Pramāṇāntarbhāva

Title: Pramāṇāntarbhāva

Author:

Funder: German Research Foundation (DFG); Project "SARIT: Enriching Digital Text Collections in Indology" (Bilalteral Digital Humanities Programme DFG/NEH), 2013-2017

Principal: Birgit Kellner

RespStmt: data entry by Aurorachana, Auroville

RespStmt: prepared for SARIT by Liudmila Olalde

प्रमाणान्तर्भावः

[p. 1 ]

प्रथमः परिच्छेदः

यस्य प्रज्ञाप्रकाशः कवलयति जगच्चक्रमेवाकलङ्कः

सत्त्वार्थं वा विधातुं यदपर उदयी नासमर्थोऽ¹

Ms. ऽकलं कः ।

कलङ्कः ।

तं2

Ms. तन्नत्वा ।

नत्वा स्वार्थसम्पत्सुहितमनुपमो मञ्जुवाग्यो न दीनः

प्रत्यक्षं वानुमावेत्यत उदितमिदं येन तुल्यो न³

Ms. न दीनः ।

दीनः ॥

प्रत्यक्षं चानुमानं च प्रमाणमिदमेव हि ।

प्रमाणसंप्लवायोगात् प्रमेयद्वयसंगतेः ॥

शब्दादिकं प्रमाणं हि भ्रान्तिमात्रात्तदन्यथा ।

प्रमाणलक्षणायोगात् प्रमाणाभं बहिः4

Ms. वहि ।

स्थितेः ॥

न भ्रान्तिमात्रप्रवारितप्रामाण्यः प्रमाणं प्रमाणाभासः5

Ms. प्रमाणाभावः ।

। अथ कथंचित् प्रामाण्य
मुपपद्यते, तथा सत्यनुमानलक्षणसंभवान्न प्रमाणान्तरं, साक्षात्करणवृत्तं हि प्रमाणं,--
तदसंभवे तस्यैव सूचकं, तत्राव्यभिचार⁶

Ms. अव्यभिचारः प्रसादतः ।

प्रसादतः यदेव स्वार्थेऽस्तित्वमवबोधयति
तत्प्रमाणमन्यथा संशयविपर्ययादेर्बोधादप्रमाणता7

Ms. संशयविपर्ययादबोदादप्रमाणता ।

। यच्च साक्षादुपलभ्यते तदे
वास्ति, उपलम्भ एव सत्तेति प्रतिपादनात् । न तत्र संदेहविपर्ययावनुपलभ्यमान
एव तयोर्नियतत्वात् । तस्मादुपलभ्यमस्ति ।

यत्र चोपलभ्यमानतायाः साक्षात्करणलक्षणायाः प्रतिबन्धतो निश्चयस्तद
परमस्तीति नियमस्तेन द्वयमेव प्रमाणम् । तत्रार्थापत्त्यादीनां तथात्वाभावादप्रमाण
तेति संक्षेपार्थः । अथ सत्तायोगादेवंप्रकाराभावेऽपि तदस्तीति व्यपदिश्यते तदसत्--

उपलभ्यता न यस्यास्ति सत्तायोगगतिः कथम् ।

उपलभ्यभावो यस्यास्ति सत्तायोगो वृथा परः ॥

अन्यथा खरशृङ्गादेः8

Ms. स्वरशृङ्गादेः ।

सत्तायोगो न किं मतः ।

अवस्तुत्वान्मोपगच्छेद् वस्तुत्वे तेन किं पुनः ॥

[p. 2 ]

न च दृश्यस्य वस्तुत्वमुपलम्भ⁹

Ms. उपलम्भं विना कृतम् ।

विनाकृतम् ।

उपलम्भे तदेवास्य वस्तुत्वमपरेण किम् ॥

तस्मात्सत्त्वोपलभ्यत्वं प्रत्यक्षाभं10

Ms. प्रत्यक्षाभकारं तदन्यत् ।

तदन्यतःथा ॥

प्रत्यक्षपूर्वादेवानुमानात्तत्तत्प्रमाद्वयम् ।

अन्यथा प्रतिपत्तिस्तु न तस्याव्यभिचारिणी ॥

प्रत्यक्षस्मरणाकारव्यतिरिक्ता च¹¹

Ms. व्यतिरिक्तावनास्ति धीः ।

नास्ति धीः ।

असंबद्धा12

Ms. असंबन्धा ।

स्मृतिः सर्वा प्रमाणं चेत् प्रमाऽखिला ॥

संबद्धा चेत् तदा दृष्टा तत्र देशे च साऽनुमा ।

सामान्याकारता शब्दादपि सा यदि गम्यते ॥

प्रमाणं13

Ms. प्रमाणन्तदपि ।

तदपि प्राप्तमनुमानवदेव हि ।

तथोपमानार्थापत्त्यादि ततोऽ¹⁴

Ms. ततो युक्तं ।

युक्तं प्रमाद्वयम् ॥

शब्दादेरपि यद्वित्तिः परोक्षार्थस्य विद्यते ।

ततोऽनुमानादेवास्य वित्तिरि15

Ms. रत्यति साहसा ।

त्यतिसाहसा ॥

तथाहि कुरु किञ्चित् त्वं भावनायां किञ्चि भावत्त्वं16

Ms. किंचित्संभावनायां ।

नायां मतिं17

Ms. मति ।

सदा ।

नवानेन विनार्थेन व्यवहारः प्रसिध्यति ॥

न च वैदिकवाक्यार्थं विना स्वर्गादिसाधनम् ।

नास्या18

Ms. नात्राप्रमाणता ।

प्रमाणता तेन स्वर्गादिफलभागिनः19

Ms. भागिनी ।

॥

अथानुमानतः साध्यः परलोको भवत्यसौ ।

नात्र हेतुः क्वचित्सृष्टः संबन्धग्रहणम् न हि ॥

सिद्धेऽपि वा परे लोके कर्मणां नियमः कुतः ।

तस्मादागम²⁰

Ms. ततस्मागम एवेष्टव्यः ।

एवेष्टः स चेदस्त्वनुमा वृथा ॥

परलोकोऽकृतोऽसिद्धस्तत्संबन्ध²¹

Ms. स्तत्संबन्धस्य ।

श्च दृक्कृतः ।

तस्मादागमतः22

Ms. तस्मादावगतः ।

सर्वं परलोकस्य वेदनम् ॥

उपमानादि सर्वै च नानुमालक्षणान्वितम् ।

ततः प्रमान्तरास्तित्वे कथं द्वे एव ते इति ॥

[p. 3 ]

प्रमाणान्तरमनुमानाच्छब्द इत्यन्यथा भण्यते23

Ms. प्रमाणान्तरमानुमानाच्छाब्दमित्यन्यथा भण्यते--।

--।

कृतकत्वादिवत्स्वार्थमन्याऽपोहेन भाषते ।

उत्क्रमे तत्र संबन्धः परलोके न सिध्यति ॥

प्रामाण्यं च विवक्षायामिति पश्चाद्वदिष्यते ।

लौकिको व्यवहारस्तु वाक्यार्थविषयः सदा ॥

पदेन व्यवहारस्तु न लोकस्य कदाचन ।

वाक्यवाक्यार्थयोः स²⁴

Ms. सर्वा ।

र्गापूर्वत्वाद्योगविन्नहि ॥

तस्मादपोहविषयः कथं नाम ध्वनिर्मतः ।

अथापि पदतद्वाच्यसंबन्धस्य प्रसिद्धता ॥

ततोऽनुमानं संबन्धग्रहणे सति किं न तत् ।

तदयुक्तं पदस्यापि न प्रमाणत्वमिष्यते ॥

पदमभ्यधिकाभावात् स्मारकान्न विशिष्यते ।

अन्वितार्थाभिधानं च सर्वदा कैश्चिदिष्यते ॥

विपरीतार्थवाच्यत्वे पश्चात् संबन्धिता कुतः ।

उपात्तस्य कुतस्त्यागस्त्यागश्चेत्तद्वृथा पदम् ॥

अनन्वितार्थाभिधायां दशदाडिमवाक्यवत् ।

न नाम व्यवहारः स्यादसंबन्धाददृष्टितः ॥

अथापि पश्चात्संबन्धोऽनन्वितार्थेऽपि विद्यते ।

वाक्यार्थ एव तत्रापि वाक्यस्यास्तु प्रमाणता ॥

संबन्धाग्रहणं तत्र पूर्वमेवोपपादितम् ।

तस्मान्न वाक्यवाक्यार्थेऽनुमानं भवितुं क्षमम् ॥

पदार्थः सर्व एवेत्थं25

Ms. वात्थ ।

पदार्थान्तरसंगतः ।

देवकम्बल एवासौ वाक्यार्थः कथमन्यथा ॥

अथ प्रकरणापेक्षाप्रतिपत्तिरिहान्यथा ।

पदाप्रकरणं नास्ति समप्रकरणे कथम् ॥

एवं शब्दान्तरासङ्गे दोषो वाच्यं प्रमाविदा ।

समानशब्दान्तरतः कथं नियतवेदनम् ॥

न च शब्दार्थसंबन्धस्तदुत्पत्त्यादिलक्षणः ।

वाच्यवाचकसंबन्धस्तत्र केवलमिष्यते ॥

[p. 4 ]

न च तस्यानुमानेऽस्ति हेतुभावः प्रमागतः ।

अनुमानं हि तादात्म्यतदुत्पत्तिसमन्वयात् ॥

धर्मे धर्म²⁶

Ms. धर्मिविशिष्टे ।

विशिष्टे हि तत्प्रवृत्तिमदीक्ष्यते ।

तस्मादननुमानत्वं शब्दे प्रत्यक्षवद्भवेत् ॥

त्रैरूप्यरहितत्वेन तादृग्विषयवर्जनात् ।

तत्र शब्दे कुतो27

Ms. कृतो ।

यत्नोऽनुमानत्वप्रसिद्धये ॥

विषयोऽन्यादृशस्तावद्दृश्यते शब्दलिङ्गयोः ।

सामान्यविषयत्वं हि पदस्य स्थापयिष्यते ॥

धर्मी28

Ms. अत्र धर्मो इति च संदिग्धलेखो दृश्यते ।

धर्मविशिष्टश्च लिङ्गीत्येतच्च साधितम् ।

अर्थे धर्मिणि शब्दे च तत्र सिद्धेन साध्यता29

Ms. साध्यते ।

॥

नहि सिद्धस्य साध्यत्वं धर्मिणः क्वचिदिष्यते ।

अथ साध्यत्वमर्थस्य न ध्वनेः पक्षधर्मता ॥

अथ शब्दोऽर्थवत्त्वेन पक्षः कस्मान्न कल्प्यते ।

प्रतिज्ञार्थैकदेशो हि हेतुस्तत्र प्रसज्यते ॥

पक्षे धर्मिविशेषे हि सामान्यं हेतुरिष्यते ।

शब्दत्वं गमकं नात्र गोशब्दत्वेन-लिङ्गता ॥

नहि तेनास्ति संबन्धसिद्धिः सिद्धौ वृथानुमा ।

अथकालान्तरत्वेन युक्तः सोऽर्थः प्रसाध्यते ॥

कालान्तरस्थितिर्नैव श्रीहर्षादेः प्रसिध्यति ।

अथ वाक्यार्थ-साध्यत्वं न वाक्यार्थेन योगवित् ॥

पूर्वं तस्यानुमानत्वं कथमेवं प्रसिध्यति ।

तत्र पूर्वार्थसिद्धिर्हि वाक्यादेवोपजायते ॥

न वाक्यस्यानुमानत्वमेवं सिध्यति तत्त्वतः ।

न पदव्यतिरेकेण वाक्यं30

Ms. वाक्यन्नाम ।

नाम निरूप्यते ॥

पदार्थेष्वनुमाभाव³¹

Ms. भावो तत्र ।

स्तत्र वाक्यार्थता कुतः ।

तथाच पक्षधर्मत्वं शब्दस्येह निरूप्यते ॥

न क्रियाकर्त्तृसंबन्धादृते संबन्धनं क्वचित् ।

राजा32

Ms. राज्य ।

भर्त्ता मनुष्यस्य तेन राज्ञः स उच्यते तेन राजा33

Ms. राहुः ।

स उच्यते ॥

[p. 5 ]

