रमाणपरी॰ पृ॰ ६० । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४७ । न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ १४ पू॰ । Return
1508 | –ते च प्र– भा॰ । Return
1509 | –न्यत् यथा तत्प्रवृ– आ॰ । Return
1510 | पृ॰ १७५ पं॰ १ । Return

1511

कर्मत्वेनाऽप्रतिभासमानत्वात् करणज्ञानमप्रत्यक्ष करणत्वेन प्रतिभासमा
नस्य प्रत्यक्षत्वोपपत्तेः । कथञ्चित् प्रतिभासते च कर्म च न भवतीति व्याधातस्य प्रतिपादितत्वात् । कभ
ञ्चायं फलज्ञान कर्मत्वेनाऽप्रतिभासमानमपि प्रत्यक्षमुपयन् करणज्ञानं तथा नोपैति ? तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰
४६ । प्रमाणपरी॰ पृ॰ ६१ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३१ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २१३ ।

Return

1512 | सत्त्वमस्य भा, श्र॰ । Return
1513 | फुत्कु– श्र॰ । Return
1514 | साक्षात् प्रतीयमानत्वं हि विषयीक्रियमाणत्वं विषयत्वमेव च कर्मत्वम् । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३२ पू॰ । Return
1515 | कर्मत्वस्य कथं आ॰ । कर्मत्वाप्रसिद्धिरिति कथं भा॰ । Return
1516 | प्रत्यक्षस्य आ॰, भां॰ । Return
1517 | कः कथं समा– भां॰ । Return

1518

प्रसङ्गश्च
नाम परप्रसिद्धेन परस्य अनिष्टापादनमुच्यते । न्यायमं॰ पृ॰ १०२ । साध्यसाधनयोर्व्याप्यव्या
पकभावसिद्धौ हि व्याप्याभ्युपगमो व्यापकाभ्युपगमनान्तरीयको यत्र प्रदर्श्यते तत्प्रसङ्गसाधनम् । व्यापक
निवृत्तौ चावश्यम्भाविनी व्याप्यनिवृत्ति स विपर्ययः । प्रमेयक॰ पृ॰ ६९ पू॰ ।

Return

1519 | –ताप्रसिद्धेः श्र॰ । Return
1520 | परोक्षं न भवति यथा भा॰ । Return

1521

विषयेन्द्रियावज्ञानमनस्कारादिलक्षण । अहेतुरात्मसवित्तेरसिद्धिव्यभिचारत ॥ १६ ॥ न्यायवि॰
पृ॰ १०८ । तद्धि अर्थज्ञप्तिरिन्द्रियाथौ तत्सहकारिप्रगुणं मनो वा ? प्रमेयक॰ पृ॰ ३२ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰
पृ॰ २१६ ।

Return

1522 | ज्ञातत्वज्ञानविशेषण– भा॰ । ज्ञातत्वज्ञानविशेषणविशेषे वा श्र॰ । Return
1523 | ज्ञानेन श्र॰ । Return
1524 | विशेषणोभूते । ज्ञाने भ॰, श्र॰ । Return
1525 | ज्ञानवि– भा॰ । Return
1526 | –हि यद्वि– भा॰ । Return
1527 | ज्ञानवि– भा॰, श्र॰ । Return
1528 | ज्ञान– भा॰, श्र॰ । Return
1529 | नैयायिकमत । Return
1530 | अनुपपद्यता– भा॰ । Return
1531 | ननु युक्तोऽयम् भा॰, श्र॰ । Return
1532 | तथापि भा॰, श्र॰ । Return
1533 | असा धारणधर्मोऽर्थः भा॰, श्र॰ । Return
1534 | प्रकाशेत आ॰, भा॰ । Return
1535 | ज्ञानविषयत्वात् । Return
1536 | –द्धेः तस्य श्र॰ । Return
1537 | –दिश्यते आ॰, भा॰ । Return
1538 | –व्यप्राप्तित्वेन श्र॰ । Return
1539 | प्रकाशमानतायां आ॰, भा॰ । Return
1540 | –तोऽशेषज्ञस्य किचि– भा॰ । –तोविशेषज्ञत्व– श्र॰ । Return
1541 | ज्ञानस्य जनकत्वम् आ॰ । Return
1542 | –विकल्पो प्यन्यो– भा॰ । –विकल्पेन्योन्या– आ॰ । Return
1543 | –यार्थाः श्र॰ । Return
1544 | –नार्था श्र॰ । Return
1545 | –यार्थाः श्र॰ । Return
1546 | –णार्थे वि– श्र॰ । Return
1547 | –पकप्र– आ॰, भां॰ । Return
1548 | –णत्वप्रति– श्र॰ । Return
1549 | प्रकाशस्यात्मनः भा॰ । प्रकाशस्य भा– श्र॰ । Return
1550 | ज्ञानमुत्पाद्य– आ॰ । Return
1551 | –गम्या इति आ॰ । Return

1552

प्रयोगस्तु विवादाध्यासिता
प्रत्ययान्तरेणैव वेद्या प्रत्ययत्वात् । ये ये प्रत्यया ते सर्वे प्रत्ययान्तरवेद्याः यथा न प्रत्ययान्तरेणैव
वेद्या ? । अविद्यमानस्यावभासे अतिप्रसङ्गात् ज्ञायमानस्यैवावभासीऽभ्युपेय । तथा च विज्ञानस्य स्वसवेदने
तदेव तस्य कर्म क्रिया चेति विरुद्धमापद्येत । यथोक्तम्–अङ्गुल्यग्रं यथात्मानं नात्मना स्प्रष्टुमर्हति । स्वा
शेन ज्ञानमप्येवं नात्मानं ज्ञातुमर्हति ॥ इति । यत्प्रत्ययत्वं वस्तुभूतमविरोधेन व्याप्तं तद्विरुद्धविरोधदर्शनात्
स्वसवेदनान्निवर्त्तमानं प्रत्ययान्तरवेद्यत्वेन व्याप्यते इति प्रतिबन्धसिद्धि । एवं प्रमेयत्वगुणत्वसत्त्वादयोऽपि
प्रत्ययान्तरवेद्यत्वहेतव प्रयोक्तव्या । तथा च न स्वसंवेदनं ज्ञानमिति सिद्धम् । विधिवि॰ न्यायकणि॰
पृ॰ २६७ । तथाहि–यदि स्वसंवेद्यमात्मान्त करणसंयोगादुपलभ्यं तदिष्टमेव । अथ तदेव ज्ञानं प्रमाणं
प्रमेयं फलञ्चेति; तन्न, अन्यत्र त्रितयस्याभेदादर्शनात्, भेदे त्वनेकं दण्डाद्युदाहरणम् । अतो न ज्ञाने
करणकर्मणोरभेदः स्वसंवेद्यत्वम्, नापि क्रियाकर्मणोरिति । तस्मात् ज्ञानान्तरसंवेद्यं संवेदनं वेद्यत्वात्
घटादिवत् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५२९ ।

Return

1553 | घटवत् श्र॰ । Return
1554 | प्रत्यक्ष एव भा॰, श्र॰ । Return
1555 | –तत्वस्वभा– श्र॰ । Return
1556 | आप्तप॰ पृ॰ ९ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २२४ । Return
1557 | –स्था इत्य– श्र॰ । Return
1558 | स्वात्मनि वृत्तिविरोधात्, न हि तदेव अङ्गुत्यग्रं तेनैव अङ्गुत्यग्रेण स्पृश्यते, सैवाऽसिधारा तयैवाऽसिवारया छिद्यते । स्फुटार्थ-अभिध॰ पृ॰ ७८ । Return
1559 | –च्च प्रकाशा– आ॰, भा॰ । Return

1560

तत्र
यदि प्रकाशक्त्व बोधरूपत्व विवक्षित तदा साधनविकलमुदाहरणम्, प्रदोपे बोधरूपत्वस्यासंभवात् ।
अथ प्रकाशकत्व भास्वररूपसम्बन्धित्व तद्विज्ञाने नास्त्यतो ज्ञानान्तरस्य तद्विषयस्योत्पाद एव ज्ञानस्य
परिच्छेद इति । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५२९ ।

Return

1561 | तत्स्वभाव इति विरोध भां॰, श्र॰ । Return
1562 | पृ॰ १८१ पं॰ १६ । Return
1563 | –साध्येत श्र॰ । Return

1564

महेश्वरार्थ
ज्ञानेन हेतोर्व्यभिचारात्प्रमाणषरी॰ पृ॰ ६० । सुखादिनापि वेद्यत्वस्य व्यभिचारित्वमीश्वरज्ञानेन च ।
न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ ११६ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २२२ ।

Return

1565 | हेतुस्तत्र भां॰ । Return
1566 | –मप्यस्मदा– भां॰, श्र॰ । Return

1567

अस्मदादिज्ञानापेक्षया अर्थज्ञानस्य ज्ञानान्तरवेद्यत्वं प्रमेयत्वहेतुना साध्यते, ततो नेश्वरज्ञानेन
व्यभिचारः तस्य अस्मदादिज्ञानाद् विशिष्टत्वात् । न हि विशिष्टे दृष्टं धर्ममविशिष्टेऽपि घटयन् प्रेक्षावत्तां
लभते । प्रमाणपरी॰ पृ॰ ६० । प्रमेयक॰ पृ॰ ३४ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २२२ ।

Return

1568 | योजयत् आ॰, श्र॰ । Return
1569 | लभ्यते भां॰, श्र॰ । Return
1570 | तस्यैतत्स्व– भां॰ । Return
1571 | तत्स्वाभाव– आ॰ । Return
1572 | –मन्यत्रापि श्र॰ । Return
1573 | सर्वज्ञत्वम् । Return
1574 | –द्धेः तथाऽप्र– श्र॰ । Return
1575 | –स्वभावमीश्वरज्ञानमभ्यु– आ॰ । Return
1576 | –न्यम्यापि श्र॰ । अस्मदादिज्ञानमपि । Return
1577 | पृ॰ १८२ पं॰ ४ । Return
1578 | अर्थग्रहणत्व हि ज्ञाने अर्थादुत्पत्ते चेतनास्वरूपत्वतो वा भवेत् ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २२४ । Return
1579 | अहमित्युल्लेखरूपम् । Return
1580 | –भवनात् श्र॰ । Return

1581

परोक्षज्ञानविषयः परिच्छेदः परोक्षवत् ।
न्यायवि॰ पृ॰ ९७ पू॰ । तस्यापि च परोक्षत्वे प्रत्यक्षोऽर्थो न सिद्ध्यति । ततो ज्ञानावसाय स्यात्कुतोऽ
स्याऽसिद्धवेदनात् ॥ २२४ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४७ ।

Return

1582 | उद्धृतञ्चैतत्–सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४७७ । न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ ११७ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २२५ । Return
1583 | पश्चाज्ज्ञानम् आ॰, भा॰ । Return
1584 | कारणत्वं भा॰, श्र॰ । Return

1585

विमुखज्ञानसवेदो विरुद्धो व्यक्तिरन्यत । असञ्चारोऽनवस्थानमविशेष्यविशेषणम् ॥ १९ ॥ ज्ञान
ज्ञानमपि ज्ञानमपेक्षेत परस्तथा । ज्ञानज्ञानलताऽशेषनभस्तलविसर्पिणी ॥ २१ ॥ न्यायवि॰ पृ॰ ११०
१११ । प्रमाणपरी॰ पृ॰ ६० । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४२ । युक्त्यनुशा॰ टी॰ पृ॰ ७ । सन्मति॰ टी॰
पृ॰ ४७९ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३४ उ॰ । स्याद्वादमं॰ पृ॰ ९४ । चन्द्रप्रभच॰ २ । ५७-५९ ।

Return

1586 | –तो ज्ञानात्मा र्थज्ञानं वा भा॰, श्र॰ । Return
1587 | –तीयज्ञा– श्र॰ । Return
1588 | चेतदेव आ॰, भा॰ । Return
1589 | किञ्चाऽर्थज्ञानमर्थमात्मानं च प्रतिपद्य युक्त्यनुशा॰ टी॰ पृ॰ ९ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३७ उ॰ । Return
1590 | –तैव स्यात् आ॰, भा॰ । Return
1591 | अशुवृत्तित्वात् भा॰ । Return
1592 | मूर्त्तस्य सूच्यग्रस्य औत्तराधर्यावस्थितमुत्पलपत्रशतं युगपद्व्याप्तुमशक्ते । प्रमेयक॰ पृ॰ ३६ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४७७ । Return
1593 | –पत्रवत् आ॰, भा॰ । Return
1594 | पृ॰ १८२ प॰ १४ । Return
1595 | –त्यं ज्ञानं श्र॰ । Return

1596

का पुन स्वात्मनि
क्रिया विरुद्धा, परिस्पन्दरूपा, धात्वर्थरूपा वा ? तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४२ । किमुत्पत्तिर्ज्ञप्तिर्वा प्रमा
णपरी॰ पृ॰ ५९ । आप्तपरी॰ पृ॰ ४७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३५ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २२८ । स्या॰
मं॰ पृ॰ ९३ ।

Return

1597 | परस्पन्दा– आ॰ । Return
1598 | विरुद्ध्येत श्र॰ । Return
1599 | –क्रियायां आ॰ । Return
1600 | अन्यथापि प्र– आ॰ । Return
1601 | स्वात्मन । Return
1602 | कर्मतया । Return
1603 | प्रकाशनक्रियायाः । Return
1604 | प्रतीतिविशेषात् आ॰ । Return
1605 | वैचित्र्यम् । Return
1606 | –खज्ञानं आ॰ । Return
1607 | प्रथमपक्षे श्र॰ । Return
1608 | स्वात्मा हि क्रियाया स्वरूपं क्रिया वदात्मा वा ? आप्तपरी॰ पृ॰ ४७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३५ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २२९ । Return
1609 | पृ॰ १८२ पं॰ १७ । Return
1610 | प्रकाशकत्वं श्र॰ । Return
1611 | यत अर्थोद्यो– श्र॰ । Return
1612 | पृ॰ १८२ प॰ २० । Return
1613 | तदप्यस– श्र॰ । Return
1614 | स्वभावतद्वतो भेदा भेदं प्रत्यनेकान्तात् प्रमेयक॰ पृ॰ ३८ पू॰ । Return
1615 | –नवकाशाः आ॰ । Return
1616 | तथा प्रवृत्तेः आ॰ । Return
1617 | –हणभावौ आ॰ । Return

1618

ज्ञानान्तरवेद्यज्ञानवादस्य खण्डन निम्नग्रन्थेषु विलोकनीयम्–तत्त्वार्थश्लो॰
पृ॰ ४० । प्रमाणपरी॰ पृ॰ ६० । युक्त्यनुशा॰ टी॰ पृ॰ ७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३३ उ॰ । न्यायवि॰
टी॰ पृ॰ १०९ उ॰ । प्रमेयरत्नमा॰ सू॰ ६ । १ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४७५ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २१९ ।
स्या॰ म॰ पृ॰ ९५ श्लो॰ १५ ।

Return

1619

प्रकृतेर्महान् ततोऽहङ्कारस्तस्माद् गणश्च षोडशक । तस्मादपि
षोडशकात् पञ्चभ्य पञ्चभूतानि ॥ २२ ॥ सांख्यका॰ । तस्या प्रकृतेर्महान् उत्पद्यते प्रथम कश्चित् ।
महान् बुद्धिः मतिः प्रज्ञा संवित्ति ख्याति चिति स्मृतिरासुरी हरिः हर हिरण्यगर्भ इति पर्यायाः ।
माठरवृ॰, गौडपादभा॰ । सांख्यसं॰ पृ॰ ६ ।

Return

1620

महदाख्यमाद्यं कार्यं तन्मन ॥ ७१ ॥ महदाख्य
माद्यं कार्यं तन्मनो मननवृत्तिकम् । मननमत्र निश्चयः । तद्वृत्तिका बुद्धिरित्यर्थः । यदेतद्विस्तृतं बीजं
प्रधानपुरुषात्मकम् । महत्तत्त्वमिति प्रोक्तं बुद्धितत्त्वं तदुच्यते ॥ सांख्यप्र॰ भा॰ १ । ७१ । सत्तामा
त्रात्मभावो यश्चाहमस्मीति लक्षण ॥ ३८ ॥ आत्मनिश्चयबुद्धिर्वा लिङ्गमात्रं महानिति । बुद्धितत्त्वं तथा
ख्यातं तत् षट् प्रकृतिकारणम् ॥ ३९ ॥ योगका॰ साधनपाद ।

Return

1621 | उद्धृतञ्चैतत्–तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ २९ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३०० । Return

1622

एते प्रदीपकत्पा परस्परविलक्षणा गुणविशेषा । कृत्स्न पुरुषस्यार्थ प्रकाश्य बुद्धौ प्रयच्छन्ति
॥ ३६ ॥ बाह्येन्द्रियाण्यालोच्य मनसे समर्पयन्ति मनश्च सङ्कल्प्य अहङ्काराय अहङ्कारश्चाभिमत्य बुद्धौ
सर्वाध्यक्षभूतायाम् । सर्व प्रत्युपभोगं यस्मात् पुरुषस्य साधयति बुद्धि । सैव च विशिनष्टि पुन प्रधानपु
रुपान्तर सूक्ष्मम् ॥ ३७ ॥ बुद्धिर्हि पुरुषसन्निधानात् तच्छायापत्त्या तद्रूपेव सर्वविषयोपभोग पुरुषस्य साध
यति । साख्यका॰ ३६, ३७ । इन्द्रियप्रणालिकया अर्थसन्निकर्षेण लिङ्गज्ञानादिना वा आदौ बुद्धे
रर्थाकारा वृत्तिर्जायते। स्मृतिरपि–तस्मिश्चिद्दर्पणे स्फारे समस्ता वस्तुदृष्टय । इमास्ता प्रतिबिम्बन्ति
सरसीव तटद्रुमा ॥ साख्यप्र॰ भा॰ १ । ८७ । बुद्धिदर्पणे पुरुषप्रतिबिम्बसङ्क्रान्तिरेव बुद्धिप्रतिसवेदित्वं
पुस तथा च दृशिच्छायापन्नया बुद्ध्या संसृष्टा शब्दादयो भवन्ति दृश्या इत्यर्थ । योगसू॰ तत्त्व
वैशा॰ २ । २० ।

Return

1623 | उद्धृतञ्चैतत्–तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ५० । आप्तपरी॰ पृ॰ ४१ । प्रमेयक॰ पृ॰ २६ उ॰ । न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ ५४७ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २३३ । Return
1624 | –रूपस्पर्शनयोः वि– भा॰ । Return
1625 | विशेषप्रतीतेः भा॰, श्र॰ । Return

1626

–वदिह भा॰, श्र॰ । तस्मात्तत्सयोगादचेतन चेतनावदिव लिङ्गम् ।
गुणकर्तृत्वेऽपि तथा कर्त्तेव भवत्युदासीन ॥ २० ॥ यस्माच्चेतनस्वभाव पुरुष तस्मात् तत्संयोगादचेतन
महदादि लिङ्ग अध्यवसायाभिमानसङ्कल्पालोचनादिषु वृत्तिषु चेतनावत् प्रवर्त्तते । को दृष्टान्त ? तद्यथा–
अनुष्णाशीतो घट शीताभिरद्भि ससृष्ट शीतो भवति अग्निना सयुक्त उष्णो भवति एवं महदादिलिङ्गमचे
तनमपि भृत्वा चेतनावद् भवति । माठरवृ॰, गौडपादभा॰ ।

Return

1627 | चेतयमाना श्र॰ । Return
1628 | पृ॰ १८९ पं॰ ११ । Return

1629

प्रधानस्य चाऽनित्याद् व्यक्तादनर्थान्तरभूतस्य नित्यतां प्रतीयन् पुरुषस्यापि
ज्ञानादशाश्वतादनर्थान्तरभूतस्य नित्यत्वमुपैतु सर्वथा विशेषाभावात् । आप्तपरी॰ पृ॰ ४१ । स्या॰
रत्ना॰ पृ॰ २३५ ।

Return

1630 | हेतुमदनित्यमव्यापि सक्रियमनेकमाश्रितं लिङ्गम् । सावयवं परतन्त्रं व्यक्तं विप रीतमव्यक्तम् ॥ १० ॥ साख्यका॰ । Return
1631 | पटादिवत् । Return
1632 | आकाशस्यापि । Return
1633 | नित्यत्वव्यापकत्वविरोध । Return
1634 | अज्ञेयदशायाम् । Return
1635 | स्यान्नतो आ॰ । Return
1636 | –षु यतेत श्र॰ । Return
1637 | पृ॰ १९० पं॰ १५ । Return
1638 | –वदिह भां॰, श्र॰ । Return
1639 | –रासंभावात् आ॰ । Return
1640 | तद्वद्व्यप– श्र॰ । Return
1641 | एकमेवेदं सविद्रूपं हर्षविषादाद्यनेकाकारविवर्त्तं पश्यामः । न्यायमं॰ पृ॰ ७४ । Return

1642

बुद्धि
रुपलब्धिर्ज्ञानमित्यनर्थान्तरम् । न्यायसू॰ १ । १ । १५ । प्रशस्त॰ भा॰ पृ॰ १७१ । बुद्धि किल त्रैगु
ण्यविकारः त्रैगुण्यं चाऽचेतनमित्यचेतनम् । केवलमिन्द्रियप्रणालिकया अर्थाकारेण परिणमते । चितिशक्ति
श्चापरिणामिनी नित्यचैतन्यस्वभावा । तस्या सन्निधानादयस्कान्तमणिकल्पा बुद्धि तत्प्रतिबिम्बोद्ग्राहि
तया चैतन्यरूपतामापन्ना इव अर्थाकारपरिणता अर्थ चेतयते । तेन योऽसौ नीलाकारः परिणामो बुद्धे
स ज्ञानलक्षणा वृत्तिरित्युच्यते । आत्मप्रतिबिम्बस्य तु बुद्धिसङ्क्रान्तस्य यो बुद्ध्याकारनीलसम्बन्ध स
आत्मनो व्यापार इवोपलब्धि आत्मनो वृत्तिरित्याख्यायते । तदिदं बुद्धि तत्त्वं जडप्रकृतितया इन्दुमण्ड
लमिव स्वयमप्रकाशं चैतन्यमार्त्तण्डमण्डलछायापत्त्या प्रकाशते, प्रकाशयति चार्थान्, इति तन्निराकरणाय
पर्यायोपन्यास बुद्धिरुपलब्धि। न्यायवा॰ ता॰ टी॰ १ । १ । १५ । प्रशस्त॰ कन्द॰ पृ॰ १७१ । बुद्धि
रध्यवसायो हि संवित्संवेदनं तथा । संवित्तिश्चेतना चेति सर्व चैतन्यवाचकम् ॥ ३०२ ॥ तत्त्वस॰
पृ॰ ११५ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३०४ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २३८ ।

Return

1643

समानं भवति पुरुषश्चेतयते
बुद्धिर्जानीते इत्यत्रापि अर्थो न भिद्यते न्यायभा॰ ३ । २ । ३ । य एव बुद्ध्यते जानाति अध्यवस्यति स
एव पश्यति चेतयते च, न खल्वत्र वस्तुरूपभेदं पश्यामः। न्यायमं॰ पृ॰ ४९१ ।

Return

1644 | पृ॰ १९० पं॰ ८ । Return
1645 | वह्ययोगोलकयोरप्यभेदात्। प्रमेयक॰ पृ॰ २६ उ॰ । Return
1646 | –रेण च भा– आ॰, भां॰ । Return
1647 | पृ॰ १९० पं॰ १ । Return
1648 | –त्तौ बौ– श्र॰ । Return
1649 | तद्वदुभय– आ॰, भां॰ । Return

1650

अस्य च प्रधानपरिणामात्मकबुद्धिवादस्य पर्यालोचनं निम्नग्रन्थेषु द्रष्टव्यम्–न्यायसू॰,
भाष्य, वार्त्तिक, ता॰ टीका १ । १ । १५ । ३ । २ । ३-५ । न्यायमं॰ पृ॰ ४९० । तत्त्वसं॰ पृ॰ ११५ ।
प्रमाणपरी॰ पृ॰ ६१ । प्रमेयक॰ पृ॰ २६ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २३३ । न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ १२० उ॰ ।

Return

1651 | न स्वसंवेद्यं ज्ञानं कायाकारपरिणतभूतपरिणामत्वात् पित्तादिवत् प्रमाणपरी॰ पृ॰ ६२ । Return

1652

प्रमाणत्वाप्रमाणत्वे स्वतः सांख्याः समाश्रिताः । नैयायिकास्ते परतः सौगताश्चरमं स्वतः ॥
प्रथमं परतः प्राहुः प्रामाण्यं वेदवादिनः । प्रमाणत्वं स्वतः प्राहुः परतश्चाप्रमाणताम् ॥ सर्वद॰ जैमि
निद॰ । सर्वविज्ञानविषयमिदं तावत् प्रतीक्ष्यताम् । प्रमाणत्वाप्रमाणत्वे स्वतः किं परतोऽथवा ? ॥
३३ ॥ स्वतः सर्वप्रमाणानां प्रामाण्यमिति गम्यताम्॥ ४७ ॥ मीमांसाश्लो॰ सू॰ २ ।

Return

1653 | –पातात् अर्थपरि– आ॰ । Return
1654 | उद्धृतञ्चैतत्–तत्त्वसं॰ पृ॰ ४७५ । न्यायमं॰ पृ॰ १६५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३९ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४ । Return
1655 | न चैतत्सत्कार्यदर्शनसमाश्रयणादभिधीयते; किन्तु यः प्रमेयक॰ पृ॰ ३९ उ॰ । Return
1656 | मृत्पिण्डाज्जाय– श्र॰ । Return
1657 | उद्धृतञ्चैतत्–प्रमेयक॰ पृ॰ ३९ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४ । तत्त्वसंग्रहे तु पूर्वपक्षे कुमारिलकर्तृकतया पृ॰ ७५६ उपलभ्यते । Return

1658

मृत्पिण्डचक्रसूत्रादि भा॰ । न्यायम॰ पृ॰ १६२ । मृत्पिण्डदण्डचक्रादि प्रमेयक॰ पृ॰ ३९
उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४ । तत्त्वसग्रहे तु पूर्वपक्षे कुमारिलकर्तृकतया । पृ॰ ७५७ उपलभ्यते ।
सर्वे हि भावा स्वात्मलाभायैव स्वकारणमपेक्षन्ते । घटो हि मृत्पिण्डादिक स्वजन्मन्येव अपेक्षते नोद
काहरणेऽपि । तथा ज्ञानमपि स्वोत्पत्तौ गुणवत् इतरद्वा कारणमपेक्षता नाम स्वकार्ये तु विषयनिश्चये अन
पेक्षमेव । मीमासाश्लो॰ टी॰ सू॰ २ श्लो॰ ४८ ।

Return

1659

एतत्कारिकात्रयं निम्रग्रन्थेषु उद्धृत वर्त्तते–प्रमे
यक॰ पृ॰ ४० पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २५१ । कस्यचित्तु इत्येका तु न्यायम॰
पृ॰ १६३ । प्रद्वेष किन्निबन्धन मीमासाश्लो॰ । पूर्वे द्वे कारिके तत्त्वसंग्रहे पूर्वपक्षे कुमारिलकर्तृक
तया पृ॰ ७५७ उपलभ्येते ।

Return

1660 | अप्रामाण्यं त्रिधा भिन्नं मिथ्यात्वाज्ञानसंशयै । वस्तुत्वाद् द्विविधस्यात्र सभवो दुष्टकारणात् ॥ ५४ ॥ मीमासाश्लो॰ सू॰ २ । Return
1661 | अप्रमाण पुन स्वार्थग्राहक स्यात् स्वरूपत । निवृत्तिस्तस्य मिथ्यात्वे नाऽगृहीते परैर्भवेत् ॥ ८५ ॥ मीमासाश्लो॰ सू॰ २ । Return
1662 | –ख्ये अकार्ये आ॰ । Return
1663 | –र्त्तयन्ति आ॰ । Return
1664 | प्रामाण्यं तत्र गुणतो नैव स्यादित्युदाहृतम् ॥ ६४ ॥ तस्माद् गुणेभ्यो दोषाणामभावस्तदभावतः । अप्रामाण्यद्वयासत्त्वं तेनोत्सर्गोऽनपोदित ॥ ६५ ॥ मीमांसाश्लो॰ सू॰ २ । Return
1665 | एवेतेषाम् आ॰ । Return
1666 | संभवात् स्व– भा॰, श्र॰ । Return
1667 | –प्रतिबन्धिनः भां॰, श्र॰ । Return
1668 | –सारितेषु ते स्व– आ॰ । –सारितेषु स्व– भा॰ । Return
1669 | निष्पन्ने स्व– आ॰, भां॰ । Return
1670 | स्यात् तथा च प्रकाश– आ॰ । Return
1671 | –दनव्या– श्र॰ । Return
1672 | तस्माद् यस्य च दुष्ट कारणं यत्र च मिथ्येति प्रत्ययः स एव असमीचीनः प्रत्ययो नान्यः । शावरभा॰ १ । १ । ५ । Return
1673 | पृ॰ १९५ पं॰ ८ । Return
1674 | –रारूढ– आ॰ । Return
1675 | संतृप्त स्वस्थानादयः आ॰ । Return
1676 | –देप्येपां श्र॰ । Return
1677 | तत्र पटुत्व– भा॰ । Return
1678 | कुमारिलस्य मीमासाश्लोकवार्तिककर्त्तु उद्गार । Return
1679 | वक्रभ– आ॰ । Return
1680 | जलजन्तुविशेषः । शिशुमार– भा॰, श्र॰ । Return

1681

तस्मादेव च ते न्यायादप्रामा
ण्यमपि स्वत । प्रसक्त शक्यते वक्तु यस्मात्तत्राप्यद स्फुटम् ॥ ३०६६ ॥ तस्माद्दोषेभ्यो गुणानामभाव
स्तदभावत । प्रमाणरूपनास्तित्व तेनोत्सर्गोऽनपोदित ॥ ३०६७ ॥ तत्त्वसं॰ । तेषा स्वतोऽप्रमा
णत्वमज्ञानाना भवेन्न किम् । तत एव विशेषस्याभावात् सर्वत्र सर्वथा ॥ १५ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰
१७५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४१ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ९ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २४३ ।

Return

1682 | पृ॰ १९५ पं॰ ११ । Return
1683 | अनुमानोत्पादकहेतोस्तु साध्याविनाभावित्वमेव गुणो यथा तद्वैकल्यं दोष। प्रमेयक॰ पृ॰ ४२ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ११ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २४८ । Return
1684 | पृ॰ १९५ पं॰ २२ । Return
1685 | प्रामाण्यं प्रमाणोत्पादककारणकलापातिरिक्तकारकोत्पाद्यम् Return
1686 | स्वो ज्ञातावात्मनि स्वं त्रिष्वात्मीये स्वोऽस्त्रिया धने ॥ २१० ॥ अमरको॰ नानार्थवर्ग । Return
1687 | प्रमाणवि– आ॰, श्र॰ । Return
1688 | स्वापेक्षया भां॰, श्र॰ । Return
1689 | –ण व्यति– आ॰, भा॰ । Return
1690 | शुद्वविज्ञा– श्र॰ । Return
1691 | –रेकेणोप– भा॰ । Return
1692 | प्रामाण्याऽनिश्चय ब॰, ज॰ । Return
1693 | सनिमित्तत्वे किं स्वनिमित्ता अन्यनिमित्ता वा ? प्रमेयक॰ पृ॰ ४२ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १३ । Return
1694 | अन्यं स्या– आ॰ । Return
1695 | प्रतीयते ब॰, ज॰ । Return

1696

तद्धि फलं निर्विशेषणं वा स्वकारणस्य ज्ञातृव्यापारस्य प्रामाण्यमनुमापयेद्, यथार्थत्वविशिष्टं
वा ? न्यायमं॰ पृ॰ १६८ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४२ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १४ । स्या॰ रत्ना॰
पृ॰ २५६ ।

Return

1697 | –विशेषासि– आ॰ । Return
1698 | तस्मात् प्रेक्षावता युक्ता प्रमाणादेव निश्चितात् । सर्वप्रवृत्तिर न्येषा संशयादेरपि क्वचित् ॥ १२३ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १७६ । Return
1699 | –तायां प्रवृ– भा॰ । Return
1700 | एव सर्वे आ॰ । Return
1701 | तथा अप्रा– ब॰, ज॰ । नार्थपरिच्छेदमात्रं प्रमाणकार्यमप्रमाणेऽपि तस्य भावात् । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १२ । Return

1702

आभ्यासिकं यथा ज्ञानं प्रमाणं गम्यते स्वत । मिथ्याज्ञानं तथा किञ्चिद
प्रमाणं स्वतः स्थितम् ॥ ३१०० ॥ तत्त्वसं॰ । नहि बौद्धैः एषां चतुर्णामेकतमोऽपि पक्षोऽभीष्टः अनियम
पक्षस्य इष्टत्वात्; तथाहि–उभयमप्येतत् किञ्चित् स्वतः किञ्चित् परत इति पूर्वमुपवर्णितम्। तत्त्वस॰
पं॰ पृ॰ ८११ । तत्राभ्यासात् प्रमाणत्वं निश्चितं स्वत एव नः । अनभ्यासे तु परतः इत्याहु केचिदञ्जसा ॥
१५२ ॥ तच्च स्याद्वादिनामेव स्वार्थनिश्चयनात् स्थितम् । न तु स्वनिश्चयोन्मुक्तनि शेषज्ञानवादिनाम् ॥ १२६ ॥
क्वचिदत्यन्ताभ्यासात् स्वत प्रमाणत्वस्य निश्चयान्नानवस्थादिदोष । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १७७ । इति
स्थितमेतत्–प्रमाणादिष्टसंसिद्धिः तदाभासाद्विपर्ययः । प्रामाण्यं तु स्वत सिद्धमभ्यासात् परतोऽन्यथा ॥
प्रमाणपरी॰ पृ॰ ६३ ।

Return

1703 | –तः प्रसि– श्र॰ । Return
1704 | तु तेषां पर–भा । Return

1705

ननु चार्थक्रियाभासि ज्ञान स्वप्नेऽपि विद्यते । न च तस्य प्रमाणत्वं तद्धेतोः
प्रथमस्य च ॥ २९८० ॥ नैव भ्रान्ता हि सावस्था सर्वा बाह्यानिबन्धना । न बाह्यवस्तुसंवाद तास्व
वस्थासु विद्यते ॥ २९८१ ॥ तत्त्वस॰ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४३ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १५ ।

Return

1706 | अतो न स्वप्नदशोपलब्धस्य साम्या– आ॰ । Return
1707 | अनृते । भापाया जाली इति । Return
1708 | द्रम इति मुद्राविशेष । Return
1709 | मूल्यम् । कर्मण्या तु विधा भृत्या भृतयो भर्म वेतनम् । भरण्यं भरण मूल्यं निर्वेश पण इत्यपि ॥ अमरको॰ शूद्रव॰ ३८ । Return

1710

खरकं सत्यम्, खरा इति भापायाम् । क्वचित्कूटेऽपि जयतुङ्गे ज्ञान
प्रमाण कतिपयार्थक्रियादर्शनात्, तत्र कूटे कूटज्ञान प्रमाणमेव अकृटज्ञान तु न प्रमाणं तत्सवादाभा
वात् । सम्पूर्णचेतनालाभो हि तस्यार्थक्रिया न कतिपयचेतनालाभ इति । प्रमेयक॰ पृ॰ ४३ उ॰ ।

Return

1711 | पृ॰ १९७ प॰ ११ । अपरे तु अन्यथा प्रतिज्ञार्थं वर्णयन्ति–बोधात्मकत्वं नाम प्रामाण्यम् तदेत दसम्यक्, यतोन बोधात्मकत्वमेव प्रामाण्य युक्त विपर्ययज्ञानेऽपि सभवात् । तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ८११ । Return
1712 | बहिरन्तश्चार्था–आ॰ । Return
1713 | बोधविशेप प्रामाण्यमिति चेत्; न तर्हि वक्तव्यम्–तच्च ज्ञानाना स्वाभाविकमेव न गुणकृतम् । तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ ८११ । Return
1714 | –वेदकस्या– श्र॰ । Return
1715 | दोषादे । Return
1716 | ज्ञानाभावः भां॰ । Return
1717 | –दराकारः ब॰, ज॰ । Return
1718 | प्रमाणनियतरूपञ्च भा॰, श्र॰ । Return
1719 | –ञ्चावर्तमानम् आ॰, ब॰, ज॰ । Return
1720 | पटज्ञानेऽप्रा– ब॰, ज॰ । Return
1721 | अत्सर्गिके आ॰, ब॰, ज॰ । प्रामाण्यनिश्चयो यस्मा त्तत्र तन्मात्रभाविकः । तस्मिन् जाते च सन्देहविपर्यासावनास्पदौ ॥ २९२९ ॥ तत्त्वसं॰ । Return
1722 | विषयस्य नास्ति ब॰, ज॰ । Return
1723 | नाप्यन्यसं– श्र॰ । Return
1724 | ज्ञाने । Return
1725 | –मानस्फ– ब॰, ज॰ । Return
1726 | चैत्रस्य आ॰, श्र॰ । Return
1727 | –नतिरिक्ते आ॰, भा॰ । Return

1728

स्वत प्रामाण्यवादस्य विविधरीत्या समीक्षा निम्नग्रन्थेषु द्रष्टव्या–
तत्त्वसं॰ स्वतःप्रामाण्यपरी॰ पृ॰ ७४४ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ ११ । न्यायमं॰ पृ॰ १६७ ।
न्यायकुसुमा॰ द्वि॰ स्त॰ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १७५ । प्रमाणपरी॰ पृ॰ ६३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३८ उ॰ ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २४० । प्रमेयरत्नमा॰ १ । १२ ।

Return

1729

अर्थसारूप्यमस्य प्रमाणम्
न्यायबि॰ । स्वसंवित्ति फलञ्चास्य तद्रूपादर्थनिश्चयः । विषयाकार एवास्य प्रमाणं तेन मीयते ॥ प्रमाण
समु॰ १ । १० । विषयाधिगतिश्चात्र प्रमाणफलमिष्यते । स्ववित्तिर्वा प्रमाणं तु सारूप्यं योग्यतापि वा
॥ १३४३ ॥ तत्त्वसं॰ ।

Return

1730 | निश्चयारोपमनसोर्बाध्यबाधकभावतः । प्रमाणवा॰ १ । ५० । Return
1731 | आकांक्षते ब॰, ज॰ । Return
1732 | –कं ज्ञानं ना– ब॰, ज॰ । Return
1733 | अन्यदशा श्र॰ । Return
1734 | इत्याह ब॰, ज॰ । Return
1735 | अर्थक्रियाथा हि सर्व प्रेक्षावान् प्रमाणमप्रमाण वाऽन्वेषते । हेतुबिन्दु परि॰ १ । Return
1736 | तदर्थं हि आ॰ । Return
1737 | स्वार्थेनिश्चयं आ॰, भा॰ । Return
1738 | इति क्व– आ॰ । Return
1739 | तत्त्वतो आ॰ । ततो ब॰ । तत्तो ज॰ । Return
1740 | –त् इति स्फुट– ब॰, ज॰ । Return
1741 | –षस्य अ– आ॰ । Return
1742 | –प्रत्ययस्य भां॰ । Return
1743 | –अद्वयाज्ञा– आ॰ । Return
1744 | –भेदभाव– ब॰, ज॰ । Return
1745 | उपनयन् श्र॰ । Return
1746 | –चनप्रत्या–भा॰, ब॰, ज॰ । Return
1747 | प्रतिक्षण विषयपरिच्छेदलक्षणो योग, तदर्थक्रियाऽनुष्ठानलक्षणश्च क्षेम परिपालनरूप। हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ ५६ । Return

1748

यदा सन्निकर्षस्तदा
ज्ञान प्रमितिः, यदा ज्ञानं तदा हानोपादानोपेक्षाबुद्धय फलम् । न्यायभा॰ १ । ३ । तत्र सामान्य
विशेषेषु स्वरूपालोचनमात्रं प्रत्यक्ष प्रमाणम् प्रमिति द्रव्यादिविषय ज्ञानम् अथवा सर्वेषु पदार्थेषु
चतुष्टयसन्निकर्षादवितथमव्यपदेश्य यज्ज्ञानमुत्पद्यते तत्प्रत्यक्ष प्रमाणम् प्रमिति गुणदोषमाध्यस्थ्यद
र्शनमिति । प्रशस्त॰ भा॰ पृ॰ १८७ । सर्वञ्च प्रमाण स्वविषय प्रति भावसाधन प्रमिति प्रमाणम्
इति, विषयान्तर प्रति करणसाधनं प्रमीयतेऽनेन इति प्रमाणम् । यदि भावसावन प्रमाणशब्द किं फलं
विषयस्याधिगतत्वात् ? उक्तं फल हानादिबुद्धय इति । न्यायवा॰ १ । ३ । पृ॰ २९ ।

Return

1749

करणं
हि प्रमाणमुच्यते प्रमीयतेऽनेन इति । न च क्रियैव क्वचित् करण भवति, क्रियाया साध्याया कारक किंमपि
करणमुच्यते यथा दात्रेण चैत्र शालिस्तम्बं लुनाति इति कर्तृकर्मकरणानि क्रियातो भिन्नान्युपलभ्यन्ते
तथेहापि चक्षुषा घटं पश्यतीति दर्शनक्रियात पृथग्भाव एव तेषा युक्तो न दर्शनं करणमेव इति । प्रमा प्रमा
णमिति तु फले प्रमाणशब्दस्य साधुत्वाख्यानमात्रम् कृति करणमितिवत् तेन चक्षुरादे ज्ञानक्रियामुपजन
यत करणत्वं-ज्ञानस्य फलत्वमेवेति युक्तः तथाव्यपदेश न्यायम॰ पृ॰ ७० । स्वातिरिक्तेत्यादिना
शंकरस्वामी प्रमाणयति–स्वातिरिक्तक्रियाकारि प्रमाणं कारकत्वत वास्यादिवत् ॥ १३५३ ॥ तत्त्वस॰ ।

Return

1750

यदा निर्विकल्पक सामान्यविशेषज्ञानं प्रमाणम् तदा द्रव्यादिविषयं विशिष्टं ज्ञानं प्रमिति इत्यर्थ ।
यदा निर्विकल्पक सामान्यविशेषज्ञानमपि प्रमारूपमर्थप्रतीतिरूपत्वात् तदा तदुत्पत्तावविभक्तमालोचनमात्रं
प्रत्यक्षम्विशेष्यज्ञानं हि विशेषणज्ञानस्य फलम् विशेषणज्ञानं न ज्ञानान्तरफलम्यदा निर्विकल्पकं
सामान्यविशेषज्ञानं फलं तदा इन्द्रियार्थसन्निकर्ष प्रमाणम्, यदा विशेष्यज्ञानं फलं तदा सामान्यविशेषालोचनं
प्रमाणम् इत्युक्तं तावत् । सम्प्रति हानादिबुद्धीना फलत्वे विशेष्यज्ञानं प्रमाणमित्याह प्रश॰ कन्दली
पृ॰ १९९ । मीमासाश्लो॰ सू॰ ४ श्लो॰ ७०–७३ ।

Return

1751 | –त्वं वा आ॰ । Return
1752 | –त्वं विषय– आ॰ । Return
1753 | पृ॰ २०८ पं॰ १० । Return

1754

उपेक्षा फलमाद्यस्य शेषस्यादानहानधी । पूर्वा वाऽज्ञाननाशो सर्वस्यास्य स्वगोचरे ॥ १०२ ॥
आप्तमीमासा । प्रमाणस्य फलं साक्षादज्ञानविनिवर्त्तनम् । केवलस्य सुखोपेक्षे शेषस्यादानहानधीः
॥ २८ ॥ न्यायावतार । उपेक्षा अज्ञाननाशो वा फलम् सर्वार्थसि॰ १ । १० । प्रमाणस्य फलं
साक्षात् सिद्धि स्वार्थविनिश्चयः । सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ १२६ पू॰ । प्रमाणस्य फलं तत्त्वनिर्णयादानहा
नधी । निःश्रेयसं परं वेति केवलस्याप्युपेक्षणम् ॥ न्यायवि॰ ३ । ९० । पृ॰ ५९६ । हानादिवेदनं
भिन्नं फलमिष्टं प्रमाणतः । तदभिन्नं पुन स्वार्थाज्ञानव्यावर्तनं समम् ॥ ४२ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १२७ ।
अज्ञाननिवृत्तिर्हानोपादानोपेक्षाश्च फलम् । प्रमाणाद्भिन्नमभिन्नञ्च । परीक्षामुख ५ । १, २ । प्रमाणनय॰
६ । १ । २२ । प्रमाणमीमासा १ । १ । ३५, ३९, ४१, ४२ ।

Return

1755 | क्रियाकरणयोरैक्यविरोध इति चेदसत् । धर्मभेदाभ्युपगमाद्वस्त्वभिन्नमितीप्यते ॥ प्रमाणवा॰ ३ । ३१८ । Return

1756

भेदैकान्ते पुनर्न स्यात् प्रमाणफलतागति । सन्तानान्तरवत् स्वेष्टेऽप्येकत्रात्मनि संविदो
॥ ४५ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १२८ । अभेदे तद्व्यवहारानुपपत्ते । भेदे तु आत्मान्तरवत्तदनुपपत्तेः ।
परीक्षामुख ६ । ६७, ७१ ।

Return

1757 | –निवृत्त्यात्मना च श्र॰ । Return
1758 | परिणमति ब॰, ज॰ । Return
1759 | करणता आ॰, भा॰ । Return
1760 | –ता वानुपपत्तेः ब॰, ज॰ । Return
1761 | च आ॰ । Return
1762 | किमपेक्ष्य आ॰, भा॰ । Return
1763 | –सत्तानिब– आ॰ । Return
1764 | ज्ञानमात्रमिति आ॰, ब॰, ज॰ । Return
1765 | –जनने योग्य– ब॰, ज॰ । Return
1766 | –दात्मनो लाभो श्र॰ । Return
1767 | –नादिकंल– ब॰, ज॰ । Return
1768 | पृ॰ २०९ पं॰ ३ । Return
1769 | पृ॰ २०९ प॰ ६ । Return
1770 | सति का– आ॰, भा॰ । Return
1771 | –ना एतद् श्र॰ । Return
1772 | तदाश्रित्य ब॰ । Return
1773 | अर्थसिद्धिः ब॰, ज॰ । Return
1774 | धर्मविशेपप्रसूताद् द्रव्य-गुण-कर्म-सामान्य-विशेष-समवायाना पदार्थाना साधर्म्य-वैधर्म्याभ्या तत्त्वज्ञानान्नि श्रेयसम् । वै॰ सू॰ १ । १ । ४ । Return

1775

भावपरिज्ञानापेक्षित्वादभावस्य पृथगनुपसख्यानम्
प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० । अभावस्य पृथगनुपदेश भावपारतन्त्र्यात् नत्वभावात् । प्रश॰ कन्दली
पृ॰ ७ । अभावस्य च समानतन्त्रसिद्धस्याऽप्रतिषिद्धस्य न्यायदर्शने मानसेन्द्रियतासिद्धिवदत्राप्य
विरोधात् अभ्युपगमसिद्धान्तसिद्धत्वात् । न्यायली॰ पृ॰ ३ ।

Return

1776 | –णं गुणा– आ॰ । Return
1777 | क्रिया गुणवत् समवायिकारणमिति द्रव्यलक्षणम् । वै॰ सू॰ १ । १ । १५ । Return
1778 | पृथिव्यापस्तेजोवायुराकाश कालो दिगात्मा मन इति द्रव्याणि । वै॰ सू॰ १ । १ । ५ । Return
1779 | सदकारणवन्नित्यम् । वै॰ सू॰ ४ । १ । १ । Return

1780

लक्षणं च भेदार्थं व्यवहारार्थ चेति । तथाहि–पृथिव्यादीनि इतरस्माद् भिद्यन्ते द्रव्याणीति वा
व्यवहर्त्तव्यानि द्रव्यत्वयोगात् । प्रश॰ व्योम॰ पृ॰ १५० । पृथिव्यादीना नवानामपि द्रव्यत्वयोग ।
प्रश॰ भा॰ पृ॰ २० । एतेन द्रव्यादिपदार्थस्य इतरेभ्यो भेदलक्षणमुक्तम् । प्रश॰ कन्दली पृ॰ २० ।

Return

1781 | द्रव्यत्वात् ब॰, ज॰ । Return
1782 | आकाशकालदिशामेकैकत्वादपरजात्यभावे पारिभाषिक्यस्तिस्रः संज्ञा भवन्ति आकाश कालो दिगिति । प्रश॰ भा॰ पृ॰ ५८ । Return
1783 | आकाशमितरेभ्यो भिद्यते अनादिकालप्रवाहायाताकाशशब्दवाच्यत्वात् । प्रश॰ व्योम॰ पृ॰ ३२२ । Return
1784 | दिक् पूर्वापरादिप्रत्ययलिङ्गा । प्रश॰ भा॰ पृ॰ ६६ । काल परापरव्यतिकरयौगपद्यायौग पद्यचिरक्षिप्रप्रत्ययलिङ्गम् । प्रश॰ भा॰ पृ॰ ६३ । Return

1785

रूपरसगन्धस्पर्शा संख्या परिमाणानि पृथक्त्व
संयोगविभागौ परत्वापरत्वे बुद्धय सुखदुःखे इच्छाद्वेषौ प्रयत्नाश्च गुणा । वैशे॰ सू॰ १ । १ । ६ ।
इति कण्ठोक्ता सप्तदश, चशब्दसमुच्चिताश्च गुरुत्वद्रवत्वस्नेहसंस्कारादृष्टशब्दा सप्त इत्येवं
चतुर्विशतिर्गुणा । प्रश॰ भा॰ पृ॰ १० ।

Return

1786 | उत्क्षेपणमवक्षेपणमाकुञ्चनं प्रसारण गमनमिति कर्माणि । वैशे॰ सू॰ १ । १ । ७ । Return
1787 | सामान्यं द्विविधं परमपरं चअनुवृत्तिप्रत्ययकारणम् । प्रश॰ भा॰ पृ॰ ३११ । Return

1788

अन्तेषु भवा अन्त्याः स्वाश्रयविशेषकत्वाद् विशेषा । विनाशारम्भरहितेषु नित्यद्रव्येष्व
ण्वाकाशकालदिगात्ममनःसु प्रतिद्रव्यमेकैकशो वर्तमाना अत्यन्तव्यावृत्तिबुद्धिहेतव । प्रश॰ भा॰ पृ॰
३२१ ।

Return

1789 | अयुतसिद्धानामाधार्याधारभूतानां यः सम्बन्ध इहप्रत्ययहेतुः स समवायः । प्रश॰ भा॰ पृ॰ ३२४ । Return
1790 | पृ॰ २१४ पं॰ ७ । Return
1791 | तथा कार्यादल्पपरिमाणं समवायिकारणम् तस्याप्यन्यद् अल्पपरिमाणम् इत्याद्यं कार्यं निर तिशयपरमाणुपरिमाणैरारब्धमिति ज्ञायते । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २२४ । Return
1792 | –रब्धत्वाऽसंभवात् ब॰, ज॰, भा॰, श्र॰ । Return

1793

श्लिथावयवकार्पासपिण्डसघाततो यथा । घनावयवकार्पासपिण्ड समुपजायते ॥ ७ ॥ कश्चि
त् परिमाणादणुपरिमाणकारणपूर्वक कश्चित् महापरिमाणकारणपूर्वक कश्चित् समानकारणारब्ध । तत्त्वार्थ
श्लो॰ पृ॰ ४३२ । हेतुश्चानैकान्तिक प्रशिथिलावयवमहापरिमाणकार्पासपिण्डात् अल्पपरिमाणनिबिडा
वयवकार्पासपिण्डोत्पत्तिदर्शनात् । अष्टसह॰ पृ॰ २१० । प्रमेयक॰ पृ॰ ७५ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰
८७० ।

Return

1794 | इत्यत्रापि ब॰, ज॰, भा॰, श्र॰ । Return
1795 | –दप्रसिद्धे पर– आ॰ । Return
1796 | भेदादणु । तत्त्वार्थसू॰ ५ । २७ । Return

1797

विभाग परमाणूना स्कन्धभेदान्न वाऽणव । नित्यत्वादुपजायन्ते मरुत्पथवदि
त्यसत् ॥ २ ॥ सयोग परमाणूना संघातादुपजायते । न स्कन्धस्तद्वदेवेति वक्तु शक्ते परैरपि ॥ ३ ॥
तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४३१ । प्रमेयक॰ पृ॰ १६० उ॰ ।

Return

1798 | तेषां तत्पू– श्र॰ । Return
1799 | –त्पूर्वकत्वात् आ॰, ब॰, ज॰, भा॰ । Return
1800 | तस्यापि तन्त्वादे कार्पासप्रवेणौभेदादेव उत्पत्तिप्रसिद्धे । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ३९३ । Return

1801

तथा घटादिकारणकारणेषु अल्पतरादिभावः क्वचिद्विश्रान्तः तरतमशब्दवाच्यत्वात् महापरिमाण
वत्, यत्र विश्रान्तस्ते परमाणव इति । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २२४ । अणुपरिमाणतारतम्यं क्वचिद्वि
श्रान्तं परिमाणतारतम्यत्वात् महत्परिमाणतारतम्यवत्, यत्रेद विश्रान्तं यतः परमाणुर्नास्ति स परमाणु ।
प्रश॰ कन्दली पृ॰ ३१ । स्या॰ रत्ना पृ॰ ८७० ।

Return

1802 | महापरि– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
1803 | –वाः परमा– ब॰, ज॰ । Return
1804 | अत्रापि भा॰ । Return
1805 | ते जननैक– ब॰, ज॰ । Return

1806

नित्यत्वे सकला स्थूला जायेरन् सकृदेव हि ।
संयोगादि न चापेक्ष्यं तेषामस्त्यविशेषतः ॥ ५५२ ॥ यदि पर्वतादीना स्थूलाना कारणभूताः परमाणवो
नित्या सन्तीत्यभ्युपगम्यन्ते तदा तत्कार्याणा स्थूलानामविकलकारणत्वात् सकृदेवोत्पत्तिप्रसङ्गः । प्रयोगः–
ये समग्राऽप्रतिबद्धकारणा ते सकृदेव भवन्ति, यथा वहवोऽङ्कुरास्तुल्योत्पादा। तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰
१८६ । प्रमेयक॰ पृ॰ १५९ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६५७ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८७० ।

Return

1807

स्यादेतत्
त्रिविधं कारणमि समवायिकारणमसमवायिकारणं निमित्तकारणं चतत्र अपेक्षणीयस्य संयोगादेरसन्नि
हितत्वात् समग्रकारणत्वमसिद्धम् अतोऽसिद्धो हेतु, इत्याशंक्याह–संयोगादीति । यदि हि संयोगादिना
कश्चिद् विशेषोऽणूनामाधीयेत तदा ते तमपेक्षेरन् । यावत् परैरनाधेयविशेषा एवाणवो नित्यत्वात् तत्कथं
सयोगादि तेषामपेक्ष्यं स्यात् । तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ १८६ ।

Return

1808

सर्वान्मगतवृत्तिलब्धाऽदृष्टापेक्षेभ्य तत्सयोगेभ्य पवनपरमाणुषु कर्मोत्पत्तौ प्रश॰
भा॰ पृ॰ ४८ । सर्वात्मगताश्च वृत्तिलब्धाश्चु अदृष्टाश्च तानपेक्षन्ते ये तत्सयोगा आत्माणुसयोगा तेभ्यः
पवनपरमाणुपु र्क्माण्युत्पद्यन्ते । पवनपरमाणव समवायिकारणम्, लब्धवृत्त्यदृष्टवदात्मपरमाणुसंयोगः
असमवायिकारणम्, अदृष्ट निमित्तकारणम्। प्रश॰ कन्दली पृ॰ ५२ ।

Return

1809 | परमाण्वादावाश्रितः ब॰, ज॰ । Return
1810 | –न सयोगस्या– आ॰, ब॰ । Return
1811 | पट्केन युगपद् योगात् परमाणो पडशता । षण्णा समानदेशत्वात् पिण्ड स्यादणुमात्रक ॥ १२ ॥ विश॰ विज्ञाप्तिमा॰ । Return
1812 | –पां जननैक– ब॰, ज॰ । Return
1813 | अथ तु भि– श्र॰ । Return
1814 | उपकारकस्य ब॰, ज॰ । Return
1815 | परस्य वा आ॰ । Return
1816 | किं येन स्वभावेन आद्यामर्थक्रियां करोति किं तेनैव उत्तराणि कार्याणि, समा सादितस्वभावान्तर करोति ? तत्त्वोप॰ पृ॰ १२६ । Return
1817 | प्राक्तनकार्य– ब॰, भा॰ । Return

1818

स्वकारणे समवाय, प्रागसत सत्तासमवायो वा कार्यत्वमित्येके,
तदयुक्तम् प्रवसे तदभावात्, तस्मात् कारणाधीनः स्वात्मलाभ कार्यत्वम् । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰
१८ । किमिद कार्यत्व नाम ? स्वकारणसत्तासम्बन्ध, तेन सत्ता कार्यमिति व्यबहारात् । अभूत्वा
भवनम् इत्येके। प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ १२९ । कार्यत्वमभूत्वाभावित्वम्। प्रश॰ किरणा॰ पृ॰
२९ । न्यायभा॰ ५ । १ । ३७ ।

Return

1819 | –भयस्य वा ब॰, ज॰ । Return
1820 | वास्य ब॰, ज॰ । Return
1821 | यद्यर्था–ब॰, ज॰ । Return
1822 | च आका–आ॰ । Return
1823 | –ख्यस्य कि– आ॰, ब॰, ज॰, भा॰ । Return
1824 | –न्न प्रमाणतः सम– भा॰ । Return
1825 | –द्धरूप– ब॰, ज॰, । Return
1826 | –द्धरूप– ब॰, ज॰ । Return
1827 | –स्य स– आ॰ । Return
1828 | –द्यते आ॰ । Return
1829 | –कभावे भा॰, श्र॰ । Return
1830 | संभवति सति इति सप्तमी बोध्या । कारणे कार्ये च तच्छब्दनिर्देशेन तम्मिन् मृल्लक्षणेऽर्थे स भवति इति मृल्लक्षण एवार्थो भवतीति अयमर्थ स्यात् न घटो भवति इत्यर्थः । Return
1831 | परोक्षप्रति– आ॰ । Return
1832 | –प्रवृत्ति– ब॰, ज॰ । Return
1833 | कारणप्रसङ्गः स्यात् आ॰ । Return
1834 | –त्वं तत्तर्हि श्र॰ । Return
1835 | नत्वेवं पूर्वक्षणेभा– आ॰ । Return
1836 | कार्यकारणनानात्वस्य खण्डनम् अष्टसहस्र्या चतुर्थपरिच्छेदे द्रष्टव्यम् । Return
1837 | तदनुप–श्र॰ । Return
1838 | –सोऽनयोः आ॰, ब॰, ज॰, भां॰ । Return

1839

–कर्तृत्वाच्च आ॰ । विभिन्नकर्तृ
शक्त्यादे भिन्नौ तन्तुपटौ यथा । विरुद्धधर्मयोगेन स्तम्भकुम्भादिभेदवत् ॥ ५६१ ॥ इति पूर्वपक्षरूपेण
तत्त्वसं॰ पृ॰ १८९ ।

Return

1840 | भेदव्यवच्छेद– ब॰, ज॰ । Return
1841 | –त् व्यवहारनिबन्धनमुपेक्षामहे आ॰ । Return

1842

तथा हि वृत्त्यनुपपत्तेरसत्त्वमिति किमिदं स्वतन्त्रसाधनमुत प्रसङ्गसाधनमिति । यदि स्वतन्त्रसाध
नम्, अवयवी धर्मीं, नास्तीति साध्यमिति प्रतिज्ञावाक्यपदयो व्याधात यथा इद नास्ति चेति । हेतोराश्रया
सिद्धत्व च धर्मिणोऽप्रसिद्धत्वात् । तथा स्वमते रूपादीना सत्त्व न च वृत्तिरस्ति इति व्यभिचार समवायान
भ्युपगमात् ।न च परस्य वृत्त्या सत्त्व व्याप्तम् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४५ ।

Return

1843

एकस्मिन् भेदा
भावाद् भेदशब्दप्रयोगानुपपत्तेरप्रश्न । न्यायसू॰ ४ । २ । ११ । किं प्रत्यवयव कृत्स्नोऽवयवी वर्त्तते अथै
कदेशेन इति नोपपद्यते प्रश्न । कस्मात् ? एकस्मिन् भेदाभावात् भेदशब्दप्रयोगानुपपत्ते । कृत्स्नमिति हि
एकस्य अशेषाभिधानम् । एकदेश इति नानात्वे कस्यचिदभिधानम् । ताविमौ कृत्स्नैकदेशशब्दौ भेदविषयो
नैकस्मिन्नवयविनि उपपद्येते भेदाऽभावात् । न्यायभा॰ ४ । २ । ११ ।

Return

1844

अथ परव्याप्त्या परस्य अनि
ष्टापादनमिति तत्र यदि परेण प्रमाणात् प्रतिपन्न तेनैव वाध्यमानत्वादनुत्थानं विपरीतानुमानस्य । न
चानेनैव तस्य बाधात् तदन्तरेण पक्षधर्मत्वादिति । अथाप्रमाणेन प्रतिपन्न तर्हि प्रमाणं विना प्रमेयस्या
सिद्धिरिति वाच्य किमनुमानोपन्यासेन तस्य अपक्षधर्मतयाऽप्रमाणत्वात् ? प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४६ ।

Return

1845 | न चास्या बाधा आ॰ । Return

1846

इत्येतावदेव ब॰, ज॰, भा॰, श्र॰ । अनयैव दिशा पूर्वपक्ष–तत्त्व
स॰ पृ॰ १८९ । प्रमेयक॰ पृ॰ १५५ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६५८ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८७३ । अव
यव-अवयविभेदविषयिणी चर्चा च–न्याय सू॰, भा॰, वा॰, ता॰ टी॰ २ । १ । ३२, ४ । २ । ५ । न्यायमं॰ पृ॰
५५० । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४४ । प्रश॰ कन्दली पृ॰ ४१ । इत्यादिषु द्रष्टव्या ।

Return

1847 | पृ॰ २२३ पं २ । Return
1848 | –न्तं तद्भे– ब॰, ज॰ । Return
1849 | –नन्तरप्र– ब॰, ज॰ । Return
1850 | अनेकान्ताच्च श्र॰, ब॰, ज॰ । Return

1851

नहि
एकत्र नर्त्तक्यादिक्षणे युगपदुपनिबद्धदृष्टीना प्रेक्षकजनानां विविधं कर्म बुद्धिव्य पदेशसुखादिकार्यमसिद्धं येन
स्वभावाऽभेदेऽपि विविधकर्मता न भवेत् । अष्टसह॰ पृ॰ ९५ ।

Return

1852

प्रथमेभ्यश्च तन्तुभ्य पटस्य यदि
साध्यते । भेद साधनवैफल्यं दुर्निवारं तदा भवेत् ॥ ५७९ ॥ प्राप्तावस्थाविशेषा हि ये जातास्तन्तवोऽपरे ।
विशिष्टार्थक्रियासक्ताः प्रथमेभ्यो विलक्षणा ॥ ५८० ॥ तत्वसं॰ पृ॰ १९४ । प्रमेयक॰ पृ॰ १५७ पू॰ ।

Return

1853 | –रभ्यु– ज॰ । Return
1854 | –कालस्य ब॰, ज॰ । Return
1855 | विभिन्न– ब॰, ज॰, श्र॰ । Return
1856 | विभिन्न– ब॰, ज॰, श्र॰ । Return
1857 | प्रसिद्धं श्र॰ । Return

1858

तथाहि–केचित्तन्तवो विशिष्टावस्थाप्राप्ता शीतापनोदनाद्येकार्थक्रियासमर्था भवन्ति नापरे ये
योषित्कर्त्तृका तत्रैकार्थक्रियोपयोगिनस्तन्तून् विशिष्टान् प्रतिपादयितु पट इत्येका श्रुति विनिवेश्यते व्यव
हर्त्तृभि। तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ १९५ । प्रमेयक॰ पृ॰ १५७ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६६२ ।

Return

1859 | भूयोऽवयवेन्द्रियसन्निकर्षानुगृहीतेन अवयवेन्द्रियसन्निकर्षेण ग्रहणात् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४६ । Return
1860 | पृ॰ २२४ प॰ १ । Return

1861

स्वातन्त्र्येण इत्यादिना शंकरस्वामिन परिहारमाशङ्कते–स्वातन्त्र्येण
प्रसङ्गेन साधनं यत्प्रवर्त्तते । स्वय तदुपलब्धौ हि सत्य सगच्छते न तु ॥ ६१४ ॥ न च कार्त्स्न्यैकदेशा
भ्या वृत्ति क्वचन लक्षिता । अस्याऽसभवाद् द्रव्यमसत्स्यादपरोऽपि च ॥ ६१५ ॥ दृष्टौ वा क्वचिदेतस्या
द्रव्यादावनिवारणात् । अथ तस्मिन्नदृष्टौ तु भेदे प्रश्नो न युज्यते ॥ ६१६ ॥ एतावत्तु भवेद्वाच्य वृत्तिर्नास्तीति
तच्च न । युक्त प्रत्यक्षत सिद्धेरिहेदमिति बुद्धित ॥ ६१७ ॥ प्रत्यक्षं न तदिष्टं चेद्बाधकं किञ्चिदुच्य
ताम् । रूपादिचेतसोऽपि स्यान्नैव प्रत्यक्षताऽन्यथा ॥ ६१८ ॥ तत्त्वसं॰ पृ॰ २०४ ।

Return

1862 | –न्त्रसाधनं वा ब॰, ज॰ । Return
1863 | –ता यदपि ब॰, ज॰, भा॰ । Return
1864 | पृ॰ २२४ पं॰ २ । Return
1865 | तदयुक्तम् भा॰ । Return

1866

कृत्स्नैकदेशशब्दाभ्यामयञ्चार्थ प्रकाशते । नैरंश्येनास्य किं वृत्तिः कि वा तस्यान्यथैव सा
॥ ६२० ॥ यथा पात्रादिसंस्थस्य श्रीफलादेर्यथाऽथवा । अनेकासनसंस्थस्य चैत्रादेरुपलक्षिता ॥ ६२१ ॥
तत्त्वसं॰ पृ॰ २०५ । प्रमेयक॰ पृ॰ १६२ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६६८ । नानाकारैकविज्ञानं स्वाधारे
वदरादिवत् । तादात्म्येन पृथग्भावे सति वृत्तिर्विकल्प्यते ॥ १०७ ॥ न्यायवि॰ पृ॰ ४८१ उ॰ ।

Return

1867 | पृ॰ २२४ पं॰ ६ । Return
1868 | पृ॰ २२४ पं॰ ७ । Return

1869

एकावयव्यनुगता नैव तन्तुकरादयः । अनेकत्वाद्यथा सिद्धाः
कटकुड्यकुटादयः ॥ ६०५ ॥ यदि वाऽभिमतं द्रव्यं नानेकावयवाश्रितं । एकत्वादणुवद्वृत्तेरयुक्तिर्बाधिका
प्रमा ॥ ६०६ ॥ तत्त्वसं॰ पृ॰ २०१ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६६५ ।

Return

1870 | अवयविनः इ– ब॰, ज॰ । Return

1871

स्थूलस्यैकस्वभावत्वे मक्षिकापदमात्रत । पिधाने पिहितं सर्वमासज्येताविभागत ॥ ५९३ ॥ रक्ते च
राग एकस्मिन् सर्व रज्येत रक्तवत् । विरुद्धधर्मभावे वा नानात्वमनुषज्यते ॥ ५९४ ॥ तत्त्वस॰ पृ॰ १९८ ।
प्रमाणवा॰ २ । ८५ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६६३ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८८३ ।

Return

1872 | –कलं श– श्र॰ । Return

1873

यो विरुद्धधर्मससर्गवान् नासावेक यथा घटादिरर्थ, विरुद्धधर्माध्यासवाश्च स्थूलो नीलादिरर्थ इति ।
पृ॰ ७८ अथवा अन्यथाऽयं विरुद्धधर्मसंसर्ग । तथाहि–आवृते एकस्मिन् पाण्यादौ स्थूलस्यार्थस्य आवृ
तानावृतरूपे युगपद् भवन्तौ विरुद्धधर्मद्वयसयोगमस्य आवेदयत । अवयविनिरा॰ पृ॰ ८५ ।

Return

1874

एका
वयवावरणेऽपि अवयव्यावरणस्याऽभावात् । प्रश॰ कन्दली पृ॰ ४२ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ १ । १ । ३२ ।
पृ॰ ३८३ । अर्धावरणेऽप्यवयविनोऽनावृतैकरूपत्वात् । न्यायली॰ पृ॰ ९ ।

Return

1875 | शृंगाटकादेः ब॰, ज॰ । सिंघाङा इति भाषायाम् । Return
1876 | नचैकमेकरागादौ समरागादिदोषत ॥ ८८ ॥ न्यायवि॰ पृ॰ १९७ उ॰ । तथा रागाऽरागाभ्या विरोध संभावनीय । अवयविनिरा॰ पृ॰ ८७ । Return

1877

रागद्रव्यसंयोगो
रक्तत्वम्, अरक्तत्वञ्च तदभाव, उभयञ्चैकत्र भवत्येव संयोगस्य अव्याप्यवृत्तिभावात् । प्रश॰ कन्दली
पृ॰ ४२ । न्यायली॰ पृ॰ ९ । ननु च इत्यादिना शंकरस्वामिन परिहारमाशङ्कते–ननु चाव्याप्यवृत्तित्वात्
संयोगस्य न रक्तता । सर्वस्यासज्यते नापि सर्वमावृतमीक्ष्यते ॥ ६०० ॥ तत्त्वसं॰ पृ॰ १९९ । शंकर
स्वामी अत्राह–वस्त्रस्य राग कुङ्कुमादिद्रव्येण संयोग उच्यते । स चाव्याप्यवृत्ति, तत एकत्र रक्ते न
सर्वस्य राग, न च शरीरादेरेकदेशावरणे सर्वस्यावरणं युक्तमिति । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६६४ ।

Return

1878 | यदि सर्व द्रव्यं न व्याप्नोतीत्यर्थ; तदयुक्तम्; द्रव्यस्य सर्वशब्दाविषयत्वाभ्युपगमात् । आश्र यस्यैकदेशे वर्तते; तदप्ययुक्तम्; तस्यैकदेशासंभवात् । तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ २०० । Return
1879 | –गम्यते श्र॰ । Return
1880 | नीलमेव पीतम् । Return

1881

अचित्राणि रूपाणि संहत्य पटे चित्रं रूपमुत्पादयन्तीति पक्ष आश्रीयते । एवं
चैतस्मिन्न किञ्चिद् बाध्यते । न्यायवा॰ ४ । २ । ११-१२ पृ॰ ५०७ । इष्यत एव अस्माभिर्यथा अव
यवसमवेतैः सितहरितलोहितादिभिः असमवायिकारणैः अवयविनि चित्रं रूपमारभ्यत इति । न्यायवा॰
ता॰ टी॰ ४ । २ । १२ । तस्मात् संभूय तैरारभ्यते । तच्चारभ्यमाणं विविधकारणस्वभावानुगमात् श्याम
शुक्लहरितात्मकमेव स्यात् चित्रमिति च व्यपदिश्यते । प्रश॰ कन्दली पृ॰ ३० ।

Return

1882 | अतो वहूना रूपाणामेकस्या पृथिव्यामभ्युपगमे व्याघात । अभ्युपगम्यापि च ब्रूम । शुक्ला दीना वहूनामेकत्र सद्भावे किमाश्रयव्यापित्वं प्रदेशवर्तित्वं वा ? प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २२१ । Return
1883 | चित्र रूपम् ज॰ । Return

1884

एकोपकारके ग्राह्येऽदृष्टा तस्मिन्न सन्ति ते । सर्वोपकारक ह्येकं तद्ग्रहे सकलग्रह ॥
प्रमाणवा॰ १ । ५६ । तदुक्तम्–एकोपकारके ग्राह्ये नोपकारास्ततोऽपरे । दृष्टे यस्मिन्नदृष्टास्ते तद्ग्रहे सकल
ग्रह । अष्टसह॰ पृ॰ १५२ ।

Return

1885 | –क्ति निधत्ते ते– आ॰ । Return
1886 | –रपरिकल्पने ब॰, ज॰, भा॰, श्र॰ । Return

1887

पाण्यादिकम्पे सर्वस्य जन्मप्राप्तेर्विरोधिन । एकत्र कर्मणोऽयोगात् स्यात् पृथक् सिद्धिरन्यथा ॥
प्रमाणवा॰ २ । ८४ । तत्र पाण्यादावेकस्मिन् कम्पमाने स्थूलोऽर्थ सकम्पनिष्कम्पे रूपे युगपत् प्रति
पद्यमान कथ विरुद्धधर्मसंसर्गवान्न स्यात्? अवयविनिरा॰ पृ॰ ८१ ।

Return

1888 | –त्वे प्र– आ॰ । एकप्रति– ब॰, ज॰ । Return
1889 | प्रतीतेः ननु आ॰ । Return
1890 | ननु इत्यत प्राक् आदर्शे लिखितः बौद्ध इति शब्द टिप्पणी गत एवेति प्रतिभाति । Return
1891 | षट्केन युगपद्योगात् इत्यादि, विज्ञप्तिमा॰ कारि॰ १२ । यद्वा सर्वात्मना वृत्तौ अनेकत्वं प्रसज्यते । एकदेशेन चानिष्टा नैको वा न क्वचिच्च स ॥ ६१३ ॥ तत्त्वसं॰ । Return
1892 | –पत्तिः श्र॰ । Return
1893 | –पत्तिः श्र॰ । Return
1894 | अयःशलाकाकल्पा हि क्रमसंगतमूर्त्तय । दृश्यन्ते व्यक्तयः सर्वाः कल्प नामिश्रितात्मकाः ॥ ४२ ॥ अणुसंहतिमात्रञ्च घटाद्यस्माभिरिष्यते ॥ ७८ ॥ तत्त्वस॰ । Return

1895

यथा
तैमिरिकस्यासत्केशचन्द्रादिदर्शनम् ॥ १ ॥ विंश॰ विज्ञप्ति॰ । समानज्वालासंभूतेर्यथा दीपे न
विभ्रमः । नैरन्तर्यस्थितानेकसूक्ष्मवित्तौ तथैकधा ॥ ५८९ ॥ तत्त्वसं॰ ।

Return

1896 | –चित् प्रती– श्र॰ । Return
1897 | तथाऽर्वा– आ॰, भा॰ । Return
1898 | –मध्यभाव्य– आ॰ । Return
1899 | पृ॰ २३१ प॰ ८ । Return
1900 | –धवि– आ॰ । Return

1901

धारणाकर्षणोपपत्तेश्च । न्यायसू॰ २ । १ । ३५ । कार्यकारणादेरभेदैकान्ते
वारणाकर्षणादय परमाणूना संघातेऽपि माभूवन् विभागवत् । अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ २२३ । प्रमेयक॰
पृ॰ १५२ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २५३ ।

Return

1902

स्निग्धरूक्षत्वाद् वन्ध । तत्त्वार्थसू॰ ५ । ३३ ।
सर्वात्मनैकदेशेन वाऽणूनामसम्बन्धात्, सम्बन्धस्य च प्रतीतेः प्रकारान्तरेण एषां सम्बन्ध इति कल्पना युक्ति
युक्तैव । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २५२ ।

Return

1903 | पृ॰ २३१ पं॰ २१ । Return
1904 | –हेतुस्व– ब॰, ज॰, भां॰, श्र॰ । Return
1905 | –धारणाद्य– आ॰ । Return
1906 | –था भिन्न– ब॰, ज॰ । Return
1907 | –दिरूपम् श्र॰ । Return

1908

चक्षुरादिवुद्धौ स्थूलैकाकारः
प्रतिभासमानः परमाणुभेदैकान्तवादं प्रतिहन्ति । अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ २२३ । तदनेकार्थसंश्लेष
विश्लेषपरिणामत । स्कन्धस्तु सप्रदेशांशी बहिः साक्षात्कृतो जनैः ॥ १०६ ॥ न्यायवि॰ पृ॰ ४८१ उ॰ ।

Return

1909 | तत्र प्र–आ॰ । Return
1910 | तत्प्रतिभासते श्र॰ । Return

1911

केशसमूहे तैमिरिकोपलब्धिवत् तदुपलब्धि ।
स्वविषयानतिक्रमेणेन्द्रियस्य पटुमन्दभावाद् विषयग्रहणस्य तथाभावो नाविषये प्रवृत्ति । न्यायसू॰
४ । २ । १३, १४ ।

Return

1912 | पृ॰ १३५ । Return
1913 | –न्तपरमाणु– भा॰ । तत्र दिग्भागभेदेन षडशा परमाणव । नो चेत् पिण्डोऽणुमात्र स्यान्न च ते बुद्धिगोचरा ॥ ८७ ॥ न्यायवि॰ पृ॰ १९७ । Return
1914 | –त्मकस्यैक स्यैव श्र॰ । Return
1915 | सयोग । Return
1916 | –त्वं न युक्तम् ब॰, ज॰, भा॰, श्र॰ । Return
1917 | –णसंयो– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
1918 | सञ्चयमात्र विषय इति चेन्न; सञ्चयस्य संयोगभावात्तस्य चातीन्द्रियस्याग्रहणादयुक्तम्। न्यायभा॰ ४ । २ । १४ । Return
1919 | सन्निवेशस्तेषा देशप्रत्यासत्ति, सयोगविशेषो वा ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८८६ । Return
1920 | सेनावनवद् ग्रहणमिति चेन्न, अतीन्द्रियत्वादणूनाम् । न्यायसू॰ २ । १ । ३६ । Return
1921 | –ङ्गेषु दूरा– श्र॰ । Return
1922 | इतिप्र– आ॰ । Return
1923 | पृ॰ २३२ प॰ ३ । Return
1924 | पृ॰ २३२ पं॰ ५ । Return
1925 | –य पदार्थ– ब॰, ज॰ । Return
1926 | पृ॰ ९ । Return
1927 | प्रतिसम्बन्धि सम्ब– ब॰, ज॰ । Return
1928 | –णलक्षणस्यापि ब॰, ज॰ । Return
1929 | हेतुधर्मानुमानेन धूमेन्धनविकारवत् । इति उत्तरार्द्धाश प्रमाणवा॰ १ । १० । तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ ४१७ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ १६२ । Return
1930 | पृ॰ २३२ पं॰ १८ । Return
1931 | कार्यभ्रान्तेरणुभ्रान्ति कार्यलिङ्गं हि कारणम् । उभयाभावतस्तत्स्थ गुणजातीतरच्च न ॥ ६८ ॥ आप्तमी॰, अष्टसह॰ पृ॰ २२३ । Return
1932 | परका– आ॰ । Return
1933 | कथन्नाम अ– भा॰ । Return
1934 | देशकालानु– भा॰ । Return
1935 | द्रव्य त्वयोगाद् द्रव्यम् इति चेन्न, उभयासिद्धे । सर्वार्थसि॰, तत्त्वार्थराज॰ ५ । २ । Return
1936 | वा इवार्थे । Return

1937

न च लक्षणमप्येक पृथिव्यादिषु पञ्चसु क्रियावत्स्वेव क्रियावद्गुणवत्समवायिकारणमिति द्रव्य
लक्षणस्य भावात् । निष्क्रियेषु आकाशकालदिगात्मसु क्रियावत्त्वस्याभावात् । आप्तप॰ पृ॰ ५ । स्या॰
रत्ना॰ पृ॰ ८४५ ।

Return

1938

तत्र तावद् गुणाश्रयो द्रव्यमित्यलक्षणं यत–'अव्याप्तेरतिव्याप्तेर्द्रव्यं नैव गुणा
श्रय । आद्ये क्षणे गुणाभावाद् गुणादावपि वीक्षणात् ॥ उत्पन्नमात्र द्रव्यं क्षणमगुणं तिष्ठतीत्यंगीकारादव्याप्ते ।
गुणादावपि चतुर्विशतिर्गुणाः इत्यादि संख्यागुणान्वयवीक्षणादतिव्याप्ते । चित्सुखी पृ॰ १७५ । खंडनखंड॰
पृ॰ ५७९ ।

Return

1939 | –व्याप्तिः दो– आ॰, श्र॰ । Return
1940 | यदा तु ज॰ । Return
1941 | –नां लक्ष– आ॰, ब॰, ज॰ भा॰ । Return
1942 | पटादौ ब॰, ज॰ । Return
1943 | क्रियावत्त्वस्य गुणवत्त्वस्य समवायिकारणत्वस्य च । Return
1944 | –प्यसंभा– भां । Return
1945 | कथ तर्हि इमे गुणा विनियोक्तव्या इति ? एकैकश्येन उत्तरोत्तरगुणसद्भावादुत्तराणा तदनुप लब्धि । न्यायसू॰ ३ । १ । ६४ । Return
1946 | तत्त्वाभा– आ॰ । तत्त्वान्तराभा– ब॰, ज॰ । Return
1947 | अवादिस– श्र॰ । Return
1948 | आपो गन्धवत्य स्पर्शवत्त्वात् पृथिवीवत्। सर्वार्थसि॰ ५ । ३ । Return
1949 | प्रसिद्ध्येत ज॰ । Return
1950 | –थाऽर्थान्तरत्वम् श्र॰ । Return
1951 | पृ॰ २३८ पं॰ १८ । Return
1952 | सत्त्वभे– श्र॰ । Return
1953 | दत्ता ब॰, ज॰ । Return
1954 | चन्द्रकान्ताज्जलस्य जलान्मुक्ताफलादेः काष्ठादनलस्य व्यजनादेश्च अनिलस्योत्पत्ति प्रतीते । प्रमेयक॰ पृ॰ १६३ पू॰ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २९ । Return
1955 | शब्द क्वचिदाश्रित गुणत्वात् यथा रूपादि । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३२२ । Return

1956

प्रसक्तयो
द्रव्यकर्मणो प्रतिषेधे सामान्यादावप्रसङ्गाच्च गुण एवावशिष्यते शब्द । कथं पुन न द्रव्य शब्द ? एकद्रव्य
त्वात् । अद्रव्य वा भवति द्रव्यम् आकाशपरमाण्वादि, अनेकद्रव्य वा द्व्यणुकादिकार्यद्रव्यम्, एकद्रव्यं
तु शब्द एकाकाशाश्रितत्वात् । तस्मान्न द्रव्यम् । नापि कर्म शब्द शब्दान्तरजनकत्वात् । कर्मणो हि
समानजात्यारम्भकत्वं नास्ति । सत्ताशब्दत्वादिसामान्यसम्बन्धाच्च सामान्यादित्रयप्रसङ्गोऽस्य नास्ति
इति पारिशेष्याद् गुण एव शब्द । न्यायम॰ पृ॰ २२९ । न द्रव्यकर्मजातीय शब्द श्रोत्रग्रहणयो
ग्यत्वात् शब्दत्वादिवत् । गुण शब्द द्रव्यकर्मान्यत्वे सति सत्तासम्बन्धित्वात् रूपादिवत् । प्रश॰
व्यो॰ पृ॰ ६४९ ।

Return

1957 | न द्रव्यं समवायिकारणं यस्य तत् । Return
1958 | एकद्रव्यः श्र॰ । Return
1959 | शब्दो गुण जाति भत्त्वे सति अस्मदादिबाह्याचाक्षुषप्रत्यक्षत्वाद् गन्धवत् । न्यायलीला॰ पृ॰ २५ । Return
1960 | तत्तथा आ॰ । Return
1961 | अचक्षुष्यप्र– आ॰ । Return

1962

कार्यान्तराप्रादुर्भावाच्च शब्दः स्पर्शवतामगुणः । वैशे॰ सू॰ २ । १ । २५ । कार्यान्तरस्य
स्वावयवकार्यसजातीयस्य अप्रादुर्भावाद् अननुभवात् अर्थात् भेर्यादौ । अयं भावः–यथा भेर्यादौ रूपा
दयो विशेषगुणाः स्वावयवरूपादिसजातीया अनुभूयन्ते तथा स्वावयवशब्दसजातीय शब्दः भेर्यादौ नोप
लभ्यते । नि शब्दैरपि भेर्याद्यवयवै भेर्याद्यारम्भात् । वै॰ सू॰ वि॰ पृ॰ ९० ।

Return

1963

शब्दः प्रत्यक्षत्वे
सति अकारणगुणपूर्वकत्वात्, अयावद्द्रव्यभावित्वात्, आश्रयादन्यत्रोपलब्धेश्च न स्पर्शवद्विशेषगुणः ।
प्रश॰ भा॰ पृ॰ ५८ । समवायिकारणेषु गुणाः कारणगुणाः ते पूर्व कारणं यस्य गुणस्य असौ कारण
गुणपूर्वक यथा पटरूपादि तन्तुरूपादिपूर्वक इति । न चैवम्, शब्दकारणस्याकाशस्य अकार्यत्वेन समवा
यिकारणगुणाभावात् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३२३ । स्वाश्रयस्य यत् समवायिकारणं तद्गुणपूर्वः शब्दो
न भवति पटरूपादिवदाश्रयोत्पत्त्यनन्तरमनुत्पादात् अत सुखादिवत् स्पर्शवतां विशेषगुणो न भवति ।
प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ५९ ।

Return

1964 | यावद्द्रव्यं शब्दो न भवति सत्येव आश्रये शङ्खादौ तद्विनाशात् । प्रश॰ कन्दली पृ॰ ५९ । प्रश॰ किरणा॰ पृ॰ १०७ । Return
1965 | अस्मदादिपुरुषान्तराणां समीपदेशवर्त्तिनां प्रत्यक्षत्वेऽपि पुरुषान्तराणा दूरदेशवर्तिनामप्रत्यक्षत्वं शब्दस्य । Return

1966

स्पर्शवद्विशेषगुणत्वे शब्दस्य शङ्खा
दिराश्रयो वाच्य । स च तस्मादन्यत्र दूरे कर्णशष्कुलीदेशे समुपलभ्यते । न चान्यगुणस्य अन्यत्र ग्रह
णमस्ति तस्मान्न स्पर्शवद्विशेषगुणः । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ६० । आश्रयाभिमताच्छङ्खादेरन्यत्र कर्ण
शष्कुल्यवच्छिन्ने नभसि उपलब्धेः । प्रश॰ किरणा॰ पृ॰ १०७ । अन्यत्रशब्दो विनार्थः तेन आश्रयं
विना उपलब्धियोग्यत्वात् इत्यर्थः अयोग्याश्रयकत्वादिति यावत् । न्यायली॰ प्रका॰ पृ॰ २७७ ।

Return

1967 | परत्र समवायात् प्रत्यक्षत्वाच्च नात्मगुणो न मनोगुणः । वै॰ सू॰ २ । १ । २६ । बाह्येन्द्रियप्रत्यक्ष त्वादात्मान्तरग्राह्यत्वादात्मन्यसमवायादहङ्कारेण विभक्तग्रहणाच्च नात्मगुण । प्रश॰ भा॰ पृ॰ ५८ । Return
1968 | – ग्रहणादात्मान्तर– आ॰ । Return
1969 | –त्वात् ब॰, ज॰ । Return
1970 | –नां तु भा॰, श्र॰ । Return
1971 | श्रोत्रग्राह्यत्वाद् वैशे षिकगुणभावाच्च न दिक्कालमनसाम् । प्रश॰ भा॰ पृ॰ ५८ । Return
1972 | शब्द पृथिव्युदकज्वलनपवनदिक्का लात्ममनोव्यतिरिक्तद्रव्याश्रय तद्वृत्तिवाधकप्रमाणसद्भावे सति गुणत्वात् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३२९ । Return
1973 | शब्दलिङ्गाविशेषात् विशेषलिङ्गाभावाच्च । वै॰ सू॰ २ । १ । ३० । Return
1974 | –त्तिक्रिया आ॰ । Return
1975 | संयो गाद्विभागात् शब्दाच्च शब्दनिप्पत्ति । वै॰ सू॰ २ । २ । ३१ । Return
1976 | भेर्याकाशसंयोगादुत्पद्यते–अत्रापि आकाश समवायिकारणम् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ६५० । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २८९ । Return
1977 | –णासद्भावात् श्र॰ । Return
1978 | –कत्वाप्रतीते श्र॰ । Return
1979 | पृ॰ २४० प॰ ६ । Return

1980

यदि सामान्येन आश्रितत्वमात्रमेपा साध्यते शब्दाना
तदा सिद्धसाध्यता । तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ २०७ । पुद्गलस्कन्धस्यैकद्रव्यस्य शब्दाश्रयत्वोपपत्ते सिद्धसाध
नत्वात् । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४२२ । प्रमेयक॰ पृ॰ १६४ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६७० ।

Return

1981 | एक व्यापिध्रवव्योमसमचायस्तु सिद्ध्यति । नैषामन्वयवैकल्याद्यक्रमाद्याप्तितस्तथा ॥ ६२८ ॥ तत्त्वस॰ । Return
1982 | पृ॰ २४० पं॰ ८ । Return
1983 | द्रव्यं शब्दः स्पर्शाल्पत्व प्रमेयक॰ पृ॰ १६४ पू॰ । Return

1984

कर्ण
शष्कुल्यां कटकटायमानस्य प्रायश प्रतिघातहेतोर्भवनाद्युपघातिनः शब्दस्य प्रसिद्धिः अस्पर्शत्वकल्पना
मस्तङ्गमयति। अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ १०८ ।

Return

1985 | –त्त्वे सिद्धे सिद्ध्यत् तदपि श्र॰ । Return
1986 | –ण प्रसिद्धिः ब॰, ज॰, भां॰ । Return
1987 | –णाल्पमहत्त्व– ब॰, ज॰, आ॰ । Return
1988 | –मसि– ब॰, ज॰, आ॰ । Return
1989 | गौशब्दः आ॰, ब॰, ज॰, भा॰ । Return
1990 | –लम्भस्य सद्भा– ब॰, ज॰ । Return
1991 | इत्यादिगुणेषु संख्याव्य– श्र॰ । Return
1992 | –तोऽप्यस्ति श्र॰ । Return

1993

वीचीसन्तानवच्छब्दसन्तान इत्येव सन्तानेन श्रोत्रप्रदेशमागतस्य ग्रहणम् । श्रोत्रशब्दयोः
गमनागमनाभावात् अप्राप्तस्य ग्रहणं नास्ति परिशेषात् सन्तानसिद्धि । प्रश॰ भा॰ पृ॰ २८८ । यथाहि
महत पाषाणाद्यभिघातादुपजाता वीची वीच्यन्तरमारभते साऽपि पुनर्वीच्यन्तरमिति सन्तानाः तद्वच्छ
ब्दसन्ताना। प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ६५० । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २८९ ।

Return

1994 | –ध्यायेनोक्तं ब॰, ज॰ । Return
1995 | – णत्वात् ब॰, ज॰ । Return
1996 | तीव्रतीव्रतरतीव्रतमतीव्रमन्द– ब॰, ज॰ । Return
1997 | –कल्पते आ॰, ब॰ । Return
1998 | अथ वाध– भां॰ । Return
1999 | –भिज्ञानाख्य– श्र॰ । Return
2000 | –त्वं वासि– आ॰ । Return

2001

शङ्खमुखसंयोगादा
काशे शब्दः प्रादुर्भवन् एक एव प्रादुर्भवेदनेको वा ? तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४२१ । प्रमेयक॰ पृ॰ १६७
पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९४२ । वीचीतरङ्गवृत्त्यैवमन्त्यः श्रोत्रेण गृह्यते । अदृष्टकल्पना तस्मिन् पक्षे
बह्वी प्रसज्यते ॥ ९० ॥ मी॰ श्लो॰ पृ॰ ७५३ ।

Return

2002 | –त्तिः स्यात् त– भां॰ । Return
2003 | अपरस्मात् ब॰, ज॰ । Return
2004 | –रभेत श्र॰ । Return
2005 | –भ्यश्च सदृ– ब॰, ज॰, भां॰ । Return
2006 | –रे तत्र ग– ब॰, ज॰ । Return

2007

अग्नेरूर्ध्वज्वलन वायोस्तिर्यक्पवनमणूना मनसश्चाद्यं कर्म अदृष्टका
रितम् । वैशे॰ सू॰ ५ । २ । १३ । धर्माधर्मौ च स्वाश्रयसमवेते सुखदुःखे पराश्रये तु क्रियामारभेते।
प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४३७ ।

Return

2008

अमूर्त्तगुणस्य आत्मगुणवद् इन्द्रियविषयत्वादर्शनात् । तत्त्वार्थराज॰
पृ॰ ४८ । तत्त्वार्यश्लो॰ पृ॰ ४२१ । न तावदमूर्त्तद्रव्यगुणः शब्दः गुणगुणिनोरविभक्तप्रदेशत्वेन एक
वेदनवेद्यत्वाद् अमूर्त्तद्रव्यस्यापि श्रवणेन्द्रियविषयतापत्तेः । पञ्चा॰ टी॰ पृ॰ १८५ ।

Return

2009 | पृ॰ २४० पं॰ ८ । Return
2010 | पञ्चमपरिच्छेदस्य चत्त्वारिंशत्तमकारिकाव्याख्यानावसरे । Return
2011 | पृ॰ २४० प॰ १० । Return
2012 | पृ॰ २४० प॰ १३ । Return
2013 | एकद्रव्यं आ॰ । Return
2014 | प्रत्यक्षानुमान–ज॰ । Return
2015 | पृ॰ २४० पं॰ १९ । Return
2016 | पृ॰ २४१ प॰ २ । Return
2017 | पृ॰ २४१ प॰ ६ । Return
2018 | पृ॰ २४१ प॰ ९ । Return
2019 | –दि सा– आ॰ । पृ॰ २४२ प॰ ३ । Return
2020 | च श्र॰ । Return
2021 | –कारल– भा॰ । Return
2022 | श्रोत्रं पुन श्रवणविवर संज्ञको नभोदेश शब्दनिमित्तोपभोगप्रापक-धर्माधर्मोषनिवद्धः। प्रश॰ भा॰ पृ॰ ५९ । Return
2023 | नन्वय मन्धसर्पबिलप्रवेशन्यायेन सावयवत्वाङ्गीकार एव परिहार । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८९१ । Return
2024 | –शं व्या– आ॰ । Return
2025 | –स्यापि सर्वथा नि– श्र॰ । Return
2026 | अनुपपत्ति– ब॰, ज॰ । Return
2027 | तदा हि तन्महत्त्वसद्भा– भा॰ । तदापि तन्महत्त्वसद्भा– श्र॰ । Return
2028 | सद्दो खंदप्पभवो खंदो परमाणुसंधसं घादो । पुट्ठेसु तेसु जायदि सद्दो उप्पादगो णिअदो ॥ ७९ ॥ पञ्चास्तिका॰ । Return

2029

सव्वेसि जीवाणं सेसाण तहय पुग्गलाणं च । जं देदि विवरमखिलं तं लोए हवै आयासम्
॥ ९० ॥ पञ्चास्तिका॰ । अवगाहणालक्खणेण णं आगासत्थिकाए । व्या॰ प्रज्ञ॰ १३ । ४ । ४८१ ।
आकाशस्यावगाह । तत्त्वार्थसू॰ ५ । १८ ।

Return

2030 | आकाशधातो रूपधातौ आलोकतम स्वभावत्वात् । स्फुटार्थ अ॰ पृ॰ ५८ । Return

2031

ननु अखिला– ब॰, ज॰ । यद्याकाशं स्वप्रतिष्ठं धर्मादीन्यपि स्वप्रतिष्ठा
न्येव । अथ धर्मादीनामन्य आधार कल्प्यतेआकाशस्यापि अन्य आधार कल्प्य तथा सत्यनवस्थाप्रसङ्गः
इति चेन्नैष दोष, नाकाशादन्यदधिकपरिमाणं द्रव्यमस्ति यत्राकाश स्थितमित्युच्यते सर्वतोऽनन्तं हि
तत् । सर्वार्थसि॰ ५ । १२ ।

Return

2032 | –देः एकात्म– श्र॰ । Return
2033 | युगपद्भाविनामपि आधाराधेयभावो दृश्यते घटे रूपादय शरीरे हस्तादय इति । सर्वार्थसि॰ ५ । १२ । Return

2034

प्राय अनयैव प्रक्रियया
आकाशद्रव्यस्य चर्चा–तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४३१, प्रमेयक॰ पृ॰ १६३ उ॰, तत्त्वार्थभा॰ टी॰ पृ॰ ३५८,
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६७०, स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९४१, इत्यादिषु द्रष्टव्या ।

Return

2035 | –यौगपद्यचिर– ब॰, ज॰ । Return
2036 | यत्र हि दिग्विवक्षयोत्पन्नं परत्व तत्रैवापरत्वं यत्रैवापरत्वं तत्रैव परत्वमुत्पद्यमानं दृष्टम् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३४३ । Return
2037 | –यलिगत्ववत् श्र॰ । Return
2038 | तथा सू– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
2039 | काल इतरस्माद् भिद्यतेव्यवहारो वा साध्यते विवादापन्नं काल इति व्यवहर्त्तव्यम् परापरव्यतिकरादिलिङ्गत्वात् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३४२ । Return
2040 | पृ॰ २५१ प्र॰ १ । Return

2041

निरंशैक
स्वभावत्वात् पौर्षापर्य्याद्यसंभव । तयो सम्बन्धिभेदाच्चेदेव तौ निष्फलौ ननु ॥ ६३० ॥ तत्त्वस॰ ।
प्रमेयक॰ पृ॰ १६९ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८९२ ।

Return

2042 | –त्यावि– आ॰ । Return
2043 | –स्य नि– ब॰, ज॰, आ॰ । Return
2044 | क्षिप्रकृतम् आ॰ । Return

2045

उपाधिभेदान्मणिवत् पाचकवद्वा नानात्वो
पचार । प्रश॰ भा॰ पृ॰ ६४ । यथा मणे स्वरूपापरित्यागेनैव उपाधिभेदादुपचर्यते नानात्वं पीतो
रक्त इतियथा वा स्वरूपापरित्यागेनैव पुरुषस्य नानाक्रियावशात् पाचकादिभेद तद्वदिहापि । प्रश॰
व्यो॰ पृ॰ ३५१ । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ६६ ।

Return

2046 | पृ॰ २५१ पं॰ १२ । Return

2047

तद्धि किम् अपरातीतादिकालसम्बन्धात्, तथाभूतपदार्थक्रियासम्बन्धाद्वा स्यात्, स्वतो वा ?
प्रथमपक्षे अनवस्था । प्रमेयक॰ पृ॰ १४५ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६७१ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰
८९४ ।

Return

2048

समयादीना क्रियाविशेषाणा समयादिभिर्निर्वर्त्यमानाना च पाकाना समय पाक इत्येवमादिस्व
संज्ञारूढिसद्भावेऽपि समय काल ओदनपाककाल इत्यध्यारोप्यमाण कालव्यपदेशः तद्व्यपदेशनिमित्तस्य
मुख्यस्य कालस्य अस्तित्वं गमयति । कुत ? गौणस्य मुख्यापेक्षत्वात् । सर्वार्थसि॰ ५ । २२ ।

Return

2049

नानाद्रव्य काल प्रत्याकाशप्रदेश युगपद्व्यवहारकालभेदान्यथानुपपत्ते । प्रत्याकाशप्रदेश
भिन्नो व्यवहारकाल सकृत् कुरुक्षेत्राकाशलङ्काकाशदेशयो दिवसादिभेदान्यथानुपपत्ते । तत्त्वा
र्थश्लो॰ पृ॰ ३९९ ।

Return

2050

अनेकद्रव्यत्वे सति किमस्य प्रमाणम् ? उक्त च–लोयायास पयेसे ते
कालाणू असखदव्वाणि । सर्वार्थसि॰ ५ । ३९ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ३९९ । बृहद्द्रव्यस॰ गाथा
२२ । श्वेताम्बराणा कालद्रव्यविषये मतभेद, तथाहि–कालश्च इत्येके तत्त्वार्थसू॰ ५ । ३८ । एके
तु आचार्या व्याचक्षते कालोऽपि द्रव्यमिति । तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ ५ । ३८ । तुशब्दो विशेषपरिग्र
हार्थ, स च विशेषो भेदप्रधानो नय तद्बलेन कालोऽपि, अपिशब्द चशब्दार्थ कालश्च द्रव्यान्तरमा
गमे निरूपितम् इति कथयन्ति । 'कति णं भन्ते दव्वा पण्णत्ता ? गोयमा छद्दव्वा पण्णत्ता, तं जहा धम्म
त्थिकाए अधम्मत्थिकाए आगासत्थिकाए पुग्गलत्थिकाए जीवत्थिकाए अद्धा समएअ । अनुयोगद्वा॰
द्रव्यगुणपर्यायनामसू॰ १२४ विनिवृत्तौ वा तुशब्द । कस्य व्यावर्त्तक ? धर्मास्तिकायादिपञ्चकाऽ
व्यतिरिक्तकालपरिणतिवादिनो द्रव्यनयस्य इति यत तत्प्रतिद्वन्दिनयानुसारिसूत्रमपरमागमे अस्ति
किमिद भन्ते कालोत्ति पौच्चदि ? गोयमा–जीवा चेव अजीवा चेव । इदं हि सूत्रम् अस्तिकायपञ्चकाऽ
व्यतिरिक्तकालप्रतिपादनाय तीर्थकृतोपादेशि जीवाजीवद्रव्यपर्याय काल इति सूत्रार्थ । तत्त्वार्थभा॰
टी॰ पृ॰ ४३०-३२ । कालद्रव्यस्य नोक्तं प्रदेशपरिमाणं तत्र तद्विवक्षया तु इदमुच्यते–सोऽनन्तस
मय । तत्त्वार्थाधि॰ सू॰ ५ । ३९ । इत्यादि ना कालद्रव्यस्य अनन्तप्रदेशित्वमुक्तं तत्त्वार्थभाष्यटीकायाम् ।
हेमचन्द्राचार्यास्तु दिगम्बरमतमेवानुसरन्ति, तथाहि–लोकाकाशप्रदेशस्था भिन्ना कालाणवस्तु ये ।
भावाना परिवर्त्ताय मुख्य काल स उच्यते ॥ योगशा॰ । उक्तमतान्तराणा विशेषपरिशीलनाय–
धर्मसं॰, द्रव्यानुयोगत॰ अ॰ १० श्लो॰ १०–१८, युक्तिप्रबो॰ गा॰ २३ । इत्यादयो द्रष्टव्या ।

Return

2051 | लोयायासपएसे श्र॰ । Return

2052

विशिष्टसमयोद्भूतमनस्कारनिबन्धनम् । परापरादिविज्ञानं न कालान्न
दिशश्च तत् ॥ ६२९ ॥ विशिष्टसमय पौर्वापर्यादिदिनोत्पन्नेष्वर्थेषु पूर्वापरादिसंकेतः तदुद्भूतो मन
स्कार आभोग स निबन्धनमस्येति तत्तथोक्तम् । अत एव नेतरेतराश्रयदोष; विशिष्टपदार्थसंकेतनिब
न्धनत्वादस्य ज्ञानस्येति । तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ २०९ ।

Return

2053 | पृ॰ २५४ पं॰ ६ । Return

2054

तथा चाधमजातीये दिग्विवक्षया परस्मिन् स्थविरपिण्डे वलिपलितादि
सान्निध्यमपेक्षमाणस्य उत्कृष्टजातीयं युवानमवधिं कृत्वा इतरस्मात् परोऽयं विप्रकृष्टोऽयमिति बुद्धिर्भ
वति । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३४३ । तत्त्वार्थभा॰ टी॰ पृ॰ ४२९ ।

Return

2055

जन्मन प्रभृत्येकस्य आदि
त्यपरिवर्त्तनानि भूयासि इति परत्वम् अन्यस्य चाल्पीयासीत्यपरत्वम्, अथादित्यपरिवर्त्तनमेवास्तु किं
कालेनेति चेत्; न, युगपदादिप्रत्ययानुमेयत्वात् । नचादित्यपरिवर्त्तनादेव युगपदादिप्रत्यया संभवन्ति इति ।
एकस्मिन्नेवादित्यपरिवर्त्तने सर्वेषामुत्पादात् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३४३ ।

Return

2056

व्यपदेशाभावाच्च, युग
पत्काल इति हि व्यपदेशो न युगपदादित्यपरिवर्त्तनमिति । न च क्रियैव काल इति वाच्यम्; युगपदादिप्र
त्ययाभावप्रसङ्गात् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३४३ ।

Return

2057 | क्रियामात्रमेव कालः तद्व्यतिरेकेणानुपलब्धे रिति चेन्न; तदभावे कालाभिधानलोपप्रसङ्गात् । तत्त्वार्थराज॰ पृ॰ २२८ । Return
2058 | –कार्यनिवर्त्तक– आ॰, ब॰, ज॰, भा॰ । यदि च कर्त्तृकर्मव्यतिरिक्ता विशिष्टप्रत्ययसम्पादिका क्रिया स्यात् सज्ञाभेदमात्रम् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३४३ । Return
2059 | –प्रत्ययनि– ब॰, ज॰ । Return

2060

इति सम– आ॰, ब॰, ज॰ । बहूना कर्तॄणा कार्यकरणम् बहूना कार्याणामात्मलाभ इति । तथाहि–युगपदेते कुर्व
न्तीति कर्त्रालग्वन ज्ञानं युगपदेतानि कृतानि इति कार्यालम्बनं च दृष्टम् । न चात्र कर्तृमात्र चाल
म्बनम् अतिप्रसङ्गात् । तथाहि यत्र क्रमेण कार्य तत्रापि कर्तृकर्मणो सद्भावात् स्यादेतद्विज्ञानम् । न चास्ति,
कतरस्माद् ? विशिष्ट कर्त्तारं कार्यं वाऽऽलम्ब्य उत्पद्यते विज्ञानमेतदिति ज्ञायते। प्रश॰ व्यो॰ पृ॰
३४३ । प्रमेयक॰ पृ॰ १७० पू॰ ।

Return

2061 | कार्यमात्रं श्र॰ । Return
2062 | अयुगपदेतत् कु– आ॰, ज॰ । Return

2063

तथैक
एव कर्त्ता किञ्चित्कार्य चिरेण करोति व्यासङ्गादनर्थित्वाद्वा, किञ्चित् क्षिप्रं तदर्थितया । तत्र चिरेण कृतं क्षिप्रं
कृतमिति प्रत्ययो विलक्षणत्वाद् विलक्षणं कारणमाक्षिपति । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३४४ । प्रमेयक॰ पृ॰
१७० पू॰ । तत्त्वार्थभा॰ टी॰ पृ॰ ४३० ।

Return

2064 | तथा प्रस– ब॰, ज॰ । Return
2065 | पृ॰ २५४ पं॰ १२ । Return

2066

वसन्तसमय एव पाटलादिकुसुमानामुद्भवो
न कालान्तर इत्येवं कार्यान्तरेष्वप्यूह्य प्रसवकालमपेक्षते इति व्यवहारात् कारणत्वं कालस्य। प्रश॰
व्यो॰ पृ॰ ३४९ । प्रमेयक॰ पृ॰ १७० पू॰ ।

Return

2067

–धिकृत्य ब॰, ज॰ । मूर्त्तद्रव्यमवधिं कृत्वा
मूर्त्तेष्वेव द्रव्येष्वेतस्मादिदं पूर्वेण दक्षिणेन पश्चिमेन उत्तरेण पूर्वदक्षिणेन दक्षिणापरेण अपरोत्तरेण उत्तर
पूर्वेण चाधस्तादुपरिष्टाच्चेति दश प्रत्यया यतो भवन्ति सा दिगिति । प्रश॰ भा॰ पृ॰ ६६ ।

Return

2068 | इत इदमिति यतः तद्दिश्यं लिङ्गम् । वै॰ सू॰ । प्रकृतपाठस्तु–प्रमेयक॰ पृ॰ १७० पू॰, सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६६९ । Return
2069 | तथा च दिगितरेभ्यो भिद्यते। प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३५७ । Return

2070

आदित्यसयोगाद् भूतपूर्वाद् भविष्यतो भूताच्च प्राची । तथा दक्षिणा प्रतीची उदीची
च । एतेन दिगन्तरालानि व्याख्यातानि । वै॰ सू॰ २ । २ । १४, १५, १६ । मेरुं प्रदक्षिणमावर्त्त
मानस्य भगवत सवितुर्ये संयोगविशेषा लोकपालपरिगृहीतदिक्प्रदेशानामन्वर्था प्राच्यादिभेदेन दशविधा
सज्ञा । प्रश॰ भा॰ पृ॰ ६७ ।

Return

2071 | पृ॰ २५७ पं॰ १५ । Return

2072

अत कारणमात्रे साध्ये सिद्धसाध्यता
विशेषेण साध्ये अनुमानवाधा। तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ २०९ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६७० । स्या॰ रत्ना॰
पृ॰ ८९८ ।

Return

2073

दिशोऽपि आकाशेऽन्तर्भाव आदित्योदयाद्यपेक्षया आकाशप्रदेशपङ्क्तिषु इत इदमिति
व्यवहारोपपत्ते । सर्वार्थसि॰, राजवा॰ ५ । ३ । प्रमेयक॰ पृ॰ १७० उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰
८९८ ।

Return

2074 | –काशश्रेणि– श्र॰ । Return
2075 | व्यत्ययदर्शनाच्च, यैवैकत्र पूर्वा दिक् सैवान्यत्र दक्षिणा इति गृह्यते प्राग्भागो यः सुराष्ट्राणां मालवाना स दक्षिण इति । न्यायमं॰ पृ॰ १४१ । Return
2076 | उद्धृतञ्चैतत्–न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ ५६७ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८५८ । Return
2077 | देशद्रव्यस्यापि कल्पनाप्रसङ्गात्। प्रमेयक॰ पृ॰ १७० उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८९९ । Return
2078 | –व्यादिष्वधि– ब॰, ज॰ । Return
2079 | पृ॰ २५७ पं॰ २३ । Return
2080 | अथवा ब॰, ज॰ । Return
2081 | –णाधिकरणत्वात् ब॰, ज॰, भा॰, श्र॰ । Return

2082

देवदत्तविशेषगुण
प्रेरितभूतकार्या तदुपगृहीताश्च शरीरादय कार्यत्वे सति तदुपभोगसाधनत्वात् गृहवदिति ।प्रश॰
किरणा॰ पृ॰ १४९ ।

Return

2083

तथा धर्माधर्मयो आत्मगुणत्वात् तदाश्रयस्य अव्यापकत्वे न स्यात् अग्नेरूद्र्ध्व
ज्वलन वायोस्तिर्यग्गमनमणुमनसोस्त्वाद्यं कर्म इति तयो स्वाश्रयसंयोगापेक्षित्वात् । यथा प्रयत्नो
हस्तकर्मणि आत्मसयोगापेक्ष तथा धर्माधर्मौ आत्मसंयोगं विना न कर्म कुर्याताम् आत्मगुणत्वात् । नच
तत्रान्यत् कारणमस्ति इति स्वाश्रयसंयोगापेक्षोऽदृष्ट एव कारणम् अतो व्यापकत्वाच्च परममहत्त्वम्।
प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४११ । प्रश॰ कन्दली पृ॰ ८८ ।

Return

2084 | आद्यकर्माभावादन्त्यसंयोगस्य आ॰ । Return
2085 | सजातीयत्वं आ॰ । Return

2086

अथ शरीरपरिमाणत्वादसिद्धमात्मन परममहत्वं तथा च अल्पशरीरे
अल्पो महति च महानात्मानन्वेतस्मिन् पक्षे सङ्कोचविकाशधर्मकत्वात् बालशरीरेऽप्यात्मनो विनाशे
वृद्धावस्थायां नानात्मा सम्पद्यते इत्यन्यत्वे स्मरणं न स्यात् । न च पूर्वपरिमाणस्यानिवृत्तौ उत्तरपरिमाणेन
शक्यं भवितुमिति पूर्वपरिमाणस्य आश्रयविनाशादेव निवृत्तिः । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४११ । एव
चात्माऽकार्त्स्न्यम् । शरीरपरिमाणतायां च सत्यांघटादिवदनित्यत्वमात्मन प्रसज्येतसमान एष
एकस्मिन्नपि जन्मनि कौमारयौवनस्थाविरेषु दोष। ब्रह्मसू॰ शा॰ भा॰ २ । २ । ३४ ।

Return

2087 | पृ॰ २५९ प॰ २३ । Return
2088 | न चास्य तदुपेतत्वमुपपद्यते प्रत्यक्षविरोधात्; प्रत्यक्षेण हि आत्मा। प्रमेयक॰ पृ॰ १७१ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १४२ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८९९ । Return
2089 | –देशाव्यवच्छेदा– ब॰, ज॰ । Return
2090 | –चनत्वा– श्र॰ । Return
2091 | पृ॰ १४४ । Return
2092 | अनुभूयते ब॰, ज॰ । Return
2093 | –वबोध– आ॰ । –वभव प्रबोध– श्र॰ । Return
2094 | –परिमाणत्वं ब॰, ज॰ । Return
2095 | तुच्छस्वभावस्य तद्वि– आ॰, ब॰, ज॰, भां॰ । Return
2096 | पृ॰ २५९ प॰ २७ । Return
2097 | –वद्द्रव्यं आ॰, ब॰, ज॰ । Return
2098 | पृ॰ २६० प॰ १ । Return
2099 | पृ॰ २६० प॰ २ । Return
2100 | –लक्षणगुणा– ब॰, ज॰ । Return
2101 | –थाऽनित्यत्वसंभ– श्र॰ । Return
2102 | पृ॰ २६० पं॰ ४ । Return

2103

यतो देव
दत्ताङ्गनाङ्गादिकार्यस्य कारणत्वेनाभिप्रेता ज्ञानदर्शनादयो देवदत्तात्मगुणा धर्माधर्मौ वा ? प्रमेयक॰ पृ॰
१७१ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १४७ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९०६ ।

Return

2104 | –णात्मत्व– श्र॰ । Return
2105 | –क द्रव्यादेः ब॰, ज॰ । Return
2106 | –णं कि– आ॰ । Return
2107 | साध्यावकलं चेदं निदर्शनं ग्रासादिवदिति तत्र हि आत्मनः। प्रमेयक॰ पृ॰ १७२ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १४८ । Return
2108 | –प्रविष्टानां ब॰, ज॰ । Return
2109 | पृ॰ २६० पं॰ ९ । Return
2110 | –ति विध– ब॰, ज॰ । Return
2111 | सम्बन्धाभावात् भां॰ । Return
2112 | अथ यददृष्टेन यज्जन्यते प्रमेयक॰ पृ॰ १७२ उ॰ । सन्मति टी॰ पृ॰ १४३ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९०६ । Return
2113 | न खलु प्रयत्नो ग्रासादिसंयुक्तात्मप्रदेशस्थ एव। प्रमेयक॰ पृ॰ १७२ उ॰ । सन्म ति॰ टी॰ पृ॰ १४३ । Return
2114 | पृ॰ २६० पं॰ ४ । Return
2115 | –त्वेऽत्रोक्ता– ब॰, ज॰ । Return

2116

तत्र देवदत्तशब्दवाच्यः
कोऽर्थः ? शरीरमात्मा तत्संयोगो वाऽऽत्मसंयोगविशिष्टं शरीरं वा शरीरसंयोगविशिष्ट आत्मा शरीरसंयुक्त
आत्मप्रदेशो वा। प्रमेयक॰ पृ॰ १७३ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १४४ ।

Return

2117 | तत्प्रति ब॰, ज॰ । Return
2118 | नित्यत्वव्या– ब॰, ज॰ । Return
2119 | पृ॰ २६० प॰ १९ । Return

2120

स्यादेवं यदि यद्येन सयुक्त तं प्रति तदेवोपसर्पति इति नियम स्यात्, न
चास्त्ययस्कान्त प्रत्ययस तेनासयुक्तस्याप्युपसर्पणोपलम्भात् । प्रमेयक॰ पृ॰ १७५ उ॰ । स्या॰
मं॰ पृ॰ ६२, कारिका ९ ।

Return

2121 | –ननस्यातिप्र– आ॰, भा॰ । Return
2122 | पृ॰ २६० पं॰ २२ । Return
2123 | न खलु घटादिः सावयवोऽपि प्राक्प्रसिद्धसमानजातीयकपालसंयो गपूर्वक । प्रमेयक॰ पृ॰ १७६ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १४९ । स्या॰ मं॰ पृ॰ ६३, का॰ ९ । Return
2124 | –त्यानु– आ॰ । Return
2125 | पृ॰ २६१ पं॰ ८ । Return

2126

युवशरीरपरिमाणावस्थायामात्मनो वालशरीरपरिमाणपरित्यागे सर्वथा विनाशा
संभवात् विफणावस्थोत्पादे सर्पवत् इति कथं परलोकाभावोऽनुषज्यते । स्या॰ मं॰ पृ॰ ६५,
का॰ ९ ।

Return

2127 | पृ॰ २६१ पं॰ ११ । Return
2128 | –दे छेद– ब॰, ज॰ । Return
2129 | –नां विभिन्नश– भां॰, श्र॰ । Return
2130 | शरीरपृ– ज॰ । Return
2131 | –स्य सकम्पो– ज॰ । Return
2132 | तच्छिन्ना– भां॰ । Return
2133 | –त्र लिङ्गा– ब॰, ज॰ । Return
2134 | तद्विनाश– आ॰ । Return
2135 | ननु कथं छिन्नाछिन्नयो सङ्घटन पश्चात् ? न, एकान्तेन छेदानभ्युपगमात् पद्मनालतन्तुवद विच्छेदस्याप्य भ्युपुगमात् । प्रमेयक॰ पृ॰ १७६ उ॰ । स्या॰ मं॰ पृ॰ ६५, का॰ ९ । Return
2136 | पृ॰ २६१ प॰ ६ । Return
2137 | तत्र केय मूर्त्तिर्नाम असर्वगतद्रव्यपरिमाणं रूपादिमत्त्व वा ? प्रमेयक॰ पृ॰ १७४ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १४५ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९०२ । स्या॰ मं॰ पृ॰ ६४ । Return
2138 | –र्यतानु– श्र॰ । Return
2139 | तस्य आ– ब॰ । Return
2140 | –कत्र श– श्र॰ । Return
2141 | प्रयत्नायौगपद्याज्ज्ञानायौगपद्याच्चैकम् । वै॰ सू॰ ३ । २ । ३ । ज्ञाना यौगपद्यादेकं मनः । न्यायसू॰ ३ । २ । ५८ । Return
2142 | आत्मेन्द्रियार्थसन्निकर्षे ज्ञानस्य भावोऽभावश्च लिङ्गम् । वै॰ सू॰ ३ । २ । १ । युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम् । न्यायसू॰ १ । १ । १६ । Return

2143

चक्षुरादयो वा
क्रमवत्कारणापेक्षा सद्भावेऽपि क्रमेण कार्यजनकत्वात्यथा वासीकर्त्तर्यादि हस्तम् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰
४२५ । प्रश॰ कन्दली पृ॰ ९० ।

Return

2144 | अयस्कान्तादि– भा॰ । Return

2145

सत्यपि आत्मेन्द्रियार्थसान्निध्ये
ज्ञानसुखादीनामभूत्वोत्पत्तिदर्शनात् करणान्तरमनुमीयते । प्रश॰ भा॰ पृ॰ ८९ । आत्मेन्द्रियार्था
कारणान्तरापेक्षा सद्भावेऽपि अनुत्पाद्योत्पादकत्वात्, ये हि सद्भावेऽपि कार्यमनुत्पाद्य पश्चादुत्पादयन्ति
ते सापेक्षा यथा तन्त्वादय अन्त्यसंयोगापेक्षा इति । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४२४ । प्रश॰ कन्दली पृ॰
९० ।

Return

2146 | सुखादिप्रतीतिरिन्द्रियजा अपरोक्षप्रतीतित्वाद् रूपादिप्रतीतिवत् । प्रश॰ कन्दली पृ॰ ९० । Return

2147

रूपादिग्रहणानि चक्षुरादिव्यतिरेकेण अधिष्ठायकान्तरापेक्षाणि अयुगपदुत्पत्ते, तद्यथा–अनेकशिल्पप
र्यवदातस्य पुरुषस्य अनेकं वास्यादि युगपत् सन्निधानेनोपस्थितं हस्ताद्यधिष्ठायकापेक्षं न युगपदनेकरथ
क्रियां निर्वर्तयति, तथा चक्षुरादि न युगपदनेकं ज्ञानं करोति तस्मात्तदपि अधिष्ठायकान्तरमपेक्षते इति
चक्षुरादीन्द्रियं आत्मप्रवृत्तावधिष्ठायकान्तरापेक्षं अयुगपत्प्रवृत्ते वास्यादिवत् । न्यायवा॰ पृ॰ ८१ ।

Return

2148 | प्रयत्नादृष्टपरिग्रहवशादाशुसञ्चारि चेति । प्रश॰ भा॰ पृ॰ ८१ । Return
2149 | तदभावादणु मन । बै॰ सू॰ ७ । १ । २३ । यथोक्तहेतुत्वाच्चाणु । न्यायसू॰ ३ । २ । ६९ । Return
2150 | प्रयत्नज्ञानायौगपद्यवचनात् प्रतिशरीरमेकत्वं सिद्धम् । प्रश॰ भा॰ पृ॰ ८९ । Return
2151 | पृ॰ २६८ पं॰ २० । Return

2152

तदा तन्तुपटादीनामपि[p. n270 ]
कार्यकारणभावो न स्यात् तेषामन्योन्यासभव्यवान्तरसामान्यावारतया तदपेक्षया सजातीयत्वासंभवात् ।
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९११ ।

Return

2153 | –यतका– भा॰ । Return
2154 | पृ॰ १५५ । Return
2155 | पृ॰ २३८ । Return
2156 | –पादिवतः आ॰ । Return
2157 | पृ॰ २६९ पं॰ ६ । Return
2158 | अलातचक्रदर्शनवत् तदुपलब्धिराशुसञ्चारात् । न्यायसू॰ ३ । २ । ६० । उत्पलपत्रशतव्यतिभेदा भिमानवद् आशुभावित्वेन यौगपद्याभिमानोऽत्र द्रष्टव्य । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४२६ । Return
2159 | एकस्मि– ब॰, ज॰, भा॰, श्र॰ । Return
2160 | संगृ– ज॰, भा॰ । Return
2161 | च न घटते श्र॰ । Return
2162 | –प्रवर्त्तमानत्वात् ब॰, ज॰ । आशुप्रवृत्तित्वात् श्र॰ । Return
2163 | –द्धौ प्र– आ॰ । Return
2164 | पृ॰ २६९ पं॰ ७ । Return
2165 | पृ॰ २६९ पं॰ ९ । Return
2166 | भवदभ्युपगतेन मनसैवानेकान्तात् । प्रमेयक॰ पृ॰ ३६ उ॰ । Return
2167 | अक्रमकर– ज॰, श्र॰ । Return
2168 | पृ॰ २६९ पं॰ १० । Return
2169 | नहि ज्ञानस्य आ॰ । Return
2170 | तद्धि तत्कार्यत्वात्तदुपक्रियमाणत्वात् । प्रमेयक॰ पृ॰ ३६ उ॰ । Return
2171 | तस्य सर्वसाधा रणत्वाच्चातो न तन्नियम। प्रमेयक॰ पृ॰ ३७ पू॰ । Return
2172 | न तत्संयोगः ब॰, ज॰ । सिद्धौ वा न सयोग निरंशयोरेकदेशेन । प्रमेयक॰ पृ॰ ३६ उ॰ । Return

2173

बौद्धा खलु 'षण्णामनन्तरातीत
विज्ञान यद्धि तन्मन अभिध॰ को॰ १ । १७ इत्यादिना मनसो ज्ञानरूपत्वमेवामनन्ति, परं योगाचार
दर्शने तु षड्विज्ञानव्यतिरिक्तोऽप्यस्ति मनोधातु । ताम्रपर्णीया अपि हृदयवस्तु मनोविज्ञानधातोराश्रयं
कल्पयन्ति ।" स्फुटार्थअभि॰ पृ॰ ४९ ।

Return

2174 | अनेनैव ल– भा॰ । Return

2175

गुणाश्च रूपरसगन्धस्पर्शसंख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागपरत्वापरत्वबुद्धिसुखदुखेच्छाद्वेषप्रय
त्नाश्चेति कण्ठोक्ता सप्तदश, चशब्दसमुच्चिताश्च गुरुत्वद्रवत्वस्नेहसंस्कारादृष्टशब्दाः सप्तैवेत्येवं चतुर्विशति
र्गुणाः । प्रश॰ भा॰ पृ॰ १० ।

Return

2176 | रसनग्राह्यः प्रश॰ भा॰ । Return

2177

पृथिव्यादिरूपरसगन्धस्पर्शा द्रव्या
नित्यत्वादनित्याश्च । एतेन नित्येषु नित्यत्वमुक्तम् । कारणगुणपूर्वका पृथिव्यां पाकजाः । वै॰
सू॰ ७ । १ । २, ३, ६ । पार्थिवपरमाणुषु रूपादीनां पाकजोत्पत्तिविधानम्–घटादेरामद्रव्यस्य अग्निना सम्ब
द्धस्य अग्न्यभिघातान्नोदनाद्वा तदारम्भकेष्वणुषु कर्माण्युत्पद्यन्ते, तेभ्यो विभागा, विभागेभ्यः संयोगवि
नाशा, संयोगविनाशेभ्यश्च कार्यद्रव्यं विनश्यति । तस्मिन् विनष्टे स्वतन्त्रेषु परमाणुषु अग्निसंयोगादौष्ण्या
पेक्षात् श्यामादीनां विनाशः, पुनरन्यस्मादग्निसंयोगादौष्ण्यापेक्षात् पाकजा जायन्ते । तदनन्तरं भोगि
नामदृष्टापेक्षादात्माऽणुसंयोगादुत्पन्नपाकजेष्वणुषु कर्मोत्पत्तौ तेषां परस्परसंयोगाद् द्व्यणुकादिक्रमेण कार्य
द्रव्यमुत्पद्यते, तत्र च कारणगुणप्रक्रमेण रूपाद्युत्पत्तिः। प्रश॰ भा॰ पृ॰ १०६ ।

Return

2178 | अप्सु तेजसि वायौ च नित्या द्रव्यनित्यत्वात् । अनित्येष्वनित्या द्रव्याऽनित्यत्वात् । वै॰ सू॰ ७ । १ । ४, ५ । Return
2179 | अन्यत्रकारणानुत्पत्तेः आ॰ । Return

2180

एकादिव्यवहारहेतुः संख्या । सा पुनरेकद्रव्या चानेकद्रव्या च ।
तत्रैकद्रव्याया सलिलादिपरमाणुरूपादीनामिव नित्यानित्यत्वनिष्पत्तयः । अनेकद्रव्या तु द्वित्वादिका परा
र्द्धान्ता । तस्याः खल्वेकत्वेभ्योऽनेकविषयबुद्धिसहितेभ्यो निष्पत्तिरपेक्षाबुद्धिविनाशाद् विनाश इति ।
प्रश॰ भा॰ पृ॰ १११ ।

Return

2181

परिमाणं मानव्यवहारकारणम् । तच्चतुर्विधम् अथ त्र्यणुकादिषु वर्त्तमानयो महत्त्वदीर्घत्वयो
परस्परत को विशेप द्व्यणुकेषु चाणुत्वहस्वत्वयोरिति ? तत्रास्ति महत्त्वदीर्घत्वयो परस्परतो विशेष
महत्सु दीर्घमानीयताम् दीर्घेषु च महदानीयतामिति विशिष्टव्यवहारदर्शनात् । अणुत्वहस्वत्वयोस्तु
विशेषस्तद्दर्शिना प्रत्यक्ष इति । प्रश॰ भा॰ पृ॰ १३० ।

Return

2182 | अनित्येऽनित्यम् । नित्ये नित्यम् । वै॰ सू॰ ७ । १ । १८, १९ । Return
2183 | अनित्य त्र्यणुकादावेव । प्रश॰ भा॰ पृ॰ १३० । Return
2184 | नित्य परिमण्डलम् । वै॰ सू॰ ७ । १ । २० । Return
2185 | पृथक्त्वमपोद्धारव्यवहारकारणम् । तत्पुनरेकद्रव्यमनेकद्रव्यञ्च । तस्य तु नित्यानित्यत्वनिष्पत्तय संख्यया व्याख्याता । प्रश॰ भा॰ पृ॰ १३८ । Return
2186 | संयोग संयुक्तप्रत्ययनि मित्तमप्राप्तयो । प्राप्ति सयोग । प्रश॰ भा॰ पृ॰ १३९ । Return
2187 | विभागो विभक्तप्रत्ययनिमित्तम् प्राप्तिपूर्विका अप्राप्तिर्विभाग । प्रश॰ भा॰ पृ॰ १५१ । Return
2188 | परत्वमपरत्वं च परापराभिधानप्रत्ययनि मित्तम् । प्रश॰ भा॰ पृ॰ १६४ । Return
2189 | विभुद्रव्यविशेषगुणानामनित्यत्वनियमात् । Return

2190

संयोगाभावे
गुरुत्वात् पतनम् । वै॰ सू॰ ५ । १ । ७ । अपा सयोगाभावे गुरुत्वात् पतनम् । वै॰ सू॰ ५ । २ । ३ ।
गुरुत्वं जलभूम्यो पतनकर्मकारणम् । प्रश॰ भा॰ पृ॰ २६३ ।

Return

2191 | द्रवत्वात् स्यन्दनम् । वै॰ सू॰ ५ । २ । ४ । द्रवत्व स्यन्दनकर्मकारणं त्रिद्रव्यवृत्ति । प्रश॰ भा॰ पृ॰ २६४ । Return
2192 | स्नेहोऽपा विशेषगुण सङ्ग्रहमृजादिहेतुः । प्रश॰ भा॰ पृ॰ २६६ । Return
2193 | सस्कारस्त्रिविध। प्रश॰ भा॰ पृ॰ २६६-६७ । Return
2194 | यथावस्थि– ब॰, ज॰ । यथाव्यवस्थि– भां॰ । Return
2195 | धर्मःपुरुषगुणः अधर्मोऽप्यात्मगुणः । प्रश॰ भा॰ पृ॰ २७२, २८० । Return
2196 | शब्दोऽम्बरगुणः। प्रश॰ भा॰ पृ॰ २८७ । Return
2197 | पृ॰ २७२ पं॰ २१ । Return
2198 | द्रव्याणां प्रतिषेधेन सर्व एव तदाश्रिताः । गुणकर्मादयोऽपास्ता भवन्त्येव तथा मताः ॥ ६३४ ॥ तत्त्वसं॰ । Return
2199 | –ते पुनः वि– ब॰, ज॰ । Return
2200 | –णं तु गु– ब॰, ज॰ । Return
2201 | –विनिवेशः आ॰ । Return

2202

गुरुर्लघुः स्निग्धरूक्षौ तीक्ष्णः श्लक्ष्णः स्थिरः सरः । पिच्छिलो विशदः
शीत उष्णश्च मृदुकर्कशौ ॥ स्थूलः सूक्ष्मो द्रवः शुष्कः आशुर्मन्दः स्मृता गुणाः । सुश्रुत॰ सूत्रस्थान
अ॰ ४१ ।

Return

2203 | सरस्तेषा प्रवर्त्तक । भावप्रका॰ ५ । २१८ । सुश्रुते–खरनामापि गुणः । Return

2204

सत्त्वं
लघु प्रकाशकमिष्टमुपष्टम्भकं चलं च रजः । गुरु वरणकमेव तमः प्रदीपवच्चार्थतो वृत्तिः ॥ १३ ॥
सांख्यका॰ ।

Return

2205 | घटावयविनि आ॰ । Return
2206 | –भावभवता आ॰ । Return
2207 | द्रव्ये महति नीलादिरेक एव यदीष्यते । रन्ध्रालोकेन तद्व्यक्तौ व्यक्तिर्दृष्टिश्च नास्य किम् ॥ ६३६ ॥ तत्त्वसं॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६७३ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९२० । Return

2208

रन्ध्रालोकेन
इत्युपलक्षणम् । भुव एकदेशे जलेन गन्धस्य अभिव्यक्तौ प्रदेशान्तरेऽपि अभिव्यक्त्युपलब्ध्यो प्रसङ्ग ।
तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ २११ ।

Return

2209 | –तन्न युक्तम् ब॰, ज॰ । पृ॰ २७३ पं॰ १५ । Return

2210

इच्छारचितसङ्केतमन
स्कारान्वय त्विदम् । घटेष्वेकादिविज्ञान ज्ञानादाविव वर्त्तते ॥ ६३९ ॥ अद्रव्यत्वान्न संख्यास्ति तेषु काचिद्
विभेदिनी । तज्ज्ञान नैव युक्त तु भाक्तमस्खलितत्वत ॥ ६४० ॥ तत्त्वसं॰ । यथाहि–एकं ज्ञानं द्वे
ज्ञाने इत्यादौ संख्यामन्तरेणापि एकादिबुद्धिर्भवति एवं घटादिष्वपि । तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ २१२ । प्रमे
यक॰ पृ॰ १७७ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६७४ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९२४ ।

Return

2211 | पृ॰ २७४ पं॰ १ । Return
2212 | महद्दीर्घादिभेदेन परिमाणं यदुच्यते । तदप्यर्थे तथारूपभेदादेव न किं मतम् ॥ ६७४ ॥ तत्त्वस॰ । प्रमेयक॰ पृ॰ १७८ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६७५ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९२८ । Return
2213 | पृ॰ २७४ पं॰ ४ । Return

2214

अपोद्धारव्यवहृतिः पृथक्त्वाद्या तु कल्प्यते । कारणात्सा विभिन्नात्मभाव
निष्ठा न किं मता ॥ ६५१ ॥ परस्परविभिन्ना हि यथा बुद्धिसुखादय । पृथग्वाच्याः तदङ्गञ्च विनाऽन्येन
तथा परे ॥ ६५२ ॥ तत्त्वसं॰ । प्रमेयक॰ पृ॰ १७८ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६७७ ।

Return

2215 | पृ॰ २७४ पं॰ ११ । Return
2216 | प्राप्तावस्थाविशेषे हि नैरन्तर्येण जातितः । ये पश्यत्याहरत्येष वस्तुनी ते तथाविधे ॥ ६६६ ॥ तत्त्वसं॰ । प्रमेयक॰ पृ॰ १७९ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६७९ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९३१ । Return
2217 | वि भागेऽपि यथायोगं वाच्यमेतत् प्रमाद्वयं । एकस्यानेकवृत्तिश्च न युक्तेति प्रवाधकम् ॥ ६७४ ॥ तत्त्वसं॰ । Return
2218 | यथा नीलादिरूपाणि क्रमभावव्यवस्थिते । अन्योपाधिविवेकेऽपि तथोच्यन्ते तथाऽपरे ॥ ६७६ ॥ तत्त्वसं॰ । प्रमेयक॰ पृ॰ १७९ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६८१ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९३५ । Return
2219 | अन्यथा मध्यत्वस्यापि स्वीकारप्रसङ्गादिति भूषण । न्यायलीला॰ पृ॰ २५ । Return
2220 | करतला द्युपरिस्थिते द्रव्यविशेषे पातानुपलम्भेऽपि। प्रमेयक॰ पृ॰ १८० पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९३८ । Return
2221 | मस्त्रिगुरुस्त्रिलघुश्च नकारो। छन्दोम॰ १ । ८ । मगण त्रिगुरु भवति । मन्त्रिणि गुरुः भा॰, श्र॰ । Return
2222 | कारणगुणपूर्वक कार्यगुणो दृष्ट । वै॰ सू॰ २ । १ । २४ । Return
2223 | पृ॰ २७४ पं॰ १८ । Return
2224 | पृथिव्य नलयोरप्यस्ति द्रवत्वमित्यनुपपन्नम्, सुवर्णादीना। प्रमेयक॰ पृ॰ १८० पू॰ । Return
2225 | घृतादेरपि लोके वैद्यकशास्त्रे च त्निग्धत्वेन प्रसिद्धत्वात् । प्रमेयक॰ पृ॰ १८० पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९३९ । Return
2226 | पृ॰ २७५ प॰ ३ । Return
2227 | न च क्रियातोऽर्थान्तर वेग अस्या शीघ्रोत्पादमात्रे वेगव्यवहारप्रसिद्धेः । प्रमेयक॰ पृ॰ १८० उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६८४ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९४० । Return
2228 | स्थापनस्य श्र॰ । Return
2229 | धर्मविषये तृतीयपृष्ठस्य टिप्पणी १-७ द्रष्टव्या । Return
2230 | तच्च साधितं २४२ पृष्ठे । Return
2231 | वर्णानां तु नित्यानां द्रव्यत्वमेवाङ्गीक्रियते । शास्त्रदी॰ १ । १ । २३ । Return
2232 | तथा च शिक्षा कारा आहुः–वायुरापद्यते शब्दतामिति; नैतदेवम् । शावरभा॰ १ । १ । २२ । Return
2233 | उपात्तादिमहाभूत हेतुत्वाङ्गीकृतेर्ध्वनेः ॥ ६२७ ॥ तत्त्वसं॰ । Return
2234 | स्फोटस्याभिन्नकालस्य ध्वनिकालानुपातिनः । ग्रहणो पाधिभेदेन वृत्तिभेदं प्रचक्षते । वाक्यप॰ १ । ७५ । Return
2235 | तन्मात्रापञ्चकान्तर्गतः शब्द प्रकृतिपरिणामरूपः एतदर्थं सांख्यका॰ २४ द्रष्टव्या । Return
2236 | स्वोत्पत्त्यनन्तरोत्पत्तिकभावभूतानपेक्षम् इत्यर्थ, तेन समवायि कारणापेक्षायां पूर्वसंयोगाभावापेक्षाया च नासिद्धत्वम् । वै॰ उप॰ १ । १ । १७ । Return
2237 | उत्क्षेपणादीनां पञ्चानामपि लक्षणानि किञ्चिच्छब्दभेदेन प्रशस्तपादभाष्ये पृ॰ २९१-९२ द्रष्टव्यानि । Return
2238 | गुरुत्वप्रयत्नसंयोगानामुत्क्षेपणम् । वै॰ सू॰ १ । १ । २९ । Return
2239 | संयोगेन क– आ॰ । Return
2240 | तत्प्रसा ब॰, ज॰ । Return
2241 | भ्रमणाद्यवरोधार्थत्वात्, उत्क्षेपणादिशब्दैरनवरुद्धाना भ्रमणपतनस्यन्दनादीनामवरो धार्थ गमनग्रहण कृतमिति । प्रश॰ भा॰ पृ॰ २९६ । Return
2242 | पृ॰ २७९ पं॰ १५ । Return

2243

–वं तदा त– आ॰ । यदि
गन्त्रादिरूपं तत्प्रकृत्या गमनादय । सदा स्यु क्षणमप्येवं नावतिष्ठेतनिश्चलम् ॥ ६९९ ॥ यस्माद्गत्याद्यसत्त्वेऽपि
प्राप्नुवन्त्यस्य ते ध्रुवं । अत्यक्तपूर्वरूपत्वाद् गत्याद्युदयकालवत् ॥ ७०० ॥ तत्त्वस॰ । प्रमेयक॰ पृ॰
१८३ पू॰ ।

Return

2244

अथागन्त्रादिरूपं तत्प्रकृत्याऽगमनादय । सदा स्यु क्षणमष्येकं नैव प्रस्पन्दवद्भवेत्
॥ ७०१ ॥ पश्चाद्गत्यादिभावेऽपि निश्चलात्मकमेव तत् । अत्यक्तपूर्वरूपत्वात् निश्चलात्मककालवत् ॥ ७०२ ॥
तत्त्वसं॰ ।

Return

2245 | –तायां तस्य ब॰, ज॰, श्र॰ । Return
2246 | च ब॰, ज॰ । Return
2247 | एकरूप–ब॰, ज॰, श्र॰ । यदि तु स्यादगन्ताऽयमेकदा चान्यथा पुनः । पररपरविभिन्नात्म सङ्गतेर्भिन्नता भवेत् ॥ ७०३ ॥ तत्त्वसं॰ । Return
2248 | उभयनिमित्तवशादुत्पद्यमानः पर्यायो द्रव्यस्य देशान्तर प्राप्तिहेतुः क्रिया । सर्वार्थसि॰ ५ । ७ । प्रमेयक॰ पृ॰ १८३ पू॰ । Return
2249 | उत्क्षेपणत्वादिजात्यभिव्यञ्जकः कर्मक्षणः तत्समुदायो वा स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९५० । Return
2250 | सर्वथाऽर्थान्तरस्य ग्रा– ज॰ । Return
2251 | चार्थग्रहणस्य भा॰, श्र॰ । Return
2252 | –थार्थान्त– आ॰ । Return

2253

भूपण ।
भूषणादिमते च कर्मणो गुणत्वेन । न्यायलीला॰ कण्ठा॰ पृ॰ ९४ । सयोगापेक्षया कर्मणोऽतिरिक्तत्व
नास्तीति भूपणकारमतम् । मुक्ता॰ दिनकरी पृ॰ ४० । सयोग एव कर्म इति भूषणमतम् । प्र॰
प्र॰ न्यायको॰ पृ॰ २०६ ।

Return

2254 | वर्त्त– आ॰ । Return

2255

द्रव्यगुणकर्मनिष्पत्तिवैधर्म्यादभावस्तम । वै॰
सू॰ ५ । २ । १९ । कन्दल्या तु भाभाव इति सूत्रपाठभेद पृ॰ १० । तस्माद्रूपविशेपोऽयं अत्यन्तं
तेजोऽभावे सति सर्वत समारोपित तम । प्रश॰ कन्दली पृ॰ ९ । जैनास्तु–तमो दृष्टिप्रतिबन्धकारणम्
अथ च पौद्गलिकम् । सर्वार्थसि॰ ५ । २४ । द्रव्यं तम इति भाट्टा वेदान्तिनश्च भणन्ति… आलोक
ज्ञानाभाव इति प्राभाकरैकदेशिन ।" सर्वदर्शनसं॰ औलू॰ द॰ पृ॰ २२९ । वैयाकरणास्तु–अणव
सर्वशक्तित्वाद्भेदससर्गवृत्तय । छायातपतम शब्दभावेन परिणामिन ॥ १११ ॥ वाक्यप॰ काण्ड १ ।

Return

2256 | क्षणक्षयिषु भावेषु कर्मोत्क्षेपाद्यसंभवि । जातदेशे च्युतेरेव तदन्यप्राप्त्यसंभवात् ॥ ६९२ ॥ तत्त्व सं॰ । Return
2257 | सदिति यतो द्रव्यगुणकर्मसु सा सत्ता । वै॰ सू॰ १ । २ । ७ । Return

2258

–श्रयेप्यनु– आ॰ । द्रव्य
त्वं गुणत्वं कर्मत्वं सामान्यानि विशेषाश्च । वै॰ सू॰ १ । २ । ५ । तच्च व्यावृत्तेरपि हेतुत्वाद् सामान्यं
सद् विशेषाख्यामपि लभते । प्रश॰ भा॰ पृ॰ ११, ३१२ ।

Return

2259 | –वृत्तिप्र– श्र॰ । Return
2260 | –वृत्तत्वबु– श्र॰ । Return
2261 | –नत्वम– ब॰, ज॰ । Return

2262

तत्र भाविविक्त प्राह–गवादिशब्दप्रज्ञानविशेषा गोगजादिषु । समया
कृतिपिण्डादिव्यतिरिक्तार्थहेतव ॥ ७१६ ॥ गवादिविषयत्वे हि सति तच्छब्दबुद्धित । अन्यत्वात्तद् यथै
ष्वेव सवत्साऽङ्कुशधीध्वनी ॥ ७१७ ॥ शशशृङ्गादिविज्ञानैर्व्यभिचाराद्विशेषणम् । तत्स्वरूपाभिधानञ्च बैधर्म्यान्नि
दर्शनम् ॥ ७१८ ॥ पूर्वपक्षरूपेण तत्वस॰ ।

Return

2263

–स्वरूपाभिधानज्ञानविशेषत्वात् आ॰, ब॰, ज॰ ।
गवादिविषयत्वे सति पिण्डादिस्वरूपाभिधानप्रज्ञानव्यतिरिक्ताभिधानज्ञानत्वात् । तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰
२३८ ।

Return

2264

यथा परस्परविशिष्टेषु चर्मवस्त्रकम्बलादिषु नीलीद्रव्याभिसम्बन्धात् नील नीलमिति प्रत्ययानु
वृत्तिः तथा परस्परविशिष्टद्रव्यगुणकर्मसु सत्सदिति प्रत्ययानुवृत्ति सा चार्थान्तराद्भवितुमर्हति । प्रश॰
भा॰ पृ॰ ३११-१२ । यद्वस्त्वाकारविलक्षणो य स। तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ २३८ ।

Return

2265

गवादि
ष्वनुवृत्तिप्रत्ययो दृष्ट पिण्डव्यतिरिक्ताल्लिङ्गाद्भवतीति विशेषवत्त्वात् नीलादिप्रत्ययवत् । न्यायवा॰
२ । २ । ७० ।

Return

2266 | गोतोऽर्थान्तर गोत्वं भिन्नप्रत्ययविषयत्वात् रूपस्पर्शप्रत्ययवदिति । न्यायवा॰ २ । २ । ७० । Return
2267 | गोतोऽर्थान्तरं गोत्व व्यपदेशशब्दविषयत्वात् चैत्राश्ववत् । न्यायवा॰ २ । २ । ७० । Return
2268 | गोर्गोत्वानुवृत्तिप्रत्यया भिन्ननिमित्ता विशेषवत्त्वाद्रूपादिप्रत्ययवत् । न्यायवा॰ २ । २ । ७० । Return
2269 | –भिधान प्रधान प्र– आ॰ । Return
2270 | –त्वाच्च वस्त्रा– श्र॰ । Return
2271 | पृ॰ २८३ प॰ १७ । Return
2272 | अनुगतनि– आ॰, ब॰, ज॰, भा॰ । Return

2273

अनुगतश्चासौ प्रत्ययश्चेति अनु
गतप्रत्ययः, किं वा अनुगते वस्तुनि प्रत्यय इति । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९५० । तथाहि किमिदं सामान्यं
किमनुवृत्तप्रत्ययकारणमुतानुवृत्तप्रत्ययप्रमाणकमथवा अनुवृत्तत्वमाहोस्विन्नित्यत्वे सत्यनुवृत्तत्वमथवा नित्य
मेकमनेकसमवेतत्वम् । चित्सुखी पृ॰ १९० ।

Return

2274 | –भासस्या– ब॰, ज॰ । Return
2275 | तज्ज्ञाना– ब॰, ज॰ । Return
2276 | ज्ञान– ब॰, ज॰, श्र॰ । Return
2277 | –त्त्याने– ब॰, ज॰ । Return
2278 | –प्यप्रसि– ब॰, ज॰, भा॰, श्र॰ । Return
2279 | पृ॰ २८३ पं॰ २७ । Return
2280 | तत्र किं निर्विकल्पकात् सविकल्पकाद्वा तत्प्रतिपत्ति स्यात्। प्रमेयक॰ पृ॰ १४१ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९५८ । Return
2281 | कि य एवायं गौः स एवायमपि, किं वाऽयमपि गौः अयमपि गौः; किं वा गौर्गौ इति सामान्येनेति । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९५२ । Return
2282 | ननु आ॰, ब॰, ज॰ । Return
2283 | –ग्रहणेऽपि आ॰ । Return
2284 | गृह्यते आ॰, भा॰ । Return
2285 | तत्त्वतो ब॰, ज॰ । Return
2286 | विशिष्टबुद्धिरिष्टेह न चाज्ञातविशेषणा ॥ ८८ ॥ मी॰ श्लो॰ अपोहवाद । Return
2287 | व्यञ्जक भूताया व्यक्ते प्रागेव व्यङ्ग्यभूतस्य सामान्यस्य ग्रहणरूप । Return
2288 | –नप्रसिद्धेः आ॰, श्र॰ । Return
2289 | सामान्यस्य व्यक्तिकार्यत्वप्रसङ्ग तदभिन्नस्योपकारस्य करणात् । अष्टसह॰ पृ॰ १३९ । प्रमेयक॰ पृ॰ १३८ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९५३ । Return
2290 | –ते कथं आ॰ । Return
2291 | –त्वे ख– आ॰ । Return
2292 | –नेषु तदु– आ॰ । Return
2293 | अन्येन ब॰, ज॰, श्र॰, भा॰ । Return
2294 | व्यक्तेरुत्प– ब॰, ज॰ । नहि तेन सहोत्पन्नाः नित्यत्वान्नाप्यवस्थिता । तत्र प्रागविभुत्वेन नचायान्त्यन्यतोऽक्रियाः ॥ ८०७ ॥ तत्त्वसं॰ । Return
2295 | गृह्यते आ॰ । Return
2296 | –दिव सं– आ॰ । –त् सम्बन्धात् भा॰ । Return

2297

गमनप्र
तिबन्धोऽपि न तस्य बदरादिवत् । विद्यते निष्क्रियत्वेन नाधारोऽत प्रकल्प्यते ॥ ८०० ॥ तत्त्वस॰ ।
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९६३ ।

Return

2298 | –त्वे आश्र– आ॰ । Return

2299

न याति न च तत्रासीदस्ति पश्चान्न चांशवत् । जहाति
पूर्वं नाधारमहो व्यसनसन्ततिः ॥ प्रमाणवा॰ १ । १५५ । प्रमेयक॰ पृ॰ १३८ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰
६९१ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९५५ ।

Return

2300 | च विभि– श्र॰ । Return

2301

सर्वसर्वगता वा स्यात् पिण्डसर्वगतापि वा । सर्वसर्वगतत्वे स्यात्
कर्कादावपि गोमति ॥ न्यायम॰ पृ॰ २९९ पूर्वपक्षरूपेण । तथा तत्सर्वसर्वगतं स्वव्यक्तिसर्वगतं
वा । प्रमेयक॰ पृ॰ १३८ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९५२ ।

Return

2302

नहि सामान्यं तदाधारव्यक्तिग
तमेक सभवति व्यक्त्यन्तरालेऽपि तदुपलम्भप्रसङ्गात् न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ ३४५ पू॰ । स्या॰ मं॰
पृ॰ १०८ ।

Return

2303 | अमेयमश्लिष्टममेयमेव, भेदेऽपि तद्वृत्त्यपवृत्तिभावात् । वृत्तिश्च कृत्स्नाशविकल्पतो न मान च नानन्तसमाश्रयस्य ॥ ५५ ॥ युक्त्यनुशा॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६८९ । Return
2304 | –न्नरूपमपि ब॰, ज॰, श्र॰ । Return
2305 | पृ॰ २८४ पं॰ ६ । Return
2306 | तद्व्यतिरिक्तनित्यैकानुगामिसामान्याख्यसंसर्गिनिबन्धनत्व मेपा साध्यते तदा दृष्टान्तस्य साध्यविकलता । तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ २४२ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९५६ । Return
2307 | अस्तीति प्रत्ययो यश्च सत्तादिष्वनुवर्त्तते ॥ ७४४ ॥ अन्यधर्मनिमित्तश्चेत्तत्राप्यस्तितामतिः । तदन्य धर्महेतुत्वेऽनिष्ठासक्तेरधर्मिता ॥ ७४५ ॥ व्यभिचारी ततो हेतुरमीभिरयमिष्यते । तत्त्वसं॰ । Return
2308 | विरुद्धत्वञ्च श्र॰ । Return
2309 | कर्क श्वेताश्व । Return
2310 | गोत्वप्र– श्र॰ । Return

2311

गौरवाशक्तिवैफल्याद्भेदाख्यायाः
समा श्रुतिः । कृता वृद्धैरतत्कार्यव्यावृत्तिविनिबन्धना ॥ १३९ ॥ न भावे सर्वभावाना स्वस्वभावव्यव
स्थितेः । यद्रूपं शाबलेयस्य बाहुलेयस्य नास्ति तत् ॥ १४० ॥ अतत्कार्यपरावृत्तिर्द्वयोरपि च विद्यते ।
अर्थाभेदेन विना शब्दाभेदो न युज्यते ॥ १४१ ॥ तस्मात्तत्कार्यतापीष्टाऽतत्कार्यादेव च भिन्नता । प्रमा
णवा॰ १ । १३९-४२ । तत्त्वसं॰ पृ॰ २३९, ३१७ ।

Return

2312

तत्र दृश्यसजातीयविजातीयव्यावृत्तत्वादुभयेऽपि
व्यावृत्तिमेव स्पृशेयुःसजातीयविजातीयव्यावृत्त्योर्न च भिन्नता । यतोऽन्यतरसंस्पर्शो विकल्पेन प्रक
ल्पते ॥ न्यायमं॰ पृ॰ ३१६ ।

Return

2313 | अवस्तु– श्र॰ । Return
2314 | –त्त्या हि समानाकारत्वं लक्षणावैफल्यम् ब॰, ज॰ । Return
2315 | एकवृत्त्या– आ॰ । Return
2316 | विद्य– आ॰ । Return
2317 | तत्रस्थार्थ– आ॰ । Return
2318 | कथं बही– आ॰ । Return

2319

नान्तर्न बहिरिति तु
भणितिभङ्गिमात्रम्, तत्तादृशं किञ्चित् न किञ्चिद्वा किञ्चिच्चेत् नूनमन्तर्बहिर्वा तेन भवितव्यमेव ।
न्यायमं॰ पृ॰ ३१६ ।

Return

2320 | उक्तदोष ब॰, ज॰ । Return
2321 | इत्यत्रापि आ॰, भां॰ । Return
2322 | –त्मत्वा– आ॰ । Return
2323 | –णत्वमस्ति आ॰, ब॰, ज॰ । Return
2324 | तन्निमित्ते आ॰ । Return
2325 | स किल आ॰ । Return
2326 | –भावरूपं ब॰, ज॰ । Return
2327 | पृ॰ २८९ पं॰ १० । Return
2328 | पृ॰ ४९ । Return
2329 | सामान्यपदार्थस्य विविधभङ्गजालेन खण्डन चित्सुख्या पृ॰ १९० द्रष्टव्यम् । Return
2330 | एतत्सर्व विशेषपदार्थविवरणं प्रश॰ भाष्ये पृ॰ ३११-१२ द्रष्टव्यम् । Return
2331 | समानजातिगुणक्रियाधारा पर माणवो विशेषसम्बन्धिनो व्यावृत्तिबुद्धिविषयत्वात् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५८, ६९३ । Return
2332 | परमाणवो व्यावृत्तज्ञानविषया द्रव्यत्वात् गवादिवत् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ६९३ । Return
2333 | –रामलकादिवत् श्र॰ । Return
2334 | पृ॰ २९२ पं॰ ३ । Return
2335 | ये पुन कल्पिता एते विशेषा अन्त्यभाविन । नित्यद्रव्यव्यपोहेन तेप्यसंभविता क्षणा ॥ ८१३ ॥ तत्त्वस॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६९८ । Return
2336 | पृ॰ २१७ । Return
2337 | –त्तिहे– ब॰, ज॰ । Return
2338 | आत्मत्वपारिमाण्डल्यादीनाम् । Return
2339 | –ष्वेव च वर्त्तते आ॰ । –ष्वेव नित्यद्र व्येष्वेव ज॰ । –ष्वेव नित्यद्रव्येष्वेव च श्र॰ । Return
2340 | अन्योन्यं ब॰, ज॰ । Return
2341 | –षैः साध्यः किञ्चित् भां॰ । –पैः किञ्चित् आ॰, ब॰, ज॰ । Return
2342 | तथा आ॰ । Return

2343

प्रदीपानाम् आ॰, ब॰, ज॰, भां॰ ।
इह अतदात्मकेष्वन्यनिमित्तः प्रत्ययो भवति यथा घटादिषु प्रदीपात् न तु प्रदीपे प्रदीपान्तरात्।
प्रश॰ भा॰ पृ॰ ३२२ ।

Return

2344

प्रदीपादिप्रभावाच्च ज्ञानोत्पादस्वरूपताम् । लभन्ते क्षणिका ह्यर्थाः कलशा
भरणादयः ॥ ८२१ ॥ न विवादास्पदीभूतविशेषबलभाविनी । वैलक्षण्यमतिस्तेषु क्रमोत्पत्तेः सुखादिवत्
॥ ८२२ ॥ तत्त्वसं॰ । प्रमेयक॰ पृ॰ १८२ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६९९ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९६४ ।

Return

2345 | पृ॰ २९२ पं॰ १३ । Return

2346

अण्वाकाशदिगादीनामसकीर्ण यदा स्थितम् । स्वरूपञ्च तदेतस्माद् बैल
क्षण्योपलक्षणम् ॥ ८१४ ॥ मिश्रीभूतपरात्मानो भवेयुर्यदि ते पुन । नान्यभावेऽप्यविभ्रान्तं वैलक्षण्योपलक्षणम्
॥ ८१५ ॥ कथं तेषु विशेषेषु वैलक्षण्योपलक्षणम् । स्वत एवेति चेन्नैवमण्वादावपि किं मतम् ॥ ८१६ ॥
तत्त्वस॰ । प्रमेयक॰ पृ॰ १८१ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६९८ ।

Return

2347 | –द्ग्रहणरू– ब॰, भा॰, श्र॰ । Return
2348 | –त्यनु– आ॰, ब॰, ज॰ । Return
2349 | विलक्षणप्रत्यय तद्व्यतिरिक्तविशेषनिबन्धनो न भवति प्रमे यक॰ पृ॰ १८२ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६९९ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९६४ । Return
2350 | पृ॰ २९२ पं॰ १३ । Return
2351 | –द्यतल्लक्ष– ब॰, ज॰ । Return
2352 | इहेदमिति यत कार्यकारणयो स समवाय । वै॰ सू॰ ७ । २ । २६ । अयुतसिद्धानामाधार्याधारभूताना य सम्बन्ध इहप्रत्ययहेतु स समवायः । प्रश॰ भा॰ पृ॰ १३ । Return

2353

इहप्रत्ययहेतुत्वमन्तरालादर्शनस्यापि इति सम्बन्धग्रहणम्, तथाहि–दूराद् ग्रामारामयो अन्तरालमप
[p. n295 ]श्यताम् इह ग्रामे वृक्षाः इति ज्ञानं दृष्टम् इत्यादि सर्व पदकृत्यम् प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ १०७-१०८,
कन्दली पृ॰ १४ । पूर्वपक्षरूपेण च आप्तपरी॰ पृ॰ २६, प्रमेयक॰ पृ॰ १८२ उ॰ । इत्यादिषु द्रष्टव्यम् ।

Return

2354 | न चासौ संयोगः सम्बन्धिनामयुतसिद्धत्वात् अन्यतरकर्मादिनिमित्तासंभवात् ।प्रश॰ भा॰ पृ॰ ३२६ । Return

2355

नैयायिकमते प्रत्यक्षः समवाय । तथाहि–समवाये च अभावे च विशेषणविशेष्य
भावादिति । न्यायवा॰ १ । १ । ४ । अवयवावयविनो गुणगुणिनौ क्रियाकियावन्तौ जातिजातिगन्तौ
च मिथ सम्बद्धावनुभूयेतेः नान्यथा तन्तुषु पट इति शुक्लः पट इति पटः प्ररपन्दत इति च पटो द्रव्य
मिति च बुद्धिव्यपदेशौ स्याताम् । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ १ । १ । ४ ।

Return

2356

वेशेषिकमते तु अतीन्द्रियः
अनुमेयश्च; तथाहि–अत एवातीन्द्रियतस्मादिहबुद्ध्यनुमेयः समवाय इति । प्रश॰ भा॰ पृ॰
३२९ ।

Return

2357 | इह तन्तुषु पटः इत्यादि इहपत्ययः सम्बन्धकार्यः, अबाध्यमानेहपत्ययत्वात्, इह कुण्डे दधीति पत्ययवत् ।प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ १०९ । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ३२५ । Return
2358 | न चात्र समवायपूर्वकत्व साध्यते साध्यविकलताप्रसङ्गात्, नापि सयोगपूर्वकत्वम्, किं तर्हि सम्बन्धमात्रकार्यत्वम् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ १०९ । Return
2359 | न च सयोगवन्नानात्व भाववत् लिङ्गाविशेषाद् विशेषलिङ्गाभावाच्च । तस्माद् भाववत् सर्वत्र एक समवाय इति । प्रश॰ भा॰ पृ॰ ३२६ । Return

2360

नानि
ष्पन्नयो समवायो घटते सम्बन्ध्यभावे सम्बन्धस्यादर्शनात् । अथ निष्पन्नयो सम्बन्ध समवाय तर्हि
युतसिद्धि स्यात् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ६९९ ।

Return

2361 | –वात् अन्यथा निष्प– श्र॰ । Return
2362 | अतः समानलक्षणवृत्तिप्रतिषेध एव। प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ११९ । Return
2363 | अविभागिनो वृत्त्यात्मकस्य समवायस्य नान्या वृत्तिरस्ति तस्मात् स्वात्मवृत्ति । प्रश॰ भा॰ पृ॰ ३२९ । Return
2364 | पृ॰ २९४ पं॰ १८ । Return
2365 | –ये तल्ल– श्र॰ । Return
2366 | पञ्चानां समवायित्वमनेकत्वञ्च । प्रश॰ भा॰ पृ॰ १६ । Return

2367

सत्यामयुतसिद्धौ चेन्नेदं साधु विशेषणम् । शास्त्रीयायुतसिद्धत्वविरहात् समवायिनोः ॥ ४२ ॥
द्रव्यं स्वावयवाधारं गुणो द्रव्याश्रयो यत । लौकिक्ययुतसिद्धिस्तु भवेद् दुग्धाम्भसोरपि ॥ ४३ ॥
आप्तपरी॰ । प्रमेयक॰ पृ॰ १८४ पू॰ ।

Return

2368 | युतसिद्धिः पृथगवस्थितिः उभयोरपि सम्बन्धिनो परस्पर परिहारेण पृथगाश्रयाश्रयित्वं सा ययोर्नास्ति तावयुतसिद्धौ । प्रश॰ कन्दली पृ॰ १४ । Return
2369 | अनित्याना तु युतेष्वाश्रयेषु समवायो युतसिद्धिरिति । प्रश॰ भा॰ पृ॰ १५२ । Return

2370

सा पुन
द्वयोरन्यतरस्य वा पृथग्गतिमत्त्वम् इयं तु नित्यानाम् । प्रश॰ भा॰ पृ॰ १५२ । प्रश॰ कन्द॰
पृ॰ १४ ।

Return

2371 | इत्यपि न विभुद्रव्येषु सभवति, तद्धि पृथग्गतिमत्त्वं द्विधा । आप्तपरी॰ का॰ ४४–४७ । प्रमेयक॰ पृ॰ १८४ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९६५ । Return

2372

अत्र केचिदसद्दूषणमुद्भाव
यन्ति–समवायाऽसिद्धौ युतेष्वाश्रयेषु समवायो न युतसिद्धि तदेतदसद्दूषणम्; लक्षणस्य विद्यमान
व्यवच्छेदकत्वात् । यदि हि अविद्यमानं लक्षणेन उत्पाद्येत भवेदेतद् दूषणम् न चैतत् लक्षणस्य ज्ञापक
त्वात् इति । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ १०८ ।

Return

2373 | ज्ञापकपक्षे सुतरामितरेतराश्रयत्वम् प्रमेयक॰ पृ॰ १८४ पू॰ । Return
2374 | सिद्धिशब्देन किं ज्ञप्तिरुत्पत्तिर्वा । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९६५ । तत्पुनरयुतसिद्धत्वमपृथग्देशत्व वा, अपृथक्कालत्वं वा, अपृथक्स्वभावत्व वा ? सर्वथापि नोपपद्यते । ब्रह्मसू॰ शा॰ भा॰ २ । २ । १७ । Return
2375 | अभिन्नदेशे वृत्तिः, अभिन्नकालता, अभिन्नधर्मिता, अभिन्नकारणप्रभवत्वम्, अभिन्नस्वरूपत्वं वा ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९६५ । Return
2376 | –त्वेन अस्या आश्रयत्वेन असि– भा॰ । Return
2377 | पृ॰ २९५ पं॰ ५ । Return
2378 | अवधारणयापि ज॰ । Return
2379 | –स्यास्य व्य– ज॰ । Return
2380 | पृ॰ २९५ पं॰ १४ । Return
2381 | पृ॰ २९५ पं॰ १८ । Return
2382 | सम्बन्धमात्रं ब॰, ज॰ । Return
2383 | सम्बन्धमात्रं ब॰, ज॰ । Return
2384 | किं सम्बन्धबुद्ध्याऽध्यवसीयते, अहोस्विदिहबुद्ध्या, समवायवुद्ध्या वा ? तत्त्वोप॰ पृ॰ १० । प्रमेयक॰ पृ॰ १८४ उ॰ । Return

2385

किं सम्बन्धजातियुक्त सम्बन्धः, आहोस्विदनेकोपादानजनित,
अनेकाश्रितो वा, सम्बन्धबुद्धिविशेषो वा, सम्बन्धबुद्ध्युत्पादको वा, सम्बन्धाकारो वा ? तत्त्वोप॰
पृ॰ १० । प्रमेयक॰ पृ॰ १८४ उ॰ ।

Return

2386

अयं तन्तु, अयं पट, अयमनयो समवाय इति न जातु
जानते जना । तत्त्वोप॰ पृ॰ १० । न धर्मधर्मित्वमतीव भेदे वृत्त्यास्ति चेन्न त्रितयं चकास्ति ।
इहेदमित्यस्ति मतिश्च वृत्तौ न गौणभेदोऽपि च लोकबाध ॥ ७ ॥ स्या॰ मं॰ ।

Return

2387 | नहि तस्य प्रत्यक्षात् प्रतिपत्ति पटतन्तुव्यतिरेकेण तदनिर्णयात् । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ २२५ पू॰ । Return

2388

तद्भावा– आ॰ ।
समवायस्य वृक्षोऽत्र शाखास्वित्यादिसाधनै । अनन्यसाधनै सिद्धिरहो लोकोत्तरा स्थितिः ॥ १०४ ॥
न्यायवि॰ परि॰ १, पृ॰ २२६ पू॰ ।

Return

2389 | पृ॰ २९५ प॰ २० । Return
2390 | तामेव धर्म्यसिद्धि समर्थयतेनैव तन्तुपटादीना नानात्वेनोपलक्षणम् । विद्यते येन तेषु स्युरिदमत्रेति बुद्धय ॥ ८२९ ॥ तत्त्वसं॰ । Return
2391 | वृक्षे शाखा शिलाश्चाग इत्येषा लौकिकी मति ॥ ८३१ ॥ तत्त्वसं॰ । Return
2392 | पृ॰ २९६ प॰ ११ । Return
2393 | तत्किमनुमानाभासोच्छेदकत्वान्न। प्रमेयक॰ पृ॰ १८६ पू॰ । Return
2394 | पृ॰ २९६ पं॰ १६ । Return
2395 | विभिन्न– भा॰, श्र॰ । Return
2396 | –कालार्थेषु ब॰, ज॰ । Return

2397

नहि संयोग प्रति
विशेष्य विशिष्टो नाना न भवति दण्डपुरुषसयोगात् पटधूपसयोगस्य अभेदाऽप्रतीतेतद्वत् समवायोऽ
नेक प्रतिपद्यताम् शिथिल संयोगो निबिड संयोगः इति प्रत्ययो यथा संयोगे तथा नित्य समवाय
कदाचित् समवाय इति समवायेऽपि। तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १९-२० । प्रमेयक॰ पृ॰ १८६ उ॰ ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ७०२ ।

Return

2398 | –कादाचित्काभ्याम् आ॰, ब॰, ज॰, भा॰ । Return

2399

समवायिषु सत्स्वेव
समवायस्य वेदनात् । आश्रितत्वे दिगादीना मूर्त्तद्रव्याश्रितिर्न किम् ॥ ६० ॥ आप्तपरी॰ । प्रमेयक॰
पृ॰ १८६ उ॰ ।

Return

2400 | तथेहेति आ॰ । Return
2401 | पृ॰ २९६-पं॰ १६ । Return
2402 | –न्तरंप्र– भां॰ । Return
2403 | –कस्य ब॰, ज॰ । सत्तावदिति दृष्टान्तोऽपि साध्यसाधनविकल सर्वथैकत्वस्य । प्रमेयक॰ पृ॰ १८६ उ॰ । Return
2404 | –ञ्चिदनेक– भा॰ । –ञ्चित्तदनेकस्य ब॰, ज॰ । Return
2405 | पृ॰ २९७ पं॰ ४ । Return
2406 | पृ॰ १०१ । Return
2407 | पृ॰ २९७ पं॰ ६ । Return
2408 | –क्षप्रसिद्धे श्र॰ । Return
2409 | पृ॰ २९७ पं॰ ९ । Return
2410 | प्राप्तित्वात् प्राप्त्यन्तराभाव इति चेन्न व्यभिचारात् । तत्त्वार्थराज॰ पृ॰ ५ । Return
2411 | पृ॰ २९७ पं॰ १० । Return
2412 | सम्बद्धाः आ॰ । Return
2413 | किं विशेषणविशेष्यभावेन, संयोगेन, समवायेन वा ? अष्टसह॰ पृ॰ २१५ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २० । प्रमेयक॰ पृ॰ १८८ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९६९ । Return
2414 | व्याख्यातमितिशेष । वै॰ सू॰, उपस्का॰ ७ । २ । २८ । Return
2415 | –स्य प्रतीतेः ब॰, ज॰ । Return
2416 | –राभिसम्बद्ध– श्र॰ । Return
2417 | कर्मभि कर्माणि गुणैश्च गुणा व्याख्याता । वै॰ सू॰ ७ । १ । १५ । कर्मभि कर्माणि न तद्वन्ति गुणैश्च गुणा न तद्वन्त । उपस्का॰ । Return
2418 | विशेषभाव– आ॰ । Return
2419 | –कुण्डलत्वादि ज॰ । Return
2420 | –वायादिकल्प– आ॰, ब॰, ज॰, भा॰ । Return
2421 | अयं समवाय समवायिनो रसमवायिनोर्वा ?प्रमेयक॰ पृ॰ १८८ उ॰ । Return
2422 | पृ॰ २९७ पं॰ ११ । Return

2423

आश्रयाश्रयिभावान्न स्वातन्त्र्यं समवायिनाम् । इत्ययुक्त स सम्बन्धो
न युक्तः समवायिभिः ॥ ६४ ॥ आप्तमी॰ । नापि संयोगस्य समवायस्य वा सम्बन्धिव्यतिरेकेण अस्तित्वे
किञ्चित् प्रमाणमस्ति । ब्रह्मसू॰ शां॰ भा॰ २ । २ । १७ ।

Return

2424 | उद्धृतञ्चैतत्–तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १४६ । अष्टसह॰ पृ॰ १११ । प्रमेयक॰ १४९ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८१२ । Return
2425 | रूपसंश्ले– श्र॰ । Return
2426 | उद्धृतञ्चैतत्–तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १४८, प्रमेयक॰ पृ॰ १४९ पू॰ । Return
2427 | अथापरा– श्र॰ । Return
2428 | उद् धृतञ्चैतत्–तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १४८, प्रमेयक॰ पृ॰ १४९ पू॰, स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८१३ । Return
2429 | सम्बन्धि नो बु– श्र॰ । Return
2430 | उद्धृतञ्चैतत्–तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १४७, प्रमेयक॰ पृ॰ १४९ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८१३ । Return
2431 | अनयैव प्रक्रियया पूर्वपक्ष प्रमेयक॰ पृ॰ १४९ पू॰, स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८१२ द्रष्टव्य । Return
2432 | पृ॰ ३०५ पं॰ १२ । Return
2433 | –तन्त्र्यादि श्र॰ । Return
2434 | द्रव्यत क्षेत्रतः कालभावाभ्यां कस्यचित् स्वत । प्रत्या सन्नकृत सिद्ध सम्बन्ध केनचित् स्फुट ॥ १२ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १४६ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८२१ । Return
2435 | पृ॰ २३२ । पृ॰ २६१ । Return

2436

द्रव्यक्षेत्रकालभावप्रत्यासत्तिलक्षणस्य सम्बन्धस्य निराकर्तुमशक्ते ।
न हि कस्यचित् केनचित् साक्षात् परम्परया वा सम्बन्धो नास्तीति निरुपाख्यत्वप्रसङ्गात् । अष्ट
सह॰ पृ॰ १११ । तत्र आ॰ । क्षेत्रप्रत्यासतिर्यथा। तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १४७ ।

Return

2437 | आत्मस्थसु– आ॰ । Return
2438 | पृ॰ ३०५ पं॰ १३ । Return
2439 | –पर्ययाय– आ॰ । Return

2440

पारतन्त्र्यस्याभावाद् भावानां सम्बन्धाभाव
मभिदधानाः तेन सम्बन्धं व्याप्तं क्वचित् प्रतिपद्यन्ते न वा । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १४६ । प्रमेयक॰
पृ॰ १५२ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८२१ ।

Return

2441 | पृ॰ ३०६ पं॰ १ । Return

2442

ते हि कथञ्चिदेकत्वापत्तिं
सम्बन्धिनो रूपश्लेषं सम्बन्धमाचक्षते । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १४८ । प्रमेयक॰ पृ॰ १५२ उ॰ ।
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८२४ ।

Return

2443 | –स्य स्वरूपश्ले– श्र॰ । Return
2444 | –रूपत्वाच्च आ॰ । Return
2445 | पृ॰ ३०५ पं॰ २३ । Return
2446 | –स्य वा सं– ब॰, ज॰ । Return
2447 | विशिष्ट– आ॰ । Return
2448 | अंशशब्द स्वभावार्थ अवयवार्थो वा ? प्रमेयक॰ पृ॰ १५२ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ ८२४ । Return
2449 | –रुद्ध्यते आ॰, ब॰, ज॰, भा॰ । Return
2450 | पृ॰ ३०६ प॰ ६ । Return
2451 | न चापेक्षत्वात् सम्बन्धस्वभावस्य मिथ्याप्रतिभास। तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १४८ प्रमेयक॰ पृ॰ १५२ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८२५ । Return
2452 | –पेक्षा आ॰ । Return
2453 | –बर्हिर्वा ब॰, ज॰ । Return
2454 | –प्यप्रत्यक्षबुद्धौ प्रति– श्र॰ । Return
2455 | पृ॰ ३०६ पं॰ १६ । Return
2456 | समवायः पदार्थो घ– आ॰ । Return
2457 | –पदान् आ॰ । Return

2458 | एवं प्रमाणैश्चतुर्भिरुपदिष्टे प्रत्यक्षानुमानयुक्तिशब्दाख्यै चरकसं॰ सूत्रस्था॰ पृ॰ ६९ । Return

2459

तत्र आत्मा सर्वस्य दृष्टा, सर्वस्य भोक्ता, सर्वज्ञः, सर्वानुभवी ।
तस्य भोगायतनं शरीरम्, भोगायतनानि इन्द्रियाणि, भोक्तव्या इन्द्रियार्था, भोगो बुद्धिः, सर्वार्थोपलब्धौ
नेन्द्रियाणि प्रभवन्तीति सर्वविषयमन्तकरणं मन, शरीरेन्द्रियार्थबुद्धिसुखवेदनानां निर्वृतिकारणं प्रवृत्ति
र्दोषाश्च । न्यायभा॰ १ । १ । ९ ।

Return

2460 | निवृत्ति– आ॰ । Return

2461 | प्रवृत्ति पुण्यपापात्मिका । न्यायम॰ पृ॰ ४२८ । Return

2462 | तत्त्रैराश्यं रागद्वेषमोहार्थान्तरभावात् । न्यायसू॰ ४ । १ । ३ । Return

2463

पुनरुत्पत्ति प्रेत्यभाव । उत्पन्नस्य क्वचित्
सत्त्वनिकाये मृत्त्वा या पुनरुत्पत्ति स प्रेत्यभाव । उत्पन्नस्य सम्बद्धस्य, सम्बन्धस्तु देहेन्द्रियमनोबुद्धि
वेदनाभि । पुनरुत्पत्ति पुनर्देहादिभि सम्बन्ध । न्यायभा॰ १ । १ । १९ । देहेन्द्रियादिसङ्घातस्य
प्राक्तनस्य त्यागेन सङ्घातान्तरग्रहणं प्रेत्यभाव । न्यायकलिका पृ॰ ७ ।

Return

2464 | –न्द्रियविषयबुद्धि– ब॰, ज॰ । Return

2465 | प्रवृत्तिदोषजनितोऽर्थ फलम् । सुखदु खसंवेदनं फलम्। न्यायभा॰ १ । १ । २० । प्रवृत्ति दोषजनकं सुखदु खात्मकं मुख्यं फलम्, तत्साधनं तु गौणम् । न्यायकलिका पृ॰ ७ । Return

2466

फलग्रहणा
क्षिप्तमपि पीडनस्वभाव दुःखम् अदु खसम्मतस्यापि दुःखत्वभावनार्थमुपदिश्यते । अत एव फलत्वेऽपि
सुखमिह न निर्दिष्टम् । न्यायकलिका पृ॰ ७ ।

Return

2467 | दुःखानि शरीरं षड् इन्द्रियाणि षड्विषया षड्बुद्धय सुख दुःखं च इत्येकविंशति । मुक्ता॰ दिन॰ पृ॰ ४२ । Return

2468

तदत्यन्तविमोक्षोऽपवर्ग । न्यायसू॰
१ । १ । २२ । आत्यन्तिको दुखवियोगोऽपवर्ग, सर्वगुणवियुक्तस्यात्मन स्वरूपावस्थानम् । न्यायकलिका
पृ॰ ७ ।

Return

2469

संशयो नाम सन्देहलक्षणानुसन्दिग्धेष्वर्थेषु अनिश्चय । चरकसं॰ पृ॰ २६४ । उभयहेतुद
र्शनं सशय । सुश्रुतसं॰ पृ॰ ७०९ । समानानेकधर्मोषपत्ते विप्रतिपत्ते उपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातश्च
विशेषापेक्षो विमर्श संशय । न्यायसू॰ १ । १ । २३ । अत्र च विमर्श संशय इति संशयसामान्य
लक्षणम् । ता॰ टी॰ २४७ । विरुद्धार्थावमर्शो विमर्श, स्याणुर्वा पुरुषो वेतीयता च सजातीयसंशयप
ञ्चकानुगतं विजातीयेभ्य प्रमाणादिभ्यो व्यवच्छिन्नं सामान्यलक्षणमुक्तं भवति । न्यायमं॰ पृ॰ ५५६ ।
अन्ये तु बौद्धा साधर्म्यदर्शनाद्विशेषोपलिप्सोर्विमर्श संशय । न्यायवा॰ पृ॰ १०० ।

Return

2470

तत्र
समानधर्मोषपत्ते अनेकधर्मोषपत्ते विप्रतिपत्तेश्च त्रिविध एव सशय । न्यायवा॰ १ । १ । २३ । पृ॰ ८७ ।
तत्र उपलब्ध्यनुपलब्ध्योस्तावत् पृथक् संशयकारणत्वं न भवतीति। न्यायवा॰ पृ॰ ९६ ।

Return

2471 | –पेक्षः संशय आ॰, ब॰, ज॰, भा॰ । Return

2472

सोऽयं साधारणो धर्म उपलभ्यमान संशयहेतु । किं केवल
इति ? न केवल । किं तर्हि ? उपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातश्च । यदि च उपलब्ध्यनुपलब्धी न व्यवस्थिते[p. n311 ]
भवत इति । किमेतावन्मात्रं साधनम् ? नेत्युच्यते । यदि विशेषाकाङ्क्षा भवति समानधर्ममुपलभते, उप
लब्ध्यनुपलब्धी न व्यवतिष्ठेते इदन्तया वाऽनिदन्तया वा, विशेषाकाङ्क्षायां च सत्यामर्थसन्देहो भवतीति ।
न्यायवा॰ पृ॰ ८९ ।

Return

2473 | साधकप्रमा– श्र॰ । Return

2474

अथ अनेकधर्मस्य कोऽर्थ ? असाधारणो धर्म ।समानासमानजा
तीयविशेषकत्वात् समानजातीयमसमानजातीयञ्चानेकम्, तस्माद् विशेषो विशेषको धर्म अनेकस्माद्वि
शेषोऽनेकधर्म इति ।एकाऽनेकप्रत्ययहेतुर्वा धर्मोऽनेकधर्म। न्यायवा॰ पृ॰ ९१ ।

Return

2475

विप्रतिपत्ते
संशय इति । व्याहतार्थप्रवादो विप्रतिपत्तिशब्दस्यार्थो व्याहतार्थप्रवादविषयत्वमुपलभमानस्य उपलब्ध्यनु
पलब्ध्योश्चाव्यवस्थाने सति तद्गतविशेषानुस्मृतौ च सत्या संशयो भवतीति । न्यायवा॰ पृ॰ ९६ ।

Return

2476

उपलब्ध्यव्यवस्थात खल्वपि–सच्चोदकमुपलभ्यते तडागादिषु, मरीचिषु चाविद्यमानमुदकमिति । अतः
क्वचिदुपलभ्यमाने तत्त्वव्यवस्थापकस्य प्रमाणस्यानुपलब्धेः किं सदुपलभ्यते अथासत् इति संशयो भवति ।
न्यायभा॰ १ । १ । २३ ।

Return

2477

अनुपलब्ध्यव्यवस्थातः सच्च नोपलभ्यते मूलकीलकोदकादि, असच्चाऽ
नुत्पन्नं निरुद्धं वा । तत क्वचिदुपलभ्यमाने संशयः किं सन्नोपलभ्यते उतासन्निति संशयो भवति।
न्यायभा॰ १ । १ । २३ ।

Return

2478

समानोऽनेकश्च धर्मो ज्ञेयस्थ, उपलब्ध्यनुपलब्धी पुनर्ज्ञातृगते। न्यायभा॰
१ । १ । २३ । वार्तिककारस्तु ज्ञेयस्थतया समानाऽनेकधर्मयोः कारणत्वं नानुमन्यते–समानोऽनेकश्च धर्मो ज्ञेयस्थः
इत्येतदपि न बुद्ध्यामहे । किमत्र धर्म संशयकारणम्, अथ ज्ञानमिति । न धर्म संशयकारणमित्यनेकधा
समर्थितम् । समानानेकधर्मज्ञानं तु संशयकारणम्, तच्च ज्ञातरि वर्त्तते इति नास्ति भेद । न्यायवा॰ पृ॰ ९६ ।

Return

2479 | प्रयोजन नाम यदर्थमारभ्यन्त आरम्भा । चरकसं॰ पृ॰ २६४ । यमर्थमाप्तव्यं हात व्यं वाऽव्यवसाय तदाप्तिहानोपायमनुतिष्ठति प्रयोजन तद् वेदितव्यम् । न्यायभा॰ १ । १ । २४ । Return

2480 | तच्च गोणमुख्यभेदेन द्विविधम् । मुख्यं सुखप्राप्ति दुखपरिहारश्च, तत्साधनं गौणम् । न्याय म॰ पृ॰ ५६३ । न्यायकलिका पृ॰ ८ । Return

2481

तत्र दृष्टान्तो नाम यत्र मूर्खविदुषा बुद्धिसाम्यम् । चर
कस॰ पृ॰ २६३ । दृष्टान्तवचन हि यत्र पृथग्जनानामार्याणाञ्च बुद्धिसाम्यं तदा वक्तव्यम् । दृष्टान्तो
द्विविध–सम्पूर्णदृष्टान्त आशिकदृष्टान्तश्च । उपायहृदय पृ॰ ५ ।

Return

2482

सिद्धान्तो नाम यः परीक्षकै
र्बहुविध परीक्षितं हेतुभि साधयित्वा स्थाप्यते निर्णय स सिद्धान्तः । चरकसं॰ पृ॰ २६३ । इद
मित्थम्भूतञ्चेत्यनुज्ञायमानमर्थजातं सिद्धम्, सिद्धस्य सस्थिति सिद्धान्त । न्यायभा॰ १ । १ । २६ ।
सामान्यविशेषवदर्थाभ्यनुज्ञा सिद्धान्त इति । न्यायवा॰ पृ॰ १०३ । प्रमाणमूलाभ्युपगमविषयी
कृत सामान्यविशेषवानर्थ सिद्धान्त । न्यायमं॰ पृ॰ ५६५ । न्यायकलि॰ पृ॰ ९ । साध्यस्य
हेतुभि विस्तरेण स्थापनं निर्णयश्च । एतत्सिद्धान्तलक्षणम् । आह–सिद्धान्तधर्मा कियन्त ? अत्रोच्यते
चत्त्वार–सर्वसम, आदौ सम, पश्चाद्भिन्न, आदौ भिन्न पश्चात्समश्च । उपायहृदय पृ॰ ६ ।

Return

2483

तन्त्रम्–इतरेतराभिसम्बद्धस्य अर्थसमूहस्योपदेश शास्त्रम् अभ्युपगमसंस्थिति अनवधारितार्थपरिग्रह
तद्विशेषपरीक्षणाय अभ्युपगमसिद्धान्त । न्यायभा॰ १ । १ । २६ । तन्त्रमधिकरणं येषामर्थाना भवति
ते तन्त्राधिकरणा तेषामभ्युपगमसस्थिति इत्थम्भावव्यवस्था धर्मनियम सिद्धान्तो भवतीति । किमुक्त
भवति ? योऽर्यो न शास्त्रित तस्याभ्युपगमो न सिद्धान्त इति । न्यायवा॰ पृ॰ १०४ ।

Return

2484

सर्वतन्त्रसि
द्धान्तो नाम सन्ति निदानानि सन्ति व्याधय सन्ति सिद्ध्युपाया साध्यानामिति । चरकस॰ पृ॰ २६३ ।
सर्वेषा सम्प्रतिपत्तिविषय सर्वतन्त्रसिद्धान्त इति । यथा प्रमाणानि प्रमेयसाधनानि । न्यायवा॰ पृ॰
१०४ । यथा घ्राणादीनि इन्द्रियाणि गन्धादय इन्द्रियार्था । न्यायभा॰ १ । १ । २८ । स्वशास्त्रे
य उपदिष्टोऽर्थ सर्वशास्त्राविरुद्धश्च स सर्वतन्त्रसिद्धान्त । न्यायम॰ पृ॰ ५६५ । न्यायकलि॰ पृ॰ ९ ।

Return

2485 | –तन्त्रसिद्धः ब॰, ज॰ । Return

2486

प्रतितन्त्रसिद्धान्तो नाम तस्मिंस्तन्त्रे तत्तत्प्रसिद्धम् । चरक
सं॰ पृ॰ २६३ । सामान्यविशेषतद्वतां नियमेनाभ्युपगमः प्रतितन्त्रसिद्धान्त इति । यथा भौतिका
नीन्द्रियाणीति यौगानामभौतिकानीति सांख्यानाम् । न्यायवा॰ पृ॰ १०५ ।

Return

2487

अधिकरणसिद्धान्तो
नाम यस्मिन् यस्मिन्नधिकरणे संस्तूयमाने सिद्धानि अन्यान्यपि अधिकरणानि भवन्ति । चरकसं॰
पृ॰ २६४ । वाक्यार्थसिद्धौ तदनुषङ्गी योऽर्थः सोऽधिकरणसिद्धान्त इति । न्यायवा॰ पृ॰ १०५ ।
तेन यस्मिन्नर्थे ज्ञायमाने तदनुषङ्गिणोऽर्थाः तदन्तर्भावेन ज्ञायन्ते सोऽर्थः साक्षादधिक्रियमाणः तदनु
षङ्गिणाञ्चाधारः तदाश्रयत्वात्तत्सिद्धेः, स पक्षो वा भवतु हेतुर्वा तेन रूपेण अधिकरणसिद्धान्तः । पक्ष
स्तावद् विवादाध्यासितमुपलब्धिमत्कारणमुत्पत्तिमत्त्वाद् वस्त्रादिवदिति । अत्र हि पृथिव्यादिगतेन उत्प
त्तिमत्त्वेन उपलब्धिमत्पूर्वकं तद्गतं साध्यमानं स्वसिद्ध्यन्तर्गतानुषङ्गिसर्वज्ञत्वाद्युपेतत्वमेव सिद्ध्यति।
न्यायवा॰ ता॰ टी॰ १ । १ । ३० ।

Return

2488 | प्रतिक्रिय– ब॰, ज॰ । Return

2489

अभ्युपगमसिद्धान्तो नाम सः–यम
र्थमसिद्धमपरीक्षितमनुपदिष्टहेतुकं वा वादकालेऽभ्युपगच्छन्ति भिषजः । चरकसं॰ पृ॰ २६४ । यत्र
किञ्चिदर्थजातमपरीक्षितमभ्युपगम्यते–अस्तु द्रव्यं शब्दः; स तु नित्यः अथाऽनित्यः ? इति द्रव्यस्य
सतो नित्यताऽनित्यता वा तद्विशेषः परीक्ष्यते सोऽभ्युपगमसिद्धान्तः । न्यायभा॰ १ । १ । ३१ । अप
रीक्षितोऽसूत्रित इति । योऽर्थः सूत्रेषु नोपनिबद्धः शास्त्रे चाभ्युपगतः सोऽभ्युपगमसिद्धान्त इति । यथा
नैयायिकानां मन इन्द्रियमिति, वैशेषिकाणां नैयायिकानाञ्च श्रोत्रमाकाशमिति । न्यायवा॰ पृ॰ १०५ ।
तस्माद्विशेषपरीक्षणार्थोऽपरीक्षिताभ्युपगमः प्रौढवादिना क्रियमाणोऽभ्युपगमसिद्धान्त इति सूत्रार्थः ।
न्यायमं॰ पृ॰ ५६८ । न्यायकलि॰ पृ॰ १० ।

Return

2490 | परार्थानुमानवाक्योपपत्तेस्तदेकदेशा अवयवा युक्ता इति । न्यायमं॰ पृ॰ ५६९ । न्यायकलि॰ पृ॰ ९ । Return

2491

साधनीयार्थस्य यावति शब्द
समूहे सिद्धिः परिसमाप्यते तस्य पञ्चावयवाः प्रतिज्ञादयः समूहमपेक्ष्य अवयवा उच्यन्ते । न्याय
भा॰ पृ॰ ९ ।

Return

2492 | तथा च सूत्रम् इत्यय पाठ सर्वासु प्रतिसु अवयवाः इत्यस्याऽनन्तरमुपलभ्यते । परञ्च उपलब्धन्यायसूत्रानुरोधात् अस्माभि पञ्च इत्यस्यानन्तरं स्थापित । Return

2493 | प्रतिज्ञा नाम साध्यवचनम्, यथा नित्य पुरुष इति । चरकस॰ पृ॰ २६२ । Return

2494 | हेतुर्नाम उपलब्धिकारणम् । चरकसं॰ पृ॰ २६३ । लिङ्गवचनं हेतु । न्यायकलि॰ पृ॰ १० । Return

2495

उदाहरणेन सामान्यात् साध्यस्य धर्मस्य साधनम्–
प्रज्ञापन हेतु । साध्ये प्रतिसन्धाय उदाहरणे च प्रतिसन्धाय तस्य साधनतावचन हेतु उत्पत्तिधर्मकत्वा
दिति, उत्पत्तिधर्मकमनित्य । दृष्टमिति । न्यायभा॰ १ । १ । ३४ ।

Return

2496

उदाहरणवैधर्म्याच्च साध्यसाधनं
हेतु । कथम् ? अनित्य शब्द उत्पत्तिधर्मकत्वात्, अनुत्पत्तिधर्मकं नित्यं यथा आत्मादिद्रव्यमिति ।
न्यायभा॰ १ । १ । ३५ । उदाहरणमनित्य शब्द इति भाष्यम्, एतत्तु न समञ्जसमिति पश्याम,
प्रयोगमात्रभेदात्, प्रयोगमात्रं हि भिद्यते नार्थ इति । उदाहरणमात्रभेदाच्च, उदाहरणमात्रं केवलं भिद्यते
आत्मा घट इति । तस्मान्नेदमुदाहरण न्याय्यम् । उदाहरणं तु नेदं निरात्मकं जीवच्छरीरम् अप्रा
णादिमत्त्वप्रसङ्गादिति । न्यायवा॰ पृ॰ १२२ । न्यायमं॰ ५७५ ।

Return

2497

साध्येन साधर्म्यं समानधर्मता,
साध्यसाधर्म्यात् कारणात् तद्धर्मभावी दृष्टान्त इति । तस्य धर्म तद्धर्म, तस्य–साध्यस्य । साध्यं च
द्विविधम् धर्मिविशिष्टो वा धर्म शब्दस्यानित्यत्वम्, धर्मविशिष्टो वा धर्मी अनित्य शब्द इति । इह
उत्तर तद्ग्रहणेन गृह्यते तस्य धर्म तद्धर्म तद्धर्मस्य भाव तद्धर्मभाव स यस्मिन् दृष्टान्ते वर्त्तते स
दृष्टान्त साध्यसाधर्म्यात् तद्धर्मभावी भवति स चोदाहरणमिष्यते । न्यायभा॰ १ । १ । ३६ । सम्य
ग्दृष्टान्ताभिधानमुदाहरणम् । न्यायसार पृ॰ १२ । दृष्टान्तवचनमुदाहरणम् ।यत्र प्रयोज्यप्रयोज
कभावेन साध्यसा वनधर्मयोरस्तित्व ख्याप्यते स साधर्म्यदृष्टान्त । तस्य व्याप्यव्यापकभावगर्भवचनमुदा
हरणम् । न्यायकलिका पृ॰ ११ ।

Return

2498 | दृष्टान्तौदाहरणम् इति प्रकृतम्, साध्यवैधर्म्यादतद्धर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणम् । अनित्य शब्द उत्पत्तिधर्मकत्वात्, अनुत्पत्तिधर्मकं नित्यमात्मादि । न्यायभा॰ १ । १ । ३७ । Return

2499 | दृष्टान्ते प्रसिद्धाविनाभावस्य साधनस्य दृष्टान्तोपमानेन पक्षे व्याप्तिख्यापकं वचनमुपनय । न्यायसार पृ॰ १४ । Return

2500

उदाहरणापेक्ष उदाहरणतन्त्र उदाहरणवश, वश सामर्थ्यम् । साध्यधर्म
युक्ते उदाहरणे 'स्थाल्यादिद्रव्यमुत्पत्तिधर्मकमनित्य दृष्टं तथा शब्द उत्पत्तिधर्मक इति साध्यस्य शब्दस्य
उत्पत्तिधर्मकत्वमुपसंह्रियते । साध्यवैधर्म्ययुक्ते पुनरुदाहरणे आत्मादिद्रव्यमनुत्पत्तिधर्मकं नित्यं दृष्टं न
च तथा शब्दः इत्यनुत्पत्तिधर्मकत्वस्य उपसहारप्रतिषेधेन उत्पत्तिधर्मकत्वमुपसंह्रियते । तदिदमुपसहा
रद्वैतमुदाहरणद्वैताद् भवति । न्यायभा॰ १ । १ । ३८ ।

Return

2501 | –धर्मकस्य आ॰, ब॰, ज॰ । Return

2502

सर्वेषा
मेकार्थसमवाये सामर्थ्यप्रदर्शनं निगमनम् । न्यायभा॰ पृ॰ ९ । प्रतिज्ञाविषयस्यार्थस्य अशेष
प्रमाणोपपत्तौ साध्यविपरीतप्रसङ्गप्रतिपेधार्थ यत्पुनरभिधानं तन्निगमनम् । न्यायवा॰ पृ॰ १३७ ।
उपनयानन्तरं सहेतुकं प्रतिज्ञावचनं निगमनम् । न्यायसार पृ॰ १५ ।

Return

2503

–हरणसा– आ॰, भां॰,
श्र॰ । साधर्म्योक्ते वा वैधर्म्योक्ते वा यथोदाहरणमुपसंह्रियते, तस्मादुत्पत्तिधर्मकत्वादनित्यः शब्दः
इति निगमनम् । निगम्यन्ते प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनया एकत्रेति निगमनम् । न्यायभा॰ १ । १ । ३९ ।

Return

2504

अविज्ञाततत्त्वे सामान्यतो ज्ञाते धर्मिणि एकपक्षानुकूलकारणदर्शनात् तस्मिन् संभावनाप्रत्ययो
भवितव्यतावभास तदितरपक्षशैथिल्यापादने तद्ग्राहकप्रमाणमनुगृह्य तान् सुखं प्रवर्त्तयन् तत्त्वज्ञानार्थ
मूह तर्कः । न्यायमं॰ पृ॰ ५८६ । न्यायकलिका पृ॰ १३ । जैमिनीयास्तु ब्रुवते युक्त्या
प्रयोगनिरूपणमूह ।स च त्रिविध–मन्त्रसामसंस्कारविषयः । न्यायमं॰ पृ॰ ५८८ ।

Return

2505

यथा
वाह्यकेलिप्रदेशादावूर्ध्वत्वविशिष्टधर्मिदर्शनात् पुरुषेणानेन भवितव्यमिति प्रत्यय । न्यायमं॰ पृ॰
५८६ । यथा वाहकेलिप्रदेशे ऊर्ध्वत्वदर्शनात् पुरुषेणानेन भवितव्यमिति सम्भावनाप्रत्ययः । न चायं
संशयः । अश्वकेलिप्रदेशे पुरुषवत् स्थाणोरसम्भाव्यमानत्वेन। न्यायकलिका पृ॰ १३ ।

Return

2506

तर्को न प्रमाणसगृहीतो न प्रमाणान्तर प्रमाणानामनुग्राहक तत्त्वज्ञानाय कल्पते । न्यायभा॰
पृ॰ १० । कथं पुनरयं तत्त्वज्ञानार्थो न तत्त्वज्ञानमेवेति ? अनवधारणात्–अनुजानात्ययमेकतरं धर्मं
कारणोपपत्त्या, न त्ववधारयतिएवमेवेदमिति । कथं तत्वज्ञानार्थ इति ? तत्त्वज्ञानविषयाभ्यनुज्ञालक्ष
णादूहात् भावितात् प्रसन्नादनन्तर प्रमाणसामर्थ्यात् तत्त्वज्ञानमुत्पद्यते इत्येव तत्त्वज्ञानार्थ । न्यायभा॰
१ । १ । ४० । कथ पुनरय तत्त्वज्ञानार्थ भवति ? प्रमाणविषयविवेचनात् । प्रमाणविषयमनेन विविनक्ति,
अयमर्थो युक्त इति, प्रमाणानि पुन प्रवर्त्तमानानि तर्कविविक्तमर्थं तथाभूतमवगमयन्तीति । न्यायवा॰
पृ॰ १४१ ।

Return

2507

पक्षशब्देन पक्षविषय साधनमुच्यते, प्रतिपक्षशब्देन पक्षविषयस्य साधनस्य उपा
लम्भ, ताभ्या साधनोपालम्भाभ्या यदर्थावधारण स निर्णय इति । न्यायवा॰ १ । १ । ४१ । पक्ष
प्रतिपक्षविषयसाधनोपालम्भपरीक्षया तदन्यतरपक्षावधारण निर्णय । न्यायकलिका पृ॰ १३ ।

Return

2508

तत्र
वादो नाम यत् परस्परेण सह शास्त्रपूर्वं विगृह्य कथयति, स वादो द्विविध संग्रहेण जल्पो वितण्डा च ।
चरकसं॰ पृ॰ २६२ । वाद खलु नानाप्रवक्तृक प्रत्यधिकरणसाधनोऽन्यतराधिकरणनिर्णयावसान
वाक्यसमूह । न्यायभा॰ पृ॰ ११ । वादिप्रतिवादिनो पक्षप्रतिपक्षपरिग्रह कथा । सा द्विविधा–
वीतरागकथा, विजिगीषुकथा चेति । यत्र वीतरागो वीतरागेणैव सह तत्त्वनिर्णयार्थं साधनोपालम्भौ
करोति सा वीतरागकथा वादसंज्ञयोच्यते । न्यायसार पृ॰ १५ । वादो नाम वीतरागयो पक्षप्रतिपक्ष
परिग्रहपूर्वक प्रमाणतर्कपूर्वकसाधनोपालम्भप्रयोगे क्रियमाणे एकपक्षनिर्णयावसानो वाक्यसमूह । न्याय
कलिका पृ॰ १३ । अपरे वासुबान्धवा तु स्वपरपक्षयो सिद्ध्यसिद्ध्यर्थ वचन वाद । न्यायवा॰
पृ॰ १५० ।

Return

2509

एकाधिकरणस्थौ विरुद्धौ धर्मौ पक्षप्रतिपक्षौ प्रत्यनीकभावात् अस्त्यात्मा नास्त्यात्मा
इति, नानाविकरणस्थौ विरुद्धौ न पक्षप्रतिपक्षौ यथा नित्य आत्मा अनित्या बुद्धिरिति । न्यायभा॰
१ । २ । १ । वस्तुधर्मौ एकाधिकरणौ विरुद्धौ एककालौ अनवसितौ । वस्तुधर्मौ इति वस्तुविशेषौ वस्तुन
नानाधिकरणौ विचार न प्रयोजयत उभयो प्रमाणोपपत्ते तद्यथा अनित्या बुद्धिर्नित्य आत्मेति । अविरु
द्धावप्येवम्, यो विरुद्धो तौ विचार प्रयोजयत नाविरुद्धौ, तद्यथा क्रियावद्द्रव्य गुणवच्चेति । एककालाविति,
भिन्नकालयो न विचारप्रयोजकत्व प्रमाणोपपत्ते, यथा क्रियावद्द्रव्य निष्क्रियञ्च कालभेदे सति । अनवसि
ताविति, अनिश्चितौ विचारं प्रयोजयतो नावसिताविति, निर्णयोत्तरकाल विचाराभावात् । तावेतौ विरुद्धावे-[p. n317 ]
वंविशेषणौ धर्मौ प्रक्षप्रतिपक्षौ, तयो परिग्रह इत्थंभावनियम एवंधर्माऽयं धमी नैवधर्मेति। न्याय
वा॰ १ । २ । १ । पृ॰ १४६ । एकाधिकरणौ धर्मौ तुत्यकालौ विरोधिनौ । पृथक् परिग्रहौ पक्षप्रतिपक्षा
वुदाहृतौ ॥ न्यायमं॰ पृ॰ ५९० ।

Return

2510 | –णभूताः ज॰ । इह तु न प्रमाणशब्देन प्रत्यक्षादेरनुमानम् अपि तु प्रमाणमूला अवयवा उच्यन्ते तैश्च सिद्ध्युपालब्धी क्रियेते । न्यायमं॰ पृ॰ ५९३ । Return

2511 | उपालम्भग्रहणात् समस्तनिग्रहस्थानप्रसक्तौ सज्ञाभेदमात्रम् न, उत्तरयो नियमार्थत्वात् । न्यायवा॰ पृ॰ १४९ । Return

2512

भाष्यकारमतेन–सिद्धान्ता
विरुद्ध इति पदेन विरुद्ध एव हेत्वाभासोऽभ्यनुज्ञात न्यायभा॰ १ । २ । १ वार्तिककारमतेन च
सिद्धान्ताविरुद्ध इति पदेन अपसिद्धान्तनिग्रहस्थानस्याभ्यनुज्ञा । तथाहि–सिद्धान्ताविरुद्ध इति पदेन
विरुद्धो हेत्वाभासो लभ्यते तन्न, अन्यतोऽधिगतेपञ्चावयवोपन्न इति पञ्चग्रहणात् न्यूनाधिके लभ्येते
अवयवग्रहणात् तदाभासा लभ्यन्ते इति लभ्यमानार्थस्य पुनरभिधाने पिष्टं पिष्टं स्यात् । अथ किमिदं पदं
सिद्धान्ताविरुद्ध इत्यनर्थकमेव ? नानर्थकम्, अपसिद्धान्तावरोधात्। न्यायवा॰ पृ॰ १४९ । न्यायम
शरीकारमतेन तु–सर्वमेव तत्र प्रयोगार्हम् । अयं तु विशेष जत्पे कस्याञ्चिदवस्थाया बुद्धिपूर्वकमपि
छलादिप्रयोग क्रियते वादे तु वृथा तेषा प्रयोग । भ्रान्त्या तु कथञ्चित् प्रयुक्ताना अवश्यमुद्भावनम्।
न्यायम॰ पृ॰ ५९३ ।

Return

2513 | भाष्यकारमतेन त्रीणि, वार्तिककारमतेन अष्टो । Return

2514 | गुर्वादिना सह वादोपदेशात्, यस्मादयं तत्त्वबुभुत्सु गुर्वादिभि सह त्रिविध फलमाकाङ्क्षन् वादं करोति । न्यायवा॰ पृ॰ १४९ । Return

2515

परिपाकस्तु–सशयच्छेदनमविज्ञातार्थबोध अध्यवसिताभ्यनुज्ञानमिति । न्यायभा॰ ४ । २ । ४७ ।
अनधिगततत्त्वावबोध सशयनिवृत्ति अध्यवसिताभ्यनुज्ञानम् इति फलानि त्रीणि । न्यायवा॰ ता॰ टी॰
पृ॰ ३१६ ।

Return

2516 | –व्यवसिताभ्यनुज्ञा– ब॰, ज॰ । –व्यवसिताभ्यनुज्ञान– भा॰ । Return

2517 | –नुज्ञानल– श्र॰ । Return

2518 | तस्य भा॰, श्र॰ । ततोऽस्य तत्त्वबुभुत्सावत तावत्साधनं वक्तव्यं यावदनेन ज्ञातव्यमप्रति द्वन्दित्वात् । न्यायवा॰ पृ॰ १४९ । Return

2519

तत्र पक्षाश्रितयोर्वचनं जल्प । यथा एकस्य पक्ष पुन
र्भवोऽस्तीति नास्तीत्यपरस्य, तौ च हेतुभि स्वस्वपक्षं स्थापयत परस्परमुद्भावयत एष जल्प । चरक
स॰ पृ॰ २६२ । यत्र विजिगीषु विजिगीषुणा सह लाभपूजाख्यातिकामो जयपराजयार्थं प्रवर्त्तते सा
विजिगीषुकथा विजिगीषुकथा जल्पवितण्डासंज्ञोक्ता । न्यायसार पृ॰ १६ । न्यायकलिका पृ॰ १३ ।

Return

2520

न्यायभाष्य पृ १ । २ । २ मजरी पृ॰ ५९४ कारयोर्मतेन यथोक्तोपपन्न पदेन समस्त वादलक्षण
मतिदिश्यते । वार्तिककारमतेन तु–सम्भवतोऽतिदेशात्, यदत्र सम्बद्ध्यते तदतिदिश्यते । किञ्च सम्ब
द्ध्यते ? प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भ इत्येतत् । न नियमार्थे पदे नियन्तव्यस्याभावात् । अथवा
यथोक्तोपपन्नेन उपपन्न यथोक्तोपपन्नोपपन्न इति प्राप्ते गम्यमानत्वादेकस्य उपपन्नशब्दस्य लोप यथा
गोरथ इति । केन पुनरयं गम्यते इति ? उक्तं सामर्थ्येनेति । नहि नियमार्थयो पदयो जल्पे संभव ।
न्यायवा॰ पृ॰ १६१ ।

Return

2521 | प्रमाणै साधनोपालम्भयो छलजातिनिग्रहस्थानानामङ्गभाव स्वपक्षरक्षणार्थ त्वात् न स्वतन्त्राणा साधनभाव । उपालम्भे तु स्वातन्त्र्यमप्यस्ति । न्यायभा॰ १ । २ । २ । Return

2522 | –मङ्ग भावे आ॰ । Return

2523 | वीतरागो वा परानुग्रहार्थं ज्ञानाङ्कुरसंरक्षणार्थञ्च प्रवर्त्तते । न्यायसार पृ॰ १६ । मुमुक्षोरपि क्वचित् प्रसङ्गे तदुपयोगात्। न्यायमं॰ पृ॰ ५९५ । Return

2524 | प्रचाल्यते भां, श्र॰ । Return

2525 | वितण्डा नाम परपक्षे दोषवचनमात्रमेव । चरकसं॰ पृ॰ २६२ । न्यायकलिका पृ॰ १३ । Return

2526 | यथा प्रतिवादिन पक्षो वादिपक्षापेक्षया प्रतिपक्षः, एवं वादिपक्षोऽपि प्रति वादिपक्षापेक्षया प्रतिपक्ष इति उभयपक्षस्थापनाहीना । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ १ । २ । ३ । Return

2527

उत्तर
पक्षवादी वैतण्डिकः प्रथमवादिप्रसाध्यमानपक्षापेक्षया हस्तिप्रतिहस्तिन्यायेन प्रतिपक्ष इत्युच्यते । न्याय
मं॰ पृ॰ ५९६ ।

Return

2528 | हेतुलक्षणाभावादहेतवो हेतुवदाभासमाना । न्यायभा॰ पृ॰ ७२ । हेतुलक्ष णरहिता हेतुवदवभासमाना हेत्वाभासाः । न्यायसार पृ॰ ७ । न्यायकलिका पृ॰ १४ । Return

2529 | सव्य भिचारो नाम यद् व्यभिचरणम् । चरकसं॰ पृ॰ २६५ । Return

2530

व्यभिचारः एकत्राऽव्यवस्थाएकस्मि
न्नन्ते विद्यते इत्यैकान्तिको विपर्ययादनैकान्तिकः उभयान्तव्यापकत्वादिति । न्यायभा॰ १ । २ । ५ ।
क पुनरयं व्यभिचार ? साध्यतज्जातीयान्यवृत्तित्वम् । न्यायवा॰ पृ॰ १७० । न्यायमं॰ पृ॰ ५९७ ।

Return

2531 | एकस्मिन्नन्ते विद्यते इत्यैकान्तिक विपर्ययादनैकान्तिक उभयान्तव्यापकत्वादिति । न्यायभा॰ १ । २ । ५ । Return

2532 | सपक्षे सत्त्वं यस्य नास्ति विपक्षे च वृत्तिरस्ति स साध्यविपर्ययसाधनाद् विरुद्धो भवति । न्यायकलिका पृ॰ १४ । Return

2533 | सिद्धान्तशब्दो यद्यपि धर्मविशिष्टे धर्मिणि व्याख्याततथापीह तदेक देशसाध्यधर्मविषयो लक्ष्यते । न्यायमं॰ पृ॰ ६०० । Return

2534

विशेषाऽग्रहणात् प्रकरणे संशयो भवति,
नित्यः शब्दोऽनित्यः शब्दो वेति । तदेव विशेषाग्रहणं भ्रान्त्या हेतुत्वेन प्रयोज्यमानं प्रकरणसमो हेत्वा
भासो भवति । न्यायकलिका पृ॰ १५ ।

Return

2535

विमर्शाधिष्ठानौ पक्षप्रतिपक्षौ उभौ प्रकरणम्, तस्य चिन्ता विमर्शात् प्रभृति प्राङ् निर्ण
यात् यत् समीक्षणम् सा जिज्ञासा यत्कृता स निर्णयार्थं प्रयुक्तः उभयपक्षसाम्यात् प्रकरणमनतिवर्त्त
मानः प्रकरणसमो निर्णयाय न प्रकल्पते । न्यायभा॰ १ । २ । ७ । न्यायमं॰ पृ॰ ६०२ ।

Return

2536

तथा
पीह विमर्शात्मिकैव गृह्यते । स यस्माद् भवति । कस्माच्च सा भवति ? विशेषानुपलम्भात् । स एव
विशेषानुपलम्भो यदि निर्णयार्थमुपदिश्यते तत् प्रकरणमनतिवर्त्तमानत्वात् प्रकरणसमो भवति । न्याय
मं॰ पृ॰ ६०२ ।

Return

2537 | –नुपपत्तेः आ॰ । Return

2538 | –मेतेषां भां॰, श्र॰ । Return

2539 | –तीत्थं ब॰, ज॰, भां॰ । प्रमातारस्तु रूपमेषां नियतमवधारयितुमशक्नुवन्त एव भ्राम्यन्तीति । न्यायमं॰ ६०२ । Return

2540

साध्ये
नावशिष्टः साधनीयत्वात् साध्यसमः । अयमप्यसिद्धत्वात् साध्यवत् प्रज्ञापयितव्यः । न्यायभा॰, न्याय
बा॰, १ । २ । ८ । अन्यतरवादिप्रसिद्धमन्यतरं प्रति यत्साधयितुमुपादीयते तत्साध्यम्तदविशिष्टो
हेतुः साध्यसमः, कथं साध्येन तुल्यता ? इति चेदाह–साध्यत्वादिति । न्यायमं॰ पृ॰ ६०६ ।

Return

2541 | अती तकालं नाम यत् पूर्वं वाच्यं तत् पश्चादुच्यते तत् कालातीतत्वादग्राह्यं भवति । चरकसं॰ पृ॰ २६७ । Return

2542

हेतोरपदेशस्य हि साध्यसन्देहविशिष्टः कालः,यत्र च प्रत्यक्षानुमानागमविरोधःस सर्वः प्रमाण
तो विपरीतनिर्णयेन सन्देहविशिष्टं कालमतिपतति, सोऽयं कालस्यात्ययेन अपदिश्यमानः कालातीत इति ।
ता॰ टी॰ पृ॰ ३४७ । हेतोः प्रयोगकालः प्रत्यक्षागमानुपहतपक्षपरिग्रहसमय एवौष्णो न तेजोऽवयवी
कृतकत्वात् घटादिवत् । ब्राह्मणेन सुरा पेया द्रवत्वात् क्षीरनीरवत् ॥ न्यायमं॰ पृ॰ ६१२ । प्रत्यक्षाग
मविरुद्धः कालात्ययापदिष्टः । न्यायकलिका पृ॰ १५ ।

Return

2543

दृढतरप्रमाणबाधितो हि हेतुः कालात्ययाप
दिष्टो भवति, यथा ब्राह्मणेन सुरा पेया द्रवद्रव्यत्वात् क्षीरवदिति । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ ३४० ।
न्यायसार पृ॰ ११ ।

Return

2544 | छलं नाम परिशठमर्थाभासमपार्थकं वाग्वस्तुमात्रमेव । चरकसं॰ पृ॰ २६६ । परस्य वदतो वचनविघात अभिधाननिरोध छलम् । न्यायमं॰ पृ॰ ६१३ । न्यायकलिका पृ॰ १६ । Return

2545

किम्
आस्यपिधानादिना ? नेत्याह अर्थविकल्पोपपत्त्येति । वक्तुरनभिप्रेतमर्थात्तदुक्ते वचसि समारोप्य तन्नि
षेधं छलवादी करोतिविकल्प्यमानार्थघटनया । न्यायमं॰ पृ॰ ६१३ ।

Return

2546 | तद् द्विविधं वाक्छलं सामान्यछलञ्च । चरकसं॰ पृ॰ २६६ । Return

2547 | –कल्प आ॰, ब॰, ज॰ । Return

2548

वाक्छलं नाम यथा
कश्चिद् ब्रूयात्–नवतन्त्रोऽयं भिषग् इति । भिषग् ब्रूयात् नाऽहं नवतन्त्र एकतन्त्रोऽहमिति । परो
ब्रूयात् नाहं ब्रवीमि नवतन्त्राणि तवेति अपि तु नवाभ्यस्तं हि ते तन्त्रमिति । भिषग् ब्रूयात् न
मया नवाभ्यस्तं तन्त्रम्, अनेकधा अभ्यस्तं मया तन्त्रमिति । एतद्वाक्छलम् । चरकसं॰ पृ॰
२६६ । सामान्यच्छलं नाम यथा व्याधिप्रशमनायौषधमित्युक्ते परो ब्रूयात् सत् सत्प्रशमनायेति भवा
नाह, सन् हि रोग सदौषधम्, यदि च सत् सत्प्रशमनाय भवति सन् हि कास सन् क्षय, सत्सामा
न्यात् कासस्ते क्षयप्रशमनाय भविष्यति इति । चरकसं॰ पृ॰ २६६ । यथा कश्चिदाह–यो मया परि
हित स नवकम्बलः अत्र दूषणं वदेत् यद्भवता परिहितं तदेकमेव वस्त्रं कथं नवेति । अत्र प्रतिवदेत्
मया नव इत्युक्तं तथा च नवः कम्बल न तु नवेति । अत्र दूषयेत् कथं नव ? नवलोमैर्निर्मितत्वान्नव इत्युक्ते
प्रतिवादी वदेत् तत्त्वतोऽपरिमितानि लोमानि कथं नवलोमानीत्युच्यते ? अत्राह–नव इति मया पूर्वमुक्तं
न तु नवसंख्या । अत्र दूषणं तद्वस्त्रं युष्माकमेवेति ज्ञातं कस्मादेतन्न व कथ्यते । अत्रोत्तरम्-मया नव
इत्युक्तं किन्तु न व इति नोक्तम् । अत्र दूषणम्–भवतः कायं कम्बलो वस्त इति प्रत्यक्षमेतत्, कथमुच्यते
न व कम्बल । अयं हेत्वाभास इत्युच्यते वाक्छलञ्च । अपरञ्च वाक्छलम्, यथा गिरिर्दह्यते इत्युक्ते
दूषणम्–तत्त्वत तृणतरवो दह्यन्ते कथं गिरिर्दह्यत इत्युक्तम् । एतद्वाक्छलमित्युच्यते । उपायहृदय पृ॰
१५ । नवकम्बलोऽयं माणवक इति प्रयोगः । न्यायभा॰, न्याय बा॰ १ । २ । १२ । न्यायसार पृ॰
१६ । न्यायमं॰ पृ॰ ६१४ । न्यायकलिका पृ॰ १६ ।

Return

2549

व्यक्तौ च तत्त्वस्य कस्यचित् सम्बन्धे व्यक्त्यन्तरे भा॰ । अति व्यापक सामान्यमति
सामान्यम्, तद्योगात् तत्सभवात् क्वचिद् व्यक्तार्थस्य कस्यचित् संभवत सभाव्यमाननिष्पत्ते वक्त्राऽभि
हितस्य सतो याऽसद्भूतार्थकल्पना तया च प्रत्यवस्थान तत् सामान्यनिमित्तं छलं सामान्यछलमिति ।
न्यायमं॰ पृ॰ ६१५ । न्यायकलि॰ पृ॰ १६ ।

Return

2550 | संभवेऽतो ब॰, ज॰ । Return

2551

अहो नु खल्वसौ ब्राह्मण
विद्याचरणसम्पन्न यदि ब्राह्मणे विद्याचरणसम्पत् सभवति ब्रात्येऽपि सभवेतस्य प्रत्यवस्थानम्–
अविवक्षितहेतुकस्य विषयानुवाद प्रशसार्थत्वात् सम्पद्विषयो ब्राह्मणत्वं न सम्पद्धेतु । न्यायभा॰,
न्यायवा॰ १ । २ । १३ । अपि च छल द्विविध पूर्ववत् सामान्यञ्चेति । यथा सस्कृता धर्मा शून्या
आकाशवदित्युक्ते दूषणम्–उभयोरपि शून्यत्वमभावश्च तदा नि स्वभावा धर्मा आकाशतुल्या इति सामा
न्यछलम् । उपायहृदय पृ॰ १५ ।

Return

2552 | उपचारप्रयोगे मुख्यार्थकल्पनया प्रतिषेध उपचारच्छलम् । न्यायसार पृ॰ १७ । न्यायकलिका पृ॰ १६ । Return

2553 | कृतेऽर्थ– आ॰ । Return

2554 | –न्ति पुरु– आ॰, ब॰, ज॰, भा॰ । Return

2555

अत्र समाधि–प्रसिद्धे प्रयोगे वक्तुर्यथाभिप्रायं शब्दार्थयोरनुज्ञा प्रतिषेधो वा न छन्दत,
प्रधानभूतस्य शब्दस्य भाक्तस्य च गुणभूतस्य प्रयोग उभयोर्लोकसिद्ध, सिद्धप्रयोगे यथा वक्तुरभिप्राय
तथा शब्दार्थावनुज्ञेयौ प्रतिपेध्यौ वा न छन्दत । यदि वक्ता प्रधानशब्दं प्रयुङ्क्ते तथाभूतस्याभ्यनुज्ञा
प्रतिषेधो वा न छन्दत । अथ गुणभूतं तदा गुणभूतस्य, यत्र तु वक्ता गुणभूतं शब्दं प्रयुङ्क्ते प्रधानभूत
मभिप्रेत्य पर प्रतिपेधति, स्वमनीषया प्रतिषेधोऽसौ भवति न परोपालम्भ इति । न्यायभा॰ १ । २ । १४ ।

Return

2556

प्रतीपमवस्थान प्रत्यवस्थानम् । न्यायबा॰ १ । २ । १८ । तत्र जातिर्नाम स्थापनाहेतौ प्रयुक्ते
य प्रतिरोधासमर्थो हेतु । न्यायवा॰ ५ । १ । १ । यदेव प्रकारं प्रत्यवस्थानं हेतुप्रतिविम्बवर्त्मना क्रियते
सा जाति । न्यायमं॰ पृ॰ ६१९ । न्यायकलिका पृ॰ १७ । प्रयुक्ते हेतौ समीकरणाभिप्रायेण प्रसङ्गो
जाति । न्यायसार पृ॰ १७ ।

Return

2557

विपरीतखण्डनम्, असत्खण्डनम्, विरुद्धखण्डनं चेति । यदि खण्डनमेतत् त्रिविधदोषोपेतं तदा
निग्रहस्थानम्विपरीतखण्डनं दशविधम्–साधर्म्यखण्डनम्, वैधर्म्यखण्डनम्, विकल्पखण्डनम्, अवि
शेषखण्डनम्, प्राप्त्यप्राप्तिखण्डनम्, अहेतुखण्डनम्, उपलब्धिखण्डनम्, संशयखण्डनम्, अनुक्ति
खण्डनम्, कार्यभेदखण्डनम्। पृ॰ १२ असत्खण्डनं त्रिविधम्–अवर्ण्य व्यञ्जक खण्डनम्,
अर्थापत्ति व्यञ्जक खण्डनम्, प्रतिदृष्टार्थ व्यञ्जक खण्डनञ्च । पृ॰ २४ विरुद्धखण्डनं
त्रिविधम्–अनुत्पत्तिखण्डनम्, नित्यताखण्डनम्, स्वार्थविरुद्धखण्डनञ्च। पृ॰ २८ सम्यक्खण्डनं
पञ्चविधम्–इष्टार्थदूषणम्, अनिष्टार्थव्यक्ति, प्रसङ्गव्यक्तिः, विषमार्थव्यक्ति, सर्वन्यायसिद्धिलाभव्यक्ति ।
पृ॰ ३० तर्कशास्त्र । एषां विशतिविधानां सारो द्विविधः साधर्म्यं वैधर्म्यञ्चएवं दूषणं विंशति
विधम् यथा–उत्कर्षसमम्, अपकर्षसमम्, भेदाभेदसमम्, प्रश्नबाहुल्यमुत्तराल्पता, प्रश्नाल्पतोत्तरबाहु
ल्यम्, हेतुसमम्, कार्यसमम्, व्याप्तिसमम्, अव्याप्तिसमम्, कालसमम्, प्राप्तिसमम्, अप्राप्तिसमम्,
विरुद्धम्, अविरुद्धम्, संशयसमम्, असंशयसमम्, प्रतिदृष्टान्तसमम्, श्रुतिसमम्, श्रुतिभिन्नम्,
अनुपपत्तिसमञ्चेति प्रश्नोत्तरधर्मा विंशतिधा । उपायहृदय पृ॰ २७ ।

Return

2558 | –ल्प्यसा– श्र॰ । Return

2559

समी
करणार्थ प्रयोग समः, साधर्म्यमेव समं वैधर्म्यमेव सममिति समार्थः समीकरणार्थः प्रयोगो द्रष्टव्यः ।
विशेषहेत्वभावो वा समार्थ न भवता विशेषहेतुः कश्चिद् अपदिश्यत इति ।न च वादिप्रतिवादिनोस्तुल्यता
समार्थ, जातेरसदुत्तरत्वात् । नियमेनैव जातिवादी असद्वादी भवति, वादिनां तु सदसद्वादित्वेऽनियम
इति । न्यायवा॰ ५ । १ । १ । आभिमानिकं साम्यं न वास्तवमित्यर्थ । ता॰ टी॰ ५ । १ । १ ।

Return

2560

साधर्म्येणोपसंहारे साध्यधर्मविपर्ययोपपत्ते साधर्म्येणैव प्रत्यवस्थानमविशिष्यमाणं स्थापनाहेतुतः
साधर्म्यसमः प्रतिषेधः ।अथ साधर्म्यसम–क्रियावान् लोष्ठ क्रियाहेतुगुणयुक्तो दृष्ट तथा चात्मा
तस्मात् क्रियावान् इति, न चास्ति विशेषहेतु क्रियावद्वैधर्म्यात् निष्क्रियो न पुन क्रियावत्साधर्म्यात्
क्रियावानिति विशेषहेत्वभावात् साधर्म्यसम । न्यायभा॰, बा॰ ५ । १ । २ । न्यायमं॰ पृ॰ ६२२ ।
न्यायसार पृ॰ १८ । न्यायकलि॰ पृ॰ १७ । वस्तुसाधर्म्यप्रत्यवस्थानं साधर्म्यखण्डनमित्युच्यते ।
तर्कशा॰ पृ॰ १२ ।

Return

2561 | –क्ते स जाति– श्र॰ । Return

2562

वैधर्म्येणोक्ते हेतौ तद्विपरीतवैधर्म्येण प्रत्यवस्थानं साधर्म्येणोक्ते
हेतौ तद्विपरीतवैधर्म्येण प्रत्यवस्थानं वैधर्म्यसम । न्यायवा॰, भा॰, ५ । १ । २ । न्यायसार पृ॰ १८ ।
न्यायमं॰ पृ॰ ६२२ । न्यायकलिका पृ॰ १७ । वस्तुवैधर्म्यप्रत्यवस्थानं वैधर्म्यखण्डनमित्युच्यते ।
तर्कशा॰ पृ॰ १४ ।

Return

2563 | आरोपतुत्कर्षे– आ॰ । असन्तमध्यारोपयन्नुत्कर्षेण प्रत्यवस्थानं यत्करोति स उत्कर्षसम प्रतिषेध । न्यायम॰ पृ॰ ६२३ । Return

2564

दृष्टान्तधर्मं साध्ये समासजत उत्कर्षसम ।
न्यायभा॰ ५ । १ । ४ । अविद्यमानधर्माध्यारोप उत्कर्ष । न्यायवा॰ पृ॰ ५३२ । न्यायसार पृ॰ १८ ।
न्यायकलि॰ पृ॰ १७ । उपायहृदय पृ॰ २७ ।

Return

2565

साध्ये धर्माभावं दृष्टान्तात् प्रसजतोऽपकर्षसम ।
न्यायभा॰ ५ । १ । ४ । विद्यमानधर्मापचयोऽपकर्ष । न्यायवा॰ ५ । १ । ४ । न्यायमं॰ पृ॰ ६२३ ।
न्यायकलि॰ पृ॰ १७ । उपायहृदय पृ॰ २७ ।

Return

2566

ख्यापनीयो वर्ण्य विपर्ययादवर्ण्य, तावेतौ साध्यदृष्टान्तधर्मौ विपर्यस्यतो वर्ण्याऽवर्ण्यसमौ
भवतः । न्यायभा॰ ५ । १ । ४ । वर्ण्य साध्य न्यायवा॰ ५ । १ । ४ । न्यायमं॰ पृ॰ ६२३ । न्याय
सार पृ॰ १८ । न्यायकलिका पृ॰ १८ । वर्ण्यसमो नामाहेतु यो हेतुर्वर्ण्याविशिष्ट । यथा परो ब्रूयात्
बुद्धिरनित्या शब्दवदिति । अत्र वर्ण्य शब्दो बुद्धिरपि वर्ण्या तदुभयवर्ण्याविशिष्टत्वाद्वर्ण्यसमोप्यहेतु ।
चरकसं॰ पृ॰ २६७ ।

Return

2567 | अवर्ण्यः असाध्य । न्यायवा॰ ५ । १ । ४ । प्रत्यक्षविषये यद्धेत्वन्वेषणं तदवर्ण्यखण्डनमुच्यते । तर्कशा॰ पृ॰ २४ । Return

2568

साधनधर्मयुक्ते दृष्टान्ते धर्मान्तरविकल्पात् साध्यधर्म
विकल्पं प्रसजतो विकल्पसम । न्यायभा॰ ५ । १ । ४ । धर्मान्तरविकल्पेन प्रत्यवस्थानं विकल्पसम ।
न्यायमं॰ पृ॰ ६२३ । न्यायकलि॰ पृ॰ १८ ।

Return

2569

हेत्वाद्यवयवयोगी धर्म साध्य, तं दृष्टान्ते प्रसजत
साध्यसम । न्यायभा॰ ५ । १ । ४ । उभयोरपि साध्यदृष्टान्तयो साध्यत्वापादनेन साध्यसम ।
न्यायमं॰ पृ॰ ६२४ । न्यायसार पृ॰ १९ । न्यायकलि॰ पृ॰ १८ ।

Return

2570 | साध्यते भा॰, श्र॰ । Return

2571

प्राप्य साध्यमप्राप्य वा हेतो प्राप्त्याऽविशिष्टत्वादप्राप्त्याऽसाधकत्वाच्च प्राप्त्यप्राप्तिसमौ । न्याय
सू॰ ५ । १ । ७ । प्राप्त्या प्रत्यवस्थानं प्राप्तिसम, अप्राप्त्या प्रत्यवस्थानमप्राप्तिसमः । न्यायभा॰ ५ । १ । ७ ।
न्यायसार पृ॰ १९ । प्राप्त्यप्राप्तिविकल्पनपूर्वकमुभयत्रापि दोषापादनं प्राप्त्यप्राप्तिसमौ । न्यायमं॰
पृ॰ ६२४ । न्यायकलि॰ पृ॰ १८ । हेतु साध्यं प्राप्नोति, न वा ? यदि साध्यं प्राप्नोति तदाऽसाधक,
अथ हेतुसाध्यं न प्राप्नोति तदाप्यसाधकः । एतत्प्राप्त्यप्राप्तिखण्डनमुच्यते । तर्कशा॰ पृ॰ १७ ।
उपायहृदय पृ॰ २९ ।

Return

2572 | साधनस्यापि साधनं वक्तव्यमिति प्रसङ्गेन प्रत्यवस्थानं प्रसङ्गसम । न्यायभा॰ ५ । १ । ९ । न्यायमं॰ पृ॰ ६२५ । न्यायकलि॰ पृ॰ १८ । Return

2573

प्रतिदृष्टान्तेन प्रत्यवस्थानं प्रतिदृष्टान्तसम । न्याय
भा॰ ५ । १ । ९ । प्रतिदृष्टान्तबलात् साधनम्, एतदुच्यते प्रतिदृष्टान्त व्यञ्जक खण्डनम् । तर्कशा॰ पृ॰
२६ । उपायहृदय पृ॰ ३० ।

Return

2574 | –काशकार्य– आ॰, ब॰, ज॰, भा॰ । Return

2575 | उत्तिष्ठते ब॰, ज॰ । साधु रिव जातिवादी प्रत्यवतिष्ठते अपि तु दृष्टान्तबलेन नित्यत्वमेष साधयन्नुत्थित इति । न्यायमं॰ पृ॰ ६२५ । Return

2576

अनुत्पत्त्या प्रत्यवस्थानमनुत्पत्तिसमा । न्यायभा॰ ५ । १ । १२ । न्यायसार पृ॰ २० । न्याय
म॰ पृ॰ ६२६ । न्यायकलि॰ पृ॰ १८ । प्रागुत्पत्ते प्रयत्ननिरपेक्षत्वान्नित्य इत्यनुत्पत्तिखण्डनम् ।
तर्कशा॰ पृ॰ २८ । उपायहृदय पृ॰ ३० ।

Return

2577

साधर्म्यवैधर्म्यसमा जातिर्या पूर्वमुदाहृता सैव सशये
नोपक्रियमाणा संशयसमा । न्यायकलि॰ पृ॰ १९ । सशयसमो नामाऽहेतुर्य एव संशयहेतु स एव
सशयच्छेदहेतु यथा अयमायुर्वेदैकदेशमाह किन्त्वयं चिकित्सक स्यान्नवेति संशये परो ब्रूयात्–यस्माद
यमायुर्वेदैकदेशमाह तस्माच्चिकित्सकोऽयमिति । न च संशयहेतुं विशेषयति, एष चाऽहेतु । चरकसं॰
पृ॰ २६६ । संशयखण्डनम् विपक्षसाधर्म्यात् संशयवादेन खण्डनम् । तर्कशा॰ पृ॰ २१ । उपाय
हृदय पृ॰ २९ ।

Return

2578 | –याप्रसि– ब॰, ज॰ । Return

2579

उभयेन नित्येन चानित्येन साधर्म्यात् पक्षप्रतिपक्षयो प्रवृत्तिः
प्रक्रियाप्रकरणानतिवृत्त्या प्रत्यवस्थानं प्रकरणसम । न्यायभा॰ ५ । १ । १६ । द्वितीयपक्षोत्था
पनबुद्ध्या प्रयुज्यमाना सैव साधर्म्यसमा वैधर्म्यसमा जाति प्रकरणसमा भवति । न्यायकलि॰ पृ॰
१९ । तत्र प्रकरणसमो नामाऽहेतु यथा अन्य शरीदात्मा नित्य इति पक्षे ब्रूयात्–यस्मादन्य शरीरा
दात्मा तस्मान्नित्य, शरीरं ह्यनित्यमतो विधर्मिणा चात्मना भवितव्यमित्येष चाऽहेतु, न हि य एव पक्षः
स एव हेतु । चरकसं॰ पृ॰ २६६ ।

Return

2580 | –मानात्सिद्धा ब॰, ज॰ । Return

2581

हेतु साधनं पूर्व पश्चात्
सह वा भवेतिति हेतुरहेतुना न विशिष्यते, अहेतुना साधर्म्यात् प्रत्यवस्थानमहेतुसम । न्यायभा॰
५ । १ । १८ । न्यायमं॰ पृ॰ ६२८ । न्यायसार पृ॰ २० । न्यायकलि॰ पृ॰ १९ । त्रैकाल्ये हेतोरसम्भव
इत्यहेतुखण्डनमुच्यते । प्रतिवादी प्राह–कि हेतु साध्यात्पूर्व पश्चाद् युगपद्वा ? तर्कशा॰ पृ॰ १८ ।

Return

2582 | –र्वं सा– ब॰, ज॰ । Return

2583 | अस्य श्र॰ । Return

2584 | –भवत्वात् भा॰, श्र॰ । Return

2585 | –भवाभावात् श्र॰ । Return

2586 | –विन्ध्या दिवत् श्र॰ । Return

2587 | अर्थादापद्यते प्रतिपक्षसिद्धिरित्येवं क्रियमाण प्रतिषेध अर्थापत्तिसमो भवति । न्यायमं॰ पृ॰ ६२९ । विपक्षेऽर्थापत्तिरेतदर्थापत्तिखण्डनम् । तर्कशा॰ पृ॰ २५ । Return

2588

अविशेषो
पपादनेन प्रत्यवस्थानमविशेषसम । न्यायमं॰ पृ॰ ६२९ । न्यायकलि॰ पृ॰ १९ । न्यायसार पृ॰
२१ । एकधर्मख्यापनात् सर्वस्याविशेषेण प्रत्यवस्थानमविशेषखण्डनमुच्यते । तर्कशा॰ पृ॰ १५ ।

