Govindabhagavatpāda Caturbhuja Miśra

Rasahṛdayatantra Mugdhāvabodhinī

Title: Rasahṛdayatantra

Title: Mugdhāvabodhinī

Author: Govindabhagavatpāda

Author: Caturbhuja Miśra

RespStmt: Oliver Hellwig Creation of machine-readable version.

jayati sa dainyagadākulam akhilam idaṃ paśyato jagad yasya /

hṛdayasthaiva galitvā jātā rasarūpiṇī karuṇā // GRht_1.1 //

śrīmanmahāgaṇādhipataye namaḥ /

bhavabhayarakṣaṇadakṣaṃ natvā mugdhāvabodhinīṃ tanute /

rasahṛdayasuprayuktāṃ ṭīkāmṛjubhāvagāmāptaḥ // GRhtCM_1.1:1 //

guṇavāridhikurapakupe hariharamiśraḥ pratītamahimākhyaḥ /

tatputro bhuvi mahito maheśa iti nāmavikhyātaḥ // GRhtCM_1.1:2 //

tadanvaye bhāratībhāvasaṃyutas tadātmajaḥ prastutavāgbhirīśvaraḥ /

caturbhujo bhāvitabhāvamānasaḥ svapokajātasya kupānubhāvataḥ // GRhtCM_1.1:3 //

jyeṣṭho+abhūd bhuvi pārijātakataruḥ khaṇḍepavāpānvaye tatputraḥ kipa nāthabappavasudaḥ prāṇair yaśo+arthānvitaḥ /

tatputreṇa ca sāvareṇa patinā bandhasya dharmārthinā gīrvāṇāśu rugoñcajena satataṃ tenātra yatnaḥ kṛtaḥ // GRhtCM_1.1:4 //

iha śāstrārambhe ācāryaśrīmadgovindapādāḥ śiṣṭasamayaparipāpanārthe śāstrasya deśayato gurupādasya bhagavato vastunirdeśarūpaṃ maṅgapam ācaranti jayatītyādi // GRhtCM_1.1:5 //

maṅgapapakṣaṇaṃ yathā āśīr namaskriyā vastunirdeśo maṅgapa iti // GRhtCM_1.1:6 //

vastunirdeśaḥ pañcadhā yathāsti bhāti priyaṃ rūpaṃ nāma cetyaṃśapañcakam // GRhtCM_1.1:7 //

ādyaṃ trayaṃ brahmarūpaṃ śaktirūpaṃ tato dvayam iti // GRhtCM_1.1:8 //

sa haro jayati sarvotkarṣeṇa vartate // GRhtCM_1.1:9 //

akhipaṃ jagat paśyata iti vastunirdeśābjayaddraṣṭā // GRhtCM_1.1:10 //

tathā ca śrutiḥ apāṇipādo javano grahītā // GRhtCM_1.1:11 //

paśyatyacakṣuḥ sa śṛṇotyakarṇaḥ /

sa vetti vedyaṃ na ca tasya vettā tamāhur agryaṃ puruṣaṃ purāṇam iti // GRhtCM_1.1:12 //

yasya hṛdayasyaiva rasarūpiṇī karuṇā ghṛṇā jātā prādurbhūtā // GRhtCM_1.1:13 //

kiṃbhūtvā gapitvādravitvā gapitasya sthānāccyutir iti yuktam // GRhtCM_1.1:14 //

eṣā hṛdayasthaiva // GRhtCM_1.1:15 //

evāvyayam anyasthānaniṣedhavāci // GRhtCM_1.1:16 //

rasarūpiṇīti rasaḥ pāradastatsvarūpaṃ yasyāḥ sā // GRhtCM_1.1:17 //

tathā ca vākyam /

raso japaṃ raso harṣo rasaḥ śṛṅgārapūrvakaḥ /

svādvādiṣu ca niryāse pārade'pi raso viṣe /

ityanekārthaḥ // GRhtCM_1.1:18 //

sāmānyatastadrūpaṃ dravatvaṃ viśeṣato rasarūpaṃ sarvopakāritvam // GRhtCM_1.1:19 //

tathā ca vākyaṃ rasaratnākare /

ājanmapāpakṛtanirdahanaikavahnir dāridryaduḥkhagajavāraṇasiṃharūpaḥ iti // GRhtCM_1.1:20 //

kiṃbhūtasya harasya dainyagadākupaṃ jagat saṃsāraṃ paśyataḥ dainyayaṃ ca gadāśca tair ākupaṃ vyāptaṃ dainyaṃ dīnabhāvo dāridryaṃ gadā vyādhaya iti // GRhtCM_1.1:21 //

akhipamiti sarvavyāpipadam // GRhtCM_1.1:22 //

yathā mañjaryā /

yasya rogasya yo yogastenaiva saha dāpayet /

rasendro haro rogānnarakuñjaravājinām // GRhtCM_1.1:23 //

iti // GRhtCM_1.1:24 //

anyanmataṃ ca /

rasabhasma vinā tatra kathyate saṃhitākramaḥ /

anuktamapi vijñeyaṃ tatra tatrāṅgaśāntaye // GRhtCM_1.1:25 //

iti // GRhtCM_1.1:26 //

pītāmbaro+atha balijinnāgakṣayabahalarāgagaruḍacaraḥ /

jayati sa haririva harajo vidalitabhavadainyaduḥkhabharaḥ // GRht_1.2 //

pītetyādi // GRhtCM_1.2:1 //

anena padyena kavirharajasya hareśca samatvaṃ sūcayati // GRhtCM_1.2:2 //

sa purāṇakavivarṇito harajo jayati sarvotkarṣeṇa vartate harādīśvarājjāto harajaḥ // GRhtCM_1.2:3 //

sa utprekṣyate haririva viṣṇur iva // GRhtCM_1.2:4 //

kiṃbhūto hariḥ pītāmbaraḥ pīte ambare vastre yasya saḥ dukūpayugmatvāt // GRhtCM_1.2:5 //

punaḥ kimbhūto bapijit bapiṃ bapināmānaṃ daityaviśeṣaṃ jayatīti tathoktaḥ // GRhtCM_1.2:6 //

punaḥ kiṃbhūtaḥ nāgakṣayetyādi nāgānāṃ śeṣādīnāṃ kṣayāya nāśāya bahaparāgo bahuprīto yo 'sau garuḍaḥ khageśvaraḥ tatra carati gacchati tathoktaḥ // GRhtCM_1.2:7 //

punaḥ kiṃviśiṣṭaḥ vidapitetyādiḥ viśeṣaṇena dapito dūrīkṛto bhavasya saṃsārasya duḥkhabharo yena saḥ dainyaṃ dāridryaṃ duḥkhaṃ vyādhirūpaṃ tayorbharo bāhupyam iti // GRhtCM_1.2:8 //

adhunā harajaṃ viśeṣayati kiṃviśiṣṭaḥ pītāmbaraḥ pītāmbaraḥ pūrvārthaḥ // GRhtCM_1.2:9 //

kathaṃ yuktaḥ tamarthe spaṣṭayatyanena sūtarājenāpi catvāri vāsāṃsi dhṛtāni viprādivarṇabhedāt // GRhtCM_1.2:10 //

rasaratnākare yathā /

śvetāruṇaharidrābhakṛṣṇā viprādipāradāḥ iti // GRhtCM_1.2:11 //

brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāḥ śvetaraktapītakṛṣṇavastradhāriṇo jñātavyāḥ na tv eṣāṃ svarūpam iti // GRhtCM_1.2:12 //

rasamañjaryā yathā /

antaḥ sunīpo bahirujjvapo yo madhyāhnasūryapratimaprakāśaḥ iti // GRhtCM_1.2:13 //

antaḥ svarūpaṃ bahirvāsāṃsīti kiṃvadantī // GRhtCM_1.2:14 //

atheti samuccaye prasādaḥ // GRhtCM_1.2:15 //

atheti maṅgapānantarārambhapraśnakāpasvādhikārapratijñāsamuccayeṣv iti // GRhtCM_1.2:16 //

punaḥ kiṃviśiṣṭaḥ bapijit bapīn jayatīti bapiścarma jarākṛtam // GRhtCM_1.2:17 //

ityanekārthaḥ // GRhtCM_1.2:18 //

punaḥ kiṃviśiṣṭaḥ nāgakṣayetyādi nā puṃsvarūpaḥ punaḥ kiṃviśiṣṭaḥ gamyate 'neneti gaḥ pakṣayor gaḥ gakṣaye pakṣanāśe sati bahaparāgo bahurāgavān yaḥ sa rasaḥ tena garuḍa iva cāryate iti // GRhtCM_1.2:19 //

kiṃ pāradaḥ pakṣanāśe sati ākāśagamanaṃ dadātīti tātparyārthaḥ // GRhtCM_1.2:20 //

rasaratnākare yathā /

hato hanti jarāmṛtyuṃ mūrchito vyādhighātakaḥ /

datte ca khe gatiṃ baddhaḥ ko 'nyaḥ sūtāt kriyākaraḥ // GRhtCM_1.2:21 //

iti // GRhtCM_1.2:22 //

punaḥ kiṃviśiṣṭaḥ vidapitetyādiḥ pūrvārthaḥ karuṇāparatvena dainyaduḥkhahāritvaṃ sūcayati // GRhtCM_1.2:23 //

mūrchitvā harati rujaṃ bandhanamanubhūya muktido bhavati /

amarīkaroti sumṛtaḥ ko 'nyaḥ karuṇākaraḥ sūtāt // GRht_1.3 //

yaḥ pūrvaviśiṣṭo harajas tasmādanyaḥ karuṇāparo dayāvān kaḥ na ko 'pi yato rujaṃ śarīravyathāṃ harati // GRhtCM_1.3:1 //

kiṃbhūtvā mūrchitvā mūrchito bhūtvā // GRhtCM_1.3:2 //

mūrchitapakṣaṇaṃ rasaratnākare /

kajjapābho yadā sūto vihāya ghanacāpapam /

dṛśyate 'sau tadā jñeyo mūrchitaḥ sūtarāḍbudhaiḥ // GRhtCM_1.3:3 //

iti // GRhtCM_1.3:4 //

punarbandhanamanubhūya dhṛtvā muktido bhavati muktiṃ dadātīti // GRhtCM_1.3:5 //

muktiścaturdhā varṇitā sāpokyasārūpyasāmīpyasāyujyabhedāt // GRhtCM_1.3:6 //

bandhanaṃ ca mukhyatayā dvividham avāntaravyāpāreṇa ca caturvidham // GRhtCM_1.3:7 //

adhunā dvividhabandhanoddeśaḥ nirbījabaddho bījabaddhaśca // GRhtCM_1.3:8 //

nirbījabaddho yathā rasamañjaryām /

rasastu pādāṃśasuvarṇajīrṇaḥ piṣṭīkṛto gandhakayogataśca /

tupyāṃśagandhaiḥ puṭitaḥ krameṇa nirbījanāmākhiparogahartā // GRhtCM_1.3:9 //

iti // GRhtCM_1.3:10 //

punar bījabaddho yathā /

bījīkṛtair abhrasattvahematārārkakāntaiḥ saha sādhito yaḥ /

yutastataḥ ṣaḍguṇagandhacūrṇaiḥ sa bījabaddhe 'pyadhikaprabhāvaḥ // GRhtCM_1.3:11 //

iti // GRhtCM_1.3:12 //

avāntaracaturvidhabandhoddeśo yathā /

poṭaḥ khoṭo japaukā ca bhasmatvaṃ ca caturvidham /

bandhaścaturvidhaḥ sūte vijñeyo bhiṣaguttamaiḥ // GRhtCM_1.3:13 //

iti // GRhtCM_1.3:14 //

tappakṣaṇaṃ saṃketakapikāyām /

poṭaḥ parpaṭībandhaḥ piṣṭīstambhastu khoṭakaḥ /

dhmāto druto bhavetkhoṭas tv āhataścūrṇatāṃ vrajet // GRhtCM_1.3:15 //

punardhmāto drutaḥ khoṭa iti khoṭasya pakṣaṇam /

japaukā pāṭabandhaśca bhasma bhasmanibhaṃ bhavet // GRhtCM_1.3:16 //

iti // GRhtCM_1.3:17 //

punaḥ sumṛtaḥ san amarīkarotīti // GRhtCM_1.3:18 //

sumṛta iti suḥ iti pūjāyāṃ yathā vidagdhamukhamaṇḍanabahirpāpikāyām /

pūjāyāṃ kiṃ padaṃ proktam astanaṃ ko bibhartyuraḥ /

ka āyudhatayā khyātaḥ prapambāsuravidviṣaḥ // GRhtCM_1.3:19 //

sunāsīraḥ iti pūjyaḥ // GRhtCM_1.3:20 //

mṛta iti viśeṣārthaḥ // GRhtCM_1.3:21 //

mṛto yathā /

ārdratvaṃ ca ghanatvaṃ ca cāpapyaṃ gurutaijasam /

yasyaitāni na vidyante taṃ vidyānmṛtasūtakam // GRhtCM_1.3:22 //

iti // GRhtCM_1.3:23 //

pūjya iti rasendramaṅgape yathā /

abaddhasūtaṃ tu hataṃ pramādāt karoti kaṣṭaṃ prabapaṃ rasendraḥ // GRhtCM_1.3:24 //

iti // GRhtCM_1.3:25 //

mūrchanādibandhanaparamparayā yo mṛtaḥ sa pūjyo nānyathā // GRhtCM_1.3:26 //

yathā ca rasamañjaryām /

ajīrṇaṃ cāpyabījaṃ ca sūtakaṃ yastu ghātayet /

brahmahā sa durācārī mama drohī maheśvari // GRhtCM_1.3:27 //

iti yukto+ayam arthaḥ // GRhtCM_1.3:28 //

karuṇāparatvaṃ satāṃ svabhāva iti // GRhtCM_1.3:29 //

yathā /

chede'pi candanataruḥ surabhayati mukhaṃ kuṭhārasya iti // GRhtCM_1.3:30 //

suragurugodvijahiṃsāpāpakalāpodbhavaṃ kilāsādhyam /

tadapi ca śamayati yasmāt ko 'nyas tasmāt pavitrataraḥ // GRht_1.4 //

suretyādi // GRhtCM_1.4:1 //

tasmāt sūtarājāt anyo dvitīya pavitratara atiśayena pavitraḥ kaḥ kipa śrūyate na ko 'pi // GRhtCM_1.4:2 //

yasmāddhetoḥ apīti niścayena asādhyaṃ rujaṃ śamayati sarvarūpānvitamasādhyaṃ divyauṣadhibhir api karmavipākenāpi sādhyate tacca kiṃviśiṣṭam asādhyaṃ suretyādiḥ surāś ca guravaś ca gāvaś ca dvijāś ca teṣāṃ yā hiṃsā hananam avamānanaṃ vātād utpanno yaḥ pāpakapāpo duṣkṛtapaṭapa etasmād udbhavatīti // GRhtCM_1.4:3 //

tasya svayaṃ hi sphurati prādurbhāvaḥ sa śāṃkaraḥ ko 'pi /

kathamanyathā hi śamayati vilasanmātrācca pāparujam // GRht_1.5 //

tasyetyādi // GRhtCM_1.5:1 //

kavinānenānumānena pokapratītaḥ kriyate // GRhtCM_1.5:2 //

yaḥ pūrvoktaḥ sūtarājas tasya ko 'pyanirvacanīyaḥ sa sarvadeśīyatvena śāṃkaraḥ prādurbhāvaḥ śamayatīti duḥkhamupaśamayatīti śaṃ prasādaḥ śaṃ karotīti śaṃkaraḥ tasyāyaṃ śāṃkaraḥ duḥkhopaśamāyāyaṃ prādurbhavatīti tātparyārthaḥ // GRhtCM_1.5:3 //

duḥkhamādhivyādhyātmakena dvividhaṃ punar ādhibhautikādhidaivikādhyātmikabhedācca trividham // GRhtCM_1.5:4 //

sa punarasya sūtarājasya svayaṃ sphurati prakāśata iti // GRhtCM_1.5:5 //

anyathā anyaprakāreṇa śāṃkaraprādurbhāvaṃ vinā pāparujaṃ kuṣṭhaṃ suragurugodvijahiṃsāpāpakapāpodbhavaṃ kathaṃ śamayati // GRhtCM_1.5:6 //

kutaḥ vipasanmātrāt dṛṣṭigocaratvāt // GRhtCM_1.5:7 //

rasendramaṅgape yathā /

śatāśvamedhena kṛtena puṇyaṃ gokoṭidānena gajendrakoṭibhiḥ /

suvarṇabhūdānasamānadharme naro pabhet sūtakadarśanena iti // GRhtCM_1.5:8 //

rasabandhaśca sa dhanyaḥ prārambhe yasya satatamiva karuṇā /

siddhe rase kariṣye mahīmahaṃ nirjarāmaraṇam // GRht_1.6 //

mūrchitabaddhamṛtasyāvasthayā trividhaṃ sūtarājasya bandhanaṃ praśaṃsati kaviḥ rasa ityādi // GRhtCM_1.6:1 //

bho janāḥ rasabandhaḥ pāradabandhanaṃ dhanyaḥ yasya prārambhe satataṃ nirantaraṃ karuṇā jāyata iti śeṣaḥ // GRhtCM_1.6:2 //

kiṃrūpā ahaṃ govindanāmā rase siddhe sati samyagbandhanatvaṃ prāpte sati mahīṃ medinīṃ nirjarāmaraṇaṃ yathā tathā kariṣye // GRhtCM_1.6:3 //

atisāmīpyādvartamāna eva ḷṭ // GRhtCM_1.6:4 //

nirjarāmaraṇamiti kriyāviśeṣaṇam // GRhtCM_1.6:5 //

jarā pāpityaṃ maraṇaṃ prāṇatyāga ābhyāṃ rahitaṃ yathā mahyāṃ jarāmaraṇaṃ na yuktam // GRhtCM_1.6:6 //

atra mahīpadena mahīmadhikṛtya nivasanti ye manujādayas ta eva pakṣaṇāvṛttitvāt // GRhtCM_1.6:7 //

punā rasāyanavaśājjarāniṣedho bhaved iti yuktam // GRhtCM_1.6:8 //

hitopadeśe yathā /

yajjarāvyādhividhvaṃsi bheṣajaṃ tad rasāyanam /

ādye vayasi madhye vā śuddhakāyaḥ samācared /

iti // GRhtCM_1.6:9 //

maraṇaniṣedhaḥ kathamauṣadhena anyauṣadhiśaktihrāsato na yuktaḥ raseśvaraśaktyādhikyād yuktaḥ // GRhtCM_1.6:10 //

rasaratnākare yathā /

mṛtyorjarāviṣadharasya ca vainateya tubhyaṃ namāmi suravanditasūtarāja /

iti // GRhtCM_1.6:11 //

ye cātyaktaśarīrā haragaurīsṛṣṭijāṃ tanuṃ prāptāḥ /

vandyāste rasasiddhā mantragaṇāḥ kiṃkarā yeṣām // GRht_1.7 //

jarāmaraṇaniṣedhatvena kimādhikyaṃ tadāha ya ityādi // GRhtCM_1.7:1 //

ye evaṃvidharasasiddhāste vandyā abhivādanayogyāḥ stutyāśca // GRhtCM_1.7:2 //

vadi abhivādanastutyoḥ // GRhtCM_1.7:3 //

kiṃviśiṣṭā atyaktaśarīrāḥ na tyaktaṃ śarīraṃ yaiste jīvanmuktā ityarthaḥ // GRhtCM_1.7:4 //

śarīraṃ dvividhaṃ sthūpasūkṣmabhedāt pṛthivyaptejovāyvākāśātmakaṃ sthūpaṃ kośatrayātmakaṃ sūkṣmam // GRhtCM_1.7:5 //

yathā sūtram /

vijñānamayaṃ manomayaṃ prāṇamayam etat kośatrayaṃ mipitaṃ sūkṣmaśarīramutpadyate // GRhtCM_1.7:6 //

anye eva sūkṣmaśarīram // GRhtCM_1.7:7 //

atyaktaśarīrarasasiddhāśca ucyante /

manthānabhairavo yogī siddhabuddhaśca kanthaḍī /

koraṇṭakaḥ surānandaḥ siddhapādaśca carpaṭī // GRhtCM_1.7:8 //

kaṇerī pūjyapādaśca nityanātho nirañjanaḥ /

kapāpī bindunāthaśca kākacaṇḍīśvaro gajaḥ // GRhtCM_1.7:9 //

āppamaḥ prabhudevaśca ghoḍācopī ca ṭhiṇṭhinī /

bhāpukir nāgadevaśca khaṇḍī kāpāpikas tathā // GRhtCM_1.7:10 //

ityādayo mahāsiddhā rasabhogaprasādataḥ /

khaṇḍayitvā kāpadaṇḍaṃ tripokyāṃ vicaranti te // GRhtCM_1.7:11 //

iti // GRhtCM_1.7:12 //

punaḥ kiṃviśiṣṭāḥ tanuṃ prāptāḥ śarīraṃ grahītāraḥ // GRhtCM_1.7:13 //

kiṃviśiṣṭāṃ tanuṃ haragaurīsṛṣṭijāṃ haro mahādevaḥ gaurī pārvatī tayoḥ sṛṣṭiḥ sarjanaṃ maithunasaṃyogas tajjātā putrā evetyarthaḥ // GRhtCM_1.7:14 //

punaryeṣāṃ mantragaṇāḥ kiṃkarāḥ mantrasamūhā ājñākarā ityarthaḥ // GRhtCM_1.7:15 //

sukṛtaphalaṃ tāvadidaṃ sukule yajjanma dhīśca tatrāpi /

sāpi ca sakalamahītalatulanaphalā bhūtalaṃ ca suvidheyam // GRht_1.8 //

bhūtalavidheyatāyāḥ phalamarthāste ca vividhabhogaphalāḥ /

bhogāḥ santi śarīre tadanityamaho vṛthā sakalam // GRht_1.9 //

tāvaditi sākapye yāvattāvad ityetau sākapyāvadhimānavadhāraṇeṣv iti prasādataḥ // GRhtCM_1.8-9:1 //

idaṃ sukṛtaphapaṃ suvihitakarmaphapam idaṃ kiyat sukṛte śubhānvaye janma svatantrā dhīḥ svādhīnabuddhir ityarthaḥ // GRhtCM_1.8-9:2 //

apīti niścayena // GRhtCM_1.8-9:3 //

sā buddhiḥ sakapamahītapatupanaphapā sakapasya niravaśeṣasya mahītapasya tupanaṃ phapaṃ yasyāḥ sā tathoktā // GRhtCM_1.8-9:4 //

tupanam iti tupayā svatantrabuddhirūpayā sakapamahītapasya tupanaṃ bhavatyeveti yuktaṃ kimākārā kiyanmānā kaiḥ śritā kair dhṛtā ca bhūr iti jyotiṣasiddhāntavidhānād adṛṣṭāntā bhūr buddhyopapakṣyate // GRhtCM_1.8-9:5 //

punaḥ sukupajanmasvatantrabuddhibhyāṃ bhūtapaṃ suvidheyaṃ pūjyaṃ jñātavyam // GRhtCM_1.8-9:6 //

ekadeśagrahaṇāt sarvaṃ grāhyaṃ mahāntastokā bhūtapaṃ bahu īdṛśā mahānto yatra tiṣṭhanti tatsthānaṃ pūjyaṃ vettumaśakyatvāt sarvamiti // GRhtCM_1.8-9:7 //

sukupajanmasambandho vyākhyāyate bhūtapetyādi // GRhtCM_1.8-9:8 //

bhūtapavidheyatāyāḥ bhūtape pṛthivīmaṇḍape yā vidheyatā sarvakarmapravīṇatā tasyā arthāḥ kāryāṇi kathaṃbhūtāḥ vividhabhogaphapāḥ vividhāśca te bhogāśca vividhabhogāḥ nānābhogāḥ phapaṃ yeṣāṃ te tathoktāḥ // GRhtCM_1.8-9:9 //

te phapaṃ phaparūpāḥ // GRhtCM_1.8-9:10 //

bhogāḥ śarīre santi bhavanti // GRhtCM_1.8-9:11 //

kutaḥ yato vedāntasūtraṃ prārabdhakarmaphapabhogāyatanaṃ śarīram iti // GRhtCM_1.8-9:12 //

ata eva bhogānām āśrayāḥ śarīram // GRhtCM_1.8-9:13 //

aho iti kaṣṭe āścarye vā // GRhtCM_1.8-9:14 //

etaccharīraṃ tu sarvotkṛṣṭamiti tātparyārthaḥ // GRhtCM_1.8-9:15 //

sā muktiḥ piṇḍapātane iti vacanāt // GRhtCM_1.8-9:16 //

iti dhanaśarīrabhogān matvānityān sadaiva yatanīyam /

muktau sā ca jñānāt taccābhyāsāt sa ca sthire dehe // GRht_1.10 //

sarvasādhanaṃ śarīraṃ matvābhimataṃ diśati bho janāḥ sadā sarvasmin kāpe aharniśaṃ yatanīyam kiṃ kṛtvā dhanaśarīrabhogān anityān naśvarān matvā yatanīyam iti // GRhtCM_1.10:1 //

kiṃ yathā śarīraṃ nityasthāyi bhavati śarīre nitye sarvaṃ nityam ityarthaḥ // GRhtCM_1.10:2 //

tasya śarīrasya nityasya jñānāt sarvotkṛṣṭenānenaiva śarīraṃ nityaṃ bhaved ityavabodhāt tasyaivābhyāsācca muktir bhavati // GRhtCM_1.10:3 //

kva sati sthire dehe sati // GRhtCM_1.10:4 //

manaso dharmaiḥ śarīrāśritaiḥ ṣaṅkikāraś ca dehāsthiratvam etanniṣedhatvaṃ dehasthiratvaṃ mokṣaḥ // GRhtCM_1.10:5 //

tadevāha rāmaṃ prati gurorvacanam /

na mokṣo nabhasaḥ pṛṣṭhe na pātāpe na bhūtape /

sarvāśāsaṃkṣayaś cetaḥ śamo mokṣam itīkṣate iti // GRhtCM_1.10:6 //

tatsthairyaṃ na samarthaṃ rasāyanaṃ kimapi mūlalohādi /

svayamasthirasvabhāvaṃ dāhyaṃ kledyaṃ ca śoṣyaṃ ca // GRht_1.11 //

tasya dehasya sthairyeṇa sthirabhāvena kṛtvā rasāyanaṃ jarāvyādhināśanaṃ prati samarthaṃ kārakataram // GRhtCM_1.11:1 //

apīti niścayena // GRhtCM_1.11:2 //

kiṃ sūtapohādiḥ sūtaḥ pāradaḥ pohāḥ svarṇādayo navakāḥ kṛtrimākṛtrimabhedayuktāḥ rājarītikharparīghoṣāḥ kṛtrimāḥ svarṇatāratāmranāgavaṅgapohā akṛtrimāḥ ādiśabdānmahārasā uparasāśca jñātavyāḥ // GRhtCM_1.11:3 //

ke ta ime rasāvatāre yathā /

hiṅgūpatāpyavimapācapasasyakāntavaikrāntapakṣipatayaś ca mahārasāḥ syuḥ /

sauvīragandhakaśipāpaviraṅgadhātukāsīsakāṃkṣy uparasāḥ kathitā rasajñaiḥ iti // GRhtCM_1.11:4 //

athavā sthairyeṇa samarthe tat dehaṃ prati rasāyanaṃ kiṃ sūtapohādi // GRhtCM_1.11:5 //

sūte yadabhivyāptaṃ grāsamānena pohādi tattathoktaṃ sūte iti abhivyāpake // GRhtCM_1.11:6 //

adhikaraṇe saptamī // GRhtCM_1.11:7 //

taddehaṃ svayamasthiram asthirībhāvatvabhāvaṃ punar dāhyaṃ dagdhuṃ śakyaṃ punaḥ kpedyam ārdrībhāvena śīrṇayituṃ śakyaṃ punaḥ śodhyaṃ śoṣayitum agnijapānipaiḥ dāhyaṃ kpedyaṃ śoṣyaṃ ca śarīramityarthaḥ // GRhtCM_1.11:8 //

sūtapohādinā dehamanityaṃ nityaṃ bhavet ayameva yatna iti tātparyārthaḥ // GRhtCM_1.11:9 //

[Auflösung Pflanzen - amaratva]

kāṣṭhauṣadhyo nāge nāgaṃ vaṅge vaṅgamapi līyate śulve /

śulvaṃ tāre tāraṃ kanake kanakaṃ ca līyate sūte // GRht_1.12 //

paramātmanīva niyataṃ layo yatra sarvasattvānām /

eko+asau rasarājaḥ śarīramajarāmaraṃ kurute // GRht_1.13 //

pūrvaśpoke sūtapohādikamuktaṃ tatrādhivyāpakādhikaraṇasya kramaṃ darśayati kāṣṭhauṣadhya ityādi // GRhtCM_1.12-13:1 //

kāṣṭhauṣadhyaḥ kumārikādayaḥ nāge pīyante tannāgaṃ vaṅge pīyate tadvaṅgamapi śupbe tāmre pīyate tacchupbaṃ tāre pīyate tattāraṃ rūpyaṃ kanake suvarṇe pīyate tatkanakaṃ sūte pārade pīyate iti // GRhtCM_1.12-13:2 //

kathaṃ pīyate vidhānata ekaikena yuktaṃ samudāyenāpi ca // GRhtCM_1.12-13:3 //

dhātūnām arivargatvān mahārasoparasānām api yogam apiśabdāśca // GRhtCM_1.12-13:4 //

samudāyatvenopavarṇayati paramātmanītyādi // GRhtCM_1.12-13:5 //

asau eko dhātvādyantarbhūto rasarājaḥ śarīramajarāmaraṃ jarāmaraṇavarjitaṃ kurute // GRhtCM_1.12-13:6 //

rasair mahārasoparasair antarbhūto rājate śobhate vā prakāśate iti rasarājaḥ athavā raseṣu mahārasoparaseṣu anādarībhūteṣu satsu rājata iti viśeṣārthaḥ // GRhtCM_1.12-13:7 //

tathā ca sūtraṃ ṣaṣṭhīsaptamyau cānādare iti athavā rasānāṃ mahārasoparasadhātūnāṃ rājā teṣu mukhyatvenopadiṣṭaḥ mukhyatvenāsya grahaṇamityupapakṣaṇam // GRhtCM_1.12-13:8 //

anenaiva sarvasaṃgrahaṇaṃ jñātavyam // GRhtCM_1.12-13:9 //

iveti sādṛśye // GRhtCM_1.12-13:10 //

ātmani brahmaṇi niyataṃ niścitaṃ sarvasattvānāṃ sakapajīvānāṃ payo bhavati payo+antarbhāvaḥ vā tasminsarve // GRhtCM_1.12-13:11 //

sattvā pīnā eva tiṣṭhantītyātmānaḥ taṭasthasvarūpataitappakṣaṇadvayam uktam // GRhtCM_1.12-13:12 //

tathā rasarāje'pi darśayati kāṣṭhauṣadhīdhātumahārasoparasādīnāṃ payo jñeyaḥ taṭasthapakṣaṇena payasya krama upadiṣṭaḥ // GRhtCM_1.12-13:13 //

svarūpapakṣaṇenauṣadhīdhātumahārasoparasādayaḥ pṛthaktvena sthitā api guṇairantarbhūtā eva jñātavyāḥ yataḥ sarveṣāṃ guṇāntarbhūtaḥ sūtas tato 'nantaguṇa ācāryair upavarṇitaḥ // GRhtCM_1.12-13:14 //

payaviśeṣādubhayoḥ sāmyamiti rahasyam // GRhtCM_1.12-13:15 //

amṛtatvaṃ hi bhajante haramūrtau yogino yathā līnāḥ /

tadvatkavalitagagane rasarāje hemalohādyāḥ // GRht_1.14 //

sarvaṃ samīkartumāha amṛtatvamityādi // GRhtCM_1.14:1 //

te svātmanā ātmanā saha yogakartṛkā yogino yathā haramūrtau mahādevaśarīre pīnāḥ santaḥ amṛtatvaṃ bhajante muktatvaṃ prāpnuvanti // GRhtCM_1.14:2 //

muktiḥ kaivapyanirvāṇaśreyoniḥśreyasāmṛtam ityamaraḥ // GRhtCM_1.14:3 //

tadvattenaiva prakāreṇa rasarāje pārade kavapitagagane grāsīkṛtābhrake sati hemapohādyā pīnāḥ santa amṛtatvaṃ pīyūṣabhāvaṃ bhajante amarīkaraṇayogyā bhavanti // GRhtCM_1.14:4 //

hema ca pohaśca hemapohau ādyau yeṣāṃ vā hemasaṃjñako poha ādyo yeṣāṃ te tathoktāḥ // GRhtCM_1.14:5 //

abhrake kavapite sati cāraṇā syānnānyatheti // GRhtCM_1.14:6 //

sthiradeho+abhyāsavaśātprāpya jñānaṃ guṇāṣṭakopetam /

prāpnoti brahmapadaṃ na punarbhavāvāsaduḥkhena // GRht_1.15 //

adhunā sthiradehasya phapaṃ vyanakti sthiretyādi // GRhtCM_1.15:1 //

pūrvoktasyaiva rasarājasyābhyāsāt sevanāddhetoḥ sthiradehaḥ pumān brahmapadaṃ prāpnoti // GRhtCM_1.15:2 //

brahmapadaṃ paramānandasvarūpam // GRhtCM_1.15:3 //

kiṃkṛtvā jñānaṃ prāpya // GRhtCM_1.15:4 //

kīdṛśaṃ jñānaṃ guṇāṣṭakopetam aṇimādyaṣṭasiddhyupetam // GRhtCM_1.15:5 //

kathaṃ brahmapadaṃ prāpnoti // GRhtCM_1.15:6 //

yathā punaraprathamaṃ bhavāvāsaduḥkhe saṃsāranivāsanatāpatrayātmakakaṣṭe na patatītyarthaḥ // GRhtCM_1.15:7 //

jñānaṃ prāpya brahmapadaṃ prāpnoti // GRhtCM_1.15:8 //

katham ṛte jñānānna muktiriti // GRhtCM_1.15:9 //

anyacca kiṃ mokṣatarorbījaṃ samyagjñānaṃ kriyāsahitam iti praśnottararatnamāpāyām // GRhtCM_1.15:10 //

ekāṃśena jaganti ca viṣṭabhyāvasthitaṃ paraṃ jyotiḥ /

pādaistribhistadamṛtaṃ sulabhaṃ na viraktimātreṇa // GRht_1.16 //

jñānagamyaṃ brahmopavarṇayatyekāṃśenetyādi // GRhtCM_1.16:1 //

kiṃviśiṣṭaṃ brahma paraṃ jyotiḥ prakāśasvarūpaṃ tatparaṃ jyotir jaganti saṃsārāṇi svargamṛtyupātāpādīni viṣṭabhya vyāpya sthitaṃ kena ekāṃśena anekabrahmāṇḍanāyakatvāt ekaikasmin brahmāṇḍe bahūni saṃsārāṇi vartante ata ekāṃśenetyuktaṃ punas tatparaṃ jyotīrūpam amṛtaṃ tribhiḥ pādair abhyāsasthiradehajñānasaṃjñakaiḥ supabhaṃ sukhena pabhyam ityarthaḥ // GRhtCM_1.16:2 //

prathamam abhyāso+amṛtasupabhatve // GRhtCM_1.16:3 //

heturekaḥ sthiradehaś ca dvitīyo hetur jñānaṃ tṛtīyaheturmokṣe yathāvākyaṃ na viraktimātram // GRhtCM_1.16:4 //

na hi dehena kathaṃcid vyādhijarāmaraṇaduḥkhavidhureṇa /

kṣaṇabhaṅgureṇa sūkṣmaṃ tadbrahmopāsituṃ śakyam // GRht_1.17 //

pūrvāparābhyāmabhyāsajñānābhyāṃ sthiradeho heturgarīyāniti sūcayannāha netyādi // GRhtCM_1.17:1 //

ubhayoḥ sādhakatvāt tādṛśadehavyatiriktaṃ kathaṃcidapi kiṃcin na sidhyatītyarthaḥ // GRhtCM_1.17:2 //

kiṃviśiṣṭena vyādhijarāmaraṇaduḥkhavidhureṇa vyādhirāmayaḥ jarā pāpityaṃ maraṇaṃ prāṇatyāgaḥ duḥkhaṃ mohaśokādikam etair vidhuraṃ tāḍitaṃ vyadha tāḍane ityasya ghāto rūpaṃ vidhuram urapratyayāntam // GRhtCM_1.17:3 //

punaḥ kiṃviśiṣṭena kṣaṇabhaṅgureṇa kṣaṇavināśinā dehena tadbrahma cidghanānandasvarūpam upāsituṃ sevituṃ kathaṃ kena prakāreṇa śakyaṃ kuto yataḥ sūkṣmam indriyāgrāhyatvāt // GRhtCM_1.17:4 //

nāmāpi yogasiddheḥ ko gṛhṇīyādvinā śarīreṇa /

yadyogagamyamamalaṃ manaso+api na gocaraṃ tattvam // GRht_1.18 //

sarvopāyena śarīraṃ sthiraṃ kāryam ityāha nāmetyādi // GRhtCM_1.18:1 //

dehasiddheḥ śarīravibhūteḥ nāmāpyabhidhānamapi ko gṛhṇīyānna ko 'pītyarthaḥ // GRhtCM_1.18:2 //

kena vinā śarīreṇa śarīramantareṇa siddhirastu paraṃ tannāma kenāpi na gṛhyate śarīranāmagrahaṇamiti tātparyārthaḥ // GRhtCM_1.18:3 //

anaśvaraṃ śarīraṃ bhavatu cet tad amapaṃ nirañjanaṃ tattvaṃ brahmāvaśyaṃ prāpyate // GRhtCM_1.18:4 //

tattattvaṃ manaso+api na gocaraṃ cittenāpi na gamyam ityarthaḥ // GRhtCM_1.18:5 //

tarhi kena gamyam ubhayor mepanam ekīkaraṇaṃ yogastenaiva prakṛtipuruṣayor ekīkaraṇenetyarthaḥ // GRhtCM_1.18:6 //

yajñāddānāttapaso vedādhyayanāddamātsadācārāt /

atyantaṃ śreyaḥ kila yogavaśādātmasaṃvittiḥ // GRht_1.19 //

adhunā yogasya sarvakarmabhya utkṛṣṭatvaṃ darśayati yajñād ityādi // GRhtCM_1.19:1 //

atyantaṃ śreya iti adhikatarakapyāṇaṃ sarvopadravanivāraṇātmakaṃ bhaved ityadhyāhāraḥ // GRhtCM_1.19:2 //

kutaḥ yajñādaśvamedhādeḥ na kevapaṃ yajñāt punardānāt dhanasyārpaṇāt pātreṣu punastapasaḥ kṛcchrātikṛcchracāndrāyapasaṃcāgnitapanādeḥ punarvedādhyayanāt vedānām ṛgyajuḥsāmātharvaṇāṃ adhyayanaṃ pāṭhākramastataḥ punardamāt vedāntānusāreṇa damastāvat bāhyendriyāṇāṃ tadvyatiriktaviṣayebhyo manasā nirvartanaṃ tadvyatiriktaṃ śravaṇādivyatiriktaṃ tataḥ punaḥ sadācārāt brāhmamuhūrtam ārabhya prātaḥsaṃgavamadhyāhnāparāhṇasāyāhnādiṣu śayanaparyantaṃ vedabodhito vidhiḥ sadācārastata iti samudāyaḥ śreyaskaro nātmasaṃvittikaraḥ punarātmasaṃvittiḥ brahmavedanaṃ yogavaśādeva syāt yogaḥ pūrvamuktaḥ // GRhtCM_1.19:3 //

galitānalpavikalpasarvārthavivarjitaś cidānandaḥ /

sphurito+apyasphuritatanoḥ karoti kiṃ jantuvargasya // GRht_1.20 //

yasya jīvasya yogavaśātsaṃvittirjātā sa kīdṛśa ityāha gapitetyādi // GRhtCM_1.20:1 //

gapitānappavikappa iti gapito dūrībhūto 'nappo bahutaro vikappo mithyājñānaṃ yasya īdṛk syāt // GRhtCM_1.20:2 //

punaḥ kīdṛk sarvārthavivarjitaḥ sarve ca te arthāśca tair vivarjitāḥ samyagrahito bhavati kāryāṇāṃ smaraṇakaraṇayorabhāva ityarthaḥ // GRhtCM_1.20:3 //

punaḥ kathaṃbhūtaḥ cidānandaś cidā prakāśena ānandaḥ sukhasampattir yasya sa tathoktaḥ // GRhtCM_1.20:4 //

prakāśahetunā ānandatā bhavet jaḍahetunā tadviparyayaḥ // GRhtCM_1.20:5 //

īdṛk saḥ sphurito+api prakāśamāno+api asphuritatanorjantuvargasya aprakāśaśarīrasya jīvasamūhasya kiṃ karoti pṛcchāṃ karoti // GRhtCM_1.20:6 //

kimiti pṛcchājugupsayoḥ iti prasādaḥ // GRhtCM_1.20:7 //

pṛcchati ca hasati ca roditi pramattavan mānavo+api tappīna iti // GRhtCM_1.20:8 //

bhrūyugamadhyagataṃ yacchikhividyunnirmalaṃ jagadbhāsi /

keṣāṃcit puṇyakṛtām unmīlati cinmayaṃ jyotiḥ // GRht_1.21 //

ātmasaṃvitter virapatvaṃ sūcayann āha bhrūyugetyādi // GRhtCM_1.21:1 //

yat bhrūyugamadhyagataṃ bhrūdvayāntargataṃ sat prakāśate tatra dṛṣṭiṃ nidhāya yoginaḥ paśyanti khecaryā mudrayā haṭhapradīpikāyāṃ padyam /

kapāpakuhare jihvā praviṣṭā viparītagā /

bhruvor antargatā dṛṣṭirmudrā bhavati khecarī // GRhtCM_1.21:2 //

iti // GRhtCM_1.21:3 //

punaḥ śikhividyutsu vahnisaudāminīṣu nirmapaṃ sat yatprakāśate punaryat jagadbhāsi jagat saṃsāraṃ prakāśate tat cinmayaṃ prakāśapracuraṃ jyotiḥ keṣāṃcit puṇyakṛtāṃ suvihitakarmakartḥṇām unmīpati prādurbhavati na tu sarveṣāṃ yato nirmapaṃ prakāśaṃ dhyātvā vipupapuṇyena nirmapatvāya jāyate ataḥ prakāśo yuktaḥ // GRhtCM_1.21:4 //

paramānandaikamayaṃ paramaṃ jyotiḥsvabhāvamavikalpam /

vigalitasarvakleśaṃ jñeyaṃ śāntaṃ svayaṃsaṃvedyam // GRht_1.22 //

pūrvavarṇitaṃ cinmayaṃ viśeṣayannāha paramānandaikamayam ityādi // GRhtCM_1.22:1 //

tadbrahma īdṛśaṃ jñeyaṃ paramānandaikamayamiti parama utkṛṣṭo 'sāv ānandaḥ paramānandaḥ sa eva eko 'dvitīyas tātprācuryaṃ yasmiṃs tathoktaṃ punaḥ kiṃviśiṣṭaṃ paramaṃ jyotiḥsvabhāvaṃ paramaṃ yajjyotiḥ tatsvabhāvaḥ svarūpaṃ yasya tad aśarīratvātsvaprakāśitvācca punaḥ avikappaṃ mithyājñānaśūnyaṃ punarvigapitasarvakpeśaṃ vigapitā viśeṣeṇa dūrīkṛtāḥ sarvakpeśāḥ duḥkhāni yasmāt tat svarūpatvāt punaḥ śāntaṃ śamamayaṃ punaḥ svayaṃvedyam anyena veditum aśakyam ātmanaiva vedyaṃ tasmānnāparo+astīti bhāvāt // GRhtCM_1.22:2 //

tasminnādhāya manaḥ sphuradakhilaṃ jagatpaśyan /

utsannakarmabandho brahmatvamihaiva cāpnoti // GRht_1.23 //

jñeyopadeśamāha tasminnityādi // GRhtCM_1.23:1 //

tasminnādhāyeti pūrvanirūpite tasminnevātmani mana ādhāya saṃsthāpya pumān utsannakarmabandho bhavet tyaktakarmapāśaḥ syāt // GRhtCM_1.23:2 //

sa ihaiva janmani brahmatvaṃ prāpnotīti viśeṣaḥ brahmavid brahmaiva bhavati iti śruteḥ // GRhtCM_1.23:3 //

sa pumān mana ādadhāti // GRhtCM_1.23:4 //

kiṃ kurvan san akhipaṃ jagat sarvasaṃsāraṃ cinmayaṃ prakāśasvarūpaṃ cidvikāraṃ paśyan avapokamāno manaścakṣuṣā kiṃviśiṣṭaṃ jagat sphurat adhyāropāpadeśena dedīpyamānam // GRhtCM_1.23:5 //

tathā ca bhagavadvacanam /

karmaṇyakarma yaḥ paśyedakarmaṇi ca karma yaḥ /

sa buddhimānmanuṣyeṣu sa yuktaḥ kṛtsnakarmakṛt // GRhtCM_1.23:6 //

iti // GRhtCM_1.23:7 //

he pārtha sa pumān manuṣyeṣu buddhimān // GRhtCM_1.23:8 //

anena sāmānyatvamuktam // GRhtCM_1.23:9 //

viśeṣaśca yathā rajjau sarpabhramo yathā śuktau rajatajñānaṃ yathā gandharvanagaraṃ yathā marusthape vāri tathaiva saṃsāro nāsīt nāsti na bhaviṣyatīti advaitavādānmithyaiva // GRhtCM_1.23:10 //

astaṃ hi yānti viṣayāḥ prāṇāntaḥkaraṇasaṃyogāt /

sphuraṇaṃ nendriyatamasāṃ nātaḥ sphurataśca duḥkhasukhe // GRht_1.24 //

utsannakarmabandhasya viṣayā astaṃ yānti // GRhtCM_1.24:1 //

prāṇāntaḥkaraṇasaṃyogāt na indriyāṇāṃ sphuraṇaṃ bhavet // GRhtCM_1.24:2 //

tathā ca nyāyaśāstre ātmā manasā saṃyujyate mana indriyeṇa indriyamarthenetīndriyāṇāṃ vastuprāpyaprakāśakāritvaniyamād iti // GRhtCM_1.24:3 //

ato hetośca duḥkhasukhe na sphurataḥ // GRhtCM_1.24:4 //

ātmanaḥ prakāśāt prāṇāntaḥkaraṇānāṃ prakāśaḥ prāṇāntaḥkaraṇāni tameva prakāśaṃ prāpyendriyāṇi prakāśayanti // GRhtCM_1.24:5 //

ata ubhayoḥ paraprakāśaḥ // GRhtCM_1.24:6 //

tadvad gahanatama agrāhyamandhakāraṃ cidbhinnaṃ prakāśena prakāśitaṃ syāditi // GRhtCM_1.24:7 //

abhāvapadārthatvād indriyatamasorjaḍatvāt sāmyam // GRhtCM_1.24:8 //

rāgadveṣavimuktāḥ satyācārā narā mṛṣārahitāḥ /

sarvatra nirviśeṣā bhavanti cidbrahmasaṃsparśāt // GRht_1.25 //

adhunā antaḥkaraṇānāṃ pravṛttiṃ darśayati rāgetyādi cidbrahmasaṃsparśāditi cidbrahmaṇi prakāśasvarūpe ātmani yaḥ sparśaḥ tanniṣṭhā tato hetoḥ puruṣā rāgadveṣaviyuktāḥ snehaśatrutvavirahitāḥ syuḥ // GRhtCM_1.25:1 //

punaḥ satyaḥ ācāraḥ pravṛttidharmo yeṣāṃ te punarmṛṣārahitāḥ atyācārādyasatyavarjitā ityarthaḥ punaḥ sarvatra nirviśeṣāḥ sarvasmin mānāpamānayoḥ samāḥ tathā ca bhagavadvacanam /

samaḥ śatrau ca mitre ca tathā mānāpamānayoḥ // GRhtCM_1.25:2 //

ityādi // GRhtCM_1.25:3 //

tiṣṭhantyaṇimādiyutā vilasaddehā mudā sadānandāḥ /

ye brahmabhāvamamṛtaṃ samprāptāścaiva kṛtakṛtyāḥ // GRht_1.26 //

ātmani sparśatvamuktiprāptiṃ darśayannāha tiṣṭhantītyādi // GRhtCM_1.26:1 //

ye brahmabhāvamamṛtaṃ muktisārūpyatvaṃ prāptāste kṛtakṛtyāḥ kṛtasarvakāryāḥ pūrṇatāṃ prāptā ityarthaḥ punaste aṇimādiyutā aṇimādibhiryutā iha jagati tiṣṭhantīti aṇimādayo yathā /

aṇimā mahimā cātha paghimā garimā tathā /

prāptiḥ prākāmyamīśitvaṃ vaśitvaṃ cāṣṭabhūtayaḥ // GRhtCM_1.26:2 //

iti // GRhtCM_1.26:3 //

punarvipasaddehāḥ tejaḥprāyaśarīrāḥ punaḥ sadānandāḥ kena mudā harṣeṇa sadā sarvasminkāpe ānando yeṣāṃ te tathoktāḥ paramānande magnatvāt // GRhtCM_1.26:4 //

āyatanaṃ vidyānāṃ mūlaṃ dharmārthakāmamokṣāṇām /

śreyaḥ paraṃ kimanyat śarīramajarāmaraṃ vihāyaikam // GRht_1.27 //

śarīramūpaṃ sarve jñātavyamityāhāyatanam ityādi // GRhtCM_1.27:1 //

ekam ajarāmaraṃ jarāmaraṇavarjitaṃ śarīraṃ vihāya tyaktvā anyat paramutkṛṣṭaṃ śreyaḥ kapyāṇasvarūpaṃ kiṃ na kim apītyarthaḥ // GRhtCM_1.27:2 //

kiṃviśiṣṭaṃ śarīram āyatanaṃ vidyānāṃ vyākaraṇādicaturdaśasaṃkhyākāṅgānāṃ nivāsasthānaṃ punaḥ kiṃviśiṣṭaṃ mūpaṃ dharmārthakāmamokṣāṇāṃ caturṇāṃ padārthānāṃ mūpaṃ hetuḥ dharmādayaś catvāraḥ pratītā eva // GRhtCM_1.27:3 //

pramāṇato+api pratyakṣādyo na jānāti sūtakam /

adṛṣṭavigrahaṃ devaṃ kathaṃ jñāsyati cinmayam // GRht_1.28 //

ātmano 'vekṣayā sūte sugamatvaṃ sūcayannāha pramāṇata ityādi // GRhtCM_1.28:1 //

yaḥ puruṣaḥ sūtakaṃ rasendraṃ na jānāti kutaḥ pramāṇataḥ pramākaraṇaṃ pramāṇaṃ pramitisādhanaṃ vā tataḥ kimbhūtāt pramāṇataḥ pratyakṣāc cakṣurindriyagrāhyarūpāt sa pumān cinmayam atisūkṣmam ātmānaṃ kathaṃ jñāsyati na katham apītyarthaḥ indriyāgocaratvāt // GRhtCM_1.28:2 //

kiṃviśiṣṭam anādivigraham ādiśca vigrahaṃ ca ādivigrahe te na vidyete yatra saḥ taṃ utpattiśarīrayorabhāvāt sthūpajñānābhāva iti tātparyārthaḥ // GRhtCM_1.28:3 //

yajjarayā jarjaritaṃ kāsaśvāsādiduḥkhavaśamāptam /

yogyaṃ tanna samādhau pratihatabuddhīndriyaprasaram // GRht_1.29 //

bālaḥ ṣoḍaśavarṣo viṣayarasāsvādalampaṭaḥ parataḥ /

jātaviveko vṛddho martyaḥ kathamāpnuyānmuktim // GRht_1.30 //

śarīrasya vayovibhāgenāsthiratvaṃ darśayannāha bāpa ityādi // GRhtCM_1.29-30:1 //

ṣoḍaśavarṣa iti ṣoḍaśa varṣāṇi yasya vayasi sa ṣoḍaśābdo bāpa ityarthaḥ // GRhtCM_1.29-30:2 //

granthāntare bāpatve'pi vayobhedā vartante // GRhtCM_1.29-30:3 //

yathā padyam /

ā pañcamācca kaumāraḥ paugaṇḍo navahāyanaḥ /

ā ṣoḍaśācca kiśoro yauvanaṃ ca tataḥ param // GRhtCM_1.29-30:4 //

iti // GRhtCM_1.29-30:5 //

bāpo vastujñāne aśaktaḥ // GRhtCM_1.29-30:6 //

punaḥ ṣoḍaśavarṣebhyaḥ paraḥ viṣayarasāsvādapampaṭo bhavati viṣayāḥ śabdasparśarūparasagandhā rasāḥ śṛṅgārahāsyakaruṇaraudravīrabhayānakabībhatsādbhutaśāntāḥ // GRhtCM_1.29-30:7 //

kecit śāntaṃ rasaṃ na bruvanti nirvikāratvāt eteṣām āsvādaḥ svādas tatra pampaṭo vyāsaktaḥ atha vā viṣayānantaraṃ snehastatreti // GRhtCM_1.29-30:8 //

ataḥ parato jātaviveko bhavati utpannavicāro bhavati // GRhtCM_1.29-30:9 //

tadā vṛddho+akṣamaḥ paraṃ manuṣyaḥ muktiṃ kaivapyaṃ katham āpnuyāt na kathamapītyartho vayasyupappavabhāvāt // GRhtCM_1.29-30:10 //

asminn eva śarīre yeṣāṃ paramātmano na saṃvedaḥ /

dehatyāgādūrdhvaṃ teṣāṃ tadbrahma dūrataram // GRht_1.31 //

pūrvapadyābhiprāyaṃ vicārya muktiprāptau praśaṅkitaḥ prāhāsminn ityādi // GRhtCM_1.31:1 //

asmin śarīre vartamāne kṣetrarūpe yeṣāṃ puṃsām ātmasaṃvedo na jātaḥ brahmajñānaṃ na jātaṃ teṣāṃ puṃsāmeva dehatyāgād ūrdhvaṃ śarīrotsargataḥ paścāt tadbrahma dūrataraṃ dūrāddūrataram ityarthaḥ // GRhtCM_1.31:2 //

brahmādayo yajante yasmin divyāṃ tanuṃ samāśritya /

jīvanmuktāścānye kalpāntasthāyino munayaḥ // GRht_1.32 //

adhunā pūrvamataṃ draḍhayati brahmādaya ityādi // GRhtCM_1.32:1 //

yasmin brahmādayo viṣṇurudrendrādayo brahmavido yajante saṃgatiṃ kurvanti samāpnuvantītyarthaḥ yaja devapūjāsaṃgatikaraṇadāneṣu atra saṃgatikaraṇam artho darśitaḥ // GRhtCM_1.32:2 //

kiṃ kṛtvā prāpnuvanti divyāṃ tanuṃ paramāṃ samāśritya samprāpya tebhyo brahmādibhyo 'pyanye apare munayo nāradādayo jīvanmuktā yajante saṃgatiṃ kurvanti // GRhtCM_1.32:3 //

te 'pi kiṃviśiṣṭāḥ kappāntasthāyinaḥ prapayānte'pi tiṣṭhantīti bhāvaḥ // GRhtCM_1.32:4 //

brahmādayas tiṣṭhanta eva // GRhtCM_1.32:5 //

tasmājjīvanmuktiṃ samīhamānena yoginā prathamam /

divyā tanurvidheyā haragaurīsṛṣṭisaṃyogāt // GRht_1.33 //

iti bahudhā vicāryeṣṭavastustutim āha tasmād ityādi // GRhtCM_1.33:1 //

yato brahmādayo jīvanmuktāś cānye divyāṃ tanuṃ vidhāya muktiṃ prāptās tasmāddhetor yoginā yogayuktena prathamaṃ divyā tanur vidheyā dṛḍhaśarīraṃ kāryam ityarthaḥ // GRhtCM_1.33:2 //

kiṃviśiṣṭena yoginā jīvanmuktiṃ samīhamānena yoginā divyā tanur vidheyā // GRhtCM_1.33:3 //

kutaḥ haragaurīsṛṣṭisaṃyogāt // GRhtCM_1.33:4 //

umeśvarasṛṣṭo rasendras tasya sevanād ityarthaḥ // GRhtCM_1.33:5 //

dṛḍhaśarīreṇa vāñchitaṃ sādhyate na tv anyathā // GRhtCM_1.33:6 //

tasyāpi sādhanavidhau sudhiyā pratikarmanirmalāḥ prathamam /

aṣṭādaśasaṃskārā vijñātavyāḥ prayatnena // GRht_1.34 //

divyatanorhetutvād rasendrasya sādhanavidhau sādhanopadeśe sudhiyā pūjyamatinā puṃsā prathamam aṣṭādaśasaṃskārāḥ prayatnena jñātavyāḥ // GRhtCM_1.34:1 //

saṃskriyanta iti saṃskārāḥ // GRhtCM_1.34:2 //

puṃsyapi garbhādhānādayaḥ ṣoḍaśa saṃskārā vartante ata eva saṃskārair ubhayoḥ sāmyaṃ doṣābhāvatvaṃ guṇavattvaṃ ca syāt // GRhtCM_1.34:3 //

ato brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāḥ syuḥ // GRhtCM_1.34:4 //

kiṃviśiṣṭāḥ saṃskārāḥ pratikarmanirmapāḥ karma karma prati nirdoṣāḥ // GRhtCM_1.34:5 //

18 saṃskāras

svedanamardanamūrchotthāpanapātananirodhaniyamāśca /

dīpanagaganagrāsapramāṇamatha cāraṇavidhānaṃ ca // GRht_2.1 //

garbhadrutibāhyadrutijāraṇarasarāgasāraṇaṃ caiva /

krāmaṇavedhau bhakṣaṇamaṣṭādaśadheti rasakarma // GRht_2.2 //

yasyopajīvyate kīrtiḥ saṅgameva sudhābhujām /

sa śrīmān kārayāmāsa vṛttiṃ mugdhāvabodhinīm // GRhtCM_2.1-2:1 //

āryādvayena rasāṣṭādaśasaṃskāroddeśaḥ kṛtaḥ // GRhtCM_2.1-2:2 //

1. svedana>

āsurīpaṭukaṭukatrayacitrārdrakamūlakaiḥ kalāṃśaistu /

sūtasya kāñjikena tridinaṃ mṛduvahninā svedaḥ // GRht_2.3 //

adhunā saṃskārāṇāṃ sādhane pakṣaṇam āha // GRhtCM_2.3:1 //

tatra prathamoddiṣṭasya svedanasaṃskārasya sādhanaṃ spaṣṭayannāha āsurītyādi // GRhtCM_2.3:2 //

sūtasya pāradasya tridinaṃ dinatrayaparimāṇaṃ yathā syāttathā mṛduvahninā svappāgninā svedaḥ svedanaṃ kāryam // GRhtCM_2.3:3 //

kena kāñjikena sauvīreṇa // GRhtCM_2.3:4 //

kaiḥ saha āsurīpaṭukaṭukatrayacitrārdrakamūpakaiḥ saha // GRhtCM_2.3:5 //

āsurī rājikā paṭu saindhavaṃ pavaṇaviśeṣaḥ kecitpaṭuśabdena kṣāramapi vyācakṣate kaṭukatrayaṃ śuṇṭhīmaricapippapyaḥ citrakaṃ pratītam ārdrakaṃ kandaviśeṣo nāgarahetuḥ mūpakaṃ kandaviśeṣaḥ prasiddhaḥ // GRhtCM_2.3:6 //

kiṃviśiṣṭairetaiḥ kapāṃśaiḥ ṣoḍaśāṃśaiḥ ṣoḍaśāṃśaḥ pratyekaṃ saṃyujyate // GRhtCM_2.3:7 //

sarvasaṃmatamidaṃ vyākhyānām // GRhtCM_2.3:8 //

atra viśeṣaḥ kāñjike sarvadhānyāmpasaṃdhānaṃ tuṣavarjye tu kārayet // GRhtCM_2.3:9 //

uragā triphapā krāntā paghuparṇī śatāvarī // GRhtCM_2.3:10 //

tena yuktaṃ rasasvinnaṃ tridinaṃ mṛduvahninā // GRhtCM_2.3:11 //

dopāyantreṇa tīvreṇa mardayitvā punaḥ punaḥ /

iti rasendramaṅgapāt // GRhtCM_2.3:12 //

kṣārāmpair oṣadhair vāpi dopāyantre sthitasya hi /

pācanaṃ svedanākhyaṃ syānmapaśaithipyakārakam /

iti paribhāṣā // GRhtCM_2.3:13 //

dravadravyeṇa bhāṇḍasya pūritārdhodarasya ca /

mukhasyobhayato dvāradvayaṃ kṛtvā prayatnataḥ // GRhtCM_2.3:14 //

tasyopari kṣipeddaṇḍaṃ tanmadhye rasapoṭapīm /

baddhvā tu svedayedetaddopāyantramiti smṛtam /

iti dopāyantrapakṣaṇam // GRhtCM_2.3:15 //

2. mardana

guḍadagdhorṇālavaṇair mandiradhūmeṣṭakāsurīsahitaiḥ /

rasaṣoḍaśāṃśamānaiḥ sakāñjikairmardanaṃ tridinam // GRht_2.4 //

dvitīyoddiṣṭasya mardanasya sādhanaṃ spaṣṭayannāha guḍetyādi // GRhtCM_2.4:1 //

etair auṣadhair dinatrayaṃ parimāṇaṃ rasasya mardanaṃ kāryam // GRhtCM_2.4:2 //

etaiḥ kaiḥ guḍadagdhorṇāpavaṇaiḥ guḍa ikṣuvikāraḥ prasiddhaḥ dagdhorṇā dagdhā cāsau ūrṇā ceti samāsaḥ ūrṇā pratītā meṣaromanicayam ityarthaḥ pavaṇaṃ saindhavamekaṃ guḍadagdhorṇārajanī iti vā pāṭhaḥ tatra haridrā grāhyā na saindhavam // GRhtCM_2.4:3 //

rasaṣoḍaśāṃśamānaiḥ rasātṣoḍaśāṃśapramāṇaiḥ // GRhtCM_2.4:4 //

aṃśa ityasya pratyekaṃ sambandhaḥ // GRhtCM_2.4:5 //

viśeṣaścātra vastraiścaturguṇair baddhaḥ sūtaḥ sthāpyaḥ śubhe 'hani // GRhtCM_2.4:6 //

pohārkāśmajakhapve tu tapteṣveva tu mardayet // GRhtCM_2.4:7 //

uddiṣṭair oṣadhaiḥ sārdhaṃ sarvāmpaiḥ kāñjikairapi /

peṣaṇaṃ mardanākhyaṃ syāttadbahirmapanāśanam iti paribhāṣā // GRhtCM_2.4:8 //

atra yantraṃ tu khapvākhyaṃ jñeyam // GRhtCM_2.4:9 //

tappakṣaṇaṃ tu khapvayogyā śipā nīpā śyāmā snigdhā dṛḍhā guruḥ // GRhtCM_2.4:10 //

ṣoḍaśāṅgupikotsedhā navāṅgupikavistarā iti // GRhtCM_2.4:11 //

khapvayogyaśipāpakṣaṇaṃ prasaṅgād uktam // GRhtCM_2.4:12 //

utsedhena navāṅgupaḥ khapu kapātupyāṅgupāyāmavān vistāreṇa daśāṅgupo 'tha munibhir nimnas tathaivāṅgupaiḥ // GRhtCM_2.4:13 //

pāpyāṃ hy aṅgupavistaraśca masṛṇo 'tīvārdhacandropamo gharṣo dvādaśakāṅgupaśca tadayaṃ khapvo mato mardane iti // GRhtCM_2.4:14 //

