Hemacandra Hemacandra

Pramāṇamīmāṃsā Pramāṇamīmāṃsāvṛtti

Title: Pramāṇamīmāṃsā

Title: Pramāṇamīmāṃsāvṛtti

Author: Hemacandra

Author: Hemacandra

Funder: German Research Foundation (DFG); Project "SARIT: Enriching Digital Text Collections in Indology" (Bilalteral Digital Humanities Programme DFG/NEH), 2013-2017

Principal: Birgit Kellner

RespStmt: data entry by Aurorachana, Auroville

RespStmt: prepared for SARIT by Liudmila Olalde

RespStmt: The corrections listed at the beginning of the print edition on which this electronic text is based were input by Jinkyoung Choi

प्रथमाद्याय

प्रथमाह्निक

[p. 1 ]

अनन्तदर्शन¹

तत्त्वश्रद्धानं सामान्यज्ञानं वा दर्शनम् ।

ज्ञानवीर्यानन्दमयात्मने ।

नमोऽर्हते कृपाकॢप्त²

॰रचित॰ ।

धर्मतीर्थाय तायिने ॥ १ ॥

बोधि3

प्रेत्य जिनधर्मप्राप्तिर्बोधिस्तस्य बीजं सम्यक्त्वम् ।

बीजमुपस्कर्तुं तत्त्वाभ्यासेन धीमताम् ।

जैनसिद्धान्तसूत्राणां स्वेषां वृत्तिर्विधीयते ॥ २ ॥

ननु यदि भवदीयानीमानि जैनसिद्धान्तसूत्राणि तर्हि भवतः पूर्वं कानि किमीया4

कस्य सत्कानि ?

नि वा तान्यासन्निति ? अत्यल्पमिदमन्वयुङ्क्थाः । पाणिनि-पिङ्गल-कणादा-ऽक्षपादादि
भ्योऽपि पूर्वं कानि किमीयानि वा व्याकरणादिसूत्राणीत्येतदपि पर्यनुयुङ्क्ष्व ! अनादय
एवैता विद्याः संक्षेपविस्तरविवक्षया नवनवीभवन्ति तत्तत्कर्तृकाश्चोच्यन्ते । किं नाश्रौषीः
न कदाचिदनीदृशं जगत् इति ? यदि वा प्रेक्षस्व वाचकमुख्यविरचितानि सकलशास्त्र
चूडामणिभूतानि तत्त्वार्थसूत्राणीति ।

यद्येवम्--अकलङ्क-धर्मकीर्त्त्यादिवत् प्रकरणमेव किं नारभ्यते, किमनया सूत्र
कारत्वाहोपु5

वृथाभिनिवेशेन ।

रुषिकया ? मैवं वोचः; भिन्नरुचिर्ह्ययं जनः ततो नास्य स्वेच्छाप्रतिबन्धे
लौकिकं राजकीयं वा शासनमस्तीति यत्किञ्चिदेतत् ।

तत्र वर्णसमूहात्मकैः पदैः, पदसमूहात्मकैः सूत्रैः, सूत्रसमूहात्मकैः प्रकरणैः,
प्रकरणसमूहात्मकैः आह्निकैः, आह्निकसमूहात्मकैः पञ्चभिरध्यायैः शास्त्रमेतदरचयदा
चार्यः । तस्य च प्रेक्षावत्प्रवृत्त्यङ्गमभिधेयमभिधातुमिदमादिसूत्रम्--

अथ प्रमाणमीमांसा ॥ १ ॥

अथ-इत्यस्य अधिकारार्थत्वाच्छास्त्रेणाधिक्रियमाणस्य प्रस्तूयमानस्य प्रमाण
स्याभिधानात् सकलशास्त्रतात्पर्यव्याख्यानेन⁶

--॰व्याख्याने प्रेक्षा॰-ता॰ ।

प्रेक्षावन्तो बोधिताः प्रवर्तिताश्च भवन्ति ।
आनन्तर्यार्थो वा अथ-शब्दः, शब्द-काव्य-छन्दोनुशासनेभ्योऽनन्तरं प्रमाणं मीमांस्यत
[p. 2 ] इत्यर्थः । अनेन शब्दानुशासनादिभिर⁷

अस्य--शास्त्रस्य ।

स्यैककर्तृकत्वमाह । अधिकारार्थस्य च अथ-शब्द
स्यान्यार्थनीयमानकुसुमदामजलकुम्भादेर्दर्शनमिव श्रवणं मङ्गलायापि कल्पत इति । मङ्गले
च सति परिपन्थिविघ्नविघातात् अक्षेपेण शास्त्रसिद्धिः, आयुष्म⁸

आयुष्मन्तः श्रोतारोऽस्मिन् ।

च्छ्रोतृकता च भवति ।
परमेष्ठिनमस्कारादि9

आदेः स्तुति-नामसङ्कीर्त्तने ।

कं तु मङ्गलं कृतमपि न निवेशितं लाघवार्थिना10

-॰र्थिना शास्त्रका॰
डे॰ मु॰ ।

सूत्रकारेणेति ।

प्रकर्षेण संशया11

आदिग्रहणात् विपर्ययानध्यवसायौ ।

दिव्यवच्छेदेन मीयते परिच्छिद्यते वस्तुतत्त्वं येन तत् प्रमाणं प्र
मायां साधकतमम्, तस्य मीमांसा--उद्देशादिरूपेण पर्यालोचनम् । त्रयी हि शास्त्रस्य प्रवृ
त्तिः--उद्देशो लक्षणं परीक्षा च । तत्र नामधेयमात्रकीर्त्तनमुद्देशः, यथा इदमेव सूत्रम् । उद्दिष्ट
स्यासाधारणधर्म्मवचनं लक्षणम् । तद् द्वेधा सामान्यलक्षणं विशेषलक्षणं च । सामान्य
लक्षणमनन्तरमेव सूत्रम् । विशेषलक्षणम् विशदः प्रत्यक्षम् १. १. १३ इति । वि12

सङ्ख्याद्वारेण भेदकथनं विभागः, यथा प्रमाणं द्वेधा ।
प्रत्यक्षं परोक्षं च । १. १. ९-१० ।

भा
गस्तु13

-॰स्तु लक्ष॰-ता॰ ।

विशेषलक्षणस्यैवा14

अङ्गम्-अवयवः कारणमिति यावत् ।

ङ्गमिति न पृथगुच्यते । लक्षितस्य इदमित्थं भवति नेत्थम् इति
न्यायतः परीक्षणं परीक्षा, यथा तृतीयं15

-॰तीयसू॰-डे॰ ।

सूत्रम् ।

पूजितविचारवचनश्च मीमांसा-शब्दः । तेन न प्रमाणमात्रस्यैव विचारोऽत्राधि
कृतः, किन्तु तदेकदेशभूतानां दुर्नयनिराकरणद्वारेण परिशोधितमार्गाणां16

परिशोधितः प्रमाणानां मार्गोऽनेकान्तात्मकं वस्तु यैः ।

नयानामपि- प्र
माणनयैरधिगमः17

अधिगमाय शास्त्रस्य प्रवृत्तिर्न
वाक्कलहाय ।

तत्त्वा॰ १. ६. इति हि वाचकमुख्यः, सकलपुरुषार्थेषु मूर्द्धाभिषिक्तस्य
सोपाय¹⁸

ज्ञानदर्शनचारित्ररूपोपायसहितस्य ।

स्य सप्रतिप¹⁹

प्रतिपक्षः संसारः ।

क्षस्य मोक्षस्य च । एवं हि पूजितो विचारो भवति । प्रमाणमात्र
विचारस्तु प्रतिपक्षनिराकरणपर्यवसायी वाक्कलहमात्रं स्यात् । तद्विवक्षायां तु अथ
प्रमाणपरीक्षा प्रमाणपरी॰ पृ॰ १ इ²⁰

यथा अकलङ्केन 20 ? इयं
टिप्पणकारस्य भ्रान्तिः मूलादायाता भाति । वस्तुतः प्रमाणपरीक्षा न अकलङ्ककृता किन्तु विद्यानन्दकृता -सम्पा॰ ।

त्येव क्रियेत । तत् स्थितमेतत्--प्रमाणनयपरिशो
धितप्रमेयमा22

अनेकान्तात्मकवस्तुरूपो मार्गो यस्य मोक्षस्य ।

र्गं सोपायं सप्रतिपक्षं मोक्षं विवक्षितुं मीमांसाग्रहणमकार्याचार्येणेति ॥ १ ॥

तत्र प्रमाणसामान्यलक्षणमाह--

सम्यगर्थनिर्णयः प्रमाणम् ॥ २ ॥

प्रमाणम्-इति लक्ष्यनिर्द्देशः, शेषं लक्षणम्, प्रसिद्धानुवादेन ह्यप्रसिद्धस्य विधानं
लक्षणार्थः । तत्र यत्तदविवादेन प्रमाणमिति धर्म्मि प्रसिद्धं तस्य सम्यगर्थनिर्णयात्मकत्वं
धर्मो विधीयते । अत्र प्रमाणत्वादिति हेतुः । न च धर्म्मिणो हेतुत्वमनुपपन्नम्; भवति
हि विशेषे23

व्यक्तिरूपे धर्मिणि, तद्यथा विवादाध्यासितं घटप्रत्यक्षं
सम्यगर्थनिर्णयात्मकम्, प्रत्यक्षत्वादिति ।

धर्म्मिणि तत्सामान्यं हेतुः, यथा अयं धूमः साग्निः, धूमत्वात्, पूर्वोपलब्ध
धूमवत् । न च दृष्टान्तमन्तरेण न गमकत्वम्; अन्तर्व्याप्त्यैव साध्यसिद्धेः, सात्मकं
जीवच्छरीरम्, प्राणादिमत्त्वात् इत्यादिवदिति दर्शयिष्य²⁴

न दृष्टान्तोऽनुमानाङ्गम् १. २. १८ इति सूत्रे ।

ते ।

[p. 3 ]

तत्र निर्णयः संशयाऽनध्यवसायाविक²⁵

प्रथमाक्षसन्निपातेन यत् ज्ञानम् । यद्यप्यनध्यवसाय एव निर्विकल्पकं तथाप्याहत्य सौगतमतनिराकरणा
याविकल्पकत्वेनेति पदम् ।

ल्पक²⁶

--॰ल्पत्व॰--डे॰ ।

त्वरहितं ज्ञानम् । ततो निर्णय-पदे
नाज्ञानरूपस्येन्द्रियसन्निकर्षादेः27

आदिपदात् ज्ञातृव्यापारः ।

, ज्ञानरूपस्यापि संशयादेः प्रमाणत्वनिषेधः ।

अर्यतेऽर्थ्यते वा अर्थो हेयोपादेयोपेक्षणीयलक्षणः, हेयस्य हातुम्, उपादेयस्यो
पादातुम्, उपेक्षणीयस्योपेक्षितुम् अर्थ्यमानत्वात् । न चानुपादेयत्वादुपेक्षणीयो हेय एवा
न्तर्भवति; अहेयत्वादुपादेय एवान्तर्भावप्रसक्तेः । उपेक्षणीय एव च मूर्द्धाभिषिक्तोऽर्थः,
योगिभिस्तस्यैवा28

अर्थ्यमानत्वात् ।

र्यमाणत्वात् । अस्मदादीनामपि हेयोपादेयाभ्यां भूयानेवोपेक्षणीयोऽर्थः;
तन्नायमुपेक्षि29

शकधृष
... हैमश॰ ५. ४. ९० इति तुम् ।

तुं क्षमः30

योग्यः ।

। अर्थस्य निर्णय इति कर्मणि षष्ठी, निर्णीयमानत्वेन व्याप्यत्वा
दर्थस्य । अर्थग्रहणं च स्वनिर्णयव्यवच्छेदार्थं तस्य सतोऽप्यलक्षणत्वादिति वक्ष्यामः ।

सम्यग्-इत्यविपरीतार्थमव्ययं समञ्चतेर्वा रूपम् । तच्च³¹

तत्तु निर्ण॰--ता॰ ।

निर्णयस्य विशेषणम्,
तस्यैव सम्यक्त्वाऽसम्यक्त्वयोगेन विशेष्टुमुचितत्वात्; अर्थस्तु32

जडत्वात् ।

स्वतो न सम्यग् नाप्य
सम्यगिति सम्भव³³

सम्भवे
व्यभिचारे च विशेषणमर्थवद् भवति ।

व्यभिचारयोरभावान्न विशेषणीयः । तेन सम्यग् योऽर्थनिर्णय इति
विशेषणाद्विपर्ययनिरासः । ततोऽतिव्याप्त्यव्याप्त्यसम्भवदोषविकलमिदं प्रमाणसामान्य
लक्षणम् ॥ २ ॥

ननु अर्थनिर्णयवत् स्वनिर्णयोऽपि वृद्धैः प्रमाणलक्षणत्वेनोक्तः- प्रमाणं स्वप
राभासि न्यायाव॰ १ इति, स्वार्थव्यवसा34

निश्चयात्मकम् ।

यात्मकं ज्ञानं प्रमाणम् तत्त्वार्थश्लोकवा॰
१. १०. ७७ इति च । न चासा35

स्वनिर्णयः ।

वसन्, घटमहं जानामि इत्यादौ कर्तृकर्मवत् ज्ञप्तेरप्यवभासमा
नत्वात् । न च अप्रत्यक्षोपलम्भ³⁶

पुरुषस्य ।

स्यार्थदृष्टिः प्रसिद्ध्यति । न च ज्ञानान्तरात् तदु37

स्वनिर्णयो
पलम्भ॰ ।

पलम्भसम्भा
वनम्, तस्याप्यनुपलब्धस्य प्रस्तुतोपलम्भप्रत्यक्षीकाराभावात् । उपलम्भान्तरसम्भावने
चानवस्था । अर्थोपलम्भात् तस्योपलम्भे अन्योन्याश्रयदोषः । एतेन³⁸

अनवस्थादोषेण ।

अर्थस्य³⁹

अर्थोऽस्यास्तीत्येवंरूपो व्यवहारः ।

सम्भवो नोप
पद्येत न⁴⁰

न चेतत् ज्ञा॰--डे॰ ।

चेत् ज्ञानं स्यात् इत्यर्थापत्त्यापि तदु41

अर्थो
पलम्भोपलम्भः ।

पलम्भः प्रत्युक्तः; तस्या अपि ज्ञापकत्वे
नाज्ञाताया ज्ञापकत्वायोगात् । अर्थापत्त्यन्तरात् त⁴²

अर्थापत्तिज्ञाने ।

ज्ज्ञाने अनव⁴³

अर्थापत्त्यन्तरस्यापि ज्ञानार्थं पुनरप्यर्थापत्त्यन्तरं कल्प⁴³ ल्प्य
मित्यनवस्था ।

स्थेतरेतराश्र⁴⁵

यदा त्वर्थापत्त्यन्तरस्य त्वर्थाप्रत्यन्तरस्य प्रस्तुतार्थापत्तेः ज्ञानं तदेतरेतराश्रयः ।

यदोषापत्तेस्तद
वस्थः परिभवः । तस्मादर्थोन्मुखतयेव स्वोन्मुखतयापि ज्ञानस्य प्रतिभासात् स्वनिर्णया
त्मकत्वमप्यस्ति । ननु अनुभूतेरनुभाव्यत्वे घटादिव⁴⁶

कर्मत्वात् ।

दननुभूतित्वप्रसङ्गः; मैवं वोचः;
ज्ञातुर्ज्ञातृत्वेनेव अनुभूतेरनुभूतित्वेनैवानुभवात् । न चानुभूतेरनुभाव्यत्वं दोषः; अर्थापेक्ष
यानुभूतित्वात्, स्वापेक्षयाऽनुभाव्यत्वात्, स्वपितृपुत्रापेक्षयैकस्य पुत्रत्वपितृत्ववत् विरो
धाभावात् । न च स्वात्मनि क्रियाविरोधः; अनुभवसिद्धेऽर्थे विरोधासिद्धेः । अनुमानाच्च
स्वसंवेदनसिद्धिः; तथाहि--ज्ञानं प्रकाशमानमेवार्थं प्रकाशयति, प्रकाशकत्वात्, प्रदीपवत् ।
[p. 4 ] संवेदनस्य प्रकाश्यत्वात् प्रकाशकत्वमसिद्धमिति47

--॰मिति न अज्ञा॰--ता॰ ।

चेत्; न; अज्ञाननिरासा48

आदेः संशयादिनिरासः ।

दिद्वारेण
प्रकाशकत्वोपपत्तेः । न च नेत्रादिभिरनैकान्तिकता; तेषां भावेन्द्रियरूपाणामेव प्रकाशक
त्वात् । भावेन्द्रियाणां च स्वसंवेदनरूपतैवेति न व्यभिचारः । तथा, संवित् स्वप्रकाशा,
अर्थप्रतीतित्वात्, यः स्वप्रकाशो न भवति नासावर्थप्रतीतिः यथा घटः । तथा, यत् ज्ञानं
तत् आत्मबोधं प्रत्यनपेक्षितप⁴⁹

ज्ञानान्तरानपेक्षितव्यापारम् ।

रव्यापारम्, यथा गोचरा50

घटविषयम् ।

न्तरग्राहिज्ञाना51

--॰ज्ञानप्रा॰--डे॰ ।

त् प्राग्भावि गोचरान्तर
ग्राहिज्ञानप्रबन्धस्यान्त्यज्ञानम्, ज्ञानं च विवादाध्यासितं रूपादिज्ञानमिति । संवित्52

केवलान्वय्यनुमानम् ।

स्वप्रकाशे स्वा53

ज्ञानान्तरम् ।

वान्तरजातीयं नापेक्षते, वस्तुत्वात्, घटवत् । संवित् परप्रकाश्या, वस्तु
त्वात्, घटवदिति चेत्; न; अस्याप्रयोजकत्वात्, न खलु घटस्य वस्तुत्वात् परप्रकाश्यता
अपि तु बुद्धिव्यतिरिक्तत्वात् । तस्मात् स्वनिर्णयोऽपि प्रमाणलक्षणमस्त्वित्याशङ्क्याह--

स्वनिर्णयः सन्नप्यलक्षणम्, अप्रमाणेऽपि भावात् ॥ ३ ॥

सन्नपि--इति परोक्तमनुमोदते । अयमर्थः--न हि अस्ति इत्येव सर्वं लक्षण⁵⁴

लक्षणं वाच्यं--डे॰ ।

त्वेन
वाच्यं किन्तु यो धर्मो विपक्षाद्व्यावर्त्तते । स्वनिर्णयस्तु अप्रमाणेऽपि संशयादौ वर्त्तते; नहि
काचित् ज्ञानमात्रा सास्ति या न स्वसंविदिता नाम । ततो न स्वनिर्णयो लक्षण
मुक्तोऽस्माभिः, वृद्धैस्तु परीक्षार्थमुपक्षिप्त इत्यदोषः ॥ ३ ॥

ननु च परिच्छिन्नमर्थं परिच्छिन्दता प्रमाणेन पिष्टं पिष्टं स्यात् । तथा च
गृहीतग्राहिणां धारावाहिज्ञा55

--॰वाहिकज्ञाना॰-
डे॰ ।

नानामपि प्रामाण्यप्रसङ्गः । ततोऽपूर्वार्थनिर्णय इत्यस्तु
लक्षणम्, यथाहुः-- स्वा56

स्वस्य अपूर्वार्थस्य च ।

पूर्वार्थव्यवसायात्मकं ज्ञानं प्रमाणम् परीक्षामु॰ १. १
इति, त⁵⁷

तथापू॰--डे॰ । त्तवेति प्रत्यं...भट्टः 57 ? ।

त्रापूर्वार्थविज्ञानम् इति59

प्राभाकराः ।

च । तत्राह--

ग्रहीष्यमाणग्राहिण इव गृहीतग्राहिणोऽपि नाप्रामाण्यम् ॥ ४ ॥

अयमर्थः--द्रव्यापेक्षया वा गृहीतग्राहित्वं विप्रतिषिध्येत पर्यायापेक्षया वा ?
तत्र पर्यायापेक्षया धारावाहिज्ञा60

--॰हिकज्ञा॰--डे॰ ।

नानामपि गृहीतग्राहित्वं न सम्भवति, क्षणिकत्वात् पर्या
याणाम्; तत्कथं त⁶¹

गृहीतार्थग्राहिज्ञाननिरासायेत्यर्थः ।

न्निवृत्त्यर्थं विशेषणमुपादीयेत⁶²

दीयते--डे॰ ।

? अथ द्रव्यापेक्षया; तदप्ययुक्तम्;
द्रव्यस्य नित्यत्वादेकत्वेन गृहीतग्रहीष्यमाणावस्थयोर्न भेदः । ततश्च कं विशेषमाश्रित्य
ग्रहीष्यमाणग्राहिणः प्रामाण्यम्, न गृहीतग्राहिणः ? अपि च अवग्रहेहादीनां गृहीत
ग्राहित्वेऽपि प्रामाण्यमिष्यत एव । न चैषां भिन्नविषयत्वम्; एवं ह्यवगृहीतस्य अनीह
नात्, ईहितस्य अनिश्चयादसमञ्जसमापद्येत । न च पर्यायापेक्षया अनधिगतविशेषावसा
यादपूर्वार्थत्वं वाच्यम्; एवं हि न कस्यचिद् गृहीतग्राहित्वमित्युक्तप्रायम् ।

[p. 5 ]

स्मृतेश्च प्रमाणत्वेनाभ्युपगताया गृहीतग्राहित्वमेव सत⁶³

स्वरूपम् ।

त्त्वम् । यैरपि स्मृतेर
प्रामाण्यमिष्टं तैरप्यर्थादनुत्पाद एव हेतुत्वेनोक्तो न गृहीतग्राहित्वम्, यदाह-

न स्मृतेरप्रमाणत्वं गृहीतग्राहिताकृतम् ।

अपि त्वनर्थजन्यत्वं तदप्रामाण्यकारणम् न्यायम॰ पृ॰ २३

इति ॥ ४ ॥

अथ प्रमाणलक्षणप्रतिक्षिप्तानां संशयानध्यवसायविपर्ययाणां लक्षणमाह--

अनुभयत्रोभ⁶⁴

उभयेत्युपलक्षणम् आ⁶⁴ व्यादिकोटिसंस्पर्शेऽपि संशयस्य सद्भावात् ।

यकोटिस्प⁶⁶

--॰टिसंस्प॰--डे॰ ।

र्शी प्रत्ययः संशयः ॥ ५ ॥

अनुभयस्वभावे वस्तुनि उभयान्तपरिमर्शनशीलं ज्ञानं सर्वात्मना शेत इवात्मा
यस्मिन् सति स संशयः, यथा अन्धकारे दूरादूर्द्ध्वाकारवस्तूपलम्भात् साधकबाधकप्रमाणा
भावे सति स्थाणुर्वा पुरुषो वा इति प्रत्ययः । अनुभयत्रग्रहणमुभयरूपे वस्तुन्युभयको
टिसंस्पर्शेऽपि संशयत्वनिराकरणार्थम्, यथा अस्ति च नास्ति च घटः, नित्यश्चानित्य
श्चात्मा इत्यादि ॥ ५ ॥

विशेषानुल्लेख्यनध्यवसायः ॥ ६ ॥

दूरान्धकारादिवशादसाधारणधर्मावमर्शरहितः प्रत्ययः अनिश्चयात्मकत्वात्
अनध्यवसायः, यथा किमेतत् इति । यदप्यविकल्पकं प्रथमक्षणभावि परेषां प्रत्यक्ष
प्रमाणत्वेनाभिमतं तदप्यनध्यवसाय एव, विशेषोल्लेखस्य तत्राप्यभावादिति ॥ ६ ॥

अतस्मिंस्तदेवेति विपर्ययः ॥ ७ ॥

यत् ज्ञाने प्रतिभासते तद्रूपरहिते वस्तुनि तदेव इति प्रत्ययो विपर्यासरूपत्वा
द्विपर्ययः, यथा धातुवैषम्यान्मधुरादिषु67

--॰दिद्रव्ये॰--डे॰ ।

द्रव्येषु तिक्तादिप्रत्ययः, तिमिरादिदोषात् एक
स्मिन्नपि चन्द्रे द्विचन्द्रादिप्रत्ययः, नौयानात् अगच्छत्स्वपि वृक्षेषु गच्छत्प्रत्ययः, आशुभ्र
मणात् अलाता68

उल्मुकादौ ।

दावचक्रेऽपि चक्रप्रत्यय इति । अवसितं प्रमाणलक्षणम् ॥ ७ ॥

ननु अस्तूक्तलक्षणं प्रमाणम्; तत्प्रामाण्यं तु स्वतः, परतो वा निश्चीयेत ? न
तावत् स्वतः; त⁶⁹

प्रमाणम् । तद्धि संवि॰--डे॰ ।

द्धि श्व⁷⁰ स्वसंविदितत्वात् ज्ञानमित्येव गृह्णीयात्, न पुनः सम्यक्त्वलक्षणं प्रा
माण्यम्, ज्ञानत्वमात्रं तु प्रमाणाभाससाधारणम् । अपि च स्वतः प्रामाण्ये सर्वेषामविप्रतिप
त्तिप्रसङ्गः । नापि परतः; परं हि त⁷¹

तस्य प्रथमज्ञानस्य गोचरो विषयो
जलादिः, स गोचरो यस्य द्वितीयज्ञानस्य ।

द्गोचरगोचरं वा ज्ञानम् अभ्युपेयेत, अर्थक्रियानिर्भासं वा,
त⁷²

तस्य ज्ञानस्य गोचरोऽग्न्यादिस्तदविनाभूतो धूमादिः ।

द्गोचरनान्तरीयकार्थदर्शनं वा ? तच्च सर्वं स्वतोऽनवधृतप्रामाण्यमव्यवस्थितं सत् कथं
पूर्वं प्रवर्तकं ज्ञा73

पूर्वप्रवर्तकज्ञानं--डे॰ ।

नं व्यवस्थापयेत् ? स्वतो वाऽस्य प्रामाण्ये कोऽपराधः प्रवर्तकज्ञानस्य येन
तस्यापि तन्न⁷⁴

तत्--स्वतः प्रामाण्यम् ।

स्यात् ? न च प्रामाण्यं ज्ञायते स्वत इत्युक्तमेव, परतस्त्वनवस्थेत्याशङ्क्याह--

[p. 6 ]

प्रामाण्यनिश्चयः स्वतः परतो वा ॥ ८ ॥

प्रामाण्यनिश्चयः क्वचित् स्वतः यथाऽभ्यासदशापन्ने स्वकरतलादिज्ञाने,
स्नानपानावगाहनोदन्योपशमादावर्थक्रियानिर्भासे वा प्रत्यक्षज्ञाने; नहि तत्र परीक्षाका
ङ्क्षास्ति प्रेक्षावताम्, तथाहि--जलज्ञानम्, ततो दाहपिपासार्त्तस्य तत्र प्रवृत्तिः, ततस्त
त्प्राप्तिः, ततः स्नानपानादीनि, ततो दाहोदन्योपशम इत्येतावतैव भवति कृती प्रमाता; न
पुनर्दाहोदन्योपशमज्ञानमपि परीक्षते इत्यस्य स्वतः प्रामाण्यम् । अनुमाने तु सर्वस्मिन्नपि
सर्वथा निरस्तसमस्तव्यभिचाराशङ्के स्वत एव प्रामाण्यम्, अव्यभिचारिलिङ्गसमुत्थत्वात्;
न लिङ्गा75

लिङ्गग्रहणपरिणामि ।

कारं ज्ञानं लिङ्गं विना, न च लिङ्गं लिङ्गिनं विनेति ।

क्वचित् परतः प्रामाण्यनिश्चयः, यथा अनभ्यासदशापन्ने प्रत्यक्षे । नहि तत्
अर्थेन गृहीताव्यभिचारमिति तदेक⁷⁶

तदेकदेशविष॰--डे॰ ।

विषयात् संवादकात् ज्ञानान्तराद्वा, अर्थक्रियानिर्भा
साद्वा, नान्तरीयार्थदर्शनाद्वा तस्य प्रामाण्यं निश्चीयते । तेषां77

तदेकविषयसंवादकज्ञानान्तरादीनाम् ।

च स्वतः प्रामाण्यनिश्च
यान्नानवस्थादिदौस्थ्यावकाशः ।

शाब्दे तु प्रमाणे दृष्टार्थेऽर्थाव्यभिचारस्य दुर्ज्ञानत्वात् संवादाद्यधीनः परतः
प्रामाण्यनिश्चयः; अदृष्टार्थे तु दृष्टार्थग्रहोपराग-नष्ट-मुष्ट्यादिप्रतिपादका78

वाक्या
नाम् ।

नां संवादेन
प्रामाण्यं निश्चित्य संवादमन्तरेणाप्याप्तोक्तत्वेनैव प्रामाण्यनिश्चय इति सर्वमुपपन्नम् ।

अर्थोपलब्धिहेतुः प्रमाणम् इति नैयायिकाः । तत्रार्थोपलब्धौ हेतुत्वं
यदि निमित्तत्वमात्रम्; तदा तत् सर्वकारकसाधारणमिति कर्तृकर्मादेरपि प्रमाणत्वप्रसङ्गः ।
अथ कर्तृकर्मादिविलक्षणं करणं हेतुशब्देन विवक्षितम्; तर्हि तत् ज्ञानमेव युक्तं नेन्द्रिय
सन्निकर्षादि, यस्मिन् हि सत्यर्थ उपलब्धो भवति स⁷⁹

स-ज्ञानलक्षणोऽर्थः ।

त⁸⁰

तस्योपलब्धत्वकारणम् ।

त्करणम् । न च इन्द्रियसन्निकर्ष
सामग्र्यादौ सत्यपि ज्ञानाभावे स⁸¹

अर्थोपलम्भः ।

भवति, साधकतमं हि करणमव्यवहितफलं च तदिष्यते,
व्यवहितफलस्यापि करणत्वे दधिभोजनादेरपि तथाप्रसङ्गः । तन्न ज्ञानादन्यत्र प्रमाणत्वम्,
अन्यत्रोपचारात् ।

सम्यगनुभवसाधनं प्रमाणम् न्यायसा॰ पृ॰ १ इत्यत्रापि साधन
ग्रहणात् कर्तृकर्मनिरासेन करणस्य प्रमाणत्वं सिध्यति, तथाप्यव्यवहितफलत्वेन
साधकतमत्वं ज्ञानस्यैवेति तदेव प्रमाणत्वेनैष्टव्यम् ।

प्रमाणमविसंवादि ज्ञानम् प्रमाणवा॰ २. १ इति सौगताः । तत्रापि
यद्यविकल्पकं ज्ञानम्; तदा न तद् व्यवहारजननसमर्थम् । सांव्यव⁸²

संगतो व्यवहारः
प्रयोजनमस्येति ।

हारिकस्य चैतत् प्रमाणस्य
लक्षणमिति च भवन्तः, तत्कथं तस्य⁸³

अविकल्पकस्य ।

प्रामाण्यम् ? उत्तरकालभाविनो व्यवहारजनन
समर्थाद्विकल्पात् तस्य प्रामाण्ये याचितकमण्डनन्यायः, वरं च व्यवहारहेतोर्विकल्पस्यैव
[p. 7 ] प्रामाण्यमभ्युपगन्तुम्; एवं हि परम्परापरिश्रमः परिहृतो भवति । विकल्पस्य चाप्रामाण्ये
कथं तन्निमित्तो व्यवहारोऽविसंवादी ? दृ84

दृश्यविकल्प्यावर्थावेकीकृत्य --तत्त्वोप॰ लि॰ पृ॰ १११; बृहतीप॰ १. १. ५-पृ॰ ५३--सम्पा॰ ।

ष्ट⁸⁵ श्यविकल्प⁸⁶ ल्प्ययोरर्थयोरेकीकरणेन तैमिरिक
ज्ञानवत् संवादाभ्युपगमे चोपचरितं संवादित्वं स्यात् । तस्मादनुपचरितमविसंवादित्वं
प्रमाणस्य लक्षणमिच्छता निर्णयः प्रमाणमेष्टव्य इति ॥ ८ ॥

प्रमाणसामान्यलक्षणमुक्त्वा परीक्ष्य च विशेषलक्षणं वक्तुकामो विभाग
मन्तरेण तद्वचनस्याशक्यत्वात् विभागप्रतिपादनार्थमाह--

प्रमाणं द्विधा ॥ ९ ॥

सामान्यलक्षणसूत्रे प्रमाणग्रहणं परीक्षयान्तरितमिति न तदा87

तत्शब्देन ।

परामृष्टं
किन्तु साक्षादेवोक्तं प्रमाणम्-इति । द्विधा द्विप्रकारमेव, विभागस्यावधारणफलत्वात् ।
तेन प्रत्यक्षमेवैकं प्रमाणमिति चार्वाकाः, प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणमिति वैशेषिकाः,
तान्येवेति साङ्ख्याः, सहोपमानेन चत्वारीति नैयायिकाः, सहार्थापत्त्या पञ्चेति
प्राभाकराः, सहाऽभावेन षडिति भाट्टाः इति न्यूनाधिकप्रमाणवादिनः प्रतिक्षिप्ताः ।
तत्प्रतिक्षेपश्च वक्ष्यते ॥ ९ ॥

तर्हि प्रमाणद्वैविध्यं किं तथा यथाहुः सौगताः प्रत्यक्षमनुमानं च
प्रमाणस॰ १. २, न्यायबि॰ १. ३ । इति, उतान्यथा ? इत्याह--

प्रत्यक्षं88

--॰क्षं च परो॰--डे॰ मु॰ सं-मू॰ ।

परोक्षं च ॥ १० ॥

अश्नुते अक्ष्णोति वा व्याप्नोति सकलद्रव्यक्षेत्रकालभावानिति अक्षो जीवः,
अश्नुते विषय⁸⁹

विषयमिन्द्रि॰--ता॰ ।

म् इति अक्षम्--इन्द्रियं च । प्रतिः प्रतिगतार्थः । अक्षं प्रतिगतं तदाश्रितम्,
अक्षाणि चेन्द्रियाणि तानि प्रतिगतमिन्द्रियाण्याश्रित्योज्जिहीते यत् ज्ञानं तत् प्रत्यक्षं
वक्ष्यमाणलक्षणम् । अक्षेभ्यः परतो वर्तत इति परेणेन्द्रियादिना चोक्ष्यत इति परोक्षं
वक्ष्यमाणलक्षणमेव । चकारः स्वविषये द्वयोस्तुल्यबलत्वख्यापनार्थः । तेन यदाहुः-
सकलप्रमाणज्येष्ठं प्रत्यक्षम् इति तदपास्तम् । प्रत्यक्ष⁹⁰

--॰क्षमितिपूर्व॰--डे॰ ।

पूर्वकत्वादितरप्रमाणानां
तस्य ज्येष्ठतेति चेत्; न; प्रत्यक्षस्यापि प्रमाणान्तरपूर्वकत्वोपलब्धेः, लिङ्गात् आप्तोपदे
शाद्वा वह्न्यादिकमवगम्य प्रवृत्तस्य तद्विषयप्रत्यक्षोत्पत्तेः ॥ १० ॥

न प्रत्यक्षादन्यत्प्रमाणमिति लौकायतिकाः । तत्राह--

व्यवस्थान्यधीनिषेधानां सिद्धेः प्रत्यक्षेतरप्रमाणसिद्धिः ॥ ११ ॥

प्रमाणाप्रमाणविभागस्य, परबुद्धेः, अतीन्द्रियार्थनिषेधस्य च सिद्धिर्नानुमा
नादिप्रमाणं विना । चार्वाको हि काश्चिज्ज्ञानव्यक्तीः संवादित्वेनाव्यभिचारिणीरुपलभ्या
न्याश्च विसंवादित्वेन व्यभिचारिणीः, पुनः कालान्तरे तादृशीतराणां ज्ञानव्यक्तीनामवश्यं
[p. 8 ] प्रमाणेतरते व्यवस्थापयेत् । न च सन्निहितार्थबलेनोत्पद्यमानं पूर्वापरपरामर्शशून्यं प्रत्यक्षं
पूर्वापरकालभाविनीनां ज्ञानव्यक्तीनां प्रामाण्याप्रामाण्यव्यवस्थापकं निमित्तमुपलक्षयितुं
क्षमते । न चायं स्वप्रतीतिगोचराणामपि ज्ञानव्यक्तीनां परं प्रति प्रामाण्यमप्रामाण्यं वा
व्यवस्थापयितुं प्रभवति । तस्माद्यथादृष्टज्ञानव्यक्तिसाधर्म्यद्वारेणेदानीन्तनज्ञानव्यक्तीनां
प्रामाण्याप्रामाण्यव्यवस्थापकं परप्रतिपादकं च परोक्षान्तर्गतमनुमानरूपं प्रमाणान्तर
मुपासीत ।

अपि च अप्रतिपित्सितमर्थं प्रतिपादयन् नायं लौकिको न परीक्षकः
इत्युन्मत्तवदुपेक्षणीयः स्यात् । न च प्रत्यक्षेण परचेतोवृत्तीनामधिगमोस्ति । चेष्टाविशेष
दर्शनात्तदवगमे च परोक्षस्य प्रामाण्यमनिच्छतोऽप्यायातम् ।

परलोकादिनिषेधश्च न प्रत्यक्षमात्रेण शक्यः कर्तुम्, सन्निहितमात्रविषय
त्वात्तस्य । परलोकादिकं चाप्रतिषिध्य नायं सुखमा91

सुखेनास्ते॰--डे॰ ।

स्ते प्रमाणान्तरं च नेच्छतीति
डिम्भहेवाकः ।

किञ्च, प्रत्यक्षस्याप्यर्थाव्यभिचारादेव प्रामाण्यं तच्चार्थप्रतिबद्धलिङ्गशब्दद्वारा
समुन्मज्जतः परोक्षस्याप्यर्थाव्यभिचारादेव किं नेष्यते ? व्यभिचारिणोपि परोक्षस्य
दर्शनादप्रामाण्यमिति चेत्; प्रत्यक्षस्यापि तिमिरादिदोषादप्रमाणस्य दर्शनात् सर्वत्राप्रामा
ण्यप्रसङ्गः । प्रत्यक्षाभासं तदिति चेत्; इ⁹²

इत्यत्रा॰--डे॰ ।

तरत्रापि तुल्यमेतदन्यत्र पक्षपातात् । धर्मकीर्त्ति
रप्येतदाह--

प्रमाणेतरसामान्यस्थितेरन्यधियो गतेः ।

प्रमाणान्तरसद्भावः प्रतिषेधाच्च कस्याचित् ॥ १ ॥

अर्थस्यासम्भवे93

--॰वे भावा॰--डे॰ ।

ऽभावात् प्रत्यक्षेऽपि प्रमाणता ।

प्रतिबद्धस्वभावस्य तद्धेतुत्वे समं द्वयम् ॥ २ ॥ इति ।

यथोक्तसङ्ख्यायोगेऽपि च परोक्षार्थविषयमनुमानमेव सौगतैरुपगम्यते; तद
युक्तम्; शब्दादीनामपि प्रमाणत्वात् तेषां चानुमानेऽन्तर्भावयितुमशक्यत्वात् । एकेन तु
सर्वसङ्ग्राहिणा प्रमाणेन प्रमाणान्तरसङ्ग्रहे नायं दोषः । तत्र यथा इन्द्रियजमानसात्मसंवेदन
योगिज्ञानानां प्रत्यक्षेण सङ्ग्रहस्तथा स्मृतिप्रत्यभिज्ञानोहानुमानागमानां परोक्षेण सङ्ग्रहो
लक्षणस्याविशेषात् । स्मृत्यादीनां च विशेषलक्षणानि स्वस्थान एव वक्ष्यन्ते । एवं परो
क्षस्योपमानस्य प्रत्यभिज्ञाने, अर्थापत्तेरनुमानेऽन्तर्भावोऽभिधास्यते ॥ ११ ॥

यत्तु प्रमाणमेव न भवति न तेनान्तर्भूतेन बहिर्भूतेन वा किञ्चित् प्रयोजनम्,
यथा अभावः । कथमस्याप्रामाण्यम् ? निर्विषयत्वात् इति ब्रूमः । तदेव कथम् ? इति चेत्--

भावाभावात्मकत्वाद्वस्तुनो निर्विषयोऽभावः ॥ १२ ॥

नहि भावैकरूपं वस्त्वस्ति विश्वस्य वैश्वरूप्यप्रसङ्गात्, नाप्यभावैकरूपं नीरू
[p. 9 ] पत्वप्रसङ्गात्; किन्तु स्वरूपेण सत्त्वात् पररूपेण चासंत्त्वात् भावाभावरूपं वस्तु तथैव प्रमा
णानां प्रवृत्तेः । तथाहि--प्रत्यक्षं तावत् भूतलमेवेदं घटादि94

घटादि न भव॰--डे॰ ।

र्न भवतीत्यन्वयव्यतिरेकद्वारेण
वस्तु परिच्छिन्दत् तदधिकं विषयमभावैकरूपं निराचष्ट इति कं विषयमाश्रित्याभा
वलक्षणं प्रमाणं स्यात् ? । एवं परोक्षाण्यपि प्रमाणानि भावाभावरूपवस्तुग्रहणप्रवणान्येव,
अन्यथाऽसङ्कीर्णस्वस्वविषयग्रहणासिद्धेः, यदाह-

अयमेवेति यो ह्येष भावे भवति निर्णयः ।

नैष वस्त्वन्तराभावसंवित्त्यनुगमादृते ॥ श्लोकवा॰ अभाव॰ श्लो. १५.

इति ।

अथ भवतु भावाभावरूपता वस्तुनः, किं नश्च्छिन्नम् ?, वयमपि हि तथैव
प्रत्यपीपदाम । केवलं भावांश इन्द्रियसन्निकृष्टत्वात् प्रत्यक्षप्रमाणगोचरः अभावांशस्तु
न तथेत्यभावप्रमाणगोचर इति कथमविषयत्वं स्यात् ?, तदुक्तम्-

न तावदिन्द्रियेणैषा नास्तीत्युत्पाद्यते मतिः ।

भावांशेनैव संयोगो योग्यत्वादिन्द्रियस्य हि ॥ १ ॥

गृहीत्वा वस्तुसद्भावं स्मृत्वा च प्रतियोगिनम् ।

मानसं नास्तिताज्ञानं जायतेऽक्षानपेक्षया ॥ २ ॥ श्लोकवा॰ अभाव॰ श्लो. १८, २७

इति ।

ननु भावांशादभावांशस्याभेदे कथं प्रत्यक्षेणाग्रहणम् ?, भेदे वा घटाद्यभाव
रहितं भूतलं प्रत्यक्षेण गृह्यत इति घटादयो गृह्यन्त इति प्राप्तम्, तदभावा95

तदभावग्रहण॰--डे॰ ।

ग्रहणस्य तद्भावग्रह
णनान्तरीयकत्वात् । तथा चाभा96

चाभावग्रहणमपि--डे॰ ।

वप्रमाणमपि पश्चात्प्रवृत्तं न तानुत्सारयितुं पटिष्ठं स्यात्,
अन्यथा अन्याथा 97

अन्यथा सङ्की॰--डे॰ ।

ऽसङ्कीर्णस्य सङ्कीर्णताग्रहणात् प्रत्यक्षं भ्रान्तं स्यात् ।

अपि चायं प्रमाणपञ्चकनिवृत्तिरूपत्वात् तुच्छः । तत एवाज्ञानरूपः कथं
प्रमाणं भवेत् ? । तस्मादभावांशात्कथञ्चिदभिन्नं भावांशं परिच्छिन्दता प्रत्यक्षादिना98

--॰दिनाभावां॰--ता॰ ।

प्रमा
णेनाभावांशो गृहीत एवेति तदतिरिक्तविषयाभावान्निर्विषयोऽभावः । तथा च न प्रमाण⁹⁹

प्रमाणमिति । विभाग॰--ता॰ ।

मिति स्थितम् ॥ १२ ॥

विभागमुक्त्वा विशेषलक्षणमाह--

विशदः प्रत्यक्षम् ॥ १३ ॥

सामान्यलक्षणानुवादेन विशेषलक्षणविधानात् सम्यगर्थनिर्णयः इति प्रमा
णसामान्यलक्षणमनूद्य विशदः इति विशेषलक्षणं प्रसिद्धस्य प्रत्यक्षस्य विधीयते । तथा च
प्रत्यक्षं धर्मि । विशदसम्यगर्थनिर्णयात्मकमिति साध्यो धर्मः । प्रत्यक्षत्वादिति हेतुः ।
यद्विशदसम्यगर्थनिर्णयात्मकं न भवति न तत् प्रत्यक्षम्, यथा परोक्षमिति व्यतिरेकी ।
[p. 10 ] धर्म्मिणो हेतुत्वेऽनन्वयदोष इति चेत्; न; विशेषे धर्मिणि धर्मिसामान्यस्य हेतुत्वात् ।
तस्य च विशेषनिष्ठत्वेन विशेषेष्वन्वयसम्भवात् । सपक्षे वृत्तिमन्तरेणापि च विपक्षव्या
वृत्तिबलाद्गमकत्वमित्युक्तमेव ॥ १३ ॥

अथ किमिदं वैशद्यं नाम ? । यदि स्वविषयग्रहणम्; तत् परोक्षेप्य¹⁰⁰

टुक्षु-रु-कुंक् शब्दे- गण--II 26, 27, 28 । उणादौ स्थाक्षुतोरूच्च १८५ इति णे क्षूणमपराधः ।

क्षूणम् । अथ
स्फुटत्वम्; तदपि स्वसंविदितत्वात् सर्वविज्ञानानां सममित्याशङ्क्याह--

प्रमाणान्तरानपेक्षेदन्तया प्रतिभासो वा वैशद्यम् ॥ १४ ॥

प्रस्तुतात् प्रमाणाद् यदन्यत् प्रमाणं शब्दलिङ्गादिज्ञानं तत् प्रमाणान्तरं तन्निर
पेक्षता वैशद्यम् । नहि शा101

शब्दानु॰--डे॰ ।

ब्दानुमानादिवत् प्रत्यक्षं स्वोत्पत्तौ शब्दलिङ्गादिज्ञानं प्रमाणा
न्तरमपेक्षते इत्येकं वैशद्यलक्षणम् । लक्षणान्तरमपि इदन्तया प्रतिभासो वा इति,
इदन्तया विशेषनिष्ठतया यः प्रतिभासः सम्यगर्थनिर्णयस्य सोऽपि वैशद्यम् । वाशब्दो
लक्षणान्तरत्वसूचनार्थः ॥ १४ ॥

अथ मुख्यसांव्यवहारिकभेदेन द्वैविध्यं प्रत्यक्षस्य हृदि निधाय मुख्यस्य
लक्षणमाह--

तत् सर्वथावरणविलये चेतनस्य स्वरूपाविर्भावो मुख्यं केवलम् ॥ १५ ॥

तत् इति प्रत्यक्षप¹⁰²

प्रत्यक्षस्य परा॰--डे॰ ।

रामर्शार्थम्, अन्यथानन्तरमेव वैशद्यमभिसम्बध्येत । दीर्घ
कालनिरन्तरस¹⁰³

बहुमान॰ ।

त्कारासेवितरत्नत्रयप्रकर्षपर्यन्ते एकत्ववितर्काविचारध्यानबलेन निःशेषतया
ज्ञानावरणा104

ज्ञानावरणीयादीनाम्--डे॰ ।

दीनां घातिकर्मणां प्रक्षये सति चेतनास्वभावस्यात्मनः प्रकाशस्वभावस्येति
यावत्, स्वरूपस्य प्रकाशस्वभावस्य सत एवावरणापगमेन आविर्भावः आविर्भूतं स्वरूपं
मुखमिव शरीरस्य सर्वज्ञानानां प्रधानं मुख्यम् प्रत्यक्षम् । तच्चेन्द्रियादिसाहायकविरहात्
सकलविषयत्वादसाधारणत्वाच्च केवलम् इत्यागमे प्रसिद्धम् ।

प्रकाशस्वभावता कथमात्मनः सिद्धेति चेत्; एते ब्रूमः--आत्मा प्रकाशस्व
भावः, असन्दिग्धस्वभावत्वात्, यः प्रकाशस्वभावो न भवति नासावसन्दिग्धस्वभावो यथा
घटः, न च तथात्मा, न खलु कश्चिदहमस्मि न वेति सन्दिग्धे इति नासिद्धो हेतुः । तथा,
आत्मा प्रकाशस्वभावः, बोद्धृत्वात्, यः प्रकाशस्वभावो न भवति नासौ बोद्धा यथा घटः,
न च न बोद्धात्मेति । तथा, यो यस्याः क्रियायाः कर्त्ता न स तद्विषयो यथा गतिक्रिया
याः कर्त्ता चैत्रो न तद्विषयः, ज्ञप्तिक्रियायाः कर्ता चात्मेति ।

अथ प्रकाशस्वभावत्व आत्मनः कथमावरणम् ?, आवरणे वा सततावरणप्र
सङ्गः; नैवम्; प्रकाशस्वभावस्यापि चन्द्रार्कादेरिव रजोनीहाराभ्रपटलादिभिरिव ज्ञाना
[p. 11 ] वरणीयादिकर्म्मभिरावरणस्य सम्भवात्, चन्द्रा105

चन्द्रादेरिव--ता॰ ।

र्कादेरिव च प्रबलप¹⁰⁶

--॰पवनप्राय॰--ता॰ ।

वमानप्रायैर्ध्यानभाव
नादिभिर्विलयस्ये107

विलयस्य चेति--डे॰ मु॰ ।

ति ।

ननु सादित्वे स्यादावरणस्योपायतो विलयः; नैवम्; अनादेरपि सुवर्णम
लस्य क्षारमृत्पुटपाकादिना विलयोपलम्भात्, तद्वदेवानादेरपि ज्ञानावरणीयादिकर्मणः
प्रतिपक्षभूतरत्नत्रयाभ्यासेन विलयोपपत्तेः ।

न चामूर्त्तस्यात्मनः कथमावरणमिति वाच्यम्; अमूर्ताया अपि चेतनाशक्ते
र्मदिरामदनकोद्रवादिभिरावरणदर्शनात् ।

अथावरणीयतत्प्रतिपक्षाभ्यामात्मा विक्रियेत न वा ? । किं चातः ? ।

वर्षातपाभ्यां किं व्योम्नश्चर्मण्यस्ति तयोः फलम् ।

चर्मोपमश्चेत् सोऽनित्यः खतुल्यश्चेदसत्फलः ॥

इति चेत्; न; अस्य दूषणस्य कूटस्थनित्यतापक्ष एव सम्भवात्, परिणामिनित्यश्चात्मेति
तस्य पूर्वापरपर्यायोत्पादविनाशसहितानु108

--॰सहितानुवृत्त
रूप॰--डे॰ ।

वृत्तिरूपत्वात्, एकान्तनित्यक्षणिकपक्षयोः सर्व
थार्थक्रियाविरहात्, यदाह-

अर्थक्रिया न युज्येत नित्यक्षणिकपक्षयोः ।

क्रमाक्रमाभ्यां भावानां सा लक्षणतया मता ॥ लघी॰ २. १

इति ॥ १५ ॥

ननु प्रमाणाधीना प्रमेयव्यवस्था । न च मुख्यप्रत्यक्षस्य तद्वतो वा सिद्धौ
किञ्चित् प्रमाणमस्ति । प्रत्यक्षं हि रूपादिविषय¹⁰⁹

विषयविनिर्भित--डे॰ मु॰ ।

विनियमितव्यापारं नातीन्द्रियेऽर्थे प्रवर्तितु
मुत्सहते । नाप्यनुमानम्, प्रत्यक्षदृष्टलिङ्गलिङ्गिसम्बन्धबलोप¹¹⁰

--॰बलोपजनितध॰--डे॰ मु॰ ।

जननधर्मकत्वात्तस्य ।
आगमस्तु यद्यतीन्द्रियज्ञानपूर्वकस्तत्साधकः; तदेतरेतराश्रयः111

--॰श्रयम्--ता॰ ।

-

नर्ते तदागमात्सिध्येन्न च तेनागमो विना ।श्लोकवा॰ सू॰ २. श्लो॰ १४२

॑
इति । अपौरुषेयस्तु तत्साधको नास्त्येव । योऽपि-

अपाणि112

--॰पादौ ह्यम॰--ता॰ ।

पादो ह्यम¹¹³

अत्र जवनो इत्येव सम्यक्, तस्यैव शङ्करेण व्याख्यातत्वात् ।

नो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः ।

स वेत्ति विश्वं114

वेद्यं--श्वेता॰ ।

न हि तस्य वेत्ता तमाहुरग्र्यं पुरुषं महान्तम् ॥श्वेताश्व॰ ३. १९.