Return

2589

उभयस्य अनित्यत्वस्य नित्यत्वस्य च कारणोपपत्त्या प्रत्यवस्थानमुपपत्तिसम । न्यायभा॰
५ । १ । २५ । न्यायकलि॰ पृ॰ १९ । ननु सैवेयं साधर्म्यादिसमा प्रकरणसमा वा जातिर्न भेदान्तरम्,
मैवम्, उद्भावनप्रकारेण भेदात् । परपक्षोपमर्दबुद्ध्या साधर्म्यादिसमा जाति प्रयुज्यते, पक्षान्तरोत्थाप
नास्थया प्रकरणसमा, अप्रतिपत्तिपर्यवसायित्वाशयेनेयमुपपत्तिसमेति । न्यायमं॰ पृ॰ ६३० ।

Return

2590

उप
लम्भस– भा॰ । सर्वसाध्यारोपेण अव्यापकत्व साधनस्येत्युपलब्धिसमार्थ । न्यायवा॰ ५ । २ । २७ । न्याय
सार पृ॰ २१ । न्यायमं॰ पृ॰ ६३१ । विशिष्टहेतुना नित्यतावर्णनादोषोऽहेतुरिति उपलब्धिखण्डन
मुच्यते । तर्कशा॰ पृ॰ १९ ।

Return

2591 | अनुपलब्ध्या प्रत्यवस्थानमनुपलब्धिसमा । न्यायकलि॰ पृ॰ २० । न्यायमं॰ पृ॰ ६३१ । न्यायसार पृ॰ २१ । Return

2592

सर्वभावानित्यत्वप्रसङ्गेन प्रत्यवस्थानमनित्यसम ।
अविशेषसमैवेयं जातिरिति चेत्; तत्र हि सत्तायोगात् सर्वभावनामविशेष आपादित इह तु घटसाध
र्म्यादेव अनित्यत्वमापादितमिति उद्भावनभङ्गिभेदाच्च जातिनानात्वमिति । न्यायमं॰ पृ॰ ६३२ । न्याय
कलि॰ पृ॰ २० । अविशेषसमातोऽनित्यसमा न भिद्यते तत्रापि सर्वाविशेष इहापीति । भिद्यते, तत्र
सर्वाविशेष इह सर्वानित्यत्वमिति । न्यायवा॰ ५ । १ । ३२ ।

Return

2593 | अनित्यत्वेन ज॰ । Return

2594 | अनित्यत्वसाध्यधर्मस्वरूपविकल्पनेन शब्दनित्यत्वापादनं नित्यसम प्रतिषेध । न्यायमं॰ पृ॰ ६३३ । न्यायकलि॰ पृ॰ २० । न्यायसार पृ॰ २२ । Return

2595

प्रयत्नकार्यनानात्वोपन्यासेन प्रत्यवस्थानं कार्य
सम ।न चेयं संशयसमा जाति, हेत्वर्थविकल्पनेन इह प्रत्यवस्थानात् । तथाहि–निरवयवत्वादाकाश
साधर्म्योपन्यासेन संशय आपादित, इह तु साधनवाद्युक्तप्रयत्नानन्तरीयकत्वहेत्वर्थनिरूपणेनेति । न्याय
मं॰ पृ॰ ६३४ । न्यायकलि॰ पृ॰ २१ । उपायहृदय पृ॰ २८ । कार्यभेदात् घटवच्छब्द इति न
वक्तव्यम्, एतत् कार्यभेदखण्डनमुच्यते । तर्कशा॰ पृ॰ २३ ।

Return

2596 | –र्यद्वैवि– श्र॰ । Return

2597

विपरीता
कुत्सिता वा प्रतिपत्तिः विप्रतिपत्तिअप्रतिपत्तिस्तु आरम्भविषयेऽप्यप्रारम्भ–परेण स्थापितं वा न प्रति
षेधति प्रतिषेधं वा नोद्धरति। न्यायभा॰ १ । २ । १९ । निग्रहस्थानानि खलु पराजयवस्तून्यपरा
धाधिकरणानि प्रायेण प्रतिज्ञाद्यवयवाश्रयाणि तत्त्ववादिनमतत्त्ववादिनञ्चाभिसम्प्लवन्ते । न्यायभा॰
५ । २ । १ । निग्रह पराजय, तस्य स्थानमाश्रयः कारणमित्यर्थ । न्यायकलिका पृ॰ २१ । असाधना
ङ्गवचनमदोषोद्भावनं द्वयो । निग्रहस्थानमन्यत्तु न युक्तमिति नेष्यते ॥ वादन्याय पृ॰ २ । प्रकृता
शेषतत्त्वार्थप्रकाशपटुवादिन । विब्रुवाणो ब्रवाणो वा विपरीतो निगृह्यते ॥ तस्मादेकस्य प्रकृतसिद्धेरेव
परस्य निग्रहो न प्रकारान्तरेण । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ५२७ उ॰ । आस्तां तावदलाभादिरयमेव
हि निग्रहः । न्यायेन विजिगीषूणां स्वाभिप्रायनिवर्त्तनम् ॥ न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ५३२ पू॰ । तत्रेह
तात्त्विके वादेऽकलङ्कै कथितो जय । स्वपक्षसिद्धिरेकस्य निग्रहोऽन्यस्य वादिनः ॥ ४६ ॥ तत्त्वार्थ
श्लो॰ पृ॰ २८१ ।

Return

2598

द्वाविंशतिविधा निग्रहस्थानापत्ति–प्रतिज्ञाहानि । तर्कशा॰ पृ॰ ३३ । निग्रहस्थानं नाम
त्रिभिरभिहितस्य वाक्यस्यापरिज्ञानं परिषदि विज्ञानवत्याम्, यद्वा अननुयोज्यस्य अनुयोग अनुयोज्यस्य
चाननुयोग । प्रतिज्ञाहानिरभ्यनुज्ञा कालातीतवचनमहेतवो न्यूनमतिरिक्तम् व्यर्थमपार्थक पुनरुक्त विरुद्ध
हेत्वन्तरमर्थान्तरं निग्रहस्थानम् । चरकस॰ पृ॰ २६७ ।

Return

2599

न्यायभाष्यकारेण मतानुज्ञाऽपि १ । २ । २०
अप्रतिपत्त्या सङ्गृहीता । मञ्जरीकृता तु अननुभाषणमज्ञानमप्रतिभा विक्षेप पर्यनुयोज्योपेक्षणम् इति पञ्चैव
अप्रतिपत्तिरूपेण गणितानि न्यायम पृ॰ ६३९, न्यायकलि॰ पृ॰ २२ प्रकृते तु मञ्जरीकृतामेव मतं समा
दृतम् ।

Return

2600

साध्यधर्मप्रत्यनीकेन धर्मेण प्रत्यवस्थिते प्रतिदृष्टान्तधर्म स्वदृष्टान्ते अभ्यनुजानन् प्रतिज्ञा जहा
तीति प्रतिज्ञाहानि । न्यायभा॰ ५ । २ । २ । भाष्यकारीयव्याख्याने वार्तिककारस्य मतभेद, तथाहि–
एतत्तु न बुद्ध्यामहे कथमत्र प्रतिज्ञा हीयते इति ? हेतोरनैकान्तिकत्वं सामान्यदृष्टान्तेन परेण चोदिते
तस्यानैकान्तिकदोषोद्धारमनुक्त्वा स्वदृष्टान्ते नित्यता प्रतिपद्यते । नित्यताप्रतिपत्तेश्चासिद्धता दृष्टान्तदोषो
भवति, सोऽय दृष्टान्तदोषेण साधनदोषेण वा निग्रहो न प्रतिज्ञाहानि । कथ तर्हि इदं सूत्रम्–प्रतिदृष्टान्त
धर्माभ्यनुज्ञा स्वदृष्टान्ते प्रतिज्ञाहानिरिति ? दृष्टश्चासौ अन्ते व्यवस्थितश्च इति दृष्टान्त, स्वश्चासौ दृष्टान्त
श्चेति, स्वदृष्टान्तशब्देन पक्ष एव अभिधीयते । प्रतिदृष्टान्तशब्देन च प्रतिपक्ष, प्रतिपक्षश्चासौ दृष्टान्तश्चेति ।
एतदुक्त भवति–परपक्षस्य यो धर्मस्त स्वपक्ष एवानुजानाति एषा प्रतिज्ञाहानि । न्यायवा॰ ५ । २ । २ ।
प्रतिज्ञासिद्धये वादिना साधनेऽभिहिते । न्यायम॰ पृ॰ ६४० । न्यायसार पृ॰ २३ । प्रतिज्ञा
हानिर्नाम सा पूर्वप्रतिगृहीता प्रतिज्ञा पर्यनुयुक्त परित्यजति । चरकस॰ पृ॰ २६६ । स्वप्रतिज्ञायां
प्रतिपक्षाभ्यनुज्ञेति प्रतिज्ञाहानि । तर्कशा॰ पृ॰ ३३ ।

Return

2601

अनित्य शब्द इति पूर्वा प्रतिज्ञा, अस
र्वगत इति द्वितीया प्रतिज्ञा प्रतिज्ञान्तरम् । तत्कथ निग्रहस्थानमिति ? न प्रतिज्ञाया साधनं प्रतिज्ञान्तरं[p. n331 ]
किन्तु हेतुदृष्टान्तौ साधनं प्रतिज्ञाया, तदेतदसाधनोपादानमनर्थकमिति आनर्थक्यान्निग्रहस्थानमिति ।
न्यायभा॰ ५ । २ । ३ । तत्कथं निग्रहस्थानम् ? साधनसामर्थ्यापरिज्ञानात् । न्यायवा॰ ५ । २ । ३ । प्रति
ज्ञातार्थप्रतिषेधे परेण कृते धर्मान्तरविकल्पादर्थनिर्देश प्रतिज्ञान्तरमुच्यते । तर्कशा॰ पृ॰ ३४ ।

Return

2602

यत्र प्रतिज्ञा हेतुना विरुद्ध्यते हेतुश्च प्रतिज्ञया स प्रतिज्ञाविरोधो नाम निग्रहस्थानम् । एते
नैव प्रतिज्ञाविरोधोऽप्युक्तः, यत्र प्रतिज्ञा स्ववचनेन विरुद्ध्यते यथा श्रमणा गर्भिणी । हेतुविरोधोऽपि
एतेन प्रतिज्ञया दृष्टान्तविरोधोऽपि वक्तव्य । न्यायवा॰ ५ । २ । ४ । न्यायमं॰ पृ॰ ६४३ । हेतुप्रति
ज्ञयोर्विरोध प्रतिज्ञाविरोध इत्युच्यते । तर्कशा॰ पृ॰ ३५ ।

Return

2603 | तत्र भां॰ । Return

2604

य प्रतिज्ञातमर्थ प्रति
षेधे कृते परित्यजति स प्रतिज्ञासन्न्यासो वेदितव्य । एतत्साधनसामर्थ्यापरिच्छेदात् विप्रतिपत्तितो
निग्रहस्थानम् । न्यायवा॰ ५ । २ । ५ । न्यायसार पृ॰ २४ । न्यायमं॰ पृ॰ ६४४ । न्यायकलि॰ पृ॰
२३ । परेण स्वप्रतिज्ञाप्रतिषेधे कृते सन्न्यासोऽसमर्थनेति प्रतिज्ञासन्न्यास । तर्कशा॰ पृ॰ ३५ ।

Return

2605

साधनान्तरोपादाने पूर्वस्यासामर्थ्यख्यापनान्निग्रहस्थानमिति । सामर्थ्ये वा हेत्वन्तरं व्यर्थमिति ।
न्यायवा॰ ५ । २ । ६ । हेत्वन्तरं नाम प्रकृतिहेतौ वाच्ये विकृतिहेतुमाह । चरकसं॰ पृ॰ २६७ ।
अविशेषहेतौ स्थापिते पश्चाद्धेत्वन्तरोक्तिरिति हेत्वन्तरम् । तर्कशा॰ पृ॰ ३६ ।

Return

2606 | महादि– आ॰ । Return

2607 | –त्वं प्रसा– ब॰, ज॰, भा॰, श्र॰ । Return

2608

यथोक्तलक्षणे पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहे हेतुत साध्यसिद्धौ प्रकृताया ब्रूयात् नित्य शब्द अस्पर्श
त्वादिति हेतु, हेतुर्नाम हिनोतेर्धातो तुनि प्रत्यये कृदन्तपदम् । न्यायभा॰ ५ । २ । ७ । अभ्युप
गतार्थासङ्गतत्वान्निग्रहस्थान यदभ्युपगत तत्सम्बद्धमन्यदसम्बद्धमुच्यते । न्यायवा॰ ५ । २ । ७ । प्रकृ
तादर्थादर्थान्तरं तदनौपयिकमभिदधतोऽर्थान्तरं नाम निग्रहस्थान भवति । न्यायम॰ पृ॰ ६४५ ।
न्यायकलि॰ २३ । अर्थान्तर नाम यथा ज्वरलक्षणे वाच्ये प्रमेहलक्षणमाह । चरकस॰ पृ॰ २६७ ।
प्रकृतार्थाप्रतिसम्बद्धार्थाभिधानमर्थान्तरम् । तर्कशा॰ पृ॰ ३६ ।

Return

2609 | समाख्यात– ब॰, ज॰ । Return

2610

अभि
धेयरहितवर्णानुपूर्वीप्रयोगमात्रं निरर्थकम् । न्यायमं॰ ६४६ । न्यायकलि॰ पृ॰ २४ । न्यायसार पृ॰
२५ । साधनमनुपादानादज्ञानमेव ब्रुबन् न साध्यं जानीत इति न साध्य न साधनञ्चोपादत्ते इति
निगृह्यते । न्यायवा॰ ५ । २ । ८ । अनर्थक नाम यद्वचनमक्षरग्राममात्रमेव स्यात् पञ्चवर्गवत्, न
चार्थतो गृह्यते । चरकसं॰ पृ॰ २६५ । यदा वाद इष्ट तदा मन्त्रभाषणमिति निरर्थकम् । तर्कशा॰
पृ॰ ३६ ।

Return

2611 | –दश्त्वात् ब॰, ज॰ । Return

2612 | सधधवत् ब॰, ज॰ । झभघढधषवत् भा॰, श्र॰ । Return

2613

यद्वाक्य परिषदा प्रतिवादिना च त्रिभिरभिहितमपि न विज्ञायते श्लिष्टशब्दमप्रतीतप्रयोगमतिद्रुतोच्चारित
मित्येवमादिना कारणेन तदविज्ञातार्थम् । अविज्ञातार्थमसामर्थ्यसंवरणाय प्रयुक्तमिति निग्रहस्थानम् ।
न्यायभा॰ ५ । २ । ९ । निरर्थके सर्वेण सर्वमर्थशून्यता, इह तु भवन्नप्यर्थो नावगम्यते द्रुततोच्चारणादि
व्यतिकरवशादिति । न्यायमं॰ पृ॰ ६४८ । परिषत्प्रतिवादिभ्या त्रिभिरभिहितमप्यविज्ञातमित्यविज्ञाता
र्थम् । तर्कशा॰ पृ॰ ३७ ।

Return

2614

यत्रानेकस्य पदस्य वाक्यस्य वा पौर्वापर्येण अन्वययोगो नास्ति इत्य
सम्बद्धार्थत्वं गृह्यते, तत्समुदायार्थस्यापायादपार्थकम् । न्यायभा॰ ५ । २ । १० । निरर्थकादपार्थकं न
भिद्यते तत्राप्यर्थो न गम्यत इहापीति, भिद्यते इति ब्रूम, तत्र हि वर्णमात्रम्, इह तु पदान्यस
म्बद्धानि । न्यायवा॰ ५ । २ । १० । अपार्थकं नाम यदर्थवच्च परस्परेण चायुज्यमानार्थकम् ।
चरकसं॰ पृ॰ २६६ । पौर्वापर्यासम्बद्धोऽपार्थकम् । तर्कशा॰ पृ॰ ३७ ।

Return

2615 | –कदम्बको– ब॰, ज॰ । Return

2616

यथा दश दाडिमानि षडपूपा कुण्डमजाजिनम् पललपिण्ड अर्धो
रुकमेतत् कुमार्या स्फयैकृतस्य पिता अप्रतिशीन इति । पात॰ महाभा॰ १ । २ । ४५ । न्यायभा॰
५ । २ । १० । न्यायप्रवेश वृ॰ पृ॰ ९ । वृ॰ पृ॰।

Return

2617 | प्रतिज्ञाया दुष्टाया पश्चाद्धेतुस्थापनमप्राप्तकालम् । तर्कशा॰ पृ॰ ३७ । Return

2618

प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनानामन्यतमेनापि न्यूनं न्यून भवति । चरकसं॰ पृ॰
२६५ । पञ्चावयवा अन्यतमेन हीना न्यूनम् । तर्कशा॰ पृ॰ ३७ । तत्कथं निग्रहस्थानम् ? न
साधनाभावे साध्यसिद्धिरिति । न्यायवा॰ ५ । २ । १२ ।

Return

2619

अधिकं नाम यदायुर्वेदे भाषमाणे बार्हस्प
त्यमौशनसमन्यद्वाऽप्रतिसम्बद्धार्थमुच्यते । चरकसं॰ पृ॰ २६५ । बहुहेतूदाहरणोक्तिरधिकम् ।
तर्कशा॰ पृ॰ ३८ ।

Return

2620

यद्वा पुन प्रतिसम्बद्धार्थमपि द्विरभिधीयते तत्पुनरुक्तदोषादधिकम् । तच्च पुन
रुक्त द्विविधम्–अर्थपुनरुक्तं शब्दपुनरुक्तं च । चरकस॰ पृ॰ २६५ । पुनरुक्तं त्रिविधम्–शब्दपुन
रुक्तम्, अर्थपुनरुक्तम्, अर्थापत्तिपुनरुक्तं च । तर्कशा॰ पृ॰ ३८ ।

Return

2621 | वा ब॰, ज॰ । Return

2622 | –स्य च शब्दस्य स्व– भा॰, श्र॰ । Return

2623 | तेन शब्देन ब्रू– ब॰, ज॰ । तेन ब्रू– आ॰ । तेन स्वशेब्देन ब्रूयात् न्यायभा॰ ५ । २ । १४ । Return

2624 | परिपदा विज्ञाताया प्रतिज्ञायाः त्रिरभिहिताया अपि यदि कश्चित्प्रत्युच्चा रणासमर्थ तदाऽननुभाषणम् । तर्कशा॰ पृ॰ ३९ । Return

2625 | परिषदा विज्ञाताया अपि प्रतिज्ञाया केनचिदविज्ञानमज्ञानमुच्यते । तर्कशा॰ पृ॰ ३९ । अ प्रतिपत्तितो निग्रहस्यानम् । न्यायवा॰ ५ । २ । १८ । Return

2626

यदि परस्य प्रतिज्ञा न्यायवदीक्षते दूषणे चासम
र्थस्तदाऽप्रतिभा । तर्कशा॰ पृ॰ ३९ । उत्तरविषयाऽप्रतिपत्तिरज्ञानम्, प्रतिपत्तावपि तदप्रत्युच्चारण
मननुभाषणम्, अनुभाषितेऽपि उत्तराप्रतिपत्तिरप्रतिभा । न्यायम॰ पृ॰ ६५३ ।

Return

2627 | स्वप्रतिज्ञाया दोष ज्ञात्वा व्याजै परिहार कार्यान्तरकथनम् । तर्कशा॰ पृ॰ ३९ । Return

2628

य परेण चोदितं दोषमनुद्धृत्य
भवतोऽप्यय दोष इति ब्रवीति सा मतानुज्ञा, परमत स्वमतेऽनुजानाति । उदाहरणं भवाश्चौर पुरुषत्वा
दिति । स त प्रति ब्रूयात्–भवानपीति, सोऽभ्युपगम्य दोषं परपक्षेऽभ्यनुजानातीति निगृहीतो वेदि
तव्य । न्यायवा॰ ५ । २ । २१ । न्यायमं॰ पृ॰ ६५५ । परदूषणे स्वपक्षदोषाभ्युपगम इति मतानुज्ञा ।
तर्कशा॰ पृ॰ ३९ ।

Return

2629

पर्यनुयोज्यो नाम निग्रहोपपत्त्या चोदनीय । न्यायभा॰ ५ । २ । २१ । न्याय
मं॰ पृ॰ ६५६ । यदि कश्चिन्निग्रहस्थानं प्राप्नुयात्, तस्य निग्रहापत्त्यनुद्भावनं तददूषणेच्छया तु दूषण
स्थापनम् । तदर्थे च हीने कि प्रयोजनं दूषणेन ? असिद्धमेतत् दूषणम् । एतदुच्यते पर्यनुयोज्योपेक्ष
णम् । तर्कशा॰ पृ॰ ४० ।

Return

2630 | एतच्च कस्य पराजय इत्यनुयुक्तया परिषदा वचनीयम्, न खलु निग्रह प्राप्त स्वं कौपीनं विवृणुयादिति । न्यायभा॰ ५ । २ । २१ । Return

2631

कस्यचिदनिग्राह्यत्वेऽपि निग्रहस्थानाभियोगो निरनुयोज्या
नुयोग । तर्कशा॰ पृ॰ ४० । भूतदोषाऽप्रतिपत्तिरप्रतिभा, अभूतदोषप्रतिपत्तिरननुयोज्यानुयोग ।
न्यायमं॰ पृ॰ ६५७ ।

Return

2632 | पूर्वं चतुर्विधे सिद्धान्ते स्वयमङ्गीकृतेऽपि पश्चाच्चेद्यथासिद्धान्तं न ब्रूयादय मपसिद्धान्त । तर्कशा॰ पृ॰ ४० । Return

2633 | यथा पूर्वमुक्ता त्रिविधा असिद्धोऽनैकान्तिको विरुद्धश्चेति हेत्वाभासा । तर्कशा॰ पृ॰ ४० । Return

2634

एतेषा निग्रहस्थानाना विशेषविवरणं तत्तन्न्यायसूत्रीयभाष्य
वार्तिक-तात्पर्यटीकासु, न्यायसारे पृ॰ २३-२८, न्यायमञ्जर्य्या पृ॰ ६३८-६५९ न्यायकलिका
याञ्च पृ॰ २२-२७ द्रष्टव्यम् । प्रकृते च न्यायमञ्जर्य्येव विशेषतो ग्रन्थकृता अनुसृता ।

Return

2635 | –वतीति श्र॰ । Return

2636 | पृ॰ ३०९ पं॰ १७ । Return

2637 | यद्भव– ब॰, ज॰ । पृ॰ ३०९ पं॰ १९ । यत्तावद् भवद्भि सकलपदार्थानां गरिष्ठत्वात् प्रथमत। स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९७५-७६ । Return

2638 | पृ॰ ७७ । Return

2639 | –था प्रत्यक्षप्रमाणप– ब॰, ज॰ । Return

2640 | पृ॰ २६१ । Return

2641 | पृ॰ ७७ । पृ॰ १८३ । पृ॰ २६९ । Return

2642 | पृ॰ २६३ । Return

2643 | पृ॰ २६८ । Return

2644 | पृ॰ २७५ । Return

2645 | अपि चास्य द्वादशविधत्वावधारणं तावत्येव प्रमाणव्यापारपरिसमाप्ते प्रयोजनपरिसमाप्तेर्वा स्यात् । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९७६ । Return

2646 | –र्थकल्पना ब॰, ज॰ । Return

2647 | तत्प्रसाधकानाम् ब॰, ज॰, भा॰, श्र॰ । Return

2648 | अत्र सङ्ग्रहाभावात् ब॰, ज॰, भा॰ । Return

2649 | विपर्ययानध्यवसाययोश्च प्रमाणादिषोडशपदार्थेभ्योऽर्थान्तरभूतयो प्रतीते । प्रमेयक॰ पृ॰ १८९ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९७६ । Return

2650 | –पि गण– आ॰ । Return

2651

दशावयवानेके नैयायिका वाक्ये सञ्चक्षते–जिज्ञासा, संशय, शक्यप्राप्ति, प्रयोजनम्, संशय
व्युदास इति । न्यायभा॰ १ । १ । ३२ । न्यायमं॰ पृ॰ ५७० । जिज्ञासाप्रयोजनसंशयार्थप्राप्तीनां
वादमार्गज्ञानाधिगम्यपदार्थरूपतया उल्लेखः चरकसंहितायामपि पृ॰ २६२ दृश्यते ।

Return

2652 | इयत्त्वा– ज॰ । Return

2653 | तच्च प्रमाणविषयतिरोधायकापनेतृत्वम्, संशयादिव्यवच्छेदेन तन्निश्चायकत्वम्, तद्ग्रहणे प्रवृत्तस्य प्रमाणस्य अग्रेसरतया तत्स्वरूपविवेचनमात्रं वा ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९७७ । Return

2654 | वादो जिगीपितोरेव तत्त्वाध्यवसायसरक्षणार्थत्वात् अन्यथा तदनुपपत्तेनिग्रहस्थानवत्त्वाच्च । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २७९ । प्रमेयक॰ पृ॰ १९४ उ॰ । Return

2655 | –णार्थरहि– ब॰, ज॰ । Return

2656 | तदध्य– भा, श्र॰ । Return

2657 | वाद एव तत्त्वाध्यवसायसरक्षणार्थ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २७८ । प्रमेयक॰ पृ॰ १९५ पू॰ । Return

2658 | तथा आक्रो– आ॰ । Return

2659

अवसाय ज॰, श्र॰ । तत्त्वरक्षणार्थ सद्भिरुपहर्त्तव्यमेव छलादि
विजिगीपुभिरिति चेत्, नखचपेटशस्त्रप्रहारादीपनादिभिरपीति वक्तव्यम्, तस्मान्न ज्यायानयं तत्त्वरक्षणो
पाय । वादन्याय पृ॰ ७१ ।

Return

2660 | तन्न्यकरण– ब॰, ज॰, भां॰, श्र॰ । Return

2661 | –णं शक्यं– आ॰ । Return

2662 | –करणे प्रवृ– श्र॰ । Return

2663 | परनिर्मुखीकरणमात्रे तथाव्यवसायरहितस्यापि प्रवृत्तिदर्शनात् तत्त्वोपप्लववादिवत् । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २७९ । Return

2664 | –लम्भात् ततो– आ॰ । Return

2665 | पृ॰ १९४ । तत्त्वार्थश्लोकवार्त्तिकेऽपि पृ॰ २७८ । Return

2666 | सप्रपञ्चमिह उह्यन्ते भा॰ । सप्रपञ्चितम् इ– आ॰, ब॰, ज॰ । Return

2667 | छलादीनि ब॰, ज॰, भां॰ । Return

2668 | –च्यते आ॰, ब॰, ज॰ । –ह्यन्ते श्र॰ । Return

2669 | मिथ्योत्तराणामानन्त्यात् शास्त्रे वा विस्तरोक्तित । साधर्म्यादिसमत्वेन जातिर्नेह प्रतन्यते ॥ २०६ ॥ न्यायवि॰ द्वि॰ परि॰, पृ॰ ५२७ उ॰ । Return

2670 | तद्विकल्पाज्जातिनिग्रहस्थानबहुत्वम् । न्यायसू॰ १ । २ । २० । Return

2671 | भाष्ये नोपलब्धमिदं वाक्यम् । न्यायमञ्जर्यां तु पृ॰ ६२२ सत्यप्यानन्त्ये जातीनामसंकीर्णो दाहरणविवक्षया चतुर्विशतिप्रकारत्वमुपवर्णितं न तु तत्संख्यानियम कृतः इत्यस्ति । Return

2672

तत्र मिथ्यो
त्तरं जाति यथानेकान्तविद्विषाम् । दध्युष्ट्रादेरभेदत्वप्रसङ्गादेकचोदनम् ॥ न्यायवि॰ पृ॰ ५२६ उ॰ ।
प्रमाणसं॰ परि॰ ६ ।

Return

2673 | इत्येतावदेव तल्लक्ष– श्र॰ । Return

2674

भाष्ये नोपलब्ध वाक्यमिदम् । सामान्यमधिकृत्य निग्रहस्थाने द्वे । भेदविस्तरविवक्षाया तु
द्वाविशतिधा भेद । उदाहरणमात्रत्वाच भेदस्य आनन्त्यमिति । न्यायवा॰ ५ । २ । १ । असंकीर्णोदाह
रणविवक्षया च द्वाविंशतिभेदसकीर्त्तनम् अवान्तरभेदैस्तु जातिवदानन्त्यमेव तेषामिति । न्यायमं॰ पृ॰
६३९ ।

Return

2675 | पृ॰ १९५–२०४ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २८१–३११ । निग्रहस्थानाना खण्डन तु वादन्यायेऽपि पृ॰ ७८-१४२ दृष्टव्यम् । एतदर्थ सिद्धिविनिश्चयटीकाया जल्पसिद्धिनामक प्रकरणमपि समवलोकनीयम् । Return

2676

गतिस्थित्युपग्रहो धर्माधर्मयोरुपकार । तत्त्वार्थसू॰ ५ । १७ । उदयं जह मच्छाणं गमणाणुग्गहयरं
हवदि लोए। तह जीवपुग्गलाण धर्म्म दव्व वियाणेहि ॥ ८५ ॥ पञ्चास्ति॰ । धम्मत्थिकाए णं जीवाणं
आगमणगमणभासुम्मेसमणजोगा वइजोगा कायजोगा जे यावन्ने तहप्पगारा चला भावा सव्वे ते धम्मत्थि
काए पवत्तंति। गइलक्खणेणं धम्मत्थिकाए । व्या॰ प्रज्ञ॰ १३ । ४ । ४८१ ।

Return

2677

जह हवदि धम्मदव्वं
तह तं जाणेह दव्वमधमक्खं । ठिदिकिरियाजुत्ताण कारणभूदं दु पुढवीव ॥ ८६ ॥ पञ्चास्ति॰ । अह
मत्थिकाएणं किं पवत्तति ? गोयमा । अहमत्थिकाएणं जीवाणं ठाणनिसीयणतुयट्टणमणस्सय एगत्तीभाव
करणता जे यावन्ने तहप्पगारा थिरा भावा सव्वे ते अहमत्थिकाए पवत्तंति । ठाणलक्खणेणं अहमत्यि
काए । व्या॰ प्रश॰ १३ । ४ । ४८१ ।

Return

2678 | –नुपपत्तेः ज॰, श्र॰ । Return

2679 | तद्धेतुश्चेत् आ॰ । Return

2680 | भूमिजलादीन्येव तत्प्रयोजनसमर्थानि नार्थो धर्माधर्माभ्यामिति चेन्न, साधारणाश्रय इति विशिष्य उक्तत्वात् । सर्वार्थसि॰ ५ । १७ । Return

2681 | धर्माधर्मयो य उपकार स आकाशस्य युक्त सर्वगतत्वात् इति चेत्तदयुक्तम्; तस्य अन्योपकारसद्भावात् । सर्वार्थसि॰ ५ । १७ । Return

2682 | अदृष्टहेतुके गतिस्थिती इति चेन्न; पुद्गलेष्वभावात् । तत्त्वार्थराज॰ ५ । १७ । पृ॰ २१५ । Return

2683

उद्धृतञ्चैतत्–तत्त्वोपप्लव पृ॰ १ ।
शां॰ भा॰ भामती ३ । ३ । ५४ । तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ५२० । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २८ । युक्त्यनुशा॰ टी॰
पृ॰ ७३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३० पू॰ । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ४५४ पू॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १८६ ।

Return

2684

तेभ्य एव तथा ज्ञान जायते व्यज्यतेऽथवा ॥ १८५९ ॥ तत्त्वस॰ । तेभ्यश्चै
तन्यमिति, तत्र केचिद् वृत्तिकारा व्याचक्षते–उत्पद्यते तेभ्यश्चैतन्यम्, अन्ये अभिव्यज्यते इति ।
तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ५२० । ब्रह्मसू॰ शा॰ भा॰ ३ । ३ । ५३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३० । सर्वदर्शनसं॰ चार्वा
कद॰ ।

Return

2685 | ब्रह्मसू॰ शा॰ भा॰ ३ । ३ । ५३ । न्यायम॰ पृ॰ ४३७ । मदशक्तिवच्चैतन्यमिति । प्रकरणप॰ पृ॰ १४६ । Return

2686 | तद्विशेषेऽपि ब॰ । Return

2687 | नियामकारहिताः ब॰, ज॰ । Return

2688

देह एव
चेतनश्च आत्मा चेति प्रतिजानते हेतुञ्चाचक्षते शरीरे भावादिति । यद्धि यस्मिन् सति भवति असति च न
भवति तत्तद्धर्मत्वेन अव्यवसीयते । ब्रह्मसू॰ शा॰ भा॰ ३ । ३ । ५३ ।

Return

2689 | –रेकेण स– भां॰ । Return

2690 | –लब्धेः श्र॰ । Return

2691 | –लब्धेः श्र॰ । Return

2692 | –शक्त्यभिव्यक्त्यभाव– श्र॰ । Return

2693 | उद्धृतञ्चैतत्–तत्त्वोपप्लव पृ॰ ५८ । तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ ५२३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३० पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ७१ । Return

2694 | –कारेणासिद्धेः श्र॰ । Return

2695 | पृ॰ ३४१ प॰ १६ । Return

2696

स्वसवेद्य स भवति
नासावन्येन शक्यते दृष्टुं नासावन्येन शक्यते दृष्टुं कथमसौ निर्दिश्येत असौ पुरुष स्वयमात्मानमु
पलभते न चान्यस्मै शक्नोति दर्शयितुम् शावरभा॰ १ । १ । ५ । अहंप्रत्ययविज्ञेय स्वयमात्मोष
पद्यते ॥ १०७ ॥ मीमासाश्लो॰ आत्मवाद । स्वसंवेदनत सिद्धः सदात्मा बाधवर्जितात् । तस्य
क्ष्मादिविवर्त्तात्मन्यात्मन्यनुपपत्तित ॥ ९६ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६ । शास्त्रवा॰ समु॰ श्लो॰ ७९ ।

Return

2697 | व्यतिरेक तद्भावाऽभावित्वान्न तूपलब्धिवत् । ब्रह्मसू॰ ३ । ३ । ५४ । तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ ५२५ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ३० । Return

2698 | सत्सु अभा– आ॰ । Return

2699 | अविशेषात् तत्रैवान्तर्भावात् ब॰, ज॰ । Return

2700 | सर्वदा भा॰ । Return

2701 | सद्वा आ॰ । Return

2702 | तन्तुघटादि– भा॰ । किमुपादानकारणमहोस्वित् सहकारि कारणम् ? तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ५२६ । Return

2703 | भूतानि किमुपादानकारणं चैतन्यस्य सहकारिकारणं वा ? युक्त्यनुशा॰ टी॰ पृ॰ ७८ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३० उ॰ । Return

2704

न च यस्य विकारेऽपि यन्न विक्रियते तत्त
त्कार्यं युक्तमतिप्रसङ्गात् । तत्त्वसं प॰ ५२७ । प्रमितेऽप्यप्रमेयत्वात् विकृतेरविकारिणी । निर्ह्रासाति
शयाभावात् निर्ह्रासातिशये धिय । बलीयस्यवलीयस्त्वात् विपरीते विपर्ययात् । काये तस्मान्न ते
तस्य परिणामा सुखादयः ॥ न्यायविनि॰ २ । ७३-७४ । पृ॰ ४५९ उ॰ ।

Return

2705 | गौरश्वस्य श्र॰ । Return

2706 | यदविकारेऽपि यस्य विकारापादन सभवति न तत्तदुपादानम् । तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ ५२८ । Return

2707 | नापि ते कारका वित्तेर्भवन्ति सहकारिण । स्वोपादानविहीनायास्तस्यास्तेभ्योऽप्रसूतित ॥ २०७ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २८ । Return

2708 | अनुपादानं च भवद्भिः परिकल्पितं चै– श्र॰ । अनुपादानं च स्व संविदितस्वभावस्य चैतन्यस्य इष्टं भवद्भिः परिकल्प्यते चैतन्यमिति ब॰, ज॰ । Return

2709 | सूक्ष्मभूतविशेष चैतन्येन विजातीयः सजातीयो वा ? तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २९ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३० पू॰ । Return

2710 | नन्वत्राप्यविशिष्टानि विशिष्टानि वाऽथवा । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १०८२ । Return

2711 | मृते चाऽसंभवात्। प्रश॰ भा॰ पृ॰ ६९ । शास्त्रवा॰ समु॰ श्लो॰ ६५ । न्यायविनि॰ वि॰ पृ॰ ४५४ उ॰ । Return

2712 | आद्ये चै– श्र॰ । Return

2713 | –प्रसिद्धेः श्र॰ । Return

2714

न शरीरेन्द्रियमनसामज्ञत्वात्, न शरीरस्य चैतन्यं घटादिवद् भूतकार्यत्वात् मृते चाऽसंभ
वात् । प्रश॰ भा॰ पृ॰ ६९ । सति शरीरे निवर्तमानत्वात् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३९४ । प्रमेयक॰
पृ॰ २९ उ॰ । न शरीरगुणश्चेतना, कस्मात् ? यावच्छरीरभावित्वाद् रूपादीनाम् । शरीरव्यापि
त्वात् । शरीरगुणवैधर्म्यात् । न्यायसू॰ ३ । २ । ४९, ५२, ५५ । न शरीरस्य ज्ञानादियोग परिणा
मित्वात्, रूपादिमत्त्वात् अनेकसमूहस्वभावत्वात् सन्निवेशविशिष्टत्वात् । न्यायमं॰ पृ॰ ४३९ ।
देहधर्मवैलक्षण्यात् । ब्रह्मसू॰ शा॰ भा॰ ३ । ३ । ५४ ।

Return

2715

नेन्द्रियाणा करणत्वात् उपहतेषु विषयाऽ
सान्निध्ये चाऽनुस्मृतिदर्शनात् । प्रश॰ भा॰ पृ॰ ६९ । नेन्द्रियार्थयो तद्विनाशेऽपि ज्ञानाऽवस्थानात् ।
न्यायसू॰ ३ । २ । १८ ।

Return

2716 | –प्रसिद्धेः श्र॰ । Return

2717

कृत भूतेन्द्रियाणा च चैतन्यप्रतिषेधनम् । समस्तव्यस्तस
घातविवेकपरिणामिनाम् ॥ १११ ॥ मीमासाश्लो॰ आत्मवाद । ते च परमाणव प्रत्येक वा हेतव स्यु,
समुदिता वा ? तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ५२७ ।

Return

2718

नासिकाद्येकाङ्गवैकल्येऽपि मनसामनुत्पादापत्तेप्रसुप्ति
कादिरोगादिना कायेन्द्रियाणामुपघातेऽपि मनोधीरविकृता एकामविकला सत्तामनुभवति। तत्त्वस॰
पं॰ पृ॰ ५२७ ।

Return

2719

नापि मनस कारणान्तरानपेक्षित्वे युगपदालोचनस्मृतिप्रसङ्गात् स्वयं करणभावाच्च ।… प्रश॰
भा॰ पृ॰ ६९ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३० पू॰ । "अस्तु तर्हि मनोगुणो ज्ञानम्, युगपज्ज्ञेयानुपलब्धेश्च
न मनस । न्यायसू॰ ३ । २ । १९ ।

Return

2720 | करणा– श्र॰ । Return

2721 | करणा– श्र॰ । Return

2722 | करणा– श्र॰ । Return

2723 | अत एव विषयस्यापि न चैतन्यम् । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ७२ । Return

2724

पूर्वानुभूतस्मृत्यनुबन्धा
ज्जातस्य हर्षभयशोकसम्प्रतिपत्तेः । न्यायभा॰ ३ । १ । १९ । न्यायमं॰ पृ॰ ४७० । जातिस्मराणां
सवादात् अपि संस्कारसंस्थिते । अन्यथा कल्पयंल्लोकमतिक्रामति केवलम् ॥ नाऽस्मृतेऽभिलाषोऽस्ति न
विना सापि दर्शनात् । तद्धि जन्मान्तरान्नायं जातमात्रेऽपि लक्ष्यते ॥ न्यायवि॰ २ । ७९, ८० । पृ॰
४६३ पू॰ ।

Return

2725

येन सुखसाधनं स्तनादिकमन्विच्छति, तच्चालभमानो रोदनमारभते प्राप्य च व्यपगत
रुदितःसद्योजातोऽपि वानरादिशिशुः अवपातपतनप्रभवदुःखान्मरणभीतो मातुरतीव क्रोडमाश्लिष्यति
प्रपातादिस्थानं च परिहरतीति । तत्त्वस॰ पं॰ ५३२ ।

Return

2726 | मद्याङ्गवद् भूतसमागमे ज्ञ शक्त्यन्तरव्यक्तिरदैवसृष्टि । इत्यात्मशिश्नोदरपुष्टितुष्टै निर्ह्रीभयै हा मृदव प्रलब्धा ॥ ३५ ॥ युक्त्यनुशा॰ । Return

2727 | पृ॰ ३४२ प॰ ७ । Return

2728 | पृ॰ ३४२ प॰ ११ । Return

2729 | शरीरोत्पत्तिनिमित्तवत् सयोगोत्पत्तिनिमित्तं कर्म । एतेन नियम प्रत्युक्त । न्यायसू॰, भा॰ ३ । २ । ६८, ६९ । Return

2730 | चैतन्यशक्तिं सतीमेव, प्रागसतीमेव वा अभिव्यञ्जयेयु, सदसतीं वा ? युक्त्यनु॰ टी॰ पृ॰ ७५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३० पू॰ । Return

2731 | –लोकिसि– श्र॰ । Return

2732 | –भ्यो व्यक्तेः ब॰, भा॰ । Return

2733 | पृ॰ ३४२ प॰ १४ । Return

2734 | तथा च सुख्यह दुख्यहमिच्छावानहमिति प्रत्ययो दृष्ट नापि विपर्ययज्ञानमेतत् अवाध्यमानत्वात् । नापि सशयज्ञानं तद्रूपस्याऽसवेदनात् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३९१ । Return

2735

न शरीरालम्बनम् अन्तःकरणव्यापारेण उत्पत्ते; तथाहि–न शरीरमन्त करणपरिच्छेद्यम् बहि
र्विषयत्वात् प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३९१ । अहं सुखीति संवित्तौ सुखयोगो न विग्रहे । बहिःकरणवेद्यत्वप्र
सङ्गान्नेन्द्रियेष्वपि ॥ १३७ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ३२ ।

Return

2736

भृत्यवदेव शरीरेप्यहमिति ज्ञानस्य औप
चारिकत्वमेव युक्तम् । उपाचारस्तु निमित्तं विना न प्रवर्त्तते इत्यात्मोषकारकत्वं निमित्तं कल्प्यते।
प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३९१ । प्रमेयक॰ पृ॰ २९ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ८६ ।

Return

2737

प्राणापाननिमेषोन्मे
षजीवनमनोगतीन्द्रियान्तरविकाराः सुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नाश्च आत्मनो लिङ्गानि । वै॰ सू॰ ३ । २ । ४ ।
इच्छाद्वेषप्रयत्नसुखदुःखज्ञानान्यात्मनो लिङ्गमिति । न्यायसू॰ १ । १ । १० ।

Return

2738 | शब्दादिज्ञान क्वचिदा श्रितं गुणत्वात्। प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३९३ । प्रमेयक॰ पृ॰ २९ उ॰ । Return

2739 | उपादानपूर्व– ब॰, ज॰ । समवायिकारणपूर्वकत्वं कार्यत्वाद्रूपादिवदेव । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३९३ । Return

2740

यथा यन्त्रप्रतिमाचेष्टितं
प्रयोक्तुरस्तित्वं गमयति तथा प्राणापानादिकर्मापि कियावन्तमात्मानं साधयति । सर्वार्थसि॰ ५ । १९ ।
रथकर्मणा सारथिवत् प्रयत्नवान् विग्रहस्याधिष्ठातानुमीयते प्राणादिभिश्चेति। प्रश॰ भा॰ पृ॰
६९ । जीवच्छरीरं प्रयत्नवदधिष्ठितम् इच्छानुविधायिक्रियाश्रयत्वात् रथवत् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४०२ ।

Return

2741 | करणै शब्दाद्युपलब्ध्यनुमितैः श्रोत्रादिभि समधिगम क्रियते वास्यादीनां करणानां कर्त्तृप्रयोज्यत्व दर्शनात् शब्दादिषु प्रसिद्ध्या च प्रसाधकोऽनुमीयते। प्रश॰ भा॰ पृ॰ ६९ । Return

2742

–पपद्येत ब॰,
ज॰, भां॰, श्र॰ । आत्मद्रव्यस्य सिद्धि टिप्पणीनिर्दिष्टतत्तद्ग्रन्थेषु अष्टसह॰ पृ॰ ६३, सिद्धिवि॰ टी॰
परि॰ ४, इत्यादिषु च विस्तरतो द्रष्टव्या ।

Return

2743 | –ल्पिते तु भेदै– श्र॰ । Return

2744 | प्रतिधीयन्ते श्र॰ । Return

2745 | कारणं ज॰ । Return

2746 | यानि ब॰, ज॰ । Return

2747 | शक्तेः श्र॰ । Return

2748 | कारणं ब॰, ज॰ । Return

2749

करणं त्रयोदशविध तदाहरणधारणप्रकाशकरम् । कार्य च
तस्य दशधाऽऽहार्य धार्य प्रकाश्य च ॥ आहारकम् इन्द्रियलक्षणम्, धारकमभिमानलक्षणम्, प्रकाशकं
बुद्धिलक्षणम् । साख्यका॰ माठरवृ॰ ३२ ।

Return

2750 | –णभूतस्यैव ब॰, ज॰ । Return

2751 | एकमृद्द्रव्य– श्र॰ । Return

2752

सत्त्व लघु प्रकाशकमिष्टमुपष्टम्भक चलं च रज । गुरु वरणकमेव तम प्रदीपवच्चार्थतो वृत्ति
॥ १३ ॥ साख्यका॰ । उपष्टम्भक प्रेरकम् उन्नाडि इत्यर्थ, यथा मत्तवृषो वृषं दृष्ट्वा उद्धतो भवति
तद्वत्यदा गुरूणि अगानि भवन्ति इन्द्रियाणि अलसानि स्वविषयग्रहणासमर्थानि भवन्ति तदानीं मन्तव्यं
एतत्तम उत्कटत्वेन वर्त्तते । माठरवृ॰ । तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात् प्रकाशकमनामयम् । सुखसगेन
बध्नाति ज्ञानसगेन चानघ ॥ ६ ॥ रजो रागात्मक विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् । तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्म
सगेन देहिनम् ॥ ७ ॥ तमस्त्वज्ञानज विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् । प्रमादालस्यनिद्राभि तन्निबध्नाति भारत
॥ ८ ॥ भगवद्गीता अ॰ १४ । सत्त्वस्य हि प्रसादलाघव । तत्त्वार्थराजवा॰ पृ॰ १२ । तत्त्वसं॰
पं॰ पृ॰ २१ ।

Return

2753 | –अवष्टम्भ– ब॰, ज॰, भां॰, श्र॰ । Return

2754 | त्रैलोक्यं पञ्चसु महाभूतेष्वविभागं गच्छति पञ्चमहाभूतानिं तन्मात्रेषु । माठरवृ॰ पृ॰ २७ । Return

2755

प्रकृतिः प्रधानमधिकुरुते । ब्रह्म अव्यक्तं बहुधात्मकं माया इति पर्याया । तस्या प्रकृतेर्महान् एकः
उत्पद्यते–महान् बुद्धि मतिः प्रज्ञा संवित्तिः ख्यातिः चिति स्मृतिरासुरी हरि हर हिरण्यगर्भ इति
पर्याया । ततोऽहङ्कारःतस्य इमे पर्याया वैकृतः तैजसो भूतादिः अभिमानोऽस्मिता इति । चतु षष्टि
वर्णै स्वरादिवैखरीपर्यन्तै यत्किमप्यभिधीयते बुद्ध्या समर्थ्य तत्सकलम् आद्यन्ताकारहकारवर्णद्वयग्रहणेन
उपरिस्थितपिण्डीकृतानुकारिणा बिन्दुना भूषितः प्रत्याहारन्यायेन अहङ्कार इत्यभिधीयते । माठरवृ॰
पृ॰ ।

Return

2756

अत्राह त्रिविधोऽहङ्कार तं व्याख्यास्याम । तत्र कतरस्मादहङ्कारात् इन्द्रियाणि उत्पद्यन्ते
कतरस्माद्वा तन्मात्राणीति ? अत्रोच्यते–सात्त्विक एकादशक प्रवर्त्तते वैकृतादहङ्कारात् । भूतादे तन्मात्रः
स तामस तैजसादुभयम् ॥ २५ ॥ यदा सत्त्वमुत्कटं भवति अहङ्कारे, तेन च सत्त्वेन रजस्तमसी अभिभूते
स्यातां तदा सात्विकोऽहङ्कार उच्यते । तस्य सात्त्विकस्य वैकृतिक इति पूर्वाचार्यै संज्ञा कृता । स वैकृ
तिको भूत्त्वा अहङ्कार एकादशेन्द्रियाणि उत्पादयतिभूतादे तमोबाहुल्यात् गौणीभूतसत्त्वरजस भूतादि
नाम्नः पूर्वाचार्यैर्निरूपितादहङ्कारात् तन्मात्रः शब्दादिपञ्चको गणो जायते । अभिभूतसत्त्वतमसो राजसात्
तैजसाभिधानादहङ्कारात् प्रवृत्तिकर्मण उभयं प्रकाशात्मकम् एकादशेन्द्रियकं मोहात्मकं तन्मात्रिकं चासीदिति
सम्बन्धः । तैजसे एव राजसेऽहङ्कारे क्रियाशक्तिरस्ति । सत्त्वं निष्क्रियमेकाकि न शक्नोति उत्पादयितुम् ।
तमश्च मूढत्वादक्रियम् असमर्थं विना रज सृष्टिमुत्पादयितुम् । अत उभे सत्त्वतमसी सृष्टिविषये रजसाऽ
नुगृहीते ऐन्द्रियकं तन्मात्रिकं च गणद्वयं जनयत इति तात्पर्यार्थ । साख्यका॰ २५, माठरवृत्ति ।

Return

2757

बुद्धीन्द्रियाणि श्रोत्रत्वक्चक्षूरसननासिकाख्यानि । वाक्पाणिपादपायूपस्थान् कर्मेन्द्रियाण्याहु
॥ २६ ॥ साख्यका॰ । इन् इति विषयाणा नाम, तान् इन विषयान् प्रति द्रवन्तीति इन्द्रियाणि । शब्द
स्पर्शरूपरसगन्धान् बुध्यन्त इति बुद्धीन्द्रियाणि कर्म कुर्वन्ति कारयन्ति च कर्मेन्द्रियाणि । माठरवृ॰ ।

Return

2758 | –व्यक्तये भा॰ । Return

2759

उभयात्मकमत्र मन सङ्कल्पकमिन्द्रियञ्च साधर्म्यात् । गुणपरिणामविशेषान्ना
नात्प ग्राह्यभेदाच्च ॥ २७ ॥ साख्यका॰ । उभयात्मकमत्र मन–कर्मेन्द्रियेषु कर्मेन्द्रियम्, बुद्धीन्द्रियेषु
बुद्धीन्द्रियम् । माठरवृ॰ ।

Return

2760 | तथाभूतानीति श्र॰ । Return

2761

मम योनिर्महद् ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् ।
संभव सर्वभूताना ततो भवति भारत ॥ १४ ॥ भगवद्गी॰ अ॰ ३ । मम स्वभूता मदीया माया त्रिगुणा
त्मिका प्रकृति योनि सर्वभूताना सर्वकार्येभ्यो महत्त्वात् भरणाच्च स्वविकाराणा महद् ब्रह्म इति योनिरेव
विशिष्यते । तस्मिन् महति ब्रह्मणि योनौ गर्भं हिरण्यगर्भस्य जन्मनो वीजं सर्वभूतजन्मकारण वीज दधामि
निक्षिपामि। भगवद्गी॰ शा॰ भा॰ ।

Return

2762 | –रिभ्– ब॰, ज॰ । Return

2763

मनुष्याणां आ॰ । सूक्ष्मा माता
पितृजा सहप्रभूतै त्रिधा विशेषा स्यु । सूक्ष्मास्तेषा नियता मातापितृजा निवर्त्तन्ते ॥ ३९ ॥ साख्य
का॰ । सूक्ष्मास्तावत् पच तन्मात्रका तैरेव आदिसर्गे सूक्ष्मशरीराणि त्रयाणा लोकाना प्रारब्धानि । तत्
सूक्ष्मशरीरम् ऋतुकाले मातुरुदरं प्रविशतितैरारब्धं सूक्ष्मशरीरमस्मिन् स्थूलशरीरे पतति । माठरवृ॰ ।
साख्यसू॰ ३ । ७ ।

Return

2764 | –नां तु औ– ब॰, ज॰, श्र॰ । Return

2765 | औपपादुकम् ब॰, आ॰ । औपपादिकम् श्र॰ । Return

2766 | यदि का– आ॰ । Return

2767 | –वत् क– आ॰ । Return

2768 | शक्यते भा॰, श्र॰ । Return

2769 | तत्का– आ॰, ब॰ । Return

2770 | प्रवर्त्तते आ॰ । Return

2771 | धर्मः ब॰, ज॰, । एकादशेन्द्रियाणि पचतन्मा त्राश्च । Return

2772 | निष्क्रियत्वं आ॰ । Return

2773 | पूर्वपक्षे निदिष्टाना साख्यकारिकाणा विशेषव्याख्यानं माठरवृत्तौ तत्त्वकौमुद्या च द्रष्टव्यम् । Return

2774 | पृ॰ ३५० पं॰ १५ । Return

2775 | –कंसाधनं आ॰ । Return

2776 | प्रधानपुरुषैरनेकान्तात् । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९८६ । Return

2777 | –स्य च सा– श्र॰ । Return

2778

मृद्विकारादयो भेदा नैकजात्यन्वितास्तथा । सिद्धानैकनिमित्ताश्च मृत्पिण्डा
देर्विभेदत ॥ ४३ ॥ चैतन्याद्यन्वितत्वेऽपि नैकपूर्वत्वमिष्यते । पुरुषाणाममुख्य चेत्तदिहापि समं न किम्
॥ ४४ ॥ तत्त्वस॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३०६ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९८६ ।

Return

2779 | –वयवस्य समुदा– श्र॰ । Return

2780 | दुःखादीना– भा॰ । नहि बाह्याध्यात्मिकाना भेदाना सुखदुःखमोहात्मकतयाऽन्वय उपपद्यते । सुखादीना चान्तरत्वप्रतीते, शब्दादीना चातद्रूपत्वप्रतीते । ब्रह्मसू॰ शा॰ भा॰ २ । २ । १ । Return

2781 | संगृह्यताम् ब॰, ज॰ । Return

2782

शक्तित प्रवृत्ते इत्यनेन यद्यव्यतिरिक्तशक्तियोगिकारणमात्रं साध्यते
तदा सिद्धसाध्यता । अथ व्यतिरिक्तविचित्रशक्तियुक्तमेकं नित्यं कारणं तदाऽनैकान्तिकता हेतो।
तत्त्वसं॰ पं॰ ३९ । प्रमेयके॰ पृ॰ ८४ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३०६ ।

Return

2783 | प्रकृतसि– ज॰ । Return

2784 | तच्च केवलं प्रधानंकिमपेक्ष्य प्रवर्तते निरपेक्ष्य वा ? प्रमेयरत्नमा॰ ४ । १ । Return

2785 | –त्तं कि आ॰ । Return

2786 | भवतु आ॰ । Return

2787 | –माचरतीति ब॰, ज॰, आ॰ । Return

2788

नहि यद् यस्मादव्यतिरिक्तं तत्तस्य कारणं कार्यं वा युक्तं
भिन्नलक्षणत्वात् कार्यकारणयोः ।ततश्च यद्भवद्भि मूलप्रकृते कारणत्वमेव। तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰
२२ । प्रमेयक॰ पृ॰ ८१ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २९६ ।

Return

2789 | रूपान्तरापेक्षया ब॰, ज॰ । Return

2790 | पृ॰ ३५२ पं॰ १३ । Return

2791 | यत् सर्वाकारेण सन्न तत् केनचिज्जन्यम् यथा प्रकृति चैतन्यं वा ? तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ २५ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २९८ । Return

2792

दध्यर्थिनः आ॰, ब॰, ज॰, श्र॰ ।
यदि दध्यादय सन्ति दुग्धाद्यात्मसु सर्वथा । तेषा सता किमुत्पाद्यं हेत्वादिसदृशात्मनाम् ॥ १७ ॥
तत्त्वस॰ ।

Return

2793 | तज्जनकत्वसाम– श्र॰ । Return

2794 | अभिव्यक्तायामपि आ॰ । Return

2795 | चेतनात्मनो श्र॰ । Return

2796 | यदि सत् सर्वथा कार्यं पुवन्नोत्पत्तु मर्हति । परिणामप्रकॢप्तिश्च नित्यत्वैकान्तवाधिनी ॥ ३९ ॥ आप्तमी॰, अष्टसह॰ पृ॰ १८१ । Return

2797

साप्य
भिव्यक्ति प्राक् प्रवृत्ते सती आहोऽसती इति पूर्ववत् प्रसङ्ग । न्यायवा॰ पृ॰ ४४४ । तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰
२६ । न्यायम॰ पृ॰ ४९३ । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ १४४ । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५४५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ८२
उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २९८ ।

Return

2798 | घटादि– ब॰, ज॰, भा॰, श्र॰ । Return

2799

प्रत्याख्यातम् भा॰, श्र॰ ।
उत्पत्तौ खलु सिद्धायामुपादानं विचार्यते । सतस्तु सैव नास्तीति किमुपादानचिन्तया ॥ न्यायम॰ पृ॰
४९५ । तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ २६ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३०२ ।

Return

2800 | –णप्रसङ्गात् श्र॰ । Return

2801 | न सन्देहविपर्यासौ निवत्त्यौ सर्वदा स्थिते । नापि निश्चयजन्माऽस्ति तत एव वृथाऽखिलम् ॥ २४ ॥ तत्त्वस॰ । प्रमेयक॰ पृ॰ ८२ उ॰ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ९७९ । Return

2802 | वितर्कविचारानन्दास्मितारूपानुगमात् सम्प्रज्ञात । योगसू॰ १ । १७ । Return

2803 | क्वचिदपि ब॰, ज॰ । Return

2804 | –पेक्ष्यते आ॰ । चिदर्थशून्या च जडा च बुद्धि शब्दादितन्मात्रजमम्बरादि । न बन्धमोक्षौ पुरुषस्य चेति कियज्जडैर्न ग्रथितं विरोधि ॥ १३ ॥ स्याद्वादमं॰ । Return

2805 | –न्तभि– भा॰ । Return

2806 | घटादि– भा॰ । Return

2807 | सति भेदे तत्पुरुषो यथा भा॰ । Return

2808

नैकस्मिन्नसभवात् । न ह्येकस्मिन् धर्मिणि युगपत्सदसत्त्वादिविरुद्धधर्मसमावेश सभवति
शितोष्णवत् । य एते सप्त पदार्था निर्धारिता एतावन्त एवंरूपाश्चेति ते तथैव वा स्यु नैव वा तथा स्यु,
इतरथा हि तथा वा स्यु इतरथा वा इत्यनिर्धारितरूपं ज्ञान सशयज्ञानवदप्रमाणमेव स्यात् अवक्त
व्याश्च उच्येरन्, उच्यन्ते च अवक्तव्याश्चेति विप्रतिषिद्धम् उच्यमानाश्च तथैवावधार्यन्ते नावधार्यन्ते
इति च । तथा तदवधारणफल सम्यग्दर्शनमस्ति वा नास्ति वाएवं जीवादिषु पदार्थेषु एकस्मिन् धर्मिणि
सत्त्वासत्त्वयो विरुद्धयोर्धर्मयोरसभवात्, सत्त्वे चैकस्मिन् धर्मे असत्त्वस्य धर्मान्तरस्यासभवात् असत्त्वे चैवं
सत्त्वस्याऽसभवादसंगतमिदमार्हत मतम् । ब्रह्मसू॰ शा॰ भा॰ २ । २ । ३३ । अथ पुन द्रव्यपर्याययो
सम्मूर्च्छितत्वात् नरसिंहवदेक शबलरूपत्वात् द्विरूपमुच्यते, तदयुक्तम्, नरसिंहस्य शबलरूपत्वाऽ
सिद्धे आह च–द्रव्यपर्यायरूपत्वात् द्वैरूप्यं वस्तुन किल । तयोरेकात्मकत्वेऽपि भेद संज्ञादिभेदत
॥ १ ॥ धर्मित्व तस्य चैव स्यात् तत्तन्त्रत्वात्तदन्ययो । न चैव गम्यते तेन वादोऽयं जाल्मक
ल्पितः ॥ ४४ ॥ हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ १५१-५७ । तत्त्वोपप्लव पृ॰ ९५-९६ । परस्परस्वभावत्वे स्यात्
सामान्यविशेषयो । साङ्कर्य तत्त्वतो नेद द्वैरूप्यमुपपद्यते ॥ १७२२ ॥ परस्परास्वभावत्वेप्यनयोरनुषज्यते ।
नानात्वमेव भावेऽपि द्वैरूप्य नोपपद्यते ॥ १७२३ ॥ तद्भावश्चाप्यतद्भावः परस्परविरोधत । एकवस्तुनि
नैवाय कथञ्चिदवकल्प्यते ॥ १७२९ ॥ विधानप्रतिषेधौ हि परस्परविरोधिनौ । शक्यावेकत्र नो कर्त्तं केनचि
त्स्वस्थचेतसा ॥ १७३० ॥ तत्त्वस॰ ।

Return

2809

तथाहि नित्यानित्ययो विधिप्रतिषेधरूपत्वात् अभिन्ने धर्मिणि अभाव एवं सदसत्त्वादेरपि।
तथा मुक्तावप्यनेकान्तो न व्यावर्त्तते इति मुक्तो न मुक्तश्चेति स्यात् । एवं च सति स एव मुक्तः संसारी
चेति प्रसक्ते । एवमनेकान्तेप्यनेकान्ताभ्युपगमे दूषणम् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० च ।

Return

2810 | एवान्य– ब॰, ज॰ । Return

2811 | पृ॰ ३५९ पं॰ ५ । Return

2812 | इति तत्र ब॰, ज॰ । Return

2813 | किं भिन्नप्रमाणग्राह्यत्वात् भिन्नाकारा घभासित्वाद्वा ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ७३८ । Return

2814 | –ञ्चित्तद्भेद– श्र॰ । Return

2815 | विज्ञानमात्रात् ऊ– ब॰, ज॰ । Return

2816 | –स्थितं पा– ब॰, ज॰, आ॰ । Return

2817 | –कत्वमि– आ॰ । –कविषयत्वं विशिष्यते ब॰, ज॰ । Return

2818 | अत्यन्तं त– ब॰, ज॰ । न खलु प्रत्यक्ष तद्बाधकं अत्यन्ततद्भेदस्यात्राऽप्रतिभासमानत्वात् । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ७३९ । Return

2819 | –पि नर्त्तकी आ॰ । Return

2820 | –भ्यः पटस्य आ॰ । Return

2821 | –मभावात् आ॰, ब॰, ज॰, भां॰ । Return

2822 | अक्षे आ॰ । Return

2823 | सुशक्यत्वात् ब॰, ज॰ । Return

2824 | पृ॰ ३५९ पं॰ १४ । Return

2825 | संज्ञाभेद– आ॰ । Return

2826 | पृ॰ ३५९ पं॰ १५ । Return

2827 | सज्ज्ञापक– ब॰, ज॰ । षड्ज्ञापक– श्र॰ । ननु सत ज्ञापकप्रमाणविषयस्य भाव सत्त्वम् । प्रमेयक॰ पृ॰ १५७ उ॰ । Return

2828 | –पलम्भप्र– ब॰, ज॰ । Return

2829 | इत्यनु– ब॰, ज॰ । Return

2830

उद्धृतञ्चैतत्–
तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ १९२ । प्रमेयक॰ पृ॰ १५७ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६६१ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰
८७८ ।

Return

2831 | तदिष्टव्या– ज॰ । Return

2832 | पृ॰ ३५९ पं॰ १६ । Return

2833 | –वृक्षः श्र॰ । Return

2834 | पृ॰ ३५९ पं १९ । Return

2835 | तस्य वस्तुन आत्मानौ तदात्मानौ तयो भाव तादात्म्य भेदाभेदस्वभावत्वम् । आप्तपरीक्षा पृ॰ २२ । प्रमेयक॰ पृ॰ १५८ पू॰ । Return

2836 | कथ्यते यत यथोच्यते । इति पाठभेद, तत्त्वार्थश्लो॰ । Return

2837 | पृ॰ ३५९ प॰ २६ । Return

2838 | पृ॰ ३५९ प॰ २८ । Return

2839

एव धर्मिणो द्रव्यस्य रसादिधर्मान्तररूपेण
रूपादिभ्यो भेद द्रव्यरूपेण चाऽभेद । तथा अवयविन स्वरूपेण अवयवैरभेदः अवयवान्तरेण तु अवय
वान्तरै भेद इत्यूहनीयम् । तत्र यथा दीर्घह्रस्वादीनां विरुद्धस्वभावानामप्यपेक्षाभेदात् एकत्राप्यविरुद्धत्वं
प्रतीतिबलादङ्गांक्रियते तथा भेदाभेदयोरपि द्रष्टव्यं प्रतीत्यविशेषात् । शास्त्रदीपि॰ १ । १ । ५ ।

Return

2840 | आ त्मन मुखाद्याकाराः शश्वदात्मान्तरं नेतुगशक्यत्वादशक्यविवेचना । आप्तप॰ पृ॰ ४४ । Return

2841 | उभयोः ब॰ । Return

2842 | घटपटादि– ब॰, ज॰ । Return

2843 | मिथः भि– ब॰ । Return

2844 | अनुवेदात्वं भा॰, श्र॰ । Return

2845 | –प्रसङ्गादस– ज॰ । Return

2846 | भिन्नस्वभावानु– ब॰, ज॰ । Return

2847 | तद्भेदेऽपि आ॰ । Return

2848 | पृ॰ ३६० पं॰ १ । Return

2849

ननु विरुद्धौ भेदाभेदौ कथमेकत्र स्याताम् ? न विरोध, सह दर्शनात् । यदि हि इदं रजतं नेदं रजतमिति
वत् परस्परोपमर्देन भेदाभेदौ प्रतीयेता न तु तयो परस्परोपमर्देन प्रतीति । इयं गौरिति बुद्धिद्वयम
पर्यायेण प्रतिभासमानमेकं वस्तु द्व्यात्मकत्वं व्यवस्थापयति । सामानाधिकरण्यं हि अभेदमापादयति
अपर्यायत्वञ्च भेदम् अत प्रतीतिबलादविरोध, अपेक्षाभेदाच्च; तथाहि । शास्त्रदी॰ १ । १ । ५ । प्रमेयक॰
पृ॰ १५८ ।

Return

2850

सदेव सर्वं को नेच्छेत् स्वरूपादिचतुष्टयात् । असदेव विपर्यासात् न चेन्न व्यवतिष्ठते
॥ १५ ॥ आप्तमी॰ । स्वपररूपाद्यपेक्षं सदसदात्मकं वस्तु न विपर्यासेन । अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰
१३५ । स्वरूपपररूपाभ्यां नित्यं सदसदात्मके ॥ १२ ॥ मीमासाश्लो॰ अभावपरि॰ ।

Return

2851

भावः स्व–
आ॰ । स्वरूपादिव पररूपादपि सत्त्वे चेतनादेरचेतनादित्वप्रसङ्गात् तत्स्वात्मवत्, पररूपादिव स्व
रूपादप्यसत्त्वे सर्वथा शून्यतापत्ते । स्वद्रव्यादिव परद्रव्यादपि सत्त्वे द्रव्यप्रतिनियमविरोधः।
अष्टसह॰ पृ॰ १३१ ।

Return

2852 | –षङ्गात् ब॰, ज॰ । Return

2853 | स्वपररूपादिचतुष्टयापेक्षाया स्वरूपभेदात् सत्त्वाऽसत्त्वयो एकवस्तुनि भेदोपपत्ते। अष्ट सह॰ पृ॰ १३२ । प्रमेयक॰ पृ॰ १५८ पू॰ । Return

2854 | एकद्रव्ये ब॰, ज॰ । Return

2855 | –दे च तयोः श्र॰ । Return

2856 | पट्॰ ब॰, ज॰ । Return

2857 | –ना अस्तीति नै– ब॰, ज॰ । Return

2858 | तत्सत्त्वमेव ब॰, ज॰ । Return

2859 | –मेव विवि– आ॰ । Return

2860 | स्यात्सदसदात्मका पदार्था सर्वस्य सर्वाऽकरणात्। अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ १३३ । Return

2861 | यच्चेदं स्वदेशादिषु सत्त्वं परदेशादिष्वसत्त्वमिष्यत एव इतरेतराभावाऽभ्युपगमात् । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० ड । Return

2862 | तथा आ॰ । Return

2863 | इति प्रतीति सा– ब॰, ज॰ । Return

2864 | आधेयेन सा– ब॰, ज॰, श्र॰ । Return

2865 | विशिष्यति ब॰, ज॰ । Return

2866 | पृ॰ ३६० प॰ ३ । Return

2867 | अभावरूप– श्र॰ । Return

2868 | पृ॰ ३६० प॰ ४ । Return

2869 | –त्याधिष्ठिते एव आ॰ । Return

2870 | –कत्वस्यापि श्र॰ । Return

2871 | अनेकान्त प्रमाणात्ते तदेकान्तोऽर्पितान्नयात् इति उत्तरार्द्धम् । अनेकान्ते तदभावादव्याप्ति इति चेन्न, तत्रापि तदुपपत्ते । तत्त्वार्थराज॰ पृ॰ २५ । Return

2872 | पृ॰ ३६० पं॰ ६ । Return

2873 | तदात्मकत्वेन सं– ब॰, ज॰, । Return

2874 | उत्पादयितुं आ॰ । Return

2875 | सुशक्य– ब॰, ज॰ । Return

2876 | संशयो बलादा– ब॰, ज॰, भा॰ । Return

2877 | –स्थूलतयोर्वा ब॰, ज॰ । Return

2878 | –ञ्च उक्तध– आ॰, ब॰, ज॰ । Return

2879 | उभयोः ब॰, ज॰ । Return

2880

एकत्र
बहुभेदाना संभवान्मेचकादिवत् ॥ न्यायविनि॰ २ । ४५ । यथा कल्माषवर्णस्य यथेष्टं वर्णनिग्रह ॥ ५७ ॥
चित्रत्वाद्वस्तुनोप्येव भेदाभेदावधारणम् । यदा तु शवलं वस्तु युगपत्प्रतिपद्यते ॥ ६२ ॥ तदान्यानन्यभेदादि
सर्वमेव प्रलीयते ॥ मीमासाश्लो॰ आकृतिवाद ।

Return

2881 | नात्यन्तमन्यत्वमनन्यता च विधेर्निषेधस्य च पूर्व दोषात् । इत्युत्तरार्द्धम् । Return

2882

न नर सिंहरूपत्वात् न नरो नर एवेति इमे द्वे कारिके अनेकान्तवाद
प्रवेशटिप्पणके पृ॰ १५ न नर सिंहरूपत्वात् इति च तत्त्वार्थभाष्यव्याख्यायाम् पृ॰ ३७७
संज्ञाविज्ञानकार्याणाम् इति पाठभेदेन च जैनतर्कवा॰ वृत्तौ पृ॰ ११६ उद्धृताऽस्ति । किमिव ?
नरसिंह्वत् । यथा नरस्याकारो प्रस्त्य ? सिहस्याकारः शिरोभागः तदुभयाभेदगतेः नरसिंह इत्युच्यते ।
नयचक्रवृ॰ पृ॰ ५५ पू॰ । भागे सिंहो नरो भागे योऽर्थो भागद्वयात्मकः । तमभागं विभागेन नरसिहं
प्रचक्षते ॥ तत्त्वोपप्लव॰ पृ॰ ९६ । नरसिंहस्य दृष्टान्तरूपेण उल्लेख तत्वार्थराजवा॰ पृ॰ २२५,
मीमासाश्लो॰ पृ॰ ८८१, वाक्यप॰ द्वि॰ काण्ड पृ॰ १२१, तत्त्वस॰ पृ॰ १२२, हेतुवि॰ टी॰ पृ॰ १०५
इत्यादिषु वर्त्तते ।

Return

2883 | प्रतीतितः भा॰, अनेकान्तवादप्र॰ टि॰ पृ॰ १५ । Return

2884

द्विविधो हि पदार्थाना विराध–अविकलकारणस्य भवतोऽन्यभावे अभावाद् विरोधगति शीतोष्ण
स्पर्शवत् । परस्परपरिहारस्थितलक्षणतया वा भाववत् । न्यायविन्दु पृ॰ ९६–९८ । प्रमेयक॰ पृ॰ १५८
उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १३१ ।

Return

2885 | शशखरविषा– श्र॰ । Return

2886 | चैव तद् श्र॰ । Return

2887 | –रोधः स्वा– श्र॰ । Return

2888 | –था सर्वदा आ॰ । Return

2889 | –षणभावा– श्र॰ । Return

2890 | जात्यन्तरत्वादचौरपारदारिकवच्चौरपार दारिकाभ्याम्। अष्टसह॰ पृ॰ २०६ । Return

2891

संशयाद्यष्टदोषाणां परिहारो निम्नग्रन्थेषु द्रष्टव्यः–उदय
स्थितिसंहारलक्षणस्य सतः प्रतिभासादिभेदाभेदाभ्यां भेदाभेदप्रसिद्धिः आत्मप्रतिबन्धेन तथापरि
णामात्; संशयविरोधवैयधिकरण्योभयदोषप्रसङ्गानवस्थासङ्कराभावकल्पनामन्योन्याविवेकप्रतीतिरतिशेते ।
प्रमाणसं॰ पृ॰ ६५ पू॰ । न चास्य विरोधसङ्करानवस्थाप्रसङ्गदोषानुग्रहण नयचक्रवृ॰ पृ॰ ५८ उ॰ ।
न च स्वभावभेदोपलम्भेऽपि नानात्वविरोधसङ्कराऽनवस्थानुषङ्गः चेतसि ग्राह्यग्राहकाकारवत् । अष्टश॰,
अष्टसह॰ पृ॰ २०६ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४३५ । प्रमेयक॰ पृ॰ १५८ पू॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४५१ ।
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ७४१ । प्रमेयरत्नमा॰ ४ । १ । प्रमाणमी॰ पृ॰ ४४ । स्याद्वादमं॰ पृ॰ १९७ ।
सप्तभङ्गित॰ पृ॰ ८१ ।

Return

2892 | पृ॰ ३६१ प॰ १ । Return

2893 | द्विविधोऽत्र हि आ॰ । अनेकान्तो हि द्वेधा। प्रमेयक॰ पृ॰ ९३ उ॰ । Return

2894 | –नि तत्सं– श्र॰ । Return

2895 | संभवति यत एव साक्षात्करणं संभवति न केवलं भा॰, श्र॰ । Return

2896 | अर्थक्रियासमर्थं यत्तदत्र परमार्थसत् । प्रमाणवा॰ ३ । ३ । Return

2897 | अन्यस्य वा क्रिया करणं भा॰, श्र॰ । Return

2898 | येन हि स्वभावेन आद्यामर्थक्रिया करोति तेनैव उत्तराणि कार्याणि समासादितस्वभावा न्तर करोति। तत्त्वोप॰ पृ॰ १२६ । Return

2899 | तत्सह– भां॰, श्र॰ । Return

2900

तत्कार्य– ज॰, भा॰ । तत्तत्कार्य– श्र॰ । क्रमेण युगपच्चापि यस्मादर्थ
क्रियाकृत । न भवन्ति स्थिरा भावा नि सत्त्वास्ते ततो मताः ॥ ३९४ ॥ न तावत् स्थिरस्य भावस्य
क्रमेणार्थक्रिया युक्तेति दर्शयति–कार्याणि हि विलम्बन्ते कारणासन्निधानतः । समर्थहेतुसद्भावे क्षेपस्तेषा हि
किकृतः ॥ ३९५ ॥ अथापि इत्यादिना परस्योत्तरमाशङ्कते–अथापि सन्ति नित्यस्य क्रमिण सहकारिण ।
यानपेक्ष्य करोत्येष कार्यग्रामं क्रमाश्रयम् ॥ ३९६ ॥ साध्वित्यादिना प्रतिविधत्ते–साध्वेतत् किन्तु ते तस्य
भवन्ति सहकारिणः । किं योग्यरूपहेतुत्वादेकार्थकरणेन वा ॥ ३९७ ॥ योग्यरूपस्य हेतुत्वे स भावः तै कृतो
भवेत् । स चाशक्यक्रियो यस्मात् तत्स्वरूपं सदा स्थितम् ॥ ३९८ ॥ कृतौ वा तत्स्वरूपस्य नित्यताऽस्यावहीयते ।
विभिन्नोऽतिशयस्तस्माद् यद्यसौ कारक कथम् ॥ ३९९ ॥ तत्त्वसं॰ । नित्यस्य निरपेक्षत्वात् क्रमोत्पत्ति
विरुद्ध्यते । प्रमाणवा॰ २ । २६७ । हेतुवि॰ टी॰ पृ॰ २१८ ।

Return

2901

नापि यौगपद्येन इति दर्शयति–
यौगपद्यं च नैवेष्टं तत्कार्याणां क्षयेक्षणात् ॥ ४१३ ॥ निःशेषाणि च कार्याणि सकृत्कृत्वा निवर्त्तते । सामर्थ्यात्मा
स चेदर्थः सिद्धास्य क्षणभङ्गिता ॥ ४१४ ॥ तत्त्वस॰ ।

Return

2902 | तस्याकार्यकारितस्यानर्थ– ज॰ । Return

2903

युगपदशेषाणि कार्याणि कृत्वा स किं तस्यार्थक्रियासमर्थ स्वभावो निवर्त्तते अहोस्विदनुवर्त्तते ?
तत्र यदि निवर्त्तते इति पक्ष तदा तस्य क्षणभङ्गित्वं सिद्धम्तद्रूपस्यानुवृत्तौ तु कार्यमुत्पादयेत् पुन ।
अकिञ्चित्कररूपस्य सामर्थ्यं चेष्यते कथम् ॥ ४१५ ॥ सर्वसामर्थ्यशून्यत्वात्तारापथसरोजवत् । असन्तोऽक्ष
णिका सर्वे शक्तिर्यद्वस्तुलक्षणम् ॥ ४१६ ॥ तत्त्वस॰ ।

Return

2904 | वा तस्य श्र॰ । Return

2905 | सर्वदैव ब॰, ज॰ । Return

2906 | –कस्यैवा र्थंक्रिया ब॰, ज॰, भा॰, श्र॰ । Return

2907

नित्यत्वैकान्तपक्षेऽपि विक्रिया नोपपद्यते । प्रागेव कारकाभाव क्व
प्रमाण क्व तत्फलम् ॥ ३७ ॥ आप्तमीं॰ । पूर्वापरस्वभावपरिहारावाप्तिलक्षणामर्थक्रिया कौटस्थ्येऽपित्रुवाणः
कथमनुन्मत्त ? अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ १७९ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ७६ । प्रमेयक॰ पृ॰ १४७ पू॰ ।

Return

2908 | क्षणिकैकान्तपक्षेऽपि प्रेत्यभावाद्यसभव । प्रत्यभिज्ञाद्यभावान्न कार्यारम्भ कुत फलम् ॥ ४१ ॥ आप्तमी॰, अष्टसह॰ १८१ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ७७ । प्रमेयक॰ पृ॰ १४७ । Return

2909 | पृ॰ १० । Return

2910 | –रित्व मर्थ– आ॰ । Return

2911 | अक्षणिकत्वे ब॰, ज॰ । Return

2912 | तत्कार्यं आ॰ । Return

2913 | क्रियते आ॰, भां॰ । Return

2914 | अन्यत्वात् प्रसंगः भा॰ । Return

2915

तत्र ये कृतका भावास्ते सर्वे क्षणभङ्गिन । विनाश प्रति
सर्वेषामनपेक्षतया स्थिते ॥ ३५३ ॥ तत्त्वस॰ । तदेवं विनाशं प्रति अन्यापेक्षामसामर्थ्यवैयर्थ्याभ्या
तद्धेत्वयोगेन कृतकत्वलक्षणस्य सत्त्वस्य पूर्वाचार्यप्रदर्शिता प्रतिपाद्य यथासौ विपर्यये बाधकप्रमाणमनु
भवति तद्दर्शयन्नाह–तस्माद् विनाश । हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ २१३ ।

Return

2916 | उष्णप्रकाशस– आ॰, ब॰, ज॰, भा॰ । Return

2917 | कल्पेत आ॰, ब॰, ज॰, भा॰ । Return

2918 | अथ मृत्योरपक्रान्त तस्य चेत् प्रथम क्षण । अविनाशस्वभावत्वादास्ता युगशतान्यपि ॥ न्यायमं॰ पृ॰ ४४८ । Return

2919 | –त्वे प्रकाशकस्य भा॰, ब॰, ज॰, श्र॰ । त्वे प्रकाशत्व– आ॰ । Return

2920 | प्रकाशतावत् भा॰ । प्रकाशकत्वत् ब॰, ज॰ । Return

2921 | –नुबन्धी भां॰ । Return

2922 | पृ॰ ३७६ पं॰ १३ । Return

2923

–वं नाशयति आ॰, ब॰, ज॰ । इतश्च नाशहेतूनामकिञ्चित्करत्वं वक्त
व्यम्; तथाहि–भावः स्वहेतोरुत्पद्यमानः कदाचित् प्रकृत्या स्वयं नश्वरात्मैव उत्पद्यते, अनश्वरात्मा वा ?
यदि नश्वरः; न तस्य किञ्चिन्नाशहेतुनाअथानश्वरात्मेति पक्ष; तदापि नाशहेतुरकिञ्चित्कर एव, तस्य केन
चित् स्वभावान्यथाभावस्य कर्त्तुमशक्यत्वात्। तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ १४० ।

Return

2924 | स्वभावात् ब॰, ज॰ । तथाहि नाशको हेतुः न भावाऽव्यतिरेकिणः । नाशस्य कारको युक्तः स्वहेतोर्भावजन्मतः ॥ ३५८ ॥ तत्त्वसं॰ । Return

2925 | –तुः तस्मादभिन्नो ब॰, ज॰ । Return

2926

निर्हेतुकत्वे वस्तूत्पत्त्यनन्तरमात्मानमासादयति
तदयुक्तम्; अत्र पञ्च पक्षा भवन्ति–वस्तूत्पत्तेः पूर्वम्, सह वा, अनन्तरं वा, कालान्तरे वा भवनम्, न
वा भवनम् । तत्त्वोप॰ पृ॰ १२८ । तत्त्वसं॰ पृ॰ १३६ ।

Return

2927 | क्रोडीकृत्यतत्तद्भा– ब॰, ज॰ । Return

2928 | –णार्थ– आ॰ । Return

2929 | तन्त्वादेः भां॰, श्र॰ । Return

2930

पदार्थव्यतिरिक्ते तु नाशनाम्नि कृते सति ।
भावे हेत्वन्तरैस्तस्य न किञ्चिदुपजायते ॥ ३६० ॥ तेनोपलम्भकार्यादि प्राग्वदेवानुषज्यते । तादवस्थ्याच्च
नैवास्य युक्तमावरणादपि ॥ ३६१ ॥ तत्त्वस॰ ।

Return

2931 | –च्यते श्र॰ । Return

2932 | तस्य भविष्यति इ– ब॰, ज॰ । Return

2933

अथ क्रियानिषेधोऽयं भाव नैव
करोति हि । तथाप्यहेतुता सिद्धा कर्तुर्हेतुत्वहानित ॥ ३६३ ॥ तथाहि–प्रसज्यप्रतिषेधे सति नञ करो
तिना सम्बन्धाद् अभाव करोति भाव न करोति इति क्रियाप्रतिषेधाद् अकर्त्तृत्व नाशहेतो प्रतिपादि
तम्। तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ १३६ ।

Return

2934 | कार्यध– ब॰, ज॰ । Return

2935 | –स्यातो विशे– श्र॰ । Return

2936

विधिनैवम
भावश्च पर्युदासाश्रयात्कृत । यस्तत्र व्यतिरेकादिविकल्पो वर्त्तते पुन ॥ ३६५ ॥विवक्षावशाद्धि
कुतश्चन भावाद्विलक्षणो भाव एव अभाव इत्याख्यायते, तत्र च व्यतिरेकादिविकल्पे प्राक्तनो दोष पुनरा
वर्त्तते । तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ १३५ ।

Return

2937

यद्भाव प्रति यन्नैव हेत्वन्तरमपेक्षते । तत्तत्र नियतं ज्ञेयं
स्वहेतुभ्यस्तथोदयात् ॥ ३५४ ॥ निर्निबन्धा हि सामग्री स्वकार्योत्पादने यथा । विनाश प्रति सर्वेऽपि निर
पेक्षाश्च जन्मिन ॥ ३५५ ॥ तत्त्वस॰ । हेतुवि॰ टी॰ पृ॰ २१३ ।

Return

2938 | तत्स्वभावो यथा भा॰ । Return

2939 | मानग्रहणं ब॰, ज॰, भा॰ । Return

2940 | क्षणिकग्र– ब॰ । Return

2941 | पृ॰ ३७५ पं॰ ७ । Return

2942 | अर्थस्वरूपत्वान्नैकप्रत्ययत्वम् आ॰ । Return

2943 | अनन्वयहेतुत्वम् ब॰, ज॰ । Return

2944 | –त्वं शक्यम् आ॰ । Return

2945 | क्षणिक ब॰, ज॰ । Return

2946 | असंभवात् ब॰, ज॰ । Return

2947 | –सन्निधि– आ॰ । Return

2948 | पृ॰ ९ । Return

2949

तयोऽर्थ– आ॰ । क्षणिकेष्वपि इत्यादिना भदन्तयोगसेनमतमाशङ्कते–[p. n380 ]
क्षणिकेष्वपि भावेषु ननु चार्थंक्रिया कथम् । विशेषाधायिनोऽन्योन्य नह्याद्या सहकारिण ॥ ४२८ ॥
क्रमेण युगपच्चापि यतस्तेऽर्थक्रियाकृत । न भवन्ति ततस्तेषां व्यर्थ क्षणिकताश्रय ॥ ४३१ ॥ स हि
आह–क्षणिकत्वेऽपि भावाना क्रमयौगपद्याभ्यामर्थक्रियाविरोध एव । यतस्ते स्वयं समर्था भवेयुरसमर्था
वा ? तत्त्वस॰ ।

Return

2950 | पृ॰ ३७५ पं॰ १५ । Return

2951 | –वासाधकः श्र॰ । Return

2952

अत्रोच्यते–न सत्त्वं क्षणभङ्गसिद्धौ अङ्गम्
असाधारणत्वात् सन्दिग्धव्यतिरेकित्वाद्वा । तथाहि–क्रमाकमाभ्या व्याप्त सत्त्वं तदनुपलम्भेन अक्षणिकाद्
व्यावर्त्तते एवं तदेव सापेक्षत्वानपेक्षत्वाभ्या व्याप्तं तदनुपलम्भेन क्षणिकादपि व्यावर्त्तते। अन्तक्षण
प्राप्तानि क्षितिपवनपाथस्तेजोवीजानिपरस्परानपेक्षाणि वा जनयेयु सापेक्षाणि वा ?न्यायवा॰ ता॰
टी॰ ३ । २ । १४ । पृ॰ ५५६ । प्रश॰ किरणा॰ पृ॰ १४४ । क्षणिकस्यापि भावस्य सत्त्वं नास्त्येव सोऽपि
हि । क्रमेण युगपद्वापि न कार्यकरणे क्षम ॥ क्षणिकस्य क्रम कीदृग्युगपत्करणेषु व । न्यायमं॰ पृ॰
४५३ ।

Return

2953

नन्वपेक्षते एव किन्तु स्वोत्पादे न पुन स्वकार्ये । तत्र तस्य अनपेक्षत्वमुपेयते न तु
स्वोत्पादे । ननु स्वोत्पत्तावपि अस्य जागर्त्ति स्वसन्तानवर्ती पूर्व एव निरपेक्षः क्षण एवं पूर्वः पूर्वः क्षणः
स्वसन्तानपतित एव अनपेक्षो जागर्त्त्युपजनन इति कुशूलनिहितवीज एव स्यात् कृती कृषीवल कृतमस्य
कृषिकर्मणा । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ ३ । २ । १४ । पृ॰ ५५७ ।

Return

2954 | द्वितीयक्षण– ब॰, ज॰, श्र॰ । Return

2955 | पृ॰ ३७५ प॰ १३ । Return

2956 | नहि कारणशक्तिभेदमन्तरेण कार्य नानात्वं युक्त रूपादिज्ञानवत् । अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ १८३ । Return

2957 | –स्याप्यनेक– श्र॰ । Return

2958

अपि
च येन रूपेण रूपस्य रूपं प्रत्युपादानकारणता तेनैव यदि रसं प्रति सहकारिकारणता तदा पुनरपि रूप
रसयोरविशेषः । अथ अन्येन रूपेण रूपोपादानता अन्येन च रससहकारितेति तर्हि स्वभावभेदान्नाना
त्वम्। न्यायमं॰ पृ॰ ४५५ ।

Return

2959

अपि च प्रत्यभिज्ञासर्वतो जाज्वलीति कस्तस्यां सत्यां क्षण
भङ्गिनो भावानभिदध्यात्। न्यायमं॰ पृ॰ ४५८ । सर्वं चेदं क्षणभङ्गसाधनं कालात्ययापदिष्टं प्रत्य
भिज्ञाप्रत्यक्षेण प्रतीतस्य पुनः प्रतीतेः । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ८० ।

Return

2960 | वर्त्तमानस्या– आ॰ । Return

2961 | –समर्थकस्य ब॰, ज॰, आ॰ । Return

2962 | –ग्रहणार्षकस्य श्र॰ । Return

2963 | बुद्ध्य सञ्चरदोषत ॥ ५६ ॥ आप्तमी॰ अष्टसह॰ पृ॰ २०२ । Return

2964 | अर्थक्रियायाश्च अपरार्थक्रिया यदि सत्त्व व्यवस्थापिका। प्रमेयक॰ पृ॰ १४८ उ॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४०२ । Return

2965

तदेव परमार्थसत् ।
अर्थक्रियासामर्थ्यलक्षणत्वाद्वस्तुन । न्यायबि॰ १ । १४, १५ । प्रमाणवा॰ ३ । ३ । तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰
१४४ । अन्यत्सवृतिसत् प्रोक्ते ते सामान्यस्वलक्षणे । इत्युत्तरार्द्धम्, अष्टसह॰ पृ॰ १२१ । अभि॰
आलोक पृ॰ ५४७ ।

Return

2966 | सत्त्वे यो हि ताःक– ब॰, ज॰ । Return

2967 | संज्ञामात्रेण कालस्याभ्युपगमात्, न च सज्ञामात्रं वस्तु विशेषणत्वेन युक्तमिति । तत्त्व सं॰ पं॰ पृ॰ १४२ । Return

2968 | परिकल्पिते च आ॰ । Return

2969 | स्यात् क्षणानन्तरक्षणिकत्वस्य च वास्तवत्वे भां॰ । स्यात् क्षणानन्तरक्ष– श्र॰ । Return

2970 | –स्ते न वा अक्ष– श्र॰ । Return

2971 | तद्वत् तत् ब॰, ज॰ । Return

2972 | पृ॰ ३७५ प॰ २२ । Return

2973 | –प्रत्ययत्वेन आ॰ । Return

2974

क्षणक्षयेऽपि नैवास्ति कार्यकारणताञ्जसा । कस्यचित्कचिदत्यन्ताव्यापारादचलात्मवत् ॥
१२४ ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ७७ । न च क्षणिकत्वे सति कार्यकारणभावो घटते। प्रश॰ व्यो॰
पृ॰ ४०१ ।

Return

2975

क्षणिकत्वपक्षे किमेकस्मादेकोत्पाद, उत बहुभ्य एकोत्पत्तिः, अथ एकस्मादनेकनिष्पत्तिः,
आहो बहुभ्य बहुसभव इति परीक्षणीयम्। न्यायमं॰ पृ॰ ४५३ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४०० । स्या॰
रत्ना॰ पृ॰ ७६१ । अभि॰ आलोक पृ॰ ५४८ ।

Return

2976 | वर्तिकामुखदाह । Return

2977 | –यवनिर्मित– ब॰, ज॰ । नहि अस्माकमिव भवतामनेकावयवनिवहनिर्मितमवयविस्वरूप कार्यमस्ति । न्यायमं॰ पृ॰ ४५४ । Return

2978

नीलाभासस्य हि चित्तस्य नीलादालम्बनप्रत्ययान्नीलाकारता, समनन्तरप्रत्ययात् पूर्वविज्ञानाद् बोध
रूपता, आलोकात् सहकारिप्रत्ययाद्धेतो स्पष्टतार्थता, चक्षुषोऽधिपतिप्रत्ययाद् रूपग्रहणप्रतिनियमः।
ब्र॰ सू॰ शा॰ भा॰, भाम॰ २ । २ । २१ ।

Return

2979 | कारणभेदोपनतस्वभावनानात्वयोगादेकत्वमेव तावद् विरु द्ध्यते। न्यायमं॰ पृ॰ ४५४ । Return

2980 | विरुद्धधर्मयोगेऽपि यदि चैकत्वमिष्यते । अनेकक्षणयोगेऽपि भाव एकोऽभ्युपेयताम् ॥ न्यायमं॰ पृ॰ ४५४ । Return

2981 | –प्रचयस्वरूपापि आ॰, ब॰, ज॰ । Return

2982 | अथ केयं सामग्री नाम ? न समग्रेभ्यो भिन्ना पृथगनुपल म्भाद्, अव्यतिरेके तु समग्र एव सामग्री । न्यायमं॰ पृ॰ ४५४ । Return

2983

एकैकष एव ब॰, ज॰ । तत्र
पूर्वसमुदायेन उत्तरसमुदायारम्भे तदन्तर्गतं समुदायिनम् एकमेव एक उत्पादयेत्, एकं वा संभूयेति।
न्यायमं॰ पृ॰ ४५४ । एकैकमेकैक एव उत्पादयेत् सर्वे संभूय वा ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ७६६ ।

Return

2984 | अथ एकैकफलसमुदायिनिष्पत्तौ सर्वसमुदायिनं व्यापारयेत् क्रमेण, यौगपद्येन वा ? न्यायमं॰ पृ॰ ४५४ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ७६६ । Return

2985 | पंचैपाः ब॰ । ये हि तत्र पंच दश समुदायिनः क्षणं तत्र व र्त्तन्ते। न्यायमं॰ पृ॰ ४५४ । Return

2986 | तर्हि निकुरुम्बरूपादेव कारणादुत्पन्नमिति कारणविवेकनियमा भावाद् रूपरसादिप्रविभागो न स्यात्। न्यायमं॰ पृ॰ ४५४ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ७६६ । Return

2987 | –पि रू पता ब॰, ज॰ । Return

2988 | न सिद्धं ब॰, ज॰ । Return

2989 | नानैकान्तिकत्वम् इति नास्ति आ॰, भां॰, श्र॰ । Return

2990 | –न्धप्रसिद्धि श्र॰ । Return

2991 | पृ॰ ३७६ प॰ ८ । Return

2992 | –भेदैः ब॰, ज॰ । Return

2993 | उदयान्तरा– ब॰, ज॰ । Return

2994 | कारणे ज– ब॰, ज॰ । Return

2995 | –ध्यभाव– ज॰, ब॰ । Return

2996 | पृ॰ ३७६ प॰ १६ । Return

2997 | विनाश सद्भावभा– ब॰, ज॰ । Return

2998 | परमपक्षा ब॰, ज॰ । Return

2999 | भासते भा॰ । Return

3000

निर्हेतुकत्वस्यापि कति
पयकालावस्थायित्वेन विरोधाऽभावात् । न च निर्हेतुकत्व युक्तम्, भाव इव अभावेऽपि अन्वयव्यतिरे
काभ्या हेतोर्व्यापारोपलम्भात्। प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३९९ । न्यायम॰ पृ॰ ४५८ ।

Return

3001 | स तद्धेतुः श्र॰ । Return

3002 | अनुपपत्तिः ब॰, ज॰ । Return

3003 | –विधाननाशेऽपि तज्जन्यवास्तु ब॰, ज॰ । Return

3004 | –पेक्षेऽपि ब॰, ज॰ । Return

3005 | –सन्तानैका– ब॰, ज॰ । Return

3006

विनाशहेतुर्नास्तीति ब्रुवाण पर्यनुयोक्तव्यः–किमकारणत्वाद् विनाशो नास्ति, उत अकारण
त्वान्नित्य इति ?यद्यकारणत्वान्नित्यो विनाश; कार्यस्य उत्पादो न प्राप्नोति विनाशेन सहाऽवस्थानमिति च
दोषःअथ असन् विनाश; एवमपि सर्वनित्यत्वं विनाशाभावात् । न्यायवा॰ ३ । २ । १४ । पृ॰
४१४ ।

Return

3007 | –रप्रहारादिकं श्र॰ । Return

3008 | क्षणान्तर– आ॰, ब॰, ज॰, भां॰ । असौ एकक्षणसङ्गता वा भवेत् अनेकक्षणपरिगता वा ? सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३८९ । Return

3009 | –विनोऽसत्त्वस्य ज॰ । –विनोंऽशस्य ब॰ । –विनो विनाशस्य श्र॰ । Return

3010 | –नन्तरे भा– ज॰ । Return

3011

किञ्च उदयानन्तरध्वंसित्वं भावानां भिन्ना
भिन्नविकल्पाभ्यामन्येन ध्वंसस्याभावादवसीयते, प्रमाणान्तराद्वा ? प्रमेयक॰ पृ॰ १४५ पू॰ । एवं च
व्यर्थमेवेह व्यतिरिक्तादिचिन्तनम् । नाश्यमाश्रित्य नाशस्य क्रियते यद्विचक्षणैः ॥ ४२४ । शास्त्रवा॰ ।

Return

3012 | अर्थानन्तरं भा– श्र॰ । Return

3013 | अहेतुकोप्युपग– श्र॰ । Return

3014 | –रादिना तस्य जन्मा– भा॰, श्रा॰ । Return

3015 | –तुकत्वमप्युषग– श्र॰ । Return

3016

यथा विनाशं प्रत्यनपेक्षं
विनश्वरम् तथा स्थितिं प्रत्यनपेक्ष स्थास्नु तधेतोरकिञ्चित्करत्वात्, तद् व्यतिरिक्ताऽव्यतिरिक्ताऽकरणाद्
इत्यादि सर्वं समानम् । अष्टसह॰ पृ॰ १८५ । सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ १६९ उ॰ । उत्पत्तावपि तुल्योऽयं
प्रलाप। न्यायमं॰ पृ॰ ४५८ । प्रमेयक॰ पृ॰ १४६ पू॰ ।

Return

3017 | क्षणान्तरे आ॰, ब॰, ज॰, श्र॰ । Return

3018 | उद्धृतञ्चैतत्–अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ २०० । हेतुवि॰ टी॰ पृ॰ १२० । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४०० । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ७८८ । Return

3019 | नष्टशब्दस्य कश्चिदर्थोऽस्ति न वा ? स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ७९० । Return

3020 | –विधाः वचन– श्र॰ । Return

3021

तथा च त्रिलोचन प्रकीर्णकेकिं विनश्यतीति विनाशः अनवस्थायि
भावस्वभाव पर्युदासप्रतिषेधरूप, किं वा विनशनं विनाशः अभावमात्रं प्रसज्यप्रतिषेधरूपम् ? नाद्यः
कल्प; अनवस्थायिभावस्वभावस्य अहेतुकत्वेन केनाप्यनभ्युपगतत्वेन असिद्धत्वात् । स्या॰ रत्ना॰
पृ॰ ७८८ ।

Return

3022 | –रूपस्याहेतु– श्र॰ । Return

3023 | परिणामस्वभावः स्याद्भावः तत्रानपेक्षणात् । अयमर्थक्रियाहेतुः अन्तरेण निरन्वयम् ॥ न्याय विनि॰ २ । १३२ । पृ॰ ४९१ उ॰ । Return

3024 | –पेक्षित्व– ब॰, ज॰ । किच अन्यानपेक्षत्वमात्रं हेतुः, तत्स्वभा वत्वे सति प्रमेयक॰ पृ॰ १४५ पू॰ । Return

3025 | इत्याद्युक्तम् श्र॰ । पृ॰ ३७६ पं॰ १८ । Return

3026 | पृ॰ ३७८ पं॰ १७ । Return

3027 | अक्षणिकाव– ब॰, ज॰ । Return

3028 | विभाषया दीव्यन्ति चरन्ति वा वैभाषिका, विभाषा वा विदन्ति वैभाषिका । स्फुटार्थ॰ पृ॰ १२ । Return

3029

हेतून् प्रत्ययान् प्रतीत्य समाश्रित्य य स्कन्धादीनामुत्पाद स प्रतीत्यसमुत्पाद । तत्त्व
स॰ प॰ पृ॰ १५ । तत्र प्रतीत्यसमुत्पाद शालिस्तम्बसूत्रेऽभिहित । तत्र आध्यात्मिकस्य प्रतीत्य
समुत्पादस्य हेतूपनिबन्ध कतम यदिदम्–अविद्याप्रत्यया सस्कारा यावज्जातिप्रत्ययं जरामरणमिति ।
शिक्षासमुच्चय पृ॰ २१९ । तद्यथोक्तमार्यशालिस्तम्बसूत्रे–एवमुक्ते मैत्रेयो वोधिसत्त्वो महासत्त्व आयु
ष्मन्तं शारिपुत्रमेतदवोचत् । यदुक्त भगवता धर्मंस्वामिना सर्वज्ञेन । यो भिक्षव प्रतीत्यसमुत्पाद पश्यति
स धर्म पश्यति । यो धर्मं पश्यति स बुद्ध पश्यति । तत्र कतम प्रतीत्यसमुत्पादो नाम । यदिदमविद्या
प्रत्यया सस्कारा, सस्कारप्रत्ययं विज्ञानम्, विज्ञानप्रत्यय नामरूपम्, नामरूपप्रत्ययं पडायतनम्,
षडायतनप्रत्यय स्पर्श, स्पर्शप्रत्यया वेदना, वेदनाप्रत्यया तृष्णा, तृष्णाप्रत्ययमुपादानम्, उपादानप्रत्ययो
भव, भवप्रत्यया जाति, जातिप्रत्यया जरामरणशोकपरिदेवदु खदौर्मनस्यादय ।तत्राविद्या
कतमा–एतेषामेव षण्णा धातूना यैकसज्ञा पिण्डसंज्ञा नित्यसज्ञा ध्रुवसज्ञा शाश्वतसंज्ञा सुखसज्ञा आत्म
सज्ञा सत्त्वसज्ञा जीवसज्ञा जन्तुसज्ञा मनुजसज्ञा मानवसंज्ञा अहङ्कारममकारसज्ञा एवमादिविविधमज्ञान
मियमुच्यते अविद्या । एवमविद्याया सत्या विषयेषु रागद्वेषमोहा प्रवर्त्तन्ते, तत्र ये रागद्वेपमोहा विष
येषु अमी अविद्याप्रत्यया सस्कारा इत्युच्यन्ते । वस्तु प्रतिविज्ञप्तिर्विज्ञानम् । चत्वारि महाभूतानि च उपा
दानानि रूपम् ऐकव्यरूपम्, विज्ञानसभूताश्चत्वारोऽरूपिंण स्कन्धा नाम, तन्नामरूपम् । नामरूपसन्निश्रि
तानि इन्द्रियाणि षडायतनम् । त्रयाणा धर्माणा सन्निपात स्पर्शं । स्पर्शानुभवो वेदना । वेदनाध्यवसानं
तृष्णा । तृष्णावैपुल्यमुपादानम् । उपादाननिर्जात पुनर्भवजनक कर्म भव । भवहेतुक स्कन्धप्रा
दुर्भावो जाति । जात्यभिनिर्वृत्ताना स्कन्धाना परिपाको जरा । स्कन्धविनाशो मरणमिति । बोधि
चर्या॰ प॰ पृ॰ ३८६ । शिक्षासमु॰ पृ॰ २२२ । माध्यमिकका॰ पृ॰ ५६४ । मध्यान्तवि॰ सू॰
टी॰ पृ॰ ४२ । पुनरपर तत्त्वेऽप्रतिपत्तिं मिथ्याप्रतिपत्ति अज्ञानम् अविद्या । एवम् अविद्याया सत्यां
त्रिविधा सस्कारा अभिनिर्वर्तन्ते–पुण्योपगा अपुण्योपगा आनेज्योपगाश्च इम उच्यन्ते अविद्याप्रत्ययाः
सस्कारा इति । तत्र पुण्योपगाना सस्काराणा पुण्योपगमे च विज्ञानं भवति, अपुण्योपगाना सस्काराणाम्
अपुण्योपगमे च विज्ञान भवति, आनेज्योपगाना सस्काराणाम् आनेज्योपगमे च विज्ञानं भवति । इदमुच्यते
सस्कारप्रत्यय विंज्ञानमिति । एव नामरूपम् । नामरूपविवृद्ध्या षडभि आयतनद्वारै कृत्यक्रिया प्रव
र्त्तते, तत् नामरूपप्रत्ययं षडायतनमुच्यते । शिक्षासमु॰ पृ॰ २२३ । पूर्वपक्षरूपेण तु–ब्रह्मसू॰ शां॰[p. n391 ]
भा॰ भामती २ । २ । १९ । तत्त्वार्थराजवा॰ पृ॰ ९ । अष्टसह॰ पृ॰ ३६४ । स प्रतीत्यसमुत्पादो द्वाद
शांगः त्रिकाण्डक । पूर्वाऽपरान्तयोर्द्वे द्वे मध्येऽष्टौ परिपूरणाः ॥ २० ॥ पूर्वक्लेशदशाऽविद्या सस्काराः
पूर्वकर्मण । सन्धिस्कन्धास्तु विज्ञानं नामरूपमतः परम् ॥ २१ ॥ प्राक् षडायतनोत्पादात् तत्पूर्वं त्रिक
संगमात् । स्पर्श प्राक् सुखदुःखादिकारणज्ञानशक्तितः ॥ २२ ॥ वित्ति प्राङ्मैथुनात् तृष्णा भोगमै
थुनरागिण । उपादानं तु भोगाना प्राप्तये परिधावतः ॥ २३ ॥ स भविष्यद्भवफलं कुरुते कर्म तद्भव ।
प्रतिसन्धिः पुनर्जातिः जरामरणमाविदः ॥ २४ ॥ क्लेशः त्रीणि द्वयं कर्म सप्तवस्तु फलं तथा । फल
हेत्वभिसङ्क्षेपो द्वयोर्मध्यानुमानत ॥ २६ ॥ अविद्या-तृष्णा-उपादानानि त्रीणि क्लेश, सस्कार-भवौ
कर्म, विज्ञाननामरूपषडायतनस्पर्शवेदनाजातिजरामरणानि वस्तूभूतान्येव अंगानि फलभूतान्यपिआदि
मयोः अविद्यासंस्कारयो हेतुसज्ञा, अन्त्ययोः जातिजरामरणयोः फलसज्ञा च॥ २६ ॥ हेतुरत्र समु
त्पाद समुत्पन्ना फलं मतम् ॥ २८ ॥ अभिधर्मकोश तृतीयकोश ।

Return

3030 | विज्ञानं प्रतिविज्ञप्ति । अभिध॰ १ । १६ । Return

3031 | नाम त्वरूपिण स्कन्धा । रूपभिन्ना चत्वारः स्कन्धाः वेदनासंज्ञासस्कारविज्ञानाभिधाः नाम इति पदेन व्यवह्रियन्ते । अभिध॰ ३ । ३० । Return

3032 | रूपं पञ्चेन्द्रियाण्यर्था पञ्चाऽविज्ञप्तिरेव च । अभिध॰ १ । ९ । Return

3033 | छिद्रमाकाशधात्वाख्यम् आलोकत मसी किल । अभिध॰ १ । २८ । Return

3034 | वेदनाऽनुभव । १ । १४ । सुखवेद्यादयस्त्रय । ३ । ३१ ॥ अभिध॰ । Return

3035 | सज्ञा निमित्तोद्ग्रहणात्मिका । अभिध॰ १ । १४ । Return

3036

सास्रवाऽनाश्रवा धर्माः संस्कृताः
मार्गवर्जिताः । साश्रवा आश्रवास्तेषु यस्मात् समनुशेरते ॥ अनाश्रवा मार्गसत्यं त्रिविधं चाप्यसस्कृताः ।
अभिध॰ १ । ४, ५ ।

Return

3037

प्रतिसंख्यानिरोधो यो विसंयोगः पृथक् पृथक् । उपादानात्यन्तविध्नोऽन्यो निरोधोऽप्रतिसं
ख्यया ॥ प्रतिसंख्या हि प्रज्ञा तया हेतुभूतयाऽयं निरोधो भवतीति प्रतिसंख्यानिरोधः । धर्माणामुत्पत्ते
रत्यन्तं विरोधी योऽन्यः स्वरूपवियोगः स अप्रतिसंख्यानिरोधः । अभिध॰ १ । ६ । विसंयोगः क्षयो
धिया ॥ अभिध॰ २ । ५७ । अशुभाद्यालम्बना रागादिप्रतिपक्षभूता प्रज्ञा प्रतिसङ्ख्यानम् । तत्त्व
सं॰ पं॰ पृ॰ ५४७ ।

Return

3038 | आयतनम् आगमनद्वारवत् अभिध॰ व्या॰ १ । २० । Return

3039 | तज्जाः षड् वेदनाः पंच कायिकी चैतसी परा । अभिध॰ ३ । ३२ । Return

3040 | त्रयो धातवः कामरूपारूप्यावचरभेदेन । मध्यान्तवि॰ टी॰ पृ॰ २५ । Return

3041

नरकप्रेततिर्यंचो मानुषाः षड् दिवौकसः । कामधातुः स नरकद्वीप
भेदेन विंशतिः ॥ १ ॥ नरका अष्टौ–संजीव-कालसूत्र-संघात-रौरव-महारौरव-तपन-प्रतपन-अवीचयः ।
द्वीपाः चत्वारः–जम्बूद्वीप-पूर्वविदेह–अवरगोदानीय–उत्तरकुरवः । षड् देवलोकाः–चातुर्माहाराजिक-त्रय
स्त्रिंश-याम-तुषित-निर्माणरति-परनिर्मितवशवर्तिनः इति देवाः । इत्थं नरकद्वीपभेदसंग्रहेण ८ + ४ = द्वादश +
षड् देवलोकाः = १८ प्रेत तिर्यंच = सर्वं विंशतिसंख्याकाः कामधातुशब्दवाच्याः । अभिध॰ व्या॰ ३ । १ ।

Return

3042

ऊर्ध्वं सप्तदशस्थानो रूपधातुः पृथक् पृथक् । ध्यानं त्रिभूमिकं तत्र चतुर्थं त्वष्टभूमिकम् ॥ २ ॥
तत्र पृथक् पृथक् एकैकस्मिन् ध्याने त्रयो लोकाः; तद्यथा–प्रथमध्याने ब्रह्मकायिक-ब्रह्मपुरोहित–महाब्रह्म
लोकाः । द्वितीयध्याने परित्ताभ-अप्रमाणाभ-आभास्वरलोकाः । तृतीयध्याने परित्तशुभ-अप्रमाणशुभ-शुभ
कृत्स्नलोकाः । चतुर्थध्यानं तु अष्टभूमियुक्तम्; तथाहि–अनभ्रक-पुण्यप्रसव-वृहत्फल-पंचशुद्धावासिकाः
अवृह-अतप-सुदृश-सुदर्शन-अकनिष्ठाः । चतुर्षु ध्यानेषु सप्तदश लोकाः सप्तदश स्थानानि । अभिध॰
व्या॰ ३ । २ ।

Return

3043

आरूप्यधातुरस्थानः उपपत्त्या चतुर्विधः । निकायं जीवितं चात्र निश्रिता चित्तसन्ततिः
॥ ३ ॥ आरूप्यधातौ तृतीये अन्तिमे च स्थानभेदो नास्ति । सत्ताक्रमेण चत्त्वारो भेदा वक्तुं शक्याः ।
ते च आकाशानन्त्यायतन-विज्ञानानन्त्यायतन-आकिंचन्यायतन-नैवसंज्ञानासंज्ञायतनानि इति । अत्र च
आरूप्यधातौ चित्तसन्तानो विज्ञानसन्तानः निकाये सभागतायां जीवितेन्द्रिये च निश्रितः आश्रितो भवति
यतस्तत्र शरीरादेरभावः । अभिध॰ व्या॰ ३ । ३ ।

Return

3044 | पृ॰ ३९० पं॰ १ । Return

3045 | –श्रद्धाचरण– ब॰, ज॰ । Return

3046 | प्रपञ्चेन ब॰, ज॰, श्र॰ । Return

3047 | दुःखसमुदयनिरोधमार्गलक्षणेषु । Return

3048 | पृ॰ ३९१ पं॰ २ । Return

3049 | अतत्त्वज्ञानं हि आ॰ । Return

3050 | पृ॰ ९ । Return

3051 | पृ॰ ३९१ पं॰ ३ । Return

3052 | –त्र प्रसि– श्र॰ । Return

3053 | इत्यसा– श्र॰ । Return

3054 | –शत्वप्रस– श्र॰ । Return

3055 | पृ॰ ३९० पं॰ ६ । Return

3056 | पृ॰ ३९० प॰ ६ । Return

3057 | तद्धि उपा– ब॰, ज॰ । Return

3058 | इन्द्रियेभ्यो– आ॰, भा॰ । Return

3059 | पृ॰ ३९१ प॰ ७ । Return

3060 | पृ॰ ३९० प॰ ७ । Return

3061 | पृ॰ ३९१ प॰ ७ । Return

3062

कामेऽष्टद्रव्यकोऽशब्द परमाणु
रनिन्द्रिय । कायेन्द्रियो नवद्रव्यः दशद्रव्योऽपरेन्द्रिय ॥ २२ ॥ कामधातौ शब्दायतनरहित अश
ब्द इन्द्रियप्रवेशाऽनर्हश्च अष्टद्रव्यको भवति । अष्टौ द्रव्याणि चत्वारि महाभूतानि पृथिव्यप्तेजो
वायव चत्वारि भौतिकानि गन्धरसरूपस्पर्शा अशब्द कायेन्द्रिय-कायायतनप्रवेशार्ह परमाणु
नवद्रव्यक तत्र नवम द्रव्यं स्प्रष्टव्यम् । अशब्दोऽकायेन्द्रियः चक्षुराद्यन्यतमेन्द्रियप्रवेशार्ह परमाणु
तदिन्द्रियेण सह दशद्रव्यक । अभिध॰ व्या॰ २ । २२ । पूर्वपक्षरूपेण-सर्वार्थसि॰ पृ॰ ७७ ।

Return

3063 | उपादायरू– आ॰ । उपादानानि ब॰, ज॰ । Return

3064 | तत्र आ॰, ब॰, ज॰, भा॰ । Return

3065

सवितर्कविचारा हि पञ्च विज्ञानधातव । निरूपणानुस्मरणविकल्पेनाऽ
विकल्पका ॥ तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १८७ । विकल्पनविकल्पका इति पाठभेदेन, तत्त्वार्थराज॰ पृ॰ ३९ ।
अभिधर्मकोशे तु–सवितर्कविचारा हि पञ्च विज्ञानधातव । अन्त्यास्त्रय त्रिप्रकारा शेषा उभयवर्जिताः ॥
इति ।

Return

3066 | वितर्कविचारौदार्यसूक्ष्मते । चित्तस्य औदार्य स्थूलावस्था वितर्क, सूक्ष्मावस्था विचार । अभिध॰ व्या॰ २ । ३३ । Return

3067 | इन्द्रियार्थ– ब॰, ज॰ । Return

3068

–ल्पनाः भा॰, श्र॰ । निरूपणानुस्मरणविक
ल्पादविकल्पकाः । तौ व्यग्रा मानसी प्रज्ञा सर्वैव मानसी स्मृति ॥ ३३ ॥ ते निरूपणविकल्पाद् अनुस्मरण
विकल्पाच्च अविकल्पकाः सन्ति । मानसी प्रज्ञा या असमाहिता सा एव निरूपणविकल्पः । सर्वा
एव मानसी स्मृतिः समाहिता असमाहिता वा अनुस्मरणविकल्पः । अभिध॰ व्या॰ १ । ३३ ।

Return

3069 | मताः ते धातवः सप्त षड्विज्ञानान्यथो मन । अभिध॰ १ । १६ । Return

3070

विद्धि आ॰ ।
षण्णामनन्तरातीतं विज्ञानं यद्धि तन्मन । षष्ठाश्रयप्रसिद्ध्यर्थ धातवोऽष्टादश स्मृता ॥ १७ ॥ चक्षुः
श्रोत्रघ्राणजिह्वाकायमनोविज्ञानानां अनन्तरमतीतं पूर्वकालिकं च यद्विज्ञानं तदेव मन इत्युच्यते ।
चक्षुर्विज्ञानादीनां पञ्चानां सन्ति चक्षुरादयः पञ्च आश्रया । षष्टस्य मनोविज्ञानस्य तु न कोप्याश्रयः प्रसिद्धः
तदर्थं मनसो ग्रहणम् । अष्टादशधातव परिगण्यन्ते षट् चक्षुरादीनि इन्द्रियाणि, षट् चक्षुर्विज्ञानादीनि,
षट् रूपादयो विषयाः । अभिध॰ व्या॰ १ । १७ ।

Return

3071 | –तधातूनां भां॰, श्र॰ । Return

3072 | दोहादेः ब॰, ज॰ । Return

3073 | –चिदप्यर्थक्रिया श्र॰ । Return

3074 | तत्साधनत्वात् भा॰, ब॰, ज॰, श्र॰ । Return

3075 | –न्नक्रमः आ॰ । Return

3076 | –कारणं श्र॰ । Return

3077 | तद्ग्राही इति नास्ति आ॰ । Return

3078 | –गविज्ञानस्य ज॰ वि॰ । Return

3079 | –कारस्य श्र॰ । Return

3080 | –पकम् श्र॰ । Return

3081 | –द्धमेकं निश्चितम् आ॰ । Return

3082 | इत्यप्यस– ब॰, ज॰, भा॰, श्र॰ । Return

3083

–
युज्यते श्र॰ । यथोत्पादादय सन्त परोत्पादादिभिर्विना । तथा वस्तु न चेत् केन अनवस्थादि निवा
र्यते ॥ २ ॥ इत्यसत् सर्वथा तेषा वस्तुन सदसिद्धित । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४३४ । अष्टसह॰ पृ॰
११२ ।

Return

3084 | पृ॰ १३३ । Return

3085

–वायानां सत्तासम्बन्धामावेऽपि भा॰, श्र॰ । सत्तायोगाद् विना सन्ति
यथा सत्तादयस्तथा । सर्वेऽर्था देशकालाश्च सामान्यं सकल मतम् ॥ न्यायविनि॰ १ । १५२ । पृ॰
३७८ पू॰ । सत्तासम्बन्ध इष्टश्चेद् वस्तूना लक्षण न तत् । असिद्धे समवायादे कथ वाऽन्योऽन्यलक्ष
णम् ॥ ४१८ ॥ तत्त्वस॰ ।

Return

3086 | सदिति यतो द्रव्यगुणकर्मसु सा सत्ता । वैशेसू॰ १ । २ । ७ । Return

3087 | –न्नः तस्य श्र॰ । Return

3088 | प्रति पत्तिः ब॰, ज॰ । Return

3089 | –षाद्वैत– ब॰, ज॰ । Return

3090 | सत्ताविशे– ब॰, ज॰ । Return

3091 | इत्यसत् आ॰, ब॰, ज॰ । Return

3092

–वैयर्थ्यबाधकप्र– ब॰, ज॰ । द्रव्यगुणकर्मणा स्वरूपसत्त्वोपगमे सत्तासमवायस्य वैयर्थ्यात्
सामान्यादिवत्, सामान्यादीना वा सत्तासम्बन्धप्रसंगाद् द्रव्यादिवत् । तेषा स्वरूपसत्वानुपगमे कूर्मरोमा
दिभ्यो विशेषाऽभावात् । अष्टसह॰ पृ॰ २२१ ।

Return

3093 | इत्याद्यनुमानबाधप्रसङ्गात् ब॰, ज॰ । Return

3094 | –द्धौस– आ॰ । Return

3095 | तत्त्सत्त्व– ब॰, ज॰, श्र॰ । Return

3096 | पूर्वसि– श्र॰ । Return

3097 | –यः सि– आ॰ । Return

3098 | – विनाशत्वे आ॰ । Return

3099 | किन्त्वबाधितसद्बुद्धिगम्यता सत्त्वमिष्यते । न्यायमं॰ पृ॰ ४५३ । Return

3100 | –न्धः लक्ष्यते च स्वयं भां॰, श्र॰ । Return

3101 | सन् एव किं ब॰, ज॰ । Return

3102 | सत्त्वे हे– श्र॰ । Return

3103 | –था सुतात् श्र॰ । Return

3104

द्रव्यं
हि नित्यमाकृतिरनित्यासुवर्णं कयाचिदाकृत्या युक्तं पिण्डो भवति, पिण्डाकृतिमुपमृद्य रुचकाः क्रियन्ते,
रुचकातिकृमुपमृद्य कटकाः क्रियन्ते, कटकाकृतिमुपमृद्य स्वस्तिकाः क्रियन्ते, पुनरावृत्तः सुवर्णपिण्डः पुन
रपरया आकृत्या युक्तः खदिराङ्गारसदृशे कुण्डले भवतः, आकृतिरन्या अन्या च भवति द्रव्यं पुनस्तदेव,
आकृत्युपमर्देन द्रव्यमेवावशिष्यते । पात॰ महाभा॰ १ । १ । १ । योगभा॰ ४ । १३ । घटमौलिसुव
णार्थो नाशोत्पादस्थितिष्वयम् । शोकप्रमोदमाध्यस्थ्यं जनो याति सहेतुकम् ॥ ५९ ॥ आप्तमी॰ । वर्ध
मानकभङ्गे च रुचकः क्रियते यदा । तदा पूर्वार्थिनः शोकः प्रीतिश्चाप्युत्तरार्थिनः ॥ २१ ॥ हेमार्थिनस्तु
[p. n402 ] माध्यस्थ्य तस्माद्वस्तु त्रयात्मकम् ॥ २२ ॥ न नाशेन विना शोको नोत्पादेन विना सुखम् । स्थित्या विना
न माध्यस्यं तेन सामान्यनित्यता ॥ २३ ॥ मी॰ श्लो॰ पृ॰ ६१९ ।

Return

3105

अथ भिन्नारतर्हि प्रत्येक स्थित्यादीनां त्रिलक्षणत्वप्रसङ्ग सत्त्वात्, अन्यथा तदसत्त्वापत्ते,
तया चानवस्थानान्न समीहितसिद्धिरिति कश्चित्, सोऽपि अनालोचितपदार्थस्वभाव, पक्षद्वयस्यापि
कथञ्चिदिष्टत्वात्, तत्र तत कथशिदभेदोपगमे स्थित्यादीना स्थितिरेव उत्पद्यते सामर्थ्याद् विनश्यति च,
विनाश एव तिष्ठति सामर्थ्याद् उत्पद्यते च, उत्पत्तिरेव नश्यति सामर्थ्यात्तिष्ठतीति च ज्ञायते त्रिल
क्षणाज्जीवादिपदार्थादभिन्नाना स्थित्यादीना त्रिलक्षणत्वसिद्धे । एतेनैव ततस्तेषा भेदोपगमेऽपि त्रिलक्षणत्व
सिद्धिरुक्ता । अष्टसह॰ पृ॰ ११२ । सिद्धिवे॰ टी॰ पृ॰ १६९ ।

Return

3106 | –प्रतिघ– आ॰ । Return

3107 | अस्पष्टम् । Return

3108 | श्रुतस्य । Return

3109 | कुमति– आ॰, ब॰ । Return

3110 | निश्चयेन । Return

3111 | अतीन्द्रियज्ञानाय । Return

3112

अनया कारिकया मतिः स्मृति संज्ञा चिन्ताऽभिनिबोध इत्यनर्थान्तरम् तत्त्वार्थसू॰ १ । १३ इति
सूत्रार्थं समन्वेति । तुलना–मतिस्मृत्यादयः शब्दयोजनमन्तरेण न भवन्तीत्येकान्तो न यतस्तत्र
संकीर्येरन् । तदेकान्ते पुनर्न क्वचित् स्युः तन्नामस्मृतेरयोगात्, अनवस्थानादेः । –सिद्धिवि॰ पृ॰ १००
A. । अनन्तवीर्यविद्यानन्दाभयदेवाद्याचार्याभिप्रायेण शब्दयोजनात् प्राक्कालभाविना मतिस्मृत्यादीना
मतिज्ञानेऽन्तर्भावः तदुत्तरकालभाविना तु तेषा श्रुतेऽन्तर्भावः इति । तथा च तेषा ग्रन्थाः–ननु
मत्यादिकं सर्वमभिघानपुरस्सरमेव स्वार्थं प्रत्येति इति शब्दश्रुत एवान्तर्भावोऽस्य, तथा च तच्चिन्तने
एवास्य चिन्ता भविष्यतीति पृथगिह चिन्तनमनर्थकमिति चेदत्राह–शब्दयोजनम् इत्यादि । मतिस्मृ
त्यादयः शब्दयोजनमन्तरेण न भवन्ति किन्तु तद्योजने सति भवन्ति इत्येवमेकान्तो न, यत एव एकान्तात्
तत्र अन्तर्भाव्येरन् इत्यर्थः । यत इति वा आक्षेपे नैव संकीर्येरन् । विपक्षे वाधकमाह–तदेकान्त इत्यादि ।
स चासौ एकान्तश्च तस्मिन् अङ्गीक्रियमाणे पुनः न क्वचित् वहिरन्तर्वा स्युः मतिस्मृत्यादयः । कुत एत
दित्यत्राह–तन्नाम इत्यादि । यस्य नाम्नो योजनात् मतिस्मृत्यादयः तत् तन्नाम इत्युच्यते तस्य स्मृतेर
योगात् । –सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ १००A. । संप्रति श्रुतस्वरूपप्रतिपादकमकलंकग्रन्थमनुवादपुरस्सरं[p. n404 ]
विचारयति–अत्र प्रचक्षते केचिच्छ्रुत शब्दानुयोजनात् । तत्पूर्वनियमाद्युक्त नान्यथेष्टविरोधत ॥ शब्दा
नुयोजनादेव श्रुत हि यदि कथ्यते । तदा श्रोत्रमतिज्ञान न स्यान्नान्यमतौ भवम् ॥ यद्यपेक्षवचस्तेषा
श्रुत साव्यवहारिकम् । स्वेष्टस्य बाधन न स्यादिति सप्रतिपद्यते ॥ न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः
शब्दानुगमादृते । इत्येकान्त निराकर्तुं तथोक्त तैरिहेति वा ॥ ज्ञानमाद्य स्मृति सज्ञा चिन्ता चाभिनि
वोधिकम् । प्राग्नामससृत शेष श्रुत शब्दानुयोजनात् ॥ अत्राकलङ्कदेवा प्राहु–ज्ञानमाद्य स्मृतिः
तत्रेद विचार्यते–मतिज्ञानादाद्यादाभिनिबोधिकपर्यन्ताच्छेष श्रुत शब्दानुयोजनादेवेत्यवधारणम्, श्रुतमेव
शब्दानुयोजनादिति वा ? यदि श्रुतमेव शब्दानुयोजनादिति पूर्वनियमः तदा न कश्चिद्विरोध, शब्द
ससृष्टज्ञानस्य अश्रुतज्ञानत्वव्यवच्छेदात् । अथ शब्दानुयोजनादेव श्रुतमिति नियमः, तदा श्रोत्रमति
पूर्वकमेव श्रुत न चक्षुरादिमतिपूर्वकमिति सिद्धान्तविरोध स्यात् । साव्यवहारिक शाब्द ज्ञान श्रुतमि
त्यपेक्षया तथानियमे तु नेष्टबाधाऽस्ति चक्षुरादिमतिपूर्वकस्यापि श्रुतस्य परमार्थतोऽभ्युपगमात् स्वसमय
प्रतिपत्ते । अथवा न सोस्ति प्रत्ययो लोके य शब्दानुगमादृते । अनुविद्धमिवाभाति सर्व शब्दे प्रतिष्ठि
तम् ॥ इत्येकान्त निराकर्तु प्राग्नामयोजनादाद्यमिष्ट न तु तन्नामससृष्टमिति व्याख्यानमाकलकमनु
सर्त्तव्यम् । पृ॰ २३९-४० शब्दानुयोजनात्त्वेषा श्रुतमस्त्वक्षवित्तिवत् । सभवाभावसवित्तिरर्थापत्तिस्त
थानुमा ॥ नामाससृष्टरूपा हि मतिरेषा प्रकीर्तिता । नात कश्चिद्विरोधोऽस्ति स्याद्वादामृतभोगिनाम् ॥
–तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २४३ । अत्र च यत् शब्दसयोजनात् प्राक् स्मृत्यादिकमविसवादिव्यवहारनिर्वर्त
नक्षम प्रवर्तते तन्मति, शब्दसयोजनात् प्रादुर्भूत तु सर्वं श्रुतमिति विभागः । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰
५५३ । षड्द॰ बृह॰ पृ॰ ८४B ।

Return

3113 | बाभिनि– ब॰ । Return

3114 | –बोधकम् ब॰, श्र॰, –बोधनम् मु॰ लघी॰ । Return

3115 | नमता विद्यानन्दिनमैतिह्याद्यैर्विभूष्य सस्क्रियते । न्यायकुमुदचन्द्रोत्तरभाग सम्यङ् महेन्द्रेण ॥ १ ॥ Return

3116

तुलना–धारणास्वरूपा च मति अविसवादस्वरूपस्मृतिफलस्य हेतुत्वात् प्रमाणम्, स्मृति
रपि तथाभूतप्रत्यवमर्शस्वभावसज्ञाफलजनकत्वात्, सज्ञापि तथाभूततर्कस्वभावचिन्ताफलजनकत्वात्,
चिन्तापि अनुमानलक्षणाभिनिबोधफलजनकत्वात्, सोऽपि हानादिबुद्धिजनकत्वात् । –सन्मति॰ टी॰
पृ॰ ५५३ । षड्द॰ बृह॰ पृ॰ ८४B ।

Return

3117

तुलना–प्राक् शब्दयोजनात् मतिज्ञानमेतत् शेषमने
कप्रभेद शब्दयोजनादुपजायमानमविशदं ज्ञान श्रुतमिति केचित् –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५५३ । षड्द॰ बृह॰
पृ॰ ८४B

Return

3118 | –शदज्ञान– श्र॰ । Return

3119 | एतदन्तर्गत पाठो नास्ति आ॰, श्र॰ । Return

3120 | उद्घृतमिदम् –सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ १०१B तुलना–मतिपूर्वं ततो ज्ञेय श्रुतमस्प ष्टतर्कणम् । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २३७ । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ५०४B । Return

3121 | –तेवि– आ॰, ब॰, श्र॰ । Return

3122 | –योजनाज्जनि– श्र॰ । Return

3123 | च नास्ति आ॰, श्र॰ । Return

3124 | –शदज्ञानं आ॰, श्र॰ । Return

3125 | –प्रभवमति– ब॰ । Return

3126 | यौग प्राह –आ॰ टि॰ । Return

3127 | –वाच्यार्थं– ब॰ । Return

3128 | तुलना–ननु कोऽय स्मृतिशब्दवाच्योऽर्थः ज्ञानमात्रम्, अनु भूतार्थविषय वा विज्ञानम् ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ३३६ । Return

3129 | स्मृतिशब्द –आ॰ टि॰ । Return

3130 | स्मृति –आ॰ टि॰ । Return

3131 | अनुभूतेऽर्थे –आ॰ टि॰ । Return

3132 | धारावाहिकप्रत्यक्षेऽपि । Return

3133

तुलना–ननु अनुभूते जाय
मानमित्येतत् केन प्रतीयताम् ? न तावदनुभवेन, तत्काले स्मृतेरेवासत्त्वात् –प्रमेयक॰ पृ॰
३३६ ।

Return

3134 | प्रत्यक्षेण –आ॰ टि॰ । Return

3135 | तत्रो– ब॰, श्र॰ । Return

3136 | तुलना–अतीतानुभवार्थयोरविषयीकरणे तथा प्रतीत्य योगात् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३३६ । Return

3137 | स्मृत्या । Return

3138 | अनुभूतता –आ॰ टि॰ । Return

3139 | प्रत्यक्षस्य । Return

3140 | अनुभूते जायमानम् इति प्रतीति । Return

3141 | स्मृतिप्रत्यक्षाभ्याम् । Return

3142 | –षणगणप्र– श्र॰ । Return

3143 | अविद्यमानविषयस्यापि स्मरणस्य । Return

3144

तुलना–लोके
च पूर्वमुपदर्शितमर्थ प्रापयन् सवादक उच्यते, तद्वज्ज्ञानमपि स्वय प्रदर्शितमर्थं प्रापयत्सवादकमुच्यते ।
प्रदर्शिते चार्थे प्रवर्तकत्वमेव प्रापकत्व नान्यत् । तथाहि–न ज्ञान जनयदर्थं प्रापयति अपि त्वर्थे पुरुष
प्रवर्तयत्प्रापयत्यर्थम् । प्रवर्तकत्वमपि प्रवृत्तिविषयप्रदर्शकत्वमेव, न हि पुरुष हठात् प्रवर्तयितु शक्नोति
विज्ञानम् अर्थक्रियार्थिभिश्चार्थक्रियासमर्थार्थप्राप्तिनिमित्त ज्ञानं मृग्यते । यच्च तैर्मृग्यते तदेव तेन
शास्त्रे विचार्यते । ततोऽर्थक्रियासमर्थवस्तुप्रदर्शक सम्यग्ज्ञानम् । –न्यायबिन्दुटी॰ पृ॰ ५–६ ।

Return

3145 | अर्थक्रियासमर्थार्थप्रापकत्वम् Return

3146 | पृ॰ ४०५ प॰ ११ । Return

3147 | ज्ञानविषय एव आ॰ । Return

3148

तुलना–आत्मन सयोगविशेषात् सस्काराच्च
स्मृति । –वैशे॰ सू॰ ९ । २ । ६ । अनुभूतविषयाऽसम्प्रमोष स्मृति । –योगसू॰ १ । ११ । साख्यतत्त्वालो॰
पृ॰ १६ । लिगदर्शनेच्छानुस्मरणाद्यपेक्षादात्ममनसो सयोगविशेषात् पट्वभ्यासादरप्रत्ययजनिताच्च
संस्काराद् दृष्टश्रुतानुभूतेष्वर्थेषु शेषानुव्यवसायेच्छानुस्मरणद्वेषहेतुरतीतविषया स्मृतिरिति । –प्रश॰
भा॰ पृ॰ २५६ । प्रत्यक्षबुद्धिनिरोधे तदनुसन्धानविषय प्रत्यय स्मृति । –न्यायवा॰ पृ॰ ३६६, ४३१ ।
स्मृतिरपि इच्छावत् पूर्वज्ञानसदृश विज्ञान पूर्वविज्ञानविषय वा स्मृतिरित्युच्यते । –शाबरभा॰ पृ॰
६५ । स्मृति पुनः पूर्वविज्ञानसस्कारमात्रज ज्ञानमुच्यते । –प्रकरण प॰ पृ॰ ४२ । तन्त्ररह॰ पृ॰
२ । स्मृतिश्च सस्कारमात्रज ज्ञानमभिधीयते । –शास्त्रदी॰ पृ॰ १५३ । स्मरणं स्मृतिः –सर्वा- [p. n407 ]
र्थसि॰ १ । १३ । तैरेवेन्द्रियैर्य परिच्छिन्नो विषयो रूपादिस्तं यत् कालान्तरेण विनष्टमपि स्मरति तत्
स्मृतिज्ञानम् । अतीतवस्त्वालम्बनमेककर्तृकं चैतन्यपरिणतिस्वभावं मनोज्ञानमिति यावत् । –तत्त्वार्थ
भाष्यव्या॰ १ । १३ । सस्कारोद्वोधनिबन्धना तदित्याकारा स्मृतिरिति –परीक्षामु॰ ३ । ३ । प्रमाणमी॰
१ । २ । ३ । तदित्याकाराऽनुभूतार्थविषया स्मृति –प्रमाणप॰ पृ॰ ६९ । स्मृतिश्च वितर्कलक्षणा । –जैन
तर्कबा॰ बृ॰ पृ॰ ९९ । तत्र संस्कारप्रबोधसम्भूतमनुभूतार्थविषयं तदित्याकारं संवेदनं स्मरणम् । –प्रमा
णनय॰ ३ । १ । षड्द॰ बृह॰ पृ॰ ८४B. । अनुभवमात्रजन्यं ज्ञान स्मरणम् । –जैनतर्कभा॰ पृ॰ ८ ।

Return

3149

तुलना–प्रणिधाननिबन्धाभ्यासलिङ्गलक्षणसादृश्यपरिग्रहाश्रयाश्रितसम्बन्धानन्तर्यवियोगै
ककार्यविरोधातिशयप्राप्तिव्यवधानसुखदुःखेच्छाद्वेषभयार्थित्वक्रियारागधर्माधर्मनिमित्तेभ्यः । –न्यायसू॰
३ । २ । ४३ ।

Return

3150 | इदमित्युल्ले– श्र॰ । Return

3151 | पृ॰ ४०५ पं॰ १९ । Return

3152 | पूर्वोत्तरज्ञानव्यतिरिक्तस्य प्रमातु । Return

3153 | पृ॰ ९–। Return

3154 | तुलना–न च प्रत्यक्षेणानुभूयमानतानुभवे –प्रमेयक॰ पृ॰ ३३६ । Return

3155 | प्रमात्रा श्र॰ । Return

3156 | –भबेऽनुभबोऽपि आ॰ । Return

3157 | प्रमातृसद्भाव । Return

3158 | गृहीतार्थग्रा– ब॰ । Return

3159 | अनुभूतताप्रतिपत्तिम् । Return

3160

तुलना–अमुष्याप्रामाण्यं कुतोऽयमाविष्कुर्वीत–किं गृहीतार्थग्रा
हित्वात्, परिच्छित्तिविशेषाभावात्, असत्यतीतेऽर्थे प्रवर्तमानत्वात्, अर्थादनुत्पद्यमानत्वात्, विसवा
दकत्वात्, समारोपाव्यवच्छेदकत्वात्, प्रयोजनाप्रसाधकत्वाद्वा ? –स्या॰ र॰ पृ॰ ४८६ ।

Return

3161

पार
तन्त्र्यात्स्वतो नैषा प्रमाणत्वावधारणा । अप्रामाण्यविकल्पस्तु द्रढिम्नैव विहन्यते ॥ पूर्वविज्ञानविषयं
विज्ञानं स्मृतिरुच्यते । पूर्वज्ञानाद्विना तस्याः प्रामाण्य नावधार्यते ॥ –तन्त्रवा॰ १ । ३ । १ । तत्र यत्पूर्व
विज्ञानं तस्य प्रामाण्यमिष्यते । तदुपस्थापनमात्रेण स्मृतेः स्याच्चरितार्थता ॥ –मी॰ श्लो॰ पृ॰
३९६ । प्रमिते च प्रवृत्तत्वात्स्मृतेर्नास्ति प्रमाणता । –मी॰ श्लो॰ शब्दपरि॰ श्लो॰ १०४ । गृहीत
ग्रहणान्नेप्टं सावृतं –प्रमाणवा॰ १ । ५ । यद् गृहीतग्राहि न तत्प्रमाणं यथा स्मृतिः । –तत्त्वस॰
पं॰ पृ॰ ३८८ । न प्रमाणं स्मृतिः पूर्वप्रतिपत्तिव्यपेक्षणात् । स्मृतिर्हि तदित्युपजायमाना प्राची[p. n408 ]
प्रतीतिमनुरुद्ध्यमाना न स्वातन्त्र्येणार्थ परिच्छिनत्तीति न प्रमाणम् । –प्रकरणप॰ पृ॰ ४२ ।
तन्त्ररह॰ पृ॰ २ । न च स्मृति प्रमा, लोकाधीनावधारणो हि शब्दार्थसम्बन्ध । लोकश्च सस्कार
मात्रजन्मन स्मृतेरन्यामुपलब्धिमर्थाव्यभिचारिणी प्रमामाचष्टे । –न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ २१ । न्याय
कुसु॰ ४ । १ । अत एव न प्रमाण तस्या पूर्वानुभवविषयत्वोपदर्शनेनार्थ निश्चिन्वत्या अर्थपरिच्छेदे
पूर्वानुभवपारतन्त्र्यात् । –प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २५७ ।

Return

3162

एतदुक्त भवति–सर्वे प्रमाणादयोऽन
धिगतमर्थ सामान्यतः प्रकारतो वाऽधिगमयन्ति, स्मृति पुनर्न पूर्वानुभवमर्यादामतिक्रामति तद्विषया वा
तदूनबिषया वा नतु तदधिकविषया । –योगसू॰ तत्त्ववै॰ १ । ११ ।

Return

3163 | –त्यतीतेऽर्थे ब॰ । Return

3164

जैनतर्कवार्तिककारा हि अर्थाविनाभावाभावात्स्मरणस्याप्रामाण्य स्वीकुर्वन्ति, तथाहि–
एवं मन्यते वार्तिककार–अर्थाविनाभाविन एव ज्ञानस्य प्रामाण्यमुचित न स्मृते अर्थमन्तरेणापि तस्या
भावात् । प्रत्यक्षादेस्तु अव्यभिचारनिमित्ताभिधानात् कस्यचिद् व्यभिचारेऽपि न दोपः, नत्वेव स्मृते
रव्यभिचारनिमित्तमस्ति । अमूढस्मृतेस्तु पूर्वप्रत्यक्षफलत्वान्न पृथक् प्रामाण्यम् । –जैनतर्कवा॰ बृ॰ पृ॰
९९ ।

Return

3165 | अर्थाद्यनु– ब॰ । Return

3166

नार्थाद् भावस्तदाऽभावात् –प्रमाणवा॰ २ । ३७५ । अनुभवादुत्पद्यमाना स्मृतिरर्थमन्तरेण
भवन्ती कथ नीलाद्याकारा ? –प्रमाणवार्तिकाल॰, मनोरथ॰ २ । ३७५ । अथार्थजत्वमेव स्मृतेः कस्मा
न्नेष्यते ? अर्थविनाशेप्युत्पादात् । नच यद्देशकालालिङ्गितेऽनुभवज्ञानमुत्पन्नं तदालम्बनमेव न्याय्यम् ।
स्मृतिकाले तस्याविद्यमानतया विषयत्वाभावात् । बाह्येन्द्रियाणा च स्मृतिजन्मनि प्रत्येक व्यभिचारा
दन्त करणस्य व्यापारो निश्चीयते । न च तस्य स्वातन्त्र्येण वहिर्विषये व्यापार सम्भवतीत्यनर्थजत्वमेव
न्याय्यम् तस्मान्निर्विषयत्वमेव । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ६२१ । न स्मृतेरप्रमाणत्व गृहीतग्राहिताकृतम् ।
अपि त्वनर्थजन्यत्व तदप्रामाण्यकारणम् ॥ ननुकथमनर्थजा स्मृति ? तदारूढस्य वस्तुनस्तदानीमसत्त्वात् ।
–न्यायम॰ पृ॰ २३ ।

Return

3167 | कस्मात् स्मरणज्ञानमप्रमाणमिति चेत् ? रज्जुसर्पादिज्ञानवत् भ्रान्तत्वा दिति ब्रूम । –न्यायसारटी॰ पृ॰ ६८ । Return

3168 | –नासाध– ब॰ । Return

3169

तुलना–गृहीतग्रहणात्तत्र न स्मृतेश्चेत्प्रमाणता । घारा
वाह्यक्षविज्ञानस्यैव लभ्येत केन सा ॥ विशिष्टस्योपयोगस्याभावे सापि चेन्मता । तदभावे स्मरणेऽ
प्यक्षज्ञानवन्मानतास्तु नः ॥ स्मृत्या स्वार्थं परिच्छिद्य प्रवृत्तौ न च बाध्यते । येन प्रेक्षावता तस्या प्रवृत्ति
र्विनिवार्यते ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १८९ ।

Return

3170 | ज्ञेयविशिष्टस्य –आ॰ टि॰ । Return

3171 | ज्ञानव्यतिरिक्त । Return

3172 | –रिक्तस्य ज्ञेयस्य श्र॰ । Return

3173 | तुलना–अनुमानेनाधिगते वह्नौ तदुत्तरकालभाविन प्रत्यक्षस्याप्यप्रामाण्यप्रसङ्गात् –स्या॰ र॰ पृ॰ ४८६ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३३७ । Return

3174 | –धिगमप्रभवेन आ॰, श्र॰ । Return

3175 | –ण्यानुषङ्गाच्च ब॰ । Return

3176 | अथ अर्थाधिगमे– आ॰, श्र॰ । Return

3177 | प्रत्यभिज्ञानानुमानयोः । Return

3178 | –पूर्वाशाधि– ब॰ । Return

3179 | प्रत्यक्षादि । Return

3180 | ज्ञेयपक्षनिराकरणेन । Return

3181 | प्रमाणस्य आ॰, श्र॰ । Return

3182 | –वायो वा विशे– श्र॰ । Return

3183 | –योगाभावात् ब॰, श्र॰ । Return

3184 | आत्म समवे– श्र॰ । Return

3185 | –वायस्यानुप– ब॰ । Return

3186 | संयोगसमवायाद्यभावे । Return

3187 | सम्बन्ध । Return

3188 | विशेषणी भावः । Return

3189 | ज्ञेयविशिष्टज्ञानप्रतिभासस्य । Return

3190 | सविशेषणं नास्ति ब॰ । Return

3191 | स्मृतिभासमा– श्र॰ । Return

3192 | तुलना–निहितमन्त्रिताधीतादौ हानोपादानहेतोः परिच्छित्तिविशेषस्य स्मरणे सद्भावात् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ४८७ । Return

3193 | परिच्छित्तिविशेष । Return

3194 | –सत्य तीतार्थप्र– आ॰ । Return

3195 | तुलना–यतोऽतीतस्यार्थस्य स्वकालेऽसत्त्वम्, स्मृतिकाले वा ? –स्या॰ र॰ पृ॰ ४८७ । Return

3196 | अतीत काले । Return

3197 | स्मृतिग्राह्यस्य । Return

3198 | –सत्त्वं वा ना– श्र॰ । Return

3199 | प्रत्यक्षकाले प्रत्यक्षग्राह्यस्यापि । Return

3200

व्याख्या–
युक्तिज्ञा ज्ञानाकारार्पणक्षमम् । = प्राग्भावित्वाद् भिन्नकालं वस्तु कथ ग्राह्यमिति चेत् ? हेतुत्वमेव ज्ञाने
आकारस्य स्वानुरूपस्य अर्पणक्षम ग्राह्यता युक्तिज्ञा विदुः । न हि सन्दंशायोगोलयोरिव ज्ञानपदार्थयोः
ग्राह्यग्राहकभावः । कथन्तर्हि ? यदाकारमनुकरोति तत् ग्राह्यस्य ग्राहकमित्युच्यते । –प्रमाणवा॰
मनोरथ॰ २ । २४७ । निम्नग्रन्थेषु समुद्धृतेयम्–हेतुत्वमेव तद्युक्तं ज्ञाना –न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ १५३ ।
विधिवि॰ टी॰ पृ॰ १९८ । स्फोटसि॰ टी॰ पृ॰ २३३ । हेतुत्वमेव च व्यक्तेर्ज्ञानाका सर्वद॰ पृ॰
३६ । ज्ञानाकारार्पणक्षमम् –अद्वयवजूस॰ पृ॰ १७ । प्रमाणमी॰ पृ॰ २० । प्रकृतपाठः –न्यायवि॰ वि॰ पृ॰
१३५B । स्या॰ र॰ पृ॰ ४८७ । प्रमेयर॰ २ । ७ ।

Return

3201 | –णक्षणम् श्र॰ । Return

3202 | तुलना–अर्थादनुत्पद्यमानत्वञ्च स्मरणस्यासिद्धम्, स्वविषयभूतादर्थादुत्पद्यमानत्वात् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ४८७ । Return

3203

तुलना–प्रमाणमविसवादात् मिथ्या तद्विपर्ययात् । गृहीतग्रहणान्नो चेन्न
प्रयोजनभेदतः ॥ प्रत्यक्षस्यापि प्रामाण्यमविसवादात् न पुनरर्थानुकारितयाऽतिप्रसगात् । स पुनरनुभूत
स्मृतेर्यदि स्यात् प्रामाण्य लक्षयति । सविकल्पेऽनधिगतार्थव्यवसायाभावादयुक्तमिति चेन्न, प्रयोजनविशे
षात्, क्वचित्तादृशाकारभेदाना तथैव प्रामाण्याविरोधात् । अन्यथा कालादिभेदेन अनधिगतार्थाधिगतेरपि
अन्यत प्रमाणताऽनभ्युपगमात् । साकल्येनादितो व्याप्ति पूर्वं चेल्लिङ्गालिङ्गिनो । अनुमेयस्मृतिः
सिद्धा न प्रमाणविशेषवत् ॥ –सिद्धिवि॰, टी॰ पृ॰ १४६B प्रमाणसं पृ॰ ९९ । सा च प्रमाणम
विसवादकत्वात् प्रत्यक्षवत् । –प्रमाणप॰ पृ॰ ६९ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३३७ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५५३ ।
स्या॰ र॰ पृ॰ ४८७ । प्रमेयर॰ पृ॰ ३१ । प्रमाणमी॰ पृ॰ ३३ । न्यायदी॰ पृ॰ १७ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ ९ ।

Return

3204

अर्थक्रियास्थितिरविसवादनम् –प्रमाणवा॰ १ । ३ । अविसवादश्च अर्थादुत्पत्ते अर्थाव्यभि
चारत । –प्रमाणवार्तिकालं॰ पृ॰ २७३ । स चाविसवादोऽर्थक्रियालक्षण एव । –तत्त्वसं पं॰ पृ॰ ७७८ ।
अविसवादित्वञ्च अभिमतार्थक्रियासमर्थार्थप्रापणशक्तिकत्व न तु प्रापणमेव प्रतिबन्धादिसम्भवात् । –
तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ३९२ ।

Return

3205 | गृहीतार्थे ब॰ । Return

3206 | –न्तरप्रवृ– ब॰ । Return

3207

तुलना–तस्याश्च प्रामाण्य युक्तम्, न हि तयाऽर्थं परिच्छिद्य प्रवर्त्त
मानोऽर्थक्रियाया विसंवाद्यते । –सिद्धिवि॰, टी॰ पृ॰ ३४A प्रमेयक॰ पृ॰ ३३७ । स्या॰ र॰
पृ॰ ४८७ ।

Return

3208 | समारोपव्यवच्छेद सम स्मृत्यनुमानत । स्वार्थे प्रमाणता तेन नैकत्रापि निवार्यते ॥ – तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १८९ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३३८ । स्या॰ र॰ पृ॰ ४८७ । Return

3209 | –नासाधक– आ॰, श्र॰ । Return

3210 | स्मृतिसाध्य । Return

3211 | अनुमान हि । Return

3212 | साध्याविनाभाविन । Return

3213

अविनाभावसम्बन्ध । तुलना–लिङ्गलिङ्गिसम्बन्ध
सत्तामात्रेणानुमानप्रवृत्तिहेतु, तद्दर्शनात्, तत्स्मरणाद्वा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ३३८ । साध्यप्रतिबन्धश्च हेतो
सत्तामात्रेण अनुमानप्रवृत्तेरङ्गम्, परिज्ञातो वा, स्मृतिकोटीकृतो वा ? –स्या॰ र॰ पृ॰ ४८८ ।

Return

3214 | अनुमानप्रवृत्ते । Return

3215 | स्मृतिविषयीकृत । Return

3216 | एतद्द्वीपवासिनो हि नालिकेरफलमत्त्वा तज्जलञ्च निपीय जीवन यापयन्ति, अतस्तै पाकार्थमुपयुक्तौ अग्निधूमौ न दृष्टचरौ । Return

3217 | अग्निधूमसम्बन्ध । Return

3218

तुलना–को हि स्मृतिपूर्वकमनुमानमभ्युपगम्य पुनस्ता
निराकुर्यात् अनुमानस्यापि निराकरणानुषङ्गात् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३३८ । स्या॰ र॰ पृ॰ ४८८ ।
प्रमेयर॰ पृ॰ ३२ । प्रमाणमी॰ पृ॰ ३४ । स्या॰ मं॰ पृ॰ २०८ । रत्नाकरा॰ ३ । ४ ।

Return

3219 | यज्ज्ञानमनुमान– ब॰ । Return

3220 | –षये वाऽविसं– श्र॰ । Return

3221

तुलना–पूर्वमज्ञासिषमर्थ तमिमं जानामीति ज्ञानयो समानेऽर्थे प्रतिसन्धिज्ञानं प्रत्यभिज्ञानम् ।
–न्यायभा॰ ३ । २ । २ । प्रत्यभिज्ञानं हि नाम आद्यप्रत्यक्षनिरोधे द्वितीयदर्शने प्रागाहितसंस्काराभिव्यक्तौ
स्मृतिपूर्वं तृतीयं दर्शनम् । –न्यायवा॰ पृ॰ ४०० । प्रत्यभिज्ञा नाम स्मर्यमाणानुभूयमानसामानाधि
करण्यग्राहिणी संस्कारसचिवेन्द्रियजन्या प्रतीतिरिति केचित् । अन्ये मन्यन्ते स्मर्यमाणपूर्वज्ञान
विशेषितार्थग्राहित्वात् तद्विशेषणस्य चार्थस्य बाह्येन्द्रियग्राह्यत्वानुपपत्ते स्तम्भादावपि मानसी प्रत्य
भिज्ञेति । –न्यायमं॰ पृ॰ २२४ । एतन्मतद्वयमभिमतं मञ्जरीकारस्य, दृष्टव्यम् –न्यायमं॰ पृ॰ ४६१ ।
प्रत्यभिज्ञा प्रति आभिमुख्येन ज्ञानम् । लोके हि स एवायं चैत्र इति प्रतिसन्धानेनाभिमुखीभूते वस्तुनि
ज्ञान प्रत्यभिज्ञेति व्यवह्रियते । –सर्वद॰ पृ॰ १९३ । सञ्ज्ञान संज्ञा –सर्वार्थसि॰ १ । १३ संज्ञाज्ञानं
नाम यत्तैरेवेन्द्रियैरनुभूतमर्थं प्राक् पुनर्विलोक्य स एवाय यमहमद्राक्षं पूर्वाह्ण इति संज्ञाज्ञानमेतत् । –
तत्त्वार्थभा॰ व्या॰ १ । १३ । दर्शनस्मरणकारणकं सङ्कलनं प्रत्यभिज्ञानम् । तदेवेदं तत्सदृशं तद्विलक्षणं
तत्प्रतियोगीत्यादि । –परीक्षामु॰ ३ । ५ । प्रमाणप॰ पृ॰ ६९ । प्रमाणमी॰ १ । २ । ४ । अनुभवस्मृतिहेतुकं
तिर्यगूर्ध्वतासामान्यादिगोचरं सङ्कलनात्मकं ज्ञानं प्रत्यभिज्ञानम् । –प्रमाणनय॰ ३ । ३ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ ९ ।

Return

3222 | बौद्धः प्राह –आ॰ टि॰ । Return

3223

स एवायमिति प्रत्यय उत्पद्यमानोनैकत्वे प्रमाणम् एकत्वस्याग्रहणात्
दृष्टस्यैव तस्य प्रतिपत्तेः । एकत्वं हि पूर्वेण सह गृह्यमाणमेकता विवादविषयतां स्वीकरोति । वर्त
मानतामात्रस्यैकत्वे सिद्धसाधनमेव । तच्च पूर्वं पूर्वप्रत्ययेन गृहीतत्वान्नापरम् । पूर्वप्रत्ययेन चासौ
त्रुट्यदवस्थ एव पूर्वतया च गृह्यते । तत पुनरनुसन्धीयमानं यथाभूतं गृहीतं तथाभूतमेव वाऽनुसन्धा
तव्यम् । गृहीतत्वेन च ग्रहणे स्मरणमेतदिति गृहीतग्राहित्वादप्रमाणमपरस्मरणवत् । सवादस्त्वर्थ
क्रियाकरणात् । न चैकत्वसाध्यार्थक्रिया, वस्तुसामर्थ्यमात्रादुत्पत्ते । तस्मात् स एवायम् इति[p. n412 ]
प्रत्ययद्वयमेतत् । –प्रमाणवार्तिकाल॰ पृ॰ ५१ । स इत्यनेन पूर्वकालसम्बन्धी स्वभावो विपयीक्रियते ।
अयमित्यनेन च वर्तमानकालसम्बन्धी । अनयोश्च भेदो न कथञ्चिदभेदो वर्तमानकालभाविरूपैकस्व
भावत्वाद्वस्तुनः । तस्माद् भेद एव प्रत्यभिज्ञाने सति भासते इति कथमनेन क्षणिकत्वानुमानबाधा ?
यद्वा वस्तुन पूर्वकालसम्बन्धित्वमिदानीमसदेव पूर्वकालाभावात् । सत्त्वे वास्य वर्त्तमानकालसम्बन्धित्व
मेव स्यान्न पूर्वकालसम्बन्धित्व विरोधादित्युक्तम् । तस्मात्पूर्बकालसम्बन्धित्वस्यासतो ग्राहक स इति
ज्ञानाशो भून्त, अन्यथा वस्तुन स्पष्टबालाद्यवस्थाग्राहक स्यात्, न च भवति । तस्मात् भ्रान्तात्
पूर्वदृष्टरूपारोपेण स एवायम् इति ज्ञानात् कथमनुमानबाधा ? विस्तरतस्त्वय प्रत्यभिज्ञाभङ्ग
विचारो नैरात्म्यसिद्धौ कृत इति तत्रैवावधार्य । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ ७८ । तथाहि–घट
स एवायमिति तावत्प्रत्यभिज्ञा जायते । सा किं स्मृत्यनुभवरूप ज्ञानद्वयम्, एकमेववा विज्ञानमशे स्मृतिरंशे
चानुभव, उत स्मृतिरेव, आहोस्विदनुभव एव ? –खडनखंड॰ पृ॰ १५६ ।

Return

3224 | –वाद्वास्याः श्र॰ । Return

3225

प्रत्यभिज्ञाप्रत्ययो
भ्रान्त एव निर्विषयत्वात् । प्रयोगश्चैव य प्रत्यभिज्ञाप्रत्यय स तत्त्वतो नैकालम्बन यथा लूनपुनर्जात
तृणादिषु, प्रत्यभिज्ञाप्रत्ययश्चाय तदेवेद नीलादीति प्रत्यय इति विरुद्धव्याप्तोपलब्धि । –तर्कभा॰
मो॰ पृ॰ २९ ।

Return

3226 | पूर्वज्ञानस्य श्र॰ । Return

3227 | –भिज्ञानं नचा– ब॰ । Return

3228 | प्रत्यभिज्ञायाम् । Return

3229 | विरुद्धधर्माध्यासप्रसिद्धे । Return

3230 | –सिद्धे स इत्या– आ॰, श्र॰ । Return

3231 | प्रत्यभिज्ञायाम् । Return

3232 | –तरविलक्षण– श्र॰ । Return

3233 | प्रत्यभिज्ञा याम् । Return

3234 | स इत्याकारस्य अयम् इत्याकारस्य वा । Return

3235 | –यथा स्थाणुपुरुषयोः ब॰, श्र॰ । Return

3236 | किन्तु ज्ञानद्वयमेतत्–स इत्याकारस्य स्मरणरूपत्वात् इदमशस्य च प्रत्यक्षात्मकत्वादिति भाव । Return

3237 | –णमितीन्द्रि– श्र॰ । Return

3238 | –ज्ञानसत्त्वम् श्र॰ । Return

3239 | प्रत्यभिज्ञानं । Return

3240

निष्पादितक्रिये चार्थे वृत्ते प्रस्मरणादिवत् । न प्रमाणमिदं युक्तं
करणार्थविहानित ॥–यदेव हिप्रमितिक्रियासिद्धौ प्रकृष्टमुपकरण तदेव साधकतमं कारकं प्रमाणमुच्यते ।
यदि च प्रत्यभिज्ञा पूर्वप्रमाणगृहीतार्थविषया स्यात् तदा निष्पन्नप्रमितिक्रियेऽर्थे प्रवृत्त्याऽसाध कतमत्वात्
कथमिव प्रमाणतामश्नुवीत ? अन्यथा हि स्मृतेरपि प्रामाण्य स्यात् । –तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ १५९ ।

Return

3241 | विषयस्य । Return

3242 | –मतप्रवेशः ब॰ । Return

3243 | अतीतवर्तमानकालद्वयसम्बन्धस्य । Return

3244 | –सम्बन्धिदेव– ब॰ । Return

3245 | –ण्यमित्यभिधानमा– ब॰ । Return

3246 | प्रत्यक्षकाले एव । Return

3247 | देवदत्तस्वरूपवत् । Return

3248 | स्थायित्वमपि । Return

3249 | –भिप्रेतवस्तुनः आ॰, श्र॰ । Return

3250 | स्थायित्वस्य । Return

3251 | –गमेऽनवस्था– आ॰, ब॰ । Return

3252

स अंश वस्तुस्वरूपाद् भिन्नोऽभिन्नो वा ? अभेदे
वस्तुस्वरूपवत् पूर्वमेव प्रतिपत्ति । भेदे किमसौ पूर्वमेवोत्पन्न, अथ प्रत्यभिज्ञासमय एवोत्पद्यते ?
इत्यादिरूपेण ग्रन्थावर्तनरूपाऽनवस्था ।

Return

3253 | प्रत्यभिज्ञाने आधिक्यपरिच्छेदसिद्धि । Return

3254 | –कृतत्व– आ॰ । Return

3255 | –ज्ञानवि– ब॰, श्र॰ । Return

3256 | –तिपन्नानन्तरावबोधक – आ॰ । Return

3257 | –ज्ञानत्वे श्र॰ । Return

3258 | –तत्प्रसङ्गः श्र॰ । Return

3259 | प्रत्यभिज्ञानत्वप्रसंग । Return

3260 | प्रत्यभिज्ञानसमये । Return

3261 | तत्कालोत्पन्नस्थायित्वविशिष्टार्थानाम् । त्रिकालानुयायिस्थायित्वविशिष्टस्यैव अक्षणिकत्वादिति भाव । Return

3262 | पृ॰ ४११ प॰ ८ । Return

3263 | –घ्यास इ– आ॰ । Return

3264 | धर्मिणि । Return

3265 | –चिदुपल– आ॰, श्र॰ । Return

3266

तुलना–तत्र यदि नाम दर्शनस्मरणलक्षण
योराकारयोर्विरोध, तथापि धर्मिण प्रत्यभिज्ञानस्य किमायातं येनास्य विरुद्धघर्माध्यासाद् भेद
प्रार्थ्येत । –स्या॰ र॰ पृ॰ ४९२ ।

Return

3267 | –स्पर विरो– ब॰ । Return

3268 | प्रार्थ्यते श्र॰ । Return

3269 | तेषा मन्योन्य ब॰, श्र॰ । Return

3270 | –न्यभेदो श्र॰ । Return

3271 | तुलना–विरुद्धाभ्या दर्शनस्मरणाकाराभ्या कारणभूताभ्या स्वभावभूताभ्या वा प्रत्यभिज्ञानस्य भेद साध्येत ? –स्या॰ र॰ पृ॰ ४९३ । Return

3272 | कार्यकारणयो र्भेदस्येष्टत्वात् –आ॰ टि॰ । Return

3273 | प्रत्यभिज्ञानभेद –आ॰ टि॰ । Return

3274 | दर्शनस्मरणाकारयो स्वभावयो । Return

3275 | प्रत्यभिज्ञान । Return

3276 | –वस्य प्र– ब॰ । Return

3277 | आदिपदेन विकल्पवासनाशब्दसंकेतस्मरणादिसामग्री ग्राह्या । Return

3278

एकज्ञानस्वरूपवत् –आ॰ टि॰ । तुलना–यदि पारोक्ष्यापारोक्ष्यधर्मभेदात् पूर्वाप
रावस्थापरामर्शज्ञान भिद्येत, हन्त भो, तदित्यपि विकल्पो भिद्येत । सोऽपि हि परोक्षश्चापरोक्षश्च,
विकल्पोऽविकल्पश्च । अर्थे परोक्षो विकल्पश्च स्वात्मनि त्वविकल्पोऽपरोक्षश्च । तस्माद्विषयभेदादविरोध
इति चेत्, नन्विहापि तदेवैक विज्ञान तस्यैवेकस्य वस्तुन पूर्वदेशकालसम्बन्धे परोक्षम्, अपरोक्षञ्चा
परदेशकालसम्बन्ध इति को विरोध ? –न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ १४० । विकल्पो हि स्वरूपे निर्विकल्प
कमर्थरूपे च सविकल्पकमिति सौगतमतम् ।

Return

3279 | पृ॰ ४१२ प॰ ४ । Return

3280 | –भासतेत्या– ब॰ । Return

3281 | तुलना–परस्परस्वरूप साङ्कर्यमेकस्मिन्नाधारे घृतिर्वा । –स्या॰ र॰ पृ॰ ४९३ । Return

3282 | –स्पर स्व– ब॰ । Return

3283 | दर्शनस्मरणरूपम् । Return

3284 | न किञ्चि– ब॰ । Return

3285 | सलिलतया श्र॰ । Return

3286 | –तत्त्वेनैव ज्ञान– आ॰, श्र॰ । Return

3287

दर्शनस्मरणरूपमाकारद्वयं परस्परमनुप्रवेशेनऽननुप्रवेशेन
वा प्रतिभासते इत्येवं वादिन सौगतस्य । तुलना–कथञ्चैवं वादिनश्चित्रज्ञानसिद्धि –प्रमेयक॰
पृ॰ ३४२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ४९३ ।

Return

3288 | नीलादिप्रतिभासानाम् Return

3289

देवदत्तस्य नीलज्ञानं
यज्ञादत्तस्य पतिज्ञान इन्द्रदत्तस्य च रक्तज्ञानं यथा परस्परतोऽत्यन्तभिन्नं सत् चित्रैकरूपता न प्रति
पद्यन्ते तथैव ।

Return

3290 | नीलादिप्रतिभासानाम् । Return

3291

तुलना–नापि कारणाभावत –स्या॰ र॰
पृ॰ ४९४ । यत्पुनरुक्तं सामग्रीभेदात् विरुद्धधर्मससर्गाच्च प्रत्यभिज्ञाज्ञानस्य एकत्वानुपपत्तिरिति;
तदयुक्तम्, सम्प्रयोगसस्कारयो सम्भूयसामग्रीत्वात् । न चान्यत्र सम्प्रयोगसंस्कारयो प्रत्येकमन्योन्य
निरपेक्षयो कारणत्वादेकज्ञानकारणतानुपपत्ति, यस्मात् अन्यत्र लिङ्गेन्द्रिययोरन्योन्यनिरपेक्षयो दृष्ट
सम्भूयकारित्वं विशिष्टानुमितिं प्रति । तस्मात् प्रत्यभिज्ञाज्ञानस्य एकत्वेन प्रामाण्यसंभवात् । –
चित्सु॰ पृ॰ २१४ ।

Return

3292 | –णतत्का– आ॰, श्र॰ । Return

3293 | दर्शनस्मरणकारणकं संकलन प्रत्यभिज्ञानम् परीक्षामु ३ । ५ इत्य भिधानात् । Return

3294 | वर्तमानपर्यायविषयं हि दर्शनम् अतीतविवर्तगोचरञ्च स्मरणम् । Return

3295 | इदमाका रोल्लेखि हि दर्शनम् तदाकारोल्लेखि च स्मरणम् । Return

3296 | –चित्रपटादेः ब॰, श्र॰ । Return

3297 | –कार्यं प्रती– श्र॰ । Return

3298 | पृ॰ ४१३ प॰ १ । Return

3299 | –स्य प्रामा– ब॰ । Return

3300 | तुलना–तदप्रामाण्य हि गृहीतग्राहित्वात्, स्मरणानन्तरभावित्वात्, शब्दाकारधारित्वाद्वा, वाध्यमानत्वाद्वा स्यात् ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ३४३ । Return

3301 | प्रत्यभिज्ञानस्य । Return

3302 | –विवरवर्त्त्ये– आ॰ । Return

3303 | –वश्यमभ्यु– श्र॰ । Return

3304 | प्रत्यक्षे स्मरणे च प्रत्येकमिह तु युगपदिति विशेष –आ॰ टि॰ । Return

3305 | प्रत्यभिज्ञानेऽपि । Return

3306 | –क्षणिकत्वतो द्र– ब॰ । Return

3307 | पृ॰ ३५७–३८९ । Return

3308

तुलना–आकारवादप्रतिषेधे पूर्वानुभवजनितसस्कारस्मरणसहकारीन्द्रियेण स एवायमि
त्युभयोल्लेखि ज्ञान जन्यते । तस्य च अर्थान्वयव्यतिरेकानुविधानात् निर्विषयत्वमयुक्तम् । –
प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३९७ । अतीतकालविशिष्टो वर्तमानकालाबच्छिन्नश्चार्थ एतस्यामवभासते । –
न्यायम॰ पृ॰ ४५९ । प्रतीयते तावदेतस्माद्विज्ञानात् पूर्वापरकालावच्छिन्नमेक वस्तुतत्त्वम्,
तदप्यस्य विषयो न भवतीति सविद्विरुद्धम् । ग्रहणस्मरणे च नैक विषयमालम्ब्येते तस्मादेकमेवेद
विज्ञान प्रतीतिसामर्थ्यादुभयविषयमास्थेयम् । –प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ८० ।

Return

3309

तुलना–
न हि तद्विषयभूतमेक द्रव्य स्मृतिप्रत्यक्षग्राह्य येन तत्र प्रवर्तमानं प्रत्यभिज्ञान गृहीतग्राहि मन्येत,
तद्गृहीतातीतवर्तमानविवर्ततादात्म्यात् द्रव्यस्य कथञ्चिदपूर्वार्थत्वेऽपि प्रत्यभिज्ञानस्य तद्विषयस्य
नाप्रमाणत्व लैगिकादेरप्यप्रमाणत्वप्रसगात् तस्यापि सर्वथैवापूर्वार्थत्वासिद्धे । –प्रमाणप॰ पृ॰ ७० ।
प्रमेयक॰ पृ॰ ३४३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ४९५ । प्रमेयर॰ पृ॰ ३३ । प्रमाणमी॰ पृ॰ ३५ ।

Return

3310 | –विवर्त्तगोच– आ॰, श्र॰ । Return

3311 | –विवर्त्तिद्रव्यस्य श्र॰, –विवर्त्तिनो द्रव्यस्य ब॰ । Return

3312 | अतीतवर्तमानपर्यायानुयायिद्रव्यग्रहणे । Return

3313 | अतीतवर्तमान । Return

3314

स्मरणप्रत्यक्ष । तुलना–
प्रत्यक्षस्मरणजनितकल्पनाज्ञानमस्तीति चेत, न, तस्यैव प्रत्यभिज्ञानत्वेनास्माभिरभ्युपगमात् ।
–स्या॰ र॰ पृ॰ ४९५ ।

Return

3315 | उभयसस्कारजनितविकल्पस्यैव । Return

3316 | द्रव्ये । Return

3317 | प्रत्यभिज्ञानम् । Return

3318 | न तत्र आ॰, श्र॰ । Return

3319

सौगतमते हि निर्विकल्पकप्रत्यक्षात् सविकल्पकमुत्प
द्यते । निर्विकल्पकं च परमार्थसत्स्वलक्षणजन्यत्वात् वस्तुविषयं सविकल्पकं तु बुद्धिकल्पितसामान्यगो
चरत्वादवस्तुविषयकं प्रसिद्धम् । ततो यथा निर्विकल्पकं सामान्यमजानदपि सामान्यविषयं विकल्पमु
त्पादयति तथैव अतीतवर्तमानोभयविवर्तवर्तिनमेकत्वमजानत्यपि प्रत्यक्षस्मरणे तद्विषयकं प्रत्यभिज्ञान
मुत्पादयतामिति भाव । तुलना–विकल्पोत्पादकाध्यक्षेणानेकान्तात् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ४९५ ।

Return

3320 | –कत्वं प्रती– श्र॰ । Return

3321 | सामान्ये । Return

3322 | निर्विकल्पकम् । Return

3323 | विकल्पम् । Return

3324 | प्रत्यक्षस्मरणाभ्याम् एकत्वे प्रत्यभिज्ञानस मुत्पादनस्थलेऽपि । Return

3325 | अभ्यासविशेषादय सहकारिण –आ॰ टि॰ । Return

3326 | पृ॰ ३८१ । Return

3327 | प्रत्य क्षेण । Return

3328 | –भिज्ञाने तु आ॰, श्र॰ । Return

3329 | अनुमानविषयस्य –आ॰ टि॰ । Return

3330 | पर्वतादिदेशस्थपावकस्य –आ॰ टि॰ । Return

3331 | तर्क –आ॰ टि॰ । तुलना–सम्बन्धग्राहिविज्ञानविषयात् साध्यादिसामान्यात् कथञ्चिदभिन्नस्यानुमे यस्य देशकालविशिष्टस्य तद्विषयत्वात् । –प्रमाणप॰ पृ॰ ७० । प्रमेयक॰ पृ॰ ३४३ । Return

3332

तुलना–
सवादो वाघवैधुर्यनिश्चयश्चेत् स विद्यते । सर्वत्र प्रत्यभिज्ञाने प्रत्यक्षादाविवाञ्जसा ॥ प्रत्यक्षबाधकं
तावन्न सज्ञानस्य जातुचित् । तद्भिन्नगोचरत्वेन परलोकमतेरिव ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १९२ । वाधक
प्रमाणान्न प्रमाणं प्रत्यभिज्ञानमिति चायुक्तम्, तद्बाधकस्यासम्भवात् । न हि प्रत्यक्षं तद्बाधकं तस्य
तद्विषये प्रवृत्त्यसभवात्, साधकत्ववद् बाधकत्वविरोधात् । –प्रमाणप॰ पृ॰ ७० । अष्टसह॰ पृ॰ २८० ।
प्रमेयक॰ पृ॰ ३४४ । स्या॰ र॰ पृ॰ ४९६ । प्रमेयर॰ पृ॰ ३६ ।

Return

3333 | इति चायुक्तम् श्र॰ । Return

3334 | –भिज्ञाने विषये श्र॰, –भिज्ञानविषये ब॰ । Return

3335 | प्रत्यभिज्ञाविषये । Return

3336 | अनुमानस्यापि । Return

3337 | तुलना–न च लूनपुनर्जातनख केशादिवत् सर्वत्र निर्विषया प्रत्यभिज्ञा –प्रमेयक॰ पृ॰ ३४२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ४९४ । Return

3338 | स एवाय नखादिरिति एकत्वप्रत्यभिज्ञानम् । Return

3339 | लूनपुनर्जातनखकेशादौ । Return

3340 | स एवाय नख केशादिरिति प्रत्यभिज्ञान बाध्यमानम् । Return

3341 | तस्मिन्नेव नखे केशे वा स एवाय नखादिरिति प्रत्यभि ज्ञानं कथं बाध्यमानमिति भाव । Return

3342 | एकत्र बाध्यमानत्वोपलम्भात् सर्वत्र बाध्यमानत्वस्वीकारे । Return

3343 | रजताभासप्रत्यक्षस्य । Return

3344 | अपह्नवो युक्त इति गतेन सम्बन्ध । Return

3345

तुलना–सादृश्य
प्रत्यभिज्ञानमेतेनैव विचारितम् । प्रमाण स्वार्थसवादादप्रमाण ततोऽन्यथा ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १९३ ।
कथञ्च प्रत्यभिज्ञानविलोपेऽनुमानप्रवृत्ति येनैव हि –प्रमेयक॰ पृ॰ ३४३ । अनुमानानुत्पत्तिप्र
सङ्गात्, येनैव हि पूर्वं धूमोऽग्ने –स्या॰ र॰ पृ॰ ४९६ ।

Return

3346 | प्रतिपत्रा । Return

3347 | धूमोऽग्निर्दृष्ट ब॰ । Return

3348 | प्रतिपत्तु । Return

3349 | जनस्य । Return

3350 | घटादिदर्शनात् । Return

3351 | धूमस्य । Return

3352 | उत्तरकालीनधूमप्रत्यक्षेण । Return

3353 | तुलना–न च द्वयाप्रतिपत्तौ –स्या॰ र॰ पृ॰ ४९६ । Return

3354 | यद् नास्ति श्र॰ । Return

3355

चिन्ताज्ञानमागामिनो वस्तुन एव
निष्पत्तिर्भवति अन्यथा नेति, यथैव ज्ञानादित्रयसमन्विते तत्रैव परमसुखावाप्तिरन्यथा नेत्येतच्चिन्ताज्ञानं
मनोज्ञानमेव । –तत्त्वार्थभा॰ व्या॰ पृ॰ ७८ । सम्बन्धं व्याप्तितोऽर्थाना विनिश्चत्य प्रवर्तते । येन
तर्क स सवादात् प्रमाण तत्र गम्यते । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १९४ । प्रमाणप॰ पृ॰ ७० । उपलम्भानुप
लम्भनिमित्त व्याप्तिज्ञानमूह । इदमस्मिन् सत्येव भवत्यसति तु न भवत्येवेति च । –परीक्षामु॰ ३ । ११,
१२ । प्रमाणमी॰ १ । २ । ५ । उपलम्भानुपलम्भसभव त्रिकालीकलितसाध्यसाधनसम्बन्धाद्यालम्बनमिद
मस्मिन् सत्येव भवतीत्याद्याकारं सवेदनमूहापरनामा तर्क । –प्रमाणनय॰ ३ । ५ । जैनतर्कभा॰ पृ॰
१० । व्याप्तिज्ञान तर्कः । –न्यायदी॰ पृ॰ १९ । अन्वयव्यतिरेकाभ्या व्यप्तिज्ञान दर्शनस्मरणाभ्या
मगृहीतप्रत्यभिज्ञाननिबन्धन तर्क चिन्ता । –लघी॰ अभ॰ पृ॰ २९ । अविज्ञाततत्त्वेऽर्थे कारणोप
पत्तितस्तत्त्वज्ञानार्थमृहस्तर्क । –न्यायसू॰ १ । १ । ४० । अविज्ञाततत्त्वे सामान्यतो ज्ञाते धर्मिणि[p. n419 ]
एकपक्षानुकूलकारणदर्शनात् तस्मिन् संभावनाप्रत्ययो भवितव्यतावभासः तदितरपक्षशैथिल्यापादने
तद्ग्राहकप्रमाणमनुगृह्य तान् सुख प्रवर्तयन् तत्त्वज्ञानार्थमूहस्तर्क । –न्यायम॰ पृ॰ ५८६ ।
न्यायकलि॰ पृ॰ १३ । एकधर्माम्युपगमे द्वितीयस्य नियतप्राप्तिरूप तर्क –न्यायली॰ पृ॰ ५४ ।
व्यापकाभाववत्त्वेन निर्णीते व्याप्यस्याहार्यारोपाद्यो व्यापकस्याहार्यारोप स तर्क । यथा निर्वह्नि
त्वारोपान्निर्धूमत्वारोपः । यदि निर्वह्नि स्यान्निर्धूम स्यादिति । –न्यायसूत्रवृ॰ १ । १ । ४० । तर्कश्चा
पाद्यापादकयोर्व्याप्तिमूल । –महावि॰ पृ॰ १३१ । जैमिनीयास्तु ब्रुवते–युक्त्या प्रयोगनिरूप
णमूह ।स च त्रिविध मन्त्रसामसंस्कारविषयः । शाबरभा॰ ९ । १ । १– न्यायमं॰ पृ॰ ५०८ ।
अदृष्टसम्बन्धात् परोक्षप्रतीति तर्क इति लक्षणम् । –प्रमाणवार्त्तिकालं॰ पृ॰ ३०० ।

Return

3356

सम्बन्धो व्याप्तिरिप्टात्र लिङ्गधर्मस्य लिङ्गिना –मी॰ श्लो॰ अनु॰ श्लो॰ ४ ।
नियमरूपं मीमासका –न्याय॰ मा॰ पृ॰ ५६ । प्रकरणपं॰ पृ॰ ६८ । व्याप्तिरविनाभाव
इति –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५७० । स्वभावत साध्येन साधनस्य व्याप्तिरविनाभाव । –न्यायसा॰
पृ॰ ५ । साहचर्य्य तु सम्बन्ध इति नो हदयङ्गमम् । तस्मिन् सत्येव भवने न विना भवनं तत ॥
अयमेवाविनाभावो नियम सहचारिता । –न्यायमं॰ पृ॰ १२१ । न्यायकलि॰ पृ॰ २ । तस्माद् यो
वा स बाऽस्तु सम्बन्ध, केवलं यस्यासौ स्वाभाविको नियत स एव गमको गम्यश्चेतर सम्बन्धीति
युज्यते । –न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ १६५ । स्वाभाविको निरुपाधिरित्यर्थ । –ता॰ प॰ पृ॰ ६९१ ।
न्यायली॰ पृ॰ ५४ । अनौपाधिक सम्बन्ध –प्रश॰ किर॰ पृ॰ २१७ । अनौपाधिक सम्बन्धो
व्याप्ति । यद्वा साध्यसामानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्यसामानाधिकरण्य व्याप्ति । –वैशे॰
उप॰ ३ । १ । १४ । तत्त्वचि॰ व्या॰ । उपाधिविधुर सम्बन्ध –सर्वद॰ पृ॰ ७ । साधनस्य च
साध्येऽर्थे नियतत्वकथनं व्याप्तिकथनम् । यथोक्तम्–व्याप्तिर्व्यापकस्य तत्र भाव एव व्याप्यस्य
च तत्रैव भावः प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ ३ । १ इति । –न्यायबिन्दुटी॰ पृ॰ ६४ । द्विविधा चेयं व्याप्तिः
व्यापकप्याव्यधर्मतया । तत्र व्याप्ये सति व्यापकस्यावश्यम्भावस्तस्य व्याप्ति, व्याप्यस्य च व्यापक
एव सति भावो नाम तस्य व्याप्ति । आभ्या यथाक्रममन्वयव्यतिरेकावुक्तौ । व्याप्यसद्भावे व्यापकस्य
सत्त्वनियमस्य अन्वयरूपत्वात् । व्यापकाभावे व्याप्याभावस्य च व्यतिरेकरूपत्वात् । –प्रमाणवा॰
मनोरथ॰ ३ । १ । तस्य पक्षधर्मस्य सतो व्याप्तिर्यो व्याप्नोति यश्च व्याप्यते व्याप्यव्यापकधर्मतया
प्रतीतेः । यदा व्यापकधर्मतया विवक्ष्यते तदा व्यापकस्य गम्यस्य भाव एवेति सम्बन्धः । तत्रेति सप्त
म्यर्थप्रधानमेतन्नाधारार्थप्रधानम् धर्माणा धर्मान्तरत्वाभावात् । तेनायमर्थः–यत्र धर्मिणि व्याप्यमस्ति
तत्र सर्वत्र व्यापकस्य भाव एवेति व्यापकधर्मो व्याप्तिः । नत्वेवमवधार्यते व्यापकस्यैव तत्र भाव इति,
हेत्वभावप्रसङ्गात्, अव्यापकस्यापि मूर्तत्वादेस्तत्र भावात् । नापि तत्रैबेत्यबधार्यते; प्रयत्नानन्तरीयक
त्वादेरहेतुत्वापत्तेः । साधारणश्च हेतु स्यान्नित्यत्वस्य प्रमेयेष्वेव भावात् । यदा तु व्याप्यधर्मता व्याप्ते
र्विवक्षिता तदा यत्र धर्मिणि व्यापकोऽस्ति तत्रैव व्याप्यस्य भावो नान्यत्र । अत्रापि व्याप्यस्यैव तत्र
भाव इत्यवधारणम् हेत्वभावप्रसक्तेरेव नाश्रितम् अव्याप्यस्यापि तत्र भावात् । नापि व्याप्यस्य तत्र
भाव एवेत्यवधार्यते, सपक्षैकदेशबृत्तेरहेतुत्वप्राप्तेः, साधारणस्य च हेतुत्वं स्यात् प्रमेयत्वस्य नित्येष्व
वश्यम्भावादिति । व्यापकस्य तत्र भाव इत्यनेन चान्वय आक्षिप्तो व्याप्यस्य वा तत्रैव भाव इत्यनेन
व्यतिरेक आक्षिप्त । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ ३ । १ हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ १८० । प्रमाणमी॰ पृ॰ ३८ ।
सहक्रमभावनियमोऽविनाभावः –परीक्षामु॰ ३ । १६ । प्रमाणमी॰ १ । २ । १० ।

Return

3357 | व्याप्तिग्रहणे तर्कस्यैव । Return

3358 | प्रत्यक्षादीनाम् । Return

3359 | व्याप्तिग्रहणे । Return

3360 | तत्प्रामा– आ॰, श्र॰ । Return

3361 | –स्वरूपासभ– श्र॰ । Return

3362 | व्याप्तिसम्ब– ब॰ । Return

3363

तुलना–किञ्च, साध्यसाधनयो व्याप्तिः कि यत्र यत्र साधन तत्र तत्र साध्यमिति देश
रूपा निरूप्येत, कि वा यदा यदा साधन तदा तदा साध्यमिति कालरूपा, युगपदुभयस्वभावा वा ? –
हेतुबिड॰ पृ॰ ४B

Return

3364 | साधनस्य साध्यस्य वा । Return

3365 | साध्येन साधनेन वा । Return

3366

तुलना–
देशव्याप्तिमात्राङ्गीकारे समग्रजाग्रत्प्रामाणिकमान्ये धूमानुमानेऽपि सत्यताभिमानोऽभिमानशालिना
कथ पृथापथमानीयते, तत्र च देशव्याप्ते स्वप्नदशायामपि विभावनाभावात् । तथाहि–गगनमण्डलत
लावलम्बी धूम पर्बताखर्वनितम्बसम्बन्धी च धूमध्वज इति क्व देशव्याप्तिरिति । –हेतुबिड॰ पृ॰ ४B ।

Return

3367 | उपरि वृष्टो मेघ अधोनदीपूरदर्शनादित्यनुमाने । Return

3368

तुलना–उद्गतो नभश्चन्द्रो जलचन्द्रो
दयदर्शनात्, आसीत्पूर्वमस्मिन् देशे वृष्टि उत्तरत्र तथाविधवारिपूरविलोकनात्, भविष्यति वा वारि
बाहवृष्टिः तादृग्वारिवाहविभावनात्, उदेष्यति रोहिणी कृतिकोदयात्, उदेष्यति श्व सविता अद्यत
नादित्योदयदर्शनात्, उदगुः मुहूर्त्तात्पूर्व पूर्वाफाल्गुनी उत्तरफाल्गुनीनामुदयोपलब्धेः इत्यादि मानानाम
नेकेषा देशकालोभयेभ्यो विप्रकृष्टाना कार्यकारणपूर्वचरोत्तरचरहेतुविशेषाणा देशकालोभयै क्वापि
व्याप्त्यनुपपत्तेरहेतुत्वप्राप्तेः । –हेतुबिड॰ पृ॰ ४B

Return

3369

तुलना–इतोऽपि अविनाभावसम्बन्ध
ग्रहणानुपपत्तिः–कि सामान्ययो सम्बन्धावधारणम्, आहो स्वलक्षणयो, सामान्यस्वलक्षणयोर्वा ? –
तत्त्वोप॰ पृ॰ ६५, ८३ । तथाहि-व्याप्तिर्भवन्ती कि साधनसाध्यव्यक्त्योर्बोभोति, उताहो साधनत्वसाध्य
त्वजात्योर्वा, आहोस्वित् साधनवत्साध्यवतो, किं वा साधनत्ववत्साध्यत्ववतो, उत साघनवत्त्वसाध्यव
त्त्वयो इति पक्षपञ्चतयी –हेतुबिड॰ पृ॰ ४A । तथाहि–किं व्यक्त्योरथवा जात्योस्तद्वतोर्वा
विशेषयो । व्याप्तिस्त्वयेष्यते किं वा साध्यसाधनवत्त्वयो । सा न व्यक्त्योस्तदानन्त्यान्न जात्योस्तद
सभवात् । न तद्वतोरुक्तदोषान्न चतुर्थोऽनिरूपणात् । –चित्सु॰ पृ॰ २३३ ।

Return

3370 | उत विशेषाणा विशेषैः नास्ति ब॰ । Return

3371 | नित्यविभुत्वा– ब॰ । Return

3372 | –पक्षे देश– आ॰ । Return

3373

पर्वत-महानसादिदेशम्
अतीतवर्तमानादिकालञ्चानपेक्ष्य अग्न्यादिविशेषमात्रे । तुलना–यद्यनवच्छिन्नै; तदा सिद्धसाध्यतैव
देशकालानवच्छिन्नाना वह्न्यादिविशेषाणामतिप्रतीतत्वात् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ५०५ ।

Return

3374

तुलना–
किं चानुमान प्रमाणमुपेत्योक्त वस्तुतस्तु न तन्मानमित्याह–विशेष इति । विशेषेऽनुगमाभाव सामान्ये
सिद्धसाध्यता । इत्यादिदोषदुष्टत्वान्न च नोऽनुमिति प्रमा ॥–व्यक्त्योर्वा व्याप्ति, जात्योर्वा,
तदाक्रान्तविशेषयोर्वा, धूमवत्त्ववह्निमत्त्वयोर्वा ? नाद्य, सर्वोपसहारासिद्धे । न द्वितीय, तयो स्वरूप
भेदात् धर्मिभेदाच्च । न तृतीय, उक्तदोषात् । न चतुर्थ; औपाधिकधर्मस्य स्वरूपातिरिक्तस्यानि
रूपणात् । –बृहदा॰ बा॰ पृ॰ १४०१ । न्यायकुमु॰ पृ॰ ६९ टि॰ ५ ।

Return

3375 | प्रत्यक्षसिद्धै प्रत्यक्षसिद्धस्य अविनाभावे सिद्धेऽपि न किञ्चित्फलम्, साध्य-साधनयो प्रत्यक्षत्वात्, तथा च नानुमानप्रामाण्यमिति भाव । Return

3376 | –पत्तेः श्र॰ । Return

3377 | अपूर्वव्यक्तौ अविनाभावग्रहणाभावात् नानु माप्रवृत्ति । Return

3378 | अथ नास्ति आ॰ । Return

3379 | अप्रत्यक्षेण सह अविनाभावग्रहणासंभवात्, संभवेऽपि अनुगमाभाव । Return

3380

अपि तु
यौ द्वौ सम्बन्धिनौ महानसीयधूमाग्नी प्रत्यक्षविषयौ स्याताम् तयोरेव सम्बन्धो गृहीत स्यात् न सकलसा
ध्यसाधनव्यक्तीनाम् ।

Return

3381 | अग्न्यभावस्येति शेष –आ॰ टि॰ । Return

3382 | धूमाश्रिता । Return

3383 | स्वाश्रये श्र॰ । Return

3384 | धूमलक्षणे । Return

3385 | व्याप्तिस्वरूपम् । Return

3386 | उपाधिः श्र॰, ब॰ । Return

3387 | अग्न्यभावरूपविशेषणस्य । Return

3388 | –हित त्वात् धू– ब॰ । Return

3389 | अग्न्यभावविशिष्टाया । Return

3390 | एतदन्तर्गतः पाठो नास्ति आ॰ । Return

3391 | –मार्थिकत्वं स्यात् श्र॰ । Return

3392 | –पत्तेः श्र॰ । Return

3393 | संभा व्यमाना । Return

3394 | सभाव्यमानाया व्याप्ते सत्त्वमपि अनिश्चितमेव । Return

3395 | अग्न्यभावश्चेत् स्यात् धूमसद्भावस्यानुपपत्ति स्यात् इत्याकारक पूर्वोक्तं ज्ञानम् । Return

3396 | कस्यचिदेकस्य अग्नेरभावेपि अशेषाग्न्यभावविशिष्टो धूमाभाव इत्याकारकविशिष्टग्रहणस्य अनुपपत्तेरितिभाव । Return

3397 | विशिष्ट – आ॰ टि॰ । Return

3398 | अशेषाग्न्यभावरूपविशेषण । Return

3399

यस्याभाव क्रियते स प्रतियोगी यथा अशेषाग्न्यभावे कर्त्तव्ये अशेषाग्नि प्रतियोगी,
यस्मिन् अभाव क्रियते स आश्रय, यथा त्रिकाले त्रिलोके च अशेषाग्न्यभावे प्रस्तुते कालत्रय त्रिलो
कश्च आश्रय । गृहीत्वा वस्तुसद्भाव स्मृत्वा च प्रतियोगिनम् । मानस नास्तिताज्ञान जायतेऽक्षानपे
क्षया –मी॰ श्लो॰ अभा॰ श्लो॰ २७ इत्यभिधानात् ।

Return

3400

तुलना–अपि च यत्सद्भाव
एव यस्य निवृत्ति तेनैव तस्य विरोध, तदिह धूमाभाव एव सति धूमस्य निवृत्तिर्दृश्यत इति धूमाभा
वेनैव अस्य विरोधो नत्वग्न्यभावेन । केवलाङ्गाराद्यवस्थायाम अग्न्यभावाभावेऽपि धूमनिवृत्ते प्रतीय
मानत्वात् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ५०५ ।

Return

3401 | अङ्गारावस्थापन्नाग्निमन्निर्धूमप्रदेशे अग्न्यभावाभावेऽपि अग्निसद्भावे सत्यपि । Return

3402 | –पि धूमसद्भा– श्र॰ । Return

3403

यदि हि अग्न्यभाव धूमाभावस्य उपाधि स्यात् तदा उपाध्यपाये
उपाधिमतोऽभावात् इति न्यायेन अङ्गारावस्थाग्निमत्प्रदेशे अग्न्यभावस्य अभावो विद्यते अतस्तत्र
धूमाभावस्यापि अभाव प्राप्नोति, न च तत्र धूमाभावस्याभाव धूमसद्भावरूप समस्ति । अत
नाग्न्यभाव धूमाभावस्य विशेषणम् अपि तु धूमनिवृत्तिरेव ।

Return

3404 | तर्कगृहीतव्याप्तिबलोद्भूत । Return

3405 | –पि धूमाद् श्र॰ । Return

3406 | तथा तेन अविनाभावप्रकारेण सम्बद्धत्वे समानेऽपि । Return

3407 | पृ॰ ४२० प॰ १ । Return

3408

तुलना–
अविनाभाबस्य साध्याव्यभिचरितत्वस्य –प्रमाणवा॰ मनोरय॰ ३ । १ । स्वरूपप्रयुक्तस्याव्यभिचारस्य
व्याप्तित्वप्रतिज्ञानात् –स्या॰ र॰ पृ॰ ५०६ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ १० ।

Return

3409 | धूमत्वमग्नित्वञ्च । Return

3410 | अग्नित्वधूमत्वप्रयुक्तामेव । Return

3411 | बुद्ध्यस्व २ इ– आ॰ । Return

3412 | पृ॰ ४२० प॰ २ । Return

3413 | सामान्यविशेषवतो धूमादे –आ॰ टि॰ । Return

3414

सामान्यविशेषवता अग्न्यादिना –आ॰ टि॰ । तुलना–धूमो हि यत्र यत्रेति सामन्येनैव गृह्यते ।
न पुन पर्वतेऽरण्ये गृहे वेत्येवमिष्यते । –न्यायमं॰ पृ॰ १११ । देशकाली परिपत्य स्वरूपमात्रेणैव
धूमादेरग्न्यादिना सहाविनाभावस्य निर्वाधबोधाधिरूढत्वात् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ५०६ ।

Return

3415 | –चारिणां हि श्र॰ । Return

3416 | तुलना–यो यथा नियतो येन यादृशेन यथाविध । स तथा तादृशस्यैव तादृशोऽन्यत्र बोधक ॥ –न्याय॰ मा॰ पृ॰ ५७ । Return

3417 | एतदन्तर्गत पाठो नास्ति आ॰ । Return

3418 | पृ॰ ४२० प॰ ६ । Return

3419

तुलना–व्याप्यस्य गमकत्वञ्च
व्यापक गम्यमिष्यते । यो यस्य देशकालाभ्या समो न्यूनोऽपि वा भवेत् ॥ स व्याप्यो व्यापकस्तस्य
समो वाऽभ्यधिकोऽपि वा । तेन व्याप्ये गृहीतेऽर्थे व्यापकस्तस्य गृह्यते ॥ न ह्यन्यथा भवत्येषा व्याप्य
व्यापकता तयो । –मी॰ श्लो॰ अनु॰ श्लो॰ ४–६ ।

Return

3420 | जात्यन्तरस्यैव ब॰ । Return

3421 | सर्वथा सामान्यविशेषाभ्या विलक्षणजा तिकस्य कथञ्चिदुभयरूपस्य इत्यर्थ । Return

3422 | गम्यगमकरूपतया । Return

3423 | पृ॰ ४२१ पं॰ ६ । Return

3424

धूमत्वाग्नित्वविशिष्टधूमाग्निव्यक्त्यो । "तुलना–सामान्यवतोरविनाभावग्रहणाभ्युपगमात् । यद्यपि
अग्निविशेषा धूमविशेषाश्चानन्त्येनावस्थिता तथापि तेष्ववस्थितमग्नित्व धूमत्वञ्च सामान्यमुपग्राह
कमस्तीति तदुपग्राहकवशात् भूयोदर्शनबलादग्निधूमयोर्देशादिव्यभिचारेऽप्यव्यभिचारग्रहणम् –प्रश॰
व्यो॰ पृ॰ ५७० । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २१० ।

Return

3425

यावान् कश्चिद्धूम स कालान्तरे देशान्तरे च
अग्निजन्मैव अनग्निजन्मा कदापि न भवतीत्येवं प्रकारेण । तुलना–सर्वोपसंहारवती व्याप्ति –तर्कभा॰
मो॰ पृ॰ १९ ।

Return

3426 | अननुगमदेशादिव्यभिचारादय । Return

3427 | पृ॰ ४२१ पं॰ ८ । Return

3428 | अभाव सामान्ये । Return

3429 | तुलना–अविनाभाव एव हि नियम, साध्यं विना न भवतीति कृत्वा । – प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ ७० । Return

3430

तुलना–हेतोस्तथोपपत्त्या वा स्यात्प्रयोगोऽन्यथापि वा ।
द्विविधोऽन्यतरेणापि साध्यसिद्धिर्भवेदिति । –न्यायाव॰ श्लो॰ १७ । परीक्षामु॰ ३ । ९५ । प्रमाणनय॰
३ । २८ । प्रमाणमी॰ २ । १ । ४ ।

Return

3431 | अग्निसद्भाव । Return

3432 | धूमस्य अग्निसद्भावनियतत्वाभावे, अग्नेर्वा धूमसद्भावनियतत्वे । Return

3433 | तप्तायोगोलकादौ । Return

3434 | पृ॰ ४२१ प॰ ११ । Return

3435 | महाह्रदादौ । Return

3436 | धूमाश्रिता । Return

3437 | पृ॰ ४२१ प॰ १९ । Return

3438 | तुलना–तत्र सर्वस्येति ब्रूम, यतो धूमानुपपत्ति सर्वाक्षेपेण प्रतीयते यावान् कश्चिद् धूम स सर्व सर्वस्याग्नेरभावेऽनुपपन्न –स्या॰ र॰ पृ॰ ५०६ । Return

3439 | –घर्मोल्ले– ब॰ । Return

3440 | प्रतिनियतधर्मिव्यक्तिनिर्देशेन व्याप्ति प्रतीतौ आनन्त्य बाधकम् तदाह तथेति । Return

3441 | अग्न्यभाव –आ॰ टि॰ । Return

3442 | ग्रहीतुं शक्य– ब॰ । Return

3443 | अग्न्यभाव –आ॰ टि॰ । तुलना–यतोऽग्न्यभाव तदन्यदेशादिस्वभाव भावान्तरस्वभावत्वादभावस्य । –स्या॰ र॰ पृ॰ ५०७ । Return

3444 | तस्माद्विवक्षितवस्तुनो वह्नेरन्यदेश पर्वतादिस्तद्ग्रहणस्वभाव इति –आ॰ टि॰ । Return

3445 | महाह्र दादि । Return

3446 | –क्ष एव ब॰ । Return

3447 | अत्र घटाभाव अत्र अग्न्यभाव इति व्यवहार । Return

3448 | स्वरूपप्रतिपत्तिरपि यदि प्रतियोगिग्रहणापेक्षा स्यात्तदा । Return

3449 | घटस्वरूपस्यापि । Return

3450 | पृ॰ ४२२ प॰ २ । Return

3451 | तद्विरोधिस्वभावस्येव अग्न्य सभावस्या– श्र॰ । Return

3452 | घूमविरोधे । Return

3453 | धूमाभावस्येव । Return

3454 | –वस्यैव ब॰ । Return

3455

तुलना–तस्मात् यत्सद्भावे यस्य नियमेन निवृत्ति तेन तद्विरुद्धमेव,
अग्न्यभावे च सति धूमस्य नियमेन निवर्तमानत्वात् धूमाभावेनेव तेनापि तस्य विरोध । तथाहि
यस्मिन् सति यन्नियमेन निवर्तते –स्या॰ र॰ पृ॰ ५०७ ।

Return

3456 | अग्न्यभाव –आ॰ टि॰ । Return

3457 | इन्द्रजालघटादौ । गोपालघुटिकादिषु –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५७१ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५०७ । Return

3458 | अग्न्यभावेऽपि धूमसद्भावप्रतीते । Return

3459 | –भावे तत्स– श्र॰, ब॰ । Return

3460 | अग्निसद्भाव एव । Return

3461 | इन्द्रजाल घटादौ । Return

3462 | धूमस्य श– श्र॰ । Return

3463 | –धूमस्य वै– श्र॰ । Return

3464 | गोपालघटिकागतधूमस्य । तुलना–पर्वतादिधूमादस्य वैलक्षण्यात् । वह्निसमानसमय सत्ताको हि पर्वतादिधूमो वहल पताकायमानस्वरूपोऽनुभूयते –स्या॰ र॰ पृ॰ ५०७ । Return

3465 | पृ॰ ४२२ प॰ ५ । Return

3466 | तुलना–यतो व्याप्त्यनुसारेणानुमानं विधीयते, व्याप्तिश्चाग्नित्वधूमत्वद्वारेणैवावमीयते – स्या॰ र॰ पृ॰ ५०७ । Return

3467 | वात्या–वातूल ववण्डर आधी इति भाषायाम् । Return

3468 | नीलोत्पलाञ्जनादौ ब॰ । Return

3469

त्रयाणा कटूनां
शुण्ठीमरीचपिप्पलीना समाहार त्रिकटुकम् विश्वोपकुल्या मरिच त्रय त्रिकटु कथ्यते । कटुत्रयं तु
त्रिकटु व्यूषण व्योष उच्यते ॥ –भाव प्र॰ ५ । ६० ।

Return

3470 | एकेन स्यरूपेण ब॰ । Return

3471 | तदेकं रू– श्र॰ । Return

3472 | हरितालमुवर्णादयो वस्त्वन्तरम् । Return

3473 | अग्निधूमत्वे श्र॰ । Return

3474 | अग्निधूमप्रतिपादके । Return

3475 | सिद्धान्तद्वारेण ब॰ । Return

3476 | अग्नित्वधूमत्वद्वारेण । Return

3477 | अग्निधूमयो । Return

3478 | नास्ति व्या– आ॰ । Return

3479 | –कं तर्काख्यं ज्ञानमिति ब॰ । Return

3480 | प्रथम् धूमाग्निदर्शनकाले । Return

3481 | तर्कस्य । तुलना–व्याप्तिज्ञानस्य हि कारणमुपलम्भानु पलम्भौ, न च प्रथमदर्शनकाले तौ स्त । –स्या॰ र॰ पृ॰ ५०८ । Return

3482 | साध्यसाधनसद्भावविषयक ज्ञानं प्रत्यक्षम्, साध्याभावसाधनाभावगोचरञ्च ज्ञानमनुपलम्भ । Return

3483 | –भावे तदा श्र॰ । Return

3484 | प्रथमदर्शनकाले । Return

3485 | अप्रयोजकत्वात् । Return

3486 | यदि ग्राहकाभावाद् वस्तुनोऽभाव स्यात्तदा । Return

3487 | रसग्राहकस्य रासन प्रत्यक्षस्य अभाबात् । Return

3488 | प्रथमदर्शनसमये । Return

3489 | भूयोदर्शनानन्तरम् । Return

3490 | –भासते श्र॰, ब॰ । Return

3491 | उपलम्भा नुपलम्भाभ्याम् । Return

3492 | व्याप्ति । Return

3493 | अन्वयव्यतिरेकग्राहिणौ उपलम्भानुपलम्भावेव अत्र अन्वयव्यतिरेकशब्देन विवक्षितौ विषययिधर्मस्य विषयेप्युपचारात् । Return

3494 | अन्वयव्यतिरेककाले । Return

3495 | –हकस्तर्क– श्र॰, ब॰ । Return

3496 | चाक्षुषादिप्रत्यक्षादे । Return

3497 | अन्येन आ॰ । Return

3498 | शेषशब्देन । Return

3499 | सम्बध्येत श्र॰ । Return

3500 | निर्विकल्पकप्रत्यक्षेण । Return

3501 | अविनाभाव Return

3502 | व्याप्तिग्रहणात् पूर्वमलब्धात्मलाभत्वात् । Return

3503 | तर्काख्यम् । Return

3504

लिङ्ग साध्यसाधनयोरविनाभाव ।
किञ्चिद् ईषदपि । न सम्प्रतीयते न सामस्त्येन ज्ञायते । कया ? अविकल्पधिया निर्विकल्पकप्रत्यक्षेण
सौगताभिप्रेतेन, यावान् कश्चिद्धूम स सर्वोप्यग्निजन्मैव अनग्निजन्मा वा न भवतीत्येतावद्विकल्पविक
लत्वात्तस्य अन्यथा सविकल्पकत्वापत्ते । नाप्यनुमानात्, तस्यैवासिद्धत्वात् व्याप्तिग्रहणपूर्वकत्वादनुमा
नोत्थानस्य । अनुमानान्तरात्तत्राप्यविनाभावनिर्णये चानवस्थाप्रसङ्गात् । प्रथमानुमानात् द्वितीयानुमाने[p. n427 ]
व्याप्तिनिर्णय इति चेत्, सोय परस्पराश्रयदोष । तन्नानुमानमपि व्याप्तिग्राहकमिति तद्ग्राहकं प्रमा
णान्तर तर्काख्यम् आञ्जसं पारमार्थिक न मिथ्याविकल्पात्मकमभ्युपगन्तव्यम्, अन्यथा अनुमानप्रामा
ण्यायोगात् । –लधी॰ ता॰ पृ॰ ३० ।

Return

3505

तुलना–यदाह नहीदमियतो व्यापारान् कर्त्तु समर्थमिति । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰
१ । ४१ । न हि कस्यचित् साकल्येन व्याप्तिज्ञानं प्रत्यक्षं क्वचित् कदाचिद् भवितुमर्हति सन्निहितवि
षयबलोत्पत्तेरविचारकत्वात् । –सिद्धिवि॰, टी॰ पृ॰ १५६ । अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ ११९ । यथाहु–
न हीदमियतो व्यापारान् कर्त्तुं समर्थं सन्निहितविषयबलेनोत्पत्तेरविचारकत्वात् । –शां॰ भा॰ भामती
पृ॰ ७६६ । न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ १३७ ।

Return

3506 | इति यतो ज॰ वि॰ । Return

3507 | –नुमान्त– ई॰ वि॰ । Return

3508 | व्यप्तिरसि– ज॰ वि॰ । Return

3509 | उद्धृतमिदम् –प्रमाणसं॰ पृ॰ १०१ । Return

3510

तुलना–सन्निकृष्ट
विप्रकृष्टयो साकल्येनेदन्तया नेदन्तया वा व्यवस्थापयितुकामस्य तर्क परं शरणम् । –सिद्धिवि॰, टी॰
पृ॰ २९३A.