वृक्षस्तिष्ठति शाखासु ता वा तत्रेति तस्य ताः ।

देशेऽग्निमति धूमस्य कर्त्तृत्वं भवनं प्रति ॥

कार्यकारणभावादौ क्रिया सर्वत्र विद्यते ।

न चानव गताकारः नचानवगताकारः संबन्धः कश्चिदिष्यते ॥

न चास्यसति नचास्त्यसति संबन्धे षष्ठीतत्पुरुषोऽपि वा ।

तस्मान्न³⁴

Ms. तस्मात्र ।

पक्षधर्मोऽयमिति शक्या निरूपणा ॥

अन्वयोऽपि च³⁵

Ms. अन्वयोऽनृच ।

शब्दस्य प्रमेयेण निरूप्यते ।

व्यापारेण हि सर्वेषामन्वेतृत्वं36

Ms. मन्वेतृत्व ।

प्रतीयते ॥

यत्र धूमोऽस्ति तत्राग्नेरस्तित्वेनान्वयः स्फुटः ।

न त्वेवं यत्र शब्दोऽस्ति तत्रार्थोऽस्तीति निश्चयः ॥

भवेन्नित्यविभु37

Ms. न्नित्यवितुत्वा" ।

त्वाच्चेत्सर्वार्थेषु च तत् समम् ।

तेन सर्वस्य दृष्टत्वाद्38

Ms. दष्टत्वात् ।

व्यतिरेकस्य वा गतेः ॥

सर्वशब्दैरशेषार्थप्रति39

Ms. प्रतीपत्तिः ।

पत्तिः प्रसज्यते ।

व्यतिरेकोऽपि शब्दस्य नैवार्थ⁴⁰

Ms. नैव्यर्थ ।

विषयः क्वचित् ॥

नार्थाभावेऽस्ति शब्दानामभाव इति निश्चयात्

प्रतीतेरिति चेदेषा प्रतिपत्तिर्न सर्वदा ॥ ॥

अत्रोच्यते--न युक्तोऽयं पूर्वपक्षः परोदितः ।

भावनार्था प्रतीतिर्हि सङ्केतादेव⁴¹

Ms. संकेतावंदेव ।

जायते ॥

पदार्थावगतिः सर्वा न सङ्केतं विना क्वचित् ।

व्यञ्जकश्चेत्42

Ms. व्यञ्जकशवे ।

स संकेतो न प्रतीपोऽन्यथेक्ष्यते ॥

नहि प्रतीपसंबन्धः संकेताद्व्यज्यते क्वचित्43

Ms. क्वचि ।

।

न⁴⁴

Ms. न्न ।

हि प्रत्यक्षतः सिद्धमन्यथा क्रियतेऽन्यदा ॥

प्रत्यक्षेण हि तत्रार्थप्रतीतिरिति युक्तिमत् ।

संकेतस्यान्यथाभावे कथमन्यार्थसंगतिः ॥

नानार्थता चेत् सर्वत्र प्रतीतिः45

Ms. प्रतीतिर्हि ।

संकुला भवेत् ।

न च तस्मात् स्वरूपस्य प्रतीतिर्वस्तुनः क्वचित् ॥

[p. 6 ]

इच्छयाह्य⁴⁶

Ms. इत्सयासनयात्सर्वो ।

नयात्सर्वो यत्र तत्र प्रवर्त्तते ।

सर्वस्य सर्वसंबन्धे दोषः प्रागेव दर्शितः ॥

संबन्धस्य च या व्यक्तिः संबन्धकथनं हि तत् ।

नापौरुषेये कथनादर्थवत्ता विनिश्चिता ॥

न च प्रमाणं पुरुष उपदेष्टा प्रतीयते ।

अनादिरेष संबन्ध इति सात्वपरस्परा इति सात्व⁴⁷

Ms. सान्व ।

परंपरा ॥

पदार्थस्याप्रसिद्धौ च वाक्यार्थे सत्यता कुतः ।

तथापि स्यात्पदार्थानां विपर्यासो नरोद्भवः ॥

वेदे तु पुरुषाभावाद्विपर्यासक्रिया कुतः ।

नराणामशये दुष्टे नराणामाशयेदुष्टे विपर्यासो हि दृश्यते ॥

वेदस्य⁴⁸

Ms. वेदस्य हि न नरः ।

न नरः कर्त्ता विपर्यासो49

Ms. विपर्यसोस्त्वसौ ।

ऽस्त्वसौ कुतः ।

अत्रापि परिहारोऽयमुच्यतेऽन्यैर्विलक्षणैः ॥

यथा नात्र विपर्यासः संभवी पुरुषाद्विना ।

अथ स्वाभाविकस्तत्राऽविपर्यासो न कारणात् ।

तथा स्वाभाविकस्तत्र विपर्यासोऽप्यकारणात् ॥

विपर्यासस्तु वेदेऽपि पदार्थानां समीक्ष्यते ।

आत्माकाशादिकस्तत्र पदार्थो50

Ms. पदार्थो सत्य ।

ऽसत्य एव हि ॥

अथापि कुरु किंचित्त्वमितिदृग्व्यवहारभाक् ।

प्रमाणान्तरदृष्टोऽर्थस्तत्र तत्र प्रतीयते ॥

ततो निश्चित्य तस्यार्थं प्रवर्त्तन्ते विचक्षणाः ।

वेदे तु न प्रमार्थत्वं कथमत्र प्रवर्त्तताम् ।

स एव तत्र मानं चेत् न तस्यास्ति प्रसिद्धता ॥

अथापि वेदादर्थस्य प्रबोध उपजायते ।

अवेदादपि किं51

Ms. किंन्नास्ति ।

नास्ति किं वा तत्र विशेषणम् ॥

प्रबोधो वा विकल्पेन नादृष्टार्थ⁵²

Ms. तादृश्यार्थ ।

प्रकाशकः ।

अदृष्टकल्पनामात्रात्तदस्तीत्यतिसाहसम् ॥

अथापि निश्चितः सोऽर्थ इति तत्र प्रमाणता ।

निश्चयोऽपि न सर्वस्य तस्मादेवोपजायते ॥

[p. 7 ]

कस्यचिन्निश्चयादेव प्रामाण्ये सर्वमानता ।

अपौरुषेयतो वाक्यान्निश्चयस्य प्रमाणता ॥

पौरुषेयात्तु53

Ms. पौरुषेया तु ।

वचनादेवं वेदे नियम्यते ।

अपौरुषेयादपि हि नैवमर्थः प्रतीयते ॥

वेदादेव विकल्पार्थ⁵⁴

Ms. विकल्पार्थं° ।

-प्रतीतिरिति तत्त्वधीः ।

पृथग्55

Ms. किथग ।

व्याख्यानतो वेदात् क्वचिन्नार्थः प्रतीयते ॥

एवं व्याख्यातमन्यस्मिन् मयाप्येवमिति स्थितिः ।

अल्पाभ्यासात्तु सर्वत्र निश्चयस्य समागमः56

Ms. समागमो ।

॥

देवदत्तानयेत्यादिवाक्यार्थस्यास्ति दर्शनम् ।

अथापि नास्ति वाक्यार्थे प्रत्यक्षप्रत्ययोदयः ॥

तेन वाक्यैकगम्योऽसावेवं सति न योगवित् ।

ततश्च वाक्य⁵⁷

Ms. वाक्यावाक्यार्थ° ।

वाक्यार्थसंबन्धग्रहणं कथम् ॥

पदार्थसंबन्धगतौ वाक्यार्थप्रतिपद् यदि ।

संबन्धोऽ⁵⁸

Ms. संबन्धोऽस्त्यसत्योऽपि । छन्दोभङ्गभयादत्र सम्बन्धोऽस्ति ह्यसत्योऽपि इति वा पाठः कल्पनीयः ।

स्यास्त्यसत्योऽपि नदीतीरफलादिकः ॥

स तत्र नरयोगाच्चे59

Ms. नरयागश्चत् अत्र ।

दत्र नास्तीति का प्रमा ।

पुरुषाभावतस्तत्र सोऽपि नास्तीति का प्रमा ॥

पुरुषाच्च विना तत्र संबन्ध इति साहसम् ।

ततोऽर्थलाभो यदि किमनर्थस्यापि नेष्यते ॥

यथा सम्बन्धिता नास्ति तथाऽसम्बन्धितापि न ।

किं च संकेतकरणे कोऽर्थो वाच्यार्थसंगतेः60

Ms. संगतिः ।

॥

तत्किं तस्य च सद्भावे वाच्यस्यार्थस्य संभवः ।

अर्थशून्यो न शब्दस्य प्रयोगः स्यात्तथासति ॥

न भवत्यर्थशून्यश्चेत् सर्वत्रार्थस्य संभवात् ।

पदार्थः सर्वदाऽस्त्येव सामान्यं वाच्यमिष्यते ॥

सामान्यं च पदस्यार्थस्तत्र न व्यभिचारिता ।

नैतदस्ति यदा नैवं वाच्यवाचकतेष्यते ॥

[p. 8 ]

कथं कुतः 61

Ms. कुवेत्येवं ।

क्व वेत्येवं संदेहस्यानिवृत्तितः ।

सामान्ये62

Ms. न सामान्येनैव ।

नैव संदेह इति चेत् क्व भवेदसौ ॥

विशेष इति चेत् कस्मात् तस्य तेन व्यपेक्षणात् ।

अर्थादेव स संदेहः पदात् स्वार्थे63

Ms. स्वार्थो विनिश्चयः ।

विनिश्चयः ॥

नन्वर्थकृतसंदेहं स्याद् वाक्यमप्रवर्त्तकम् ।

पदवत्सर्वसंदेहान्न स्याद्वाचकता क्वचित् ॥

देवदत्तादिवाक्ये हि तत्पदार्थकदम्बकम् ।

स्वकारणादिसापेक्षमिति संदेहविद्भवेत् ॥

अभिप्रेते न संदेह⁶⁴

Ms. संदेहे ।

इतिवाक्यात् प्रवर्त्तनम् ।

अवाचकं पदं प्राप्तमभिप्रेताविनिश्चयात् ॥

सामान्यप्रतिपत्तिस्तु विप्लवो व्यक्त्त्यनन्वये ।

न च व्यक्तिविनाभूत सामान्यप्रतिपत् क्वचित् सामान्यप्रतिपत्कचित् ॥

वर्णसंस्थानभासे च सामान्यस्य न भासनम् ।

तदेव च न सामान्यं व्यावृत्तत्वेन तद्ग्रहात् ॥

नह्यन्यवर्णसंस्थानग्रहणेऽन्यस्य वेदनम् ।

तस्माद्विशेषसंदेह⁶⁵

Ms. संदेहे ।

एव सामान्यमीक्ष्यते ॥

तस्य संदेहकारित्वे वाच्याऽसंदिग्धता कुतः ।

अवाचकं ततो वाक्यं कुतस्तस्य प्रमाणता ॥

आत्मादिकपदार्थश्च व्ययायैव⁶⁶

Ms. व्यवायैव ।

च दृश्यते ।

अपौरुषेयतआ पूर्वा67

Ms. पूर्वी ।

यदि नामास्ति तत्त्वतः ॥

विपरीतार्थसंबन्धो नेति केन प्रतीयते ।

नरादसत्यतेत्येवं सत्यतापि नराद् भवेत् ॥

स्वतन्त्र एव संबन्ध इति न क्वचिदीक्ष्यते ।

अग्निर्हिमस्येति वाक्ये दृश्यमानः कथं न सः ॥

दृश्यमानोऽपि नैवासौ सत्यतामधिगच्छति ।

न भवत्येष शब्दार्थो भरतारणिशब्दवत् ॥

पदार्थनिश्चये हि स्याद् वाक्यार्थस्य विनिश्चयः ।

[p. 9 ]

पदार्थसत्यतायां वा यः प्रतीतः स एव किम् ।

वाक्यार्थः कल्पितो यस्मात् पुरुषैरेव दृश्यते ॥

उन्मत्त⁶⁸

Ms. उन्मत्ते ।

वाक्यतो नास्ति संबन्धे सत्यता क्वचित् ।

पण्डितैः कल्प्यते काचित् स्वानुरूपप्रभावतः ॥

उन्मत्तत्वेन संबन्धं न स पश्यति शब्दयोः ।

वेदेऽपि नास्ति संबन्धवेदनाऽत्राप्यसत्यता69

Ms. संबन्धो वेदाद त्राप्यसत्त्वता ।

॥

उन्मत्तत्वाद् यदा नास्ति तत्र संबन्धदर्शनम् ।

अपौरुषेये सुतरां न संबन्धस्य वेदनम् ॥

स्वाभाविकश्चेत् संबन्धः किं70

Ms. किन्ना ।

न वेदे प्रकल्प्यते ।

संबन्धस्तत्र नास्तीति वेदेऽपिस्यात्कथं नु सः ॥

तस्मादुन्मत्तवचसि वेदे वाऽसौ न विद्यते ।

नरैः केवलमासाद्य मापाद्य इति सिद्धं समं71

Ms. समद्वयम् ।

द्वयम् ॥

तस्मान्न शब्दादर्थस्य प्रतीतिः प्रतिबन्धतः ।

प्रतीपादिव नार्थस्य प्रत्यक्षेण प्रतीतता ॥

अप्रत्यक्षप्रतीतिस्तु कथमस्तीति गम्यते ।

किञ्च⁷²

Ms. किञ्चस्तु । कल्पिस्तु इति वा पाठः । कल्पितस्तु इत्यपि संभाव्यते ।

वस्तु न संकेतं विना कस्यचिदीक्ष्यते ॥

तत्रार्थयोगः प्राग् दृष्टः पदार्थान्तरसंगतः ।

शब्दानां शब्दसंबन्धादस्मिन्नपि तथैव सः ॥

ततोऽनुमानमेवैतदबाह्येऽर्थे प्रवर्त्तते ।

विवक्षा रूढ एवार्थे शब्दप्रामाण्यमप्यतः ॥

वेदेऽपि तत्समानत्वादबाह्यार्थे प्रमाणता ।

अनादिरेष संबन्ध इति सा त्वपरंपरा ॥

ततः प्रतीत्यभावे च न संबन्धः प्रसिध्यति ।

अर्थप्रतीतेः प्रामाण्यं न बाह्येऽर्थे प्रसिध्यति ॥

घुणाक्षरत्ववद्वेदे तन्नार्थस्य प्रसिद्धता ।

अथापि घुणवर्णानां नेयत्ता विद्यते क्वचित् ॥

अतएव हि तत्रापि पौरुषेयत्वमिष्यताम् ।

यथा न घुणवर्णत्वं तथा नापौरुषेयता ॥

[p. 10 ]