॑
इत्यादिः कश्चिदर्थवादरूपोऽस्ति नासौ प्रमाणम् विधावेव प्रामाण्योपगमात् । प्रमाणान्त
राणां चात्रानवसर एवेत्याशङ्क्याह--

प्रज्ञातिशयविश्रान्त्यादिसिद्धेस्तत्सिद्धिः ॥ १६ ॥

[p. 12 ]

प्रज्ञाया अतिशयः--तारतम्यं क्वचिद्विश्रान्तम्, अतिशयत्वात्, परिमाणाति
शयवदित्यनुमानेन निरतिशयप्रज्ञासिद्ध्या तस्य केवलज्ञानस्य सिद्धिः, तत्सिद्धिरूपत्वात्
केवलज्ञानसिद्धेः । आदिग्रहणात् सूक्ष्मान्तरितदूरार्थाः कस्यचित् प्रत्यक्षाः प्रमेयत्वात्
घटवदित्यतो, ज्योतिर्ज्ञानाविसंवादान्यथानुपपत्तेश्च तत्सिद्धिः, यदाह--

धीरत्यन्तपरोक्षेऽर्थे न चेत् पुंसां कुतः पुनः ।

ज्योतिर्ज्ञानाविसंवादः श्रुताच्चेत् साधनान्तरम् ॥सिद्धिवि॰ पृ॰ ४१३A

॑

अपि च-- नोदना हि भूतं भवन्तं भविष्यन्तं सूक्ष्मं व्यवहितं विप्र
कृष्टमेबञ्जातीयकमर्थमवगमयति नान्यत्किञ्चनेन्द्रियम् -शाबर भा॰ १. १. २.
इति वदता भूताद्यर्थपरिज्ञानं कस्यचित् पुंसोऽभिमतमेव, अन्यथा कस्मै वेदस्त्रिकालविषय
मर्थं निवेदयेत् ? । स हि निवेदयंस्त्रिकालविषयतत्त्वज्ञमेवाधिकारिणमुपादत्ते, तदाह-

त्रिकालविषयं तत्त्वं कस्मै वेदो निवेदयेत् ।

अक्षय्यावरणैकान्तान्न चेद्वेद तथा नरः ॥ सिद्धिवि॰ पृ॰ ४१४A

इति त्रिकालविषयवस्तुनिवेदनाऽन्यथानुपपत्तेरतीन्द्रियकेवलज्ञानसिद्धिः ।

किञ्च, प्रत्यक्षानुमानसिद्धसंवादं शास्त्रमेवातीन्द्रियार्थदर्शिसद्भावे प्रमाणम् ।
य एव हि शास्त्रस्य विषयः स्याद्वादः स एव प्रत्यक्षादेरपीति संवादः, तथाहि-

सर्वमस्ति स्वरूपेण पररूपेण नास्ति च ।

अन्यथा सर्वसत्त्वं स्यात् स्वरूपस्याप्यसम्भवः ॥

इति दिशा प्रमाणसिद्धं स्याद्वादं प्रतिपादयन्नागमोऽर्हतस्सर्वज्ञतामपि प्रतिपादयति,
यदस्तुम-

यदीयसम्यक्त्वबलात् प्रतीमो भवादृशानां परमात्मभावम् ।

कुवासनापाशविनाशनाय नमोऽस्तु तस्मै तव शासनाय ॥अयोग॰ २१

॑
इति । प्रत्यक्षं तु यद्यप्यैन्द्रियि115 यकं नातीन्द्रियज्ञानविषयं तथापि समाधिबललब्धजन्मकं116

--॰जन्मकयोगि॰--डे॰ मु॰ ।

योगिप्रत्यक्षमेव बाह्यार्थस्येव स्वस्यापि वेदकमिति प्रत्यक्षतोऽपि तत्सिद्धिः ।

अथ-

ज्ञानमप्र¹¹⁷

अप्रतिघातम् ।

तिघं यस्य वैराग्यं च जगत्पतेः ।

ऐश्वर्यं चैव धर्म्मश्च सहसिद्धं चतुष्टयम् ॥

इति वचनात्सर्वज्ञत्वमीश्वरादीनामस्तु मानुषस्य तु कस्यचिद्विद्याचरणवतोपि तदसम्भाव
नीयम्, यत्कुमारिलः-

अथापि वेददेहत्वाद् ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।

कामं भवन्तु सर्वज्ञाः सार्वज्ञ्यं मानुषस्य किम् ? ॥ तत्त्वसं॰ तत्वस॰ का॰ ३२०८

[p. 13 ] इति; आः ! सर्वज्ञापलापपातकिन् ! दुर्वदवादिन् ! मानुषत्वनिन्दार्थवादापदेशेन देवाधि
देवानधिक्षिपसि ? । ये हि जन्मान्तरार्ज्जितोर्जितपुण्यप्राग्भाराः सुरभवभवमनुपमं सुख
मनुभूय दुःखपङ्कमग्नमखिलं जीवलोकमुद्दिधीर्षवो नरकेष्वपि क्षणं क्षिप्तसुखासिकामृत
वृष्टयो मनुष्यलोकमवतेरुः जन्मसमयसमकालचलितासनसकलसुरेन्द्रवृन्दविहितजन्मो
त्सवाः किङ्करायमाणसुरसमूहाहमहमिकारब्धसेवाविधयः स्वयमुपनतामतिप्राज्यसाम्राज्य
श्रियं तृणवदवधूय समतृणमणिशत्रुमित्रवृत्तयो निजप्रभावप्रशमितेति118

अतिवृष्टिरनावृष्टिर्मूषकाः शलभाः शुकाः
स्वचक्रं परचक्रं च सप्तैता ईतयः स्मृताः ॥ --मु--टि॰

मर¹¹⁹

मरको मारिः ।

कादिजगदुपद्रवाः
शुक्लध्यानानलनिर्दग्धघातिकर्माण आविर्भूतनिखिलभावाभावस्वभावावभासिकेवलबलद
लितसकलजीवलोकमोहप्रसराः सुरासुरविनिर्मितां समवसरणभुवमधिष्ठाय स्वस्वभाषापरि
णामिनीभिर्वाग्भिः प्रवर्तितधर्मतीर्थाश्चतुस्त्रिंशद¹²⁰

अतिशयाः ३४-

तेषां च देहोद्भुतरूपगन्धो निरामयः स्वेदलवोज्झितश्च ।

श्वासोऽब्जगन्धो रुधिरामिषं तु गोक्षीरधाराधवलं ह्यविस्रम् ॥ १ ॥

आहारनीहारविधिस्त्वदृश्यश्चत्वार एतेऽतिशयाः सहोत्थाः ।

क्षेत्रे स्थितिर्योजनमात्रकेऽपि नृदेवतिर्यग्जनकोटिकोटेः ॥ २ ॥

वाणी नृतिर्यक्सुरलोकभाषा संवादिनी योजनगामिनी च ।

भामण्डलं चारु च मौलिपृष्ठे विडम्बिताहर्पतिमण्डलश्रि ॥ ३ ॥

साग्रे च गव्यूतिशतद्वये रुजा वैरेतयो मार्यतिवृष्ट्यवृष्टयः ।

दुर्भिक्षमन्यस्वकचक्रतो भयं स्यान्नैत एकादश कर्मघातजाः ॥ ४ ॥

खे धर्मचक्रं चमराः सपादपीठं मृगेन्द्रासनमुज्ज्वलं च ।

छत्रत्रयं रत्नमयध्वजोऽङ्घ्रिन्यासे च चामीकरपङ्कजानि ॥ ५ ॥

वप्रत्रयं चारु चतुर्मुखाङ्गता चैत्यद्रुमोऽधोवदनाश्च कण्टकाः ।

द्रुमानतिर्दुन्दुमिनाद उच्चकैर्वातोऽनुकूलः शकुनाः प्रदक्षिणाः ॥ ६ ॥

गन्धाम्बुवर्षं बहुवर्णपुष्पवृष्टिः कचश्मश्रुनखाप्रवृद्धिः ।

चतुर्विधामर्त्यनिकायकोटिर्जघन्यभावादपि पार्श्वदेशे ॥ ७ ॥

ऋतूनामिन्द्रियार्थानामनुकूलत्वमित्यमी ।

एकोनविंशतिर्दैव्याश्चतुस्त्रिंशच्च मीलिताः ॥ ८ ॥ अभिधा॰ १. ५६--६३ मु--टि॰

तिशयमयीं तीर्थनाथत्वलक्ष्मीमुपभुज्य परं
ब्रह्म सततानन्दं सकलकर्मनिर्मोक्षमुपेयिवांसस्तान्मानुषत्वादिसाधारणधर्मोपदेशेनाप-
वदन् सुमेरुमपि लेष्ट्वादिना साधारणीकर्तुं पार्थिवत्वेनापवदेः ! । किञ्च, अनवरतवनिताङ्ग
सम्भोगदुर्ललितवृत्तीनां विविधहेतिसमूहधारिणामक्षमालाद्यायत्तमनःसंयमानां रागद्वेषमो
हकलुषितानां ब्रह्मादीनां सर्ववित्त्वसाम्राज्यम् !, यदवदाम स्तुतौ-

मदेन मानेन मनोभवेन क्रोधेन लोभेन¹²¹

लोभेन च सम्म॰--डे॰ ।

ससम्मदेन ।

पराजितानां प्रसभं सुराणां वृथैव साम्राज्यरुजा परेषाम् ॥ अयोग--२५

[p. 14 ] इति । अथापि रागादिदोषकालुष्यविरहिताः सततज्ञानानन्दमयमूर्तयो ब्रह्मादयः; तर्हि
तादृशेषु तेषु न विप्रतिपद्यामहे, अवोचाम हि-

यत्र तत्र समये यथा तथा योऽसि सोऽस्यभिधया यया तया ।

वीतदोषकलुषः स चेद्भवानेक एव भगवन्नमोऽस्तु ते ॥अयोग--३१

॑
इति । केवलं ब्रह्मादिदेवताविषयाणां श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासकथानां वैतथ्यमासज्येत ।
तदेवं साधकेभ्यः प्रमाणेभ्योऽतीन्द्रियज्ञानसिद्धिरुक्ता ॥ १६ ॥

बाधकाभावाच्च ॥ १७ ॥

सुनिश्चि122

प्रमाणोपपन्न॰ ।

तासम्भवद्बाधकत्वात् सुखादिवत् तत्सिद्धिः इति सम्बध्यते । तथाहि
केवलज्ञानबाधकं भवत् प्रत्यक्षं वा भवेत् प्रमाणान्तरं वा ? । न तावत् प्रत्यक्षम्; तस्य
विधावेवाधिकारात्-

सम्बद्धं वर्तमानं च गृह्यते चक्षुरादिना । श्लोकवा॰ सू॰ ४. श्लो॰ ८४

इति स्वयमेव भाषणात् ।

अथ न प्रवर्तमानं प्रत्यक्षं तद्बाधकं किन्तु निवर्तमानम् तत्; त¹²³

निवर्तमानम् । 123 तद्धि यदि मु॰ ।

र्हि125 द्धियदि
नियतदेशकालविषयत्वेन बाधकं तर्हि सम्प्रतिपद्यामहे । अथ सकलदेशकालविषयत्वेन;
तर्हि न तत् सकलदेशकालपुरुषपरिषत्साक्षात्का126

--॰साक्षात्करणम॰--डे॰ ।

रमन्तरेण सम्भवतीति सिद्धं नः समी
हितम् । न च जैमिनिरन्यो वा सकलदेशादिसाक्षात्कारी सम्भवति सत्त्वपुरुषत्वादेः
रथ्यापुरुषवत् । अथ प्रज्ञायाः सातिशयत्वात्तत्प्रकर्षोऽप्यनुमीयते; तर्हि तत एव सकलार्थ
दर्शी किं नानुमीयते ? । स्वपक्षे चानुपलम्भमप्रमाणयन् सर्वज्ञाभावे कुतः प्रमाणयेद
विशेषात् ? ।

न चानुमानं तद्बाधकं सम्भवति; धर्मिग्रहणमन्तरेणानुमानाप्रवृत्तेः, धर्म्मि
ग्रहणे वा तद्ग्राहकप्रमाणबाधितत्वादनुत्थानमेवानुमानस्य । अथ विवादाध्यासितः पुरुषः
सर्वज्ञो न भवति वक्तृत्वात् पुरुषत्वाद्वा रथ्यापुरुषवदित्यनुमानं तद्बाधकं ब्रूषे; तदसत्;
यतो यदि प्रमाणपरिदृष्टार्थवक्तृत्वं हेतुः; तदा विरुद्धः, तादृशस्य वक्तृत्वस्य सर्वज्ञ एव
भावात् । अथासद्भूतार्थवक्तृत्वम्; तदा सिद्धसाध्यता, प्रमाणविरुद्धार्थवादिनामसर्वज्ञत्वेनेष्ट
त्वात् । वक्तृत्वमात्रं तु सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकत्वादनैकान्तिकम् ज्ञानप्रकर्षे वक्तृत्वाप
कर्षादर्शनात्, प्रत्युत ज्ञानातिशयवतो वक्तृत्वातिशयस्यैवोपलब्धेः । एतेन पुरुषत्वमपि
निरस्तम् । पुरुषत्वं हि यदि रागाद्यदूषितं तदा विरुद्धम्, ज्ञानवैराग्यादिगुणयुक्तपुरुषत्वस्य
सर्वज्ञतामन्तरेणानुपपत्तेः । रागादिदूषिते तु पुरुषत्वे सिद्धसाध्यता । पुरुषत्वसामान्यं तु
सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकमित्यबाधकम् ।

[p. 15 ]

नाप्यागमस्तद्बाधकः तस्यापौरुषेयस्यासम्भवात्; सम्भवे वा तद्बाधकस्य
तस्यादर्शनात् । सर्वज्ञोपज्ञ¹²⁷

उपज्ञा ज्ञानमाद्यं स्यात्--अभि॰ ६. ९--सम्पा॰ ।

श्चागमः कथं तद्बाधकः ?, इत्यलमतिप्रसङ्गेनेति ॥ १७ ॥

न केवलं केवलमेव मुख्यं प्रत्यक्षमपि त्वन्यदपीत्याह--

तत्तारतम्येऽवधिमनःपर्यायौ च¹²⁸

अष्टादशं एकोनर्विशतितमं चेति सूत्रद्वयं ता-मू॰
प्रतौ भेदकचिह्न भदेकचिह्नं विना एकसूत्रत्वेन लिखितं दृश्यते ।

॥ १८ ॥

सर्वथावरणविलये केवलम्, तस्यावरणविलयस्य तारतम्ये आवरणक्षयो
पशमविशेषे तन्निमित्तकः अवधिः अवधिज्ञानं मनःपर्यायः मनःपर्यायज्ञानं च मुख्य
मिन्द्रियानपेक्षं प्रत्यक्षम् । तत्रावधीयत इति अवधिः मर्यादा सा च रूपिष्वबधेः
तत्त्वा॰ १. २८ इति वचनात् रूपवद्द्रव्यविषया अवध्युपलक्षितं ज्ञानमप्यवधिः । स द्वेधा
भवप्रत्ययो गुणप्रत्ययश्च । तत्राद्यो देवनारकाणां पक्षिणामिव वियद्गमनम् । गुणप्रत्ययो
मनुष्याणां तिरश्चां च ।

मनसो द्रव्यरूपस्य पर्यायाश्चिन्तनानुगुणाः परिणामभेदास्तद्विषयं ज्ञानं मनः
पर्यायः । तथाविधमनःपर्यायान्यथानुपपत्त्या तु यद्बाह्यचिन्तनीयार्थज्ञानं तत् आनुमानिक
मेव न मनःपर्यायप्रत्यक्षम्, यदाहुः--

जाणइ बज्झेणुमाणेणं । विशेषा॰ गा॰ ८१४ इति ॥ १८ ॥ इति ।

ननु रूपिद्रव्यविषयत्वे क्षायोपशमिकत्वे च तुल्ये को विशेषोऽवधिमनः
पर्याययोरित्याह--

विशुद्धिक्षेत्रस्वामिविषयभेदात् तद्भेदः ॥ १९ ॥

सत्यपि कथञ्चित्साधर्म्ये विशुद्ध्यादिभेदादवधिमनःपर्यायज्ञानयोर्भेदः ।
तत्रावधिज्ञानान्मनःपर्यायज्ञानं विशुद्धतरम् । यानि हि मनोद्रव्याणि अवधिज्ञानी
जानीते तानि मनःपर्यायज्ञानी विशुद्धतराणि जानीते ।

क्षेत्र¹²⁹

क्षेत्रतश्च--ता॰ ।

कृतश्चानयोर्भेदः--अवधिज्ञानमङ्गुलस्यासङ्खेयभागादिषु भवति आ सर्व
लोकात्, मनःपर्यायज्ञानं तु मनुष्यक्षेत्र एव भवति ।

स्वामिकृतोऽपि--अवधिज्ञानं संयतस्यासंयतस्य संयतासंयतस्य च सर्वगतिषु
भवति; मनःपर्यायज्ञानं तु मनुष्यसंयतस्य प्रकृष्टचारित्रस्य प्रमत्तादिषु क्षीणकषायान्तेषु
गुणस्थानकेषु भवति । तत्रापि वर्धमानपरिणामस्य नेतरस्य । वर्धमानपरिणामस्यापि
ऋद्धिप्राप्तस्य नेतरस्य । ऋद्धिप्राप्तस्यापि कस्यचिन्न सर्वस्येति ।

विषयकृतश्च--रूपवद्द्रव्येष्वसर्वपर्यायेष्ववधेर्विषयनिबन्धस्तदनन्तभा130

मनोलक्षणे ।

गे मनः
पर्यायस्य इति । अवसितं मुख्यं प्रत्यक्षम् ॥ १९ ॥

[p. 16 ]

अथ सांव्यवहारिकमाह--

इन्द्रियमनोनिमित्तोऽवग्रहेहावायधारणात्मा सांव्यवहारिकम् ॥ २० ॥

इन्द्रियाणि स्पर्शनादीनि वक्ष्यमाणलक्षणानि, मनश्च निमित्तं कारणं यस्य स
तथा । सामान्यलक्षणानुवृत्तेः सम्यगर्थनिर्णयस्येदं विशेषणं तेन इन्द्रियमनोनिमित्तः
सम्यगर्थनिर्णयः । कारणमुक्त्वा स्वरूपमाह--अवग्रहेहावायधारणात्मा । अवग्रहादयो
वक्ष्यमाणलक्षणाः त आत्मा यस्य सोऽवग्रहेहावायधारणात्मा । आत्मग्रहणं च क्रमेणो
त्पद्यमानानामप्यवग्रहादीनां नात्यन्तिको भेदः किन्तु पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तररूपतया परिणा
मादेकात्मकत्वमिति प्रदर्शनार्थम् । समीचीनः प्रवृत्तिनिवृत्तिरूपो व्यवहारः संव्यवहार
स्तत्प्रयोजनं सांव्यवहारिकम् प्रत्यक्षम् । इन्द्रियमनोनिमित्तत्वं च समस्तं व्यस्तं च
बोद्धव्यम् । इन्द्रियप्राधान्यात् मनोबलाधानाच्चोत्पद्यमान इन्द्रियजः । मनस एव विशुद्धि
सव्यपेक्षादुपजायमानो मनोनिमित्त इति ।

ननु स्वसंवेदनरूपमन्यदपि प्रत्यक्षमस्ति तत् कस्मान्नोक्तम् ?, इति न
वाच्यम्; इन्द्रिय¹³¹

इन्द्रियज्ञा॰--ता॰ ।

जज्ञानस्वसंवेदनस्येन्द्रियप्रत्यक्षे, अनिन्द्रियजसुखादि132

--॰सुखादिस्वसं॰--मु॰ ।

संवेदनस्य मनः
प्रत्यक्षे, योगिप्रत्यक्षस्वसंवेदनस्य योगिप्रत्यक्षेऽन्तर्भावात् । स्मृत्यादिस्वसंवेदनं तु मान
समेवेति नापरं स्वसंवेदनं नाम प्रत्यक्षमस्तीति भेदेन¹³³

भेदेनोक्तम्--डे॰ मु॰ ।

नोक्तम् ॥ २० ॥

इन्द्रियेत्युक्तमितीन्द्रियाणि लक्षयति--

स्पर्शरसगन्धरूपशब्दग्रहणलक्षणानि स्पर्शनरसनघ्राणचक्षुः
श्रोत्राणीन्द्रियाणि द्रव्यभावभेदा134

इन्द्रियाणि
इत्यन्तमेकं भेदानि इत्यन्तं च अपरम् इति सूत्रद्वयं सं-मू॰ प्रतौ दृश्यते ।

नि ॥ २१ ॥

स्पर्शादिग्रहणं लक्षणं येषां तानि यथासङ्ख्यं स्पर्शनादीनीन्द्रियाणि, तथाहि
स्पर्शाद्युपलब्धिः करणपूर्वा क्रियात्वात् छिदिक्रियावत् । तत्रेन्द्रेण कर्मणा तत्रेन्द्रेणकर्मणा सृष्टानीन्द्रियाणि
नामकर्मोदयनिमित्तत्वात् । इन्द्रस्यात्मनो लिङ्गानि वा, कर्ममलीमसस्य हि स्वयमर्थानु
पलब्धुमसमर्थस्यात्मनोऽर्थोपलब्धौ निमित्तानि इन्द्रियाणि ।

नन्वेवमात्मनोऽर्थज्ञानमिन्द्रियात् लिङ्गादुपजायमानमानुमानिकं स्यात् । तथा
च लिङ्गापरिज्ञानेऽनुमानानुदयात् । तस्यानुमानात्परिज्ञानेऽनवस्थाप्रसङ्गः; नैवम्; भावे
न्द्रियस्य स्वसंविदितत्वेनानवस्थानवकाशात् । यद्वा, इन्द्रस्यात्मनो लिङ्गान्यात्मगमकानि
इन्द्रियाणि करणस्य वास्यादिवत्कर्त्रधिष्ठितत्वदर्शनात् ।

तानि च द्रव्यभावरूपेण भिद्यन्ते । तत्र द्रव्येन्द्रियाणि नामकर्मोदयनिमि
[p. 17 ] त्तानि, भावेन्द्रियाणि पुनस्तदावरणवीर्यान्तरायक्षयोपशमनिमित्तानि । सैषा पञ्चसूत्री
स्पर्शग्रहणलक्षणं स्पर्शनेन्द्रियं, रसग्रहणलक्षणं रसनेन्द्रियमित्यादि । सकलसंसारिषु भावा
च्छरीरव्यापकत्वाच्च स्पर्शनस्य पूर्वं निर्देशः, ततः क्रमेणाल्पाल्पजीवविषयत्वाद्रसनघ्राण
चक्षुःश्रोत्राणाम् ।

तत्र स्पर्शनेन्द्रियं तदावरणक्षयोपशमसम्भवं पृथिव्यप्तेजोवायुवनस्पतीनां
शेषेन्द्रियावरणवतां स्थावराणां जीवानाम् । तेषां च पुढवी चित्तमन्तमक्खाया
दशवै॰ ४. १ इत्यादेराप्तागमात्सिद्धिः । अनुमानाच्च--ज्ञानं क्वचिदात्मनि परमापकर्षवत्
अपकृष्यमाणविशेषत्वात् परिमाणवत्, यत्र तदपकर्षपर्यन्तस्त एकेन्द्रियाः स्थावराः ।
न च स्पर्शनेन्द्रियस्याप्यभावे भस्मादिषु ज्ञानस्यापकर्षो युक्तः । तत्र हि ज्ञानस्याभाव
एव न पुनरपकर्षस्ततो यथा गगनपरिमाणादारभ्यापकृष्यमाणविशेषं परिमाणं परमाणौ
परमापकर्षवत् तथा ज्ञानमपि केवलज्ञानादारभ्यापकृष्यमाणविशेषमेकेन्द्रियेष्वत्यन्तमप
कृष्यते । पृथिव्यादीनां च प्रत्येकं जीवत्वसिद्धिरग्रे वक्ष्यते । स्पर्शनरसनेन्द्रिये कृमि
अपादिका-नूपुरक-गण्डूपद-शङ्ख-शुक्तिका-शम्बूका-जलूकाप्रभृतीनां त्रसानाम् । स्पर्शन
रसन-घ्राणानि पिपीलका-रोह¹³⁵

रोहिणिकापेचिका--डे॰ ।

णिका-उपचिका-कुन्थु-तुबर¹³⁶

तुबरका॰--ता॰ । तुंबुरक--मु॰ ।

क-त्रपु137

त्रिपुस--डे॰ ।

स-बीज¹³⁸

बीजककर्पा॰-
ता॰ ।

-कर्पासास्थिका-शत
पदी-अयेनक-तृणपत्र-काष्ठहारकादीनाम् । स्पर्शन-रसन-घ्राण-चक्षूंषि भ्रमर-वट¹³⁹

वठर-डे॰ ।

र-सारङ्ग
मक्षिका-पुत्तिका140

पुस्तित्रिका--डे॰ । पुस्तिका-मु॰ ।

-दंश-मशक-वृश्चिक-नन्द्यावर्त्त-कीटक-पतङ्गादीनाम् । सह श्रोत्रेण तानि
मत्स्य-उरग-भुजग-पक्षि-चतुष्पदानां तिर्यग्योनिजानां सर्वेषां च नारकमनुष्यदेवानामिति ।

ननु वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दहेत¹⁴¹

हेतूनि वाक्-डे॰ ।

वो वाक्पाणिपादपायूपस्थलक्षणान्य
पीन्द्रियाणीति साङ्ख्यास्तत्कथं पञ्चैवेन्द्रियाणि ?; न; ज्ञानविशेषहेतू142

--॰हेतूनामेवेन्द्रि॰--ता॰ ।

नामेवेहेन्द्रियत्वे
नाधिकृतत्वात्, चेष्टाविशेषनिमित्तत्वेनेन्द्रियत्वकल्पनायामिन्द्रियानन्त्यप्रसङ्गः, चेष्टावि
शेषाणामनन्तत्वात्, तस्माद्व्यक्तिनिर्देशात् पञ्चैवेन्द्रियाणि ।

तेषां च परस्परं स्यादभेदो द्रव्यार्थादेशा143

--॰र्थाभेदात्-डे॰ ।

त्, स्याद्भेदः पर्यायार्थादेशात्, अभे
दैकान्ते हि स्पर्शनेन स्पर्शस्येव रसादेरपि ग्रहणप्रसङ्गः । तथाचेन्द्रियान्तरकल्पना वैयर्थ्यम्,
कस्यचित् साकल्ये वैकल्ये वान्येषां साकल्यवैकल्यप्रसङ्गश्च । भेदैकान्तेऽपि तेषामेक¹⁴⁴

तेषामेकत्वसङ्कलनज्ञानजनकत्वाभावप्रसङ्गात्--तत्त्वार्थश्लोकवा॰ पृ॰ ३२७ ।

त्र
सकल¹⁴⁵ सङ्कलनज्ञानजनकत्वाभावप्रसङ्गः सन्तानान्तरेन्द्रियवत् । मनस्तस्य जनक
मिति चेत्; न; तस्येन्द्रियनिरपेक्षस्य तज्जनकत्वाभावात् । इन्द्रियापेक्षं मनोऽनुसन्धानस्य
जनकमिति चेत्; सन्तानान्तरेन्द्रियापेक्षस्य कुतो न जनकत्वमिति वाच्यम् ? । प्रत्यासत्ते
रभावादिति चेत्; अत्र का प्रत्यासत्तिरन्यत्रैकद्रव्यतादात्म्यात् ?, प्रत्यासत्त्यन्तरस्य¹⁴⁶

-॰स्य व्य॰--ता॰ ।

च
[p. 18 ] व्यभिचारादिति । एतेन तेषामात्मना भेदाभेदैकान्तौ प्रतिव्यूढौ । आत्मना करणानाम
भेदैकान्ते कर्तृत्वप्रसङ्गः, आत्मनो वा करणत्वप्रसङ्गः, उभयोरुभयात्मकत्वप्रसङ्गो वा,
विशेषाभावात् । ततस्तेषां भेदैकान्ते चात्मनः करणत्वाभावः सन्तानान्तरकरणवद्विपर्ययो
वेति प्रतीतिसिद्धत्वाद्बाधकाभावाच्चानेकान्त एवाश्रयणीयः ।

द्रव्येन्द्रियाणामपि परस्परं स्वारम्भकपुद्गलद्रव्येभ्यश्च भेदाभेदद्वारानेकान्त
एव युक्तः, पुद्गलद्रव्यार्थादेशादभेदस्य पर्यायार्थादेशाच्च भेदस्योपपद्यमानत्वात् ।

एवमिन्द्रियविषयाणां स्पर्शादीनामपि द्रव्यपर्यायरूपतया भेदाभेदात्मकत्व
मवसेयम्, तथैव निर्बाधमुपलब्धेः । तथा च न द्रव्यमात्रं पर्यायमात्रं वेन्द्रियविषय इति
स्पर्शादीनां कर्मसाधनत्वं भावसाधनत्वं च द्रष्टव्यम् ॥ २१ ॥

द्रव्यभावभेदानि इत्युक्तं तानि क्रमेण लक्षयति--

द्रव्येन्द्रियं नियताकाराः पुद्गलाः147

द्वाविंशतितमं त्रयोविंशतितमं च सूत्रद्वयमेकत्वेन ता-मू॰ प्रतौ दृश्यते ।

॥ २२ ॥

द्रव्येन्द्रियम् इत्येकवचनं जात्याश्रयणात् । नियतो विशिष्टो बाह्य आभ्य
न्तरश्चाकारः संस्थानविशेषो येषां ते नियताकाराः पूरणगलनधर्माणः स्पर्शरसगन्धवर्णव
न्तः पुद्गलाः, तथाहि श्रोत्रादिषु यः कर्णशष्कुलीप्रभृतिर्बाह्यः पुद्गलानां प्रचयो यश्चाभ्यन्तरः
कदम्बगोलकाद्याकारः स सर्वो द्रव्येन्द्रियम्, पुद्गलद्रव्यरूपत्वात् । अप्राधान्ये वा द्रव्य
शब्दो यथा अङ्गारमर्द्दको द्रव्याचार्य इति । अप्रधानमिन्द्रियं द्रव्येन्द्रियम्, व्यापारवत्यपि
तस्मिन् सन्निहितेऽपि चालोकप्रभृतिनि सहकारिपटले भावेन्द्रियं विना स्पर्शाद्यु
प¹⁴⁸

--॰लब्ध्ययोग्यतया सिद्धेः
ता॰ ।

लब्ध्यसिद्धेः ॥ २२ ॥

भावेन्द्रियं लब्ध्युपयोगौ ॥ २३ ॥

लम्भनं लब्धिः ज्ञानावरणकर्मक्षयोपशमविशेषः । यत्सन्निधाना149

--॰धानाद्वात्मा--डे॰ । ॰धानाद्ध्यात्मा-मु॰ ।

दात्मा द्रव्ये
न्द्रियनिर्वृत्तिं प्रति व्याप्रियते तन्निमित्त आत्मनः परिणामविशेष उपयोगः । अत्रापि भावे
न्द्रियम् इत्येकवचनं जात्याश्रयणात् । भावशब्दोऽनुपस¹⁵⁰

प्राधान्यार्थः ।

र्जनार्थः । यथैवेन्दनधर्मयोगित्वेना
नुपचरितेन्द्रत्वो भावेन्द्र उच्यते तथैवेन्द्रलिङ्गत्वादिधर्मयोगेनानुपचरितेन्द्रलिङ्गत्वादि
धर्मयोगि भावेन्द्रियम् ।

तत्र लब्धिस्वभावं तावदिन्द्रियं स्वार्थसंवित्तावात्मनो योग्यतामादधद्भावे
न्द्रियतां प्रतिपद्यते । नहि तत्रायोग्यस्य तदुत्पत्तिराकाशवदुपपद्यते स्वार्थसंविद्योग्यतैव च
लब्धिरिति । उपयोगस्वभावं पुनः स्वार्थसंविदि व्यापारात्मकम् । नह्यव्यापृतं स्पर्शना151

स्पर्शादि॰--ता॰ ।

दि
संवेदनं स्पर्शादि प्रकाशयितुं शक्तम्, सुषुप्तादीनामपि तत्प्रकाशकत्वप्राप्तेः ।

[p. 19 ]

स्वार्थप्रकाशने व्यापृतस्य संवेदनस्योपयोगत्वे फलत्वादिन्द्रियत्वानुपपत्ति
रिति चेत्; न; कारणधर्मस्य कार्येऽनुवृत्तेः । नहि पावकस्य प्रकाशकत्वे तत्कार्यस्य प्रदी
पस्य प्रकाशकत्वं विरुध्यते । न च येनैव स्वभावेनोपयोगस्येन्द्रियत्वम्, तेनैव फलत्वमि
ष्यते येन विरोधः स्यात् । साधकतमस्वभावेन हि तस्येन्द्रियत्वं क्रियारूपतया च फल
त्वम् । यथैव हि प्रदीपः प्रकाशात्मना प्रकाशयतीत्यत्र साधकतमः प्रकाशात्मा करणम्,
क्रियात्मा फलम्, स्वतन्त्रत्वाच्च कर्त्तेति सर्वमिदमनेकान्तवादे न दुर्लभमित्यलं प्रसङ्गेन ॥ २३ ॥

मनोनिमित्तः इत्युक्तमिति मनो लक्षयति--

सर्वार्थग्रहणं मनः ॥ २४ ॥

सर्वे न तु स्पर्शनादीनां स्पर्शादिवत् प्रतिनियता एवार्था गृह्यन्तेऽनेनेति
सर्वार्थग्रहणं मनः अनिन्द्रियम् इति नोइन्द्रियम् इति चोच्यते । सर्वार्थं मन
इत्युच्यमाने आत्मन्यपि प्रसङ्ग इति करणत्वप्रतिपादनार्थं ग्रहणम् इत्युक्तम् । आत्मा तु
कर्त्तेति नातिव्याप्तिः, सर्वार्थग्रहणं च मनसः प्रसिद्धमेव । यत् वाचकमुख्यः श्रुतमनि
न्द्रियस्य । तत्त्वा॰ २. २२ श्रुतमिति हि विषयिणा विषयस्य निर्देशः । उपलक्षणं च
श्रुतं मतेः तेन मतिश्रुतयोर्यो विषयः स मनसो विषय इत्यर्थः । मतिश्रुतयोर्निबन्धो
द्र¹⁵²

निबन्धः सर्वद्रव्ये॰--तत्त्वा॰ ।

व्येष्वसर्वपर्यायेषु तत्त्वा॰ १. २७ इति वाचकवचनान्मतिश्रुतज्ञानयोः सर्वविषयत्व
मिति मनसोऽपि सर्वविषयत्वं सिद्धम् ।

मनोऽपि प¹⁵³

मनोपि चेन्द्रि॰--डे॰ ।

ञ्चेन्द्रियवद् द्रव्यभावभेदात् द्विविधमेव । तत्र द्रव्यमनो मनस्त्वेन
परिणतानि पुद्गलद्रव्याणि । भावमनस्तु तदावरणीयकर्मक्षयोपशमात्मा लब्धिरात्मनश्चार्थ
ग्रहणोन्मुखो व्यापारविशेष इति ॥ २४ ॥

नन्वत्यल्पमिदमुच्यते इन्द्रियमनोनिमित्तः इति । अन्यदपि हि चक्षुर्ज्ञानस्य
निमित्तमर्थ आलोकश्चास्ति, यदाहुः-

रूपालोकमनस्कारचक्षुर्भ्यः सम्प्र¹⁵⁴

संप्रवर्तते ।

जायते ।

विज्ञानं मणिसूर्यांशुगोशकृद्भ्य इवानलः ॥

इत्यत्राह--

नार्थालोकौ ज्ञानस्य निमित्तमव्यतिरेकात् ॥ २५ ॥

बाह्यो विषयः प्रकाशश्च न चक्षुर्ज्ञानस्य साक्षात्कारणम्, देशकालादिवत्तु व्यव
हितकारणत्वं न निवार्यते, ज्ञानावरणादिक्षयोपशमसामग्र्यामारादुपकारित्वेनाञ्जनादिवच्चक्षु
रुपकारित्वेन चाभ्युपगमात् । कुतः पुनः साक्षान्न कारणत्वमित्याह--अव्यतिरेकात्
व्यतिरेकाभावात् । न हि तद्भावे भावलक्षणोऽन्वय एव हेतुफलभावनिश्चयनिमित्तम्,
[p. 20 ] अपि तु तदभावेऽभावलक्षणो व्यतिरेकोऽपि । न चासावर्थालोकयोर्हेतुभावेऽस्ति; मरु
मरीचिकादौ जलाभावेऽपि जलज्ञानस्य, वृषदंशादीनां चालोकाभावेऽपि सान्द्रतमतमः
पटलविलिप्त¹⁵⁵

॰विलुप्त॰ ।

देशगतवस्तुप्रतिपत्तेश्च दर्शनात् । योगिनां चातीतानागतार्थग्रहणे किमर्थस्य¹⁵⁶

किमर्थनिमि॰--ता॰ ।

निमित्तत्वम् ? । निमित्तत्वे चार्थक्रियाकारित्वेन सत्त्वादतीतानागतत्वक्षतिः ।

न च प्रका157

प्रका...दात्म॰--ता॰ ।

श्यादात्मलाभ एव प्रकाशकस्य प्रकाशकत्वम्, प्रदीपादेर्घटादिभ्यो
ऽनुत्पन्नस्यापि तत्प्रकाशकत्वदर्शनात् । ईश्वरज्ञानस्य च नित्यत्वेनाभ्युपगतस्य कथमर्थ
जन्यत्वं नाम ? । अस्मदा अस्मादा दीनामपि जनकस्यैव ग्राह्यत्वाभ्युपगमे स्मृतिप्रत्यभिज्ञानादेः
प्रमाणस्याप्रामाण्यप्रसङ्गः । येषां चैकान्तक्षणिकोऽर्थो जनकश्च ग्राह्य¹⁵⁸

ग्राह्यत इति--डे॰ ।

इति दर्शनम् तेषामपि
जन्यजनकयोर्ज्ञानार्थयोर्भिन्नकालत्वान्न ग्राह्यग्राहकभावः सम्भवति । अथ न जन्यजनक
भावातिरिक्तः सन्दंशायोगोलकवत् ज्ञानार्थयोः कश्चिद् ग्राह्यग्राहकभाव इति मतम्,

भिन्नकालं कथं ग्राह्यमिति चेद् ग्राह्यतां विदुः ।

हेतुत्वमेव युक्तिज्ञा ज्ञानाकारार्पणक्षमम् प्रमाणवा॰ ३. २४७

इति वचनात्; तर्हि स¹⁵⁹

सार्वज्ञ॰--डे॰ ।

र्वज्ञज्ञानस्य वार्तमानिकार्थविषयत्वं न कथञ्चिदुपपद्यते वार्तमानिक
क्षणस्याजनकत्वात् अजनकस्य चाग्रहणात् । स्वसंवेदनस्य च स्वरूपाजन्यत्वे कथं ग्राहकत्वं
स्वरूपस्य वा कथं ग्राह्यत्वमिति चिन्त्यम् । तस्मात्160

तस्मात् स्वसाम॰--डे॰ ।

स्वस्वसामग्रीप्रभवयोर्दीपप्र¹⁶¹

--॰प्रभवयोः प्रका॰--डे ।

काशघटयो
रिव ज्ञानार्थयोः प्रकाश्यप्रकाशकभावसम्भवान्न ज्ञाननिमित्तत्वमर्थालोकयोरिति स्थितम् ।

नन्वर्थाजन्यत्वेज्ञानस्य कथं प्रतिकर्मव्यवस्था ?, तदुत्पत्तितदाकारताभ्यां हि
सोपपद्यते, तस्मादनुत्पन्नस्यातदाकारस्य च ज्ञानस्य सर्वार्थान् प्रत्यविशेषात्; नैवम्;
तदुत्पत्तिमन्तरेणाप्यावरणक्षयोपशमलक्षणया योग्यतयैव प्रतिनियतार्थप्रकाशकत्वोपपत्तेः ।
तदुत्पत्तावपि च योग्यतावश्याश्रयणीया, अन्यथाऽशेषार्थसान्निध्येऽपि कुतश्चिदेवार्थात् क
स्यचिदेव ज्ञानस्य जन्मेति कौतस्कुतोऽयं विभागः । तदाकारता त्वर्थाकारसङ्क्रान्त्या ताव
दनुपपन्ना, अर्थस्य निराकारत्वप्रसङ्गात् । अर्थेन च मूर्तेनामूर्तस्य ज्ञानस्य कीदृशं सादृ
श्यमित्यर्थविशेषग्रहणपरिणा162

--॰णाम स एवाभ्यु॰--ता॰ ।

म एव साभ्युपेया । अ¹⁶³

--॰पेया ततः--डे॰ ।

तः-

अर्थेन घटयत्येनां नहि मुक्त्वाऽर्थरूपताम् प्रमाण वा॰ ३. ३०५

इति यत्किञ्चिदेतत् ।

अपि च व्यस्ते समस्ते वैते ग्रहणकारणं स्याताम् । यदि व्यस्ते; तदा कपा
लाद्यक्षणो घटान्त्यक्षणस्य, जलचन्द्रो वा नभश्चन्द्रस्य ग्राहकः प्राप्नोति, तदुत्पत्तेस्तदाका
रत्वाच्च । अथ समस्ते; तर्हि घटोत्तरक्षणः पूर्वघटक्षणस्य ग्राहकः प्रसजति । ज्ञानरूपत्वे
सत्येते ग्रहणकारणमिति चेत्; तर्हि समानजातीयज्ञानस्य समनन्तरपूर्वज्ञानग्राहकत्वं प्रस
ज्येत । तन्न योग्यतामन्तरेणान्यद् ग्रहणकारणं पश्यामः ॥ २५ ॥

[p. 21 ]

अवग्रहेहावायधारणात्मा इत्युक्तमित्यवग्रहादील्लँक्षयति--

अक्षार्थयोगे दर्शनानन्तरमर्थग्रहणमवग्रहः ॥ २६ ॥

अक्षम् इन्द्रियं द्रव्यभावरूपम्, अर्थः द्रव्यपर्यायात्मा तयोः योगः
सम्बन्धोऽनतिदूरासन्नव्यवहितदेशाद्यवस्थानलक्षणा योग्यता । नियता हि सा विषयविष
यिणोः, यदाह,

पुट्ठं सुणेइ सद्दं रूवं पुण पासए अपुट्ठं तु ॥ आव॰ नि॰ ५

इत्यादि । तस्मिन्नक्षार्थयोगे सति दर्शनम् अनुल्लिखितविशेषस्य वस्तुनः प्रतिपत्तिः ।
तदनन्तरमिति क्रमप्रतिपादनार्थमेतत् । एतेन दर्शनस्यावग्रहं प्रति प¹⁶⁴

पारिणामिककारणतोक्ता--डे॰ ।

रिणामितोक्ता, नह्यसत
एव सर्वथा कस्यचिदुत्पादः, सतो वा सर्वथा विनाश इति दर्शनमेवोत्तरं परिणामं प्रति
पद्यते । अर्थस्य द्रव्यपर्यायात्मनोऽर्थक्रियाक्षमस्य ग्रहणम्, सम्यगर्थनिर्णयः इति
सामान्यलक्षणानुवृत्तेर्निर्णयो न पुनरविक¹⁶⁵

बौद्धानामिव ।

ल्पकं दर्शनमात्रम् अवग्रहः ।

न चायं मानसो विकल्पः, चक्षुरादिसन्निधानापेक्षत्वात् प्रतिसङ्ख्यानेना
प्रत्या166

अनिराकार्यत्वात् ।

ख्येयत्वाच्च । मानसो हि विकल्पः प्रतिसङ्ख्या167

विरुद्धार्थचिन्तनेन ।

नेन निरुध्यते, न चायं तथेति
न विकल्पः ॥ २६ ॥

अवगृहीतविशेषाका168

--॰विशेषका॰--डे॰ ।

ङ्क्षणमीहा ॥ २७ ॥

अवग्रहगृहीतस्य शब्दादेरर्थस्य किमयं शब्दः शाङ्खः शार्ङ्गो वा इति संशये
सति माधुर्यादयः शा169

शङ्ख॰--डे॰ ।

ङ्खधर्मा एवोपलभ्यन्ते न कार्कश्यादयः शार्ङ्गधर्माः इत्यन्वयव्यति
रेकरूपविशेषपर्यालोचनरूपा मतेश्चेष्टा इहा । इह चावग्रहेहयोरन्तराले अभ्यस्तेऽपि विषये
संशयज्ञानमस्त्येव आशुभावात्तु नोपलक्ष्यते । न तु प्रमाणम्, सम्यगर्थनिर्णयात्मक
त्वाभावात् ।

ननु परोक्षप्रमाणभेदरूपमूहाख्यं प्रमाणं वक्ष्यते तत्कस्तस्मादीहाया भेदः ? ।
उच्यते--त्रिकालगोचरः साध्यसाधनयोर्व्याप्तिग्रहणपटुरूहो यमाश्रित्य व्याप्तिग्रहणकाले
योगीव सम्पद्यते प्रमाता इति न्यायविदो वदन्ति । ईहा तु वार्त्तमानिकार्थविषया
प्रत्यक्षप्रभेद इत्यपौनरुक्त्यम् ।

ईहा च यद्यपि चेष्टोच्यते तथापि चेतनस्य सेति ज्ञानरूपैवेति युक्तं प्रत्यक्ष
भेदत्वमस्याः । न चानिर्णयरूपत्वादप्रमाणत्वमस्याः शङ्कनीयम्; स्वविषयनिर्णय¹⁷⁰

स्वविषये निर्णयत्वात्--डे॰ ।

रूप
त्वात्, निर्णयान्तरासादृश्ये निर्णयान्तराणामप्यनिर्णयत्वप्रसङ्गः ॥ २७ ॥

ईहितविशेषनिर्णयोऽवायः ॥ २८ ॥

ईहाक्रोडीकृते वस्तुनि विशेषस्य शाङ्ख एवायं शब्दो न शार्ङ्गः इत्येवंरूप
स्यावधारणम् अवायः ॥ २८ ॥

[p. 22 ]

स्मृतिहेतुर्द्धारणा ॥ २९ ॥

स्मृतेः अतीतानुसन्धानरूपाया हेतुः परिणामिकारणम्, संस्कार इति
यावत्, सङ्ख्येयमसङ्ख्येयं वा कालं ज्ञानस्यावस्थानं धारणा । अवग्रहादयस्तु त्रय
आन्तर्मौहूर्त्तिकाः ।

संस्कारस्य च प्रत्यक्षभेदरूपत्वात् ज्ञानत्वमुन्नेयम्, न पुनर्यथाहुः प¹⁷¹

वैशेषिकाः ।

रे-
ज्ञानादतिरिक्तो भावनाख्योऽयं संस्कारः इति । अस्य ह्यज्ञानरूपत्वे ज्ञानरूप
स्मृतिजनकत्वं न स्यात्, नहि सत्ता सत्तान्तरमनुविशति । अज्ञानरूपत्वे चास्यात्मधर्मत्वं
न स्यात्, चेतनधर्मस्याचेतनत्वाभावात् ।

नन्वविच्युतिमपि धारणामन्वशिषन् वृद्धाः, यद्भाष्यकारः-- अविच्चुई
धारणा होइ¹⁷²

धारणा तस्स-विशेषा॰ ।

विशेषा॰ गा॰ १८० तत्कथं स्मृतिहेतोरेव धारणात्वमसूत्रयः ? । सत्यम्,
अस्त्यविच्युतिर्नाम धारणा, किन्तु साऽवाय एवान्तर्भूतेति न पृथगुक्ता । अवाय एव हि
दीर्घदीर्घोऽविच्युतिर्धारणेत्युच्यत इति । स्मृतिहेतुत्वाद्वाऽविच्युतिर्धारणयैव सङ्गृहीता ।
न ह्यवायमात्रादविच्यु173

--॰दविच्युतिविर॰--डे॰ ।

तिरहितात् स्मृतिर्भवति, गच्छत्तृणस्पर्शप्रायाणामवायानां परि
शीलनविकलानां स्मृतिजनकत्वादर्शनात् । तस्मात् स्मृतिहेतू अविच्युति संस्कारावनेन स संस्कारावनेनस
ङ्गृहीतावित्यदोषः । यद्यपि स्मृतिरपि धारणाभेदत्वेन सिद्धान्तेऽभिहिता तथापि परोक्ष
प्रमाणभेदत्वादिह नोक्तेति सर्वमवदातम् ।

इह च क्रमभाविनामप्यवग्रहादीनां कथञ्चिदेकत्वमवसेयम् । विरुद्धधर्मा
ध्यासो ह्येकत्वप्रतिपत्तिपरिपन्थी । न चाऽसौ प्रमाणप्रतिपन्नेऽर्थे प्रत्यर्थितां भजते । अनु
भूयते हि खलु हर्षविषादादिविरुद्धविवर्त्ताक्रान्तमेकं चैतन्यम् । विरुद्धधर्म्माध्यासाच्च बिभ्य
द्भिरपि कथमेकं चित्रप¹⁷⁵

--॰टीयं ज्ञान॰--डे॰ ।

टीज्ञान चित्रप¹⁷⁴

--॰टीयं ज्ञान॰--डे॰ ।

टी ज्ञान मेकानेकाकारोल्लेखशेखरमभ्युपगम्यते सौगतैः, चित्रं वा
रूपं नैयायिकादिभिरिति ? ।

नैयायिकास्तु-- इन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्नं ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभि
चारि व्यवसायात्मकं प्रत्यक्षम् न्या॰ १.१. ४. न्या॰ ११. ४. इति प्रत्यक्षलक्षणमाचक्षते । अत्र
च पूर्वाचार्यकृतव्याख्यावैमुख्येन सङ्ख्यावद्भिस्त्रिलोचनवाचस्पतिप्रमुखैरयमर्थः समर्थि
तो यथा--इन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्नं ज्ञानमव्यभिचारि प्रत्यक्षमित्येव¹⁷⁶

--॰त्येवं प्र॰--डे ।

प्रत्यक्षलक्षणम् । यतः
शब्दाध्याहारेण च यत्तदोर्नित्याभिसम्बन्धादुक्तविशेषणविशिष्टं ज्ञानं यतो भवति तत्
तथाविधज्ञानसाधनं ज्ञानरूपमज्ञानरूपं वा प्रत्यक्षं प्रमाणमिति । अस्य च फलभूतस्य
ज्ञानस्य द्वयी गतिरविकल्पं177

--॰ल्पकं स॰--डे ।

सविकल्पं178

--॰ल्पकं वा । तयो॰--डे॰ ।

च । तयोरुभयोरपि प्रमाणरूपत्वमभिधातुं विभा
गवचनमेतद् अव्यपदेश्यं व्यवसायात्मकम् इति ।

तत्रोभयरूपस्यापि ज्ञानस्य प्रामाण्यमुपेक्ष्य यतःशब्दाध्याहारक्लेशेनाऽज्ञा
नरूपस्य सन्निकर्षादेः प्रामाण्यसमर्थनमयुक्तम् । कथं ह्यज्ञानरूपाः सन्निकर्षादयोऽर्थपरि
[p. 23 ] च्छित्तौ साधकतमा भवन्ति व्यभिचारात् ?, सत्यपीन्द्रियार्थसन्निकर्षेऽर्थोपलब्धेरभावात् ।
ज्ञाने सत्येव भावात्, साधकतमं हि करणमव्यवहितफलं च तदिति ।

सन्निकर्षोऽपि यदि योग्यतातिरिक्तः संयोगादिसम्बन्धस्तर्हि स चक्षुषोऽर्थेन
सह नास्ति अप्राप्यकारित्वात्तस्य । दृश्यते हि काचाभ्र¹⁷⁹

काचाभ्रपटलस्फ॰--डे॰ ।

स्फटिकादिव्यवहितस्या180

--॰स्यार्थस्य--डे॰ ।

प्यर्थस्य
चक्षुषोपलब्धिः । अथ प्राप्यकारि चक्षुः करणत्वाद्वास्यादिवदिति ब्रूषे; तर्ह्ययस्कान्ता
कर्षणोपलेन लोहासन्निकृ181

--॰न्निकर्षेण व्य॰--ता॰ ।

ष्टेन व्यभिचारः । न च संयुक्तसंयोगादिः स¹⁸²

--॰गादिसन्नि॰--डे॰ ।

न्निकर्षस्तत्र कल्प
यितुं शक्यते, अतिप्रसङ्गादिति ।

सौगतास्तु प्रत्यक्षं कल्पनापोढमभ्रान्तम् न्यायबि॰ १. ४ इति
लक्षणमवोचन् । अभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासा प्रतीतिः कल्पना तया रहि
तम्183

रहितम् तथापोढम्--डे॰ । रहितम् तयापोढम्--मु॰ ।

--न्यायबि॰ १. ५, ६ कल्पनापोढम् इति । एतच्च व्यवहारानुपयोगित्वात्प्रमाणस्य
लक्षणमनुपपन्नम्, तथाहि एतस्माद्विनिश्चित्यार्थमर्थक्रियार्थिनस्तत्समर्थेऽर्थे प्रवर्तमाना
विसंवादभाजो मा भूवन्निति प्रमाणस्य लक्षणपरीक्षायां प्रवर्तन्ते परीक्षकाः । व्यवहारा
नुपयोगिनश्च तस्य वायस¹⁸⁴

वायससदसन¹⁸⁴ वायसदशनपरी॰--ता॰ ।

सदसद्दशनपरीक्षायामिव निष्फलः परिश्र¹⁸⁶

एतत्समानम्--काकस्य कति वा दन्ता मेषस्याण्डं कियत्पलम् ।

गर्दभे कति रोमाणीत्येषा मूर्खविचारणा ॥--मु--टि॰

मः । निर्विकल्पोत्तर
कालभाविनः सविकल्पकात्तु व्यवहारोपगमे व्यहारोपगमे वरं तस्यैव प्रामाण्यमास्थेयम्, किमविकल्पकेन
शिखण्डि187

शिखण्डिन्--खयंवरे वृतेन भीष्मेणापाकृता काचिदम्बानाम्नी राजकन्या तपसा पुरुषत्वं प्राप्ता । सैव
शिखण्डीति सञ्ज्ञया व्यवजह्रे । स च स्त्रीपूर्वत्वान्निन्दास्पदम् । ततो भारते युद्धे तं पुरस्कृत्यार्जुनो भीष्मं जघान ।
सोऽपि च शिखण्डी पश्चादश्वत्थाम्ना हतः । --मु-टि॰ ।

नेति ? ।

जैमिनीयास्तु धर्मं प्रति अनिमित्तत्वव्याजेन सत्सम्प्रयोगे पुरुषस्ये
न्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत् प्रत्यक्षमनिमित्तं विद्यमानोपलम्भनत्वात् जैमि॰ जैभि॰
१. १. ४ इत्यनुवादभङ्ग्या प्रत्यक्षलक्षणमाचक्षते, यदाहुः-

एवं सत्यनुवा188

--॰वादत्वं--मु॰ ।

दित्वं लक्षणस्यापि सम्भवेत् । श्लोकवा॰ सू॰ ४. ३९

इति । व्याचक्षते च--इन्द्रियाणां सम्प्रयोगे सति पुरुषस्य जायमाना बुद्धिः प्रत्यक्षमिति ।

अत्र संशयविपर्ययबुद्धिजन्मनोऽपीन्द्रियसंप्र¹⁸⁹

--॰संयोगे--डे॰ ।

योगे सति प्रत्यक्षत्वप्रसङ्गादति
व्याप्तिः । अथ सत्सम्प्रयोग इति सता सम्प्रयोग इति व्याख्यायते तर्हि निरालम्बन
विभ्रमा एवार्थनिरपेक्षजन्मानो निरस्ता भवेयुर्न सालम्बनौ संशयविपर्ययौ । अथ सति
सम्प्रयोग इति सत् सप्तमिपक्ष सप्तमि पक्ष एव न त्यज्यते संशयविपर्ययनिरासाय च सम्प्रयोग इत्यत्र
सम् इत्युपसर्गो वर्ण्यते, यदाह-