Return

3511 | अविनाभावे । Return

3512 | अविनाभावः । Return

3513 | प्रतीयते श्र॰ । Return

3514 | सविकल्पकप्रत्यक्षम् अविनाभावग्रहणे । Return

3515 | प्रत्त्यक्षम् –आ॰ टि॰ । Return

3516 | सन्निहितविषयबलोत्पत्ते –आ॰ टि॰ । Return

3517 | व्याप्तिग्रहणे –आ॰ टि॰ । Return

3518 | तत्त्वाच्च चशब्दो आ॰, ब॰ । Return

3519 | मीमासकस्य, ऐन्द्रियस्य मानसस्य –आ॰ टि॰ । Return

3520 | नैयायिकस्य । Return

3521 | सौगतमते, स्वलक्षणस्य –आ॰ टि॰ । Return

3522 | यथा हि क्षणिकाशे निर्विकल्पक सञ्जातमपि न तन्निश्चिनोति अत क्षणिकाशे अकिञ्चित्कर निर्विकल्पक तथैव नीलाद्यशेऽपि । Return

3523 | लिङ्गलिङ्गिसम्बन्धदर्शनमाद्य प्रत्य क्षम् –न्यायवा॰ पृ॰ ४४ । Return

3524 | –भासमानात् ब॰ । Return

3525 | न तत्रा– श्र॰ । Return

3526 | तत्रान्यतोप्यन्यत एवेति आ॰, तत्राप्यन्यत एवेति ब॰ । Return

3527 | धूमेऽपि । Return

3528 | अय धूम किमग्नेर्जात उत अन्यस्मादपि करणात् इति सशय । Return

3529 | धूमोऽयम् अग्निव्यतिरिक्तादन्यस्मादेव कस्माच्चित् कारणाज्जात इति विपर्यय । Return

3530 | अग्निसग्वन्धित्वेनैव । Return

3531 | धूमस्य । Return

3532

भूयोदर्शनगम्या च व्याप्ति सामान्यधर्मयो । ज्ञायते
भेदहानेन क्वचिच्चापि विशेषयो ॥ –मी॰ श्लो॰ अनु॰ श्लो॰ १२ । न ह्यन्यथानुपपत्ति प्रत्यक्षस
मधिगम्या । कार्याव्यभिचारसमधिगम्या हि सा । अव्यभिचारश्च असकृद्दर्शनपूर्वक । –बृहती॰ पृ॰
१११ । बृह॰ पं॰ पृ॰ ९६ । प्रक॰ प॰ पृ॰ ७० । न्याय॰ मा॰ पृ॰ ७२ । भूयोदर्शनबलादग्निधूम
योर्देशादिव्यभिचारेऽप्यव्यभिचारग्रहणम् –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५७० । तस्मादभिजातमणिभेदतत्त्वबत्
भूयोदर्शनजनितसंस्कारसहितमिन्द्रियमेव धूमादीना वह्न्यादिभि स्वाभाविकसम्बन्धग्राहीति युक्तमुत्प
श्याम । एवं मानान्तरविदितसम्बन्धिषु मानान्तराण्येव यथास्व भूयोदर्शनसहायानि स्वाभाविकसम्ब
न्धग्रहणे प्रमाणान्युन्नेतव्यानि । –न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ १६७ । ता॰ प॰ पृ॰ ६९७ । तदनेन अन्वय
व्यतिरेकावेव भूयोदर्शनसहचारिणौ तद्ग्रहणोपाय इति दर्शितम् । भूयोदर्शन हि तज्ज्ञानजनितसंस्कार
सहितमिन्द्रियमुच्यते । मणिभेदतत्त्वञ्चात्र स्फुटमुदाहरणम् । तथाहि–मणिर्यैयैर्विषयैस्तत्तद्व्यवहार
विषयो भवति धारयितु तत्तत्फलसम्पादकश्चोन्नीयते ते सूक्ष्मविशेषा परीक्षकेण भूयोभिरेव दर्शनैरु
न्नीयन्ते तथात्रापि । प्रथम हि काकतालीयव्युदासाय तत सातत्योर्ध्वगमनविशेपनिश्चयाय ततश्चो
पाधिनिरासाय । –प्रश॰ किर॰ पृ॰ २९५ । सहभावदर्शनजसस्कारसहकारिणा निरस्तप्रतिपक्षशकेन
चरमप्रत्यक्षेण धूमसामान्यस्य अग्निसामान्येन स्वभावमात्राधीनं सहभाव निश्चित्य इदमनेन नियतमिति
नियम निश्चिनोति । यद्यपि प्रथमदर्शनेऽपि सहभावो गृहीत तथापि न नियमग्रहणम् । न हि सहभाव
मात्रान्नियम अपि तु निरुपाधिकसहभावात् । निरुपाधिकत्वञ्च तस्य भूयोदर्शनाभ्यासावज्ञेयमित्येतेन
भूय सहभावग्रहणबलभुवा सविकल्पकप्रत्यक्षेण सोऽध्यवसीयते । –प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २०९ । व्यभि
चारज्ञानविरहसहकृत सहचारदर्शन व्याप्तिग्राहकम् । ज्ञानं निश्चय, शका च । सा च क्वाचिदुपाधि
सन्देहात्, क्वचिद्विशेषादर्शनसहितसाधारणधर्मदर्शनात् । तद्विरहश्च क्वचिद्विपक्षबाधकतर्कात् क्वचित्
स्वत सिद्ध एव । –तत्त्वचि॰ अनु॰ पृ॰ २१० ।

Return

3533 | महानसाग्निना –आ॰ टि॰ । Return

3534 | धूमस्य । Return

3535 | चत्वराग्निना । Return

3536 | अनुस न्धानम् । Return

3537 | अन्वय –आ॰ टि॰ । Return

3538 | व्यतिरेक –आ॰ टि॰ । Return

3539 | तृणनिर्मितकटादिष्वपि भावात् । Return

3540 | विशिष्टं द– आ॰ । Return

3541 | पृ॰ ४२८ प॰ ३ । Return

3542 | तुलना–तत्र किमैन्द्रिय मानस वा प्रत्यक्षं व्याप्तिग्रहणे प्रवर्तते । –स्या॰ र॰ पृ॰ ५१० । Return

3543

तुलना–नतावत्प्रत्यक्षम्, सन्निहितदेशवर्तमानकालवस्तुविषयनियमात् । येन हि प्रमाणेन सर्व
देशेषु च धूमादीनामग्न्यादिसम्बन्धोऽवगम्यते, तेन तेषा सम्बन्धनियमोऽवगम्यते । न च प्रत्यक्षं तत्र
समर्यम् । –प्रक॰ पं॰ पृ॰ ६८ । अष्टसह॰ पृ॰ ४३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३४६ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५१० ।
चित्सु॰ पृ॰ २३८ ।

Return

3544 | सर्वोपसहारेण । Return

3545 | व्याप्ति । Return

3546 | सर्वव्याप्यव्यापकव्यक्तिपु । Return

3547 | सम्बन्ध–गहणसामर्थ्ययो सभवात् । Return

3548 | इन्द्रियेण । Return

3549 | विश्ववर्तिषु व्याप्यव्यापकव्यक्तिषु । Return

3550 | भूमिगृह –आ॰ टि॰ । Return

3551 | पृ॰ ४२८ पं॰ ३ । Return

3552 | समक्षीभूते महानसादौ । Return

3553 | तुलना–यत पुरोदृश्यमानाग्निसम्बन्धित्वेन घूम प्रथमप्रत्यक्षे प्रतिभासेत, सकलाग्नि सम्बन्धित्वेन वा ? –स्या॰ र॰ पृ॰ ५१० । Return

3554 | व्याप्ते । Return

3555 | प्रत्यक्षाणाम् । Return

3556 | सत्येव भवति अग्न्यभावे तु कदाचिदपि न भवतीत्यध्याहार्यम् । Return

3557 | पृ॰ ४२८ प॰ ७ । Return

3558 | प्रत्यक्षम् । Return

3559 | सहस्रश अन्वयव्यतिरेकसहकृतस्यापि प्रत्यक्षस्य । Return

3560 | व्याप्ति । Return

3561 | प्रत्यक्षविषयीभृते धूमाग्निव्यक्तिविशेषे । Return

3562 | व्याप्तिप्रतिपत्ति । Return

3563

तुलना–अन्वयव्यतिरेकसहकृतत्व हि
प्रत्यक्षस्य स्वविषयातिक्रमेण अर्थान्तरे प्रवृत्ति, स्वविषये प्रवर्त्तमानस्य अन्वयव्यतिरेकाभ्यामति
शयाधानं वा ? –स्या॰ र॰ पृ॰ ५११ ।

Return

3564 | स्वे विषये ब॰ । Return

3565 | स्वे विषये ब॰ । Return

3566 | अध्यक्षस्य व्याप्तिविषयत्वम् । Return

3567 | अन्वयव्यति रेकसहकृतस्य । Return

3568 | पृ॰ ४२८ प॰ ८ । Return

3569 | तुलना–किञ्च, इन्द्रियविषये विद्यमानत्वात् तत्प्रभवप्रत्यक्षेण व्याप्ति प्रतीयते, स्वविषयत्वाद्वा ? –स्या॰ र॰ पृ॰ ५११ । Return

3570 | इन्द्रियप्रभव । Return

3571 | यथा धूमादिषु व्याप्तिरस्ति एवमाम्रादौ रसादित्वमपि –आ॰ टि॰ । Return

3572 | व्याप्ते । Return

3573 | प्रत्यक्षविषयत्वानुपपत्ते । Return

3574 | तुलना–अनियतविषया हि व्याप्तिरिति कथं नियत विषयेन्द्रियप्रभवप्रत्यक्षता प्रतिपद्येत –स्या॰ र॰ पृ॰ ५११ । Return

3575 | पृ॰ ४२८ पं॰ १० । Return

3576 | अनुसन्धानम् । Return

3577 | उत्पद्येत आ॰, श्र॰ । Return

3578 | उपलम्भप्रभ– ब॰ । Return

3579 | तर्काख्यस्य –आ॰ टि॰ । Return

3580 | जैनै । Return

3581 | उपलभ्भानुपलम्भजस्य तर्कस्य । Return

3582 | प्रत्यक्षम् । Return

3583 | तर्काख्य ज्ञानम् । Return

3584 | धूमत्वस्य अग्नित्वस्य च । Return

3585 | संयुक्तसमवायसम्बन्धसद्भावात्, चक्षुःसंयुक्ते अग्नौ धूमे च अग्नित्वस्य धूमत्वस्य च समवायात् । Return

3586 | सामान्योपलक्षित । Return

3587 | अग्निधूमसामान्ययो महानसादावेव प्रत्यक्षसिद्ध त्वात् । Return

3588 | विशेषस्यैव साधनीयत्वात् –आ॰ टि॰ । Return

3589 | पृ॰ ४२९ प॰ ६ । Return

3590 | सकल साध्यसाधनव्यक्तिविषयतया सम्बद्धवर्तमानार्थगोचरत्वाभावात् । Return

3591 | व्याप्तिज्ञानस्य–आ॰ टि॰ । Return

3592

तत्र केचिदाचक्षते मानसं प्रत्यक्षं प्रतिबन्धग्राहीति । प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यामनलसहचरितमनग्ने
श्च व्यावर्त्तमानं धूममुपलभ्य विभावसौ नियतो धूम इति मनसा प्रतिपद्यते । मनश्च सर्वविषयं
केन वा नाभ्युपेयते असन्निहितमप्यर्थमवधारयितु क्षमम् । भावाभावसाहचर्यमवधार्य मनसा नियम
ज्ञानसिद्धेरित्यलं निर्बन्धेन । –न्यायमं॰ पृ॰ १२१, १२३ । तस्य ग्रहणं प्रत्यक्षानुपलम्भसहायान्मा
नसात् प्रत्यक्षात् । धूममग्निसहचरितमिन्द्रियेणोपलभ्यानग्नेश्च जलादेर्व्यावर्तमानमनुपलम्भेन ज्ञात्वा
मनसा निश्चिनोति धूमोऽग्निन्न व्यभिचरतीति । –न्यायकलि॰ पृ॰ ३ ।

Return

3593

तुलना–प्रत्यक्षं
मानमं येषा सम्बन्ध लिंगलिंगिनो । व्याप्त्या जानाति तेप्यर्थेऽतीन्द्रिये किमु कुर्वते ॥ यत्राक्षाणि प्रवर्तन्ते
मानसं तत्र वर्तते । नोऽन्यत्राक्षादिवैधुर्यप्रसंगात् सर्वदेहिनाम् ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १७९ । न चाती
तानागताना व्यक्तीना मनसा सङ्कलनमिति न्याय्यम्, मनसो बहिरर्थे स्वातन्त्र्ये अन्धवधिराद्यभावप्र
सङ्गात् । –प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २१० । मनश्चेद्वहिर्विषये कारणान्तरनिरपेक्षं प्रवर्तेत तदा सर्व सर्वदर्शी
स्यादविशेषात् । –प्रक॰ प॰ पृ॰ ६९ । बृह॰ प॰ पृ॰ ९५ । न्याय॰ मा॰ पृ॰ ५८ । प्रमेयक॰ पृ॰
३५१ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५११ ।

Return

3594 | तुलना–परतन्त्रं बहिर्मन । –विधिवि॰ पृ॰ ११४ । लौकिकन्या॰ तृ॰ पृ॰ ८२ । उद्धृतमिदम् –स्या॰ र॰ पृ॰ ५११ । Return

3595 | यौगपरिकल्पितस्य । Return

3596 | पृ॰ २६९ । Return

3597 | तत्प्रभव ब॰ । Return

3598 | मनोभव ज्ञानम् । Return

3599 | मनस । Return

3600 | सम्बन्ध । Return

3601 | आत्मव्यापकत्वप्रयुक्तसयुक्तसयोगवशात् अशेषधूमाग्नि व्यक्तीना मनसा सम्बन्धकल्पने । Return

3602 | सम्बन्धसंभवात् ब॰ । Return

3603 | परम्परासम्बन्ध, मन संयुक्त आत्मा तेन च सयुक्ता सर्वेऽर्था इति । Return

3604 | तुलना–किञ्चासौ सम्बद्धसम्बन्धोऽपि सद्भिरेवार्थै नासद्भिरतीतानागतै तत्कथ तत्र व्याप्तिप्रतिपत्ति ? –स्या॰ र॰ पृ॰ ५१२ । Return

3605 | सम्बद्धसम्ब– आ॰ । Return

3606 | अतीतानागतदेशकालभावैरिति –आ॰ टि॰ । Return

3607 | आत्मनो व्यापित्वस्य । Return

3608 | पृ॰ २६१ । Return

3609 | सम्बद्धसम्ब– आ॰ । Return

3610

तुलना–अन्ये तु व्याप्तिग्रहणकाले प्रतिप
त्तुर्योगिन इवाशेषविषय परिज्ञानमस्तीति ब्रुवते । अन्यथा हि सर्वो धूमोऽग्नि विना न भवतीति
व्याप्तिस्मरण न स्यात् । विवेकेन चाप्रतिभास समानाभिव्याहारात् यथा धान्यराशिक्षिप्ताया धान्य
व्यक्तेरिति । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५७० । यस्तु मन्यते प्रज्ञाकरगुप्त योगिज्ञान व्यप्तिज्ञानमिति ।–
सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ १०५B

Return

3611 | योगिप्रत्यक्षस्यापि । Return

3612 | वैता– ब॰ । Return

3613 | यावान् कश्चिद्धूम स सर्वोप्यग्नि जन्मा अनग्निजन्मा वा न भवतीत्येतावत Return

3614

तुलना–योगिप्रत्यक्षतो व्याप्तिसिद्धिरित्यपि दुर्घटम् ।
सर्वत्रानुमितिज्ञानाभावात् सकलयोगिन ॥ परार्थानुमितौ तस्य व्यापारोऽपि न युज्यते । अयोगिन
स्वय व्याप्तिमजानान जनान् प्रति ॥ योगिनोऽपि प्रति व्यर्थ स्वस्वार्थानुमिताविव । समारोपविशेष
स्याभावात् सर्वत्र योगिनाम् ॥ –तत्त्वार्थ श्लो॰ पृ॰ १७९ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३५१ ।

Return

3615 | अनुमानस्य । Return

3616 | परिस्फुटतया । Return

3617 | योगिप्रत्यक्षज्ञातेष्वपि साध्यसाधनव्यक्ति विशेषेषु । Return

3618

प्रागुक्तं योगिना तेपा तद्भावनामयम् । विधूतकल्पनाजालं स्पष्टमेवावभासते ॥ –
प्रमाणवा॰ २ । २८१ । सत्यस्वरूपविषयत्वेन विधूतकल्पनाजालम् अविकल्पकत्वाच्च स्पष्टं विशदज्ञेया
कारमेवावभासते । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ २ । २८१ ।

Return

3619 | तुलना–तर्हि योगी परार्थानुमानेन गृहीतव्याप्तिकमगृहीतव्याप्तिकं वा परं प्रतिपादयेत् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३५१ । Return

3620 | परेण प्रतिपाद्येन । Return

3621 | व्याप्त्यविषयत्व । Return

3622 | –नर्थक्यप्रसङ्गात् श्र॰ । Return

3623 | सकलसाध्यसाधनयो स्पष्टं प्रतिभातत्वात् । Return

3624 | एतदनन्तरं ब॰ प्रतौ अविकल्पघिया इति कारिकाऽपि लिखिता समस्ति । Return

3625 | स्वरूपव्य– श्र॰ । Return

3626 | मीमासकमते । Return

3627 | नैयायिकमते । Return

3628 | कार्यादिविषयं नास्ति ब॰ । Return

3629 | लिङ्गम्–अविनाभाव । Return

3630 | प्रकृतानुमानस्य व्याप्तिग्रहणात्पूर्वमलब्ध स्वरूपत्वात् । Return

3631 | अनुमानसिद्धौ । Return

3632 | सिद्धे हेतो– श्र॰ । Return

3633 | अनुमानोत्पत्ति । Return

3634 | अविनाभावप्रतिपत्तिश्च अनुमा नान्तरे । Return

3635 | समानत्वात् । Return

3636 | सिद्धाया हि व्याप्तिप्रतिपत्तौ अनुमानोत्थानम्, सति च अनु मानात्मलाभे व्याप्तिप्रतिपत्तिरिति । Return

3637 | अन्यानुमानोत्थापक । Return

3638 | व्याप्तिप्रतिपत्ति । Return

3639 | अनुमानमपि । Return

3640 | अनुमान सिद्ध्यर्था । Return

3641 | व्याप्तिसिद्धिरपि । तुलना–तर्कसवादसन्देहे नि शङ्कानुमति क्व ते । –तत्त्वार्थ श्लो॰ पृ॰ १९५ । Return

3642 | तन्नाप्रत्यक्षम् इत्यादि बौद्धोक्त वाक्यम् । Return

3643 | अनुमानप्रत्यक्षरूप । Return

3644

व्याख्या–अनुमान प्रमाण भवति । किम् ? लिङ्गिधी लिङ्गिन साध्यस्य धीर्ज्ञानमित्यर्थ । लिङ्गम
विनाभावसम्बन्धोऽस्यास्तीति लिङ्गीति विग्रहात् । तस्योत्पत्तिकारणमाह लिङ्गात् साधनात् । साध्या
विनाभावाभिनिबोधैकलक्षणात्, साध्येन इष्टावाधितासिद्धरूपेण सह अविनाभावोऽन्यथानुपपत्तिनियम
तस्य अभितो देशकालान्तरव्याप्त्या निबोधो निर्णय स एक प्रधान लक्षणं स्वरूप यस्य तत्तथोक्त
तस्माल्लिङ्गादुत्पद्यमाना लिङ्गिधीरनुमानमित्यर्थ । नन्वस्य तर्कफलत्वात्कथ प्रमाणत्वमित्याशक्याह–
तत्फलं हानादिबुद्धय, हानं परिहार आदिशब्देन उपादानमपेक्षा च गृह्यते । तासा बुद्धयो विकल्पा
तस्य अनुमानस्य फल भवन्ति, तत फलहेतुत्वादनुमानं प्रमाण प्रत्यक्षवदित्यभिप्राय । –लधी॰ ता॰
पृ॰ ३१ ।

Return

3645

अनुमेयेन सम्बद्धं प्रसिद्ध च तदन्विते । तदभावे च नास्त्येव तल्लिङ्गमनुमापकम् ॥
–प्रश॰ भा॰ पृ॰ २०० । उदाहरणसाधर्म्यात् साध्यसाधन हेतु । तथा वैधर्म्यात् । –न्यायसू॰
१ । १ । ३४-३५ । हेतुस्त्रिरूप –न्यायप्र॰ पृ॰ १ । पक्षधर्मस्तदशेन व्याप्तो हेतुस्त्रिधैव स ।
अविनाभावनियमात् हेत्वाभासास्ततोऽपरे ॥ –हेतुबि॰ प्र॰ परि॰ । प्रमाणवा॰ ३ । १ । तत्त्वस॰ का॰
१३६२ । त्रिरूपो हेतु । –साख्यका॰ माठ॰ पृ॰ १२ । साधनत्वख्यापकं लिङ्गवचन हेतु ।
–न्यायसा॰ पृ॰ ५ । अन्यथानुपपन्नत्व हेतोर्लक्षणमीरितम् । –न्यायाव॰ श्लो॰ २२ । साधन
प्रकृताभावेऽनुपपन्नम् –प्रमाणसं॰ पृ॰ १०२ । न्यायवि॰ का॰ २६९ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २१४ ।
परीक्षामु॰ ३ । १५ । तथा चाभ्यधायि कुमारनन्दिभट्टारकै–अन्यथानुपपत्त्येकलक्षण लिङ्गमभ्यते ।
–प्रमाणप॰ पृ॰ ७२ । निश्चितान्यथानुपपत्त्येकलक्षणो हेतु । –प्रमाणनय॰ ३ । ९ । साधनत्वाभि
व्यञ्जकविभक्त्यन्तं साधनवचन हेतु । –प्रमाणमी॰ २ । १ । १२ ।

Return

3646

लिङ्गदर्शनात्सजायमानं
लैङ्गिकम् । –प्रश॰ भा॰ पृ॰ २०० । अनुमान ज्ञातसम्बन्धस्यैकदेशदर्शनादेकदेशान्तरेऽसन्निकृष्टेऽर्थे
बुद्धि । –शाबरभा॰ १ । १ । ५ । प्रतिबन्धदृश प्रतिबद्धज्ञानमनुमानम् । –साख्यसू॰ १ । १०० । अनु
मान मितेन लिंगेन अनु पश्चान्मानम् । –न्यायवा॰ पृ॰ २८ । तत्र स्वार्थं त्रिरूपाल्लिङ्गाद् यदनुमेये[p. n435 ]
ज्ञानं तदनुमानम् । –न्यायबि॰ २ । ३ । सम्यगविनाभावेन परोक्षानुभवसाधनमनुमानम् । –न्यायसा॰
पृ॰ ५ । साध्याविनाभुवो लिङ्गात् साध्यनिश्चायकं स्मृतम् । अनुमानं तदभ्रान्तं प्रमाणत्वात् समक्ष
वत् ॥ –न्यायाव॰ श्लो॰ ५ । साधनात्साध्यविज्ञानमनुमानं –न्यायवि॰ का॰ १६७ । तत्त्वार्थश्लो॰
पृ॰ १०७ । प्रमाणप॰ पृ॰ ७० । परीक्षामु॰ ३ । १४ । प्रमाणनय॰ ३ । ८ । प्रमाणमी॰ १ । २ । ७ । न्यायदी॰
पृ॰ २० । जैनतर्कभा॰ पृ॰ १२ ।

Return

3647 | तुलना–तत्र लिङ्गदर्शनं प्रमाणं प्रमितिरग्निज्ञानम् । अथवा अग्निज्ञानमेव प्रमाणम्, प्रमितिरग्नौ गुणदोषमाध्यस्थ्यदर्शनमिति । –प्रश॰ भा॰ पृ॰ २०६ । Return

3648 | –पपत्तिर्वित– ज॰ वि॰ । Return

3649

तुलना–पक्ष प्रसिद्धो घर्मी प्रसिद्धविशेषणेन विशिष्टतया स्वयं साध्यत्वेनेप्सित,
प्रत्यक्षाद्यविरुद्ध इति वाक्यशेष । –न्यायप्रवे॰ पृ॰ १ । स्वरूपेणैव स्वयमिष्टोऽनिराकृत पक्ष
इति । –न्यायबि॰ पृ॰ ७९ । न्यायमुखप्रकरणे तु स्वयं साध्यत्वेनेप्सित पक्षो विरुद्धार्थोऽनिराकृत
इति पाठात् –प्रमाणवार्तिकालं परि॰ ४ । साध्याभ्युपगमः पक्ष प्रत्यक्षाद्यनिराकृत । –न्यायाव॰
श्लो॰ १४ । साध्य शक्यमभिप्रेतमप्रसिद्धम् –न्यायवि॰ श्लो॰ १७२ । इष्टमबाधितमसिद्धं
साध्यम् –परीक्षामु॰ ३ । १५ । अप्रतीतमनिराकृतमभीप्सितं साव्यम् –प्रमाणनय॰ ३ । १२ । सिसा
धयिपितमवाध्यं साध्यं पक्ष । –प्रमाणमी॰ १ । २ । १३ ।

Return

3650 | उपनयवाक्यसामर्थ्यात् हेतो पक्षधर्म त्वसमर्थनाद्वा अर्थादापन्ने । Return

3651 | साध्यविशि– श्र॰ । Return

3652

तत्पक्षवचनं वक्तुरभिप्रायनिवेदने । प्रमाण संशयोत्पत्तेस्तत
साक्षान्न साधनम् । साध्यस्यैवाभिधानेन पारम्पर्येण नाप्यलम्ननु–अख्यापिते हि विषये हेतुवृत्तेर
संभवात् । विषयख्यापनादेव सिद्धौ चेत्तस्य शक्तता ॥ उक्तमत्र विनाप्यस्मात् कृतक शब्द ईदृशा ।
सर्वेऽनित्या इति प्रोक्तेप्यर्थात्तन्नाशधीर्भवेत् ॥ अनुक्तावपि पक्षस्य सिद्धेरप्रतिबन्धत । त्रिष्वन्यतम
रूपस्यैवानुक्तिर्न्यूनतोदिता ॥ –प्रमाणवा॰ ४ । १६–२३ । हेतुबि॰ प्र॰ परि॰ । अथवा तस्यैव
साधनस्य यन्नाङ्गं प्रतिज्ञोपनयनिगमनादि तस्यासाधनाङ्गस्य साधनवाक्ये उपादानं वादिनो निग्रहस्थानं
व्यर्थाभिधानात् । ननु च विषयोपदर्शनाय प्रतिज्ञावचनमसाधनाङ्गमप्युपादेयमेव; न; वैयर्थ्यात् असत्यपि
प्रतिज्ञावचने यथोक्तात् साधनवाक्याद् भवत्येवेप्टार्थसिद्धिरित्यपार्थकं तस्योपादानम् । –वादन्याय पृ॰
६१–६५ । द्वयोरप्यनयो प्रयोगे नावश्यं पक्षनिर्देश । यतश्च साधनं साध्यधर्मप्रतिबद्धं तादात्म्यतदु
त्पत्तिभ्या प्रतिपत्तव्यं द्वयोरपि प्रयोगयो तस्मात् पक्षोऽवश्यमेव न निर्देश्य । अथ यदि पक्षो न निर्देश्य[p. n436 ]
कथमनिर्देश्यस्य लक्षणमुक्तम् ? न साधनवाक्यावयवत्वादस्य लक्षणमुक्तमपि तु असाध्यं केचित् साध्यं
साध्यं चासाध्यं प्रतिपन्नाः, तत्साध्यासाध्यविप्रतिपत्तिनिराकरणार्थं पक्षलक्षणमुक्तम् । –न्यायबि॰ टी॰
पृ॰ ७७–७९ । असाधनाङ्गभूतत्वात् प्रतिज्ञाऽनुपयोगिनी । –तत्त्वसं॰ पृ॰ ४१८ ।

Return

3653 | सामर्थ्यं प्र– श्र॰ । Return

3654 | साध्यार्थप्रतिपत्तेः । Return

3655 | संज्ञानत्वात् ब॰ । Return

3656 | साध्यार्थप्रतिपत्तौ । Return

3657 | पक्षमात्रसिद्धेः श्र॰ । Return

3658

तुलना–तस्यावचनं साध्यसिद्धि
प्रतिवन्धकत्वात्, प्रयोजनाभावाद्बा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ३७३ । कथन्न पुनरस्याः साधनाङ्गत्वं किं सर्वथैव
कथास्वनुपयोगात्, अथोपयुक्तस्याप्यन्यथैव परिग्रहात् ? –प्रश॰ किर॰ पृ॰ ३३५ ।

Return

3659 | प्रकरणात् । Return

3660 | पक्षप्रयोगसंसिद्धेः । Return

3661 | प्रयोजन । Return

3662 | स्वपक्षविरुद्धासाधकत्वात् । Return

3663 | साध्यसिद्धि । Return

3664 | यतः हेत्वादीनामपि प्रकरणादेव सिद्धिस्ततः । Return

3665 | –न्न प्रसि– ब॰ । Return

3666 | प्रकरणात् सिद्धस्यापि Return

3667 | तुलना–तत्प्रयोगे प्रतिपाद्यप्रतिपत्तिविशेषस्य प्रयोजनस्य सद्भावात् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३७३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५५० । Return

3668 | नियामकादेः ब॰ । Return

3669 | प्रतिज्ञाया अप्रयोगे । Return

3670 | नैयायिकेन । Return

3671 | प्रतिज्ञाप्रयोग । Return

3672 | प्रतिज्ञाप्रयोगस्य Return

3673

तुलना–
अविप्रतारकतानिश्चितपुरुषवचनमात्रादपि अग्निरत्र इत्यादिरूपात् क्वचित् प्रमेयोऽर्थः सिद्ध्यतीति
हेतोरप्यसाधनताप्रसङ्गात् तद्विरहेणापि साध्यसिद्धेः । –न्यायाव॰ टी॰ पृ॰ ४७ ।

Return

3674 | तीव्रमतेः श्रद्धालोः । Return

3675 | इत्यत्रापि श्र॰ । Return

3676 | केवलस्यास्यैव ब॰ । Return

3677

तुलना–तत्प्रयोगोऽत्र कर्त्तव्यो हेतोर्गोचरदीपक ॥ अन्यथा वाद्यभिप्रेतहेतुगोचरमोहिन ।
प्रत्याय्यस्य भवेद्धेतुर्विरुद्धारेकितो यथा ॥ धानुष्कगुणसप्रेक्षिजनस्य परिविध्यत । धानुष्कस्य विना
लक्ष्यनिर्देशेन गुणेतरौ ॥ ततश्च सम्यघेतावपि विपक्षे एवायं वर्त्तते इति व्यामोहाद् विरुद्धदूषणम
भिदधीत, पक्षोपन्यासात्तु निर्णीतहेतुगोचरस्य नैष दोषः स्यादित्यभिप्राययथा लक्ष्यनिर्देशं विना
धानुष्कस्येपु प्रक्षिपतो यौ गुणदोषौ तौ तद्दर्शिजनस्य विपर्यस्तावपि प्रतिभात–गुणोपि दोषतया, दोपोऽ
पि वा गुणतया, तथा पक्षनिर्देशं विना हेतुमुपन्यस्यतो वादिनो यौ स्वभिप्रेतसाध्यसाधनसमर्थत्वा
समर्थत्वलक्षणौ गुणदोषौ तौ प्राश्निकप्रतिवाद्यादीना विपरीतावपि प्रतिभात इति भावार्थः । –न्याया
व॰ श्लो॰ १४-१६, टी॰ पृ॰ ४८-४९ ।

Return

3678 | लक्ष्यनिर्देशे । Return

3679 | धानुष्कस्य कौशल्यम् । Return

3680 | प्रेक्षकजनानाम् । Return

3681 | यथावद्गुण– आ॰ । Return

3682 | वादिन स्वाभिप्रेतसाध्यसाधनसमर्थत्वासमर्थत्वलक्षयो गुणदोषयोः । Return

3683 | पृ॰ ४३६ पं॰ १ । Return

3684 | –कार्यकारणे आ॰ । Return

3685 | बीजस्य हेतोर्वा । Return

3686 | अङ्कुरोत्पादने साध्यप्रतिपादने वा । Return

3687 | क्षितिस लिलादीनाम् पक्षप्रयोगादीना वा । Return

3688

तुलना–तत्र च यद्दूषणमुक्तम्–तर्हि हेतोरेव तत्र साम
र्थ्योपपत्ते किं पक्षवचनेनेति, तदयुक्तम्, एव हि हेतो समर्थनापेक्षस्य साध्यसिद्धिनिवन्धनत्वोपपत्ते
तद्वचनमपि न स्यात् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ५५० । न्यायाव॰ टी॰ पृ॰ ४७ ।

Return

3689 | साध्यसिद्धि । Return

3690 | –निबन्धनम् ब॰ । Return

3691 | सौगत । Return

3692 | अर्थसिद्धौ Return

3693 | अविकल्पकाध्यक्षस्य । Return

3694 | निर्विकल्पप्रतिपन्न । Return

3695 | हेतुप्रतिपादितञ्च । Return

3696 | समर्थनरूपम् । Return

3697 | इत्यप्युत्त्येताविशेषात् ब॰ । Return

3698 | इदमेव पक्ष– आ, श्र॰ । Return

3699 | तुलना–पच्यते इति पक्षः । पच् व्यक्ती करणे । पच्यते व्यक्तीक्रियते योऽर्थ स पक्ष । –न्यायप्र॰ बृ॰ पृ॰ १३ । न्यायसारटी॰ पृ॰ १०१ । Return

3700 | इतिपक्षः नास्ति ब॰ । Return

3701 | पक्षपूर्वकत्वात् । Return

3702 | सपक्षविपक्षव्यवस्थाया । Return

3703 | सपक्षविपक्षव्यवस्थाया अभावे । Return

3704

तुलना–प्रतिज्ञानुपयोगे शास्त्रादिष्वपि नाभिधीयेत विशेषाभावात् । नहि शास्त्रे प्रतिज्ञा नाभिधीयत
एव अनियतकथाया वा, अग्निरत्र धूमात्, वृक्षोऽय शिंशपात्वात् इत्यादिवचनाना शास्त्रे दर्शनात्,
विरुद्धोऽय हेतुरसिद्धोऽयम् इत्यादिप्रतिज्ञावचनानामनियतकथाया प्रयोगात् । –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰
८३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३७३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५५१ ।

Return

3705 | प्रयोगानर्हत्वाविशेषात् । Return

3706 | शास्त्रादौ । Return

3707 | शास्त्रेनिय– आ॰ । Return

3708 | सुगोष्ठ्याम् । Return

3709 | शास्त्रे सुगोष्ठ्या वा । Return

3710

तुलना–परानुग्रहप्रवृत्ताना शास्त्रकाराणा
प्रतिपाद्यावबोधनाधीनधिया शास्त्रादौ प्रतिज्ञाप्रयोगो युक्तिमानेव उपयोगित्वात्तस्येति चेत्, वादेऽपि
सोऽस्तु, तत्रापि तेषा तादृशत्वात्, वादेऽपि विजिगीषुप्रतिपादनाय आचार्याणा प्रवृत्ते । –अष्टसह॰
पृ॰ ८३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३७३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५५१ ।

Return

3711 | वादे भो-वादे सा– श्र॰ । Return

3712 | प्रतिज्ञाप्रयोगोऽस्तु । Return

3713 | वादेऽपि । Return

3714 | शास्त्रकाराणाम् । Return

3715 | परानुग्रहप्रवृत्तिमत्त्वात् । Return

3716

प्रकारान्तरेण पक्षप्रयोगसमर्थन निम्न
ग्रन्थेषु द्रष्टव्यम् –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ६०१ । न्यायम॰ पृ॰ ५७१ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ २७५ ।
प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २३५ । प्रश॰ किर॰ पृ॰ ३३५ । प्रमाणमी॰ पृ॰ ५१ ।

Return

3717

हेतुस्त्रिरूप । किं
पुनस्त्रैरूप्यम् ? पक्षधर्मत्वम्, सपक्षे सत्त्वम्, विपक्षे चासत्त्वमिति । –न्यायप्रवे॰ पृ॰ १ ।
त्रैरूप्य पुनः लिङ्गस्यानुमेये सत्त्वमेव, अनुमेय वक्ष्यमाणलक्षणम्, तस्मिल्लिगस्य सत्त्वमेव
निश्चितमेक रूपम्, तत्र सत्त्ववचनेन असिद्ध चाक्षुषत्वादि निरस्तम् । एवकारेण पक्षैकदेशा-[p. n439 ]
सिद्धो निरस्तो हेतु, यथा चेतनास्तरव स्वापात् इति । पक्षीकृतेषुतरुषु पत्रसंकोचलक्षण स्वा प
एकदेशेन सिद्ध । न हि सर्वे वृक्षा रात्रौ पत्रसंकोचभाज, किन्तु केचिदेव । सत्त्ववचनस्य पश्चात्कृ
तेन एवकारेण असाधारणो धर्मो निरस्तः । यदि हि अनुर्मेय एव सत्त्वमिति कुर्यात् श्रावणत्वमेव हेतु
स्यात् । निश्चितग्रहणेन सन्दिग्धासिद्ध सर्वो निरस्त । सपक्षएव सत्त्वम्, सपक्षो वक्ष्यमाणलक्षण,
तस्मिन्नेव सत्त्वं निश्चितं द्वितीयं रूपम् । इहापि सत्त्वग्रहणेन विरुद्धो निरस्त, स हि नास्ति सपक्षे ।
एवकारेण साधारणानैकान्तिक, अनित्य शब्द प्रमेयत्वात्, स हि न सपक्ष एव वर्तते किन्तूभयत्रापि ।
सत्त्वग्रहणात् पूर्वावधारणवचनेन सपक्षव्यापिसत्ताकस्यापि प्रयत्नानन्तरीयकस्य हेतुत्वं कथितम् ।
पश्चादवधारणे त्वयमर्थ स्यात्–सपक्षे सत्त्वमेव यस्य स हेतुरिति प्रयत्नानन्तरीयक न हेतु स्यात् ।
निश्चितवचनेन सन्दिग्धान्वयोऽनैकान्तिको निरस्त, यथा सर्वज्ञः कश्चिद् वक्तृतवात्, वक्तृत्वं हि
सपक्षे सर्वज्ञे सन्दिग्धम् । असपक्षे चासत्त्वमेव निश्चितम्, असपक्षो वक्ष्यमाणलक्षण, तस्मिन् असत्त्व
मेव निश्चितं तृतीय रूपम् । तत्रासत्त्वग्रहणेन विरुद्धस्य निरास, विरुद्धो हि विपक्षेऽस्ति । एवकारेण
साधारणस्य विपक्षैकदेशवृत्तेर्निरास, नित्य शब्द कृतकत्वात् खवत् । प्रयत्नानन्तरीयकत्वे साध्ये हि
अनित्यत्व विपक्षैकदेशे विद्युदादावस्ति आकाशादौ नास्ति ततो नियमेनास्य निरास । असत्त्ववचनात्
पूर्वस्मिन्नवधारणेऽयमर्थः स्यात्–विपक्षे एव यो नास्ति स हेतु । तथा च प्रयत्नानन्तरीयकत्वं सपक्षेऽपि
सर्वत्र नास्ति ततो न हेतु स्यात्, तत पूर्वं न कृतम् । निश्चितग्रहणेन सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकोऽनै
कान्तिको निरस्त । –न्यायबि॰, टी॰ पृ॰ ३१–३३ । वादन्याय पृ॰ ६० । तत्त्वस॰ पृ॰ ४०४ ।

Return

3718 | शक्यते इति ब॰ । Return

3719 | निश्चय –प्रमाणवा॰ । Return

3720 | अभावादित्यर्थ –आ॰ टि॰ । Return

3721

अस्य व्याख्या
यत एवं तेन कारणेन हेतोस्त्रिष्वपि रूपेषु पक्षधर्मान्वयव्यतिरेकेषु निश्चयो वर्णित आचार्यदिग्नागेन
प्रमाणसमुच्चयादिषु असिद्धस्तु द्वयोरपि साधनम् इत्यादिना । कस्य निरासेनेत्याह–असिद्धेत्यादि ।
आद्यादित्वात् तृतीयार्थे तसि विपक्षेण इत्यर्थ । तत्र असिद्धविपक्षेण पक्षधर्मत्वनिश्चयो वर्णित । विप
रीतार्थो विरुद्ध, तस्य विपक्षेण अन्वयनिश्चय । व्यभिचार्यनैकान्तिक, तस्य विपक्षेण व्यतिरेकनि
श्चय । –प्रमाणवा॰ स्ववृत्तिटी॰ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५१८ । तेन–प्रतिवन्धस्यावश्याभ्युपगन्तव्यत्वेन
हेतो त्रिष्वपि –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ । उद्धृतोऽयम् –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २०३ । प्रमाणप॰ पृ॰
७२ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३५४ । निश्चयस्तेन –बृहदा॰ भा॰ बा॰ पृ॰ १५२१ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५१८ ।

Return

3722

हेत्वाभासेऽपि । तुलना–निश्चित पक्षधर्मत्वं विपक्षेऽसत्त्वमेव च । सपक्ष एव जन्यत्व तत्त्रयं हेतु
लक्षणम् ॥ केचिदाहुर्न तद्युक्तं हेत्वाभासेऽपि संभवात् । असाधारणतापायाल्लक्षणत्वाविरोधत ॥ असा
धारणो हि स्वभावो भावलक्षणमव्यभिचारादग्नेरौष्ण्यवत्, न च त्रैरूप्यस्यासाधारणता तद्धेतौ तदाभासेऽपि
तस्य समुद्भवात् । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १९८ ।

Return

3723 | तुलना–यदेव हि लक्ष्यासाधारणं स्वरूपं तदेव लक्षणतया लोके प्रतीतमव्यभिचारित्वात्, यथा भासुररूपोष्णस्पर्शबत्त्वमग्ने । –स्या॰ र॰ पृ॰ ५१८ । Return

3724 | लक्षणं तथा लोके आ॰, तल्लक्षणतया लोके श्र॰ । Return

3725 | विपक्षासाधारणम् । Return

3726

तुलना–न च सपक्षे सत्त्व पक्षधर्मत्व विपक्षे चासत्त्वमात्र
साधनलक्षणम्, स श्याम तत्पुत्रत्वात् इतरतत्पुत्रवदित्यत्र साधनाभासे तत्सद्भावसिद्धे । सपक्षे हीतरत्र
तत्पुत्रे तत्पुत्रत्वस्य साधनस्य श्यामत्वव्याप्तस्य सत्त्व प्रसिद्धम्, विवादाध्यासिते च तत्पुत्रे पक्षीकृते
तत्पुत्रत्वस्य सद्भावात् पक्षधर्मत्वम्, विपक्षे वाऽश्यामे क्वचिदन्यपुत्रे तत्पुत्रत्वस्याभावात् विपक्षेऽसत्त्व
मात्र च । न च तावता साध्यसाधनत्व साधनस्य । –प्रमाणप॰ पृ॰ ७० । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५९० ।
स्या॰ र॰ पृ॰ ५१८ । प्रमेयर॰ ३ । १५ । प्रमाणमी॰ पृ॰ ४० । न्यायदी॰ पृ॰ २६ ।

Return

3727 | अवि नाभावनियमवत्त्रैरूप्यम् । Return

3728 | –नर्थक्यमितिप्रस– श्र॰ । Return

3729 | अन्यथानुपपत्तिनियमादेव । Return

3730

तुलना–न हि शकटे धर्मिणि
उदेष्यत्ताया साध्याया कृतिकाया उदयोऽस्ति तस्य कृतिकाधर्मत्वात् ततो न पक्षधर्मत्वम् ।–
प्रमाणप॰ पृ॰ ७१ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३५४ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५१९ । प्रमेयर॰ ३ । १५ । प्रमाणमी॰
पृ॰ ४० । नन्वेवमपि श्व उदेष्यति सविता अद्यतनादित्योदयात्, जाता समुद्रवृद्धि शशाङ्को
दयदर्शनात् इत्यादिप्रयोगेषु हेतो पक्षधर्मत्वाभावेऽपि गमकत्वोपलब्धेर्न पक्षधर्मत्व तल्लक्षणम् ।
–सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५९१ ।

Return

3731

तथा न चन्द्रोदयात् समुद्रवृद्ध्यनुमान चन्द्रोदयात् पूर्व
पश्चादपि तदनुमानप्रसङ्गात् । चन्द्रोदयकाल एव तदनुमान तदैव व्याप्तेर्गृहीतत्वादिति चेत्, यद्येव
तत्कालसम्बन्धित्वमेव साध्यसाधनयो, तदा च स एव कालो धर्मी तत्रैव च साध्यानुमान चन्द्रोदयश्च
तत्सम्बन्धीति कथमपक्षधर्मत्वम् ? –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । ३ ।

Return

3732 | कृतिकोदयादौ । Return

3733

तुलना–कालादिवर्मिकल्पनायामतिप्रसङ्ग । –प्रमाणस॰ पृ॰ १०४ । यदि पुनराकाश कालो वा
धर्मी तस्योदेष्यच्छकटवत्त्व साध्य कृतिकोदयसाधन पक्षधर्म एवेति मतम्, तदा धरित्रीधर्मिणि महोद
घ्याधाराग्निमत्त्व साध्य महानसधूमवत्त्व साधन पक्षधर्मोऽस्तु तथा च महानसधूमो महोदधौ अग्नि
गमयेदिति न कश्चिदपक्षधर्मो हेतु स्यात् । –प्रमाणप॰ पृ॰ ७१ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २०० ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५९१ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५१९ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ १२ । कृतिकोदयपूरादे काला
दिपरिकल्पनात् । यदि स्यात्पक्षधर्मत्व चाक्षुषत्वं न किंचनौ किं ध्वनौ –जैनतर्कवा॰ वृ॰ पृ॰
१४० । न्यायाव॰ टी॰ पृ॰ ३५ ।

Return

3734 | जगत् । Return

3735

तुलना–नि शेष सात्मकं जीवच्छरीर परिणा
मिना । पुसा प्राणादिमत्त्वस्य त्वन्यथानुपपत्तित ॥ सपक्षसत्त्वशून्यस्य हेतोरस्य समर्थनात् । नूननिश्चीयते
सद्भिर्नान्वयो हेतुलक्षणम् ॥ क्षणिकत्वेन न व्याप्त सत्त्वमेव प्रसिद्ध्यति । सन्दिग्धव्यतिरेकाच्च ततोऽ-[p. n441 ]
सिद्धि क्षणक्षये ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २०१–२०२ । सपक्षे सत्त्वरहितस्य च श्रावणत्वादे शब्दा
नित्यत्वे साध्ये गमकत्वप्रतीते । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३५५ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५१९ ।

Return

3736

पक्षीकृत एव साधनस्य साध्येन व्याप्तिरन्तर्व्याप्ति, अन्यत्र तु बहिर्व्याप्ति । यथा
अनेकान्तात्मकं वस्तु सत्त्वस्य तथैवोपपत्तेः, अग्निमानयं देशो धूमवत्त्वात्, य एवं स एवं यथा पाकस्था
नम् । –प्रमाणनय॰ ३ । ३६ ।

Return

3737 | सत्त्वस्य श्रावणत्वस्य वा । Return

3738 | अन्तर्व्याप्तेरेव । Return

3739

तुलना–
साध्याभावे विपक्षे तु योऽसत्त्वस्यैव निश्चयः । सोऽविनाभाव एवास्तु हेतो रूपात्तथाह च ॥ –तत्त्वार्थ
श्लो॰ पृ॰ २०३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३५६ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५२१ ।

Return

3740 | विपक्षासत्त्वमेव । Return

3741 | लक्षणमलं ब॰ । Return

3742 | सपक्षसत्त्वा– ब॰ । Return

3743

तुलना–
अन्तर्व्याप्तिलक्षणस्य तथोपपत्तिरूपस्यान्वयस्य सद्भावादन्यथानुपपत्तिरूपव्यतिरेकवत् । –प्रमेयक॰ पृ॰
३५६ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५२० ।

Return

3744 | तथा साध्ये सत्येव उपपत्तिः साधनस्य । Return

3745 | अन्यथा साध्याभावे अनुपपत्ति अभावः साधनस्य । Return

3746 | –कत्ववत् श्र॰ । Return

3747 | शब्दादीनामपि द्रव्यार्थतया नित्यत्वाभ्युपगमात् । Return

3748 | पृ॰ ४३८ पं॰ १२ । Return

3749

तुलना–हेतोरन्यथानुपपत्तिनियमनिश्चयादेव दोषत्रयपरिहारसिद्धे, स्वयमसिद्धस्य
अन्यथानुपपत्तिनियमनिश्चयासभवात् अनैकान्तिकविपरीतार्थवत् । तस्य तथोपपत्तिनियमनिश्चयरूप
त्वात् । तस्य च असिद्धे व्यभिचारिणि विरुद्धे च हेतावसंभावनीयत्वात् । –प्रमाणप॰ पृ॰ ७२ । तत्त्वार्थ
श्लो॰ पृ॰ २०३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३५४ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५२१ । प्रमेयर॰ ३ । १५ । प्रमाणमी॰ पृ॰ ४० ।

Return

3750 | हेतो –आ॰ टि॰ । Return

3751 | –हारप्रसि– श्र॰, ब॰ । Return

3752

असिद्धादीनाम् अविनाभावशून्यत्वे सत्यपि । तुलना–रूपत्रय
स्य सद्भावात्तत्र तद्वचनं यदि । निश्चितत्वस्वरूपस्य चतुर्थस्य वचो न किम् ॥ त्रिषु रूपेषु चेद्रूपं
निश्चितत्वं न साधने । नाज्ञातासिद्धता हेतो रूप स्यात्तद्विपर्यय ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २०३ ।
प्रमाणप॰ पृ॰ ७२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५२१ ।

Return

3753 | अज्ञात सन्नसिद्ध तद्भावस्तत्ता –आ॰ टि॰ । Return

3754

तत्र परोक्षोऽर्थो लिङ्ग्यते गस्यतेऽनेनेति लिङ्गम्, तच्च पञ्चलक्षणम् । कानि पुन पञ्च
लक्षणानि ? पक्षधर्मत्व सपक्षधर्मत्व विपक्षाद्व्यावृत्तिरबाधितविषयत्वमसत्प्रतिपक्षत्वञ्चेति । सिसाधयि
षितधर्मविशिष्टो धर्मी पक्ष, तद्धर्मत्व तदाश्रितत्वमित्यर्थ । साध्यधर्मयोगेन निर्ज्ञातं धर्म्यन्तर सपक्ष तत्रा
स्तित्वम् । साध्यधर्मसस्पर्शशून्यो धर्मी विपक्ष ततो व्यावृत्ति । अनुमेयस्यार्थस्य प्रत्यक्षेणागमेन वाऽनपह
रणमबाधितविषयत्वम् । सशयबीजभूतेनार्थेन प्रत्यनुमानतया प्रयुज्यमानेनानुपहतत्वमसत्प्रतिपक्षत्वम् ।
एतै पञ्चभिर्लक्षणैरुपपन्न लिङ्गमनुमापक भवति । –न्यायम॰ पृ॰ १७० । न्यायकलि॰ पृ॰ २ । न्याय
सा॰ पृ॰ ६ । पञ्चसु वा चतुर्पु वा रूपेषु हेतोरविनाभाव परिसमाप्यतेतस्मादबाधितत्वासत्प्रतिपक्षित
त्वरूपद्वयससूचनाय निगमनमिति –न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ ३०२ । अतश्चानयो कालात्ययापदिष्टप्रक
रणसमयो व्यवच्छदार्थमबाधितविषयत्वमसत्प्रतिपक्षत्व च समानतन्त्रगतमभ्यूह्यम्, चशब्दस्यानुक्तसमु
च्चयार्थत्वात् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५६५ ।

Return

3755 | तुलना–साघ्याविनाभावित्वव्यतिरेकेणापरस्य अबा धितविषयत्वादेरसंभवात् –प्रमेयक॰ पृ॰ ३५७ । Return

3756 | अविनाभावित्वमेव । Return

3757

तुलना–अन्यथानु
पपन्नत्वं रूपै किं पञ्चभि कृतम् । नान्यथानुपपन्नत्व रूपैः किं पञ्चभि कृतम् ॥ –प्रमाणप॰ पृ॰
७२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५२७ ।

Return

3758 | –दावपिविनाभावादन्यद् आ॰, –दावविनाभावाभावादन्यद् श्र॰ । Return

3759

तुलना–बाधाया अविनाभावस्य च विरोधादति । तथाहि–सत्यप्य
विनाभावे यथोक्ते बाधासम्भव मन्यमानैरबाधितविषयत्व रूपान्तरमुच्यते, सा चेय तत्सम्भावना न सभ
वति बाधाया अविनाभावेन विरोधात् सहानवस्थानलक्षणात् । तमेव विरोध साधयन्नाह–अविनाभावो
हि इत्यादि । सत्येव हि साध्यधर्मे भावो हेतोरविनाभाव उच्यते, प्रमाणबाधा तु तस्मिन्नसति । यदि
हि सत्येव तस्मिंस्तदभावविषय प्रमाण प्रवर्तेत तदास्य भ्रान्तत्वादप्रमाणतैव स्यादिति कुतो बाधा ?
तत स हेतुस्तल्लक्षण साध्याविनाभावी धर्मिणि स्यात् अत्र च साध्यधर्म कथन्न भवेत् यतो बाधाव
काश स्यात् । तस्मादविनाभावस्य प्रमाणबाधायाश्च सहानवस्थानम्, अविनाभावेनोपस्थापितस्य
च तदभावस्य परस्परपरिहारस्थितिलक्षणतया विरोधेन एकत्र धर्मिण्यसभवादिति । –हेतुबि॰ टी॰
पृ॰ १९५B । वादन्यायटी॰ पृ॰ १३८ । न्यायमं॰ पृ॰ ४४८ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३५७ । प्रमाणमी॰
पृ॰ ४१ ।

Return

3760 | साघ्याभाव एव । Return

3761 | धर्मिणि विपक्षे । Return

3762 | हेतुसम्भव । Return

3763 | तुलना– किञ्चावाधितविषयत्व निश्चितमनिश्चित वा हेतोर्लक्षण स्यात् ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ३५८ । Return

3764 | अबाधितविषयत्वनिश्चय । Return

3765 | तुलना–तन्निबन्धन ह्यनुपलम्भ, सवादो वा स्यात् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३५८ । Return

3766

तुलना–सर्वादृष्टिश्च सन्दिग्धा स्वादृष्टिर्व्यभिचारिणी ।
विन्ध्याद्रिरन्ध्रदूर्वादेरदृष्टावापि सत्त्वत ॥ –तत्त्वसं॰ पृ॰ ६५ । स्वसर्बानुपलम्भयो । आरेका-[p. n443 ]
सिद्धते –न्यायवि॰ का॰ ४०६ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १३ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १८ । आत्मतत्त्ववि॰
पृ॰ ९४ । तर्कभा॰ मो॰ लि॰ पृ॰ २२ । न्यायली॰ पृ॰ २२ । सर्वसम्बन्धिनोऽनुपलम्भस्य सर्वज्ञ
त्वमन्तरेण ज्ञातुमशक्यत्वादसिद्धत्वम्, आत्मसम्बन्धिनोऽपलम्भस्तु परचेतोवृत्तिविशेषादिना व्यभिचारी ।

Return

3767 | अनुमानप्रवृत्त्यनन्तरम् । Return

3768 | सवादसिद्धिस्वीकारे । Return

3769 | अर्थक्रियाया सत्याम् अर्थ क्रियास्थितिलक्षण सवाद सिद्ध्यति । Return

3770

तुलना–तद्वाधाभावनिर्णीति सिद्धा चेत्साधनेन किम् ।
यथैव हेतोर्विषयस्य बाधासद्भावनिश्चये ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २०५ । तदाप्यकिञ्चित्करत्व हेतो,
यथैव हि हेतोर्विषयस्य बाधासद्भावनिश्चये तत्साधनासमर्थत्वादकिञ्चत्करत्व तथैव बाधाविरह
निश्चये कुतश्चित्तस्य सद्भावसिद्धेस्तत्साधनाय प्रवर्तमानस्य सिद्धसाधनादपि इति । –स्या॰ र॰ पृ॰
५२६ ।

Return

3771 | प्रमाणान्तरादेव । Return

3772 | विनिश्चेतुं ब॰ । Return

3773 | अबाधितविषयत्वावगम –आ॰ टि॰ । Return

3774 | यौगानाम् –आ॰ टि॰ । एतेषु पञ्चसु लक्षणेष्वविनाभाव समाप्यते –न्यायकलि॰ पृ॰ २ । Return

3775 | –त्वानवगमे ब॰ । Return

3776

तुलना–यत
प्रतिपक्षस्तुल्यबलोऽतुल्यबलो वा सन् स्यात् । –पमेयक॰ पृ॰ ३५९ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५२७ । अत आह
तुल्ये लक्षणे हि इत्यादि । शङ्क्यमानप्रतिहेतुना तुल्य लक्षण दर्शनादर्शनमात्रनिमित्ताविनाभावरूप यस्य
तस्मिन्, दृष्ट प्रतियोगिन प्रतिहेतोर्बाधकस्य सभव स येषामपि तत्तुल्यलक्षणाना प्रतियोगी न दृश्यते
तेष्वपि शका प्रतिहेतुसम्भवविषयामुत्पादयति । किं कारणम् ? अदृष्टप्रतियोगिनो दृष्टप्रतियोगिनो विशे
षाभावात् । न हि तस्येतरेण कश्चिद्विशेषोऽस्ति यतस्तत्सभवो न शंक्येत । अथ विशेष प्रतिबन्ध
लक्षणोऽविनाभावनिश्चायको दृष्टप्रतिहेतोरदृष्टप्रतियोगिन इष्यते, यत प्रतियोगिसभवाशकाऽस्तमुपैति
तदा सति वा विशेषे स विशेषो हेतोर्लक्षणम् । –हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ २०४A. ।

Return

3777 | पक्षयोरिति ब॰ । Return

3778 | अमूर्खोऽय शास्त्रव्याख्यानादित्यस्यापि सभवात् –आ॰ टि॰ । Return

3779 | बाध्यत्वस्य बाधकत्वस्य वा । Return

3780 | अनुमानस्य । Return

3781 | –पप्ररूपण– ब॰ । Return

3782 | काकदन्तादीनामपि निरूपणप्रसङ्गात् । Return

3783 | पृ॰ २०८ । Return

3784 | साध्याविनाभाववलेनैव आ॰ । Return

3785 | तदसूक्तम् श्र॰ । Return

3786

स च प्रतिबन्ध साध्येऽर्थे लिङ्गस्य वस्तुतस्तादात्म्यात् साध्यादर्थादुत्पत्तेश्च । अतत्स्वभावस्यातदुत्पत्तेश्च
तत्राप्रतिबद्धस्वभावत्वात् । ते च तादात्म्यतदुत्पत्ती स्वभावकार्ययोरेवेति ताभ्यामेव वस्तुसिद्धि । –
न्यायबि॰ पृ॰ ४०–४२ । कार्यकारणाभावाद्वा स्वभावाद्वा नियामकात् । अविनाभावनियमो दर्शनान्ना
दर्शनात् ॥ यत् एव प्रतिबन्धवशाद् गमकत्वात्तस्मात् कार्यकारणभावाद्वा नियामकात् साध्यसाधनयो
रव्यभिचारसाधकात् स्वभावाद्वा तादात्म्यलक्षणान्नियामकात् कार्यस्य स्वभावस्य च लिगस्याविनाभाव
साध्यधर्म विना न भाव इत्यर्थ –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । ३३ । हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ ६B । यत्तादा
त्म्यतदुत्पत्त्या सम्बन्ध परिनिश्चितम् । तदेव साधन प्राहु सिद्धये न्यायवादिन ॥ –तत्त्वस॰ पृ॰ ४२९ ।

Return

3787 | कार्यहेतोः स्वभाव- श्र॰, कार्यसद्भावहे– ब॰ । Return

3788 | –त्त्या का– ब॰ । Return

3789

इमे सर्वे कार्यानुपलब्ध्यादयो दशानुपलब्धिप्रयोगा स्वभावानुपलब्धौ सग्रहमुपयान्ति –न्याय
बि॰ पृ॰ ५५ । अनुपलब्धेस्तु स्वभावेऽन्तर्भाव । –तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ४३१ । स्वभावानुपलब्धिस्तु
स्वभावहेतावन्तर्भाबितेति तस्या तादात्म्यलक्षण एव प्रतिबन्ध । व्यापककारणानुपलब्धी तु तादा
त्म्यतदुत्पत्तिलक्षणप्रतिबन्धवशादेव व्याप्यव्यापकयोनिंवृत्ति साधयत । –हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ ७A ।

Return

3790

यस्मादेकज्ञानससर्गिणो प्रत्यक्षेण एकस्य ग्रहणमेव अन्यस्याग्रहणम्, तदग्रहणमेव च तस्याभावग्रहणम्,
भावे हि तस्याग्रहणायोगात् । यदाह–अन्यहेतुसाकल्ये तदव्यभिचाराच्चोपलम्भ सत्ता, तदभावोऽनुपलब्धि
रसत्ता, अन्योपलब्धिश्चानुपलब्धिरिति । –प्रमाण बा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । ५ ।

Return

3791 | घटानुपलब्धिः । Return

3792 | घटरहित । Return

3793 | –लब्धे आ॰ । Return

3794 | अविनाभावप्रतिपत्तिश्च । Return

3795 | इत्याद्यपि ब॰ । Return

3796

तुलना –न्यायकु॰ पृ॰ १२ टि॰ ३ । "यस्तु
अग्निधूमव्यतिरिक्तदेशे प्रथम धूमस्यानुपलम्भ एक, तदनन्तरमग्नेरुपलम्भ ततो धूमस्येत्युपलम्भद्वयम्,
पश्चादग्नेरनुपलम्भोऽनन्तर धूमस्याप्यनुपलम्भ इति द्वावनुपलम्भाविति प्रत्यक्षानुपलम्भपञ्चकाद् व्या
[p. n445 ]
प्तिग्रह इत्येषा सिद्धान्त । तदुक्तम्–धूमाधीर्वह्निविज्ञान धूमज्ञानमधीस्तस्यो । प्रत्यक्षानुपलम्भा
भ्यामिति पञ्चभिरन्वय ॥ –जैनतर्कभा॰ पृ॰ ११ । प्रत्यक्षानुपलम्भसाधन कार्यकारणभाव ।
–हेतुबि॰ पृ॰ ५३B. ।

Return

3797 | उपलम्भ इति शेष । Return

3798 | –पलम्भाऽनन्त– आ॰, श्र॰ । Return

3799 | धूमोऽग्निनियत तत्कार्यत्वात् इति । Return

3800 | अग्निना । Return

3801 | नित्य सत्त्वमसत्त्व वा हेतोरन्यानपेक्षणात् । अपेक्षातो हि भावाना कादाचित्कत्वसभव ॥ –प्रमाणवा॰ १ । ३६ । Return

3802 | धूमोऽग्निनियामक अग्निकार्यत्वेन तन्नियतत्वात् । Return

3803 | उत्पद्यते इति शेष । Return

3804 | आसन्नोक्त-नियतत्वनियामकत्वरूपेण –आ॰ टि॰ । पूर्वोक्त नियतत्वनियामकत्वलक्षण हेतुद्वयम् । Return

3805

सन् शब्द कृतको वा, यश्चैव य सर्वोऽनित्य यथा घटादिरिति । अत्र व्याप्तिसाधन विपर्यये
वाधकप्रमाणोपदर्शनम् । यदि न सर्वं सत् कृतक वा प्रतिक्षणविनाशि स्यादक्षणिकस्य क्रमयौगपद्या
भ्यामर्थक्रियाऽयोगादर्थक्रियासामर्थ्यलक्षणमतो निवृत्तमित्यसदेव स्यात् । सर्वसामर्थ्योपाख्याविरहलक्षण
हि निरुपाख्यमिति । –वादन्याय पृ॰ ७ । तत्त्वस॰ पृ॰ १४३ । हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ १४३A । क्षणभंग
सि॰ पृ॰ २० । न्यायकु॰ पृ॰ ८ टि॰ १ ।

Return

3806 | क्रमयौगपद्ये । Return

3807 | अर्थक्रिया । Return

3808 | –यौगपद्यव्या– ब॰ । Return

3809

क्रमो
नाम परिपाटि कार्यान्तरासाहित्य कैवल्यमङ्कुरादे । यौगपद्यमपि तस्यापरैर्वीजादिकायै साहित्य
प्रकारान्तरञ्चाङ्कुरादे, तदुभयावस्थाविरहेऽप्यन्यथाभवनम् –हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ १४३B ।

Return

3810 | –कता चैक– ब॰ । Return

3811 | एकरूपता नास्ति आ॰, श्र॰ । Return

3812 | तृतीये क्षणिकाक्षणिकबहिर्भूते प्रकारान्तरे । Return

3813 | सत्त्वस्य । Return

3814 | पृ॰ ४४४ प॰ १० । Return

3815

तुलना–तथा वृक्षत्वशिंशपात्वयोर्न तादात्म्यप्रतिबन्ध
साध्यसाधनभावानुपपत्तिप्रसगात् । तथाहि–धर्मिण्युपलब्धे तत्तादात्म्यादुभयोरप्युपलम्भे कथ साध्यसाध
नभाव । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५७१ । अपि च तादात्म्ये कथ गम्यगमकभाव, न हि तदेव कर्म कर्तृ
चेति युक्तम्, तस्य भेदाश्रयत्वात् । –न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ १६३ । न च तादात्म्ये गम्यगमकता घटते
एकस्य सकृज्ज्ञातत्वाज्ञातत्वायोगात् । –बृह॰ पं॰ पृ॰ ९५ । तादात्म्ये च यदनुमान तदपि न साधीय,
सिद्ध हि लिङ्ग साध्य लैङ्गिकम्, न सिद्धस्य साध्यस्य च तादात्म्यमुपपद्यते । –प्रक॰ पं॰ पृ॰ ६७ ।
न च तादात्म्ये गम्यगमकभावव्यवस्था युक्ता, तस्या भेदाश्रयत्वात् । यदि शिंशपात्वे गृह्यमाणे वृक्षमगृ
हीत क्व तादात्म्यम् ? गृहीत चेत् क्वानुमानम् ? –प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २०७ । अपि च यदि तादात्म्य
गमकत्वागमिष्यते तदा साध्यसाधनयोर्भेदाभावेन सम्बन्धाभावादविनाभावानुपपत्ति –स्या॰ र॰ पृ॰
५३३ ।

Return

3816 | सौगतस्य । Return

3817

तुलना–तादात्म्ये तावद् गमकत्वाङ्गे हेतुसाध्ययोरव्यतिरेके गम्यगम
कभाव एव दुरुपपाद । न खल्वगृहीत लिङ्ग लिङ्गिप्रतीतिमाधातुमर्हति । तत्र लिङ्गबुद्धौ लिङ्ग
लिङ्गी प्रतिभासते न वा ? अप्रतिभासे तद्बुद्ध्या तदग्रहणात् कथ तस्य तदात्मकत्वम् । प्रतिभासे
तु लिङ्गवत् प्रत्यक्ष एव सोऽर्थ इति किमनुमानेन ? –न्यायम॰ पृ॰ ११३ । तादाम्येन च गमकत्वे
हेतुप्रतिपत्तिबेलायामेव साध्यस्यापि प्रतिपन्नत्वान्नानुमानस्य साफल्यम् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ३५३ ।

Return

3818 | हेतुतादात्म्येन अभिन्नत्वात् । Return

3819 | गृहीतिशब्दस्य सप्तम्येकवचनम् । लिङ्गग्रहणे सत्यपि, चशब्दस्य अप्यर्थकत्वात् । Return

3820 | लिङ्गलिङ्गिनो । Return

3821 | लिङ्गप्रतीतौ साध्यस्य प्रतिभासे । Return

3822

साध्यसाध
नयो वृक्षत्वशिंशपात्वयो तादात्म्ये हि प्रतिज्ञैकदेशभूत यत् वृक्षत्व साध्य तत्तादात्म्यापन्न शिंशपात्व
मेव च हेतु इति साध्यस्य असिद्धत्वात् हेतोरप्यसिद्धत्वमिति भाव ।

Return

3823

तुलना–विपरीतसमा
रोपव्यवच्छेदादार्थमनुमानमिति चेत्, न, तत्स्वरूपग्रहणे विपरीतारोपणावसराभावात् । न हि शिर पाण्या
दिविशेषदर्शने सति स्थाणुसमारोप प्रवर्तते, तत्र तद्भेदादुपपद्येतापि, न हि शिर पाण्यादय एव पुरुष
इति, तद्ग्रहणेऽप्यपुरुषारोप काम भवेत्, इह वृक्षत्वशिंशपात्वयोरभेदात् शिंशपात्वग्रहणे सति का कथा
वृक्षेतरसमारोपस्य । –न्यायमं॰ पृ॰ ११३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५३५ ।

Return

3824 | शिंशपात्वसत्त्वादेर्हेतो –आ॰ टि॰ । Return

3825 | हेतुस्वरूपे । Return

3826 | शिंशपात्वलक्षणे हेतुस्वरूपे प्रपिपन्ने हि तदभेदाद् वृक्षत्वमपि प्रतीतमेवेति विपरीतस्य वृक्षत्वेतरत्वस्य आरोप कथ स्यात् ? Return

3827

तुलना–अपि च वृक्षस्य ग्रहणे सति सामान्यधर्मग्रहणाद्वि
शेषानध्यवसायात् कदाचिदशिंशपासमारोप स्यान्न तु शिंशपात्वग्रहणे सति अवृक्षत्वसमारोपो युक्त ।
प्रमातुः शिंशपात्व हि यस्य प्रत्यक्षगोचर । परोक्ष तस्य वृक्षत्वमिति नातीव लौकिकम् ॥ –न्यायमं॰
पृ॰ ११४ ।

Return

3828 | प्रत्यक्षं कथं वृक्षत्वं तस्याप्रत्यक्षत्वम् श्र॰, ब॰ । Return

3829

तुलना–तथोभयोस्तादात्म्याविशेषेऽपि शिंशपात्वेन वृक्षस्य प्रतिपत्तिवत् वृक्षत्वेन
शिंशपात्वप्रतिपत्तिरपि स्यात् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५७१ । किञ्च साधसाधनयोरव्यतिरेकाद् यथा
शिंशपात्वेन वृक्षत्वमनुमीयते तथा वृक्षत्वेनापि शिंशपात्वमनुमीयेत तादात्म्याविशेषात् । ततश्च सपक्ष
व्याप्त्यव्याप्तिभ्या कृतकत्वप्रत्यत्नानन्तरीयकत्वयोर्यो भेद उक्त स हीयेत । ननु चान्य सम्बन्ध अन्यश्च
प्रतिवन्ध, द्विष्ठ सम्बन्ध, प्रतिबन्धस्तु परायत्तत्वलक्षण । तत्र शिंशपात्व वृक्षत्वे प्रतिबद्ध न वृक्षत्व
शिंशपात्वे, प्रयत्नानन्तरीयकत्वमपि अनित्यत्वे नियत न त्वनित्यत्व तत्रेति, तथा धूमस्याग्नौ प्रतिबन्ध
न त्वग्नेर्धूमे, सत्यमेवम्, किन्त्वेवमुच्यमाने नियम एवाङ्गीकृतो भवेन्न तादात्म्यम् । तादात्म्ये हि यथा
शिंशपा शिंशपा विना न दृश्यते तथा वृक्षत्वमपि शिंशपारहित न दृश्येत, दृश्यते च खदिरादौ शिंशपा
रहितं वृक्षत्वम्, विद्युदादौ च प्रयत्नानन्तरीयकत्वरहितमनित्यत्वमुपलभ्यत इति कथमभेद ? विना साधन
धर्मेण साध्यधर्माऽयमस्ति हि । दृष्टस्तद्व्यतिरेकेण तदात्मा चेति कैतवम् ॥ –न्यायमं॰ पृ॰ ११४ ।
प्रक॰ पं॰ पृ॰ ६७ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५३५ ।

Return

3830 | –क्षत्वेन प्रति– श्र॰ । Return

3831 | –पात्वेन न तर्हि श्र॰ । Return

3832

तुलना–कार्यहेतुरपि न सभवति, भवतां हि
क्षणयोर्वा कार्यकारणभावो भवेत्, सन्तानयोर्वा ? यदि धूम कार्यत्वादनलमनुमापयेत् कटुमलिन
गगनगामित्वादिधर्मैरपि तस्य गमको भवेत् । न च कथञ्चित्तत्कार्यत्व कथञ्चिदतत्कार्यत्वञ्च धूमस्योप
पन्नम्, सर्वात्मकस्य तदन्वयव्यतिरेकानुविधायिप्रभवत्वात् । –न्यायम॰ पृ॰ ११६ । स्या॰ र॰ पृ॰
५३५ ।

Return

3833 | कार्यकारणभूतयो धूमाग्न्यो । Return

3834 | कार्यकारणभावे । Return

3835 | पर्वतस्थधूमाग्न्यो । Return

3836 | अविनाभाव । Return

3837 | अनुमानप्रयोगकाले तु कार्यकारणयो अविनाभावग्रहणे स्वीक्रिय माणे । Return

3838 | –पत्तेर्ज्ञाति– श्र॰ । Return

3839

तुलना–एव सर्वत्र देशकालाविनाभूतमितरस्य लिङ्गम्, शास्त्रे कार्यादिग्रहण निदर्शनार्थं
कृ त नावधारणार्थम् । कस्मात् ? व्यतिरेकदर्शनात् । तद्यथा अध्वर्युरोश्रावयन् व्यवहितस्य होतु
र्लिङ्गम्, चन्द्रोदय समुद्रवृद्धे कुमुदविकाशस्य च, शरदि जलप्रसादोऽगस्त्योदयस्येति । एवमादि
तत्सर्वमस्येदमिति वचनात् सिद्धम् । –प्रश॰ भा॰ पृ॰ ५६२ । न्यायमं॰ पृ॰ ११७ । न च तादा
त्म्यतदुत्पत्तिलक्षणप्रतिबन्धाभ्युपगमे रूपदर्शनात् स्पर्शानुमानम्, उदयादस्तमयप्रतिपत्ति, कृत्तिको
दयाच्च रोहिण्यनुमान न स्यात् तादात्म्यतदुत्पत्त्यभावात् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५७१ । अपि च
रसादन्यद्रूप रससमानकालमनुमिमतेऽनुमातार, न चानयोरस्ति कार्यकारणभावस्तादात्म्य वा ।
अपि चाद्यतनस्य सवितुरुदयस्य ह्यस्तनेन सवितुरुदयेन चन्द्रोदयस्य च समानकालस्य समुद्रवृद्ध्या
मध्यनक्षत्रदृष्ट्या चाष्टमास्तमयोदयस्य न कार्यकारणभावस्तादात्म्य बा, अथ च दृष्टो गम्यगमकभाव ।
–न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ १६१-१६३ । प्रक॰ प॰ पृ॰ ६७ । प्रश॰ क॰ पृ॰ २०९ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰
१९९ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५९३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५३६ ।

Return

3840 | –वृद्ध्योर्वा ग– ब॰ । Return

3841 | कृत्तिकोदयादिहेतौ । Return

3842 | पृ॰ ४४४ प॰ १६ । Return

3843 | अविकल्पतया –आ॰ टि॰ । Return

3844 | साध्याभावे । Return

3845 | पृ॰ ४२७ पं॰ २ । Return

3846 | निर्विकल्पकजन्यो विकल्प । Return

3847 | सौगतेन । Return

3848

तुलना–अपि च–व्यावृत्त्योर्लिङ्गलि
ङ्गित्व प्रतिवन्धश्च वस्तुनो । विकल्पैर्ग्रहण तस्य कथ सङ्गच्छतामिदम् ॥ –न्यायम॰ पृ॰ ११७ ।
यो हि तादात्म्यतदुत्पत्तिस्वभाव प्रतिवन्ध इष्यते स किं वस्तुधर्मो विकल्पारोपिताकारधर्मो वा ? तत्र
नायमारोपितधर्मो भवितुमर्हति, वस्तु वस्तुना जन्यते वस्तु च वस्तुस्वभाव भवेत् तस्माद्वस्तुधर्म
प्रतिवन्ध । विकल्पैश्च वस्तु न स्पृश्यते तत्प्रतिबन्धश्च निश्चीयत इति चित्रम् । इदञ्च स्वभाषितम्
वस्तुनो प्रतिबन्धस्तादात्म्यादि गम्यगमकत्वञ्च विकल्पारोपितयोरपोहयो । तदेवमन्यत्र प्रतिवन्ध
अन्यत्र तद्ग्रहणोपाय अन्यत्र प्रतीति अन्यत्र प्रवृत्तिप्राप्ती इति सर्वं कैतवम् । –न्यायम॰ पृ॰ ३४ ।

Return

3849 | प्रतिवन्धस्य अविनाभावरूपस्य । Return

3850 | पृ॰ ४४५ प॰ ११ । Return

3851 | –लक्षणमनुमानञ्च सि– ब॰ । Return

3852 | अनुमीयतेऽनेनेति अनुमान हेतु । Return

3853 | नित्यमर्थक्रियाशून्य क्रमयौगपद्यानुपलम्भात् इत्यत्र । Return

3854 | व्याप्तिग्रहणानुपपत्ते । Return

3855 | श्च्यन्तत्वात् श्र॰, स्वल्पान्तरत्वात् ब॰ । Return

3856 | सु इति सज्ञा जैनेन्द्रव्याकरणे पाणिनिव्याकरणस्य धि सज्ञाया स्थाने प्रयुज्यते । द्वन्द्वे सु । १ । ३ । ९७ । द्वन्द्वे से स्वन्त पूर्वं प्रयोक्तव्यम् । –जैनेन्द्रव्या॰ । Return

3857 | द्वन्द्वे सु इति व्याकरणसूत्रस्य । Return

3858 | अत्र हि हेतुशब्द स्वन्तस्तथापि नास्य पूर्वनिपात । Return

3859 | –मित्याद्याह ब॰ । Return

3860 | वृक्षादेः ब॰ । Return

3861 | तादात्म्यतदुत्पत्त्यभावेऽपि । Return

3862 | अविनाभाववलेनैव । Return

3863 | हि य– ब॰ । Return

3864 | वृक्षादि छायादेर्न स्वभाव देशादि भेदात्, न च कार्यं सहभावात् –आ॰ टि॰ । Return

3865 | देशादिभे– श्र॰, ब॰ । Return

3866

एकसामग्र्यधीनस्य रूपादे रसतो गति । हेतुध
र्मानुमानेन धूमेन्धनविकारवत् ॥ या च रसतो मधुरादिकात् रूपादे, आदिशब्दात् गन्धस्य स्पर्शस्य च
एकसामग्र्याधीनस्य रसादिना सह एकसामग्र्यायत्तस्य गति, सा कथमित्याह हेतुधर्मानुमानेन रसकारणस्य
धर्मो रसादिसहचररूपजनकत्व तदनुमानेन रसाद् रूपादिगति । न हि कार्य रस कारणमन्तरेण, कारण
ञ्चास्य रससहकारिरूपजनक पुञ्जात् पुञ्जोत्पत्ते । अतस्तस्मिन्ननुमितेऽनुमितमेव रूपम् धूमेन्धनविका
रवत् । धूमाद् हेतुधर्मानुमानेन इन्धनविकारस्य अङ्गारादेर्धूमसहचरस्यैव वानुमानम् । –प्रमाणवा॰
मनोरथ॰ ३ । ८ । तेनायमर्थो रसात् सकाशात् तद्धेतो रससमानकालभाविरूपजनकत्वन्निश्चीयते, एव हि
तस्य रससमानकालभाविरूपजनकत्व निश्चीयते । यदि समानकालभाविनो रूपस्यापि निश्चय स्यात्
तेनातीतैककालानामेकैव गति कार्यलिङ्गजा । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ ३ । ८ । हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ ५४A. ।

Return

3867 | सामाग्र्यानु– ब॰, सामग्र्यानु– श्र॰ । Return

3868 | अनुमित्यनुमा– आ॰, ब॰ । Return

3869

तुलना–समानक्षणयोर्गम्यगमकभावोपलब्धेः; तयाहि–न्यक्षणात् समानकाल स्पर्शोऽनु
मीयते न पूर्व, तत्र एकमामग्यधीनत्वामभप एव । न च रूपस्पर्शयोः परस्परोत्पत्तौ कारणत्वे प्रमाणमस्ति
इतरान्वयम्येतरयानुपलव्ये । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५७१ । लोकिकानाञ्चैवद्रसाद् रूपानुमानम् । न चैते
पिशितचक्षुप क्षणानामन्योन्यभेदमध्यवस्यन्ति । न चानध्यवस्यन्त प्रवृत्तस्पोपादानसामर्थ्य रसहेतुमनु
मातुमुत्सहन्ते । –न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ १६३ । लोकम्येत्यमप्रतीते, रूपमेव रसाल्लोक प्रतिपद्यते ।
लौकिकी च प्रतीति परीक्षकैरप्यनुसरणीया । –प्रक॰ प॰ पृ॰ ६७ । यृह॰ पं॰ पृ॰ १४ ।

Return

3870 | न प्राप्नोतीत्यर्थ किन्तु इदमामूफलमेवबिवसागग्रीकमिति प्राप्ति –आ॰ टि॰ । Return

3871 | स्प-उष्णस्पर्शार्थिन । Return

3872 | रूपादी न प्रवृत्ति प्राप्नोति किन्तु सामव्याम् –आ॰ टि॰ । Return

3873 | प्रतिपत्तिश्च ब॰ । Return

3874 | सौगतेन । Return

3875

तुलना–तथा
च रसात् कार्यात्तत्कारण रूपमनुमातव्य ततश्चानुमिताद्रूपात् कारणात् तत्कार्य रसममानकाल रूपमनु
मातव्य तथा च कारणात् कार्यानुमान तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्यामन्यदिति नाभ्यामेव प्रतिबन्धसिद्धि ।
–न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ १६२ । प्रक॰ पं॰ पृ॰ ६७ । वृह॰ प॰ पृ॰ ९४ । रसादेकसामग्र्यनुमानेन
रूपानुमानमिच्छद्भिरिष्टमेव किञ्चित्कारणं हेतुर्यत्र सामर्थ्याप्रतिबन्धकारणान्तरावैकल्ये । –परीक्षामु॰
३ । ६० । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५९३ । प्रमाणनय॰ ३ । ६६ । प्रमाणमी॰ पृ॰ ४३ ।

Return

3876 | यदि सामग्री कारण रूपादयस्तु कार्य तदा स्वभावलिङ्ग कार्यलिङ्ग कारणलिङ्गमिति पयप्रसक्ते –आ॰ टि॰ । Return

3877 | त्रीण्येव च लिङ्गानि । अनुपलब्धि स्वभावकार्ये चेति । –न्यायवि॰ पृ॰ ३५ । Return

3878 | कारणहेतुसमर्थ नार्थम् । Return

3879

चन्द्र आदिर्यस्य आदित्यादेरसौ चन्द्रादि तस्मात् कारणभूतात्, जले स्वच्छाम्भसि
चन्द्रादे चन्द्रादिप्रतिबिम्बस्य प्रतिपत्तिरववोधोऽनुमा अनुमानमनुगन्तव्यमव्यभिचारात् । किंवत् ? तथा
कार्यात्कारणप्रतिपत्तिवत् । –लधी॰ ता॰ पृ॰ ३२ । तुलना–चन्द्रादौ जलचन्द्रादि सोऽपि तत्र तथाविध ।
छायादिपादपादौ च सोऽपि तत्र कदाचन ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २०१ ।

Return

3880 | जलप्रतिबिम्बितस्य चन्द्रादे । Return

3881 | तादात्म्यतदुत्पत्त्यभावेऽपि –आ॰ टि॰ । Return

3882 | जलचन्द्रादे । Return

3883 | चन्द्रादौ । Return

3884 | जलादेर्न ब॰ । Return

3885 | जले –आ॰ टि॰ Return

3886 | प्रतिबिम्बोपलम्भ । Return

3887 | प्रतिबिम्बम् । Return

3888 | बिम्बसन्निधाने । Return

3889 | प्रतिबिम्बे –आ॰ टि॰ । Return

3890 | हस्तपादादीनाम् –आ॰ टि॰ । Return

3891 | नावयवम् श्र॰ । Return

3892 | यदि सावयव प्रतिबिम्बमर्थान्तरभूत जले समुत्पन्न तदा तस्य स्पर्शादिभि पृथग्भूतैर्भवि तव्यम्, न चैतत्सभवति, जलीयस्पर्शाद्यात्मकत्वात् प्रतिबिम्बस्पर्शादीनाम् । Return

3893 | स्पर्शद्रव्य– श्र॰ । Return

3894 | प्रतिबिम्बस्य । Return

3895 | उत्पादका Return

3896 | अन्येषाम् –आ॰ टि॰ । Return

3897 | शुक्ल रूपम् । Return

3898 | –स्थितस्य कार्य– ब॰ । Return

3899 | कार्यद्रव्यरू पारम्भक हि समवायिकारणगत रूप् भवति । Return

3900 | –रूपारम्भक– श्र॰ । Return

3901

अथ निमित्तकारण तत्रागत्य निष्पादयतीत्याह
–आ॰ टि॰ । निमित्तसमवायिकारणयो । सहैकत्रद्वयासत्त्वान्न वस्तु प्रतिबिम्बकम् । तत्कथ कार्यता
तस्य युक्ता चेत्पारमार्थिकी ॥ अवस्तुत्वे हेतु सहैकत्र द्वयासत्त्वादिति । यत्रैव प्रदेशे आदर्शरूप दृश्यते
प्रतिबिम्बकञ्च तत्रैव । न चैकत्र प्रदेशे रूपद्वयस्यास्ति सहभाव सप्रतिघत्वात्, अत सहैकत्र द्वयो
रूपयो सत्त्व न प्राप्नोति । तस्माद् भ्रान्तिरियम् । अतो नास्त्येव किञ्चिद्वस्तुभूत प्रतिबिम्बक नाम ।
–तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ४१८, ६९७ ।

Return

3902 | वा ब॰ । Return

3903 | प्रतिबिम्बम् । Return

3904 | जलादौ । Return

3905 | सूर्यादिप्रतिबिम्ब । Return

3906 | –त्यादेः प्रति– ब॰, श्र॰ । Return

3907 | जलादौ Return

3908 | अत्र केचित् प्र– श्र॰ । Return

3909 | जैनादय । Return

3910 | नभोदेशस्थ । Return

3911 | जलादौ । Return

3912 | जलादावेव सूर्यदर्शन स्यात् । Return

3913 | सूर्यादि । Return

3914 | पुरुष । Return

3915 | अर्थदेशे गत्वा । Return

3916 | स्वदे शस्थ एव आदित्यादिस्तत्र प्रतिभासत इति –आ॰ टि॰ । Return

3917 | इन्द्रिय चक्षु । Return

3918

व्याख्या–जलादिपु
यथैकोऽपि नानात्मा सवितेक्ष्यते–इत्यस्य हेतुव्यभिचारविषयत्वेनोक्तस्यासिद्धिं मन्यमाना प्रतिबिम्बमर्था
न्तरमिच्छन्तश्चोदयन्ति । यदि स एव एवादित्यो दृश्यते न प्रतिबिम्ब तत्किमिति उपरिष्टादस्य दर्शन न
भवति ? एव हि तस्य दर्शन भवेत् यदि देशावस्थितस्वरूप गृहणीयात् नान्यथा, अन्यथा हि अतिप्रसङ्ग ।
किञ्च, कूपादिषु च दूराध मविष्टस्यार्कादे कथ ग्रहण भवेत् यदि तत्र प्रतिबिम्ब नोत्पन्न स्यात् ? न हि
तत्र तथार्कादिव्यबिस्थिति । अपि च प्राङ्मुखो दर्पणमवलोकयन् कथमिव प्रत्यङ्मुखो भवति ? न हि
तस्य तदा पृष्ठाभिमुख मुखमुपजात दृश्यते । एव मन्यते यदि वहिर्निगतमिन्द्रियमादित्य बोधयेत्तत
एतत्स्यात् उपरिस्थितमेव पश्येन्नाधस्तादिति । यावता धर्माधर्मवशीकृते शरीरे एव तदिन्द्रिय ग्राहकमि
प्यते नोपरिस्थम् । –तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ६१४ ।

Return

3919 | बोधयन्त्यत्र श्र॰ । Return

3920 | प्रतिबिम्बेक्षण भवेत् –मी॰ श्लो॰ । Return

3921 | स्याच्चेत्प्र –मी॰ श्लो॰ । Return

3922 | यदिन्द्रिय –मी॰ श्लो॰ । Return

3923 | उद्धृता एते –तत्त्वस॰ पृ॰ ६१४ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४०८ । Return

3924 | प्रतिविम्बनिपेधिभि –आ॰ टि॰ । Return

3925 | स तम् श्र॰ । Return

3926 | ऊर्ध्वाधोरश्मीनामेकत्वात् –आ॰ टि॰ । Return

3927 | –च्छतीति ब॰ । Return

3928 | उक्तञ्च श्र॰ । Return

3929

व्यारया–एकमेव चक्षुरुत्कण्ठितलम्बमानसर्पवत् द्वेधा वर्तते अधस्तादूर्ध्वञ्च । तत्रोर्ध्ववृत्तिप्र
काशित देहानार्जवान्नात्मा बुद्ध्यत इति । कस्मात्तर्हि बुद्ध्यत अत आह–पारम्पर्येति । ऊर्ध्ववृत्तिरधोवृत्त्यै
नमर्पयति सा च आत्मन इति । क पुनरुर्ध्ववृत्तेरधोवृत्त्या सम्बन्धो येन समर्पयति अत आह ऊर्ध्वेति ।
एकस्यैव हि तावशौ तेनास्योर्ध्ववृत्तेस्तया वृत्त्या धर्मिरूपेणैक्यमिति अधोवृत्त्याऽववुध्यमानस्तदानुगुण्याद
वागिव मूर्य मन्यत इति । यत्तु प्राङ्मुखो दर्पण पश्यन् कथ प्रत्यङ्मुखो दृश्यत इत्युक्त तत्राह–
एवमिति । तत्रापि प्रत्यग्वृत्तिप्रकाशित मुखम् अधिष्ठानानार्जवान्नात्मा प्रतिपद्यत इति, किन्तु प्रत्यग्वृत्ति
प्राग्वृत्त्यै समर्पयति तया च समर्पित प्राग्वृत्त्या बुध्यमान तदानुगुण्येन प्रत्यगिति बुध्यते । नन्वत्र दर्पणस्थमेव[p. n453 ]
मुख गृह्यते न जलपात्रेष्विव अध सान्तराल तत्कस्य हेतो ? अत्रापि सान्तरालमेव प्रत्यग्वृत्त्या प्रकाशित
प्राग्वृत्त्यै समर्पित तथैव ग्रहीतव्यम्, उच्यते-वस्तुस्वभावस्यापर्यनुयोज्यत्वाददोष । तैजसेषु हि दर्पणादिषु
तद्गतमेव मुख गृह्यते जले तु सान्तरालमिति किमत्रपृच्छ्यते इति । –मी॰ श्लो॰ न्यायर॰ पृ॰ ७७६-७७ ।
ये हि जलपात्रे जल सूर्यञ्च पश्यन्ति तेषामप्सूर्यदर्शिनामेकमेव चक्षुरूर्ध्वमधश्च द्विधा भागश प्रवर्तते ।
तत्रोर्ध्वभागप्रकाशितमादित्यमात्मा पुरुषो न गृहणाति । कुत ? अधिष्ठानानृजुस्थत्वात्–चक्षुरिन्द्रिया
धिष्ठानस्यार्जवेन तदानवस्थितत्वात् । पारम्पर्येण तु सौरेण तेजसा वृत्तेरर्पितमादित्यमवाग्वृत्त्या कार
णभूतया बुध्यते । तथाहि–किल सौर तेजस्तेजस्विन वृत्तेरर्पयति वृत्तिश्चक्षुषश्चक्षुरात्मन इत्येतत्
पारम्पर्यार्पण सूर्यस्य तेजस्विन इति । आदित्यमूर्ध्ववृत्तिम् उपरिस्थञ्च तमादित्यमवागिव अध स्थि
तमिव मन्यते । क ? आत्मा । न पुनरधस्तादन्य एवादित्य । कुत ? तदेकत्वात् तस्यादित्यस्य
अभिन्नत्वात् । चक्षुष इत्यपरे । तस्मादनन्तरोदितेनैव चक्षुषो वृत्तिवशेन सान्तरालोऽधस्तात्कूपादिषु
सूर्यो दृश्यते जलादिपात्रभेदाच्च । अन्यथा कथमभेदेन ग्रहण स्यात् ? प्रथम किल चक्षूरश्मयो मुखमा
दाय निर्गच्छन्ति यावदादर्शादिदेशम्, सा प्राङ्नता वृत्तिरुच्यते । ते च तत्रादर्शादौ प्रतिहता निवर्त्तमाना
स्वमुखमेव यथावस्थितमागच्छन्ति । सा च प्रत्यग्वृत्ति । तत्र प्राङ्नता वृत्तिर्मुख प्रत्यग्वृत्तेरर्पयति,
प्रत्यग्वृत्तिश्चात्मन, तत आत्मा प्रत्यग्वृत्तिसमर्पितमवगच्छन् मुख भ्रान्त्या प्रत्यङ्मुख यास्यामीति
मन्यते । चक्षुवृत्तेर्वैचित्र्यमेव भ्रान्तिबीजमिति भाव । –तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ ६१५ ।

Return

3930 | चक्षुर्द्वेधा –मी॰ श्लो॰ । Return

3931 | तत्रोर्ध्वांशुप्र –तत्त्वस॰ । Return

3932 | अधिष्ठानानृजुस्थत्वान्नात्मा –मी॰ श्लो॰, तत्त्वसं॰ Return

3933 | वृत्त्याऽववु –तत्त्वसं॰ । वृत्त्या तु बु मी॰ श्लो॰ । Return

3934 | ऊर्ध्ववृत्तेस्तदे– मी॰ श्लो॰, ऊर्ध्ववृत्तितदे –तत्त्वसं॰ । ऊर्ध्ववृ त्तिरश्मीनामधोवृत्तिभि रश्मिभि सममेकत्वात् –आ॰ टि॰ । Return

3935 | प्राग्गतया श्र॰ । Return

3936 | प्राग्भूतया –मी॰ श्लो॰ । Return

3937 | भ्रान्त्या ––भी॰ श्लो॰, तत्त्वस॰ । भ्रान्ते –प्रमेयक॰ । Return

3938 | उद्धृता इमे –तत्त्वस॰ पृ॰ ६१४ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४०८ । Return

3939 | तदा तत्कथं आ॰ । Return

3940 | प्रतिबिम्बमपि । Return

3941 | दण्डात् । Return

3942 | प्रतिबिम्बम् । Return

3943 | बिम्बात् । Return

3944 | एतदन्तर्गत पाठो नास्ति आ॰ । Return

3945 | प्रतिबिम्बम् । Return

3946 | निमित्तकारणस्य बिम्बस्याभावे । Return

3947 | कार्यभूतस्य प्रतिबिम्बस्यापाय । Return

3948 | प्रतिबिम्बावयव । Return

3949 | न खलु प्रतिबिम्बनाशे पश्चात्त्रुटिता अवयवा समुपलभ्यन्ते । Return

3950 | जलदर्पणादिना । Return

3951 | पृ॰ ४५१ प॰ २ । Return

3952 | यतो यस्यासभ– श्र॰ । Return

3953 | –द्यपक्षो– श्र॰ । Return

3954

तुलना–न हि दृष्टाज्ज्येष्ठ
गरिष्ठमिष्टम् –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ ८० । न हि दृष्टाद् गरिष्ठ प्रमाणमस्ति –नयच॰ वृ॰
पृ॰ १८ । न च प्रत्यक्षाद् गरिष्ठ प्रमाणमस्ति । –हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ ८७A ।

Return

3955 | जलादी । Return

3956 | प्रतिबिम्ब । Return

3957 | इति प्रतिप्रा– ब॰ । Return

3958 | प्रतीति । Return

3959 | पश्यामीत्येव रूपोपजायते इति शेष । Return

3960 | न तेन तद् ब॰ । Return

3961 | एकादृश–आ॰ टि॰ । Return

3962 | –विधरूपेणो– ब॰ । –विधरूपेणो– ब॰ Return

3963 | –दृशेनैकरूपेण श्र॰ । Return

3964 | पुरुषाणाम् । Return

3965 | तुलना–तस्मात् यस्य च दुष्ट कारणम्, यत्र च मिथ्येति प्रत्यय स एवासमीचीन प्रत्यय नान्य इति । –शाबरभा॰ १ । १ । ५ । Return

3966 | प्रतिबिम्बज्ञानस्य । Return

3967 | आत्ममनश्चक्षुरादिषु । Return

3968 | न हि चक्षुरादि– श्र॰, ब॰ । Return

3969 | प्रतिबिम्बप्रतीति । Return

3970 | –हतमनसो ब॰ । Return

3971 | प्रतिबन्धप्रति– ब॰ । Return

3972 | प्रतिबिम्बस्य । Return

3973 | जलादि । Return

3974 | प्रतिबिम्ब जलाद्याश्रयात् चन्द्रादिबिम्बाच्च भिन्न तद्विलक्षणप्रतीतिग्राह्यत्वात् । तुलना– तथा यद्यतो विलक्षणप्रतीतिग्राह्य तत्ततो भिन्न यथा मुद्रात प्रतिमुद्रा –स्या॰ र॰ पृ॰ ८६३ । Return

3975 | विम्बाकारानुकारितया प्रतीतौ च । Return

3976 | चन्द्रादिबिम्बादाश्रयभूतदपर्णादेश्च । Return

3977 | प्रतिबिम्बस्य । Return

3978 | जलादौ चन्द्रादिप्रतिबिम्बदर्शन । Return

3979 | पुरुषस्य । Return

3980 | प्रतिबिम्ब । Return

3981 | –तिरदर्शनात् ब॰ । Return

3982 | प्रतिबिम्बस्य । Return

3983 | आश्रयाद् बिम्बाच्च । Return

3984 | भेदवार्ताया । Return

3985 | प्रतीतिभेदो निबन्धनमस्या इति । Return

3986 | तस्मिन्नुपरि– श्र॰ । Return

3987 | वस्तुनि बिम्बाख्ये । Return

3988 | व्यवहितोऽपि आ॰ । Return

3989 | बिम्बस्य आवरण यदि स्यात् तदा प्रतिबिम्बस्योत्पत्तिरेव न स्यात् अत आह तद्विम्बा वारकाभावे । Return

3990 | प्रत्यक्षमूलकत्वात् स्मरणप्रत्यभिज्ञानयो, अव्यवहितत्वनिबन्धनत्वाच्च प्रत्यक्षस्य । Return

3991

स्याद्वादरत्नाकरे । पृ॰ ८६५ अस्य सोद्धरण खण्डनमित्थम्–यदपि प्रभाचन्द्र प्राह–प्रति
बिम्बोत्पत्तौ हि जलादिकमुपादानकारण चन्द्रादिक च निमित्तकारण गगनतलावलम्बिन चन्द्र निमित्ती
कृत्य जलादेस्तथा परिणामात् इति, तदस्यात्यन्तार्जवविजृम्भितम्, यथा हि तेजोऽभावमपेक्ष्य ते पत्रादे
श्छायापुद्गला पृथिव्यादावाश्रये छायाद्रव्यरूपतया परिणमन्ते तथात्रापि यदि वदनादिबिम्बस्य छाया
पुद्गला दर्पणादिप्रसन्नद्रव्यसामग्रीमपेक्ष्य प्रतिबिम्बरूपतया परिणमन्ते तदा किन्नाम क्षूण स्यात् अस्यापि
छायाबिशेपस्वभावत्वात् । तथा चागम–सामा उदिया छायाऽभासुरगया निसिम्मि कालाभा । सा च्चेह
भासुरगया सदेहवन्ना मुणेयव्वा ॥ आदरिसस्सतो देहावयवा हवेति सकता । तेसिं तत्थुवलद्धी पगासजोगा
न इयरेसिं ॥ प्रकरणचतुर्दशशतीकारोपि धर्मसारप्रकरणे प्राह–न ह्यङ्गनावदनछायानुसक्रमातिरेकेणा
दर्शके तत्प्रतिबिम्बसभव इत्यादि । –स्या॰ र॰ पृ॰ ८६५ । तच्च चिन्त्यम्–आ॰ बादिदेवसूरिमतेन हि
मुखादिबिम्बस्य छायापुद्गला मुखाद्बिनिर्गच्छन्त दर्पणादौ स्वच्छतादिसमाग्रीवशात् प्रतिबिम्बमारभन्ते
अस्मन्मते तु स्वच्छ एवादर्शादौ बिम्बसन्निधाने तद्गतछायापुद्गलसक्रमात् प्रतिबिम्बमुत्पद्यते स्या॰
र॰ पृ॰ ८६४ इति स्वयमभिधानात् । तत्रेद विचारणीय यत्–मुखादिभ्य छायापुद्गलविनिर्गमन
किन्निबन्धनम् ? यदि तेषा स्वभावोय यत्ते सदैव विनिर्यान्ति तदा चक्षुषो रश्मिविनिर्गमन नैयायिकादि
भि उक्त कथ प्रतिक्षिप्यते । यदि हि अभास्वरान्मुखात् घटार्देवा छायापुद्गलविनि सृति युक्तिपथप्रस्था
यिन्यभिमन्यते तदा भास्वररूपशालिचक्षुषो रश्मिबिनिर्याण तु न्यायानुभवसङ्गत सुतरामेव स्यात् । अत-[p. n456 ]
श्चक्षुषो रश्मिविनिर्गमन प्रतिक्षिपद्भि मुखादिबिम्बात् छायापुद्गलविनि सृति स्वीक्रियमाणा स्वबधाय
कृत्योत्थापनमेव प्रतिभाति । स्या॰ रत्नाकरस्य ६९८ पृष्ठे तु एभिरेव प्रमेयकमलमार्तण्डमनुसरद्भि
स्पष्टमुक्तम् यत्–स्वच्छताविशेषाद्धि जलदर्पणादयो मुखादित्यादिप्रतिबिम्बाकारविकारधारिण सम्प
द्यन्ते इति, अत्रैव च चक्षुषो रश्मिनिर्गमनस्य प्रतिषेधात् ज्ञायते यत्तत्प्रकरणे तु वादिदेवसूरय प्रभाचन्द्र
मर्थत शब्दतश्च अनुसरन्ति, अत्र तु तत्खण्डनाभिलाषेण पूर्वापरबिरोधमपि न पश्यन्तीति चित्रमेतत् ।

Return

3992 | प्रतिबिम्बाकारतया । Return

3993 | पृ॰ ४५१ प॰ ४ । Return

3994 | प्रतिबिम्बस्य । Return

3995 | बिम्ब । Return

3996 | जलादौ । Return

3997 | पृ॰ ४५१ प॰ ६ । Return

3998 | हस्तपादाद्यवयवै सावयवमेव तत्प्रतिबिम्बमभ्युपगम्यते । Return

3999 | पृ॰ ४५१ प॰ ७ । Return

4000 | प्रतिबिम्बरूपेण । Return

4001 | जलादे । Return

4002 | प्रतिबिम्ब । Return

4003 | पृ॰ ४५१ प॰ ९ । Return

4004 | बिम्बसन्निधानेन जलादीना प्रतिबिम्बाकारतया परिणमनप्रकारेण । Return

4005 | श्यामरूप प्रतिबिम्बे जलादौ शुक्ल रूपम् । Return

4006 | जलादय । Return

4007 | इत्यनुप– श्र॰ । Return

4008 | विचित्रकोपाद्युद्रेचकसामग्रीस न्निधाने । Return

4009 | विचित्ररूप– श्र॰ । Return

4010 | पृ॰ ४५१ प॰ १४ । Return

4011 | प्रतिबिम्बोत्पत्तिस्थले । Return

4012 | प्रतिबिम्बाकारतया । Return

4013 | परिमाणात् आ॰ । Return

4014 | तुलना–तदपि समानदेशप्रसारिसमीरातपाभ्या व्यभिचारि –स्या॰ र॰ पृ॰ ८६१ । Return

4015 | परिणाम– ब॰ । Return

4016 | तुलना–करम्बितकनकपारदाभ्यामनैकान्तिकत्वात्… –स्या॰ र॰ पृ॰ ८६१ । Return

4017 | उष्णजले हि जलाग्न्यो द्वयो सावयवयो समानदेशता जाता न च परिमाणगौरवयोरुत्कर्ष, तथा तप्तसुवर्णे सुवर्णाग्न्यो सावयवयो सम्बन्धेऽपि न तयोरुत्कर्प सन्दृश्यते इति भाव । Return

4018 | तदप्रतिपत्तेः ब॰ । Return

4019 | परिमाणगौरवयोरप्रतीते – आ॰ टि॰ । Return

4020 | पृ॰ ४५२ प॰ १५ । Return

4021

तुलना–स्वप्रदेशस्थतया सवितुर्ग्रहणासिद्धे चाक्षुष
तेज प्रतिस्त्रोत प्रवर्तितमिति चातीवासगत प्रमाणाभावात्… । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४२५ । चाक्षुष तेज
प्रतिस्त्रोत प्रवर्तितमिति चातीवासङ्गतम्, प्रमाणाभावात् । न हि चक्षुस्तैजासि जलेनाभिसम्बन्ध्य पुन
सवितार प्रति प्रवृत्तानि प्रत्यक्षादिप्रमाणत प्रतीयन्ते । यथा च नायनरश्मीना विषय प्रति प्रवृत्ति
र्नास्ति तथा चक्षुषोऽप्राप्यकारित्वप्रघट्टके प्रतिपादितमित्यलमतिप्रसङ्गेन । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६९८ ।

Return

4022 | –दसिद्धिश्च चक्षु– ब॰ । Return

4023 | पृ॰ ७५–८२ । Return

4024 | सव्यदक्षिणविपर्ययेणैव । Return

4025

तुलना–तदपि प्रतिबिम्बशब्दनिरुक्त्यैव कृतोत्तरम्,
पर मिथ्याभिनिवेशान्न चेतयते भवान् । प्रत्यर्थिबिम्ब प्रतिबिम्बमुच्यते । प्रत्यर्थिता चास्य सकलतदीया
लकतिलकभ्रूभङ्गभ्रुकुट्यादिविशेपस्वीकरणेनाभिमुखतया पुर स्थायित्वम् । तच्च सव्यदक्षिणपार्श्वविपर्या
सव्यतिरेकेणास्य नोपपद्यते इति तथैवोत्पत्तिस्पपन्ना, अन्यथा तु प्रतिबिम्बमिति व्यपदेश एवास्यानुपपन्न
स्यात् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ८६२ ।

Return

4026

तुलना–किञ्च, यन्मते प्रतिबिम्बमर्थान्तर तस्य सव्यदक्षिण
पार्श्वयोर्विपर्यासो गुण एव । यत एव बिम्बविपरीतधर्मयोगोऽत एवातोऽस्यान्यत्वमिति । –स्या॰ र॰ पृ॰
६८२ । आदर्शतलादिषु प्रसन्नद्रव्येषु मुखादिच्छाया तद्वर्णादिपरिणतोपलभ्यते इतरत्र प्रतिबिम्बमात्रमेव ।
अत्राह–विपरीतग्रहण कुत प्राङ्मुखस्य प्रत्यङ्मुखा छाया दृश्यते इति ? प्रसन्नद्रव्यपरिणामविशेषाद
भवति । अत्र चोद्यते नादर्शतलादिच्छायासद्भाव । किं तर्हि ? नयननिर्गतेन रश्मिना धनद्रव्यात् प्रति
हतनिवृत्तेन स्वमुखस्यैव ग्रहणमिति, तदयुक्तम्, विपर्यासग्रहणाभावप्रसङ्गात् कुड्यादिषु अतिप्रसङ्गात्
ग्रहणशक्त्यभावाच्च । विपर्यासग्रहणाभावप्रसङ्गस्तावत् यदि प्रतिनिवृत्तेन नयनरश्मिना स्वशरीरस्यैव
ग्रहण प्राङ्मुखस्य प्राङ्मुखमेव ग्रहण स्यात् विपर्यासहेत्वभावात् । कुड्यादिषु वाऽतिप्रसङ्ग स्यात्,
नयनरश्मे प्रतिधातस्य तत्रापि सद्भावात् । –राजवा॰ पृ॰ २३३ । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ५६७B. ।
कथ पुनर्दर्पणतलादिषु प्रतिबिम्ब मुखादीना सम्मुखमेव छायाकारेण परिणमते न पराङ्मुखम् ? कथ
वा कठिनमादर्शमण्डल प्रतिभिद्य मुखतो विनिर्गता पुद्गला प्रतिबिम्बमाजिहत इति ? यत्तावदुच्यते
सम्मुखमेव प्रतिबिम्बमुदेति नान्यतो मुखमिति, तत्र परिणाम स तादृश पुद्गलानाम्, नहि तद्विषय
पर्यनुयोग कर्त्तुं शक्य –तत्त्वार्थभा॰ व्या॰ पृ॰ ३६४ ।

Return

4027 | मम–आ॰ टि॰ । जैनस्य । Return

4028 | –विपर्ययो गुण ब॰ । Return

4029 | प्रतिबिम्बस्य । Return

4030 | बिम्बात् । Return

4031 | तुलना–यदि चादर्शादिप्रतिहता रश्मय मुख प्रकाशयन्ति तदा शिलातलादिप्रतिहता अपि ते तत्प्रकाशयेयु विशेषाभावात् –स्या॰ र॰ पृ॰ ८६४ । Return

4032 | –दर्शनादौ ब॰ । Return

4033 | व्यावृत्त्य बिम्बप्रकाशने । Return

4034 | प्रतिघातमात्रम् । Return

4035 | दर्पणादौ कुड्यादौ च । Return

4036 | –ष्ट पटकुड्या– ब॰ । Return

4037 | –ना द्रव्येण ब॰ । Return

4038 | बिम्ब प्रतिभासेन । Return

4039 | जैनमते । Return

4040 | अस्वच्छेऽपारदर्शिनि । Return

4041 | कुड्यादौ । Return

4042 | बिम्ब । Return

4043 | तुलना–तदा महतो हस्त्यादे स्वपरिमाणानतिक्रमेणैव प्रतीतिप्रसङ्गाल्लधुत्वप्रतीतिर्न स्यात् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ८६४ । Return

4044 | हस्तादे आ॰ । Return

4045 | दर्पणादौ । Return

4046 | लघ्वाकारोपेतम् । Return

4047 | लघुप्रति– श्र॰ । Return

4048

तुलना–अपि च
यदि काचकृपाणादौ प्रतिहतास्ते व्यावृत्त्य बिम्बमेव प्रकाशयन्ति तदा तत्रायतश्याममुखप्रतीतिर्न
स्यात् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ८६४ ।

Return

4049 | श्यामकाचादौ । Return

4050 | रश्मय । Return

4051 | कृपाणस्य काचादेश्च । Return

4052 | पृ॰ ४५३ पं॰ ५ । Return

4053 | तुलना–अर्थान्तरस्योत्पत्तावापि नियमेन परिणामकार णक्रियानुकारितया तस्मिंश्चलति चलनस्य तिष्ठति स्थानस्य च तत्रोपपत्ते । –स्या॰ र॰ प॰ ८६२ । Return

4054 | मुखादिबिम्ब । Return

4055 | मुखादौ क्रियाया सत्याम् । Return

4056 | दण्डादि –आ॰ टि॰ । Return

4057 | –क्रियानुमानं ब॰, –क्रियाविधानं आ॰ । Return

4058 | प्रतिबिम्बेऽपि । Return

4059 | निमित्तकारणक्रियानुविधानम् । Return

4060 | निमित्तकारणक्रियानुविधान । Return

4061 | निमित्तकारणभूतदण्डादिवच्छुक्लरूपादिकमपि । Return

4062 | –प्रदीपादावपि ब॰ । Return

4063 | निमित्तकारणभूतप्रदीपवत् भासुररूपादिक तत्प्रकाशे निषिद्ध्यताम् । Return

4064 | –विशिषः आ॰ । Return

4065 | पृ॰ ४५३ प॰ १० । Return

4066 | तुलना–न खलु मृदाद्यपाये कलशादावपायो नोपलब्ध इति । –स्या॰ र॰ पृ॰ ८६३ । Return

4067 | –बिम्बप्रकाशे ब॰ । Return

4068 | पृ॰ ४५३ प॰ ११ । Return

4069 | तुलना–सौदामिनीप्रदीपादिद्रव्याणा विनाशेऽपि पृथक् तदवयवानामनु पलम्भात् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ८६३ । Return

4070 | अवयवोपलम्भ –आ॰ टि॰ । Return

4071 | तत्प्रतीतेः श्र॰ । Return

4072 | प्रतीतै– आ॰ । Return

4073

अतीतानामेककालानाम्
–प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ । व्याख्या–तत्रापि रसादे रूपाद्यनुमाने अतीतानामेककालानाञ्च गति रसोपादा
नसमानकालभाविनोऽतीता लिङ्गभूतरससहभाविन एककाला तेषाङ्गति नानागतानाम् वर्तमानेन
लिङ्गेनानुमान व्यभिचारात्, अनागतं हि कारणान्तरप्रतिबद्धं तत्र प्रतिबन्धवैकल्यसंभवान्न भवेदपि ।
यच्चाद्योदयात् श्व सूर्योदयाद्यनुमानन्न तदनुमान नियामकलिङ्गाभावात्, अद्य गर्दभदर्शनात् श्व
सूर्योदयानुमानवत् । –प्रमाणवा॰ स्ववृत्तिटी॰ १ । १२ । उद्धृतमिदम् –सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ३११A ।
प्रमेयक॰ पृ॰ ३८१ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५९० ।

Return

4074 | रोहिणीनक्षत्रम् । Return

4075

शकट रोहिणी
धर्मी मुहूर्त्तान्ते भविष्यदुदेष्यदिति साध्यधर्म, कुत ? कृत्तिकोदयादिति साधनम् । न खलु कृत्तिकोदय
शकटोदयस्य कार्यं स्वभावो वा, केवलमविनाभावबलाद् गमयत्येव स्वोत्तरमिति प्रतिपद्येत अनुमन्येत
सर्वोऽपि जन इति । तथा श्व प्रात आदित्य सूर्य उदेता उदेष्यति अद्यादित्योदयादिति प्रतिपद्येत । तथा
श्वो ग्रहणं राहुस्पर्शो भवष्यति एवविधफलकाङ्कादिति वा प्रतिपद्येत सर्वत्राऽव्यभिचारात् –लधी॰
ता॰ पृ॰ ३३ । तुलना–कृत्तिकोदयमालक्ष्य रोहिण्यासत्तिकॢप्तिवत् । –मी॰ श्लो॰ पृ॰ ३५१ ।
प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५७१ । प्रमाणप॰ पृ॰ ७१ । परीक्षामु॰ ३ । ७१ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५९१ ।
प्रमाणनय॰ ३ । ८० । प्रमाणमी॰ पृ॰ ४१ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ १६ । प्रतिबन्धपरिसख्यायाम् उदेष्यति
शकट कृत्तिकोदयादिति किं प्रमाणम् ? –सिद्धिबि॰ पृ॰ ३१७B ।

Return

4076 | –पद्येत् आ॰ । Return

4077 | फलके पट्टके खंडद्याद्यगणनायाः स्वटिकादिलिखिताङ्कगाणनायाः –आ॰ टि॰ । Return

4078 | अविनाभावैक । Return

4079 | कृत्तिकोदय-शकटोदययोः । तुलना–न पूर्वोत्तरचारिणोस्तादात्म्यं तदुत्पत्तिर्वा कालव्यवधाने तदनुपलब्धेः । –परीक्षामु॰ ३ । ६१ । प्रमाणनय॰ ३ । ६७ । Return

4080

भाबिकारणवादी प्रज्ञा
करगुप्तः प्राह । प्रज्ञाकरगुप्तस्य भाविकारणताभूचकं मतमित्थम्–भावेन च भावो भाविनाऽपि लक्ष्यत
एव मृत्युप्रयुक्तमरिष्टमिति लोके व्यवहारः । यदि मृत्युर्न भविष्यन्न भवदेवम्भूतमरिष्टमिति
तस्मादनागतस्यापि कारणत्वमव्यभिचारादिति युक्तमेतत् । –प्रमाणवार्तिकालं॰ पृ॰ १७७ ।

Return

4081 | भवत्येवमपि प्रयोगः–जातः कृत्तिकोदयः शकटोदयात् –आ॰ टि॰ । Return

4082 | –श्रयत्वप्रस– ब॰ । Return

4083 | कृत्तिकोदयानुमाने सिद्धे सति ततः शकटोदयानुमानम्, तस्माच्च कृत्तिकोदयानुमानमिति । Return

4084 | सौगत । Return

4085 | प्रतिबिम्बस्य ब॰ । Return

4086 | तादात्म्या दिसम्बन्धस्य । Return

4087 | हेतो रूपत्रयस्य । Return

4088 | कृत्तिकोदयादिहेतुजन्यानुमानानाम् । Return

4089 | तादात्म्यतदुत्पत्तिसम्बन्धनिबन्धनानुमानात् । Return

4090 | पञ्चतैवा– श्र॰ । Return

4091 | –तिष्ष्ठेत् आ॰ । Return

4092

कार्यं कारणपूर्वकत्वेनोपलम्भादुपलभ्यमानं सद्[p. n461 ]
गमकम्, यथाहि–विशिष्टनदीपूरोपलम्भादुपरिष्टाद् वृष्टो देव इति । तथा च वहलस्वरूपफेनफेनिलपर्ण
काष्ठादिवहनविशिष्टस्य नदीपूरस्य वृष्टिकार्यत्वेन पूर्वमुपलम्भात् पुनस्तदुपलम्भे सति युक्तमनुमानम्–
अय नदीपूरो वृष्टिकार्यो विशिष्टनदीपूरत्वात् पूर्वोपलब्धनदीपूरवदिति । पूरस्तु उभयतटव्यापकोदक
सयोग । स पारम्पर्येण वृष्टिकार्य इति । कारणमिति कार्यजनकत्वेन पूर्वमुपलब्धेस्पलभ्यमान तल्लिंग
यथा च विशिष्टमेधोन्नतिर्वर्षकर्मण । तथा धूमोऽग्ने सयोगी समवायी च उष्णस्पर्शो वारिस्थ
तेजो गमयतीति । विरोधीच यथाहिर्विस्फूर्जनविशिष्टो नकुलादेर्लिङ्गमिति । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५७२ ।
प्रश॰ किर॰ पृ॰ ३०२ ।

Return

4093 | एकार्थसमवापिदर्शनात् नास्ति ब॰ । Return

4094 | पृ॰ ४६० प॰ १९ । Return

4095 | तदव्यतिरि– ब॰ । Return

4096

तुलना–समुद्रवृद्ध्यादौ यथोदितसम्बन्धाभावेऽप्यनुमानदर्शनात् ।
सयोगसमवायैकार्थसमवायास्तु नानुमानोत्पत्तौ कारणम् । नहि कमण्डलुना छात्रानुमानम्, नापि रूपादे
पृथिव्याद्यनुमानम्, नापि रूपाद्रसानुमानमिति । यच्च विरुद्धस्यानुमानस्योदाहरण भूत वर्षणकर्म
अभूतस्य वाय्वभ्रसयोगस्यानुमापक तथाऽभूत वर्षणकर्म भूतस्य वाय्वभ्रसयोगस्यानुमापकमिति, तदनु
पपन्नम्, भावाभावयोर्ह्यत्र गम्यगमकता, न च तयोर्विरोधोऽस्ति तस्मात् कार्यकारणभावादय एव
सम्बन्धा यस्य येन नियता अव्यभिचारिण स हेतुरिति –प्रक॰ पं॰ पृ॰ ६८ । न्यायवा॰
ता॰ पृ॰ १६४ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५३२ । लघी॰ ता॰ पृ॰ ३४ ।

Return

4097

कारणादिरूपतामात्रस्य
कृत्तिकोदयादिहेतुषु अव्याप्ति, धूमादिसाध्य प्रति व्यभिचारित्वाद्धत्वाभासभूतेषु अग्न्यादिषु सद्
भावाच्चातिप्रसग ।

Return

4098 | अविनाभाव विना । Return

4099 | पृ॰ २२० । Return

4100 | वैशेषिकमते । Return

4101 | पट् पदार्थपरीक्षायाम् पृ॰ २९७ । Return

4102 | आदिशब्दात् सयोग्यनुमान सप्तमम् –आ॰ टि॰ । Return

4103 | विद्युत कादाचित्कत्वेन कार्य त्वात् केनापि कारणेन भवितव्यमिति –आ॰ टि॰ । Return

4104 | प्रतिकृतिवि– श्र॰ । Return

4105

तुलना–एतेन सप्तबिध सम्बन्ध इति प्रत्यु
क्तम् –न्यायवा॰ पृ॰ ५७ । एतेनैव–मात्रानिमित्तसयोगिविरोधिसहचारिभि । स्वस्वामिवध्यधाताद्यै
साख्याना सप्तधानुमा । –न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ १६५ । नयचक्रवृ॰ पृ॰ ४२४A । लघी॰ ता॰ पृ॰
३४ ।

Return

4106 | साख्यकल्पितहेतोरपि । Return

4107 | –प्यर्थान्तरविशेषाभावात् श्र॰ । Return

4108

प्रतिषेधसिद्धिरपि यथोक्ताया एवानुपलब्धे, सति
वस्तुनि तस्या असभवात्, अन्यथा चानुपलब्धिलक्षणप्राप्तेषु देशकालस्वभावविप्रकृष्टेषु आत्मप्रत्यक्ष
निवृत्तेरभावनिश्चयाभावात् । पृ॰ ४२ विप्रकृष्टविषयानुपलब्धि प्रत्यक्षानुमाननिवृत्तिलक्षणा सशय
हेतु प्रमाणनिवृत्तावपि अर्थाभावासिद्धेरिति । –न्यायबि॰ पृ॰ ५९ । वादन्याय पृ॰ १८ । अनु
पलब्धिलक्षणप्राप्तानुपलब्धे सशयहेतुतयाऽगमकत्वादिति भाव । –वादन्यायटी॰ पृ॰ १९ । हेतुबि॰
टी॰ पृ॰ १६२A ।

Return

4109

विदुर्जानन्ति, के ? लौकिका । अपिशब्दोऽत्र द्रष्टव्य, तेन लौकिका
गोपालादयोऽपि किं पुन परीक्षका इत्यर्थ । कम् ? अभावम् असत्ताम्, कस्य ? अदृश्यपरचित्तादे
परेपामातुराणा चित्त चैतन्यमादिर्यस्यासौ परचित्तादि, अदृश्यश्चासौ परिचित्तादिश्च स तथोक्तस्तस्य ।
आदिशब्देन भूतग्रहव्याधिप्रभृतिर्गृह्यते यस्य सूक्ष्मस्वभाव । कुत ? तदित्यादि, तस्य परचित्तादे
कार्यभूतोऽविनाभावी आकार उष्णस्पर्शादिलक्षण तस्य विकारोऽन्यथाभाव आदिर्यस्य वचनविशेषा
रोग्यादे तस्यानुपपत्तित असभवात् । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ३४ ।

Return

4110

अदृश्यानुपलभ्भादभाबासिद्धि
रित्ययुक्तम्, परचैतन्यनिवृत्तावारेकापत्ते सस्कर्तॄणा पातकित्वप्रसङ्गात्, बहुलमप्रत्यक्षस्यापि रोगा
देर्विनिवृत्तिनिर्णयात् । –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ ५२ । लघी॰ ता॰ पृ॰ ३५ ।

Return

4111 | –सिद्धिपरी– ज॰ वि॰ । Return

4112 | अभावोऽपि प्रमाणाभाव नास्तीत्यर्थस्यासन्निकृष्टस्य –शाबरभा॰ १ । १ । ५ । Return

4113 | अभावशब्दवाच्यत्वात् प्रत्यक्षादेश्च भिद्यते । प्रमाणामभावो हि प्रमेयाणामभाववत् ॥ –मी॰ श्लो॰ अभाव॰ श्लो॰ ५४ । Return

4114 | भिन्नविषयत्वात् नास्ति ब॰ । Return

4115 | प्रत्यक्षस्तत्साम– ब॰ । Return

4116 | द्रव्यद्रव्ययोश्च सयोगात् । Return

4117 | द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषाणामेव च समवायित्वम् । Return

4118 | सयोगसमवाययो । Return

4119

चक्षु सयुक्त भूतल तद्विशेषणश्चाभाव इति ।
मा भूत् सयोगत, सयुक्तविशेषणत्वाद् गह्यतामिति चेत्, न, असति सम्बन्धे विशेषणत्वायोगात् ।
अस्त्येव सम्बन्ध इति चेत्, कोऽसौ ? न तावत्सयोग, अद्रव्यत्वात् । न समवाय, तदनभ्युपगमात् ।
अभ्युपगमे वा सयुक्तसमवायादेव ग्रहणात् तद्विशेषणत्वमवक्तव्य स्यात् । तन्न तावद् भवतामस्ति
सन्निकर्ष अस्माक तु अस्ति सयुक्तसमवाय । तथापि तु नैन्द्रियकत्वमित्यत्रैव वक्ष्याम । –मी॰ श्लो॰
न्यायर॰ पृ॰ ४७९

Return

4120 | –विशेषणीभावो श्र॰ । Return

4121 | –भाव्यो यथा घटा– ब॰ । Return

4122 | न तावदिन्द्रियैरेषा नास्तीत्युत्पद्यते मति –मी॰ श्लो॰ । Return

4123 | संयोगो–मी॰ श्लो॰ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५८० । प्रमाणमी॰ पृ॰ ९ । Return

4124

उद्धृतोऽयम्–[p. n464 ]
सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ १७९B । प्रमेक॰ पृ॰ १८९ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५८० । जैनतर्कवा॰ पृ॰
७८ । न्यायाव॰ टी॰ पृ॰ २२ । स्या॰ र॰ पृ॰ २८० । प्रमाणमी॰ पृ॰ ९ ।

Return

4125 | –लब्धिप्रतिषेधध्यभूतला– श्र॰ । Return

4126 | भृतलाद्याश्रयलक्षणम् । Return

4127 | –त्वा तत्प्रति– आ॰, ब॰ । Return

4128 | यम्याभाव क्रिपते न प्रतियोगी यथा घटाभावे घट । Return

4129

उद्धृतोऽयम् –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५९२ । न्यायम॰ पृ॰ ५० । बृहदा॰ बा॰ पृ॰ ८८५ ।
सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ १७९B । प्रमेयक॰ पृ॰ १८९ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २३, २७६ । न्यायाव॰ टी॰
पृ॰ २२ । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ४८८A । स्या॰ र॰ पृ॰ २८० । प्रमेयर॰ पृ॰ ६९ । रत्नाकराव॰
२ । १ । विश्वतत्त्वप्र॰ पृ॰ १३ । प्रमाणमी॰ पृ॰ ९ । जैनतर्कवा॰ वृ॰ पृ॰ १२ । प्रभाकरवि॰ पृ॰ ५८ ।
प्रमेयरत्नको॰ पृ॰ ५८ ।

Return

4130

सात्मन परिणाम –मी॰ श्लो॰ । तामेव द्विधा विभजते सेति ।
योऽयमात्मनो घटादिविषय प्रत्यक्षादिज्ञानम्बस्प परिणाम तदभावमात्रमेवानुत्पत्तिरभाव इति
बोध्यते । तच्च घटाद्यभावविषय नास्ति, बुद्धिजनकतया इन्द्रियादिवत् प्रमाण नास्ति इति । –मी॰ श्लो॰
न्यायर॰ पृ॰ ४७५ । सा प्रत्यक्षादेरनुत्पत्ति निपेध्याभिमतधटादिपदार्थज्ञानरूपेणापरिणत साम्या
वस्थमात्मद्रव्यमुच्यते, घटादिविविपतभूतलज्ञान वा –तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ४७१ । आत्मन स्वरूपस्या
परिणाम इति प्रसज्य इति प्रतिपेध –आ॰ टि॰ ।

Return

4131

पर्युदाम –आ॰ टि॰ । भूतलादिवस्तुन्या
श्रयभूते । उद्घृतोऽयम् –प्रश॰ व्यो पृ॰ ५९२ । इप्यते –तत्त्वस॰ का॰ १६४९ । प्रमेयक॰ पृ॰
१८९ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५८० । स्या॰ र॰ पृ॰ २७८ । षड्द॰ बृह॰ पृ॰ १२०A । रत्नाक
राव॰ २ । १ । बृहत्सर्व॰ पृ॰ १५२ ।

Return

4132 | आभावोत्पत्तिश्च । Return

4133 | प्रतिपेध्यानुपलब्धि-आश्रयो पलब्धि-प्रतियोगिस्मरणेष्वन्यतमस्य । Return

4134 | इह भूतले घटाभाव इति प्रतिनियतदेशतया । Return

4135 | भूतलस्य Return

4136 | न चाप्यत्रानुमानत्व लिंगाभावात् प्रतीयते । भावाशो ननु लिग स्यात्तदानी नाजि घृक्षणात् ॥ –मी॰ श्लो॰ पृ॰ ४८४ । Return

4137

प्रत्यक्षादेरनुत्पत्तिर्न तु लिग भविष्यति । न चानवगत लिङ्ग गृह्यते चेदसावपि ।
अभावत्वादभावेन गृह्येतान्येन हेतुना ॥ स चान्येन ग्रहीतव्यो गृहीते हि लिङ्गता । तद्गृहीतिर्हि
लिङ्गेन स्यादन्येनेत्यनन्तता ॥ लिङ्गाभावे तथैव स्यादनवस्थेयमित्यत । क्वाप्यस्य स्यात्प्रमाणत्व
लिङ्गत्वेन विना ध्रुवम् ॥ –मी॰ श्लो॰ पृ॰ ४८६–८८ । शास्त्रदी॰ पृ॰ ३३५ ।

Return

4138 | माध्य साधनरूपोभयधर्म –आ॰ टि॰ । Return

4139 | –हि अनुमा– आ॰ । Return

4140 | वाऽतो आ॰ । Return

4141 | वाऽन– आ॰ । Return

4142 | –ख्यलि– आ॰, श्र॰ । Return

4143 | असिद्धम्–आ॰ टि॰ । Return

4144 | भावप्रत्ययविलक्षणतया । Return

4145 | विषथभूतस्य घटस्य । Return

4146 | न भूतलम्, सत्यपि घटे प्रसङ्गात् –शास्त्रदी॰ पृ॰ ३२५ । Return

4147 | विषयभूतलस्य ब॰ । विषयभूतस्य भूतस्य श्र॰ । Return

4148 | घटो नास्तीतिप्रत्ययस्य । Return

4149 | कोऽय घटविवेक ? यदि भूतलरूपमेव, घटवत्यपि प्रसङ्ग । घटमयोगाभावश्चेत्, अङ्गीकृतस्तर्हि अभाव । –शास्त्रदी॰ पृ॰ ३२७ । Return

4150 | ✢ एतदन्तर्गत पाठो नास्ति आ॰ । Return

4151 | नास्तीतिप्रत्यय । Return

4152 | विविक्तशब्देन आ॰ । Return

4153

स्वरूपमात्र दृष्ट्वाऽपि पश्चात्किञ्चित्स्मरन्नपि । तत्रान्यनास्तिता पृष्टस्तदैव
प्रतिपद्यते ॥ यदा हि कश्चित् प्रात काले कञ्चिद्देशमध्यासोनस्तत्र व्याघ्रादिकमदृष्ट्वा तदस्मरणाच्च
तदभावमप्यगृहीत्वा देशमात्र दृष्ट्वा देशान्तरगतो मध्यन्दिने पृच्छ्यते कश्चित्तस्मिन्देशे प्रात काले व्याध्रो
गज सिंह पार्थिवो वा समागत ? इति । स तदा त देशमवगतत्वात्स्मरन्नपि तत्र देशेऽन्येषा
व्याध्रादीनामभाब प्रागगृहीत तदैव गृहणाति । न च मध्यन्दिने समये प्रात कालिकस्याभावस्यानिन्द्रियस
न्निकृष्टस्य सभवति प्रत्यक्षेण ग्रहणम्, तस्येन्द्रियसन्निकृष्टवर्तमानविषयत्वात् । –मी॰ श्लो॰ न्यायर॰
पृ॰ ४८३ । शास्त्रदी॰ पृ॰ ३३९ ।

Return

4154 | उत्तरम् । Return

4155 | –व हि तद्दे– श्र॰ । Return

4156 | देवदत्ताभावे । Return

4157 | नाप्यनुमेय, अज्ञातेन तेन कस्यचिल्लिङ्गस्य सम्बन्धग्रहणासभवात् । –शास्त्रदी॰ पृ॰ ३४० । Return

4158

मेयो
यद्वदभावो हि मानमप्येवमिष्यताम् । भावात्मके यथा मेये नाभावस्य प्रमाणता । तथाऽभावप्रमेयेऽपि
न भावस्य प्रमाणता ॥ अभावो वा प्रमाणेन स्वानुरूपेण मीयते । प्रमेयत्वाद्यथा भावस्तस्माद्
भावात्मकात् पृथक् ॥ –मी॰ श्लो॰ अभाव॰ श्लो॰ ४५, ४६, ५५ ।

Return

4159

व्याख्या–ओचक
उम्बेक त्वेव व्यास्यातवान् यत्र घटाख्ये वस्तुनि प्रत्यक्षादि सद्भावग्राहक नोपजायते तस्य
नास्तिता भूप्रदेशाधिकरणाभावप्रमाणस्य प्रमेया –स्या॰ र॰ पृ॰ २७९ । तत्र सदसद्रूपेणोभयात्मके
वस्तुनि व्यवस्थिते यस्मिन् वस्तुरूपे वस्त्वशेऽसद्रूपाख्ये प्रमाणपञ्चकमर्थापत्तिपर्यन्त न जायते ।
किमर्थम् ? वस्तुन सत्ताशावबोधार्थम् । तत्र अभावाशे प्रमेये अभावस्य प्रमाणता । –तत्त्वस॰ प॰
पृ॰ ४७० । उद्धृतोऽयम् –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५९२ । हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ १९०A । तत्त्वस॰
का॰ १६४८ । षड्द॰ श्लो॰ ७६ । प्रमेयक॰ पृ॰ १८९ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५८० । नन्दि॰
मलय॰ पृ॰ २५ । स्या॰ र॰ पृ॰ २७९ । वस्त्वसत्तावबोधार्थ –षड्द॰ श्लो॰ ५०, बृह॰ पृ॰ १२०
A. । प्रमेयर॰ पृ॰ १३९ । विश्वतत्त्वप्र॰ पृ॰ १३ । चित्सु॰ पृ॰ २६८ । बृहत्सर्व॰ पृ॰ १६५ ।
नन्दि॰ मलय॰ पृ॰ २५ ।

Return

4160 | असिद्धमित्यत्रापि योज्यम् –आ॰ टि॰ । Return

4161 | –देव सिद्धेः श्र॰ । Return

4162 | प्रतिपेध्यो घट तस्याधारो भूतलादि Return

4163 | प्रतियोगिस्मरणम् प्रतियोग्यनुपलब्धिश्च ग्राह्या । Return

4164 | अभावस्य । Return

4165 | अभावस्य । Return

4166 | परस्परात्मत्वम् । Return

4167 | –वस्तुतत्तयासांकर्यहेतुत्वात् ब॰ । Return

4168 | उक्तञ्च श्र॰ । Return

4169

व्याख्या–यत्
खलु दधिरूप प्रागभूत्वा भवति तदुपादेय कार्यम्, यच्च प्रागवस्थित क्षीररूप पश्चान्न भवति
तदुपादानकारणम्, सोऽय कार्यकारणविभाग । तथा गौरश्वो न भवति, अश्वो न भवति गौ,
विषाणशून्य शश इत्यादि व्यवहारोऽसत्यभावस्य प्रागभावादिरूपभेदे नोपपद्यत इति । –मी॰ श्लो॰
न्यायर॰ पृ॰ ४७४ ।

Return

4170 | कार्यस्य प्रागभाव कारणम् –आ॰ टि॰ । Return

4171

व्याख्या–अस्ति ह्यभावस्य
प्रागभावादिरूपेण व्यावृत्तिरभावरूपेण चानुवृत्तिरिति । तत्रैव हेत्वन्तरमाह प्रमेयेति –मी॰ श्लो॰
न्यायर॰ पृ॰ ४७५ । अभावो वस्तु इति पक्ष, अनुवृत्तिव्यावृत्तिबुद्धिग्राह्यत्वात् प्रमेयत्वाच्चेति
हेतुद्वय गवादिवदिति दृष्टान्त । –तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ४७३ ।

Return

4172 | अभाव इति –आ॰ टि॰ । Return

4173 | प्रागभावादि –आ॰ टि॰ । Return

4174

व्याख्या–न ह्यवस्तुनो भेदो युक्त वस्त्वधिष्ठानत्वात्तस्य
तस्मादभावो वस्तु । कीदृशं पुनरस्य वस्तुत्वमित्याह–कार्यादीनामिति । क्षीरादे कारणस्य यो
भाव स एव दध्यादे कार्यस्याभाव, कार्यस्य दध्यादेर्यो भाव स एव क्षीरादे कारणस्याभाव
इत्येतदभाववस्तुत्वम् । –तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ ४७३ ।

Return

4175 | भेदवत्त्वेन । Return

4176

को योऽभाव कारणा
दिन –मी॰ श्लो॰ । स यो भाव कारणादिना –तत्त्वसं॰ । को भावो य कारणादि न –सन्मति॰
टी॰ । को भावो य कारणादिन –स्या॰ र॰ । को भावो य कारणादिना –षड्द॰ बृह॰ ।

Return

4177 | व्याख्या–प्रत्यक्षादिभि सद्रूपेण प्रमीयमाणमपि घटादिकमसद्रूपेण अभावस्य प्रमेयम्, असकरोऽसद्रूपमभाव इति यावत् । –मी॰ श्लो॰ न्यायर॰ पृ॰ ४७३ । Return

4178 | तत्प्रामाण्यसमाश्रया –मी॰ श्लो॰ । Return

4179

व्याख्या–क्षीरमृदादौ कारणे दधिधटादिलक्षण कार्य नास्तीत्येव यत्प्रतीयते
लोके स प्रागभाव उच्यते । यदि तु प्रागभावो न भवेत् क्षीरादौ दध्यादि कार्य भवेदेव । एव दध्नि
क्षीराख्यस्य यन्नास्तित्वमय प्रध्वसाभाव, अन्यथा दध्नि क्षीर भवेदेव । गवादौ अश्वादेरभावोऽन्यो
न्याभाव उच्यते । यस्मात्तस्य गवादे पररूपमश्वादिस्वभावो नास्ति तस्मात्तयोरन्योन्याभाव उच्यते ।
अन्यथा गवादौ भवेदश्वादि यद्यन्योन्याभावो न भवेत् । शशशिरसोऽवयवा निम्ना अनुन्नता
वृद्धिकाठिन्याभ्या रहिता विषाणादिरूपेण अत्यन्तमसन्त अत्यन्ताभाव उच्यते । यदि त्वत्यन्ताभावो न
भवेत् शशे शृङ्ग भवेदेव । –तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ ४७२ । उद्धृतोऽयम् –न्यायमं॰ पृ॰ ६५ । हेतुबि॰
टी॰ पृ॰ ८१B. ।

Return

4180 | उन्नता अथ च वृद्धिमन्तः कटिना अवयवा विषाणत्वेन व्यपदिश्यन्ते, यदा च शशशिर सोऽवयवाः निम्नाः अनुन्नता अथ च वृद्धिकाठिन्यविरहिताः तदा त एव शृङ्गाभावरूपेण व्यपदेशार्हाः । Return

4181 | रसगन्धौ । Return

4182 | संस्पर्शिणो भावः संस्पर्शिता स्पर्श इत्यर्थः । संस्पर्शकास्ते च –तत्त्वसं॰, स्या॰ र॰ । सस्पर्शता ते च –सन्मति॰ टी॰ । Return

4183 | –तामेव न ब॰ । Return

4184 | रूपरसगन्धाः –आ॰ टि॰ । Return

4185 | –दस्त्यप्र– ब॰ । Return

4186 | अभावस्य । Return

4187

एतेऽष्टावपि श्लोकाः निम्नग्रन्थेषु उद्धृताः –तत्त्वसं॰, तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ४७१–४७३ ।
प्रमेयक॰ पृ॰ १९० । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५८०–८१ । षड्द॰ बृह॰ पृ॰ १२०B. । न च स्याद्व्य
इति श्लोकं विना सप्त श्लोकाः –स्या॰ र॰ पृ॰ २८१–८३ ।

Return

4188

पृ॰ ४६३ पं॰ ८ । अभावोऽप्यनु
मानमेव, यथोत्पन्नं कार्यं कारणसद्भावे लिङ्गम्, एवमनुत्पन्नं कार्यं कारणासद्भावे लिङ्गम् । –प्रश॰
भा॰ पृ॰ ५७७ ।

Return

4189

तुलना–प्रत्यक्षादिनैवाभावस्य प्रतीतेः, तथा चाक्षव्यापारादिह भूतले घटो
नास्तीति ज्ञानमपरोक्षमुत्पद्यमानं दृष्टम् –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५९२ । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २२६ । शब्दे
ऐतिहयानर्थान्तरभावाद् अनुमानेऽर्थापत्तिसंभवाभावानर्थान्तरभावाच्चाऽप्रतिषेधः । –न्यायसू॰ २ । २ । २ ।
अभावोऽप्यनुमानमेव –न्यायवा॰ पृ॰ २७६ । सत्यमभावः प्रमेयमभ्युपगम्यते प्रत्यक्षाद्यवसीयमान
स्वरूपत्वान्न प्रमाणान्तरमात्मपरिच्छित्तये मृगयते । अदूरमेदिनीदेशवर्तिनस्तस्य चक्षुषा । परिच्छेदः
परोक्षस्य क्वचिन्मानान्तरैरपि ॥ –न्यायमं॰ पृ॰ ५१ । अन्यस्य घटादिविविक्तस्य भूतलस्योपलब्ध्या
घटानुपलब्धिरिति प्रत्यक्षसिद्धानुपलब्धिः । एतदुक्तम्भवति–धटग्राहकत्वस्य भूतलग्राहकत्वस्य चैकज्ञा
नसंसर्गित्वात् यदा भूतलग्राहकमेव तज्ज्ञानं भवति तदा घटग्राहकत्वाभावं निश्चाययतीति प्रतीतिप्रत्य
क्षसिद्धैव घटानुपलब्धिः । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । ६ । यदि वस्तु प्रमाभावः मेयाभावस्तथैव च ।
प्रत्यक्षेऽन्तर्गतोऽभावः तथा सति कथन्न ते ॥ –तत्त्वसं॰ पृ॰ ४७५ । भावांशवदितरस्यापि प्रत्यक्ष एव
–सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ १७९A. । एवञ्चाभावप्रमाणवैयर्थ्थम् असदंशस्यापि प्रत्यक्षादिसमधिगम्य
त्वसिद्धेः । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १८२ । अभावप्रमाणं तु प्रत्यक्षादावेवान्तर्भवति –स्या॰ र॰ पृ॰
३१० । न्यायाव॰ टी॰ टि॰ पृ॰ २१ ।

Return

4190 | अभावस्य –आ॰ टि॰ । Return

4191 | प्रत्यक्षादेः –आ॰ टि॰ । Return

4192 | विप्रकृष्टोऽर्थसम्बन्धी चेति ब॰ । Return

4193 | –सम्बन्धाभावः आ॰ । Return

4194 | न चाभावस्यासत्त्वं प्रत्यक्षादिप्रमाणैर्व्यवसीयमानत्वात्; तथाहि–इह भूतले घटो नास्तीति ज्ञानमिन्द्रियभावव्यतिरेकानुविधानादिन्द्रियजम् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४०० । Return

4195 | –सम्बन्धत्वात् आ॰ । Return

4196 | अभावस्य । Return

4197 | असम्बद्धत्वस्य समानत्वात् । Return

4198 | पृ॰ ७७ । Return

4199 | सयुक्त समवायसम्बन्धात् । Return

4200 | तस्य तत्र ग्र– श्र॰ । Return

4201 | रूपस्य –आ॰ टि॰ । Return

4202 | इन्द्रियेण –आ॰ टि॰ । Return

4203 | सयुक्तसमवाया विशेषात् 'चक्षु सयुक्तमाम्रादिक तत्र च रसस्य समवायात् । Return

4204 | रसस्याग्रहणे । Return

4205 | अयोग्य त्वादेव । Return

4206 | तुलना–नचासम्बद्धत्वाविशेषाद्देशान्तरादिषु सर्वाभावग्रहणमाशङ्कनीयम्, आश्रय गहणसापेक्षत्वादभावप्रतीते, आश्रयस्य च सन्निहितस्यैव प्रत्यक्षत्वात् । –न्यायमं॰ पृ॰ ५२ । Return

4207 | आश्रयो भूतलादि । Return

4208 | अभावस्य । Return

4209 | रूपित्वस्य । Return

4210 | रूपत्वं श्र॰ । Return

4211 | प्रत्यक्षत्वविरोध । Return

4212 | प्रत्यक्षव्यवहारम् । Return

4213 | प्रत्यक्षश्चेत् कथमभाव, अभावश्चेत् कथ प्रत्यक्ष इति विरोध । Return

4214 | अभावेऽपि । Return

4215 | चक्षु –आ॰ टि॰ । Return

4216 | घटभाव– ब॰ । Return

4217 | घटाद्यभावज्ञानस्य । Return

4218 | प्रतिसिद्धः ब॰ । Return

4219 | आलोकसहकृत । Return

4220 | –न्वयत्वातिरेका– ब॰ । Return

4221

अनुमया –आ॰ टि॰ । अवश्यकॢप्तनियतपूर्ववृत्तिन एव कार्यसंभवे तद्भिन्नमन्यथा
सिद्धम् –मुक्ता॰ का॰ १९–२० । तुलना– न च दूरव्यवस्थितहुतवहरूपदर्शनपूर्वकस्पर्शानुनानवदि
दमन्यथासिद्ध तद्भावभावित्वम्; तत्र हि बहुशः स्पर्शदर्शनकौशलशून्यत्वमवधारितं चक्षुषः, स्पर्शपरिच्छेदि
च कारणान्तरं त्वगिन्द्रियमवगतम् । अविनाभाविता च पुरा तथाविधयो रूपस्पर्शयोरुपलब्धेत्यनुमेय
एवासौ स्पर्श इति युक्तं तत्रान्यथासिद्धत्वं चक्षुर्व्यापारस्य, प्रकृते तु नेदृशः प्रकारः समस्ति । –न्यायमं॰
पृ॰ ५१ । यत्तु भूप्रदेशग्रहणजन्मन्येव अक्षाणामुपयोगित्वादक्षापेक्षित्वमन्यथासिद्धमभावज्ञानस्येत्युक्तम्;
तदनुपपन्नम्; न खलु ज्ञानद्वयं क्रमेणोत्पद्यमानमिदमनुभूयते प्रथममिन्द्रियजं भूप्रदेशज्ञानं ततः प्रतियो
गिस्मरणे सति मानसमिन्द्रियानपेक्षं नास्तिताज्ञानं च । एकस्यैव कुम्भादिविविक्तभूप्रदेशग्राहिणो ज्ञान
स्याभावग्राहित्वेनाप्यनुभूयमानत्वात्, तस्य चेन्द्रियजत्वेन त्वयापि प्रतिपन्नत्वान्नान्यथासिद्धमक्षापेक्षित्व
मभावज्ञानस्य । –स्या॰ र॰ पृ॰ ३१० ।

Return

4222 | तदा श्र॰ । Return

4223 | ज्ञानस्यास्य भे– श्र॰ । Return

4224 | ज्ञानस्य भे– श्र॰ । Return

4225 | इन्द्रिय । Return

4226

इह भूतले घटो नास्तीत्यत्र । तुलना–
तथा चेह घटो नास्तीति ज्ञानमेकमेवेदमिह कुण्डे दधीति ज्ञानवद् उभयालम्बनमनुपरतनयनव्यापारस्य
भवति, तत्र भूप्रदेशमात्र एव नयनजं ज्ञानिमतरत्र प्रमाणान्तरजमिति कुतस्त्योऽयं विभागः । –न्यायमं॰
पृ॰ ५१ ।

Return

4227 | भूतलघटाभावौ उभयम् । Return

4228 | प्रतिपत्ति प्र– आ॰, श्र॰ । Return

4229 | ज्ञानभेदः । Return

4230 | भूतलघटाभावौ उभयम् । Return

4231 | भूतलस्य । Return

4232 | घटाभावस्य । Return

4233 | घटस्मरण । Return

4234 | वैशेषिकाद्यभिमताय –आ॰ टि॰ । Return

4235 | सवि कल्पकम् –आ॰ टि॰ । Return

4236 | स्मरणानन्तरभाविनोऽपि सविकल्पकस्य । Return

4237 | –प्रत्यक्षस्यापि श्र॰ । Return

4238 | प्रत्यक्षत्वम् । Return

4239 | इन्द्रि यान्वयव्यतिरेकानुविधानस्य समानत्वात् । Return

4240 | स्पर्शग्रहण । Return

4241 | चक्षुषा स्पर्शग्रहणे सति –आ॰ टि॰ । Return

4242 | बधिरत्वरोगवत्त्वगिन्द्रियस्यापि –आ॰ टि॰ । पक्षाधातादिना शून्यस्पर्शनेन्द्रियस्य पुंसः । Return

4243 | रूपदर्शनान्तरभावि स्पर्शज्ञानम् अनुमानात्मकम् सामान्यतो विशेपतश्च प्रतिपन्नाविना भावहेतुसामर्थ्येनोत्पद्यमानत्वात् । Return

4244 | इय सामान्येन व्याप्ति । Return

4245 | एषा विशेषतो व्याप्ति । Return

4246 | सामान्यतो विशेषतश्च । Return

4247

तुलना–कश्चित्पुनरसन्निकृष्टदेशवृत्तिरनुमेयोऽपि भवत्यभाव यथा
सन्तमसे सलिलधाराविसरसिक्तसस्यमूलमभिवर्षति देवे धनपवनसयोगाभावोऽनुमीयते, यथा वाऽर्थापत्ता
बुदाहृत गृहभावेन चैत्रस्य वहिरभावकल्पनमिति । आगमादप्यभावस्य क्वचिद् भवति निश्चय । चौरा
दिनास्तिताज्ञानमध्वगानामिवाप्तत ॥ –न्यायमं॰ पृ॰ ५४ ।

Return

4248 | रोहिण्यादिनक्षत्रस्य । Return

4249 | मुहूर्त्तोन्ते श्र॰ । Return

4250 | –स्य चै– श्र॰ । Return

4251 | पृ॰ ४६६ प॰ १ । Return

4252 | परिच्छिद्यते श्र॰, परिच्छेद्यते आ॰ । Return

4253

तुलना–अस्य स्मरणत्वात् । यद्यपि पूर्वं हस्ती नास्तीत्यादि सविकल्पक ज्ञान नोत्पन्नं
तथापि हस्त्याद्यभावविशिष्टे देवकुले निर्विकल्पक ज्ञानमुत्पन्नम् । अन्यथा हि यदाह देवकुलमद्राक्ष न
तदा त समीपवर्तिन हस्तिनमिति प्रश्नानन्तर स्मरण न स्यात् । तत्तु दृष्टम् । यस्य वस्तुन पूर्व नाभाव
परिच्छिन्नस्तत्र परप्रश्नानन्तर सशेते न निरीक्षित मया किं तत्र देवदत्तोस्त्युत हस्ती इति । न चेदानीम
भाव निश्चिनोति अत पूर्वमेव हस्त्याद्यभावस्य प्रतीतेर्युक्तमेतत् स्मरणं न मया तत्र हस्ती दृष्ट
इत्यादि । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५९३ । न्यामम॰ पृ॰ ५३ । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २२७ ।

Return

4254 | –हिणा प्र- आ॰, श्र॰ । Return

4255 | देवदत्ता दीनाम् । Return

4256 | –नामभावो युगपत्प्रतिपत्तेः तत्र ब॰ । Return

4257 | अपवरके । Return

4258 | येषामर्थाना सद्भाव तेषा सद्भावतया येपाञ्च देवदत्तादीनामभा वस्तेषामभावरूपेण । Return

4259

तुलना–ननु मेचकबुद्ध्या सकलाभावग्रहणे सहसैव सकलाभावस्मृतिरुप-[p. n472 ]
जायेत, मैवम्, यत्रैव प्रश्नादि स्मरणकारणमस्य भवति तदेव स्मरति न सर्वम् अविद्यमानस्मरण
निमित्तम् । अन्यत्र तु युगपदुपलब्धेष्वपि वर्णेषु युगपदन्त्यवर्णानुभवसमनन्तर स्मरणम् । अन्यत्र तु
युगपदुपलब्धेऽपि क्रमेण स्मरण भविष्यतीति न मेचकबुद्धावय दोष । –न्यायम॰ पृ॰ ५३ ।

Return

4260 | –ग्रहणत्वारूपा श्र॰ । Return

4261 | पृ॰ ४६४ प॰ २ Return

4262 | –प्युपपत्तेः श्र॰ । Return

4263 | वैशेषिकेण Return

4264 | अन्धकारस्य । द्रव्यगुणकर्मनिष्पत्तिवैधर्म्याद भावस्तम । –वैशे॰ सू॰ ५ । २ । १९ । Return

4265 | प्रकाशाभाव एव । Return

4266 | प्रदीपाभावभिन्नस्य । Return

4267 | प्रदीपाभावप्रतिपत्तौ । Return

4268 | –पि घ्रा– आ॰, श्र॰ । Return

4269 | आकाशम् । Return

4270

तुलना–तत्र निषेध्याधारो वस्त्वन्तर प्रतियोगिससृष्ट
वा प्रतीयते, अससृष्ट वा ? प्रतियोगिनोऽपि स्मरण वस्त्वन्तरससृष्टस्य अससृष्टस्य वा ? –प्रमेयक॰
पृ॰ २०३ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २४ । जैनतर्कवा॰ वृ॰ पृ॰ ९३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ३११ ।

Return

4271 | भूतलस्य Return

4272 | घटाभावसहितस्य । Return

4273 | घटस्य । Return

4274 | भूतलघटयो Return

4275 | अभावप्रतीतिहेतुत्वे । Return

4276 | –क्त भवतिन श्र॰ । Return

4277 | स्वस्य स्वापेक्षया प्रतीतौ स्वात्माश्रयत्वम् । Return

4278 | अग्नेरेव अग्निसिद्धिप्रसङ्गात् । तथा च सर्वं सर्वस्य सिद्ध्येत् Return

4279 | –त्तौ तद्वि– आ॰, ब॰ । Return

4280 | अभावविशिष्टयो । Return

4281 | इति स्या– ब॰ । Return

4282 | –मान स्वा– श्र॰ । Return

4283 | न तु पटो न ब॰ । Return

4284 | घटस्यैव । Return

4285 | पटरूपेण Return

4286 | –त्त्वमित्येवं व्य– ब॰ । Return

4287 | पृ॰ ४६५ प॰ २० । Return

4288 | भूतलधर्मतया घटधर्मतया । Return

4289 | भूतलात् घटात् । Return

4290 | द्विविधा हि विविक्तता–धर्मधर्मिरूपेण कथञ्चिद्विविक्तता यथा ज्ञानात्मनो, पदार्थान्तररूपेण सर्वथा यथा घटपटयो । Return

4291

तुलना–सर्वे हि भावा स्वस्वरूपस्थितयो नात्मान परेण मिश्रयन्ति
तस्यापरत्वप्रसङ्गात् –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ १ । ४२ । नाप्येषा परस्पराभिन्नानामभावेन भेद शक्यते
कर्त्तुम्, तस्य भिन्नाभिन्नभेदकरणेऽकिञ्चित्करत्वात् । न चाभिन्नानामन्योन्याभाव सभवति । नापि
परस्परभिन्नानामभावेन भेद क्रियते, स्वहेतुभ्य एव भिन्नानामुत्पत्ते । नापि भेदव्यवहार क्रियते, यतो
भावानामात्मात्मीयरूपेणोत्पत्तिरेव स्वतो भेद, स च प्रत्यक्षप्रतिभासनादेव भेदव्यवहारहेतु । –प्रमाणवा॰
स्ववृ॰ टी॰ १ । ६ । यत स्वकारणकलापात् स्वस्वभावव्यवस्थितयो भावा समुत्पन्ना नात्मान परेण
मिश्रयन्ति तस्याऽपरत्वप्रसङ्गात् –प्रमेयक॰ पृ॰ २०८ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५८८ । स्या॰ र॰ पृ॰
५८१ ।

Return

4292 | अन्योन्यममिलितस्वरूपा भिन्ना इत्यर्थ । Return

4293 | भिन्नस्वभावत्वम् । Return

4294 | प्रागभावे नास्ति प्रध्वसादिरित्यत्र । Return

4295 | –क्तभावाश्च श्र॰ । Return

4296 | विविक्तस्य ब॰ । Return

4297 | भिन्नताया । Return

4298 | –तो विवि– ब॰ । Return

4299 | –तो विवि– ब॰ । Return

4300

तुलना–किञ्च भावाभावयोर्भेदो नाभावनिबन्धनोऽनवस्थाप्रसङ्गात् । अथ स्वरूपेण भेद,
तथा भावानामपि स स्यादिति किमभावेन कल्पितेन । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । ६ । यदि
चेतरेतराभाववशात् घट पटादिभ्यो व्यावर्त्तेत तर्हि इतरेतराभावोऽपि भावादभावान्तराच्च प्रागभावादे
किं स्वतो व्यावर्त्तेत, अन्यतो वा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ २०८ । स्या॰ र॰ पृ॰ ५८१ ।

Return

4301 | भेदाभावे । Return

4302 | प्रागभाव प्रध्वसाद् भिन्न । Return

4303 | प्रागभाव घटादेर्भिन्न इति । Return

4304 | अभावेष्वपि । Return

4305 | भेदहेतो इतरेतराभावस्य । Return

4306 | अभावस्य । Return

4307 | भावाद् घटादे अभावान्तराच्च प्रागभावादे । Return

4308 | भिन्नाभाव । Return

4309 | पटादे । Return

4310 | घटो भूतल न भवति भूतलञ्च घटो न भवतीति इतरेतरा भावादेव विलक्षणस्वभावादेव घटस्य भूतलाद् व्यावृत्तिर्न पुनरभावादिति भाव –आ॰ टि॰ । Return

4311 | तस्माद्विलक्षणस्वभावनिबन्धनैव नाभावनिबन्धनैव –आ॰ टि॰ । Return

4312 | इतरेतराभावस्य । Return

4313 | द्वितीयाभाव । Return

4314 | अभावनिबन्धनत्वे –आ॰ टि॰ । Return

4315 | अस्मात् प्रथमादितरेतरा भावात् । Return

4316 | घट-इतरेतराभावयो व्यावृत्तिर्न तदितरेतराभावनिबन्धना तस्मादेव तस्य व्यावर्त मानत्वात् Return

4317 | व्यावृत्तमान– आ॰ । Return

4318 | किन्तु त्रिभुवनादेव –आ॰ टि॰ । Return

4319

इतरेतराभावस्य । गव्यश्वाभावोऽश्वे च
गोरभाव इतरेतराभाव, स च सर्वत्रैको नित्य एव पिण्डविनाशेऽपि सामान्यवत् पिण्डान्तरे प्रत्यभिज्ञानात् ।
यथा सामान्यमदृष्टवशादुपजायमानेनैव पिण्डेन सह सम्बद्ध्यते नित्यत्वञ्च स्वभावसिद्धम्, तथेतरेतरा
भावोऽपि । –प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २३० ।

Return

4320 | द्वितीयेतरेतराभावस्य व्यावृत्त्यर्थम् तृतीय इतरेतरा भाव कल्पनीय तद्व्यावृत्त्यर्थञ्च चतुर्थ इति । Return

4321 | इतरेतराभावाद् भिन्न कश्चित् प्रागभावादिरूप अभाव अभावान्तरम् । Return

4322 | घटस्य । Return

4323 | इतरेतरत –आ॰ टि॰ । Return

4324 | प्रागभाव । Return

4325 | पट ब॰ । Return

4326 | इतरेतराभाव घटात्मक तस्मादव्यावर्तमानत्वात् । Return

4327 | पृ॰ ४६७ पं॰ १ । Return

4328 | वस्तुत्वम् । Return

4329 | अभावस्य । Return

4330 | अभावो न वस्तु सर्वथा तुच्छस्वरूपत्वात् । Return

4331 | वस्तुत्वम् । Return

4332 | भावस्वरूपस्य वस्तुत्वस्य । Return

4333 | अभावविषयत्व । Return

4334 | अभावो न वस्तुत्वाश्रय तुच्छस्व भावत्वात् । Return

4335 | –श्च परि– ब॰ । Return

4336 | अभावस्वरू– श्र॰ । Return

4337 | वस्तुत्वस्य । Return

4338 | –ते तन्न श्र॰ । Return

4339 | वस्तुत्वम् । Return

4340 | अभावगत । Return

4341 | सिद्धस्वरूपे ब॰ । Return

4342 | युक्तम् ब॰ । Return

4343 | अभावस्य । Return

4344 | प्रमाणपञ्चकानुत्पत्ति । Return

4345 | निषेध्यो घटादि । Return

4346 | –विषयज्ञानतया ब॰ । Return

4347 | भूतलाद्याश्रयात्मकमन्यवस्तु । Return

4348

तुलना–नीरूपस्य हि विज्ञानरूपहानौ प्रमाणता । न युज्यते प्रमेयस्य सा हि सवित्तिलक्षणा ॥
यत्प्रमेयाधिगतिरूप न भवति न तत्प्रमाण यथा घटादि, प्रमेयाधिगतिशून्यश्चाभाव इति व्यापकानु
पलब्धि । –तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ ४७८ । यत प्रमाणपञ्चकाभावो निरुपारूयत्वात् कथ प्रमेयाभाव
परिच्छिन्द्यात् परिच्छित्तेर्ज्ञानधर्मत्वात् । –प्रमेयक॰ पृ॰ २०५ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५७८ । स्या॰ र॰
पृ॰ ३१० ।

Return

4349 | अभावस्य भावत्वात् आ॰ । Return

4350 | अत्र घटो नास्ति इत्याकारकज्ञानोत्पादने । Return

4351 | –विधस्य ज्ञान– श्र॰ । Return

4352 | खरविषाणादेरपि परिच्छेदक त्वप्रसक्ति । Return

4353 | आत्मनोऽपरिणामरूपोऽभाव न प्रमेयपरिच्छेदक स्वरूपेणाऽकिञ्चिद्रूपत्वात् । Return

4354 | स्वरूपेणास्वरूपेणा– श्र॰ । Return

4355 | प्रत्यक्षाद्यनुत्पत्तिरूपतया अभावप्रमाण प्रमाणाभावात्मकम्, अथ च अभावपरिच्छेदकत्वेन परिच्छेदकत्वधर्माधारभूत प्रमाणात्मकञ्चेति विरोध । Return

4356 | प्रमाणाभावरूपस्वीकरण प्रतिज्ञा, परिच्छे दकत्वेन प्रमाणरूपतोवर्णन पदम् । Return

4357 | भूतलादौ वा । Return

4358 | यस्य कस्यचित् नास्ति आ॰ । Return

4359 | अभावज्ञान श्र॰ । Return

4360 | –द्धे घ– आ॰ । Return

4361 | –सिद्धभावव– आ॰ । Return

4362

एवम्मन्यते–अभावो नाम नास्त्येव
केवल मूढस्य भावविषयमेव प्रत्यक्षमन्याभाव व्यवहारयति । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । ६ ।
एकज्ञानससर्गिवस्त्वन्तर तदुपलब्धिश्चानुपलब्धिर्विवक्षिता उपलब्धेरन्यत्वादभक्ष्याऽस्पर्शनीयवत्, स
एवाभाव, तदतिरिक्तस्य विग्रहवतोऽभावस्याभावात् । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ २ । ३ । तस्मादुपल
ब्धिविज्ञानादन्या वस्त्वन्तरविषया उपलब्धि ज्ञानात्मिकाऽनुपलब्धि । कथ पुनरुपलब्धिरेवानुपलब्धिरुच्यते
इत्याह विवक्षितेत्यादि । यथा भक्ष्याभक्ष्यप्रकरणे विवक्षिताद् भक्ष्यादन्यत्वादभक्ष्यो ग्राम्यकुक्कुटो
भक्ष्योऽपि सन् तदन्यस्योच्यते, यथा च स्पर्शनीयाऽस्पर्शनीयाधिकारे विवक्षितात् स्पर्शनीयादन्यत्वादस्प
र्शनीयश्चाण्डालादिस्तदन्यस्य स्पर्शनीयोऽपि सन्नुच्यते तद्वदुपलब्धिरेवानुपलब्धिर्मन्तव्या तस्मात्
प्रतिषेध्याद् घटादे स्वबिषयविज्ञानजननयोग्याद् योऽन्य उपलम्भजननयोग्य एव न तद्विपरीत स्वभावो
घटविविक्तप्रदेशरूप स एव चात्र अनुपलब्धिशब्देनोच्यते । –हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ १६३A. ।
तस्यान्यस्य प्रदेशस्य केवलस्य यत् तत् कैवल्यम् एकाकित्वमसहायता तदेवापरस्य प्रतियोगिनो घटादेर्वै
कल्यमभाव इति । तस्मादन्यभाव एव भावाश एव त्वदभिमतस्तदभाव प्रतियोग्यभावाशो न तत
पृथग्भूत धर्मान्तरमित्युच्यते सुगतसुतै । –हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ १७९B । न ह्यभाव कश्चिद्विग्रहवान्
य साक्षात्कर्त्तव्य अपि तु व्यवहर्त्तव्य । –क्षणभङ्गसि॰ पृ॰ ६५ ।

Return

4363 | न तावत्स्व– ब॰ । Return

4364 | अभाव कस्यचिज्जनक स्वाकारसमर्पकश्च न भवति अभावरूपत्वात् । Return

4365 | अभावस्य । Return

4366 | अभावो भावस्वरूप एव स्वाकारार्पकत्वे सति ज्ञानजनकत्वात् । Return

4367 | –स्याज्ञाने ब॰ । Return

4368 | ज्ञानस्यापि । Return

4369 | एकोपलम्भानुभवादिद नोपलभे इति । बुद्धेरुपलभे वेति कल्पिकाया समुद्भव ॥ –प्रमाणवा॰ ४ । २७० । Return

4370 | –संसर्गिणोप– ब॰ । Return

4371 | प्रत्यक्षस्य –आ॰ टि॰ । Return

4372 | विकल्पानाम् –आ॰ टि॰ । Return

4373 | अनुमान हि । Return

4374 | अविनाभाव । Return

4375 | –तीयेत् आ॰ । Return

4376 | प्रत्यक्षात् –आ॰ टि॰ । Return

4377 | अभावस्य –आ॰ टि॰ । Return

4378 | द्वितीयानुमानेऽपि । Return

4379 | अविनाभावप्रतीति । Return

4380 | –प्रतिबन्धलिङ्गं ब॰ । Return

4381 | पृ॰ ४७६ प॰ १० । Return

4382 | अभावो भावस्वरूपातिरिक्तः प्रतीतिस्वरूपसामग्र्यर्थक्रियाभेदात् । Return

4383 | तुलना–इद तावत्सकलप्राणिसाक्षिक सवेदनद्वयमुपजा यमान दृष्टम् इह घटोऽस्ति इह नास्तीति । –न्यायमं॰ पृ॰ ५८ । Return

4384 | विकल्पबशात् –आ॰ टि॰ । Return

4385 | प्रामाण्यादित्यपि श्र॰ । Return

4386 | अन्तश्चेतनात्मकस्य बहिश्चाचेतनस्वरूपस्य वस्तुन । Return

4387 | पृ॰ ४७ । Return

4388

निर्विकल्पक –आ॰ टि॰ । तुलना–तत्र विकल्पमात्रसवेदनमनाल
म्बनमात्माशालम्बन वेत्यादि यदभिलप्यते तन्नास्तिताज्ञान इव अस्तित्वज्ञानेऽपि समानमतो द्वयोरपि
प्रामाण्य भवतु द्वयोरपि वा मा भूत् । –न्यायम॰ पृ॰ ५८ ।

Return

4389 | –न्नाच्चाभाव– श्र॰ । Return

4390 | –अभावसि– ब॰ । Return

4391 | भावविकल्पात् । Return

4392 | निर्विक ल्पकप्रत्यक्षम् –आ॰ टि॰ । Return

4393 | अनेकमभावा– ब॰ । Return

4394 | अनेके भावा अभावाश्च उपाधय विशेषणानि तै खचित शबलित चित्रितम् उपाधिमन्त विशेष्यभूतमर्थम् । Return

4395 | गृहीतसङ्केत । Return

4396 | प्रदर्श– श्र॰ । Return

4397 | यस्याऽभाव स प्रतियोगी । Return

4398 | इह भूतले घटो नास्तीति प्रतीति विशेषणग्रहणपूर्विका विशिष्टप्रतीतित्वात् । Return

4399 | भाव एव । Return

4400 | अभावप्रतीते –आ॰ टि॰ । Return

4401 | घटा दिभाव ब॰ । Return

4402 | इह भूतले नास्ति घट इत्यभावप्रतीते । Return

4403 | घटा भावाश्रयो । Return

4404

भावाभावप्रतीत्योर्वैलक्षण्य विषयवैलक्षण्यपूर्वकम् निर्बाधप्रतीतिवैलक्षण्यात् ।
तुलना–नहि विषयवैलक्षण्यमन्तरेण विलक्षणाया बुद्धेरस्त्युदय, नापि व्यवहारभेदस्य सभव । –प्रश॰
कन्द॰ पृ॰ २२९ ।

Return

4405 | –चिदभा– ब॰ । Return

4406 | अन्योन्य भिन्नस्वभावतया । Return

4407 | –शोऽभावमेव भावतया आ॰, श्र॰ । Return

4408 | यदि भाव ब॰ । Return

4409 | भावसत्ताक्षणे Return

4410 | भावदेशे । Return

4411 | –घटाद्याश्रय तथाऽभि– आ॰ । Return

4412

तुलना–त इद प्रष्टव्या नास्तीति सविद किमालम्बनम् ? यदि न किञ्चित्, दत्त
स्वहस्तो निरालम्बन विज्ञानमिच्छता महायानिकानाम् । अथ भूतलमालम्बनम्, कण्टकादिमत्यपि
भूतले कण्टको नास्तीति सवित्ति तत्पूर्वकश्च नि शक गमनागमनलक्षणो व्यापारो दुर्निवार । केवल
भूतलविषयं नास्तीति सवेदनम्, कण्टकसद्भावे च कैवल्यं निवृत्तमिति प्रतिपत्तिप्रवृत्योरभाव इति चेत्,
ननु किं कैवल्य भूतलस्य स्वरूपमेव, किमुत धर्मान्तरम् ? तत्स्वरूप तावत् कण्टकादिसवेदनेऽप्यपरा
वृत्तमिति स एव प्रतिपत्तिप्रवृत्त्योरविरामो दोप । धर्मान्तरपक्षे च तत्त्वान्तरसिद्धि । –प्रश॰ कन्द॰
पृ॰ २२९ । प्रश॰ किर॰ पृ॰ ३२९ ।

Return

4413 | भूतलमात्रस्य तत्रापि सद्भावात् । Return

4414 | किहृतमस्य ब॰ । Return

4415 | भूतलस्य । Return

4416 | –हृतम् ब॰ । Return

4417 | –हृतम् ब॰ । Return

4418 | सघटेऽपि भूतले । Return

4419

प्राभाकरै । अप्रमीयमाणत्वमेव हि नास्तित्व नाऽपरम् न चाप्रमी
यमाणतैव प्रमेयम्, यस्मात्तदर्थाससृप्टानुभवयुक्ततैवात्मन तम्यार्थस्याप्रमीयमाणता, सा चावस्था
आत्मन स्वनविदितैव । अत प्रमेय नावशिष्यते । –बृह॰ पं॰ पृ॰ ११९–२० । तस्माद् भाव
ग्राहकप्रमाणाननुवृत्तिरेवाऽभावावगमं प्रमूते पृ॰ ११९ अभावस्य तु स्वरूपावगतिर्नास्ति इति न
प्रमाणाभावादन्य प्रमेयाभाव, प्रमाणाभावोऽपि च स्वरूपान्तरानवगमादेव न भावान्तरप्रमितेर्भिद्यते,
भावान्तरप्रमितिश्च स्वयंप्रकाशरूपा न प्रमेयतामनुभवतीति प्रमेयमभावाख्यस्य प्रमाणस्य नोपपद्यते ।
प्रमेयासद्भावाच्च न प्रमाणान्तरमवकत्पत इति स्थितम् । पृ॰ १२४ नास्तित्वञ्च प्रमाणानाम
नुत्पत्त्यैव गम्यते । नास्तित्वप्रतिपत्तिर्हि ता विना नास्ति कुत्रचित् ॥ योग्यप्रमाणानुत्पत्ते कारणत्व
परिग्रहात् । अतिप्रसङ्गदोषोऽपि नावकाशमुपाश्नुते ॥ –प्रकरणप॰ पृ॰ १२९ । नयवि॰ पृ॰ १६२ ।
तन्यरह॰ पृ॰ १७ । प्रभाकरवि॰ पृ॰ ५७ ।

Return

4420 | काल्पनिकत्वे । Return

4421

तुलना–ज्ञानाभावे ज्ञान
भ्रम व्यवहाराभावे व्यवहारभ्रम आलोकादर्शने अन्धकारभ्रमवत्, न, सुपुप्त्याद्यवस्थासु प्रसङ्गात् ।
अप्रमिते च भ्रमाऽयोगात् मुषुप्त्यादिवत् ।–अथापि वैयात्यादुच्यते न च तत्त्वतो नास्तीति बुद्धिव्यव
हारौ स्त, किन्तु चैपदर्शनाभावे चैत्रो नास्तीति ज्ञान भ्रम चैत्रोचितव्यवहाराभावे च तदभावे
व्यवहारभ्रम । अयैव निदर्शनमाह–आलोकादर्शनेऽन्धकारभ्रमवत् तदेतन्निराकरोति–न; सुषुप्त्याद्यव
स्थासु प्रसङ्गात् । यदि हि ज्ञानव्यवहास्योरभावे तद्विभ्रम् सुषुप्त्याद्यबस्थास्यपि तथाप्रसङ्ग । नहि
तदा ज्ञान नापि व्यवहारः, समस्तविज्ञानोपसंहृतिलक्षणत्वात्मुषुप्त्याद्यवस्थाया । हेत्वन्तरमाह–अप्रमिते
च भ्रान्त्ययोगात् मुपुप्त्यादिवत् । प्रमितस्य हि भावस्य प्रमित एव भावे समारोपभ्रान्तिर्न पुनरमतो
ज्ञानाकारस्य नाप्यग्रह इत्युपपादिन विभमविपेके, अत्रापि सचयिप्यति । न च ज्ञानव्यवहागभावी
[p. n480 ] उपलब्धपूर्वौ । तदुपलम्भे वा कृतमत्र भ्रमोषन्यासेन । तस्मादप्रमिते भ्रान्त्यनुपपत्तेरयुक्तमेतदित्यर्थः ।
–विधिवि॰, न्यायकणि॰ पृ॰ ७३–७४ ।

Return

4422 | –दयस्य च त– ब॰ । Return

4423 | तत्रानिर्बा– श्र॰ । Return

4424

तुलना–स्वरूपभेदस्योपपत्ते, यथाहि कारणादुत्पद्यमानाः रूपादय परस्पर स्वरूपभे
दाद् भिद्यन्ते तथाऽभावोऽपि भावादिति । अस्ति च द्रव्यादिषड्लक्षणाऽलक्षितत्व भावपरतन्त्रेण
गृह्यमाणत्वमभावस्य रूपमिति । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४०० ।

Return

4425 | –भेदाद्वाऽभा– ब॰ । Return

4426 | भावस्य । Return

4427 | एतयोर– ब॰ । Return

4428 | भावाभावयो । Return

4429 | –भेदाद्वाऽन– ब॰ । Return

4430 | –श्च तथा तद्भेद ब॰ । Return

4431 | सामग्रीभेद । Return

4432 | उत्पादसामग्रीभिन्नाम् । Return

4433

तस्मात् स्वरसतो निवर्तते काष्ठादि,
अग्न्यादिभ्यस्तु अङ्गारादिजन्म इत्येव भद्रकम् । –हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ ८३A । तदयमत्र समुदायार्थ–
मुद्गरव्यापारानन्तर द्वय प्रतीयते, घटनिवृत्ति कपालञ्च । तथैते विनाशरूपतया प्रतीयेते । तत्र
घटनिवृत्तेर्नीरूपत्वेनाकार्यत्वादिति वक्ष्यति । तत्कार्यत्वेन तु तत्प्रतीतिर्भ्रान्तिरेव, कार्यत्वे वास्या न
घटनिवृत्तिरूपत्व स्यात् घटसम्बन्धित्वेन कृतकत्वात्, विनाशरूपतया च न प्रतीति स्यात् घटस्य
सत्त्वात् । निर्हेतुके तु विनाशे स्वरसतो निवर्तमान एव घटो मुद्गरादिसहकारी कपालजनकत्वेन
सदृशक्षणानारम्भकत्वात् मुद्गरव्यापारानन्तर घटनिवृत्ते कपालस्य च सद्भावात् तथोर्विनाशरूपतया
विनाशस्य च सहेतुकत्वेन मन्दमतीनामवसायो युज्यत एव । प्रयोगस्तु ये यद्भाव प्रत्यनपेक्षास्ते
तद्भावनियता तद्यथाऽसम्भवत्प्रतिबन्धा कारणसामग्री कार्योत्पादने, अन्यानपेक्षश्च कृतको भावो
विनाश इति स्वभावहेतु । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । १९६–९७ । प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ ३ । २६९–७० ।
तत्त्वस॰ पृ॰ १३२ ।

Return

4434 | घटविनाशोऽपि । Return

4435 | मुद्गरादिव्यापारादेव । Return

4436 | मुद्गरादिव्यापारस्य । Return

4437 | घटविनाश-कपालोत्पादलक्षण । Return

4438

तुलना–तस्मात्कार्यकारणयोरुत्पादविनाशौ न सहेतुका
हेतुकौ सहभावाद्रसादिवत् । मुद्गरादिव्यापारानन्तर कार्योत्पादवत् कारणविनाशस्यापि प्रतीते विनष्टो
घट उत्पन्नानि कपालानि इति व्यवहारद्वयसद्भावात् । –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ २०० ।

Return

4439 | प्रतीते ब॰ । Return

4440 | प्रवृत्त श– आ॰ । Return

4441 | पुरुषस्य । Return

4442 | –स्य चानुस– श्र॰ । Return

4443 | प्रेक्षकजनानाम् । Return

4444 | विषदायिना, पटविनाशकेन वा पुरुषेण । Return

4445 | विनाशस्वभावनियतत्वस्य । Return

4446 | पृ॰ ३८६ । Return

4447 | पृ॰ ४८० पं॰ १० । Return

4448 | वर्तिकामुखदाह-तैल शोष-कज्जलोत्पादन-अन्धकारविनाशादि । Return

4449 | घटादिभावो– ब॰ । Return

4450 | मुद्गराद्यभिधातादिरूपाया । Return

4451 | घटोत्पादकमृत्पिण्डा दिरूपाया । Return

4452 | तुलना–सुखदुःखसमुत्पत्तिरभावे शत्रुमित्रयो । कण्टकाभावमालक्ष्य पद पथि निधीयते ॥ पश्यन्नभाव को नाम निह्नुवीत सचेतनः । –न्यायम॰ पृ॰ ५९ । Return

4453 | कृतः परं ब॰ । Return

4454 | पृ॰ ४७७ प॰ २ । Return

4455 | –दुत्पद्यते आ॰ । Return

4456 | भाव एव स्यात् श्र॰, ब॰ । Return

4457 | तुलना–सत्प्रत्ययगम्यो हि भाव इष्यते असत्प्रत्ययगम्यस्त्वभाव इति । –न्यायमं॰ पृ॰ ५९ । Return

4458 | पृ॰ ४७७ पं॰ ४ । Return

4459 | स्वावरणक्षयोपशमलक्षणया । Return

4460 | –या प्रदेशस्थं ब॰ । Return

4461 | पृ॰ १७१ । Return

4462 | प्रमीयमान– ब॰ । Return

4463 | अभावस्य । Return

4464 | प्रदीपादि अर्थ– ब॰ । Return

4465

स च द्विविध प्रागभाव प्रध्वंसाभावश्चेति । चतुर्विध इत्यन्ये इतरे
तराभाव, अत्यन्ताभावश्च तौ च द्वौ । षट्प्रकार इत्यन्ये–अपेक्षाभाव् सामर्थ्याभावश्च ते च
चत्वार इति । –न्यायमं॰ पृ॰ ६३ । अभावस्तु द्विधा ससर्गान्योन्याभावभेदत । प्रागभावस्तथा
ध्वसोऽप्यत्यन्ताभाव एव च ॥ एव त्रैविध्यमापन्न संसर्गाभाव इष्यते । –मुक्ता॰ का॰ १२–१३ ।

Return

4466 | अभावपरिच्छेदक पृथगभावाख्य प्रमाण नास्ति प्रत्यक्षादिप्रमाणान्तरादपि तस्य परिच्छिद्यमान त्वात् । Return

4467 | –नियमोऽपि यथा ब॰ । Return

4468 | तत्तत्प्रका– आ॰ । Return

4469 | तत्प्रमाणनि– आ॰ । Return

4470 | रसो यथा रूपग्राहिचाक्षुषप्रत्यक्षान्न परिच्छिद्यते अत तद्ग्रहणाय रासनप्रत्यक्षस्य नियमो भवति, नचैवमभावे प्रत्यक्षादिभि परिच्छिद्यमाने प्रमाणान्तरत्वनियम । Return

4471 | –लब्धावस्तीति आ॰ । Return

4472 | तदित्यादि नास्ति आ॰, ब॰ । Return

4473 | सजातीयव्या– ब॰ । Return

4474 | तेन स्वचि– आ॰ । Return

4475 | स्वचित्त सद्भाव । Return

4476 | –सतो भावस्य अनुमानात् क्ष– श्र॰ । Return

4477 | अदृश्यात्मकत्वादसिद्धौ सत्याम् । Return

4478 | अनेकपर्यायेषु अनुगताकारतया व्यापिन अभेदलक्षणस्य द्रव्यस्येति यावत्, अथवा अनेकावयवेषु कथञ्चित्तादात्म्यतया व्यापिन अभेदलक्षणस्य स्कन्धस्येति । Return

4479

वीक्ष्यमुपलब्धि
लक्षणप्राप्त स्थूल तस्याणव सूक्ष्मा भागा अवयवास्तेषा पारिमाण्डल्यं वर्तुलत्वम् अन्योन्यविवेकः क्षणे
क्षणे भङ्ग क्षणभङ्गः समय प्रति नाश इत्यर्थ । स आदिर्यस्य कार्यकारणसामर्थ्यादेरसौ तथोक्त,
वीक्ष्याणुपारिमाण्डल्य च क्षणभगादिश्च तत्तथोक्तम्, तस्याऽवीक्षण प्रत्यक्षेणानुपलम्भोऽशक्ति । न
खलु साव्यवहारिकप्रत्यक्षेण क्षणभङ्गादिर्वीक्ष्यते तेन स्थिरस्थूलसाधारणाकारस्यैव वीक्षणात्, योगि
प्रत्यक्षस्यैव तद्वीक्षणसामर्थ्यादित्यर्थ, सत्त्वात्प्रमेयत्वादर्थक्रियाकारित्वादित्यादिहेतूना कथञ्चिदनेका
नित्यादिधर्मव्याप्यत्वात्तदविनाभावप्रसिद्धे । प्रकृतार्थे दृष्टान्तमाह–स्वसविदित्यादि । स्वसवित्
स्वसवेदनं तस्या विषयाकारो घटाद्याकारस्तस्माद्विवेको व्यावृत्तिस्तस्यानुपलम्भ प्रत्यक्षेणाग्रहण तद्वत् ।
यथा ज्ञानस्य स्वरूपप्रतिभासने बहिरर्थाकारनिवृत्तिर्विद्यमानेनापि न प्रतिभासते सौगताना तस्य
तादृक् सामर्थ्याभावात् तथा वहिरन्तश्चाणुपारिमाण्डल्यादि प्रत्यक्षेण न प्रतिभासते तथाशक्त्यभावात् ।
ततोऽनुमानमनेकान्तमते सफलमित्यर्थ । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ३६ ।

Return

4480 | –स्यादृश्या– ज॰ वि॰ । Return

4481 | घटपटादि । Return

4482

नित्यं
परमाणुमन सु तत्तु पारिमाण्डल्यम्, परिमाण्डल्यमिति तस्य नाम, तथाहि–परिमण्डलानि परमाणुमनासि
तेषा भाव पारिमाण्डल्य तत्परिमाणमेव । –प्रश॰ भा॰, व्यो॰ पृ॰ ४७३ । पारिमाण्डल्यमिति
सर्वापकृष्ट परिमाणम् । –प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ १३३ । पारिमाण्डल्य परमाणुपरिमाणम् –सप्तप॰ टी॰
पृ॰ ४९ । मुक्ता॰ का॰ १५ ।

Return

4483 | –करणसा– ब॰ । Return

4484 | स्वर्गप्रापणादौ –आ॰ टि॰ । Return

4485 | –द्धपरिक– श्र॰ । Return

4486 | सविदि –आ॰ टि॰ । Return

4487 | ग्राह्याकाररहितत्वम् । Return

4488

यदि हि सविदि ग्राह्याद्याकारा प्रतिभासेरन्, तदैव तस्या
प्रतिभासमानस्य स्थूलाद्याकारस्य भ्रान्तत्व शक्येत कल्पयितुम्, यदा च सवित्ति ग्राह्याद्याकारशून्यै
वास्ति तदा कथ तत्र भ्रान्तत्वेनापि स्थूलाद्याकार प्रतिभासेत ?

Return

4489 | सविदि न भ्रान्ततयाऽपि स्थूलाद्याकारप्रतिभास, वास्तवस्य ग्राह्याद्याकाररहितत्वस्य तत्र प्रतिभासमानत्वात् । Return

4490 | –ति विवृ– ब॰ । Return

4491 | स्कन्धस्य । Return

4492 | निरशपरमाणुरूपस्वलक्षणस्य । Return

4493 | पूर्वापरकोट्योर– श्र॰, ब॰ । Return

4494 | सौगतेन । Return

4495 | पूर्वापरक्षणयो –आ॰ टि॰ । Return

4496 | मध्यक्षणाभाव –आ॰ टि॰ । Return

4497 | सर्वथा । Return

4498 | पूर्बापरक्षणयो । Return

4499 | तदुपलम्भासिद्धिरिति ब॰ । Return

4500 | मध्यक्षण । Return

4501 | बौद्धमते –आ॰ टि॰ । Return

4502 | स्थूलादिस्वभाव एवार्थः परमार्थसन् अनेकस्वभावत्वात् । Return

4503

यथोक्तम्
आर्यरत्नावल्याम्–मरीचितोयमित्येतदिति मत्त्वा गतोऽत्र सन् । यदि नास्तीति तत्तोय गृह्णीयान् मूढ एव
स ॥ मारीचिप्रतिम लोकमेवमस्तीति गृह्णत । नास्तीति चापि मोहोऽय सति मोहे न मुच्यते ॥ अज्ञान
कल्पित पूर्वं पश्चात्तत्त्वार्थनिर्णये । यदा न लभते भावमेवाभावस्तदा कुह ॥ इति । तदेव नि स्वभावाना
मर्वभावाना कुतो यथोक्तप्रकारसिद्धि । तस्माल्लीकिक विपर्यासमभ्युपेत्य सावृताना पदार्थाना मरीचिका
जलकल्पानामिद प्रत्ययतामात्राभ्युपगमेनैव प्रसिद्धिर्नान्येन । –माघ्यमिकवृ॰ पृ॰ १८८ ।

Return

4504 | स्थूला द्यनेकस्वभावस्य वस्तुन । Return

4505 | मरीचिकातोयदृष्टान्तात् । Return

4506 | नानैक– ब॰ । Return

4507 | परिमण्डल वर्तुलाकार । Return

4508 | –व्यादि ब॰ । Return

4509 | –त्व निद– ब॰ । Return

4510 | यौगाना मते अन्त अनशस्य निरवयवस्य व्यापिन आत्मन उपलम्भ, बहिश्च निरशा वयविन । सौगतमते च स्वलक्षणस्य पूर्वापरक्षणयोरनुपलम्भात् अभाव, मध्यमक्षण एव च स्थायिता । Return

4511 | –भावादिसिद्धेः ब॰ । Return

4512

यत् सौगतैः परिकल्पित बहिरचेतनम् अन्तश्चेतनम्, निरशम्, अशा द्रव्यक्षेत्रकालभाव
विभागा तेभ्यो निष्क्रान्तं निरंशं तदप्रत्यक्षं प्रत्यक्षाविषय । कुत ? तदभासनात् तस्य निरशतत्त्वस्या
भासनादननुभवात् । न खलुद्रव्यादिविभागरहित चिदचिद्वा तत्त्व प्रत्यक्षबुद्धौ प्रतिभासते, तत्र नित्या
नित्याद्यनेकाशव्यापित्वेन वस्तुन प्रतीते । ततस्तस्य निरंशस्य प्रत्यक्षतोऽसिद्धस्य स्वभावो धर्म को
हेतुर्लिङ्ग स्यात्, न कोऽपि इत्यर्थः । प्रमाणतोऽसिद्धस्याहेतुत्वात् । तस्य कार्यञ्च किन्नु हेतु स्यात्,
सर्वथा निरंशस्यापरिणामिन कार्यकरणायोगात् यतोऽनुमा भवेदित्याक्षेपवचन न कुतोऽपीत्यर्थ । तन्न
सौगतमतेऽनुमान प्रामाण्यमास्कन्दत्यनुपपत्ते । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ३७ ।

Return

4513

प्रत्यक्षानुपलम्भसाधन
कार्यकारणभाव । –हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ ७३ । भावे भाविनि तद्भाव भाव एव च भाविता । प्रसिद्धे
हेतुफलते प्रत्यक्षानुपलम्भत ॥ सम्बन्धप॰–प्रमेयक॰ पृ॰ ५१० । स्या॰ र॰ पृ॰ ८१८ ।

Return

4514 | किमप्रत्यक्षग्रार्ह्य ब॰ । Return

4515 | कार्यहेतुः श्र॰ । Return

4516 | –नुमानं स्यात् आ॰, श्र॰ । Return

4517 | अनुमानम् । Return

4518 | स्वरूपं दर्शय– ब॰ । Return

4519 | एतद्वेत्याह– ब॰, एतदित्यत्राह श्र॰ । Return

4520 | प्रभवति यत्कार्यमिति कार्यव्युत्पत्ति, प्रभवति कार्यं यस्मात् कारणात् इति कारणव्युत्पत्ति –आ॰ टि॰ । Return

4521 | प्रभवति अस्मात् इति व्यु– ब॰, श्र॰ । Return

4522 | प्रपञ्चितः ब॰ । Return

4523 | पृ॰ २२०, पृ॰ ३८४ । Return

4524 | –क्षितो वा ब॰ । Return

4525 | कारणशक्तिस्वीकार । Return

4526 | ऊहप्रमाणमन्तरेण । Return

4527 | –ञ्च तया ब॰ । Return

4528 | कारणशक्तिरस्ति कार्योत्प त्त्यन्यथानुपपत्ते । Return

4529

तथा चानुमानानुमेयव्यवहारोऽय सर्वो हि बुद्धिपरिकल्पितो बुद्ध्यारूढेन धर्मधर्मिभेदेने
त्युक्तम् ।–आचार्यदिग्नागेनाप्येतदुवतमित्याह तथा चेत्यादि । सर्व एवेति यत्रापि साध्यसाधनयोरग्निधू
मयोर्वास्तवो भेद तत्रापि स्वलक्षणेन व्यवहारायोगात् । अनुमीयतेऽनेनेत्यनुमानं लिङ्गम् अनुमेय साध्य
धर्मी साध्यधर्मश्च तेषा व्यवहारो नानात्वप्रतिरूप, बुद्ध्यारूढेन धर्मधर्मिणोर्भेदस्तेन बुद्धिप्रतिभासगतेन
भिन्नेन रूपेण भेदव्यवहार इति यावत् । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । ४ ।

Return

4530 | विकल्पसिद्धि । Return

4531

किं पुन सिद्ध्येत् ? न सिद्ध्येदित्यर्थ । का ? धी बुद्धि । किं विशिष्टा ? निश्चयात्मा अनुमानबुद्धि
रित्यर्थ । पुनरपि कथम्भूता ? विकल्पाविकल्पात्मा, विकल्पो व्यवसाय अविकल्पोऽव्यवसाय तावा
त्मानौ यस्या सा तथोक्ता । क्व ? बहिरन्तश्च, अत्र यथासख्यमभिसम्बन्ध कर्त्तव्य, वहिर्घटादिविषये
विकल्पात्मा, अन्त स्वरूपे निर्विकल्पात्मा चेति । कुतो न सिद्ध्येत् ? स्वत स्वसवेदनात्, तस्य निर्वि
कल्पकत्वेन विकल्पाविषयत्वात् । सर्वचित्तचैत्तानामात्मसंवेदन स्वसवेदनमिति वचनात् । न केवलं स्वत,
अपि तु परतोऽपि । किं पुन सिद्ध्यति ? परस्माद्विकल्पान्तरादपि न सिद्ध्यतीत्यर्थ । कुत ? अनव
स्थिते । तदपि विकल्पान्तरतः, स्वतो न सिद्ध्यति अगोचरत्वात् तत्रापि तत्सिद्ध्यर्थं विकल्पान्तरं
कल्पनीयमिति क्वचिदप्यनुपरमात् । ततोऽनुमानस्यासिद्धे कथं वौद्धकल्पित प्रमाणसख्यानियमो घटत
इति भाव । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ३८ ।

Return

4532

सर्वचित्तचैतानामात्मसवेदनम् । चित्तमर्थमात्रग्राहि, चैत्ता
विशेषावस्थाग्राहिण सुखादय । सर्वे च ते चित्तचैत्ताश्च सर्वचित्तचैत्ता । सुखादय एव स्फुटानुभवत्वात्
स्वसविदिता नान्या चित्तावस्थेत्येतदाशङ्कानिवृत्त्यर्थ सर्वग्रहण कृतम् । नास्ति सा काचिच्चित्तावस्था
यस्यामात्मनः सवेदन न प्रत्यक्ष स्यात् । येन हि रूपेणात्मा वेद्यते तद्रूपमात्मसवेदनं प्रत्यक्षम् । –न्यायवि॰
टी॰ पृ॰ १९ ।

Return

4533 | –विकल्पकं ई॰ बि॰ । Return

4534 | तुलना–स्वत एव विकल्पसविदां निर्णये स्वलक्षणविषयोऽपि विकल्पः स्यात्, परतश्चेदनवस्थानादप्रतिपत्ति । –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ १७० । Return

4535 | निर्विकल्पः ब॰, श्र॰ । Return

4536 | कुत स्वस– आ॰, श्र॰ । Return

4537 | –तः सवेद– ब॰ । Return

4538 | विकल्पस्वरूपमसिद्ध निर्विकल्पेन गृह्यमाणत्वात् । Return

4539 | नीलादौ क्षणक्षय, अहिंसाक्षणे च स्वर्गप्रापणसामर्थ्यम् । Return

4540 | –कल्परूपमिति श्र॰ । Return

4541 | अपि विक– आ॰ । Return

4542 | नो सिद्ध्येदिति नास्ति आ॰, श्र॰ । Return

4543 | –ल्पंनि– ब॰ । Return

4544 | यदीष्यते ब॰ । Return

4545 | –वेदनानिश्च– आ॰, श्र॰ । Return

4546 | अथ नास्ति आ॰ । Return

4547 | अनवस्थाभावात् ब॰ । Return

4548 | अन्तरेऽपि ब॰ । Return

4549 | इति अभिलाप शब्द । Return

4550 | इति अभिलाप अभिलप्यमानो जात्यादि । Return

4551 | बाभि– ब॰ । Return

4552 | स्वरूपवदिति नास्ति आ॰, ब॰ । Return

4553

अत्र यदित्येतदध्याह्रियते । प्रसिद्धप्रमाणेन निश्चितोऽर्थो गोरूपस्तेन साधर्म्यात् सादृश्यात् उप
जायमान साध्यस्य ज्ञेयस्य तत्सादृश्यविशिष्टस्य गवयलक्षणस्य साधन गोसदृशो गवय इति ज्ञान यद्युप
मान प्रमाणान्तरमभ्युपगम्यते तदा तद्वैधर्म्यात् प्रसिद्धार्थबैसादृश्यादुपजायमान साध्यसाधन गोविलक्षणो
महिष इति ज्ञान किं प्रमाण स्यात् ? तस्य किन्नामेत्याक्षेप । नहि तदुपमानमेव तल्लक्षणाभावात् ।
नापि प्रत्यक्षादि, भिन्नविषयत्वाद् भिन्नसामग्रीप्रभवत्वाच्च । तथा सज्ञिनो वाच्यस्य प्रतिपादन च[p. n489 ]
विवक्षितसंज्ञाविषयत्वेन संकलनं यथा वृक्षोऽयमिति । तदपि किन्नाम प्रमाणं स्यादित्याक्षिप्यते । न खलु
संज्ञासंज्ञिसम्बन्धज्ञानमप्रमाणम् आगमप्रामाण्यविलोपापत्तेः; उपमानाप्रामाण्यापत्तेश्च । –लघी॰ ता॰
पृ॰ ३९ । प्रसिद्धार्थसाधर्म्यात्साध्यसाधनमुपमानम् । –न्यायसू॰ १ । १ । ६ ।

Return

4554

तुलना–गवयस्यो
पलम्भे च तुरङ्गादौ प्रवर्तते । तद्वैसादृश्यविज्ञानं यत्तदन्या प्रमा न किम् ॥ –तत्त्वसं॰ पृ॰ ४५० ।
साधर्म्यमिव वैधर्म्यं मानमेवं प्रसज्यते । –न्यायकुसु॰ ३ । ९ । सादृश्यञ्चेत् प्रमेयं स्यात् वैलक्षण्यन्न
किं तथा । –जैनतर्कबा॰ पृ॰ ७६ । उद्धृतोऽयम् –स्या॰ र॰ पृ॰ ४९८ । रत्नाकराव॰ ३ । ४ । प्रमेयर॰
३ । ५ । प्रमाणमी॰ पृ॰ ३५ ।

Return

4555 | युज्येत ज॰ वि॰ । Return

4556 | इतरेषु तस्यैव ई॰ वि॰ । Return

4557 | –त्ति प्रमा– ई॰ वि॰ । Return

4558 | प्रसिद्धार्थो श्र॰ । Return

4559 | –णं किञ्चि– ब॰ । Return

4560 | प्रतिपत्ता आ॰, ब॰ । Return

4561 | न वातिदे– ब॰ । Return

4562 | एकत्र श्रुतस्यान्यत्र सम्बन्धः अतिदेशः –व्युत्पत्तिवा॰ ग॰ । इतरधर्मस्य इतरस्मिन् प्रयोगायादेशः –वाचस्पत्यम् । ताद्वदिदं कर्त्तव्यमित्यतिदेशः । –शास्त्रदी॰ पृ॰ २७७ । Return

4563

उपमानमपि सादृश्यमसन्निकृष्टेऽर्थे बुद्धिमुत्पादयति, यथा गवयदर्शनं गोस्मरणस्य । –शाबरभा॰
१ । १ । ५ । सादृश्यदर्शनोत्थं ज्ञानं सादृश्यविषयकमुपमानम्, दृष्टगोः पुरुषस्य गवयं तत्सदृशं पश्यतो
यद् गोविषयकं गवयसदृशज्ञानं तदुपमानम् । –प्रक॰ पं॰ पृ॰ ११० । सादृश्याद् दृश्यमानाद्यत्प्रति
योगिनि जायते । सादृश्यविषयं ज्ञानमुपमानं तदुच्यते ॥ –बृह॰ पं॰ पृ॰ १०९ । पूर्वदृष्टे स्मर्यमा
णार्थे दृश्यमानार्थसादृश्यज्ञानमुपमानम्, यासावस्माभिर्नगरे दृष्टा गौः साऽनेन सदृशीति । –शास्त्रदी॰
पृ॰ २५८ । नयवि॰ पृ॰ १४६ । तन्त्ररह॰ पृ॰ १३ ।

Return

4564 | विप्रकृष्टो गौ । Return

4565 | सन्निकृष्ट गवयनिष्ठ सादृश्यम् । Return

4566 | साधकतम करणम्– आ॰ टि॰ । Return

4567 | गवयात् । Return

4568 | गवि । Return

4569 | उद्धृतोऽयम् –आप्तप॰ पृ॰ ५३ । प्रमेयक॰ पृ॰ १८५ । तत्त्वजै –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५७५ । Return

4570 | उपमानस्य । Return

4571 | पुरुषेण । Return

4572 | स्मृतिवत् –आ॰ टि॰ । Return

4573 | उपमानस्य । Return

4574 | सादृश्य –आ॰ टि॰ । Return

4575 | –स्य ताभ्या– ब॰ । Return

4576 | गवि । Return

4577 | स्मरणप्रत्यक्षाभ्याम् । Return

4578 | विशिष्टविषयत्वेन । Return

4579 | विशिष्टविषयत्वात् । Return

4580 | पर्वतादौ –आ॰ टि॰ । Return

4581 | गौ । तस्माद् दृश्यते –न्यायाव॰ टी॰ पृ॰ १९ । Return

4582 | इति सादृश्यावधारणम् –आ॰ टि॰ । Return

4583

तयो
गोगवययोरन्वितम् । तदाश्रित –तत्त्वस॰ । व्याख्या–यस्मादेव प्रत्यक्षे गवये न किञ्चिदुपमानस्य
प्रमेयमस्ति तस्मात्समर्यमाणैव गौर्गवयसादृश्यविशिष्टा तद्विशिष्ट वा सादृश्यमुपमानस्य प्रमेयमिति । ननु
गवये सादृश्य प्रत्यक्ष गृहीत गौ स्मर्यते किमन्यदुपमेयमत आह–प्रत्यक्षेणेति । तत्रैव दृष्टान्तमाह प्रत्यक्षे
इति । –मी॰ श्लो॰ न्यायर॰ पृ॰ ४४५ ।

Return

4584 | विशिष्टस्यान्यत सिद्धे –प्रमेयक॰ पृ॰ ३४५ । Return

4585 | –मानप्रमा– ब॰ । Return

4586 | उद्धृता इमे –तत्त्वस॰ पृ॰ ४४५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३४५ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५७६ । आद्यौ द्वौ –स्या॰ र॰ पृ॰ ४९७ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ १० । Return

4587 | प्रत्यक्षाद्यन्यतम । Return

4588 | उपमाने । Return

4589 | तदिदमुपमान न प्रत्यक्षम्, तिरोहिते गवि चक्षुसन्निकर्षातिवर्तिनि जायमानत्वात् । न च स्मृति; गोदर्शनसमयेऽप्रतीतगवस्य तत्सादृश्यानुभवाभावात् । –प्रक॰ प॰ पृ॰ १११ । Return

4590 | तुलना–न च स्मरणमेवेद प्रमेयाधिक्यसम्भवात् । गवयेन हि सादृश्य न पूर्वमवधा रितम् ॥ –न्यायमं॰ पृ॰ १४६ । Return

4591 | गोप्रत्यक्षेण । Return

4592 | गवयसादृश्यम् । Return

4593 | तस्य तज्ज्ञप्तिः श्र॰, ब॰ । Return

4594 | प्रत्ययोगिनि ब॰ । Return

4595 | गवयसादृश्यस्य प्रतियोगी गवय । Return

4596

ननु च ज्ञातसम्बन्धिता तुल्या, सा चात्र लक्षणम्, तत्र वान्यत्र वेति क्वेदमु
पयुज्यते ? बाढमुपयुज्यते, एकदेशदर्शनादिति हि तत्र लक्षणम्, ज्ञातसम्बन्धस्येति विशेषणम् । अतो न
गवयस्थ सादृश्य सदृशावगतेरेकदेश । किञ्च असकृद् दृष्टसम्बन्धो ह्यनुमानस्य हेतु असजातीयव्यावृ
त्तिसव्यपेक्षश्च, द्वयमत्र नास्तीति प्रमाणान्तरम् । –बृह॰ पृ॰ १०८ । प्रक॰ पं॰ पृ॰ १११ । शास्त्रदी॰
पृ॰ २८७ ।

Return

4597 | परिकल्पत आ॰ । Return

4598 | गोसादृश्यस्य । Return

4599 | –प्रसंगाद् गोग– ब॰ । Return

4600 | साध्यम् । Return

4601 | सादृश्यम् । Return

4602 | साध्य हि गविगत सादृश्य लिङ्गञ्च गवयगत सादृश्यमिति व्यधिकरणासिद्ध –आ॰ टि॰ । Return

4603 | धवल प्रासाद काकस्य कार्ष्ण्यात् इतिवत् । Return

4604 | गवयो हि वनवर्ती सादृश्यञ्च गवि साध्यमिति व्यधिकरणासिद्धता । Return

4605 | न च तस्यानु– श्र॰ । Return

4606

व्याख्या–ये तु शाक्या प्रमाणद्वयवादिन साख्या वा प्रमाणत्रयवादिनोऽस्यानुमानान्तर्भावं
मन्यन्ते तान् प्रत्याह न चेति । असम्भवमेव दर्शयति–प्रागिति । प्रमेयो गौ तद्गत तावत्सादृश्य न लिङ्ग
तस्य प्रागुपमानात्तद्धर्मत्वेनाऽग्रहणादिति । गवयगतमपि सादृश्यं गवि प्रमेये न पक्षधर्म इत्याह गवये
इति । गोगतस्य च प्रतिज्ञार्थैकदेशत्वादपि न लिङ्गता, तदेव हि गोगतं प्रमेयमित्याह–प्रतिज्ञेति ।
सादृश्यविशिष्टो गवयोऽपि पक्षधर्मत्वाभावादेव न लिङ्गमित्याह गवये इति । ननु तत्सम्बन्धितामात्रमेव
तद्धर्मत्व न सयोगसमवायावेव, अस्ति गवयस्य गोसम्बन्ध तस्यासौ सदृश, तत्र कथमपक्षधर्मत्वमत
आह–सादृश्यमिति । भवतु कथञ्चित्पक्षधर्मता, न त्वन्वयोऽस्ति । नहि गवयगतं गोसादृश्य गोगतेन
गवयसादृश्येनान्वितं दृष्टम्, इदानीमेव गवयसादृश्य गृह्यते । ननु युगपद् गवयं गाञ्च पश्यतोऽन्यद्वाऽर्थद्वयं
परस्परसदृशं येन यत्सदृश तदपि तेन सदृशमिति शक्यमेवान्वयग्रहण कर्त्तुम् अत उक्तं सर्वेणेति । सत्यं
दृष्टं न तु सर्वेण गवय दृष्ट्वा तत्सादृश्य गृह्णतैवमन्वयो गृहीतो भवतीति । अस्ति चादृष्टसदृशद्वय
स्याप्येकमेव गां दृष्ट्वैव वने द्वितीयं गवयं पश्यतस्तदैव सादृश्यविशिष्टे प्रत्यय इत्याह –एकस्मिन्निति ।
–मी॰ श्लो॰ न्यायर॰ पृ॰ ४४७ ।

Return

4607 | गवयदर्शनात् प्राक् –आ॰ टि॰ । Return

4608 | न दृश्यते ब॰ । Return

4609 | गवामनुमापकम् –मी॰ श्लो॰ । Return

4610 | व्यधिकरणत्वात्, सम्बन्धे हि गमको गम्य गमयति –आ॰ टि॰ । Return

4611 | न च तदन्वयि गवयगत सादृश्य पूर्व दृष्ट किन्तु गवयदर्शनकाल एव सर्वस्यापि प्रमातुरुदीयते, अनेनानधिगतार्थाधिगन्तृत्व प्रामाण्यबीजमुपमानस्य ज्ञापितम् –आ॰ टि॰ । Return

4612 | सहैकस्मि– ब॰ । Return

4613 | सहैकस्मिन् –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५७७ । Return

4614

उद्धृता इमे –प्रमेयक॰ पृ॰ १८७ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५७७ ।
तुलना–त्रैरूप्यानुपपत्तेश्च न च तस्यानुमानता । पक्षधर्मादि नैवात्र कथञ्चिदवकल्पते ॥ प्राग्गोगत
हि सादृश्य न धर्मत्वेन गृह्यते । गवये गृह्यमाणञ्च न गवामनुमापकम् ॥ प्रतिज्ञार्थैकदेशत्वाद् गोगतस्य
न लिङ्गता । गवयश्चाप्यसम्बन्धान्न गोलिङ्गत्वमृच्छति ॥ –तत्त्वस॰ का॰ १५३९–४१ ।

Return

4615 | शब्दम् ब॰ । Return

4616

श्रुता
तिदेशबाक्यत्वन्न चातीवोपयुज्यते । येऽपि ह्यश्रुततद्वाक्यास्तेषामपि भवत्ययम् ॥ –मी॰ श्लो॰ उपमान॰
श्लो॰ १० ।

Return

4617 | तुलना–अन्यथानुपपद्यमानदृष्टश्रुतार्थानपेक्षत्वान्नार्थापत्ति । प्रमाणप्रमेयनिवृत्त्य नपेक्षणान्नाभावः । –तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ४५० । Return

4618 | –त्तिरन्यथापत्तेः अन्यथानुप– आ॰ । Return

4619 | प्रमाण प्रमेय– ब॰, श्र॰ । Return

4620 | पृ॰ ४८९ प॰ १६ । Return

4621

तुलना–एवविधप्रतीत्य
भावात् । प्रसिद्धेन हि सादृश्यमप्रसिद्धस्य गम्यते । गवा गवयपिण्डस्य न तु युक्तो विपर्ययः ॥ तथाहि
–अश्रुतातिदेशको नागरक कानने परिभ्रमन्नदृष्टपूर्वं गोसदृश प्राणिनमुपलभमान एव बुद्ध्यते ब्रवीति
च, अहो नु गवा सदृश एष कश्चन प्राणीति । नत्वनेन सदृशो गौरिति ज्ञानमभिधान वा तदानी कस्यचिद
स्तीति अत प्रमितेरेवाभावात् किं प्रमाणचिन्तया । –न्यायम॰ पृ॰ १४६ ।

Return

4622 | नागरिक ब॰ । Return

4623 | पश्यन्मैवं ब॰ । Return

4624

तुलना–एकत्वसा
दृश्यप्रतीत्यो सङ्कलनज्ञानरूपतया प्रत्यभिज्ञानतानतिक्रमात् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३४५ । न्यायाव॰ टी॰
पृ॰ १९ । स्या॰ र॰ पृ॰ ४९७ । प्रमाणमी॰ पृ॰ ३५ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ १० ।

Return

4625 | –नत्वात् न च ब॰, आ॰ । Return

4626 | प्रत्यभिज्ज्ञाया । Return

4627 | गवयनिष्ठसादृश्यविशेषणविशिष्टतया । Return

4628 | इद सादृश्य गवयनिष्ठमित्याकारस्य । Return

4629 | गवय एवायम् ब॰ । Return

4630 | उत्तरपर्यायनिष्ठमिदमेकत्वमित्याकारस्य । Return

4631

एकत्वप्रत्यभिज्ञाने । मीमासकाभिमतोप
मानस्य प्रशस्तपादभाष्यादिषु आगमस्मरणयोरप्यन्तर्भावः प्रादर्शि, तथाहि–आप्तेनाप्रसिद्धस्य गवयस्य
गवा गवयप्रतिपादनादुपमानमाप्तवचनमेव । –प्रश॰ भा॰ पृ॰ ५७६ । किञ्च स्मृतिस्वभावत्वाद्वा न
प्रमाणमुपमान स्मृत्यन्तरवतेव तु युज्यते तत्र गोरूपावयवै सह । गवयावयवा केचित्तुल्यप्रत्ययहे
तव ॥ तत्रास्य गवये दृष्टे स्मृति समुपजायते । –तत्त्वसं॰ पृ॰ ४४८ । भवतु वैषा बुद्धिरनेन सदृशो
गौ तथापि स्मृतित्वान्न प्रमाणफलम् । –न्यायमं॰ पृ॰ १४६ । तस्साद् गवयग्रहणे सति असन्निहितगो
पिण्डावलम्बिनी सादृश्यप्रतीति सदृशदर्शनाभिव्यक्तसस्कारजन्या स्मृतिरेव न प्रमाणान्तरम् । –प्रश॰
कन्द॰ पृ॰ २२१ । सादृश्यज्ञानस्य चोत्पत्तावय क्रम–पूर्वं तावत् गोगवययोर्विषाणित्वादिसादृश्य गवि
प्रत्यक्षत प्रतिपद्यते, पश्चाद् गवयदर्शनानन्तर यदेतद् विषाणित्वादिसादृश्य पिण्डेऽस्मिन्नुपलभ्यते मया
तद् गव्यप्युपलब्धम् इति स्मरति तदनन्तर विषाणित्वादिसादृश्यप्रतिसन्धान जायते अनेन पिण्डेन सदृशो
गौ इति । एवञ्च स्मार्तमेतद् ज्ञान कथ प्रमाणान्तर भवेत् ? –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५८२ ।

Return

4632 | सादृश्यप्रत्यभिज्ञानेऽपि । Return

4633 | स एवायमिति एकत्वप्रत्यभिज्ञानस्थले । Return

4634 | उत्तरपर्यायस्यापि । Return

4635 | प्रतीतस्य तद्वि– श्र॰ । Return

4636 | उत्तरपर्यायस्य –आ॰ टि॰ । Return

4637 | अन्वितद्रव्यस्थानीयमत्र गोगवयगत सादृश्य विवक्षितम्, अत्रापि गवयप्रत्यक्षेण प्रतीतस्य सादृश्यस्य गोविशेषणत्वोपपत्तेरिति तात्पर्यम् –आ॰ टि॰ । Return

4638 | सादृश्यस्य । Return

4639

तस्मात्तदुपपद्यते –मी॰ श्लो॰ । तस्मात्तदुपलभ्यते –न्यायमं॰ पृ॰ १४७ । उद्धृतोऽयम् –
न्यायमं॰ पृ॰ १४७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३४६ । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २२१ । तुलना–सामान्यवद्धि सादृश्य
प्रत्येक च समाप्यते । प्रतियोगिन्यदृष्टेऽपि यस्मात्तदुपलभ्यते ॥ –तत्त्वसं॰ पृ॰ ४४५ ।

Return

4640 | संवल्पयति ब॰ । Return

4641 | ✢ एतदन्तर्गत पाठो नास्ति आ॰ । Return

4642 | अनेन सदृशो गोरिति प्रत्यय प्रत्यभिज्ञानात्मक सङ्कलनात्मकत्वात् । Return

4643 | एकधर्मयोगितया वा प्र– ब॰ । Return

4644 | स एवाय मिति प्रत्यभिज्ञाने –आ॰ टि॰ । Return

4645

तुलना–तत्र किं स्मरणापेक्षमिन्द्रियमेव ज्ञान जनयति अनपेक्ष
वेति ? अनपेक्षस्य ज्ञानजनकत्वे अप्रसिद्धगोपिण्डस्य स्मरणेऽप्येतत् स्यात् । अथ पिण्डमात्रस्मरणे,
अश्वादिपिण्डस्मरणे स्यात् । अथ गवयसादृश्यावच्छिन्नस्मरणापेक्ष जनकम्, तत्रापि यदि स्मरणमात्रम
पेक्षेत, गजादिस्मरणेऽपि स्यात् । अथ गोपिण्डस्मरणापेक्षम्, तत्रापि किं गोपिण्डमात्रस्मरणमपेक्षते,
गवयसादृश्यावच्छिन्न गोपिण्डस्मरण वेति ? गोपिण्डमात्रस्मरणे अश्वादिपिण्डस्मरणेऽपि स्यात् ।
गवयादिसादृश्यावच्छिन्नगोपिण्डस्मरणापेक्षित्वे पूर्वमेवानुभवो वाच्य, तदन्तरेण सस्कारानुत्पत्ते स्मरण
स्यैवाभावात् । अत सविकल्पज्ञानाभावेऽपि गवयसादृश्यावच्छिन्ने गोपिण्डे पूर्वमनुभवोऽभ्युपगन्तव्य ।
येन हि संस्कारोत्पत्तौ स्मरणान्मदीयया गवा सदृशोऽय गवय इति ज्ञान स्यात् । पूर्वं च गवयसादृश्या
वच्छिन्नगोपिण्डेऽनुभवप्रसिद्धौ गवयोपलम्भात् मदीया गौरनेन सदृशी इति कथमेतत् स्मरण न स्यात् ?
तथा पृष्टो ब्रवीति एतत्सदृशी मयोपलब्धा न तु प्रमाणान्तर निर्दिशति । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५८८ ।

Return

4646 | अनेन सदृशो गौरिति –आ॰ टि॰ । Return

4647 | –विधज्ञान– ब॰, –विधविज्ञान– श्र॰ । Return

4648 | गवयप्रत्यक्षम् । Return

4649 | गवयप्रत्यक्षस्य । Return

4650 | यथा हि महिष्यादिस्मरणे न गोसादृश्य प्रतीयते तथा गोपिण्डस्य स्मरणमात्रेऽपि न सादृश्यस्य प्रतिपत्ति । Return

4651 | –णापेक्षत्वे ब॰ । Return

4652 | सादृश्यस्मरणस्यैव । Return

4653 | –भवप्रभावि– श्र॰, ब॰ । Return

4654 | प्रतीति । Return

4655 | पृ॰ ४९० पं॰ १ । Return

4656 | –कृष्टसा– श्र॰ । Return

4657 | गवयगतसादृश्यस्य । Return

4658 | –स्य स्मृति– ब॰ । Return

4659 | विप्रकृष्ट स्मृति –आ॰ टि॰ । Return

4660 | सन्निकृष्टसादृश्यम् –आ॰ टि॰ । Return

4661 | उपमान –आ॰ टि॰ । Return

4662 | विप्रकृष्टसादृश्यस्मृतिनिरपेक्षस्य । Return

4663 | –नत्वाद्वा ब॰ । Return

4664

न प्रमाणान्तरत्वं युक्तमिति सम्बन्ध । तुलना–तेषां तद्गो
चरत्वेऽपि भवत्येवानुमैव हि । त्रिरूपलिङ्गजन्यत्वमस्य चैव प्रतीयते ॥ यो गवा सदृशोऽसौ हि गवयश्रु
तिगोचर । सकेतग्रहणावस्थो बुद्धिस्थो गवयो यथा ॥ गोसदृशत्व हेतु, गवयश्रुतिगोचरत्वं साध्यधर्म,
संकेतग्रहणकाले विकल्पबुद्धिप्रतिभासी बुद्धिस्थो गवयो दृष्टान्त दृश्यमानो गवयो धर्मी ॥ –तत्त्वसं॰ पं॰
पृ॰ ४५३-५४ । तथाप्यनुमानजन्यत्वान्न प्रमाणान्तरमाविशति । स्मर्यमाणो गौ धर्मी एतत्सदृश इति
साध्यो धर्म एतदवयवसामान्ययोगित्वात् सन्निहितद्वितीयगवयपिण्डवत् । तदसन्निधाने सामान्येन
व्याप्तिर्दर्शयितव्या । यत्र यदवयवसामान्ययोगित्व तत्र तत्सादृश्य यथा यमयोरिति । –न्यायमं॰ पृ॰
१४८ । यदा च प्रत्यक्षेण प्रतियन्नपि गवाश्वादौ भूयोऽवयवसामान्ययोगं तद्वियोगं वा व्यामूढः
सदृशासदृशव्यवहार न प्रवर्त्तयति तदा विषयदर्शनेन विषयिणो व्यवहारस्य साधनात् त्रैरूप्यसद्भावादनु
मानप्रमाणता समस्त्येव । तथाहि–गवाश्वादौ विषाणाद्यवयवसामान्ययोग तद्वियोगो वा प्रागुपलब्ध
इदानी स्मर्यमाण इति नासिद्धता हेतो –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५८३ ।

Return

4665 | तथाहि ब॰ । Return

4666

प्रज्ञातेन सामान्यात् प्रज्ञापनीयस्य प्रज्ञापनमुपमानमिति । यथा गौरेवं गवय इति । किं
पुनरत्र उपमानेन क्रियते ? यदा खल्वय गवा समानधर्म प्रतिपद्यते तदा प्रत्यक्षतस्तमर्थं प्रतिपद्यते इति
समाख्यासम्बन्धप्रतिपत्तिरुपमानार्थ इत्याह । यथा गौरेव गवय इत्युपमाने प्रयुक्ते गवा समानधर्ममर्थम्
इन्द्रियार्थसन्निकर्षादुपलभमानोऽस्य गवयशब्द सज्ञेति सज्ञासंज्ञिसम्बन्ध प्रतिपद्यत इति । यथा मुद्गस्तथा
मुद्गपर्णी यथा माषस्तथा माषपर्णी इत्युपमाने प्रयुक्ते उपमानात् सज्ञासर्ज्ञिसम्बन्धं प्रपिपद्यमानस्ता
मौषधी भैषज्यायाहरति । –न्यायभा॰ १ । १ । ६ ।

Return

4667

प्रसिद्धसाधर्म्यादिति–प्रसिद्ध साधर्म्यं यस्य,
प्रसिद्धेन वा साधर्म्यं यस्य सोऽय प्रसिद्धसाधर्म्यो गवयस्तस्मात् साध्यसाधनमिति समाख्यासम्बन्धप्रति
पत्तिरुपमानार्थ । किमुक्तम्भवति ? आगमाहितसस्कारस्मृत्यपेक्ष सारूप्यज्ञानमुपमानम् । यदा ह्यनेन
श्रुत भवति यथा गौरेव गवय इति, प्रसिद्धे गोगवयसाधर्म्ये पुनर्गवा साधर्म्य पश्यतोऽस्य भवति अय
गवय इति समाख्यासम्बन्धप्रतिपत्ति । –न्यायवा॰ पृ॰ ५७ । प्रसिद्धसाधर्म्यात् इत्यत्र प्रसिद्धिरुभयी
श्रुतिमयी प्रत्यक्षमयी च । श्रुतिमयी यथा गौरेव गवय इति । प्रत्यक्षमयी च यथा गोसादृश्यविशिष्टोऽ
यमीदृश पिण्ड इति । तत्र प्रत्यक्षमयी प्रसिद्धिरागमाहितस्मृत्यपेक्षा समाख्यासम्बन्धप्रतिपत्तिहेतु ।
तस्मादागमप्रत्यक्षाभ्यामन्यदेवेदमागमस्मृतिसहित सादृश्यज्ञानमुपमानाख्य प्रमाणमास्थेयम् । –न्यायवा॰
ता॰ पृ॰ १९८ ।

Return

4668

अद्यतनास्तु व्याचक्षते–श्रुतातिदेशवाक्यस्य प्रमातुरसिद्धे पिण्डे प्रसिद्ध
पिण्डसारूप्यज्ञानमिन्द्रियज सज्ञासज्ञिसम्बन्धप्रतिपत्तिफलमुपमानम् । तद्धीन्द्रियजनितमपि धूमज्ञानमिव
तदगोचरप्रमेयप्रमितिसाधनात् प्रमाणान्तरम् । श्रुतातिदेशवाक्यो हि नागरक कानने परिभ्रमन् गोस
दृश प्राणिनमवगच्छति, ततो वनेचरपुरुषकथित यथा गौस्तथा गवय इति वचनमनुस्मरति, स्मृत्वा
च प्रतिपद्यते अय गवयशब्दवाच्य इति । तदेतत्सज्ञासज्ञिसम्बन्धज्ञान तज्जन्यमित्युपमानफलमित्युच्यते ।
–न्यायम॰ पृ॰ १४२ । न्यायकलि॰ पृ॰ ३ । सम्बन्धस्य परिच्छेद सज्ञाया सज्ञिना सह । प्रत्यक्षादेर
साध्यत्वादुपमानफल विदु ॥ –न्यायकुसु॰ ३ । १० ।–ग्रामीणस्य प्रथमत पश्यतो गवयादिकम् । सादृ
श्यधीर्गवादीना या स्यात्सा करण मतम् ॥ वाक्यार्थस्यातिदेशस्य स्मृतिर्व्यापार उच्यते । गवयादिपदाना
तु शक्तिधीरुपमाफलम् ॥ मुक्ता॰ का॰ ७९-८० । तर्कस॰ उपमानपरि॰ ।

Return

4669 | सारूप्यज्ञानम् । Return

4670 | इन्द्रियागोचर । Return

4671

प्रत्यक्ष तावदेवैतद्विषये न कृतश्रमम् । वनस्थगवयाकारपरिच्छेदफल हि तत् ॥ अनुमान
पुनर्नात्र शङ्कामप्यधिरोहति । क्व लिङ्गलिङ्गिसम्बन्ध क्व संज्ञासज्ञितामति ॥ आगमादपि तत्सिद्धिर्न
वनेचरभाषितात् । तत्काल सज्ञिनो नास्ति गवयस्य हि दर्शनम् ॥ –न्यायमं॰ पृ॰ १४२ । सेय न
तावद्वाक्यमात्रफलम्, अनुपलब्धपिण्डस्यापि प्रसङ्गात् । नापि प्रत्यक्षफलम्, अश्रुतवाक्यस्यापि प्रसङ्गात् ।
नापि समाहारफलम्, वाक्यप्रत्यक्षयोर्भिन्नकालत्वात् । वाक्यतदर्थयो स्मृतिद्वारोपनीतावपि गवयपिण्ड
सम्बन्धेनापीन्द्रियेण तद्गतसादृश्यानुपलम्भे समयपरिच्छेदासिद्धे –न्यायकुसु॰ ३ । १० ।

Return

4672 | –त्तेरुत्पत्तेः ब॰ । Return

4673 | –स्थं प्राणिनं ब॰ । Return

4674 | गवयस्य । Return

4675 | –वाक्यो हि आ॰, ब॰ । Return

4676

अत्र वृद्धनैयायिकास्तावदेवमुपमानस्वरूपमाचक्षते–सज्ञासज्ञिसम्बन्धप्रतीतिफल प्रसि
द्धेतरयो सारूप्यप्रतिपादकमतिदेशवाक्यमेवोपमानम् । गवयार्थो हि नागरकोऽनवगतगवयस्वरूप तदभि
ज्ञमारण्यकं पृच्छति कीदृग्गवय इति, स तमाह यादृशो गौस्तादृशो गवय इति । तदेतद्वाक्यमप्रसिद्धस्य
प्रसिद्धेन गवा सादृश्यमभिदधत् तद्द्वारकमप्रसिद्धस्य गवयसज्ञाभिधेयर्त्व ज्ञापयतीत्युपमानमुच्यते । –
न्यायमं॰ पृ॰ १४१ ।

Return

4677 | असिद्धस्य, आ॰ । Return

4678 | अत्र प्रतिविधीयते ब॰, श्र॰ । Return

4679 | पृ॰ ४९६ प॰ ८ । Return

4680 | असिद्ध– ब॰ । Return

4681 | सज्ञासंज्ञिसम्बन्ध । Return

4682 | संज्ञासम्बन्ध– आ॰ । Return

4683 | तद्वाक्यात् श्रव– ब॰ । Return

4684 | प्रसिद्धपिण्डसारूप्यज्ञानस्य । Return

4685 | –पत्तुस्तत्प्रति– श्र॰ । Return

4686 | अतिदेशवाक्य । Return

4687 | –यं सत्तत्प्रति– ब॰ । Return

4688 | प्रसिद्धपिण्डसारूप्यज्ञानम् । Return

4689 | गवयप्रत्यक्षात् –आ॰ टि॰ । Return

4690 | पृ॰ ४९४ प॰ १२ । Return

4691 | प्रत्यभिज्ञानेन । Return

4692 | साक्षात्सम्ब न्धबोधकारण यत् प्रत्यभिज्ञान तस्य जनकत्वेन, कारणे कार्योपचारादित्यर्थ । Return

4693 | –जनकमपि ब॰ । Return

4694 | पृ॰ ४९६ प॰ १० । Return

4695 | पृ॰ ४९७ पं॰ ४ । Return

4696

तुलना–यादृशो गौस्तादृशो गवय इति श्रुतातिदेशवाक्यस्य वने गवय
मुपलभमानस्याय गवय इति प्रतीतिरुपमानफलमुच्यते । तत्र तावद् गोसदृशो गवय इति प्रथमावगति
पुरुषवाक्यमात्रप्रभवा नोपमान भवति । यदपि वनगतस्य गवये तद्गते च गोसादृश्ये ज्ञान तदपि
प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षम् । या त्वेतस्य गवयशब्दवाच्यतावगति सापि गवयशब्दप्रयोगादानुमानिकी । यस्य
शब्दस्य यत्र प्रयोग तस्य तद्वाच्यतया सम्बन्धनियमोऽवगत । वने च सञ्ज्ञिनमुपलभ्यैतस्यैव सा मया
सञ्ज्ञाऽवगतेति तज्ज्ञान स्मरणमेवेति नोपमानस्यावकाश । –प्रक॰ पं॰ पृ॰ ११२ । प्रश॰ क॰ पृ॰ २२१
२२ । तथा गोसदृशो गवय इति सङ्केतकाले गोसदृश-गवयाभिधानयो वाच्यवाचकसम्बन्ध प्रतिपद्य
पुनर्गवयदर्शनात्तत्प्रतिपत्ति प्रत्यभिज्ञेति किन्नेष्यते ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ३४७ । स्या॰ र॰ पृ॰ ४९८ ।

Return

4697 | न निराकाङ्क्षताबुद्धिस्तदानीमुपजायते । तदुत्पादनपर्यन्तः शब्दव्यापार इष्यते ॥ न चासौ निर्वहत्यत्र वाच्यसवित्त्यपेक्षणात् । शब्देन तदनिर्वाहान्न स्वकार्य कृत भवेत् ॥ –न्यायमं॰ पृ॰ १४४ । Return

4698 | –त्तिरितिदुर्घ– ब॰ । Return

4699 | गवयप्रतिपत्त्यर्थिनोऽतिदेशवाक्योच्चारण व्यर्थम् तत्प्रतिपत्त्यजनकत्वात् । Return

4700 | जलप्रत्यर्थि– ब॰ । Return

4701

ननु
शब्दस्वभावत्वादस्याप्तोपदेशः शब्द इत्यनेन गतार्थत्वान्नेद प्रमाणान्तर भवेतुच्यते–यत्र
शब्दप्रत्ययादेव तत्प्रणेतृपुरुषप्रत्ययादेव वा अर्थतथात्वमुपायान्तरानपेक्षमवगम्यते स आगम एव
ततस्तदर्थप्रतीते । यत्र तु पुरुषः प्रतीत्युपायमपरमुपदिशति तत्र तत एवोपायात्तदर्थावधारणम् ।
उपायमात्रावगमे तु शब्दव्यापार, यथा परार्थानुमाने अग्निमानय पर्वतो धूमवत्त्वान्महानसवदिति ।
अत्र हि न पुरुषोपदेशविश्वासादेव शैलस्य कृशानुमत्ता प्रतिपत्ता निमित्तान्तरनिरपेक्ष प्रतिपद्यते अपि
तु तदवबोधकधूमाख्यलिङ्गसामर्थ्यादेव । तदिह यद्याटविको नागरकाय गवयार्थिने तदवगमोपाय
प्रसिद्धसाधर्म्य नाभ्यधास्यत्तर्हि तदुपदेश आगम एव अन्तरभविष्यत् । तदुपदेशात्तु तत एव तदर्थावगम
इति सत्यपि शब्दस्वभावत्वे प्रमाणान्तरमेवेदम् । –न्यायमं॰ पृ॰ १४२ ।

Return

4702 | यत्र पुरु– ब॰ । Return

4703 | उपायान्तरनिर्देशमा त्रादेव । Return

4704 | प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दा प्रमाणानि । –न्यायसू॰ १ । १ । ३ । Return

4705

तुलना–अनन्तो
पायजन्याश्च समाख्यायोगसविद । साधर्म्यमनपेक्ष्यापि जायन्ते नरपादिषु ॥ सितातपत्रपिहितब्रध्नपादो
नराधिप । तेषां मध्य इति प्रोक्त उपदेशविशेषत ॥ कालान्तरेण तद्दृष्टौ तन्नामास्येति या मतिः ।
सा तदाऽन्या प्रमा प्राप्ता साधर्म्याद्यनपेक्षणात् ॥ –तत्त्वसं॰ पृ॰ ४५५ । ननु चाप्तोपदेशात् प्रतिपा
द्यस्य तत्सज्ञासंज्ञिसम्बन्धप्रतिपत्तिरागमफलमेव ततोऽप्रमाणान्तरमिति चेत्; तर्हि आप्तोपदिष्टोपमान
वाक्यादपि तत्प्रतिपत्तिरागमज्ञानमेबेति नोपमान श्रुतात्प्रमाणान्तरम् । सिहासनस्थो राजा, मञ्चके
महादेवी, सुवर्णपीठे सचिव, एतस्मात्पूर्वत एतस्मादुत्तरत एतस्माद्दक्षिणत एतन्नामाणवयं न्नामकमिद
ग्रामवानक ग्रामधानक मित्यादिवाक्याहितसंस्कारस्य पुनस्तथैव दर्शनात् सोऽयं राजेत्यादि संज्ञा
संज्ञिसम्बन्धप्रतिपत्ति, षडाननो गुहश्चतुर्मुखो व्रह्मा तुङ्गनासो भागवत क्षीराम्भोविवेचनतुण्डो हसः
सप्तच्छद इत्यादिवाक्याहितसस्कारस्य तथाप्रतिपत्तिर्बा यद्यागमज्ञान तदा तद्वदेवोपमानमवसेय विशेषा
भावात् । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २४३ । पयोम्बुभेदी हस स्यात् षट्पादैर्भूमरः स्मृतः । सप्तपर्णैस्तु
तत्त्वज्ञैर्विज्ञेयो विषमच्छद ॥ पञ्चवर्णं भवेद्रत्नं मेचकाख्य पृथुस्तनी । युवतिश्चैकशृङ्गोपि गण्डक परि
कीर्तित ॥ शरभोऽप्यष्टभि पादै सिंहश्चारुसटान्वित । इत्येवमादिशब्दश्रवणात्तथाविधानेव मराला-[p. n500 ]
दीनवलोक्य तथा सत्यापयति यदा तदा तत्सङ्कलनमपि प्रत्यभिज्ञानमुक्त दर्शनस्मरणकारणत्वाविशेषात् ।
परेषा तु तत्प्रमाणान्तरमेवोपपद्यत उपमानादौ तस्यान्तर्भावाभावात् । –प्रमेयर॰ पृ॰ ८४ । स्या॰ र॰
पृ॰ ४९८ । प्रमाणमी॰ पृ॰ ३४ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ १० ।

Return

4706 | –विशेषविशि– श्र॰ । Return

4707 | –मादिकाया स– ब॰, –मादित्यासं– श्र॰ । Return

4708 | नैयायिकमते । Return

4709 | –सौ तु उप– श्र॰ । Return

4710 | –तौ हि सिंहा– श्र॰ । Return

4711

तुलना–वाक्यादेव सङ्केतस्य प्रतीतत्वात् । तथाहि–सादृश्यवाक्य
स्यायमर्थो यो गोसदृश स गवय इत्येव व्यवहर्त्तव्य । स च वाक्यादुपलब्धसङ्केत सादृश्यावच्छिन्न
पिण्डमुपलभमान पर व्यवहरति अयं गवय इति । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५८९ । उपमान तावत् यथा
गौस्तथा गवय इति वाक्यम्, तज्जनिता धीरागम एव । –साख्यतत्त्वकउ पृ॰ ३९ । वैशे॰ उप॰ पृ॰
३३७ ।

Return

4712 | अतिदेशवाक्यावगतप्रसिद्धपिण्डसारूप्यज्ञानात् । Return

4713 | आगमे –आ॰ टि॰ । Return

4714 | तद्व चनमपि तद्धेतुत्वात् –परीक्षामु॰ ३ । ५६ । Return

4715 | सज्ञासज्ञिसम्बन्धस्य –आ॰ टि॰ । Return

4716 | अतोऽस्याग मेऽन्तर्भावो युक्त इति तात्पर्यम् –आ॰ टि॰ । Return

4717 | पृ॰ ४९७ प॰ ९ । Return

4718 | –तः प्रमाणं युक्तं ब॰ । Return

4719 | –वादिति ब॰ । Return

4720

तुलना–योऽप्यय गवयशब्दो गोसदृशस्य वाचकः' इति प्रत्यय सोऽप्यनुमानमेव ।
यो हि शब्दो यत्र वृद्धै प्रयुज्यते सोऽसति वृत्त्यन्तरे तस्य वाचक यथा गोशब्दो गोत्वस्य, प्रयुज्यते चैव
गवयशब्दो गोसदृशे इति तस्यैव वाचक इति तज्ज्ञानमनुमानमेव । –सांख्यतत्त्वकउ पृ॰ ४० । न्यायली॰
पृ॰ ५६ । वैशे॰ उप॰ पृ॰ ३३७ ।

Return

4721 | अन्यथानुपपत्तिलक्षणत्वात् । Return

4722 | अथातथा– आ॰ । Return

4723 | तत्प्रसिद्धा– ब॰ । Return

4724 | प्रत्यक्षत इत्या– श्र॰ । Return

4725 | वृक्षोऽयमित्या– श्र॰ । Return

4726 | तुलना–वृक्षोऽयमित्यादि – परीक्षामु॰ ३ । १० । प्रमेयक॰ पृ॰ ३४७ । Return

4727 | गवयोऽयमित्या– श्र॰, ब॰ । Return

4728 | प्रमाणान्तरम् –आ॰ टि॰ । Return

4729 | न पुनरुपमानरूपम् – आ॰ टि॰ । Return

4730 | वृक्षाज्ञो आ॰, वृक्षायज्ञो ब॰ । Return

4731 | तेन च आ॰ । Return

4732 | महिष्यादिषु वैधर्म्यात् प्रमाणान्तरत्वापत्ति –आ॰ टि॰ । Return

4733 | ध्याख्यायते ब॰ । Return

4734 | गवय इति वर्शिनः श्र॰ । Return

4735 | ग्रहणवाक्यम् –आ॰ टि॰ । Return

4736 | यथा तन्नामप्रतिपत्तिर्भवत प्रमाणान्तर तथा गवये दृष्टेऽर्थप्रतिपत्ति प्रमाणान्तर प्राप्नोति इति भाव –आ॰ टि॰ । Return

4737 | असादृश्यामीमा– ब॰ । Return

4738 | मीमासका हि सादृश्यज्ञानमुपमानकथयन्ति अतस्तेषामुपमान न शब्दात्मकम् । Return

4739 | सादृश्य च ब॰ । Return

4740 | नैयायिकास्तु सज्ञासज्ञिसम्बन्धज्ञानमुपमान वर्णयन्ति अतस्तेषामभिप्रायेण तच्छाब्दबोधात्मक भवति । Return

4741 | इतरथा गव– आ॰, ब॰ । Return

4742 | सूत्रकार –आ॰ टि॰ । अकलङ्कदेव । Return

4743 | –दानोपेक्षा फल आ॰, ब॰ । Return

4744

यतो यस्माज्ज्ञानाद् भवति । का ? सम्बन्धप्रतिपत्
सम्बन्धस्य वाच्यवाचकभावस्य प्रतिपत् ज्ञप्ति । कि विशिष्टा ? प्रत्यक्षार्थान्तरापेक्षा, प्रकृतात् शब्दल
क्षणादर्थादन्योऽर्थोऽर्थान्तर प्रत्यक्ष च तदर्थान्तरञ्च प्रत्यक्षार्थान्तर वृक्षादि तत्तथोक्तम्, तस्यापेक्षा यस्या
सा प्रत्यक्षार्थान्तरापेक्षा । तज्ज्ञान चेद् यदि न प्रमाण स्यात्तदा तर्हि सर्वं नैयायिकमीमासकादिकल्पितमुप
मान कुत प्रमाण स्यादविशेषात् । न हि सादृश्यसम्बन्धज्ञान प्रमाण न पुनर्वाच्यवाचकसम्बन्धज्ञानमिति
विशेषोऽस्ति । तत सज्ञासज्ञिसङ्कलनमपि प्रमाणान्तरमेव भविष्यतीति कुत प्रमाणसख्यानियम ? –
लघी॰ ता॰ पृ॰ ४० ।

Return

4745 | तुलना–तथा अस्मात्पूर्वमिद पश्चाद्दीर्घं ह्रस्वमिद महत् । इत्येवमा दिविज्ञाने प्रमाऽनिष्टा प्रसज्यते ॥ –तत्त्वसं प॰ पृ॰ ४५० । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २४२ । Return

4746 | –घानक ये तन्ना– ई॰ वि॰ । Return

4747 | सज्ञासम्प्र– ज॰ वि॰ । Return

4748 | यस्या सा श्र॰ । Return

4749 | –स्माज्ज्ञायते श्र॰ । Return

4750 | –ल्पितं कुत ब॰, आ॰ । Return

4751 | उप मानम् –आ॰ टि॰ । Return

4752

तुलना–रजस्तमोभ्या निर्मुक्तास्तपोज्ञानबलेन ये । येषा त्रिकालममल ज्ञानमव्याहत
सदा ॥ आप्ता शिष्टा विबुद्धास्ते तेषा वाक्यमसशयम् । सत्य वक्ष्यन्ति ते, कस्मादसत्य नीरजस्तमा ॥
–चरक॰ सू॰ ११ । १८–१९ । आप्त खलु साक्षात्कृतधर्मा यथादृष्टस्यार्थस्य चिख्यापयिषया प्रयुक्त उप
देष्टा । –न्यायभा॰ १ । १ । ७ । सांख्यका॰ माठर॰ का॰ ५ । युक्तिदी॰ पृ॰ ४६ । आप्तेनोच्छिन्नदोषेण
सर्वज्ञेनागमेशिना । भवितव्य –रत्नक॰ श्लो॰ ५ । यो यत्राविसवादक स तत्राप्त ततोऽपरो
ऽनाप्त । –अष्टश॰ अष्टसह॰ पृ॰ २३६ ।

Return

4753 | आगमार्थदर्शिन । Return

4754 | तन्नामप्रतिपत्ति । Return

4755 | उपमानम् । Return

4756 | –त्तरं वा ग्रा– श्र॰ । Return

4757 | नगरादि –आ॰ टि॰ । Return

4758 | –ना च तद– ब॰, श्र॰ । Return

4759 | प्रसिद्धसाधर्म्याद्यभावात् –आ॰ टि॰ । Return

4760 | एव योऽस्य आ॰ । Return

4761 | नामप्रति पत्तिः –आ॰ टि॰ । Return

4762 | –संज्ञिप्रतिपत्ति– श्र॰ । Return

4763 | द्वित्वादिसंख्याया अपि अपेक्षाबुद्धिजन्यत्वात् प्रमाणान्तरत्वप्रसक्तिरिति भाव –आ॰ टि॰ । Return

4764

साधनान्तर प्रमाणान्तर स्यात् । किम् ? विकल्पो निश्चय । तस्योल्लेखमाह–
इदमस्मादल्पम्, इदमस्मान्महत्, इदमस्मादासन्नम्, इदमस्मात्प्राशु दीर्घञ्च, इदमस्मान्न प्राशु इति ।
वाशब्द परस्परसमुच्चये । कस्मिन् ? समक्षे प्रत्यक्षे पदार्थे । कुत ? व्यपेक्षात, विरुद्धस्य प्रतिपक्ष
स्यापेक्षा कथञ्चिदजहद्वृत्ति तत इति । एवम् अल्पमहत्त्वादिसङ्कलनमपि परप्रमाणसख्यानियमं विघट-[p. n504 ]
यतीत्यर्थः । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ४० । तुलना–एकविषाणी खङ्गः सप्तपर्णो विषमच्छदः इत्याहित
संस्काराणां पुनस्तत्प्रत्यक्षदर्शिनामभिज्ञानं किन्नाम प्रमाणं स्यात् ? तथा स्त्र्यादिलक्षणश्रवणात् तथादर्शिनः
समभिज्ञानं संख्यादिप्रतिपत्तिश्च पूर्वापरनिरीक्षणात् पश्यताञ्च नामयोजना उपमानवत् सर्वं प्रमाणान्त
रम् । –सिद्धिबि॰, टी॰ पृ॰ १५०B. । परीक्षामु॰ ३ । ५–१० । प्रमाणनय॰ ३ । ५–६ । प्रमाणमी॰ १ । २ । ४ ।
उद्धृतोऽयं श्लोकः–समक्षार्थे –स्या॰ र॰ पृ॰ ४९८ । प्रमेयर॰ ३ । ५ । प्रमाणमी॰ पृ॰ ३५ ।

Return

4765 | परस्परं व्य– ई॰ वि॰ । Return

4766 | अल्पबहुत्वादि– ई॰ वि॰ । Return

4767

तुलना–तेषां द्व्यादिसंख्याज्ञानं प्रमाणान्तरम्, गणितज्ञसंख्यावाक्याहितसंस्कारस्य
प्रतिपाद्यस्य पुनर्दृयादिषु संख्याविशिष्टद्रव्यदर्शनादेतानि द्व्यादीनि तानीति संज्ञासंज्ञिसम्बन्धप्रतिपत्ति
र्द्व्यादिसंख्याज्ञानप्रमाणफलमिति प्रतिपत्तव्यम् । तथोत्तराधर्यज्ञानं सोपानादिषु स्थविष्ठज्ञानं पर्वादिषु
महत्त्वज्ञानं स्ववंशादिषु, संस्थानज्ञानं त्र्यस्रादिषु, वक्रर्ज्वादिज्ञानञ्च क्वचित्प्रमाणान्तरमायातम् ।
–तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २४२ ।

Return

4768 | ✢ एतन्दतर्गतः पाठो नास्ति ई॰ वि॰ । Return

4769

तुलना–अनुमानोपमानागमार्थापत्तिसंभवाभावान्यपि प्रमाणानीति
केचिन्मन्यन्ते तत्कथमेतदिति ? अत्रोच्यते–सर्वाण्येतानि मतिश्रुतयोरन्तर्भूतानि इन्द्रियार्थसन्निकर्षनिमि
त्तत्वात् । –तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ १ । १२ । उपमानार्थापत्त्यादीनामत्रैवान्तर्भावात् –सर्वार्थसि॰ १ । ११ ।
अर्थापत्त्यादेरनुमानव्यतिरेकेऽपि परोक्षेन्तर्भावात् । –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ २८१ ।

Return

4770 | जात ब॰ । Return

4771 | दृष्टेत्यादि ब॰ । Return

4772

तुलना–
तरुपङ्क्त्यादिसन्दृष्टौ एकपादपदर्शनात् । द्वितीयशाखिविज्ञानादाद्योसाविति निश्चयः ॥ प्रमाणा
न्तरमासक्तं सादृश्याद्यनपेक्षणात् । –तत्त्वसं॰ पृ॰ ४५० ।

Return

4773 | इत्यत्राह ब॰, श्र॰ । Return

4774 | इत्यत्राह ब॰, श्र॰ । Return

4775 | एकत्र प्रमेये बहूना प्रमाणाना प्रवृत्ति सम्प्लव । Return

4776 | –नियमविना– श्र॰ । Return

4777

व्याख्या–यत्र देशकालादौ प्रत्य
क्षानुमानोपमानशाब्दार्थापत्त्यभावलक्षणै षड्भि प्रमाणै परिच्छिन्नोऽर्थोऽन्यथा नोपपद्यते यद्येवम्भूतोऽर्थो
न भवेदित्येव या परोक्षार्थविषया कल्पना साऽर्थापत्ति प्रमाणमुदाहृता शबरस्वामिना । –तत्त्वसं॰
प॰ पृ॰ ४५६ ।

Return

4778

उद्धृतोऽयम्–नान्यथा भवेत् –मी॰ श्लो॰ । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५९० । तत्त्वार्थ
श्लो॰ पृ॰ २१६ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५७८ । कल्पयत्यन्य –तत्त्वसं॰ पृ॰ ४५६ । सन्मति॰ टी॰
पृ॰ ५७८ । प्रकृतपाठ –प्रमेयक॰ पृ॰ १८७ । स्या॰ र॰ पृ॰ २७६ । रत्नाकराव॰ २ । १ ।

Return

4779 | –सकपरिकल्पि– ब॰ । Return

4780 | न चेदिति ब॰, न चेति श्र॰ । Return

4781 | पीनत्वस्य –आ॰ टि॰ । Return

4782 | रात्रिभोजनाभावे –आ॰ टि॰ । Return

4783 | लिङ्गप्रभवञ्च । Return

4784

तुलना–
प्रत्यक्षमनुमानञ्च शाब्दञ्चोपमया सह । अर्थापत्तिरभावश्च षडेते साध्यसाधकाः । –तत्त्व स॰ प॰
पृ॰ ४५० ।

Return

4785 | अर्थापत्तेरनुमानेऽन्तर्भावात् पञ्चसंख्यापत्ते –आ॰ टि॰ । Return

4786 | प्रत्यक्षादिविशेषं ब॰, श्र॰ । Return

4787 | तत्र पञ्चविध मान प्रत्यक्षमनुमा तथा । शास्त्रं तथोपमानार्थापत्तीति गुरोर्मतम् ॥ –प्रक॰ पं॰ पृ॰ १२७ । Return

4788 | प्रमाणसंख्याव्याघात इति सम्बन्ध, तस्य चत्वारि एव स्युः –आ॰ टि॰ । Return

4789

अर्थापत्तिरपि
दृष्टः श्रुतो वार्थोऽन्यथा नोपपद्यते इत्यर्थकल्पना, यथा जीवति देवदत्ते गृहाभावदर्शनेन बहिर्भावस्या
दृष्टस्य कल्पना । –शाबरभा॰ १ । १ । ५ । विना कल्पनयाऽर्थेन दृष्टेनानुपपन्नताम् । नयना दृष्टमर्थं
सार्थापत्तिस्तु कल्पना ॥ दृष्टेनार्थेन दृष्टस्यार्थस्यार्थान्तरकल्पनायामसत्यामनुपपत्तिमापादयता साऽर्थान्त-[p. n506 ]
रकल्पना साऽर्थापत्तिः । –प्रक॰ प॰ पृ॰ ११३ । प्रमितस्यार्थस्य अर्थान्तरेण विनाऽनुपपत्तिमालोच्य
तदुपपत्तये याऽर्थान्तरकल्पना साऽर्थापत्ति । –शास्त्रदी॰ पृ॰ २९० । न्यवि॰ पृ॰ १५२ । तन्त्ररह॰
पृ॰ १३ । प्रभाकरवि॰ पृ॰ ५३ ।

Return

4790

दृष्ट पञ्चभिरप्यस्माद् भेदेनोक्ता श्रुतोद्भवा । प्रमाणग्राहिणीत्वेन यस्मात्पूर्वविल
क्षणा ॥ –मी॰ श्लो॰ अर्था॰ श्लो॰ २ । दृष्टशब्देन यद्यप्युपलब्धमात्रमुच्यते तथापि श्रुतशब्दसन्निधानात्
गोबलीवर्दन्यायेन शब्दप्रमितव्यतिरिक्तमुच्यते । –बृह॰ पं॰ पृ॰ ११७ । मी॰ श्लो॰ न्यायर॰ पृ॰ ४५० ।

Return

4791 | स्फोट –आ॰ टि॰ । Return

4792 | सादृश्य । Return

4793 | सारूप्यविशिष्टगोपिण्डस्य –आ॰ टि॰ । Return

4794 | तज्ज्ञानग्राहकशक्ति– श्र॰ । Return

4795 | उपमा नज्ञान । Return

4796

शक्तयोऽपि च भावाना कार्यार्थापत्तिकल्पिता । प्रसिद्धा पारमार्थिक्य प्रतिकार्य व्यव
स्थिता । –मी॰ श्लो॰ शून्य॰ श्लो॰ २५४ । तेनार्थापत्तिपूर्वत्वमत्र यत्र च कारणे । कार्यादर्शनत
शक्ते रस्तित्व सम्प्रतीयते । कार्यस्य ननु लिङ्गत्व न सम्बन्धानपेक्षणात् । दृष्ट्वा सम्बन्धिता चैषा
शक्तिर्गम्येत नान्यथा । तद्दर्शने तदानी च प्रत्यक्षादेरसभवात् । अर्थापत्ते प्रमाणत्व त्रैलक्षण्याद्विना
भवेत् । शक्तिकल्पनाप्यर्थापत्तिरेवेत्याह यत्रेति । चोदयति कार्यस्येति । कारणवत्तया शक्ति कल्प्यते,
कार्याच्च कारणबुद्धिरनुमानमिति । निराकरोति नेति । कारणमाह सम्बन्धेति । बीजे सत्यङ्कुरोत्प
त्तिदर्शनाद् बीजकारणत्वमवगम्यते, सत्यपि तस्मिन् मूषिकाघ्राते अङ्कुरानुत्पत्तेरकारणत्व तदिद कारणा
कारणत्वव्याघातपरिजिहीर्षया शक्तिकल्पनम्, सम्बन्धज्ञानानपेक्षत्वान्नानुमानम् इतश्च नानुमान
मित्याह –दृष्ट्वेति सार्द्धेन । सम्बन्धिग्रहणपूर्वक हि सम्बन्धग्रहणम्, न च शक्ते प्रत्यक्षग्रहण सम्भवति
अतोऽवश्य सम्बन्धग्रहणवेलाया शक्तिग्रहणमभ्युपगन्तव्यम् । अर्थापत्तिर्हि त्रैलक्षण्यवर्जिता शक्नोति ता
ग्रहीतुमिति । –मी॰ श्लो॰ अर्था॰, न्यायर॰ पृ॰ ४६२–६३ । शास्त्रदी॰ पृ॰ ३०६ ।

Return

4797 | प्रत्यक्ष पूर्वकत्वात् । Return

4798 | अनुमानस्य । Return

4799 | अविनाभावे –आ॰ टि॰ । Return

4800 | प्रत्यक्षात् –आ॰ टि॰ । Return

4801 | अविनाभाव । Return

4802 | अन्वयव्यतिरेक । Return

4803 | प्रथमानुमानात् । Return

4804 | अनुमानान्तरम् । Return

4805 | शक्तिप्रतिपत्तेः । Return

4806 | अतः नास्ति आ॰ । Return

4807 | –र्थप्रतीत्यन्य– श्र॰, ब॰ । Return

4808 | वाचकशक्त्यन्य थानुपपत्त्या । Return

4809 | शब्दस्य । Return

4810

वचनस्य श्रुतस्यैव सोऽप्यर्थः कैश्चिदाश्रितः । तदर्थोपप्लुतस्यान्यैरिष्टो
वाक्यान्तरस्य तु । न तावछूयमाणस्य वचसोऽर्थोऽयमिष्यते । न ह्यनेकार्थता युक्ता वाक्ये वाचकता तथा ।
पदार्थान्वयरूपेण वाक्यार्थो हि प्रतीयते । न रात्र्यादिपदार्थश्च दिवावाक्येन गम्यते । न दिवादिपदा
र्थाना संसर्गो रात्रिभोजनम् । न भेदो येन तद्वाक्य तस्य स्यात् प्रतिपादकम् । अन्यार्थव्यापृतत्वाच्च न
द्वितीयार्थकल्पना । तस्माद्वाक्यान्तरेणायं बुद्धिस्थेन प्रतीयते । प्रमाणं तस्य वक्तव्य प्रत्यक्षादिषु यद्भवेत् ।
न ह्यनुच्चारिते वाक्ये प्रत्यक्ष तावदिष्यते । नानुमान न चेद हि दृष्ट तेन सह क्वचित् । यदि त्वनुपल
ब्धेऽपि सम्बन्धे लिङ्गतेष्यते । तदुच्चारणमात्रेण सर्ववाक्यमितिर्भवेत् । श्रुतस्यैव शब्दस्य तत्प्रतिपाद
कत्व केचित्कल्पयन्ति, अन्ये तु शब्दान्तरमेव तत्प्रतिपादकमिति, तत्रानन्तरपक्ष निराकरोति न तावदिति ।
कारणमाह –न हीति । किञ्च यदि वाक्यं वाचकं स्यात् स्यादप्यनेकार्थता न तु वाक्यं वाचकमित्याह
वाचकतेति । कथ तर्हि वाक्यार्थप्रतीतिरत अह –पदार्थेति । किमिति रात्रिभोजन दिवावाक्यस्यार्थो न
भवत्यत आह –न रात्रीति । न हि रात्र्यादिपदार्था दिवावाक्यपदैरभिधीयन्ते, ते कथमन्वितरूपतया
तद्वाक्यार्थीभवेयुरिति । यद्यपदार्थोऽपि रात्रिभोजन दिवादिपदाना ससर्गो भेदो वा स्यात्ततोऽपि तस्यैव
वाक्यस्यार्थ स्यात् न तु तदस्तीत्याह न दिवेति । यद्यपि चानेकार्थता, तथापि एकस्मिन् प्रयोगे व्यापृ
तस्य नार्थान्तर सभवतीत्याह –अन्यार्थेति । तस्माद्वाक्यान्तरस्यैव कल्पितस्यायमर्थो न तु श्रुतस्येत्याह
तस्मादिति । तस्य तु वाक्यस्य किं प्रमाणमिति विचारणीयमित्याह –तस्येति । यच्च तदर्थान्तर तदा
यद्यपि वाक्यार्थत्वादागमिक न निष्प्रमाणक तथापि तदेव वाक्य किं प्रमाणकमिति चिन्त्यमिति ।
तत्रार्थापत्तिरेव प्रमाणमिति वक्तु पूर्वेषा तावदसम्भव दर्शयितुमाह न हीति । –मी॰ श्लो॰ अर्था॰,
न्यायर॰ पृ॰ ४६४–६५ ।

Return

4811 | दिवा न भुङ्क्ते इति निषेधार्थप्रतिपादनपरत्वात् । Return

4812 | मा भूत्ससर्ग को दोष इत्याह –आ॰ टि॰ । Return

4813 | ससर्गरहितस्य । Return

4814 | तथाविधपद– श्र॰ । Return

4815 | अन्यार्थप्रति पादनतत्परे । Return

4816 | साक्षात् शक्ति । Return

4817 | –शक्तता ब॰ । Return

4818

गमनशक्ति –आ॰ टि॰ । ज्ञानाद्दा
हाद्दहनशक्तता । वह्नेरनुमिता सूर्ये यानात्तच्छक्तियोग्यता ॥ –मी॰ श्लो॰ । स्या॰ र॰ पृ॰ २७८ ।
उद्धृतोऽयम् –तत्त्वस॰ पृ॰ ४५७ । प्रमेयक॰ पृ॰ १८८ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५७९ ।

Return

4819

गवयो
पमिता या गौस्तज्ज्ञानग्राह्यता मता –मी॰ श्लो॰ । ग्राह्यशक्तता –स्या॰ र॰ पृ॰ २७८ । उद्धृतोऽ
यम् –प्रमेयक॰ पृ॰ १८८ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५७९ । तुलना–गवयोपमिता या गौस्तज्ज्ञानग्रा
ह्यशक्तता । उपमाबलसभूतसामर्थ्येन प्रतीयते ॥ –तत्त्वस॰ पृ॰ ४५९ ।

Return

4820 | –त्त्याविबोधि– आ॰, ब॰ । Return

4821 | शब्दे बोधकसामर्थ्या त्तन्नित्यत्वप्रकल्पनम् –मी॰ श्लो॰ । Return

4822 | तस्य शब्दस्य नित्यत्वेन प्रमेयत्व परिच्छेद्यत्वम् –आ॰ टि॰ । उद्धृतोऽयम् –प्रमेयक॰ पृ॰ १८८ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५७९ । स्या॰ र॰ पृ॰ २७८ । Return

4823

अभिधा नान्यथा सिद्ध्येदिति वाचकशक्तताम् । अर्थापपत्त्यावगम्यैव तदनन्यगते पुन ॥ –मी॰
श्लो॰ । अर्थापत्त्यावगम्यैव –तत्त्वस॰ पृ॰ ४५९ । बाचकशक्तता । अर्थापत्त्यावगम्यैव
–स्या॰ र॰ पृ॰ २७८ । प्रकृतपाठ –प्रमेयक॰ पृ॰ १८८ । अभिधानमभिधा अर्थप्रतिपादनमिति
यावत् । सा शब्दस्य अन्यथा–वाचकशक्त्या विना न सिद्ध्येदित्येव बोधकशक्तताम्, अवगम्य बुदध्वा,
तदनन्यगते तस्या बोधकशक्तेरन्या गतिर्नास्ति शब्दनित्यत्वमन्तरेणेति । पुनरर्थापत्त्यन्तरेणैव शब्दस्य
नित्यत्वनिश्चय । –तत्त्वस॰ पृ॰ ४५९ ।

Return

4824 | –शक्तता ब॰, श्र॰ । Return

4825 | एकया अर्थापत्त्या वाचकशक्तिमवगम्य अन्यया शब्दस्य नित्यत्व निश्चिनुयात् प्रमाता –आ॰ टि॰ । Return

4826 | मीमासासूत्रे । Return

4827 | –श्रुतेः ब॰ । Return

4828

शब्दार्थापत्तिरुच्यते
–स्या॰ र॰ पृ॰ २७८ । उद्धृतोऽयम् –तत्त्वस॰ पृ॰ ४५७ । प्रमेयक॰ पृ॰ १८८ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰
५७९ ।