अपौरुषेयमप्येवं कथं नाम प्रपञ्चवत् ।

ततः कृतक एवायमिति वेदः प्रतीयताम् ॥

पुरुषातिशयासिद्धिर्न तत्रापि प्रमाणता ॥ छ ॥

विषयोऽन्यादृशस्तत्र य उक्तो लिङ्गशब्दयोः ।

तेनाप्रमाणता शब्दे सर्वथैव प्रसिध्यति ॥

विकल्पविषयत्वं हि शब्दस्येति प्रसाधितम् ।

धर्मी धर्मविशिष्टस्तु साध्य उक्तोऽनुमानतः ॥

शब्दस्यापक्षधर्मत्वे न बाह्येऽर्थेस्ति हेतुता ।

नहि धर्मिण्यसिद्धत्वे धूमादर्थः प्रसिध्यति ॥

धर्मिसंबन्धितायां हि प्रत्यक्षेऽपि प्रमाणता ।

न चा73

Ms. निचा । नैवाधिष्ठानता इति संभाव्यते ।

धिष्ठानता नैव प्रत्यक्ष स्या प्रसाधनम्74

Ms. प्रस्नाधनम् ।

॥

प्रत्यक्षेऽप्यनुमानत्वं कया 75

Ms. विकलयिष्यते ।

वा कलयेष्यते ।

त्रैरूप्यरहितत्वे च न प्रत्यक्षस्य सिध्यति ॥

स्वरूप एव प्रत्यक्षमनुमानत्ववर्जितम् ।

अर्थवत्त्वेन शब्दस्य पक्षत्वपरिकल्पने ।

प्रतिज्ञार्थै76

Ms. प्रतिज्ञार्थेक° ।

क देशत्वं न शब्दत्वे प्रस⁷⁷

Ms. प्रसिज्यते ।

ज्यते ॥

तथाहि शब्दः शब्दत्वात् पूर्वशब्दवदेव हि ।

समीपार्थेन संबद्धो78

Ms. संबन्धो ।

धूमो धूमतया यथा ॥

गोशब्दत्वमसिद्धं चेत्79

Ms. गोशब्दमप्रसिद्धत्वं चेत् ।

लता-तालादि वाचिनाम् ।

विशेषार्था प्रसिद्धिः स्यात् तस्माद् युक्ता विशेषता ॥

सामान्येन हि वाक्यार्थसंबन्धः80

Ms. संबधुः ।

सिद्ध एव नः ।

विशेषेण तु नैवास्ति क्वचित् संबन्धसिद्धता ॥

वाक्यस्यैवानुमानत्वमेवं नास्तीत्यसंगतम् ।

संबन्ध⁸¹

Ms. संबन्धः ।

साधकः शब्दो वाक्यमित्यभिधीयते ॥

समुदायस्य धर्मित्वमेकदेशस्य हेतुता82

Ms. हेतुना ।

।

संबन्धस्य च साध्यत्वं कस्मान्नास्त्यनुमानता ॥

[p. 11 ]

क्रियाकारकसंबन्धादृते संबन्धनं कथम् ।

राजा भर्त्ता मनुष्यस्य पदं वाक्यस्य पूरकम् ।

वृक्षस्तिष्ठति शाखासु पदं वाक्ये न किं तथा ॥

देशेऽग्निमति धूमस्य कर्त्तृत्वं भवते83

Ms. भवते यथा । भवतं यथा ।

र्यथा ।

तथा वाक्येऽपि किं नास्ति पदस्येति निरूप्यते84

Ms. निरूप्यतं ।

॥

नचानवगताकारः संबन्धो नापि85

Ms. संबन्धोन्नापि ।

लक्ष्यते ।

तेनास्ति सति संबन्धे षष्ठीतत्पुरुषोऽपि वा ॥

ततश्च पक्षधर्मोऽयं शब्दप्राप्तोऽन्यशब्दवत् ।

अन्वयो न च शब्दस्येत्यादि सिद्धप्रसाधनम् ॥

वाह्यार्थे नान्वयः क्वापि विनार्थं शब्द ई⁸⁶

Ms. इक्ष्यते ।

क्ष्यते ।

भवे87

Ms. भवोन्नित्य° ।

न्नित्यविभुत्वाच्चेत् सर्वार्थेऽप्यन्वयस्तथा ॥

ततः सर्वार्थसिद्धत्वे सर्वशब्द-समागमे ।

वाच्यवाचकसंबन्ध उक्ते सा त्वपरंपरा88

Ms. वात्वपरम्पग ।

॥

व्यतिरेकोऽपि शब्दस्य नास्तीति प्रतिपादितम् ।

अन्यथा संविदानोऽपि विवक्षत्यन्यथा यतः ।

तस्मादेकान्ततो नास्ति पुं89

Ms. पुम्वाक्यात् ।

वाक्यात् तद्धियां 90

Ms. धियाङ्गतिः ।

गतिः ॥

भ्रान्तस्यान्य⁹¹

Ms. भ्रान्तस्यात्य° ।

विवक्षायामन्यद्वाक्यं च दृश्यते ।

यथाविवक्षमित्येतत् तस्मान्नैव प्रवर्त्तते ॥

अभ्रान्तत्वे परिज्ञाते अभ्यासादे92

Ms. अभ्यासादे विकल्पतः ।

र्विकल्पतः ।

समानसमयत्वे च विवक्षार्थः प्रतीयते ॥

लोकस्य व्यवहारोऽयमेवमेव व्यवस्थितः ।

अन्यथा सर्वमेव स्यात् प्रमाणं नेति साधितम् ॥

व्यवहारं विना नास्ति ब्रह्मलोकेऽपि जन्मभाक् ॥

इत्यर्थ⁹³

Ms. इत्यथसि ।

सङ्गि व्यवहारसिद्धं, शाब्दं, निजार्थेऽनुमिति प्रमाणम् ।

बाह्ये तु नैवास्य परं प्रमाणं यथाकथञ्चिज्जगतामिहास्था ॥

इति प्रमाणान्तर्भावे शाब्दः प्रमाणान्तर्भावे शाब्दः प्रमाणान्तर्भावः प्रथमः परिच्छेदः ॥

द्वितीयः परिच्छेदः

[p. 12 ]

उपमापि प्रमा कैश्चिदिष्यते व्यक्त⁹⁴

Ms. व्यक्ष ।

बुद्धिभिः ।

सादृश्येन परिच्छेदः परोक्षेऽर्थे न तां विना ॥

सादृश्यस्य च वस्तुत्वं न शक्यमप⁹⁵

Ms. मवबाधितुम् ।

बाधितुम् ।

भूयोऽवयवसामान्ये योगो जात्यन्तरस्य तत् ॥

उपमापि हि सादृश्ये परोक्षे वित्तिरीक्ष्यते ।

नानुमालक्षणं तत्र प्रथमं सदृशग्रहात् ॥

तस्माद् यत् स्मर्यते तत् स्यात्96

Ms. तस्योत्सादृश्येन विशेषतम् ।

सादृश्येन विशेषितम् ।

प्रमेयमुपमानस्य सादृश्यं वा तदन्वितम् ॥

प्रत्यक्षेणावबुद्धेऽपि सादृश्येन गवि स्मृते ।

विशिष्टस्यान्यतोऽसिद्धेरुपमानप्रमाणता ॥

प्रत्यक्षेऽपि यथा देशे स्मर्यमाणे च 97

Ms. यावके ।

पावके ।

विशिष्ट-विषयत्वेन नानुमानाप्रमाणता ॥

नवै तस्यानुमानत्वं पक्षधर्माद्यसंभवात् ।

प्राक् प्रमेयं च सादृश्यं न धर्मत्वेन मीयते ॥

गवये गृह्यमाणं च न गवामनुमा98

Ms. मायकम् ।

पकम् ।

प्रतिज्ञार्थैकदेशत्वाद् गोगतस्य⁹⁹

Ms. योगतस्य ।

न लिङ्गता ॥

गवयस्याप्यसंबन्धात् न गोर्लिङ्गत्वमृच्छति100

Ms. गीलिङ्गत्वमर्च्छति । नैयायिकोपमानप्रसङ्गे मिच्छति इति पाठो दृश्यते ।

।

सादृश्यं न¹⁰¹

Ms. सादृश्यन्त ।

च सर्वेण पूर्वं दृष्टं तदन्वयि102

Ms. तदन्वपि ।

॥

एकस्मिन्नपि दृष्टेऽर्थे द्वितीयं पश्यतो वने103

Ms. वनो ।

।

सादृश्येन सहैवास्मिंस्तदैवोत्पद्यते मतिः ॥

इति मीमांसकोपमानम् मीमांसकोपमानम् ॥ छ ॥

नैयायिका स्त्वन्यथैव¹⁰⁴

Ms. थैवोपवर्णयंति अस्य लक्षणं ।

वर्णयन्त्यस्य लक्षणम् ।

प्रसिद्धेन हि साधर्म्यादुपमा साध्यसाधनम् ॥

[p. 13 ]

श्रुतातिदेशवाक्योऽयमीक्षते105

Ms. मीक्ष्यते ।

गवयं यदा ।

प्रत्यक्षैव हि सा वित्तिस्तेनायं सदृशो न तु ॥

समाख्याया हि संबन्धमपूर्वं प्रतिपद्यते ।

अयं स गवयस्तेन तदानीं प्रतिपादितः ॥

यथामुद्गस्तथा मुद्गपर्णी माषो यथा परा ।

नामनामवतोर्योगे106

Ms. योगे ।

व्यवहारार्थमीक्ष्यते ॥

उपमानस्य विषय एवमन्योऽपि गम्यताम् ।

अतिदेशवाक्यतो107

Ms. अत्र अक्षराधिक्यात् छन्दोदोषः ।

नाम प्रागेवैषा गतिर्भवेत् ॥

तथापि न विशेषेण पूर्वंयोगस्तथागतः ।

उपयुक्तोऽयं108

Ms. उपयुक्तोऽय ।

मानो हि तुल्यार्थग्रहणे सति ॥

विशिष्टविषयत्वेन संबन्धं प्रतिपद्यते ।

सविकल्पकतो नेदं109

Ms. नेदमुप्रत्यक्षामनुमा पुनः ।

प्रत्यक्षमनुमा पुनः ॥

त्रैरूप्यरहितत्वेन विशेषः110

Ms. विशेष ।

स पुरोदितः ।

पिण्डस्य हि विशेषेण संप्रत्येव प्रतीयते ॥

संबन्धः संज्ञयेत्येवं111

Ms. संज्ञायेत्येवं ।

नान्वयव्यतिरेकिता ॥

इति नैयायिकोपमानम् नैयायिकोपमानम् ॥

अत्रोच्यते च सादृश्यं प्रत्यक्षेण प्रतीयते ।

पुरोद्वयं पश्यतो हि प्रत्यक्षादेव निश्चयः112

Ms. निश्चीयते ।

॥

ततः परोक्षे113

Ms. स्मरणं ।

स्मरणमात्रमेवोपजायते ।

त¹¹⁴

Ms. तत ।

एवावयवा यत्र दृष्टिस्मरणगोचराः115

Ms. दृष्टिः स्मरणगोचरः ।

॥

यदापि न द्वयं दृष्टं तस्यैव स्मरणा116

Ms. स्मरणा तदा ।

त्तदा ।

त एवावयवास्तत्र स्मर्यन्ते प्रत्यभिज्ञया ॥

प्रत्यभिज्ञानमेतच्च व्यवहारेऽनुमैव न ।

तद्रूपदर्शनादेव तत्त्वव्यवहृतिः परा ॥

[p. 14 ]

अनादिव्यवहारोऽयमिति न प्रथमा गतिः ।

प्रत्यक्षं प्रत्यभिज्ञेयं तैरेवाभ्युपगम्यते ॥

अनादिवासनासङ्गद्वयं तु व्यवहारिणः ।

अपूर्वं117

Ms. अपूर्वन्तत्वतो ।

तत्त्वतो नास्ति प्रमेयं व्यवहारतः ॥

प्रामाण्येऽस्याः प्रमाणं हि भवतः सप्रमादकम्118

Ms. स प्रमादिकम् ।

।

अनेनासौ विसदृशः पूर्वस्मादमुकः119

Ms. अमुक ।

परः ॥

मध्यमः पृथुरत्यन्तदीर्घः कर्कश इत्यपि ॥

अथ प्रत्यक्षमेवैषानुमानमियमेव¹²⁰

Ms. अनुमानमियमेवै वा ।

वा ।

सादृश्यस्य परिच्छेदे किं प्रमाणान्तरं मतम् ॥

यथा सादृश्यवस्तुत्वं121

Ms. वस्तुत्वन्न ।

न शक्यमपबाधितुम् ।

प्रत्यक्षत्वमपि प्राप्तं किं शक्यं बाधितुं त्वया ॥

भूयोऽवयवसामान्ययोगो जात्यन्तरस्य यः ।

गवये व्यक्तदृष्टोऽसौ पूर्वं गव्यपि वीक्षितः122

Ms. वीक्षित ।

॥

यदा123

Ms. यया ।

ऽवयव सादृश्यं तदाप्रत्यक्षनिश्चितम्124

Ms. निश्चित ।

।

125

Ms. न्तदेव ।

तदेव गवयेनापि गोसादृश्यमनूनकम् ॥

एकस्य सदृशत्वं हि न पृथक् संप्रतीयते ।

अपरापेक्षया126

Ms. अपरापेक्षानैव ।

नैव सादृश्यस्य प्रसिद्धता ॥

अनुमा127

Ms. अनुमान ।

लक्षणास्तित्वं यथैवोपमितावह¹²⁸

Ms. -वहम ।

।

प्रमेयमपि नास्त्येव प्रत्यक्षं यन्न¹²⁹

Ms. सन्न ।

भासते ॥

व्यवहारे तु त्स्याः किं व्यवहारेतु तस्याः किं 130

Ms. किन्नानुमा ।

नानुमालक्षणान्वयः ।

तस्माद् यत् स्मर्यते तत्स्यात् सादृश्येन विशेषितम् ॥

प्रमेयमुपमानस्य कथं स्मरण¹³¹

Ms. स्मरणं संभवि ।

संभवि ।

प्रत्यक्षेणावबुद्धेऽपि सादृश्ये गवि च स्मृते132

Ms. स्मृतम् ।

।

विशेषस्यान्यतः सिद्धेरुपमानाप्रमाणता ॥

प्रत्यक्षे तु पुनर्देशे स्मर्यमाणे133

Ms. स्मर्यमाणोऽपि ।

ऽपि पावके ।

[p. 15 ]