सम्यगर्थे च संशब्दो दुष्प्रयोगनिवारणः ।

दुष्टत्वाच्छुक्तिकायोगो वार्यते रजतेक्षणात् श्लोकवा॰ सू॰ ४. ३८--९

[p. 24 ] इति; तथापि प्रयोगसम्यक्त्वस्यातीन्द्रियत्वेन प्रत्यक्षानवगम्यत्वात्कार्यतोऽवगतिर्वक्तव्या ।
कार्यं च ज्ञानम् न च तदविशेषितमेव प्रयोगसम्यक्त्वावगमनायालम् । न च तद्विशेषण
परमपरमिह पदमस्ति । स¹⁹⁰

सता सम्प्र--ता॰ डे॰ ।

तां सम्प्रयोगैति च वरं निरालम्बनविज्ञाननिवृत्तये, सतिइति
तु सप्तम्यैव गतार्थत्वादनर्थकम् ।

येऽपि तत्संप्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म सत्प्रत्यक्षं यद्विषयं
ज्ञानं तेन¹⁹¹

तेनैव सम्प्र॰ --मु-पा॰ ।

सम्प्रयोगे इन्द्रियाणां पुरुषस्य बुद्धिजन्म सत्प्रत्यक्षं यदन्यविषयं
ज्ञानमन्यसम्प्रयोगे भवति न तत्प्रत्यक्षम् । शाबरभा॰ १. १. ५ इत्येवं
त¹⁹²

तत्सर्वतोव्य॰--डे॰ ।

त्सतोर्व्यत्ययेन लक्षणमनवद्यमित्याहुः, तेषामपि क्लिष्टकल्पनैव, संशयज्ञानेन व्यभि
चारानिवृत्तेः । तत्र हि यद्विषयं ज्ञानं तेन सम्प्रयोग इन्द्रियाणामस्त्येव । यद्यपि चोभ
यविषयं संशयज्ञानं तथापि तयोरन्यतरेणेन्द्रियं संयुक्तमेव उभयावमर्शित्वाच्च संशयस्य
येन संयुक्तं चक्षुस्तद्विषयमपि तज्ज्ञानं भवत्येवेति नातिव्याप्तिपरिहारः । अव्याप्तिश्च
चाक्षुषज्ञानस्येन्द्रियसम्प्रयोगजत्वाभावात् । अप्राप्यकारि च चक्षुरित्युक्तप्रायम् ।

श्रोत्रादिवृत्तिरविकल्पिका प्रत्यक्षम् इति वृद्धसाङ्ख्याः । अत्र
श्रोत्रादीनामचेतनत्वात्तद्वृत्तेः सुतरामचैतन्यमिति कथं प्रमाणत्वम् ? । चेतनसंसर्गात्तच्चैत
न्याभ्युपगमे वरं चित एव प्रामाण्यमभ्युपगन्तुं युक्तम् । न चाविकल्प¹⁹³

--॰कल्पत्वे--डे॰ ।

कत्वे प्रामाण्यमस्तीति
यत्किञ्चिदेतत् ।

प्रतिविषयाध्यवसायो दृष्ट¹⁹⁴

दृष्टमति प्रत्य॰--ता॰ ।

म् सां॰ का॰ ५ इति प्रत्यक्षलक्षणमितीश्वर
कृष्णः । तदप्यनुमानेन व्यभिचारित्वादलक्षणम् । अथ प्रतिः आभिमुख्ये वर्तते तेनाभि
मुख्येन विषयाध्यवसायः प्रत्यक्षमित्युच्यते; तदप्यनु तदुप्यनु मानेन तुल्यम् घटोऽयमितिवदयं
पर्वतोऽग्निमानित्याभिमुख्येन प्रतीतेः । अथ अनुमानादिविलक्षणो अभिमुखोऽध्यवसायः
प्रत्यक्षम्; तर्हि प्रत्यक्षलक्षणमकरणीयमेव शब्दानुमानलक्षणविलक्षणतयैव तत्सिद्धेः ।

ततश्च परकीयलक्षणानां दुष्टत्वादिदमेव विशदः प्रत्यक्षम् इति प्रत्यक्ष
लक्षणमनवद्यम् ॥ २९ ॥

प्रमाणविषयफलप्रमातृरूपेषु चतुर्षु विधिषु195

विधेषु इत्यपि पठितुं शक्यं ता॰ प्रतौ ।

तत्त्वं परिसमाप्यत इति विषया
दिलक्षणमन्तरेण प्रमाणलक्षणमसम्पूर्णमिति विषयं लक्षयति--

प्रमाणस्य विषयो द्रव्यपर्यायात्मकं वस्तु ॥ ३० ॥

प्रत्यक्षस्य प्रकृतत्वात्तस्यैव विषयादौ लक्षयितव्ये प्रमाणस्य इति प्रमाणसा
मान्यग्रहणं प्रत्यक्षवत् प्रमाणान्तराणामपि विषयादिलक्षणमिहैव वक्तुं युक्तमविशेषात्तथा च
लाघवमपि भवतीत्येवमर्थम्196

--॰मर्थजाति॰--डे॰ ।

। जातिनिर्देशाच्च प्रमाणानां प्रत्यक्षादीनां विषयः गोचरो
द्रव्यपर्यायात्मकं वस्तु । द्रवति तांस्तान् पर्यायान् गच्छति इति द्रव्यं ध्रौव्यलक्षणम् ।
[p. 25 ] पूर्वोत्तरविवर्त्तवर्त्त्यन्वयप्रत्ययसमधिगम्यमूर्ध्वतासामान्यमिति यावत् । परियन्त्युत्पाद
विनाशधर्म्माणो भवन्तीति पर्याया विवर्त्ताः । तच्च ते चात्मा स्वरूपं यस्य तत् द्रव्य
पर्यायात्मकं वस्तु, परमार्थसदित्यर्थः, यद्वाचकमुख्यः-- उत्पादव्ययध्रौव्य¹⁹⁷

ध्रौव्याणां योगः ।

युक्तं
सद् तत्त्वा॰ ५. २९ इति, पारमर्षमपि उपन्नेइ वा विगमेइ वा धुवेइ वा इति ।

तत्र द्रव्यपर्यायग्रहणेन द्रव्यैकान्तपर्यायैकान्तवादिपरिकल्पितविषयव्यु
दासः । आत्मग्रहणेन चात्यन्तव्यतिरिक्तद्रव्यपर्यायवादिकाणादयौगाभ्युपगतविषय
निरासः । यच्छ्रीसिद्धसेनः--

दोहिं वि नएहिं नीयं सत्थमुलूएण तहवि मिच्छत्तं ।

जं सविसयप्पहाणत्तणेण अ¹⁹⁸

अन्ननिर॰--मु॰ । अणुण्णनिर॰--डे॰ ।

न्नोन्ननिरविक्ख¹⁹⁹

निरपेक्षौ नयौ ।

॥ सन्म॰ ३. ४९ त्ति ॥ ३० ॥

कुतः पुनर्द्रव्यपर्यायात्मकमेव वस्तु प्रमाणानां विषयो न द्रव्यमात्रं पर्याय
मात्रमुभयं वा स्वतन्त्रम् ? इत्याह--

अर्थक्रियासामर्थ्यात्200

एकत्रिंशत्तमं
द्वात्रिंशत्तमं च सूत्रद्वयं सं-मू॰ प्रतौ भेदकचिह्नं विना सहैव लिखितं दृश्यते--सम्पा॰ ।

॥ ३१ ॥

अर्थस्य हानोपादानादिलक्षणस्य क्रिया निष्पत्तिस्तत्र सामर्थ्यात्, द्रव्य
पर्यायात्मकस्यैव वस्तुनोऽर्थक्रियासम²⁰¹

--॰क्रियार्थसम॰--डे॰ ।

र्थत्वादित्यर्थः ॥ ३१ ॥

यदि नामैवं ततः किमित्याह--

तल्लक्षणत्वाद्व²⁰²

--॰त्वाद्वा वस्तुनः--सं-मू॰ ।

स्तुनः ॥ ३२ ॥

तद् अर्थक्रियासामर्थ्यं लक्षणम् असाधारणं रूपं यस्य तत् तल्लक्षणं तस्य
भावस्तत्त्वं तस्मात् । कस्य ? । वस्तुनः परमार्थसतो रूपस्य । अयमर्थः--अर्थक्रियार्थी हि
सर्वः प्रमाणमन्वेषते, अ²⁰³

प्रमाणान्वेषणभावनायाम् ।

पि नामेतः प्रमेयमर्थक्रियाक्षमं विनिश्चित्य कृतार्थो भवेयमिति
न व्यसनितया । तद्यदि प्रमाणविषयोऽर्थोऽर्थक्रियाक्षमो न भवेत्तदा नासौ प्रमाणपरीक्षण
माद्रियेत । यदा204

यदाहुः--ता॰ ।

ह--

अर्थक्रियाऽसमर्थस्य विचारैः किं तदर्थिनाम् ।

षण्ढस्य रूपवैरूप्ये कामिन्याः किं परीक्षया ? ॥ प्रमाणवा॰ १. २१५ इति ।

तत्र न द्रव्यैकरूपोऽर्थोऽर्थक्रियाकारी, स ह्यप्रच्युतानुत्पन्नस्थिरैकरूपः कथमर्थ
क्रियां कुर्वीत क्रमेणाक्रमेण वा ?, अन्योन्यव्यवच्छेदरूपाणां प्रकारान्तरासम्भवात् । तत्र
न क्रमेण; स हि कालान्तरभाविनीः क्रियाः प्रथमक्रियाकाल एव प्रसह्य कुर्यात् समर्थस्य
कालक्षेपायोगात्, कालक्षेपिणो वाऽसामर्थ्यप्राप्तेः । समर्थोऽपि तत्तत्सहकारिसमवधाने तं
तमर्थं करोतीति चेत्; न तर्हि तस्य सामर्थ्य²⁰⁵

सामर्थ्ये पर॰--ता॰ ।

मपरसहकारिसापेक्षवृत्तित्वात्, सापेक्षम
समर्थम् पात॰ महा॰ ३. १. ८ इति हि किं नाश्रौषीः ? । न तेन सहकारिणोऽपेक्ष्यन्तेऽपि तु
[p. 26 ] कार्यमेव सहकारिष्वसत्स्वभवत् तानपेक्षत इति चेत्; तत्किं स भावोऽसमर्थः ? । समर्थश्चेत्;
किं सहकारिमुखप्रेक्षणदीनानि ता206

कार्याणि ।

न्युपेक्षते न पुनर्झटिति घटयति ? । ननु समर्थमपि बीज
मिलाज²⁰⁷

बीजमिलादि॰--डे॰ ।

लादिसहकारिसहितमेवाङ्कुरं करोति नान्यथा; तत् किं तस्य सहकारिभिः किञ्चिदुप
क्रियेत, न वा ? । नो चेत्; स किं पूर्ववन्नोदास्ते । उपक्रियेत चेत्; स तर्हि तैरुपकारो
भिन्नोऽभिन्नो वा क्रियत²⁰⁸

क्रियेत इति--डे॰ ।

इति निर्वचनीयम् । अभेदे स एव क्रियते इति लाभमिच्छतो
मूलक्षतिरायाता । भेदे स कथं तस्योपकारः ?, किं न सह्यविन्ध्या209

--॰न्ध्याद्रेर॰--डे॰ ।

देरपि ? । तत्सम्बन्धात्त
स्यायमिति चेत्; उपकार्योपकारयोः कः सम्बन्धः ? । न संयोगः; द्रव्ययोरेव तस्य
भावात् । नापि समवायस्तस्य प्रत्यासत्तिविप्रकर्षाभावेन सर्वत्र तुल्यत्वान्न नियतस
म्बन्धिसम्बन्धत्वंयुक्तम्, तत्त्वे वा तत्कृ210

नियतसम्ब
न्धिकृतः ।

त उपकारोऽस्या211

समवायस्य ।

भ्युपगन्तव्यः, तथा च सत्यु
पकारस्य भेदाभेदकल्पना तदवस्थैव । उपकारस्य समवायादभेदे समवाय एव कृतः
स्यात् । भेदे पुनरपि समवायस्य न नियतसम्बन्धिसम्बन्धत्वम् । निय²¹²

॰--त्वम् सम्बन्धत्वे--डे॰ ।

तसम्बन्धिसम्ब
न्धत्वे213

नियतसम्बन्धिनोर्बीजोपकारयोः सम्बन्धत्वे
ऽनयोः समवाय इति विशेषणविशेष्यभावः ।

समवायस्य विशेषणविशेष्यभावो हेतुरिति चेत्; उपकार्योपकारकभावाभावे
तस्यापि प्रतिनियमहेतुत्वाभावात् । उपकारे तु पुनर्भेदाभेदविकल्पद्वारेण तदेवावर्तते ।
तन्नैकान्तनित्यो भावःक्रमेणार्थक्रियां कुरुते ।

नाप्यक्रमेण । न ह्येको भावः सकलकालक²¹⁴

कलाशब्देनांशाः ।

लाभाविनीर्युगपत् सर्वाः क्रियाः
करोतीति प्रातीतिकम् । कुरुतां वा, तथापि द्वितीयक्षणे किं कुर्यात् ? । करणे वा क्रमपक्ष
भा215

स हि कालान्तरभाविनीः क्रिया
इत्यादिको ग्रन्थ आवर्त्तनीयः ।

वी दोषः । अकरणेऽनर्थक्रियाकारित्वादवस्तुत्वप्रसङ्गः--इत्येकान्तनित्यात् क्रमा
क्रमाभ्यां व्याप्तार्थक्रिया व्यापकानुपलब्धिबलात् व्यापकनिवृत्तौ निवर्तमाना व्याप्यमर्थ
क्रियाकारित्वं निवर्तयति तद²¹⁶

तदप्यर्थक्रियाकारित्वं व्यापकं निवर्तमानं स्वव्याप्यं सत्त्वं निवर्तयति ।

पि स्वव्याप्यं सत्त्वमित्यसन् द्रव्यैकान्तः ।

पर्यायैकान्तरूपोऽपि प्रतिक्षणविनाशी भावो न क्रमेणार्थक्रियासमर्थो
देशकृतस्य कालकृतस्य च क्रमस्यैवाभावात् । अवस्थितस्यैव हि नानादेशकालव्याप्ति
र्देशक्रमः कालक्रमश्चाभिधीयते । न चैकान्तविनाशिनि सास्ति । यदाहुः--

यो यत्रैव स तत्रैव यो यदैव तदैव सः ।

न देशकालयोर्व्याप्तिर्भावा217

कर्तरि षष्ठी ।

नामिह²¹⁸

पर्यायैकान्तवादे ।

विद्यते ॥

न च सन्तानापेक्षया पूर्वोत्तरक्षणानां क्रमः सम्भवति, सन्तानस्याऽवस्तु
त्वात् । वस्तुत्वेऽपि तस्य यदि क्षणिकत्वं न तर्हि क्षणेभ्यः कश्चिद्विशेषः । अथाक्षणिकत्वम्;
सु219

--॰त्वं न सु॰--डे॰ ।

स्थितः पर्यायैकान्तवादः ! यदा220

यदुक्तम्--डे॰ ।

हुः--

[p. 27 ]

अथापि नित्यं परमार्थसन्तं सन्ताननामानमुपैषि भावम् ।

उत्तिष्ठ भिक्षो ! फलिता221

--॰ता तवा॰--डे॰ ।

स्तवाशाः सोऽयं समाप्तः क्षणभङ्गवादः ॥न्यायम॰ पृ॰ ४६४ इति ।

नाप्यक्रमेण क्षणिकेऽर्थक्रिया सम्भवति । स ह्येको रू222

बीजपूरादौ ।

पादिक्षणो युगपदनेका223

युगपदेकान्--ता॰ ।

न्
रसादिक्षणान् जनयन् यद्येकेन स्वभावेन जनयेत्तदा तेषामेकत्वं स्यादेकस्वभावजन्यत्वात् ।
अथ नानास्वभावैर्जनयति--किञ्चिदुपादानभावेन किञ्चित् सहकारित्वेन; ते तर्हि स्वभावा
स्तस्यात्मभूता अनात्मभूता वा ? । अनात्मभूताश्चेत्; स्वभावहानिः । यदि तस्यात्मभूताः;
तर्हि तस्यानेकत्वं स्वभावानां चैकत्वं प्रसज्येत । अथ य एवैकत्रोपादानभावः स एवान्यत्र
सहकारिभाव इति न स्वभावभेद इष्यते; तर्हि नित्यस्यैकरूपस्यापि क्रमेण नानाकार्यकारिणः
स्वभावभेदः कार्यसाङ्कर्यं च मा भूत् । अथाक्रमात् क्रमिणामनुत्पत्तेर्नैव²²⁴

नित्यस्यैकरूपस्यापि क्रमेणेत्यादिको
प्रन्थो न घटते ।

मिति चेत्; एका225

न हि एकोंश उपादानस्वरूपोऽन्यश्च सहकारिस्वरूपो भवन्मतेऽस्ति ।

नंश
कारणात् युगपदनेककारणसाध्यानेककार्यविरोधात् क्षणिकानामप्यक्रमेण²²⁶

--॰मेणाकारि॰
--डे॰ ।

कार्यकारित्वं मा
भूदिति पर्यायैकान्तादपि क्रमाक्रमयोर्व्यापकयोर्निवृत्त्यैव व्याप्याऽर्थक्रियापि व्यावर्तते ।
तद्व्यावृत्तौ च सत्त्वमपि व्यापकानुपलब्धिबलेनैव निवर्तत इत्यसन् पर्यायैकान्तोऽपि ।

काणादास्तु द्रव्यपर्यायावु227

--॰वुभावप्यभ्युपा॰--डे॰ ।

भावप्युपागमन् पृथिव्यादीनि गुणाद्याधाररू
पाणि द्रव्याणि, गुणादयस्त्वाधेयत्वात्पर्यायाः । ते च केचित् क्षणिकाः228

बुद्ध्यादयः ।

, केचिद्यावद्द्र²²⁹

घटरूपादयः ।

व्य
भाविनः, केचिन्नित्या230

आप्यरूप्या230 पादयः जलादिप
रमाणुरूपादीनां नित्यत्वात् ।

इति केवलमितरेतरविनिर्लुठित²³²

--॰भिन्न॰ ।

धर्मिधर्माभ्युपगमान्न समीचीनविष
यवादिनः । तथाहि--यदि द्रव्यादत्यन्तविलक्षणं सत्त्वं तदा द्रव्यमसदेव भवेत् । सत्तायो
गात् सत्त्वमस्त्येवेति चेत्; असतां सत्तायोगेऽपि कुतः सत्त्वम् ?, सतां तु निष्फलः सत्ता
योगः । स्वरूपसत्त्वं भावानामस्त्येवेति चेत्; तर्हि किं शिखण्डिना सत्तायोगेन ? । सत्ता
योगात् प्राक् भावो न सन्नाप्यसन्, सत्तासम्बन्धात्तु सन्निति चेत्; वाङ्मात्रमेतत्, सदस
द्विलक्षणस्य प्रकारान्तरस्यासम्भवात् । अपि च प²³³

पदार्थस॰--डे॰ ।

दार्थः सत्ता योगः इति न त्रितयं
चकास्ति । पदार्थसत्तयोश्च योगो यदि तादात्म्यम्, तदनभ्युपगमबाधितम् । अत²³⁴

अनभ्युपगमबाधितत्वात् एव ।

एव न
संयोगः235

संयोगो हि द्रव्ययोरेव ।

, समवायस्त्वनाश्रित इति सर्वं सर्वेण सम्बध्नीयान्न वा किञ्चित् केनचित् ।
एवं द्रव्यगुणकर्मणां द्रव्यत्वा236

आदेर्गुणत्वकर्मत्वे ।

दिभिः, द्रव्यस्य द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषैः, पृथि
व्यप्तेजोवायूनां पृथिवीत्वादिभिः, आकाशादीनां च द्रव्याणां स्वगुणैर्योगे यथायोगं
सर्वमभिधानीयम्, एकान्तभिन्नानां केनचित्237

केनचित् सम्ब॰--ता॰ मु॰ ।

कथञ्चित् सम्बन्धायोगात् इत्यौ
लूक्यपक्षेऽपि विषयव्यवस्था दुःस्था ।

[p. 28 ]

ननु द्रव्यपर्यायात्मकत्वेऽपि वस्तुनस्तदवस्थमेव दौस्थ्यम्; तथाहि--द्रव्य
पर्याययोरैकान्तिकभेदाभेदपरिहारेण कथञ्चिद्भेदाभेदवादः स्याद्वादिभिरुपेयते, न चासौ
युक्तो विरोधादिदोषात्--विधिप्र²³⁸

भेदाभेदरूपयोः ।

तिषेधरूपयोरेकत्र वस्तुन्यसम्भवान्नीलानीलवत् १ । अथ
केनचिद्रूपेण भेदः केनचिदभेदः; एवं सति भेदस्यान्यदधिकरणमभेदस्य चान्यदिति वैयधि
करण्यम् २ । यं चात्मा239

स्वभावम् ।

नं पुरोधाय भेदो यं चाश्रित्याभेदस्तावप्यात्मानौ भिन्नाभिन्ना
वन्यथैकान्तवादप्रसक्तिस्तथा च सत्यनवस्था ३ । येन च रूपेण भेदस्तेन भेदश्चाभेदश्च येन
चाभेदस्तेनाप्यभेदश्च भेदश्चेति सङ्क²⁴⁰

युगपदुभयप्राप्तिः सङ्करः ।

रः ४ । येन रूपेण भेदस्तेनाभेदो येनाभेदस्तेन
भेद इति व्यतिक²⁴¹

परस्परविषयगमनं व्यतिकरः ।

रः ५ । भेदाभेदात्मकत्वे च वस्तुनो विविक्तेनाकारेण निश्चेतुमशक्तेः
संशयः ६ । ततश्चाप्रतिपत्तिः ७ इति न विषयव्यवस्था ८ । नैवम्; प्रतीयमाने वस्तुनि
विरोधस्यासम्भवात् । यत्सन्निधाने यो नोपलभ्यते स त²⁴²

छायेवातपस्य ।

स्य विरोधीति निश्चीयते ।
उपलभ्यमाने च वस्तुनि को विरोधगन्धावकाशः ? । नीला243

परोक्तदृष्टान्तं दूषयन्नाह ।

नीलयोरपि यद्येकत्रोपलम्भोऽस्ति
तदा नास्ति विरोधः । एकत्र चित्रपटीज्ञाने सौगतैर्नीलानीलयोर्विरोधानभ्युपगमात्,
यौ244

योगः प्रत्याहारादिस्तं वेत्त्यधीते वा यौगः तद्वेत्त्यधीते
हैमश॰ ६. २. ११७ इत्यण् ।

गैश्चैकस्य चित्रस्य रूपस्याभ्युपगमा245

चित्ररूपस्य एकस्याऽवयविताऽभ्युपगमात् ।

त्, एक²⁴⁶

एकस्यैव पटा॰--डे॰ ।

स्यैव च पटादेश्चलाचलरक्तारक्तावृताना
वृतादिविरुद्धधर्माणामुपलब्धेः प्रकृते को विरोधशङ्कावकाशः ? । एतेन वैयधिकरण्यदोषोऽप्य
पास्तः; तयोरेकाधिकरणत्वेन प्रागुक्तयुक्तिदिशा247

विज्ञानस्यैकमाकारं नानाकारकरम्बितम् ।

प्रतीतेः । यदप्यनवस्थानं दूषणमुपन्यस्तम्
तदप्यनेकान्तवादिमतानभिज्ञेनैव, तन्मतं हि द्रव्यपर्यायात्मके वस्तुनि द्रव्यपर्यायावेव
भेदः भेदध्वनिना तयोरेवाभिधानात्, द्रव्यरूपेणाभेदः इति द्रव्यमेवाभेदः एकानेका
त्मकत्वाद्वस्तुनः । यौ च सङ्करव्यतिकरौ तौ मेचकज्ञाननिदर्शनेन सामान्यविशेष
दृष्टान्तेन च परिहृतौ । अथ तत्र तथाप्रतिभासः समाधानम्; परस्यापि तदेवास्तु
प्रतिभासस्यापक्षपातित्वात् । निर्णीते चार्थे संशयोऽपि न युक्तः, तस्य सकम्पप्रतिपत्ति
रूपत्वादकम्पप्रतिपत्तौ दुर्घटत्वात् । प्रतिपन्ने च वस्तुन्यप्रतिपत्तिरिति साहसम् । उप
लब्ध्यभिधानादनुपलम्भोऽपि न सिद्धस्ततो नाभाव इति दृष्टेष्टाविरुद्धं द्रव्यपर्यायात्मकं
वस्त्विति ॥ ३२ ॥

ननु द्रव्यपर्यायात्मकत्वेऽपि वस्तुनः कथमर्थक्रिया नाम ? । सा हि क्रमा
क्रमाभ्यां व्याप्ता द्रव्यपर्यायैकान्तवदुभयात्मकादपि व्यावर्तताम् । शक्यं हि वक्तुमुभ
यात्मा248

द्रव्यपर्यायात्मा ।

भावो न क्रमेणार्थक्रियां कर्तुं समर्थः, समर्थस्य क्षेपायोगात् । न च सहकार्यपेक्षा
युक्ता, द्रव्यस्याविकार्यत्वेन सहकारिकृतोपकारनिरपेक्षत्वात् । पर्यायाणां च क्षणिकत्वेन
पू249

प्रथमद्वितीयकाय²⁴⁹ र्ययोः कालः ।

र्वापरकार्यकालाप्रतीक्षणात् । नाप्यक्रमेण, युगपद्धि सर्वकार्याणि कृत्वा पुनरकुर्वतोऽनर्थ
[p. 29 ] क्रियाकारित्वादसत्त्वम्, कुर्वतः क्रमपक्षभावी दोषः । द्रव्यपर्यायवादयोश्च यो दोषः स
उभयवादेऽपि समानः-

प्रत्येकं यो भवेद्दोषो द्वयोर्भावे कथं न सः ?

इति वचनादित्याह--

पूर्वोत्तराकारपरिहारस्वीकारस्थितिलक्षण²⁵¹

--॰क्षणेन परि॰--सं-मू॰ ।

परिणामे
नास्या252

--॰नास्य क्रियो॰--सं-मू॰ ।

र्थक्रियोपपत्तिः ॥ ३३ ॥

पूर्वोत्तरयोः आकारयोः विवर्तयोर्यथासङ्ख्येन यौ परिहारस्वीकारौ ताभ्यां
स्थितिः सैव लक्षणम् यस्य स चासौ परिणामश्च, तेन अस्य द्रव्यपर्यायात्मकस्यार्थ
क्रियोपपद्यते ।

अयमर्थः--न द्रव्यरूपं न पर्यायरूपं नोभ²⁵³

स्वतन्त्रद्रव्यपर्यायरूपम् ।

यरूपं वस्तु, येन तत्तत्पक्षभावी
दोषः स्यात्, किन्तु स्थित्युत्पादव्ययात्मकं शबलं जात्यन्तरमेव वस्तु । तेन तत्तत्सहकारि
सन्निधाने क्रमेण युगपद्वा तां तामर्थक्रियां कुर्वतः सहकारिकृतां चोपकारपरम्परामुप
जीवतो भिन्नाभिन्नोपकारा254

आदेरुप
कार्युपकारयोः सम्बम्धः ।

दिनोदनानुमोदनाप्रमुदितात्मनः उभयपक्षभाविदोषशङ्काकल
ङ्काऽका255

कान्दिशीको भयद्रुते --अभि॰ चि॰ ३. ३० ।

न्दिशीकस्य भावस्य न व्यापका256

क्रमाक्रमौ व्यापकौ
तयोः ।

नुपलब्धिबलेनार्थक्रियायाः, नापि तद्व्याप्य²⁵⁷

--॰प्यस्य सत्त्व॰--डे॰ ।

सत्त्वस्य निवृत्तिरिति सिद्धं द्रव्यपर्यायात्मकं वस्तु प्रमाणस्य विषयः ॥ ३३ ॥

फलमाह--

फलमर्थप्रकाशः ॥ ३४ ॥

प्रमाणस्य इति वर्तते, प्रमाणस्य फलम् अर्थप्रकाशः अर्थसंवेदनम्;
अर्था258

अर्थक्रियाक्षमं वस्तु अत्रार्थशब्देनोच्यते ।

र्थी हि सर्वः प्रमातेत्यर्थसंवेदनमेव फलं युक्तम् । नन्वेवं प्रमाणमेव फलत्वेनोक्तं स्यात्,
ओमिति चेत्, तर्हि प्रमाणफलयोरभेदः स्यात् । ततः किं स्यात् ? । प्रमाणफलयोरैक्ये
सदसत्पक्षभावी दोषः स्यात्, नास²⁵⁹

अविद्यमान
प्रमाणस्य ।

तः करणत्वं न सतः फलत्वम् । सत्यम्, अस्त्ययं दोषो
जन्मनि न व्यवस्थायाम् । यदाहुः--

नासतो हेतुता नापि सतो हेतोः260

फलात् प्रमाणस्याभेदो भवन्मते । ततश्च फलस्य साध्यत्वेनासत्त्व्रात् प्रमाणस्याप्यसत्त्वप्रसङ्गः ।
असच्च न करणं भवति सिद्धस्यैवाङ्गीकारात् । तथा, प्रमाणात् फलस्य यद्यभेदः तदा प्रमाणस्य सत्त्वात् फल
मपि सदेव स्याद्विद्यमानस्य च न फलत्वं साध्यस्यैव फलत्वाभ्युपगमात् ।

फलात्मता ।

इति जन्मनि दोषः स्याद् व्यवस्था तु न दोषभाग् ॥ इति ॥ ३४ ॥

व्यवस्थामेव दर्शयति--

क²⁶¹

पञ्चत्रिंशत्तमं षट्त्रिंशत्तमं च सूत्र
द्वयं ता--मू॰ प्रतौ भेदकचिह्नं विना सहैव लिखितं दृश्यते--सम्पा॰ ।

र्मस्था क्रिया ॥ ३५ ॥

कर्मोन्मुखो ज्ञानव्यापारः फलम् ॥ ३५ ॥

[p. 30 ]

प्रमाणं किमित्याह--

क²⁶²

कर्मस्था प्र॰--ता--मू॰ ।

र्तृस्था प्रमाणम् ॥ ३६ ॥

कर्तृव्यापा263

तथाहि कर्मस्था कर्तृस्था चेत् 263 स्था च क्रिया प्रतीयते तथा 264 ?
ज्ञानस्यापि । त²⁶⁵ यथाहि वह्निगता तावत् काचिद्दाहिका शक्तिरभ्युपेया यद्व्यापारात् काष्ठानि दग्धानि भवन्ति
तथा काष्ठगता दाहक्रिया काचिदस्ति यस्यास्तानि भस्मीभवन्ति । एवमन्यत्रापि ज्ञानार्थयोर्भावनीयम् ।

रमुल्लिखन् बोधः प्रमाणम् ॥ ३६ ॥

कथमस्य प्रमाणत्वम् ? । करणं हि तत् साधकतमं च करणमुच्यते ।
अव्यवहितफलं च²⁶⁷

--॰फलं तदि॰--डे॰ ।

तदित्याह--

तस्यां सत्यामर्थप्रकाशसिद्धेः ॥ ३७ ॥

तस्याम् इति कर्तृस्थायां प्रमाणरूपायां क्रियायां सत्याम् अर्थप्रकाशस्य
फलस्य सिद्धेः व्यवस्थापनात् । एकज्ञानगतत्वेन प्रमाणफलयोरभेदो, व्यवस्थाप्यव्य
वस्थापकभावात्तु भेद इति भेदाभेदरूपः स्याद्वादमबाधितमनुपतति प्रमाणफलभाव
इतीदमखिलप्रमाणसाधारणमव्यवहितं फलमुक्तम् ॥ ३७ ॥

अव्यवहितमेव फलान्तरमाह--

अज्ञाननिवृत्तिर्वा ॥ ३८ ॥

प्रमाणप्रवृत्तेः पूर्वं प्रमातुर्विवक्षिते विषये यत् अज्ञानम् तस्य निवृ268

वस्तुत ऐक्येऽपि ज्ञानोन्मुखोऽर्थप्रकाशः अर्थोन्मुखी अज्ञाननिवृत्तिः इति भेदः ।

त्तिः
फलमित्यन्ये । यदाहुः--

प्रमाणस्य फलं साक्षा269

अव्यवहितम् ।

दज्ञानविनिवर्तनम् ।

केवलस्य सुखोपेक्षे शेषस्यादानहानधीः ॥ न्याया॰ २८ इति ॥ ३८ ॥

व्यवहितमाह--

अवग्रहादीनां वा क्रमोप²⁷⁰

--॰पजननधर्मा॰--सं-मू॰ ।

जनधर्मा271

--॰धर्मणाम्--ता॰ ।

णां पूर्वं पूर्वं प्रमाण
मुत्तरमुत्तरं फलम्272

एकोनचत्वारिंशत्तमं चत्वारिंशत्तमं
च सूत्रद्वयं ता--मू॰ प्रतौ भेदकचिह्नं विना सहैव लिखितं दृश्यते--सम्पा॰ ।

॥ ३९ ॥

अवग्रहेहावायधारणास्मृतिप्रत्यभिज्ञानोहानुमानानां क्रमेणोपजायमानानां
यद्यत् पूर्वं तत्तत्प्रमाणं यद्यदुत्तरं तत्तत्फलरूपं प्रतिपत्तव्यम् । अवग्रहपरिणामवान् ह्यात्मा
ईहारूपफलतया परिणमति इतीहाफलापेक्षया अवग्रहः प्रमाणम् । ततोऽपीहा प्रमाणमवायः
फलम् । पुनरवायः प्रमाणं धारणा फलम् । ईहाधा273

ईहायाश्चेष्टारूपत्वात् धारणायाश्च
संस्काररूपत्वात् अज्ञानत्वमिति परस्य अभिसन्धिः ।

रणयोर्ज्ञानोपा274

ज्ञानमुपादानं ययोर्ज्ञानस्योपादनं वा ।

दानत्वात् ज्ञानरूपतो
न्नेया । ततो धारणा प्रमाणं स्मृतिः फलम् । ततोऽपि स्मृतिः प्रमाणं प्रत्यभिज्ञानं फलम् ।
[p. 31 ] ततोऽपि प्रत्यभिज्ञा प्रमाणमूहः फलम् । ततोऽप्यूहः प्रमाणमनुमानं फलमिति प्रमाण
फलविभाग इति ॥ ३९ ॥

फलान्तरमाह--

हानादिबुद्धयो वा ॥ ४० ॥

हानोपादानोपेक्षा275

--॰पेक्षया बु॰--ता॰ ।

बुद्धयो वा प्रमाणस्य फलम् । फलबहुत्वप्रतिपादनं सर्वेषां276

अर्थप्रकाशादीनाम् ।

फलत्वेन न विरोधो वैवक्षिक²⁷⁷

--॰क्षितत्वात्--ता॰ ।

त्वात् फलस्येति प्रदिपादनार्थम् ॥ ४० ॥

एकान्तभिन्नाभिन्नफलवादिमतपरीक्षार्थमाह--

प्रमाणाद्भिन्नाभिन्नम् ॥ ४१ ॥

करणरूपत्वात् क्रियारूपत्वाच्च प्रमाणफलयोर्भेदः । अभेदे प्रमाणफलभेद
व्यवहारानुपपत्तेः प्रमाणमेव वा फलमेव वा भवेत् । अप्रमाणाद्व्यावृत्त्या प्रमाणव्यवहारः,
अफलाद्व्यावृत्त्या च फलव्यवहारो भविष्यतीति चेत्; नैवम्; एवं सति प्रमाणा278

अन्यप्रमाणात् ।

न्तराद्व्या
वृत्त्याऽप्रमाणव्यवहारः, फलान्तराद्व्यावृत्त्याऽफलव्य²⁷⁹

--॰लत्वव्य॰
--डे॰ ।

वहारोऽप्यस्तु, विजातीयादिव सजा280

प्रमाणान्तरात् ।

तीयादपि व्यावृत्तत्वाद्वस्तुनः ।

तथा, तस्यैवात्मनः प्रमाणाकारेण परिणतिस्तस्यैव फलरूपतया परिणाम
इत्येकप्रमात्रपेक्षया प्रमाणफलयोरभेदः । भेदे त्वा281

यथैकात्मगतस्य प्रमाणस्य सम्बन्धि द्वितीयात्मगतं फलं न भवति तथैकात्मगतयो
रपि मा भूदत्यन्तभेदस्योभयपक्षयोरप्यविशिष्टत्वात् ।

त्मान्तरवत्तदनुपपत्तिः । अथ यत्रैवात्मनि
प्रमाणं समवेतं फलमपि तत्रैव समवेतमिति समवायलक्षणया प्रत्यासत्त्या प्रमाणफल
व्यवस्थितिरिति नात्मान्तरे तत्प्रसङ्ग इति चेत्; न; समवायस्य नित्यत्वाद्व्यापकत्वान्नि
यतात्मवत्सर्वात्मस्वप्यविशेषान्न ततो नियतप्रमातृसम्बन्धप्रतिनियमः तत् सिद्धमेतत्
प्रमाणात्फलं कथञ्चिद्भिन्नमभिन्नं चेति ॥ ४१ ॥

प्रमातारं लक्ष²⁸²

--॰तारं कथयति--डे॰ ।

यति--

स्वपराभासी परिणाम्यात्मा प्रमाता283

एतत्सूत्रानन्तरं ता--मू॰
प्रतौ एवं लिखितं वर्तते--इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचितायां प्रमाणमीमांसायां प्रथमस्याध्यायस्य प्रथममाह्निकम् ।
सं-मू॰ प्रतौ तु--॰ध्यायस्याद्याह्निकम् ।

॥ ४२ ॥

स्वम् आत्मानं परं चार्थमाभासयितुं शीलं यस्य स स्वपराभासी स्वोन्मुख
तयाऽर्थोन्मुखतया चावभासनात् घटमहं जानामीति कर्मकर्तृक्रियाणां प्रतीतेः, अन्यतर
प्रतीत्यपलापे प्रमाणाभावात् । न च परप्रकाशकत्वस्य स्वप्रकाशकत्वेन विरोधः प्रदीप
वत् । नहि प्रदीपः स्वप्रकाशे परमपेक्षते । अनेनैकान्तस्वा284

बौद्धस्य ।

भासिपराभासिवादिमतनिरासः ।
स्वपराभास्येव आत्मा प्रमाता ।

[p. 32 ]

तथा, परिणाम उक्तलक्षणः स विद्यते यस्य स परिणामी । कूटस्थनित्ये
ह्यात्मनि हर्षविषादसुखदुःखभोगादयो विवर्ताः प्रवृत्तिनिवृत्तिधर्माणो न वर्तेरन् । एकान्त
नाशिनि च कृतनाशाकृताभ्यागमौ स्याताम्, स्मृतिप्रत्यभिज्ञाननिहितप्रत्यु285

एकान्तनाशिनी 285 ?

न्मार्गणप्रभृ
तयश्च प्रतिप्राणिप्रतीता व्यवहारा विशीर्येरन् । परिणामिनि तूत्पादव्ययध्रौव्यधर्मण्यात्मनि
सर्वमुपपद्यते । यदाहुः-

यथाहेः कुण्डलावस्था व्यपैति तदनन्तरम् ।

सम्भवत्यार्जवावस्था सर्पत्वं त्वनुवर्तते ॥

तथैव नित्यचैतन्यस्वरूपस्यात्मनो हि न ।

निःशेषरूपविगमः सर्वस्यानुगमोऽपि वा ॥

किं त्वस्य विनिवर्तन्ते सुखदुःखादिलक्षणाः ।

अवस्थास्ताश्च जायन्ते चैतन्यं त्वनुवर्तते ॥

स्यातामत्यन्तनाशे हि कृतनाशाकृतागमौ ।

सुखदुःखादिभोगश्च नैव स्यादेकरूपिणः ॥

न च कर्तृत्वभोक्तृत्वे पुंसोऽवस्थां समाश्रिते ।

त²⁸⁷

अवस्थायाः ।

तोऽबस्थावतस्त²⁸⁸

--॰वतस्तात्त्वात्--डे॰ । ॰स्थासु तत्तत्त्वात्--तत्त्वसं॰ का॰
२२७ ।

त्त्वात्289

एकत्वात् ।

कर्तैवाप्नोति तत्फलम् ॥ तत्त्वसं॰ का॰ २२३--२२७

इति अनेनैकान्तनित्यानित्यवादव्युदासः । आत्माइत्यनात्मवादिनो व्युदस्यति ।
कायप्रमाणता त्वात्मनः प्रकृतानुपयोगान्नोक्तेति सुस्थितं प्रमातृलक्षणम् ॥ ४२ ॥

इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचितायाः प्रमाणमीमांसायास्तद्वृत्तेश्च
प्रथमस्याध्यायस्य प्रथममाह्निक²⁹⁰

--॰कम् । श्रेयः--ता॰ ।

म्

॥ अथ द्वितीयमाह्निकम् ॥

[p. 33 ]

इहोद्दिष्टे प्रत्यक्षपरोक्षलक्षणे प्रमाणद्वये लक्षितं प्रत्यक्षम् । इदानीं परोक्ष
लक्षणमाह--

अविशदः परोक्षम्291

अत्र प्रथमं द्वितीयं च सूत्रद्वयं ता--मू॰ प्रतौ भेदकचिह्नं विना सहैव लिखितं दृश्यते--सम्पा॰ ।

॥ १ ॥

सामान्यलक्षणानुवादेन विशेषलक्षणविधानात् सम्यगर्थनिर्णयः इत्यनुवर्तते ।
तेनाविशदः सम्यगर्थनिर्णयः परोक्षप्रमाणमिति ॥ १ ॥

विभागमाह--

स्मृतिप्रत्यभिज्ञा292

--॰मिज्ञोहा॰--सं-मू॰ ।

नोहानुमानागमास्तद्विधयः ॥ २ ॥

तद् इति परोक्षस्य परामर्शस्तेन परोक्षस्यैते प्रकारा न तु स्वतन्त्राणि प्रमा
णान्तराणि प्रक्रान्तप्रमाणसङ्ख्याविघातप्रसङ्गात् ।

ननु स्वतन्त्राण्येव स्मृत्यादीनि प्रमाणानि किं नोच्यन्ते ?, किमनेन द्रविड
मण्डकभक्षणन्यायेन ? । मैवं वोचः, परोक्षलक्षणसङ्गृहीतानि परोक्षप्रमाणान्न विभे
दवर्तीनि; यथैव हि प्रत्यक्षलक्षणसङ्गृहीतानीन्द्रियज्ञान-मानस-स्वसंवेदन-योगिज्ञानानि
सौगतानां न प्रत्यक्षादतिरिच्यन्ते, तथैव हि परोक्षलक्षणाक्षिप्तानि स्मृत्यादीनि न
मूलप्रमाणसङ्ख्यापरिपन्थीनीति । स्मृत्यादीनां पञ्चानां द्वन्द्वः ॥ २ ॥

तत्र स्मृतिं लक्षयति--

वासनोद्बोधहेतुका तदित्याकारा स्मृतिः ॥ ३ ॥

वासना293

धारणा ।

संस्कारस्तस्याः उद्बोधः294

स्मृतिजननाभिमुख्यम् ।

प्रबोधस्तद्धेतुका तन्निबन्धना,

कालमसंखं संखं च धारणा होइ नायव्वा विशेषा॰ गा॰ ३३३

इति वचनाच्चिरकालस्थायिन्यपि वासनाऽनुद्बुद्धा न स्मृतिहेतुः, आवरणक्षयोपशम
सदृशदर्शनादिसामग्रीलब्धप्रबोधा295

--॰धा अनुस्मृ॰-मु-पा॰ ।

तु स्मृतिं जनयतीति वासनोद्बोधहेतुका इत्युक्तम् ।
अस्या उल्लेखमाह त²⁹⁶

अभ्या
सदशापन्नायां गुणनादौ तदित्याकाराभावात् प्रायिकमिदम् ।

दित्याकारा सामान्योक्तौ नपुंसकनिर्देशस्तेन स घटः, सा पटी, तत्
कुण्डल²⁹⁷

कुण्डमि॰--डे॰ ।

मित्युल्लेखव²⁹⁸

--॰वती स्मृ॰--डे॰ ।

ती मतिः स्मृतिः ।

सा च प्रमाणम् अविसंवादित्वात् स्व²⁹⁹

अविसंवादित्वमस्या असिद्धमिति चेदित्याह ।

यं निहितप्रत्युन्मार्गणादिव्यवहाराणां
दर्शनात् । नन्वनुभूयमानस्य विषयस्याभावान्निरालम्बना स्मृतिः कथं प्रमाणम् ? । नैवम्,
अनुभूतेनार्थेन सालम्बनत्वोपपत्तेः, अन्यथा प्र³⁰⁰

यद्यनुभूतेनार्थेन सालम्बनत्वेऽपि स्मृतेरप्रामाण्यमातिष्ठसे
तदा प्रत्यक्षस्यापि किं नाप्रामाण्यं भवेदिति एकोद्देशेन तस्यापि निरालम्बनत्वात् ।

त्यक्षस्याप्यनुभूतार्थविषयत्वादप्रामाण्यं
प्रसज्येत । स्वविष³⁰¹

अनुभूतविषय॰ ।

यावभासनं स्मृतेरप्यविशिष्टम् । विनष्टो विषयः कथं स्मृतेर्जनकः ?, तथा
[p. 34 ] चार्थाजन्यत्वान्न प्रामाण्यमस्या इति चेत्; तत् किं प्रमाणान्तरेऽप्यर्थजन्य³⁰²

अर्थजन्यत्वात् ज्ञानस्य प्रामाण्याभ्युपगमे मरुमरीचिकादौ जलज्ञानमप्यर्थजन्यत्वात् प्रमाणं स्यात् ।
अथ प्रतिभासमानार्थजन्यं प्रमाणमिष्यते तदानुमानं न स्यात् प्रमाणम् । अनुमानं ह्यनर्थसामान्यप्रतिभासि, न च
तेन जन्यम्, भवन्मते सामान्यस्यावस्तुत्वात् । यत् प्रमाणं तदनर्थजन्य³⁰² तदर्थजमेवेति अतिव्याप्ति 303 ॰वेति
व्याप्तिरपि दुष्टा स्वसंवेदनप्रत्यक्षेण व्यभिचारात् तद्धि स्वात्मविषयं, न च तेन जन्यम् ।

त्वमविसंवाद
हेतुरिति विप्रलब्धोऽसि ? । मैवं मुहः, यथैव हि प्रदीपः स्वसामग्रीबललब्धजन्मा घटादि
भिरजनितोऽपि तान् प्रकाशयति तथैवावरणक्षयोपशमसव्यपेक्षेन्द्रियानिन्द्रियबललब्ध
जन्म संवेदनं विषयमवभासयति । नाननुकृतान्वयव्यतिरेकं कारणम् नाकारणं
विषयः इति तु प्रलापमात्रम्, योगिज्ञानस्यातीतानागतार्थगोचरस्य तदजन्यस्यापि
प्रामाण्यं प्रति विप्रतिपत्तेरभावात् । किंच, स्मृतेरप्रामाण्येऽनुमानाय दत्तो जलाञ्जलिः,
तया व्याप्तेरविष³⁰⁵

व्याप्तेरग्रहणेऽग्रहणं
त्वप्रमाणत्वात् ।

यीकरणे तदुत्थानायोगात्; लिङ्गग्रहण-सम्बन्धस्मरणपूर्वकमनुमानमिति
हि सर्ववादिसिद्धम् । ततश्च स्मृतिः प्रमाणम्, अनुमानप्रामाण्यान्यथानुपपत्तेरिति306

रिति ॥ अथ मु-पा ।

सिद्धम् ॥ ३ ॥

अथ प्रत्यभिज्ञानं लक्षयति--

दर्शनस्मरणसम्भवं तदेवेदं तत्सदृशं तद्विलक्षणं तत्प्रति
योगीत्यादिसङ्कलनं प्रत्यभिज्ञानम् ॥ ४ ॥

दर्शनम् प्रत्यक्षम्, स्मरणम् स्मृतिस्ताभ्यां307

क्वचिद्व्यस्ताभ्यामपि यथेदमस्माद्भिन्नमित्यादिकं प्रत्यभिज्ञानं दर्श
नादेव स्मरणरहितात् । तस्मात् भिन्नमित्यादिकं केवलादेव स्मरणात् प्रत्यभिज्ञानम् ।

सम्भवो यस्य तत्तथा दर्शन
स्मर³⁰⁸

मदीयेन गृहस्थितेन
गवा सदृशोऽयं गवय इत्यादिकम् अत्र टिप्पणकारेण उभयकारणकत्वं उदाहृतम्--सम्पा॰ ।

णकारणकं सङ्क³⁰⁹

एकत्वसादृ
श्यवैसदृश्यादिनाऽर्थद्वयघटनं सङ्कलना ।

लनाज्ञानं प्रत्यभिज्ञानम् । तस्योल्लेखमाह--तदेवेदम्, सामान्यनिर्दे
शेन नपुंसकत्वम्, स एवायं घटः, सैवेयं पटी, तदेवेदं कुण्डमिति । तत्सदृशः गोस
दृशो गवयः, तद्विलक्षणः गोविलक्षणो महिषः, तत्प्रतियोगि इदमस्मादल्पं महत्
दूरमासन्नं वेत्यादि । आदिग्रहणात्-

रोमशो दन्तुरः श्यामो वामनः पृथुलोचनः ।

यस्तत्र चिपिटघ्राणस्तं चैत्रमवधारयेः ॥ न्यायम॰ पृ॰ १४३

पयोम्बुभेदी हंसः स्यात्षट्पा310

--॰पदै॰--मु॰ ।

दैर्भ्रमरः स्मृतः ।

सप्तपर्णस्तु विद्वद्भिर्विज्ञेयो विषमच्छदः ॥

पञ्चवर्णं भवेद्रत्नं मेचकाख्यं पृथुस्तनी ।

युवतिश्चैकशृङ्गोऽपि गण्डकः परिकीर्तितः ॥

इत्येवमादिशब्दश्रवणात्तथाविधानेव चैत्रहंसादीनवलोक्य तथा311

तथा वचनं सत्या॰-डे॰ ।

सत्यापयति यदा, तदा
तदपि संकल³¹²

संकलनमु॰-डे॰ ।

नाज्ञानमुक्तम्, दर्शनस्मरणसम्भवत्वाविशेषात् । यथा वा औदीच्येन³¹³

अत्र उदीच्येन इति सुचारु ।

क्रमेलकं
[p. 35 ] निन्दतोक्तम् धिक्करभमतिदीर्घवक्रग्रीवं314

--॰ग्रीवप्र॰--ता॰ ।

प्रलम्बोष्ठं कठोरतीक्ष्णकण्टकाशिनं कुत्सितावय
वसन्निवेशमप³¹⁵

--॰मपसदं--मु॰--॰मपशब्दं--डे॰ ।

श³¹⁶

निकृष्टम् ।

दं पशूनामिति । तदुपश्रुत्य दाक्षिणात्य उत्तरापथं गतस्तादृशं वस्तूपलभ्य
नूनमयमर्थोऽस्य करभशब्दस्यैति यद³¹⁷

तात्पर्य॰ पृ॰ १९८ ।

वैति तदपि दर्शनस्मरणकारणकत्वात् सङ्क
लनाज्ञानं प्रत्यभिज्ञानम् ।

येषां तु सादृश्यविषयमुपमानाख्यं प्रमाणान्तरं तेषां वैलक्षण्यादिविषयं
प्रमाणान्तरमनुषज्येत । यदाहुः318

यदाह--ता॰ ।

--

उपमानं प्रसिद्धार्थसाधर्म्यात् साध्य³¹⁹

सादृश्यसाधनम् ।

साधनम् ।

तद्वैधर्म्यात् प्रमाणं किं स्यात् संज्ञिप्रतिपादनम् ॥ लघीय॰ ३. १०

इदमल्पं महद् दूरमासन्नं प्रांशु320

दीर्घम् ।

नेति वा ।

व्यपेक्षा321

अपेक्षका ह्यल्पमहदादिव्यापाराः ।

तः समक्षेऽर्थे विक³²²

अक्षनिरपेक्षं
मानसं ज्ञानं विकल्पः ।

ल्पः साधना323

प्रमाणान्तरं प्राप्नोति ।

न्तरम् ॥ लघीय॰ ३. १२ इति ।

अथ साधर्म्यमुपलक्षणं योग³²⁴

उपमानमिति सूत्रावयवयोगः ।

विभा325

उपमानं द्विधा
साधर्म्यतो वैधर्म्यतश्चेति विभागः ।

गो वा करिष्यत इति चेत्; तर्ह्यकुशलः
सूत्रकारः स्यात्, सूत्रस्य लक्षणरहितत्वात् । यदाहुः-

अल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् ।

अस्तोभ³²⁶

पूरणार्थवादिनिपातरहितमस्तोभम् ।

मनवद्यं च सूत्रं सूत्रविदो विदुः ॥

अस्तोभमनधिकम् ।

ननु ततिति स्मरणम् इदम् इति प्रत्यक्षमिति ज्ञानद्वयमेव, न ताभ्या
मन्यत् प्रत्यभिज्ञानाख्यं प्रमाणमुत्पश्यामः । नैतद्युक्तम्, स्मरणप्रत्यक्षाभ्यां प्रत्यभिज्ञा
विषयस्यार्थस्य ग्रहीतुमशक्यत्वात् । पू327

तदेवेदमित्यत्रैकत्वं विषयः,
गोसदृशो गवय इत्यत्र तु सादृश्यम् ।

र्वापराकारैकधुरीणं हि द्रव्यं प्रत्यभिज्ञानस्य
विषयः । न च तत् स्मरणस्य गोचरस्तस्यानुभूतविषयत्वात् । यदाहुः328