Return

4829

वर्णिता –तत्त्वस॰ पृ॰ ४६० । उद्धृतोऽयम् –प्रमेयक॰ पृ॰ १८९ । सन्मति॰ टी॰
पृ॰ ५७९ । स्या॰ र॰ पृ॰ २७८ । व्याख्या–प्रत्यक्षादे प्रमाणस्याभावेन निवृत्त्या निर्णीतो निश्चितो
यश्चैत्राभावः तेन विशेषिताद् गेहात् इह गृहे चैत्रो नास्तीत्यत चैत्रस्य जीवने सति या बहिर्भावसिद्धि[p. n509 ]
बहिश्चैत्रो विद्यते इत्येवं निश्चयरूपा, इह भाष्ये वर्णिता शबरस्वामिना, तदन्यासामर्थापत्तीनामुपलक्ष
णार्थमुदाहतेति यावत् । यथा जीवति देवदत्ते गृहेऽदर्शनेन बहिर्भावस्य अदृष्टस्य कल्पनेति । –
तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ४६० ।

Return

4830 | लक्षणा । Return

4831 | जोवतोऽस्य हि श्र॰ । Return

4832 | पक्षधर्मतादिसामग्री । Return

4833

पक्षधर्माद्यनङ्गत्वाद् भिन्नैवाप्यनुमानत । बहिर्देशविशि
ष्टेऽर्थे देशे वा तद्विशेषिते । प्रमेये यो गृहाभाव पक्षधर्मस्त्वसौ कथम् ॥ तदभावविशिष्ट तु गृह धर्मो न
कस्यचित् । गृहाभावविशिष्टस्तु तदासौ न प्रतीयते ॥ गम्यते तु गृह तत्र न च चैत्रः प्रतीयते । न
चात्रादर्शनं हेतुर्यथाऽभावेऽभिधास्यते ॥ तेन वेश्मन्यदृष्टत्वादिति हेतुर्न कल्प्यते । अदर्शनादभावे च
प्रमेयस्यावधारिते ॥ बहिर्भावमतिर्नासौ तेनादर्शनहेतुका । चैत्राभावस्य हेतुत्वं गेहेऽभावश्च सस्थित ॥
पक्षधर्मत्व तावन्निराकरोति बहिरिति । गृहगतो ह्यभावो न देवदत्तस्य बहिर्देशस्य वा धर्म, अभाव
विशिष्टं तु गृह न कस्यचिद्धर्म इत्याह गृहाभावेति । असौ देवदत्तो बहिर्देशो वेति । कथमित्याह गम्यते
इति । चैत्रग्रहणमुपलक्षणम्, गृहमेव गम्यते न चैत्रो बहिर्देशो वा । न चानवगतस्य धर्मावगति सभव
तीति । यदि तु चैत्रादर्शन हेतुरित्युच्यते अत आह न चेति । यथा ह्यभावेऽनुमेये लिङ्गत्वमभावस्य न
सभवति तथाऽत्रापि पक्षधर्मत्वाभावादेव ।इतश्च नादर्शनस्य हेतुत्वमित्याह –अदर्शनादिति ।
अदर्शनादभावेऽवगते पश्चादुपजायमाना बहिर्भावमतिर्नादर्शननिमित्ता भवितुमर्हतीति नाभावस्य लिङ्गत्व
न च तस्य पक्षधर्मता इत्याह चैत्राभावस्येति । –मी॰ श्लो॰, न्यायर॰ पृ॰ ४५४–५५ । तुलना–
न्यायमं॰ पृ॰ ३७ ।

Return

4834 | चैत्रस्य विशिष्टे बहिर्भावे श्र॰ । Return

4835 | गृहे चैत्राभावस्य वा नास्ति आ॰ । Return

4836 | प्रथमहेतुद्वयापेक्षया –आ॰ टि॰ । Return

4837 | द्वितीयहेतुद्वयापेक्षया –आ॰ टि॰ Return

4838

प्रमेयस्य साध्यस्य हेतुग्रहणकाल एव अनुप्रवेश ज्ञानम् । जीवतश्च गृहाभावः पक्षधर्मोऽत्र
कल्प्यते । तत्सवित्तिर्बहिर्भाव न चाबुद्ध्वोपजायते ॥ अग्निमत्तानपेक्षा तु धूमवत्ता प्रतीयते । न तद्ग्र
हणवेलायामग्न्यधीनं हि किंचन ॥ गेहाभावस्तु य शुद्धो विद्यमानत्ववर्जित । स मृतेष्वपि दृष्टत्वाद्ब
हिर्वृत्तेर्न साधक ॥ विद्यमानत्वससृष्टगृहाभावधियाऽनया । गेहादुत्कलितश्चैत्रो विद्यते बहिरेव हि ॥
गेहाभावत्वमात्र तु यत्स्वतन्त्र प्रतीयते । न तावता बहिर्भावश्चैत्रस्यैवाबधार्यते ॥ सिद्धे सद्भावविज्ञाने
गेहाभावधियाऽत्र तु । गेहादुत्कलिता सत्ता बहिरेवावतिष्ठते ॥ तेनास्य निरपेक्षस्य व्यभिचारो मृतादिना ।
यस्य त्वव्यभिचारित्व न ततोऽन्यत्प्रतीयते ॥ तस्मात् प्रत्यक्षतो गेहे चैत्राभावे ह्यभावत । ज्ञाते यत्स
त्त्वविज्ञान तदेवेद बहि स्थितम् ॥ पक्षधर्मात्मलाभाय बहिर्भाव प्रवेशित । तद्विशिष्टोऽनुमेय स्यात्
पक्षधर्मान्वयादिभि ॥ पक्षधर्मादिविज्ञान बहि सबोधतो यदि । तैश्च तद्वोधतोऽवश्यमन्योन्याश्रयता
भवेत् । अन्यथानुपपत्तौ तु प्रमेयानुप्रवेशिता । ताद्रूप्येणैव विज्ञानान्न दोष प्रतिभाति न ॥ येन बहिर्भा
वेन विशिष्टश्चैत्रोऽनुमातव्य, स पक्षीकृतजीवच्चैत्रधर्मतया गृहाभावस्यात्मलाभाय तत्प्रतीतिवेलाया
मेवानुप्रवेशित इति । तदेव सत्यपि यद्यनुमानत्वमिष्येत तत्स्फुटमितरेतराश्रयमित्याह –पक्षधर्मादीति । [p. n510 ]
नन्वर्थापत्तावपि तुल्योऽय दोष, तत्रापि हि गृहाभावमात्र मरणेनाप्युपपन्न न बहिर्भाव कल्पयति,
विद्यमानत्वससृष्टस्तु कल्पयेत्, स त्वनवगते बहिर्भावे न शक्यतेऽवगन्तुम्, नचानवगत कल्पको भवति,
तदबगमे च प्रमेयाभाव स्यादत आह –अन्यथेति । अन्यथानुपपत्तिरूपे प्रमाणान्तरे योऽय विद्यमान
त्वससृष्टगेहाभाबबुद्धावेव प्रमेयस्य बहिर्भावस्यानुप्रवेश स न दोष । कस्मात् ? ताद्रूप्येणैव ज्ञानात् ।
ईदृग्रूपमेव हि एतत्प्रमाण यदर्थञ्च यस्यासत्यर्थान्तरे मिथ प्रतिघातेनासम्भवमालोच्य अर्थान्तर
कल्पनया प्रतिघात परिहृत्य सम्भवतीत्यत एव विलक्षणसामग्रीत्वेन प्रमाणान्तरत्वम् अनुपपत्तिरिति
चावगतस्यार्थान्तरेण प्रतिघातश्चोच्यत इति । –मी॰ श्लो॰, न्यायर॰ पृ॰ ४५५–७७ । शास्त्रदी॰
पृ॰ २९७ । तुलना –न्यायम॰ पृ॰ ३७ ।

Return

4839 | केवलेन गृहाभावेन यदि बहिर्भावः कल्प्येत । Return

4840 | सच आ॰, ब॰ । Return

4841 | जीवग्राह्याग– आ॰, ब॰ । Return

4842 | वर्त्तमा– श्र॰ । Return

4843 | जीवित्वग्राह्यागमाख्य प्रमाणम् । Return

4844 | न हि निर्विषय प्रमाण भवति, एव च भावो गृहीतो नाभावस्तत्कथ स हेतुः, भाववदद्यापि साध्यत्वात् –आ॰ टि॰ । Return

4845 | चैत्रस्य । Return

4846 | अभावप्रमाणेन । Return

4847 | गृहलक्षणात् । Return

4848 | बहि । Return

4849 | बहिर्भावलक्ष्यसाध्य– ब॰ । Return

4850 | वह्नि । Return

4851 | एवासत्यमेतत् ब॰ । Return

4852

जीवति चैत्र इति आगमाख्य प्रमाणम्, गृहे च नास्तीत्यभावप्रमाणम्, तत्समर्थनार्थं
बहिरस्तीत्यर्थापत्ति प्रवर्त्तते अन्यथा प्रमाणद्वयस्य प्रवृत्तिर्न स्यात् –आ॰ टि॰ । आगमप्रमाणेन हि
चैत्रस्य भावो विषयीकृतः अभावप्रमाणेन च तस्याभाव इति, अत चैत्रविषयकसद्भावाभावयोः अविरो
धस्थापनार्थम् अर्थापत्तिः प्रवर्तते, सा च चैत्रो गृहे नास्ति बहिरस्ति इति प्रमेयद्वय परामृशति

Return

4853 | अर्थापत्तिं विना । Return

4854 | भावाभावयो –आ॰ टि॰ । भावाभावयो सघटनस्य अविरोधस्य अयोगात् अभावापत्ते । Return

4855 | योऽयम् श्र॰ । Return

4856 | –ग्रहणाभावाभावाच्च श्र॰ । Return

4857 | नेयमनुमानमिति गतेन सम्बन्ध । Return

4858 | गृहाभावबहिर्भावौ न च दृष्टौ नियोगत । साहित्ये तु प्रमाणञ्च तयोरन्यन्न विद्यते ॥ –मी॰ श्लो॰ अर्था॰ श्लो॰ ३१ । तुलना –न्यायम॰ पृ॰ ३७ । Return

4859

गृहद्वारि स्थितो यस्तु बहिर्भाव प्रकल्पयेत् । यदैकस्मिन्नय देशे न तदाऽन्यत्र विद्यते ॥
तदाप्यविद्यमानत्व न सर्वत्र प्रतीयते । न चैकदेशे नास्तित्वाद् व्याप्तिर्हेतोर्भविष्यति । –मी॰ श्लो॰
अर्था॰ श्लो॰ ३४–३५ ।

Return

4860 | यदि तस्य ब॰ । Return

4861 | गृहे भावाभावात् श्र॰ । Return

4862 | अनुमाने हि । Return

4863 | प्रयोगकाले । Return

4864 | अग्ने । Return

4865 | पर्वतादिस्थतया – आ॰ टि॰ । Return

4866 | अर्थापत्तौ । Return

4867 | अपि तु बहिः यत्र कुत्राप्यस्ति इत्यनियतरूपेण । Return

4868 | –द्वारप्रवर्त्ति– ब॰ । Return

4869 | –ग्रहो गृहे चैत्र ब॰ । Return

4870 | गृहे नास्ति आ॰, श्र॰ । Return

4871 | उक्तञ्च ब॰ । Return

4872 | नन्वस्त्वेव आ॰ । Return

4873 | गृहद्वारे वर्तिनः –न्यायमं॰ । Return

4874 | –द्वारिवर्त्तिन ब॰ । Return

4875 | भावेन भावसिद्धौ –न्यायम॰ । Return

4876 | कथमेव श्र॰ । Return

4877 | सम्बन्धः । Return

4878 | व्याप्यभूतस्य । Return

4879 | व्यापकभूतेन । Return

4880

ननु चाग्न्याद्यभावेऽपि धूमादिव्यतिरेकिणाम । तद्देशागमनात् स्पष्टो
व्यतिरेको न सिद्ध्यति । यस्य वस्त्वन्तराभाव प्रमेयस्तस्य दुष्यति । मम त्वदृष्टमात्रेण गमकाः सह
चारिणः । य खलु वस्त्वन्तरेषु विपक्षेषु लिङ्गस्याभावावधारणमनुमानाय प्रार्थयते तस्यैव दोष, वय
तु द्वित्रिचतुरेषु अवगताग्निसाहचर्याद् धूमाद्विपक्षादर्शनमात्रेण सहचारिणमग्निमनुमिमाना न सर्ववि
पक्षेषु धूमाभावावधारणं प्रार्थयामहे । नापि सर्वधूमवतामग्न्यन्वयमिति । –मी॰ श्लो॰, न्यायर॰ पृ॰
४६० ।

Return

4881 | अनग्निप्रदेशानामानन्त्यात् –आ॰ टि॰ । Return

4882 | –निश्चयमज्ञान– श्र॰ । Return

4883 | –निवृत्तचे– ब॰ । Return

4884 | प्रतिपतॄणाम् । Return

4885 | अर्थापत्तौ । Return

4886 | अन्वयावगम– ब॰, श्र॰ । Return

4887 | बहि सद्भावस्य –आ॰ टि॰ । Return

4888 | यत्र नोपलभ्यने तत्र नास्ति चैत्र –आ॰ टि॰ । Return

4889

व्यतिरेकमुखेन सम्बन्धनिश्चयः ।
नन्वेवमिनरत्रापि सम्बन्धोऽनुपलब्धितः । चैत्राभावस्य भावेन दृष्टत्वादुपपद्यते ॥ साहित्ये मितदेश
त्वात्प्रसिद्धे चाग्निधूमयोः । व्यतिरेकस्य चादृष्टेर्गमकत्वं प्रकल्प्यते ॥ इह साहित्यमेवेदमेकस्य सह
भाविनः । अनन्तदेशवर्तित्वान्न तावदुपपद्यते ॥ –मी॰ श्लो॰ अर्था॰ श्लो॰ १–४३ ।

Return

4890 | नियतदेशतया ब॰, श्र॰ । Return

4891 | तेषु देशान्त– आ॰, श्र॰ । Return

4892

नन्वत्रा
विद्यमानत्वं गम्यतेऽनुपलब्धितः । मा चाप्रयत्नसाध्यत्वादकस्थस्यैव सिद्ध्यति ॥ नैतयाऽनुपलब्ध्याऽत्र
वस्त्वभावः प्रतीयते । तद्देशाऽगमनात् सा हि दूरस्थेष्वस्ति सत्स्वपि ॥ गत्वा गत्वा तु तान् देशान्
यद्यर्थो नोपलभ्यते । ततोऽन्यकारणाभावादमन्नित्यवगम्यते ॥ –मी॰ श्लो॰ अर्था॰ श्लो॰ ३६–३८ ।

Return

4893 | जानामि –न्यायमं॰ । Return

4894 | शादिशङ्कया –न्यायमं॰ । Return

4895 | अनुपलब्धिः । Return

4896 | –तमानो पु– श्र॰ । Return

4897 | चैत्रस्य । Return

4898 | बहिः । Return

4899 | चैत्राभावनिश्चयः । Return

4900 | पृ॰ ५०५ पं॰ १८ । Return

4901

रात्रिभोजनादिना–
आ॰ टि॰ । तुलना–एषा विचार्यमाणा तु भिद्यते नानुमानतः ॥ प्रतिबन्धाद्विना वस्तु न वस्त्वन्तर
बोधकम् । यत्किञ्चिदर्थमालोक्य न च कश्चित्प्रतीयते ॥ प्रतिबन्धीऽपि नाज्ञातः प्रयाति मतिहेतुताम् ।
न सद्योजातबालादेरुद्भवन्ति तथा धियः ॥ न विशेषात्मना यत्र सामान्यज्ञानसम्भवः । तत्राप्यस्त्येव
सामान्यरूपेण तदुपग्रहः ॥ –न्यायमं॰ पृ॰ ४१ । अर्थापत्तेरप्यनुमान एवान्तर्भावोऽविनाभावबलेनार्थ
प्रतिपत्तिसाधनत्वात् । अन्यथा नोपपद्यते इत्युक्ते सत्येबोपपद्यत इति लभ्यते । अयमेवाविनाभाव इति ।
–न्यायसा॰ पृ॰ २२ । अर्थापत्त्युत्थापकोऽर्थोऽन्यथानुपपद्यमानत्वेनानवगतः, अवगतो वाऽदृष्टार्थपरिक
ल्पनानिमित्तं स्यात् ? –प्रमेयक॰ पृ॰ १९३ । स्या॰ र॰ २८३ ।

Return

4902

दृष्टात् श्रुतादर्थात्–
आ॰ टि॰ । तुलना–दर्शनार्थादर्थादर्थापत्तिर्विरोध्येव श्रवणादनुमितानुमानम् । –प्रश॰ भा॰, कन्द॰
पृ॰ २२३ । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५९० । शब्दे ऐतिह्यानर्थान्तरभावाद् अनुमानेऽर्थापत्तिसंभवानर्थान्तर
भावाच्चाप्रतिषेधः । –न्यायसू॰ २ । २ । २ । प्रत्यक्षेणाप्रत्यक्षस्य सम्बद्धस्य प्रतिपत्तिरनुमानं तथा
चार्थापत्तिसंभवाभावाः । वाक्यार्थसम्प्रत्ययेनानभिहितस्यार्थस्य प्रत्यनीकभावाद् ग्रहणमर्थापत्तिरनुमान
मेव । –न्यायभा॰ २ । २ । २ । कथमर्थापत्तिरनुमानेन संगृह्यते ? द्वयोरेकतरप्रतिषेधस्य द्वितीयाभ्यनुज्ञा
विषयत्वात् । यत्र यत्र द्वयोर्वस्तुनोरेकतरद्वस्तु प्रतिषिध्यते तत्र तत्र द्वितीयाभ्यनुज्ञा दृष्टा, यथा दिवा न
भुङ्क्ते इत्यभिधानात् रात्रौ भुङ्क्ते इति गम्यते । –न्यायवा॰ पृ॰ २७६ । न्यायली॰ पृ॰ ५७ । [p. n513 ]
न चार्थापत्तिरनुमानतो भिद्यते, लोके तदसङ्कीर्णोदाहरणाभावात्, प्रकारान्तराभावाच्च । –न्यायकुसु॰
३ । १९ । सिद्ध साध्याविनाभावो ह्यर्थापत्ते प्रभावक । सभवादेश्च यो हेतु सोऽपि लिङ्गान्न भिद्यते ॥
दृष्टान्तनिरपेक्षत्व लिङ्गस्यापि निवेदितम् । तन्न मानान्तर लिङ्गादर्थापत्त्यादिवेदनम् ॥ –तत्त्वार्थ
श्लो॰ पृ॰ २१७ । प्रमेयक॰ पृ॰ १९३ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५८५ । जैनतर्कवा॰ पृ॰ ७७ । स्या॰
र॰ पृ॰ २८३ । रत्नाकराव॰ २ । १ ।

Return

4903 | –न्तरप्रतोति– श्र॰ । Return

4904 | –द्वह्निविज्ञानम् ब॰ । Return

4905 | दृष्ट श्रुतो वाऽर्थ –आ॰ टि॰ । Return

4906 | सम्बद्धरूपतया –आ॰ टि॰ । Return

4907 | वा कल्पना– आ॰ । Return

4908

तुलना–
अस्यान्यथानुपपद्यमानत्वागम अर्थापत्तेरेव प्रमाणान्तराद्वा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ १९३ । स्या॰ र॰ पृ॰
२८४ ।

Return

4909 | साध्यप्रतिपत्तिकाले Return

4910 | सम्बन्धग्राहिण प्रमाणान्तरादेव । Return

4911 | –सम्बद्धाद् ब॰ । Return

4912 | –सम्बद्धाद्धे– आ॰ । Return

4913 | पीनत्वगृहाभावादे – आ॰ टि॰ । Return

4914 | प्रागेव सिद्ध– श्र॰ । Return

4915

मीमासका हि अर्थापत्तौ सम्बन्धावगम दृष्टान्ते न स्वीकुर्वन्ति अर्थापत्त्यनुमानयोर्भेदा
भावप्रसङ्गात् । अविनाभाविता चात्र तदैव परिकल्प्यते । न प्रागवधृतेत्येव सत्यप्येषा न कारणम्
मी॰ श्लो॰, अर्था॰ श्लो॰ ३० इत्यभिधानात् ।

Return

4916 | दृष्टान्तधर्मिणि चेद् दृष्ट श्रुतो वार्थ पूर्व प्रतिपन्न तदा साध्यधर्मिणि किमायातम् –आ॰ टि॰ । Return

4917

दृष्टान्तधर्मिणि । तुलना–अथ
प्रमाणान्तरात्तदवगम, तत्कि भूयोदर्शन विपक्षेऽनुपलम्भो वा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ १९४ । स्या॰ र॰ पृ॰
२८४ ।

Return

4918 | –सौ सम्बद्ध– ब॰, –सौ साध्यस्य सम्बद्ध– श्र॰ । Return

4919 | विपक्षा हि अनग्निदेशाद्या अनन्ता एव–आ॰ टि॰ । Return

4920 | सम्बन्धं प्रति हेतु– आ॰ । Return

4921 | ऊहात् अस्मा– ब॰ । Return

4922 | तुलना–भूयोदर्शनगम्या च व्याप्ति –मी॰ श्लो॰ अनु॰ श्लो॰ १२ । Return

4923 | पृ॰ ५०६ प॰ ४ । Return

4924 | दहनशक्त्या । Return

4925

तुलना–तेन विना नोपपद्यते इति च व्यतिरेकभणिति
रियम्, व्यतिरेकश्च प्रतीत तस्मिन् सत्युपपद्यते इत्यन्वयमाक्षिपति, अन्वयव्यतिरेकौ च गमकस्य
लिङ्गस्य धर्म इति च कथमर्थापत्तिर्नानुमानम् । –न्यायम॰ पृ॰ ४१ ।

Return

4926 | –कल्पनानुषङ्गात् ब॰, श्र॰ । Return

4927 | प्रमाणविरोधलक्षणाया । Return

4928 | प्रवर्त्तते च वक्त– ब॰ । Return

4929 | दृष्टकारणं श्र॰ । Return

4930 | वह्निरूपम् –आ॰ टि॰ । Return

4931 | शक्तिरूपम् –आ॰ टि॰ । Return

4932 | स्फोटस्य –आ॰ टि॰ । Return

4933

स्फोट
प्रत्यक्षेण तावत्स्फोटसद्भाव आवेदित, शक्तिरूपकारणाभावानुमानेन तु स्फोटाभावोऽनुमित इति
स्फोटविषये प्रत्यक्षानुमाने विघटेते, अतस्तयोर्विषयभेदं प्रदर्शयन्ती अर्थापत्ति सघटनकारिणी भवति ।

Return

4934 | –निश्चयलिङ्गम् श्र॰ । Return

4935 | पृ॰ ५०६ पं॰ ५, ६ । Return

4936

तुलना–उपमानस्य तु स्मरणादभेदे तत्पूर्विकाऽर्थापत्ति
रनुमानमेव, व्याप्ते पूर्वं ग्रहणात् । तथा च सादृश्यावच्छिन्नो गोपिण्डो वाहादिसमर्थः गोपिण्डत्वात्
पूर्वोपलब्धैवंविधगोपिण्डवत् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५९० ।

Return

4937 | पृ॰ ५०७ पं॰ ९ । Return

4938 | वाचकस्योपपत्तेः आ॰ । Return

4939 | योऽपि ब॰ । Return

4940 | पृ॰ ५०७ पं॰ ११ । Return

4941

तुलना–श्रुतार्थापत्तिरपि वराकी नानुमानाद् भिद्यते, वचनैकदेशकल्पनाया अनुपप
न्नत्वादर्थस्य च कार्यलिङ्गस्य सत्त्वात् । यथा क्षितिधरकन्धराधिकरण धूममवलोक्य तत्कारणमनलमनु
मिनोति भवान् एवमागमात्पीनत्वाख्य कार्यमवधार्य तत्कारणमपि भोजनमनुमिनोतु कोऽत्र विशेष –
न्यायम॰ पृ॰ ४५ । क्षपाभोजनसम्बन्धी पुमानिष्ट प्रतीयते । दिवाभोजनवैकल्यपीनत्वेन तदन्यवत् ॥
भोजने सति पीनत्वमन्वयव्यतिरेकत । निश्चित तेन सम्बद्धाद्वस्तुनो वस्तुतो गति ॥ –तत्त्वसं॰ पृ॰
४६५ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५८७ । स्या॰ र॰ पृ॰ ३०६ । पीनो दिवा न भुङ्क्ते इति वाक्यश्रवणाद्रात्रि
भोजनकल्पनाऽनुमितानुमानम्, लिङ्गभूतेन वाक्येन अनुमितात् पीनत्वात् तत्कारणस्य रात्रिभोजनस्य
अनुमानात् । –प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २२३ । देवदत्तो रात्रौ भुङ्क्ते दिवाऽभोजित्वे सति पीनत्वादिति ।
–वैशे॰ उप॰ ९ । २ । ५ ।

Return

4942 | स्थूले पुरुषान्तरे । Return

4943 | दिवा । Return

4944 | प्रतिषेध्यमान– आ॰ । Return

4945 | स्वोत्पादकस्य ब॰, श्र॰ । Return

4946 | पीनत्वोपपादकस्य –आ॰ टि॰ । Return

4947 | कारणसत्तामव– ब॰ । Return

4948 | भोजनस्य । Return

4949 | तुलना–नित्य सत्त्वमसत्त्व हि हेतोरन्यानपेक्षणात् । अपेक्षातश्च भावाना कादाचित्कत्वसभव ॥ –प्रमाणवा॰ ३ । ३४ । Return

4950 | –स्य प्रस– श्र॰ । Return

4951 | पृ॰ ५०७ पं॰ १२ । Return

4952 | रसायनाद्युपयोगाभावेत्यादि –आ॰ टि॰ । Return

4953 | –क्यात्तत्प्रति– ब॰ । Return

4954 | वाक्यप्रतिपन्नात् । Return

4955 | –प्रतिपत्तिरिति आ॰ । Return

4956

तुलना–साप्यनुमानमेव, व्याप्ते पूर्वमेव ग्रहणात् । तथाहि–देवदत्तो बहिर्देशसम्बन्धी जीवन
सम्बन्धित्वे सति गृहेऽनुपलभ्यमानत्वात् विष्णुमित्रवत् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५९१ । तदापि गेहा
युक्तत्व दृष्ट्याऽदृष्टेर्विनिश्चितम् । अतस्तत्र बहिर्भावो लिङ्गादेवावसीयते ॥ सद्मना यो ह्यससृष्टो
नियत बहिरस्त्यसौ । गेहाङ्गणस्थितो दृष्ट पुमान् द्वारिस्थितैरिव ॥ विपक्षोऽपि भवत्यत्र सदनान्तर्गतो
नर । अर्थापत्तिरिय तस्मादनुमानान्न भिद्यते ॥ –तत्त्वस॰ पृ॰ ४७० । प्रमेयक॰ पृ॰ २०३ । सन्मति॰
टी॰ पृ॰ ५८६ । स्या॰ र॰ पृ॰ ३०८ । चैत्रस्य गृहाभावो धर्मी बहिर्भावेन तद्वानिति साध्यो धर्म
जीवन्मनुष्यगृहाभावत्वात् पूर्वोपलब्धैवविधगृहाभाववत् । –न्यायम॰ पृ॰ ४३ । तदप्यनुमानमेव,
यदा खलु सन्नेकत्र नास्ति तदाऽन्यत्रास्ति, यदा वाऽव्यापक एकत्रास्ति तदाऽन्यत्र नास्ति, सोऽय स्वशरीर
एव व्याप्तिग्रह सुकर । तथा च सतो गेहाभावदर्शनेन लिङ्गेन बहिर्भावदर्शनमनुमानम् । –न्यायवा॰
ता॰ पृ॰ ४३८ । साख्यतत्त्वकउ पृ॰ ४४ । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २२३ । न्यायकुसु॰ ३ । १९ । प्रश॰
किरणा॰ पृ॰ ३२४ । वैशे॰ उप॰ ९ । २ । ५ ।

Return

4957 | पृ॰ ५०९ प॰ ८ । Return

4958 | तुलना–किं प्रमेयमभिम तमत्र भवता किं सत्तामात्रमुत बहिर्देशविशेषित सत्त्वम् । –न्यायमं॰ पृ॰ ४३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ३०९ । Return

4959 | नत्प्रमा– आ॰ । Return

4960 | –णान्तरं प्रमे– ब॰ । Return

4961 | गृह एव । Return

4962 | वृत्तस्य –न्यायमं॰ । मृतस्य जीवतो वा दूरे प्राङ्गणेऽपि वा । तिष्ठतश्चैत्रस्य गृहाभावपरिच्छेदे विशेषाभावात् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ३०९ । Return

4963 | –परिच्छेदनवि– श्र॰ । Return

4964 | –शिष्टश्चासौ ब॰ । Return

4965 | गृहाभाव –आ॰ टि॰ । Return

4966 | विशेषग्रह– श्र॰ । Return

4967

तुलना–जीवनविशिष्टगृहाभावप्रतीते बहिर्भाव प्रतीत
न तत्प्रतीतिरेव बहिर्भावप्रतीति । न हि दहनाधिकरणधूमप्रतीतिरेव दहनप्रतीतिः, किन्तु धूमादन्य एव
दहन, इहापि गृहाभावजीवनाभ्यामन्य एव बहिर्भाव, पर्वतहुतवहयोस्सिद्धत्वान्मत्त्वर्थमात्र तत्रापूर्व
मनुमेयम्, एवमिहापि बहिर्देशयोगमात्रमपूर्वमनुमेयम् । –न्यायमं॰ पृ॰ ४३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ३०९ ।

Return

4968 | दहनादिकारण– श्र॰ । Return

4969 | तेन तत्प्र– श्र॰ । Return

4970 | जीवतो गृहाभावबहिर्भावयो –आ॰ टि॰ । Return

4971 | पर्वतो वह्निमान् इति रूपम् । Return

4972 | भावस्य जीवनेनैव सिद्धत्वात् –आ॰ टि॰ । Return

4973 | गृहाभावग्राहकं हि अभावप्रमाणम्, जीवनग्राहकञ्च आग मप्रमाणमिति । Return

4974 | बहि सद्भाव । Return

4975

तुलना–अर्थापत्तावपि च तुल्य एवाय दोष, तत्राप्यर्था
दर्थान्तरकल्पनाभ्युपगमात् । दृष्ट श्रुतो वार्थोऽन्यथा नोपपद्यते इत्यर्थकल्पनेत्येव ग्रन्थोपनिबन्धात् ।
तस्य तस्मात्प्रतीरिति तत्र व्यवहारस्तत्रावाच्य ? तत्प्रतीतौ तदनुप्रवेशो दोष एव । स्वभावहेताविव
तद्वुद्धिसिद्ध्या तत्सिद्धे प्रमाणान्तरवैफल्यादिति । –न्यायमं॰ पृ॰ ४४ । स्या॰ र॰ पृ॰ ३०९ ।

Return

4976 | तस्य साध्यस्य तस्मात् साधनात् प्रतीरिति व्यवहारश्च अनुमान इवार्थापत्तावप्यस्ति –आ॰ टि॰ । Return

4977 | प्रतिपत्तिरिति श्र॰ । Return

4978 | यथा स्वभावहेतौ शिंशपाबुद्ध्यैव वृक्षबुद्धौ जाताया प्रमाणान्तरेण न कार्यम्, तथात्रापि गृहा भावेनैव लिङ्गेन बहिर्भावस्यावगतत्वान्नार्थापत्त्या कार्यम् –आ॰ टि॰ । Return

4979 | –सिद्धिः आ॰, ब॰ । Return

4980 | अपि तु सर्वत्रैवाभाव – आ॰ टि॰ । Return

4981 | य एव जीवनतो गृहाभावनिश्चय स एव बहिर्भावनिश्चय इति, अतो गृहाभा वाख्यो हेतु प्रमेय बहिर्भावाख्यमनुप्रविष्ट इति भाव –आ॰ टि॰ । Return

4982

तुलना–तथाहि–सत्त्वमात्र वा विरुध्यते चैत्रस्य गेहाभावेन गेहसत्त्व वैकत्रास्य । न तावद्यत्र
क्वचन सत्त्वस्यास्ति विरोध गेहेऽसत्तया समानविषयत्वाभावात् गृहाभावावच्छिन्नाभावेन गृहसत्त्व
विरुद्धत्वात्प्रतिषिध्यते न तु सत्त्वमात्रम् तत्र तस्यौदासीन्यात्, तस्माद् गृहाभावेन सिद्धेन सतो बहिर्भावोऽ
नुमीयत इति युक्तम् । एतेन विरुद्धयो प्रमाणयोरविरोधापादन विषयव्यवस्थया अर्थापत्तिविषय
परास्त, अवच्छिन्नाऽनवच्छिन्नयोरविरोधात् । –न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ ४३९ । सांख्यतत्त्वकउ पृ॰
४४ । अनियम्यस्य नायुक्ति नानियन्तोपपादक । न मानयोर्विरोधोऽस्ति प्रसिद्धे वाप्यसौ सम ॥ –
न्यायकुसु॰ ३ । १९ ।

Return

4983 | नियतदेशविषयत्वेनैव सिद्धमध्यक्षम् –आ॰ टि॰ । Return

4984 | तयोरन्यथा– ब॰ । Return

4985 | अबलमागमजं ज्ञानमनियतदेशविषयत्वात् –आ॰ टि॰ । Return

4986

प्रभाकरस्य । यदि यद्येन विना नोपपद्यते तदेवाव
गमक स्यात्, इह तु यन्नोपपद्यते तदेवावगम्यते । किं चात्र नोपपद्यते ? जीवतो गृहाभावदर्शनात्
अन्यत्राभावो नोपपद्यते । तत किम् ? नात्राभावस्य गम्यता । कस्य तर्हि ? भावस्य । न चासौ
गृहाभावदर्शनेनोपपद्यते । बाढ नोपपद्यते । न हि गृहाभावदर्शनेन विना बहि भाव उपपद्यते । –शाबर
भा॰ बृह॰ १ । १ । ५ । विना कल्पनयाऽर्थेन दृष्टेनानुपपन्नताम् । नयता दृष्टमर्थ या साऽर्थापत्तिस्तु
कल्पना ॥ अभावेन गृहे भावो बहिष्कल्पनया विना । नयताऽनुपपन्नत्व कल्प्यमाना बहिर्यथा ॥
गम्यस्यानुपपन्नत्वमिह कल्पनया विना । मानान्तरविरोधेन सन्देहापत्तिलक्षणम् ॥ देशेन हि विना
भावो न कदाचन दृश्यते । विना भावेन सिद्धोऽपि ते सन्देहमार्च्छति ॥ तत्सन्देहव्युदासाय कल्पना या
प्रवर्त्तते । सन्देहापादाकादर्थादर्थापत्तिरसौ स्मृता ॥ गमकस्यानुमाने तु विपक्षासत्त्वलक्षणम् । गम्यतेऽ
नुपपन्नत्व विना गम्येन वस्तुना ॥ तत्सामग्रीविभेदेन भिन्ने एते परस्परम् । अर्थापत्त्यनुमानाख्ये प्रमाणे
इति निश्चितम् ॥ –प्रक॰ पं॰ पृ॰ १२८ । तुलना –न्यायम॰ पृ॰ ४४ ।

Return

4987 | –मानविपर्ययात् श्र॰ । Return

4988

तुलना–एतदपि
ग्रन्थवैषम्योपपादनमात्रम् न तु नूतनविशेषतोत्प्रेक्षणम्; गम्ये तावदगृहीते सति तद्गतमनुपपद्यमानत्व
कथमवधार्येत, गृहीते तु गम्ये किं तद्गतानुपपद्यमानत्वग्रहणेन साध्यस्य सिद्धत्वात् –न्यायम॰ पृ॰
४४ ।

Return

4989 | तत्त्वार्थापत्तौ ब॰ । Return

4990 | अर्थापत्त्युत्थापकार्थात् । Return

4991 | साध्य । Return

4992 | पक्षधर्मसहि– आ॰ । Return

4993 | शक्तिर्वह्नौ स्फोटश्च करतलादौ इति न स्फोटस्य पक्षधर्मता –आ॰ टि॰ । Return

4994 | पक्षधर्मत्वसहिततद्रहितयोरर्थापत्त्योश्चेदभेद, तदाऽनुमानार्थापत्त्योरपि तथास्तु –आ॰ टि॰ । षडेव प्रमाणानीति प्रमाणसख्याव्याघात सप्तमस्य प्रसिद्धेः । Return

4995 | पक्षधर्मत्वसहित-तद्रहितार्थापत्त्योः । Return

4996 | अर्थापत्तावपि । Return

4997 | गमकस्य विशेषणमविनाभाव –आ॰ टि॰ । Return

4998 | अविनाभावस्य । Return

4999 | गमक विशेषणत्वे । Return

5000 | पूर्वस्यामर्थाप– ब॰ । Return

5001 | स्फोटादिकं विनापि । Return

5002 | शक्ते । Return

5003 | पृ॰ ५११ पं॰ ६ । Return

5004 | अर्थापत्ती । Return

5005 | प्रतीतिः आ॰ । Return

5006 | घर्मे बहिर्देश– ब॰ । Return

5007 | पृ॰ ५१० पं॰ १५ । Return

5008 | तदप्ययुक्तम् यतः श्र॰, ब॰ । Return

5009 | तर्कनिरूपणप्रसङ्गे, पृ॰ ४२६ । Return

5010 | सम्बन्धग्रहणमित्या– ब॰ । Return

5011 | ऊहस्य । Return

5012

तुलना–
अनग्निव्यतिरेकनिश्चये च धूमस्य भवता का गति । या तत्र वार्त्ता सैवेहापि नो भविप्यति । न च
भूयोदर्शनावगम्यमानान्वयमात्रैकशरणतया यस्य वस्त्वन्तराभावो गम्यस्तस्यैव दुष्यति । मम त्वदृष्टि
मात्रेण गमका सहचारिण ॥ मी॰ श्लो॰ अर्था॰ श्लो॰ ४० इति कथयितुमुचितम्, अनिश्चितव्यति
रेकस्य साध्यनिश्चयाभावादिति पक्षधर्मान्वयव्यतिरेकोऽपि नागृहीतोऽनुमानाङ्गम् । –न्यायमं पृ॰ ४५ ।

Return

5013 | –सौ अनि– श्र॰ । Return

5014 | धूमो हेतु । Return

5015

तुलना–असर्वगतस्य द्रव्यस्य नियतदेशवृत्तेरक्लेशेन तदितरदेशनास्तित्वा
वधारणम् । –न्यायमं॰ पृ॰ ४५ । न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ ४३ । दृष्टमेतत्–
अव्यापकं द्रव्यमेकत्रास्ति तदन्यत्र नास्तीति यथा प्राचीप्रतीच्योरेकत्रोपलभ्यमान सविताऽन्यत्र न भव
तीतीदं दर्शनबलेनैवमवधार्यते । –प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २२३ ।

Return

5016 | परिमितदेशवृत्तित्वादिति हेतो । Return

5017 | तदन्यदेशे प्रतिनियते च अनु– ब॰ । Return

5018 | अतिनियते आ॰ । Return

5019 | तुलना–देशान्तराणि चैत्रशून्यानि चैत्राधिष्ठितव्यतिरिक्तत्वात् तत्समीपदेशवदिति । – न्यायम॰ पृ॰ ३८ । Return

5020

ननु देशान्तर शून्य चैत्रेणैव प्रतीयते । तद्देशव्यतिरिक्तत्वात् समीपस्थित
देशवत् । विरुद्धाव्यभिचारित्व तद्वदेव हि गम्यते । समीपदेशभिन्नत्वाच्चैत्राधिष्ठितदेशवत् । एतदुक्त
भवति–न तावद्देशान्तराणि चैत्रशून्यानि तत्सयुक्तदेशव्यतिरिक्तदेशत्वादिति हेतु सभवति, सन्दिग्ध
त्वात्, देशान्तराण्यपि तत्सयुक्तानि न वेत्येतावदेव विचार्यते । कथ तेषा तत्संयुक्तदेशाद् व्यति
रेकसिद्धि । यदि परमेवमुच्यते–यमेवाधुना चैत्रोऽधिष्ठितोऽपवरकदेश तद्व्यतिरिक्तत्वादिति, एव
विधश्चाप्रयोजको हेतु, इतरथा हि शक्यते–चैत्रयुक्त देशान्तर तत्समीपव्यतिरिक्तदेशत्वात् तदघिष्ठि
तदेशवदिति । –मी॰ श्लो॰ अर्था॰, न्यायर॰ पृ॰ ४६१–६२ ।

Return

5021 | प्रतिपक्षप्रयोगस्तु प्रत्यक्षा दिविरुद्धत्वाद्धेत्वाभास एव । –न्यायम॰ पृ॰ ४५ । Return

5022 | –न्तरतासिद्धे श्र॰ । Return

5023 | मीमासकानाम् । Return

5024 | जैनानामपि । Return

5025 | प्रमाणपञ्चकस्य ब॰ । Return

5026

उपमानादय परोक्षेऽन्तर्भवन्ति परोक्षलक्षणलक्षितत्वात् । तुलना–यदेकलक्षणलक्षित
तद्व्यक्तिभेदेऽप्येकमेव यथा वैशद्यैकलक्षणलक्षित चक्षुरादिप्रत्यक्षम्, अवैशद्यैकलक्षणलक्षितञ्च शब्दा
दीति । –प्रमेयक॰ पृ॰ १९२ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५९५ । स्या॰ र॰ प॰ २८३ ।

Return

5027 | रूपादि सुखादिलक्षण । Return

5028 | चक्षुरादि-मानसादिरूप । Return

5029 | अन्योन्यवैल– आ॰, ब॰ । Return

5030 | लघीयस्त्रयस्य ज्ञानमाद्य स्मृति का॰ १० इति कारिकायाम्, परीक्षामु॰ ३ । २ । प्रमाणनय॰ ३ । २ । प्रमाणमी॰ १ । २ । २ । इत्यादिषु च । Return

5031 | तुलना –प्रमेयक॰ पृ॰ १९३ । स्या॰ र॰ पृ॰ २८३ । Return

5032 | सकल्पनं श्र॰ । Return

5033 | उपमान प्रत्यभिज्ञानात्मकमेव दर्शनस्मरणकारणकत्वे सति सादृश्यादिसङ्कलनस्वभाव त्वात् । Return

5034 | –कारण संकलन– आ॰, श्र॰ । Return

5035 | स एवाय जिनदत्त इत्येकत्वप्रत्यभिज्ञानम् । Return

5036 | तत्कारणं सादृ– ब॰ । Return

5037 | –महामुनि पु– ब॰ । Return

5038 | –नेष जयत्परोक्षमहि– ब॰ । Return

5039 | श्रीमत्प्रभा– ब॰ । Return

5040 | परिच्छेद समाप्त ॥ ब॰ । Return

5041 | मानस्य Return

5042 | –त्वेन सिद्धविज्ञा– ब॰ । Return

5043

स्याद् भवेत् ।
किम् ? प्रत्यक्षाभ प्रत्यक्षप्रमाणाभासमित्यर्थ । अक्षमिन्द्रियानिन्द्रिय प्रति नियत प्रत्यक्ष ज्ञान
मात्रम् तदिवाभातीति व्युत्पत्ते । किं विशिष्टम् ? तैमिरादिक तिमिरादागत तैमिर तदादिर्यस्य
आशुभ्रमणादे तथोक्तम् । तत् किं स्यात् ? प्रमाण भवति । कथम् ? कथञ्चित् भावप्रमेयापेक्षया
द्रव्यापेक्षया वा, न सर्वथा प्रमाणाभासमेव, बहिरर्थाकारविषय एव ज्ञानस्य विसवादात् स्वरूपापेक्षया
तस्याविसवादात् । अत्राविनाभाव दर्शयति यदित्यादि । यज्ज्ञान यथैव यावद्विषयावबोधनप्रकारेण
अविसवादि, विसंवादो गृहीतार्थव्यभिचार तद्रहितमविसवादि, तज्ज्ञान तथा तावद्विषयावबोधन-[p. n522 ]
प्रकारेण प्रमाण मतमिष्ट परीक्षकैरिति । तथाहि–सर्व मशयादिक प्रमाणाभास स्वरूपापेक्षया
द्रव्यापेक्षया वा प्रमाण भवति तत्रविसवादित्वात्, यद्यप्राविसवादि तत्तत्र प्रमाण यथा रसे रसज्ञानम्,
अविसवादि च सशयादिक स्वरूपे द्रव्यरूपादौ वा, ततस्तत्र कथञ्चित्प्रमाणमिति । विसवाद एव
खल्वप्रामाण्यनिबन्धनम् अविसवादश्च प्रामाण्यनिबन्धनमिति न्यायम्य सकलवादिसम्मतत्वात् सर्वथा
प्रमाणाभासस्य न्यायशून्यत्वात् । बहि प्रमेयापेक्षाया प्रमाण तत्रिभञ्च ते आप्तमी॰ श्लो॰
८३ इति वचनात् । न हि ज्ञान स्वरूपे विसवादि तस्याहम्प्रत्ययसिद्धत्वात् । प्रसिद्धे च विषये
प्रवर्तमान कथमप्रमाण स्यादिति । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ४२ । अस्या कारिकाया यद्दिग्नानादिना
तैमिरादिक प्रत्यक्षाभासमुक्तम्, तस्य कथञ्चिदेव प्रत्यक्षाभासता दर्शयति । दिग्नागादे प्रत्यक्षाभ
स्वरूपप्रदर्शका ग्रन्थास्त्वित्यम्–भ्रान्तिस्मवृतिसज्ज्ञानमनुमानानुमानिकम् । स्मरणञ्चाभिलापश्चेत्य
क्षाभास सतैमिरम् ॥ अथ मरीचिकादिषु जलादिकल्पनात् भ्रमज्ञान प्रत्यक्षाभासम् । सवृतिसत्य हि
स्वस्मिन् अर्थान्तरमारोप्य तत्स्वरूपकल्पनात् प्रत्यक्षाभासम् । अनुमान तत्फलञ्च पूर्वानुभवकल्प
नान्न प्रत्यक्षम् । –प्रमाणमसु॰, वृ॰ १ । ८ । त्रिविध कल्पनाज्ञानमाश्रयोपप्लवोद्भवम् । अविकल्प
कमेकञ्च प्रत्यक्षाभ चतुर्विधम् ॥ त्रिविध कल्पनाज्ञान प्रत्यक्षाभम्–मरीचिकाया जलाध्यवसायि भ्रान्ति
ज्ञानम् । सवृती विसवादिव्यवसायसावृतज्ञानम्, पूर्वदृष्टैकत्वकल्पनाप्रवृत्त लिङ्गानुमेयादिज्ञानम् ।
अविकल्पकञ्चैक प्रत्यक्षाभासम्, कीदृशम् ? आश्रयस्य इन्द्रियस्य उपप्लवस्तिमिराद्युपघात तस्मा
द्भवो यस्य तत्तथा । एवञ्च चतुर्विधं प्रत्यक्षाभासम् । नन्वविकल्पक प्रत्यक्षम्, ततस्वयमपीद
सविकल्पकत्वादेक प्रत्यक्षाभास । तत्किम् ? भ्रान्तिज्ञान मृगतृष्णिकाया जलावसायि । सवृतिमतो
द्रव्यादेर्ज्ञानम् । अनुमान लिङ्गज्ञानम्, आनुमानिक लिङ्गिज्ञानम् । स्मार्तम् स्मृति । आभिलापिक
ञ्चेति विकल्पप्रभेद आचार्यदिग्नागेनोक्त । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ २ । २८८ । तुलना–पीतशस्वादिषु
विज्ञान तु न प्रमाणमेव तथार्थक्रियाव्याप्नेरभावात्, सस्थानमात्रार्थक्रियाप्रसिद्धावन्यदेव ज्ञान प्रमाण
ममुमानम्, ततोऽनुमान मस्थाने सशय परवेति प्रत्ययद्वयमेतत् प्रमाणमप्रमाणञ्च । –प्रमाणवार्तिकाल॰
प्रथमपरि॰ ।

Return

5044

तुलना–यथा यत्र विशद तथा तत्र प्रत्यक्षम् । यथा यत्राविसवाद तथा तत्र
प्रमाणता ॥ पृ॰ ६५B तथा च सर्व स्वभावे परभावे वा कथञ्चिदेव प्रमाण न सर्वथा । –
सिद्धिवि॰, टी॰ पृ॰ ८६A । यथा यथाविसवादस्तथा तत्र प्रमाणता । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १७० ।
सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ६९B. । यथा यथाविसवादस्तथा तत्र प्रमाणतेत्यकलङ्कदेवैरप्युक्तत्वात् ।
–अष्टसह॰ पृ॰ १६३ । यद्यथैवासवादि प्रमाण तत्तथा मतम् । विसवाद्यप्रमाणञ्च तदध्यक्षपरो
क्षयो ॥ –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५९५ ।

Return

5045

तुलना–येनाकारेण तत्त्वपरिच्छेद तदपेक्षया प्रामाण्यमिति । तेन प्रत्यक्षतदाभासयो
रपि प्रायश सङ्कीर्णप्रामाण्येतरस्थितिरुन्नेतव्या । प्रसिद्धानुपहतदृष्टेरपि चन्द्रार्कादिषु देशप्रत्यासत्त्या
द्यभूताकारावभासनात् । तथोपहताक्षादेरपि सख्यादिविसवादेऽपि चन्द्रादिस्वभावतत्त्वोपलम्भात् ।
तत्प्रकर्पापेक्षया व्यपदेशव्यवस्था गन्धद्रव्यादिवत् । –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ २७७ । अनुपप्लुत
दृष्टीना चन्द्रादिपरिवेदनम् । तत्सख्यादिषु सवादि न प्रत्यासन्नतादिषु ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १७० ।
उद्धृतेय समग्रा विवृति –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५९५ ।

Return

5046 | यदेकान्तवादिनां श्र॰ । Return

5047

तिमिरमक्ष्णोर्विप्लव, इन्द्रियगतमिद विभ्रमकारणम् । आशुभ्रमणमलातादे, मन्दं हि
भ्रम्यमाणेऽलातादौ न चक्रभ्रान्तिरुत्पद्यते, तदर्थमाशुग्रहणेन विशेष्यते भ्रमणम्, एतच्च विषयगत
विभ्रमकारणम् । सक्षोभो वातपित्तश्लेष्मणाम्, वातादिषु हि क्षोभ गतेषु ज्वलितस्तम्भादिभ्रान्ति
रुत्पद्यते, एतच्चाध्यात्मगत विभ्रमकारणम् । सवैरेव च विभ्रमकारणै इन्द्रियविषयबाह्याध्यात्मिका
श्रयगतैरिन्द्रियमेव विकर्त्तव्यम् । अविकृत इन्द्रिय इन्द्रियभ्रान्त्ययोगात् । आदिग्रहणेन काचकामलादय
इन्द्रियस्था गृह्यन्ते । आशुनयनानयनादयो विषयस्था । आशुनयनानयने हि कार्यमाणेऽलातादावग्नि
वर्णदण्डाभासा भ्रान्तिर्भवति । हस्तियानादयो बाह्याश्रयस्था गाढमर्मप्रहारादय आध्यात्मिकाश्रयस्था
विभ्रमहेतवो गृह्यन्ते । –न्यायबि॰ टी॰ पृ १६–१७ ।

Return

5048 | यदि ज्ञानं आ॰ । Return

5049 | –तज्ञानं आ॰ । Return

5050 | प्रत्यक्षम् इति शेष । Return

5051 | इन्द्रि यार्थसन्निकर्षोत्पन्न ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मक प्रत्यक्षम् । –न्यायसू॰ १ । १ । ४ । Return

5052 | सत्सम्प्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणा बुद्धिजन्म तत्प्रत्यक्षमनिमित्त विद्यमानोपलम्भनत्वात् । –जैमिनिसू॰ १ । १ । ४ । Return

5053 | आदिपदेन अव्यभिचारिसत्सम्प्रयोगजयो परिग्रहः । Return

5054 | भ्रान्तम् –आ॰ टि॰ । Return

5055 | अभ्रान्तादिग्रहणेन । Return

5056 | अप्रत्यक्षत्वात्तेनापसार्यते इति सम्बन्ध । Return

5057 | एकांशत हानि श्र॰ । Return

5058 | सवादविसवाद लक्षणत्वात् –आ॰ टि॰ । Return

5059 | न तज्जाज्ञानं ब॰ । Return

5060 | –कसंवेदनम् श्र॰ । Return

5061 | पृ॰ १६७ । Return

5062 | सिद्ध अतोऽभ्युप– ब॰, श्र॰ । Return

5063 | तथोक्त श्र॰ । Return

5064 | इत्यत्राह श्र॰, ब॰ । Return

5065 | क्षणिकादेरग्रहणादप्रमाण निर्विकल्पकम्, यदि हि क्षणभगादि निर्विकल्पकप्रत्यक्षेणैव गृहीत स्यात्तदा तत्साधनार्थमनुमान किमर्थं प्रयुज्यत इति हृदयम् –आ॰ टि॰ । Return

5066 | अनुमानस्य । Return

5067 | निर्विकल्पकप्रत्यक्षेण । Return

5068 | करणस्यायोगात् ब॰ । Return

5069 | क्षणैकान्त ब॰ । Return

5070 | यद्धि वस्तु तत्सर्वात्मना कृत गृहीत निर्विकल्पेन इत्येकान्त कृतैकान्त । Return

5071

एकस्यार्थस्वभावस्य प्रत्यक्षस्य सत स्वयम् । कोऽन्यो भागो न दृष्ट स्यात् य प्रमाणै परीक्ष्यते ॥
–प्रमाणवा॰ । उद्धृतश्चायम् –न्यायम॰ पृ॰ ९३ । अभि॰ आलोक॰ पृ॰ १५२ । सिद्धिबि॰ टी॰ पृ॰
७१A. । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४०५ । प्रमेयक॰ पृ॰ २३६ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५०७ । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰
४९६B । स्या॰ र॰ पृ॰ ५३४ । शास्त्रवा॰ यशो॰ पृ॰ १५८B ।

Return

5072 | न च क्षण– श्र॰ । Return

5073 | विप्रलम्भोऽपि नास्ति ब॰ । Return

5074 | अग्रहणेऽपि –आ॰ टि । Return

5075 | तैमिरादीन्द्रि– श्र॰, ब॰ । Return

5076 | द्रष्टव्यम् –पृ॰ ५२१ टि॰ ४ । Return

5077

भवति । किम् ? स्वसंवेद्यम् स्वेन तत्त्वज्ञानात्मना संवेद्यं
ग्राह्यम् स्वसवेद्यं ज्ञानस्वरूपमित्यर्थः । वेद्यवेदकाकारद्वयाविरोधात् ज्ञानस्य अन्यथा अवस्तुत्वापत्तेः ।
किं विशिष्टम् ? विशदार्थावभासनम् अर्थस्य परमार्थसतोऽवभासनमवबोधनमर्थावभासनम् विशद स्पष्ट
तच्च तदर्थाबभासन च तत्तथोक्तम् । केषाम् ? विकल्पानाम्, घटोऽय गौरय शुक्लोऽयं गायकोऽयमि
त्यादिनिश्चयज्ञानानाम् । कुत ? सविकल्पाबभासनात्, विकल्पो जात्याद्याकारावबोध सह विक
ल्पेनेति सविकल्पक तस्यावभासनादनुभवात् । कदा ? सहृताशेषचिन्तायाम्, सहृता नष्टा अशेषा
स्मृत्यादयश्चिन्ता विकल्पा यस्यामवस्थाया सा तथोक्ता तस्याम् । चक्षुरादिबुद्धौ जात्याद्याकारविशेषस्य
अवबोधनस्य अप्रतिहतत्वात्, ततो विकल्पज्ञानस्य प्रत्यक्षाभासत्वमयुक्तमित्यर्थ । –लघी॰ ता॰ पृ॰
४३ ।

Return

5078

धर्मकीर्तिनोक्त यत्–शान्तचेतस्कतया चक्षुषा यद्रूपदर्शनं भवति तन्निर्विकल्पकम् । तस्मिश्च
रूपस्वलक्षण क्षणिक-परमाण्वात्मकं प्रतिभासते । तथाहि–सहृत्य सर्वतश्चिन्ता स्तिमितेनान्तरात्मना ।
स्थितोऽपि चक्षुषा रूपमीक्षते साऽक्षजा मति ॥ –प्रमाणवा॰ २ । १२४ ग्रन्थकृता तत्प्रतिविहितम्–
यत्तदवस्थायामपि सविकल्पकमेव ज्ञान स्थिरस्थूलाद्यर्थग्राह्यनुभूयते । तुलना–सहृत्य सर्वतश्चित्तं
स्तिमितेनान्तरात्मना । स्थितोऽपि चक्षुषा रूपं स्वञ्च स्पष्ट व्यवस्यति । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १८६ ।

Return

5079 | तुलना–न हि जातुचिदसहायमाकारं पश्यामो यथा व्यावर्ण्यते तथैवानिर्णयात्, नानावयव रूपाद्यात्मनो घटादेः बहि सम्प्रतिपत्तेः न परमाणुसंचयरूपस्य । –सिद्धिवि॰, टी॰ पृ॰ ३६B. । Return

5080 | प्रतिसंहारं व्यु– ई॰ वि॰ । Return

5081 | अविकल्पानु– श्र॰ । Return

5082

न विकल्पानुबद्धस्यास्ति स्फुटार्थावभासिता । न विकल्पेनानुबद्धस्य सस्तुतस्य ज्ञानस्य स्फुटा
र्थावभासिताऽस्ति । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ २ । २८३ । उद्धृतोऽयम् –तत्त्वोप॰ पृ॰ ३४ । सिद्धिवि॰
टी॰ पृ॰ २८B., ९५A. । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १२० । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५०२ । न्यायवि॰ बि॰
पृ॰ ७७A । न विकल्पानुबन्धस्य –शास्त्रवा॰ यशो॰ पृ॰ १५७B. । निर्विकल्पानुबद्धस्य स्पष्टार्थ
प्रतिभासते –न्यायबि॰ टी॰ टि॰ पृ॰ ३५ ।

Return

5083

प्रत्यक्षं कल्पनापोढ प्रत्यक्षेणैव सिद्ध्यति ।[p. n526 ]
प्रत्यात्मवेद्य सर्वेषा विकल्पो नामसश्रय ॥ यत्तत्प्रत्यक्षमिति प्रसिद्ध तत्कल्पनाया अपोढ द्रष्टव्य कल्प
नार्थरहितमित्यर्थ । तच्चैतदीदृश प्रत्यक्षेणैव स्वसवेदनेनैव सिद्ध्यति । कल्पनारहितस्यार्थस्य रूपस्य
सवेदनस्यापरोक्षत्वात् । यदि तु कल्पनास्वभावत्वमस्य स्यात्तथैव प्रकाशेत विकल्पस्यापरोक्षत्वात् । तथाहि
–प्रत्यात्मवेद्य सर्वेषा प्राणिना विकल्पो नामसश्रय शब्दससर्गवान् । स यदि स्यादुपलभ्य एव भवेत् ।
–प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ २ । १२३ । उद्धृतोऽयम् –अनेकान्तजय॰ पृ॰ २०७ । न्यायवा॰ ता॰ पृ॰
१५४ । सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ १७A., ३१A । प्रमेयक॰ पृ॰ ३२ । सन्मति॰ टी पृ॰ ५०३ ।
न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ४५A, ८३B, ४९५A । स्या॰ र॰ पृ॰ ८२ । शास्त्रवा॰ यशो॰ पृ॰ १५७B

Return

5084 | च नास्ति ब॰ । Return

5085 | तेन किं श्र॰ । Return

5086 | –स्वभावलक्षणरूपमेव श्र॰ । Return

5087 | असाधारणम् नास्ति आ॰, ब॰ । Return

5088 | –व्यावृत्त य एको– ब॰ । Return

5089 | –वस्यैवानुस्म– ब॰ । Return

5090 | –मिति यस्मा– ब॰ । Return

5091 | अविकल्प प्र– श्रे॰ । Return

5092 | प्रत्यक्षेतरज्ञाने विभिन्नविषये विभिन्नप्रतिभासत्वात् । Return

5093 | नैवं ब॰ । Return

5094 | –विकल्पकस्य आ॰ । Return

5095 | प्रत्यासन्नेत्यादि नास्ति आ॰, श्र॰ । Return

5096 | अ सिद्ध इत्यत्रापि योज्यम् – आ॰ टि॰ । Return

5097 | प्रत्यक्षेण सन्ति श्र॰, ब॰ । Return

5098 | यदाह–न चेमा कल्पना अप्रतिसविदिता एवोदयन्ते व्ययन्ते चेति । नापि तत्प्रति पत्तौ लिङ्गानुसरणेन तदाकारसमारोपसशय शक्यते कल्पयितुम् –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । ५० । Return

5099 | सतोऽप्यनु– आ॰ । Return

5100

न लक्ष्येरन् विविच्येरन् । का ? कल्पना विकल्पा । केषु ? प्रत्यक्षेषु स्वसवेदनादिषु ।
किं विशिष्टा अपि ? सत्योऽपि विद्यमाना अपि । पुन कथम्भूता ? प्रतिसविदितोत्पत्तिव्यया, उत्पत्ति
स्वरूपलाभ व्ययोऽभावप्रत्यय, प्रतिसविदितौ प्रतिप्राणि समुपलब्धौ उत्पत्तिव्ययौ यासा तास्तथोक्ता ।
न खुल सत्त्वं विना उत्पादव्ययवत्त्वमनुभूयते, अन्यथाऽतिप्रसङ्गात् । ननु सता विकल्पाना प्रत्यक्षबुद्धाव
नुपलक्षणे किं कारणमिति चेत्; प्रतिपत्तुरशक्तिरप्रणिधानञ्चेति ब्रूम । अत्र निदर्शनमाह–तदित्यादि ।
तेषा विकल्पानां स्वलक्षण स्वरूप तस्य भेद सजातीयविजातीयव्यावृत्ति स इव तद्वत् । अयमर्थ–यथा
प्रतीतोत्पादव्यया सत्यपि स्वलक्षणव्यावृत्ति कल्पनासु न लक्ष्यते अनुमानत एव तत्सिद्धे तथा प्रत्यक्षेषु
कल्पना अपि न लक्ष्यन्त इति । तर्हि कथमलक्षिताना तासा तत्रास्तित्वसिद्धिरिति चेत् ? न, पुनस्त
द्विषयस्मरणान्यथानुपपत्त्या तत्सिद्धे । सहृतसकलविकल्पावस्था हि अश्व विकल्पयतो गोदर्शनावस्था,
तत्रापि गोदर्शन निश्चयात्मकमेव पुनस्तद्विषयस्मरणान्यथानुपपत्ते । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ४४ । तुलना–
न हि सवित्ते बहुबहुविधप्रभृत्याकृतय स्वयमसविदिता एवोदयन्ते अत्ययन्ते वा यत सत्योऽष्यनुप
लक्षिता स्यु कल्पनावत् । –सिद्धिवि॰, टी॰ पृ॰ ९८A ।

Return

5101

स्वहेतोरेव तथोत्पत्ते क्षणस्थितिधर्मता तत्स्वभाव पश्यन्नपि मन्दबुद्धि सत्तोपलम्भेन
सर्वदा तथाभावस्य शङ्कया सदृशापरापरोत्पत्तिविप्रलब्धो वा न व्यवस्यति । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰
१ । ३४ । ता पुनरनित्यता पश्यन्नपि मन्दबुद्धि नाध्यवस्यति सत्तोपलम्भेन सर्वदा तद्भावशङ्काविप्र
लब्ध सदृशापरापरोत्पत्तिविप्रलब्धो वा । –प्रमाणवार्तिकालं॰ लि॰ पृ॰ २३७ ।

Return

5102 | इन्द्रियमन स्वमवेदनयोगिलक्षणस्य । Return

5103 | सजातीयाच्च व्या– आ॰ । Return

5104 | तदुक्त ब॰ । Return

5105 | क्षणभङ्गित्वम्, स्वरूपभेदश्च । Return

5106 | तथा आ॰ । Return

5107 | उबाड? –आ॰ टि॰ । Return

5108 | भेदम् । Return

5109 | तद् श्र॰ । Return

5110 | सर्वथेत्यादि नास्ति श्र॰ । Return

5111 | सादृश्यानिष्टेः ब॰ । Return

5112 | ततस्तदभेदोष– आ॰ । Return

5113 | पर्यालोच्यमेतत् नास्ति आ॰ । Return

5114 | कल्पनानाम् । Return

5115 | कल्पनाया लक्षणमिदम्, तथाहि–अभिलापससर्गयोग्यप्रतिभास प्रतीति कल्पना –न्यायवि॰ पृ॰ १४ । Return

5116 | तत ब॰ । Return

5117 | अभिलापससर्गयोग्यप्रतिभासस्य । Return

5118 | –सिद्धेः प्रति– श्र॰ । Return

5119 | कथञ्चेदित्यादि ब॰ । Return

5120 | कथञ्च पुन आ॰ । Return

5121 | विकल्पेनैव विक– श्र॰ । Return

5122 | यथाहि अभिलाप-अभिलप्यमानजातिगुणक्रियादिरहितात् क्षणिकार्थात् न शब्दसंसर्गी विकल्पो जायते तथैव निर्विकल्पानुभवादपि शब्दशून्यात् न शब्दात्मको विकल्प समुत्पद्येत । Return

5123 | पृ॰ ५१ । Return

5124

प्रमाणमित्यनुवर्तते । तेनाभिसम्बन्धाद् अक्षध्यादीना प्रथमान्तत्वम् अर्थवशाद्विभक्तिविपरि
णाम इति न्यायात् तत एव व्याख्यायते–अक्षधीस्मृतिसज्ञाभि चिन्तयाऽऽभिनिबोधकैश्च व्यवहारे हानो
पादानरूपे अविसंवादादव्यभिचार सकलव्यवहारिणा प्रतीतिसिद्ध ततस्तानि प्रमाणानि भवन्तीत्यर्थ ।
–लघी॰ ता॰ प॰ ४५ ।

Return

5125 | –निबोधकैः ब॰ । Return

5126 | अभिनिबोधिकैः ब॰, श्र॰ । Return

5127 | यथैव आ॰ । Return

5128 | परोक्षस्य –आ॰ टि॰ । Return

5129 | परोक्षम् –आ॰ टि॰ । Return

5130 | –सवादप्रकारे– श्र॰ । Return

5131

व्यवहाराविसवाद[p. n530 ]
इत्यनुवर्तते । आप्तवचनादिनिबन्धन मतिपूर्वमर्थज्ञान श्रुत तच्च प्रमाण सिद्धमेव । केन सिद्धमिति
चेत् ? व्यवहाराविसवादादित्युच्यते प्रत्यक्षादिवत् । केषु ? अर्थेषु प्रमेयेषु । कीदृक्षु ? द्वीपान्तरादिष,
प्रकृतो जम्बूद्वीप तस्मादन्ये धातकीखण्डादयो द्वीपान्तराणि तान्यादिर्येषा कालस्वभावव्यवहिताना ते
तथोक्ता तेषु देशकालाकारविप्रकृष्टेष्वित्यर्थ । न हि श्रुतादर्थ परिच्छिद्य प्रवर्तमानो रसायनादि
क्रियाया विसवाद्यते ग्रहणादौ वा मलयादिप्राप्तौ वा । ततोऽनाश्वासमविश्वास न कुर्वीरन् परीक्षका ।
कुत ? क्वचित्तद्व्यभिचारत । क्वचिन्नदीतीरे मोदकादिप्रतिपादने तस्य श्रुतस्य व्यभिचारो विसवादः
तस्मात् । नहि क्वचिद्विसवादादप्रामाण्ये ज्ञानस्य सर्वत्राप्रामाण्य शङ्कनीय प्रत्यक्षादिष्वपि तथात्व
प्रसङ्गात् सकलव्यवहारविलोपापत्ते । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ४६ ।

Return

5132 | च नास्ति ई॰ वि॰, ज॰ वि॰ । Return

5133 | –म्भूतं क्व आ॰ । Return

5134 | शास्त्रे लोके श्र॰ । Return

5135 | तत्त्वार्थश्लोकवार्तिकादौ, नैयायिक-मीमासकादिग्रन्थे वा । Return

5136 | श्रुतमर्थे । Return

5137

तुलना–
एतत्साख्यपशो कोऽन्य सलज्जो वक्तुमीहते । अदृष्टपूर्वमस्तीति तृणाग्रे करिणा शतम् । –प्रमाणवा॰
१ । १६७ । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५८१ । अङ्गल्यग्रे हस्तियूथशतमास्त इति च –परीक्षामु॰ ६ । ५३ ।

Return

5138 | इत्या धारस्य श्रुतस्य श्र॰ । Return

5139 | तस्य व्यभि– ब॰ । Return

5140 | क्वचिद् द्विचन्द्रादिज्ञाने चाक्षुषप्रत्यक्षस्य व्यभिचारोपलम्भात् एकचन्द्रविज्ञानेऽपि अविश्वासप्रसङ्गात् । Return

5141 | अनाश्वासापत्तेः । Return

5142 | –काप्रसि– श्र॰, ब॰ । Return

5143

शब्दादीनामप्यनुमानेऽन्तर्भाव समानविधित्वात् । यथा प्रसिद्धसमयस्य
असन्दिग्धलिङ्गदर्शनप्रसिद्ध्यनुस्मरणाभ्यामतीन्द्रियेऽर्थे भवत्यनुमानमेव शब्दादिभ्योऽपीति । श्रुतिस्मृति
लक्षणोप्याम्नायो वक्तृप्रामाण्यापेक्ष –प्रश॰ भा॰ पृ॰ ५७६ । अन्तर्भावव्यवहारे च समानवि
धित्वात् समानलक्षणयोगित्वादिति हेतूपन्यासः –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५७७ । प्रसिद्धः समयोऽविना-[p. n531 ]
भावो यस्य पुरुषस्य तस्य लिङ्गदर्शनप्रसिद्ध्यनुस्मरणाभ्या लिङ्गदर्शन यत्र धूमस्तत्राग्निरित्येवम्भूताया
प्रसिद्धेरनुस्मरणञ्च ताभ्या यथाऽतीन्द्रियेऽर्थे भवत्यनुमान तथा शब्दादिभ्योऽपीति । तावद्धि शब्दो नार्थ
प्रतिपादयति यावदयमस्याव्यभिचारीत्येव नावगम्यते, ज्ञाते त्वव्यभिचारे प्रतिपादयन् धूम इव लिङ्गं
स्यात् –प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २१४ । अत्र हेतुमाह–समानविधित्वात् । समानप्रवृत्तिकारणत्वात्
विजातीयलक्षणानाक्रान्तत्वादिति यावत् । अप्रतिबन्धकत्वे अप्रामाण्यमेव, साक्षात्प्रतिबन्धकत्वे प्रत्यक्षा
न्तर्भाव, परम्पराप्रतिबन्धकत्वे चानुमान एवान्तर्भाव –प्रश॰ किर॰ पृ॰ ३०९ ।

Return

5144 | तुलना–परोक्षविषयत्व हि तुल्य तावद् द्वयोरपि । सामान्यविषयत्व च सम्बन्धा पेक्षणाद् द्वयोः ॥ –न्यायमं॰ पृ॰ १५२ । Return

5145

यद्यप्येते पदार्था मिथः ससर्गबन्तो वाक्यत्वादिति
व्यधिकरणम्, पदार्थत्वादिति चानैकान्तिकम्, पदै स्मारितार्थससर्गवन्ति तत्स्मारकत्वादित्यादौ साध्या
भाव, तथापि आकाङ्क्षादिमद्भि पदै स्मारितत्वात् गामभ्याजेति पदार्थवदिति स्यात् । –प्रश॰ किर॰
पृ॰ ३०९ । वैशे॰ उप॰ पृ॰ ३३१ । पदानि स्मारितार्थविज्ञप्तिपूर्वकाणि योग्यतासत्तिमत्त्वे सति
संसृष्टार्थपरत्वात् गामभ्याजेति परत्वात् गामभ्याजेति पदकदम्बवदित्यनुमानादेव साध्यसिद्धे । –न्यायली॰
पृ॰ ५५ ।

Return

5146 | –हेतुत्वान्नहि ब॰ । Return

5147 | तत्र लिङ्गतां आ॰, श्र॰ । Return

5148 | तुलना–अन्वयव्यतिरेकौ च भवतोऽत्रापि लिङ्गवत् । यो यत्र दृश्यते सब्द स तस्या र्थस्य वाचक ॥ –न्यायम॰ पृ॰ १५२ । Return

5149 | –व्यतिरेकत्वाच्च आ॰, ब॰ । Return

5150 | यत्र तन्न श्र॰ । Return

5151 | लिङ्गशब्दयो । Return

5152

वचोभ्यो निखिलेभ्योऽपि
विवक्षैषाऽनुमीयते । प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्या तद्धेतु सा हि निश्चिता ॥ १५१५ ॥ विवक्षायाञ्च गम्याया
विस्पष्टैव त्रिरूपता । पुसि धर्मिणि सा साध्या कार्येण वचसा यत ॥ १५२१ ॥ पादपार्थविवक्षावान्
पुरुषोऽय प्रतीयते । वृक्षशब्दप्रयोक्तृत्वात् पूर्वावस्थास्वह यथा ॥ १५२२ ॥ –तत्त्वसं॰ पृ॰ ४४१-४३ ।
प्रथम गोशब्दादुच्चरिताद्वक्तु ककुदादिमदर्थविवक्षा गम्यते स्वसन्ताने गोशब्दोच्चारणस्य तदर्थविवक्षा
पूर्वकत्वोपलम्भात्, तदर्थविवक्षया चार्थानुमानम् । अयञ्चात्र प्रयोग–पुरुषो धर्मी ककुदादिमदर्थ
विवक्षावान् गोशब्दोच्चारणकर्तृत्वात् अहमिवेति । –प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २१५ ।

Return

5153

विवक्षायाम् ।
विवक्षाकाशाधिगमे लिङ्गत्वात् । यथाहि आकाशाधिगमे सर्व शब्दोऽनुमानम्, विवक्षाकार्यस्तु
विवक्षाधिगमेऽपि इति । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५७८ ।

Return

5154

पृ॰ ५३० प॰ १३ । तुलना–विषयोऽन्यादृशस्तावद् दृश्यते लिङ्गशब्दयो । सामान्य
विषयत्वञ्च पदस्य स्थापयिष्यति । धर्मी धर्मविशिष्टश्च लिङ्गीत्येतच्च साधितम् । न तावदनुमान हि
यावत्तद्विषय न तत् ॥ –मी॰ श्लो॰ शब्दपरि॰ श्लो॰ ५५–५६ । अर्थमात्र हि शब्दस्य गोचरोऽनु
मानस्य तु साध्यधर्मविशिष्टो धर्मीति । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६२० । विषयस्तावद्विसदृश एव पदलि
ङ्गयो । तद्वन्मात्र पदस्यार्थ इति स्थापयिष्यते । अनुमान तु वाक्यार्थविषयम् अत्राग्निरग्निमान् पर्वत
इति प्रतिपत्ते । –न्यायम॰ पृ॰ १५३ ।

Return

5155 | शब्दानुमा– ब॰ । Return

5156 | In the print edition there is a footnote reference but no footnote . Return

5157 | अनुमानशब्दयो । तुलना–अपि चानयोर्गोचराभेद सामान्यमात्रविषयतया तद्वन्मात्रगोचरतया वा भवेत् ? –स्या॰ र॰ पृ॰ ६२० । Return

5158 | –रूपस्यापि सामान्यपरी– ब॰ । Return

5159 | पृ॰ २८५, पृ॰ २८९ । Return

5160 | शब्दानुमानयो । Return

5161 | मीमासकमतानुप्रवेश Return

5162 | नित्यादिस्वभावसामान्यविषयत्वस्यापि । Return

5163 | सामान्यबदर्थविषयतया । Return

5164 | सामान्यवदर्थविषयत्वेन विषयाभेदस्य । Return

5165 | स्वविषये । Return

5166 | प्रत्यक्षस्य । Return

5167 | अनुमानात् । Return

5168 | सामग्रीभेदस्य समानत्वात् । Return

5169

तुलना–तस्मादननुमानत्व
शब्दे प्रत्यक्षवद् भवेत् । त्रैरूप्यरहितत्वेन तादृग्विषयवर्जनात् ॥ –मी॰ श्लो॰ शब्दपरि॰ श्लो॰ ९८ ।
स्या॰ र॰ पृ॰ ६२० ।

Return

5170

तुलना–अथ शब्दोऽर्थवत्त्वेन पक्ष कस्मान्न कल्प्यते । प्रतिज्ञार्थैकदेशो हि
हेतुस्तत्र प्रसज्यते । पक्षे धूमविशेषे च सामान्य हेतुरिष्यते । शब्दत्व गमकन्नात्र गोशब्दत्व निषेत्स्यते ।
व्यक्तिरेव विशेष्याऽतो हेतुश्चैका प्रसज्यते ॥ –मी॰ श्लो॰ शब्दपरि॰ श्लो॰ ६२-६४ । ननूक्त[p. n533 ]
यथानुमाने धर्मविशिष्टो धर्मी साध्य एवमिहार्थविशिष्ट शब्द साध्यो भवतु; मैवम्; शब्दस्य हेतुत्वात् ।
न च हेतुरेव पक्षो भवितुमर्हति । –न्यायमं पृ॰ १५३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६२० ।

Return

5171 | सौगतमते । Return

5172 | अन्यापोहरूपस्य । Return

5173 | तुलना–अर्थो ह्यर्थं गमयतीति भवद्भिरेव स्वीकरणात् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६२० । Return

5174 | इति भव– श्र॰, ब॰ । Return

5175 | सौगतैरेव । Return

5176

तुलना–शब्दस्य धर्मिण किमर्थवि
शिष्टत्व वा साध्यते, प्रत्यायनशक्तिविशिष्टत्व वा, अर्थप्रतीतिविशिष्टत्व वा ? –न्यायम॰ पृ॰ १५३ ।
स्या॰ र॰ पृ॰ ६२० ।

Return

5177 | अचलानिल– आ॰ । Return

5178 | तुलना–शैलज्वलनयोरिव शब्दार्थयो धर्मधर्मिभावाभावात् । –न्यायमं॰ पृ॰ १५३ । पर्वतपावकयोरिव शब्दार्थयो धर्मधर्मिभावासम्भवात् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६२१ । Return

5179 | शब्दार्थयोर्धर्मभा– ब॰ । Return

5180 | नैवार्थः ब॰ । Return

5181 | शब्दार्थयो धर्मधर्मिभावो नास्ति आश्रयाश्रयिभावाभावात् । Return

5182

अर्थप्रत्यायनशक्तिप्रतीत्यर्थम् ।
तुलना–न शक्तिसिद्धये शब्दः कथ्यते श्रूयतेऽपि वा । अर्थगत्यर्थमेवामु शृण्वन्ति च वदन्ति च ।
–न्यायमं॰ पृ॰ १५४ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६२१ ।

Return

5183

तुलना–सिद्ध्यसिद्धिविकल्पानुपपत्ते । असिद्ध्याऽ
पि तद्वत्त्व शब्दस्यार्थधिया कथम् । सिद्धाया तत्प्रतीतौ वा किमन्यदनुमीयते । –न्यायमं॰ पृ॰ १५४ ।
नन्वर्थप्रतीति शब्दोत्थाऽन्योत्था वा भवेत् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६२१ ।

Return

5184 | अर्थप्रतीतौ । Return

5185 | दोष इत्य– आ॰ । Return

5186

तुलना–
न हि तत्र अग्निर्धूमेन जन्यते अपि तु गम्यते । इय त्वर्थप्रतीतिर्जन्यते शब्देनेत्यस्यामेव सिद्धासिद्धत्व
विकल्पावसर । –न्यायमं॰ पृ॰ १५४ ।

Return

5187 | सिद्धविक– आ॰ । Return

5188 | अर्थेन स्वलक्षणात्मकेन । Return

5189 | बौद्धै । Return

5190

उक्तञ्च–न ह्यर्थे शब्दा तदात्मानो
वा येन तस्मिन् प्रतिभासमाने तेऽपि प्रतिभासेरन्नित्यादि । –न्यायप्र॰ बृ॰ पृ॰ ३५ । यथाहि वह्नौ
धूमो जन्यजनकसम्बन्धसम्बद्ध उत्तरभावेन भवति एव नार्थे जन्यजनकसम्बन्धसम्बद्धा शब्दा उत्तर
भावेन सन्ति । एतेन तदुत्पत्तिसम्बन्ध समर्थ शब्दार्थ योर्नास्ति इत्याचष्टे । स एवार्थ आत्मा
येषा शब्दाना ते तदात्मानः, अनेन तादात्म्यसम्बन्धोऽपि नास्तीत्याह तस्मिन्निति । अर्थे प्रतिभासमाने
प्रत्यक्षेण परिच्छिद्यमाने प्रतिभासेरन् प्रदीप्येरन् शब्दा इति । अयमभिप्राय–द्विविधो हि सम्बन्ध
मौगताना तादात्म्यलक्षणस्दुत्पत्तिलक्षणश्च । तत्र तादात्म्यलक्षणो वृक्षत्वर्शिशपात्वयोरिव तदुत्पत्ति
लक्षणस्त्वग्निधूमयोरिव । शब्दार्थयोर्द्विविधोऽपि सम्बन्धोऽपि न घटते । तथाहि–न तावत्तादात्म्य
लक्षण । तादात्म्ये हि शब्दार्थयो शब्दो वा स्यादर्थो वा न द्वयम् । तथा शब्दार्थयोस्तादात्म्ये
क्षुरिकामोदकादिशब्दोच्चारणे मुखपाटनपूरणादिप्रसङ्ग, न च दृश्यते । तदुत्पत्तिलक्षणोऽपि न घटते ।
यत केय तदुत्पत्तिर्नाम ? किं शब्दादर्थोत्पत्तिरर्थाद्वा शब्दोत्पत्ति ? यदि शब्दादर्थोत्पत्ति स्यात्तदा
विश्वमदरिद्र स्यात् हिरण्यादिशब्दोच्चारणादेव तदुत्पत्ते । नाप्यर्थाच्छब्दोत्पत्ति, ताल्वादिकारण
कलापात्तदुत्पत्तिदर्शनात् । –न्यायप्र॰ वृ॰ प॰ पृ॰ ७६ । उक्तञ्च धर्मकीर्तिना–न ह्यर्थे शब्दा
सन्ति तदात्मानो वा येन तस्मिन् प्रतिभासेरन् । –अनेकान्तजय॰ पृ॰ ११९ । उद्धृतमिदम् –अष्टसह॰
पृ॰ ११८ । सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ७५B । स्या॰ र॰ पृ॰ ६२१ । षड्द॰ बृह॰ पृ॰ १६ । न ह्यर्थे
शब्दा सन्ति तदात्मानो वा तथा सत्यव्युत्पन्नस्यापि व्युत्पन्नवद् व्यवहार स्यादित्युक्तम् । –न्यायवा॰
ता॰ पृ॰ १३३ ।

Return

5191 | –त्वाद्धर्मोऽसौ आ॰ । Return

5192 | अर्थघर्मोऽसौ शब्द । Return

5193

तुलना–गमकत्वाच्च धर्मत्व घर्मत्वाद् गमको यदि ।
स्यादन्योन्याश्रयत्व हि तस्मान्नैषापि कल्पना ॥ –मी॰ श्लो॰ शब्दपरि॰ श्लो॰ ७७ । प्रतीतिजनकत्वेन
तद्धर्मतायामुच्यमानाया पूर्ववदितरेतराश्रत्वम् । पक्षधर्मादिबलेन प्रतीति, प्रतीतौ च सत्या पक्षधर्मा
दिरूपलाभ इति । –न्यायम॰ पृ॰ १५४ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६२१ ।

Return

5194 | शब्दस्य । Return

5195 | चक्षुरा दिजन्या । Return

5196

तुलना–अन्वयो न च शब्दस्य प्रमेयेण निरूप्यते ॥ व्यापारेण हि सर्वेषामत्वेतृत्व
प्रतीयते । यत्र धूमोऽस्ति तत्राग्निरस्तित्वेनान्वय स्फुट । न त्वेन यत्र शब्दोऽस्ति तत्रार्थोऽस्तीति निश्चय ।
न तावत्तत्र देशेऽसौ तत्काले वाऽवगम्यते । –मी॰ श्लो॰ शब्दपरि॰ श्लो॰ ८५-८६ । अन्वयव्यतिरे
कावपि तस्य दुरुपपादौ, देशे काले च शब्दार्थयोरनुगमाभावात् । नहि यत्र देशे शब्द तत्रार्थ । यथोक्तं
श्रोत्रियै–मुखे हि शब्दमुपलभामहे भूमावर्थमिति । –न्यायमं॰ पृ॰ १५५ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६१२ ।

Return

5197 | बौद्धादिभि । Return

5198 | यत्र पिण्ड– ब॰ । Return

5199 | –ति नापिदे– ब॰ । Return

5200 | –भावे व्यति– ब॰ । Return

5201 | व्यतिरेकस्य । Return

5202 | पृ॰ ५३१ पं॰ ५ । Return

5203 | शब्दो दृष्टार्थे शब्द इत्यादि श्र॰ । Return

5204 | जैनै । Return

5205 | शब्दस्य । Return

5206 | प्रत्यक्षेऽपि । तुलना–अन्वयव्यतिरेकोपपत्ति प्रत्यक्षेऽपि, यथा यत्र घटस्तत्र घटज्ञानम्, यत्र नास्ति तत्र तदभाव इति । –न्यायवा॰ पृ॰ २६१ । Return

5207 | पृ॰ ५३१ पं॰ ४ । Return

5208

तुलना–यत्तावत्स्मृ
त्यपेक्षत्वादनुमान शब्द इति, तन्न, अनेकान्तात् । अनु अननु मानेऽपि स्मृत्यपेक्षित्वमस्ति, यथा सशये
यथा तर्के यथोपमान इति । –न्यायवा॰ पृ॰ २६० ।

Return

5209 | सम्बन्धस्मृत्यपेक्षत्वस्य । Return

5210 | पृ॰ ४९५ । Return

5211 | पृ॰ ५३२ पं॰ १० । Return

5212 | विवक्षायाम् । Return

5213 | तुलना–एवविधविषयभेदात् सामग्री भेदाच्च प्रत्यक्षवदनुमानादन्यः शब्द इति सिद्धम् । –न्यायम॰ पृ॰ १५५ । Return

5214

तुलना–सामयिक
त्वाच्छब्दार्थसम्प्रत्ययस्य । जातिविशेषे चानियमात् । ऋष्यार्यम्लेच्छाना यथाकाम शब्दप्रयोगोऽर्थप्रत्या
यनाय प्रवर्तते –न्यायभा॰ २ । १ । ५५-५६ । यथेष्टविनियोगैन प्रतीतिर्यापि शब्दत । न धूमादे
रिति –मी॰ श्लो॰ शब्दपरि॰ श्लो॰ १९ ।

Return

5215 | कृतकत्वादेर्हेतो । Return

5216

तुलना–आप्तोपदेशसामर्थ्याच्छब्दादर्थे सम्प्रत्यय । २ । १ । ५२ । स्वर्ग अप्सरस उत्तरा
कुरव सप्त द्वीपा समुद्रो लोकसन्निवेश इत्येवमादेरप्रत्यक्षस्यार्थस्य न शब्दमात्रात् प्रत्यय । किंतर्हि ?
आप्तैरयमुक्त शब्द इत्यत सम्प्रत्यय, विपर्ययेण सम्प्रत्ययाभावात् नत्वेवमनुमानमिति । –न्यायभा॰,
न्यायवा॰, २ । १ । ५२ ।

Return

5217 | तथा तज्जनकश्च श्र॰ । Return

5218 | नाप्तोक्तत्व वा श्र॰ । Return

5219

नान्तरीयकताभावाच्छब्दाना वस्तुभिस्सह । नार्थसिद्धिस्ततस्ते हि
वक्त्रभिप्रायसूचका ॥ अधुना नैव बाह्येऽर्थेऽस्य प्रामाण्यमित्याह–अपि चेत्यादि । वस्तुभि स्वलक्षणै
सह शब्दनान्तरीयकताया अविनाभावस्याभावात् तेभ्य शब्देभ्यो नार्थसिद्धिर्न बाह्यवस्तुनिश्चय, यस्मात्ते
वक्त्रभिप्रायसूचका । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ ३ । २१२ । वचसा प्रतिबन्धो वा को बाह्येष्वपि
वस्तुषु । प्रतिपादयता तानि येनैषा स्यात्प्रमाणता ॥ भिन्नाक्षग्रहणादिभ्यो नैकात्म्य न तदुद्भव ।
व्यभिचारान्न चान्यस्य युज्यते व्यभिचारिता ॥ न हि वाच्यै वस्तुभि सह कश्चित्तादात्म्यलक्षणस्तदुत्प
त्तिलक्षणो वा प्रतिबन्धो वचसामस्ति येन तानि वस्तूनि प्रतिपादयतामेषा वचसा प्रामाण्य स्यात् । तत्र
तावन्न तादात्म्यलक्षणप्रतिबन्धोऽस्ति भिन्नाक्षग्रहणादिभ्यो हेतुभ्य । तत्र भिन्नाक्षग्रहण भिन्नेन्द्रियेण
ग्रहणम् । तथाहि–श्रोत्रेन्द्रियेण शब्दो गृह्यते अर्थस्तु चक्षुरादिना । आदिशब्देन कालदेशप्रतिभासकार
णभेदो गृह्यते –तत्त्वस॰ पृ॰ ४४० । न्यायप्र॰ वृ॰ पं॰ पृ॰ ७६ । तुलना–मुखे हि शब्दमुपलभामहे
भूमावर्थमिति । –शाबरभा॰ १ । १ । ५ ।

Return

5220

तुलना–पूरणप्रदाहपाटनानुपलब्धेश्च सम्बन्धाभाव ।
–न्यायसू॰ २ । १ । ५३ । स्याच्चेदर्थेन सम्बन्ध क्षुरमोदकशब्दोच्चारणे मुखस्य पाटनपूरणे स्याताम् ।
–शाबरभा॰ १ । १ । ५ । शास्त्रवा॰ श्लो॰ ६४५ । अनेकान्तजय॰ पृ॰ ४२A । न्यायकु॰ पृ॰ १४४
टि॰ ३ ।

Return

5221

विकल्पवासनोद्भूताः समारोपितगोचरा । जायन्ते बुद्धयस्तत्र केवल नार्थगोचरा ।
अनादि समानजातीयो यो विकल्पस्तेन आहिता या वासनाशक्तिस्तत उद्भूता उत्पन्ना यथागम समारो
पिता य आकाशाद्याकारा तद्गोचरा त त्प्रतिभासिन्य एव केवल गता तत्र बाह्यत्वेन कल्पितेषु आकाशा
दिषु जायन्ते । न तु ता बुद्धयोऽर्थगोचरा नाकाशादिस्वलक्षणविषया । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । २८८ ।

Return

5222 | –यूथमास्ते ब॰ । Return

5223

तुलना–इहापि पुरुषदोषाणामेष महिमा न शब्दानामिति चेत्, मैवम्, दोषवतोऽपि
पुरुषस्य मूकादेरनुच्चारितशब्दस्येदृशविप्लवोत्पादनपाटवाभावात् । असत्यपि च पुरुषहृदयकालुष्ये यथा
प्रयुज्यमानानि अङ्गुल्यग्रादिवाक्यानि विप्लवमावहन्त्येवेति शब्दानामेवैष स्वभावो न वक्तृदोषाणाम् ।
–न्यायमं॰ पृ॰ १५७ । स्या॰ र॰ पृ॰ ७०० ।

Return

5224 | इत्ययु– आ॰ । Return

5225 | प्रतारकादेः आ॰, श्र॰ । Return

5226 | बाह्यार्थशून्यान् मिथ्याप्रत्ययान् । Return

5227

तुलना–
न चाप्ता नेदृशानि वाक्यानि प्रयुञ्जते प्रयुञ्जाना वा नाप्ता स्युरिति चेत्; एतदप्यसुन्दरम्, एवमपि
हि वक्तृदोषाणामयथार्थज्ञानोदयकारणत्वासिद्धि, व्यतिरेकासिद्धेः –स्या॰ र॰ पृ॰ ७०१ ।

Return

5228 | नेदृशवा– श्र॰ । Return

5229 | अङ्गुल्यग्रे हस्तियूथशतमास्ते इत्यादीनि । Return

5230 | चक्षुदोष– ब॰ । Return

5231 | चासत्त्वम् श्र॰ । Return

5232

तुलना–उक्तञ्चैतदुम्बेकेन–यदाप्तोऽपि कस्मैश्चिदुप
दिशति न त्वयाऽननुभूतार्थविषय वाक्य प्रयोक्तव्य यथाऽङ्गुल्यग्रे हस्तियूथशतमास्त इति तत्रार्थव्यभि
चार स्फुट इति । –चित्सु॰ पृ॰ २६५ ।

Return

5233

तुलना–अपि च न चक्षुरादि बाधकज्ञानोदये सति
न विरमति, विपरीतवेदनजन्मन शुक्तिकारजतादिबुद्धिषु विभ्रमस्यापायदर्शनात् । शब्दस्तु शतकृत्वोऽपि
वाध्यमानो यथैवोच्चरित करशाखादिशिखरे करेणुशतमास्त इति तदैव तथाभूत भूयोऽपि विकल्पमय
थार्थमुत्पादयत्येवेति विकल्पाधीनजन्मत्वाच्छब्दानामेवेद रूप यदर्थासंस्पर्शित्व नामेति । –न्यायमं॰ पृ॰
१५८ ।

Return

5234

तेषामन्योन्यसम्बन्धे –न्यायमं॰ पृ॰ १५८ । तेषामत्यन्तसम्बन्धो –नयचक्रवृ॰ लि॰ पृ॰
१६७A । तेषामन्योन्यसम्बन्धात् –सिद्धिबि॰ टी॰ पृ॰ ३६५B, ४८४B । कार्यकारणता तेषा
नार्थ शब्दा स्पृशन्त्यपि –न्यायावता॰ टी॰ पृ॰ ४४ । रत्नाकराव॰ पृ॰ ९ । स्या॰ म॰ पृ॰ १७५ ।
प्रकृतपाठ –स्या॰ र॰ प॰ ७०१ । पूर्वार्द्धम् –अनेकान्तजय॰ पृ॰ ३७ । अनेकान्तवाद॰ पृ॰ ४७ । सिद्धिबि॰
टी॰ पृ॰ २६०B । शास्त्रवा॰ यशो॰ पृ॰ ४०२A ।

Return

5235 | पृ॰ ५३६ प॰ ६ । Return

5236 | वस्तुनि । Return

5237 | सम्बन्धाभाव । Return

5238 | अर्थ । Return

5239 | इत्यन्– आ॰ । Return

5240

तादात्म्यतदुत्प
त्तिसम्बन्धाभावे –आ॰ टि॰ । तुलना–सामयिकत्वाच्छब्दार्थसम्प्रत्ययस्य । –न्यायसू॰ २ । १ । ५५ । स
च वाच्यवाचकावलम्बन सङ्केतज्ञानमेव । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५८५ । तादृशो वाचक शब्द सकेतो
यत्र वर्तते । –न्यायवि॰ का॰ ४३२ । अन्ये त्वभिदधत्येवं वाच्यवाचकलक्षण । अस्ति शब्दार्थ
योर्योगस्तत्प्रतीत्यादितस्तत ॥ –शास्त्रवा॰ श्लो॰ ६५२ । सहजयोग्यतासङ्केतवशाद्धि शब्दादयो
वस्तुप्रतिपत्तिहेतव । –परीक्षामु॰ ३ । १०० । स्वाभाविकसामर्थ्यसमयाभ्यामर्थबोधनिबन्धन शब्द
इति । –प्रमाणनय॰ ४ । ११ ।

Return

5241 | शब्दार्थयो । Return

5242 | योग्यतालक्षणोऽपि । Return

5243 | तादात्म्यतदुत्पत्त्य भावेऽपि । तुलना–नयनरूपयो क्वचित्तदभावेऽपि तदुपलभ्यात् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ७०२ । Return

5244 | चक्षुषा ब॰, श्र॰ । Return

5245 | चक्षूरूपयो संयोगाभ्युपगमे । Return

5246 | –ङ्गात् ना– ब॰ । Return

5247 | चक्षुष –आ॰ टि॰ । Return

5248 | तादात्म्यतदुत्पत्त्यभावे –आ॰ टि॰ । Return

5249 | चक्षुप –आ॰ टि॰ । Return

5250 | रूपस्य –आ॰ टि॰ । Return

5251

तुलना–सहजा स्वाभाविकी योग्यता
शब्दार्थयो प्रतिपाद्यप्रतिपादकशक्ति ज्ञानज्ञेययोर्ज्ञाप्यज्ञापकशक्तिवत् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४२८ ।
स्या॰ र॰ पृ॰ ७०२ ।

Return

5252 | ज्ञाप्यज्ञापकप्रतिनियम । Return

5253 | ज्ञानार्थयो कार्यकारणभावस्य । Return

5254 | –स्य तत्प्रति– ब॰ । Return

5255 | चक्षूरूपयो घटप्रदीपयोश्च । तुलना–इतरथा ज्ञानमेव प्रकाशक ज्ञेयमेव च प्रकाश्य नपुनर्ज्ञानमिति नियमस्याघटनात् । –स्या॰ र॰ प॰ ७०२ । Return

5256 | प्रकाश्यप्रकाशकप्रतिनियम । Return

5257 | यथार्थ ब॰ । Return

5258 | प्रतिपादयतु ब॰ । Return

5259 | शब्दस्य । Return

5260 | अर्थवाचकत्वस्वीकारात् । Return

5261

तुलना–क पुनरय समय ? अस्य
शब्दस्येदमर्थजातमभिधेयमित्यभिधानाभिधेयनियमनियोग, तस्मिन्नुपयुक्ते शब्दार्थसप्रत्ययो भवति ।
–न्यायभा॰ २ । १ । ५५ । अभिधानाभिधेयनियमनियोग समय उच्यते । –न्यायमं॰ पृ॰ २४१ ।
अस्यार्थस्याय वाचक इत्यर्थकथन समय –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । २३० । इद पदममुमर्थ बोध
यतु इति अस्मात्पदादयमर्थो बोद्धव्य इति वेच्छा । –तत्त्वचि॰ शब्दपरि॰ । स्या॰ र॰ पृ॰ ७०२ ।

Return

5262 | –विधावाच्यवाच– आ॰ । Return

5263 | पुरुषस्य । Return

5264 | भूभवनसवर्द्धितोत्थितस्य । Return

5265 | पुरुषेण । Return

5266 | साध्यसाधनं साध्यस्य ब॰ । Return

5267 | अतिप्रसङ्गमेव स्पष्टयति । Return

5268

तुलना–स हि पुरुषकृत सङ्केत न च पुरुषेच्छया वस्तुनियमोऽवकल्प्यते, तदिच्छाया अव्याहत
प्रसरत्वात् । अर्थोऽपि किमिति वाचको न भवति । न चैवमस्ति, न हि दहनमनिच्छन्नपि पुरुषो
धूमान्न तत्प्रत्येति जल वा तत इच्छन्नपि प्रतिपद्यते । तत्र यथा धूमाग्न्यो नैसर्गिक एवाविनाभावो
नाम सम्बन्ध ज्ञप्तये तु भूयोदर्शनादि निमित्तमाश्रीयते एव शब्दार्थयो सासिद्धिक एव शक्त्यात्मा
सम्बन्ध तद्व्युत्पत्तये तु वृद्धव्यवहारप्रसिद्धिसमाश्रयणम् । –न्यायमं॰ पृ॰ २४१ । सङ्केतस्य सहजयो
ग्यतानिबन्धनत्वात् । यथैव हि धूमपावकयो स्वाभाविक एवाविनाभावः –स्या॰ र॰ पृ॰ ७०३ ।

Return

5269 | अविनाभावग्रहणाय । Return

5270 | आदिपदेन तर्को ग्राह्य । Return

5271 | –त्पत्तये स– आ॰, ब॰ । Return

5272 | –क्रमे चक्षू– श्र॰ । Return

5273 | –प्रदीपानां आ॰ । Return

5274 | शब्दार्थयोरपि वाच्यवाचकचोदने । Return

5275 | तुलना–गिरामेकार्थनियमे न स्यादर्थान्तरे गति । अनेकार्थाभिसम्बन्धे विरुद्धव्यक्तिसभवः ॥ –प्रमाणवा॰ ३ । २२८ । Return

5276 | तथा ब॰ । Return

5277

तुलना–सर्वाकारपरिच्छेद्यशक्तेऽर्थे वाचकेऽपि वा । सर्वाकारार्थविज्ञानसमर्थे नियम
कृत ॥ –मी॰ श्लो॰ पृ॰ २०२ । सर्वशब्दाना सर्वार्थप्रत्यायनशक्तियुक्तत्वात् क्वचिद्देशे केनचिदर्थेन
व्यवहार । अत एव चानधिगतसम्बन्धे श्रुते सति सन्देहो भवति कमर्थं प्रत्याययितुमनेन शब्द प्रयुक्तः
स्यादिति । –न्यायम॰ पृ॰ २४२ । समयापेक्षण चेह तत्क्षयोपशम विना । तत्कर्तृत्वेन सफल योगिना
तु न विद्यते ॥ सर्ववाचकभावत्वाच्छब्दाना चित्रशक्तित । वाच्यस्य च तथाऽन्यत्र नागोऽस्य समयेऽपि
हि ॥ –शास्त्रवा॰ श्लो॰ ६६३-६४ । तथा च सर्वे शब्दा प्राय सर्वार्थवाचकशक्तिमन्त सर्वे चार्था
सर्वशब्दवाच्यशक्तियुक्ता इति विचित्रक्षयोपशमादिसहकारियोगत तथा तथा प्रवर्तन्ते इति न काचि
द्वाधा –अनेकान्तजय॰ पृ॰ ३६A । सर्वस्य शब्दस्य सर्वार्थप्रतिपादनशक्तिवैचित्र्यसिद्धे । पदार्थस्य
च सर्वस्य सर्वशब्दवाच्यत्वशक्तिनानात्वात् । –अष्टसह॰ पृ॰ १४३ । शब्दस्यानेकार्थप्रतिपादने
नैसर्गिकशक्तिसद्भावेऽपि प्रतिनियतसङ्केतसामर्थ्यात् प्रतिनियतार्थप्रतिपादकत्वोपपत्ते । –स्या॰ र॰
पृ॰ ७०३ ।

Return

5278 | कथमर्थ श्र॰ । Return

5279 | शब्दात् । Return

5280 | शब्दानाम् । Return

5281

तुलना–तथाहि–यवशब्द आर्यैर्दीर्घशूके पदार्थे
प्रयुज्यते, ते हि यवशब्दात् दीर्घशूक पदार्थं प्रतिपद्यन्ते म्लेच्छास्तु प्रियङ्ग प्रतिपद्यते । एव त्रिवृत्
शब्दमृषय स्तोत्रीयानवके प्रयुञ्जते, आर्यास्तु लताविशेषे । –न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ ४२० । एकस्यापि
हि शब्दस्य देशादिभेदेन प्रतिनियत सङ्केतोऽनुभूयते, यथा गुर्जरादौ चोरशब्दस्य तस्करे द्राबिडादौ
पुनरोदन इति । दृश्यते च सर्वत्र रूपप्रकाशने योग्यस्यापि चक्षुष प्रत्यासन्नतिमिरवशादसन्निहिते
दूरतिमिरसामर्थ्याच्च सन्निहिते रूपे विशिष्टाञ्जनादिवशादन्धकारान्तरितेऽपि ज्ञानजनकत्वम्, काचका
मलादिदूषणबलाच्च विवक्षितरूपाभावेऽपीति । –स्या॰ र॰ पृ॰ ७०३ ।

Return

5282 | एव कर्कटीशब्दादयोऽपि तत्तद्देशापेक्षया योन्यादिवाचका ज्ञेया । –स्या॰ मं॰ पृ॰ १७८ । Return

5283 | मालवादौ ब॰, श्र॰ । Return

5284 | –शनयोग्य– श्र॰ । Return

5285 | पीतरूपाभावेऽपि शखे पीतज्ञा नजनकत्वम् । Return

5286 | चक्षुर्वदेव । Return

5287 | शब्दात् । Return

5288

शब्दस्य । तुलना–वाच्यवाचकलक्षणो हि
शब्दार्थयो प्रतिबन्ध, तथाहि वाच्यस्वभावा अर्था वाचकस्वभावाश्च शब्दा इति तज्ज्ञप्तिवाद । यदैवं[p. n541 ]
कथन्न सङ्केतमन्तरेणैव ततस्तदवगति ? उच्यते–तथाविधक्षयोपशमाभावात् । न हि रूपप्रकाशनस्व
भावोऽपि दीपोऽसति चक्षुषि तत्प्रकाशयति, चक्षु कल्पश्च क्षयोपशम, स च सङ्केततपश्चरणभावनादि
जन्यस्तथोपलब्धे । –अनेकान्तजय॰ पृ॰ ३६A. । शब्दस्य ज्ञापकत्वात् । ज्ञापकस्य धूमादेरेतद्रूप
यत्सम्बन्धग्रहणापेक्ष स्वज्ञाप्यज्ञापकत्वम् । तद्योग्यतादयस्तु प्रत्यक्षसामग्र्यन्तर्गतत्वान्न व्युत्पत्त्यपेक्षा
भवन्ति । शक्तिस्तु नैसर्गिकी यथा रूपप्रकाशिनी दीपादेस्तथा शब्दस्यार्थप्रतिपादने । –न्यायमं॰ पृ॰
२४१ ।

Return

5289 | सङ्केतग्रहणसहितस्य । Return

5290 | अर्थस्य प्रती– श्र॰ । Return

5291 | ज्ञापकरूपता । Return

5292 | अतस्तदेव श्र॰, ब॰ । Return

5293 | शब्दादि । Return

5294 | पृ॰ ५३६ पं॰ १२ । Return

5295 | तुलना–यत किमाप्तनिगदितशब्दस्यार्थासस्पर्शित्व –स्या॰ र॰ पृ॰ ७०३ । Return

5296

तुलना–भवेदेतदेवं यदि न
कदाचिदपि यथार्थं शब्द प्रत्ययमुपजनयेत् । अर्थसस्पर्शित्वमेवास्य स्वभाव इत्यवगम्यते । भवति तु
गुणवत्पुरुषभाषितान्नद्यास्तीरे फलानि सन्तीति वाक्यादतिरस्कृतबाह्यार्थो यथार्थप्रत्यय तत प्रवृत्तस्य
तदर्थप्राप्तेः । –न्यायमं॰ पृ॰ १५८ ।

Return

5297 | –र्थप्रतीतेः प्रवृत्तस्य आ॰ । Return

5298 | आप्तोक्तशब्दात् । Return

5299 | शुक्ले शखे पीताकारावभा सिन । Return

5300 | शुक्ले शखे शुक्लत्वावभासकस्यापि । Return

5301 | अर्थासस्पर्शित्वमतश्च मिथ्यात्व स्यादिति भाव । Return

5302 | –प्रयुक्ताद् ब॰, श्र॰ । Return

5303 | अङ्गल्यग्रे हस्तियूथशतमास्ते इत्यादिवाक्यात् । Return

5304 | यत् तिरस्कृतबाह्यार्थप्रत्य योत्पादकत्वम् । Return

5305 | तुलना–गुणवतामेवविधवाक्योच्चारणचापलाभावात् । –न्यायमं॰ पृ॰ १५८ । आप्तैरेवविधवाक्यस्याप्रयुक्ते –स्या॰ र॰ पृ॰ ७०४ । Return

5306 | पृ॰ ५३७ प॰ ११ । Return

5307

तुलना–यत्तु आप्तोऽपि कचिदनुशास्ति मा भवानभूतार्थ वाक्यं वादी अङ्गलिकोटौ करिघटा
शतमास्ते' इति, तत्र इतिकरणावच्छिन्नस्य दृष्टान्ततया शब्दपरत्वेनोपादानात् प्रतिषेधैकवाक्यतया
यथार्थत्वमेव । अर्थपरत्वे तु निषेधैकवाक्यतैव न स्यादिति । तस्मादाप्तवाक्यानामयथार्थत्वाभावान्न
स्वतोऽर्थासस्पर्शिन शब्दाः पुरुषदोषानुषङ्गकृत एवाय विप्लव । –न्यायम॰ पृ॰ १५८ । स्या॰ र॰ पृ॰
७०४ ।

Return

5308 | अङ्गुल्यादिवाक्यप्रयोगनिषेधकस्य आप्तोपदेशस्य । Return

5309 | अङ्गल्यग्रे हस्तियूथशतमास्ते इति वाक्यस्य एकदेश अङ्गत्यगे इत्यादिरूप । Return

5310

तुलना–
अनुच्चरितशब्दोऽपि पुरुषो विप्रलम्भक । हस्तसज्ञाद्युपायेन जनयत्येव विप्लवम् ॥ –न्यायम॰ पृ॰
१५८ । स्या॰ र॰ पृ॰ ७०४ ।

Return

5311

तुलना–इत्थमप्रतीते । उत्पन्ने च क्वचिन्नद्यादिवाक्याद्विज्ञाने
तरङ्गिणीतीरमनुसरन्ननासादितफल प्रवृत्तवाधकप्रत्यय पुरुषमेवाधिक्षिपति धिग् हा तेन दुरात्मना
विप्रलब्धोऽस्मि इति न शब्दम्, प्राप्तफलश्च पुसामेव श्लाघते साधु साधुना तेनोपदिष्टमित्यत
पुरुषदोषान्वयानुविधानात्तदभावकृत एव आप्तेषु तूष्णीमासीनेषु विभ्रमानुत्पाद इति न सन्दिग्धो
व्यतिरेक । पुरुषदोषकृत एव शब्दाद्विप्लवो न स्वरूपनिबन्धन । –न्यायम॰ पृ॰ १५८ । स्या॰ र॰
पृ॰ ७०४ ।

Return

5312 | अर्थप्रतीतिविषर्यये । Return

5313

तुलना–हन्त तर्हि वक्तरि गुणवति सति सरितस्तीरे
फलानि सन्तीति सम्यक्प्रत्ययेऽपि शब्दस्यैव व्यापारात् पुरुषस्य उच्चारणमात्रे चरितार्थत्वान्नैकान्तत
शब्दस्यार्थासस्पर्शित्वमेव स्वभाव । –न्यायम॰ पृ॰ १५९ ।

Return

5314 | –मेव रूप श्र॰ । Return

5315 | कार्यकारणभाव । Return

5316 | विपर्यय ज्ञानोत्पत्ति । Return

5317 | अनाप्ताभिप्रायस्य । Return

5318 | विपर्ययज्ञानोत्पत्तौ व्यापार । तुलना –स्या॰ र॰ पृ॰ ४०७ । Return

5319 | किञ्चक्षुरा– ब॰ । Return

5320

तुलना–युक्तञ्चैदेव यत् दीपवत् प्रकाशत्वमावमेव शब्दस्य स्वरूप न यथार्थत्वमय
थार्थत्व वा, विपरीतेऽप्यर्थे दीपस्य प्रकाशत्वानतिवृत्ते । अय तु विशेष–प्रदीपे व्युत्पत्तिनिरपेक्षमेव
प्रकाशकत्व शब्दे तु व्युत्पत्त्यपेक्षमिति । प्रकाशात्मनस्तु शब्दस्य वक्तृगुणदोषाधीने यथार्थेतरत्वे । अत
एव अङ्गलिशिखराधिकरणकरेणुशतवचसि बाधितेऽपि पुन पुनरुच्चर्यमाणे भवति विभ्रम प्रकाशकत्व
तद्रूपानपायात्, न त्वेप शब्दस्य दोष । पदार्थाना तु ससर्गमसमीक्ष्य प्रजल्पत । वक्तुरेव प्रमादोऽय न
शब्दोऽत्रापराध्यति । –न्यायम॰ पृ॰ १५९ । स्या॰ र॰ पृ॰ ७०४ ।

Return

5321 | शब्दस्वरूप श्र॰ । Return

5322 | यथार्थाप्रकाश– आ॰ । Return

5323 | यथार्थायथार्थप्रकाशकत्वस्य । Return

5324 | अङ्गुल्यग्रे हस्तिशतमास्ते इतिवचने । Return

5325 | शब्द स्वरूपस्य । Return

5326 | पृ॰ ५३७ पं॰ १४ । Return

5327 | बाधकप्रत्ययप्रवृत्तौ । Return

5328 | इन्द्रियम् –आ॰ टि॰ । Return

5329 | चन्द्रविषयम् –आ॰ टि॰ । Return

5330 | पृ॰ ५३७ पं॰ १६ । Return

5331 | पृ॰ ४७ । Return

5332 | मेरूपर्वतरामरावणा दिपरमाण्वादीनाम् । Return

5333 | विप्रकृष्टार्थप्रतिपत्तिसाधनम् । Return

5334 | देशकालस्वभावविप्रकृष्टार्थ –आ॰ टि॰ । Return

5335 | विप्रकृष्टार्थे । Return

5336 | एतावताऽत्र भग्या क्रम उक्त –आ॰ टि॰ । Return

5337

व्याग्या–
इयमस्य संज्ञेति समय, स प्रत्यर्थ प्रतिपुरुष वा क्रियेत, प्रतिपुरुषमेव प्रत्युच्चारण प्रतिप्रयोगं वा ।
अथवा जगदादौ जगत सृष्टिकाले केनचित् ईश्वरादिना धात्रा सकृत् एकयैव हेलया क्रियतेति त्रयो
विकल्पा । –तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ ६२२ । उद्धृतोयम् –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । २३० । तत्त्वस॰ पृ॰
६२२ । जैनतर्कवा॰ पृ॰ ३१ ।

Return

5338

प्रत्येक वाऽपि सम्बन्धो भिद्येतैकोऽथवा भवेत् । एकत्वे कृतको न स्यात् भिन्नश्चेद्भे
दधीर्भवेत् ॥ एकत्वे तावत्कृततैव न स्यात्, न हि एकस्य बहुभि क्रिया संभवतीत्याह एकत्व इति ।
–मी॰ श्लो॰ न्याय॰ र॰ सम्बन्धा॰ श्लो॰ १४ । एकत्वपक्षे जातिवद्देशकालभेदानुयायित्वात्कृतको न
स्यात्, नित्य एव स्यादिति यावत् । –तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ ६२२ ।

Return

5339 | कृतः श्र॰ । Return

5340 | गगनैकपरमाण्वादीनामेकत्वस्य नित्यत्वाविनाभूतत्वात्, एकत्व ह्येकरूपत्वम्, तच्च क्रियमाणत्वे विनश्यति –आ॰ टि॰ । Return

5341 | सम्बन्धस्य । Return

5342 | पुरुषव्यापारात् । Return

5343 | केशरा– आ॰ । Return

5344 | यथाऽस्मिन्देशे सास्नादिमति गोशब्द एव सर्वेषु दुर्गमेष्वपि । बहव सम्बन्धार कथ सगस्यन्ते ? एको न शक्नुयात् । अतो नास्ति सम्बन्धस्य कर्त्ता । –शाबरभा॰ १ । १ । ५ । Return

5345 | सङ्केतकरणानुपपत्ति । Return

5346 | देशान्तराणाम् । Return

5347 | करोतीति ते च आ॰ । Return

5348 | समयम् । Return

5349 | अन्यपुरुषाणाम् । Return

5350 | सङ्कतस्य एकरूपतायाम् । बहुभि कृतसम्बन्धे न चैको गमको भवेत् । –मी॰ श्लो॰ पृ॰ ६४४ । Return

5351 | समुच्चयोऽपि नैतेषा व्यवहारेऽवगम्यते । –मी॰ श्लो॰ सम्बन्धा॰ श्लो॰ १७ । Return

5352 | पुरुषाणाम् । Return

5353 | मिलित्वा सङ्केतकरणे प्रयोजनाभावात् । Return

5354 | –च्चार्यनिरा– श्र॰ । Return

5355 | सङ्केतस्य । Return

5356 | प्रतिशब्दमुच्चार्य उच्चार्य । Return

5357

तुलना–प्रत्यूच्चारण प्राक्तन एव क्रियते, नूतनो वा ? नवस्य तावत्क्रियमाणस्य कथमर्थ
प्रत्यायनसामर्थ्यमवगम्यते तदवगतौ वा किं तत्करणेन ? पूर्वकृतस्य तदकृतत्वादेव पुन करणमनुपपन्नम् ।
एकस्य बस्तुनो ज्ञप्तिरसकृदावर्तते नोत्पत्ति । –न्यायम॰ पृ॰ २४२ । प्रत्युच्चारणनिर्वृत्तिर्न युक्ता
व्यवहारत । –तत्त्वसं॰ का॰ २२७४ ।

Return

5358 | नूतनसङ्केतस्य । Return

5359 | अभिनवसङ्केतस्य अर्थप्रत्या यनशक्तिपरिज्ञानाभावे । Return

5360 | सङ्केतस्य । Return

5361 | कारणानुप– आ॰ । Return

5362 | पुन पुनः । Return

5363 | विप्रकृष्टदेशवर्तित्वात् । Return

5364

न हि सम्बन्धव्यतिरिक्त कश्चित्कालोऽस्ति, यस्मिन्न कश्चिदपि शब्द केनचिदर्थेन सम्बद्ध
आसीत् । –शावरभा॰ १ । १ । ५ । सर्गादौ हि क्रिया नास्ति तादृक्कालो हि नेष्यते । –मी॰ श्लो॰ सम्ब
न्धा॰ श्लो॰ ४२ । शास्त्रदी॰ पृ॰ ४१८ । तत्त्वस॰ पृ॰ ६२७ । न्यायमं॰ पृ॰ २४२ ।

Return

5365 | सकृत्संभवाभावाभावात् आ॰, सकृत्संभवात् ब॰ । Return

5366 | –विकल्पस्य च का– आ॰ । Return

5367

औत्प
त्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्धः –जैमिनिसू॰ १ । १ । ५ । औत्पत्तिक इति नित्यं ब्रूम । उत्पत्तिर्हि भाव
उच्यते लक्षणया । अवियुक्त शब्दार्थयोर्भाव सम्बन्ध । –शावरभा॰ १ । १ । ५ । अपौरुषेय शब्दस्यार्थेन
सम्बन्ध –शावरभा॰ १ । १ । ५ । पृ॰ ४१ । अपौरुषेये सम्बन्धे शब्द प्रामाण्यमृच्छति । –प्रक॰ पं॰
पृ॰ १६१ । नित्या शब्दार्थसम्बन्धा –वाक्यप॰ १ । २३ ।

Return

5368 | प्रत्यक्षानुमानार्थापत्तिरूप प्रमाण त्रयम् । Return

5369 | शब्द श्रावणप्रत्यक्षेण अर्थञ्च चाक्षुषाध्यक्षेण प्रतिपद्यते । Return

5370 | तद्विषय पक्षेणा– श्र॰ । Return

5371 | गवादिविषय । Return

5372 | देवदत्तस्य श्रोतु देवदत्त गामभ्याजेति वाक्यात् गोक्षेपणविषयिणी प्रतीतिर्जाता तद्वाक्यश्रवणानन्तरमेव गोक्षेपणचेष्टाऽन्यथानुपपत्ते । Return

5373 | प्रतिपत्त्युत्पद्यते ब॰ । Return

5374 | देवदत्त गामभ्याजेति वाक्ये गवादिविषयकक्षेपणार्थवाचिका शक्ति रस्ति ततस्तत्प्रतीत्यन्यथानुपपत्ते । Return

5375 | गोविषयकक्षेपणार्थे । Return

5376 | शब्दवृद्धाभिधेयाश्च –मी॰ श्लो॰, प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । २२८ । न्यायमं पृ॰ २४५ । प्रत्यक्षेणैव –स्या॰ र॰ पृ॰ ६७७ । Return

5377

अन्यथानुपपत्त्या च बुद्ध्येच्छक्तिं द्वयाश्रिताम् । अर्थापत्त्याऽवबुद्ध्यन्ते सम्बन्ध त्रिप्रमाणकम् ॥ –मी॰
श्लो॰ पृ॰ ६८० । प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । २२८ । वेत्ति शक्तिं द्वयात्मिकाम् –न्यायम॰ पृ॰ २४५ ।
व्याख्या–शब्दवृद्वाभिधेयानिसम्बन्धप्रतिपत्तेरय न्याय कुमारिलेन वर्णित–यस्मात् प्रथमं तावत्
प्रत्यक्षेण शब्द वृद्ध च शब्दस्याख्यातारम् अभिधेयञ्च वाच्य वस्तु पश्यति, तत पश्चादनुमानेन चेष्टा
लक्षणेन लिङ्गेन श्रोतु प्रतिपन्नत्व पश्यति अवधारयतीत्यर्थ । करण कारकं कृत्वा चेष्टाया अनुमानत्व
मुक्तम् । ततश्च पश्चादर्थापत्त्या द्व्याश्रिता शब्दार्थाश्रितां शक्तिं वेत्ति । अर्थापत्त्या तु साक्षादवबुद्ध्यन्त
इत्यतोऽर्थापत्त्यावबुद्ध्यन्त इत्युक्तम् । –तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ ७०९ । वृद्धाना स्वार्थे सव्यवहरमाणाना
मुपशृण्वन्तो बाला प्रत्यक्षमर्थ प्रतिपद्यमाना दृश्यन्ते । –शावरभा॰ १ । १ । ५ । पृ॰ ५६ । किञ्चा
न्त्युपायो बालानाम्, नावश्य सम्बन्धकथनवाक्येनैव वृद्धेभ्यो बाला सम्बन्धं प्रतिपद्यन्ते किन्तु यदा वृद्धा
प्रसिद्धसम्बन्धा स्वकार्यार्थेन व्यवहरन्ति तदा तेषामुपशृण्वन्तो बालाः सम्बन्धं प्रतिपद्यन्ते । यदा हि
केनचित् गामानयं इत्युक्त कश्चित् सास्नादिमन्तमानयति तदा समीपस्यो वालोऽवगच्छति–यस्मादय-[p. n546 ]
मेतस्माद्वाक्यादयमर्थ प्रत्यायित इत्येव सम्मुग्धरूपेणावगत प्रत्यायकत्व पश्चाद्वहुषु प्रयोगेषु अन्वयव्यति
रेकाभ्या वाक्यभागाना पदानां पदभागानाञ्च प्रकृतिप्रत्ययाना वाक्यार्थभागेषु पदार्थेषु विविच्यते तस्मान्न
पौरुषेय सम्बन्धः –शास्त्रदी॰ पृ॰ ४६३ । तु बुद्धे शक्तिं –स्या॰ र॰ पृ॰ ६७७ ।

Return

5378 | नु आ॰, ब॰ । Return

5379 | पृ॰ ५४२ प॰ १६ । Return

5380 | शब्दार्थसम्बन्धस्य । तुलना–शब्दवदर्थवच्च तृतीयस्य तस्य प्रत्यक्षादिना प्रमाणेनाप्रतीयमानत्वात् । –न्यायम॰ पृ॰ २४३ । Return

5381 | न शब्दार्थसम्बन्धो नित्य नित्यरूपतया विचार्यमाणस्यानुपपद्यमानत्वात् । Return

5382 | नित्यरूपतया । Return

5383 | स्वभावात् ब॰ । सभवस्वभावतः श्र॰ । Return

5384

सम्बन्धिनो शब्दार्थयो
नित्यत्वाद्वा । तुलना–असौ नित्यः सन् स्वभावतोऽर्थं प्रकाशयेत्, सङ्केताभिव्यक्तेर्वा –स्या॰ र॰ पृ॰
७०१ ।

Return

5385

तुलना–सम्बन्धापौरुषैयत्वे स्यात्प्रतीतिरसविद । सम्बन्धापौरुषेयत्वेपीष्यमाणे स्याद
र्थाना प्रतीतिरसंविदोऽविद्यमानसङ्केतप्रतीते पुस । न चेच्छब्दार्थयोः साङ्केतिको वाच्यवाचकता
सम्बन्धः किन्तु स्वाभाविक, तदाऽगृहीतसङ्केतोऽपि श्रुताच्छब्दादर्थं प्रतिपद्येतेति । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰
३ । २२७ । यद्यर्थप्रतिपादने शब्दस्य स्वभावेन शक्ति स्यात्; एवन्तर्हि सन्देहलक्षणमस्याप्रामाण्य
स्यात् इष्टेऽनिष्टे चार्थे प्रकाशनशक्तिसभवात् । यदि चास्य स्वभावत एव सा शक्ति किं सङ्केतेन ?
–प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । २२९ । अर्थद्योतनशक्तेश्च सर्वदैव व्यवस्थिते । तद्धेतुरर्थबोधोऽपि सर्वेषा
सर्वदा भवेत् ॥ –तत्त्वसं॰ पृ॰ ७१० । सासिद्धिके हि तथात्वे भ्रमित्वादिप्रयुक्तादन्यतो वा यत
कुतश्चिदभिनवादपि दीपादिव शब्दादर्थप्रतिपत्ति स्यात् । –न्यायम॰ पृ॰ २४३ ।

Return

5386 | प्रकाशयेत् श्र॰ । Return

5387 | शब्दार्थसम्ब न्धस्य । Return

5388 | –पस्तत्स्वरूपतोत्तत्प्रकाशकः ब॰ । Return

5389 | रूपम् । Return

5390 | सम्बन्धः । Return

5391

शब्दार्थप्रकाशक । तुलना–सङ्केतात्तदभिव्यक्तावसदर्था
न्यकल्पना । न वै सम्बन्धो विद्यमानोऽप्यनभिव्यक्तोऽर्थप्रतीतिहेतु । सङ्केत खल्वेनमभिव्यक्तिमे ति
तर्हि सिद्धोपस्थायी किमकारण पोष्यते ? –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ १ । २२९ । यथा दीपस्यार्थप्रकाशने
शक्तस्येन्द्रियापेक्षा तथा शब्दस्येन्द्रियापेक्षा तथा शब्दस्यापि सङ्केतापेक्षेति चेत्, न, प्रदीपेन्द्रिययो
प्रत्येकमभावेऽप्यर्थप्रकाशकत्वाभावात् तत्रान्योन्यापेक्षत्व युक्तं नैव शब्दशक्तिसङ्केतयो, सङ्केतमात्रेणैवा
र्थप्रतीतेरुत्पत्ते तस्मान्न स्वभावत शब्दोऽर्थप्रतिपादनसमर्थ इत्युत्पत्तिलक्षणमप्रामाण्यम् । –प्रमाणवा॰
स्ववृ॰ टी॰ १ । २२९ । प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ ३ । २२७ । तस्मिन् सङ्केतसापेक्षा शक्तिश्चेत्परिकल्प्यते ।
ननूपकार्यपेक्ष्येत नोपकार्या च साऽचला ॥ –तत्त्वस॰ पृ॰ ७१० । अथ सङ्केताभिव्यक्ते, कथमस्य नित्यै
करूपत्वमुपपन्न व्यक्ताव्यक्तरूपतया भेदप्रसक्ते । –स्या॰ र॰ पृ॰ ७०९ ।

Return

5392 | प्रकाशक क– ब॰ । Return

5393 | शब्दार्थसम्बन्धस्य । Return

5394 | नित्यैकरूपस्य सम्बन्धस्य । Return

5395

तुलना–अर्थज्ञापनहेतुर्हि सङ्केत पुरुषाश्रय । गिराम
पौरुषेयत्वेऽप्यतो मिथ्यात्वसभव ॥ किं ह्यस्यापौरुषेयतया ? यतो हि समयादर्थप्रतिपत्ति, स पौरुषेयः
वितथोऽपि स्यात्, शील साधन स्वर्गवचनम्, अन्यथा समयेन विपर्यासयेत् तेनायथार्थमपि प्रकाशनसंभ
वात् । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ १ । २२८ । सङ्केतमन्तरेणापौरुषेयादपि वाक्यादर्थप्रतीतेरभावात् । अर्थज्ञा
पनहेतुरिह सङ्केत स्वीकर्त्तव्य, स च पुरुषकृतत्वात्पुरुषाश्रय । अत सङ्केतस्य पुरुषाश्रयत्वात् गिराम
पौरुषेयत्वेऽपि मिथ्यात्वस्य सम्भवः । सङ्केतवशेन वाचोऽर्थं ब्रुवते । स च दोषाश्रयेण पुरुषेण क्रियत इति
तासा न विसवादशङ्कानिरास पौरुषेयवाक्यवदिति व्यर्थमपौरुषेयत्वकल्पनम् । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰
३ । २२६ । अर्थद्योतनहेतोश्च सङ्केतस्य नराश्रयात् । शक्तावितरजन्यायामपि मिथ्यात्वसभव ॥–
तत्त्वसं॰ पृ॰ ७१० । प्रमेयक॰ पृ॰ ४३० ।

Return

5396 | पुरुष । Return

5397 | वेदस्य । Return

5398

तुलना–किञ्च वाचा
किमेकेनार्थेन सह वाच्यवाचकसम्बध, अथानेकै ? गिरामेकार्थनियमे न स्यादर्थान्तरे गति । अनेका
र्थाभिसम्बन्धे विरुद्धव्यक्तिसभव ॥ गिरामेकस्मिन्नर्थे वाचकतया नियमे सति सकेतवशादन्यत्रार्थे न
स्याद् गति, दृश्यते च विवक्षातोऽनेकार्थाभिधानम् । अनेकैरर्थैर्वाचकत्वाभिसम्बन्धे विरुद्धस्यार्थस्य व्यक्ते
प्रतीते सभव स्यात् । अग्निष्टोम स्वर्गस्य साधनमिति विषर्ययोप्यवसीयेत । ततश्चाप्रवृत्तिरेव स्यात्
स्वर्गार्थिन । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ ३ । २२८ । सा शक्तिरेकार्थनियता वा भवेन्नानार्थनियता वा ।–
तत्त्वसं पं॰ पृ॰ ७१० । प्रमेयक॰ पृ॰ ४३० । यदि पुन शब्दस्य वस्तुनि स्वत एव योग्यत्व को दोषो
येन सङ्केतस्तत्रापेक्ष्यते ? इति चेदुच्यते–तत्सर्वविषय नियतविषयं वा ? पूर्वविकल्पे ततो युगपत्सर्वार्थ
प्रतीतिप्रसङ्गात् तथा च न ततो नियतविषयप्रवृत्त्यादिरिति व्यवहारविलोप । तत आह –न सर्वयोग्यता
साध्वी सङ्केतान्नियमो यदि । द्वितीयविकल्पे दोषमाह –सम्बन्धनियमेऽन्यत्र सङ्केतेऽपि न वर्तताम् ॥ –
न्यायवि॰ का॰ ४३१ ।

Return

5399 | ततश्चाज्ञानल– आ॰ । Return

5400 | वेदस्य । Return

5401

चोरशब्दो यथा लोके भक्ष्यार्थं प्रतिपादयेत् । केषा
ञ्चिच्चोरमेवाहु तन्त्रेप्येव पदास्तथा ॥ –ज्ञानसि॰ पृ॰ ७५ । यथा चौरशब्दस्तस्करवचन ओदने
दाक्षिणात्यै प्रयुज्यते । –न्यायमं॰ पृ॰ २४२ । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २१५ ।

Return

5402 | उदने आ॰ । Return

5403

एकदेशार्थनियत ।
तुलना–य एवार्थो वस्तुस्थित्या स्वर्गसाधन किन्तत्रैव समयकारेणग्निहोत्रादिशब्दोऽभिव्यक्त किम्बाऽ
न्यस्मिन्नेव स्वर्गसाधनविरुद्धे बुद्धिमान्द्यादिति सन्देह एव । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । २३० ।

Return

5404

वेदस्य । तुलना–स इति शब्द सर्वस्मिन् वाचकत्वेनानियत नियम क्वचिदर्थे पुरुषात् पुरुषसङ्केतात्
प्रतिपद्यते । स च पुरुषो विरुद्धेप्यर्थे सङ्केत कुर्यात् । तथा च न केवल विरुद्धव्यक्तिसंभव । यापीयमपौ
रुषेयता वेदस्येष्टा तस्या व्यर्था स्यात् परिकल्पना । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । २३० । अथानेका-[p. n548 ]
र्थाभिधाय्यपि शब्द पुरुषेण सङ्केतादभिमतार्थाभिधायित्वेन नियम्यते तदा–अपौरुषेयतायाञ्च व्यर्था
स्यात्परिकल्पना । वाच्यश्च हेतुर्भिन्नाना सम्बन्धस्य व्यवस्थिते ॥ –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ ३ । २२९ ।

Return

5405 | तुलना–असस्कार्यतया पुभि सर्वथा स्यान्निरर्थता । सस्कारोपगमे मुख्य गजस्नानमिद भवेत् ॥ –प्रमाणवा॰ ३ । २३० । प्रमेयक॰ पृ॰ ४३० । Return

5406

तुलना–प्रकृत्यैव स्वभावेनैव वैदिका
शब्दा नियता अभिमतेऽर्थे ततो न पुरुषसस्कारकृतो दोष इति चेत्, एव सत्यर्थप्रकाशने नोपदेशमपेक्षेरन्,
अपेक्षन्ते च, स्वतस्तेभ्योऽर्थप्रतीतेरभावात । यदि च ते स्वभावत एव प्रतिनियता स्यु तदा यत्र क्वचिदर्थे
एकदा समिता पुन कथञ्चित् ततोऽन्यथा सङ्केतेनार्थान्तर न प्रकाशयेयु, प्रकाशयन्ति च ततो न
प्रकृत्यैकार्थनियता इति । स्वभावतश्चैकार्थनियमे योऽय वैदिकेषु वाक्येषु व्याख्यातॄणा व्याख्याविकल्पश्च
अपरापरव्याख्याभेदश्च न स्यात् एकार्थप्रतिनियमात्, भवति च, तस्मात् पौरुषेयवाक्यवन्नैकार्थनियता
वैदिका शब्दा इति । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । २३० ।

Return

5407 | भावनाविधिनियोगरूपेण भाट्टवेदा न्तिप्राभाकाराणा वेदार्थविषये व्याख्याभेदो न स्यादिति भाव । Return

5408

तुलना–सर्वत्र योग्यस्यैकार्थ
द्योतने नियम कुत । –प्रमाणवा॰ ३ । ३२६ । नानार्थद्योतने शक्तिर्भवत्येकस्य हि ध्वने । नाग्निहो
त्रादयस्त्वर्था सर्वे सर्वोपयोगिन । तदिष्टविपरीतार्थद्योतनस्यापि सभवात् । नित्यशब्दार्थसम्बन्धकल्पना
वो निरर्थिका ॥ –तत्त्वस॰ पृ॰ ७११ ।

Return

5409 | अग्निहोत्र जुहुयात् –मैत्र्यु॰ ६ । ३६ । Return

5410

व्याख्या
तेनेति अपरिज्ञातार्थत्वेन अग्निहोत्र जुहुयात् स्वर्गकाम इति श्रुतौ वेदवाक्ये खादेच्छ्वमासमित्येष नार्थ
किन्त्वन्योऽभिमतोऽर्थं इत्यत्र का प्रमा ? नैव किञ्चित्प्रमाणम् । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । ३२० ।
अग्नि हन्तीति अग्निह श्वा तस्योत्र मास जुहुयात् खादेत् । अथवा अगति गच्छतीत्यग्नि श्वा हूयतेऽ
द्यते यत्तत् होत्र मासम् अग्नेर्होत्रमित्यग्निहोत्र श्वमास तज्जुहुयात् खादेत् स्वर्गकाम पुमान् द्विज ।
–प्रमेयरत्नमा॰ टि॰ पृ॰ १३४ । उद्धृतोऽयम् –शास्त्रवा॰ श्लो॰ ६०५ । न्यायमं॰ पृ॰ ४०५ ।
नन्दिमलय॰ पृ॰ १९ ।

Return

5411 | तुलना–सम्बन्धिनामनित्यत्वान्न सम्बन्धेऽस्ति नित्यता । –प्रमाणवा॰ ३ । २३१ । Return

5412 | नित्यसम्बन्धी आ॰ । Return

5413 | शब्दस्य Return

5414 | सम्बन्धविषयभूतस्य अर्थस्य । Return

5415 | शब्दार्थ –आ॰ टि॰ । Return

5416 | सामान्याश्रितः । Return

5417 | सामान्यवानेव । Return

5418 | मीमासकनैयायिकादि । Return

5419 | पृ॰ २८५ । Return

5420 | –त्वात् उभ– ब॰ । Return

5421 | तुलना–किञ्चासौ सम्बन्ध ऐन्द्रिय अतीन्द्रिय अनुमानगम्यो वा स्यात् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४३० । Return

5422 | तुलना–न च नित्य सम्बन्ध शब्दार्थयो प्रमाणेनावसीयते, प्रत्यक्षेण तस्याननुभ वात्, तदभावे नानुमानेनापि, तस्य तत्पूर्वकत्वाभ्युपगमात् । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४३६ । Return

5423 | शब्दार्थ सम्बन्धस्य । Return

5424

तुलना–नातीन्द्रिय सम्बन्ध, ततोऽतीन्द्रियात् सम्बन्धात् अर्थस्याप्रतिपत्तिप्रसङ्गात् ।
किं कारणम् ? अप्रसिद्धस्य स्वेन रूपेण अनिश्चितस्य अज्ञापकत्वात् । न हि येन सह यस्य सम्बन्धो न
गृह्यते तद्द्वारेण तस्य प्रतीतिर्युक्ता । अथाज्ञात एव सम्बन्धोऽर्थं ज्ञापयतीन्द्रियवदित्याह–सन्निधिमात्रे
णेत्यादि । सम्बन्धस्य सन्निधिमात्रेण सत्तामात्रेणार्थज्ञापनेऽभ्युपगम्यमाने शब्दार्थसम्बन्ध प्रत्यव्युत्पन्ना
नामपि अर्थस्याय वाचक इति प्रतिपत्ति स्यात् । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ १ । २३८ । तत्त्वसं॰ पृ॰ ७१२ ।
प्रमेयक॰ पृ॰ ४३० ।

Return

5425 | उद्धृतमिदम् –प्रमेयक॰ पृ॰ १२४, २०६ । Return

5426 | प्रत्यक्षपूर्वकत्वेन । Return

5427 | शब्दार्थसम्बन्धे । Return

5428 | प्रतिबन्धोऽविनाभावसम्बन्ध । Return

5429 | शब्दार्थसम्बन्धस्य । Return

5430 | अनुमाना न्तरात् । Return

5431 | अविनाभावग्रह । Return

5432 | अविनाभावग्रहणे । Return

5433 | अनुमानान्तरेऽपि । Return

5434

शब्दार्थसम्बन्धाधिगमे । तुलना–नानुमानात् प्रतिपत्ति सम्बन्धस्य । कुत ? लिङ्गाभावात् । नहि
सम्बन्धसाधन किञ्चिर्ल्लिगमस्ति । अर्थप्रतीतिरपि न लिङ्ग दृष्टान्तासिद्धे । न हि क्वचिद् दृष्टान्ते
सम्बन्धकार्या अर्थप्रतीति प्रतिपन्ना । किङ्कारणम् ? तत्रापि दृष्टान्तत्वेनोपनीते सम्बन्धस्यातीन्द्रियत्वेन
कारणेन साधनापेक्षणात् । न चास्ति साधनं तत्रापि दृष्टान्तासिद्धे । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । २३८ ।

Return

5435 | तस्य हि लिङ्ग ज्ञानमर्थ शब्दो वा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ४३० । Return

5436 | प्रतिपन्ने हि सम्बन्धे तस्य कार्यमर्थज्ञान निश्चीयते, स चाद्यापि न सिद्ध –आ॰ टि॰ । Return

5437

तुलना–शब्दार्थौ लिङ्गमिति चेदाह–
नहीत्यादि । न हि तत्र सम्बन्धविशेषे शब्दरूपमर्थो वा लिङ्गम् । किङ्कारणम् ? तयो शब्दार्थयो सर्वत्र
योग्यत्वात् । सर्वस्य शब्दस्य सर्वस्मिन्नर्थे वाचकत्वेन योग्यत्वात् सर्वस्य चार्थस्य सर्वस्मिन् शब्दे वाच्यत्वेन
योग्यत्वात् । अर्थविशेषप्रतीतेश्च कारण सम्बन्धविशेषः, तस्य च अर्थविशेषप्रतीतिसमाश्रयस्य सम्बन्धस्य
अनियताभ्या शब्दार्थाभ्यामप्रत्यायनात् । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । २३८ ।

Return

5438 | सम्बन्धस्य । Return

5439 | अर्थेन । Return

5440 | पृ॰ ५४३ पं॰ १३ । Return

5441 | जैनानाम् । Return

5442 | भवतो वा श्र॰ । Return

5443 | मीमासकानाम् –आ॰ टि॰ । तस्मादद्यवदेवात्र सर्गप्रलयकल्पना । समस्तक्षयजन्मभ्या न सिद्ध्यत्यप्रमाणिका । –मी॰ श्लो॰ सम्बन्धा॰ श्लो॰ ११३ । Return

5444 | अभिव्यक्तावपि । Return

5445 | –वादिनो धूमाग्न्योरपि श्र॰ । Return

5446 | शब्दार्थयो नित्यसम्बन्धवादिनः । Return

5447 | अग्निधूमसम्बन्ध । Return

5448 | नाग्नित्वधूमत्वयोरविनाभावो गृह्यते किन्तु अग्नित्वविशिष्टाग्निना सह धूमत्वविशिष्टधूमस्याविनाभाव गृह्यते इति भाव । Return

5449 | पृ॰ ४२३ । Return

5450 | पृ॰ २८५ । Return

5451

साध्यसाधनव्यक्तीनामानन्त्येऽपि
सादृश्याद् व्याप्तिज्ञानेन क्रोडीकृति एव वाच्यवाचकव्यक्तीनामपि सादृश्यवशात्तेन क्रोडीकरणम्,
अस्ति ह्यत्रापि सादृश्यम्, घटशब्दवाच्योऽय पृथुबुध्नोदराद्याकारत्वात् पूर्वोपलब्धघटान्तरवत् । –आ॰
टि॰ ।

Return

5452

तुलना–अतएव च सम्बन्धस्त्रिप्रमाणक इति यत्त्वयोच्यते तदस्माभिर्न मृष्यते । शब्द
वृद्धाभिधेयाश्च प्रत्यक्षेणात्र पश्यतीति सत्य श्रोतुश्च प्रतिपन्नत्वमनुमानेन चेष्टयेत्येतदपि सत्यम् । अन्य
थानुपपत्त्या तु वेत्ति शक्तिं द्वयाश्रितामित्येतत्तु न सत्यम्, अन्यथाप्युपपत्तेरित्युक्तत्वात् । –न्यायम॰
पृ॰ २४५ ।

Return

5453 | मीमासकेन कुमारिलभट्टेन । Return

5454 | ज्ञाप्यज्ञापकशक्ति –आ॰ टि॰ । Return

5455 | यथाहि वह्निधूमयो ज्ञाप्यज्ञापकशक्तिरनित्याऽपि अनुमेयार्थप्रतिपत्तिप्रयोजिका तथैव शब्दार्थयो वाच्य वाचकशक्तिरपि । Return

5456 | सवृत्तिकाणा नाम् –आ॰ टि॰ । अनुतन्त्र वार्त्तिकम् –वाक्यप॰ पृ॰ टी॰ । Return

5457

सिद्धे शब्दार्थसम्बन्धे । सिद्धे शब्देऽर्थे सम्बन्धे चेति । –पा॰ महाभा॰ पृ॰ ५५ । नित्य[p. n551 ]
शब्द नित्योऽर्थ नित्य सम्बन्ध इत्येषा शास्त्रव्यवस्था । तत्राम्नाता महर्षिभि सूत्रादीना प्रणेतृभि ।
व्याकरण एव ये सूत्रादीना प्रणेतारस्ते व्यपदिश्यन्ते । तत्र सूत्राणामारम्भादेव शब्दाना नित्यत्वमभि
मतम् । न ह्यनित्यत्वे शब्दादीना शास्त्रारम्भे किञ्चिदपि प्रयोजनमस्ति । व्यवहारमात्र ह्येतदनर्थक न
महान्त शिष्टा समनुगन्तुमर्हन्तीति तस्माद् व्यवस्थितसाधुत्वेषु शब्देषु स्मृतिशास्त्र प्रवृत्तमिति । –
वाक्यप॰ हरि॰ १ । २३ । उद्धृतोऽयम् –सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ५०५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४२९ ।

Return

5458 | –विद्ध यथा श्र॰ । Return

5459 | वाग्रे ब॰ । Return

5460 | पृ॰ ३७२ । Return

5461 | नित्यससम्बन्धवादिन –आ॰ टि॰ । Return

5462 | आम्नायस्य क्रियार्थत्वात् – जैमिनिसू॰ १ । २ । १ । चोदनेति क्रियाया प्रवर्तकं वचनमाहु । –शाबरभा॰ १ । १ । २ । Return

5463 | अग्नि ष्टोमादियज्ञरूपकर्मण । Return

5464 | अतीताजातयोर्वापि न च स्यादनृतार्थता । वाच कस्याश्चिदित्येषा बौद्धार्थविषया मता । –प्रमाणवा॰ ३ । २०७ । Return

5465

विकल्पप्रतिबिम्बेषु तन्निप्ठेषु निबध्यते । ततोऽ
न्यापोहनिष्ठत्वादुक्ताऽन्यापोहकृच्छ्रुतिः ॥ विकल्पाना प्रतिविम्बेष्वाकारेषु तन्निष्ठेषु तद्व्यावृत्तिवस्तुत्वेन
व्यवस्थाविषयतया तद्व्यवहारव्यवस्थितिषु सङ्केतकाले निबद्ध्यते ततो विकल्पप्रतिबिम्बाना बाह्यव्या
वृत्तात्मत्वेन व्यवहारविषयत्वात् अन्यापोहनिष्ठत्वात् कारणात् उक्ता श्रुतिरन्यापोहकृत् । अन्यव्यावृ
त्ताकारविकल्पजननात् अन्यव्यावृत्तेषु प्रवर्तनाच्च शब्दोऽन्यापोहकृदुक्त । ननु शाब्दे ज्ञाने ग्राह्यं बाह्य
तयैव प्रतीयते न ज्ञानाकारतया इत्याह–व्यतिरेकीव यज्ज्ञाने भात्यर्थप्रतिबिम्बकम् । शब्दात्तदपि नार्था
त्मा भ्रान्ति सा वासनोद्भवा ॥ यथा तैमिरिकदृष्टेषु केशेषु बाह्यभ्रम एव विकल्पाकारेऽपि वाह्य
व्यवहारोऽविद्यावशादित्यर्थः । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ २ । १६४-६५ । तत्र यत्तदारोपित विकल्पधिया
अर्थेष्वभिन्नं रूप तदन्यव्यावृत्तपदार्थानुभवबलायातत्वात् स्वयञ्च अन्यव्यावृत्ततया प्रख्यानाद् भ्रान्तैश्चा
न्यव्यावृत्तार्थेन सहैक्येनाध्यवसितत्वात् अन्यापोढपदार्थाधिगतिफलत्वाच्चान्यापोढ इत्युच्यते । तेनापोहः
शब्दार्थ इति प्रसिद्धम् । –तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ २७४ । अपोहो बाह्यतया आरोपित आकारोऽपोह्यतेऽ
नेनेति कृत्वायद्वा अपोह्यतेऽस्मिन्नत्यपोह स्वलक्षणम् तस्मान्न विकल्पाना स्वरूपेण बाह्यो ग्राह्योपि
तु स्वाकारेण सहैकीकृत एव वाह्यो विषय, स चासत्योऽपोह्यतेऽन्यदनेनेति अपोह उच्यते । –प्रमाणवा॰
स्ववृ॰ टी॰ १ । ४८ । ननु कोऽयमोपोहो नाम ? यथाव्यवसायं बाह्य एव घटादिरर्थोऽपोह इत्यभिधीयते
अपोह्यतेऽस्मादन्यद्विजातीयमिति कृत्वा । यथाप्रतिभास बुद्ध्याकारोऽपोहः अपोह्यते पृथक्क्रियतेऽस्मिन्
बुद्ध्याकारे विजातीयमिति कृत्वा । यथातत्त्व निवृत्तिमात्र प्रसह्यरूपोऽपोह अपोहनममोह इति
कृत्वा । –तर्कभा॰ मो॰ प॰ २६ ।

Return

5466

उद्धृतोऽयम् –अष्टसह॰ पृ॰ १४० । स्यामं॰ पृ॰ १८० ।
तुलना–कथ स एव व्यवच्छेद शब्दलिङ्गाभ्या विधिना प्रतिपाद्यते न वस्तुरूपमिति गम्यते ? –[p. n552 ]
प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ १ । ४४ । अन्यापोहविषया आचार्येण प्रोक्ता अपोह शब्दलिङ्गाभ्या प्रतिपाद्यते
इति ब्रुवता । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ ३ । १३३ ।

Return

5467

शब्दलिङ्गप्रभवप्रत्यययो बहिरर्थरहित स्वरूपमात्रमेव विषय तत्र स्वरूपमात्रस्यैव
प्रतिभातत्वात् । उच्यते विषयोऽमीपा धीव्वनीना न कश्चन । अन्तर्मात्रानिविष्ट तु बीजमेपा निबन्ध
नम् । तथाहि–अस्माभिरिष्यत एवैपामन्तर्जल्पवासनाप्रबोधो निमित्तम्, न तु विषयभूत भ्रान्तत्वेन पूर्वस्य
शब्दप्रत्ययस्य निर्विषयत्वात् । अन्तर्मात्रानिविष्टमिति विज्ञानसन्निविष्ट वासनेति यावत् । एतदेवागमेन
सस्पदयन्नाह यस्य यस्येत्यादि–यस्य यस्य हि शब्दस्य यो यो विषय उच्यते । स स सविद्यते नैव वस्तूना
सा हि धर्मता ॥ –तत्त्वस॰, प॰ पृ॰ २७५ ।

Return

5468 | –रहितस्वरूप– आ॰ । Return

5469 | यत स्वलक्षण जातिस्तद्योगो जातिमास्तथा । बुद्ध्याकारो न शब्दार्थे घटामञ्चति तत्त्वत । –तत्त्वम॰ पृ॰ २७६ । Return

5470 | तत्राद्य पक्षो– ब॰ । Return

5471

शब्दा सङ्केतित प्राहु
र्व्यवहाराय स स्मृत । तदा स्वलक्षण नास्ति सङ्केतस्तेन तत्र न ॥ –प्रमाणवा॰ ३ । ९१ । तदा व्यव
हारकाले तत्स्वलक्षण नास्ति यत्र सङ्केत कृत । एकस्यापि स्वलक्षणस्य क्षणिकत्वात् कालान्तरे तेनैव
रूपेणानुगमो नास्ति, अक्षणिकत्वे वा सङ्केतज्ञानाभावादेव तद्विषयत्वस्य कालान्तरेऽनुगमो नास्ति किमुत
देशकालभिन्नेषु स्वलक्षणेषु, तेन कारणेन तत्र स्वलक्षणेषु सकतो न क्रियते । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ ।
तत्र स्वलक्षण तावन्न शब्दै प्रतिपाद्यते । सङ्केतव्यवहाराप्तकालव्याप्तिवियोगत ॥ एतदुक्त भवति–
समयो हि व्यवहारार्थ क्रियते न व्यसनितया, तेन यस्यैव सङ्केतव्यवहाराप्तकालव्यापकत्वमस्ति तत्रैव
समयो व्यहर्तॄणा युक्तो नान्यत्र । न च स्वलक्षणस्य सङ्केतव्यवहाराप्तकालव्यापकत्वमस्ति । तस्मान्न
तत्र समय इति । व्यक्त्यात्मानोनुयन्त्येते न परस्पररूपत । देशकालक्रियाशक्तिप्रतिभासादिभेदत ॥
तस्मात्सङ्केतदृष्टोऽर्थो व्यवहारे न दृश्यते । नचागृहीतसङ्केतो बोद्ध्येतान्य इव ध्वने ॥ –तत्त्वस॰, प॰
पृ॰ २०७ ।

Return

5472 | –विधस्वरूपं ब॰ । Return

5473

एकपरमाण्वाकारतया एकक्षणस्यायितया निरशतया च न देशकालाकारान्तरव्याप्ति
स्वलक्षणस्येति भाव । तस्य देशकालभेदेष्वनास्कन्दनात्, तस्येति सङ्केतकालदृष्टस्य व्यवहारावस्था
नादिषु देशकालभेदेषु अनास्कन्दनात् अननुगमात् । न हि एकत्र दृष्टो भेदोऽन्यत्र सभवति । –प्रमाणवा॰
स्ववृ॰ टी॰ १ । ९४ ।

Return

5474 | स्वलक्षणे नास्ति सङ्केत सङ्केतव्यवहारकालाननुयायित्वात् । Return

5475 | यो हि विवक्षितदेशे सोऽन्य यश्च देशान्तर याति सोऽन्य क्षणिकत्वात् –आ॰ टि॰ । Return

5476 | श्रोत्रचक्षुषी । Return

5477 | शब्दार्थस्वलक्षणयो –आ॰ टि॰ । Return

5478 | ज्ञानेन –आ॰ टि॰ । Return

5479 | शब्दार्थौ –आ॰ टि॰ । सम्बन्धग्राहिज्ञानेन न शब्दार्थस्वलक्षणयो सम्बन्धग्रहणम् सम्बन्धग्राहिज्ञानेऽप्रतिभासमानत्वात् । Return

5480 | गोशब्दार्थसम्बन्धग्राहिणा । Return

5481 | स्वेन्द्रियविज्ञान– श्र॰ । Return

5482 | चक्षुर्ज्ञानेऽर्थस्वलक्षण श्रोत्रज्ञाने शब्द प्रतिभाति –आ॰ टि॰ । Return

5483 | एतदुक्तं भवति–यद्यगृहीतसङ्केतमर्थ शब्द प्रतिपादयेत्तदा गोशब्दोऽप्यश्व प्रतिपादयेत्, सङ्केतकर णानर्थक्यञ्च स्यात्, तस्मादतिप्रसङ्गापत्ति बाधकम् । –तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ २७७ । Return

5484

शब्द न
स्वलक्षण प्रतिपादयति तस्मिन्नकृतसङ्केतत्वात् । प्रयोग–ये यत्र भावत कृतसमया न भवन्ति न ते
परमार्थतस्तमभिदधति यथा सास्नादिमति पिण्डेऽश्वशब्दोऽकृतसमय, न भवन्ति च भावत कृतसमया
सर्वस्मिन्वस्तुनि सर्वे ध्वन्य इति व्यापकानुपलब्धे कृतसमयत्वेनाभिधायकत्वस्य व्याप्तत्वात् । –तत्त्वसं॰
प॰ पृ॰ २७६ ।

Return

5485 | उक्तञ्च ब॰ । Return

5486

व्याख्या–अन्यदेव रूपादिस्वलक्षणमिन्द्रियग्राह्यम्, तस्मादन्य शब्दस्य गोचरो
विषय इति गृह्यताम् । शब्दात्प्रत्येति भिन्नाक्षः प्रध्वस्तनयन, न तु प्रत्यक्ष यथा भवति तथेक्षते । समान
विषयत्वे वाऽनन्धस्येवान्धस्यापि शब्दादपरोक्षैव प्रतिपत्तिः स्यात् । तथात्वे इन्द्रियाग्निसम्बन्धादिवद् दाह
शब्दादपि दाहार्थप्रतिपत्तिः स्यादित्याह–अन्यथैव –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५८४ । अन्यदेवेन्द्रियग्राह्य
स्वलक्षणम्, अन्यच्छब्दस्य गोचर सामान्यलक्षणम्, कुत ? शब्दान्प्रत्येति भिन्नाक्ष अन्वोऽपि घटादि,
न तु प्रत्यक्षमीक्षते चक्षुष्मानिव । एतदेव भावयति–अन्यथा स्पष्टानुभवेन दाहसम्बन्धात् इन्द्रियार्थ
योगेन दाह स्वगत दग्धोऽभिमन्यते, एव पुमान्न जानाति, अन्यथा स्वस्पष्टाननुभवत दाहशब्देन तेन
दाहार्थ सप्रतीयते श्रोत्रा । –शास्त्रवा॰ टी॰ श्लो॰ ६६६–६७ ।

Return

5487 | स्फाटितनेत्र –आ॰ टि॰ । Return

5488 | –क्षते ॥ इति । ब॰ । Return

5489

उद्धृतोऽयम्–अन्य शब्दस्य –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३८४ । न्यायमं॰ पृ॰ ३१ । शास्त्रवा॰ श्लो॰
६६६ । अनेकान्तजय॰ पृ॰ ४५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४४६ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २६० । धर्मसं॰ वृ॰
पृ॰ १४९ । स्या॰ र॰ पृ॰ ७१० ।

Return

5490

व्याख्या–दाहाद्यर्थ प्रतीयते–यदि शब्देन यथावद्वाह्योऽर्थः
प्रत्याय्येत तदा शब्दसन्निघापितोऽसौ तामार्थक्रिया कथन्न कुर्यात् यतश्चाग्निसम्बन्धादृग्धो दाहमन्य
थाऽनुभवति दाहशब्देन च दाहमन्यथाऽवगच्छतीति शब्दार्थयोर्नास्ति कश्चिद्वास्तव समन्वय इति बोद्ध
व्यम् । –वाक्यप॰ पु॰ टी॰ । उद्धृतोऽयम् –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५८४ । न्यायमं॰ पृ॰ ३१ । शास्त्रवा॰
श्लो॰ ६६७ । अनेकान्तजय॰ पृ॰ ४५ । नयचक्रवृ॰ लि॰ पृ॰ ४४B. । सप्रकाश्यते –तत्त्वसं॰[p. n554 ]
प॰ पृ॰ २८० । प्रमेयक॰ पृ॰ ४४७ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १७७, २६० । स्या॰ र॰ पृ॰ ७१० ।
तुलना– उष्णादिप्रतिपत्तिर्या नामादिध्वनिभाविनी । विस्पष्टा भासते नैपा तदर्थेन्द्रियबुद्धिवत् ॥
यथा ह्युष्णाद्यर्थविषयेन्द्रियबुद्धि स्फुटप्रतिभासा वेद्यते न तथोष्णादिशब्दभाविनी । न ह्युपहतनयन
रसनध्राणादयो मातुलिङ्गादिशब्दश्रवणात्तद्रूपरसाद्यनुभाविनो भवन्ति यथाऽनुपहतनयनादय इन्द्रियधि
याऽनुभवन्त । –तत्त्वसं॰, प॰ पृ॰ २८० ।

Return

5491

न चैकस्य वस्तुनो रूपद्वयमस्ति स्पष्टास्पष्टम् । येनास्पष्ट वस्तुगतमेव रूप शब्दैरभि
धीयते इति स्यात्, एकस्य द्वित्वविरोधात् । –तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ २८१ । न हि स्पष्टास्पष्टे द्वे रूपे
परस्परविरुद्धे एकस्य वस्तुन स्त यत एकेनेन्द्रियबुद्धौ प्रतिभासेत अन्येन विकल्पे । तथा सति वस्तुन
एव भेदप्राप्ते । –अपोहसि॰ पृ॰ ७ ।

Return

5492

स्वलक्षण न शब्दप्रत्ययविषय शब्दप्रत्ययेऽप्रतिभासमा
नत्वात् । न स तस्य च शब्दस्य युक्तो योगो न तत्कृते । प्रत्यये सति भात्यर्थो रूपबोधे यथा रस ॥
प्रयोग–यो हि तत्कृते प्रत्यये न प्रतिभासते न स तस्यार्थ यथा रूपजनिते प्रत्यये रस, न प्रतिभासते च
शब्दे प्रत्यये स्वलक्षणमिति व्यापकानुपलब्धि –तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ २८० ।

Return

5493 | रूपप्रत्यये श्र॰ । Return

5494

व्याख्या–परमार्थ
स्वलक्षणम् तस्मिन् एकस्थान एकस्तान प्रवृत्तिर्येषा तद्भावस्तत्त्व तस्मिन् सति शब्दानामनिव
न्धना परमार्थनिबन्धनरहिता प्रवृत्तिर्न स्यात् दर्शनान्तरभिन्नेष्वर्थेषु सिद्धान्तभेदभिन्नेषु । –प्रमाणवा॰
स्ववृ॰ टी॰ १ । २०९ । परमार्थैकतानत्वे परमार्थैकपरत्वे शब्दानामर्थेषु दर्शनान्तरभेदिषु प्रतिदर्शन
भिन्नाभ्युपगमेन नित्यत्वानित्यत्वत्रिगुणीमयत्वादिकल्पितभेदेषु अनिबन्धना परमार्थनिबन्धनरहिता
प्रवृत्तिर्न स्यात् । न हि परस्परविरुद्धा बहवो धर्मा एकत्र सन्ति । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ ३ । २०६ ।

Return

5495

दर्शनान्तरभेदिषु –प्रमाणवा॰ । शास्त्रवा॰ श्लो॰ ६४७ । अनेकान्तजय॰ पृ॰ ३५A ।
प्रकृतपाठ –अष्टसह॰ पृ॰ १६८ । सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ २६८A । तस्मात्प्रवृत्तिरर्थेषु समयान्तर
भेदिषु –स्या॰ र॰ पृ॰ ७१० ।

Return

5496 | सामान्यस्वरूप श्र॰, ब॰ । Return

5497

अपि प्रवर्तेत पुमान् विज्ञायार्थक्रियाक्षमान् । तत्साधनायेत्यर्थेषु
सयोज्यन्तेऽभिधायका ॥ तत्रानर्थक्रियायोग्या जाति । न खलु लोकोऽसकेतयन् शब्दानप्रयुञ्जानो वा
दु खित स्यात् । व्यसनापन्न अथ किमिति चेत्, सर्व एवाधेय आरम्भ फलार्थ । निष्फलारम्भस्य
उपेक्षणीयत्वात् । तदय क्वचिच्छब्द नियुञ्जान किञ्चित्फलभेवेहितु युक्तः । तच्चेत् सर्वम् इष्टानि
ष्टाप्तित्यागलक्षणम् । तेनायमिष्टानिष्टसाधनासाधन कृत्वा तत्र प्रवृत्तिं निवृत्तिं वा कुर्यां कारयेय वेति
नियोग आद्रियेत शब्दान् वा नियुञ्जीत अन्यथोपेक्षणीयत्वात् । तत्र जातिरनर्थक्रियायोग्या । नहि जाति
र्वाहदोहादौ क्वचिदपि प्रत्युपस्थिता । न वा तादृशप्रकरणाभावे लोकव्यवहारेषु शब्दप्रयोगः । –प्रमाण
वा॰ स्ववृ॰ १ । ९५ ।

Return

5498 | सामान्यस्य । Return

5499 | पृ॰ २८५ । Return

5500 | चार्थपञ्च– ब॰, चार्थसच– श्र॰ । Return

5501 | जातिव्यक्तिज्ञानतदाकारा एते सत्या, अर्धपञ्चमाकार अर्धत्व तु दृश्यस्य सत्यत्वात् विकल्पस्यासत्यत्वात् –आ॰ टि॰ । Return

5502 | शब्दविषयत्वम् । Return

5503 | ज्ञानरूपेण । Return

5504 | ज्ञानस्वलक्षणस्य । Return

5505

व्याख्यातार एव विवेचयन्ति न हि व्यवहर्त्तार । ते तु स्वालम्बनमेव अर्थक्रि
यायोग्य मन्यमाना दृश्यविकल्प्यार्थावेकीकृत्य प्रवर्तन्ते । ते हि यथावस्थित वस्तु व्यवस्थापयन्तः एवं
विवेचयन्ति । अन्यो विकल्पबुद्धिप्रतिभास अन्यत्स्वलक्षणमिति, न व्यवहर्त्तार एव विवेचयन्ति । ते तु
व्यवहर्त्तार स्वालम्बनमेवेति विकल्पप्रतिभासमेवार्थक्रियायोग्य बाह्यस्वलक्षणरूप मन्यमाना । एतदेव
स्पष्टयति–दृश्योऽर्थ स्वलक्षणम् विकल्प्योऽर्थ सामान्यप्रतिभास तावेकीकृत्य स्वलक्षणमेवेद विकल्पबु
द्ध्या विषयीक्रियते शब्देन चोद्यते इत्येवमधिमुच्यार्थक्रियाकारिण्यर्थे प्रवर्तन्ते, तदभिप्रायवशाद् व्यवहर्तॄ
णामभिप्रायवशादेवमुच्यते विवेकिषु भावेषु विकल्पबुद्धिर्भवतीति । दृश्यविकल्प्यावेकीकृत्य प्रवृत्तेरिति
वदता न स्वाकारे बाह्यारोप इत्युक्त भवति अन्यथा स्वाकार एव प्रवृत्तिप्रसगात् मरीचिकाया जलारो
पादिव । नापि बाह्ये स्वाकारारोप; आरोप्यमाणफलार्थित्वेनैव प्रवृत्तिप्रसगात् जलार्थिन इव जल
भ्रान्ती । अर्थानुभवे सति तत्सस्कारप्रबोधेन तदाकार उत्पद्यमानो विकल्प स्वाकारं बाह्याभिन्नम
ध्यवस्यति न त्वभिन्न करोति । तेन विकल्पविषयस्य दृश्यात्मतयाध्यवसायाद् दृश्यविकल्प्ययोरेकीक
रणमुच्यते । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰, टी॰ १ । ७२ ।

Return

5506

तथाहि द्विविधोऽपोह पर्युदासनिषेधत ।
द्विविध पर्युदासोऽपि बुद्ध्यात्माऽर्थात्मभेदत ॥ तत्रबुद्ध्यात्मा बुद्धिप्रतिभास, अर्थेष्वनुगतैकरूपत्वेना
ध्यवसित । अर्थात्मा अर्थस्वभाव विजातीव्यावृत्तमर्थस्वलक्षणमित्यर्थ । –तत्त्वस॰, पं॰ पृ॰ ३१६ ।
तुलना–त्रिविधो हि वोपोह–एकस्तावद् व्यावृत्त स्वलक्षणमेव अन्योऽपोह्यतेऽस्मिन्निति कृत्वा, यदधि
कृत्याह–स्वभावपरभावाभ्या यस्माद् व्यावृत्तिभागिन इतिव्यवच्छेदमात्रं द्वितीय अन्यापोहनम
न्यापोह इति कृत्वा, विकल्पबुद्धिप्रतिभासस्तु तृतीय अपोह्यतेऽनेनेति कृत्वा, अयञ्च शब्दस्य निबन्ध
नतयाऽभ्युपगम्यते । –अनेकान्तजय॰ पृ॰ ३७A. ।

Return

5507 | –भासानु– ब॰ । Return

5508 | –ष्वव्यवस्थित श्र॰ । Return

5509 | अथात्मा ब॰ । Return

5510

तत्र बुद्ध्यात्मन स्वरूप दर्शयन्नाह–एके
त्यादि । एकप्रत्यवमर्शस्य य उक्ता हेतवः पुरा । अभयादिसमा अर्थाः प्रकृत्यैवान्यभेदिनः ॥ तानुपा
श्रित्य यज्ज्ञाने भात्यर्थप्रतिबिम्बकम् । कल्पकेऽर्थात्मताऽभावेप्यर्था इत्येव निश्चितम् ॥ यथा हरीत
क्यादयो बहवोऽन्तरेणापि सामान्यमेक ज्वरादिशमनलक्षण कार्य कुर्वन्ति तथा शाबलेयादयोऽप्यर्थाः
सत्यपि भेदे प्रकृत्या एकाकारप्रत्यवमर्शस्य हेतवो भविष्यन्तीत्यन्तरेणापि वस्तुभूत सामान्यमिति ।
अभयादिसमा इति–हरीतक्यादितुल्या एकार्थकारितया साम्यम् । तानुपाश्रित्य इति–तानभयादिस
मानर्थानाश्रित्य हेतूकृत्य तदनुभवबलेन यदुत्पन्न विकल्पक ज्ञान तत्र यदर्थाकारतयाऽर्थप्रतिबिम्बकमर्था-[p. n556 ]
भासो भाति तादात्म्येन तत्रान्यापोह इत्येषा सज्ञा उक्तेति सम्बन्ध । कल्पक इति–विकल्पके सविकल्प
इति यावत् । एतच्च ज्ञान इत्यनेन समानाधिकरणम् । अर्थात्मताभावेऽपि इति । बाह्यार्थात्मताया
अभावेऽपि । निश्चितमिति अध्यवसितम् । –तत्त्वस॰, प॰ पृ॰ ३१७ ।

Return

5511 | अश्वादिविकल्पादन्यो गवादिविकल्प –आ॰ टि॰ । Return

5512

अथ कथ तस्यापोह इत्येष
व्यपदेश इत्याह–प्रतिभासान्तरादित्यादि । प्रतिभासान्तराद् भेदादन्यव्यावृत्तवस्तुनः । प्राप्तिहेतुतयाऽ
श्लिष्टवस्तुद्वारागतेरपि ॥ विजातीयपरावृत्त तत्फल यत्स्वलक्षणम् । तस्मिन्नध्यवसायाद्वा तादात्म्ये
नास्य विप्लुतै । तत्रान्याणेह इत्येषा सज्ञोक्ता सनिबन्धना । चतुर्भिर्निमित्तैरपोह इति तस्याख्या ।
विकल्पान्तरारोपितप्रतिभासान्तराद् भेदेन स्वयं प्रतिभासनात् मुख्यत, अपोह्यत इत्यपोह, अन्यस्माद
पोहोऽन्यापोह इति व्युत्पत्ते । उपचारात्तु त्रिभि । १–कारणे कार्यधर्मारोपाद्वा, यदाह अन्यव्यावृत्त
वस्तुन प्राप्तिहेतुतयेति । २–कार्ये वा कारणधर्मोषचारात्, तद्दर्शयति–अश्लिष्टवस्तुद्वारा गतेरपीति ।
अश्लिष्टम् अन्यासम्बद्धम् अन्यतो व्यावृत्तमिति यावत्, तदेव वस्तु द्वारमुषाय, तदनुभवबलेन तथावि
धविकल्पोत्पत्ते । ३–विजातीयापोहपदार्थेन सहैक्येन भ्रान्तै प्रतिपतृभिरध्यवसितत्वाच्चेति चतुर्थं
कारणम् । तद्दर्शयति–विजातीयेत्यादि । अस्येति । विकल्पबुद्ध्यारूढस्य अर्थप्रतिबिम्बस्य सनिबन्धनेति ।
सह निबन्धनेन प्रतिभासान्तराद् भेदादिनोक्तेन चतुर्विधेन वर्तत इति सनिबन्धना । –तत्त्वस॰, प॰
पृ॰ ३१७ ।

Return

5513 | अन्यापोह कारणम् अन्यव्यावृत्तवस्तुप्राप्ति कार्यम् –आ॰ टि॰ । Return

5514 | अपोहे कारणे –आ॰ टि॰ । Return

5515 | एतत्कार्यम् । Return

5516 | एतत्कारणम् –आ॰ टि॰ । Return

5517 | अन्यापोहस्य –आ॰ टि॰ । Return

5518 | अन्यापोहस्वरूपे –आ॰ टि॰ । Return

5519 | –नाव्यवस्थितत्वाद्वा आ॰ । Return

5520 | प्रसज्यप्रतिषेधश्च गौरगौर्न भवत्ययम् । अति विस्पष्ट एवायमन्यापोहोऽवगम्यते ॥ –तत्त्वस॰ पृ॰ ३१८ । Return

5521

तदेव त्रिविधमपोह प्रतिपाद्य
प्रकृते शब्दार्थत्वे योजयन्नाह–तत्रायमित्यादि । तत्राय प्रथम शब्दैरपोह प्रतिपद्यते । बाह्यार्थाध्यवसा
यिन्या बुद्धे शब्दात्समुद्भवात् ॥ प्रथम इति यथोक्तार्थप्रतिबिम्बात्मा । तत्र कारणमाह–बाह्यार्थाध्य-[p. n557 ]
वसायिन्या इत्यादि । यदेव हि शाब्दे ज्ञाने प्रतिभासते स एव शब्दार्थो युक्तः । न चात्र प्रसज्यप्रतिषे
धाध्यवसायोऽस्ति, न चापीन्द्रियज्ञानवत् स्वलक्षणप्रतिभासः । किं तर्हि ? बाह्यार्थाध्यवसायिनी केवलं
शाब्दी बुद्धिरुपजायते । तेन तदेवार्थप्रतिबिम्बकं शाब्दे ज्ञाने साक्षात्तदात्मतया प्रतिभासनाच्छदार्थो
युक्तो नान्य इति भावः ।एवं तावत्प्रतिबिम्बलक्षणोऽपोहः साक्षाच्छब्दैरुपजन्यमानत्वान्मुख्यः शब्दार्थ
इति दर्शितम् । शेषयोरप्यपोहयोः गौणं शब्दार्थत्वमुपवर्ण्यमानमविरुद्धमेवेति दर्शयन्नाह–साक्षादाकार
एतस्मिन्नेवञ्च प्रतिपादिते । प्रसज्यप्रतिषेधोऽपि सामर्थ्येन प्रतीयते ॥ न तदात्मा परात्मेति सम्बन्धे
सति वस्तुभिः ॥ व्यावृत्तवस्त्वधिगमोऽप्यर्थादेव भवत्यतः ॥ तेनायमपि शब्दस्य स्वार्थे इत्युपचर्य्यते ।
न तु साक्षादयं शाब्दो द्विविधोऽपोह उच्यते ॥ एवञ्चेति । जन्यत्वेन । कस्मात्पुनः सामर्थ्येन प्रसज्य
प्रतिषेधः प्रतीयत इति दर्शयन्नाह–न तदात्मेति । तस्य गवादिप्रतिबिम्बस्यात्मा यः परस्य अश्वादि
प्रतिबिम्बस्यात्मा स्वभावो न भवतीति कृत्वा । एवं प्रसज्यलक्षणापोहस्य नान्तरीयकतया प्रतीतेर्गौणं
शब्दार्थत्वं प्रतिपाद्य स्वलक्षणस्यापि प्रतिपादयन्नाह–सम्बन्धे सतीत्यादि । तत्र सम्बन्धः शब्दस्य वस्तुनि
पारम्पर्येण कार्यकारणभावलक्षणः प्रतिबन्धः । प्रथमं यथावस्थितवस्त्वनुभवः ततो विवक्षा ततः ताल्वा
दिपरिस्पन्दः ततः शब्द इत्येवं परम्परया शब्दस्य वस्तुभिः बाह्यैरग्न्यादिभिः सम्बन्धः स्यात्तदा तस्मिन्
सम्बन्धे सति विजातीयव्यावृत्तस्यापि वस्तुनोऽर्थापत्तितोऽधिगमो भवति । अतो द्विविधोऽपि प्रसज्य
प्रतिषेधः अन्यव्यावृत्तवस्त्वात्मा चापोहः शब्दार्थ इत्युपचर्यते । अयमिति स्वलक्षणात्मा, अपिशब्दात्
प्रसज्यात्मा च । –तत्त्वसं॰, पं॰ पृ॰ ३१८–१९ ।

Return

5522

ननु सौगतैस्तादात्म्यतदुत्पत्तिरूप एव सम्बन्ध इष्यते तत्किमत्र वाच्यवाचकभावोऽपी
ष्यते इत्याह –आ॰ टि॰ । यश्चापि शब्दस्यार्थेन स वाच्यवाचकभावलक्षणः सम्बन्धः प्रसिद्धः नासौ
कार्यकारणभावादन्योऽवतिष्ठते, अपि तु कार्यकारणभावात्मक एवेति दर्शयति–तद्रूपप्रतिबिम्बस्येत्यादि ।
तद्रूपप्रतिबिम्बस्य धियः शब्दाच्च जन्मति । वाच्यवाचकभावोऽयं जातो हेतुफलात्मकः ॥शब्दः प्रतिबि
म्बस्य जनकत्वाद्वाचक उच्यते, तच्च प्रतिबिम्बं शब्देन जन्यमानत्वाद्वाच्यम् । –तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ३१८–
१९ ।

Return

5523 | तेन शब्देन तत्प्रतिबिम्बस्य वाच्यत्वम् –आ॰ टि॰ । Return

5524 | पृ॰ ५५१ पं॰ ९ । Return

5525 | अपोह स्य । Return

5526 | शब्दलिङ्गगोचरत्वम् । Return

5527

तुलना–इन्द्रियैर्नाप्यगोपोहः प्रथमं व्यवसीयते । नान्यत्र
शब्दवृत्तिश्च किं दृष्ट्वा स प्रयुज्यताम् ॥ ७८ ॥ पूर्वोक्तेन प्रबन्धेन नानुमाप्यत्र विद्यते । सम्बन्धानुभवोऽ
प्यस्य तेन नैवोपपद्यते ॥ ७१ ॥ नागृहीतश्च गमकः शब्दापोहः कथञ्चन । प्रत्यक्षं न च तच्छक्तं न च स्तो
लिङ्गवाचकौ ॥ १०६ ॥ यतः स्याद् ग्रहणं तस्य, लिङ्गादीनाञ्च कल्पने । न व्यवस्थेति वाच्यैवं विना
प्रत्यक्षमूलतः ॥ १०७ ॥ –मी॰ श्लो॰ अपोह॰ ७८–७९, १०६-७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४३५ । प्रमेयर॰
३ । १०१ ।

Return

5528 | अपोहाविनाभावि । Return

5529 | वाविनाभूतं ब॰ । Return

5530 | सौगतसिद्धान्ते । Return

5531 | अकृतकत्वव्यावृत्तिरूप कृतकत्व न स्वलक्षणात्मकम् अवस्तुरूप त्वात् । Return

5532 | –क तयो श्र॰ । Return

5533 | अकृतकत्वव्यावृत्तिरूपकृतकत्व-नित्यत्वव्यावृत्तिरूपाऽनित्यत्वयोश्च । Return

5534 | अन्यव्यावृत्ति रूपयो कृतकत्वानित्यत्वयो तादात्म्य न भवति नीरूपत्वात् । Return

5535 | कृतकत्वमनित्यत्वञ्च –आ॰ टि॰ । Return

5536 | ननु चार्थाकारं आ॰ । Return

5537 | इत्यसमी– श्र॰ । Return

5538 | पृ॰ १६७ । Return

5539 | प्रतिबिम्बम् । Return

5540 | तस्य नास्ति आ॰ । Return

5541 | अनुगतैकरूपेण । Return

5542 | –तव्य यस्य यस्य हि आ॰, श्र॰ । Return

5543 | स्वलक्षणमनुगतैकाकारम् अनुग तैकाकाररूपेण प्रतिबिम्बितत्वात् । Return

5544 | सामान्यस्य अन्यापोहात्मकत्वेन अर्थक्रियाकारित्वाभावेन चासत । Return

5545 | न समान्य ज्ञाने प्रतिबिम्बति असत्त्वात् । Return

5546 | बौद्धमते । Return

5547 | ज्ञाने । Return

5548 | सामान्य । Return

5549 | –विविक्तस्तद्रूप– ब॰ । Return

5550 | प्रतिबिम्बाधारस्य ज्ञानस्य प्रतिबिम्ब्यस्य च सामान्यस्य विविक्त स्वरूपद्वय प्रति भासेत इति भाव । Return

5551 | ज्ञान सामान्यञ्च विभिन्नतया उपलभ्येताम् तत्र प्रतिबिम्ब्यमानत्वात् । Return

5552 | –बिम्बते भ्र॰ । Return

5553 | –बिम्बते च श्र॰ । Return

5554 | प्रतिबिम्बाभावलक्षणो दोष । Return

5555 | सामान्यस्य । Return

5556

तथापि विकल्पाद्वाह्याभिमुखप्रवृत्तिस्तदर्थिना न स्यात् । –न्यायवा॰ पृ॰ ४८५ ।
इत्थमपि ततो वस्तुनि प्रवृत्त्यनुपपत्तेः । –अनेकान्तजय॰ पृ॰ ३५B । अन्यापोहे प्रतीते च कथ
मर्थे प्रवर्तनम् । शब्दात्सिद्ध्येज्जनस्यास्य सर्वथाऽतिप्रसङ्गत ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १०९ । प्रमेयक॰
पृ॰ ४३१ । रत्नाकराव॰ ४ । ११ ।

Return

5557

तुलना–न, तदेकीकरणासिद्धे, दृश्यविकल्प्ययोरत्यन्तभि
न्नत्वात्, साधर्म्यायोगात्, एकस्योभयानुभवितुरभावात् तदा द्वयदर्शनादर्शनविकल्पानुपपत्ते । –अने
कान्तजय॰ पृ॰ ३५B. । स्वाकारमवाह्य बाह्यमध्यवस्यन् विकल्प स्वाकारबाह्यविषय इति चेत्,
यथाह–स्वप्रतिभासेऽनर्थेऽर्थाध्यवसायेन प्रवृत्तिरिति । अथ कोऽयमध्यवसाय–किं ग्रहणमाहोस्वित्
करणम् उत योजना अथ समारोपः ? तत्र स्वप्रतिभासमनर्थमर्थ कथ गृह्णीयात् कुर्याद्वा विकल्प ।
न हि पीत नील शक्य ग्रहीतु वा शिल्पिशतेनापि । नप्यगृहीतेन स्वलक्षणेन स्वाकारं योजयितुमर्हति
विकल्प । न च स्वलक्षण विकल्पगोचर इति चोपपादितम् । –न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ ४८५ ।

Return

5558 | धारणम् ब॰ । Return

5559 | जैनमत । Return

5560 | अर्थानाम् –आ॰ टि॰ । Return

5561 | ज्ञानमात्रेणैव यद्यर्थस्य समुत्पत्ति स्यात्तदा असङ्ख्यरू प्यकपरिज्ञानादेव असख्यरूप्यकोत्पत्तौ विश्वमदरिद्र स्यात् । Return

5562 | स्वाकारविक– श्र॰ । Return

5563 | –रभावात् ब॰, श्र॰ । Return

5564 | विकल्पाकारस्य –आ॰ टि॰ । Return

5565 | स्वाकार–बाह्यार्थयो । Return

5566 | स्वलक्षणरूपो बाह्योर्थः ततो निर्विकल्पकमिति ततो निर्विकल्पक तस्माच्च सविकल्पकमिति पारम्पर्येण विकल्पार्ययोस्तदुत्पत्तिसम्बन्ध –आ॰ टि॰ । Return

5567 | न हि व्यावृत्ताकारादनुवृत्ताकारं जायते –आ॰ टि॰ । Return

5568 | एकस्य अन्यत्र समारोपस्य । Return

5569 | विकल्पाकारे बाह्यार्थसमारोपः उभयग्रहणपूर्वक समारोपत्वात् । Return

5570 | समारोप नास्ति श्र॰ । Return

5571

जर्तिका नाम वाहीकास्तेषा वृत्त सुनिन्दितम् । –महाभार॰ कर्णपर्व अ॰ २०० ।
जाट इति भाषायाम् । यथा गोशब्दस्य जाड्यादिगुणनिमित्तोऽर्थो वाहीकः । –महाभा॰ प्र॰ १ । १ ।
१५ ।

Return

5572

तुलना–क खलु विकल्पमेव दृश्यमित्यध्यवस्यति । विकल्प एवेति चेत्, न, तत्र सामा
न्यावभासात् अन्यथा विकल्पत्वायोगात् । अन्य इति चेत्, न, आत्मवादापत्तेः तत्तथाध्यवसायनिमित्ता
भावाच्च । –अनेकान्तजय॰ पृ॰ ३५B । नैकत्वाध्यवसायोऽपि दृश्य स्पृशति जातुचित् । विकल्प
स्यान्यथा सिद्ध्येत् दृश्यस्पर्शित्वमञ्जसा । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १०९ । तदेकत्व हि दर्शनमध्यवस्यति
तत्पृष्ठजो व्यवसायो ज्ञानान्तर वा । –प्रमाणप॰ पृ॰ ५३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३१ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰
५०० । स्या॰ र॰ पृ॰ ८२ ।

Return

5573 | निर्विकल्पस्य । Return

5574 | अवस्तुविषयत्वात् –आ॰ टि॰ । Return

5575 | –परामर्शप्राङ्मुखत्वात् श्र॰ । Return

5576 | विकल्प । Return

5577 | बाह्येऽर्थे । Return

5578

तुलना–न च स्वाकारमनर्थमर्थ आरोपयति । न तावदगृहीत स्वाकार
शक्य आरोपयितुमिति तद्ग्रहमेषितव्यम् । तत्किं गृहीत्वा आरोपयति, अथ यदैव गृह्णाति तदैवारो
पयति । न तावत्पूर्व पक्ष, न हि विकल्पज्ञान क्षणिक क्रमवन्तौ ग्रहणसमारोपौ कर्तुमर्हति । उत्तरस्मिस्तु
पक्षे विकल्पस्वसवेदनप्रत्यक्षाद्विकल्पाकारादहङ्कारास्पदाद् अनहङ्कारास्पद समारोप्यमाणो विकल्पो
नास्वगोचरो न शक्योऽभिन्न प्रतिपत्तुम् । नापि बाह्यस्वलक्षणैकत्वेन शक्य प्रतिपत्तु विकल्पज्ञानेन
स्वलक्षणस्य बाह्यस्याप्रतिभासनात् । –न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ ४८५ ।

Return

5579 | पूर्वं प्रतिभासमानार्थमन्– श्र॰ । Return

5580 | –भासं वानूभ– ब॰ । Return

5581 | स्वाकारानुभवनमेव अर्थाध्य वसाय इति भाव । Return

5582 | –भंगभंगताप्रसंग ब॰ । Return

5583

यदि यदैव विकल्पाकार स्वप्रतिभासमनर्थमनुभवति तदैवार्थे समारोपयति,
तदा विकल्पस्य स्वानुभवव्यापृतत्वादर्थोऽवकाशमलभमान तत्स्वरूपाद् बहिरेवास्ते विकल्पे न सङ्क्रामति,
तत्कथमात्मनि अनर्थभूते अर्थ विकल्पाकार आरोपयतीति तात्पर्यम् । –आ॰ टि॰ ।

Return

5584 | आत्मनि अनर्थे इत्यर्थ । Return

5585 | पृ॰ ५५५ पं॰ ५ । Return

5586

तुलना–नैतद् दृश्यविकल्प्यार्थैकीकरणेन भेदत । एकप्रमात्रभावाच्च तयोस्तत्त्वाप्रसि
द्धितः । –शास्त्रवा॰ ११ । १० । अतीते तदात्मकतया अभावसमारोपानुपपत्ते । –प्रश॰ कन्द॰ पृ॰
३२० ।

Return

5587 | प्रमित्यभा– ब॰ । Return

5588 | क्षणिकत्वाच्च नास्ति ब॰ । Return

5589 | तुलना–यश्चायमन्यापोह अगौर्न भवतीति गोशब्दस्यार्थ स किं भावोऽथ अभाव इति ? –न्यायवा॰ पृ॰ ३२९ । इति प्रसज्य –आ॰ टि॰ । Return

5590 | शब्दस्य अपोहादतिरिक्ते भावे प्रवृत्तौ । Return

5591 | मुख्यतया भा– श्र॰ । Return

5592 | शब्दार्थत्वात् –आ॰ टि॰ । Return

5593 | भावस्य प्रतिनियतमसाधारण स्वरूपं हि अन्यव्यावृत्त्या त्मक भवत्येव । Return

5594 | अन्यव्यावृत्तिप्रती –आ॰ । Return

5595 | सापेक्षत्वात् –आ॰ टि॰ । Return

5596 | अनीलव्यावृत्तिप्रतीतिः । Return

5597 | व्यवहारिण पुरुषस्य । Return

5598 | प्रतीतिरिति ब॰, प्रतीतिरस्ति श्र॰ । Return

5599 | भावयो प्रतीतिः । Return

5600 | –तिः किं प्रत्या– ब॰ । Return

5601 | –नुषङ्गाविरोधात् ब॰ । Return

5602 | अपोहस्य । Return

5603 | अपोहस्य । Return

5604

तुलना–भिन्न
सामान्यवचना विशेषवचनाश्च ये । सर्वे भवेयुः पर्याया यद्यपोहस्य वाच्यता ॥ –मी॰ श्लो॰ अपोह॰
श्लो॰ ४२ । न्यायम॰ पृ॰ ३०४ । अपि च ये विभिन्नसामान्यशब्दा गवादयो ये च विशेषशब्दा शाबलेया
दयस्ते भवदभिप्रायेण पर्यायाः प्राप्नुवन्ति अर्थभेदाभावात् वृक्षपादपादिशब्दवत् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४३३ ।
प्रमेयर॰ ३ । १०१ ।

Return

5605 | एवं विशे– ब॰, श्र॰ । Return

5606

तुलना–अपोहमात्रवाच्यत्व यदि चाभ्युपगम्यते । नीलोत्पलादिशब्देषु शबला
र्थाभिधायिषु ॥ विशेषणविशेष्यत्वसामानाधिकरण्ययो । न सिद्धिर्न ह्यनीलत्वव्युदासेऽनुत्पलच्युति ॥
–मी॰ श्लो॰ अपोह॰ श्लो॰ ११५–१६ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४३६ ।

Return

5607 | तुलना–लिङ्गसंख्यादिमम्बन्धो न वाऽपोहस्य विद्यते । व्यक्तेरव्यपदेश्यत्वात्तद्द्वारेणापि नास्त्यसौ ॥ –मी॰ श्लो॰ अपोह॰ श्लो॰ १३५ । Return

5608

तुलना–ननु भेदादपोहाना प्रसङ्गोऽय न युज्यते । सामान्यापोहकॢप्त्या चेद्वस्तुमात्रे सम
तव ॥ भिद्यन्ते मम वस्तुत्वात्सामान्यानि परस्परम् । असङ्कीर्णस्वभावानि न चैकत्व वितन्वते ।
ससृष्टैकत्वनानात्वविकल्परहितात्मनाम् । अवस्तुत्वादपोहाना तव स्याद् भिन्नता कथम् ॥ –मी॰ श्लो॰
अपोह॰ श्लो॰ ४३–४५ ।

Return

5609 | अपोहस्य । Return

5610 | विभिन्नसामग्रीप्रभवत्वात् नास्ति श्र॰ । Return

5611

तुलना–अन्यापोहश्च शब्दार्थ इत्ययुक्तम्,
अव्यापकत्वात् । यत्र द्वैराश्य भवति तत्रेतरप्रतिषेधादितर प्रतीयते यथा गौरिति पदे गौ प्रतीयमान
अगौ प्रतिषिध्यमान । न पुन सर्वपद एतदस्ति, न ह्यसर्व नाम किञ्चिदस्ति यत्सर्वपदेन निवर्त्येत ।
–न्यायवा॰ पृ॰ ३२९ । ननु चापोह्यभेदेन भेदोऽपोहस्य सेत्स्यति । न विशेष स्वतस्तस्य परतश्चौ
पचारिक ॥ ४७ ॥ प्रमेयज्ञेयशब्दादेरपोह्य कुत एव तु । –मी॰ श्लो॰ अपोह॰ श्लो॰ ४७, १४४ ।
प्रमेयक॰ पृ॰ ४३४ । प्रमेयर॰ ३ । १०१ ।

Return

5612 | तुलना–यद्यप्यन्येषु शब्देषु वस्तुन स्यादपोह्यता । सच्छब्दस्य त्वभावाख्यान्नाऽपोह्य भिन्नमिष्यते ॥ –मी॰ श्लो॰ अपोह॰ श्लो॰ ९८ । Return

5613 | –भेदे वान्यो– ब॰, श्र॰ । Return

5614

तुलना–
अपोह्यभेदकॢप्तिश्च नाभावाऽभेदतो भवेत् । तद्भदोऽपोहभेदाच्चेत् प्राप्तमन्योन्यसश्रयम् ॥ गोसा
मान्यस्य भिन्नत्वादगौरित्येष भिद्यते । अगौरित्यस्य च भेदेन गोसामान्य च भिद्यते ॥ –मी॰ श्लो॰
अपोह॰ श्लो॰ ६५–६६ । न्यायमं॰ पृ॰ ३०४ ।

Return

5615

तुलना–नचापि वासनाभेदाद् भेद सद्रूप
तापि वा । अपोहाना प्रकल्प्येत न ह्यवस्तुनि वासना ॥ स्मृतिं मुक्त्वा नचास्त्यस्या शक्तियोग
क्रियान्तरे । तस्मान्नान्यादृशे साऽर्थे करोत्यन्यादृशी मतिम् ॥ भवद्भि शब्दभेदोऽपि तन्निमित्तो न
लभ्यते । –मी॰ श्लो॰ अपोह॰ श्लो॰ १००–२ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४३९ ।

Return

5616 | तद्भेदस्याप्यनुभव – आ॰ । Return

5617 | वासनाभेदस्य । Return

5618 | अभावरूपतया तुच्छैकस्वभावत्वे । Return

5619 | –त्वादपोहभेदस्य कल्पि– ब॰ । Return

5620 | अपोहस्य । Return

5621 | प्रादुर्भावानुप– श्र॰ । Return

5622 | अपोहो न कुतश्चित्प्रादुर्भवति कल्पितरूपत्वात् । Return

5623 | सौगतमते । Return

5624 | कारणसामग्रीत अपोहोत्पत्तौ । Return

5625 | अपोहो न कल्पित कारणादुत्पद्यमानत्वात् । Return

5626 | अपोहभेद । Return

5627 | अर्थक्रियाकारित्वे । Return

5628 | चापर– ब॰ । Return

5629 | कार्यभेदात् । Return

5630 | भिन्नकारणप्रभवतया । Return

5631 | तत्कार्यतया ब॰ । Return

5632 | भिन्नकार्यकारितया । Return

5633 | कार्यकारणयो भेदसिद्धौ । Return

5634 | वा श्र॰ । Return

5635

तुलना–तेनैवाधारभेदेनाप्यस्य
भेदो न युज्यते । न हि सम्बन्धिभेदेन भेदो वस्तुन्यपीप्यते । किमुतावस्त्वससृष्टमन्यतश्चानिवर्तितम् ।
अनवाप्तविशेषाश यत्किमप्यनिरूपितम् । –मी॰ श्लो॰ अपोह॰ श्लो॰ ४८–४९ ।

Return

5636 | अपोहो न क्वचिदाश्रितः अवस्तुरूपत्वात् । Return

5637 | अपोह । Return

5638 | अपोहरूपस्य सामान्यस्य आश्रयभूतानि द्रव्यगुणकर्माण्येव भवितुमर्हन्ति, सामान्यस्य द्रव्यादित्रयवृत्तित्वात् । Return

5639 | अपोहस्य । Return

5640 | अपोहस्य । Return

5641 | नापोहस्य स्वरूपभेद अपरमार्थसत्त्वात् । Return

5642 | चास्य ब॰ । Return

5643

अपोहस्य । तुलना–यद्वा
भिद्यमानत्वाद्वस्त्वसाधारणाशवत् । अवस्तुत्वे त्वनानात्वात् –मी॰ श्लो॰ अपोह॰ श्लो॰ ४६ ।
न्यायमं पृ॰ ३०४ ।

Return

5644 | किञ्चापोहाख्य सामान्य वाच्यत्वेनाभिधीयमान पर्युदासलक्षनञ्चा भिधीयेत, प्रसज्यलक्षण वा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ४३२ । प्रमेयर॰ ३ । १०१ । Return

5645 | –भिधीयते ब॰, श्र॰ । Return

5646

यथा घट पटात्
स्वरूपतो भिन्न सन् भावान्तर –आ॰ टि॰ । तुलना–अगोनिवृत्ति सामान्य वाच्यं यै परिकल्पितम् ।
गोत्व वस्त्वेव तैरुक्तमगोपोहगिरा स्फुटम् ॥ –मी॰ श्लो॰ अपोह॰ श्लो॰ १ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४३२ ।

Return

5647

तुलना–नन्वन्यापोहकृच्छब्दो युष्मत्पक्षेऽनुवर्णित । निषेधमात्र नैवेह प्रतिभासेऽवगम्यते ॥
किन्तु गौर्गवयो हस्ती वृक्ष इत्यादिशब्दत । विधिरूपावसायेन मति शाब्दी प्रवर्तते ॥ पूर्वपक्षे
–तत्त्वसं॰ का॰ ९१०–११ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४३२ ।

Return

5648 | जिज्ञासति ब॰ । Return

5649

भिन्ननिमित्तयो शब्दयोरेकस्मिन्नधिकरणे वृत्ति सामानाधिकरण्यम् –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰
टी॰ १ । ६४ । तुलना–यस्य चान्यापोहः शब्दार्थस्तेनानीलानुत्पलव्युदासौ कथ समानाधिकरणाविति
वक्तव्यम् । यस्य पुनर्विधीयमान शब्दार्थस्तस्य जातिगुणविशिष्ट नीलोत्पलशब्दाभ्या द्रव्यमभिधीयते,
जातिगुणौ द्रव्ये वर्तेते न पुनरनीलानुत्पलव्युदासौ, तस्मात् समानाधिकरणार्थो नास्तीति । –न्यायवा॰
पृ॰ ३३१ । न्यायम॰ पृ॰ ३०५ । सामानाधिकरण्यञ्च न भिन्नत्वादपोहयोः । अर्थतश्चैतदिष्येत
कीदृश्याधेयता तयो ॥ न चासाधारण वस्तु गम्यतेऽन्यच्च नास्ति ते । अगम्यमानमेकार्थ्य शब्दयो
क्वोपयुज्यते ॥ –मी॰ श्लो॰ अपोह॰ श्लो॰ ११८–१९ । अनेकान्तजय॰ पृ॰ ४० । प्रमेयक॰ पृ॰
४३६ ।

Return

5650 | धर्मी भावात्मक, अभावात्मकौ च अनीलानुत्पलव्यवच्छेदौ । Return

5651 | नीलमुत्पलमिति शब्दौ । Return

5652 | –विषयो घट– आ॰ । Return

5653 | सामानाधिकरण्य हि भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तयो शब्दयो एकत्रार्थे वृत्ति –आ॰ टि॰ । Return

5654 | –शब्दप्रवृत्तिः ब॰, श्र॰ । Return

5655 | –वास्य वर्त्त– आ॰ । Return

5656 | सामान्यविशेषात्मनोऽर्थस्य । Return

5657 | सामान्यविशेषात्मके । Return

5658 | सकेतवैफ– श्र॰ । Return

5659 | सौगतकल्पितस्य । Return

5660 | पृ॰ ३७९ । Return

5661 | क्षणिकस्वलक्षणे । Return

5662 | सङ्केतकरणम् । Return

5663 | पृ॰ ५५२ प॰ ९ । Return

5664 | ऊहाख्यप्र माणायत्तत्वात् । Return

5665 | पृ॰ ५५३ प॰ ४ । Return

5666 | सङ्केतकारिणि । Return

5667 | प्रतिबन्धस्तेषा– श्र॰ । Return

5668 | शब्दानाम् । Return

5669

जैना । तुलना–न हि वयं सर्वशब्दाना प्रामाण्यं प्रतिपद्येमहि किं तर्हि सुनिश्चि
ताप्तप्रणेतृकाणामेव । तन्न प्रामाण्य प्रति प्रत्यक्षशब्दयोर्विशेषमुपलभामहे । –न्यायावता॰ टी॰
पृ॰ ६ ।

Return

5670 | अर्थाविनाभावित्वम् । Return

5671 | अनाप्तप्रणेतृकाणाम् । Return

5672 | जलज्ञानस्य । Return

5673

तुलना–
न च ग्राहकप्रत्यक्षस्मृतिप्रतिभासभेदात् विषयस्वभावाभेदाभाव, सकृदेकार्थोपनिबद्धदर्शनप्रत्या
सन्नेतरपुरुषज्ञानविषयवत् । यथा हि सकृदेकस्मिन्नर्थ पादपादौ उपनिबद्धदर्शनयो प्रत्यासन्नविप्रकृष्ट
पुरुषयोर्ज्ञानाभ्या विषयीकृते स्पष्टास्पष्टप्रतिभासभेदान्न स्वभावभेद पादपस्य तस्यैकत्वाव्यतिक्रमात्,
तथैव ग्राहकयोः प्रत्यक्षस्मृतिप्रतिभासयोः भेदेऽपि स्पष्टमन्दतया न तद्विषयस्य भेद स्वलक्षणस्यैक
स्वभावत्वाभ्युपगमात् । –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ १२४ । करणभेदेन प्रतिपत्त्योर्भेदात् । अन्धस्य हि
शब्दाद्रूपविषय विज्ञानमुत्पद्यते न तु चाक्षुषमिति । यस्य चापरोक्ष चाक्षुष विज्ञानमस्ति असावनन्ध ।
–प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५८६ । स्पष्टास्पष्टाकारतयाऽर्थप्रतिभासभेदश्च सामग्रीभेदान्न विरुद्ध्यते दूरासन्ना
र्थोपनिबद्धेन्द्रियप्रतिभासवत् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४४६ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २५९ । स्या॰ र॰ पृ॰ ७१५ ।

Return

5674 | प्रतिभासभेदस्य । Return

5675 | पृ॰ ५५३ पं॰ १० । Return

5676 | पृ॰ ५५६ प॰ १५ । Return

5677 | बुद्धिगतप्रतिबिम्बस्य । Return

5678 | इयता कार्य वाच्यं कारण वाचकमिति सिद्धम् –आ॰ टि॰ । Return

5679 | बुद्धौ प्रतिबिम्बम् । Return

5680 | –ज्ञानप्रतिभा– श्र॰, ब॰ । Return

5681

शब्द निर्विकल्पकप्रत्यक्षस्य कारणम्, नाकारण विषय इत्यभ्युपगमात् । तुलना–यतो यदि कार्यकार
णभाव एव वाच्यवाचकभाव स्यात्, तदा श्रोत्रज्ञाने प्रतिभासमान शब्द स्वप्रतिभासस्य भवत्येव
कारणमिति तस्याप्यसौ वाचकः स्यात् । यथा च विकल्पस्य शब्द कारणम् एव परम्परया स्वलक्षणमपि
अतस्तदपि वाचकं स्यात् –रत्नाकराव॰ ४ । ११ ।

Return

5682 | स्वप्रतिभासस्य –आ॰ टि॰ । Return

5683 | कारण यतो भवन्मतेन वाचकम् । Return

5684 | शब्दस्वलक्षणाच्छब्दग्राहिनिर्विकल्पक तस्माच्च सविकल्पकम्, अथवा स्वलक्षणान्निर्विकल्पक तस्माच्च सबिकल्पकमिति । Return

5685 | स्वलक्षणमपि कारणत्वाद्वाचक स्यात् । Return

5686 | स्वलक्षणस्यावाचकत्वे प्रसक्ते । Return

5687 | शाब्दे बोधे सामान्यविशेषात्मकतयैव अर्थ प्रतिभाति तत्र तथैव निर्बाधबोधप्रती तिविषयत्वात् । Return

5688 | शब्दप्रत्यये श्र॰, ब॰ । Return

5689 | तुलना–अनेकमेकञ्च पदस्य वाच्यम् –बृहत्स्व॰ श्लो॰ ४४ । अनेकमे कात्मकमेव वाच्य द्वयात्मक वाचकमप्यवश्यम् । –अन्ययो॰ श्लो॰ १४ । Return

5690

आकृतिस्तु क्रिया
र्थत्वात् –जैमिनिसू॰ १ । ३ । ३३ ।– तु शब्द पक्षान्तर व्यावर्त्तयति । आकृति शब्दार्थ –शाबरभा॰
१ । ३ । ३३ । आकृतिशब्देन जातिरेवाभिप्रेता मीमासकै, तथाहि–जातिमेवाकृतिं प्राहु व्यक्तिराक्रियते
यया । सामान्य तच्च पिण्डानामेकबुद्धिनिबन्धनम् ॥ ३ ॥ तन्निमित्तञ्च यत्किञ्चित्सामान्य शब्द
गोचरम् ॥ ४ ॥ सामान्यमाकृतिर्जाति शक्तिर्वा सोऽभिधीयताम् ॥ १८ ॥ यद्येकमेव वस्त्वनेकाकार
तत्तर्हि तादृगेव शब्दोऽभिदधत् सामान्यमात्राभिधायी न स्यादत आह–न चेति । न च तत्तादृश
कश्चिच्छब्द शक्नोति भाषितुम् ॥ ६३ ॥ सामान्याशानपोद्धृत्य पद सर्वं प्रवर्तते । –मी॰ श्लो॰
आकृति॰ श्लो॰ ३-४, १८, ६३ । पूर्वं सामान्यविज्ञानात् चित्रबुद्धेरनुद्भवात् । गामानयेति
वाक्याच्च यथारुचि परिग्रहात् ॥ गोशब्दोच्चारणे हि पूर्वमेवागृहीतासु व्यक्तिषु सामान्य प्रतीयते, तदा
कारज्ञानोत्पत्ते पश्चाद् व्यक्तय प्रतीयन्ते, अतश्चाकृतिप्रत्ययस्य निमित्तान्तराभावाद् व्यक्तिप्रत्यये च
पूर्वप्रतीतसामान्यनिमित्तत्वात् आकृति शब्दार्थ इति विज्ञायते । यदि च व्यक्तयोऽभिधेया भवेयुस्त
तस्तासा चित्रखण्डमुण्डादिविशेषस्वरूपग्रहणाद्विचित्रा शब्दोच्चारणे बुद्धिः स्यात् । एकाकारा तु
उत्पद्यते । तेनाप्याकृतिः शब्दार्थ इति निश्चीयते । गामानयेति चोदिते अर्थप्रकरणाभावे या काञ्चित्
सामान्ययुक्ता व्यक्तिमानयति न सर्वा न विशिष्टाम् । यदि च व्यक्तेरभिधेयत्व ततः सर्वासा युगपद
भिहितत्वादशेषानयन स्यात् । या वाऽभिधेया सैवैका आनीयेत, यतस्त्वविशेषण जातिमात्रयुक्ता
आनीयते तेनापि सामान्यस्य पदार्थत्व विज्ञायते । –तन्त्रवा॰ १ । ३ । ३३ । आनन्न्यव्यभिचाराभ्या
शक्त्यनेकत्वदोषत । सन्देहाच्चरमज्ञानाच्चित्रबुद्धेरभावत ॥ अन्वयव्यतिरेकाभ्यामेकरूपप्रतीतित ।
आकृते प्रथमज्ञानात्तस्या एवाभिधेयता ॥ व्यक्त्याकृत्योरभेदाच्च व्यवहारोपयोगिता । लिङ्गसख्या
दिसम्बन्ध सामानाधिकरण्यधी ॥ सर्वं समञ्जस ह्येतद्वस्त्वनेकान्तवादिन । –शास्त्रदी॰ १ । ३ । ३५ ।
सम्बन्धिभेदात्सत्तैव भिद्यमाना गवादिषु । जातिरित्युच्यते तस्या सर्वे शब्दा व्यवस्थिता ॥–
वाक्यप॰ ३ । ३३ ।

Return

5691 | शब्दप्रभव –आ॰ टि॰ । Return

5692 | –विषयतया ब॰ । Return

5693 | तस्य प्रति– आ॰ । Return

5694 | सामान्यस्य –आ॰ टि॰ । Return

5695 | व्यक्ति विशेषे । Return

5696 | यावदनन्तास्वपि व्यक्तिषु । Return

5697 | –यतोपपद्यते ब॰ । Return

5698 | शब्दविषया इति सम्बन्ध । Return

5699 | न ह्यनन्तासु व्यक्तिषु सज्ञित्व शक्यतेऽवगन्तुम् ।– शास्त्रदी॰ १ । ३ । ३५ । Return

5700 | सङ्केत –आ॰ टि॰ । Return

5701 | सह क्रमेण ब॰ । Return

5702 | अशेषव्यक्त्युपलम्भे हि सर्वज्ञत्वमेव स्यादिति भाव । Return

5703 | मीमासको हि सर्वज्ञं न मनुते –आ॰ टि॰ । Return

5704 | तस्य व्यक्तीनामुपलम्भ । Return

5705 | विशेषेषु –आ॰ टि॰ । Return

5706 | –च्यमभिधा– श्र॰ । Return

5707 | अभिधानाभिधेयप्रतिपत्तिनियमलक्षणसङ्केताभावे –आ॰ टि॰ । Return

5708 | शाब्दव्यवहार –आ॰ टि॰ । Return

5709 | सामान्यमेव –आ॰ टि॰ । Return

5710 | शब्दार्थः प्रसिद्ध श्र॰ । Return

5711 | –लक्षणप्रतिप– ब॰ । –लक्षणविशेषणप्र– श्र॰ । Return

5712

उद्धृतोऽयम् –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰
१९१ । काव्यप्र॰ पृ॰ ४४ । मुक्ताव॰ दिन॰ पृ॰ ३७३ । काव्यानु॰ प॰ २५ । अभिधा पदशक्तिः,
विशेष्य न गच्छेत् न प्राप्नोति । कुत इत्याशङ्कायामाह–क्षीणेति । क्षीणशक्तिर्विशेषण इत्यनन्तरं
सदिति पूरणीयम् । तथा च यतो विशेषण प्राप्य पदशक्ति क्षीणशक्ति क्षीणसामर्थ्या भवत्यतो
विशेष्य नाभिधा गच्छेत् न प्राप्नुयादिति पर्यवसितार्थ । –रामरु॰ पृ॰ ३७३ ।

Return

5713 | स मुख्योऽ र्थस्तत्र मुख्यो व्यापारोऽस्याभिधोच्यते । –काव्यप्र॰ पृ॰ ३९ । Return

5714 | –रभिधानं वि– ब॰ । Return

5715 | शब्दात् –आ॰ टि॰ । Return

5716 | सामान्यमात्रस्य –आ॰ टि॰ । Return

5717

सामान्यप्रतिपत्त्यन्यथानुपपत्त्या । न ह्यनमिधाय गोत्वमुपलक्षण
गोव्यक्तावेव प्रयोगव्यवस्था लभ्यते । तच्चेदभिहितं सिद्धमाकृतिशब्दार्थत्वमिति । –तन्त्रवा॰ १ । ३ । ३३ ।
न ह्यनभिधाय जातिं तज्जातीयत्वेन रूपेण व्यक्तिरभिधातु शक्यते । ततश्च विशिष्टाभिधानमेव
वाचोयुक्त्यन्तरेणापन्नं न शुद्धाभिधानम् । विशिष्टाभिधाने च पूर्वतर विशेषणमभिधातव्यम् । तदभिधाने
च तत एव अत्यन्ताविनाभूतव्यक्तिप्रतिपत्तिसिद्धे न तत्र अभिधानशक्तिकल्पनावसरः । –शास्त्रदी॰
१ । ३ । ३५ ।

Return

5718 | लक्षणाया श्र॰ । Return

5719

आह च–तेन तल्लक्षितव्यक्ते क्रियासम्बन्धचोदना । जातिव्यक्त्योरभेदो वा वाक्या
र्थेषु विवक्षित । –शास्त्रदी॰ १ । ३ । ३५ । "लक्षणाया स्वरूपम्–मुख्यार्थबाधे तद्योगे रूढितोऽथ
प्रयोजनात् । अन्योऽर्थो लक्ष्यते यत्सा लक्षणाऽऽरोपिता क्रिया ॥ –काव्यप्र॰ पृ॰ ४० । सा॰ द॰ १ । ९ ।
वाच्यस्यार्थस्य वाक्यार्थे सम्बन्धानुपपत्तित । तत्सम्बन्धवशप्राप्तस्यान्वयाल्लक्षणोच्यते ॥ –प्रक॰
वाक्यार्थ॰ पृ॰ १३ ।

Return

5720 | तदुक्तम् ब॰, श्र॰ । Return

5721

अभिधेयाविनाभूते प्रवृत्तिर्लक्षणेप्यते –तन्त्रवा॰ १ । ४ । २३ । उद्धृतोऽयम्–
अभिधेयाविना –काव्यप्र॰ पृ॰ ५० । प्रवृत्तिर्लक्षणोच्यते –तीता॰ पृ॰ २०४ । पदार्थदी॰ पृ॰
३१ ।

Return

5722 | सामान्यलक्षित । Return

5723

यत्र तु शक्यार्थस्य परम्परासम्बन्धरूपा लक्षणा सा लक्षितल
क्षणेत्युच्यते । यथा द्विरेफादिपदे रेफद्वयसम्बन्धो भ्रमरपदे ज्ञायते, भ्रमरपदस्य च सम्बन्धो भ्रमरे
ज्ञायते तत्र लक्षितलक्षणा । –मुक्ता॰ पृ॰ ३८९ ।

Return

5724 | पृ॰ ५६६ प॰ ७ । Return

5725 | सामान्यवति विशेषे – आ॰ टि॰ । Return

5726 | प्रतिपन्ने न ब॰ । Return

5727 | जातिमात्रे हि सङ्केताद् व्यक्तेर्भान सुदुष्करम् । –शब्दश॰ का॰ १९ । Return

5728

तुलना–तत्र जातिरनर्थक्रियायोग्या । नहि जातिर्वाहदोहादौ क्वचिदपि प्रत्युपस्थिता । न वा तादृ
शप्रकरणाभावे लोकव्यवहारेषु शब्दप्रयोग । न जातिर्वाहदोहादिक कर्तुं समर्था । ततश्च बाहदोहा
द्यर्थिनो जातिचोदना निष्फलेति न तदर्थ शब्दप्रयोग । यापि स्वप्रतिपत्तिलक्षणाऽर्थक्रिया जातेरुप
वर्ण्यते, न तदर्थम्पुरुष प्रवर्तते शब्दप्रयोगादेव तस्या सिद्धत्वात् । जातिमात्रप्रतिपत्त्यर्थं शब्दप्रयोगो
भविष्यतीति चेदत आह–नवेत्यादि । तादृशमिति वाहदोहादिप्रकरण निष्फलस्य शब्दप्रयोगस्योपेक्षणी
यत्वादित्युक्तत्वात् । जातौ च वाच्याया सत्या गामानयेत्यत्र वाक्ये न वाक्यार्थप्रतीति स्यात् गोत्वस्य
क्रियात्वेऽन्वयाभावात् । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰, टी॰ १ । ९५ । न खलु सर्वात्मना सामान्य वाच्य तत्प्र
तिपत्ते अर्थक्रिया प्रत्यनुपयोगात् । न हि गोत्व वाहदोहादावुपयुज्यते । –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰
१३९ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १०२ ।

Return

5729 | पृ॰ ५६७ प॰ १ । Return

5730 | पृ॰ ५५० पं॰ ११ । Return

5731 | पृ॰ ५६४ प॰ । १४ Return

5732 | –मित्युच्यते ब॰ । Return

5733 | पृ॰ ५६७ पं॰ ३ । Return

5734 | उक्तविधिना उक्तप्रमाणेन ऊहाख्येन –आ॰ टि॰ । Return

5735 | पृ॰ ५६७ प॰ ९ । Return

5736

तुलना–प्रत्यक्षे तावद्
द्वयोरपि विशेषणविशेष्ययोरिन्द्रियविषयत्व सामान्ये हि सयुक्तसमवायादिन्द्रिय प्रवर्तमान विशेषणवद्वि
शेष्यमपि विषयीकरोति । न हि सामान्य प्रत्यक्ष विशेषोऽनुमेय इति व्यवहारः । एव गुणत्वग्राहिणी
न्द्रिये गुणिनोऽनुमेयत्व स्यात्, नचैवमस्ति । तस्माद् विशेषपर्यन्त प्रत्यक्ष तथा पदमपि तत्तुल्यविषय न तु
सामान्यमात्रनिष्ठमिति युक्तम् यथा विध्यन्तपर्यन्तो वाक्यव्यापार इष्यते । तथैव व्यक्तिपर्यन्त पद
व्यापार इष्यताम् । –न्यायमं॰ पृ॰ ३२४–२५ ।

Return

5737 | दण्ड एव विशेषण पुरुष एव च विशेष्यमिति । Return

5738 | एकत्र ज्ञाने प्रतिभासमानेऽपि । Return

5739 | दण्डयुक्तोऽयमिति । Return

5740 | शाब्दे ज्ञाने । Return

5741 | युगपत्तदुभयस्य ब॰, श्र॰ । Return

5742

तुलना–
अथ गोशब्दश्रवणाच्छाबलेयादिविशेषाप्रतिपत्तेर्न विशेष शब्दार्थ, सत्यम्, किं तर्हि ? सामान्ययु
क्तोऽर्थ प्रतीयते न शाबलेयादिबिशेष, स च शाबलेयादिशब्देभ्य एव प्रतीयत इति, न चैतावता सामा
न्यमेव शब्दार्थ, प्रधानोपसर्जनभावेनोभयोः प्रतिभासनात् । तथा गामानयेत्यादिप्रयोगेषु सामान्यवतोऽर्थस्य
आनयनादिकृत्या सम्बन्धात् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ १९२ ।

Return

5743 | शाबलेयादिरूपस्य विशेषस्य अप्रति भासनेऽपि । Return

5744 | अशाबले– श्र॰ । Return

5745 | गोत्वविशिष्टा । Return

5746

तुलना–व्यक्त्याकृतिजातयस्तु पदार्थ । तुशब्दो विशेष
णार्थ कि विशिष्यते । प्रधानाङ्गभावस्यानियमेन पदार्थत्वमिति । यदा हि भेदविवक्षा विशेषावगतिश्च
तदा व्यक्तिः प्रधानम् अङ्ग तु जात्याकृती, यदा तु भदोऽविवक्षित सामान्यगतिश्च तदा जाति प्रधानम्
अङ्ग तु व्यक्त्याकृती । तदेतद् बहुल प्रयोगेषु । आकृतेस्तु प्रधानभाव उत्प्रेक्षितव्य । –न्यायभा॰ २ । २
६७ । न्यायवा॰ पृ॰ ३२९ । न्यायम॰ पृ॰ ३२५ ।

Return

5747 | तुलना–अन्येषु तु प्रयोगेषु गा देहीत्येवमादिषु । तद्वतोऽर्थक्रियायोगात्तस्यैबाहु पदा र्थताम् ॥ –न्यायम॰ पृ॰ ३२३ । Return

5748 | सामान्यविशेषवान् –आ॰ टि॰ । Return

5749 | पृ॰ ५६७ प॰ १२ । Return

5750 | गच्छेदि तदप्य– आ॰ । Return

5751

तुलना–प्रथम जातिमात्रमवबोद्ध्यापर्यवसानादनन्तर विशेषमवबोधन्ति, किं वाऽन्तर्भावितवि
शेषामेव जातिम् ? नाद्य, पदबुद्ध्यो विरम्य व्यापाराभावात् । –चित्सु॰ पृ॰ २६३ । शब्दबुद्धिकर्मणा
विरम्य व्यापाराभाव इति वादिभिरेव । –सा॰ द॰ परि॰ ५ ।

Return

5752 | शब्दस्य । Return

5753

शब्दस्य ।
तुलना–ननूक्त क्षीणशक्तिर्विशेषणेति विशेष्य नाभिदध्यात् इति, तावच्छक्ते कार्यविषयत्वात् ।
कार्यञ्च विशेषणप्रतिपत्तिवत् विशेष्यप्रतिपत्तिलक्षणमुपलभ्यमान शक्तेर्व्यवस्थापकम् । अथ कार्यस्यै
वाभाव ब्रूयात्, स चैव ब्रुवाण स्वसवेदनमपि बाधते, विशेष्यप्रतिपत्ते सवेदनात् । –प्रश॰ व्यो॰
पृ॰ १९२ ।

Return

5754 | विशेषणविशेष्योभयप्रतिपत्तौ । Return

5755 | शब्दस्य । Return

5756

मीमासकस्यापि । तुलना–
समानञ्चैतद् उपलभ्यमानस्य शब्दस्य अर्थप्रतिपादकत्वाभ्युपगमात्, स्वात्मप्रतिपत्तौ च क्षीणत्वात्
सामान्यप्रतिपादकत्व न स्यात् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ १९२ ।

Return

5757 | शब्दस्य । Return

5758 | सामान्यप्रतिपत्तौ शब्दस्य । Return

5759 | शब्दात् । Return

5760 | शब्दस्य । Return

5761 | शक्तिप्रक्षय । Return

5762 | पृ॰ ५६७ पं॰ १६ । Return

5763

तुलना–व्यक्तेरशक्यचोदनत्वात् लक्षितलक्षणया जातिरुच्यते इति चेत्, अशब्दचोदिते सम्बन्धे सत्यपि
कथ प्रवर्तेत ? न हि कश्चित् दण्ड छिन्धीत्युक्ते दण्डिन छिनत्ति । लक्षितलक्षणेत्यादि पर । सत्य
न सामान्यमर्थक्रियाकारि किन्तु व्यक्तिरेव, केवल व्यक्तेरशक्यचोदनत्वात् कारणात् सामान्ये नियुक्त
शब्द सामान्य लक्षयति । तेन सामान्येन शब्दलक्षितेन सम्बन्धाद् व्यक्तिरपि लक्ष्यत इति, न हि
गोशब्दादुच्चरिताद् गोत्व प्रतीयते अपि तु गौरेवावसीयते । न नामैव तथाप्युच्यते । अशब्दचोदि
तेत्यादि । यदि नाम जातितद्वतोस्सम्बन्ध तथापि अशब्दचोदिते व्यक्तिविशेषे कथ प्रवर्तते ? नैव ।
दण्डदण्डिनोस्सत्यपि सम्बन्धे न हि कश्चित्प्रेक्षापूर्वकारी दण्ड छिन्धि इत्युक्ते दण्डिन छिनत्ति अशब्द
चोदितन्वात् । तथा जातौ चोदिताया व्यक्तौ प्रवृत्तिर्न युक्तेत्यर्थ । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰, टी॰ १ । ९५ ।
लक्षितलक्षणया वृत्तिरतादात्म्ये न भवेत् सम्बन्धान्तरासिद्धे कार्मुकादिवत् । –अष्टश॰, अष्टसह॰
पृ॰ १३९ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १०२ । किञ्च यदि नाम शब्दाज्जाति प्रतिपन्ना व्यक्ते किमायात
येनासौ ता गमयति । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४१२ ।

Return

5764 | शब्दसामा– ब॰ । Return

5765 | सामान्य ता व्यक्तिम् । Return

5766 | सामान्यस्य । Return

5767 | शबदात् । Return

5768 | व्यक्ते । Return

5769 | द्रव्ययोरेव संयोगात्, सयोगस्य गुणत्वेन द्रव्याश्रितत्वात् । Return

5770 | न हि मीमासका समवायं स्वीकुर्वन्ति । Return

5771 | अपसिद्धान्तप्रसङ्गादेव, नहि शब्दार्थयो परस्परमुत्पाद्योत्पादकभाव । Return

5772 | –विषयोस्ता– आ॰ । Return

5773 | तादात्म्यापन्नविशेषयोः श्र॰ । Return

5774 | सामान्यव्यक्त्यो । तुलना–सम्बन्धस्तयोस्तदा प्रतीयते पूर्वं वा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ४१२ । Return

5775 | शब्दोच्चारणसमये । Return

5776 | तादात्म्यलक्षण सम्बन्धप्रतीति । Return

5777 | इन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्न । Return

5778 | सामान्यव्यक्त्योस्तादात्म्यस्य प्रतीतौ । Return

5779 | न हि व्यक्त्यनधिगतावपि तन्निष्ठ सम्बन्धो ग्रहीतुं शक्य इति । Return

5780 | पूर्वम् । Return

5781 | –तावता सर्वदा श्र॰ । Return

5782 | सम्बन्धेन । Return

5783 | क्वचि त्कतादा– आ॰ । Return

5784 | सर्वदा भाव ब॰ । Return

5785 | शुक्लतादात्म्यम् । Return

5786 | तद्भावप्र– आ॰, श्र॰ । Return

5787 | जाते यद् व्यक्तिनिष्ठताख्य स्वरूपमुक्तं तस्य अभाव प्रसगात् । Return

5788 | व्यक्त्यन्तराले । Return

5789 | व्यक्तिनिष्ठताख्यस्य स्वरूपस्य असभाव्यमानत्वात् । व्यक्त्य भावे हि न व्यक्तिनिष्ठताख्य स्वरूपं सिद्ध्यति, अतश्च स्वरूपाभावात् स्वरूपवत सामान्यस्याप्यभाव । Return

5790 | –स्य सभवात् श्र॰ । Return

5791 | –संभवन् आ॰ । Return

5792 | जाते । Return

5793 | व्यक्तिनिष्ठताख्यस्वरूपस्वीकारे । Return

5794 | जाते । Return

5795 | व्यक्तिनिष्ठ । Return

5796 | जाति –आ॰ टि॰ । तुलना–किञ्च, सर्वदा जातिर्व्यक्तिनिष्ठेति प्रत्यक्षेण प्रतीयते अनुमानेन वा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ४१२ । Return

5797 | अनन्ताया । Return

5798 | जाते । Return

5799 | मीमासकादिना । Return

5800 | प्रत्यक्षाभावे । Return

5801 | अनुमानस्यापि । Return

5802 | जातेर्व्यक्तिनिष्ठत्वबोधने । Return

5803 | जाते । Return

5804 | –वात् तत ब॰ । Return

5805 | प्रत्यक्षानुमानयो । Return

5806 | पृ॰ २८५ । Return

5807 | शब्दस्य । Return

5808 | –रात्तसिद्धी आ॰ । Return

5809 | सामान्यसिद्धौ । Return

5810 | भूयोदर्शनादिना । Return

5811 | यदेव हि शब्दार्थसम्बन्धग्रहणकाले सामान्यं गृहीत तदेव शब्दोच्चारणकालेऽपि –आ॰ टि॰ । Return

5812 | सामा न्यस्य । Return

5813 | विशिष्टव्यक्तावेव । Return

5814 | सामान्यस्य । Return

5815 | व्यक्ते –आ॰ टि॰ । Return

5816 | गोत्वसामान्यमात्रस्यैव प्रतिपन्नत्वात् –आ॰ टि॰ । Return

5817 | शब्दाद् गोत्वप्रतीतावपि न शावलेयादिषु प्रवृत्ति तत्प्रतीतावपि तेषा सर्वथाऽप्रतिपन्नत्वात् । Return

5818 | शब्दात् । Return

5819 | प्रतीयत एव व्य– श्र॰ । Return

5820 | अर्थापत्ति –आ॰ टि॰ । Return

5821 | शब्देन हि सामान्यं गृहीत विशेषस्त्वर्था पत्त्या, किं लक्षणया ? –आ॰ टि॰ । Return

5822 | सामान्यप्रतिपत्ति । Return

5823 | –सहकारि व्य– ब॰, श्र॰ । Return

5824 | तदप्यसा– श्र॰, ब॰ । Return

5825 | सङ्केतस्मरण । Return

5826 | अर्था पत्तेरनुमानाद्वा । Return

5827 | प्रतिक्षेप्तव्यम् ब॰, श्र॰ । Return

5828 | सामान्यस्य । Return

5829 | तत्रैव प्रवृ– ब॰, श्र॰ । Return

5830 | –हेतुत्वसिद्धिरिति तृतीय– ब॰ । Return

5831 | तस्याञ्च सत्यां तत्रैव तस्य प्रवृत्तिहेतुत्वसिद्धिरिति आ॰ । Return

5832 | अस्येदमिति प्रतीतिकृतं वा इति तृतीये विकल्पे । Return

5833 | –मतमपास्तम् ब॰ । Return

5834 | विधे । Return

5835

अनुष्ठेये हि विषये विधि पुसा प्रवर्त्तक । –मी॰ श्लो॰ वाक्या॰ श्लो॰ २७४ ।
तत्राज्ञातार्थज्ञापको वेदभागो विधि । –अर्थसं॰ पृ॰ २९ । प्रवर्तकचिकीर्षाया हेतुधीविषयो विधि ।
–शब्दश॰ का॰ १०१ । यो हि विध्यर्थेन लिङा लोटा कृत्यैर्वाऽपूर्वोपदेश कियते स विधि । –युक्ति
दी॰ पृ॰ २० ।

Return

5836 | विधिर्लक्ष– ब॰ । Return

5837 | ननु चाहु विधेर्लक्षणमेतावदप्रवृत्तप्रवर्तनम् । अतिप्रसङ्गदोषेण नाज्ञातज्ञापनं विधि ॥ –न्यायमं॰ पृ॰ ३४० । Return

5838 | भाट्टा । Return

5839 | प्राभाकरा । Return

5840 | प्रेषणादय श्र॰ । Return

5841 | परित्यक्तपुरुषादिविशेष –आ॰ टि॰ । Return

5842 | इत्यपरे ब॰ । Return

5843 | इत्येके तत्र श्र॰ ब॰ । Return

5844 | –वधारयति तौ श्र॰ । Return

5845 | क्रिययो प्र– ब॰ । Return

5846 | शब्दस्य । Return

5847 | शब्दे । Return

5848 | प्रवर्त्तकत्वम् । Return

5849 | शब्दस्य । Return

5850 | प्रवर्त्तकत्वम् । Return

5851 | –पक्षोपि ब॰ । Return

5852 | साध्वस्तु– आ॰ । Return

5853 | पचमी –आ॰ टि॰ । पञ्चमो लकार इत्यर्थ । Return

5854 | लिट्लोट् तव्य– आ॰, ब॰ । Return

5855 | लोट् सप्तमी –आ॰ टि॰ । सप्तमो लकार इत्यर्थ । Return

5856 | मण्डनमिश्रादय । Return

5857

प्रमाणत्वादनियमात्प्रवृत्ते सविदाश्रयात् । समभिव्याहृते
शब्दो न विधि कार्यकल्पनात् ॥ –विधिवि॰ पृ॰ ५ । तत्र शब्द स्वरूपेण वायुवच्चेत्प्रवर्त्तक ।
प्रमाणत्व विहन्येत नियमाच्च प्रवर्तयेत् ॥ –न्यायसु॰ पृ॰ २६ ।

Return

5858

प्रमाण हि शब्द प्रतिज्ञायते,
बोधकञ्च प्रमाणम्, तत्र प्रवृत्तिहेतु कञ्चनार्थातिशयमवगमयन् शब्दश्चोदनात्वेन प्रमाणतामश्नुते,
स्वयमेव तु प्रवृत्त कारकस्ता प्रमाणतामपजह्यात् । न हि कारको हेतु प्रमाणमपि तु ज्ञापक ।–प्रमाण
हि शब्द प्रतिज्ञायते चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म इति । बोधकञ्च प्रमाणम् अबाधितानधिगतासन्दिग्धा
र्थप्रमाजनकम् ।स्वयमेव तु प्रवृत्तेरप्रमाया कारक ता प्रमाणतामप्रजह्यात् । नन्वप्रमाया अपि
प्रवृत्ते कारक कस्मान्न प्रमाणमत आह–नहि कारको हेतु प्रमाणम् । माभूद् बीजादीनामङ्कुरादिका
रकाणा प्रामाण्यम् । किं तर्हि प्रमाणमित्याह–अपि तु ज्ञापक, इन्द्रियादौ तथा भावात् । –विधिवि॰, टी॰
पृ॰ ५ । अत एव शब्दोपि न स्वरूपमात्रेण प्रवर्त्तक वाय्वादितुल्यत्वप्रसङ्गात् । यदि पवन इव पिशाच
इव कुनृप इव शब्द प्रवर्त्तको भवेत् अनवगतशब्दार्थसम्बन्धोऽपि श्रवणपरवश प्रवर्त्तेत, न चैवमस्ति ।
तस्मादर्थप्रतीतिमुपजनयत शब्दस्य प्रवर्त्तकत्वम् । न च नाम लिङादिरेव शब्द प्रवर्तकाभिधानद्वारेण
प्रवर्तको भवितुमर्हति । शब्दस्य च ज्ञापकत्वाच्चक्षुरादिकारकवैलक्षण्ये सत्यपि प्रतीतिजन्मनि कारण
त्वमपरिहार्यम् । कारण च कारकम्, कारकञ्च न निर्व्यापार स्वकार्यनिर्वृतिक्षममिति व्यापारस्त
स्यावश्यम्भावी –न्यायम॰ पृ॰ ३४२ ।

Return

5859 | लिङादि– आ॰, ब॰ । Return

5860 | प्रवृत्तिकारकाशेऽप्रामाण्यम्, बोधकारकाशे प्रामाण्यमिति–आ॰ टि॰ । Return

5861 | परकारणा– आ॰, श्र॰ । Return

5862

किन्तु
विशिष्टबोधकत्वेनैव प्रामाण्यम् –आ॰ टि॰ । विषयावबोधनान्न दोष इति चेन्न, तन्मात्रस्यान्यत्रापि
तुल्यत्वात्; चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म इत्यभ्युपगमानर्थक्यात् । निराकरोति, नेति । कुत ? तन्मात्रस्य
अन्यत्रापि वर्तमानापदेशेऽपि चैत्र पचतीत्यादौ तुल्यत्वात् । न हि तत्र भावना नावगम्यते । अस्तु तुल्यता,
का नो हानिरित्यत आह–चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म इत्यभ्युपगमानर्थक्यात् । प्रवर्त्तकत्व चोदनात्व प्रवृत्ति
हेतु कञ्चनार्थातिशयमवगमयन् अनेन रूपेण प्रामाण्यमश्नुते न भावनामात्रवचनत्वेन तस्य अन्यत्रापि
तुल्यत्वात् । तस्माद्येन रूपेण प्रामाण्य न तेन चोदना, येन चोदना न तेन प्रामाण्य तस्य प्रवृत्तिं प्रति
कारकत्वात् । –विधिवि॰, टी॰ पृ॰ ६ ।

Return

5863 | –कलिङादि– ब॰ । Return

5864 | वर्त्तमान –आ॰ टि॰ । Return

5865 | चैत्र पचतीत्यादिषु । Return

5866 | प्रामाण्यप्राप्तेः । Return

5867 | लिङाद्यन्त– आ॰, ब॰ । Return

5868 | अग्निहोत्र जुहुयादित्यादे । Return

5869

शब्दस्वातन्त्र्ये च नियोगतोऽवश्यं
प्रवृत्ति स्यात्, तथा च अकुर्वन् विहित कर्मेति निर्विषय स्यात् । न हि तदानी बलवदनिलसलिलौ
घनुद्यमानस्येवेच्छापि तन्त्रं प्रवृत्तिं प्रति पुरुषस्य । –विधिवि॰ पृ॰ ६ ।

Return

5870 | –विक्षोभस्यैव ब॰, श्र॰, । Return

5871 | शब्दवशादनिच्छा पूर्विकाया प्रवृत्तौ । Return

5872 | हठादिव श्र॰ । Return

5873 | भवत्यां ब॰, श्र॰ । Return

5874 | –बन्धनं प्रा– ब॰ । Return

5875 | पुरुषस्वातन्त्र्ये सत्येव विहितस्य सन्ध्यादे अकरणात् प्रायश्चित्त भवेत्, यदा तु पुरुषस्य प्रवृत्तौ स्वतन्त्र्यमेव नास्ति तदा कथं तदकरणेन प्रायश्चित्तभाक्त्वम् । Return

5876 | –नस्यानि– श्र॰ । Return

5877

व्याख्या–
प्रसक्तश्चेन्द्रियार्थेषुनित्य यद्विहित सन्ध्योपासनादि नैमित्तिकञ्च शवस्पर्शादौ स्नानादि तदकु
र्वन्, तथा प्रतिषिद्ध हिंसाद्यनुतिष्ठन् अविहितनिषिद्धेष्वत्यन्तासक्ति कुर्वन्नरो मनुष्यजातिमात्र प्रायश्चि
त्तमर्हति । –मनुस्मृ॰ मन्वर्थ॰ ११ । ४४ ।

Return

5878 | ज्ञापकश्च स्वरूपकर्मसन्बन्धविषयज्ञानमपेक्षते लिङादिस्वरूपञ्च प्रवृत्ते कारकमित्यनु पयुक्तस्वरूपतत्कर्मसम्बन्धविषयसविदोऽपि पुस प्रवृत्तिप्रसङ्ग । –विधिवि॰ पृ॰ ७ । Return