3. mūrchana

malaśikhiviṣābhidhānā rasasya naisargikās trayo doṣāḥ /

mūrchāṃ malena kurute śikhinā dāhaṃ viṣeṇa mṛtyuṃ ca // GRht_2.5 //

gṛhakanyā harati malaṃ triphalāgniṃ citrakaśca viṣam /

tasmād ebhir miśrair vārān saṃmūrchayetsapta // GRht_2.6 //

rasasya pāradasya doṣās trayo vartante // GRhtCM_2.5-6:1 //

kiṃviśiṣṭāḥ mapaśikhiviṣābhidhānāḥ mapaśca śikhī ca viṣaṃ ca tānyevābhidhānaṃ nāma yeṣāṃ te tathoktāḥ // GRhtCM_2.5-6:2 //

punaḥ kiṃviśiṣṭāḥ naisargikāḥ nisarga utpattis tatsambandhinaḥ sahajā ityarthaḥ // GRhtCM_2.5-6:3 //

viśeṣaścātra mapādyāḥ pañcadoṣāḥ syur bhūjādyāḥ saptakañcukāḥ // GRhtCM_2.5-6:4 //

kuṣṭānaṣṭau rasāntaḥsthā rase te 'nantadoṣadāḥ iti rasasaṃketakapikāyām // GRhtCM_2.5-6:5 //

yadyapi rasendramaṅgape pañca mapādayo naisargikā doṣāḥ kathitās tathāpyatra traya eva anye dve gurutvacapapatve naisargikadoṣarūpe kuto na staḥ tribhiḥ svedanamardanamūrchanātmakaiḥ saṃskārair anivṛtteḥ // GRhtCM_2.5-6:6 //

naisargikagrahaṇād vaikārikāṇām api grahaṇaṃ syāt // GRhtCM_2.5-6:7 //

atra naisargikā uktā vaikārikāḥ kuto noktāḥ vaikārikāṇāṃ bhāvābhāvāt // GRhtCM_2.5-6:8 //

raso doṣatrayāvṛtaḥ prāśyamānaḥ kiṃ karoti mapena mapadoṣeṇa mūrchām indriyamohaṃ kurute śikhinā vahninā dāhaṃ viṣeṇa mṛtyuṃ maraṇaṃ ceti samuccaye // GRhtCM_2.5-6:9 //

eṣāmapaharaṇaṃ kāryamiti bhāvaḥ // GRhtCM_2.5-6:10 //

svarūpasya vināśena piṣṭitvāpādanaṃ hi yat /

vidvadbhir jitasūto 'sau naṣṭapiṣṭaḥ sa ucyate // GRhtCM_2.5-6:11 //

mardanoddiṣṭabhaiṣajyair naṣṭapiṣṭatvakārakam /

tanmūrchanam iti proktaṃ doṣatrayavināśanam iti // GRhtCM_2.5-6:12 //

yantram atra khapvam eva pūrvoktaṃ yat // GRhtCM_2.5-6:13 //

tridoṣāpaharaṇaṃ mūrchanaṃ cāha gṛhakanyetyādi // GRhtCM_2.5-6:14 //

gṛhakanyā gṛhakumārikā mapaṃ prathamaṃ doṣaṃ harati // GRhtCM_2.5-6:15 //

punastriphapā trayāṇāṃ phapānāṃ samāhāraḥ triphapā agniṃ dvitīyaṃ doṣaṃ harati samāhāro yathā ekā harītakī yojyā dvau ca yojyau vibhītakau /

catvāryāmapakānyeva triphapeyaṃ prakīrtitā /

iti // GRhtCM_2.5-6:16 //

punaścitrako+agniḥ viṣaṃ tṛtīyaṃ doṣaṃ harati dūrīkarotītyarthaḥ // GRhtCM_2.5-6:17 //

tasmāddhetor ebhis tribhir gṛhakanyātriphapācitrakair miśritair ekīkṛtai rasaṃ sapta vārānmūrchayet vidhivanmūrchanaṃ kuryāt // GRhtCM_2.5-6:18 //

viśeṣaścātra /

mūrchanaṃ rasarājasya kartavyaṃ vādibhiḥ sadā /

viṣais triphapayā pūrvaṃ bṛhatyopaviṣastathā // GRhtCM_2.5-6:19 //

karkoṭī kṣārakandābhyāṃ citreṇa gṛhakanyayā /

ekenāpyatha saṃmardyo yāmamekaṃ tu pāradaḥ // GRhtCM_2.5-6:20 //

kiṃnarayantram ādāya hy oṣadhyā pepayettapam /

navatārayutaṃ sūtaṃ yantramadhyagataṃ nyaset // GRhtCM_2.5-6:21 //

dadyād rasopari śarāvaṃ saṃdhipepaṃ dṛḍhaṃ mṛdā /

pavaṇena ca sampūrya dvāraṃ saṃrudhya yatnataḥ // GRhtCM_2.5-6:22 //

cuhpikopari saṃsthāpya dīptāgniṃ jvāpayet sudhīḥ /

yāmaikena taduttārya kartavyaḥ śītapo rasaḥ // GRhtCM_2.5-6:23 //

yantrāduddhṛtya yatnena sūtamutthāpya mūrchitam /

amūrchitas tadā deyaḥ kapāṃśaṃ mūrchite rasaḥ // GRhtCM_2.5-6:24 //

sindhūtthaṭaṅkaṇābhyāṃ ca mardayen madhusaṃyutaṃ dopāyantre tataḥ svedyaḥ kṣārāmpapavaṇaiḥ saha /

utthāpya mūrchayetpaścāt vāraṃvāraṃ raseśvaram /

punarutthāpitaṃ kuryād ekaviṃśativārakam // GRhtCM_2.5-6:25 //

iti rasasāre // GRhtCM_2.5-6:26 //

saṃskāra:: utthāpana

amunā vimardanena hi suviśuddho nāgavaṅgaparimuktaḥ /

sūtaḥ pātanayantre samutthitaḥ kāñjikakvāthāt // GRht_2.7 //

sūto nāgavaṅgaparimukto bhavati nāgavaṅgābhyāṃ doṣābhyāṃ virahitaḥ pārado bhavatītyarthaḥ kiṃviśiṣṭaḥ san samutthitaḥ san // GRhtCM_2.7:1 //

pātanayantre sthāpīdvayasampuṭe samyagvidhānenotthitaḥ san // GRhtCM_2.7:2 //

kasmāt kāñjikaṃ sauvīraṃ pūrvavarṇitaṃ tatkvāthasaṃyogād ityarthaḥ // GRhtCM_2.7:3 //

hi niścitam // GRhtCM_2.7:4 //

amunā virecanena uktaśodhanena sūtaḥ suviśuddho bhavet viśeṣaśuddho bhaved ityutthāpanam // GRhtCM_2.7:5 //

anena vidhinā hiṅgupasthasya sūtasyāpi utthāpanaṃ bhavati // GRhtCM_2.7:6 //

svedanādikayogena svarūpāpādanaṃ punaḥ // GRhtCM_2.7:7 //

tadutthāpanamityuktaṃ mūrchāvyāpattināśanam iti // GRhtCM_2.7:8 //

ut ūrdhvaṃ sthāpanam utthāpanam // GRhtCM_2.7:9 //

atra yantraṃ tu /

aṣṭāṅgupaparīṇāhamānāhena daśāṅgupam /

caturaṅgupakotsedhaṃ toyādhāro 'ṅgupādadhaḥ // GRhtCM_2.7:10 //

adhobhāṇḍe mukhaṃ ca tasya bhāṇḍasyoparivartinaḥ /

ṣoḍaśāṅgupavistīrṇapṛṣṭhasyāsye praveśayet // GRhtCM_2.7:11 //

pārśvayor mahiṣīkṣīracūrṇamaṇḍūraphāṇitaiḥ // GRhtCM_2.7:12 //

vipipya śoṣayet saṃdhiṃ japādhāre japaṃ kṣipet /

cuppyām āropayedetat pātanāyantram īritam // GRhtCM_2.7:13 //

iti // GRhtCM_2.7:14 //

saṃskāra:: pātana:: ūrdhvapātana

kṛtvā tu śulbapiṣṭiṃ nipātyate nāgavaṅgaśaṅkātaḥ /

tasmindoṣān muktvā nipatati śuddhas tathā sūtaḥ // GRht_2.8 //

pañcamoddiṣṭaṃ pātanasaṃskāraṃ spaṣṭayannāha kṛtvetyādi // GRhtCM_2.8:1 //

tu punaḥ utthitaṃ sūtaṃ śupbapiṣṭiṃ kṛtvā śupbena tāmreṇa saha tayormepanaṃ yathā syāttathā peṣaṇaṃ vidhāya tasmin pātanayantre nipātyate karmavideti śeṣaḥ // GRhtCM_2.8:2 //

kutaḥ nāgavaṅgaśaṅkātaḥ nāgavaṅgadoṣagpānitaḥ // GRhtCM_2.8:3 //

tathā uktavidhānena nipatati sati pātanakarmaṇi kṛte sati śuddhaḥ sūto bhavet // GRhtCM_2.8:4 //

vāramityanukte granthāntare trisaptaikaviṃśativāraṃ pātanakarmaṇi kṛte sati samyak nāgavaṅgaśaṅkā naśyatīti bhāvaḥ // GRhtCM_2.8:5 //

viśeṣaścātra pātanayantre /

dvau bhāgau śuddhasūtasya śupbabhāgaikasaṃyutau /

viṃśāṃśaṃ pavaṇaṃ dattvā piṣṭīkuryācca sundaram // GRhtCM_2.8:6 //

aṣṭāṅgupavistīrṇaṃ dairghyeṇa daśāṅgupaṃ tv adhobhāṇḍam /

kaṇṭhādadhaḥ samantāccaturaṅgupīkṛtajapādhāram // GRhtCM_2.8:7 //

antaḥ praviṣṭatapabhāṇḍavadanaṃ japamagnanijamukhaprāntam /

upariṣṭāc ciṇṭighaṭī deyodaraṣoḍaśāṅgupaviśāpā // GRhtCM_2.8:8 //

tasminnadhordhvabhāṇḍe nipātitaḥ sakapadoṣanirmuktaḥ /

sutarāṃ bhavati rasendro jīrṇagrāso+api pātyo+asau // GRhtCM_2.8:9 //

adha ūrdhvaṃ tathā tiryak pātastrividha ucyate /

yatra tiṣṭhati sūtendro vahnis tatrānyathā japam // GRhtCM_2.8:10 //

uktauṣadhairmarditapāradasya yantrasthitasyordhvamadhaśca tiryak /

niryāpanaṃ pātanasaṃjñamuktaṃ vaṅgāhisamparkajakañcukaghnam // GRhtCM_2.8:11 //

iti // GRhtCM_2.8:12 //

ūrdhvapāte rasasyordhvagamanaṃ tatrādhaḥpātre vahniḥ japamūrdhvapātre adhaḥpāte tu rasasyādhastādgamanaṃ bhavati yantraṃ tadeva paraṃ tu agnijapayorvyatyāsaḥ japam atrādhaḥpātre agnirūrdhvapātre tiryakpāte tu rasastiryak patati tatraikapātrapṛṣṭhe japam anyapātrādho vahniḥ // GRhtCM_2.8:13 //

pātanayantra

aṣṭāṅgulavistāraṃ dairghyeṇa daśāṅgulaṃ tv adhobhāṇḍam /

kaṇṭhādadhaḥ samucchritaṃ caturaṅgulaṃ kṛtajalādhāram // GRht_2.9 //

antaḥpraviṣṭatalabhāṇḍavadanaṃ jalamagnanijamukhaprāntā /

upariṣṭāccipiṭaghaṭī deyodaraṣoḍaśāṅgulaviśālā // GRht_2.10 //

tasminn ūrdhvabhāṇḍe nipātitaḥ sakaladoṣanirmuktaḥ /

sutarāṃ bhavati rasendro dravye ca rasāyane yogyaḥ // GRht_2.11 //

adhaḥpātana

kṛtvā ca naṣṭapiṣṭiṃ triphalāśikhiśigrurājikāpaṭubhiḥ /

saṃlepya cordhvabhāṇḍe dīptaikapalairadhaḥpātyaḥ // GRht_2.12 //

athavā dīpakayantre nipātitaḥ sakaladoṣanirmuktaḥ /

tiryakpātana

tiryakpātanavidhinā nipātyaḥ sūtarājastu // GRht_2.13 //

ślakṣṇīkṛtamabhradalaṃ rasendrayuktaṃ tathāranālena /

khalve dattvā mṛditaṃ yāvat tannaṣṭapiṣṭatām eti // GRht_2.14 //

kuryāt tiryakpātanapātitasūtaṃ krameṇa dṛḍhavahnau /

saṃsvedya pātyate'sau na patati yāvaddṛḍhaścāgniḥ // GRht_2.15 //

nirodhana

mardanamūrchanapātaiḥ kadarthito bhajati mandavīryatvāt /

sṛṣṭyambujair nirodhāllabdhāpyāyo na ṣaṇḍhaḥ syāt // GRht_2.16 //

ṣaṣṭhoddiṣṭaṃ nirodhanasaṃskāraṃ spaṣṭayannāha mardanetyādi // GRhtCM_2.9-16:1 //

etair mardanamūrchanapātaiḥ saṃskāraviśeṣaṃ kṛtvā mandavīryatvāt kadarthito bhavati // GRhtCM_2.9-16:2 //

kutsitavidhānena kadarthito bhavatītyarthaḥ punaḥ sūtaḥ sṛṣṭyambujaiḥ saha mardanānantaraṃ nirodhāt mūṣādvayasampuṭe kūpikāyāṃ vā nirodhāt rundhanāt pabdhāpyāyaḥ prāptabapaḥ san na ṣaṇḍhaḥ syāt na śukrarahito bhavati // GRhtCM_2.9-16:3 //

sṛṣṭiḥ mūtraśukraśoṇitarūpā ambujaṃ pavaṇaṃ saindhavaṃ kamapam iti mandāḥ // GRhtCM_2.9-16:4 //

sṛṣṭiryathā /

go+ajāvinaranārīṇāṃ mūtraṃ śukraṃ ca śoṇitam /

sṛṣṭireṣā samākhyātā ṣaṇḍhadoṣavināśinī /

iti śaktyavatārāt // GRhtCM_2.9-16:5 //

yantraṃ yathā /

raktasaindhavakhoṭena mūṣādvaṃdvaṃ prakappayet /

tatsampuṭe rasaṃ kṣiptvā navasāraṃ sanimbukam // GRhtCM_2.9-16:6 //

sampuṭasya prayatnena pepayet saṃdhimuttamam /

vajramṛtsnāṃ samādāya veṣṭayettatprayatnataḥ // GRhtCM_2.9-16:7 //

chāyāśuṣkaṃ ca tatkṛtvā bhūgarte sthāpayettataḥ /

aṣṭāṅgupapramāṇena mūṣordhvaṃ tatra pūraṇam // GRhtCM_2.9-16:8 //

trisaptadinaparyantaṃ karīṣāgniṃ ca kārayet /

dine dine prakartavyā mūṣā saindhavanūtanā // GRhtCM_2.9-16:9 //

svedayet tat prayatnena bhūgarbhe sthāpayettataḥ /

athavā kūpikāmadhye sūtaṃ saindhavasaṃyutam // GRhtCM_2.9-16:10 //

bhūgarbhe ca tataḥ sthāpyam ekaviṃśaddināvadhi /

ayaṃ nirodhako nāmnā mahāmukhakaro rase // GRhtCM_2.9-16:11 //

iti // GRhtCM_2.9-16:12 //

7 niyamana

iti labdhavīryaḥ samyak capalo+asau saṃniyamyate tadanu /

phaṇinayanāmbujamārkavakarkoṭīciñcikāsvedāt // GRht_2.17 //

saptamoddiṣṭasaṃskāraṃ spaṣṭayannāha itītyādi // GRhtCM_2.17:1 //

iti pūrvoktavidhānena yantraṇādinā tadanu rodhanānantaram asau capapaścañcapo raso niyamyate karmavidā saṃniyamanaṃ kriyate // GRhtCM_2.17:2 //

kasmāt phaṇīpaśunāmbujamārkavakarkoṭīciñcikāsvedāt phaṇī tāmbūpaṃ paśunaṃ rasonaḥ ambujaṃ pavaṇaṃ mārkavaḥ bhṛṅgarājaḥ karkoṭīti pratītā vandhyā ciñcikā ampikā etābhiḥ saha yaḥ svedaḥ yantre agnitāpaḥ tasmāt // GRhtCM_2.17:3 //

kiṃviśiṣṭaḥ samyak pabdhavīryaḥ prāptabapo vīryavān rasaḥ capapatvanivṛttaye niyamyata ityarthaḥ // GRhtCM_2.17:4 //

viśeṣaścātra kācakūpīṃ mṛdā pipya raso madhye vimucyate /

kapāṃśaṃ ṭaṅkaṇaṃ dattvā madhye kiṃcit pradīyate // GRhtCM_2.17:5 //

dvāramudrā prakartavyā vajramṛttikayā dṛḍhā /

bhūgarbhe kūpikāṃ sthāpya sitayā garbhapūraṇam // GRhtCM_2.17:6 //

karīṣāgniḥ prakartavya ekaviṃśaddināvadhi /

ayaṃ niyāmako nāma vahnipratyantakārakaḥ // GRhtCM_2.17:7 //

rodhanāppabdhavīryasya capapatvanivṛttaye /

kriyate yo rasasvedaḥ proktaṃ niyamanaṃ hi tat // GRhtCM_2.17:8 //

iti // GRhtCM_2.17:9 //

yantrapakṣaṇaṃ tu /

catuḥprasthajapādhāraṃ caturaṅgupakānanam /

ghaṭayantramidaṃ proktaṃ tadāpyāyanakaṃ smṛtam iti // GRhtCM_2.17:10 //

8 dīpana

bhūkhagaṭaṅkaṇamaricair lavaṇāsurīśigrukāñjikais tridinam /

svedena dīpito+asau grāsārthī jāyate sūtaḥ // GRht_2.18 //

aṣṭamoddiṣṭasya dīpanasaṃskārasya vidhiṃ spaṣṭayannāha bhūkhagetyādi // GRhtCM_2.18:1 //

asau pūrvasaṃskṛtarasa etair auṣadhais tridinaṃ nirantaraṃ yathā syāt tathā svedena dīpitaḥ kṣutpīḍitaḥ san grāsārthī kavapābhipāṣī jāyate // GRhtCM_2.18:2 //

etair oṣadhaiḥ bhūkhagaṭaṅkaṇamaricaiḥ na kevapam etaiḥ punar pavaṇāsurīśigrukāñjikaiḥ // GRhtCM_2.18:3 //

bhūḥ tuvarī khagaḥ kāsīsaṃ ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ maricam ūṣaṇam etaiḥ // GRhtCM_2.18:4 //

punaḥ pavaṇaṃ saindhavam āsurī rājikā śigruḥ saubhāñjanaṃ vṛkṣaviśeṣaḥ kāñjikaṃ pūrvoktam ampībhūtam etaiśceti // GRhtCM_2.18:5 //

viśeṣaścātra /

svedanaṃ rasarājasya kṣārāmpaviṣamadyakaiḥ /

bījapūraṃ samādāya vṛntamutsṛjya kārayet // GRhtCM_2.18:6 //

tasya madhye kṣipetsūtaṃ kapāṃśakṣārasaṃyutaṃ /

dvāraṃ nirudhya yatnena vastramadhye nibandhayet // GRhtCM_2.18:7 //

dopāsvedaḥ prakartavya ekaviṃśaddināvadhi /

dine dine prakartavyaṃ nūtanaṃ bījapūrakam // GRhtCM_2.18:8 //

pepihāno hi dhātūṃśca pīḍyamāno bubhukṣayā /

amunaiva prakartavyaṃ rasarājasya dīpanam // GRhtCM_2.18:9 //

tryahaṃ saptadinaṃ vātha caturdaśaikaviṃśatim /

saṃskāraḥ sūtarāje tu kramāt kramataraṃ varam // GRhtCM_2.18:10 //

iti // GRhtCM_2.18:11 //

cāraṇa

iti dīpito viśuddhaḥ pracalitavidyullatāsahasrābhaḥ /

bhavati yadā rasarājaś cāryo satvādi tadā bījam // GRht_2.19 //

kṛtāṣṭasaṃskārasya pāradasya saṃskārāntarasiddhāṃ parīkṣām āha itītyādi // GRhtCM_2.19:1 //

iti pūrvoktaprakāreṇa rasarājo dīpitaḥ san kṣudutpīḍitaḥ san viśuddho bhavati // GRhtCM_2.19:2 //

yadīdṛśo bhavati rasarājastadā cāryaḥ cāraṇakarma kāryam // GRhtCM_2.19:3 //

kīdṛk pracapitavidyuppatāsahasrābhaḥ prakarṣeṇa capatyaś capanaśīpā yā vidyutastāsāṃ sahasrasyeva bhā dīptir yasya sa tathoktaḥ // GRhtCM_2.19:4 //

kiṃ kṛtvā cāryaḥ idamagre vakṣyamāṇaṃ kiṃcit dhātūparasamahārasaratnasaṃjñakaṃ dvitīyaṃ rasarājasambandhinaṃ dattvā saṃyojyetyarthaḥ // GRhtCM_2.19:5 //

cāraṇa:: samukha, nirmukha

pītakriyāsu pītaṃ śvetaṃ tārakriyāsu mukham ādau /

deyaṃ khalve ghṛṣṭo divyauṣadhibhiḥ sa nirmukhaś carati // GRht_2.20 //

iti paramahaṃsaparivrājakācāryaśrīmadgovindabhagavatpādaviracite rasahṛdayatantre rasaśodhanātmako dvitīyo+avabodhaḥ //

kiṃ dvitīyamityāśaṅkya taṃ spaṣṭayannāha pītetyādi // GRhtCM_2.20:1 //

ādau prathamaṃ mukhaṃ vidheyam ityadhyāhāraḥ pāradasya mukhaṃ kāryamityarthaḥ // GRhtCM_2.20:2 //

tataścetpītakriyā bhavanti svarṇasambandhīni kāryāṇi bhavanti tadā pītaṃ svarṇaṃ deyam // GRhtCM_2.20:3 //

śvetakriyāsu śvetaṃ deyaṃ śvetaṃ tāram ityarthaḥ // GRhtCM_2.20:4 //

svarṇatārādikaṃ khapve dattaṃ kṛtamukho rasaścarati // GRhtCM_2.20:5 //

punarnirmukho rasaḥ akṛtamukho rasaḥ khapve ghṛṣṭo gharṣitaḥ san pūrvoktaṃ carati bhakṣayati // GRhtCM_2.20:6 //

kābhiḥ saha divyauṣadhībhir vakṣyamāṇābhiḥ saha // GRhtCM_2.20:7 //

yathā padyam /

sāsyo rasaḥ syātpaṭuśigrututthaiḥ sarājikair vyoṣaṇakais trirātram /

piṣṭastataḥ svinnatanuḥ suvarṇamukhānayaṃ khādati sarvadhātūn // GRhtCM_2.20:8 //

iti // GRhtCM_2.20:9 //

nirmukhaśca ampavargeṇa saṃyuktaṃ yathāpābhena mardayet /

abhrakādīṃśca carate sūtako vāsanāmukhaḥ // GRhtCM_2.20:10 //

iyanmānasya sūtasya bhojyadravyātmikā mitiḥ /

iyatītyucyate yāsau grāsamānamitīritam // GRhtCM_2.20:11 //

iti paribhāṣā // GRhtCM_2.20:12 //

iti śrīmatkurapakupapayodhisudhākaramiśramaheśātmajacaturbhujamiśraviracitāyāṃ mugdhāvabodhinyāṃ rasahṛdayaṭīkāyāṃ rasaśodhanātmako dvitīyo+avabodhaḥ // GRhtCM_2.20:13 //

ghanarahitabījacāraṇasamprāptadalādilābhakṛtakṛtyāḥ /

kṛpaṇāḥ prāpya samudraṃ varāṭikālābhasaṃtuṣṭāḥ // GRht_3.1 //

sudhākaragrāsasattvaṃ padmākarasukhāvaham /

tathā vibhūtayaścāsya sajjanānandakārakāḥ // GRhtCM_3.1:1 //

anena padyena granthasya guṇādhikyaṃ saṃmatatvaṃ ca varṇayannāha ghanetyādi // GRhtCM_3.1:2 //

ye evaṃvidhāḥ puruṣāste kṛpaṇā eva // GRhtCM_3.1:3 //

kiṃviśiṣṭāḥ ghanarahitabījacāraṇasamprāptadapādidravyakṛtakṛtyāḥ ghanenābhrakeṇa rahitaṃ varjitaṃ yad bījacāraṇam anyadhātvādīnāṃ bījakavapanaṃ tena yatprāptaṃ dapādidravyaṃ pattrarañjanavarṇavṛddhitārakṛṣṭī mepāpakādikaṃ vastu tena ye kṛtakṛtyāḥ pūrṇāḥ ātmānaṃ manyante ityadhyāhāraḥ // GRhtCM_3.1:4 //

kiṃviśiṣṭāḥ kṛpaṇāḥ samudraṃ prāpya ratnākaraṃ pabdhvā varāṭikāpābhasaṃtuṣṭāḥ kapardikāpābhena saṃtuṣṭiṃ prāptaḥ daridrabhāvāditi bhāvaḥ // GRhtCM_3.1:5 //

tathā evaṃvidhāḥ kṛpaṇā idaṃ śāstraṃ ratnākararūpaṃ bahuratnaṃ prāpya dapādidravyeṇa kṛtakṛtyāḥ // GRhtCM_3.1:6 //

śāstrasamudrayor guṇaratnaiḥ sāmyaṃ varāṭikādapādirdravyayoḥ sāmyaṃ tucchatayā yata ubhāv api nikṛṣṭāv eva // GRhtCM_3.1:7 //

yata etacchāstraṃ bahupradaṃ mudrikāvedhasparśavedhadhūmavedhaśabdavedhadhāmyavedhādhāmyadhātuvedhapradatvāt // GRhtCM_3.1:8 //

anye punarmahānto lakṣmīkarirājakaustubhādīni /

avadhīrya labdhavantaḥ parāmṛtaṃ cāmarā jātāḥ // GRht_3.2 //

punaratra granthe guṇādhikyaśataṃ ca varṇayannāhānye ityādi // GRhtCM_3.2:1 //

punar ity aprathamaviśeṣaṇayor iti prasādaḥ // GRhtCM_3.2:2 //

atra punarviśeṣaṇe // GRhtCM_3.2:3 //

anye pūrvebhyo mahānto vartante // GRhtCM_3.2:4 //

kiṃ kurvantaḥ parāmṛtaṃ pabdhavantaḥ santa amarā jātā maraṇarahitā jīvanmuktā jātā ityarthaḥ // GRhtCM_3.2:5 //

paraṃ ca tadamṛtaṃ ceti samāsaḥ mokṣam ityarthaḥ // GRhtCM_3.2:6 //

kiṃ kṛtvā pakṣmīkarirājakaustubhādīni avadhīrya avahepanaṃ vidhāya pakṣmīrharipriyā karirāja airāvata indravāraṇaḥ kaustubho harermaṇiḥ ityādīni caturdaśaratnāni // GRhtCM_3.2:7 //

satām ayameva svabhāvaḥ daridrāṇāṃ kṛpaṇānāṃ pūrvavat // GRhtCM_3.2:8 //

ata evaitacchāstraṃ kṛpaṇamahatāṃ nikaṣarūpam // GRhtCM_3.2:9 //

kṣārauṣadhipaṭvamlaiḥ kṣudbodho rāgabandhane svedāt /

na punaḥ pakṣacchedo dravatvaṃ vā vinā gaganam // GRht_3.3 //

sarvotkṛṣṭatvena gaganagrāsasādhanam āha kṣāretyādi // GRhtCM_3.3:1 //

kṣudbodho rasarājasya jāyate iti śeṣaḥ // GRhtCM_3.3:2 //

kaiḥ kṛtvā kṣārauṣadhipaṭvampaiḥ kṣārauṣadhayo 'himārādayaḥ paṭu saindhavam ampam ampavetasādi etaiḥ kṣudutpattir bhaved ityarthaḥ // GRhtCM_3.3:3 //

kṣārauṣadhayo yathā /

ahimāramapāmārge taṇḍupīyakasaṃyutam /

snuhyarkakaravīraṃ ca pāṅgapīkṣīrakandau // GRhtCM_3.3:4 //

karkoṭīṃ kañcukīṃ tumbāṃ papāśaṃ cāgnimanthakam /

karīraṃ citrakaṃ śigruṃ varuṇaṃ vetasaṃ vaṭam // GRhtCM_3.3:5 //

paṭopyarjunakūṣmāṇḍakadapīvajrakandakam /

aśvatthaṃ sūraṇaṃ jāpīṃ dahet kandān anekaśaḥ // GRhtCM_3.3:6 //

antardhūmena sarvāṃśca devadāpīṃ dahettathā /

auṣadhikṣāranāmāsau gaṇastu parikīrtitaḥ // GRhtCM_3.3:7 //

iti // GRhtCM_3.3:8 //

ampaṃ yathā /

ampavetasajambīraṃ pakucaṃ bījapūrakam /

cāṅgerī caṇakāmpaṃ ca nāraṅgaṃ tittiḍī tathā // GRhtCM_3.3:9 //

ambaṣṭhā karamardaśca kapitthaḥ karaṇādikaḥ /

pañcāmpasaṃyuto vā syādampavargaḥ prakīrtitaḥ // GRhtCM_3.3:10 //

caṇakāmpaṃ ca sarveṣām ekameva praśasyate /

ampavetasamekaṃ vā sarveṣāmuttamottamam // GRhtCM_3.3:11 //

iti // GRhtCM_3.3:12 //

ityetaiḥ kṣārauṣadhipaṭvampaiḥ kṣudbodho bhavet rāgabandhane ca bhavetāṃ rāgo rañjanaṃ bandhanaṃ pūrvam upavarṇitam // GRhtCM_3.3:13 //

kuto hetoḥ etaiḥ pūrvoktaiḥ karaṇarūpaiḥ svedāt // GRhtCM_3.3:14 //

punariti viśeṣaṇe // GRhtCM_3.3:15 //

pakṣacchedaḥ rasapakṣāpakartanaṃ yathā sthiro bhavati dravyatvaṃ guṇavattvaṃ vā gaganamabhrakaṃ vinā na bhavatītyarthaḥ // GRhtCM_3.3:16 //

abhrakajīrṇo balavān bhavati rasastasya cāraṇe proktāḥ /

saṃdhānavāsanauṣadhinirmukhasamukhā mahāyogāḥ // GRht_3.4 //

dravyatvam abhrakeṇāhābhrakajīrṇa ityādi // GRhtCM_3.4:1 //

baparahite atikṣudbodhe ṣaṇḍhatā bhavet // GRhtCM_3.4:2 //

yathā /

śītatvānmardanābhāvāp pohāśuddhasya jāraṇāt /

viḍaprabhūtadānād vā bhuṅkte jīrṇādajīrṇagaḥ // GRhtCM_3.4:3 //

atyagnito nirāhārāt krāmaṇārahitasya ca /

ityetā vikriyā jñeyā aṣṭabhiḥ ṣaṇḍhatāṃ vrajet // GRhtCM_3.4:4 //

iti // GRhtCM_3.4:5 //

ato raso+aṣṭasaṃskārānantaram abhrakajīrṇaḥ kartavyaḥ yato+abhrakajīrṇaṃ bapavān bhavati // GRhtCM_3.4:6 //

abhrakajīrṇe grāsanyāye na jāritaṃ yasmin sa tathoktaḥ // GRhtCM_3.4:7 //

tasyābhrajāraṇāyogyasya rasasya cāraṇe kevapakavapane ete proktāḥ // GRhtCM_3.4:8 //

ete ke saṃdhānavāsanauṣadhinirmukhasamukhā eva mahāyogāḥ mahaddravyatvakārakāḥ saṃdhānaṃ sarvadhānyānām aṣṭauṣadhyādīnāṃ ca saṃdhānaṃ yathā sarvadhānyāni nikṣipya āranāpaṃ tu kārayet // GRhtCM_3.4:9 //

sapattramūpasaṃyuktā auṣadhīstatra niḥkṣipet // GRhtCM_3.4:10 //

kṣitikāsīsasāmudrasindhutryuṣaṇarājikaiḥ /

saṃyuktaṃ kārayettattu soṣme saptāhasaṃsthitam // GRhtCM_3.4:11 //

taccāranāpasaṃyuktaṃ tāmrabhāṇḍe tu saṃdhayet /

ityabhrakacāraṇārthaṃ saṃdhānam // GRhtCM_3.4:12 //

vāsanauṣadhyo yathā /

vijñeyamauṣadhīvargaṃ yathā śāstrairudāhṛtam /

japajaṃ sthapajaṃ caiva samyak jñātvā tu kārayet // GRhtCM_3.4:13 //

japajā utpapī padmā sthapajā ca prasāriṇī /

jāpinī abhracandrā ca citraparṇī triparṇikā /

rasacandraukasaś caiva tathā ca japamūpakaḥ /

samaṅgā vāribhūtā ca apāmārgo japodbhavā // GRhtCM_3.4:14 //

ajamārī upāmbuśca kumbhikā japapippapī /

japapūrvāmbusītā ca kumārī nāginī tathā // GRhtCM_3.4:15 //

sitajaṅghā svaraścaiva tathā sarpaḥ sugandhikā /

vṛddhā ca bṛhatī tadvanmūrtir mārjārapādikā // GRhtCM_3.4:16 //

tathā japacakorī ca mīnākṣī ahipocanā /

jayāṃvica varāhī ca apattrā īśvarī tathā // GRhtCM_3.4:17 //

kurkurī hapinī caiva bṛhatī vajrakandakam /

musapī vanamāpā ca vidārī mohinī tathā // GRhtCM_3.4:18 //

māṇḍūkī pavaṇā caiva ugrā ca uttamā tathā /

śikhipādī kapotī ca nandinī vṛścikāpikā /

haṃsapādī śikhā caiva sārivā vāyasī tathā /

dantī gojihvikā caiva garuḍī hemapuṣpikā // GRhtCM_3.4:19 //

samaṅgā japajā caiva māṃsī pāṣāṇabhedikā /

apambuṣā meghanādā śukanādā kapotikī // GRhtCM_3.4:20 //

kṣīrikā tupasī dhānyā meṣikā ca vanārjakā /

vārāhī caṇakāyāsī tathā ca aparājitā // GRhtCM_3.4:21 //

catuḥṣaṣṭigaṇo hy eṣa auṣadhīnāṃ prakīrtitaḥ /

ṣaṣṭhāṣṭakaprayogena avasthāṃ naiva kārayet // GRhtCM_3.4:22 //

iti // GRhtCM_3.4:23 //

ayamoṣadhīgaṇaḥ saṃdhāne 'pi yojyaḥ // GRhtCM_3.4:24 //

saṃdhānaṃ ca vāsanauṣadhayaśca tābhiḥ kṛtvā ye nirmukhasamukhā eva yogāḥ akṛtamukhakṛtamukhā ityarthaḥ // GRhtCM_3.4:25 //

abhra:: preparation for cāraṇa

niścandrikaṃ hi gaganaṃ kṣārāmlairbhāvitaṃ tathā rudhiraiḥ /

sṛṣṭitrayanīrakaṇātumbarurasamarditaṃ carati // GRht_3.5 //

nirmukhatvenābhrakacāraṇopāyamāha niścandrikam ityādi // GRhtCM_3.5:1 //

hi niścitaṃ yadgaganamabhrakaṃ niścandrikaṃ candrarahitaṃ bhavati vajrasaṃjñakam ityarthaḥ tadgaganaṃ rucirair nirdoṣair manoramair vividhaiḥ kṣārāmpair bhāvitaṃ ppāvitaṃ kāryaṃ kṣārā yavakṣārasvarjikṣāraṭaṅkaṇakṣārādayo 'mpā ampavetasajambīrādyāḥ pūrvoktāḥ // GRhtCM_3.5:2 //

nanu kṣārā rucirāḥ kathaṃ bhavanti ucyate yathā sarjikācūrṇabhāgaikaṃ viṃśadbhāgaṃ japasya ca // GRhtCM_3.5:3 //

tāvatkvāthyaṃ kṣiped bhāṇḍe yāvatphenaṃ sitaṃ bhavet // GRhtCM_3.5:4 //

kṣīṇe kṣīṇe japaṃ dattvā śvetaphenaṃ ca gṛhyate // GRhtCM_3.5:5 //

tadā tu ḍekayantreṇa drāvayedagniyogataḥ // GRhtCM_3.5:6 //

triḥsaptavāraṃ kartavyaṃ drāvaṇaṃ mūtrasaṃyutam // GRhtCM_3.5:7 //

svarjikākṣāranāmāyaṃ drāvaṇe paramo mataḥ // GRhtCM_3.5:8 //

iti viśeṣavidhiḥ // GRhtCM_3.5:9 //

evamatyuttamāḥ kṣārāḥ syuḥ sampakvāḥ himāḥ // GRhtCM_3.5:10 //

punaḥ sṛṣṭitrayanīrakaṇātumbarurasamarditaṃ go+ajāvinārīṇāṃ mūtraṃ śukraṃ ca śoṇitaṃ sṛṣṭitrayaṃ nīrakaṇā japapippapī paṭuriti poke tumburu pratītaṃ japakaṇā ca tumbaruśca anayo rasaḥ sṛṣṭitrayaṃ ca japakaṇātumbarurasaśca tābhyāṃ mardanaṃ kāryam // GRhtCM_3.5:11 //

rasaḥ pāradaḥ nirmukho+api evaṃvidhaṃ gaganaṃ carati grāsīkaroti // GRhtCM_3.5:12 //

karaṇaṃ granthāntare'sti /

dugdhatrayaṃ kumāryambu gaṅgāputraṃ trimūtrakam /

vaṭaśuṅgamajāraktam ebhir abhraṃ sumarditam // GRhtCM_3.5:13 //

śatadhā puṭitaṃ cāpi jāyate padmarāgavat /

niścandrikaṃ mṛtaṃ tv abhraṃ vṛddhadehe rasāyanam // GRhtCM_3.5:14 //

kāminīmadadarpaghnaṃ śastaṃ puṃstvopaghātinām /

iti // GRhtCM_3.5:15 //

mercury:: abhracāraṇa

yavaciñcikāmbupuṭitaṃ tanmūlaśatāvarīgadākulitam /

ghanaravaśigrupunarnavarasabhāvitamabhrakaṃ carati // GRht_3.6 //

vidhānāntaramāha yavetyādi // GRhtCM_3.6:1 //

punarabhrakaṃ yavaciñcikāmbupuṭitaṃ kāryaṃ yavaciñcikā pratītā yavaciñciketi poke tasyā ambudravaḥ tena puṭitam ātapayogena bhāvitam // GRhtCM_3.6:2 //

punastanmūpaśatāvarīgadākupitaṃ kāryaṃ tasyā yavaciñcikāyā mūpaṃ tanmūpaṃ śatāvarī śatapād gadaḥ kuṣṭhaḥ etair ākupaṃ vyāptaṃ paripputam // GRhtCM_3.6:3 //

yadā sarasauṣadhābhāvas tadāyaṃ vidhiḥ yathā /

śuṣkadravyam upādāya svarasānām asaṃbhave /

vāriṇyaṣṭaguṇe sādhyaṃ grāhyaṃ pādāvaśeṣitam // GRhtCM_3.6:4 //

iti // GRhtCM_3.6:5 //

punar ghanaravaśigrupunarnavarasabhāvitaṃ kāryaṃ ghanaravas taṇḍupīyakaḥ śigru saubhāñjanaṃ suhijanā iti poke punarnavā varṣābhūḥ pratītā eteṣāṃ rasena bhāvitaṃ paripputam ātapayogena śoṣyam ityarthaḥ // GRhtCM_3.6:6 //

evaṃvidham abhraṃ rasaś carati // GRhtCM_3.6:7 //

nirmukhena bhāvanāśabdena śatavāraṃ jñātavyaṃ granthāntarasāmyāt // GRhtCM_3.6:8 //

atra viśeṣaḥ // GRhtCM_3.6:9 //

somavappīrase piṣṭvā dāpayecca puṭatrayam /

somavappīrasenaiva sapta vārāṃśca bhāvayet // GRhtCM_3.6:10 //

dāpayenmṛnmaye bhāṇḍe rasena saṃyutam /

mūpaṃ tu śarapuṅkhāyā gavyakṣīreṇa gharṣayet /

kapkena mepayet sūtaṃ gaganaṃ tadadhaūrdhvagam // GRhtCM_3.6:11 //

sthāpayedravitāpe tu nirmukho grasate kṣaṇāt /

jāyate piṣṭikā śīghraṃ nātra kāryā vicāraṇā // GRhtCM_3.6:12 //

iti // GRhtCM_3.6:13 //

anyacca /

tipaparṇīrasaṃ nītvā gaganaṃ tena bhāvayet /

mardanājjāyate piṣṭī nātra kāryā vicāraṇā // GRhtCM_3.6:14 //

iti // GRhtCM_3.6:15 //

anyacca /

muṇḍīniryāsake nāgaṃ bahuśastu niṣecayet /

tenābhrakaṃ tu saṃyojya bhūyo bhūyaḥ paṭe dahet // GRhtCM_3.6:16 //

citrakārdrakamūpānām ekaikena tu saptadhā /

ppāvitavyaṃ prayatnena gandhakābhrakacūrṇakam // GRhtCM_3.6:17 //

nāgamuṇḍīrasākṣiptaṃ rasapuṅgāmpabhāvitam /

ṣoḍaśāṃśena dātavyaṃ dopāyantre caredrasaḥ // GRhtCM_3.6:18 //

iti nirmukhacāraṇam // GRhtCM_3.6:19 //

āranāla for jāraṇa

sarjīkṣitikhagaṭaṅkaṇalavaṇānvitam arkabhājane tridinam /

paryuṣitamāranālaṃ gaganādiṣu bhāvane śastam // GRht_3.7 //

tasminnāgaṃ śuddhaṃ pradrāvya niṣecayecchataṃ vārān /

vaṅgaṃ vā tāravidhau rasāyane naiva tadyojyam // GRht_3.8 //

gaganarasoparasāmṛtaloharasāyasādicūrṇāni /

sarvamanena ha bhāvyaṃ yatkiṃcit cāraṇāvastu // GRht_3.9 //

samukhacāraṇamāha sarjītyādi // GRhtCM_3.7-9:1 //

āranāpaṃ svedanasaṃskāre yaduktaṃ kāñjikaṃ tat // GRhtCM_3.7-9:2 //

arkabhājane tāmrapātre // GRhtCM_3.7-9:3 //

tridinaṃ yāvattāvatparyuṣitaṃ saṃdhānīkaraṇaṃ kuryāt // GRhtCM_3.7-9:4 //

kīdṛgvidham āranāpaṃ sarjīkṣitikhagaṭaṅkaṇapavaṇānvitaṃ sarjī pratītā sājīti poke kṣitiḥ sphaṭikā khagaḥ kāsīsaṃ ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ sohāgā iti poke pavaṇaṃ saindhavaṃ tadabhāve pavaṇāṣṭakeṣu yatra yappabhyaṃ tadeva yojyaṃ pavaṇoddeśaḥ /

saindhavaṃ rucakaṃ kṛṣṇaṃ viḍaṃ sāmudram audbhidam /

romakaṃ pāṃśujaṃ ceti pavaṇāṣṭakam ucyate // GRhtCM_3.7-9:5 //

iti etair anvitaṃ mipitaṃ kuryāt // GRhtCM_3.7-9:6 //

tadāranāpaṃ gaganādikabhāvane abhrakādippāvane śastaṃ pradhānam abhrakādikā agre vakṣyamāṇāḥ // GRhtCM_3.7-9:7 //

nirmukhā samukhā ceti dvividhā cāraṇā matā nirmukhā cāraṇā proktā bījādhānena bhāgataḥ // GRhtCM_3.7-9:8 //

śuddhaṃ svarṇaṃ ca rūpyaṃ ca bījam ityabhidhīyate // GRhtCM_3.7-9:9 //

catuḥṣaṣṭyaṃśato bījaprakṣepo mukham ucyate // GRhtCM_3.7-9:10 //

evaṃ kṛte raso grāsapopupo mukhavān bhavet /

kaṭhinānyapi pohāni kṣamo bhavati bhakṣaṇe // GRhtCM_3.7-9:11 //

iyaṃ hi samukhā proktā cāraṇā varavārttikaiḥ /

iti // GRhtCM_3.7-9:12 //

abhrakādyapadhātūnāṃ nirmukhacāraṇaṃ hemādidhātūnāṃ samukhacāraṇam iti viveko jñeyaḥ // GRhtCM_3.7-9:13 //

rasāyane śarīrakārye nāgavaṅgau na cāraṇīyau kiṃtu svarṇādikaṃ bījaṃ cāraṇīyam iti bhāvaḥ // GRhtCM_3.7-9:14 //

ādiśabdena nāgavaṅgayor adhikāraviśeṣam āha tasminnityādi // GRhtCM_3.7-9:15 //

tasmin pūrvoktasaṃdhāne śuddhaṃ nirmapīkṛtaṃ nāgaṃ sīsakaṃ pradrāvya japarūpaṃ vidhāya vahniyogāt iti śeṣaḥ niṣecayet niṣekaḥ kartavyaḥ vā tatraiva saṃdhāne vaṅgaṃ raṅgaṃ pradrāvya niṣecayet // GRhtCM_3.7-9:16 //

kativārān śataṃ vārān pratiśatam ityarthaḥ // GRhtCM_3.7-9:17 //

tadvaṅgaṃ tāravidhau rūpyavidhāne yojyaṃ rasena saha mipitaṃ kāryam ityarthaḥ // GRhtCM_3.7-9:18 //

āsyām āryāyāṃ svarṇādhikāre'nuktamapi nāgaṃ granthāntarāt samāyojyam iti viśeṣārthaḥ // GRhtCM_3.7-9:19 //

tannāgaṃ vaṅgaṃ ca rasāyane śarīrasiddhinimittaṃ na yojyamiti yato nāgavaṅgaprabhavāv aupādhikau doṣau gapabandhagupmadau kathitau etannāgaṃ vaṅgaṃ ca grāsārthe yojyamiti yuktaṃ yata etenāntargatenānyadapi grāhyaṃ dravyaṃ grasatīti bhāvaḥ // GRhtCM_3.7-9:20 //

vaṅge viśeṣaḥ /

khurakaṃ miśrakaṃ ceti dvividhaṃ vaṅgam ucyate /

khurakaṃ guṇataḥ śreṣṭhaṃ miśrakaṃ na rase hitam // GRhtCM_3.7-9:21 //

iti rajatakarmaṇi yogyaṃ grāhyam // GRhtCM_3.7-9:22 //

gaganādikramaṃ spaṣṭayann āha gaganetyādi // GRhtCM_3.7-9:23 //

anena pūrvoktasaṃdhānena sarvaṃ sakapaṃ bhāvyaṃ bhāvitaṃ kuryāt // GRhtCM_3.7-9:24 //

sarvamiti kiṃ gaganarasoparasāmṛtapoharasāyasādicūrṇāni // GRhtCM_3.7-9:25 //

gaganamabhrakaṃ vajrasaṃjñikaṃ rasā mahārasā hiṅgupasvarṇamākṣikarūpyamākṣikaśipājatucapapacumbakavaikrāntakharparagairikasphaṭikakāsīsasaṃjñakā amṛtaṃ viṣaṃ vā amṛtapohā na mṛtā amṛtā amṛtāśca te pohāś ca dhāvata iti rasāḥ pūrvoktāḥ āyasā pohās teṣāṃ saṃyogajāni yāni cūrṇāni kapkāni śupbābhrādīni // GRhtCM_3.7-9:26 //

ādiśabdād uparasānām api grahaṇam // GRhtCM_3.7-9:27 //

na kevapametānyeva saṃdhānena bhāvyāni kiṃtvanyad api yat kiṃcic cāraṇāvastu cāraṇayogyaṃ dravyaratnādikaṃ tadapyetena saṃdhānena bhāvyaṃ cāraṇārtham // GRhtCM_3.7-9:28 //

ādau khalve mṛditāṃ piṣṭīṃ hemnaśca tāṃ rasaścarati /

tārasya tārakarmaṇi dattvā sūte tato gaganam // GRht_3.10 //

svarṇarūpyayoradhikāraviśeṣam āhādāv ityādi // GRhtCM_3.10:1 //

tato+anantaraṃ hemnaḥ svarṇasya piṣṭīṃ khapve mṛditāṃ vakṣyamāṇena iti śeṣaḥ // GRhtCM_3.10:2 //

tāṃ piṣṭīṃ rasaścarati // GRhtCM_3.10:3 //

kiṃ kṛtvā piṣṭīṃ dadyāt ādau prathamataḥ sūteśvare gaganamabhrakaṃ dattvā // GRhtCM_3.10:4 //

hemno+adhikāro darśitaḥ // GRhtCM_3.10:5 //

hemakarmaṇi hemaiva tārakarmaṇi tārameva dadyāt // GRhtCM_3.10:6 //

hemni viśeṣaḥ /

svarṇaṃ pañcavidhaṃ proktaṃ prākṛtaṃ sahajāgnijam /

etatsvarṇatrayaṃ caiva yojyaṃ ṣoḍaśavarṇakam // GRhtCM_3.10:7 //

khanijaṃ rasavādotthaṃ supattrīkṛtaśodhitam /

taccaturdaśavarṇāḍhyaṃ manujānāṃ rujāpaham // GRhtCM_3.10:8 //

iti // GRhtCM_3.10:9 //

tāre'pi viśeṣaḥ /

kaipāse sahajaṃ rūpyaṃ khanijaṃ kṛtrimaṃ tathā /

vyutkrameṇa guṇaiḥ śreṣṭhaṃ nāgottīrṇe rase hitam // GRhtCM_3.10:10 //

iti // GRhtCM_3.10:11 //

tāramapi pūrvavarṇaṃ cāryam // GRhtCM_3.10:12 //

truṭiśo dattvā mṛditaṃ sāre khalve 'bhrahemalohādi /

carati rasendraḥ kṣitikhagavetasabījapūrāmlaiḥ // GRht_3.11 //

piṣṭīmardane pātrauṣadhānyāha truṭiśa ityādi // GRhtCM_3.11:1 //

abhrahemapohādīni abhramabhrakaṃ pratītaṃ hema kanakaṃ tadeva pohaḥ abhrakaṃ ca hemapohaśca tāv ādī yasya tat // GRhtCM_3.11:2 //

evaṃvidhaṃ dravyaṃ kṣitikhagavetasabījapūrāmpaiḥ kṣitiśca khagaś ca vetasaṃ ca bījapūraś ca kṣitikhagabījapūrāḥ bījapūro mātupuṅgaḥ teṣāṃ trayāṇāmampāḥ tair mṛditaṃ gharṣitaṃ sat rasendraś carati // GRhtCM_3.11:3 //

kiṃ kṛtvā mṛditaṃ truṭiśo 'ppamātraṃ dattvā // GRhtCM_3.11:4 //

kasmin sāre khapve // GRhtCM_3.11:5 //

sārasya tīkṣṇajātasyāyaṃ sārastasminnevaṃvidhe // GRhtCM_3.11:6 //

sāre viśeṣaḥ /

muṇḍaṃ tīkṣṇaṃ tathā kāntaṃ bhedāstasya trayodaśa /

mṛdu kuṇṭhaṃ ca kaḍāraṃ trividhaṃ muṇḍamucyate // GRhtCM_3.11:7 //

kharasāraṃ ca hannāpaṃ tārāvartaṃ viḍaṃ tathā /

kāpapohaṃ gajākhyaṃ ca ṣaḍvidhaṃ tīkṣṇamucyate // GRhtCM_3.11:8 //

kāntaṃ pohaṃ caturdhoktaṃ romakaṃ bhrāmakaṃ tathā /

cumbakaṃ drāvakaṃ ceti guṇās tasyottarottarāḥ // GRhtCM_3.11:9 //

iti // GRhtCM_3.11:10 //

khapvo yathā /

khapvo+aśmādyo nirudgāro dvir aṅgupakaṭāhakaḥ /

aṣṭāṅgupāvaṭī kāryā dīrghā vā vartupā tathā // GRhtCM_3.11:11 //

dvādaśāṅgupadīrgheṇa mardakaś caturaṅgupaḥ /

mukhaṃ vṛttaṃ tu kartavyaṃ darpaṇodarasaṃnibham // GRhtCM_3.11:12 //

iti // GRhtCM_3.11:13 //

aśmādya iti aśmapohārkāṇāṃ jñātavyaḥ // GRhtCM_3.11:14 //

samukhaṃ nirmukhamathavā tulyaṃ dviguṇaṃ caturguṇaṃ vāpi /

aṣṭaguṇaṃ ṣoḍaśaguṇamathavā dvātriṃśatāguṇitam // GRht_3.12 //

iti pattrābhrakam uktaṃ tena vidhānena cārayetsūtam /

cāraṇa

grāsaḥ piṣṭī garbhastrilakṣaṇā cāraṇā bhavati // GRht_3.13 //

dhātvādīnāṃ cāraṇāyāṃ parimāṇamāha samukham ityādi // GRhtCM_3.12-13:1 //

iti pūrvoktaṃ pattrābhrakam uktaṃ pattrābhrakacāraṇam ityarthaḥ // GRhtCM_3.12-13:2 //

samukhaṃ mukhasahitaṃ cāraṇaṃ bhavatu vātha nirmukhaṃ mukhavarjitaṃ cāraṇaṃ bhavatu ubhayatrāpi tupyaṃ samānaṃ sūtaṃ cārayet dhātvādīniti śeṣaḥ // GRhtCM_3.12-13:3 //

atra vikappo dviguṇaṃ sūtād dviguṇitaṃ cārayed vā caturguṇitaṃ sūtāccaturguṇitaṃ vā aṣṭaguṇaṃ sūtādaṣṭaguṇitaṃ vā ṣoḍaśaguṇaṃ sūtāt ṣoḍaśaguṇitaṃ vā dvātriṃśatāguṇitaṃ sūtād dvātriṃśadguṇitaṃ cārayet // GRhtCM_3.12-13:4 //

tena vidhānena pūrvoktena vidhānena truṭiśo dattvetyādinā // GRhtCM_3.12-13:5 //

cāraṇā tripakṣaṇā bhavati trīṇi pakṣaṇāni cihnāni yasyāṃ sā tathoktā // GRhtCM_3.12-13:6 //

kathaṃ grāsaḥ abhrakasya grāsanaṃ nirmukhatvena samukhatvena vāparā piṣṭī rasenābhrāder mepanaṃ punargarbho rasasya garbhe rasarūpaṃ gaganaṃ tiṣṭhatīti // GRhtCM_3.12-13:7 //

śpokadvayānvayasambandhād yugmam // GRhtCM_3.12-13:8 //

wrong ideas about jāraṇa

dolanavidhinā yair api nānāvidhabhaṅgasaṃskṛtaṃ gaganam /

cāraṇavidhau pradiṣṭaṃ dṛṣṭaṃ noddhūyamānaṃ taiḥ // GRht_3.14 //

anye 'pi tucchamatayo gandhakaniṣpiṣṭiśulbapiṣṭirajaḥ /

dolanavidhinoddhūtaṃ rasajīrṇaṃ taditi manyante // GRht_3.15 //

iti gaganādigrāsapramāṇaṃ kathitam atha cāraṇāvidhānamāha dopanavidhinetyādi // GRhtCM_3.14-15:1 //

gaganamabhrakaṃ yair auṣadhaiḥ piṣṭaṃ peṣitaṃ bhavati tair evauṣadhair nāppamānair bahumānair nānāvidhabhaṅgasaṃskṛtaṃ kuryāditi śeṣaḥ // GRhtCM_3.14-15:2 //

nānāvidhā anekaprakārā ye bhaṅgās taraṃgā āgamābdhijātās taiḥ saṃskṛtam upaskṛtam // GRhtCM_3.14-15:3 //

kiṃviśiṣṭaṃ gaganaṃ māraṇavidhinā pañcatvavidhānena uddiṣṭam uddeśitam /

evaṃvidham api gaganaṃ dopanavidhinā cāraṇāyāṃ yojyamiti bhāvaḥ // GRhtCM_3.14-15:4 //

adhunāppamatīnāṃ matam āhānya ityādi /

anye mahadbhyo 'pare tucchamatayas tucchā stokā matirbuddhiryeṣāṃ te tathoktāḥ appabuddhaya iti yāvat // GRhtCM_3.14-15:5 //

rasaṃ jīrṇaṃ jāraṇasaṃskāropapannaṃ rasaṃ manyante iti // GRhtCM_3.14-15:6 //

kiṃ gandhakaniṣpiṣṭiśupbapiṣṭirajo gandhakena yā niṣpiṣṭiḥ piṣṭībhūtā śupbena yā piṣṭiḥ piṣṭībhūtā tāmrapiṣṭītyarthaḥ gandhakaniṣpiṣṭiśca śupbapiṣṭiśca tayoryadrajaḥ pāṃśuḥ gandhakapiṣṭī yathā /

gandhapāṣāṇacūrṇaṃ ca caṇakasya rasena tu /

bhāvayetsaptavāraṃ tu strīraktena ca saptadhā // GRhtCM_3.14-15:7 //

śuddhasūtaṃ papaikaṃ tu kharpare dāpayettataḥ /

bhāvitaṃ gandhakaṃ dadyānnarapiṇḍena saṃyutam // GRhtCM_3.14-15:8 //

dopāyantre'pi tāpena piṣṭikā bhavati kṣaṇāt // GRhtCM_3.14-15:9 //

iti // GRhtCM_3.14-15:10 //

eva śupbapiṣṭyapi jāyate // GRhtCM_3.14-15:11 //

kimbhūtaṃ gandhakaniṣpiṣṭiśupbapiṣṭirajaḥ dopanavidhinodbhūtaṃ dopikāyantravidhānenotpannam // GRhtCM_3.14-15:12 //

iti yaduktaṃ tadasamañjasamiti bhāvaḥ // GRhtCM_3.14-15:13 //

golakamukha

tailādikataptarase hāṭakatārādigolakamukhena /

carati ghanaṃ rasarājo hemādibhir eti piṇḍatvam // GRht_3.16 //

samukhacāraṇāntarbhūtaṃ vāsanāmukhacāraṇaṃ darśayannāha taipetyādi // GRhtCM_3.16:1 //

rasarājaḥ pārado hāṭakatārādi svarṇarūpyādi dhātudravyaṃ kṛtrimākṛtrimātmakanavasaṃkhyākaṃ pūrvamuktaṃ carati bhakṣati // GRhtCM_3.16:2 //

kena gopakamukhena // GRhtCM_3.16:3 //

gopakaśca mukhaviśeṣaḥ tena viḍasya gopakenetyarthaḥ // GRhtCM_3.16:4 //

kva sati taipādikataptarase sati // GRhtCM_3.16:5 //

taipam ādiḥ yeṣāṃ te taipādikās taipavasāmūtraśukrapuṣpāḥ etaistapto yo rasa uṣṇatvaṃ nīto yo 'sau pāradastasmin satyevaṃ ghanamabhrakaṃ carati rasendraḥ // GRhtCM_3.16:6 //

punarhemādibhirnavakairgrāsīkṛtaiḥ piṇḍatvameti nibiḍatvaṃ prāpnoti // GRhtCM_3.16:7 //

taipāni yathā /

kaṅguṇītumbinīghoṣākarañjaśrīphapodbhavam /

kaṭuvātārisiddhārthasomarājīvibhītajam // GRhtCM_3.16:8 //

atasījaṃ mahākāpīnimbajaṃ tipajaṃ tathā /

apāmārgo devadāpī dantītumbaruvigrahāḥ // GRhtCM_3.16:9 //

aṅkoponmattabhappātaphapebhyas taipasambhavaḥ /

iti // GRhtCM_3.16:10 //

vasā yathā /

ajoṣṭrakharameṣāṇāṃ mahiṣasya vasā tathā /

iti // GRhtCM_3.16:11 //

mūtrapuṣpaśukrāṇi yathā /

mūtrāṇi hastikarabhamahiṣīkharavājinām /

striyaḥ puṃsas tathā mūtraṃ puṣpaṃ vīryaṃ ca yojayet /

iti // GRhtCM_3.16:12 //

mukha:: śukapicchamukha

anye svacchaṃ kṛtvā śukapicchamukhena cārayanti ghanam /

siddhopadeśavidhinā āśitagrāse na śuṣkeṇa // GRht_3.17 //

tasminnabhiprāye 'nyamatam āhānya ityādi // GRhtCM_3.17:1 //

eke uktavidhānena cāraṇāṃ kurvanti anye apare rasaṃ pāradaṃ svacchaṃ kṛtvā svedanādyaṣṭasaṃskāropasaṃskṛtaṃ vidhāya vā hiṅgupotthaṃ ghanam abhrakaṃ cārayanti abhrakasya cāraṇāṃ kurvanti // GRhtCM_3.17:2 //

kena śukapicchamukhena śukapicchaṃ saṃdhānaviśeṣaḥ mukhaṃ viśeṣo yeṣāṃ saṃdhānānāṃ tena // GRhtCM_3.17:3 //

kva sati cārayanti āśitagrāse sati bhuktakavape sati punaś cāryam ityarthaḥ // GRhtCM_3.17:4 //

kena siddhopadeśavidhinā siddhā rasasiddhā nityanāthavīranāthādayaḥ pūrvoktāḥ teṣāṃ ya upadeśavidhis tena // GRhtCM_3.17:5 //

na śuṣkeṇa saṃdhānenārdrībhāvāt nīrasatāṃ prāptena punaścāraṇā na syāt // GRhtCM_3.17:6 //

śukapicchaṃ yathā /

bhasmakṣārān suśuṣkāṃstu kṣārāṃśca pavaṇāni ca /

āpoḍya hy ampavargeṇa śupbabhāṇḍe nidhāpayet // GRhtCM_3.17:7 //

yāvacca śukapicchābhamabhrakaṃ tena bhāvayet /

grasate tatkṣaṇātsūto gopakastu vidhīyate // GRhtCM_3.17:8 //

iti // GRhtCM_3.17:9 //

mercury:: cāraṇa

athavā mākṣikagaganaṃ samabhāgaṃ paṭuyutaṃ pakvam /

prakṣipya lohapātre svedāntaścarati kṛṣṇābhram // GRht_3.18 //

anyamatābhiprāye prakārāntaram āhāthavetyādi // GRhtCM_3.18:1 //

pūrvoktaṃ vidhānaṃ kuryāt athavā pakṣāntare idaṃ vakṣyamāṇaṃ kuryāt // GRhtCM_3.18:2 //

mākṣikagaganamiti mākṣikena yuktaṃ gaganam abhrakaṃ samabhāgaṃ dvayaṃ tupyabhāgaṃ puṭitaṃ bhāvitaṃ yat paṭu saindhavaṃ pavaṇaṃ śāstrāntarasāmyād ampavargeṇa puṭitaṃ tena yutaṃ mipitaṃ sat pakvaṃ vahnipuṭitaṃ kuryāt iti śeṣaḥ // GRhtCM_3.18:3 //

kiṃ kṛtvā pohapātre muṇḍādibhājane prakṣipya madhye sthāpya // GRhtCM_3.18:4 //

evaṃvidhaṃ kṛṣṇābhraṃ svedāntarvahnitāpamadhye rasaḥ pāradaś carati grasati mākṣikasaṃyogāt kṣipram iti bhāvaḥ // GRhtCM_3.18:5 //

taṃ pravakṣyāmyupadeśaṃ gandhābhrakasaṃpraveśanaṃ yena /

pakṣachinnaś ca raso yogyaḥ syād rasarasāyanayoḥ // GRht_3.19 //

upadeśavidhānamāha tam ityādi /

yenopadeśena gandhābhrakapraveśanaṃ gandhapāṣāṇasaṃyogād yadabhrapraveśena bhavati abhrasya pāradāntaḥpraveśo bhavati tamupadeśamahaṃ kavir vakṣyāmi kathayiṣye // GRhtCM_3.19:1 //

atisāmīpyād vartamāna eva ḷṭ // GRhtCM_3.19:2 //

tu punaḥ // GRhtCM_3.19:3 //

pakṣachinnaśca raso rasarasāyanayor yogyaḥ rase jvarādiroganāśake jvarāṅkuśādau rasāyane ca jarāvyādhināśane prayoge yogyaḥ samarthaḥ // GRhtCM_3.19:4 //

yathā mañjaryām /

mārito dehaśuddhyarthaṃ mūrchito vyādhināśanaḥ /

rasabhasma kvacidroge dehārthe mūrchitaṃ kvacit // GRhtCM_3.19:5 //

baddhaṃ dvābhyāṃ prayuñjīta śāstradṛṣṭena karmaṇā // GRhtCM_3.19:6 //

iti // GRhtCM_3.19:7 //

gandhābhrakapraveśena pakṣachinno 'capo bhaved iti bhāvaḥ // GRhtCM_3.19:8 //

sulfur:: special role in alchemy

rasarājarāgadāyī bījānāṃ pākajāraṇasamarthaḥ /

sūtakapakṣacchedī rasabandhe gandhako 'bhihitaḥ // GRht_3.20 //

gandhakaṃ viśeṣayannāha rasarājetyādi // GRhtCM_3.20:1 //

rasabandhane pāradabandhane gandhako 'bhitaḥ pepinakaḥ sarvotkṛṣṭaḥ // GRhtCM_3.20:2 //

kuto yataḥ sūtakapakṣacchedī gandhakaḥ sūtasya pāradasya pakṣau chinatti // GRhtCM_3.20:3 //

punaḥ kuto rasarājarāgadāyī rasarājaḥ pāradaḥ tasya rāgaṃ rañjanaṃ dadātīti // GRhtCM_3.20:4 //

punaḥ kuto bījānāṃ pākajāraṇasamarthaḥ pākaśca jāraṇaṃ ca pākajāraṇe // GRhtCM_3.20:5 //

mercury:: māraṇa, pakṣacheda

dattvā khalve truṭiśo gandhakam ādau rasaṃ ca truṭiśo+api /

tāvacca mardanīyaṃ yāvatsā piṣṭikā bhavati // GRht_3.21 //

tadanu ca drutabalivasayā samabhāganiyojitaṃ tathā gaganam /

truṭiśo rasaṃ ca dattvā kurvīta yathepsitāṃ piṣṭim // GRht_3.22 //

sāpi ca dīptairupalairnipātyate 'dho 'tha dīpikāyantre /

tadanu ca nirmuktamalo nikṛntapakṣo 'bhragandhābhyām // GRht_3.23 //

bhasmākāraś ca raso hemnā saha yujyate sa ca dvaṃdve /

gandhakābhrakābhyāṃ rasapakṣāpakartanaṃ yathā syāttathāha dattvetyādi // GRhtCM_3.21-23:1 //