यदाह--ता॰ ।

-

पूर्वप्र³²⁹

पूर्वप्रवृत्तमा॰--मु--पा ।

मितमात्रे हि जायते स इति स्मृतिः ।

स एवायमितीयं तु प्रत्यभिज्ञा330

पूर्वप्रमितमात्रादधिका ।

ऽतिरेकिणी ॥ तत्त्वसं॰ का॰ ४५३

नापि प्रत्यक्षस्य³³¹

--॰स्य तस्य विव॰--डे॰ ।

गोचरः, तस्य³³²

तस्येति प्रत्यक्षस्य ।

वर्तमानविव³³³

विवर्तः परिणामः पर्यायः इति यावत् ।

र्त्तमात्रवृत्तित्वात् । न च दर्शनस्मरणाभ्या
मन्य³³⁴

--॰मन्यज्ञा॰--डे॰ ।

द् ज्ञानं नास्ति, दर्शनस्मरणोत्तरकालभाविनो ज्ञानान्तरस्यानुभूतेः । न चानु
भूयमानस्यापलापो युक्तः अतिप्रसङ्गात् ।

ननु प्रत्यक्षमेवेदं प्रत्यभिज्ञानम् इत्येके335

वैशेषिकादयः ।

। नैवम्, तस्य सन्निहितवार्तमा
निकार्थविषयत्वात् ।

सम्ब³³⁶

चक्षुरादीन्द्रियसम्बन्धि ।

द्धं वर्तमानं च गृह्यते चक्षुरादिना श्लोकवा॰ सूत्र ४ श्लो॰ ८४

इति मा स्म विस्मरः । ततो नातीतवर्तमानयोरेकत्वमध्यक्षज्ञानगोचरः । अथ स्मरणस³³⁷

सहायम् ।

ह
[p. 36 ] कृतमिन्द्रियं तदेकत्वविषयं प्रत्यक्षमुपजनयतीति प्रत्यक्षरूपतास्य गीयत इति चेत्; न,
स्वविष³³⁸

स्वविषयवार्तमानिकरूपादौ ।

यविनियमितमूर्तेरिन्द्रियस्य विषयान्त³³⁹

विषयान्तरे गन्धादौ ।

रे सहकारिशतसमवधानेऽप्यप्रवृत्तेः । नहि
परिमलस्मरणसहायमपि चक्षुरिन्द्रियमविषये गन्धादौ प्रवर्त्तते । अविषयश्चातीतवर्तमाना
वस्थाव्याप्येकं द्रव्यमिन्द्रियाणाम् । नाप्यदृ340

अदृष्टं भाग्यं कर्मेत्यर्थः ।

ष्टसहकारिसहितमिन्द्रियमेकत्वविषयमिति
वक्तुं युक्तम् उक्तादेव हेतोः341

विषयान्तरा
प्रवृत्तिरूपाद्धेतोः ।

। किंच, अदृष्टसव्यपेक्षादेवात्मनस्तद्विज्ञानं भवतीति वरं वक्तुं
युक्तम् । दृश्यते हि स्वप्नविद्या342

--॰द्यासं॰--डे॰ ।

दिसंस्कृतादात्मनो विषयान्तरेऽपि विशिष्टज्ञानोत्पत्तिः ।
ननु यथाञ्जनादिसंस्कृतं चक्षुः सातिशयं भवति तथा स्मरणसहकृतमेकत्वविषयं भवि
ष्यति । नैवम्, इन्द्रियस्य स्वविषयानतिलङ्घनेनैवातिशयोपलब्धेः, न विषया343

नहि संस्कृतमपि चक्षुर्गन्धादिग्रहणे शक्तम् ।

न्तरग्रहण
रूपेण । यदाह भट्टः-

यश्चाप्यतिशयो दृष्टः स स्वा344

स्वविषय॰ ।

र्थानतिलङ्घनात् ।

दूर³⁴⁵

दूरसूक्ष्मादिदर्शनेन चक्षुषोऽतिशयो भवति, न श्रवणस्य, रूपविषयेष्वव्यापारात् ।

सूक्ष्मादिदृष्टौ स्यात् न रूपे श्रोत्र³⁴⁶

नहि रूपे श्रौत्री वृत्तिः
संक्रामति ।

वृत्तितः ॥ श्लोकवा॰ सूत्र २ श्लो॰ ११४

इति । तत् स्थितमेतत् विष³⁴⁷

विषयभेदादित्ययं हेतुः ।

यभेदात्प्रत्यक्षादन्यत्परोक्षान्तर्गतं प्रत्यभिज्ञानमिति ।

न चैतदप्रमाणम् विसंवादाभावात् । क्वचिद्विसंवादादप्रामा348

यथा स एव क्षिप्रो जक्ष्यते 348 ? ।

ण्ये प्रत्यक्षस्यापि
तथा प्रसङ्गो दुर्निवारः । प्रत्यभिज्ञानपरिच्छि350

स एवायमिति ।

न्नस्य चात्मादीनामेकत्वस्याभावे बन्धमो
क्षव्यवस्था नोपपद्यते । एकस्यैव हि बद्धत्वे मुक्त³⁵¹

--॰त्वे
सति च--डे॰ ।

त्वे च बद्धो दुःखितमात्मानं जानन्
मुक्तिसुखार्थी प्रयतेत । भेदे त्वन्य एव दुःख्यन्य एव सुखीति कः किमर्थं वा प्रयतेत ? ।
तस्मात्सकलस्य³⁵²

--॰स्य दृष्टव्य॰--डे॰ ।

दृष्टादृष्टव्यवहारस्यैकत्वमूलत्वादेकत्वस्य च प्रत्यभिज्ञायत्तजीवितत्वाद्भ
वति प्रत्यभिज्ञा प्रमाणमिति ॥ ४ ॥

अथोहस्य लक्षणमाह--

उपलम्भानुपलम्भनिमित्तं व्याप्तिज्ञानम् ऊहः ॥ ५ ॥

उपलम्भः प्रमाणमात्रमत्र गृह्यते न प्रत्यक्षमेव अनुमेयस्यापि सा353

शब्दानित्यत्वे साध्ये कृतकत्वं हि साधनम् प्रत्ययभेदभेदित्वे
नानुमेयम् ।

ध
नस्य सम्भवात्, प्रत्य³⁵⁴

बाष्प्ाव्एन सन्दिह्यमाने धूमेऽग्नेरनुमेयस्यापि साधनत्वं वक्ष्यते ।

क्षवदनुमेयेष्वपि व्याप्तेरविरोधात् । व्याप्तिः वक्ष्यमाणा तस्या
ज्ञानम् तद्ग्राही निर्णयविशेष ऊहः ।

न चायं व्याप्तिग्रहः प्रत्यक्षादेवेति वक्तव्यम् । नहि प्रत्यक्षं यावान् कश्चिद्
धूमः स देशान्तरे कालान्तरे वा पावकस्यैव कार्यं नार्थान्तरस्येतीयतो व्यापारान् कर्तुं
समर्थं सन्निहितविषयबलोत्पत्तेरविचारकत्वाच्च ।

नाप्यनुमानात्, तस्यापि व्याप्तिग्रहणकाले योगीव प्रमाता सम्पद्यत इत्ये
[p. 37 ] वंभूतभारासमर्थत्वात् । सामर्थ्येऽपि प्रकृतमेवानुमानं व्याप्तिग्राहकम्, अनुमानान्तरं वा ? ।
तत्र प्रकृतानुमानात् व्याप्तिप्रतिपत्तावितरेतराश्रयः355

--॰श्रयम्--डे॰ ।

। व्याप्तौ हि प्रतिपन्नायामनुमानमात्मा
नमासादयति, तदात्मलाभे च व्याप्तिप्रतिपत्तिरिति । अनुमानान्तरात्तु व्याप्तिप्रतिपत्ता
वनवस्था तस्यापि गृहीतव्याप्तिकस्यैव प्रकृतानुमानव्याप्तिग्राहकत्वात् । तद्व्याप्तिग्रहश्च
यदि स्वत एव, तदा पूर्वेण किमपराद्धं येनानुमानान्तरं मृग्यते । अनुमानान्तरेण चेत्;
तर्हि युगसहस्रेष्वपि व्याप्तिग्रहणासम्भवः ।

ननु यदि निर्विकल्पकं प्रत्यक्षमविचारकम् तर्हि तत्पृष्ठभावी विकल्पो
व्याप्तिं ग्रहीष्यतीति चेत्; नैतत्, निर्विकल्पकेन व्याप्तेरग्रहणे विकल्पेन ग्रहीतुमशक्यत्वात्
निर्विकल्पकगृहीतार्थविषयत्वाद्विकल्पस्य । अथ निर्विकल्पकविषयनिरपेक्षोऽर्थान्तरगोचरो
विकल्पः; स तर्हि प्रमाणमप्रमाणं वा ? । प्रमाण³⁵⁶

--॰त्वे न प्रत्य॰--डे॰ ।

त्वे प्रत्यक्षानुमानातिरिक्तं प्रमाणान्तरं
तितिक्षितव्यम् । अप्रामाण्ये तु ततो व्याप्तिग्रहणश्रद्धा षण्ढात्तनयदोहदः । एतेन³⁵⁷

एतेनानुपलम्भात् कार्य॰--डे॰ ।

-- अनु358

358 ?न उपलम्भात् प्रत्यक्षात् ।
नानुमानात् । नाऽत्र धूमोऽग्नेरभावादित्यनुपलम्भः ॥ १ ॥ नात्र शिंशपा वृक्षाऽभावात् ॥ २ ॥ धूमाधीः
वह्निविज्ञानं धूमज्ञानमधीस्तयोः । प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यामिति पञ्चभिरन्वयः ॥

प³⁶⁰

360 ? नास्त्यत्र
घटो अनुपलम्भात् स्वप्रत्यक्षानुपलम्भादित्यर्थः, स्वभावानुपलम्भो हि धूमाधीरित्युल्लेखलक्षणः कार्यकारणव्याप्य
व्यापकभावावगमे व्यापिपर्ति ततस्तस्मादपि भवति स बौद्धमते ।

ल
म्भात् कारणव्यापकानुपलम्भाच्च कार्यकारणव्या362

362 ? कार्यकारणस्यावगमो व्यापकानुपलम्भा
द्व्याप्यव्यापकत्वस्यानुपलम्भात् तूभयस्य किन्तु सोप्यूहादेवेति ।

प्यव्यापकभावावगमः इति
प्रत्यु364

निराकृतम् ।

क्तम्, अनुपलम्भस्य प्रत्यक्षविशेषत्वेन कारणव्यापकानुपलम्भयोश्च लिङ्ग³⁶⁵

अनुमानत्वेन ।

त्वेन तज्ज³⁶⁶

यद्धि
लिङ्गाज्जायते ज्ञानं तदनुमानमेव ।

नितस्य तस्यानुमानत्वात्, प्रत्यक्षानुमानाभ्यां च व्याप्तिग्रहणे दोषस्याभिहितत्वात् ।

वैशेषिकास्तु प्रत्यक्षफलेनोहापोहविकल्पज्ञानेन व्याप्तिप्रतिपत्तिरित्याहुः ।
तेषामप्यध्यक्षफलस्य प्रत्यक्षा367

प्रत्यक्षस्य हि फलं प्रत्यक्षमनुमानं वा । तत्र प्रत्यक्षं घटोऽयमिति
अनुमानं तु अग्निरत्र धूमादिति ।

नुमानयोरन्यतरत्वे व्या368

अग्रहणमित्युक्तयुक्तेः ।

प्तेरविषयीकरणम्, तदन्यत्वे च
प्रमाणान्तरत्वप्रसक्तिः । अथ व्याप्तिविकल्पस्य फल³⁶⁹

प्रत्यक्षफलत्वेनेति हि उक्तम् ।

त्वान्न प्रमाणत्वमनुयोक्तुं युक्तम्;
न, एतत्फलस्या370

फलस्या
प्यनु॰--मु--पा॰ ।

नुमानलक्षणफलहेतुतया प्रमाणत्वाविरोधात् सन्निकर्षफलस्य विशेषणज्ञा371

सामान्यज्ञानाद्विशेषज्ञानम् 371 ? ।

न
स्येव विशेष्य³⁷³

विशेष्यज्ञानं विशेषणज्ञानं प्रमाणम् 373 ? ।

ज्ञानापेक्षयेति ।

यौगास्तु त³⁷⁵

व्याप्याभ्युपगमे व्यापकप्रसञ्जनं तर्कः ।

र्कसहितात् प्रत्यक्षादेव व्या376

व्यापकं तदतन्निष्ठं व्याप्यं तन्निष्ठमेव च । साध्यं
व्यापकमित्याहुः साधनं व्याप्यमुच्यते ॥ प्रयोगेऽन्वयवत्येवं व्यतिरेके विपर्ययः ।

प्तिग्रह इत्याहुः । तेषामपि यदि
न केवलात् प्रत्यक्षाद्व्याप्तिग्रहः किन्तु तर्कसहकृतात् तर्हि तर्कादेव व्याप्तिग्रहोऽस्तु । किमस्य
तपस्विनो यशोमार्जनेन, प्रत्यक्षस्य वा तर्कप्रसादलब्धव्याप्तिग्रहापलापकृतघ्नत्वारोपेणेति ? ।
अथ तर्कः प्रमाणं न भवतीति न ततो व्याप्तिग्रहणमिष्यते । कुतः पुनरस्य न प्रमाणत्वम्,
अव्यभिचारस्तावदिहापि प्रमाणान्तरसाधारणोऽस्त्येव³⁷⁷

--॰स्त्वेव--डे॰ ।

? । व्याप्तिलक्षणेन विषयेण विष³⁷⁸

प्रमेयाधीना प्रमाणव्यवस्था ।

[p. 38 ] यवत्त्वमपि न नास्ति । तस्मात् प्रमाणान्तरागृहीतव्याप्तिग्रहणप्रवणः प्रमाणान्तरमूहः ॥ ५ ॥

व्याप्तिं लक्षयति--

व्याप्तिर्व्यापकस्य व्याप्ये सति भाव एव व्याप्यस्य
वा तत्रैव भावः ॥ ६ ॥

व्याप्तिः इति यो379

अग्न्यादिः ।

व्याप्नोति य³⁸⁰

धूमादिः ।

श्च व्याप्यते तयोरुभयोर्धर्मः381

पर्वतः 381 ? ।

। तत्र यदा व्यापक
ध³⁸³

अग्नितया ।

र्मतया विवक्ष्यते तदा व्यापकस्य³⁸⁴

अग्निरूपस्य साध्यस्य ।

गम्यस्य व्याप्ये385

धूमे ।

धर्म्मे सति, यत्र धर्मिणि386

पर्व
तादौ ।

व्याप्य³⁸⁷

धूमः ।

मस्ति तत्र सर्वत्र भाव एव व्यापकस्य स्वगतो धर्मो व्याप्तिः । त³⁸⁸

ननु व्याप्तेरुभयधर्माविशेषे कथं व्याप्तताप्रतीतिः हेतोरेव, न व्यापकस्यापि, हेतोरेव
हि व्याप्ततां स्मरन्ति तथा चाहुः-- व्याप्तो हेतुस्त्रिधैव सः हेतु॰ १ इत्याशङ्क्याह--ततश्चेति ।

तश्च व्याप्यभावापेक्षा389

--॰पेक्षया--डे॰ ।

व्या390

व्याप्यस्यैव प्रतीतिः--ता॰ ।

प्यस्यैव³⁹¹

--॰स्यैव व्याप्यताप्रतीतिः--मु॰ ।

व्याप्तताप्र³⁹²

व्यापकेन
साध्ययेन कर्त्रा व्याप्यभावो व्याप्यत्वं हेतोस्तदा392 दपेक्षते व्याप्तताप्रतीतिः ।

तीतिः । नत्वेवमवधार्यते--व्यापकस्यैव व्याप्ये सति भाव इति, हेत्व
भावप्रसङ्गा394

अग्नेर्हेतुत्वं स्यात् 394 ? ।

त् अव्यापकस्यापि मूर्तत्वा396

अव्यापकस्यापि हेतोर्मूर्तत्वादेस्तत्र पर्वते भावात् ।

देस्तत्र भावात् । नापि--व्याप्ये सत्येवेत्यवधार्यते,
प्रयत्नानन्तरीय³⁹⁷

कृतकत्वादेः अत्र हि व्याप्यस्य सत्त्वमेव नास्ति
विद्युदादिना व्यभिचारात् । विद्युदादौ व्यापकत्वम³⁹⁷ कमनित्यत्वं प्रयत्नानन्तरीयकत्वादिविनाप्यस्ति इति ।

कत्वादेरहेतुत्वापत्तेः, साधा399

साधारणहेत्वाभासोऽसम्यग् हेतुः स्यादिति ।

रणश्च हेतुः स्यान्नित्यत्वस्य प्रमेयेष्वेव भावात् ।

यदा तु व्याप्यधर्मतया व्याप्तिर्विवक्ष्यते तदा व्याप्यस्य वा गमकस्य तत्रैव
व्यापके गम्ये सति यत्र ध⁴⁰⁰

पर्वतादौ ।

र्मिणि व्यापकोऽस्ति तत्रैव भावः न तदभावेऽपि व्याप्तिरिति ।
अत्रापि नैवमवधार्यते--व्याप्यस्यैव तत्र भाव इति, हेत्व⁴⁰¹

व्याप्यस्य धूमस्य हेतुत्वं न स्यात् ।
व्याप्तौ सत्यां हेतुभावः । व्याप्तिस्त्वीदृशी कुत्रापि नास्ति ।

भावप्रसङ्गादव्याप्यस्यापि त⁴⁰²

व्यापकस्यापि वह्नेस्तत्र पर्वते भावात् ।

त्र
भावात् । नापि--व्याप्यस्य त⁴⁰³

यत्र
व्यापकोऽस्ति तत्र ।

त्र भाव एवेति, सपक्षैकदेशवृत्तेरहेतुत्वप्राप्तेः साधारणस्य च
हेतुत्वं स्यात्, प्रमेयत्वस्य नित्येष्ववश्यंभावादिति ।

व्याप्यव्यापकधर्मतासङ्कीर्तनं तु व्याप्तेरुभय⁴⁰⁴

उभयत्रेति साध्ये साधने च ।

त्र तुल्यधर्मतयैकाकारा प्रती
तिर्मा भूदिति प्रदर्शनार्थम् । तथाहि--पूर्वत्रा405

भाव एव ।

योगव्यवच्छेदेनावधारणम् उत्तर⁴⁰⁶

व्यापकधर्मत्वे ।

त्रान्ययोग
व्यवच्छेदेनेति कुत उभयत्रैकाकारता व्याप्तेः ? । तदुक्तम्--

लिङ्गे लिङ्गी भवत्येव लिङ्गिन्येवेतरत् पुनः ।

नियमस्य विप⁴⁰⁷

लिङ्ग एव
लिङ्गी लिङ्गिनि सति इतरद्भवत्येवेति विपर्यासः ।

र्यासेऽसम्बन्धो लिङ्गलिङ्गिनोः ॥ इति ॥ ६ ॥

अथ क्रमप्राप्तमनुमानं लक्षयति--

साधनात्साध्यविज्ञानम् अनुमानम् ॥ ७ ॥

[p. 39 ]

साधनं साध्यं च वक्ष्यमाणलक्षणम् । दृ408

दृष्टिपथमागतात् ।

ष्टादुपदिष्टाद्वा409

परार्थानुमाने कथितात् ।

साधनात् यत् सा
ध्यस्य विज्ञानम् सम्यगर्थनिर्णयात्मकं तदनुमीयतेऽनेनेति अनुमानम् लिङ्गग्रहण
सम्बन्धस्मरणयोः पश्चा410

अनेन अतः पश्चादर्थता ।

त् परिच्छेदनम् ॥ ७ ॥

तत् द्विधा स्वार्थं परार्थं च ॥ ८ ॥

तत् अनुमानं द्विप्रकारं स्वार्थ-परार्थभेदात् । स्वव्यामोहनिवर्तनक्षमम्
स्वा411

स्वस्मायिदं स्वार्थं
येन स्वयं प्रतिपद्यते ।

र्थम् । परव्यामोहनिवर्तनक्षमम् परा412

परस्मायिदं परार्थं येन परः प्रतिपद्यते ।

र्थम् ॥ ८ ॥

तत्र स्वार्थं लक्षयति--

स्वार्थं स्वनिश्चितसाध्याविनाभावैकलक्षणात् साध
नात् साध्यज्ञानम् ॥ ९ ॥

साध्यं विनाऽभवनं साध्याविनाभावः स्वेनात्मना निश्चितः413

--॰श्चितं सा॰--डे॰ ।

साध्याविना
भाव⁴¹⁴

--॰भावैक॰
--डे॰ ।

एवैकं लक्षणं यस्य तत् स्वनिश्चितसाध्याविनाभावैकलक्षणम् तस्मात्तथाविधात्
साधनात् लिङ्गात् साध्यस्य लिङ्गिनो ज्ञानम स्वार्थम् अनुमानम् । इह च न योग्यतया
लिङ्गं परोक्षार्थप्रतिपत्तेरङ्गम्, यथा बीजमङ्कुरस्य, अ⁴¹⁵

--अग्निज्ञानं प्रति धूमस्य योग्यता शक्तिविशेषोऽस्त्येव परं दृष्टो हि धूमो धूमध्वजं गमयति नादृष्ट
इति ।

दृष्टाद् धूमादग्नेरप्रतिपत्तेः नापि स्व
निश्च⁴¹⁶ स्वविषयज्ञानापेक्षं यथा प्रदीपो घटादेः, दृष्टादप्यनिश्चिताविनाभावादप्रतिपत्तेः ।
तस्मात्परोक्षार्थनान्तरीयकतया निश्चयनमेव लिङ्गस्य व्यापार इति निश्चितग्र⁴¹⁷

एतेन धूमो धूमवत्त्वेन निश्चिताविनाभावस्य गमको नान्यथा इत्यावेदितम् ।

हणम् ।

ननु चासिद्धविरुद्धानैकान्तिकहेत्वाभासनिराकरणार्थं हेतोः पक्षधर्मत्वम्,
सपक्षे सत्त्वम्, विपक्षाद् व्यावृत्तिरिति त्रैलक्षण्यमाचक्षते भिक्षवः । तथाहि--अनुमेये धर्मिणि
लिङ्गस्य सत्त्वमेव निश्चितमित्येकं रूपम् । अत्र सत्त्ववचनेनासिद्धं चाक्षु418

यथाऽनित्यः शब्दः
चाक्षुषत्वात् घटवदित्यत्र शब्दे चाक्षुषत्वमसिद्धम् ।

षत्वादि निरस्तम् ।
एवकारेण पक्षैकदेशासिद्धो निरस्तो यथा अनित्यानि पृथिव्यादीनि भूतानि गन्धवत्त्वात् ।
अत्र पक्षीकृतेषु पृथिव्यादिषु चतुर्षु भूतेषु पृथिव्यामेव गन्धवत्त्वम् । सत्त्ववचनस्य पश्चा
त्कृ419

सत्त्वपदाऽग्रतः ।

तेनैवकारेणासाधारणो धर्मो निरस्तः । यदि ह्यनुमेय एव सत्त्वमित्युच्येत श्रावण⁴²⁰

--॰श्रावणमेव--डे॰ ।

त्वमेव
हेतुः421

यथाऽनित्यः शब्दः श्रावणात्वादित्यनित्यत्वे साध्ये श्रावणत्वमेव हेतुर्घटे व्यभिचरतीति ।

स्यात् । निश्चितग्रहणेन सन्दिग्धा422

धूमो बाष्पो वा
इति सन्देहे धूमादेरग्निसाधनम् ।

सिद्धः सर्वो निरस्तः । सपक्षे एव सत्त्वं निश्चित
मिति द्वितीयं रूपम् । इहापि सत्त्वग्रहणेन विरुद्धो निरस्तः423

अनेन सत्त्ववचनेन साधारणोऽपि निरस्यते ।

। स हि नास्ति सपक्षे । एवका
रेण साधारणानैकान्तिकः424

निरस्त इति संबन्धः ।

, स हि न सपक्षे एव वर्तते किं तु विपक्षेऽपि । सत्त्वग्रहणात्
पूर्वमवधारणकरणेन सपक्षाव्यापिनोऽपि प्रयत्नान⁴²⁵

यथा अनित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वात् घटवत् । घटे प्रयत्नानन्तरीयकत्वं विद्यते, न विद्युति परम्,
तथापि प्रयत्नानन्तरीयकत्वस्य हेतुत्वं सपक्षैकदेशत्वात् ।

न्तरीयकत्वादेर्हेतुत्वमुक्तम्, पश्चादवधारणे
[p. 40 ] हि अयमर्थः स्यात्--सपक्षे सत्त्वमेव यस्य स हेतुरिति प्रयत्नानन्तरीयकत्वं न हेतुः स्यात् ।
निश्चितवचनेन सन्दिग्धान्व⁴²⁶

सपक्षे दर्शनमन्वयः ।

योऽनैकान्तिको निरस्तः यथा सर्वज्ञः427

मीमांसकं प्रति जैनो वक्ति ।

कश्चिद्वक्तृत्वात्, वक्तृत्वं
हि सप⁴²⁸

सर्वज्ञस्य सर्वस्य सपक्षत्वात् ।

क्षे सर्वज्ञे सन्दिग्धम् । विपक्षे त्वस⁴²⁹

अनित्यो
घटः कृतकत्वात् शब्दवत् । कृतकत्वं शब्देऽस्ति नाकाशादौ ।

त्त्वमेव निश्चितमिति तृतीयं रूपम् । तत्रासत्त्व
ग्रहणेन विरुद्धस्य निरासः । विरुद्धो हि विपक्षेऽस्ति । एवकारेण साधारणस्य विपक्षैक
देशवृत्तेर्निरासः, प्रयत्नानन्तरीयक⁴³⁰

यथा प्रयत्नानन्तरीयकः शब्दो अनित्यत्वात्
घटवत् ।

त्वे हि साध्येऽनित्यत्वं विपक्षैकदेशे विद्युदादावस्ति,
आकाशादौ नास्ति । ततो नियमेनास्य निरासोऽसत्त्वशब्दात् । पूर्वस्मिन्नवधारणे हि अयमर्थः
स्यात्--विपक्ष⁴³¹

सपक्षे त्वस्ति एव ।

एव यो नास्ति स हेतुः, तथा च प्रयत्नानन्तरीयकत्वं सपक्षेऽपि नास्ति
ततो न हेतुः स्यात्ततः पूर्वं न कृतम् । निश्चितग्रहणेन सन्दिग्धविपक्षव्यावृ432

यथा असर्वज्ञोऽयं वक्तृत्वात् ।

त्तिकोऽनैका
न्तिको निरस्तः । तदेवं त्रैरूप्यमेव हेतोरसिद्धादिदोषपरिहारक्षममिति तदेवाभ्युपगन्तुं
युक्तमिति किमेकलक्षणकत्वेनेति ? ।

तदयुक्तम्, अविनाभावनियमनिश्चयादेव दोषत्रयपरिहारोपपत्तेः । अवि
नाभावो ह्यन्यथानुपपन्नत्वम् । तच्चासिद्धस्य विरुद्धस्य व्यभिचा433

अनैकान्तिकस्य ।

रिणो वा न सम्भवति ।
त्रैरूप्ये तु सत्यप्यविनाभावाभावे हेतोरगमकत्वदर्शनात्, यथा स श्यामो मैत्रतनयत्वात्
इतरमैत्रपुत्रवदित्यत्र । अथ विपक्षान्नियमवती व्यावृत्तिस्त⁴³⁴

पूर्वस्मिन्ननुमाने ।

त्र न दृश्यते ततो न गम
कत्वम्; तर्हि तस्या एवाविनाभावरूपत्वादितररू435

पक्षधर्मत्वसपक्षसत्त्वलक्षणं रूपद्वयं ।

पसद्भावेऽपि तद⁴³⁶

विपक्षान्नियमवत्या व्यावृत्तेरभावे ।

भावे हेतोः स्वसाध्य
सिद्धिं प्रति गमकत्वानिष्टौ सैव प्रधानं लक्षणमस्तु । तत्स⁴³⁷

विपक्षान्नियमवत्या व्या
वृत्तेः ।

द्भावेऽपररूपद्वयनिरपेक्षतया
गमकत्वोपपत्तेश्च, यथा सन्त्यद्वैतवा438

शून्याद्वैतवादिनः ।

दिनोऽपि प्रमाणानि इष्टानिष्टसाध⁴³⁹

तन्मते प्रमाणलक्षणः पक्षोऽपि नास्ति कुतः पक्षधर्मता ? ।

नदूषणान्यथानुप
पपत्तेः । न चात्र पक्षधर्मत्वं सपक्षे सत्त्वं चास्ति, केवलमविनाभावमात्रेण गमकत्वोप
प⁴⁴⁰

--॰पपत्तेः
मु--पा॰ ।

त्तिः । ननु पक्षधर्मताऽभावे श्वेतः प्रासादः काकस्य कार्ष्ण्यादित्यादयोऽपि हेतवः
प्रसज्येरन्; नैवम्, अविनाभावबलेनैवापक्षधर्माणामपि गमकत्वाभ्युपगमात् । न चेह
सोऽस्ति । ततोऽविनाभाव एव हेतोः प्रधानं लक्षणमभ्युपगन्तव्यम्, सति तस्मिन्नसत्यपि
त्रैलक्षण्ये हेतोर्गमकत्वदर्शनात् । न तु त्रैरूप्यं हेतुलक्षणम् अव्याप⁴⁴¹

स श्यामो मैत्रातनयत्वादित्यादौ ।

कत्वात् । तथा च सर्वं
क्षणिकं सत्त्वादित्यत्र मूर्द्धाभिषिक्ते साधने सौगतैः सपक्षेऽसतोऽपि हेतोः सत्त्वस्य गम
कत्वमिष्यत एव । तदुक्तम्--

अन्यथाऽनुपपन्नत्वं यत्र तत्र त्रयेण किम् ? ।

नान्यथानुपपन्नत्वं यत्र तत्र त्रयेण किम् ? ॥ इति ।

[p. 41 ]

एतेन पञ्चलक्षणकत्वमपि नैयायिकोक्तं प्रत्युक्तम्, तस्याप्यविनाभावप्रपञ्च
त्वात् । तथाहि--त्रैरूप्यं पूर्वोक्तम्, अबाधितविषयत्वम्, असत्प्रतिपक्षत्वं चेति पञ्च रूपाणि ।
तत्र प्रत्यक्षागमबाधित⁴⁴²

साध्यमनुमेयमिति यावत् ।

क⁴⁴³

--॰तधर्म॰--डे॰ ।

र्मनिर्देशानन्तरप्रयुक्तत्वं बाधितविषयत्वं यथाऽनुष्णस्तेजोवयवी
कृतकत्वात् घटवत् । ब्राह्मणेन सुरा पेया द्रवद्रव्यत्वा444

तात्पर्य॰ पृ॰ ३४०. ।

त् क्षीरवत् इति । तन्निषेधादबाधित
विषयत्वम् । प्रतिपक्षहेतुबाधितत्वं सत्प्रतिपक्षत्वं यथाऽनित्यः शब्दो नित्यधर्मानुपलब्धेः ।
अत्र प्रतिपक्षहेतुः--नित्यः शब्दोऽनित्यधर्मानुपलब्धेरिति । तन्निषेधादसत्प्रतिपक्षत्वम् । तत्र
बाधितविषयस्य⁴⁴⁵

--॰स्य तत्प्र॰--डे॰ ।

सत्प्रतिपक्षस्य चाविनाभावाभावादविनाभावेनैव रूपद्वयमपि सङ्गृ
हीतम् । यदाह⁴⁴⁶

यदाहुः--ता॰ ।

-- बाधाविनाभावयोर्विरोधात् हेतु॰ परि॰ ४ इति । अपि च,
स्वलक्षणलक्षितपक्षविषयत्वाभावात् त⁴⁴⁷

पक्षदोषावेवैतौ ।

द्दोषेणैव दोषद्वयमिदं चरितार्थं किं पुनर्वचनेन ? ।
तत् स्थितमेतत् साध्याविनाभौवकलक्षणादिति ॥ ९ ॥

तत्राविनाभावं लक्षयति--

सहक्रमभाविनोः सहक्रमभावनियमोऽविनाभावः ॥ १० ॥

सहभाविनोःएकसामग्र्यधीनयोः फलादिगतयो रूपरसयोः व्या448

साध्यसाधनयोः ।

प्यव्यापक
योश्च शिंशपात्ववृक्षत्वयोः, क्रमभाविनोः कृत्तिकोदयशकटोदययोः, कार्यकारणयोश्च धूम
धूमध्वजयोर्यथासङ्ख्यं यः सहक्रमभावनियमः--सहभाविनोः सहभावनियमः क्रमभा
विनोः क्रमभावनियमः, साध्यसाधनयोरिति प्रकरणाल्लभ्यते सः अविनाभावः ॥ १० ॥

अथैवंविधोऽविनाभावो निश्चितः449

स्वनिश्चित इत्यनेन निश्चितः सन् ।

साध्यप्रतिपत्त्यङ्गमित्युक्तम् । तन्निश्च
यश्च कुतः प्रमाणात् ? । न तावत् प्रत्यक्षात्, तस्यैन्द्रियकस्य सन्निहितविषयविनियमित
व्यापारत्वात् । मनस्तु यद्यपि सर्वविषयं तथा450

प्रत्यक्षग्राह्यबाह्यार्थापेक्षया सुखादींश्च एवमेव गृह्णाति ।

पीन्द्रियगृहीतार्थगोचरत्वेनैव तस्य प्रवृत्तिः ।
अन्यथान्ध-बधिराद्य⁴⁵¹

मनसैव सर्वेन्द्रियार्थग्रहणात् ।

भावप्रसङ्गः । सर्वविषयता तु सकलेन्द्रियगोचरार्थविषयत्वेनैवोच्यते
न स्वातन्त्र्येण । योगिप्रत्यक्षेण त्वविनाभावग्रहणेऽनु452

अग्न्यादि ।

मेयार्थप्रतिप⁴⁵³

--॰पत्तिरपि ततो॰--डे॰ ।

त्तिरेव ततोऽस्तु, किं
तपस्विनाऽनुमानेन ? । अनुमानात्त्वविनाभावनिश्चयेऽन⁴⁵⁴

अनुमानतो ह्यविनाभावनिश्चये तस्याप्यनुमानस्याविनाभावनिश्चये कमनुमाना
न्तरं चिन्त्यम्454 ? । तस्यापि अन्यदित्याद्यनवस्था । इतरेतराश्रयस्तु अनुमानादविनाभावनिश्चयो अविनाभावे च
निश्चिते अनुमानोत्थानमिति ।

वस्थेतरेतराश्रयदोषप्रसङ्ग उक्त
एव । न च प्रमाणान्तरमेवंविधविषयग्रहणप्रवणमस्तीत्याह--

ऊहात् तन्निश्चयः ॥ ११ ॥

ऊहात्तर्कादुक्तलक्षणात्तस्याविनाभावस्य निश्चयः ॥ ११ ॥

लक्षितं परीक्षितं च साधनम् । इदानीं तत् विभजति--

[p. 42 ]

स्वभावः कारणं कार्यमेकार्थसमवायि विरोधि
चेति पञ्चधा साधनम् ॥ १२ ॥

स्वभावादीनि चत्वारि विधेः साधनानि, विरोधि तु निषेधस्येति पञ्च
विधम् साधनम् । स्वभावः यथा शब्दानित्यत्वे साध्ये कृतकत्वं श्रावणत्वं वा ।

ननु श्रावणत्वस्यासाधारणत्वात् कथं व्याप्तिसिद्धिः ? । विप⁴⁵⁶

अनित्यत्वविपरीते नित्यत्वे अश्राव्यरूपः पूर्वं शब्दः पश्चात् कथं उच्चारणात् श्राव्यो जात इति बाधक
प्रमाणं तस्मान्नित्यत्वेऽघटमानकं श्रावणत्वमनित्यत्वं व्यवस्थापयति ।

र्यये बाधक
प्रमाणबलात् सत्त्वस्येवेति ब्रूमः । न चैवं सत्त्व⁴⁵⁷

सत्त्वमर्थक्रियाकारित्वम् । तच्चा
नित्यपक्ष एव घटत इति श्रावणत्वमपि सत्त्वमायातम् ।

मेव हेतुः तद्विशेषस्योत्पत्तिमत्त्व-कृतकत्व
प्रयत्नानन्तरीयकत्व-प्रत्ययभेदभेदित्वादेरहेतु458

--॰तुत्वोपपत्तेः--ता॰ ।

त्वापत्तेः । किंच, किमिदमसाधारणत्वं
नाम ? । यदि पक्ष एव वर्तमानत्वम्; तत् सर्वस्मिन् क्षणिके साध्ये सत्त्वस्यापि समानम् ।
साध्यधर्मवतः पक्षस्यापि सपक्षता चेत्; इह कः प्रद्वेषः ? । पक्षादन्यस्यैव सपक्षत्वे लोह
लेख्यं वज्रं पार्थिवत्वात् काष्ठवदित्यत्र पार्थिवत्वमपि लोहलेख्यतां वज्रे गमयेत् । अन्यथा
नुपपत्तेरभावान्नेति चेत्; इदमेव तर्हि हेतुलक्षणमस्तु । अपक्षधर्मस्यापि साधनत्वापत्ति
रिति चेत्; अस्तु यद्यविनाभावोऽस्ति, शक⁴⁵⁹

गम्ये459 यशकटो
दयाभावे कृत्तिकोदयात् ।

टोदये कृत्तिकोदयस्य, सर्वज्ञसद्भावे संवादिन
उपदेशस्य⁴⁶¹

कश्चित् पुरुषः सर्वभावसाक्षात्कर्त्ताऽस्ति अविसंवादिज्योतिर्ज्ञानान्यथानुपपत्तेः ।

गमकत्वदर्शनात् । काकस्य कार्ष्ण्यं न प्रासादे धावल्यं विनानुपपद्यमान
मित्यनेकान्तादगमकम् । तथा, घटे चाक्षुषत्वं462

शब्दोऽनित्यः चाक्षुषत्वादित्यस्मिन्ननुमाने शब्दानित्यतां विनाऽपि घटादौ चाक्षुषत्वमुपपद्यते इत्यन्यत्रोपपद्य
मानं शब्दस्यानित्यतां न साधयति ।

शब्देऽनित्यतां विनाप्युपपद्यमानमिति ।
तन्न श्रावणत्वादिरसाधारणोऽप्यनित्यतां व्यभिचरति । ननु कृतकत्वाच्छब्दस्यानित्यत्वे
साध्ये पर्यायवद् द्रव्येऽप्यनित्यता प्राप्नोति । नैवम्, पर्यायाणामेवानित्यतायाः साध्य
त्वात्, अनुक्तमपीच्छाविषयीकृतं साध्यं भवतीति किं स्म⁴⁶³

स्मं विस्म॰--डे॰ ।

प्रस्मरति भवान् ? । ननु
कृतकत्वानित्यत्वयोस्तादात्म्ये साधनवत् साध्यस्य सिद्धत्वम्, साध्यवच्च साधनस्य
साध्यत्वं प्रसजति । सत्यमेतत्, किं तु मोहनिवर्तनार्थः प्रयोगः । यदाह--

सादेरपि न सान्त⁴⁶⁴

अनित्यत्वम् ।

त्वं व्यामोहाद्योऽधिगच्छति ।

साध्यसाधनतैकस्य तं प्रति स्यान्न दोषभाक् ॥

का465

करणम्--मु--पा॰ ।

रणं यथा बाष्पभावेन मश⁴⁶⁶

मशवर्ति॰--डे॰ ।

कवर्तिरूपतया वा सन्दिह्य⁴⁶⁷

अयं धूमोऽग्नेः ।

माने धूमेऽग्निः,
विशिष्टमेघोन्न⁴⁶⁸

वृष्टिर्भाविनी विशिष्टमेघोन्नतेः ।

तिर्वा वृष्टौ469

गम्यायां वृष्टौ ।

। क⁴⁷⁰

सूरिराह ।

थमयमाबालगोपालाविपालाङ्गनादिप्रसिद्धोऽपि नोपलब्धः
सूक्ष्मदर्शिनापि न्यायवादिना ? । कार⁴⁷¹

अविकलकारणम् ।

णविशेषदर्शनाद्धि सर्वः कार्यार्थी प्रवर्तते । स तु
विशेषो ज्ञातव्यो योऽव्यभिचारी । कारणत्वनिश्चयादेव प्रवृत्तिरिति चेत्; अस्त्वसौ
[p. 43 ] लिङ्गविशेषनिश्चयः प्रत्यक्षकृतः472

प्रत्यक्षतः--मु-पा॰ ।

, फले तु भाविनि नानुमानादन्यन्निबन्धनमुत्पश्यामः ।
क्वचिद् व्यभि473

नावश्यं कारणानि कार्यवन्ति ।

चारात् सर्वस्य हेतोरहेतुत्वे कार्यस्यापि तथा प्रसङ्गः । बाष्पादेरकार्यत्वा
न्नेति चेत्; अत्रापि यत् यतो न भवति न तत् तस्य कारणमित्यदोषः । यथैव हि किञ्चित्
कारणमुद्दिश्य किञ्चि474

कार्यं गमकं ।

त्कार्यम्, तथैव किञ्चित् कार्यमुद्दिश्य किञ्चित् कारणम् । यद्वदेवाजनकं
प्रति न कार्यत्वम्, तद्वदेवाजन्यं प्रति न कारणत्वमिति नानयोः कश्चिद्विशेषः । अपि
च रसादेकसामग्र्यनुमानेन रूपानुमानमिच्छता न्यायवादिनेष्टमेव कारणस्य हेतुत्वम् ।
यदाह⁴⁷⁵

यदाहुः--ता॰ ।

--

एकसामग्र्य⁴⁷⁶

यथा धूमादग्निर्ज्ञायते तथाग्निरिन्धन⁴⁷⁶ ?विकारकर्ता दाहकोऽपि ज्ञायते । अयं रसो विशिष्टसामग्रीवा477 मान्
वैशिष्ट्यस्यान्यथानुपपत्तेरिति कारणा478 कार्याद्विशिष्टसामग्रीज्ञानं तस्माच्च रूपादिजनकत्वज्ञानम् ।

धीनस्य रूपादे रसतो गतिः ।

हेतु480

हेतुः
कारणं तस्य धर्मो रूपादिजनकत्वं तस्यानुमानं तस्य लिङ्गात् परिच्छेदः ।

धर्मानुमानेन धूमेन्धनविकारवत् ॥ प्रमाणवा॰ १. १० इति ।

न च वयमपि यस्य कस्यचित् कारणस्य हेतुत्वं ब्रूमः । अपि तु यस्य
न मन्त्रादिना शक्तिप्रतिबन्धो न वा कारणान्त⁴⁸¹

सहकारिकारणम् ।

रवैकल्यम् । तत्482

साकल्यम
प्रतिबद्धस्वभावश्च ।

कुतो विज्ञायत इति चेत्;
अस्ति तावद्विगुणादितरस्य विशेषः । तत्परिज्ञानं तु प्रायः पांशु483

हलधरादीनामपि ।

रपादानामप्यस्ति ।
यदाहुः--

गम्भीरगर्जितारम्भनिर्भिन्नगिरिगह्वराः ।

त्वङ्गत्तडिल्लतासङ्गपिशङ्गोत्तुङ्गविग्रहाः ॥ न्यायम॰ पृ॰ १२९

रोलम्बगवलव्यालतमालमलिनत्विषः ।

वृष्टिं व्यभिचरन्तीह नैवंप्रायाः पयोमुचः ॥ न्यायम॰ पृ॰ १२६ षड्द॰ २० इति ।

कार्यम् यथा वृष्टौ विशिष्टनदीपूरः, कृशानौ धूमः, चैतन्ये प्रा484

प्राणादि पू॰--ता॰ ।

णादिः ।
पूरस्य वैशिष्ट्यं क⁴⁸⁵

कथं ज्ञाय॰-डे॰ ।

थं विज्ञायत इति चेत्; उक्तमत्र नैयायिकैः । यदाहुः486

यदाह--ता॰ ।

-

आवर्तबर्तनाशालिविशालकलुषोदकः ।

कल्लोलबिकटास्फालस्फु487

--॰स्फुटः फेन॰--डे॰ ।

टफेनच्छटाङ्कितः ॥

वहद्बहलशेवालफलशाद्व⁴⁸⁸

शाड्वल--डे॰ ।

लसङ्कुलः ।

नदीपूरविशेषोऽपि शक्य⁴⁸⁹

शक्यते न निवे॰--डे॰ ।

ते न न वेदितुम् ॥ वेदितुम् ? ॥ न्यायम॰ पृ॰ १३०

इति धूमप्राणादीनामपि कार्यत्वनिश्चयो न दुष्करः । यदाहुः490

यदाह--ता॰ ।

--

कार्यं धूमो हुतभुजः का491

कार्यधर्मः कारणे सति भवनम्, कारणाऽभावे वाऽभवनम् ।

र्यधर्मानुवृत्तितः ।

स भवंस्तदभावेऽपि हेतुमत्तां विलङ्घयेत् ॥ प्रमाणवा॰ १. ३५

[p. 44 ]

कारणाभावेऽपि कार्यस्य भावे अहेतु492

अहेतुकत्वम् ।

त्वमन्य⁴⁹³

अग्नेरन्यो हेतुरस्य ।

हेतुत्वं वा भवेत् । अहेतुत्वे सदा
सत्त्वमसत्त्वं वा494

वा अन्य--डे॰ । वा भावयेत् अन्य॰--मु-पा॰ ।

भवेत् । अन्यहेतुत्वे दृष्टादन्यतोऽपि भवतो न दृष्टजन्यता अन्याभावेऽपि
दृष्टाद्भवतो नान्यहेतुकत्वमित्यहेतुकतैव स्यात् । तत्र चोक्तम्-- यस्त्वन्यतोऽपि
भवन्नुपलब्धो न तस्य धूमत्वं हेतुभेदात् । कारणं च बहिर्धूमस्य इत्युक्तम् ।
अपि च--

अग्निस्वभावः शक्रस्य⁴⁹⁵

वल्मीकस्य ।

मूर्द्धा यद्यग्निरेव सः ।

अथानग्निस्वभावोऽसौ धूमस्तत्र कथं भवेत् ॥ प्रमाणवा॰ १. ३७ इति ।

तथा चेतनां विनानुपपद्यमानः कार्यं प्राणादिरनुमापयति तां श्रावणत्व
मिवानित्यताम्, विपर्यये बाधकवशात्सत्त्वस्येवास्यापि व्याप्तिसिद्धेरित्युक्तप्रायम् । तन्न
प्राणादिरसाधारणोऽपि चेतनां व्यभिचरति ।

किंच, नान्वयो हेतो रूपं तदभावे हेत्वाभासाभावात् । विपक्ष एव सन्
विरुद्धः, विप⁴⁹⁶

न केवलं सपक्षे किन्तु विपक्षेऽपि ।

क्षेऽपि--अनैकान्तिकः, सर्वज्ञत्वे साध्ये वक्तृत्वस्यापि व्यतिरेकाभाव एव
हेत्वाभासत्वे निमित्तम्, नान्वयसन्देह इति न्यायवादिनापि व्यतिरेकाभावादेव हेत्वा
भासावुक्तौ । असाधारणोऽपि यदि साध्याभावेऽसन्निति निश्चीयेत तदा प्रकारान्तरा
भावात्साध्यमुपस्थापयन्नानैकान्तिकः स्यात् । अपि च यद्यन्वयो रूपं स्यात् तदा यथा
विपक्षैकदेशवृत्तेः कथञ्चिदव्यतिरेकादगमकत्वम्, एवं सपक्षैकदेशवृत्तेरपि स्यात् कथ
ञ्चिदनन्वयात् । यदाह-

रूपं यद्यन्वयो हेतोर्व्यतिरेकवदिष्यते ।

स सप⁴⁹⁷

सपक्षे उभयं सत्त्वमसत्त्वं वा यस्य ।

क्षोभयो न स्यादसपक्षोभयो यथा ॥

सपक्ष एव सत्त्वमन्वयो न सपक्षे सत्त्वमेवेति चेत्; अस्तु, स तु व्यतिरेक एवेत्यस्मन्म
तमेवाङ्गीकृतं स्यात् । वयमपि हि प्रत्यपीपदाम अन्यथानुपपत्त्येकलक्षणो हेतुरिति ।

तथा, एकस्मिन्नर्थे दृष्टेऽदृष्टे वा समवाय्या498

समवाया
श्रितम्--ता॰ ।

श्रितं साधनं साध्येन । तच्चैका499

इदं फलं विशिष्टरूपवत् विशिष्टरसवत्त्वात् । इदं नभःखण्डं भाविशकटोदयं कृत्तिकोदय
वत्त्वात् । अयं कालः समुद्रवृद्धिमान् चन्द्रोदयवत्त्वात् । एवम् अग्रेऽपि कालो धर्मी ।

र्थसमवायित्वम् एकफलादिग⁵⁰⁰

--॰गतरूप॰--डे॰ ।

तयो रूपरसयोः, शकटोदय-कृत्तिकोदययोः, चन्द्रोदय-समु
द्रवृद्ध्द्योः, वृष्टि-साण्डपिपीलिकाक्षोभयोः, नागवल्लीदाह-पत्रकोथयोः । तत्र एकार्थसमवायी
रसो रूपस्य, रूपं वा रसस्य; नहि समानकालभाविनोः कार्यकारणभावः सम्भवति ।

ननु समानका501

कार्यरूपाद्रूपकारणं ज्ञायते । तच्च कीदृशम् ? । समानकालं यत्कार्यं रसलक्षणं तज्जनकमनुमीयते ।

लकार्यजनकं कारणमनुमास्यते इति चेत्; न तर्हि कार्य
मनुमितं स्यात् । कारणानुमाने सामर्थ्यात् कार्यमनुमितमेव, जन्याभावे जनकत्वाभावा
[p. 45 ] दिति चेत्; हन्तैवं कारणं कार्यस्यानुमापकमित्यनिष्टमापद्येत । शक⁵⁰²

शकटोदये प्रत्यक्षे सति कृत्तिकोदयस्यापि प्रत्यक्षत्वात् नानुमानतस्तदवगमः ।

टोदयकृत्तिकोदया
दीनां तु यथाऽविनाभावं साध्यसाधनभावः । यदाह-

एकार्थसमवायस्तु यथा येषां तथैव ते ।

गमका गमकस्तन्न शकटः कृत्तिकोदितेः ॥

एवमन्येष्वपि साधनेषु वाच्यम् । ननु कृतकत्वानित्यत्वयोरेकार्थसमवायः कस्मान्ने
ष्यते ?; न, तयोरेकत्वात् । यदाह--

आद्यन्तापेक्षिणी सत्ता कृतकत्वमनित्यता ।

एकैव हेतुः साध्यं च द्वयं नैकाश्रयं ततः ॥ इति ।

स्वभावादीनां चतुर्णां साधनानां विधिसाधनता, निषेधसाधनत्वं तु
विरोधिनः । स हि स्वसन्निधानेनेतरस्य प्रतिषेधं साधयति अन्यथा विरोधासिद्धेः ।

चशब्दो यत एते स्वभावकारणकार्यव्या503

एकार्थसमवायिनो
व्यापका इति ।

पका अन्यथानुपपन्नाः स्वसाध्य
मुपस्थापयन्ति तत⁵⁰⁴

अन्यथानुपपन्नत्वादेव ।

एव तदभावे स्वयं न भवन्ति, तेषामनुपलब्धिरप्यभावसाधनीत्याह ।
तत्र स्वभावानुपलब्धिर्यथा नात्र घटः, द्रष्टुं योग्यस्यानुपलब्धेः । कारणानुपलब्धिर्यथा
नात्र धूमोऽग्न्यभावात् । कार्यानुपलब्धिर्यथा नात्राप्रतिबद्धसामर्थ्यानि धूमकारणानि
सन्ति धूमा505

धूमाभावाद्वा व्या॰--ता॰ ।

भावात् । व्यापकानुपलब्धिर्यथा नात्र शिंशपा वृक्षाभावात् ।

विरोधि तु प्रतिषेध्यस्य तत्कार्यकारणव्यापकानां च विरुद्धं विरुद्ध
का506

कार्यं यथा--डे॰ ।

र्यं च । यथा न शीतस्पर्शः, नाप्रतिबद्धसामर्थ्यानि शीतकारणानि, न रोमहर्षविशेषाः,
न तुषारस्पर्शः, अग्नेर्धूमाद्वेति प्रयोगनानात्वमिति ॥ १२ ॥

साधनं लक्षयित्वा विभज्य च साध्यस्य लक्षणमाह--

सिषाधयिषितमसिद्धमबाध्यं साध्यं पक्षः ॥ १३ ॥

साधयितुमिष्टं सिषाधयिषितम् । अनेन साधयितुमनिष्टस्य साध्यत्वव्यव
च्छेदः, यथा वैशेषिकस्य नित्यः शब्द इति । शा शब्द इति शा स्त्रोक्तत्वाद्वैशेषिकेणाभ्युपगतस्याप्याका
शगुणत्वादेर्न साध्यत्वम्, तदा साधयितुमनिष्टत्वात् । इष्टः पुनरनुक्तोऽपि पक्षो भवति,
यथा परार्थाश्चक्षुरादयः सङ्घातत्वाच्छयनाशनाद्यङ्गवदित्यत्र प⁵⁰⁷

परार्था बुद्धि॰--डे॰ ।

रार्था इत्यात्मार्थाः । बुद्धि
मत्कारणपू508

--॰पूर्वं क्षि॰--डे॰ ।

र्वकं क्षित्यादि कार्यत्वादित्यत्राऽशरीरसर्वज्ञपूर्वकत्वमिति ।

असिद्धमित्यनेनानध्यवसाय-संशय-विपर्ययविषयस्य वस्तुनः साध्यत्वम्,
न सिद्धस्य⁵⁰⁹

इत्याह ।

यथा श्रावणः शब्द इति । नानुपलब्धे न निर्णीते न्यायः प्रवर्तते
न्यायभा॰ १. १. १ इति हि सर्वपार्षदम् ।

अबाध्यम् इत्यनेन प्रत्यक्षादिबाधितस्य साध्यत्वं मा भूदित्याह । एतत्
साध्यस्य लक्षणम् । पक्षः इति साध्यस्यैव नामान्तरमेतत् ॥ १३ ॥

[p. 46 ]