5879 | बीजाना आ॰ । Return

5880 | स्वसवेदना पेक्षा । Return

5881

विश्वजिदादियज्ञेषु स्वर्गादिफल न श्रुतौ कण्ठोक्तमत तत्र सामान्यरूपेण स्वर्गरूपस्य फलस्य
अध्याहार क्रियते । तथा चोक्त जैमिनिन्यायमालायाम्– ४ । ३५ नैवास्ति विश्वजिद्यागे फलमस्त्युत
नाश्रुते । भाव्यापेक्षाद्विधे कल्प्य फल पुस प्रवृत्तये । द्रष्टव्यम् –शाबरभा॰, शास्त्रदी॰ ४ । ३ । १०–१७ ।
अपि चाश्रुतफलेषु फलाध्याहार क्वचित्क्रतूपकारकल्पना, श्रुतानामपि स्वर्गादीना फलत्वाध्यवसाय
इति सर्व एव महिमा विधे । स शब्दस्य तद्भावेऽनुपपन्न–अपि चाश्रुतफलेषु पिण्डपितृयज्ञादिषु
स्वर्गादिफलाध्याहार क्वचित् क्रतूपकारकल्पना समिदादौ, श्रुतानामपि पुरुषविशेषणतया स्वर्गादीना
फलत्वाध्यवसाय इति सर्व एष महिमा विधे । स शब्दस्य तद्भावे विधिभावेऽनुपपन्न । –विधिवि॰,
टी॰ पृ॰ १४ ।

Return

5882 | –जिदादिषु फलस्य आ॰, ब॰ । Return

5883

अव हि श्रुतिवाक्यविषय अधिकारी चोक्तो न तु फलम्, तच्च स्वर्गकामाख्याधि
कारिलक्षणे पदार्थे स्वर्गकामोऽस्येति समासे पूर्वपदतया उपसर्जनीभूत स्वर्ग फलतयाऽध्यवसीयते –आ॰
टि॰ ।

Return

5884

प्रवर्त्तकस्येति चेन्न, तस्यापि पवनादिवर्तिन इवोपपत्ते फलरूप कारक विना । तस्मान्न
विधि शब्दस्तद्व्यापारो वा । शकते–प्रवर्तकस्येति चेत्, लिङादय खलु पुसा प्रवर्त्तकाः, न चैते
निष्फले प्रवर्तयितु पुरुषमीशते इति तदन्यथानुपपत्त्या फलकल्पनेत्यर्थ । निराकरोति, न । तस्यापि
प्रवर्त्तकत्वस्य पवनादिवर्तिन इवोपपत्तेः । नहि यो य प्रवर्तयति स सर्व फलमपेक्षते, पवनादीना
प्रवर्तयतामपि तदनपेक्षत्वदर्शनादित्यर्थ । –विधिवि॰, टी॰ पृ॰ १४ ।

Return

5885

भट्टकुमारिलादय ।
भावनैव च वाक्यार्थ सर्वत्राख्यातवत्तया । अनेकगुणजात्यादिकारकार्थानुरञ्जिता ॥ एकयैव तु
बुद्ध्यासौ गृह्यते चित्ररूपया । –मी॰ श्लो॰ पृ॰ १३९ । तत्रार्थात्मिकाया भावनाया लिङादि
शब्दाना यः पुरुष प्रति प्रयोजकव्यापार सा द्वितीया शब्दधर्मोऽभिधात्मिका भावना विधिरित्युच्यते ।
–तन्त्रवा॰ २ । १ । १ ।

Return

5886 | मत्रपवचनादि– आ॰, मत्रपठनादि– ब॰ । Return

5887 | यथा कश्चिन्मत्रेण अभिचारिकादिना पारवश्य नीतोऽनिच्छयापि प्रवर्त्तते –आ॰ टि॰ । Return

5888 | –वान्नत्पूर्वो– आ॰ । Return

5889

व्याख्या–कर्त्तृव्युत्पत्त्या करणव्युत्पत्त्या वा अभिधाशब्दस्य शब्दपरत्वमङ्गीकृत्य
अभिधाया शब्दस्य आत्मनो भावना व्यापार प्रवर्तनासामान्यव्यक्तिभूत लिङादयः प्रवर्तनासामान्य
मभिदघाना निर्विशेषसामान्यायोगात् प्रैषादौ च लोकदृष्टस्य विशेषस्य पुरुषधर्मत्वेन अपौरुषेय
वेदेऽसम्भवात् प्रवर्तनासामान्यस्य च प्रैषादिप्रवर्तकव्यापारवर्तित्वदर्शनात लिङादेरेव च वेदे प्रवर्तक-[p. n577 ]
न्वावधारणात् लक्षणया गमयन्तीत्यर्थ । –न्यायसु॰ प॰ ५५९ । जैमिनिन्या॰ पृ॰ ७५ । तन्त्ररह॰ पृ॰
४७ । मानमेयो॰ पृ॰ २७२ । वैयाकरणभू॰ द॰ पृ॰ १५६ । मुक्ता॰ दिन॰ पृ॰ ५१५ । अभिधीयत
इति अभिधा प्रवर्तना कर्त्तव्यता वा, सैव च पुरुषप्रवृत्तिं भावयतीति भावना तामाहुरिति । अथवा
अभिधाया शब्दस्य भावना अभिधाभावना सैव प्रवर्तना परसमवेतापि शब्देन पुरुष प्रवर्तयता
तत्सिद्धये अभिधीयमाना शब्दव्यापारत्वेनोच्यते तामाहरिति । अथवा इष्टसाधनताभिधानममिधा सैव
विधान विधिरिति व्युत्पत्त्या विधिरित्यच्यते । सैव च भतिकर्तृत्वं प्रतिपद्यमानाया पुरुषप्रवृत्ते
प्रयोजकस्य शब्दस्य व्यापारो भावना तामाहुः । –न्यायरत्नमा॰ पृ॰ ५३ । मीमांसान्याय॰ पृ॰ १८१ ।
उद्धृतोयम्–शब्दात्मभावनामाहु –अष्टसह॰ पृ॰ १९ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६२ । विधिवि॰ पृ॰ १५ ।
न्यायम॰ पृ॰ ३४३ । बृहदा॰ भा॰ बा॰ टी॰ पृ॰ ५९० । अभिधा भावना –न्यायकु॰ प्र॰ ५ । १३ ।
मीमांसार्थप्र॰ पृ॰ ८ । मीमासान्याय॰ पृ॰ १८१ । शास्त्रदी॰ २ । १ । १ । न्यायरत्नमा॰ पृ॰ ४७ ।
मीमांसाबाल॰ पृ॰ ७५ ।

Return

5890 | भावनि– ब॰ । Return

5891

तेन भूतिषु कर्तृत्व प्रतिपन्नस्य वस्तुन । प्रयोजकक्रियामाहु भावना भावनाविद ॥–
तन्त्रवा॰ २ । १ । १ । इह हि लिङादियुक्तेषु वाक्येषु द्वे भावने गम्येते । शब्दात्मिका च अर्थात्मिका च ।
तत्र लिङादीना प्रयोजककर्तृत्व पुरुष प्रयोज्य, तेन किमित्यपेक्षाया पुरुषप्रवर्तनमिति सम्बध्यते ।
अथ तु योग्यतयैव लिङादिविषया क्रियोच्यते प्रवर्तयेदिति तत किमित्यपेक्षिते पुरुषमित्येव सम्बध्यते ।
अथ केनेत्यपेक्षिते पूर्वसम्बन्धानुभवापेक्षेण विधिज्ञानेनेति सम्बध्यते । कथमिति प्राशस्त्यज्ञानानुगृही
तेनेति । कुत एतत् ? बुद्धिपूर्वकारिणो हि पुरुषा यावत् प्रशस्तोऽयमिति नावबुध्यन्ते तावन्न प्रवर्तन्ते,
तत्र विधिविभक्तिरवसीदति ता प्राशस्त्यज्ञानमुत्तभ्नाति । तच्च पुरुषार्थात्मके फलाशे सर्वस्य स्वयमे
वानुष्ठान भवतीति प्रसिद्धत्वान्न वेदादुत्पद्यमानमपेक्ष्यते । साधनेतिकर्तव्यतयोस्तु अप्रवृत्तपुरुषनियो
गाच्छास्त्रमेव प्राशस्त्यप्रतिपादनायाकाङ्क्ष्यते । –तन्त्रवा॰ १ । २ । १ । न्यायमु॰ पृ॰ ३२–। भाव्य
भावनसमर्थो हि व्यापारो भावना । –भावनावि॰ पृ॰ ६ । भाव्योत्पादानुकूलस्य व्यापारस्य भाव
नात्वप्रसिद्धे । –न्यायसु॰ पृ॰ ३१ । भावना नाम भवितुर्भवनानुकूलो भावयितुर्व्यापारविशेष ।–
अर्थस॰ पृ॰ ११ । भवितुर्भवनानुकूलो भावकव्यापारविशेष । –मीमासान्याय॰ पृ॰ २ । तत्र
प्रवृत्त्यनुकूलो व्यापारोऽभिधा, फलानुकूलो व्यापारो भावनेति विवेक । –मीमासार्थप्र॰ पृ॰ ८ ।
भाव्यनिष्ठो भावकव्यापारो भावना । भाव्य हि स्वर्गादिफल साध्यमानत्वात् तन्निष्ठस्तदुत्पादकश्च
पुरुषव्यापारो यस्स भावना ण्यन्तेन भवतिनोच्यते । प्रकृत्यर्थस्य भवतेः कर्ता य स्वर्गादि स एव ण्यन्तस्य
कर्मता प्रतिपद्यते । कर्त्ता त्वस्य प्रयोजक पुरुष, णेश्चार्थ णिज्वाच्य प्रयोजकव्यापार, पुरुषो हि भवन्त
स्वर्गादिमर्थ स्वव्यापारेण भावयति सम्पादयति, स तत्मपादको व्यापारो भावनेत्युच्यते । –न्यायम॰
पृ॰ ३३५ । भावनात्व नाम भवितु प्रयोजकव्यापारवत्त्वम् । तत्रार्थभावनाया भवितुर्जायमानस्य
स्वर्गादे प्रयोजकव्यापारत्वात् लक्षणसगति शब्दभावनायामपि पुरुषप्रवृत्तिरूपस्य भवितु प्रयोजकव्या
पारत्वाल्लक्षणसङ्गति –मी॰ परि॰ पृ॰ २० ।

Return

5892

तस्मादस्ति पुरुषप्रवृत्तिकर्मिका विधिज्ञान
करणिका अर्थवादोत्पादितविषयप्राशस्त्यज्ञानेतिकर्त्तव्यतोपेता लिङादिव्यापार प्रेरणात्मिका शब्दभावना
अभिधानलक्षणोऽपि च देवदत्तादेरिव व्यापार शब्दभावना । –भावनावि॰ टी॰ पृ॰ ९४ । तत्र
पुरुषप्रवृत्त्यनुकूलो भावयितुर्व्यापारविशेष शाब्दी भावना । सा च लिङ्श्रवणेऽव मा प्रवर्तयति, सत्प्र
वृत्त्यनुकूलव्यापारवानिति नियमेन प्रतीते । यद्यस्माच्छब्दान्नियमत प्रतीयते नत्तस्य वाच्यम् यथा[p. n578 ]
गामानयेत्यस्मिन् वाक्ये गोशब्दस्य गोत्वम्, स च व्यापारविशेषो लौकिकवाक्ये पुरुषनिष्ठोऽभिप्राय
विशेष, वैदिकवाक्ये तु पुरुषाभावाल्लिङादिनिष्ठ एव । अत एव शाब्दी भावनेति व्यवह्रियते । –अर्थ
स॰ पृ॰ ११–१३ । मीमांसान्याय॰ पृ॰ ३, १७८ । मीमासार्थप्र॰ पृ॰ ८ ।

Return

5893 | –प्रवृत्तिमान्वा ब॰ । Return

5894 | –मान् पुरु– श्र॰ । Return

5895 | एतावता अर्थवादवाक्याना माभूत्प्रामाण्यमिति –आ॰ टि॰ । Return

5896 | –त्वमुपाग– आ॰ । Return

5897

प्रवृत्तिहेतु धर्मञ्च प्रवद
न्ति प्रवर्तनाम् –विधिवि॰ पृ॰ २४३ । प्रवृत्तिहेतुभूत प्रवर्तयितुर्धर्म प्रवर्तना । –मीमासाबाल॰ पृ॰
७५ । मीमासान्याय॰ पृ॰ १८० ।

Return

5898 | –घटेध्विस– ब॰, –घटादिस –श्र॰ । Return

5899 | प्रशस्तज्ञान श्र॰ । Return

5900

तुलना–लौकिकानि वाक्यानि भवन्तो विदाङ्कुर्वन्तु ।
तद्यथाय गौ क्रेतव्या देवदत्तीया । एषा हि बहुक्षीरा स्त्र्यपत्या अनष्टप्रजा चेति । –शाबरभा॰ १ । २ ।
२० ।

Return

5901 | तत श्र॰ । Return

5902

सा च भावनाशत्रयमपेक्षते साध्य साधनमितिकर्तव्यताञ्च, किं भावयेत् केन भावयेत्
कथ भावयेदिति । तत्र साध्याकाङ्क्षाया बक्ष्यमाणाशत्रयोपेता आर्थीभावना साध्यत्वेनान्वेति एकप्रत्य
यगम्यत्वेन समानाभिधानश्रुते । सख्यादीनामेकप्रत्ययगम्यत्वेऽपि अयोग्यत्वान्न साध्यत्वेनान्वय ।
साधनाकाङ्क्षाया लिङादिज्ञान करणत्वेनान्वेति, तस्य च करणत्व न भावनोत्पादकत्वेन तत्पूर्वमपि
तस्या शब्दे सत्त्वात्, किन्तु भावनाज्ञापकत्वेन शब्दभावनाभाव्यनिर्वर्तकत्वेन वा । इतिकर्तव्यताका
ङ्क्षायाम् अर्थवादज्ञाप्यप्राशस्त्यमितिकर्तव्यतात्वेन अन्वेति । –अर्थस॰ पृ॰ १६–१८ । मीमासा
म्याय॰ पृ॰ ३ । करणाशो विधिज्ञान किमश पुँस्प्रवर्तनम् । इतिकर्तव्यता चात्र ह्यर्थवादप्रशसनम् ।
–बृहदा॰ भा॰ बा॰ पृ॰ ५९० । प्रवृत्तिफलिकायाञ्च अभिधायामपि साध्यसाधनेतिकर्तव्यतारूप
मशत्रयमपेक्षितम्, अन्यथा तस्य स्वरूपत फलतश्चाज्ञानादप्रवृत्तिप्रसङ्गात् । तत्र लिङादिविधिज्ञान
करणत्वेनान्वेति याग इव अर्थभावनायाम् । प्रवृत्तिरेव च साध्यत्वेन स्वर्ग इव अर्थभावनायाम् । अर्थवा
दादिजन्य प्राशस्त्यज्ञानमितिकर्तव्यतात्वेन प्रयाजाद्यङ्गजातमिव अर्थभावनायाम् । तदुक्तम्–लिङाभिधा
सैव च शब्दभावना भाव्य च तस्या पुरुषप्रवृत्ति । सम्बन्धबोध करण तदीय प्ररोचना चाङ्गतयो
पयुज्यते । –मीमासार्थ॰ पृ॰ ९ । प्ररोच्यतेऽनयेति प्ररोचना प्राशस्त्यज्ञान तच्चाङ्ग फलोपकारिप्रयाजा
दिवत् –मीमांसाबाल॰ पृ॰ ८१ । मीमांसापरि॰ पृ॰ १८ । तत्र किं भावयेत् केन भावयेत्कथ भाव
येदित्याकाङ्क्षाया स्वर्ग भावयेत् यागेन भावयेत् अग्न्यन्वाधानप्रयाजावघातादिभिरुपकार सम्पाद्य भाव
येदित्येव भाव्यकरणेतिकर्त्तव्यतासमर्थनेन आकाङ्क्षापूरणात् प्रकरणाम्नात सकल शब्दसन्दर्भ भाव
नावाचिन आख्यातस्यैव प्रपञ्च । भाव्याद्यशत्रयवती सेयमर्थभावनेत्युच्यते । सा सर्वापि शब्दभावना
या भाव्या विधायको लिङादि करणम् अर्थवादसम्पादित स्तुतिरितिकर्तव्यता । सेय शब्दभावना
लिङादिभिरेव गम्यते । अर्थभावना सर्वैराख्यातप्रत्ययैर्गम्यत इत्युक्तम् –जैमिनिन्या॰ पृ॰ ७६ ।

Return

5903 | अमावम्याया क्रियमाणो यज्ञविशेषो दर्श, पौर्णमास्याञ्च विधीयमान यज्ञानुष्ठान पौर्णमास इति । Return

5904 | कथमिति कथमिति यमुपपन्नकर्त्तव्यता श्र॰ । Return

5905 | यज्ञे कर्त्तव्यताविशेष –आ॰ टि॰ । आरादुपकारकरूपा प्रयाजादि –न्यायरत्न मा॰ पृ॰ १२० । Return

5906 | आर्थीभावनायाम् । Return

5907 | लाकुटिकप्राया –आ॰ टि॰ । द्वारपालसदृशा इत्यर्थ । Return

5908 | इच्छास्मृत्यादीनाम् । Return

5909 | प्रवर्तनाव्यपदेश । Return

5910 | –धाने श्र॰ । Return

5911 | लकुट-दण्डधारिणाम् द्वारपालादीनाम् । Return

5912 | साध्यत्वहेतुव्यापा– श्र॰ । Return

5913 | –हेतुर्व्यापार आ॰ । Return

5914 | पुरुषरूपेण कार्येण तस्या स्तित्व सूच्यते –आ॰ टि॰ । Return

5915 | अभिधानात्मको ब॰, श्र॰ । Return

5916 | आख्यातविभक्ति –आ॰ टि॰ । Return

5917

प्रयोजनेच्छाजनितक्रिया
विषयव्यापार आर्थीभावना । सा चाख्यातत्वाशेनोच्यते आख्यातसामान्यस्य व्यापारवाचित्वात् । साप्यं
शत्रयमपेक्षते साध्य साधनमितिकर्त्तव्यताञ्च किं भावयेत्केन भावयेत्कथ भावयेदिति । तत्र साध्याका
ङ्क्षाया स्वर्गादिफल साध्यत्वेनान्वेति, इतिकर्त्तव्यताकाङ्क्षाया प्रयाजाद्यङ्गजातमितिकर्तव्यतात्वे
नान्वेति । –अर्थसं॰ पृ॰ १९-२३ । प्रवृत्तिश्चार्थभावनैव –मीमासार्थ॰ पृ॰ ९ । स्वर्गेच्छाजनितो
यागविषयो य प्रयत्न स भावना । स एव चाख्याताशेनोच्यते । यजत इत्याख्यातश्रवणे यागे यतेत
इति प्रतीतेर्जायमानत्वाततश्च प्रयत्न एवार्थी भावना । यथाहु–न्यायसु॰ पृ॰ ५७९ प्रयत्न
व्यतिरिक्तार्थीभावना तु न शक्यते । वक्तुमाख्यातवाच्येह प्रस्तुतेत्युपरम्यते ॥ –मीमांसान्या॰ पृ॰
१८५-८७ ।

Return

5918

आर्थीभावना । अर्थात्मभावना त्वन्या सर्वाख्यातेषु गम्यते ॥ –तन्त्रवा॰ २ । १ । १ ।
बृहदा॰ भा॰ बा॰ टी॰ पृ॰ ५९० । शास्त्रदी॰ २ । १ । १ । न्यायकु॰ प्र॰ ५ । १३ । जैमिनिन्या॰ पृ॰
७५ । मीमांसावाल॰ पृ॰ ७५ । सर्वाख्यातस्य गोचरा –मीमांसार्थ॰ पृ॰ ८ । प्रकृत पाठ –अष्टसह॰ पृ॰
१९ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६२ । अर्थात्मा भावना त्वन्या सर्वत्राख्यातगोचर । –तन्त्ररह॰ पृ॰
४७ । मानमेयो॰ पृ॰ २७२ । सा चाख्यातस्य –वैयाकरणभू॰ द॰ पृ॰ १५६ । मुक्ता॰ दिन॰
पृ॰ ५१५ । व्याख्या–विधेयाया भावनाया पुरुषार्थरूपभाव्यनिष्ठत्वसूचनाय इच्छायोनित्व सूच
यितुम् इच्छार्थाद् अर्थयते णिजन्तादर्थयत इति कर्तृविवक्षायामेरजित्यच्प्रत्ययोत्पादनेन अर्थिन पुरु
षस्य अर्थशब्देन अभिधानाद् भावनायाश्च पुरुषधर्मत्वात् धर्मधर्मिणोश्चात्यन्त भेदाभावात् तादात्म्य
विवक्षित्वा अर्थात्मा चासौ भावना चेति विग्रह कार्य । अन्यामिति अर्थभावनापेक्षित्व शब्दभावनाया
सूचितम –न्यायसु॰ पृ॰ ५६० ।

Return

5919

अतीतादौ –आ॰ टि॰ । यदा हि सर्वाख्यातानुवर्तिनी
करोतिधातुवाच्या पुरुषव्यापाररूपा भावनाऽवगता भवति, तदा तद्विशेषा सामान्याख्यातव्यतिरिक्त
शब्दविशेषवाच्या विधिप्रतिषेधभूतभविष्यद्वर्तमानादय प्रतीयन्ते । तथा च सर्वत्र सामान्यत करो-[p. n580 ]
त्यर्थोऽवगम्यते । किं करोति ? पचति । किमकार्षीदपाक्षीत् । किं करिष्यति पक्ष्यति । किं कुर्यात्
पचेत् । किन्न कुर्यान्न पचेदिति । –तन्त्रवा॰ २ । १ । १ ।

Return

5920 | आख्याते । Return

5921 | सिद्धकर्तृक्रियावाचिन्याख्यातप्रत्यये सति । सामानाधिकरण्येन करोत्य र्थोऽवगम्यते ॥ तस्माल्लब्धात्मककर्तृव्यापारवचनानि करोत्यर्थवन्त्याख्यातानि । –तन्त्रवा॰ २ । २ । १ । Return

5922

नैतत्सारम्, न प्रयोगानिरूप्यत्वात् वैयर्थ्यात् पूर्वदोषत । अप्रवृत्ते फलायोगाद् रूपोक्तेर्व्यापृति
श्रुते ॥ –विधिवि॰ पृ॰ १६ । असत्त्वादप्रवृत्तेश्च नाभिधापि गरीयसी । बाधकस्य समानत्वात्
परिशेषोऽपि दुर्लभ ॥ –न्यायकु॰ ५ । १३ ।

Return

5923

सज्ञापुरस्सरा व्यापारणा प्रेषणम्, निकृष्ट
विषयो नियोग इत्यर्थ । यत्पुनरभ्यर्हित व्यापारयति तदध्येषणम्, अभ्यर्हितविषय प्रबोधनमित्यर्थः ।
–वाक्यप॰ प्र॰ तृ॰ का॰ पृ॰ २५७ । प्रवर्त्यपुरुषापेक्षया ज्यायसा वक्त्रा प्रतिपाद्यमान कार्य प्रैष इति
व्यपदिश्यते । समेन आमन्त्रणम् । हीनेनाव्येषणमिति । –प्रक॰ प॰ पृ॰ १८० ।

Return

5924

न हि प्रेषणा
भ्यनुज्ञालक्षणा शब्दस्य व्यापारो निरूप्यते तस्य पुरुषधर्मत्वात् । न हि प्रेषणाध्येषणाभ्यनुज्ञालक्षण
शब्दस्य प्रयोगो व्यापारो निरूप्यते । ननु शब्दोच्चारणानन्तर तदवगमात्तैनोक्तमिति कथ प्रेषणादिलक्षण
शब्दप्रयोगो न निरूप्यत इत्याह–तस्य पुरुषधर्मत्वात् । सत्य शब्दविज्ञानानन्तरमुपलभ्यते । न त्वसौ
शब्दस्य, अभिप्रायभेदत्वात् । प्रेषणादे अचेतनत्वेन शब्देऽसम्भवात् । –विधिवि॰, टी॰ पृ॰ १६ ।

Return

5925 | शब्दस्य अचेतनत्वात् पुरुषाभिप्रायरूपा प्रेषणादय उपचरिता एव सम्भाव्यन्ते न तु मुख्या इति । Return

5926 | प्रेषणाध्येषणादिधर्मात्मकपुरुष । Return

5927 | हि शब्दे न तत्सं– आ॰, हि तच्छब्दे सभाव्यते ब॰ । Return

5928 | प्रेषणाध्येषणरूपम् । Return

5929

न प्रवर्तेत पुरुष, प्रवर्तयतोऽपि
शब्दस्याननुरोध्यत्वात् । न हि सर्वस्मिन् प्रवर्तयितरि प्रवृत्ति प्रेक्षावताम् अपि त्वनुविधेये । न चार्था
नर्थप्राप्तिपरिहाराद्यनुविधानकारण स्वाम्यादाविव शब्दे समस्ति । फलात्प्रवृत्तौ तद्वैयर्थ्यम् । –विधिवि॰
पृ॰ १८ ।

Return

5930 | न चाचेतनशब्दे आ॰ । Return

5931 | अर्थानर्थप्राप्तिपरिहारादिप्रयोजनानुसन्धानम् । Return

5932 | शब्दस्य । Return

5933

स्यान्मत
पवनादिरिव लङादि प्रेरयति पुरुषम्, तदसत्, अभिधानवैयर्थ्यात्, अप्रतीतव्यापारस्यापि वाय्वादेरिव
स्वभावत प्रेरकत्वात्, पूर्वोक्तदोषापाताच्च । न हि प्रवृत्तिं प्रति कारकत्वे शब्दस्य सदपि तद्व्यापारा
भिधानमङ्गम्, अनभिहितव्यापारस्यापि तस्य कारकत्वात्, कारकस्यानपेक्षितज्ञानत्वात् । –विधिवि॰
पृ॰ १८ ।

Return

5934 | शब्दस्य । Return

5935 | प्रायश्चित्तवैयर्थ्यम् –आ॰ टि॰ । Return

5936 | अस्य सद्भा– ब॰ । Return

5937 | शब्दभावनाया । Return

5938

प्रवृत्ते । लिङादिशब्दानन्तरभाविनी प्रवृत्तिरेव प्रमाणमिति
चेन्न, तन्निबन्धनत्वेन प्रवृत्तेरन्यत्रादृष्टत्वात् । त य न्निबन्धना हि प्रवृत्तिर्दृष्टा तदेव ता दृष्ट्वा
शक्यमनुमातुम्, न पुनरप्रतिपन्नपूर्वकरणभाव शब्दव्यापारविशेष । –वाक्यार्थमा॰ पृ॰ २७ ।

Return

5939 | शब्दभावना –आ॰ टि॰ । Return

5940 | –नुमान यु– ब॰ । Return

5941 | पुन प्रतिप– श्र॰ । Return

5942 | शब्दभावनाख्य –आ॰ टि॰ । Return

5943

लिङादिशब्द एव प्रमाणमिति
साहसम्, अगृहीतसम्बन्धस्य शब्दस्यावाचकत्वात् । अनवधारिते हि सम्बन्धिनि सम्बन्धबोधवैधुर्यात् ।
–प्रक॰ पं॰ पृ॰ १७२ ।

Return

5944 | –शब्दस्तत्र ब॰, –शब्दास्तत्र श्र॰ । Return

5945 | सम्बन्धाग्रहणम् । Return

5946 | शब्दो व्यापा– श्र॰ । Return

5947 | पुरुषप्रवृत्तिरूपम् । Return

5948 | कारणत्वा– ब॰ । Return

5949

स्यान्मत शब्दो
विधिज्ञान जनयित्वा तत्कर⁵⁹⁴⁹

विधिज्ञानरूपकरण ।

णानुगृहीत प्रेरणारूप स्वव्यापारमारभत इति न करणत्वाभावः क्रियानि
ष्पत्तावेव करणत्वात्, तदिदमलौकिकम्, न हि कस्यचिद्वस्तुनः स्वज्ञानमुत्पादहेतु प्रतीतम् । –प्रक॰
पृ॰ प॰ १७३ ।

Return

5949 | विधिज्ञानरूपकरण । Return

5951 | तत्कारणानु– ब॰ । Return

5952 | पुरुषप्रेरणा । Return

5953 | –रणरूप ब॰ । Return

5954

तुलना–यश्चासौ व्यापार
क्रियते चाभिधीयते च, स किं पूर्वमभिधीयते तत क्रियते, पूर्व वा क्रियते पश्चादभिधीयते, युगपदेव
वा अस्य करणाभिधाने इति । न तावत्पूर्वमभिधीयते अनुत्पन्नस्य अभिधानानुपपत्ते, न ह्यजाते पुत्रे
नामधेयकरणम्, अर्थासस्पर्शी च शब्द स्यात् । तत एव न युगपदुभयम्, अनुत्पन्नत्वानपायात् प्रयत्नगौ
रवप्रसङ्गाच्च । नापि कृत्वा अभिधानम्; विरम्य व्यापारासंवेदनात् । –न्यायम॰ पृ॰ ३४५ ।

Return

5955 | न शब्दः ब॰ । Return

5956 | वाच्यवाचकसम्बन्ध । Return

5957 | शब्दे । Return

5958 | प्रवृत्ति –आ॰ टि॰ । Return

5959 | –त्वाप्रतीतिरि– श्र॰ । Return

5960 | प्रेक्षापूर्वकारी । Return

5961 | अन्यथा–शब्दमात्रे समाश्वासे प्रेक्षापूर्वकारित्वविरोधात् । Return

5962 | तत पौरु– ब॰ । Return

5963

अथ मतम्–अभिधैव भावना विधिर्लिङाद्यर्थ इति, अत्रोच्यते–प्रवृत्ते सर्वतोऽर्थे वा प्रसङ्गात् कार्यतो
गते । अस्थानान्नियतेर्हेतोरभावाच्चाभिधैव न ॥ विधिरित्यनुषज्यते । अभिधा चेद्विधि सर्वशब्दाना
यथास्वमभिधेयेषु तद्भाव इति घटादिशब्देभ्योऽपि प्रवृत्तिप्रसङ्गः अस्याविशेषात् । –विधिवि॰ पृ॰
२१ ।

Return

5964 | शब्दस्वरूपमात्रस्य । Return

5965 | लिङ्लोट्तव्यपञ्चमलकाराणा विधिर्वाच्य । –न्यायसु॰ पृ॰ ५६० । लिङ्कृत्लोट्तव्यप्रत्ययमात्रगता शब्दभावना –जैमिनिन्या॰ पृ॰ ७५ । Return

5966 | शब्द भावनया । Return

5967

तुलना–यत्तावदुक्त शब्दव्यापार शब्दभावनेति; तत्र शब्दात्तद्व्यापारोऽनर्थान्तर
भूतोऽर्थान्तरभूतो वा ? –अष्टसह॰ पृ॰ ३१ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६२ । या तु शब्दभावनैव लिङाद्यर्थ
इति कौमारिलकुसृति सा तु प्रतीतिविसवादादिप्रतिहता । न हि विधिवाक्यश्राविपुरुषो लिङादि
स्वव्यापारमभिधत्ते अतो मया प्रवर्तितव्यमिति मन्यते –न्यायपरि॰ पृ॰ ३९८ । तन्त्ररह॰ पृ॰ ४८ ।
तस्माल्लिङादिजन्यबोधविषयाऽभिधाया इष्टसाधनत्वादिज्ञाननिरपेक्षायाः प्रवर्त्तकत्व निर्युक्तिकमेव ।
–वैयाकरणभू॰ द॰ पृ॰ १५७ ।

Return

5968 | –रूपापि श्र॰, –रूपोविधि– ब॰ । Return

5969 | प्रभाकरमतानुयायिन । Return

5970

तुलना–कोऽय नियोगो नाम ?
निशब्दो नि शेषार्थ योगार्थो युक्ति निरवशेषो योग नियोग । निरवशेषत्वम् अयोगस्य मनागप्य
भावात्, अवश्यकर्तव्यता हि नियोग । नियोगप्रामाणिका हि नियोगप्रतिपत्तिमात्रत प्रवर्तन्ते ।
–प्रमाणवातिकालं॰ पृ॰ १४ । नियुक्तोऽहमनेन वाक्येनेति निरवशेषो योग नियोग, तत्र मनागप्य
योगाशकाया सभवाभावात् । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६१ । अष्टसह॰ पृ॰ ५ । यदपि दर्शनम्–
प्रमाणान्तरापोचर शब्दमात्रालम्बनो नियुक्तोऽस्मीति प्रत्यात्मवेदनीय सुखादिवत् अपरामृष्टकालत्रयो[p. n583 ]
लिङादीनामर्थो विधिरिति । –विधिवि॰ पृ॰ ४८ ।

Return

5971 | तुलना–केषाञ्चिल्लिङादिप्रत्ययार्थ शुद्धोऽन्यनिरपेक्ष कार्यरूपो नियोग । –अष्टसह॰ पृ॰ ६ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६१ । Return

5972

शब्दान्तराणि स्वार्थेषु व्युत्पद्यन्ते यथैव हि । आवापोद्वा
पभेदेन तथा कार्ये लिङादय ॥ लिङादियुक्तवाक्यश्रवणे तद्भावभाविन्या प्रवृत्त्या विशिष्टकार्यावग
तिमनुमाय वाक्यस्य तावद्धेतुतामध्यवस्यति । तत्रापि कोऽर्थभाग केन शब्दाशेनाभिहित इति विवेचने
लिङाद्यावापेन कार्यावगतिदर्शनात् तदुद्धारे चादर्शनात् त एव कार्यावगति कुर्वन्तीति शब्दान्तरवत्
लिङादीना कार्यवाचकत्वव्युत्पत्तिसिद्धि कार्यमेव हि सर्वत्र प्रवृत्तावेककारणम् । प्रवृत्त्यव्यभिचारि
त्वाल्लिङाद्यर्थोऽभिधीयते ॥ पृ॰ १७९ कार्यस्यैव प्रधानत्वाद् वाक्यार्थत्व च युज्यते । वाक्यं तदेव
हि प्राह नियोज्यविषयान्वितम् ॥ –प्रक॰ पं॰ पृ॰ १८८ । अत कृत्स्नो वेद कार्यपरत एव प्रमाणम् ।
इदमेव कार्यं मानान्तरागोचरत्वादपूर्वमिति, स्वात्मनि पुरुष नियुञ्जानो नियोग इति गीयते । –तन्त्र
रह॰ पृ॰ ६६ । लिङादेरवगम्यमान कार्यरूप प्रेरणात्मा च वाक्यार्थो नियोग । –न्यायमं॰ पृ॰
३५५ ।

Return

5973

नियोग –आ॰ टि॰ । तुलना–प्रत्ययार्थो नियोगश्च यत शुद्ध प्रतीयते । कार्यरूपश्च
तेनात्र शुद्ध कार्यमसौ मत ॥ विशेषण तु यत्तस्य किञ्चिदन्यत्प्रतीयते । प्रत्ययार्थो न तद्युक्त धात्वर्थ
स्वर्गकामवत् ॥ प्रेरकत्वं तु यत्तस्य विशेषणमिहेष्यते तस्याप्रत्ययवाच्यत्वात् शुद्धे कार्ये नियोगता ॥
–अष्टसह॰ पृ॰ ६ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६१ । प्रमाणवार्तिकालं॰ पृ॰ २९ ।

Return

5974

परेषा शुद्धा
प्रेरणा नियोग इत्याशय । –अष्टसह॰ पृ॰ ६ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६१ । तत्र शुद्धा प्रेरणा नियोग
इति पक्षे प्रेरणाया नियोज्यतारूपत्वात् यागनिरूपितनियोज्यतावान् स्वर्गकाम इत्येवमाद्यो बोध । ततो
नियोज्येन नियोजकाक्षेपात् यागविषयक स्वर्गकामीय नियोजकमित्यौपादानिकोऽपूर्वविषयो द्वितीय इत्यादि
बोध्यम् । –अष्टसह॰ यशो॰ पृ॰ ४९A ।

Return

5975 | स्व प्रबुद्ध्यते –अष्टसह॰, तत्त्वार्थश्लो॰ । Return

5976 | प्रयोक्तु –आ॰ टि॰ । Return

5977

आस्ता तावत्क्रिया लोके गमनागमनादिका । अन्त स्तनपानादिस्तृप्ति
कार्यपि या क्रिया ॥ सा यावन्मम कार्येयमिति नैवावधार्यते । तावत् कदापि मे तत्र प्रवृत्तिरभवन्न हि ॥
–प्रक॰ पं॰ पृ॰ १७७ ।

Return

5978 | ज्ञान पूर्व स्वसिद्ध्यै –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६१ । Return

5979 | सर्व श्र॰ । Return

5980 | –ति इति कार्य– श्र॰ । Return

5981 | तुलना – प्रमाणवार्तिकालं॰ पृ॰ ३० । अष्टसह॰ पृ॰ ६ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६१ । Return

5982 | न तावत्प्रे– ब॰, नचैतत्प्रे– श्र॰ । Return

5983 | प्रवर्तकत्वम् –आ॰ टि॰ । Return

5984 | कार्यप्रेरणयो योग –तत्त्वार्थश्लो॰ । Return

5985 | विनियो ज्यत्वम् –आ॰ टि॰ । Return

5986 | –विनिर्मुक्तपरमा– आ॰ । Return

5987 | ज्ञानम् –आ॰ टि॰ । Return

5988 | ज्ञातम् –आ॰ टि॰ । Return

5989

यन्त्रारूढो दृष्टा
न्ततया यत्र स यन्त्रारूढो विषयारूढत्वाभिमानो नियोग इत्यर्थ । यजेत् स्वर्गकाम इत्यतो यागारू
ढत्वाभिमानवान् स्वर्गकाम इति बोध । –अष्टसह॰ यशो॰ पृ॰ ४९B ।

Return

5990 | इत्यन्ये श्र॰, ब॰ । Return

5991 | तदेव स्व आ॰ । Return

5992 | स्वस्वामिभावो ज्ञापित –आ॰ टि॰ । स्व निरूप्यते –प्रमाणवार्तिकाल॰ । Return

5993 | निरुध्यते आ॰ ब॰ । Return

5994 | –ता इति पुरुष श्र॰ । Return

5995

नियोग स्यादबाधित –तत्त्वार्थश्लो॰ ।
कार्यस्य सिद्धौ जाताया तद्युक्त पुरुष सदा । भवेत्साधित इत्येव पुमान् वाक्यार्थ उक्यते ॥ –प्रमा
णवार्तिकाल॰ पृ॰ ३० । अष्टसह॰ पृ॰ ६ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६२ ।

Return

5996 | नियोग्यस्य श्र॰ । Return

5997 | –न्नः निरपे– ब॰ । Return

5998

नियोज्य प्रेरणाञ्चानपेक्षमाणस्य –आ॰ टि॰ । तुलना–प्रेरणारहितं कार्यं नियोज्येन
निवर्जितम् । नियोगो नैव कस्यापि नियोग इति कीर्त्यते ॥ वृत्तिर्नियोगशब्दस्य शुद्धे कार्ये यदा मता ।
संज्ञामात्रान्नियोगत्व भवत्केन निवार्यते ॥ युक्तस्तु पुरुषः कार्ये यत्र नैव प्रतीयते ॥ नियोगः स कथ
न्नाम सिद्धातीतादिबोधवत् ॥ नियोजकस्य धर्मोऽय नियोगो लोकसम्मत । तदेव कार्यमिति चेत्;
सिद्धत्वान्नास्य साध्यता ॥ साध्यत्वेन नियोगोऽयमिति चेद्व्यपदिश्यते । विषये तस्य तत्त्वेनोपचारात्
प्रकीर्त्तनम् । असिद्धस्य च तस्यास्तु कथ प्रेरकरूपता ॥ साध्यत्वेनावबोधोऽस्य प्रेरकत्व यदीष्यते ।
अप्रसिद्धस्य साध्यत्वं बोध सिद्धात्मकस्य च ॥ परस्परविरुद्धत्वमेकस्य कथमिष्यते । साध्यरूपतया तस्य
प्रतीति प्रेरिका यदि । नियोगत्व प्रतीते स्यान्न नियोगस्य तत्त्वत ॥ –प्रमाणवार्तिकालं॰ पृ॰ ३२
३३ । प्रेरणानियोज्यबर्जितस्य नियोगस्यासभवात् । तस्मिन्नियोगकरणे स्वकम्बलस्य कूर्दालिकेति
नामान्तरकरणमात्र स्यात् । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६५ । अष्टसह॰ पृ॰ ९ ।

Return

5999 | नियोज्यप्रेरणाकार्य रूपस्य –आ॰ टि॰ । Return

6000 | नियोगरूपता –आ॰ टि॰ । Return

6001 | नियोज्यनिर– आ॰ । Return

6002 | नियोज्यफलरहितायाः प्रेरणाया प्रलापमात्रत्वात् । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६५ । अष्टसह॰ पृ॰ १० । Return

6003 | नियोज्यविरहे नियोगवि रोधात् । –अष्टसह॰ पृ॰ १० । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६६ । Return

6004 | अत्रापि नियोज्याभावात् –आ॰ टि॰ । Return

6005 | नियोज्यादिनिरपेक्षस्य कार्यस्य प्रवर्तकत्वोपचारायोगात्, कदाचित् क्वचित् परमार्थतस्तस्य तथा नुपलम्भात् । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६६ । अष्टसह॰ पृ॰ १० । Return

6006

ततो भिन्नस्य सम्बन्धस्य
सम्बन्धिनिरपेक्षस्य नियोगत्वाघटनात् । सम्बन्ध्यात्मन सम्बन्धस्य नियोगत्वमित्यपि दुरन्वयम्; प्रेर्य
माणपुरुषनिरपेक्षयो सम्बन्ध्यात्मनोरपि कार्यप्ररणयीर्नियोगत्वानुपपत्ते । –अष्टसह॰ पृ॰ १० ।
तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६६ ।

Return

6007 | सम्बन्धिभ्या भिन्नस्य । Return

6008 | पृ॰ १५० । Return

6009

तुलना–यन्त्रा
रूढतया भोग्यभोक्त्रो सम्बन्ध उच्यते । न सम्बन्धोऽस्ति भोग्यात्मा रूढश्च न नरस्तदा ॥ प्रतीतिकाले[p. n586 ]
सर्वस्य साध्यत्वेनास्वरूपता । तदेव तस्य रूपञ्चेत साध्यत्वस्य हानित ॥ –प्रमाणवार्तिकाल॰ पृ॰
३४ । तदपि न परमात्मवादप्रतिकूलम्, पुरुषाभिमानमात्रस्य नियोगत्ववचनात्तस्य च अविद्योदयनि
बन्धनत्वात् । –अष्टसह॰ पृ॰ १० । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६६ ।

Return

6010 | नियोक्तूतानुपपन्ना श्र॰ । Return

6011 | नियोक्तृताया । Return

6012 | यथाहि समीरण अभिप्रायशून्योऽपि सलिल समीरयति तथैव अभिप्रायरहितस्यापि नियोक्तृता स्यादित्युक्ते प्राह । Return

6013 | प्रायश्चित्तवैयर्थ्यादि –आ॰ टि॰ । Return

6014 | –पद्येत् आ॰ । Return

6015 | –तिचेत्य– श्र॰, –ति इत्य– आ॰ । Return

6016 | तुलना–अपि च नियोक्तृव्यापारो नियोगो न नियोक्तुर्विनाऽवकल्पते । न चास्य सभव, अपौरुषे यत्वाभ्युपगमात् । –विधिवि॰ पृ॰ ६० । Return

6017

तुलना–सर्वत्र च वाक्यार्थे अष्टप्रकारो भेद –प्रमाण
किं नियोग स्यात् प्रमेयमथवा पुन । उभयेन विहीनो वा द्वयरूपोऽथवा पुन ॥ शब्दव्यापाररूपो वा
व्यापार पुरुषस्य वा । द्वयव्यापाररूपो वा द्वयाव्यापार एव वा । –प्रमाणवार्तिकाल॰ पृ॰ ३१ ।
तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६२ । अष्टसह॰ पृ॰ १० ।

Return

6018 | –दूषणगण प्र– ब॰ । Return

6019 | उभयदोषानुषंगः ब॰, श्र॰ । Return

6020

तुलना–नियुज्यमानविषयनियोक्तॄणा यदीष्यते ।
धर्मो नियोग सर्वत्र न शब्दार्थोऽवतिष्ठते ॥ नियोज्यधर्मभावे हि तस्यानुष्ठेयता कुत । सिद्धोऽपि यद्यनु
ष्ठेयो नानुष्ठाविरतिर्भवेत् ॥ –प्रमाणवार्तिकाल॰ पृ॰ १६ । सोऽपि विषयस्वभावो वा स्यात्, फलस्व
भावो वा, नि स्वभावो वा ? –अष्टसह॰ पृ॰ ८ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६२ ।

Return

6021

तुलना–विषय
धर्मतायामपि विषयस्यापरिनिष्पत्तेः स्वरूपाभावात् कथ शब्दादसौ प्रत्येतु शक्यः ? –प्रमाणवार्तिकालं॰
पृ॰ १७ । अष्टसह॰ पृ॰ ८ ।

Return

6022 | विषयस्वभाव । Return

6023 | भविष्यतो यागादेर्विषयस्य । Return

6024 | –तानुसारेण प्र– आ॰, ब॰ । Return

6025

वाक्यप्रयोगकाले । तुलना–अथ तद्वाक्यकाले विद्यमानोऽसौ, तर्हि न नियोगो वाक्य
स्यार्थ, तस्य यागादिनिष्पादनार्थत्वात्, निष्पन्नस्य च यागादे पुनर्निष्पादनायोगात् । –अष्टसह॰ पृ॰
८ ।

Return

6026 | नियोगस्य । Return

6027 | विषयनियोगयोः –आ॰ टि॰ । Return

6028 | अथ कि– श्र॰ । Return

6029 | यागादे । Return

6030

तुलना–द्वितीय
पक्षेऽपि नासौ नियोग, फलस्य भाव भावि त्वेन नियोगत्वाघटनात्, तदा असन्निधानाच्च । तस्य वाक्या
र्थत्वे निरालम्बनशब्दवादाश्रयणात् कुत प्रभाकरमतसिद्धि ? –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६२ । अष्टसह॰
पृ॰ ८ ।

Return

6031 | सुगतमत । Return

6032 | इत्यप्येतेन ब॰, श्र॰ । Return

6033 | स हि प्रवर्तकस्वभावो वा स्यादतत्स्वभावो वा ? –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६४ । अष्टसह॰ पृ॰ ८ । Return

6034

तुलना–नियुक्तेन निवृत्तिश्चेत् ? सर्वस्यात प्रसज्यते ।
तत्स्वभावतया काशमनाकाश न कस्यचित् ॥ स्वभावोऽपि विषर्यासादन्यथा यदि गम्यते । विपर्यासा
विपर्यासव्यवस्था क करिष्यति ॥ –प्रमाणवार्तिकाल॰ पृ॰ १५ ।

Return

6035 | तथागता– श्र॰ । Return

6036 | नियोगस्य । Return

6037 | –स्वभावात् आ॰ । Return

6038

सौगता
दीनाम् । तुलना–तेषा विपर्यासादप्रवर्तक इति चेत्, परेषामपि विपर्यासात् प्रवर्तकोऽस्तु । शक्य हि
वक्तुम्–प्राभाकरा विपर्यस्तत्वात् शब्दनियोगात् प्रवर्तन्ते नेतरे, तेषामविपर्यस्तत्वादिति । सौगतादयो
विपर्यस्ता तन्मतस्य प्रमाणबाधितत्वात् न पुन प्राभाकराः इत्यपि पक्षपातमात्रम्; तन्मतस्यापि
प्रमाणबाधितत्वाविशेषात् । –अष्टसह॰ पृ॰ ९ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६४ ।

Return

6039 | प्राभाकराणामपि । Return

6040 | इति वक्तु आ॰, श्र॰ । Return

6041 | तुलना–पदार्थ एव वाक्यार्थो न च सोऽनन्यगोचरः । तत्र पदार्थस्यैव पदार्थान्तरोपकल्पित विशेषस्य वाक्यार्थत्वादपदार्थत्वे तदनुपपत्ति । –विधिवि॰ पृ॰ ४९ । Return

6042 | तत्र विधि प्रेरणम् भृत्यादेर्निकृष्टस्य प्रवर्त्तनम् । निमन्त्रण नियोगकरणम्, आवश्यके प्रेरणेत्यर्थ । आमन्त्रण कामचारानुज्ञा । अधीष्ट सत्कारपूर्वको व्यापार । –वैयाकरणभू॰ पृ॰ १४२ । Return

6043 | –लक्षणप्रयो– आ॰ । Return

6044

नैयायिकाअपि । विधिर्विधायक । यद् वाक्य विधायक चोदक स विधि, विधिस्तु नियोगोऽनुज्ञा
वा । यथा अग्निहोत्र जुहुयात् स्वर्गकाम इत्यादि । –न्यायभा॰ २ । १ । ६३ । यद्वाक्य विधत्ते इदं कुर्या
दिति स नियोग । अनुज्ञातु यत्कर्त्तारमनुजानाति तदनुज्ञावाक्यम् । –न्यायवा॰ पृ॰ २६९ । विधिर्व
क्तुरभिप्राय प्रवृत्त्यादौ लिङादिभिः । अभिधेयोऽनुमेया तु कर्त्तुरिष्टाभ्युपायता ॥ प्रवृत्त्यादी इत्यादिप
दान्निवृत्ति, विषयसप्तमीयम्, तेन प्रवृत्तिनिवृत्तिविषय आप्ताभिप्रायो लिङर्थ इत्यर्थ । प्रवर्त्तकमिष्ट
साधनताज्ञानमेव लिङर्थस्त्वाप्ताभिप्रायो लाघवादिति भाव । –न्यायकुसु॰, प्रका॰ ५ । १५ ।

Return

6045

अपौरुषेये प्रैषादिर्नृधर्मो नावकल्पते । लोके हि प्रतीत प्रेषणाध्येषणाभ्यनुज्ञालक्षणोऽभिप्रायातिशय
प्रयोक्तृधर्मो लिङर्थ, तस्यापीरुषेयेषु वेदवाक्येष्वसभव । प्रतीते सभव इति चेत्, न, पौरुषेय
त्वापत्ते । –विधिवि॰ पृ॰ २३ । आज्ञादिस्तु न वेदार्थ पुधर्मत्वेन युज्यते । –न्यायसु॰ पृ॰ ३७ ।

Return

6046 | वेदे । Return

6047 | पुरुषाभिप्रायरूपाणा प्रैषादीनाम् । Return

6048 | द्रष्टव्यम् –पृ॰ ५८० टि॰ ४ । Return

6049

मीमासकवैया
करणादयः । एतच्चतुष्टयानुगतप्रवर्त्तनात्वेन वाच्यता लाघवात् । उक्तञ्च–अस्ति प्रवर्त्तनारूपमनुस्यूत
चतुर्प्वपि । तत्रैव लिङ् विधातव्य किं भेदस्य विवक्षया ॥ न्यायव्युत्पादनार्थ वा प्रपञ्चार्थमथापि
वा । विध्यादीनामुपादान चतुर्णामादितः कृतमिति । प्रवर्त्तनात्वञ्च प्रवृत्तिजनकज्ञानविषयतावच्छेदक
त्वम् । तच्चेष्टसाधनत्वस्यास्ति इति तदेव विध्यर्थ । –वैयाकरणभू॰ पृ॰ १४५ । तत्र च प्रैपादीना
विशेषाणा व्यभिचारित्वेन अवाच्यत्वात् सर्वानुयायिन प्रवर्त्तनासामान्यस्य वाच्यत्वेऽवगते –न्यायसु॰
पृ॰ ३० । तत्र चावापोद्वापाम्या प्रवर्तनाया विधिशक्तिम्वधारयति । प्रवृत्त्यनुकूलो व्यापारः प्रवर्तना
स च व्यापार प्रैषादिरूपो विविध इति प्रत्येक व्यभिचारित्वाद्विधिशब्दवाच्यत्वानुपपत्ते प्रवर्तनासामा
न्यमेव विधिशब्दवाच्यमिति कल्पयति । –मीमासान्याय॰ पृ॰ १८० ।

Return

6050 | –प्रेषणावीना श्र॰ । Return

6051

न च प्रवर्तनामात्रमवि
शेषमकर्त्तृकम् यदपि मतम्–अनेकसामर्थ्यपरिकल्पनादोषाद् व्यभिचाराच्च प्रैपादीनामवाच्यत्वादव्य
भिचारात्प्रवर्तनामात्र लोके लिङाद्यर्थ तस्य वेदेप्युपपत्तिरिति; इदमप्यचतुरस्रम्, निर्विशेषसामान्या
योगात्, अकर्त्तृकत्वे व्यापारानुपपत्तेश्च । न तावत् प्रैषादयो विशेषा सम्भविन । नाप्यन्यो विशेष
कश्चिदुपदर्श्यते । तदुपदर्शने वा सामान्यस्याभिधानमस्मिन्नवसरे व्यर्थम् । तदेतदपास्तसकलभेद प्रवर्त
नासामान्य ब्राह्मण्यमिव समुज्झितकठादिभेद स्यात् । प्रवर्तना च प्रवर्तयितुर्व्यापार, स तमन्तरेण नाति
विराजते, पुरुषस्याभावात् शब्दस्य च प्रवर्तकत्वनिषेधात् प्रवर्त्तयितुरभाव । –विधिवि॰ पृ॰ २५-२६ ।

Return

6052 | सामान्यस्यासंभ– श्र॰ । Return

6053 | पृ॰ ५८८ पं॰ १० । Return

6054

प्रेषणायाः विधित्वे अध्येषणायां विधित्वं न स्यात् अध्येषणाया
विधित्वे च प्रेषणायां विधित्वाभावः इति परस्परं व्यभिचारः । प्रेषणादिषु प्रत्येकं शक्तिकल्पने गौरवमिति
भावः ।

Return

6055 | –युक्तं यथास्व– ब॰ । Return

6056

जयन्तभट्टप्रभृतयः । फलस्यैवेष्यमाणस्य पश्यन् प्रेरकता मतः ।तस्मात्पुंसः प्रवृत्तौ प्रभवति
न विधिर्नापि शब्दो लिङादिः । व्यापारोप्येतदीयो न हि पटुरभिधा भावनानामधेया ॥ न श्रेयःसाधनत्वं
विधिविषयगतं नापि रागादिरेवं । तेनाख्यत्काम्यमानं फलममलमतिः प्रेरकः सूत्रकारः ॥क्वचित्सा
क्षात्पदोपात्तं कचित्प्रकरणागतम् । क्वचिदालोचनालभ्यं फलं सर्वत्र गम्यते ॥तस्मात्फलस्य साध्यत्वात्
सर्वत्र तदवर्जनात् । क्रियादीनाञ्च तादर्थ्यात् तस्य वाक्यार्थतेष्यते ॥प्राधान्ययोगादथवा फलस्य
वाक्यार्थता तत्र सतां हि यत्नः । प्रयोजनं सूत्रकृता तदेव प्रवर्तकत्वेन किलोपदिष्टम् ॥ –न्यायमं॰
पृ॰ ३६२–६५ ।

Return

6057

यदि मन्येत फलं प्रवर्त्तकं तद्व्यापारः प्रवर्त्तना, फलार्थिनः पुरुषस्य तत्साधने
प्रवृत्तेः अन्यथाऽभावात् । न कश्चिद्व्यापारविशेषः प्रवर्तना अपि तु प्रवृत्तिसमर्थं व्यापारमात्रं च प्रयोज
कव्यापारः, भिक्षा वासयति कारीषोऽग्निरध्यापयतीति दर्शनात्; तदसत्; अर्थिता व्यापृतिः पुंसो नियमः
किन्निबन्धनः । फलसाधनता कर्मनिश्चेया साध्यता कदा ॥ –विधिवि॰ पृ॰ २६ ।

Return

6058 | आत्मनः – आ॰ टि॰ । Return

6059

पुरुषधर्मत्वात् । फलार्थिता चेत् प्रवृत्तिहेतुः; सेच्छा तद्योगो वा इच्छासमवायो
वा कृत्तद्धितसमासेषु सम्बन्धाभिधानं त्वतल्भ्याम् इति वचनात् पुरुषधर्म इति न फलं व्यापृतिः ।
–विधिवि॰ पृ॰ २७ ।

Return

6060

अथ तदिच्छोपहारमुखेन फलस्य प्रवृत्तिहेतुर्धर्मः प्रीत्यात्मता फलव्यापारः
प्रवर्त्तना; सापि तत्रैव न कर्मणि । फलव्यापाराच्च प्रवर्त्तमानः सर्वत्र प्रवर्तेत नियमनिमित्ताभावात् ।
–विधिवि॰ पृ॰ २७ ।

Return

6061 | इच्छोत्पादनमुखेन । Return

6062 | सूरिः –आ॰ टि॰ । Return

6063 | फले एव । Return

6064 | फलात् –आ॰ टि॰ । Return

6065 | कर्मणः –आ॰ टि॰ Return

6066 | फलम् । Return

6067 | कर्मणि यागादौ । Return

6068

तत्साधनत्वात् कर्मण्येव प्रवर्तते न सर्वत्र, तत एव तर्हि तत्साधनत्व प्रवृत्तिहेतु
कर्मणि न फलरूपम् तच्च कर्मसमवायीति कर्म प्रवर्तक स्यात् । चोदयति–तत्साधनत्वात् कर्मण्येव
प्रवर्तते सर्वत्र सर्वेषा फलसाधनत्वाभावात् । परिहरति–तत एव तत्साधनत्वे सति प्रवृत्तिभावादेव ।
भवतु तर्हि तत्साधनत्व प्रवृत्तिहेतु कर्मणि, न फलरूपम् । भवतु को दोष ? इत्यत आह–ततश्च कर्मसम
वायि न फलसमवायीति कर्मैव प्रवर्तक स्यात् । –विधिवि॰, टी॰ पृ॰ २७-२८ ।

Return

6069 | फलसाधन भूतस्य यागस्यैव प्रवर्त्तकत्व स्यात्, यागस्य तत्साधनत्वे निश्चिते सत्येव प्रवृत्तिदर्शनात् । Return

6070

एव
तर्हि तत्साध्यता प्रवृत्तिहेतु, सा च फलसमवायिनीति न दोष, तथाहि समभिलषितस्य तृप्त्यादे कर्म
विशेषेण साध्यत्वात्तत्रैव प्रवृत्ति, का पुनरिय साध्यता ? यदि रूप फलस्य; सर्वत्र प्रवृत्तिप्रसङ्ग ।
एतदुक्त भवति–फलसमवायिन्यपि साध्यता साधनाधीननिरूपणतया साधनमपि गोचरयति न पुनर
साधनमपि तेनैव तस्माद्विशेषात् साधन एव प्रवर्त्तयति न तु सर्वत्रेति । तदेतद् दूषयति–का पुनरिय
साध्यता ? यदि रूप फलस्य, ततस्तस्य साधनाधीननिरूपणत्वाभावान्न साधने प्रवर्त्तयेत् प्रवर्त्तयेद्वा
सर्वत्रैव अन्यत्वाविशेषात् । –विधिवि॰, टी॰ पृ॰ २८ ।

Return

6071 | ज्योतिष्टोमादियागजन्यता हि स्वर्गा दिफलसमवायिनी अत वस्तुत यागसाध्यताया प्रवृतिहेतुत्वे फलस्यैव प्रवर्तकत्व फलितमिति भाव । Return

6072 | –साध्यतया प्रवृत्ति– श्र॰ । Return

6073 | नियतकर्मसाध्यता । Return

6074 | तच्छक्ति– श्र॰ । Return

6075 | फलभूतस्वर्गस्वरूपस्य । Return

6076 | ज्योतिष्टोमादिवत् Return

6077 | गोवधादौ – आ॰ टि॰ । Return

6078 | नहि भु– श्र॰ । Return

6079 | शक्तिविशेष । Return

6080 | स्वसत्ताकाले श्र॰, ब॰ । Return

6081

कदा पुनरय शक्तिभेद साध्यताभिधान ? फलस्य भाव
समये न तावत्, वैयर्थ्यादप्रवृत्तिहेतुत्वाच्च । न खलूत्पन्नस्योत्पाद यद्योगिनी शक्तिरर्थवती । नापि
सिद्धे फले तत्साधने कश्चित्प्रवर्तते । –विधिवि॰ पृ॰ २९ ।

Return

6082 | उत्पन्नस्य उत्पत्तिविरोधात्, अनुत्पन्नस्यैव हि समुत्पादो दृश्यते । Return

6083 | अभावकालेप्यसत् कथ शक्तिमत् खपुष्पवत्– विधिवि॰ पृ॰ २९ । Return

6084 | साध्यताशक्ति– श्र॰, ब॰ । Return

6085 | साध्यतारूपशक्तिविशेषाधारत्वे । Return

6086 | तदाश्रयसत्त्वे वा ब॰ । Return

6087 | फलस्य । Return

6088 | शक्त्याधारत्वे सत्त्वमेव स्यादिति भाव । Return

6089 | तत् श्र॰ । Return

6090 | फल स्वर्गादि । Return

6091 | निष्पन्नेऽपि फले प्रवृत्तौ प्रवृत्त्यनुपरमः स्यात् । Return

6092 | पुत्रका मनया क्रियमाणे पुत्रेष्टियज्ञे न हि पुत्र स्वर्गादिवत् विद्यमानोऽस्ति । Return

6093 | प्रवत्त्यविरामप्रसङ्गात् । Return

6094 | अर्थितारहितम् –आ॰ टि॰ । Return

6095 | अर्थिनोऽ– आ॰ । Return

6096 | साध्यतावच्छिन्नात् फलात् । Return

6097 | अर्थिनमपि आ॰ । Return

6098 | –येदविशे– श्र॰, ब॰ । Return

6099 | –मानस्य प्रेर– आ॰ । Return

6100 | अविद्यमानफलस्य । Return

6101 | असत्त्वात् । Return

6102 | प्रेरकत्वे सत्त्वमेव स्यादिति भाव । Return

6103 | पुरुषनिष्ठ । Return

6104

अस्तु
तर्हि कर्म प्रवर्तकम्, अभिमतसाधनता तस्य प्रवर्तना, प्रवृत्तिहेतुरूपत्वात्; न, विषयत्वात् । तदेतद्
दूषयति न तस्य विषयत्वात्, प्रवृत्तिकर्त्तु प्रयोजक प्रवर्त्तक । सिद्धश्च स भवति । तदिह सिद्ध चेत् कर्म
प्रवृत्ते प्राक् प्रवृत्ते भावनाया विषयो न भाव्यम् । न जातु गगनमस्या भाव्य भवितुमर्हति । विषय
श्चेत् कर्म, असिद्धत्वात् कथ प्रवर्त्तकमित्यर्थ । –विधिवि॰, टी॰ पृ॰ ३५ ।

Return

6105 | न हि घटस्य ज्ञानविषयत्वे ज्ञानस्वभावता युक्ता –आ॰ टि॰ । Return

6106 | विधिर्विष– श्र॰, विधिविष– ब॰ । Return

6107 | विधिस्वभावम् । Return

6108 | कर्मणि यागादी । Return

6109 | –र्तकेन भवि– श्र॰, ब॰ । Return

6110 | असत प्रवृत्तिक्रियाया कर्तृत्वरूपस्य प्रवर्त्तकत्वस्य असम्भवात् । Return

6111 | कर्मणा । Return

6112 | सह पौरु– श्र॰ । Return

6113 | याग इति –आ॰ टि॰ । Return

6114 | कारीषादि –आ॰ टि॰ । Return

6115 | सामान्येन –आ॰ टि॰ । Return

6116 | विशेषरूपेण –आ॰ टि॰ । Return

6117 | वेदवाक्येनाभिधेयम् । Return

6118 | सङ्केत-अर्थ-शब्दानाम् । Return

6119

ननु विधेर्लिङादिवाक्यताभ्युपगमात् तदुच्चारणात् प्रागसिद्धत्वे सति
अगृहीतसम्बन्धत्वेन बाच्यत्वायोगाल्लिङाद्युच्चारणात् प्रागेव सिद्धे तत्परत्व न युक्तमित्याशक्य शब्दश्रव
णानन्तरभाविप्रवृत्तिहेतुप्रेषणाध्येषणादिव्यापारानुवृत्तप्रवर्त्तनासामान्याभिधानेन तद्विशेषापेक्षायामपोरु
षेये वेदे पुरुषधर्मस्य प्रेषणादेरसम्भवात् तद्व्यतिरिक्तविध्याख्यस्य विशेषस्य परिशेष्याल्लक्षणया गम्यमा
नस्य सम्बन्धग्रहणानपेक्षत्वेन प्राक् सिद्ध्यनपेक्षणादविरुद्धा शब्दव्यापरतेति –न्यायसु॰ पृ॰ ५५९, तथा
पृ॰ ३० । मीमासान्याय॰ पृ॰ १८० ।

Return

6120 | विधि । Return

6121 | लक्षणाया । Return

6122 | सम्बन्धवत् । Return

6123 | पृ॰ ५७० । Return

6124

यदपि समर्थनम्–अप्राप्तसम्बन्धया क्रियया आत्मन सम्बन्धस्य प्रतीत्या
प्रवृत्ति यथाऽद्य तवेद कर्मेति लोके । अतश्च अज्ञातज्ञापनमप्रवृत्तप्रवर्त्तनमुभयविधप्राप्तिप्रतिषेधेन अप्रा
प्तक्रियाकर्तृसम्बन्धो विधिरिति विधिविदामुद्गारा । –विधिवि॰ पृ॰ ४० ।

Return

6125 | तदेव कर्म श्र॰ । Return

6126

नैतत्सारम्,
यस्मात्–न प्रवृत्तिर्योगधियो लोकेऽभिप्रायवेदनात् । मृषा भवेत्तथा काम किं मुधैष प्रयस्यति ॥ प्रति
पद्यतानामायमात्मन क्रियायोग शब्दात्, त च तथाभावे तथेति निश्चिनोतु विपर्यये नैतदेवमिति । प्रवर्तते
तु कस्मात् ? लोके त्वद्य तवेद कर्मेति वचनादधिगतवक्त्रभिप्रायो यो यदभिप्रायानुरोधी स प्रवर्तितुमर्हति
अन्यथा सर्वस्य प्रवृत्ते । –विधिवि॰ पृ॰ ४१–४२ ।

Return

6127 | तदविरोधितया ब॰ । Return

6128 | वाक्यप्रयोक्तृपुरुषस्य अभिप्रायानुरोधात् प्रवृत्तिर्भवति अत अभिप्रायानुरोध एव विध्यर्थ स्यादिति भाव । Return

6129 | तदेवं कर्म श्र॰ । Return

6130 | प्रयोक्तृपुरुषाभावात् अभिप्रायानुरोधितायाः अभावात् । Return

6131

मण्डनमिश्रादय । मण्ड
नमिश्रा हि इद मच्छ्रेय साधनम् इत्यवगमस्यैव प्रवृत्तिहेतुता स्वीकुर्वन्ति; तथा चोक्त तै–पुँसा नेष्टा
भ्युपायत्वात् क्रियास्वन्य प्रवर्त्तक । प्रवत्तिहेतु धर्मञ्च प्रवदन्ति प्रवर्तनाम् ॥ प्रवत्तिसमर्थो हि कश्चिद्
भावातिशयो व्यापाराभिधान प्रवर्तना । सा च क्रियाणामपेक्षितोपायतैव । न हि तथात्वमप्रतिपद्य तत्र
प्रवर्तते कश्चित् । याप्याज्ञादिम्य प्रवृत्ति साऽपि कथचिदपेक्षितनिबन्धनत्वमुपाश्रित्यैव अन्यथाऽभा
वात् । –विधिवि॰ पृ॰ २४३ । तथा चोक्तम्-तया धात्वर्थकार्यत्वे पद श्रुत्योपदर्शिते । भावनाया
विधिश्रुत्या पुषार्थांशसाध्यतेति ॥ श्रेयःसाधनता ह्येषा नित्य वेदात् प्रतीयते मी॰ श्लो॰ पृ॰ ४९ ।
इति च । तस्मादिष्टसाधनतैव विधि लिङाद्यभिधेयेति तद्युक्ताया भावनाया फलमेव भाव्य धात्वर्थस्तु
करणमिति पृ॰ ४६ तेनाभिधाव्यापारप्रवर्तनाभिधानवत् प्रवर्तनारूपेण इष्टसाधनता शब्दोऽभिधत्ते
न स्वरूपेणेति न प्रतीतिविरोध । इदमेव भगवतो मण्डनमिश्रस्यापि 'पुँसा नेष्टाभ्युपायत्वत् क्रियास्वन्यः
प्रवर्तक । प्रव्र्त्तिहेतु धर्मञ्च प्रवदन्ति प्रवर्तनाम् । एवङ्कारञ्च प्रवर्तनाप्रत्यय इत्यादि वदतोऽभिमतम् ।
तदेव शब्दकर्तृक प्रवर्तनारूपेष्टसाधनत्वाभिधानमेव शब्दभावनेति गीयते । –न्यायरत्नमा॰ पृ॰ ४७,
५३–५४ । इष्टसाधनत्वमेव विधितत्त्वम् तन्त्ररह॰ पृ॰ ४५ । तथा च प्रवर्तनत्वानुरोधात् विधेरपि
इष्टसाधनत्वादिकमेवार्थः –मुक्ता॰ पृ॰ ५१६ ।

Return

6132 | ज्योतिष्टोमादियागे । Return

6133 | लोके । Return

6134 | विधित्वेन । Return

6135 | श्रेय साधनतापरनाम्न्या इष्टसाधनताया । Return

6136 | उद्धृतमिदम् –तौताति॰ पृ॰ १३४ । Return

6137

तुलना–किञ्च, भावनागत श्रेयःसाधनत्व प्रवर्त्तकमिष्यते तै, तच्च न पृथगभिधातु युक्तम् ।
भावनाया त्र्यशत्वेन तत्स्वरूपावगमसमये एतदशयो स्वर्गयागयो साध्यसाधनभावावगतिसिद्धे । –
न्यायमं॰ पृ॰ ३६१ ।

Return

6138 | श्रेय साधनत्वप्रसङ्गात् । Return

6139 | विहितानुष्ठानस्य तत्सा– ब॰ । Return

6140

यज्ञो हि वेदे विहितोऽत स श्रेय साध
नमित्युक्ते सत्याह । तुलना–विधिपूर्वकस्य पश्वादिवधस्य विहितानुष्ठानत्वेन हिसाहेतुत्वाभावात्
असिद्धो हेतुरिति चेत्, तर्हि विधिपूर्वकस्य सधनवधस्य खारपटिकाना विहितानुष्ठानत्वेन हिंसाहेतुत्व
मा भूदिति सधनवधात् स्वर्गो भवतीति वचन प्रमाणमस्तु –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १२ ।

Return

6141 | चौरशास्त्रविहितत्वात् । Return

6142

उपदेश इति विशिष्टस्य शब्दस्योच्चारणम् –शाबरभा॰
१ । १ । ५ । "ननु चोदनाया प्रामाण्य प्रतिज्ञात कथमुपदेशस्य साध्यते ? अत आह–चोदना चोपदेशश्च
विधिश्चैकार्थवाचिन । –मी॰ श्लो॰ सू॰ ५ श्लो॰ ११ । उपदेशो नियोज्यार्थकर्माप्रस्थितचोदना ।
प्रथितो गुरुवैद्यादौ नित्येऽपि न न कल्प्यते ॥ यद्यप्याज्ञाऽभ्यर्थना वेदेऽनुपपन्ना, उपदेशस्तु युज्यते । सोऽपि
तद्वदेव प्रेरणात्मकश्चतुर्थो लोके प्रज्ञायते । तथाहि–आज्ञाऽभ्यर्थने हि नियोक्त्रर्थमनाहितनियोज्यफल कर्म
गोचरयत । नियोज्यार्थ तूपदेशः । अनुज्ञा तु यद्यप्येव क्वचित् तथापि प्रवृत्तपुरुषविषयत्वान्नोपदेश ।
नियोज्यार्थकर्मगोचरमप्रवृत्तप्रवर्तनमुपदेशमाचक्षते धीराः । न हि गामभ्याज माणवकमध्यापय कुरु
यथाभिमतमित्युपदेशप्रतीति । नापि भैक्ष्य चेत् चर ज्वरित पथ्यमश्नीयादिति प्रतीति, भूयसा
चैष पौरुषेयेषु कामार्थशास्त्रादिष्वाज्ञादिभिरनारूषितो लोके प्रज्ञायते, गोपालादिवच सु च मार्गाख्यान
परेषु अनेन पथा गच्छेति । प्रदर्शनार्थञ्चेदम्, अतोऽर्थशब्दाभिधोच्चारणादिज्ञानञ्च कर्मकर्तृकरणभाव
साधनेन उपदेशशब्देन उच्यते । प्रेषणादिवत् तैरपि हि यथाविवक्षितमर्थादयो निर्दिश्यन्ते सिद्धान्त
मुपक्रमते–उच्यते–उपदेशो नियो उपदेशस्तु युज्यते तस्य अपौरुषयेऽपि सभवात् । न ह्यसौ नियोजका
र्थकर्मेति वक्ष्यति, येन चेतनकर्तृक स्यात्, न चासौ न लौकिक अप्रेरणात्मको वा येनाविधि स्यादित्याह
सोऽपि तद्वदेव आज्ञावदेव प्रेरणात्मकश्चतुर्थो लोके प्रज्ञायते । एतदुक्त भवति–आज्ञाभ्यर्थनोपदेशा
कर्मणि प्रवृत्तिजननेन तद्गोचरयन्तो भवन्ति प्रेरणात्मतया समाना । तेषामाज्ञाभ्यर्थनाभ्या गोचरी
क्रियमाण कर्म अनादृतनियोज्यप्रयोजनमाज्ञापयितुरभ्यर्थयमानस्य वा प्रयोजनायावकल्प्यते । उपदेश
गोचरस्तु कर्म अनादृतोपदेशकप्रयोजनमुपदेष्टव्यार्थमेवेत्ययम् आज्ञाऽभ्यर्थनाभ्यामुपदेशस्य भेद, प्रेरणा
त्मकत्व चेति नियोज्यार्थ कर्म यस्योपदेशस्य न तु नियोक्त्रर्थ स तथोक्त इत्यक्षरयोजना । अप्रस्थितस्य
अप्रवृत्तस्य पुस प्रस्थापना चोदना ननूपदेशो विधि, स चार्थभेदाभिधायक, शब्द इति क्वचित्क्वचिदु
च्चारणमाह शब्दस्योच्चारणमिति । क्वचिदर्थं विध्युद्देशेनैकवाक्यत्वादिति । वक्चिद्वचनम् चोदनेति
क्रियाया प्रवर्तक वचनमिति । क्वचित् ज्ञान शास्त्र शब्दविज्ञानादसन्निकृष्टेऽर्थे विज्ञानमिति, वार्तिक
कारश्च अभिधा भावनामाहुरित्यभिधामिति । अत आह–प्रदर्शनार्थं चेद विशिष्ट शब्दो विधिरिति ।
अतोऽर्थशब्दाभिधोच्चारणादिज्ञान च कर्मकर्तृकरणभावसाधनेनोपदेशशब्देन यथायथमुच्यते –विधिवि॰,
टी॰ पृ॰ २३८–२४१ ।

Return

6143 | कर्मकरणभावसाधनेषु क्रमशः । Return

6144 | च प्रविषयो ब॰ । Return

6145 | –उच्चारमुच्यते श्र॰ । Return

6146 | ठकशास्त्रीयवाक्येष्वपि Return

6147 | परान्ग्रहप्रवृत्त । Return

6148 | अग्निष्टोमेन यजेत स्वर्गकाम इत्यादि विधिवाक्यस्य । Return

6149 | –त ओषधं आ॰ । Return

6150 | –पदेशप्रतीते आ॰ । Return

6151

ननूक्तमुपदेश इति विशिष्टस्य शब्दस्योच्चारणम्; यद्येवमव्युत्पन्नस्यापि प्रवृत्तिप्रसङ्ग ।
उच्यते–विशिष्ट पुरुषार्थस्य शुद्धस्योपायमाह य । पुरुषार्थो यदा येन यो नरेणाभिकाङ्क्ष्यते ॥ पुरुषा
र्थस्योपायमनवगतमवगमयन्नुत्कर्षाद्विशिष्ट शब्द उक्त, अन्यथा सर्व एव शब्दः शब्दान्तराद् भिन्न
इत्यविशेषणमेव स्यात् । अतो नाऽविदितार्थस्य प्रवृत्ति । –विधिवि॰ पृ॰ २४० ।

Return

6152 | पुरुषार्थोपा यताम् । Return

6153 | वेदस्य । Return

6154

तुलना–ननु कर्त्तव्यमिति प्रतिपत्ते प्रवृत्ति । अत्र केचिदाम्नाय प्रति
श्राद्धमानिन प्राहु–ननु कर्तव्यमिति प्रतिपत्तेः प्रवृत्ति । इदमाकूतम्–कार्यदर्शनोन्नेयप्रवृत्तय खल्वमी
लिङादय । कार्यञ्च प्रवृत्तिलक्षण वृद्धानां लिङादिश्रवणसमनन्तरमुपलभ्यते । तच्च बुद्धिपूर्वक स्वत
न्त्रप्रवृत्तित्वात् अस्मत्प्रवृत्तिवत् । अनुमिता च बुद्धि अस्मत्प्रवृत्तिहेतुबुद्धिगोचरचारिणी प्रवृत्तिहेतुबु
द्धित्वात् अस्मत्प्रवृत्तिहेतुबुद्धिवत् । तस्याश्च विषय स्वयमेव चक्षुरुन्मीत्य पिण्डिकरोग डिण्डिकरागं
परित्यज्य पर्यालोचयन्तः शब्दव्यापारपुरुषाशयतत्समीहिततत्साधनताव्युदासेन कर्त्तव्यतामेव प्रतिपद्या
महे । तथाहि–स्तनपानादावपि न जातु समीहितोपाय इत्येव प्रवृत्ता स्म, किन्तु कर्त्तव्यमेतदिति लिङा
दिश्रवणानन्तरा प्रवृत्ति कर्त्तव्यताभिधानमेव लिङादीनामापादयति । तथा च विदितसङ्गतितया
लिङादयो वेदेऽपि तामेवाभिदघते । –विधिवि॰ टी॰ पृ॰ २४४ ।

Return

6155 | –द्य प– श्र॰, ब॰ । Return

6156 | –क्त सर्वत्र आ॰ । Return

6157

तुलना–नन्वपेक्षितोपायताम
न्तरेण कर्त्तव्यमिति शतशोऽप्यभिधीयमान न प्रवृत्तये कल्प्यत इत्यत आह–कथ हि तथा प्रतिपद्यमानो
न प्रवर्त्तेत ? शब्दस्तावत्कर्तव्यताया विदितसङ्गति तामवगमयति । तथा नैमित्तिकनिषेधाधिकारयो
रसौ प्रतीयमाना न शक्या नेति वक्तुम् । –विधिवि॰ टी॰ पृ॰ २४५ ।

Return

6158 | ब्राह्मणवधादिनिषिद्धे कर्मणि । Return

6159 | कर्त्तव्यताप्रतिपत्ति । Return

6160 | कर्तव्यताप्रतीते । Return

6161 | श्रेय साधनताम् । Return

6162 | श्रेयः साधनताविशिष्टकर्तव्यताप्रतीतेर्विधित्वम् । Return

6163 | –ताया विधि– ब॰, श्र॰ । Return

6164

वैयाकरणानाम् । अभ्यासात्प्रतिभाहेतु शब्द
सर्वोऽपरै स्मृत । बालाना च तिरश्चा च यथार्थप्रतिपादने ॥ ११९ ॥ विच्छेदग्रहणेऽर्थाना प्रतिभाऽन्यैव
जायते । वाक्यार्थ इति तामाहुः पदार्थैरुपपादिताम् ॥ १४५ ॥ इदं तदिति साऽन्येषामनाख्येया कथञ्चन ।[p. n596 ]
प्रत्यात्मवृत्तिसिद्धा सा कर्त्रापि न निरूप्यते ॥ १४६ ॥ उपश्लेषमिवार्थाना सा करोत्यविचारिता । सार्व
रूप्यमिवापन्ना विषयत्वेन वर्त्तते ॥ १४७ ॥ साक्षाच्छब्देन जनिता भावनानुगमेन वा । इतिकर्त्तव्यताया
ता न कश्चिदतिवर्त्तते ॥ १४८ ॥ प्रमाणत्वेन ता लोक सर्वः समनुपश्यति । समारम्भा प्रतीयन्ते तिर
श्चामपि तद्वशात् ॥ १४९ ॥ –वाक्यप॰ २ । ११९, १४५-४९ ।

Return

6165 | सर्वस्य श्रोतु प्रवृत्तिप्रसङ्गादेव । Return

6166 | प्रतिभासमानाकारो यो निर्णय तद्रूपा प्रतिभा –आ॰ टि॰ । Return

6167

तुलना–न हीदमित्थमनेन कर्त्तव्यमित्यनुपजातप्रतिभाभेद प्रवर्तते प्रत्यक्षाद्यव
गतेऽप्यर्थे । तत्र हि प्रमाणकार्यसमाप्ति । प्रतिभानेत्रो हि लोक इतिकर्त्तव्यतासु समीहते । –विधिवि॰
पृ॰ २४७–४८ ।

Return

6168 | यागादौ –आ॰ टि॰ । Return

6169 | साधनविशेषमुद्दिश्य कर्त्तुमध्यवसिते –आ॰ टि॰ । Return

6170 | क्रियाविशेषो न पुरुषं प्रवर्त्तयति सर्वस्य प्रवृत्तिप्रसंगात् परिस्फुरणं ब॰ । Return

6171

व्याख्या–न हि ते प्रतिभाविद ये सवेदनमनिश्चयात्मक प्रतिभामाचख्यु । सशयो हि स ।
वय तु साध्यसाधनेतिकर्तव्यतावच्छिन्नायाः क्रियायाः प्रतिपत्तावनुकूला तत्प्रतिपत्त्या कार्येऽनुष्ठान
लक्षणे कर्त्तव्ये सहकारिणी कर्त्तव्यमिति प्रज्ञा प्रतिभामध्यगीष्महि । –विधिवि॰ टी॰ पृ॰ २४७ ।
नियतसाधनावच्छिन्नक्रियाप्रतिपत्त्यनुकूला प्रज्ञा प्रतिभा –तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ २८६ ।

Return

6172 | सिद्धे प्र– श्र॰ । Return

6173

तुलना–
आम्नायविधातॄणामृषीणामतीतानागतवर्तमानेष्वतीन्द्रियेष्वर्थेषु घर्मादिनिबद्धेषु ग्रन्थोपनिबद्धेषु च
आत्ममनसो सयोगाद् धर्मविशेषाच्च यत् प्रातिभ यथार्थनिवेदन ज्ञानमुत्पद्यते तदार्षमित्याचक्षते । तत्तु
प्रस्तारेण देवर्षीणाम् । कदाचिदेव लौकिकाना यथा कन्यका ब्रवीति श्वो मे भ्राताऽऽगन्तेति हृदय मे
कथयतीति । –प्रश॰ भा॰ पृ॰ २५८ । प्रमाण प्रतिभ श्वो मे भ्राताऽऽगन्तेति दृश्यते । –न्यायम॰ पृ॰
१०६ । प्रतिभा ऊह तदभव प्रातिभम् –योग॰ तत्त्ववै॰ ३ । ३३ । प्रातिभ स्वप्रतिभोत्थमनौपदेशिकं
ज्ञानम् । –योगवा॰ ३ । ३३ । तत्र दृष्टकारण विनैब अकस्माद् व्यवहितविप्रकृष्टातीतानागतसूक्ष्माद्यर्थ
स्फुरणे सामर्थ्यं प्रतिभा । –योगसं॰ पृ॰ ५५ । इन्द्रियलिङ्गाद्यभावे यदर्थप्रतिभान सा प्रतिभा –प्रश॰
कन्द॰ पृ॰ २५८ । प्रज्ञा नवनबोल्लेखशालिनी प्रतिभाऽस्य धी । –अलं॰ चि॰ पृ॰ २ ।

Return

6174 | आलोचना ज्ञान –आ॰ टि॰ । Return

6175 | निर्णयरूपतया । Return

6176 | अग्निहोत्र जुहुयात् इत्यादि प्रवर्तक हि वाक्य चोदना । Return

6177 | –प्यप्रस्फुरणात् ब॰ । Return

6178 | आदिपदेन प्रत्यक्षव्यापार-शब्दौ ग्राह्यौ । Return

6179 | यथा क्रमं स्मृत्यनुमानशब्दानाम् –आ॰ टि॰ । Return

6180 | प्रतिभाख्यम् । Return

6181 | केचित्तु भ– ब॰ । Return

6182

एव च सति लिङादे कोऽयमर्थ परिगृहीत इति चेत्,
यज् देवपूजायामिति देवताराधनभूतयागादेः प्रकृत्यर्थस्य कर्तृव्यापारसाध्यता व्युत्पत्तिसिद्धा लिङादयोऽ
भिदधतीति न किञ्चिदनुपपन्नम् । –वेदार्थ॰ पृ॰ २२५ ।

Return

6183 | भक्तिस्तु निरतिशयानन्दप्रियानन्य प्रयोजनसकलेतरवैतृष्ण्यवज्ज्ञानविशेष एव । –सर्वद॰ पृ॰ ३४४ । वेदार्थ॰ पृ॰ १५२ । Return

6184 | राज्यशा सनम् । Return

6185 | श्रद्धया । Return

6186 | भक्तिं सैव न त– ब॰ । Return

6187 | शास्त्रम् । Return

6188 | प्रवृत्तेर्निमि– श्र॰ । Return

6189 | आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः ओतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेय्यात्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञात इदं सर्वं विदितम् । –बृहदा॰ २ । ४ । ५, ४ । ५ । ६ । Return

6190 | आत्मदर्शनश्रवणमनननिदिध्यासनेषु । Return

6191 | तत्तच्छब्द– श्र॰ । Return

6192 | भक्ति । Return

6193 | शब्दश्रवणमात्रनिबन्धना । Return

6194 | भक्ति न शब्दश्रवणमात्रहेतुका शब्दश्रवणेऽपि अनुत्पद्यमानत्वात् । Return

6195 | –मतफलं श्र॰ । Return

6196 | तस्यै एव ब॰ । Return

6197 | समर्थेश्वराराधनाया । Return

6198 | –त्वप्रतिसिद्धेः आ॰ । Return

6199

यदि ।
वेद ईश्वराराधनरूपा भक्ति विदधीत तदा धर्मेऽपि ईश्वरस्यैव प्रामाण्य स्यात् तथा च वेदस्य अपौरुषेय
त्वव्याधातः, ईश्वरस्य निग्रहानुग्रहकरणवत् वेदकर्तृत्वमपि स्यादिति भाव ।

Return

6200 | निरुपाधिपूर्वत्व विशिष्टस्य ब्रह्मणः । Return

6201 | पृ॰ १५०–। Return

6202 | ब्रह्मणि । Return

6203 | ईश्वरात् । Return

6204 | वेदवाक्यादेर्वा । Return

6205 | –णादिवद्भक्तिः श्र॰ । Return

6206 | अतः सिद्ध न तार्किकरीत्या इष्टसाधनत्वे लिङाद्यर्थत्वमपि तु पूर्वोक्तरीत्या प्रवर्त्तकेच्छाया एव । –भाट्टरह॰ पृ॰ ८ । Return

6207 | –तयो विधिप्रभृतयो वि– आ॰ । Return

6208

तुलना–अपरे पुनर्लिङादिशब्दश्रवणे सति समुपजायमानमात्मस्प
न्दविशेषमुद्योग नाम वाक्यार्थमाचक्षते; तत्स्वरूप तु न वय जानीम, कोऽयमात्मस्पन्दो नाम बुद्धिर्वा
स्यात् प्रयत्नो वा इच्छाद्वेषयोरन्यतरो वा । –न्यायम॰ पृ॰ ३६५ ।

Return

6209 | विषय अग्निष्टोमादियाग । Return

6210 | फल स्वर्गादि । Return

6211 | इच्छाप्रयत्नादीनामपि । Return

6212 | विषयफलादिसापेक्षाणाम् । Return

6213 | तुतत्प्र– ब॰, श्र॰ । Return

6214 | इच्छा प्रयत्नादीनामेव । Return

6215 | विधित्वप्रसङ्गात्, तच्च पूर्व निराकृतमिति । Return

6216 | सामान्यविशेषात्माऽर्थ एव । Return

6217 | –ज्ञानं वक्त्र– श्र॰ । Return

6218 | दिग्भा– श्र॰ । Return

6219 | श्रुति आगमज्ञानम् । Return

6220

चेद् यदि भवेत् । क ? अनाश्वास अविश्वास । क्व ?
सर्वत्र अविसवादिश्रुतिप्रामाण्ये । केषाम् ? प्रतिबन्धमपश्यता शब्दार्थयो सहजयोग्यतालक्षण सम्बन्ध
मनीक्षमाणाना सौगतानाम् । कस्मात् ? विसवादात् । कस्या ? श्रुते आगमस्य । कथम् ? प्रायः
क्वचित्कदाचिदित्यर्थ । तदा सोऽनाश्वास सम समान । कासाम् ? अक्षलिङ्गधियाम्, अक्षमिन्द्रिय
लिङ्ग हेतु ताभ्या जनिता धियो ज्ञानानि तासामपि प्रसक्तमित्यर्थ क्वचित्कदाचिद्विसवाददर्शनात् ।
–लघी॰ ता॰ पृ॰ ४७ ।

Return

6221 | इन्द्रियज्ञानस्य लक्षणे अभ्रान्तम् इति विशेषण सौगतै प्रयुज्यते– कल्पनापोढमभ्रान्त प्रत्यक्षम् । न्यायबि॰ १ । ४ इत्यभिधानात् । Return

6222

प्रत्यक्षलक्षणे अव्यभिचारि
इति विशेषणं नैयायिकापेक्षया ज्ञेयम् । इन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्नमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मक
ज्ञान प्रत्यक्षम् । न्यायसू॰ १ । १ । ४ इत्युक्तत्वात् ।

Return

6223 | अभ्रान्तादिविशेषणविशिष्टे । Return

6224 | –र्थभि– ज॰ वि॰ । Return

6225 | –धानमवि– ई॰ वि॰ । Return

6226 | तुलना–स्वभावेऽध्यक्षतः सिद्धे परैः पर्यनुयुज्यते । तत्रोत्तरमिदं वाच्य न दृष्टेऽनुपपन्नता । –प्रमाणवार्तिकालं॰ पृ॰ ६८ । न हि दृष्टेऽनुपपन्नता । –धवला॰ टी॰ पृ॰ ३२० । Return

6227

तुलना–
विवक्षाप्रभव वाक्य स्वार्थे न प्रतिबध्यते । यतः कथं तत्सूचितेन लिङ्गेन तत्त्वव्यवस्थिति । वक्त्रभि
प्रायमात्र वाक्य सूचयन्तीत्यविशेषेणाक्षिपन् न पारम्पर्येणापि तत्त्व प्रतिपद्येत । न च वक्त्रभिप्रायमेका
न्तेन सूचयन्ति श्रुतिदुष्टादेरन्यत एव प्रसिद्धे । –सिद्धिवि॰ पृ॰ २६४ ।

Return

6228 | श्रुतकल्प– ई॰ वि॰ । Return

6229 | –स्य ज्ञानस्य श्र॰ । Return

6230 | प्रतिसंबंधं आ॰ । Return

6231 | –श्वास तासामपि श्र॰ । Return

6232 | –रीतिविशे– आ॰ । Return

6233 | अभ्रान्तादिविशेषण सहितत्वे । Return

6234 | इन्द्रियज्ञानादिकम् । Return

6235 | इन्द्रियस्य श्र॰ । Return

6236 | अभ्रान्तादिविशेषणयुक्तस्यैव । Return

6237 | अर्थमन्तरेणापि अतीतानागतादौ शब्दप्रयोगदर्शनात् । Return

6238 | –शात् शक– आ॰ । Return

6239 | तुलना–स्वभावप्रतिबन्धे हि सत्यर्थोऽर्थं गमयेत् । तदप्र तिबद्धस्य तदव्यभिचारनियमाभावात् । –न्यायबि॰ पृ॰ ४० । Return

6240 | –त्तिप्रतिबन्ध– ब॰ । Return

6241 | –वादकत्वं त– श्र॰ । Return

6242 | –त तज्ज्ञान– ब॰, श्र॰ । Return

6243 | श्रुतस्य । तुलना–अपि चान्यविवक्षायामन्यशब्ददर्शनात् विवक्षायामपि क्वचिद्व्यभि चारात् सर्वत्रानाश्वासात् कथं विवक्षाविशेषसूचका अपि ते स्यु । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २६६ । Return

6244 | –प्राये प्रामा– आ॰, श्र॰ । Return

6245 | –न्नाह येन हि आ॰ । Return

6246 | स्वभावत ब॰ । Return

6247 | –ण श्रु– ब॰ । Return

6248

श्रुतिदुष्ट श्रुतिकटु । श्रुतिकटु परुषवर्णरूपम् दुष्टम् । –काव्यप्र॰ पृ॰ २६७ । या भवत
प्रिया इत्यत्र शृङ्गाररसवर्णनावसरे निषिद्धस्य रेफस्य प्रयोगादेव श्रुतिकटुत्व ज्ञेयम् । प्रिया इत्यत्र
रेफसयोग स्पष्ट एव ।

Return

6249

कल्पनादुष्टञ्च विरुद्धकल्पनायुक्तत्वात् अनुचितकल्पनाशालित्वाद्वा
बोध्यम् । पर प्रहृत्य इत्यत्र हि यदा वीर्यवान् पुरुष पर प्रहृत्य प्रहारानन्तर विश्रान्त विशेषेण
श्रान्त क्लान्तः तदा तस्य बीर्यवत्त्वेन वर्णनमनुचितमेव । यदि हि प्रहारानन्तर क्लान्त कथ वीर्य
वान् ? क्लान्तत्ववीर्यवत्त्वयोर्विरोधात् ।

Return

6250 | श्रुतविकल्पना– आ॰, श्र॰ । Return

6251 | –दिग्रहपरिग्रहः श्र॰ । Return

6252

अयमर्थ–आप्तोक्तेर्बहिरर्थाविनिश्चये सुगतेतरवच
नयो सत्येतरव्यवस्था का अर्थाविषयत्वाविशेषात् । हेतुवादाच्च बहिरर्थाविनिश्चये साधनेतरता कुत
बहिरर्थशून्यत्वाविशेषादिति । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ४८ । सत्येतरव्यवस्था हि वाह्यार्थप्राप्त्यप्राप्तिनिबन्धनैव,
तथा चोक्तम्–आप्तमीमासायाम् का॰ ८७ बुद्धिशब्दप्रमाणत्व बाह्यार्थे सति नासति । सत्या
नृतव्यवस्थैव युज्यतेऽर्थाप्त्यनाप्तिषु । तुलना–वाक्यानामविशेषेण बवत्रभिप्रेतवाचिनाम् । सत्यानृत
व्यवस्था न तत्त्वमिथ्यात्वदर्शनात् ॥ मिथ्यादर्शनज्ञानात् मिथ्यार्थत्व गिरा मतम् । –सिद्धिवि॰ पृ॰
५०२ ।

Return

6253 | सर्वर्थान् ज॰ वि॰ । Return

6254

तुलना–नान्तरीयकताभावाच्छब्दाना वस्तुभि सह नार्थसिद्धिस्ततस्ते हि वक्त्रभिप्राय
सूचका ॥ ३ । २१२ ॥ वक्तृव्यापारविषयो योऽर्थो बुद्धौ प्रकाशते । प्रामाण्य तत्र शब्दस्य नार्थतत्त्व-[p. n601 ]
निबन्धनम् ॥ १ । ४ ॥ यद्यथा वाचकत्वेन वक्तृभिर्विनियम्यते । अनपेक्षितबाह्यार्थं तत्तथा वाचक मतम्
॥ १ ॥ ६७ ॥ –प्रमाणवा॰ । साक्षाच्छब्दा न बाह्यार्थप्रतिबन्धविवेकत । गमयन्तीति च प्रोक्त विवक्षासूच
कास्त्वमी ॥ –तत्त्वसं॰ पृ॰ ७०२ । यथोक्तम्–वक्तुरभिप्राय सूचयेयु शब्दाः । –तर्कभा॰ मो॰ पृ॰ ४ ।

Return

6255 | अन्यविवक्षायामन्यशब्दोच्चारणमपि प्रतीयते यथा देवदत्तविवक्षाया यज्ञदत्तोच्चारण गोत्रस्खलने ऽनुभूयते । Return

6256

आप्त खलु साक्षात्कृतधर्मा यथादृष्टस्यार्थस्य चिख्यापयिषया प्रयुक्त उपदेष्टा ।
साक्षात्करणमर्थस्य आप्तिः तया प्रवर्तते इत्याप्तः । –न्यायभा॰ १ । ७ । आप्ति साक्षादर्थप्राप्तिः यथार्थो
पलम्भ तया वर्तत इत्याप्त साक्षात्कृतधर्मा यथार्थप्राप्त्या श्रुतार्थग्राही । आगमो ह्याप्तवचनमाप्त दोषक्ष
याद्विदु । क्षीणदोषोऽनृतं वाक्य न ब्रूयाद्धेत्वसभवात् । स्वकर्मण्यभियुक्तो यो रागद्वेषविवर्जित । पूजितस्त
द्विधैर्नित्यमाप्तो ज्ञेय स तादृश । –सांख्यका॰ माठर॰ पृ॰ १३ । यो यत्राविसवादकः स तत्राप्तः
परोऽनाप्त तत्त्वप्रतिपादनमविसवाद तदर्थज्ञानात् । –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ २३६ ।

Return

6257 | तत्र पक्षादिवचनानि साधनम् –न्यायप्र॰ पृ॰ १ । Return

6258 | साधनदोषोद्भावनानि दूषणानि –न्यायप्र॰ पृ॰ ८ । Return

6259

तद्वत् प्रमाण भगवान् यथाभिहितस्य सत्यचतुष्टयस्याविसंवादनात्तस्यैव परैरज्ञातस्य प्रकाश
नाच्च । –प्रमाणवा॰, मनोरथ॰ १ । ९ । "तायित्वाच्च भगवत सुगतस्य प्रामाण्य तथाहि–ताय स्वदृष्ट
मार्गोक्ति वैफल्याद्वक्ति नानृतम् । दयालुत्वात् परार्थञ्च सर्वारम्भाभियोगत । तस्मात्प्रमाणं तायो वा
चतु सत्यप्रकाशनम् ॥–दुःखहेतुनिवर्तकत्वेन स्वयं दृष्टस्य मार्गस्योक्तिर्देशना ताय करणे कार्योपचारात् ।
तया हि सत्त्वान् तायते तद्योगात्तायित्वम् । स च वैफल्याद्वक्ति नानृतम् । आत्मसुखाद्यभिलाषादिना कश्चि
दसत्य वदति अज्ञानाद्वा । प्रहीणात्मदर्शनस्य साक्षात्कृततत्त्वस्य तदुभय नास्ति । विशेषत सत्याभिधान
हेतुरेव कृपास्तीत्याह–दयालुत्वाच्च परार्थञ्च सर्वस्य मार्गाभ्यासादेरारम्भेऽभियोगत परार्थमेवोद्दिश्य भग
वानभिसम्बुद्ध कथन्तस्य मिथ्याभिधानेन सत्त्ववञ्चनाशङ्काऽपि । तस्मात्तायित्वात् प्रमाण भगवान् ।
यथादृष्टार्थप्रवक्तृत्व हि संवादित्वमेवेति प्रथमप्रमाणलक्षणयोगात् प्रामाण्यमनेनोक्तम् । द्वितीयलक्षण
योगमप्याह–तायो वा चतु सत्यप्रकाशनम् । परैरज्ञातस्य सत्यचतुष्टयस्य प्रकाशन वा तायः तद्योगात्
तायी प्रमाण भगवानुक्त । –प्रमाणवा॰, मनोरथ॰ १ । १४७-४८ । तत सुगतमेवाहु सर्वज्ञं मतिशा
लिनः । प्रधानपुरुषार्थज्ञ त चैवाहुर्भिषग्वरम् ॥ –तत्त्वस॰ पृ॰ ८७८ ।

Return

6260 | अनुपदेशात् लिगावि– ब॰ । Return

6261

चत्वार्यायसत्यानि, तद्यथा दुःख समुदयो निरोधो मार्गश्चेति । –धर्मस॰ पृ॰ ५ ।
सत्यान्युक्तानि चत्वारि दुःख समुदयस्तथा । निरोधो मार्ग एतेषा यथाभिसमय क्रम ॥ –अभिध
र्मको॰ ६ । २ ।

Return

6262 | च ब॰ । Return

6263

अथवा साध्यते येन परेषामप्रतीतोऽर्थ इति साधन त्रिरूपहेतुवचनसमुदाय,
तस्याङ्ग पक्षधर्मादिवचनं अथवा तस्यैव साधनस्य यन्नाङ्ग प्रतिज्ञोपनयनिगमनादि –वादन्याय॰
पृ॰ ६१ ।

Return

6264 | –वस्था वा श्र॰ । Return

6265 | वक्त्रभिप्राये । Return

6266 | शब्दस्य । Return

6267

तुलना–विचित्राभिसन्धितया व्यापारव्याहारादि
साकर्येण क्वचिदप्यतिशयानिर्णये कैमर्थक्याद्विशेषेष्टि ज्ञानवतोऽपि विसवादात् क्व पुनराश्वास लभे
महि । –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ ७१ । चेद्यदि, वागाप्तवचनम्, अर्थव्यभिचारिणी बाह्यार्थाविस
वादिनी स्यात् । कस्मात् ? चित्राभिसन्धे चित्र सत्यासत्यादिरूपो नानाभिसन्धिरभिप्रायो विवक्षा
तस्मात् । कस्य ? पुसो वक्तु सरागा अपि वीतरागवच्चेष्टन्ते इति वचनात् । तर्हि विजातीयादपि
कारणात् कार्य दृष्टमविरुद्ध स्यात् । ततस्तत् कारणभेदि कारण प्रतिनियत स्वात्मलाभनिबन्धन
भिनत्ति विजातीयाद्विशिनष्टीत्येव शील किं शक्य स्यात् ? न स्यादेवेत्यर्थ । तस्य यत कुतश्चिदुत्पत्ते
रविरोधात् । न खल्वनियतकारणजन्य कार्य कारणभेद गमयत्यशक्ते । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ४९ ।

Return

6268 | कार्यदृष्ट ई॰ वि॰ । Return

6269

तुलना–न चैव वादिन किञ्चिदनुमानं नाम, निरभिसन्धीनामपि बहुल कार्यस्वभावानियमोष
लम्भात् । सति काष्ठादिसामग्रीविशेषे क्वचिदुपलब्धस्य तदभावे प्रायशोऽनुपलब्धस्य मण्यादिकारण
कलापेऽपि सभवात् । यज्जातीयो यत मप्रेक्षितस्तज्जातीयात्तादृगिति दुर्लभनियमताया धूमधूमकेत्वा
दीनामपि व्याप्यव्यापकभाव कथमिव निर्णीयेत वृक्ष शिशपात्वादिति लताचूतादेरपि क्वचिदेव दर्शनात्
प्रेक्षावता किमिव नि शक चेत स्यात् –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ ७२ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २६६ ।

Return

6270

तुलना–चैतसेभ्य सम्यक्मिथ्याप्रवृत्तयस्ते चातीन्द्रियस्वप्रभवकायवाग्व्यवहारानुमेया
स्यु व्यवहाराश्च प्रायशो बुद्धिपूर्वमन्यथापि कर्तु शक्यते पुरुषेच्छावृत्तित्वात्तेषा च चित्राभिसन्धित्वात् ।
तदय लिङ्गसकरात् कथमनिश्चिन्वन् प्रतिपद्येत ? दुर्बोधत्वात् दुप्राप्यत्वादन्यगुणदोषनिश्चायकाना
प्रमाणानाम् चैतसेभ्य इत्यादिना व्याचष्टे । चेतसि भवा चैतसा गुणदोषा । चैतसेभ्य गुणेभ्यः
कृपावैराग्यबोधादिहेतुभ्य सम्यक्प्रवृत्तय यथार्थप्रवृत्तय, चैतसेभ्यो दोषेभ्य रागादिभ्यो मिथ्याप्रवृत्तयो
विपरीतप्रवृत्तयो भवन्ति । ते चेति परेषा चैतसा गुणदोषा चेतोधर्मत्वेनातीन्द्रिया ततो न प्रत्यक्षगम्या ।
किन्तु स्वस्माद् गुणदोषरूपात् प्रभव उत्पादो यस्य कायवाक्कर्मण तेन कार्यलिङ्गेनानुमेया । तच्च
नास्ति । यस्माद् व्यवहाराश्च कायवाक्कर्मलक्षणा प्रायशो बाहुल्येन बुद्धिपूर्वमिति कृत्वा प्रतिसख्याने
अन्यथापि कर्त्तु शक्यन्ते । तथाहि सरागा अपि वीतरागवत् आत्मान दर्शयन्ति वीतरागाश्च सरागवत् ।
किं कारणम् ? पुरुषेच्छावृत्तित्वात् व्यवहाराणा तेषा चेति पुसा चित्राभिसन्धित्वात् चित्राभिप्रायत्वात्
ततो यथेष्टं व्यवहारा प्रवतन्ते इति नास्ति गुणदोषप्रभवाणा व्यवहाराणा विवेकनिश्चय । तदिति
तस्मादयमनुमाता पुमान् लिङ्गमकरात् लिङ्गव्यभिचारादनिश्चिन्वन् क्षीणदोष कथमागमस्य कर्तार
प्रतिपद्येत नैवेति निगमनीयम् । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰, टी॰ १ । २२२ । यथा रक्तो ब्रवीति तथा विर
क्तोऽपि । एव न वचनमात्रात्, नापि विशेषात् प्रतिपत्ति अभिप्रायस्य दुर्बधित्वात् व्यवहारसकरेण
सर्वेषा व्यभिचारात् । विरक्तो हि रक्तवच्चेष्टते रक्तोऽपि विरक्तवदित्यभिप्रायो दुर्बोध –प्रमा
णवा॰ स्ववृ॰, टी॰ १ । १४ । क्षीणावरण समधिगतलक्षणोऽपि सन् विचित्राभिसन्धिरन्यथा देशये
दिति विप्रलम्भशकी –प्रमाणसं॰ पृ॰ ११६ । अष्टसह॰ पृ॰ ७१ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ९ । सूत्रकृ
तागटी॰ पृ॰ ३८४ । लघी॰ ता॰ पृ॰ ४९ ।

Return

6271 | –भावे तेन बहि– आ॰, ब॰ । Return

6272 | –न प्रति– श्र॰ । Return

6273 | क्वचित्किमि– श्र॰ । Return

6274 | पृ॰ ४३५ । Return

6275 | अध्यक्षत्वे– आ॰ । Return

6276 | आदिपदेन तृण-अरणिनिर्मथनादयो ग्राह्या । Return

6277

तुलना–यत्नत परीक्षित कार्य
कारण नातिवर्तते इति चेत् स्तुतम् प्रस्तुतम् –अष्टश॰, अष्टमह॰ पृ॰ ७२ । प्रमेयरत्नमा॰ ३ । १०१ ।
लघी॰ ता॰ पृ॰ ४९ । अथ सुविवेचित कार्यं कारण न व्यभिचरतीति न्यायाद् । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰
२६६ ।

Return

6278 | भावौ बोक्त– ब॰, भादौ चोक्त– श्र॰ । Return

6279

अदृष्टे तादात्म्यतदुत्पत्ती यस्य तत् अदृष्टतादात्म्यतदुत्पत्ति तस्य अगृहीतस्वभावकार्यादिरूपस्य
श्रुतज्ञानस्य इत्यर्थ । अत्र अदृष्टतादात्म्यतदुत्पत्तिशब्द श्रुतस्य विशेषणत्वात् नपुसकलिङ्गोऽपि भादौ
इत्यादि सुत्रानुसारेण भादौ अजादौ सुपि उक्तपुस्कमिगन्त नप् नपुसक वा पुवद् भवति इति पुल्लिङ्गे
प्रयुक्त, नपुसकलिङ्गे तु नुमागमे सति अदृष्टतादात्म्यतदुत्पत्तिन इति प्रयोगः स्यात् इति भाव ।

Return

6280 | श्रुतस्य । Return

6281 | अस्मिन् ग्रन्थे । Return

6282 | पभाचन्द्रेण ग्रन्थकृता । Return

6283 | न्यायकुमुदचन्द्र तत्कर्त्ता प्रभाचन्द्रश्च अनेन विशेषणेन सूचित । Return

6284 | जिन पतिर्यस्य । Return

6285 | चतुर्थपरि– आ॰ । Return

6286 | –यप्रमा – श्र॰ । Return

6287 | –श प्रथमः परिच्छेदः ब॰ । Return

6288 | प्राप्ताऽत्र आ॰, श्र॰ । Return

6289 | अकलङ्कदेवसरणि । Return

6290 | प्रभाचन्द्रस्य । Return

6291

उद्धृतेयम्–तथा चाहाकलङ्क–भेदा
भेदा यतोऽपेक्षानपे –आव॰ नि॰ मलय॰ पृ॰ ३७०B. । गुरुतत्त्ववि॰ पृ॰ १६B. । लक्ष्यन्ते
निश्चीयन्ते । के ? नयदुर्नया । नयाश्च दुर्नयाश्च नयाभासाश्च नयदुर्नया । काभ्याम् ? अपेक्षान
पेक्षाभ्याम्, अपेक्षा प्रतिपक्षधर्माकाङ्क्षा अनपेक्षा ततोऽन्या सर्वथैकान्त ताभ्याम् । किंविशिष्टा ?
ते ये भेदाभेदाभिसन्धय भेदो विशेष पर्यायः व्यतिरेकश्च, अभेद सामान्यमेकत्व सादृश्यञ्च, भेदा
श्चाभेदश्च भेदाभेदी तयो भेदाभेदयोरभिसन्धयोऽभिप्रायाः श्रुतज्ञानिनो विकल्पा इत्यर्थ । कस्मिन् ?
ज्ञेये प्रमेये जीवादी । किंविशिष्टे ? भेदाभेदात्मके, भेदाभेदावात्मानौ स्वभावौ यस्य तत्तथोक्तम्
तस्मिन् । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ५० ।

Return

6292 | एते मु॰ लघी॰ । Return

6293 | तेपक्षानपक्षा– श्र॰ । Return

6294 | निरपेक्षत्व प्रत्यनीकधर्मस्य निराकृतिः सापेक्षत्वमुपेक्षा । –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ २९० । Return

6295

तम्हा सव्वे वि णया मिच्छादिट्ठी सपक्खपडिबद्धा । अण्णो
णणिस्सिआ उण हवति सम्मत्तसब्भावा । –सन्मति॰ १ । २१ । निरपेक्षा नया मिथ्या सापेक्षा वस्तु
तेऽर्थकृत् । –आप्तमी॰ १०८ । नयाः सापेक्षा दुर्नया निरपेक्षा लोकतोऽपि सिद्धा –सिद्धिवि॰, टी॰
पृ॰ ५३७B । तथा चोक्तम्–अर्थस्यानेकरूपस्य धीः प्रमाण तदशधी । नयो धर्मान्तरापेक्षी दुर्णय
स्तन्निराकृति ॥ –अष्टश॰ अष्टसह॰ पृ॰ २९० । धर्मान्तरादानोपेक्षाहानिलक्षणत्वात् प्रमाणनयदु
र्णयाना प्रकारान्तरासभवाच्च, प्रमाणात्तदतत्स्वभावप्रतिपत्ते तत्प्रतिपत्तेः तदन्यनिराकृतेश्च । –अष्ट
श॰, अष्टसह॰ पृ॰ २९० । सदेव सत् स्यात्सदिति त्रिधार्थो मीयेत दुर्नीतिनयप्रमाणै । –अन्ययोगव्य॰
श्लो॰ २८ ।

Return

6296 | तुलना –पात॰ महाभा॰ १ । १ । १ । योगभा॰ ३ । १३ । न्यायकु॰ पृ॰ ४०१ टि॰ ६ । Return

6297

तुलना–उप्पन्ने वा विगए वा घुवे वा –स्थानांग॰ स्था॰ १० । सद्दव्वं वा –व्या॰ प्र॰ श॰ ८ ।
३०९, सत्पदद्वार । दव्व सल्लक्खणिय उप्पादव्ययधुवत्तसजुत्तं । गुणपज्जयासय वा ज त भण्णति
सव्वण्हू ॥ –पञ्चा॰ गा॰ १० । अपरिचत्तसहावेनुप्पादव्वयधुवत्तसजुत्तं । गुणव च सपज्जाय ज
त दव्व ति बुच्चति ॥ –प्रवचन॰ २ । ३ । सद्द्रव्यलक्षणम्, उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्त सत् –तत्त्वार्थसू॰ [p. n606 ]
५ । २९, ३० । दव्व पज्जयविउय दव्वविउत्ता य पज्जवा णत्थि । उप्पायट्ठिइभगा हदि दविय
लक्खण एय ॥ –सन्मति॰ गा॰ १ । १२ । नोत्पादस्थितिभङ्गानामभावे स्यान्मतित्रयम् । –मी॰
श्लो॰ पृ॰ ६१९ । उत्पादस्थितिभङ्गाना स्वभावादनुबन्धिता । तद्धेतूनामसामर्थ्यादतस्तत्त्व त्रया
त्मकम् ॥ –सिद्धिवि॰ पृ॰ १६७ ।

Return

6298

तुलना–नया प्रापका कारका साधका निर्वर्तका निर्भासका उपलम्भका व्यञ्जका
इत्यनर्थान्तरम् । जीवादीन् पदार्थान् नयन्ति प्राप्नुवन्ति कारयन्ति साधयन्ति निर्वर्तयन्ति निर्भासयन्ति
उपलम्भयन्ति व्यजयन्तीति नया । –तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ १ । ३५ । स्याद्वादपविभक्तार्थविशेष
व्यजको नय ॥ –आप्तमी॰ का॰ १०६ । वस्तुन्यनेकान्तात्मनि अविरोधेन हेत्वर्पणात् साध्यविशेषस्य
याथात्म्यप्रापणप्रवणप्रयोगो नय । –सर्वार्थसि॰ १ । ३३ । ज्ञातॄणामभिसन्धय खलु नयास्ते
द्रव्यपर्यायत । नयो ज्ञातुर्मत मतः । –सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ५१७A, ५१८A । प्रमाणप्रकाशि
तार्थविशेषप्ररूपका नया । –राजवा॰ १ । ३३ । एगेण वत्थुणोऽणेगधम्मुणो जमवधारणेणेव । नयण धम्मेण
तओ होई नओ सत्तहा सो य ॥ –विशेषा॰ गा॰ २६७६ । णयदि त्ति णओ भणिओ बहूहि गुणपज्जए
हि ज दव्व । परिणामखेत्तकालन्तरेसु अविणट्ठसब्भाव ॥ –धवला टी॰ पृ॰ ११ । प्रमाणपरिगृही
तार्थैकदेशवस्त्वध्यवसायो नय –धवला टी॰ पृ॰ ८३ । सारसग्रहेप्युक्त पूज्यपादै–अनन्तपर्यायात्म
कस्य वस्तुनोऽन्यतमपर्यायाधिगमे कर्त्तव्ये जात्यहेत्वपेक्षो निरवद्यप्रयोगो नय । प्रभाचन्द्रभट्टारकैरप्य
भाणि–प्रमाण यपाश्रयपरिणामविकल्पवशीकृतार्थविशेषप्ररूपणप्रवण प्रणिधिर्य स नय इति । –धवला
टी॰ वेदनाख॰ । नयन्ते अर्थान् प्रापयन्ति गमयन्तीति नया, वस्तुनोऽनेकात्मकस्य अन्यतमैका
त्मैकान्तपरिग्रहात्मका नया इति । –नयचक्रवृ॰ पृ॰ ५२६A । यथोक्तम्–द्रव्यस्यानेकात्मनोऽन्यत
मैकात्मावधारणम् एकदेशनयनान्नया । –नयचक्रवृ॰ पृ॰ ६B । नयन्तीति नया अनेकधर्मात्मक
वस्तु एकधर्मेण नित्यमेवेदमनित्यमेवेति वा निरूपयन्ति । –तत्त्वार्थहरि॰ १ । ६ । तत्त्वार्थसिद्ध॰ १ । ६ ।
स्वार्थैकदेशनिर्णीतिलक्षणो हि नय स्मृत । पृ॰ ११८ नीयते गम्यते येन श्रुतार्थाशो नयो हि सः ।"
–तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६८ । नयविव॰ श्लो॰ ४ । अनिराकृतप्रतिपक्षो वस्त्वशग्राही ज्ञातुरभिप्रायो नय ।
–प्रमेयक॰ पृ॰ ६७६ । ज णाणीण वियप्य सुयभेय वत्थुयससगहण । त इह णय पौत्त णाणी पुण
नेहि णाणेहि ॥ –नयचक गा॰ २ । श्रुतविकल्पो वा ज्ञातुरभिप्रायो वा नय । नानास्वभावेम्यो व्यावृत्य
एकस्मिन् स्वभावे वस्तु नयति, प्राप्नोतीति वा नय । –आलापप॰ । तद्द्वारायात पुनरनेकधर्मनिष्ठा
र्थसमर्थनप्रवण परामर्श शेषधर्मस्वीकारतिरस्कारपरिहारद्वारेण वर्त्तमानो नय । –न्यायावता॰ टी॰
पृ॰ ८२ । वस्तुनोऽनन्तधर्मस्य प्रमाण ण व्यञ्जितात्मन । एकदेशस्य नेता य स नयोऽनेकधा
स्मृत ॥ –तत्वार्थसार पृ॰ १०६ । नीयते येन श्रुताख्यप्रमाणविषयीकृतस्यार्थस्याश तदितराशौदा
सीन्यत स प्रतिपत्तुरभिप्रायविशेषो नय । –प्रमाणनय॰ ७ । १ । स्या॰ म॰ पृ॰ ३१० । प्रमाणपरि
च्छिन्नस्यानन्तधर्मात्मकस्य वस्तुन एकदेशग्राहिण तदितराशाप्रतिक्षेपिण अध्यवसायविशेषा नया ।
–जैनतर्कभा॰ पृ॰ २१ । प्रकृतवस्त्वशग्राही तदिताराशाप्रतिक्षेपी अध्यवसायविशेषो नय ।
–नयरहस्य पृ॰ ७९ । नयप्रदीप पृ॰ ९७B. । मलयगिर्याचार्यमतेन सर्वेऽपि नया मिथ्या एव;
तथाहि–अनेकधर्मात्मक वस्त्ववधारणपूर्वकमेकेन नित्यत्वाद्यन्यतमेन धर्मेण प्रतिपाद्यस्य बुद्धिं नीयते
प्राप्यते येनाभिप्रायविशेषेण स ज्ञातुरभिप्रायविशेषो नय । इह हि यो नयो नयान्तरसापेक्षतया स्यात्प
दलाञ्छित वस्तु प्रतिपद्यते स परमार्थत परिपूर्णं वस्तु गृह्णाति इति प्रमाण एवान्तर्भवति, यस्तु नयवा
दान्तरनिरपेक्षतया स्वाभिप्रेतेनैव धर्मेण अवधारणपूर्वक वस्तु परिच्छेत्तुमभिप्रैति स नयः वस्त्वेकदेश
परिग्राहकत्वात् । –आव॰ नि॰ मलय॰ पृ॰ ३६९A ।

Return

6299

तच्च सच्चतुर्विधम्–तद्यथा द्रव्यास्तिक
मातृकापदास्तिकम् उत्पन्नास्तिकम् पर्यायास्तिकमिति । –तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ ५ । ३१ । इत्थ द्रव्या-[p. n607 ] स्तिकं मातृकापदास्तिकं च द्रव्यनयः । उत्पन्नास्तिकं पर्यायास्तिकं च पर्यायनयः । –तत्वार्थहरि॰ ५ ।
३१ । तत्त्वार्थसिद्ध॰ ५ । ३१ । दव्वट्ठिओ य पज्जवणओ य सेसां वियप्पासिं । –सन्मति॰ १ । ३ ।
नयो द्विविधः द्रव्यार्थिकः पर्यायार्थिकश्च । –सर्वार्थसि॰ १ । ६ । द्वौ मूलभेदौ द्रव्यास्तिकः
पर्यायास्तिक इति । अथवा द्रव्यार्थिकः पर्यायार्थिकः । –राजवा॰ १३३ । तत्र मूलनयौ द्रव्यपर्याया
र्थगोचरो । मिथ्यात्वं निरपक्षत्वे सम्यक्त्वं तद्विपर्यये ॥ –सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ५२१A. । दव्वट्ठि
यस्स दव्व वत्थु पज्जवनयस्स पज्जायो । –विशंवा॰ गा॰ ४३३१ । तेषां वा शेषशासनाराणां–द्रव्या
र्थपर्यायार्थनयौ द्वौ समासतो मूलभेदौ तत्प्रभेदा संग्रहादयः । –नयचकवृ॰ पृ॰ ५२६A. । धवला टी॰
पृ॰ ८३ । प्रमाणनय॰ ७ । ५ ।

Return

6300 | पर्यायोऽर्थः प्रयोजनमस्येति पर्यायार्थिकः । –सर्वार्थसि॰ १ । ६ । परि भेदमेति गच्छतीति पर्यायः । पर्याय एवार्थः प्रयोजनमस्येति पर्यायार्थिकः । –धबलाटी॰ पृ॰ ८४ । Return

6301 | अद्रवत् ज॰ वि॰ । Return

6302

तुलना–अथवा यस्य गुणान्तरेप्वपि प्रादुर्भवत्सु तत्त्वं न विहन्यते तद् द्रव्यम् । किं पुनस्तत्त्वम् ?
तदभावस्तत्त्वम् तद्यथा आमलकादीनां फलानां रक्तादयः पीतादयश्च गुणाः प्रादुर्भवन्ति आमलकं
बदरमित्येव भवति । अन्वर्थं खल्वपि निर्वचनं गुणसन्द्रावो द्रव्यमिति । –पात॰ महाभा॰ ५ । १ । ११९ ।
दवियदि गच्छदि ताइं ताइं सब्भावपज्जयाइं जं । दवियं तं भण्णंते अणण्णभूदं तु सत्तादो ॥ –पञ्चास्ति॰
गा॰ ९ । यथास्वं पर्यायैर्द्रूयन्ते द्रबन्ति वा तानि द्रव्याणि । –सर्वार्थसि॰ ५ । २ । अद्रवद् द्रवति द्रोष्य
त्येकानेकं स्वपर्ययम् । –न्यायवि॰ का॰ ११४ । दविए दुयए दोरवयवो विगारो गुणाण संदावो । दव्वं
भव्वं भावस्स भूअभावं च जं जोग्गं ॥ –विशेषा॰ गा॰ २८ । द्रवति द्रोष्यति दुद्रवैति अदुद्रवत् द्रुः
द्रोर्विकारोऽवयवो वा द्रव्यम् । –न्यचकवृ॰ पृ॰ ९९B. । द्रोर्विकारो द्रव्यम्, द्रोरवयवो वा द्रव्यम्,
द्रव्यं च भव्यं भवतीति भव्यम् द्रव्यम्, द्रवतीति द्रव्यम् द्रूयते वा, द्रवणात् गुणानां गुणसन्द्रावो द्रव्यम् ।
–नयचकवृ॰ पृ॰ ४४१B. । द्रोष्यत्यदुद्रवत्तास्तान् पर्यायमिति द्रव्यम् । –धवलाटी॰ पृ॰ ८३ । द्रवति
गच्छति तास्तान् पर्यायान् द्रूयते गम्यते वा तैः पर्यायैरिति वा द्रव्यम् । –जयध॰ अ॰ पृ॰ २६ ।
आलापप॰ ।

Return

6303

द्रव्यमर्थः प्रयोजनमस्येत्यसौ द्रव्यार्थिकः । –सर्वार्थसि॰ १ । ६ । पूज्जवणिस्सामण्णं
बयणं दव्वठ्ठियस्स अत्थित्ति । अवसेसो वयणविही पज्जवभयणा सपडिवक्खो । –सन्मति॰ गा॰ १ । ७ ।
धवलाटी॰ पृ॰ ८३ । द्रव्येणार्थः द्रव्यार्थः, द्रव्यमर्थो यस्येति वा, अथवा द्रव्यार्थिकः द्रव्यमेवार्थो यस्य
सोऽयं द्रव्यार्थः । –नयचकवृ॰ पृ॰ ४B. ।

Return

6304 | द्वितीये विषयपरिच्छेदे । Return

6305 | –द्धो सर्व– श्र॰ । Return

6306 | ते निश्ची– ब॰ । Return

6307 | –श्च आभ्यामि– ब॰ । Return

6308 | विषयपरिच्छदे । Return

6309 | आत्मा यस्य आ॰, ब॰ । Return

6310 | परमार्थसत् । Return

6311 | पृ॰ १९१ । Return

6312 | तत्र श्र॰ । Return

6313 | –ष्टे द्रवति आ॰, ब॰ । Return

6314 | –भेदाश्रितो यत आ॰ । Return

6315

अस्ति विद्यते प्रतीयते ।
तत्किम् ? सत् सत्तासामान्यम् । किविशिष्टम् ? यदित्यादि, यस्मिन्नन्तर्लीना अन्तर्भूता । के ?
जीवाजीवप्रभेदा, जीवश्चेतनालक्षण अजीव पुनस्तद्विपर्यय पुद्गलादि प्रभेदाश्च त्रसस्थावराद्यवान्त
रविशेषा, जीवाजीवौ च प्रभेदाश्च ते तथोक्ता । न खलु द्रव्य पर्यायो वा सत्त्वव्यतिरिक्तमस्तीति
किञ्चिद्व्यबहर्त्तु शक्य स्ववचनविरोधादतिप्रसङ्गाच्च । नन्वेकस्य कथमनेकजीवादिभेदव्यापकत्वमिति
चेदत्राह एकमित्यादि । यथा एक ज्ञान चित्रपटादिविषय स्वनिर्भासि स्वे आत्मीया ज्ञानात्मानो निर्भासा
नीलाद्याकारा विद्यन्ते अस्येति स्वनिर्भासि । यथा चैको जीव आत्मा स्वपर्ययै, स्वे चिद्रूपा पर्यया
रागादय परिणामा तैराक्रान्त प्रतीतिपदारूढो न विरुध्यते तथा सत्त्वमपि जीवाद्यनेकभेदाक्रान्त न
विरुध्यते इत्यर्थ । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ५२ ।

Return

6316 | जीवादयः ज॰ वि॰ । Return

6317 | –ज्ञानमित्यर्थ श्र॰ । Return

6318 | आस्ते ब॰, श्र॰ । Return

6319 | –या जीवः आ॰ । Return

6320 | अनेन श्र॰ । Return

6321 | अशक्यविवेचन हि एकचित्रज्ञानस्य नीलाद्याकाराणा ज्ञानान्तरे नेतुमशक्यत्वम् । Return

6322

अल
ब्धधर्मानुवृत्तिर्योगः । लब्धधर्मानुवृत्ति क्षेम । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । २४ । योग अप्राप्तवि
षयस्य परिच्छेदलक्षणा प्राप्तिः, क्षेम तदर्थक्रियानुष्ठानलक्षण परिपालनम् । –हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ ५५ ।

Return

6323

अभिप्रैति विषयीकरोति । कः ? सग्रह संग्रहनय । किम् ? शुद्ध द्रव्य सत्सामान्यं तस्यान्योपा
धिरहितत्वेन शुद्धिसभवात्, तद्विषयो हि नयः सग्रह । सजात्यविरोधेन पर्यायानाक्रान्तभेदानैकध्यमुप
नीय समस्तग्रहण सग्रह इति निर्वचनात् । कुत ? तदभेदत, तस्य सत्सामान्यलक्षणस्य शुद्धद्रव्यस्य
अभेदात् सर्वेषु जीवाजीवेषु अव्यतिरेकात् । ननु प्रागभावादेः सत्त्वव्यतिरेकात् कथ तदभेद इत्याशङ्क्याह–
भेदाना जीवादीना सद्विशेषाणां मध्ये एकोऽपि भेदो जीवस्तत्पर्यायोऽन्यो वाऽसदात्मा असत्स्वरूपो
नास्ति न विद्यते । विरोधतः–षद्यसदात्मा, कथमस्ति ? यद्यस्ति, कथमसदात्मेति ? स्ववचनविरोधा
दस्य असिद्धेः । तत प्रागभावादिरन्यो वा कथञ्चित्सदात्मक एवाभ्युपगन्तव्यः प्रतीतिबलात् । –लघी॰
ता॰ पृ॰ ५२ ।

Return

6324

तुलना–सगहिय पिंडिअत्थ सगहवयण समासओ विंति । –अनुयोगद्वार॰ ४
द्वा॰ । आ॰ नि॰ गा॰ ७५६ । विशेषा॰ गा॰ २६९९ । अर्थाना सर्वैकदेशसंग्रहण संग्रहः । आह च
यत्सगृहीतवचन सामान्ये देशतोऽथ च विशेषे । तत्सग्रहनयनियत ज्ञान विद्यान्नयविधिज्ञ ॥ –तत्त्वार्था-[p. n610 ]
षि॰ भा॰ १ । ३५ । तत्त्वार्थहरि॰, तत्त्वार्थसिद्ध॰ १ । ३५ । स्वजात्यविरोधेनैकध्यमुपनीय पर्यायाना
क्रान्तभेदानविशेषेण समस्तग्रहणात् सग्रह । –सर्वार्थसि॰ १ । ३३ । राजवा॰ १ । ३३ । विधिव्यतिरि
क्तप्रतिषेधानुपलम्भाद्विधिमात्रमेव तत्त्वमित्यध्यवसाय समस्तस्य ग्रहणात् सग्रह । द्रव्यव्यतिरिक्त
पर्यायानुपलम्भात् द्रव्यमेव तत्त्वमित्यध्यवसायो वा सग्रह । –धवलाटी॰ पृ॰ ८४ । शुद्ध द्रव्यमभिप्रैति
सन्मात्र सग्रह पर । स चाशेषविशेषेषु सदौदासीन्यभागिह ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ७० । नयविव॰ श्लो॰ ६७ ।
प्रमेयक॰ पृ॰ ६७७ । शुद्ध द्रव्य समाश्रित्य सग्रहस्तदशुद्धित –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २७२, ३११ । नयचक्र
गा॰ ३४ । तत्त्वार्थसार पृ॰ १०७ । प्रमाणनय॰ ७ । १३ । स्या॰ म॰ पृ॰ ३११ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २२ ।

Return

6325

तुलना–यथा सर्वमेकं सदविशेषात् । –तत्त्वार्थभा॰ १ । ३५ । अहव महासामन्नं सगहिय
पिडियत्थमियर ति । सव्वविसेसानन्न सामन्न सव्वहा भणिय । –विशेषा॰ गा॰ २७०१ । विश्वमेक
सदविशेषात् इति यथा । –प्रमाणनय॰ ७ । १६ ।

Return

6326 | तस्य सर्व– आ॰ । Return

6327 | कथमसास्ति चेत् आ॰, श्र॰ । Return

6328 | अभावचतुष्टयस्यापि । Return

6329 | अस्तीतिप्रत्य यग्राह्यम् । Return

6330 | अभावचतुष्टयसद्भावसिद्धि । Return

6331 | द्रव्यस्वरूपम् ब॰, श्र॰ । Return

6332 | द्रव्यादिस्वभावरहितस्य । Return

6333 | सत्त्व-द्रव्ययोः । Return

6334 | सत्त्वस्य द्रव्यादिविशेषसा पेक्षतया, द्रव्यस्य च सत्त्वविशेषणापेक्षतया । Return

6335 | नहि असदात्मा इत्यादि विवृतिवाक्येन । Return

6336 | नहि किञ्चिज्ज्ञानम् इत्याद्यशेन । Return

6337 | चित्रज्ञानदृष्टान्तेन । Return

6338 | –जीवभेदप्रभेद श्र॰ । Return

6339

शसेत् स्तुयात् कथयेदित्यर्थ ।
किम् ? प्रत्यक्ष विशदमिन्द्रियानिन्द्रियज्ञानम् । किंविशिष्टम् ? भेदाज्ञानम्, भेदान् परपरिकल्पितान्
निरंशक्षणान्न जानाति न गृह्णातीति भेदाज्ञानम् । किं शसेत् ? द्रव्य शुद्धमशुद्ध वा स्वलक्षण वस्तुभूत
न कल्पितमित्यर्थ । क्व ? बहिरचेतने घटादौ, अन्तश्चेतने । केन ? सदात्मना सद्रूपेण, न खलु सद्रूपेण
भेदः पदार्थेषु प्रत्यक्षतो ज्ञायते येन प्रत्यक्ष द्रव्य न शसेत् । कस्मात् ? भेदात् भेदमाश्रित्य । किं
विशिष्टात् ? सामान्यलक्षणात्, सामान्यमन्वयो लक्षण लिंगं यस्यासौ सामान्यलक्षणस्तस्मात् । न हि
भेदनिरपेक्षमभेद प्रत्यक्षमन्यद्वा प्रमाण साधयति तस्यानुपलब्धे । तत प्रत्यक्षमपि द्रव्यसिद्धिनिबन्ध
नमेवेति कुत सग्रहनयो मिथ्या स्यात् ? –लघी॰ ता॰ पृ॰ ५३ ।

Return

6340 | –विभ्रमविशे– श्र॰ । Return

6341 | ज्ञाने पुरु– ब॰ । Return

6342 | प्रत्यक्षम् Return

6343 | बहिरन्त । Return

6344 | –त् ॥ छ ॥ यदि श्र॰ । Return

6345 | प्रत्यक्षम् । Return

6346 | बहिरन्तश्च । Return

6347 | –ह द्रव्यमन– आ॰, श्र॰ । Return

6348 | –ह भेदात् विशे– आ॰ । Return

6349 | परमार्थोहि रूप ब॰ । Return

6350 | पृ॰ ३७५, १५० । Return

6351 | भेदात् ब॰ । Return

6352 | च श्र॰ । Return

6353 | बहिरन्त । Return

6354 | भेदान् । Return

6355 | विप्लवं ज्ञा– आ॰ । Return

6356 | –ल्पित कथं– श्र॰ । Return

6357 | एतदन्तर्गत पाठो नास्ति ब॰, श्र॰ । Return

6358

स्वज्ञानस्य इत्यादि
एतच्चिह्नान्तर्गत पाठ ब॰, श्र॰ प्रत्यो त्रुटिताया पू॰ प्रतौ च नास्ति । अर्थानुरोधात्तु स्वस्य विप्लु
ताकारात् इत्यशस्य टिप्पण्यात्मक एव भाति ।

Return

6359 | द्रव्यस्वल– आ॰ । Return

6360 | विद्यादेतद्यदि आ॰, श्र॰ । Return

6361 | स्वार्थभेदानवबोधः । Return

6362 | तत्कु– ब॰ । Return

6363 | प्रत्यक्षम् । Return

6364 | स्वलक्षणं द्रव्य शसेत् । Return

6365 | द्रव्यम् । Return

6366 | स्थूलाकारा प्रतीति कथ भ्रान्तिरूपा स्यात् ? Return

6367 | भ्रान्तिः । Return

6368 | यथावद्वस्तुप्रतिभास एव हि भ्रान्तिनिवृत्तिकारणम् । यदि च यथावद्वस्तुग्रहणेऽपि भ्रान्ति न निवर्तेत तदा न कदापि तस्याः निवृत्ति सभाव्येति भाव । Return

6369 | यथा आ॰ । Return

6370 | स्वार्थभेदाज्ञानवत् । Return

6371 | द्रव्यम् । Return

6372 | कस्यचिदपि पुरुषस्य सामान्यनो विशेषतो वा प्रतिभासाभावात् न भ्रान्ति स्यात्, भ्रान्ते सामान्यप्रतिभासनिवन्धनत्वादिति भाव । Return

6373 | सौगत । Return

6374 | –क्षणाना आ॰ । Return

6375 | –दिलक्षण– श्र॰ । Return

6376

अयमर्थ–यथा सद्भि
ज्ञानगताकारै असद्भिरर्थाकारै नीलादिभि सहैक ज्ञान विभाति तव न विरुध्यते, तथा अर्थव्यञ्जन
पर्यायै सहक्रमविवर्तिभि व्यज्जनपर्यायै सहैक द्रव्यमपि विभाति न विरुध्यते इति । दृश्या स्थूला
व्यज्जनपर्याया अदृश्या सूक्ष्मा केवलागमगम्या अर्थपर्याया । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ५५ ।

Return

6377 | भाति प्रतिभासते ब॰, श्र॰ । Return

6378 | वादृ– ब॰ । Return

6379 | –सै एकं– श्र॰ । Return

6380 | क्षणिक क्षणिक ज्ञानम् आ॰ । Return

6381 | योगाचारै । Return

6382 | एकत्वप्रमा– श्र॰ । Return

6383 | पुनस्तत्प्रतिपादन– श्र॰ । Return

6384

द्रष्टव्यम् –न्यायकुमु॰ पृ॰ १३० टि॰ ६ । शास्त्रवा॰ यशो॰ पृ॰ ४९ ।
व्याख्या–ननु यदि सा चित्रता बुद्धौ एकस्या स्यात्, तया च चित्रमेक द्रव्यं व्यवस्थाप्येत तदा किं
दूषण स्यात् ? आह–न स्यात्तस्या मतावपि । न केवल द्रव्यं तस्या मतावपि एकस्या न स्याच्चित्रता
आकारनानात्वलक्षणत्वाद् भेदस्य, नानात्वेऽपि चित्रता कथमनेकपुरुषप्रतीतिवत् । कथन्तर्हि प्रतीतिरि
त्याह–यदीद स्वयमर्थेभ्यो रोचते तत्र के वयम् । यदीदम् अताद्रूप्येऽपि ताद्रप्यप्रथनम् अर्थाना भासमानाना
नीलादीना स्वयम् अपरप्रेरणया रोचते, तत्र तथाप्रतिभासे के वयमसहमाना अपि निषेद्धुम्, अवस्तु च
प्रतिभासते चेति व्यक्तमालीक्यम् । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ २ । २१० ।

Return

6385

सौगतै । तस्मान्नार्थेषु
न ज्ञाने स्थूलाभासस्तदात्मन । एकत्र प्रतिषिद्धत्वात् बहुष्वपि न सम्भव ॥ तस्मान्नार्थेषु वाह्येषु
न ज्ञाने तद्ग्राहके स्थूलाभाम स्थूल आकार सङ्गच्छते । तदात्मन स्थूलस्वरूपस्यैकत्रावयवे परमाणौ
वा प्रतिषिद्धत्वात् । बहूष्वपि तेषु सभवो नास्ति मिलिता अपि हि त एव । ते च प्रत्येक स्थौल्यविकला[p. n614 ]
इति समुदिता अपि तथैव स्यु । तथा नीलाद्याकारेषु प्रत्येक चित्रस्य स्थौल्यस्याभावात् समुदायेऽप्य
भाव –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ २ । २११ ।

Return

6386 | व्यवस्थिति श्र॰ । Return

6387 | तदुक्तं श्र॰, ब॰ । Return

6388 | स्थूलैकप्रतिभासविरोध । Return

6389 | स्थूलैकप्रतिभासस्य असत्त्व भ्रान्तत्व वा स्वीकुर्वत । Return

6390 | शतधात्त्व आ॰ । Return

6391 | स्वमतविधिपरमतप्रतिषेधौ । Return

6392 | कारिकेय मुद्रितलघीयस्त्रये नास्ति । Return

6393

तुलना–कार्यकारणता नास्ति बहिरन्त सन्तति कुत । निरन्वयात्
कुतस्तेषा सारूप्यमितरार्थवत् ॥ सति क्षणिके कारणे यदि कार्यं स्यात् क्षणिकमक्रम जगन्नि सन्तानि
स्यात् । तस्मिन्नसति भवत कुत पुन कारणान्तरोत्पत्तिनियम ? सदेव कारण स्वसत्ताकालमेव
कार्य प्रसह्य जनयेत् । स्वरसत एव कार्योत्पत्तिकालनियमे स्वतन्त्रस्य कुत एव कार्यत्वम् ? नैरन्तर्यमात्रा
त्प्रभवनियमे सर्वत्र सर्वेषामविशेषे कुत प्रभवनियम्ः ? द्रव्यस्य प्रभवनियमे न किञ्चिदतिप्रसज्यते ।
–सिद्धिवि॰ पृ॰ ३६३-६४ ।

Return

6394 | किं पुनरसौ कार्यकारणभाव अनुपलम्भसहायप्रत्यक्षनिबन्धन ? इत्याह–तद्भावे भाव तदभावेऽभावश्चेति ? –हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ ६९ । Return

6395 | लक्षणभगे न ज॰ वि॰ । Return

6396 | कारणम् आ॰ । Return

6397 | स्य तज्ज– आ॰ । Return

6398 | कार्यजनकत्वम् । Return

6399 | कारणभाव आ॰ । Return

6400 | –योर्लक्ष– ब॰, श्र॰ । Return

6401 | कार्योत्पत्तिकालेऽपि कारणसद्भावे तस्य द्विक्षणावस्थायित्व स्यादिति भाव । Return

6402

यौग । तुलना–अर्थक्रियाकारित्वेन सत्ताभ्युपगमे समानञ्चैतद् दूषणम्–किं सतामर्थकियाका
रित्वमथासतामिति ? सतामर्थक्रियाकारित्वे सत्ताभ्युपगमे तथा दुरुत्तरमितरेतराश्रयत्वम् । तथा हि
अर्थक्रियाजनकत्वे सत्त्वम्, सतश्चार्थक्रियाजनकत्वमित्येकाप्रसिद्धावितराप्रसिद्धि । अथ अर्थक्रिया
मन्तरेण सतोऽर्थक्रियाजनकत्वम्, तत्राप्यय विकल्प इत्यनवस्था । असत एवार्थक्रियाजनकत्वे खरविषा
णादिषु तथाभाव स्यात् । अर्थक्रियायाश्चार्थक्रियान्तरेण सत्त्वेऽनवस्था । अथ स्वरूपेणेति चेत्; पदार्थेषु
तथाभावप्रसङ्ग । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ १२७ । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ १२ ।

Return

6403 | असद्भूताया । Return

6404 | अर्थक्रियाया । Return

6405 | अर्थलक्षणत्वविरोधात् । Return

6406 | अर्थस्य । Return

6407 | अनवस्थितिरिति श्र॰ । Return

6408 | प्रकृतार्थक्रियाया सत्त्वव्यव स्थापिका अपराऽर्थक्रिया तस्या अप्यपरा इत्यनबस्था । Return

6409 | व्यावर्त्तते श्र॰ । Return

6410 | क्षणिकेऽर्थे । Return

6411 | अर्थक्रिया । Return

6412 | कार्यकारणभाव । Return

6413 | इत्यादि आ॰ । Return

6414 | क्षणिकार्थानाम् । Return

6415 | कार्यकारणभाव । Return

6416 | त्रिकालानुयायिनोऽर्थस्य । Return

6417 | नित्यऽर्थे । Return

6418 | प्रत्यक्षानुपलम्भसाधन । Return

6419 | –धनसद्भाव श्र॰ । Return

6420 | कार्यकारणभाव । Return

6421 | क्षणिकानाम् । Return

6422 | प्रत्यक्षानुपलम्भसाधनम् । Return

6423 | कार्यकारणभावम् । Return

6424 | सद्भावो आ॰ । Return

6425 | इत्येवलक्षण आ॰ । Return

6426 | सभावनोच्छेद ब॰ । Return

6427

तुलना–
क्षणस्थायि कारण स्वसत्ताया कार्यं कुर्वदभ्युपगच्छन् क्रमोत्पत्तिमुपरुणद्धि सकलजगदेकक्षणवृत्तित्वप्रस
ङ्गात् –अष्टश॰ अष्टसह॰ पृ॰ ९१ । सत्येव कारणे यदि कार्यं त्रैलोक्यमेकक्षणवर्ति स्यात्, कारणक्षणकाल
एव सर्वस्य उत्तरोत्तरक्षणसन्तानस्य भावात् तत सन्तानाभावात् –अष्टश॰ अष्टसह॰ पृ॰ १८७ ।

Return

6428 | –णलक्षण– श्र॰ । Return

6429 | –त्येनेति आ॰ । Return

6430 | स्वतो सत्ता– श्र॰ । Return

6431 | –क्षणकार्य– आ॰ । Return

6432 | न हि गोदोहनकाल गमनकालश्चैक सभवति । Return

6433 | कारणकार्ययो । Return

6434

चेद् यदि विरुद्धा विप्रति
षिद्धा स्यात्, का ? कार्योत्पत्ति, कार्यस्योत्तरपरिणामस्योत्पत्ति स्वरूपलाभ । कया ? स्वय कारण
सत्तया, स्वय कारणं विवक्षितकार्यजनक द्रव्यस्वरूपमुपादान तस्य सत्तया भावेन । तर्हि युज्येत,
युक्त स्यात् । किम् ? अर्थक्रियासभवसाधनम्, अर्थस्य अभिमतप्रयोजनस्य क्रिया निष्पत्ति तत्सभव
साधनम् नित्ये क्रमयौगपद्यविरहादित्यनुमानम् । क्व ? अर्थे । किंविशिष्टे ? क्षणिकेनिरन्वयक्षणनश्वरे ।
इदमतिपत्तिवचनम् । न च सा विरुद्धा कार्यकाले सत एव कारणत्वात्, अन्यथा कार्यस्य आकस्मिकत्व
प्रसङ्गात्…" –लघी॰ ता॰ पृ॰ ५६ । तुलना–कार्योत्पत्तिर्विरुध्येत न वै कारणसत्तया । यस्मिन्
सत्येव यद्भाव तत्तस्य कार्यमितरत्कारणमिति क्षणिकत्वे न सभवत्येव सहोत्पत्तिप्रसङ्गात् कुतः
सन्तानवृत्ति । –सिद्धिवि॰ पृ॰ १६०, ३२६ ।

Return

6435 | कार्यस्योत्प– ई॰ वि॰ । Return

6436 | कारणसिद्धे ई॰ वि॰ । Return

6437 | –सत्ताया श्र॰ । Return

6438 | कारणसद्भावे । Return

6439 | कार्यसद्भाव । Return

6440 | अर्थक्रियाऽभावात् । Return

6441 | कार्योत्पत्तिकाले उपादानकारणसत्तया । Return

6442 | –यिष्यति आ॰ । Return

6443 | –कत्वे विरुद्ध्यते आ॰ । Return

6444 | अन्यदेशादे ब॰, श्र॰ । Return

6445 | कार्योत्पत्ते । Return

6446 | कारणाभावापेक्षणे । Return

6447 | यदि का– श्र॰ । Return

6448 | कर्म । Return

6449 | कर्त्तृ । Return

6450 | कार्येण । Return

6451 | आत्मलाभे । Return

6452 | कारणाभावः । Return

6453 | कार्येण आत्मलाभे अपेक्ष्यमा णत्वात् कारणाभाव एव कारणं स्यादिति भावः । Return

6454 | कारणाभाव Return

6455 | अल्पान्तरत्वात् आ॰, अल्पस्वरत्वात् ब॰ । Return

6456 | अल्पाच्तरम् –जैनेन्द्र व्या॰ १ । ३ । १०० ।–द्वन्द्वे से समासे अल्पाच्तरमेक पूर्वं प्रयुज्यते । –शब्दार्णव॰ १ । ३ । ११४ । Return

6457 | प्रख्यायते इति प्रख्या विकल्प, उपाख्यायते इति उपाख्या श्रुति ताभ्या विकल्पशब्दाभ्या रहित्वात् । Return

6458 | एव वार्य– आ॰ । Return

6459

कार्यव्यतिरेकेण कारणव्यतिरेको ज्ञायते, क्षणिके च न कार्यव्यतिरेक अत क्षणिकेऽर्थे
कार्यकारणभाव साधनीयः, यथा हि–रूपज्ञानोत्पत्त्यभावेन रूपज्ञानजननशक्त्यभाव व्याप्त, चक्षुषि
अविकले सति न रूपज्ञानोत्पत्त्यभाव अतस्तत्र रूपज्ञानजननशक्ति व्यवस्थाप्यते । नहि चक्षुषि
रूपज्ञानजननशक्तिव्यवस्थापने प्रत्यक्षानुपलम्भौ प्रभवत, शक्तेरतीन्द्रियत्वात् प्रत्यक्षानुपलम्भाऽगोच
रत्वात् । तथैव क्षणिकेऽर्थे प्रत्यक्षानुपलम्भसाधन कार्यकारणभावो मासेत्स्यत् कार्यव्यतिरेकेणानुमीय
मानस्तु सिद्ध्यत्येव इत्यभिप्राय ।

Return

6460 | –धनवस्तु श्र॰ । Return

6461 | –त्राह स्वलक्षणस्य पर– आ॰ । Return

6462 | –रेकोणोप– आ॰ । Return

6463 | क्षणिकस्य । Return

6464 | कार्यव्यतिरेकेण । Return

6465 | अनुमानम् । Return

6466 | कार्योत्पादनशक्ते । Return

6467 | प्रज्ञाकरगुप्त । Return

6468 | पृ॰ ६१३, ६१६ । Return

6469 | तदुक्तम् आ॰ । Return

6470

चित्रप्रतिभासापि बुद्धिरेकैव
बाह्यचित्रविलक्षणत्वात् । शक्यविवेचन चित्रमनेकम्, अशक्यविवेचनाश्च बुद्धेर्नीलादय । –प्रमाणवा
र्तिकाल॰ पृ॰ ३९५ । उद्धृतमिदम्–प्रमेयक॰ पृ॰ ९५ । न्यायकुमु॰ पृ॰ १३० । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २४१ ।
न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ १०१A. । प्रज्ञाकरगुप्तेनाप्युक्तम्–चित्रप्रतिभासा –सिद्धवि॰ टी॰ पृ॰ ५५A ।

Return

6471 | यथाहि कार्यस्य देशेऽविद्यमानमपि कारण कार्योत्पादकम्, तथा कार्यकालेऽविद्यमानमपि कार्यो त्पादकं भवतु । Return

6472 | यदि कार्यकालेऽविद्यमानादपि कारणात् कार्योत्पत्ति न स्वीक्रियते तदा । Return

6473

प्रज्ञाकरगुप्तो हि प्रमाणवार्तिकालङ्कारकार, स च भाविन भूतञ्चार्थ कारणमाचक्षते, तथाहि–
अविद्यमानस्य करणमिति कोऽर्थ ? तदनन्तरभाविनी तस्य सत्ता, तदेतदानन्तर्यमुभयापेक्षयापि
समानम् । यथैव भूतापेक्षया तथा भाव्यपेक्षयापि । न चानन्तर्यमेव निबन्धनम्, व्यवहितस्यापि
कारणत्वात् । गाढसुप्तस्य विज्ञान प्रबोधे पूर्ववेदनात् । जायते व्यवधानेन कालेनेति विनिश्चितम् ॥
तस्मादन्वयतिरेकानुविधायित्व निबन्धनम् । कार्यकारणभावस्य तद् भाविन्यपि विद्यते ॥ मृत्युर्न
भविष्यन्न भवेदेवम्भूतमरिष्टमिति । –प्रमाणवार्तिकाल॰ पृ॰ १७६ ।

Return

6474 | प्रबोषोदयो भा– ब॰ । Return

6475

यथा येनाविरोध-[p. n619 ]
प्रकरेणैकं सौगताभिमतं क्षणिकस्वलक्षण सकृदेकक्षणे भिन्नदेशार्थान् भिन्नो विप्रकृष्टो देशो येषां ते
भिन्नदेशा ते च तेऽर्थाश्च कार्याणि तान्, स्वमन्तानवर्तिनमुपादानत्वेन सन्तानान्तरवर्तिनञ्च निमित्त
त्वेन जनयेदित्यर्थ । यथा वा एक ज्ञान भिन्नदेशार्थान् विप्रकृष्टनीलाद्याकारान् व्याप्नोति न विरुध्यते
तथा एकमभिन्नद्रव्य क्रमात् कालभेदेन भिन्नकालार्थान् भिन्न पूर्वापरभूतः कालो येषा ते च तेऽर्थश्च
कार्याणि तान् कुर्यात्, पूर्वोत्तराकारपरिहारावाप्तिस्थितिरूपेण परिणमत् इत्यर्थ । नानेव व्याप्नोति
वा तादात्म्यमनुभवति वा, न विरुध्यते । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ५६ । तथैवोक्त भट्टाकलङ्कदेवै–
यथैक भिन्नदेशा। –सत्यशासनप॰ पृ॰ १५B ।

Return

6476 | तथैवं आ॰ । Return

6477 | सर्वेषा युगपत्प्राप्ति सकर । Return

6478 | परस्परविषयगमन व्यतिकर । Return

6479 | कारण– ज॰ वि॰ । Return

6480 | –त्वात् स्वभा– ई॰ वि॰ । Return

6481 | एव आ॰ । Return

6482 | प्रदीप विषयकं ज्ञानम् । Return

6483 | तैलपात्रे । Return

6484 | दशा वर्तिका तस्या आननं मुखम् अग्रभाग तस्य दाहम् । Return

6485 | –यथा श्र॰ । Return

6486 | न हि स्वापानन्तरभाविव्यापारादीना प्रवोधस्य च जाग्रद्विजानं विभिन्नकालवर्ति सत् समुत्पादक घटते तस्य एकक्षणमात्रवृत्तित्वादित्याशयेनाह–यदैवेति । Return

6487 | नियतदर्शन श्र॰ । Return

6488 | स्वव्यियकं दर्शनं प्रत्यक्षम् । Return

6489 | अन्यपदार्थोत्पादकालेऽपि । Return

6490 | नित्यस्य सद्भावात् । Return

6491

नाक्रमात्कमिणो भावो नाप्यपेक्षा
ऽविशेषिण । क्रमाद् भवन्ती घीः कायात् कम तस्यापि शमति ॥ नाऽक्रमात् क्रमिणः कार्यस्य भाव,
क्रमरहितत्वात् कारणस्य तन्निप्याद्यानि कार्याणि सकृज्जायेरन् । क्रमवत सहकारिणोऽपेक्ष्य क्रमाज्जनि
प्यतीति चेत्; नाप्यविशेषिण स्थिरैकरूपस्य परैरनाधेयविशेषस्य परेषां सहकारिणामपेक्षाऽस्ति । तस्मात्
क्रमाद् भवन्ती धीः कायात् क्रमन्तस्यापि कायस्य शसति । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ १ । ४५ । उद्धृतो
ऽयम्–नाक्रमात् क्रमिणो भावावीश्चेय क्रमं –सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ १६१A., १९७A. ।
धीर्जेयात् –मन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३३६ । प्रकृतपाठ –प्रमेयक॰ पृ॰ ३२५ ।

Return

6492 | ज्ञानक्षणिक आ॰ । Return

6493 | –सकरव्यतिरेकेण श्र॰ । Return

6494 | प्रतिनियतदेशस्थमेव । Return

6495 | तावद्वा आ॰ । Return

6496 | कार्यकार– आ॰ । Return

6497 | –त्मकमेवेत्य– आ॰, ब॰ । Return

6498 | चित्रज्ञानम् । Return

6499 | आदिपदेन गुणी अवयवी च ग्राह्यी । Return

6500 | घटपटज्ञानवत् । Return

6501

व्याख्या–सर्वस्योभयरूपत्वम्–उभयग्रहणमनेकत्वोपलक्षणार्थम् तस्मिन्
सति, तद्विशेषस्य उष्ट्र उष्ट्र एव न दधि, दधि दध्येव नोष्ट्र इत्येव लक्षणस्य निराकृते, दधि
खाद इति चोदित पुरुष किमुष्ट्र खादितु नाभिधावति ? उष्ट्रोऽपि दध्यभिन्नात् द्रव्यत्वादव्यतिरेकात्
स्याद्दधि, नापि स एवेति उष्ट्र उष्ट्र एव इत्येकान्तवाद, येनान्योऽपि दध्यादिक त स्यादुष्ट्र ।
तथा दध्यपि स्यादुष्ट्र उष्ट्राभिन्नेन द्रव्यत्वेन दध्नस्तादात्म्येनाभिसम्बन्धात् । नापि तदेवेति दध्येव
दधि, येनान्यदपि उष्ट्रादिक त स्याद्दधि । एतेन सर्वस्योभयरूपत्व व्याख्यातम् । –प्रमाणवा॰
स्ववृ॰ टी॰ १ । १८३ । मनोरथ॰ १ । १८३ । उद्धृतोऽयम्–अनेकान्तजय॰ पृ॰ १८ । नोदितो
–अनेका॰ प्र॰ पृ॰ ७ । अष्टसह॰ पृ॰ ९२ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २४२ । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ९२
A । निराकृत । प्रेरितो दधि –स्या॰ र॰ पृ॰ ८३७ ।

Return

6502

तुलना–सुगतोऽपि मृगो जात मृगोऽपि सुगत स्मृत । तथापि सुगतो बन्द्यो मृग
खाद्यो यथेष्यते ॥ तथा वस्तुबलादेव भेदाभेदव्यवस्थिते । चोदितो दधि खादेति किमुष्ट्रमभिधावति ॥
–न्यायवि॰ का॰ ३७३–७४ । अनेकान्तजय॰ पृ॰ २८१ । न ह्यस्माभिर्दध्युष्ट्रयोरेक तिर्यक्सामान्य
वस्तुत्वादिक व्यक्त्यभेदेन व्यवस्थितं तथाभूतप्रतिभासाभावादभ्युपगम्यते । यादृग्भूत तु प्रतिव्यक्ति
भिन्न समाना इति प्रत्ययविषयभूतमभ्युपगम्यते तथाभूतस्य तस्य शब्देनाभिधाने किमित्यन्यत्र प्रेरितो
ऽन्यत्र खादनाय धावेत् यद्युन्मत्तो न स्यात् । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २४२ ।

Return

6503 | पर्यायाणाम् । Return

6504

तुलना–निराकृतविशेषस्तु सत्ताद्वैतपरायण । तदाभास समाख्यातः सद्भिर्दृष्टेष्टबाधनात् ॥ –
तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २७०A । नयविव॰ श्लो॰ ६८ । प्रमेयक॰ पृ॰ ६७७ । न्यायावता॰ टी॰ पृ॰ ८५ ।
प्रमाणनय॰ ७ । १५, २१ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २४ ।

Return

6505

स्वस्य ब्रह्मवादस्य अर्थो विषय सन्मात्र तस्य
भेदा जीवादिविशेषा तेषा निराकृते प्रतिषेधात् । न खलु सर्वथा सत्त्वे भेदानामवकाशोऽस्ति ।
भेदरहितं च तत्कथं सामान्य नाम निराश्रयत्वात् अर्थक्रियाविरहाच्च । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ५८ ।

Return

6506 | तस्मात्तदात्मानो ई॰ वि॰ । Return

6507 | सत्त्वप्राधान्यात् । Return

6508 | सग्रहाभासत्वम् । Return

6509 | सामान्यत्वप्रसङ्गात् । Return

6510 | –कं द्रव्या– आ॰ । Return

6511 | तदेवमेव श्र॰ । Return

6512 | एव आ॰ । Return

6513 | सदात्मानो आ॰, ब॰ । Return

6514

इष्यते मन्यते स्याद्वादिभि । क ? नैगम, निगमो मुख्यगौणकल्पना, तत्र भवो नैगम
इति । कुत ? अन्योन्येत्यादि । गुणभावः अप्रधानभूत एकश्च प्रधानभूत, अन्योन्य परस्पर गुणभूतैकौ
तौ च तौ भेदाभेदौ च तयो प्ररूपणात् ग्रहणात् । तथाहि गुणगुणिनामवयवावयविना क्रियाकारकाणा
जातितद्वताञ्च कथञ्चिद् भेद गुणीकृत्य अभेद प्ररूपयति, अभेद वा गुणीकृत्य भेद प्ररूपयति । नैगमन
यस्यैवविधत्वात्, प्रमाणे भेदाभेदयोरनेकान्तग्रहणात् । ननु गुणगुण्यादीनामत्यन्तभेद एवेति चेदत्राह–अर्थे
त्यादि । अर्थान्तरत्व गुणगुण्यादीनामत्यन्तभेदः । तस्योक्तौ प्ररूपणाया नैगमाभास इष्यते तस्य प्रमाण
बाधितत्वात् । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ५७ । तुलना–णेगेहिं माणेहिं मिणैत्ति णेगमस्स य निरुत्ती । सेसाणपि
नयाणं लक्खणमिणमो सुणह वोच्छ ॥ –अनुयोगद्वार॰ ४ द्वा॰ । आव॰ नि॰ गा॰ ७७५ । विशेषा॰ गा॰
२६८२ । निगमेषु येऽभिहिता शब्दास्तेषामर्थ शब्दार्थपरिज्ञान च देशसमग्राही नैगम । 'आह च
–नैगमशब्दार्थानामेकानेकार्थनयगमापेक्ष । देशसमग्रग्राही व्यवहारी नैगमो ज्ञेय । –तत्त्वार्थाषि॰ भा॰
१ । ३५ । तत्त्वार्थहरि॰, तत्त्वार्थसिद्ध॰ १ । ३५ । अभिनिर्वृत्तार्थसकल्पमात्रग्राही नैगम । –सर्वार्थसि॰
१ । ३३ । राजवा॰ १ । ३३ । यदस्ति न तद् द्वयमतिलङ्घ्य वर्त्तते इति नैक गमो नय सग्रहासग्रहस्वरू
पद्रव्यार्थिको नैगम इति यावत् । –धवलाटी॰ पृ॰ ८४ । जयध॰ अ॰ पृ॰ २७ । तत्र सकल्पमात्रस्य
ग्राहको नैगमो नय । यद्वा नैक गमो योऽत्र स सता नैगमो मत । धर्मयोः धर्मिणो वापि विवक्षा धर्मध
र्मिणो । पर्यायनैगमादिभेदेन नवविधो नैगम । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६९ । नयविव॰ ३३, ३७ । प्रमेयक॰
पृ॰ ६७६ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३१० । नयचक्र गा॰ ३३ । तत्त्वार्थसार पृ॰ १०७ । नैकैर्मानैः महास
त्तासामान्यविशेषविशेषविज्ञानै मिमीते मिनोति वा नैकम । निगमेषु वा अर्थबोधेषु कुशलो भवो वा
नैगम । अथवा नैके गमा पन्थानो यस्य स नैकगम् । –स्थानाङ्गसू॰ टी॰ पृ॰ ३७१ । धर्मयो धर्मिणो
धर्मधर्मिणोश्च प्रधानोपसर्जनभावेन यद्विवक्षण स नैकगमो नैगम –प्रमाणनय॰ ७ । ७ । स्या॰ म पृ॰
३११ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २१ ।

Return

6515 | –न्तरतोक्तौ ज॰ वि॰, –न्तरत्वोक्तो आ॰ । Return

6516

तुलना–ज सामन्नविसेसे परोप्पर बत्थुओ य सो भिन्नो । मन्नै
अच्चन्तमओ मिच्छद्दिट्ठी कणादोव्व ॥ –विशेषा॰ गा॰ २६९० । तयोरत्यन्तभेदोक्तिरन्योन्य वाश्र
यादपि । ज्ञेयो व्यजनपर्यायनैगमाभो विशेषत ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २७० । नयविव॰ ६३ । प्रमेयक॰
पृ॰ ६७७ । न्यायावता॰ पृ॰ ८२ । प्रमाणनय॰ ७ । ११ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २४ ।

Return

6517 | –यव्यवयवक्रि– ई॰ वि॰ । Return

6518

तुलना–वृत्तिश्च कृत्स्नाशविकल्पतो न । –युक्त्यनुशा॰ श्लो॰ ५५ । एकस्यानेकवृत्तिर्न
भागाभावाद्वहूनि वा । भागित्वाद्वास्य नैकत्वं दोषो वृत्तेरनार्हते ॥ –आप्तमी॰ का॰ ६२ । अष्टश॰,
अष्टसह॰ पृ॰ २१४ । तस्य तेषु सर्वात्मनाऽन्यथा वा वृत्त्ययोगो बाधक प्रमाणम् । –वादन्यायटी॰
पृ॰ ३० । यद्वा सर्वात्मना वृत्तावनेकत्व प्रसज्यते । एकदेशेन चानिष्टा नैको वा न क्वचिच्च स ॥
–तत्त्वमं॰ पृ॰ २०३ । यदि सर्वेषु कायोऽयमेकदेशेन वर्त्तते । अशा अ शेषु वर्त्तन्ते स च कुत्र स्वय
स्थित ॥ सर्वात्मना चेत् सर्वत्र स्थित काय करादिषु । कायास्तावन्त एव स्युर्यावन्तस्ते करादय ॥
–बोधिचर्याव॰ पृ॰ ४९५ ।

Return

6519 | –भूतो भेदस्य आ॰ । Return

6520 | अभेदस्य । Return

6521 | अभेदस्य Return

6522 | –णायामितर आ॰ । Return

6523 | अभेदनिरूपणे । Return

6524 | अप्रधानभूत । Return

6525 | सुखदु खोभय । Return

6526 | जीवस्य स्वभावो ब॰, श्र॰ । Return

6527 | जीवतो गुण श्र॰ । Return

6528 | नैगमस्य । Return

6529 | सत्ताप्राधान्यपक्षे सग्रहेऽन्तर्भावप्रसङ्ग, सुखादिपर्यायप्राधान्ये तु ऋजुसूत्रेऽन्तर्भावप्रसङ्ग इति । Return

6530 | –रूपणात्तदा– श्र॰, ब॰ । Return

6531 | –षां जीवानां प्र– आ॰ । Return

6532 | गुणादीना गुणादौ आ॰, ब॰ । Return

6533 | अवयविनिष्ठा क्रिया एका निरशापि सती भिन्नदेशेषु अवयवेषु वर्तेतापि, न तु क्रियातो भिन्नोऽन्य कश्चिन्निरशोऽर्य भिन्नदेशाधारेषु वर्तते इति भाव । Return

6534 | यदि पुनरित्यादि इति पाठ आदर्शे लिखित्वापि निष्का सित । Return

6535 | अनेकदेशेषु । Return

6536 | कथ तस्य श्र॰ । Return

6537 | अनेकदेशा । Return

6538 | अवयविन । Return

6539 | ते च ते तदेकदे– श्र॰, ब॰ । Return

6540 | पृ॰ २२४ । Return

6541 | इत्यलमिति– ब॰ । Return

6542 | भेदैकान्तम् । Return

6543 | निराकुर्वन्नाह– श्र॰ । Return

6544

यौगमते भावाना स्वत सदात्मना सत्ता
समवाय, असदात्मना वेति विकल्पद्वय मनसिकृत्य प्रथमपक्षे दूषणमाह–स्वत स्वरूपेण अर्था पदार्था
सन्तु । किंवत् ? सत्तावत्, यथा सत्तान्तराद्विनाऽपि सत्ता परसामान्यं स्वत एवास्ति तथा द्रव्या
दीन्यपि स्वत एव सन्तु विद्यन्ताम् । तथा च स्वत सदात्मना सत्तया किं साध्य न किमपीत्यर्थ । विनापि
तया तेषा सत्त्वात् । द्वितीयविकल्प दूषयति–सर्वथाऽसदात्मसु द्रव्यादिषु परा सत्ता न स्यात् न वर्तेत
अतिप्रसङ्गात् खरविपाणादावपि सर्वथाऽसति सत्तासमवायप्रसङ्गात् । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ५९ । तुलना–
सत्ताजोगादसओ सओ व सत्त हवेज्ज दव्वस्स । असओ न खपुप्फस्स व सओ व किं सत्तया कज्ज ॥
–विशेषा॰ गा॰ २६९४ । स्वरूपेणासत सत्त्वसमवाये च खाम्बुजे । स स्यात्किन्न विशेषस्याभावात्तस्य
ततोऽञ्जसा ॥ स्वरूपेण सत सत्त्वसमवायेऽपि सर्वदा । सामान्यादौ भवेत्सत्त्वसमवायोऽविशेषत ॥ –
आप्तप॰ का॰ ६९-७० । उद्धृतेय कारिका –सूत्रकृताग शी॰ पृ॰ २२७A

Return

6545

चलञ्च गुणवृत्तमिति क्षिप्रपरिणामि चित्तमुक्तम्–प्रदीपावयवानामिव बुद्ध्यवयवाना
गुणाना वृत्त क्रिया चञ्चला प्रतिक्षणमन्याऽन्या च भवति, न तु निर्व्यापारा गुणास्तिष्ठन्ति –योग
भा॰, योगवा॰ २ । १५ । साख्यपक्षे पुनर्वस्तु त्रिगुण चलञ्च गुणवृत्तमिति –योगभा॰ ४ । १५ ।
गुणवृत्त चल नित्यम् –योगका॰ ३ । ९ ।

Return

6546 | चैतन्य पुरुषस्य स्वरूपम् –योगभा॰ पृ॰ ३७ । Return

6547 | अवान्तरसामान्य द्रव्यत्वपृथिवीत्वादिकम् । Return

6548 | येषां सदा– आ॰, श्र॰ । Return

6549 | तदात्मना– श्र॰ । Return

6550 | –नां न श्र॰ । Return

6551 | सदात्मनाम् । Return

6552 | सत्तया । Return

6553 | स्वरूपस त्त्वस्य । Return

6554 | सतोऽपि करणे कारणव्यापारानुपरमरूपाऽनवस्था । Return

6555 | स्वत सतामपि पदार्थाना सत्तया सदिति शब्दप्रयोग सदिति ज्ञान वा क्रियेत, अत आह नापीत्यादि । Return

6556 | सदिति शब्दप्रयो गस्य सदिति प्रत्ययस्य वा । Return

6557 | सत्तासमवायात् । Return

6558 | –त्राहासदि असन् आ॰ । Return

6559 | अतिप्रसंगः श्र॰ । Return

6560 | सत्ताया । Return

6561 | पृ॰ २८५–। Return

6562

सामान्यादीना त्रयाणा स्वात्मसत्त्व–सम्प्रति सामान्यादीना साधर्म्यमाह सामान्यादीनामिति । स्वात्मैव
सत्त्वं स्वरूप यत्सामान्यादीना तदेव तेषा सत्त्व न सत्तायोग सत्त्वम् । एतेन सामान्यादीना त्रयाणा
सामान्यरहितत्वं साधर्म्यमुक्तमित्यर्थ । कथमेतद् ? बाधकसद्भावात् । सामान्ये सत्ता नास्ति अनिष्ट-[p. n626 ]
प्रसङ्गात् । विशेषेष्वपि सामान्यसद्भावे सशयस्यापि सम्भवात् निर्णयार्थ विशेषानुसरणेऽप्यनवस्थैव ।
समवायेऽपि सत्ताभ्युपगमे तद्वृत्त्यर्थं समवायाभ्युपगमादनिष्टापत्तिरेव दूषणम् –प्रश॰ भा॰, कन्द॰
पृ॰ १९ । मुख्ये हि अनवस्थादिबाधकोपपत्ते –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ १४२ । व्यक्तेरभेदस्तुल्यत्व सङ्करोऽ
थानवस्थिति । रूपहानिरसम्बन्धो जातिबाधकसङ्ग्रह ॥ –प्रश॰ किर॰ पृ॰ ३३ ।

Return

6563 | –व सत्ता– श्र॰ । Return

6564 | ह स्वतो हि आ॰ । Return

6565 | सत्तासमवायात् । Return

6566 | –त्रातिदि– आ॰, श्र॰ । Return

6567 | द्रव्यादि– ब॰ । Return

6568 | –णाञ्चातिप्र– श्र॰ । Return

6569 | द्रव्यत्वगुणत्वकर्मत्वसमवायवैयर्थ्यात् । Return

6570 | न हि स्वतोऽतथा भूतस्तथात्वसमवायभाक् । –आप्तप॰ का॰ ७२ । Return

6571 | सत्तासमवायात्सत्त्वप्रसङ्गात् । Return

6572 | गोत्वप्रत्ययः श्र॰ । Return

6573 | कर्कादा वपि गौर्गौरिति शब्दप्रयोग गौरिति ज्ञान वा स्यात् । Return

6574 | गोत्वस्य । Return

6575 | दुर्ज्ञेयम्, यतो हि गोत्व गोवत् सर्वत्र अश्वादौ स्यात् तथा च तत् महासामान्यमेव स्यान्न त्ववान्तरसामान्यमिति भाव । Return

6576 | पृ॰ २५८–। Return

6577 | –ण असर्व– ब॰, श्र॰ । Return

6578 | नि क्रियस्य ब॰, आ॰ । Return

6579

तुलना–तत्र देशान्तरे वस्तुप्रादुभवि कथन्नु ते । दृश्यन्ते वृत्तिभाजो वा तस्मिन्निति न
गम्यते ॥ न हि तेन सहोत्पन्ना नित्यत्वान्नाप्यवस्थिता । तत्र प्रागविभुत्वेन नचायान्त्यन्यतोऽक्रिया ॥
–तत्त्वसं का॰ ८०६–७ ।

Return

6580 | –ष्यस्यभावः श्र॰ । Return

6581 | –चित्कवर्त्तन– ब॰ । Return

6582 | –चष्ट सत्त्वस्य दर्शनं पुरुषस्य आ॰ । Return

6583

प्रीत्यप्रीतिविषादात्मका, अत्राय समास प्रीतिश्चाप्रीतिश्च विषादश्च ते आत्मा स्वरूपं
येषा गुणाना ते भवन्ति प्रीत्यप्रीतिविषादात्मका । तेषा लक्षणमुच्यते तत्र प्रीत्यात्मक सत्त्वम् । आत्म
शब्द स्वभावे वर्तते । कस्मात् ? सुखलक्षणत्वात् । यो हि कश्चित् क्वचित् प्रीतिं लभते तत्र आर्जव
मार्दवसत्यशौचह्रीबुद्धिक्षमानुकम्पाज्ञानादि च, तत्सत्त्व प्रत्येतव्यम् । अप्रीत्यात्मक रजः । कस्मात् ?
दुःखलक्षणत्वात् । यो हि कश्चित् कदाचित् क्वचिदप्रीतिमुपलभते तत्र द्वेषद्रोहमत्सरनिन्दास्तम्भोत्कण्ठा
निकृतिवञ्चनाबन्धच्छेदनानि च, तद्रज प्रत्येतव्यम् । विषादात्मक तम । कस्मात् ? मोहलक्षणत्वात् ।
यो हि कश्चित् कदाचित्क्वचिन्मोहमुपलभते तत्र अज्ञानमदालस्यभयदैन्याकर्मण्यतानास्तिक्यविषादस्व
प्नादि च, तत्तम प्रत्येतव्यम् । –सांख्यका॰ माठर॰, जयमं॰, का॰ १२ । सांख्यसूत्रवि॰ पृ॰ १०६ ।

Return

6584 | –दि वृत्तपुरुषयी पर– आ॰ । Return

6585 | –तामवलस्त्वन्त– ब॰ । Return

6586 | कापिलै । Return

6587 | तदभेदेविरो– श्र॰, ब॰ । Return

6588 | सुखादि-पुरुषयो । Return

6589 | सुखादि । Return

6590

द्विविधो हि पदार्थाना विरोध, अविकलकार
णस्य भवतोऽन्यभावेऽभावाद्विरोधगति शीतीष्णस्पर्शवत् । परस्परपरिहारस्थितलक्षणतया वा भाववत् ।
–न्यायबि॰ पृ॰ ९७–९८ ।

Return

6591 | –प्रवेशद्वयो– आ॰ । Return

6592 | –त्राह दृश्यादृ– श्र॰ । Return

6593 | –कत्वव्यक्ता– आ॰ । Return

6594 | –त्मकं युक्तं आ॰ । Return

6595 | पृ॰ १९१ । Return

6596 | गुणपरिक– श्र॰ । Return

6597 | पुरुषस्य । Return

6598 | सुखाद्यात्मकत्वात् । Return

6599 | पृ॰ ३५४ । Return

6600 | –भासयता श्र॰ । Return

6601 | सग्रहाभासनैगमाभासयो । Return

6602 | प्रमाण ब॰ । Return

6603

व्याख्या–प्रमाण स्वेष्टानिष्टसाधनदूषणनिबन्धन प्रत्यक्षमन्यद्वा सर्वैरभ्युपगन्तव्यमन्यथाऽति
प्रसङ्गात् । तच्च व्यवहारात् । विधिपूर्वकमवहरण विभजन भेदकल्पन व्यवहारस्तस्मात् तमाश्रित्येत्यर्थ ।
स च तत्त्वत परमार्थतो न स्यात् । क्व ? तयो सग्रहाभासनैगमाभासयो । न खलु निरपेक्षे भावैकान्ते
प्रमाणादिभेदव्यबहारोस्ति निराकृतत्वात् भेदैकान्ते वा प्रमाणफलव्यवहारोऽस्ति सम्बन्धाभावात् ।
औपचारिक प्रमाणफलव्यवहारस्तत्रास्तीति चेदत्राह–मिथ्येत्यादि । मिथ्यैकान्ते प्रमाणफलव्यवहारस्या
वास्तवैकान्ते अङ्गीक्रियमाणे विशेष भेदोऽपि क ? न कोपीत्यर्थ । कयो ? स्वपक्षविपक्षयो, स्वपक्षो
ब्रह्मवादो भेदवादो वा, विपक्ष क्षणिकवादोऽद्वैतवादो वा तयो सकरप्रसगादित्यर्थ । तत कथञ्चि
द्व्यवहारोपि वास्तवोऽङ्गीऽकर्त्तव्य । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ६० । तुलना–प्रामाण्य व्यवहारेण ।
–प्रमाणवा॰ १ । ७ ।

Return

6604 | –व्य व्य– ई॰ वि॰ । Return

6605 | –स्त व्य– ज॰ वि॰ । Return

6606 | बल ई॰ वि॰ । Return

6607

उक्तार्थे शास्त्र प्रमाणयति–तथा चेति । परम पारमार्थिक नित्यमिति
यावत् । मायेव लौकिकमायावत् क्षणभङ्गरम्, अत सुतुच्छकम् अत्यन्ततुच्छमल्पसार स्थिराशाभावा
दिति । अत्र सुशब्देन परिणामितया गुणानामपि तुच्छत्व सूचित गुणा एव परिणामितया कूटस्थनित्या
पेक्षया तुच्छा, गुणकार्य तु दृश्यमान गुणापेक्षयापि तुच्छम्, अत सुतुच्छमिति । –योगवा॰
पृ॰ ४१४ । परम रूप मूलरूपमव्यक्तावस्था न दृष्टिपथमृच्छति गच्छति, व्यक्त दृष्टिपथ प्राप्त यद्
गुणरूप तद् मायेव सुतुच्छक मायया प्रदर्शित प्रपञ्च यथा तुच्छ तथेति ॥ –योगसू॰ भास्व॰ पृ॰
४१४ । कारिकेय निम्नग्रन्थेषु समुद्धृताऽस्ति–तथा च शास्त्रानुशासनम्–गुणाना। –योगभा॰
४ । १३ । षष्ठितन्त्रशास्त्रस्यानुशिष्टिः–गुणाना । –योगभा॰ तत्त्वव॰ ४ । १३ । योग॰ भास्वती,
पात॰ रह॰ ४ । १३ । भगवान वार्षगण्य–गुणानां । –शा॰ भा॰ भामती पृ॰ ३५२ । नयचकवृ॰
पृ॰ ४३A । तत्त्वोपप्लव॰ पृ॰ ८० । साख्यतत्त्वा॰ पृ॰ ६ । गुणाना सुमहद्रूपम् । –प्रमाणवा
र्तिकाल॰ परि॰ ४, पृ॰ ३३ । सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ७४B । अष्टसह॰ पृ॰ १४४ । दृष्टिपथ
प्राप्त तन्मायावस्तु तुच्छकम् –जयम॰ पृ॰ ६३ ।

Return

6608

तुलना–पटस्तन्तुष्विवेत्यादिशब्दाश्चेमे स्वय कृता । शृङ्ग गवीति लोके स्यात् शृङ्गे
गौरित्यलौकिकम् । प्रमाणवा॰ ३ । १५० । वृक्षे शाखा शिलाश्चाग इत्येषा लौकिका मति । शिला
ख्यपरिशिष्टाङ्गनैरन्तर्योपलम्भनात् ॥ तौ पुनस्तास्विति ज्ञान लोकातिक्रान्तमुच्यते । –तत्त्वस॰ पृ॰
२६७ ।

Return

6609 | –त वर्त्तेत ई॰ वि॰ । Return

6610 | प्रमाणं ब॰, श्र॰ । Return

6611 | –देवज्ञाना– आ॰ । Return

6612 | ज्ञानाद्वैता– ब॰ । Return

6613 | तत श्र॰ । Return

6614 | यथा तयोः ब॰ । Return

6615 | अथासवस्तु आ॰, अवास्तुसस्तु श्र॰ । Return

6616 | प्रमाणमिथैका– आ॰ । Return

6617 | द्रव्यपर्याय– श्र॰ । Return

6618 | शुद्धद्रव्यादि । Return

6619 | अनेन आ॰ । Return

6620 | ब्रह्माद्वैतादिवादिना । Return

6621 | प्रमाणम् । Return

6622 | तदिह चोक्तम् ब॰ । Return

6623 | –माण्यं व्यव– आ॰ । Return

6624 | व्यवहारो हि भेदमाश्रित्य प्रवर्तते अत अभेदग्राहिसग्रहनयदृष्ट्या मिथ्यैव । Return

6625

उद्धृतो
ऽयम्–तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १७३ । सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ १८A, २३२B, २९४B ३०५B., ३२४
५२०B । प्रमेयक॰ पृ॰ २१७, ३८३ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १११, ४९७ । न्वायवि॰ वि॰ पृ॰ ३८
B । शास्त्रवा॰ यशो॰ पृ॰ २५८B. ।

Return

6626 | –रद् तद्विथ– श्र॰ । Return

6627 | यो वि– ब॰, आ॰ । Return

6628 | तस्य व्यव– आ॰ । Return

6629 | संग्रहेतरोपल– ब॰, श्र॰ । Return

6630 | सत्त्वस्व– श्र॰ । Return

6631 | नित्यचैतन्यं श्र॰, नित्यचेतना– ब॰ । Return

6632 | तन्मायैव ब॰ । Return

6633 | इत्यलं प्र– ब॰ । Return

6634 | नैगमाभासे । Return

6635 | प्रमाणाभावम् । Return

6636 | वर्त्तेत नहि ब॰, वर्त्तेति नहि श्र॰ । Return

6637 | लोकव्यवहारे । Return

6638 | –हारप्रतीति– ब॰, श्र॰ । Return

6639 | न चैतावतैव ज्ञानेन ब॰ । Return

6640 | समवायस्य । Return

6641 | चेदत्राह श्र॰ । Return

6642 | पृ॰ २९७ । Return

6643 | अयुतसिद्धानामाधार्याधा रभूताना य सम्बन्ध इहप्रत्ययहेतु स समवायः । प्रश॰ भा पृ॰ १४ इत्यभिधानात् । Return

6644 | –न्धवत्त्वं तत्रैव आ॰ । Return

6645 | समवायपरीक्षायाम् पृ॰ २९७ । Return

6646 | समवायस्य । Return

6647 | –वासौ युक्तं तत्र ब॰ । Return

6648 | समवायिषु । Return

6649 | समवायस्य । Return

6650 | दूषणमाह ब॰ । Return

6651 | वा समवायान्तरात् एकत्वाभावात् एकत्वात्तस्य श्र॰ । Return

6652 | तत्त्व भावेन –वैशे॰ सू॰ ७ । २ । २८ । तस्माद् भाववत्सर्वत्रैक समवाय –प्रश॰ भा॰ पृ॰ ३२६ । Return

6653 | असम्बन्धो आ॰ । Return

6654 | पृ॰ ३०३ । Return

6655 | –हारोऽविसं– मु॰ लघी॰ । Return

6656

व्याख्या–स्याद् भवेत् । क ? नय सग्रहादि । किंविशिष्ट,
बहिरर्थोस्तीतीदृश । इतिशब्दात् प्रमाणमस्ति साध्यसाधनभावोऽस्तीत्यादि । कथम्भूतः सन् ? व्यवहा
राविसंवादी, हेतुफलभावादिव्यवस्था व्यवहार तस्याविसवादोऽव्यभिचार सोऽस्यास्तीति तथोक्त ।[p. n632 ]
व्यवहारस्य हि सुनयत्वे तदाश्रया हेतुफलभावादिसिद्धि स्यात् अन्यथा व्यवहारविसवादी दुर्नय स्यात् ।
कीदृश ? विज्ञप्तिमात्रम्, विज्ञप्तिर्विज्ञानमेव तत्त्व नान्यत् । शून्यम्, समस्तज्ञानज्ञेयोपप्लव एव तत्त्व
मितीदृश । इतिशब्द प्रकारवाची, सन्मात्रमेव तत्त्व विभ्रम एव तत्त्वमित्यादिप्रकारान् सूचयति ।
–लघी॰ ता॰ पृ॰ ६१ । तुलना–वच्चै विणिच्छिअत्थ व्यवहारो सव्वदव्वेसु । –अनुयोगद्वार॰ ४ द्वा॰ ।
आव॰ नि॰ गा॰ ७५६ । विशेषा॰ गा॰ २७०८ । लौकिकसम उपचारप्रायो विस्तृतार्थो व्यवहार ।
आह च–लोकोपचारनियत व्यवहार विस्तृत विद्यात् । –तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ १ । ३५ । तत्त्वार्थ॰ हरि॰,
तत्त्वार्थसिद्ध॰ १ । ३५ । सग्रहनयाक्षिप्तानामर्थाना विधिपूर्वकमवहरण व्यवहार । –सर्वार्थसि॰ १ । ३३ ।
राजवा॰ १ । ३३ । व्यवहारपरतन्त्रो व्यवहारनय इत्यर्थ । –धवलाटी॰ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २७१ ।
नयविव॰ ७४ । प्रमेयक॰ पृ॰ ६७७ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३१० । नयचक्र गा॰ ३५ । तत्त्वार्थसार पृ॰ १०७ ।
प्रमाणनय॰ ७ । २३ । स्या॰ म॰ पृ॰ ३११ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २२ ।

Return

6657

कल्पनारोपितद्रव्यपर्याय
प्रविभागभाक् । प्रमाणबाधितोऽन्यस्तु तदाभासोऽवसीयताम् ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २७१ । नयविव॰
७६ । प्रमेयक॰ पृ॰ ६७८ । न्यायावता॰ टी॰ पृ॰ ८६ । प्रमाणनय॰ ७ । २५, २६ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २४ ।

Return

6658 | –मात्रशून्य– मु॰ लघी॰ । Return

6659 | तुलना–त्रय पदार्था अर्थाभिधानप्रत्ययभेदात् –राजवा॰ पृ॰ १७ । Return

6660 | द्रष्टव्यम्– पृ॰ ६०५ टि॰ ७ । Return

6661

तुलना–गुणाणमासओ दव्व एकदव्वस्सिया गुणा । लक्खण पज्जवाण तु उभओ
अस्सिया भवे ॥ –उत्तरा॰ २८ । ६ । दव्व सल्लक्खणिय उप्पादव्वयधुवत्तसजुत्त । गुणपज्जयासय वा
ज त भण्णति सव्वण्हू ॥ –पञ्चास्ति॰ गा॰ १० । गुणपर्ययवद् द्रव्यम् –तत्त्वार्थसू॰ ५ । ३८ । त
परियाणहु दव्वु तुर्हु ज गुणपज्जयजुत्तु । सहभुव जाणहि ताँह गुण कमभुव पज्जौ वुत्तु ॥ –परमात्मप्र॰
गा॰ ५७ । न्यायवि॰ श्लो॰ १११ ।

Return

6662 | तुलना–उवओगलक्खणे जीवे । –भगवतीसू॰ २ । १० । उत्तरा॰ २८ । १० । उपयोगो लक्षणम् –तत्त्वार्थसू॰ २ । ८ । Return

6663 | पूर्वापरविरोधश्च विसंवादः ई॰ वि॰ । Return

6664 | अर्थक्रियासमर्थ यत्तदत्र परमा र्थसत् । –प्रमाणवा॰ २ । ३ । Return

6665 | विज्ञाप्तिमात्रमेवेदमसदर्थावभासनम् । यथा तैमिरिकस्यासत्के शचन्द्रादिदर्शनम् ॥ –विशतिकाविज्ञप्ति॰ श्लो॰ १ । Return

6666 | तदतिसू– ज॰ वि॰ । Return

6667

तुलना–अपि च बाह्यार्थबिज्ञानशून्यवा
दत्रयमितरेतरविरुद्धमुपदिशता सुगतेन स्पष्टीकृतमात्मनोऽसम्बद्धप्रलापित्व प्रद्वेषो वा प्रजासु विरुद्धार्थ
प्रतिपत्त्या विमुह्येयुरिमा प्रजा इति । –शा॰ भा॰ २ । २ । ३२ ।

Return

6668 | –रल प्र– ई॰ वि॰ । Return

6669 | –दि सर्वो आ॰, श्र॰ । Return

6670

तुलना–ततो यदुक्त प्रमाणमविसवादिज्ञानमित्यादि व्यवहारेण प्रमाणलक्षणमुक्तम्,
अज्ञातार्थप्रकाशो वा इति परमार्थेन, प्रमाणान्तरेणाज्ञातस्य अद्वयप्रतिभासार्थस्य आत्मवेदनस्य एवमभि
धानात् । –सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ९B । साव्यवहारिकस्येद प्रमाणस्य लक्षणं प्रमाणमविसंवादिज्ञा
नमिति । –तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ७७४ ।

Return

6671 | स हि इ– श्र॰ । Return

6672 | –हारार्थाभि– आ॰ । Return

6673 | तद्विशेषयोःगृ– श्र॰ । Return

6674 | प्रमाणविषय, अभिधानप्रत्ययविषयो वा । Return

6675 | अर्थाभिधानप्रत्ययेषु एकस्याप्यभावे । Return

6676 | स्वप्नेऽविशेषचोद– श्र॰, स्वप्नेनाविशेषनोद– आ॰ । Return

6677

योगाचारा माध्यमिकाश्च अर्थं स्वप्नवत् मिथ्यारूप वासना
कल्पित मन्यन्ते तथा चोक्तम्–फेनपिण्डोपम रूप वेदना बुद्बुदोपमा । मरीचिसदृशी सज्ञा सस्कारा
कदलीनिभा । मायोपमञ्च विज्ञानमुक्तमादित्यबन्धुना । –मा॰ बृ॰ पृ॰ ४१ । मायास्वप्नेन्द्रजा
लसदृशा द्रष्टव्या –नैरात्म्यप॰ पृ॰ १८ । न्यायकुमु॰ पृ॰ १३२ टि॰ ४ । तान् प्रत्याह–स्वप्नेनावि
शेषेत्यादि ।

Return

6678 | कुतो ज्ञानाविज्ञा– आ॰ । Return

6679 | –वस्थामव्यवस्था अन्या श्र॰ । Return

6680 | पृ॰ ११९ । Return

6681 | पृ॰ ३५४ । Return

6682 | सहमुखो गु– ब॰ । Return

6683

तुलना–अन्वयिनो गुणा, व्यतिरेकिण पर्याया–
सर्वार्थसि॰ ५ । ३८ । गुणपर्ययवद्द्रव्य ते सहक्रमवृत्तय । –न्यायवि॰ श्लो॰ १११, टि॰ पृ॰ १६१ ।
सहभुवो हि गुणा –धवलाटी॰ पृ॰ १७४ ।

Return

6684 | प्रसाधनं श्र॰ । Return

6685 | चित्त नानाधर्मात्मकम् । Return

6686 | आत्मन । Return

6687 | –ष्यते परा– ब॰ । Return

6688 | –वायित्व स्यात् श्र॰, –वायित्व तत्स्यात् ब॰ । Return

6689 | –पर्ययव– ब॰ । Return

6690 | अत एव श्र॰, ब॰ । Return

6691 | कस्त त्र प्र– आ॰ । Return

6692 | स घटा– आ॰ । Return

6693 | –पद्यन्ते आ॰ । Return

6694 | –भावश्चार्वा– आ॰ । Return

6695 | पृ॰ ३४३ । Return

6696 | पृ॰ ९ । Return

6697 | ननु च यदि श्र॰ । Return

6698 | सन्तान मात्रेण श्र॰ । Return

6699 | आत्मा । Return

6700 | उत्पादादिस्वरूप प्रमेयम् । Return

6701 | सुषुप्ताद्यवस्थास्वपि प्रमेयबोधप्रसङ्ग । Return

6702 | यदि प्रत्यक्षादिद्वारेण जानाति तदा स्वयमात्मन प्रमेय बोधेऽशक्ति प्राप्ता अत आह चैतन्यस्वभाव इति । त्रुटिताया पू॰ प्रतावपि तदाऽशक्ति इत्येव पाठ । Return

6703 | चैतन्य स्वभाव इति नास्ति आ॰ । Return

6704 | –ति चैतन्यस्य स्वभाव इति चैतन्यस्यभावः स्वपर – श्र॰ । Return

6705 | सस्तत्प्र– आ॰, श्र॰ । Return

6706 | आत्मा । Return

6707 | प्रमेयम् । Return

6708 | श्रुतेरविसवाद । Return

6709 | अर्थक्रियास्थितिरूपस्य वाऽविसवा दस्य । Return

6710 | यद्वाच्यं आ॰ । Return

6711 | यज्ञस्य श्च भूत्यै सर्वस्य तस्माद्यज्ञे बधोऽवध । इत्युत्तरार्धम् । उद्धृतोऽयम्– यश॰ उ॰ पृ॰ ९१, ३५७ । Return

6712 | वित्त श्र॰ । Return

6713 | उद्धृताविमौ –प्रमाणवार्तिकाल॰ परि॰ ४ पृ॰ १४० । चित्तमन्तर्गत दुष्ट तीर्थस्नानैर्न –जाबाल॰ । Return

6714 | न हिंस्यात् इत्यहिंसाविधान यज्ञे पशुवधेन विरुध्यते गगाद्वा रादितीर्थस्नानविधानञ्च तीर्थस्नानान्न शुद्ध्यति इति तीर्थस्नानस्य निरर्थकत्वप्रतिपादनेन विरुध्यते । Return

6715 | प्रदर्शयितुमाह ब॰, श्र॰ । Return

6716 | यस्य तदपे– श्र॰ । Return

6717 | सौगत । Return

6718 | तदपेक्षणं च दु– ब॰, तदुपेक्ष एव दु– आ॰ । Return

6719 | प्रमाणाप्रसिद्धकल्पितलोकव्यवहारापेक्षी । Return

6720 | अस्मदभिमत प्रमाणसिद्धक्षणि कार्थापेक्षी । Return

6721 | –मर्थयतः श्र॰ । Return

6722 | स वि– आ॰ । Return

6723 | –क्षायां क्षम– ब॰ । Return

6724 | –मसिद्धसाधनं ब॰ । Return

6725 | यावतातत्र ब॰, श्र॰ । Return

6726 | –तार्त्ति ते आ॰ । Return

6727 | विसवादव्यसने । Return

6728 | तस्य चाविरो– ब॰, तस्य विरो– आ॰ । Return

6729 | प्रत्यक्षाद्यस्वीकारे । Return

6730 | सौगतानाम् । Return

6731 | प्रतिपाद्येदानीं ऋजुसूत्रस्य नयस्य तदभि– आ॰, ब॰ । Return

6732

व्याख्या–ऋजु
वर्तमानपर्यायलक्षण प्रगुण सूत्रयति निरूपयतीति ऋजुसूत्रस्य प्रधान विषय स्याद् भवेत् । क ? पर्यायः
वर्तमानविवर्त । अतीतस्य विनष्टत्वेन भविष्यतश्चासिद्धत्वेन व्यवहारानुपयोगात् व्यवहाराविसवादी
नय इति वचनात् । ननु चित्रज्ञानमेकमनेकाकार व्यवहारोपयोगि स्यादिति चेदत्राह–चित्रेत्यादि, चित्रा
सवित् ज्ञानं तस्या चेतनाणुसमूहत्वात्, चेतना ज्ञानं तस्याणव अशा अविभागप्रतिच्छेदास्तेषा समूह
समुदाय तत्त्वात्, न चित्रसविद् ऋजुसूत्रनयस्य विषय । न खलु समुदाय नीलपीतादिनानारूप प्रतिनि
यतव्यवहारोपयोगीति । नन्वेव तत्र भेद किमिति नोपलक्ष्यत इति चेदत्राह–भेदानुपलक्षणादिति ।
सदृशापरापरोत्पत्तिविप्रलम्भादित्यध्याहार । ततो भेदस्य नानात्वस्यानुपलक्षणमदर्शन सदृशापराप
[p. n636 ] रोत्पत्त्या विप्रलब्धबुद्धि स्यादिति व्याख्यायते । अयमर्थ–यथाऽयोगोलकादी पर्यायभेदो विद्यमानोऽपि
विप्रलब्धबुद्धिना न निश्चीयते तथा चित्रसविद्यपि तदशभेदो वसन्नपि नोपलक्ष्यत इति । अथवा स्यात्
कथञ्चिद् द्रव्याविनाभाविपर्याय ऋजुसूत्रस्य प्रधानम्, सर्वथा द्रव्यनिरपेक्षस्य पर्यायस्यावस्तुत्वात् ।
निरन्वयश्च क्षणिकैकान्त ऋजुसूत्राभास इति व्याख्येयम् । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ६२ । तुलना–पच्चुप्पन्न
ग्गाही उज्जुसुओ णयविही मुणेअव्वो । –अनुयोगद्वार॰ ४ द्वा॰ । आव॰ नि॰ गा॰ ७५७ । विशेषा॰
गा॰ २७१८ । मता साम्प्रतानामर्थानामभिधानपरिज्ञानमृजुमूत्र ।–आहच–साम्प्रतविषयग्राहकमृजु
सूत्रनय समासतो विद्यात् । –तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ १ । ३५ । तत्त्वार्थहरि॰, तत्त्वार्थसिद्ध॰ १ । ३५ ।
ऋजु प्रगुण मूत्रयति तन्त्रयत इति ऋजुसूत्र । –सर्वार्थसि॰ १ । ३३ । धवला टी॰ पृ॰ ८६ ।
सूत्रपातवद् ऋजुसूत्र । –राजवा॰ १ । ३३ । ऋजु प्रगुण सूत्रयति नयत इति ऋजुसूत्र । सूत्रपातवद्
ऋजुसूत्र इति । –नयचकवृ॰ पृ॰ ३५४B । ऋजुसूत्र क्षणध्वसि वस्तुसत्सूत्रयेदृजु । प्राधान्येन
गुणीभावाद् द्रव्यस्यानर्पणात् सत । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २७१ । नयवि॰ ७७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ६७८ ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३११ । नयचकगा॰ ८ । तत्त्वार्थसार पृ॰ १०७ । प्रमाणनय॰ ७ । २८ । स्या॰ म॰
पृ॰ ३१२ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २२ ।

Return

6733 | परि भेदमेति गच्छतीति पर्याय । –धवलाटी॰ पृ॰ ८४ । Return

6734 | –मित्यत्राह ब॰, श्र॰ । Return

6735 | सवेदन श्र॰ । Return

6736 | चित्रसविद । Return

6737 | भेदरूपेणैव । Return

6738 | –गोलव– आ॰, –गोलक्षणव– श्र॰ । Return

6739

तुलना–समानज्वालासभूतेर्यथा दीपेन विभ्रम । नैरन्तर्यस्थितानेकसूक्ष्मवित्तौ
तथैकधा ॥ यथा हि दीपादौ नैरन्तर्येण सदृशापरापरज्वालापदार्थसभवात् सत्यपि भेदे एकत्वविभ्रमो
भवति तथा नैरन्तर्येणानेकसूक्ष्मतरपदार्थसवेदनतोऽयमेकत्वविभ्रम । –तत्त्वस॰, प॰ पृ॰ १९७ ।
यत्पुनरत्रोक्त प्रज्ञाकरगुप्तेन–अतथाविधयोस्तथाविधविषयसिद्धि दूरस्थितविरलकेशेषु अतदात्मसु
तथाविधायास्तस्या दर्शनात् । –सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ १००B ।

Return

6740 | –निदर्शन प्रकारे दर्शनपरमाणव आ॰ । Return

6741 | स्वकीयांशमेव ब॰, श्र॰ । Return

6742 | एकत्वविरोधात् नास्ति आ॰ । Return

6743 | नानात्वमेव अन्यथा श्र॰ । Return

6744 | –यन् यो वादी वा ब॰ । Return

6745 | भेदाभेदप्रतिभासयो । Return

6746 | –णे अन्यतरस्य अर्थस्य श्र॰ । Return

6747 | –नोनन्तरप्रतिभासविकल्पस्य आ॰ । Return

6748

शब्दो नाम नय स्यात् । किं विशिष्ट ? अर्थभेदकृत् अर्थस्य
प्रमेयस्य भेद नानात्व करोत्यभिप्रैतीत्यर्थभेदकृत् । कस्माद् ? भेदाद् विशेषात् । केषाम् ? कालकारकलि
ङ्गानाम्, उपलक्षणमेतत्; तेन सख्यासाधनोपग्रहादपीत्यर्थ । तु पुन अभिरूढो नाम नय पर्यायैः
पर्यायशब्दै । अर्थभेदकृत् यथा इन्दनादिन्द्र शकनात् शक्र पूर्दारणात् पुरन्दर इति । न हि इन्दनादि
धर्मभेदाभावे इन्द्रादिशब्द प्रयोक्तु शक्य अन्यथाऽतिप्रसङ्गात् । अभि स्वार्थाभिमुख्येन रूढ प्रसिद्धोऽभि
रूढ इति निरुक्ते । पुनरित्थम्भूतो नाम नय क्रियाश्रय विवक्षितक्रियाप्रधान सन्नर्थभेदकृत् यथा
यदैवेन्दति तदैवेन्द्र नाभिषेचको न पूजक इति, अन्यथापि तद्भावे क्रियाशब्दप्रयोगनियमो न स्यात् ।
–लघी॰ ता॰ पृ॰ ६३ । तुलना–शब्दो लिङ्गादिभेदेन वस्तुभेद समुद्दिशन् । अभिरूढस्तु पर्यायैरित्थ
म्भूत क्रियाश्रय ॥ –प्रमाणसं॰ पृ॰ १२६ ।

Return

6749

तुलना–इच्छै विसेसियतर पच्चुप्पण्ण णओ
सद्दो । –अनुयोगद्वार॰ ४ द्वा॰ । आव॰ वि॰ गा॰ ७५७ । विशेषा॰ गा॰ २७१८ । यथार्था
भिधान शब्द । आहच–विद्याद्यथार्थशब्द विशेषितपद तु शब्दनयम् । –तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ १ । ३५ ।
तत्त्वार्थहरि॰, तत्त्वार्थसिद्ध॰ १ । ३५ । लिङ्गसख्यासाधनादिव्यभिचारनिवृत्तिपर शब्द ।–[p. n638 ]
सर्वार्थसि॰ १ । ३३ । शपत्यर्थमाह्वयति प्रत्यायतीति शब्द । –राजवा॰ १ । ३३ । शब्दपृष्ठतोऽर्थग्रहण
प्रवण शब्दनय, लिङ्गसख्याकारकपुरुषोपग्रहव्यभिचारनिवृत्तिपरत्वात् । –घवलाटी॰ पृ॰ ८६ । काला
दिभेदतोऽर्थस्य भेद य प्रतिपादयेत् । सोऽत्र शब्दनयः शब्दप्रधानत्वादुदाहृत । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २७२ ।
नयविव॰ ८४ । प्रमेयक॰ पृ॰ ६७८ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३१२ । नयचक्र गा॰ ४० । तत्त्वार्थसार
पृ॰ १०७ । कालादिभेदेन ध्वनेरर्थभेद प्रतिपद्यमान शब्द । यथा बभूव भवति भविष्यति
सुमेरुरित्यादि । –प्रमाणनय॰ ७ । ३२, ३३ । स्या॰ मं॰ पृ॰ ३१३ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २२ ।

Return

6750 | –रूढ स्वप– मु॰ लघी॰ । Return

6751

तुलना–वथूतो सकमण होइ अवत्थूनए समभिरूढे । –अनुयोगद्वार॰ ४ द्वा॰ । आव॰
नि॰ गा॰ ७५८ । सत्स्वर्थेष्वसङ्क्रम समभिरूढ । –तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ १ । ३५ । तत्त्वार्थहरि॰,
तत्त्वार्थसिद्ध॰ १ । ३५ । ज ज सण्ण भासै तं त चिय समभिरोहए जम्हा । सण्णतरत्थविमुहो तओ
तओ समभिरूढोत्ति ॥ –विशेषा॰ गा॰ २७२७ । नानार्थसमभिरोहणात् समभिरूढ । अथवा यो
यत्राभिरूढ स तत्र समेत्याभिमुख्येनारोहणात् समभिरूढ । –राजवा॰ १ । ३३ । धवलाटी॰ पृ॰ ८९ ।
समभिरूढ एव मत्त्वैकीभावेन आभिमुख्ये एक एव रूपादिरर्थ एवेति या ज्ञानाना ? समभिरूढ ।
नयचकवृ॰ पृ॰ ४८३ ।B पर्यायशब्दभेदेन भिन्नार्थस्याधिरोहणात् । नय समभिरूढ स्यात् पूर्व
वच्चास्य निश्चय । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २७३ । नयविव॰ ९२ । प्रमेयक॰ पृ॰ ६८० । सन्मति॰ टी॰
पृ॰ ३१३ । नयचकगा॰ ४१ । तत्त्वार्थसार पृ॰ १०७ । प्रमाणनय॰ ७ । ३६ । स्या॰ मं॰ पृ॰ ३१४ ।
जैनतर्कभा॰ पृ॰ २२ ।

Return

6752

तुलना–वजण अत्थतदुभय एवभूओ विसेसेइ । –अनुयोगद्वा॰ ४ द्वा॰ ।
आव॰ नि॰ गा॰ ७५८ । व्यञ्जनार्थयोरेवम्भूत । –तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ १ । ३५ । तत्त्वार्थहरि॰,
तत्त्वार्थसिद्ध॰ १ । ३५ । येनात्मनो भूतस्तेनैवाध्यवसाययति इत्येवम्भूत । अथवा येनात्मना येन ज्ञानेन
भूत परिणत तेनैवाध्यवसाययति । –सवर्थिसि॰ १ । ३३ । राजवा॰ १ । ३३ । वजणमत्थेणत्थ च
वजणेणोभय विसेसेइ । जह घटसद्द चेट्ठावया तहा तं पि तेणेव । –विशेषा॰ गा॰ २७४३ । एव
भेदे भवनादेवम्भूत । न पदाना समासोऽस्ति भिन्नकालवतिना भिन्नार्थवर्तिनाञ्चैकत्वविरोधात् । न
परस्परव्यपेक्षाप्यस्ति वर्णार्थसख्याकालादिभिर्भिन्नाना पदाना भिन्नपदापेक्षायोगात् ततो न नाक्यमप्य
स्तीति सिद्धम् । तत पदमेकमेकार्थस्य वाचकमित्यध्यवसाय एवम्भूतनय । –घवलाटी॰ पृ॰ ९० ।
एव भवनादेवम्भूत अस्मिन्नये न पदाना समासोऽस्ति स्वरूपतः कालभेदेन च भिन्नानामेकत्वविरोधात् ।
न पदानामेककालवृत्ति समास क्रमोत्पन्नाना क्षणक्षयिणा तदनुपपत्तेः । नैकार्थे वृत्ति समास भिन्नपदा
नामेकार्थे वृत्त्यनुपपत्ते । न वर्णसमासोप्यस्ति तत्रापि पदसमासोक्तदोषप्रसङ्गात् । तत एक एव वर्ण
एकार्थवाचक इति पदगतवर्णमात्रार्थ एकार्थ इत्येवभूताभिप्रायवान् एवम्भूतनय । –जयध॰ पृ॰
२९ । तत्क्रियापरिणामोऽर्थस्तथैवेति विनिश्चयात् । एवम्भूतेन नीयेत क्रियान्तरपराङ्मुख ।
–तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २७४ । नयविव॰ ९४ । प्रमेयक॰ पृ॰ ६८० । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३१४ । नयचक्र
गा॰ ४३ । तत्त्वार्थसार पृ॰ १०७ । प्रमाणनय॰ ७ । ४० । स्या॰ म॰ पृ॰ ३१५ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २३ ।

Return

6753 | कर्तृत्वायोगात्– न्यायकु॰ । Return

6754 | क्रमभावी का– ब॰ । Return

6755 | –सम्बन्धानुभ– आ॰ । Return

6756 | –दि भव– आ॰ । Return

6757 | –वतो भावः ब॰, श्र॰ । Return

6758 | इति यथा च आदिशब्दात् आ॰, ब॰ । Return

6759 | –णैवानन्तरो– श्र॰ । Return

6760 | –श्रय इत्येवम्भू– आ॰ । Return

6761 | –पणप्रस्तु– श्र॰ । Return

6762 | सौगत । Return

6763 | –माह तेन वस्तुना आ॰ । Return

6764 | तच्छब्द– श्र॰ । Return

6765 | तादात्म्यतदुत्पत्तिसम्बन्धाभावेऽपि । Return

6766 | –पि तत्प्र– आ॰ । Return

6767 | शब्दज्ञानम् । Return

6768 | बुद्धे । Return

6769 | कारणमित्यभि– श्र॰ । Return

6770

उद्धृतमिदम् –आप्तप॰ पृ॰ ४२ । सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ३०६A ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५१० । स्या॰ र॰ पृ॰ १०८८ । षड्द॰ बृह॰ पृ॰ ३७ । प्रमाणमी॰ पृ॰ ३४ ।
शास्त्रवा॰ यशो॰ पृ॰ १५१A । नाकारण विषय –अनेकान्तजय॰ पृ॰ २०७ । धर्मसं॰ पृ॰ १७६
B. । बोधिचर्या॰ पृ॰ ३९८ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २१९ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३५५, ५०२ । स्या॰ र॰
पृ॰ ७६९ । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ १९B. । स्या॰ म॰ पृ॰ २०६ ।

Return

6771 | –नस्यागत्– श्र॰ । Return

6772 | श्रावणप्रत्यक्षस्य । Return

6773 | अभिधेयार्थग्राहिचाक्षुषादिप्रत्यक्षस्य । Return

6774 | चाभि– ब॰, श्र॰ । Return

6775

अक्षैर्जनिता बुद्धिर्ज्ञानमतीतार्थं स्वकारणभूत शब्द
वाच्यञ्च, चेद्यदि, वेत्ति जानाति । सौगते मते हि विषयस्य ज्ञानकारणत्वात्, कारणञ्च कार्यक्षणात्
पूर्वक्षणवर्तीत्युच्यते । तदा कुत कारणात् स्मृतिरपि अतीतार्थ न वेत्ति अपि तु वेत्त्येवेत्यर्थ । नन्वेव
स्मृते कथ प्रामाण्य गृहीतग्राहित्वादित्याशक्याह–प्रतीत्यादि । एकोऽभिन्नोऽतीतत्वाविशेषात् साधारणोऽर्थो
विषय शब्दार्थलक्षणस्तस्मिन्नपि स्मृति प्रमाणमिति शेष । कुत ? प्रतिभासभिदा प्रतिभासस्य
अतीताकारपरामर्शस्य भिद् भेदस्तया । प्रत्यक्षेण हि इदमिति यदनुभूयते तदेव कालान्तरे पुनस्तदित्य
तीताकाग्तया स्मृत्या विषयीक्रियत इति । अस्मिन्नर्थे दृष्टान्तमाह–दूरेत्यादि । दूरश्चासावासन्नश्च
दूरासन्नस्तस्मिन्नर्थे पादपादौ अक्षबुद्धिवत् । यथा प्रत्यक्षज्ञानाना स्पष्टास्पष्टप्रतिभासभेदात् प्रामाण्य
तथा स्मृतेरपीत्यर्थ । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ६५ ।

Return

6776 | तुलना–वागक्षसविदामेकार्थगोचरत्वेऽपि युज्यते । प्रतिभासभिदा दूरासन्नैकार्थोपलम्भवत् –सिद्धिवि॰, टी॰ पृ॰ ४७०A. । Return

6777 | विसंवाद्यते सदप्र– ज॰ वि॰ । Return

6778 | संकल्पय्य ई॰ वि॰ । Return

6779 | –प्रवृत्तौ ई॰ वि॰ । Return

6780 | नीलाख्यबु– आ॰ । Return

6781 | –त्योरेकार्थत्वे श्र॰ । Return

6782 | प्रत्यक्षबुद्धितो भिन्नरूपेण । Return

6783 | पादपलक्षणविषयस्य एकत्वेऽपि । Return

6784 | –पस्यैव श्र॰ । Return

6785 | स्पष्टाऽस्प ष्टरूपेण । Return

6786 | –यो नात्मा श्र॰, ब॰ । Return

6787 | अर्थस्य । Return

6788 | प्रत्यक्षविषयत्वम् । Return

6789 | प्रत्यक्षबुद्धिविषयत्व । Return

6790 | स्मृतिविषयभूतस्य अतीतार्थस्यापि । Return

6791 | एतच्चाक्ष– श्र॰ । Return

6792 | प्रतीतस्य श्र॰ । Return

6793

त्रुटिताया पू॰ प्रतौ भीभि इति पाठ प्रतिभाति । का भीभि ॥ १ । ३ । ३२ ॥
कान्तस्य पञ्चम्यन्तस्य सुबन्तस्य भीवाचिभि सुबन्तै सह षस तत्पुरुषसमास भवति । वृकेभ्यो
भी वृकभी, वृकभयम्, वृकभीत । केति विभागेन परेभ्यस्त्रायन्ते परत्रा इत्यपि । –जैनेन्द्रप्र॰ ।

Return

6794 | योगविभागे सति का भीभि इति सूत्रस्य अयमर्थ स्यात्–यथा कान्तस्य भयवाचिभिः शब्दै समासो भवति, तथा कान्तस्य अन्यैरपि शब्दैः समास स्यात् । Return

6795 | तत्पुरुषसमास । स इति समासस्य सज्ञा जैनेन्द्रव्याकरणे । Return

6796 | –प्रत्यक्षस्याभि– श्र॰ । Return

6797 | ससम्बन्धि श्र॰ । Return

6798 | इत्यध्याहार इति योज्यम् । Return

6799 | –भावलब्धा– आ॰ । Return

6800 | अभावत्वाविशेषात् आ॰ । Return

6801 | कार्यम् । Return

6802 | स्वस्य । Return

6803 | कारणरूपेण । Return

6804 | तथावानादिभूत– आ॰ । Return

6805 | कारणप्रागभावकाले, कारणासन्निधानावस्थायामित्यर्थ । Return

6806 | कारणाभावस्य । Return

6807 | कारणप्रा गभाव । Return

6808 | अव्यवहितपूर्वक्षणे जात । Return

6809 | चिराज्जात श्र॰ । Return

6810 | अभावरूपेण भेदाभावात् । Return

6811 | अनाद्यनन्तानामसा– आ॰ । Return

6812 | –सक्ते । Return

6813 | अनाद्यनन्ताती तानागतप्रध्वस । Return

6814 | कार्योत्पादक । Return

6815

बौद्धमते हि कारणकार्याभिमतक्षणयो एकदेशा
भावात् एककालाभावाच्च न देशकालकृतमानन्तर्यं सभवति । तन्मते हि कारणाभिमतस्य अन्यो देश
कालश्च कार्याभिमतस्य चान्य, देशकालयोरपि क्षणिकत्वात् । न च तै आकाश कालो वा वस्तुभूत
स्वीक्रियते, छिद्रस्य आकाशत्वात्, पूर्वापरादिबुद्धेरेव च कालव्यपदेशार्हत्वात् ।

Return

6816 | पृ॰ १६९ । Return

6817 | परमार्थत । Return

6818 | भवतो आ॰ । Return

6819 | बौद्ध । Return

6820 | स्मृति । Return

6821 | तत्सवि– ब॰ । Return

6822 | अतीतार्थम् । Return

6823 | बौद्धस्य । Return

6824 | बौद्धस्य । Return

6825 | प्राप्तिरिति श्र॰ । Return

6826 | बौद्धः । Return

6827 | दूराक्षार्थज्ञानम् । Return

6828 | प्रत्यक्षानुमानलक्षण । Return

6829 | प्रमाणान्तरम् । Return

6830 | विसवादाभावात् । Return

6831 | च ब॰ । Return

6832 | अर्थ प्रत्येति श्र॰ । Return

6833 | अर्थाभावे, अतीतानागतादिकालवर्तिन्यर्थे । Return

6834 | शब्दज्ञानम् । Return

6835 | –वित्याह ब॰ । Return

6836 | तदपि कुत श्र॰ । Return

6837 | शब्दज्ञानमपि । Return

6838 | शब्दज्ञानम् । Return

6839 | –ज्ञान न प्र– आ॰ । Return

6840 | शब्दज्ञानत्वात् । Return

6841 | प्रकृततज्ज्ञानवत् ब॰ । Return

6842 | खरविषाणादिशब्दजज्ञानवत् । Return

6843 | अक्षात् शब्दा– ई॰, वि॰ । Return

6844

सम समान प्रमाण भवति । किम् ? अक्षशब्दार्थविज्ञानम्, अक्षमिन्द्रिय शब्दो वर्णपदवाक्यात्मको
ध्वनि ताभ्या जनितमर्थस्य सामान्यविशेषात्मकवस्तुनो विशिष्ट सशयादिविकल ज्ञानमवबोधनम् ।
कुत ? अविसवादत अर्थक्रियायामव्यभिचारात् । यथाऽक्षजनितमर्थज्ञानमविसवादात् प्रमाण तथा
शब्दजनितमपि । नन्वक्षज्ञान प्रमाण स्पष्टत्वात् न शब्दामस्पष्टत्वादित्याशक्याह–अस्पष्टमिति ।
अस्पष्टमविशदमपि शब्दजनित ज्ञान प्रमाणमभ्युपगन्तव्यमविसवादादेव । न हि स्पाष्ट्यमस्पाष्ट्य वा
प्रामाण्येतरनिबन्धन तयो सवादेतरनिबन्धनत्वात् । किंवत् ? अनुमानवत् –लघी॰ ता॰ पृ॰ ६६ ।

Return

6845 | –णं व्य– ई॰, वि॰, । Return

6846 | तुलना–तत्सारूप्यतदुत्पत्ती यदि सवेद्यलक्षणम् । सवेद्य स्यात्समानार्थं विज्ञान समनन्तरम् ॥– प्रमाणवा॰ ३ । ३२३ । अष्टसह॰ पृ॰ २४० । प्रमाणनय॰ ४ । ४७ । Return

6847 | तत्तथेति ज॰, वि॰ । Return

6848 | –पुरस्सरा का– ब॰, –पुरस्सर का– आ॰ । Return

6849 | एतदन्तर्गत पाठो नास्ति आ॰ । Return

6850 | चक्षुरादिम्य घटज्ञानमुत्पद्यते न च तत् चक्षुरादिग्राहकं भवति । Return

6851

समानार्थे एकस्मिन्नर्थे तिलादौ यत्प्रथम ज्ञान जात तस्माज्जात यदनन्तर द्वितीय तिल
ज्ञान तस्य प्रथमतिलज्ञानेन सह सारूप्यमस्ति, न च द्वितीयज्ञान प्रथम गृह्णाति, ज्ञान ज्ञानस्य न निया
मकमिति तत्सिद्धान्तात् ।

Return

6852 | अनुकूलविकल्पोत्पत्तिरध्यवसाय । मरीचिचक्रे जायमान जलदर्शनम नुकूल जलमिदमित्याकारक विकल्पमुत्पादयति न च तत्प्रमाणम् । Return

6853 | एतदन्तर्गत पाठो नास्ति आ॰ । Return

6854

तदुत्पत्तिसारूप्यतदध्यवसाय
त्रयम् । शुक्ले शखे जायमानपीतज्ञानात् उत्पन्नस्य अनन्तरपीतज्ञानस्य शखज्ञानादुत्पन्नस्य तदाकारानु
कारिणः तदुनुकूलशखोऽयमित्याकारकविकल्पोत्पादकस्य पूर्वज्ञाने प्रामाण्यप्रसङ्गात् । न चैतदस्ति ज्ञान
ज्ञानस्य न नियामकमिति नियमभङ्गप्रसङ्गात् ।

Return

6855 | यत्र आ॰ । Return

6856 | सत्ताविशे– श्र॰ । Return

6857 | अकारानुकारणाऽविशेषेऽपि । Return

6858 | इत्यात्राह ब॰, श्र॰ । Return

6859 | तस्यासंभवात् ब॰, श्र॰ । Return

6860 | –स्याप्रति– आ॰ । Return

6861 | –हेतुत्वोप– ब॰, श्र॰ । Return

6862 | तदुत्पत्त्यादि । Return

6863 | वाच्यवाचकसम्बन्धस्य । Return

6864 | –मस्तीति श्र॰ । Return

6865 | वाच्यवाचकभावस्य । Return

6866 | भेदाभावात् । Return

6867 | सिद्धे हि अर्थेष्व तीतादिभेदे तस्मात् कालस्य अतीतादित्वम्, तस्माच्चार्थानामतीतादितेति । Return

6868

ईक्ष्यमवलोकनीयम् । किम् ? कालादिदक्षणम्, काल आदिर्येषा कारकलिङ्गसख्यासाधनो
पग्रहादीना ते कालादय तेषा लक्षणमसाधारणं स्वरूपम् । किं विशिष्टम् ? परीक्षित विचारित स्वामिस
मन्तभद्राद्यै सूरिभि । कथम् ? न्यक्षेण विस्तरेण । क्व ? अन्यत्र तत्त्वार्थमहाभाष्यादौ । किंविशिष्टम् ?
द्रव्येत्यादि । द्रव्य पूर्वापरपरिणामव्यापकमूर्ध्वतासामान्यम्, पर्याया एकस्मिन् द्रव्ये क्रमभाविन परि
णामा, सामान्य सदृशपरिणामलक्षण तिर्यक् सामान्यम्, विशेषोऽर्थान्तरगतो व्यतिरेक, द्रव्य च पर्याया
श्च सामान्यञ्च विशेषश्च द्रव्यपर्यायसामान्यविशेषा ते आत्मा स्वभावो यस्यासौ तथोक्त । स चासा
वर्थश्च तस्मिन्निष्ठित नियत तदात्मकमिति यावत् । एवंविधस्यैव अर्थक्रियासभवात् निरपेक्षैकान्ते
तद्विरोधात् । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ६७ ।

Return

6869 | –निश्चितम् ज॰ वि॰ । Return

6870

वत्तनालक्खणो कालो –उत्तरा॰ २८ । १० । काल
स्य वट्टणा से –प्रवचनसा॰ २ । ४२ । ववगदपणवण्णरसो ववगददोगधअट्ठफासो य । अगुरुलहुगो
अमुत्तो वट्टणलक्खो य कालोत्ति । –पञ्चा॰ गा॰ २४ । द्रव्यस॰ गा॰ २१ । वर्तनापरिणामक्रि
यापरत्वापरत्वे च कालस्य । –तत्त्वार्थसू॰ ५ । २२ ।

Return

6871

शक्तिकारकवादिन भर्तृहरिप्रभृतय; तथाहि–
स्वाश्रये समवेताना तद्वदेवाश्रयान्तरे । क्रियाणामभिनिष्पत्तौ सामर्थ्यं साधन विदु ॥ क्रियानिवृत्तौ
द्रव्यस्य शक्ति साधन साध्यतेऽनेन क्रियेति भाष्यकारप्रभृतयो विदु । –वाक्यप॰ तृ॰ का॰ पृ॰ १७३ ।

Return

6872 | चेति ई॰ वि॰ । Return

6873 | तुलना–न च द्रव्यमात्र कारक न च क्रियामात्रम्, कारकशब्दो हि क्रियासाधने क्रियाविशेषयुक्ते प्रवर्तते । –न्यायवा॰ पृ॰ ६ । धात्वर्थाशे प्रकारो य सुबर्थ सोऽत्र कारकम् –शब्दश॰ का॰ ६७ । Return

6874 | शक्तिशक्ति– ई॰ वि॰ । Return

6875

सस्त्यानप्रसवौ लिंगमास्थेयौ स्वकृतान्तत । अधिकरणसाधना लोके स्त्री स्त्यायत्यस्या गर्भ
इति । कर्त्तृसाधनश्च पुमान् सूते पुमानिति । सस्त्यानविवक्षाया स्त्री, प्रसवविवक्षाया पुमान्,
उभयविवक्षाया नपुसकमिति । –पात॰ महा॰ ४ । १ । ३ ।

Return

6876 | तदुभयाभावे नपु– ई॰ वि॰ । Return

6877 | –कान्तरयो ज॰ वि॰ । Return

6878 | अन्वेक्ष्यम् आ॰ । Return

6879 | –न्य इति आ॰ । Return

6880 | –तिर्जाता आ॰, ब॰ । Return

6881 | भवतीति विभिन्नस्वरूपार्थव्यतिरिक्तार्थपूर्विका Return

6882 | पूर्वापरादिप्रतीतिकारणम् । Return

6883 | –कार्यनि– आ॰ । Return

6884 | इत्यादि न हि आ॰ । Return

6885

सर्वभावाना वर्तना कालाश्रया वृत्ति । वर्तना उत्पत्ति
स्थितिरथ गति प्रथमसमयाश्रयेत्यर्थ । –तत्त्वार्थभा॰ ५ । २२ । वृतेर्णिजन्तात्कर्मणि भावे वा युटि
स्त्रीलिङ्गे वर्तनेति । वर्त्यते वर्तनमात्र वा वर्तनेति ॥ धर्मादीना द्रव्याणा स्वपर्यायनिवृत्तिं प्रति स्वात्म
नैव वर्तमानाना वाह्योपग्रहाद्विना तद्वृत्त्यभावात् तत्प्रवर्त्तनोपलक्षित काल इति कृत्त्वा वर्तना कालस्यो
पकार । –सर्वार्थसि॰ ५ । २२ । प्रतिद्रव्यपर्यायमन्तर्नीतैकसमया स्वसत्तानुभूतिर्वर्तना । –राजवा॰
५ । २२ ।

Return

6886 | पृ॰ २२५ । Return

6887 | लक्षणं निराकृत्य ब॰, श्र॰ । Return

6888 | च श्र॰ । Return

6889 | –सिद्धे आ॰ । Return

6890 | –सिद्धिरिति इष्य– ब॰ । Return

6891 | उपकार्योपकारकभाव । Return

6892 | शक्तितद्वतो । Return

6893 | शक्ति । Return

6894 | मीमासकादे । Return

6895 | शक्तिमदपि । Return

6896 | पृ॰ १६० । Return

6897 | शक्ते । Return

6898 | द्रव्यादे । Return

6899 | नित्या षट्शक्तयोऽन्येषा भेदाभे दसमन्विता । क्रियाससिद्धयेऽर्येषु जातिवत्समवस्थिता ॥ –वाक्यप॰ साधनसमु॰ श्लो॰ ३५ । Return

6900 | § एतदन्तर्गत पाठो नास्ति आ॰ । Return

6901

तुलना–सस्त्यानप्रसवौ लिङ्गमास्थेयौ इति परिभापित भाष्ये लिङ्गमुक्त तथा चाह–सस्त्याने स्त्याय
तेर्ङट् स्त्री, सूतेस्सप्प्रसवे पुमानिति । स्त्यान सहनन प्रसव उपचयो रूपादीना सत्त्वादिगुणानाम् ।
स्त्यायति सहननमापद्यतेऽस्या गर्भ इत्यधिकरण स्त्री । सूतेर्धातोर्भावे प्रसव उपचये डुम्सुन् प्रत्यये
परतस्सकारस्य पकारादेशे कृते पुमानिति । यदाह–सबिति सकारस्य पकारादेश इत्यर्थ । अनेन च
प्रकारेण विषये सूत्यर्थेवृत्ति सूचयति । उभयधर्मसाम्यरूपा स्थितिर्नपुसकमर्थादुक्त भवति । –वाक्यप॰
लिङ्गसमु॰ पृ॰ ४३६ ।

Return

6902 | कारणानां श्र॰ । Return

6903 | तद्भेदं वाश्रित्य श्र॰, ब॰ । Return

6904 | –गता केषाम् आ॰, –गता केत्याह भिन्नार्थता केषाम् ब॰ । Return

6905 | संभव मनाग– आ॰ । Return

6906 | –दित्याह श्र॰ । Return

6907 | –स्पर व्यति– श्र॰ । Return

6908 | विरोधसिद्धः आ॰, विरोधसिद्धि श्र॰ । Return

6909 | अभेदैकान्ते । Return

6910 | –द्धेः सि– श्र॰ । Return

6911 | विरोध । Return

6912 | कियाविशिष्टं श्र॰ । Return

6913 | क्रियाविष्ट द्रव्य कारकमिति प्रसिद्धे । –युक्त्यनु॰ टी॰ पृ॰ २८ । Return

6914 | –श्रवणा– ब॰ । Return

6915 | एकान्ते कारक– आ॰ । Return

6916 | पृ॰ ३६६ । Return

6917 | –रिक्तशब्दा– आ॰ । Return

6918 | तस्याकान्त– आ॰ । Return

6919 | तत्रापि आ॰ । Return

6920 | विधिनिषेधा– आ॰ । Return

6921 | –लम्भस्यानेका– श्र॰ । Return

6922 | पृ॰ ११९ । Return

6923 | –कान्ते न तदु– आ॰ । Return

6924 | अतः नास्ति श्र॰ । Return

6925

प्रकल्पेत घटेत । का ? षट्कारकी, षण्णां कारकाणां समाहारः षट्कारकी । कस्य ?
एकस्यापि जीवादिबस्तुनः अपिशब्दस्याध्याहारात् । कथम् ? प्रतिक्षणम्, क्षणः समयः क्षणं क्षणं प्रति
प्रतिक्षणम् । कस्मात् ? अनेकसामग्रीसन्निपातात्, अनेका बहिरङ्गाऽन्तरङ्गा सामग्री कारणकलापः
तस्याः सन्निपातः सन्निधिस्तस्मात् । तथाहि–यदैव चक्रादिसन्निधानात् घटस्य कर्ता देवदत्तः तदैव
स्वप्रेक्षकजनसन्निधानात् स एव दश्यते इति कर्म, प्रयोजनापेक्षया देवदत्तेन कारयतीति करणम्, दीय
भावद्रव्यापेक्षया देवदत्ताय ददातीति सम्प्रदानम्, अपायापेक्षया देवदत्तादपैतीति अपादानम्, तत्रस्थद्र
व्यापेक्षया देवदत्ते कुण्डलमित्यधिकरणमित्यविरोधात्तथाप्रतीतेः । न हि प्रतीयमाने विरोधो नाम । तथा
युगपदिव कालादिभेदतः कालदेशाकाराणां भेदः क्रमः तेनापि षट्कारकी प्रकल्पेत । तथाहि अकरोद्देवदत्तः
करोति करिष्यतीति प्रतीतिबलायातत्वात् । अयवा तथा एकस्य षट्कारकीप्रकल्पनवत् कालाद्यपि
प्रकल्पेत । कुतः ? भेदतः कथञ्चिदर्थस्य भेदात् । सर्वथाऽभिन्ने सकलकारकादिभेदानुपपत्तेः । –लघी॰
ता॰ पृ॰ ६८ ।

Return

6926 | प्रकल्प्येत श्र॰, ब॰ । Return

6927 | यथैकस्व– ज॰ वि॰ । Return

6928

तुलना–एवमेते शब्दसमभिरुढैवम्भूता नयाः परस्परापेक्षाः सम्यक् अन्योन्यमन
पेक्षास्तु मिथ्येति प्रतिपत्तव्यम् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ६८० । अर्थभेदं विना शब्दानामेव नानात्वैकान्तस्तदा
भासः । –प्रमेयर॰ ६ । ७ । ४ । एवं शब्दादयोऽपि सर्वथा शब्दाव्यतिरेकमर्थं समर्थयन्तो दुर्नयाः । –
न्यायावता॰ टी॰ पृ॰ ९० । तद्भेदेन तस्य तमेव समर्थयमानस्तदाभासः । यथा बभूव भवति भविष्यति
सुमेरुरित्यादयो भिन्नकालाः शब्दा भिन्नमेवार्थमभिदधति भिन्नकालशब्दत्वात्तादृक्सिद्धान्यशब्दवदित्या
दिरिति । –प्रमाणनय॰ ७ । ३४, ३५ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २४ । पर्यायनानात्वमन्तरेणापि इन्द्रादिभेद
कथनं तदाभासः । –प्रभेयर॰ ६ । ७४ । पर्यायध्वनीनामभिधेयनानात्वमेव कक्षीकुर्वाणस्तदाभासः
इति । यथेन्द्रः शक्रः पुरन्दर इत्यादयः शब्दा भिन्नाभिधेया एव भिन्नशब्दत्वात् करिकुरङ्गतुरङ्गमशब्द
वदित्यादिरिति । –प्रमाणनय॰ ७ । ३८, ३९ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २४ । क्रियानिरपेक्षत्वेन क्रियावाचकेषु
काल्पनिको व्यवहारस्तदाभास इति । –प्रमेयर॰ ६ । ७४ । क्रियानाविष्टं वस्तु शब्दवाच्यतया प्रतिक्षि
पंस्तु तदाभासः । यथा विशिष्टचेष्टाशून्यं घटाख्यं वस्तु न घटशब्दबाच्यं घटशब्दप्रवृत्तिनिमित्तभूतक्रि
याशून्यत्वात् पटादिवदित्यादिरिति । –प्रमाणनय॰ ७ । ४२, ४३ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २४ ।