विशिष्टविषयत्वेन नानुमानाप्रमाणता ॥

तच्च तस्यानुमानत्वं पक्षधर्मादिसंभवात् ॥

प्राक्प्रतीते च सादृश्ये तदन्यत्र प्रतीतितः ।

गवये तत् प्रतीतं हि गवि व्यवहृतं न किम् ॥

गवा तु नानुमेत्येतत् कस्योपालम्भ उच्यते ।

प्रतिज्ञार्थैकदेशत्वादात्मनो दूषणं परम् ॥

परेणानभ्युपगमात् परस्य तु न दूषणम् ॥

गवयस्या134

Ms. गवयश्चा ।

प्यसंबन्धान्न गोलिङ्गत्वमिच्छति ।135

अयं श्लोकः मीमांसकोपमाने एवमेवास्ति ।

यदि किं तावता शक्यमुपमानं प्रमान्तरम् ॥

सादृश्यमपि सर्वेण पूर्वं दृष्टं तदन्वयि ।

अवश्यं हि क्वचिद् दृष्टे सादृश्यप्रतिपत्तिमान् ॥

एकस्मिन्नपि दृष्टेऽर्थे द्वितीयं पश्यतो वने ।

सादृश्येन सहैवास्मिन् न तदोत्पद्यते मतिः136

Ms. मातिः ।

॥

अपूर्वदर्शनात् तत्र केवलं स्मरणोदयः ।

पूर्वपराव्यक्तभावात् प्राग्दृष्टेर्व्यवहारधीः137

Ms. प्राक् दृष्टेः व्यवहारधीः ।

॥

सदृशोऽयमितिज्ञानं138

Ms. मिति विज्ञानं ।

वासनाबलसम्भवि ।

नहि काचिदसादृश्यप्रतिपत्तिरिहेक्ष्यते139

Ms. कश्चिदसादृश्यप्रतिपत्तिरिहोत्द्यते ।

॥

कस्यचित् केनचित् क्वापि सोऽवश्यं सदृशग्रहः ।

न प्रमाणान्तरं140

Ms. प्रमाणान्तराद्दृष्टमुपमानं ।

दृष्टमुपमानं विपश्चिताम् ॥

सादृश्यं हि न वस्तुभ्यो व्यतिरेकेण विद्यते ।

व्यवहारेऽनुमानं141

Ms. मानन्तु ।

तु नोपमाऽत्र प्रमान्तरम् ॥ छ ॥

नैयायिकोपमानं तु नानुमानात् पृथक् प्रमा ।

तथाहि तेन संबन्धः साध्यते नाम तद्वतोः ॥

स चास्येदमिति ज्ञाना142

Ms. ज्ञाया ।

न्नोपमानं विनास्ति किम् ।

तथासंनिहितस्तत्र गवयस्तेन तत्र कः ॥

संकेतस्यावतारोऽस्ति नामेदमिति संभवि143

Ms. संभवी ।

।

अथास्त्ययमपि न्यायः संकेतस्येति वर्ण्यते ॥

[p. 16 ]

तत्रातिदेशवाचैव संबन्धस्य विनिश्चयः ।

सदृशस्तस्य बुद्धिस्थो144

Ms. बुद्धिस्था ।

यथैव प्रतिभासते ।

गवये145

Ms. गवयस्तत्र ।

तत्र संकेतः सामान्येन गतो न किम् ॥

अतद्रूपपरावृत्ते146

Ms. सतद्रूपपरावृत्ते ।

वस्तुमात्रे हि सर्वदा ।

संकेतो गृह्यते पुम्भिर्न विशेषस्य संभवः ॥

न विशेषः सदैवास्ति प्रत्यक्षप्रतिपत्तिभाक् ।

तत्र संकेतकरणं व्यर्थमेवोपजायते ॥

अयं स गवयार्थश्चेद्147

Ms. गवयार्थश्चेत् ।

विशेषेणेति गम्यते ।

यदि न व्यवहारोऽस्ति संकेतग्रहणागतः ।

प्रत्यक्षदृष्टेः संकेतग्रहणेनापि किं तदा ॥

परं प्रति व्यवहृतौ सामान्यं स्यात्तथा सति ।

सामान्येन च संबन्धग्रहणादतिदेशतः--।

अयं स गवयः पश्चाद्विशेषमवगच्छति ॥

अनुमानमिदं मुख्यं सामान्यव्याप्तिपूर्वकम् ।

तत्र विशेषग्रहणं148

Ms. विशेष षं तत्र ग्रहणं । अयं पाठोऽशुद्धः--विशेषे तत्रग्रहणमिति तु कथंचिद्भवितुमर्हति विशेषं तत्र गृह्णाति इति वा ।

धूमादग्न्यनुमानवत् ॥

महानसे हि संबन्धः सामान्येन प्रतीयते ।

पक्षधर्मत्वतः पश्चाद्विशिष्टाग्निपरिग्रहः ॥

सामान्येन हि संबन्धे विशेषेऽनुमितिः कथम् ।

अन्येन योगग्रहणे कथमन्यः प्रतीयते ॥

विचारितमिदं सर्वैर्वस्तुवृत्तं महारथैः ।

अतद्रूपपरावृत्तं149

Ms. परावृत्तम्वस्तु ।

वस्तुसामान्यमुच्यते ॥

अन्तर्भाव्य विशेषं हि सामान्यव्याप्तिराप्यते ।

अवश्यं तत्र वस्त्वस्ति किंचिदेवाविशेषितम् ॥

तस्मादनुमितिन्यायः समस्त उपमास्वपि ।

अङ्गदी कुण्डली यस्तु150

Ms. यो तु ।

स राजेति प्रतीयताम् ॥

विशेषेण हि संबन्ध¹⁵¹

Ms. संबन्धं प्रतीतौ ।

प्रतीतौ किं प्रमान्तरम् ।

शृङ्गादिसामान्यगतेस्तेनायं सदृशः पुनः ॥

[p. 17 ]

शृङ्गादयोऽपि तैक्ष्ण्यादिभावतः सदृशात्मकाः ।

तैक्ष्ण्यमन्येन केनापि पर्यन्ते वासनैव हि ॥

कारणं सदृशत्वेन व्यवहारस्य गम्यताम् ।

तस्मादननुमानत्वं नोपमानस्य भाविकम् ॥

इति सर्वमिदं सुस्थमकारणमतः परम् ॥

इत्यनिन्द्यविधिना निरूपितं

नोपमानमनुमानतः परम् ।

एवमन्यदपि तेन गीयते

प्रज्ञया नहि स दृश्यतेऽधिकः ॥

इत्युपमानान्तर्भावो द्वितीयः परिच्छेदः उपमानान्तर्भावो द्वितीयः परिच्छेदः ॥ छ ॥

तृतीयः परिच्छेदः

प्रमाणषट्क-विज्ञातो यत्रार्थोऽनन्यथाभवन् ।

अदृष्टं कल्पयेदन्यं सार्थापत्तिरुदाहृता ॥

ननु दृष्टः152

Ms. दृष्टश्रुतो ।

श्रुतो वार्थ इति भाष्यकृतो वचः ।

तत्कथं दृष्टिमात्रेण सार्थापत्तिर्निरूपिता ॥

दृष्टः पञ्चभिरित्यस्माद्भेदेनोक्ता श्रुतोद्भवा ।

प्रमाणग्राहिणीत्वेन यस्मात्पूर्वविलक्षणा ॥

तत्र प्रत्यक्षतो ज्ञात्रा देहदाहेन¹⁵³

Ms. ज्ञाता देहाद्देहेन ।

शक्तिता ।

वह्नेरनुमिता154

Ms. रनुमितात् ।

सूर्ये भा155

Ms. पाना ।

नात्तच्छक्तियोगिता ॥

पीनो दिवा न भुङ्क्ते156

Ms. नभुङ्क्तेत्येवमादि ।

चेत्येवमादि वचः श्रुतौ ।

रात्रिभोजनविज्ञानं श्रुतार्थापत्तिरुच्यते ॥

गवयोपमिताया गोस्तज्ज्ञानग्राह्यशक्तता157

Ms. गोस्तज्ज्ञानग्रह्य ।

।

अभिधानप्रसिद्ध्यर्थमर्थापत्त्यवबोधिता158

Ms. मर्थाप त्रबोधिता ।

॥

शब्दे वाचकसामर्थ्यात् तन्नित्यत्वस्य कल्पना ।

प्रमाणाभावनिर्णीतचैत्राभावविशेषितात् ॥

गेहाच्चैत्रबहिर्भाव¹⁵⁹

Ms. गेहाश्चै बवहिर्भाव ।

सिद्धिर्या त्विह वर्ण्यते ।

[p. 18 ]

तामभावोत्थितामन्यामर्थापत्ति160

Ms. मदाहरेत् ।

मुदाहरेत् ।

पक्षधर्माद्यनङ्गत्वाद्भिन्नैषाऽप्यनुमानतः ॥

बहिर्देशविशिष्टेऽर्थे देशे वा तद्विशेषिते ।

प्रमेये यो गृहाभावः पक्षधर्मस्त्वसौ कथम् ॥

तदभावविशिष्टं हि गृहं धर्मो न कस्यचित् ।

गृहाभावविशिष्टस्तु तदासौ नैव गम्यते ॥

पूर्वं न चाविशिष्टस्य धर्मिणः स्यात् प्रमेयता ।

न चात्र बाह्यदेशो वा चैत्रो वा गम्यते पुरा ॥

जीवतस्तु गृहाभावः पक्षधर्मोऽत्र कल्प्यते161

Ms. कल्पते ।

।

तत्संवित्तिर्बहिर्भावे162

Ms. बहिर्भावं ।

नव्यबुद्धौ163

Ms. बुद्धौपजायते ।

प्रजायते ॥

अग्निसत्तानपेक्षा हि धूमसत्ता164

Ms. चत्ता ।

प्रतीयते ।

तद्ग्रहणस्य वेलायामग्न्यधीनत्वविन्न वा ॥

गेहाभावस्तु यः शुद्धो विद्यमानत्ववर्जितः ।

स मृतेष्वपि दृष्टत्वाद्बहिर्वृत्ते165

Ms. बहिवृत्तेन ।

र्न साधकः ॥

विद्यमानत्वसंसृष्टगेहाभावधियानया ।

गेहादुत्का166

Ms. गेहादुक्त्त्वात ।

लितश्चैत्रो विद्येत बहिरेव हि ॥

गेहाभावत्वमात्रं167

Ms. मात्रन्तु ।

तु यत् स्वतन्त्रं प्रतीयते ।

न तावता बहिर्भावश्चैत्रस्यैवं प्रसिध्यति ॥

स्थिते सद्भावविज्ञाने गेहाभावधियाऽत्र तु ।

गेहादुत्कालिता सत्ता बहिरेवावतिष्ठते ॥

तेनात्र निरपेक्षस्य¹⁶⁸

Ms. नरपेक्षस्य ।

व्यभिचारो मृतादिना ।

यस्य त्वव्यभिचारित्वं न ततोऽन्यत्प्रतीयते ॥

तस्मात् प्रत्यक्षतो गेहे चैत्राभावेऽप्यभावतः ।

ज्ञाने यत् तत्त्वविज्ञानं169

Ms. विज्ञानन्तदेवेदं ।

तदेवेदं बहिःस्थितम् ॥

पक्षधर्मात्मलाभाय बहिर्भावप्रवेशितः ।

तद्विशिष्टोऽनुमेयः स्यात् पक्षधर्मत्ववादिभिः ॥

[p. 19 ]