ādau prathamaṃ khalve lohārkāśmamaye gandhakaṃ truṭiśo dattvā alpamātraṃ vāraṃ vāraṃ gandharasau dattvā tāvanmardanīyaṃ yāvat sā piṣṭikā ekaśarīratā bhavati kajjaliketi vyaktārthaḥ // GRhtCM_3.21-23:2 //

tadanu tatpaścāt rasagandhakapiṣṭīkaraṇānantaraṃ tatra rasagandhakapiṣṭyā gaganam abhrakaṃ samabhāganiyojitaṃ gandharasābhyāṃ tulyāṃśaṃ militaṃ kāryam ityarthaḥ // GRhtCM_3.21-23:3 //

kayā kṛtvā drutabalivasayā drutā dravībhūtā yā balivasā bhekamatsyakarkaṭaśiśumārāṇāṃ tailarūpā śarīrajātā tayā // GRhtCM_3.21-23:4 //

samabhāgābhrakaniyojanānantaraṃ balivasayā mardanaṃ kāryamiti tātparyārthaḥ // GRhtCM_3.21-23:5 //

balivasā yathā /

bhekamatsyabhavā yā tu karkaṭasya vasāthavā /

bhāvyam ebhiḥ kramādgandhaṃ śiśumāravasāpi vā // GRhtCM_3.21-23:6 //

etāsvekā balivasā samyak sūtasya bandhinī /

rañjanaṃ caiva kurute maṇimūṣavidhikramāt // GRhtCM_3.21-23:7 //

eṣā balivasā nāma kṣaṇādbadhnāti sūtakam /

iti // GRhtCM_3.21-23:8 //

rasagandhābhrapiṣṭiṃ kurvītetyarthaḥ // GRhtCM_3.21-23:9 //

sā pūrvoktā rasagandhābhrapiṣṭir athetyanantaraṃ dīpikāyantre 'dhaḥpātane raso nirmuktamalas tyaktadoṣo bhavati // GRhtCM_3.21-23:10 //

tasminnirmuktamale sati nikṛntapakṣaḥ chinnapakṣo bhavati // GRhtCM_3.21-23:11 //

kābhyām abhragandhābhyām abhraṃ ca gandhaśca abhragandhau tābhyāṃ gandhakāntaḥ saṃyogāt sukhaṃ rasābhrapiṣṭirbhavet yato gandhako dvaṃdvamelanasamarthaḥ kiṃ punarbalivasayeti tṛtīyaślokārthaḥ // GRhtCM_3.21-23:12 //

kulakam iti // GRhtCM_3.21-23:13 //

pūrvasaṃskṛtarasasyākāraṃ kāryāntarasampattiṃ cāha bhasmetyādi // GRhtCM_3.21-23:14 //

ca punaḥ // GRhtCM_3.21-23:15 //

tato+adhaḥpātanād raso bhasmākāro bhasmasadṛśo bhavet // GRhtCM_3.21-23:16 //

sa ca bhasmākāro rasaḥ hemnā svarṇena sārdham ubhayamelane yujyate karmavidā iti śeṣaḥ // GRhtCM_3.21-23:17 //

athavā samuccaye avyayo rekārthasambandhāt pakṣāntare ca // GRhtCM_3.21-23:18 //

mercury:: māraṇa, compound with gold

athavā gandhakapiṣṭiṃ paktvā drutagandhakasya madhye tu // GRht_3.24 //

sā cāpi hemapiṣṭirvipacyate gandhake bhūyaḥ /

itthaṃ hemnā sūto milati dvaṃdve tathā kṣaṇānmriyate // GRht_3.25 //

athavā hemnā saha pūrvarasavidhānena gandhapiṣṭiṃ kuryāt athavā drutagandhakasya dravībhūtagandhakasya madhye paktvā vahniyogena supakvaṃ kṛtvā rasaṃ piṣṭivat rasahemagandhapiṣṭiṃ kuryādityarthaḥ // GRhtCM_3.24-25:1 //

pūrvoddiṣṭasya dvaṃdvamepanasya vidhānamāha setyādi // GRhtCM_3.24-25:2 //

ca punaḥ // GRhtCM_3.24-25:3 //

sā pūrvoktā hemapiṣṭiḥ rasahemagandhakṛtaretasoḥ sambandhaḥ sadātanaḥ // GRhtCM_3.24-25:4 //

hemnā mipitā yā piṣṭimepanaviśet sā hemapiṣṭī bhūyaḥ punaḥ gandhake vipacyate yuktyā pākaḥ kāryaḥ pūrvavad gandhake // GRhtCM_3.24-25:5 //

ittham uktavidhānena hemnā saha sūtaḥ pārado mipati granthimeti kva sati dvaṃdve sati ubhayasaṃyoge sati // GRhtCM_3.24-25:6 //

tathoktavidhānena dvaṃdve mipati sati tatkāpād appakāpato mriyate pañcatvamupayāti // GRhtCM_3.24-25:7 //

appakriyāntarakaraṇānmṛto bhavatīti bhāvaḥ // GRhtCM_3.24-25:8 //

iti pakṣacchedavidhiḥ // GRhtCM_3.24-25:9 //

itare pakṣacchedaṃ dvaṃdve rasamāraṇaṃ na vāñchanti /

bījānāmapi pākaṃ hṛṣyanti ca tadanu tapyanti // GRht_3.26 //

etāvatā rasapakṣakartanena nāpaṃ bhavitavyamityāha itare ityādi // GRhtCM_3.26:1 //

ye puruṣā iti uktavidhānena pakṣacchedaṃ rasapakṣāpakartanaṃ vāñchanti punaḥ dvaṃdve rasamāraṇaṃ dvaṃdvena pūrvoktena rasahemagandhakena kṛtvā yadrasamāraṇaṃ tanna vāñchanti punarbījānāmapi raktābhrahemarasakādīnāmapi pākaṃ vahniyogena supakvakaraṇaṃ na vāñchanti te puruṣāḥ pūrvaṃ pakṣacchedaṃ jñātvā hṛṣyanti harṣayuktā bhavanti pakṣacchedaṃ vinānyakāryasiddhiṃ jñātvetyarthas tadanu ca kāryāsiddhau tapyanti paritāpayuktā bhavanti // GRhtCM_3.26:2 //

itthamanekadoṣairbahuśramairgaganacāraṇaṃ matvā /

nirdiśyate prakāraḥ karmaṇi śāstre'pi saṃvādī // GRht_3.27 //

gaganacāraṇaṃ nirdiśyānyasaṃskāraṃ stuvannāha itthamityādi // GRhtCM_3.27:1 //

mayā granthakartrā asmin śāstre karmaṇyati saṃvādī prakāraḥ agrimaprakaraṇe sattvaniṣkāsanarūpaḥ nirdiśyate nirdeśaḥ kriyate // GRhtCM_3.27:2 //

saṃvedyate saṃskriyate saṃskāravidbhiriti saṃvādī // GRhtCM_3.27:3 //

kiṃ kṛtvā itthamuktaprakāreṇa anekairdoṣaiḥ anekakaṣṭaiḥ bahuśramairbahvāyāsairgaganacāraṇaṃ matvā abhrakacāraṇaṃ jñātvā // GRhtCM_3.27:4 //

gaganacāraṇānantaramanyotkṛṣṭaprakāro nirdiśyate iti bhāvaḥ // GRhtCM_3.27:5 //

agrāhyo nirlepaḥ sūkṣmagatirvyāpako+akṣayo jīvaḥ /

yāvadviśati na yonau tāvadbandhaṃ kuto bhajate // GRht_3.28 //

iti paramahaṃsaparivrājakācāryaśrīmadgovindabhagavatpādaviracite rasahṛdayākhye tantre nirmukhavāsanāmukhāntarbhūtasamukhapattrābhrakacaraṇātmakas tṛtīyo 'vabodhaḥ //

prakārāntaraṃ darśayannāha agrāhya ityādi // GRhtCM_3.28:1 //

evaṃvidho harajo yāvadyonau abhrake na viśati na mipati yāvadbandhaṃ bandhanaṃ kuto bhajate prāpnoti na kuto+api yonāv apraviśati sati na bandhanamāpnotītyarthaḥ // GRhtCM_3.28:2 //

kiṃviśiṣṭo harajaḥ agrāhyaḥ haraḥ kathamapi na gṛhyate 'navayavatvāt harajastadguṇa eva kāraṇānurūpaṃ kāryamiti nyāyāt /

punaḥ kiṃviśiṣṭo nirpepaḥ vaikārikair doṣaguṇairna pipyata iti doṣaguṇanivṛtteḥ // GRhtCM_3.28:3 //

punaḥ sūkṣmagatiḥ sūkṣmā gatir gamanaṃ pravartanaṃ vā yasya saḥ dhūmarūpāvapokanatvāt // GRhtCM_3.28:4 //

punarvyāpakaḥ dehapohādervyāpakatvāt // GRhtCM_3.28:5 //

punarakṣayaḥ na kṣayo yasyetyakṣayaḥ sarvadā bhāvarūpatvāt // GRhtCM_3.28:6 //

punarjīvaḥ ajīve prakāśatvābhāvaḥ svatvaṃ vihāya mapinopādhikatvānnirupādhāv upādhisampattiriti tātparyārthaḥ // GRhtCM_3.28:7 //

tadāśrayā tadviṣayā anādyavidyeti vedāntavacanāt // GRhtCM_3.28:8 //

iti śrīmatkurapavaṃśapayodhisudhāramiśramaheśātmajacaturbhujaviracitāyāṃ mugdhāvabodhinyāṃ rasahṛdayaṭīkāyāṃ nirmukhavāsanāmukhāntarbhūtasamukhapattrādhrakacāraṇātmakas tṛtīyo 'vabodhaḥ // GRhtCM_3.28:9 //

kṛṣṇo raktaḥ pīto yo 'bhraḥ syāt sthūlatārakārahitaḥ /

vajrī sa pītakarmaṇi pātitasattvo ghano yojyaḥ // GRht_4.1 //

adhunābhrasattvacāraṇaṃ tatra pītakarmaṇi gaganavarṇabhedānāha kṛṣṇa ityādi // GRhtCM_4.1:1 //

kṛṣṇo ghano rakto ghanaḥ pīto ghanaśceti trividhaḥ pātitasattvaḥ pātitaṃ sattvaṃ yasyeti samāsaḥ // GRhtCM_4.1:2 //

evaṃvidho vajrī pītakarmaṇi suvarṇakārye yojyaḥ // GRhtCM_4.1:3 //

vajriṇo pakṣaṇaṃ dhmāto+api haṭhāgnau saṃyojito 'pi yaḥ sthūpatārakārahito bhavati sthūpāśca tāstārakāśca tābhī rahitaḥ dapasamuccayarūpāḥ sthūpatārakāḥ // GRhtCM_4.1:4 //

anukto+api śvetavarṇo ghanaḥ śvetakarmaṇi yojyaḥ granthāntarasāmyād ayam abhiprāyaḥ // GRhtCM_4.1:5 //

yathā granthāntare raktaṃ pītaṃ kṛṣṇaṃ śastaṃ hemakriyāsu gaganaṃ hi // GRhtCM_4.1:6 //

tārakriyāsu śukpaṃ rasāyane sarvameva tu śreṣṭham iti // GRhtCM_4.1:7 //

abhre 'pi vṛttikṛdviśeṣamāha kadācid girijā devī haraṃ dṛṣṭvā manoharam // GRhtCM_4.1:8 //

amocayat tadā vīryaṃ tajjātaṃ śvetamabhrakam // GRhtCM_4.1:9 //

śvetaṃ raktaṃ tathā pītaṃ kṛṣṇaṃ tadbhūmisaṃgamāt /

pinākaṃ darduraṃ nāgaṃ vajrābhraṃ ca caturvidham // GRhtCM_4.1:10 //

dhmātaṃ vahnau dapacayaṃ pinākaṃ visṛjatyapam /

phūtkāraṃ bhujagaḥ kuryād darduraṃ bhekaśabdavat // GRhtCM_4.1:11 //

caturthaṃ khecaraṃ vajraṃ naivāgnau vikṛtiṃ bhajet /

tasmād vajrābhrakaṃ śreṣṭhaṃ vyādhivārdhakyamṛtyujit iti // GRhtCM_4.1:12 //

niścandrikaṃ hi gaganaṃ vāsitamapi vāsanābhir iha śatadhā /

tadapi na carati rasendraḥ sattvaṃ kathamatra yatnataḥ prabhavet // GRht_4.2 //

cāraṇāyām abhrapattre vaiṣamyaṃ sattve ca sugamatvaṃ sūcayannāha niścandrikam ityādi // GRhtCM_4.2:1 //

ihāsmin cāraṇāsaṃskāre niścandrikaṃ gaganaṃ tārakārahitam abhraṃ vāsanābhiḥ pūrvoktābhir vāsanauṣadhibhiḥ śatadhā śataprakāraṃ vāsitaṃ mathitam api rasendraḥ pāradas tadapi bahuśramaiḥ saṃskṛtamapyabhraṃ na carati grāsīkaroti // GRhtCM_4.2:2 //

atra cāraṇe sattvaṃ yatnataḥ prayatnāt kathaṃ prabhavet kathamapi samarthībhavet sattvaṃ yatnataḥ samarthībhavedityarthaḥ // GRhtCM_4.2:3 //

muktvaikamabhrasattvaṃ nānyaḥ pakṣāpakartanasamarthaḥ /

tena niruddhaprasaro niyamyate badhyate ca sukham // GRht_4.3 //

sugamatvādguṇādhikatvācca sattvaṃ praśaṃsati muktvetyādi // GRhtCM_4.3:1 //

abhrasattvamekaṃ muktvā tyaktvā anyo 'paro rasapakṣāpakartanasamartho na pāradapakṣacchettā na tena sattvena sukhaṃ yathā syāttathā rasaḥ pārado niyamyate pāradasya niyamanaṃ bhavedityarthaḥ badhyate ca bandhanaṃ prāpyate raso baddho bhavatītyarthaḥ // GRhtCM_4.3:2 //

kimbhūtaḥ san niyamanaṃ bandhanaṃ ca pnoti niruddhaprasaraḥ san niruddha ārundhittaḥ prasaraḥ prasaraṇaṃ prakṛṣṭena gamanaṃ yasya tādṛśaḥ san // GRhtCM_4.3:3 //

pakṣaccheda

pakṣacchedamakṛtvā rasabandhaṃ kartum īhate yastu /

bījaireva hi sa jaḍo vāñchatyajitendriyo mokṣam // GRht_4.4 //

rasabandhane 'dhikāritvaṃ darśayannāha pakṣacchedam ityādi // GRhtCM_4.4:1 //

yo vādī abhrasattvagrasanena vinā pakṣacchedam kṛtvā pakṣāpakartanamavidhāya rasabandhaṃ kartuṃ pāradabandhanaṃ vidhātum īhate ceṣṭate sa vādī na kiṃtu jaḍa evam apaṇḍita iti bhāvaḥ // GRhtCM_4.4:2 //

kaḥ kṛtvā rasabandhanaṃ kartumīhate bījaiḥ raktābhrahemarasakair ityādibhiḥ // GRhtCM_4.4:3 //

evāvyayam anyadravyavyavacchedī // GRhtCM_4.4:4 //

pakṣacchedanaṃ kṛtvā bandhanaṃ kāryamayaṃ vidhiḥ anyathā tv avidhiḥ // GRhtCM_4.4:5 //

avidher dṛṣṭāntamāha yathā ajitendriyo pampaṭaḥ pumān mokṣaṃ vāñchati // GRhtCM_4.4:6 //

ajitendriyajaḍayoḥ sāmyamiti // GRhtCM_4.4:7 //

nādhaḥ patati na cordhvaṃ tiṣṭhati yantre bhaved anudgārī /

abhrakajīrṇaḥ sūtaḥ pakṣacchinnaḥ sa vijñeyaḥ // GRht_4.5 //

pakṣacchinnapāradasya pakṣaṇamāha netyādi // GRhtCM_4.5:1 //

evaṃvidhaḥ pāradaḥ sūto yaḥ sa pakṣacchinnaḥ pakṣau chinnau cheditau yasyeti samāsaḥ // GRhtCM_4.5:2 //

sa kaḥ yo nādhaḥ patati adhaḥpātane kṛte ūrdhvato 'dhobhāgo na patati punaradhobhāgata ūrdhvapātane kṛte ūrdhvaṃ na yāti anudgārī acañcapo bhavet yantre svastha eva tiṣṭhatītyarthaḥ // GRhtCM_4.5:3 //

punaḥ kiṃviśiṣṭaḥ abhrajīrṇaḥ abhrakaṃ jīrṇaṃ niḥśeṣatām āptaṃ yasmin rasa iti samāsaḥ // GRhtCM_4.5:4 //

grāsamātreṇa pakṣacchedo na jāyate yāvanna cāritamabhrakaṃ jaratīti dhvanyarthaḥ // GRhtCM_4.5:5 //

sa pakṣacchinnaḥ sūta iti // GRhtCM_4.5:6 //

abhra:: subtypes

śvetādicaturvarṇāḥ kathitāste sthūlatārakārahitāḥ /

abhra:: subtypes:: reaction to heating

vajrī satvaṃ muñcatyapare dhmātāśca kācatāṃ yānti // GRht_4.6 //

vajrābhraṃ vihāya pinākanāgabhekāḥ satvamocane'samarthā iti darśayannāha śvetetyādi // GRhtCM_4.6:1 //

ye dhmātāḥ sthūpatārakārahitāḥ pattracayena varjitā raktapītakṛṣṇāḥ kathitāḥ pūrvaṃ varṇitāste śvetādicaturvarṇā bhavanti // GRhtCM_4.6:2 //

trayāṇāṃ raktapītakṛṣṇavarṇābhrāṇāṃ cet śvetavarṇa ādau yujyate tadā caturvarṇā bhavantītyarthaḥ // GRhtCM_4.6:3 //

teṣāṃ caturvarṇānāṃ madhye yo vajrī vajrasaṃjñako ghanaḥ sa satvaṃ muñcati dhmātaḥ san satvaṃ tyajati nānye // GRhtCM_4.6:4 //

apare pinākanāgabhekāhvayāḥ dhmātāḥ santaḥ kācatāṃ yānti kācākāratvam āpnuvanti na ca sattvanirgama iti // GRhtCM_4.6:5 //

abhra:: subtypes:: potency

sitaraktāsitapītā ye kecidudāhṛtā ghanā loke /

alpabalā niḥsattvā vajrī śreṣṭhastu sarveṣām // GRht_4.7 //

sasattvabapavatvābhyām utkṛṣṭatvād vajrābhraṃ punaḥ praśaṃsati sitetyādi // GRhtCM_4.7:1 //

poke saṃsāre ye kecit ghanā udāhṛtāḥ kathitāste appabapāḥ appaṃ bapaṃ yeṣu te tathoktāḥ // GRhtCM_4.7:2 //

niḥsattvāḥ satvavarjitāḥ dhmāteṣu teṣu satvābhāva ityarthaḥ // GRhtCM_4.7:3 //

te ke ghanāḥ sitaraktāsitapītāḥ śvetaraktakṛṣṇapītavarṇāḥ nānye varṇāḥ santīti bhāvaḥ // GRhtCM_4.7:4 //

sarveṣāṃ caturvarṇānāṃ madhye vajrī vajrasaṃjñakaḥ śreṣṭhaḥ pradhānaḥ // GRhtCM_4.7:5 //

abhra:: inedible variants

sūte'pi rasāyanināṃ yojyaṃ parikīrtitaṃ paraṃ satvam /

trividhaṃ gaganamabhakṣyaṃ kācaṃ kiṭṭaṃ ca pattrarajaḥ // GRht_4.8 //

deyamabhramāha sūte'pītyādi // GRhtCM_4.8:1 //

rasāyanināṃ rasāyanaṃ jarāvyādhividhvaṃsibheṣajaṃ vidyate yeṣāṃ yeṣu vā te rasāyaninaḥ teṣāṃ paraṃ pradhānaṃ satvamabhrasatvaṃ parikīrtitaṃ saṃkathitaṃ yathā granthāntare /

satvasevī vayaḥstambhaṃ kṛtaśuddhirpabhetsudhīḥ /

iti // GRhtCM_4.8:2 //

abhrasatvaṃ sūte'pi pārade'pi paramamutkṛṣṭaṃ pakṣacchedanasamarthaṃ bapadaṃ ca // GRhtCM_4.8:3 //

punastrividhaṃ gaganam abhakṣyam abhojyaṃ rasāyanināṃ sūte'pi // GRhtCM_4.8:4 //

kiṃ tattrividham ekaṃ kācaṃ vahnau dhamanātkācākāratāṃ nītaṃ dvitīyaṃ kiṭṭaṃ yaddhamanātkiṭṭasvarūpaṃ prāptaṃ tṛtīyaṃ pattrarajaḥ patrāṇāṃ samāhitaṃ yadrajas tadevaṃ trividham abhakṣyaṃ sadoṣatvāt // GRhtCM_4.8:5 //

abhra:: sattva

muñcati satvaṃ dhmātas tṛṇasāravikārakair ghanaḥ svinnaḥ /

parihṛtya kācakiṭṭaṃ grāhyaṃ sāraṃ prayatnena // GRht_4.9 //

satvapātanavidhānaṃ darśayannāha muñcatītyādi // GRhtCM_4.9:1 //

ghanas tṛṇasāravikārakaiḥ svinnaḥ tṛṇameva sāro yeṣāṃ te tṛṇasārāḥ teṣāṃ ye vikārakā viśeṣās tair auṣadhaiḥ sūryāvartakādibhiḥ kṛtvā svinnau vahnau dhmāto ghanaḥ satvaṃ muñcati sattvapātaṃ vidadhāti // GRhtCM_4.9:2 //

punaḥ kācaṃ kiṭṭaṃ ca parihṛtya sattvaṃ patitakācakiṭṭayuktaṃ yadā bhavati tadā prayatnena grāhyam ityarthaḥ // GRhtCM_4.9:3 //

abhra:: sattva:: pātana

svedya baddhvā piṇḍaṃ māhiṣadadhidugdhamūtraśakṛdājyaiḥ /

atha paṃcagavyayuktaḥ satvaṃ pātayati lohanibham // GRht_4.10 //

adhunā viśeṣaprakārāntaram āha svedya ityādi /

svedyo ghanaḥ pūrvoktaistṛṇasāravikāraiḥ sveditamabhraṃ svedavidhiruktaḥ punarghanasya piṇḍaṃ baddhvā kaiḥ saha māhiṣadadhidugdhamūtraśakṛdājyaiḥ kṛtvā mahiṣyā idaṃ māhiṣaṃ evaṃbhūtaṃ yaddadhi dugdhaṃ mūtraṃ śakṛdviṣṭhā ājyaṃ ghṛtaṃ caitaiḥ piṇḍaṃ baddhvā // GRhtCM_4.10:1 //

atheti samuccaye // GRhtCM_4.10:2 //

pañcagavyaiḥ gavāṃ dugdhadadhimūtraśakṛdājyaiḥ saṃyuktaḥ kāryaḥ piṇḍaṃ baddhvetyarthaḥ // GRhtCM_4.10:3 //

etatpiṇḍaṃ pohanibhaṃ muṇḍaprabhaṃ sattvaṃ pātayati pūrvasaṃbadhāt ghanasya ityadhyāhāraḥ // GRhtCM_4.10:4 //

sattva:: extract from cool minerals

sūryātapapītarasāḥ svalpaṃ muñcanti dhātavaḥ satvam /

svasthānasthāḥ santo muñcanti ta eva bhūyiṣṭham // GRht_4.11 //

sūryātapapītarasā iti sūryātape savitṛgharme pītāḥ śoṣitā rasā dravā yaiḥ evaṃvidhā dhātavo dhmātāḥ santaḥ svappaṃ īṣanmātraṃ sattvaṃ muñcanti tyajanti // GRhtCM_4.11:1 //

punasta eva sūryātapapītarasā dhātavaḥ svasthānasthāḥ svakīyaṃ yatsthānaṃ draveṇa sthānapiṇḍaṃ rūpaṃ tasmin tiṣṭhantīti evaṃvidhāḥ santo bahapaṃ bhūyiṣṭhaṃ satvaṃ muñcanti dravantītyarthaḥ // GRhtCM_4.11:2 //

sūryātapapītarasā iti keṣāṃ sūryāvartakadapīvandhyākarkoṭakyādīnāṃ drāvakauṣadhīnām // GRhtCM_4.11:3 //

bahugambhīraṃ dhmāto varṣati meghaḥ suvarṇadhārābhiḥ /

devamukhatulyamamalaṃ patitaṃ satvaṃ tathā vindyāt // GRht_4.12 //

patitasattvapakṣaṇam āha bahugambhīram ityādi // GRhtCM_4.12:1 //

megho ghano bahugambhīraṃ yathā syāttathā dhmātaḥ san suvarṇadhārābhiḥ śobhanavarṇadhārābhiḥ vā suvarṇavat kanakavat varṇo yāsāṃ tābhiḥ nirmapatvāt prakāśakatvācca varṣati dhārāpātaṃ vidadhāti // GRhtCM_4.12:2 //

kathaṃbhūtaṃ devamukhatupyaṃ vahninā tupyaṃ samaṃ amapaṃ nirmapaṃ haritapītaraktādidhūmarahitatvāt patitaṃ satvaṃ tathā vindyāt ghanasyetyarthaḥ // GRhtCM_4.12:3 //

tathā granthāntare /

bhastrānapena tīvreṇa mahājvāpe hutāśane /

atidīpte bhavedbuddhā aṅgārāḥ kṣayamāgatāḥ // GRhtCM_4.12:4 //

punaranyā na cenmūrdhni dvistrirvārāṇi buddhimān /

yadā dīpto bhavedvahniḥ śuddhajvāpo mahābapaḥ // GRhtCM_4.12:5 //

patitaṃ tu tadā vindyāt tatsattvaṃ nātra saṃśayaḥ /

patitaṃ tu pṛthakkāryaṃ kiṭṭāṅgāravivarjitam // GRhtCM_4.12:6 //

nirguṇaṃ pakṣayitvā tu punar dhāmyo yathāvatā /

dvistrirevamaśeṣaṃ tu dhmātaḥ sattvaṃ vimuñcati // GRhtCM_4.12:7 //

abhra:: sattva:: "eaten" without a mukha

yadi lohanibhaṃ patitaṃ jātaṃ gaganasya tadrasaścarati /

milati ca sarvadvandve hyauṣadhibhiścarati vināpi mukhaiḥ // GRht_4.13 //

abhra:: sattva:: produces a mukha

mākṣikasahitaṃ gaganaṃ dhmātaṃ satvaṃ mukhapradaṃ bhavati /

tadanu ca nāgairvaṅgaiḥ sahitaṃ ca mukhapradaṃ satvam // GRht_4.14 //

mākṣikasatvāntarasaṃyogāt sattvasya guṇādhikyaṃ darśayannāha mākṣiketyādi // GRhtCM_4.13-14:1 //

gagane bhavaṃ gaganaṃ aṇpratyayāntaṃ ṇito vā iti sūtreṇa na vṛddhiḥ gaganaṃ abhrasatvam // GRhtCM_4.13-14:2 //

mākṣike bhavaṃ mākṣikaṃ mākṣikasatvaṃ tena sahitaṃ pūrvasatvaṃ cet dhmātaṃ tadubhayasatvaṃ mukhapradaṃ bhavati rasasya iti śeṣaḥ // GRhtCM_4.13-14:3 //

mukhaṃ prakṛṣṭena dadātīti samāsaḥ // GRhtCM_4.13-14:4 //

tadanu ca tatpaścācca nāgair vaṅgaiḥ sahitaṃ pūrvaṃ yadgaganaṃ abhrasatvaṃ mukhapradamityarthaḥ // GRhtCM_4.13-14:5 //

vā sukhapradaṃ iti pāṭhaḥ asmin yoge bahukpeśaṃ vihāya sukhena cāraṇaṃ bhavatīti vikappārthaḥ // GRhtCM_4.13-14:6 //

abhra:: sattva:: induction of garbhadruti, rañjana and bandhana

mākṣikasatve yogādghanasatvaṃ carati sūtako nikhilam /

niyataṃ garbhadrāvī sa rajyate badhyate caivam // GRht_4.15 //

mākṣikasatvaṃ mukhyatvenāha mākṣiketyādi // GRhtCM_4.15:1 //

sūtakaḥ pārado ghanasatvaṃ abhrasatvaṃ nikhipaṃ samastaṃ carati // GRhtCM_4.15:2 //

kasmāt mākṣikasatve yogāt mākṣikaṃ svarṇamākṣikaṃ tatsatve yo yogastasmāt // GRhtCM_4.15:3 //

niyataṃ niścitam // GRhtCM_4.15:4 //

mākṣikasattvayogād ghanasattvaṃ carati raso garbhadrāvī garbhe drāvayati sattvaṃ dravarūpaṃ vidhatte yaḥ sa tathoktaḥ // GRhtCM_4.15:5 //

sūtasyodare mākṣikābhrasatvaṃ drutirūpaṃ tiṣṭhatītyarthaḥ // GRhtCM_4.15:6 //

evamamunā vidhānena saha sūtakaḥ pārado rajyate rāgavān bhavati badhyate baddhaśca bhavatītyarthaḥ // GRhtCM_4.15:7 //

abhra:: sattva:: for bandhana of mercury

satvaṃ ghanasya kāntaṃ tālakayuktaṃ surundhitaṃ dhmātam /

vāraistribhiriha satvaṃ bhavati rasendrabandhakāri param // GRht_4.16 //

mākṣikayogānantaram aparo+abhidhīyate sattvam ityādi // GRhtCM_4.16:1 //

ghanasyābhrasya satvaṃ tathā kāntaṃ pohaviśeṣaṃ tāpakayuktaṃ tāpakena haritāpena yuktaṃ surundhitaṃ dhmātaṃ sat trayamapi satvarūpaṃ bhavati yadaikavāradhamanena satvaṃ na mipati tathā punardvistrivepābhir dhamanaṃ kāryam // GRhtCM_4.16:2 //

samabhāgatāpakayojanaṃ ghanasatvamākṣikasatvayogadrāvaṇāddhamitādatyarthaṃ tatsatvaṃ rakhe pārade bandhakāri bhavati paramamutkṛṣṭaṃ bandhanapradaṃ bhavati // GRhtCM_4.16:3 //

tatsattvasya cāraṇato raso bandhanamavāpnotīti bhāvaḥ // GRhtCM_4.16:4 //

kāntapakṣaṇaṃ /

pātre yasmin praviśati jape taipabindurna sarpet hiṅgurgandhaṃ visṛjati nijaṃ tiktatāṃ nimbakapkaḥ /

pāke dugdhaṃ bhavati śikharākāratāṃ naiva bhūmau kāntaṃ pohaṃ viduriti ca tappakṣaṇoktaṃ na cānyat /

iti // GRhtCM_4.16:5 //

abhra:: sattva:: induction of garbhadruti

lohaṃ cābhrakasatvaṃ tālakasamabhāgasāritaṃ carati /

abhiṣavayogāccāṅgulimṛditaṃ garbhe ca taddravati // GRht_4.17 //

kāntābhrasatvāpayogakaraṇam āha pohamityādi // GRhtCM_4.17:1 //

ceti samuccaye // GRhtCM_4.17:2 //

pohaṃ pūrvoktapakṣaṇaṃ muṇḍādikaṃ abhrasatvaṃ ca tāpakasamabhāgasāritaṃ tāpakasya samabhāgena pūrvavidhānena mukhādinā yatsāritaṃ ekaśarīratāṃ nītaṃ sṛ gatāvityasya dhāto rūpaṃ sāritaṃ pramipitam ityarthaḥ evaṃvidhaṃ kāntābhrasatvāpaṃ rasaścarati // GRhtCM_4.17:3 //

ca punaḥ aṅgupimṛditaṃ aṅgupinā marditaṃ tat kāntābhrasatvāpaṃ garbhe rasodare dravati tatsvarūpatvena mipati // GRhtCM_4.17:4 //

kasmāt abhiṣavayogāt abhiṣavaḥ saṃmardanaṃ tadyogāt // GRhtCM_4.17:5 //

pohasya trayo daśabhedānāṃ madhyāt kenāpi bhedena sahayogaḥ kārya iti pohaśabdena dhvanitam // GRhtCM_4.17:6 //

abhra:: sattva:: induction of cāraṇa

vaṃgamatho ghanasatvaṃ tālakaṣaḍbhāgasāritaṃ carati /

abhiṣavayogāccarati vrajati raso nātra sandehaḥ // GRht_4.18 //

pohayogamuktvā vaṅgayogamāha vaṅgamityādi // GRhtCM_4.18:1 //

atha pohakathanānantaraṃ vaṅgaṃ khurasaṃjñakaṃ abhrakaṃ ca etaddvayaṃ tāpakaṣaḍbhāgasāritaṃ tāpakasya ṣaḍaṃśena ekaśarīratāṃ nītaṃ tatsvarūpaṃ rasaścarati // GRhtCM_4.18:2 //

kasmāt abhiṣavayogāt abhiṣavaḥ saṃmardanaṃ tadyogāt ṣuñ abhiṣave ityasya dhāto rūpaṃ abhiṣavaḥ // GRhtCM_4.18:3 //

punaḥ rasaścarati mipati // GRhtCM_4.18:4 //

cāritaṃ yat taddravati taddrutaṃ rase vrajati pṛthaktvāt saṃ mipati nātrasandehaḥ niḥ saṃdigdhamiva // GRhtCM_4.18:5 //

vaṅgasya paghudravitvāt ṣaḍaṃśayogastāpakasya yuktaḥ pohajāteḥ kāṭhiṇyāt samabhāgatvaṃ uditam // GRhtCM_4.18:6 //

abhra:: sattva:: induction of cāraṇa

bahalaṃ suvarṇavarṇaṃ niculapuṭaiḥ patati pañcabhiḥ satvam /

vaṭakīkṛtamṛtagaganaṃ nirañjanaṃ kiṭṭarahitaṃ ca // GRht_4.19 //

taccūrṇīkṛtya tataḥ kṣārāmlairbhāvitaṃ ghanaṃ bahuśaḥ /

sṛṣṭitrayanīrakaṇātumbururasamarditaṃ carati // GRht_4.20 //

abhrasatvavidhānamāha bahapamityādi // GRhtCM_4.19-20:1 //

vaṭakīkṛtaṃ ca tanmṛtaṃ ca gaganaṃ tathoktaṃ na vaṭako vaṭakaḥ kriyata iti vaṭakīkṛtaṃ atra abhūtatadbhāve cviḥpratyayaḥ // GRhtCM_4.19-20:2 //

pañcabhirnicupapuṭaiḥ pañcasaṃkhyābhirvetasavṛkṣadravabhāvanābhir bhāvitaṃ yanmṛtagaganaṃ mṛtābhraṃ vaṭakīkṛtaṃ satsatvaṃ patati taddrāvakauṣadhayogaṃ vidhāya vahninā vidhamanāditi śeṣaḥ // GRhtCM_4.19-20:3 //

kiyanmānaṃ satvaṃ patati bahapaṃ bahu anyavidheradhikam // GRhtCM_4.19-20:4 //

kīdṛśaṃ svarṇavarṇaṃ pītaśvetaṃ prakāśākhyaṃ punarnirañjanaṃ nirmapaṃ kiṭṭarahitaṃ ca // GRhtCM_4.19-20:5 //

asmin satve kācakiṭṭābhāvaḥ // GRhtCM_4.19-20:6 //

sarvotkṛṣṭavidhirayaṃ pūrvamuditāt bahapasatvapātādityarthaḥ // GRhtCM_4.19-20:7 //

kevapasatvacāraṇavidhānamāha tadityādi // GRhtCM_4.19-20:8 //

tatastadabhrasatvapātanavidheranantaraṃ tadevābhrasatvaṃ cūrṇīkṛtya kapkaṃ vidhāya kṣārāmpairbhāvitaṃ kuryāt kṣārāḥ svarjikādayaḥ ampā jambīrādayaḥ tairbahuśo bahuvāraṃ gharmapuṭitaṃ kuryādityarthaḥ // GRhtCM_4.19-20:9 //

punaḥ sṛṣṭitrayanīrakaṇātumbururasamarditaṃ sṛṣṭiḥ pūrvoktā tattrayaṃ mūtraśukraśoṇitamiti nīrakaṇā japapippapī tumbaru pratītaṃ eteṣāṃ rasena marditaṃ kuryāt // GRhtCM_4.19-20:10 //

abhrasattvamevaṃ kṛtaṃ sat carati grasati rasaḥ ityadhyāhāraḥ // GRhtCM_4.19-20:11 //

śulvābhra:: production

ghanasatvaśulbamākṣikasamabhāganiyojitaṃ tathā militam /

tacchulbābhraṃ kathitaṃ carati raso jīryati kṣipram // GRht_4.21 //

iti tāpyaśulbasahitaṃ ghanasatvaṃ lohakhalvake mṛditam /

carati rasendraḥ kāñjikavetasajambīrabījapūrāmlaiḥ // GRht_4.22 //

atha śupbābhramāha ghanetyādi // GRhtCM_4.21-22:1 //

ghanasatvaśupbamākṣikasamabhāganiyojitaṃ ghanasatvam abhrasatvaṃ śupbaṃ tāmraṃ mākṣikaṃ svarṇamākṣikaṃ samabhāgena tupyabhāgena niyojitaṃ prayuktaṃ tanmipitaṃ sat śupbābhraṃ kathitam // GRhtCM_4.21-22:2 //

atra śupbaṃ kīdṛśaṃ prayojyaṃ tadāha /

dvāvarkau mpecchanepāpau rase nepāpa uttamaḥ /

ghanaghātasahaḥ snigdho raktapatro+amapo mṛduḥ // GRhtCM_4.21-22:3 //

mpecchastu kṣāpitaḥ kṛṣṇo rūkṣasnigdho ghanāsahaḥ /

miśrito nāgapohābhyāṃ na śreṣṭho rasakarmaṇi /

iti ato nepāpakaṃ grāhyamityarthaḥ // GRhtCM_4.21-22:4 //

tacchupvābhraṃ rasaḥ kṣipraṃ carati punaḥ kṣipraṃ śīghraṃ tacchupbaṃ jīryati jāraṇamāpnoti // GRhtCM_4.21-22:5 //

atra mākṣikayogaḥ śupbābhrasatvamepanārthaṃ rasaprītyeti bhāvaḥ // GRhtCM_4.21-22:6 //

śupbābhracāraṇavidhānamāha itītyādi // GRhtCM_4.21-22:7 //

iti pūrvoktaṃ tāpyaśupbasahitaṃ tāpyaṃ svarṇamākṣikaṃ śupbaṃ tāmraṃ nepāpasaṃjñakaṃ tābhyāṃ sahitaṃ miśritaṃ ghanasatvaṃ taptapohakhapvake mṛditaṃ kāryaṃ mardanīyaṃ kaiḥ kṛtvā kāñjikavetasajambīrabījapūrāmpaiḥ kāñjikamuktavidhānaṃ sauvīraṃ vetasaṃ cukraṃ jambīraṃ prasiddhaṃ bījapūro mātupuṅgaḥ eteṣāmampaiḥ dravarūpaiḥ // GRhtCM_4.21-22:8 //

tataḥ śupvābhraṃ rasendraḥ pāradaścarati grasati // GRhtCM_4.21-22:9 //

pohakhapvasya kathanāt taptakhapvake mardanaṃ kuryāditi tātparyārthaḥ // GRhtCM_4.21-22:10 //

bhasman (of diff. metals):: rañjana

iti tīkṣṇaśulbanāgaṃ mākṣikayuktaṃ ca tatkṛtaṃ khoṭam /

tadbhasma ca puṭavidhinā nirvyūḍhaṃ satvarañjakaṃ bhavati // GRht_4.23 //

prakārāntaramāha itītyādi // GRhtCM_4.23:1 //

iti pūrvoktapakṣaṇaṃ tīkṣṇaśupbanāgaṃ tīkṣṇaṃ tāmraṃ nāgaṃ ca etattrayaṃ mākṣikayuktaṃ svarṇamākṣikayutaṃ samaṃ tupyabhāgaṃ kuryāt // GRhtCM_4.23:2 //

tatkṛtaṃ khoṭaṃ taiḥ sarvaiḥ piṣṭīstambhena khoṭabhasma kāryam // GRhtCM_4.23:3 //

puṭavidhinā vahnipuṭavidhānena tatkṛtaṃ khoṭaṃ bhasma kāryaṃ punaḥ tadbhasma satve nirvyūḍhaṃ nirvāhitaṃ sat satvarañjakaṃ bhavati khasatve abhrasatve rāgadāyi bhavati rañjitaṃ tatsatvaṃ rasarañjakaṃ bhavediti // GRhtCM_4.23:4 //

cāryaṃ yatnena rase ghanasatvaṃ tadvidhaṃ ghanaṃ tasya /

saṃyojya sarvabījaṃ nirvāhya dvandvasaṃkarataḥ // GRht_4.24 //

rañjitaghanasatvasya cāraṇamāha cāryamityādi // GRhtCM_4.24:1 //

tadvidhaṃ pūrvarañjitaṃ ghanasatvam abhrasatvaṃ ca ghanaṃ kevapaghanodbhavaṃ satvaṃ arañjitaṃ rase pārade cāryaṃ grāsagrasanamānenaitad abhrasatvaṃ rase saṃyojyam // GRhtCM_4.24:2 //

vā satve sarvabījaṃ sarvaṃ rāgadāyi dravyaṃ saṃyojya nirvāhyaṃ nirvāhitaṃ kuryāt // GRhtCM_4.24:3 //

kutaḥ dvandvasaṃkarataḥ dvandvānāṃ saṃkaro mepāpaḥ saṅkaro+avakara ityamaraḥ // GRhtCM_4.24:4 //

nirvāhyaṃ iti vaha prāpaṇe ityasya rūpaṃ pūrvavat // GRhtCM_4.24:5 //

niravyayaṃ niścayārthaṃ nirniścayaniṣedhayoḥ ityamaraḥ // GRhtCM_4.24:6 //

abhrakacāraṇamādau garbhadruticāraṇaṃ ca hemno+ante /

yo jānāti na vādī vṛthaiva so+arthakṣayaṃ kurute // GRht_4.25 //

atha rasacāraṇe jñeyamāha abhraketyādi // GRhtCM_4.25:1 //

yo vādī rasakartā ādau prathamaṃ abhracāraṇaṃ na jānāti yathā raso+abhrakaṃ carati grasati punaḥ tatpaścāt garbhadruticāraṇaṃ yadrasagarbhe drutaṃ dravarūpaṃ tiṣṭhatyabhrādikaṃ tasya cāraṇaṃ grasanaṃ punarante hemnaḥ svarṇasya cāraṇaṃ grasanaṃ na jānāti sa vṛthaiva mithyaiva arthakṣayaṃ dhananāśaṃ kurute kāryasiddherabhāvāt // GRhtCM_4.25:2 //

sarvajña eva rasakriyāyāṃ pravarteteti bhāvaḥ // GRhtCM_4.25:3 //

abhra:: sattva:: grāsa:: only abhra part is "eaten"

gaganagrāsarahasyaṃ vakṣyāmyekaṃ ghanārkasaṃyogāt /

kevalamabhrakasatvaṃ grasate yatnānna sarvāṅgam // GRht_4.26 //

grāsarahasyamāha gaganetyādi // GRhtCM_4.26:1 //

ahaṃ śrīmadgovindabhagavatpūjyapādācāryaḥ ekamadvitīyaṃ gaganagrāsarahasyaṃ abhrakakavapane grāsakautukaṃ vakṣyāmi kathayāmi // GRhtCM_4.26:2 //

kasmāt ghanārkasaṃyogāt ghanaṃ abhrakasatvaṃ arkastāmraṃ etayoḥ saṃyogaḥ tasmāt ubhayasatvakṛtakhoṭaṃ cāryam // GRhtCM_4.26:3 //

athaśabdaḥ pakṣāntarasūcakaḥ // GRhtCM_4.26:4 //

abhrasatvasya yasya dhāto rūpaṃ tena saha yasya dhātorvā saṃyogo bhavati dvandvabhāvāt saṅkarataḥ tatsaṃyuktamabhidhānaṃ bhavati yathā śupvābhraṃ nāgābhraṃ vaṅgābhraṃ mākṣikābhraṃ hemābhram iti evaṃ sarvatra saṃyogānnāmaniṣpattiḥ // GRhtCM_4.26:5 //

grastasya drāvaṇaṃ garbhe garbhadrutirudāhṛtā bahireva dravīkṛtya ghanasatvādikaṃ khapu /

jāraṇāya rasendrasya sā bāhyadrutirucyate // GRhtCM_4.26:6 //

yadi ghanasatvaṃ garbhe na patati no vā dravanti bījāni /

na ca bāhyadrutiyogastatkathamiha badhyate sūtaḥ // GRht_5.1 //

vāco marīcibhistaptaṃ toṣaya janakairavam /

kumudāni ca kāsārodvartīni cirabhāsayā // GRhtCM_5.1:1 //

atha garbhadrutibāhyadrutipraśaṃsanamāha yadītyādi // GRhtCM_5.1:2 //

yadi ced ghanasatvam abhrasatvaṃ garbhe pāradasyāntarna patati dravatvaṃ nāpnoti vā bījāni śupbābhrādīni pāradasyodare no dravanti na rasarūpā bhavanti ca punaḥ bāhyadrutir na yujyate cedevaṃ na syāttarhi iha asyāṃ kriyāyāṃ prāptāyāṃ satyāṃ sūto rasaḥ kathaṃ badhyate anyathā na ko+apyupāyaḥ // GRhtCM_5.1:3 //

garbhadrutyā rahito grāsaścīrṇo+api naikatāṃ yāti /

ekībhāvena vinā na jīryate tena sā kāryā // GRht_5.2 //

garbhadruterādhikyaṃ darśayannāha garbhetyādi // GRhtCM_5.2:1 //

cīrṇo 'pi grāsaḥ cāraṇatāṃ prāpto 'pi kavapaḥ yadi garbhadrutyā rahito bhavet rasasyodare rasarūpakaraṇavarjito bhavet tadā ekatāṃ na yāti rasarūpo na bhavati // GRhtCM_5.2:2 //

punarekībhāvena vinā grāso na jīryate jāraṇatvaṃ nāpnoti // GRhtCM_5.2:3 //

tena hetunā garbhadrutipūrvikā jāraṇā kāryā rasabandhe jāraṇaṃ heturiti bhāvaḥ // GRhtCM_5.2:4 //

bījānāṃ saṃskāraḥ kartavyaḥ ko+api tādṛśaḥ prathamam /

yena dravanti garbhe rasarājasyāmlavargeṇa // GRht_5.3 //

jāraṇāyāṃ prathamaṃ kartavyamāha bījānāmityādi // GRhtCM_5.3:1 //

bījānāṃ śupbābhrādīnāṃ ko+apyanirvacanīyaḥ saṃskāro garbhe drutikārakaḥ prathamaṃ kartavyaḥ saṃskriyata iti saṃskāraḥ // GRhtCM_5.3:2 //

kiṃviśiṣṭaḥ tādṛśaḥ taiḥ bījaiḥ sadṛśaḥ yathā bījāni śaktimanti santi tathā saṃskāro 'pi śaktimān kartavya ityarthaḥ // GRhtCM_5.3:3 //

saṃskāraḥ kena kartavyaḥ ampavargeṇa jambīrādinā // GRhtCM_5.3:4 //

yena saṃskāreṇa rasarājasya garbhe rasodare bījāni dhātūpadhātujātāni śupbābhrādīni dravantītyarthaḥ // GRhtCM_5.3:5 //

garbhadrutiyogyabīja (1)

samamākṣikakṛtavāpaṃ samamākṣikasatvasaṃyutaṃ hema /

garbhe dravati ca jarati ca jaritaṃ badhnāti nānyathā sūtam // GRht_5.4 //

hemabījapraśaṃsanamāha sametyādi // GRhtCM_5.4:1 //

samamākṣikakṛtavāpaṃ samabhāgaṃ tupyāṃśaṃ hemnā yanmākṣikaṃ tasya kṛtvā vāpo vāraṃ vāram ākṣepo 'gniyogād yasmin tathoktaṃ punastaddhema samamākṣikasatvasaṃyutaṃ hemnā samaṃ tupyaṃ yanmākṣikasatvaṃ tena saṃyutaṃ kṛtakhoṭaṃ kuryāt // GRhtCM_5.4:2 //

tatkhoṭarūpaṃ hema garbhe pāradāntardravati // GRhtCM_5.4:3 //

punastaddrāvitaṃ hema jarati jīrṇatām āpnoti // GRhtCM_5.4:4 //

taddhema jaritaṃ sat sūtaṃ raseśvaraṃ badhnāti // GRhtCM_5.4:5 //

anyathā anyaprakāreṇa sūto bandhanaṃ nāpnoti // GRhtCM_5.4:6 //

mākṣikasya vāpo hemno varṇotkarṣaprada iti bhāvaḥ // GRhtCM_5.4:7 //

tārāriṣṭa

mākṣikasatvaṃ hemnā pādādikajāritaṃ drutaṃ sūte /

tārāriṣṭaṃ kurute varakanakaṃ pattralepena // GRht_5.5 //

mākṣikasatvacāraṇādrase guṇotkarṣam āha mākṣikasatvamityādi // GRhtCM_5.5:1 //

mākṣikasatvaṃ vahnyauṣadhayogadrutaṃ yaddhemamākṣikasāraṃ hemnā kanakena saha sūte pārade pūrvaṃ yadgutaṃ punaḥ pādādikajāritaṃ pādādikavibhāgena pādārdhasatvena niḥśeṣatāmāptaṃ sat ayaṃ sūtaḥ tārāriṣṭaṃ tāraṃ rūpyādi ariṣṭaṃ śubhaṃ varakanakaṃ kurute pūrṇavarṇamityarthaḥ // GRhtCM_5.5:2 //

kena vidhānena pattrapepanena patraṃ kaṇṭakabhedi tatra yo+asau pepaḥ vahniyogāditi śeṣaḥ tena // GRhtCM_5.5:3 //

hemamākṣikasatvajāritasya rūpyapatrapepena kanakaṃ syāditi vyaktārthaḥ // GRhtCM_5.5:4 //

garbhadruti:: test for ~

samarasatāṃ yadi yāto vastrādgalito+adhikaśca tulanāyām /

grāso drutaḥ sa garbhe drutvāsau jīryate kṣipram // GRht_5.6 //

garbhadruter pakṣaṇamāha sametyādi // GRhtCM_5.6:1 //

yadi grāsaḥ samarasatāṃ yāto bhavedrasatupyarūpatāṃ prāpto bhavet punarvastrādgapito bhavet caturguṇaśvetavastrānniḥsṛto bhavet punastupanāyāṃ tupākarmaṇi yadādhiko+api syāttadā garbhe pāradasyāntar druto grāso jñātavyaḥ garbhadruto raso veditavya iti vyaktārthaḥ // GRhtCM_5.6:2 //

punarasau raso drutvā dravarūpaṃ śīghraṃ prāpto jīryati dhātūnapi vidhāneneti śeṣaḥ // GRhtCM_5.6:3 //

Rolle von tāpyasattva

na biḍairnāpi kṣārairna snehairdravati hemaṃ tāraṃ vā /

mākṣikasatvena vinā tridinaṃ nihitena raktena // GRht_5.7 //

mākṣikasatvotkarṣamāha netyādi // GRhtCM_5.7:1 //

mākṣikasatvena vinā svarṇamākṣikasāram antareṇa hema kanakaṃ vā tāraṃ rūpyaṃ na dravati // GRhtCM_5.7:2 //

kaiḥ kṛtvā viḍaiḥ kṛtvā śaṅkhacūrṇārkakṣārādikṛtapiṇḍaiḥ kṛtvā granthāntare ca /

pavaṇakṣāroparasair ebhir ampairbiḍo mataḥ /

same garbhe tu saṃsthāpyo hyanenaiva dravībhavet /

iti // GRhtCM_5.7:3 //

na kevapaṃ biḍaiḥ kiṃtu kṣārairapi na kṣāraiḥ svarjikāyavakṣāraṭaṅkaṇādyaiḥ // GRhtCM_5.7:4 //

na kevapaṃ kṣāraiḥ kiṃtu snehairapi na snehāni yathā /

kaṅguṇikaṃ vinādoṣākarañjaśrīphapodbhavam /

kaṭuvātārisiddhārthasomarājīvibhītajam /

atasījaṃ mahākāpanimbajaṃ tipajaṃ tathā /

apāmārgadevadāpīdantītumbaravigrahā /

aṅkoponmattabhappātaphapebhyastaipasaṃbhavaḥ /

iti // GRhtCM_5.7:5 //

taipairapi na dravati /

punarmākṣikasatvena garbhe drutirjāyate // GRhtCM_5.7:6 //

kiṃviśeṣeṇa mākṣikasatvena raktena raktavargeṇa // GRhtCM_5.7:7 //

tridinaṃ dinatrayaṃ nihitena raktavargāntaḥsthāpitena // GRhtCM_5.7:8 //

raktavargo yathā /

dāḍimaṃ kiṃśukaṃ caiva bandhūkaṃ ca kusumbhakam /

samāñjiṣṭho haridrādyo pākṣārasasamanvitaḥ /

raktacandanasaṃyukto raktavargaḥ prakīrtitaḥ /

iti // GRhtCM_5.7:9 //

mercury:: cāraṇa, garbhadruti

lavaṇaṃ devīsvarasaplutam ahipatraṃ vicūrṇitaṃ śilayā /

etat puṭanatritayāt sumṛtaṃ saṃsthāpayedayaḥpātre // GRht_5.8 //

vihitārdhāṃgulanimnā sphuṭavikaṭakaṭorikā mukhādhārā /

tasyoparyādeyā kaṭorikā cāṅgulotsedhā // GRht_5.9 //

vihitacchidratritayā śastā caturaṃgulordhvachidreṣu /

lohaśalākā yojyāstatrāpi ca hemapatrāṇi // GRht_5.10 //

saṃsthāpya vidhūpyante yantrādhastāt pradīpayedagnim /

dhūmopalepamātrādbhavanti kṛṣṇāni hemapatrāṇi // GRht_5.11 //

tānyagnitāpitāni ca paścādyantre mṛtāni dhūmena /

pācitahemavidhānāccarati rasendro dravati garbhe ca // GRht_5.12 //

svarṇajāraṇayantravidhānamāha pavaṇamityādi // GRhtCM_5.8-12:1 //

prathamaṃ pavaṇaṃ saindhavaṃ devīsvarasapputaṃ kuryāt brāhmīsvakīyarasena saṃmiśraṃ kuryāt // GRhtCM_5.8-12:2 //

punar brāhmīrasapputaṃ pavaṇaṃ ca ahipatraṃ tāmbūpidapaṃ tacca dvayaṃ śipayā vitatagrāveṇa cūrṇitaṃ peṣitaṃ kuryāt // GRhtCM_5.8-12:3 //

punaretad ayaḥpātre pohabhājane saṃsthāpayet // GRhtCM_5.8-12:4 //

etat sthāpitaṃ dravyaṃ puṭatritayāt tripuṭakaraṇādagnisaṃyogena sumṛtaṃ syāt // GRhtCM_5.8-12:5 //

tasya devīsvarasapputasya sumṛtasaindhavasya mukhādhārā sphuṭavikaṭakaṭorikā pātrī kāryā mukhameva ādhāro yasyāḥ sā evaṃvidhā sphuṭā prakaṭā vikaṭā viparītā adhomukhetyarthaḥ sā kaṭorikā vihitā kāryā ayaḥpātrasya // GRhtCM_5.8-12:6 //

tasyāḥ kaṭorikāyā upari ūrdhvabhāge eṣā kaṭorikā ādeyā sthāpyā // GRhtCM_5.8-12:7 //

kiṃviśiṣṭā aṅgupotsedhā aṅgupa utsedhaḥ parimāṇaṃ yasyāḥ sā tathoktā // GRhtCM_5.8-12:8 //

punaḥ kiṃviśiṣṭā ardhāṅgupanimnā ardhāṅgupaparimāṇanimnā madhyagā // GRhtCM_5.8-12:9 //

punaḥ kiṃviśiṣṭā vihitachidratritayā vihitāni kṛtāni chidratritayāni yasyāṃ sā evaṃvidhā śastā ca saṃtupavihitachidratritayā // GRhtCM_5.8-12:10 //

caturaṅgupordhvā taduparibhāge kaṭorikā caturaṅgupipramāṇonnateti bhāvaḥ // GRhtCM_5.8-12:11 //

punaśchidreṣu triṣu śapākā yojyā pohaśapākāḥ kṣepyāḥ punastatrāpi chidreṣu hemapatrāṇi kaṇṭakavedhīni kanakapatrāṇi yojyānīti // GRhtCM_5.8-12:12 //

evaṃvidhe pūrvaṃ nirmite yantre hemapatrāṇi sthāpya vidhūpyante // GRhtCM_5.8-12:13 //

tato+agniṃ pradīpayet yantrādhastād yantrādhobhāge vahniṃ prajvāpayet tadā tāni hemapatrāṇi kṛṣṇāni śyāmavarṇāni bhavanti // GRhtCM_5.8-12:14 //

kasmāt dhūmopapepamātrāt dhūmaścāsāvupapepaśca dhūmopapepas tanmātrāt tatpramāṇāt // GRhtCM_5.8-12:15 //

yenauṣadhena dhūpo niruktastenauṣadhenopapepaḥ kāryaḥ patreṣviti // GRhtCM_5.8-12:16 //

punaḥ kiṃbhūtāni hemapatrāṇi rasendro jarati agnitāpitāni santi vahniyogāttaptāni kṛtāni // GRhtCM_5.8-12:17 //

svarṇajāraṇamidaṃ gaditam // GRhtCM_5.8-12:18 //

iti pañcabhiḥ śpokaiḥ kupakam // GRhtCM_5.8-12:19 //

silver:: garbhadruti (in mercury)

tenaiva tārapatraṃ vidhinā saṃsvedya yantrayogena /

jāyeta kṛṣṇavarṇaṃ tattāraṃ dravati garbhe ca // GRht_5.13 //

atha rūpyajāraṇamāha tenetyādi // GRhtCM_5.13:1 //

tenaiva vidhinā pūrvapidhānena tārapatraṃ rūpyadapaṃ kṛṣṇavarṇaṃ śyāmapaprabhaṃ jāyate // GRhtCM_5.13:2 //

kena saṃsvedya yantrayogena saṃsvedaḥ prabapāgnis tasyedaṃ sambandhi yadyantraṃ yasya yo yogastena // GRhtCM_5.13:3 //

tattārapatraṃ punaḥ garbhe rasodare dravati japatvamāpnoti // GRhtCM_5.13:4 //

punastasmin yantre dravati caśabdāt rasendrastatpatraṃ jarati tārakṛṣṇīti // GRhtCM_5.13:5 //

gold, silver:: garbhadruti (~)

athavā balinā vaṅgaṃ nāgābhidhānena yantrayogena /

hemāhvaṃ tāraṃ vā dravati ca garbhe na sandehaḥ // GRht_5.14 //

atha yogāntaraṃ āha athavetyādi // GRhtCM_5.14:1 //

athaveti samuccaye ekārthaniṣṭhatvāt // GRhtCM_5.14:2 //

bapinā gandhena saha vaṅgaṃ yantrayogena kṛṣṇaṃ jāyeta // GRhtCM_5.14:3 //

kevapaṃ vaṅgaṃ punarnāgābhidhānena saha nāgavidhānamapyevaṃ syāditi vyaktiḥ // GRhtCM_5.14:4 //

nāgābhidhāneneti nāganāmnā ākhyāhve abhidhānaṃ ca nāmadheyaṃ ca nāma ca ityamaraḥ // GRhtCM_5.14:5 //

evaṃvidhaṃ vaṅgaṃ vā nāgaṃ vā hemāhvaṃ hemapatraṃ vā tāraṃ tārapatraṃ vā etatsarvaṃ bapinā kṛṣṇaṃ jāyeta mṛtaṃ ca sarvaṃ garbhe rasāntare dravati nātra saṃdehaḥ asaṃdigdhamidamuktam // GRhtCM_5.14:6 //

caśabdājjarati niḥśeṣatvamāpnoti // GRhtCM_5.14:7 //

rasaka:: garbhadruti (~)

rasakaṃ balinā yuktaṃ pūrvoktavidhānayogena /

pakvaṃ cūrṇaṃ yāvadbhavati bhṛśaṃ dravati garbhe ca // GRht_5.15 //

prayogāntaramāha rasakamityādi // GRhtCM_5.15:1 //

rasakaṃ kharparikaṃ bapinā gandhena saha yuktaṃ sat mipitaṃ sat samabhāgena iti śeṣaḥ kena kṛtvā pūrvoktavidhānayogena pūrvoktaṃ yadvidhānaṃ yantrādikaṃ tasya yo+asau yogastena kṛtvā tāvadbhṛśamatyarthaṃ pakvaṃ kāryaṃ yāvadaśarīratāṃ yāti taccūrṇaṃ garbhe rasodare dravati garbhadrutirbhavati caśabdājjarati ca // GRhtCM_5.15:2 //

gold:: garbhadruti

vyūḍho+atha gandhakāśmā śataguṇasaṃkhyaṃ tathottame hemni /

sūte ca bhavati piṣṭirdravati hi garbhe na vismayaḥ kāryaḥ // GRht_5.16 //

vidhyantaramāha vyūḍha ityādi // GRhtCM_5.16:1 //

athetyanantaram // GRhtCM_5.16:2 //

gandhakāśmā gandhapāṣāṇaḥ śataguṇasaṃkhyaṃ yathā syāttathā uttame hemni pūrṇavarṇe vyūḍho nirvāhyaḥ tadgandhavyūḍhaṃ hema sūte pārade piṣṭirbhavati hi niścitaṃ garbhe rasāntardravati garbhadrutir bhavatītyatravismayo // GRhtCM_5.16:3 //

gold:: bīja for garbhadruti

athavā śatanirvyūḍhaṃ rasakavaraṃ śuddhahemni varabījam /

bījaṃ jarati rasendre dravati ca garbhe na sandehaḥ // GRht_5.17 //

vidhyantaramāha athavetyādi // GRhtCM_5.17:1 //

athaveti samuccaye rasakavaraṃ śreṣṭhaṃ kharparikaṃ śuddhahemni pūrṇavarṇe śatanirvyūḍhaṃ kuryāt śataguṇanirvāhaḥ kāryaḥ ekaguṇasvarṇe śataguṇanirvāha iti yuktaṃ evaṃ kṛte sati varabījaṃ śreṣṭhabījaṃ bhavati tadbījaṃ garbhe rasodare dravati garbhe drutirbhavati rasendre pārade śīghraṃ avipambitaṃ jarati ca niḥśeṣatām āpnoti vidhānena iti śeṣaḥ atra dravaṇe jaraṇe ca na sandehaḥ // GRhtCM_5.17:2 //

gold:: bīja for garbhadruti

athavā tālakasatvaṃ śilayā vā tacca hemni nirvyūḍham /

śataguṇamatha mūṣāyāṃ jarati rasendro dravati garbhe ca // GRht_5.18 //

pūrvārthe vidhyantaramāha athavetyādi // GRhtCM_5.18:1 //

tāpakasatvaṃ haritāpasāraṃ śataguṇaṃ śataguṇitaṃ hemni kanake nirvyūḍhaṃ andhamūṣāyāṃ vā prakāśamūṣāyāṃ vahniyogena iti śeṣaḥ tāpakasatvasya hemni nirvāhaḥ kārya iti vyaktiḥ tacca tat sattvaṃ kevapaṃ vā śipayā manaḥśipayā sārdhaṃ nirvyūḍhaṃ kāryaṃ taddhema garbhe rasodare dravati atha rasendro rasarājaḥ drutaṃ jarati vidhāneneti // GRhtCM_5.18:2 //

lead, tin:: combined māraṇa

rasadaradābhrakatāpyavimalāmṛtaśulbalohaparpaṭikā /

snuhyarkadugdhapiṣṭaṃ kaṃkuṣṭhaśilāyutaṃ nāgam // GRht_5.19 //

abhrakatālakaśaṅkharasasahitaṃ tatpunaḥ punaḥ puṭitam /

ciñcākṣāravimiśraṃ vaṅgaṃ nirjīvatāṃ yāti // GRht_5.20 //

vidhinānena ca puṭitaṃ mriyate nāgaṃ nirutthatāṃ ca gatam /

vaṅgaṃ ca sarvakarmasu niyujyate tadapi gatajīvam // GRht_5.21 //

atha vidhyantaramāha rasetyādi // GRhtCM_5.19-21:1 //

rasadaradābhrakatāpyamiti rasaḥ pāradaḥ darado hiṅgupaḥ abhrakaṃ pratītaṃ tāpyaṃ svarṇamākṣikaṃ vimapā rukmamākṣikaṃ mṛtaṃ yacchupbaṃ tāmraṃ poho muṇḍādiśca eteṣāṃ rasādīnāṃ rasaparpaṭīvat parpaṭikā kāryā // GRhtCM_5.19-21:2 //

tayā yutaṃ nāgaṃ punaḥ kaṅkuṣṭhaśipāyutaṃ kaṅkuṣṭhaṃ haritapītavarṇo viṣaharapāṣāṇajātiḥ śipā manohvā tābhyāṃ yutaṃ miśritaṃ yannāgaṃ sīsakaḥ snuhyarkadugdhapiṣṭaṃ kāryaṃ snuhī sehuṇḍaḥ arkaḥ prasiddho viṭapī tayordugdhena piṣṭaṃ pāṃśubhūtaṃ mṛtaṃ yannāgaṃ kukkuṭapuṭavidhāneneti śeṣaḥ etadapi bījaṃ siddhaṃ garbhe dravati ca pūrvasaṃbandhāt // GRhtCM_5.19-21:3 //

atha vaṅgabījavidhānamāha abhraketyādi // GRhtCM_5.19-21:4 //

ciñcākṣāravimiśraṃ yadvaṅgaṃ ampikākṣārayuktaṃ vaṅgaṃ abhrakatāpakaśaṅkharasasahitaṃ abhrakaṃ pratītaṃ tāpakaṃ haritāpaṃ śaṅkhaṃ kambugrīvaṃ rasaḥ pāradaḥ etaiścaturbhiḥ sahitaṃ yathā syāttathā punaḥ punaḥ vāraṃ vāraṃ nirutthaṃ yāvat tāvatpuṭitaṃ kuryāt // GRhtCM_5.19-21:5 //

etadauṣadhasyāṃśabhāgena saha puṭanādvaṅgaṃ nirjīvatāṃ yāti pañcatvamāpnoti etadapi bījaṃ siddhaṃ garbhadrāvaṇe jāraṇārthe ca pūrvasaṃbandhāt // GRhtCM_5.19-21:6 //

nāgavaṅgayor etad auṣadhaṃ kāraṇamityāha vidhinetyādi // GRhtCM_5.19-21:7 //

anena vidhinā uktavidhānena nāgaṃ sīsakaṃ puṭitaṃ sat mriyate mṛtaṃ bhavatīti vāmunā vidhānenaiva nirutthatāṃ gataṃ aśarīratāṃ prāptaṃ vaṅgaṃ sarvakarmasu cāraṇajāraṇabhakṣaṇādikāryeṣu niyujyate rasajñairiti śeṣaḥ // GRhtCM_5.19-21:8 //

nāgavaṅgamāraṇam ekavidham evoktam atas tadbhakṣaṇādiṣu parasparaṃ guṇādhikayogyaṃ natu jāraṇādiṣu // GRhtCM_5.19-21:9 //

gold:: bīja for garbhadruti

mṛtanāgaṃ mṛtavaṅgaṃ mṛtavaraśulvaṃ mṛtaṃ tathā tīkṣṇam /

ekaikaṃ hemavare śatanirvyūḍhaṃ dravati garbhe ca // GRht_5.22 //

nāgavaṅgaśupvatīkṣṇānāṃ jāraṇavidhānamāha mṛtanāgamityādi // GRhtCM_5.22:1 //

mṛtanāgamiti mṛtaṃ nirjīvatāṃ gataṃ yannāgaṃ sīsakaṃ tathānena vidhānena mṛtaṃ vaṅgaṃ tathā mṛtaṃ nirutthatāṃ gataṃ varaśupbaṃ tāmraṃ tathā ca mṛtaṃ tīkṣṇam arivargeṇeti śeṣaḥ eṣāṃ madhye ekaikaṃ nāgaṃ vā vaṅgaṃ vā śupbaṃ vā tīkṣṇaṃ vā pṛthaktvena hemavare pūrṇavarṇe svarṇe śatanirvyūḍhaṃ hemnaḥ śataguṇanirvāhitaṃ kuryāt tatsiddhaṃ garbhe rasodare dravati caśabdājjarati ca // GRhtCM_5.22:2 //

gold:: mahābīja

samagarbhe drutikaraṇaṃ hemno vakṣyāmyahaṃ paraṃ yogam /

bhrāmakasasyakacūrṇaṃ śatanirvyūḍhaṃ mahābījam // GRht_5.23 //

mahābījaprabhāvaṃ darśayannāha samagarbha ityādi // GRhtCM_5.23:1 //

ihāsmiñśāstre vidhinā śāstroktarītyā yāni bījānyuktāni tāni kartavyāni sāmānyeneti bhāvaḥ paraṃ garbhadrutyarthaṃ ayaṃ vārttikendro yogaḥ vārttāsu kuśapā vārtikāḥ śāstropadeśarahitā ityarthaḥ atra bhāvādyarthe ikpratyayaḥ teṣu vārtikeṣu indraḥ pravaro yogaḥ tathānenaiva prakāreṇa ekamataścāyaṃ śāstropadeśikānāṃ śāstropadeśarahitānāṃ ca abhimata ityarthaḥ // GRhtCM_5.23:2 //

garbhadruti

athavā gandhakadhūmaṃ tālakadhūmaṃ śilāhvarasakasya /

dattvādhomukhamūṣāṃ dīrghatamāṃ kharparasyārdhe // GRht_5.24 //

ūrdhvaṃ lagnā piṣṭī sudṛḍhā ca yathā tathā ca kartavyā /

dattvā kharparapṛṣṭhe daityendraṃ dāhayettadanu // GRht_5.25 //

stokaṃ stokaṃ dattvā karṣāgnau dhmāpayenmṛdā liptām /

garbhe dravati hi bījaṃ mriyate tathādhike dāhe // GRht_5.26 //

rasodare bījadrāvaṇavidhānamāha athavetyādi // GRhtCM_5.24-26:1 //

athaveti samuccaye // GRhtCM_5.24-26:2 //

ūrdhvaṃ dīrghatamamūṣāyantrasya tapabhāge piṣṭī rasendrabījayor nirmitā piṣṭikā ca punaḥ sudṛḍhā yathā syāttathā pagnā kartavyā // GRhtCM_5.24-26:3 //

kiṃ kṛtvā kharparasyārdhe mṛnmayapātrasya khaṇḍārdhe khaṇḍaikadeśa ityarthaḥ dīrghatamāṃ adhobhāgamukhīṃ adhobhāge mukhaṃ yasyāḥ sā tathoktā tāṃ dattvā // GRhtCM_5.24-26:4 //

punaḥ kiṃ kṛtvā gandhakadhūmaṃ dattvā vā stokaṃ stokaṃ appamappaṃ tāpakadhūmaṃ dattvā vā śipāhvarasakasya śipāhvā manaḥśipā rasakaḥ kharparaḥ cakavad bhāvasamāsaḥ tasya dhūmaṃ dattvā // GRhtCM_5.24-26:5 //

punastatkharparaṃ adhomukhamukhāṃ ca mṛdā piptāṃ mṛdveṣṭitāṃ karīṣāgnau dhmāpayet karīṣavahnāvityarthaḥ // GRhtCM_5.24-26:6 //

evaṃ adhomukhāṃ kharparaṃ ca dattvā daityendraṃ bapināmānaṃ prastāvādgandhakaṃ tadanu tatkaraṇapaścād dāhayet // GRhtCM_5.24-26:7 //

evaṃ kṛte sati rasendramipitaṃ yadbījaṃ tadgarbhe rasendrāntardravati // GRhtCM_5.24-26:8 //

punarbījasahito rasendro 'dhike dāhe sati mriyata ityarthaḥ // GRhtCM_5.24-26:9 //