Return

6929 | –र्थे ज्ञानं ज॰ वि॰ । Return

6930 | प्रकल्प्येत श्र॰, ब॰ । Return

6931 | प्रकल्प्येत ब॰, श्र॰ । Return

6932 | प्रतिक्षणं क्षणं प्रति आ॰, ब॰ । Return

6933 | प्रतिक्षणं नास्ति आ॰ । Return

6934 | प्रकल्प्येत श्र॰ ब॰ । Return

6935 | –व्यापेक्षया श्र॰ । Return

6936 | तदभेदतः आ॰ । Return

6937 | प्रकल्प्येत ब॰, श्र॰ । Return

6938 | शब्दादिषु । Return

6939 | क्षणं प्रतिक्षणम् ब॰ । Return

6940 | तस्याः निरा– श्र॰ । Return

6941 | यथा तथा भवति श्र॰ । Return

6942 | एकम् । Return

6943 | येन प्रकारेण । Return

6944 | कालादिभेदसभवेप्येकमेवे त्यर्थ । Return

6945 | अनेक स्वभा– आ॰, ब॰ । Return

6946 | अनेकस्वभावकार्यसम्भव । Return

6947 | अनेकस्वभावकार्यसभवे । Return

6948 | अर्थस्य । Return

6949 | तत्करण– आ॰ । Return

6950 | तदित्यादि श्र॰ । Return

6951 | षट्कारकीप्रतिक्षेपः । Return

6952 | तद्गुणी– श्र॰ । Return

6953 | अर्थस्य ज्ञानं श्र॰ । Return

6954 | ननु न नय श्र॰ । Return

6955 | विकल्पत्वात् । Return

6956 | नयेन । Return

6957

न स्फुटयति न प्रकाशयति । का ? एकत्र दृष्टि एकस्मिन् महानसादौ साध्यसाधनयो
दृष्टिर्दर्शन प्रत्यक्षमित्यर्थ । काम् ? व्याप्तिमविनाभावम् । कस्य ? हेतो साधनस्य धूमादे । केन
सह ? साध्येन अग्न्यादिना सह । केन ? साकल्येन सकलाना देशकालान्तरितसाध्यसाधनव्यक्तीना
भाव साकल्य तेन । कथम् ? चिन्तया विना ऊहप्रमाणाभाव इत्यर्थ । न हि दृष्टान्तधर्मिणि साध्य
साधनसम्बन्धदर्शन साकल्येन व्याप्तिप्रतिपत्तौ समर्थमनुमानानर्थक्यप्रसङ्गात् तद्द्रष्टुरभिज्ञत्वापत्तेश्च ।
तर्हि किं प्रमाण ता स्फुटयतीति चेदुच्यते ? एष तर्क य माकल्येन साध्यसाधनयो व्याप्तिं स्फुटयति
ज्ञान स एव च सकलानुमानिकप्रसिद्धस्तर्क इत्युच्यते । ननु गृहीतग्राहित्वादस्याप्रामाण्यमित्याशक्याह–
अनधिगतविषय । किंविशिष्ट ? सज्ञान सम्यक्ज्ञानमर्थे प्रमाण भवतीति । तथा स्मरण स्मृतिश्च
प्रमाणम् । किं विशिष्टम् ? अधिगतार्थाविसवादि, अधिगत प्रत्यक्षेणानुभूतोऽर्थो विषयस्तत्र अविसवादि
विसवादरहितमिति । एतच्च सज्ञानमिति । कस्मिन् सति ? प्रामाण्ये प्रमाणत्वे सति । कस्या ?
अनुमाया अनुमानस्य । क्व ? तत्कृतार्थेकदेशे, तेन तर्केण कृतो निश्चित अर्थोऽविनाभावस्तस्यैकदेश
साध्य तत्रानुमानप्रामाण्यस्य स्मृतितर्कप्रामाण्याविनाभावित्वादित्यर्थ । अथवा सञ्ज्ञानञ्च प्रत्यभिज्ञा
नञ्च प्रमाणमविसवादाविशेषात् । न केवलमेतत् परोक्षमेव विकल्पात्मक प्रमाणमपि तु सर्वं प्रत्यक्षमपि
विकल्पात्मक प्रमाण तस्यैव व्यवहारोपयोगित्वात्, निर्विकल्पकस्य क्वचिदप्यनुपयोगात् । अत कारणा
त्तर्कादिवत् विकल्पात्मकैरेव नयोधै समधिगति सम्यगधिगमो जीवादितत्त्वनिर्णयो भवति । किं भूतै ?
सप्तधाख्यै, सप्तघा नैगमादिसप्तप्रकारा आख्या येषा तैरिति । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ७० ।

Return

6958 | बानुमा– ज॰ वि॰ । Return

6959 | –र्थादिस– मु॰ लघी॰ । Return

6960 | –यो यै आ॰ । Return

6961 | No Vivṛti for this verses Return

6962 | च दृष्टि आ॰ । Return

6963 | सकलदृष्टौ सर्वज्ञतायाम् । Return

6964 | दृष्टि । Return

6965 | विना तासा न आ॰ । Return

6966 | दृष्टि । Return

6967 | व्याप्तिम् । Return

6968 | एकदेशेन व्याप्तिग्रहणे सति । Return

6969 | व्याप्तिम् । Return

6970 | तर्क । Return

6971 | चिन्तया । Return

6972 | पृ॰ ४२३ । Return

6973 | –मिप्रस– आ॰ । Return

6974 | अनैकान्तिकत्वम् । Return

6975 | भिन्नक्रमः श्र॰ । Return

6976 | –तिरिति इत्यादि श्र॰ । Return

6977 | नयै । Return

6978 | जीवाद्यर्थानाम् । Return

6979

न स्यात्
सकलवित् त्रिकालगोचराशेषद्रव्यपर्यायवेदी न भवेत् । क ? एकान्तवादी सुगतादिः । किं कुर्वन् ?
अलक्षयन् अजानन् । किम् ? तत्त्वम् किं विशिष्टम् ? अनेकान्तभाक् अनेकान्त द्रव्यपर्यायात्मता
भजत्यात्मसात्करोति इत्यनेकान्तभाक् । पुन कथम्भूतम् ? शक्य परीक्षण शक्यपरीक्षण सशयादिव्य
वच्छेदेन विवेचन यस्य तथोक्त लौकिकगोचरमपीत्यर्थ । कथम् ? प्रत्यक्षम्, किं कृत्वा ? अभ्यस्य भाव
यित्वा । किम् ? स्वमतम् सर्वथैकान्तदर्शन निरन्वयविनाशादिभावनावहितचेतसोऽनेकान्ततत्त्वमधिगन्तु
मनलमिति कथ सर्ववेदित्व तेषामित्यर्थ । तत कारणात्, भो अकलंक ज्ञानावरणादिकलङ्करहित,
नमस्करवाणि । कस्मै ? तुभ्यम् । कथम्भूताय ? सर्वज्ञाय पुन किं विशिष्टाय ? निरस्तमनेका
न्ततत्त्वभावनाबलाद्विश्लेषित बाधक दोषावरणद्वय यस्याः सा निरस्तबाधका तादृशी धीर्यस्य
तथोक्तस्तस्मै । भूय किम्भूताय ? स्याद्वादिने । न केवलमहमेव ते नमस्कारोमि किन्तु प्रेक्षावान्
परीक्षक सर्वोपि त्वामेव शरण याति प्रतिपद्यते, नित्यप्रवृत्तमानविवक्षया एव वचनात् । किन्ना
मानम् ? वीर पश्चिमतीर्थकर वर्धमानम् । पुनरपि कथम्भूतम् ? जिनम् बहुविधविषमगहनभ्र
मणकारणं दुष्कृतं जयतीति जिनस्तम् –लघी॰ ता॰ पृ॰ ७२ ।

Return

6980 | –कलङ्कमेति शरणं ज॰ वि॰ । Return

6981 | पालीभाषाया तु जिनातेर्धातो जिनातीति जिन इति सिद्ध्यति । Return

6982

एतच्छलोकानन्तर परिच्छेदसमाप्ति विधाय ज॰ वि॰
प्रतौ निम्नश्लोकः समुल्लिखित, परञ्च स तात्पर्यवृत्तिकृता अभयचन्द्रेण न्यायकुमुदकृता चाऽव्या
ख्यातत्वात् अर्थप्रकरणदृष्ट्याऽसङ्गतत्वाच्च प्रक्षिप्त एव भाति–मोहेनैव नाह नैव परोऽपि कर्मभिरिह
प्रेत्याभिबन्ध पुन । भोक्ता कर्मफलस्य जातुचिदिति प्रभ्रष्टदृष्टिर्जन । कस्माच्चित्रतपोभिरुद्यतम
नाश्चैत्यादिक बन्दते । कि वा तत्र तपोऽस्ति केवलमिमे धूर्तैर्जडा वञ्चिता ॥ अय श्लोक यशस्तिल
कचम्पूत्तरभागेऽपि पृ॰ २५७ प्रश्रुतिरूपेण निष्टङ्कित ।

Return

6983 | No Vivṛti for this verses Return

6984 | –च्छेदे स्व– आ॰ । Return

6985 | –पेक्षम् आ॰ । Return

6986 | ततोप्यर्थः आ॰ । Return

6987 | तत ज्ञानात् आ॰ । Return

6988 | –कोऽकल– श्र॰ । Return

6989 | त्वा वीरनामानं आ॰ । Return

6990 | –मतीर्थ– श्र॰, ब॰ । Return

6991 | –मुदायः श्र॰ । Return

6992 | –दिने तुभ्य आ॰ । Return

6993 | उत्तरपदत्रय आ॰ । Return

6994 | इति श्रीमत्प्रभाचन्द्रदेववि– ब॰ । Return

6995 | –दः समाप्तः ब॰ । Return

6996 | एकान्त– ब॰ । Return

6997 | –वक्रक्रमः श्र॰ । Return

6998 | तदा सेवित ब॰, श्र॰ । Return

6999

स्यादस्तीत्यादिसप्तभगमयो वाद स्याद्वाद ईक्षणाना सप्तकम् ईक्षणसप्तकम् स्याद्वाद
एवेक्षणसप्तक यस्माद्विनेयाना भवत्यसौ तथोक्तस्तम् । न खलु निरुपकार प्रेक्षावता प्रणामार्होऽतिप्र
सङ्गात् । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ७४ ।

Return

7000 | No Vivṛti for this verses Return

7001 | क वीरं आ॰ । Return

7002 | अन्तिमतीर्थकरसमुदय वा आ॰ । Return

7003 | ईक्षणव्यपदेश । Return

7004 | रूपादिप्रतीतौ । Return

7005 | स्याद्वादस्य । Return

7006 | –अथ रमनेना– आ॰, अथ परमतेना– ब॰ । Return

7007 | स्याद्वादेन । Return

7008 | भगवान् । Return

7009 | ईक्षणव्यपदेश । Return

7010 | स्याद्वाद । Return

7011 | –क्तमिति ब॰ । Return

7012 | ईक्षणसप्तकेन । Return

7013 | –केन स्यासा– आ॰ । Return

7014 | अनेन आत्म– श्र॰ । Return

7015 | ग्रन्थकर्तु । Return

7016

इष्यते अभ्युपगम्यते सकलविप्रतिपत्तीना
प्रागेव निरस्तत्वात् । किम् ? प्रमाणम् । किविशिष्टम् ? ज्ञान जानाति ज्ञायतेऽनेन ज्ञप्तिमात्र
वा ज्ञानमित्युच्यते, द्रव्यपर्याययो भेदाभेदविवक्षाया कर्त्रादिसाधनोपपत्ते । कस्य ? आत्मादे
आत्मा स्वरूपमादिर्यस्य बाह्यार्थस्य स आत्मादि तस्य स्वार्थस्य ग्राहकमित्यर्थ । अथवा आत्मा
चिद्द्रव्यमादिशब्देन आवरणाना क्षयोपशम क्षयश्चान्तरङ्ग बहिरङ्ग पुनरिन्द्रियानिन्द्रिय गृह्यते,
तस्मादुपजायमानमित्यध्याहार । तथा इष्यते । क ? नय । किं रूप ? अभिप्राय विवक्षा । कस्य ?
ज्ञातु श्रुतज्ञानिन । तथा इष्यते । क ? न्यासो निक्षेप । किंविशिष्ट ? उपाय अधिगमहेतु नामा
दिरूप । अर्थस्य स्वत सिद्धत्वात् किमेतै प्रमाणादिभिरित्याशक्याह–युक्तीत्यादि । युक्तित प्रमाणन
यनिक्षेपैरेवार्थस्य जीवादे परिग्रह प्रमितिर्न स्वत इति । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ७५ । तुलना–ज्ञान प्रमा
णमित्याहुर्नयो ज्ञातुर्मत मत । –सिद्धिवि॰, टी॰ पृ॰ ५१८A । प्रमाणस॰ पृ॰ १२७ । उद्धृतोयम्–
ज्ञान प्रमाणमित्याहु –घवलाटी॰ पृ॰ १७ ।

Return

7017 | उच्यते ज॰ वि॰ । Return

7018 | तुलना–ज्ञातॄणामभिसन्धय खलु नयास्ते द्रव्य पर्यायत, तत्र द्रव्यमनन्तपर्ययपद भेदात्मका पर्यया । –सिद्धिवि॰, टी॰ ५१७A । Return

7019

तुलना–
ज्ञान प्रमाण नाज्ञानमिन्द्रियार्थसन्निकर्षादि –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ पृ॰ ३ । लघी॰ टि॰ पृ॰ १३२ ।
ज्ञानमेवेत्यवधारणात् सन्निकर्षादेरसविदितात्मनो व्युदास । –सिद्धिवि॰, टी॰ पृ॰ ५१८A ।

Return

7020 | तुलना–नार्थालोकौ कारण परिच्छद्यत्वात्तमोवत् । –परीक्षामु॰ २ । ६ । प्रमाणमी॰ १ । १ । २५ । Return

7021 | ज्ञानम् । Return

7022 | अर्थस्य । Return

7023 | –च्येतेति ब॰ । Return

7024 | तादात्म्यादिसम्बन्धाभावे । Return

7025 | विषयविषयिभावोऽपि । Return

7026 | आत्मादे । Return

7027 | पृ॰ ३४३ । Return

7028 | पृ॰ १७६ । Return

7029

तुलना–एत्थ किमट्ठ णयपरूवण
मिदि ? प्रमाणनयनिक्षेपैर्योऽर्थो नाभिसमीक्ष्यते । युक्तञ्चायुक्तवद् भाति तस्यायुक्तञ्च युक्तवत् ॥ –
धवलाटी॰ पृ॰ १६ ।

Return

7030 | तुलना–सम्यग्ज्ञान प्रमाण प्रमाणत्वान्यथानुपपत्ते । –प्रमाणप॰ पृ॰ ५१ । प्रमेयक॰ पृ॰ ७ । स्या॰ र॰ पृ॰ ४१ । प्रमेयर॰ १ । १ । प्रमाणमी॰ पृ॰ २ । Return

7031 | –दीनामयं ब॰ । Return

7032 | –ज्ञानकस्यापि आ॰ । Return

7033 | तुलना–न ह्यचेत नोऽर्थः स्वप्रमितौ करण घटादिवत् । –प्रमाणप॰ पृ॰ ५१ । Return

7034 | पृ॰ २९ । Return

7035 | प्रामाण्य स्वीकृत न चेतनत्वेन नाप्यचेतनत्वेनेति भाव । Return

7036 | सन्निकर्षस्य । Return

7037 | –स्याप्रामा– श्र॰ । Return

7038 | न दीप– आ॰, श्र॰ । Return

7039 | घटाद्यर्थ । Return

7040 | ज्ञान प्रति हेतुताम् । Return

7041 | ज्ञानेन प्रकाश्यो भवतु । Return

7042 | सौगत । Return

7043

कारणीभावो हि विषयीभाव उच्यतेऽस्माभिर्न सम्बन्ध । तथाहि–रूपादिविंषयश्च
क्षुषो विज्ञानोत्पत्तौ सहकारिता प्रतिपद्यमानो विषयीभवतीत्युच्यते । द्विविधश्च सहकारार्थ परस्प
रोपकारको वा यथा एकार्थक्रिया वा यथोन्मिषितमात्रेण रूप गृह्णत । उभयथापि विज्ञानस्य
कारणविशेष एव विषय उच्यते । –तत्त्वसं पं॰ पृ॰ ६८३ ।

Return

7044

तुलना–तथाहि–किं कारण
विषय एव, उत कारणमेव विषय ? प्रथमपक्षे रूपादिसविदा चक्षुराद्यपि विषयो भवेत् द्वितीयपक्षे
पि भविष्यति रोहिण्युदय कृत्तिकोदयादतीतक्षपायामिव इत्यस्यानुमानस्य भावी रोहिण्युदयोऽकारण
त्वाद्विषयो न स्यात् –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५१० ।

Return

7045 | कारणहेतव विषय श्र॰ । Return

7046 | विज्ञानस्वरूपसवेदन हि तदा स्याद् यदा विज्ञानस्य स्वरूप स्वसवेदन प्रति कारण स्यात् । न चैतदस्ति । Return

7047 | परिकल्पेत आ॰, ब॰ । Return

7048

विद्यात् जानीयात् । किम् ?
ज्ञानम् । कथम् ? अयमर्थ इति । पुनर्न विद्यात्, काम् ? उत्पत्तिम् अहमस्मादुत्पन्नमिति स्वजन्म ।
कस्मात् ? अर्थत घटादे सकाशात् । इदञ्च प्रमेय प्रतीतिसिद्धमेव, अन्यथा यद्यर्थात् स्वोत्पत्तिं ज्ञान
विद्यात् तदा वादिप्रतिवादिनोर्विवादो ज्ञानमर्थादुत्पन्न न वेति विप्रतिपत्तिः, किंवत् ? कुलालादिघटा
दिवत्, यथा कुलालादेः सकाशाद् घटादेर्जन्मनि प्रतीतिसिद्धे कस्यापि न विवादोऽस्ति तथाऽर्थात् ज्ञानज
न्मन्यपि विवादो मा भूत्, अस्ति चाय विवाद स्याद्वादिनां ज्ञानजन्मनीति । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ७६ ।

Return

7049 | विन्द्यात् अथ श्र॰ । Return

7050 | ज्ञानम् । Return

7051 | अर्थात् । Return

7052 | उत्पत्तिम् । Return

7053 | –स्मात्तस्य श्र॰ । Return

7054 | उत्पत्ति । Return

7055 | ज्ञानस्य । Return

7056

तुलना–किञ्चार्थकार्यतया ज्ञान प्रत्यक्षत प्रतीयते प्रमाणान्तराद्वा ? प्रत्यक्षतश्चेत्, किं तत एव
प्रत्यक्षान्तराद्वा ? अथ प्रमाणान्तरात्तस्यार्थकार्यता प्रतीयते, तत्किं ज्ञानविषयमर्थविषयमुभयविषय
वा स्यात् ? –प्रमेयक॰ पृ॰ २३२ ।

Return

7057 | ज्ञानार्थयो । Return

7058 | –पाचकयोर्वा आ॰ । Return

7059 | ज्ञानार्थोभयग्राहि । Return

7060 | –मभावात् श्र॰ । Return

7061 | –वात्तदुभय– ब॰ । Return

7062 | उभयाभ्या ज्ञानार्थाभ्याम् । Return

7063 | –ङ्गात्तस्यापि श्र॰ । Return

7064 | ताभ्यामर्थज्ञानाभ्यामुत्पत्ति । Return

7065 | उभयात् । Return

7066 | तदुत्पत्तिप्रतीतौ । Return

7067 | न हि यस्मात् आ॰, ब॰ । Return

7068 | –स्यरूपला– ब॰ । Return

7069 | ज्ञान नार्थस्य परिच्छेदकम् अनुत्पन्न सदर्थाल्लब्धात्मलाभत्वात् । Return

7070 | यत्त ब॰ । Return

7071 | उत्पत्तिक्षणे । Return

7072 | सदर्थात्मलाभ आ॰, श्र॰ । Return

7073 | –त्तिलक्षणे श्र॰ । Return

7074 | परिज्ञानस्य ब॰ । Return

7075 | –केवलनव्यापा– श्र॰ । Return

7076 | पुत्रस्य । Return

7077 | पितृपरिच्छेदकत्वात् । Return

7078 | पितु । Return

7079 | च तत्परि– श्र॰, ब॰ । Return

7080 | पुत्रशरीरम् । Return

7081 | पितृपरिच्छेदकम् । Return

7082 | ज्ञानम् । Return

7083 | पितु । Return

7084 | ज्ञानस्य । Return

7085 | यदनुत्पन्न सदित्यादिप्रयोगे । Return

7086 | पुत्रस्य । Return

7087 | शरीररूपेण । Return

7088 | शरीरविशिष्टज्ञानरूपेण वाऽनुत्पन्नस्य । Return

7089 | पुत्रस्य । Return

7090

दृष्टा
न्ततोपपत्ते, यथा हि शरीररूपेण विशिष्टज्ञानात्मकतया वाऽनिष्पन्न पुत्र न पितृपरिच्छेदक तथैव
ज्ञानमनुत्पन्न सन्नार्थस्य परिच्छेदकम् ।

Return

7091 | अतस्तदाधि– आ॰ । Return

7092 | स्वसवेदनप्रत्यक्षबाधितसाध्यप्रयोगानन्तरम् । Return

7093 | –नन्तरप्रयु– आ॰, ब॰ । Return

7094 | परिच्छेद्य– ब॰ । Return

7095 | स्वस्य–ज्ञानस्य । Return

7096 | ज्ञानस्योत्पादकत्वादर्थ कर्त्ता । Return

7097 | अर्थाज्जायमानत्वाज्ज्ञान कर्म । Return

7098 | ज्ञानमर्थकार्यम् अर्थान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वात् । Return

7099

चेद्यदि कारण कथ्यते । क ?
अर्थो विषय । कस्याः ? विदो ज्ञानस्य । काभ्याम् ? अन्वयव्यतिरेकाभ्याम्, सति भवनमन्वय
असत्यभवनं व्यतिरेकः ताभ्याम् । तथाहि–ज्ञानमर्थकारणकं तदन्वयव्यतिरेकानुविधानादिति । तदा
कौतस्कुत स्यात्, कुतस्कुत आगतः कौतस्कुत । क ? सशयादिविदुत्पाद सशयविपर्यासज्ञानोत्पत्ति ।
इत्येवमीक्ष्यता तद्वादिभि स्वमनसि पर्यालोच्यताम् अर्थाभावेऽपि संशयाद्युत्पत्ते । न हि स्थाणुपुरुषात्मक
केशोण्डुकस्वभावो वार्थस्तज्ज्ञानोत्पत्तौ व्याप्रियते, ततो भागासिद्धमर्थान्वव्यतिरेकानुविधानं ज्ञानस्येति ।
–लघी॰ ता॰ पृ॰ ७६ ।

Return

7100

अत्रायं पूर्वपक्ष–अर्थस्य च ज्ञानजनकत्वमन्वयव्यतिरेकाभ्यामवग
म्यते । यदा हि देवदत्तार्थी कश्चिद् व्रजति तद्गृहम् । तत्रासन्निहित चैन गत्वापि न स पश्यति ॥
क्षणान्तरे स आयान्त देवदत्त निरीक्षते । तत्र तत्सदसत्त्वेन तथात्वं वेत्ति तद्धिय ॥ अनागते देवदत्ते न
देवदत्तज्ञानमुदपादि तस्मिन्नागते तदुत्पन्नमिति तद्भावभावित्वात्तज्जन्यत्व तदवसीयते । –न्यायम॰ पृ॰
५४४ ।

Return

7101 | –दिचिदुत्पा– आ॰ । Return

7102

तिमिरमक्ष्णोर्विप्लव, इन्द्रियगतमिद विभ्रमकारणम् । आशुभ्रमणमलातादे, मन्द हि
भ्राम्यमाणेऽलातादौ न चक्रभ्रान्तिरुत्पद्यते तदर्थमाशुग्रहणेन विशेष्यते भ्रमणम् । एतच्च विषयगत
विभ्रमकारणम् । नावा गमन नौयानम् । गच्छन्त्या नावि स्थितस्य गच्छद्वृक्षादिभ्रान्तिरुत्पद्यते इति
यानग्रहणम् । एतच्च बाह्याश्रयस्थित विभ्रमकारणम् । संक्षोभो वातपित्तश्लेष्मणाम् । वातादिषु हि
क्षोभ गतेषु ज्वलितस्तम्भादिभ्रान्तिरुत्पद्यते । एतच्चाध्यात्मगत विभ्रमकारणम् । –न्यायबि॰ टी॰
पृ॰ १६ ।

Return

7103 | किमर्थमर्थ ज॰ वि॰ । Return

7104 | उद्धृतमिदम्–इन्द्रियनसी विज्ञानकारणमिति वचनात् । –न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ३२ A. । तस्मादिन्द्रियमनसी विज्ञानस्य कारण नार्थोऽपीत्यकलकैरपि –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ३३० । Return

7105 | चित् आ॰ । Return

7106 | –शिष्टस्यान्यदे– ब॰ । Return

7107 | –यत् ब॰ । Return

7108 | ज्ञानम् नास्ति श्र॰ । Return

7109 | इत्युप– ब॰ । Return

7110

यथा चिरकालीनाध्ययनादिखिन्नस्योत्थितस्य नीललोहितादिगुणविशिष्ट केशोण्ड्रकाख्य
कश्चिन्नयनाग्रे परिस्फुटति, अथवा करसमृदितलोचनरश्मिषु येय केशपिण्डावस्था स केशोण्ड्रक ।–
शास्त्रदी॰ युक्ति॰ पृ॰ ९९ । केशोण्डुका नाम पक्षिण ये केशमूलान्युत्पाटयन्ति –शिक्षासमु॰ पृ॰ ७० ।
तैमिरिकाणामिव केशोण्डुकाद्याभास विनाप्यर्थसत्त्वादिति । –मध्यान्तवि॰ पृ॰ १५ । केशोण्डुक यथा
मिथ्या गृह्यन्ते तैमिरैर्जनै । –लङ्कावतार॰ पृ॰ २७४ ।

Return

7111 | –पक्षादि– श्र॰ । Return

7112 | –सम्बन्धस्य श्र॰ । Return

7113 | दृश्यते हि लोचनपक्ष्माद्यपायेऽपि ब॰ । Return

7114

तुलना–कामलाद्युपहतचक्षुषो हि न
केशोण्डुकज्ञानेऽर्थ कारणत्वेन व्याप्रियते–तत्र हि केशोण्डुकस्य व्यापारो नयनपक्ष्मादेर्वा कामलादेर्वा
गत्यन्तराभावात् ? न तावदाद्यविकल्प, न खलु तज्ज्ञान केशोण्डुकलक्षणेऽर्थे सत्येव भवति भ्रमाभाव
प्रसङ्गात् । नयनपक्ष्मादेस्तत्कारणत्वे तस्यैव प्रतिभासप्रसङ्गात् गगनतलावलम्बितया पुर स्थतया केशो
ण्डुकाकारतया च प्रतिभासो न स्यात् । न ह्यन्यदन्यत्रान्यथा प्रत्येतु शक्यम् । अथ नयनकेशा एव तत्र
तथाऽसन्तोऽपि प्रतिभासन्ते तर्हि तद्रहितस्य कामलिनोऽपि तत्प्रतिभासाभाव । –प्रमेयक॰ पृ॰ २३३ ।

Return

7115 | नचान्यस्यस्य व्यभिचारोऽति– ब॰ । Return

7116

स्वपरग्रहणलक्षण हि ज्ञानम्, तत्र च यथा सत्याभिमतज्ञान स्वपरग्राहक तथा केशोण्डुकादि
ज्ञानमपि । एतावाँस्तु विशेष किञ्चित्सत्पर गृह्णाति सवादसद्भावात्, किञ्चिदसद्विसवादात् । –
प्रमेयक॰ पृ॰ २३५ ।

Return

7117 | स्वरूपपरप्रका– श्र॰ । Return

7118 | सत्यज्ञानम् । Return

7119 | असत्यज्ञानम् । Return

7120 | विसवादसंभवात् श्र॰ । Return

7121 | सत्परत्व-असत्परत्वग्रहणमात्रेण । Return

7122 | सत्याऽसत्यज्ञानयो । Return

7123 | तिमिरे । Return

7124 | आशुभ्रमणे । Return

7125 | नौयाने । Return

7126 | सक्षोभे । Return

7127 | न किञ्चिदि– आ॰, श्र॰ । Return

7128 | सङ्क्षेपाद्यभा– श्र॰ । Return

7129 | तिमिरादिरहितम् । Return

7130 | तिमिराद्यभाव । Return

7131 | इन्द्रियादिदोषात् । Return

7132

तुलना–अनेन केशोण्डुकज्ञानेन व्यभिचा
रात् सशयज्ञानेन च । न हि तदर्थे सत्येव भवति अभ्रान्तत्वानुषङ्गात्, तद्विषयभूतस्य स्थाणुपुरुषलक्ष
णार्थद्वयस्यैकत्र सद्भावासंभवाच्च । –प्रमेयक॰ पृ॰ २३४ ।

Return

7133 | अर्थग्राह– श्र॰ । Return

7134 | अकलङ्कदेवस्य । Return

7135 | सन्निक र्षस्यैव । Return

7136 | बुद्धौ । Return

7137

अध्यवसायिनी निश्चायिका । का ? बुद्धिर्ज्ञानमेव । कस्य ? सन्निधेरपि
सन्निकर्षस्यापि न केवलमर्थस्येत्यपिशब्दार्थ । केषाम् ? इन्द्रियार्थानाम्, इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि
अर्थाश्च रूपादय तेषाम् । न केवल सन्निधेरपि तु अन्वयव्यतिरेकयोश्च सन्निकर्षस्य भावाभावयोश्च ।
तथा कार्यकारणयोश्च । कार्यं सन्निकर्षः कारणमिन्द्रियादिः तयोश्च बुद्धिरेवाध्यवसायिनी । ततः
सैव प्रमाणं न सन्निकर्षादि तस्य प्रमेयत्वात् । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ७७ ।

Return

7138 | –क्या बुद्धे– ज॰ वि॰ । Return

7139 | आत्मनो मनसा करणानामतीन्द्रियाणाम् ई॰ वि॰ । Return

7140

दुरवबोध प्राग्विज्ञानोत्पत्तेरर्थमनवबुद्ध्यमना कारणमकारण वा कथं ब्रूयु । कथ तस्य
विज्ञानोत्पत्तावगीकरणमिति वित्यासाधिज्ञानोत्पत्तेरर्थमवबुद्ध्यमानाः कारणमकारण वा कथ ब्रूयुः ?
उत्पन्न ज॰ वि॰ ।

Return

7141 | तत्कारणतया ई॰ वि॰ । Return

7142

तुलना–आलोकेनापि जन्यत्वे नालम्बनतया भिद विद । किन्त्विन्द्रियबलाधानमात्र
त्वेनानुमन्यते ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २१८ । नार्थालोकौ कारण परिच्छेद्यत्त्वात्तमोवत् । तदन्वयव्यति
रेकानुविधानाभावात्केशोण्डुकज्ञानवन्नक्तञ्चरज्ञानवच्च । –परीक्षामु॰ २ । ६, ७ । नार्थालोकौ कारण
मव्यतिरेकात् । –प्रमाणमी॰ १ । १ । २५ ।

Return

7143 | –रव्यवसा– श्र॰ । Return

7144 | सन्निकर्षस्य । Return

7145 | अव्यव– श्र॰ । Return

7146 | कार्य आ॰, श्र॰ । Return

7147 | तावन्न तस्य श्र॰ । Return

7148 | सन्निकर्षस्य । Return

7149 | सन्निकर्षबुद्ध्योर न्वयव्यतिरेकयो । Return

7150 | इन्द्रियसन्निकर्षयो सन्निकर्षज्ञानयोर्वा कार्यकारणभावस्य । Return

7151 | बुद्धौ । Return

7152 | बुद्धि । Return

7153 | यदि बुद्ध्युत्पादमन्तरेणापि सन्निकर्षादि अर्थपरिच्छेदक स्यात्तदा । Return

7154 | अन्यपि आ॰ । Return

7155

तच्चेद
प्रत्यक्ष चतुष्टयत्रयद्वयसन्निकर्षात्प्रवर्तते । तत्र बाह्ये रूपादौ विषये चतुष्टयसन्निकर्षाज्ज्ञानमुत्पद्यते
आत्मा मनसा सयुज्यते मन इन्द्रियेण इन्द्रियमर्थेनेति । सुखादौ तु त्रयसन्निकर्षाज्ज्ञानमुत्पद्यते तत्र
चक्षुरादिव्यापाराभावात् । आत्मनि तु योगिनो द्वयोरात्ममनसोरेव सयोगाज्ज्ञानमुपजायते तृतीयस्य
ग्राह्यस्य ग्राहकस्य तत्राभावात् । –न्यायम पृ॰ ७४ । उद्धृतमिदम्–प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ १४० ।

Return

7156 | एतस्य ब॰ । Return

7157 | य कुत– ब॰ । Return

7158 | सन्निकर्षादि न ज्ञानोत्पत्तिकारणं कुतश्चिदपि प्रमाणाज्ज्ञातुमशक्यत्वात् । Return

7159 | पृ॰ २० । Return

7160 | नैयायिककल्पित । Return

7161 | –चिदुत्पा– श्र॰, ब॰ । Return

7162 | ज्ञानम् । Return

7163 | अर्थे । Return

7164 | ग्राहकभूतज्ञानस्योत्पत्तौ । Return

7165 | प्राक्साधि– आ॰ । Return

7166

आलोकका
रणतावादी बौद्ध, तथा च तद्ग्रन्थ–यथा इन्द्रियालोकमनस्काराः आत्मेन्द्रियमनस्कारा वा रूपज्ञानमेक
जनयन्ति –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ १ । ७५ ।

Return

7167 | आलोकाभावेऽपि । Return

7168

वीक्षन्ते विशेषेण नीलादिरूपतया
पश्यन्ति । के ? ईक्षका चक्षुष्मन्तो जना । किम् ? तमोऽन्धकार पुद्गलपर्यायम् । किंविशिष्टम् ?
निरोधि प्रमेयान्तरतिरोधायकम् । पुनर्न वीक्षन्ते । किम् ? पर घटादिकम् । कथम्भूतम् ? वृतम्
आच्छादितम् । केन ? तमसा । तत कथमालोको ज्ञानकारण तदभावेऽपि तदुत्पत्तेरिति । अस्मिन्नर्थे
दृष्टान्तमाह–इव यथा कुड्यादिकमीक्षन्ते ईक्षका कुड्यादितिरोहित पुनर्घटादिक नेक्षन्ते तथा तमो
वीक्षन्ते तदावृत तु पर नेक्षन्ते इति । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ७७ । उद्धृतोऽयम् –सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰
१८७B । तमोनिरोधेघटादिक। –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५४४ ।

Return

7169 | वीक्ष्यन्ते आ॰ । Return

7170 | –ज्ञाने प्रति– ज॰ वि॰ । Return

7171 | ज्ञानविरो– ई॰ वि॰ । Return

7172 | विशेषाबाध्य– श्र॰ । Return

7173 | तमोज्ञानम् । Return

7174 | आलोककार्यम् । Return

7175 | तमोज्ञान नालोककार्यम् आलोकाभावे प्युपजायमानत्वात् । Return

7176 | न तत्का– ब॰ । Return

7177 | तमस । Return

7178 | –न्ते कुङ्यादि– श्र॰ । Return

7179 | शालिकनाथ । Return

7180

य पुनर्निशि नीलिमेवाव
लोक्यते नासौ नभसः । कस्य तर्हि ? न कस्यचित् । कथ पुनर्गुणो न कस्यचित् ? सत्यम्, गुण
एवायमप्रसिद्ध । ननु प्रतीतिबलेन सिद्ध एव । सिद्ध्येद्यदि प्रसिद्धिरेव सिद्ध्येत्, सा तु कारणाभा
वान्न सिद्धा । ननु चक्षुरेव कारणम्, न, आलोकोपकारानपेक्षस्य चक्षुषोऽप्रकाशकत्वात्, तेन
अप्रतीतावेवाय प्रतीतिभ्रमो मन्दानाम् । अत एव दिवानुपलम्भ, अन्यथा सौरीभि भाभिरनुगृहीत
चक्षुः स्फुटतर व्योम्नि नीलिमान प्रकाशयेत् । तमसो निष्पत्त्यनवकॢप्ते, रूपवत्त्वेन हि तमो द्रव्य
स्यात्, तच्चानेकद्रव्यारब्ध सच्चाक्षुष भवेत । न च द्रव्याणि सन्ति, सन्ति चेद्दिवाप्यारभेरन् ।
अन्धानामिव नीलिमाभिमानो नभस एवेत्युक्तम् । –प्रक॰ प॰ पृ॰ १४३ । तमो नाम द्रव्यान्तर न
भवति, अन्धानामिव केवल नीलिमाभिमान । –तन्त्ररह॰ पृ॰ २१ ।

Return

7181 | –त्तिपरेण ब॰ । Return

7182 | घटादितिरोधायकत्वम् । Return

7183 | ज्ञानानुत्पत्ति । Return

7184 | तमस । Return

7185 | तमस । Return

7186 | तम प्रकाशने । Return

7187 | ति तद्द्रव्या– श्र॰ । Return

7188 | त्रुटिताया पू॰ प्रतौ तमसोऽद्रव्या– अयमेव पाठो भाति । Return

7189 | छायायाः । Return

7190 | छत्राद् भिन्नाया । Return

7191 | छत्रात् । Return

7192 | छाया । Return

7193 | छाया । Return

7194

यच्चेदमुच्यते छायैव तम सा चलत्वा
चलत्वमहत्त्वामहत्त्वदूरत्वासन्नत्वादिगुणयोगिनी वस्तुभूतेति; तदिदमप्यसारम्; अनवकॢप्तेरेव । यच्च
लाचलत्वादिकमुपन्यस्त तदपि स्थूलदर्शितया । तथाहि–आलोकेऽपवारिते छायाप्यपेयते । ततोऽपवारिता
लोकभूभागादिभावव्यतिरेकिणी न रूपावन्तरवच्छाया दृश्यते । तेन मन्यामहे व्यपवारितालोकभूभागा
दिकमेव छायेति । –प्रक॰ प॰ पृ॰ १४४ । अपवारितालोक केवल भूभागादिकमेव छाया । –तन्त्ररह॰
पृ॰ २१ । आलोकज्ञानाभाव इति प्राभाकरैकदेशिनः । –सर्वद॰ पृ॰ २२९ ।

Return

7195 | छायायाम् । Return

7196 | छत्रादर्थान्तरत्वप्रतीते । Return

7197 | हि येन प्रदे– ब॰ । Return

7198 | द्रव्यगुणकर्मनिष्पत्तिवैधर्म्यादभावस्तम । –वैशे॰ सू॰ ५ । २ । १९ । उद्भूतरूपवद्यावत्तेज ससर्गाभावस्तम् । –वैशे॰ उप॰ ५ । २ । २० । Return

7199 | छत्राद्यपायेऽपि । Return

7200

तेजसो द्रव्यान्तरेणावरणाच्च । –वैशे॰ सू॰ ५ । २ । २० । द्रव्य छाया गतिमत्त्वादिति हेतुः साध्येना
विशिष्टसाध्य तावदेतत्–किं पुरुषवच्छायापि गच्छति, आहोस्वित् आवारकदव्ये ससर्पति आवरण
सन्तानादसन्निधिसन्तानोऽय तेजसो गृह्यते इति ? सर्पता खलु द्रव्येण यस्तेजोभाग आव्रियते तस्य तस्या
सन्निधिरेवावच्छिन्नो गृह्यते इति । –न्यायभा॰ १ । २ । ८ । आबारके द्रव्ये प्रसर्पति तेजसोऽसन्निधिवि
शिष्ट द्रव्यं यदुपलभ्यते तत्तु छायेत्युच्यते । –न्यायवा॰ १ । २ । ८ । भासामभावरूपत्वाच्छायाया । –
प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४६ । न तावच्छाया सामान्यविशेषसमवायान्तर्भूता; अनित्यत्वात्तस्या । नापि कर्म,
सयोगविभागासमवायिकारणत्वाभावात् । न गुणो द्रव्यासमवायात् । न मनोदिक्कालगुण, तद्गुणा
नामप्रत्यक्षत्वात् । नाप्यात्मगुण, बाह्येन्द्रियप्रत्यक्षत्वात् । नापि नभोनभस्वतोः, तद्गुणानामचाक्षुष
त्वात् । नापि तेजसः, तद्विरोधित्वात् तत्सहचरितगुणान्तरानुपलब्धेश्च । अत एव न पृथिवीपाथसोरपि ।
अपि च तद्गुणश्चाक्षुषो नालोकमन्तरेण शक्यग्रह, छाया तु तमन्तरेण गृह्यते तस्मिस्तु सति न गृह्यत
इति दुर्घटम् । नापि द्रव्यम्, तद्धि पृथिव्यादीनामन्यतममेव भवेदन्यद्वा दशमम् । न तावदन्यतमम्, तद्
गुणानामनुपलब्धे । नाप्यन्यद्रूपवदिति युज्यते । तस्याद्रव्यस्य प्रत्यक्षत्वानुपपत्ते, अस्पर्शवत्त्वादनारम्भ
कत्वेनानेकद्रव्यत्वाभावात् । तस्मादभाव एव छाया न तु सतीति सिद्धम् । –न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ ३४५ ।
प्रश॰ किर॰ पृ॰ १९ । श्रीधरस्तु आरोपितरूपविशेषात्मकं तम स्वीकरोति । तस्माद्रूपविशेषोऽयमत्यन्त
तेजोऽभावे सति सर्वत समारोपितस्तम इति प्रतीयते । दिवा चोर्ध्व नयनगोलकस्य नीलिमावभास इति[p. n668 ]
वक्ष्याम । यदा तु नियतदेशाधिकरणो भासामभावस्तदा तद्देशसमारोपिते नीलिम्नि छायेत्यवगम । अत
एव दीर्घा ह्रस्वा महती अल्पीयसी छायेत्यभिमान तद्देशव्यापिन नीलिम्न प्रतीते । –प्रश॰ कन्द॰ पृ॰
९ । तथाहि–यत्र यत्र वारकद्रव्येण तेजस सन्निधिर्निषिध्यते तत्र तत्र छायेति व्यवहार । वारकद्रव्यग
ताञ्च क्रियाम् आतपाभावे समारोप्य प्रतिपद्यते छाया गच्छतीति, अन्यथा वारकद्रव्यगत क्रियापेक्षित्वं
न स्यात् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४७ । यत्तु तेज प्रतिरोधि द्रव्य तद्यथा यथा सञ्चरति तथा तथाऽऽलोक
प्रतिमुच्यते प्रतिरुध्यते चेति चलतीव छाया प्रतिभाति, अन्यथा शरीरेऽपि चलति किमिति छायाऽपि
चलेत् हेत्वभावात् । –प्रक॰ प॰ पृ॰ १४४ ।

Return

7201 | प्रतिषेध्यते आ॰ । Return

7202 | तेजोऽभावे । Return

7203 | प्रतिपद्यते इति शेष । Return

7204 | छायाया । Return

7205

यच्चेद देशान्तरप्रा
प्तिमत्त्व तत्कि देशान्तरेण सयोग, तस्यापि साध्यत्वात् । तथाहि–द्रव्यत्वसिद्धौ सयोग सिद्ध्यति,
सयोगात् द्रव्यत्वमिति इतरेतराश्रयत्व स्यात् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४७ ।

Return

7206

अथ देशान्तरप्राप्ति
समवाय, सोऽप्यसिद्ध । न ह्येकत्र समेवत अन्यत्र समवैति । छाया त्वेकत्र सम्बद्धोपलब्धा पुनर्देशान्त
रेप्युपलभ्यते । न च क्रियावत्त्व देशान्तरसमवायात् सिद्ध्यति तस्याप्ययुतसिद्धेष्वेव भावादिति । –
प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४७ ।

Return

7207 | पृ॰ ६६६ प॰ १६ । Return

7208

तुलना–अत एव नालोकज्ञानाभाव; अभावस्य
प्रतियोगिग्राहकेन्द्रियग्राह्यत्वनियमेन मानसत्वप्रसङ्गात् । –सर्वद॰ पृ॰ २३० । न चाप्रतीतावेव प्रती
तिभ्रम, तद्व्यवहारस्य तत्प्रतीतिमन्तरेणानुपपत्तेः । –चित्सु॰ पृ॰ २९ ।

Return

7209 | –सो स्वरू– आ॰ । Return

7210 | पुरुषाद्वैत– ब॰ । Return

7211 | आलोकतमसो प्रतिभासभेद । Return

7212 | नैयायिकवैशेषिकादय । Return

7213 | कृष्णरूपशीतस्पर्शचलनादिक्रियाशालित्वेन । Return

7214 | अभावरूपत्वे वा । Return

7215 | तमो न रूपादिमत् अभावरूपत्वात् । Return

7216 | तमस्यपि । Return

7217 | भासुररूपं श्र॰ । Return

7218

जैना हि तमः पुद्गलद्रव्यात्मक स्वीकुर्वन्ति, तथाहि–गोयमा दिया सुभा पोग्गला सुभे
पोग्गलपरिणामे, रातिं असुभा पोग्गला असुभ पोग्गलपरिणामे । –भगवतीसू॰ ५ । ९ । २२४ । सद्दध
यारौज्जोओ पहा छायातवे इ वा । वण्णरसगधफासा पुग्गलाण तु लक्खणम् ॥ –उत्तरा॰ २८ । १२ ।
नवतत्त्व॰ गा॰ ९ । शब्दबन्धसौक्ष्म्यस्थौल्यसस्थानभेदतमश्छायातपोद्योतवन्तश्च । –तत्त्वार्थसू॰ ५ । २४ ।
सद्दो बन्धो सुहुमो थूलो सठाण भेद तम छाया । उज्जोदादवसहिया पुग्गलदव्वस्स पज्जाया । –द्रव्यसं॰
गा॰ १६ । वैयाकरणास्तम अणुरूप स्वीकुर्वन्ति–अणवः सर्वशक्तित्वाद् भेदससर्गवृत्तय । छायातपतम
शब्दभावेन परिणामिन । –वाक्यप॰ १ । १११ । अन्यान्यपि तमसो द्रव्यरूपतामुररीकुर्वन्ति मतान्त
राणि–तमोदर्शन तु भूच्छायादर्शनम् । कतमत्पुनर्द्रव्यादीना तम ? ननु द्रव्यमेव कालिमगुणशालित्वात्
स्पन्दवत्त्वाच्च । तथाहि–कालिमैवास्य रूपमुपलभ्यते अप्तेजसोरिव श्वेतिमा । एवं संख्याप्येकत्वादिका,
परिमाण तच्चतुर्विध पृथिव्याद्यणूनामिव तमोऽणूनामप्यनुमानात्, पृथक्त्वसयोगविभागपरत्वापरत्वस
स्काराश्च । पञ्चविधमपि कर्म अध्यक्षमीक्षते । यथाहात्र भवान्वार्तिककार–ननु नाभावमात्रस्य तमस्त्वं
वृद्धसम्मतम् । छायाया कार्ष्ण्यमित्येव पुराणे भूगुणश्रुतेः ॥ भूगुणस्य कार्ष्ण्यस्य छायाया द्रव्यान्तरश्रुते
रित्यर्थ । दूरासन्नप्रदीपादिदेहचेष्टानुसारिणी । आसन्नदूरदीपादिमहदल्पचलाऽचला । देहानुवर्तिनी
छाया न वस्तुत्वाद्विना भवेत् ॥ इति । न च पृथिव्यादीमनान्यतमम्तस्मात्प्रत्यक्षसिद्धमसति बाधके
द्रव्यान्तरमेकादश तमो नवगुण चेति सिद्धम् । नादृष्टौ दर्शन छाया नचाऽभावोऽस्मृतौ गते । रूपादुपा
यसद्भावात् द्रव्य द्रव्यान्तरानुगम् । –विधिवि॰ टी॰ पृ॰ ७६–७९ । किमिद तमो नाम ?
द्रव्यगुणकर्मनिष्पत्तिवैधर्म्याद् भाभावस्तम इति काश्यपीयाः, तथा तु नीलबुद्धिर्निर्निमित्ता स्यात् अभा
वस्य नीलिमाभावात् । न चासतो नीलिम्न किञ्चिद् ग्राहक स्मारक वाऽस्ति । आलोकादर्शनमात्रेण
तु तद्भ्रमो भवस्तच्छून्यभागेऽपि स्यात्, अतो द्रव्यान्तरमिद वायुबन्नीलिमगुणम्, वायुस्वरूप स्पर्शवान्
इदञ्चाऽस्पर्शं रूपवदित्येतावान्विशेष । अथवा, य एते पार्थिवास्त्रसरेणवो वातायनविवरेषु दृश्यमाना
सर्वतो भ्रमन्ति तेषा ये नीलगुणका तद्गतमिद नीलरूप गृह्यमाण गुणान्तराणा द्रव्यान्तराणाञ्च
तदन्तरालस्य च अग्रहणाद् व्याप्ताखिलब्रह्माण्डवच्चकास्ति । नीलरूपग्रहणे चालोकापेक्षा नास्तीति
दर्शनबलादभ्युपगम्यते । –मी॰ श्लो॰ न्यायर॰ पृ॰ ७४० । तमालश्यामलज्ञाने निर्बाधे जाग्रति स्फुटे ।
द्रव्यान्तर तम कस्मादकस्मादपलप्यते ॥ –चित्सु॰ पृ॰ २८ । अस्पर्शवत्त्वे सति रूपवत्तम । तच्च
नेत्रेन्द्रियमात्रग्राह्यमालोकाभावप्रकाश्य कृष्णरूपम् । कलायकोमलच्छाय दर्शनीय भृश दृशाम् । तमः
कृष्ण विजानीयादागमप्रतिपादितम् ॥ गुणकर्मादिसद्भावादस्तीति प्रतिभासत । प्रतियोग्यस्मृतेश्चैव
भावरूप ध्रुव तम । –मानमेयो॰ पृ॰ १५९ ।

Return

7219 | छायादौ लोक आ॰ । Return

7220

आतप कटुको रूक्षः स्वेदमूर्च्छातृषावह । दाहवैवर्ण्य
जननो नेत्ररोगप्रकोपन ॥ छाया दाहश्रमस्वेदहरा मधुरशीतला । ज्योत्स्ना कषायमधुरा दाहासृक्पित्त
नाशिनी । तमो भयावह तिक्त दृष्टितेजोविरोधनम् । –राजव॰ ५ । २२ । आतप त्रिदोषशमनी
ज्योत्स्ना सर्वव्याधिकर तम –राजनिघ॰ । उद्धृतोऽयम्–आतप कटुको रूक्ष छाया मधुरशीतला ।
–प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४६ । स्या॰ र॰ पृ॰ ८५५ । छाया मधुरशीतला –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६७२ ।

Return

7221 | यच्चेदमागमात् माधुर्यं शैत्य वा छायाया, तदप्युपचारात् । ये हि मधुरद्रव्यस्य शीत द्रव्यस्य वा गुणा ते छायाससेवनाद् भवन्तीति तत्कार्यकर्तृत्वेन तथोक्त । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४७ । Return

7222 | छायादौ । Return

7223 | छायादौ माधुर्यादे । तुलना–छायापि शिशिरत्वादाप्यायकत्वाज्जलवातादिवत् । –तत्त्वार्थभा॰ व्या॰ पृ॰ ३६३ । मुख्यार्थबाधायामुपचारप्रवृत्ते, न चेयमत्रास्ति । –स्या॰ पृ॰ ८५६ । Return

7224 | छायादौ माधुर्यादि नौपचारिकम् अबाधबोधाधिरूढप्रतिभासत्वात् । Return

7225 | अबाधितप्रतिभास विषयत्वेऽपि । Return

7226 | माधुर्यादे । Return

7227 | छायादौ । Return

7228 | तुलना–तत्तेजस्यपि समानम् । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६७२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ८५६ । Return

7229 | गुणत्वाद् ब॰ । Return

7230

तुलना–न च तमस पौदगलिकत्वमसिद्धम्,
चाक्षुषत्वाऽन्यथानुपपत्ते प्रदीपालोकवत् । रूपवत्त्वाच्च स्पर्शवत्त्वमपि प्रतीयते शीतस्पर्शप्रत्ययज
नकत्वात् । –स्या॰ मं॰ का॰ ५ । तम स्पर्शवत् रूपवत्त्वात् पृथिवीवत् । न च रूपवत्त्वमसिद्धम्,
अन्धकार कृष्णोऽयमिति कृष्णाकारप्रतिभासात् । –रत्नाकराव॰ पृ॰ ६९ ।

Return

7231 | तम प्रतीतिका रणम् । Return

7232

तुलना–किं पुनरन्धकारावस्थाया ज्ञान नास्ति ? तथा चेत्, कथमन्धकारप्रतीति
तदन्तरेणापि प्रतीतौ अन्यत्रापि ज्ञानकल्पनानर्थक्यम् । प्रतीयते ज्ञानं नास्तीति च स्ववचनविरोध
प्रतीतेरेव ज्ञानत्वात् । –प्रमेयक॰ पृ॰ २३८ ।

Return

7233 | तम प्रतीतौ । Return

7234 | अविरुद्धा इति शेष । Return

7235 | अन्धकान्तर्वर्तिपटाद्यर्थान् । Return

7236 | यद्येबमालोकस्याप्यभाव स्यात् विशदज्ञानव्यतिरेकेणान्यस्य अस्याप्यप्रतीते । तद्व्य बहारस्तु लोके विशदज्ञानोत्पत्तिमात्रः । –प्रमेयक॰ पृ॰ २३८ । Return

7237 | –नादिसस्कृ– ब॰ । Return

7238 | पुरुषाणान् । Return

7239 | सकलवस्तु श्र॰ । Return

7240

तुलना–
तमस्तावत्पुद्गलपरिणाम दृष्टिप्रतिबन्धकारित्वात् कुड्यादिवत्, आवारकत्वात् पटादिवत् । –तत्वार्थ
भा॰ व्या॰ पृ॰ ३६३ । तमो भावरूप घटाद्यावारकत्वात् काण्डपटादिवत् । नचास्य घटाद्यावारकत्व
मसिद्धम्, विषयाभिमुखप्रवर्तमाननयनव्यापारनिरोधित्वात्तद्वदेवेत्यतस्तत्सिद्धेः । –स्या॰ र॰ पृ॰ ८५१ ।

Return

7241 | छाया द्रव्यं क्रियावत्त्वात् कुभ्भवत् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ८५३ । Return

7242 | छायायाः । Return

7243 | गतिमत्त्व । Return

7244 | अनुमानावसेयमपि तथाहि–गतिमती छाया देशाद्देशान्तरप्राप्तिमत्त्वान्मैत्रवदिति । –स्या॰ र॰ पृ॰ ८५३ । Return

7245 | पृ॰ ६६८ प॰ ३ । Return

7246

यतोऽत्र छायाया देशान्तरेण प्राप्ति सयोगोऽभि
धीयते । यत्र वास्येतरेतराश्रयोद्भावन तदनुसन्धानशून्यतावशात् । न हि देशान्तरप्राप्तिमत्त्वाद् द्रव्यत्व
प्रसाधयितुमुद्यता स्म, किन्तु गतिमत्त्व तस्मात्तु द्रव्यत्वमिति । –स्या॰ र॰ पृ॰ ८५४ ।

Return

7247 | सम्बन्ध । Return

7248 | देशान्तरप्राप्तिरूपसयोगात् । Return

7249 | गतिमत्त्वाच्च । Return

7250 | द्रव्यमिति ब॰ । Return

7251

नन्वेवमपि महत्तरे
चक्रकसकटे यूय पतिता । तथाहि–देशान्तरसयोगात् क्रियावत्त्वम्, क्रियावत्त्वात् द्रव्यत्वम्, द्रव्यत्वात्
देशान्तरसयोगवत्त्वमिति; उत्स्वप्नायितमेतत्, देशान्तरप्राप्ते प्रत्यक्ष एव छायाया प्रसिद्धस्वरूप
त्वात् । यदि हि द्रव्यत्वसिद्ध्या देशान्तरप्राप्ति प्रसाध्येन तदा स्यात्तद्दूपणम् । प्रत्यक्षेणेति सिद्धेन
देशान्तरप्राप्तिमत्त्वेन सिद्धात् क्रियावत्त्वात्सिद्ध छायाया द्रव्यत्वम् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ८५५ ।

Return

7252 | देशान्तरप्राप्ति । Return

7253 | प्रसाध्यते आ॰ । Return

7254 | पृ॰ ६६८ प॰ २ । Return

7255 | असत्यत्वे ब॰ । Return

7256 | छायायाम् । Return

7257 | –ष कर्म आ॰, ब॰ । Return

7258 | वृक्षादौ । Return

7259 | आवारकद्रव्यगतगत्यारोपा न्यथानुपपत्तेः । Return

7260 | भावरूपा छाया अध्यारोप्यमाणगतित्वात् वृक्षवत् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ८५४ । Return

7261 | तमो दृष्टिप्रतिबन्धिकारणं प्रकाशविरोधि । –सर्वार्थसि॰, राजवा॰, तत्त्वार्थभा॰ व्या॰ ५ । २४ । Return

7262 | –ज्ञानाप्रति– श्र॰ । Return

7263 | तम । Return

7264 | ज्ञानप्रतिबन्धकम् । Return

7265 | स्वात्मनि ज्ञानप्रतिषेधकम् । Return

7266 | तमो न स्वचाक्षुष ज्ञानप्रतिरोधकम् चाक्षुषज्ञानविषयत्वात् । Return

7267 | तम । Return

7268 | आलोकेऽपि श्र॰ । Return

7269

तुलना–प्रदीपस्य च घटरूपव्यवधाय
कतमोऽपनेतृत्वे 'तैजसं चक्षू रूपादीनां मध्ये रूपस्यैव प्रकाशकत्वात् प्रदीपवदिति साधनविकलत्वात्
दृष्टान्तस्य निरस्तं द्रष्टव्यम् । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५४४ ।

Return

7270 | न्यायकु॰ पृ॰ ७६ टि॰ २ । Return

7271 | आलोको हि न तमसो रूपस्य प्रकाशक अत स रूपादीना मध्ये रूपस्यैव प्रकाशकत्वात् इति साधनशून्य । Return

7272 | तमोज्ञाना– आ॰ । Return

7273 | स्वस्य आलोकस्य रूपम् भासुराख्यम् । Return

7274 | घटादिज्ञानाहेतु आ॰, ब॰ । Return

7275 | तमोविषयक । Return

7276 | अस्मदादीनाम् । Return

7277 | आलोक । Return

7278 | रूपज्ञानहेतु । Return

7279 | केषाञ्चिज्ज्ञा– आ॰, ब॰ । Return

7280 | तमोज्ञान । Return

7281 | तमसि । Return

7282 | तमोऽपि । Return

7283 | रूपज्ञानहेतुः । Return

7284 | तथा रूपा– श्र॰ । Return

7285 | स्वगतकृष्णरूप । Return

7286 | –सः स्वज्ञान– ब॰ । Return

7287 | चक्षुर्ज्ञान । Return

7288 | अवाग्भाग– श्र॰ । Return

7289 | एव विज्ञान– ब॰ । Return

7290 | – नविरो– आ॰ । Return

7291 | परभा गवत्, तमोवद्वा । Return

7292 | अर्वाग्भागो न चक्षुरिन्द्रियग्राह्यः चक्षुर्ज्ञाननिरोधित्वात् । Return

7293 | तद्दर्शनग्राह्यं ब॰ । Return

7294 | ज्ञानप्रच्छा दकम् । Return

7295 | ज्ञानावरणकर्मोदये सत्येव । Return

7296 | तिमिरादि नावरणं परिच्छेद्यत्वात् । Return

7297 | चक्षुर्ज्ञानं ब॰, श्र॰ । Return

7298 | ज्ञाना वरणकर्मोदय अदृष्टपदेन ग्राह्य । Return

7299 | सर्वदा सर्वार्थ– श्र॰ । Return

7300 | सर्वथा ग्रहणस्व– ब॰ । Return

7301

यथा स्यात् । का ? मलविद्धमणिव्यक्ति मलै कालिम
रेखादिभि विद्ध स चासौ मणिश्च पद्मरागादि तस्य व्यक्ति तेज प्रादुर्भावः । कथम् ? अनेकप्रकारत
अनेके बहवः प्रकारा विशदाविशददूरादूरप्रकाश्यप्रकाशनविशेषाः तानाश्रित्य । तथा स्यात् । का ?[p. n674 ]
कर्मविद्धात्मविज्ञप्ति कर्माणि ज्ञानावरणादीनि तैराविद्ध सम्बद्धः स चासावात्मा च तस्य विज्ञप्ति
रर्थोपलब्धि । कथम् ? अनेकप्रकारत अनेके नानारूपा प्रत्यक्षेतरदूरासन्नार्थप्रतिभासनविशेषा
क्षयोपशमविशेषाश्च तानाश्रित्येत्यर्थ । तदावरणविशेषनिरासे तु सकलार्थविज्ञप्तिरात्मन उपपद्यते
एव ज्ञानस्वभावत्वात्तस्येति । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ७८ । उद्धृतोऽयम् –सिद्धिवि॰ टी॰ १९३A ।
आव॰ नि॰ मलय॰ पृ॰ १७ । नन्दि॰ मलय॰ पृ॰ ६६ । इष्टोप॰ टी॰ पृ॰ ३० । कर्मग्र॰ टी॰
पृ॰ ८ । तुलना–मलावृतमणेर्व्यक्तिर्यथाऽनेकविधेक्ष्यते । कर्मावृतात्मनस्तद्वद्योग्यता विविधा न
किम् । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १९१ ।

Return

7302 | –स्वकर्म– ज॰ वि॰ । Return

7303 | द्रष्टव्यम् –पृ॰ ६४० टि॰ २ । Return

7304 | विषमोषयोग– ब॰, विश्लेषोपयोग– श्र॰ । Return

7305 | विरुद्धस्य आ॰ । Return

7306 | –न्द्रियायप्रका– श्र॰ । Return

7307 | सौगतचार्वाकौ । Return

7308 | पृ॰ ९ । Return

7309 | पृ॰ ३४३ । Return

7310 | यथावारकं आ॰ । Return

7311 | –यः तच्चा– आ॰ । Return

7312 | –सिद्धेः श्र॰ । Return

7313 | सौगतमतम् । Return

7314 | –यो विज्ञानस्य श्र॰, ब॰ । Return

7315 | सत्यालोके श्र॰ । Return

7316 | मुमूक्षूणां ब॰ । Return

7317 | पृ॰ ६६३ । Return

7318 | प्रति भाग आ॰ । Return

7319

इहज्ञाने । प्रामाण्य प्रति प्रमाणत्वमुद्दिश्य । हेतुता
निमित्तभाव न भजन्ति । किन्त इत्याह–तज्जन्म तस्मादर्थाज्जन्म उत्पत्ति, तस्य करणग्रामेण व्यभिचा
रात् । न च ताद्रूप्य तस्यार्थस्य रूपमिव रूपमाकारो यस्य तत्तद्रूप तस्य भावस्ताद्रूप्यम्, तस्य समानार्थ
समनन्तरज्ञानेन व्यभिचारात् । नापि तद्व्यवसिति तत्रार्थे व्यवसितिर्व्यवसायो निश्चय, तस्य द्विचन्द्रा
दिव्यवसायेन व्यभिचारात् । कथम् ? प्रत्येकम् एकमेक प्रतिनियतमेकैकमित्यर्थ । सह मिलित्वा वा
तानि प्रामाण्यहेतुता न भजन्ति । तत्त्रितयस्यापि शुक्ले शखे पीताकारज्ञानजनकेन समनन्तरप्रत्ययेन
व्यभिचारात् ।" –लघी॰ ता॰ पृ॰ ७९ । तज्जन्मादित्रयस्य प्रामाण्यहेतुतानिरूपका बौद्धग्रन्था–विषया
कार एवास्य प्रमाण तेन मीयते । –प्रमाणसमु॰ १ । १० । तस्माच्चक्षुश्च रूपञ्च प्रतीत्योदेति नेत्रधी ।
३ । १९० । भिन्नकालं कथ ग्राह्यमिति चेद् ग्राह्यता विदु । हेतुत्वमेव युक्तिंज्ञास्तदाकारापणक्षमम् ॥
कार्यं ह्यनेकहेतुत्वेऽप्यनुकुर्वदुदेति यत् । तत्तेनाप्यत्र तद्रूप गृहीतमिति चोच्यते ॥ ३ । २४७ । ४८ ।
अर्थेन घटयत्येना न हि मुक्त्वार्थरूपताम् । तस्मात्प्रमेयाधिगते साधन मेयरूपता ॥ –प्रमाणवा॰
३ । ३०५ । तदाकरं हि सवेदनमर्थं व्यवस्थापयति नीलमिति पीतञ्चेति । –प्रमाणवार्त्तिकालं॰ पृ॰
२ । किमर्थं तर्हि सारूप्यमिष्यते प्रमाणम् ? क्रियाकर्मव्यवस्थायास्तल्लोके स्यान्निबन्धनम्सारू
प्यतोऽन्यथा न भवति नीलस्य कर्मण सवित्ति पीतस्य वेति क्रियाकर्मप्रतिनियमार्थमिष्यते । –प्रमाण
वार्त्तिकालं॰ पृ॰ ११९ । अनुकूलविकल्पोत्पत्तिरेव अध्यवसाय, तथाहि–अविकल्पमपि प्रत्यक्षं विक
पोत्पत्तिशक्तिमत् । नि शेषव्यवहाराङ्ग तद्द्वारेण भवत्यत । –तत्त्वसं॰ का॰ १३०६ ।

Return

7320 | तुलना–कार्यकालमप्राप्नुवत कारणत्वानुपपत्तेश्चिरतरातीतवत् । –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ ८९ । Return

7321 | –कारिणो ई॰ वि॰ । Return

7322 | –मूर्त्तमूर्त्तप्र– ज॰ वि॰ । Return

7323 | तुलना–यथैवाक्षविषयेऽभिधानं नास्ति तथाऽक्षज्ञाने विषयोऽपि नैवास्ति ततस्तत्र प्रतिभासमानेऽपि न प्रतिभासेत । –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ ११८ । Return

7324 | त्रु॰ पू॰ प्रतौ भजतीह इत्येव पाठ । तज्जन्म इति कर्त्रनुरोधात् भजतीति पाठ एव समुचित । Return

7325 | अर्थस्य नास्ति आ॰ । Return

7326 | प्रामाण्य प्रति । Return

7327 | हेतुताम् । Return

7328 | भजन्तीति श्र॰ । Return

7329 | भजन्तीति श्र॰ । Return

7330 | एकमेकं वा नास्ति ब॰, श्र॰ । Return

7331

तज्जन्मादय प्रत्येक प्रामाण्य प्रति हेतुता न भजन्ति । तुलना–तदर्थवेदन केन ?
ताद्रूप्यात्, व्यभिचारि तत् । तदर्थसारूप्य व्यभिचारि, द्विचन्द्रकेशोण्डुकज्ञानाद्याकारस्य अर्थमन्तरेणापि
भावात् । यच्चार्थसारूप्यमनुभवनिबन्धनमुक्त तदप्यसम्भवि इति दर्शयन्नाह–सरूपयन्ति तत्केन स्थूला
भासञ्च तेऽणव ॥ ३२१ ॥ तन्नार्थरूपता तस्य सत्यार्थाव्यभिचारिणी । तत्सवेदनभावस्य न समर्था प्रसा
धने ॥ ३२२ ॥ तस्मात्तुल्यज्ञानस्य नार्थरूपताऽस्ति । सत्या वाऽर्थरूपताया व्यभिचारिणी सा द्विचन्द्रज्ञा
नादिषु । ततश्च तत्मवेदनभावस्य अर्थसवेदनत्वस्य प्रसाधनेषु साऽर्थरूपता न समर्था । न केवलादर्थसा
रूप्यादर्थसवेदनत्व येन व्यभिचार स्यात् । किं तर्हि ? सारूप्यतदुत्पत्तिभ्या ते च द्विचन्द्रज्ञानादीना न स्तः
चन्द्रद्वयस्याभावात् तदुत्पत्तेरयोगात् । एतदेवाह–तत्सारूप्यतदुत्पत्ती यदि सवेद्यलक्षणम् । सवेद्यं स्यात्
समानार्थ विज्ञान समनन्तरम् ॥ ३२३ ॥ तेन ग्राह्येण सारूप्य तस्मादुत्पत्ति स्वसवेद्यस्य लक्षण यदि सम्म
तम्, तदापि समनन्तर ज्ञानमुत्तरज्ञानेन समानार्थं समानग्राह्य सवेद्य स्यात् तत्सरूपतदुत्पत्त्यो सभवात् ।
–प्रमाणवा॰, मनोरथ॰ २ । ३२०–२३ । किञ्च यदाकार यतश्च संवेदनमुत्पद्यते यदि तदालम्बन तर्हि
धारावाहिकविज्ञानाना पूर्वपूर्वमालम्बनमुत्तरोत्तरस्य स्यात् उत्पादकत्वात् सरूपत्वाच्च –बृहतीप॰ पृ॰
७९ । तत्पुन तज्जन्मसारूप्यादिलक्षण समानार्थनानैकसन्तानेषु सभवात् व्यभिचरति तदध्यवसायहेतु
त्वञ्च । –सिद्धिवि॰, टी॰ पृ॰ ५६६ । न केवल विषयवलाद् दृष्टेरुत्पत्तिरपि तु चक्षुरादिशक्तेश्च ।
विषयाकारानुकरणाद्दर्शनस्य तत्र विषय प्रतिभासते न पुन करणम् तदाकारानुकरणादिति चेत्तर्हि
तदर्थवत्करणमनुकर्त्तुमर्हति न चार्थं विशेषाभावात्, दर्शनस्य तज्जन्मरूपाविशेषेऽपि तदध्यवसार्यान
यमाद् वहिरर्थविषयत्वमित्यसारम्; वर्णादाविव उपादानेऽप्यध्यवसायप्रसङ्गात् । –अष्टश॰, अष्टसह॰
पृ॰ ११८ । प्रमेयक॰ पृ॰ १०८ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५१० । प्रमेयर॰ २ । ९ । अपि च व्यस्ते[p. n677 ]
समस्ते वैते ग्रहणकारण स्याताम् ? यदि व्यस्ते; तदा कपालाद्यक्षणो घटान्त्यक्षणस्य जलचन्द्रो वा नभ
श्चन्द्रस्य ग्राहक प्राप्नोति तदुत्पत्तेस्तदाकारत्वाच्च । अथ समस्ते, तर्हि घटोत्तरक्षण पूर्वघटक्षणस्य
ग्राहकः प्रसजति । ज्ञानरूपत्वे सत्येते ग्रहणकारणमिति चेत्, तर्हि समानजातीयज्ञानस्य समन्तरपूर्व
ज्ञानग्राहकत्व प्रसज्येत । –प्रमाणमी॰ पृ॰ २० । प्रमाणनय॰ ४ । ४७ । रत्नाकरा॰ ४ । ४७ ।

Return

7332 | तज्जन्मादय सह मिलित्वाऽपि प्रामाण्यं प्रति हेतुता न भजन्ति । Return

7333 | तज्जन्मादित्रयम् । Return

7334 | एव तदुत्पत्तेः श्र॰ । Return

7335

यदि कारणभूतस्य अर्यस्य काले एव कार्यभूत ज्ञान समुत्पद्येत तदा कार्यकारणयो समकालत्वापत्त्या
कारणभूतस्यार्थस्यापि स्वकारणकालता तस्यापि स्वकारणकालतेत्येव सकलोत्तरक्षणानामाद्यक्षणवृत्तिता
द्वितीये च क्षणे नाश इति सकलसन्तानोच्छेदप्रसङ्गः इति भाव । तुलना–सत्येव कारणे यदि कार्यं
त्रैलोक्यमेकक्षणवर्ति स्यात्, कारणक्षणकाल एव सर्वस्य उत्तरोत्तरक्षणसन्तानस्य भावात् तत सन्ताना
भावात् । –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ १८७ ।

Return

7336 | सज्ज्ञानोच्छे– ब॰ । Return

7337 | मूर्त्तधर्मा– ब॰ । Return

7338 | मूर्तिधर्मो हि । Return

7339 | –कारसिद्धि– आ॰ । Return

7340 | पृ॰ १६७ । Return

7341 | बहिर्देशे भूतलादौ अर्थस्य प्रतिभासनात् । Return

7342 | ज्ञाने । Return

7343 | ज्ञानात्मकत्वेन वा हेतुना । Return

7344 | अर्थ । Return

7345 | ज्ञाने । Return

7346 | ज्ञानात्मक । Return

7347 | –दिनादर्शयतो ज्ञान– श्र॰ । Return

7348 | –यो हि न आ॰ । Return

7349 | विकल्प । Return

7350 | योपि अभिलाषवतीति न आ॰ । Return

7351 | –लाप प्रतीति ब॰ । Return

7352 | तुलना –पृ॰ ४६ टि॰ २ । Return

7353 | शाब्दी प्रतीति । Return

7354 | शब्दार्थयो । Return

7355 | पृ॰ ४८ । Return

7356 | अत्रसि– श्र॰ । Return

7357 | असभवति लक्ष– श्र॰ । Return

7358

यथा स्यात् । क ?
घटादि । किं विशिष्ट स्यात् ? परिच्छेद्यो ज्ञेय । कथम् ? स्वत स्वभावादेव न ज्ञानादुत्पत्त्यादे ।
किम्भूतोऽपि स्वहेतुजनितोऽपि स्वस्य हेतुर्मृदादिसामग्री तेन जनितोऽपि निष्पादितोऽपि । तथा ज्ञान परि
च्छेदात्मकमर्थग्रहणात्मक स्यात् । कुत ? स्वभावादेव नार्थादुत्पत्त्यादे । किविशिष्टमपि ? स्वहेतूत्थ
मपि, स्वस्य हेतुरन्तरङ्ग आवरणक्षयोपशमलक्षण बहिरङ्ग पुनरिन्द्रियानिन्द्रियरूप तस्मादुत्था उत्प
त्तिर्यस्य तत्तथोक्त तादृशमपीत्यर्थ । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ८० । उद्धृतेय कारिका निम्नग्रन्थेषु –सिद्धि॰
टी॰ पृ॰ १०B. । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ३३A ।

Return

7359 | –हेतुत्वं ज॰ वि॰ । Return

7360 | –ब्धात्माकर्त्त- ई॰ वि॰ । Return

7361 | जनितोपि घटा– ब॰ । Return

7362 | परिच्छेद्यस्वभावेन । Return

7363 | अर्थस्य । Return

7364 | अर्थस्वभावो आ॰, अर्थ स्वतः स्वभावो ब॰ । Return

7365 | स्वरूप हेतूत्थं श्र॰ । Return

7366 | ज्ञानार्थयो । ज्ञान घट जानाति इत्यत्र ज्ञानस्य कर्तृता घटस्य च कर्मत्वमिति । Return

7367 | ग्राह्यग्राहकभावोऽपि । Return

7368 | इति नास्ति श्र॰ । Return

7369 | ज्ञानार्थयो । Return

7370 | कर्तृकर्मभाव । Return

7371 | ग्राह्यग्राहकभावे । Return

7372 | बौद्धाचार्याः । उभयत्र तदेव ज्ञान फलमधिगममरूपत्वात् । –न्यायप्र॰ पृ॰ ७ । तदेव च प्रत्यक्ष ज्ञानं प्रमाणफलमर्थप्रतीतिरूपत्वात् । –न्यायवि॰ पृ॰ २५ । तत्त्वस॰ का॰ १३४३ । Return

7373 | स्वसवित्ति फलञ्चास्य। –प्रमाणस॰ १ । १० । फलं स्ववित् । –प्रमाणवा॰ ३ । ३६६ । Return

7374 | नैयायिकादय । प्रमितिर्द्रव्यादिविषयं ज्ञानम् । –प्रश॰ भा॰ पृ॰ १८७ । Return

7375

मतमिष्ट ज्ञातञ्च । किम् ? ज्ञानम् ।
किं स्वरूपम् व्यवसायात्मक विशेषस्य जात्याद्याकारस्य अवसायो निश्चिय स एवात्मा स्वरूपं यस्य तत्त
थोक्तम् । अनेन प्रत्यक्ष कल्पनापोढमित्येतन्निरस्तम् । पुन किंविशिष्टम् ? आत्मार्थग्राहकम्, आत्मस्व
रूपमर्थो बाह्यो घटादिस्तौ गृह्णाति निर्णयतीत्यात्मार्थग्राहकम् अनेन ज्ञानमर्थग्राहकमेव न स्वरूपग्राहकम्
स्वग्राहकमेव नार्थग्राहकमित्येकान्तद्वय निराकृतम् । तेन कारणेन अश्नुते भजति किम् ? ग्रहणं ज्ञान कर्तृ ।
किं रूपम् ? निर्णय स्वार्थव्यवसायस्तद्रूपमित्यर्थ । किं कर्मतापन्नम् ? प्रामाण्यम् प्रमाणभावम् । किंविशि
ष्टम् ? मुख्यमनुमचरितम् ज्ञानकारणत्वादुपचारेणैव इन्द्रियलिङ्गादे प्रमाणत्वात् । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ८१ ।

Return

7376 | मुख्यप्रामा– ज॰ वि॰ । Return

7377 | –फलस्याधिग– ई॰ वि॰ । Return

7378 | स्वतोप्यवसा– ई॰ वि॰ । Return

7379 | –निर्णय ब॰ । Return

7380 | –फलसाध– ब॰, श्र॰ । Return

7381 | चक्षुरादे । Return

7382 | व्यवसायफलात्मकत्व । Return

7383 | –कत्वावि– ब॰ । Return

7384 | पृ॰ २०९ । Return

7385 | पृ॰ १७६–। Return

7386 | पृ॰ ११९–। Return

7387 | –णेन यद्ग्रहण ब॰ । Return

7388 | पृ॰ ४७ । Return

7389 | –क्षयादिदर्शने वा संशय– ब॰ । Return

7390 | निर्णयसद्भावे च नास्ति ब॰ । Return

7391 | प्रमाणफलम् । Return

7392

व्यवसायात्मकविकल्पोत्पादकत्वात् । पूर्वपक्ष–
तस्मादध्यवसाय कुर्वदेव प्रत्यक्ष प्रमाण भवति, अकृते त्वध्यवसाये नीलबोधरूपत्वेनाव्यवस्थापित भवति
विज्ञानम् । –न्यायवि॰ टी॰ पृ॰ २७ । तत्त्वस॰ का॰ १३०६ । तुलना–अदोषोऽय प्रत्यक्षस्याध्यव
सायहेतुत्वादित्यनिरूपिताभिधान सौगतस्य, तत्राभिलापाभावात् । –अष्टश॰ अष्टसह॰ पृ॰ ११८ ।

Return

7393 | तच्च श्र॰ । Return

7394 | पृ॰ ४७ । Return

7395

बौद्धा हि प्रत्यक्षं निर्विकल्पकात्मकमुररीकुर्वन्ति अतस्तैः शब्दसंसर्गयोग्यता
प्रत्यक्षस्य निषिध्यते । तथा चोक्तम्–अभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासप्रतीतिः कल्पना, तया रहितम् । –
न्यायबि॰ पृ॰ १३ ।

Return

7396 | –त्यादि तयोः श्र॰ । Return

7397 | –व विक– श्र॰ । Return

7398 | नीलमिदमित्याकारकविकल्पस्य । Return

7399 | नीलाकारतादर्शनात् । Return

7400 | –नादर्शनस्य श्र॰ । Return

7401 | निर्विक ल्पकप्रत्यक्षस्य । Return

7402 | नीलाकारता । Return

7403 | निर्विकल्पकं नीलाकारं तत उत्पन्ने विकल्पे नीलाकारत्वाऽन्य थानुपपत्तेः । Return

7404 | तथा सत्यभि– श्र॰ । Return

7405 | विकल्पस्य । Return

7406 | अभिलापसंसर्गयोग्यता । निर्विकल्पके अभिलापसंसर्गयोग्यताऽस्ति तत उत्पन्ने विकल्पे अभिलापसंसर्गयोग्यताऽन्यथानुपपत्तेः । Return

7407 | विकल्पस्य । Return

7408 | अभिलापसंस र्गयोग्यता । Return

7409

यदि दर्शनेऽसंभविनी अभिलापसंसर्गयोग्यता विकल्पे घटेत तर्हि दर्शनेऽसंभबन्नपि
नीलाकारः विकल्पे स्यात् तथा च नीलविकल्पस्य साक्षान्नीलस्वलक्षणविषयताप्राप्तेः विकल्पोऽवस्तु
निर्भासः इति सिद्धान्तविरोधः इति भावः ।

Return

7410

तुलना–यथैव हि वर्णादावभिलापाभावः तथा
प्रत्यक्षेऽपि तस्य अभिलापकल्पनातोऽपोढत्वात् अनभिलापात्मकार्थसामर्थ्येनोत्पत्तेः । प्रत्यक्षस्य तदभावेऽ
प्यध्यवसायकल्पनायां प्रत्यक्षं किन्नाध्यवस्येत् स्वलक्षणं स्वयमभिलापशून्यमपि । प्रत्यक्षमध्यवसायस्य हेतुर्न
पुना रूपादिरिति कथं सुनिरूपिताभिधानम् ? यदि पुनरविकल्पकादपि प्रत्यक्षाद्विकल्पात्मनोऽध्यवसा
यस्योत्पत्तिः प्रदीपादेः कज्जलादिवत् विजातीयादपि कारणात् कार्यस्योत्पत्तिदर्शनादिति मतम्; तदा
तादृशोऽर्थाद्विकल्पात्मनः प्रत्यक्षस्योत्पत्तिरस्तु तत एव तद्वदिति । जातिद्रव्यगुणक्रियापरिभाषाकल्पनारहि
तादर्थात् कथं जात्यादिकल्पनात्मकं प्रत्यक्षं स्यादिति चेत्; प्रत्यक्षात्तद्रहिताद्विकल्पः कथं जात्यादिकल्प
नात्मकः स्यादिति समः पर्यनुयोगः । –अष्टश॰ अष्टसह॰ पृ॰ ११८ ।

Return

7411 | विकलोत्प– श्र॰ । Return

7412 | विकल्पवासना । Return

7413 | अनुमेयमिति ब॰ । Return

7414

यत्सम्यग्ज्ञानात्मक प्रमाण तत् द्विधैव द्विप्रकारमेव । तावेव प्रकाराबह–प्रत्यक्ष परोक्ष चेति ।
नन्वनुमानादिप्रमाणभेदसख्यापि सभाव्यत इत्याह–अत्रेत्यादि । न युज्यन्ते न सभवन्ति । के ? नियमाः
द्वित्र्यादिसख्याप्रतिज्ञाः । किंविशिष्टाः ? परपरिकल्पिता परै सौगतादिभि कल्पिता रचिताः ।
कुतो न युज्यन्ते ? अन्तर्भावात् सग्रहात् । कासाम् ? अन्यसविदाम् अनुमानादिज्ञानानाम् । क्व ?
अत्रैव प्रत्यक्षपरोक्षसग्रह एव… ।" –लघी॰ ता॰ पृ॰ ८१ ।

Return

7415 | –न्नु यु– ज॰ वि॰ । Return

7416

तुलना–ज्ञाननिबन्धना तु सिद्धिर
नुष्ठानम्, हेयस्य हानमनुष्ठानमुपादेयस्य चोपादानम् । ततो हेयोपादेययो हानोपादानलक्षणा नु सिद्धि
रित्युच्येत । –न्यायबि॰ टी॰ पृ॰ ८ । हिताहितप्राप्तिपरिहारसमर्थं हि प्रमाण ततो ज्ञानमेव तत् ।–
परीक्षामु॰ १ । २ । प्रमाणनय॰ १ । ३ ।

Return

7417 | साव्यवहारिक प्रत्यक्षम् । तुलना –लघी॰ टि॰ पृ॰ १३२ प॰ १० । Return

7418

लक्षण सममेतावान् विशेषोऽशेषगोचरम् । अक्रम करणातीतमकलङ्क महीयसाम् ॥
–न्यायवि॰ का॰ १६८ । प्रमाणस॰ का॰ ९ । तुलना –न्यायवि॰ टि॰ पृ॰ १६२ प॰ २५ । न्याय
कुमु॰ पृ॰ २५ टि॰ २ ।

Return

7419

तुलना–अस्ति सर्वज्ञ सुनिश्चितासभवद्बाधकप्रमाणत्वात् सुखादिवत् । –
सिद्धिबि॰, टी॰ पृ॰ ४२१B । अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ ४४ । आप्तप॰ पृ॰ ५६ । तत्त्वार्थश्लो॰
पृ॰ १८५ । प्रमाणनि॰ पृ॰ २९ । प्रमाणमी॰ पृ॰ १४ । षड्द॰ बृह॰ पृ॰ ५३ ।

Return

7420 | द्विविधैव ब॰ । Return

7421 | –चीनविदाम् ब॰ । Return

7422 | ज्ञानं कर्तृ प्रत्यक्षम् ब॰ । Return

7423 | सौगताभिमतम् । Return

7424 | मीमासाकाद्यभिमतम् । Return

7425 | नैयायिकाभिमतम् । Return

7426 | प्रत्यक्षम्, अर्थग्राहक वा । Return

7427 | हितप्राप्तौ अहितपरिहारे वा । Return

7428 | निर्विकल्पादे । Return

7429 | पृ॰ ४७ । Return

7430 | –त्वात्तत्प्रमा– श्र॰ । Return

7431 | अर्थे । Return

7432 | ज्ञानं स्व– आ॰ । Return

7433 | अवग्रहेहादय ब॰ । Return

7434 | पृ॰ ११६ । Return

7435 | इदानीमनिन्द्रियप्रत्यक्षं दर्श– ब॰ । Return

7436 | प्रतिभागः श्र॰ । Return

7437 | प्राधान्येतर– श्र॰ । Return

7438

तुलना–इन्द्रियप्राधान्यादनिन्द्रियबलाधानादुपजातमिन्द्रिय
प्रत्यक्षम् अनिन्द्रियादेव विशुद्धिसव्यपेक्षादुपजायमानमनिन्द्रियप्रत्यक्षम् । –प्रमेयर॰ २ । ४ । प्रमाणमी॰
पृ॰ १६ ।

Return

7439 | अनिन्द्रियप्रत्यक्षे । Return

7440 | अनिन्द्रियस्यैव इत्यवधारण द्रष्टव्यम् । Return

7441 | पृ॰ ४०३ । Return

7442 | –प्रत्यक्षप्रति– आ॰ । Return

7443 | स्मृत्यादीनाम् । Return

7444 | स्वरूप एव । Return

7445 | स्मृत्यादे । Return

7446 | परोक्षत्वमिति श्र॰ ।[p. ]इत्याह ब॰ । Return

7447

तुलना–मायास्वप्नोपम जगत् मायास्वप्नोपम लोकम्– लङ्कावतार॰ पृ॰ ३२९, ३३४ ।
मायास्वप्नोपम सर्व सस्कार सर्वदेहिनाम् । –नैरात्म्य॰ पृ॰ २१ । न हि तथागता कदाचिदप्यात्मन
स्कन्धाना वाऽस्तित्व प्रज्ञपयन्ति । यथोक्त भगवत्याम्–बुद्धोष्यायुष्मान् सुभूते मायोपम स्वप्नोपम, बुद्ध
धर्मा अप्यायुष्मन् सुभूते मायोपमा स्वप्नोपमा इति । तथा–धर्मस्वभाव तु शून्यविविक्तो बोधिस्वभाव तु
शून्यविविक्तो । यो हि चरेत्स पि शून्यस्वभावो ज्ञानवतो न तु बालजनस्य इति । यथोक्त भगवता–
शून्या सर्वधर्मा नि स्वभावयोगेन । निर्निमित्ता सर्वधर्मा निर्निमित्ततामुपादाय यथोक्त सूत्रे–मायोपम
जगदिद भवता नटरङ्गस्वप्नसदृश विहित । नात्मा न सत्त्व न च जीवगतो धर्मा मरीचिदकचन्द्रसमा ।
–माध्यमिकवृ॰ पृ॰ ४४२-४५ । तस्मान्मायास्वप्नादिस्वभावा सर्वधर्मा इति निश्चितमेतत् । स्या
देतत्–यदि सर्वव्यापिनी मायोपमस्वभावता बुद्धोऽपि तर्हि मायोपम स्वप्नोपम स्यात् । उक्तञ्चैतत्
भगवत्याम्–एवमुक्ते सुभूतिस्तान् देवपुत्रानेतदवोचत्–मायोपमास्ते देवपुत्रा सत्त्वा स्वप्नोपमास्ते
देवपुत्रा सत्त्वा इति हि माया च सत्त्वाश्चाद्वयमेतदद्वैधीकारम् । सर्वधर्मा अपि देवपुत्रा मायोपमा
स्वप्नोपमा । स्रोत आपन्नोऽपि मायोपम स्वप्नोपम स्रोत आपत्तिफलमपि मायोपम स्वप्नोपमम् ।
एव सकृदागाम्यपि, सकृदागामिफलमपि । अनागाम्यपि अनागामिफलमपि । अर्हन्नपि अर्हत्त्वमपि मायो
पम स्वप्नोपमय्, सम्यक्सबुद्धोऽपि मायोपम स्वप्नोपम । सम्यक्सबुद्धत्वमपि मायोपम स्वप्नोपम याव
न्निर्वाणमपि मायोपम स्वप्नोपमम्, स चेन्निर्वाणदपि कश्चिद्धर्मो विशिष्टतर स्यात्तमप्यह मायोपम
स्वप्नोपम वदामि । –बोधिचर्या॰ पृ॰ ३७९ । आर्यललितविस्तरेप्युक्तम् पृ॰ २०९-११ सस्कार
प्रदीप अर्चिवत् क्षिप्रमुत्पत्तिनिरोधधर्मका । अनबस्थितमारुतोपमा फेनपिण्डेव असारदुर्बला ॥ सस्कार
निरीहशून्यका, कदलीस्कन्धसमा निरीक्षते । मायोपमचित्तमोहना बाल उल्लापनरिक्तमुष्टिवत् ॥
–बोधिचर्या॰ पृ॰ ५३२ । मायास्वप्नमरीचिबिम्बसदृशा प्रोद्भासश्रुत्कोपमा । विज्ञेयोदकचन्द्रबिम्ब
सदृशा निर्माणतुल्या पुन । –महायानसू॰ पृ॰ ६२ । उद्धृतमिदम्–सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३७१, ३७७ ।
शास्त्रवा॰ यशो॰ पृ॰ २१५A ।

Return

7448 | इन्द्रियज्ञान ब॰ । Return

7449 | तुलना–स्वयप्रभुरलङ्घनार्ह स्वार्थालोकपरिस्फुटमवभासते सत्यस्वप्नवत् । –प्रमाणस॰ पृ॰ ९९ । प्रमाणम॰ टि॰ पृ॰ १७२ प॰ २३ । Return

7450 | In the print edition there is a footnote reference but no footnote . Return

7451 | ईश्वरज्ञानस्य । Return

7452 | पृ॰ १०८ । Return

7453

नान्योनुभाव्यस्तेनास्ति तस्य नानुभवोऽपर । तस्यापि तुल्यचोद्यत्वात् स्वयं
सैव प्रकाशते ॥ यथा च स्वरूपादन्यो बुद्ध्या अनुभाव्यो नास्ति तथा तस्य ज्ञानस्य चाऽपरोऽनुभवो
नास्ति । तस्य ज्ञानग्रहणस्यापि तुल्यार्थचोद्यत्वात्, स ह्यन्यत्वनिबन्धनो ग्राह्यग्राहकभाव, तच्चानुपप
न्नमित्युक्तम् । तस्मात्तज्ज्ञानमपरोक्षतया उत्पन्न स्वय प्रकाशते नान्येन प्रकाश्यते । –प्रमाणवा॰[p. n685 ]
मनोरथ॰ २ । ३२७ । उद्धृतोऽयम् –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५२५ । अष्टसह॰ पृ॰ ११० । सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰
१६६A. । शास्त्रदी॰ पृ॰ १९५ । स्या॰ र॰ पृ॰ १५० । शास्त्रवा॰ यशो॰ प॰ १७४B, २१५
B. । न्यायकुमु॰ पृ॰ १३३ टि॰ ४ ।

Return

7454 | अर्थाविषयत्वे । Return

7455 | –रूपस्यैवा– श्र॰ । Return

7456 | बुद्धे । Return

7457 | पृ॰ ११९ । Return

7458 | पृ॰ ८९ । Return

7459

श्रुतस्य ।
तुलना–स्थानत्रयाऽविसवादि श्रुतज्ञान हि वक्ष्यते । तेनाधिगम्यमानत्व सिद्ध सर्वत्र वस्तुनि ॥ १२ ॥
–तत्त्वार्थ॰ श्लो॰ पृ॰ १३ ।

Return

7460 | –य संस्था– श्र॰ । Return

7461 | न्याय ब॰, श्र॰ । Return

7462

तद्विरोधेन चिन्तायाः तत्सिद्धार्थेष्वयोगत । तृतीयस्थानस
ङ्कान्तौ न्याय्य शास्त्रपरिग्रह ॥ तस्य शास्त्रस्य विरोधेन तत्सिद्धेष्वर्थेषु लिङ्गादिष्वसिद्धकल्पेषु
गमकचिन्ताया अयोगत । यस्मात् प्रत्यक्षपरोक्षार्थयोर्नागमाधिकार तस्मात् तृतीयस्थाने अतीन्द्रिये
विषये विचारसङ्कान्ते शास्त्रपरिग्रहो न्याय्य प्रकारान्तरासभवात् । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ ४ । ५१ ।

Return

7463 | यथा यदैका सपत्नी पतिसमीपे समुपतिष्ठति तदा द्वितीया ईर्ष्याबलिप्ता अनवकाशतया पत्युपकण्ठ नोपसर्पति न तथा प्रमाणाना सापत्न्यभावो इर्ष्यावलिप्तता अनवकाशता वा समस्ति इति भाव । Return

7464 | संघटः श्र॰ । Return

7465 | सभवैतिह्यादिकम् । Return

7466 | परोक्षे । Return

7467

भवत । कौ ? उपयोगौ व्यापारौ । कस्य ? श्रुतस्य, श्रूयते इति श्रुतमाप्तवचन
वर्णपदवाक्यात्मकं द्रव्यरूप तस्य, भावश्रुतस्य वा श्रवण श्रुतमिति निरुक्ते । कति ? द्वौ । किन्नामानौ
? स्याद्वादनयसज्ञितौ, स्यात्कथञ्चित् प्रतिपक्षापेक्षया वचन स्याद्वाद, नयन वस्तुनो विवक्षितधर्मप्रापण
नय, स्याद्वादश्च नयश्च स्याद्वादनयौ, इत्थ सज्ञे व्यपदेशौ ययोस्तौ तथोक्तौ । तौ लक्षणतो निर्दिशति–
स्याद्वाद उच्यते । क ? सकलादेश सकलस्य अनेकधर्मणो वस्तुन आदेश कथनम्, यथा जीवपुद्गल
धर्माधर्माकाशकाला षडर्था । पुनर्नयो भवति । का ? विकलसकथा, विकलस्य विवक्षितैकधर्मस्य
सम्यक् प्रतिपक्षापेक्षया कथा प्रतिपादन यथा जीवो ज्ञातैव द्रष्टैव इत्यादि । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ८३ ।
तुलना–तदुक्तम्–उपयोगौ श्रुतस्य द्वौ प्रमाणनयभेदत । –सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ४A. ।

Return

7468 | निर्दिश्यमानधर्मव्यतिरिक्ताऽशेषधर्मान्तरससूचकेन स्याता युक्तो वादोऽभिप्रेतधर्मवचन स्याद्वाद । –न्यायाव॰ ता॰ टी॰ पृ॰ ९३ । न्यायकु॰ पृ॰ ३ टि॰ १० । Return

7469

तुलना–स्यात्पदप्रयोगात्तु ये
ज्ञानदर्शनसुखादिरूपा असाधारणा ये चामूर्त्तत्वासख्यातप्रदेशसूक्ष्मत्वलक्षणा धर्माधर्माधर्मगगनास्ति
कायपुद्गलै साधारणा येऽपि च सत्त्वप्रमेयत्वधर्मित्वगुणित्वादय सर्वपदार्थै साधारणास्तेऽपि च
प्रतीयन्ते । –आव॰ नि॰ मलय॰ पृ॰ १७०A ।

Return

7470

सकलादेशविकलादेशयो स्वरूपे प्राय
सर्वेषामैकमत्येऽपि केचिदकलङ्काद्याचार्या सप्तसु भगेषु सर्वानपि भङ्गान् एकधर्ममुखेन अशेषधर्मात्मकव
स्तुप्रतिपादनकाले सकलादेशरूपान् एकधर्म प्रधानतया अन्यधर्माश्च गौणतयाऽभिधानसमये विकलादेशा
त्मकान् स्वीकुर्वन्ति । केचिच्च सिद्धसेनगणिप्रभृतय सदसदवक्तव्यरूप भङ्गत्रय सकलादेशत्वेन
शिष्टाश्च चतुरो भगान् विकलादेशरूपेण मन्यन्ते । अकलङ्कादीना ग्रन्था– तथा चोक्तम्–सकलादेश
प्रमाणाधीनो विकलादेशो नयाधीन इति । –सर्वार्थसि॰ १ । ६ । यत्र यदा यौगपद्य तदा सकलादेश ।
एकगुणमुखेनाशेषवस्तुरूपसग्रहात् सकलादेश । तत्रादेशवशात् सप्तभगी प्रतिपदम् । यदा तु क्रम
तदा विकलादेश पृ॰ १८० निरशस्यापि गुणभेदादशकल्पना विकलादेश । तत्रापि तथा
सप्तभगी । –राजवा॰ पृ॰ १८१ । नयचक॰ पृ॰ ३४८B । सकलादेशो हि यौगपद्येनाशेषधर्मात्मक
वस्तु कालादिभिरभेदवृत्त्या प्रतिपादयति अभेदोपचारेण वा, तस्य प्रमाणाधीनत्वात् । विकलादेशस्तु
क्रमेण भेदोपचारेण भेदप्राधान्येन वा । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १३६ । प्रमेयक॰ पृ॰ ६८२ । सप्तभगित॰
पृ॰ ३२ । प्रमाणनय॰ ४ । ४४, ४५ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २० । इय सप्तभङ्गी प्रतिभङ्ग सकलादेशस्वभावा
विकलादेशस्वभावा च । –प्रमाणनय॰ ४ । ४३ । गुणतत्त्ववि॰ पृ॰ १५A । शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ २५४
A । यदा मध्यस्थभावेनार्थित्ववशात् किंचिद्धर्मं प्रतिपादयिपव शेषधर्मस्वीकरणनिराकरणविमुखया
धिया वाच प्रयुञ्जते तदा तत्त्वचिन्तका अपि लौकिकवत् सम्मुग्धाकारतयाचक्षते–यदुत जीवोऽस्ति[p. n687 ]
कर्त्ता प्रमाता भोक्तेत्यादि, अत सम्पूर्णवस्तुप्रतिपादनाभावात् विकलादेशोऽभिधीयते नयमतेन सभव
द्धर्माणा दर्शनमात्रमित्यर्थ । यदा तु प्रमाणव्यापारमविकल परामश्य प्रतिपादयितुमभिप्रयन्ति तदाङ्गीकृ
तगुणप्रधानभावा अशेषधर्मसूचककथञ्चित्पर्यायस्याच्छब्दभूषितया सावधारणया वाचा दर्शयन्ति स्या
दस्त्येव जीव इत्यादिकया, अतोऽय स्याच्छब्दससूचिताभ्यन्तरीभूतानन्तधर्मकस्य साक्षादुपन्यस्तजीव
शब्दक्रियाभ्या प्रधानीकृतात्मभावस्यावधारणव्यवच्छिन्नतदसभवस्य वस्तुन संदर्शकत्वात् सकलादेश
इत्युच्यते । प्रमाणप्रतिपन्नसम्पूर्णार्थकथनमिति यावत् । तदुक्तम्–सा ज्ञेयविशेषगतिर्नयप्रमाणात्मिका
भवेत्तत्र । सकलग्राहि तु मान विकलग्राही नयो ज्ञेय । –न्यायावता॰ टी॰ पृ॰ ९२ । सिद्धसेनगणिप्र
भृतीनां ग्रन्थाः– एवेमेते त्रय सकलादेशा भाष्येणैव विभाविता सग्रहव्यवहारानुसारिण आत्मद्रव्ये ।
सम्प्रति विकलादेशाश्चत्त्वार पर्यायनयाश्रया वक्तव्यास्तत्प्रतिपादनार्थमाह भाष्यकार–देशादेशेन
विकल्पयितव्यमिति विवक्षायत्ता च वचस सकलादेशता विकलादेशता च द्रष्टव्या । द्रव्यार्थजात्यभेदात्तु
सर्वद्रव्यार्थभेदानेवैक द्रव्यार्थं मन्यते, यदा पर्यायजात्यभेदाश्चैक पर्यायार्थं सर्वपर्यायभेदान् प्रतिपद्यते,
तदा त्वविवक्षितस्वजातिभेदत्वात् सकल वस्तु एकद्रव्यार्थाभिन्नम् एकपर्यायार्थाभेदोपचरित तद्विशेषैका
भेदोपचरित वा तन्मात्रमेकमद्वितीयाश ब्रुवन् सकलादेश स्यान्नित्य इत्यादिस्त्रिविधोऽपि नित्यत्वानित्य
त्वयुगपद्भावैकत्वरूपैकार्थाभिधायी । यदा तु द्रव्यपर्यायसामान्याभ्या तद्विशेषाभ्या वा वस्तुनः एकत्व
तदतदात्मक समुच्चयाश्रय चतुर्थविकल्पे, स्वाशयुगपद्वृत्तं क्रमवृत्तञ्च पञ्चमषष्ठसप्तमेषूच्यते तथावि
वक्षावशात् तदा तु तथा प्रतिपादयन् विकलादेश । –तत्त्वार्थभा॰ टी॰ पृ॰ ४१५ । तत्र विवक्षाकृत
प्रधानभावसदाद्येकधर्मात्मकस्यापेक्षितापराशेषधर्मक्रोडीकृतस्य वाक्यार्थस्य स्यात्कारपदलाञ्छितवाक्यात्
प्रतीतेः स्यादस्ति घट स्यान्नास्ति घट स्यादवक्तव्यो घट इत्येते त्रयो भङ्गा सकलादेशाः विवक्षाविर
चितद्वित्रिधर्मानुरक्तस्य स्यात्कारपदससूचितसकलधर्मस्वभावस्य धर्मिणो वाक्यार्थरूपस्य प्रतिपत्ते
चत्वारो वक्ष्यमाणका विकलादेशा–स्यादस्ति च नास्ति घट इति प्रथमो विकलादेश, स्यादस्ति
चावक्तव्यश्च घट इति द्वितीयः, स्यान्नास्ति चावक्तव्यश्च घट इति तृतीय, स्यादस्ति च नास्ति चावक्त
व्यश्च घट इति चतुर्थ । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४४६ । उ॰ यशोविजयैः यद्यपि शास्त्रवा॰ टी॰ जैन
तर्कभा॰-गुरुतत्त्वविनिश्चयादौ सप्तानामपि भङ्गाना अकलङ्कोपज्ञाता सकलविकलादेशोभयरूपता
सिद्धान्तीकृता तथापि तैः अष्टसहस्त्रीविवरणे आद्यास्त्रयो भङ्गा सकलादेशा शिष्टाश्च चत्वारो विक
लादेशा इत्यपि तत्त्वार्थभाष्यससूचितं सिद्धसेनगणिव्यावर्णित कृतान्तीकृतम् । तथाहि–किन्तु आद्यभ
ङ्गद्वयघटकनिजपररूपयो शृङ्गग्राहिकया व्यवस्थापन एव नयभेदो मतभेदो वा युज्यते तृतीयभङ्गस्तु अव
क्तव्यलक्षण ताभ्या युगपदादिष्टाभ्या तद्भेदादनेकभेद, इत्येते त्रयो निरवयवद्रव्यविषयत्वात् सकला
देशरूपा, सदसत्त्व-सदवक्तव्यादयश्चत्त्वारस्तु चरमा सावयवद्रव्यविषयत्वाद्विकलादेशरूपा, देशभेद
विनैकत्र तु क्रमेणापि सदसत्त्वविवक्षा सम्प्रदायविरुद्धत्वान्नोदेति इति न निरवयवद्रव्यविषयत्वमेषामि
त्यस्मदभिमतोक्तमेव युक्तमिति मन्तव्यम् । –अष्टसह॰ विव॰ पृ॰ २०८B । अयमेव सिद्धान्त
शास्त्रवार्तासमुच्चयटीकायाम् केचित्तु इति कृत्वा निर्दिष्ट । तथाहि–केचित्तु अनन्तधर्मात्मकवस्तु
प्रतिपादकत्वाविशेषेऽपि आद्यास्त्रय एव भगा निरवयवप्रतिपत्तिद्वारा सकलादेशा अग्निमास्तु चत्त्वारः
सावयवप्रतिपत्तिद्वारा विकलादेशा, इति प्रतिपन्नवन्त । –शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ २५४B ।

Return

7471

सकलादेशविकलादेशयो स्वरूपे प्राय
सर्वेषामैकमत्येऽपि केचिदकलङ्काद्याचार्या सप्तसु भगेषु सर्वानपि भङ्गान् एकधर्ममुखेन अशेषधर्मात्मकव
स्तुप्रतिपादनकाले सकलादेशरूपान् एकधर्म प्रधानतया अन्यधर्माश्च गौणतयाऽभिधानसमये विकलादेशा
त्मकान् स्वीकुर्वन्ति । केचिच्च सिद्धसेनगणिप्रभृतय सदसदवक्तव्यरूप भङ्गत्रय सकलादेशत्वेन
शिष्टाश्च चतुरो भगान् विकलादेशरूपेण मन्यन्ते । अकलङ्कादीना ग्रन्था– तथा चोक्तम्–सकलादेश
प्रमाणाधीनो विकलादेशो नयाधीन इति । –सर्वार्थसि॰ १ । ६ । यत्र यदा यौगपद्य तदा सकलादेश ।
एकगुणमुखेनाशेषवस्तुरूपसग्रहात् सकलादेश । तत्रादेशवशात् सप्तभगी प्रतिपदम् । यदा तु क्रम
तदा विकलादेश पृ॰ १८० निरशस्यापि गुणभेदादशकल्पना विकलादेश । तत्रापि तथा
सप्तभगी । –राजवा॰ पृ॰ १८१ । नयचक॰ पृ॰ ३४८B । सकलादेशो हि यौगपद्येनाशेषधर्मात्मक
वस्तु कालादिभिरभेदवृत्त्या प्रतिपादयति अभेदोपचारेण वा, तस्य प्रमाणाधीनत्वात् । विकलादेशस्तु
क्रमेण भेदोपचारेण भेदप्राधान्येन वा । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १३६ । प्रमेयक॰ पृ॰ ६८२ । सप्तभगित॰
पृ॰ ३२ । प्रमाणनय॰ ४ । ४४, ४५ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २० । इय सप्तभङ्गी प्रतिभङ्ग सकलादेशस्वभावा
विकलादेशस्वभावा च । –प्रमाणनय॰ ४ । ४३ । गुणतत्त्ववि॰ पृ॰ १५A । शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ २५४
A । यदा मध्यस्थभावेनार्थित्ववशात् किंचिद्धर्मं प्रतिपादयिपव शेषधर्मस्वीकरणनिराकरणविमुखया
धिया वाच प्रयुञ्जते तदा तत्त्वचिन्तका अपि लौकिकवत् सम्मुग्धाकारतयाचक्षते–यदुत जीवोऽस्ति[p. n687 ]
कर्त्ता प्रमाता भोक्तेत्यादि, अत सम्पूर्णवस्तुप्रतिपादनाभावात् विकलादेशोऽभिधीयते नयमतेन सभव
द्धर्माणा दर्शनमात्रमित्यर्थ । यदा तु प्रमाणव्यापारमविकल परामश्य प्रतिपादयितुमभिप्रयन्ति तदाङ्गीकृ
तगुणप्रधानभावा अशेषधर्मसूचककथञ्चित्पर्यायस्याच्छब्दभूषितया सावधारणया वाचा दर्शयन्ति स्या
दस्त्येव जीव इत्यादिकया, अतोऽय स्याच्छब्दससूचिताभ्यन्तरीभूतानन्तधर्मकस्य साक्षादुपन्यस्तजीव
शब्दक्रियाभ्या प्रधानीकृतात्मभावस्यावधारणव्यवच्छिन्नतदसभवस्य वस्तुन संदर्शकत्वात् सकलादेश
इत्युच्यते । प्रमाणप्रतिपन्नसम्पूर्णार्थकथनमिति यावत् । तदुक्तम्–सा ज्ञेयविशेषगतिर्नयप्रमाणात्मिका
भवेत्तत्र । सकलग्राहि तु मान विकलग्राही नयो ज्ञेय । –न्यायावता॰ टी॰ पृ॰ ९२ । सिद्धसेनगणिप्र
भृतीनां ग्रन्थाः– एवेमेते त्रय सकलादेशा भाष्येणैव विभाविता सग्रहव्यवहारानुसारिण आत्मद्रव्ये ।
सम्प्रति विकलादेशाश्चत्त्वार पर्यायनयाश्रया वक्तव्यास्तत्प्रतिपादनार्थमाह भाष्यकार–देशादेशेन
विकल्पयितव्यमिति विवक्षायत्ता च वचस सकलादेशता विकलादेशता च द्रष्टव्या । द्रव्यार्थजात्यभेदात्तु
सर्वद्रव्यार्थभेदानेवैक द्रव्यार्थं मन्यते, यदा पर्यायजात्यभेदाश्चैक पर्यायार्थं सर्वपर्यायभेदान् प्रतिपद्यते,
तदा त्वविवक्षितस्वजातिभेदत्वात् सकल वस्तु एकद्रव्यार्थाभिन्नम् एकपर्यायार्थाभेदोपचरित तद्विशेषैका
भेदोपचरित वा तन्मात्रमेकमद्वितीयाश ब्रुवन् सकलादेश स्यान्नित्य इत्यादिस्त्रिविधोऽपि नित्यत्वानित्य
त्वयुगपद्भावैकत्वरूपैकार्थाभिधायी । यदा तु द्रव्यपर्यायसामान्याभ्या तद्विशेषाभ्या वा वस्तुनः एकत्व
तदतदात्मक समुच्चयाश्रय चतुर्थविकल्पे, स्वाशयुगपद्वृत्तं क्रमवृत्तञ्च पञ्चमषष्ठसप्तमेषूच्यते तथावि
वक्षावशात् तदा तु तथा प्रतिपादयन् विकलादेश । –तत्त्वार्थभा॰ टी॰ पृ॰ ४१५ । तत्र विवक्षाकृत
प्रधानभावसदाद्येकधर्मात्मकस्यापेक्षितापराशेषधर्मक्रोडीकृतस्य वाक्यार्थस्य स्यात्कारपदलाञ्छितवाक्यात्
प्रतीतेः स्यादस्ति घट स्यान्नास्ति घट स्यादवक्तव्यो घट इत्येते त्रयो भङ्गा सकलादेशाः विवक्षाविर
चितद्वित्रिधर्मानुरक्तस्य स्यात्कारपदससूचितसकलधर्मस्वभावस्य धर्मिणो वाक्यार्थरूपस्य प्रतिपत्ते
चत्वारो वक्ष्यमाणका विकलादेशा–स्यादस्ति च नास्ति घट इति प्रथमो विकलादेश, स्यादस्ति
चावक्तव्यश्च घट इति द्वितीयः, स्यान्नास्ति चावक्तव्यश्च घट इति तृतीय, स्यादस्ति च नास्ति चावक्त
व्यश्च घट इति चतुर्थ । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४४६ । उ॰ यशोविजयैः यद्यपि शास्त्रवा॰ टी॰ जैन
तर्कभा॰-गुरुतत्त्वविनिश्चयादौ सप्तानामपि भङ्गाना अकलङ्कोपज्ञाता सकलविकलादेशोभयरूपता
सिद्धान्तीकृता तथापि तैः अष्टसहस्त्रीविवरणे आद्यास्त्रयो भङ्गा सकलादेशा शिष्टाश्च चत्वारो विक
लादेशा इत्यपि तत्त्वार्थभाष्यससूचितं सिद्धसेनगणिव्यावर्णित कृतान्तीकृतम् । तथाहि–किन्तु आद्यभ
ङ्गद्वयघटकनिजपररूपयो शृङ्गग्राहिकया व्यवस्थापन एव नयभेदो मतभेदो वा युज्यते तृतीयभङ्गस्तु अव
क्तव्यलक्षण ताभ्या युगपदादिष्टाभ्या तद्भेदादनेकभेद, इत्येते त्रयो निरवयवद्रव्यविषयत्वात् सकला
देशरूपा, सदसत्त्व-सदवक्तव्यादयश्चत्त्वारस्तु चरमा सावयवद्रव्यविषयत्वाद्विकलादेशरूपा, देशभेद
विनैकत्र तु क्रमेणापि सदसत्त्वविवक्षा सम्प्रदायविरुद्धत्वान्नोदेति इति न निरवयवद्रव्यविषयत्वमेषामि
त्यस्मदभिमतोक्तमेव युक्तमिति मन्तव्यम् । –अष्टसह॰ विव॰ पृ॰ २०८B । अयमेव सिद्धान्त
शास्त्रवार्तासमुच्चयटीकायाम् केचित्तु इति कृत्वा निर्दिष्ट । तथाहि–केचित्तु अनन्तधर्मात्मकवस्तु
प्रतिपादकत्वाविशेषेऽपि आद्यास्त्रय एव भगा निरवयवप्रतिपत्तिद्वारा सकलादेशा अग्निमास्तु चत्त्वारः
सावयवप्रतिपत्तिद्वारा विकलादेशा, इति प्रतिपन्नवन्त । –शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ २५४B ।

Return

7472 | –पेक्षाऽनादि– ज॰ वि॰ । Return

7473 | स्वेष्टविसिद्धि ज॰ वि॰ । Return

7474

मलयगिर्याचार्याः स्यात्पदप्रयोग प्रमाणवाक्ये एव उररीकुर्वन्ति । एतन्मतानुसारेण
सर्वेषा नयना मिथ्यारूपत्वात् । अतस्तै स्यात्पदलाञ्छितो नय सम्यग् इत्यकलङ्कमतस्य समालोचना
कृता । प्रत्यालीचिता च सा उ॰ यशोविजयैरिति । तदेव समन्तभद्रसिद्धसेनदिवाकरादिभिरुपज्ञातम्
अकलङ्कदेवै विवृतमेत मत हेमचन्द्रादय समर्थयन्ति । मलयगिरिकृता समालोचना इत्यम्–नयचि
न्तायामपि च ते दिगम्बरा स्यात्पदप्रयोगमिच्छन्ति तथा चाकलङ्क एव प्राह–नयोऽपि तथैव सम्यगेका
न्तविषय स्यात् इति । अत्र टीकाकारेण व्याख्या कृता–नयोऽपि नयप्रतिपादकमपि वाक्य न केवल
प्रमाणवाक्यमित्यपिशब्दार्थ, तथैव स्यात्पदप्रयोगप्रकारेणैव सम्यगेकान्तविषय स्यात्, यथा स्यादस्त्येव
जीव इति । स्यात्पदप्रयोगाभावे तु मिथ्यैकान्तगोचरतया दुर्नय एव स्यादिति ।' तदेतदयुक्तम्, प्रमाण
नयविभागाभावप्रसक्ते, तथाहि–स्याज्जीव एव इति किल प्रमाणवाक्यम् स्यादस्त्येव जीव इति
नयवाक्यम् । एतच्च द्वयमपि लघीयस्त्रय्यलङ्कारे साक्षादकलङ्केनोदाहृतम्, अत्र चोभयत्राप्यविशेष,
तथाहि–स्याज्जीव एवेत्यत्र जीवशब्देन प्राणधारणनिबन्धना जीवशब्दवाच्यताप्रतिपत्ति, अस्तीत्यनेनो
द्भताकारशब्दप्रयोगादजीवशब्दवाच्यतानिषेध, स्याच्छब्दप्रयोगतोऽसाधारणसाधारणधर्माक्षेप ।
स्यादस्त्येव जीव इत्यत्र जीवशब्देन जीवशब्दवाच्यताप्रतिपत्ति, अस्तीत्यनेनोद्भूतविवक्षितास्तित्वाव
गति, एवकारप्रयोगात्तु यदाशकित सकलेऽपि जगति जीवस्य नास्तित्व तद्व्यवच्छेद, स्यात्प्रयोगात्
साधारणासाधारणप्रतिपत्तिरित्युभयत्राप्यविशेष एव । –आव॰ नि॰ मलय॰ पृ॰ ३७१A. । उ॰
यशोविजयै एतन्मलयगिरिकृतम् आकलङ्कमतालोचन पर्वपक्षीकृत्य इत्थं समाहितम्–अत्रेदमवधेयम्–
यो नाम नयो नयान्तरापेक्ष तस्य प्रमाणान्तर्भावे व्यवहारनय प्रमाण स्यात् तस्य तप सयमप्रवचन
ग्राहकत्वेन संयमग्राहिनिश्चयविषयकत्वेन तत्सापेक्षत्वात् । शब्दनयानाञ्च निक्षेपचतुष्टयाभ्युपगन्तॄणा
भावाभ्युपगन्तृशब्दनयविषयकत्वेन तत्सापेक्षत्वात्प्रमाणत्वापत्ति । नयान्तरवाक्यसयोगेन सापेक्षत्वे
च ग्राह्ये स्यात्पदप्रयोगेण सप्रतिपक्षनयद्वयविषयावच्छेदकस्यैव लाभात तेनाऽनन्तधर्मात्मकत्वापरार्श ।
न चेदेव तदाऽनेकान्ते सम्यगेकान्तप्रवेशानुपपत्ति अवच्छेदकभेद विना सप्रतिपक्षविषयसमावेशस्य दुर्ब
चत्वात्, इष्यते चायम् । स्यात्पदमवच्छेदकभेदप्रदर्शकतयैव विवृतम् । अत एव स्यादित्यव्ययमनेका
न्तद्योतकमेव तान्त्रिकैरुच्यते । सम्यगनेकान्तसाधकस्य अनेकान्ताक्षेपकत्वात् न त्वनन्तधर्मपरामर्शकम्,
अतो न स्यात्पदप्रयोगमात्राधीनमादेशसाकल्य येन प्रमाणनयवाक्ययोर्भेदो न स्यात्, किन्तु स्वार्थोपस्थि
त्यनन्तरमशेषधर्माभेदोपस्थापकविधेयपदवृत्त्यधीनम् । सा च विवक्षाधीनेत्यादेशसाकत्यमपि तथेति
नयप्रमाणवाक्ययोरित्य भेद एव । मलयगिरिपादवचन तु अप्रतिपक्षधर्माभिधानस्थले अवच्छेदकभेदा
भिधानानुपयुक्तेन स्यात्पदेन साक्षादनन्तधर्मात्मकत्वाभिधानात्, तत्र प्रमाणनयभेदानभ्युपगन्तृदुर्विदग्ध
दिगम्बरनिराकरणाभिप्रायेण योजनीयम् । –गुरुतत्त्ववि॰ पृ॰ १७B. ।

Return

7475 | किसंख्यौ ब॰, श्र॰ । Return

7476 | इत्याद्याह ब॰ Return

7477 | इत्याद्युदा– ब॰, श्र॰ । Return

7478 | साख्य । द्रष्टा दृशिमात्र शुद्धोऽपि प्रत्ययानुपश्य । –योगसू॰ २ । २० । Return

7479

प्रकृते
र्महानुत्पद्यते । महान् बुद्धिर्धृतिर्ब्रह्मा पूर्तिः ख्यातिरीश्वरो विखर इति पर्यायाआह–उक्त प्रधाना
द्वुद्धिरुत्पद्यते इति ? तत्र वक्तव्य किं लक्षणा पुनर्बुद्धिरित्युच्यते–अध्यवसायो बुद्धिर्धर्मो ज्ञान विराग
ऐश्वर्यम् । सात्त्विकमेतद्रूप तामसमस्माद्विपर्यस्तम् ॥ –सांख्यका॰ युक्तिदी॰ पृ॰ १०८ ।

Return

7480 | जीव । Return

7481 | अनेकधर्मात्मक । Return

7482 | ज्ञानादीनाम् । Return

7483 | जीवधर्मताया । Return

7484 | पृ॰ १९१ । Return

7485 | वैशेषिका । नवानामात्मगुणाना बुद्धिसुखदुःखेच्छाप्रयत्नधर्माधर्मसस्काराणाम् –न्यायमं॰ पृ॰ ५०८ । Return

7486 | –धारणगुणा ब॰ । Return

7487 | ज्ञानदर्शनवीर्यसुखाख्या । Return

7488 | आत्मगुणत्व । Return

7489 | –यान् गुणा ब॰ । Return

7490 | जीवस्य अनेकधर्मात्मकत्वम् । Return

7491

इयत्ता
वच्छिन्नपरिमाणयोगित्व मूर्त्तत्व तदभावोऽमूर्त्तत्वम् । –सप्तप॰ पृ॰ ७२ । असर्वगतद्रव्यपरिमाणं
मूर्तिरिति हि पदार्थविद । –तत्त्वबि॰ पृ॰ १५८ ।

Return

7492 | जीवस्य । Return

7493 | पृ॰ २६१ । Return

7494 | –तदेश– श्र॰ । Return

7495 | आत्मन । Return

7496 | –पि भवात् ब॰ । Return

7497 | पुनरप्यन्यै श्र॰ । Return

7498 | –ह सुप्रसि– श्र॰ । Return

7499 | खट्स्वपि द्रव्येषु आ॰ । Return

7500 | तथा तथा तेन श्र॰ । Return

7501 | –कान्तेन प्रका– ब॰ । Return

7502 | इतरेषु पु– श्र॰ । Return

7503 | –कल्य वादेश– श्र॰ । Return

7504 | साकल्यशब्देन । Return

7505 | अनन्तधर्मात्मकत्वरूपसाकल्यस्य वाच्यस्य । Return

7506 | वाचके स्या द्वादे सकलादेशे । Return

7507 | न तु घर्मान्तिरस्य प्रतिक्षेपः । Return

7508 | सौगत । Return

7509 | अनन्तात्मकत्वे तत्त्वे ब॰ । Return

7510 | सर्वशब्दस्य सर्वार्थ प्रतिपादनमनुपपन्नम् । Return

7511 | –यां नियत– श्र॰ । Return

7512 | पूर्वः सकेतो– ब॰, श्र॰ । Return

7513 | अनादिसङ्केतापेक्षस्य जीवशब्दस्य । Return

7514 | चेत्तस्य सकेतस्यात् ब॰ । Return

7515 | चित्तस्य । Return

7516 | बौद्धा । Return

7517 | मीमासका । Return

7518 | यौगा । Return

7519 | –न्नद्वय– आ॰, श्र॰ । Return

7520 | तथो स आ॰ । Return

7521 | नयोऽपि नास्ति ब॰ । Return

7522 | नयवाक्यमपि नास्ति आ॰ । Return

7523 | –पदयोग– श्र॰ । Return

7524 | स्यात्पदप्रयोगाभावे । Return

7525 | जीवस्य । Return

7526 | स्यान्नास्त्येवेत्यादिषु । Return

7527 | प्रयुंजते आ॰ । Return

7528 | स्यात्पदप्रयोगनियमः । Return

7529

प्रतीयतेऽधिगम्यते । क ? स्यात्कार स्यादिति पदमव्ययम्, क्व ?
सर्वत्र शास्त्रे लोके वा । कस्मिन् विषये ? विधौ सत्त्वादौ साध्ये । न केवल विधौ किन्तु निषेधेऽपि
असत्त्वादावपि साध्ये । अन्यत्रापि अन्यस्मिन् अनुवादातिदेशादावपि । किविशिष्टोऽपि अप्रयुक्तोऽपि
स्यादस्ति जीव इत्यनुक्तोऽपि । तर्हि कुत प्रतीयते इति चेदत्राह–अर्थात् सामर्थ्यात् ।चेद्यदि कुशल
स्यात् व्यवहारे प्रबुद्ध स्यात् । क ? प्रयोजक प्रतिपादक । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ८६ । उद्धृतोऽयम्–
विधौ निषेधेन्यत्रापि –आव॰ नि॰ मलय पृ॰ ३६९B. । गुरुतत्त्वबि॰ पृ॰ १६A. । तुलना–
विवक्षातोऽप्रयोगेऽपि सर्वोऽर्थोऽय प्रतीयते ॥ व्यवच्छेदफलं वाक्य यथा चैत्रो धनुर्धर । पार्थो धनुर्धरो[p. n692 ]
नील सरोजमिति वा यथा । –प्रमाणवा॰ ४ । १९१-९२ । सामर्थ्याच्चाप्रयोगेऽर्थो गम्य स्यादेवकारयो ।
–सिद्धिवि॰, टी॰ पृ॰ ५०७B । न्यायवि॰ का॰ ४५३ । सोऽप्रयुक्तोपि वा तज्ज्ञै सर्वत्रार्यात् प्रतीयते ।
यथैवकारोऽयोगादिव्यवच्छेदप्रयोजनः ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १३७ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ७१८ । रत्नाक
रावता॰ पृ॰ ६१ । सप्तभगित॰ पृ॰ ३१ । स्या॰ म॰ पृ॰ २७९ । नयप्रदीप॰ पृ॰ ९६A ।

Return

7530 | –युक्तेऽपि मु॰ लघी॰ । Return

7531 | –निराकाराभ्युपगमस्यावश्यं– ई॰ वि॰ । Return

7532 | –युक्तो न ब॰ । Return

7533 | –णमेतेन एव– ब॰ । Return

7534 | वानयनं ब॰, श्र॰ । Return

7535 | द्रष्टव्यम् ब॰ । Return

7536 | तुलना–अत्रान्यत्रापि इति–अनुवादातिदेशादिवाक्येषु। –आव॰ नि॰ मलय॰ पृ॰ ३६९B. । Return

7537 | पृ॰ ५३० टि॰ ३ । Return

7538 | पृ॰ ६२० टि॰ ५ । Return

7539 | –पेक्षया तथा धर्मापेक्षयाप्येकान्तः श्र॰ । Return

7540 | –मुखेण आ॰ । Return

7541 | अभावे न के– ब॰ । Return

7542 | –दित्याह ब॰ । Return

7543

विशेष्यसङ्गतैवकारोऽन्ययोगव्यवच्छेदबोधक, यथा पार्थ एव धनुर्धर । अन्ययोगव्य
वच्छेदो नाम विशेष्यभिन्नतादात्म्यादिव्यवच्छेद । तत्र एवकारेण पार्थान्यतादात्म्याभावो धनुर्धरे
बोध्यते । तथा च पार्थान्यतादात्म्याभाववद्धनुर्धराभिन्नः पार्थ इति बोध । –सप्तभंगि॰ पृ॰ २६ ।
तत्र विशेष्यगतैवस्थले पार्थ एव धनुर्धर इत्यादौ अन्यतादात्म्यव्यवच्छेदोऽर्थ । अन्यत्वञ्च समभिव्या
हृतपदार्थापेक्षिकम् । तथा च पार्थान्यतादात्म्याभाववद्धनुर्धराभिन्न पार्थ इति बोध । –वैयाकरणभू॰
द॰ पृ॰ ३७० । यद्वा पार्थान्यस्मिन् प्रशस्तधनुर्धरत्व व्यवच्छिद्यते । –वाच॰ । न्यायको॰ पृ॰
१९१ ।

Return

7544 | ज्ञानदर्शनोपयोग । Return

7545 | –स्यानभ्यु– आ॰ । Return

7546 | एवकाराभावे अजीवोऽपि ज्ञानादिमान् स्यात्तथा च सर्वस्य चेतनात्मकत्वप्राप्त्या बाह्यद्रव्यस्य अचेतनस्य सर्वथाऽभाव स्यादिति भाव । Return

7547

बाह्यार्थापलापे हि
प्रमाणादिव्यवस्थाऽभाव, बाह्यार्थापेक्षयैव हि ज्ञाने प्रमाणतदाभास व्यवहारो भवति बहि प्रमेया
पेक्षाया प्रमाण तन्निभञ्च ते आप्तमी॰ का॰ ८३ इत्यभिधानात् ।

Return

7548 | तानि ज्ञानदर्शनादीनि लक्षणानि यस्य जीवस्य असौ तल्लक्षण । Return

7549

विशेषणसङ्गतैवकारोऽयोगव्यवच्छेदबोधक, यथा
शङ्ख पाण्डुर एवेति । अयोगव्यवच्छेदो नाम उद्देश्यतावच्छेदकसमानाधिकरणाभावाऽप्रतियोगित्वम् ।
–सप्तभगि॰ पृ॰ २५ । विशेषणसङ्गतैवस्थले अयोगव्यवच्छेद शङ्ख पाण्डुर एव इत्यादौ शङ्खत्वा
वच्छेदेन पाण्डुरवत्त्वसमवायाभावव्यवच्छेदबोधनात् । –वैयाकरणभू॰ द॰ पृ॰ ३७० । अत्र शङ्खत्वा
वच्छेदेन पाण्डुरत्वायोगव्यवच्छेदो बुध्यते । अथवा विशेष्ये शङ्खे पाण्डुरत्वायोगव्यवच्छेदो बोध्यते ।
–म॰ प्र॰ १ पृ॰ ७ –न्यायको॰ पृ॰ १९१ ।

Return

7550 | एतस्य जीवस्य लक्षण स्यात् । Return

7551 | –क्षण स्यात् आ॰ । Return

7552 | जीव ज्ञानदर्शनोपयोगलक्षणो भवत्येव । Return

7553

क्रियासङ्गतैवकारोऽत्यन्तायोगव्यवच्छेदबोधक यथा नील सरोजं
भवत्येव । –सप्तभंगि॰ पृ॰ २६ । वैयाकरणभू॰ द॰ पृ॰ ३७० । सरोजे नीलत्वात्यन्तायोगो
व्यवच्छिद्यते । –वाच॰ । न्यायको॰ पृ॰ १९२ ।

Return

7554 | एवकारसाध्यस्य । Return

7555 | –ध्य योगादि– ब॰ । Return

7556

अयोग योगम
परैरत्यनिपात एवकारो व्यतिरेचक नियामक क्वचिद् धर्मस्य विशेषणस्य अयोग व्यवच्छिनत्ति ।
क्वचिदपरै विशेष्यादन्यै योग व्यवच्छिनत्ति क्वचिदत्यन्तायोग व्यवच्छिनत्ति । ननु निपातो न स्वय
वाचक किन्तु द्योतक तदस्य कथमयमर्थप्रभेद इत्याह–विशेषणविशेष्याभ्या क्रियया च सहोदित ।
द्योतकत्वादेव निपातो विशेषणेन सहोदितोऽयोगस्य व्यवच्छेदक । विशेष्येण सहोक्तोऽन्ययोगस्य, क्रियया
च सहोक्तोऽत्यन्तायोगस्येति विशेषणादिपदवाच्य एव अयोगव्यवच्छेदादि तत्सहोक्तनिपातद्योत्य
इत्यर्थः । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ ४ । १९० । तुलना –सिद्धिवि॰, टी॰ पृ॰ ५०७A. । यद्विनिश्चयः
–अयोग योगमपरै –षङ्द॰ बृह॰ पृ॰ १४ । न्यायाव॰ टी॰ टि॰ पृ॰ १७ । यदुक्तम्–अयोगमन्य
योगञ्च अत्यन्तायोगमेव च । व्यवच्छिनत्ति धर्मस्य एवकारस्त्रिधा मत ॥ –काव्यप्र॰ टी॰ पृ॰ ८८ ।

Return

7557 | निपात एवकारो व्यतिरेचक नास्ति ब॰ । Return

7558

यत्र धर्मिणि धर्मसद्भाव सन्दिह्यते तत्राऽयोगव्यवच्छेदस्य न्यायप्राप्तत्वात् । अत्र
दृष्टान्तो यथा चैत्रो धनुर्धर इति । चैत्रे हि धनुर्धरत्व सन्दिह्यते किमस्ति नास्तीति । ततश्चैत्रो
धनृर्धर इत्युक्ते पक्षान्तरमधनुर्धरत्व श्रोतुराकाङ्क्षोपस्थापित निराकरोति अयोगव्यवच्छेदोऽत्र न्याय
प्राप्त । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ १५ । चैत्रे धनुर्धरत्वसन्देहात् विशेषणेन अयोगमात्र व्यव
च्छिद्यते । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ ४ । १९२ ।

Return

7559 | इत्यन्ययो– आ॰ । Return

7560

यथा पार्थो धनुर्धर इति सामान्यशब्दोऽप्यय
धनुर्धरशब्दः प्रकरणसामर्थ्यादिना प्रकृष्टगुणवृत्तिरिह पार्थे हि धनुर्धरत्व सिद्धमेवेति नाऽयोगाशङ्का ।
तादृशन्तु सातिशय किमन्यत्राप्यस्ति नास्ति इत्यन्ययोगशङ्काया श्रोतुर्यदा पार्थो धनुर्धर इत्युच्यते तदा
सातिशय पार्थ एव धनुर्धरो नान्य इति प्रतीयते । तेनात्र अन्ययोगव्यवच्छेदो न्यायप्राप्तः । –प्रमाणवा॰
स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ १५ । पार्थे धनुर्धरत्व प्रसिद्धमेव किन्तु तादृशमन्यस्यापि किमस्तीति सन्देहे अन्ययो
गव्यवच्छेदफल विशेषणम् । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ ४ । १९२ ।

Return

7561 | अर्जुने । Return

7562

न खलु सर्वमेव
नील सरोज येनायोगव्यवच्छेद स्यात्, नापि सरोजमेव नीलं येन अन्ययोगव्यवच्छेदो भवेत् । किन्तु
नील सरोज सभवति न वा इत्यत्यन्तायोगसन्देहे विशेषणेन स एव व्यवच्छिद्यते । –प्रमाणवा॰
मनोरथ॰ ४ । १९२ ।

Return

7563 | तदेतदसमी– ब॰, श्र॰ । Return

7564 | यादृश धनुर्धरत्व पार्थे न तादृगन्यत्र इति । Return

7565

तुलना–यत्रापि अन्ययो
गव्यवच्छेदोऽभिप्रेतस्तत्रापि योगविशेषी व्यवच्छिद्यते न योगसामान्यम्, यादृग् पार्थे धनुर्धरता तादृगन्यत्र
नास्तीति । –तत्त्वार्थभा॰ व्या॰ पृ॰ ४०९ ।

Return

7566 | स्यात्कार । Return

7567 | –र्थ्यधर्म्यस्य श्र॰ । Return

7568 | –म्यस्य सर्वत्र ब॰ । Return

7569

तुलना–अयोगव्यवच्छेदेन हि अस्तिना योग इष्यते । स च योग किं सामान्यरूपेण अस्तिना
प्रत्याय्यतेऽथ विशेषरूपेण उतोभयरूपेणेति सर्वथा प्राक्तनदोषप्रसङ्ग । व्यवच्छेदोऽपि अस्तित्वसामा
न्यायोगस्य वा अस्तित्वविशेषायोगस्य वा उभयायोगस्य वा ? –तत्त्वार्थभा॰ व्या॰ पृ॰ ४०९ । चैत्रस्य
धनुषा अयोगे व्यवच्छिन्ने योग प्रतिपादितो भवेत् इतरथा चैत्रो धनुर्धर एवेति प्रयोगानुपपत्ति । सैव
सर्वथा कथञ्चिद्वा स्यात् ? आद्ये पद्ये चैत्रस्य घनुषाऽयोगे व्यवच्छिन्ने सति न चैत्रता सिद्ध्येत् धनुर्भाव
सिद्ध्येत् । केषामित्याह–स्याद्वादविद्विषाम् एकान्तवादिनामित्यर्थः । –सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ५०८B. ।

Return

7570

अत्यन्तायोगव्यवच्छेदेऽपि अत्यन्तमयोगो नास्ति योग एव सर्वथा, अथवा कदाचिदस्ति कदाचिन्ना
स्तीत्येव च विकल्पद्वयेऽपि प्राच्य एव प्रसङ्गो योज्य । –तत्त्वार्थभा॰ व्या॰ पृ॰ ४०९ । यच्चान्यदुक्त
क्रियया सहोदितोऽत्यन्तायोगमेव च व्यच्छिनत्ति निपातो व्यतिरेचक इति, तत्र दूषणमाह–प्राप्तमि
त्यादि । नीलं सरोज भवत्येवेति चेत् यदि तर्हि समन्तात् नित्य सर्वदा नीलं सरोजैकरूप व्यक्तं यथा
भवति तथेदं जगत् प्राप्तम् । अयमभिप्राय–सर्वथा कथञ्चिद्वा नील सरोज भवत्येव ? प्रथमपक्षेऽय
दोष, अन्यत्र अनेकान्त इति । –सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ५१०A ।

Return

7571 | व्यवच्छेदाच्चैत्र– ब॰ । Return

7572 | अथ स्वरूपा– ब॰ । Return

7573 | धनुर्धरत्वात् । Return

7574 | विधीयेत श्र॰ । Return

7575 | निवृत्ति र्विधीयताम् । Return

7576 | –यस्यते आ॰ । Return

7577 | धनुर्धरत्वम् । Return

7578 | नीलत्वासभवमात्रम । Return

7579 | एवकारात् । Return

7580 | –वृत्तेः श्र॰ । Return

7581 | ननु आ॰ । Return

7582 | धनुर्धरत्वा द्भिन्नत्वेऽपि । Return

7583 | धनुर्धरोऽपि स्यात् शूरश्च उदारश्च इति न कोऽपि विरोध । Return

7584 | स्वार्थस्वभावात्मक ब॰ । Return

7585 | –त्मकं प्र– श्र॰ । Return

7586 | स्वरूपस्य प्रतियोगिनश्चापेक्षा, स्वरूपापेक्षो भावव्यवहार प्रतियोग्यपेक्षोऽभावव्यवहार –आ॰ टि॰ । Return

7587 | निवृत्ते शकोपि आ॰ । Return

7588 | नास्तीत्युक्ते नास्ति आ॰ । Return

7589 | अनेकान्तनिरासोऽवश्य भवतीति न –आ॰ टि॰ । Return

7590

स्याज्जीव सन्नेवेति हि नयवाक्यम्,
अत्र चेदवधारण न क्रियते तदा यथा धर्मिणि जीवे अवधारणरहिते अनेकान्तोऽस्ति तथा धर्मेऽपि
अस्तित्वाख्ये स प्राप्नोति, नयरूपञ्चेदम्, धर्मिण्यनेकान्त धर्मे एकान्त –आ॰ टि॰ ।

Return

7591 | नत्वेच्छया ब॰ । Return

7592 | बौद्ध । Return

7593

प्राहुरभिदधति । के ? वर्णा अक्षराणि गकारादीनि । तथा पदानि गवादीनि तथा वाक्यानि
च गामानयेत्यादीनि । कान् ? अर्थान् अभिधेयान् । किं विशिष्टान् ? अवाञ्छितान्, अविवक्षितान्
भूम्यादीन्, वाञ्छिताश्च विवक्षितानपि सास्नादिमदादीन् । क्वचित् मन्दबुद्धिषु प्रतिपाद्येषु न प्राहु तेषा
ततोऽर्थाधिगमाभावात् इत्येव प्रकारा सर्वजनप्रतीता प्रसिद्धि रूढि । ईदृशी विचित्रा व्यवहारिभिरभ्यु
पगन्तव्या तथैवार्थक्रियोपपत्ते । ता प्रसिद्धिमतिक्रम्यैव उल्लघ्यैव । स्वेच्छया स्वैरभावेन वदता
कथयता सौगताना युज्यते युक्त भवतीति, अधिक्षेपवचनम् । कथम् ? शब्द सूचकं वाचकम् । कस्य ?
वक्त्रभिप्रेतमात्रस्य वक्तु प्रयोजकस्याभिप्रेतमभिप्रायो विवक्षा तावन्मात्रस्यैव न बहिरर्थस्येति । नु
अहो आश्चर्यमित्याक्षेपो गम्यते, सामान्यविशेषात्मनो बहिरर्थस्य शब्दप्रयोगात्प्रतीतेस्तस्यैव तदर्थत्वात्
अभिप्रायस्य तत स्वप्नेप्यप्रतीते । –लघी॰ ता॰ पृ ८७ ।

Return

7594 | तुलना–तदुक्तम्–विवक्षाप्रभवा हि शब्दास्तामेव ससूचयेयु । –तत्त्वोप॰ पृ॰ १२० । Return

7595 | न्विति आ॰, मु॰ लघी॰ । Return

7596 | कुतोऽप्रतीयते ज॰ वि॰ । Return

7597

तुलना–विवक्षामन्तरेणापि वाग्वृत्तिर्जातु वीक्ष्यते । वाञ्छन्तो वा न वक्तारः शास्त्राणा
मन्दबुद्धय ॥ –न्यायवि॰ का॰ ३५४ । विज्ञानगुणदोषाभ्या वाग्वृत्तेर्गुणदोषता । वाञ्छन्तो वा न
वक्तार शास्त्राणा मन्दबुद्धय । –प्रमाणसं॰ का॰ १६ । प्रमाणसं॰ टि॰ पृ॰ १७३ पं॰ २३ ।

Return

7598 | तुलना–बुद्धिशब्दप्रमाणत्व बाह्यार्थे सति नासति । सत्यानृतव्यवस्थैवं युज्यतेऽर्थाप्त्यनाप्तिषु ॥ –आप्तमी॰ का॰ ८७ । Return

7599 | अर्थस्यानाप्ति– ज॰ वि॰ । Return

7600 | तत्र शब्दव्यवहारस्थितिम प्रतिक्रम्य स्वेच्छ– ई॰ वि॰ । Return

7601 | अबाधितमतिक्रम्य ज॰ वि॰ । Return

7602 | –वं सिद्धिः श्र॰ । Return

7603 | न्विति आ॰ । Return

7604 | –त्या प्रति– ब॰ । Return

7605 | वा नास्ति श्र॰ । Return

7606 | अर्थप्रतिपादकत्वाऽनुपपत्ते । यदा हि क्षणिक शब्दो न शक्तोऽर्थाव धारणे । न हि क्षणिकस्य सम्बन्धग्रहण संभवति –मी॰ श्लो॰ शब्दनि॰ श्लो॰ ३, न्यायर॰ । Return

7607

कुमारिलमते हि शब्दो नित्य द्रव्यरूपश्च । श्रोत्रमात्रेन्द्रियग्राह्यःशब्द शब्दत्वजातिमान् । द्रव्य सर्वगतो
नित्य कुमारिलमते मत ॥ –मानमेयो॰ पृ॰ २१८ । प्रभाकरमते च शब्दो नित्योऽपि आकाशस्य गुणो
न तु स्वतन्त्र द्रव्यम् । द्रष्टव्यम्–आकाशश्च शब्दवानिति, स एव श्रोत्र तद्गुणश्च शब्द –प्रक॰
प॰ न्यायशुद्धिप्रकरणम् ।

Return

7608 | सङ्केतव्यवहारकालव्यापकतया । Return

7609

वय तावत्प्रत्यभिजानीमो न
न करणदौर्बल्यम्, एवमन्येऽपि प्रत्यभिजानन्ति, स एवायमिति प्रत्यभिजानाना प्रत्यभिजानन्ति चेद्वय
मिवान्येऽपि नान्य इति वक्तुमर्हन्ति । –शाबरभा॰ १ । १ । २० । प्रत्यभिज्ञयैव कालान्तरावस्थायिता
सिद्ध्यति, कालान्तरावस्थितिश्च सप्रत्यभिज्ञप्रत्यक्षगम्येत्युक्तम् । –बृहती॰ १ । १ । १८ । शब्दोऽपि[p. n698 ]
प्रत्यभिज्ञानात् प्रागस्तीत्यवगम्यते । –मी॰ श्लो॰ शब्दनि॰ श्लो॰ ३३ । भाट्टचि॰ पृ॰ २६ । एतदुक्त
भवति–प्रत्यभिज्ञाख्यविशेषप्रत्ययबलेन ह्यस्तनाद्यतनगकारयोरेकत्वावगमान्नित्यत्वमाश्रीयते अतो
गत्वादिसामान्यनिबन्धनेय प्रत्यभिज्ञा सिद्ध्यति । एव सति व्यक्तिभेदे सामान्य तदभावात्तु नास्ति
सामान्यमित्येव वक्तव्यम्, अत सिद्ध प्रत्यभिज्ञया शब्दस्य नित्यत्वम् । –शास्त्रदी॰ पृ॰ ५४०, ५६८ ।
तन्त्ररह॰ पृ॰ २६ ।

Return

7610 | प्रत्यभिज्ञानस्य । Return

7611 | प्रत्यभिज्ञानस्य मिथ्यात्वरूपमप्रामाण्यम् । Return

7612 | प्रत्यभिज्ञानम् । Return

7613 | प्रत्यभिज्ञानकारणानामिन्द्रियादीनाम् । प्रमाण प्रत्यभिज्ञान दृढेन्द्रियतयोच्यते । –मी॰ श्लो॰ शब्दनि॰ श्लो॰ ३७२ । Return

7614 | स एवायम्–आ॰ टि॰ । Return

7615 | पूर्वप्रत्यक्ष । Return

7616

ननु गृहीतमपि
गृह्यते इति कथ प्रामाण्यमत आह य इति । तस्मिन्नशे मा भूत्प्रामाण्यम् अगृहीतकालान्तरसम्बन्धापेक्ष
मेव तु प्रामाण्यमिति । –न्यायर॰ । ननु न केवलमधिक गम्यते किन्तु प्रागवगतमपि इति कथ
प्रामाण्यमत आह य पूर्वेति । सविकल्पके हि शब्दार्थस्वरूपसम्बन्धकालसम्बन्धा प्रथन्ते तत्र शब्दादि
रशोऽस्मृतिविषय इति मा नाम प्रमाणविषयो भवतु इदानीन्तनी तु वस्तुसत्ता न पूर्वमवधृतेत्यस्ति तत्र
प्रमाणावसर इति स्थित प्रामाण्यम् । इन्द्रियव्यापारानुविधानाच्च प्रत्यक्षत्वमिति । एकञ्चेद पूर्ववि
ज्ञानजनितसस्कारप्रत्युत्पन्नेन्द्रियादिकारणक वेदितव्यम् । –काशिका । पूर्वमवगतोऽश स न नाम–
प्रमेयक॰ पृ॰ ३३९ । पूर्वमवगतो नाश स च नाम –सन्मति॰ टी॰ ३१९ । य पूर्वावगतोऽशोऽत्र
स नो नाम –स्या॰ र॰ पृ॰ ६७५ । उत्तरार्धम् –तत्त्वोप॰ पृ॰ २७ । प्रमाणवा॰ स्व॰ टी॰ पृ॰ ७७ ।
तत्त्वसं॰ पृ॰ १५९ ।

Return

7617 | स एवाय शब्द इति प्रत्यभिज्ञानस्य । Return

7618

प्रत्यभिज्ञानस्य । तत्र शब्दा
र्थसम्बन्ध प्रमातु स्मरतोऽपि या । बुद्धि पूर्वगृहीतार्थसन्धानादुपजायते ॥ चक्षुषा सन्निकृष्टेऽर्थे नाऽप्र
त्यक्षमसौ भवेत् ॥ –मी॰ श्लो॰ प्रत्यक्ष॰ श्लो॰ २२९–३० ।

Return

7619 | सत्सयोग– श्र॰ । Return

7620

सश्चासी सम्प्रयोगश्चेति
कर्मधारय तथा च इन्द्रियाणामर्थेन साक सम्बन्धे विद्यमाने सतीत्यर्थ । तुलना–किं पुनरिद प्रत्यभि
ज्ञास्य प्रमाणम् ? प्रत्यक्षमिति ब्रूम । पूर्वानुभवजनितमस्कारसध्रीचीनेन्द्रियजन्यत्वात् ग्रहणस्मरणरू
पमिदमेक ज्ञानम् । –शास्त्रदी॰ पृ॰ ५६८ ।

Return

7621

नन्विदं भवत्यधिकविषयं स्मरणोत्तरकाले भवत् कथ प्रत्यक्षम् ? न हि निर्विकल्पकस्य
प्रत्यक्षस्यैष धर्मो दृष्ट अत आह–नहीति । न हि स्मरणात् प्राग्भाविता प्रत्यक्षलक्षणम्, अपि तर्हि
इन्द्रियजत्वम्, तच्चात्राप्यविशिष्टमिति भाव । यदि स्मरणेनेन्द्रियप्रवृत्तिरेव वार्यते तदा दूष्यते, तत
स्तदुत्तरकालं जायमान सविकल्पक प्रत्यक्षं भवेदपि, न त्वेतदस्ति इत्याह न चेति । यतः स्मृत्या नेन्द्रिय
विरुध्यते न वा दूष्यते, तेन प्रागूर्ध्वं वा स्मृतेर्यदिन्द्रियार्थसम्बन्धाद् ज्ञान जायते सर्वं तत्प्रत्यक्षमभ्युप
गन्तव्यमित्याह–तेनेति । –काशिका ।

Return

7622 | अर्थात् यच्च स्मरणादूर्ध्वं तदप्रत्यक्षम् –आ॰ टि॰ । Return

7623 | राजकीय वा वैदिक वापि मी॰ श्लो॰ । राजकीय वा लौकिक नापि –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३१९ । उद्धृता इमे–प्रमेयक॰ पृ॰ ३३९ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३१९ । स्या॰ र॰ ४९९ । Return

7624 | प्रागूवापि आ॰ । Return

7625 | प्रत्यभिज्ञानात् । Return

7626 | शब्दस्य । Return

7627

यदि विस्पष्टेन हेतुना शब्दस्य नित्यत्व वक्तु शक्ष्यामः ततो नित्यप्रत्ययसामर्थ्यात्
प्रयत्नेनाभिव्यज्यते इति भविष्यतीति । –शाबरभा॰ १ । १ । १२ । शब्दस्य प्रयत्न एव कारणतया
सभावितः । स च प्रत्यभिज्ञाबलेन द्वितीयादिदर्शनेष्वभिव्यञ्जकतामापादित इति प्रथमदर्शनेप्यसौ
अभिव्यञ्जक एव अत कारणरहितत्वेन सत्त्वान्नित्य शब्द गगनादेरिव नास्याऽनित्यतेति । –प्रक॰
पं॰ पृ॰ १७० । भाट्टचि॰ पृ॰ २६ । एवञ्चोच्चारणं शब्दस्य न कारण किन्तु अभिव्यञ्जकमिति
सिद्धम् । न चोच्चारणादन्यत्कारण सभवतीत्यकार्यत्वम्, अत एवाविनाशान्नित्यत्वसिद्धि । –
शास्त्रदी॰ पृ॰ ५९० । शब्द प्रयत्नाभिव्यङ्ग्य यथा तदनुत्पाद्यत्वे सति तदनन्तरमुपलब्धे, यो
यदनुत्पाद्यत्वे सति यदनन्तरमुपलभ्यते स तदभिव्यङ्ग्यः यथा प्रदीपानन्तरमुपलभ्यमानो घट । –
तन्त्ररह॰ पृ॰ २६ । मानमेयो॰ पृ॰ २२१ ।

Return

7628 | –पि शब्दस्य श्र॰ । Return

7629 | प्रकृतत्वं त–श्र॰ । Return

7630

श्रौत्रता चेय हेतु शब्दत्ववत्कृत । यद्वा श्रोत्रप्रत्य
क्षत्वमत्र हेतु, तद्धि शब्दत्वदृष्टान्तेन शक्नोति नित्यत्व साधयितुमित्याह श्रौत्रेति । –मी॰ श्लो॰, न्यायर॰
शब्दनि॰ श्लो॰ ३९३ । प्रयोगश्चैव भवति नित्य शब्द श्रावणत्वाच्छब्दत्ववत् । –शस्त्रदी॰ पृ॰
५८५ ।

Return

7631

"देशकालादिभिन्ना वा समस्ता गोत्वबुद्धय । एकगोशब्दजन्या स्युर्गोधीत्वादेकबुद्धिवत् ॥
गोशब्दबुद्धयोऽप्येवमेकगोशब्दगोचराः ॥ गोशब्दविषयत्वेन कल्प्यतामेकबुद्धिवत् ॥…गोशब्दबुद्ध्या
ह्यस्तन्या गोशब्दोऽय प्रकाशितः । गोशब्दविषयत्वेन यथैवाद्यप्रसूतया ॥ इय वा त विजानाति तद्धेतोः
पूर्वबुद्धिवत् । उभे वाप्येकविषये भवेतामेकबुद्धिवत् । –मी॰ श्लो॰ शब्दनि॰ श्लो॰ ४१८–२१ । [p. n700 ]
तुलना–देशकालादिभिन्नाश्च गोशब्दव्यक्तिबुद्धय । समानविषया सर्वा न वा नानार्थगोचरा ॥ गौरि
त्युत्पद्यमानत्वात् सम्प्रत्युत्पन्नबुद्धिवत् । गोशब्दव्यक्तिषु या बुद्ध्यो देशकालद्रुतमध्यबिलम्बितादिप्रति
भेदभासभिन्नास्ता एकार्थविषया नानार्थविषया न वा भवन्ति गौरित्याकारोपग्रहेणोत्पद्यमानत्वात्
सम्प्रत्युत्पन्नगोबुद्धिवत् । अथवा या या गोशब्दविषया बुद्धि साऽद्यतनगोशब्दविषया गोशब्द
विषयत्वात् अद्यप्रसूतगोशब्दबुद्धिवत् । गोशब्दविषया च ह्यस्तनी गोशब्दबुद्धिरिति स्वभावहेतु ।
अथवा अह्यस्तनी गोशब्दबुद्धिर्धर्मिणी ह्यस्तनगोशब्दविषयत्व साव्यधर्मः गोशब्दविषयत्वादिति हेतु
ह्यस्तनी गोशब्दबुद्धिर्दृष्टान्त अथवा, उभे ह्यस्तन्यद्यतन्यौ बुद्धी एकविषये गोशब्दविषयत्वादेकगो
शब्दबुद्धिवत् । अथवा, समस्ता गोत्वबुद्धय देशादिभेदभिन्ना एकगोशब्दजन्या गोधीत्वादेकगोबुद्धिवत् ।
पूर्व गोशब्दविषया बुद्धय धर्मिण्य एकविषयत्वञ्च साध्यम्, इदानीञ्च गोत्वजातिविषया बुद्धयो
धर्मिण्य एकगोशब्दजन्यत्व साध्यमिति विशेष । –तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ ५९२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६७६ ।

Return

7632

नित्ये तु सति गोशब्दे बहुकृत्व उच्चरित श्रुतपूर्वश्चान्यासु गोव्यक्तिषु अन्वयव्यतिरे
काभ्यामाकृतिवचनमवगमयिष्यति, तस्मादपि नित्य । –शाबरभा॰ १ । १ । १९ । ह्यस्तनोच्चारितस्तस्मा
द्गोशब्दोऽद्यापि विद्यते । गोशब्दज्ञानगम्यत्वाद्यथोक्तोऽद्यैष गौरिति ॥ –मी॰ श्लो॰ शब्दनि॰ श्लो॰ ४१६ ।

Return

7633

ह्यो वाऽऽसीदेष गोशब्द पूर्वोक्तेनैव हेतुना । यद्वा गोत्वाभिधायित्व वाच्यो हेतुर्द्वयोरपि ॥ –
मी॰ श्लो॰ शब्दनि॰ श्लो॰ ४१७ । तुलना–गौरिति श्रूयमाणोऽद्य ह्योऽपि शब्दो मया श्रुतः ।
हेतो पूर्वोदितादेव ह्य उच्चारितशब्दवत् ॥ –तत्त्वस॰ पृ॰ ५९२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६७६ ।

Return

7634 | ह्यापि ब॰ । Return

7635 | गोशब्दो वा श्र॰ । Return

7636

अत्रोच्यते स्थिर शब्दो धूमगोत्वादिजातिवत् । सम्बन्धानुभवापेक्षसामान्यार्थावबोधनात् ॥
–मी॰ श्लो॰ शब्दनि॰ श्लो॰ ३११ । तुलना–शब्दो वा वाचको यावान् स्थिरोऽसौ दीर्घकालभाक् ।
सम्बन्धानुभवापेक्षज्ञेयज्ञानप्रवर्तनात् । य ईदृक् स स्थिरो दृष्ट धूमसामान्यभागवत् ॥ –तत्त्वस॰ पृ॰
५९२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६७६ ।

Return

7637 | वाच्यवाचकभावेन –आ॰ टि॰ । Return

7638

तुलना–अस्थिरस्तु
न सम्बन्धज्ञानापेक्षोऽवबोधक । तादात्विकनिमित्तत्वाद् दीपविद्युत्प्रकाशवत् ॥ –तत्त्वस॰ पृ॰
५९२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६७६ ।

Return

7639 | चोदयति श्र॰ । Return

7640

न हि प्रदीपादिप्रकाशस्य नियतेन घटादिना सम्बन्धोऽस्ति,
तादात्विकनिमित्तत्वात्, यत्र यत्र याति तत्र तत्र प्रकाशयति । सम्बन्धे हि स्मृत्यपेक्षा भवति, न
च घटप्रदीपादयस्तथा –आ॰ टि॰ । तादात्विक तावत्कालिक व्यवहारकालानुयायि निमित्त सम्बन्धो
यस्य स तथोक्त तद्भावस्तत्त्वम् । –तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ५९३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६७६ ।

Return

7641

अनपेक्षत्वात् १ । १ । २१ । येषामनवगतोत्पत्तीना द्रव्याणा भाव एव लक्ष्यते तेषामपि
केषाञ्चिदनित्यता गम्यते येषा विनाशकारणमुपलभ्यते, यथा अभिनव पट दृष्ट्वा । न चैन
क्रियमाणमुपलब्धवान् अथ चानित्यत्वमवगच्छति रूपमेव दृष्ट्वा । तन्तुव्यतिषङ्गजनितोऽय तन्तुव्य
तिषङ्गविनाशात्तन्तुविनाशाद्वा विनश्यतीत्यवगच्छति । नैव शब्दस्य किञ्चित्कारणमवगम्यते यद्विना
शाद्विनङ्क्ष्यति इत्यवगम्यते । –जैमिनिसू॰, शाबरभा॰ १ । १ । २१ । एव स्थितस्य शब्दस्य श्रुति
कालात्क्षणान्तरे । संभाव्यते विनाशित्व न भूयोऽन्येन हेतुना ॥ यथा शस्त्रादिभिर्भेदाज्जरया
वा पटादय । नङ्क्ष्यतीत्यवगम्यन्ते नैव शब्देऽस्ति कारणम् ॥ –मी॰ श्लो॰ शब्दनि॰ श्लो॰
४४२–४३ । उद्धृतोऽयम् –स्या॰ र॰ पृ॰ ६७६ । अस्यार्थ–शब्द सर्वकाल स्थिर विनाशहेतुशून्य
त्वात् । विनाशहेतुशून्यत्वञ्च कञ्चित्काल स्थिरत्वात्सिद्धम् । स हि सम्बन्धकरणकालं यावदनुपद्रुत
पश्चादपि केनापनीयतामिति । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६७६ ।

Return

7642 | तुलना –स्या॰ र॰ पृ॰ ६७६ । Return

7643

नित्यस्तु स्याद्दर्शनस्य परार्थत्वात् । नित्य शब्दो भवितुमर्हति । कुत ? दर्शनस्य परार्थत्वात् ।
दर्शनमुच्चारण तत्परार्थं परमर्थं प्रत्याययितुम् । उच्चरितमात्रे हि विनष्टे शब्दे नचाऽन्योऽन्यानर्थ
प्रत्याययितु शक्नुयात्, अतो न परार्थमुच्चार्येत । अथ न विनष्टस्ततो बहुश उपलब्धत्वादर्थावगम इति
युक्तम् । –जैमिनिसू॰, शाबरभा॰ १ । १ । १८ । अर्थप्रतिपत्त्यन्थानुपपत्त्या तु नित्यत्वमेव युक्तम् । न
हि प्रत्युच्चारणमन्यस्यान्यस्य क्रियमाणस्यार्थप्रत्यायकत्व सभवति सम्बन्धग्रहणासभवात्, अगृहीतसम्ब
न्धस्य चाऽप्रत्यायकत्वात् । न चान्यस्मिन् गृहीतसम्बन्धेऽन्यस्य प्रत्यायकत्व सभवति । न हि गोशब्दे
गृहीतसम्बन्धेऽश्वशब्द प्रत्याययति । –शास्त्रदी॰ पृ॰ ५५९ । शब्दो नित्य परार्थदर्शनसम्बन्धित्वात्
धूमादिवदिति । –नयवि॰ पृ॰ २४२ ।

Return

7644 | –त्वं तथा– श्र॰ । Return

7645 | अर्थप्रतिपत्ति । Return

7646 | नित्ये च अनित्ये च –आ॰ टि॰ । Return

7647 | अनित्ये एव –आ॰ टि॰ । Return

7648 | अनित्यशब्दस्य । Return

7649 | शब्दो नित्य दर्शनस्य परार्थत्वाऽन्यथानुपपत्ते, परार्थवाक्योच्चारणान्यथानुपपत्ते, अर्थप्रतीत्यन्यथानुपपत्तेर्वा । Return

7650 | अनुमा नत्वाद्यभाव –आ॰ टि॰ । Return

7651

अर्थापत्तौ हि द्वावेव दोषौ अन्यथाप्युपपत्तिरन्यथैवोपपत्तिश्च ।
तदिहापि यद्यनित्यत्वेऽप्यर्थप्रत्यायकत्वमुपपद्येत अनित्यत्व एव वा ततो दूषण स्यात् नतु तदस्तीत्याह
यदीति । –न्यायर॰ पृ॰ ७९० । यदि शब्दे नाशिनि नित्ये वा वाचकसामर्थ्यमित्यनेन सशय उक्त
विनाशिन्येव वा शब्दे वाचकसामर्थ्यमित्यनेन तु विपर्यय उपदर्शित तदा दूषणमुच्यतामिति । यदैव
शब्दे वाचकसामर्थ्यं सन्दिग्ध विपर्यस्तञ्च स्यात्तदा दूषणावसर एतच्चात्रोभयमपि नास्तीति भाव ।
–स्या॰ र॰ पृ॰ ६७८ ।

Return

7652 | नाशिनि नित्ये वेति निरबधारणात्वात् मिलितमेव अन्यथापि इत्यस्य व्याख्यानम्, विनाशिन्येव इति तु अन्यथैव इत्यस्य –आ॰ टि॰ । Return

7653 | ततो दू– ब॰ । Return

7654

ननु माभूदर्थप्रत्यायन तथापि किमित्यनित्यता न भवति ? अत आह–फलवदिति । फल
बतो गवानयनादिव्यापारस्य अङ्गभूतोऽर्थप्रत्यय तत्फलत्वेनैव फलवान्, शब्दस्योच्चारणसस्कारभाज
स्वयमफलस्य फलवत्प्रत्ययाङ्गताऽवगम्यत इति । तत किमित्याह–परीक्षमाण इति । अर्थप्रत्ययाङ्गस्य
शब्दस्य स एव धर्मः स्वाङ्गत्वेन ग्रहीतव्यो यश्च प्रधानमर्थप्रत्यय न बाधत इति । कारणाह–नहीति ।
अर्थप्रत्ययाङ्गभूतस्य शब्दस्य यदङ्गमनित्यत्व तदनुरोधेन यत्तत्प्रधान शब्द तत्फलस्य अर्थप्रत्ययस्य
बाधनमयुक्तमिति । तथापि कथ नानित्यत्वमत्राह–नाशीति । कथमित्याह–नहीति । किमित्य
वाचकः ? अत आह–तथा चेदिति । सम्बन्धज्ञानञ्च न क्षणिकस्य सभवतीत्याह–सम्बन्धेति ।
–न्यायर॰ पृ॰ ७९० ।

Return

7655 | निःफल– श्र॰, ब॰ । Return

7656 | अर्थप्रत्ययाकरत्वे –आ॰ टि॰ । Return

7657 | दवधार्यते –मी॰ श्लो॰ । Return

7658 | शब्दस्य । Return

7659 | प्रधान व्यवहाराख्य फलम् –आ॰ टि॰ । Return

7660 | अङ्गाङ्गानुरोधेन –मी॰ श्लो॰ । अर्थप्रत्यय –आ॰ टि॰ । Return

7661 | शब्द –आ॰ टि॰ । Return

7662 | व्यवहारः –आ॰ टि॰ । Return

7663

ननु कियन्त चित्कालमवतिष्ठन्ता शब्दा, यावत्सम्बन्धदर्शन तस्य व्यवहारश्च सभवति, नैनावता
नित्यत्वसिद्धिरत आह–सम्बन्धेति । नन्वन्यस्यैव गोशब्दस्य सम्बन्ध गृहीत्वा अन्यस्मादर्थं प्रत्येष्यामो
नावश्यमेकस्यैव स्थायित्वमत आह–अन्यस्मिन्निति, एव ह्यव्यवस्था स्यादिति । –न्यायर॰ पृ॰ ७९१ ।

Return

7664 | यस्य हि सम्बन्धो ज्ञात सोऽन्य यश्च वाचक सोऽन्य विनाशित्वात् –आ॰ टि॰ । Return

7665 | उद्धृता इमे –प्रमेयक॰ पृ॰ ४०५-६ । द्वितीयतृतीयचतुर्थश्लोकान् विना –स्या॰ र॰ पृ॰ ६७८ । पञ्चम षष्ठसप्तमश्लोका किञ्चित्पाठभेदेन –तत्त्वसं॰ पृ॰ ६१७ । Return

7666 | असदृशतया श्र॰ । Return

7667 | –त्वोपपन्नार्थाप– श्र॰ । Return

7668

अर्थत्वसादृश्यादर्थावगम इति चेत्,
न कश्चिदर्थवान् सर्वेषा नवत्वात् । कस्यचित्पूर्वस्य कृत्रिमसम्बन्धो भविष्यतीति चेत्, तदुक्तम्, सदृश
इति चावगते व्यामोहात्प्रत्ययो व्यावर्तेत शालाशब्दान्मालाप्रत्यय इव । –शाबरभा॰ १ । १ । १८ । ननु
तत्तुल्योपादानमभेदमुपादाय सिध्यति पारार्थ्यं दर्शनस्य; सत्यम्; सिध्यति, किन्तु नेत्थम्भूतत्वे प्रमाण
मस्ति । न कस्यचिदप्याससार जन्तो पूर्वोक्तसदृशमुच्चारयामि तत्सदृश एवायमिमिति ज्ञानोत्पादो
दृष्ट । अत एव चाविपरीत प्रतिपद्यन्ते । अन्यथा मालाशब्दप्रत्ययस्येव शालाशब्दसवेदनादविपर्यय
स्यात् । –बृहती॰ १ । १ । १८ । शास्त्रदी॰ पृ॰ ५६० । नयवि॰ पृ॰ २४ ।

Return

7669 | –पत्तेस्तथा ब॰ । Return

7670 | सादृश्यद्वारेण । Return

7671 | शब्दस्य । Return

7672 | अर्थापत्ति अर्थप्रतीति हेतुत्वानुपपत्ते –आ॰ टि॰ । Return

7673

शब्दस्तु न तथा बालानामपि प्रतीतिप्रसङ्गादित्यर्थवत्सादृश्यादर्थावगम इति भाष्यम्,
तस्यार्थमाह–सदृशत्वादिति । शब्दान्तरे गृहीतसम्बन्धेऽर्थवति शब्दान्तर तत्सादृश्यात् तत्त्वेन भ्रान्त्यवगत
तदर्थं प्रत्याययतीति । परिहरति तद्द्वारेणेति । कारणमाह–कस्येति । च शब्दो हेतौ । इदञ्च न हि
कश्चिदर्थवानित्यनेन भाष्येणोक्तमिति एतदेवोपपादयति–अदृष्टेति । शङ्कते–अर्थवानिति । निरा
करोति तस्येति । अवसराभावमेव दर्शयति–द्विस्त्रिरिति । –न्यायर॰ पृ॰ ७९३ ।

Return

7674 | सादृश्येन – आ॰ टि॰ । Return

7675 | किन्तु वैसदृश्यम् –आ॰ टि॰ । Return

7676 | वाचक –आ॰ टि॰ । Return

7677 | वाच्योपलम्भ कालं यावत –आ॰ टि॰ । तावान् कुत क्षण मी॰ श्लो॰ । Return

7678 | द्विस्त्रिर्वाऽनुपलब्धो हि नार्थ वान् सम्प्रतीयते । –मी॰ श्लो॰ । तत्त्वस॰ पृ॰ ६१९ । Return

7679 | उद्धृता इमे –प्रमेयक॰ पृ॰ ४१० । तत्त्वसं॰ पृ॰ ६१९ । Return

7680 | भिन्नत्वैकत्वनित्यत्वे जातिरेव प्रकल्प्यते । अभेदाऽनित्यनानात्वे पूर्वोक्तेनैव तुल्यता । –मी॰ श्लो॰ शब्दनि॰ श्लो॰ २७२ । Return

7681 | व्यक्त्यनन्यत्तथैकञ्च –मी॰ श्लो॰ । Return

7682 | उद्धृता इमे –प्रमेयक॰ पृ॰ ४११ । Return

7683 | पृ॰ ६९७ प॰ १८ । Return

7684 | –य गौर इत्या– श्र॰ । Return

7685

तुलना–किमिद प्रत्यभिज्ञानम् ?
तत्प्रत्ययविषयत्वम् ? तत्प्रत्ययविषयत्वमन्यत्वेपीत्यनेकान्त –न्यायवा॰ २ । २ । ३३ । अनित्यत्वेऽपि
सादृश्यवशात्प्रत्यभिज्ञानमुत्पद्यत एवेति । विवादगोचरापन्न शब्दोऽभिव्यक्त प्रत्यभिज्ञानकाल याव
न्नावतिष्ठते शब्दप्रत्ययविषयत्वात् पूर्वानुभूतशब्दवत् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ६४७ । नृत्ताभिनयचेष्टा
दिप्रत्यभिज्ञानतो वयम् । विशेष प्रत्यभिज्ञाने न पश्यामो मनागपि ॥ उच्यते प्रत्यभिज्ञानमन्यथा
प्युपपद्यते । गत्वादिजातिविषय यद्वा सादृश्यहेतुकम् ॥ –न्यायमं॰ पृ॰ २२३-२४ । तथा ह्यनि
त्येऽपि प्रदीपादौ प्रत्यभिज्ञान दृष्टं तस्मादनैकान्तिकमेतत्, यथा क्षणिकेऽपि कर्मणि प्रयोगे दृश्यते –
प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ ३७९ । सादृश्यान्नैकरूपत्वात्स एवायमिति स्थिति ॥ यदि चैवविधो
नित्यो नित्यास्ते विद्युदादय । प्रत्यभिज्ञाऽप्रमाण स्याद् युगपद् भिन्नदेशयो । –न्यायवि॰ का॰ ४२५-२६ ।
सादृशापरग्रहणेनापि तत्त्वसंभवात् क्षणिकेष्वपि करणाङ्गहारादिषु प्रत्यभिज्ञानाद्विरुद्धो हेतु । तत्क्रि
यैकत्वेपि किमिदानीमनेकं स्यात् । –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ १०६ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ५ । गाद्ये
कत्वग्राहिकाया लूनपुनर्जातकेशनखादिष्विव तस्या भ्रान्तत्वात् । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३४ । स्या॰ र॰
पृ॰ ६८० । रत्नाकराव॰ ४ । ९ । शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ ३७६A. ।

Return

7686 | नृत्यक्रियाविशेष, वृश्चिक गमनादिभेदेन द्वाविंशतिविधः । Return

7687 | प्रदीपादौ । Return

7688 | प्रत्यभिज्ञानस्य । Return

7689 | एकत्वाप्रसाधकत्वम् । Return

7690 | –क्षयोपलभः प्र– श्र॰ । Return

7691 | तुलना–शब्दस्य ताल्वादिसयोगविभागलक्षणकदम्बकस्य उत्तरत्र क्षयप्रतीतित प्रति क्षणमन्यत्वसिद्धेरेकत्वासत्त्वोपपत्ते । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६८१ । Return

7692 | ताल्वादि –आ॰ टि॰ । Return

7693 | शब्दा भिञ्जक । Return

7694 | –लानिल– आ॰ । Return

7695 | प्रदीप –आ॰ टि॰ । Return

7696 | पृ॰ ६९८ प॰ ११ । Return

7697

प्रत्यभिज्ञानम् । तुलना–एवम्मन्यते
–प्रथमे क्षणे शब्दग्रहण द्वितीयक्षणे पूर्वगृहीतशब्दाहितसस्कारप्रबोध ततोऽन्यस्मिन् क्षणे शब्दस्मरणम्,
ततश्चतुर्थे क्षणे तिरोहिते तस्मिन् स एवाय घटशब्द इति प्रत्यभिज्ञान कथ प्रत्यक्ष स्यादसन्निहितवि
षयत्वात् । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ ३७८ ।

Return

7698 | प्रत्यभिज्ञानस्य । Return

7699 | प्रत्यभिज्ञानस्य Return

7700 | पृ॰ ४१५ । Return

7701 | प्रत्यभिज्ञानस्य । Return

7702 | स इति –आ॰ टि॰ । Return

7703

प्रत्यक्षस्य । तुलना–
पूर्वकालसम्बन्धित्वस्येदानीमसन्निहितत्वेनाऽग्रहणात् । ग्रहणे वा श्रोत्रज्ञानवत् स्पष्टप्रतिभास
स्यात् । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ ३५२ ।

Return

7704 | अतीतग्राहकत्वे –आ॰ टि॰ । Return

7705 | प्रति क्षिपन्ति हि मीमासका सर्वज्ञम् –आ॰ टि॰ । Return

7706 | योगिप्रत्यक्षस्य । Return

7707 | प्रत्यभिज्ञानवत् –आ॰ टि॰ । Return

7708 | प्रत्यभिज्ञानम् । Return

7709 | तुलना–शब्दे विनाशविज्ञानात्तु न सा नित्यत्वसाधिका । – न्यायम॰ पृ॰ २२४ । Return

7710 | प्रत्यक्षेण –आ॰ टि॰ । Return

7711 | –व्यवस्थाग्राहकम् आ॰ । Return

7712 | शब्दोत्पादविनाश । Return

7713 | –व तावदुत्पाद– ब॰, –व तदुत्पाद– श्र॰ । Return

7714 | स एवाय शब्द इति प्रत्यभिज्ञानबाधकत्वसभवात् । Return

7715

उत्पन्न शब्द विनष्ट शब्द इति प्रतीति । तुलना–प्रत्यभिज्ञा हि सापेक्षा निरपेक्षा
त्वभावधी । तेनैवमादौ विषये प्रत्यभिज्ञैव बाध्यते ॥ शब्दाभावस्य ग्रहणात् प्रत्यभिज्ञायाश्च पूर्वा
नुसन्धानादिसव्यपेक्षत्वात् । अपि च प्रत्यभिज्ञा व्यभिचरति कर्मादिषु गृह्यते । तेनास्या शब्देप्यभाव
प्रत्ययोपहतवपुषि क समाश्वास ? न चैवं प्रत्यक्षेप्यनैकान्तिकत्वोद्भावनमपि तु विनाशप्रत्ययप्रतिहत
प्रभावा प्रत्यभिज्ञा नित्यत्वं कर्मादिष्विव शब्देऽपि न साधयितु प्रभवति –न्यायमं॰ पृ॰ २२४ ।
स्या॰ र॰ पृ॰ ६८१ ।

Return

7716 | भ्रान्तिवशाद्भवत स एवाय शब्द इति प्रत्यभिज्ञानस्य । Return

7717 | भूतल – आ॰ टि॰ । Return

7718 | भूतलादौ । Return

7719 | शब्दाभावप्रत्यये । Return

7720 | तुलना–विवक्षितशब्दाभावप्रतीतौ शब्दान्त रस्यैकज्ञानससर्गिण संभवात् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६८२ । Return

7721

तुलना–तत्राप्यात्मस्वरूपस्य तदेकज्ञान
ससर्गिण सम्भवात् । स्वपररूपावभासकस्वभावस्य ह्यात्मन परस्मिन् योग्यदेशावस्थिते वस्तुनि न
केवलमात्मस्वरूपसवेदनं भवेत् यावन्ति खलु वस्तूनि प्रतिषेध्यत्वसम्मतवस्तुना साकं योग्यदेशावस्थितानि
सन्त्यवश्य प्रतिभासन्ते, तानि सर्वाण्येकज्ञानससर्गीणि । तत्र कुम्भादौ प्रतिषेध्यो भूतलादि आत्मस्वरूप
ञ्चैकज्ञानससर्गि । शब्दे तु प्रतिषेध्ये सशब्दके प्रदेशे शब्दान्तरमात्मस्वरूपञ्च, नि शब्दके तु केवलमा
त्मस्वरूपम् । अथवा मा भवत्वेकज्ञानससर्गिपदार्थान्तर प्रमाणान्तरगृहीत तु भविष्यति । यथा स्मृति
गोचरे चैत्यकुलादौ क्वचिदभावप्रमाणेन भवतामभावग्रहणे चैत्यकुलादि । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६८२ ।

Return

7722 | –भूप्रदेशादीनाम् ब॰, श्र॰ । Return

7723 | परत्वाविशेषात् यथा शब्दाभावो ज्ञात तथा रूपाभावोऽपि ज्ञायतामित्यर्थ –आ॰ टि॰ । स्वपररूप ग्राहिणः कस्माच्चिदपि ज्ञानात् । Return

7724 | रूपादीनाम् । Return

7725

यद्ग्रहे यदपेक्ष चक्षु तदभावग्रहेऽपि
तदपेक्षते इति किरणावलीवचनात् यद्भावो यावत्या सामग्र्या गृह्यते तदभावोऽपि तावत्यैव –आ॰
टि॰ ।

Return

7726 | येनेन्द्रियेण यद्गृह्यते तेन तन्निष्ठा जातिस्तदभावश्च गृह्यते इति नियमात् । Return

7727 | उच्चारणात् प्राक् तद्ग्राहक श्रोवमिन्द्रिय नासीत् उच्चारणकाल एव शब्देन सहोत्पद्यते इत्युक्ते सत्याह न चेति । Return

7728 | नित्यतया व्यापितया च –आ॰ टि॰ । Return

7729 | शब्दस्य । Return

7730 | –वत्वे तस्य ब॰ । Return

7731

शब्दस्य
आवृतावस्थाया न अदृश्यस्वरूपसभव अपरित्यक्तपूर्वस्वरूपत्वात् । तुलना–यद्यदा यत्स्वरूप न परित्य
जति –स्या॰ र॰ पृ॰ ६८२ ।

Return

7732 | आवृतत्वावस्थायां आ॰, ब॰ । Return

7733

आवृतावस्थाया दृश्यस्वरूपत्यागे । तुलना–तदयं ताल्वा
दिव्यापारजनितश्रावणस्वभाव परित्यज्य विपरीतस्वभावमासादयन्नपि नित्यश्चेन्न किञ्चिदनित्यम् ।
–अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ १०७ ।

Return

7734 | अनित्यत्वस्य । Return

7735

स्वरूपभेदाभावेऽपि । तुलना–
स्यान्मत यथा घटादेरात्मानमखण्डयत्तमस्तस्यावरण तथा शब्दस्यापीति, तदसत्; तस्यापि
तेन आत्मखण्डनोपगमात्, दृश्यस्वभावस्य खण्डनात् तमसस्तदावरणत्वसिद्धे सर्वस्य परिणामित्व
साधनात् । तमसाऽपि घटादेरखण्डने पूर्ववदुपलब्धि किन्न भवितुमर्हति, तस्य तेन उपलभ्यतयाऽप्य
खण्डनात् । –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ १०५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४२१ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६८२ । स्ति
मितेन वायुनावरणान्नित्य नोपलभ्यत इति चेदाह–नापीत्यादि । तस्य बाह्यस्य उपलभ्यात्मनो
दृश्यस्य किञ्चिदुपलम्भावरण सम्भवति । तत्सिद्धौ प्रमाणाभावात् । सतोऽपि वा विद्यमानस्यापि
चावरणस्य तदात्मानमखण्डयतो नित्यशब्दात्मानमप्रच्यावयत सामर्थ्यतिरस्कारायोगात् ज्ञान
जननशक्त्यभिभवायोगात् । यस्मान्न हि तत्र शब्दात्मन्यतिशयमनुत्पादयन्नावरणाभिमत किञ्चित्करो
नाम । अकिञ्चित्करश्चार्थ क कस्यावरण ज्ञानविवन्धकमन्यद्वेति प्रकारान्तरेणोपघातक नैवेति
यावत् ।अकिञ्चित्करस्य आवरणत्व दृष्टमिति कथयन्नाह पर–कुड्यादय इत्यादि । कुड्यादयो
घटादीना कमतिशयमुत्पादयन्ति कम्बा सामर्थ्यातिशय खण्डयन्ति येनावरणमिष्यन्ते । तस्माद् यथा
तेऽतिशयमनुत्पादयन्तो घटादीनामावरणमिष्यन्ते तथा नित्यस्यापि शब्दस्य किञ्चिदावरण भविष्यती
त्यभिप्राय । न ब्रूम इत्यादिना परिहरति । ते कुड्यादय किञ्चिद् घटादिकमतिशाययन्ति विशिष्ट
स्वभाव कुर्वन्तीति न ब्रूम । कथन्तर्ह्यावरणमुच्यन्त इत्याह–अपि तु न सर्व इत्यादि । न सर्वघटक्षणा
सर्वस्य पुरुषस्य इन्द्रियज्ञानहेतव किन्तर्हि परस्परसहितास्तु विषयेन्द्रियालोकाः परस्परतो विशिष्ट
क्षणान्तरोत्पादात् कारणाद् विज्ञानहेतवः ते च विषयेन्द्रियादय तेन प्रतिघातिना कुड्यादिनाऽव्यव
हिता यदा भवन्ति तदाऽन्योन्यस्योपकारिण सति च व्यवधायके कुड्ये अन्यस्योत्पित्सो समर्थस्य
क्षणस्य यथोक्तकारणाभावेनानुत्पत्तेर्ज्ञानकारणवैकल्यमत कारणवैकल्यात् घटादिषु कुड्यादिव्यवहितेषु
ज्ञानानुत्पत्तिरिति कृत्वा कुड्यादय आवरणमुच्यते न पुन प्राग्विज्ञानजननयोग्यस्य घटादे प्रति
बन्धात् –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ ३६१-६२ ।

Return

7736 | इत्ययु– श्र॰, ब॰ । Return

7737 | उपलम्भानुपलम्भरूपेण । Return

7738

तुलना–स्वज्ञानेनान्यधीहेतु सिद्धेऽर्थे व्यञ्जको मत । यथा दीपोऽन्यथा वापि को विशेषोऽ
स्य कारकात् ॥ स्वप्नतिपत्तिद्वारेण अन्यप्रतिपत्तिहेतुर्लोके व्यञ्जक सिद्धो दीपादिवत्, स चेत्प्राक्सिद्ध
स्यात् । समानजातीयोपादानलक्षणसिद्धेन तस्यैवातिशयस्य ज्ञानहेतोः तस्य तत्सामग्रीत्वात् । ये पुन असि
द्धोपलम्भना कारका एव कुलालादिवद् घटादौ । स्वज्ञानेन कारणेन अन्यधीहेतुरर्थो व्यञ्जको मत ।
कदा ? सिद्धेऽर्थे । यद्यसौ व्यङ्ग्य प्रागसिद्ध स्यात्तदा को विशेषोऽस्य व्यञ्जकस्य कारकाद्धेतोः । –
प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । २६४ । यत प्रमाणान्तरेण शब्दसद्भावे सिद्धे तस्यावरण सिद्धयेत्
स्पार्शनप्रत्यक्षप्रतिपन्ने घटेऽन्धकारादिवत् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४२१ ।

Return

7739 | सद्भाव –आ॰ टि॰ । Return

7740 | वा कर्थाञ्च– श्र॰ । Return

7741 | शब्दानाम् –आ॰ टि॰ । Return

7742 | तुलना–तथापि तदावरणं दृश्यदृश्य वा नित्यमनित्य वा व्यापकम व्यापक वा एकमनेक वेत्यष्टौ विकल्पा । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६८३ । Return

7743 | आवरणप्रतीत्यभावात् । Return

7744 | –त्यसंभवात् श्र॰ । Return

7745 | प्रत्यक्षत । Return

7746 | नीलतायाः प्र– श्र॰ । Return

7747 | आवरणम् । Return

7748 | अनुपलब्धि –आ॰ टि॰ । Return

7749 | शब्दस्य । Return

7750 | शब्दनित्य– आ॰, श्र॰ । Return

7751 | आवर णस्य । Return

7752 | –दा शब्दस्य ब॰, श्र॰ । Return

7753 | एकैकवर्णस्य एकैकमावरणम् –आ॰ टि॰ । Return

7754 | –णभावात् आ॰ । Return

7755 | तुलना–आवरणत्वेनाभिमेत प्रभञ्जन न व्यापक स्पर्शवद्द्रव्यत्वादुपलशकलवत् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६८३ । Return

7756 | स्पर्शनद्रव्य– श्र॰ । Return

7757

आवर
णस्य । तुलना–तद्वत्तदावारकमपि सर्वगतमिति चेत्, न तर्ह्याबारकम्, न ह्याकाशमात्मादीनामा
वारकम् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४२१ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६८३ ।

Return

7758 | शब्दस्तिमितवाय्वो । Return

7759 | परा भिसन्धिना –आ॰ टि॰ । Return

7760 | वायो –आ॰ टि॰ । Return

7761 | वायुना –आ॰ टि॰ । Return

7762 | आवरणात्मकवायुमध्ये । Return

7763 | व्यापित्वेन –आ॰ टि॰ । Return

7764 | वायो –आ॰ टि॰ । Return

7765 | यद्यल्पपरिमाणमपि वस्तु महत आवारक स्यात् तदा । Return

7766 | व्यापिनोऽपि –आ॰ टि॰ । Return

7767 | आकाशप्रदेशस्यैव । Return

7768 | भूमिना । Return

7769 | जैनै आकाशस्य अनन्तप्रदेशित्वप्रतिज्ञानात् । Return

7770 | कल्प्येत ब॰, श्र॰ । Return

7771

आवरणापाये कस्यचिदेकस्य शब्दस्य उपलब्धि
काले । तुलना–यथा जबनिकापायप्राप्तप्रसरमीक्षणम् । रङ्गभूमिषु तद्देशमशेष वस्तु पश्यति ॥ तथा
प्रसरसरोधिसमीरोत्सारणे सति । श्रोत्र तद्देशनि शेषशब्दग्राहि भविष्यति । –न्यायम॰ पृ॰ २२१ ।
क्वचिच्छब्दस्याभिव्यक्तौ तस्य व्यापकतया सर्वदेशावस्थितपुरुषाणामुपलम्भ स्यात् निरावरणस्य
व्यापकत्वाविशेषात् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ६८४ ।

Return

7772 | शब्दानाम् । Return

7773 | विवक्षितशब्दस्य आवर णस्य विनाशे । Return

7774 | एकशब्दवत् –आ॰ टि॰ । Return

7775 | सर्वशब्दानुपलब्धौ । Return

7776 | सर्वशब्दवत् । Return

7777 | अनावृतत्वाविशेषात् । Return

7778

तुलना–नियमश्च न स्यात्, यदि चानेके शब्दा युगपदाकाशे वर्तन्ते
इति, एवञ्च यत्किञ्चिद् व्यञ्जकमुपात्त समानदेशान् सर्वानभिव्यनक्तीति यदा वीणा बाद्यते तदा
रासभध्वनिरपि श्रूयेत । न हि समानेन्द्रियग्राह्याणा समानदेशाना व्यञ्जकेषु नियमो दृष्ट । यद्यस्य
व्यञ्जक तेन तस्य व्यक्तिरिति चेत्, तन्न, अदृष्टत्वात् । अथ मन्यसे अनेकशब्दसन्निपाते सति
व्यञ्जकानि भिद्यन्ते व्यञ्जकभेदानुविधायिन्यो व्यक्तय प्रतिशब्दमुपजायन्त इति; तन्न, अदृष्टत्वात् ।
न हि प्रदीप एकेन्द्रियग्राह्यमनेकमर्थं युगपत्सन्निपतित न प्रकाशयति । –न्यायवा॰ पृ॰ २८८ । न्यायवा॰
ता॰ पृ॰ ४४६ । न च गोशब्दाभिव्यक्त्यर्थं प्रेरितो वायुर्नाश्वशब्द व्यनक्तीति वाच्यम्, व्यञ्जकेषु
नियमानुपलब्धे । यथा घटाभिव्यक्त्यर्थमुत्पादित प्रदीप समानेन्द्रियग्राह्यसमानदेशावस्थितपदार्थव्य
ञ्जक इति । तथाहि–न श्रोत्र प्रतिनियतसस्कारकसस्कार्यं समानेन्द्रियग्राह्यसमानदेशावस्थितवस्तुप्रकाश
कत्वात् चक्षुर्वत् । शब्दा वा विवादविषया प्रतिनियतव्यञ्जकव्यग्या न भवन्ति समानेन्द्रियग्राह्यसमा
नदेशावस्थितत्वात् घटादिवत् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ ६४८ । न च समानकरणाना समानेन्द्रियग्राह्याणाञ्च
भावाना प्रतिनियतव्यञ्जकव्यग्यत्वमुपलब्धम् । गृहे दधिघटी द्रष्टुमानीतो गृहमेधिना । अपूपानपि तद्दे
शान् प्रकाशयति दीपक ॥ –न्यायम॰ पृ॰ २१२ । श्रोत्र तावत्समानेन्द्रियग्राह्यसमानदेशसमानधर्मा
पन्नार्थाना ग्रहणाय प्रतिनियतसस्कारकसस्कार्यं न भवति इन्द्रियत्वाच्चक्षुर्वत् । शब्दा वा प्रतिनियत
सस्कारकसस्कार्या न भवन्ति समानेन्द्रियग्राह्यसमानधर्मापन्नत्वे सति युगपदिन्द्रियसम्बद्धत्वात् घटादि
वत् । –न्यायसा॰ पृ॰ ३० । ननु नियतव्यञ्जककृता नियतश्रुतिरित्यत्राह–नहीत्यादि । न हिर्यस्मात्
समानदेशानाम् समानाक्षविषयाणामेतत् नियतव्यञ्जकत्व न्याय्यम् । –सिद्धिवि॰, टी॰ पृ॰ ५५४B ।
समानकरणाना तादृशामभिव्यक्तिनियमायोगात् सर्वत्र सर्वदा सर्वेषा सकुला श्रुति स्यात् । –अष्ट
श॰, अष्टसह॰ पृ॰ १०५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४२३ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३६ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६८३ ।
प्रमेयर॰ ३ । १०० । शास्त्रवा टी॰ पृ॰ ३७८A ।

Return

7779 | –णस्य भेदस्य ब॰ । Return

7780 | –व्यंजनव्य– आ॰ । Return

7781

अन्यार्थमिति अन्यवर्णनिष्पत्त्यर्थम् । अन्यवर्णसंस्कारशक्त इति अन्यवर्णप्रतीत्यर्थः
सस्कारो यः श्रोत्रस्य सोऽन्यवर्णसंस्कारशब्देनोक्त न तु वर्णसस्कार एव श्रोत्रसस्कारस्य प्रकृतत्वात् ।
नान्यं करिष्यति इति नान्यं वर्णं श्रोत्रसस्कारद्वारेण संस्करिष्यतीत्यर्थ । –तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ६०८ ।

Return

7782 | करोति च –स्या॰ र॰ पृ॰ ६८४ । करोति स –तत्त्वसं॰ पृ॰ ६०८ । प्रकृतपाठ –प्रमेयक॰ पृ॰ ४२३ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३६ । Return

7783 | भो जैना –आ॰ टि॰ । Return

7784 | एकोपलम्भे सर्वेषामुपलम्भ प्रसङ्ग इत्युपालम्भस्य समाधानमिद मीमासकेन प्रोक्तम् –आ॰ टि॰ । Return

7785

तुलना–कारणाना
समग्राणा व्यापारादुपलब्धितः । नियमेन च कार्यत्व व्यञ्जके तदसम्भवात् । नहि कदाचिद् व्यापृ
तेषु करणेषु शब्दानुपलब्धि, न चावश्यं व्यञ्जकव्यापारोऽर्थमुपलम्भयति क्वचित् प्रकाशेऽपि घटानु
पलब्धे । सेय नियमेनोपलब्धि तद्व्यापाराच्छब्दस्य तदुद्भवे स्यात् । अकर्तुर्व्यापारेऽपि तत्सिद्ध्ययो
गात् । किञ्च करणाना समग्राणा व्यापारात् परिस्पन्दादिलक्षणात् नियमेन शब्दस्य उपलब्धितः
कारणात् कार्यत्व प्राप्तम् । किं कारणम् ? व्यञ्जके हेतौ तदसम्भवात् नियमेन व्यङ्ग्यस्योपलम्भा
संभवात् । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । २६५ । व्यञ्जकव्यापृतौ न स्याद् व्यङ्ग्यस्य नियमाद् गति
नावश्यम्भावनियम स्याच्छ्रु तेरुच्चारणात्तत । –सिद्धिवि॰, टी॰ पृ॰ ५५५A । न कश्चिद्विशेष
हेतुः ताल्वादयो व्यञ्जका न पुनश्चक्रादयोऽपि इति । ते वा घटादेः कारका न पुन शब्दस्य ताल्वा
दयोऽपीति । न हि व्यञ्जकव्यापृतिर्नियमेन व्यङ्ग्यं सन्निधापयति । सन्निधापयति च ताल्वादिव्यापृति
र्नियमेन शब्द ततो नासौ ताल्वादीना व्यङ्ग्यः चक्रादीना घटादिवत् । –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰
१०३ । यदि च ताल्वादयो ध्वनयो वास्य –प्रमेयक॰ पृ॰ ४१५ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६८४ ।

Return

7786 | वायव –आ॰ टि॰ । Return

7787 | कारकस्य व्या– श्र॰ । Return

7788 | प्राक् सतः स्वरूपसस्कारक हि व्यञ्जकम्, असतः स्वरूपनिर्वर्तक कार कम् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ११६ । Return

7789 | घटाद्युत्पादने । Return

7790 | प्रदीपादिनैव साध्यसिद्धे –आ॰ टि॰ । Return

7791

तुलना–व्यापिन शब्दा नित्याश्च, ततो व्यापिनित्यत्वाच्छब्दाना व्यञ्जकस्य करणस्य
व्यापारात् सर्वत्रोपलब्धि घटादयस्तु न व्यापिन नापि नित्या तेन ते व्यञ्जकव्यापारेण नावश्यमुप
लभ्यन्त इति, यद्येव क इदानी घटादिषु समाश्वास निश्चय, यथा ते न नित्या नापि व्यापिन इति
यावता तेऽपि नित्या व्यापिनश्च भवन्तु । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ ३८५ । नैष दोष सर्वगत
त्वाद्वर्णानामित्यपि वार्तम्; प्रमाणवलायातत्वाभावात् अन्यत्रापि तथाभावानुषङ्गात् । –अष्टश॰, अष्ट
सह॰ पृ॰ १०३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६८४ ।

Return

7792

सामान्यनिरासार्थ विशेषणमुक्तम् –आ॰ टि॰ । तुलना–
तदुक्त न च सर्वगताऽमूर्तनित्यैकात्माऽत्र युज्यते । वर्णो वाह्येन्द्रियग्राह्यस्वभावत्वाद् घटादिवत् ॥
–पत्रप॰ पृ॰ ११ । न सर्वगत शब्द सामान्यविशेषवत्त्वे सति वाह्यैकेन्द्रियप्रत्यक्षत्वात् घटादिवत् ।
–प्रमेयक॰ पृ॰ ४१५ । सामान्यविशेषवत्त्वे सति वाह्येन्द्रियप्रत्यक्षत्वात् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६८४ ।

Return

7793 | घटादिवत् नास्ति आ॰ । Return

7794 | तुलना –प्रमेयक॰ पृ॰ ४१८ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६८४ । Return

7795 | श्रोत्रेण श्र॰, ब॰ । Return

7796 | स्पर्शनेन श्र॰ । Return

7797 | शब्दवत्तत्र ध्वनय श्र॰ ब॰ । Return

7798 | श्रोत्रे । Return

7799

तुलना–ध्वनय एव हि विशिष्टा
वर्णरूपा वाचका । तेभ्यो भिन्नोऽर्थान्तर वाचक शब्दरूपमस्तीत्येतत्सत्ताग्राहकप्रमाणाभावात् अतिबह्वियं
श्रद्धेयम् । किं कारणम् ? यतो न वयमवाचक ध्वनिं शब्दञ्च वाचक पूयग्रूपमिति ध्वनिभ्यो भिन्नस्व
भावमुपलक्षयाम तस्मात् ध्वनिविशेष एवाकारादिरूपेण स्थित वर्णास्य –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰
पृ॰ ३६८ । यतो ध्वनिविशेष एव वर्ण उच्यते । तेन द्रुतोच्चारितो ध्वनिविशेष द्रुता गव्यक्तिरुच्यते,
मध्योच्चारितो मध्यगव्यक्ति, बिलम्बितोच्चारिता ध्वनिविशेषो बिलम्बिता गव्यक्ति न तु व्यञ्जकेभ्यो
ध्वनिभ्योऽन्यो गकार प्रतिभासते –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ ३८२ ।

Return

7800 | ध्वनीन् । Return

7801

तुलना–
वायुवत्ताल्वादिव्यापारानन्तर कफाशानामप्युपलम्भेन शब्दाभिव्यञ्जकत्वप्रसङ्गात् । –प्रमेयक॰
पृ॰ ४१८ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६८४ ।

Return

7802 | विप्रुषाणामु– आ॰ । Return

7803 | यद्यत्ताल्वादिव्यापारानन्तरमुपलभ्यते तत्तच्छदाभिव्यञ्जकं यथा वायु तथा च विप्रुष इति –आ॰ टि॰ । Return

7804 | तेषा आ॰ । Return

7805 | विप्रुषाम् कफकणानाम् । Return

7806 | प्रत्यक्षतः प्रक्षयतः ब॰ । Return

7807 | शब्दाभिव्य ञ्जकत्वम् । Return

7808 | ध्वनावपि । Return

7809 | श्रोतृश्रोत्रप्रदेशे । Return

7810 | वायुवत् कफाशेष्वपि समाना । Return

7811 | विप्रुषोपलम्भः आ॰ । Return

7812 | स्तिमितकल्प– आ॰ । Return

7813 | वायून् –आ॰ टि॰ । Return

7814 | विप्रुषाणामपि आ॰ । Return

7815 | मुखाद्विप्रुषो निःसरन्ति मुखाग्रस्थितवस्त्रे आर्द्रतादर्शनात् इत्यनुमानात् । Return

7816 | विप्रुषो हि मुखाग्रस्थवस्त्रादौ दृश्यन्ते –आ॰ टि॰ । Return

7817

ध्वनयः सन्ति विशिष्ट
संस्कृत्यन्यथानुपत्ते । तथा हि सन्ति शब्दव्यञ्जका ध्वनय शब्दप्रतिपत्त्यन्यथानुपपत्तेः । –स्या॰ र॰
पृ॰ ६०५ ।

Return

7818 | –भ्योऽवसी– श्र॰ । Return

7819

नन्वेवमविशेषे किमिति सस्कारविशेषोत्पत्तिरेवाङ्गीक्रियते न शब्दविशेषोत्पत्ति
रत आह–शब्देति । प्रागनुपजातपश्चादुपजातशब्दोपलम्भानुपपत्त्याऽवश्य कल्पनीये कस्मिश्चित्
प्रत्यक्षतया शब्दोत्पत्तेर्निषेधात् सस्कारकल्पनैव युक्तेति । –न्यायर॰ । ध्वनिभ्यो व्यवसीयते –प्रमेयक॰
पृ॰ ४१८ । प्रकृतपाठ –तत्त्वसं॰ पृ॰ ६११ ।

Return

7820 | एतदप्य– आ॰ । Return

7821 | इन्द्रियस्यैव संस्कार शब्दस्यैवोभयस्य वा । क्रियते ध्वनिभिर्वादास्त्रयोऽभिव्यक्तिवादिनाम् ॥ –वाक्यप॰ १ । ७९ । Return

7822

सा हि स्याच्छब्द
–मी॰ श्लो॰ । तत्त्वसं॰ पृ॰ ५९८ । अनेनैव रूपेण उद्धृतोऽयम् –प्रमेयक॰ पृ॰ ४१९ । साऽभिव्यक्ति
शब्दस्य भवन्ती वायवीयै सयोगविभागैः शब्दसंस्काराद्वा भवेत् इन्द्रियसंस्काराद्वा उभयस्य वा
शब्दस्येन्द्रियस्य च सस्कारात् । –तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ५९९ ।

Return

7823 | संस्कार इन्द्रि– श्र॰ । Return

7824

द्विविधो हि वायु स्थिरोऽ
स्थिरश्च । तत्र य स्थिर सधनान्धकारवत् शब्दमावृत्यास्ते तस्य च वक्तृप्रयत्नसमुत्थेन वायुना
सयोगविभागा उत्पद्यन्ते । तैश्च सयोगविभागै तस्य स्थिरस्य वायोरपनय क्रियते स एव च शब्दस्य
सस्कारो नान्य स्वलक्षणपुष्ट्यादि तस्य नित्यत्वेनैकरूपत्वात् । –तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ६०१ ।

Return

7825

तुलना–भवन्ती वा कारणेभ्योऽतिशयवत्ता वा शब्दस्य व्यक्ति आवरणविगमो विज्ञानं वा गत्यन्त
राभावात् । यत एवन्तस्मात् न व्यक्ति शब्दस्य कारणेभ्य किन्तूत्पत्तिरेव । भवन्ती वा कारणेभ्यः
सकाशाद् व्यक्तिस्त्रिधा भवेत्–पूर्वावस्थापरित्यागेन अतिशयवत्ता वा शब्दस्य व्यक्तिर्भवेत्, उपलम्भा
वरणविगमो वा, शब्दालम्बन विज्ञान वा व्यक्ति, प्रकारत्रयव्यतिरेकेण गत्यन्तराभावात् । –प्रमाणवा॰
स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ ३८६ । इमे सर्वे विकल्पा –प्रमेयक॰ पृ॰ ४१९ । क एष शब्दसस्कार–किमतिशया
धानमनतिशयव्यावर्तनमावरणापगमो वा –स्या॰ र॰ पृ॰ ६८५ । रत्नाकराव॰ ४ । ९ ।

Return

7826 | शब्दोपलब्धे । Return

7827 | शब्दश्रोत्रव्यतिरिक्त –आ॰ टि॰ । Return

7828

तुलना–तत्र नातिश
योत्पत्ति अनित्यताप्रसङ्गात् तस्या पूर्वापररूपहान्युपजननलक्षणत्वात् । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ १ । २६५ ।
विशेषाधानमप्यस्य नाभिव्यक्तिर्विभाव्यते । नित्यस्यातिशयोत्पत्तिविरोधात्स्वात्मनाशवत् ॥ –तत्त्वा
र्थश्लो॰ पृ॰ २३८ ।

Return

7829

अतिशयो दृश्यस्वभाव एव अनतिशयव्यावृत्तिस्त्वदृश्यस्वभावखण्डनमेव, ते
चेत्ततोऽन्ये, तत्करणेऽपि शब्दस्य न किञ्चित्कृतमिति तदवस्थाऽस्याऽश्रुति । अथानन्ये, तदा शब्द
स्यापि कार्यतया अनित्यत्वानुपङ्ग । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४१९ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६८५ ।

Return

7830 | अदृश्य सन् अतिशये जाते दृश्यो जात –आ॰ टि॰ । Return

7831 | –वृत्तिस्तु ब॰, श्र॰ । Return

7832 | –तौ च ततो भिन्नौ अभिन्नौ वा आ॰ । Return

7833 | अतिशय-अनतिशयव्यावृत्ती । Return

7834

शब्दात
–आ॰ टि॰ । तुलना–विशिष्टसस्कृति सा हि न शब्दव्यतिरेकिणी । शब्दस्याज्ञेयताप्राप्ते तत
शब्दोऽपि जायते ॥ –तत्त्वस॰ का॰ २५७० ।

Return

7835 | भिन्नौ आ॰ । Return

7836 | अतिशयोत्पादने अनतिशयव्यावृत्तौ वा । Return

7837 | शब्दस्य –आ॰ टि॰ । Return

7838 | अभिन्नौ आ॰ । Return

7839 | अतिशय-अनतिशयव्यावृत्तिवत् । Return

7840 | –क्तेः श्र॰ । Return

7841 | शब्द कार्य कार्यरूपा भ्यामतिशय-अनतिशयव्यावृत्तिभ्यामभिन्नस्वभावत्वात् । Return

7842 | तत्कारणे श्र॰ । Return

7843 | एवध्व– श्र॰ । Return

7844 | शब्दस्य । Return

7845 | क्रियते आ॰ । Return

7846 | श्रोत्रप्रदेश एव चास्य सस्कारे तावन्मात्रक एव शब्द न सर्वगत स्यात् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४१९ । Return

7847 | शब्दस्य । Return

7848 | श्रोत्रदेशादन्यत्र Return

7849 | अदृश्यरूपतया अशब्दरूपतया वा । Return

7850 | –त स्यात दृ– श्र॰ । Return

7851 | शब्दस्य दृश्यादृश्यत्ववत् । Return

7852 | दृष्टप्र– श्र॰ । Return

7853 | शब्दस्य । Return

7854 | –चित् स्वरूप– श्र॰ । Return

7855 | तुलना–सर्वेषामुपलम्भ स्याद् युगपद्व्यापिता यदि ॥ सस्कृतस्योपलम्भे च क सस्कर्ताऽविकारिण । –प्रमाणवा॰ ३ । १५३-५४ । Return

7856 | शब्दोऽपि व्यक्तिषु समवैति –आ॰ टि॰ । Return

7857 | यदि शब्द व्यक्तिषु समवेयात् तदा । Return

7858 | सामान्य हि व्यक्तिषु समवैति –आ॰ टि॰ । Return

7859 | आदिपदेन संयोगादयोऽनेकस्था पदार्था ग्राह्या । Return

7860 | सामान्यरूपादिप्रसङ्गादेव –आ॰ टि॰ । Return

7861 | व्यक्तिग्रहणापेक्षया स्वज्ञानजनकता । Return

7862

शब्दसस्कारे ।
तुलना–तद्रूपावरणानाञ्च व्यक्तिस्ते विगमो यदि । अभावे करणग्रामसामर्थ्यं किन्न तद्भवेत् ॥ –प्रमा
णवा॰ १ । २६६ ।

Return

7863 | –रो भक्तिः श्र॰ । Return

7864

अधिष्ठानम्–कर्णशष्कुली । तत्सस्कारद्वारेण श्रोत्रस्य संस्कारो न केवलस्य ।
तेनासस्कृताधिष्ठानत्वाच्च विदूरस्थान्यचित्तसुप्तमूर्च्छिताना श्रोत्र न शूणोति । असस्कृता कर्णशष्कुली
यस्य तत्तथोक्तम् । अधिष्ठानदेशत इति सप्तम्यर्थे तसि ।यद्यप्यधिष्ठानसस्कारकारिणो नादा
स्तद्देशेन्द्रियसस्कारका वा, तथापि प्राप्ता एव सन्त सस्कारभाजि पदार्थे सस्कारं कुर्वन्ति नाप्राप्ता
इत्यतो न सर्वपुरुषाधिष्ठानादिसस्कार –तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ ६०६ ।

Return

7865 | सप्तमी –आ॰ टि॰ । सप्तम्यर्थे पञ्चमीविभक्तिरित्यर्थ । Return

7866 | अतो न श्रोष्यति –स्या॰ र॰ पृ॰ ६८५ । Return

7867

यस्यैव
कर्णदेश ध्वनि प्राप्त तस्यैव श्रोत्रसस्कारः –आ॰ टि॰ । अप्राप्तकर्णदेशत्वात् ध्वनिना श्रोत्रसस्क्रिया
–स्या॰ र॰ पृ॰ ६८६ ।

Return

7868 | सस्कारनियमस्थिति –मी॰ श्लो॰ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४२४ । सस्कारनियम स्थित –तत्त्वसं॰ पृ॰ ६०६ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६८६ । Return

7869

तुलना–इन्द्रियस्य
स्यात्संस्कार शृणुयान्निखिलञ्च तत् । सस्कारभेदभिन्नत्वादेकार्थनियमो यदि ॥ अनेकशब्दसघाते
श्रुतिः कलकले कथम् । –प्रमाणवा॰ ३ । २५५-५६ । तेषामपि श्रोत्रस्यावारकापनयन सस्कारः
शब्दग्रहणयोग्यतोत्पत्तिर्वा । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ५ । इन्द्रियसस्कारस्योन्मीलनालोकादे सकृदिन्द्रि
यसम्बन्धयोग्यसर्वार्थोपलब्ध्यनुकूलसस्कारजनकत्व दृष्टं तद्वद्वायुरपि सकृदेव सर्वशब्दोपलब्ध्यनुकूलं
श्रोत्रे सस्कारमादध्यात् तथा च सर्वशब्दोपलब्धि स्यात् । –तत्त्वचि॰ शब्द॰ पृ॰ ४०५ । नन्वेवमपि
अशेषशब्दोपलम्भप्रसङ्गः, सस्कृते हि श्रोत्रे सर्वेषा सान्निध्यात् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ६४८ ।

Return

7870 | वलातैलादिना सस्कृत श्रोत्रं वा काश्चिदेव गकारादीन् शृणोति काश्चिन्नेति नियमो दृष्ट । – प्रमेयक॰ पृ॰ ४२४ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३६ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६८६ । शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ ३७७B. । Return

7871 | शृणोतीति नियमो आ॰, ब॰ । Return

7872

कीदृश पुनर्ध्वनीनामभिव्यञ्जकत्वम् ? तद्दर्शयति यथेति । तेजसश्चाक्षुषस्य आप्याय
नानुग्रह कुर्वन् प्रदीपो यथा चाक्षुषाणा घटादीना व्यञ्जको भवति तथा ध्वनयोऽपि श्रोत्रसस्कार कुर्वन्त
शब्दस्याभिव्यञ्जका भविष्यन्तीति । –न्यायर॰ । उद्धृताविमौ –प्रमेयक॰ पृ॰ ४२४ । तत्त्वस॰ पृ॰
६०२ ।

Return

7873 | श्रोत्रसस्कृतेरनुग्रहाद् ध्वनि शब्दस्य व्यञ्जक –आ॰ टि॰ । Return

7874 | द्रष्टव्यम् –पृ॰ ७०८ टि॰ १८ । Return

7875

श्रोत्रसस्कारवैकल्यान्न सर्वै पुरुषै श्रूयते, शब्दसस्कारवैकल्याच्च न सर्व शब्द,
समुच्चितयोर्द्वयो कारणत्वात् । प्रत्येककारणत्वे हि दोषद्वयं स्यादिति । –न्यायर॰ । सस्कारद्वयपक्षे
तु वृथा दोषद्वय हि तत् । येनान्यतरवैकल्यात् सर्वै शब्दो न गम्यते । अन्यतरस्य श्रोत्रसस्कारस्य
अर्थसस्कारस्य वा वैकल्यात् न शब्दो गम्यते । तथाहि–सत्यपि शब्दसस्कारे बधिरस्य श्रोत्रसस्कारवै
कल्यान्न शब्दग्रहणम्, अबधिरस्याप्यनभिव्यक्ते शब्दस्याग्रहणम् । क्वचित्पाठो मृषा दोषद्वये वच
इति । –तत्त्वस॰ पं॰ पृ॰ ६१२ ।

Return

7876 | मृषा दोषद्वये वच –मी॰ श्लो॰ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६८७ । प्रकृतपाठ –तत्त्वसं॰ पृ॰ ६११ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४२४ । Return

7877 | शब्दसस्कार श्रोत्रसस्कार –आ॰ टि॰ । Return

7878

तुलना–तथाहि सस्कृता श्रोत्रवर्णा यद्व्यञ्जकै पुरा । न नष्टास्ते च्युतिप्राप्ते सर्वै सर्वश्रुतिस्तत ।
–तत्त्वस॰ का॰ २५७३ । यदैकवर्णग्राहकत्वेन सस्कृत श्रोत्र सस्कृत वर्णं प्रतिपद्यते तदा तत्रत्यसर्ववर्णान्
प्रतिपद्येत । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४२५ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६८७ ।

Return

7879 | तदाकाशदेशे सर्वेषामपि वर्णाना व्यापितया नित्यतया च विद्यमानत्वात् । Return

7880 | सर्वदा च स्थि– श्र॰ । Return

7881 | यदि सस्कृत वर्णं सर्वत्र सर्वदाऽवस्थितत्वेन न जानाति तदा । Return

7882 | नित्यव्यापिरूपत्वात् । Return

7883 | चानु– ब॰, श्र॰ । Return

7884

तुलना–प्रागुच्चारणादनुपलब्धेरावरणाद्यनुपलब्धेश्च ॥ प्रागु
च्चारणान्नास्ति शब्द । कस्मात् ? अनुपलब्धे । सतोऽनुपलब्धिरावरणादिभ्य । एतन्नोपपद्यते,
कस्माद् ? आवरणादीनामनुपलब्धिकारणानामग्रहणात् । अनेन आवृत शब्दो नोपलभ्यते असन्नि
कृष्टेन्द्रियव्यवधानादित्येवमादि अनुपलब्धिकारण न गृह्यते इति सोऽयमनुच्चारितो नास्तीति ।…
तस्मान्न व्यञ्जकाभावादग्रहणमपि त्वभावादेवेति । सोऽयमुच्चार्यमाण श्रूयते श्रूयमाणश्चाऽभूत्वा[p. n715 ]
भवतीत्यनुमीयते । ऊर्ध्वञ्चोच्चारणान्न श्रूयते स भूत्वा न भवति अभावान्न श्रूयते इति । कथम् ?
आवरणाद्यनुपलब्धेरित्युक्तम् । तस्मादुत्पत्तितिरोभावधर्मक शब्द इति । –न्यायभा॰ २ । २ । १८ ।

Return

7885 | ताल्वादिव्यापाररूपोच्चारणकार्यत्वम् । शब्द अनित्यः ताल्वादिव्यापाररूप्रयत्नानन्त रीयकत्वादिति । Return

7886 | न च तत्का– ब॰ । Return

7887 | व्योम । Return

7888 | खननकार्यम् । Return

7889 | प्रयत्नानन्तरीयकत्वादित्यस्य हेतो । Return

7890

तावच्छब्देनासिद्धतापि वक्ष्यत इति प्रयत्नानन्तरदर्शनादित्यस्य तावदनैकान्तिकत्व दर्शयति–प्रयत्नेति ।
दर्शन हि तत्र सत्ता गमयति न कालान्तरे निषेधति, तेन विपक्षेऽपि कालान्तरे सत्त्वसभवात्तत्र दर्शनम
नैकान्तिकमिति । –न्यायर॰ ।

Return

7891 | प्रयत्नानन्तरा दृष्टिः –मी॰ श्लो॰ । Return

7892 | उपलब्धि –आ॰ टि॰ । Return

7893 | व्योमज्ञानम् –आ॰ टि॰ । Return

7894 | दृश्यते –मी॰ श्लो॰ । Return

7895 | दर्शनम्–प्रयत्नानन्त रज्ञानम् –तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ ६४० । दर्शनात् –मी॰ श्लो॰, तत्त्वसं॰ । Return

7896 | भूम्याद्यावृतमपि आकाशम् । Return

7897 | उच्चारणात् प्राक् । Return

7898 | उद्धृता इमे श्लोका –प्रमेयक॰ पृ॰ ४२२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६८९ । द्वितीयतृतीयौ –तत्त्वसं॰ पृ॰ ६४० । Return

7899 | तुलना–एकरूपता चाकाशस्याप्यसिद्धा – प्रमेयक॰ पृ॰ ४२२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६८९ । Return

7900 | –भावस्य आका– श्र॰ । Return

7901 | आकाशं नित्यैकस्वभावम् । Return

7902 | खननात् प्रागनुपलब्धिसमये स्वविषयज्ञानाऽजननस्वभावत्वे खननान्तरञ्च स्वविषयज्ञानजननात्मकत्वे । Return

7903 | आकाशस्य नित्यैकरूपता न स्यादिति भाव । Return

7904 | प्राच्यत्वसि– ब॰ । Return

7905 | शब्दवत् । Return

7906 | ध्वन्युत्पत्तावेव ताल्वादीना मुपयोग ते च सर्वदा सन्तीति । Return

7907 | पृ॰ ६९९ प॰ ५ । Return

7908 | ध्वनेरभिव्यञ्जकम् । Return

7909 | तदनुच्चा– ब॰ । Return

7910 | उद्धृतोऽयम् –न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ २५४ । Return

7911 | तुलना –तत्त्वस॰ पृ॰ ९५५ । तत्त्वचि॰ पृ॰ ३७९ । Return

7912 | पृ॰ ६९९ पं॰ ९ । Return

7913 | तुलना–गादेरुच्चारणादनन्तर विनाशस्य प्रत्यक्षप्रतिपन्नत्वेन प्रतिपादनात् –स्या॰ र॰ पृ॰ ६८९ । Return

7914 | कालान्तरेउच्चारणानन्तरम् । Return

7915 | शब्देऽपि । Return

7916 | पृ॰ ६९९ पं॰ ११ । Return

7917

तुलना–उदात्ता
दिभिर्धर्मेरनैकान्तिकत्वात् । ते हि श्रवणग्राह्यत्वेऽपि न नित्या भवद्भिरङ्गीकृता । तेषामश्रावणत्वे तु
नीलादीनामिव श्रोत्रेणोपलम्भो न भवेत् । वीणादिशब्दैश्चानैकान्तिकत्वम्, तेषा श्रावणत्वेऽप्यनित्यत्वात् ।
–स्या॰ र॰ पृ॰ ६९० ।

Return

7918 | चशब्देन प्रतीतिविरोध समुच्चीयते । Return

7919 | उदात्तादीनाम् । Return

7920 | –तयो श्रावणोप– ब॰, तयोपलम्भो आ॰ । Return

7921 | भवन्मते –आ॰ टि॰ । Return

7922 | पृ॰ ६९९ पं॰ १२ । Return

7923

तुलना–गोशब्दलिपिबुद्ध्या हेतो
रनैकान्तिकत्वात् । सा हि गौरित्युल्लेखेनोत्पद्यते न चैकगोशब्दबिषया देशकालादिभिन्नत्वाद् गोशब्दलि
पीनाम् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६९० ।

Return

7924 | गोरित्यु– ब॰ । Return

7925 | अन्या हि लिपिबुद्धि अन्या हि गोशब्दबुद्धि –आ॰ टि॰ । Return

7926 | तुलना–अन्यथा सर्वबुद्धीनामेकालम्बनता भवेत् । क्रमभावविरोधश्च शक्तकारणसन्निधे ॥ – तत्त्वस॰ का॰ २४६६ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६९० । Return

7927 | –भिन्ना वस्तु– श्र॰ । Return

7928 | नचानेक– श्र॰ । Return

7929 | यदेवम् श्र॰ । Return

7930 | पृ॰ ७०० पं॰ ६ । Return

7931 | तुलना–ह्यस्तनाद्यतनाः सर्वे गोशब्दप्रत्यया इमे । नैकार्था क्रमसम्भूते रूपगन्धादिबुद्धिवत् ॥ –तत्त्वसं॰ का॰ २४६५ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६९० । Return

7932 | –क्षसि– श्र॰, ब॰ । Return

7933 | विद्युत्तीव्रतमेति श्र॰ । Return

7934 | श्रोत्रप्रत्यक्षप्र– श्र॰, श्रोत्रप्रत्यक्षेण प्र– ब॰ । Return

7935

तुलना–
स्वाभाविकत्वावधारणन्यायस्य यत्र तत्र प्रसिद्धस्य अत्रापि तुल्यत्वात् । न हि पयसि शैत्यद्रवत्वे तेजसि
वा भास्वरत्वोष्णत्वे स्वाभाविके इत्यत्रान्यत्प्रमाण प्रत्यक्षात् –स्या॰ र॰ पृ॰ ६९० ।

Return

7936 | उदात्ता दिधर्मस्य । Return

7937 | शब्दे । Return

7938 | तीव्रतीव्रतरादिधर्मस्य । Return

7939 | तीव्रतीव्रतरादिसर्वधर्मशून्याया । Return

7940 | विद्युति । Return

7941 | उदात्तानुदात्तादिधर्मरहित शुद्ध । Return

7942 | –न्यः स्वापे स्वप्नेपि श्र॰ । Return

7943 | शब्दोऽपि । Return

7944 | पृ॰ ७०० पं॰ ७ । Return

7945 | पृ॰ ७०० पं॰ ८ । Return

7946 | आह्वानादौ अङ्गुल्यादिकृतया –आ॰ टि॰ । तुलना–चेष्टयाऽनै कान्तिकत्वात् –स्या॰ र॰ पृ॰ ६९२ । Return

7947 | चोदयति ब॰ । Return

7948 | पृ॰ ७०० पं॰ ९ । Return

7949 | पूर्वकाल– श्र॰ । Return

7950 | उच्चारणानन्तर यदुपलभ्यते स उपलम्भकाल –आ॰ टि॰ । Return

7951 | शब्दस्य । Return

7952 | तुलना– कादाचित्कत्वाच्च शब्दे तदसिद्धम् –स्या॰ र॰ पृ॰ ६९२ । Return

7953 | इत्युक्त ब॰, श्र॰ । Return

7954 | पृ॰ ७०१ प॰ ३ । Return

7955 | तुलना– तदपि विद्युदादौ तुल्यत्वादयुक्तम् –स्या॰ र॰ पृ॰ ६९२ । Return

7956 | शब्दे विद्युदादौ च । Return

7957 | पृ॰ ७०१ प॰ ४ । Return

7958

तुलना–अनित्यत्वेऽपि सादृश्योपादाने सत्यर्थप्रतिपत्तेर्भावात् । तत्र यत्र गकारौ
कारविसर्जनीयानामित्थम्भूतानुपूर्वीमुपलभसे तत्र तत्र गोत्वविशिष्टोऽर्थ प्रतिपत्तव्य प्रतिपादयितव्य
श्चेति सङ्केतग्रहे सति तथाविध शब्दमुपलभमान तमर्थं प्रतिपद्यते प्रतिपादयति चेति । –प्रश॰ व्यो॰
पृ॰ ६४९ । धूमादिवदनित्यस्यापि शब्दस्य अवगतसम्बन्धस्य सादृश्यतोऽर्थप्रतिपादकत्वसभवात् । –
प्रमेयक॰ पृ॰ ४०९ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६९२ । प्रमेयर॰ ३ । १०० ।

Return

7959 | यदि महान सोपलब्धैब धूमव्यक्ति पर्वतेऽपि स्यात्तदा । Return

7960 | धूमसामान्यस्य । Return

7961 | शब्दसामान्यस्य शब्दत्वस्य । Return

7962 | शब्दसामा– आ॰ । Return

7963 | धूमोऽपि श्र॰ । Return

7964 | महानसीयपर्वतीयादिभेदेन धूमव्यक्तीनामनेकत्वादस्ति तत्रानुगतं धूमत्वाख्य सामान्यम्, गादिशब्दस्तु एक अत कथ तत्र शब्दत्वम् व्यक्तेरभेदस्य जातिबाधकत्वादित्याशयेन शङ्कते अथेति । Return

7965 | धूमत्वाख्यं सामान्यम् । Return

7966 | भेदसिद्धेः श्र॰ । Return

7967 | –कत्वे भेदा– आ॰ । Return

7968 | गत्वादौ । Return

7969 | गादीव्यक्तीनामपि । Return

7970 | उदात्तादीनाम् । Return

7971 | पृ॰ ७०२ पं ९ । Return

7972 | तुलना–स्वहेतोरेकस्य हि यादृश परिणाम तादृश एवापरस्य सादृश्य न तु स एव । स च व्यक्तिभ्यो भिन्नोऽभिन्नश्च । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४११ । Return

7973 | पृ॰ २८९ । Return

7974 | यथा च जगद् श्र॰ । Return

7975 | नित्यत्वस्व– श्र॰ । Return

7976

तुलना–नित्यत्वेऽपि
शब्दाना सर्त्रेषा स्यात् सकृच्छ्रति । समाक्षग्रहयोग्यत्वात् व्यापिना समवस्थिते ॥ तत्कृतमुपकारमात्म
सात्कुर्वत तद्देशवृत्तिनियमात् कूटस्थस्य न सभवति । सर्वगतत्वेऽपि विवक्षितैकशब्दश्रुतिर्न स्यात् । –
सिद्धिवि॰ पृ॰ ५५४ । स्वतन्त्रत्वे तु शब्दाना प्रयासोऽनर्थको भवेत् । व्यक्त्यावरणविच्छेदसस्कारादि
विरोधत ॥ वशादिस्वरधाराया सकुलं प्रतिपत्तित । क्रमेणाशुग्रहेऽयुक्त सकृद्ग्रहणविभ्रम । ताल्वा
दिसन्निधानेन शब्दोऽय यदि जायते । को दोषो येन नित्यत्वं कुतश्चिदवकल्प्यते ॥ –न्यायवि॰ का॰ ४२२
२४ ।

Return

7977 | कुतश्चेतिप्रमा– श्र॰ । Return

7978

तुलना–अनित्य शब्दः इत्युत्तरम् । कथम् ? 'आदिमत्त्वादैन्द्रियकत्वात् कृतकवदुपचाराच्च ॥
आदिर्योनिः कारणम् आदीयते अस्मादिति । कारणवदनित्य दृष्टम् । सयोगविभागजश्च शब्द कारणव
त्त्वादनित्य इति । का पुनरियमर्थदेशना कारणवत्त्वादिति ? उत्पत्तिधर्मकत्वादनित्य शब्द इति, भूत्वा
न भवति विनाशधर्मक इति । साशयिकमेतत्–किमुत्पत्तिकारण सयोगविभागौ शब्दस्य आहोस्विदभिव्य-[p. n720 ]
क्तिकारणमित्यत आह–ऐन्द्रियकत्वात् इन्द्रियप्रत्यासत्तिग्राह्य ऐन्द्रियकः । किमय व्यज्जकेन समानदेशोऽ
भिव्यज्यते रूपादिवत्, अथ सयोगजाच्छब्दाच्छब्दसन्ताने सति श्रोत्रप्रत्यासन्नो गृह्यत इति ? सयोगनि
वृत्तौ शब्दग्रहणान्न व्यञ्जकेन समानदेशस्य ग्रहणम् । दारुव्रश्चने दारुपरशुसयोगनिवृत्तौ दूरस्थेन शब्दो
गृह्यते, न च व्यञ्जकाभावे व्यङ्ग्यग्रहणं भवति तस्मान्न व्यञ्जक सयोगः…इतश्च शब्द उत्पद्यते
नाभिव्यज्यते कृतकवदुपचारात् । तीव्र मन्दमिति कृतकमुपचर्यते तीव्र सुख मन्द सुख तीव्र दुःख
मन्द दुःखमिति, उपचर्यते च तीव्र शब्दो मन्द शब्द इति । –न्यायसू॰, भा॰ २ । २ । १३ । अनित्य
शब्द तीव्रमन्दविषयत्वात् दुःखवदिति कृतकवदुपचारादित्यनेन सूत्रेण सर्वानित्यत्वसाधनवर्गसग्रह
कृतकत्वग्रहणस्य उदाहरणार्थत्वात् । यथा सामान्यविशेषवतोऽस्मदादिबाह्यकरणप्रत्यक्षत्वात्, उपल
भ्यस्य अनुपलब्धिकारणाभावे सत्यनुपलब्धे, गुणस्य सतोऽस्मदादिबाह्यकरणप्रत्यक्षत्वात् इत्येव
मादि । –न्यायवा॰ पृ॰ २९० । तदेवन्तीव्रादिभेदभिन्नत्वात्सुखादिवदनित्यत्व शब्दानाम् । व्यञ्ज
कानुपलब्धौ चाभूत्वा भवनस्योपलब्धे कार्यत्वादनित्यत्व घटादिवत् । तथा परमात्मगुणान्यत्वे सति
व्यापकविशेषगुणत्वात् सुखादिवत् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ६४९ । अतो यत्नजनितवर्णाद्यात्मा श्रवण
मध्यस्वभाव प्राक् पश्चादपि पुद्गलाना नास्तीति तावानेव ध्वनिपरिणाम । –अष्टश॰, अष्टसह॰
पृ॰ १०८ । परिणामी शब्द वस्तुत्वान्यथानुपपत्ते । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ६ । अनित्य शब्द
तीव्रमन्दतादिधर्मोपेतत्वात् सुखदुःखादिवत् –रत्नाकराव॰ ४ । ९ । तस्माद्वर्णो न नित्योऽनित्यो वा
सत्त्वे सत्युत्पत्तिमत्त्वात्, अस्मदादिवहिरिन्द्रियग्राह्यत्वे सति जातिमत्त्वात्, अस्मदादिप्रत्यक्षगुणत्वाद्वा,
आत्मैकत्वप्रत्यक्षत्वपक्षे प्रत्यक्षविशेषगुणत्वात्, व्यापकसमवेतप्रत्यक्षविशेषगुणत्वात्, अनात्मप्रत्यक्ष
गुणत्वात्, अव्याप्यवृत्तित्वात्, वहिरिन्द्रियव्यवस्थाहेतुगुणत्वात्, भूतप्रत्यक्षगुणत्वात्, उत्कर्षापकर्षशब्द
प्रवृत्तिनिमित्तजातिमत्त्वाद्वेत्यादि । –तत्त्वचि॰ शब्द॰ पृ॰ ४६० ।

Return

7979 | –त्यं यथा ब॰ । Return

7980 | तथा शब्द श्र॰ । Return

7981 | शब्दस्य । Return

7982 | ताल्वादिव्यापारे । Return

7983

वर्णात्मकत्वात्पदवाक्यानाम् । तुलना–यदा
च वर्णा एव न नित्यास्तदा कैव कया पुरुषविवक्षाधीनानुपूर्व्यादिविशिष्टवर्णसमूहरूपाणा पदाना
कुतस्तराञ्च तत्समूहरूपस्य वाक्यस्य कुतस्तमाञ्च तत्समूहस्य वेदस्येति –तत्त्वचि॰ शब्द॰ पृ॰ ४६४ ।

Return

7984 | पदवाक्यानाम् । Return

7985 | पौरुषेयत्वसिद्धि । Return

7986 | तयो लौकिकवैदिकपदवाक्ययो । Return

7987 | उद्धृतमिदम् –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३९ । तौतातित॰ पृ॰ १३४ । भाट्टचि॰ पृ॰ ४१ । Return

7988 | तुलना–अनादिसत्त्वरूपञ्च अपौरुषेयत्व कथमक्षप्रभवप्रत्यक्षपरिच्छेद्यम् –प्रमेयक॰ पृ॰ ३९१ । Return

7989 | अनादिकाल । Return

7990 | तत्र ज्ञाना– आ॰, ब॰ । Return

7991 | अनादिसत्त्वरूपाऽपौरुषेयत्वज्ञानाकारणत्वात् । Return

7992

अपौरुषेय
त्वात् सम्बन्धस्य सिद्धमिति । कथ पुनरिदमवगम्यत अपौरुषेय एव सम्बन्ध इति ? पुरुषस्य सम्बन्धुर
भावात् । कथ सम्बन्धा नास्ति ? प्रत्यक्षस्य प्रमाणस्याभावात् तत्पूर्वकत्वाच्चेतरेषाम् । ननु चिरवृत्त
त्वात्प्रत्यक्षस्याविषयो भवेदिदानीन्तनानाम् । न हि चिरवृत्तः सन्न स्मर्येत । न च हिमवदादिषु कूपारा
मादिवदस्मरण भवितुमर्हति, पुरुषवियोगो हि तेषु भवति देशोत्सादेन कुलोत्सादेन वा । न च शब्दार्थ
वियोगः पुरुषाणामस्ति । स्यादेतत्–सम्बन्धमात्रव्यवहारिणो निष्प्रयोजन कर्तृस्मरणमनाद्रियमाणा
विस्मरेयुरिति, तन्न; यदि हि पुरुष कृत्वा सम्बन्ध व्यवहारयेत् व्यवहारकाले अवश्य स्मर्तव्यो
भवति । सप्रतिपत्तौ हि कर्तृव्यवहर्त्रोरर्थ सिद्ध्यति न विप्रतिपत्तौ । न हि वृद्धिशब्देन अपाणिनेर्व्य
वहरत आदैच प्रतीयेरन् पाणिनिकृतिमननुमन्यमानस्य वा । तथा मकारेण अपिङ्गलस्य न सर्वगुरु
स्त्रिक प्रतीयेत पिङ्गलकृतिमननुमन्यमानस्य वा । तेन कर्तृव्यवहर्त्तारौ सम्प्रतिपद्येते । तेन वेदे
व्यवहरद्भिरवश्यं स्मरणीय सम्बन्धस्य कर्त्ता स्यात् व्यवहारस्य च । तस्मात् कारणादवगच्छामो
न कृत्वा सम्बन्ध व्यवहारार्थं केनचिद्वेदा प्रणीता इति ।तस्मादपौरुषेय शब्दस्य अर्थेन सम्बन्ध ।
–शाबरभा॰ १ । १ । ५ । पृ॰ ५३ । बृहती॰ पृ॰ १७७ । यदा चाप्तप्रणीतत्वाच्छब्दोऽर्थ प्रतिपादयेत् ।
न स्वशक्त्या तदाप्तत्व मितौ न स्मर्यते कथम् ॥ यदा हि कश्चित् पदपदार्थसम्बन्ध कृत्वा धर्माधर्म
प्रतिपादनाय बेदवाक्यानि कृतवान् तदाऽवश्यमसौ सम्बन्धस्य कर्ता, स एव च तै पदैः वेदवाक्यरच
नात्मक व्यवहारं करोतीति समयव्यवहारयोरेककर्तृत्व प्रतिपतृभि स्मर्तव्यम्, तथा च वाक्यादर्थ
प्रतिपद्यमानानामवश्य वाक्यकर्तुराप्तत्व प्रतिपतृभि स्मतर्व्यम्, तदधीनत्वादर्थनिश्चयस्य, न वेदादर्थ
प्रतिपद्यमाना समयकर्तार तेन सह वेदकर्तुरेकत्व तस्य चाप्तत्व स्मरन्तो दृश्यन्त इति ।दृष्टे भवतु
मा वाभूत् कर्तृसप्रतिपन्नता । वैदिको व्यवहारस्तु न कर्तृस्मरणादृते ॥ एवं गामानयेत्येवमादिषु मा
नाम समयकर्तु व्यवहारकर्तुश्च संप्रतिपत्तिर्भूत्, वेदेऽपि प्रतिपत्तिमात्र विनाऽपि संप्रतिपत्त्या सिद्ध्यतु
नाम । व्यवहारस्तु योऽग्निहोत्राद्यनुष्ठानात्मक सोऽदृष्टार्थो वाक्यैकप्रमाणको नाऽसति वाक्यकारा
प्तस्मरणे सिद्ध्येत्, तदवश्यस्मर्तव्यस्य वेदाना सम्बन्धानाञ्च कर्तुरस्मरणात् योग्यानुपलम्भना
दभावेऽवधारिते सिद्ध वेदाना सम्बन्धानाञ्च नित्यत्वमित्याह–दृष्ट इति । –मी॰ श्लो॰ न्यायर॰,
सम्बन्धा॰ श्लो॰ १२३, १३० । कथं पुनरपौरुषेयत्वं वेदानाम् ? पुरुषस्य कर्तुरस्मणात् । –प्रक॰
पं॰ पृ॰ १४० । कर्तुरस्मरणाच्चापौरुषेयत्वम् –भाट्टदी॰ पृ॰ ३३ । नयवि॰ पृ॰ २७९ । स्मर्तव्यत्वे
सत्यस्मरणाद् योग्यानुपलब्धिनिरस्तस्य कर्तुरनुमानासभवात् समाख्यायाश्च प्रवचननिमित्तत्वादपौरुषेया
वेदा इति । –शास्त्रदी॰ पृ॰ ६९, ६१६ ।

Return

7993 | कदाचित्कत्वेन चित् श्र॰ । Return

7994 | वेदकर्तु । Return

7995 | अग्निष्टोमादियज्ञानुष्ठानकाले । Return

7996 | कर्त्तार । आग्रहायण्या ऊर्ध्वं कृष्णाष्टमीषु तिसृषु क्रियमाण पितृश्राद्धविशेष । तथा च मनुवचनम्–पितृश्चैबाष्टकास्वर्चेत् –मनुस्मृति॰ ४ । १५० । Return