पक्षधर्मादिविज्ञानं बहिः संबोधतो यदि ।

तैश्च तद्बोधनेत्येवमन्योन्याश्रयता च¹⁷⁰

Ms. य ।

तत् ॥

अन्यथानुपपत्तौ तु प्रमेयानुप्रवेशिता ।

ताद्रूप्येणैव विज्ञानान्न दोषः प्रतिभाति नः ॥

अविनाभाविता चात्र तदैव परिकल्प्यते ।

न प्रागवगतेत्येवं सत्यप्येषा न कारणम् ॥

गृहाभाव-बहिर्भावौ न च दृष्टौ नियोगतः ।

साहित्येन प्रमाणं हि तयोरन्य¹⁷¹

Ms. रन्यं न ।

न्न विद्यते ॥

अन्यथानुपपत्त्यैव ह्यने नान्यत्प्रतीयते नान्यत् प्रतीयते ।

अन्यत्प्रतीयते तच्चेत् साहित्यं न प्रतीयते ॥

तेन संबन्धवेलायां संबन्ध्यन्यतरो ध्रुवम् ।

अर्थापत्त्यावगन्तव्यः पश्चाद्वस्त्वनुमानता172

Ms. पश्चाद्वस्त्वस्त्वनुमानता ।

॥

अत्रोच्यते परोक्षार्थादन्यथानुपपत्तितः ।

परोक्षकल्पना सैव ह्यर्थापत्तिः परोदिता ॥

अन्यथानुपपन्नत्वं तत्रासिद्धस्य नेक्ष्यते तत्रासिद्धस्य नेक्षते ।

प्रमाणेन प्रसिद्धो यः स कथं नोपपत्तिमान् ॥

प्रसिद्धोऽनुपपन्नश्चेत्येतदत्यन्तदुर्घटम् ।

न दृष्टेऽनुपपन्ने173

Ms. ऽनुपपन्नं हिः ।

हि प्रसिद्धिर्भुवनत्रये ॥

यदि न स्यात् परोऽप्यत्र स्यादेवानुपपन्नता ।

न चेत् साऽप्यत्र नचेत् साऽप्यत्र नास्माकमत्यन्तानुपपत्तिधीः ॥

ननु चानुपपन्नत्वमेतदन्यव्यपेक्षया ।

प्रत्यक्षसिद्धं धूमादौ संबन्धग्रहणं विना ॥

तथा चेदनुमानेन तथाचेदनुमानेन किं कर्त्तव्यं परेण वः ।

अथ संबन्धबोधेन विना नानुपपत्तिधीः ॥

अर्थापत्तावपि तथेत्यर्थापत्तिर्वृथा तथा ।

कार्यहेतौ न दृष्टं चेत् संबन्धग्रहणं विना ॥

अन्यथानुपपन्नत्वमर्थापत्तौ तु दृश्यते ॥

नन्वर्थापत्तिरप्येषा कार्यादेवोपजायते ।

शक्तयः सर्वभावानां कार्यार्थापत्तिसाधनाः ॥

174

Ms. नातन्यप्रतीयते ।

[p. 20 ]

शक्तौ हिच समानायां संबन्धग्रहणं विना ।

ज्ञायतेऽनुपपन्नत्वं तत्र कः प्रतिषेधकः ॥

यो यथा गृह्यते भावः स तथैवोपपत्तिमान् ।

अन्यथा दृश्यमानं हि शक्तः कः कर्त्तुमन्यथा ॥

प्रतीतिरनुगन्तव्या पर्यन्ते सर्ववादिभिः ।

प्रतीत्युत्क्रमणे वादी न वादी वादिसंसदि ॥

अत्रोच्यते,--यथा दृष्टपदार्थावगमे सति ।

शक्तेरकल्पनं प्राप्तं दृश्यन्तेच सशक्तिकाः ॥

यावन्तो यादृशा ये च यदर्थप्रतिपादने ।

वर्णाः प्रज्ञातसामर्थ्यास्ते तथैवावबोधकाः ॥

अन्यथानुपपत्तिश्च भवत्यर्थमिति प्रति ।

तदेवास्या निमित्तं स्यात् जायते यदनन्तरम् ॥

इति यत् स्वयमेवोक्तं घटोऽयं स्फोटदूषणे ।

तत्कथं स्मर्यते नैवाचिरकालव्यतीतिमत् ॥

अथाप्यकल्पना स्फोटे शक्तिमात्रेण सिद्धितः ।

शक्तिं विना तु तत्कार्यं कुत एव भविष्यति ॥

कारणादेव तत्कार्यं वृथा शक्तेः प्रकल्पना ।

शक्तिं विना कथं कार्यमशक्तेरपि भाविकम् ॥

दृश्यतेऽन्यां विना शक्तिं सर्वां शक्तिं विना न किम् ॥

अथैकप्रत्ययो दृष्टस्तदेतद्बालजल्पितम् ।

न शक्तिप्रत्ययेऽप्येषा भासते तत् कुतः परा ॥

न शक्तिरितिबोधस्य विविक्ताकारसंगतिः175

Ms. सङ्गतिः ।

।

अथापि व्यक्तिरस्येति व्यतिरेकोपलम्भनम् ॥

कायः शिलापुत्रस्येति व्यतिरेकगतिर्न किम् ।

न¹⁷⁶

Ms. नच ।

स्वरूपावभासित्वे व्यतिरेकगतिः क्वचित् ॥

अथापि मन्त्रतन्त्रादेरग्नेः किं प्रतिपद्यते ।

यदि नास्ति परा शक्तिरग्निरूपे हि न क्षतिः ॥

तस्मादपैति यद्यस्मिन् सति तद् व्यतिरेकि177

Ms. व्यतिरेक ।

तत् ।

अन्यथा तस्य हानिः स्यात् कार्यं वा यत्ततो178

Ms. मसत्ततो ।

न सत् ॥

[p. 21 ]

अर्थापत्तिः प्रमाणं चे179

Ms. चे अन्योन्या ।

दन्योन्याश्रयता भवेत् ।

कल्पनामात्रमेवैतत् प्रमाणं केन तन्मतम् ॥

ननु शक्तिं विना कार्ये कारणानां ग्रहः कथम् ।

अस्मात् कार्यं भवतु तद्व्यवहारोऽस्तु तावता ॥

कार्यार्थित्वादुपादानं180

Ms. कार्याच्छित्वादुपाशनं न शक्यर्थि ।

न शक्यार्थितया क्वचित् ।

अनेन सर्वशक्तीनां प्रत्याख्यातिरनिन्दिता ॥

तद्रूपदर्शनात् शक्तिव्यवहारः प्रसाध्यताम् ।

एवमन्योऽपि वृक्षादिर्व्यवहारस्य गोचरः ॥

स्वभावहेतुरेवं च नानुमानत्ववर्जनम् ।

कार्ये दर्शनतः शक्ति181

Ms. शक्त ।

व्यवहारः कुकृतः पुरा ॥

इहापि कार्यं दृष्ट्वैव¹⁸²

Ms. कार्यदृष्ट्वैव ।

कार्य दृष्ट्यैव व्यवहारः प्रसाध्यताम् ।

शब्दादर्थप्रसिद्धिश्च न संबन्धः183

Ms. न संबन्धः शक्तिक्षेपात् पुराकृतः ।

पुरा कृतः ॥

संकेताच्च प्रतीतिः सा कथं संबन्धसाधिका ।

संकेतो व्यञ्जकः शक्तेरन्वितस्य ध्वनेः सदा ॥

न संकेतसहस्रेऽपि प्रतिपत्तिरशक्तितः ।

कार्यकारणभावोऽयमेवमेवं सदा स्थितः ॥

तदा व्यञ्जनाभासत्वे184

Ms. भासम ।

संकेतस्योपमा185

Ms. पता ।

कुतः ।

न च वाक्यार्थसंवित्तिस्तस्य संबन्धिता कुतः ॥

विकल्पे ननु संबन्धः कार्यकारणभावभाक् ।

तस्मान्न शब्दजा युक्ता सार्थापत्तिः सदर्थिका ॥

नैवार्थापत्तिजाप्येषा नित्यसंबन्धसाधिका ।

सांकेतितोऽपि संबन्धो नित्यकार्यस्य साधकः ॥

अनित्यत्वाद्विघातश्चेदन्यथा186

Ms. चेत् अन्यथा ।

दृश्यते न किम् ।

संकेतस्य परित्यागे187

Ms. परित्यागो ।

नैवार्थ¹⁸⁸

Ms. नैवार्थः ।

प्रत्ययः क्वचित् ॥

अभावपूर्विकाप्येषा नार्थापत्तिः प्रमान्तरम् ।

अभावोऽनुपलब्धि189

Ms. लब्धत्वात् ।

त्वादनुमानात्परो न हि ॥

[p. 22 ]

न चार्थापत्तिरप्येषा बहिर्भावस्य साधिका ।

अनुमानमियं यस्मादेत¹⁹⁰

Ms. देह । दिह इति भवितुमर्हति ।

त्पश्चाद्वदिष्यते ॥

पीनो दिवा न भुङ्क्ते वेत्येवमादि वचः श्रुतौ ।

रात्रिभोजनविज्ञानं कार्यं हेतोर्भविष्यति ॥

ननु वाक्यान्तर परि ज्ञाने कार्यहेतुरयं च कः ।

किं वाक्यान्तरकार्यत्वं191

Ms. कार्यत्वम्वाक्यस्य ।

वाक्यस्य परमार्थतः ॥

पीनो दिवा न भुङ्क्ते वेत्येतद्वाक्यं श्रुतेः पुरा192

Ms. परा ।

।

रात्रिभोजनवाक्यस्य गतिरस्ति परिस्फुटा ॥

तत्त्वेव¹⁹³

Ms. तंत्रे च ।

मुच्यते सद्भिर्भो194

Ms. र्भावक्रोक्ते ।

वक्रोक्तेरियं गतिः ।

वक्रोक्तिनिपुणो योऽन्यः स एवागच्छति ध्रुवम्

अन्यस्य तमभिप्रायमात्मवत्195

Ms. आत्मयत् ।

परिगच्छतः ।

वाक्यान्तरविवक्षायामेतद्वाक्यप्रवर्त्तनम् ॥

यथा मम तदेवेत्येवमनुमानमतिः स्फुटा ।

कथं हेतुसमुत्पन्नमन्यथा तत्र हीयते ॥

या त्वभावोत्थिता कैश्चिदर्थापत्तिरुदाहृता ।

पक्षधर्मादिसद्भावा196

Ms. भावात् न ।

न्न भिन्ना साऽनुमानतः ॥

बहिर्देशविशिष्टेऽर्थे देशे वा तद्विशेषिते ।

प्रमेयो यो गृहाभावस्तत्र धर्मः197

Ms. धर्म ।

स¹⁹⁸

Ms. सन्निश्चितः ।

निश्चितः ॥

यदि स नस्यात् स बहिर्भावो गृहे199

Ms. गृहे भावः ।

ऽभावः कथं भवेत् ।

एवमव्यभिचारित्वं गृहसंबन्धवेदनम् ॥

तेन रूपत्रयप्राप्तेरनुमानं न संशयः ॥

धर्म्यत्र देवदत्तादि कुतश्चित् कार्यतो गतिः ।

बहिर्भावस्ततः कार्यात् प्रसिद्धो देशविभ्रमात् ॥

देशसामान्यसंबन्धादेव तत्राप्रसिद्धितः ।

अनुमानप्रसिद्धोऽपि धर्मी भवति कुत्रचित् ॥

अनुमानान्तरं तत्र यतो नैव विचार्यते ।

तदभावविशिष्टं हि गृहं धर्म्यत²⁰⁰

Ms. धर्मोऽत एव हि ।

एव हि ॥

[p. 23 ]

गृहाभावविशिष्टो हि तदासौ वचसो गतः ।

पूर्वं नैवागृहीतस्य धर्मिणो201

Ms. धर्मणो ।

ऽत्र प्रतीतता202

Ms. प्रतीयता ।

॥

तथा हि बाह्यदेशो वा चैत्रो वावगम्यते पुरा ।

जीवतो हि गृहाभावः पक्षधर्मोऽत्र कल्पितः ॥

तत्संवित्तिर्बहिर्भावं वाचो203

Ms. वा वाचो ।

बुद्ध्वा हि जायते ।

अग्निमात्रां विना यद्वत् धूमवत्ता204

Ms. प्रमवत्ता ।

प्रतीयते ॥

न तद्ग्रहणवेलायामग्न्यधीनं205

Ms. वेलायामत्याधीन ।

हि किंचन ॥

गेहाभावस्तु यः शुद्धो विद्यमानत्ववर्जितः ।

स मृतेष्वपि दृष्टत्वाद् बहिर्वृत्तेर्न²⁰⁶

Ms. दृष्टत्वात् बहिर्वृत्तेन साधकः ।

साधकः ॥

विद्यमानत्वसंसृष्टगेहाभावधियाऽत्र तु ।

गेहादुत्कालितश्चैत्रो207

Ms. गेहादुत्कलिततश्चैत्रो ।

विद्यते बहिरेव हि ॥

जीवतस्तु गृहाभावः प्रसिद्धो यदि नेष्यते ।

अर्थापत्तिरपि प्राप्ता न प्रमाणं तथा सति ॥

स्थिते सद्भावविज्ञाने गेहाभावधियात्र तु ।

गेहादुत्कालिता सत्ता बहिरेवेत्यसद्वचः ॥

स्थिते सद्भावविज्ञाने नार्थापत्तेः प्रमाणता ।

जीवतो हि गृहाभावो यावत् सिध्येन्न²⁰⁸

Ms. सिद्धेन ।

तत्त्वतः ॥

न तावता बहिर्भावः शक्यः कल्पयितुं परैः ।

येनात्र निरपेक्षस्य व्यभिचारो मृतादिना ॥

ननु यो व्यभिचारित्वं निरूप्येच्छति साधनम् ।

तस्यायं व्यभिचारोऽस्तु नानुमानमनिच्छतः ॥

यस्य त्वव्यभिचारित्वं साध्यादन्यन्न वाञ्छितम् ॥

जीवतो हि गृहाभावो यस्य सिद्धो न वादिनः ।

तस्य प्रत्य क्षतो गेहे चैत्रार्भावेऽप्यभावतः ॥

ज्ञाने यत् सत्त्वविज्ञानं तदेव न बहिः स्थितम् ।

सत्त्वविज्ञानमेवात्र स्वस्तिमात्रान्न²⁰⁹

Ms. मात्रान ।

सिध्यति ॥

[p. 24 ]

गेहाभावाद²¹⁰

Ms. भावामसद्भावो ।

सद्भावो नाभावाद्भावसाधनम् ।

अभावं साधयन्नेव स भावं साधयेत् कथम् ॥

प्रत्यक्षं साधयेद्भावं यथा भावं न साधयेत् ।

प्रत्यक्षमनुमानं च न भावे साधनं यथा ॥

विपर्ययस्य नैवात्र साधनत्वं विपर्यये ।

अभावेऽननुमानेन तत्सत्तैव समाश्रिता211

Ms. सिसाश्रिता ।

॥

अभावो भाव एवेति बहिर्भावो भवेद् यदि ।

अर्थापत्तेर्न सर्वत्रेत्येव²¹²

Ms. सर्वत्रेत्येन ।

मन्योन्यसंश्रयः ॥

यावन्नाभावसंकोचस्तावदेषा न वर्त्तते ।

यावदेषानवर्त्तेताऽभावसंकोचिका कुतः ॥ ?