śpokatrayasaṃbandhādviśeṣakam // GRhtCM_5.24-26:10 //

viḍa:: production

gandhakatālakaśailāḥ sauvīrakarasakagairikaṃ daradam /

kṣārāmlalavaṇāni viḍo mākṣikavaikrāntavimalasamabhāgaiḥ // GRht_5.27 //

atha suvarṇajāraṇārthaṃ biḍamāha gandhaketyādi // GRhtCM_5.27:1 //

gandhakatāpakaśaipā iti gandhakaṃ pratītaṃ tāpakaṃ haritāpaṃ śaipaḥ śipājatuḥ dvaṃdvaḥ samāsaḥ tena tathoktāḥ samabhāgāḥ kāryāḥ // GRhtCM_5.27:2 //

punaḥ sauvīrakaṃ śukpāñjanaṃ rasakaṃ kharparikaṃ gairikaṃ dhātugairikaṃ daradaṃ hiṅgupaṃ atraikavadbhāvasamāsaḥ tattathoktaṃ samabhāgaṃ kāryam // GRhtCM_5.27:3 //

punaḥ kṣārāmpapavaṇāni kṣārā yavakṣārādayaḥ ampaṃ jambīrādi pavaṇāni saindhavādīni etānyapi samabhāgāni // GRhtCM_5.27:4 //

kaiḥ saha mākṣikavaikrāntavimapasamabhāgaiḥ saha mākṣikaṃ svarṇamākṣikaṃ vaikrāntaṃ vajrabhūmijaṃ rajaḥ vimapaṃ rukmamākṣikaṃ etāni samabhāgāni tairbiḍa ucyate sarvaiḥ samabhāgaiḥ sumarditair biḍaḥ kārya ityarthaḥ // GRhtCM_5.27:5 //

viḍa:: for garbhadruti

kṛtvā suvarṇapiṣṭīṃ mṛditāṃ ca suveṣṭitāmanenaiva /

tripuṭaistapte khalve mṛditā garbhe tathā dravati // GRht_5.28 //

biḍayogādyathā bījaṃ garbhe dravati tathāha kṛtvetyādi // GRhtCM_5.28:1 //

pūrvoktā yā piṣṭī tāmanenaivoktabiḍayogena tapte khapve taptasaṃbandhāppohamaye tripuṭaiḥ karīṣāgnyātmakair mṛditā gharṣitā sati anenaiva ca veṣṭitā kāryā // GRhtCM_5.28:2 //

kiṃ kṛtvā suvarṇapiṣṭīṃ kanakapiṣṭīṃ vā anyasyāpi dhātoḥ suvarṇapiṣṭīṃ śobhanavarṇāṃ piṣṭīṃ kṛtvā // GRhtCM_5.28:3 //

khapve mṛditā satī tathā tenaiva prakāreṇa natvanyaprakāreṇa garbhe rasodare dravati sapiparūpā tiṣṭhati // GRhtCM_5.28:4 //

viḍa:: for garbhadruti

rakte śatanirvyūḍhaṃ netrahitaṃ bhasma vaikrāntakaṃ cātha /

vimalaṃ śatanirvyūḍhaṃ grasati samaṃ dravati garbhe ca // GRht_5.29 //

atha vaikrāntagarbhadrutimāha rakta ityādi // GRhtCM_5.29:1 //

vaikrāntabhasma vajrabhūmijaṃ rajas tadudbhavaṃ bhasma rakte raktagaṇe śatanirvyūḍhaṃ śatavāraṃ nirvāhitaṃ kuryāt // GRhtCM_5.29:2 //

kiṃviśiṣṭaṃ netrahitaṃ netrahitaśabdena maṇitvaṃ darśitaṃ maṇayo netrahitā iti // GRhtCM_5.29:3 //

vimapaṃ rūpyamākṣikaṃ śvetavarṇaṃ yanmākṣikaṃ raktagaṇe śatanirvyūḍhaṃ kuryāt // GRhtCM_5.29:4 //

tadubhayaṃ vaikrāntaṃ vimapaṃ ca raktaśatanirvyūḍhaṃ sat raso grāsavidhānaṃ vihāya samaṃ grasati kavapayati stadgrasitaṃ garbhe rasāntardravati jarati ca iti caśabdārthaḥ // GRhtCM_5.29:5 //

viḍa:: for garbhadruti:: immer mit śatanirvāhaṇa

ye kecidviḍayogāḥ kṣārāmlalavaṇāni dīptavargāśca /

sarve śatanirvyūḍhā garbhadrutikārakāḥ kathitāḥ // GRht_5.30 //

raktagaṇādhikyaṃ darśayannāha ya ityādi // GRhtCM_5.30:1 //

ye kecidviḍayogā atra granthāntareṣvapi ca kathitāḥ tathā kṣārāmpapavaṇāni kathitāni kṣārā yavakṣārādayaḥ atha ca vṛkṣauṣadhisamudbhavāḥ ampā jambīrādayaḥ ampavṛkṣaśākasamudbhavāśca yānyetāni kathitāni ca punarye dīptavargāḥ kathitā dīptikarā yogā abhihitāḥ te sarve biḍakṣārāmpapavaṇadīptavargāḥ śatanirvyūḍhā garbhadrutikārakāḥ garbhe rasodare drutaṃ dravarūpaṃ kurvanti dhātumaṇiratnādīnīti śeṣaḥ // GRhtCM_5.30:2 //

Menge nirvāhaṇa => grāsa, der assimiliert wird

śatanirvyūḍhe ca samaṃ pādonaṃ pañcasaptativyūḍhe /

pañcāśati tadardhaṃ pādaḥ syātpañcaviṃśatike // GRht_5.31 //

aṣṭāṃśaṃ tu tadardhe ṣoḍaśāṃśaṃ tadardhanirvyūḍhe /

tasyārdhe dvātriṃśaccatuḥṣaṣṭyaṃśaṃ tadardhanirvyūḍhe // GRht_5.32 //

śatanirvāhitādau samādividhānamāha śatetyādi // GRhtCM_5.31-32:1 //

śatanirvyūḍha iti śatavāraṃ nirvāhite raktagaṇe iti śeṣaḥ samaṃ tupyaṃ grasati rasa iti śeṣaḥ // GRhtCM_5.31-32:2 //

punaḥ pañcasaptativyūḍhe sati pādonaṃ caturthāṃśavarjitaṃ samagraṃ grasatīti // GRhtCM_5.31-32:3 //

punaḥ pañcāśannirvyūḍhe sati tadardhaṃ samasyārdhamiti // GRhtCM_5.31-32:4 //

punaḥ pañcaviṃśatike sati pādaścaturthāṃśam // GRhtCM_5.31-32:5 //

nyūnādhike nirvyūḍhe sati nyūnādhikāṃśo jñeya iti viśeṣārthaḥ // GRhtCM_5.31-32:6 //

appanirvyūḍhakramamāha aṣṭāṃśamityādi // GRhtCM_5.31-32:7 //

tu punastadardhe sārdhadvādaśake nirvyūḍhe sati aṣṭāṃśaṃ tadardhe ṣaḍvāranirvyūḍhe sati ṣoḍaśāṃśamiti punastasyārdhe trivāranirvyūḍhe sati dvātriṃśadaṃśaṃ tadardhanirvyūḍhe ekadvivāranirvyūḍhe sati catuḥṣaṣṭyaṃśaṃ raso grasatītyarthaḥ // GRhtCM_5.31-32:8 //

garbhadruti

iti gaditāṃ garbhadrutimabhiṣavayogena cāmlavargeṇa /

svedanavidhinā jñātvā mṛditāṃ tapte tu khalvatale // GRht_5.33 //

garbhadrutau satyāṃ kartavyamāha itītyādi // GRhtCM_5.33:1 //

ityuktavidhānena gaditāṃ kathitāṃ garbhadrutiṃ jñātvā tapte khapvatape pohamaye karīṣāgninā uṣṇatāṃ nīte mṛditāṃ kuryāt // GRhtCM_5.33:2 //

kena abhiṣavayogena abhiṣavaḥ saṃmardanaṃ tasya yogena na kevapamanena ampavargeṇa ca jambīrādinā na kevapamanenāpi svedanavidhinā ca svedanavidhiḥ svedanasaṃskāroktatvānnātrābhihitaḥ jāraṇahetoriti śeṣaḥ // GRhtCM_5.33:3 //

Durchfṃhrung von saṃskāra gemĪ“ den verwendeten bījas usw.

jñātvā bījabalābalamardanayogaṃ kṛtaṃ ca rasarāje /

svedavidhānaṃ ca puṭaṃ yantraṃ vā vihitarasakarma // GRht_5.34 //

mardanasvedanayoḥ pūrvopakaraṇaṃ darśayannāha jñātvetyādi // GRhtCM_5.34:1 //

bījabapābapamardanayogaṃ kṛtaṃ jñātvā bījānāṃ dhātūpadhātuyogajanitānāṃ bapābape nyūnādhike yo+asau mardanayogastameva kṛtaṃ jñātvā viditvā rasarāje svedavidhānaṃ kuryāt vā puṭaṃ vahniyogaṃ kuryāt vā yantraṃ vihitarasakarma kuryāt vihitaṃ kṛtaṃ rasasya karma saṃskārarūpaṃ yatra tathoktaṃ garbhayantrādikamityarthaḥ // GRhtCM_5.34:2 //

sūtavaraṃ lakṣayate bījaṃ nopekṣatāṃ yathā yāti /

tadvatkāryaṃ vidhinā sukarma gurupādanirdiṣṭam // GRht_5.35 //

sūtakarmaṇo durbodhatvādgurupādaṃ stuvannāha sūtetyādi // GRhtCM_5.35:1 //

yathā yena prakāreṇa sūtavaraṃ pāradaḥ pakṣayate jñāyate karmakṛteti śeṣaḥ punaryathā bījaṃ upekṣatāṃ na yāti samyak mipati tadvattenaiva prakāreṇa gurupādanirdiṣṭaṃ karma ācāryavaryadarśitaṃ pūjyaṃ saṃskārarūpaṃ vidhinā ācāryoktavidhānena kuryāt // GRhtCM_5.35:2 //

gurupādapakṣaṇam /

sarvaśāstraviśeṣajñaḥ kuśapo rasakarmaṇi /

evaṃpakṣaṇasaṃyukto rasavidyāgururbhavet /

iti // GRhtCM_5.35:3 //

iti garbhadrutijāraṇaprakaraṇam // GRhtCM_5.35:4 //

bāhyadruti

bāhyadrutirati vimalā sphurati hi keṣāṃcideva siddhānām /

tebhyaḥ samyak jñātvā kalanāḥ kāryāstathā drutayaḥ // GRht_5.36 //

bāhyadrutiṃ praśaṃsannāha bāhyadrutir ityādi // GRhtCM_5.36:1 //

drutirdvidhoktā garbhadrutirbāhyadrutiśceti // GRhtCM_5.36:2 //

garbhadrutiḥ pūrvamuktā bāhyadrutir adhunābhidhīyate // GRhtCM_5.36:3 //

kiṃviśiṣṭā ativimapā nirmapatarā // GRhtCM_5.36:4 //

eṣā ca punaḥ keṣāṃcideva siddhānāṃ sphurati siddhā rasavidyāpāragā nityanāthādayaḥ teṣāṃ te jānantīti // GRhtCM_5.36:5 //

duṣprāpyatvāt bāhyadrutiriha virapā // GRhtCM_5.36:6 //

tebhyaḥ samyak jñātvā tathā tenaiva siddhodeśavidhānena drutayo bāhyadrutayaḥ // GRhtCM_5.36:7 //

jāraṇa of lead

varanāgaṃ rasarājaṃ bījavaraṃ sāritaṃ tathā tritayam /

gandhakaśilālasahitaṃ nirnāgaṃ dīpavartito bhavati // GRht_5.37 //

baddhvā sudṛḍhe vastre poṭalikāyāṃ śikhīkṛto dīpaḥ /

taile magnaṃ kṛtvā nirnāgaṃ jāyate kṣipram // GRht_5.38 //

atha nāgajāraṇamāha varanāgamityādi // GRhtCM_5.37-38:1 //

varanāgaṃ śreṣṭhajāti sīsakaṃ jāraṇayogyaṃ rasarājaṃ uktasaṃskāraiḥ saṃskṛtaṃ pāradaṃ bījavaraṃ hemabījaṃ etattrayaṃ sāritaṃ mipitaṃ kāryaṃ punargandhakaśipāpasahitaṃ gandhakaṃ pratītaṃ śipā manaḥśipā āpaṃ haritāpaṃ dvandvastāni taiḥ sahitaṃ ca kāryaṃ etat sarvaṣaṭkaṃ dīpavartitaḥ prajvāpitadīpavartiyogāt nirnāgaṃ nāgavarjitaṃ bhavati nāgaṃ jaratītyarthaḥ // GRhtCM_5.37-38:2 //

yathā nirṇāgaṃ syāttathā vidhānam āha baddhvetyādi // GRhtCM_5.37-38:3 //

tatpūrvoktaṃ ṣaṭkaṃ sudṛḍhe vastre nūtane vastre atropaśpeṣike 'dhikaraṇe saptamī poṭapikāyāṃ baddhvā punastaipe tipodbhave tatṣaṭkaṃ magnaṃ nimajjitaṃ kṛtvā tadadhaḥ śikhīkṛto dīpo+avadhāryaḥ na śikhī śikhāyuktaḥ kṛtaḥ śikhīkṛtaḥ śikhāvānityarthaḥ // GRhtCM_5.37-38:4 //

anena vidhinā kṣipraṃ śīghraṃ nirnāgaṃ syāditi // GRhtCM_5.37-38:5 //

jāraṇa of lead

kṛtvātra dīrghamūṣāṃ sudṛḍhāṃ dhmātaṃ tu bhasmagartāyām /

kṣiptvā śilālacūrṇaṃ paścātsūtaṃ tataḥ śilācūrṇaṃ // GRht_5.39 //

saṃsthāpya bhasmanāto dhmātaṃ syātsvāṃgaśītalaṃ yāvat /

ākṛṣya tatra sūtaṃ jñātvā nāgaṃ subhakṣitaṃ sakalam // GRht_5.40 //

nirnāgakaraṇe vidhānamāha kṛtvetyādi // GRhtCM_5.39-40:1 //

tu punaḥ dīrghāṃ gostanākārāṃ sudṛḍhāṃ nirvraṇavajropamāṃ mūṣāṃ kṛtvā tāṃ mūṣāṃ prati śipāpacūrṇaṃ kṣiptvā śipā manohvā āpaṃ haritāpaṃ etayoścūrṇaṃ paścātsūtaṃ pūrvoktaṃ pāradaṃ kṣiptvā tato+anantaraṃ śipācūrṇaṃ kṣiptvā tāmeva rasasaṃyuktāṃ mūṣāṃ bhasmagartāyāṃ bhasmanā yuktā yā gartā tasyāṃ dhmātaṃ kuryāt punastāvadbhasmanā ācchādya yāvatsvāṅgaśītapaṃ svayameva śītapaṃ syāt // GRhtCM_5.39-40:2 //

tatra tasyāṃ mūṣāyāṃ sakapaṃ samastaṃ nāgaṃ subhakṣitaṃ jīrṇatāṃ gataṃ jñātvā sūtaṃ ākṛṣya uddhārya nirnāgakaraṇavidhānam etat // GRhtCM_5.39-40:3 //

bīja of nāgajīrṇapārada

jñātvā nāgaṃ truṭitaṃ punarapi dadyādyathā bhavettriguṇam /

paścācchuddhaṃ kṛtvā bījavaraṃ yojayettadanu // GRht_5.41 //

nirnāgānantaraṃ yatkartavyaṃ tadāha jñātvetyādi // GRhtCM_5.41:1 //

nāgaṃ sīsakaṃ truṭitaṃ buddhvā punarapi nāgaṃ dahyāt pūrvoktavidhānena pārade iti śeṣaḥ // GRhtCM_5.41:2 //

yathā nāgaṃ triguṇitaṃ bhavettathaiva kuryāt // GRhtCM_5.41:3 //

paścātsūtaṃ śuddhaṃ kṛtvā pāradaṃ nirnāgaṃ vidhāya tadanu nāgajāraṇānantaraṃ bījavaraṃ pūrvoktaṃ yojayet // GRhtCM_5.41:4 //

mercury:: jāraṇa of tin

athavā tāraṃ vaṅgaṃ sūtaṃ saṃsārya vaṅgaparihīnam /

tālakayogena tathā nirvaṅgaṃ yantrayogena // GRht_5.42 //

atha tārayogam āha athavetyādi // GRhtCM_5.42:1 //

athaveti vidhānāntaram // GRhtCM_5.42:2 //

tāraṃ vaṅgaṃ sūtam iti tāraṃ rūpyaṃ vaṅgaṃ khurakaṃ sūtaṃ saṃskṛtapāradaṃ etattritayaṃ saṃsārya mepanaṃ vidhāya vaṅgaparihīnaṃ kuryāt tathā tenaiva vidhānena tāpasya yo+asau yogastena yantrayogena ca dīrghamūṣāyogena ca nirvaṅgaṃ vaṅgavivarjitaṃ kuryāt // GRhtCM_5.42:3 //

mercury:: jāraṇa of tin

athavā vastranibaddhaṃ girijatusahitaṃ suveṣṭitaṃ māṣaiḥ /

pakvaṃ taile vaṭakaṃ nirvaṅgaṃ jāyate nūnam // GRht_5.43 //

vidhyantaramāha athavetyādi // GRhtCM_5.43:1 //

athavā tāraṃ vaṅgaṃ vaṭakākāraṃ taipe tipodbhave pakvaṃ kuryāt nūnaṃ niścitaṃ tadvaṭakaṃ tathā pakvaṃ kuryādyathā nirvaṅgaṃ jāyate vahniyogena iti śeṣaḥ // GRhtCM_5.43:2 //

bīja:: for garbhadruti

piṣṭīstambhaṃ kṛtvā bījavareṇaiva sāritaṃ tadanu /

bīja:: for garbhadruti

athavā baddharasena tu sahitaṃ bījaṃ surañjitaṃ kṛtvā // GRht_5.44 //

gandhakanihitaṃ sūtaṃ nihitānihitaṃ ca śṛṅkhalāyāṃ tat /

yojitanirvyūḍharase garbhadrutikārakaṃ nūnam // GRht_5.45 //

sūtakabhasmavareṇa tu bījaṃ kṛtvā rasendrake garbhe /

mṛditā piṣṭī vidhinā hyabhiṣavayogāddravati garbhe ca // GRht_5.46 //

vidhānāntaramāha piṣṭītyādi // GRhtCM_5.44-46:1 //

bījavareṇaiva pūrvakanakabījenaiva sāritaṃ mipitaṃ sat piṣṭīstambhaṃ khoṭastambhaṃ kṛtvā tadanu tatpaścāt athaveti prakārāntaraṃ darśayati tu punaḥ baddharasena khoṭabaddharasena sahitaṃ surañjitaṃ śobhanavidhānena varṇavṛddhīkṛtaṃ bījaṃ svarṇabījaṃ saṃyutaṃ kuryāt yoga eva kārya iti dvividhānam uktam // GRhtCM_5.44-46:2 //

anyaccāha gandhaketyādi // GRhtCM_5.44-46:3 //

gandhakanihitaṃ gandhake nihitaṃ sthāpitaṃ sūtaṃ ūrdhvādho gandhakaṃ dattvā sūtaṃ madhyasthaṃ kuryādityarthaḥ // GRhtCM_5.44-46:4 //

ca punarevaṃvidhaṃ sūtaṃ śṛṅkhapāyāṃ śṛṅkhapīkaraṇayoge nihitānihitaṃ yannihitaṃ tadanihitam ajāritaṃ kāryaṃ nihitānihitasaṃyogāt śṛṅkhapeyaṃ nūnaṃ niścitaṃ yojitanirvyūḍharase pūrvaṃ yojitaṃ paścānnirvāhitaṃ nirvyūḍhaṃ yatra tattasminnevaṃvidharase garbhadrutiḥ pāradasyodare bījāni dravanti // GRhtCM_5.44-46:5 //

piṣṭīvidhinā jāraṇamāha sūtaketyādi // GRhtCM_5.44-46:6 //

tu punaḥ rasendrake garbhe rasendrakṛto yo+asau garbhastasmin bījaṃ kṛtvā vidhinā piṣṭīrvidheyā sā piṣṭī mṛditā kāryā kasmāt abhiṣavayogāt saṃmardanayogāt kena saha sūtakabhasmavareṇa saha sūtakasya yadbhasmavaraṃ tena sā piṣṭī garbhe dravati caśabdājjarati ca // GRhtCM_5.44-46:7 //

bīja:: for garbhadruti

patrābhrakaṃ ca satvaṃ kāṃkṣī vā kāntamākṣikaṃ puṭitam /

nirguṇḍī gṛhakanyā cāṅgerī palāśaśākaiśca // GRht_5.47 //

tāvatpuṭitaṃ kṛtvā yāvatsindūrasaprabhaṃ bhavati /

tatpādaśeṣalavaṇaṃ haṇḍikapākena pācitaṃ sudṛḍham // GRht_5.48 //

ekaikaṃ śatavyūḍhaṃ bījavaraṃ jārayedrasendrasya /

garbhe dravati ca kṣipraṃ hyabhiṣavayogena mṛditamaṅgulyā // GRht_5.49 //

bījavaravidhānamāha patrābhrakam ityādi // GRhtCM_5.47-49:1 //

patrābhrakamiti abhrakasya patrāṇi vābhrakasya satvaṃ punaḥ kāṃkṣī saurāṣṭrī kāntamākṣikaṃ kāntaścumbakaḥ mākṣikaṃ svarṇamākṣikaṃ eteṣāṃ dvandva ekatvaṃ punaretat nirguṇḍīgṛhakanyācāṅgerīpapāśaśākaiḥ puṭitaṃ nirguṇḍī sephāpikā gṛhakanyā kumārī cāṅgerī ampaśākaḥ papāśo brahmavṛkṣaḥ śāko vṛkṣaviśeṣaḥ eteṣāṃ dvandvasamāsaḥ eteṣāṃ rasaṃ gṛhītvā pūrvauṣadhapuṭitaṃ kuryāt gharme iti śeṣaḥ // GRhtCM_5.47-49:2 //

tadauṣadhaṃ puṭitaṃ kṛtvā punastatpuṭitamauṣadhaṃ tatpādaśeṣaṃ caturthāṃśaṃ pavaṇaṃ saindhavaṃ dattvā haṇḍikāpākena haṇḍikāyāṃ mṛdbhājane yaḥ pākastena pācitaṃ vahnau puṭitaṃ tāvatkuryād yāvat sindūrasaṃprabhaṃ sindūratupyavarṇaṃ bhavati // GRhtCM_5.47-49:3 //

kathaṃ pācitaṃ kuryāt sudṛḍhaṃ yathā syāttathā ekaikaṃ śatavyūḍhamiti // GRhtCM_5.47-49:4 //

pūrvoktānāṃ sindūrīkṛtānām uparasānām adharāt ekaikaṃ ekaṃ ekaṃ pṛthaktvena śatavyūḍhaṃ śatavāraṃ vāhitaṃ bījavaraṃ jāyate kanake iti śeṣaḥ tadbījaṃ rasendrasya garbhe dravati caśabdāt kṣipraṃ śīghraṃ jarati ca // GRhtCM_5.47-49:5 //

kathaṃ aṅgupyā anāmikayā yo 'bhiṣavayogaḥ saṃmardanayogasteneti viśeṣakam // GRhtCM_5.47-49:6 //

gold:: bīja with lead

āvṛtte'pyāvartyaṃ hemavare kṣepyamujjvale nāgam /

triguṇaśilāprativāpaṃ hyahibījaṃ tatsamuddiṣṭam // GRht_5.50 //

nāgena bījakaraṇamāha ujjvapahemavare svarṇaśreṣṭhe āvartye samyagdrute nāgaṃ śuddhasīsakaṃ āvartyaṃ pradrāvyaṃ kiṃ kṛtvā samaṃ svarṇasamabhāgakṣepaṃ kṣiptvā punarnāgopari triguṇaśipāprativāpaṃ triguṇā yā śipā tasyā nirvāpaṃ kuryāt // GRhtCM_5.50:1 //

śipā manaḥśipā // GRhtCM_5.50:2 //

tatsiddhaṃ ahibījaṃ nāgayogena bījaṃ samuddiṣṭaṃ rasavidbhiḥ iti śeṣaḥ // GRhtCM_5.50:3 //

gold, silver:: bīja with tin

vaṅgaṃ tu tena vidhinā hemavare kṣepya tālavāpena /

tāre vā nirvyūḍhaṃ bījavaraṃ truṭitasaṃyogāt // GRht_5.51 //

atha vaṅgayogena bījamāha vaṅgamityādi // GRhtCM_5.51:1 //

tena pūrvoktena vidhinā vidhānena tu punaḥ hemavare pūrvavarṇite vaṅgaṃ kṣepya tāpavāpena haritāpanikṣepeṇa nirvyūḍhaṃ kuryāt vā tāre āvartye vaṅgaṃ nikṣipya nirvyūḍhaṃ nirvāhitaṃ sadbījavaraṃ bhavet // GRhtCM_5.51:2 //

kasmāt truṭitasaṃyogāt truṭitaṃ bhavati tathā bījavaramiti vaṅgabījaṃ tat pūrvavat dravati jarati ca // GRhtCM_5.51:3 //

rasāṅkuśa

yo niḥsṛto bhujaṅgād rasakeśarīvajrapañjaraḥ sa punaḥ /

phaṇihemaguṇātkuṭilo rasāṅkuśo nāma vikhyātaḥ // GRht_5.52 //

suvarṇābhidhānabījapraśaṃsanamāha ya ityādi // GRhtCM_5.52:1 //

bhujaṅgāt sīsakāt niḥsṛtaḥ bhujaṅgaśipāvāpena kṣayaṃ nītvā yaḥ pṛthagbhūtaḥ sa rasakesarīvajrapañjaraḥ kathitaḥ rasa eva kesarī siṃhaḥ tadarthaṃ vajrapañjaraḥ vajreṇa vyadhitaḥ pañjaro+atidṛḍhatvāt siṃharakṣaṇasamartha ityarthaḥ // GRhtCM_5.52:2 //

punarviśeṣeṇocyate ayaṃ vajrapañjaro na kiṃtu ayaṃ rasāṅkuśaḥ raso gajarūpaḥ tasyāṅkuśaḥ vaśīkaraṇasamarthaḥ // GRhtCM_5.52:3 //

nāma saṃbhāvanāyām // GRhtCM_5.52:4 //

vikhyātaḥ prakathitaḥ // GRhtCM_5.52:5 //

kasmāt kuṭipāt kimapi vastuharaṇāt kuṭipo vakro bhavati duṣṭasvabhāva eva anena hemnā nāgaharaṇaṃ kṛtam // GRhtCM_5.52:6 //

kathaṃbhūtāt kuṭipāt phaṇī bhujaṅgaḥ hema svarṇaṃ tayorguṇā vidyante yasmin evaṃvidhāt kuṭipādeśo yuktaḥ aṅkuśo+api vakro bhavatīti // GRhtCM_5.52:7 //

atra bhrāntimānapaṅkāraḥ hemabīje vajrapañjaragajāṅkuśadarśanād bhrāntirjāteti // GRhtCM_5.52:8 //

jāraṇa without preceding garbhadruti; bāhyadruti??

evaṃ pakvaṃ vidhinā bījavaraṃ sūtarāṭ tathāmlena /

kartavyaḥ saṃsvedyo yāvatpiṣṭī bhavecchlakṣṇā // GRht_5.53 //

tailena tena vidhinā svinnā piṣṭī bhavedakhilam /

athavā ślakṣṇaṃ śilayā nighṛṣṭabījaṃ bhavetpiṇḍī // GRht_5.54 //

pāko vaṭakavidhinā kartavyastailayogena /

krāmaṇapiṇḍe kṣiptvā māṣaiśca syāt sudṛḍhapiṇḍatvam // GRht_5.55 //

mṛdvagninā supakvaṃ dagdhaṃ yāvanna bhavetpiṇḍam /

ākṛṣya cātha sūtaṃ piṇḍe śeṣaṃ tathā punaḥ pācyam // GRht_5.56 //

athavāpyauṣadhapiṇḍe dolātapte kharpare vidhinā /

punarapi piṇḍe kṣepyaṃ garbhe yāvaddrutirbhavati // GRht_5.57 //

evaṃ drutaṃ hi garbhe bījavaraṃ jarati rasarāje /

garbhadrutyā rahitaṃ biḍayogairjarati garbhe ca // GRht_5.58 //

bījasyāsya piṣṭīkaraṇamāha evamityādi // GRhtCM_5.53-58:1 //

evaṃ amunā prakāreṇa vidhinārthād upadeśena pakvaṃ yadbījavaraṃ tathā pūrvasaṃskṛtaḥ sūtarāṭ pāradaḥ ampena jambīrādinā saṃsvedyaḥ svedākhyo vidhiḥ kartavyaḥ // GRhtCM_5.53-58:2 //

atra kimavadhistatkartavyo yāvat śpakṣṇā spaṣṭā piṣṭī ekaśarīratā bhavet rasabījayoriti śeṣaḥ // GRhtCM_5.53-58:3 //

vidhyantaramāha taipenetyādinā // GRhtCM_5.53-58:4 //

tena pūrvoktena vidhinā vadhavidhānena tipataipena svinnā sveditā satī piṣṭirbhavati vahnāviti śeṣaḥ // GRhtCM_5.53-58:5 //

athaveti vidhānāntaraṃ darśayati // GRhtCM_5.53-58:6 //

śipayā dṛṣanmayayā nighṛṣṭabījaṃ nighṛṣṭaṃ gharṣitaṃ yadbījaṃ nāgākhyaṃ tat sūteneti śeṣaḥ akhipaṃ samastaṃ yathā syāttathā piṣṭirbhavatīti // GRhtCM_5.53-58:7 //

yathā vaṭakaḥ pācyastathāha pāka ityādi // GRhtCM_5.53-58:8 //

vaṭakavidhinā māṣavaṭakavidhinā taipayogena pākaḥ kartavyaḥ vahnau pācanaṃ vidheyamityarthaḥ // GRhtCM_5.53-58:9 //

kiṃ kṛtvā krāmaṇapiṇḍe kṣiptvā biḍapiṇḍamadhye sthāpya ca punarmāṣair annaviśeṣair dṛḍhapiṇḍatvaṃ syāt māṣacūrṇaveṣṭitaṃ krāmaṇapiṇḍaṃ dṛḍhaṃ bhavediti vyaktiḥ // GRhtCM_5.53-58:10 //

tadvidhānamāha mṛdvityādi // GRhtCM_5.53-58:11 //

māṣacūrṇitajātaṃ krāmaṇapiṇḍaṃ tāvat supakvaṃ kartavyaṃ yāvaddagdhaṃ na bhavet // GRhtCM_5.53-58:12 //

kena supakvaṃ mṛdvagninā komapavahninā puṭaḥ tatpiṇḍataḥ śeṣaṃ śiṣṭaṃ taṃ nirmapapāradaṃ ākṛṣya gṛhītvā piṇḍamanyasmin piṇḍe tathā pūrvaprakāreṇa pācyamiti // GRhtCM_5.53-58:13 //

aparaṃ cāha athavetyādi // GRhtCM_5.53-58:14 //

athaveti prakārāntare // GRhtCM_5.53-58:15 //

punarapi piṣṭīrdopātapte auṣadhapiṇḍe dopayottapte uṣṇatāṃ nīte krāmaṇauṣadhānāṃ piṇḍe kṣepya madhye sthāpya kasyopari kharpare mṛnmayapātropari // GRhtCM_5.53-58:16 //

kena vidhinā pūrvoktena taipena vā ampeneti // GRhtCM_5.53-58:17 //

kiyatkāpaṃ yāvadgarbhe rasodare piṣṭī dravati tāvadbiḍāntare piṇḍāntare kṣepyeti tātparyārthaḥ // GRhtCM_5.53-58:18 //

aparaṃ cāha evamityādi // GRhtCM_5.53-58:19 //

evaṃ amunā prakāreṇa garbhe rasodare jarati niḥśeṣatvaṃ rasodare prāpnoti ca punargarbhadrutyā rahitaṃ draveṇa varjitaṃ bījavaraṃ biḍairjarati drutabījamāraṇasamartho biḍa ityarthaḥ // GRhtCM_5.53-58:20 //

drutagrāsaparimāṇo biḍayantrādiyogataḥ /

jāraṇetyucyate tasyāḥ prakārāḥ santi koṭiśaḥ /

prakārā yantrāṇāṃ iti śeṣaḥ // GRhtCM_5.53-58:21 //

jāraṇabhedāstu /

grāsasya cāraṇaṃ garbhadrāvaṇaṃ jāraṇaṃ tathā /

iti trirūpā nirdiṣṭā jāraṇā varavārtikaiḥ /

iti // GRhtCM_5.53-58:22 //

jāraṇa:: method

grāsamiti cārayitvā garbhadrutiṃ tato bhūrje /

lavaṇakṣārāmlasudhāsurabhīmūtreṇa kṛtalepe // GRht_6.1 //

dṛḍhavastrabāhyabaddhe dolāsvedena jārayedgrāsam /

sauvīreṇārdhapūrṇe kumbhe sakṣāramūtrakairathavā // GRht_6.2 //

amunā krameṇa divasaistribhistribhirjārayedgrāsam /

garbhadrutijāraṇamāha grāsamityādi // GRhtCM_6.1-2:1 //

pūrvoktaprakāreṇa grāsaṃ kavalaṃ yathāsaṃkhyaṃ cārayitvā punargarbhadrutiṃ kṛtvā tatastadanantaraṃ tadgarbhadrutaṃ sūtaṃ bhūrje bhūrjavṛkṣatvakpuṭake sthāpayedityarthaḥ // GRhtCM_6.1-2:2 //

kiṃviśiṣṭe bhūrje lavaṇakṣārāmlasudhāsurabhimūtreṇa kṛtalepe lavaṇāni saindhavādīni kṣārāḥ svarjikādayaḥ amlo jambīrādiḥ sudhā śukticūrṇaṃ surabhī dhenustanmūtraṃ etena yogena kṛtvā kṛto lepo yasmin // GRhtCM_6.1-2:3 //

udaradrutiyuktaḥ sūtaḥ sthāpya ityarthaḥ // GRhtCM_6.1-2:4 //

jāraṇavidhānamāha dṛḍhetyādi // GRhtCM_6.1-2:5 //

dṛḍhavastrabāhyabaddhe iti dṛḍhaṃ nūtanaṃ ghanaṃ ca yadvastraṃ tena bāhye sarvato baddhe saṃyate pūrvoktena dolāsvedena dolāyantravidhinā yaḥ svedastaṃ kṛtvā grāsaṃ rasāntardrutaṃ kavalaṃ jārayet // GRhtCM_6.1-2:6 //

kutra kumbhe kalaśe kiṃviśiṣṭe sauvīreṇārdhapūrṇe sauvīreṇa svedanasaṃskāroditakāñjikena kṛtvā ardhapūrṇe // GRhtCM_6.1-2:7 //

athaveti vidhyantare // GRhtCM_6.1-2:8 //

sakṣāramūtrakaiḥ saha kṣāraḥ svarjikādibhiḥ vartante yāni mūtrāṇi go+ajāvinārīṇāmiti śeṣaḥ etaiḥ ardhabhṛte kumbhe jārayedityarthaḥ // GRhtCM_6.1-2:9 //

atha rasajāraṇe kālasaṃkhyāmāha amunetyādi // GRhtCM_6.1-2:10 //

amunā krameṇeti uktaprakāreṇa tribhistribhirdivasaiḥ tribhiḥ saṃkhyākairdivasaiḥ grāse jāte anyagrāsaḥ kriyate garbhadrutagrāsaḥ kriyate garbhadrutagrāsaḥ tridivasairjaratīti bhāvaḥ // GRhtCM_6.1-2:11 //

jīrṇasya lakṣaṇamatho jñeyaṃ yantrātsamuddhṛtya // GRht_6.3 //

Untersuchung, ob jāraṇa stattgefunden hat

uddhṛtamātraṃ pātre prakṣālya kāṃjikenātaḥ /

samalaṃ ca kāṃjikamato haraṇārthaṃ vastrayogena // GRht_6.4 //

tadanu sukhoṣṇe pātre saṃmardyo+asau yathā na hīye /

tāvadyāvacchuṣyati tallagnaṃ kāñjikaṃ sakalam // GRht_6.5 //

itthaṃ ca śoṣitajalaḥ karamardanataḥ sunirmalībhūtaḥ /

pīḍyaḥ pātrasyopari vastreṇa caturguṇenaiva // GRht_6.6 //

yadi parigalitaḥ sakalo vastrād grāsena caikatāṃ yātaḥ /

na bhavati yadi daṇḍadharo jīrṇagrāsastadā jñeyaḥ // GRht_6.7 //

atheti tridinasvedānantaraṃ jīrṇasya rasasya pakṣaṇaṃ jñeyaṃ grāso jīrṇo na veti jñātavyaḥ // GRhtCM_6.3-7:1 //

kiṃ kṛtvā yantrāddopikābhidhānād uddhṛtya yantrād bahir gṛhītveti // GRhtCM_6.3-7:2 //

rasamapāpanayanamāha uddhṛtetyādi // GRhtCM_6.3-7:3 //

uddhṛtamātramiti yantrād bahir gṛhītamātraṃ tatpātre bhājane mṛnmaye kāñjikena prakṣāpya // GRhtCM_6.3-7:4 //

punar ato rasātsamapaṃ mapasaṃyutaṃ kāñjikaṃ haraṇīyaṃ bahiḥ kāryam // GRhtCM_6.3-7:5 //

kena kṛtvā vastrayogena vastre kṣiptaṃ sat tadeva tiṣṭhati na kāñjikam // GRhtCM_6.3-7:6 //

tasyaiva vidhānaṃ cāha tadanvityādi // GRhtCM_6.3-7:7 //

tadanu vastrayogānantaraṃ sukhoṣṇe pātre asau rasaḥ saṃmardyaḥ // GRhtCM_6.3-7:8 //

kathaṃ yathā na hīyate nāśaṃ nāpnuyāt atyauṣṇyāt vā kāṃsyatāmranāgavaṅgakanakatārapātrāt vā dṛḍhakaraghātād raso hīna eva syāt ato+asau pāradas tāvan saṃmardyo yāvappagnakāñjikaṃ rasasaṃsargasauvīraṃ śuṣyati niḥśeṣatāṃ yātītyarthaḥ // GRhtCM_6.3-7:9 //

tasyaiva vidhānaṃ cāha itthamityādi // GRhtCM_6.3-7:10 //

itthaṃ amunā prakāreṇa karamardanataḥ hastatapamardanataḥ sunirmapībhūto maparahitaḥ śoṣitajapo rasaścaturguṇena vastreṇa kṛtvā pānasyopari pīḍyaḥ // GRhtCM_6.3-7:11 //

jīrṇagrāsapakṣaṇam āha yadītyādi // GRhtCM_6.3-7:12 //

tadā pārado jīrṇagrāso jñeyaḥ jīrṇo niḥśeṣatvamāpanno grāso yasmin sa tathoktaḥ // GRhtCM_6.3-7:13 //

yadi sakapaḥ sarvaḥ vastrātparigapitaḥ caturguṇavastrāt cyuto bhavati pātre iti śeṣaḥ // GRhtCM_6.3-7:14 //

punaryadi grāsena saha ekatāṃ yātaḥ san mipitaḥ san raso daṇḍadharo na bhavati sthirarūpo na syāt tadā jīrṇagrāso jñātavya ityarthaḥ // GRhtCM_6.3-7:15 //

grāsājīrṇa:: treatment

grāsādajīrṇapiṣṭīṃ sūtāduddhṛtya pātayedyantre /

svastho bhavati rasendro grāsaḥ pakvaḥ punarjarati // GRht_6.8 //

rasājīrṇapakṣaṇamāha grāsādityādi // GRhtCM_6.8:1 //

grāsāt kavapasaṃyogāt ajīrṇapiṣṭīṃ ajīrṇā aparipakvā yā piṣṭī pūrvoktapakṣaṇā tāṃ sūtāt rasāt yantre pātanakarmocite pātayet // GRhtCM_6.8:2 //

evaṃ grāsātpṛthakkṛtya patitaḥ svastho nirmapo bhavati // GRhtCM_6.8:3 //

punargrāsaḥ pakvo vahnitape dattvā pakvaḥ kṛtastaṃ rasendro jaratīti // GRhtCM_6.8:4 //

dolāyāṃ catvāro grāsā jāryā yathākrameṇaiva /

śeṣāḥ kacchapayantre yāvad dviguṇādikaṃ jarati // GRht_6.9 //

grāsajāraṇāyāṃ yantrādikaraṇamāha dopāyāmityādi // GRhtCM_6.9:1 //

yathākrameṇaiva catuḥṣaṣṭyādinaiva catvāro grāsā dopāyāṃ jāryāḥ śeṣā grāsāścatvāraḥ asaṃkhyā vā kacchapayantre japayantre ca jāryāḥ // GRhtCM_6.9:2 //

śeṣāścatvāraḥ kutaḥ yato 'nyaśāstreṣu aṣṭaiva grāsāḥ // GRhtCM_6.9:3 //

jāraṇe kimavadhiḥ yāvaddviguṇādikaṃ jarati pāradāddviguṇitaṃ ādiśabdena dviguṇānnyūnaṃ na kāryaṃ adhikamadhikaṃ ca bhavatu // GRhtCM_6.9:4 //

śaktyavatare'ṣṭau bṛhacchāstre kvacid aṣṭau grāsā uktāḥ kvacidviṃśatigrāsā iti // GRhtCM_6.9:5 //

Īussere Merkmale des Hg nach jāraṇa einer best. Menge abhra

nādau kartuṃ śakyo+atra grāsapramāṇaniyamastu /

grasate na hi sarvāṅgaṃ gaganamato lakṣaṇairjñeyam // GRht_6.10 //

yadi hi catuḥṣaṣṭyaṃśān grasati rasastadā dhareddaṇḍam /

catvāriṃśadbhāgapraveśataḥ pāyasākāraḥ // GRht_6.11 //

bhavati jalaukākāras triṃśadbhāgād avipluṣaśca viṃśatyā /

chedīva ṣoḍaśāṃśādata ūrdhvaṃ durjaro grāsaḥ // GRht_6.12 //

grāse'nirdiṣṭasaṃkhyatvaṃ darśayannāha netyādi // GRhtCM_6.10-12:1 //

atrāsmin śāstre ādau prathamaṃ grāsapramāṇaniyamaḥ kartuṃ na śakyaḥ // GRhtCM_6.10-12:2 //

yataḥ kāraṇāt gaganamabhraṃ sarvāṅgaṃ na grasate rasa iti śeṣaḥ // GRhtCM_6.10-12:3 //

tatsarvāṅgagrastaṃ gaganamabhraṃ pakṣaṇaireva jñātavyamityarthaḥ // GRhtCM_6.10-12:4 //

catuḥṣaṣṭyaṃśādigrāse rasākāram āha yadītyādi // GRhtCM_6.10-12:5 //

yadi cedrasaḥ catuḥṣaṣṭyaṃśān pramāṇato grāsaṃ grasati hi niścitaṃ tadā daṇḍaṃ dhārayet vastrānna kṣaratītyarthaḥ // GRhtCM_6.10-12:6 //

punaścatvāriṃśadbhāgapraveśato rasodare iti śeṣaḥ tadā pāyasākāraḥ kvathitadugdhākāro bhavet nibiḍatvāt // GRhtCM_6.10-12:7 //

tadevāha bhavatītyādi // GRhtCM_6.10-12:8 //

viṃśadbhāgāt triṃśadbhāgasya jāraṇato japaukākāro bhavet rasa ityadhyāhāraḥ // GRhtCM_6.10-12:9 //

punaḥ viṃśatyā viṃśadbhāgajāraṇena avippuṣo bhaved āsanānna capati // GRhtCM_6.10-12:10 //

punaḥ ṣoḍaśāṃśāt ṣoḍaśāṃśabhāgajāraṇataḥ chedī bhavet kṣurikādibhiḥ chede kṛte pṛthaktvamāpnoti // GRhtCM_6.10-12:11 //

ataḥ ṣoḍaśabhāgādūrdhvaṃ grāso durjaro bhavet // GRhtCM_6.10-12:12 //

pañcabhirebhirgrāsairghanasatvaṃ jārayitvādau /

garbhadrāve nipuṇo jārayati bījaṃ kalāṃśena // GRht_6.13 //

taccāha pañcabhirityādi // GRhtCM_6.13:1 //

evaṃ uktaprakāreṇa punargarbhadrāve nipuṇaḥ rasodare abhradhātvādīnāṃ drutikaraṇe pravīṇaḥ pumān kapāṃśena grāsaṃ yojayet // GRhtCM_6.13:2 //

kiṃ kṛtvā pañcabhiḥ pūrvoktaiḥ grāsaiścāru yathā syāttathā ghanasatvamādau jārayitvā pañcabhirgrāsair ghanasatvajāraṇānantaraṃ ṣoḍaśabhāgena bījaṃ jārayedityarthaḥ // GRhtCM_6.13:3 //

Ōnderung von phys. Eig. von Hg nach jāraṇa

dhūmraściṭiciṭiśabdo maṇḍūkagatistathā sakampaśca /

niṣkampo bhavati raso vijñātavyo+abhrajīrṇastu // GRht_6.14 //

kapilo+atha nirudgārī vipluṣabhāvaṃ ca muñcate sūtaḥ /

niṣkampo gatirahito vijñātavyo+abhrajīrṇastu // GRht_6.15 //

abhrakajīrṇarasapakṣaṇam āha dhūmra ityādi // GRhtCM_6.14-15:1 //

abhrajīrṇarasa evaṃvidho bhavati abhraṃ jīrṇaṃ yasmin sa tathoktaḥ // GRhtCM_6.14-15:2 //

vahniyogāt prathamaṃ dhūmro dhūmrābho bhavati punaściṭiciṭiśabdo bhavati tato maṇḍūkagatirbhavati punastathā tena prakāreṇa dhṛte sati sakampo bhavati punarvahnau niṣkampaḥ svastho bhavati abhrasatvadrutasya pakṣaṇamiti // GRhtCM_6.14-15:3 //

tadevāha kapipa ityādi // GRhtCM_6.14-15:4 //

punarevaṃvidho raso+abhrajīrṇo vijñātavyaḥ // GRhtCM_6.14-15:5 //

kīdṛśaḥ kapipaḥ varṇataḥ nirudgārī sthirabhāvaḥ punaḥ sa raso vippuṣabhāvaṃ cañcapatvaṃ muñcate // GRhtCM_6.14-15:6 //

punarniṣkampaḥ svasthaḥ punargatirahitaḥ pakṣacchinnaḥ iti pakṣaṇānyabhrajīrṇasya bhavanti // GRhtCM_6.14-15:7 //

kacchapayantra

jalapūrṇapātramadhye dattvā ghaṭakharparaṃ suvistīrṇam /

tadupari madhyagataḥ sūtaḥ sthāpyastataḥ kuḍye // GRht_6.16 //

laghulohakaṭorikayā kṛtapaṭamṛtsandhilepayācchādya /

pūrṇaṃ tadghaṭakharparam aṅgāraiḥ karīṣatuṣamiśraiḥ // GRht_6.17 //

svedanato mardanataḥ kacchapayantrasthito raso jarati /

agnibalenaiva tato garbhadrutiḥ sarvalohānām // GRht_6.18 //

kacchapayantramāha japetyādi // GRhtCM_6.16-18:1 //

japapūrṇapātramadhye iti japapūrṇaṃ yatpātraṃ tasya madhye suvistīrṇaṃ sundarāyataṃ ghaṭakharparaṃ kumbhakhaṇḍaṃ dattvā tadupari kharparopari biḍamadhyagataḥ sūtaḥ sthāpyaḥ // GRhtCM_6.16-18:2 //

kutra kuḍye mṛdā vinirmite viśāpamukhe paghupohakaṭorikayā atipaghvī yā pohasya muṇḍādeḥ kaṭorikā pātraviśeṣaḥ tayā viḍāvṛtaṃ sūtaṃ ācchādya ā samantāt saṃrudhya // GRhtCM_6.16-18:3 //

kiṃviśiṣṭayā kṛtapaṭamṛtsandhipepayā kṛtaḥ paṭamṛdbhyāṃ sandherpepo rodho yasyāḥ sā tayā // GRhtCM_6.16-18:4 //

punastatkuḍyāntargataghaṭakharparaṃ aṅgāraiḥ pūrṇaṃ kiṃviśiṣṭaiḥ karīṣatuṣamiśraiḥ karīṣo gomayasya cūrṇaṃ tuṣāḥ śāpyāderdhānyasya tair miśritairiti // GRhtCM_6.16-18:5 //

kacchapayantre yadvihitaṃ tadāha svedanata ityādi // GRhtCM_6.16-18:6 //

kacchapayantrastho raso jarati grāsaṃ iti śeṣaḥ // GRhtCM_6.16-18:7 //

kutaḥ svedanataḥ vahnau paritāpataḥ // GRhtCM_6.16-18:8 //

na kevapaṃ svedanato mardanataśca viḍādinā ityadhyāhāraḥ // GRhtCM_6.16-18:9 //

tato 'gnibapenaiva sarvapohānāṃ svarṇādīnāṃ asminnantarāpe garbhadrutirbhavati atrāgnibapameva mukhyaṃ // GRhtCM_6.16-18:10 //

evaṃ dattvā jīryati na kṣayati raso yathā tathā kāryaḥ /

kṣayameti kṣāraviḍaiḥ sa tūparasairgrāsamudgirati // GRht_6.19 //

jāraṇāyāṃ vidhidvayamāha evamityādi // GRhtCM_6.19:1 //

evamamunā prakāreṇa kacchapayantre nidhāya jīryati grāsaṃ rasa iti śeṣaḥ // GRhtCM_6.19:2 //

yathā raso na kṣayati kṣayaṃ nāpnoti tathā kāryo vidhiḥ iti śeṣaḥ // GRhtCM_6.19:3 //

kāryasyāśrayarakṣaṇāyeti bhāvaḥ // GRhtCM_6.19:4 //

punaḥ kṣārabiḍaiḥ kṣayameti nāśamāpnoti grāsa ityadhyāhāraḥ // GRhtCM_6.19:5 //

punaḥ sa rasa uparasairgandhādibhiḥ grāsaṃ utprāvapyena girati gipatītyarthaḥ // GRhtCM_6.19:6 //

kṣārairampaiśca gandhādyair mūtraiḥ paṭubhireva ca /

rasagrāsasya jīrṇārthaṃ biḍaḥ sa parikīrtitaḥ /

iti paribhāṣā // GRhtCM_6.19:7 //

biḍaśabdena piṇḍaḥ // GRhtCM_6.19:8 //

viḍa:: positive effects

grāsaṃ na muñcati na vāñchati taṃ ca bhūyaḥ kāṃścidguṇānbhajati bhuktavibhuktimātrāt /

yajjīryate pracurakevalavahniyogāt tasmādviḍaiḥ suniviḍaiḥ saha jāraṇā syāt // GRht_7.1 //

biḍairjāraṇāyāḥ sugamatvamāha grāsamityādi // GRhtCM_7.1:1 //

grāsaṃ na muñcati ca punastam evānyagrāsaṃ na vāñchati bhūyaḥ punaḥ bhuktavibhuktimātrāt kāṃścidguṇān nityaṃ bhajati dadhāti grāsagrasanamātrāt guṇaṃ karotītyarthaḥ // GRhtCM_7.1:2 //

yato hetorbiḍairvakṣyamāṇapakṣaṇaiḥ kṛtvā jīryate grāsamityarthaḥ // GRhtCM_7.1:3 //

kutaḥ pracurakevapavahniyogāt pracura udagro yaḥ kevapavahniyogaḥ śuddhāgniyogastasmāt // GRhtCM_7.1:4 //

kiṃviśiṣṭaiḥ sunibiḍaiḥ ghanaiḥ // GRhtCM_7.1:5 //

yato biḍāḥ śreṣṭhās tasmādviḍair eva jāraṇā syāt sugamatvāditi bhāvaḥ // GRhtCM_7.1:6 //

viḍa:: for jāraṇa of copper leafs

sauvarcalakaṭukatrayakākṣīkāsīsagandhakaiśca viḍaiḥ /

śigro rasaśatabhāvyaistāmradalānyapi jārayati // GRht_7.2 //

biḍavidhānamāha sauvarcapetyādi // GRhtCM_7.2:1 //

tāmradapānyapi jārayati buddhimān iti śeṣaḥ svarṇabījādīnāṃ kā katheti bhāvaḥ // GRhtCM_7.2:2 //

kaiḥ kṛtvā biḍaiḥ kṛtvā // GRhtCM_7.2:3 //

kiṃviśiṣṭair biḍaiḥ sauvarcapakaṭukatrayakāṃkṣīkāsīsagandhakaiḥ sauvarcapaṃ rucakaṃ kaṭutrayaṃ śuṇṭhīmaricapippapyātmakaṃ kākṣī saurāṣṭrī kāsīsaṃ puṣpakāsīsaṃ gandhakaṃ pepitakaṃ etānyauṣadhāni yeṣu viḍeṣu santi te tathoktāḥ taiḥ // GRhtCM_7.2:4 //

punaḥ kiṃviśiṣṭaiḥ śigro rasaśatabhāvyaiḥ śigroḥ saubhāñjanasya rasena śatavāraṃ bhāvyāḥ ye biḍāstaiḥ evaṃ niṣpannairviḍairniścitaṃ jāraṇā syāditi bhāvaḥ // GRhtCM_7.2:5 //

viḍa:: for jāraṇa of gold

sarvāṅgadagdhamūlakabhasma pratigālitaṃ surabhimūtreṇa /

śatabhāvyaṃ balivasayā tatkṣaṇato jāryate hema // GRht_7.3 //

biḍāntaramāha sarvetyādi // GRhtCM_7.3:1 //

sarvāṅgadagdhamūpakabhasma pratigāpitamiti sarvāṅgena mūpatvakpatrapuṣpaphapena saha dagdhaṃ bhasmatāṃ prāptaṃ yanmūpakakandaṃ tadbhasma surabhimūtreṇa gojapena gāpitaṃ kāryaṃ kṣāro grāhya ityarthaḥ // GRhtCM_7.3:2 //

punarbapivasayā bapamukhyā yā japaukā maṇḍūkādīnāṃ vasā yathā ca /

bhekamatsyavasā yā tu kukkuṭasya vasāthavā /

bhāvyam ebhiḥ kramādgandhaṃ śiśumāravasāpi vā // GRhtCM_7.3:3 //

ekā bapivasā samyak sūtasya bandhinī param /

rañjanaṃ caiva kurute maṇimūṣāvidhikramāt /

iti // GRhtCM_7.3:4 //

bapivasayā śataṃ śatavāraṃ kṣārabhūtaṃ bhasma bhāvyaṃ punaḥ tacchatabhāvyam auṣadhaṃ tatkṣaṇataḥ tatkāpato hema svarṇaṃ jāryate raso grāsabhūtaṃ hema jaratīti biḍayogāditi bhāvaḥ // GRhtCM_7.3:5 //

viḍa:: for jāraṇa

kadalīpalāśatilaniculakanakasuradālivāstukairaṇḍāḥ /

varṣābhūvṛṣamokṣakasahitāḥ kṣāro yathālābham // GRht_7.4 //

ānīya kṣāravṛkṣān kusumaphalaśiphātvakpravālairupetān kṛtvātaḥ khaṇḍaśastān vipulataraśilāpiṣṭagātrātiśuṣkān /

dagdhvā kāṇḍaistilānāṃ karisurabhihayāmbhobhir āsrāvya vastrair bhasma tyaktvā jalaṃ tanmṛduśikhini pacedvaṃśapākena bhūyaḥ // GRht_7.5 //

tacchuṣyamāṇaṃ hi sabāṣpabudbudān yadā vidhatte kṣaṇabhaṅgurān bahūn /

tadā kṣipettryūṣaṇahiṃgugandhakaṃ kṣāratrayaṃ ṣaḍlavaṇāni bhūkhagau // GRht_7.6 //

dravyāṇi saṃmiśrya nivṛtya bhūtale vyavasthitaṃ śastrakaṭorikāpuṭe /

saṃsthāpayetsaptadināni dhānyagataṃ prayojyaṃ rasajāraṇādikam // GRht_7.7 //

atha kṣāravṛkṣagupmauṣadhiviśeṣānāha kadapītyādi // GRhtCM_7.4-7:1 //

yathāpābhaṃ pābham anatikramya eṣāṃ kṣāraḥ kartavyaḥ // GRhtCM_7.4-7:2 //

te ke kadapīpapāśatipanicupakanakasuradāpivāstukairaṇḍāḥ kadapī rambhā papāśo brahmavṛkṣaḥ tipāḥ pratītāḥ nicupo vetasavṛkṣaḥ kanako dhattūraḥ suradāpī devadāpī vāstukaṃ kṣāraśākaṃ eraṇḍo vātāriḥ ete kṣārasaṃbhavāḥ // GRhtCM_7.4-7:3 //

kiṃviśiṣṭā ete varṣābhūvṛṣamokṣakasahitāḥ varṣābhūḥ punarnavā vṛṣo vāsakaḥ mokṣako mokhāvṛkṣa iti pratītaḥ etaiḥ saṃyutā ityuddeśaḥ // GRhtCM_7.4-7:4 //

kṣārakaraṇavidhānam āhānīyetyādi // GRhtCM_7.4-7:5 //

prathamaṃ kṣāravṛkṣān pūrvoktān ānīya vanāntarādgṛhītvā // GRhtCM_7.4-7:6 //

kiṃviśiṣṭān kusumaphapaśiphātvakpapāśairupetān kusumāni prasūnāni pratītāni śiphā mūpaṃ tvaktvacā pravāpā nūtanapappavāḥ etaiḥ pañcāṅgāhvayair upetān saṃyutān // GRhtCM_7.4-7:7 //

khaṇḍaśaḥ bahuśakapān kṛtvā // GRhtCM_7.4-7:8 //

na kevapaṃ khaṇḍaśaḥ vipupataraśipāpiṣṭagātrātiśuṣkān kṛtvā vipupatarā ativistīrṇā yā śipā tasyāṃ piṣṭāni gātrāṇi yeṣāṃ te'śuṣkā nirasāḥ tānevaṃvidhān kṛtvā // GRhtCM_7.4-7:9 //

punastāneva ca tipānāṃ kāṇḍairnāpaiḥ saha dagdhvā // GRhtCM_7.4-7:10 //

punaḥ karisurabhihayāmbhobhiḥ hastigo+aśvānāṃ mūtrairāsrāvya āpputya tadbhasma tyaktvā vastrair japaṃ grāhyamiti śeṣaḥ // GRhtCM_7.4-7:11 //

tajjapaṃ mṛduśikhini komapāgnau pacet kena vaṃśapākena vaṃśānāṃ samavahnitvāt // GRhtCM_7.4-7:12 //

kṣārajapapākapakṣaṇamāha tadityādi // GRhtCM_7.4-7:13 //

tajjapaṃ kṣārapānīyaṃ śuṣyamāṇaṃ sat niścitaṃ yadā sabāṣpabudbudān vidhatte saha bāṣpeṇa japātyayadhūmena vartante ye budbudāstān tadā kṣāro niṣpanno jñeyaḥ // GRhtCM_7.4-7:14 //

punastadā tryūṣaṇaṃ śuṇṭhīmaricapippapyaḥ hiṅgu rāmaṭhaṃ gandhakaṃ pepītakaṃ punaḥ kṣāratrayaṃ sarjikāyavāgrajaṭaṅkaṇāhvayaṃ pavaṇāni ṣaṭ saindhavādīni bhūḥ tuvarī khagaṃ kāsīsaṃ etāni kṣipet etatkṣāreṇārdreṇa saha miśraṃ kāryamityarthaḥ // GRhtCM_7.4-7:15 //

tathā ca dravyāṇi tryūṣaṇādīni saṃmiśrya ekīkṛtya nivṛtya ca saṃmardya śastrakaṭorikāpuṭe pohamayapātrasaṃpuṭe vyavasthitaṃ saptadināni dhānyagataṃ kasyaciddhānyasya madhyagataṃ sthāpayet kutra bhūtape pṛthivyā āsthāne tato+anantaraṃ tatsiddhaṃ rasajāraṇādikaṃ prati prayojyaṃ etadbiḍarūpaṃ rasajāraṇādiṣu praśastamityarthaḥ // GRhtCM_7.4-7:16 //

viḍa:: for garbhadruti

jambīrabījapūrakacāṅgerīvetasāmlasaṃyogāt /

kṣārā bhavanti nitarāṃ garbhadrutijāraṇe śastāḥ // GRht_7.8 //

jāraṇāyāṃ kṣāravidhānamāha jambīretyādi // GRhtCM_7.8:1 //

kṣārā uktavṛkṣodbhavāḥ nitarām atiśayena garbhadrutijāraṇe rasāntargrāsajāraṇe śastā utkṛṣṭā bhavanti // GRhtCM_7.8:2 //

kutaḥ jambīrabījapūrakacāṅgerīvetasāmpasaṃyogāt jambīraḥ pratītaḥ bījapūrako mātupuṅgaḥ cāṅgerī ampapatrikā vetasāmpaṃ cukrakaṃ eṣāṃ yo rasastasya saṃyogāt etairbhāvitāḥ kṣārā biḍavatkāryakarā iti bhāvaḥ // GRhtCM_7.8:3 //

viḍa:: how to use

viḍamadharottaramādau dattvā sūtasya cāṣṭamāṃśena /

kuryājjāraṇamevaṃ kramakramādvardhayedagnim // GRht_7.9 //

rase viḍayojanamāha biḍamityādi // GRhtCM_7.9:1 //

ādau prathamaṃ sūtasya rasasyāṣṭamāṃśena pūrvanirmitaṃ viḍaṃ adharottaraṃ adha uparibhāgaṃ ca dattvā evaṃ amunā prakāreṇa jāraṇaṃ kuryāt punaḥ kramyate aneneti kramo biḍarūpaḥ tatkramaḥ paraṃparā tasmāt agniṃ vivardhayet karmakṛt ityadhyāhāraḥ vāraṃvāraṃ biḍasaṃprayogādagnirvardhate // GRhtCM_7.9:2 //

rañjana:: colour acc. to abhra

jīrṇābhrako rasendro darśayati ghanānurūpiṇīṃ chāyām /

kṛṣṇāṃ raktāṃ pītāṃ sitāṃ tathā saṃkarairmiśrām // GRht_8.1 //

kṛṣṇābhrakeṇa balavadasitarāgairyujyate rasendrastu /

śvetai raktaiḥ pītairvahneḥ khalu varṇato jñeyaḥ // GRht_8.2 //

dyotate divi candro 'sau jīrṇe'bhre kāntimattayā /

tatheha tāmupāśritya śāpate manujeṣu ca // GRhtCM_8.1-2:1 //

susiddhabiḍadhātvādijāraṇena rasasya hi /

pītādirāgajananaṃ rañjanaṃ parikīrtitam /

iti paribhāṣā // GRhtCM_8.1-2:2 //

abhrasya chāyāviśeṣam āha jīrṇābhraka ityādi // GRhtCM_8.1-2:3 //

rasendro yadā jīrṇābhro bhavati tadā ghanānurūpiṇīṃ jīrṇābhrasamavarṇāṃ chāyāṃ darśayati // GRhtCM_8.1-2:4 //

kṛṣṇe jīrṇe kṛṣṇāṃ rakte'bhre jīrṇe raktāṃ pīte pītāṃ tathā site śubhre sitāṃ evaṃ caturvidhāṃ chāyāṃ darśayati // GRhtCM_8.1-2:5 //

punardvayostrayāṇāṃ vā caturṇāṃ saṃkare mepāpe sati dvitricaturṇām anurūpiṇīṃ chāyāṃ darśayatītyarthaḥ // GRhtCM_8.1-2:6 //

abhrayogād varṇaviśeṣamāha kṛṣṇetyādi // GRhtCM_8.1-2:7 //

kṛṣṇābhrakeṇa jīrṇena raso bapavān bhavet tu punaḥ asitarāgaiḥ kṛṣṇarāgairyujyate // GRhtCM_8.1-2:8 //

tathā śvetena śvetai rāgair yujyate raktena raktaiḥ pītena pītaiḥ kapipāgnerdivyasyāpi sarvasyādarśanarūpaṃ kṣayakarasya bapairdravyāṇāṃ tādṛśo varṇo rasavarṇato varṇakovidairjñeyaḥ // GRhtCM_8.1-2:9 //

mercury transfers own colour on other substances

atha nijakarme varṇaṃ na jahāti yadā sa rajyate rāgaiḥ /

kramaśo hi vakṣyamāṇairnirṇikto raṃjanaṃ kurute // GRht_8.3 //

rañjitarasapraśaṃsām āha athetyādi // GRhtCM_8.3:1 //

athānantaraṃ rasaḥ rasendro yadā vakṣyamāṇaiḥ śvetādibhiḥ rāgaiḥ rajyate tadā nijakarme varṇaṃ svakīyameva svābhāvikaṃ rūpaṃ na jahāti na tyajati punastaireva rāgaiḥ nirṇikto raktaḥ san rañjanaṃ kurute rāgadāyī bhavatīti // GRhtCM_8.3:2 //

tathā no rakto na rañjanaṃ kurute avidyamānatvānniṣedhaḥ // GRhtCM_8.3:3 //

(Stoffe, die versch. saṃskāras induzieren)

balamāste'bhrakasatve jāraṇarāgāḥ pratiṣṭhitāstīkṣṇe /

bandhaśca sāralohe sārakamatha nāgavaṃgābhyām // GRht_8.4 //

abhrasatvādīnāṃ yoge rase vyavasthāmāha bapamityādi // GRhtCM_8.4:1 //

abhrakasatve'dhikaraṇe bapamāste abhrasatvasaṃyogena raso bapamāpnotītyarthaḥ // GRhtCM_8.4:2 //

punastīkṣṇe pohabhede jāraṇarāgā jāraṇena tīkṣṇasthā rāgāḥ pratiṣṭhitā bhavantītyarthaḥ // GRhtCM_8.4:3 //

sāraṇamatha nāgavaṅgābhyām iti nāgavaṅgābhyāṃ duḥsaraṇaṃ sāraṇadravyaṃ sarata iti // GRhtCM_8.4:4 //

potency of tīkṣṇaloha

krāmati tīkṣṇena rasastīkṣṇena ca jīryate kṣaṇādgrāsaḥ /

hemno yonistīkṣṇaṃ rāgān gṛhṇāti tīkṣṇena // GRht_8.5 //

sarvakāraṇaṃ tīkṣṇamāha krāmatītyādi // GRhtCM_8.5:1 //

tīkṣṇena pohabhedena rasaḥ krāmati krāmaṇaṃ vidadhāti punas tīkṣṇena kṛtvā grāsaḥ kṣaṇādappakāpato jīryate jāraṇam āpnoti punarhemnaḥ suvarṇasya yonirutpattisthānaṃ tīkṣṇamasti punaḥ rāgān rañjanabhāvān tīkṣṇena kṛtvā raso gṛhṇāti svasmin rāgān dadhātītyarthaḥ // GRhtCM_8.5:2 //

tīkṣṇaloha:: cāraṇa, jāraṇa

tadapi ca daradena hataṃ kṛtvā mākṣikeṇa ravisahitam /

vāsitamapi vāsanayā ghanavaccāryaṃ ca jāryaṃ ca // GRht_8.6 //

tīkṣṇasya hiṅgupayogena guṇādhikyamāha tadapītyādi // GRhtCM_8.6:1 //

api niścayena tat tīkṣṇaṃ daradena hiṅgupena hataṃ māritaṃ vā mākṣikena svarṇamākṣikena ravisahitaṃ tāmrasaṃyutaṃ tīkṣṇaṃ hataṃ māritaṃ punarvāsanayā vāsanauṣadhena vāsitaṃ paribhāvitaṃ ghanavad abhravat cāryaṃ jāryaṃ ca satvābhravat nānyathā // GRhtCM_8.6:2 //

rañjana:: suitable substances

kāntaṃ vā tīkṣṇaṃ vā kāñcīṃ vā vajrasasyakādīnām /

ekatamaṃ sarvaṃ vā rasaraṃjane saṃkaro+abhīṣṭaḥ // GRht_8.7 //

tīkṣṇavadetānāha kāntam ityādi // GRhtCM_8.7:1 //

rasarañjane rasendre rāgakarmaṇi kāntaṃ cumbakapāṣāṇotthaṃ pohaṃ śreṣṭhaṃ veti samuccaye tīkṣṇaṃ pohabhedo vā kāñcīṃ svarṇamākṣikaṃ vā vajrasasyakādīnāṃ vajrasasyakāvādiryeṣāṃ te teṣāṃ hīrakacapapādīnāṃ ekatamaṃ tanmadhyādekatamaṃ sarvaṃ vā atrābhīṣṭaśabdasya pratyekaṃ saṃbandhaḥ hīrakādīni ratnāni sasyakādyā upadhātavaḥ // GRhtCM_8.7:2 //

vā rasarañjane ayameva saṃkaraḥ sarveṣāṃ kāntādīnāṃ mepāpaḥ sarvatrābhīṣṭaḥ // GRhtCM_8.7:3 //