7997 | तत्कर्त्त स्मरणा– ब॰ । Return

7998 | अनुभव । Return

7999

विप्लवते खल्वपि
कश्चित्पुरुषकृताद्वचनात्प्रत्यय, न तु वेदवचनस्य मिथ्यात्वे किञ्चन प्रमाणमस्ति । ननु सामान्यतो दृष्ट
पौरुष वचन वितथमुपलभ्य वचनसाम्यादिदमपि वितथमवगम्यते, न, अन्यत्वात् । न ह्यन्यस्य वितथभावे
अन्यस्य वैतथ्य भवितुमर्हति अन्यत्वादेव । न हि देवदत्तस्य श्यामत्वे यज्ञदत्तस्यापि श्यामत्व भवितुमर्हति ।
–शावरभा॰ १ । १ । २ । वाक्यत्वात् पौरुषेयत्व दृश्यादर्शनवाधितम् । प्रतिहेतुविरुद्धश्च हेतु तस्मादकृ
त्रिमा ॥ –शास्त्रदी॰ पृ॰ ६१५ । प्रकृष्ट हि वचन कस्यचिदेव कुत्रचिदेव तावत्सघात्मकत्व न पौरुषेय
तामनुमापयितुमलम् वेदार्थविषयवाक्यरचनासामर्थ्यानुपपत्ते य एव हि पदसघाता पौरुषेयै विरचयितु
शक्यन्ते तत्रैव पौरुषेयत्व दृष्टमित्यशक्यविरचनेषु पौरुषेयत्वानुमान न क्रमते । न च पौरुषेयत्व विना
पदसधातात्मकतैव नोपपद्यते, उच्चारणवशेन हि पदानि सहततामापद्यन्ते । –प्रक॰ प॰ पृ॰ ९८–९९ ।
तन्त्ररह॰ पृ॰ ४३ ।

Return

8000 | –त्तत्कर्त्रनु– श्र॰ । Return

8001 | रचनामात्रात् । Return

8002

उक्त तु शब्दपूर्वत्वम् । उक्तमस्माभि शब्दपूर्वत्वमध्ये
तॄणाम् । –जैमिनिसू॰, शावरभा॰ १ । १ । ३० । वेदस्य कर्तुरस्मरणम्, वेदार्थस्यातीन्द्रियत्वमित्येवमादिहे
तुभिरव्येतॄणामनादिप्रवृत्ताना शब्दपूर्वं उच्चारणान्तरपूर्वो वेदो न केनचिच्चिन्तयित्वा प्रवर्तित इति अकृ
तकत्वहेतोरुक्तत्वात् –मीमासाभा॰ प॰ पृ॰ ७८ । सप्रतिसाधनश्च वाक्यत्वात् इति । विवादाध्यासितं
वेदाध्ययन गर्वध्ययनपूर्वक वेदाध्ययनत्वादद्यतनाव्ययनवदिति । तदिदमाह सूत्रकार–उक्त तु शब्दपूर्व-[p. n723 ]
त्वम् इति । शब्दशब्देनात्र शब्दजन्यमध्ययनम् । तदयमर्थ–सर्वपुसामध्ययनमध्ययनान्तरपूर्वकम्, सर्वे
हि यथैव गुरुणाऽधीत तथैवाधिजिगासन्ते न पुनः स्वातन्त्र्येण कश्चिदपि प्रथमोऽध्येता वेदानामस्ति य
कर्ता स्यात् तस्मादपौरुषेया वेदा । –शास्त्रदी॰ पृ॰ ६१७ । विमत वेदाध्ययन परतन्त्राध्येतृकं
वेदाध्ययनत्वात् सम्प्रतिपन्नाध्ययनवत्, आत्मत्व वेदकर्तृव्यक्तिसमवेत न भवति जातित्वात् गोत्व
वदिति प्रतिहेतुविरुद्धञ्च वाक्यत्वम् । –मानमेयो॰ पृ॰ १७३ । उद्धृतोऽयम् –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰
टी॰ पृ॰ ३३८ । न्यायम॰ पृ॰ २३३ । तदध्ययनपूर्वकम् –अष्टसह॰ पृ॰ २३७ । तत्त्वस॰ पृ॰
६४३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३९६ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १३७ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६२७ । विश्वतत्त्वप्र॰ पृ॰
३३ । तदध्ययनपूर्वकम् –प्रमेयर॰ ३ । ९९ । रत्नाकराव॰ ४ । ९ ।

Return

8003

वेदकारवियोगिनौ । कालत्वात्तद्यथा –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ ३३८ । तत्त्वस॰
पृ॰ ६४३ । वेदकारविवर्जितौ –प्रमेयक॰ पृ॰ ३९८ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३१ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६२७ ।
विश्वतत्त्वप्र॰ पृ॰ ३४ । प्रमेयर॰ ३ । ९९ । रत्नाकराव॰ ४ । ९ ।

Return

8004 | –त्वा यथा आ॰, श्र॰ । Return

8005 | –त्वमिति नन्वा– ब॰ । Return

8006 | ✢ एतदन्तर्गत पाठो नास्ति आ॰ । Return

8007 | न चाप्त प्रणीतत्कालाभावे– ब॰ । Return

8008 | वेदस्य । Return

8009

विप्लवते हि
खल्वपि कश्चित्पुरुषकृताद्वचनात् प्रत्यय, न तु वेदवचनस्य मिथ्यात्वे किञ्चन प्रमाणमस्ति । –
शावरभा॰ पृ॰ १७ ।

Return

8010 | शब्दो आ॰ । Return

8011

इति स्थिति –मी॰ श्लो॰ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६२७ । रत्नाकराव॰
४ । ९ । प्रकृतपाठ –न्यायमं॰ पृ॰ १६७ । प्रमाणप॰ पृ॰ ७८ । सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ४०६A. ।
प्रमेयक॰ पृ॰ ३९७ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १९ । प्रमेयर॰ ३ । ९९ ।

Return

8012 | –क्तृतत्वतः श्र॰ । Return

8013 | शब्दसंक्रा– श्र॰ । Return

8014 | नाप्तगुण– ब॰ । Return

8015 | शाब्दे प्रत्यये । Return

8016 | आप्तस्य । Return

8017

तस्माद् गुणेभ्यो दोषाणामभावस्तदभावत । अप्रामाण्यद्वयासत्त्वं तेनोत्सर्गोऽनपोदित ॥
तत्रापवादनिर्मुक्तिर्वक्त्रभावाल्लधीयसी । वेदे तेनाप्रमाणत्व नाशङ्कामपि गच्छति । अतो वक्त्रन
धीनत्वात्प्रामाण्ये तदुपासनम् । न युक्तम्, अप्रमाणत्वे कल्प्ये तत्प्रार्थना भवेत् । ततश्चाप्ताऽप्रणीतत्वं
न दोषायात्र जायते । –मी॰ श्लो॰ चोदना॰ श्लो॰ ६५-७० ।

Return

8018 | पौस्षेये तु वचने प्रमाणान्तरमूलता । तदभावे हि तद् दुष्येदितरन्न कदाचन ॥ –मी॰ श्लो॰ चोदना॰ श्लो॰ ७१ । Return

8019 | –नैवावबोध– ब॰ । Return

8020 | –त्वान्निरपे– ब॰ । Return

8021 | पुरुषगुणनिरपेक्षम् । Return

8022 | –त्रापि व्यक्ते आ॰ । Return

8023 | पूर्वं सि– ब॰ । Return

8024 | पूर्वानुपूर्वीतो विलक्षणा आनुपूर्वी । Return

8025 | विलक्षणा शब्दानुपूर्वीम् । Return

8026 | अन्यै र्निवा– आ॰ । Return

8027 | बहुभिः श्र॰ । Return

8028 | निवारणम् –मी॰ श्लो॰ । प्रकृतपाठ –स्या॰ र॰ पृ॰ ६२८ । Return

8029 | पृ॰ ७२१ प॰ ५ । Return

8030 | तुलना–किमिद कर्तृरस्मरण नाम कर्तृस्मरणाभाव अस्मर्यमाणकर्तृकत्व वा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ३९२ । Return

8031 | अपौस्षेयो वेद कर्त्रस्मरणात् इत्येव प्रयोगे हेतोर्व्यधिकरणत्वदोषात् । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४१ । Return

8032 | तत्रास्मर्यमाणकर्तृकत्वमसिद्धम्, तद्ग्राहकप्रमाणाभावात् । – स्या॰ र॰ पृ॰ ६२९ । Return

8033 | अभावप्रमाणेन क्रियमाणस्य अभावज्ञानस्य । Return

8034 | कर्तृस्मरणाभा वसिद्धौ । Return

8035 | अभावप्रमाणोत्पत्तौ । Return

8036 | नि का– आ॰ । Return

8037 | द्रष्टव्यम् –पृ॰ ४६४ टि॰ १ । Return

8038

कर्तृस्मरणाभावम् ।
नन्वत प्रादुर्भूतमभावप्रमाण तदभाव साश्रयमेव प्रसाधयेत् गृहीत्वा वस्तुसद्भावमित्यभिधानात् । –
स्या॰ र॰ पृ॰ ६२९ ।

Return

8039 | गृहीत्वा वस्तुसद्भावमिति श्लोकाशेन । Return

8040 | निषेध्याश्रयः ब॰ । Return

8041 | निषेध्यस्य य अभाव तस्य आश्रय । Return

8042 | अभावप्रमाणात् । Return

8043

कर्तृस्मरणाभावस्य । अपि च किमशेषजनस्मरणनिवृत्तिरिह हेतुत्वेन विवक्षिता, आहो
स्वित् कतिपयपुरुषस्मरणविनिवृत्ति । तद्यदि सकलजनस्मरणविनिवृत्ति, तदाऽसिद्धा; अवधारयितुम
शक्यत्वाच्चार्वाग्भागविद्भि । अवधारणे वा त एव सर्वज्ञा स्यु अर्वाग्भागविदो न भवेयु । अथ
कतिपयपुरुषापेक्षया; तदाऽनैकान्तिको हेतु, विद्यमानकर्तृकेष्वपि कर्ता न स्मर्यते कैश्चित् । –तत्त्वोप॰
पृ॰ ११७ । आश्रयश्चास्य स्वात्मा सर्वेप्रमातारो वा –स्या॰ र॰ पृ॰ ६२९ ।

Return

8044 | मदीय आत्मनि । Return

8045 | ममानुष्ठाने स्मर्तव्योऽसौ –स्या॰ र॰ पृ॰ ६२९ । Return

8046 | वेदकर्ता । Return

8047

एव तर्हि पिताम
हस्य पितर मातामहीमातरम्, तन्मातापितरौ च न स्मरति तत्तेषामभावो भवेत् । –स्या॰ र॰ पृ॰
६२९ ।

Return

8048 | भवत्स्मरणाभावस्य Return

8049 | स्वय धृतौषधादिद्रव्यस्य । Return

8050 | वाने– आ॰ । Return

8051

ननु इति निश्चयार्थे । तुलना–
सर्वे पुमास कर्तार वेदस्य न स्मरन्ति इति कथ जानाति भवान् । न हि तव सकललोकहृदयानि
प्रत्यक्षाणि सर्वज्ञत्वप्रसङ्गात् । न च यत् त्व न जानाति तदन्योऽपि न जानातीति युक्तमतिप्रसङ्गात् ।
–न्यायमं॰ पृ॰ २३७ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३० ।

Return

8052 | तुलना–अपि च सर्वप्रमातृदेशान् गत्वा ताश्च पृष्ट्वा तत्र कर्तृस्मरणाभाव प्रतीयेतान्यथा वा ? –स्या॰ र॰ पृ॰ ६३० । Return

8053 | सर्वत्रप्रमा– श्र॰ । Return

8054 | सर्वप्रमातॄन् । Return

8055 | तत्र स्मर न स्मरन्तीत्यसर्वविदो वेदनानु गत्वा गत्वा आ॰ । Return

8056 | प्रतीयते ब॰ । Return

8057 | गत्वा गत्वा तु तान्देशान् यद्यर्थो नोपलभ्यते । ततोऽन्यकारणाभावादसन्नित्यवगम्यते ॥ –मी॰ श्लो॰ । उद्धृतोऽयम् –प्रमेयक॰ पृ॰ २२ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २३, ३२१ । Return

8058 | देशान्तरे । Return

8059 | सर्वप्रमातृषु । Return

8060 | तैरुक्ते न स्मराम इति प्रतिवचने । Return

8061 | सद्भाव– ब॰ । Return

8062 | द्रष्टव्यम् –पृ॰ ४६४ टि॰ ४ । Return

8063 | स्वयमेव वेदस्य । Return

8064 | अभावप्रमाणप्रवृत्ति । Return

8065 | उद्धृतोऽयम् –स्या॰ र॰ पृ॰ ६३० । रत्नाकराव॰ ४ । ९ । Return

8066

अपौरुषेयतापीष्टा कर्तॄणामस्मृते किल । सन्त्यस्याप्यनुवक्तार
इति धिग् व्यापक तम ॥ यस्मादिद साधनमसिद्धमनैकान्तिकञ्च तत्रासिद्धमधिकृत्याह–तथाहीत्यादि ।
स्मरन्ति सौगता वेदस्य कर्तॄनष्टकादीन्, आदिशब्दाद् वामकवामदेवविश्वामित्रप्रभृतीन् । हिरण्यगर्भं
ब्रह्माण वेदस्य कर्तार स्मरन्ति काणादा वैशेषिका ततश्चासिद्ध कर्तुरस्मरणम् । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰
टी॰ १ । २६९ । मनोरथ॰ ३ । २६९ । असिद्धोप्यय हेतु यस्मात्स्मरन्ति एव कर्त्तार काणादा । तथा
लौकिका अपि बहुल वक्तारो भवन्ति ब्रह्मणा वेदा प्रणीता इति । –तत्त्वोप॰ पृ॰ ११७ । नैव
सर्वनॄणा कर्तु स्मृतेरप्रसिद्धित । तत्कारण हि काणादा स्मरन्ति चतुराननम् । जैना कालासुर बौद्धा
स्त्वष्टकान् सकला सदा ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २३८ । अष्टसह॰ पृ॰ २३७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३९३ ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४० । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३० । यच्चेदमस्मर्यमाणकर्तृकत्वादिति तदसिद्धम्,
प्रजापतिर्वा इदमेक आसीन्नाहरासीन्न रात्रिरासीत् स तपोऽतप्यत तस्मात्तपसश्चत्वारो वेदा अजायन्त
इत्याम्नायेनैव कर्तृस्मरणात्, जीर्णकूपादिभिर्व्यभिचाराच्च । –प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २१६ । कपिल
कणादगौतमैतच्छिष्यैश्चाद्यपर्यन्त वेदे सकर्तृकत्वस्मरणस्य प्रतीयमानत्वात् । –तत्त्वचि॰ शब्द॰ पृ॰
३७१ ।

Return

8067 | उद्धृतोऽयम् –न्यायम॰ पृ॰ २३६ । प्रेमयक॰ पृ॰ ३९२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३० । न्यायपरि॰ पृ॰ ३८३ । तत्त्वचि॰ शब्द॰ पृ॰ ३७३ । Return

8068 | कर्त्तृत्वम– ब॰, श्र॰ । Return

8069 | –कर्तृत्वम् ब॰, श्र॰ । Return

8070

तुलना–सजन्ममरणर्षिगोत्रचरणादिनामश्रुतेरनेकपद
सहतिप्रतिनियमसन्दर्शनात् । फलार्थिपुरुषप्रवृत्तिविनिवृत्तिहेत्वात्मनाम्, श्रुतेश्च मनुसूत्रवत्पुरुषकर्तृकैव
श्रुति ॥ –पात्रके॰ श्लो॰ १४ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३९२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३० । प्रमेयर॰ ३ । ९९ ।

Return

8071 | काण्वमाध्यन्दिनतैत्तिरीयादय शाखा । तुलना–एतास्तत्कृतत्वात्तन्नामभिरङ्कितास्तद्दृष्टत्वात् तत्प्र काशितत्वाद्वा । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३९२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३० । रत्नाकराव॰ ४ । ९ । Return

8072 | –वदुच्छिन्ना आ॰ । Return

8073 | विशीर्णा विस्मता वा । Return

8074 | शाखाया । Return

8075

समाख्यापि च शाखाना नाद्यप्रवचनादृते ।काठकं कालापकमित्यादयो हि
समाख्याविशेषा शाखाविशेषाणामनुस्मर्यन्ते । ते च न प्रवचनमात्रनिबन्धना प्रवक्तॄणामनन्तत्वात् ।
नापि प्रकृष्टवचननिमित्ता, उपाध्यायेभ्योपि प्रकर्षे प्रत्युतान्यथाकरणदोषात्, तत्पाठानुकरणे च
प्रकर्षाभावात् । कति चानादौ ससारे प्रकृष्टाः प्रवक्तार इति को नियामक इति । –न्यायकुसु॰
५ । १७ ।

Return

8076

येऽपि हि पौरुषेयता मन्यन्ते तेऽपि नैव परम्परया तत्र कर्तृविशेषस्मरण शक्नुवन्ति
वदितुम्, सामान्यतोदृष्टेन कर्तारमनुमाय स्वाभिमत कर्तार तत्र निक्षिपन्ति–केचिदीश्वरम्, अन्ये
हिरण्यगर्भम्, अपरे प्रजापतिम् । न चाय नानाविधो विवादः परम्परया कर्तरि मन्वादिवत् स्मर्यमाणे
कथञ्चिदवकल्पते । नहि मानवे भारते शाक्यग्रन्थे वा कर्तृविशेष प्रति कश्चिद्विवदते । तस्मात्
स्मर्तव्यत्वे सत्यस्मरणाद् दृश्यादर्शनवाधित सामान्यतोदृष्ट न शक्नोति कर्तारमवसाययितुम् ।
–शास्त्रदी॰ पृ॰ ६१७ ।

Return

8077 | –नां कर्त्तृ– ब॰ । Return

8078 | सविवादम् । Return

8079 | रुद्रे –आ॰ टि॰ । Return

8080 | –षेपि विप्र– श्र॰ । Return

8081

तुलना–नन्वेव
कर्तृविशेषे विप्रतिपत्तेस्तद्विशेषस्मरणमेवाप्रमाणं स्यात् न कर्तृमात्रस्मरणम् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३९३ ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३० । शास्त्रवा॰ यशो॰ पृ॰ ३८४A ।

Return

8082 | एतदन्तर्गत पाठो नास्ति श्र॰ । Return

8083 | ✢ एतदन्तर्गत पाठो नास्ति आ॰ । Return

8084 | कादम्बर्य्यादावपि । Return

8085 | अथ कर्त्तृविशेषे विप्रतिपत्ति कर्तृमात्रमपि विप्रतिपत्ते ब॰ । Return

8086 | तुलना–अथ वेदे कर्तृविशेषे विप्रतिपत्तिवत् कर्तृमात्रेऽपि विप्रतिपत्ते स्तत्स्मरणमप्यप्रमाणम् –प्रमेयक॰ पृ॰ ३९३ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३० । Return

8087 | कर्तृमात्रस्मरणम् । Return

8088 | –णमतो ब॰ । Return

8089

तुलना–ननु वेदे सौगतादय कर्तृमात्र स्मरन्ति न मीमासका
इत्येव कर्तृमात्रेऽपि विप्रतिपत्तेः यदि कर्तस्मरण मिथ्या तदा कर्तृस्मरणत् अस्मर्यमाणकर्तृकत्वमपि
असत्य स्याद्विप्रतिपत्तेरविशेषात् तथा च पुनरप्यसिद्धो हेतु । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४२ । प्रमेयक॰
पृ॰ ३९३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३१ ।

Return

8090 | कर्तृमात्रस्मरणम् । Return

8091 | कर्तृस्मरणवत् । Return

8092 | कर्त्रस्मरण । Return

8093 | अस्मर्यमाणकर्तृकत्वात् । Return

8094 | पौरुषेये अनित्ये । Return

8095 | तुलना–नित्यं हि वस्तु न स्मर्यमाणकर्तृक नाप्यस्मर्यमाणकर्तृक प्रतिपन्न किन्त्वकर्तृकमेव । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३९२ । Return

8096 | –णकर्त्तृकत्व शब्दस्य ब॰, –णकर्त्तृत्व शब्दस्य आ॰ । Return

8097 | साध्य हि अपौरुपेयत्व तदेव च अकर्तृकत्वमिति, साध्यावशिष्टत्वाद् असिद्धो हेत्वा भासो लक्ष्यते साध्यस्य असिद्धत्वादिति । Return

8098

तुलना–किञ्च अस्मर्यमाणकर्तृकत्व वादिन प्रतिवा
दिन सर्वस्य वा स्यात् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३९५ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३० । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३१ ।
प्रमेयर॰ ३ । ९९ । अपि च किमशेषजनस्मरणविनिवृत्तिरिह हेतुत्वेन विवक्षिता, आहोस्वित् कतिपय
पुरुषस्मरणविनिवृत्ति । –तत्त्वोप॰ पृ॰ ११७ ।

Return

8099

तुलना–अनैकान्तिकत्वमप्याह–दृश्यन्ते चेत्यादि ।
उपदेशपारम्पर्यं सम्प्रदाय विछिन्न क्रियासभ्प्रदाय पुरुषकृतत्वसम्प्रदायो येषा वटे वटे वैश्रवणादि
शब्दाना ते तथा । अनेन अस्मर्यमाणकर्तृत्वमाह । कृतकाश्च पौरुषेयाश्च । तत पौरुषेयेऽपि वाक्ये
कर्तुरस्मरण वर्तत इत्यनैकान्तिको हेतु । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । २४२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३१ ।
वादिनश्चेत्तदनैकान्तिकम्, सा ते भवतु सुप्रीतेत्यादौ विद्यमानकर्तृकेष्यस्य भावात् । –प्रमेयक॰
पृ॰ ३९५ ।

Return

8100 | कर्त्तृत्वभाव– श्र॰ । Return

8101 | वटे वटे श्रवण इत्यादिवाक्येषु । Return

8102 | –त्वात्तस्य ब॰ । Return

8103 | अस्मर्यमाणकर्तृकत्वस्य । Return

8104 | वेदे । तुलना–यत कुतोऽत्र कर्त्रभावसिद्धि प्रमाणान्तरादत एव वा ? –स्या॰ र॰ पृ॰ ६३१ । Return

8105 | अस्मर्यमाणकर्तृकत्वस्य हेतो । Return

8106 | वेदे कर्त्रभावसिद्धौ । Return

8107 | अस्मर्यमाणकर्तृकत्वसिद्धौ च । Return

8108 | अस्मर्यमाणकर्तृकत्वम् । Return

8109

तुलना–तद्यदि सकलजनस्मरणनिवृत्ति तदाऽसिद्धा अवधारयितुम
शक्यत्वाच्च अर्वाग्भागविद्भि । अवधारणे वा त एव सर्वज्ञा स्यु अर्वाग्भागविदो न भवेयु । –
तत्त्वोप॰ पृ॰ ११७ । न्यायम॰ पृ॰ २३७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३९५ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३१ ।

Return

8110 | वेदविषये । Return

8111 | अज्ञानासि– श्र॰ । Return

8112 | सर्वसम्बन्धिकर्त्रस्मरणस्य । Return

8113 | प॰ ७२१ प॰ ८ । Return

8114

न चाय नियमोऽनुष्ठानसमये तत्कर्तारमनुस्मृत्यैव प्रवर्तन्ते –
प्रमेयक॰ पृ॰ ३९५ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४३ । शास्त्रवा॰ यशो॰ पृ॰ २८४B. । न हि यो धर्मशील
इत्यादिवाक्येभ्यस्तदर्थानुष्ठाने प्रवर्तमानानामनुष्ठातॄणा तत्कर्तृस्मरणमस्ति । तदन्तरेणापि धर्मशीलता
द्यर्थानुष्ठाने महापुरुषार्थोपयोगिन्यैहिकपारत्रिकभयाभावहेतौ प्रवृत्तिप्रतीते । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६३१ ।

Return

8115 | –णमिति ब॰ । Return

8116 | –त्रिकमयाद्वारहेतौ ब॰ । –त्रिकतयाभावहेतौ आ॰ । Return

8117 | पृ॰ ७२२ पं॰ ९ । Return

8118 | यतोऽव्यक्षेण तदनुभवाभावात्तत्र तच्छिन्नमूल प्रमाणान्तरेण वा । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३९३ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३१ । Return

8119 | वेदे । Return

8120 | कर्तृस्मरणम् । Return

8121 | तुलना–सर्वादृष्टिश्च सन्दिग्धा स्वादृष्टिर्व्यभिचारिणी । विन्ध्याद्रिरन्ध्रदूर्वादे रदृष्टावपि सत्त्वत ॥ –तत्त्वसं॰ पृ॰ ६५ । न्यायवि॰ टि॰ पृ॰ १६७ पं॰ ३ । न्यायली॰ पृ॰ २२ । Return

8122 | तत्रकर्त्तृ– ब॰ । Return

8123 | आगमान्तरकर्तृस्मरणस्य । Return

8124 | अयतद्प्रा– ब॰ । Return

8125 | आगमान्तरे । Return

8126 | मीमासकस्य । Return

8127 | जैनादिभि । Return

8128 | कर्तृसद्भाव । Return

8129 | वेदस्मृतिरूपस्य । Return

8130

तुलना–बुद्धिपूर्वा वाक्यकृतिर्वेदे–वाक्यकृतिर्वाक्यरचना
सा बुद्धिपूर्वा वक्तृयथार्थवाक्यार्थज्ञानपूर्वा वाक्यरचनात्वात्, नदीतीरे पञ्च फलानि सन्तीत्यस्मदादिवाक्य
रचनावत् । –वैशे॰ सू॰, उप॰ ६ । १ । १ । बुद्धिपूर्वा वाक्यकृतिर्वाक्यरचना वेदे तद्रचनात्वात् उभया
भिमतवाक्यरचनावत् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५८१ । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २१७ । तथा च वैदिक्यो रचना
कर्तृपूर्विकाः रचनात्वाल्लौकिकरचनावत् । –न्यायमं॰ पृ॰ २३२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३२ । ततो ये नर
रचितवचनरचनाऽविशिष्टास्ते पीरुषेया यथाऽभिनवकूपप्रासादादिरचनाऽविशिष्टा जीर्णकूपप्रासादादय,
नररचितवचनरचनाऽविशिष्टञ्च वैदिक वचनमिति । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४०२ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३९ ।

Return

8131

तुलना–इतश्च वर्णवत्त्वात्, वर्णवन्ति लौकिकवाक्यानि अनित्यानि तथा च वेदवाक्यानि,
तस्मात्तान्यप्यनित्यानि । इतश्च सामान्यविशेषवत्त्वे सति श्रोत्रग्राह्यत्वात् लौकिकवाक्यवत् । इतश्च[p. n730 ]
पदवत्त्वात् लौकिकवाक्यवत् । –न्यायवा॰ पृ॰ २७२ । अनित्यानि वेदवाक्यानि वाक्यत्वादुभया
भिमतवाक्यवत् । –प्रश॰ व्यो॰ ५८१ । न चाक्षरराशेरपौरुषेयत्वं येन स्वत प्रमाण वेद स्यात्,
शास्त्रान्तरस्यापि तदनुषङ्गात् विशेषाभावाच्च । –सिद्धिवि॰, टी॰ पृ॰ ४०६B. । वेदपदवा
क्यानि पौरुषेयाणि पदवाक्यत्वाद् भारतादिपदवाक्यवत् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३९१ । श्रुति पौरुषेयी
वर्णाद्यात्मकत्वात् कुमारसभवादिवत् । –रत्नाकराव॰ ४ । ९ ।

Return

8132 | पृ॰ ७२२ प॰ ११ । Return

8133

तुलना–दुर्भणत्वानुदात्तत्वक्लिष्टत्वाऽश्रव्यतादय । वेदधर्मा
हि दृश्यन्ते नास्तिकादिवचस्स्वपि ॥ विषापगमभूत्यादि यच्च किञ्चित्समीक्ष्यते । सत्य तद्वैनतेयादि
मन्त्रवादेऽपि दृश्यते । दुर्भणत्व दुरभिधानम्, अनुदात्तत्व मनोज्ञत्वम् क्लिष्ट व्यवहितम्,
अश्रव्यता श्रुतिदुर्भगता । आदिशब्देन पदविच्छेदप्लुतोदात्तादिपरिग्रह । विषापगमे भूति सामर्थ्यं
प्रभाव इति यावत् । अथवा विषापगमश्च भूतिश्चेति समास, भूतिर्विभूतिरैश्वर्यमिति यावत् ।
आदिशब्देन भूतग्रहाद्यावेशवशीकरणाभिचारादयो गृह्यन्ते । सत्यमिति अविसवादि । वैनतेयादीत्या
दिशब्देन बौद्धादिमन्त्रवादपरिग्रह । –तत्त्वस॰, प॰ पृ॰ ७३९ । सर्वेषा दुर्भणत्वादीना मन्त्रादि
सामर्थ्यानाञ्च साधारणत्वात् । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ ३ । २४२ । दुर्भणनदु श्रवणादीनामस्मदाद्युप
लभ्याना तदतिशयान्तराणा शक्यक्रियत्वादितरत्रापि । –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ २३७ । स्या॰ र॰ पृ॰
६३२ । रत्नाकराव॰ ४ । ९ ।

Return

8134

तुलना–"अपि चेद मन्त्रा अपौरुषेयाश्चेति व्याहत पश्याम । तथाहि
–समयत्वे हि मन्त्राणा कस्यचित् कार्यसाधनम् । युक्त यद्येते मन्त्राः कस्यचित्समयो यथा मत्प्रणी
तमेतदभिमतार्थोपनिबन्धन वाक्यमेव नियुञ्जानमनेनार्थेन योजयामीति, परार्थपरतानुरोधेन अन्यतो
वा कुतश्चिद्धेतो स्यात् तदा मन्त्रप्रयोगात् कदाचिदर्थनिष्पत्तिर्युक्ता कविसमयादिव पाठकानाम् ।
–प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ १ । २९४ । अपि च न मन्त्रो नामान्यदेव किञ्चित् । किं तर्हि ? सत्येत्यादि ।
यथाभूताख्यान सत्यम्, इन्द्रियमनसोर्दमन तप तयो प्रभावो विषस्तम्भनादिसामर्थ्यं स विद्यते येषा
पुसा ते तथा तेषा सत्यतप प्रभाववता पुसा समीहितार्थस्य साधन तदेव मन्त्र । तद्वचन मन्त्रलक्षण
मद्यत्वेऽपि पुरुषेषु दृश्यत एव । किं कारणम् ? यथास्व सत्याधिष्ठानबलाद् विषदहनादेः स्तम्भनस्य
सामर्थ्योपधातस्य दर्शनात् । तथा शबराणा केषाञ्चित् स्वनियमस्थानामद्यापि विषापनयनशक्ति
युक्तस्य कारणात् शक्नुवन्त्येव पुरुषा मन्त्रान् कर्तुम् । अवैदिकानाञ्च–वेदादन्येषा बौद्धादीनामिति,
आदिशब्दाद् आर्हतगारुडमाहेश्वरादीना मन्त्रकल्पाना मन्त्राणा मन्त्रकल्पानाञ्च दर्शनात् । विद्याक्षराणि
मन्त्रा, तत्साधनविधानोपदेशा मन्त्रकल्पा तेषाञ्च बौद्धादीनाम्मन्त्रकल्पाना पुरुषकृते पुरुषै करणात् ।
–प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ ३४२ । येऽपि मन्त्रविद केचिन्मन्त्रान् काश्चन कुर्वते । प्रभो प्रभाव
स्तेषा स तदुक्तन्यायवृत्तित ॥ कृतका पौरुषेयाश्च मन्त्रा वाच्या फलेप्सुना । अशक्तिसाधन पुसाम
नेनैव निराकृतम् । –प्रमाणवा॰ ३ । ३०९–१० । परोक्षाया मन्त्रशक्तेरपि दर्शनात् । न ह्याथर्वणा
नामेव मन्त्राणा शक्तिरुपलभ्यते न पुनः सौगतादिमन्त्राणामिति शक्य वक्तु प्रमाणबाधनात् ।
–अष्टश॰ अष्टसह॰ पृ॰ २३७ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३३ । मन्त्रादीनाञ्च सामर्थ्यं शाबरणामपि स्फुटम् ।[p. n731 ]
प्रतीत सर्वलोकेऽपि न चाप्यव्यभिचारि तत् ॥ –शास्त्रवा॰ १० । ४४ ।

Return

8135 | भवति ब॰ । Return

8136 | सकृतरूपया प्राकृतस्वरूपया पालिरूपया वा भाषया । Return

8137 | तदा नास्ति आ॰ । Return

8138

वेदे । तुलना–अपि
च यद्विलक्षणेय रचना तद्विलक्षण एव कर्ता अनुमीयता न पुनस्तदपलापो युक्त इत्यप्युक्तम् ।
–न्यायमं॰ पृ॰ २३६ । अपि चात्र विशिष्टा रचना दृश्यमाना तत्करणासमर्थमेव कर्तार
निराकुरुते न पुनः कर्तृमात्रमपि । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६३४ ।

Return

8139 | –मानतत्करण– श्र॰ । Return

8140 | ननु आ॰ । Return

8141 | कर्तृमात्रम् । Return

8142 | तथा आ॰ । Return

8143 | विशिष्ट रचनया । Return

8144 | वेदे । Return

8145 | पृ॰ ७२२ पं॰ १२ । Return

8146 | –द्धेतुत्वानु– आ॰ । Return

8147 | कर्तृपूर्वकरचनाविलक्षणत्वस्थिते, यतो हि विद्यमानकर्तृकेषु अक्रियादर्शिनोऽपि कृतबुद्धिरुपजायते नतु क्षित्यादौ । Return

8148 | पृ॰ १०२ । Return

8149 | पृ॰ ७२२ पं॰ १७ । Return

8150 | तुलना–किञ्चात्र निर्विशेषणमध्ययनशब्दवाच्यत्वमपौरुषेयत्व प्रतिपादयेत् कर्त्रस्मरणविशिष्ट वा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ३६९ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४१ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३४ । Return

8151

तुलना–यत एवन्तस्मादध्ययनमध्ययनान्तरवद् अध्ययनान्तरपूर्वकमिति साध्ये अध्ययनादिति लिङ्ग
व्यभिचारि, भारताद्यध्ययने पौरुषेयत्वाध्ययनत्वस्य भावात् । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ ३४५ ।
न हि तच्छब्दवाच्यत्वकृतमनादित्वमुपपद्यते । अनैकान्तिकश्चाय हेतु, भारतेप्येवमभिधातु शक्यत्वात् ।
भारताध्ययनं सर्वं गुर्वध्ययनपूर्वक भारताध्ययनवाच्यत्वादिदानीन्तनभारताध्ययनवदिति । –न्यायमं॰
पृ॰ २३३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३६९ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४१ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३४ । पिटकत्रयादावपि
तत एव वक्त्रभावप्रसङ्गात् । वेदाध्ययनवदितरस्यापि सर्वदाध्ययनपूर्वाध्ययनत्वप्रकॢप्तौ न वक्त्रं
बक्रीभवति, यतो विद्यमानवक्तृकेऽपि भावादध्ययनवाच्यत्वस्यानैकान्तिकत्व न स्यात् । –अष्टश॰
अष्टसह॰ पृ॰ २३७ । भारताध्ययन सर्वं गुर्वध्ययनपूर्वकम् । तदध्ययनवाच्यत्वादधुनाध्ययन यथा ॥
–प्रमेयर॰ ३ । ९९ ।

Return

8152 | भारतेष्वप्यस्य ब॰ । Return

8153 | सद्भावात् ब॰, श्र॰ । Return

8154 | अध्ययनशब्दवाच्यत्वादिति हेतो । Return

8155 | वेदश्चेन्नतुनु श्र॰ । Return

8156

तुलना–वेदेन विशेषणाददोष, अध्ययनमात्रस्य हि व्यभिचारो न वेदेन विशिष्टस्या
ध्ययनस्येत्यभिप्राय । क पुनरित्यादि सिद्धान्तवादी । कोऽतिशयो वेदाध्ययनस्य येन तद्वेदाध्ययनमन्य
थेति स्वय कृत्वाऽध्येतु न शक्यते । नैव कश्चिदतिशय । ततो वेदाध्ययनञ्च स्यान्न च अध्ययन
पूर्वकमिति विरोधाभावात् स एव व्यभिचार । यस्मान्नहि विशेषण वेदत्वम् अविरुद्ध विपक्षेण अनध्य
यनान्तरपूर्वकत्वेन सह, अस्माद् विपक्षाद् हेतु निवर्तयति । किं कारणम् ? अविरुद्धयो वेदत्व-अध्यय
नान्तरपूर्वकत्वयोरेकत्र वेदवाक्ये सम्भवात् । को ह्यत्र विरोधो यद् वेदाध्ययनञ्च स्यान्न च अध्ययना
न्तरपूर्वकमिति । तस्माद्वेदत्व विशेषणमध्ययनस्य हेतोरतिशयभाग् न भवति विशेषाधायकन्न भवति,
विपक्षविरोधाभावेन विपक्षादव्यावर्तनात् उपात्तमपि विशेषणमनुपात्तसमम् । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰
पृ॰ ३४५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३९७ । स्या॰ पृ॰ ६३४ ।

Return

8157 | अनध्ययनपूर्वकाध्ययने सकर्तृके Return

8158 | वेदविशेष णस्य अध्ययनशब्दवाच्यत्वस्य । Return

8159 | विपक्षात् । Return

8160 | कर्त्तृत्वलक्षण– ब॰ । Return

8161 | –त्वविलक्ष– श्र॰ । Return

8162

अस्मदादीनाम् अर्वाग्दृशाम् । तुलना–किञ्च
यथाभूताना पुरुषाणामध्ययनमध्ययनपूर्वक दृष्ट तथाभूतानामेव अध्ययनशब्दवाच्यत्वमध्ययनपूर्वकत्व
साधयत्यन्यथाभूताना वा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ३९८ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४१ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३४ ।

Return

8163 | गुर्वध्ययनपूर्वकम् । Return

8164 | –पूर्व दृष्टं आ॰, ब॰ । Return

8165 | वेदाध्ययनम् । Return

8166 | वेदाध्ययनपूर्वकम् । Return

8167 | अतीन्द्रियार्थदर्शनशालिना पुरुषाणा वा । Return

8168

अस्मदादीनाम् । तुलना–यादृश त्वध्ययन स्वयङ्कर्तुमशक्तस्य तन्निमित्तम्
अध्ययनान्तरनिमित्त दृष्ट तत्तथेति अव्ययनान्तरपूर्वकमेवेति स्यात् तन्निमित्ततया शक्तिनिमित्ततया
दृष्टेऽवगते विशेषे स्वय कृत्वाऽध्ययनलक्षणे तत्त्यागेन तस्य विशेषस्य त्यागेन वेदाध्ययनत्वसामान्यस्य
ग्रहण शक्तस्याशक्तस्य वा सर्वं वेदाध्ययनमध्ययनान्तरपूर्वक वेदाध्ययनत्वसामान्यादिति क्रियमाण
व्यभिचार्येव । किमिव ? हुताशनसिद्धौ अग्निसिद्धौ पाण्डुद्रव्यत्ववत् –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰
३४६ ।

Return

8169

यादृश सन्निवेशादि घटादिषु यदक्रियादर्शिनोऽपि कृतबुद्ध्युत्पादक दृष्ट तादृशमेव जीर्णकू
पादौ बुद्धिमद्धेतुकत्वमनुमापयति नतु तद्विलक्षणम्–अक्रियादर्शिन कृतबुद्ध्यनुत्पादकमिति स्थिति, तथापि
सन्निवेशसामान्यात् पृथिव्यादावपि बुद्धिमद्धेतुकत्वानुमाने मृद्विकारत्वहेतुना वल्मीकस्यापि कुम्भकार
कृतत्व स्यात्, ततो यथा जगतो बुद्धिमद्धेतुके सन्निवेशादिसामान्यमकिञ्चित्कर तथैव यादृशानाम
स्मदादिपुरुषाणामध्ययनमध्यनान्तरपूर्वक दृष्ट तादृशानामेव देशान्तरादौ अध्ययनपूर्वकत्व साधयितुमुचित
न तु अन्यादृशानामतीन्द्रियार्थद्रष्टॄणाम्, तत्र अध्ययनशब्दवाच्यत्वस्य अप्रयोजकत्वादिति भाव ।

Return

8170 | अस्मदादीनामर्वाग्दृशाम् । Return

8171 | अध्ययनम् । Return

8172 | अध्ययनपूर्वकम् । Return

8173 | अन्यथा भूताऽतीन्द्रियपुरुषासभावनया । Return

8174 | अस्मदादिवदेव अर्वाग्दर्शित्वात् । Return

8175 | वेदस्य । Return

8176 | अतीन्द्रियार्थ । Return

8177

तुलना–गिरा सत्यत्वहेतूना गुणाना पुरुषाश्रयात् । अपौरुषेयं
मिथ्यार्थं किन्नेत्यन्ये प्रचक्षते ॥ –प्रमाणवा॰ ३ । २२५ । यावता गुणवद्वक्त्रभावे तद्गुणैरनिरा
कृतैर्दोषैरपोहितत्वात् तत्र सापवाद प्रामाण्यम् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३९७ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४१ । स्या॰
र॰ पृ॰ ६३४ ।

Return

8178 | वक्तृगुणै । Return

8179 | प्रामाण्यस्य निराकृतत्वात् । Return

8180 | –पोदित– आ॰ । Return

8181 | अप्रमाणभूताम् । Return

8182 | अप्रामाण्यनिवृत्ते । Return

8183 | चोदनाया । यतोऽपौरुषेयत्वमस्या किमन्यत प्रमाणात् प्रति पन्नमत एव वा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ३९७ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४१ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३५ । Return

8184 | अस्मदादिवदर्वाग्दर्शित्वसिद्धि । Return

8185 | वेदाध्ययनवाच्यत्वाख्ये हेतौ । किं तत्र विशेषणम्–कर्त्रस्मरण सम्प्रदायाव्यवच्छेदो वा ? –स्या॰ र॰ पृ॰ ६३५ । Return

8186 | सम्प्रदायाव्यवच्छेदोऽपि आत्मगतः, सर्वलोकगतो वा ? –स्या॰ र॰ पृ॰ ६३५ । Return

8187 | सर्वगतो ब॰, श्र॰ । Return

8188 | सम्प्रदायाव्यवच्छेदस्य । Return

8189 | सम्प्रदायाव्यव च्छेदस्य । Return

8190 | विलक्षणसामग्रीप्रभवत्वादेव । Return

8191 | प्रत्यक्षाद्यन्तर्गतम् । Return

8192 | ततो दृष्टयकृपारम्पर्यवत् संशयज्ञवक्तुमेवेतदर्थत्वव्यवस्था भवति सम्प्रदायाध्ययनप्रवणम् ब॰ । Return

8193 | –जननमेव तन्नार्थ– आ॰ । Return

8194 | सम्प्रदायाव्यवच्छे दात्मक प्रमाणम् । Return

8195 | वेदस्य । तुलना–अपि च आदिमतोऽपि शास्त्रग्रामस्य सम्प्रदायव्यवच्छे दोऽस्ति वेदस्य पुनरनादेरसौ नास्तीति क श्राद्धिको भवतोऽपर प्रतिपद्येत । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६३५ । Return

8196 | –पादित– श्र॰ । Return

8197 | अधिमता– श्र॰ । Return

8198 | पृ॰ ७२३ प॰ १ । Return

8199 | तुलना–कालत्वपुरुषत्वादौ सन्दिग्धव्यतिरेकिता । पूर्ववत्करणा शक्ते नराणामप्रसाधनात् ॥ –तत्त्वस॰ का॰ २७९९ । Return

8200

तुलना–किञ्चेदानी यथाभूतो वेदाकरण
समर्थपुरुषयुक्त तत्कर्तृपुरुषरहितो वा काल प्रतीत, अतीतानागतो वा तथाभूत कालत्वात्साध्येत
अन्यथाभूतो वा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ३९९ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३१ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३५ ।

Return

8201 | वेदाकरणसमर्थ– ब॰ । Return

8202 | तददृष्टपुरु– ब॰ । तत्कर्त्तृपुरुषरहितो इति नास्ति आ॰ । Return

8203 | वेदकर्तृपुरुषरहित । Return

8204 | हेतो वेदकारविवर्जित इति शेष । Return

8205 | वेदकर्तृपुरुषसहित । Return

8206 | वेदकर्तृपुरुषरहितकालस्य वेदकारविवर्जितत्वमिष्टमेव । Return

8207 | वेदकरणसमर्थपुरुषयुक्त तत्कर्तृपुरुष सहितो वा । Return

8208 | वेदकर्तृपुरुषरहितस्यैव । Return

8209 | कालस्य । Return

8210 | वेदकाररहितत्वम् । Return

8211 | वेदकर्तृपुरुषसहितकालसम्भावनया । Return

8212 | वेदकर्तृपुरुषसहितस्य । Return

8213

तुलना–नन्वन्यथाभूत
कालो नास्तीत्येत्कुत प्रमाणात् प्रतिपन्नम् ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ३९९ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३१ । स्या॰ र॰
पृ॰ ६३५ ।

Return

8214 | कालत्वात् हेतो । Return

8215 | वेदकर्तृसहित । Return

8216 | वेदकारविवर्जितत्व । Return

8217 | अन्यथाभूतकालाभावसिद्धौ । Return

8218 | कालत्वादिति हेतो । Return

8219

तुलना–सहि वेद
केनचिद् व्याख्यात धर्मस्य प्रतिपादक स्यादव्याख्यातो वा ? –आप्तप॰ का॰ ११० । प्रमेयक॰
पृ॰ ४०० । स्प॰ र॰ पृ॰ ६३६ । प्रमेयर॰ ३ । ९९ ।

Return

8220

तुलना–न हि तावत्स्थितोप्येष ज्ञान वेद
करोति न । यावन्न पुरुषैरेव दीपभूतै प्रकाशित ॥ ततश्चापौरुषेयत्व भूतार्थज्ञानकारणम् । न कल्प्यं
ज्ञानमेतद्धि पुव्याख्यानात्प्रवर्त्तते ॥ सत्यप्येषा निरर्थाऽतो वेदस्यापौरुषेयता । यदिष्ट फलमस्या हि ज्ञान
नत्पुरुषाश्रितम् ॥ स्वतन्त्रा पुरुषाश्चेह वेदे व्याख्या यथारुचि । कुर्वाणा प्रतिबद्धु ते शक्यन्ते नैव
केनचित् ॥ मोहमानादिभिर्दोषैरतोऽमी विप्लुताः श्रुते । विपरीतामपि व्याख्या कुर्युरित्यभिशङ्क्यते ॥
–तत्त्वस॰ का॰ २३६६–७१ ।

Return

8221

तुलना–अर्थोऽय नायमर्थ इति शब्दा वदन्ति न । कल्प्यो-[p. n735 ]
ऽयमर्थ पुरुषै ते च रागादिसंयुता ॥ –प्रमाणवा॰ ३ । ३१२ । वेदो नर निराशसो ब्रूतेऽर्थं न सदा
स्वत । अन्धात्तयष्टितुल्या तु पुव्याख्या समपेक्षते ॥ स तया कृष्यमाणश्च कुवर्त्मन्यपि सम्पतेत् । ततो
नालोकवद्वेदश्चक्षुर्भूतश्च युज्यते । –तत्त्वसं॰ का॰ २३७४–७५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४०० । स्या॰ र॰
पृ॰ ६३६ । प्रमेयर॰ ३ । ९९ । अथवा न तावदय वेद स्वस्यार्थ स्वयमाचष्टे सर्वेषामपि तदवगम
प्रसङ्गात् । –धवलाटी॰ पृ॰ १९५ ।

Return

8222 | तुलना–व्याख्याप्यपौरुषेय्यस्य मानाभावान्न सङ्गता । मिथो विरुद्धभावाच्च तत्साधुत्वा द्यनिश्चिते ॥ –शास्त्रवा॰ १० । ३१ । Return

8223

तुलना–अथान्ये व्याचक्षते; तेषा तदर्थविषयपरिज्ञान
मस्ति वा न वा । प्रथमविकल्पेऽसौ सर्वज्ञो वा स्यादसर्वज्ञो वा ? –धवलाटी॰ पृ॰ १५९ । व्याख्याता
रागादिमान् विरागो वा ? –आप्तप॰ का॰ ११० । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ८ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४०१ ।
स्या॰ र॰ पृ॰ ६३६ । प्रमेयर॰ ३ । ९९ ।

Return

8224 | –न्योन्यवि– आ॰ । Return

8225

तुलना–अथान्ये व्याचक्षते; तेषा तदर्थविषयपरिज्ञान
मस्ति वा न वा । प्रथमविकल्पेऽसौ सर्वज्ञो वा स्यादसर्वज्ञो वा ? –धवलाटी॰ पृ॰ १५९ । व्याख्याता
रागादिमान् विरागो वा ? –आप्तप॰ का॰ ११० । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ८ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४०१ ।
स्या॰ र॰ पृ॰ ६३६ । प्रमेयर॰ ३ । ९९ ।

Return

8226

तुलना–यद्यत्यन्तपरोक्षेऽर्थेऽनागमज्ञानसंभव ।
अतीन्द्रियार्थवित् कश्चिदस्तीत्यभिमत भवेत् ॥ यद्यत्यन्तपरोक्षेऽर्थे स्वर्गसम्बन्धादौ जैमिन्यादेरनागमस्य
आगमनिरपेक्षस्य ज्ञानस्य संभव तदा अतीन्द्रियार्थदर्शी कश्चिदस्तीत्यभिमत भवेत् ततस्तत्प्रतिक्षेपो न
युक्त । यदि तु न कश्चिदतीन्द्रियार्थदर्शी तदा–स्वय रागादिमान्नार्थ वेत्ति वेदस्य नान्यत । न वेदयति
वेदोऽपि वेदार्थस्य कुतो गति ॥ –प्रमाणवा॰, मनोरथ॰ ३ । ३१६–१७ ।

Return

8227 | अतीन्द्रियार्थद्रष्टु । Return

8228

चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म । –जैमिनिसू॰ १ । १ । २ । चोदनैव प्रमाणञ्चेत्येतद् धर्मेऽवधारितम् ।
–मी॰ श्लो॰ चोदना॰ श्लो॰ ४ । यो धर्मः स चोदनालक्षण, चोदनैव तस्य लक्षणम् । –शास्त्रदी॰
१ । १ । २ । उद्धृतमिदम् –आप्तप॰ पृ॰ ५७ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १२ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४०१ । स्या॰ र॰
पृ॰ ६३६ ।

Return

8229

यथार्थप्रतीत्यनुपपत्तेः । तुलना–अपि च वेदस्तद्व्याख्यान वा पुरुषेण पुरुषायोपदि
श्यमानमनष्टसम्प्रदायमेवानुवर्तते इत्यत्रापि शपथ शरणम् । आगमभ्रशकारिणामाहोपुरुषिकया तद्दर्शन
विद्वेषेण वा तत्प्रतिपन्नखलीकरणाय धूर्तव्यसनेन अन्यतो वा कुतश्चित् कारणादन्यथारचनासभवात् ।
अपि चात्र भवान् स्वमेव मुखवर्णं स्ववादानुरागान्नून विस्मृतवान् पुरुषो रागादिभिरुपप्लुतोऽनृतमपि
ब्रूयादिति नास्य वचन प्रमाणम् इति । तदिहापि किन्न प्रत्यवेक्ष्यते सभवति न वेति । स एवोपदिश
न्नुपप्लवात् वेदवेदार्थ वाऽन्यथाप्युपदिशेदिति । श्रूयन्ते हि कैश्चित् पुरुषैरुत्सन्नोद्धृतानि शाखान्तराणि
इदानीमपि कानिचिद् विरलाध्येतृकाणि । तद्वत् प्रचुराध्येतृकाणामपि कस्मिश्चित्काले कथञ्चित्सहार
सभवात् । पुन सभावितपुरुषप्रत्ययात् प्रचुरतोपगमनसभावनासभवाच्च । तेषाञ्च पुन प्रतानयितॄणा
पुरुषाणा कदाचिदधीतविस्मृताध्ययनानामन्येषा संभावनाभ्रंशभयादिनाऽन्यथोपदेशसभवात् । तत्प्रत्ययाच्च[p. n736 ]
तद्भक्तानामविचारेण प्रतिपत्ते बहुष्वप्यध्येतृषु सभावितात् पुरुषाद् बहुल प्रतिपत्तिदर्शनात् । ततोऽपि
कथञ्चिद् विप्रलम्भसभवात् । किञ्च, परिमितव्याख्यानृपुरुषपरम्परामेव चात्र भवतामपि शृणुम ।
तत्र कश्चिद् द्विष्टाज्ञधूर्तानामन्यतमः स्यादपीति अनाश्वास । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ १ । ३२२ ।

Return

8230

तु॰–कुतस्तस्य तादृश प्रज्ञातिशय ? श्रुत्यर्थस्मृत्यतिशयादिति चेत्, सोऽपि कुत ?
पूर्वजन्मनि श्रुत्यभ्यासादिति चेत्, स तस्य स्वतोऽन्यतो वा ? स्वतश्चेत्, सर्वस्य स्यात । तस्यादृष्ट
वशाद् वेदाभ्यास स्वतो युक्तो न सर्वस्य तदभावादिति चेत्; कुतस्तस्यैव अदृष्टविशेष तादृग् ?
वेदार्थानुष्ठानाच्चेत्, तर्हि स वेदार्थस्य स्वय ज्ञातस्यानुष्ठाता स्यादज्ञातस्य वापि ? न तावदुत्तर पक्ष,
अतिप्रङ्गात् । स्वय ज्ञातस्य चेत्, परस्पराश्रय । मन्वादेर्वेदाभ्यासोऽन्यत एवेति चेत्, स कोऽन्य ?
ब्रह्मेति चेत्, तस्य कुतो वेदार्थज्ञानम् ? धर्मविशेषादिति चेत्, स एवान्योन्याश्रय । –तत्त्वार्थश्लो॰
पृ॰ ९ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४०१ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३६ ।

Return

8231 | अदृष्टत्वात् श्र॰ । Return

8232 | –प्ति स्वतश्चेदन्यो– आ॰ । Return

8233

तुलना–यस्मादेकोऽपि तन्मध्ये नैवातीन्द्रि
यदृङ्मत । अनादि कल्पिताप्येषा तस्मादन्धपरम्परा ॥ अन्धेनान्ध समाकृष्ट सम्यग्वर्त्म प्रपद्यते ।
ध्रुव नैव तथाप्यस्या विफलाऽनादिकल्पना । –तत्त्वस॰ का॰ २३७९–८० । अविरोधेऽपि नित्यस्य
भवेदन्धपरम्परा । तदर्थदर्शिनोऽभावान्म्लेच्छादिव्यवहारवत् । –न्यायवि॰ का॰ ४१७ । अष्टश॰
अष्टसह॰ पृ॰ २३९ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४०१ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३७ । तत्त्वचि॰ शब्द॰ पृ॰ ३६९ ।

Return

8234 | प्रज्ञातिशयप्रयोजकस्य अदृष्टस्य । Return

8235 | मन्वादि । Return

8236 | ब्रह्मण । Return

8237 | ब्रह्मण । Return

8238 | धर्मविशेषसिद्धौ । Return

8239

तुलना–उत्पादिता प्रसिद्ध्यैव शङ्का शब्दार्थनिश्चये । यस्मान्नानार्थवृत्तित्व शब्दाना
तत्र दृश्यते ॥ अन्यथासभवाभावान्नानाशक्ते स्वय ध्वने । अवश्य शङ्कया भाव्य नियामकमप
श्यताम् ॥ सर्वत्र योग्यस्यैकार्थद्योतने नियमः कुतः । ज्ञाता वाऽतीन्द्रिया केन विवक्षावचनादृते ॥ –
प्रमाणवा॰ ३ । ३२३, २४, २६ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४०२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६३७ ।

Return

8240

आदिपदेन
संसर्गादयो गाह्या । तथा चोक्तम्–संसर्गो विप्रयोगश्च साहचर्यं विरोधिता । अर्थ प्रकरण लिङ्गं
शब्दस्यान्यस्य सन्निधि ॥ सामर्थ्यमीचिती देश कालो व्यक्तिः स्वरादय । शब्दार्थस्यानवच्छेदे
विशेषस्मृतिहेतव । –वाक्यप॰ २ । ३१७–१८ ।

Return

8241 | इष्टार्थनियम । Return

8242

प्रकरणादीनामपि ।
तुलना–तेषामप्यनेकधा प्रवृत्तेः द्विसन्धानादिवत् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४०२ । तेषामप्यनेकताप्रवृत्तेस्त्रि
सन्धानादिवत् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६३७ ।

Return

8243 | –त्ते आ॰ । Return

8244 | पौरुषेयत्वस्यापि ततोऽवशि– ब॰ । Return

8245 | पौरुषेयत्वदृष्ट्यापि । Return

8246 | लौकिकशब्देन । Return

8247 | वैदिकशब्द । Return

8248 | तात्पर्यम् पौरुषेयत्वञ्च । Return

8249 | न लौकि– आ॰, ब॰ । Return

8250

अथ स्यादस्त्येव तयो स्वभावभेद इत्याह–न
चात्रेत्यादि । अत्र जगति लौकिकवैदिकयोर्वाक्ययोः स्वभावनानात्वनच पश्यामः । असति तस्मिन्
स्यरूपभेदे तयो लौकिकवैदिकवाक्ययो सामान्यस्यैव तुल्यरूपस्यैव वर्णानुक्रमलक्षणस्य दर्शनाद् एकस्य
लौकिकवैदिकस्य कचिद् धर्मं विवेचयन् पौरुषेयत्वमपौरुषेयत्व वा विभागेन व्यवस्थापयन् पुरुष आश
क्यव्यभिचारवाद क्रियते । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ ३४१ । नच लौकिकवैदिकशब्दयो शब्दरू
पाविशेषे सकेतग्रहणसव्यपेक्षत्वेनार्थप्रतिपादकत्वे अनुच्चार्यमाणयोश्च पुरुषेणाश्रवणे समाने अन्यो विशेषो
विद्यते यतो वैदिका अपौरुषेया स्यु । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४०२ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३९ । स्या॰
र॰ पृ॰ ६३७ ।

Return

8251 | –काश्च पौरु– ब॰ । Return

8252 | दृष्टव्यम् –पृ॰ ७२९ टि॰ १४ । Return

8253 | –तरचना– आ॰, ब॰ । Return

8254

तुलना–सुप्तिडन्त पदम् –पाणिनि
व्या॰ १ । ४ । १४ । ते विभक्त्यन्ता पदम् –न्यायसू॰ २ । २ । ५९ । नाट्यशा॰ १४ । ३९ । पदं पुनर्वर्ण-[p. n738 ]
समूहः –न्यायवा॰ पृ॰ १ । न्यायमं॰ पृ॰ ३६७ । शक्तं पदम् । –मुक्ता॰ का॰ ८१ । वर्णाः
पदं प्रयोगार्हानन्वितैकार्थबोधकाः –ता॰ द॰ २ । ५ । व्याकरणस्मृतिनिर्णीतः शब्दः निरुक्तनिघण्ट्वा
दिभिः निर्दिष्टस्तदभिधेयोऽर्थः तौ पदम् । –काव्यमी॰ पृ॰ २१ । वर्णानां परस्परापेक्षाणां निरपेक्षः
समुदायः पदम् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४५८ । वर्णानामन्योन्यापेक्षाणां निरपेक्षा संहतिः पदम्, पदानां तु
वाक्यमिति । –प्रमाणनय॰ ४ । १० ।

Return

8255

तुलना–आख्यातं साव्ययं सकारकं सकारकविशेषणं वाक्यसंज्ञं भवतीति वक्तव्यम्–अपरं
आह–आख्यातं सविशेषणमित्येव । सर्वाणि ह्येतानि विशेषणानि ।एकतिङ्, एकतिङ् वाक्यसंज्ञं
भवतीति वक्तव्यम् । –पात॰ महाभा॰ २ । १ । १ । तिङ्सुबन्तचयो वाक्यम् क्रिया वा कारका
न्विता । –अमरको॰ । पूर्वपदस्मृत्यपेक्षः अन्त्यपदप्रत्ययः स्मृत्यनुग्रहेण प्रतिसन्धीयमानः विशेष
प्रतिपत्तिहेतुर्वाक्यम् । –न्यायवा॰ पृ॰ १६ । यावद्भिः पदैरर्थपरिसमाप्तिः तदेकं वाक्यम् ।
–वादन्याय पृ॰ १०८ । पदसमूहो वाक्यमिति । –न्यायमं॰ पृ॰ ६३७ । न्यायवा॰ ता॰ पृ॰
४३४ । अथात्र प्रसङ्गान्मीमांसकवाक्यलक्षणमर्थद्वारेण प्रदर्शयितुमाह–साकाङ्क्षावयवं भेदे पराना
काङ्क्षशब्दकम् । कर्मप्रधानं गुणवदेकार्थं वाक्यमिष्यते ॥ –वाक्यप॰ २ । ४ । पदानां परस्परापे
क्षाणां निरपेक्षः समुदायो वाक्यम् । –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ २८५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५८ । प्रमाण
नय॰ ४ । १० । मिथः साकाङ्क्षशब्दस्य व्यूहो वाक्यं चतुर्विधम् । सुप्तिङन्तचयो नैवमतिव्याप्त्या
दिदोषतः ॥ यादृशशब्दानां यादृशार्थविषयताकान्वयबोधं प्रत्यनुकूला परस्पराकाङ्क्षा तादृशशब्दस्तोम
एव तथाविधार्थे वाक्यम् । –शब्दश॰ श्लो॰ १३ । वाक्यं स्याद्योग्यताकाङ्क्षासत्तियुक्तः पदोच्चयः ।
–सा॰ द॰ २ । १ । पदानामभिधित्सितार्थग्रन्थनाकारः सन्दर्भो वाक्यम् । –काव्यमी॰ पृ॰ २२ । वाक्यं
विशिष्टपदसमुदायः । यदाह–पदानां संहतिर्वाक्यं सापेक्षाणां परस्परम् । साख्याताः कल्पनास्तत्र
पश्चात्सन्तु यथायथम् । –न्यायाव॰ टी॰ टि॰ पृ॰ ८ ।

Return

8256

ननु यदि निराकाङ्क्षः परस्परा
पेक्षपदसमुदायो वाक्यं न तर्हि तदानीमिदं भवति, यथा यत्सत्तत्सर्व परिणामि यथा घटः संश्च शब्द
इति साधनवाक्यम्; तस्मात्परिणामीत्याकाङ्क्षणात्, साकाङ्क्षस्य वाक्यत्वानिष्टेरिति न शङ्कनीयम्;
कस्यचित्प्रतिपत्तुस्तदनाकाङ्क्षत्वोपपत्तेः, निराकाङ्क्षत्वं हि नाम प्रतिपत्तृर्धर्मोऽयं वाक्येष्वध्यारोप्यते
न पुनः शब्दस्य धर्मः तस्याचेतनत्वात् । स चेत्प्रतिपत्ता ताक्ताऽर्थं प्रत्येति किमिति शेषमाकाङ्क्षति ?
–अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ ८५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५८ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६४१ ।

Return

8257 | सौगतस्य । Return

8258 | सौगतापेक्षया । Return

8259 | पञ्चावयववादिनैयायिकापेक्षया । Return

8260 | –पत्तर्धर्मः श्र॰ । Return

8261 | उपनय । Return

8262 | षष्ठावयवापेक्षा । Return

8263 | क्वचिदाकाङ्क्षापरिसमाप्त्यभावे न वाक्यपरिनिष्ठितिः । Return

8264

प्रकरणादिना वाक्यकल्पेनाप्यर्थप्रतिपत्तौ न वा प्राथमकल्पिकवाक्यलक्षणपरिहारः,
प्रकरणादिगम्यपदान्तरसापेक्षश्रूयमाणपदसमुदायस्य निराकाङ्क्षस्य सत्यभामादिपद् वाक्यत्वसिद्धेः । –
अष्टश॰ अष्टसह॰ पृ॰ २८५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५८ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६४२ ।

Return

8265 | तद्वाक्यत्वं ब॰ । Return

8266 | प्रतिपादितं नास्ति आ॰ । Return

8267 | वैयाकरणैः भर्तृह रिप्रभृतिभिः । Return

8268 | वाक्यलक्षणा– श्र॰ । Return

8269

व्याख्या–एतेऽष्टौ वाक्यविकल्पा आचार्याणाम् । तत्राखण्डपक्षे जातिः संघात
वतिन्येकोऽनवयवः शब्दो बुद्ध्यनुसंहृतिरिति त्रीणि लक्षणानि । खण्डपक्षे तु आख्यातशब्दः क्रमः संघातः
पदमाद्यं पृथक् सर्वपदं साकाङ्क्षमिति पञ्च लक्षणानि । अत्रापि संघातः क्रमः इत्याभिहितान्वयपक्षे
लक्षणद्वयम् । आख्यातशब्दः पदमाद्यं पृथक्सर्वपदं साकाङ्क्षमित्यन्विताभिधानपक्षे लक्षणत्रयम् इति
विभागःइत्थमष्टावेव वाक्यविकल्पाः । मतभेदेन सम्पद्यन्त इति बोद्धव्यम् । –वाक्यप॰ टी॰ २ । १-२ ।
आख्यातं शब्दसंघातो –मी॰ श्लो॰ न्यायर॰ पृ॰ ८६० ।

Return

8270

बुद्ध्यनुसंहृतिः –वाक्यप॰, मी॰ श्लो॰
न्यायर॰ पृ॰ ८६० । स्या॰ र॰ पृ॰ ६४७ । प्रकृतपाठः –अष्टतह॰ पृ॰ २८४ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰
४२७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५९ । नयच॰ बृ॰ पृ॰ १६८A. ।

Return

8271

पदमाद्यं पृथक्सर्वपदं साकाङ्क्ष
मित्यपि –वाक्यप॰ । पदमाद्यं पृथक्सर्वपदं सापेक्षमित्यपि मी॰ श्लो॰ न्यायर॰ पृ॰ ८६० । स्या॰ र॰
पृ॰ ६४७ । प्रकृतपाठः –अष्टसह॰ पृ॰ २८४ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४२७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५९ ।

Return

8272 | न्यायवादिनाम् –वाक्यप॰ । न्यायदर्शिनाम् मी॰ श्लो॰ न्यायर॰, स्या॰ र॰ । न्यायवेदिनाम् – अष्टतह॰, तत्त्वार्थश्लो॰, प्रमेयक॰ । Return

8273

आख्यातात्मकवाक्यस्य स्वरूपम्–आख्यातशब्दे नियतं
साधनं यत्र गम्यते । तदप्येकं समासार्थं वाक्यमित्यभिधीयते ॥ –यथा वर्षतीत्युक्ते देबो जलमिति
कर्तृकर्माक्षेपात् परिपूर्णार्थत्वे वर्षति देवो जलमिति यथा वाक्यमेवं तदप्येकं पदं समासार्थं परिपूर्णार्थं
वाक्यमेवाभिधीयते । –वाक्यप॰ टी॰ २ । ३१७ । तस्य पदान्तरनिरपेक्षस्य पदत्वाद् अन्यथा आख्या
तपदाभावप्रसङ्गात् । पदान्तरसापेक्षस्यापि क्वचिन्निरपेक्षत्वाभावे वाक्यत्वविरोधात् प्रकृतार्थापरिस
माप्तेः । निराकाङ्क्षस्य तु वाक्यलक्षणयोगादुपपन्नं वाक्यत्वम् । –अष्टसह॰ पृ॰ २८५ । प्रमेयक॰
पृ॰ ४५९ ।

Return

8274 | जैनमत । Return

8275 | आख्यातपदस्य । Return

8276

सघातस्य स्वरूपम्–केवलेन पदेनार्थो यावानेवाभिधीयते । वाक्यस्थ तावतोऽर्थस्य
तदाहुरभिधायकम् ॥ सम्बन्धे सति यत्त्वन्यदाधिक्यमुपजायते । वाक्यार्थमेव त प्राहुरनेकपदसश्रयम् ॥
केवल पद यस्यैवार्थस्य वाचकम् वाक्यस्थमपि तमेवाभिदधाति । तत समुदये पदानां परस्परान्वये
पदार्थवशाद् यदाधिक्य ससर्ग स वाक्यार्थः । उक्तञ्च–यदत्राधिक्य वाक्यार्थ स इति । अनेकपद
संश्रयमित्यनेन सघातो वाक्यमिति दर्शितम् । –वाक्यप॰ टी॰ २ । ४२ । यथा सावयवा वर्णा विना
वाच्येन केनचित् । अर्थवन्त समुदिता वाक्यमप्येवमिष्यते ॥ –वाक्यप॰ २ । ५५ ।

Return

8277

तुलना–
सघातो वाक्यमित्यत्रापि परस्परापेक्षाणा पदानामनपेक्षाणा वा ? प्रथमपक्षे निराकाङ्क्षत्वे अस्म
त्पक्षसिद्धि साकाङ्क्षत्वे वाक्यत्वविरोध । द्वितीयविकल्पे अतिप्रसङ्ग । –अष्टसह॰ पृ॰ २८५ ।
स्या॰ र॰ पृ॰ ६४४ ।

Return

8278 | देशकृत कालकृतो वा वर्णाना सघात स्यात् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४५९ । Return

8279 | पदनाम् । Return

8280 | –कृतकमासंभ– आ॰, ब॰ । Return

8281

न वर्णेभ्यो भिन्न सघातोऽनश प्रतीतिमार्गावतारी सघातत्वविरोधाद्
वर्णान्तरवत् । नापि ततोऽनर्थान्तरमेव सघात, प्रतिवर्णसघातप्रसङ्गात् । न चैको वर्ण सघातो भवेत्
–तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४२६ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५९ ।

Return

8282 | –घस्याप्रती– आ॰ । Return

8283 | कथञ्चिद्धर्मेभ्यो ब॰ । Return

8284 | पदानाम् । Return

8285 | पदान्तरसाकाङ्क्षत्वे वाक्याऽपरिसमाप्ति, अन्योऽन्यानपेक्षत्वे तु पदत्वमेव स्यान्न वाक्यत्वमिति । Return

8286

अथ जाति
सघातवर्तिनीत्युद्दिष्टस्य जातिस्फोटस्यापि दृष्टान्तप्रदर्शनद्वारेण स्फुटीकरणायाह–यथा क्षेपविशेषेऽपि
कर्मभेदो न गृह्यते । आवृत्तौ व्यज्यते जाति कर्मभिर्भ्रमणादिभि ॥ वर्णवाक्यपदेष्वेव तुल्योपव्यञ्जना
श्रुति । अत्यन्तभेदे तत्त्वस्य सरूपेव प्रतीयते ॥ इह भ्रमणलक्षणा कर्मजातिर्यथा विशिष्टप्रयत्नजनितेन
क्षेपविशेषेणाभिव्यक्ता प्रत्येकपरिसमाप्तत्वात् । न च पार्श्वस्थेन सा विज्ञायते । भ्रमणानामावृत्तौ तु
भ्रमण भ्रमण प्रति प्रतिपत्रा सा गृह्यते । एव वर्णपदवाक्येषु श्रुतिरभिव्यञ्जको ध्वनिरत्यन्तभेदे
तत्त्वस्य वर्णपदवाक्यस्फोटलक्षणस्य साऽभिव्यञ्जिका सरूपेव प्रतीयते, परमार्थतो भिन्नापि सती ।
कीदृशी ? तुल्योपव्यञ्जनेति । तुल्य सदृश उपव्यञ्जन स्थानकरणाभिघातलक्षणो यस्या सा तथेति ।
तेन भिन्नप्रयत्नोदीरितध्यन्यभिव्यक्तोऽय जातिस्फोटो विलक्षण एवेति बोद्धव्यम् । युक्तञ्चैतत् । यथा
निरंशस्यास्य स्फोटस्य पूर्वापरभाव उपाधिकृतो न स्वतो नित्यत्वादिति । –वाक्यप॰, टी॰ २ । २०,
२१ ।

Return

8287 | तुलना–निराकाङ्क्षपरस्परापेक्षपदसघातवर्तिन्या सदृशपरिणामलक्षणाया जातेर्वाक्य त्वघटनात् । –अष्टसह॰ पृ॰ २८५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४६० । Return

8288 | संघातात् । Return

8289

स्फोटश्च द्विविध–बाह्य आभ्यन्तरश्चेति । बाह्योऽपि जातिव्यक्तिभेदेन
द्विविध । तत्र जातिलक्षणस्य जाति सघातवर्तिनीति, व्यक्तिलक्षणस्यैकोऽनवयव शब्द इति । आभ्य
न्तरस्य तु बुद्ध्यनुसहृतिरित्यनेनोद्देश । –वाक्यप॰ टी॰ २ । २ । टीकाकारश्चामुमेव पक्ष सूत्रकारा
भिप्रायसमाश्रयणेन युक्तियुक्त मन्यमानो बहीरूप आन्तरो वा निर्विभागः शब्दार्थमयो बोधस्वभावः शब्दः
स्फोटलक्षण एव वाक्यमिति क्रमेण व्याजिहीर्षु चित्रज्ञानचित्ररूपदृष्टान्तप्रदर्शन पूर्वमुपक्रमते । तत्र चित्र
बुद्धिदृष्टान्तप्रदर्शनार्थमह–यथैक एव सर्वार्थप्रत्यय प्रविभज्यते । दृश्यभेदानुकारेण वाक्यार्थानुगमस्तथा ॥
चित्रम्यैकस्वरूपस्य यथा भेदनिदर्शनै । नीलादिभि समाख्यान क्रियते भिन्नलक्षणै ॥ तथैवैकस्य वाक्यस्य
निराकाङ्क्षस्य सर्वतः । शब्दान्तरै समाख्यान साकाङ्क्षैरनुगम्यते ॥ शब्दस्य न विभागोऽस्ति कुतोऽ
र्थस्य भविष्यति । विभागै प्रक्रियाभेदमविद्वान् प्रतिपद्यते ॥ –वाक्यप॰ २ । ७-९, १३ । नित्यत्वे समुदा
याना जातेर्वा परिकल्पने । एकस्यैवार्थतामाहु वाक्यस्याव्यभिचारिणीम् ॥ –वाक्यप॰ २५७ ।

Return

8290 | श्रोत्रबुद्धौ तदप्रतिभासनात् तत्प्रतिबद्धलिंगाभावात् –अष्टसह॰ पृ॰ २८५ । Return

8291

क्रमपक्ष व्याख्यातु
माह–सन्त एव विशेषा ये पदार्थेषु व्यवस्थिता । ते क्रमादनुगम्यते न वाक्यमभिधायकम् ॥ क्रमव्यतिरे
केण न शब्दात्मकं न वाक्यमभिधायकमस्तीत्युच्यते । शब्दाना क्रममात्रे च नान्य शब्दोऽस्ति वाचकः । क्रमो
हि धर्म कालस्य तेन वाक्यं न विद्यते ॥ वर्णाना च पदानाञ्च क्रममात्रनिवेशिनी । पदाख्या वाक्यसज्ञा च
शब्दत्व नेष्यते तयो ॥ अनर्थकान्युपायत्वात्पदार्थेनार्थबन्ति वा । क्रमेणोच्चारितान्याहुर्वावयार्थं भिन्नलक्ष
णम् ॥ –वाक्यप॰ २ । ५०-५२, ५६ ।

Return

8292

तुलना–वार्य पदक्रमो वाक्य यथा वर्णक्रम पदम् । –मी॰
श्लो॰ वाक्या॰ श्लो॰ ५३ । वर्णमात्रक्रमस्य वाक्यत्वप्रसङ्गात् पदरूपतामापन्नाना वर्णविशेषाणा क्रमो
वाक्यमिति चेत्, स यदि परस्परापेक्षाणा निराकाङ्क्षस्तदा समुदाय एव, क्रमभुवा कालप्रत्यासत्तेरेव
समुदायत्वात्, सहभुवामेव देशप्रत्यासत्ते समुदायत्वव्यवस्थिते । अथ साकाङ्क्ष; तदा न वाक्यमर्धवा
क्यवत् । परस्परनिरपेक्षाणा तु क्रमस्य वाक्यत्वेऽतिप्रसङ्ग एव । –अष्टसह॰ पृ॰ २८५ । प्रमेयक॰ पृ॰
४६० । स्या॰ र॰ पृ॰ ६४४ ।

Return

8293 | तद्दुष्टं श्र॰, ब॰ । Return

8294

इदानीमन्तरे वाऽनवयव बोधस्वभाव शब्दार्थमयं निर्विभाग
शब्दतत्त्वमिति यद्गीत तदेव नादैर्वहि प्रकाशित वाक्यमाहुराचार्या इत्यनतर बुद्ध्यनुसहृतिरित्युद्दिष्ट
व्याख्यातुमाह–यदन्त शब्दतत्त्व तु नादैरेक प्रकाशितम् । तदाहुरपरे शब्द तस्य वाक्ये तथैकता ॥
अर्थभागैस्तथा तेषामान्तरोऽर्थः प्रकाश्यते । एकस्यैवात्मनो भेदौ शब्दार्थावपृथक्स्थितौ ॥ प्रकाशकप्र
काश्यत्व कार्यकारणरूपता । अन्तर्मात्रात्मनस्तस्य शब्दतत्त्वस्य सर्वदा ॥ –वाक्यप॰ २ । ३०-३२ ।

Return

8295

तुलना–बुद्ध्या न चोपसहर्तु क्रमो निष्कृष्य शक्यते । पदान्येव हि तद्वन्ति वर्तन्ते श्रोत्रबुद्धिवत् ।
तावत्स्वेव पदेष्वन्य क्रमोऽन्यश्च प्रतीयते । तत्र यावत्क्रम भेदो वाक्यार्थस्य प्रसज्यते । किञ्च,
वर्णक्रमस्य पदत्व युज्येतापि, स ह्यर्थप्रतीत्यौपयिक क्रमान्तरे अर्थप्रतीत्यभावात् । पदक्रमस्य तु वाक्या
र्थप्रत्ययानौपयिकस्य कथं वाक्यत्वम् ? औपयिकत्वे वा क्रमभेदे वाक्यार्थभेद स्यादित्याह तावत्सु इति ।
–मी॰ श्लो॰ न्यायर॰ वाक्या॰ श्लो॰ ५३-५५ । बुद्धिर्वाक्यमित्यत्रापि भाववाक्य द्रव्यवाक्य वा ?
–अष्टसह॰ पृ॰ २८५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४६० ।

Return

8296 | –धीति विरो– ब॰ । Return

8297

सहृतसकलक्रमस्यैकस्यादेशप्रदेशत्वेऽप्यन्तरात्माऽन्तर्यामीत्येवमाख्यायमानस्य प्रतिप्रा
णिवृत्ते शब्दतत्त्वस्याक्षरचिह्नादिभिरिवाऽतथाभूतैः क्रमवद्भिर्भागैर्योऽय बुद्धेरनुसहार क्रमश
पूर्वपूर्वभागग्राहिणीभि बुद्धिभिर्जनितो य सस्कारस्त उपन्नस्य स्मरणस्य बलादन्त्यवर्णभागग्रहण
तुल्यकाल स वाक्यमिति । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६४६ ।

Return

8298 | तुलना–भाववाक्यस्य यथोक्तपदानु सहृतिरूपस्य चेतसि परिस्फुरतोऽभीष्टत्वात् । –अष्टसह॰ पृ॰ २८५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४६० । Return

8299 | चैतस्य परि– श्र॰ । Return

8300

नियत साधने साध्य क्रिया नियतसाधना । स सन्निधानमात्रेण नियम सन् प्रकाशते ॥–साधन
साध्यञ्च परस्पर नियतमेव, केवलमाकाङ्क्षादिवशादितरपदार्थसन्निधाने सति नियमः सन्नेव प्रकाशते
इत्याक्षिप्तपदान्तराणि पदान्येव वाक्यम्, पदार्थाश्च वाक्यार्थ इति अव्यतिरिक्त संघातपक्षोऽयम् ।
गुणभावेन साकाङ्क्ष तत्र नाम प्रवर्तते । साध्यत्वेन निमित्तानि कियापदमपेक्षते ॥ –वाक्यप॰ २ । ४८
४९ ।

Return

8301

तुलना–एवमाद्यन्तसर्वेषा पृथक् सघातकल्पने । अन्योऽन्यानुग्रहाभावात् पदाना नास्ति
वाक्यता ॥ आद्य यदि पद सर्वै सस्क्रियेत विशेषत । ततस्तदेव वाक्य स्यादन्यश्च द्योतको गुण ॥ एव
मन्त्येषु सर्वेषु पृथग्भूतेष्वस्थितम् । स्वतन्त्रेषु हि वाक्यत्व कथञ्चिन्नोपलक्षितम् ॥ –मी॰ श्लो॰ वाक्या॰
श्लो॰ ४९-५१ । इत्यपि नाकलङ्कोक्तवाक्याद् भिद्यते, तथा परस्परापेक्षपदसमुदायस्य निराका
ङ्क्षस्य वाक्यत्वसिद्धे । –अष्टसह॰ पृ॰ ३८५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४६० । स्या॰ र॰ पृ॰ ६४६ ।

Return

8302 | पदवार्त्ता– श्र॰ । Return

8303 | –द्यते आ॰ । Return

8304

मीमासका । नानपेक्ष्य पदार्थान् पार्थगर्थ्येन वाक्यमर्थान्तरप्रसिद्धम् । कुत ? प्रमाणाभावात् ।
न च किंचन प्रमाणमस्ति येन प्रमिमीमहे । न ह्यनपेक्षितपदार्थस्य वाक्यान्त्यवर्णस्य पूर्ववर्णजनितसस्का
ररहितस्य शक्तिरस्ति पदार्थेभ्योर्थान्तरे वर्तितुमिति । पदानि हि स्व स्व पदार्थमभिधाय निवृत्तव्या
पाराणि । अथेदानी पदार्था अवगता सन्त वाक्यार्थं गमयन्ति । कथम् ? यत्र हि शुक्ल इति वा कृष्ण
इति गुण प्रतीतो भवति, भवति खल्वसावल गुणवति प्रत्ययमाधातुम् । तेन गुणवति प्रत्ययमिच्छन्त
केवल गुणवचनमुच्चारयन्ति । सम्पत्स्यत एषा यथा सकल्पितोऽभिप्राय, भवष्यति विशिष्टार्थसप्रत्ययः ।
विशिष्टार्थसप्रत्ययश्च वाक्यार्थ । –शाबरभा॰ १ । १ । २५ । साक्षाद्यद्यपि कुर्वन्ति पदार्थप्रतिपादनम् ।
वर्णास्तथापि नैतस्मिन् पर्यवस्यन्ति निष्फले ॥ वाक्यार्थमितये तेषा प्रवृत्तौ नान्तरीयकम् । पाके
ज्वालेव काष्ठाना पदार्थप्रतिपादनम् ॥ –मी॰ श्लो॰ वाक्या॰ श्लो॰ ३४२–४३ । तस्मात्पदाभिहितैः
पदार्थै लक्षणया वाक्यार्थ प्रतिपाद्यते । –शास्त्रदी॰ पृ॰ ६०४ । तस्मान्न वाक्य न पदानि साक्षात्
वाक्यार्थबुद्धिं जनयन्ति किन्तु । पदस्वरूपाभिहितै पदार्थै सल्लक्ष्यतेऽसाविति सिद्धमेतत् ॥ –
न्याय॰ मा॰ पृ॰ १०२ ।

Return

8305

सिद्धान्तमाह–अत्राभिधीयते यद्यप्यस्ति मूलान्तरं न न । पदार्थाना तु मूलत्व दृष्ट
तद्भावभावत । सत्य न वाचक वाक्यं वाक्यार्थस्योपपद्यते ॥ यद्यपि प्रत्येक पद संहतानि वा साक्षान्न
मूल तथा जाति सम्बन्धज्ञानं सावयवनिरवयवाक्यानि तथापि पदार्था पदै प्रत्यायिताः प्रत्यासत्त्यपेक्षया
योग्यत्वसनाथा मूलं भविष्यन्ति, तद्भावे वाक्यार्थप्रत्ययस्य भावादिति । –मी॰ श्लो॰ न्यायर॰ वाक्या॰
श्लो॰ ११०–११ । उद्धृतोऽयम् –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ७४३ । तद्भावनावतः –प्रमेयक॰ पृ॰ ४६१ ।

Return

8306 | तद्भावतः श्र॰ । Return

8307 | अन्योन्यानपेक्षत्वे पदत्वमेव स्यान्न वाक्यत्वम्, पदान्तराकाङ्क्षत्वे वाक्याऽपरिसमाप्तिः । Return

8308 | तेप्यन्धसर्पबिलप्रवेश –प्रमेयक॰ पृ॰ ४६१ । Return

8309

तुलना–यद्यसौ पदार्थादभिन्न तदा पदार्थ एव
स्यान्न वाक्यार्थ तथा च कुत पदार्थगम्यता ? अथ क्रियाकारकससर्गरूप पदार्थादर्थान्तरं वाक्यार्थ,
नन्वसावपि यद्यनित्य तदा कारकसपाद्य, पदार्थसपाद्यो वा ? –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ७४२ ।

Return

8310 | स्वकम्बलस्य कूर्दालिकेति नामान्तरकरणमात्र स्यात् । –अष्टसह॰ पृ॰ ९ । Return

8311

पदार्थोत्पाद्यत्वेऽ
पि य एव पदार्थास्तस्योत्पादकास्त एव यदि ज्ञापकाः, तदा पूर्वं कि ज्ञापका उत उत्पादका इति वक्त
व्यम् । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ७४२ ।

Return

8312 | कृते श्र॰ । Return

8313 | विवक्षितपदार्था । Return

8314

क्रियाकारकससर्गम् । भावनैव
हि वाक्यार्थ सर्वत्राख्यातवतया । अनेकगुणजात्यादिकारकार्थानुरञ्जिता । पदार्थाहितसस्कारचित्रपिण्ड
प्रसूतया । पदार्थपदबुद्धीना संसर्गस्तदपेक्षया ॥ –मी॰ श्लो॰ वाक्य॰ श्लो॰ ३३०–३३ ।

Return

8315 | –किरूपेयं ब॰, श्र॰ । Return

8316 | कर्तव्यतया ते तं ज्ञापयन्तीति चेन्न; तस्यामपि भावाभावोभयानुभयविकल्पानतिक्रमात् । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ७४२ । Return

8317

आद्यविकल्पे तत्कर्तव्यताया भावस्वभावतया विद्यमानवाक्यार्थविषया चोदना
स्यात्, तथा च विद्यनोपलम्भनत्व-सत्सम्प्रयोगजत्वोपपत्तेः अध्यक्षवन्न भावना अर्थविषया स्यात् । –
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ७४२ ।

Return

8318 | तदा विद्यमानार्थ– श्र॰, तथा विद्यमानार्थ– ब॰ । Return

8319 | विद्यमानार्थे । Return

8320 | चोदनायाः । Return

8321 | विद्यमानोपलम्भनत्वेन सत्सम्प्रयोगजत्वापत्त्या प्रत्यक्षत्वमेव स्यात् । Return

8322

अभावस्य तुच्छतया कर्तुमदाक्तेः अतुच्छत्वेऽपि स्वेन रूपेण विद्यमानत्वात्
कर्तव्यताऽसंभवात् । नचाभावविषयं चोदनायाः परैः प्रामाण्यमभ्युपगम्यते, अभावप्रमाणविषयत्वाच्च
अभावस्य, तद्विषयत्वे चोदनाया अनुवादकत्वात् अप्रामाण्यप्रसङ्गश्च । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ७४२ ।

Return

8323 | अभावस्यापि । Return

8324 | अविद्यमानस्य । Return

8325 | विद्यमानार्थविषयत्वेन चोदनायाः प्रत्यक्षाद्यबगतार्थगोचर त्वात् अप्रामाण्यप्रसक्तेः । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ७४२ । Return

8326

अथ नित्यो वाक्यार्थः पदार्थैः प्रतिपाद्यते;
नन्वेवं विद्यमानार्थगोचरत्वं चोदनायाः स्यात्, तथा च त्रिकालशून्यकार्यरूपार्थविषयविज्ञानोत्पादिका
चोदनेत्यभ्युपगमव्याघातः । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ७४२ ।

Return

8327 | प्रत्यक्षाद्यन्तर्गतत्वात् अपूर्वार्थबोधकत्वा भावतः प्रामाण्यानुपपत्तिरिति भावः । Return

8328 | पदम् । Return

8329 | अतान्यातान् ज्ञापका– आ॰, अज्ञावापका– श्र॰ । Return

8330 | –दर्थे प्र– ब॰ । Return

8331 | –तावप्यतिप्र– ब॰, श्र॰ । Return

8332 | अज्ञातपदस्य सुप्तमूर्च्छितादेश्चार्थप्रतीतिः स्यात् । Return

8333 | अज्ञातज्ञापकादर्थप्रतीतौ हि सत्यामपि एकपदार्थप्रतीतौ अन्यस्मादज्ञातपदात् पुनरर्थ प्रतीतिप्रसङ्ग इति प्रतीत्यनुपरमः । Return

8334 | पदस्य । Return

8335 | पदवाक्यं श्र॰ । Return

8336 | चोपलंभा– ब॰, वोपलंभा– श्र॰ । Return

8337 | –तीयेत ब॰ । Return

8338 | पदस्य वाक्यस्य वा । Return

8339 | वर्णानाम् । Return

8340 | अन्त्यबुद्ध्या आ॰ । Return

8341 | पूर्ववर्णबुद्ध्यगृहीतस्य अन्त्यवर्णस्य ग्राहकत्वान्नास्य स्मृतिरूपता, पूर्वानुभवानुसारित्वा त्स्मृते । Return

8342 | प्रत्यक्षस्य च विद्यमानार्थग्राहकत्वात् । Return

8343 | प्रत्यक्ष । Return

8344 | विकल्पज्ञानेन । Return

8345 | –तमं प्र– ब॰ । Return

8346 | –तमं तत्र ब॰ । Return

8347 | प्रत्यक्षस्मरणजनितविकल्पज्ञाने प्रत्यभिज्ञानरूपे । Return

8348 | प्रत्यक्षाद्यन्यतरूपताया । Return

8349 | पृ॰ ४१६ । Return

8350 | –वेदमप्र– श्र॰ । Return

8351 | पूर्ववर्णस्मरण-अन्त्यवर्णप्रत्यक्षजनिते । Return

8352 | –वाल्लक्ष– ब॰ । Return

8353

पद पुनर्नादानुसहारबुद्धिनिर्ग्राह्यमिति, वर्णा
एकसमयासभवित्वात्परस्परनिरनुग्रहात्मान ते पदमसस्पृश्यानवस्थाप्य आविर्भूतास्तिरोभूताश्चेति
प्रत्येकमपदस्वरूपा उच्यन्ते । वर्ण पुनरकैक पदात्मा सर्वाभिधानशक्तिप्रचित सहकारिवर्णान्त
रप्रतियोगित्वाद् वैश्वरूप्यमिवापन्न पूर्वश्चोत्तरेण उत्तरश्च पूर्वेण विशेषेऽवस्थापित इत्येव बहवो
वर्णा क्रमानुरोधिनोऽर्थसङ्केतेनावच्छिन्ना इयन्त एते सर्वाभिधानशक्तिपरिवृत्ता गकारौगारविसर्जनीया
सास्नादिमन्तमर्थं द्योतयन्तीति, तदेतेषामर्थसङ्केतेनावच्छिन्नानामुपसहृतध्वनिक्रमाणा य एको बुद्धिनि
र्भासः तत्पद वाचक वाच्यस्य सकेत्यते । तदेक पदमेकबुद्धिविषय एकप्रयत्नाक्षिप्तमभागमक्रममवर्णं
बौद्धमन्त्यवर्णप्रत्ययव्यापारोपस्थापित परत्र प्रतिपिपादयिषया वर्णैरेवाभिधीयमानै श्रूयमाणैश्च श्रोतृभि
रनादिवाग्व्यवहारवासनानुविद्धया लोकबुद्ध्या सिद्धवत्सप्रतिपत्त्या प्रतीयते । –योगभा॰ ३ । १७ ।
तत्त्ववै॰, भास्वती, योगवा॰ ३ । १७ । नानेकावयव वाक्य पद वा स्फोटवादिनाम् । निरस्तभेद पदत
त्त्वमेतत् । –स्फोटसि॰ का॰ २९, ३६ । एकाकारधिया तावद्वर्णेभ्योऽभ्यधिक पदम् । –स्फोट॰ भा॰
पृ॰ १ । गौरित्यादिषु विज्ञानमेक पदमिति स्फुटम् । –स्फोट॰ न्या॰ पृ॰ १ । तत्त्वतस्तु वाक्यमे
वाखण्डमयूराण्डकललवदविभाग भिन्नार्थप्रतीतिहेतुभूत स्फोटाख्यमभ्युपगन्तव्यम् । –स्फोटप्र॰ । इत्यन
वयव प्रत्यस्तमितवर्णपदविभागो वाक्यस्फोट एव श्रेयान् । –स्फोटतत्त्वम् । तस्मादेकवर्णात्मकोऽखण्ड
वाक्यस्फोटो वाचक इति सिद्धम् । –स्फोटच॰ । वर्णातिरिक्तो वर्णाभिव्यङ्ग्योऽर्थप्रत्यायको नित्य
शब्द स्फोट इति तद्विदो वदन्ति । अत एव स्फुट्यते व्यज्यते वर्णैरिति स्फोटो वर्णाभिव्यङ्ग्य, स्फुटति[p. n746 ]
स्फुटीभवत्यस्मादर्थ इति स्फोटोऽर्थप्रत्यायक इति स्फोटशब्दार्थमुभयथा निराहु । –सर्वद॰ पृ॰ ३०० ।
वाक्यस्फोटोऽतिनिष्कर्षे तिष्ठतीति मतस्थिति । यद्यपि वर्णस्फोट पदस्फोट वाक्यस्फोट अखण्ड
पदवाक्यस्फोटौ वर्णपदवाक्यभेदेन त्रयो जातिस्फोटाः इत्यष्टौ पक्षा सिद्धान्तसिद्धा इति वाक्यग्रहणम
नर्थक दुरर्थकञ्च, तथापि वाक्यस्फोटातिरिक्तानामन्येपामप्यवास्तत्वबोधनाय तदुपादनमत एवाह–
अतिनिष्कर्ष इति । –वैयाकरणभू॰ पृ॰ २९४ । परमलधु॰ पृ॰ २ । तादृशमध्यमानादव्यङ्ग्य
शब्द स्फोटात्मको ब्रह्मरूप नित्यश्च । –परमलघु॰ पृ॰ २८ ।

Return

8354

प्रत्येकमप्रत्यायकत्वात्
साहित्याभावात् नियतक्रमवर्तिनामयौगपद्येन सम्भूयकारित्वानुपपत्ते, नानावक्तृप्रयुक्तेभ्यश्च प्रत्यया
दर्शनात् क्रमविपर्यये यौगपद्ये च । तस्माद् वर्णव्यतिरेकी वर्णेभ्योऽसम्भवन्नर्थप्रत्यय स्वनिमित्तमुपकल्प
यति । –स्फोटसि॰ पृ॰ २८ । ते खल्वमी वर्णा प्रत्येक वाच्यविषया धियमादधीरन् नागदन्तका
इव शिक्यावलम्बनम्, सहता वा ग्रावाण इव पिठरधारणम् ? न तावत्प्रथम कल्प, एकस्मादर्थप्रतीते
रनुत्पत्ते उत्पत्तौ वा द्वितीयादीनामनुच्चारणप्रसङ्ग । वर्णाना तु यौगपद्याभावोऽत परस्परमनुग्रा
ह्यानुग्राहकत्वायोगात् सभूयापि नार्थधियमादधते । –योगभा॰ तत्त्ववै॰ १ । १७ । वर्णाना प्रत्येक
वाचकत्वे द्वितीयादिवर्णोच्चारणानर्थक्यप्रसङ्गात् । आनर्थक्ये तु प्रत्येकमुत्पत्तिपक्षे यौगपद्येनोत्पत्त्य
भावात् । अभिव्यक्तिपक्षे तु क्रमेणौवाभिव्यक्त्या समुदायाभावात् एकस्मृत्युपारूढाना वाचकत्वे सरो
रस इत्यादौ अर्थप्रतिपत्त्यविशेषप्रसङ्गात् तद्व्यतिरिक्त स्फोटो नादाभिव्यङ्ग्यो वाचक । –महाभा॰
प्र॰ पृ॰ १६ । तत्र तावद् गकारादेरेकैकस्मान्न वाच्यधी । उदेति यदि चेदस्ति प्रथमेनैव गादिना ॥
वर्णेनोच्चरितेनेह गवाद्यर्थाभिधानत । उच्चारण द्वितीयादिवर्णाना स्यान्निरर्थकम् ॥ तदुच्चारण
सामर्थ्यं नैकैकस्मात्ततोऽर्थधी । समुदायोऽपि वर्णेषु क्रमज्ञातेष्वसम्भवी । नानावक्तृप्रयुक्तेभ्यो नच सा
दृश्यतेऽर्थधी । यौगपद्येऽपि वर्णेभ्यो नापि क्रमविपर्यये । –स्फोट॰ न्या॰ पृ॰ २ । सर्वद॰ पृ॰ २९९ ।

Return

8355 | वर्णानाम् । Return

8356 | शब्दप्रति– ब॰ । Return

8357 | अनुग्राहकत्वम् । Return

8358 | पूर्ववर्णानाम् । Return

8359 | वर्णोत्पत्ते । Return

8360 | पूर्ववर्णा नाम् । Return

8361

क्व पुनरिय सहायता, यदा न विसर्जनीयसमये वर्णान्तरोपलब्धिरस्ति ? कार्ये खलु व्यापा
रत सहायता, न चासतस्तदानी व्यापृतिरस्ति । स्वकालेऽपि च व्यापारस्तदानीमेव प्रध्वसान्नेदानीन्त
नकार्योपजनननिमित्तम् । –स्फोटसि॰ पृ॰ ३३ । असता पूर्ववर्णाना तदानी व्यापृति कथम् । असता
मपि साहाय्य वर्णाना यदि विद्यते ॥ केवलान्त्यप्रयोगेऽपि भवेदेवाभिधेयधी । –स्फोट॰ न्या॰ पृ॰ ४ ।

Return

8362 | पूर्ववर्णजनितज्ञानानि । Return

8363 | पूर्ववर्णजनितसंवेदनप्रभवसंस्काराः । अर्थधीकृन्न संस्कारो न तच्छक्तिर्न तज्जधीः । न तस्यापूर्वकल्पस्य कल्पकं जनकं फलम् ॥ –स्फोटसि॰ भा॰ पृ॰ १८ । Return

8364 | तेषां तत्का– आ॰ । Return

8365 | पूर्ववर्णजनितज्ञानानां तत्प्रभवसंस्काराणाञ्च । Return

8366 | अन्त्यवर्णकाले । Return

8367

संस्काराः खलु यद्वस्तुरूपप्रख्याप्रभाविताः ।
विज्ञानहेतवस्तत्र ततोऽर्थे धीर्न कल्प्यते ॥ संस्कारा खलु यद्वस्तूपलम्भसंभावितात्मानः तत्रैव नियतनि
मित्तलब्धप्रतिबोधा धियमाबिर्भावयन्ति नार्थान्तरे । न हि जातु गवावग्रहप्रत्ययप्रभावितः संस्कारोऽश्व
स्मरणमुपकल्पयति । –स्फोटसि॰ पृ॰ ४४ । स्मृतिफलप्रसवानुमितस्तु संस्कारः स्वकारणानुभववि
षयनियतो न विषयान्तरे प्रत्ययमाधातुमुत्सहते, अन्यथा यत्किञ्चिदेवैकमनुभूय सर्वः सर्वं जानीया
दिति । –योगसू॰ तत्त्ववै॰ ३ । १७ । पूर्ववर्णग्रहणजसंस्कारसंहितादन्त्यवर्णात्तदर्थघीरिति चेत्; तदपि
न; वस्त्वन्तरग्रहणजस्य संस्कारस्य वस्त्वन्तरज्ञानजनकत्वादर्शनात् । –स्फोटसि॰ भा॰ पृ॰ १६ ।

Return

8368 | घटप्रभवः श्र॰ । Return

8369

नचैकस्मृत्युपारोहात् समुदायस्य संभवः । वर्णेषु क्रमबुद्धेषु युगपत्स्मृत्यसंभवात् । संभवेऽपि च तेष्वेव
विपरीतक्रमेष्वपि गकारादिषु विज्ञानं गौरित्येकं प्रसज्यते । –स्फोट॰ न्या॰ पृ॰ १ । अन्यैस्तु सकल
वर्णोपलब्धिनिबन्धननिखिलभावनावीजजन्मा युगपदखिलवर्णरूपपरामर्शी चरमवर्णप्रत्यक्षोपलब्धिसम
नन्तरः स्मरणैकरूपः सङ्गीर्यते; क्रमसमधिगतात्मसु न युगपदनुस्मरणमित्यपि मिथ्या । –स्फोटसि॰ पृ॰
६१ ।

Return

8370 | –न्नानां वा स्थित्य– श्र॰ । Return

8371

न च प्रत्येकवर्णानुभवजनितसंस्कारपिण्डलब्धजन्मस्मृतिदर्षणसमारोहिणो वर्णाः समधिगत
सहभावा वाचका इति साम्प्रतम्; क्रमाक्रमविपरीतक्रमानुभूतानां तत्राविशेषेणार्थधीजननप्रसङ्गात् । –
योगसू॰ तत्त्ववै॰ पृ॰ ३२२ । पूर्वोपलब्धिभेदेऽपि भवेदर्थस्य दर्शनम् । एकोपलब्धौ नैतेषां भेदः कश्चन
लक्ष्यते ॥ पूर्वोपलब्धयो हि क्रमविशेषवत्यः परिगृहीताभिमतविपरीतानुपूर्व्या अक्रमाश्चैकवक्तृप्रयुक्त
वर्णविषया विपरीताश्च न पश्चाद् भाविन्यां समस्तवर्णावभासिन्यामुपलब्धावनुविपरिवर्तमानान् वर्णा
त्मनो भिन्दन्ति । –स्फोटसि॰ पृ॰ ६५ । एवं तर्हि सर्वसंस्कारजा सकलवर्णग्राहिण्येका स्मृतिरर्थ
धीहेतुः; तदपि न; क्रमप्रत्यस्तमयेन जराराजेत्यादावर्थाविशेषप्रसङ्गात् । –स्फोटसि॰ भा॰ पृ॰ १८ ।
तुल्यत्वाद् यौगपद्यस्य तदा नार्थधियो भिदा । सरोरसनदीदीनजराराजादिषु स्फुरेत् ॥ –स्फोट॰
न्या॰ पृ॰ १० ।

Return

8372 | –नुभवसंस्का– ब॰ । Return

8373

न चान्त्यवर्णमात्रस्य पुरःसम्बन्धवेदनम् । अक्षवर्त्मातिवृत्तत्वात् संस्कारस्य न
तद्वतः ॥ विदितसङ्गतयो हि शब्दा यथास्वमर्थान् प्रकाशयन्ति । नचान्त्यवर्णमात्रमर्थसम्बन्धितया प्रति
पद्यन्ते पुरस्तात् । –स्फोटति॰ पृ॰ १०५ ।

Return

8374 | गौरश्व इति वा केवलोच्चारणे वा को विसर्जनी यस्य भेदः यत्कृतोऽर्थभेदः प्रत्ययभावाभावौ च । –स्फोटसि॰ पृ॰ ३३ । Return

8375 | विसर्जनीयस्य । Return

8376

तत्र प्रत्यक्ष तावत्प्रसिद्धमेव, गौरित्युच्चारणे सत्येकमेवेद पदमित्येकाकारविज्ञानोदयात् ।
न चेदं वर्णमात्रविषय भवितुमर्हति, तेषा भिन्नानामभ्रान्तैकाकारज्ञानविषयत्वायोगात् । न चेद भ्रान्तम्,
भ्रान्तिनिमित्ताभावात् । –स्फोटसि॰ भा॰ पृ॰ १ । प्रत्यक्षज्ञाननियता व्यक्ताव्यक्तावभासिता ।
मानान्तरेषु ग्रहणमथवा नैव हि ग्रह ॥ इन्द्रिय हि व्यक्तावभासिनोऽव्यक्तावभासिनश्च प्रत्ययस्य
हेतु यथा दूराद् ग्रहणे सूक्ष्मार्थनिरूपणायाञ्च । लिङ्गशब्दादयस्तु निश्चितात्मान प्रत्ययमुपजनयन्त्ये
करूप नैव वा तत्र व्यक्ताव्यक्तग्रहणबुद्धिभेद । अर्थश्च शाब्दप्रत्ययावसेय, स्फोटात्मा तु प्रत्यक्षवेदनीय
इति निरवद्यम् । –स्फोटसि॰ पृ॰ १६९ ।

Return

8377

न च समुच्चयज्ञानोपारोहिवर्णनिबन्धनार्थबोधाभि
प्राय शब्दादर्थं प्रतिपद्यामहे इति, नापि शब्दजात्यभिप्रायम् । तथाहि–नेक्षिता जातिशब्दाना समुदाया
नुपातिता । जातिमाचक्षते ते हि व्यक्तिर्वा जातिसङ्गता ॥ न तावदिद शब्दजात्यभिप्रायम् । न
शब्दजातितोऽर्थप्रतीति, गवाश्वादिपदेषु तदविशेषादभिधेयाविशेषप्रसङ्गात् । नापि शब्दव्यक्त्यभि
प्रायम्, तद्भेदात् गोशब्दादित्येकवचनानुपपत्ते । –स्फोटसि॰ पृ॰ ७३ ।

Return

8378 | अनादिनिधन शब्द ब्रह्मतत्त्व यदक्षरम् । –वाक्यप॰ १ । १ । Return

8379 | –यर्थ्यञ्च स्यात् श्र॰ । Return

8380 | तावद्वास्फो– श्र॰, तावस्फो– आ॰ । Return

8381

यत प्रत्येकमपि तेऽविकल स्फोटात्मानमभिव्यञ्ज
यन्ति । न चेतरनादवैयर्थ्यम्, अभिव्यक्तिभेदात् । तथाहि–पूर्वे ध्वनय अनुपजातभावनाविशेषमनसः
प्रतिपत्तु अव्यक्तरूपोपग्राहिणी उत्तरव्यक्तपरिच्छेदोत्पादानुगुणभावनाबीजवापिनी प्रख्या प्रादुर्भाव
यन्ति, पश्चिमस्तु पुरस्तनध्वनिनिबन्धनाव्यक्तपरिच्छेदप्रभावितसकलभावनाबीजसहकारि स्फुटतरवि
निविष्टस्फोटबिम्बमिव प्रत्ययमतिव्यक्ततरमुद्भावयन्ति । यथा रत्नपरीक्षिण परीक्षमाणस्य प्रथमसमया
धिगमानुपाख्यातमनुपाख्येयरूपप्रत्ययोपाहितसस्काररूपाहितविशेषाया बुद्धौ क्रमेण चरमे चेतसि चकास्ति
रत्नतत्त्वम् । –स्फोटसि॰ पृ॰ १२९ । स्फोट॰ न्या॰ पृ॰ २० । स्फोटसि॰ भा॰ पृ॰ २१ । अभिव्य
ञ्जकोऽपि प्रथमो ध्वनिः स्फोटमस्फुटमभिव्यनक्ति, उत्तरोत्तराभिव्यञ्जकक्रमेण स्फुट स्फुटतर स्फुट
तमम् । यथा स्वाध्याय सकृत् पठ्यमानो नावधार्यते, अभ्यासेन तु स्फुटावसाय, यथा वा रत्नतत्त्व
प्रथमप्रतीतौ स्फुट न चकास्ति चरमे चेतसि यथावदभिव्यज्यते । –सर्वद॰ पृ॰ ३०३ ।

Return

8382 | –वादकग्र– आ॰ । Return

8383 | ऋग्यजु सामसमूह–इत्यमरः । वेदविशेष इति सूभूतिः –शब्दकल्पद्रुमः । Return

8384 | शक्योच्यते श्र॰ । Return

8385 | अन्येन ब॰, श्र॰ । Return

8386

व्याख्या–सोढत्वमेकबुद्धिविषयत्वम्, एवं वर्णपदवाक्यविषया प्रयत्नविशेषसाध्या ध्वनयो वर्ण
पदवाक्याख्यान् स्फोटान् पुन पुनराविर्भावयन्तो बुद्धिष्वध्यारोपयन्ति नत्वेतावता आनन्त्य स्फोटा
नाम्, यथावृत्तौ न श्लोकाद्यानन्त्यम् । तदेवाह–न तु प्रत्यावृत्त्या स ग्रन्थ श्लोकसमुदायात्मको भेदेन
निरूप्यत इत्यर्थ । तत्रान्त्यया ध्वनिना सम्यग्बुद्धौ निवेश । यच्चानुपगृहीतविशेष बुद्धावसन्निविष्टं
तावदनुपलब्धमेव । नहि तेन कश्चिदपि व्यवहार प्रकल्प्यते । –वाक्यप॰ पु॰ टी॰ । वाक्यप॰ वृ॰ ।
अनुबाक इति वैदिकं वाक्यम्, सोढत्वमिति सोढु शक्यत्व बुद्ध्याक्रमणीयता स्वीकार्यत्वम्, येन स्वेच्छ
याऽसौ पठनीयो भवति । आवृत्येति जातावेकवचनम्, आवृत्तिरेकैकापि उपयुज्यते उत्तरोत्तरविशेषा
धानाय, अन्यथा एकावृत्त्यैव सोढता स्यादिति । यथा ह्यनुवाकः श्लोको वा पुन पुनरावृत्त्या सुखे
नावधारयितु शक्यते । न च प्रत्यावृत्तिस्तत्र ईदृशी बुद्धिरुपजायते यथेदं गृहीतमिद नेति । अथ चाने
कावृत्तौ श्लोकाद्यवभासः स्पष्टः सवेद्यते तथैवायमपि शब्दात्मा पुन पुनरभिव्यक्तस्फोटरूपोऽवधार्यते,
न च प्रत्यभिव्यक्तिस्तत्रेदृशी बुद्धिरुपजायते इद गृहीतमिदं नेति । अथवाऽनेकाभिव्यक्तौ स्फोटावभास
स्पष्ट सवेद्यते । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६५० । अनुवाको वैदिक श्लोकस्तु लौकिक, सोढत्व जितत्वं
वशतामिति यावत् –स्फोटसि॰ टी॰ पृ॰ १३२ ।

Return

8387 | स्फोटत्व– आ॰, ब॰, श्र॰ । Return

8388 | ननु आ॰, ब॰ । Return

8389

प्रत्यावृत्त्या –वाक्यप॰, प्रत्यावृत्ति नि –
वाक्यप॰ ब्र॰, स्फोटसि॰ । प्रकृतपाठ –स्या॰ र॰ । न्यायवि॰ बि॰ पृ॰ ५७६B. । प्रत्यावृत्ति
र्निरुच्यते –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ ३५९ ।

Return

8390

यथा श्लोक एकदा प्रकाशितोऽनवधारितोऽन्यदा
प्रकाशने त्ववधारणसहो भवति पुन पुन प्रकाशने त्ववधार्यते । तथा वाक्यं पूर्वध्वनिभावानभिव्यक्त
मपि नावधारितम्, तेन पूर्वपूर्ववाक्याभिव्यक्त्याहितैस्तु सस्कारैर्वाक्यावधारणं प्रति प्रत्ययभूतैरन्त्यवर्ण
श्रवणकाले तदवधार्यते, तस्माद्वर्णेनानुक्रमवताऽक्रमस्य वाक्यव्यक्तिर्युज्यत एव । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰
टी॰ पृ॰ ३५९ । व्यक्तरूपग्रहणानुगुणा अनुपाख्येयाकारा इद तदिति तस्य बुद्ध्यारूढस्याख्यातुम
शक्यत्वात् बहव उपायभूता प्रत्यया ध्वनिभि प्रकाश्यमाने शब्दे समुत्पद्यमाना शब्दस्वरूपावग्रहहे
तवो भवन्ति । –वाक्यप॰ वृ॰ ।

Return

8391 | ग्रहणानुग्रहै –ध्वन्या॰ टी॰ १ । १६ । प्रकृतपाठ –स्फोटसि॰, प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰, स्या॰ र॰, न्यायवि॰ वि॰ । Return

8392 | इति नाहित– श्र॰ । Return

8393

नादै शब्दात्मानमवद्योतयद्भि यथोत्तरोत्कर्षे
णाधीयन्ते व्यक्तपरिच्छेदानुगुणसस्कारभावनाबीजानि, ततश्चान्त्यो ध्वनिविशेष परिच्छेदसंस्कारभाव
नाबीजवृत्तिलाभप्राप्तयोग्यतापरिपाकाया बुद्धौ उपग्रहेण शब्दस्वरूपाकार सन्निवेशयति । –वाक्यप॰ वृ॰ ।
वाक्यप॰ पु॰ टी॰ । नादैराहित –वाक्यप॰, स्फोटसि॰, प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰, स्या॰ र॰, न्यायवि॰
वि॰, सर्वद॰ । प्रकृतपाठ –तत्त्वसं॰ पृ॰ ७२२, पं॰ पृ॰ ६३६ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५६ ।

Return

8394

आवृत्त[p. n750 ]
परिपाको यस्या इति, परिपाकः कार्योत्पादनं प्रति विशिष्टं आत्मलाभः –वाक्यप॰ बृ॰ टी॰ ।
आवृत्तोऽभ्यस्तः परिपाको यस्याः सा तथोक्ता, प्रथमेन ध्वनिना किञ्चिद्भावनाबीजमाहितम्,
तेन च कश्चित्परिपाकः कार्यजननशक्तिविशेषः एवं द्वितीयेनेति । यद्यपि परिपाका भिन्नाः तथापि
जातिमाश्रित्यावृत्तवाचोयुक्तिः अष्टकृत्वो ब्राह्मणा भुक्तवन्त इतिवत् । आवृत्तेत्यस्यान्या
व्याख्या–आवृत्तेन वावृत्त्या कषायपरिपाको यस्यामिति । क्वचित्तु आवृत्तीति पाठः । बुद्धावन्तःकरणे
शब्दोऽवधार्यते अन्त्येन ध्वनिना सह, यदा अन्त्यो ध्वनिरवधार्यते तदा गौरित्येवं शब्दोऽप्यवधार्यत
इत्यर्थः । –स्फोटसि॰ टी॰ पृ॰ १३२ । आवृत्तपरि –वाक्यप॰, स्फोटसि॰, प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰,
तत्त्वसं॰ पृ॰ ७२२ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४३५ । स्फोटत॰ पृ॰ ९ । आवृत्तिपरि –तत्त्वसं॰ पं॰
पृ॰ ६३६ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५६ । स्या॰ र॰ पृ॰ ६५० । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ५७६B. ।

Return

8395 | शब्दोऽवधार्यते –वाक्यप॰ । स्फोटसि॰ । प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ । तत्त्वसं॰ पं॰ । स्या॰ र॰ । सर्वद॰ । प्रकृतपाठः –तत्त्वसं॰ पृ॰ ७२२ । प्रमेयक॰ । सन्मति॰ टी॰ । न्यायवि॰ वि॰ । Return

8396 | पृ॰ ७४५ पं॰ ११ । Return

8397

तुलना–अन्ये तु पूर्ववर्णानां तज्ज्ञानानाञ्च अतीतानामप्य
न्त्यवर्णसहकारित्वमन्वयव्यतिरेकोपपत्तेः । तथाहि–वर्तमानस्य कारणत्वमन्वयव्यतिरेकाभ्यां विज्ञातम्
एवमतीतस्यापि । यदि वा पूर्ववर्णविनाशास्तज्ज्ञानप्रध्वंसाश्च समीपवर्तिनोऽन्त्यवर्णसहकारिणः । –प्रश॰
व्यो॰ पृ॰ ५९५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५३ । तत्र पूर्वे वर्णाः अतीता अप्युपकरिष्यन्ति, चरमवर्णस्तु वर्त्तमान
इतीदृश एवायं काल्पनिकः क्रियाक्षणसमूह इव वर्णसमूहोऽर्थप्रत्यायकः । –न्यायमं॰ पृ॰ ३७६ । अर्थप्र
तिपत्तिस्तु उपलभ्यमानात् पूर्ववर्णध्वंसविशिष्टादन्त्यवर्णात् । न चाभावस्य सहकारित्वं विरुद्धम्;
वृन्तफलसंयोगाभावस्येवाप्रतिबद्धगुरुत्वफलप्रपातक्रियाजनने, दृष्टञ्चोत्तरसंयोगं विदधत् प्राक्तनसं
योगाभावविशष्टं कर्म, परमाण्वग्निसंयोगश्च परमाणौ तद्गतपूर्वरूपप्रध्वंसविशिष्टो रक्ततामुत्पादयन् ।
–सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४३३ ।

Return

8398 | सहकारित्व । Return

8399 | परमाणुगतश्यामरूप । Return

8400

यद्वा
उपलभ्यमानोऽन्त्यवर्णः पूर्ववर्णविज्ञानाभावविशिष्टः पदरूपतामासादयन् पदार्थे प्रतिपत्तिं जनयति । –
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४३३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५३ ।

Return

8401

पूर्ववर्णजनितसंस्कारसहितोऽन्त्यो वर्णः
प्रत्यायकः । –शाबरभा॰ १ । १ । ५ । वाक्यस्थेषु खलु वर्णेषूच्चरत्सु प्रतिवर्णं तावच्छ्रवणं भवति, श्रुतं
वर्णमेकमनेकं वा पदभावेन प्रतिसन्धत्ते, प्रतिसन्धाय पदं व्यवस्याति । पदव्यवसायेन स्मृत्या पदार्थं
प्रतिपद्यते, पदसमूहप्रतिसन्धानाच्च वाक्यं व्यवस्यति, सम्बद्धांश्च पदार्थान् गृहीत्वा वाक्यार्थं प्रति
पद्यते । –न्यायभा॰ ३ । २ । ६० । अन्त्यवर्णप्रत्ययात् पूर्ववर्णप्रतिसन्धानप्रत्ययापेक्षादर्थप्रत्ययः । –
न्यायवा॰ पृ॰ ३१०–१६ । पूर्ववर्णानुगृहीतस्यान्त्यवर्णस्य स्वानुभवसहकारिणोऽर्थप्रतिपादकत्वात् । –
प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५९५ । यद्वा पूर्ववर्णसंस्कारस्मरणयोरन्यतरसापेक्षोऽन्त्यो वर्णः प्रत्यायकः । –प्रश॰
कन्द॰ पृ॰ २७० । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५३ । प्राक्तनवर्णसंवित्प्रभवसंस्कारसव्यपेक्षो वा –सन्मति॰ टी॰ पृ॰
४३३ । तत्तद्वर्णसंस्कारसहितचरमवर्णोपलम्भेन तद्व्यञ्जकेनैवोपपत्तेरिति । –मक्ता॰ शब्दख॰ ।

Return

8402

अर्थप्रतीतो । यद्विषयको हि सस्कार तद्विषयामेव स्मृतिं विदघातीति नियमात् । शब्द
विषयकश्च सस्कारः शब्दस्मृतिमेव विदधीत नतु अर्थप्रतीतिमिति भावः । तुलना–यद्यपि स्मृतिहेतुत्व
सस्कारस्य व्यवस्थितम् । कार्यान्तरेषु सामर्थ्यं न तस्य प्रतिषिध्यते ॥ ननु हेतो कथ कार्यान्तरे सामर्थ्य
मत आह–यद्यपि इति । सभवति ह्येकस्याप्यनेकत्र सामर्थ्य कर्मवत्सयोगविभागयोरिति । –मी॰ श्लो॰
न्यायर॰ पृ॰ ५३६ । यत पदार्थे प्रतीत्यनुगुणतया प्रत्येकमनुभवैराधीयमाना वर्णविषया संस्कारा
स्मृतिहेतुसंस्कारविलक्षणशक्तय एवाधीयन्ते, तथाभूतानामेव तेषा कार्येणाधिगमात् –प्रश॰ कन्द॰ पृ॰
२७१ ।

Return

8403 | –व्ये ज्ञानाहितसस्कारश्च आ॰ । Return

8404

तुलना–तथा चैकस्मिन् वर्णे ज्ञाते तेन क्रियते सस्कार, पुनर्द्वितीयवर्णे ज्ञानम्, तेनापि
पूर्ववर्णसस्कारसहकारिणा सस्कार इति क्रमेणान्त्यवर्णज्ञानम्, तस्मात् पूर्वसस्काराभिव्यक्तावशेषवर्णा
नुस्मरणे सत्यन्त्यवर्णादर्थप्रतिपत्ति । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५९५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५३ । सन्मति॰ टी॰
पृ॰ ४३३ । स्मृत्यारूढान्येव सर्वपदानि वाक्यार्थमवगमयिष्यन्ति । तत्र चेय कल्पना वर्णक्रमेण
तावत् प्रथमपदज्ञान तत सकेतस्मरणं सस्कारश्च युगपद् भवतः । ज्ञानयोर्हि यौगपद्य शास्त्रे प्रतिपिद्ध
न सस्कारज्ञानयो । तत पदार्थज्ञान तेनापि सस्कार, पुनर्वर्णक्रमेण द्वितीयपदज्ञान तत सकेतस्मरण
पूर्वसंस्कारसहितेन च तेन पटुतर सस्कार पुनः पूर्ववर्णक्रमेण तृतीयपदज्ञान सकेतस्मरण पूर्वसस्कारा
पेक्ष पटुतर सस्कारः, पुन पूर्ववर्णक्रमेण तृतीयपदज्ञानं सकेतस्मरणं पूर्वसस्कारापेक्ष पटुतर सस्कार
इत्येवं पदज्ञानजनिते पीवरे सस्कारे पदार्थज्ञानजनिते च तादृशि सस्कारे स्थिते अन्त्यपदार्थज्ञानानन्तर
पदसस्कारात् सर्वपदविषयस्मृति, पदार्थसंस्काराच्च पदार्थविषया स्मृतिरिति सस्कारक्रमात् क्रमेण द्वे
स्मृती भवत । तत्रैकस्या स्मृतावुपारूढः पदसमूहो वाक्यमितरस्यामुपारूढ पदार्थसमूहो वाक्यार्थ ।
अथवा कृत स्मरणकल्पनया अन्त्यपदार्थज्ञानानन्तरं सकलपदपदार्थविषयो मानसोऽनुव्यवसाय शतादि
प्रत्ययस्थानीयो भविष्यति । तदुपारूढानि पदानि वाक्य तदुपारूढश्च पदार्थो वाक्यार्थ । –न्यायमं॰ पृ॰
३९४–९५ ।

Return

8405 | –वर्णेन ता– आ॰ । Return

8406 | तेन च पूर्ववर्णविज्ञानं तेन विशिष्ट संस्कारो ब॰ । Return

8407 | यावदन्त्यसंस्का– आ॰ । Return

8408

तुलना–अन्ये तु शब्दार्थोपभोगप्रापकादृष्टनियमिता पूर्ववर्णानुभवजनितसस्कारा
पूर्ववर्णेष्वेक स्मरणमारभन्ते तत्सहकारी चान्त्यो वर्ण पदम् । यदि वा सस्कारमेक विचित्रमारभन्ते
तस्माच्च पूर्ववर्णेष्वेक स्मरणमिति । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५९५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५३ । सन्मति॰ टी॰
पृ॰ ४३३ ।

Return

8409

तुलना–यद्वा प्रत्यक्षत पूर्व क्रमज्ञातेषु यत्परम् । समस्तवर्णविज्ञान तदर्थज्ञानका
रणम् ॥ अन्त्यवर्णेऽपि विज्ञाते पूर्वसस्कारकारितम् । स्मरण यौगपद्येन सर्वेष्वन्ये प्रचक्षते ॥ सर्वेषु
चैवमर्थेषु मानस सर्ववादिनाम् । इष्ट समुच्चयज्ञानं क्रमज्ञानेषु सत्स्वपि ॥ न चेत्तदाऽभ्युपेयेत क्रमदृष्टेषु
नैव हि । शतादिरूप जायेत तत्समुच्चयदर्शनम् ॥ तेन श्रोत्रमनोभ्या स्यात् क्रमाद्वर्णेषु यद्यपि । पूर्व
ज्ञान परस्तात्तु युगपत्स्मरण भवेत् ॥ तदारूढास्ततो वर्णा न दूरेऽर्थावबोधनात् । शब्दादर्थमतिस्तेन
लौकिकैरभिधीयते । –मी॰ श्लो॰ स्फो॰ श्लो॰ १०९, ११२–११६ । तत्त्वसं॰ का॰ २७२०–२५ । [p. n752 ]
तथाभूतसस्कारप्रभवस्मृतिसव्यपेक्षो वाऽन्त्यो वर्ण पदार्थप्रतिपत्तिहेतु । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४५४ ।
तस्मात्पूर्ववर्णेषु स्मृतिस्पजाता अन्त्यवर्णेनोपलम्यमानेन सहार्थप्रतिपत्तिमुत्पादयति । –सन्मति॰ टी॰
पृ॰ ४३३ । द्रष्टव्यम्–पृ॰ ७५० टि॰ ६ ।

Return

8410

क्रमोषलब्धेष्वपि वर्णेषु मानसमनुव्यवसायरूपमखिलवर्णविषय सङ्कलनाज्ञान यदुप
जायते तदर्थप्रत्ययनाङ्ग भविष्यति । –न्यायमं॰ पृ॰ ३७६ । सत्यपि समस्तवर्णप्रत्यवमर्शे यथा क्रमा
नुरोधिन्य एव पिपीलिका पङ्क्तिबुद्धिमारोहन्ति एव क्रमानुरोधिन एव वर्णा पदबुद्धिमारोक्ष्यन्ति ।
तत्र वर्णानामविशेषेऽपि क्रमविशेषकृता पदविशेषप्रतिपत्तिर्न विरुध्यते । वृद्धव्यवहारे चेमे वर्णा क्रमाद्य
नुगृहीता गृहीतार्थविशेषसम्बन्धा सन्त स्वव्यवहारेऽप्येकैकवर्णग्रहणानन्तर समस्तप्रत्यवमर्शिन्या बुद्धौ
तादृशा एव प्रत्यवभासमानास्त तमर्थमव्यभिचारेण प्रत्याययिष्यन्तीति वर्णवादिनो लघीयसी कल्पना । –
ब्रह्म॰ शां॰ भा॰ १ । ३ । २८ । ते हि पूर्वमनुभूता प्रत्येकमनुभूतताक्रमोषसृष्टा एकबुद्धिसमारोहिण
शक्नुवन्त्यर्थधियमाधातुम् । –न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ ४७० ।

Return

8411

तुलना–वर्णाद्वर्णोत्पत्त्यभावप्रतिपादनञ्च
सिद्धसाधनमेव । तदेव यथोक्तसहकारिकारणसव्यपेक्षादन्त्याद्वर्णादर्थप्रतिपत्ति अन्वयव्यतिरेकाभ्यामुप
जायमानत्वेन निश्चीयमाना स्फोटपरिकल्पना निरस्यति तदभावेऽप्यर्थप्रतिपत्तेरुक्तप्रकारेण सभवेऽन्यथा
नुपपत्ते प्रक्षयात् । नहि दृष्टादेव कारणात् कार्योत्पत्तावदृष्टतदन्तरपरिकल्पना युक्तिसङ्गता अति
प्रसङ्गात् । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४३३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५४ ।

Return

8412 | बुद्धिः सगता ब॰, युक्ति सगता आ॰ । Return

8413 | तथा आ॰, ब॰ । Return

8414

यस्यानवयव स्फोटो व्यज्यते
वर्णबुद्धिभि । सोऽपि पर्यनुयोगेन नैवैतेन विमुच्यते ॥ तत्रापि प्रतिवर्णं पदस्फोटो न गम्यते । नचा
वयवशो व्यक्तिस्तदभावान्न चात्र घी ॥ प्रत्येकञ्चाप्यशक्ताना समुदायेप्यशक्तता । –मी॰ श्लो॰
स्फो॰ श्लो॰ ९१–९३ । न समस्तैरभिव्यज्यते; समुदायानभ्युपगमात् । न व्यस्तै, एकेनैवाभि व्यक्तौ
शेषोच्चारणवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५९५ । पदस्फोटो नित्यो निरश सर्वगतोऽमूर्त
किमनभिव्यक्त एवार्थप्रतिपत्तिहेतुरभिव्यक्तो वा ? प्रथमपक्षे वर्णोच्चारणानर्थक्यम् । द्वितीयपक्षे
तु पदस्फोटोऽभिव्यज्यमान प्रत्येक वर्णेनाभिव्यज्यते वर्णसमूहेन वा ? –युक्त्यनु॰ टी॰ पृ॰ ९६ ।
तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४२६ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५४ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४३३ ।

Return

8415 | वर्णानाम् । Return

8416

वर्णान्तरोच्चारणादपि पदार्थान्तरप्रतिपत्तेरेवानुषङ्गात् । यथाहि गौरिति पदस्यार्थो गकारोच्चारणात्
प्रतीयेत तथा औकारोच्चारणाद् औशनस इति पदस्यार्थ प्रतिपद्येत । आद्येन गकारेण गौरिति पदस्येव
प्रथमौकारेण औशनस इति पदस्य स्फोटस्य अभिव्यक्ते । तथा च गौरिति पदादेव गौरौशनस इति
वाक्यार्थप्रतिपत्ति प्रसज्येत । संशयो वा स्यात् –युक्त्यनु॰ टी॰ पृ॰ ९६ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५४ ।

Return

8417 | यथा गौ– श्र॰ । Return

8418 | तदा श्र॰ । Return

8419 | प्रतीयते आ॰ । Return

8420 | एतदन्तर्गत पाठो नास्ति आ॰ । Return

8421

तुलना–अभिव्यक्तिव्यतिरिक्तसस्कारस्वरूपानधारणात् । तथाहि न तावत्तत्र तैर्वेगाख्य
सस्कारो निर्वर्त्यते तस्य मूर्त्तेष्वेव भावात् । नापि वासनारूप, अचेतनत्वात् –सन्मति॰ टी॰
पृ॰ ४३३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५४ ।

Return

8422 | स्फोटे । Return

8423 | वर्णे । Return

8424 | स्फोटस्य अचेतनत्वात् । Return

8425 | किञ्चासौ संस्कार स्फोटस्वरूपस्तद्धर्मो वा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ४५५ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४३४ । Return

8426 | धर्मो वा श्र॰ । Return

8427 | स्फोटाद्वैतस्य ब॰ । Return

8428 | सस्कारस्य । तुलना–अपि च साऽभिव्यक्ति स्फोटादव्यतिरिक्ता व्यतिरिक्ता वा ध्वनिभि क्रियेत ? –स्या॰ र॰ पृ॰ ६६२ । Return

8429 | स्फोटस्य । Return

8430 | स्फोटस्याय सस्कार इति । Return

8431 | सस्कारस्य । Return

8432 | स्फोटोपकारकत्वे । Return

8433 | सस्कारकृतोपकारस्यापि । Return

8434 | स्फोटात् । Return

8435 | –दोषानवस्था– श्र॰ । Return

8436 | अनभिव्यक्तस्वरूपपरित्यागे । Return

8437 | वानि– ब॰ । Return

8438

तुलना–किञ्च, आद्यो वर्णध्वनि शब्दात्मा सकलस्य
वा व्यञ्जक स्यादेकदेशस्य वा ? यदि सकलस्य, इतरेषा ध्वनीनामानर्थक्य स्यात् । अथैकदेशस्य,
निरवयवत्वमस्य हीयते । –राजवा॰ ५ । २४ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५५ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४३४ ।

Return

8439 | स्फोटात् । Return

8440 | किञ्च, स्फोटसस्कार स्फोटविषयसंवेदनोत्पादनम्, आवरणापनयन वा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ४५५ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४३४ । Return

8441 | स्फोटस्य । Return

8442 | कदाचित् नास्ति आ॰, श्र॰ । Return

8443 | नत्वेव आ॰, ब॰ । Return

8444 | स्फोट । Return

8445 | अन्यवर्ण– श्र॰ । Return

8446

तथैव पदार्थप्रतिपत्तिसिद्धे स्फोटपरिकल्पनानर्थक्यात् ।
चिदात्मव्यतिरेकेण तत्त्वान्तरस्य स्फोटस्यार्थप्रकाशनसामर्थ्यानुपपत्तेः । स एव चिदात्मा विशिष्टशक्ति
स्फोटोऽस्तु । स्फोटति प्रकटीभवत्यर्थोऽस्मिन्निति स्फोटश्चिदात्मा । पदार्थज्ञानावरणवीर्यान्तरायक्षयोप
शमविशिष्ट पदस्फोट, वाक्यार्थज्ञानावरणवीर्यान्तरायक्षयोपशमविशिष्टो वाक्यस्फोट इति । प्रकरणा
ह्निकाध्यायशास्त्रादिरङ्गप्रविष्टाङ्गबाह्यविकल्प स्फोट प्रसिद्धो भवति, भावश्रुतज्ञानपरिणतस्यात्मन
स्तथाभिधानाविरोधात् । –युक्त्यनु॰ टी॰ पृ॰ ९७ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४२७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५६ ।

Return

8447 | तुलना–स्फोटवादिनस्तु दृष्टहानिरदृष्टकल्पना च । वर्णाश्चेमे क्रमेण गृह्यमाणा स्फोट व्यञ्ज यन्ति, स स्फोटोऽर्थं व्यनक्तीति गरीयसी कल्पना स्यात् । –ब्रह्म॰ शां॰ भा॰ १ । ३ । २८ । Return

8448 | स्फोटति श्र॰ । Return

8449 | स्फुट त्यर्थोऽस्मिन् प्रकाशते इति स्फोट –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४२६ । Return

8450 | पदवाक्यादिस्फोटरूपेण । Return

8451

वायु
नाञ्च व्यञ्जकत्वपरिकल्पने वर्णवैफल्यप्रसक्ति । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४३४ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४४६ । न च
स्फोटमभिव्यञ्जन्ति ध्वनय अचाक्षुषप्रत्यक्षत्वात् गन्धवत् । –तत्त्वार्थभा॰ व्या॰ ५ । २४ ।

Return

8452 | एतदन्तर्गतः पाठो नास्ति आ॰ । Return

8453 | वर्णानाम् । Return

8454 | पृ॰ ७४९ पं॰ ७ । Return

8455

तुलना–समस्तवर्णसस्कारवत्याऽन्त्यया बुद्ध्या बाक्याबधारणमित्यपि[p. n755 ]
मिथ्या, तस्यावर्णरूपसस्पर्शिन कस्यचित्कदाचिदप्रतिपत्ते । वर्णानाञ्चाक्रमेणाऽप्रतिपत्ते कुतोऽ
क्रममेकबुद्धिग्राह्य नाम । नचान्त्यवर्णप्रतिपत्तेरूर्ध्वमन्यमशकल शब्दात्मानमुपलक्षयाम । –
प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ १ । २५३ ।

Return

8456

स्थिते च स्फोटस्य वर्णोच्चारणात् प्राक् सद्भावे वर्णाना वायूनां वा व्यञ्जकत्वं
परिकल्प्येत । नच तत्सद्भावः कुतश्चित्प्रमाणादवगत । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४३४ । प्रमेयक॰ पृ॰
४५६ ।

Return

8457 | पूर्वस्फोट– आ॰, ब॰ । Return

8458 | पृ॰ ७४८ पं॰ १ । Return

8459

घटादिशब्देषु परस्परव्यावृत्तानेकवर्णव्यतिरिक्तस्य स्फोटा
त्मनोऽर्थप्रत्यायकस्यैकस्य अध्यक्षप्रतिपत्तिविषयत्वेनाप्रतिभासनात् –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४३५ ।
प्रमेयक॰ पृ॰ ४५७ ।

Return

8460

तुलना–दूरदेशावस्थितस्य हि विरलपदार्थस्य घनरूपताप्रतीति उत्तर
कालभाविबलिष्ठविरलरूपताप्रत्ययेन बाध्यत इति तत्र घनत्वप्रतीतिवशाद् व्यवस्थाप्यमान घनत्व
मस्त्ववास्तव क किमाह । वर्णाद्यवयवाभासस्य तु नोत्तरकालिक बाधक किञ्चिच्चेतयाम । स्या॰
र॰ पृ॰ ६५८ ।

Return

8461 | पृ॰ ७४९ पं॰ ५ । Return

8462

तुलना–यतोऽनुवाकश्लोकौ सावयवौ वा स्याता
निरवयवौ वा ? प्रथमपक्षे वैषम्यम् । अनुवाकादौ हि सावयवत्वात् स्फुटोऽस्फुटश्चावभासो युज्यते स्फोटे
तु निरवयवत्वान्न तौ संभवत इति । अपसिद्धान्तप्रसङ्गश्चास्मिन् पक्षे वैषम्यम्–श्लोकानुवाकयोरपि
स्फोटरूपत्वेनाभ्युपगतयोर्भवच्छास्त्रे निरवयवत्वेनाभ्युपगतत्वात् । द्वितीयविकल्पे तु देवदत्त गामभ्याजेति
वाक्यस्फोटवत् एतावपि पूर्वपूर्वध्वनिजनिताभिव्यक्तिकृतसस्कारविशेषावन्त्यध्वनिबुद्धौ प्रथमावृत्तावपि
स्फुटर प्रतिभासेयाताम् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ६६० । योऽपि द्वितीयो दृष्टान्त उदाहारि-यथानुवाक श्लोको
वा प्रथमसस्थया गृहीतोऽपि संस्थानान्तराभ्यासै स्फुटतरपरिच्छिन्नो भवति तथा स्फोटोऽपि प्रथम
वर्णव्यक्तो वर्णान्तरैरतिशयिताभिव्यक्तिर्भविष्यतीति, सोऽपि न सदृशो दृष्टान्त श्लोकानुवाकयोर
नशत्वानुपपत्ते । केचिदवयवा वर्णात्मान पदात्मानो वा प्रथमाया बुद्धावपरिस्फुरन्त सस्थाभ्यास
लब्धातिशयाया तस्या प्रकटीभवन्ति, स्फोटस्तु एकवर्ण इव निरश इति तत्र को बुद्धेरतिशययोग तस्मा
दयमपि न सङ्गतो दृष्टान्त । –न्यायमं॰ पृ॰ ३०९ ।

Return

8463 | पुन नास्ति आ॰ । Return

8464 | तथावत्कल्प– आ॰, तदात्मनत्कल्प– श्र॰ । Return

8465 | स्फुटतरतमादिरूपेणाभिव्यक्तिकल्पनम् । Return

8466 | प्रतीतोऽत ब॰, श्र॰ । Return

8467 | –स्फोटोऽभ्यु– ब॰ । Return

8468

वर्णा वा ध्वनयो वापि स्फोट न पदवाक्ययो । व्यञ्जन्ति व्यञ्जकत्वेन यथा दीपप्रभा
दय ॥ सत्त्वात् घटादिवच्चेति साधनानि यथारुचि । लौकिकव्यतिरेकेण कल्पितेऽर्थे भवन्ति हि ॥ नार्थस्य
वाचक स्फोट वर्णेभ्यो व्यतिरेकत । घटादिवत्, न दृष्टेन विरोधो धर्म्यसिद्धित ॥ –मी॰ श्लो॰ स्फो॰
श्लो॰ १३१–३३ ।

Return

8469 | वर्णोत्था वाऽर्थधीरेषा तज्ज्ञानानन्तरोद्भवा । येदृशी सा तदुत्था हि धूमादेरिव वह्निधी ॥ –मी॰ श्लो॰ स्फो॰ श्लो॰ १३५ । तत्त्वस॰ का॰ २७३१ । Return

8470

गन्धादिस्फोटस्य तथाभ्युपगमार्ह
त्वात् । यथैव शब्द वक्तृसकेतस्य क्वचिदर्थप्रतिपत्तिहेतु तथा गन्धादिरपि विशेषाभावात् । एवविधमेव
गन्ध समाघ्राय इत्थमेवविधोऽर्थ प्रतिपत्तव्य स्पर्शं स्पृश्य रस वास्वाद्य रूप वालोक्येत्थम्भूतमीदृशो भावः
प्रत्येतव्य इति समयग्राहिणा पुन क्वचित्तादृशगन्धाद्युपलम्भात् तथाविधार्थनिर्णयप्रसिद्धे गन्धादिज्ञा
नाहितसस्कारस्यात्मन तद्वाक्यार्थपतिपत्तिहेतो गन्धादिपदस्फोटतोपपत्ते पूर्वगन्धादिविशेषज्ञानाहितस
स्कारस्यात्मन अन्त्यगन्धादिविशेषोपलम्भानन्तर गन्धादिविशेषसमुदायगम्यार्थप्रतिपत्तिहेतोर्गन्धादिवा
क्यस्फोटत्वघटनात् । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४२७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४५७ ।

Return

8471 | –ञ्चालोक्य ब॰, श्र॰ । Return

8472 | हस्तपादसमायोगो नृत्यस्य करण भवेत् । –नाट्यशा॰ ४ । ३० । Return

8473 | द्वे नृत्तकरणे चैव भवतो नृत्तमातृका । नृत्तस्य अङ्गहारस्यात्मनो मातृका उत्पत्तिकारणम् । –नाट्यशा॰ ४ । ३१ । Return

8474

अङ्गाना देशान्तरे समुचिते
प्रापणप्रकारोऽङ्गहार हरस्य चाय हार प्रयोग, अङ्गनिर्वर्त्यो हार अङ्गहार । स्थिरहस्तादिभेदेन द्वात्रिं
शद्विध । द्वाभ्या त्रिभिश्चतुर्भिर्वाप्यङ्गहारस्तु मातृभि ॥ त्रिभि कलापक चैव चतुभिर्मण्डक भवेत् ॥
पञ्चैव करणानि स्यु सङ्घातक इति स्मृतः ॥ षङ्भिर्वा सप्तभिर्वापि अष्टभि नवभिस्तथा । करणैरिह
सयुक्ता अङ्गहारा प्रकीर्तिता ॥ –नाट्यशा॰ ४ । ३१-३३ ।

Return

8475

पदादिस्फोट एव घटते न पुन
स्वावयवक्रियाविशेषाभिव्यङ्ग्य हसपक्ष्मादिर्हस्तस्फोट स्वाभिधेयार्थप्रतिपत्तिहेतुरिति स्वल्पमतिसन्द
र्शनमात्रम् । एतेन वित्कुट्टितादि पादस्फोट हस्तपादसमायोगलक्षण करणस्फोट करणद्वयरूमात्रिका
सहस्रलक्षण अङ्गहारादिस्फोटश्च न घटते इति वदन्ननभिधेयवचन प्रतिपादितो बोद्धव्य, तस्यापि
स्वस्वावयवाभिव्यङ्ग्यस्य स्वाभिधेयार्थप्रतिपत्तिहेतोरशक्यनिराकरणात् । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४२७ ।

Return

8476 | –पक्षादिः श्र॰ । Return

8477 | खल्वावयवाभि– ब॰, स्वसावयवाभि– आ॰ । Return

8478

अथ पुनरेकमेवानवयवं वाक्यम्; तत्र–एकत्वेऽपि ह्यभिन्नस्म क्रमशो गत्यसम्भवात् ।
कालभेद एव न युज्यते । न ह्येकस्य क्रमेण प्रतिपत्तिर्युक्ता; गृहीतागृहीतयोरभेदात् । क्रमेण च
वाक्यप्रतिपत्तिर्दृष्टा, सर्ववाक्याध्याहारश्रवणस्मरणकालस्यानेकक्षणनिमेषानुक्रमपरिसमाप्ते वर्णरूपास
स्पर्शिनश्चैकबुद्धिप्रतिभासिन शब्दात्मनोऽप्रतिभासनात् वर्णानुक्रमप्रतीते । तदविशेषेप्यनुक्रमकृतत्वा
द्वाक्यस्य अनुक्रमवती वाक्यप्रतीति, वर्णानुक्रमोषकारानपेक्षणे तैर्यथाकथञ्चित्प्रयुक्तैरपि यत्किञ्चि
द्वाक्य प्रतीयेत विनापि वा वर्णे । तैरनुक्रमवद्भिरक्रमस्योपकारायोगात् । अक्रमेण च व्यवहर्तुमश
क्यत्वात् । गत्यन्तराभावाच्च । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ १ । २५३ ।

Return

8479

एकः शब्द सम्यग्ज्ञात
शास्त्रान्वितः सुप्रयुक्तः स्वर्गे लोके कामधुग्भवति । –पात॰ महाभा॰ ६ । १ । ८४ । तस्माद् ब्राह्मणेन
न म्लेच्छितवै नापभाषितवै, म्लेच्छो ह वा एष अपशब्द । –पात॰ महाभा॰ पस्पशा॰ ।

Return

8480

यदि तावच्छब्दोपदेशः क्रियते, गौरित्येतस्मिन्नुपदिष्टे गम्यत एतद् गाव्यादयोऽपशब्दा इति । –पात॰
महा॰ पस्पशा॰ । तस्माद् यमभियुक्ता उपदिशन्त्येष एव साधुरिति साधुरित्यवगन्तव्य । –शाब
रभा॰ १ । ३ । २७ । शिष्टेभ्य आगमात्सिद्धा साधवो धर्मसाधनम् । अर्थप्रत्यायनाभेदे विपरीतास्त्व
साधव । –वाक्यप॰ १ । २७ । शब्दस्य तत्त्वमवैकल्यमनपगतसस्कार साधुस्वरूम् । अन्ये तु तत्प्रयु
युक्षया प्रयुज्यमाना विकला स्युरपभ्रशा । –वाक्यप॰ स्ववृ॰ १ । १३ । स साधुर्यस्य व्याकरणावगतः
सस्कारोऽविकल । ताद्विकलास्त्वपभ्रशा इति । –वाक्यप॰ पु॰ टी॰ १ । १३ । तस्मान्न लोकवेदाभ्या
कश्चिद् व्याकरणादृते । वाचकाननपभ्रष्टान् यथावज्ज्ञातुमर्हति । –तन्त्रवा॰ पृ॰ २७८ । तथा
व्याकरणाख्येन साधुरूप नियम्यते । अविशेषेण सिद्धि स्याद्विना व्याकरणस्मृते ॥ –तन्त्रवा॰ पृ॰
२८७ । व्याकरणलक्षणानुगमविशेषित्व वाचकत्व साधुत्वम् । –न्यायमं॰ पृ॰ ४२३ । अभियुक्तत
मैरिन्द्रपाणिनिप्रभृतिभि साधुत्वेनाविगानत स्मर्यते स साधुरितरोऽसाधुरिति निश्चीयते । –न्यायवा॰
पृ॰ ७१४ । साधुत्व नाम क्वचिदर्थविशेषे स्वाभाविकप्रतिपादनशक्तियोगिन शब्दस्य विलक्षणं
रूपम् । तञ्च प्रकृतिप्रत्ययादिद्वारेण व्याकरणस्मृत्या यस्य प्रतिपाद्यते तस्यैव व्याकरणस्मृतिसहकृतेन
श्रोत्रप्रत्येक्षण असाधुशब्दव्यावृत्तं साधुत्वरूप स्फुटतरमद्यतनैस्तावत्प्रतीयत एव । –तौता॰ पृ॰ १२८ ।
गवादय एव साधवो न गाव्यादय इति साधुस्वरूपनियम । –शास्त्रदी॰ १ । ३ । २७ । साधूनेव
प्रयुञ्जीत गवाद्या एव साधवः । इत्यस्ति नियम पूर्वपूर्वव्याकृतिमूलत ॥ –जैमिनिन्या॰ १ । ३ । २७ ।
इत्थञ्च संस्कृते एव शक्तिसिद्धौ शक्यसम्बन्धरूपवृत्तेरपि तत्रैव भावात्तत्त्व साधुत्वम् । वस्तुतो
वृत्तिमत्त्व न साधुत्वम्किन्तु व्याकरणनिष्पाद्यत्वम् । यत्र य शब्दो व्याकरणे व्युत्पादित स तत्र
साधु । –वैयाकरणभू॰ पृ॰ २४९ । अनपभ्रष्टतानादिर्यद्वाऽभ्युदययोग्यता । व्याक्रिया व्यञ्जनीया[p. n758 ]
वा जाति कापीह साधुतेति । –शब्दकउ पृ॰ २५ ।

Return

8481 | गव्यादी– आ॰, ब॰ । Return

8482 | गौरित्यस्य शब्दस्य गावीगोणीगोतागोपोत लिकेत्येवमादय अपभ्रशा । –पात॰ महा॰ पस्पशा॰ । Return

8483

सामर्थ्यं सर्वभावानामर्थापत्त्यावगम्यते । एकसामर्थ्यसिद्धेऽर्थे नानेक तच्च लभ्यते ॥
नाम च व्यवहारार्थमर्थस्याभ्युपगम्यते । तेनैकेनैव सिद्धेऽर्थे द्वितीयादि च निष्फलम् ॥ –तन्त्रवा॰ पृ॰
१ । ३ । २६ । किंच, वाचकशक्तिर्नाम सूक्ष्मा परमार्थापत्तिमात्रशरणावगमा न तन्मन्दतायामन्यत कुत
श्चिदवगन्तु पार्यते । सा चेयमन्यथाप्युपपद्यमाना गवादिभ्योऽर्थप्रत्ययादिव्यवहारे मन्दीभवति तेषु
शक्तिकल्पनायामर्थापत्ति एव गवादय एव वाचकशक्तेराश्रयः न गाव्यादय । –न्यायम॰ पृ॰ ४२१ ।
अत्र च संस्कृतस्य सर्वदेशे एकत्वात्तत्रैव शक्ति, भाषाणाञ्च प्रतिदेश भिन्नत्वात् सस्कृतैः सह पर्याय
तापत्तेश्च न शक्ति । –वैयाकरणभू॰ पृ॰ २४८ । एकत्र शक्त्याप्यन्यत्र तदारोपात्तदर्थप्रतीत्युपप
त्तावेकत्रैव शक्तिर्लाघवात्, अनन्यलभ्यस्यैव शब्दार्थत्वात् । सा च शक्ति संस्कृत एव सर्वदेशे तस्यैक
त्वात् । –तत्त्वचि॰ शब्द॰ पृ॰ ६४१ ।

Return

8484 | अन्वयव्यतिरेकौ । Return

8485 | अनुपपन्ना हि ब॰ । Return

8486 | एतदन्तर्गत पाठो नास्ति आ॰ । Return

8487 | विनोपप– ब॰ । Return

8488 | गावीशब्दे । Return

8489

अथ यदुक्तम्–
अर्योऽवगम्यते गाव्यादिभ्य, अत एषामप्यनादिरर्थेन सम्बन्ध इति । तदशक्तिरेषा गम्यते । गोशब्दमु
च्चारयितुकामेन केनचिदशक्त्या गावीत्युच्चारितम्, अपरेण ज्ञात सास्नादिमानस्य विवक्षितस्तदथ
गौरित्युच्चारयितुकामो गावीत्युच्चारयति । तत शिक्षित्वाऽपरेऽपि सास्नादिमति विवक्षिते गावीत्युच्चा
रयन्ति । तेन गाव्यादिभ्य सास्नादिमानवगम्यते । अनुरूपो हि गाव्यादिर्गोशब्दस्य । एव गाव्यादि
दर्शनाद् गोशब्दस्मरण तत सास्नादिमानवगम्यते । –शाबरभा॰ १ । ३ । २८–२९ । यथा गौरित्यस्य
पदस्यार्थे गावीति प्रयुज्यमान पद ककुदादिमन्तर्थं प्रतिपादयतीति । न च शब्दान्वाख्यान व्यर्थम्, अनेन
शब्देन गोशब्दमेवादौ प्रतिपद्यते गोशब्दात् ककुदादिमन्तमर्थम् । –न्यायवा॰ पृ॰ ५५६ । ते तु वर्ण
सारूप्यच्छायया गवादिशब्दस्मृतिमादघानाः तदर्थप्रतिपत्तिहेतुतामुपगच्छन्ति । –न्यायमं॰ पृ॰ ४२१ ।
न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ ७१४ । तत्त्वचि॰ शब्द॰ पृ॰ ६४३ । न चापभ्रशानामचाचकतया कथमर्थावबोध
इति वाच्यम्, शक्तिभ्रमवता बाधकाभावात् । विशेषदर्शिनस्तु द्विविधा–तत्तद्वाचकसस्कृतविशेषज्ञानवन्त
तद्विकलाश्च । तत्र आद्याना साधुस्मरणद्वारा अर्थबोध । द्वितीयाना तु बोध्यार्थसम्बद्धार्थान्तरवाचकस्य
स्मृतौ सत्या ततो लक्षणया बोध । सर्वनामस्मृतेर्वा, तदर्थज्ञापकत्वेन रूपेण साधुस्मृतेर्वा, अर्थाध्याहार
पक्षाश्रयणाद्वा यथायथ बोध्यम् । –शब्दकउ पृ॰ ३२ ।

Return

8490

अस्वगोण्यादय शब्दा साधवो विष
यान्तरे । निमित्तभेदात्सर्वत्र साधुत्वञ्च व्यवस्थितम् ॥ ते साधुष्वनुमानेन प्रत्ययोत्पत्तिहेतव । तादात्म्य
मुपगम्येव शब्दार्थस्य प्रकाशक ॥ न शिष्टैरनुगम्यन्ते पर्याया इव साधव । ते यत स्मृतिशास्त्रेण
तस्मात्साक्षादवाचक ॥ अम्बाम्बेति यथा बाल शिक्षमाण प्रभाषते । अव्यक्त तद्विदा तेन व्यक्ते भवति
निश्चय ॥ एव साधौ प्रयोक्तव्ये योऽपभ्रश प्रयुज्यते । तेन साधुव्यवहित कश्चिदर्थोऽभिधीयते ॥ – [p. n759 ]
वाक्यप॰ १ । १४९–५३ । गाव्यादिशब्दाना पुनरुच्चारणासामर्थ्यतो मूलशब्दादपभ्रशाना विवक्षितेषु
मूलशब्दानुसारेणार्थप्रतिपादकत्वम्, अविवक्षितेषु तु वाचकभ्रान्त्यैवेति । –तौता॰ पृ॰ १३० । भाट्टचि॰
पृ॰ ९५ ।

Return

8491 | अन्विति आ॰ । Return

8492 | तत्र स्थाने ब॰ । Return

8493 | गोशब्दत्वप्रति– श्र॰ । Return

8494 | –ल्पते आ॰, ब॰ । Return

8495 | सर्वे देशान्तरे । सर्वे खलु एते शब्दा देशान्तरेषु प्रयुज्यन्ते । –पात॰ महा॰ पस्पशा॰ । Return

8496 | पुरुषाणाम् । Return

8497 | गाव्यादयः शब्दा । Return

8498 | ना तु आ॰ । Return

8499 | गव्या– ब॰ । Return

8500 | –तीति तत्र श्र॰ । Return

8501 | अस्तु नाम ब॰, श्र॰ । Return

8502 | वाचकत्वावधारणम् । Return

8503 | –निरपेक्षे वृ– श्र॰ । Return

8504

रक्षोहागमलघ्वसन्देहा प्रयोजनम् लघ्वर्थं चाध्येय व्याकरणम् ब्राह्मणेनावश्य शब्दा
ज्ञेया इति । न चान्तरेण व्याकरण लघुनोपायेन शब्दा शक्या ज्ञातुम् । किञ्चित्सामान्यविशेषवल्लक्षण
प्रवर्त्यम्, येनाल्पेन प्रयत्नेन महतो महत शब्दौघान् प्रतिपद्येरन् । किं पुनस्तत् ? उत्सर्गापवादौ । कश्चि
दुत्सर्ग कर्त्तव्य कश्चिदपवाद । सामान्येनोत्सर्ग कर्त्तव्य तद्यथा कर्मण्यण् । तस्य विशेषेणापवाद,
तद्यथा आतोऽनुपसर्गे क । –पात॰ महा॰ पस्पशा॰ । प्रकृत्यादिविभागकल्पनया सामान्यविशेषवता
लक्षणेन ॥ –काशिका॰ पृ॰ १ । तत्र सामान्यवता लक्षणेन प्रकृत्यादिविभागपरिकल्पनया कुम्भकार
काण्डलाव शरलाव इत्येवमादिक महान्त शब्दौध प्रतिपद्यते । विशेषवता तु पार्ष्णित्रो गोद कम्बलद
इत्येवमादिकम् । –न्यास॰ पृ॰ ६ । सर्वद॰ पाणिनि॰ ।

Return

8505 | –घ्याय इत्यादय श्र॰ । Return

8506 | शब्दबहुगाधुत्वेन श्र॰ । Return

8507 | लोकव्याकरणाभ्या हि मिश्राभ्याम विप्लुतवाचकसिद्धिरिति । –तन्त्रवा॰ १ । ३ । २७ । Return

8508 | व्याकरणस्य । Return

8509

नचान्तरेण व्याकरण
कृतस्तद्धिता वा शक्या विज्ञातुम् । –पात॰ महा॰ पस्पशा॰ । तत्त्वावबोध शब्दाना नास्ति व्याकर
णादृते । –वाक्यप॰ १ । १३ ।

Return

8510 | सर्वपार्षदत्वाच्च शब्दानुशासनस्य । –हैमश॰ बृह॰ पृ॰ २ । Return

8511 | –लविशिष्टानां श्र॰ । Return

8512 | साधुत्वज्ञानविषया सैषा व्याकरणस्मृति । अविच्छेदेन शिष्टानामिद स्मृतिनिबन्धनम् ॥ – वाक्यप॰ १ । १४३ । Return

8513

साधुत्वमिन्द्रियग्राह्य लिङ्गमस्य च विद्यते । शास्त्रस्य विषयोऽप्येष प्रयोगोऽप्यस्त्य
सकरः ॥वैयाकरणोपदेशसाहाय्यकोपकृतश्रोत्रेन्द्रियग्राह्यत्वाभ्युपगमात् । यथा ब्राह्मणत्वादिजाति
रुपदेशसव्यपेक्षचक्षुरिन्द्रियग्राह्यापि न प्रत्यक्षगम्यतामपोज्झति ।व्याकरणकोविदोपदेशसचिवश्रवणे
न्द्रियग्राह्ये अपि साधुत्वासाधुत्वे न प्रत्यक्षतामतिवर्तेते । –न्यायमं॰ पृ॰ ४२२ । तौता॰ पृ॰ १२८ ।

Return

8514 | श्रौत्रप्र– आ॰, ब॰ । Return

8515 | –वत्साधृ– ब॰, आ॰ । Return

8516 | –शिष्टेषूच्चार्य– आ॰, –शिष्टेषु शब्दोच्चार्य – ब॰ । Return

8517 | –ब्दानुकरोति आ॰ । Return

8518 | पूर्व भावा– आ॰, पूर्वसद्भा– ब॰ । Return

8519

यथा च पद्मरागादीन् काचस्फटिकमिश्रितान् । परीक्षका विजानन्ति साधुत्वमपरे तथा ॥
यथा रत्नपरीक्षाया साध्वसाधुत्वलक्षणम् । तथा व्याकरणात्सिद्धं साधुशब्दनिरूपणम् ॥ –तन्त्रवा॰
१ । ३ । २७ ।

Return

8520 | प्रत्यक्षागोचरस्यापि शब्दराशे । Return

8521 | –रस्यानु– आ॰ । Return

8522

विशिष्टशब्दश्रवणोत्तरकालप्रवृत्तव्यवहारा
वगतार्थप्रतिपत्तिसहित शब्दानुशासनशास्त्रोपदिष्टप्रकृतिप्रत्ययविकरणवर्णलोपागमादेशादिलिङ्गमव्य
भिचारि तत्स्वरूपावधारणे कारणं भविष्यति ।– न्यायमं॰ पृ॰ ४२३ । तन्त्रवा॰ १ । ३ । २७ ।

Return

8523 | –त्वसिद्धेः आ॰ । Return

8524 | उद्धृतोऽयम् –न्यायमं॰ पृ॰ ४२३ । न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ ७१४ । वैयाकरणभू॰ पृ॰ २५२ । तत्त्वचि॰ शब्द॰ पृ॰ ६४० । साधूना साधुभिस्तस्माद्वाच्यमभ्युदयार्थिभि । –वाक्यप॰ १ । १४१ । Return

8525 | तस्मादेषा व्याकृता –तन्त्रवा॰ १ । ३ । २७ । भाट्टचि॰ पृ॰ ९८ । Return

8526 | सूत्रकारवार्त्तिक– श्र॰ । Return

8527 | तथा लौकिकार्थप्रत्ययोत्थापितवाचकत्वार्था पत्तिलभ्यस्तावदेक साधुत्वनिश्चय । –तन्त्रवा॰ १ । ३ । २७ । Return

8528 | पृ॰ ७५७ प॰ ६ । Return

8529 | वृद्धिद्धप्रसिद्धितस्त्वेष व्यवहार प्रवर्तते । सस्कृतैरिति सर्वापि शब्दै भाषास्वनैरिव । –तत्त्वार्थ श्लो॰ पृ॰ २९० । Return

8530 | असस्कृते– आ॰ । Return

8531 | गाव्यादिशब्दानामेव । Return

8532 | –थोपपद्य– ब॰ । Return

8533 | प्रथमस– श्र॰ । Return

8534

प्राकृतशब्दे
भ्योऽपि । तुलना–व्युत्क्रमादर्थनिर्णीतिरपशब्दादिवेत्यपि । वक्तु शक्तेस्तथा दृष्टे सर्वथाप्यविशेषत ॥
–तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २९० । प्रमेयक॰ पृ॰ ६६८ ।

Return

8535

तुलना–स्त्रीशूद्राणामुभयप्रतीतेरभावात् ।
य खलूभय वेत्ति शब्दमपशब्दञ्च स एव प्रतिपद्यते । यस्तु नक्कमुक्कशब्दमेव वा वेत्ति न नासाशब्द
स कथमपशब्दाच्छब्द प्रतिपद्येत ततोऽर्थं प्रतिपद्येत ? दृष्टा चानुभयवेदिनोऽपि प्रतीतिरिति । –वादन्या॰
पृ॰ १०३ । म्लेच्छादीना साधुशब्दपरिज्ञानाभावात्कथ तद्विषया स्मृति । तदभावे न गोऽर्थप्रतिपत्ति
स्यात् । –तत्त्वो॰ पृ॰ १२४ ।

Return

8536 | –व गवादि– ब॰ । Return

8537 | तुल्यार्थ प्रति– ब॰ । Return

8538

गाव्यादिशब्दद्वारेणैव । तुलना–विपर्ययदर्शनाच्च । शब्दादर्थ
मप्रतिपद्यमाना अपशब्दैरेव ज्ञान व्युत्पद्यमाना लोके दृश्यन्ते इति व्यर्थं शब्दानुशासनम् । तथाहि
वृक्षोऽग्निरुत्पलमित्युक्तेऽव्युत्पन्नधियो बाला प्रश्नोपक्रम सन्तिष्ठन्ते कोऽय वृक्ष इत्यादिना । ते
चान्यस्य व्युत्पादनोपायस्याभावादपशब्दैरेव व्युत्पाद्यन्ते रुक्ख अग्गी उप्पलमिति । तदेवमत्रासाधव
एव वाचका न साधव सन्तोऽपि इति विपर्ययो दृश्यते । –वादन्या॰, टी॰ पृ॰ १०५ ।

Return

8539 | –प्रथमं त एव स्वरस्य वृत्ता वा– आ॰ । Return

8540 | वाचकत्वानुभवात् Return

8541 | गाव्यादीनाम् । Return

8542 | –रे न खलु वाचकत्वाः ब॰ । Return

8543 | गवादय शब्दा । Return

8544 | पृ॰ ७५९ पं॰ ६ । Return

8545 | इत्यादि तद– श्र॰, ब॰ । Return

8546 | चायं श्र॰ । Return

8547 | व्याकरणसूत्र । Return

8548 | असस्कृतमतीनाम् । Return

8549 | –नवस्थितस्य ब॰ । Return

8550 | तद्व्यापारव्यवहारो न आ॰, श्र॰ । Return

8551 | प्राकृतादि भाषाशब्दव्यवहार । Return

8552 | पुरुषार्थबोधनाय । Return

8553 | –ष्टव्यत्व श्र॰ । Return

8554 | जैनबौद्धवैष्णवादिभि । Return

8555 | साधुत्वम् । Return

8556 | –नुगृहीतमनु– आ॰, ब॰ । Return

8557 | –रूपं वा ब॰ । Return

8558 | अथ गावीशब्दस्य वाचकत्व नोपपद्यते, तदयुक्तम्, गावीशब्देन बहुल व्याहरन्ति प्रमा तार । –तत्त्वो॰ पृ॰ १२४ । Return

8559 | –तया साधु– श्र॰ । Return

8560 | अनादिप्रयोगितासभवात् । Return

8561

प्राकृतेति–सकलजगज्जन्तूना
व्याकरणादिभिरनाहितसस्कार सहजो वचनव्यापार प्रकृति, तत्र भव सैव वा प्राकृतम् । आरिसवयणे
सिद्ध देवाण अद्धमग्गहा वाणी इत्यादि वचनाद्वा प्राक् पूर्व कृत प्राक्कृत बालमहिलादिसकलभापानि
बन्धनभूत वचनमुच्यते । मेघनिर्मुक्तजलमिवैकस्वरूप वदेव च देशविशेषात् सस्कारकरणाच्च समासादि
तविशेष सत् सस्कृताद्युत्तरविभेदानाप्नोति । अत एव शास्त्रकृता प्राकृतमादौ निदिष्ट तदनु सस्कृतादीनि ।
पाणिन्यादिव्याकरणोदितशब्दलक्षणेन सस्करणात् सस्कृतमुच्यते । –काव्या॰ रुद्र॰ नमि॰ २ । १२ ।

Return

8562 | न च श्र॰ । Return

8563 | प्रकृतौ भवम् आ॰ । Return

8564

तुलना–प्रकृति सस्कृत तत्र भव तत आगत वा प्राकृतम् । –हेम॰ प्राकृ॰, प्राकृतसर्व॰, प्राकृतच॰,
वाग्भट्टा॰ टी॰ २ । २ । एतदेव विपर्यस्त सस्कारगुणवर्जितम् । विज्ञेय प्राकृत पाठ्य नानावस्थान्त
रात्मकम् ॥ –नाट्यशा॰ १७ । २ । प्रकृते सस्कृतायास्तु विकृति प्राकृती मता । –षङ्भा॰ । प्राकृ
तस्य तु सर्वमेव संस्कृतं योनि । –प्राकृतस॰ । प्रकृते सस्कृतात् साध्यमानात्सिद्धाच्च यद्भवेत् ।
प्राकृतस्यास्य लक्ष्यानुरोधि लक्ष्म प्रचक्ष्महे ॥ –बि॰ प्रा॰ पृ॰ १ ।

Return

8565 | इत्युच्यते ब॰ । Return

8566 | धातु गणोस्वरूपसिद्धे ब॰ । Return

8567 | विकारित्वात् श्र । Return

8568 | संस्कृतप्राकृतयो । Return

8569 | –चिद्दृष्टम् श्र॰ । Return

8570 | नन्वेव वयं गुणातिशयमपश्यन्त सस्कार केषाञ्चिच्छब्दानामनुमन्यामहे – वादन्या॰ पृ॰ १०७ । Return

8571 | व्यवहारार्त्तश– श्र॰ । Return

8572 | रक्षार्थं वेदानामध्येय व्याकरणम् । लोपागमवर्णविकारज्ञो हि सम्यग् वेदान् परिपालयिष्यतीति । –पात॰ महा॰ पस्पशा॰ । Return

8573 | –लितस्वरूप– ब॰, श्र॰ । Return

8574 | –रूपतापेक्षया ब॰, श्र॰ । Return

8575 | –प्रसंगतस्तद– ब॰ । Return

8576 | पृ॰ ७०३ । Return

8577 | अनादिप्रयोगितया । Return

8578 | –पगमेपि च श्र॰ । Return

8579 | तुलना–म्लेच्छव्यवहारा अपि केचित् मातृविवाहादयो मदनोत्सवादयश्चानादय नास्ति क्यवचासि च अपूर्वपरलोकाद्यपवादीनि । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ १ । २४७ । Return

8580 | –पेक्षस्यनादि– ब॰ । Return

8581

लोकतोऽर्थप्रयुक्ते
शब्दप्रयोगे शास्त्रेण धर्मनियम । शब्देनैवार्थोऽभिधेयो नापशब्देनेति । एव क्रियमाणमभ्युदयस्तत्तुल्य
वेदशब्देन । –पात॰ महा॰ पस्पशा॰ । साधवो धर्मसाधनम् –वाक्यप॰ १ । २७ ।

Return

8582

तुलना–
न धर्मसाधनता, मिथ्यावृत्तिचोदनेभ्योप्यधर्मोत्पत्तिः, अन्येभ्योऽपि विपर्यये धर्मोत्पत्ते । शब्दस्य
सुप्रयोगादेव स्वर्गमोदनधोषणा वचनमात्रम् । नचैवविधानागमानाद्रियन्ते युक्तिज्ञा । नच दानादि
धर्मसाधनचोदनाशून्यकेवलशब्दसुप्रयोगान्नगपात इति ब्रुवाणस्य कस्यचिन्मुख वक्रीभवति । –वादन्या॰
पृ॰ १०६ । तथा च सस्कृताच्छब्दात्सत्याद् धर्मस्तथाऽन्यत । स्यादसत्य यदा सत्याद्यदाऽ धर्मः
क नियम पुण्यपापयोः । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २९० । प्रमेयक॰ पृ॰ ६६८ ।

Return

8583 | शब्दादनुष्ठेयार्थ-[p. n766 ] बोधस्ततोऽनुष्ठान ततो धर्मोत्पत्तिरिति । Return

8584

तुलना–न ह्येषा प्रज्ञाबाहुश्रुत्यादिक सस्कार पश्यामो नाप्येषामेकान्तेन श्रव्यता । नाप्य
र्थप्रत्यायने कश्चिदतिशय । शिष्टप्रयोग सस्कार इति चेत्, के शिष्टा ? ये वेद्यतादिगुणयुक्ता ।
क पुनरेषा गुणोत्कर्पानपेक्षोऽलीकनिर्बन्धो यत्तेऽमूनेव शब्दान् प्रयुञ्जते नापरान् –वादन्या॰ पृ॰
१०७ ।

Return

8585 | –ष्टाभिधा– ब॰ । Return

8586 | –नावृतत्व घटते ब॰ । Return

8587 | –मस्त्येव ब॰ । Return

8588 | प्राकृतव्याकरणस्य । Return

8589 | पृ॰ ७६१ प॰ १४ । Return

8590 | वागुत्पद्यते आ॰ । Return

8591 | –ले वा अध्य–। Return

8592 | प्राकृताध्ययनकाले । Return

8593 | अनभिधीय– श्र॰ । Return

8594 | –त्वे प्राकृ– आ॰ । Return

8595 | प्राकृताऽसौ न श्र॰ । Return

8596 | सस्पष्टार्थ – श्र॰ । Return

8597 | –प्रतिप्रतीते आ॰, ब॰ । Return

8598 | प्राकृतव्या करणे । Return

8599 | त्येतदा– श्र॰ । Return

8600 | यस्य त्य यत्त्य तस्मिन् परत तदादि शब्दरूप गुसज्ञ भवति । –शब्दार्ण॰ । Return

8601 | गु इति सज्ञा अंगसज्ञास्थानीया । Return

8602 | गोत्वलक्षणेऽर्थे । Return

8603 | सस्कृतव्याकरणस्य । Return

8604 | गावीशब्दस्य । Return

8605 | –भिधायकत्वेन ब॰, श्र॰ । Return

8606 | तुलना–तस्मात्पर्यायशब्दत्वात् गाव्यादेत्तरुवृक्षवत् । आचारेण प्रयोज्यत्व न शास्त्रस्थैर्निवारितम् ॥ –तन्त्रवा॰ १ । ३ । २४ । Return

8607 | –त्वात् वृक्ष– ब॰ । Return

8608 | तुलना–गावीगोण्यादय शब्दाः सर्वे गोत्वस्य वाचका । वृद्धैस्तत्र प्रयुक्तत्वाद् गोस्स्रेत्येवमादिवत् ॥ –तन्त्रवा॰ १ । ३ । २४ । Return

8609 | –गौणातलि– श्र॰ । Return

8610 | गोरूपत्वेत्या– ब॰, गोरुक्षेत्या– श्र॰ । Return

8611 | गोरूपत्वेत्या– ब॰ । Return

8612 | –चरुट– आ॰, ब॰ । Return

8613

म्लेच्छजा
तिविशेष । पुलिन्दा नाहला निष्ट्या शवरा वरुटा भटा । माला भिल्ला किराताश्च सर्वेऽपि
म्लेच्छजातय ॥ –हैम ।

Return

8614 | ब्राह्मणोऽय ब्राह्मणोऽयमित्यनुगतप्रत्ययः । Return

8615 | यदि ब्राह्म– आ॰ । Return

8616 | एतदन्तर्गत पाठो नास्ति आ॰ । Return

8617 | –न पुनः पुरुषमात्रं श्र॰ । Return

8618 | ब्राह्मणत्वरहितम् । Return

8619 | ब्राह्मणत्वशून्यपुरुषमात्रप्रतिभासे । Return

8620 | ब्राह्मणस्य ब॰, श्र॰ । Return

8621 | ब्राह्मणस्य ब॰, श्र॰ । Return

8622 | इतरज्ञाति– आ॰ । Return

8623 | पुरुषेषु । Return

8624 | प्रतिज्ञातापि आ॰, श्र॰ । Return

8625 | –सामग्र्यासद्भा– ब॰ । Return

8626 | इत्यौपदेशि– ब॰, इत्यापदे– श्र॰ । Return

8627

ब्राह्मण्या ब्राह्मणाज्जातो ब्राह्मण स्यान्न सशय । क्षत्रियाया तथैव स्याद् वैश्यायामपि चैव हि ॥
–महाभा॰ अनु॰ ४७ । २८ । सुवर्णं व्यज्यते रूपात्ताम्रत्वादेरसशयम् । तैलाद् घृत विलीनञ्च
गन्धेन च रसेन च ॥ भस्मप्रच्छादितो वह्नि स्पर्शनेनोपलभ्यते । अश्वत्वादौ च दूरस्थे निश्चयो
जायते स्वनै । सस्थानेन घटत्वादि ब्राह्मणत्वादि योनित । क्वचिदाचारतश्चापि सम्यग्राजानुपालि
तात् ॥ –मी॰ श्लो॰ वन॰ श्लो॰ २७–२९ । कथ पुनरिद लोकस्य प्रसिद्धम् ? प्रत्यक्षेणेति ब्रूम ।
कस्मात्पुन मातापितृसम्बन्धानभिज्ञा चक्षु सन्निकृष्टेषु मनुष्येष्वनाख्यात न प्रतिपद्यन्ते ? शक्त्यभावात्
यथा वृक्षत्व प्रागभिधानव्युत्पत्ते । तेन यथैवालोकेन्द्रियानेकपिण्डानुस्यूतिशब्दस्मरणव्यक्तिमहत्त्वस
न्निकर्षाकारविशेषादयोऽन्यजातिग्रहणे कारण तथैवात्र उत्पादकजातिस्मरणम् । अयञ्चोत्पाद्योत्पादकस
म्बन्धो मातुरेव प्रत्यक्षोऽन्येषा तु अनुमानाप्तोपदेशावगत कारणम् । नच तप आदीनां समुदायो ब्राह्मण्यम्,
न तज्जनित सस्कार, न तदभिव्यङ्ग्या जाति । किं तर्हि ? मातापितृजातिज्ञानाभिव्यङ्ग्या प्रत्यक्षस
मधिगम्या । –तन्त्रवा॰ १ । २ । २ । तस्मात्समानाकारेष्वपि पिण्डेषु विलक्षणब्राह्मणप्रत्ययवेद्यब्राह्मण्या
दिजातिंर्नापह्नोतु शक्यते । –तन्त्रवा॰ न्यायसु॰ पृ॰ १०–१५ । यथा ब्राह्मणत्वादिजातिरुपदेशसव्य
पेक्षचक्षुरिन्द्रियग्राह्यापि न प्रत्यक्षगम्यतामपोज्झति यथा च ब्राह्मणत्वादिजातिप्रतीतौ कारणान्तरमुक्तं
क्वचिदाचारतश्चापि सम्यग्राजानुपालितादिति मन्वादिदर्शितानवद्यवर्त्मानुसरणनिपुणनरपतिपरिपाल्य
मानवर्णाश्रमाणा शङ्कितकपटकृतकार्यवेशदृष्टशूद्रव्यभिचारे देशे विशिष्टाचारगम्यापि ब्राह्मणत्वादिजा
तिर्भवति । –न्यायमं॰ पृ॰ ४२२ ।

Return

8628 | मातापितृब्राह्मण्यज्ञान । Return

8629

स्त्र्यपराधात्तु दुर्ज्ञानोऽय सम्बन्ध
इति स्वयमेव वक्ष्यति । न च तावन्मात्रेण प्रत्यक्षता हीयते । न हि यद्गिरिशृङ्गमारुह्य गृह्यते तदप्रत्य
क्षम् । न च स्त्रीणा क्वचिद् व्यभिचारदर्शनात् सर्वत्रैव कल्पना युक्ता । लोकविरुद्धानुमानासभवात् । विशि
ष्टेन हि प्रयत्नेन महाकुलीना परिरक्षन्त्यात्मानम्, अनेनैव हेतुना राजभिर्ब्राह्मणैश्च स्वपितृपितामहा-[p. n769 ]
दिपारम्पर्याविस्मरणार्थं समूहलेख्यानि प्रवर्तितानि । तथा च प्रतिकूलगुणदोषस्मरणात्तदनुरूपा
प्रवृत्तिनिवृत्तयो दृश्यन्ते । –तन्त्रवा॰ १ । २ । २ । स्त्रीत्वस्य व्यभिचाराप्रयोजकत्वसूचनार्थोऽनुमाने
कल्पनाशब्द । न च निर्मूलकत्वेन लोकस्याप्रामाण्यम्, प्रयत्नेन रक्षणे योग्यानुपलब्धेर्मूलत्वसभवादिति
दर्शयितुमाह–विशिष्टेन हीति । महाकुलीनाना पुरुषाणां स्त्रीरक्षणमेव आत्मरक्षणम्, जायाया रक्ष्य
माणायामात्मा भवति रक्षित इति स्मरणात् । यद्वा दुष्कुलप्रसूतत्वं व्यभिचारशीलत्वे प्रयोजक न
स्त्रीत्वमिति दर्शयितु महाकुलीनत्व स्त्रीणामुक्तम् । व्यभिचाराभावनिश्चयमेव अभियुक्तवृद्धव्यवहारेण
द्रढयति अनेनैवेति । व्यभिचाराभावानिश्चये हि निर्मूलत्वात् पितृपितामहादिपरम्परालेखनात्मकसमूह
लेख्य व्यर्थं स्यादिति भाव । कुलपरीक्षापूर्वकेदानीन्तनपुरुषगतविवाहादिव्यवहारेणापि तमेव द्रढयति
तथा चेति । –तन्त्रवा॰ न्यायसु॰ पृ॰ १२ । यत्र यावदुपलब्धिसामग्री तावत्या सत्यामपि यासा व्यभि
चारो न दृश्यते तासा नास्त्येव व्यभिचार इति लोकप्रमाणकमेतत् । अपि च अप्रमत्तै स्त्रियो रक्षणीया,
तासु नास्त्येव व्यभिचारसभावनावकाशो यासु त्वस्ति मा भूत् तदपत्येषु तत्सन्ततिप्रभवत्वनिश्चय ।
न चैतावता यत्रापि निश्चय शक्यस्तत्रापि अनिश्चय इति युक्तमिति । –प्रक॰ पं॰ पृ॰ ३१ ।

Return

8630 | –चारं विनि– ब॰ । Return

8631 | ब्राह्मणशब्दप्रयोग । Return

8632 | –तस्य प्रती– ब॰ । Return

8633 | शैवादिभेदानाम् । Return

8634 | सुदृढं व्यव– श्र॰ । Return

8635 | ब्राह्मणोऽयमिति प्रत्यय पिण्डव्य तिरिक्तब्राह्मण्यनिबन्धन असति प्रतिबन्धके ब्राह्मणोऽयमित्याकरतया समुत्पद्यमानत्वात् । Return

8636 | पटादिपदेषु । Return

8637 | पटव्यक्तितो व्यतरिक्तमेकं निमित्त पटत्वाख्यम् । Return

8638

ब्राह्मणोस्य मुखमासीद् बाहू राजन्य कृत । ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्या शूद्रोऽजायत ॥ –
ऋग्॰ पुरुष॰ १२ । अस्य प्रजापते ब्राह्मणत्वजातिविशिष्ट पुरुष मुखमासीत् सुखादुत्पन्न इत्यर्थ ।
योऽय राजन्य क्षत्रियत्वजातिविशिष्ट स बाहू कृतो बाहुत्वेन निष्पादितो बाहुभ्यामुत्पादित इत्यर्थ ।
तत्तदानीमस्य प्रजापतेर्यद्याबूरू तद्रूपो वैश्य सम्पन्नः ऊरुभ्यामुत्पादित इत्यर्थ । तथास्य पद्भ्यां पादाभ्या
शूद्र शूद्रत्वजातिमान् पुरुषोऽजायत । इयञ्च मुखादिभ्यो ब्राह्मणादीनामुत्पत्तिर्यजु सहिताया ३१ । ११
सप्तमकाण्डे स मुखतस्त्रिवृत निरमिमीत इत्यादौ विस्पष्टमाम्नाता । –सायणभा॰ ।

Return

8639 | इति वचसां ब॰ । Return

8640 | वचसां तत्र श्र॰ । Return

8641 | पृ॰ ७६८ प॰ १८ । Return

8642 | तुलना–तत्र किं निर्विकल्पकात् विकल्पकाद्वा ततस्तत्प्रतिपत्ति स्यात् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४८२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ९५८ । Return

8643 | –वा तत्प्र– ब॰ । Return

8644 | इन्द्रियजनितेन प्रत्यक्षेण । Return

8645 | निविकल्पके । Return

8646

व्याख्या–
यस्त्वपिशब्दमसहमान सर्वमेव ज्ञान शब्दानुविद्धत्वात् सविकल्पकमेव न किञ्चिन्निर्विकल्पकमस्तीति
मन्यते तं प्रत्याह–अस्तीति । बालानामिव अव्युत्पन्नानामस्माकमपि चक्षु सन्निपातानन्तर सविकल्पकात्
प्रथममस्ति निर्विकल्पक प्रतीतिसिद्धमालोचनविज्ञान शुद्धवस्तुविषयम्, तदभावे हि निर्निमित्त शब्दस्मरण
स्यात् । अस्मृतशब्दस्य च न शब्दानुविद्धो विकल्प सभवतीति । शुद्धवस्तुजमित्येतद्विवृणोति–न
विशेषो न सामान्य तदानीमनुभूयते । तयोराधारभूता तु व्यक्तिरेवावसीयते ॥ महासामान्यमन्यैस्तु
द्रव्य सदिति चोच्यते । –मी॰ श्लो॰ न्यायर॰ । उद्धृतोऽयम्–ज्ञानमाद्य चेन्निर्विकल्पकम् –तत्त्वस॰ पृ॰
३८५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४८२ । प्रमेयर॰ पृ॰ ७४ । स्या॰ र॰ पृ॰ ९५८ । स्या॰ मं॰ श्लो॰ १३ ।
ह्यालोचन ज्ञान –षङ्द॰ बृह॰ पृ॰ ११ ।

Return

8647

ततो निर्विकल्पकादुत्तरकाल जात्यादिभिर्विकल्प्य
वस्तु यया बुद्ध्या गृहते साऽपि प्रत्यक्षमेवेति । –मी॰ श्लो॰ न्यायर॰ । उद्धृतोऽयम् –तत्त्वसं॰ पृ॰
३८५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४८२ । स्या॰ र॰ ९५८ ।

Return

8648 | मनोराज्यादिविकल्पादपि वस्तुसिद्धिप्रसङ्गात् । Return

8649 | तुलना–विस्फारिताक्षस्य पुरोवर्तिखण्डमुण्डकर्कादिव्यक्तिषु गबाश्वादिजातिवत् मनुष्यव्यक्तिषु मनुष्यत्वपुस्त्वाद्यतिरिक्तब्राह्मणस्य कस्यचिदप्रतिभासात् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ९५८ । Return

8650 | मनुष्यपुस्त्वा– आ॰, ब॰ । Return

8651 | –स्त्वाद् व्यति– श्र॰ । Return

8652 | ब्राह्मणस्यै– आ॰, श्र॰ । Return

8653 | –गत प्रत्य– ब॰ । Return

8654 | –व्यक्तिषु मनुष्यत्वपुस्त्वादव्यतिरिक्तस्य ब्राह्मणोऽयं श्र॰ । Return

8655 | वस्तुमात्रोपलभ्भेनैव । Return

8656 | –चारी गोप्रत्य– आ॰, ब॰ । Return

8657 | ब्राह्मणोऽय ब्राह्मणोऽयमिति प्रत्यय । Return

8658 | महिष्यादि– श्र॰ । Return

8659 | स्वस्वसंघे ब॰ । Return

8660 | मनुष्यत्व हि स्त्रीषु पुरुषेषु च व्याप्तम्, पुरुषत्वं तु पुरुषमात्र एव । Return

8661 | –त्वाद्यतिरि– ब॰, आ॰ । Return

8662 | जातिः प्रति– श्र॰ । Return

8663 | प्रत्यक्षेण । Return

8664 | ब्राह्मण्यम् । Return

8665

ननु किमिदमिन्द्रियसहकारित्वेनात्रेष्टम्–ब्राह्मणभूतस्वपितृजन्यत्वम्, पितृगोचरोऽविप्लुतत्वोपदेशः,
आचारविशेष, संस्कारविशेष, वेदाध्ययनम्, यज्ञोपवीतादिकम्, ब्रह्मप्रभवत्वं वा ? –स्या॰ र॰ पृ॰
९५८ ।

Return

8666 | –जन्मत्वं ब॰ । Return

8667 | तत्राद्यप– ब॰ । Return

8668 | तुलना–यत पित्रादिब्राह्मण्यज्ञान प्रमाणमप्रमाण वा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ४८३ । Return

8669 | तच्चानयो ब्राह्मणभूतपितृजन्यत्वात् सिद्ध्येत् तथाभूतपुत्रजनकत्वाद्वा ? –स्या॰ र॰ पृ॰ ९५९ । Return

8670 | ब्राह्मण्यभूत– श्र॰ । Return

8671 | –ह्मण्यभावेपरा– श्र॰ । Return

8672 | पुत्र ब्राह्मण्यसिद्धिः तत्सिद्धौ च ब्राह्मण्यसिद्धिः तत्सिद्धौ च ब्राह्मण– आ॰ । Return

8673

तुलना–न खलु द्विजादिभाव प्रमाणगोचरचारी । स हि जातियोगलक्षण गोत्रलक्षण
क्रियासामर्थ्यातिशययोगो वा ? परोपदेशप्रामाण्य प्रत्यक्षार्थे न युक्तिमत् । उपदेशो हि लोकानामन्य
थापि प्रवर्तते । –प्रमाणवार्तिकाल॰ पृ॰ २२ । नचोपदेशसहायाध्यक्षगम्य तत्, अध्यक्षविषये उपदे
शापेक्षायोगात् । तद्योगे वा उपदेशस्यैव केवलस्य व्यापार इति उपदेशमात्रव्यङ्ग्यतैव । –सन्मति॰
टी॰ पृ॰ ६९७ ।

Return

8674 | ब्राह्मण्ये नोपदेशो वास्तव प्रमाणतोऽप्रतीयमानत्वात् । Return

8675

किञ्च, ब्राह्म
ण्यजातेः प्रत्यक्षतासिद्धौ यथोक्तोपदेशस्य प्रत्यक्षहेतुतासिद्धि, तत्सिद्धौ च तत्प्रत्यक्षतासिद्धिरित्यन्यो
न्याश्रय । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४८३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ९५९ ।

Return

8676

तुलना–शुद्धिर्वंशद्वयीशुद्धौ पित्रो
पित्रोर्यदेकश । तदानन्तकुलादोषाददोषा जातिरस्ति का । कामिनीवर्गससर्गैर्न क सङ्क्रान्तपातकः ।
–नैषध॰ १७ । ४०–४१ । अविप्लुतत्वञ्च विवक्षितपित्रपेक्षया अनादिकालपितृप्रवाहापेक्षया वाऽ
भिप्रेतम् ? यदि विंबक्षितपित्रपेक्षया; तत्राप्यनयोस्तज्जन्मन्यविप्लुतत्वमभिमतमनादिकाले वा ?
तज्जन्मनि चेत्, तर्हि केन तत्र तयो प्रतीयेत पुत्रेण अन्यैर्वा ? –स्या॰ र॰ पृ॰ ९५९ ।

Return

8677 | तज्जन्यविप्लुत– श्र॰ । Return

8678 | विवक्षितपित्रपेक्षया तज्जन्मन्यविप्लुतत्वम् । Return

8679 | नच पित्रोरविप्लुतत्वे किञ्चिल्लिङ्गमस्ति, तद्वि द्धि सवृताकारादिविशेष अपत्येष्वविलक्षणता वा ? –स्या॰ र॰ पृ॰ ९५९ । Return

8680 | पितृविप्लु– आ॰, ब॰ । Return

8681

तुलना–
नच विप्लुतेतरपित्रपत्येषु वैलक्षण्य लक्ष्यते । न खलु वडवाया गर्दभाश्वप्रभवापत्येष्विव
ब्राह्मण्या ब्राह्मणशूद्रप्रभवापत्येष्वपि वैलक्षण्य लक्ष्यते । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४८३ । स्या॰ र॰ पृ॰
९५९ । न च जात्यन्तरस्थेन पुरुषेण स्त्रिया क्वचित् । क्रियते गर्भसभूतिर्विप्रादीना तु जायते ॥
अश्वाया रासभेनास्ति सभवोऽस्येति चेन्न स । नितन्तमन्यजातिस्थः शफादितनुसाम्यतः ॥ यदि वा[p. n773 ]
तद्वदेव स्याद् द्वयोर्विसदृश सुत । नात्र दृष्ट तथा तस्माद्गुणैर्वर्णव्यवस्थितिः ॥ –पद्मपु॰ ११ । १९६-९८ ।
वर्णाकृत्यादिभेदाना देहेस्मिन्न च दर्शनात् । ब्राह्मण्यादिषु शूद्राद्यैर्गर्भाधानप्रवर्तनात् ॥ नास्ति जातिकृतो
भेदो मनुष्याणा गवाश्ववत् । आकृतिग्रहणात्तस्मादन्यथा परिकल्प्यते ॥ –उत्तरपु॰ ७४ । ४९१–९२ ।

Return

8682 | –पितृभवा– ब॰ । Return

8683 | विप्लुतेतरप्रभवापत्येषु विलक्षणाकारता । Return

8684 | तुलना–न च वेदवच किञ्चित् द्विजातित्वप्रसाधकम् । व्यक्ते सामान्यवचनमनुक्तसममेव तत् ॥ –प्रमाणवार्तिकालं॰ पृ॰ २५ । Return

8685 | –द्वानयो ब॰ । Return

8686 | आगमप्रतिपादकेन । Return

8687 | भजते तन्न श्र॰ । Return

8688 | अविप्लुतत्वप्रतिपत्तिः । Return

8689 | पित्रोरविप्लुतत्वप्रतीति । Return

8690

तुलना–
यदाहु–अनादाविह ससारे दुर्वारे मकरध्वजे । कुले च कामिनीमूले का जातिपरिकल्पना ॥ –नैषध॰
टी॰ १७ । ४० । अनादिगोत्रपद्धत्यामस्या न स्खलन स्त्रिया । इति ज्ञान कथन्नाम कामार्ता हि सदा
स्त्रिय ॥ ब्राह्मणत्वे स्थिते पूर्वं तद्गोत्रत्वस्य सभव । तदाऽस्थिते कथं गोत्र सेयमन्धपरम्परा ॥
–प्रमाणवार्तिकाल॰ पृ॰ २५ । अतीतश्च महान् कालो योषिताञ्चातिचापलम् । तद् भवत्यपि
निश्चेतु ब्राह्मणत्व न शक्यते ॥ अतीन्द्रियपदार्थज्ञो न हि कश्चित् समस्ति व । त्वदन्वयविशुद्धिञ्च
नित्यो वेदोऽपि नोक्तवान् ॥ –तत्त्वसं॰ का॰ ३५७९–८० । प्रायेण प्रमादाना कामातुरतया
इहजन्मन्यपि व्यभिचारोपलम्भात्कुतो योनिनिबन्धनो वाह्मण्यनिश्चयः । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४८२ । अना
दिगोत्रपद्धतौ च कामार्तत्वात् सर्वदा प्रमदाना कस्याश्चिद् व्यभिचारसभवात् कुतो योनिनिबन्धन
ब्राह्मण्यनिश्चयात् सस्कारस्य अध्ययनादेश्च अविपर्यस्तत्वनिश्चय । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६९८ ।
स्या॰ र॰ पृ॰ ९६० । न विप्राविप्रयोरस्ति सर्वदा शुद्धशीलता । कालेनानादिना गोत्रे स्खलन क्व
न जायते ॥ –धर्मप॰ १७ । २८ ।

Return

8691 | व्याप्य इ– श्र॰ । Return

8692 | –प्रवृत्तकाप्रकाशानां ब॰ । Return

8693 | अध्यापनमध्ययन यजन याजनं तथा । दानं प्रतिग्रहञ्चैव ब्राह्मणानामकल्पयत् ॥ –मनुस्मृ॰ १ । ८८ । Return

8694

तुलना–अथाध्ययनादिना क्रियाविशेषेण ज्ञायते नोपदेशमात्रात्; तदप्यसत्, द्विजा
तित्वे क्रिया साध्या न क्रियार्तो द्विजातिता । वचनादपि नैवास्या प्रतीतिरविरोधिनी ॥ –प्रमा
णवार्तिकाल॰ पृ॰ २३ । जातकर्मादयो ये च प्रसिद्धास्ते तदन्यवत् । आचारा सावृतास्ते हि कृत्रि
मेष्वपि भाविन ॥ –तत्त्वस॰ का॰ ३५७८ । अत एवाध्ययन क्रियाविशेषो वा तत्सहायता न
प्रतिपद्यते । दृश्यते हि शूद्रोऽपि स्वजातिविलोपाद्देशान्तरे ब्राह्मणो भूत्वा वेदाध्ययन तत्प्रणीताञ्च
क्रिया कुर्वाण । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४८५ । अव्याप्तेरतिव्याप्तेश्चानुषङ्गात् –स्या॰ र॰ पृ॰ ९६० ।

Return

8695 | आचारस्तत्र ब॰, आ॰ । Return

8696 | शूद्रादिषु । Return

8697 | ब्राह्मण्यप्रत्यक्षताम् । Return

8698

तुलना–एतेन सस्कारविशेषस्य वेदाध्ययनस्य
यज्ञोपवीतादेश्च चक्षु सहकारिता प्रत्युक्ता, अव्याप्त्यतिव्याप्त्योरत्राप्यविशेषात् । –स्या॰ र॰ पृ॰
९६१ ।

Return

8699 | –व्याप्त्योस्तत्रा– श्र॰ । Return

8700 | –त्वानुपपत्ते श्र॰ । Return

8701 | –वत्त्वसाधनत्वं गत्वे ब॰ । Return

8702 | ब्राह्मण्यप्रत्यक्षतानिबन्धनत्वे । Return

8703

तुलना–ब्रह्मणोऽपत्यतामात्रात् ब्राह्मण्येति प्रसज्यते ।
न कश्चिदब्रह्मतनोरुत्पन्न क्वचिदिष्यते ॥ अन्तरा जातिभेदश्चेन्निर्निमित्त कथं भवेत् । अन्तराले
क्रियाभेदात् गोत्रेणार्थो न कस्यचित् ॥ अथ द्विजादिगोत्राणामनादिर्भेद इष्यते । ज्ञायता स कथन्नाम
प्रमाणस्याप्रवृत्तित ॥ क्रिया तदपरिज्ञानादक्रियैव प्रसज्यते । अविच्छेदश्च गोत्रस्य प्रत्येतु शक्यते न
च ॥ सूतमागधचाण्डाला कथ सभविनोऽन्यथा । ज्ञायन्त एव ते तज्ज्ञैरिति चेन्नियमो न हि ॥ –
प्रमाणवार्तिकाल॰ पृ॰ २४ ।

Return

8704 | ब्रह्मप्रभवतया । Return

8705

तुलना–किञ्च, ब्रह्मणो ब्राह्मण्यमस्ति वा न
वा ? नास्ति चेत्, कथमतो ब्राह्मणोत्पत्ति ? अस्ति चेत्; किं सर्वत्र मुखप्रदेश एव वा ? –प्रमे
यक॰ पृ॰ ४८४ । स्या॰ र॰ ९६१ ।

Return

8706 | अब्राह्मणाद् ब्रह्मण । Return

8707 | –त्तिः प्रतीयते ब॰, –त्तिता प्रतीता श्र॰ । Return

8708 | सर्वत्र शरीरावयवेषु मुखा दिपादान्तेषु । Return

8709 | पादादिषु । Return

8710 | ब्रह्मण । Return

8711 | तुलना–किञ्च, ब्राह्मण एव तन्मुखाज्जायते तन्मुखादेवासौ जायेत ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ४८४ । Return

8712 | –देव चासौ आ॰, ब॰ । Return

8713 | ब्राह्मणस्यैव । Return

8714 | –सिद्धेः श्र॰ । Return

8715 | पृ॰ ७६९ पं॰ ८ । Return

8716 | पृ॰ ७६९ प॰ १३ । Return

8717

तुलना–यतो
यदि व्यक्त्यादिभ्यो व्यतिरिवत निमित्तमात्रमस्य ज्ञानस्य विषयत्वेन साध्यते तदा सिद्धसाध्यता,
तत्समुदायस्य समुदायिभ्य कथञ्चिदव्यतिरिक्तस्य तद्विषयत्वेन स्वीकारात् । अथ प्रतिव्यक्ति परि
समाप्तमेकान्तव्यतिरिक्तमभिधीयते; तदा पक्षस्य प्रतिपक्षबाधितत्वम्, कठकलापादिब्राह्मणव्यक्तिषु
हि ब्राह्मणज्ञानं व्यक्त्यादिव्यतिरिक्तसामान्यनिमित्तरहितमेवाध्यक्षत प्रतीयते अश्रावणत्वविविक्तशब्द
वत् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ९६१ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४ । ८५ ।

Return

8718 | अथप्रसिद्ध– श्र॰ । Return

8719 | जैनानाम् । Return

8720 | व्यतिरिक्तस्य सामान्यस्यो भामभ्यु– आ॰ । Return

8721 | व्यक्तिभ्यो कथञ्चिद् भिन्नाभिन्नस्य । Return

8722 | –भाभ्याभ्युप– श्र॰ । Return

8723 | मीमासकजैनाभ्याम् । Return

8724 | व्यक्तिभ्यो भिन्नाना सत्तात्त्व-आकाशत्व-कालत्व अद्वैतन्वादीना सम्बन्धस्वीकारे । Return

8725 | सामान्यनि सा– आ॰ । Return

8726 | अद्वैतस्य सकलशून्यतायाश्च सिद्धिप्रसङ्गात् । Return

8727 | पृ॰ ५४६ । Return

8728 | पृ॰ ७६९ प॰ १८ । Return

8729

तुलना–नगरादिज्ञानवत् व्यतिरिक्तनिबन्धनाभावेऽपि
तथाभूतज्ञानस्य कथञ्चिदुपपत्ते । न हि नगरादिज्ञानेऽपि व्यतिरिक्त द्रव्यान्तरमस्ति यदेकाकारज्ञान
निबन्धन भवेत्, काष्ठादीनामेव प्रत्यासत्त्या कयाचित् प्रासादादिव्यवहारनिबन्धनाना नगरादिव्यवहार
निबन्धनत्वोपपत्ते, अन्यथा षण्णगरीत्यादिष्वपि वस्त्वन्तरकल्पनाप्रसक्ते । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६९७ ।
प्रमेयक॰ पृ॰ ४८५ । स्या॰ र॰ पृ॰ ९६१ ।

Return

8730 | –निबन्धनाभावेपि आ॰, श्र॰ । Return

8731 | गृहाणाम् । Return

8732 | सयोगस्य गुणत्वेन द्रव्याश्रितत्वात् । Return

8733 | गृहाणाम् । Return

8734 | द्रव्याणि द्रव्यान्तरमारभन्ते गुणाश्च गुणान्तरम् वैशे॰ सू॰ १ । १ । १० इति नियमात् । Return

8735 | सत्ता । Return

8736 | नगरमिति प्रत्ययम् । Return

8737 | सत्तात । Return

8738 | सत्ताया । Return

8739 | गृहादे । Return

8740 | –त्वात् कि– ब॰ । Return

8741 | यदि गृहादय सत्ताया कञ्चिदतिशयमुत्पादयन्ति तदा । Return

8742 | सत्ताया नित्यैकरूपताव्याघात । Return

8743 | गृहादीनाम् । Return

8744 | एकेन गृहेण सयुक्तमपर गृह तेन चापरमिति सयुक्तसयोगाद् यदल्पीयस्त्वम् अल्पदेशावगाहित्व तत्र । Return

8745 | –णप्रत्यासत्ति– ब॰ । Return

8746 | पुरुषस्य । Return

8747 | प्रतिपत्तिप्रवृत्तिप्राप्तय । Return

8748

तुलना–सेनाशब्दादनेकत्र हस्त्याद्यर्थे
प्रतीतिप्रवृत्तिप्राप्तिसिद्धे, वनशब्दाच्च धवखदिरपलाशादावनेकत्रार्थे । यत्र हि शब्दात् प्रतीति
प्रवृत्तिप्राप्तय समधिगम्यन्ते स शब्दस्यार्थ प्रसिद्धस्तथा बृद्धव्यवहारात् । न च सेनावनादिशब्दात्
प्रत्यासत्तिविशेषे प्रतीतिप्रवृत्तिप्राप्तयोऽनुभूयन्ते येन स तस्यार्थ स्यात् । –आप्तप॰ का॰ ४ ।

Return

8749 | –तात्त त्प्रतिपत्त्या– आ॰ । Return

8750 | जैनानाम् । Return

8751 | –विशिष्टप्रासा– श्र॰ । Return

8752 | नगरादिव्यपदेशस्य । प्रासादतोरणपुरुषादीना समुदायो नगरम् । –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ १२७ । Return

8753 | जैनानाम् । Return

8754 | अवयविद्रव्यस्य । Return

8755 | पृ॰ २३९ । Return

8756 | नैयायिकादिमते । Return

8757 | –क्तनिबन्ध– आ॰ । Return

8758 | ब्राह्मण्ये । Return

8759 | लिङ्गम् । Return

8760 | ब्राह्मण्यप्रतीति । Return

8761 | नाप्यागमतः, यतोऽसौ पौरुषेयो वा स्यादपौरुषेय –स्या॰ र॰ पृ॰ ९६२ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६९८ । Return

8762 | आम्नायस्य क्रियार्थत्वात्–क्रिया कथमनुष्ठेयेति ता वदितु समाम्नातारो वाक्यानि समामनन्ति । –जैमिनिसू॰, शाबरभा॰ १ । २ । १ । Return

8763 | आगमात् । Return

8764 | वक्तु प्रतिपाद्यविषयज्ञानस्य प्रमाणत्वे सिद्ध एव तत्प्रणीतागमस्य प्रामाण्यम् । Return

8765 | तस्य चात्रासंभवात् नास्ति आ॰ । Return

8766 | ब्राह्मण्यसदृशवस्तुदर्शनात् । Return

8767 | पृ॰ ७६८ पं॰ ६ । Return

8768 | पृ॰ ७६८ प॰ ७ । Return

8769

तुलना–काञ्चनाद्युपदेशस्य हि यदाऽसत्यताशङ्का तदा
प्रत्यक्षदर्शनादसौ निवर्तते नैव जात्याद्युपदेशस्यासत्यताशकाया प्रत्यक्षात् सत्यता जातिस्वरूपग्रह
णाकारात् । सुवर्णादौ हि रूपविशेषसद्भावात् एवम्भूतमेव सुवर्णं भवतीति व्यवहारस्य परिसमाप्ते
र्दृष्टस्य न काचित्क्षति, अत्र तु पुनरेवविधमेव ब्राह्मण्यमिति न पादप्रसारणमात्रं त्राणम् । –प्रमाणवा
र्तिकाल॰ पृ॰ २२ । यतो न पीततामात्र सुवर्णम् –प्रमेयक॰ पृ॰ ४८४ ।

Return

8770 | तुषटुसप्रक्षा– आ॰, तुषबुसप्रक्षा– श्र॰ । Return

8771 | परपक्षादेश्च ब॰ । Return

8772 | दाहच्छेदतुषा म्बुप्रक्षालनादेः । Return

8773 | सुवर्णादिप्रतिपत्तौ । Return

8774 | तच्चाकारविशेषो वा स्यादध्यनादिक वा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ४८४ । Return

8775 | ब्राह्मण्यप्रतिपत्तौ । Return

8776 | पृ॰ ७६८ प॰ १३ । Return

8777 | अशेषतो ब॰ । Return

8778 | भगवता श्र॰ । Return

8779 | जैनानाम् । Return

8780

तुलना–न जटाहि न गोत्तेहि न जच्चा होति ब्राह्मणो । यम्हि सच्चञ्च धम्मो च सो सुची सो च
ब्राह्मणो ॥ न चाह ब्राह्मण ब्रूमि योनिज मत्तिसभव । भो वादि नाम सो होति स वे होति सकि
ञ्चनो । अकिञ्चन अनादान तमह ब्रूमि ब्राह्मण ॥ –धम्मप॰ गा॰ ३९३, ३९६ । कम्मुणा बभणो
होइ कम्मुणा होइ खत्तिओ । वईसो कम्मुणा होइ सुद्दो हवै कम्मुणा ॥ –उत्तरा॰ २५ । ३३ । तस्माद्
गुणैर्वर्णव्यवस्थिति । ऋषिशृगादिकाना च मानवाना प्रकीर्त्यते । ब्राह्मण्य गुणयोगेन न तु तद्योनिस
भवात् ॥ चातुर्वर्ण्यं यथान्यच्च चाण्डालादिविशेषणम् । सर्वमाचारभेदेन प्रसिद्धि भुवने गतम् ॥
–पद्मपु॰ ११ । १९८–२०५ । मनुष्यजातिरेकैव जातिनामोदयोद्भवा । वृत्तिभेदाहिताद् भेदाच्चातुर्वि
ध्यमिहाश्नुते ॥ ब्राह्मणा ब्रतसस्कारात् क्षत्रिया शस्त्रधारणात् । वणिजोऽर्थार्जनान्न्याय्यात् शूद्रा
न्यग्वृत्तिसश्रयात् ॥ –आदिपु॰ ३८ । ४५–४६ । आचारमात्रभेदेन जातीना भेदकल्पनम् । न जातिर्ब्रा
ह्मणीयास्ति नियता क्वापि तात्त्विकी ॥ ब्राह्मणक्षत्रियादीना चतुर्णामपि तत्त्वत । एकैव मानुषी
जातिराचारेण विभिद्यते । गुणै सम्पद्यते जातिर्गुणध्वसाद्विपद्यते । –धर्मप॰ १७ । २४–३२ ।
महाभाष्येऽपि गुणवाचिन ब्राह्मणादिशब्दा इति पक्षोप्युपन्यस्त । तथाहि–अथवा सर्व एते शब्दा
गुणसमुदायेषु वर्तन्ते ब्राह्मण क्षत्रियो वैश्य शूद्र इति । –पात॰ महाभा॰ २ । २ । ६ । क्रियाविशेषय
ज्ञोपवीतादिचिह्नोपलक्षिते व्यवितविशेषे तद्व्यवस्थायास्तद्व्यवहारस्य चोपपत्ते । तत क्रियाविशेषा
दिनिबन्धन एवाय ब्राह्मणादिव्यवहार । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४८६ । स्या॰ र॰ पृ॰ ९६२ ।

Return

8781 | तन्न तवकल्पि– ब॰ । Return

8782 | क्रियानिबन्धन ब॰ । Return

8783 | तुलना–तत संव्यवहारमात्रप्रसिद्ध ब्राह्मण्यम् । –प्रमाणवार्तिकालं पृ॰ २६ । Return

8784

यदि
क्रियाविशेषनिबन्धनो ब्राह्मण्यादिव्यवहारो न स्यात्तदा । तुलना–कथमन्यथा वेश्यापाटकादिप्रविष्टाना
ब्राह्मणीना ब्राह्मण्याभावो भवेत् –स्या॰ र॰ पृ॰ ९६२ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४८६ ।

Return

8785 | ब्राह्मणानां ब॰ । Return

8786 | जाति । Return

8787 | मीमासकनैयायिकमतेन । Return

8788 | अन्यथा गोत्वादपि ब्राह्मण्य निकृष्टं स्यात् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ४८६ । Return

8789 | चाण्डालादीनां गृहे श्र॰ । Return

8790 | ब्राह्मणीनाम् । Return

8791 | घटामस्तकयोरन्तरालवर्ती मासपिपडोऽन्तर्गडु –प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ १६८ । Return

8792 | ब्राह्मण्यम् । Return

8793 | ब्राह्मण्यव्य– आ॰, श्र॰ । Return

8794 | तुलना–किञ्च क्रियानिवृत्तौ –प्रमेयक॰ पृ॰ ४८७ । Return

8795 | क्रित्या । Return

8796 | ब्राह्मण्यजाते । Return

8797 | ब्राह्मण्यजाते । Return

8798 | उद्धृतमिदम् –प्रमेयक॰ पृ॰ ४८७ । Return

8799 | सस्कृतशब्दोच्चारणात् । Return

8800 | धर्म । Return

8801 | अवितथार्थाभिधायित्वलक्षणं साधुत्वम् । Return

8802 | इति आ॰ । Return

8803 | शब्दाः नास्ति आ॰ । Return

8804 | तद्वाचकमि– श्र॰ । Return

8805 | इत्याह ब॰ । Return

8806 | सुषुप्तादीनामि– श्र॰, सुषुप्त्यादौ इ– ब॰ । Return

8807 | विवक्षाभावे । Return

8808 | अपरस्य ब॰ । Return

8809 | –त्मलाभ इति आ॰, ब॰ । Return

8810 | बहिरर्थाविषयत्वात् । Return

8811 | शब्दो बहिरर्थविषय बहिरर्थे प्रवृत्त्या दिहेतुत्वात् । Return

8812 | –तुस्तद्वि– आ॰ । Return

8813

तुलना–प्रत्यक्षादिव शब्दाद् बहिरर्थप्रतीतिसिद्धे । यथैव हि प्रत्यक्षात्
प्रतिपत्तृप्रणिधानसामग्रीसव्यपेक्षात् प्रत्यक्षार्थप्रतिपत्ति तथा सङ्केतसामग्रीसापेक्षादेव शब्दाच्छब्दार्थ
प्रतिपत्ति सकलजनप्रसिद्धा, अन्यथा ततो बहिरर्थे प्रतिपत्तिप्रवृत्तिप्राप्त्ययोगात् । न चार्थवेदनादेव अर्थे
पुरुषस्यार्थिन स्वयमेव प्रवृत्ते शब्दोऽप्रवर्त्तक इत्येव वक्तु युक्तम्, प्रत्यक्षादेरप्येवमप्रवर्तकत्वप्रसङ्गात्,
तदर्थेऽपि सर्वस्याभिलाषादेव प्रवृत्ते । –अष्टसह॰ पृ॰ २१ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४४९ ।

Return

8814 | प्रत्यक्ष विषयीभूतेऽप्यर्थे । Return

8815 | प्रत्यक्षे । Return

8816 | प्रवर्त्तकत्वव्यपदेशे । Return

8817 | परम्परया प्रवर्तकत्वम् । Return

8818 | का चेय विवक्षा नाम–किं शब्दोच्चारणेच्छामात्रम् –प्रमेयक॰ पृ॰ ४५० । Return

8819 | –श्रवणयनादौ आ॰ । Return

8820 | तुलना–किञ्च, समयानपेक्षं वाक्यं तादृशमभिप्रायं गमयेत् तत्सापेक्षं वा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ४५० । Return

8821 | तुषुप्त्यादौ ब॰ । Return

8822 | –पनीत ब॰ । Return

8823 | अशब्दाद्युच्चा– श्र॰ । Return

8824 | न तु अभि– आ॰, ब॰ । Return

8825 | इत्याह तत्र तन्मात्रे ब॰, इत्यत्राह तत्र तन्मात्रे आ॰ । Return

8826 | चित्तत्तत्र श्र॰ । Return

8827 | अभिप्रायमात्रे । Return

8828 | बहिश्छद्मस्थव्य– ब॰ । Return

8829 | बहिरर्थे । Return

8830 | शब्दस्य । Return

8831 | यादृशोऽर्थे सकेतित तादृश शब्द आ॰ । Return

8832 | कालान्तरे च नास्ति ब॰, श्र॰ । Return

8833 | –क्षोऽनादि– ब॰ । Return

8834

व्याख्या–ते प्रागुक्तलक्षणा नया भवन्ति ।
के ? ते । श्रुतस्य सकलादेशस्य आगमस्य भेदा विकल्पा विकलादेशा । कति ? सप्त । कुत
नैगमादिप्रभेदत ? किं विशिष्टा ? द्रव्यपर्यायमूला । तत्र द्रव्यस्य स्वरूपमाह–द्रव्य सामान्य
भवति । किं विशिष्टम् ? एकान्वयानुगम्, एकञ्चान्वयश्च एकान्वयौ तावनुगच्छति व्याप्नोतीत्येका
न्वयानुगम् । तत्रैकानुगम् अर्थता ऊर्ध्वता सामान्य पूर्वापरव्यापकम्, सदृशपरिणामलक्षण तिर्यक्
सामान्यमन्वयानुगम् । पुन किं विशिष्टम् ? निश्चयात्मकम्, निर्गतश्चयः पर्यायान्तरसंकरो यस्मादसौ
निश्चय पर्याय स आत्मा यस्य तत्तथोक्तम् । अपि पुनरन्य पर्यायो विशेषो भवति । किं विशिष्ट ?
व्यतिरेकपृथक्त्वग, व्यतिरेकश्च पृथक्त्वञ्च ते गच्छति तादात्म्येन परिणमतीति स तथोक्त । तत्र
व्यतिरेक एकस्मिन् द्रव्ये क्रमभाविपर्याय । पृथक्त्वग पुनरर्थान्तरगतो विसदृशपरिणाम । तु पुनर्नि
श्चयव्यवहारौ मूलनयौ आश्रितौ आलम्बितवन्तौ । किम् ? द्रव्यपर्यायम् । द्रव्य श्रितो निश्चयनय
द्रव्यार्थिक इत्यर्थ । पर्यायाश्रितो व्यवहारनय पर्यायार्थिक इत्यर्थ । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ८८ ।

Return

8835

तुलना–सत्त मूलणया पण्णत्ता । तं जहा णेगमे, संगहे, ववहारे, उज्जुसुए, सद्दे, समभिरूढे, एवभूए । –
स्या॰ ७ । १९ । अनुयोग॰ १३६ । नैगमसग्रहव्यवहारर्जुसूत्रशब्दसमभिरूढैवम्भूता नया । –तत्त्वार्थ॰
१ । ३४ । नेगमसंगहबबहारुज्जुसुए होइ बोधव्वे । सद्दे य सममिरूढे एवभूए य मूलनया । –आव॰ नि॰
गा॰ ७५४ । नैगमसग्रहव्यवहारर्जुसूत्रशब्दा नया । आद्यशब्दौ द्वित्रिभेदौ । –तत्त्वार्थाधि॰ १ । ३४,
३५ । सिद्धसेनदिवाकरास्तु षङ् नयान् स्वीकुर्वन्ति, तन्मतानुसारेण नैगमस्य सग्रहव्यवहारयोरन्त
र्भावात् । द्रष्टव्यम् –सन्मति॰ १ । ४, ५ ।

Return

8836 | –रेकापृथ– मु॰ लघी॰ । Return

8837 | तुलना–उत्पन्नाविनष्टार्थग्राहक साम्प्रतकालविषय मतिज्ञान श्रुतज्ञानं तु त्रिकालविषयम् उत्पन्नविनष्टानुत्पन्नार्थग्राहकम् । –तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ १ । २० । Return

8838 | –मतिभिन्नार्थवि– ई॰ वि॰ । Return

8839 | तुलना–अर्थान्तरगतो विसदृश परिणामो व्यतिरेक गोमहिषदिवत । –परीक्षामृ॰ ४ । ९ । Return

8840 | –मूर्त्तित्व– ज॰ वि॰ । Return

8841 | तुलना–तित्थयरवयणसगह विसे सपत्थारमूलवागरणी । दव्वट्ठिओ य पज्जवणओ य सेसा वियप्पासिं ॥ –सन्मति॰ १ । ३ । Return

8842

तुलना–
प्रमाणात्मक एवायमुभयग्राहकत्वत । इत्ययुक्तमिह ज्ञप्ते पधानगुणभावत ॥ प्राधान्येनोभयात्मानमर्थं
गृह्णद्धि वेदनम । प्रमाणं नान्यदित्येतत्प्रपञ्चेन निवेदितम् ॥ –तत्वार्थश्लो॰ पृ॰ २६९ ।

Return

8843 | –वक्त्रभि– ब॰ श्र॰ । Return

8844 | –त्मकं पृथग्द्रव्यमेय निश्चयात्मक किन्तु श्र॰ । Return

8845 | मते । Return

8846 | इत्याह– ब॰ । Return

8847 | इन्द्रियजनिता मति । Return

8848 | इन्द्रियमतिविषयभूतस्य अर्थस्यैव । Return

8849 | अर्थादर्थान्तरानुगमरूपेण, विचारात्मकत्वान्मनोमते । Return

8850 | मनोमत्या । Return

8851 | तत्रैव श्रुतभेदत्वेन व्यव– ब॰ । Return

8852 | द्रव्यमित्यादि द्रव्यमित्यनुवर्त्तते ब॰, द्रव्यमित्यादि इत्यनुवर्त्तते श्र॰ । Return

8853 | –ह सदृश– आ॰, ब॰ । Return

8854 | –पेक्ष एक– ब॰ । Return

8855 | –ञ्च युगपत्क्रमभाविनाञ्च युगपत्क्रमभाविनां क्ष– आ॰ । Return

8856 | समानपरिणा मातिशये नास्ति श्र॰, समानपरिणामप्रकर्षे ब॰ । Return

8857 | न हि अग्नित्वेनापरिणत अपेक्षात अनग्निव्यावृत्त्यपेक्षया अग्निर्भवति, जलादावपि अनग्निव्यावृत्त्या अग्नित्वप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वात् इति भाव । Return

8858 | –रूपेणातिप्र– श्र॰ । Return

8859 | बुद्ध्यादिसम– आ॰ । Return

8860 | नानैकसन्तानात्मनाम् नास्ति श्र॰ । Return

8861 | सौगतः । Return

8862 | तथा च तेन ब॰, तथा तेन आ॰ । Return

8863 | –सन्तानानामपि ब॰ । Return

8864 | अद्वैतवादी । Return

8865 | पुरुषः ब्रह्मरूपो भवतु । Return

8866 | –गः अनेकत्वं आ॰, श्र॰ । Return

8867 | तद्द्रव्यमे– श्र॰ । Return

8868 | निश्चयाद् आ॰, ब॰ । Return

8869 | –केन्द्रियभेदोपि ब॰ । Return

8870 | पर्याया क इ– ब॰ । Return

8871 | –दनवस्था– श्र॰ । Return

8872 | गोमहिषादि– श्र॰ ब॰ । Return

8873 | स्पर्शरसगन्धवर्णवन्त पुद्गला । –तत्त्वार्थसू॰ । Return

8874 | रूपरसगन्धादि । Return

8875 | वैशेषिक । Return

8876 | तुलना –पृ॰ २३८ टि॰ ४ । Return

8877 | पृ॰ २३८ । Return

8878 | तुलना–रूप मूर्तिरित्यर्थः । मूर्तिः ? रूपादिसस्थानपरिणामो मूर्ति । –सर्वार्थसि॰ राजवा॰ ५ । ५ । Return

8879 | वा श्र॰ । Return

8880 | प्रतिप्रसवः स्यात् आ॰, श्र॰ । Return

8881 | असश्चासौ भेद विशेष तस्य प्रसङ्गात् असद्रूपत्वप्रसङ्गादित्यर्थ । Return

8882 | सौगत । Return

8883 | तत्सभवे वानस्या– श्र॰ । Return

8884 | चित्रज्ञानम्, ग्राह्यग्राहकाद्यनेकाकार सवेदनम् ग्राह्याद्याकारराहित्य-सवेदनापेक्षया प्रत्यक्षपरोक्षात्मक सवेदन वा । Return

8885 | सकलशून्यता । Return

8886 | पृ॰ १३३ । Return

8887 | सुखाद्यनेकाकारम् । Return

8888 | स्याद्वादवचनं आ॰ । Return

8889 | प्रसारस्य श्र॰ । Return

8890 | प्रकारभूता– श्र॰ । Return

8891 | अभिप्रायवतो ज्ञानस्य । Return

8892 | –भिसम्बन्धे प्र– आ॰, श्र॰ । Return

8893

व्याख्या–स्यात् । क ? नैगमो नय । का ? विवक्षा अभिप्राय । कयो ? धर्मयो
एकत्वानेकत्वयो । केन ? गुणप्रधानभावेन । क्व ? एकधर्मिणि एकोऽभिन्नो धर्मी द्रव्यं तस्मिन् । तदा
कृति तस्य नैगमस्य आकृतिराभास स्यात् । का ? अत्यन्तभेदोक्ति अत्यन्तो निरपेक्ष भेदो नानात्व
तस्योक्तिर्वचन नैयायिकाद्यभिप्रायो नैगमाभास इत्यर्थ । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ९० ।

Return

8894 | –णामं ज॰ वि॰ । Return

8895 | –भूतावि– ज॰ वि॰ । Return

8896 | निगमे ज॰ वि॰ । Return

8897 | –भिसम्बन्धिः आ॰ । Return

8898 | विषय यत्प्रमाण तद्रूपताम् । Return

8899 | –पद्यते आ॰, श्र॰ । Return

8900 | सुखमाह्लादनाकार विज्ञान मेयबोधनम् –न्यायवि॰ । द्रष्टव्यम् –अकलङ्कग्र॰ परि॰ पृ॰ ५८ । Return

8901 | चात्मा ब॰ । Return

8902 | –सम्बन्धिः श्र॰ । Return

8903 | वेत्यादि आ॰ । Return

8904 | नैगमो यतः ब॰, श्र॰ । Return

8905

व्याख्या–समस्तस्य जीवाजीवविशेषस्य ऐक्येन ऐकत्वेन सग्रहात् सक्षिष्य ग्रहणात् ।
कथमनेकस्य सक्षेपणमित्याशङ्क्याह–सदभेदात्, सत् सत्त्वसामान्य सच्चासावभेदश्च तमाश्रित्य । नहि
सत्त्वात् किञ्चिद् भिन्नमस्तीति वक्तु युक्त विरोधात् । दुर्नय संग्रहाभास स्यात् । क ? ब्रह्मवाद सत्ता
द्वैतम् । कुत ? तत्स्वरूपानवाप्तित, तस्य परपरिकल्पितब्रह्मण स्वरूप भेदप्रपञ्चशून्य सन्मात्र तस्यान
वाप्ति प्रमाणादप्राप्तिस्तत, न खलु तत् प्रत्यक्षादिप्रमाणात् प्राप्यते तथाऽप्रतीते । –लघी॰ ता॰
पृ॰ ९० ।

Return

8906 | तस्यौपेयत्वं ज॰ वि॰ । Return

8907 | एकेन आ॰, ब॰ । Return

8908 | –दित्याह श्र॰ । Return

8909 | पृ॰ १५० । Return

8910

व्यवहारानुकूल्यात्तु, सग्रहभेदको व्यवहारः तस्यानुकूल्यमविसवाद
तस्मादेव । बाध्यमानाना सशयादीना विसवादिना ज्ञानानाम् । तत्र प्रमाणेतरव्यवस्थानिबन्धनत्वात्
व्यवहारो नय, अन्यथा तदाभास इत्यर्थ । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ९१ । उद्धृतोऽयम्–व्यवहारानुकूल्येन
प्रमाणाना प्रमाणता । नान्यथा बाध्यमानाना तेषाञ्च तत्प्रसङ्गत । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २७१ । तुलना–
प्रामाण्य व्यवहारेण –प्रमाणवा॰ ३ । ५ ।

Return

8911 | श्रतज्ञानेन ज॰ वि॰ । Return

8912 | तुलना–त्रय पदार्थाः अर्थाभिधानप्रत्ययभेदात् –राजवा॰ पृ॰ १७ । अष्टसह॰ पृ॰ २५१ । Return

8913 | –मात्रे शून्य– ज॰ वि॰ । Return

8914 | अन्यथा नास्ति आ॰, ब॰ । Return

8915 | –मारबाल श्र॰ । Return

8916 | व्यवहाराविसवादात् । Return

8917 | सौगतानाम् । Return

8918 | इत्याह ब॰, श्र॰ । Return

8919 | द्रष्टव्यम् –पृ॰ ६०५ टि॰ ७ । Return

8920

तुलना–
गुणाणमासओ दव्व एकदव्वस्सिआ गुणा । लक्खण पज्जवाण तु उभओ अस्सिआ भवे ॥ –उत्तरा॰
२८ । ६ । दव्व सल्लक्खणिय उप्पादव्वयधुवत्तसजुत्त । गुणपज्जयासय वा ज त भण्णन्ति सव्वण्हू ॥ –
पचास्ति॰ गा॰ १० । गुणपर्ययवद्द्रव्यम् –तत्त्वार्थसू॰ ५ । ३८ । न्यायवि॰ का॰ १११ । त परियाण हु दव्वु
तुहुँ जं गुणपज्जयजुत्तु । सहभुव जाणहि ताहँ गुण कमभुव पज्जौ उत्तु ॥ –परमात्मप्र॰ गा॰ ५७ ।

Return

8921 | संवादस्य तत्र आ॰, ब॰ । Return

8922 | व्यवहारस्य । Return

8923

प्राधान्यत मुख्यत्वेन, अनेन गौणत्वेन द्रव्यमप्यपेक्षत इत्यर्थ ।
तु पुनस्तदाभासो भवति । किं विशिष्ट ? एकत्वविक्षेपी, एकत्व द्रव्य विक्षिपति निराकरोत्येवशील
एकत्वविक्षेपी । कथम् ? सर्वथा प्राधान्यतोऽप्राधान्यतश्च, पुन किं विशिष्ट ? अलौकिक लोको
व्यवहारस्तत्प्रयोजनो लौकिक तद्विपर्ययोऽलौकिक अलौकिकादित्यर्थ । न हि परस्पर सजातीयवि
जातीयव्यावृत्ता प्रतिक्षणविशरारव परमाणवो व्यवह्रियन्ते परीक्षकै यतस्तिद्वषयो नयाभासो न
स्यात् । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ९१ ।

Return

8924

सौगतमते पुञ्जीभूता परमाणव एव स्थूलाकारप्रत्यहेतव;
तथाहि–अर्थान्तराभिसम्बन्धाज्जायन्ते येऽणवोऽपरे । उक्तास्ते सञ्चितास्ते हि निमित्तं ज्ञानजन्मन ॥
–प्रमाणवा॰ ३ । १९५ ।

Return

8925 | ऋजु प्रगुण सूत्रयति तन्त्रयत इति ऋजुसूत्र । –सर्वार्थसि॰, राजवा॰ १ । ३३ । Return

8926 | –स्य सम्ब– आ॰ । Return

8927 | सर्वथा क्षणिकत्वस्वीकार । Return

8928 | जनयन्ति नास्ति श्र॰ । Return

8929 | –विधप्रत्य– श्र॰, ब॰ । Return

8930 | भेदनात् श्र॰ । Return

8931 | व्यवस्थापयेत् सौ– आ॰ । Return

8932 | प्रतिभासाभेदात् नास्ति श्र॰ । Return

8933 | –स्य चानुप– आ॰ । Return

8934

व्याख्या–एते । के ? नैगमादय प्रागुक्ता चत्वारोऽर्थनया अर्थप्रधाना नयाः । कुत ?
जीवाद्यर्थव्यपाश्रयात्, जीवाजीवादीनामर्थाना व्यपाश्रयाद् आलम्बनात् । त्रयः शेषा शब्दसमभिरूढैव
म्भूताः शब्दनया शब्दप्रधाना नया । किं विशिष्टा ? सत्यपदविद्या समाश्रिता, सत्यानि प्रमाणान्त
राबाधितानि पदानि कालकारकादिभेदवाचीनि तेषा विद्या व्याकरणशास्त्र तामाश्रिता आलविनाः
व्याकरणाश्रितत्वादित्यर्थ । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ९२ । तुलना–चत्वारोऽर्थाश्रयाः शेषास्त्रय शब्दत ।
–सिद्धिवि॰, टी॰ पृ॰ ५१७B. । तत्र सग्रहव्यवहारर्जुसूत्रा अर्थनयाः शेषा शब्दनया –राजवा॰ पृ॰
१८६ । अत्थप्पवर सद्दोवसज्जण वत्थुमुज्जुसुत्तंता । सद्दप्पहाणमत्थोवसज्जण सेसया विंति । –
विशेषा॰ गा॰ २७५३ । तत्रर्जुसूत्रपर्यन्ताश्चत्त्वारोऽर्थनया मताः । त्रय शब्दनयाः शेषा शब्दवाच्या
र्थगोचराः ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २७४ । नयविव॰ पृ॰ २६२ । एषु चत्वारः प्रथमेऽर्थनिरूपणप्र
वणत्वादर्थनयाः शेषास्तु त्रय शब्दवाच्यगोचरतया शब्दनयाः । –प्रमाणनय॰ ७ । ४४, ४५ । जैनतर्कभा॰
पृ॰ २३ । नयप्रदीप पृ॰ १०४B. । उद्धृतोऽयम्–जीवाद्यर्थविनिश्चयात् । –आव॰ नि॰ मलय॰ पृ॰
३८१B. । सूत्रकृताग॰ टी॰ पृ॰ ४२६A. ।

Return

8935 | –विन्यासमाश्रि– ज॰ वि॰ । Return

8936 | –प्रतिभागेन ज॰ वि॰ । Return

8937 | जीवाद्यर्थसमाश्रयणात् नास्ति श्र॰ । Return

8938 | शब्दनयाः नास्ति आ॰ । Return

8939 | सौगत । Return

8940 | तत्तत्त्वमवेति ब॰, तत्तत्रमद्येवेति श्र॰ । Return

8941 | शब्दज्ञानम् । Return

8942 | अर्थम् । Return

8943 | किन्तु कारण नास्ति श्र॰ । Return

8944 | शकटोदये भवि– आ॰, शकटोदये च भवि– श्र॰ । Return

8945 | अर्थे प्रति– ब॰, श्र॰ । Return

8946 | शब्दज्ञानम् । Return

8947 | शब्दज्ञानम् । Return

8948 | प्रत्यक्षं नास्ति श्र॰ । Return

8949 | न चालक्षण लक्षितरूपा– ब॰ । Return

8950 | अर्थे भेद– ब॰ । Return

8951 | क्रियाया अविशिष्टं श्र॰ । Return

8952 | –क्षणं स्त्यानप्रसवोभयाभाव सामान्यलक्षणं स्त्यानप्रस– आ॰ । Return

8953 | व्याचष्टे आ॰ । Return

8954 | नान्यथा श्र॰ । Return

8955 | पावकपाचकपाठकादि– आ॰, पावकपाठकादि– ब॰ । Return

8956 | –पाठादि– श्र॰ । Return

8957 | –परम्परया त एव श्र॰ । Return

8958 | शब्दापशब्दविवेकार्थम् । Return

8959 | प्रतिपाद श्र॰ । Return

8960 | द्रष्टव्यम् –पृ॰ ७६० टि॰ १ । Return

8961 | –विशेषवल्लक्ष– आ॰ । Return

8962 | –शास्त्र ष्याया– श्र॰ । Return

8963 | ततः श्र॰ । Return

8964 | कर्त्रादिकारकनैयत्यम् । Return

8965 | व्याकरणशास्त्रेण । Return

8966 | –द्यते ब॰, –द्येत् आ॰ । Return

8967 | वर्णपदवाक्यानाम् । Return

8968 | वर्णपदवाक्यस्वरूपानवगाहनात् । Return

8969 | –रूपत्वासं– श्र॰ । Return

8970 | व्यवहा– श्र॰ । Return

8971 | शब्दप्रा– आ॰, शब्दस्य नास्ति श्र॰ । Return

8972 | किं तत् नास्ति श्र॰ । Return

8973 | कथंभूतं नास्ति श्र॰ । Return

8974 | व्यवहा– श्र॰ । Return

8975 | –पायत्वं त– श्र॰ । Return

8976 | पृथककृत्य नास्ति श्र॰, ब॰ । Return

8977 | भावात् श्र॰ । Return

8978 | –धर्मो नि– श्र॰ । Return

8979 | सापेक्षस्य । Return

8980 | –त्वम् ब॰, श्र॰ । Return

8981 | पारिकलि– आ॰ । Return

8982 | तापवृद्धिहनन श्र॰, ब॰ । Return

8983 | इति श्रीमत्प्रभाचन्द्राचार्यवि– ब॰ । Return

8984 | षष्ठमः ब॰ । Return

8985 | –प्रौढमेयप्र– ब॰ । Return

8986 | –तां नो ब॰, –ता भो श्र॰ । Return

8987

व्याख्या–पुनरपि कथभूत ? तपोनिर्जीर्णकर्मा, तपसा यथाख्यातचारित्रलक्षणेन
व्युपरतक्रियानिवृत्तिशुक्लध्यानेन निर्जीर्णानि निर्मूलितानि कर्माणि ज्ञानावरणादीनि द्रव्यभावरूपाणि
येनासौ तथोक्त । अनेन चारित्रतपस्याराधनाद्वय सूचितम् । भूय किंभूत ? जीवस्थानगुणस्थान
मार्गणास्थानतत्त्ववित् अनेन ज्ञानाराधना ज्ञापि>ता । पुन किंविशिष्ट ? विवृद्धाभिनिवेशन, विशेषेण
वृद्ध क्षायिकस्वरूपेण परिणतमभिनिवेशन सम्यग्दर्शन यस्यासौ तथोक्त । अनेन दर्शनाराधना निरूपिता ।
एवमाराधनाचतुष्टयस्यैव मोक्षमार्गत्वोपपत्ते । किं कृत्वा विवृद्धाभिनिवेशन सजात इत्याशक्याह–
अनुयुज्य पृष्ट्वा । कानि ? द्रव्याणि । किंविशिष्टानि ? जीवादीनि । कै ? अनुयोगैश्च प्रश्नैरेव । किं
विशिष्टै ? निर्देशादिभिदा गतैः । तत्र किमित्यनुयोगे वस्तुस्वरूपकथन निर्देश यथा चेतनालक्षणो
जीव इति । कस्येत्यनुयोगे स्वस्येत्याधिपत्यकथन स्वामित्वम् । केनेति प्रश्ने स्वेनेति करणनिरूपण
साधनम् । कस्मिन्नित्यनुयोगे स्वस्मिन्नित्याधारप्रतिपादनमधिकरणम् । कियच्चिरमिति प्रश्ने अनन्त
कालमिति कालप्ररूपण स्थिति । कतिविध इत्यनुयोगे चैतन्यसामान्यादेकविध इति प्रकारकथन विधा
नम् । पूर्वं कृत्वा विरचय्य न्यस्य । कान् ? अर्थवाक्प्रत्ययात्मभेदान्, अर्थश्च वाक् च प्रत्ययश्च
ते आत्मान स्वभावा येषा ते च ते भेदाश्च व्यवहारास्तान् । तत्र अर्थात्मानौ भेदौ द्रव्यभावौ तयोर
र्थधर्मत्वात् । वागात्मको नामव्यवहार । प्रत्ययात्मकश्च स्थापनाव्यवहार तस्य सकल्परूपत्वात् ।
किंविशिष्टास्तान् ? श्रुतार्पितान् श्रुतेन अनेकान्तेन विकल्पितान् । कै ? नयानुगतनिक्षेपै, नयान्
द्रव्यपर्यायविषयाननुगता अनुवृत्ता निक्षेपा न्यासास्तै । किंरूपै ? उपायै कारणैः । क्व ? भेदवेदने
मुख्यामुख्यविशेषनिर्णये कारणभेदैरित्यर्थ । आदौ किं कृत्वा ? परीक्ष्य विचार्य । कै परीक्ष्य ? अभिस
धिभि ज्ञातुरभिप्रायै नयैरित्यर्थ । पूर्वं किं कृत्वा ? अधिगम्य ज्ञात्वा । कमर्थम् ? जीवादिप्रमेयम् ।
किंविशिष्टम् ? अनेकान्तात्मकम् । कस्मात् ? श्रुतात् स्याद्वादात् । –लघी॰ ता॰ पृ॰ ९५–९७ ।