एतयैव भवेत्सआ चेत् संदेहोऽपि भवेत्क्वचित् ।

तस्माज्जीवित्व²¹³

Ms. ज्जीवत्व ।

संसिद्धेरर्थापत्तिः प्रसिध्यति ।

अर्थापत्तिप्रसिद्धौ214

Ms. प्रसिद्धे ।

वा जीविता215

Ms. जीवंते ।

ऽन्योन्यसंश्रयः ॥

पक्षधर्मात्मलाभाय बहिर्भावः प्रवेशितः ।

तद्विशिष्टोऽनुमेयः स्यात् पक्षधर्मान्वयोदितः ॥

पक्षधर्मादिविज्ञानं बहिःसंबोधतो यदि ।

तैश्च तद्बोधनेत्येवमन्योन्याश्रयता भवेत् ॥

अन्यथानुपपत्तौ तु प्रमेयानुप्रवेशिता ।

ताद्रूप्येणैव विज्ञानान्न दोषः प्रतिभाति नः ॥

उक्तमत्र यथात्रापि सोऽन्योन्याश्रयसंभवः ।

प्रमेयानुप्रवेशस्तु216

Ms. प्रमेयार्थानु प्रवेशस्तु ।

न सिद्धः साधकः कथम् ॥

ताद्रूप्येणैव विज्ञानं किं तद्वचनमात्रकात् ॥

निर्विवेकस्याकल्पापि यदि नाम न²¹⁷

Ms. 8 म ।

भासते218

Ms. भाषते ।

।

दोषः किं तावता नास्ति तथाचेन्नाजितं जडैः ॥

समद्यमाननं219

Ms. मधमानं नमन्य

यस्य दौर्गन्ध्यं प्रतिभासते ।

यदि किं तावता तत्र दौर्गन्ध्यस्य न संभवः ॥

[p. 25 ]

अविनाभाविता220

Ms. भाविना ।

चात्र तदैव यदि कल्प्यते ।

न प्रागवगतेत्येवं221

Ms. प्रागेवतेत्येवं ।

सत्यप्येषा न कारणम् ॥

अविनाभावितैवात्र प्रागेव परिनिश्चिता ।

तदैवावगता222

Ms. तदैवापगता ।

नेयमिति केन न कारणम् ॥

पूर्वदेशानवस्थान²²³

Ms. स्थानं अन्यदेश ।

मन्यदेशस्थितिं विना ।

न दृष्टमेकसामग्य्रा … … …॥

दृष्टौहि समाजकालस्थौ नामग्रामौ224

Ms. नामी ग्रामौ ।

तुलात्तयोः ।?

गृहाभावबहिर्भावौ न 225

Ms. नापेक्षौ ।

सापेक्षौ नियोगतः ॥

अन्या स्थाने प्रतीतिस्तु नियमेनैव जायते ।

प्रतीत्या सति226

Ms. सत ।

साहित्ये प्रमाणं किं227

Ms. किन्न ।

न विद्यते ॥

अन्यथानुपपत्त्यैव नैकेनान्यः228

Ms. नैकोनान्य ।

प्रतीयते ।

प्रत्यक्षानुमयोरेव²²⁹

Ms. प्रत्यक्षानुमानयोरेव ।

प्रामाण्यमिह विद्यते ॥

तथा न कल्प्यतेतच्चेत् साहित्यं किं230

Ms. किन्न ।

न सिध्यति ।

न च संबन्धवेलायां संबन्ध्यन्यतरो231

Ms. सन्ध्यतरो ध्रुवम् ।

ध्रुवम् ॥

अर्थापत्त्यावगन्तव्यः पश्चादस्त्यनुमानता ॥

योऽत्यन्तमन्त्रजडधीर्न विवेकभाजि,

तत्त्वे प्रवर्त्तनमुपैति न मे कथंचित् ।

अन्यस्य तस्य न जनआनुमतेर्विशेष-

स्तस्य स्खलद्गतिः निवर्त्तनमेतदस्तु ॥

इति प्रमाणान्तर्गतौ प्रमाणान्तर्गतौ तृतीयोऽर्थापत्तिपरिच्छेदः ॥ छ ॥

चतुर्तः परिच्छेदः

प्रमाणान्तरभावोऽपि

भाष्यकृ

त्प्रतिपादितः ।

अभावेऽपि232

Ms. अभावोऽपि ।

प्रमाभावो नास्तीत्येतद्विनिश्चये ॥

अर्थस्यासंनिकृष्टस्य²³³

Ms. सन्निकृष्स्यट ।

तथाचाह

कुमारिलः

।

भाष्यकारोक्तमेवार्थमुपपत्त्योपदर्शयन् ॥

[p. 26 ]

प्रमाणपञ्चकं यत्र वस्तुरूपे न जायते ।

वस्तुसत्तावबोधार्थं तत्राभावप्रमाणता234

Ms. तत्र भाव प्रमाणात् ।

॥

वस्तुसंकरसिद्धिश्च तत्प्रामाण्यसमाश्रिता समाश्रया ।

क्षीरे दध्यादि यन्नास्ति प्रागभावः स उच्यते ॥

नास्तिता पयसो दध्नि प्रध्वंसाभावलक्षणम् ।

गवि योऽश्वाद्यभावस्तु सोऽन्योन्याभाव उच्यते ॥

शिरसोऽवयवा निम्ना वृद्धिकाठिन्यवर्जिताः ।

शशशृङ्गादिरूपेण सोऽत्यन्ताभाव उच्यते ॥

क्षीरे दधि भवेदेव दध्नि

क्षीरं

घटे पटः235

Ms. घटोपटः ।

।

शशे शृङ्गं236

Ms. शशशृङ्गं ।

पृथिव्यादौ चैतन्यं मूर्त्तिरात्मनि ॥

अप्सु गन्धो रसश्चाग्नौ वायौ रूपं च तैः237

Ms. वैः । वायौ रूपेण तौ सह इति श्लोकवार्त्तिकपाठः ।

सह ।

व्योम्नि संस्पर्शता वेति न चेदस्य प्रमाणता ॥

न च स्याद्व्यवहारोऽयं कारणादिविभागतः ॥

प्रागभावादिभेदेन नाभावो विभिद्यते यदि ।

न वा वस्तुन एभिः स्युर्भेदास्तेनास्य वस्तुता238

Ms. न चावस्तुन एतेस्युरिति श्लोकवार्त्तिकपाठः ।

॥

कार्यादीनामभावः कार्यो भावः कारणादितः239

Ms. कारणादिनः कारणादिना इति च श्लोकवार्त्तिके पाठः ।

।

यद्वानुवृत्तिव्यावृत्तिबुद्धिग्राह्यो यदस्त्ययम्240

Ms. यदस्त्वयम् ।

॥

तस्माद् घटादिवद्वस्तु प्रमेयत्वाच्च गृह्यताम् ॥

न चौप²⁴¹

Ms. कारिकं ।

चारिकं वात्र भ्रान्तिर्वापि यदृच्छया ।

भवत्यतो न सामान्यविशेषात्मकता वृथा ॥

प्रत्यक्षादेरनुत्पत्तिः प्रमाणाभाव उच्यते ।

आत्मनः परिणामो वा आत्मनो परिणामो वा विज्ञानं स्वान्यवस्तुनि ।

स्वरुपपररूपाभ्यां242

Ms. …स्वरूपाभ्यां ।

नित्यं सदसदात्मके ॥

वस्तु विज्ञायते वस्तुनि ज्ञायते कैश्चिद् रूपं किंचित् कदाचन ॥

यस्य यत्र यदोद्भूतिर्जिघृक्षा वापि जायते ।

विद्यतेऽनुभवस्तस्य तेन च व्यपदिश्यते ॥

[p. 27 ]

तस्योपकारकत्वेन वर्त्तते243

Ms. वर्त्तन्तेद्वस्तदेतरः । वर्ततेंशस्तदेतरः इति श्लोकवार्त्तिके पाठः ।

यस्तदेतरः ।

उभयोरपि संवित्त्वाद्244

Ms. संवित्तात् ।

उभयावगमोऽस्त्विति ॥

प्रत्यक्षव्यवहारस्तु प्रत्यक्षाद्यवतारस्तु भावांशो गृह्यते यदा ।

व्यापारस्तदनुत्पत्तिरभावांशे जिघृक्षिते245

Ms. रभुत्पत्तेरभायांशो जिघृक्षते ।

॥

न तावदिन्द्रियेणैषा नास्तीत्युत्पाद्यते मतिः ।

भावांशेनैव संयोगो योग्यत्वादिन्द्रियस्य हि ॥

ननु भावादभिन्नत्वात् संयोगो नाह्यस्ति तेन च ।

न ह्यत्यन्तमभेदोऽस्ति246

Ms. नह्यन्तत भेदोऽस्ति ।

रूपादिवदिहापि नः ॥

धर्माणां भेद इष्टो हि धर्म्यभेदे247

Ms. धर्मभेदेऽपि ।

ऽपि नः स्थिते248

Ms. स्थितेः ।

।

उद्भवाभिभवात्मत्वाद् ग्रहणं वाऽवतिष्ठते ।

तत्संबन्धे सदित्येवं सद्रूपत्वं प्रतीयते ॥

नास्त्यत्रेद²⁴⁹

Ms. नास्त्यत्वेद ।

मितीत्थं तु तत् तत्संयोगहेतुकम् ।

गृहीत्वा वस्तुसद्भावं स्मृत्वा च प्रतियोगिनम् ।

मानसं नास्तिताज्ञानं जायतेऽक्षा250

Ms. अक्षा ।

नपेक्षया ॥

मानं कथमभावश्चेत् प्रमेयं चात्र कीदृशम् ।

तत्र यो यदभावः251

Ms. योयद्भावः ।

स्यान्मानमप्येवमिष्यताम् ॥

भावात्मके यथा माने नाभावस्य प्रमाणता ।

भावात्मकस्य मानत्वं नच राजाज्ञया स्थितम् ॥

परिच्छेदफलत्वेन²⁵²

Ms. पलत्वेन बलत्वेना ।

प्रामाण्यं स्याद् द्वयोरपि ॥

यदि चास्य प्रमाणत्वमभावत्वेन नेष्यते ।

वस्तुनः कारणत्वं हि दृष्ट²⁵³

Ms. दृष्टि ।

मित्यभिमानतः ।

नैव लिङ्गप्रमेयत्वे भवेतां254

Ms. भवेतान्तद्व ।

तद्वदेव हि ॥

तथा सति समस्तोऽपि व्यवहारो न सिध्यति ।

प्रमाणानामनुत्पत्तेर्न चाभावस्य धर्मता255

Ms. धर्मत्व ।

॥

[p. 28 ]

यत्राभावोऽस्ति तेनास्याः256

Ms. यत्र भावोऽस्ति तेनास्य ।

संबन्धो नैव सिध्यति ।

नचा संनिहित²⁵⁷

Ms. च सन्निहित ।

स्तत्र तस्य धर्मो भवेदयम् ॥

न च तस्य प्रमेयत्वं धर्मधर्मित्ववर्जनात् ।

अभावे न तु सम्बन्धो अभावे258

Ms. अभावेन तु ।

नतु संबन्धो भवेत्तद्विषयत्वतः ॥

यज्ज्ञानाविषयत्वं च ज्ञाने मेयं न²⁵⁹

Ms. ज्ञान मेयेन ।

विद्यते ।

संयोगसम²⁶⁰

Ms. समता यादि° संबधौ धे ?