अबाध्यग्रहणव्यवच्छेद्यां बाधां दर्शयति--

प्रत्यक्षानुमानागमलोकस्ववचनप्रतीतयो बाधाः ॥ १४ ॥

प्रत्यक्षादीनि त⁵¹⁰

साध्य॰ ।

द्विरुद्धार्थोपस्थापनेन बाधकत्वात् बाधाः । तत्र प्रत्यक्ष
बाधा यथा अनुष्णो511

कृतकत्वादिति हेतुः ।

ऽग्निः, न मधु512

विचित्ररसप्रभवत्वात् अनेकरससंयोगवत् ।

मधुरम्, न सुगन्धि विदलन्मालतीमुकु513

लतैक
देशत्वात् पत्रवत् ।

लम्, अचा514

रूपादत्यन्तव्यतिरिक्तत्वात् बायुवत् ।

क्षुषो
घटः, अश्रावणः शब्दः, नास्ति ब⁵¹⁵

यथावस्थेन रूपेणाप्रतिभासमानत्वात् यदस्ति
तद्यथावस्थितरूपेणाप्रतिभासमानमपि नास्ति यथा ज्ञानम् ।

हिरर्थ इत्यादि । अनुमानबाधा यथा स⁵¹⁶

शरीरावयबत्वात् बाहुवत् ।

रोम हस्ततलम्,
नित्यः शब्द इति वा । अत्रानुपलम्भेन कृतकत्वेन चानुमानबाधा । आगमबाधा यथा
प्रेत्याऽसुखप्रदो धर्म इति । परलोके सुखप्रदत्वं धर्मस्य सर्वागमसिद्धम् । लोकबाधा यथा
शुचि नरशिरःकपालमिति । लोके हि नरशिरःकपालादीनामशुचित्वं सुप्रसिद्धम् । स्ववच
नबाधा यथा माता मे वन्ध्ये517

वन्व्यास्त्री
समानाङ्गत्वात् ।

ति । प्रतीतिबाधा यथा अचन्द्रः518

चन्द्रशब्दवाच्यः शशी न भवति आकाशोदितत्वात् सूर्यवत् ।

शशीति । अत्र शशिनश्च
न्द्रशब्दवाच्यत्वं प्रतीतिसिद्धमिति प्रतीतिबाधा ॥ १४ ॥

अत्र साध्यं धर्मः, धर्मधर्मिसमुदायो वेति संशयव्यवच्छेदायाह--

साध्यं साध्यधर्मविशिष्टो धर्मी, क्वचित्तु धर्मः ॥ १५ ॥

साध्यम् साध्यशब्दवाच्यं पक्षशब्दाभिधेयमित्यर्थः । किमित्याह साध्य
धर्मेण अनित्यत्वादिना विशिष्टो धर्मी शब्दादिः । एतत् प्रयोगकाला519

--॰लापेक्ष्यं--ता॰ ।

पेक्षं साध्यशब्दवा
च्यत्वम् । क्वचित्तु व्याप्तिग्रहणकाले धर्मः साध्यशब्देनोच्यते, अन्यथा व्याप्तेरघटनात् ।
नहि धूमदर्शनात् सर्वत्र पर्वतोऽग्निमानिति व्याप्तिः शक्या कर्तुं प्रमाणविरोधादिति ॥ १५ ॥

धर्मिस्वरूपनिरूपणायाह--

धर्मी प्रमाणसिद्धः ॥ १६ ॥

प्रमाणैः प्रत्यक्षादिभिः प्रसिद्धो धर्मी भवति यथाग्निमानयं देश इति । अत्र
हि देशः प्रत्यक्षेण सिद्धः । एतेन-- सर्व एवानु520

साधनम् ।

मानानु521

साध्यम् ।

मेय⁵²²

--॰मेयस्य व्य॰--ता॰ ।

व्यबहारो बुद्ध्यारूढेन
धर्मधर्मिन्यायेन, न बहिः सदसत्त्वमपेक्षते इति सौगतं मतं प्रतिक्षिपति । नहीयं
विकल्पबुद्धिरन्तर्बहिर्वाऽनासादितालम्बना धर्मिणं व्यवस्थापयति, तद⁵²³

धर्मिणः ।

वास्तवत्वे तदा524

स धर्मी आधारो ययोः ।

धा
रसाध्यसाधनयोरपि वास्तवत्वानुपपत्तेः त⁵²⁵

तद्बुद्धेर्विकल्पज्ञानस्य ।

द्बुद्धेः पारम्प⁵²⁶

निर्विकल्पकं प्राप्तविषयम्, तद्विकल्पोऽपि प्राप्तविषय इति । एवंलक्षणपारम्पर्येणापि ।

र्येणापि वस्तुव्यवस्थापकत्वायो
गात् । ततो विकल्पेनान्येन⁵²⁷

निर्विकल्पेन ।

वा व्यवस्थापितः पर्वतादिर्विष⁵²⁸

विकल्पस्य विषयभावम् ।

यभावं भजन्नेव धर्मितां प्रति
पद्यते । तथा च सति प्रमाणसिद्धस्य धर्मिता युक्तैव ॥ १६ ॥

[p. 47 ]

अपवादमाह--

बुद्धिसिद्धोऽपि ॥ १७ ॥

नैकान्तेन प्रमाणसिद्ध एव ध⁵²⁹

धर्मी भवति किं--डे॰ ।

र्मी किंतु विकल्पबुद्धिप्रसिद्धोऽपि धर्मी
भवति । अपि शब्देन प्रमाण-बुद्धिभ्यामुभाभ्यामपि सिद्धो धर्मी भवतीति दर्शयति ।
तत्र बुद्धिसिद्धे धर्मिणि साध्यधर्मः सत्त्वमसत्त्वं च प्रमाणबलेन साध्यते यथा अस्ति530

अविसंवादिज्योतिर्ज्ञानान्यथानुपपत्तेः ।

सर्वज्ञः, नास्ति षष्ठं भू531

उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धेः ।

तमिति ।

ननु धर्मिणि साक्षादसति भावा532

हेतूनाम् ।

भावोभयधर्माणामसिद्धविरुद्धानैकान्तिक
त्वेनानुमानविषयत्वायोगात् कथं सत्त्वासत्त्वयोः साध्यत्वम् ? । तदाह--

ना533

धर्मिणि ।

सिद्धे भावधर्मोऽस्ति व्यभिचार्युभयाश्र⁵³⁴

हेतुरुभयधर्मः ।

यः ।

विरुद्धो ध⁵³⁵

विरुद्धधर्मो--मु॰ । विरुद्धोऽधर्मो--डे॰ ।

र्मोऽभावस्य सा स⁵³⁶

सत्ता सार्वज्ञी ।

त्ता साध्यते कथम् ? ॥ प्रमाणवा॰ १. १९२-३ इति ।

नैव⁵³⁷

मैवम्--डे॰ ।

म्, मानसप्रत्यक्षे भावरूपस्यैव धर्मिणः प्रतिपन्नत्वात् । न च तत्सिद्धौ
तत्सत्त्व⁵³⁸

धर्मिणः ।

स्यापि प्रतिपन्नत्वाद् व्यर्थमनुमानम्, त⁵³⁹

सत्त्वम् ।

दभ्युपेतमपि वैयात्याद्यो न प्रति
पद्यते तं प्रत्यनुमानस्य साफल्यात् । न च मानसज्ञानात् खरविषाणादेरपि सद्भावस
म्भावनातोऽतिप्रसङ्गः, तज्ज्ञानस्य बाधकप्रत्ययविप्लावितसत्ताकवस्तु540

विषयाणाम् ।

विषयतया मानस
प्रत्यक्षाभासत्वात् । कथं तर्हि षष्ठभूतादेर्धर्मित्वमिति चेत्; धर्मिप्रयोगकाले बाधक
प्रत्ययानुदयात्सत्त्वसम्भावनोपपत्तेः । न च सर्वज्ञादौ साधकप्रमाणासत्त्वेन सत्त्व⁵⁴¹

सन्देहः ।

संशीतिः,
सुनिश्चिताऽसम्भवद्बाधकप्रमाणत्वेन सुखादा542

सुखादिवच्च सत्त्व॰
मु--पा॰ ।

विव सत्त्वनिश्चयात्तत्र संशयायोगात् ।

उभयसिद्धो धर्मी यथा अनित्यः शब्द इति । नहि प्रत्यक्षेणार्वाग्दर्शि
भिर⁵⁴³

प्रमातृभिः ।

निय⁵⁴⁴

--॰रनियतदिग्दर्शिभिर्नियतदिग्देश--डे॰ ।

तदिग्देशकालावच्छिन्नाः सर्वे शब्दाः शक्या निश्चेतुमिति शब्दस्य प्रमाणबुद्ध्यु
भयसिद्धता तेना545

किं सिद्धम् ? ।

नित्यत्वादिर्धर्मः प्रसाध्य⁵⁴⁶

प्रसाध्य
इति--ता॰ ।

त इति ॥ १७ ॥

ननु दृष्टान्तोऽप्यनुमानाङ्गतया प्रतीतः । तत् कथं साध्यसाधने एवानुमा
नाङ्गमुक्ते न दृष्टान्तः ?, इत्याह--

न⁵⁴⁷

अष्टादशमेकोनविंशतितमं च सूत्रद्वयं ता--मू॰ प्रतौ भेदकचिह्नं विना सहैव लिखितं दृश्यते ।
अत्रास्माकमपि द्वयोरेकत्वं सुचारु भाति--सम्पा॰ ।

दृष्टान्तोऽनुमानाङ्गम् ॥ १८ ॥

दृष्टान्तः वक्ष्यमाणलक्षणो नानुमानस्य अङ्गम् कारणम् ॥ १८ ॥

कुत इत्याह--

साधनमात्रात् तत्सिद्धेः ॥ १९ ॥

दृष्टान्तरहितात्साध्यान्यथानुपपत्तिलक्षणात् साधनात् अनुमानस्य साध्य
प्रतिपत्तिलक्षणस्य भावान्न दृष्टान्तोऽनुमानाङ्गमिति ।

[p. 48 ]

स⁵⁴⁸

दृष्टान्तः ।

हि साध्यप्रतिपत्तौ वा, अविनाभावग्रहणे वा, व्याप्तिस्मरणे वोपयुज्येत ? ।
न तावत् प्रथमः पक्षः, यथोक्तादेव हेतोः साध्यप्रतिपत्तेरुपपत्तेः । नापि द्वितीयः,
विप⁵⁴⁹

वर्तमानस्य हेतोः ।

क्षे बाधकादेवाविनाभावग्रहणात् । किंच, व्यक्तिरूपो दृष्टान्तः । स कथं साकल्येन
व्याप्तिं गमयेत् ? । व्यक्त्यन्तरेषु व्याप्त्यर्थं दृष्टान्तान्तरं मृग्यम् । तस्यापि व्यक्तिरूपत्वेन
साकल्येन व्याप्तेरवधारयितुमशक्यत्वादपरापरदृष्टान्तापेक्षायामनवस्था स्यात् । नापि
तृतीयः, गृहीतसम्ब⁵⁵⁰

पुंसः ।

न्धस्य साधनदर्शनादेव व्याप्तिस्मृतेः । अगृहीतसम्बन्ध⁵⁵¹

पुंसः ।

स्य दृष्टान्ते552

सति ।

ऽप्यस्मरणात् उप⁵⁵³

दर्शनम् ।

लब्धिपूर्वकत्वात् स्मरणस्येति ॥ १९ ॥

दृष्टान्तस्य लक्षणमाह--

स व्याप्तिदर्शनभूमिः ॥ २० ॥

स इति दृष्टान्तो लक्ष्यं व्याप्तिःलक्षितरूपा दर्शनम् परस्मै प्रतिपादनं
तस्य भूमिःआश्रय इति लक्षणम् ।

ननु यदि दृष्टान्तोऽनुमानाङ्गं न भवति तर्हि किमर्थं लक्ष्यते ? । उच्यते ।
परार्थानुमाने बोध्या554

शिष्य॰ ।

नुरोधादापवादिकस्योदाहरणस्यानुज्ञास्यमा555

अनुमंस्य
मानत्वात् ।

नत्वात् । तस्य⁵⁵⁶

उदाहरणस्य ।

च दृष्टा
न्ताभिधानरूपत्वादुपपन्नं दृष्टान्तस्य लक्षणम् । प्रमातुरपि कस्यचित् दृष्टान्तदृष्टबहि
र्व्याप्तिबलेनान्तर्व्याप्तिप्रतिपत्तिर्भवतीति स्वार्थानुमानपर्वण्य⁵⁵⁷

प्रस्तावे ।

पि दृष्टान्तलक्षणं नानुप
पन्नम् ॥ २० ॥

तद्विभागमाह--

स⁵⁵⁸

ता--मू॰--सं-मू॰--प्रत्योः सवृत्तिकताडपत्रीयसूत्रे च स
नास्ति ।

साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां द्वेधा ॥ २१ ॥

स दृष्टान्तः साधर्म्येण अन्वयेन वैधर्म्येण च व्यतिरेकेण भवतीति
द्विप्रकारः ॥ २१ ॥

साधर्म्यदृष्टान्तं विभजते--

साधनधर्मप्रयुक्तसाध्यधर्मयोगी साधर्म्यदृष्टान्तः ॥ २२ ॥

साध⁵⁵⁹

साधनमेव धर्मः ।

नधर्मेण प्रयु560

कृतः ।

क्तो न तु काकतालीयो यः साध्य⁵⁶¹

साध्यो धर्म॰--डे॰ ।

धर्मस्तद्वान् साधर्म्य
दृष्टान्तः । यथा कृतकत्वेनानित्ये शब्दे साध्ये घटादिः ॥ २२ ॥

वैधर्म्यदृष्टान्तं व्याचष्टे--

साध्यधर्मनिवृत्तिप्रयुक्तसाधनधर्मनिवृत्तियोगी
वैधर्म्यदृष्टान्तः562

इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचितायां
प्रमाणमीमांसायां प्रथमस्याध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् । प्रथमोऽध्यायः समाप्तः--ता--मू॰ । इत्या...द्वितीया
ह्निकम् । प्रथमाध्यायः--सं-मू॰ ।

॥ २३ ॥

साध्यधर्मनिवृत्त्या प्रयुक्ता न यथाकथञ्चित् या साधनधर्मनिवृत्तिः तद्वान्
वैधर्म्यदृष्टान्तः । यथा कृतकत्वेनानित्ये शब्दे साध्ये आकाशादिरिति ॥ २३ ॥

इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचितायाः प्रमाणमीमांसायास्तद्वृत्तेश्च
प्रथमस्याध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् ॥

॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः ॥

प्रथमाह्निक

[p. 49 ]

लक्षितं स्वार्थमनुमानमिदानीं क्रमप्राप्तं परार्थमनुमानं लक्षयति--

यथोक्त⁵⁶³

प्रथमं द्वितीयं च सूत्रद्वयं ता--मू॰ प्रतौ भेदकचिह्नं विना सहैव लिखितं दृश्यते ।

साधनाभिधानजः परार्थम् ॥ १ ॥

यथोक्त⁵⁶⁴

यथा उक्तम् ।

म् स्वनिश्चितसाध्याविनाभावैकलक्षणं यत् साधनम् तस्याभिधानम् ।
अभिधीयते परस्मै प्रतिपाद्यते अनेनेति अभिधानम् वचनम्, तस्माज्जातः सम्यगर्थ
निर्णयः परार्थम् अनुमानं परोपदेशापेक्षं साध्यविज्ञानमित्यर्थः ॥ १ ॥

ननु वचनं परार्थमनुमानमित्याहुस्तत्कथमित्याह--

वचनमुपचारात् ॥ २ ॥

अचेतनं हि वचनं न साक्षात्प्रमितिफलहेतुरिति न निरुपचरितप्रमाण
भावभाजनम्, मुख्यानुमानहेतुत्वेन तूपचरितानुमानाभिधानपात्र⁵⁶⁵

अनुमानशब्दवाच्यताम् ।

तां प्रतिपद्यते । उपचार
श्चात्र कारणे कार्यस्य । यथोक्तसाधनाभिधानात् तद्विषया स्मृतिरुत्पद्यते, स्मृतेश्चानुमा
नम्, तस्मादनुमानस्य परम्परया यथोक्तसाधनाभिधानं कारणम्, तस्मिन् कारणे वचने
कार्यस्यानुमानस्योपचारः समारोपः क्रियते । ततः समारोपात् कारणं वचनमनुमान
शब्देनोच्यते । कार्ये वा प्रतिपादकानुमानजन्ये वचने कारणस्यानुमानस्योपचारः ।
वचनमौपचारिकमनुमानं न मुख्यमित्यर्थः ।

इह च मुख्यार्थबाधे प्रयोजने निमित्ते चोप⁵⁶⁶

मुख्यार्थस्योपचारः ।

चारः प्रवर्तते । तत्र मुख्यो
ऽर्थः साक्षात्प्रमितिफलः सम्यगर्थनिर्णयः प्रमाणश⁵⁶⁷

--॰शब्दः समा--॰डे॰ ।

ब्दसमानाधिकरणस्य परार्थानुमान
शब्दस्य, तस्य⁵⁶⁸

अग्निर्माणवक इव
इत्यत्र मुख्यार्थो दाहकत्वम्, वर्जनीयत्वबुद्धिः प्रयोजनम्, शाब्दप्रवृत्तौ निमित्तमुपतापकत्वम् ।

बाधा, वचनस्य निर्णयत्वानुपपत्तेः । प्रयोजनम् अनुमानावयवाः प्रति
ज्ञादय इति शास्त्रे व्यवहार एव, निर्ण⁵⁶⁹

परार्थानुमाने ।

यात्मन्यनंशे त⁵⁷⁰

पूर्वोक्त॰ ।

द्व्यवहारानुपपत्तेः । निमि571

प्रवृत्तौ ।

त्तं तु निर्ण
यात्मकानुमानहेतुत्वं वचनस्येति ॥ २ ॥

तद् द्वेधा ॥ ३ ॥

तद् वचनात्मकं परार्थानुमानं द्वेधा द्विप्रकारम् ॥ ३ ॥

प्रकारभेदमाह--

तथोपपत्त्यन्यथानुपपत्तिभेदात् ॥ ४ ॥

[p. 50 ]

तथा साध्ये सत्येव उपपत्तिः साधनस्येत्येकः प्रकारः । अन्यथा साध्या
भावे अनुपपत्तिःचेति द्वितीयः प्रकारः । यथा अग्निमानयं पर्वतः त⁵⁷²

अग्निमत्त्वे सत्येव ।

थैव धूमवत्त्वोपपत्तेः,
अन्यथा धूमवत्त्वानुपपत्तेर्वा । एतावन्मात्रकृतः परार्थानुमानस्य भेदो न पारमार्थिकः573

--॰क इति ॰--डे॰ ।

स इति भेदपदेन दर्शयति ॥ ४ ॥

एतदेवाह--

नानयोस्तात्पर्ये भेदः ॥ ५ ॥

न⁵⁷⁴

डे॰ प्रतौ न नास्ति ।

अनयोःतथोपपत्त्यन्यथानुपपत्तिरूपयोः प्रयोगप्रकारयोः तात्प⁵⁷⁵

यः शब्दस्य परार्थस्तत् ता
त्पर्यमिति भावः ।

र्ये
य⁵⁷⁶

यः परः प्रकृष्टोऽर्थोऽस्य ।

त्परः शब्दः स श⁵⁷⁷

शब्दस्यार्थः--ता॰ ।

ब्दार्थः इत्येवंलक्षणे तत्परत्वे, भेदः विशेषः । एतदुक्तं भवति
अन्यद⁵⁷⁸

578 ? यस्तथोपपत्त्या विधिर्वाच्यः
अन्यथानुपपत्त्या तु निषेधः ।

भिधेयं शब्दस्यान्यत्प्रकाश्यं प्रयोजनम् । तत्राभिधेयापेक्षया वाचकत्वं भिद्यते,
प्रकाश्यं त्वभिन्नम्, अन्वये कथिते व्यतिरेकगतिर्व्यतिरेके चान्वयगतिरित्युभयत्रापि
साधनस्य साध्याविनाभावः प्रकाश्यते । न च यत्राभिधेयभेदस्तत्र तात्पर्यभेदोऽपि ।
नहि पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्ते, पीनो देवदत्तो रात्रौ भुङ्क्ते इत्यनयोर्वाक्ययोर
भिधेयभेदोऽस्तीति तात्पर्येणापि भेत्त⁵⁸⁰

निति580 ? शेषः ।

व्यमिति भा582

सूत्रार्थस्य ।

वः ॥ ५ ॥

तात्पर्याभेदस्यैव फलमाह--

अत एव नोभयोः प्रयोगः ॥ ६ ॥

यत एव नानयोस्तात्पर्ये भेदः अत एव नोभयोः तथोपपत्त्यन्यथानुपप
त्त्योर्युगपत् प्रयोगः युक्तः । व्याप्त्युपदर्शनाय हि तथोपपत्त्यन्यथानुपपत्तिभ्यां हेतोः
प्रयोगः क्रियते । व्याप्त्युपदर्शनं चैकयैव सिद्धमिति विफलो द्वयोः प्रयोगः । यदाह--

हेतोस्तथोपपत्त्या वा स्यात्प्रयोगोऽन्यथापि वा ।

द्विविधोऽन्यतरेणापि साध्यसिद्धिर्भवेदिति ॥ न्याया॰ १७

ननु यद्येकेनैव प्रयोगेण हेतोर्व्याप्त्युपदर्शनं कृतमिति कृतं विफलेन
द्वितीयप्रयोगेण; तर्हि प्रतिज्ञाया अपि मा भूत् प्रयोगो विफलत्वात् । नहि प्रतिज्ञामात्रात्
क⁵⁸³

क्वचिदर्थं--ता॰ ।

श्चिदर्थं प्रतिपद्यते, तथा584

प्रतिज्ञामात्राद
र्थप्रतिपत्तेः ।

सति हि विप्रतिपत्तिरेव न स्यादित्याह--

विष⁵⁸⁵

विषयप्रद॰--ता--मू॰ ।

योपदर्शनार्थं तु प्रतिज्ञा ॥ ७ ॥

विषयः यत्र तथोपपत्त्यान्यथानुपपत्त्या वा हेतुः स्व⁵⁸⁶

स्वसाध॰--डे॰ ।

साध्यसाधनाय
प्रार्थ्यते, तस्य उपदर्शनम् परप्रतीतावारोपणं तदर्थं पुनः प्रतिज्ञा प्रयोक्तव्येति शेषः ।

[p. 51 ]

अयमर्थः--परप्रत्यायनाय वचनमुच्चारयता प्रेक्षावता तदेव परे बोधयि
तव्या यद्बुभुत्सन्ते । तथासत्यनेन बुभुत्सिताभिधायिना परे बोधिता भवन्ति । न
खल्वश्वान् पृष्टो गवयान् ब्रुवाणः प्रष्टुरवधेयवचनो भवति । अनवधेयवचनश्च कथं प्रति
पादको नाम ? । यथा च शैक्षो भिक्षुणाचचक्षे--भोः शैक्ष, पिण्ड⁵⁸⁷

भैक्षान्नम् ।

पा588

--॰पानमा॰--डे॰ ।

तमाहरेति । स--एवमाच
रा589

करोमि ।

मीत्यनभिधाय यदा त⁵⁹⁰

पिण्डपानार्थम् ।

दर्थं प्रयतते तदाऽस्मै क्रुध्यति भिक्षुः--आः शिष्याभास भिक्षुखे
ट, अस्मानवधीरयसीति591

--॰ति ब्रुवा॰--ता॰ ।

विब्रुवा592

निन्दन् ।

णः । एवमनित्यं शब्दं षुभुत्समानाय अनित्यः शब्द इति
विषय⁵⁹³

शब्दलक्षणम् ।

मनुपदर्श्य यदेव किञ्चिदुच्यते--कृतकत्वादिति वा, यत् कृतकं तदनित्यमिति वा,
कृतकत्वस्य तथैवोपपत्तेरिति वा, कृतकत्वस्यान्यथानुपपत्तेरिति वा, तत् सर्वमस्या594

प्रतिपाद्यस्य ।

नपेक्षि
तमापा595

प्रथमतः ।

ततोऽसम्बद्धाभिधानबुद्ध्या; तथा चानव⁵⁹⁶

असावधानः ।

हितो न बोद्धुमर्हतीति ।

यत् कृतकं तत् सर्वमनित्यं यथा घटः, कृतकश्च शब्द इति वचनमर्थसामर्थ्ये
नैवापेक्षितशब्दानित्यत्वनिश्चायकमित्यवधानमत्रेति चेत्; न, परस्पराश्रयात् । अवधाने हि
सत्य⁵⁹⁷

वचनात् ।

तोऽ⁵⁹⁸

--॰ऽर्थे नि॰--डे॰ ।

र्थनिश्चयः, तस्मा599

अर्थनिश्चयात् ।

च्चावधानमिति । न च पर्षत्प्रतिवादिनौ प्रमाणीकृतवा600

प्रमाणीकृतो वादी यकाभ्याम् ।

दिनौ
यदेत⁶⁰¹

वादि॰ ।

द्वचनसम्बन्धाय प्रयतिष्येते । तथास⁶⁰²

प्रमाणीकृतवादित्वेऽपि सति ।

ति न हेत्वाद्यपेक्षेया603

पर्षत्प्रतिवादिनौ ।

ताम्, त⁶⁰⁴

तच्छब्देन वादी ।

दवच⁶⁰⁵

तद्वचना॰--ता॰ ।

नादेव तदर्थनि
श्चयात् । अनित्यः शब्द इति त्वपेक्षिते उक्ते कुत इत्याशङ्कायां कृतकत्वस्य तथैवोपपत्तेः
कृतकत्वस्यान्यथानुपपत्तेर्वेत्युपतिष्ठते, तदिदं विषयोपदर्शनार्थत्वं प्रतिज्ञाया इति ॥ ७ ॥

ननु यत् कृतकं तदनित्यं यथा घटः, कृतकश्च शब्द इत्युक्ते गम्यत
एतद् अनित्यः शब्द इति, तस्य सामर्थ्यलब्धत्वात्, तथापि तद्वचने पुनरुक्तत्वप्रसङ्गात्,
अ⁶⁰⁶

सामर्थ्यात् ।

र्थादापन्नस्य स्वशब्देन पुनर्वचनं पुनरुक्तम् न्यायसू॰ ५. २. १५ । आह च-
डिण्डिक⁶⁰⁷

डिण्डिको नाम
रक्तवर्णो मूषकविशेषः । तद्वत् रागं रक्तिमानं नेत्रगतां परित्यज्य नेत्रे विमलीकृत्येत्यर्थः--मु--टि॰ । डिण्डिका
हि प्रथमनामलिखने विवादं कुर्वन्ति ।

रागं परित्यज्याक्षिणी608

निर्मील्य--डे॰ ।

निमील्य चिन्तय ताबत् किमियता609

--॰यता मदुक्तेन प्र॰--डे॰ ।

प्र⁶¹⁰

अनित्यत्वस्य ।

तीतिः
स्यान्नवेति, भा611

प्रतीतिभावे ।

वे किं प्रपञ्चमालया हेतु॰ परि॰ १ इत्याह--

गम्यमानत्वेऽपि साध्यधर्माधारसन्देहापनोदाय धर्मिणि
पक्षधर्मोपसंहारवत् तदुपपत्तिः ॥ ८ ॥

साध्यमेव धर्मस्तस्याधारस्तस्य सन्देहस्तदपनोदाय--यः कृतकः सोऽनित्य
इत्युक्तेऽपि धर्मिविषयसन्देह एव--किमनित्यः शब्दो घटो वेति ?, तन्निराकरणाय गम्य
मानस्यापि साध्यस्य⁶¹²

सिषाधयिषितधर्मविशिष्टस्य धर्मिणः ।

निर्देशो युक्तः, साध्यधर्मिणि साधनधर्मावबोधनाय पक्षधर्मोप
[p. 52 ]संहारवचनवत् । य⁶¹³

तथाहि--डे॰ ।

था हि साध्यव्याप्तसाधनदर्शनेन त⁶¹⁴

सामान्यतः साधनधर्माधारावव⁶¹⁴ गतिः ।

दाधारावगतावपि नियतधर्मिसम्ब
न्धिताप्रदर्शनार्थम्--कृतकश्च शब्द इति पक्षधर्मोपसंहारवचनं तथा साध्यस्य विशिष्ट
धर्मिसम्बन्धितावबोधनाय प्रतिज्ञाव⁶¹⁶

--॰ज्ञानवच॰--डे॰ ।

चनमप्युपपद्यत एवेति ॥ ८ ॥

ननु प्रयोगं प्रति विप्रतिपद्यन्ते वादिनः, तथाहि--प्रतिज्ञाहेतूदाहरणानीति
त्र्यवयवमनुमानमिति साङ्ख्याः । सहोपनयेन चतुरवयवमिति मीमांसकाः । सह
निगमनेन पञ्चावयवमिति नैयायिकाः । तदेवं विप्रतिपत्तौ कीदृशोऽनुमानप्रयोग
इत्याह--

एतावान् प्रेक्षप्रयोगः ॥ ९ ॥

एतावान् एव यदुत तथोपपत्त्यान्यथानुपपत्त्या वा युक्तं साधनं प्रतिज्ञा च ।
प्रेक्षाय प्रेक्षावते प्रतिपाद्याय तदवबोधनार्थः प्रयोगः न त्वधिको य⁶¹⁷

यदाहुः--डे॰ ।

थाहुः साङ्ख्यादयः,
नापि हीनो यथाहुः सौगताः618

तद्भावहेतुभावौ हि दृष्टान्ते तदवेदिनः । ख्याप्येते ।

-- विदुषां वाच्यो हेतुरेव हि केवलः प्रमाणवा॰
१. २८ इति ॥ ९ ॥

ननु परार्थप्रवृत्तैः कारुणिकैर्यथाकथञ्चित् प⁶¹⁹

परे बोध॰--डे॰ ।

रे प्रतिबोधयितव्या नासद्व्य
वस्थोपन्यासैरमीषां620

परेषाम् ।

प्र⁶²¹

प्रतिभङ्गः--डे॰ । प्रतीतिभङ्गः --मु॰ ।

तिभाभङ्गः करणीयः, तत्किमुच्यते एतावा622

--॰वान् प्रयो॰--ता॰ ।

न् प्रेक्षप्रयोगः ?, इत्या
शङ्क्य द्वितीयमपि प्रयोगक्रममुपदर्शयति--

बोध्यानुरोधात्प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनानि पञ्चापि ॥ १० ॥

बोध्यः शिष्यस्तस्य अनुरोधः तदवबोधनप्रतिज्ञापारतन्त्र्यं तस्मात्, प्रति
ज्ञादीनि पञ्चापि प्रयोक्तव्यानि । एतानि चावयवसञ्ज्ञया प्रोच्यन्ते । यदक्षपादः-- प्रतिज्ञा
हेतूदाहरणोपनयनिगमनान्यवयवाः न्यायसू॰ १. १. ३२ इति । अपि शब्दात् प्रति
ज्ञादीनां शुद्धयश्च पञ्च बोध्यानुरोधात् प्रयोक्तव्याः । यच्छ्रीभद्रबाहुस्वामिपूज्यपादाः--

कत्थै पञ्चावयवं दसहा वा सव्वहा ण पडिकुट्ठं ति ॥ दश॰ नि॰ ५०

तत्र प्रतिज्ञाया लक्षणमाह--

साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा ॥ ११ ॥

साध्यं सिषाधयिषितधर्मविशिष्टो धर्मी, निर्दिश्यते अनेनेति निर्देशो वचनम्,
साध्यस्य निर्देशः साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा प्रतिज्ञायतेऽनयेति कृत्वा, यथा अयं प्रदेशो
ऽग्निमानिति ॥ ११ ॥

हेतुं लक्षयति--

साधनत्वाभिव्यञ्जकविभक्त्यन्तं साधनवचनं हेतुः ॥ १२ ॥

[p. 53 ]

साधनत्वाभिव्यञ्जिका विभक्तिः पञ्चमी तृतीया वा त⁶²³

तदन्तसा॰--डे॰ ।

दन्तम्, साधनस्य
उक्तलक्षणस्य वचनम् हेतुः । धूम इत्यादिरूपस्य हेतुत्वनिराकरणाय प्रथमं पदम् ।
अव्या624

अव्याप्तस्य हेतोर्वचनं तस्य हेतुत्वम् ।

प्तवचन⁶²⁵

--॰चने हे॰--डे॰ ।

हेतुत्वनिराकरणाय द्वितीयमिति । स द्विविधस्तथोपपत्त्यन्यथानुपपत्तिभ्याम्,
तद्यथा धूमस्य तथैवोपपत्तेर्धूमस्यान्यथानुपपत्तेर्वेति ॥ १२ ॥

उदाहरणं लक्षयति--

दृष्टान्तवचनमुदाहरणम् ॥ १३ ॥

दृष्टान्तः उक्तलक्षणस्तत्प्रतिपादकं वचनम् उदाहरणम् तदपि द्विविधं
दृष्टान्तभेदात् । साधनधर्मप्रयुक्तसाध्यधर्मयोगी साधर्म्यदृष्टान्तस्तस्य वचनं साधर्म्यो
दाहरणम्, यथा यो धूमवान् सोऽग्निमान् यथा महानसप्रदेशः । साध्यधर्मनिवृत्ति
प्रयुक्तसाधनधर्मनिवृत्तियोगी वैधर्म्यदृष्टान्तस्तस्य वचनं वैधर्म्योदाहरणम्, यथा
योऽग्निनिवृत्तिमान् स धूमनिवृत्तिमान् यथा जलाशयप्रदेश इति ॥ १३ ॥

उपनयलक्षणमाह--

धर्मिणि साधनस्योपसंहार उपनयः ॥ १४ ॥

दृष्टान्तधर्मिणि 626

विस्तृतस्य ।

विसृ627

विप्रसृतस्य--डे॰ ।

तस्य साधनधर्मस्य साध्यधर्मिणि यः उपसंहारः सः
उपनयः उप⁶²⁸

प्रस्तुते धर्मिणि ढौक्यते साधनधर्मः ।

संह्रियतेऽनेनोपनीय⁶²⁹

उपसंहारव्य⁶²⁹ व्युत्पत्तिरुपनयव्यु
त्पत्तिः ।

तेऽनेनेति वचनरूपः, यथा धूमवांश्चायमिति ॥ १४ ॥

निगमनं लक्षयति--

साध्यस्य निगमनम् ॥ १५ ॥

साध्यधर्मस्य धर्मिण्युपसंहारो निगम्य⁶³¹

निश्चीयते ।

ते पूर्वेषामवयवानाम⁶³²

प्रयोजनम् ।

र्थोऽनेनेति
निगमनम्, यथा तस्मादग्निमानिति ।

एते ना633

सा633 नान्तरीयकोऽविनाभावी साधनलक्षणोऽर्थः ।

न्तरीयक⁶³⁵

--॰कत्वं
प्रति॰--डे॰ ।

त्वप्रतिपादका वाक्यैकदेशरूपाः पञ्चावयवाः । एतेषामेव
शुद्धयः पञ्च । यतो न श⁶³⁶

शङ्किताः सन्दिग्धाः समारोपिताश्च दोषा एषाम् ।

ङ्कितसमारोपितदोषाः पञ्चाप्यवयवाः स्वां स्वामनादीनवामर्थ
विषयां धियमाधातुमल⁶³⁷

समर्थाः ।

मिति प्रतिज्ञादीनां तं तं दोषमाशङ्क्य त⁶³⁸

तत्तत्प॰--डे॰ ।

त्परिहाररूपाः पञ्चैव
शुद्धयः प्रयोक्तव्या इति दशावयवमिदमनुमानवाक्यं बोध्यानुरोधात् प्रयोक्तव्यमिति ॥ १५ ॥

इह शास्त्रे येषां लक्षणमुक्तं639

--॰क्तं तल्ल॰--डे॰ ।

ते तल्लक्षणाभावे तदाभासाः सुप्रसिद्धा एव ।
यथा प्रमाणसामान्यलक्षणाभावे संशयविपर्ययानध्यवसायाः प्रमाणाभासाः, संशयादिल
क्षणाभावे संशयाद्याभासाः, प्रत्यक्षलक्षणाभावे प्रत्यक्षाभास⁶⁴⁰

--॰भासः परो॰--मु॰ ।

म्, परोक्षान्तर्गतानां स्मृत्या
दीनां स्वस्वलक्षणाभावे तत्तदाभासतेत्यादि । एवं हेतूनामपि स्वलक्षणाभावे हेत्वाभासता
[p. 54 ] सुज्ञानैव । केवलं हेत्वाभासानां सङ्ख्यानियमः प्रतिव्यक्तिनियतं लक्षणं च नेषत्क⁶⁴¹

ईषत्करा सुकरा प्रतीतिर्यस्य ।

रप्रति
पत्तीति तल्लक्षणार्थमाह--

असिद्धविरुद्धानैकान्तिकास्त्रयो हेत्वाभासाः ॥ १६ ॥

अहेतवो हेतुवदाभासमानाः हेत्वाभासाः असिद्धादयः । यद्यपि साधनदोषा
एवैते अदुष्टे साधने तदभावात् तथापि साधनाभिधायके हेतावुपचारात् पूर्वाचार्यैरभि
हितास्ततस्त⁶⁴²

पूर्वाचार्य॰ ।

त्प्रसिद्धिबाधामनाश्रयद्भिरस्माभिरपि हेतुदोषत्वेनैवोच्यन्त इति ।

त्रयः इति सङ्ख्यान्तरव्यवच्छेदार्थम् । तेन कालातीत-प्रकरणसमयोर्व्यव
च्छेदः । तत्र काला643

कालमतीतोऽतिकान्तः ।

तीतस्य पक्षदोषेष्वन्तर्भावः । प्रत्यक्षागमबाधि644

--॰धितधर्मिनि॰--डे॰ ।

तकर्मनिर्देशान
न्तरप्रयुक्तः कालात्ययापदिष्टः इति हि तस्य लक्षणमिति, यथा अनुष्णस्तेजोऽवयवी
कृतकत्वाद् घटवदिति । प्रकरणसमस्तु न सम्भवत्येव; नह्यस्ति सम्भवो यथोक्तलक्षणे
ऽनुमाने प्रयुक्तेऽदूषिते वा645

--॰षिते चानु॰--ता॰ ।

ऽनुमानान्तरस्य । यत्तूदाहरणम्--अनित्यःशब्दः पक्षसपक्षयोरन्य
तरत्वात् इत्येकेनोक्ते द्वितीय आह--नित्यः शब्दः पक्षसपक्षयोरन्यतरत्वादिति । तदती
वासाम्प्रतम् । को हि चतुरङ्गसभायां वादी प्रतिवादी646

॰दी चैवं॰--डे॰ ।

वैवंविधमसम्बद्धमनुन्मत्तोऽभि
दधीतेति ? ॥ १६ ॥

तत्रासिद्धस्य लक्षणमाह--

नासन्ननिश्चितसत्त्वो वाऽन्यथानुपपन्न इति सत्त्वस्यासिद्धौ
सन्देहे वाऽसिद्धः ॥ १७ ॥

असन् अविद्यमानो नान्यथानुपपन्नः इति सत्त्वस्या647

॰स्यासिद्धावपि सिद्धो हे॰--ता॰ ।

सिद्धौ असिद्धः
हेत्वाभासः स्वरूपासिद्ध इत्यर्थः । यथा अनित्यः शब्दश्चाक्षुषत्वादिति । अपक्षधर्मत्वा
दयमसिद्ध इति न मन्तव्यमित्या648

पक्षधर्मतां विनाप्यन्यथानु
पपन्नत्वेनैव हेतुर्भवति । यथा पर्वतस्योपरि वृष्टो मेघो नदीपूरान्यथानुपपत्तेरित्यादावित्याशङ्क्याह ।

ह--नान्यथानुपपन्नः इति । अन्यथानुपपत्तिरूपहेतु
लक्षणविरहादयमसिद्धो नापक्षधर्मत्वात् । नहि पक्षधर्मत्वं हेतोर्लक्षणं तदभावेऽप्यन्य
थानुपपत्तिबलाद्धेतुत्वोपपत्तेरित्युक्तप्रायम् । भट्टोऽप्याह--

पित्रोश्च ब्राह्मणत्वेन पुत्रब्राह्मणतानुमा649

अयं
पुत्रो ब्राह्मणः पित्रोर्ब्राह्मणत्वादिति पुत्रे ब्राह्मणताया अनुमानम् ।

।

सर्वलोकप्रसिद्धा न पक्षधर्ममपेक्षते ॥ इति ।

तथा अनिश्चितसत्त्वः सन्दिग्धसत्त्वः नान्यथानुपपन्नः इति सत्त्वस्य सन्देहे
प्यसिद्धो हेत्वाभासः सन्दिग्धासिद्ध इत्यर्थः । यथा बाष्पादिभावेन सन्दिह्यमाना धूम
[p. 55 ] लताग्निसिद्धावुपदिश्यमाना, य⁶⁵⁰

यथा वात्म॰--डे ।

था चात्मनः सिद्धावपि सर्वगतत्वे साध्ये सर्वत्रोपलभ्य
मा651

आत्मा सर्वगतः सर्वत्रोपलभ्यमानगुणत्वात् ।

नगुणत्व⁶⁵²

--॰गुणत्वं सन्दिग्धम् ।

म्, प्रमाणाभावादिति ॥ १७ ॥

असिद्धप्रभेदानाह--

वादिप्रतिवाद्युभयभेदाच्चैतद्भेदः ॥ १८ ॥

वादी पूर्वपक्षस्थितः प्रतिवादी उत्तरपक्षस्थितः उभयं द्वावेव वादिप्रतिवा
दिनौ । तद्भेदादसिद्धस्य भेदः । तत्र वाद्यसिद्धो यथा परिणामी शब्द उत्पत्तिमत्त्वात् ।
अयं साङ्ख्यस्य स्वयं वादिनोऽसिद्धः, तन्मते उत्पत्तिमत्त्वस्यानभ्युपेतत्वात्, नासदुत्प
द्यते नापि सद्विनश्यत्युत्पादविनाशयोराविर्भावतिरोभावरूपत्वादिति तत्सिद्धान्ता653

--॰न्ताच्च । चेत॰--डे॰ ।

त् ।
चेतनास्तरवः सर्वत्वगपहरणे मरणात् । अत्र मरणं विज्ञानेन्द्रियायुर्निरोधलक्षणं तरुषु
बौद्धस्य प्रतिवादिनोऽसिद्धम् । उभयासिद्धस्तु चाक्षुषत्वमुक्तमेव । एवं सन्दि654

न केवलं स्वरूपासिद्धो ।

ग्धासिद्धो
ऽपि वादिप्रतिवाद्युभयभेदात् त्रिविधो बोद्धव्यः ॥ १८ ॥

नन्वन्येऽपि विशेष्यासिद्धादयो हेत्वाभासाः कैश्चिदिष्यन्ते ते कस्मान्नोक्ता
इत्याह--

विशेष्यासिद्धादीनामेष्वेवान्तर्भावः ॥ १९ ॥

एष्वेव वादिप्रतिवाद्युभयासिद्धेष्वेव । तत्र विशेष्यासिद्धादय उदाह्रियन्ते ।
विशेष्या655

आहिताग्न्यादिषु हैमश ३. १. १५३

सिद्धो यथा अनित्यः शब्दः सामान्यवत्त्वे सति चाक्षुषत्वात् । विशेषणासिद्धो
यथा अनित्यः श⁶⁵⁶

आत्मा व्यवच्छिन्नः ।

ब्दश्चाक्षुषत्वे सति सामान्यविशेषवत्त्वात् । भागा657

भागे एकदेशे असिद्धः प्रयत्नानन्तरीयकत्वस्य गर्जिते अभावात् ।

सिद्धो यथा अनित्यः
शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वात् । आश्रयासिद्धो यथा अस्ति प्रधा658

सामान्यं
व्यवच्छिन्नम् ।

नं विश्वपरिणामित्वात् ।
आश्रयैकदेशासि659

नैयायिकस्य ।

द्धो यथा नित्याः प्रधानपुरुषेश्वराः अकृतकत्वात् । व्यर्थविशेष्यासिद्धो
यथा अनित्यः शब्दः कृतकत्वे सति सामान्यवत्त्वात् । व्यर्थविशेषणासिद्धो यथा अनित्यः
शब्दः सामान्य⁶⁶⁰

ननु सामान्यवत्त्वे सतीति विशेषणं प्रध्वंसाभावव्यवच्छेदार्थं भविष्य
तीति, नैवम्, बौद्धमीमांसकौ वादिप्रतिवादिनौ स्तस्तयोश्च मतेऽभाव एव नास्तीति ।

वत्त्वे सति कृतकत्वात् । सन्दिग्धविशेष्यासिद्धो यथा अद्यापि रागादियुक्तः
कपिलः पुरु661

दृषदादिव्यवच्छेदाय
पुरुषत्वे सतीत्युक्तम् ।

षत्वे सत्यद्याप्यनुत्पन्नतत्त्वज्ञानत्वात् । सन्दिग्धविशेषणासिद्धो यथा अद्यापि
रागादियुक्तः कपिलः सर्वदा तत्त्वज्ञानरहितत्वे सति पुरुषत्वादित्यादि । एतेऽसिद्धभेदा
यदान्यतरवाद्यसिद्धत्वेन विवक्ष्यन्ते तदा वाद्यसिद्धाः प्रतिवाद्यसिद्धा वा भवन्ति । यदो
भयवाद्यसिद्धत्वेन विवक्ष्यन्ते तदोभयासिद्धा भवन्ति ॥ १९ ॥

विरुद्धस्य लक्षणमाह--

विपरीतनियमोऽन्यथैवोप⁶⁶²

साध्यं विनैवोपपद्यमानो विपरीतनियमत्वात् ।

पद्यमानो विरुद्धः ॥ २० ॥

[p. 56 ]

विपरीतः य⁶⁶³

साध्याविनाभावलक्षणात् ।

थोक्ताद्विप⁶⁶⁴

साध्यविरुद्धेनाविनाभावात् ।

र्यस्तो नियमः अविनाभावो यस्य स तथा, तस्यैवो
पदर्शनम् अन्यथैवोपपद्यमानः इति । यथा नित्यः शब्दः कार्यत्वात्, परा665

आत्मार्थाः ।

र्थाश्चक्षुरादयः
सङ्घातत्वाच्छयना666

--॰नासना॰--डे॰ ।

शनाद्यङ्गवदित्यत्रासंहतपारार्थ्ये साध्ये चक्षुरादीनां संह⁶⁶⁷

सङ्घातत्वम् ।

तत्वं विरु668

संहतपरार्थस्यैव साधकत्वादस्य ।

द्धम् ।
बुद्धिमत्पूर्वकं क्षित्यादि कार्यत्वादित्यत्राशरीरसर्वज्ञकर्तृपूर्वकत्वे साध्ये कार्यत्वं विरुद्ध
साधनाद्विरुद्धम् ।

अनेन येऽन्यैरन्ये विरुद्धा उदाहृतास्तेऽपि सङ्गृहीताः । यथा सति सपक्षे
चत्वारो भेदाः । पक्षविपक्षव्यापको यथा नित्यः शब्दः कार्य⁶⁶⁹

कार्यत्वं हि पक्षे शब्दे विपक्षे चानित्ये घटादौ
दृष्टम् ।

त्वात् । पक्षव्यापको वि670

अनित्येषु घटादिषु हेतुरस्ति द्व्यणुकादिषु सुखदुःखादिषु नास्ति इति ।

प
क्षैकदेशवृत्तिर्यथा नित्यः शब्दः सामान्यवत्त्वे सत्यस्मदादिबाह्येन्द्रियग्राह्यत्वात् । पक्षै
कदेशवृत्तिर्विपक्षव्यापको यथा नित्या अनित्या पृथ्वी671

परमाणुरूपायां
पृथिव्यां कृतकत्वं नास्ति कार्यरूपायां अस्ति इति पक्षैकदेशवृत्तिता ।

कृतकत्वात् । पक्षविप⁶⁷²

देशशब्दो672 देऽप्रयत्नानन्तरी
यकविद्युति प्रयत्नानन्तरीयकत्वं नास्ति इति पक्षैकदेशः ।

क्षैकदेशवृत्तिर्यथा
नित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वात् । असति सपक्षे चत्वारो विरुद्धाः । पक्षविप⁶⁷⁴

शब्दमन्तरेणान्यस्य विशेषगुणस्या
ऽसम्भवात् सपक्षाभावः ।

क्ष
व्यापको यथा आकाशविशेषगुणः शब्दः प्रमेयत्वात् । पक्षव्यापको विपक्षैकदेशवृत्ति
र्यथा आकाशविशेषगुणः शब्दो बा675

संयोगादयः सामान्यगुणाः । आकाशसंयोगादिषु बाह्येन्द्रियग्राह्यत्व
मस्ति न महत्त्वादिषु ।

ह्येन्द्रियग्राह्यत्वात् । पक्षैकदेशवृत्तिर्विपक्षव्यापको यथा
आकाशविशेषगुणः शब्दोऽप⁶⁷⁶

मेघादिध्वनीनामपदात्मकत्वमिति पक्षैकदेशवृत्तिता, संयोगादिषु अपदात्मकतैव ।

दात्मकत्वात् । पक्षविप⁶⁷⁷

विपक्षे संयोगादौ प्रयत्नानन्तरीयकत्वमस्ति महत्त्वे तु नास्ति ।

क्षैकदेशवृत्तिर्यथा आकाशविशेषगुणः
शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वात् । एषु च चतुर्षु विरुद्धता, पक्षैकदेशवृत्तिषु चतुर्षु पुनर
सि678

पक्षैकदेशे विद्यमानत्वात् ।

द्धता विरुद्ध⁶⁷⁹

--॰ता
वेत्यु॰--ता॰ ।

ता चेत्युभयसमावेश⁶⁸⁰

--॰मादेश --ता॰ ।

इति ॥ २० ॥

अनैकान्तिकस्य लक्षणमाह--

नियमस्यासिद्धौ सन्देहे वाऽन्यथाप्युपप⁶⁸¹

न केवलं साध्ये सति साध्यं विनाऽषित्पापरर्थः681 वि नापि इत्यपेरर्थः

द्यमानोऽनैकान्तिकः ॥ २१ ॥

निय⁶⁸³

साध्येन सह ।

मः अविनाभावस्तस्य असिद्धौ अनैकान्तिकः यथा अनित्यः शब्दः
प्रमेयत्वा684

प्रमाणपरिच्छेद्यत्वात् ।

त्, प्रमेयत्वं नित्येऽप्याकाशादावस्तीति । सन्देहे यथा असर्वज्ञः कश्चिद् रागादिमान्
वा वक्तृत्वात् । स्वभावविप्रकृष्टाभ्यां हि सर्वज्ञत्ववीतरागत्वाभ्यां न वक्तृत्वस्य विरोधः
सिद्धः, न च रागादिकार्यं वचनमिति सन्दिग्धोऽन्वयः । ये चान्येऽन्यैरनैकान्तिकभेदा
उदाहृतास्त उक्तलक्षण एवान्तर्भवन्ति । पक्षत्रयव्यापको यथा अनित्यः शब्दः प्रमेयत्वात्
[p. 57 ] पक्षसपक्षव्यापको विप⁶⁸⁵

अश्वादौ विषाणित्वं नास्ति महिषादौ त्वस्ति इति विपक्षैकदेशवृत्तित्वम् ।

क्षैकदेशवृत्तिर्यथा गौरयं विषा686

शृङ्गवत्त्वात् ।

णित्वात् । पक्षविपक्षव्यापकः सप
क्षैकदेशवृत्तिर्यथा687

अजं दृष्ट्वा
वक्ति । महिषादावस्ति अश्वादौ तु नास्ति ।

नायं गौः विषाणित्वात् । पक्षव्यापकः सपक्ष⁶⁸⁸

द्व्यणुकादि न प्रत्यक्षं घटादिकं तु प्रत्यक्षम् ।

विप⁶⁸⁹

नित्यं सामान्यं
प्रत्यक्षमाकाशं तु न ।

क्षैकदेशवृत्तिर्यथा अनित्यः
शब्दः प्रत्यक्षत्वात् । पक्षैकदेशवृत्तिः सपक्षविपक्ष⁶⁹⁰

आत्माकाशौ सुखशब्दादिक्षणिकविशेषगुणयुक्तौ, विपक्षाः पृथिव्यादयः । भुवो
गन्धः अपां स्नेहोऽक्षणिकविशेषगुणौ ।

व्यापको यथा न द्रव्याण्याकाश
कालदिगात्ममनांसि क्षणिकविशेषगुणरहितत्वात् । पक्षविपक्षैक⁶⁹¹

आकाशोऽमूर्तः पृथिवी मूर्ता ।

देशवृत्तिः सपक्षव्यापी
यथा न द्रव्याणि दिक्कालमनांसि अमूर्तत्वात् । पक्षसपक्षैकदेशवृत्तिर्विपक्षव्यापी यथा
द्रव्याणि दिक्कालमनांसि अमूर्तत्वात् । पक्षत्रयैकदेशवृत्तिर्यथा अनित्या पृथ्वी प्रत्य⁶⁹²

परमाणुरूपा पृथिवी न प्रत्यक्षा
कार्यरूपा तु प्रत्यक्षेति पक्षैकदेशः, अप्तेजोद्व्यणुकेषु सपक्षेषु प्रत्यक्षत्वाभावः, नित्येषु सामान्यादिषु
प्रत्यक्षत्वम्, खे तु न ।

क्षत्वा
दिति ॥ २१ ॥

उदाहरणदोषानाह--

साधर्म्यवैधर्म्याभ्यामष्टावष्टौ दृष्टान्ताभासाः ॥ २२ ॥

परार्थानुमानप्रस्तावादुदाहरणदोषा एवैते दृष्टान्तप्रभवत्वात् तु दृष्टान्तदोषा
इत्युच्यन्ते । दृष्टान्तस्य च साधर्म्यवैधर्म्यभेदेन द्विविधत्वात् प्रत्येकम् अष्टावष्टौ दृष्टान्त
वदाभासमानाः दृष्टान्ताभासाः भवन्ति ॥ २२ ॥

तानेवोदाहरति विभजति च--

अमूर्तत्वेन नित्ये शब्दे साध्ये कर्म-परमाणु-घटाः
साध्यसाधनोभयविकलाः ॥ २३ ॥

नित्यः शब्दः अमूर्तत्वादित्यस्मिन् प्रयोगे कर्मादयो यथासङ्ख्यं साध्यादि
विकलाः । तत्र कर्मवदिति साध्यविकलः, अनित्यत्वात् कर्मणः । परमाणुवदिति साधन
विकलः, मूर्तत्वात् परमाणूनाम् । घटवदिति साध्यसाधनोभयविकलः, अनित्यत्वान्मूर्त
त्वाच्च घटस्येति । इति त्र⁶⁹³