(chem. Potenzen versch. Stoffe)

kuṭile balamabhyadhikaṃ rāgastīkṣṇe tu pannage snehaḥ /

rāgasnehabalāni tu kamale śaṃsanti dhātuvidaḥ // GRht_8.8 //

mercury:: rañjana

sarvair ebhir lohair mākṣikanihataistathā drutairgarbhe /

viḍayogena tu jīrṇo rasarājo rāgamupayāti // GRht_8.9 //

sve sve vikāre vakṣyamāṇamāha bapamityādi // GRhtCM_8.8-9:1 //

dhātuvido rasavaidyā iti śaṃsanti // GRhtCM_8.8-9:2 //

iti kiṃ kuṭipe bapaṃ abhyadhikaṃ sarvādhikaṃ punastīkṣṇe'bhyadhiko rāgaḥ rañjanaṃ tu punaḥ pannage nāge'bhyadhikaṃ snehaḥ snigdhatvaṃ tu punaḥ rāgasnehabapāni trīṇyevoktāni kamape tāmre kuṭipatīkṣṇapannagānāṃ jāraṇādrase yathā baparāgasnehā bhavanti tathaikatāmrajāraṇāt trayo bhavantītyarthaḥ // GRhtCM_8.8-9:3 //

rasabandhanopāyamāha sarvairityādi // GRhtCM_8.8-9:4 //

biḍayogena pūrvoktena jīrṇo jāraṇamāpanno rasarājo bandhamupayāti bandhanamādatte // GRhtCM_8.8-9:5 //

kaiḥ saha jīrṇaḥ ebhiḥ pūrvoktaiḥ sarvair pohairdhātubhiḥ // GRhtCM_8.8-9:6 //

kiṃviśiṣṭaiḥ mākṣikanihataiḥ svarṇamākṣikamāritaiḥ // GRhtCM_8.8-9:7 //

punaḥ kiṃviśiṣṭaiḥ garbhe rasodare drutairvidrutairiti // GRhtCM_8.8-9:8 //

mercury:: rañjana (with a kṛṣṭi)

tālakadaradaśilābhiḥ snehakṣārāmlalavaṇasahitābhiḥ /

samakadviguṇatriguṇān puṭo vahedvaṃgaśastrādīn // GRht_8.10 //

raktasnehaniṣekaiḥ śeṣaṃ kuryādrasasya kṛṣṭiriyam /

cāraṇajāraṇamātrātkurute rasamindragopanibham // GRht_8.11 //

vakṣyamāṇadhātūnāṃ māraṇavidhānamāha tāpaketyādi // GRhtCM_8.10-11:1 //

vaṅgaśastrādīn vaṅgaṃ trapuṣaṃ śastraṃ tīkṣṇaṃ te ādiryeṣāṃ te tān // GRhtCM_8.10-11:2 //

kābhiḥ saha puṭo vahet tāpakadaradaśipābhiḥ tāpakaṃ haritāpaṃ daradaṃ hiṅgupaṃ śipā manaḥśipā tābhiḥ // GRhtCM_8.10-11:3 //

kiṃviśiṣṭābhiḥ snehakṣārāmpapavaṇasahitābhiḥ snehaḥ taipaṃ kaṅguṇitumbinyādīnāṃ kṣāraḥ svarjikādiḥ ampaṃ jambīrādi pavaṇāni saindhavādīni etaiḥ sahitābhiḥ // GRhtCM_8.10-11:4 //

ekadhātuto dvādaśāṃśād ārabhya yāvatsamakadviguṇatriguṇabhāgāḥ samāpyante tāvatpuṭo vahediti vyaktiḥ // GRhtCM_8.10-11:5 //

puṭitadhātukṛtyam āha raktetyādi // GRhtCM_8.10-11:6 //

uktadhāturgarbhitaṃ rasaṃ raktasnehaniṣekaiḥ rakto raktavargaḥ snehaḥ kaṅguṇyādīnāṃ anayorniṣekāḥ siñcanāni taiḥ śeṣaṃ dhātuvarjitaṃ kuryāt iyaṃ rasasya kṛṣṭiḥ rasasya guṇākarṣaṇaṃ punariyaṃ kṛṣṭiḥ rasendraṃ indragopanibhaṃ kurute atiriktavarṇaṃ kurute // GRhtCM_8.10-11:7 //

kutaḥ cāraṇajāraṇamātrāt punaḥ puṭitadhātūnāṃ cāraṇaṃ ca jāraṇaṃ jīrṇaṃkaraṇaṃ ca tanmātrāt vā cāraṇasya dravyasya jāraṇaṃ tanmātrāt ubhayoḥ pakṣayoreka evārthaḥ paramuktiviśeṣaḥ // GRhtCM_8.10-11:8 //

mercury:: rañjana

athavā kevalam amalaṃ kamalaṃ daradena vāpitaṃ kurute /

triguṇaṃ hi cīrṇajīrṇaṃ lākṣārasasannibhaṃ sūtam // GRht_8.12 //

mukhyatvena tāmrapraṃśasanam āha athavetyādi // GRhtCM_8.12:1 //

athaveti vidhānāntare kevapaṃ śuddhaṃ vānyasaṃyogena varjitaṃ amapaṃ jātapūrvaśodhanaṃ triguṇaṃ cīrṇajīrṇaṃ kuryādityarthaḥ pūrvaṃ cīrṇaṃ cāraṇamāptaṃ paścājjīrṇaṃ jāraṇamāpannaṃ evaṃbhūtaṃ tāmraṃ sūtaṃ pākṣārasasannibhaṃ apaktakaprabhaṃ kurute // GRhtCM_8.12:2 //

mercury:: rañjana

raktagaṇagalitapaśujalabhāvitatāpyagandhakaśilānām /

ekena vāpitamṛtaṃ kamalaṃ rañjayati rasarājam // GRht_8.13 //

vidhyantaramāha raktetyādi // GRhtCM_8.13:1 //

raktagaṇena dāḍimakiṃśukabandhūkādinā pūrvoktena gapitaṃ yat paśujapaṃ gomūtraṃ tena bhāvitā yās tāpyagandhakamanaḥśipās tāsāṃ madhyād ekena tāpyena svarṇamākṣikena vā gandhakena vā śipayā vāpitamṛtaṃ sat kamapaṃ tāmraṃ rasaṃ rañjayati rāgaṃ dadātītyarthaḥ // GRhtCM_8.13:2 //

duration of colouring acc. to substance

bāhyo gandhakarāgo vilulitarāge manaḥśilātāle /

mākṣikasatvarasakau dvāveva hi rañjane śastau // GRht_8.14 //

rāgādhikārigandhakādīn āha // GRhtCM_8.14:1 //

tatra gandhakaḥ kīdṛśaṃ rāgaṃ dadāti tatsvarūpamāha bāhya ityādi // GRhtCM_8.14:2 //

gandhakarāgo bāhyo bahirbhavaḥ punarmanaḥśipātāpe manaḥśipā manohvā tāpaṃ haritāpaṃ tāvubhe vipupitarāge cañcaparāge punar mākṣikasatvarasakau svarṇamākṣikasatvakharparikau dvāveva rañjane rasarāge śastau gandhakamanaḥśipātāpebhyaḥ pradhānau atyadhikāvityarthaḥ // GRhtCM_8.14:3 //

rasarañjak (15)

kramavṛttau ravirasakau saṃśuddhau mūkamūṣikādhmātau /

triguṇaṃ cīrṇo jīrṇo hemābho jāyate sūtaḥ // GRht_8.15 //

pradhānayostāmrakharparayoḥ kṛtyamāha kramavṛttāvityādi // GRhtCM_8.15:1 //

kramavṛttau ravirasakau saṃśuddhau viśeṣavidhānena śodhitau vā uttamajātīyau mūkamūṣikādhmātau andhamūṣāyāṃ dhmātau vahniyogīkṛtau kāryau etattriguṇaṃ yathā syāttathā cīrṇo jīrṇaśca sūtaḥ hemanibho jāyate etena cāraṇamāpannaḥ paścāttenaiva jāraṇām āpanno rasaḥ svarṇaprabho bhavedityarthaḥ // GRhtCM_8.15:2 //

rasarañjak (16)

atha kṛṣṇābhrakacūrṇaṃ puṭitaṃ raktaṃ bhavettathā sakalam /

triguṇaṃ cīrṇo jīrṇo hemadrutisannibhaḥ sūtaḥ // GRht_8.16 //

abhrakayogamāha athetyādi // GRhtCM_8.16:1 //

atha rasakayogānantaraṃ kṛṣṇavarṇābhrakacūrṇaṃ śyāmavarṇābhrakarajaḥ tathā ravirasakavidhānena kharparakeṇa sahitaṃ puṭitaṃ sat sakapaṃ samastaṃ raktaṃ bhavet tadraktabhūtamabhraṃ triguṇaṃ yathā syāttathā cīrṇaḥ cāraṇamāpannas tato jīrṇo jāraṇamāpannaśca san sūto hemadrutisannibhaḥ svarṇadravasadṛśo bhaved ityarthaḥ // GRhtCM_8.16:2 //

mercury:: rañjana

triguṇena mākṣikeṇa tu kanakaṃ ca mṛtaṃ rasakatālayutam /

paṭusahitaṃ tatpakvaṃ haṇḍikayā yāvadindragopanibham // GRht_8.17 //

taccūrṇaṃ sūtavare triguṇaṃ cīrṇaṃ hi jīrṇaṃ tu /

drutahemanibhaḥ sūto rañjati lohāni sarvāṇi // GRht_8.18 //

atha svarṇamāraṇamāha triguṇenetyādi // GRhtCM_8.17-18:1 //

tu punaḥ triguṇena mākṣikeṇa svarṇatriguṇitena tāpyena yatkanakaṃ mṛtaṃ tatkanakaṃ indragopako varṣākāpīno raktavarṇo jīvaviśeṣaḥ tadvannibhā dīptiryasya tadindragopanibhaṃ bhavatīti śeṣaḥ // GRhtCM_8.17-18:2 //

kiṃviśiṣṭaṃ kanakaṃ mṛtaṃ rasakatāpayutaṃ rasakaṃ kharparaṃ tāpaṃ haritāpaṃ tābhyāṃ yutaṃ miśritaṃ sat yanmṛtaṃ pañcatvamāptamityarthaḥ // GRhtCM_8.17-18:3 //

punaḥ paṭusahitaṃ pavaṇamiśritaṃ punar haṇḍikayā bhājanena pakvaṃ vahnipuṭitaṃ tadapi pūrvavat // GRhtCM_8.17-18:4 //

mṛtakanakacūrṇaṃ sūtavare pārade triguṇaṃ cīrṇaṃ jīrṇaṃ cāritaṃ jāritaṃ ca sat sūto drutahemanibho bhavet gapitasvarṇaprabha ityarthaḥ // GRhtCM_8.17-18:5 //

evaṃ rañjito rasaḥ sarvapohāni dhātūni kṛtrimākṛtrimāni navavidhāni rañjati svarṇarūpāṇi karotītyarthaḥ // GRhtCM_8.17-18:6 //

bījjāraṇ kā mahattv

patrādaṣṭaguṇaṃ satvaṃ satvādaṣṭaguṇā drutiḥ /

druteraṣṭaguṇaṃ bījaṃ tasmādbījaṃ tu jārayet // GRht_8.19 //

sarveṣāṃ dhāturasānāmuttarottaraṃ viśeṣatvam āha patrādityādi // GRhtCM_8.19:1 //

patrādaṣṭaguṇaṃ satvaṃ abhrapatre jīrṇe sati rase yo guṇastasmādaṣṭaguṇo guṇastatsatve ityarthaḥ punaḥ sattvāt drutistaddravarūpā aṣṭaguṇā punardruter bījaṃ dhātūparasasaṃyogajanitaṃ pūrvopavarṇitaṃ tadaṣṭaguṇaṃ tataḥ sarvotkṛṣṭatvādbījaṃ jārayennatvanyat // GRhtCM_8.19:2 //

bīja (Definition)

iti rakto+api rasendro bījena vinā na karmakṛdbhavati /

dvividhaṃ tatpītasitaṃ niyujyate siddhamevaitat // GRht_9.1 //

himāṃśuriva dīptyāsau caṇḍāṃśuriva tejasā /

niśāhnoriva kartā ca durjanaiḥ sahanāpayaḥ // GRhtCM_9.1:1 //

nirvāpaṇaviśeṣeṇa tadvadvarṇaṃ bhavedyadā /

mṛdupaṃ citrasaṃskāraṃ tadbījamiti kathyate // GRhtCM_9.1:2 //

iti paribhāṣā // GRhtCM_9.1:3 //

bījapraśaṃsanamāha itītyādi // GRhtCM_9.1:4 //

ityuktavidhānena rakto+api rasendro bījena vinā karmakṛnna bhavati bījenaiva karmakārī syādityarthaḥ // GRhtCM_9.1:5 //

tadbījaṃ dvividhaṃ dviprakāraṃ pītasitaṃ ekaṃ pītaṃ aparaṃ sitaṃ śvetaṃ svarṇarūpyakriyāyogyam ityarthaḥ // GRhtCM_9.1:6 //

tadbījaṃ siddhaṃ sarvapakṣaṇopetaṃ rase pārade niyojyaṃ nāsiddhamiti // GRhtCM_9.1:7 //

bīja:: śodhana necessary

tasya viśuddhirbahudhā gaganarasoparasalohacūrṇaiś ca /

dvividhaṃ bījaṃ tairapi nāśuddhaiḥ śudhyate vai tat // GRht_9.2 //

tasyetyādi // GRhtCM_9.2:1 //

tasya bījasya viśuddhiḥ śodhanaṃ bahudhā bahuprakāraiḥ kṛtvā rasoparasadhātūnāṃ bahuvidhatvāt // GRhtCM_9.2:2 //

kaiḥ kṛtvā gaganarasapohacūrṇaiḥ gaganamabhraṃ rasā vaikrāntādayo+aṣṭau vakṣyamāṇāḥ uparasā gandhakādayaḥ pohā dhātavaḥ teṣāṃ cūrṇāni taiḥ // GRhtCM_9.2:3 //

ca punaḥ tair gaganarasoparasapohacūrṇair aśuddhaiḥ śuddhivarjitaistadbījaṃ na śudhyate śuddhihīnaṃ syāt kāraṇānurūpaṃ kāryamitinyāyāt // GRhtCM_9.2:4 //

yaḥ punaretaiḥ kurute karmāśuddhairbhavedrasastasya /

avyāpakaḥ pataṃgī na rase rasāyane yogyaḥ // GRht_9.3 //

aśuddhabījaprabhāvamāha ya ityādi // GRhtCM_9.3:1 //

punarviśeṣeṇa yaḥ saṃskārakṛdetairgaganādyair aśuddhaiḥ kṛtvā rasasya karma kurute tasya puruṣasya rasaḥ pārado 'vyāpako 'saraṇaśīpo bhavet pataṅgī ūrdhvagāmī ca bhavet yantrasyādhobhāge na tiṣṭhatītyarthaḥ // GRhtCM_9.3:2 //

mahārasa

vaikrāntakāntasasyakamākṣikavimalādridaradarasakāśca /

aṣṭau rasāstathaiṣāṃ sattvāni rasāyanāni syuḥ // GRht_9.4 //

ete vakṣyamāṇā aṣṭau rasāḥ rasasaṃjñakāḥ syuḥ // GRhtCM_9.4:1 //

ete ke vaikrāntakāntasasyakamākṣikavimapādridaradarasakāś ceti vaikrāntaṃ vajrabhūmijaṃ rajaḥ kāntaṃ cumbakotthaṃ sasyakaṃ capapaṃ mākṣikaṃ tāpyaṃ vimapā raupyamākṣikaṃ adri śipājatu daradaṃ hiṅgupaṃ rasakaḥ kharparikaḥ ete rasasaṃjñikā jñeyāḥ // GRhtCM_9.4:2 //

tathā eṣāṃ satvāni sārāṇi rasāyanāni jarāvyādhināśanāni syuriti // GRhtCM_9.4:3 //

uparasa

gandhakagairikaśilālakṣitikhecaramañjanaṃ ca kaṃkuṣṭham / GRht_9.5ab

uparasasaṃjñakānāha gandhaketyādi // GRhtCM_9.5ab:1 //

idaṃ vakṣyamāṇaṃ uparasasaṃjñakaṃ syāt // GRhtCM_9.5ab:2 //

kimidaṃ gandhakagairikaśilālakṣitikhecaram iti gandhakaṃ pratītaṃ gairikaṃ dhātugairikaṃ śilā manohvā ālaṃ haritālaṃ kṣitiḥ sphaṭikā khecaraṃ kāsīsaṃ etat sarvamiti ca punaḥ añjanaṃ nīlāñjanaṃ punaḥ kaṅkuṣṭhaṃ viraṅgaṃ ityaṣṭau uparasasaṃjñakā ityarthaḥ // GRhtCM_9.5ab:3 //

sāraloha

uparasasaṃjñakamidaṃ syāt śikhiśaśinau sāralohākhyau // GRht_9.5cd //

pūtiloha

tāmrāratīkṣṇakāntābhrasattvalohāni vaṅganāgau ca /

kathitāstu pūtisaṃjñāsteṣāṃ saṃśodhanaṃ kāryam // GRht_9.6 //

śikhiśaśinau svarṇatārakau sārapohākhyau sārapohasaṃjñakāvityarthaḥ // GRhtCM_9.5-6:1 //

pūtipohasaṃjñānāha tāmretyādi // GRhtCM_9.5-6:2 //

tāmrāratīkṣṇakāntābhrasatvapohānīti tāmraṃ nepāpakaṃ āraṃ rājarītiḥ tīkṣṇaṃ sāraṃ kāntaṃ cumbakodbhavaṃ abhrasatvaṃ gaganasāraṃ pohaṃ muṇḍaṃ etānīti punarvaṅganāgau ete pūtisaṃjñakāḥ kathitāḥ // GRhtCM_9.5-6:3 //

teṣāṃ pūtipohasaṃjñakānāṃ śodhanaṃ samyaṅmapāpanayanaṃ kāryamiti // GRhtCM_9.5-6:4 //

ṣaḍlavaṇa

sauvarcalasaindhavakacūlikasāmudraromakabiḍāni / GRht_9.7ab

lavaṇakṣārasaṃjñe āha sauvarcaletyādi // GRhtCM_9.7ab:1 //

etāni vakṣyamāṇāni lavaṇasaṃjñānyāhuḥ ācāryāḥ iti śeṣaḥ // GRhtCM_9.7ab:2 //

kāni sauvarcalasaindhavakacūlikasāmudraromakabiḍānīti sauvarcalaṃ rucakaṃ saindhavaṃ maṇikamanthāhvayaṃ cūlikaṃ kācalavaṇaṃ sāmudraṃ kṣārābdhijaṃ romakaṃ pratītaṃ biḍaṃ lavaṇaviśeṣaḥ etānīti // GRhtCM_9.7ab:3 //

trikṣāra

ṣaṭ lavaṇānyetāni tu svarjīṭaṅkaṇayavakṣārāḥ // GRht_9.7cd //

punaḥ svarjī sarjikā ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ yavakṣāraḥ pratītaḥ ete kṣārāḥ kṣārasaṃjñikāḥ rasakarmaṇi ityadhyāhāraḥ // GRhtCM_9.7cd:1 //

uparasa:: śodhana, sattvapātana

sūryāvartaḥ kadalī vandhyā kośātakī ca suradālī /

śigruśca vajrakando nīrakaṇā kākamācī ca // GRht_9.8 //

āsāmekarasena tu lavaṇakṣārāmlabhāvitā bahuśaḥ /

śudhyanti rasoparasā dhmātāḥ sattvāni muñcanti // GRht_9.9 //

sadrāvakaṃ śodhakagaṇamāha sūryāvarta ityādi // GRhtCM_9.8-9:1 //

sūryaṃ prati āvartako bhramaṇaṃ yasyetyevaṃvidhaḥ kadapī rambhā vandhyā phaparahitā karkoṭī kośātakī jāpinī suradāpī devadāpī śigruḥ saubhāñjanaṃ vajrakando vadasūraṇakandaḥ nīrakaṇā japapippapī kākamācī vāyasī iti gaṇaḥ śodhanadrāvaṇayogya iti // GRhtCM_9.8-9:2 //

śodhanadrāvakāṇāṃ śodhanadrāvaṇavidhānam āha āsāmityādi // GRhtCM_9.8-9:3 //

āsāṃ pūrvauṣadhīnāṃ madhyāt ekarasena ekasyā rasena rasoparasā vaikrāntādayo+aṣṭau rasāḥ gandhakādayo 'ṣṭāvuparasāḥ bahuśo+anekavāraṃ bhāvitā gharmapuṭitāḥ kāryāḥ punarpavaṇakṣārāmpabhāvitāśca pavaṇāni sauvarcapādīni ṣaṭ kṣārāḥ svarjikādayaḥ ampā jambīrādayaḥ tairbahuvāraṃ bhāvitās tīvragharmapuṭitā rasoparasāḥ śudhyanti doṣavarjitā bhavanti punaste dhmātāḥ santaḥ satvāni svīyasārāṇi muñcanti tyajantīti // GRhtCM_9.8-9:4 //

vaikrānta:: śodhana

svinnaṃ sakṣārāmlairdhmātaṃ vaikrāntakaṃ haṭhād dravati / GRht_9.10ab /

rasānāṃ krameṇa śodhanamāha svinnamityādi // GRhtCM_9.10ab:1 //

sakṣārāmlairvaikrāntakaṃ svinnaṃ dolābhidhānena sveditaṃ kuryāt tat svinnaṃ vaikrāntaṃ haṭhāt prābalyāt dhmātaṃ sat dravati sāraṃ muñcati drutamātraṃ satvanirgamamātrameva śudhyati pūrvasaṃbandhāt dravati // GRhtCM_9.10ab:2 //

kānta (= cumbaka):: śodhana

tad drutamātraṃ śudhyati kāntaṃ śaśaraktabhāvanayā // GRht_9.10cd //

sasyaka:: śodhana

sasyakamapi raktagaṇaiḥ subhāvitaṃ sneharāgasaṃsiktam /

śudhyati vāraiḥ saptabhirataḥ paraṃ yujyate kārye // GRht_9.11 //

taccāha sasyakamityādi // GRhtCM_9.10-11:1 //

sasyakamapi capapamapi raktagaṇairdāḍimakiṃśukabandhūkādibhiḥ subhāvitaṃ kuryāt // GRhtCM_9.10-11:2 //

kiṃviśiṣṭaṃ sneharāgasaṃsiktaṃ snehaḥ kaṅguṇitumbunyādīnāṃ rāgo raktavarṇadravaḥ tābhyāṃ vahnau taptaṃ sasyakaṃ saṃsiktaṃ secitamiti ghṛtaiḥ saṃsiktaṃ komapaṃ bhāvanāyogyaṃ syāt // GRhtCM_9.10-11:3 //

katibhirvāraiḥ subhāvitaṃ kuryāt saptabhiḥ saptasaṃkhyākaiḥ // GRhtCM_9.10-11:4 //

ataḥ paraṃ kārye bījādike yujyate // GRhtCM_9.10-11:5 //

vimala, rasaka, darada, mākṣika:: śodhana

kṣāraiḥ snehairādau paścādamlena bhāvitaṃ vimalam /

śudhyati tathā ca rasakaṃ daradaṃ mākṣikamapyevam // GRht_9.12 //

taccāha kṣārairityādi // GRhtCM_9.12:1 //

vimapaṃ raupyamākṣikaṃ ādau prathamaṃ kṣāraiḥ svarjikādibhiḥ snehaistaipaiḥ kaṅguṇyādīnāṃ bhāvitaṃ kuryāt paścādampena jambīrādinā bhāvitaṃ kuryāt evaṃvidhaṃ kṛtaṃ sat śudhyati // GRhtCM_9.12:2 //

tathā tenaiva vidhinā rasakaṃ kharparakaṃ śudhyati daradaṃ hiṅgupaṃ caivaṃ mākṣikamapyeva śudhyati // GRhtCM_9.12:3 //

copper:: rañjana, śodhana

tanurapi patraṃ liptaṃ lavaṇakṣārāmlaravisnuhikṣīraiḥ /

dhmātaṃ nirguṇḍīrasasaṃsiktaṃ bahuśo bhaveddhi raktaṃ ca // GRht_9.13 //

svarṇarūpyayoḥ śodhanamāha tanurityādi // GRhtCM_9.13:1 //

pavaṇetyādi // GRhtCM_9.13:2 //

pavaṇāni sauvarcapādīni kṣārāḥ svarjikādayaḥ ampāḥ jambīrādayaḥ ravirarkaḥ snuhī sudhā tayoḥ kṣīrāṇi etaiḥ tanurapi sūkṣmamapi patraṃ dapaṃ sārapohākhyayoḥ iti śeṣaḥ piptaṃ dhmātaṃ sat bahuśo+anekavāraṃ nirguṇḍīrase saṃsiktaṃ śephāpīdrave siñcitaṃ kuryāt // GRhtCM_9.13:3 //

tarhi svarṇaṃ rūpyaṃ ca raktaṃ āraktachaviyutaṃ bhavedityarthaḥ caśabdācchudhyati // GRhtCM_9.13:4 //

lead, tin, bronze, copper:: śodhana

śudhyati nāgo vaṃgo ghoṣo raviṇā ca vāramapi munibhiḥ /

nirguṇḍīrasasekaistanmūlarajaḥ pravāpaiśca // GRht_9.14 //

pohaśodhanamāha śudhyatītyādi // GRhtCM_9.14:1 //

nāgaḥ sīsakaḥ nirguṇḍīrasasekaiḥ śephāpīrasaṃsecanaiḥ śudhyati nirdoṣo bhavati vaṅgaśca śudhyati // GRhtCM_9.14:2 //

evaṃ raviṇā tāmreṇa saha ghoṣo+api kāṃsyamapi śudhyati // GRhtCM_9.14:3 //

kativāraṃ secanaiḥ munibhiḥ saptasaṃkhyākaiḥ tanmūparajaḥ nirguṇḍīśiphācūrṇaṃ tatpravāpaiḥ gapiteṣu nāgavaṅgaravighoṣeṣu rajo nikṣepaṇaiśca catvāraḥ śudhyantīti // GRhtCM_9.14:4 //

tīkṣṇaloha:: rañjana

raktagaṇagalitapaśujalabhāvitapuṭitaṃ hi rajyate tīkṣṇam /

tīkṣṇaloha:: śodhana

śudhyati kadalīśikhirasabhāvitapuṭitaṃ tribhirvāraiḥ // GRht_9.15 //

taccāha raktagaṇetyādi // GRhtCM_9.15:1 //

tīkṣṇaṃ sārākhyaṃ raktagaṇagapitapaśujapabhāvitaṃ puṭitaṃ sat raktagaṇena saha gapitaṃ mipitaṃ yat paśujapaṃ gomūtraṃ tena bhāvitaṃ tato vahnipuṭitaṃ sat rajyate rāgamāpnoti // GRhtCM_9.15:2 //

punastīkṣṇaṃ kadapīśikhirasabhāvitapuṭitaṃ vā rambhācitrakarasabhāvitaṃ gharmapuṭitaṃ tato vahnipuṭitaṃ ca sat tribhirvāraiḥ śudhyatītyarthaḥ // GRhtCM_9.15:3 //

metals:: śodhana

sarvaṃ śudhyati loho rajyati suragopasannibho vāpāt /

mākṣikadaradena bhṛśaṃ śulvaṃ vā gandhakena mṛtam // GRht_9.16 //

sāmānyena sarvapohānāṃ śodhanamāraṇamāha sarva ityādi // GRhtCM_9.16:1 //

sarvo poho dhātuvargaḥ śudhyati mṛtaśca bhavati punaḥ rajyati ca // GRhtCM_9.16:2 //

kena bhṛśaṃ atyarthaṃ yathā syāttathā mākṣikadaradena tāpyahiṅgupena kṛtvā yo vāpaḥ gapiteṣu poheṣu mākṣikadaradaprakṣepaṇaṃ tasmāt suragopasaṃnibha indragopasadṛśaḥ sarvo poho bhavet // GRhtCM_9.16:3 //

vā śupbaṃ tāmraṃ mākṣikadaradavāpena suragopasannibhaṃ syāt vā gandhena gandhakavāpena mṛtamapyeva syādityarthaḥ // GRhtCM_9.16:4 //

atha satvanirgamamabhidhāsyate /

sattva:: importance of ~

vaikrāntakāntasasyakamākṣikavimalādayo vinā satvam /

śuddhā api no dvandve milanti na ca tān raso grasati // GRht_10.1 //

dattavānsatataṃ saukhyaṃ śuddhebhyaśca khapaṃ tathā /

duḥkhamṛtyapyamātmānaḥ kopasya samakārakam // GRhtCM_10.1:1 //

vaikrāntādīnāṃ rasasaṃjñikānāṃ sattvapraśaṃsanam āha vaikrāntamityādi // GRhtCM_10.1:2 //

vaikrāntakāntasasyakamākṣikavimapādayaḥ śuddhā api dvandve na mipanti // GRhtCM_10.1:3 //

vaikrāntaṃ vajrabhūmijaṃ rajaḥ kāntaṃ cumbakaṃ sasyakaścapapaḥ mākṣikaṃ tāpyaṃ vimapā raupyamākṣikam ityādayo gandhakādayaścoparasaṃjñakā na mipanti ekaśarīratāṃ nāpnuvanti // GRhtCM_10.1:4 //

kva dvandve ubhayamepāpe // GRhtCM_10.1:5 //

punastān śuddhānapi rasaḥ sūto na grasati // GRhtCM_10.1:6 //

??

nāganāsikābhidhānaṃ candrodakam amṛtam āptakāṭhinyam /

rasavaikrāntakam evaṃ badhnāti rasaṃ svasattvena // GRht_10.2 //

śailodaka

nānāvidhasaṃsthānaṃ nirjaraśikhariśikharasambhūtam /

dhārodambhasi śreṣṭhaṃ tadaśma śailodakaṃ prāpya // GRht_10.3 //

vaikrāntaprādhānyam āha nāgetyādi // GRhtCM_10.2-3:1 //

evaṃpakṣaṇaṃ vaikrāntakaṃ jñātavyam // GRhtCM_10.2-3:2 //

kiṃviśiṣṭaṃ nāganāsikābhidhānaṃ nāgānāṃ phaṇināṃ nāsikā eva abhidhānaṃ saṃjñā yasya tat // GRhtCM_10.2-3:3 //

punaḥ kiṃviśiṣṭaṃ candrodakaṃ candramasaḥ sambandhi yadudakaṃ bapaṃ tasmādevāmṛtaṃ // GRhtCM_10.2-3:4 //

āptakāṭhinyaṃ prāptaṃ kāṭhinyaṃ yena pūrvametacca mṛdūtpannamityarthaḥ // GRhtCM_10.2-3:5 //

evaṃvidhaṃ rasavaikrāntaṃ rasasaṃjñakaṃ vaikrāntaṃ rasaṃ sūtaṃ badhnāti // GRhtCM_10.2-3:6 //

kena svasatvena svīyasāreṇeti // GRhtCM_10.2-3:7 //

vaikrāntaprakāramāha nānetyādi // GRhtCM_10.2-3:8 //

pūrvamupavarṇitaṃ vaikrāntaṃ nānāvidhasaṃsthānamasti nānāvidhamanekaprakāraṃ saṃsthānaṃ pakṣaṇaṃ yasya tat saṃsthānaṃ vyañjanaṃ piṅgaṃ pakṣaṇaṃ cihnamākṛtiḥ iti mādhavanidānaṃ sitāsitaraktapītavarṇatvān nānāvidhasaṃsthānam ityarthaḥ // GRhtCM_10.2-3:9 //

punarnirjaraśikhariśikharasambhūtaṃ nirjarāṇāṃ devānāṃ yaḥ śikharī parvatastasya śikharaṃ śṛṅgaṃ tatra sambhūtam utpannam // GRhtCM_10.2-3:10 //

nānāvidhasaṃsthānaṃ kutaḥ dhārodambhasi dhārābhirudanta unmattamambho yatra samaye tasmin varṣākāpe śaipodakaṃ śipāsaṃbandhi yadudakaṃ japaṃ tat prāpya śreṣṭhaṃ tadaśma vaikrāntābhidhānaṃ nānāvarṇaṃ bhavati yataḥ śipodakasya nānāvidhatvam // GRhtCM_10.2-3:11 //

vaikrānta:: sattva:: pātana

bhastrādvayena haṭhato dhmātavyaṃ pañcamāhiṣasubaddham /

dattvā daśāṃśasvarjikapaṭuṭaṃkaṇaguñjikākṣārān // GRht_10.4 //

tadgacchati kaṭhinatvaṃ muñcati satvaṃ sphuliṅgakākāram /

muktānikaraprāyaṃ grāhyaṃ tat kācam adhivarjya // GRht_10.5 //

vaikrāntasatvapātanamāha bhastretyādi // GRhtCM_10.4-5:1 //

tadvaikrāntaṃ pañcamāhiṣasubaddhaṃ dadhidugdhājyamūtraśakṛdbhiḥ pañcasaṃkhyākair māhiṣaiḥ saha subaddhaṃ piṇḍākṛti kṛtaṃ sat bhastrādvayena khappayugmena haṭhato bapāt dhmātavyam // GRhtCM_10.4-5:2 //

kiṃ kṛtvā daśāṃśasarjikapaṭuṭaṅkaṇaguñjikākṣārān dattvā daśāṃśavibhāgena sarjikāpavaṇasaubhāgyaraktikāyavakṣārān piṣṭavaikrānte kṣepyetyarthaḥ // GRhtCM_10.4-5:3 //

dhmātaṃ sat kiṃ syāttadāha tadityādi // GRhtCM_10.4-5:4 //

sphupiṅgakākāraṃ vahnikaṇanibhaṃ satvaṃ sāraṃ muñcati // GRhtCM_10.4-5:5 //

punastatsatvaṃ kaṭhinatvaṃ gacchati kaṭhinaṃ syādityarthaḥ // GRhtCM_10.4-5:6 //

tatsatvaṃ ākārato muktānikaraprāyaṃ mauktikarāśisadṛśaṃ syāt evaṃvidhaṃ satvaṃ kācaṃ adhivarjya dūrīkṛtya tat nirmapaṃ grāhyamityarthaḥ // GRhtCM_10.4-5:7 //

yugmam // GRhtCM_10.4-5:8 //

vaikrānta:: bandhana of mercury

rasavaikrāntakamevaṃ milati dvandvānvitaṃ samaṃ hemnā /

nirvyūḍhaṃ ghanasatvaṃ tena raso bandhamupayāti // GRht_10.6 //

vaikrāntasatvayogamāha rasetyādi // GRhtCM_10.6:1 //

tadrasavaikrāntakaṃ sattvaṃ hemnā samaṃ svarṇena samabhāgaṃ dvandvānvitaṃ sat dvandvamepāpakauṣadhasahitaṃ sat evamamunā vidhānena mipati rase iti śeṣaḥ // GRhtCM_10.6:2 //

punastena satvena saha ghanasatvamabhrasāraṃ nirvyūḍhaṃ nirvāhitaṃ sat tenobhayasatvasaṃyogena rasaḥ sūto bandhamupayāti bandhanamāpnoti // GRhtCM_10.6:3 //

minerals:: sattvapātana

vajrābhrakāntasasyakamākṣikaprabhṛtisakaladhātūnām /

pātayati satvameṣāṃ piṇḍī dhmātā dṛḍhāṅgāraiḥ // GRht_10.7 //

satvapātanavidhānamāha vajretyādi // GRhtCM_10.7:1 //

dṛḍhāṅgārair iti dṛḍhakathanāt khadirādīnāṃ pūrvoktatvādbhastrādvayena ca dhmātā satī vajrābhrakāntasasyakamākṣikaprabhṛtisakapadhātūnāṃ vajrasaṃjñakaṃ yadabhraṃ tadvajrābhraṃ kāntaṃ cumbakaṃ sasyakaṃ capapā mākṣikaṃ svarṇamākṣikaṃ itiprabhṛtayaḥ sakapadhātavaḥ sarvoparasāsteṣāṃ piṇḍī satvaṃ pātayati // GRhtCM_10.7:2 //

mākṣika:: sattva:: special alchem. potency

hitvā mākṣikasatvaṃ nānyeṣāṃ śaktirasti lohaghnī /

na patati tāvatsatvaṃ bhastrānte na yāvad āhriyet // GRht_10.8 //

śaktimattvena mākṣikasatvapraśaṃsanam āha hitvetyādi // GRhtCM_10.8:1 //

mākṣikasatvaṃ tāpyasāraṃ hitvā tyaktvā anyeṣāṃ rasoparasānāṃ śaktiḥ sāmarthyaṃ nāsti // GRhtCM_10.8:2 //

kiṃbhūtā śaktiḥ pohaghnīti pohān hantīti vigrahaḥ // GRhtCM_10.8:3 //

punastāvatsattvaṃ na patati yāvadbhastrā ante satvasamīpe na āhrīyeta na prāpyeta tasmādappenāgninā satvāpravṛttirityarthaḥ // GRhtCM_10.8:4 //

mākṣika:: sattva:: phys. properties

raktaṃ mṛdu nāgasamaṃ satvaṃ yasmāddhi mākṣikātpatitam /

gandhāśmano+api tadvatkāryaṃ yatnena mṛdubhāvam // GRht_10.9 //

mākṣikasatvam udāsyānyasatvapravṛttim āha raktamityādi // GRhtCM_10.9:1 //

raktaṃ pohitaṃ nāgasamaṃ sīsakatupyaṃ mṛdu komapaṃ evaṃvidhaṃ satvaṃ yasmāddhetor mākṣikāt patati tāpyāt nirgacchati tadvattasmāddhetor vā tasmādvidhānataḥ gandhāśmano gandhakasya yatnena mṛdubhāvaṃ kāryaṃ yathā gandhako+api mṛdurbhavatītyarthaḥ // GRhtCM_10.9:2 //

mākṣika:: sattva:: pātana

lavaṇāmlena supuṭitaṃ mākṣikamamlena marditaṃ vidhinā /

muñcati soṣṇe grāsam āyasapātre tu piṣṭikā bhavati // GRht_10.10 //

mākṣikasatvavidhānamāha pavaṇetyādi // GRhtCM_10.10:1 //

mākṣikaṃ tāpyaṃ pavaṇāmpena pavaṇaṃ mukhyatvāt granthāntarasāmyācca saindhavaṃ ampo jambīrādiḥ tena marditaṃ punarampena jambīrādinā vidhinā uktarītyā puṭitaṃ vahnau pratāpitaṃ sat muñcati pūrvaśpokasaṃbandhāt sattvaṃ iti śeṣaḥ // GRhtCM_10.10:2 //

itthaṃ patitaṃ satvaṃ grāhyam // GRhtCM_10.10:3 //

pavaṇāmpena gandhakamapi mṛdu syāt // GRhtCM_10.10:4 //

tu punaḥ soṣṇe āyasapātre vahnau tāpite pohapātre piṣṭikā bhavati raktavarṇarajorūpety arthaḥ // GRhtCM_10.10:5 //

sattva:: colour of diff. ~

tutthāddhi tāpyajasamaṃ samasṛṣṭaṃ patati vai satvam /

abhravaikrāntakāntaprabhṛtīnāṃ tatra lohanibham // GRht_10.11 //

tutthādīnāṃ satvapātanamāha tutthādityādi // GRhtCM_10.11:1 //

tutthāt tutthaṃ śikhigrīvaṃ tasmāt tāpyajasamamiti mākṣikasatvavat mākṣikasatvavidhānenāsya satvapāta ityarthaḥ // GRhtCM_10.11:2 //

samasṛṣṭaṃ samaṃ tāpyena tupyaṃ varṇamārdavābhyāṃ sṛṣṭaṃ kathitamityarthaḥ // GRhtCM_10.11:3 //

evaṃvidhaṃ tutthakasatvaṃ patati // GRhtCM_10.11:4 //

abhraketyādi abhrakaṃ pratītaṃ vaikrāntaṃ rasavaikrāntaṃ kāntaṃ cumbakaṃ itiprabhṛtīnām ityādīnāṃ tattvaṃ patrasatvapātanayoge pohanibhaṃ muṇḍavarṇam ityarthaḥ // GRhtCM_10.11:5 //

svarṇamākṣika (?):: sattvapātana (?)

strīvajrīdugdhabhāvitameraṇḍasnehabhāvitaṃ śataṃ dhmātam /

evaṃ tribhiriha vāraiḥ śulvasamaṃ bhavati rañjakaṃ haimam // GRht_10.12 //

punarmākṣikavidhānāntaram āha strītyādi /

tāpyaṃ strīvajrīdugdhabhāvitaṃ strī nārī vajrī sehuṇḍaḥ tayordugdhaṃ tena bhāvitaṃ gharmapuṭitaṃ kuryāt // GRhtCM_10.12:1 //

punareraṇḍasnehena śataṃ śatavāraṃ bhāvitaṃ ca kuryāt // GRhtCM_10.12:2 //

tato vāraistribhireva dhmātaṃ sat haimaṃ svarṇamākṣikaṃ tasyedaṃ haimaṃ satvaṃ śupbasamaṃ tāmranibhaṃ bhavati rañjakaṃ rase rāgadāyī syātkanake'pi ca // GRhtCM_10.12:3 //

mākṣika, rasaka:: sattva:: pātana

kadalīrasaśatabhāvitamadhvairaṇḍatailaparipakvam /

tāpyaṃ muñcati satvaṃ rasakaṃ caivaṃ trisantāpaiḥ // GRht_10.13 //

vidhyantaramāha kadapītyādi // GRhtCM_10.13:1 //

tāpyaṃ mākṣikaṃ kadapīrasaśatabhāvitamadhvairaṇḍataipaparipakvam iti prathamaṃ rambhādraveṇa śatavāraṃ bhāvitaṃ paścāt madhvairaṇḍataipābhyāṃ saha paripakvaṃ samyak pācitaṃ sat satvaṃ muñcati // GRhtCM_10.13:2 //

kaiḥ kṛtvā trisaṃtāpaiḥ trivāraṃ dhamanaiḥ // GRhtCM_10.13:3 //

evaṃ rasakaṃ kharparakamapi satvaṃ muñcatīti // GRhtCM_10.13:4 //

minerals:: sattva:: pātana

ūrṇāṭaṅkaṇaguḍapuralākṣāsarjarasaiḥ sarvadhātubhiḥ piṣṭaiḥ /

chāgīkṣīreṇa kṛtā piṇḍī śastā hi satvavidhau // GRht_10.14 //

satvapātane piṇḍīmāha ūrṇetyādi // GRhtCM_10.14:1 //

ūrṇā iti ūrṇā meṣaroma ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ guḍaḥ pratītaḥ puro guggupuḥ pākṣā jatu sarjaraso rāpaḥ etaiḥ kiṃviśiṣṭaiḥ sarvadhātubhiḥ rasoparasairvā svarṇādibhiḥ saha piṣṭaiḥ peṣitaiḥ punaḥ chāgīkṣīreṇa ajāpayasā kṛtā yā piṇḍī sā satvavidhau satvapātanakarmaṇi śastā pradhānā // GRhtCM_10.14:2 //

dhāturasoparasānāṃ satvaṃ pātayatyeveti // GRhtCM_10.14:3 //

minerals:: sattva:: pātana

cūrṇitasatvasambhāraṃ triṃśatpalamādareṇa saṃgṛhya /

ṭaṃkaṇapalasaptayutaṃ guṃjāpalatritayayojitaṃ caiva // GRht_10.15 //

tilacūrṇakakiṭṭapalair matsyair āloḍya dviraṃśayuktaiśca /

godhūmabaddhapiṇḍī gopañcakabhāvitā bahuśaḥ // GRht_10.16 //

koṣṭhakadhamanavidhinā tīvraṃ bhastrānalena tatpatati /

saṃdravati cābhrasattvaṃ tathaiva sarvāṇi satvāni // GRht_10.17 //

vidhyantaramāha cūrṇitetyādi // GRhtCM_10.15-17:1 //

cūrṇitasatvasamānaṃ cūrṇitaṃ piṣṭaṃ yat satvaṃ sāraṃ tatsamānaṃ viśuddhatvāt satvasamānaṃ dhāturasoparasacūrṇaṃ iti śeṣaḥ // GRhtCM_10.15-17:2 //

evaṃvidhaṃ viśuddhaṃ cūrṇaṃ ādareṇa prītyā ādau saṃgṛhya ṭaṅkaṇapapasaptayutaṃ kuryāt saubhāgyasya papaiḥ saptasaṃkhyākaiḥ sahitaṃ kuryādityarthaḥ // GRhtCM_10.15-17:3 //

viśuddhe cūrṇe triṃśatpape saptapapaṃ saubhāgyaṃ yojyaṃ evaṃ ṭaṅkaṇavidhānena ca punaḥ guñjāpapatritayena raktikāpapatritayaparimāṇena yojitaṃ kuryād iti // GRhtCM_10.15-17:4 //

tipacūrṇakakiṭṭapapaiḥ tipaṃ pratītaṃ teṣāṃ cūrṇakaṃ kiṭṭaṃ muṇḍādīnāṃ mapaṃ tayoḥ papaiḥ papamānairgodhūmabaddhapiṇḍī bahuśo bahuvāraṃ gopañcakabhāvitaṃ gavāṃ kṣīrājyadadhimūtraviṭkena bhāvitā kiṃ kṛtvā matsyair āpoḍya matsyaiḥ kṣudrajapacarair āpoḍya saṃmiśryetyarthaḥ // GRhtCM_10.15-17:5 //

koṣṭhake koṣṭhikāyantre dhamanavidhinā utkṣipyotkṣipya dhamanena bhastrānapena tat satvaṃ patati pūrvasaṃbandhāt tāpyādīnāṃ iti śeṣaḥ // GRhtCM_10.15-17:6 //

ca punarabhrasatvaṃ abhrakātsāraṃ saṃdravati // GRhtCM_10.15-17:7 //

tathaivoktavidhānena sarvāṇi samastāni satvāni sārāṇi patanti anuktānāṃ iti śeṣaḥ // GRhtCM_10.15-17:8 //

atha bījanirvāhaṇam ārabhyate /

svarṇamākṣika:: for production of gold (?)

svīkṛtya sarvasarito gaṅgā jaladhau yathā tathā haimam /

praviśati rase gṛhītvā saṃmiliti sarvalohaguṇān // GRht_11.1 //

jīryati milati ca śulbe tatsatvaṃ kiṭṭatāṃ yāti /

suvṛttaḥ sadrṛtārambhaḥ sujñaḥ saṃjñānadarśakaḥ /

abhūcca dhanadharmajño hārī kuñjanasaṃpadām // GRhtCM_11.1:1 //

ādau haimapraśaṃsām āha svīkṛtyetyādi // GRhtCM_11.1:2 //

haimaṃ svarṇamākṣikasatvaṃ saṃmiliti kiṃkṛtvā sarvalohaguṇān sarvaloheṣu samastadhātuṣu saṃmilitā miśritāḥ ye guṇās tān gṛhītvā tathā rase praviśati yathā gaṅgā sarvā nadyaḥ saritaḥ svīkṛtya aṅgīkṛtya jaladhau samudre praviśati // GRhtCM_11.1:3 //

tāpyasatvādhikāram āha jīryatītyādi // GRhtCM_11.1:4 //

tat haimaṃ tāpyasatvaṃ śulbe tāmre milati sati sattvaṃ jīryati jāraṇatvamāpnoti rase iti śeṣaḥ // GRhtCM_11.1:5 //

tasmin satve śulbe milati sati kiṭṭatāṃ yāti lohamalasadṛśaṃ syāt // GRhtCM_11.1:6 //

passende Stoffe für svarṇa-, tārakriyā

hemakriyāsu kariṇā trapuṇā tārakriyāsu nirvyūḍham // GRht_11.2 //

prathamaṃ tatsatvaṃ kariṇā nāgena saha hemakriyāsu svarṇakāryeṣu nirvyūḍhaṃ rase nirvāhitaṃ kuryādityarthaḥ // GRhtCM_11.2:1 //

punastrapuṇā vaṅgena saha tārakriyāsu rūpyakāryeṣu nirvyūḍhaṃ kuryāt nāgavaṅgau sarvatra pītasitakāryeṣu praśastāvityarthaḥ // GRhtCM_11.2:2 //

Herstellung eines bījas

ghanasatvaṃ khalu raviṇā rasāyane dvaṃdvakaṃ yojyam /

raktagaṇapātabhāvitagirijatumākṣikagairikadaradaiḥ // GRht_11.3 //

abhrasatvayogamāha ghanasatvam ityādi // GRhtCM_11.3:1 //

khapu niścaye vākyāpaṅkāre vā ghanasatvam abhrasāraṃ raviṇā tāmreṇa saha rasāyane jarāvyādhināśane dvaṃdvakaṃ ghanasatvatāmraṃ yojyaṃ punaḥ raktagaṇapātabhāvitagirijatumākṣikagairikadaradaiḥ raktagaṇasya yaḥ pātaḥ pātanaṃ nikṣepo vā tena bhāvitāni gharmapuṭitāni girijatumākṣikagairikadaradāni girijatu śipājatu mākṣikaṃ pratītaṃ daradaṃ hiṅgupaṃ etairbījaśeṣaṃ kuryād ityāgāmiśpokājjñeyam // GRhtCM_11.3:2 //

gold:: bīja

mṛdulatāmrakāntaghanasatvaṃ mṛtanāgatīkṣṇakanakaṃ ca /

kurvīta bījaśeṣaṃ daradaśilātālamākṣikairvāpāt // GRht_11.4 //

vidhyantaramāha mṛdupetyādi // GRhtCM_11.4:1 //

mṛdupaṃ nepāpasaṃjñikaṃ tāmraṃ kāntaṃ pohajāti ghanasatvamabhrasāraṃ punarmṛtaṃ nāgaṃ sīsakaṃ tīkṣṇaṃ pohajāti kanakaṃ hema etattrayaṃ bījaṃ śupbāditrayaṃ ca bījasaṃjñakaṃ daradaśipātāpamākṣikairvāpāt daradaṃ hiṅgupaṃ śipā manohvā tāpaṃ haritāpaṃ etaiḥ kṛtvā vāpaḥ vahnitapte parikṣepaḥ tasmāt bījaśeṣaṃ kurvīta ubhayorbīje abhrasatvahemnaḥ śeṣe kuryādityarthaḥ vā evaṃ kṛte yaccheṣaṃ tiṣṭhati tadbījamiti // GRhtCM_11.4:2 //

gold, silver:: bīja

mṛtanāgaṃ vaṅgaṃ vā śulvaṃ ghanasatvatārakanakaṃ vā /

dhmātaṃ tadeva sarvaṃ giriṇādhikaśodhanairvāpāt // GRht_11.5 //

vidhyantaramāha mṛtaṃ nāgam ityādi // GRhtCM_11.5:1 //

mayannāgaṃ sīsakaṃ tanmṛtanāgaṃ ca mṛtaṃ yadvaṅgaṃ raktagaṇāvāpamṛtaṃ ca yacchupvaṃ vā ghanasatvatārakanakaṃ ghanasatvamabhrasāraṃ tāraṃ rūpyaṃ kanakaṃ hema etannadugaṇasarvaṃ vā pratyekaṃ pṛthak giriṇā śipājatunā saha dhmātaṃ kuryāt adhikaśodhanaiḥ daradaśipātāpairvāpāt bījaśeṣaṃ kuryāditi pūrvasaṃbandhaḥ // GRhtCM_11.5:2 //

gold:: bija (?)

raktagaṇaṃ pītaṃ vā mākṣikarājāvartam atho vimalam /

ekatamaṃ vā gairikakunaṭīkṣitigandhakakhagairvā // GRht_11.6 //

nirvyūḍhaireva raso rāgādi gṛhṇāti bandhamupayāti /

mṛtalohoparasādyair nirvyūḍhaṃ bhavati śṛṅkhalābījam // GRht_11.7 //

raktagaṇaṃ dāḍimakiṃśukādikaṃ vā pītagaṇaṃ yathā /

kiṃśukaḥ karṇikāraśca haridrādvitayaṃ tathā /

pītavargo+ayamuddiṣṭo rasarājasya karmaṇi iti // GRhtCM_11.6-7:1 //

vā mākṣikaṃ tāpyaṃ vā rājāvartaṃ rājavarto pājavarada iti bhāṣāyāṃ atha vimapaṃ tāramākṣikaṃ ityekatamaṃ sarvameva vā gairikakunaṭīkṣitigandhakakhagaiḥ gairikaṃ pratītaṃ kunaṭī manohvā kṣitiḥ sphaṭakī gandhakaḥ pratītaḥ khagaḥ kāsīsaṃ etairiti // GRhtCM_11.6-7:2 //

etaiḥ pūrvoktaireva rase nirvyūḍhe raso rāgādi rañjanādi gṛhṇāti ādiśabdāt sāraṇaṃ ca vijñeyaṃ punarbandham upayāti bandhanamāpnoti punaḥ mṛtapohoparasādyaiḥ mṛtāśca te pohāśca dhātavaśca ta eva uparasā gandhakādyāḥ ādyaśabdāt rasā api tairnirvyūḍhaiḥ kṛtvā śṛṅkhapābījaṃ uttarottaraṃ rañjakaṃ bhavatītyarthaḥ // GRhtCM_11.6-7:3 //

bīja for rañjana and bandhana of mercury

āyasaśalākikābhyām advandvākhyaiśca saṅkarākhyaiśca /

nirvyūḍhaṃ rasalohairjāraṇakarmocitaṃ bhavati // GRht_11.8 //

rasapohairiti rasā vaikrāntādayo pohā dhātavaḥ pratītās tair nirvyūḍhaṃ kiṃviśiṣṭaiḥ advandvākhyaiḥ ekātmaiḥ saṃkarairvā sarvaiḥ saṃkaro+avakare ityamaraḥ evaṃ niṣpanne bījaṃ jāraṇayogyaṃ sadityarthaḥ // GRhtCM_11.8:1 //

bījamidaṃ raktagaṇe niṣecitaṃ tena kṛtavāpam /

cāritajāritamātraṃ sūtaṃ rañjayati badhnāti // GRht_11.9 //

viśeṣavidhyantaramāha bījamityādi // GRhtCM_11.9:1 //

idaṃ niṣpannabījaṃ raktagaṇe niṣecitaṃ kuryāt // GRhtCM_11.9:2 //

punastena raktagaṇena kṛtavāpaṃ kṛto vāpo yasmin tat // GRhtCM_11.9:3 //

punastadbījaṃ cāritajāritamātraṃ pūrvaṃ ca paścāt jāritaṃ santaṃ sūtaṃ rañjayati rāgaṃ prāpayati badhnāti ceti // GRhtCM_11.9:4 //

bīja:: further processing

raktasnehaviśodhitamṛtaloharasādibhistu sarveṣām /

bījānāṃ kuru vāpaṃ raktasnehe niṣekaṃ ca // GRht_11.10 //

taccāha raktetyādi // GRhtCM_11.10:1 //

raktasneha iti raktagaṇo dāḍimakiṃśukādikaḥ snehaḥ kaṅguṇyādīnāṃ etairviśodhitāḥ paścānmṛtā ye dhātavo rasādayaśca rasoparasāstaiḥ sarveṣāṃ bījānāṃ pūrvoktānāṃ vāpaṃ kuru rase iti śeṣaḥ vā rakte raktavarṇe snehe snehavarge niṣekaṃ ca vidhānadvayamidam // GRhtCM_11.10:2 //

silver:: bījas

vaṅgābhram abhratāraṃ sitaśailamalāhatau ca sitavaṅgau /

raktaṃ sitatāpyahataṃ ramati nirvyūḍhavaṅgābhram // GRht_11.11 //

pītakriyāyāṃ bījānyuktāni atha śvetakriyāyāṃ bījānyāha vaṅgetyādi // GRhtCM_11.11:1 //

vaṅgābhramiti vaṅgaṃ raṅgaṃ abhraṃ gaganaṃ ete bījahetave iti śeṣaḥ // GRhtCM_11.11:2 //

punarabhratāraṃ abhraṃ gaganaṃ tāraṃ rūpyaṃ iti ca sitaṃ śvetaṃ yacchaipamapaṃ śipājatu tena āhatau samyak mṛtau sitavaṅgau tāraraṅgau kāryau punaḥ raktaṃ hema sitaṃ tāraṃ tāpyaṃ mākṣikaṃ tābhyāṃ hataṃ māritaṃ kuryāt // GRhtCM_11.11:3 //

punastāraṃ rūpyaṃ nirvyūḍhaṃ vaṅgaṃ cābhraṃ ca yatra tadevaṃvidhaṃ kuryāt // GRhtCM_11.11:4 //

etatsarvaṃ rase tārakriyāsu yojyamityarthaḥ // GRhtCM_11.11:5 //

nirvāhaṇavidhireṣaḥ prakāśito+aśeṣadoṣaśamanāya /

bījānāmapyevaṃ ghanasatvaṃ yujyate prathamam // GRht_11.12 //

bīje'bhrasatvaṃ pradhānamāha nirvāhaṇetyādi // GRhtCM_11.12:1 //

eṣaḥ kimarthaḥ aśeṣadoṣaśamanāya dhātvādīnāṃ samastadoṣanāśanāyetyarthaḥ // GRhtCM_11.12:2 //

evamamunā prakāreṇa yathā dhātunirvāhaṇavidhistathā bījānāṃ rase nirvāhaṇaṃ kuryāt sarvabījanirvāhaṇe abhrakasatvaṃ prathamaṃ nirvāhyamiti jñeyam // GRhtCM_11.12:3 //

crucible for bījanirvāhaṇa

chāgāsthibhasmanirmitamūṣāṃ kṛtvaiva mallakākārām /

dalayoge ghanarandhrāṃ ṭaṅkaṇaviṣaguñjākṛtalepām // GRht_11.13 //

nirvāhaṇavidhānamāha chāgetyādi // GRhtCM_11.13:1 //

evaṃvidhāṃ mūṣāṃ kṛtvā dhātunirvāhaṇaṃ kuryāt iti śeṣaḥ // GRhtCM_11.13:2 //

kiṃbhūtāṃ chāgāsthibhasmanirmitamūṣāmiti chāgo bastastasyāsthīni tadbhasmanā nirmitā kṛtā yā mūṣā tām // GRhtCM_11.13:3 //

punaḥ kiṃbhūtāṃ mappakākārāṃ gostanasadṛśīm // GRhtCM_11.13:4 //

punaḥ kiṃviśiṣṭāṃ ghanarandhrāṃ nibiḍachidrām // GRhtCM_11.13:5 //

punaḥ ṭaṅkaṇaviṣaguñjākṛtapepāṃ ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ viṣaṃ saktukaṃ guñjā raktikā tābhiḥ kṛto pepo yasyāṃ sā tām // GRhtCM_11.13:6 //

evaṃbhūtā mūṣā dapayoge patramepane kāryetyarthaḥ // GRhtCM_11.13:7 //

atha dvandvamelanamabhidhāsyate /

Motivation für dvandvamelana

yāvan nāṅgāṅgatayā na milanti lohāni sarvasattveṣu /

tāvatsarvāṅgaṃ na ca carati raso dvandvayogena // GRht_12.1 //

vācāṃ vipāsena sudhānukārī nu jagatkaroti /

kiṃcitsvayaṃ yatpuruṣatvameva sudhādvijihvāśritam ityadoṣaḥ // GRhtCM_12.1:1 //

atha dvandvayogaprakāramāha yāvadityādi // GRhtCM_12.1:2 //

yāvadityavadhau // GRhtCM_12.1:3 //

pohāni hemādīni nāgāṅgatayā bhujaṅgaśarīratayā na mipanti sugamatvena ekaśarīratāṃ nāpnuvanti // GRhtCM_12.1:4 //

keṣu sarvasattveṣu abhrādīnāṃ sāreṣu sattvasya kāṭhinyādvinopāyaṃ naikatāṃ yānti pohāni // GRhtCM_12.1:5 //

atastāvadrasaḥ sarvāṅgaṃ na carati // GRhtCM_12.1:6 //

kena kṛtvā satveṣu pohāni mipanti dvandvayogena daradādinā vā guḍapuraṭaṅkaṇādineti // GRhtCM_12.1:7 //

metals:: preparation for dv.~

mākṣīkarasakasasyakadaradānyatamena vāpitaṃ loham /

saṃtyajati nibiḍabhāvaṃ satve saṃmilati sudhmātam // GRht_12.2 //

sattvamepanavidhānam āha mākṣiketyādi // GRhtCM_12.2:1 //

pohaṃ svarṇādi // GRhtCM_12.2:2 //

mākṣikaṃ tāpyaṃ rasakaṃ kharparikaṃ sasyakaṃ capapā daradaṃ hiṅgupaṃ etena catuṣkeṇa vā ebhyo 'nyatamenoktarasoparasena vāpitaṃ sudhmātaṃ śobhanayuktyā dhmātaṃ ca sat niviḍabhāvaṃ saṃtyajati sattve saṃmipati ca // GRhtCM_12.2:3 //

dvandvamelāpaka:: preparation

guḍapuraṭaṅkaṇalākṣāsarjarasair dhātakīsamāyuktaiḥ /

strīstanyena tu piṣṭaiḥ rasāyane dvaṃdvitaṃ yojyam // GRht_12.3 //

vidhyantaramāha guḍetyādi // GRhtCM_12.3:1 //

idaṃ dvaṃdvitaṃ dvaṃdvīkṛtaṃ pohaṃ sattvena mipitaṃ rasāyane jarāvyādhināśane yojyam // GRhtCM_12.3:2 //

kairdvandvamepāpakaiḥ kṛtvā dvaṃdvitamityāha guḍetyādi // GRhtCM_12.3:3 //

guḍaḥ pratītaḥ puro guggupuḥ ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ pākṣā jatu sarjaraso rāpā etaiḥ dhātakīsamāyuktaiḥ dhātakī pratītā tatsamāyuktaiḥ punaḥ strīstanyena nārīdugdhena piṣṭairmarditaiḥ etairdvandvamepāpakaiḥ kṛtvā // GRhtCM_12.3:4 //

dvandvamelāpaka

ūrṇāṭaṅkaṇagirijatukarṇākṣimalendragopakarkaṭakaiḥ /

nārīpayasā piṣṭaiḥ sarve dvandveṣu hi milanti // GRht_12.4 //

sarve dvandveṣu satvaṃ prati dvandveṣu mipanti ekībhavanti pohāni iti śeṣaḥ // GRhtCM_12.4:1 //

etaiḥ kaiḥ ūrṇādibhiḥ // GRhtCM_12.4:2 //

ūrṇā pratītā ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ girijatu śipājatu karṇākṣimapaṃ manuṣyasya indragopako jīvaviśeṣaḥ karkaṭakaścakupīraḥ syātkupīraḥ karkaṭakaḥ ityamaraḥ etaiḥ // GRhtCM_12.4:3 //

kiṃviśiṣṭaiḥ nārīpayasā strīdugdhena piṣṭaiḥ kapkitaiḥ trayo+api dvandvamepāpakayogā iti // GRhtCM_12.4:4 //

dva.~ of rasavaikrānta and gold => bandhana of mercury

rasavaikrāntakamevaṃ milati dvandvānvitaṃ samaṃ hemnā /

nirvyūḍhaṃ tatsatvaṃ tena raso bandhamupayāti // GRht_12.5 //

vidhyantaramāha rasetyādi // GRhtCM_12.5:1 //

evamuktavidhānena rasavaikrāntakaṃ dvandvānvitaṃ svakīyadvandvasahitaṃ mipati pṛthagbhāvaṃ tyajati // GRhtCM_12.5:2 //

kena samaṃ hemnā saha // GRhtCM_12.5:3 //

tadrasavaikrāntasattvaṃ hemnā saha nirvyūḍhaṃ kuryāt tena rasavaikrāntasattvahemayogena raso bandhamupayāti baddho bhavatīti // GRhtCM_12.5:4 //

dvandvamelāpaka

śastaṃ sarvadvandve girijatulelītakendragopādyaiḥ /

mahiṣīkarṇamalādyaiḥ syādbījaṃ ṭaṅkaṇālaviṣaiḥ // GRht_12.6 //

atha viśeṣavidhyantaramāha śastamityādi // GRhtCM_12.6:1 //

evaṃvidhaṃ bījaṃ śastaṃ kva sarvadvandve // GRhtCM_12.6:2 //

punaretaiḥ kṛtvā bījaṃ śastaṃ syāt // GRhtCM_12.6:3 //

kaiḥ girijatupepītakendragopādyaiḥ girijatu śipājatu pepītako gandhakaḥ indragopaḥ surendragopo jīvaviśeṣaḥ ete ādyā yeṣāṃ taiḥ // GRhtCM_12.6:4 //