वायादिसंबन्धो नैव विद्यते ॥

नागृहीते च धर्मत्वं गृहीते सिद्धसाधनम् ।

अभावशब्दवाच्यत्वात् प्रत्यक्षादेव भिद्यते ॥

न प्रमाणमभावो हि प्रमेयाणामभावतः ।

भावोऽपि हि प्रमाणेन स्वानुरूपेण मीयते ॥

अभावस्य प्रमाणत्वं न प्रमेयाद्यभावतः261

Ms. नाभावस्य प्रमाणत्वं तत्प्रमेयाद्यभावतः--इत्यपि पाठः सम्भवति ।

।

अभावोऽपि प्रमाणेन स्वानुरूपेण मीयते ॥

प्रमेयत्वाद्ध्यभावस्तु262

Ms. भावस्तस्माद्भा° ।

तस्माद् भावात्मकात् पृथक्263

Ms. पृथगिति ।

॥ इति ॥ छ ॥

अत्रोच्यते यथाऽभावो264

Ms. यथा भावो ।

न प्रमाणान्तरं मतम् ।

न हि स्वरूपं तस्यास्ति परतोऽनुपलब्धितः ॥

एकोपलम्भानुभवादिदं265

Ms. एकोपलम्भानुभावा ।

नोपलभे

इति ।

बुद्धेरुपलभे वेति कल्पिकायाः समुद्भवः ॥

उपलम्भनिषेधश्चेदेवमु266

Ms. सुपरि ।

परिनिश्चितः ।

तस्मादनुपलम्भात्तु प्रमेयोऽ²⁶⁷

Ms. प्रमेयो भावनिश्चयः ।

भावनिश्चयः ॥

अत्रोच्यते, विविक्तस्य वेदनाद्धि स निश्चयः ।

तदन्यथावेति मतं यतः पक्षान्तरं न हि ॥

विविक्तस्यो268

Ms. विविक्तास्यो° ।

पलम्भाच्चेज्269

Ms. च्चेत ज्ञानभावस्य ।

ज्ञानभावस्य निश्चयः ।

विविक्तस्योपलम्भश्चेत् परतः सिद्धसाधनम् ॥

[p. 29 ]

स्वविविक्तोपलम्भात्तु नाभावस्य विनिश्चयः ।

नोपलम्भस्य संदेहे तदभावविनिश्चयः ॥

उपलम्भस्य भावश्चेत् सतस्तस्य निषिद्धता270

Ms. निषिद्विहि ।

।

न ह्यन्यान्योपलभ्येषु271

Ms. नह्यन्यान्युपलभ्येषु ।

नास्तितानुपलम्भतः272

Ms. नास्ति नानुपलम्भतः ।

॥

न च सोऽनुपलम्भोऽपि प्रतिषेधान्यवस्तुनः ।

अभावे तु प्रमाणस्य प्रमेयं नेति तत्कुतः ॥

प्रमाणाभावोऽन्यथा नो चेदर्थापत्तिरियं सदा ।

न चार्थापत्तिरत्रास्ति नादृष्टं सर्वदैव न ॥

प्रमाभावे तु साध्ये स्यादभावः कोऽपरः प्रमा ॥

गृहीत्वा मानसं273

Ms. मानसम्भावं ।

भावं स्मृत्वा च प्रतियोगिनम् ।

मानसं नास्तिताज्ञानं भवेत्पूर्वग्रहे सति ॥

न चाभावः पुरा दृष्टो भावादेव हि मीयते ।

घटमानं पुरा दृष्टमिति चेत् तेन नास्ति तत् ॥

प्रामाण्या274

Ms. प्रामाण्यभावः ।

भावसिद्धिश्चेत् प्रमेयाभावतः275

Ms. प्रमेयाभावनितः ।

, कथम् ? ।

प्रमाणाभावतश्चेत्त दर्थापत्तिर्भवेदियम् ॥

नियमश्च न तत्रास्ति पूर्वमेवोपपादितम् ।

एतदेव द्वयाभाव इति तत् साध्य साधनम् ॥

अन्योन्यतश्चेन्न भेदस्तथा सति भवेद् द्वयोः ।

सहोपलम्भनियमादभेद उपपादितः ॥

सहोपलम्भनियमादभेदोमानमेययोः ॥

सहोपलम्भनियमादेतयोस्तदभावयोः29-7 ।

अन्योपलम्भतो276

Ms. अन्योपलम्भावपि किमभावः प्रसिध्यति ।

वापि किमभावः प्रसिध्यति ॥

तद्विविक्तोपलम्भाच्चे277

Ms. चेत् अर्थेनापि ।

दर्थेनापि विविक्तता ।

प्रमाणभावसंसिद्धिः किमिदानीमनर्थिका ॥

अथ प्रमेयाभावेऽपि केवलग्रहणं भवेत् ।

प्रमाणान्तरभावे तु न केवलविदन्वयः ॥

[p. 30 ]

एवं प्रमाणाभावेऽपि मेयाभावो न सिद्धति ।

उपलब्धिलक्षणा278

Ms. लक्षणादेतत् ।

त्तत् समानमुभयोरपि ॥

तस्माद्विविक्ततामात्रमभावव्यपदेशभाक् ।

विधिकेन तु निर्द्देशः शीलापुत्रशरीरवत् ॥

तस्मादनादिसंसारव्यवहारप्रतीतितः ।

तद्विकल्पोदयादेव भावव्यवहृतिः परा ॥

नार्थाभावः प्रमाभावादपरः कश्चिदीक्ष्यते ।

तदन्यभाव एवात्र प्रमाभावः प्रमान्वितः ॥

अभावबुद्धिग्राह्यो यः सोऽभाव इति नैव सत् ।

अभावबुद्धिः किं काचिद्279

Ms. काचित् रूपादि ।

रूपादि व्यतिरेकवित् ॥

यस्याभावोऽपरोऽसिद्धस्तस्य तद्वन्न सिध्यति ।

प्रमेयप्रतिभासेन स्फुटं बुद्धिः प्रसाध्यते ॥

अन्यथा सर्व एव स्या280

Ms. स्यात् अनायासेन ।

दनायासेन वेदकः ।

तथासति पदार्थानां निर्णयः सुखसाधनः ॥

कुटकटेत्युच्यते सोऽयं कुटबुद्धौ चकास्ति नः ।

एवं घटादिभेदोऽपि परस्परविवेकतः ॥

न चकास्त्येव तद्भेदात् समानमुभयोरपि ।

अभावव्यवहारोऽयमिति चेदस्ति संगतः281

Ms. दङ्गतः ।

॥

व्यवहारमात्र²⁸²

Ms. व्यवहारमात्रमेवैतत् ।

मेतत् तदन्यस्योपलम्भने ।

अभावेन विनान्यत्वमथ चेन्न प्रसिध्यति ॥

स्वकारणादसिद्धं चेत् तदभावात् कथं तथा ।

स्वकारणादेवसिद्धमभावात्तत्प्रतीयते ॥

स्वभावग्राहिणो283

Ms. ग्राहिण्यो° ।

व्यक्तादसिद्धार्थात्कुतोऽन्यजः ।

अथ स्वरूपं भावान्न भिन्नं तन्नाप्यभेदवत् ॥

भेदाभेदावधियोगाद्284

Ms. भेदाभेदादोयधियोगात् ।

भेदाभेदवदिष्यते ।

भिन्ना इति परोपाधिरभिन्ना इति वा पुनः ॥

[p. 31 ]

भावात्मा वा प्रपञ्चोऽयं संसृष्टेष्वेव लक्ष्यते ।

अभावस्य स्वरूपेण यदि तावद्ग्रहः स्वतः ॥

स्वरूपेण प्रतीतस्य भेदकत्वं कथं मतम् ? ।

भेदकत्वात् प्रतीतिश्चेत् पृथग्भावोऽप्यथो भवेत् ॥

स्वरूपेण प्रतीतस्य भेदकत्वं किमुच्यते285

Ms. मिमुच्यते ।

।

तदपेक्षो ऽस्य भेदकश्चेत् परभावो न किं तथा ॥

स्वरूपसमतायां चेद²⁸⁶

Ms. चेत् अभावो ।

भावो न च भेदकः ।

न हि तस्यापि रूपेण प्रतीतेर्भेदकस्थितिः ॥

स्वरूपेण प्रतीतोऽपि भेदको नीलपीतवत् ।

न नीलपीतरूपेण स्वरूपादतिरिच्यते ॥

भेदकं च स्वरूपेण नेदं कर्त्तृत्वसंगमात् ।

अथ स्वरूपं तत्तस्य²⁸⁷

Ms. त्ततस्य ।

कारणादेव जायते ॥

सर्वत्र कारणादेव भेदाभावः परो वृथा ।

कारणादेव भवतीत्येतदप्यतिदुर्घटम् ॥

स्वकारणात् स्वयं जातः कथमन्यस्य भेदकः ।

दृश्यते भेदकत्वं चेत् ? दृश्यते दृश्यते यदि ॥ ?

पदार्थाद दर्शनादन्योऽन्योऽ²⁸⁸

Ms. दन्योन्याऽत्रार्थ ।

त्रार्थ उपपद्यते ।

स प्रसज्यनिषेधो वा प²⁸⁹

Ms. पुर्युदासो° ।

र्युदासोऽथवा भवेत् ॥

प्रसज्यप्रतिषेधे हि स एवार्थो न विद्यते ।

पर्युदासे हि सदृश²⁹⁰

Ms. सदृशः तदन्योऽर्थः ।

स्तदन्योऽर्थः प्रतीयताम् ॥

ततोऽस्त्यभावो न परः प्रमाणप्रतिपत्तिभाक् ।

अथाभावप्रतीतेर्यो विषयः स तथोच्यते ॥

सैवाभावप्रतीतिर्हि प्रसज्यादिविधा भवेत् ।

प्रमाणपञ्चकाभावः पर्युदासो न युच्यते ॥

न जायत इति प्रोक्तं नेदृशी पर्युदासता ।

पर्युदासेऽपि प्राप्तं यत् तदेवानुपलम्भनम् ॥

प्रमाणपञ्चकाभावात् पररूपेण नेयता ते ? ।

तद्वस्तु तत एवास्याःसंकरः291

Ms. °सङ्करः ।

पर्युदासतः ॥

[p. 32 ]

परभावो भवेदत्र यदि तद्रूपता भवेत् ।

अभावादेव तत्प्राप्ता वस्त्वसंकर²⁹²

Ms. सङ्कर ।

संस्थितिः ॥

प्रसज्यप्रतिषेधे293

Ms. °प्रतिषेधोऽपि ।

ऽपि वस्त्वसंकरता न किम् ।

स एवाभाव इति चेत् पर्युदासः परो यतः परोऽन्यतः ?

पर्युदासोऽपि नैवायं294

Ms. नै वायं ।

पराभावं विना295

Ms. विवा ।

कृतः ।

तस्यापि पर्युदासत्वे पराभावनिराकृतिः ॥

तत्रापीत्यनवस्थेयं कथं296

Ms. कथन्नाम ।

नाम निवार्यताम् ।

प्रमाणस्यासमाप्तौ च प्रमेयस्यासमाप्तितः ॥

क्षीरे दध्यादि नास्तीति दध्यसंसृज्य²⁹⁷

Ms. दध्यसंसृष्टज्य ।

पाच्यते ।

असंसृष्टं298

Ms. असृष्टं ।

हि तद्रूपं प्रत्यक्षादेव सिद्धिभाक् ॥

यदि नाध्य²⁹⁹

Ms. नाव्यक्षतः ।

क्षतः सिद्धिरभावादपि नो भवेत् ॥

यथा स्वरूपं तत्तस्य तदभावनिराकृतम् ।

तथा स्वरूपं तत्तस्य भावान्तरविनाकृतम् ॥

अभावग्रहणे तस्य निषेधो न प्रतीतिभाक् ।

भावान्तरस्याग्रहणे विविक्तत्वं प्रसिध्यति ॥

अयमेवेति यो ह्येष भावे भवति भवेन निश्चयः ।

नैष वस्त्वन्तराभावः संसिध्यत्यनुमामृते300

Ms. संवृसम्बत्यनुमादृते ।

॥

वस्त्वन्तरत्वसिद्धौ हि तदभावावगतिर्भवेत् ।

अवधारणसिद्धौ च वस्त्वन्तरतया गतिः ॥

एवमन्यतरासिद्धौ301

Ms. वृद्धौ ।

नैकस्यापि प्रसिद्धता ।

साधारणत³⁰²

Ms. साधारणतार्थस्य यदिनाव्यक्ष ।

यार्थःस्याद् यदि नाध्यक्षगोचरः303

Ms. नाव्यक्ष° ।

॥

अध्यक्षा304

Ms. अव्यक्षा° ।

दन्वयगतौ नाभावोऽपि प्रतीतिभाक् ।

नहि तत्रैव तस्यैवाऽभावः305

Ms. तस्यैवा अभावः ।

सिध्यति तत्त्वभाक् ॥

अवधारणमध्यक्षा306

Ms. मव्यक्षा ।

दित्यद्वयनिराक्रिया ॥

[p. 33 ]

गृहीत्वा वस्तुसद्भावं स्मृत्वा च प्रतियोगिनम् ।

मानसं नास्तिताज्ञानं जायतेऽ³⁰⁷

Ms. ऽज्ञानपेक्षया ।

क्षानपेक्षया ॥

गृहीत्वा वस्तुसद्भावं यदि व्यावृत्तिसंगतम् ।

तदा तत्साध्वन्यथा नो व्यावृत्तिग्रहणं विना ।

वस्त्वसंकरसिद्धिर्या तत्प्रामाण्यसमाश्रिता308

Ms. समाशृता ।

॥

प्रतियोगिस्मृतिः सर्वा प्रतियोगिग्रहात्309

Ms. ग्रहण सदा ।

सदा ।

प्रतियोगिग्रहोऽप्येष नाभावग्रहणाद्विना ॥

ततश्च चक्रक³¹⁰

Ms. ततश्चक्रक ।

प्राप्ते नैकमप्यत्र सिध्यति ॥

अथाव्याकृतएवार्थो व्यावृत्तत्वेन मीयते ।

तर्हि तथाचायमिति दत्त एव जलाञ्जलिः ॥

अथापि स्यान्निषेधो यः प्रसज्यप्रतिषेधतः ।

स एवाभाव इष्टोऽत्र स चाभावः प्रमा ततः ॥

प्रसज्य³¹¹

Ms. प्रसज्य प्रतिषेधोऽयं ।

प्रतिषेधोऽयं, निवृत्तिः कस्य भण्यते ? ।

निवृत्तिस्तस्य, तस्मिंश्चाप्रतीते गम्यते कथम् ? ॥

प्रतीतेस्तन्निवृत्तिश्चेद्312

Ms. श्चेत् ।

अनिवृत्तिश्चेत् अनिवृत्तिश्च कीदृशी ।

अथापि या स्वतो दृष्टा 313

Ms. 2स्तदन्यत्र ।

तदन्यत्र निषिध्यते ॥

तद्द्वयोरपि314

Ms. तद्वयोरपि हि दृश्यत्वे ।

दृश्यत्वे निषेधार्थः क उच्यते ।

व्यावृत्तेऽव्याकृतो दृष्टो निषेधः कीदृशोऽपरः ।

अव्यावृत्ते315

Ms. अव्यावृत्तेषु ।

तु न 316

Ms. नर्दृष्टो ।

दृष्टो निषेधः कस्य कुत्र वा ॥

निषेधस्य विधानं चेत् स भेदात्सर्वनष्टता ।

निषेधस्य विधानं चेददृष्टस्योपपत्तिमत् ॥

अन्तरालनियोगश्चे317

Ms. अन्तरात्मनयोगश्चेत् ।

दन्तरालं318

Ms. अनरालं ।

कथं भवेत् ।

आकाशमन्तरालं तदतो भेदो न सिध्यति ॥

प्रागभावादिभेदेन संभवी कथमुच्यते ।

न शुद्धाकाशदेशस्य सर्वाभावसमानता ॥

[p. 34 ]