त्रयोऽपि सा॰--मु--पा॰ ।

यः साधर्म्यदृष्टान्ताभासाः ॥ २३ ॥

वैधर्म्येण परमाणुकर्माकाशाः साध्याद्यव्यतिरेकिणः ॥ २४ ॥

नित्यः शब्दः अमूर्त्तत्वादित्यस्मिन्नेव प्रयोगे परमाणुकर्माकाशाः साध्यसा
धनोभयाव्यतिरेकिणो दृष्टान्ताभासा भवन्ति । यन्नित्यं न भवति तदमूर्तमपि न भवति
यथा परमाणुरिति साध्याव्यतिरेकी, नित्यत्वात् परमाणूनाम् । यथा कर्मेति साधनाव्या
वृत्तः, अमूर्तत्वात् कर्मणः । यथाकाशमित्युभयाव्यावृत्तः, नित्यत्वादमूर्त्तत्वाच्चाकाशस्येति
त्रय एव वैधर्म्यदृष्टान्ताभासाः ॥ २४ ॥

[p. 58 ]

तथा--

वचनाद्रागे रागान्मरणध⁶⁹⁴

--॰धर्मत्वकि॰--डे॰ ।

र्मकिञ्चिज्ज्ञत्वयोः सन्दिग्धसाध्याद्यन्वय
व्यतिरेका रथ्यापुरुषादयः ॥ २५ ॥

सन्दिग्धसाध्यसाधनोभयान्वयाः सन्दिग्धसाध्यसाधनोभयव्यतिरेकाश्च त्रय
स्त्रयो दृष्टान्ताभासा भवन्ति । के इत्याह--रथ्यापुरुषादयः । कस्मिन् साध्ये ? । रागे
मरणधर्मकिञ्चिज्ज्ञ⁶⁹⁵

साध्ययोः ।

त्वयोः च । कस्मादित्याह--वच⁶⁹⁶

यथासंख्येन ।

नात् रागात् च । तत्र सन्दिग्ध
साध्यधर्मान्वयो यथा विवक्षितः पुरुषविशेषो रागी वचनाद् रथ्यापुरुषवत् । सन्दिग्ध
साधनधर्मान्वयो यथा मरणधर्माऽयं रागात् रथ्यापुरुषवत् । सन्दिग्धोभयधर्मान्वयो
यथा किञ्चिज्ज्ञोऽयं रागात् रथ्यापुरुषवदिति । एषु परचेतोवृत्तीनां दुरधिगमत्वेन साध
र्म्यदृष्टान्ते रथ्यापुरुषे रागकिञ्चिज्ज्ञत्वयोः सत्त्वं सन्दिग्धम् । तथा सन्दिग्धसाध्य
व्यतिरेको यथा रागी697

यो यो रागी न भवति स स वक्तापि न भवति । रथ्यानरे
केनाऽपि प्रकारेण मूर्तत्वादिना वचनाभावे निश्चिते रागित्वं सन्दिह्यते ।

वचनात् रथ्यापुरुषवत् । सन्दिग्धसाधनव्यतिरेको यथा मरण⁶⁹⁸

मरणापवादिनं साङ्ख्यं प्रति जैनो
वक्ति ।

धर्माऽयं रागात् रथ्यापुरुषवत् । सन्दिग्धोभयव्यतिरेको यथा किञ्चिज्ज्ञोऽयं रागात् रथ्या
पुरुषवत् । एषु699

प्रयोगेषु ।

पूर्ववत् परचेतोवृत्तेर्दुरन्वयत्वाद्वैधर्म्यदृष्टान्ते रथ्यापुरुषे रागकिञ्चिज्ज्ञत्व
योरसत्त्वं सन्दिग्धमिति ॥ २५ ॥

तथा--

विपरीतान्वयव्यतिरेकौ ॥ २६ ॥

विपरीतान्वयः विपरीतव्यतिरेकः च दृष्टान्ताभासौ भवतः । तत्र
विपरीतान्वयो यथा यत् कृतकं तदनित्यमिति वक्तव्ये यदनित्यं तत् कृतकं यथा घट
इत्याह । विपरीतव्यतिरेको यथा अनित्यत्वाभावे न भवत्येव कृतकत्वमिति वक्तव्ये
कृतकत्वाभावे न भवत्येवानित्यत्वं यथाकाश इत्याह । साधनधर्मानुवादेन साध्यधर्मस्य
विधानमित्यन्वयः । साध्यधर्मव्यावृत्त्यनुवादेन साधनधर्मव्यावृत्तिविधानमिति व्यति
रेकः । तयोरन्यथाभा700

--॰भावो वि॰--डे॰ ।

वे विपरीतत्वम् । यदाह--

साध्यानुवादाल्लिङ्गस्य विपरीतान्ब⁷⁰¹

--॰न्वये वि॰--ता॰ ।

यो विधिः ।

हेत्वभावे त्वसत्सा702

कथयति ।

ध्यं व्यतिरेकविप⁷⁰³

--॰पर्यय इ॰--डे॰ ।

र्यये ॥ इति ॥ २६ ॥

अप्रदर्शितान्वयव्यतिरेकौ ॥ २७ ॥

अप्रदर्शितान्वयः अप्रदर्शितव्यतिरेकः च दृष्टान्ताभासौ । एतौ च
[p. 59 ] प्रमाण⁷⁰⁴

व्याप्तिग्राहकस्य ऊहाख्यस्य ।

स्यानुपदर्शनाद्भवतो न तु वीप्सा705

यत् यत् कृतकम् ।

सर्वा706

यत्कृतकं तत्सर्वम् ।

वधा707

यत् कृतकं
तदनित्यमेव ।

रणपदानामप्रयोगात्, सत्स्वपि तेष्व
सति प्रमाणे त⁷⁰⁸

अन्वयव्यतिरेकयोः ।

योरसिद्धेरिति । साध्यविकलसाधनविकलोभयविक⁷⁰⁹

--॰कलसन्दि॰--डे॰ ।

लाः, सन्दिग्धसाध्या
न्वयसन्दिग्धसाधनान्वयसन्दिग्धोभयान्वयाः, विपरीतान्वयः, अप्रदर्शितान्वयश्चेत्यष्टौ
साधर्म्यदृष्टान्ताभासाः । साध्याव्यावृत्तसाधनाव्यावृत्तोभयाव्यावृत्ताः, सन्दिग्धसाध्यव्या
वृत्तिसन्दिग्धसाधनव्यावृत्तिसन्दिग्धोभयव्यावृत्तयः, विपरीतव्यतिरेकः, अप्रदर्शितव्य
तिरेकश्चेत्यष्टावेव वैधर्म्यदृष्टान्ताभासा भवन्ति ।

नन्वनन्वयाव्यतिरेकावपि कैश्चिद् दृष्टान्ताभासावुक्तौ, यथा रागादिमानयं
वचनात् । अत्र साधर्म्यदृष्टान्ते आत्मनि रागवचनयोः सत्यपि साहित्ये, वैधर्म्यदृष्टान्ते
चोपलखण्डे सत्यामपि सह निवृत्तौ प्रतिब⁷¹⁰

तादात्म्यतदुत्पत्तिलक्षणसम्बन्धाभावेन

न्धाभावेनान्वयव्यतिरेकयोरभाव इत्यनन्व
याव्यतिरेकौ । तौ कस्मादिह नोक्तौ ? । उच्यते--ताभ्यां पूर्वे न भिद्यन्त इति साध
र्म्यवैधर्म्याभ्यां प्रत्येकमष्टावेव दृष्टान्ताभासा भवन्ति । यदाहुः--

लिङ्गस्यानन्वया अष्टावष्टावव्यतिरेकिणः ।

नान्यथानुपपन्नत्वं कथंचित् ख्यापयन्त्यमी ॥ इति ॥ २७ ॥

अवसितं परार्थानुमानमिदानीं तन्नान्तरीयकं दूषणं लक्षयति--

साधनदोषोद्भावनं दूषणम् ॥ २८ ॥

साधनस्य परार्थानुमानस्य ये असिद्धविरुद्धादयो दोषाः पूर्वमुक्तास्ते
षामुद्भाव्यते प्रकाश्यतेऽनेनेति उद्भावनम् साधनदोषोद्भावकं वचनं दूषणम् । उत्तर
त्राभूतग्रहणादिह भू711

भूतादोष॰--डे॰ ।

तदोषोद्भावना दूषणेति सिद्धम् ॥ २८ ॥

दूषणलक्षणे दूषणाभासलक्षणं सुज्ञानमेव भेदप्रतिपादनार्थं तु तल्लक्षणमाह--

अभूतदोषोद्भावनानि दूषणाभासा जात्युत्तराणि ॥ २९ ॥

अविद्यमानानां साधनदोषाणां प्रतिपादनान्यदूषणान्यपि दूषणवदाभास
मानानि दूषणा712

संज्ञाशब्दोऽयम् ।

भासाः । तानि च जात्युत्तराणि । जातिशब्दः सादृश्यवचनः । उत्तर
सदृशानि जात्युत्तराणि उत्तरस्थानप्रयुक्तत्वात् । उत्तरसदृशानि जात्युत्तराणि । जात्या
सादृश्येनोत्तराणि जात्युत्तराणि । तानि च सम्यग्घेतौ हेत्वाभासे वा वादिना प्रयुक्ते झटिति
तद्दोषतत्त्वाप्रतिभासे हेतुप्रतिबिम्बनप्रायाणि प्रत्यवस्थानान्यनन्तत्वात्परिसङ्ख्यातुं न
शक्यन्ते, तथाप्यक्षपाददर्शितदिशा साधर्म्यादिप्रत्यवस्थानभेदेन साधर्म्यवैधर्म्यो
त्कर्षापकर्षवर्ण्यावर्ण्यविकल्पसाध्यप्राप्त्यप्राप्तिप्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तानुत्पत्तिसंशयप्रकरणाहेत्व-
र्थापत्त्यविशेषोपपत्त्युपलब्ध्यनुपलब्धिनित्यानित्यका713

--॰कार्यसरूप॰--ता॰ ।

र्यसमरूपतया चतुर्विंशतिरुपदर्श्यन्ते ।

[p. 60 ]

तत्र साधर्म्येण प्रत्यवस्थानं साधर्म्यसमा जातिः । यथा अनित्यः शब्दः कृत
कत्वात् घटवदिति प्रयोगे कृते साधर्म्यप्रयोगेणैव प्रत्यवस्थानम्--नित्यः शब्दो निरवय
वत्वादाकाशवत् । न चास्ति विशेष⁷¹⁴

जैनः उत्तरं ब्रूते निरवयवत्वं पक्षासिद्धं साधनविकलश्च दृष्टान्तः, ज्ञानेनानैकान्तिकोऽपि ।

हेतुर्घटसाधर्म्यात् कृतकत्वादनित्यः शब्दो न पुन
राकाशसाधर्म्यान्निरवयवत्वान्नित्य इति १ । वैधर्म्येण प्रत्यवस्थानं वैधर्म्यसमा जातिः ।
यथा अनित्यः शब्दः कृतकत्वादित्यत्रैव प्रयोगे स एव प्रतिहेतुर्वैधर्म्येण प्रयुज्यते-
नित्यः शब्दो निरवयवत्वात्; अनित्यं हि साव⁷¹⁵

अत्रापि ज्ञानेनानैकान्तिकः ।

यवं दृष्टं घटादीति । न चास्ति विशेष
हेतुर्घटसाधर्म्यात्कृतकत्वादनित्यः शब्दो न पुनस्तद्वैधर्म्यान्निरवयवत्वान्नित्य इति २ ।
उत्कर्षापकर्षाभ्यां प्रत्यवस्थानमुत्कर्षापकर्षसमे जाती । तत्रैव प्रयोगे दृष्टान्तधर्मं कञ्चित्
साध्यधर्मिण्यापादयन्नुत्कर्षसमां जातिं प्रयुङ्क्ते--यदि घटवत् कृतकत्वादनित्यः शब्दो
घटवदेव मूर्तोऽपि भवतु । न चेन्मूर्तो घटवदनित्योऽपि मा भूदिति शब्दे धर्मान्तरो
त्कर्षमापादयति ३ । अपकर्षस्तु घटः कृतकः सन्नश्रावणो दृष्ट एवं शब्दोप्यस्तु । नो चेद्
घटवदनित्योऽपि माभूदिति शब्दे श्रावणत्वधर्ममपकर्षतीति ४ । वर्ण्यावर्ण्याभ्यां
प्रत्यवस्थानं वर्ण्यावर्ण्यसमे जाती । ख्यापनीयो वर्ण्यस्तद्विपरीतोऽवर्ण्यः । तावेतौ
वर्ण्यावर्ण्यौ साध्यदृष्टान्तधर्मौ विप⁷¹⁶

साध्यधर्मदृष्टान्तधर्मयोर्वैधर्म्यमापादयन् ।

र्यस्यन् वर्ण्या717

वर्ण्येन साध्यधर्मेण
दृष्टान्तस्यावर्ण्यभूतस्य समताख्यापने न दृष्टान्तत्वं स्यादिति वर्ण्यसमा जातिः ।

वर्ण्य⁷¹⁸

अवर्ण्यरूपदृष्टान्तावष्टम्मेन
साधनस्याऽवर्ण्यरूपत्वमायातमित्यवर्ण्यसमा जातिः ।

समे जाती प्रयुङ्क्ते--यथाविधः
शब्दधर्मः कृतकत्वादिर्न तादृग्घटधर्मो या719

यादृक् च घ॰--मु--पा॰ ।

दृग्घटधर्मो न तादृक् शब्दधर्म इति ५--६ ।
धर्मान्तरविकल्पेन प्रत्यवस्थानं विकल्पसमा जातिः । यथा कृतकं किञ्चिन्मृदु दृष्टं राङ्क
वशय्यादि, किञ्चित्कठिनं कुठारादि, एवं कृतकं किञ्चिदनित्यं भविष्यति घटादि किञ्चि
न्नित्यं शब्दादीति ७ । साध्यसाम्यापादनेन प्रत्यवस्थानं साध्यसमा जातिः । यथा--यदि
यथा घटस्तथा शब्दः, प्राप्तं तर्हि यथा शब्दस्तथा घट इति । शब्दश्च साध्य इति घटोऽपि
साध्यो भवतु । ततश्च न साध्यः साध्यस्य दृष्टान्तः स्यात् । न चेदेवं तथापि वैलक्षण्या
त्सुतरामदृष्टान्त इति ८ । प्राप्त्यप्राप्तिविकल्पाभ्यां प्रत्यवस्थानं प्राप्त्यप्राप्तिसमे जाती ।
यथा यदेतत् कृतकत्वं त्वया साधनमुपन्यस्तं तत्किं प्राप्य साधयत्यप्राप्य वा ? । प्राप्य चेत्;
द्वयोर्विद्यमानयोरेव प्राप्तिर्भवति, न सदसतोरिति । द्वयोश्च सत्त्वात् किं कस्य साध्यं साधनं
वा ? ९ । अप्राप्य तु साधनत्वमयुक्तमतिप्रसङ्गादिति १० । अतिप्रसङ्गापादनेन प्रत्यवस्थानं
प्रसङ्गसमा जातिः । यथा यद्यनित्यत्वे कृतकत्वं साधनं कृतकत्व इदानीं किं साधनम् ? ।
तत्साधनेऽपि किं साधनमिति ? ११ । प्रतिदृष्टान्तेन प्रत्यवस्थानं प्रतिदृष्टान्तसमा जातिः ।
यथा अनित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वात् घटवदित्युक्ते जातिवाद्याह--यथा घटः प्रय
त्नानन्तरीयकोऽनित्यो दृष्ट एवं प्रतिदृष्टान्त आकाशं नित्यमपि प्रयत्नानन्तरीयकं दृष्टम्,
कूपखननप्रयत्नानन्तरमुपलम्भादिति । न चेदमनैकान्तिकत्वोद्भावनम्, भङ्ग्यन्तरेण प्रत्य
[p. 61 ] वस्थानात् १२ । अनुत्पत्त्या प्रत्यवस्थानमनुत्पत्तिसमा जातिः । यथा अनुत्पन्ने शब्दाख्ये
धर्मिणि कृतकत्वं धर्मः क्व वर्तते ? । तदेवं हेत्वभावादसिद्धिरनित्यत्वस्येति १३ । साध
र्म्यसमा वैधर्म्यसमा वा या जातिः पूर्वमुदाहृता सैव संशयेनोपसंहियमाणा संशयसमा
जातिर्भवति । यथा किं घटसाधर्म्यात् कृतकत्वादनित्यः शब्द उत तद्वैधर्म्यादाकाश
साधर्म्याद्वा निरवयवत्वान्नित्य इति ? १४ । द्वितीयपक्षोत्थापनबुद्ध्या प्रयुज्यमाना
सैव साधर्म्यसमा वैधर्म्यसमा वा जातिः प्रकरणसमा भवति । त⁷²⁰

तथैवानि॰--डे॰ ।

त्रैव अनित्यः शब्दः कृत
कत्वाद् घटवदिति प्रयोगे--नित्यः शब्दः श्रावणत्वाच्छब्द⁷²¹

जैनं प्रति दृष्टान्तः साध्यविकलस्तेन हि शब्दत्वस्य नित्यानित्यत्वस्याभ्युपेतत्वात्
व्याप्तिरप्यसिद्धा ।

त्ववदिति उद्भा722

उद्भावनं प्र॰--ता॰ ।

वनप्रकारभेद
मात्रे सति नानात्वं द्रष्टव्यम् १५ । त्रैकाल्यानुपपत्त्या हेतोः प्रत्यवस्थानमहेतुसमा
जातिः । यथा हेतुः साधनम् । तत् साध्यात्पूर्वं पश्चात् सह वा भवेत् ? । यदि पूर्वम्; असति
साध्ये तत् कस्य साधनम् ? । अथ पश्चात्साधनम्; पूर्वं तर्हि साध्यम्, त⁷²³

तस्मिन् पूर्वं सिद्धे--डे॰ ।

स्मिंश्च पूर्वसिद्धे
किं साधनेन ? । अथ युगपत्साध्यसाधने; तर्हि तयोः सव्येतरगोविषाणयोरिव साध्यसाध
नभाव एव न भवेदिति १६ । अर्थापत्त्या प्रत्यवस्थानमर्थापत्तिसमा जातिः । यद्यनि
त्यसाधर्म्यात्कृतकत्वादनित्यः शब्दः, अर्थादापद्यते नित्यसाधर्म्यान्नित्य इति । अस्ति
चास्य नित्येनाकाशादिना साधर्म्यं निरवयवत्वमित्युद्भा724

--॰द्भावनं प्र॰--डे॰ ।

वनप्रकारभेद एवायमिति725

अत्र
पूर्वोक्तमेवोत्तरम् ।

१७ ।
अविशेषापादनेन प्रत्यवस्थानमविशेषसमा जातिः । यथा यदि शब्दघटयोरेको धर्मः
कृतकत्वमिष्यते तर्हि समानधर्मयोगात्तयोरविशेषे तद्वदेव सर्वपदार्थानामविशेषः प्रस
ज्यत इति १८ । उपपत्त्या प्रत्यवस्थानमुपपत्तिसमा जातिः । यथा यदि कृतकत्वोप
पत्त्या शब्दस्यानित्यत्वम्, निरवयवत्वोपपत्त्या नित्यत्वमपि कस्मान्न भवति ? । पक्षद्वयोप
पत्त्याऽनध्यवसायपर्यवसानत्वं विवक्षितमित्युद्भावनप्रकारभेद एवायम् १९ । उपल
ब्ध्या प्रत्यवस्थानमुपलब्धिसमा जातिः । यथा अनित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वा
दिति प्रयुक्ते प्रत्यवतिष्ठते--न खलु प्रयत्नानन्तरीयकत्वमनित्यत्वे साधनम्; साधनं हि
तदुच्यते येन विना न साध्यमुपलभ्यते । उपलभ्यते च प्रयत्नानन्तरीयकत्वेन विनाऽपि
विद्युदादावनित्यत्वम् । शब्देऽपि क्वचिद्वायुवेगभज्यमानवनस्पत्यादिजन्ये तथैवेति २० ।
अनुपलब्ध्या प्रत्यवस्थानमनुपलब्धिसमा जातिः । यथा तत्रैव प्रयत्नानन्तरीयक
त्वहेतावुपन्यस्ते सत्याह जातिवादी--न प्रयत्नकार्यः शब्दः प्रागुच्चारणादस्त्ये726

--॰त्येवावर॰--डे॰ ।

वासावाव
रणयोगात्तु नोपलभ्यते । आवरणानुपलम्भेऽप्यनुपलम्भान्नास्त्येव शब्द इति चेत्727

चेत् आ॰--डे॰ ।

; न,
आवरणानुपलम्भेप्यनुपलम्भसद्भावात् । आवरणानुपलब्धेश्चानुपलम्भादभावः । तदभावे
चावरणोपलब्धेर्भावो भवति । ततश्च मृदन्तरितमूलकीलोदकादिवदावरणोपलब्धिकृत
मेव शब्दस्य प्रागुच्चारणादग्रहणमिति प्रयत्नकार्यत्वाभावान्नित्यः शब्द इति728

अत्रोत्तरम्--प्रत्ययभेदभेदित्वात् अ⁷²⁸ ?
प्रयत्नानन्तरीयकत्वं विवक्षितशब्दस्य सिद्धमेव द्रव्यत्व⁷²⁹ ?प्रयत्नेन शब्दो विवक्षितो जन्यत एव न तु व्यज्यते ।

२१ । साध्य
[p. 62 ] धर्मनित्यानित्यत्वविकल्पेन शब्दनित्यत्वापादनं नित्यसमा जातिः । यथा अनित्यः शब्द
इति प्रतिज्ञाते जातिवादी विकल्पयति--येयमनित्यता शब्दस्योच्यते सा किमनित्या
नित्या वेति ? । यद्यनित्या; तदियमवश्यमपायिनीत्यनित्यताया अपायान्नित्यः शब्दः ।
अथानित्यता नित्यै731

--॰त्यैव न तथा॰ --डे॰ ।

व; तथापि धर्मस्य नित्यत्वात्तस्य च निराश्रयस्यानुपपत्तेस्तदाश्रय
भूतः शब्दोऽपि नित्यो भवेत्, तदनित्यत्वे तद्धर्मनित्यत्वायोगादित्युभयथापि नित्यः
शब्द इति732

विनश्वरस्वभावायामनित्यतायां नित्यानित्यत्वविकल्पना न घटत एव
अन्यथा कृतकत्वस्याऽपि कृतकत्वं पृच्छ्यताम् ।

२२ । सर्वभावानित्यत्वोपपादनेन प्रत्यवस्थानमनित्यसमा जातिः । यथा घटेन
साधर्म्यमनित्येन शब्दस्यास्तीति तस्यानित्यत्वं यदि प्रतिपाद्यते, तद् घटेन सर्वपदार्था
नामस्त्येव किमपि साधर्म्यमिति तेषामप्यनित्यत्वं स्यात् । अथ पदार्थान्तराणां तथा
भावेऽपि नानित्यत्वम्; तर्हि शब्दस्यापि तन्मा भूदिति । अनित्यत्वमात्रापादनपूर्वकविशे
षोद्भावनाच्चाविशेषसमातो भि733

जैनं प्रति733 ?साध्यता नैयायिकं प्रत्यनित्यत्वस्य शब्दकृतकत्वेन
व्याप्तिर्दृष्टा व्यभिचारात्734 ? ।

न्नेयं जातिः २३ । प्रयत्नकार्यनानात्वोपन्यासेन प्रत्यवस्थानं
कार्यसमा जातिः । यथा अनित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वादित्युक्ते जातिवाद्याह-
प्रयत्नस्य द्वैरूप्यं दृष्टम्--किञ्चिदसदेव तेन जन्यते यथा घटादि, किञ्चित्सदेवावरणव्युदा
सादिनाऽभिव्यज्यते यथा मृदन्तरितमूलकीलादि, एवं प्रयत्नकार्यनानात्वादेष प्रयत्नेन
शब्दो व्यज्यते जन्यते वेति संशय इति । संशयापादनप्रकारभेदाच्च संशयसमातः कार्य
समा जातिर्भिद्यते २४ ।

तदेवमुद्भावनविषयविकल्पभेदेन जातीनामानन्त्येऽप्यसङ्कीर्णोदाहरणविव
क्षया चतुर्विंशतिर्जातिभेदा एते दर्शिताः । प्रतिसमाधानं तु सर्वजातीनामन्यथानुप
पत्तिलक्षणानुमानलक्ष⁷³⁶

--॰क्षणहेतुपरी॰--डे॰ ।

णपरीक्षणमेव । न ह्यविप्लुतलक्षणे हेतावेवंप्रायाः पांशुपाताः
प्रभवन्ति । कृतकत्वप्रयत्नानन्तरीयकत्वयोश्च दृढप्रतिबन्धत्वान्नावरणादिकृतं शब्दानुपल
म्भनमपि त्वनित्यत्वकृतमेव । जातिप्रयोगे च परेण कृते सम्यगुत्तरमेव वक्तव्यं न
प्रतीपं जात्युत्तरैरेव प्रत्यवस्थेयमासमञ्जस्य प्रसङ्गादिति ।

छलमपि च सम्यगुत्तरत्वाभावाज्जात्युत्तरमेव⁷³⁷

--॰मेव च ।--डे॰ ।

। उक्तं ह्येतदुद्भावनप्रकार
भेदेनानन्तानि जात्युत्तराणीति । तत्र परस्य वदतोऽर्थविकल्पोपपादनेन वचनविघात
श्छलम् । तत्त्रिधा वाक्छलं सामान्यच्छलमुपचारच्छलं चेति । तत्र साधारणे शब्दे प्रयुक्ते
वक्तुरभिप्रेता738

--॰प्रेतादर्थान्तर॰--डे॰ ।

दर्थादर्थान्तरकल्पनया तन्निषेधो वाक्छलम् । यथा नवकम्बलोऽयं माण
वक इति नूतनविवक्षया कथिते परः सङ्ख्यामारोप्य निषेधति--कुतोऽस्य नव कम्बला
इति ? । सम्भावनयातिप्रसङ्गिनोऽपि सामान्यस्योपन्यासे हेतुत्वारोपणेन तन्निषेधः सामा
न्यच्छलम् । यथा अहो नु खल्वसौ ब्राह्मणो विद्याचरणसम्पन्न इति ब्राह्मणस्तुतिप्रसङ्गे
कश्चिद्वदति--सम्भवति ब्राह्मणे विद्याचरणसम्पदिति । तत् छलवादी ब्राह्मणत्वस्य हेतुता
मारोप्य निराकुर्वन्नभियुङ्क्ते--यदि ब्राह्मणे विद्याचरणसम्पद् भवति, व्रात्येऽपि सा भवेत्
[p. 63 ] व्रात्योऽपि ब्राह्मण एवेति । औपचारिके प्रयोगे मुख्यप्रतिषेधेन प्रत्यवस्थानमुपचार
च्छलम् । यथा मञ्चाः क्रोशन्तीति उक्ते परः प्रत्यवतिष्ठते--कथमचेतनाः मञ्चाः क्रोशन्ति
मञ्चस्थास्तु पुरुषाः क्रोशन्तीति । तदत्र छलत्रयेऽपि वृद्धव्यवहारप्रसिद्धशब्दसामर्थ्य
परीक्षणमेव समाधानं वेदितव्यमिति ॥ २९ ॥

साधनदूषणाद्यभिधानं च प्रायो वादे भवतीति वादस्य लक्षणमाह--

तत्त्वसंरक्षणार्थं प्राश्निकादिसमक्षं साधनदूषणवदनं
वादः ॥ ३० ॥

स्वपक्षसिद्धये वादिनः साधनम् तत्प्रतिषेधाय प्रतिवादिनो दूषणम् ।
प्रतिवादिनोऽपि स्वपक्षसिद्धये साधनम् तत्प्रतिषेधाय वादिनो दूषणम् । तदेवं वादिनः
साधनदूषणे प्रतिवादिनोऽपि साधनदूष⁷³⁹

--॰षणे तयोर्वा--॰डे॰ ।

णे द्वयोर्वादिप्रतिवादिभ्याम् वदनम् अभिधानम्
वादः । कथमित्याह--प्राश्निकादिसमक्षम् । प्राश्निकाः सभ्याः-

स्वसमयपरसमयज्ञाः कुलजाः पक्षद्वयेप्सिताः क्षमिणः ।

वादपथेष्वभियुक्तास्तुलासमाः प्राश्निकाः प्रोक्ताः ॥

इ⁷⁴⁰

इत्येवंत्वल॰--डे॰ ।

त्येवंलक्षणाः । आदिग्रहणेन सभापतिवादिप्रतिवादिपरिग्रहः, सेयं चतुरङ्गा कथा,
एकस्याप्यङ्गस्य वैकल्ये कथात्वानुपपत्तेः । नहि वर्णाश्रमपालनक्षमं न्यायान्यायव्य
वस्थापकं पक्षपातरहितत्वेन समदृष्टिं सभापतिं यथोक्तलक्षणांश्च प्राश्निकान् विना
वादिप्रतिवादिनौ स्वाभिमतसाधनदूषणसरणिमाराधयितुं क्षमौ । नापि दुःशिक्षि
तकुतर्कलेशवाचालबालिशजनविप्लावितो गतानुगतिको जनः सन्मार्गं प्रतिपद्येतेति ।
तस्य फलमाह--तत्त्वसंरक्षणार्थम् । तत्त्वशब्देन तत्त्वनिश्चयः साधुजनहृदयविपरिवर्ती
गृह्यते, तस्य रक्षणं दुर्विदग्धजनजनितविकल्पकल्पनात इति ।

ननु तत्त्वरक्षणं जल्पस्य वितण्डाया वा प्रयोजनम् । यदाह-- तत्त्वा
ध्यवसायसंरक्षणार्थं जल्पवितण्डे बीजप्ररोहसंरक्षणार्थं कण्टकशाखा
परिचरणवत् न्यायसू॰ ४. २. ५० इति; न, वादस्यापि निग्रहस्थानवत्त्वेन
तत्त्वसंरक्षणार्थत्वात् । न चास्य निग्रहस्थानवत्त्वमसिद्धम् । प्रमाणतर्कसाधनो
पालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावयवोपपन्नः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो वादः
न्यायसू॰ १. २. १ इति वादलक्षणे सिद्धान्ताविरुद्ध इत्यनेनापसिद्धान्तस्य, पञ्चावयवोप
पन्न इत्यनेन न्यूनाधिकयोर्हेत्वाभासपञ्चकस्य चेत्यष्टानां निग्रहस्थानानामनुज्ञानात्, तेषां
च निग्रहस्थानान्तरोपलक्षणत्वात् । अत एव न जल्पवितण्डे कथे, वादस्यैव तत्त्वसंर
क्षणार्थत्वात् ।

ननु यथोक्तोपपन्नच्छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भो जल्पः
[p. 64 ] न्या॰ १. २. २, स प्रतिपक्षस्थापनाहीनो741

--॰हीना वि॰--डे॰ ।

वितण्डा न्या॰ १. २. ३ इति लक्षणे
भेदाज्जल्पवितण्डे अपि कथे विद्येते एव; न; प्रतिपक्षस्थापनाहीनाया वितण्डायाः
कथात्वायोगात् । वै742

प्रयोजनम् प्रयोनम् हैमश॰ ६. ४. ११७ इतीकण् ।

तण्डिको743

--॰कोऽपि स्व॰--ता॰ ।

हि स्व⁷⁴⁴

प्रत्यपि ।

पक्षमभ्युपगम्यास्थापयन् य⁷⁴⁵

यच्च तत् किञ्चिच्च तस्य वादः ।

त्किंचिद्वादेन परपक्ष
मेव दूषयन् कथमवधेयवचनः ? । जल्पस्तु यद्यपि द्वयोरपि वादिप्रतिवादिनोः साधनो
पालम्भसम्भावनया कथात्वं लभते तथापि न वादादर्थान्तरम्, वादेनैव चरितार्थत्वात् ।
छलजातिनिग्रहस्थानभूयस्त्वयोगादचरितार्थ इति चेत्; न, छलजातिप्रयोगस्य दूषणा
भासत्वेनाप्रयोज्यत्वात्, निग्रहस्थानानां च वादेप्यविरुद्धत्वात् । न खलु खट⁷⁴⁶

तृणविशेष॰ ।

चपेटा
मुखबन्धादयोऽनुचिता निग्रहा जल्पेऽप्युपयुज्यन्ते । उचितानां च निग्रहस्थानानां
वादेऽपि न विरोधोऽस्ति । तन्न वादात् जल्पस्य कश्चिद् विशेषोऽस्ति । लाभपूजा
ख्यातिकामितादीनि तु प्रयोजनानि तत्त्वाध्यवसायसंरक्षणलक्षणप्रधानफलानु747

अनुसारीणि ।

बन्धीनि
पुरुषधर्मत्वाद्वादेऽपि न निवारयितुं पार्यन्ते ।

ननु छलजातिप्रयोगोऽसदुत्तरत्वाद्वादे न भवति, जल्पे तु तस्यानु
ज्ञानादस्ति वादजल्पयोर्विशेषः । यदाह-

दुःशिक्षितकुतर्कांशलेशवाचालिताननाः ।

शक्याः किमन्य⁷⁴⁸

छलादीन् विना ।

था जेतुं वितण्डाटोपपण्डिताः ॥

गतानुगतिको लोकः कुमार्गं तत्प्रतारितः ।

मा गादिति च्छलादीनि प्राह कारुणिको मुनिः ॥ इति । न्यायम॰ पृ॰ ११ इति ।

नैवम् । असदुत्तरैः परप्रतिक्षेपस्य कर्तुमयुक्तत्वात्; न ह्यन्यायेन जयं यशो धनं
वा महात्मानः समीहन्ते । अथ प्रबलप्रतिवादिदर्शनात् तज्ज⁷⁴⁹

तस्य
प्रतिवादिनो जये ।

ये धर्मध्वंससम्भावनात्,
प्रतिभाक्षयेण सम्यगुत्तरस्याप्रतिभासादसदुत्तरैरपि पांशुभिरिवावकिरन्नेकान्तपराजयाद्वरं
सन्देह इति धिया न दोषमावहतीति चेत्750

चेत् अस्या॰--ता॰ ।

; न, अस्यापवादिकस्य जात्युत्तरप्रयोगस्य
कथान्तरसमर्थनसामर्थ्याभावात् । वाद एव द्रव्यक्षेत्रकालभावानुसारेण यद्यसदुत्तरं कथं
चन प्रयुञ्जीत किमेतावता कथान्तरं प्रसज्येत ? । तस्माज्जल्पवितण्डानिराकरणेन वाद
एवैकः कथाप्रथां लभत इति स्थितम् ॥ ३० ॥

वादश्च जयपराजयावसानो भवतीति जयपराजययोर्लक्षणमाह--

स्वपक्षस्य सिद्धिर्जयः ॥ ३१ ॥

वादिनः प्रतिवादिनो वा या स्वपक्षस्य सिद्धिः सा जयः । सा च स्वपक्षसा
धनदोषपरिहारेण परपक्षसाधनदोषोद्भावनेन च⁷⁵¹

परिहारोद्भावनाभ्यां समस्ताभ्यां न व्यस्ताभ्याम् इति चार्थः ।

भवति । स्वपक्षे साधनमब्रुवन्नपि प्रति
[p. 65 ] वादी वादिसाधनस्य विरुद्धतामुद्भावयन् वादिनं जयति, विरुद्धतोद्भावनेनैव स्वपक्षे
साधनस्योक्तत्वात् । यदाह-- बिरु752

विरुद्धहे॰--डे॰ ।

द्धं हेतुमुद्भाव्य वादिनं जयतीतरः इति ॥ ३१ ॥

असिद्धिः पराजयः ॥ ३२ ॥

वादिनः प्रतिवादिनो वा या स्वपक्षस्य असिद्धिः सा पराजयः । सा च
साधनाभासाभिधानात्, सम्यक्साधनेऽपि वा परोक्तदूषणानुद्धरणाद्भवति ॥ ३२ ॥

ननु यद्यसिद्धिः पराजयः, स तर्हि कीदृशो निग्रहः ?, निग्रहान्ता
हि कथा भवतीत्याह--

स निग्रहो वादिप्रतिवादिनोः753

त्रयस्त्रिंशत्तमं चतुस्त्रिंशत्तमं च सूत्रद्वयं सहैव लिखितं सं-मू॰ प्रतौ ।

॥ ३३ ॥

सः पराजय एव वादिप्रतिवादिनोः निग्रहः न वधबन्धा754

--॰न्धादि । अ॰--डे॰ ।

दिः । अथवा
स एव स्वपक्षासिद्धिरू755

--॰रूपप॰--डे॰ ।

पः पराजयो निग्रहहेतुत्वान्निग्रहो ना756

देशताडनादि ।

न्यो यथाहुः प⁷⁵⁷

परो--डे॰ ।

रे-- विप्रति
पत्तिरप्रतिपत्तिश्च निग्रहस्थानम् न्यायसू॰ १. २. १९ इति ॥ ३३ ॥

तत्राह--

न विप्रतिपत्त्यप्रतिपत्तिमात्रम् ॥ ३४ ॥

विपरीता कुत्सिता विगर्हणीया प्रतिपत्तिः विप्रतिपत्तिः--साधनाभासे
साधनबुद्धिर्दूषणाभासे च दूषणबुद्धिः । अप्रतिपत्तिस्त्वारम्भविषयेऽनारम्भः । स च साधने
दूषणं दूषणे चोद्धरणं तयोरकरणम् अप्रतिपत्तिः । द्विधा हि वादी पराजीयते--यथाकर्तव्य
मप्रतिपद्यमानो विपरीतं वा प्रतिपद्य⁷⁵⁸

आरभमाणः ।

मान इति । विप्रतिपत्त्यप्रतिपत्ती एव विप्रतिपत्त्य
प्रतिपत्तिमात्रम् न पराजयहेतुः किन्तु स्वपक्षस्यासिद्धिरेवेति । विप्रतिपत्त्यप्रतिपत्त्योश्च
निग्रहस्थानत्वनिरासात् तद्भेदानामपि निग्रहस्थानत्वं निरस्तम् ।

ते च द्वाविंशतिर्भवन्ति । तद्यथा--१ प्रतिज्ञाहानिः, २ प्रतिज्ञान्तरम्,
३ प्रतिज्ञाविरोधः, ४ प्रतिज्ञासंन्यासः, ५ हेत्वन्तरम्, ६ अर्थान्तरम्, ७ निरर्थकम्,
८ अविज्ञातार्थम्, ९ अपार्थकम्, १० अप्राप्तकालम्, ११ न्यूनम्, १२ अधिकम्,
१३ पुनरुक्तम्, १४ अननुभाषणम्, १५ अज्ञानम्, १६ अप्रतिभा, १७ विक्षेपः,
१८ मतानुज्ञा, १९ पर्यनुयोज्योपेक्षणम्, २० निरनुयोज्यानुयोगः, २१ अपसिद्धान्तः,
२२ हेत्वाभासाश्चेति । अत्राननुभाषणमज्ञानमप्रतिभा विक्षेपः पर्यनुयोज्योपेक्षणमित्य
प्रतिपत्तिप्रकाराः । शेषा विप्रतिपत्तिभेदाः ।

तत्र प्रतिज्ञाहानेर्लक्षणम्-- प्रतिदृ759

प्रतिदृष्टान्तस्य सामान्यस्य धर्मो नित्यत्वम् ।

ष्टान्तध⁷⁶⁰

--॰धर्माभ्यनुज्ञा--मु॰ ।

र्मानुज्ञा स्वदृष्टान्ते प्रतिज्ञा
[p. 66 ] हानिः न्यायसू॰ ५. २. २. इति सूत्रम् । अस्य भास्य⁷⁶¹

वात्स्यायनम् ।

कारीयं व्याख्यानम्-- सा762

वात्स्यायनभाष्ये तु--साध्यधर्मप्रत्यनीकेन धर्मेण प्रत्यवस्थिते प्रतिदृष्टान्तधर्मं
स्वदृष्टान्तेऽभ्यनुजानन्प्रतिज्ञां जहातीति प्रतिज्ञाहानिः । निदर्शनम्--ऐन्द्रियकत्वादनित्यः शब्दो घटवदिति कृतेऽपर
आह दृष्टमैन्द्रियकत्वं सामान्ये नित्ये कस्मान्न तथा शब्द इति प्रत्यवस्थिते इदमाह--यद्यैन्द्रियकं सामान्यं नित्यं
कामं घटो नित्योस्त्विति । स खल्वयं साधकस्य दृष्टान्तस्य नित्यत्वं प्रसञ्जयन्निगमनान्तमेव पक्षं जहाति । पक्षं
जहत्प्रतिज्ञां जहातीत्युच्यते प्रतिज्ञाश्रयत्वात्पक्षस्येति ।--न्यायभा॰ ५. २. २-मु-टि॰ ।

ध्यधर्म
प्रत्यनीकेन धर्मेण प्रत्यवस्थि763

प्रतिवादिना पर्यनुयोजितः ।

तः प्रतिदृष्टान्तधर्मं स्वदृष्टान्तेऽनुजानन् प्रतिज्ञां
जहा764

वादी ।

तीति प्रतिज्ञाहानिः । यथा अनित्यः शब्दः ऐन्द्रियकत्वाद् घटवदित्युक्ते
परः प्रत्यवतिष्ठते--सामान्यमैन्द्रियकं नित्यं दृष्टं कस्मान्न तथा शब्दोऽपीत्येवं
स्वप्रयु765

--॰युक्तस्य हेतो॰--डे॰ ।

क्तहेतोराभासता766

अनैकान्तिकत्वेन ।

मवस्यन्नपि कथावसानमकृत्वा प्रतिज्ञात्यागं करोति-
यद्यैन्द्रियकं सामान्यं नित्यम्, कामं घटोऽपि नित्योऽस्त्विति । स खल्वयं
साधनस्य दृष्टान्तस्य नित्यत्वं प्रस⁷⁶⁷

प्रसञ्जन--॰डे॰ । प्रसज्जयन्--मु॰ ।

जन् निगमनान्तमेव प⁷⁶⁸

अभ्युपगतं
पक्षम् ।

क्षं जहाति ।
पक्षं च परित्यजन् प्रतिज्ञां जहातीत्युच्यते प्रतिज्ञाश्रयत्वात् पक्षस्येति
न्यायभा॰ ५. २. २ । तदेतदसङ्गतमेव, साक्षाद् दृष्टान्तहानिरूपत्वात् तस्याः769

तस्याः प्रतिज्ञाहानेः ।

तत्रैव⁷⁷⁰

दृष्टान्ते ।

धर्म
परित्यागात् । परम्परया तु हेतूपनयनिगमनानामपि त्यागः, दृष्टान्ता771

--॰न्तसाधुत्वे॰--ता॰ ।

साधुत्वे तेषाम
प्यसाधुत्वात् । तथा च प्रतिज्ञाहानिरेवेत्यसङ्गतमेव । वार्त्तिककारस्तु व्याचष्टे-- दृ772

न्यायवार्तिके तु--दृष्टश्चा
सावन्ते व्यवस्थित इति दृष्टान्तः स्वश्चासौ दृष्टान्तश्चेति स्वदृष्टान्तशब्देन पक्ष एवाभिधीयते ।
प्रतिदृष्टान्तशब्देन च प्रतिपक्षः प्रतिपक्षश्चासौ दृष्टान्तश्चेति । एतदुक्तं भवति । परपक्षस्य यो धर्मस्तं
स्वपक्ष एवानुजानातीति यथा अनित्यः शब्दः ऐन्द्रियकत्वादिति द्वितीयपक्षवादिनि सामान्येन प्रत्यवस्थिते
इदमाह--यदि सामान्यमैन्द्रियकं नित्यं दृष्टमिति शब्दोऽप्येवं भवत्विति ।--न्यायवा॰ ५. २. २--मु--टि॰ ।

ष्ट
श्चासावन्ते773

अन्तो निगमनम् तत्र च स्थितः एकः पक्षः प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनम् ।

स्थितत्वादन्तश्चेति दृ774

दृष्टान्तः स पक्षः प्रतिदृष्टान्तः--डे॰ ।

ष्टान्तः पक्षः । स्वदृष्टान्तः स्वपक्षः । प्रति
दृष्टान्तः प्रतिपक्षः । प्रतिपक्षस्य धर्मं स्वपक्षेऽभ्यनुजानन् प्रतिज्ञां जहाति-
यदि सामान्यमैन्द्रियकम् नित्यं शब्दोऽप्येवमस्त्विति न्यायवा॰ ५. २. २ ।
तदेतदपि व्याख्यानमसङ्गतम्, इत्थमेव प्रतिज्ञाहानेरवधारयितुमशक्यत्वात् । न खलु
प्रतिपक्षस्य धर्मं स्वपक्षेऽभ्यनुजानत एव प्रतिज्ञात्यागो येनायमेक एव प्रकारः प्रतिज्ञा
हानौ स्यात्, अधिक्षेपादिभिराकुलीभावात् प्रकृत्या सभाभीरुत्वादन्यमनस्कत्वादेर्वा
निमित्ता775

निमित्तत्वात्--डे॰ ।

त् किञ्चित् साध्यत्वेन प्रतिज्ञाय तद्विपरीतं प्रतिजानानस्याप्युपलम्भात् पुरुष
भ्रान्तेरनेकका776

--॰कारणत्वो॰--डे॰ ।

रणकत्वोपपत्तेरिति १ ।

प्रतिज्ञातार्थप्रतिषेधे परेण कृते तत्रैव धर्मिणि धर्मान्तरं साधनीयमभिद
धतः प्रतिज्ञान्तरं नाम निग्रहस्थानं भवति । अनित्यः शब्दः ऐन्द्रियकत्वादित्युक्ते
तथैव सामान्येन व्यभिचारे नोदिते यदि ब्रूयात्--युक्तं सामान्यमैन्द्रियकं नित्यं तद्धि
[p. 67 ] सर्वगतमसर्वगतस्तु शब्द इति । सोऽयम् अनित्यः शब्दः इति पू777

पूर्वं प्रति॰--डे॰ ।

र्वप्रतिज्ञातः प्रतिज्ञान्तरम्
असर्वगतः शब्दः इति कुर्वन् प्रतिज्ञान्तरेण निगृहीतो भवति । एतदपि प्रतिज्ञाहानिवन्न
युक्तम्, तस्याप्यनेकनिमित्त⁷⁷⁸

--॰त्ततोप॰--डे॰ ।

त्वोपप⁷⁷⁹

यदा प्रतिवादिना अकृतेऽपि प्रतिज्ञातार्थप्रतिषेधे
आशङ्क्य⁷⁷⁹ यैवोच्यतेऽसर्वगतस्तु शब्द इति तदा अन्यनिमित्तकत्वं प्रतिज्ञान्तरस्य ।

त्तेः । प्रतिज्ञाहानितश्चास्य कथं भेदः, पक्षत्यागस्योभय
त्राविशेषात् ? । यथैव हि प्रतिदृष्टान्तधर्मस्य स्वदृष्टान्तेऽभ्यनुज्ञानात् पक्षत्यागस्तथा प्रति
ज्ञान्तरादपि । यथा च स्वपक्षसिद्ध्यर्थं प्रतिज्ञान्तरं विधीयते तथा शब्दानित्यत्वसि
द्ध्यर्थं भ्रान्तिव⁷⁸¹

--॰वशात्तच्छब्दो॰--डे॰ ।

शात् तद्वच्छब्दोऽपि नित्योऽस्तु इत्यनुज्ञानम्, यथा चाभ्रान्तस्येदं विरुद्ध्यते
तथा प्रतिज्ञान्तरमपि । निमित्तभेदाच्च तद्भेदे अनिष्टनिग्रहस्थानान्तराणामप्यनु782

--॰नुष्वङ्गः--डे॰ ।

षङ्गः स्यात् ।
तेषां च तत्रान्तर्भावे प्रतिज्ञान्तरस्यापि प्रतिज्ञाहानावन्तर्भावः स्यादिति २ ।

प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधः प्रतिज्ञाविरोधः न्यायसू॰ ५. २. ४ नाम निग्रह
स्थानं भवति । यथा गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यं रूपादिभ्योऽर्थान्तरस्यानुपलब्धेरिति । सोऽयं
प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधः--यदि गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यं कथं रूपादिभ्योऽर्थान्तरस्यानुपलब्धिः ?,
अथ रूपादिभ्योऽर्थान्तरस्यानुपलब्धिः कथं गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यमिति ?, तदयं प्रतिज्ञा
विरुद्धाभिधानात् पराजीयते । तदेतदसङ्गतम् । यतो हेतुना प्रतिज्ञायाः प्रतिज्ञात्वे निरस्ते
प्रकारान्तरतः प्रतिज्ञाहानिरेवेयमुक्ता स्यात्, हेतुदोषो वा विरुद्धतालक्षणः, न प्रतिज्ञा
दोष इति ३ ।

पक्षसाधने परेण दूषिते तदुद्धरणाशक्त्या प्रतिज्ञामेव निह्नुवानस्य प्रति
ज्ञासंन्यासो नाम निग्रहस्थानं भवति । यथा अनित्यः शब्दः ऐन्द्रियकत्वादित्युक्ते
तथैव सामान्येनानैकान्तिकतायामुद्भावितायां यदि ब्रूयात्--क एवमाह--अनित्यः शब्द
इ⁷⁸³

इति प्रति॰--डे॰ ।

ति--स प्रतिज्ञासंन्यासात् पराजितो भवतीति । एतदपि प्रतिज्ञाहानितो न भिद्यते,
हेतोरनैकान्तिकत्वोपलम्भेनात्रापि प्रतिज्ञायाः परित्यागाविशेषात् ४ ।

अविशेषाभिहिते हेतौ प्रतिषिद्धे तद्विशेषणमभिदधतो हेत्वन्तरं नाम
निग्रहस्थानं भवति । तस्मिन्नेव प्रयोगे तथैव सामान्य⁷⁸⁴

--॰न्यव्य॰--ता॰ ।

स्य व्यभिचारेण दूषिते--जातिमत्त्वे
सति इ⁷⁸⁵

इति हेत्वन्तरम् ।

त्यादिविशेषणमुपाददानो हेत्वन्तरेण निगृहीतो भवति । इदमप्यतिप्रसृतम्,
यतोऽविशेषोक्ते दृष्टान्ते उपनये निगमने वा प्रतिषिद्धे विशेषमिच्छतो दृष्टान्ताद्यन्तरमपि
निग्रहस्थानान्तरमनुषज्येत, तत्राप्याक्षेपसमाधानानां समानत्वादिति ५ ।

प्र⁷⁸⁶

प्रकृतार्थादर्था
न्तरम्--डे॰ ।

कृतादर्थादर्थान्तरं तदनौपयिकमभिदधतोऽर्थान्तरं नाम निग्रहस्थानं
भवति । यथा अनित्यः शब्दः । कृतकत्वादिति हेतुः । हेतुरिति हिनोतेर्धातोस्तुप्रत्यये
कृदन्तं पदम् । प⁷⁸⁷

पदं नाम--ता॰ ।

दं च नामाख्यातनिपातोपसर्गा इति प्र⁷⁸⁸

प्रत्ययनामा॰--डे॰ ।

स्तुत्य नामादीनि व्याचक्षाणो
ऽर्थान्तरेण निगृह्यते । एतदप्यर्थान्तरं निग्रहस्थानं समर्थे साधने दूषणे वा प्रोक्ते
[p. 68 ] निग्रहाय कल्पेत, असमर्थे वा ? । न तावत्समर्थे; स्वसाध्यं प्रसाध्य नृत्यतोऽपि दोषाभावा
ल्लोकवत् । असमर्थेऽपि प्रतिवादिनः पक्षसिद्धौ त⁷⁸⁹

पक्षान्तरम् 789 ? अर्थान्तरम् ।

त् निग्रहाय स्यादसिद्धौ वा ? ।
प्रथमपक्षे तत्पक्षसि791

--॰सिद्धिरेव--डे॰ ।

द्धेरेवास्य निग्रहो न त्व⁷⁹²

अर्थान्तरात् ।

तो निग्रहस्थानात् । द्वितीयपक्षेऽप्यतो न
निग्रहः, पक्षसिद्धेरुभयोरप्यभावादिति ६ ।

अभिधेयरहितवर्णानुपूर्वीप्रयोगमात्रं निरर्थकं नाम निग्रहस्थानं भवति ।
यथा अनित्यः शब्दः कचटतपानां गजडदबत्वाद् घझढधभवदिति । एतदपि सर्वथार्थ
शून्यत्वान्निग्रहाय कल्पेत, साध्यानुपयोगाद्वा ? । तत्राद्यविकल्पोऽयुक्तः, सर्वथार्थशून्य
शब्दस्यैवासम्भवात्, वर्णक्रमनिर्देशस्याप्यनुकार्येणार्थेनार्थवत्त्वोपपत्तेः । द्वितीयविकल्पे
तु सर्वमेव निग्रहस्थानं निरर्थकं स्यात् साध्यसिद्धावनुपयोगित्वाविशेषात् । किञ्चि
द्विशेषमात्रेण 793

भेदेन खाट्॰--डे॰
भेदे वा षट्कृत--मु--पा॰ ।

भेदे वा खाट्कृत-हस्तास्फालन-कक्षापिट्टितादेरपि साध्यानुपयोगिनो निग्रह
स्थानान्तरत्वानुषङ्ग इति ७ ।

यत् साधनवाक्यं दूषणवाक्यं वा त्रिरभिहितमपि परिषत्प्रतिवादिभ्यां बोद्धुं
न शक्यते तत् अविज्ञातार्थं नाम निग्रहस्थानं भवति । अत्रेदमुच्यते--वादिना त्रिरभि
हितमपि वाक्यं परिषत्प्रतिवादिभ्यां मन्दमतित्वादविज्ञातम्, गूढा794

गूढानां शब्दानामभिधानम् ।

भिधानतो वा, द्रुतोच्चा
राद्वा ? । प्रथमपक्षे सत्साधनवादिनोऽप्येतन्निग्रहस्थानं स्यात्, तत्रा795

सत्साधनेपि ।

प्यनयोर्मन्दमतित्वेना
विज्ञातत्वसम्भवात् । द्वितीयपक्षे तु पत्रवाक्यप्रयोगेऽपि त⁷⁹⁶