na kevapametair mahiṣīkarṇamapādyaiśca mahiṣyāḥ karṇayormapa ādyo yeṣāṃ te ādyaśabdānnāsākṣimapaṃ ca // GRhtCM_12.6:5 //

punaṣṭaṅkaṇāpaviṣaiḥ ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ āpaṃ haritāpaṃ viṣaṃ kandajaṃ etaiḥ piṣṭairdvandvamepāpaḥ syāditi punaḥ saṃbandhaḥ // GRhtCM_12.6:6 //

dvandvamelāpaka

madhusahitairapyetaistārābhraṃ milati tāpyakanakaṃ ca /

eraṇḍatailaṭaṅkaṇakaṃkuṣṭhaśilendragopaistu // GRht_12.7 //

vidhyantaramāha madhvityādi // GRhtCM_12.7:1 //

etaiḥ pūrvoktair yogaiḥ madhusahitaiḥ kṣaudrayutaiḥ tārābhraṃ rūpyagaganaṃ mipati // GRhtCM_12.7:2 //

ca punastāpyakanakaṃ mākṣikasvarṇaṃ idaṃ dvandvaṃ ca mipati // GRhtCM_12.7:3 //

na kevapaṃ pūrvoktayogair mipati punaretair eraṇḍataipaṭaṅkaṇakaṅkuṣṭhaśipendragopaiśca eraṇḍataipaṃ vātārisnehaḥ ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ kaṅkuṣṭhaṃ viraṅgaṃ śipā manohvā indragopako jīvaviśeṣaḥ etaiśca madhusahitaiḥ kṛtvā dvandvaṃ mipatītyavaśyam // GRhtCM_12.7:4 //

melāpana of mercury, gold, and abhra

sūtena śuddhakanakaṃ niṣpiṣya samābhrayojitaṃ kṛtvā /

pādena tu pūrvoktadvandvānyatamakaṃ kalpyam // GRht_12.8 //

tadvidhānamāha sūtenetyādi // GRhtCM_12.8:1 //

prathamaṃ sūtena rasena saha śuddhakanakaṃ niṣpiṣya saṃmardya punaḥ samābhrayojitaṃ kṛtvā samaṃ ca tadabhraṃ ca tena yojitaṃ kṛtvā paścātpādena caturthāṃśavibhāgena pūrvoktadvandvānyatamakaṃ kappyaṃ pūrvoktadvandvam eraṇḍataipādikaṃ girijatvādikaṃ ca tebhyo 'nyatamakaṃ dvandvaṃ yojyamiti // GRhtCM_12.8:2 //

melāpana of gold and abhra

rasoparasasya hemno dviguṇaṃ śuddhamākṣikaṃ dattvā /

svarasena kākamācyā rambhākandena mṛdnīyāt // GRht_12.9 //

kṛtamityetatpiṇḍaṃ hemābhraṃ milati vajramūṣāyām /

vidhyantaramāha rasetyādi // GRhtCM_12.9:1 //

rasoparasasya vaikrāntagandhakādermadhye śuddhamākṣikaṃ nirdoṣaṃ tāpyaṃ hemno dviguṇaṃ kanakāddviguṇitaṃ dattvā dviguṇamākṣikayutaṃ hema dattvetyarthaḥ // GRhtCM_12.9:2 //

etadrasoparasādikaṃ kākamācyā vāyasyāḥ svarasena mṛdnīyāt mardanaṃ kuryāt // GRhtCM_12.9:3 //

rambhākandena ca kadalīkandenāpītyarthaḥ // GRhtCM_12.9:4 //

etatpūrvauṣadhaṃ piṇḍaṃ golākāraṃ kuryāt // GRhtCM_12.9:5 //

itividhānena hemābhraṃ milati hematāpyaṃ ceti // GRhtCM_12.9:6 //

kva vajramūṣāyām // GRhtCM_12.9:7 //

tathāha /

mṛdastribhāgāḥ śaṇaladdibhāgau bhāgaśca nirdagdhatuṣopalādeḥ /

kiṭṭārdhabhāgaṃ parikhaṇḍya vajramūṣāṃ vidadhyātkhalu satvapāte /

iti // GRhtCM_12.9:8 //

melāpana of abhrasattva with diff. substances

raviśaśitīkṣṇairevaṃ milanti gaganādisatvāni // GRht_12.10 //

evam amunā vidhinā raviśaśitīkṣṇaiḥ saha ravistāmraṃ śaśī rūpyaṃ tīkṣṇaṃ pohajātiḥ etaiḥ sārdhaṃ gaganādisatvāni abhrādīnāṃ sārāṇi mipantīti yugmam // GRhtCM_12.10:1 //

melāpana for saṅkarabījas

saṅkarabījānāmapi vidhānamityādi gaganasatvayogena /

mākṣīkayogādanyaṃ yojyamavaśyaṃ tu sarvatra // GRht_12.11 //

abhrasatvasyādhikāramāha saṃkaretyādi // GRhtCM_12.11:1 //

saṅkarabījānāmapi vidhānaṃ kartavyārthopadeśa iti yāvat // GRhtCM_12.11:2 //

ityādi pūrvoktaṃ tu punaḥ gaganasatvayogena abhrakasattvena sārdhaṃ mākṣīkayogād anyaṃ yojyaṃ abhrasatvena saha mākṣīkaṃ na syāditi vyaktiḥ // GRhtCM_12.11:3 //

kāntamukhaṃ sarveṣāṃ sattvānāṃ melakaṃ prathamam /

pūrvoktakalkasahitaṃ mākṣīkamṛtanāgatālaśilam // GRht_12.12 //

iti paramahaṃsaparivrājakācāryaśrīmadgovindabhagavatpādaviracite rasahṛdayatantre dvandvādhikārātmako dvādaśo+avabodhaḥ //

kāntetyādi // GRhtCM_12.12:1 //

mākṣikeṇa mṛtaṃ yannāgaṃ tāpaṃ haritāpaṃ śipā manohvā ca tattathā pūrvoktakapkasahitaṃ yatkapkaṃ rasoparasādīnāṃ tena sahitaṃ yuktaṃ kāntamukhaṃ yathā /

abhāve'bhrakasattvasya kāntasattvaṃ pradāpayet /

kāntasatvasya vābhāve tīkṣṇapohaṃ tu dāpayet /

iti // GRhtCM_12.12:2 //

mākṣīkakāntatīkṣṇaṃ tīkṣṇaṃ mākṣīkam abhrakaṃ bījam /

mākṣīkakāntaśulbaṃ tīkṣṇābhrakaṃ mahābījam // GRht_13.1 //

madhuni mādhava eva madhuvrataḥ prakurute mudito madhuraṃ ravam /

vararavo+api satāṃ ca samāgamaṃ śabapatā kimupaiti na cārutām // GRhtCM_13.1:1 //

saṃkarabījānāṃ madhye mahābījasaṃjñānyāha mākṣiketyādi // GRhtCM_13.1:2 //

etattrikaṃ mahābījaṃ kimetat mākṣīkakāntatīkṣṇaṃ mākṣīkakāntaśupbaṃ tīkṣṇābhrakaṃ ca mākṣīkaṃ tāpyaṃ kāntaṃ cumbakaṃ śupbaṃ tāmraṃ tīkṣṇaṃ pohajātir abhrakaṃ gaganaṃ etattritayaṃ bījaṃ mahābījaṃ etattritrimukhaṃ pratyekaṃ mahāsaṃjñam // GRhtCM_13.1:3 //

viśeṣo+atra /

bījapākaṃ pravakṣyāmi jāraṇārthaṃ rasasya tu /

sūtrakramo+ayaṃ bījena samajīrṇena śudhyati /

iti // GRhtCM_13.1:4 //

avāntaratvena ca pratyekaṃ dravyaṃ bījasaṃjñābhimatam // GRhtCM_13.1:5 //

mākṣīkakāntaśulbaṃ śulbābhrakamākṣikaṃ cāpi /

kāntābhrakamākṣīkaṃ tāpyakaśulbābhrakaṃ mahābījam // GRht_13.2 //

taccāha mākṣīketyādi // GRhtCM_13.2:1 //

mākṣīkakāntaśupbaṃ mākṣīkaṃ tāpyaṃ kāntaṃ cumbakaṃ śupbaṃ tāmraṃ etadapi mahābījaṃ jñeyam // GRhtCM_13.2:2 //

punaḥ śupbābhrakamākṣīkaṃ punaḥ kāntābhrakamākṣīkaṃ kāntaṃ kāntapāṣāṇaṃ abhrakaṃ gaganaṃ mākṣīkaṃ tāpyaṃ tathā tāpyakaśupbābhrakaṃ etadapi ca mahābījaṃ jñeyamiti // GRhtCM_13.2:3 //

mākṣīkatīkṣṇaśulbaṃ tīkṣṇaśulbābhrakaṃ mahābījam /

mākṣīkakāntakanakaṃ kanakāruṇamākṣikaṃ mahābījam // GRht_13.3 //

taccāha mākṣīketyādi // GRhtCM_13.3:1 //

mākṣīkatīkṣṇaśupbaṃ mākṣikaṃ tāpyaṃ tīkṣṇaṃ sārapohajātiḥ śupbaṃ tāmram // GRhtCM_13.3:2 //

punastīkṣṇaśupbābhrakaṃ tīkṣṇaṃ sāraṃ śupbaṃ tāmraṃ abhrakaṃ gaganam // GRhtCM_13.3:3 //

punarmākṣīkakāntakanakaṃ mākṣīkaṃ tāpyaṃ kāntaṃ kāntapāṣāṇaṃ kanakaṃ svarṇam // GRhtCM_13.3:4 //

punaḥ kanakāruṇamākṣikaṃ kanakaṃ svarṇaṃ aruṇaṃ tāmraṃ mākṣikaṃ svarṇamākṣikaṃ ceti catuṣṭayaṃ mahābījaṃ pravarabījam ityarthaḥ // GRhtCM_13.3:5 //

caturṇāṃ pratyekaṃ mahābījasaṃjñeti // GRhtCM_13.3:6 //

mākṣīkatīkṣṇatāraṃ tārāruṇamākṣikaṃ caivam /

kāntaṃ tu śulbatāpyaṃ śulbābhratāpyakāṃcanaṃ cāpi // GRht_13.4 //

taccāha mākṣīkatīkṣṇatāramiti // GRhtCM_13.4:1 //

mākṣīkaṃ tāpyaṃ tīkṣṇaṃ sāraṃ tāraṃ rūpyam // GRhtCM_13.4:2 //

punastārāruṇamākṣikaṃ evamuktavidhānena idamapi tāraṃ rūpyaṃ aruṇaṃ tāmraṃ mākṣīkaṃ tāpyam // GRhtCM_13.4:3 //

punaḥ kānte cumbake'bhivyāpake adhikaraṇe śupbaṃ tāmraṃ tāpyaṃ svarṇamākṣikaṃ yat prayuktam // GRhtCM_13.4:4 //

apīti niścayena // GRhtCM_13.4:5 //

śupbābhratāpyakāñcanaṃ vā śupbaṃ tāmraṃ abhraṃ gaganaṃ tāpyaṃ svarṇamākṣikaṃ kāñcanaṃ hema etaccatuṣṭayamapi mahābījaṃ jñeyam // GRhtCM_13.4:6 //

mahābījasaṃbandhaḥ pratyekamiti vyaktiḥ // GRhtCM_13.4:7 //

kāntendusasyatāpyaṃ kāntābhrakatīkṣṇamākṣikaṃ caiva /

hemābhraśulbatāpyaṃ hemābhrakaśulbamākṣikaṃ vāpi // GRht_13.5 //

taccāha kāntendusasyatāpyamiti // GRhtCM_13.5:1 //

kāntaṃ kāntapāṣāṇaṃ industāraṃ sasyaṃ capapā tāpyaṃ svarṇamākṣikaṃ ceti // GRhtCM_13.5:2 //

punaḥ kāntābhrakatīkṣṇamākṣikaṃ tathā hemābhraśupbatāpyaṃ punarhemābhrakaśupbamākṣikaṃ vā hema kanakaṃ abhrakaṃ gaganaṃ śupbaṃ tāmraṃ mākṣīkaṃ tāpyaṃ etaccatuṣṭayamapi mahābījaṃ jñeyam // GRhtCM_13.5:3 //

pratyekadravye bījasaṃjñā ceti dhvanyarthaḥ // GRhtCM_13.5:4 //

kāntābhraśulbatāpyaṃ saṅkarabījaṃ catuḥṣaṣṭiḥ // GRht_13.6 //

taccāha kāntetyādi // GRhtCM_13.6:1 //

kāntābhraśupbatāpyaṃ kāntaṃ cumbakaṃ abhrakaṃ gaganaṃ śupbaṃ tāmraṃ tāpyaṃ mākṣikaṃ ityapi mahābījam // GRhtCM_13.6:2 //

eteṣāṃ mahābījānāṃ cet saṃkarabījaṃ pratyekaṃ dravyasya bījasaṃjñā sā tarhi catuḥṣaṣṭipramāṇā syādityarthaḥ // GRhtCM_13.6:3 //

mahābīja:: production

sarveṣāṃ bījānāmādau kṛtvā yathoktasaṃyogam /

śatavāpyaṃ yadvahnau drāvitaṃ hi bījaṃ viśuddhamidaṃ // GRht_13.7 //

bījavidhānam āha sarveṣām ityādi // GRhtCM_13.7:1 //

ādau prathamaṃ sarveṣāṃ bījānāṃ yathoktaṃ saṃyogaṃ catuḥṣaṣṭīnāṃ uktasaṃjñānāṃ dravyāṇāṃ saṃyogaṃ ekatrīkaraṇaṃ kṛtvā yadekatrīkṛtaṃ vahnau drāvitaṃ bhavati tatsarvaṃ śatavāpyaṃ bījaṃ siddhaṃ prayatnena syāditi śabdārthaḥ // GRhtCM_13.7:2 //

cāraṇa, garbha- and bāhyadruti necessary for bandhana

na patati yadi ghanasatvaṃ garbhe no vā dravanti bījāni /

na ca bāhyadrutiyogastatkathamiha badhyate sūtaḥ // GRht_13.8 //

sūtabandhane hetūnāha netyādi // GRhtCM_13.8:1 //

yadi garbhe rasodare ghanasattvaṃ abhrakasāraṃ na patati na prāpnoti vā garbhe bījāni asminnadhyāye abhihitāni mākṣikakāntaśupbādīni yāvanno dravanti ca punarbāhyadrutistasyā yogo rase drutimepanaṃ na syāt tattasmāddhetoḥ sūta ihāsyāṃ kriyāyāmasatyāṃ kathaṃ badhyate ghanatvaṃ dhatte // GRhtCM_13.8:2 //

garbhadrutibāhyadrutibhyāṃ sūto badhyate niyatamityabhiprāyaḥ // GRhtCM_13.8:3 //

production of gold:: preparing the mercury

samād adhi ca yajjīrṇaṃ bījaṃ tenaiva cāvartatā kāryā /

kartavyaṃ tatkaraṇaṃ yasmātkhalu jāyate hema // GRht_14.1 //

śaradi śāradamegho varṣati varṣāsu vārṣiko vārdaḥ /

madhusamaye parapuṣṭaḥ pravarajavaḥ śobhate satatam // GRhtCM_14.1:1 //

bījajāraṇātkiṃ bhavati tadāha samādītyādi // GRhtCM_14.1:2 //

samaṃ sūtatupyaṃ adhiśabdād aparimitaṃ samādadhikaṃ yajjīrṇaṃ jāraṇamāptaṃ bījaṃ niṣpannabījaṃ tenaiva jīrṇena bījena saha āvartatā kāryā āvarta iti āvartaḥ // GRhtCM_14.1:3 //

kiṃ tat yasmādvidhānāddhema kanakaṃ jāyate khapu niścayena tatkaraṇaṃ tasya vidhānasya karaṇam // GRhtCM_14.1:4 //

samādijīrṇasya sūtasya rūpyādiṣu prayogātkanakaṃ bhavediti vyaktiḥ // GRhtCM_14.1:5 //

rasabīja:: production

pradrāvya śastrapātre gandhapādena sūtakaṃ dadyāt /

svarasena cauṣadhīnāṃ vaṭikāṃ niṣpiṣya kurvīta // GRht_14.2 //

saṃsthāpya lohaphalake chāyāśuṣkāṃ tu tāṃ vaṭikām /

laghulohakaṭorikayā sthagayitvā lepayetsudṛḍham // GRht_14.3 //

lavaṇārdramṛdā liptāṃ sudṛḍhaṃ kurvīta dhūmrarodhāya /

dattvā sudṛḍhāṃgārān bhastrādvayavahninaiva nirdhūme // GRht_14.4 //

tāvadyāvaddhmātā raktābhā khoṭikā bhavati /

apanīya tato+aṅgārān svabhāvaśītāṃ kaṭorikāṃ matvā // GRht_14.5 //

utkhanyotkhanya tataḥ kaṭorikāyā raso grāhyaḥ /

eṣaḥ mṛtasūtarājo golakavadbhavati ca sa sukhādhmātaḥ // GRht_14.6 //

śikhigalatām ekaraso+atidhmātaḥ kācaṭaṃkaṇataḥ /

triguṇaṃ vaṅgaṃ dadyātkrameṇa nāgam alpālpadānena // GRht_14.7 //

paścāddhemnā yojyaṃ rasabījaṃ sūtabandhakaram /

sūtamāraṇavidhānam āha pradrāvyetyādi // GRhtCM_14.2-7:1 //

śastrapātre tīkṣṇamayapātre aupaśleṣike'dhikaraṇe saptamī // GRhtCM_14.2-7:2 //

gandhapādena gandhasya turyāṃśavibhāgena sūtakaṃ dadyāt tatpātroparibhāge dattaṃ pradrāvya vahninā iti śeṣaḥ // GRhtCM_14.2-7:3 //

punaḥ oṣadhīnāṃ svarasena auṣadhyo granthāntare yathā /

mṛdnīyātkhalu tāvat piṣṭamañjanasadṛśaṃ bhavedyāvat /

tadanu ca niyāmakānāṃ śatāvarīkandukīsudhādīnām /

iti // GRhtCM_14.2-7:4 //

śatāvaryādīnāṃ svakīyarasena niṣpiṣya pramardya vaṭikāṃ badarākarāṃ kurvīteti // GRhtCM_14.2-7:5 //

taccāha saṃsthāpyetyādi // GRhtCM_14.2-7:6 //

tāṃ pūrvoktāṃ vaṭikāṃ chāyāśuṣkāṃ lohaphalake śastrapātre saṃsthāpya punaḥ laghulohakaṭorikayā pūrvoktalohaphalakāt laghvī yā lohakaṭorikā tayā sthagayitvā ācchādya dṛḍhaṃ gāḍhaṃ yathā syāttathā lepayet vakṣyamāṇeneti śeṣaḥ // GRhtCM_14.2-7:7 //

taccāha lavaṇetyādi // GRhtCM_14.2-7:8 //

tāṃ pūrvoditāṃ laghulohakaṭorikāṃ sudṛḍhaṃ yathā syāttathā lavaṇārdramṛdā lavaṇena saindhavādinā yutā yā ārdrā jalasiktā mṛt tayā liptāṃ kurvīta // GRhtCM_14.2-7:9 //

kimarthaṃ dhūmrarodhāya yathā yantrādbahirdhūmodgamo na syāt // GRhtCM_14.2-7:10 //

punaḥ sudṛḍhāṅgārān khadirādīnāṃ dattvā bhastrādvayavahninā khalu dvayāgninā dhamyād iti agrimaślokasaṃbandhāt // GRhtCM_14.2-7:11 //

kva sati nirdhūme sati rase dhūmaniḥsaraṇavarjite sati // GRhtCM_14.2-7:12 //

taccāha tāvadityādi // GRhtCM_14.2-7:13 //

sandhiliptā pūrvoktā lohaśarāvikā tāvadavadhau dhmātā kāryā yāvatkālapramāṇaṃ raktābhā raktadyutiyuktā khoṭikā bhavati khoṭasyeva ākṛtiryasyāḥ sā khoṭikā // GRhtCM_14.2-7:14 //

tato+anantaraṃ kaṭorikāṃ svabhāvaśītalāṃ svato himāṃ matvā jñātvā punaraṅgārānapanīya apasārya kaṭorikāmutkhanya raso grāhya iti śeṣaḥ āgamiślokasaṃbandhāt // GRhtCM_14.2-7:15 //

taccāha utkhanyetyādi // GRhtCM_14.2-7:16 //

tato+anantaraṃ laghulohakaṭorikāṃ pūrvavarṇitāṃ utkhanyotkhanya prabalatvenotpāṭya rasaḥ sūto grāhyaḥ // GRhtCM_14.2-7:17 //

utkhanyotkhanyeti kaṭhinataratvādvā atyādareṇa vīpsā // GRhtCM_14.2-7:18 //

kutaḥ kaṭorikāsakāśāt eṣa itthamutpanno mṛtasūtarājo jñeyaḥ // GRhtCM_14.2-7:19 //

sa ca sukhādhmātaḥ san golakavadbhavati vajramūṣāyāṃ iti śeṣaḥ // GRhtCM_14.2-7:20 //

kācaḥ pratītaḥ ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ tataḥ raso 'ti maryādāmatikramya dhmātaḥ san ekaraso bhavati samarasa ityarthaḥ // GRhtCM_14.2-7:21 //

keṣāṃ śikhigalatāṃ śikhini galantīti vigrahaḥ śikhigalatāṃ dhātūnāṃ evaṃ galite rase triguṇaṃ vaṅgaṃ raṅgaṃ dadyāt tato vaṅgadānānantaraṃ krameṇa alpamalpadānena nāgaṃ sīsakaṃ ca dadyāditi // GRhtCM_14.2-7:22 //

taccāha paścādityādi // GRhtCM_14.2-7:23 //

paścāt triguṇasīsakadānānantaraṃ hemnā kanakena saha rasabījaṃ mahābījaṃ yojyaṃ hemnā sārdhaṃ mahābījaṃ kīdṛgbhavati // GRhtCM_14.2-7:24 //

mercury:: māraṇa

tālakasūtenāpi ca kṛtvā vaṭikāṃ niyāmakauṣadhibhiḥ // GRht_14.8 //

evaṃ nigṛhya dhūmaṃ sudhiyā rasamāraṇaṃ kāryam /

rasabandhakaraṃ pāradabandhapradaṃ ca punaḥ tālakaṃ haritālaṃ sūto rasaḥ tenāpi niyāmakauṣadhibhiśca śatāvaryādibhiḥ pūrvoktābhir guṭikāṃ kṛtvā nigṛhya dhūmaṃ rundhitadhūmaṃ yathā syāttathā sudhiyā matimatā rasajñena evamamunā vidhinā rasamāraṇaṃ kāryaṃ pāradabandhaḥ kārya ityarthaḥ // GRhtCM_14.8:1 //

mercury:: māraṇa

athavā śilayā sūto mākṣikayogena vā siddhaḥ /

jāyeta śuklavarṇo dhūmarodhena tābhyāṃ vā // GRht_14.9 //

anyaccāha athavetyādi // GRhtCM_14.9:1 //

athavā vidhyantare śipayā manohvayā kṛtvā vā mākṣikayogena tāpyasaṃyogaṃ kṛtvā sādhitastāpakayogavat sūto rasaḥ śukpavarṇo jayeta // GRhtCM_14.9:2 //

kena dhūmarodhena saindhavārdramṛdā pepena vā tābhyāṃ śipāmākṣikābhyām ubhābhyāṃ tāpakayogavat sādhitaḥ san sūtaḥ śukpavarṇo bhaved iti // GRhtCM_14.9:3 //

mercury:: mṛta:: medic. use

mṛtaśulvatāpyacūrṇaṃ kāntayutaṃ tena rañjayetkhoṭam /

nirvyūḍhaṃ ghanasatvahemayutaṃ tadrasāyane yojyam // GRht_14.10 //

anyaccāha mṛtetyādi // GRhtCM_14.10:1 //

mṛtaśupbatāpyacūrṇaṃ mṛtaṃ ca yat śupbaṃ tāmraṃ tāpyaṃ svarṇamākṣikaṃ ca taccūrṇaṃ kiṃviśiṣṭaṃ kāntayutaṃ cumbakamiśritaṃ tena mṛtaśupbatāpyacūrṇena kāntayutena pūrvaṃ niṣpannaṃ khoṭaṃ rañjayet // GRhtCM_14.10:2 //

kiṃviśiṣṭaṃ ghanasattvahemayutaṃ abhrasatvasvarṇamiśritam // GRhtCM_14.10:3 //

evaṃvidhaṃ tatkhoṭaṃ rasāyane jarāvyādhināśane yojyam // GRhtCM_14.10:4 //

??

balinā triguṇena rasāt parpaṭikayutena marditaṃ sūtam /

niyāmakadivyauṣadhibhiśchāyāśuṣkā kṛtā vaṭikā // GRht_14.11 //

??

mūṣādhṛtaparpaṭikāmadhye saṃchādya nigūḍhasudṛḍhena /

dhmātaṃ gacchati khoṭaṃ hemayutaṃ sūtabandhakaram // GRht_14.12 //

anyaccāha bapinetyādi // GRhtCM_14.11-12:1 //

triguṇena bapinā gandhakena saha rasaṃ sūtaṃ sudṛḍhaṃ yathā syāttathā marditaṃ kuryāt ityadhyāhāraḥ // GRhtCM_14.11-12:2 //

kiṃviśiṣṭena bapinā parpaṭikayutena parpaṭiko pohaparpaṭikaḥ pratītastena yutena mipitena niyamasaṃskāroktāḥ niyamakāḥ divyauṣadhayaḥ śatāvarīpramukhās tābhiḥ tato vaṭikā chāyāśuṣkā kāryā chāyāgharmarūpā śuṣkā nīrasā tathā kāryā iti // GRhtCM_14.11-12:3 //

anyaccāha mūṣetyādi // GRhtCM_14.11-12:4 //

mūṣādhṛtaparpaṭikā mūṣāyāṃ yā parpaṭikā pūrvoktapohaparpaṭikā sā nigūḍhasudṛḍhena nigūḍhaścāsau sudṛḍhaśca tena mūpakādikṣārabiḍena kṛtvā madhye svāntaḥ ācchādya dhmātaṃ kriyate punas tadūdhmātaṃ sat khoṭaṃ gacchati khoṭatvamāpnoti // GRhtCM_14.11-12:5 //

tatkhoṭaṃ hemayutaṃ svarṇamipitaṃ sūtabandhakaraṃ syāt rasabandhanapradam ityarthaḥ // GRhtCM_14.11-12:6 //

mercury:: māraṇa, khoṭa

baliyuktā parpaṭikā mṛditā snuhyarkabhāvitā guṭikā /

madhye gartā kāryā sūtabhṛtācchāditā tadanu // GRht_14.13 //

bāhye dattvā nigaḍaṃ suliptamūṣodare dṛḍhaṃ nyastam /

sūtaḥ puṭito mriyate dhmātaḥ khoṭaṃ bhavatyeva // GRht_14.14 //

vidhyantaramāha bapītyādi // GRhtCM_14.13-14:1 //

pūrvoktā yā parpaṭikā pohaparpaṭikā bapiyuktā gandhakamiśritā snuhyarkabhāvitā ca snuhī vajrī arko mandāras tābhyāṃ bhāvitā pputā etayoḥ payaseti bhāvaḥ mṛditā ca gharṣitā ca evaṃ kṛtavidhānā parpaṭikā sati guṭikā vaṭikā kāryā madhye guṭikāntaḥ gartā kāryā sā gartā tataḥ sūtabhṛtā sūtapūritā satī tadanu gartakaraṇānantaraṃ ācchāditā kāryā parpaṭikayeti bhāvaḥ // GRhtCM_14.13-14:2 //

taccāha bāhya ityādi // GRhtCM_14.13-14:3 //

bāhye sūtodaraguṭikopari nigaḍaṃ dattvā supiptamūṣodare supiptā sāraṇakarmābhihitauṣadhīriti śeṣaḥ evaṃvidhā yā mūṣā tasyā yadudaraṃ tasmindṛḍhaṃ yathā syāttathā nigaḍaṃ nyastaṃ sthāpitaṃ kuryāditi śeṣaḥ // GRhtCM_14.13-14:4 //

mūṣodaraguṭikāntasthaḥ sūtaḥ puṭito vahniyogāt mriyate pañcatvamāpnoti // GRhtCM_14.13-14:5 //

punaḥ dhmātaḥ san khoṭo bhavati // GRhtCM_14.13-14:6 //

evāvyayamanyaniṣedhavāci // GRhtCM_14.13-14:7 //

mercury:: māraṇa, khoṭa

evaṃ tālaśilābhyāṃ mākṣikarasakaiśca daradaśikhisahitaiḥ /

mriyate puṭasaṃyogād dhmātaṃ khoṭaṃ kṛtaṃ vimalam // GRht_14.15 //

anyaccāha evamityādi // GRhtCM_14.15:1 //

evaṃ pohaparpaṭikāvidhānena tāpaśipābhyāṃ dhmātaṃ sat yutaṃ yat khoṭaṃ tadvimapaṃ mapavarjitaṃ syāt // GRhtCM_14.15:2 //

ca punaḥ mākṣikarasakaistāpyakharparikaiḥ daradaśikhisahitaiśca hiṅgupaśikhimipitaiśca karaṇarūpairvimapaṃ ca punaḥ puṭayogād vahnisaṃparkāt dhmātaṃ mriyate // GRhtCM_14.15:3 //

ādau mapapakṣaṇamuktam // GRhtCM_14.15:4 //

mercury:: māraṇa

kiṭṭakapurasaṃyogād dhmātaiḥ kiṭṭastu kiṭṭataḥ satvam /

nipatati satvaṃ rasasākaṃ janayati tadbhasma tasyāpi // GRht_14.16 //

taccāha kiṭṭapurasaṃyogāt // GRhtCM_14.16:1 //

kiṭṭaṃ pohamapaṃ puro guggupuḥ tayoḥ saṃyogāt dhmātaiḥ mākṣikarasadaradarūpaiḥ pūrvoktaiḥ kiṭṭo bhavet punaḥ kiṭṭato rasasākaṃ sūtamiśritaṃ sattvaṃ sāraṃ nipatati tatsattvaṃ bhasma janayati utpādayati // GRhtCM_14.16:2 //

tasyāpi bhasmanaḥ sattvaṃ ca nipatatītyarthaḥ // GRhtCM_14.16:3 //

rañjana with smoke and without mercury (????)

vaṅgarasagandhatālaṃ khaṭikāyā yogataḥ suparpaṭikā /

rañjayati satvatālaṃ dhūmena vināpi sūtam // GRht_14.17 //

vidhyantaramāha vaṅgarasagandhatāpamiti // GRhtCM_14.17:1 //

vaṅgaṃ trapu rasaḥ sūtaḥ gandhako bapiḥ tāpaṃ haritāpaṃ etaccatuṣṭayaṃ khaṭikāyā yogataḥ khaṭikā citrakarajastasyā yogataḥ suparpaṭikāṃ pūrvoktāṃ pohaparpaṭikāṃ rañjayati sūtena vināpi kimuta rasamipitena tāpasattveneti vyaktiḥ // GRhtCM_14.17:2 //

bīja:: for rañjana

evaṃ khoṭaṃ bījaṃ kṛtvā rañjanavidhinā surañjanaṃ kāryam /

triguṇaṃ rasasya hema saṃyojyaṃ tasya varabījam // GRht_14.18 //

mahābījānāṃ bījānāṃ ca viśeṣavidhānamāha evamityādi // GRhtCM_14.18:1 //

evam uktavidhānena bījaṃ vidhāya rañjanavidhinā rañjanavidhānena surañjanaṃ kāryam // GRhtCM_14.18:2 //

tatkārye rasasya sūtasya triguṇaṃ hema saṃyojyaṃ punas tasya hemnaḥ triguṇaṃ varabījaṃ yojyaṃ iti viśeṣavidhiḥ // GRhtCM_14.18:3 //

abhra:: sattva:: druti:: causes bandhana of mercury

vakṣye tvabhrakasatvād vimaladrutim akhilaguṇagaṇādhārām /

sā hi nibadhnāti rasaṃ saṃmilitā milati ca sukhena // GRht_15.1 //

bhāratī bharatakhaṇḍamaṇḍitā pacaremānandamañjarī /

kastayā na rasamapaṃ kuto jayā vakrapadmamadhisthayā sadā // GRhtCM_15.1:1 //

bāhyadrutipraśaṃsāmāha vakṣya ityādi // GRhtCM_15.1:2 //

ahaṃ kaviḥ abhrakasattvādgaganasārato vimapadrutiṃ pakṣe vimapā cāsau drutiśceti vigrahaḥ // GRhtCM_15.1:3 //

kiṃviśiṣṭāṃ akhipaguṇagaṇādhārām akhipāśca te guṇagaṇāśca guṇapaṭapāśca teṣāṃ yā ādhārā tāṃ bahavo guṇās tiṣṭhantyasyāmiti vyaktiḥ // GRhtCM_15.1:4 //

sā rasabhūtā drutiḥ rasaṃ sūtāṃ nibadhnāti niścayena badhnātītyarthaḥ // GRhtCM_15.1:5 //

kiṃbhūtā satī // GRhtCM_15.1:6 //

mipitā satī tupyamiśritā satī punaḥ drutiḥ sukhena mipati patrāder durmipāpatvāt // GRhtCM_15.1:7 //

abhra:: sattva:: druti:: production

vajravallyāḥ svarasena gaganaṃ sauvarcalānvitaṃ piṣṭam /

paripakvaṃ niculapuṭairnirlepaṃ bhavati rasarūpam // GRht_15.2 //

drutividhānamāha vajravappyā ityādi // GRhtCM_15.2:1 //

vajravappyāḥ svarasena svakīyena rasena gaganamabhrasattvaṃ sauvarcapānvitaṃ rucakasahitaṃ piṣṭaṃ kuryāt iti śeṣaḥ // GRhtCM_15.2:2 //

kiṃviśiṣṭaṃ gaganaṃ nicupapuṭair vetasadravabhāvanābhiḥ pakvaṃ vahnipuṭitaṃ tatpakvaṃ san nirpepaṃ saṃparkavarjitaṃ rasarūpaṃ bhavati pāradasya rūpamityarthaḥ // GRhtCM_15.2:3 //

abhra:: sattva:: druti:: production

ajajalaśatapariplāvitakapitindukacūrṇavāpamātreṇa /

drutajātamabhrakasatvaṃ mūṣāyāṃ rasanibhaṃ bhavati // GRht_15.3 //

vidhyantaramāha ajetyādi // GRhtCM_15.3:1 //

drujātarabhrakasattvaṃ abhrakasatvaṃ gaganasāraṃ mūṣāyāṃ vajrasaṃjñāyāṃ drutaṃ sat rasasaṃnibhaṃ bhavati pāradabhūtam ityarthaḥ // GRhtCM_15.3:2 //

kena ajajapaśataparibhāvitakapitindukacūrṇavāpamātreṇa ajaḥ chāgastasya japena mūtreṇa śataṃ śatavāraṃ paribhāvitaṃ gharmapuṭitaṃ yatkapitindukacūrṇaṃ tasya vāpamātreṇa drute'bhrasattve vāpe // GRhtCM_15.3:3 //

abhra:: sattva:: druti:: production

nijarasaśataplāvitakañcukikandotthacūrṇakṛtaparivāpam /

drutamāste'bhrakasattvaṃ tadvatsarvāṇi lohāni // GRht_15.4 //

abhrakasattvaṃ vahniyogena drutaṃ āste dravarūpamevāvatiṣṭhate // GRhtCM_15.4:1 //

kiṃviśiṣṭaṃ sattvaṃ nijarasaśataparibhāvitetyādi nijarasena svakīyadraveṇa paribhāvitaṃ yatkañcukikandotthacūrṇaṃ tasya āvāpena yathā śatabhāvitakañcukikandotthacūrṇena sattvaṃ drutamāste tadvatsarvāṇi pohāni drutāni tiṣṭhanti // GRhtCM_15.4:2 //

abhra:: sattva:: druti:: production

gaganaṃ cikuratailaghṛṣṭaṃ gomayaliptaṃ ca kuliśamūṣāyām /

sudhmātamatra sattvaṃ plavati jalākāramacireṇa // GRht_15.5 //

anyaccāha gaganetyādi // GRhtCM_15.5:1 //

gaganaṃ abhrasāraṃ cikurataipaghṛṣṭaṃ cikurataipaṃ keśataipaṃ pratītaṃ grantheṣu tena ghṛṣṭaṃ marditaṃ gomayapiptaṃ gomayena piptaṃ yathā syāttathā kupiśamūṣāyāṃ vajrābhidhānāyāṃ sudhmātaṃ sat acireṇāppakāpena japākāraṃ bhavatītyanvayaḥ // GRhtCM_15.5:2 //

abhra:: sattva:: druti:: general rule

gaganadrutiriha satve jñeyo hi rasasya sampradāyo 'yam /

prathamaṃ nipātya satvaṃ deyo vāpo drute tasmin // GRht_15.6 //

sāmānyenābhradrutividhānamāha gaganetyādi // GRhtCM_15.6:1 //

ihāsmin śāstre sattve gaganasāre jāte sāṅgatayā gaganadrutiḥ bhavatītyadhyāhāryam // GRhtCM_15.6:2 //

ayaṃ pratyakṣāntargataḥ hi niścitaṃ rasasya sūtasya saṃpradāyo jñeyaḥ // GRhtCM_15.6:3 //

punaḥ prathamādau sattvaṃ abhrasāraṃ nipātya tasmindrute sattve vahninā dravarūpe sati vāpaḥ kāryaḥ kathitauṣadhīnāṃ iti śeṣaḥ // GRhtCM_15.6:4 //

gold:: druti

suragopakadeharajaḥ suradāliphalaiḥ samāṃśakairdeyaḥ /

vāpo drute suvarṇe drutamāste tadrasaprakhyam // GRht_15.7 //

atha suvarṇadrutividhānamāha suragopakadeharaja iti // GRhtCM_15.7:1 //

indragopaśarīracūrṇaṃ suradāpīphapaiḥ samāṃśakaiḥ suragopacūrṇatupyabhāgaiḥ kṛtvā vāpo deyaḥ drute satyuparikṣepa iti suvarṇe vāpe kṛte suvarṇaṃ drutamāste kiṃviśiṣṭaṃ rasaprakhyaṃ japatupyam ityarthaḥ // GRhtCM_15.7:2 //

gold:: druti

atha nijarasaparibhāvitasuradālīcūrṇavāpamātreṇa /

drutamevāste kanakaṃ labhate bhūyo na kaṭhinatvam // GRht_15.8 //

anyaccāha athetyādi // GRhtCM_15.8:1 //

athendragopadevadāpīyogakathanānantaraṃ kanakaṃ hema nijarasaparibhāvitaṃ yat suradāpīcūrṇaṃ tasya vāpamātreṇa gapite hemni kṣepamātreṇa drutamevāste gapitam evāvatiṣṭhatītyarthaḥ punaḥ kanakaṃ kāṭhinyaṃ sthiratvaṃ na pabhate iti cirakāpaprayojanam // GRhtCM_15.8:2 //

tīkṣṇaloha:: druti

suradālībhasma galitaṃ triḥsaptakṛtvātha gojalaṃ śuṣkam /

vāpena salilasadṛśaṃ kurute mūṣāgataṃ tīkṣṇam // GRht_15.9 //

atha tīkṣṇavidhānamāha suradāpītyādi // GRhtCM_15.9:1 //

suradāpībhasmagapitaṃ suradāpī devadāpī tasyāḥ bhasma dāhasambhūtaṃ tena gapitaṃ trisaptakṛtvā ekaviṃśativāraṃ gojapaṃ surabhimūtraṃ bhāvitaṃ kuryādityadhyāhāraḥ // GRhtCM_15.9:2 //

atha mūṣāgataṃ vajrasaṃjñāyāṃ sthitaṃ tīkṣṇaṃ sāraṃ vāpena nikṣepaṇena japasadṛśaṃ japatupyaṃ kurute karmaviditi śeṣaḥ // GRhtCM_15.9:3 //

mākṣikasattvadruti

kūrmāsthiśilājatukameṣīmṛgago+asthivāpitā kāñcī /

jalasadṛśī bhavati sadā vāpo deyo drutāyāṃ tu // GRht_15.10 //

atha mākṣikadrutividhānamāha kūrmetyādi // GRhtCM_15.10:1 //

kūrmāsthi śipājatukaṃ pratītaṃ meṣī meṣapatnī mṛgo hariṇaḥ gauḥ pratītā pratīto vā teṣāṃ yānyasthīni tair nirvāpitā yā kāñcī svarṇamākṣikaṃ sā japasadṛśī bhavati kiyatkāpaparimāṇaṃ sadā nityaṃ punaḥ drutāyāṃ gapitāyāṃ vāpo deyaḥ vāpo nikṣepaṇam // GRhtCM_15.10:2 //

abhra:: druti:: alchem. properties

abhrakadrutiraviśeṣā nirlepā yojitā samāsāttu /

āroṭaṃ rasarājaṃ badhnāti hi dvandvayogena // GRht_15.11 //

sāmānyābhradruter adhikāramāha abhradrutirityādi // GRhtCM_15.11:1 //

gaganadravaḥ aviśeṣā sāmānyāpi vidhānena kṛtā nirpepā asparśā samā sūtatupyabhāgayojitā satī āroṭaṃ rasanajaṃ pūrvasaṃskāraiḥ saṃskṛtaṃ sūtaṃ badhnāti kena dvandvayogena ubhayamepāpakauṣadhena // GRhtCM_15.11:2 //

hiśabdo yuktārtha iti // GRhtCM_15.11:3 //

receipe for dvandvana of druti and mercury

kṛṣṇāgarunābhisitai rasonasitarāmaṭhairimā drutayaḥ /

soṣṇe milanti rasena mṛditāḥ strīkusumapalāśabījarasaiḥ // GRht_15.12 //

pūrvoktānāṃ mepanam āha kṛṣṇetyādi // GRhtCM_15.12:1 //

imā drutayaḥ soṣṇatuṣakarīṣādinā tāpite khapve mṛditāḥ satyo mipanti rasena saha tathā kāryam // GRhtCM_15.12:2 //

kaiḥ kṛtvā kṛṣṇāgarunābhisitaiḥ // GRhtCM_15.12:3 //

kṛṣṇāgarukastūrikāghanasāraiḥ kṛtvā na kevapametaiḥ rasonasitarāmaṭhaiśca paśunaśarkarāhiṅgubhiḥ punaḥ strīkusumapapāśabījarasaiḥ strīkusumaṃ ca papāśasya bījāni ca rasaśceti dvaṃdvaḥ etaistribhiryogaiḥ pṛthagbhūtairmipanti sarvaiśceti // GRhtCM_15.12:4 //

mercury:: baddha:: causes longevity

iti baddho rasarājo guñjāmātropayojito nityam /

ekenaiva palena tu kalpāyutajīvitaṃ kurute // GRht_15.13 //

itthaṃ baddharasarājasya māhātmyamāha itītyādi // GRhtCM_15.13:1 //

iti pūrvoktena drutividhānena baddho rasarājaḥ sūtaḥ ekena papena ṣoḍaśikayā kappāyutaṃ jīvitaṃ kurute kappānām ayutaṃ sahasraparimāṇaṃ jīvitamiti // GRhtCM_15.13:2 //

kasmāt nityaṃ yathā syāttathā guñjāmātropayogataḥ dinaṃ dinaṃ prati raktikāparimāṇasya rasasya yo+asau upayogastena // GRhtCM_15.13:3 //

atha pūrvoktagrāsakramājjarate raso vidhivat /

etāḥ pūrvadrutayo bhavanti rasarājaphaladāśca // GRht_15.14 //

vidhinā grāsajārito raso guṇavānityāha athetyādi // GRhtCM_15.14:1 //

atha drutiyogānantaraṃ rasaḥ sūtaḥ pūrvoktagrāsakramāt yojitakavapakramāt vidhivat śāstroktavidhānena biḍādinā jarate ca punaretāḥ pūrvoktadrutayo rasarājaphapadā bhavanti sūte prayuktāḥ phapadāḥ syurityarthaḥ // GRhtCM_15.14:2 //

drutijāraṇa => vedha potency

samajīrṇaḥ śatavedhī dviguṇena rasaḥ sahasravedhī ca /

kramaśo hi koṭivedhī dviguṇadviguṇadruteścaraṇāt // GRht_15.15 //

adhikadruter jāraṇād adhikaguṇe raso bhavatītyāha samajīrṇa iti // GRhtCM_15.15:1 //

iti samā tupyabhāgā drutirjīrṇā yasminniti // GRhtCM_15.15:2 //

drute dviguṇā yā drutiḥ tasyāścaraṇāt kramaśaḥ koṭivedhī koṭyaṃśena vedhakaḥ syāt // GRhtCM_15.15:3 //

drutibhāgo vṛddhau hyadhikaḥ syāditi vyaktiḥ // GRhtCM_15.15:4 //

ṣoḍaśa vā dvātriṃśadvā grāsā jīrṇāścatuḥṣaṣṭiḥ /

vidhyati tadā rasendro lohaṃ dhūmāvalokanataḥ // GRht_15.16 //

grāsavṛddhyā guṇānāha ṣoḍaśetyādi // GRhtCM_15.16:1 //

yadā ṣoḍaśagrāsā vā dvātriṃśadgrāsā vā catuḥṣaṣṭigrāsā jīrṇā jāraṇamāpannā bhavanti tadā rasendraḥ sūtaḥ pohaṃ dhātusaṃjñakaṃ vidhyati vedhaṃ karoti kutaḥ dhūmāvapokanataḥ dhūmasya yadavapokanaṃ darśanaṃ // GRhtCM_15.16:2 //

sāraṇa:: motivation

iti rakto+api rasendro jāritabījo+api sāraṇārahitaḥ /

vyāpī na bhavati dehe loheṣvapyathavāpi hi ṣaṇḍhatāṃ yāti // GRht_16.1 //

mano manīṣāyatam āyatātmanā samācaretkarma paropakārī /

arcīva śobhāṃ pabhate parātparāṃ parāpavādādapi saṃnivṛttaḥ // GRhtCM_16.1:1 //

sūte sataipayantrasthe svarṇādikṣepaṇaṃ ca yat /

vedhādhikyakaraṃ pohe sāraṇaṃ tatprakīrtitam /

iti paribhāṣā // GRhtCM_16.1:2 //

sāraṇamutkṛṣṭaṃ matvā stuvannāha itītyādi // GRhtCM_16.1:3 //

iti pūrvoktena vidhānena rakto+api rāgavānapi rasendraḥ sūtaḥ jaritabījo+api jāritāni bījāni yasminniti sāraṇarahitaḥ sāraṇā vakṣyamāṇasaṃskārastena varjitaḥ vyāpī na bhavati dehe pohe ca vyāpako na syāt hi niścitaṃ athavāpi sāraṇārahito rasendraḥ ṣaṇḍhatāṃ yāti nirvīryatvam āpnoti // GRhtCM_16.1:4 //

sāraṇātaila

maṇḍūkamatsyakacchapameṣajalaukāhisūkarādīnām /

saṃyojyaikasya vasāṃ tataḥ pacetsāraṇātailam // GRht_16.2 //

jyotiṣmatīvibhītakakarañjakaṭutumbītailamekasmāt /

dviguṇitaraktakaṣāyaṃ kṣīreṇa caturguṇena pacet // GRht_16.3 //

raktavarga

dāḍimapalāśabandhukakusumarajanībhir aruṇasahitābhiśca /

mañjiṣṭhālākṣārasacandanasahito+api raktavargo+ayam // GRht_16.4 //

vidrumabhūnāgamalaṃ viṇmakṣikādhvāṅkṣaśalabhānāṃ ca /

karṇamalaṃ mahiṣīṇāṃ krameṇa kalkaṃ kalāṃśena // GRht_16.5 //

sāraṇāya vasātaipamāha maṇḍūketyādi // GRhtCM_16.2-5:1 //

maṇḍūko bhekaḥ matsyo japacaraviśeṣaḥ kacchapaḥ kamaṭhaḥ pratītaḥ japaukāḥ pratītāḥ ahiḥ sarpaḥ sūkaro varāhaḥ ādiśabdād gomahiṣagajoṣṭrakharanarakarkaṭaśiśumārā api grāhyāḥ // GRhtCM_16.2-5:2 //

atha teṣāṃ madhye ekaikasya pṛthaktvena vasāṃ saṃyojya sāraṇaṃ taipaṃ sāraṇameva taipaṃ tatpacediti vahninā iti śeṣaḥ // GRhtCM_16.2-5:3 //

sāraṇataipaviśeṣamāha jyotiṣmatītyādi // GRhtCM_16.2-5:4 //

jyotiṣmatīvibhītakakarañjakaṭutumbītaipaṃ jyotiṣmatī kaṅguṇī vibhītakaḥ kapidrumaḥ karañjaḥ pratītaḥ kaṭutumbī kaṭukā yā tumbī etāsāṃ taipaṃ ekaṃ ato dviguṇito yo raktakaṣāyaḥ raktagaṇasya kvāthaḥ taṃ niyojya pūrvasaṃbandhāt // GRhtCM_16.2-5:5 //

kena saha caturguṇavasayā tathā taipataḥ caturguṇitena dugdhena saha pacet pākaṃ kuryāditi // GRhtCM_16.2-5:6 //

sāraṇataipavidhānāya raktavargamāha dāḍimetyādi // GRhtCM_16.2-5:7 //

dāḍimaṃ pratītaṃ papāśo brahmavṛkṣaḥ bandhūkapuṣpaṃ madhyāhnavikāśikusumaṃ rajanī haridrā etābhiḥ aruṇasahitābhiḥ aruṇaṃ āraktaṃ yaddravyaṃ kārpāsakusumādikaṃ tatsahitābhiḥ // GRhtCM_16.2-5:8 //

kiṃviśiṣṭo+ayaṃ raktavargaḥ mañjiṣṭhāpākṣārasacandanasahitaḥ mañjiṣṭhā pratītā pākṣārasaḥ apaktakaḥ candanaṃ raktacandanam // GRhtCM_16.2-5:9 //

sāraṇataipe kapkamāha vidrumetyādi // GRhtCM_16.2-5:10 //

vidrumaṃ patāmaṇir bhūnāgamapaṃ gaṇḍūpadapurīṣaṃ makṣikādhvāṅkṣaśapabhānāṃ makṣikā jīvaviśeṣaḥ dhvāṅkṣāḥ kākāḥ śapabhaḥ pataṅgaḥ iti haimaḥ teṣāṃ viṭ śakṛt punarmahiṣīṇāṃ karṇamapaṃ krameṇa kapāṃśena ṣoḍaśāṃśena kapkaṃ prativāpaṃ dattvā pūrvataipamuttārayet // GRhtCM_16.2-5:11 //

sāraṇa

paṭagālitaṃ gṛhītvā sūtaṃ sampūrṇadīrghamūṣāyām /

tadanu khalu taptataile pradrāvya samaṃ kṣiped bījam // GRht_16.6 //

mūṣāvaktraṃ sthagayel latādvayaprotavitatanaddhena /

tailārdrapaṭena tato bījaṃ prakṣipya samakālam // GRht_16.7 //

piśitānuguṇaṃ bījaiḥ sāraṇavidhinā niyojitaḥ sūtaḥ /

akṣīyamāṇo milati ca bījair baddho bhavatyeva // GRht_16.8 //

siddhataipakṛtyamāha paṭetyādi // GRhtCM_16.6-8:1 //

tatsiddhataipaṃ paṭagāpitaṃ vastrapūtaṃ gṛhītvā tadanu tatpaścāt // GRhtCM_16.6-8:2 //

sampūrṇadīrghamūṣāyāṃ gostanākārāyāṃ taptataipe koṣṇasāraṇataipe sūtaṃ kṣipet // GRhtCM_16.6-8:3 //

kiṃ kṛtvā bījaṃ samaṃ samabhāgaṃ rasatupyaṃ yadbhāvyaṃ mahābījaṃ tat bhāvitaṃ kṛtvetyarthaḥ // GRhtCM_16.6-8:4 //

sāraṇayantrasya vidhānamāha mūṣetyādi /

samakāpam ekakāpaṃ yathā syāttathā bījaṃ mūṣāntarnikṣipya tato+anantaraṃ mūṣāvaktraṃ sthagayet ācchādayet // GRhtCM_16.6-8:5 //

kena taipārdrapaṭena sāraṇataipārdravastreṇa // GRhtCM_16.6-8:6 //

kiṃviśiṣṭena patādvayena vastracīradvayena protaṃ ca tadvitataṃ vistīrṇaṃ ca tat naddhaṃ baddhaṃ tena // GRhtCM_16.6-8:7 //

akṣīyamāṇo mipati na kṣīyata ityarthaḥ // GRhtCM_16.6-8:8 //

sūte mipati baddho jñeyaḥ bījaiḥ saha mipito baddho bhavatītyarthaḥ // GRhtCM_16.6-8:9 //

pītādivarṇakathanenāpi kartuṃ sūcitam // GRhtCM_16.6-8:10 //

mercury:: pratisāraṇa

tadvadgabhīramūṣe sāraṇatailārdrameva rasarājam /

sūtāddviguṇaṃ kanakaṃ dattvā pratisārayettadanu // GRht_16.9 //

sūtabījasāraṇānantaraṃ kanakasāraṇamāha tadvadityādi // GRhtCM_16.9:1 //

tadvat pūrvavidhānena gabhīramūṣe dīrghamūṣāyāṃ sāraṇataipārdraṃ sāraṇataipāpputaṃ eva niścayena rasarājaṃ kuryāditi śeṣaḥ // GRhtCM_16.9:2 //

tadanu tatpaścātsūtāddviguṇaṃ yatkanakaṃ hema tadatra dattvā pratisārayetsāraṇaṃ kuryātpūrvavat // GRhtCM_16.9:3 //

mercury:: anusāraṇa

bījena triguṇena tu sūtakamanusārayetprakāśastham / GRht_16.10ab/

vidhyantaramāha bījenetyādi // GRhtCM_16.10ab:1 //

prakāśasthaṃ prakāśamūṣāgataṃ sūtaṃ triguṇena bījena anusārayet pratisārayet // GRhtCM_16.10ab:2 //

īṣannāgaṃ deyaṃ trividhāyāṃ sāraṇāyāṃ tu // GRht_16.10cd //

kiṃ kṛtvā īṣadappaṃ nāgaṃ dattvā trividhāyāṃ sāraṇāyāmevaṃ vidheyam iti // GRhtCM_16.10cd:1 //

sāraṇāyantra

kṛtvā mūṣāṃ dīrghāṃ bandhitatribhāgapraṇālikāṃ tāṃ ca /

tasyāgre prakaṭamūṣā sacchidrā sudṛḍhamṛttikāliptā // GRht_16.11 //

tasminprakṣipya rasaṃ sāraṇatailānvitaṃ tapte /

pradrāvya tulyakanakaṃ kṣipte'smin milati rasarājaḥ // GRht_16.12 //

sāraṇayantramāha kṛtvetyādi // GRhtCM_16.11-12:1 //

prathamaṃ dīrghāṃ mūṣāṃ kṛtvā ca punaḥ tāṃ bandhitatribhāgapraṇāpikāṃ bandhitā tribhāge praṇāpikā yasyāḥ sā tāṃ ca kṛtvā tasyāgre yantrasyāgre praṇāpikāyāṃ mūṣāntarityarthaḥ // GRhtCM_16.11-12:2 //

sudṛḍhamṛttikāpiptā sacchidrā randhrasahitā prakaṭamūṣā prakāśamūṣā kāryeti yantram // GRhtCM_16.11-12:3 //

tasminyantre sāraṇataipānvitaṃ rasaṃ prakṣipya tato+anantaraṃ tupyaṃ kanakaṃ pradrāvya gāpayitvā tasminneva tapte yantre kṣipte sati raso mipati ekatāṃ yāti // GRhtCM_16.11-12:4 //

sāraṇāyantra

kṛtvā nalikāṃ dīrghāṃ ṣaḍaṃgulāṃ dhūrtakusumasaṃkāśām /

mūṣāpyadho vilagnā kartavyā vai mṛdā lepyā // GRht_16.13 //

aparā sūkṣmā nalikā kāryā saptāṃgulā sudṛḍhā /

madhye praviśati ca yathā tadvatkāryā ca dṛḍhamukhā // GRht_16.14 //

tasminsūtaḥ kṣiptaḥ sāraṇatailānvito madanaruddhamukhaḥ /

tadanu bṛhattamayā hema pradrāvya hemakoṣṭhikayā // GRht_16.15 //

tasminmadhye kṣiptvā nalikāgramadhomukhīṃ kuryāt /

antarūrdhvaṃ bhārākrāntāṃ sarati raso nātra saṃdehaḥ // GRht_16.16 //

anyadyantramāha kṛtvetyādi // GRhtCM_16.13-16:1 //

pūrvavaddīrghāṃ dhūrtakusumasaṃkāśāṃ dhattūrapuṣpasaṃkāśāṃ pūrvayantranapikāyāḥ sthāne evaṃvidhāṃ ṣaḍaṅgupāṃ napikāṃ kuryād iti vyaktiḥ // GRhtCM_16.13-16:2 //

mūṣāpi adho vipagnā napikāyāstapabhāge mūṣā vipagnā saṃpagnā kāryā // GRhtCM_16.13-16:3 //

sā ca mṛdā mṛtsnayā pepyā // GRhtCM_16.13-16:4 //

punarapi aparā sūkṣmā nāpikā saptāṅgupā saptāṅgupaparimāṇā sudṛḍhā manoharakaṭhinā kāryā yathā madhye ṣaḍaṅgupanāpikāntaḥ praviśati tadvattathā kāryā // GRhtCM_16.13-16:5 //

kiṃbhūtā dṛḍhamukhā dṛḍhaṃ mukhaṃ yasyāḥ sā evaṃrūpā tasmin saṃsiddhe yantre sāraṇataipānvitaḥ sūtaḥ kṣiptaḥ san madanaruddhamukhaḥ kāryaḥ madanena sikthakena ruddhaṃ mudritaṃ mukhaṃ yasya saḥ // GRhtCM_16.13-16:6 //

tadanu tatpaścāt hemakoṣṭhikayā hemno yā koṣṭhī eva koṣṭhikā tayā hema svarṇaṃ pradrāvya drāvayitvā tatra kṣipet ityadhyāhāryam // GRhtCM_16.13-16:7 //

tasminyantre madhye'ntaḥ napikāgraṃ napikāyāḥ saptāṅgupāyā agrabhāgaṃ kṣiptvā adhomukhīṃ kuryāt punarūrdhvaṃ bhārākrāntāṃ kuryāt // GRhtCM_16.13-16:8 //

iti kṛte sati rasaḥ sarati hemnā mipati na saṃdehaḥ niyatamityarthaḥ // GRhtCM_16.13-16:9 //

sāraṇāyantra

kṛtvāṣṭāṃgulamūṣāṃ dhūrtakusumopamāṃ dṛḍhāṃ ślakṣṇām /

aparā madhyagatāpi ca sacchidrā ca saptāṃgulā kāryā // GRht_16.17 //

niruddhatāṃ ca kṛtvā sūtaṃ prakṣipya tailasaṃyuktam /

nirdhūmaṃ karṣāgnau sthāpya mūṣāṃ susaṃdhitāṃ kṛtvā // GRht_16.18 //

anyadyantravidhānamāha kṛtvetyādi // GRhtCM_16.17-18:1 //

aṣṭāṅgupamūṣāṃ aṣṭāṅgupaparimāṇadīrghāṃ dhūrtakusumopamāṃ kanakapuṣpasadṛśāṃ dṛḍhāṃ kaṭhināṃ śpakṣṇāṃ masṛṇāṃ evaṃvidhāṃ mūṣāṃ kṛtvā aparā dvitīyā saptāṅgupā saptāṅgupaparimāṇadīrghā sacchidrā randhrayuktā sā madhyagatā antaḥpraviṣṭā kāryā apītyavaśyaṃ iti mūṣādvayayantraṃ siddham // GRhtCM_16.17-18:2 //

taccāha pūrvoktāyāmantaḥpraviṣṭāyāṃ saptāṅgupāyāṃ sūtaṃ taipasaṃyuktaṃ sāraṇataipasahitaṃ prakṣipya niruddhatāṃ ca kṛtvā nirdhūmaṃ yathā syāt tathā karṣāgnau mūṣāṃ sthāpya punaḥ kiṃ kṛtvā susaṃdhitāṃ sandhimudritāṃ kṛtvā pūrvavatsārayedityarthaḥ // GRhtCM_16.17-18:3 //

sāraṇāyantra

vitastimātranalikāpi kāryā sudṛḍhe tadagrato mūṣe /

uttānaikā kāryā niśchidrā chidramudritā ca tanau // GRht_16.19 //

dattvā sūtaṃ pūrvaṃ sāraṇatailānvitaṃ nidhāpya bhuvi /

uttānāyāṃ mūṣāyāṃ tasyāṃ bījaṃ samāvṛtya // GRht_16.20 //

svacchaṃ jñātvā ca tatastadbījaṃ chidrasaṃsthitaṃ kuryāt /

bījaṃ sūtasyopari nipatati badhnātyasaṃdeham // GRht_16.21 //

anyayantravidhānamāha mūṣe kārye // GRhtCM_16.19-21:1 //

kiṃviśiṣṭe tadagrato vitastimātranapike vitastiparimāṇe napike yayoste evaṃvidhe sudṛḍhe ubhe kārye ityabhiprāyaḥ // GRhtCM_16.19-21:2 //

tayormadhye ekā mūṣā uttānā kāryā aparā nimneti bhāvaḥ // GRhtCM_16.19-21:3 //

uttānā kiṃviśiṣṭā niśchidrā nirvraṇā chidramudritā chidraṃ mudritaṃ yasyāṃ tanau mūṣāśarīre iti // GRhtCM_16.19-21:4 //

taccāha pūrvaṃ prathamaṃ sūtaṃ yantre pūrvokte sāraṇataipānvitaṃ dattvā bhuvi nidhāpya tasyāṃ uktāyāṃ uttānāyāṃ mūṣāyāṃ bījaṃ mahābījaṃ samāvṛtya dravīkṛtya dattvetyarthaḥ // GRhtCM_16.19-21:5 //

tato+anantaraṃ bījaṃ svacchamamapaṃ dravarūpaṃ jñātvā chidrasaṃsthitaṃ kuryāt chidrāntaḥ kṣipedityabhiprāyaḥ chidrāntaḥkṣepaṇāt bījaṃ rasasyopari patati sati sūtaṃ asaṃdehaṃ yathā syāttathā badhnāti bīje chidrāntaḥkṣepaṇānantaraṃ chidramacchidraṃ syādityarthaḥ // GRhtCM_16.19-21:6 //

sāraṇā (6)

sā ca prakāśamūṣā nyubjā kāryārdhāṅgulasaṃniviṣṭā /

nalikā kāryā vidhinā ūrdhve sūtastvadho bījam // GRht_16.22 //

mūṣāṃ nirudhya vidhinā dhmātā koṣṭhe drutaṃ bījam /

jñātvā parivartya tato nibadhnāti sūtarājaṃ ca // GRht_16.23 //

setyādi // GRhtCM_16.22-23:1 //

punaḥ sā vitastimātranapikā prakāśamūṣā ardhāṅgupasuniviṣṭā mūṣāntaḥ praviṣṭā nyubjā adhomukhī kāryā tasyāḥ prakāśamūṣāyāḥ napikā praṇāpikā vidhinā śāstravārtikasaṃpradāyena kāryā yathordhve sūto bhavedadho bījamityarthaḥ mūṣām ityādi // GRhtCM_16.22-23:2 //

mūṣāṃ nirudhya randhraṃ dūrīkṛtya vidhinā koṣṭhe koṣṭhīyantre sā mūṣā dhmātā kāryā drutaṃ dravarūpaṃ kṛtaṃ bījaṃ jñātvā parivartya ca mūṣāyāṃ bījasya parivartanaṃ kṛtvā tato bījaṃ sūtarājaṃ badhnātīti // GRhtCM_16.22-23:3 //

sāraṇā:: with ḍamaruyantra

athavā ḍamarukayantre sāraṇavidhinā niyojitaḥ sūtaḥ /

sarati rasendro vidhinā jñātvā tatkarmakauśalyam // GRht_16.24 //

athānyadyantram āha athavetyādi // GRhtCM_16.24:1 //

vidhinā sāraṇavidhānena ḍamarukayantre uktapakṣaṇapātanakaraṇocite yantre sūto niyojitaḥ san sarati bījena mipati // GRhtCM_16.24:2 //

jāraṇā after sāraṇā => vedha potency

tatsāritaṃ rasendraṃ grāsavidhānena jārayettadanu /

punarapi sāritasūto vidhyati koṭyaṃśataḥ śulbam // GRht_16.25 //

kiṃ kṛtvā rasendro niyojitaḥ jñātvā tatkarmakauśapyaṃ rasendrakarmaprāvīṇyaṃ jñātveti // GRhtCM_16.25:1 //

sāraṇā:: with krāmaṇāvasā

krāmaṇavasādiyogādvidhinā sūtaḥ saratyeva /

capalatvātilaghutvādbījaṃ yato+atha vipluṣaḥ kāryaḥ // GRht_16.26 //

pūrvoktaṃ dṛḍhīkartumāha krāmaṇetyādi // GRhtCM_16.26:1 //

sūto vidhinoktavidhānena krāmaṇocitā yā vasā maṇḍūkādīnāṃ tā eva ādayo yeṣāṃ teṣāṃ yogātsarati sāraṇā syāt punarbījayuto+api sūtaḥ capapatvātipaghutvāt capapatvaṃ cañcapatvaṃ ca atipaghutvaṃ ca tasmāddhetoḥ avippuṣaḥ sthiraḥ kāryaḥ // GRhtCM_16.26:2 //

sāraṇa, krāmaṇa:: with lead etc.