Return

8988 | –मभिग– ब॰ । Return

8989 | –वेदनो आ॰, ब॰ । Return

8990 | विचार्यार्थवाक्– श्र॰ । Return

8991 | –भेदाच्छ्रुता– ब॰ । Return

8992 | –भिदागतै आ॰, मु॰ लघी॰ । Return

8993 | –वेशत ज॰ वि॰, आ॰, ब॰ । Return

8994 | उद्धृता इमे–"तथा चाहुर्भट्टाकलङ्कदेवाः– श्रुतादर्थं…विवृद्धाभिनिवेशतः –अनागारध॰ प्र्॰ १६९ । Return

8995

तुलना–द्रव्यादिसामान्यार्पणात् श्रुतमनादिनिधनमिष्यते । न हि केनचित्पुरुषेण क्वचि
त्कदाचित्कथञ्चिदुत्प्रेक्षितमिति । तेषामेव विशेषापेक्षया आदिरन्तश्च सभवतीति मतिपूर्वमित्युच्यते,
यथाऽङ्कुरो बीजपूर्वकः स च सन्तानापेक्षया अनादिनिधन इति । –सर्वार्थसि॰ १ । २० ।

Return

8996 | –परीक्षप्रव– ज॰ वि॰ । Return

8997

तुलना–
विस्तरेण लक्षणतो विधानतश्चाधिगमार्थो न्यासो निक्षेप । –तत्त्वार्थभा॰ १ । ५ । णिच्छए णिण्णए
खिवदित्ति णिक्खेवो । सोवि छव्विहो णामट्ठवणादव्वखेत्तभावमंगलमिदि । –धवलाटी॰ पृ॰ १० ।
य इह गुणाक्षेप स्यादुपचरित केवल स निक्षेप । –पञ्चाध्या॰ श्लो॰ ७४१ । प्रकरणादिवशेना
प्रतिपत्त्यादिव्यवच्छेदकयथास्थानविनियोगाय शब्दार्थरचनाविशेषा निक्षेपा । –जैनतर्कभा॰ पृ॰ २५ ।

Return

8998

तुलना–जत्थ य ज जाणेज्जा निक्खेव निक्खिवे निरवसेस । जत्थवि अ न जाणेज्जा चौक्कग
निक्खिवे तत्थ ॥ आवस्सय चौव्विह षण्णत्ते । त जहा–नामावस्सयं ठवणावस्सय दव्वावस्सय भावाव
स्सयं । –अनु॰ सू॰ ८ । नामस्थापनाद्रव्यभावतस्तन्न्यास । –तत्त्वार्थसू॰ १ । ४ । निक्षेपोऽनन्त
कल्पश्चतुरवरविध प्रस्तुतव्याक्रियार्थ । तत्त्वार्थज्ञानहेतु नयद्वयविषय सशयच्छेदकारी ॥ –सिद्धिवि॰
परि॰ १२ । मूलाचारे षडावश्यकाधिकारे गा॰ १७ सामायिकस्य निक्षेप नामस्थापनाद्रव्यक्षेत्र
कालभावै षड्विध उक्त । आवश्यकनिर्युक्तौ गा॰ १२९ नामस्थापनाद्रव्यक्षेत्रकालवचनभाववि
कल्पात् सप्तविधो निक्षेप प्ररूपित ।

Return

8999 | –पेक्षं कर्म ज॰ वि॰ । Return

9000

नाम सज्ञा कर्म इत्यनर्थानन्तरम् –तत्त्वार्थाधि॰
भा॰ १ । ५ । अतद्गुणे वस्तुनि सव्यवहारार्थं पुरुषाकारान्नियुज्यमानं सज्ञाकर्म नाम । –सर्वार्थसि॰
१ । ५ । राजवा॰ पृ॰ २० । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १८ । पञ्चाध्या॰ श्लो॰ ७४३ । यस्य कस्यचिदनिर्दिष्ट
विशेषस्य निमित्तान्तरानपेक्ष सज्ञाकर्म नाम । –सिद्धिवि॰, टी॰ पृ॰ ५७४A. । पज्जायाणभिधेयं
ठिअमण्णत्थे तयत्थनिरवेक्ख । जाइच्छिअ च नाम जावदव्व च पाएण ॥ –विशेषा॰ गा॰ २५ । जैनतर्क
भा॰ पृ॰ २५ । अत्ताभिप्पायकया सन्ना चेयणमचेयणे वा वि । ठवणादीनिरविक्खा केवल सन्ना उ
नामिंदो ॥ –बृहत्कल्पभा॰ गा॰ १२ । तत्थ णाममगल णामणिमित्ततरणिरवेक्खा मगलसण्णा । तत्थ
णिमित्तं चौव्विह जाइ दव्व गुण किरिया चेदि । –धवलाटी॰ पृ॰ १७ ।

Return

9001

य काष्ठपुस्तचित्र-[p. n800 ]
कर्माक्षनिक्षेपादिषु स्थाप्यते जीव इति स्थापना जीव देवताप्रतिकृतिवद् इन्द्रो रुद्र स्कन्दो विष्णुरिति ।
–तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ १ । ५ । काष्ठपुस्तचित्रकर्माक्षनिक्षेपादिषु सोऽयमिति स्थाप्यमाना स्थापना । –
सर्वार्थसि॰, राजवा॰ १ । ५ । पञ्चाध्या॰ श्लो॰ ७४३ । ज पुण तयत्थसुन्न तयभिप्पाएण तारिसा
गार । कीरै व निरागार इत्तरमियर व सा ठवणा । –विशेषा॰ गा॰ २६ । सब्भावमसब्भावे
ठवणा पुण इदकेउमाईया । इत्तरमणित्तरा वा ठवणा नाम तु आवकह ॥ –बृहत्कल्पभा॰ गा॰ १३ ।
सद्भावस्थापनया नियम, असद्भावेन वाऽतद्रूपेति स्थूणेन्द्रवत् । –नयचक्रबृ॰ पृ॰ ३८१A. । सिद्धिवि॰
टी॰ पृ॰ ४७४B. । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २५ । अहिदणामस्स अण्णस्स सोयमिदिट्ठवण ठवणा णाम । सा
दुविहा सब्भावासब्भावट्ठवणा चेदि । –धवलाटी॰ पृ॰ १९ । वस्तुन कृतसज्ञस्य प्रतिष्ठा स्थापना
मता । सद्भावेतरभेदेन द्विधा तत्त्वाविरोधत । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १११ ।

Return

9002

द्रव्यजीव इति गुणपर्यायवियुक्त प्रज्ञास्थापितोऽनादिपारिणामिकभावयुक्तो जीव
उच्यते । –तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ १ । ५ । गुणै द्रोष्यते गुणान् द्रोष्यतीति वा द्रव्यम् । –सर्वार्थसि॰
१ । ५ । अनागतपरिणामविशेष प्रति गृहीताभिमुख्य द्रव्यम् । अतद्भव वा । –राजवा॰ पृ॰
२० । सिद्धिवि॰ पृ॰ ४७४ । धवलाटी॰ पृ॰ २० । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १११ । पच्चाध्या॰ श्लो॰
७४४ । दव्वे पुण तल्लद्धी जस्सातीता भविस्सते वा वि । जो वा वि अणुवजुत्तो इदस्स गुणे परिक
हेई ॥ –बृहत्कल्पभा॰ गा॰ १४ । दनए दुयए दोरवयवो विगारो गुणाण सदावो । दव्व भव्व
भावस्स भूअभाव च ज जोग्ग ॥ –विशेषा॰ गा॰ २८ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २५ । भूतस्य भाविनो वा
भावस्य हि कारण तु यल्लोके । तद्द्रव्य तत्त्वज्ञै सचेतनाचेतन कथितम् ॥ –आव॰ नि॰ मलय॰ पृ॰
६B. ।

Return

9003

वर्तमानतत्पर्यायोपलक्षित द्रव्य भाव । –सर्वार्थसि॰ १ । ५ । राजवा॰ पृ॰ २१ ।
सिद्धिवि॰ पृ॰ ४७४ । घवलाटी॰ पृ॰ २९ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ११३ । पञ्चाध्या॰ श्लो॰ ७४५ ।
जो पुण जहत्थजुत्तो सुद्धनयाण तु एस भाविंदो । इदस्स वि अहिगार वियाणमाणो तदुवौत्तो ।
–बृहत्कल्पभा॰ गा॰ १५ । भावो विवक्षितक्रियानुभूतियुक्तो हि वै समाख्यात । सर्वज्ञैरिन्द्रादिवदि
हेन्दनादिक्रियानुभवात् ॥ –आवनि॰ मलय॰ पृ॰ ९A. ।

Return

9004

तुलना–स किमर्थ ? अप्रकृतनि
राकरणाय प्रकृतनिरूपणाय च । –सर्वार्थसि॰ १ । ५ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ९८ । अथ किमति निक्षेप
क्रियते इति चेत् ? उच्यते–त्रिविधा श्रोतार अव्युत्पन्न अवगताशेषविवक्षितपदार्थ एकदेशतोऽवगत
विवक्षितपदार्थ इति । तत्र प्रथमोऽव्युत्पन्नत्वान्नाध्यवस्यतीति विवक्षितपदस्यार्थम् । द्वितीय सशेते
कोऽर्थोऽस्य पदस्याधिकृत इति, प्रकृतादर्थादन्यमर्थमादाय विपर्यस्यति वा । द्वितीयवत्तृतीयोऽपि सशेते
विपर्यस्यति वा । तत्र यद्यव्युत्पन्न पर्यायार्थिको भवेन्निक्षेप अव्युत्पन्नव्युत्पादनमुखेन अप्रकृतनिराक
रणाय । अथ द्रव्यार्थिक, तद्द्वारेण प्रकृतप्ररूपणायाशेषनिक्षेपा उच्यन्ते, व्यतिरेकधर्मनिर्णयमन्तरेण
विधिनिर्णयानुपपत्ते । द्वितीयतृतीययो सशयविनाशायाशेषनिक्षेपकथनम् । तयोरेव विपर्यस्यतो
प्रकृतार्थावधारणार्थं निक्षेप क्रियते । उक्त हि–अवगयणिवारणट्ठ पयदस्स परूवणाणिमित्त च ।
ससयविणासणट्ठ तच्चत्थवधारणट्ठ च । –धवलाटी॰ पृ॰ ३० । उद्धृतमिद वाक्यम् –जैनतर्कभा॰
पृ॰ २५ ।

Return

9005

निद्देसे पुरिसे कारण कहिं केसु काल कैविह । –अनु॰ सू॰ १५१ । निर्देशस्वा
मित्वसाधनाधिकरणस्थितिविधानत । –तत्त्वार्थसू॰ १ । ७ । केण कस्य कत्थवि केवचिर कदिविधी
य भावो य । छहिं अणिओगद्दारे –मूलाचा॰ ८ । १५ ।

Return

9006

सतपरूवणा दव्वपमाणाणुगमो
सेत्ताणुगमो फोसणाणुगमो कालाणुगमो अतराणुगमो भावाणुगमो अप्पाबहुगाणुगमो चेदि । –छक्खंडा॰[p. n801 ]
सू॰ ७ । से किं त अणुगमे ? नवविहे पण्णत्ते । त जहा–सतपय परूवणया, दव्वपमाणं च, खित्त,
फुसणा य, कालो य, अंतर, भाग, भाव, अप्पाबहु चेव । –अनु॰ सू॰ ८० । सत्संख्याक्षेत्रस्पर्शनका
लान्तरभावाल्पबहुत्वैश्च । –तत्त्वार्थसू॰ १ । ८ ।

Return

9007

सुहुमा बादरकाया ते खलु पज्जत्तया अपज्जत्ता । एइंदिया दु जीवा जिणेहि कहिया
चदुवियप्या ॥ पज्जत्तापज्जत्ता विय होति विगलिंदिया दु छब्भेया । पज्जत्तापज्जत्ता सण्णि असण्णी य
सेसा दु । –मूला॰ पर्या॰ गा॰ १५२–५३ । गो॰ जी॰ गा॰ ७२ । कर्मग्र॰ ४ । २ ।

Return

9008

मिच्छादिट्ठी
सासादणो य मिस्सो असजदो चेव । देसविरदो पमत्तो अपमत्तो तह य णायव्वो ॥ एत्तो अपुव्वकरणो
अणियट्टी सुहुमसपराओ य । उवसतखीणमोहो सजोगकेवलिजिणो अजोगी य ॥ –मूला॰ पर्या॰
गा॰ १५४–५५ । छक्खडा॰ सू॰ ९–२३ । गो॰ जी॰ गा॰ ९–१० । कर्मग्र॰ २ । २ ।

Return

9009

गै
इदिए काए जोगे वेदे कसाए णाणे सजमे दसणे लेस्सा भविय सम्मत्त सण्णि आहारए चेदि । –
छक्खंडा॰ सू॰ ४ । गै इदिये च काये जोगे वेदे कसाय णाणे य । सजम दसण लेस्सा भविया
सम्मत्त सण्णि आहारे ॥ –मूलाचारपर्या॰ गा॰ १५६ । गो॰ जी॰ गा॰ १४१ । कर्मग्र॰ ४ । ९ ।

Return

9010

अव्वावाहमणिदियमणोवम पुण्णपावणिम्मुक्क । पुणरागमणविरहियं णिच्च अचल अणालम्ब ॥
–नियम॰ गा॰ १७७ । शिवमजरमरुजमक्षयमव्याबाध विशोकभयशकम् । काष्ठागतसुखविद्याविभव
विमल भजन्ति दर्शनपूता ॥ –रत्नक॰ श्लो॰ ४० । सर्वार्थसि॰ पृ॰ १ । तत्त्वानु॰ श्लो॰ २४२ ।

Return

9011

तुलना–आत्मलाभं विदुर्मोक्ष जीवस्यान्तर्मलक्षयात् । नाभाव नाप्यचैतन्य न चैत्यन्यमनर्थकम् ॥
–सिद्धिवि॰, टी॰ पृ॰ ३८४ । यश॰ उ॰ पृ॰ २८० । स्वरूपावस्थिति पुसस्तदा प्रक्षीणकर्मण ।
नाभावो नाप्यचैतन्यं न चैतन्यमनर्थकम् ॥ –तत्त्वानु॰ श्लो॰ २३४ ।

Return

9012 | –शाद् गुणगुणि– ज॰ वि॰ । Return

9013 | अस्य शा– ब॰ । Return

9014 | मुक्तोऽपि श्र॰ । Return

9015 | निर्जीणानिर्मूलो– आ॰ । Return

9016 | –कर्षप्राप्तं श्र॰ । Return

9017 | विमुक्ते । Return

9018 | प्रश्नोऽनुयोग पृच्छा च –इत्यमरः । Return

9019 | च वर्त्तते ब॰ । Return

9020 | पुन नास्ति आ॰ । Return

9021 | –द्रव्यादि स्व– आ॰ । Return

9022 | पृष्टाः श्र॰ । Return

9023 | निर्जाते श्र॰ । Return

9024 | –लक्षणं कि– ब॰ । Return

9025 | प्रश्ने जीवादीनामित्यु– ब॰ । Return

9026

निर्देशः स्वरूपाभिधानम्,
स्वामित्वमाधिपत्यम्, साधनमुत्पत्तिनिमित्तम्, अधिकरणमधिष्ठानम्, स्थिति कालपरिच्छेद, विधान
प्रकार । –सर्वार्थसि॰ १ । ७ ।

Return

9027 | –त्वव्याख्याप– श्र॰ । Return

9028 | किमिति ब॰ । Return

9029 | उत्तररूप अनुयोग इति । Return

9030 | –प्यताम् श्र॰ । Return

9031

सदित्यस्तित्वनिर्देश । सख्या
भेदगणना । क्षेत्र निवासो वर्तमानकालविषय । तदेव स्पर्शन त्रिकालगोचरम् । कालो द्विविधः
मुख्यो व्याबहारिकश्च । अन्तर विरहकाल । भाव औपशमिकादिलक्षण । अल्पबहुत्वमन्योन्यापेक्षया
विशेषप्रतिपत्ति । –सर्वार्थसि॰ १ । ८ ।

Return

9032 | सग्रहव्यवहा– श्र॰ । Return

9033 | सन्तानो न ब॰ । Return

9034 | –श्चयोपि श्र॰ । Return

9035 | वाक्प्र– श्र॰ । Return

9036 | नयानुगत्वं श्र॰ । Return

9037 | द्रव्यापेक्षया नास्ति श्र॰ । Return

9038 | –प्रवृत्तिनि– आ॰ । Return

9039 | श्रुतम् । Return

9040 | स्यादित्याह ब॰ । Return

9041 | अनित्यं नित्यं वा ब॰, श्र॰ । Return

9042 | श्रुतम् । Return

9043 | –श्च ते जीवा– ब॰ श्र॰ । Return

9044 | श्रुत प्रमाण त्रिकालगोचरसर्वपर्यायजीवादिपदार्थनिरूपणप्रवणत्वात् । Return

9045 | –पर्यायवज्जीवा– ब॰ । Return

9046 | श्रुतनयाधिगताना नास्ति श्र॰ । Return

9047 | सर्वेषा युगपत्प्राप्ति सङ्कर, परस्परविषयगमन व्यतिकर, ताभ्या व्यतिरेकेण प्रति नियतस्वस्वरूपस्थितत्वेनेति भाव । Return

9048 | –वत् स कति यावत् स कतिप्रका– आ॰ । Return

9049 | नामादिषु नास्ति आ॰ । Return

9050

तुलना–निमित्तान्तर पुनर्जातिद्रव्यगुणक्रिया । –
सिद्धिवि॰, टी॰ पृ॰ ४७४A । नाम्नो वक्तुरभिप्रायो निमित्त कथित समम् । तस्मादन्यत्तु जात्यादि
निमित्तान्तरमिष्यते ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ९९ ।

Return

9051 | तदनपेक्ष्य यत् ब॰ । Return

9052

जस्स ण जीवस्स वा अजीवस्स वा जीवाण
वा अजीवाण वा तदुभयस्स वा तदुभयाण वा –अनु॰ सू॰ ९ । व्यस्तसमस्तैकानेकजीवाजीवविषयतोप
पत्ते–तथा व्यस्त जीवविषयतोपपत्ते अय मासपिण्डो देवदत्तोऽय देवदत्त इत्यादिवत् । समस्तजीव
विषयतोपपत्ते एते सर्वे गर्गादय इत्यादिवत् । एकजीवविषयतोपपत्ते नाभेय पुरुदेव इत्यादिवत् ।
अनेकजीवविषतोपपत्ते अय डित्थ अय डवित्थः अय जिनदत्त इति चत्त्वारो जीवभेदा । तथा
व्यस्ताजीवविषयतोपपत्ते स नु त्य क्य च इत्यादि । समस्ताजीवविषयतोपपत्ते भूवादयो धुरित्यादि
वत् । एकाजीवविषयतोपपत्ते आकाश काल धर्म अधर्म इत्यादिवत् । अनेकाजीवविषयतोपपत्ते तौ
सदिव । –सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ४७४A. । तस्स मगलस्स आधारो अट्ठविहो । त जहा, जीवो वा,
जीवा वा, अजीवो वा, अजीवा वा, जीवो य अजीवो य, जीवा य अजीवो य, जीवो य अजीवा य,
जीवा य अजीवा व । –धवलाटी॰ पृ॰ १९ । किञ्चिद्धि प्रतीतमेकजीवनाम यथा डित्थ इति ।
किञ्चिदनेकजीवनाम यथा यूथ इति । किञ्चिदेकाजीवनाम यथा घट इति । किञ्चिदनेकाजीवनाम
यथा प्रासाद इति । किञ्चिदेकजीवैकाजीवनाम यथा प्रतीहार इति । किञ्चिदेकजीवानेकाजीवनाम[p. n805 ]
यथा काहार इति । किञ्चिदेकाजीवानेकजीवनाम यथा मंदुरेति । किञ्चिदनेकजीवाजीवनाम यथा
नगरमिति । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ९८ ।

Return

9053 | दण्डधारको द्वारपाल, तत्र एकोऽजीव दण्ड जीवश्च द्वारपाल इति । Return

9054 | यथाहार आ॰ । Return

9055 | एको जीव धीवर, अनेकाश्च अजीवा जलाहरणाय उपयुज्यमाना घटादय । Return

9056

तुलना–यदृच्छाशब्देषु नाम्ना विशि
ष्टोऽर्थ उच्यते डित्थ इति । जातिशब्देषु जात्या गौरयमिति । गुणशब्देषु गुणेन शुक्ल इति । क्रियाश
ब्देन क्रियया पाचक इति । द्रव्यशब्देषु द्रव्येण दण्डी विषाणीति । –प्रमाणस॰ टी॰ पृ॰ १२ । तत्थ
जाइणिमित्तं णाम गोमणुस्सघडपडत्थंभवेत्तादि । संजोगदव्वणिमित्त णाम दंडी छत्ती मीली इच्चेव
मादि । समवार्याणमित्त णाम गलगङो काणो कुडो इच्चेवमाइ । गुणणिमित्त णाम किण्हो रुहिरो
इच्चेवमाइ । किरियाणिमित्त णाम गायणो णच्चणो इच्चेवमाइ । –धवलाटी॰ पृ॰ १८ । जातिद्वारेण
शब्दो हि द्रव्यादिषु वर्तते । जातिहेतु स विज्ञेय गौरश्व इति शब्दवत् ॥ ३ ॥ गुणप्राधान्यतो वृत्तो
द्रव्ये गुणनिमित्तकः । शुक्ल पाटल इत्यादिशब्दवत्सम्प्रतीयते ॥ ६ ॥ कर्मप्राधान्यतस्तत्र कर्महेतुर्निबुध्यते ।
चरति प्लवते यद्वत्कश्चिदित्यतिनिश्चितम् ॥ ७ ॥ सयोगिद्रव्यशब्द स्यात्कुण्डलीत्यादिशब्दवत् । समवायि
द्रव्यशब्दो विषाणीत्यादिरास्थित ॥ ९ ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ९९ ।

Return

9057 | –षुवर्त्त– आ॰, ब॰ । Return

9058 | सयोगिशब्दा– श्र॰ । Return

9059

स्थाप्यत इति स्थापना
प्रतिकृतिः । सा चाहितनामकस्य इन्द्रादेर्वास्तवस्य तत्त्वाध्यारोपात् प्रतिष्ठा सोत्यमित्यभिसम्बन्धेना
न्यस्य व्यवस्थापना स्थापनामात्र स्थापनेति वचनात् । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १११ ।

Return

9060 | इत्यभिधानेन आ॰ । Return

9061

तुलना–
जण्ण कट्ठकम्मे वा पोत्थकम्मे वा चित्तकम्मे वा लेप्पकम्मे वा गथिमे वा वेढिमे वा पूरिमे वा सघा
इमे वा अक्खे वा वराडए वा एगो वा अणेगो वा सब्भावट्ठवणा वा असब्भावट्ठवणा वा आवस्सएत्ति
ठवणा ठविज्जै से तं ठवणावस्सय । –अनु॰ सू॰ १० । तत्थ आगारवतए वत्थुम्मि सब्भावट्ठवणा,[p. n806 ]
तव्विवरीया असब्भावट्ठवणा । –धवलाटी॰ पृ॰ २० । काष्ठपुस्तचित्रकर्मादयो ये सद्भावस्थापना
रूपा तथाऽक्षनिक्षेपादयोऽसद्भावस्थापनारूपा –तत्त्वार्थभा॰ व्या॰ १ । ५ । तत्राध्यारोप्यमाणेन
भावेन्द्रादिना समाना प्रतिमा सद्भावस्थापना, मुख्यदर्शिन स्वय तस्यास्तद्बुद्धिसभवात् कथञ्चित्सादृ
श्यसद्भावात् । मुख्याकारशून्या वस्तुमात्रा पुनरसद्भावस्थापना परोपदेशादेव तत्र सोऽयमिति
सप्रत्ययात् । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १११ ।

Return

9062 | –पर्यायव– आ॰, श्र॰ । Return

9063

सूत्रकार उमास्वाम्याचार्य । तुलना–सोऽपि सूत्रार्थानभिज्ञ, गुणपर्ययवद्द्रव्यमिति हि
सूत्रकारेण वदता त्रिकालगोचरानन्तक्रमभाविपरिणामाश्रय द्रव्यमुक्तम् । तच्च यदाऽनागतपरिणामविशेषं
प्रत्यभिमुख तदा वर्त्तमानपर्यायाक्रान्त परित्यक्तपूर्वपर्यायञ्च निश्चीयते, अन्यथा अनागतपरिणामाभि
मुख्यानुपपत्ते खरविषाणादिवत् । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ११२ ।

Return

9064 | –पर्यायव– आ॰, श्र॰ । Return

9065 | –प्रकारेण तथा ब॰ । Return

9066 | –पर्यायव– आ॰, श्र॰ । Return

9067 | क्रमभाविपर्यायापेक्षया क्रमाऽने कान्त सहभाविगुणापेक्षया तु अक्रमानेकान्त । Return

9068 | से किं त दव्वावस्सय ? दुविह पण्णत्त त जहा आगमओ अ नोआगमओ अ । –अनु॰ सू॰ १२ । सर्वार्थसि॰, राजबा॰ १ । ५ । धवलाटी॰ पृ॰ २० । Return

9069 | –भृतं न जाना– श्र॰ । Return

9070 | –गेनानुयुक्तं स आ॰, –गो वानुपयुक्त स ब॰ । Return

9071

जस्स ण आवस्सएत्ति पद सिक्खितं ठित जित मित परिजित नामसम धोससम अहीणक्खर
अणच्चक्खर अव्वाइद्धक्खर से ण तत्थ वायणाए पुच्छणाए परिअट्टणाए धम्मकहाए नो अणुप्पेहाए,
कम्हा ? अणुवओगो दव्वमिति कट्टु । –अनु॰ सू॰ १३ । जीवप्राभृतज्ञायी मनुष्यजीवप्राभृतज्ञायी
वा अनुपयुक्त आत्मा आगमद्रव्यजीव । –सर्वार्थसि॰, राजवा॰ १ । ५ । आगमओऽणुवौत्तो मगल
सद्दाणुबासिओ बत्ता । तन्नाणलद्धिसहिओऽवि नोवौत्तोत्ति तो दव्व ॥ –विशेषा॰ गा॰ २९ । तत्थ
आगमओ दव्वमगल णाम मगलपाहुडजाणओ अणुवजुत्तो, मगलपाहुडसद्दरयणा वा, तस्सत्थट्ठवणक्ख
ररयणा वा । –धवलाटी॰ पृ॰ २१ ।

Return

9072

से किं त नो आगमओ दव्वावस्सय ? तिविह पण्णत्त, त
जहा–जाणयसरीरद व्वावस्सय भविअसरीरदव्वावस्सय जाणयसरीरभविअसरीरवतिरित्त दव्वावस्सय ।
–अनु॰ सू॰ १५ । नो आगमद्रव्यजीवस्त्रेधा व्यवतिष्ठते–ज्ञायकशरीर-भावि-तद्व्यतिरिक्तभेदात् ।
तत्र ज्ञातुर्यच्छरीरं त्रिकालगोचर तज्ज्ञायकशरीरम् । सामान्यापेक्षया नोआगमभाविजीवो नास्ति जीव-[p. n807 ]
नसामान्यस्य सदापि विद्यमानत्वात् । विशेषापेक्षया त्वस्ति–गत्यन्तरे जीवो व्यवस्थितो मनुष्यभवप्राप्ति
प्रत्यभिमुख मनुष्यभाविजीव । तद्व्यतिरिक्तः कर्मनोकर्मविकल्प । –सर्वार्थसि॰ १ । ५ । धवलाटी॰
पृ॰ २१ । मगलपयत्थजाणयदेहो भव्वस्स वा स जीवोऽवि । नो आगमओ दव्व आगमरहिओत्ति ज
भणिअ ॥ अहवा नो देसम्मि नो आगमओ तदेगदेसाओ । भूयस्स भाविणो वा जस्स ज कारण देहो ॥
जाणयभव्वसरीराइरित्तमिह दव्वमगल होइ । जा मगल्ला किरिया त कुणमाणो अणुवौत्तो ॥ –
विशेषा॰ गा॰ ४४-४६ ।

Return

9073 | से किं त भावावस्सय ? दुविह पण्णत्त, त जहा–आगमतो अ, नो आगमतो अ । –अनु॰ सू॰ २२ । सर्वार्थसि॰ १ । ५ । धवलाटी॰ पृ॰ २९ । Return

9074

जाणए उवौत्ते, से त आगमतो भावावस्सय ।
–अनु॰ सू॰ २३ । तत्र जीवप्राभृतविषयोपयोगाविष्टो मनुष्यजीवप्राभृतविषयोपयोगयुक्तो वा आत्मा
आगमभावजीव । –सर्वार्थसि॰ १ । ५ । मगलसुयौवौत्तो आगमओ भावमगलं होइ । –विशेषा॰
गा॰ ४९ । आगम सिद्धान्त, आगमदो मगलपाहुडजाणओ उवजुत्तो । –धवलाटी॰ पृ॰ २९ ।

Return

9075

जीवनपर्यायेण मनुष्यजीवनपर्यायेण वा समाविष्ट आत्मा नो आगमभावजीव । –सर्वार्थसि॰, राज
बा॰, तत्त्वार्थश्लो॰ १ । ५ । णो आगमदो भावमगल दुविह उपयुक्तस्तत्परिणत इति । आगममन्तरेण
अर्थोपयुक्त उपयुक्त । मगलपर्यायपरिणतस्तत्परिणत इति । –धवलाटी॰ पृ॰ २९ ।

Return

9076 | –पः प्रसिद्धः श्र॰ । Return

9077 | अनुयुज्जन्ते श्र॰ । Return

9078 | युज्जन्ते श्र॰ । Return

9079 | जीव इत्यादेः श्र॰ । Return

9080 | –रेण नयनि– आ॰ । Return

9081 | –ष्ट सुख श्र॰ । Return

9082 | अवच्छिन्न श्र॰ । Return

9083 | आत्मन एव । Return

9084 | आत्मा नास्ति आ॰ । Return

9085 | इत्याह– ब॰ । Return

9086 | सुखादिव्यतिरिक्तस्य शून्यस्य अभोक्तृत्वरूपस्य वा । Return

9087 | –द्धौनिर्जीर्ण– श्र॰ । Return

9088 | तदभावः ब॰ । Return

9089 | तुलना– तद्धि शरीर रागादयो देशकालादिक वा स्यात् । –प्रमेयक॰ पृ॰ २४१ । स्या॰ र॰ पृ॰ ३५६ । Return

9090 | शरीर रागादिक वा नावरणस्वरूपम् तत्सद्भावेऽपि ज्ञानोदयात् । Return

9091 | तस्मान्नास्य ब॰ । Return

9092 | शरीरादे । Return

9093 | तस्य नास्ति श्र॰ । Return

9094 | शरीरादि सद्भावे । Return

9095 | ज्ञानोपलम्भसभव । Return

9096 | आवरणस्वभावता । Return

9097 | भूम्यन्तर्गतस्य वृक्षमूलस्य कीलस्य उदकादेर्वा । Return

9098 | दूरदेशताया दूरकालताया सूक्ष्मस्वभावताया भूम्यादेर्वा अभावस्य । Return

9099

वेदान्तिनः ।
अत एवावरणस्य अनिर्वाच्याविद्यास्वरूपत्वमङ्गीकर्त्तव्यम् । न तु दुर्निरूपत्वमात्रेण तदपलापो युक्त
अनुमानसिद्धत्वात् । तथाहि–अस्ति तावन्मूढानामेव व्यवहार अशनायाद्यतीत विवेकिप्रसिद्धमात्मतत्त्वं
नास्ति न प्रकाशते च इति योऽय व्यवहारः आत्मनि भावरूपावरणनिमित्तो भवितुमर्हति, अस्ति
प्रकाशते इत्यादिव्यवहारपुष्कलकारणे सति तद्विपरीतव्यवहारत्वात्, यन्नैव तन्नैवं यथास्ति प्रकाशते
घट इति व्यवहार । न च कारणपौष्कल्यमसिद्धम्; नित्यसिद्धस्वप्रकाशचैतन्यातिरेकेणात्रान्यापेक्षाऽ
भावात् । न चान्यथासिद्धि; इतोऽतिरिक्तावरणस्य मूर्तद्रव्यस्य आत्मनि निरवयवे सर्वगते दु सपाद
त्वात् । –विवरणप्र॰ पृ॰ २१ ।

Return

9100 | पौद्गलिककर्मणा । Return

9101 | यौगा । द्रष्टव्यम् –पृ॰ ३ टि॰ ५ । Return

9102 | –तु वा पौ– ब॰ । Return

9103 | अविद्यादिरूपत्वम् । Return

9104 | कर्मण । Return

9105

जयन्तभट्टादय । तुलना–अन्ये तु मिथ्याज्ञानज
नितसस्कारस्य सहकारिणोऽभावात् विद्यमानान्यपि कर्माणि न जन्मान्तरे शरीरारम्भकाणीनि मन्यन्ते ।
–प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० ख । सहकारिवैकल्यात् कुसूलावस्थितबीजवत् कर्मणामनारभ्भकत्वे सति न
कश्चिद्दोष । एष एव च तेषा दाहो यत्कार्यानारम्भकत्वम् । नन्वविनष्टस्वरूपाणि कुसूलबीजवदेव
कदाचिदारप्स्यन्ते कार्यं तस्माद्वरमुच्छिद्यन्तामेव; किमिदानी नित्यमात्मानमप्युच्छेत्तु यतामहे ? –
न्यायमं॰ पृ॰ ५२३ ।

Return

9106 | पृ॰ ८०८ पं॰ १९ । Return

9107

तुलना–चेतनस्य सत सम्बन्ध्यन्तरं मोहोदयकारणं
मदिरादिवत् । तत्कुत सिद्धम् । विवादाध्यासितो जीवस्य मोहोदय सम्बन्ध्यन्तरकारणक मोहोदय
त्वात् मदिराकारणकमोहोदयवदित्यनुमानात् । –अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ ४९ । ससारी बन्धवान्
परतन्त्रत्वादालानस्तम्भागतहस्तिवत् । परतन्त्रोऽसौ हीनस्थानपरिग्रहवत्त्वात् कामोद्रेकपरतन्त्रहीनस्था
नपस्ग्रिहवच्छ्रोत्रियब्राह्मणवत् । –आप्तप॰ पृ॰ १ । प्रमेयक॰ पृ॰ २४२ ।

Return

9108 | शरीरादिव्यति रिक्त । Return

9109 | शरीरादिभिन्नस्य । Return

9110

अशेषज्ञेयज्ञानस्वभावस्यात्मन स्वविषयेऽप्रवृत्ति विशिष्टद्रव्यसम्बन्धनिमित्ता पीतहृत्पू
रपुरुषस्वविषयज्ञानाप्रवृत्तिवत् । यच्च ज्ञानस्य स्वविषयप्रतिबन्धक द्रव्य तद् ज्ञानावरणादि वस्तुसत्
पुद्गलरूप कर्म । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ७३६ । यदप्रवृत्तिमत्स्वविषये तत्सावरण यथा तैमिरिकस्य
लोचनविज्ञानमेकचन्द्रमसि, अप्रवृत्तिमच्च स्वविषये समस्तार्थलक्षणेऽस्मदादिज्ञानमिति । –स्या॰ र॰
पृ॰ ३५७ । ज्ञानं सावरण विशदतया स्वविषयानवबोधकत्वात् । –प्रमेयक॰ पृ॰ २४० ।

Return

9111 | गजो– श्र॰ । Return

9112 | –निकारादि– श्र॰ । Return

9113

तथा
मिथ्यात्वपटलविलुप्तविवेकदृशा यदेतत्सर्वस्मिन्ननेकान्तात्मके वस्तुनि विपर्ययज्ञान तत्सावरण मिथ्याज्ञा
नत्वात् । –स्या॰ र॰ पृ ३५७ । प्रमेयक॰ पृ॰ २४२ ।

Return

9114 | पृ॰ ८०९ प॰ ३ । Return

9115 | सुराभिभवदर्श नात् –राजवा॰ पृ॰ ८१ । प्रमेयक॰ पृ॰ २४३ । प्रमेयर॰ पृ॰ ५६ । Return

9116 | ज्ञानस्य । Return

9117 | तस्य नास्ति आ॰ । Return

9118 | पौद्गलिकस्य ज्ञानावरणादिकर्मणः । Return

9119 | ज्ञानेन । Return

9120 | –स्य तिरोधानान्निश्ची– श्र॰, –स्य तिरोधान्निश्ची– ब॰ । Return

9121 | आत्मनो मिथ्याज्ञानादि –प्रमेयक॰ पृ॰ २४३ । Return

9122 | –याभावत्वात् उ– श्र॰ । Return

9123 | –रसद्भावे ब॰ । Return

9124 | पृ॰ ८०९ पं॰ ५ । Return

9125

तेनात्मगुणोऽदृष्टो निराकृतो भवति, तस्य ससारहेतुत्वानुपपत्ते । –
सर्वार्थसि॰ ८ । २ । कर्मणामात्मगुणत्वे तत्पारतन्त्र्यनिमित्तत्वायोगात् सर्वदाऽऽत्मनो बन्धानुपपत्तेर्मुक्ति
प्रसङ्गात् । –आप्तप॰ का॰ ११३ । प्रमेयक॰ पृ॰ २४३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ११०१ ।

Return

9126 | योगै । Return

9127 | –तन्त्रानुचितस्था– ब॰ । Return

9128

तुलना–मिथ्याज्ञानतदुद्भूततर्षसञ्चेतनावशात् । हीनस्थानगतिर्जन्म –प्रमाणवा॰
१ । २६३ । हीनस्थान शरीरमात्मनो दुःखहेतुत्वात् कस्यचित्कारागृहवत् –आप्तप॰ पृ॰ १ । प्रमेयक॰
पृ॰ २४३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ११०१ ।

Return

9129 | दुःखहेतुत्वाभावात् । Return

9130 | कर्मण । Return

9131 | तानि च पुद्गलप रिणामात्मकानि जीवस्य पारतन्त्र्यनिमित्तत्वान्निगडादिवत् । –आप्तप॰ पृ॰ ६१ । प्रमेयक॰ पृ॰ २४३ । Return

9132 | पृ॰ ८०९ पं॰ ६ । Return

9133

तुलना–सर्वेषा सविपक्षत्वान्निर्ह्रासातिशय श्रित । सात्मीभावात्तदभ्यासात् ।
हीयेरन्नास्रवाः क्वचित् ॥ –प्रमाणवा॰ ३ । २२० । ये चापचयधर्माणः प्रतिपक्षस्य सन्निधौ । अत्यन्ता
पचयस्तेषा कलधौतमलादिवत् । –तत्त्वसं॰ का॰ ३४१६ । सात्मीभावाद्विपक्षस्य सतो दोषस्य सङ्क्षये ।
कर्माऽश्लेष प्रवृत्ताना निवृत्ति फलदायिनाम् । –न्यायवि॰ का॰ ४४३ ।

Return

9134

स कर्मभूभृता भेत्ता
तद्विपक्षप्रकर्षतः । यथा शीतस्य भेत्तेह कश्चिदुष्णप्रकर्षत ॥ –आप्तप॰ का॰ ११० । अष्टसह॰ पृ॰
५४ । यदुत्कर्षतारतम्यात् यस्यापचयतारतम्य तत्प्रकर्षनिष्ठागमने भवति तस्य आत्यन्तिक क्षय, यथा
उष्णस्पर्शतारतम्यात् शीतस्पर्शस्य, भवति च ज्ञानवैराग्यादेरुत्कर्षतारतम्यात् अज्ञानरागादेरपचयतारत
म्यमिति । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ७३७ ।

Return

9135 | –वस्तत्र तस्य श्र॰ । Return

9136

विपक्षप्रकर्षगमनात् कर्मणा सन्तानरूपतयाऽनादित्वेऽपि
प्रक्षयप्रसिद्धे । न ह्यनादिसन्ततिरपि शीतस्पर्श –आप्तप॰ का॰ ११० । प्रमेयक॰ पृ॰ २४५ । स्या॰ र॰
पृ॰ ३५७

Return

9137 | –मुपाव्रज– श्र॰ । Return

9138 | प्रतिपक्षभूतदहनान्निर्दग्धबीजो –आप्तप॰ पृ॰ ५९ । प्रतिपक्षभूतदहनेन निर्दग्धवीजो –प्रमेयक॰ पृ॰ २४५ । Return

9139

तुलना–अस्ति काष्ठाप्रप्ति सर्वज्ञबीजस्य सातिशयत्वात् परिमाणवत् ।
–योगभा॰ १ । २५ । तत्प्रकर्ष पुन सिद्ध परम परमात्मनि । तारतम्यप्रकर्षस्य सिद्धेरुष्णप्रकर्षवत् ॥ –
आप्तप॰ का॰ ११२ । अष्टसह॰ पृ॰ ५५ । प्रमेयक॰ पृ॰ २४५ । स्या॰ र॰ पृ॰ ३५८ । शुद्धि प्रकर्षमा
याति परम क्वचिदात्मनि । प्रकृष्यमाणवृद्धित्वात् कनकादिविशुद्धिवत् ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ३१५ ।

Return

9140 | दोषावरणयोर्हानि नि शेषास्त्यतिशायनात् । क्वचिद्यथा स्वहेतुभ्यो बहिरन्तर्मलक्षयः ॥ आप्तमी॰ का॰ ४ । प्रमेयक॰ पृ॰ २४५ । Return

9141 | प्रकृष्यमाणा आवरणहानि आवरणहानित्वात् माणि क्याद्यावरणहानिवत् । –प्रमेयक॰ पृ॰ २४६ । स्या॰ र॰ पृ॰ ३५९ । Return

9142 | क्षीयते क्वचिदामूल ज्ञानस्य प्रतिबन्धकम् । समग्रक्षयहेतुत्वाल्लोचने तिमिरादिवत् ॥ –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १५ । Return

9143 | –दि क्वचि– श्र॰ । Return

9144 | –क्षयहेतू– ब॰, –क्षयेहेतू– आ॰ । Return

9145

तेषामागमिना
तावद्विपक्ष सवरो मत । तपसा सञ्चिताना तु निर्जरा कर्मभूभृताम् ॥ –आप्तप॰ का॰ १११ ।
तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ १६ ।

Return

9146 | आस्रवनिरोध सवर –तत्त्वार्थसू॰ ९ । १ । उद्धृतमिदम् –प्रमेयक॰ पृ॰ २४५ । Return

9147

एकदेशकर्मसक्षयलणा निर्जरा । –सर्वार्थसि॰ १ । ४ । उपात्तस्य कर्मणस्तपो
विशेषसन्निधाने सत्येकदेशसक्षयलक्षणा निर्जरा । –राजवा॰ १ । ४ । कर्मणा तु विपाकात्तपसा वा य
शाटः सा निर्जरा –तत्त्वार्थभा॰ व्या॰, तत्त्वार्थहरि॰ १ । ४ । पूर्वोपार्जितकर्मपरित्यागो निर्जरा –
तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४८३ ।

Return

9148

सा द्विप्रकारा–विपाकजेतरा च । तत्र चतुर्गतावनेकजातिविशेषा
वघूर्णिते ससारमहार्णवे चिर परिभ्रमत शुभाशुभस्य कर्मण क्रमेण परिपाककालप्राप्तस्य अनुभबोदया
वलिस्रोतोऽनुप्रबिष्टस्य आरब्धफलस्य या निवृत्ति सा विपाकजा निर्जरा । यत्कर्म अप्राप्तविपाक
कालम् औपक्रमिकक्रियाविशेषसामर्थ्यादनुदीर्णं बलादुदीर्णं बलादुदीर्योदयावलिं प्रवेश्य वेद्यते आम्र
पनसादिपाकवत् सा अविपाकजा निर्जरा । –सर्वार्थसि॰, राजवा॰, तत्त्वार्थभा॰ व्या॰ ८ । २३ । सा
द्विविधा–अनुपक्रमोषक्रमिकी च । तत्र पूर्वा यथाकालं ससारिण स्यात्, उपक्रमिकी तु तपसा द्वादश
विधेन साध्यते । –आप्तप॰ का॰ १११ । प्रमेयक॰ पृ॰ २४४ । स्या॰ र॰ पृ॰ ३५७ । सोपक्रम
निरुपक्रम च कर्म–आयुर्विपाक कर्म द्विविधम्–सोपक्रम निरुपक्रमञ्च । तत्र यथार्द्रवस्त्र वितानित
लघीयसा कालेन शुष्येत् तथा सोपक्रमम्, यथा च तदेव सपिण्डितं चिरेण शुष्येदेव निरुपक्रमम् । यथा
यथा चाग्नि शुष्के कक्षे मुक्तो वातेन समन्ततो युक्त क्षेपीयसा कालेन दहेत्तथा सोपक्रमम्, यथा वा
स एवाग्नि तृणराशौ क्रमतोऽवयवेषु न्यस्तश्चिरेण दहेत्तथा निरुपक्रमम् । –योगसू॰ व्यासभा॰ ३ । २२ ।

Return

9149 | द्रष्टव्यम् –पृ॰ ३ टि॰ ७ । तत्कार्य धर्मादि –सांख्यसू॰ २ । १४ । Return

9150

तुलना–चतुष्पात् खल्विय
कर्मजाति–कृष्णा, शुक्लकृष्णा, शुक्ला, अशुक्लाकृष्णा चेति । –योगभा॰ ४ । ७ । अशुक्लाकृष्णकर्म[p. n813 ]
स्यान्मुमुक्षोर्योगिनो यतेः । कृष्णं शुक्लं तथा मिश्रं कर्मान्येषां त्रिधा भवेत् ॥ –योगका॰ ४ । १२ । उद्धृत
मिदम्–प्रधानविवर्तः शुक्लं कृष्णञ्च कर्म । –आप्तप॰ पृ॰ ६१ । प्रधानपरिणामः शुक्लं कृष्णञ्च
कर्म । –प्रमेयक॰ पृ॰ २४४, २८५ ।

Return

9151 | प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः । अहङ्कार विमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥ –भगवद्गी॰ ३ । २७ । Return

9152

साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च –श्वेताश्व॰ ६ । ११ । पुरि शयनात् प्रमाणात् पूरणात्
पुरुवृत्तिता । स चानादिः सर्वगतश्चेतनो निर्गुणोऽपरः ॥ द्रष्टा भोक्ता क्षेत्रविदमलोऽप्रसवधर्मकः । सूक्ष्मो
नित्यो ह्यनादिस्त्वमध्यनिधनोऽपि सः ॥ –सांख्यतत्त्ववि॰ पृ॰ १० ।

Return

9153

तस्माच्च यथोक्तत्रैगुण्य
विपर्यासाद् विपर्ययात् । निर्गुणः पुरुषो विवेकी भोक्तेत्यादिगुणानां पुरुषस्य यो विपर्यास उक्तः तस्मात्
सत्त्वरजस्तमःसु कर्तृभूतेषु साक्षित्वं सिद्धं पुरुषस्येति । योऽयमधिकृतो बहुत्वं प्रति, गुणा एव कर्तारः
प्रवर्तन्ते साक्षी न प्रवर्तते नापि निवर्तत एव । किञ्चान्यत्, कैवल्यम्–केवलभावः कैवल्यमन्यत्वमित्यर्थः
त्रिगुणेभ्यः केवलोऽन्यः । माध्यस्थ्यभावः, परिव्राजकवन्मध्यस्थः पुरुषः । यथा कश्चित् परिव्राजको ग्रामी
णेषु कर्षणार्थेषु प्रवृत्तेषु केवलो मध्यस्थः, पुरुषोऽप्येवं गुणेषु प्रवर्तमानेषु न प्रवर्तते तस्मात् द्रष्टृत्वमक
र्तृभावश्च । यस्मान्मध्यस्थः तस्माद् द्रष्टा तस्मादकर्ता पुरुषः तेषां कर्मणामिति । सत्त्वरजस्तमांसि त्रयो
गुणाः कर्मकर्तृभावेन प्रवर्तन्ते न पुरुषः । एवं पुरुषस्यास्तित्वञ्च सिद्धम् । –गौडपा॰ भा॰, माठरवृ॰,
साख्यतत्त्वकउ, जयमंग, का॰ १९ । उद्धृतोऽयम् –न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ५४६A. । विश्वतत्त्वप्र॰ पृ॰
१४०A. ।

Return

9154

अकर्तृभावश्चेत्यनेन सप्तविधमकर्तृभावमाश्रयति–न ह्ययं विषयेषु स्वस्यान्तःकरण
सान्निध्येऽध्यवसायं कुरुते । न च सत्त्वादीनां प्रकाशप्रवृत्तिनियमलक्षणैर्धर्मैः इतरेतरोपकारेणाप्रवर्तमा
नानां स्वेन चैतन्यलक्षणेन धर्मेण अङ्गभावं प्रतिपद्यते नाप्यङ्गिभावम् । एवं सह गुणैः कार्यं न कुरुते
स्त्रीकुमारवत् । स्थितप्रयोगं न कुरुते रथशकटयन्त्रप्रेरकवत्, न स्वात्मनो मृत्पिण्डवत्, न परतः कुम्भ
कारवत्, नाप्यादेशात् मायाकारवत्, नोभयतो मातृपितृवत् । –युक्तिदी॰ पृ॰ १०० ।

Return

9155 | –दिरूपं श्र॰ । Return

9156

तत्र
साक्षित्वमित्यनेन गुणानां प्रवृत्तौ अस्वातन्त्र्यं ख्यापयति प्रधानस्य तदर्थनिबन्धनत्वात् प्रवृत्तेः । –युक्तिदी॰
पृ॰ १०० ।

Return

9157 | गुणानां सत्त्वरजस्तमसां प्रवृत्तेः, गुणस्य वा प्रधानस्य प्रवृत्तेः । Return

9158 | पुरुषस्य । Return

9159 | गुणात् । कैवल्यमित्यनेन संसारिधर्मत्वमात्मनो निवर्तयति । न यथा सत्त्वादीनां परस्परेण प्रकाशादिध र्मापेक्षाणां संसर्गः एवं पुरुषस्य तैर्भवति । –युक्तिदी॰ पृ॰ १०० । Return

9160 | पृथग्गतः ब॰ । Return

9161 | माध्यर्स्थ्यमित्यनेन अतिशयनि र्ह्रासानुपपत्तेः, पुरुषस्य गुणैः सह बाधानुग्रहानुपपत्तिः स्वकार्यप्रवृत्तौ चापक्षपातं दर्शयति । –युक्तिदी॰ । Return

9162 | उपपत्तौ ब॰ । Return

9163 | बाधानुग्रहयोः । Return

9164 | –न्यरूप– श्र॰, ब॰ । Return

9165 | –न्यरूप– श्र॰, ब॰ । Return

9166 | –न्यं रूपं श्र॰ । Return

9167

चैतन्य पुरुषस्य स्वरूपमिति । यदा चितिरेव पुरुषस्तदा किमत्र केन व्यपदि
श्यते ? भवति च व्यपदेशे वृत्तिर्यथा चैत्रस्य गौरिति । –योगभा॰ १ । ९ । उद्धृतमिदम् –सर्वार्थसि॰
पृ॰ १ । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ५४७A ।

Return

9168

तावेतौ भोगापवर्गौ बुद्धिकृतौ बुद्धावेव वर्तमानौ
कथ पुरुषे व्यपदिश्यते इति ? यथा विजय पराजयो वा योद्धृषु वर्तमान स्वामिनि व्यपदिश्यते,
स हि तस्य फलस्य भोक्तेति, एव बन्धमोक्षौ बुद्धावेव वर्तमानौ पुरुषे व्यपदिश्येते । स हि तत्फलस्य
भोक्तेति । बुद्धेरेव पुरुषार्थापरिसमाप्तिर्बन्ध तदर्थावसायो मोक्ष इति । एतेन ग्रहणधारणोहापोहतत्त्व
ज्ञानाभिनिवेशा बुद्धौ वर्तमानाः पुरुषेऽध्यारोपितसद्भावा, स हि तत्फलस्य भोक्तेति । –योगभा॰
२ । १८ ।

Return

9169 | तथात्र प्रधा– श्र॰ । Return

9170

तस्मात्तत्सयोगादचेतन चेतनावदिव लिङ्गम् यस्माच्चेतनस्वभाव पुरुष तस्मात्
तत्सयोगादचेतन महदादिलिङ्गम् अध्यवसायाभिमानसङ्कल्पालोचनादिषु वृत्तिषु चेतनावत् प्रवर्तते ।
को दृष्टान्त ? तद्यथा अनुष्णाशीतो घटः शीताभिरद्भि सस्पृष्ट शीतो भवति अग्निना सयुक्त उष्णो
भवति, एव महदादि लिङ्गमचेतनमपि भूत्वा चेतनावद् भवति । तस्मात् अध्यवसाय कुर्वन्ति गुणा
कार्यादिषु । तद्यथाऽसौ अचौर तत्ससर्गदोषेण चौरतया प्रतीतस्तै तथा सत्त्वादयो गुणा कर्त्तार
तैः सयुक्त पुरुषोऽपि अकर्ताऽपि कर्ता भवति, कर्तृससर्गात् कर्तेव, पर परमार्थतया अकर्ता पुरुष ।
–माठरवृ॰, गौडपा॰, सांख्यतत्त्वकउ, जयमङ्ग॰ का॰ २० । तस्मात् कारणस्य ग्रहणरूपता
पुरुषस्य च कर्तृरूपता सम्बन्ध्यन्तरसम्पर्कात् अन्यगताऽन्यत्रोपलभ्यमाना भक्त्याऽध्यवसातव्या न
परमार्थत । उक्तञ्च–चेतनाधिष्ठिता बुद्धिश्चेतनेव विभाव्यते । कर्तृष्ववस्थितश्चात्मा भोक्ता कर्त्तेव
लक्ष्यते ॥ –युक्तिदी॰ पृ॰ १०४ । उद्धृतोऽयम् –न्यायम॰ पृ॰ ४८९ । चेतनावदिह –अष्टसह॰ पृ॰
६७ । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ५९A । स्या॰ र॰ पृ॰ २३४ ।

Return

9171 | –चेतना चेतना– आ॰ । Return

9172

चितिशक्तिरपरिणामिन्यप्रति
सङ्क्रमा दर्शितविषया शुद्धा चानन्ता च, सुखदु खमोहात्मकत्वमशुद्धि सुखमोहावपि विवेकिन दुःखा
कुरुतोऽतो दुःखवद् हेयौ । तथा चातिसुन्दरमपि अन्तवद् दुनोति तेन तदपि हेयमेव विवेकिन ।
सेयमशुद्धिरन्तश्च चितिशक्तौ पुरुषे न स्त इत्यत उक्त शुद्धा चानन्ता चेति । ननु सुखदु खमोहात्मक
शब्दादीनिय चेतयमाना तदाकारापन्ना कथ विशुद्धा ? तदाकारपरिग्रह-परिवर्जने च कुर्वती कथ
मनन्तेत्यत उक्तम्–दर्शितविषया इति । दर्शितो विषय शब्दादिर्यस्यै सा तथोक्ता । भेवदेतदेवं यदि[p. n815 ]
बुद्धिवच्चितिशक्तिर्विषयाकारतामापद्येत, किन्तु बुद्धिरेव विषयाकारेण परिणता सती, अतदाकारायै
चितिशक्त्यै विषयमादर्शयति, तत पुरुषश्चेतयत इत्युच्यते । ननु विषयाकारा बुद्धिमनारूढायाश्चिति
शक्ते कथ विषयवेदनम् ? विषयारोहे वा कथन्न तदाकारापत्तिरित्यत उक्तम्–अपतिसङ्क्रमेति ।
प्रतिसङ्क्रम सञ्चार, स चितेर्नास्ति इत्यर्थः । स एव कुतोऽस्या नास्तीत्यत उक्तम्–अपरिणामिनी
इति । न चितेस्त्रिविधोऽपि धर्मलक्षणावस्थालक्षणः परिणामोऽस्ति येन क्रियारूपेण परिणता सती
बुद्धिसयोगेन परिणमेत चितिशक्ति । –योगभा॰, तत्त्ववै, भास्व॰ १ । २ । यतोऽपरिणामिनी अत एव
चितिशक्तिरप्रतिसङ्क्रमा असञ्चारा । यथा बुद्धिर्विषयं गच्छति तद्ग्रहणार्थ नैव चितिरक्रियत्वात् ।
अथवा नास्ति प्रतिषङ्क्रमः सङ्गो विषयेषु यस्या इत्यप्रतिसङ्क्रमा निर्लेपेति यावत् । ननु अपरिणा
मित्वे चात्मनो विषयाकारत्वाभावात् कथं विषयस्फुरणम् ? तत्राह–दर्शितविषया, दर्शितो बुद्ध्या निवेदितो
विषयो यस्या इति विग्रह, विषयैः सह बुद्धिवृत्तिश्चितौ प्रतिबिम्बिता सती भासत इति भावयतोऽ
परिणामिनी अत एव शुद्धा अनन्ता च । –योगवा॰, पातञ्जलरह॰ १ । २ । तुलना–तथा चोक्त पञ्च
शिखेन–तत्त्ववै॰ अपरिणामिनी हि भोक्तृशक्तिरप्रतिसङ्क्रमा च परिणामिन्यर्थे प्रतिसङ्क्रान्तेव
तद्वृत्तिमनुपतति –योगभा॰ २ । २० ।

Return

9173 | द्रष्टा दृशिमात्र शुद्धोऽपि प्रत्ययानुपश्य । –योगसू॰ २ । २० । Return

9174

पुरुषस्य दर्शनार्थं
कैवल्यार्थं तथा प्रधानस्य । षङ्ग्वन्धवदुभयोरपि संयोगस्तत्कृतः सर्ग ॥ … तद्वत् षङ्ग्वन्धवत् प्रधान
पुरुषो द्रष्टव्यी । षङ्गुवत् पुरुषो द्रष्टव्यः अन्धवत् प्रधानम् । पुरुषस्य दृक्शक्तिः, प्रधानस्य क्रियासा
मर्थ्यम् । –सांख्यका॰ माठर॰ २१ । षङ्गवन्धदृष्टान्तस्तु नान्तरीयकप्रदर्शनार्थम् । यथा षङ्गुर्ना
न्तरेणान्ध दृक्शक्त्या विशिष्टेनार्थेन अर्थवान् भवति, अन्धश्च नान्तरेण षङ्गुं विशिष्टेनार्थेन । एवं
प्रधान नान्तरेण पुरुष कृतमपि कार्यं द्रष्टु शक्तमनवधिकञ्च प्रवर्तमान विशेषाभावान्नैव निवर्तते । तथा
पुरुष सत्यपि चेतनत्वे नान्तरेण प्रधानम् उपलभ्याभावाद् उपलब्धा भवेदिति प्रधानमपेक्षते । –युक्तिदी॰
पृ॰ १०७ ।

Return

9175 | द्रष्ट्टदृश्यभूतयो पुरुषप्रधानयो । Return

9176 | –ना कृत्याभा– श्र॰ । Return

9177

पुरुष प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्
गुणान् । कारणं गुणसङ्गोऽस्य तदसद्योनिजन्मसु ॥ –भगवद्गी॰ १३ । २१ । यस्तु प्रत्यक्चेतनस्य
स्वबुद्धिसयोग, तस्य हेतुरविद्या –योगद॰ २ । २४ । तथा चैतदत्रोक्तम् पञ्चशिखेन व्यक्तमव्यक्तं
वा सत्त्वमात्मत्वेनाभिप्रतीत्य तस्य सम्पदमनुनन्दति आत्मसम्पद मन्वान तस्य व्यापदमनुशोचत्यात्म
व्यापद मन्यमानः स सर्वोऽप्रतिबुद्धः । –योगभा॰ २ । ५ ।

Return

9178 | –भोक्तृतोप– श्र॰ । Return

9179 | प्रकृति । Return

9180

विवेकख्यातिरविप्लवा हानोपाय विवेकख्याति । –योगद॰,
व्यासभा॰ २ । २६ । एव तत्त्वाभ्यासान्नास्मिन् मे नाहमित्यपरिशेषम् ॥ अभ्यासेनैव तत्त्वदर्शन
तस्मादभ्यासात् पुरुषस्य बुद्धिरुत्पद्यते–नास्मि तत्त्वानि, न मे तत्त्वानि, नाह तत्त्वानाम् किन्तु प्रधान
कान्येतानि । तस्माज्ज्ञानमुत्पद्यते एवमादि । अपरिशेष निरवशेषमित्यर्थः । किं ज्ञानम् ? गुणपुरु
षान्तरोपलब्धिरूपमित्यर्थ ॥ अत्राह तेन ज्ञानेन पुरुष किं करोति ? अत्रोच्यते –तेन निवृत्तप्रसवामर्थ
वशात् सप्तरूपविनिवृत्ताम् । प्रकृतिं पश्यति पुरुष प्रेक्षकवदवस्थित स्वस्थ ॥ –साख्यका॰ माठर॰
६३–६४ ।

Return

9181

प्रकृतिरपि । प्रकृते सुकुमारतर न किञ्चिदस्तीति मे मतिर्भवति । या दृष्टा
स्मीति पुनर्न दर्शनमुपैति पुरुषस्य ॥ यथा काचित् कुलस्त्री साध्वी स्वगृहद्वारि स्थिता पुरुषेण सह
सैवागतेन दृष्टा सहसैव ब्रीडमाना त्वरित गृह प्रविष्टा । सा एव मत्वा दृष्टाऽहमनेन इति न पुन
र्दर्शनमुपैति पुरुषस्य । तस्याञ्च विनिवृत्ताया पुरुषो मोक्ष गच्छति । –सांख्यका॰ माठर॰ ६१ ।
तत्त्वमी॰ पृ॰ १९४ । साख्यतत्त्वप्र॰ पृ॰ १७७ । सांख्यप्र॰ ३ । ६९, ७० । दृष्टा मयेत्युपेक्षक एको
दृष्टाहमित्युपरताऽन्या । सति सयोगेऽपि तयो प्रयोजन नास्ति सर्गस्य ॥ यथेमा रङ्गगता नर्तकी
सर्वास्ववस्थासु वर्तमाना दृष्ट्वा विन्मति रङ्गात प्रेक्षक दृष्टा मयेत्युपेक्षक एक केवल शुद्ध पुरुष
तथा प्रकृतिरपि अनेन अह दृष्टेति निवृत्ता । एका त्रैलोक्यस्यापि प्रधानकारणभूता न द्वितीया प्रकृ
तिरस्ति । नर्तक्यपि अहमनेन दृष्टेत्युपरमते नृत्यात् एव पुरुषोऽपि दृष्टा मयेय ज्ञानचक्षुषा प्रकृति
इति प्रेक्षकवदुपरमते मोक्ष गच्छतीत्यर्थ । –साख्यका॰ माठर॰ ६६ । तदुक्तं नारदीये–सविकारापि
मौढ्येन चिर भुक्ता गुणात्मना । प्रकृतिर्ज्ञातदोषेय लज्जयेव निवर्त्तते । –साख्यप्र॰ भा॰ पृ॰ १११ ।

Return

9182 | विज्ञानवि– ब॰ । Return

9183 | भोगसम्पादनाय । Return

9184 | कुष्टिनी– आ॰, ब॰ । Return

9185 | पुरुषस्तु पुनर्न प्रकृतिरनुत्पादकत्वात् न च विकृतिरनुत्पन्नत्वात् । नैवासौ कारण न च कार्यमित्यर्थ । –माठर॰ बृ॰ । Return

9186 | –स्मात्प्राप्ति– आ॰ । Return

9187 | पृ॰ ८१२ पं॰ ११ । Return

9188 | पृ॰ ३५४ । Return

9189 | प्रकृति । Return

9190 | कर्मरूपतया । Return

9191 | –णामेत् श्र॰ । Return

9192

तुलना–यदि प्रधान पुरुषस्थ निमित्तमनपेक्ष्य प्रवर्तते, मुक्ता
त्मन्यपि शरीरादिसम्पादनाय प्रवर्तेत अविशेषात् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० ध॰ । प्रमेयक॰ पृ॰
३१६ । प्रमेयर॰ ४ । १ ।

Return

9193 | प्रकृते । Return

9194

तुलना–अथादर्शनापेक्षमिति चेत्, यस्य हि गुणपुरुषान्तरविवेकदर्शनानुपपत्ति तं प्रति
प्रधान प्रवर्त्तते, न चासौ मुक्तात्मनीति; तन्न; मुक्तात्मन्यपि विवेकदर्शनस्य विनाशेन प्रवृत्तिप्रङ्गात् ।
न चानुत्पत्तिविनाशयोः अदर्शनत्वेन विशेष पश्याम । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० घ॰ । प्रमेयक॰ पृ॰
३१६ ।

Return

9195 | ससारावस्थाया विवेकस्यानुत्पत्तिः मुक्तदशाया च समुत्पन्नस्यापि विवेकस्य विनाश इति न अभावत्वेन कश्चिद् भेद । Return

9196 | अदृष्टापेक्षयास्तु आ॰ । Return

9197 | प्रकृते । Return

9198 | कर्मरूपतया परिणतौ । Return

9199 | तस्य तत्परि– ब॰ । Return

9200 | प्रकृते शुक्लकृष्णादि कर्मपरिणाम । Return

9201 | तुलना–अथादृष्टापेक्षं प्रवर्तत इति चेत्; तदसत्, तस्यापि प्रधाने शक्ति रूपतया व्यवस्थितस्य उभयत्राविशेषात् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० घ॰ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३१६ । Return

9202 | शुक्लकृष्णादिकर्मरूपेण । Return

9203

कृतार्थं प्रति नष्टमप्यनष्ट तदन्यसाधारणत्वात् ।–कृतार्थमेक पुरुष
प्रति दृश्य नष्टमपि नाश प्राप्तमपि अनष्ट तदन्यपुरुषसाधारणत्वात् । कुशल पुरुष प्रति नाश प्राप्तमपि
अकुशलान् पुरुषान् प्रति अकृतार्थमिति तेषां दृशे कर्मविषयतामापन्नं लभत एव पररूपेण आत्मरूप
मिति । –योगसू॰ भा॰ २ । २२ ।

Return

9204 | शरीरादिसम्पादनाय कर्मरूपपरिणामप्रसङ्ग । Return

9205 | संसार्या त्मनि । Return

9206 | तुलना–न ह्येकमेव निवृत्ताधिकारत्व-प्रवृत्ताधिकारत्वयोर्युगपदधिकरणं युक्तं नष्ट त्वानष्टत्वयोरिव विरोधात् । –आप्तप॰ पृ॰ ८३ । Return

9207 | प्रवृद्धविनिवृत्ता– श्र॰ । Return

9208 | प्रधानस्य । Return

9209 | सम्बन्धत्वं ब॰, श्र॰ । Return

9210 | नित्यं सर्व– ब॰ । Return

9211 | अमुक्तात्मानं प्रत्येव । Return

9212

प्रधानसम्पादितेन । तुलना–सहि प्रधानस्य विकारो महदादि पुरुषार्यो भवतुवन्
पुरुषस्य कञ्चिदुपकार करोति न वा ? यदि करोति, पुरुषादर्थान्तरमनर्थान्तरं वा ? –युक्तयनु॰ टी॰
पृ॰ २९ ।

Return

9213 | संसार्यात्मन । Return

9214 | ससारिण । Return

9215 | शरीरादिना पुसोऽभिन्नोपकारकरणे । Return

9216 | उपकारेण । Return

9217 | पुस । Return

9218 | शरीरादिकृतोपकारेणापि । Return

9219 | तत् कर्म परिणाम यस्य । Return

9220 | अनित्यकर्मपर्याया त्मकत्वस्वीकारे । Return

9221 | पृ॰ ८१३ पं॰ ५ । Return

9222 | पृ॰ ३५४–। Return

9223 | पृ॰ २६६–। Return

9224 | पृ॰ ८१४ प॰ ६ । Return

9225 | पृ॰ ८१४ प॰ ६ । Return

9226

तुलना–अत पुरुषस्य कर्त्तृत्वे युक्त वास्तव
भोक्तृत्वम् । अन्यथा हि भोगक्रियामकुर्वत कथमुदामीनस्य भोक्तृत्व स्यात्, भोगस्य सुखदु खवेदना
रूपत्वात्, तदाधारता तु भोक्तृत्वम् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५२३ । भोक्तात्मा चेत्स एवास्तु कर्ता
तदविरोधत । विरोधे तु तयोर्भोक्तु स्याद् भुजौ कर्तृता कथम् ॥ –आप्तप॰ का॰ ८१ । कर्ता
आत्मा स्वकर्मफलभोक्तृत्वात्साख्यकल्पित पुरुषो वस्तु न भवति अकर्तृत्वात् खपुष्पवत् । किंच,
आत्मा भोक्ता अङ्गीक्रियते, स च भुजक्रिया करोति न वा ? यदि करोति तदाऽपराभि क्रियाभि किंम
पराद्धम् ? अथ भुजिक्रियामपि न करोति, तर्हि कथ भोक्तेति नित्यम् । –षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ४९ ।

Return

9227 | यदर्थ भृजि– आ॰ । Return

9228 | तृच्प्रत्ययस्य । Return

9229 | कर्तृवि– आ॰, श्र॰ । Return

9230

शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्प ।–शब्दजनितं ज्ञान शब्दज्ञानं तदनु पतितु
शीलं यस्य स शब्दज्ञानानुपाती, वस्तुनस्तथात्वमनपेक्षमाणो योऽध्यवसाय स विकल्प इत्युच्यते । –
योगसू॰ भोजवृ॰ १ । ९ ।

Return

9231

तुलना–भोक्तृत्वादिधर्माणामपि पुरुषस्याऽवास्तवत्वापत्ते, तथोपगमे
चेतयत इति चेतन पुरुषो न वस्तुत सिद्ध्येत् चेतनशब्दज्ञानानुपातिनो विकल्पस्य वस्तुशून्यत्वात्
कर्तृत्वभोक्तृत्वादिशब्दज्ञानानुपातिविकल्पवत् । –आप्तप॰ का॰ ८१ ।

Return

9232 | प्रधानेनापि । Return

9233 | एव नास्ति श्र॰ । Return

9234 | तुलना–संसार्यात्मा भोक्ता न भवति अकर्तृत्वात् मुक्तात्मवत् । –षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ४८ । Return

9235 | अकर्त्तृभोक्तृ– आ॰ । Return

9236

तुलना–प्रधानस्य बन्धमोक्षौ पुरुषस्तत्फलमनुभवतीति कृतनाशाकृताभ्यागमप्रसङ्गात् । प्रधानेन हि
कृतौ बन्धमोक्षौ न च तस्य फलानुभवनमिति कृतनाश, पुरुषेण तु तौ न कृतौ तत्फलानुभवनञ्च
तस्येत्यकृताभ्यागम कथ परिहर्तु शक्य ? –आप्तप॰ का॰ ११४ । षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ४८, ५२ ।

Return

9237 | इत्यनेन आ॰ । Return

9238 | मुक्तात्मनोऽपि प्रधानकृतकर्मफलानुभवनानुषङ्गात् । –आप्तप॰ का॰ ११४ । Return

9239 | चेतनत्वादेव । Return

9240 | मुक्तवत् कर्मफलाभिसम्बन्धः । Return

9241

तुलना–कर्तु नाम विजानन्ति गृहादीन् सर्वथा गुणाः ।
भोक्तु च न विजानन्ति किमयुक्तमत परम् ॥ –चतुःश॰ १० । १६ । कर्तु नाम प्रजानाति प्रधान
व्यञ्जनादिकम् । भोक्तुञ्च न विजानाति किमयुक्तमत परम् ॥ –तत्त्वसं॰ श्लो॰ ३०० ।

Return

9242 | पृ॰ ८१४ पं॰ ८ । Return

9243 | द्रष्टव्यम् –पृ॰ १९३ टि॰ २ । Return

9244 | पृ॰ १९३–। Return

9245 | बुद्धिदृष्टान्तबलेन । Return

9246 | तेन श्र॰ । Return

9247 | पृ॰ ८१४ प॰ १२ । Return

9248 | अदशितविषयत्वत्यागेन दर्शितविषयत्वोपादानादबस्थिताया एव तस्या परिणामित्वसिद्धे । –युक्त्यनु॰ टी॰ पृ॰ ३० । Return

9249

मुक्तात्मनोऽपि । स हि सर्वज्ञ पूर्वोत्त
रस्वभावत्यागोपादानाभ्यामवस्थितस्वभाव परिणाम्येव सर्वार्थान् पश्यति नान्यथा, प्रतिसमय दृश्यस्य
परिणामित्वे द्रष्टुरपरिणामानुपपत्ते । न चाय दृश्यमर्थमपरिणामिन वक्तु समर्थ; स्वय तस्य परिणा
मित्वोपगमात् सिद्धान्तपरित्यागानुषङ्गात् । –युक्त्यनु॰ टी॰ पृ॰ ३० ।

Return

9250 | –मित्वप्रति– आ॰ । Return

9251 | परिणामैव श्र॰ । Return

9252 | दृश्यस्य । Return

9253

प्रति
विषय दर्शितविषयत्वे सक्रमात् । तथा बुद्धेरेव प्रतिसङ्क्रमो न तु चिच्छक्तेरिति चेत्, न, बुद्धेरप्यप्रति
सङ्क्रमप्रसङ्गात् विषयस्यैव प्रतिसङ्क्रमप्रसङ्गात् । –युक्त्यनु॰ टी॰ पृ॰ ३० ।

Return

9254 | इत्येतदप्ययु– ब॰ । Return

9255 | विषयस्यैव प्रतिसंक्रमप्रसंगात् इति नास्ति ब॰ । Return

9256 | प्रतिसंक्रमे बु– श्र॰ । Return

9257

यथैव हि विषय
प्रतिनियत दर्शयन्ती बुद्धिश्चितिशक्तये सक्रामति तथा क्रमेण चितिशक्तिरपि पश्यन्ती विशेषाभावात् ।
कथमन्यथा क्रमेण दर्शितविषया स्यात् । –युक्त्यनु॰ टी॰ पृ॰ ३१ ।

Return

9258 | प्रतिनियमविषयं ब॰ । Return

9259 | विषयम् । Return

9260 | सक्रा मति इति वाक्यशेष । Return

9261 | चिच्छक्ति । Return

9262 | स्वस्यै ब॰ । Return

9263 | अदर्शिनस्वरू– ब॰ । Return

9264 | चिच्छक्ति । Return

9265 | चिच्छक्ते । Return

9266

तथा बुद्धेरप्येकस्वभावत्व
प्रसङ्गात् । शक्य हि वक्तु बुद्धेरेक एव क्रमभाव्यनेकविषयव्यवसायस्वभावो येन यथाकाल यथादेश यथा
प्रकारञ्च विषयमध्यवस्यतीति न किञ्चिदनेकस्वभाव सिद्ध्येत् । –युक्त्यनु॰ टी॰ पृ॰ ३२ ।

Return

9267 | शुद्धात्मनोऽपि स्वशुद्धपरिणामप्रतिसंक्रमाविरोधात् तत्राशुद्धपरिणामसंक्रमस्यैवासंभ वात् । –युक्त्यनु॰ टी॰ पृ॰ ३१ । Return

9268 | प्रकृत्या व्यभिचारात् । सापि ह्यनन्ता । सान्तत्वेऽपि नित्य त्वविरोधात् । –युक्त्यनु॰ टी॰ पृ॰ ३१ । Return

9269 | पृ॰ ८१५ पं॰ २ । Return

9270

तुलना–अचेतने हि निरङ्कुशे
प्रधाने बन्धरि सुतरामनिर्मोक्षः स्यात् । तत्त्वविदमपि पुमांसं न बध्नाति प्रकृतिरिति कोऽस्या नियन्ता ?
पङ्ग्वन्धन्यायेन संयोगस्य तुल्यत्वात् । –न्यायमं॰ पृ॰ ४९१ ।

Return

9271 | इदमिच्छमेव आ॰, ब॰ । Return

9272 | विपर्ययःस्यात् ब॰ । Return

9273 | पृ॰ ८१५ पं॰ ८ । Return

9274 | यतः किमज्ञानमेव तमः उत अज्ञानञ्च तमश्चेति । –षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ । Return

9275 | मुक्तात्मनोऽपि । Return

9276 | मुक्तिदशायां ज्ञानं विनश्यति अतः तेषामपि ज्ञानप्रध्वंसात्मकमज्ञानमस्त्येव । Return

9277 | अत्यन्तभिन्न प्रकृतिधर्मात्मकेनापि रागादिना । Return

9278 | अधिकारि एव ब॰ । Return

9279 | रागादिकम् । Return

9280 | न मुक्तात्मानः नास्ति आ॰, श्र॰ । Return

9281 | –धिकारी चेत् आ॰, श्र॰ । Return

9282 | पृ॰ ८१६ पं॰ १ । Return

9283

तत्र केयं
ख्यातिर्नाम–प्रकृतिपुरुषयोः स्वेन स्वेन रूपेणावस्थितयोः भेदेन प्रतिभासनमिति चेत्; सा कस्य–प्रकृतेः,
पुरुषस्य वा ? –षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ ।

Return

9284 | केषां वि– ब॰ । Return

9285 | प्रकृते । Return

9286 | अज्ञेयकोटौ । तस्या अससवेद्यपर्वणि स्थितत्वादचेतनत्वादनभ्युपग माच्च । –षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ । Return

9287 | –तिरितिदुर्घटा आ॰ । Return

9288 | ज्ञेयकोटौ । Return

9289 | –तीतः य– आ॰ । Return

9290 | विवेकख्यातावपि । Return

9291 | विवेकख्याते । Return

9292 | पुरुषस्येति व्यपदेशे । Return

9293 | सम्बन्धस्यापि । Return

9294 | विवेकस्य ख्यातिः आ॰ । Return

9295 | तावद्व्यतिरि– ब॰ । Return

9296 | –ना जनक– ब॰, –नास्याजनक– श्र॰ । Return

9297 | आत्मन । Return

9298 | च आ॰ । Return

9299 | विवेकख्याति । Return

9300 | हि नास्ति आ॰ । Return

9301 | तु सर्वदा ब॰, श्र॰ । Return

9302 | विज्ञानविरू– आ॰ । Return

9303 | पृ॰ ८१६ पं॰ २ । Return

9304

तुलना–अचेतनत्वात्, तथाहि–अचेतनतया प्रधानस्य अहमनेन दृष्ट
दुष्ट तया विज्ञातमिति विज्ञानाभावे पूर्ववत् प्रवृत्तिरविशिष्टेत्यलमतिप्रसङ्गेन । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰
२० घ॰ । दृष्टास्मीति विरमतीति चेत्, मैवम्, न ह्यसौ एकपत्नीव्रतदुर्ग्रहगृहीता नि सख्यपुरुषोपभो-[p. n823 ]
गसौभाग्या पण्यवनितेव नासौ नियमेन व्यवहर्तुमर्हतीत्यास्तामेतत् । –न्यायमं॰ पृ॰ ४९२ । प्रकृते
र्जडतयेत्थ विज्ञानानुपपत्तेः । –षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ ।

Return

9305 | जडत्वरूपो ब॰ । Return

9306 | –तस्यै फलं ब॰ । Return

9307 | स्वयं वेदय– श्र॰ । Return

9308 | घटादेरपि स्वय विवेकेन प्रवृत्तौ । Return

9309 | सकीर्त्यते ब॰ । Return

9310

तुलना–अस्या अचेतनतया विमृश्यकारित्वा
भावात् । यथेय कृतेऽपि शब्दाद्युपलभ्भे पुनस्तदर्थ प्रवर्तते तथा विवेकख्यातौ कृतायामपि पुनस्तदर्थं
प्रर्वर्तिष्यते स्वभावस्यानपायित्वात् । –प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ४ । षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ ।

Return

9311 | विरू पतया आ॰, श्र॰ । Return

9312 | प्रवर्तक स्वभावात् । Return

9313 | –क्तृत्वस्वभा– श्र॰ । Return

9314 | सिद्धे चास्य परिणामिनित्यत्वे सुखादिपरिणामैरपि परिणामित्वमस्याभ्युपगन्त व्यमन्यथा मोक्षाभावप्रसङ्ग । –षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ । Return

9315 | –च्छेदस्वरूप– ब॰ । Return

9316

नवानामात्मविशेषगुणानामत्यन्तो
च्छित्तिर्मोक्ष । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ६३८ । आत्यन्तिकी दुःखव्यावृत्तिरपवर्गो न साबधिका द्विविध
दु खावमर्शिना सर्वनाम्ना सर्वेषामात्मगुणाना दुःखावमर्शाद् अत्यन्तग्रहणेन च सर्वात्मना तद्वियोगाभि
धानात् नवानामात्मगुणाना बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मसस्काराणां निर्मूलोच्छेदोऽपवर्ग इत्युक्त
भवति । यावदात्मगुणा सर्वे नोच्छिन्ना वासनादय । तावदात्यन्तिकी दुःखव्यावृत्तिर्नावकल्पते ॥ –
न्यायमं॰ पृ॰ ५०८ ।

Return

9317

ननु तस्यामवस्थाया कीदृगात्मावशिष्यते ? स्वरूपैकप्रतिष्ठान परित्यक्तो
ऽखिलैर्गुणै ॥ –न्यायमं॰ पृ॰ ५०८ । समस्तात्मविशेषगुणोच्छेदोपलक्षिता स्वरूपस्थितिरेव । –प्रश॰
कन्द॰ पृ॰ २८७ । नि श्रेयसं पुनर्दखनिवृत्तिरात्यन्तिकी –प्रश॰ किर॰ पृ॰ ६ । तत्सिद्धमेतत् नित्य
सवेद्यम्, अनेन सुखेन विशिष्टा आत्यन्तिकी दुःखनिवृत्ति पुरुषस्य मोक्ष इति । –न्यायसा॰ पृ॰ ४१ ।

Return

9318

नवानामात्मगुणाना सन्तानोऽत्यन्तमुच्छिद्यते, सन्तानत्वात्, यो य सन्तान स सोऽत्यन्त
मुच्छिद्यमानो दृष्टः यथा प्रदीपसन्तान, तथा चाय सन्तान, तस्मात् अत्यन्तमुच्छिद्यते । –प्रश॰ व्यो॰
पृ॰ २० क॰ । दुःखसन्ततिरत्यन्तमृच्छिद्यते सन्ततित्वात् प्रदीपसन्ततिवदित्याचार्या । –प्रश॰ किर॰
पृ॰ ९ ।

Return

9319 | पटादिस– ब॰ । Return

9320 | ननु तत्सन्ता– ब॰, श्र॰ । Return

9321 | निर्हेतुविना– आ॰ । Return

9322 | न राकनीयम् तत्र ज्ञान– आ॰ । Return

9323

ज्ञानपूर्वकात्तु कृतादसकल्पितफलाद् विशुद्धे कुले जातस्य दुःखविगमोपायजिज्ञासोरा
चार्यमुपसङ्गम्य उत्पन्नषट्पदार्थतत्त्वज्ञानस्य अज्ञाननिवृत्तौ विरक्तस्य रागद्वेषाद्यभावात् तज्जयोर्धर्मा
धर्मयोरनुत्पत्तौ पूर्वसञ्चितयोश्चोपभोगान्निरोधे सन्तोषसुख शरीरपरिच्छेदञ्च उत्पाद्य रागादिनिवृत्तौ
निवृत्तिलक्षण केवलो धर्म परमार्थदर्शनज सुख कृत्वा निवर्तते । तदा निरोधान्निर्वीजस्य आत्मन
शरीरादिनिवृत्ति, पुन शरीराद्यनुत्पत्तौ दग्धेन्धनानलवदुपशमो मोक्ष इति । –प्रश॰ भा॰ पृ॰ ६४४ ।
द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाना षण्णां पदार्थाना साधर्म्यवैधर्म्याभ्या तत्त्वज्ञान नि श्रेयसहेतु । –
प्रश॰ भा॰ पृ॰ २० ज॰ । तत्त्वज्ञानान्निश्रेयसाधिगम –न्यायसू॰ १ । १ । १ ।

Return

9324

दुखजन्मप्रवृत्ति
दोषमिथ्याज्ञानानामत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापायादपवर्ग । –न्यायसू॰ १ । १ । २ । ते इमे मिथ्याज्ञानादयो
दुःखान्ता धर्मा अविच्छेदेनैव प्रवर्तमाना ससार इति । यदा तु तत्त्वज्ञानात् मिथ्याज्ञानमपैति तदा
मिथ्याज्ञानापाये दोषा अपयान्ति दोषापाये प्रवृत्तिरपैति, प्रवृत्त्यपाये जन्मापैति, जन्मापाये दुःखमपैति,
दुःखापाये चात्यन्तिकोऽपवर्गो निश्रे यसमिति । –न्यायभा॰ १ । १ । २ । तथा ह्युपलब्ध सम्यग्ज्ञानस्य
मिथ्याज्ञाननिवृत्तौ सामर्थ्यं शुक्तिकादाविति –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० क॰ ।

Return

9325

निवृत्ते च मिथ्याज्ञाने
तन्मूलत्वाद्रागादयो नश्यन्ति कारणाभावे कार्यस्यानुत्पादादिति । रागाद्यभावे च तत्कार्या प्रवृत्तिर्व्या
वर्तते, तदभावे च धर्माधर्मयोरनुत्पत्ति । आरब्धकार्ययोश्चोपभोगात् प्रक्षय । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २०
क॰ ।

Return

9326 | ✢ एतदन्तर्गत पाठो नास्ति आ॰ । Return

9327 | –नुपपत्ति श्र॰, ब॰ । Return

9328

उद्धृतोऽयम्–यथोक्तम्–नाभुक्त क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरति । अवश्यमनुभोक्तव्य कृत
कर्म शुभाशुभम् ॥ –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० ख॰ । धर्मस॰ बृ॰ पृ॰ २२५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३०८ । सन्मति॰
टी॰ पृ॰ १०५ । चित्सु॰ पृ॰ ३५१ । अवश्यमेव भोक्त –धर्मबि॰ टी॰ पृ॰ १३ ।

Return

9329 | इति नास्ति श्र॰ । Return

9330 | पूर्वकर्माण्युपभोगादेव क्षीयन्ते, कर्मत्वात्, यद्यत्कर्म तत्तदुपभोगादेव क्षीयते यथाऽऽरब्ध शरीर कर्म, तथा चामूनि कर्माणि, तस्मादुपभोगादेव क्षीयन्ते । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० ख॰ । Return

9331 | समाधिबलादुत्पन्नतत्त्वज्ञानो हि कर्मणाञ्च साध्यमर्थं विदित्वा युगपच्छरीराणि निर्मायोपभोग – प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० ख॰ । Return

9332 | –दशेषभोगस्योपात्त– श्र॰ । Return

9333 | जानन्नपि हि तदर्थितया प्रवर्तत एव वैद्योपदेशादातुरवदौषधाचरणे –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० ख॰ । Return

9334

तस्य च न ह वै सशरीरस्य सत प्रियाप्रिययो बाह्यविषयसयो
गवियोगनिमित्तयो बाह्यविषयसंयोगवियोगौ ममेति मन्यमानस्य अपहतिर्विनाश उच्छेदः सन्ततिरूपयो
र्नास्तीति । त पुनर्देहाभिमानादशरीरस्वरूपविज्ञानेन निवर्तिताऽविवेकज्ञानमशरीर सन्त प्रियाप्रिये न
स्पृशत । स्पृशि प्रत्येक सम्बध्यत इति प्रियं न स्पृशति अप्रिय न स्पृशतीति वाक्यद्वयं भवतिधर्मा
धर्मकार्ये हि ते, अशरीरता तु स्वरूपमिति तत्र धर्माधर्मयोरसम्भवात्तत्कार्यभावो दूरत एवेत्यतो न
प्रियाप्रिये स्पृशत । –छान्दो॰ शां॰ भा॰ । उद्धृतोऽयम् –न्यायमं॰ पृ॰ ५०९ । ब्रह्म॰ शां॰ भा॰
१ । १ । ४ । यश॰ उ॰ पृ॰ २५४ । स्या॰ र॰ पृ॰ १११० । षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ । स्या॰ म॰ पृ॰
७२ । न्यायसारटी॰ पृ॰ २८३ । चित्सु॰ पृ॰ ३५३ ।

Return

9335 | अशरीरावस्थायाम् । Return

9336 | वैषयिकसुख दुःखप्रयोजकधर्माधर्मशून्य । Return

9337 | पृ॰ ८२४ प॰ १ । Return

9338

तुलना–यत आत्मनः सर्वथा भिन्नाना
बुद्ध्यादिगुणाना सन्तानस्योच्छेद साध्यते, अभिन्नाना वा, कथञ्चिद् भिन्नाना वा ? –षड्द॰ बृह॰
श्लो॰ ५२ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३१७ ।

Return

9339 | सर्वदा भि– श्र॰ । Return

9340

बुद्ध्यादिगुणानाम् । तुलना–तथा बुद्ध्यादीना विशेषगुणाना परेण स्वसविदितत्वेना
नभ्युपगमात् ज्ञानान्तरग्राह्यत्वे वाऽनवस्थादिदोषप्रसक्तेरवेद्यत्वमित्यज्ञातस्य सत्त्वासिद्धेः पुनरप्याश्रया
सिद्ध सन्तानत्वादिति हेतु । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १५६ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३१७ ।

Return

9341 | वैशेषिकेण । Return

9342 | अशुभानाञ्च ब॰ । Return

9343 | विशेषगुणवदात्मनोपि । Return

9344 | कथञ्चिद्भेदप्रकारेण । Return

9345

सन्तानत्व हेतुत्वेनोपादीयमान
यदि सामान्यमभिप्रेत तदा बुद्ध्यादिविशेषगुणेषु प्रदीपे च तेजोद्रव्ये सत्तासामान्यव्यतिरेकेण अपरसामा
न्यस्यासभवात् स्वरूपासिद्ध । सत्तासामान्यरूपत्वे वा सन्तानत्वस्य सत्सदिति प्रत्ययहेतुत्वमेव न पुनः
सन्तानप्रत्ययहेतुत्वम् –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १५६ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३१७ ।

Return

9346 | पृ॰ २८७ । Return

9347 | तत्तद्रूप तथापि ब॰ । Return

9348 | अत्र सत्ताभावेप्यत्र सत्तापर– आ॰ । Return

9349

तुलना–
किमुपादानोपादेयभावप्रबन्धेन प्रवर्तमानत्वम्, कार्यकारणभावप्रबन्धेन प्रवृत्ति, अपरापरपदार्थोत्पत्ति
मात्र वा ? –रत्नाकराव॰ ७ । ५७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३१७ । ननु किमिद सन्तानत्वम्–स्वतन्त्रम्,
अपरापरपदार्थोत्पत्तिमात्र वा, एकाश्रयापरापरोत्पत्तिर्वा ? –स्या॰ मं॰ पृ॰ ८३ । किं कार्यकारण
भावेन प्रवृत्ति, एकाधारापरोत्पत्तिर्वा ? –न्यायसारटी॰ पृ॰ २८७ ।

Return

9350

सर्वसपक्षविपक्षव्यावृ
त्तिरसाधारण । –तर्कस॰ अनु॰ । नन्वेव तस्य तथाभूतस्यान्यत्राननुवृत्तेरसाधारणानैकान्तिकत्वम्
अभ्युपगमविरोधश्च । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १५७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३१८ ।

Return

9351 | –णस्यान्यत्र श्र॰ । Return

9352 | सपक्षे । Return

9353 | –गमधर्मविरो– श्र॰ । Return

9354 | उत्तरोपादेयबु– श्र॰ । Return

9355

तुलना–पार्थिवपरमाणुरूपादिसन्तानेन व्यभिचारात् । –प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ४ । अनैकान्तिकश्च[p. n827 ]
पाकजपरमाणुरूपादिभि, तथाविधसन्तानत्वस्य तत्र सद्भावेऽपि अत्यन्तोच्छेदाभावात् । –सन्मति॰
टी॰ पृ॰ १५७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३१८ । रत्नाकराव॰ ७ । ५७ । स्या॰ मं॰ पृ॰ ८४ । न्यायसारटी॰
पृ॰ २८७ । चित्सु॰ पृ॰ ३५७ ।

Return

9356 | विरुद्धश्चाय हेतु, शब्दबुद्धिप्रदीपादिषु अत्यन्तानुच्छेदवत्स्वेव सन्तानत्वस्य भावात् । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १५७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३१८ । रत्नाकराव॰ ७ । ५७ । षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ । Return

9357 | पृ॰ ३७२ । Return

9358

साधनविकलश्च दृष्टान्त, प्रदीपादेरत्यन्तोच्छेदासंभवात्, तैजसपरमाणूना
भास्वररूपपरित्यागेन अन्धकाररूपतयाऽवस्थानात् । –षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ । न्यायसारटी॰ पृ॰
२८७ । रत्नाकराव॰ ७ । ५७ ।

Return

9359 | –पादे स्वरूपा– ब॰, श्र॰ । Return

9360 | उष्णजलस्थिते तेजोद्रव्ये । Return

9361 | भासुररूपस्य । Return

9362

तुलना–तर्हि
प्रदीपादेरप्यनुपादानोत्पत्तिवन्न सन्ततिविपत्त्यभावमन्तरेण विपत्ति सभवतीत्यनुमानत किन्न कल्प्यते
तत्सन्तत्यनुच्छेद । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १५७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३१८ ।

Return

9363 | –त्पत्तेरेवान्त्या– ब॰ । Return

9364 | पूर्वापरस्वभावपरिहाराङ्गी कारस्थितिलक्षणपरिणामवान् प्रदीप सत्त्वात् घटादिवत् । –षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ । Return

9365 | पदादिवत् आ॰ । Return

9366

न चास
त्प्रतिपक्षत्वमप्यस्य । तथाहि–बुद्ध्यादिसन्तानो नात्यन्तोच्छेदवान् सर्वप्रमाणानुपलभ्यमानतथोच्छेदत्वात्
–सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १५८ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३१८ ।

Return

9367 | किञ्चेन्द्रियजाना बुद्ध्यादिगुणानामुच्छेद साध्यमानोऽस्ति उत अतीन्द्रियाणाम् ? –षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ । Return

9368

तेष्यदृष्टहेतुकाना बुद्ध्या
दीनामात्मान्त करणसयोगजाना च मुक्तौ निवृत्तिं ब्रुवाणा न निवार्यन्ते, कर्मक्षयहेतुकयोस्तु प्रशमसुखा
नन्तज्ञानयोर्निवृत्तिमाचक्षाणास्ते न स्वस्था प्रमाणविरोधात् । तत कथञ्चिद् बुद्ध्यादिविशेषगुणाना
निवृत्ति कथञ्चिदनिवृत्तिर्मुक्तौ व्यवतिष्ठते । –अष्टसह॰ पृ॰ ६८ । षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ ।

Return

9369 | केनचदनभिल– आ॰ । Return

9370

अपि वृन्दाबने शून्ये शृगालत्वं स इच्छति । न तु निर्विषय मोक्ष कदाचिदपि गौतम ।
–सम्बन्धवा॰ श्लो॰ ४२३ । विवरणप्र॰ पृ॰ १३७ । वर वृन्दावने वास शृगालैश्च सहोषितम्
–षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ । वरं वृन्दावने रम्ये क्रोष्ट्टत्वमभिवाञ्छितम् –स्या॰ मं॰ पृ॰ ८६ ।

Return

9371 | मुक्तौ । Return

9372 | इत्यप्यप्रसा– ब॰ । Return

9373 | पृ॰ १०८ । Return

9374 | अनन्तज्ञानादिविशिष्टत्वेन । Return

9375 | च नास्ति श्र॰ । Return

9376 | ज्ञानादीनाम् । Return

9377 | महेश्वरा तिरिक्तप्राणिनाम् । Return

9378 | ससारलक्षणम् । Return

9379 | अतोस्य आ॰ । Return

9380 | महेश्वरस्य । Return

9381 | द्रष्टव्यम् –पृ॰ १६८ टि॰ ११ । Return

9382 | ज्ञानाद्यनुच्छेद । Return

9383 | तत्र संसा– ब॰ । Return

9384 | ज्ञानाद्यनुच्छेदस्य । Return

9385

कर्मविपाकवशादात्मनो भवान्तरावाप्ति
ससार –सर्वार्थसि॰ ९ । ७ । आत्मोषचितकर्मवशादात्मनो भवान्तरावाप्ति ससारः । –राजवा॰
२ । १० । यदवष्टम्भेनात्मन ससरणमितश्चेतश्च गमन भवति स ससार, अथवा बलवतो मोहस्याख्या
ससार, नारकाद्यवस्था वा ससार । –तत्त्वार्थभा॰ व्या॰ २ । १० ।

Return

9386 | अत्यन्तबुद्ध्या– श्र॰ । Return

9387

बौद्धात् । यस्मिन्न जातिर्न
जरा न मृत्युर्न व्याधयो नाप्रियसप्रयोग । नेच्छाविपन्नप्रियविप्रयोग क्षेमं पद नैष्ठिकमच्युत तत् । दीपो
यथा निर्वृतिमभ्युपेतः नैबाबनिं गच्छति नान्तरिक्षम् । दिश न काञ्चिद्विदिश न काञ्चित्स्नेहक्षयात्
केवलमेति शान्तिम् ॥ एव कृती निर्वृतिमभ्युपेतो नैवावनिं गच्छति नान्तरिक्षम् । दिश न काञ्चिद्वि
दिश न काञ्चित्क्लेशक्षयात् केवलमेति शान्तिम् ॥ –सौन्दरनन्द॰ १६ । २७-२९ ।

Return

9388 | भवता को आ॰ । Return

9389 | वैशेषिकस्य । Return

9390 | बौद्धमते । Return

9391 | वैशेषिकसिद्धान्ते । Return

9392 | असत्त्वम् इति शेष । Return

9393 | सकलबुद्ध्यादि गुणशून्यम् । Return

9394 | प्रत्यक्षस्यैव । Return

9395 | तत्पूर्वक त्रिविधमनुमानम् –न्यायसू॰ १ । १ । ५ । Return

9396 | पृ॰ ८२४ पं॰ ७ । Return

9397 | ✢ एतदन्तर्गत पाठो नास्ति आ॰, ब॰ । Return

9398 | तत्त्वज्ञानस्य । Return

9399 | –द्यनुपपत्तेः आ॰ । Return

9400 | उच्छेदसिद्धेः आ॰ । Return

9401 | तदभावाभावप्र– ब॰ । Return

9402 | शरीराभावे । Return

9403 | पृ॰ ८९–। Return

9404 | पृ॰ ८२४ पं॰ ११ । Return

9405 | उपभोगात् कर्मण प्रक्षये तदुपभोगसमये –प्रमेयक॰ पृ॰ ३१९ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १५९ । Return

9406 | –समयो हि श्र॰ । Return

9407 | समुद्भवतः । Return

9408 | पृ॰ ८२५ पं॰ २ । Return

9409 | अभिलाषरूपरागाद्यभावे[p. n830 ] स्त्र्याद्युपभोगासभवात् । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १५९ । प्रमेयक॰ पृ॰ १३९ । Return

9410 | स्त्र्यादिभोगे क्रियमाणे तु । Return

9411 | पृ॰ ८२५ प॰ ८ । Return

9412 | वैद्योपदेशप्रवर्तमानातु रदृष्टान्तोऽप्यसगत –सन्मति॰ पृ॰ १६० । प्रमेयक॰ पृ॰ ३१९ । Return

9413 | औषधाद्या– ब॰, श्र॰ । Return

9414 | योगिव । Return

9415 | –नुपपत्तिः आ॰, ब॰ । Return

9416 | –दर्शनचारित्र– श्र॰ । Return

9417 | सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्ग । –तत्त्वार्थसू॰ १ । १ । नादसणिस्स नाण नाणेण विना न हुन्ति चरणगुणा । अगुणिस्स णत्थि मोक्खो नत्थि-अमोक्खस्स निव्वाण ॥ –उत्तरा॰ २८ । ३० । Return

9418 | कारणादुत्पत्तिः ब॰, कारणानुत्पत्ते आ॰ । Return

9419 | त्रयात्मकेनैव ब॰ । Return

9420 | ससारस्य । Return

9421 | –रूपस्यभावसमा– आ॰ । Return

9422 | पृ॰ ८२५ पं॰ १०, १३ । Return

9423

तुलना–शुभाशुभादृष्टपरिपाकप्रभवेन भवसभविनी हि
प्रियाप्रिये परस्परानुषक्ते अपेक्ष्याय व्यवस्थित, सकलादृष्टक्षयकारणक पुनरैकान्तिकात्यान्तिकरूप
केवलमेव प्रियं नि श्रेयसदशायामिष्यते तत्कुत प्रतिषिध्यते ? –रत्नाकराव॰ ७ । ५७ । स्या॰ म॰
पृ॰ ८५ । षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ ।

Return

9424 | समस्तकर्मादि– ब॰ । Return

9425 | स्वात्मोत्थसुखादिसमुत्पत्तिः । Return

9426 | प्रतिबन्धकापा– श्र॰ । Return

9427 | परमंप्रकर्ष– आ॰ । Return

9428 | –त्तव्यम् आ॰ । Return

9429

एष एव ह्यानन्दयति आनन्द ब्रह्मणो विद्वान्न बिभेति कदाचन –तैत्ति॰ २ । ७ । ४, ९ ।
आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् –तैत्ति॰ ३ । ७ । विज्ञानमानन्द ब्रह्म –बृहदा॰ ३ । ९ । २८ । आनन्दमयो
ऽभ्यासात् –ब्रह्मसू॰ १ । १ । १२ । तस्मादानन्दमय पर एवात्मा –शा॰ भा॰ । ब्रह्मण्यानन्दशब्दोऽय
प्रयुक्त सुखवाचकः । सवेद्ये च सुखे लोके आनन्दाख्या प्रयुज्यते ॥ –बृहदा॰ वा॰ ३ । ९ । १६६ । विव॰
प्र॰ पृ॰ २१६ । इत्यनवच्छिन्नानन्दप्राप्तिरेव स्वत पुरुषार्थ इत्याहु । –सिद्धान्तले॰ पृ॰ ५०९ ।

Return

9430

तदेतत्प्रेय पुत्रात्प्रेय अन्यस्मात्सर्वस्मादन्तरतर यदयमात्मा आत्मानमेव प्रियमुपासीत ॥ –
बृहदा॰ १ । ४ । ८ । आत्मनः सुखरूपत्वात् आनन्दत्व स्वलक्षणम् । परप्रेमास्पदत्वेन सुखरूपत्वमात्मन ॥
सुखहेतुषु सर्वेषा प्रीति सावधिरीक्ष्यते । कदापि नावधि प्रीते स्वात्मनि प्राणिना क्वचित् ॥ आत्माऽत
परमप्रेमास्पद सर्वशरीरिणाम् । यस्य शेषतया सर्वमुपादेयत्वमृच्छति ॥ एष एव प्रियतम पुत्रादपि
धनादपि । अन्यस्मादपि सर्वस्मादात्मायं परमान्तर ॥ –सर्ववेदान्तसि॰ श्लो॰ ६२३–२७ । आत्मा
सुखाभिन्नः सुखलक्षणवत्त्वाद् बैषयिकसुखवत् आत्मा सुखम् अनौपाधिकप्रेमगोचरत्वात् –संक्षेपशा॰
टी॰ पृ॰ ३०–३१ । परमप्रेमास्पदत्वानुपपत्तिरप्यात्मन सुखरूपत्वे प्रमाणम् । –चित्सु॰ पृ॰
३५८ । सिद्धान्तबि॰ पृ॰ ४४५ ।

Return

9431 | वित्तस्त्रीपुत्रादयो हि आत्मार्थमुपादीयन्ते, परञ्चात्मन उपादान तु नान्यार्थम्, स्वयमात्मा आत्मार्थमेवोपादीयते इत्यर्थ । Return

9432 | तत्सुख– श्र॰ । Return

9433 | –शब्दवाचित्वाद्वा आ॰ । Return

9434 | प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च यच्च यावच्च चेष्टितम् । आत्मार्थमेव नान्यार्थं नात प्रियतम पर । –सर्ववेदान्तसि॰ श्लो॰ ६३० । Return

9435 | –मानात्सिद्धा श्र॰ । Return

9436 | सुखस्वभावतायाम् । Return

9437

मोक्षेऽभिपद्यते –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० ख॰ । आनन्द ब्रह्मणो रूप तच्च
मोक्षे प्रतिष्ठितम् । –वेदान्तसि॰ पृ॰ १५१ । तुलना–नित्य सुखमात्मनो महत्त्ववन्मोक्षेऽभिव्यज्यते ।
–न्यायभा॰ १ । १ । २२ । न्यायमं॰ पृ॰ ५०९ । प्रकृतपाठ –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १५१ । षड्द॰ बृह॰
श्लो॰ ५२ ।

Return

9438 | उद्धृतोऽयम् –षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ । Return

9439 | सदास्यभावेऽपि आ॰ । Return

9440

तस्मादनतिशयानन्दस्वभावस्यात्मनोऽविद्यातिरोधानमेव बन्ध, विद्यानिमित्तस्तदस्तमयो
मोक्ष इति सिद्धम् । –चित्सु॰ पृ॰ ३६१ । प्रत्यगेव परानन्दस्तिरोभूत स्वमोहत । स्वकण्ठचा
मीकरवत् प्राप्तप्राप्य स्वविद्यया ॥ –वे॰ सि॰ सू॰ ४ । १० । यद्यपि ससारदशायामविद्यावृतस्व
रूपत्वादात्मा परमानन्दरूपतया न प्रथते तथापि तत्त्वविद्ययाऽविद्यानिवृत्तौ स्वप्रकाशतया स्वयमेव
परमानन्दस्वरूपतया प्रकाशते –सिद्धान्तबि॰ पृ॰ ४५० ।

Return

9441 | पृ॰ ८३१ पं॰ ५ । Return

9442

तत्र यदि
सुखस्वभावत्व सुखत्वजातिसम्बन्धित्वम्, तन्न आत्मनि सभाव्यते गुणे एवास्योपलम्भात् । न ह्येका
हङ्कारादिवदपरा जाति द्रव्यगुणयो साधारणोपलब्धेति । अथ सुखाधिकरणत्वम्; तन्नास्ति, नित्या
नित्यविकल्पानुपपत्ते । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० ग॰ ।

Return

9443 | सुखत्वजातिसम्बन्धित्वस्य । Return

9444 | एतदन्तर्गत पाठो नास्ति आ॰, श्र॰ । Return

9445 | अनि त्यसुखस्वभावतया । Return

9446 | स्याद्वा ..दिभिः ब॰ । Return

9447 | मोक्षे । Return

9448 | सुखादिपर्यायाविर्भावकारणत्वेन । Return

9449 | मोक्षावस्थायाम् । Return

9450 | सुखम् । Return

9451 | आत्मन । Return

9452 | तथान्या– श्र॰ । Return

9453 | –वं तत्तदा तदुत्पादनेऽन्यापेक्षम् आ॰ । Return

9454

तुलना–उपलभ्यते च वासीचन्दनकल्पस्य मुमुक्षो सर्वत्र समवृत्तेर्विशिष्टध्यानादिव्यव
स्थितस्य सेन्द्रियशरीरव्यापाराजन्य परमाह्लादरूपोऽनुभव, तस्यैव भावनावशादुत्तरोत्तरामवस्थामा
सादयतः परमकाष्ठागतिरपि सभाव्यते –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १६१ ।

Return

9455 | –व्यापारजन्यः ब॰ । Return

9456 | उत्तरभावना– ब॰ । Return

9457 | –वशात्तदुत्तरोत्त– श्र॰ । Return

9458 | ततस्तच्छब्दशाया – आ॰ । Return

9459

तुलना–आत्मनो नित्यसु
खसत्ताया प्रमाणाभावात् । प्रत्यक्ष तावदस्मदादीनामन्येषा वा केपाञ्चिदस्मिन्नर्थे न प्रभवतीति केय
कथा । अनुमानमपि न सभवति, लिङ्गलेशानबलोकनादिति । –न्यायमं॰ पृ॰ ५०९ । तस्य ग्राहकं
प्रत्यक्षमनुमानमागमो वा स्यात् ? –स्या॰ र॰ पृ॰ १११५ ।

Return

9460 | द्रष्टव्यम् –पृ॰ ४३२ टि॰ १ । Return

9461 | मनस । Return

9462 | बाह्येन्द्रियनिरपेक्षस्य । Return

9463 | अन्तः सुखादावपि । Return

9464 | मनस । Return

9465 | पृ॰ १८५ । Return

9466 | –कालकलापः ब॰ । Return

9467

यस्मात्सवेदनात् तन्नित्यसुखानुभवः तत्सवेदनम् । तुलना–तदनन्त सुख मुक्तौ पुस सवेद्यस्वभा
वमसवेद्यस्वभाव वा ? सवेद्यञ्चेत, तत्सवेदनस्य अनन्तस्य सिद्धिं, अन्यथा अनन्तस्य सुखस्य स्वय
सवेद्यत्वविरोधात् । यदि पुनरसवेद्यमेव तत्, तदा कथ सुख नाम ? सातसंवेदनस्य सुखत्वप्रतीते ।
–अष्टसह॰ पृ॰ ६९ । स किमानन्दो मुक्तावनुभूयते न वा ? यदि नानुभूयते; स्थितोऽप्यस्थितान्न
विशिष्यते अनुपभोग्यत्वात् । अनुभूयते चेत्; अनुभवस्य कारण वाच्यम् –प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २८६ ।
नित्य सुखमभिव्यज्यते इति कोऽभिव्यक्त्यर्थ ? ज्ञानमिति चेत्, नित्यमनित्य वेति कल्पनानुपपत्ति ।
–न्यायवा॰ पृ॰ ८५ । अस्तु वा यत्किञ्चित्तद्ग्राहक तथापि तन्नित्यमनित्य वा ? –स्या॰ र॰ पृ॰
१११६ ।

Return

9468 | अनित्यसंवेदनात् । Return

9469 | नित्यत्वप्रतीति– ब॰ । Return

9470 | अनित्यत्वे हेतुवचनम् –न्यायभा॰ १ । १ । २२ । Return

9471 | सवेदनोत्पत्तिस्वीकरणे । Return

9472

तुलना–
आत्ममन सयोगस्य निमित्तान्तरसहितस्य हेतुत्वम् । धर्मस्य कारणवचनम्–यदि धर्मो निमित्तान्तरम्,
तस्य हेतुर्वाच्यो यत उत्पद्यत इति ? योगसमाधिजस्य कार्यावसायविरोधात् प्रक्षये सवेदननिवृत्ति–यदि
योगसमाधिजो धर्मो हेतु, तस्य कार्यावसायविरोधात् प्रक्षये सवेदनमत्यन्त निवर्तेतेति । –न्यायभा॰
१ । १ । २२ । न्यायवा॰ पृ॰ ८५ । न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ २४० ।

Return

9473 | आत्ममन सयोगेन । Return

9474 | मुक्तौ । Return

9475 | योगजधर्मापेक्षादात्ममन सयोगात् । Return

9476 | ज्ञानोत्पत्ति । Return

9477

तुलना–अथाद्यसयोगजधर्मादुपजात
विज्ञानमपेक्ष्य उत्तर विज्ञान तस्माच्चोत्तरमिति सन्तानम्, तन्न; प्रमाणाभावात् । तथा च शरीरसम्ब
न्धानपेक्ष विज्ञानमेव आत्मान्त करणसयोगस्य अपेक्षाकारणमिति न दृष्टम् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २०
ग॰ । अथ आद्य ज्ञान योगजधर्मापेक्षस्तत्सयोगो जनयति –स्या॰ र॰ पृ॰ १११६ ।

Return

9478 | आद्ययोग– श्र॰ । Return

9479 | ज्ञानम् कर्मभूतम् । Return

9480 | आत्ममन सयोग । Return

9481 | आद्यज्ञानम् । Return

9482 | आत्ममन सयोग । Return

9483 | –सम्बन्धापेक्ष ज्ञानं आ॰, –सम्बन्धोऽन्यपेक्षज्ञान । Return

9484 | आत्ममन सयोगस्य । Return

9485 | शरीरसम्बन्धापेक्षस्यैव । Return

9486 | आत्ममन सयोगस्य । Return

9487

तुलना–
सुखवन्नित्यमिति चेत्, ससारस्थस्य मुक्तेनाविशेष, अभ्यनुज्ञाने च धर्माधर्मफलेन साहचर्य्यं यौगपद्य
गृह्येत–यदिदमुत्पत्तिस्थानेषु धर्माधर्मफल सुख दुःख वा सवेद्यते पर्यायेण, तस्य च नित्यसंवेदनस्य च
सहभाव यौगपद्य गृह्येत । न सुखाभावः नानभिव्यक्तिरस्ति, उभयस्य नित्यत्वात् । –न्यायभा॰, बा॰
१ । १ । २२ । ततश्च धर्माधर्मफलाभ्या सुखदुःखाभ्यामस्य नित्यस्य सुखस्य साहचर्यमनुभूयेत । –न्यायम॰
पृ॰ ५१० । स्या॰ र॰ पृ॰ १११६ ।

Return

9488 | नित्यसुखस्य । Return

9489 | ससारावस्थायाम् । Return

9490 | केनास्य प्रतिबद्धत्वम्–शरीरेण, अविद्यया, वैषयिकसुखाद्यनुभवेन, बाह्यविषयव्यासङ्गेन वा ? –स्या॰ र॰ पृ॰ १११६ । Return

9491

शरीरस्य । तुलना–शरीरादिसम्बन्ध प्रतिबन्धहेतुरिति चेत्, न,
शरीरादीनामुपभोगार्थत्वात्, विपर्ययस्य चाननुमानात् । स्यान्मतम्–ससारावस्थस्य शरीरादिसम्बन्धो
नित्यसुखसवेदनहेतो प्रतिबन्धक तेनाविशेषो नास्तीति, एतच्चायुक्तम्, शरीरादय उपभोगार्था ते
भोगप्रतिबन्ध करिष्यन्तीत्यनुपपन्नम् । न चास्त्यनुमानम्–अशरीरस्य आत्मनो भोगः कश्चिदस्तीति । –
न्यायभा॰ १ । १ । २२ । न्यायवा॰ पृ॰ ८६ । न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ २४० । न्यायमं॰ पृ॰ ५१० ।

Return

9492 | प्रतिबन्धक कार्यव्याघातकृदुच्यते, न च नित्यसुखस्य अनुत्पत्ति सभवति । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० ग॰ । Return

9493

शरीरस्य । प्रतिबन्धकत्वेन तदपहन्तुर्हिसाफल न स्यात् । तथा हि प्रति
बन्धविघातक उपकारक एवेति दृष्टम् । न हि नित्यसुखसवेदनस्य प्रतिबन्धकस्य शरीरादेरपहन्तुर्हिसा
फलस्य अभाव इत्यलम् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० ग॰ । स्या॰ र॰ पृ॰ १११७ ।

Return

9494

प्रकाशस्य
तुच्छेनावरीतुमशक्यत्वात् मेघा अपि रवेरन्ये स्वरूपेण च वास्तवा । तत्त्वान्यत्वाद्यचिन्त्या तु नाविद्या
वरणक्षमा ॥ –न्यायमं॰ पृ॰ ५१० ।

Return

9495 | पृ॰ १४३ । Return

9496 | नित्यसुख-तत्सवेदनयो । Return

9497 | सम्बन्धेन तत्प्र– ब॰ । Return

9498

नित्यसुखे
हि अनुभवस्यापि नित्यत्वाद् व्यासङ्गानुपपत्ति । तथा हि आत्मनो रूपादिविषयकज्ञानोत्पत्तौ विषया
न्तरे ज्ञानानुत्पत्तिर्व्यासङ्ग । एवमिन्द्रियस्यापि एकस्मिन् विषये ज्ञानजनकत्वेन प्रवृत्तस्य विषयान्तरे
ज्ञानाजनकत्व व्यासङ्गः । न चैवमात्मनो रूपादिविषयकज्ञानोत्पत्तौ नित्यसुखे ज्ञानानुत्पत्तिः तज्ज्ञान
स्यापि नित्यत्वात् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० ग॰ ।

Return

9499

तुलना–दृष्टातिक्रमश्च देहादिषु तुल्य । यथा
दृष्टमनित्य सुखं परित्यज्य नित्यसुख कामयते, एव देहेन्द्रियबुद्धीरनित्या दृष्टा अतिक्रम्य मुक्तस्य नित्या
देहेन्द्रियबुद्धय कल्पयितव्याः । –न्यायभा॰, बा॰, ता॰ टी॰ १ । १ । २२ । सुखवज्ज्ञानवच्चास्य
काम देहेन्द्रियाद्यपि । नित्य प्रकल्प्ययतामित्थं मोक्षो रम्यतरो भवेत् । –न्यायम॰ पृ॰ ५१० ।

Return

9500 | –करणदेहेन्द्रि– ब॰ । Return

9501 | तद्भावे तत्र आ॰, तदभावे तत प्रसवे तत्र ब॰ । Return

9502 | अनन्तज्ञानधारणाय उपयुज्यमानाया अनन्तशक्ते । Return

9503 | –कान्तपरित्यागात् श्र॰ । Return

9504 | दुःखाभावेऽपि भावात् । अनन्यपरतयोपादीयमानत्वञ्चासिद्धम्; सुखार्थमुपादानात् । अत्यन्तप्रियबुद्धिविषयत्वमप्यसिद्धम्; दुःखितायामप्रियबुद्धेरपि भावात् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० ग॰ । Return

9505 | पृ॰ ८३१ पं॰ ६ । Return

9506 | –चिदुचितायां ब॰ । Return

9507 | प्रेयस्त्वाभावात् । Return

9508 | सुखस्वभावविप– आ॰ । Return

9509 | –भावावादिति आ॰, –भावादिति ब॰ । Return

9510 | –क्तमिमुमुक्षू– आ॰, –क्तमिष्टार्थं मुमुक्षू– ब॰ । Return

9511 | पृ॰ ८३१ पं॰ ७ । Return

9512

तुलना–
इष्टाधिगमार्था प्रवृत्तिरिति चेत्; न; अनिष्टोपरमार्थत्वात् । –न्यायभा॰, बा॰ १ । १ । २२ । नानि
ष्टोपरमार्थत्वादनिष्टस्यापि शान्तये । सन्तः प्रयतमाना हि दृश्यन्ते व्याधिखेदिताः ॥ अतिदुर्वहश्चायं
संसारदुःखभार इति तदुपशमाय व्यवस्यन्तः सन्तो न निष्प्रयोजनप्रयत्ना भवन्तीत्यनैकान्तिको हेतुः ।
–न्यायमं॰ पृ॰ ५०९ ।

Return

9513 | –लादिमनुसारि– आ॰ । Return

9514 | –प्रमाणबाधि– श्र॰ । Return

9515 | तस्यास्त– ब॰ । Return

9516 | तदा तद– ब॰, श्र॰ । Return

9517 | परम्परया । Return

9518 | मुमुक्षुप्रयत्न । Return

9519 | न क्वचि– आ॰ । Return

9520 | दुःखे तारतम्य आ॰ । Return

9521 | दुःखपरमप्रकर्षेण । Return

9522 | पृ॰ ८३१ पं॰ ११ । Return

9523 | –क्तृत्वेन हि आ॰, श्र॰ । Return

9524 | पृ॰ ७२४–। Return

9525

स्यादेतदेव यद्येतदेव केवलमागमवचनमश्रोष्यत,
वचनान्तरमपि तु श्रूयते–न हवै । ननु भवत्पठितमागमवचनमन्यथापि व्याख्यातु शक्यते–सशरीरस्येति
प्रक्रमात् सासारिके सुखदुःखे अनुकूलेतरविषयोपलम्भसभवे तदानीमशरीरमात्मानं न स्पृशत इत्यर्थ ।
हन्त तर्हि त्वदधीतमपि वेदवचनमानन्द ब्रह्मेति ससारदुःखपरिहारक्रमप्रकरणादेव तद्दु खापायविषय
व्याख्यास्यते । न खलु व्याख्यानस्य भगवत काचिदभूमिरस्ति । दृष्टाश्च दुखोपशमे सुखशब्दप्रयोगा ।
चिरज्वरशिरोऽर्त्त्यादिव्याधिदुःखेन खेदिता । सुखिनो वयमद्येति तदपाये प्रयञ्जते ॥ –न्यायमं॰
पृ॰ ५०९ ।

Return

9526 | –रपपातिरस्ति श्र॰ । Return

9527

कुटुम्बमपि मे प्रेयान् प्रेयास्त्वमपि हे सखे । कि करोमि द्विधा चित्त इतो व्याघ्र
इतस्तटी ॥ –परिशि॰ ३ । १६६ । लौकिकन्या॰ तृ॰ भा॰ । इतस्तटमितो व्याघ्र केनास्तु
प्राणिनो गतिः । –यश॰ उ॰ पृ॰ १३८ ।

Return

9528 | समायातः नास्ति श्र॰ । Return

9529 | न हवै इत्यादि वचनम् । Return

9530 | पृ॰ ८३१ पं॰ ८ । Return

9531

आत्यन्तिके च ससारदुःखाभावे सुखवचनाद् आगमेऽपि सत्यविरोध । यद्यपि कश्चि
दागम स्याद् मुक्तस्यात्यन्तिकं सुखमिति । सुखशब्द आत्यन्तिके दुःखाभावे प्रयुक्त इत्येवमुपपद्यते ।
दृष्टो हि दुःखाभावे सुखशब्दप्रयोगो बहुल लोके । –न्यायभा॰, बा॰ १ । १ । २२ । मुख्ये हि बाधकोप
पत्तेः गौण इति । तथाहि दुःखाभावेऽयमानन्दशब्दः प्रयुक्तो दृष्ट । सुखशब्दो दुःखाभावे यथा भारा
क्रान्तस्य बाहिकस्य तदपाये इति । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० ग॰ ।

Return

9532 | चिरदु खेन ब॰, श्र॰ । Return

9533 | पृ॰ ८३२ प॰ २ । Return

9534 | –स्वभावतयास्य प्रकाशा– ब॰ । Return

9535 | युक्तौ श्र॰ । Return

9536 | –कारकभृत– आ॰ । Return

9537 | –तृप्यन् आ॰, ब॰ । Return

9538 | –तृप्यन् आ॰, ब॰ । Return

9539

यः
पश्यात्मान तत्रात्मनि अस्य द्रष्टु अहमिति शाश्वत अनपायिस्नेहो भवति । स्नेहात् सुखेषु तृष्यति
तृष्णावान् भवति, तृष्णा च सुखसाधनत्वेनाध्यवसिताना वस्तूना दोषानशुचित्वादीन् तिरस्कुरुते
प्रच्छादयति । दोषतिरस्करणात् गुणदर्शी शुचित्वेष्टत्वगुणान् पश्यन् परितृष्यन् ममेति ममेद
सुखमिति गर्द्धमान तस्य सुखस्य साधनानि गर्भगमनादीन्युपादत्ते । तेन आत्मदर्शनमूलत्वेन जन्मादे
रात्माभिनिवेशो यावत्तावत् स आत्मदर्शी ससार एव । न केवल जन्मप्रबन्धस्तस्य दोषा अपि
समस्ता सन्तीत्याह । आत्मनि सति ततोऽन्यस्मिन् परसज्ञा परबुद्धिर्भवति, स्वपरयोर्यथाक्रम परि
ग्रहोऽभिष्वङ्ग द्वेष परित्याग तौ भवत । अनयो अनुनयप्रतिषेधयो सप्रतिबद्धा सर्वे दोषा राग
मात्सर्येर्ष्यादय प्रजायन्ते । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ । उद्धृता इमे –बोधिचर्या॰ प॰ पृ॰ ४९२ । अने
कान्तजय॰ पृ॰ २८ । यश॰ उ॰ पृ॰ २५२ । न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ५८१A. । षड्द॰ बृह॰ श्लो॰
५२ । ज्ञानवि॰ पृ॰ १४७A । य पश्यत्यात्मानं तस्यात्मनि भवति –सिद्धिवि॰ टी॰ पृ॰ ५५
B. । आत्मनि सति –अभि॰ आलोक॰ पृ॰ ६७ । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २७९ ।

Return

9540 | तृप्यति आ॰ । Return

9541 | –तृप्यन् श्र॰ । Return

9542

तत्र श्रुतमयी श्रूयमाणेभ्य परर्थानुमानवाक्येभ्यः समुत्पद्यमानेन श्रुतशब्दवाच्यतामा
स्कन्दता निर्वृत्ता परं प्रकर्षं प्रतिपद्यमाना स्वार्थानुमानलक्षणया चिन्तया निर्वृत्ता चिन्तमयी
भावनामारभते । –आप्तप॰ का॰ ८३ ।

Return

9543 | अभिष्वङ्गो राग । Return

9544

कार्यकारणभूताश्च तत्रा
विद्यादयो मता । बन्धस्तद्विगमादिष्टो मुक्तिर्निमलता धिय ॥ यथोक्तम्–चित्तमेव हि ससारो
रागादिक्लेशवासितम् । तदेव तैर्विनिर्मुक्तं भवान्त इति कथ्यते । –तत्त्वसं॰, पं॰ पृ॰ १८४ ।

Return

9545 | चित्तलक्षणेषु श्र॰ । Return

9546 | –नुगम प्रा– ब॰ । Return

9547 | प्रामाण्यभि– श्र॰ । Return

9548 | यतोनै – ब॰ । Return

9549

तस्मादनादिसन्तानतुल्यजातीयबीजिकाम् । उत्खातमूला कुरुत सत्त्वदृष्टिं मुमुक्षवः ॥ –प्रमाणवा॰
२ । २५६ । किं पुनरिद नैरात्म्य नाम यदसत्सु नोपदेष्टव्य सत्सु चोपदेष्टव्यमित्याह–अद्वितीय शिवद्वार
कुदृष्टीना भयङ्करम् । विषय सर्वबुद्धानामिति नैरात्म्यमुच्यते ।–तत्रात्मा नाम योऽपरायत्त
स्वरूप स्वभाव, तदभावो नैरात्म्यम् । तच्च धर्मपुद्गलभेदात् द्वैत प्रतिपद्यते । धर्मनैरात्म्य पुद्गल
नैरात्म्यञ्च । तत्र पुद्गलो नाम य स्कन्धानुपादाय प्रज्ञप्यते । स च स्कन्धेषु पञ्चधा मृग्यमाणो न
संभवति । धर्मास्तु स्कन्धायतनधातुसशब्दिता पदार्था तदेतेषा धर्माणा पुद्गलस्य च यथास्व हेतु
प्रत्ययाधीनजन्मत्वादुपादाय प्रज्ञप्यमानत्वाच्च स्वायत्तमपरात्त निजमकृतक रूप नास्तीति पुद्गलस्य
धर्माणाञ्च नै स्वाभाव्य व्यवस्थाप्यते । यस्य चार्थस्य स्वरूपसिद्धिर्नास्ति तस्य केनान्येनात्मनास्तु
सिद्धिरिति । तस्मात्सर्वथाऽसिद्धलक्षणा एव पदार्था मूर्खजनस्य विसवादकेनात्मन प्रतीत्य बोपादाय
वा वर्त्तमाना मूढधिया सङ्गास्पद भवन्ति । यथास्वभावं तु सम्यग्दर्शनै प्रतिभाव्यमाना धर्मपुद्लयो
सङ्गपरिक्षयबाहका भवन्ति । सङ्गपरिक्षयश्च निर्वाणप्राप्तिकारणम् । विदितनैरात्म्यस्य हि सर्वेषु
परिक्षीणसङ्गस्य न क्वचित्काचित्प्रार्थना कुतो वा निमित्तोपलम्भ इत्यद्वितीयमेव शिवद्वारमेतन्नैरा
त्म्यम् । पृ॰ १५१ तत्त्वतो नैरात्म्यमिति यस्यैव वर्तते मति । तस्य भावात्कुत प्रीतिरभावेन
कुतो भयम् ॥" –चतु शत॰ पृ॰ १५१, १५६ । तत्त्वसं॰ पृ॰ ८६६ । यतस्ततो वास्तु भय यद्यह नाम
किंचन । अहमेव न किञ्चिच्चेत् भयं कस्य भविष्यति ॥ –बोधिच॰ ९ । ५७ । वर नैरात्म्यभावना
नैरात्म्यस्य पुद्गलादिविरहस्य भावना अभ्यासः वरमुत्तमम्, आत्मदर्शनप्रवृत्ताहङ्कारनिवृत्तिहेतुत्वात् ।
तथाहि तावद् भावनाप्रकर्षपर्यन्तगमनात् साक्षान्नैरात्म्यदर्शनात् विरोधिन सत्कायदर्शन निवर्तते ।
तन्निवृत्तौ चैकस्यानुगामिनो दर्शनाभावात् पूर्वापररूपविकलस्य क्षणमात्रस्य दर्शनम् । तत पूर्वापरस
मारोपाभावान्नानागतसुखसाधन किंचिदात्मन पश्यति, ततो न तस्य क्वचिद्विषये रागो जायते नापि
तत्प्रतिविरोधिनि द्वेष आसङ्गाभावादेव । नाप्यपकारिण प्रति अपकारस्थान पश्यति, येन यस्मिन् कृतो-[p. n840 ]
ऽपकार तयोर्द्वयोरपि द्वितीयक्षणाभावत् । न चान्येन कृतेऽपकारे प्रेक्षावतोऽन्यत्र वैरनिर्यातनमुचितम्,
नापि यस्य कृतस्तेनापि । एव रागादिनिवृत्तौ अन्येपि तत्प्रभवा क्लेशोपक्लेशा नोत्पद्यन्ते । नापि
वस्तुत कश्चित् कस्यचिदपकारकारी । इद प्रतीत्येदमुत्पद्यते इति प्रतीत्यसमुत्पाददर्शनाद्वा । एव हि
पुद्गलशून्यताया सत्कायदर्शननिवृत्तौ छिन्नमूलत्वात् क्लेशा न समुदाचरन्ति । यथोक्तमार्यतथागतगु
ह्यसूत्रे–तद्यथापि नाम शान्तमते वृक्षस्य मूलच्छिन्नस्य सर्वशाखापत्रपलाश शुष्यति । एवमेव शान्तमते
सत्कायदृष्टिप्रशमात् सर्वक्लेशा उपशाम्यन्तीति । तस्माद्वर नैरात्म्यभावना । –बोधिचर्या॰ प॰ पृ॰
४९२–९३ । नैरात्म्यपरि॰ पृ॰ १२ ।

Return

9550 | –दिकलक्षणः श्र॰ । Return

9551

मिथ्याध्यारोपस्य ससारित्वाध्यवसायस्य हानार्थ यत्नोऽसत्यपि कस्मिंश्चिदात्मादौ
मोक्तरि । न हि यथावस्त्वेव व्यवहारः किन्तु यथावसायञ्च । तथाहि रज्जुरपि सर्पाध्यवसायविषय
त्वात् परिहारविषय । एवमहमेव बद्धोऽहमेव मोक्ष्यामीत्यध्यारोपान्मुक्त्यर्थ व्यायाम । –प्रमाणवा॰
मनोरथ॰ । उद्धृतोऽयम् –तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ १८३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३२१ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १६२,
४१८ ।

Return

9552 | –ध्यानोप– श्र॰ । Return

9553 | –णप्रयत्ना– श्र॰ । Return

9554 | आनीयबुद्धे– आ॰ । Return

9555

आत्मीयबुद्धिहान्यात्र त्यागो न तु विपर्यये । उयभोगाश्रयत्वेन आत्मीयबुद्धिहान्या
तत्राहिदष्टाङ्गे त्यागो न तु विपर्यये आत्मीयबुद्धिसत्तायाम् । यस्माद् उपभोगस्य आश्रयत्वेन कारण
त्वेन गृहीतेष्विन्द्रियादिषु स्वत्वे धी आत्मीयत्वबुद्धि केन हेतुना वार्येत ? क केनचित् । तत्कुतस्तत्र
उपभोगसाधने स्वीयावववे वैराग्य येन त्यज्यते । ततो यत्त्यज्यते आत्मीयबुद्धिहान्या एव । न चैव
स्नेहादिष्वात्मीयबुद्धिहानिरस्ति येनैषा त्याग स्यात् । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ । उद्धृतोऽयम् –न्यायवि॰
वि॰ पृ॰ ५८१B ।

Return

9556 | खल्वधी ब॰ । Return

9557 | इति नास्ति ब॰ । Return

9558 | –निबन्धनसत्त्वबु– ब॰ । Return

9559 | चेदयुक्तम् ब॰ । Return

9560 | भोगसाधनत्वनिबन्धन । Return

9561 | अस्याभावात् आ॰ । Return

9562 | –श्रयबुद्धि– ब॰ । Return

9563 | स्नेहस्य । Return

9564 | –दर्शनेप्यस्याभा– श्र॰ । Return

9565 | उपभोगाश्रयत्वनि बन्धन । Return

9566 | स्नेह । Return

9567 | अथैतद्भाव– श्र॰ । Return

9568 | तपसा निर्जरा च –तत्त्वार्थसू॰ ९ । ३ । Return

9569 | –कर्मक्षया– ब॰ । Return

9570

फलवैचित्र्यदृष्टेश्च शक्तिभेदोऽनु
मीयते । कर्मणां तापसंक्लेशात् नैकरूपात्ततः क्षयः ॥–कर्मणां फलवैचित्र्यस्य नानागत्युपभोग्यानेकविधो
पकरणसाध्यविविधसुखदुःखोपभोगप्रकारस्य दृष्टेश्च शक्तिभेदः सामर्थ्यनानात्वमनुमीयते, अतो नाना
प्रकारफलजननसामर्थ्यात् कारणादेकरूपात् फलात् तापसंक्लेशान्न कर्मणां क्षयः । –प्रमाणवा॰ १ । २७७ ।

Return

9571

अथापि तपसः शक्त्या शक्तिसंकरसंक्षयैः । क्लेशात्कुतश्चित् हीयेताशेषमक्लेशलेशतः ॥–अथापि
तपसः शक्त्या शक्तिसंकरेण तापक्लेशमात्रफलेन तानि हीयन्ते । तपःशक्त्या कर्मणां संक्षयेण वा जन्मा
भावः । यच्च किञ्चिदविशिष्टं तत् क्लेशात्कुतश्चित् केशोल्लुञ्चनादेः क्षीयते । कर्मक्षयाच्च मुक्तिः
अत्राह–हीयेताशेषमक्लेशलेशतः । यदि तपसा कर्मक्षयोऽशेषं कर्म हीयेत, अक्लेशतो विनैव केशोल्लु
ञ्चनादिदुःखात् कर्मणः क्षीणत्वात् । यथा नारकादिदुःखं न भवति तथा अल्पीयोपि न स्यात् । शक्ति
सांकर्येपि लेशतः सन्तापक्लेशात् केवलात् कर्म हीयेत, न दुःखान्तरानुबन्धी संसारप्रबन्धः तपस्विनः
स्यात् । यदीष्टमपरं क्लेशात् तत्तपः क्लेश एव चेत् । तत्कर्मफलमित्यस्मान्न शक्तेः संकरादिकम् ॥
तपसः शक्त्या शक्तिसंकरसंक्षयश्च तदा वक्तुं शक्यो यदि क्लेशादिष्टं क्लेशादपरमन्यत्तपो नान्यथा ।
क्लेश एव चेत्ततपः, तत्क्लेशरूपं तपः कर्मफलमित्यस्मात् कर्मफलभूतात्तपसः शक्तिसंकरादिकं न युक्तम् ।
आदिशब्दात् संक्षयश्च । –प्रमाणवा॰ मनोरथ॰ १ । २७८–७९ ।

Return

9572 | संकरणे क्षय– श्र॰ । Return

9573

क्षयनिमित्तमिह न स्यात् ।
तच्छक्तिसंकरः क्षयकरीत्यपि –षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ । तच्छक्तिसंकरक्षयकारीत्यपि
–स्या॰ र॰ पृ॰ १११८ ।

Return

9574 | तच्चित्रं क्षय– आ॰, ब॰ । Return

9575 | वत् श्र॰ । Return

9576 | पृ॰ ८३८ पं॰ ११ । Return

9577 | –ज्ञानलक्षणप्रवा– श्र॰ । Return

9578 | पृ॰ ८३८ पं॰ १८ । Return

9579 | तुलना–तत्सूक्तमेव, किन्त्वज्ञो जनो दुःखानुषक्तं सुखसाधनं पश्यन्नात्मस्नेहात् सांसारिकेषु दुःखानुष क्तसुखसाधनेषु प्रवर्तते अपथ्यादौ च मूर्खातुरवत् । –षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ । स्या॰ र॰ पृ॰ १११८ । Return

9580 | पृ॰ ९ । Return

9581 | –साधन पश्यन् आ॰ । Return

9582 | –विवेकस्तु आ॰ । Return

9583 | –विवेकस्तु आ॰ । Return

9584 | उद्धृतोऽयम् –न्यायवि॰ वि॰ पृ॰ ५८१ । स्या॰ र॰ पृ॰ १११९ । Return

9585 | पृ॰ ८३९ प॰ ४ । Return

9586

तुलना–क्षणिकादिभावनाया मिथ्यारूपत्वात्, नच मिथ्याज्ञानस्य नि श्रेयसकारणत्वमतिप्रस
ङ्गात् । –प्रश व्यो॰ पृ॰ २० घ॰ । भावनाया विकल्पात्मिकाया श्रुतमय्याश्चिन्तामय्याश्चावस्तु
विषयाया वस्तुविषयस्य योगिज्ञानस्य जन्मविरोधात् । कुतश्चिदतत्त्वविषयाद् विकल्पज्ञानात्तत्त्वविष
यस्य ज्ञानस्यानुपलब्धे । –आप्तप॰ का॰ ८३ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २१ । षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ ।

Return

9587 | –नित्यादिभावन्मु– आ॰ । Return

9588

न बन्धमोक्षौ क्षणिकैकसस्थौ–क्षणिकमेक यच्चित्त तत्सस्थौ बन्धमोक्षौ न स्याताम् । यस्य
चित्तस्य बन्ध तस्य निरन्वयप्रणाशादुत्तरचित्तस्याबद्धस्यैव मोक्षप्रसङ्गात् । यस्यैव बन्ध तस्यैव मोक्ष
इति एकचित्तसस्थौ बन्धमोक्षौ –युक्त्यनु॰, टी॰ पृ॰ ४१ ।

Return

9589 | क्षणिकैकान्तपक्षे । Return

9590 | अन्यत्रानुष्ठा– ब॰ । Return

9591 | –सन्धेर्व्यापा– आ॰ । Return

9592

तुलना–
किंच, सर्वो बुद्धिपूर्वं प्रयतमान किंचिदिदमतो मम स्यादित्यनुसन्धानेन प्रवर्तते । –षड्द॰ बृह॰ श्लो॰
५२ ।

Return

9593 | –पूर्वं वर्त्तमान ब॰ । Return

9594 | सन्ताननिषिद्ध– श्र॰ । Return

9595 | पृ॰ ८३९ प॰ ७ । Return

9596 | –रोपानुपपत्तिश्च सन्ता– ब॰ । Return

9597 | संसारिणाम् ब॰, श्र॰ । Return

9598

तुलना–अहेतुकत्वान्नाशस्य हिसाहेतुर्न हिंसक । चित्तसन्ततिनाशश्च मोक्षो नाष्टाङ्ग
हेतुक ॥ –आप्तमी॰ का॰ ५२ । आकस्मिकेऽर्थे प्रलयस्वभावे मार्गो न युक्तो बधकश्च न स्यात् ॥–
तथा च सकलास्रवनिरोधलक्षणमोक्षस्य चित्तसन्ततिनाशरूपस्य वा शान्तनिर्वाणस्य मार्गो हेतु नैरात्म्य
भावनालक्षणो न युक्त स्यात् नाशकस्य कस्यचिद्विरोधात् । –युक्त्यनु॰ टी॰ पृ॰ ४० । निर्हेतुकतया
विनाशस्य उपायवैयर्थ्यम्, अयत्नसाध्यत्वात् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० ड ।

Return

9599

तपोऽनुष्ठानादिना ।
किंच, तेन मोक्षार्थानुष्ठानेन प्राक्तनस्य रागादिक्षणस्य नाश क्रियते, भाविनो वाऽनुत्पाद, तदुत्पादक
शक्तेर्वा क्षय, सन्तानस्योच्छेदोऽनुत्पादो वा, निराश्रयचित्तसन्तत्युत्पादो वा ? –षड्द॰ बृह॰ श्लो॰
५२ ।

Return

9600 | चोच्छेद ब॰ । Return

9601 | निराश्रयचित्त– आ॰ । Return

9602 | सौगतमते । Return

9603 | –दुत्पद्यते आ॰ । Return

9604 | निर्हेतुकाऽभाववादः विशीर्यत इत्यर्थ । Return

9605 | सन्तानोच्छेदानुत्पादयो । Return

9606 | कुतश्चिदात्मलाभासंभवात सन्तानस्योच्छेदार्थोऽनुत्पादार्थों वा तत्प्रया सो युक्तो न चासौ ब॰ । Return

9607 | –त्पद्यनुप– श्र॰ । Return

9608 | तुलना–किंच वास्तवस्य सन्तानस्यानभ्युपगमात् किं तदुच्छेदादिप्रयासेन ? नहि मृतस्य मारण क्वापि दृष्टम् । –षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ । Return

9609 | –न्तराकर्तृकत्वे ब॰ । Return

9610 | सत्त्वादुत्पादे आ॰ । Return

9611 | तद्भावस्य ब॰ । Return

9612 | सहकारिकारणाभावस्य । Return

9613 | सहकारिकारणाभावेन । Return

9614 | साध्यपक्षे ब॰ । Return

9615 | –राभावाभावरूपतया ब॰ । Return

9616 | साध्यमते ब॰ । Return

9617 | व्युत्पादकस्य हि श्र॰, उत्पादकत्वे हि ब॰ । Return

9618 | सहकारिकारणाभावे । Return

9619

अर्थक्रियाकारित्वाभावे । तुलना–चरमक्षणस्याकिञ्चि
त्करत्वेन अवस्तुत्वापत्तित पूर्वपूर्वक्षणानामप्यवस्तुत्वापत्तेः सकलसन्तानाभावप्रसङ्गः । विद्युदादे सजाती
याकरणेऽपि योगिज्ञानस्य करणान्नावस्तुत्वमिति चेत्, न, आस्वाद्यमानरससमानकालरूपोपादानस्य
रूपाकरणेऽपि रससहकारित्वप्रसङ्गात्, ततो रसाद्रूपानुमान न स्यात् । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १६१ ।
स्या॰ र॰ पृ॰ ११२१ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४९७ ।

Return

9620 | अन्त्यक्षणोत्पादकस्य उपान्त्यक्षणस्य । Return

9621 | –मशेषचित्त– आ॰ । Return

9622

यदा
हि कचिश्त्सर्वज्ञो योगी तम् अन्त्यक्षण जानाति तदा सोऽन्त्य क्षण योगिज्ञानस्य सहकारितया समुत्पादको
भवति नाकारण विषय इति सिद्धान्तात् । अत सजातीयक्षणानुत्पादकोऽपि अन्त्यक्षण योगिज्ञानस्य
सहकारितया जनकत्वात् अर्थक्रियाकारी भवत्येव ।

Return

9623

बौद्धमते हि द्वितीयक्षणवर्तिनो रसस्य प्रथमक्ष
णवर्ती रस उपादानम् प्रथमक्षणवर्तिरूपञ्च सहकारि भवति । प्रथमक्षणवर्तिरूप हि सजातीय द्वितीयक्ष
णवर्तिन रूप जनयित्वैव विजातीये द्वितीयक्षणवर्तिरसे सहकारि भवति । यदि हि अन्त्यो ज्ञानक्षण
सजातीय ज्ञानक्षणान्तरमनुत्पाद्यापि विजातीये सन्तानान्तरवर्तिनि योगिज्ञाने आलम्बनतया सहकारि
स्यात् तदा पूर्वक्षणवर्तिरूपमपि द्वितीयक्षणवर्तिसजातीय रूपक्षणान्तरमजनयित्वैव विजातीये द्वितीयक्ष
णवर्तिनि रसे सहकारि स्यात् । तथा च द्वितीयक्षणवर्तिरसात् रूपानुमानं न स्यात् इति भाव ।

Return

9624 | अन्तक्ष– आ॰ । Return

9625 | रसोत्पादकत्वेऽपि । Return

9626 | सजातीयजनकत्वासंभ– ब॰ । Return

9627 | रूपक्षणान्तरानुत्पादकत्वसभवात् । Return

9628 | योगिज्ञान । Return

9629 | अन्त्यक्षणस्य । Return

9630 | तत्कारणेऽनुष्ठान– आ॰, स्वकारणानुष्ठान– ब॰ । Return

9631 | निराश्रयचि– आ॰ । Return

9632 | –या चेति श्र॰ । Return

9633 | चित्तसन्तते । Return

9634

चित्ताना तत्त्वतोऽन्वितत्वसाधनात् सन्तानोच्छेदानुपपत्तेश्च –अष्टसह॰ पृ॰ ६९ ।
प्रमेयक॰ पृ॰ ३२० । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १६२ । केवल सा चित्तसन्तति सान्वया निरन्वया वेति
वक्त्तव्यम् । आद्ये सिद्धसाधन तथाभूत एव चित्तसन्ताने मोक्षोपपत्ते । –षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ ।

Return

9635 | निरन्वयक्षणिकपक्षेऽपि । Return

9636

सन्तानस्याप्यवस्तुत्वादन्यथात्मा तथोच्यताम् । कथञ्चिद्द्रव्य
तादात्म्याद्विना सन्तत्यसभवात् । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २३ । यदि सन्तानार्थ परमार्थसस्तदा आत्मैव
सन्तानशब्देनोक्त स्यात् । अथ संवृतिसन्, तदा एकस्य परमार्थसतोऽसत्त्वादन्यो बद्धोऽन्यश्च मुच्यत
इति बद्धस्य मुक्त्यर्थं न प्रवृत्ति स्यात् । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १६२ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३२१ ।

Return

9637 | बद्धात्मानं ब॰ । Return

9638

तर्हि
न नैरात्म्यदर्शनमिति कुतस्तन्निबन्धना मुक्ति ? –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १६२ । प्रमेयक॰ पृ॰
३२१ ।

Return

9639 | नैरात्म्यभावनायामस्खलद्रूपाया हि बद्धमेव आत्मान मोचयिष्यामि इत्येकत्वाध्यवसा यस्य संभावनैव नास्ति । Return

9640 | नैरात्म्यदर्शनस्य समर्थने क्रियमाणे । Return

9641 | एकत्वाध्यवसायः । Return

9642 | यदप्युक्त– ब॰ । Return

9643 | पृ॰ ८४० प॰ ५ । Return

9644 | हेयोपादेयत्त्वज्ञा हि आत्यन्तिकसुखसाधनमुपभोगाश्रयमात्मीयञ्चाभिमन्यन्ते न तादात्विकसुखसाधनम् । –स्या॰ र॰ पृ॰ १११९ । Return

9645 | उपयोगाश्र– आ॰ । Return

9646 | –गाशयमा– ब॰ । Return

9647 | हि उक्तञ्च प्राकृतश्लोक एगो ब॰ । Return

9648

एको मे सासदो अप्पा –नियमसा॰
गा॰ १०२ । एको मे शाश्वत आत्मा ज्ञानदर्शनलक्षण । शेषा मे बाह्या भावा सर्वे सयोगलक्षणा ।
सयोगमूला जीवेन प्राप्ता दुःखपरम्परा । तस्मात्सयोसम्बन्धं सर्वं त्रिविधेन व्युत्सृजामि ।

Return

9649 | संसवो श्र॰ । Return

9650 | संयोग– आ॰ । Return

9651 | संयोग– आ॰ । Return

9652 | सगृहीतोऽय श्लोक सुभाषितरत्नभाण्डागारे । Return

9653 | –जना ब– ब॰ । Return

9654 | –सम्बन्धेषु श्र॰ । Return

9655 | दुःखाहेतुषु ब॰, आ॰ । Return

9656

सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्ष
मार्ग –तत्त्वार्थसू॰ १ । १ । तुलना–तत्र प्रथम तावत् त्रीणि रत्नानि तद्यथा–बुद्धो धर्म सघश्चेति ।
–धर्मस॰ पृ॰ १ ।

Return

9657 | तात्कालिकसुखसाधनेषु स्त्र्यादिषु । Return

9658 | तादात्विकसुखसाधनस्त्र्यादीनाम् । Return

9659 | –त्र भावात् ब॰ । Return

9660 | – त्वेऽस्यात्मीय– श्र॰ । Return

9661 | रत्नत्रयस्य । Return

9662 | –स्यासद्भा– ब॰ । Return

9663 | निर्विशेषात्तस्य सद्भावेन ब॰ । Return

9664 | –न्नस्यैव त्यागे सभ वात् श्र॰ । Return

9665 | पृ॰ ८४० प॰ ११ । Return

9666 | सारूप्यादि– श्र॰ । Return

9667 | –सम्बन्धाभावेषु श्र॰ । Return

9668 | गुणदर्शनमस्तीति ब॰, आ॰ । Return

9669 | – स्नेहव्यावृ– ब॰ । Return

9670 | स्नेहबाध– ब॰ । Return

9671 | यद्यप्येकत्र दोषेण तत्क्षणं चलिता मति । विरक्तो नैव तत्रापि कामीव वनितान्तरे । –प्रमाणवा॰ १ । २४१-४२ । Return

9672 | विरागवती जाता । Return

9673 | इत्यसु– ब॰ । Return

9674 | अन्यो हि आ॰ । Return

9675 | –हेतुत्वाख्यगुणदर्श नात् ब॰, श्र॰ । Return

9676 | तत्त्वज्ञ । Return

9677 | संयोगसम्बन्धिषु स्त्र्यादिषु । Return

9678 | अपेक्षा– श्र॰ । Return

9679 | जन्मजरामरणादिप्रबन्धकारणत्वस्य । Return

9680 | स्त्र्यादिष्वपि । Return

9681

तुलना–यादृशो दुखहेतु
स्तादृशो हेय एव, सोपाधिश्च तथा । निरुपाधिरपि हीयतामिति चेत्, न, अशक्यत्वान्निष्प्रयोजनत्वाच्च ।
–आत्मत॰ पृ॰ १०६ ।

Return

9682 | आत्मनि । Return

9683 | पृ॰ ८४१ पं॰ २ । Return

9684 | हिंसाविरतिरूपव्रतोपबृह कस्य कायक्लेशस्य कर्मत्वेपि तपस्त्वाविरोधात् । –षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ । Return

9685 | –लक्षणं वृ– ब॰ । Return

9686 | व्रताविरोधि त्वाभावात् । Return

9687 | नारकादिक्लेशेन । Return

9688 | पृ॰ ८४१ पं॰ ५ । Return

9689 | तत्सूक्तम् नास्ति श्र॰ । Return

9690 | विचित्रफलदानसमर्थानां कर्मणा शक्तिसकरे सति –षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ । Return

9691 | वाक्लेशतः श्र॰ । Return

9692 | –दुःकरकाय– श्र॰ । Return

9693 | –सन्तानो नैकविध– ब॰ । Return

9694 | सुषुप्तिकाले त्वच त्यक्त्वा पुरीतति वर्तमानेन मनसा ज्ञानाजननमिति । –मुक्ता॰ का॰ ५६ । Return

9695 | –वे च तदपरि– ब॰ । Return

9696

सुषुप्तावस्थाया ज्ञानसद्भावे
जाग्रदबस्थातो न विशेष स्यात्, उभयत्रापि स्वसवेद्यज्ञानस्य सद्भावाविशेषात् । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰
२० ड ।

Return

9697

सुषुप्तौ निद्रयाभिभूतत्व विशेष इति चेत्, असदेतत्, तद्धर्मतया तस्यापि तादात्म्येन
अभिभावकत्वासंभवात् । व्यतिरेके तु रूपादिपदार्थानामेव सत्त्वात् तत्स्वरूप निरूप्यम् । अभिवश्च यदि[p. n848 ]
विनाश, न विज्ञानस्य सत्त्व विनाशस्य वा निर्हेतुकत्वम् । अथ तिरोभाव, न; विज्ञानस्य सत्त्वेन तत्सत्तैव
सवेदनमित्यभ्युपगमे तस्यानुपपत्ते । –प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २० ड ।

Return

9698 | निद्रया । Return

9699 | नाशस्य । Return

9700 | सद्भावविरोधित्वात् । Return

9701 | पृ॰ ८४७ प॰ १८ । Return

9702 | ततश्च सुषुप्तावनुभूत आनन्द आत्मा भावरूपाज्ञानञ्चेति त्रयमप्युत्थितेन परामृश्यते सुखमहमस्वाप्स न किञ्चिदवेदिषमिति । –विवरणप्र॰ पृ॰ ६० । Return

9703 | स्वप्नादिस– श्र॰ । Return

9704 | तत्सुखसवेदनस्य नास्ति श्र॰ । Return

9705 | तत्र विज्ञाना– श्र॰ । Return

9706 | –मस्वापम् ब॰ । Return

9707 | अस्ति चात्र स्वापलक्षणार्थनिरूपणम–एताव त्काल निरन्तरसुप्तोऽहमेतावत्काल सान्तरमित्यनुस्मरणप्रतीते । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३२३ । Return

9708 | स्मर णस्य । Return

9709 | यत् स्वसंस्मरण ब॰ । Return

9710 | अनुभवात्मक । Return

9711 | –निबन्धनो येना– आ॰, ब॰ । Return

9712

तुलना–सुप्तमूर्च्छाद्यवस्थासु चेतो नेति च ते कुत । निश्चयो
वेदनाभावादिति चेत्स कुतो गत । यदीत्थ भवतस्तासु निश्चय सप्रवर्तते । न वेद्मि चित्तमित्येव सति
सिद्धा सचित्तता ॥ यदि च तासु मूर्च्छाद्यवस्थासु न वेद्म्यह चित्तमित्येव निश्चय प्रवर्त्तते भवत, तदा
तेनैव तथा प्रवृत्तेन निश्चयेन सचित्तता सिद्धा । –तत्त्वस॰, पं॰ पृ॰ ५४० । प्रमेयक॰ पृ॰ ३२३ ।
स्वप्नमूर्च्छाद्यवस्थासु चित्त च यदि नेष्यते । मृति स्यात्तत्र चौत्पत्तौ मरणाभाव एव वा । –तत्त्वस॰
पृ॰ ५४१ ।

Return

9713 | निखिलानुभवविकलस्य आत्मन स्मरणानुपपत्ते । Return

9714 | ननु सुषुप्ता– श्र॰, न च सुप्ता– आ॰ । Return

9715

तुलना–स्यान्मत यदि
विज्ञानं दशास्वास्वस्ति तत्कथम् । न स्मृति प्रतिबुद्धादे तदाकारा भवेदिति ॥ तदकारणमत्यर्थं
पाटवादेरसम्भवात् । स्मरण न प्रवर्तेत सद्योजातादिचित्तवत् ॥–यदि ह्यनुभूत इत्येतावन्मात्रेणैव
स्मरण स्यात्स्यादेतत्, यावता सत्यप्यनुभवे पाटवाभ्यासार्थित्वादिवैकल्यात् स्मरण न भवति, यथा
सद्योजाताद्यवस्थायामनुभूतस्यापि चित्तस्य । –तत्त्वस॰, प॰ पृ॰ ५४० । प्रमेयक॰ पृ॰ ३२५ ।

Return

9716 | तत्र तेन श्र॰ । Return

9717 | प्रतियोगिन सकाशात् यद्भिन्नं भावान्तर भूतलादि तत्स्वभावतया । Return

9718 | पृ॰ ८४७ प॰ १९ । Return

9719

मिद्धादिसामग्रीविशेषाद्, विशिष्टं सुषुप्ताद्यवस्थाया गच्छत्तृणस्पर्शज्ञानतुल्य बाह्याध्यात्मिकप
दार्थानेकधर्मग्रहणविमुख ज्ञानमस्ति अन्यथा जाग्रत्प्रबुद्धज्ञानप्रवाहयोरप्यभावप्रसक्तिरिति । –सन्मति॰
टी॰ पृ॰ १६३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३२३ ।

Return

9720 | पृ॰ ८४० पं॰ १ । Return

9721 | ज्ञानस्य । Return

9722 | स्वपरप्रकाशनस्व भावत्वमात्रेण Return

9723 | ज्ञानस्य । Return

9724 | सुषुप्तादिसंवेदनं श्र॰ । Return

9725 | तुलना–मणिमन्त्रादिना अग्न्यादिप्रतिबन्धे शरावादिना प्रदीपादि प्रतिबन्धेऽपि च समानत्वात् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३२२ । Return

9726 | वेदनतस्य श्र॰ । Return

9727 | मन्त्रादिना शरावादिना वा । Return

9728 | अग्न्यादे प्रदीपस्य वा । Return

9729 | नाशः सभ– ब॰ । Return

9730 | स्वकायजनन– ब॰ । Return

9731 | निद्रया ज्ञानस्याभिभवेऽपि । Return

9732

तुलना–तदवस्थाया विज्ञानाभा
वग्राहकप्रमाणासभवात् । नथाहि–न तावत्सुप्त एव तदवस्थाया विज्ञानाभाव वेत्ति, तदा विज्ञानान
भ्युपगमात् । तदवगमे च तस्यैव ज्ञानत्वात् न तदवस्थाया तदभाव । नापि पार्श्वस्थितोऽन्यस्तदभाव
वेत्ति, कारणव्यापकस्वभावानुपलब्धीना विरुद्धविधेर्वाऽत्र विषयेऽव्यापारात्, अन्यस्य तदभावावभास
कत्वायोगात् । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ९० । प्रमेयक॰ पृ॰ ३२३ ।

Return

9733 | ज्ञानाभावे । Return

9734 | सुषुप्ताद्यवस्थायाम् । Return

9735 | ज्ञानाभाव । Return

9736 | तत्प्रतिहेतुत्वा– आ॰, ब॰ । Return

9737 | –कालस्य भावस्य आ॰ । Return

9738 | आश्रयभूतस्य आत्मनो ज्ञानमथ च ज्ञानाभावस्य प्रतियोगिनो ज्ञानस्य स्मरणमस्त्येवेति भावः । Return

9739 | निर्भरस्वप्नेन मया न कि– ब॰, आ॰ । Return

9740 | मया किञ्चिज्ज्ञानम् श्र॰ । Return

9741 | तद्भावस्यैव श्र॰ । Return

9742 | सुषुप्तिदशायाम् । Return

9743 | ज्ञानाभाव । Return

9744 | लिङ्गस्य । Return

9745

तुलना–स्वात्मनि स्वसविदितविज्ञानाविनाभूतत्वेन
निश्चितस्य प्राणापानशरीरोष्णताकारविशेषादे तदवस्थायामुपलभ्यमानलिङ्गस्य सद्भावेन अनुमान
प्रतीत्युत्पत्ते । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ९० । प्रमेयक॰ पृ॰ ३२४ ।

Return

9746 | ज्ञानाविनाभावित्वेन । Return

9747 | प्राणापानशरीरोष्णतादिभ्य एव ज्ञान प्रतीयत इत्यर्थ । Return

9748 | ननु द्विविधोऽत्र प्राणादि चैतन्य प्रभवो जाग्रद्दशायाम्, प्राणादिप्रभवश्च सुषुप्ताद्यवस्थायामिति । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३२४ । Return

9749

यथैव हि सुषुप्तः प्राणिति तथेतरोऽपि, अन्यथा किमय सुषुप्तः किंवा जागर्ति इति
सन्देहो न स्यात् । यदि चैते सुषुप्तस्य चैतन्यप्रभवा न स्यु किन्तु प्राणादिप्रभवा, तर्हि जाग्रतः
परवञ्चनाभिप्रायेण सुषुप्तव्याजेनावस्थितस्य तादृशामेव तेषा भावो न स्यात् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३२४ ।

Return

9750 | सुप्तः आ॰ । Return

9751 | प्राणप्रभवाणामेव प्राणादीनाम् । Return

9752 | एव सुप्तस्य ब॰ । Return

9753 | विवेचयेत् श्र॰ । Return

9754 | द्रष्टव्यम् –पृ॰ ६०३ टि॰ १ । Return

9755 | सुप्तादौ च आ॰ । Return

9756 | एकस्माज्जाग्रद्विज्ञा नादनन्तरभावी प्राणादि कालान्तरभावि च प्रबोधज्ञानमित्यस्यासभाव्यमानत्वात् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३२५ । Return

9757 | –भाविप्राणादेः का– श्र॰ । Return

9758 | –द्वयस्य संभ– ब॰ । Return

9759 | द्रष्टव्यम् –पृ॰ ६१९ टि॰ १० । Return

9760 | –सिद्धेः श्र॰ । Return

9761 | श्वेताम्बरैः यापनीयैश्च । Return

9762 | कथमनन्तसौख्यं आ॰ । Return

9763 | केवलिनि । Return

9764 | –कं कञ्चित् ब॰ । Return

9765

अस्ति च केवलिभुक्ति समग्रहेतुर्यथा पुरा भुक्ते । पर्याप्तिवेद्यतैजसदीर्घायुष्कोदयो
हेतु ॥ नष्टानि न कर्माणि क्षुघो निमित्त विरोधिनो न गुणा । ज्ञानादयो जिने किं सा ससारस्थिति
र्नास्ति । –केवलिभु॰ श्लो॰ १–२ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६१२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ४७४ । आध्यात्मिक॰
पृ॰ ६३B । अस्ति केवलिनो भुक्ति समग्रसामग्रीकत्वात् पूर्वभुक्तिवत् । सामग्री चेय प्रक्षेपाहारस्य,
तद्यथा पर्याप्तत्व वेदनीयोदय आहारपक्तिनिमित्त तैजसशरीर दीर्घायुष्कत्व चेति । –सूत्रकृ॰ शी॰
पृ॰ ३४५ । युक्तिप्र॰ पृ॰ १५३ ।

Return

9766 | सयोगिकैव– ब॰ । Return

9767

यत कवलाहारभुवतेर्द्विधा कारण बाह्यमाभ्यन्तर च । तत्र
बाह्यमशनादि, तत्तावदस्त्येव न तत्र कस्यापि विवाद । आभ्यन्तर पर्याप्तिवेद्यतैजसदीर्घायुष्ट्वोदय
लक्षणम् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ४७५ ।

Return

9768 | एतदन्तर्गत पाठो नास्ति आ॰ । Return

9769 | भावे नास्ति श्र॰ । Return

9770 | –तव्यम विधेरभा– आ॰ । Return

9771

तम इव भासो वृद्धौ ज्ञानादीना न तारतम्येन । क्षुघ्
हीयतेऽत्र न च तज्ज्ञानादीना विरोधगति ॥ अविकलकारणभावे तदन्यभावे भवेदभावेन । इदमस्य
विरोधीति ज्ञाने न तदस्ति केवलिनि । –केवलिभु॰ श्लो॰ ३–४ । स्या॰ र॰ पृ॰ ४७३ । न कवला
हारवत्त्वेन तस्यासर्वज्ञत्व कवलाहारसर्वज्ञत्वयोरविरोधात् । –प्रमाणनय॰ २ । २७ ।

Return

9772 | ज्ञानापचये ब॰ । Return

9773 | अविकलकारणस्य भवतोऽन्यभावेऽभावाद्विरोधगति । –न्यायवि॰ पृ॰ ९६ । Return

9774 | विरोधज्ञानम् । Return

9775 | –यत्वात्सन्निधौ ब॰ । Return

9776 | भगवतीति आ॰ । Return

9777

निषिद्धमानश्च भावस्तस्या कार्यं कारण व्यापको वा स्यात् । –स्या॰ र॰ पृ॰
४७३ । किमेव सति कवलाहारस्य व्यापक कारण कार्यं सहचरादि वा सार्वज्ञ्येन विरोधमधिवसेत् । –
रत्नाकराव॰ २ । २७ । आध्यात्मिक॰ श्लो॰ ५ ।

Return

9778 | क्षुध । Return

9779

यदि कार्यम्; तदा तन्निवर्त
मानम् आत्मनिर्वर्तनसमर्थाया एव क्षुधो निवृत्तिमवगमयेन्न तु सर्वथा, कारणमात्रस्य कार्याभावेऽपि
भावाविरोधात् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ४७३ ।

Return

9780 | तदात्मनिवर्त्तनसमर्थाविकल– श्र॰ । Return

9781 | कारणमात्रस्य अनुकूलात्मन । Return

9782 | –भावे भावा– ब॰ । Return

9783

ज्ञानावरणी
यादेर्ज्ञानावरणादिकर्मण कार्यम् । क्षुत् तद्विलक्षणास्या न तस्य सहकारिभावोऽपि ॥ –केवलिभु॰ श्लो॰
१० । न हि क्षुन्मोहनीयकार्या वेदनीयप्रभवत्वात् । –स्या॰ र॰ पृ॰ ४७३ ।

Return

9784

न क्षुद विमो
हपाको यत्प्रतिसस्यानभावननिवर्त्या । न भवति, विमोहपाक सर्वोऽपि हि तेन विनिवर्त्य ॥ –केव
लिभु॰ श्लो॰ ७ । स्या॰ र॰ पृ॰ ४७४ । शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ ३९३B. । आध्यात्मिक॰ पृ॰ ५९
B । यतो मोहविपाका क्षुन्न भवति तद्विपाकस्य प्रतिपक्षभावनया प्रतिसख्यानेन निवर्त्यमान
त्वात् । तथाहि कषाया प्रतिकूलभावनया निवर्तन्ते क्षुद्वेदनीय तु रोगशीतोप्मादिवत् जीवपुद्गलवि
पाकितया न प्रतीपवासनामात्रेण निवर्तते अतो न मोहविपाकस्वभावा क्षुदिति –सूत्रकृ॰ शो॰ पृ॰ ३४६
A. । युक्तिप्र॰ पृ॰ १५० ।

Return

9785 | निर्वर्त्यते ब॰ । Return

9786

शीतोष्णवाततुल्या क्षुत्तत् तत्प्रतिविधानकाङ्क्षा तु । मूढस्य
भवति मोहात् तथा भृशं वाध्यमानस्य । शीतोष्णक्षुदुदन्यादयो हि ननु वेदनीय इति । –केवलिभु॰ श्लो॰
८, १३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ४७४ ।

Return

9787 | अनन्त च सुख भर्तु ज्ञानादिगुणसगतम् । क्षुधादयो न बाधन्ते पूर्णं त्वस्ति महोदये ॥ –द्वात्रिं॰ ३० । ११ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ ८ । Return

9788 | ज्ञानावरणोदयात् । Return

9789 | –यान्नक्षयाति– ब॰ । Return

9790 | ज्ञानक्षयातिशय । Return

9791 | –वति तदा– श्र॰ । Return

9792 | कर्मचतु– ब॰ । Return

9793 | निरस्तघातिकर्मचतुष्टये जिने वेदनीयसद्भावात्तदाश्रया एकादश परीषहा सन्ति अथवा एकादश जिने न सन्तीति वाक्यशेष कल्पनीय । –सर्वार्थसि॰ ९ । ११ । Return

9794 | इत्याद्यागम– ब॰ । Return

9795

देशोनपूर्वकोटीविहरणमेव सतीह
केवलिन । सूत्रोक्तमुपापादि न मुक्तिश्च न नियतकाला स्यात् । –केवलिभु॰ श्लो॰ २४ ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६१३ । सूत्रकृ॰ शी॰ पृ॰ ३४६B । स्या॰ र॰ पृ॰ ४८० । शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰
३९५A ।

Return

9796 | –पूर्वकोटिविह– ब॰ । Return

9797 | घटेत् ब॰ । Return

9798 | भुक्तिम् । Return

9799

आयुरिवाभ्यवहारो जीवनहेतुर्विनाभ्यवहृते । चेत्तिष्ठत्वनन्तवीर्ये
विनायुषा कालमपि तिष्ठेत् ॥ न ज्ञानवदुपयोगो वीर्ये कर्मक्षयेण लब्धिस्तु । तत्रायुरिवाहारोऽपेक्ष्येत
न तत्र बाधास्ति ॥ –केवलिभु॰ श्लो॰ २०–२१ । स्या॰ र॰ पृ॰ ४८० ।

Return

9800

तैलक्षये न दीपो
न जलागममन्तेरण जलधारा । तिष्ठति यथा तनो स्थितिरपि न विनाहारयोगेन ॥ –केवलिभु॰
श्लो॰ ३१ । स्या॰ र॰ पृ॰ ४८० ।

Return

9801 | तत्र यथा आ॰ । Return

9802 | भुक्ताभावे आ॰ । Return

9803 | –मास्तिष्ठते ब॰ । Return

9804 | भुक्तिर्दोषो यदुपोष्यते न दोषश्च भवति निर्दोषै । इति निगदितो निषद्यार्हति न स्थानयोगादे ॥ –केवलिभु॰ श्लो॰ २८ । स्या॰ र॰ पृ॰ ४८० । Return

9805 | भुक्तिदोषा यदु– आ॰ । Return

9806 | परमावधेर्युक्तस्य छद्मस्थस्येव नान्तरायोऽपि । सर्वार्थदर्शनेऽपि स्यान्न चान्यथा पूर्वमपि भुक्ति ॥ –केवलिभु॰ श्लो॰ ३२ । स्या॰ र॰ पृ॰ ४८० । Return

9807 | परममहर्षिभिरमहर्षिभिर– ब॰ । Return

9808

इन्द्रियविषयप्राप्तौ यदभिनिबोधप्रसञ्जन भुक्तौ । तच्छब्दगन्धरूपस्पर्शप्राप्त्या प्रति
व्यूढम् ॥ –केवलिभू॰ श्लो॰ ३३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ४८० । रासन च मतिज्ञानमाहारेण भवेद्यदि ।
घ्राणीय स्यात्तदा पुष्पध्राणतर्पणयोगतः ॥ –द्वात्रिं॰ ३० । २१ ।

Return

9809 | –धूमवासादि– ब॰ । Return

9810

पूर्वद्वारेण समवसरणे प्रविशत्यथ ।
प्रदक्षिणीकृत्य पूर्वसिंहासने निषीदति । पादपीठन्यस्तपाद कृततीर्थनमस्कृतिः । विधत्ते देशना स्वामी
गम्भीरमधुरध्वनि । –काललोक॰ ३० । ३१-३२ ।

Return

9811 | पूर्वाह्ने च पादोन– आ॰, ब॰ । Return

9812 | अस्ति ब॰ । Return

9813

प्राकारस्य द्वितीयस्यान्तरे चोत्तरपूर्वत ।
देवच्छन्द विचक्रुस्ते स्वामिविश्रामहेतवे ॥ –त्रिषष्ठि॰ १ । ३ । ४४४, ६७९ । इत्थं बलिविधौ पूर्णे जिना
प्रथमवप्रत । अवतीर्य द्वितीयस्य वप्रस्यैशानकोणके । देवच्छदमागत्य सुख तिष्ठन्ति नाकिभि । –
काललोक॰ ३० । ६८-६९ । तथाहि स भगवान् पूर्वाह्णे अपराह्णे च पादोनप्रहरं यावत् धर्मोषदेशकाल
एव सिंहासनाधिरूढ आस्ते, शेष तु दिन देवच्छन्दकनाम्नि दिव्यस्थाने यथासुख गमयति । तत्र च गण
धरदेवैरानीतमाहार निखिलदोषविशुद्ध विज्ञाय क्षुद्वेदनोदये गृह्णाति । आहार च तदीयपाणिपल्लवन्यस्त
मासचक्षुष पश्यन्ति, कथमसौ भुङ्क्ते इत्येतत्तु न पश्यन्ति, सर्वज्ञाहारनिहारयोर्मासचक्षुषामगोचरत्वात् ।
–स्या॰ र॰ पृ॰ ४६९ ।

Return

9814 | तत्र गणधर– आ॰ । Return

9815 | पृ॰ ८५२ पं॰ १ । Return

9816 | अत्र किमाहारमात्र प्रसाध्यते कवलाहारो वा ? –रत्नक॰ टी॰ पृ॰ ५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३०० । Return

9817 | तद्भावात्त– ब॰ । Return

9818

आहारा एइदियप्पहुडि जाव सजोगकेवलित्ति–अत्र कवललेपोष्ममन कर्माहारान् परि
त्यज्य नोकर्माहारो ग्राह्य । –छक्ख, टी॰ पृ॰ ४०९ । आहारानुवादेन आहारकेषु मिथ्यादृष्ट्यादीनि
सयोगकेवल्यन्तानि । –सर्वार्थसि॰ १ । ८ । थावरकायप्पहुदी सजोगिचरमोत्ति होदि आहारी । –जीव
का॰ गा॰ ६९७ ।

Return

9819

णोकम्म कम्महारो कवलाहारो य लेप्पहारो य । उज्ज मणो वि य कमसो
आहारो छव्विहो णेओ ॥ णोकम्मकम्महारो जीवाण होइ चौग्गैगयाण । कबलाहारो णरपसु रुक्खेसु
य लेप्पमाहारो ॥ पक्खीणुज्जाहारो अडयमज्झेसु वट्टमाणाण । देवेसु मणाहारो चौब्बिहो णत्थि केव
लिणो । णोकम्मकम्महारो उवयारेण तस्स आयमे भणिओ । ण हु णिच्छएण सो वि हु स वीयराओ
परो जम्हा ॥ –भावस॰ गा॰ ११०–११३ । भावस॰ श्लो॰ २२६ । उद्धृतेयम् –प्रमेयक॰ पृ॰ ३०० ।
प्रवचनसा॰ टी॰ पृ॰ २८ । रत्नक॰ टी॰ टि॰ पृ॰ ५ । श्वेताम्बरागमेषु त्रिविध आहार प्ररूपित–
भावाहारो तिविहो ओए लोमे य पक्खेवे । सरीरेणोयाहारो तयाय फासेण लोमआहारो । पक्खेवा
हारो पुण कावलियो होइ नायव्वो । ओयाहारा जीवा सव्वे अपज्जत्तगा मुणेयव्वा । पज्जत्तगा य लोमे
पक्खेवे होइ नायव्वा ॥ एयिंदियदेवाण नेरैयाण च नत्थि पक्खेवो । सेसाण पक्खेवो ससारत्थाण
जीवाण ॥ –सूत्रकृ॰ नि॰ गा॰ १७०-७३ । बौद्धधर्मसग्रहे पचधा आहारा प्ररूपिता–पचाहारा
ध्यानाहारा कवलीकाहारा प्रत्याहारा स्पर्शाहारा सचेतनिकाहाराश्चेति । –धर्मस॰ पृ॰ १५ ।

Return

9820 | नोकर्मकर्महारो श्र॰ । Return

9821

जरवाहिदुक्खरहिय अहारणिहारवज्जिय विमल । सिंहाण खेलसेओ णत्थि दुगछा य दो सो य । –
बोधपा॰ गा॰ ३७ । पडिसमय दिव्वतमं जोगी णोकम्मदेहपडिबद्ध । समयपबद्ध बधदि गलिदवसेसा
उमेत्तठिदी ॥ –लब्धिसा॰ गा॰ ६१४ । लाभान्तरायस्याशेषस्य निरासात् परित्यक्तकवलाहारक्रि
याणा केवलिना यत शरीरबलाधानहेतवोऽन्यमनुजाऽसाधारणा परमशुभा सूक्ष्मा अनन्ता प्रतिसमय
पुद्गला सम्बन्धमुपयान्ति स क्षायिको लाभ । –सर्वार्थसि॰ २ । ४ । नोकर्मकर्मनामानमाहार गृह्णतोऽ
र्हत । देहस्थितिर्भवत्येतदस्माकमपि सम्मतम् ॥ –भावस॰ श्लो॰ २२८ । प्रथमपक्षे सिद्धसाधनता,
आसयोगकेवलिन आहारिणो जीवा इत्यभ्युपगमात् । –रत्नक॰ टी॰ पृ॰ ५ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३०० ।
ततो नोकर्माहारापेक्षया केवलिनामाहारकत्वम् । –प्रव॰ टी॰ पृ॰ २९ ।

Return

9822 | न कव– आ॰ । Return

9823

एकेन्द्रियेषु जीवेषु
लेपाहार प्रजायते । आहारो मानसो देवसमूहेष्वखिलेष्वपि । इति हेतोर्जिनेन्द्रस्य कवलाहारपूर्विका ।
देहस्थितिर्न वक्तव्या –भावस॰ श्लो॰ २३०-३१ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३०० ।

Return

9824 | देवदेहस्थित्या व्यभिचार –रत्नक॰ टी॰ पृ॰ ५ । Return

9825 | यदुदये आ॰, ब॰ । Return

9826 | देवादिषु । Return

9827 | कवलाहारम् । Return

9828 | यद्विषये विषम– आ॰ । Return

9829 | वेद्यादिकर्मोदय । Return

9830 | केवलिनि कवलाहारसाधनसमर्थ । Return

9831 | कवलाहारसाधनसमर्थ । Return

9832 | पच्छन्ने आहारनीहारे अदिस्से मसचक्खुणा । –समवा॰ सू॰ ३४ । Return

9833 | तु न प्रवर्त्तते ब॰ । Return

9834 | प्रत्यक्षं अशेषज्ञाहारसा क्षात्करणे । Return

9835 | नानेकान्त ब॰, न तेनानेकान्त श्र॰ । Return

9836 | अयोगिवन्मनुष्यप्रकृत्यतिक्रान्तत्वात् । Return

9837 | –कस्थितित्वात् श्र॰ । Return

9838

एरिसगुणेहि सव्व ऐसयवंत सुपरि
मलामोय । ओरालियं च कायं णायव्व अरहपुरिसस्स ॥ –बोधप्रा॰ गा॰ ३९ । तद् भगवतः शरीर
मौदारिक न भवति किन्तु परमौदारिकम्–शुद्धस्फटिकसकाश तेजोमूर्तिमय वपु । जायते क्षीणदोषस्य
सप्तधातुविवर्जितम् । –प्रव॰ टी॰ पृ॰ २८ ।

Return

9839 | परमौदारिकशरीरस्थिते । Return

9840 | केशादिवृद्ध्य– श्र॰, ब॰ । Return

9841 | केशादिबृद्ध्य भाव । अवट्ठिए केसमसुरोमनहे –समवा॰ सू॰ ३४ । Return

9842 | दोषापनीत ब॰ । Return

9843 | धातिक्षयज ब॰, श्र॰ । Return

9844 | बालोत्पादानन्तर आ॰, श्र॰ । Return

9845 | केवलाव– ब॰, श्र॰ । Return

9846 | –णातिश– श्र॰ । Return

9847 | केवलिन । Return

9848 | भुक्त्युपगमे ब॰ । Return

9849 | –तिशयोऽभ्युप– आ॰ । Return

9850 | तपोमाहात्म्याच्चतुरास्यत्वादिवच्चास्याभुक्तिपूर्वकत्वे तस्या को विरोध ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ३०२ । Return

9851 | –दिन भोजन भुञ्जा– ब॰ । Return

9852 | –भोजनोऽपि श्र॰ । Return

9853

द्रष्टव्यम् –पृ॰ ८५६ टि॰ ३ । लाभान्तरायस्याशेषनिरासात्
परित्यक्तकवलाहारक्रियाणा केवलिना यत शरीरबलाधानहेतवोऽन्यमनुजासाधारणा परमशुभा
सूक्ष्मा अनन्ता प्रतिसमय पुद्गला सम्बन्धमुपयान्ति स क्षायिको लाभ । तस्मादौदारिकशरीरस्य
किञ्चिन्न्यूनपूर्वकोटिवर्षस्थिति कवलाहारमन्तरेण कथ सभवतीति यद्वचन तदशिक्षितकृत विज्ञायते ।
–राजवा॰ २ । ४ । लाभान्तरायक्षयाल्लाभ परमशुभपुद्गलादानलक्षण परमौदारिकशरीरस्थितिहेतु ।
–तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ३१४ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३०२ ।

Return

9854

मास वर्षं वापि च तानि शरीराणि तेन
भुक्तेन । तिष्ठन्ति न चाकाल नान्यथा पूर्वमपि भुक्ति ॥ –केवलिभु॰ श्लो॰ २२ । स्या॰ र॰
पृ॰ ४८० ।

Return

9855 | –ते श्र॰ । Return

9856 | कुतस्तत्रस्थि– आ॰ । Return

9857 | तत तत्प्रती– आ॰ । Return

9858

विपक्षभावनावशाद् रागादीना हान्यतिशयदर्शनात् केवलिनि तत्परमप्रकर्षसिद्धे
वीतरागतासभवे भोजनाभावपरमप्रकर्षोऽपि तत्र किन्न स्यात् ? तद्भावनातो भोजनादावपि हान्य
तिशयदर्शनाविशेषात् । तथाहि एकस्मिन् दिने योऽनेकवारान् भुङ्क्ते कदाचित् विपक्षभावनावशात्
पुनरेकबार भुङ्क्ते, कश्चित्पुनरेकदिनाद्यन्तरितभोजन, अन्य पुन पक्षमाससवत्सराद्यन्तरितभोजन
इति । –रत्नक॰ टी॰ पृ॰ ६ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३०२ ।

Return

9859

घादिं व वेयणीय मोहस्स बलेण घाददे जीव । –गो॰ कर्मका॰ गा॰ १९ । मोहनी
यकर्मसहायस्यैव वेदनीयस्य बुभुक्षोत्पादने सामर्थ्यात् । –रत्नक॰ टी॰ पृ॰ ६ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३०३ ।
यथैव ब्रीह्यादिवीज जलसहकारिकारणसहितमङ्कुरादिकार्यं जनयति तथैवासद्वेद्यकर्म मोहनीयसह
कारिकारणसहित क्षुधादिकार्यमुत्पादयति । –प्रव॰ टी॰ पृ॰ २८ ।

Return

9860 | –ष्टे घातिकर्म– ब॰, आ॰ । Return

9861 | उपभुज्यमा– ब॰ । Return

9862 | –मोहसहायं आ॰, श्र॰ । Return

9863

यदि मोहाभावेऽपि क्षुधा
दिपरीषह जनयति तर्हि बधरोगादिपरीषहमपि जनयतु, न च तथा । –प्रव॰ टी॰ पृ॰ २८ । प्रमेयक॰
पृ॰ ३०३ ।

Return

9864 | च श्र॰ । Return

9865 | क्षपणश्रे– आ॰ । Return

9866 | शुभप्रकृतीना तत्राप्रतिबद्धत्वेन –प्रमेयक॰ पृ॰ ३०३ । Return

9867 | –त्वेन कार्य– ब॰ । Return

9868 | सुजना अप्र– ब॰ । Return

9869 | –वद्धसाम– ब॰ । Return

9870 | दण्डप्रतरादिवि– ब॰, श्र॰ । Return

9871

हन्तेर्गमि
क्रियत्वात् सभूयात्मप्रदेशाना च बहिरुद्गमन समुद्धात । वेदनीयस्य बहुत्वादल्पत्वाच्चायुषोनाभोग
पूर्वकमायुःसमीकरणार्थ द्रव्यस्वभावत्वात् सुराद्रव्यस्य फेनवेगबुद्बुदाविर्भावोपशमनवद्देहस्थात्मप्रदेशाना
बहिः समुद्धातन केवलिसमुद्धात । –राजवा॰ पृ॰ ५३ । मूलसरीरमछडिय उत्तरदेहस्य जीवपिं
डस्स । णिग्गमण देहादो होदि समुग्धादणाम तु । –जीवका॰ गा॰ ६६७ ।

Return

9872 | –निर्जीर्णस्थितिक– आ॰ । Return

9873 | आयु कर्म क्रियते श्र॰ । Return

9874 | तत एव श्र॰ । Return

9875 | मोहनीयनिरपेक्ष– ब॰ । Return

9876 | तथाहि चावुभु– श्र॰ । Return

9877 | भोक्तुमिच्छा हि बुभुक्षा, सा मोहनीयकार्यत्वात् कथ प्रक्षीणमोहे भगवति स्यात् अन्यथा रिरसाया अपि तत्र प्रसगात् । –रत्नक॰ टी॰ पृ॰ ६ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३०४ । Return

9878 | प्रवृत्ति स्यात् श्र॰ । Return

9879 | पृ॰ ८५३ प॰ १५ । Return

9880 | अथ काक्षारूपा आ॰ । Return

9881 | अस्यासभव श्र॰, ब॰ । Return

9882 | आकाङ्क्षारूपत्वाभावात् । Return

9883 | केवलिनि । Return

9884 | रिरसाया । Return

9885

क्षुत्पीडामभवे
चास्य कथमनन्तसीख्य स्यात् यतोऽनन्तचतुष्टयस्वामिताऽस्य । –रत्नक॰ टी॰ पृ॰ ६ । यदि क्षुधा
वाधास्ति तर्हि क्षुधा क्षीणशक्तेरनन्तवीर्य नास्ति, तथैव क्षुधा दुःखितस्य अनन्तसुखमपि नास्ति । –
प्रव॰ टी॰ पृ॰ २८ । प्रमेयक॰ पृ॰ २९९ ।

Return

9886 | सिद्धेऽनन्त– श्र॰ । Return

9887 | यदत्यन्तं सुखं श्र॰, यद्यनन्तं आ॰ । Return

9888 | –गमात्कर्मवि– ब॰ । Return

9889 | वेदनीयोदयस्य । Return

9890 | –शिक मिव आ॰ । Return

9891 | तथाविधसुख ब॰ । Return

9892 | सर्वप्रदेशव्यापि अनन्तसुखम् । Return

9893 | नास्ति केवलिनि क्षुद्दुःख तद्बलवद्विरोध्यनन्तसुखसद्भावात् । यत्र यद्विरोधि–प्रमेयक॰ पृ॰ ३०५ । Return

9894 | यथा आ॰, ब॰ । Return

9895 | केवलिनि वेदनीय स्वकार्यं क्षुद्दुःखं न करोति तत्कार्यविरोध्यनिवर्त्य-अनन्तसुखसद्भावात् । Return

9896 | पृ॰ ८५२ प॰ २० । Return

9897 | पृ॰ ८५३ पं॰ २ । Return

9898 | केवलज्ञानादीनाम् । Return

9899 | क्षुद्विरोधित्वम् । Return

9900 | प्रतीयते ब॰ । Return

9901 | क्षुदविरो– आ॰, क्षुद्वित्त्वानुमा– ब॰ । Return

9902 | पृ॰ ८५४ प॰ ४ । Return

9903

अथवा एकादश जिने न सन्ति इति वाक्यशेष कल्पनीय सोपस्कारत्वात्सूत्राणाम् । –
सर्वार्थसि॰ ९ । ११ । अथवा नाय वाक्यशेष एकादश जिने कैश्चित्कल्प्यन्ते इति, किं तर्हि ? एकादश
सन्तीति । कथम् ? उपचारात्, यथा निरवशेषनिरस्तज्ञानावरणे परिपूर्णज्ञाने एकाग्रचिन्तानिरोधा
भावेऽपि कर्मरजोविधूननफलसभवात् ध्यानोपचार तथा क्षुधादिवेदना-भावपरीपहाभावेऽपि वेदनीयक
र्मोदय-द्रव्यपरीषहसद्भावात् एकादश जिने सन्तीत्युपचारो युक्त । –राजवा॰ ९ । ११ । शक्तित एव
केवलिन्येकादश परीषहा सन्ति न पुनर्व्यक्तित, केवलाद् वेदनीयाद् व्यक्तक्षुधाद्यमभवादित्युपचारतस्ते
तत्र परिज्ञातव्या । –तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ ४९२ । तेण असादणिमित्ता परीसहा जिणवरे णत्थि । –
कर्मका॰ गा॰ २७५ । क्षुत्पिपासादयो यस्मान्न समर्था मोहसक्षये । द्रव्यकर्माश्रयात्तेषामस्तित्वमुप
चारत । –भावस॰ श्लो॰ २३४ । यच्चोपचारतोप्यस्यैकादश परीषहा न सभाव्यन्ते तत्र तन्निषेध
परत्वात् सूत्रस्य, एकेनाधिका न दश परीपहा जिने एकादश जिने इति व्युत्पत्ते । –प्रमेयक॰
पृ॰ ३०७ ।

Return

9904 | तत्र न सन्ति श्र॰ । Return

9905 | वेदनीयोदये । Return

9906 | पृ॰ ८५४ प॰ ८ । Return

9907 | पृ॰ ८५४ पं॰ १५ । Return

9908 | भुक्तेरपि वेदनीयोदयापादितत्वात् तत्र गत्त्वमस्तु इत्यप्यसंभवाच्च नहि अष्टादश– आ॰ । Return

9909 | दोषोदयत्वा– ब॰ । Return

9910 | क्षुत्पिपासाजरातङ्कजन्मान्तकभयस्मया । न रागद्वेषमोहाश्च चशब्दात् चिन्ताऽरतिनिद्राविस्मयमद स्वेदष्येदा गृह्यन्ते । एते अष्टादश दोषा –रत्नक॰, टी॰ १ । ६ । Return

9911 | वेदनीयोपादि– आ॰ । Return

9912 | मोहसहा– ब॰, श्र॰ । Return

9913 | पृ॰ ८५५ प॰ १ । Return

9914 | अवधिज्ञानस्य । Return

9915 | उपयोगसमये । Return

9916 | केवलज्ञानस्य । Return

9917 | सदोषयुक्त– श्र॰ । Return

9918 | पृ॰ ८५५ पं॰ ४ । Return

9919 | तुलना–ण बलाउसाहणट्ठ ण सरीरस्स य चयट्ठ तेजठ्ठ । णाणट्ठ सजमठ्ठ झाणट्ठ चेव भुजति । –मूलाचा॰ ६ । ६२ । प्रव॰ टी॰ पृ॰ २९ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३०६ । Return

9920 | आयुषोऽनुदितमुक्ति– श्र॰ । Return

9921 | शरीरोपचयार्थम् । Return

9922 | शरीरमूर्च्छासं– श्र॰ । Return

9923 | ज्ञानावरणीयकर्मणोऽभावादेव । Return

9924 | अपवर्त्तनिवृ – ब॰, अपवर्त्तनं निवृ– आ॰ । Return

9925

औपपादिकचरमोत्तमदेहासख्येयवर्षायुषोऽनपवर्त्यायुष ।
–तत्त्वार्थसू॰ २ । ५३ । चरम उत्तमो देहो येषा ते चरमोत्तमदेहा विपरीतसंसारा तज्जन्मनिर्वाणार्हा
इत्यर्थ । –सर्वार्थसि॰ । चरमदेहा अन्त्यदेहा इत्यर्थ ये तेनैव शरीरेण सिद्ध्यन्ति, उत्तमपुरुषा
तीर्थकरचक्रवर्त्यर्धचक्रवर्तिन –तत्त्वार्थाधि॰ । देवा नेरैयावि य असखवासाउया य तिरमणुआ ।
उत्तमपुरिसा य तहा चरमसरीरा य निरुवकमा ॥ –ठाणागवि॰ ।

Return

9926 | बाह्यप्रत्ययवशादायुषो ह्रासोऽपवर्त । –राजवा॰ २ । ५३ । Return

9927 | मुक्तिम– श्र॰ । Return

9928 | पृ॰ ५५८ प॰ १० । Return

9929 | तत्राद्यपक्षो– ब॰ । Return

9930 | एकासने शरीरा वस्थिते तत्परिस्पन्दस्य निरोध । Return

9931 | वचकभ– श्र॰ । Return

9932 | एकान्ते । Return

9933 | प्रज्वलित श्र॰, ज्वलति आ॰ । Return

9934 | समवशरणस्थितस्य भगवत । Return

9935 | पर च भग– ब॰ । Return

9936 | तुलना– किं चासौ भुक्त्वा प्रतिक्रमणादिक करोति न वा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ३०६ । Return

9937 | मिथ्या दुष्कृता भिषानादभिव्यक्तप्रतिक्रिय प्रतिक्रमणम् । –सर्वार्थसि॰ ९ । २२ । Return

9938 | कस्य ब॰ । Return

9939 | प्रतिक्रमणम् । Return

9940 | भक्तिकि– श्र॰ । Return

9941

अप्रमत्तो
हि साधुराहारकथामात्रेणापि प्रमत्तो भवति नार्हन्भुञ्जानोऽपीति महच्चित्रम् । –रत्नक॰ टी॰ पृ॰
८६४ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३०६ ।

Return

9942 | निरवशेषनिरस्तज्ञानावरणे युगपत्सकलपदार्थावभासिकेवलज्ञानातिशये चिन्तानिरोधा भावेऽपि तत्फलकर्मनिर्हरणफलापेक्षया ध्यानोपचारवत् । –सर्वार्थसि॰ ९ । ११ । Return

9943 | पृ॰ ८५५ पं॰ १३ । Return

9944

तत्रादर्शनेऽयुक्तसेवित्वादेकान्तमाश्रित्य भुङ्क्ते इति
कारणम्, बहलान्धकारस्थितभोजन वा, विद्याविशेषेण स्वस्य तिरोधानं वा ? –प्रमेयक॰ पृ॰ ३०७ ।
तत्र तु प्रच्छन्नभुक्तौ मायास्थान दैन्यवृत्ति अन्येऽपि पिण्डशुद्धिकथिता बहवो दोषा । –प्रव॰ टी॰
पृ॰ २९ ।

Return

9945 | –पटलसछादितत्वम् श्र॰ । Return

9946 | दीयते ब॰ । Return

9947 | –षाभ्युपगमाच्चास्य ब॰ । Return

9948 | तर्हि परमौदारिकशरीरत्वाद् भुक्तिरेव नास्त्ययमेवातिशय किन्न भवति । –प्रव॰ टी॰ पृ॰ २९ । Return

9949

अस्ति स्त्रीनिर्वाण पुँवत् यदविकलहेतुकं स्त्रीषु । न विरुध्यति हि रत्नत्रयसंपद्
निर्वृतेर्हेतु ॥ –स्त्रीमु॰ श्लो॰ २ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ७५२ । एतदर्थम् उत्तराध्ययनस्य पाइयटीकापि
विलोकनीया । इत्थीलिङ्गसिद्धा–सम्यग्दर्शनादीनि पुरुषाणामिव स्त्रीणामप्यविकलानि दृश्यन्ते तथाहि
–प्रज्ञा॰ मलय॰ पृ॰ २०A. । नन्दि॰ मलय॰ पृ॰ १३१B. । रत्नाकराव॰ ७ । ५७ । षड्द॰
बृह॰ श्लो॰ ५२ । यथोक्तं यापनीयतन्त्रे–णो खलु इत्थी अजीवो, ण यावि अभव्वा, ण यावि दसण
विरोहिणी, णो अमाणुसा, णो अणारिउप्पत्ती णो असखेज्जाउया, णो ऐकूरमई, णो ण उवसन्त
मोहा, णो ण सुद्धाचारा, णो असुद्धबोदी, णो बवसायवज्जिया, णो अपुव्वकरणविरोहिणी, णो णवगुण
ठाणरहिया, णो अजोगा लद्धीए, णो अकल्लाणभायणं ति कहं न उत्तमधम्मसाहिगत्ति । –ललितबि॰
पृ॰ ५७B । शास्त्रवा॰ यशो॰ पृ॰ ४२९B. ।

Return

9950 | यथार्थावगमः ब॰ । Return

9951 | तदुक्तस्य यथावद– आ॰, तदुक्तं व्रतस्य ब॰ । Return

9952 | –विप्रमोक्षणं मोक्षं आ॰ । Return

9953

रत्नत्रय विरुद्ध स्त्रीत्वेन यथामरादिभावेन । इति वाङ्मात्र नात्र प्रमाणमाप्तागमोऽ
न्यद्वा ॥ जानीते जिनवचन श्रद्धत्ते चरति चार्यिका शबलम् । नास्यास्त्यसभवोऽस्या नादृष्टविरोध
गतिरस्ति । –स्त्रीमु॰ श्लो॰ ३-४ । अथ स्त्रीत्वादेव न तासा तत्परिक्षयसामर्थ्यम्, न, स्त्रीत्वस्य
तत्परिक्षयसामर्थ्येन विरोधासिद्धे । नहि अविकलकारणस्य तत्परिक्षयसामर्थ्यस्य स्त्रीत्वसद्भावादभाव
क्वचिदपि निश्चितो येन अग्निशीतयोरिव सहानवस्थानविरोध तयो सिद्धो भवेत् । –सन्मति॰ टी॰
पृ॰ ७५२ । प्रज्ञा॰ मलय॰ पृ॰ २०A । नन्दि॰ मलय॰ पृ॰ १३२B.

Return

9954 | पुंसोऽन्यत्वं तेषां श्र॰ । Return

9955 | रत्नत्रयस्य । Return

9956 | प्रतीयते श्र॰ । Return

9957 | स्त्रीषु । Return

9958 | –मात्र तन्त्रम् न ब॰, –मात्रं तंत्रं न श्र॰ । Return

9959 | मोक्षप्रसा– श्र॰ । Return

9960 | यत्तु प्रमाणकृतप्रसा– ब॰ । Return

9961 | –युक्तं न दृष्टे विरो– ब॰ । Return

9962 | चादृश्ये वि– श्र॰ । Return

9963 | रत्नत्रयस्य । Return

9964

सप्तमपृथिवीगमनाद्यभावमव्याप्तमेव मन्यन्ते । निर्वाणाभावे
नापश्चिमतनवो न ता यान्ति ॥ –स्त्रीमु॰ श्लो॰ ५ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ७५३ । प्रज्ञा॰ मलय॰
पृ॰ २०B. । नन्दि॰ मलय॰ प॰ १३२B । रत्नाकराव॰ ७ । ५७ । षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ ।
शास्त्रवा॰ यशो॰ पृ॰ ४२८A. । यक्तिप्र॰ पृ॰ ११५ ।

Return

9965 | –व्याप्तेरिति इह श्र॰ । Return

9966 | गुणाष्टकवद्रव्याप– श्र॰ । Return

9967 | –व्याप्यनिवृ– ब॰ । Return

9968

विषमगतयोप्यधस्तादुपरिष्टात्तुल्यमासहस्रारम् । गच्छन्ति च तिर्यञ्चस्तदधोग
त्यूनताऽहेतु ॥ –स्त्रीमु॰ श्लो॰ ६ । अपि च भुजपरिसर्पा द्वितीयामेव पृथिवी यावद् गच्छन्ति
न परत परपृथिवीगमनहेतुतथारूपमनोवीर्यपरिणत्यभावात्, तृतीया यावत् पक्षिण, चतुर्थी
चतुष्पदा, पञ्चमीमुरगा, अथ च सर्वेप्यूर्ध्वमुत्कर्षत सहस्रार यावद् गच्छन्ति । तत्राधोगतिविषये
मनोवीर्यपरिणतिवैषम्यदर्शनादूर्ध्वगतावपि च न तद्वैषम्यम् । –प्रज्ञा॰ मलय॰ पृ॰ २१A. ।
नन्दि॰ मलय॰ पृ॰ १३३A. । षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ । शास्त्रवा॰ यशो॰ पृ॰ ४२८B. ।
युक्तिप्र॰ पृ॰ ११५ ।

Return

9969 | –गति न ता हेतुः ब॰, –गतिन्यूनताऽहेतुः श्र॰ । Return

9970 | –रतुल्यसाम– आ॰ । Return

9971 | शुभगतावपि ब॰, श्र॰ । Return

9972

प्रथमायामसज्ञिन उत्पद्यन्ते प्रथमद्वितीययो सरीसृपा तिसृषु पक्षिण
चतसृषूरगा पंचसु सिंहा षट्सु स्त्रियाः सप्तसु मत्स्यमनुष्या –राजवा॰ पृ॰ ११८ । अमण-सरिसप
विहगम-फणि-सिंहित्थीण-मच्छमणुवाण । पढमादिषु उप्पत्ती अडवारादो दु दोण्णि वारोत्ति ॥ –त्रिलोक
सा॰ गा॰ २०५ । असन्नी खलु पढम, दुच्च च सरीसवा तैय पक्खी । सीहा जति चौत्थि उरगा
पुण पचमिं पुढविं । छठ्ठिं च इत्थिआओ मच्छा मणुया य सत्तमिं पुढविं । एसो परमुववाओ बोधव्वो
नरयपुढवीसु ॥ –बृहत्स॰ गा॰ २८४–८५ । त्रैलोक्यदी॰ गा॰ २५३ ।

Return

9973 | भुजगानां प्रथमायां आ॰, श्र॰, भुजगानां संज्ञिनां प्रथमायां ब॰, पू॰ त्रु॰ । Return

9974

प्रथमाया संज्ञिनां द्वितीयायां खगानां तृतीयायाम् भुजगानां चतुर्थ्यां चतुष्पदानां पञ्चम्याम्
स्त्रीणां षष्ठ्यां जलचराणां ब॰, प्रथमायां खगानां तृतीयायां चतुष्पदानां पंचभ्यां सर्पाणां षष्ठ्याम्,
जलचराणां त्रुटिताया पू॰ प्रतौ ।

Return

9975

तैर्यग्योनेपु असज्ञिन
पर्याप्ताः पचेन्द्रिया सख्येयवर्षायुप अल्पशुभपरिणामवशेन पुण्यबन्धमनुभूय भवनवासिषु व्यन्तरेषु
चोत्पद्यन्ते । त एव सज्ञिनो मिथ्यादृष्टय सासादनसम्यग्दृष्टयश्चासहस्रारादुत्पद्यन्ते त एव सम्यग्दृ
ष्टय सौधर्मादिषु अच्युतान्तेषु जायन्ते । –राजवा॰ पृ॰ १६९ । पचिदियतिरियाण उववाओक्को
सओ सहस्सारे –बृहत्स॰ गा॰ १६४ ।

Return

9976 | उपपादस्य श्र॰ । Return

9977

वादादिविकुर्वणत्वादिलब्धिविरहे श्रुते कनीयसि च ।
जिनकल्पमन पर्यवविरहेऽपि न सिद्धिविरहोस्ति ॥ वादादिलब्ध्यभाववदभविष्यद् यदि च सिद्ध्यभा
वोऽपि । तासामवारयिष्यद् यथैव जम्बूयुगादारात् । –स्त्रीमु॰ श्लो॰ ७-८ । प्रज्ञा॰ मलय॰ पृ॰
२१A. । रत्नाकराव॰ ७ । ५७ । नापि वादादिलब्धिरहितत्वेन, मूककेवलिभिर्व्यभिचारात् ।
–षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ । माषतुषादीना लब्धिविशेषहेतुसयमाभावेऽपि मोक्षहेतुतच्छ्रवणात्,
क्षायोपशमिकलब्धिविरहेऽपि क्षायिकलब्धेरप्रतिधातात् । –शास्त्रवा॰ यशो॰ पृ॰ ४२७B. ।

Return

9978 | श्रूयते हि ब॰, श्र॰ । Return

9979 | सामयिकमात्र– आ॰ । Return

9980 | श्रूयन्ते चानन्ताः सामायिकमात्रपदसिद्धाः –तत्त्वार्थभा॰ । अनन्ताः सामायिक मात्रसिद्धा इति वचनात् –राजवा॰ पृ॰ १० । Return

9981 | न सन्ति आ॰, ब॰ । Return

9982 | –णां च वस्त्र– श्र॰ । Return

9983

यदि वस्त्रादविमुक्तिः; त्यजेत्तद्, अथ
न कल्पते हातुम् । उत्सङ्गप्रतिलेखनवदन्यथा देशको दूष्येत । त्यागे सर्वत्यागो ग्रहणेऽल्पो दोष
इत्युपादेशि । वस्त्रं गुरुणाऽऽर्याणां परिग्रहोऽपीति चुत्यादौ । यत्संयमोषकाराय वर्तते प्रोक्तमेतदु
पकरणम् ॥ धर्मस्य हि तत्साधनमतोऽन्यदधिकरणमाहार्हन् ॥ –स्त्रीमु॰ श्लो॰ १०-१२ । रत्ना
कराव॰ ७ । ५७ । षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ ।

Return

9984 | वस्त्रम् । Return

9985 | प्राणा अपि । Return

9986 | पुनर्नच वस्त्रं श्र॰ । Return

9987 | कंपदि ब॰, श्र॰ । Return

9988 | होंताए ब॰, श्र॰ । Return

9989 | नो कप्पै निग्गन्थीए अचेलियाए होत्तए –कल्पसू॰ । न कल्प्यते निर्ग्रन्थ्या अचेलया भवितुम् । Return

9990

विहियं सुए च्चिय जओ धरेज्ज तिंहि कारणेहिं वत्थं ति । तेणं चिय तदवस्सं निरतिसएणं धरे
अव्वं ॥ जिणकप्पाजोग्गाणं हीकच्छुपरीसहाजओऽवस्सं । हीलज्ज त्ति व सो संजमो तदत्थं विसेसेणं ॥
–विशेषा॰ गा॰ २६०२-३ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ७४८ ।

Return

9991 | § एतदन्तर्गतः पाठो नास्ति श्र॰ । Return

9992 | अम्बरमविग्रहः आ॰ । Return

9993

संसक्तौ सत्यामपि चोदितयत्नेन परिहरत्यार्या ।
हिंसावती पुमानिव न जन्तुमालाकुले लोके ॥ –स्त्रीमु॰ श्लो॰ १५ । प्राणातिपातपरिणामाभावात्
–शास्त्रवा॰ यशो॰ पृ॰ ४२७B.

Return

9994 | –था हि पि– श्र॰ । Return

9995 | अर्हदुक्तयत्नेन श्र॰ । Return

9996 | आर्यिकायामपि आ॰ । Return

9997 | मूर्च्छा परिग्रहः –तत्त्वार्थसू॰ ७ । १७ । मुच्छा परिग्गहो वुत्तो –दश॰ ६ । २१ । Return

9998 | मरदु व जियदु जीवो –प्रव॰ । उद्धृतोऽयम् –सर्वार्थसि॰ ७ । १३ । म्रियतां वा जीवतु वा जीवो अयताचारस्य निश्चिता हिंसा । प्रयतस्य नास्ति बंधो हिंसामात्रेण समितस्य । Return

9999 | दोसो ब॰ । Return

10000 | –मित्तेण ब॰ । Return

10001

अप्रतिबन्द्यत्वाच्चेत्संयतवर्गेण नार्यिकासिद्धिः । वन्दतां ता यदि ते नोनत्वं कल्प्यते तासाम् ॥ सन्त्यूनाः
पुरुषेभ्यस्ताः स्मारणचारणादिकारिभ्यः । तीर्थकराऽऽकारिभ्यो न च जिनकल्पादिरिति गणधरादीनाम् ।
अर्हन् न वन्दते न तावताऽसिद्धिरंगगतेः । प्राप्तान्यथा विमुक्तिः स्थानं स्त्रीपुंसयोस्तुल्यम् ॥ –स्त्रीमु॰
श्लो॰ २४–२६ । अथ महाव्रतस्थपुरुषावन्द्यत्वात् न तासां मुक्त्यवाप्तिः; तर्हि गणधरादेरपि
अर्हदवन्द्यत्वात् न मुक्त्यवाप्तिः स्यात् । –सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ७५४ । रत्नाकराव॰ ७ । ५७ । षड्द॰
बृह॰ श्लो॰ ५२ । शास्त्रवा॰ यशो॰ पृ॰ ४२९A. । युक्तिप्र॰ पृ॰ ११४ ।

Return

10002 | अथ मुच्य– श्र॰ । Return

10003

मायादिः पुरुषा
णामपि द्वेषादिप्रसिद्धभावश्च । षण्णां संस्थानानां तुल्यो वर्णत्रयस्यापि ॥ –स्त्रीमु॰ श्लो॰ २८ ।
रत्नाकराव॰ ७ । ५७ । षड्द॰ बृह॰ श्लो॰ ५२ । चरमशरीरिणामपि नारदादीनां मायादिप्र
कर्षवत्त्वश्रवणात् । –शास्त्रवा॰ यशो॰ पृ॰ ४२७A. ।

Return

10004

स्त्री नाम मन्दसत्त्वा उत्सङ्गसमग्रता
न तेनात्र । तत्कथमनल्पवृत्तयः सन्ति हि शीलाम्बुधेर्वेलाः ॥ ब्राह्मीसुन्दर्यार्या राजीमती चन्दना गण
धरान्या । अपि देवमनुजमहिताः विख्याताः शीलसत्त्वाभ्याम् ॥ –स्त्रीमु॰ श्लो॰ २९-३० । षड्द॰
बृह॰ श्लो॰ ५२ ।

Return

10005 | तपःशीलव्यतिरिक्तस्य । Return

10006 | आर्यासु सिद्धमेव ब॰ । Return

10007 | शीलवतितमा जगति ।तपसि विसत्त्वा विशीलाश्च । –स्त्रीमु॰ । Return

10008 | अठसमय– श्र॰, अद्वसय– ब॰ । Return

10009

अत्रैवार्थे विशेषान्तरप्रतिपादिकाः प्रक्षेपगाथाः–विसित्थिगाउ पुरिसा
अट्ठसयं एगसमयओ सिज्झे । दस चेव नपुंसा तह उवरिं समएण पडिसेहो । एकस्मिन् समये उत्क
र्षतः स्त्रियो विंशतिः सिध्यन्ति । पुरुषा अष्टशतमष्टाधिकं शतम् । तथा समयेनैकेन नपुंसका दशैव
सिध्यन्ति । उक्तसंख्याया उपरि सर्वत्रापि प्रतिषेधः । –बृहत्सं॰, मलय॰ गा॰ ३४७ । अष्टशतमेक
समये पुरुषाणामादिरागमः माहुरागमे सिद्धिः सिद्धम् । स्त्रीणां न मनुष्ययोगे गौणर्थो मुख्य
हानिर्वा । –स्त्रीमु॰ श्लो॰ ३५ ।

Return

10010 | समदा ब॰, समखादा आ॰ । Return

10011 | –कंति श्र॰ । Return

10012 | इत्यागम– श्र॰ । Return

10013 | –बादरसपराय– आ॰ । Return

10014 | वेदस्य । Return

10015 | पृ॰ ८६५ पं॰ १३ । Return

10016 | तदा नास्ति आ॰, श्र॰ । Return

10017 | स्त्रीषु । Return

10018 | मोक्षहेतुज्ञानादिपरमप्रकर्ष –प्रमेयक॰ पृ॰ ३२८ । Return

10019 | पृ॰ ८६६ पं॰ १० । Return

10020 | –प्रतिपत्ते रित्यादि आ॰ । Return

10021 | अदृश्यार्थस्य ब॰ । Return

10022 | पृ॰ ८६६ पं॰ १५ । Return

10023 | अविनाभावः । Return

10024 | पृ॰ ४४६ । Return

10025 | अर्वाग्भागाभावपरभागाभावयो । Return

10026 | एकस्मिन्नेव भित्त्याख्ये अवयविनि अर्वाग्भागपरभागाख्ययो अवयवयो समवायात् तयो परस्प रमेकार्थसमवाय समस्त्येव । Return

10027

न च पु देहे स्त्रीवेदोदयभावे प्रमाणमङ्गञ्च । भाव सिद्धौ पुर्वत् पुमा अपि पुंसोऽपि
न सिद्ध्यतो वेद ॥ क्षपकश्रेण्यारोहे वेदेनोच्येत पूर्ववेदेन । स्त्रीति नितराममुरये मुख्येऽर्थे युज्यते
नेतराम् ॥ –स्त्रीमु॰ श्लो॰ ३९-४० ।

Return

10028 | तन्मते हि अवयवायविनो कथञ्चित्तादात्म्याभ्युपगमात् । Return

10029 | श्वेताम्बरस्य । Return

10030 | एकार्थसमवायसिद्धे । Return

10031 | एकार्थसमवायात् । Return

10032 | सप्तमपृथिवीगमनसामर्थ्य-मुक्तिगमनसामर्थ्य योश्च । Return

10033 | समवेता न तत्रैव मुक्तिगमनायोग्यतापि ब॰ । Return

10034 | स्त्रीषु । Return

10035 | निर्वाणकारणाभावाच्च । Return

10036 | निर्हेतुककार्य– श्र॰ । Return

10037 | ततो युक्तमुक्तम् ब॰ । Return

10038 | पृ॰ ८६६ पं॰ २० । Return

10039 | पृ॰ ८६७ पं॰ २ । Return

10040 | –शरीरेषु ब॰, श्र॰ । Return

10041 | दिग्विजययात्रासमये । Return

10042 | –णामप्राप्ते च ब॰ । Return

10043 | पृ॰ ८६७ पं॰ ४ । Return

10044

णिरयादो निस्सरिदो
णरतिरिए कम्मसण्णिपज्जत्ते । गव्भभवे उप्पज्जदि सत्तमपुढवीदु तिरिए व ॥" –त्रिलोकसा॰ गा॰ २०३ ।
णेरयियाण गमण सण्णीषज्जत्तकम्मतिरियणरे । चरमचऊ तित्थूणे तेरिच्छे चेव सत्तमिया ॥ –कर्मका॰
गा॰ ५३८ ।

Return

10045 | यथाविध– आ॰ । Return

10046 | –नियतस्थानो– आ॰, नियतोत्पादस्थानो– ब॰ । Return

10047

सज्ञिपञ्चेन्द्रियेषु तिर्यक्षु मनुष्येषु च । आहारगा दु देवे देवाण सण्णिकम्मति
रियणरे । पत्तेयपुढविआऊवादरपज्जत्तगे गमण ॥ भवणतियाण एव तित्थूणणरेसु चेव उप्पत्ती ।
ईसाणताणेगे सदरदुगताणसण्णीसु ॥ –कर्मका॰ गा॰ ५४२–४३ ।

Return

10048 | –गतिसाधने– आ॰ । Return

10049 | इत्थीऊ छट्ठीदो अहो ण उ– ब॰ । Return

10050 | पृ॰ ८६७ प॰ १० । Return

10051 | स्त्रीणा सयमो न मोक्षहेतु नियमेनर्द्धिविशेषाहेतुत्वान्यथानु पपत्ते । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३३० । Return

10052 | यतो नास्ति ब॰, श्र॰ । Return

10053 | सयम । Return

10054 | शक्रादिष्वपि प्रतिबन्धिषु सत्सु अप्रतिहततया निरुत्तराभिधान पररन्ध्रापेक्षणञ्च वादित्वम् । –राजवा॰ पृ॰ १४४ । Return

10055

लाभान्तरायक्षयोपशमप्र
कर्षप्राप्तेभ्यो यतिभ्यो यतो भिक्षा दीयते ततो भाजनाच्चक्रधरस्कन्धावारोऽपि यदि भुञ्जीत तद्दिवसे नान्न
क्षीयते ते अक्षीणमहानसा । –राजवा॰ पृ॰ १४५ ।

Return

10056 | पृ॰ ८६८ प॰ ३ । Return

10057

लिंग इच्छीण
हवे भुजै पिंड सु एयकालम्मि । अज्जियवि एकवत्था वत्थावरणेण भुजेइ । णवि सिज्झै वत्थधरो
जिणसासणे जै वि होइ तित्थयरो । णग्गो विमोक्खमग्गो सेसा उम्मग्गया सव्वे ॥ लिंगम्मि य इत्थीण
थणतरे णाहिकक्खदेसेसु । भणिओ सुहुमो काओ तास कह होइ पव्वज्जा ॥ जै दसणेण सुद्धा उत्ता
मग्गेण सापि सजुत्ता । घोर चरिय चरित्त इत्थीसु न पावया भणिया ॥ चित्तासोहि ण तेसिं
ढिल्ल भाव तहा सहावेण । विज्जदि मासा तेसिं इत्थीसु णऽसकया झाणं ॥ –सूत्रप्रा॰ गा॰
२३-२६ । णिच्छयदो इत्थीण सिद्धी ण हि तेण जम्मणा दिट्ठा । तम्हा तप्पडिरूब वियप्पिय
लिंगमित्थीण ॥ निर्ग्रन्थलिङ्गात् पृथक्त्वेन विकल्पित कथित लिंग प्रावरणसहितं चिह्न स्त्रीणामिति । –
प्रव॰ टी॰ पृ॰ ३०२ ।

Return

10058 | –स्थादिवत् आ॰, ब॰ । Return

10059 | पृ॰ ८६८ पं॰ ८ । Return

10060 | स्त्रिय । Return

10061 | पुरुषा । Return

10062 | –विशेषणेति वक्त– ब॰ । Return

10063 | –भाव्यं पुरुष– श्र॰ । Return

10064 | –राशिक्षय– श्र॰, राशिप्रक्षयलणं आ॰ । Return

10065 | पृ॰ ८६८ पं॰ १० । Return

10066 | वस्त्रस्य । Return

10067 | संयमाशेष– आ॰ । Return

10068

गेण्हदि
व चेलखडं भायणमत्थित्ति भणिदमिह सुत्ते । जदि सो चत्तालबो हवदि कह वा अणारम्भो ॥ बत्थ
क्खड दुद्दियभायणमण्ण च गेण्हदि णियदं । विज्जदि पाणारभो विक्खेभो तस्स चित्तम्मि ॥ गेण्है
विधुणै धोवै सोसेइ जदं तु आदवे खित्ता । पत्थ च चेलखड बिभेदि परदो य पालयदि ॥ किध
तम्हि णत्थि मुच्छा आरभो व असजमो तस्स । तध परदव्वम्मि रदो कधमप्पाण पसाधयदि ॥ –
प्रव॰, टी॰ पृ॰ २९७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३३१ ।

Return

10069 | बुद्धिपूर्वक हि हस्तेन पतित वस्त्रमादाय –प्रमेयक॰ पृ॰ ३३३ । Return

10070 | –पूर्वकं हि श्र॰ । Return

10071 | अर्शोभगन्दरादिषु गृहीतचीरो यतिर्न मुच्येत । उपसर्गे वा चीरे ग्दादि सन्यस्यते चात्ते ॥ –स्त्रीमु॰ श्लो॰ १७ । Return

10072 | –सर्गाद् व्यासक्त– आ॰ । Return

10073 | अत्रार्थेऽवद्य विप्र– ब॰ । Return

10074 | –प्रसाधाय ब॰ । Return

10075 | –नाय भवत्येव प्रकृत– ब॰ । Return

10076 | गृहस्थशीलम् । Return

10077 | जूकालि– ब॰ । Return

10078 | पृ॰ ८६८ प॰ १७ । Return

10079 | –णामे तासा– ब॰ । Return

10080

पैडी पमादमैया
एदासिं वित्ति भासिया पमदा । तम्हा ताओ पमदा पमादबहुला त्ति णिद्दिट्ठा ॥ सति धुव पमदाण
मोहपदोसा भय दुगुछा य । चित्ते चित्ता माया तम्हा तासिं ण णिव्वाण ॥ –प्रव॰ टी॰ पृ॰ ३०२ ।
मायापमायपौरा पडिमास तेसु होइ पक्खलण । णिच्च जोणिस्सावो दारड्ढ णत्थि चित्तस्स ॥ –
भावसं॰ गा॰ ९३ ।

Return

10081

विकथास्तथा कषाया इन्द्रियनिन्द्रातथैव प्रणयश्च । चतुश्चतु पञ्चैकैक
भवन्ति प्रमादा खलु पञ्चदश ॥ गाथेयं जीवकाण्डेऽपि ३४ वर्तते । उद्धृतेयम् –धवलाटी॰ पृ॰
१७८ ।

Return

10082 | एगेकं श्र॰ । Return

10083 | बुद्धिपूर्ववस्त्र– आ॰, बुद्धिपूर्वकवस्त्र– श्र॰ । Return

10084 | ह्रीशीतार्त्तिनिवृत्त्यर्थं वस्त्रादि यदि गृह्यते । कामिन्यादिस्तथा किन्न कामपीडादि शान्तये । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३३१ । Return

10085 | कान्तादि– श्र॰ । Return

10086 | कामपीडा । Return

10087 | लज्जाया । Return

10088 | तर्हि कारणभेदान्मुक्तेरप्यनुषज्येत भेदः स्वर्गादिवत् । –प्रमेयक॰ पृ॰ ३३० । Return

10089 | आर्य-आर्यिकयोः । Return

10090 | वस्त्रत्यागः मुक्त्यर्थिना कर्त्तव्यतया । Return

10091 | पृ॰ ८६९ पं॰ ४ । Return

10092 | तीर्थकरा । Return

10093 | वन्दका च भवि– श्र॰ । Return

10094 | –पुण्यानुभावतस्तत्प– आ॰, –पुण्येभावतस्तत्पद– ब॰ । Return

10095 | –भाव स्तत्पद– श्र॰ । Return

10096 | परममहत्त्वपदप्राप्ते । Return

10097 | तद्वन्द्यत्वम् ब॰, श्र॰ । Return

10098 | तीर्थकरवत् सकलजगद्वन्द्यत्वम् । Return

10099 | –करे तेषां श्र॰ । Return

10100 | आर्यिकासु सा ब॰ । Return

10101 | वन्द्यपदं ब॰ । Return

10102 | चक्रवर्त्त्यादित्वं ब॰ । Return

10103 | विपक्षकस्यापि ब॰ । Return

10104 | व्यक्तिभेद स्यात् विधि– आ॰ । Return

10105 | स्त्रीवर्गपरिहारेण । Return

10106 | तीर्थकरत्वश्रिय । Return

10107 | तत्प्राप्तित ब॰ । Return

10108 | सारणचारण– आ॰ । Return

10109

सारणा हिते प्रवर्तनलक्षणा कृत्य
स्मारणलक्षणा वा, उपलक्षणत्वाद् वारणा अहितान्निवारणलक्षणा, चोयणा सयमयोगेषु स्खलित
सन्नयुक्तमेतद् भवादृशा विधातुमित्यादिवचनेन प्रेरणा, प्रतिचोदना तथैव पुन पुन प्रेरणा । –गच्छा॰
वृ॰ गा॰ १७ । ओधनि॰ टी॰ गा॰ ४४८ ।

Return

10110 | सारणचारण – आ॰ । Return

10111 | इछी आ॰ । Return

10112 | आचार्याणामापि– श्र॰ । Return

10113 | शिष्याचार्यवत् आर्य-आर्यिकयोरपि । Return

10114 | पृ॰ ८६९ प॰ ११ । Return

10115 | –धिक्यमपि क्वापि आ॰ । Return

10116 | शरीरस्य । Return

10117 | मुक्तिहेतुरत्नत्रयसमग्रतोपेतात्माश्रयता । Return

10118 | नच शरीरस्य आ॰ । Return

10119

चित्तस्सावो तासि सित्थिल्ल अत्तव च पक्खलण । विज्जदि सहसा तासु अ उप्पादो
सुहममणुआणं । –प्रव॰ टी॰ पृ॰ ३०३ । सुहमापज्जत्ताणं मणुआण जोणिणाहिकक्खेसु । उप्पत्ती होइ
सया अण्णेसुय तणुपएसेसु ॥ णहु अत्थि तेण तेसिं इत्थीण दुविहसजमोद्धरण । सजमधरणेण विणा ण
हु मोक्खो तेण जम्मेण ॥ –भावसं॰ गा॰ ९४–९५ । सदैवाशुद्धता योनौ गलन्मलाश्रयत्वत । रज
स्खलनमेतासा मास प्रति प्रजायते ॥ उत्पद्यन्ते सदा स्त्रीणा योनौ कक्षादिसन्धिसु । सूक्ष्मापर्याप्तका
मर्त्यास्तद्देहस्य स्वभावत ॥ स्वभाव कुत्सितस्तासा लिंगञ्चात्यन्तकुत्सितम् । तस्मान्न प्राप्यते साक्षाद्
द्वेधा सयमभावना ॥ उत्कृष्टसयमं मुक्त्वा शुक्लध्याने न योग्यता । नो मुक्तिस्तद्विना तस्मात्तासा
मोक्षोऽतिदूरग ॥ सप्तमं नरक गन्तु शक्तिर्यासा न विद्यते । आद्यसहननाभावान्मुक्तिस्तासा कुत
स्तनी ॥ योषित्स्वरूपतीर्थेशा तल्लिंगस्तनभूषिता । अर्चाः प्रतिष्ठिता क्वापि विद्यन्ते चेत्प्रकथ्यताम् ।
न सन्ति चेन्मताभाव सन्ति चेद् भण्डिमास्पदम् । एव दोषद्वयासंगान्मोक्षो न घटते स्त्रिय ॥ –
भावसं॰ श्लो॰ २४४-५० ।

Return

10120 | –वसादयेत् मि– आ॰ । Return

10121

सम्मत्तरयणपव्वयसिहरादो मिच्छभूमिसमभिमुहो । णासिय
सम्मत्तो सो सासणणामो मुणेयव्वो ॥ –जीवका॰ गा॰ २० । विपरीताभिनिवेशतोऽसद्दृष्टित्वात् ।
तर्हि मिथ्यादृष्टिर्भवत्वय नास्य सासादनव्यपदेश इति चेत्, न, सम्यग्दर्शनचारित्रप्रतिबन्ध्यनन्तानुबन्ध्यु
दयोत्पादितविपरीताभिनिवेशस्य तत्र सत्त्वाद् भवति मिथ्यादृष्टिरपि तु मिथ्यात्वकर्मोदयजनितवि
परीताभिनिवेशाभावान्न तस्य मिथ्यादृष्टिव्यपदेश किन्तु सासादन इति व्यपदिश्यते । –धवलाटी॰ पृ॰
१६४ ।

Return

10122 | –रपि हेतु तावत् श्र॰ । Return

10123 | किंपुनः श्र॰ । Return

10124 | –णत्यैवोत्प– ब॰ । Return

10125

वारसमिच्छोवादे सम्माइट्ठिस्स णत्थि उववादो –पंचसं॰ । णेदेसु समुप्पज्जै
सम्माइट्ठी दु जो जीवो –धवलाटी॰ पृ॰ २०९ । हेट्ठिमछप्पुढवीण जोइसि वण भवण सव्व इत्थीणं ।
पुण्णिदरे णहि सम्मो ण सासणो णारयापुण्णे ॥ –जीवका॰ गा॰ १२७ । अधस्तनषट्नरकेषु ज्योतिर्व्य
न्तरभवनवासिषु तिर्यङ्मनुष्यदेवस्त्रीषुद्वादशसु मिथ्यात्वोपपादस्थानेषु सम्यग्दृष्टय न समुत्पद्यन्ते इत्यर्थ ।

Return

10126 | वारसतिमिच्छुववादे आ॰, श्र॰ । Return

10127 | –वादेसम्या इत्थि न उप– श्र॰ । Return

10128 | पृ॰ ८६९ प॰ १३ । Return

10129 | अद्धसय– आ॰ । Return

10130 | अस्मान् प्रत्यप्र– श्र॰ । Return

10131

भावपु वेदमनुभवन्तो ये पुरुषा क्षपकश्रेणीमारूढा, न केवल भापुववेदेनैव अपि तु
सेसोदयेण वि तहा–अभिलाषरूपभावस्त्रीनपु सकवेदोदयेनापि तथा क्षपकश्रेण्यारूढप्रकारेण झाणुवजुत्ता
य शुक्लध्यानोपयुक्ताश्च ते द्रव्यपुवेदास्तु सिज्झति सिद्ध्यन्ति । –सिद्धभ॰ टी॰ ।

Return

10132 | –णसिद्धिर्वेत्यपि श्र॰, –णासिद्धिरित्यपि– ब॰ । Return

10133 | –त्रं तन्निर्वाणा– ब॰, –त्रं स्त्रीनिर्वाणा– श्र॰ । Return

10134 | पुवेद वेदता इत्यागमस्य । Return

10135

अवेदत्वेन, त्रिभ्यो वा वेदेभ्य सिद्धिर्भावत न द्रव्यत, द्रव्यत पुल्लि
ङ्गेनैव । –सर्वार्थसि॰ १० । ९ । अतीतगोचरनयापेक्षया अविशेषेण त्रिभ्यो वेदभ्य सिद्धिर्भवति भाव
प्रति, न तु द्रव्य प्रति । द्रव्यापेक्षया तु पुल्लिगेनैव सिद्धि । –राजवा॰ पृ॰ ३६६ । पुल्लिगेनैव तु
साक्षाद् द्रव्यतो –तत्त्वार्थ–श्लो॰ १० । ९ ।

Return

10136 | –विकारो ह्यभिधी– ब॰ । Return

10137 | पृ॰ ८७० पं॰ ३ । Return

10138 | मोक्षसाधन– ब॰ । Return

10139 | –तोऽखिल– ब॰ । Return

10140 | लोकेषु पुरुषो आ॰ । Return

10141 | बाला श्र॰ । Return

10142 | पृ॰ ८७० पं॰ ५ । Return

10143

स्याद् भवेत् । क भव्य मोक्षहेतुरत्नत्रयरूपेण भविष्यति परिणस्यतीति भव्य
अभव्यस्य मुक्तावनधिकारात् । किंविशिष्ट स्यात् ? जिन स्यात् । पुन कथम्भूत ? लोकालोक
कलावलोकनबलप्रज्ञ, पट्द्रव्यसमवायो लोक ततो बहिरलोकः केवलाकाशरूप तयो कला विभाग ।
अथवा लोकश्च अलोकश्च कलाश्च जीवादय पदार्था तासामवलोकन तत्र बलं शक्ति प्रज्ञा प्रकृष्टं ज्ञान
च विद्यते यस्य स तथोक्त कथ स्वयं स्वेनात्मना नेन्द्रियादिसाहाय्येन इत्यर्थ । पुनरपि किंविशिष्ट ?
अधिगतः । किम् ? पदम् स्थानम् । किंविशिष्टम् ? आकलङ्कम् अकलङ्कानामिदम् आर्हन्त्यमित्यर्थः ।
बोद्धा । किंकृत्वा ? अभ्यस्य पुन पुनर्भावयित्वा । कम् ? तदर्थम्, तस्यागमस्य अर्थो जीवादिवस्तु
तम् । आदौ कृत्वा ? बुध्वा अधीत्य ज्ञात्वा च । कम् ? आगम श्रुतम् । केभ्य ? तेभ्यः पचगुरुभ्यः
सकाशात् । कस्मादवधिभूताद् ? शब्दात् । किंविशिष्टात् ? अर्थविषयात् । पुन किंविशिष्टात् ?
अपभ्रशत भ्रंशो लक्षणदोष तस्मादपगत अपभ्रश तस्मात् । तत पूर्वं किं कृत्वा ? आराध्य गुरून्
अर्हदादीन् । कति ? पच । कै गुणैः ? तपोभि बाह्याभ्यन्तरै इच्छानिरोधै । अमलै मिथ्यात्वादिम
लरहितै –लघी॰ ता॰ पृ॰ १०० ।

Return

10144 | –निश्चिता– ब॰ । Return

10145

कथयतु प्रतिपादयतु । कः ? बुध ज्ञानी । कम् ?
पन्थान मार्गप्राप्त्युपायम् । किं विशिष्टम् ? शिवम् । कस्य ? पदस्य स्थानस्य । केपाम् ? महात्म
नाम् । केभ्य कथयतु ? व युष्मभ्य विनेयेभ्य । केन ? सुखेन ताल्वोष्ठपुटव्यापारक्लेशाभावेन ।
किंविशिष्ट सन् ? समाश्रित प्राप्त । किम् ? स्थानम् अवस्थानम् न क्षणभगं तत्रोपदेशाभावात् ।
किंविशिष्टम् ? भगवत् त्रिलोकपूजार्हम् । केषा स्थानम् ? अकलंकानामर्हतामित्यर्थ । किंवि
शिष्ट सन् ? हतसशयः । किं कृत्वा ? अवबुद्ध्य निश्चित्य । कथम् ? असकृत् पुन पुनर्ध्यात्वा ।
कान् ? अर्थान् जीवादितत्त्वानि । किंविशिष्टान् ? परिनिष्ठितान् व्यवस्थितान् । क्व तत ? तेषु
प्रवचनपदेषु । कस्मात् ? बोधात् । किंविशिष्टात् ? इद्धात् उज्वलात् संकरव्यतिकरव्यतिरेकात् अहम
हमिकया प्रकाशमानादित्यर्थ । किंकृत्वा । अभ्यस्य परिचिन्त्य । पुनः पुनरुषयुज्येत्यर्थ । कानि ?
प्रवचनपदानि । परमागमाभ्यासात् परिणतश्रुतज्ञान शुक्लध्यानानलनिर्दग्धद्रव्यभावकलङ्क सार्वज्ञ्य
मापन्नो मोक्षमार्गोपदेशाय परार्थाय चेष्टतामिति भावो देवानाम् । –लघी॰ ता॰ पृ॰ १०१ ।

Return

10146 | –स्वरूपके हि श्र॰ । Return

10147 | परार्थसम्प– श्र॰ । Return

10148 | चेष्ट इति आ॰ । Return

10149 | इति ग्रन्यः समाप्तः ब॰ । Return

10150 | प्रभाचन्द्रस्य । Return

10151 | न्यायकुमुदचन्द्रविरचने । Return

10152 | –दयः श्र॰ । Return

10153 | न्यायकुमुदचन्द्र । Return

10154 | –यम ब॰ । Return

10155 | न्यायाम्भोधिनिबद्धन आ॰, न्यायाम्भोनिधिमन्थनः श्र॰ । Return

10156 | न्यायकुमुदचन्द्र । Return

10157 | तन्न्याय– श्र॰ । Return

10158

समाप्त । इति श्रीजयसिंहदेवराज्ये श्रीमद्धारानिवासिना परापरपरमेष्ठिप्रणामोपा
र्जितामलपुण्यनिराकृतनिखिलमलकलकेन श्रीमत्प्रमाचन्द्रपण्डितेन न्यायकुमुदचन्द्रो लघीयस्त्रयालकारः
कृत इति मगलम् । श्रीचन्द्रनाथाय नमः । श्रीविजयकीर्तिमुनये नम । श्र॰ ।

Return

10159 | प्रशस्तिरियम् आ॰ प्रतावेव उपलभ्यते । Return

10160 | ६६ Return

10161 | ४ Return

10162 | २ Return