अविज्ञातत्वप्रसङ्गः ।

त्प्रसङ्गः, गू797

प्रहेलिकादिकम् ।

ढाभिधानतया
परिषत्प्रतिवादिनोर्महाप्राज्ञयोरप्यविज्ञातत्वोपलम्भात् । अथाभ्यामविज्ञातमप्येत⁷⁹⁸

पत्रवाक्यम् ।

त् वादी
व्याचष्टे; गूढोपन्यास⁷⁹⁹

साध्यवाक्यम् ।

मप्यात्मनः स एव व्याचष्टाम्, अव्याख्याने तु जयाभाव एवास्य,
न पुनर्निग्रहः, परस्य पक्षसिद्धेरभावात् । द्रुतोच्चारेप्यनयोः कथञ्चित् ज्ञानं सम्भवत्येव,
सि800

सिद्धान्तवेदि॰--डे॰ ।

द्धान्तद्वयवेदित्वात् । साध्या801

अथ निग्रहवादी
एवं ब्रूयात् वादिनः प्रलापमात्रम् अविज्ञातस्य लक्षणम् इत्याशङ्कायामाह 801 ? ।

नुपयोगिनि तु वादिनः प्रलापमात्रे त⁸⁰³

कर्तरि षष्ठी न 803 ? ।

योरविज्ञा805

--॰ज्ञातं ना॰--ता॰ ।

नं नावि
ज्ञातार्थं वर्णक्रमनिर्देशवत् । ततो नेदमविज्ञातार्थं निरर्थकाद्भिद्यत इति ८ ।

पूर्वापरासङ्गतपदसमूहप्रयोगादप्रतिष्ठितवाक्यार्थमपार्थकं नाम निग्रहस्थानं
भवति । यथा दश दाडिमानि षडपूपा इत्यादि । एतदपि निरर्थकान्न भिद्यते । यथैव
हि गजडदबादौ वर्णानां नैरर्थक्यं तथा806

साध्यानुपयोगित्वात् ।

त्र पदानामिति । यदि पुनः पदनैरर्थक्यं वर्ण
नैरर्थक्यादन्यत्वान्निग्रहस्थानान्तरं तर्हि वाक्यनैरर्थक्यस्याप्याभ्या807

वर्णपदनैरर्थक्याभ्याम् ।

मन्यत्वान्निग्रहस्थाना
न्तरत्वं स्यात् पदवत्पौर्वापर्येणाऽप्रयुज्यमानानां वाक्यानामप्यनेकधोपलभ्यात्-

शङ्खः कदल्यां कदली च भेर्यां तस्यां च भेर्यां सुमहद्विमानम् ।

तच्छङ्खभेरीकदलीविमानमुन्मत्तगङ्गप्रतिमं बभूव ॥

इत्यादिवत् ।

[p. 69 ]

यदि पुनः पद⁸⁰⁸

दश दाडिमानि षडपूपा इत्यत्र तु पदानामेव नैरर्थक्यम् न वाक्यस्य क्रियाया अश्रावणत्वात्
808 अश्रवणात् ।

नैरर्थक्यमेव वाक्यनैरर्थक्यं पदसमुदायात्मकत्वात् तस्य;
तर्हि वर्णनैरर्थक्यमेव पदनैरर्थक्यं स्यात् वर्णसमुदायात्मकत्वात् तस्य । वर्णानां सर्वत्र निर
र्थकत्वात् पदस्यापि तत्प्रसङ्गश्चेत्; तर्हि पदस्यापि निरर्थकत्वात् तत्समुदायात्मनो वाक्य
स्यापि नैरर्थक्यानुषङ्गः । पदस्यार्थवत्त्वेन⁸¹⁰ वत्त्वे च पदार्थापेक्ष⁸¹¹

--॰क्षया तस्यापि--डे॰ ।

या; वर्णार्थापेक्षया वर्ण
स्यापि तद⁸¹²

अर्थवत्त्वम् ।

स्तु प्रकृतिप्रत्ययादिवत्; न खलु प्रकृतिः केवला पदं प्रत्ययो वा । नाप्यन⁸¹³

प्रकृतिप्रत्यययोः ।

योर
नर्थकत्वम् । अभिव्यक्तार्थाभावादनर्थकत्वे; पदस्यापि तत् स्यात् । यथैव हि प्रकृत्यर्थः
प्रत्ययेनाभिव्यज्यते प्रत्ययार्थश्च प्रकृत्या तयोः केवलयोरप्रयोगात् तथा देवदत्तस्तिष्ठती
त्यादिप्रयोगेस्याद्यन्तपदार्थस्य त्याद्यन्तपदार्थस्य च⁸¹⁴

च स्तूपद्यन्त॰--ता॰ ।

स्त्याद्यन्तपदेनाभिव्यक्तेः केवलस्या
प्रयोगः । पदान्तरापेक्षस्य पदस्य सार्थकत्वं प्रकृत्यपेक्षस्य प्रत्ययस्य तदपेक्षस्य
च प्रकृत्यादिवर्णस्य समानमिति ९ ।

प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनवचनक्रममुल्लङ्घ्यावयवविपर्यासेन प्रयुज्य
मानमनुमानवाक्यमप्राप्तकालं नाम निग्रहस्थानं भवति, स्वप्रतिपत्तिवत् परप्रतिपत्तेर्जनने
परार्थानुमाने क्रमस्याप्यङ्गत्वात् । एतदप्यपेशलम्, प्रेक्षावतां प्रतिपत्तॄणामवयवक्रमनियमं
विनाप्यर्थप्रतिपत्त्युपलम्भात् । ननु य⁸¹⁵

यथापि शब्दा॰--डे॰ ।

थापशब्दाच्छ्रुताच्छब्दस्मरणं ततोऽर्थप्रत्यय इति
शब्दादेवार्थप्रत्ययः परम्परया तथा प्रतिज्ञाद्यवयवव्युत्क्रमात् तत्क्रमस्मरणं ततो वाक्या
र्थप्रत्ययो न पुनस्तद्व्युत्क्रमात्; इत्यप्यसारम्, एवंविधप्रतीत्यभावात् । यस्माद्धि शब्दा
दुच्चरितात् यत्रार्थे प्रतीतिः स एव तस्य वाचको नान्यः, अन्यथा शब्दात्तत्क्रमाच्चापशब्दे
तद्व्यतिक्रमे च स्मरणं ततोऽर्थप्रतीतिरित्यपि वक्तुं शक्येत । एवं शब्दान्वाख्यानवै
यर्थ्यमिति चेत्; नैवम्, वा816

क्रमवादिनः ।

दिनोऽनिष्टमात्रापादनात् अपशब्देऽपि चान्वाख्या
नस्योपलम्भात् । संस्कृताच्छब्दात्स⁸¹⁷

सत्याधर्मो--डे॰ ।

त्यात् धर्मोऽन्यस्मादधर्म इति नियमे चान्यधर्मा
धर्मोपायानुष्ठानवैयर्थ्यं धर्माधर्मयोश्चाप्रतिनियमप्रसङ्गः, अ⁸¹⁸

अधार्मिके धार्मि॰--डे॰ ।

धार्मिके च धार्मिके च तच्छ
ब्दोपलम्भात् । भवतु वा तत्क्रमादर्थप्रतीतिस्तथाप्यर्थप्रत्ययः क्रमेण स्थितो येन वाक्येन
व्युत्क्रम्यते तन्निरर्थकं न त्वप्राप्तकालमिति १० ।

पञ्चावयवे वाक्ये प्रयोक्तव्ये तदन्यतमेनाप्यवयवेन हीनं न्यूनं नाम
निग्रहस्थानं भवति, साधनाभावे साध्यसिद्धेरभावात्, प्रतिज्ञादीनां च पञ्चानामपि साध
नत्वात्; इत्यप्यसमीचीनम्, पञ्चावयवप्रयोगमन्तरेणापि साध्यसिद्धेरभिधानात् प्रतिज्ञा
हेतुप्रयोगमन्तरेणैव तत्सिद्धेरभावात् । अतस्तद्धीनमेव न्यूनं निग्रहस्थानमिति ११ ।

एकेनैव हेतुनोदाहरणेन वा प्रतिपादितेऽर्थे हेत्वन्तरमुदाहरणान्तरं वा
वदतोऽधिकं नाम निग्रहस्थानं भवति निष्प्रयोजनाभिधानात् । एतदप्ययुक्तम्, तथा
[p. 70 ] विधा819

--॰विधाद्वा वाक्या॰--ता॰ ।

द्वाक्या820

हेत्वन्तरयुक्तात् ।

त् पक्षसिद्धौ पराजयायोगात् । कथं चैवं प्रमाणसंप्लवोऽभ्युप⁸²¹

--॰पगम्यते वाधिकान्नि॰--डे॰ ।

गम्यते ? । अभ्युपगमे
वाऽधिकन्निग्रहाय जायेत । प्रतिपत्तिदार्ढ्यसंवादसिद्धिप्रयोजनसद्भावान्न निग्रहः; इत्यन्य
त्रापि समानम्, हेतुनोदाहरणेन चै822 वैकेन प्रसाधितेऽप्यर्थे द्वितीयस्य हेतोरुदाहरणस्य वा
नानर्थक्यम्, तत्प्रयोजनसद्भावात् । न चैवमनवस्था, कस्यचित् क्वचिन्निराकाङ्क्षतोपपत्तेः
प्रमाणान्तरवत् । कथं चास्य कृतकत्वादौ स्वार्थिककप्रत्ययस्य वचनम्, यत्कृतकं तद
नित्यमिति व्याप्तौ यत्तद्वच⁸²³

--॰चनवृ॰--डे॰ ।

नम्, वृ824

कृतकानित्यमिति वृत्तिपदम् ।

त्तिपदप्रयोगादेव चार्थप्रतिपत्तौ वाक्यप्रयोगः अधिकत्वा
न्निग्रहस्थानं न स्यात् ? । तथाविधस्याप्यस्य प्रतिपत्तिविशेषोपायत्वात्तन्नेति चेत्; कथ
मनेकस्य हेतोरुदाहरणस्य वा तदुपायभूतस्य वचनं निग्रहाधिकरणम् ? । निरर्थकस्य तु
वचनं निरर्थकत्वादेव निग्रहस्थानं नाधिकत्वादिति १२ ।

शब्दार्थयोः पुनर्वचनं पुनरुक्तं नाम निग्रहस्थानं भवत्यन्यत्रानुवादात् ।
शब्दपुनरुक्तं नाम यत्र स एव शब्दः पुनरुच्चार्यते । यथा अनित्यः शब्दः अनित्यः शब्द
इति । अर्थपुनरुक्तं825

--॰क्तं यत्र॰--डे॰ ।

तु यत्र सोऽर्थः प्रथममन्येन शब्देनोक्तः पुनः पर्यायान्तरेणोच्यते ।
यथा अनित्यः शब्दो विनाशी ध्वनिरिति । अनुवादे तु पौनरु826

--॰रुक्तम॰ डे॰ ।

क्त्यमदोषो यथा-
हेत्वपदेशात् प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनम् न्यायसू॰ १. १. ३९ इति ।
अत्रार्थपुनरुक्तमेवानुपपन्नं न शब्दपुनरुक्तम्, अर्थभेदेन शब्दसाम्येऽप्यस्या827

--॰ स्य सम्भ॰--डे॰ ।

सम्भवात् यथा-

हसति हसति स्वामिन्युच्चैरुदत्यतिरोदिति,

कृतपरिकरं स्वेदोद्गारि प्रधावति धाबति ।

गुणसमुदितं दो828

दोषोपेतम्--डे॰ ।

षापेतं प्रणिन्दति निन्दति,

धनलवपरिक्रीतं यन्त्रं प्रनृत्यति नृत्यति ॥--वादन्यायः पृ॰ १११

इत्यादि । ततः स्पष्टार्थवाचकैस्तैरेवान्यैर्वा शब्दैः सभ्याः प्रतिपादनीयाः । तदप्रतिपादक
शब्दानां तु सकृत् पुनः पुनर्वाभिधानं निरर्थकं न तु पुनरुक्तमिति । यदपि अर्था
दापन्नस्य स्वशब्देन पुनर्वचनं पुनरुक्तमुक्तं यथा असत्सु मेघेषु वृष्टिर्न भवतीत्युक्ते अर्था
दापद्यते सत्सु भवतीति तत् कण्ठेन कथ्यमानं पुनरुक्तं भवति, अर्थगत्यर्थे हि शब्दप्रयोगे
प्रतीतेऽर्थे किं तेनेति ? । एतदपि प्रतिपन्नार्थप्रतिपादकत्वेन वैयर्थ्यान्निग्रहस्थानं
नान्यथा । तथा चेदं निरर्थकान्न 829

विशेष्ये॰--डे॰ ।

विशिष्येतेति १३ ।

पर्षदा विदितस्य वादिना त्रिरभिहितस्यापि यदप्रत्युच्चारणं तदननुभाषणं
नाम निग्रहस्थानं भवति, अप्रत्युच्चारयत्830 न् किमाश्रयं दूषणमभिदधतीति831 ॰दधीतेति ।
अत्रापि किं सर्वस्य वादिनोक्तस्याननुभाषणम् उत⁸³²

उत यत्नान्तरीयिका॰--ता॰ । उत प्रयत्नानन्तरीयिका--डे॰ ।

यन्नान्तरीयिका साध्यसिद्धिस्तस्येति ? ।
तत्राद्यः पक्षोऽयुक्तः, परोक्तमशेषमप्रत्युच्चारयतोऽपि दूषणवचनाव्याघातात् । यथा सर्वम
नित्यं सत्त्वादित्युक्ते--सत्त्वादित्ययं हेतुर्विरुद्ध इति हेतुमेवोच्चार्य विरुद्धतोद्भाव्यते--क्षण
[p. 71 ] क्षयाद्येकान्ते सर्वथार्थक्रियाविरोधात् सत्त्वानुपपत्तेरिति च समर्थ्यते । ता833

तावता परो॰--डे॰ ।

वता च परोक्त
हेतोर्दूषणात्किमन्योच्चारणेन ? । अतो यन्नान्तरीयिका साध्यसिद्धिस्तस्यैवाप्रत्युच्चारणमन
नुभाषणं प्रतिपत्तव्यम् । अथैवं दूषयितुमसमर्थः शास्त्रार्थपरिज्ञानविशेषविकलत्वात्;
तदायमुत्तराप्रतिपत्तेरेव तिरस्क्रियते न पुनरननुभाषणादिति १४ ।

पर्षदा विज्ञातस्यापि वादिवाक्यार्थस्य प्रतिवादिनो यदज्ञानं तदज्ञानं नाम
निग्रहस्थानं भवति । अविदितोत्तरविषयो हि क्वोत्तरं ब्रूयात् ? । न चाननुभाषणमेवेदम्,
ज्ञातेऽपि वस्तुन्यनुभाषणासामर्थ्यदर्शनात् । एतदप्यसाम्प्रतम्, प्रतिज्ञाहान्यादिनिग्रहस्था
नानां भेदा834

भेदमा॰--डे॰ ।

भावानुषङ्गात्, तत्राप्यज्ञानस्यैव सम्भवात् । तेषां तत्प्रभेदत्वे वा निग्रहस्थान
प्रतिनियमाभावप्रसङ्गः, परोक्तस्याऽर्धाऽज्ञानादिभेदेन निग्रहस्थानानेकत्वप्रसङ्गात् १५ ।

परपक्षे गृहीतेऽप्यनुभाषितेऽपि तस्मिन्नुत्तराप्रतिपत्तिरप्रतिभा नाम निग्रह
स्थानं भवति । एषाप्यज्ञानान्न भिद्यते १६ ।

कार्यव्यासङ्गात् कथाविच्छेदो विक्षेपः न्यायसू॰ ५. २. १९ नाम
निग्रहस्थानं भवति । सिषाधयिषितस्यार्थस्याशक्यसाधनतामवसाय कथां विच्छिनत्ति-
इदं मे करणीयं परिहीयते, पीनसेन कण्ठ उपरुद्धः इत्याद्यभिधाय कथां विच्छिन्दन्
विक्षेपेण पराजीयते । एतदप्यज्ञान⁸³⁵

--॰नतो न भिद्यते । स्व॰--मु--पा॰ ।

तो नार्थान्तरमिति १७ ।

स्वपक्षे परापादितदोषमनुद्धृत्य तमेव परपक्षे प्रतीपमापादयतो मतानुज्ञा
नाम निग्रहस्थानं भवति । चौरो भवान् पुरुषत्वात् प्रसिद्धचौरवदित्युक्ते--भवानपि चोरः
पुरुषत्वादिति ब्रुवन्नात्मनः परापादितं चौरत्वदोषमभ्युपगतवान् भवतीति मतानुज्ञया
निगृह्यते । इदमप्यज्ञानान्न भिद्यते । अनैकान्तिकता वात्र हेतोः; स ह्यात्मीयहेतोरा836

--॰रा
त्मीयेनैव--डे॰ ।

त्मनैवा
नैकान्तिकतां दृष्ट्वा प्राह--भवत्पक्षेऽप्ययं दोषः समानस्त्वमपि पु837

पुरुषो भवसी॰--डे॰ ।

रुषोऽसीत्यनैकान्तिकत्व
मेवोद्भावयतीति १८ ।

निग्रहप्राप्तस्यानिग्रहः पर्यनुयोज्योपेक्षणं नाम निग्रहस्थानं भवति । पर्य
नुयोज्यो नाम निग्रहोपपत्त्यावश्यं नोदनीयः इदं ते निग्रहस्थानमुपनतमतो निगृहीतो
ऽसि इत्येवं वचनीयस्तमुपेक्ष्य न निगृह्णाति यः स पर्यनुयोज्योपेक्षणेन निगृह्यते । एतच्च
कस्य निग्रहः इत्यनुयुक्तया परिषदोद्भावनीयं न त्वसावात्मनो दोषं विवृणुयात् अहं
निग्राह्यस्त्वयोपेक्षितः इति । एतदप्यज्ञानान्न भिद्यते १९ ।

अनिग्रहस्थाने निग्रहस्था838

--॰स्थानाभियो॰--मु--पा॰ ।

नानुयोगो निरनुयोज्यानुयोगः
न्यायसू॰ ५. २. २२ नाम निग्रहस्थानं भवति । उपपन्नवादिनमप्रमादिनमनिग्रहार्हमपि
निगृहीतोऽसि इति यो ब्रूयात्स एवाभूतदोषोद्भावनान्निगृह्यते । एतदपि नाज्ञानाद्व्यति
रिच्यते २० ।

[p. 72 ]

सिद्धान्तमभ्युपेत्यानियमात्कथाप्रसङ्गोऽपसिद्धान्तः न्यायसू॰ ५.
२. २३ नाम निग्रहस्थानं भवति । यः प्रथमं कञ्चित् सिद्धान्तमभ्युपगम्य कथामुप
क्रमते । तत्र च सिषाधयिषितार्थसाधनाय परोपालम्भाय वा सिद्धान्तविरुद्धमभिधत्ते
सोऽपसिद्धान्तेन निगृह्यते । एतदपि प्रतिवादिनः प्रतिपक्षसाधने सत्येव निग्रहस्थानं
नान्यथेति २१ ।

हेत्वाभासाश्च यथोक्ताः न्यायसू॰ ५. २. २४ असिद्धविरुद्धादयो
निग्रहस्थानम् । अत्रापि विरुद्धहेतूद्भावनेन प्रतिपक्षसिद्धेर्निग्रहाधिकरणत्वं युक्तम्, असि
द्धाद्युद्भावने तु प्रतिवादिना प्रतिपक्षसाधने कृते तद्युक्तं नान्यथेति २२ ॥ ३४ ॥

तदेवमक्षपादोपदिष्टं पराजयाधिकरणं परीक्ष्य सौगतागमितं839

--॰मितं परी॰--ता॰ ।

तत् परीक्ष्यते--

ना840

नासाध॰--ता--मू॰ ।

प्यसाधनाङ्गवचनादोषोद्भाव⁸⁴¹

इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचितायां प्रमाणमी
मांसायां द्वितीयस्याध्यायस्य कियन्ति सूत्राणि ॥ श्रीवामातनयाय नमः ॥ शुभं भवतु लेखकपाठकाय
सदा ॥ छ ॥--सं-मू॰ ।

ने ॥ ३५ ॥

स्वपक्षस्यासिद्धिरेव पराजयो न असाधनाङ्गवचनम् अदोषोद्भावनम्
च । यथाह धर्मकीर्त्तिः-

असाधनाङ्गवचनमदोषोद्भावनं द्वयोः ।

निग्रहस्थानमन्यत्तु न युक्तमिति नेष्यते ॥--वादन्यायः का॰ १

अत्र हि स्वपक्षं साधयन् असाधयन् वा वादिप्रतिवादिनोरन्यतरोऽसाध
नाङ्गवचनाददोषोद्भावनाद्वा परं निगृह्णाति ? । प्रथमपक्षे स्वपक्षसिद्ध्यैवास्य पराजया
दन्योद्भावनं व्यर्थम् । द्वितीयपक्षे असाधनाङ्गवचनाद्युद्भावनेपि842

--॰पि कस्य॰--ता॰ ।

न कस्यचिज्जयः, पक्ष
सिद्धेरुभयोरभावात् ।

यच्चास्य व्याख्यानम्--साधनं सिद्धिस्तदङ्गं त्रिरूपं लिङ्गं तस्यावचनम्-
तूष्णीम्भावो यत्किञ्चिद्भाषणं वा, साधनस्य वा त्रिरूपलिङ्गस्याङ्गं समर्थनं
विपक्षे बाधकप्रमाणोपदर्शनरूपं तस्यावचनं वादिनो निग्रहस्थानमिति--तत् पञ्चावयव
प्रयोगवादिनोऽपि समानम् । शक्यं हि तेनाप्येवं वक्तुं सिद्ध्यङ्गस्य पञ्चावयवप्रयोग
स्यावचनात् सौगतस्य वादिनो निग्रहः । ननु चास्य तदवचनेऽपि843

--॰पि निग्र॰--डे॰ ।

न निग्रहः,
प्रतिज्ञानिगमनयोः प⁸⁴⁴

पक्षधर्मोपक्षधर्मोपसं॰--डे॰
पक्षधर्मापक्षधर्मापसं--मु॰ ।

क्षधर्मोपसंहारसामर्थ्येन गम्यमानत्वात्, गम्यमानयोश्च वचने
पुनरुक्तत्वानुषङ्गात्, तत्प्रयोगेऽपि हेतु845

हेतुना प्रयो॰--ता॰ ।

प्रयोगमन्तरेण साध्यार्थाप्रसिद्धेः; इत्यप्यसत्,
पक्षधर्मोपसंहारस्याप्येव⁸⁴⁶

--॰प्येवं वच॰--डे॰ ।

मवचनानुषङ्गात् । अथ सामर्थ्याद्गम्यमानस्यापि यत् सत् तत् सर्वं
क्षणिकं यथा घटः, संश्च शब्द इति पक्षधर्मोपसंहारस्य व⁸⁴⁷

वचनहे॰--डे॰ ।

चनं हेतोरपक्ष⁸⁴⁸

--॰क्षधर्मत्वे त्वसि॰--डे॰ ।

धर्मत्वेना
[p. 73 ] सिद्धत्वव्यवच्छेदार्थम्; तर्हि साध्याधारसन्देहापनोदार्थं गम्यमानाया अपि
प्रतिज्ञायाः, प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयानामेका849

--॰कार्थप्रतिप्रद॰--मु । ॰कार्थप्रतिज्ञाप्रद॰--डे॰ ।

र्थत्वप्रदर्शनार्थं निगमनस्य वचनं किं
न स्यात् ? । नहि प्रतिज्ञादीनामेकार्थत्वोपदर्शनमन्तरेण सङ्गतत्वं घटते, भिन्नविषय
प्रतिज्ञादिवत् । ननु प्रतिज्ञातः साध्यसिद्धौ हेत्वादिवचनमनर्थकमेव स्यात्, अन्यथा
नास्याः साधनाङ्गतेति चेत्; तर्हि भवतोऽपि हेतुतः साध्यसिद्धौ दृष्टान्तोऽनर्थकः
स्यात्, अन्यथा नास्य साधनाङ्गतेति समानम् । ननु साध्यसाधनयोर्व्याप्तिप्रदर्शनार्थ
त्वात् नानर्थको दृष्टान्तः, तत्र तदप्रदर्शने हेतोरगमकत्वात्; इत्यप्ययुक्तम्, सर्वानित्यत्व
साधने सत्त्वादेर्दृष्टान्तासम्भवतोऽगमकत्वानुषङ्गात् । विपक्षव्यावृत्त्या सत्त्वादेर्गमकत्वे
वा सर्वत्रापि हेतौ तथैव गमकत्वप्रसङ्गात् दृष्टान्तोऽनर्थक एव स्यात् । विपक्षव्यावृत्त्या
च हेतुं समर्थयन् कथं प्रतिज्ञां प्रतिक्षिपेत् ? । तस्याश्चानभिधाने क्व हेतुः साध्यं वा
वर्तते ? । गम्यमाने प्रतिज्ञाविषय एवेति चेत्; तर्हि गम्यमानस्यैव हेतोरपि समर्थनं
स्यान्न तूक्तस्य । अथ गम्यमानस्यापि हेतोर्मन्दमतिप्रतिपत्त्यर्थं वचनम्; तथा प्रतिज्ञा
वचने कोऽपरितोषः ? ।

यच्चेदमसाधनाङ्गमित्यस्य व्याख्यानान्तरम्--साधर्म्येण हेतोर्वचने वैधर्म्य
वचनम्, वैधर्म्येण च प्रयोगे साधर्म्यवचनं गम्यमानत्वात् पुनरुक्तमतो न साधनाङ्गम्;
इत्यप्यसाम्प्रतम्, यतः सम्यक्साधनसामर्थ्येन स्वपक्षं साधयतो वादिनो निग्रहः
स्यात्, असाधयतो वा ? । प्रथमपक्षे न साध्यसिद्ध्यप्रतिबन्धिवचनाधिक्योपालम्भमात्रे
णास्य निग्रहः, अविरोधात् । नन्वेवं नाटकादिघोषणतोऽप्यस्य निग्रहो न स्यात्; सत्य
मेतत्, स्वसाध्यं प्रसाध्य नृत्यतोऽपि दोषाभावाल्लोकवत्, अन्यथा ताम्बूलभक्षण
भ्रूक्षेप-खाट्कृत-हस्तास्फालनादिभ्योऽपि सत्यसाधनवादिनोऽपि निग्रहः स्यात् । अथ
स्वपक्षमप्रसाधयतोऽस्य ततो निग्रहः; नन्वत्रापि किं प्रतिवादिना स्वपक्षे साधिते
वादिनो वचनाधिक्योपालम्भो निग्रहो लक्ष्येत, असाधिते वा ? । प्रथमपक्षे स्वपक्षसिद्ध्यै
वास्य निग्रहाद्वचनाधिक्योद्भावनमनर्थकम्, तस्मिन् सत्यपि पक्षसिद्धिमन्तरेण जया
योगात् । द्वितीयपक्षे तु युगपद्वादिप्रतिवादिनोः पराजयप्रसङ्गो जयप्रसङ्गो वा स्यात्,
स्वपक्षसिद्धेरभावाविशेषात् ।

ननु न स्वपक्षसिद्ध्यसिद्धिनिबन्धनौ जयपराजयौ, तयोर्ज्ञानाज्ञाननिबन्धन
त्वात् । साधनवादिना हि साधुसाधनं ज्ञात्वा वक्तव्यम्, दूषणवादिना च दूषणम् । तत्र
सा850

साधर्म्यवचनाद्वार्थस्य--डे॰ ।

धर्म्यवचनाद्वैधर्म्यवचनाद्वाऽर्थस्य प्रतिपत्तौ तदुभयवचने वादिनः प्रतिवादिना सभा
यामसाधनाङ्गवचनस्योद्भावनात् साधुसाधनाज्ञानसिद्धेः पराजयः । प्रतिवादिनस्तु तद्दू
षणज्ञाननिर्णयाज्जयः स्यात्; इत्यप्यविचारितरमणीयम्, यतः स प्रतिवादी सत्साधन
वादिनः साधनाभासवादिनो वा वचनाधिक्यदोषमुद्भावयेत् ? । तत्राद्यपक्षे वादिनः कथं
साधुसाधनाज्ञानम्, तद्वचनेयत्ताज्ञानस्यैवाभावात् ? । द्वितीयपक्षे तु न प्रतिवादिनो
दूषणज्ञानमवतिष्ठते साधनाभासस्यानुद्भावनात् । त⁸⁵¹

--॰तदव॰--डे॰ ।

द्वचनाधिक्यदोषस्य ज्ञानात् दूषणज्ञो
[p. 74 ] ऽसाविति चेत्; साधनाभासाज्ञानाददूषणज्ञोऽपीति नैका852

नैकान्ततो जयेत्--डे॰ ।

न्ततो वादिनं जयेत्, तददोषो
द्भावनलक्षणस्य पराजयस्यापि निवारयितुमशक्तेः । अथ वचनाधिक्यदोषोद्भावनादेव
प्रतिवादिनो जयसिद्धौ साधनाभासोद्भावनमनर्थकम्; नन्वेवं साधनाभासानुद्भावना
त्तस्य पराजयसिद्धौ वचनाधिक्योद्भावनं कथं जयाय प्रकल्पेत ? । अथ वचनाधिक्यं
साधनाभा853

--॰भासं चोद्भा॰--डे॰ ।

सं वोद्भावयतः प्रतिवादिनो ज⁸⁵⁴

जयति कथम्--डे॰ ।

यः; कथमेवं साधर्म्यवचने वैधर्म्यवचनं
वैधर्म्यवचने वा साधर्म्यवचनं पराजयाय प्रभवेत् ? । कथं चैवं वादिप्रतिवादिनोः पक्षप्रति
पक्षपरिग्रहवैयर्थ्यं न स्यात्, क्वचिदेकत्रापि पक्षे साधनसामर्थ्यज्ञानाज्ञानयोः सम्भवात् ?
न खलु शब्दादौ नित्यत्वस्यानित्यत्वस्य वा परीक्षायामेकस्य साधनसामर्थ्ये ज्ञानमन्यस्य
चाज्ञानं जयस्य पराजयस्य⁸⁵⁵

--॰स्य निब॰--ता॰ ।

वा निबन्धनं न भवति । युगपत्साधनासामर्थ्यज्ञाने च
वादिप्रतिवादिनोः कस्य जयः पराजयो वा स्यादविशेषात् ? । न कस्यचिदिति चेत्; तर्हि
साधनवादिनो वचनाधिक्यकारिणः साधनसामर्थ्याज्ञानसिद्धेः प्रतिवादिनश्च वचना
धिक्यदोषोद्भावनात्तद्दोषमा856

--॰मात्रे ज्ञा॰--ता॰ ।

त्रज्ञानसिद्धेर्न कस्यचिज्जयः पराजयो वा स्यात् । नहि यो
यद्दोषं वेत्ति स तद्गुणमपि, कुतश्चिन्मारणशक्तौ वेदनेऽपि 857

विषयद्र॰--ता॰ ।

विषद्रव्यस्य कुष्ठापनयन
शक्तौ संवेदनानुदयात् । तन्न तत्सामर्थ्यज्ञानाज्ञाननिबन्धनौ जयपराजयौ व्यवस्थाप
यितुं शक्यौ, यथोक्तदोषानुषङ्गात् । स्वपक्षसिद्ध्यसिद्धिनिबन्धनौ तु तौ निरवद्यौ पक्ष
प्रतिपक्षपरिग्रहवैयर्थ्याभावात् । कस्यचित् कुतश्चित् स्वपक्षसिद्धौ858

--॰सिद्धो निश्चि॰--डे॰ ।

सुनिश्चितायां परस्य
तत्सिद्ध्यभावतः सकृज्जयपराजयप्रसङ्गात् ।

यच्चेदमदोषोद्भावनमित्यस्य व्याख्यानम्--प्रसज्यप्रतिषेधे दोषोद्भावनाभाव
मात्रम्-अदोषोद्भावनम्, पर्युदासे तु दोषाभासानामन्यदोषाणां चोद्भावनं प्रतिवादिनो निग्रह
स्थानमिति--तत् वादिनाऽदोषवति साधने प्रयुक्ते सत्यनुमतमेव यदि वादी स्वपक्षं साध
येन्नान्यथा । वचनाधिक्यं तु दोषः प्रागेव प्रतिविहितः । यथैव हि पञ्चावयवप्रयोगे
वचनाधिक्यं859

--॰क्यं
यथा नि॰--डे॰ ।

निग्रहस्थानं तथा त्र्यवयवप्रयोगे न्यूनतापि स्याद्विशेषाभावात् । प्रतिज्ञा
दीनि हि पञ्चाप्यनुमाना860

--॰मानं प्र॰--डे॰ ।

ङ्गम्-- प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनान्यवयवाः
न्यायसू॰ १. १. ३२ इत्यभिधानात् । तेषां मध्येऽन्यतमस्याप्यनभिधाने न्यूनताख्यो दोषो
ऽनुषज्यत एव हीनमन्यतमेनापि न्यूनम् न्यायसू॰ ५. २. १२ इति वचनात् ।
ततो जयेतरव्यवस्थायां नान्यन्निमित्तमुक्तान्निमित्तादित्यलं प्रसङ्गेन ॥ ३५ ॥

अयं च प्रागुक्तश्चतुरङ्गो वादः कदाचित्पत्रालम्बनमप्यपेक्षतेऽतस्तल्लक्षण
मत्रावश्याभिधातव्यं यतो नाविज्ञातस्वरूपस्यास्यावलम्बनं जयाय प्रभवति न चावि
ज्ञातस्वरूपं परपत्रं भेत्तुं शक्यमित्याह⁸⁶¹

॥ छ ॥ श्रीः ॥ छ ॥ मङ्गलम् ॥ महाश्रीः ॥ छ ॥ श्री ॥--ता॰ ।
--॰ मित्याहुः । इत्याचार्यश्री ५ श्रीहेमचन्द्रविरचितायाः प्रमाणमीमांसायास्तद्वृत्तेश्च द्वितीयस्याध्यायस्य प्रथमाह्निकं
समाप्तम् ॥ श्री ॥ संवत् १७०७ वर्षे मार्गशीर्षमासे कृष्णतृतीयायां पुण्यतिथौ रविवासरे श्रीअणहिल्लपुरपत्तनमध्ये
पुस्तकं लिखितमिदं ॥ छ ॥ शुभं भवतु ॥ श्रीकल्याणमस्तु ॥ १ ॥ श्री ॥ १ ॥ छ ॥ छ ॥ १ ॥--डे॰ ।

--

Notes

1 | तत्त्वश्रद्धानं सामान्यज्ञानं वा दर्शनम् । Return
2 | ॰रचित॰ । Return
3 | प्रेत्य जिनधर्मप्राप्तिर्बोधिस्तस्य बीजं सम्यक्त्वम् । Return
4 | कस्य सत्कानि ? Return
5 | वृथाभिनिवेशेन । Return
6 | --॰व्याख्याने प्रेक्षा॰-ता॰ । Return
7 | अस्य--शास्त्रस्य । Return
8 | आयुष्मन्तः श्रोतारोऽस्मिन् । Return
9 | आदेः स्तुति-नामसङ्कीर्त्तने । Return
10 | -॰र्थिना शास्त्रका॰ डे॰ मु॰ । Return
11 | आदिग्रहणात् विपर्ययानध्यवसायौ । Return
12 | सङ्ख्याद्वारेण भेदकथनं विभागः, यथा प्रमाणं द्वेधा । प्रत्यक्षं परोक्षं च । १. १. ९-१० । Return
13 | -॰स्तु लक्ष॰-ता॰ । Return
14 | अङ्गम्-अवयवः कारणमिति यावत् । Return
15 | -॰तीयसू॰-डे॰ । Return
16 | परिशोधितः प्रमाणानां मार्गोऽनेकान्तात्मकं वस्तु यैः । Return
17 | अधिगमाय शास्त्रस्य प्रवृत्तिर्न वाक्कलहाय । Return
18 | ज्ञानदर्शनचारित्ररूपोपायसहितस्य । Return
19 | प्रतिपक्षः संसारः । Return
20 | यथा अकलङ्केन 20 ? इयं टिप्पणकारस्य भ्रान्तिः मूलादायाता भाति । वस्तुतः प्रमाणपरीक्षा न अकलङ्ककृता किन्तु विद्यानन्दकृता -सम्पा॰ । Return
20 | ? Return
22 | अनेकान्तात्मकवस्तुरूपो मार्गो यस्य मोक्षस्य । Return
23 | व्यक्तिरूपे धर्मिणि, तद्यथा विवादाध्यासितं घटप्रत्यक्षं सम्यगर्थनिर्णयात्मकम्, प्रत्यक्षत्वादिति । Return
24 | न दृष्टान्तोऽनुमानाङ्गम् १. २. १८ इति सूत्रे । Return
25 | प्रथमाक्षसन्निपातेन यत् ज्ञानम् । यद्यप्यनध्यवसाय एव निर्विकल्पकं तथाप्याहत्य सौगतमतनिराकरणा याविकल्पकत्वेनेति पदम् । Return
26 | --॰ल्पत्व॰--डे॰ । Return
27 | आदिपदात् ज्ञातृव्यापारः । Return
28 | अर्थ्यमानत्वात् । Return
29 | शकधृष ... हैमश॰ ५. ४. ९० इति तुम् । Return
30 | योग्यः । Return
31 | तत्तु निर्ण॰--ता॰ । Return
32 | जडत्वात् । Return
33 | सम्भवे व्यभिचारे च विशेषणमर्थवद् भवति । Return
34 | निश्चयात्मकम् । Return
35 | स्वनिर्णयः । Return
36 | पुरुषस्य । Return
37 | स्वनिर्णयो पलम्भ॰ । Return
38 | अनवस्थादोषेण । Return
39 | अर्थोऽस्यास्तीत्येवंरूपो व्यवहारः । Return
40 | न चेतत् ज्ञा॰--डे॰ । Return
41 | अर्थो पलम्भोपलम्भः । Return
42 | अर्थापत्तिज्ञाने । Return
43 | अर्थापत्त्यन्तरस्यापि ज्ञानार्थं पुनरप्यर्थापत्त्यन्तरं कल्प⁴³ ल्प्य मित्यनवस्था । Return
43 | ल्प्य Return
45 | यदा त्वर्थापत्त्यन्तरस्य त्वर्थाप्रत्यन्तरस्य प्रस्तुतार्थापत्तेः ज्ञानं तदेतरेतराश्रयः । Return
46 | कर्मत्वात् । Return
47 | --॰मिति न अज्ञा॰--ता॰ । Return
48 | आदेः संशयादिनिरासः । Return
49 | ज्ञानान्तरानपेक्षितव्यापारम् । Return
50 | घटविषयम् । Return
51 | --॰ज्ञानप्रा॰--डे॰ । Return
52 | केवलान्वय्यनुमानम् । Return
53 | ज्ञानान्तरम् । Return
54 | लक्षणं वाच्यं--डे॰ । Return
55 | --॰वाहिकज्ञाना॰- डे॰ । Return
56 | स्वस्य अपूर्वार्थस्य च । Return
57 | तथापू॰--डे॰ । त्तवेति प्रत्यं...भट्टः 57 ? । Return
57 | ? Return
59 | प्राभाकराः । Return
60 | --॰हिकज्ञा॰--डे॰ । Return
61 | गृहीतार्थग्राहिज्ञाननिरासायेत्यर्थः । Return
62 | दीयते--डे॰ । Return
63 | स्वरूपम् । Return
64 | उभयेत्युपलक्षणम् आ⁶⁴ व्यादिकोटिसंस्पर्शेऽपि संशयस्य सद्भावात् । Return
64 | व्या Return
66 | --॰टिसंस्प॰--डे॰ । Return
67 | --॰दिद्रव्ये॰--डे॰ । Return
68 | उल्मुकादौ । Return
69 | प्रमाणम् । तद्धि संवि॰--डे॰ । Return
70 | स्व Return
71 | तस्य प्रथमज्ञानस्य गोचरो विषयो जलादिः, स गोचरो यस्य द्वितीयज्ञानस्य । Return
72 | तस्य ज्ञानस्य गोचरोऽग्न्यादिस्तदविनाभूतो धूमादिः । Return
73 | पूर्वप्रवर्तकज्ञानं--डे॰ । Return
74 | तत्--स्वतः प्रामाण्यम् । Return
75 | लिङ्गग्रहणपरिणामि । Return
76 | तदेकदेशविष॰--डे॰ । Return
77 | तदेकविषयसंवादकज्ञानान्तरादीनाम् । Return
78 | वाक्या नाम् । Return
79 | स-ज्ञानलक्षणोऽर्थः । Return
80 | तस्योपलब्धत्वकारणम् । Return
81 | अर्थोपलम्भः । Return
82 | संगतो व्यवहारः प्रयोजनमस्येति । Return
83 | अविकल्पकस्य । Return
84 | दृश्यविकल्प्यावर्थावेकीकृत्य --तत्त्वोप॰ लि॰ पृ॰ १११; बृहतीप॰ १. १. ५-पृ॰ ५३--सम्पा॰ । Return
85 | श्य Return
86 | ल्प्य Return
87 | तत्शब्देन । Return
88 | --॰क्षं च परो॰--डे॰ मु॰ सं-मू॰ । Return
89 | विषयमिन्द्रि॰--ता॰ । Return
90 | --॰क्षमितिपूर्व॰--डे॰ । Return
91 | सुखेनास्ते॰--डे॰ । Return
92 | इत्यत्रा॰--डे॰ । Return
93 | --॰वे भावा॰--डे॰ । Return
94 | घटादि न भव॰--डे॰ । Return
95 | तदभावग्रहण॰--डे॰ । Return
96 | चाभावग्रहणमपि--डे॰ । Return
97 | अन्यथा सङ्की॰--डे॰ । Return
98 | --॰दिनाभावां॰--ता॰ । Return
99 | प्रमाणमिति । विभाग॰--ता॰ । Return
100 | टुक्षु-रु-कुंक् शब्दे- गण--II 26, 27, 28 । उणादौ स्थाक्षुतोरूच्च १८५ इति णे क्षूणमपराधः । Return
101 | शब्दानु॰--डे॰ । Return
102 | प्रत्यक्षस्य परा॰--डे॰ । Return
103 | बहुमान॰ । Return
104 | ज्ञानावरणीयादीनाम्--डे॰ । Return
105 | चन्द्रादेरिव--ता॰ । Return
106 | --॰पवनप्राय॰--ता॰ । Return
107 | विलयस्य चेति--डे॰ मु॰ । Return
108 | --॰सहितानुवृत्त रूप॰--डे॰ । Return
109 | विषयविनिर्भित--डे॰ मु॰ । Return
110 | --॰बलोपजनितध॰--डे॰ मु॰ । Return
111 | --॰श्रयम्--ता॰ । Return
112 | --॰पादौ ह्यम॰--ता॰ । Return
113 | अत्र जवनो इत्येव सम्यक्, तस्यैव शङ्करेण व्याख्यातत्वात् । Return
114 | वेद्यं--श्वेता॰ । Return
115 | य Return
116 | --॰जन्मकयोगि॰--डे॰ मु॰ । Return
117 | अप्रतिघातम् । Return
118 | अतिवृष्टिरनावृष्टिर्मूषकाः शलभाः शुकाः स्वचक्रं परचक्रं च सप्तैता ईतयः स्मृताः ॥ --मु--टि॰ Return
119 | मरको मारिः । Return

120

अतिशयाः ३४-

तेषां च देहोद्भुतरूपगन्धो निरामयः स्वेदलवोज्झितश्च ।

श्वासोऽब्जगन्धो रुधिरामिषं तु गोक्षीरधाराधवलं ह्यविस्रम् ॥ १ ॥

आहारनीहारविधिस्त्वदृश्यश्चत्वार एतेऽतिशयाः सहोत्थाः ।

क्षेत्रे स्थितिर्योजनमात्रकेऽपि नृदेवतिर्यग्जनकोटिकोटेः ॥ २ ॥

वाणी नृतिर्यक्सुरलोकभाषा संवादिनी योजनगामिनी च ।

भामण्डलं चारु च मौलिपृष्ठे विडम्बिताहर्पतिमण्डलश्रि ॥ ३ ॥

साग्रे च गव्यूतिशतद्वये रुजा वैरेतयो मार्यतिवृष्ट्यवृष्टयः ।

दुर्भिक्षमन्यस्वकचक्रतो भयं स्यान्नैत एकादश कर्मघातजाः ॥ ४ ॥

खे धर्मचक्रं चमराः सपादपीठं मृगेन्द्रासनमुज्ज्वलं च ।

छत्रत्रयं रत्नमयध्वजोऽङ्घ्रिन्यासे च चामीकरपङ्कजानि ॥ ५ ॥

वप्रत्रयं चारु चतुर्मुखाङ्गता चैत्यद्रुमोऽधोवदनाश्च कण्टकाः ।

द्रुमानतिर्दुन्दुमिनाद उच्चकैर्वातोऽनुकूलः शकुनाः प्रदक्षिणाः ॥ ६ ॥

गन्धाम्बुवर्षं बहुवर्णपुष्पवृष्टिः कचश्मश्रुनखाप्रवृद्धिः ।

चतुर्विधामर्त्यनिकायकोटिर्जघन्यभावादपि पार्श्वदेशे ॥ ७ ॥

ऋतूनामिन्द्रियार्थानामनुकूलत्वमित्यमी ।

एकोनविंशतिर्दैव्याश्चतुस्त्रिंशच्च मीलिताः ॥ ८ ॥ अभिधा॰ १. ५६--६३ मु--टि॰

Return

121 | लोभेन च सम्म॰--डे॰ । Return
122 | प्रमाणोपपन्न॰ । Return
123 | निवर्तमानम् । 123 तद्धि यदि मु॰ । Return
123 | तद्धि Return
125 | द्धि Return
126 | --॰साक्षात्करणम॰--डे॰ । Return
127 | उपज्ञा ज्ञानमाद्यं स्यात्--अभि॰ ६. ९--सम्पा॰ । Return
128 | अष्टादशं एकोनर्विशतितमं चेति सूत्रद्वयं ता-मू॰ प्रतौ भेदकचिह्न भदेकचिह्नं विना एकसूत्रत्वेन लिखितं दृश्यते । Return
129 | क्षेत्रतश्च--ता॰ । Return
130 | मनोलक्षणे । Return
131 | इन्द्रियज्ञा॰--ता॰ । Return
132 | --॰सुखादिस्वसं॰--मु॰ । Return
133 | भेदेनोक्तम्--डे॰ मु॰ । Return
134 | इन्द्रियाणि इत्यन्तमेकं भेदानि इत्यन्तं च अपरम् इति सूत्रद्वयं सं-मू॰ प्रतौ दृश्यते । Return
135 | रोहिणिकापेचिका--डे॰ । Return
136 | तुबरका॰--ता॰ । तुंबुरक--मु॰ । Return
137 | त्रिपुस--डे॰ । Return
138 | बीजककर्पा॰- ता॰ । Return
139 | वठर-डे॰ । Return
140 | पुस्तित्रिका--डे॰ । पुस्तिका-मु॰ । Return
141 | हेतूनि वाक्-डे॰ । Return
142 | --॰हेतूनामेवेन्द्रि॰--ता॰ । Return
143 | --॰र्थाभेदात्-डे॰ । Return
144 | तेषामेकत्वसङ्कलनज्ञानजनकत्वाभावप्रसङ्गात्--तत्त्वार्थश्लोकवा॰ पृ॰ ३२७ । Return
145 | सङ्कलन Return
146 | -॰स्य व्य॰--ता॰ । Return
147 | द्वाविंशतितमं त्रयोविंशतितमं च सूत्रद्वयमेकत्वेन ता-मू॰ प्रतौ दृश्यते । Return
148 | --॰लब्ध्ययोग्यतया सिद्धेः ता॰ । Return
149 | --॰धानाद्वात्मा--डे॰ । ॰धानाद्ध्यात्मा-मु॰ । Return
150 | प्राधान्यार्थः । Return
151 | स्पर्शादि॰--ता॰ । Return
152 | निबन्धः सर्वद्रव्ये॰--तत्त्वा॰ । Return
153 | मनोपि चेन्द्रि॰--डे॰ । Return
154 | संप्रवर्तते । Return
155 | ॰विलुप्त॰ । Return
156 | किमर्थनिमि॰--ता॰ । Return
157 | प्रका...दात्म॰--ता॰ । Return
158 | ग्राह्यत इति--डे॰ । Return
159 | सार्वज्ञ॰--डे॰ । Return
160 | तस्मात् स्वसाम॰--डे॰ । Return
161 | --॰प्रभवयोः प्रका॰--डे । Return
162 | --॰णाम स एवाभ्यु॰--ता॰ । Return
163 | --॰पेया ततः--डे॰ । Return
164 | पारिणामिककारणतोक्ता--डे॰ । Return
165 | बौद्धानामिव । Return
166 | अनिराकार्यत्वात् । Return
167 | विरुद्धार्थचिन्तनेन । Return
168 | --॰विशेषका॰--डे॰ । Return
169 | शङ्ख॰--डे॰ । Return
170 | स्वविषये निर्णयत्वात्--डे॰ । Return
171 | वैशेषिकाः । Return
172 | धारणा तस्स-विशेषा॰ । Return
173 | --॰दविच्युतिविर॰--डे॰ । Return
175 | --॰टीयं ज्ञान॰--डे॰ । Return
174 | --॰टीयं ज्ञान॰--डे॰ । Return
176 | --॰त्येवं प्र॰--डे । Return
177 | --॰ल्पकं स॰--डे । Return
178 | --॰ल्पकं वा । तयो॰--डे॰ । Return
179 | काचाभ्रपटलस्फ॰--डे॰ । Return
180 | --॰स्यार्थस्य--डे॰ । Return
181 | --॰न्निकर्षेण व्य॰--ता॰ । Return
182 | --॰गादिसन्नि॰--डे॰ । Return
183 | रहितम् तथापोढम्--डे॰ । रहितम् तयापोढम्--मु॰ । Return
184 | वायससदसन¹⁸⁴ वायसदशनपरी॰--ता॰ । Return
184 | वायसदशन Return
186 | एतत्समानम्--काकस्य कति वा दन्ता मेषस्याण्डं कियत्पलम् । गर्दभे कति रोमाणीत्येषा मूर्खविचारणा ॥--मु--टि॰ Return

187

शिखण्डिन्--खयंवरे वृतेन भीष्मेणापाकृता काचिदम्बानाम्नी राजकन्या तपसा पुरुषत्वं प्राप्ता । सैव
शिखण्डीति सञ्ज्ञया व्यवजह्रे । स च स्त्रीपूर्वत्वान्निन्दास्पदम् । ततो भारते युद्धे तं पुरस्कृत्यार्जुनो भीष्मं जघान ।
सोऽपि च शिखण्डी पश्चादश्वत्थाम्ना हतः । --मु-टि॰ ।

Return

188 | --॰वादत्वं--मु॰ । Return
189 | --॰संयोगे--डे॰ । Return
190 | सता सम्प्र--ता॰ डे॰ । Return
191 | तेनैव सम्प्र॰ --मु-पा॰ । Return
192 | तत्सर्वतोव्य॰--डे॰ । Return
193 | --॰कल्पत्वे--डे॰ । Return
194 | दृष्टमति प्रत्य॰--ता॰ । Return
195 | विधेषु इत्यपि पठितुं शक्यं ता॰ प्रतौ । Return
196 | --॰मर्थजाति॰--डे॰ । Return
197 | ध्रौव्याणां योगः । Return
198 | अन्ननिर॰--मु॰ । अणुण्णनिर॰--डे॰ । Return
199 | निरपेक्षौ नयौ । Return
200 | एकत्रिंशत्तमं द्वात्रिंशत्तमं च सूत्रद्वयं सं-मू॰ प्रतौ भेदकचिह्नं विना सहैव लिखितं दृश्यते--सम्पा॰ । Return
201 | --॰क्रियार्थसम॰--डे॰ । Return
202 | --॰त्वाद्वा वस्तुनः--सं-मू॰ । Return
203 | प्रमाणान्वेषणभावनायाम् । Return
204 | यदाहुः--ता॰ । Return
205 | सामर्थ्ये पर॰--ता॰ । Return
206 | कार्याणि । Return
207 | बीजमिलादि॰--डे॰ । Return
208 | क्रियेत इति--डे॰ । Return
209 | --॰न्ध्याद्रेर॰--डे॰ । Return
210 | नियतसम्ब न्धिकृतः । Return
211 | समवायस्य । Return
212 | ॰--त्वम् सम्बन्धत्वे--डे॰ । Return
213 | नियतसम्बन्धिनोर्बीजोपकारयोः सम्बन्धत्वे ऽनयोः समवाय इति विशेषणविशेष्यभावः । Return
214 | कलाशब्देनांशाः । Return
215 | स हि कालान्तरभाविनीः क्रिया इत्यादिको ग्रन्थ आवर्त्तनीयः । Return
216 | तदप्यर्थक्रियाकारित्वं व्यापकं निवर्तमानं स्वव्याप्यं सत्त्वं निवर्तयति । Return
217 | कर्तरि षष्ठी । Return
218 | पर्यायैकान्तवादे । Return
219 | --॰त्वं न सु॰--डे॰ । Return
220 | यदुक्तम्--डे॰ । Return
221 | --॰ता तवा॰--डे॰ । Return
222 | बीजपूरादौ । Return
223 | युगपदेकान्--ता॰ । Return
224 | नित्यस्यैकरूपस्यापि क्रमेणेत्यादिको प्रन्थो न घटते । Return
225 | न हि एकोंश उपादानस्वरूपोऽन्यश्च सहकारिस्वरूपो भवन्मतेऽस्ति । Return
226 | --॰मेणाकारि॰ --डे॰ । Return
227 | --॰वुभावप्यभ्युपा॰--डे॰ । Return
228 | बुद्ध्यादयः । Return
229 | घटरूपादयः । Return
230 | आप्यरूप्या230 पादयः जलादिप रमाणुरूपादीनां नित्यत्वात् । Return
230 | पा Return
232 | --॰भिन्न॰ । Return
233 | पदार्थस॰--डे॰ । Return
234 | अनभ्युपगमबाधितत्वात् एव । Return
235 | संयोगो हि द्रव्ययोरेव । Return
236 | आदेर्गुणत्वकर्मत्वे । Return
237 | केनचित् सम्ब॰--ता॰ मु॰ । Return
238 | भेदाभेदरूपयोः । Return
239 | स्वभावम् । Return
240 | युगपदुभयप्राप्तिः सङ्करः । Return
241 | परस्परविषयगमनं व्यतिकरः । Return
242 | छायेवातपस्य । Return
243 | परोक्तदृष्टान्तं दूषयन्नाह । Return
244 | योगः प्रत्याहारादिस्तं वेत्त्यधीते वा यौगः तद्वेत्त्यधीते हैमश॰ ६. २. ११७ इत्यण् । Return
245 | चित्ररूपस्य एकस्याऽवयविताऽभ्युपगमात् । Return
246 | एकस्यैव पटा॰--डे॰ । Return
247 | विज्ञानस्यैकमाकारं नानाकारकरम्बितम् । Return
248 | द्रव्यपर्यायात्मा । Return
249 | प्रथमद्वितीयकाय²⁴⁹ र्ययोः कालः । Return
249 | र्य Return
251 | --॰क्षणेन परि॰--सं-मू॰ । Return
252 | --॰नास्य क्रियो॰--सं-मू॰ । Return
253 | स्वतन्त्रद्रव्यपर्यायरूपम् । Return
254 | आदेरुप कार्युपकारयोः सम्बम्धः । Return
255 | कान्दिशीको भयद्रुते --अभि॰ चि॰ ३. ३० । Return
256 | क्रमाक्रमौ व्यापकौ तयोः । Return
257 | --॰प्यस्य सत्त्व॰--डे॰ । Return
258 | अर्थक्रियाक्षमं वस्तु अत्रार्थशब्देनोच्यते । Return
259 | अविद्यमान प्रमाणस्य । Return