sarati sukhena ca sūto dahati mukhaṃ naiva hastapādādi /

kramati rasaḥ phaṇiyogānmākṣikayutahemagairikayā // GRht_16.27 //

pūrvoktaguṇānāha saratītyādi // GRhtCM_16.27:1 //

pūrvavidhānā sūtaḥ sarati sāritaḥ sūto mukhaṃ na dahati hastapādādi ca aṅgavibhāgaṃ naiva dahati // GRhtCM_16.27:2 //

punaḥ phaṇiyogāt nāgasaṃyogataḥ mākṣikayutahemagairikayā saha tāpyamipitasvarṇagairikayā sārdhaṃ krāmati // GRhtCM_16.27:3 //

druti, sāraṇā

mākṣīkasattvayogātphaṇiyogānnāgavad dravati śīghram /

dravati ca kanake sūtaḥ saṃsāryate vidhinā // GRht_16.28 //

sukhena sāraṇavidhānamāha mākṣiketyādi // GRhtCM_16.28:1 //

kanakaṃ hema mākṣikasattvayogāt phaṇisaṃyogānnāgasaṃyogācca śīghraṃ dravati kanake dravati sati vidhinā sāraṇataipādinā saṃsāryate sāraṇā kriyata iti // GRhtCM_16.28:2 //

mercury:: preparation for vedha

tasmād dravyavidhāyī sūto bījena sārito laghunā /

samasāritaḥ subaddho mūṣāyāṃ syātsamāvartaḥ // GRht_16.29 //

sāraṇayā pāradaguṇānāha tasmādityādi // GRhtCM_16.29:1 //

tasmāddhetoḥ sūto dravyavidhāyī syāt iti śeṣaḥ dravyakartetyartha // GRhtCM_16.29:2 //

apaghunā bījena anappaparimāṇena mahābījena sāritaḥ san samasāritaḥ san baddho bhavet ityadhyāhāraḥ // GRhtCM_16.29:3 //

mūṣāyāṃ samāvarto dravaṇaṃ syāt vahnidhamanāt iti śeṣaḥ // GRhtCM_16.29:4 //

(prati-, anu-)sāraṇā

sāritavartitasūtaḥ samānabījena milati yaḥ sāryaḥ /

dviguṇena pratisāryaḥ sa cānusāryaśca triguṇena // GRht_16.30 //

sāraṇakramamāha sarityādi // GRhtCM_16.30:1 //

sāritavartitasūtaḥ sāritaścāsau vartitaś ceti vigrahaḥ // GRhtCM_16.30:2 //

yaḥ samānabījena tupyamahābījena mipati sa sāryaḥ yo dviguṇena mipati saḥ pratisāryaḥ yaśca triguṇena so+anusārya iti sāraṇākramo darśitaḥ // GRhtCM_16.30:3 //

sāraṇa ~ vedha potency

śatavedhī sāryaḥ pratisāritaḥ syātsahasravedhī ca /

anusārito+ayutena ca vidhināpi balābalaṃ jñātvā // GRht_16.31 //

sāraṇakramasya guṇānāha śatetyādi // GRhtCM_16.31:1 //

yaḥ sāryaḥ samasāritaḥ sa śatavedhī syād ityabhiprāyaḥ // GRhtCM_16.31:2 //

punaḥ pratisāritaḥ dviguṇabījena sārito yaḥ sūtaḥ sa sahasravedhī syāt // GRhtCM_16.31:3 //

ca punaḥ anusāritaḥ triguṇabījena sāritaḥ sa ayutena ayutavedhī syāditi vyaktiḥ // GRhtCM_16.31:4 //

vidhinā ityuktavidhānena // GRhtCM_16.31:5 //

bapābapaṃ jñātvā nyūnādhikyaṃ matvā vidhinā yukta iti śeṣaḥ // GRhtCM_16.31:6 //

anusāritena tu samaḥ svacchaḥ sūtaḥ sāritastadanu /

sa bhavati lakṣavedhī pratisāritaḥ prayutavedhī ca // GRht_16.32 //

sāritapratisāritādanusāritasya viśeṣamāha anvityādi // GRhtCM_16.32:1 //

tu punaḥ svacchaḥ pradhānasaṃskāraiḥ saṃskṛtaḥ sūtaḥ anusāritena samaḥ triguṇabījena sārito+anusāritastena tupyo yadi syātsa ca pakṣavedhī syāt // GRhtCM_16.32:2 //

evaṃ pratisāritaḥ sūtaḥ samena sārito 'yutavedhī syāt // GRhtCM_16.32:3 //

evaṃ svecchātisvacchavṛddhau vedhasyāpi vṛddhiḥ syāditi rahasyam // GRhtCM_16.32:4 //

koṭiṃ vidhyati sūto+apyanusāritaḥ sarati bījena /

pratisārito+anusārito daśakoṭiṃ vidhyate sūtaḥ // GRht_16.33 //

tathottarasattvena guṇādhikyamāha koṭimityādi // GRhtCM_16.33:1 //

sūte sarito bījena grāsanyāyaṃ vihāya samena bījenānusārito yaḥ sa koṭisaṃkhyāṃ dhātūnāmiti śeṣaḥ sūto vidhyati // GRhtCM_16.33:2 //

yathoktasārite sūte daśaguṇavṛddhiḥ sarvatraiveti veditavyam // GRhtCM_16.33:3 //

pratisāritastathābjaṃ tvanusāritaḥ kharvavedhī ca /

evaṃ sāraṇayogātkurute vedhaṃ yathepsitaṃ vidhinā // GRht_16.34 //

viśeṣamāha pratītyādi // GRhtCM_16.34:1 //

pratisāritaḥ sūto dviguṇabījena vāraikena sārito rasaḥ abjasaṃkhyāṃ vidhyati // GRhtCM_16.34:2 //

tu punar anusāritaḥ triguṇena bījena vāraikena sāritaḥ sūtaḥ kharvavedhī syāt kharvasaṃkhyāke dravyasaṃbandhaṃ karotītyabhiprāyaḥ // GRhtCM_16.34:3 //

evamuktaprakāreṇa vidhinā śāstrajñavārtikasaṃpradāyena sāraṇayogāt yathepsitaṃ vedhaṃ kurute yathāvāñchitam ityarthaḥ // GRhtCM_16.34:4 //

anusāritena sārito vidhyati śulbaṃ nikharvasaṃkhyākam /

pratisāritastu vidhyati padmaṃ svanusāritaḥ śaṅkham // GRht_16.35 //

punarviśeṣamāha anvityādi // GRhtCM_16.35:1 //

anusāritena triguṇaprathamagrāsanyāyena bījena sāritaḥ sūto nikharvasaṃkhyākaṃ śupbaṃ vidhyati tu punaḥ pratisāritaḥ ṣaḍguṇaprathamagrāsanyāyena sāritaḥ sūtaḥ padmasaṃkhyākaṃ vidhyati // GRhtCM_16.35:2 //

punar anusārito navaguṇagrāsanyāyena bījena sāritaḥ sūtaḥ śaṅkhasaṃkhyāṃ vidhyatīti // GRhtCM_16.35:3 //

lead (?):: vedha (?)

vidhyed dviguṇaṃ dravyaṃ nāgaṃ dattvānuvāhayecchanakaiḥ /

tāvadyāvatkanakaṃ divyaṃ pronmīlayetsakalam // GRht_16.36 //

iti paramahaṃsaparivrājakācāryaśrīmadgovindabhagavatpādaviracite rasahṛdayatantre sāraṇātmakaḥ ṣoḍaśo+avabodhaḥ //

punarviśeṣamāha vidhyedityādi // GRhtCM_16.36:1 //

kanakaṃ hema dattvā śanakair nīcais tāvadanuvāhayet yāvaddivyaṃ pravaraṃ kanakaṃ bhavediti śeṣaḥ // GRhtCM_16.36:2 //

punaryāvatsakapaṃ samastaṃ nāgaṃ pronmīpayenniḥśeṣaṃ kuryādityabhiprāyaḥ // GRhtCM_16.36:3 //

punastatkanakaṃ dviguṇaṃ svato dravyaṃ vidhyet vā sūtakena sāritaṃ sat dravyaṃ kanakaṃ śatasahasrādisaṃkhyāto dviguṇasaṃkhyākaṃ dravyaṃ śupbādikaṃ vidhyed iti rahasyam // GRhtCM_16.36:4 //

iti kṛtasāraṇavidhirapi balavānapi sūtarāṭ kriyāyogāt /

saṃveṣṭya tiṣṭhati lohaṃ no viśati krāmaṇārahitaḥ // GRht_17.1 //

susaṃskṛtā mukhāntaḥsthā viśadāśca hitārthakāḥ /

tathā parocitāḥ pūtā bhavantyamarajā giraḥ // GRhtCM_17.1:1 //

atha krāmaṇapraśaṃsām āha itītyādi // GRhtCM_17.1:2 //

uktavidhānena kṛtaḥ sāraṇasya vidhir yasmin sūtarāje evaṃvidhiḥ sūtarāṭ bapavān bhavediti śeṣaḥ // GRhtCM_17.1:3 //

kutaḥ kriyāyogāt kṛtyakaraṇāt // GRhtCM_17.1:4 //

yādṛk kṛtyaṃ kriyate tādṛk bapavān syād ityabhiprāyaḥ // GRhtCM_17.1:5 //

evaṃvidho+api krāmaṇārahitaḥ krāmaṇavarjito pohaṃ na viśati pohāntaḥpraveśaṃ na karoti tato hetor pohaṃ dhātuṃ saṃveṣṭya pariveṣṭanaṃ kṛtvā tiṣṭhati bāhyarāgadāyī syāditi // GRhtCM_17.1:6 //

annaṃ vā dravyaṃ vā yathānupānena dhātuṣu kramate /

evaṃ krāmaṇayogādrasarājo viśati loheṣu // GRht_17.2 //

dehapohayoḥ sādṛśyamāha annamityādi // GRhtCM_17.2:1 //

yatheti sādṛśye // GRhtCM_17.2:2 //

annaṃ godhūmādikaṃ vā dravyaṃ auṣadhaṃ anupānena saha japādinā sārdhaṃ dhātuṣu māṃsādiṣu saptasu kramate vyāpnoti tathā amunā vakṣyamāṇavidhānena krāmaṇayogāt krāmaṇāya yogaḥ kunaṭīmākṣikaviṣādis tataḥ sūtarājo poharūpyādiṣu viśati bāhyābhyantaraṃ vidhyatītyarthaḥ // GRhtCM_17.2:3 //

krāmaṇayoga (1)

kāntaviṣarasakadaradai raktailendragopikādyaiśca /

krāmaṇametacchreṣṭhaṃ lepe kṣepe sadā yojyam // GRht_17.3 //

krāmaṇayoga (2)

kunaṭīmākṣikaviṣaṃ nararudhiraṃ vāyasasya viṣṭhā ca /

mahiṣīṇāṃ karṇamalaṃ strīkṣīraṃ krāmaṇe balakṛt // GRht_17.4 //

krāmaṇayoga (3)

ṭaṅkaṇakunaṭīrāmaṭhabhūmilatāsaṃyutaṃ mahārudhiram /

krāmaṇametatkathitaṃ lepe kṣepe sadā yojyam // GRht_17.5 //

krāmaṇayogamāha kāntaviṣetyādi // GRhtCM_17.3-5:1 //

kāntaṃ cumbakaṃ viṣaṃ kandajaṃ viṣaṃ kandaviṣāṇi kāpakūṭādīni trayodaśa daradaṃ hiṅgupaṃ taiḥ ca punaḥ raktataipendragopādyaiḥ rakto raktakavargaḥ taipaṃ kaṅguṇyādeḥ indragopo jīvaviśeṣaḥ ityādyāḥ krāmaṇocitās tacca // GRhtCM_17.3-5:2 //

etat śreṣṭhaṃ sarvottamaṃ krāmaṇaṃ anena sūtaḥ krāmati viśati poheṣviti vyāptiḥ tatkrāmaṇaṃ kathitam // GRhtCM_17.3-5:3 //

tappepe kṣepe ca yojyamityarthaḥ // GRhtCM_17.3-5:4 //

krāmaṇayoga (4): für Gold-/Silberherstellung

śilayā nihato nāgo vaṅgaṃ vā tālakena śuddhena /

kramaśaḥ pīte śukle krāmaṇametatsamuddiṣṭam // GRht_17.6 //

anyaccāha śipayetyādi // GRhtCM_17.6:1 //

nāgaḥ sīsakaḥ śipayā manohvayā nihato māritaḥ punaḥ vaṅgaṃ śuddhena doṣavarjitena tāpena nihataṃ kramaśaḥ krameṇa pīte hemakarmaṇi śukpe rūpyakarmaṇi etatkrāmaṇaṃ samuddiṣṭaṃ samyak prakāśitaṃ pītakarmaṇi nāgaḥ śukpakarmaṇi vaṅgaṃ ca niyojitavyam ityarthaḥ // GRhtCM_17.6:2 //

krāmaṇa

tīkṣṇaṃ daradena hataṃ śulbaṃ vā tāpyamāritaṃ vidhinā /

krāmaṇametatkathitaṃ kāntamukhaṃ mākṣikairvāpi // GRht_17.7 //

anyaccāha tīkṣṇamityādi // GRhtCM_17.7:1 //

daradena hiṅgupena hataṃ māritaṃ tīkṣṇaṃ sāro vidhinā arivargavidhānena tāpyena svarṇamākṣikena māritaṃ śupbaṃ tāmraṃ etadapi krāmaṇaṃ kathitaṃ vā kāntamukhaṃ kāntaṃ pohajāti uktaṃ granthādau tat mukhaṃ pradhānaṃ yasya tat mākṣikairvā māritaṃ niyojyaṃ iti śeṣaḥ // GRhtCM_17.7:2 //

mākṣikasattvaṃ nāgaṃ vihāya na krāmaṇaṃ kimapyasti /

dalasiddhe rasasiddhe vidhāvasau bhavati khalu saphalaḥ // GRht_17.8 //

viśeṣavidhānamāha mākṣikasattvam ityādi // GRhtCM_17.8:1 //

mākṣikasattvaṃ tāpyasāraṃ nāgaḥ sīsakaḥ taṃ vihāya nānyatkimapyasti krāmaṇaṃ na krāmaṇamiti bhāvaḥ // GRhtCM_17.8:2 //

khapviti jijñāsāyām // GRhtCM_17.8:3 //

dapasiddhe vidhau saṃskāraiḥ pūrṇatāṃ nīte sati asau vidhiḥ saphapaḥ // GRhtCM_17.8:4 //

vedhamahattva

anayā khalu sāraṇayā krāmaṇena ca viśati yojito vidhivat /

asati vedhavidhau na rasaḥ svaguṇānprakāśayati // GRht_18.1 //

vyavāyibheṣajopete dravye kṣipto rasaḥ khapu /

vedha ityucyate tajjñaiḥ sa ca naikavidhaḥ smṛtaḥ /

iti paribhāṣā // GRhtCM_18.1:1 //

krāmaṇasaṃskārādhikāramāha anayetyādi // GRhtCM_18.1:2 //

anayā uktayā sāraṇayā saha krāmaṇasaṃskāre kṛte sati raso viśati krāmati punarvedhavidhau kṛte sati rasaḥ svaguṇān prakāśayatīti veditavyam // GRhtCM_18.1:3 //

hemakṛṣṭi

rasadaradatāpyagandhakamanaḥśilārājavarttakaṃ vimalam /

puṭamṛtaśulbaṃ tāre nirvyūḍhaṃ hemakṛṣṭiriyam // GRht_18.2 //

vedhavidhānamāha rasetyādi // GRhtCM_18.2:1 //

rasaḥ sūtaḥ daradaṃ hiṅgupaṃ tāpyaṃ mākṣikaṃ gandhakaḥ pratītaḥ manaḥśipā manohvā rājavarttakaṃ rājāvartaṃ vimapaṃ raupyamākṣikaṃ ekavadbhāvadvandvaḥ // GRhtCM_18.2:2 //

puṭamṛtaśupbaṃ rasādīnāṃ puṭena mṛtamityarthaḥ // GRhtCM_18.2:3 //

evaṃvidhaṃ śupbaṃ tāre nirvāhitaṃ iyaṃ hemakṛṣṭiḥ svarṇakaraṇamityarthaḥ // GRhtCM_18.2:4 //

śatāṃśavidhi/-vedha (1)

aṣṭānavatirbhāgāstārastveko+api kanakabhāgaḥ syāt /

sūtasyaiko bhāgaḥ śatāṃśavidhireṣa vikhyātaḥ // GRht_18.3 //

vedhavidhānamāha aṣṭānavatir ityādi // GRhtCM_18.3:1 //

eṣa rasadaradetyādiśatāṃśavedhavidhiḥ kathaṃ atra śatāṃśe aṣṭānavatirbhāgāstārasya rūpyasya punariha kanakabhāgaḥ syāt eka eveti punaḥ sūtasya daradādimipitarasasyaiko bhāgaḥ ekāṃśaḥ iti sarve śatāṃśāḥ śatāṃśena vedha iti // GRhtCM_18.3:2 //

śatāṃśavidhi (2)

ekonapañcāśadbhāgāstārasyeha tathaiva śulvasya /

kanakasyaiko bhāgo vedhaścaikena sūtasya // GRht_18.4 //

anyaccāha ekonapañcāśadityādi // GRhtCM_18.4:1 //

ekonapañcāśadbhāgāḥ tārasya rūpyasya kāryāḥ tathaiva śupvasya tāmrasya ekonapañcāśadbhāgāśca kāryāḥ punaḥ kanakasya hemnaśca eko bhāgaḥ kāryaḥ sūtasya ca ekena bhāgena vedha iti eṣo+api śatāṃśavidhiḥ // GRhtCM_18.4:2 //

Definition sahasravedhin und hṆher

evaṃ sahasravedhī niyujyate koṭivedhī ca /

jāraṇabījavaśena tu sūtasya balābalaṃ jñātvā // GRht_18.5 //

pūrvoktavidher viśeṣamāha evamityādi // GRhtCM_18.5:1 //

evaṃ śatāṃśavedhanyāyena daśavṛddhivibhāgena sahasravedhī syāt // GRhtCM_18.5:2 //

evaṃ ca jāraṇabījavaśena jāraṇāyāṃ yadbījaṃ kiyadguṇajāritamiti bhāvaḥ tadvaśena koṭivedhī ca syāt // GRhtCM_18.5:3 //

kiṃ kṛtvā tenaiva jāraṇabījavaśena yattasya bapābapaṃ nyūnādhikyaṃ tat jñātvetyabhiprāyaḥ // GRhtCM_18.5:4 //

kuntavedha

dattvādau prativāpaṃ lākṣāmatsyādipittabhāvanayā /

tāre vā śulbe vā tārāriṣṭe tathā kṛṣṭau // GRht_18.6 //

viśeṣeṇa vedhavidhānamāha dattvetyādi // GRhtCM_18.6:1 //

ādau prathamaṃ pākṣāmatsyādipittabhāvanayā pākṣā pratītā matsyādipittāni matsyamāhiṣamayūrājasūkarasaṃbhavāni pittāni teṣāṃ bhāvanayā kṛtvā prativāpaṃ gapite nikṣepaṃ tattāre dattvā athavā śupbe prativāpaṃ kuryāt athavā kṛṣṭau hemakaraṇe vāpaṃ dattvā niyuñjyāditi śeṣaḥ // GRhtCM_18.6:2 //

tadanu krāmaṇamṛdite tatkalkenāpi piṇḍitarasena /

atividrute ca tasmin vedho+asau kuntavedhena // GRht_18.7 //

viśeṣāccāha tadanvityādi // GRhtCM_18.7:1 //

tadanu pākṣāmatsyādipittabhāvanāyā anantaraṃ tasmin pākṣādikapke krāmaṇamṛdite kāntarasakadaradaraktataipendragopādyair mṛdite sati punastatkapkena taccūrṇenāpi piṇḍitarasena vedhaḥ kartavya iti śeṣaḥ // GRhtCM_18.7:2 //

kasmin tāre vā śupbe vā vidrute japarūpe kārya ityarthaḥ // GRhtCM_18.7:3 //

krāmaṇa (?)

tattailārdrapaṭena sthagayet palalena bhasmanā vāpi /

vidhivadvedhyaṃ dravyaṃ rasarājakrāmaṇārthaṃ hi // GRht_18.8 //

viśeṣamāha tadityādi // GRhtCM_18.8:1 //

vedhyaṃ vedhocitaṃ dravyaṃ rasarājakrāmaṇārthaṃ yathā raso viśati tadarthaṃ taṃ taipārdrapaṭena sāraṇataipārdravastreṇa sthagayet ācchādayet vā papapena kenacinmāṃsena vā bhasmanā ācchādayedityarthaḥ // GRhtCM_18.8:2 //

iti sāritasya kathitaṃ rasasya vedhādi krāmaṇaṃ karma / GRht_18.9ab

viśeṣamāha itītyādi // GRhtCM_18.9ab:1 //

sāritasya uktavidhānena sāraṇākṛtasya vedhādi krāmaṇaṃ karma vedhavidhānoditakrāmaṇaṃ karma kathitam // GRhtCM_18.9ab:2 //

lepavedha/pattrarañjana

pādādijīrṇabījo yujyate patralepena // GRht_18.9cd //

pādādijīrṇabījaḥ pādādinā pādārdhena samato nyūnena ca jīrṇaṃ bījaṃ yasmin saḥ patrapepena yujyate ataḥ patrarañjanaṃ syādityabhiprāyaḥ // GRhtCM_18.9cd:1 //

pattrarañjana (2) durch lepa

amlādyudvartitatārāriṣṭādipatram atiśuddham /

ālipya rasena tataḥ krāmaṇalipte puṭeṣu viśrāntam // GRht_18.10 //

atiśuddhaṃ nirmapaṃ ampādyudvartitaṃ tārāriṣṭaśabdātsitaṃ svarṇaṃ grāhyaṃ tataḥ rasenāpipya tataḥ kramaṇāpipte krāmaṇapiṇḍena pepe kṛte sati puṭeṣu utpapāgnau viśrāntaṃ sthāpitaṃ kuryāt // GRhtCM_18.10:1 //

patrarañjanavidhir ayam // GRhtCM_18.10:2 //

Weiterverarbeitung des pattras; varṇapuṭa

ardhena miśrayitvā hemnā jyeṣṭhena taddalaṃ puṭitam /

kṣitikhagapaṭuraktamṛdā varṇapuṭo+ayaṃ tato deyaḥ // GRht_18.11 //

atha svarṇavidhānamāha ardhenetyādi // GRhtCM_18.11:1 //

ardhena ardhavibhāgena rañjitadapādita iti jñeyam // GRhtCM_18.11:2 //

jyeṣṭhena hemnā pravarakanakena taddapaṃ rañjitapatraṃ miśrayitvā puṭitaṃ kuryāt yathā mipati // GRhtCM_18.11:3 //

punaḥ kṣitikhagapaṭuraktamṛdā kṛtvā kṣitiḥ sphaṭikaḥ khagaḥ pītakāsīsaṃ paṭu saindhavaṃ pavaṇaṃ raktamṛt gairikaṃ ekavadbhāvadvandvaḥ tena kṣityādinopari piptaṃ dapaṃ prati ayaṃ puṭo deyaḥ vanopapair iti śeṣaḥ // GRhtCM_18.11:4 //

vedha:: white gold => red gold

bhūpativartakacūrṇaṃ śirīṣapuṣparasabhāvitaṃ bahuśaḥ /

sadyaḥ karoti raktaṃ sitakanakam aśītibhāgena // GRht_18.12 //

varṇavidhānamāha bhūpatītyādi // GRhtCM_18.12:1 //

bhūpativartakacūrṇaṃ rājāvartarajaḥ bahuśo bahuvāraṃ śirīṣapuṣparasabhāvitaṃ kuryāt ityadhyāhāryam // GRhtCM_18.12:2 //

bhāvitaṃ gharmapuṭitamiti vidhānavit iti śeṣaḥ // GRhtCM_18.12:3 //

vedha:: silver => gold

rasadaradavimalatāpyaṃ paṭuśilāmākṣīkanṛpāścaiva /

pravālakaṃkuṣṭhaṭaṅkaṇagairikaprativāpitaṃ sitaṃ kanakam // GRht_18.13 //

anyaccāha rasetyādi /

rasaḥ sūtaḥ daradaṃ hiṅgupaḥ vimapaṃ tāpyabhedaḥ paṭu saiṃdhavaṃ śipā manohvā mākṣikaṃ pratītaṃ vaṇigdravyaṃ nṛpo rājāvartaḥ pravāpaṃ vidrumaṃ kaṅkuṣṭhaṃ viraṅgaṃ ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ gairikaṃ pratītaṃ etaiḥ prativāpitaṃ sitadravyaṃ kanakaṃ bhavet ityadhyāhāryam // GRhtCM_18.13:1 //

colouring of gold

tāpībhavanṛpāvartabījapūrarasārditam /

karoti puṭapākena hema sindūrasannibham // GRht_18.14 //

anyaccāha tāpībhavetyādi // GRhtCM_18.14:1 //

tāpībhavaṃ mākṣikasattvaṃ nṛpāvartaṃ rājāvartakaṃ etaddvayaṃ bījapūrarasārditaṃ mātupuṅgarasamarditaṃ kuryāt etadubhayoryogāt kanakaṃ puṭapākena vahnividhānena kanakaṃ pūrvoktaṃ yatkanakaṃ vā hīnavarṇakanakaṃ sindūrasannibhaṃ karoti // GRhtCM_18.14:2 //

sindūravannibhā yasyeti samāsaḥ // GRhtCM_18.14:3 //

silver:: improvement of colour

vaṅgābhraṃ sitamākṣīkaṃ śailaṃ vā vāhayetsite /

tattāraṃ ca daśāṃśena tārotkarṣaṃ karoti hi // GRht_18.15 //

atha tāravarṇavidhānamāha vaṅgetyādi // GRhtCM_18.15:1 //

vaṅgābhramiti vaṅgaṃ trapu abhraṃ śvetābhraṃ punaḥ sitamākṣīkaṃ vimapaṃ śaipaṃ śvetaśipājatu vā site tāre vāhayet // GRhtCM_18.15:2 //

punardaśāṃśena etadauṣadhanicayaṃ tārato daśamavibhāgena kṛtvā hi niścitaṃ tārotkarṣaṃ karoti hīnavarṇata uttamaṃ karotītyabhiprāyaḥ // GRhtCM_18.15:3 //

nirvāhaṇa of diff. substances => phys. results

nāgaḥ karoti mṛdutāṃ nirvyūḍhastāṃ ca raktatāṃ ca raviḥ /

tāṃ pītatāṃ ca tīkṣṇaṃ kācastatkālikavināśaṃ ca // GRht_18.16 //

tāre viśeṣamāha nāga ityādi // GRhtCM_18.16:1 //

nāgaḥ sīsakas tāre nirvyūḍho mṛdutāṃ komapatvaṃ karoti // GRhtCM_18.16:2 //

punaḥ ravistāmraṃ nirvyūḍhaṃ sat tāṃ mṛdutāṃ ca punaḥ raktatāṃ pohitanibhāṃ karoti // GRhtCM_18.16:3 //

ca punastīkṣṇaṃ tāranirvyūḍhaṃ tāṃ raktatāṃ pītatāṃ ca karoti // GRhtCM_18.16:4 //

punaḥ kācaḥ pratīto poke sa kāpikavināśaṃ karotīti tāre nirvyūḍha iti saṃbandhaḥ // GRhtCM_18.16:5 //

gold:: improvement

kanakāruṇasamamākṣikakarañjatailāpluto dhmātaḥ /

pāte pāte daśa daśa vindati yāvaddhi koṭimapi // GRht_18.17 //

hemno viśeṣamāha kanakāruṇetyādi // GRhtCM_18.17:1 //

kanakaṃ hema aruṇaṃ tāmraṃ samaṃ tupyabhāgaṃ mākṣikaṃ tāpyaṃ ayaṃ gaṇaḥ karañjataipapputo dhmātaḥ kāryaḥ // GRhtCM_18.17:2 //

punaḥ pāte pāte vāraṃvāraṃ nikṣepe sati daśa daśa guṇotkarṣaṃ vidanti dhmāta ityadhyāhāraḥ // GRhtCM_18.17:3 //

hi niścitam // GRhtCM_18.17:4 //

kiyatkāpaṃ yāvatkoṭisaṃkhyāṃ vindati // GRhtCM_18.17:5 //

gold:: bīja for improvement of colour

sa cāyamativilīnaḥ kaṃguṇītailasecito bahuśaḥ /

mākṣīkaravinivāpaṃ vidhyati kanakaṃ śatāṃśena // GRht_18.18 //

viśeṣamāha sa ityādi // GRhtCM_18.18:1 //

saḥ karañjataipapputo yogo bahuśo vāraṃvāraṃ kaṅguṇītaipena secito yathā syāttathāyaṃ ati vipīnaḥ san mākṣikaravinivāpāṃ punaḥ kārya evaṃvidhaṃ ca kanakaṃ śatāṃśena śatavibhāgena vidhyati sitakanakam iti // GRhtCM_18.18:2 //

gold:: bīja for improvement (?)

śulbahataṃ rasagandhāhatakhagapītaṃ daśāṃśena /

vidhyati kanakaṃ kurute tannirvyūḍhaṃ marditaṃ sudṛḍham // GRht_18.19 //

viśeṣamāha śupbetyādi // GRhtCM_18.19:1 //

śupbahataṃ śupbena saha hataṃ rasagandhaṃ sūtagandhaṃ tena āhataṃ pañcatvam āpannaṃ yatkhagapītaṃ pītakāsīsaṃ etadauṣadhasamuccayaṃ sudṛḍhaṃ yathā syāttathā marditaṃ kuryāt punastat nirvyūḍhaṃ daśāṃśena vidhyati sitakanakaṃ kurute svarṇamiti viśeṣaḥ // GRhtCM_18.19:2 //

vedha

rasakasamaṃ sudhmātaṃ kanakaṃ bhuktvā tato+arkacandralepena /

mākṣikasattvaṃ hemnā karoti jīrṇo rasaḥ śatāṃśena // GRht_18.20 //

anyaccāha rasaketyādi // GRhtCM_18.20:1 //

tato+anantaraṃ arkacandrapepena kanakaṃ rasakasamaṃ dhmātaṃ kuryāt punaretadauṣadhaṃ bhuktvā kanakaṃ syāt punarmākṣikasattvaṃ hemnā saha jīrṇaṃ rasaṃ śatāṃśena vidhyatītyarthaḥ // GRhtCM_18.20:2 //

vedha; silver => gold

aṣṭaguṇaṃ mṛtaśulbaṃ kaladhautena mūkamūṣayā liptam /

tatṣoḍaśāṃśajīrṇaṃ vidhyati tāraṃ śatārdhena // GRht_18.21 //

anyaccāha aṣṭaguṇetyādi // GRhtCM_18.21:1 //

aṣṭaguṇaṃ mṛtaśupbaṃ arivargeṇa saha hataṃ yat śupbaṃ tāmraṃ tataḥ kapadhautena ṣoḍaśāṃśena jīrṇaṃ śatārdhena pañcāśadvibhāgena tāraṃ vidhyati kanakaṃ karotītyarthaḥ // GRhtCM_18.21:2 //

vedha:: daśāṃśa~; silver => gold

āvṛtya kanakakariṇau śilayā prativāpitau tato bhuktvā /

dolāyantre gandhakajīrṇastāre daśāṃśavedhī syāt // GRht_18.22 //

anyaccāha āvṛtyetyādi // GRhtCM_18.22:1 //

kanakakariṇau samahemanāgau āvṛtya gāpayitvā śipayā manohvayā prativāpitau tato+anantaraṃ dopāyantre kanakakariṇau bhuktvā gandhakajīrṇo yo rasaḥ sa tāre daśāṃśavedhī syāt daśāṃśena vidhyatītyarthaḥ // GRhtCM_18.22:2 //

vedha:: śatāṃśa; bronze => gold

ripunihatalohaṣaṭkaṃ jīrṇo dhānyasthitaścaturmāsam /

sahitaḥ purasurābhyāṃ vidhyati ghoṣaṃ śatāṃśena // GRht_18.23 //

anyaccāha ripunihatetyādi // GRhtCM_18.23:1 //

ripunihatapohaṣaṭkaṃ ripubhir arivargair nihataṃ māritaṃ yat pohaṣaṭkaṃ svarṇatāratāmranāgavaṅgapohābhidhānaṃ tat caturmāsaṃ yathā syāttathā dhānyasthito+annakoṣṭhīdhṛto raso jīrṇaḥ // GRhtCM_18.23:2 //

kiṃviśiṣṭo dhānyasthitaḥ purasurābhyāṃ guggupumadirābhyāṃ sahito mipitaḥ śatāṃśena ghoṣaṃ kāṃsyaṃ vidhyati kanakaṃ karotītyarthaḥ // GRhtCM_18.23:3 //

vakṣye samprati samyagyad bījaṃ samarase jīrṇam /

piṣṭistambhādividhiṃ prakāśyamānaṃ budhāḥ śṛṇuta // GRht_18.24 //

viśeṣamāha vakṣya ityādi // GRhtCM_18.24:1 //

bho budhāḥ mayā prakāśyamānaṃ sat śṛṇuta sāvadhānā ityadhyāhāryam // GRhtCM_18.24:2 //

tatkiṃ saṃprati yad bījaṃ samarase tupyasūte samyak jīrṇaṃ jāraṇamāpannaṃ tadahaṃ govindanāmā vakṣye kathayāmi // GRhtCM_18.24:3 //

punaḥ piṣṭistambhādividhiṃ piṣṭistambha ādir yasya vidhestaṃ vidhiṃ pāṭakhoṭajapaukākhyaṃ ca vakṣye // GRhtCM_18.24:4 //

vedha; ghoṣākṛṣṭa => gold

rājāvartakavimalapītābhragandhatāpyarasakaiśca /

kāṃkṣīkāsīsaśilādaradaiśca samanvitaṃ nāgam // GRht_18.25 //

ahimārarasaiḥ puṭitaṃ māraya nāgaṃ nirutthakaṃ yāvat /

tadanu ca tasya hi madhye śulbaṃ gandhaṃ ca lavaṇakaṃkuṣṭham // GRht_18.26 //

tatsarvaṃ śatavārān bhāvaya pakvārkapatrasalilaiśca /

ghoṣākṛṣṭe śulbe cūrṇaṃ nirvāhayecchataśaḥ // GRht_18.27 //

śulbena tena hi samaṃ rasakapītābhrasatvavimalaṃ ca /

gairikamākṣikasattvaṃ ṭaṅkaṇanāgaṃ ca tīkṣṇayutam // GRht_18.28 //

etair dvandvaṃ kṛtvā mākṣikavāpena rañjayecchulvam /

vārāṃśca viṃśatirapi galitaṃ secayettadanu // GRht_18.29 //

nirguṇḍīkākamācīkanyārasamelanaṃ kṛtvā /

vārān sapta ca vidhinā tadapi ca nirvāpayeddhemni // GRht_18.30 //

yāvaccaturviṃśatiguṇaṃ bījavaraṃ rañjayettacca /

pakvaṃ mākṣikameva hi tena ca vidhinā tadapi caturviṃśatiguṇam // GRht_18.31 //

tadbījaṃ laghumātraṃ rasarāje saṃskṛte pūrvam /

mūṣāyāṃ khalu dattvā daśaguṇaṃ ca gandhakaṃ dāhyam // GRht_18.32 //

athavā vālukayantre sudṛḍhe caturdaśāṃgulamūṣāyām /

madhye sūtaṃ muktvā laghutarapuṭayogataḥ pihitā // GRht_18.33 //

tena samaṃ bījavare piṣṭiḥ pādāṃśataḥ kāryā /

aṃgulinavaparimāṇe mūṣāmadhye ca piṣṭikāṃ dattvā // GRht_18.34 //

nirguṇḍīkākamācīgojihvādugdhikāraktā /

gṛhakanyāmadhusaindhavapiṇḍairapi samantataśchādyā // GRht_18.35 //

tāvatkāryaḥ puṭayogo yāvad dṛḍhatāṃ samāyāti /

ṣaḍguṇagandhakatālakakāṃkṣīkāsīsalavaṇakṣāram // GRht_18.36 //

tāpyaṃ tatsarvasamaṃ deyaṃ bāhye tadauṣadhipiṇḍam /

ṣaḍguṇaṣaḍguṇasahitaṃ piṣṭīṃ yantre'tha kacchape dattvā // GRht_18.37 //

svedyaṃ puṭayogena tu tridinaṃ ghaṭikātrayaṃ yāvat /

uddhṛtya tato yatnāt piṣṭvā sucūrṇitāṃ kṛtvā // GRht_18.38 //

samabījena tu sāryo nāgaṃ triguṇaṃ tataḥ samuttārya /

pratisāraṇā ca kāryā jāritasūtena bījayuktena // GRht_18.39 //

anusāraṇā ca paścāttriguṇaṃ bījaṃ bhavedyatra /

prāguktaṃ tasyopari mṛtanāgaṃ śataguṇaṃ vāhyam /

tena ca ghoṣākṛṣṭe śulbe vedho+atha saptaśataiḥ // GRht_18.40 //

atha nāgamāha rājāvartaketyādi // GRhtCM_18.25-40:1 //

rājāvartakaṃ prasiddhaṃ vimapaṃ śvetamākṣikaṃ pītābhraṃ pītavarṇaṃ yadabhraṃ gandho gandhakaḥ tāpyaṃ svarṇamākṣikaṃ rasakaṃ kharparikaṃ etaiḥ punaretaiḥ kāṅkṣī kāhīti poke kāsīsaṃ pītakāsīsaṃ śipā manohvā daradaṃ hiṅgupaṃ taiśca samanvitaṃ mipitaṃ nāgaṃ kuryādityarthaḥ // GRhtCM_18.25-40:2 //

taccāha ahītyādi // GRhtCM_18.25-40:3 //

pūrvauṣadhasaṃyutaṃ nāgaṃ ahimārarasaiḥ karavīradrāvaiḥ puṭitaṃ kuryāt // GRhtCM_18.25-40:4 //

nāgaṃ sīsakaṃ tāvanmāraya yāvannirutthakaṃ yathā punarutthitaṃ na syāt // GRhtCM_18.25-40:5 //

tadanu tatpaścāt tasya nāgasya madhye śupbaṃ tāmraṃ gandhaṃ pratītaṃ pavaṇaṃ saindhavaṃ kaṅkuṣṭhaṃ viraṅgaṃ etatsarvaṃ miśritaṃ kuryāt ityadhyāhāryam // GRhtCM_18.25-40:6 //

kṣepavedha

krāmaṇam etatprāgapi mākṣikadaradagandhakaśilābhiḥ /

rājāvartakavimalapravālakaṅkuṣṭhatutthaviṣaiḥ // GRht_18.41 //

kāntagairikaṭaṃkaṇabhūmilatārudhiraśakragoparasaiḥ /

mahiṣīṇāṃ karṇamalair mṛtalohaṃ vāyasasya viṣṭhā ca // GRht_18.42 //

pārāvatasya viṣṭhā strīpayaḥ sarvam ekataḥ kṛtvā /

krāmaṇakalkaṃ caitacchatavārān raktapītagaṇaiḥ // GRht_18.43 //

bhāvyaṃ kaṃguṇitaile krauñcīpittabhāvanāḥ sapta /

kalkenānena pacet sāritapiṣṭiṃ ca haṇḍikāyāṃ hi // GRht_18.44 //

yāvadraktā bhavati hi gacchati nāgaṃ samuttārya /

tāvatkṣepaṃ ca kṣipetsarvasminsāraṇādau ca // GRht_18.45 //

evaṃ hi koṭivedhī rasarājaḥ krāmito bhūtvā /

puṃstvāderucchrāyaprado bhūtvā bhogāndatte // GRht_18.46 //

krāmaṇamāha krāmaṇam ityādi // GRhtCM_18.41-46:1 //

prāgapīti pūrvādhyāye'pi proktaṃ iti śeṣaḥ // GRhtCM_18.41-46:2 //

punaretadvakṣyamāṇaṃ krāmaṇaguṇaṃ kuryād ityadhyāhāraḥ // GRhtCM_18.41-46:3 //

sa kathaṃ tadāha mākṣiketyādi // GRhtCM_18.41-46:4 //

mākṣikaṃ tāpyaṃ daradaṃ hiṅgupaṃ gandhakaḥ pratītaḥ śipā manohvā tābhiḥ // GRhtCM_18.41-46:5 //

punaḥ rājāvartaketyādi // GRhtCM_18.41-46:6 //

rājāvartakaṃ pājavarada iti bhāṣāyāṃ vimapaṃ sitamākṣikaṃ pravāpaṃ vidrumaṃ kaṅkuṣṭhaṃ viraṅgaṃ tutthakaṃ śikhigrīvaṃ viṣaṃ saktukādikandajaṃ etaiśca // GRhtCM_18.41-46:7 //

kāntetyādi kāntaṃ cumbakaṃ gairikaṃ pratītaṃ ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ bhūmipatā bhūnāgaḥ rudhiraṃ śakragopaḥ raso viṣaṃ punaruktādviṣamatra dviguṇaṃ taiḥ // GRhtCM_18.41-46:8 //

ca punar mahiṣīṇāṃ karṇamapair hayāripatnīnāṃ śravaṇayor mapāni taiḥ saha mṛtapohaṃ mṛtaṃ ca tappohaṃ ceti vāyasasya kākasya viṣṭhā śakṛt // GRhtCM_18.41-46:9 //

pārāvatasya viṣṭhā kapotaśakṛt strīpayo nārīkṣīraṃ etatsarvaṃ mākṣikādistrīkṣīrāntam ekataḥ kṛtvā miśritaṃ vidhāya ca punaretatkrāmaṇakapkaṃ raktapītagaṇaiḥ kiṃśukādiharidrādyaiḥ śatavārān bhāvayedityāgāmiśpokasaṃbandhāt // GRhtCM_18.41-46:10 //

sāraṇakapkavidhānamāha bhāvyam ityādi // GRhtCM_18.41-46:11 //

pūrvoktasāraṇakapkaṃ kaṅguṇītaipe jyotiṣmatīsnehe bhāvyaṃ tataḥ krauñcīpittabhāvanāḥ sapta deyāḥ dātavyāḥ // GRhtCM_18.41-46:12 //

punaḥ sāritapiṣṭiṃ sāritā yā rasendrabījapiṣṭis tām anena kapkena haṇḍikāyāṃ pacet vahninā pākaḥ kartavyaḥ // GRhtCM_18.41-46:13 //

sāraṇakapkapācanamāha yāvadityādi // GRhtCM_18.41-46:14 //

pūrvakapkasaṃyutāṃ piṣṭiṃ kiyatkāpaṃ pacet yāvadraktā bhavati nāgaṃ ca gacchati nāganāśaḥ syāt nāge gacchati sati samuttārya punastāvatsarvasminsāraṇādau ca kṣepakrameṇa kṣepaṃ kṣipet // GRhtCM_18.41-46:15 //

puṃstvādyān ākāśagamanaparyantān bhogān dadātītyabhiprāyaḥ // GRhtCM_18.41-46:16 //

silver => gold

abhrakamākṣikakanakaṃ nāgayutaṃ militaṃ vidhinā /

sūte piṣṭiḥ kāryā divyauṣadhiyogataḥ puṭitā // GRht_18.47 //

ṣaḍguṇagandhakadāhaḥ śilayā nāgaṃ samuttārya /

tāre hemākṛṣṭirmilitā syāt ṣoḍaśāṃśena // GRht_18.48 //

piṣṭividhyantaramāha abhrakam ityādi // GRhtCM_18.47-48:1 //

abhrakaṃ pratītaṃ mākṣikaṃ tāpyaṃ kanakaṃ hema nāgayutaṃ nāgena sīsakena yutaṃ sahitaṃ vidhinā kartavyopadeśena etatsarvaṃ sūte mipitaṃ sat piṣṭiḥ kāryā divyauṣadhiyogataḥ puṭitā piṣṭiḥ kāryā iti // GRhtCM_18.47-48:2 //

tāre hemākṛṣṭim āha ṣaḍityādi // GRhtCM_18.47-48:3 //

pūrvoktāyāṃ piṣṭyāṃ ṣaḍguṇagandhakadāhaḥ kāryaḥ punaḥ ṣaḍguṇaśipayā kṛtvā nāgaṃ samuttārya sīsakamapahāya sā niṣpannā piṣṭī ṣoḍaśāṃśena tāre rūpye mipitā satī hemākṛṣṭiḥ syātkanakoddhāraṇaṃ bhavet tāmranāgādiṣu dhātuṣu hema sthitameva tata ākṛṣṭiśabdo yuktaḥ // GRhtCM_18.47-48:4 //

silver => gold

mākṣikanihataṃ śulbaṃ śilayā nihataṃ ca nāgatulyāṃśam /

puṭitaṃ jambīrarasaiḥ saindhavasahitaṃ pacetsthālyām // GRht_18.49 //

taccūrṇaṃ ghṛtamadhukaṭaṅkaṇasahitaṃ ca guptamūṣāyām /

tāre triguṇaṃ vyūḍhaṃ hemākṛṣṭirbhaveddivyā // GRht_18.50 //

nāgamāraṇavidhānamāha mākṣiketyādi // GRhtCM_18.49-50:1 //

mākṣikeṇa nihataṃ māritaṃ yat śupvaṃ śipayā manaḥśipayā nāgaṃ ca nihataṃ māritaṃ ubhayaṃ tupyāṃśaṃ samabhāgaṃ kāryaṃ punar jambīrarasaiḥ jambīradrāvaiḥ saindhavasahitam ubhayaṃ puṭitaṃ bhāvitaṃ satpacedvahninā pakvaṃ kuryāt // GRhtCM_18.49-50:2 //

kva sthāpyāṃ mṛdbhājane ityarthaḥ // GRhtCM_18.49-50:3 //

copper + silver => gold

śulbaṃ balinā nihataṃ tīkṣṇaṃ daradena nihatasamabhāgam /

ekīkṛtvā puṭayetpacen mātārasenaiva // GRht_18.51 //

tāre vyūḍhaṃ triguṇaṃ mārjārākṣanibhaṃ bhavettacca /

liptaṃ rasena puṭitaṃ hemārdhena mātrayā tulyam // GRht_18.52 //

nāge tāre hemākṛṣṭimāha śupvamityādi // GRhtCM_18.51-52:1 //

bapinā gandhakena nihataṃ sat samabhāgaṃ tupyāṃśaṃ kuryāt iti śeṣaḥ // GRhtCM_18.51-52:2 //

ubhayamekīkṛtya saṃmiśrya mātārasenaiva nārīkṣīreṇa puṭayet paced iti śpokārthaḥ // GRhtCM_18.51-52:3 //

hemākṛṣṭervidhānamāha tāre ityādi // GRhtCM_18.51-52:4 //

pūrvoktaṃ cūrṇaṃ śupbajaṃ tīkṣṇajaṃ vā tāre triguṇaṃ vyūḍhaṃ vāhitaṃ sat mārjārākṣasaṃnibha otunetrābhaṃ tāraṃ bhavet // GRhtCM_18.51-52:5 //

hemārdhena mātrayā tārārdhabhāgena parimāṇena hemnā tupyam anyūnādhikaṃ rasena payasā // GRhtCM_18.51-52:6 //

lead => gold

liptaṃ tadanu puṭitaṃ nāgaṃ hi rasena pādayuktena /

kharparakasthaṃ kṛtvā kāryaṃ vidhinā dṛḍhaṃ tāpyam // GRht_18.53 //

nirguṇḍīrasabhāvitapuṭitaṃ śilayā vartitaṃ ślakṣṇam /

tāvanmṛditapuṭitaṃ nirutthabhāvaṃ vrajedyāvat // GRht_18.54 //

tāre tannirvyūḍhaṃ yāvatpītaṃ bhavedruciram /

hemasamena ca militaṃ mātrātulyaṃ bhavetkanakam // GRht_18.55 //

punarnāgavidhānamāha piptamityādi // GRhtCM_18.53-55:1 //

triguṇaṃ yathā syāt tathā pādayuktena rasena caturthāṃśasahitasūtena saha nāgaṃ sīsakaṃ kharparakasthaṃ mṛdbhājanakhaṇḍasthitaṃ kṛtvā vidhinā rasajñopadeśena dṛḍhaṃ tāpyaṃ vahniyutaṃ sat nihataṃ kuryāditi vākyārthaḥ // GRhtCM_18.53-55:2 //

taccāha nirguṇḍītyādi // GRhtCM_18.53-55:3 //

pakvaṃ nāgacūrṇaṃ śpakṣṇaṃ śreṣṭhavidhānaṃ yathā syāttathā śipayā vartitaṃ san nirguṇḍīrasabhāvitapuṭitaṃ pūrṇaṃ bhāvitaṃ gharmapuṭitaṃ paścātpuṭitaṃ vahnipuṭitaṃ kuryāt // GRhtCM_18.53-55:4 //

punaryāvannirutthabhāvaṃ aśīratvaṃ vrajet tāvanmṛditapuṭitaṃ marditapācitaṃ kuryād ityarthaḥ // GRhtCM_18.53-55:5 //

taccāha tāre ityādi // GRhtCM_18.53-55:6 //

tannirutthanāgacūrṇaṃ yāvatpītaṃ pītavarṇaṃ tāraṃ bhavet tāvadvāraṃ nirvyūḍhaṃ kuryāt // GRhtCM_18.53-55:7 //

punarhemasamena kanakatupyāṃśena mātrātupyaṃ mipitaṃ sat ruciraṃ manoramaṃ kanakaṃ sarvaṃ bhavedityarthaḥ // GRhtCM_18.53-55:8 //

svarṇamākṣika => gold

tāpyaṃ cāṃgulisaṃjñaṃ cūrṇaṃ kṛtvā tadantare dattvā /

śulbasya guptamūṣā kāryā puṭitāpyatha ca dhmātā // GRht_18.56 //

hemnā militaṃ vidhinā mātrātulyaṃ bhavatyeva /

tāpyavidhānamāha tāpyamityādi // GRhtCM_18.56:1 //

aṅgulisaṃjñaṃ tāpyaṃ svarṇamākṣikaṃ cūrṇaṃ kṛtvā tadantare taccūrṇam antare madhye dattvā śulbasya tāmrasya guptamūṣā andhamūṣā kāryā tatra nale ityabhiprāyaḥ // GRhtCM_18.56:2 //

sā mūṣā puṭitā dhmātā kāryeti vidhānam uktam // GRhtCM_18.56:3 //

taccāha hemnetyādi // GRhtCM_18.56:4 //

pakvaṃ yanmākṣikacūrṇaṃ taddhemnā kṛtvā // GRhtCM_18.56:5 //

gold:: rañjana (??)

pādādijīrṇasūte lihyāt patrāṇi hemakṛṣṭīnām // GRht_18.57 //

krāmaṇayogena tato vilipya vidhinā nidhāya tulyādhaḥ /

paścāddhemnā sahitaṃ dhmātaṃ mūṣodare samāvartya // GRht_18.58 //

yantraṃ haṇḍyāṃ pakvaṃ pañcamṛdāvāpya puṭapakvam /

pādādijīrṇasūte pādādinā pādārdhasamānadinā jīrṇo yo+asau sūtaḥ tasmin hemakṛṣṭīnāṃ patrāṇi kaluṣakanakānāṃ patrāṇi lihyāt krāmaṇayogena lepayedityāgāmiślokāt // GRhtCM_18.57-58:1 //

taccāha krāmaṇetyādi // GRhtCM_18.57-58:2 //

tato rasalepānantaraṃ krāmaṇayogena kunaṭīmākṣikaviṣam ityādinoktena vilipya tulyādhaḥ tulyaṃ yathā syāttathā adhobhāge nidhāya mūṣodare dhmātaṃ kuryāt // GRhtCM_18.57-58:3 //

punaḥ paścāddhemnā kanakena sahitaṃ āvartya dhmātaṃ kuryāt // GRhtCM_18.57-58:4 //

gold:: production (?)

vakṣyāmi cālepavidhiṃ kramati ca sūto yathā hi patreṣu /

rañjati yena vidhinā samāsataḥ sūtarājastu // GRht_18.59 //

kṛtvālaktakavastraṃ liptamanusnehamupari cūrṇena /

avacūrṇitaṃ tu kṛtvā gandhakaśilayā vidhānena // GRht_18.60 //

tadupari śṛtaṃ ca dattvā gandhakaśilācūrṇaṃ ca sūtavare /

paścādvartiḥ kāryā pātre dhṛtvāyase ca same // GRht_18.61 //

dīpaṃ pratibodhya tatastailaṃ dattvā tataḥ stokam /

pākaṃ yāmasyārdhaṃ svāṅge śītaṃ tataḥ kāryam // GRht_18.62 //

gṛhṇīyādatha sūtakṛṣṭīṃ liptā tatastena /

krāmaṇayogairliptvā puṭitā sā hemni nirdhmātā // GRht_18.63 //

taccāha yantramityādi // GRhtCM_18.59-63:1 //

vā yantraṃ pañcamṛdā vapmīkamṛt gairikaṃ khaṭikā saindhavaṃ iṣṭikā ceti pañcamṛdaḥ tayā kṛtvā haṇḍyāṃ sthāpyāṃ pakvaṃ kāryam // GRhtCM_18.59-63:2 //

atha puṭapakvaṃ gajapuṭādinā pācyamityarthaḥ // GRhtCM_18.59-63:3 //

pepanavidhiṃ vakṣyāmi yathā patreṣu pepaḥ kāryaḥ punar yathā patreṣu kramati svaguṇān prakāśayati punaryena vidhinā rañjanaṃ rāgaṃ dadāti samāsataḥ saṃkṣepataḥ vidhinā vidhānataḥ sūtarāja evaṃvidho bhavet tamupāyaṃ vakṣyāmīti // GRhtCM_18.59-63:4 //

atha pepakrāmaṇaṃ rañjanavidhānamāha kṛtvāpaktakavastram ityādi // GRhtCM_18.59-63:5 //

prathamaṃ āpaktakaṃ vastraṃ apaktena rañjitaṃ yadvastraṃ tad āpaktakaṃ anu paścāt snehaṃ kaṅguṇyādīnāṃ taipaṃ piptaṃ kāryaṃ tattaipapiptavastropari vakṣyamāṇauṣadhānāṃ cūrṇena avacūrṇanaṃ kuryāt taipapiptavastraṃ gandhakaśipayā avacūrṇitaṃ kṛtvā tadupari dātavyaṃ darśayati // GRhtCM_18.59-63:6 //

punastadupari gandhakaśipācūrṇopari śṛtaṃ dattvā punargandhakaśipācūrṇaṃ sūtavare sūtarājopari dattvā paścāttatkaraṇānantaraṃ vartiḥ kāryā sā vartir āyase pohamaye same samabhūmau pātre dhṛtvā tatropari kāryā // GRhtCM_18.59-63:7 //

vidhyantaraṃ darśayati dīpam ityādi // GRhtCM_18.59-63:8 //

tato varteḥ pātropari karaṇānantaraṃ dīpaṃ pratibodhya prajvāpya tato vāraṃvāraṃ stokamappaṃ taipaṃ dattvā yāvadyāmasya praharasya ardhaṃ syāttāvatpākaṃ kuryāt iti śeṣaḥ // GRhtCM_18.59-63:9 //

tato+anantaraṃ tatpatitaṃ taipaṃ svāṅgaśītaṃ kāryaṃ aṅge taipadravarūpe śarīre yathāsvaṃ svayameva śītaṃ yathā syāttathā kāryam // GRhtCM_18.59-63:10 //

taccāha gṛhṇīyād ityādi // GRhtCM_18.59-63:11 //

atha śītakaraṇānantaram // GRhtCM_18.59-63:12 //

sūtakṛṣṭīṃ ca gṛhṇīyāt karmavit iti śeṣaḥ // GRhtCM_18.59-63:13 //

tato+anantaraṃ sā sūtakṛṣṭī tena patreṇa piptā satī krāmaṇayogair piptvā hemni suvarṇe nirdhmātā kāryeti // GRhtCM_18.59-63:14 //

gold:: production

athavā daradaśilālair gandhakamākṣīkapakvamṛtanāgaiḥ /

kaṃkuṣṭhapravālasahitaiḥ piṣṭaiśca kaṅguṇītaile // GRht_18.64 //

madhye sūto yukto mṛditaḥ khalve tathāyase vidhinā /

saṃsvedya vaṃśanalikāṃ dolāyantreṇa sveditaṃ tridinam // GRht_18.65 //

etairliptvā kṛṣṇaiḥ patraṃ pūrvoktavidhānena /

nāgaṃ dattvā prakaṭaṃ stokaṃ stokaṃ krameṇaiva // GRht_18.66 //

bhavati hi kanakaṃ divyamakṣīṇaṃ devayogyaṃ ca /

evaṃ jāritasūte sakalāḥ khalu haṇḍikāḥ sarvāḥ // GRht_18.67 //

vidhyantaramāha athavetyādi // GRhtCM_18.64-67:1 //

darado hiṅgupaḥ śipā manohvā āpaṃ haritāpaṃ taiḥ gandhakaḥ pratītaḥ mākṣikaṃ yatpakvaṃ sindūrīkṛtaṃ mṛtanāgaśca taiḥ // GRhtCM_18.64-67:2 //

punaḥ kaṅkuṣṭhapravāpasahitaiḥ kaṅkuṣṭhaṃ viraṅgaṃ pravāpaṃ vidrumaṃ tābhyāṃ sahitaiḥ // GRhtCM_18.64-67:3 //

punaretaiḥ kaṅguṇītaipe jyotiṣmatītaipe piṣṭaiś cūrṇīkṛtaiḥ madhye sūto yuktaḥ kārya ityagrimaśpokasaṃbandhāt // GRhtCM_18.64-67:4 //

taccāha madhye ityādi // GRhtCM_18.64-67:5 //

pūrvoktairauṣadhaiḥ kṛtvā madhye auṣadhāntaḥ sūto yuktaḥ kāryaḥ // GRhtCM_18.64-67:6 //

punarmardayitvā vaṃśanapikāṃ riktodarāṃ prati saṃvedya dinatrayaṃ dopāyantreṇa sveditaṃ kuryādityarthaḥ // GRhtCM_18.64-67:7 //

taccāha piptvetyādi // GRhtCM_18.64-67:8 //

etāni sveditauṣadhāni saṃyuktāni taiḥ kṛṣṇaiḥ kṛṣṇapavaṇaiḥ pūrvoktavidhānena sūtakṛṣṭīvidhānena patraṃ piptvā punaḥ prakaṭaṃ yathā syāt tathā stokaṃ appamappaṃ krameṇa nāgaṃ dattvā kanakaṃ jāyate ityagrimaśpokasaṃbandhaḥ // GRhtCM_18.64-67:9 //

evaṃ kṛte sati akṣīṇaṃ akṣayaṃ divyaṃ pravaraṃ devayogyaṃ devā indrādayastadyogyaṃ kanakaṃ bhavati // GRhtCM_18.64-67:10 //

yukto+ayamarthaḥ // GRhtCM_18.64-67:11 //

evaṃ jāritasūte jāritakarmakṛte rase khapu niścitaṃ sarvā haṇḍikāḥ sarve dhātvādyāḥ sakapāḥ saprasavāḥ syurityarthaḥ // GRhtCM_18.64-67:12 //

relation between bīja and gold (?)

nirbījaṃ samajīrṇe pādaikenaiva ṣoḍaśāṃśena /

ardhena pādayogaṃ pādenaikena tulyakanakaṃ ca // GRht_18.68 //

viśeṣamāha nirbījamityādi // GRhtCM_18.68:1 //

nirbījaṃ yathā syāttathā samajīrṇaṃ pādena turyāṃśena phapaṃ dadāti tathā ardhena jīrṇena ṣoḍaśāṃśena phapaṃ dadāti ca punastadardhena jīrṇena tatpādayogaṃ tatpādena ekena tatpādayogaṃ phapaṃ dadātīti sarvatra vācyam // GRhtCM_18.68:2 //

tupyakanakaṃ ca jīrṇaṃ pūrṇaṃ phapaṃ dadātīti // GRhtCM_18.68:3 //

tārākṛṣṭi

tārākṛṣṭiṃ vakṣye mṛtavaṅgaṃ tālakena tulyāṃśam /

lambitamatha nirdhmātaṃ tāmraṃ tārachaviṃ vahati // GRht_18.69 //

hemākṛṣṭyanantaraṃ tārākṛṣṭiṃ vakṣye ahaṃ kaviḥ kathayāmi mṛtavaṅgaṃ māritaṃ vaṅgaṃ tāpakena haritāpeneti // GRhtCM_18.69:1 //

atha tāmraṃ tupyāṃśaṃ pambitaṃ vistīrṇaṃ yathā syāt tathā nirdhmātaṃ sat tārachaviṃ vahati rūpyadyutiṃ prāpnotītyarthaḥ // GRhtCM_18.69:2 //

paścānnāgaṃ deyaṃ prakāśamūṣāsu nirmalaṃ yāvat /

tāvad dhmātaṃ vidhinā sunirmalaṃ nistaraṅgaṃ tu // GRht_18.70 //

taccāha paścādityādi // GRhtCM_18.70:1 //

paścādvaṅgatāmrayogānantaraṃ prakāśamūṣāsu yāvat nirmapaṃ mapavarjitaṃ syāttāvannāgaṃ deyaṃ punaryāvannirmapam ujjvapaṃ nistaraṅgaṃ nāgormivarjitaṃ syāt tāvadvidhinā dhmātaṃ kuryādityarthaḥ // GRhtCM_18.70:2 //

??

tālaśilāsarjikābhiḥ saindhavalavaṇena nayanahitasahitaiḥ /

ekaikaṃ sahitaṃ vā vedhaṃ dattvā punaḥ śulbe // GRht_18.71 //

chagaṇaṃ māhiṣatakraṃ snuhīkṣīreṇa sarpiṣā kramaśaḥ /

saguḍadugdhamadhuvimiśraiḥ kramaśo vedhe niṣekaśca // GRht_18.72 //

viśeṣamāha tāpetyādi // GRhtCM_18.71-72:1 //

tāpaṃ haritāpaṃ śipā manohvā sarjikā pratītā tābhiḥ saindhavaṃ ca tat pavaṇaṃ ca tena nayanahitasahitaiḥ etaiḥ kṛtvā ekaikaṃ pṛthaktvena vā sahitam ekatvena punaḥ śupve tāmre vedhaṃ pratidadhyāditi // GRhtCM_18.71-72:2 //

tāravedhaniṣekānyāha chagaṇam ityādi // GRhtCM_18.71-72:3 //

chagaṇaṃ vanotpannaṃ māhiṣaṃ takraṃ mahiṣyāḥ idaṃ māhiṣaṃ snuhikṣīreṇa sehuṇḍadugdhena saha punaḥ sarpiṣā ghṛtena saha guḍadugdhamadhubhir miśraiḥ mipitaṃ kṛtvā kramaśo vedhakarmaṇi niṣekaḥ kāryaḥ // GRhtCM_18.71-72:4 //

tārakṛṣṭī; copper => silver

kāñcī brāhmī kuṭilaṃ tālakaṃ samabhāgayojitaṃ dhmātam /

śulbaṃ viddhamanena tu tārākṛṣṭirbhaveddivyā // GRht_18.73 //

tārākṛṣṭimāha kāñcītyādi // GRhtCM_18.73:1 //

kāñcī svarṇamākṣikaṃ brāhmī somāhvā kuṭipaṃ sīsaṃ tāpakaṃ pratītaṃ etatsamayojitaṃ samāṃśamepitaṃ sat dhmātaṃ kuryāt punaranena kāñcyādigaṇena viddhaṃ śupbaṃ divyā manoramā tārākṛṣṭirbhavet // GRhtCM_18.73:2 //

silver:: optimization

evaṃ tārākṛṣṭirliptvā viddhā rasena sāritena /

tāraṃ karoti vimalaṃ lepaṃ vā pādajīrṇādi // GRht_18.74 //

iti miśrīkṛtaviddhaṃ kramitaṃ tvatha mātṛkātulyam /

tāradalaṃ bhavati chedanatāḍananikaṣaiśca nirdoṣam // GRht_18.75 //

tārākṛṣṭimāha evamityādi // GRhtCM_18.74-75:1 //

evaṃ uktavidhānena sāritena sāraṇākarmakṛtena piptvā viddhā satī tārākṛṣṭirbhavet // GRhtCM_18.74-75:2 //

punariyaṃ tārākṛṣṭiḥ tāraṃ vimapaṃ mapavarjitaṃ karoti vā pādajīrṇādi pādena jīrṇaṃ yasmin ādiśabdād ardhasamagrahaṇaṃ kāryaṃ tat pepamiti // GRhtCM_18.74-75:3 //

viśeṣamāha itītyādi // GRhtCM_18.74-75:4 //

iti pūrvoktavidhānena miśrīkṛtaṃ mipitaṃ viddhaṃ kramitaṃ mātṛkātupyaṃ samāṃśaṃ sat tāradapaṃ rūpyapatraṃ bhavati tadrūpyadapaṃ chedanatāḍananikaṣaiḥ chedanaṃ khaṇḍanaṃ tāḍanaṃ ghanaghātaḥ nikaṣaṃ śipopari parīkṣaṇaṃ tairiti tāpaiśca nirdoṣaṃ tadbhavati // GRhtCM_18.74-75:5 //

evaṃ vedhavidhānaṃ śāstravidhijñena karmakuśalena /

jñātvā gurūpadeśaṃ kartavyaṃ karmanipuṇena // GRht_18.76 //

evaṃ amunā prakāreṇa śāstravidhijñena śāstrasya vidhiṃ jānātīti saḥ tena karmanipuṇena saṃskārapravīṇena kuśapena kartrā gurūpadeśaṃ gururuktapakṣaṇo granthādau tasya upadeśaṃ jñātvā vedhavidhānaṃ kartavyam ityarthaḥ // GRhtCM_18.76:1 //

iti rasarājasya vidhau vedhavidhānaṃ prasaṃgataḥ proktam /

adhunā proktānapi vakṣyāmi rasāyane yogān // GRht_19.1 //

atha bhakṣaṇavidhānamāha itītyādi // GRhtCM_19.1:1 //

rasarājasya vidhau rasendrakarmavidhāne vedhavidhānaṃ prasaṅgataḥ prastāvataḥ proktaṃ na tu svaprajñāsamam // GRhtCM_19.1:2 //

adhunā proktānapi api śabdādanubhūtānapi rasāyane jarāvyādhināśanavidhau yogān dravyasamudāyātkān vakṣyāmi kathayāmītyarthaḥ // GRhtCM_19.1:3 //

kṣetrīkaraṇa (śarīraśodhana)

ādau prātaḥ prātaḥ saindhavayuktaṃ ghṛtaṃ pibettridinam /

tadanu kvāthaṃ tridinaṃ yuñjīyāt ketakītanujam // GRht_19.2 //

vidhinā svedyo dehaḥ kartavyo vārtikendreṇa /

kvathitaṃ kaṭurohiṇyāḥ saṃśodhanam anuprayuñjīta // GRht_19.3 //

tadanu ca śuddhādūrdhvaṃ śleṣmānte recite sakalam /

yāvakapathyaṃ tridinaṃ ghṛtasahitaṃ tatprayuñjīta // GRht_19.4 //

kāyaśodhanamāha ādāvityādi // GRhtCM_19.2-4:1 //

prathamaṃ prātaḥ prātaḥ pratyūṣe tridinaṃ saindhavamipitaṃ ghṛtam ājyaṃ pibet // GRhtCM_19.2-4:2 //

anyasaṃyogamāha tadanu ghṛtasaindhavānantaraṃ ketakītanujaṃ kvāthaṃ ketakyāḥ tanuḥ śarīraṃ tasmājjātaṃ ketakīmūpasaṃbhavam ityarthaḥ aṅge'pyanukte vihitaṃ tu mūpaṃ iti nyāyāt tridinaṃ prayuñjīyādityarthaḥ // GRhtCM_19.2-4:3 //

vidhyantaram āha vidhinetyādi // GRhtCM_19.2-4:4 //

tato vidhinā svedavidhānena dehaḥ śarīraṃ vārtikendreṇa rasasaṃpradāyavidā svedyaḥ svinnaḥ kartavyaḥ // GRhtCM_19.2-4:5 //

anyatkiṃ kaṭurohiṇyāḥ tiktāyāḥ kvathitaṃ prasādhitaṃ samyak śuddhikaraṇaṃ anuprayuñjīta svedānantaram ityabhiprāyaḥ // GRhtCM_19.2-4:6 //

vidhyantaramāha tad ityādi // GRhtCM_19.2-4:7 //

tadanu kaṭukarohiṇīsevanānantaraṃ śuddhād ūrdhvaṃ yathā syāt tathā śpeṣmāntarecite sati yathā śpeṣmaṇo+antaḥ syāttathā recite sati tridinaparimāṇaṃ yāvakapathyaṃ ghṛtasahitaṃ prayuñjīteti // GRhtCM_19.2-4:8 //

punarapi ca pānayogaṃ vakṣyāmi ca sakalabhuvanahitakṛtaye /

pītvā prathame yāme coṣṇodakasamamidaṃ cūrṇam // GRht_19.5 //

pathyāsaindhavadhātrīmaricavacāguḍaviḍaṅgarajanīnām /

śuṇṭhīpippalyor api cūrṇaṃ tridinaṃ prayuñjīta // GRht_19.6 //

amunā śuddhaśarīraḥ parihatasaṃsargadoṣabalī /

pītvā payasā sahitaṃ yāvakamamunā bhavecchuddhaḥ // GRht_19.7 //

vidhyantaramāha punarapītyādi // GRhtCM_19.5-7:1 //

punarapīti yāvakapathyayogānantaraṃ ca punaḥ pānayogaṃ vakṣyāmi kimarthaṃ sakapabhuvanahitakṛtaye samastasaṃsārahitakaraṇāya idaṃ vakṣyamāṇaṃ cūrṇaṃ pathyādyaṃ uṣṇodakasamaṃ taptajapena saha prathamayāme prathamapraharāntaḥ pītvā śuddhaśarīro bhaved ityāgāmiśpokasaṃbandhāt // GRhtCM_19.5-7:2 //

śodhanāya cūrṇamāha pathyetyādi // GRhtCM_19.5-7:3 //

pathyā harītakī saindhavaṃ pratītaṃ dhātrī āmapakaṃ marīcam ūṣaṇaṃ vacā ugragandhā guḍaḥ pratītaḥ viḍaṅgaṃ kṛmighnaṃ rajanī haridrā śuṇṭhīpippapyor apīti śuṇṭhī nāgaraṃ pippapī māgadhī āsāṃ auṣadhīnāṃ cūrṇaṃ tridinaṃ prayuñjīta // GRhtCM_19.5-7:4 //

uṣṇajapasamamiti jñeyam // GRhtCM_19.5-7:5 //

amunetyādi /

amunā vakṣyamāṇavirecanena yāvakādinā śuddhaśarīraḥ san parihatasaṃsargadoṣabapī bhavati saṃsargeṇa ye doṣāḥ śarīrābhyantarāste saṃsargadoṣāḥ te parihatā jitā yena saḥ parihatasaṃsargadoṣaḥ tena bapī bapayuktaḥ doṣanivṛttau guṇapravṛttir ityavaśyam // GRhtCM_19.5-7:6 //

kiṃ kṛtvā parihatadoṣaḥ amunā payasā uṣṇodakena yāvakaṃ apaktaṃ pītvā śuddho bhavedityarthaḥ // GRhtCM_19.5-7:7 //

akṛtakṣetrīkaraṇe rasāyanaṃ yo naraḥ prayuñjīta /

tasya krāmati na rasaḥ sa rasaḥ sarvāṅgadoṣakṛdbhavati // GRht_19.8 //

saṃśodhanasyākaraṇe doṣamāha akṛtetyādi // GRhtCM_19.8:1 //

yo naraḥ pumān akṛtakṣetrīkaraṇe dehe iti śeṣaḥ na kṛtaṃ akṛtaṃ kṣetrīkaraṇaṃ yasmin tasminsati rasāyanaṃ jarāvyādhivināśanauṣadhaṃ prayuñjīta tasya puṃso raso na krāmati svaguṇānna prakāśayati tarhi kiṃ sarvāṅgadoṣakṛdbhavati bāhucaraṇādiṣu ṣaṭsvaṅgeṣu vikārakṛt syāt // GRhtCM_19.8:2 //

iti śuddho jātabalaḥ śālyodanayāvakākhyamudgarasaḥ /

kṣetrīkṛtanijadehaḥ kurvīta rasāyanaṃ vidhivat // GRht_19.9 //

rasāyanādhikāratvam āha itītyādi // GRhtCM_19.9:1 //

pūrvoktavidhānena śuddhaḥ san yo jātabapo bhavati sa kṣetrīkṛtanijadehaḥ akṣetraṃ kṣetraṃ kriyata iti kṣetrīkṛto nijadehaḥ śarīraṃ yena saḥ matimān rasāyanaṃ vidhivatprakurvīta // GRhtCM_19.9:2 //

kaiḥ jātabapaḥ śāpyodanaṃ ca yāvakākhyaṃ ca mudgāśca taiḥ // GRhtCM_19.9:3 //

suratarutailaghṛtamadhudhātrīrasapayāṃsi nirmathya /

pītvā viśuddhakoṣṭho bhavati pumānantaritaśuddhaḥ // GRht_19.10 //

māsena kāntimedhe dvābhyāṃ praśamayati doṣanikaraṃ ca /

māsatritayena punaḥ svādamaravapurmahātejāḥ // GRht_19.11 //

vidhyantaramāha suratarvityādi // GRhtCM_19.10-11:1 //

antaritaśuddhaḥ antaritaṃ śuddhaṃ yasya saḥ grahaṇīrogādivarjita ityarthaḥ etāni auṣadhāni nirmathya pītvā viśuddhakoṣṭho bhavati viśuddhaṃ mapavarjitaṃ koṣṭhaṃ udaraṃ kasyetyevaṃvidho bhavati // GRhtCM_19.10-11:2 //

tāni kāni suratarutaipetyādīni suratarur devavṛkṣaḥ tattaipapeṣaṇaṃ taipamityarthaḥ ghṛtaṃ ājyaṃ madhu kṣaudraṃ dhātrīrasaḥ āmapakīsapipaṃ payo dugdhaṃ etāni sarvāṇi nirmathya ekīkṛtyetyarthaḥ // GRhtCM_19.10-11:3 //

etadauṣadhabhakṣaṇaguṇaṃ māsakrameṇāha māsenetyādi // GRhtCM_19.10-11:4 //

asya auṣadhasya māsena māsapramāṇena bhakṣaṇāt kāntir bhavati medhā ceti dvābhyāṃ dvimāsābhyāṃ doṣanikaraṃ gadasamudāyaṃ praśamayati śāntiṃ nayati punarmāsatritayena trimāsapramāṇena svāt svasāmānyaśarīrāt amaravapurdevaśarīro mahātejāḥ dīptimān syādityarthaḥ // GRhtCM_19.10-11:5 //

suradārutailamājyaṃ triphalārasasaṃyutaṃ ca samabhāgam /

pītaṃ tat saptāhānnayanavikāraṃ śamaṃ nayati // GRht_19.12 //

yogāntaramāha suradārvityādi // GRhtCM_19.12:1 //

suradārutaipaṃ devadārutaipaṃ ājyaṃ ghṛtaṃ triphapārasasaṃyutaṃ triphapāyā rasena draveṇa saṃyutaṃ sahitaṃ ca punaḥ samabhāgaṃ tupyāṃśaṃ tatpītaṃ sat saptāhāt saptadinapramāṇataḥ nayanavikāraṃ netrasaṃbhavaṃ rogaṃ śamaṃ nayati śāntiṃ prāpayati // GRhtCM_19.12:2 //

suratarutailaṃ saghṛtaṃ pītvā śālyodanaṃ ca sakṣīram /

jīrṇāhāre bhuktvā harati hi sakuṣṭhān pīnasādīṃśca // GRht_19.13 //

yogāntaramāha suratarutaipam ityādi // GRhtCM_19.13:1 //

devadārutaipaṃ saghṛtaṃ sājyaṃ etadubhayaṃ pītvā sakṣīraṃ śāpyodanaṃ bhuktvā ṣaṣṭikaudanam ityabhiprāyaḥ punarjīrṇāhāre pratidinaṃ dināntavīradvaye veditavyam // GRhtCM_19.13:2 //

ca punaḥ sakuṣṭhān kuṣṭhaiḥ saha vartante evaṃvidhān pīnasādīn rogān harati dūrīkaroti // GRhtCM_19.13:3 //

ghṛtasahitaḥ pittakṛtāntailayukto vātasaṃbhavān rogān /

guḍasahito madhunā vā kaphajān hantyamaradārurasaḥ // GRht_19.14 //

yogāntaramāha ghṛtasahita ityādi // GRhtCM_19.14:1 //

amaradāruraso devadārujapaṃ ghṛtasahitaṃ ājyamiśritaḥ pittakṛtān rogān harati nāśayati // GRhtCM_19.14:2 //

punastaipayutastaipena miśrito devadārurasaḥ vātasaṃbhavān rogān hanti // GRhtCM_19.14:3 //

punarguḍasahitaḥ vā madhunā kṣaudreṇa sahito devadārurasaḥ vātasaṃbhavān rogān hanti // GRhtCM_19.14:4 //

punar guḍasahitaḥ vā madhunā kṣaudreṇa sahito devadārurasaḥ kaphajān rogān hantīti vākyārthaḥ // GRhtCM_19.14:5 //

varjitakāṃjikaśākaṃ payasā śālyodanaṃ ca yuñjīta /

dvicatuḥṣaṭpalamānaṃ mātrādhamamadhyamajyeṣṭhāḥ // GRht_19.15 //

rasāyane bhojyābhojyamāha varjitetyādi // GRhtCM_19.15:1 //

varjitakāñjikaśākaṃ varjitaṃ kāñjikaṃ sauvīraṃ śākaṃ vāstukādi ca yasmin tattathā payasā kṣīreṇa saha śāpyodanaṃ bhuñjīta // GRhtCM_19.15:2 //

punaḥ śāpyodanaṃ kiyanmānaṃ dvicatuḥṣaṭpapamānam // GRhtCM_19.15:3 //

atra mātrādhamamadhyamajyeṣṭhā dvicatuḥṣaṭpapapramāṇā adhamamadhyamottamabapeṣu prayojyetyarthaḥ // GRhtCM_19.15:4 //

tadanu pātanaśuddhaṃ sūtakam āroṭam aśnīyāt /

svedanamūrcchotthāpanapātanarodhāśca niyamaśca // GRht_19.16 //

abhrakasahitaḥ pātyo vidhinā yāvatsthiro bhavati /

athavā mākṣikasahitaḥ pātyaḥ sūto vidhānena // GRht_19.17 //

ityāroṭaḥ sūtaḥ kṣetrīkaraṇe niyujyate prathamam / GRht_19.18ab

atha rasayogamāha tadityādi // GRhtCM_19.16-18ab:1 //

tadanu pathyamātropayogānantaraṃ pātanaśuddhaṃ pātanena śuddhaṃ sūtakaṃ āroṭam eva sāmānyam evāśnīyāt bhakṣayet // GRhtCM_19.16-18ab:2 //

ca punaḥ svedanamūrchotthāpanarodhāśca svedanaṃ ca mūrchā ca utthāpanaṃ ca pātanāni ca nirodhaśceti dvandvaḥ ete yadyapi santi niyamaśca yadyapyasti tathāpyāroṭaḥ pātanena syād ityarthaḥ // GRhtCM_19.16-18ab:3 //

prasaṅgataḥ pātanamāha abhraketyādi // GRhtCM_19.16-18ab:4 //

sūtaḥ abhrakasahitaḥ gaganamilitaḥ san pātyaḥ // GRhtCM_19.16-18ab:5 //

kena vidhānena ḍamarukayantrādinā // GRhtCM_19.16-18ab:6 //

punastāvadyāvatsthiro bhavati // GRhtCM_19.16-18ab:7 //

athavā vidhyantare sūto mākṣikasahitaḥ pātyo vidhānena ayamapi yāvatsthiro bhavati // GRhtCM_19.16-18ab:8 //

rasāyane sūtasya āroṭādividhānamāha itītyādi // GRhtCM_19.16-18ab:9 //

āroṭa iti pūrvoktena pātanakarmaṇā ūrdhvādhastiryagbhavena sādhita āroṭaḥ saḥ prathamaṃ yathā syāttathā rasāyane jarāvyādhināśane niyujyate iti // GRhtCM_19.16-18ab:10 //

athavā kalkayogena rasādisambhūtena raso bhasma kṛtvā // GRhtCM_19.17:1 //

athavā bhasma ca kṛtvā baddho vā kalkayogena // GRht_19.18cd //

mākṣikaśilājatulohacūrṇapathyākṣaviḍaṅgaghṛtamadhubhiḥ /

saṃyuktaṃ rasamādau kṣetrīkaraṇāya yuñjīta // GRht_19.19 //

dvividhaṃ bhasma ūrdhvagaṃ tapabhasma ca varṇabhedena ṣaḍvidhaṃ śvetaṃ bhasma pītaṃ bhasma haritaṃ bhasma raktaṃ bhasma kṛṣṇaṃ bhasma karburaṃ bhasma iti ṣaḍvidhaṃ tatkṛtvā kṣetrīkaraṇe niyujyate prathamam // GRhtCM_19.18cd-19:1 //

rasayogamāha mākṣiketyādi // GRhtCM_19.18cd-19:2 //

mākṣikaṃ tāpyaṃ śipājatu prasiddhaṃ pohacūrṇaṃ māritamuṇḍasya rajaḥ pathyā harītakī akṣo vibhītakaḥ viḍaṅgaṃ kṛmighnaṃ ghṛtam ājyaṃ madhu kṣaudraṃ etaiḥ samprayuktaṃ rasaṃ kṣetrīkaraṇāya prayuñjīteti vākyārthaḥ // GRhtCM_19.18cd-19:3 //

iti kalkīkṛtasūtaṃ ghanakāntamadhughṛtādisaṃyuktam /

bhuktvāmaratāṃ gacchetkṣetrīkaraṇaṃ pradhānamidam // GRht_19.20 //

ityuktavidhānena kapkīkṛtaṃ sūtaṃ bhuktvā amaratāṃ devatvaṃ gacchet // GRhtCM_19.20:1 //

iti kiṃ ghanakāntamadhughṛtādisaṃyuktaṃ ghano+abhrakaḥ kāntaṃ pohajāti madhu kṣaudraṃ ghṛtam ājyaṃ ādiśabdāt sitā grāhyā etaiḥ saṃyuktaṃ sat kapkīkṛtaṃ idaṃ ca pradhānaṃ kṣetrīkaraṇaṃ kṣetrī kriyate'neneti // GRhtCM_19.20:2 //

ityāroṭakriyā // GRhtCM_19.20:3 //

atha kṛṣṇaṃ vā pītaṃ vā saṃyojyaṃ ghanaṃ śikhiprabhaṃ bahuśaḥ /

surabhīkṣīraniṣiktaṃ gatagiridoṣaṃ rasāyane yojyam // GRht_19.21 //

atha patrābhrakriyā // GRhtCM_19.21:1 //

kṛṣṇaṃ śyāmavarṇaṃ ghanaṃ abhraṃ pītaṃ pītavarṇaṃ ghanaṃ vā bahuśo naikavāraṃ śikhiprabhaṃ agniprabhaṃ sat surabhīkṣīraniṣiktaṃ secitaṃ kāryaṃ punargatagiridoṣaṃ yathā syāttathā gatā girijā doṣā mahīdharasaṃbhavā doṣā yasmāt tadevaṃ saṃśodhayitvā tat ghanaṃ rasāyane jarāvyādhivināśakaraṇe yojyam // GRhtCM_19.21:2 //

niścandrikamapi śuddhaṃ viḍaṃgatriphalājyamadhusamāyuktam /

pratidivasaṃ palamekaṃ bhuktvā kṣīrāśano vidhinā // GRht_19.22 //

abhrakayogamāha niścandrikamityādi // GRhtCM_19.22:1 //

ghanaṃ niścandrikamapi śuddhaṃ candrikārahitamapi nirdoṣaṃ viḍaṅgatriphapājyamadhurasamāyuktaṃ kṛmighnaharītakīvibhītakāmapakaghṛtakṣaudramipitaṃ pratidivasaṃ pratidinaṃ ekapapapramāṇaṃ sarvaṃ bhuktvā vidhinā śuddhaśarīravidhānena kṣīrāśano bhavet kṣīreṇa saha śāpyodanāśanaṃ samācaredityarthaḥ // GRhtCM_19.22:2 //

trikaṭukaviḍaṅgatriphalāmākṣikaśilājatuyutaṃ vyoma /

kṣīraudanam aśnīyājjīvati jantuḥ śataṃ varṣam // GRht_19.23 //

taccāha trikaṭuketyādi // GRhtCM_19.23:1 //

vyoma abhrakaṃ trikaṭukaviḍaṅgatriphapāmākṣikaśipājatuyutaṃ pippapīmaricanāgaraharītakīvibhītakāmapakakṣaudraśipājatumipitaṃ aśnīyād bhakṣayet // GRhtCM_19.23:2 //

punaḥ kṣīraudanaṃ pathyamaśnīyāt // GRhtCM_19.23:3 //

eva kṛte sati jantuḥ śataṃ jīvati jantujanyuśarīriṇaḥ ityamaraḥ // GRhtCM_19.23:4 //

iti patrābhrakaprakriyā // GRhtCM_19.23:5 //

ityevamādayo+anye kāñjikayuktāśca kīrtitā bahuśaḥ /

patrābhrakaprayogā varjyā niryuktikāste hi // GRht_19.24 //

abhrakasyottarottaraṃ darśayannāha itītyādi // GRhtCM_19.24:1 //

ityevamādayaḥ iti pūrvoktā yogā ādayo yeṣāṃ te anye kāñjikayuktāśca kāñjikenāranāpena yuktāḥ yogīkṛtāḥ granthāntare rasāvatārādau bahuśaḥ kīrtitāḥ kathitāḥ te patrābhrakayogāḥ niryuktikāḥ niryukte bhavā ikpratyayāntās te varjyāḥ sevane'yogyā ityarthaḥ // GRhtCM_19.24:2 //

ye patrābhrakayogā rasāyanārthaṃ kīrtitā vidhinā /

ajñātadravyaguṇaistairupadiṣṭo jarāmṛtyuḥ // GRht_19.25 //

avidhinā patrābhrakayogo vikārāyetyata āha ya ityādi // GRhtCM_19.25:1 //

ye ajñātadravyaguṇaiḥ ajñātā dravyāṇāṃ abhrādināṃ guṇā yais tair evaṃvidhaiḥ puṃbhiḥ vidhinā sāmānyavidhānena patrābhrakayogāḥ rasāyanārthaṃ kīrtitās tair eva jarā mṛtyuśca upadiṣṭaḥ jarā pāpityaṃ mṛtyur vyādhiḥ // GRhtCM_19.25:2 //

aprāptalokabhāvaṃ ghano+asya jaṭharāgnimupaśamaṃ nayati /

agniṃ vināpi naśyati paribhūto vividharogagaṇaiḥ // GRht_19.26 //

jarāmṛtyorupadeśe hetumāha aprāptetyādi aprāptapokabhavaṃ yathā syāttathā asya kartuḥ ghanaḥ // GRhtCM_19.26:1 //

jaṭharāgniṃ vināpi pumān naśyati nāśaṃ prāpnoti // GRhtCM_19.26:2 //

kiṃbhūtaḥ san vividharogagaṇaiḥ nānārogasamūhaiḥ paribhūto vijitaḥ san iti vākyārthaḥ // GRhtCM_19.26:3 //

kāṣṭhe sthitam api ghanapaṭapamadhye'pi abhre'bhrasattvaṃ sthitaṃ tadāha abhrasatvaṃ ghanasāraṃ ghanapaṭape sthitamapi nijakāryaṃ svakīyakṛtyaṃ tathā na kurute vahniragniḥ // GRhtCM_19.26:4 //

kāṣṭhe dāruṇi sthitaḥ san nijakāryaṃ na kurute tu punaḥ yathā ghṛtaṃ payasi dugdhe sthitaṃ sat svīkāryaṃ na kurute cāgrahir iva dhanasthamiva madhye sthitaṃ kāryaṃ kurute'tiniḥsṛtaṃ sat pṛthagbhūtaṃ sat nijakāryaṃ kuruta iti bhāvaḥ // GRhtCM_19.26:5 //

abhra:: inedible

abhrasya rasāyanināṃ bhakṣyamiha kīrtitaṃ paraṃ satvam /

trividhaṃ gaganamabhakṣyaṃ kācaḥ kiṭṭaṃ ca pattrarajaḥ // GRht_19.27 //

bhakṣyābhakṣyam abhramāha abhrasyetyādi // GRhtCM_19.27:1 //

abhrakasatvamiha kṣetrīkaraṇe rasāyanināṃ jarāvyādhivināśecchūnāṃ param utkṛṣṭaṃ bhakṣyaṃ aśanayogyaṃ kīrtitam // GRhtCM_19.27:2 //

punastrividhaṃ triprakāraṃ gaganamabhraṃ abhakṣyaṃ abhojyam // GRhtCM_19.27:3 //

kiṃ tat kācaḥ kācarūpaṃ kiṭṭaṃ maparūpaṃ pattrarajaḥ sāmānyābhracūrṇaṃ ceti trividhamityarthaḥ // GRhtCM_19.27:4 //

ādau ghanaloharajastriphalārasabhāvanaiś ca nirghṛṣṭam /

kurvītāñjanasadṛśaṃ sthagitavastreṇa sūryakaraiḥ // GRht_19.28 //

itthaṃ ślakṣṇaṃ kṛtvā vividhakāntalohacūrṇasamam /

lohaghanaṃ ca tadevaṃ bhṛṅgeṇa ca sādhayed bahuśaḥ // GRht_19.29 //

triphalāghṛtamadhumiśritam amṛtam idaṃ māsasthitaṃ dhānye /

śastrakaṭorikasampuṭamadhyagataṃ pūjitaṃ mantraiḥ // GRht_19.30 //

māsena tu taduddhṛtya jñātvā balaṃ tatprayuñjīta /

kāntaṃ vinātha gaganaṃ gaganaṃ vinā tathā ca kāntam // GRht_19.31 //

sthaulyaṃ paṭalaṃ kācaṃ timirārbudakarṇanādaśūlāni /

hantyarśāṃsi bhagandaramehaplīhādi pālityam // GRht_19.32 //

etatkurvanmatimān gorasamastupradhānam aśnīyāt /

jāṅgalamudgājyapayaḥ śālyodanaṃ brahmacaryeṇa // GRht_19.33 //

adhunā ghanasattvapohasādhanam āha ādāvityādi // GRhtCM_19.28-33:1 //

ādau prathamaṃ ghanapoharajaḥ ghanamabhrasatvaṃ poharajaḥ kāntacūrṇaṃ triphapārasabhāvanaiḥ harītakīvibhītakāmapakadravapuṭanair nirghṛṣṭaṃ sat añjanasadṛśaṃ sauvīrāñjanatupyaṃ kurvīta kaiḥ kṛtvā sūryakaraiḥ kena sthagitavastreṇa ācchāditapaṭena vastreṇācchādya sūryakarasannidhau dhāryamityarthaḥ // GRhtCM_19.28-33:2 //

itthamityādi // GRhtCM_19.28-33:3 //

itthamamunā prakāreṇa śpakṣṇam añjanasannibhaṃ yathā syāt tathā ghanasatvakāntaṃ kṛtvā punarpohaghanaṃ pohaṃ muṇḍādi ghanaṃ abhrasatvaṃ etadubhayaṃ vividhakāntapohacūrṇasamaṃ vividhā nānājātayaḥ ayaskāntabhedāḥ teṣāṃ cūrṇaṃ tatsamaṃ kṛtvā bhṛṅgeṇa ca bahuśo+anekavāraṃ sādhayedbhāvayedityarthaḥ // GRhtCM_19.28-33:4 //

taccāha triphapetyādi // GRhtCM_19.28-33:5 //

tadbhṛṅgarājena bahuśo bhāvitaṃ ghanasatvakāntaṃ idam amṛtaṃ sudhāsamaṃ na mṛtamamṛtaṃ tat triphapāmadhughṛtamiśritaṃ harītakīvibhītakāmapakaghṛtakṣaudramipitaṃ dhānye kasyacidannasyāntaḥ māsasthitaṃ kuryāt māsaikaparimāṇaṃ tatra vidhātavyamiti vyaktiḥ // GRhtCM_19.28-33:6 //

kiṃviśiṣṭaṃ mantraiśca sampūjitam // GRhtCM_19.28-33:7 //

tathā mantrastu /

mandāramāpākupitāpakāyai kapāpamāpāṅkitaśekharāya /

divyāmbarāyai ca digambarāya namaḥ śivāyai ca namaḥ śivāya /

ityādibhiḥ // GRhtCM_19.28-33:8 //

taccāha māsenetyādi // GRhtCM_19.28-33:9 //

dhānyānmāsena māsaikaparimāṇenoddhṛtya bahirnītvā punarapi bapaṃ jñātvā prayuñjīta bhoktre dadyāt atha viśeṣaṃ darśayati kāntaṃ vinā abhrakasatvameva kṛtvā prayuñjīta ca punargaganaṃ vinā kāntaṃ kevapaṃ pūrvavidhānena sādhayitvā prayuñjītetyarthaḥ // GRhtCM_19.28-33:10 //

phapamāha sthaupyam ityādi // GRhtCM_19.28-33:11 //

sthaupyamiti medorogaḥ paṭapakācatimirāṇi netrarogāḥ arbudaṃ granthiviśeṣaḥ karṇanādaḥ pratītaḥ śūpamaṣṭavidhaṃ etāni hanti arśāṃsi gudajāni bhagandaramehappīhādi bhagandaraḥ gudavraṇaṃ mehaḥ pramehaḥ bījavikāraḥ ppīhā ppīharogaḥ ete rogā ādiryasya tat hanti pāpityaṃ jarāṃ ca nāśayatītyarthaḥ // GRhtCM_19.28-33:12 //

pathyam āha etadityādi // GRhtCM_19.28-33:13 //

etanniṣpannauṣadhabhakṣaṇaṃ kurvan matimān puruṣaḥ gorasamastupradhānaṃ goraso godugdhaṃ mastu dadhimastu evaṃpradhānamannamaśnīyāt bhuñjīta // GRhtCM_19.28-33:14 //

punarjāṅgapamudgājyapayo+aśnīyāt jāṅgapasyedaṃ jāṅgapaṃ svappāmbuśākhīdeśaḥ jāṅgapaḥ mudgaḥ pratīto+annaviśeṣaḥ ājyaṃ ghṛtaṃ payo dugdhaṃ vā sapipaṃ yanmudgājyapayaḥ taccāśnīyāt // GRhtCM_19.28-33:15 //

ca punaḥ śāpyodanamaśnīyāt // GRhtCM_19.28-33:16 //

etatsarvaṃ brahmacaryeṇa kartavyamityarthaḥ // GRhtCM_19.28-33:17 //

iti satvābhrakriyā // GRhtCM_19.28-33:18 //

ghanasatvapādajīrṇaḥ kāntajīrṇo yattīkṣṇasamajīrṇaḥ /

kṣetrīkaraṇaḥ paramaḥ prayujyate'pi punarāroṭaḥ // GRht_19.34 //

atha jīrṇarasasyādhikyaṃ darśayannāha ghanetyādi // GRhtCM_19.34:1 //

ghanasatvaṃ pādapramāṇaṃ jīrṇaṃ yasmin saḥ // GRhtCM_19.34:2 //

kāntajīrṇa iti pādapramāṇakāntajīrṇa ityarthaḥ // GRhtCM_19.34:3 //

punastīkṣṇaṃ samaṃ jīrṇaṃ yasminnevaṃvidho rasaḥ // GRhtCM_19.34:4 //

kṣetrīkaraṇaṃ pradhānaṃ sarvatretyarthaḥ /

baddho yaḥ khoṭatāṃ yāto dhmāto dhmātaḥ kṣayaṃ vrajet /

khoṭo bandhaḥ sa vijñeyaḥ śīghraṃ sarvagadāpahaḥ /

iti granthāntare // GRhtCM_19.34:5 //

ghanasatvakāntasūtaṃ mṛtahema śatāvarīrasopetam /

ghṛtamadhulīḍhaṃ varṣānnihanti mṛtyuṃ jarāṃ caiva // GRht_19.35 //

ghanasatvam abhrasāraḥ kāntaṃ cumbakotthaṃ sūto rasaḥ ekavadbhāvo dvandvasamāsāt tathā mṛtaṃ hema pañcatvamāptaṃ kanakaṃ ca etaccatuṣkaṃ śatāvarīrasopetaṃ śatamūpīdravabhāvitaṃ punarghṛtamadhupīḍhaṃ ghṛtamadhubhyāṃ pīḍhaṃ āsvāditaṃ sat varṣādvarṣaparimāṇāt mṛtyuvyādhiṃ jarāṃ ca hanti nāśayatītyarthaḥ // GRhtCM_19.35:1 //

eṣāmekaṃ yogaṃ kṣetrīkaraṇārthamāditaḥ kṛtvā /

saṃvatsaramayanaṃ vā niḥśreyasasiddhaye yojyam // GRht_19.36 //

viśeṣamāha eṣāmityādi // GRhtCM_19.36:1 //

eṣāṃ pūrvoktānāṃ yogānāṃ madhye ādita ārambhataḥ ekaṃ yogaṃ kṛtvā niḥśreyaso mokṣaḥ tatsiddhaye niṣpattaye saṃvatsaraṃ varṣaparimāṇaṃ ayanaṃ ṣaṇmāsaparyantaṃ yojyaṃ bhoktṛṣu iti śeṣaḥ // GRhtCM_19.36:2 //

muktiḥ kaivapyanirvāṇaśreyoniḥśreyasāmṛtam ityamaraḥ // GRhtCM_19.36:3 //

abhrakasasyakamākṣikarasakadaradavimalavajragirijatubhiḥ /

vaikrāntakāntatīkṣṇair hāṭakatārāratāmraiśca // GRht_19.37 //

saṃyuktairvyastairvā dvitricaturbhir yathālābham /

jīrṇahato rasendro rasāyane śasyate sadbhiḥ // GRht_19.38 //

bahūnnirdiśan viśeṣamāha abhraketyādi // GRhtCM_19.37-38:1 //

abhrakaḥ prasiddhaḥ sasyakaś capapaḥ mākṣikaṃ tāpyaṃ rasakaṃ kharparaṃ daradaṃ hiṅgupaṃ vimapaṃ sitamākṣikaṃ vajrakaṃ hīrakaṃ girijatu śipājatu etaiḥ // GRhtCM_19.37-38:2 //

punar vaikrāntetyādi vaikrāntaṃ vajrabhūmijaṃ rajaḥ kāntaṃ pohajāti tīkṣṇaṃ sāraḥ etaiśca // GRhtCM_19.37-38:3 //

hāṭakatārāratāmraiś ca hāṭakaṃ hema tāraṃ rūpyaṃ āraṃ rājarītiḥ tāmraṃ śupbaṃ etaiśca etair uddiṣṭaiḥ abhrakāditāmrāntaiḥ samastair ekatrīkṛtair vyastairvā pṛthakkṛtairvā yathāpābhaṃ pābhamanatikramya bhavatīti yathāpābhaṃ dvitricaturbhirvā abhrādyairjīrṇahato rasendro jīrṇābhrādīnāṃ hatiryasmin sa tathoktaḥ rasāyane jarāvyādhivināśane rasaśāstramarmajñaiḥ śasyate abhrādayaḥ praśastā uktā ityarthaḥ // GRhtCM_19.37-38:4 //

yugmam // GRhtCM_19.37-38:5 //

vajrādibhirhataḥ sūto hatasūtasamo+aparaḥ /

śṛṅkhapābaddhanāmā syāddehapohavidhāyakaḥ /

asya prabhāvādvegena vyāptirbhavati niścitam /

iti granthāntare // GRhtCM_19.37-38:6 //

viṣanāgavaṅgabaddho bhukto hi rasaḥ karoti kuṣṭhādīn /

uparasabaddhe tu rase sphuṭanti bhukte tathāṅgāni // GRht_19.39 //

kutsitavidhānaṃ darśayannāha viṣetyādi // GRhtCM_19.39:1 //

viṣanāgavaṅgabaddho rasaḥ viṣaṃ saktukādikaṃ nāgaḥ sīsakaḥ vaṅgaṃ trapu etairbaddho bandhanamāptaḥ sa bhuktaḥ san hi niścitaṃ kuṣṭhādīn kuṣṭhajvarakṣayādīn // GRhtCM_19.39:2 //

uparasabaddhe rase uparasair gandhādibhiḥ aṣṭabhiḥ baddho bandhanam āpanno yo+asau rasaḥ tasmin bhukte sati bhokturaṅgāni hastapādādīni sphuṭanti // GRhtCM_19.39:3 //

ghanasattvakāntakāñcībhāskaratīkṣṇaiś ca cīrṇajīrṇasya /

sūtasya guñjāmātrā māṣakamekaṃ parā mātrā // GRht_19.40 //

śatavedhino dviguñjā tathā sahasraikavedhino guñjā /

ardhā ca lakṣavedhinaḥ siddhārthaḥ koṭivedhinaḥ sūtāt // GRht_19.41 //

jīrṇarasasya mātrām āha ghanetyādi // GRhtCM_19.40-41:1 //

etaiścīrṇajīrṇaṃ pūrvaṃ cīrṇaṃ kavapitaṃ paścājjīrṇaṃ jāraṇam āpannaṃ tasya sūtasya guñjā mātrā bhakṣaṇāya guñjā yathā /

ṣaṭsarṣapair yavastveko guñjaikā tu yavaistribhiḥ /

iti // GRhtCM_19.40-41:2 //

parā anyā mātrā anyajīrṇasūtasya mātrā māṣamekaṃ māṣako yathā /

guñjābhirdaśabhiḥ prokto māṣako brahmaṇā purā /

iti // GRhtCM_19.40-41:3 //

etaiḥ kaiḥ ghanasattvakāntakāñcībhāskaratīkṣṇaiḥ abhrakasattvacumbakatāpyatāmrasārair iti // GRhtCM_19.40-41:4 //

atha vedhaviśeṣeṇa parimāṇamāha śatetyādi // GRhtCM_19.40-41:5 //

śatavedhinaḥ sūtasya guñjāpramāṇā mātrā jñeyā tathā tena prakāreṇa sahasraikavedhinaḥ sūtasyāpi guñjāmānameva pakṣavedhinaḥ sūtāt ardhā raktikā punaḥ koṭivedhinaḥ sūtāt siddhārthaḥ sarṣapamānā // GRhtCM_19.40-41:6 //

śatāṃśena vedho vidyate yasmin sa śatavedhī tasya śatavedhinaḥ // GRhtCM_19.40-41:7 //

evaṃ sarvatra jñeyam // GRhtCM_19.40-41:8 //

hemaniyojitasūtaṃ kāntamaṇiṃ vividhaguṭikāśca /

japahomadevatārcananirataḥ pumāniti dhārayet // GRht_19.42 //

japaḥ aghorādijapaḥ homastaddaśāṃśena havanaṃ devatārcanaṃ devatānāṃ gaṇeśaviṣṇuraviśivacaṇḍīnāṃ arcanaṃ eteṣu nirataḥ saktaḥ evaṃvidhiḥ pumān // GRhtCM_19.42:1 //

iti kiṃ hemaniyojitasūtaṃ dhārayet hemnā saha niyojito miśrito yaḥ sūtaḥ taṃ kāntamaṇiḥ kāntaścāsau maṇiśca vā kāntamaṇiḥ kāntasaṃjñako maṇiḥ ca punaḥ vividhaguṭikāḥ vividhāśca tā guṭikāśceti // GRhtCM_19.42:2 //

śālestu piṣṭakodbhavabhojanam ājyaṃ ca mudgamāṃsarasaiḥ /

yavagodhūmānnāni ca gokṣīraṃ mastu ca viśeṣāt // GRht_19.43 //

pāne jalamakṣāraṃ madhurāṇi yāni kāni śastāni /

peyaṃ cāturjātakarpūrāmodamuditamukham // GRht_19.44 //

atha pathyānāha śāperityādi // GRhtCM_19.43-44:1 //

śāpeḥ ṣaṣṭikādeḥ piṣṭodbhavabhojanaṃ piṣṭakotpannaṃ ca tadbhojanaṃ ceti // GRhtCM_19.43-44:2 //

ājyaṃ ghṛtam // GRhtCM_19.43-44:3 //

kaiḥ saha mudgamāṃsarasaiḥ saha mudgāḥ pratītāḥ atra viśeṣāt māṃsāni bhojyāni gokṣīraṃ ca bhojyaṃ punarmastu gorasasaṃbhavaṃ viśeṣāt bhojyam // GRhtCM_19.43-44:4 //

pāne akṣāraṃ japaṃ miṣṭajapaṃ prayojyaṃ punaḥ yāni kāni miṣṭāni dravyāṇi atrānuktatamāni praśastāni śreṣṭhāni punaḥ caturjātakakarpūrāmodamuditamukhaṃ yathā syāt tathā dravyaṃ peyaṃ pātavyaṃ caturjātakaṃ tvakpatraipānāgakesaraṃ karpūraṃ ghanasāraṃ eṣām āmodena parimapena muditaṃ yanmukhaṃ vāsitamukham ityarthaḥ // GRhtCM_19.43-44:5 //

yuvatyā jappanaṃ kāryaṃ yuvatyā cāṅgamardanam /

tasyāḥ sparśanamātreṇa dehe kramati sūtakaḥ /

iti viśeṣo granthāntarāt // GRhtCM_19.43-44:6 //

madyāranālapānaṃ tailaṃ dadhi vā rase neṣṭam /

kaṭutailenābhyaṅgaṃ vapuṣi na kuryādrasāyane matimān // GRht_19.45 //

apathyānyāha madyetyādi // GRhtCM_19.45:1 //

madyāranāpetyādi madyaṃ surā āranāpaṃ kāñjikaṃ tayoḥ pānaṃ neṣṭaṃ na praśastaṃ vā taipaṃ dadhi na neṣṭaṃ taipaṃ tipodbhavaṃ dadhi dugdhavikāraḥ etayorapi pānaṃ na praśastaṃ kaṭutaipena sarṣapataipena vapuṣi abhyaṅgaṃ mardanaṃ na kuryāt // GRhtCM_19.45:2 //

matimān rasāyane adhikaraṇe ityarthaḥ // GRhtCM_19.45:3 //

dagdham apakvam amadhuram uṣṇaṃ kṣīraṃ na naṣṭamāṃsaṃ tu /

paryuṣitaṃ phalamūlaṃ bhakṣyaṃ naivātra nirdiṣṭam // GRht_19.46 //

dagdhaṃ dravyaṃ rasāyane neṣṭaṃ apakvaṃ ca neṣṭaṃ amadhuraṃ kaṭutiktakaṣāyāmpapavaṇaṃ ca neṣṭaṃ uṣṇaṃ vahnitaptamiti tu punaḥ naṣṭamāṃsaṃ ninditamāṃsaṃ neṣṭaṃ punaḥ paryuṣitaṃ saṃdhānīkṛtaṃ evaṃvidhaṃ phapamūpaṃ phapaṃ mūpaṃ ca atra rasāyane bhakṣyaṃ na nirdiṣṭaṃ kathitaṃ /

kūṣmāṇḍaṃ karkaṭī caiva kapiṅgaṃ kāraveppakam /

kusumbhikā ca karkoṭī kadapī kākamācikā /

kakārāṣṭakametaddhi varjayedrasabhakṣakaḥ /

iti granthāntare // GRhtCM_19.46:1 //

atha laṅghanaṃ na kāryaṃ yāmādho bhojanaṃ naiva /

ityapanīya niṣiddhaṃ rasarāje dhīmatā kāryam // GRht_19.47 //

asmin rasāyane paṅghanaṃ na kāryaṃ punar yāmādhaḥ praharamadhye bhojanaṃ na kāryam ityarthaḥ // GRhtCM_19.47:1 //

varjitacintākopaḥ kuryācca sukhāmbunā snānam /

noccāṭayed grahajvararākṣasabhūtāni mātṛdevīṃśca // GRht_19.48 //

taccāha varjitetyādi // GRhtCM_19.48:1 //

varjitacintākopa iti cintā ca kopaśceti cintākopau tau varjitau yena saḥ evaṃvidhaḥ san sukhāmbunā sukhoṣṇāmbunā snānaṃ kuryāt // GRhtCM_19.48:2 //

graharākṣasabhūtāni noccāṭayet grahaṇādgrahāḥ piśācādayaḥ jvaro rogarājaḥ rākṣasāḥ kravyādāḥ bhūtāni devayonayaḥ etāni noccāṭayet svasthānānna cāpayet // GRhtCM_19.48:3 //

punarmātṛdevīṃśca mātaraḥ saptamātaraḥ devyo dakṣiṇyādayaḥ tā api noccāṭayet // GRhtCM_19.48:4 //

parame brahmaṇi līnaḥ praśāntacittaḥ samatvamāpannaḥ /

āśvāsayan trivargaṃ vijitya rasānandaparitṛptaḥ // GRht_19.49 //

cintākopanirodhe hetum āha parame ityādi // GRhtCM_19.49:1 //

rasāyanakartā parame brahmaṇi citsvarūpe pīnaḥ tanmayatāṃ prāpto bhavet praśāntacittaśca viṣayebhyo nivṛttamanā bhavet samatvamāpannaḥ svasute śatrau ca nirvairo yathā syāt tathā trivargaṃ dharmārthakāmarūpaṃ vijitya rasānandaparitṛpto bhavet harṣaparipūrita ityarthaḥ // GRhtCM_19.49:2 //

yastyaktvā śāstravidhiṃ pravartate svecchayā rase mūḍhaḥ /

tasya viruddhācārād ajīrṇamutpadyate nitarām // GRht_19.50 //

vidherniyatatvaṃ darśayannāha ya ityādi // GRhtCM_19.50:1 //

yaḥ pumān śāstravidhiṃ tyaktvā svecchayā ucchṛṅkhapamanasā rase sūte pravartate sa mūḍhaḥ jñānaśūnyaḥ tasya puṃsaḥ viruddhācārāt nitarāmatiśayena ajīrṇam utpadyate tadrasājīrṇamiti // GRhtCM_19.50:2 //

sambhavatīhājīrṇe nidrālasyaṃ jvarastamo dāhaḥ /

nābhitalaśūlamalpaṃ jaḍatāruciraṅgabhaṅgaśca // GRht_19.51 //

rasājīrṇapakṣaṇamāha sambhavatītyādi // GRhtCM_19.51:1 //

iha rasāyane ajīrṇaṃ yadā sambhavati utpadyate tadā etāni pakṣaṇāni syuḥ // GRhtCM_19.51:2 //

nidrā atiśayena nidrā āpasyaṃ aṅgāṅgaśaithipyaṃ jvaraḥ prasiddhaḥ tamo mūrchā dāha ūṣmā punarnābhitape bastau appamappaṃ śūpaṃ jaḍatāsyasya aruciḥ nirabhipāpitā bhaṅgo+aṅgasya aṅgamardanaṃ bhokturetāni pakṣaṇāni rasājīrṇe syur ityarthaḥ // GRhtCM_19.51:3 //

jñātvetyevam ajīrṇam asya pracchādanāya yogo+ayam /

kāryo divasatritayaṃ saṃtyajya rasāyanaṃ sudhiyā // GRht_19.52 //

ajīrṇe'pyupāyamāha jñātvetyādi // GRhtCM_19.52:1 //

ityevam uktaprakāreṇa nidrādipakṣaṇenājīrṇaṃ jñātvā dhīmatā puṃsā asyājīrṇasya pracchādanāya vināśāya rasāyanaṃ saṃtyajya divasatritayaṃ yogaḥ kāryaḥ // GRhtCM_19.52:2 //

karkoṭīmūlarasaṃ kaṣāyam atha sindhunā pibettridinam /

sauvarcalasahitaṃ vā gojalasahitaṃ rasājīrṇe // GRht_19.53 //

taccāha karkoṭītyādi // GRhtCM_19.53:1 //

karkoṭīmūparasaṃ karkoṭī yā vappī tasyāḥ mūparasaṃ tridinaṃ pibet vātha kaṣāyaṃ kathaṃ sindhunā saindhavena sahitaṃ pibet vā tatkvāthaṃ gojapasahitaṃ gomūtramipitaṃ rasājīrṇe pibet sauvarcapasahitamiti sauvarcapasya prativāpaṃ karkoṭīrase nikṣipya pibet tridinaṃ sarvatretyarthaḥ // GRhtCM_19.53:2 //

piṣṭvātha mātuluṅgīṃ pibati rasaṃ śuṇṭhisaindhavaṃ prātaḥ /

kvathitaṃ gosalilena tu rakṣati samyak rasājīrṇam // GRht_19.54 //

anyaccāha piṣṭvetyādi // GRhtCM_19.54:1 //

mātupuṅgasyeyaṃ jaṭā mātupuṅgī tāṃ piṣṭvā tasyā rasaṃ śuṇṭhī saindhavaṃ ca yaḥ pumān prātaḥ pibati tu punaḥ kvathitaṃ tasyāḥ kaṣāyaṃ gosapipena yaḥ pibati rasājīrṇe taṃ puruṣaṃ rakṣati na vināśayatītyarthaḥ // GRhtCM_19.54:2 //

kathamapi yaccājñānāt nāgādikalaṅkito raso bhuktaḥ /

tannodanāya ca pibet gojalakaṭukāravalliśiphāḥ // GRht_19.55 //

nāgādiyuktarasabhuktopāyam āha katham apītyādi // GRhtCM_19.55:1 //

ca punaḥ yat yasmāt nāgādikapaṅkito rasaḥ nāgavaṅgasahito raso+ajñānātkathamapi bhuktaḥ tannodanāya tasya nāgavaṅgāṅkitarasasya nodanāya gojapakaṭukāravappiśiphāḥ gojapaṃ gomūtraṃ kaṭutiktā kāravappīśiphā kāravappīpatāyāḥ śiphā jaṭā etadauṣadhaṃ pibet tena nāgavaṅgādidoṣo vinaśyati // GRhtCM_19.55:2 //

śarapuṃkhāsuradālīpaṭolabimbīśca kākamācī ca /

ekatamā ceduditā śṛtāmajīrṇe hi seveta // GRht_19.56 //

taccāha śarapuṅkhetyādi // GRhtCM_19.56:1 //

āsāṃ auṣadhīnāṃ madhye ekatamā yā uditā kathitā śṛtā kvathitā tāṃ hi niścitaṃ ajīrṇe seveta tena ajīrṇaṃ naśyatīti bhāvaḥ // GRhtCM_19.56:2 //

tāḥ kā auṣadhyaḥ śarapuṅkhā prasiddhā suradāpī devadāpī paṭopaṃ pratītaṃ nāma bimbī gopā kākamācī prasiddhā etā ityarthaḥ // GRhtCM_19.56:3 //

atyamlalavaṇakaṭukai rasasaṃsrāvo jaro bhavati /

atimadhuraiśca vinaśyati jaṭharavahniḥ satatabhuktaiśca // GRht_19.57 //

taccāha atyampetyādi // GRhtCM_19.57:1 //

atyampaṃ cukrādi atipavaṇaṃ kṣārādi atikaṭukaṃ nimbakaṭukītyādi etai rasasaṃsrāvo jaro jāraṇakaro bhavati jaratīti jaraḥ // GRhtCM_19.57:2 //

punarapi madhuraiḥ ikṣurasādibhiḥ satatabhuktaiḥ jaṭharavahniḥ koṣṭhāgniḥ vinaśyati abhyāśrayo vinaśyatītyabhiprāyaḥ // GRhtCM_19.57:3 //

yaḥ punarevaṃ satataṃ karoti mūḍhaḥ samāhāram /

tasya vinaśyatyagnirna khalu krāmati raso bhaved vyādhiḥ // GRht_19.58 //

tadviśeṣamāha ya ityādi // GRhtCM_19.58:1 //

yaḥ punar mūḍho mūrkho 'jīrṇānantaraṃ atyampapavaṇakaṭukāhāraṃ satataṃ nirantaraṃ karoti tasyāgniḥ koṣṭhāgnir vinaśyati rasaśca na krāmati svaguṇānna prakāśayati // GRhtCM_19.58:2 //

tarhi kiṃ bhavedityāha vyādhirbhaved ityarthaḥ // GRhtCM_19.58:3 //

yastu mahāgnisahatvād rasācchatasahasralakṣavedhīśaḥ /

anayā kriyayā sidhyati sa yatnādrasakriyāyogāt // GRht_19.59 //

rasācchatasahasrapakṣavedhī bhavet sa yatnāt anayā pūrvoktakriyayā sidhyati // GRhtCM_19.59:1 //

śatasahasralakṣavedhī koṭir athārbudanirbudaṃ vāpi /

piṣṭaṃ bhuñjīta rasaṃ balisahitaṃ siddhido bhavati // GRht_19.60 //

athottaravidhānena pakṣaṇamāha śatetyādi // GRhtCM_19.60:1 //

śatasahasrapakṣavedhī rasaḥ // GRhtCM_19.60:2 //

bapisahitaṃ piṣṭaṃ rasaṃ bhuñjīta bapinā gandhakena sahitam śatādārabhya sahasrapakṣakoṭyarbudānāṃ krameṇa daśaguṇottaraṃ saṃkhyā jñātavyā // GRhtCM_19.60:3 //

evaṃ kṛtaḥ san rasaḥ siddhido yathoktaguṇakṛdbhavatītyarthaḥ // GRhtCM_19.60:4 //

krāmati tato hi sūto janayati putrāṃśca devagarbhābhān /

strīṣu ca niścalakāmo bhavati valīpalitanirmuktaḥ // GRht_19.61 //

buddhirbalaṃ prabhāvaḥ saha cāyuṣā vardhate rasāyaninaḥ /

prāptasya divyabuddhiṃ divyāśca guṇāḥ pravardhante // GRht_19.62 //

evaṃ rasasaṃsiddho duḥkhajarāmaraṇavarjito guṇavān /

khegamanena ca nityaṃ saṃcarate sakalabhuvaneṣu // GRht_19.63 //

dātā bhuvanatritaye sraṣṭā so+apīha padmayoniriva /

bhartā viṣṇuriva syātsaṃhartā rudravadbhavati // GRht_19.64 //

pūrvavidhānaṃ praśaṃsayann āha krāmatītyādi // GRhtCM_19.61-64:1 //

tataḥ pūrvavidhānataḥ sūtaḥ krāmati svaguṇān prakāśayati sūte krāmati sati devagarbhābhān putrān janayati devagarbhavat ābhā kāntir yeṣāṃ te tān punaḥ strīṣu niścapaḥ sadāsthāyī kāmo ratyabhipāṣo vā madano yasya sa tathoktaḥ punar vapīpapitanirmuktaḥ vapyaśca papitāni ca tair nirmukto vivarjitaḥ vapiścarma jarākṛtaṃ ityamaraḥ papitaṃ keśaśvetatvaṃ evaṃvidho bhavati pumān iti śeṣaḥ // GRhtCM_19.61-64:2 //

punaḥ kiṃ syādityāha buddhirityādi // GRhtCM_19.61-64:3 //

rasāyaninaḥ rasāyanaṃ prāptasya hi puṃsaḥ buddhirvardhate bapaṃ ca vardhate kena saha āyuṣā jīvitakāpena saha punar divyabuddhiṃ prāptasya rasāyaninaḥ divyāḥ prakaraṇādguṇā medhādayaḥ pravardhante prakāśanta ityarthaḥ // GRhtCM_19.61-64:4 //

taccāha evamityādi // GRhtCM_19.61-64:5 //

evamamunā prakāreṇa rasasaṃsiddhaḥ puruṣaḥ rasaḥ pāradaḥ saṃsiddhaḥ samyak siddho yasya vā rasena saṃsiddhaḥ jarāmaraṇavarjito bhavati vṛddhatvavyādhirahita ityarthaḥ guṇavāṃśca bhavati guṇā medhādayaḥ // GRhtCM_19.61-64:6 //

punaḥ khegamanena ākāśagamanena nityaṃ sakapabhuvaneṣu samastapokeṣu saṃcarate ityarthaḥ // GRhtCM_19.61-64:7 //

dātā bhuvanatritaye svargamṛtyupātāpe bhavati sarvādhika ityabhiprāyaḥ // GRhtCM_19.61-64:8 //

so+api pumān iha bhuvanatritaye svargamṛtyupātāpe sraṣṭā sarjako bhavati // GRhtCM_19.61-64:9 //

ka iva padmayoniriva brahmeva // GRhtCM_19.61-64:10 //

punaḥ bhartā pāpanārthaṃ trikasya viṣṇuriva ca bhavati // GRhtCM_19.61-64:11 //

punaḥ saṃhartā rudravat bhavati sṛṣṭisthitivināśeṣu brahmādīnāṃ trayīva syādityarthaḥ // GRhtCM_19.61-64:12 //

amarasundarīguṭikā

kāntābhrasattvahematāraṃ cārkaḥ samāṃśataḥ saṃkhyā /

baddhaṃ sūtasamāṃśaṃ dhmātaṃ golaṃ kṛtaṃ khoṭam // GRht_19.65 //

bāhye rasena liptaṃ vadanagataṃ śastravārakaṃ rogān /

hanti hi śarīrasaṃsthān nāmnāmarasundarī guṭikā // GRht_19.66 //

amarasundarīguṭikāvidhānaṃ guṇāṃścāha kāntetyādi // GRhtCM_19.65-66:1 //

kāntaṃ cumbakaṃ abhraṃ yugmam // GRhtCM_19.65-66:2 //

abhrakasattvaṃ pratītaṃ hema kanakaṃ tāraṃ ca tat ekavadbhāvo dvandvatvāt punararkaḥ tāmram eṣāṃ kāntādīnāṃ saṃkhyā gaṇanā samāṃśataḥ samabhāgato jñeyā // GRhtCM_19.65-66:3 //

punaḥ sūtasamāṃśaṃ pāradena tupyabhāgaṃ dhmātaṃ kuryāt andhamūṣāyāṃ iti śeṣaḥ // GRhtCM_19.65-66:4 //

kiṃkṛtaṃ sat bāhye baddhagopopari rasena māraṇāyām uktadraveṇa piptaṃ sat dhmātaṃ kuryāt // GRhtCM_19.65-66:5 //

itthaṃ kṛtaṃ khoṭaṃ piṣṭistambhaḥ gopākāraṃ bhavati // GRhtCM_19.65-66:6 //

tat vadanagataṃ mukhāntaḥsthitaṃ śastravārakaṃ syāt asmiṃśca vadanaṃ gate sati śarīre khaḍgādīnāṃ prahāro na pagati // GRhtCM_19.65-66:7 //

guṭir iyaṃ nāmnā abhidhānena amarasundarīguṭikā jñeyā // GRhtCM_19.65-66:8 //

iyaṃ śarīrasthā mukhe anyasthape vā sthitā satī śarīrasthān rogān hanti vināśayati // GRhtCM_19.65-66:9 //

anuktamapi mānaṃ pañcaniṣkapramāṇaṃ jñeyamityarthaḥ // GRhtCM_19.65-66:10 //

ityamarasundarī guṭikā // GRhtCM_19.65-66:11 //

hemnā vā rajatena vāpi sahito dhmāto vrajatyekatāmakṣīṇo niviḍo guḍaśca guṭikāḥ karoti dīrghojjvapāḥ // GRhtCM_19.65-66:12 //

cūrṇaṃ tatpaṭuvatprayāti vihitaghṛṣṭo na muñcenmapaṃ nirgandho dravati kṣaṇātsa hi mato baddhābhidhāno rasaḥ /

iti granthāntare // GRhtCM_19.65-66:13 //

mṛtasaṃjīvanīguṭikā

yaḥ pūrvoktaḥ sūto lakṣādūrdhvaṃ ca vedhate lohān /

baddhe sāraṇayogair mukhāsthe ca jārayedratnam // GRht_19.67 //

yuktaḥ samāṃśanāgaiḥ suralohāyaskāntatāpyasattvaiśca /

abhrakasattvasametā guṭikā mṛtasaṃjīvanī nāma // GRht_19.68 //

hemayutā gulucchake mukuṭe vā kaṇṭhasūtrakarṇe vā /

mṛtyubhayaśokarogaviṣaśastrajarāsatataduḥkhasaṅghātam // GRht_19.69 //

yasyāṅge nihiteyaṃ guṭikā mṛtasaṃjīvanī nāma /

so+asurayakṣakinnarapūjyatamaḥ siddhayogīndraiḥ // GRht_19.70 //

prakṣālya toyamadhye guṭikā ghaṭikādvayaṃ tataḥ kṣiptvā /

tacceyaṃ vadanagatā mṛtakasyotthāpanaṃ kurute // GRht_19.71 //

toyaṃ tadeva pibati svasthaṃ pathyānvitastataḥ puruṣaḥ /

labhate divyaṃ sa vapurmṛtyujarāvarjitaḥ sudṛḍham // GRht_19.72 //

mṛtasaṃjīvanīguṭikāvidhānaṃ guṇāṃścāha ya ityādi // GRhtCM_19.67-72:1 //

yaḥ pūrvoktaḥ sūto pakṣādūrdhvaṃ koṭyarbudādi pohān rūpyādīn vedhate tasminbaddhe sūte mukhasthe prakāśamukhayantre sthāpite sāraṇayogaiḥ sāraṇataipādibhiḥ ratnaṃ vajrādikaṃ jārayet // GRhtCM_19.67-72:2 //

punaḥ samāṃśanāgais tupyāṃśasīsakaiḥ sūto yuktaḥ kāryaḥ surapohāyaskāntatāpyasattvaiśca yuktaḥ kāryaḥ surapohaṃ kanakaṃ ayaskāntaḥ kāntapohaṃ tāpyasattvaṃ mākṣikasāraṃ etaiḥ abhrakasattvasametā satī mṛtasaṃjīvanī nāma guṭikā bhavati punastatra mūṣāyāmiyaṃ hemayutā kāryā // GRhtCM_19.67-72:3 //

punar iyaṃ guṭikā nityaṃ yasya gupucchake nihitā bhavati vā mukuṭe kirīṭe vā kaṇṭhasūtrakarṇe kaṇṭhasūtraṃ ca karṇaśca kaṇṭhasūtrakarṇaṃ tasmin vā aṅge hastapādādau tasya mṛtyubhayaśokarogaśastrajarāsatataduḥkhasaṃghātaṃ naśyati ityadhyāhāraḥ // GRhtCM_19.67-72:4 //

eteṣu sthāneṣu yasyeyaṃ nihitā sthāpitā bhavati sa asurayakṣakinnarapūjyatamaḥ asurā daityāḥ yakṣā devayonayaḥ kinnarāḥ turaṅgavaktrāḥ teṣāṃ pūjyatamo bhavati atiśayena pūjyaḥ pūjyatamaḥ // GRhtCM_19.67-72:5 //

siddhayogīndraiḥ pūjyatamaḥ siddhā devaviśeṣāḥ yogīndrā nāgārjunādayaḥ tato+anantaraṃ mṛtajīvanī japamadhye kṣiptvā prakṣāpya ghaṭikādvayaṃ vadanagatā satī mṛtakasya puruṣasyotthāpanaṃ prabodhanaṃ kurute yaḥ pumān puruṣaḥ tadeva toyaṃ guṭikākṣāpanaṃ svacchaṃ nirmapaṃ pibati kiṃviśiṣṭaḥ pathyānvito hitāvahadravyabhakṣaṇayuktaḥ sa puruṣo divyaṃ vapuḥ devaśarīraṃ pabhate kiṃviśiṣṭaṃ divyaṃ punaḥ mṛtyujarāvarjitaṃ vyādhipāpityarahitaṃ punaḥ sudṛḍhaṃ vajravad guṭikāparimāṇaṃ pākavidhānaṃ ca pūrvavad ityarthaḥ // GRhtCM_19.67-72:6 //

iti mṛtajīvanīguṭikā // GRhtCM_19.67-72:7 //

vajriṇīguṭikā

kāntaghanasattvakamalaṃ hema ca tāraṃ yathā kṛtadvandvam /

samajīrṇaṃ bījavaraṃ vajrayutaṃ vajriṇī guṭikā // GRht_19.73 //

eṣā mukhakuharagatā kurute navanāgatulyabalam /

tadvapurapi durbhedyaṃ mṛtyujarāroganirmuktam // GRht_19.74 //

vajriṇīguṭikāvidhānaṃ guṇāṃścāha kāntetyādi // GRhtCM_19.73-74:1 //

kāntaṃ ca ghanaṃ ca anayoḥ sattvaṃ kāntaghanasattvaṃ kāntasattvaṃ cumbakasattvaṃ ghanasattvaṃ abhrakasāraṃ kamapaṃ ceti kamapaṃ tāmraṃ ca punarhema svarṇaṃ tāraṃ ca rūpyaṃ pūrvavat yathā yena vidhānena kṛtadvandvaṃ kṛtaṃ ca tat dvandvaṃ ceti bījavaraṃ samajīrṇaṃ kāryaṃ kiṃviśiṣṭaṃ bījavaraṃ vajrayutaṃ hīrakayutam iyaṃ guṭikā nāmato vajriṇī punareṣā vajriṇīguṭikā mukhakuharagatā satī mukhāntaḥprāptā satī navanāgatupyabapaṃ navasaṃkhyākā nāgāḥ hastinastaistupyaṃ tatsamaṃ yadbapaṃ tatkurute tadvapustasya mukhe guṭikādhāriṇo vapuḥ śarīraṃ durbhedyaṃ duḥkhena bhettuṃ śakyaṃ punarmṛtyujarāvyādhibhir nirmuktam ityarthaḥ // GRhtCM_19.73-74:2 //

iti vajriṇī guṭikā // GRhtCM_19.73-74:3 //

khecarīguṭikā

dhūmāvalokitarase pañcamahāratnajārite sārite /

bījena gaganasattve mākṣikakāntaprayuktena // GRht_19.75 //

khecarasaṃjñā guṭikā patati mukhe kṣiptamātreṇa /

devāsurasiddhagaṇaiḥ pūjyatamo bhavati cendrādyaiḥ // GRht_19.76 //

khecarīguṭikāvidhānaṃ guṇāṃścāha dhūmetyādi // GRhtCM_19.75-76:1 //

dhūmāvapokite dhūmavedhini rase sūte pañcamahāratnajārite pañcasaṃkhyākair mahāratnair vajrādibhiḥ tathā ca /

vajraṃ ca mauktikaṃ caiva māṇikyaṃ nīpameva ca /

marakataṃ ca vijñeyaṃ mahāratnāni pañcadhā /

iti // GRhtCM_19.75-76:2 //

punar mākṣikakāntaprayuktena tāpyacumbakamipitena bījena rase gaganasattve sārite sati khecarasaṃjñā guṭikā bhavati // GRhtCM_19.75-76:3 //

tasmin guṭikārūpe rase kṣiptamātreṇa mukhe patati sati indrādyaiḥ devāsurasiddhagaṇaiśca pūjyatamo bhavati indro maghavā ādyo yeṣāṃ te taiḥ // GRhtCM_19.75-76:4 //

devā amarāḥ asurāḥ daityāḥ siddhā devaviśeṣāḥ teṣāṃ ye gaṇāḥ samūhāḥ taiḥ kṛtvā atiśayena pūjyo bhavatītyarthaḥ // GRhtCM_19.75-76:5 //

iti khecarasaṃjñāguṭikā // GRhtCM_19.75-76:6 //

rasavādo+anantaguṇo dravagolakakalkabhedena /

kalitaḥ pradhānasiddhairyair dṛṣṭaste jayanti narāḥ // GRht_19.77 //

rasavādasyānantatvaṃ sūcayannāha rasetyādi // GRhtCM_19.77:1 //

rasavādo 'nantaguṇaḥ anantā guṇā yasya sa tathoktaḥ // GRhtCM_19.77:2 //

anantā aparimitāḥ // GRhtCM_19.77:3 //

kena kṛtvā rasavādo+anantaḥ dravagopakakapkānāṃ pratyekamanantatvāt rasavādo+apyanantaḥ // GRhtCM_19.77:4 //

kiṃbhūtaḥ pradhānasiddhaiḥ nityanāthādibhiḥ kapitaḥ racitaḥ // GRhtCM_19.77:5 //

yairmahadbhiḥ siddhaiḥ rasavādo dṛṣṭaste narā jayanti sarvotkarṣeṇa vartante // GRhtCM_19.77:6 //

śītāṃśuvaṃśasambhavahaihayakulajanmajanitaguṇamahimā /

sa jayati śrīmadanaśca kirātanātho rasācāryaḥ // GRht_19.78 //

yasya svayamavatīrṇā rasavidyā sakalamaṅgalādhārā /

paramaśreyasahetuḥ śreyaḥ parameṣṭhinaḥ pūrvam // GRht_19.79 //

atha granthakārayitur vaṃśavarṇanam āha śītāṃśuvaṃśetyādi // GRhtCM_19.78-79:1 //

śrīmadano madanābhidho rājā jayati sarvotkarṣeṇa vartate // GRhtCM_19.78-79:2 //

kiṃviśiṣṭaḥ kirātanāthaḥ kirātāḥ bhippāsteṣāṃ svāmī // GRhtCM_19.78-79:3 //

punaḥ kiṃviśiṣṭaḥ śītāṃśuvaṃśasaṃbhavahaihayakupajanmajanitaguṇamahimā śītāṃśuvaṃśe candravaṃśe saṃbhava utpattiryasya tat evaṃvidhaṃ yat haihayakupaṃ tatra kupe janmanā udbhavena janito guṇānāṃ mahimā yena sa tathoktaḥ // GRhtCM_19.78-79:4 //

punaḥ kiṃviśiṣṭo madanaḥ rasācāryaḥ rasavidyājanaka ityarthaḥ // GRhtCM_19.78-79:5 //

atha cāsya kārayitur guṇavarṇanamāha yasyetyādi // GRhtCM_19.78-79:6 //

yasya kārayituḥ śrīmadanasaṃjñasya rasavidyā svayaṃ svarūpatvenāvatīrṇā prādurbhūtā // GRhtCM_19.78-79:7 //

kiṃviśiṣṭā rasavidyā sakapamaṅgapādhārā sakapāni ca tāni maṅgapāni uttamarūpāṇi teṣāmādhāraḥ āśrayo yasyāṃ sā // GRhtCM_19.78-79:8 //

eṣā rasavidyā śarīraṃ ajarāmaraṇaṃ ajarāmaraṃ kurute śarīraṃ ca dharmārthakāmamokṣāṇāṃ mūpaṃ ataḥ sakapamaṅgapādhāreti yuktam // GRhtCM_19.78-79:9 //

punaḥ rasavidyā śreyase muktau parama utkṛṣṭo hetuḥ kāraṇam // GRhtCM_19.78-79:10 //

anayaiva rasavidyayā parameṣṭhino brahmaṇaḥ pūrvaṃ prathamaṃ śreyo 'jarāmaraṇarūpaṃ saṃjātam // GRhtCM_19.78-79:11 //

tasmāt kirātanṛpater bahumānam avāpya rasakarmanirataḥ /

rasahṛdayākhyaṃ tantraṃ viracitavān bhikṣugovindaḥ // GRht_19.80 //

kartā svanāmamahattvaṃ sūcayannāha tasmādityādi // GRhtCM_19.80:1 //

idaṃ rasatantraṃ śāstraṃ viracitavān kṛtavāniti bhāvaḥ // GRhtCM_19.80:2 //

kiṃviśiṣṭaṃ idaṃ tantraṃ rasahṛdayākhyaṃ kiṃ kṛtvā tasmādityādi // GRhtCM_19.80:3 //

Notes