260

फलात् प्रमाणस्याभेदो भवन्मते । ततश्च फलस्य साध्यत्वेनासत्त्व्रात् प्रमाणस्याप्यसत्त्वप्रसङ्गः ।
असच्च न करणं भवति सिद्धस्यैवाङ्गीकारात् । तथा, प्रमाणात् फलस्य यद्यभेदः तदा प्रमाणस्य सत्त्वात् फल
मपि सदेव स्याद्विद्यमानस्य च न फलत्वं साध्यस्यैव फलत्वाभ्युपगमात् ।

Return

261 | पञ्चत्रिंशत्तमं षट्त्रिंशत्तमं च सूत्र द्वयं ता--मू॰ प्रतौ भेदकचिह्नं विना सहैव लिखितं दृश्यते--सम्पा॰ । Return
262 | कर्मस्था प्र॰--ता--मू॰ । Return

263

तथाहि कर्मस्था कर्तृस्था चेत् 263 स्था च क्रिया प्रतीयते तथा 264 ?
ज्ञानस्यापि । त²⁶⁵ यथाहि वह्निगता तावत् काचिद्दाहिका शक्तिरभ्युपेया यद्व्यापारात् काष्ठानि दग्धानि भवन्ति
तथा काष्ठगता दाहक्रिया काचिदस्ति यस्यास्तानि भस्मीभवन्ति । एवमन्यत्रापि ज्ञानार्थयोर्भावनीयम् ।

Return

263 | स्था च Return
264 | ? Return
265 | य Return
267 | --॰फलं तदि॰--डे॰ । Return
268 | वस्तुत ऐक्येऽपि ज्ञानोन्मुखोऽर्थप्रकाशः अर्थोन्मुखी अज्ञाननिवृत्तिः इति भेदः । Return
269 | अव्यवहितम् । Return
270 | --॰पजननधर्मा॰--सं-मू॰ । Return
271 | --॰धर्मणाम्--ता॰ । Return
272 | एकोनचत्वारिंशत्तमं चत्वारिंशत्तमं च सूत्रद्वयं ता--मू॰ प्रतौ भेदकचिह्नं विना सहैव लिखितं दृश्यते--सम्पा॰ । Return
273 | ईहायाश्चेष्टारूपत्वात् धारणायाश्च संस्काररूपत्वात् अज्ञानत्वमिति परस्य अभिसन्धिः । Return
274 | ज्ञानमुपादानं ययोर्ज्ञानस्योपादनं वा । Return
275 | --॰पेक्षया बु॰--ता॰ । Return
276 | अर्थप्रकाशादीनाम् । Return
277 | --॰क्षितत्वात्--ता॰ । Return
278 | अन्यप्रमाणात् । Return
279 | --॰लत्वव्य॰ --डे॰ । Return
280 | प्रमाणान्तरात् । Return
281 | यथैकात्मगतस्य प्रमाणस्य सम्बन्धि द्वितीयात्मगतं फलं न भवति तथैकात्मगतयो रपि मा भूदत्यन्तभेदस्योभयपक्षयोरप्यविशिष्टत्वात् । Return
282 | --॰तारं कथयति--डे॰ । Return

283

एतत्सूत्रानन्तरं ता--मू॰
प्रतौ एवं लिखितं वर्तते--इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचितायां प्रमाणमीमांसायां प्रथमस्याध्यायस्य प्रथममाह्निकम् ।
सं-मू॰ प्रतौ तु--॰ध्यायस्याद्याह्निकम् ।

Return

284 | बौद्धस्य । Return
285 | एकान्तनाशिनी 285 ? Return
285 | ? Return
287 | अवस्थायाः । Return
288 | --॰वतस्तात्त्वात्--डे॰ । ॰स्थासु तत्तत्त्वात्--तत्त्वसं॰ का॰ २२७ । Return
289 | एकत्वात् । Return
290 | --॰कम् । श्रेयः--ता॰ । Return
291 | अत्र प्रथमं द्वितीयं च सूत्रद्वयं ता--मू॰ प्रतौ भेदकचिह्नं विना सहैव लिखितं दृश्यते--सम्पा॰ । Return
292 | --॰मिज्ञोहा॰--सं-मू॰ । Return
293 | धारणा । Return
294 | स्मृतिजननाभिमुख्यम् । Return
295 | --॰धा अनुस्मृ॰-मु-पा॰ । Return
296 | अभ्या सदशापन्नायां गुणनादौ तदित्याकाराभावात् प्रायिकमिदम् । Return
297 | कुण्डमि॰--डे॰ । Return
298 | --॰वती स्मृ॰--डे॰ । Return
299 | अविसंवादित्वमस्या असिद्धमिति चेदित्याह । Return
300 | यद्यनुभूतेनार्थेन सालम्बनत्वेऽपि स्मृतेरप्रामाण्यमातिष्ठसे तदा प्रत्यक्षस्यापि किं नाप्रामाण्यं भवेदिति एकोद्देशेन तस्यापि निरालम्बनत्वात् । Return
301 | अनुभूतविषय॰ । Return

302

अर्थजन्यत्वात् ज्ञानस्य प्रामाण्याभ्युपगमे मरुमरीचिकादौ जलज्ञानमप्यर्थजन्यत्वात् प्रमाणं स्यात् ।
अथ प्रतिभासमानार्थजन्यं प्रमाणमिष्यते तदानुमानं न स्यात् प्रमाणम् । अनुमानं ह्यनर्थसामान्यप्रतिभासि, न च
तेन जन्यम्, भवन्मते सामान्यस्यावस्तुत्वात् । यत् प्रमाणं तदनर्थजन्य³⁰² तदर्थजमेवेति अतिव्याप्ति 303 ॰वेति
व्याप्तिरपि दुष्टा स्वसंवेदनप्रत्यक्षेण व्यभिचारात् तद्धि स्वात्मविषयं, न च तेन जन्यम् ।

Return

302 | तदर्थज Return
303 | ॰वेति व्याप्ति Return
305 | व्याप्तेरग्रहणेऽग्रहणं त्वप्रमाणत्वात् । Return
306 | रिति ॥ अथ मु-पा । Return
307 | क्वचिद्व्यस्ताभ्यामपि यथेदमस्माद्भिन्नमित्यादिकं प्रत्यभिज्ञानं दर्श नादेव स्मरणरहितात् । तस्मात् भिन्नमित्यादिकं केवलादेव स्मरणात् प्रत्यभिज्ञानम् । Return
308 | मदीयेन गृहस्थितेन गवा सदृशोऽयं गवय इत्यादिकम् अत्र टिप्पणकारेण उभयकारणकत्वं उदाहृतम्--सम्पा॰ । Return
309 | एकत्वसादृ श्यवैसदृश्यादिनाऽर्थद्वयघटनं सङ्कलना । Return
310 | --॰पदै॰--मु॰ । Return
311 | तथा वचनं सत्या॰-डे॰ । Return
312 | संकलनमु॰-डे॰ । Return
313 | अत्र उदीच्येन इति सुचारु । Return
314 | --॰ग्रीवप्र॰--ता॰ । Return
315 | --॰मपसदं--मु॰--॰मपशब्दं--डे॰ । Return
316 | निकृष्टम् । Return
317 | तात्पर्य॰ पृ॰ १९८ । Return
318 | यदाह--ता॰ । Return
319 | सादृश्यसाधनम् । Return
320 | दीर्घम् । Return
321 | अपेक्षका ह्यल्पमहदादिव्यापाराः । Return
322 | अक्षनिरपेक्षं मानसं ज्ञानं विकल्पः । Return
323 | प्रमाणान्तरं प्राप्नोति । Return
324 | उपमानमिति सूत्रावयवयोगः । Return
325 | उपमानं द्विधा साधर्म्यतो वैधर्म्यतश्चेति विभागः । Return
326 | पूरणार्थवादिनिपातरहितमस्तोभम् । Return
327 | तदेवेदमित्यत्रैकत्वं विषयः, गोसदृशो गवय इत्यत्र तु सादृश्यम् । Return
328 | यदाह--ता॰ । Return
329 | पूर्वप्रवृत्तमा॰--मु--पा । Return
330 | पूर्वप्रमितमात्रादधिका । Return
331 | --॰स्य तस्य विव॰--डे॰ । Return
332 | तस्येति प्रत्यक्षस्य । Return
333 | विवर्तः परिणामः पर्यायः इति यावत् । Return
334 | --॰मन्यज्ञा॰--डे॰ । Return
335 | वैशेषिकादयः । Return
336 | चक्षुरादीन्द्रियसम्बन्धि । Return
337 | सहायम् । Return
338 | स्वविषयवार्तमानिकरूपादौ । Return
339 | विषयान्तरे गन्धादौ । Return
340 | अदृष्टं भाग्यं कर्मेत्यर्थः । Return
341 | विषयान्तरा प्रवृत्तिरूपाद्धेतोः । Return
342 | --॰द्यासं॰--डे॰ । Return
343 | नहि संस्कृतमपि चक्षुर्गन्धादिग्रहणे शक्तम् । Return
344 | स्वविषय॰ । Return
345 | दूरसूक्ष्मादिदर्शनेन चक्षुषोऽतिशयो भवति, न श्रवणस्य, रूपविषयेष्वव्यापारात् । Return
346 | नहि रूपे श्रौत्री वृत्तिः संक्रामति । Return
347 | विषयभेदादित्ययं हेतुः । Return
348 | यथा स एव क्षिप्रो जक्ष्यते 348 ? । Return
348 | ? Return
350 | स एवायमिति । Return
351 | --॰त्वे सति च--डे॰ । Return
352 | --॰स्य दृष्टव्य॰--डे॰ । Return
353 | शब्दानित्यत्वे साध्ये कृतकत्वं हि साधनम् प्रत्ययभेदभेदित्वे नानुमेयम् । Return
354 | बाष्प्ाव्एन सन्दिह्यमाने धूमेऽग्नेरनुमेयस्यापि साधनत्वं वक्ष्यते । Return
355 | --॰श्रयम्--डे॰ । Return
356 | --॰त्वे न प्रत्य॰--डे॰ । Return
357 | एतेनानुपलम्भात् कार्य॰--डे॰ । Return

358

358 ?न उपलम्भात् प्रत्यक्षात् ।
नानुमानात् । नाऽत्र धूमोऽग्नेरभावादित्यनुपलम्भः ॥ १ ॥ नात्र शिंशपा वृक्षाऽभावात् ॥ २ ॥ धूमाधीः
वह्निविज्ञानं धूमज्ञानमधीस्तयोः । प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यामिति पञ्चभिरन्वयः ॥

Return

358 | ? Return

360

360 ? नास्त्यत्र
घटो अनुपलम्भात् स्वप्रत्यक्षानुपलम्भादित्यर्थः, स्वभावानुपलम्भो हि धूमाधीरित्युल्लेखलक्षणः कार्यकारणव्याप्य
व्यापकभावावगमे व्यापिपर्ति ततस्तस्मादपि भवति स बौद्धमते ।

Return

360 | ? Return
362 | 362 ? कार्यकारणस्यावगमो व्यापकानुपलम्भा द्व्याप्यव्यापकत्वस्यानुपलम्भात् तूभयस्य किन्तु सोप्यूहादेवेति । Return
362 | ? Return
364 | निराकृतम् । Return
365 | अनुमानत्वेन । Return
366 | यद्धि लिङ्गाज्जायते ज्ञानं तदनुमानमेव । Return
367 | प्रत्यक्षस्य हि फलं प्रत्यक्षमनुमानं वा । तत्र प्रत्यक्षं घटोऽयमिति अनुमानं तु अग्निरत्र धूमादिति । Return
368 | अग्रहणमित्युक्तयुक्तेः । Return
369 | प्रत्यक्षफलत्वेनेति हि उक्तम् । Return
370 | फलस्या प्यनु॰--मु--पा॰ । Return
371 | सामान्यज्ञानाद्विशेषज्ञानम् 371 ? । Return
371 | ? Return
373 | विशेष्यज्ञानं विशेषणज्ञानं प्रमाणम् 373 ? । Return
373 | ? Return
375 | व्याप्याभ्युपगमे व्यापकप्रसञ्जनं तर्कः । Return
376 | व्यापकं तदतन्निष्ठं व्याप्यं तन्निष्ठमेव च । साध्यं व्यापकमित्याहुः साधनं व्याप्यमुच्यते ॥ प्रयोगेऽन्वयवत्येवं व्यतिरेके विपर्ययः । Return
377 | --॰स्त्वेव--डे॰ । Return
378 | प्रमेयाधीना प्रमाणव्यवस्था । Return
379 | अग्न्यादिः । Return
380 | धूमादिः । Return
381 | पर्वतः 381 ? । Return
381 | ? Return
383 | अग्नितया । Return
384 | अग्निरूपस्य साध्यस्य । Return
385 | धूमे । Return
386 | पर्व तादौ । Return
387 | धूमः । Return
388 | ननु व्याप्तेरुभयधर्माविशेषे कथं व्याप्तताप्रतीतिः हेतोरेव, न व्यापकस्यापि, हेतोरेव हि व्याप्ततां स्मरन्ति तथा चाहुः-- व्याप्तो हेतुस्त्रिधैव सः हेतु॰ १ इत्याशङ्क्याह--ततश्चेति । Return
389 | --॰पेक्षया--डे॰ । Return
390 | व्याप्यस्यैव प्रतीतिः--ता॰ । Return
391 | --॰स्यैव व्याप्यताप्रतीतिः--मु॰ । Return
392 | व्यापकेन साध्ययेन कर्त्रा व्याप्यभावो व्याप्यत्वं हेतोस्तदा392 दपेक्षते व्याप्तताप्रतीतिः । Return
392 | द Return
394 | अग्नेर्हेतुत्वं स्यात् 394 ? । Return
394 | ? Return
396 | अव्यापकस्यापि हेतोर्मूर्तत्वादेस्तत्र पर्वते भावात् । Return
397 | कृतकत्वादेः अत्र हि व्याप्यस्य सत्त्वमेव नास्ति विद्युदादिना व्यभिचारात् । विद्युदादौ व्यापकत्वम³⁹⁷ कमनित्यत्वं प्रयत्नानन्तरीयकत्वादिविनाप्यस्ति इति । Return
397 | कम Return
399 | साधारणहेत्वाभासोऽसम्यग् हेतुः स्यादिति । Return
400 | पर्वतादौ । Return
401 | व्याप्यस्य धूमस्य हेतुत्वं न स्यात् । व्याप्तौ सत्यां हेतुभावः । व्याप्तिस्त्वीदृशी कुत्रापि नास्ति । Return
402 | व्यापकस्यापि वह्नेस्तत्र पर्वते भावात् । Return
403 | यत्र व्यापकोऽस्ति तत्र । Return
404 | उभयत्रेति साध्ये साधने च । Return
405 | भाव एव । Return
406 | व्यापकधर्मत्वे । Return
407 | लिङ्ग एव लिङ्गी लिङ्गिनि सति इतरद्भवत्येवेति विपर्यासः । Return
408 | दृष्टिपथमागतात् । Return
409 | परार्थानुमाने कथितात् । Return
410 | अनेन अतः पश्चादर्थता । Return
411 | स्वस्मायिदं स्वार्थं येन स्वयं प्रतिपद्यते । Return
412 | परस्मायिदं परार्थं येन परः प्रतिपद्यते । Return
413 | --॰श्चितं सा॰--डे॰ । Return
414 | --॰भावैक॰ --डे॰ । Return
415 | --अग्निज्ञानं प्रति धूमस्य योग्यता शक्तिविशेषोऽस्त्येव परं दृष्टो हि धूमो धूमध्वजं गमयति नादृष्ट इति । Return
416 | स्वविष Return
417 | एतेन धूमो धूमवत्त्वेन निश्चिताविनाभावस्य गमको नान्यथा इत्यावेदितम् । Return
418 | यथाऽनित्यः शब्दः चाक्षुषत्वात् घटवदित्यत्र शब्दे चाक्षुषत्वमसिद्धम् । Return
419 | सत्त्वपदाऽग्रतः । Return
420 | --॰श्रावणमेव--डे॰ । Return
421 | यथाऽनित्यः शब्दः श्रावणात्वादित्यनित्यत्वे साध्ये श्रावणत्वमेव हेतुर्घटे व्यभिचरतीति । Return
422 | धूमो बाष्पो वा इति सन्देहे धूमादेरग्निसाधनम् । Return
423 | अनेन सत्त्ववचनेन साधारणोऽपि निरस्यते । Return
424 | निरस्त इति संबन्धः । Return
425 | यथा अनित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वात् घटवत् । घटे प्रयत्नानन्तरीयकत्वं विद्यते, न विद्युति परम्, तथापि प्रयत्नानन्तरीयकत्वस्य हेतुत्वं सपक्षैकदेशत्वात् । Return
426 | सपक्षे दर्शनमन्वयः । Return
427 | मीमांसकं प्रति जैनो वक्ति । Return
428 | सर्वज्ञस्य सर्वस्य सपक्षत्वात् । Return
429 | अनित्यो घटः कृतकत्वात् शब्दवत् । कृतकत्वं शब्देऽस्ति नाकाशादौ । Return
430 | यथा प्रयत्नानन्तरीयकः शब्दो अनित्यत्वात् घटवत् । Return
431 | सपक्षे त्वस्ति एव । Return
432 | यथा असर्वज्ञोऽयं वक्तृत्वात् । Return
433 | अनैकान्तिकस्य । Return
434 | पूर्वस्मिन्ननुमाने । Return
435 | पक्षधर्मत्वसपक्षसत्त्वलक्षणं रूपद्वयं । Return
436 | विपक्षान्नियमवत्या व्यावृत्तेरभावे । Return
437 | विपक्षान्नियमवत्या व्या वृत्तेः । Return
438 | शून्याद्वैतवादिनः । Return
439 | तन्मते प्रमाणलक्षणः पक्षोऽपि नास्ति कुतः पक्षधर्मता ? । Return
440 | --॰पपत्तेः मु--पा॰ । Return
441 | स श्यामो मैत्रातनयत्वादित्यादौ । Return
442 | साध्यमनुमेयमिति यावत् । Return
443 | --॰तधर्म॰--डे॰ । Return
444 | तात्पर्य॰ पृ॰ ३४०. । Return
445 | --॰स्य तत्प्र॰--डे॰ । Return
446 | यदाहुः--ता॰ । Return
447 | पक्षदोषावेवैतौ । Return
448 | साध्यसाधनयोः । Return
449 | स्वनिश्चित इत्यनेन निश्चितः सन् । Return
450 | प्रत्यक्षग्राह्यबाह्यार्थापेक्षया सुखादींश्च एवमेव गृह्णाति । Return
451 | मनसैव सर्वेन्द्रियार्थग्रहणात् । Return
452 | अग्न्यादि । Return
453 | --॰पत्तिरपि ततो॰--डे॰ । Return

454

अनुमानतो ह्यविनाभावनिश्चये तस्याप्यनुमानस्याविनाभावनिश्चये कमनुमाना
न्तरं चिन्त्यम्454 ? । तस्यापि अन्यदित्याद्यनवस्था । इतरेतराश्रयस्तु अनुमानादविनाभावनिश्चयो अविनाभावे च
निश्चिते अनुमानोत्थानमिति ।

Return

454 | ? Return
456 | अनित्यत्वविपरीते नित्यत्वे अश्राव्यरूपः पूर्वं शब्दः पश्चात् कथं उच्चारणात् श्राव्यो जात इति बाधक प्रमाणं तस्मान्नित्यत्वेऽघटमानकं श्रावणत्वमनित्यत्वं व्यवस्थापयति । Return
457 | सत्त्वमर्थक्रियाकारित्वम् । तच्चा नित्यपक्ष एव घटत इति श्रावणत्वमपि सत्त्वमायातम् । Return
458 | --॰तुत्वोपपत्तेः--ता॰ । Return
459 | गम्ये459 यशकटो दयाभावे कृत्तिकोदयात् । Return
459 | य Return
461 | कश्चित् पुरुषः सर्वभावसाक्षात्कर्त्ताऽस्ति अविसंवादिज्योतिर्ज्ञानान्यथानुपपत्तेः । Return
462 | शब्दोऽनित्यः चाक्षुषत्वादित्यस्मिन्ननुमाने शब्दानित्यतां विनाऽपि घटादौ चाक्षुषत्वमुपपद्यते इत्यन्यत्रोपपद्य मानं शब्दस्यानित्यतां न साधयति । Return
463 | स्मं विस्म॰--डे॰ । Return
464 | अनित्यत्वम् । Return
465 | करणम्--मु--पा॰ । Return
466 | मशवर्ति॰--डे॰ । Return
467 | अयं धूमोऽग्नेः । Return
468 | वृष्टिर्भाविनी विशिष्टमेघोन्नतेः । Return
469 | गम्यायां वृष्टौ । Return
470 | सूरिराह । Return
471 | अविकलकारणम् । Return
472 | प्रत्यक्षतः--मु-पा॰ । Return
473 | नावश्यं कारणानि कार्यवन्ति । Return
474 | कार्यं गमकं । Return
475 | यदाहुः--ता॰ । Return
476 | यथा धूमादग्निर्ज्ञायते तथाग्निरिन्धन⁴⁷⁶ ?विकारकर्ता दाहकोऽपि ज्ञायते । अयं रसो विशिष्टसामग्रीवा477 मान् वैशिष्ट्यस्यान्यथानुपपत्तेरिति कारणा478 कार्याद्विशिष्टसामग्रीज्ञानं तस्माच्च रूपादिजनकत्वज्ञानम् । Return
476 | ? Return
477 | मा Return
478 | कार्या Return
480 | हेतुः कारणं तस्य धर्मो रूपादिजनकत्वं तस्यानुमानं तस्य लिङ्गात् परिच्छेदः । Return
481 | सहकारिकारणम् । Return
482 | साकल्यम प्रतिबद्धस्वभावश्च । Return
483 | हलधरादीनामपि । Return
484 | प्राणादि पू॰--ता॰ । Return
485 | कथं ज्ञाय॰-डे॰ । Return
486 | यदाह--ता॰ । Return
487 | --॰स्फुटः फेन॰--डे॰ । Return
488 | शाड्वल--डे॰ । Return
489 | शक्यते न निवे॰--डे॰ । Return
490 | यदाह--ता॰ । Return
491 | कार्यधर्मः कारणे सति भवनम्, कारणाऽभावे वाऽभवनम् । Return
492 | अहेतुकत्वम् । Return
493 | अग्नेरन्यो हेतुरस्य । Return
494 | वा अन्य--डे॰ । वा भावयेत् अन्य॰--मु-पा॰ । Return
495 | वल्मीकस्य । Return
496 | न केवलं सपक्षे किन्तु विपक्षेऽपि । Return
497 | सपक्षे उभयं सत्त्वमसत्त्वं वा यस्य । Return
498 | समवाया श्रितम्--ता॰ । Return
499 | इदं फलं विशिष्टरूपवत् विशिष्टरसवत्त्वात् । इदं नभःखण्डं भाविशकटोदयं कृत्तिकोदय वत्त्वात् । अयं कालः समुद्रवृद्धिमान् चन्द्रोदयवत्त्वात् । एवम् अग्रेऽपि कालो धर्मी । Return
500 | --॰गतरूप॰--डे॰ । Return
501 | कार्यरूपाद्रूपकारणं ज्ञायते । तच्च कीदृशम् ? । समानकालं यत्कार्यं रसलक्षणं तज्जनकमनुमीयते । Return
502 | शकटोदये प्रत्यक्षे सति कृत्तिकोदयस्यापि प्रत्यक्षत्वात् नानुमानतस्तदवगमः । Return
503 | एकार्थसमवायिनो व्यापका इति । Return
504 | अन्यथानुपपन्नत्वादेव । Return
505 | धूमाभावाद्वा व्या॰--ता॰ । Return
506 | कार्यं यथा--डे॰ । Return
507 | परार्था बुद्धि॰--डे॰ । Return
508 | --॰पूर्वं क्षि॰--डे॰ । Return
509 | इत्याह । Return
510 | साध्य॰ । Return
511 | कृतकत्वादिति हेतुः । Return
512 | विचित्ररसप्रभवत्वात् अनेकरससंयोगवत् । Return
513 | लतैक देशत्वात् पत्रवत् । Return
514 | रूपादत्यन्तव्यतिरिक्तत्वात् बायुवत् । Return
515 | यथावस्थेन रूपेणाप्रतिभासमानत्वात् यदस्ति तद्यथावस्थितरूपेणाप्रतिभासमानमपि नास्ति यथा ज्ञानम् । Return
516 | शरीरावयबत्वात् बाहुवत् । Return
517 | वन्व्यास्त्री समानाङ्गत्वात् । Return
518 | चन्द्रशब्दवाच्यः शशी न भवति आकाशोदितत्वात् सूर्यवत् । Return
519 | --॰लापेक्ष्यं--ता॰ । Return
520 | साधनम् । Return
521 | साध्यम् । Return
522 | --॰मेयस्य व्य॰--ता॰ । Return
523 | धर्मिणः । Return
524 | स धर्मी आधारो ययोः । Return
525 | तद्बुद्धेर्विकल्पज्ञानस्य । Return
526 | निर्विकल्पकं प्राप्तविषयम्, तद्विकल्पोऽपि प्राप्तविषय इति । एवंलक्षणपारम्पर्येणापि । Return
527 | निर्विकल्पेन । Return
528 | विकल्पस्य विषयभावम् । Return
529 | धर्मी भवति किं--डे॰ । Return
530 | अविसंवादिज्योतिर्ज्ञानान्यथानुपपत्तेः । Return
531 | उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धेः । Return
532 | हेतूनाम् । Return
533 | धर्मिणि । Return
534 | हेतुरुभयधर्मः । Return
535 | विरुद्धधर्मो--मु॰ । विरुद्धोऽधर्मो--डे॰ । Return
536 | सत्ता सार्वज्ञी । Return
537 | मैवम्--डे॰ । Return
538 | धर्मिणः । Return
539 | सत्त्वम् । Return
540 | विषयाणाम् । Return
541 | सन्देहः । Return
542 | सुखादिवच्च सत्त्व॰ मु--पा॰ । Return
543 | प्रमातृभिः । Return
544 | --॰रनियतदिग्दर्शिभिर्नियतदिग्देश--डे॰ । Return
545 | किं सिद्धम् ? । Return
546 | प्रसाध्य इति--ता॰ । Return
547 | अष्टादशमेकोनविंशतितमं च सूत्रद्वयं ता--मू॰ प्रतौ भेदकचिह्नं विना सहैव लिखितं दृश्यते । अत्रास्माकमपि द्वयोरेकत्वं सुचारु भाति--सम्पा॰ । Return
548 | दृष्टान्तः । Return
549 | वर्तमानस्य हेतोः । Return
550 | पुंसः । Return
551 | पुंसः । Return
552 | सति । Return
553 | दर्शनम् । Return
554 | शिष्य॰ । Return
555 | अनुमंस्य मानत्वात् । Return
556 | उदाहरणस्य । Return
557 | प्रस्तावे । Return
558 | ता--मू॰--सं-मू॰--प्रत्योः सवृत्तिकताडपत्रीयसूत्रे च स नास्ति । Return
559 | साधनमेव धर्मः । Return
560 | कृतः । Return
561 | साध्यो धर्म॰--डे॰ । Return

562

इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचितायां
प्रमाणमीमांसायां प्रथमस्याध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् । प्रथमोऽध्यायः समाप्तः--ता--मू॰ । इत्या...द्वितीया
ह्निकम् । प्रथमाध्यायः--सं-मू॰ ।

Return

563 | प्रथमं द्वितीयं च सूत्रद्वयं ता--मू॰ प्रतौ भेदकचिह्नं विना सहैव लिखितं दृश्यते । Return
564 | यथा उक्तम् । Return
565 | अनुमानशब्दवाच्यताम् । Return
566 | मुख्यार्थस्योपचारः । Return
567 | --॰शब्दः समा--॰डे॰ । Return
568 | अग्निर्माणवक इव इत्यत्र मुख्यार्थो दाहकत्वम्, वर्जनीयत्वबुद्धिः प्रयोजनम्, शाब्दप्रवृत्तौ निमित्तमुपतापकत्वम् । Return
569 | परार्थानुमाने । Return
570 | पूर्वोक्त॰ । Return
571 | प्रवृत्तौ । Return
572 | अग्निमत्त्वे सत्येव । Return
573 | --॰क इति ॰--डे॰ । Return
574 | डे॰ प्रतौ न नास्ति । Return
575 | यः शब्दस्य परार्थस्तत् ता त्पर्यमिति भावः । Return
576 | यः परः प्रकृष्टोऽर्थोऽस्य । Return
577 | शब्दस्यार्थः--ता॰ । Return
578 | 578 ? यस्तथोपपत्त्या विधिर्वाच्यः अन्यथानुपपत्त्या तु निषेधः । Return
578 | ? Return
580 | निति580 ? शेषः । Return
580 | ? Return
582 | सूत्रार्थस्य । Return
583 | क्वचिदर्थं--ता॰ । Return
584 | प्रतिज्ञामात्राद र्थप्रतिपत्तेः । Return
585 | विषयप्रद॰--ता--मू॰ । Return
586 | स्वसाध॰--डे॰ । Return
587 | भैक्षान्नम् । Return
588 | --॰पानमा॰--डे॰ । Return
589 | करोमि । Return
590 | पिण्डपानार्थम् । Return
591 | --॰ति ब्रुवा॰--ता॰ । Return
592 | निन्दन् । Return
593 | शब्दलक्षणम् । Return
594 | प्रतिपाद्यस्य । Return
595 | प्रथमतः । Return
596 | असावधानः । Return
597 | वचनात् । Return
598 | --॰ऽर्थे नि॰--डे॰ । Return
599 | अर्थनिश्चयात् । Return
600 | प्रमाणीकृतो वादी यकाभ्याम् । Return
601 | वादि॰ । Return
602 | प्रमाणीकृतवादित्वेऽपि सति । Return
603 | पर्षत्प्रतिवादिनौ । Return
604 | तच्छब्देन वादी । Return
605 | तद्वचना॰--ता॰ । Return
606 | सामर्थ्यात् । Return

607

डिण्डिको नाम
रक्तवर्णो मूषकविशेषः । तद्वत् रागं रक्तिमानं नेत्रगतां परित्यज्य नेत्रे विमलीकृत्येत्यर्थः--मु--टि॰ । डिण्डिका
हि प्रथमनामलिखने विवादं कुर्वन्ति ।

Return

608 | निर्मील्य--डे॰ । Return
609 | --॰यता मदुक्तेन प्र॰--डे॰ । Return
610 | अनित्यत्वस्य । Return
611 | प्रतीतिभावे । Return
612 | सिषाधयिषितधर्मविशिष्टस्य धर्मिणः । Return
613 | तथाहि--डे॰ । Return
614 | सामान्यतः साधनधर्माधारावव⁶¹⁴ गतिः । Return
614 | ग Return
616 | --॰ज्ञानवच॰--डे॰ । Return
617 | यदाहुः--डे॰ । Return
618 | तद्भावहेतुभावौ हि दृष्टान्ते तदवेदिनः । ख्याप्येते । Return
619 | परे बोध॰--डे॰ । Return
620 | परेषाम् । Return
621 | प्रतिभङ्गः--डे॰ । प्रतीतिभङ्गः --मु॰ । Return
622 | --॰वान् प्रयो॰--ता॰ । Return
623 | तदन्तसा॰--डे॰ । Return
624 | अव्याप्तस्य हेतोर्वचनं तस्य हेतुत्वम् । Return
625 | --॰चने हे॰--डे॰ । Return
626 | विस्तृतस्य । Return
627 | विप्रसृतस्य--डे॰ । Return
628 | प्रस्तुते धर्मिणि ढौक्यते साधनधर्मः । Return
629 | उपसंहारव्य⁶²⁹ व्युत्पत्तिरुपनयव्यु त्पत्तिः । Return
629 | व्यु Return
631 | निश्चीयते । Return
632 | प्रयोजनम् । Return
633 | सा633 नान्तरीयकोऽविनाभावी साधनलक्षणोऽर्थः । Return
633 | ना Return
635 | --॰कत्वं प्रति॰--डे॰ । Return
636 | शङ्किताः सन्दिग्धाः समारोपिताश्च दोषा एषाम् । Return
637 | समर्थाः । Return
638 | तत्तत्प॰--डे॰ । Return
639 | --॰क्तं तल्ल॰--डे॰ । Return
640 | --॰भासः परो॰--मु॰ । Return
641 | ईषत्करा सुकरा प्रतीतिर्यस्य । Return
642 | पूर्वाचार्य॰ । Return
643 | कालमतीतोऽतिकान्तः । Return
644 | --॰धितधर्मिनि॰--डे॰ । Return
645 | --॰षिते चानु॰--ता॰ । Return
646 | ॰दी चैवं॰--डे॰ । Return
647 | ॰स्यासिद्धावपि सिद्धो हे॰--ता॰ । Return
648 | पक्षधर्मतां विनाप्यन्यथानु पपन्नत्वेनैव हेतुर्भवति । यथा पर्वतस्योपरि वृष्टो मेघो नदीपूरान्यथानुपपत्तेरित्यादावित्याशङ्क्याह । Return
649 | अयं पुत्रो ब्राह्मणः पित्रोर्ब्राह्मणत्वादिति पुत्रे ब्राह्मणताया अनुमानम् । Return
650 | यथा वात्म॰--डे । Return
651 | आत्मा सर्वगतः सर्वत्रोपलभ्यमानगुणत्वात् । Return
652 | --॰गुणत्वं सन्दिग्धम् । Return
653 | --॰न्ताच्च । चेत॰--डे॰ । Return
654 | न केवलं स्वरूपासिद्धो । Return
655 | आहिताग्न्यादिषु हैमश ३. १. १५३ Return
656 | आत्मा व्यवच्छिन्नः । Return
657 | भागे एकदेशे असिद्धः प्रयत्नानन्तरीयकत्वस्य गर्जिते अभावात् । Return
658 | सामान्यं व्यवच्छिन्नम् । Return
659 | नैयायिकस्य । Return
660 | ननु सामान्यवत्त्वे सतीति विशेषणं प्रध्वंसाभावव्यवच्छेदार्थं भविष्य तीति, नैवम्, बौद्धमीमांसकौ वादिप्रतिवादिनौ स्तस्तयोश्च मतेऽभाव एव नास्तीति । Return
661 | दृषदादिव्यवच्छेदाय पुरुषत्वे सतीत्युक्तम् । Return
662 | साध्यं विनैवोपपद्यमानो विपरीतनियमत्वात् । Return
663 | साध्याविनाभावलक्षणात् । Return
664 | साध्यविरुद्धेनाविनाभावात् । Return
665 | आत्मार्थाः । Return
666 | --॰नासना॰--डे॰ । Return
667 | सङ्घातत्वम् । Return
668 | संहतपरार्थस्यैव साधकत्वादस्य । Return
669 | कार्यत्वं हि पक्षे शब्दे विपक्षे चानित्ये घटादौ दृष्टम् । Return
670 | अनित्येषु घटादिषु हेतुरस्ति द्व्यणुकादिषु सुखदुःखादिषु नास्ति इति । Return
671 | परमाणुरूपायां पृथिव्यां कृतकत्वं नास्ति कार्यरूपायां अस्ति इति पक्षैकदेशवृत्तिता । Return
672 | देशशब्दो672 देऽप्रयत्नानन्तरी यकविद्युति प्रयत्नानन्तरीयकत्वं नास्ति इति पक्षैकदेशः । Return
672 | दे Return
674 | शब्दमन्तरेणान्यस्य विशेषगुणस्या ऽसम्भवात् सपक्षाभावः । Return
675 | संयोगादयः सामान्यगुणाः । आकाशसंयोगादिषु बाह्येन्द्रियग्राह्यत्व मस्ति न महत्त्वादिषु । Return
676 | मेघादिध्वनीनामपदात्मकत्वमिति पक्षैकदेशवृत्तिता, संयोगादिषु अपदात्मकतैव । Return
677 | विपक्षे संयोगादौ प्रयत्नानन्तरीयकत्वमस्ति महत्त्वे तु नास्ति । Return
678 | पक्षैकदेशे विद्यमानत्वात् । Return
679 | --॰ता वेत्यु॰--ता॰ । Return
680 | --॰मादेश --ता॰ । Return
681 | न केवलं साध्ये सति साध्यं विनाऽषित्पापरर्थः681 वि नापि इत्यपेरर्थः Return
681 | वि नापि इत्यपेरर्थः Return
683 | साध्येन सह । Return
684 | प्रमाणपरिच्छेद्यत्वात् । Return
685 | अश्वादौ विषाणित्वं नास्ति महिषादौ त्वस्ति इति विपक्षैकदेशवृत्तित्वम् । Return
686 | शृङ्गवत्त्वात् । Return
687 | अजं दृष्ट्वा वक्ति । महिषादावस्ति अश्वादौ तु नास्ति । Return
688 | द्व्यणुकादि न प्रत्यक्षं घटादिकं तु प्रत्यक्षम् । Return
689 | नित्यं सामान्यं प्रत्यक्षमाकाशं तु न । Return
690 | आत्माकाशौ सुखशब्दादिक्षणिकविशेषगुणयुक्तौ, विपक्षाः पृथिव्यादयः । भुवो गन्धः अपां स्नेहोऽक्षणिकविशेषगुणौ । Return
691 | आकाशोऽमूर्तः पृथिवी मूर्ता । Return

692

परमाणुरूपा पृथिवी न प्रत्यक्षा
कार्यरूपा तु प्रत्यक्षेति पक्षैकदेशः, अप्तेजोद्व्यणुकेषु सपक्षेषु प्रत्यक्षत्वाभावः, नित्येषु सामान्यादिषु
प्रत्यक्षत्वम्, खे तु न ।

Return

693 | त्रयोऽपि सा॰--मु--पा॰ । Return
694 | --॰धर्मत्वकि॰--डे॰ । Return
695 | साध्ययोः । Return
696 | यथासंख्येन । Return
697 | यो यो रागी न भवति स स वक्तापि न भवति । रथ्यानरे केनाऽपि प्रकारेण मूर्तत्वादिना वचनाभावे निश्चिते रागित्वं सन्दिह्यते । Return
698 | मरणापवादिनं साङ्ख्यं प्रति जैनो वक्ति । Return
699 | प्रयोगेषु । Return
700 | --॰भावो वि॰--डे॰ । Return
701 | --॰न्वये वि॰--ता॰ । Return
702 | कथयति । Return
703 | --॰पर्यय इ॰--डे॰ । Return
704 | व्याप्तिग्राहकस्य ऊहाख्यस्य । Return
705 | यत् यत् कृतकम् । Return
706 | यत्कृतकं तत्सर्वम् । Return
707 | यत् कृतकं तदनित्यमेव । Return
708 | अन्वयव्यतिरेकयोः । Return
709 | --॰कलसन्दि॰--डे॰ । Return
710 | तादात्म्यतदुत्पत्तिलक्षणसम्बन्धाभावेन Return
711 | भूतादोष॰--डे॰ । Return
712 | संज्ञाशब्दोऽयम् । Return
713 | --॰कार्यसरूप॰--ता॰ । Return
714 | जैनः उत्तरं ब्रूते निरवयवत्वं पक्षासिद्धं साधनविकलश्च दृष्टान्तः, ज्ञानेनानैकान्तिकोऽपि । Return
715 | अत्रापि ज्ञानेनानैकान्तिकः । Return
716 | साध्यधर्मदृष्टान्तधर्मयोर्वैधर्म्यमापादयन् । Return
717 | वर्ण्येन साध्यधर्मेण दृष्टान्तस्यावर्ण्यभूतस्य समताख्यापने न दृष्टान्तत्वं स्यादिति वर्ण्यसमा जातिः । Return
718 | अवर्ण्यरूपदृष्टान्तावष्टम्मेन साधनस्याऽवर्ण्यरूपत्वमायातमित्यवर्ण्यसमा जातिः । Return
719 | यादृक् च घ॰--मु--पा॰ । Return
720 | तथैवानि॰--डे॰ । Return
721 | जैनं प्रति दृष्टान्तः साध्यविकलस्तेन हि शब्दत्वस्य नित्यानित्यत्वस्याभ्युपेतत्वात् व्याप्तिरप्यसिद्धा । Return
722 | उद्भावनं प्र॰--ता॰ । Return
723 | तस्मिन् पूर्वं सिद्धे--डे॰ । Return
724 | --॰द्भावनं प्र॰--डे॰ । Return
725 | अत्र पूर्वोक्तमेवोत्तरम् । Return
726 | --॰त्येवावर॰--डे॰ । Return
727 | चेत् आ॰--डे॰ । Return
728 | अत्रोत्तरम्--प्रत्ययभेदभेदित्वात् अ⁷²⁸ ? प्रयत्नानन्तरीयकत्वं विवक्षितशब्दस्य सिद्धमेव द्रव्यत्व⁷²⁹ ?प्रयत्नेन शब्दो विवक्षितो जन्यत एव न तु व्यज्यते । Return
728 | ? Return
729 | ? Return
731 | --॰त्यैव न तथा॰ --डे॰ । Return
732 | विनश्वरस्वभावायामनित्यतायां नित्यानित्यत्वविकल्पना न घटत एव अन्यथा कृतकत्वस्याऽपि कृतकत्वं पृच्छ्यताम् । Return
733 | जैनं प्रति733 ?साध्यता नैयायिकं प्रत्यनित्यत्वस्य शब्दकृतकत्वेन व्याप्तिर्दृष्टा व्यभिचारात्734 ? । Return
733 | ? Return
734 | ? Return
736 | --॰क्षणहेतुपरी॰--डे॰ । Return
737 | --॰मेव च ।--डे॰ । Return
738 | --॰प्रेतादर्थान्तर॰--डे॰ । Return
739 | --॰षणे तयोर्वा--॰डे॰ । Return
740 | इत्येवंत्वल॰--डे॰ । Return
741 | --॰हीना वि॰--डे॰ । Return
742 | प्रयोजनम् प्रयोनम् हैमश॰ ६. ४. ११७ इतीकण् । Return
743 | --॰कोऽपि स्व॰--ता॰ । Return
744 | प्रत्यपि । Return
745 | यच्च तत् किञ्चिच्च तस्य वादः । Return
746 | तृणविशेष॰ । Return
747 | अनुसारीणि । Return
748 | छलादीन् विना । Return
749 | तस्य प्रतिवादिनो जये । Return
750 | चेत् अस्या॰--ता॰ । Return
751 | परिहारोद्भावनाभ्यां समस्ताभ्यां न व्यस्ताभ्याम् इति चार्थः । Return
752 | विरुद्धहे॰--डे॰ । Return
753 | त्रयस्त्रिंशत्तमं चतुस्त्रिंशत्तमं च सूत्रद्वयं सहैव लिखितं सं-मू॰ प्रतौ । Return
754 | --॰न्धादि । अ॰--डे॰ । Return
755 | --॰रूपप॰--डे॰ । Return
756 | देशताडनादि । Return
757 | परो--डे॰ । Return
758 | आरभमाणः । Return
759 | प्रतिदृष्टान्तस्य सामान्यस्य धर्मो नित्यत्वम् । Return
760 | --॰धर्माभ्यनुज्ञा--मु॰ । Return
761 | वात्स्यायनम् । Return

762

वात्स्यायनभाष्ये तु--साध्यधर्मप्रत्यनीकेन धर्मेण प्रत्यवस्थिते प्रतिदृष्टान्तधर्मं
स्वदृष्टान्तेऽभ्यनुजानन्प्रतिज्ञां जहातीति प्रतिज्ञाहानिः । निदर्शनम्--ऐन्द्रियकत्वादनित्यः शब्दो घटवदिति कृतेऽपर
आह दृष्टमैन्द्रियकत्वं सामान्ये नित्ये कस्मान्न तथा शब्द इति प्रत्यवस्थिते इदमाह--यद्यैन्द्रियकं सामान्यं नित्यं
कामं घटो नित्योस्त्विति । स खल्वयं साधकस्य दृष्टान्तस्य नित्यत्वं प्रसञ्जयन्निगमनान्तमेव पक्षं जहाति । पक्षं
जहत्प्रतिज्ञां जहातीत्युच्यते प्रतिज्ञाश्रयत्वात्पक्षस्येति ।--न्यायभा॰ ५. २. २-मु-टि॰ ।

Return

763 | प्रतिवादिना पर्यनुयोजितः । Return
764 | वादी । Return
765 | --॰युक्तस्य हेतो॰--डे॰ । Return
766 | अनैकान्तिकत्वेन । Return
767 | प्रसञ्जन--॰डे॰ । प्रसज्जयन्--मु॰ । Return
768 | अभ्युपगतं पक्षम् । Return
769 | तस्याः प्रतिज्ञाहानेः । Return
770 | दृष्टान्ते । Return
771 | --॰न्तसाधुत्वे॰--ता॰ । Return

772

न्यायवार्तिके तु--दृष्टश्चा
सावन्ते व्यवस्थित इति दृष्टान्तः स्वश्चासौ दृष्टान्तश्चेति स्वदृष्टान्तशब्देन पक्ष एवाभिधीयते ।
प्रतिदृष्टान्तशब्देन च प्रतिपक्षः प्रतिपक्षश्चासौ दृष्टान्तश्चेति । एतदुक्तं भवति । परपक्षस्य यो धर्मस्तं
स्वपक्ष एवानुजानातीति यथा अनित्यः शब्दः ऐन्द्रियकत्वादिति द्वितीयपक्षवादिनि सामान्येन प्रत्यवस्थिते
इदमाह--यदि सामान्यमैन्द्रियकं नित्यं दृष्टमिति शब्दोऽप्येवं भवत्विति ।--न्यायवा॰ ५. २. २--मु--टि॰ ।

Return

773 | अन्तो निगमनम् तत्र च स्थितः एकः पक्षः प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनम् । Return
774 | दृष्टान्तः स पक्षः प्रतिदृष्टान्तः--डे॰ । Return
775 | निमित्तत्वात्--डे॰ । Return
776 | --॰कारणत्वो॰--डे॰ । Return
777 | पूर्वं प्रति॰--डे॰ । Return
778 | --॰त्ततोप॰--डे॰ । Return
779 | यदा प्रतिवादिना अकृतेऽपि प्रतिज्ञातार्थप्रतिषेधे आशङ्क्य⁷⁷⁹ यैवोच्यतेऽसर्वगतस्तु शब्द इति तदा अन्यनिमित्तकत्वं प्रतिज्ञान्तरस्य । Return
779 | यै Return
781 | --॰वशात्तच्छब्दो॰--डे॰ । Return
782 | --॰नुष्वङ्गः--डे॰ । Return
783 | इति प्रति॰--डे॰ । Return
784 | --॰न्यव्य॰--ता॰ । Return
785 | इति हेत्वन्तरम् । Return
786 | प्रकृतार्थादर्था न्तरम्--डे॰ । Return
787 | पदं नाम--ता॰ । Return
788 | प्रत्ययनामा॰--डे॰ । Return
789 | पक्षान्तरम् 789 ? अर्थान्तरम् । Return
789 | ? Return
791 | --॰सिद्धिरेव--डे॰ । Return
792 | अर्थान्तरात् । Return
793 | भेदेन खाट्॰--डे॰ भेदे वा षट्कृत--मु--पा॰ । Return
794 | गूढानां शब्दानामभिधानम् । Return
795 | सत्साधनेपि । Return
796 | अविज्ञातत्वप्रसङ्गः । Return
797 | प्रहेलिकादिकम् । Return
798 | पत्रवाक्यम् । Return
799 | साध्यवाक्यम् । Return
800 | सिद्धान्तवेदि॰--डे॰ । Return
801 | अथ निग्रहवादी एवं ब्रूयात् वादिनः प्रलापमात्रम् अविज्ञातस्य लक्षणम् इत्याशङ्कायामाह 801 ? । Return
801 | ? Return
803 | कर्तरि षष्ठी न 803 ? । Return
803 | ? Return
805 | --॰ज्ञातं ना॰--ता॰ । Return
806 | साध्यानुपयोगित्वात् । Return
807 | वर्णपदनैरर्थक्याभ्याम् । Return
808 | दश दाडिमानि षडपूपा इत्यत्र तु पदानामेव नैरर्थक्यम् न वाक्यस्य क्रियाया अश्रावणत्वात् 808 अश्रवणात् । Return
808 | अश्रवणात् Return
810 | वत्त्वे च Return
811 | --॰क्षया तस्यापि--डे॰ । Return
812 | अर्थवत्त्वम् । Return
813 | प्रकृतिप्रत्यययोः । Return
814 | च स्तूपद्यन्त॰--ता॰ । Return
815 | यथापि शब्दा॰--डे॰ । Return
816 | क्रमवादिनः । Return
817 | सत्याधर्मो--डे॰ । Return
818 | अधार्मिके धार्मि॰--डे॰ । Return
819 | --॰विधाद्वा वाक्या॰--ता॰ । Return
820 | हेत्वन्तरयुक्तात् । Return
821 | --॰पगम्यते वाधिकान्नि॰--डे॰ । Return
822 | वै Return
823 | --॰चनवृ॰--डे॰ । Return
824 | कृतकानित्यमिति वृत्तिपदम् । Return
825 | --॰क्तं यत्र॰--डे॰ । Return
826 | --॰रुक्तम॰ डे॰ । Return
827 | --॰ स्य सम्भ॰--डे॰ । Return
828 | दोषोपेतम्--डे॰ । Return
829 | विशेष्ये॰--डे॰ । Return
830 | न् Return
831 | ॰दधीतेति Return
832 | उत यत्नान्तरीयिका॰--ता॰ । उत प्रयत्नानन्तरीयिका--डे॰ । Return
833 | तावता परो॰--डे॰ । Return
834 | भेदमा॰--डे॰ । Return
835 | --॰नतो न भिद्यते । स्व॰--मु--पा॰ । Return
836 | --॰रा त्मीयेनैव--डे॰ । Return
837 | पुरुषो भवसी॰--डे॰ । Return
838 | --॰स्थानाभियो॰--मु--पा॰ । Return
839 | --॰मितं परी॰--ता॰ । Return
840 | नासाध॰--ता--मू॰ । Return

841

इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचितायां प्रमाणमी
मांसायां द्वितीयस्याध्यायस्य कियन्ति सूत्राणि ॥ श्रीवामातनयाय नमः ॥ शुभं भवतु लेखकपाठकाय
सदा ॥ छ ॥--सं-मू॰ ।

Return

842 | --॰पि कस्य॰--ता॰ । Return
843 | --॰पि निग्र॰--डे॰ । Return
844 | पक्षधर्मोपक्षधर्मोपसं॰--डे॰ पक्षधर्मापक्षधर्मापसं--मु॰ । Return
845 | हेतुना प्रयो॰--ता॰ । Return
846 | --॰प्येवं वच॰--डे॰ । Return
847 | वचनहे॰--डे॰ । Return
848 | --॰क्षधर्मत्वे त्वसि॰--डे॰ । Return
849 | --॰कार्थप्रतिप्रद॰--मु । ॰कार्थप्रतिज्ञाप्रद॰--डे॰ । Return
850 | साधर्म्यवचनाद्वार्थस्य--डे॰ । Return
851 | --॰तदव॰--डे॰ । Return
852 | नैकान्ततो जयेत्--डे॰ । Return
853 | --॰भासं चोद्भा॰--डे॰ । Return
854 | जयति कथम्--डे॰ । Return
855 | --॰स्य निब॰--ता॰ । Return
856 | --॰मात्रे ज्ञा॰--ता॰ । Return
857 | विषयद्र॰--ता॰ । Return
858 | --॰सिद्धो निश्चि॰--डे॰ । Return
859 | --॰क्यं यथा नि॰--डे॰ । Return
860 | --॰मानं प्र॰--डे॰ । Return

861

॥ छ ॥ श्रीः ॥ छ ॥ मङ्गलम् ॥ महाश्रीः ॥ छ ॥ श्री ॥--ता॰ ।
--॰ मित्याहुः । इत्याचार्यश्री ५ श्रीहेमचन्द्रविरचितायाः प्रमाणमीमांसायास्तद्वृत्तेश्च द्वितीयस्याध्यायस्य प्रथमाह्निकं
समाप्तम् ॥ श्री ॥ संवत् १७०७ वर्षे मार्गशीर्षमासे कृष्णतृतीयायां पुण्यतिथौ रविवासरे श्रीअणहिल्लपुरपत्तनमध्ये
पुस्तकं लिखितमिदं ॥ छ ॥ शुभं भवतु ॥ श्रीकल्याणमस्तु ॥ १ ॥ श्री ॥ १ ॥ छ ॥ छ ॥ १ ॥--डे॰ ।

Return