दध्यादिभेदाद्भेदश्चेत् तदसिद्धौ न सिध्यति ।

प्रागभावाप्रसिद्धौ च दध्युत्पत्तिः कथं भवेत् ? ॥

उत्पत्तिः319

Ms. उत्पत्ते ।

सिध्यते सा चेत्तदा, नास्ति तदा कथम् ? ।

नास्तिता पयसो दध्नि क्षीरात् सिद्धौ न सिध्यति ॥

प्राक् तस्य सिद्धिर्भूतेति तदाभावो न सिध्यति ।

अध्यारोपादभावश्चे320

Ms. श्चेत् वस्तु ।

द्वस्तुभावो न सिध्यति ॥

तदाकारातिरेकेण न चाभावोऽस्ति भाविके ।

तस्याभावो बहिः स्याच्चेद्बहिः संवेदनं कुतः ? ॥

दध्नि 321

Ms. दस्येष्यते ।

तस्येष्यते भावः केनादः संप्रतीयताम् ? ।

अभावेनेति चेत्तत्र त देवेदं विचार्यते ॥

प्रत्यक्षेण मया दृष्टो भाव इति न विद्यते ।

अभावेऽपि प्रतीतिश्चेत् पर्युदासे समाप्यताम् ॥

नचावस्तुन एते स्युर्भेदादित्यपि सांप्रतम् ।

वस्तुत्वं पर्युदासेन तद³²²

Ms. तस्मास्माभि ।

स्माभिर्न चेष्यते ॥

अथवा--

पारमार्थिकभेदत्वं न सिद्धं नः प्रमाणवत् ।

अपारमार्थिको323

Ms. अपारमार्थिकभेदो ।

भेदो न वस्तुत्वस्य साधकः ॥

यद्वानुवृत्ति324

Ms. व्यावृत्त ।

व्यावृत्तिबुद्धिग्राह्य इतीरितम् ।

न घटादिवदेवास्मा325

Ms. वास्मात् वस्तु त्वस्य ।

द्वस्तुत्वस्य प्रसाध्यता326

Ms. वस्तु त्वस्य प्रसाध्यताम् ।

॥

सांख्यनैयायिकादीनां परस्परविरोधतः327

Ms. विरोधिनो ।

।

भावास्तथा प्रतीयन्ते किं तेषामपि वस्तुता ॥

तत्रौपचारिकत्वं वा भ्रान्तिर्वापि328

Ms. °चारिकत्वंभ्रान्तिपूर्वापि यदृच्छ्या

यदृच्छया ।

न भवत्येव पूर्वोक्ते न भवेद् यदि --- ॥

प्रत्यक्षादेरनुत्पत्तिर्न प्रमाणान्तरात्परा ।

प्रत्यक्षान्तरतो वापि ततोऽस्यानुपलब्धिता ॥

स्वरूपपररूपाभ्यां वस्तुनः स्यात् परात्मकम् ।

स्वरूपेण हि सद्रूपं ततोऽन्या वा सदात्मता ॥

[p. 35 ]

ततः स्वरूपमेवास्य परव्यावृत्तिमीक्षते ।

यदि स्वरूपाद्व्यावृत्तमसदात्मकता वृथा ॥

अथाव्यावृत्तमेवेदमसदात्मकता कुतः ? ।

यदि तस्योपयोगित्वं329

Ms. योगात्पकथं ।

सर्वदा तत् प्रतीयताम् ॥

एकत्वे न वस्तुनस्तस्योद्भूतानुद्भूतते330

Ms. °स्तस्योद्भूतानुताभूते ।

कुतः ? ।

नानात्वे वस्तुनस्तस्य कस्मात्तदुभयात्मता331

Ms. कस्मात्तस्योभयात्मता ।

॥

जिघृक्षा यदि नाम ः स्या332

Ms. स्यात् चक्षुः° ।

च्चक्षुः कार्त्स्न्ये हि333

Ms. सितां ।

तां विना ।

न केवलस्य ग्रहणे केनचिद् दृश्यते स्फुटम् ॥

तस्योपकारकत्वेन वर्त्तते यस्तदेतरः ।

उभयोरपि संवित्त्वा334

Ms. संवित्ता° ।

दुभयानु335

Ms. °दुभयोरनुगमः

गमः कथम् ॥

उभाभ्यामपि संवित्तिर्न भवेदुभ³³⁶

Ms. °भवेदुभपभावना ।

भावना ।

प्रत्यक्षाद्यवतारस्तु भावांशो337

Ms. भावांशो ।

गृह्यते यदा ।

व्यापारस्तस्य भावांशो न भेदेन कथं भवेत् ॥

तद्योगादिन्द्रियेणैव नास्तीत्युत्पाद्यते मतिः ।

भावांशपर्युदासेऽपि ना338

Ms. न तदन्यत्राभाव ।

न्यत्राभाव उच्यते ॥

तदन्यत्वं कथं तस्य तद्विलक्षणभावतः ।

तद्वै339

Ms. तद्वयै° ।

लक्षण्यमस्यापि देश³⁴⁰

Ms. दशकालादि° ।

कालादिभावतः ॥

देशभेदादिना भेदो यद्यभावो वृथा भवेत् ।

देशादेरप्यभावेन विना भेदः कथं ततः ॥

अभावस्यापि भिन्नत्वे सैव स्यादनवस्थितिः ।

341

छन्दोभङ्गदोषः ।

अभावो यदि सर्वात्मनां भेद एव प्रसज्यते ॥

तद्रूपानुप्रवेशेन विना नैव परिस्फुटः ।

अनुप्रवेशो भावे हि भेदादन्या गतिः कुतः ॥

कथञ्चित्तस्य भावस्यानुप्रवेशो गतो यदि ।

अनुप्रवेशे342

Ms. 13 अनुवेशे° ।

तद्रूपे प्रलये च न भेदिता ॥

[p. 36 ]

स्वेन रूपेण देशश्चेत् प्रवेशः स कथं मतः ।

पररूपेण देशश्चेन्न³⁴³

Ms. देशश्चेत् न ।

तदान्येन वेशिता वेदिता ॥

पररूपेण सति कथं स्वभावो नतु भिद्यते ।

सोऽप्येकान्तं344

Ms. प्येकान्तन्न° ।

न भिन्नश्चेत् तदेवावर्त्तते पुनः ॥

धर्मयोर्भेद इष्टश्चेद्345

Ms. इष्टश्चेत् ।

धर्मभेदे346

Ms. धर्मभेदो ।

व्यवस्थिते ।

धर्मधर्मिव्यवस्थेयं भेदेऽ³⁴⁷

Ms. भेदे सति ।

सति कथं भवेत् ॥

समवायव्यवस्थायां पदार्थान्तरमेव हि ॥

गृहीत्वा वस्तुसद्भावं स्मृत्वा च प्रतियोगिनस् म् ।

मानसं नास्तिताज्ञानं जायतेऽक्षा348

Ms. ऽपेक्षानपेक्षया ।

नपेक्षया ॥

अन्योन्यसंश्रयः प्रोक्तो जायतेऽ³⁴⁹

Ms. ऽज्ञा ।

क्षानपेक्षया ।

इत्यनिष्टमतो व्यक्तफलमेतदवस्थितम् ॥

वस्तुनः कारणत्वं हि नास्तीत्यत्रवि निश्चये ।

न लिङ्गत्वविनिर्मुक्तस्वभावात् कारण³⁵⁰

Ms. कारणं ।

स्थितिः ॥

केवलं प्रतिभासे हि तदभावे अन्य तदापि वित् ।

एतावन्मात्र निष्ठोऽयमभावस्य विनिश्चयः ॥

तथैव हि समस्तोऽयं व्यवहारः प्रसिद्धिभाक् ।

प्रमाणानामनुत्पत्तेस्तथा भावाभावधर्मता ॥ ?

केवलस्य प्रदेशस्य ग्रहणं साध्यसाधने ।

अभावोऽनुपलब्धिश्च केवलं प्रतिभासते ॥

अत्राभावेऽस्ति तेनास्याः संबन्धे धर्मधर्मिता ।

यो न 351

Ms. सन्निहित ।

संनिहितस्तत्र तस्य धर्मस्य नेष्यते ॥

नैव तस्य प्रमेयत्वं तदभावस्य साधनात् ।

अभावेन हि सम्बन्धस्तस्य तादात्म्यलक्षणः ॥

अतस्तत्रतु तादात्म्याद्352

Ms. दातात्म्यात् ।

व्यवहारस्य साध्यता ।

संयोग³⁵³

Ms. संयोगः ।

समवायादिसंबन्धः केन नेष्यते ॥

[p. 37 ]

नागृहीतेऽस्ति धर्मत्वं गृहीतेऽ³⁵⁴

Ms. गृहीतेष्वप्यनर्थकम् ।

थाप्यनर्थकम् ।

355

Ms. स भाव° ।

अभावशब्दवाच्यत्वात् प्र³⁵⁶

Ms. पक्षादिभिद्यते ।

त्यक्षाद्भिद्यते कथम् ॥

प्रमाणआ नामभावोहि प्रमाणेनासहस्थितेः ।

अभावो हि प्रमाणेन स्वानुरूपेण विद्यते ॥

प्रमेयत्वादभावो हि न³⁵⁷

Ms. नास्याद् ।

स्याद् भावात्म³⁵⁸

Ms. भावात्मता ।

कात् पृथक् ।

व्यवहारो भेदतः सिद्धसाधनं परमार्थतः ॥ ?

असिद्धिर्नहि तत्त्वेन भावाभावस्य भिन्नता ॥

इत्यद्भुता359

Ms. °द्भुता भाव ।

ऽभावनिराक्रियेयं

प्रतीतिः संस्पर्शितया प्रबन्धात् ।

परीत्य³⁶⁰

Ms. विपरीत्य ।

फल्गु स्फुरितं परेषां

सदर्थनीतेरयमेवसारः--॥

प्रमाणान्तर्भावः समाप्तः ॥ छ ॥ ठ

Notes

1 | Ms. ऽकलं कः । Return
2 | Ms. तन्नत्वा । Return
3 | Ms. न दीनः । Return
4 | Ms. वहि । Return
5 | Ms. प्रमाणाभावः । Return
6 | Ms. अव्यभिचारः प्रसादतः । Return
7 | Ms. संशयविपर्ययादबोदादप्रमाणता । Return
8 | Ms. स्वरशृङ्गादेः । Return
9 | Ms. उपलम्भं विना कृतम् । Return
10 | Ms. प्रत्यक्षाभकारं तदन्यत् । Return
11 | Ms. व्यतिरिक्तावनास्ति धीः । Return
12 | Ms. असंबन्धा । Return
13 | Ms. प्रमाणन्तदपि । Return
14 | Ms. ततो युक्तं । Return
15 | Ms. रत्यति साहसा । Return
16 | Ms. किंचित्संभावनायां । Return
17 | Ms. मति । Return
18 | Ms. नात्राप्रमाणता । Return
19 | Ms. भागिनी । Return
20 | Ms. ततस्मागम एवेष्टव्यः । Return
21 | Ms. स्तत्संबन्धस्य । Return
22 | Ms. तस्मादावगतः । Return
23 | Ms. प्रमाणान्तरमानुमानाच्छाब्दमित्यन्यथा भण्यते--। Return
24 | Ms. सर्वा । Return
25 | Ms. वात्थ । Return
26 | Ms. धर्मिविशिष्टे । Return
27 | Ms. कृतो । Return
28 | Ms. अत्र धर्मो इति च संदिग्धलेखो दृश्यते । Return
29 | Ms. साध्यते । Return
30 | Ms. वाक्यन्नाम । Return
31 | Ms. भावो तत्र । Return
32 | Ms. राज्य । Return
33 | Ms. राहुः । Return
34 | Ms. तस्मात्र । Return
35 | Ms. अन्वयोऽनृच । Return
36 | Ms. मन्वेतृत्व । Return
37 | Ms. न्नित्यवितुत्वा" । Return
38 | Ms. दष्टत्वात् । Return
39 | Ms. प्रतीपत्तिः । Return
40 | Ms. नैव्यर्थ । Return
41 | Ms. संकेतावंदेव । Return
42 | Ms. व्यञ्जकशवे । Return
43 | Ms. क्वचि । Return
44 | Ms. न्न । Return
45 | Ms. प्रतीतिर्हि । Return
46 | Ms. इत्सयासनयात्सर्वो । Return
47 | Ms. सान्व । Return
48 | Ms. वेदस्य हि न नरः । Return
49 | Ms. विपर्यसोस्त्वसौ । Return
50 | Ms. पदार्थो सत्य । Return
51 | Ms. किंन्नास्ति । Return
52 | Ms. तादृश्यार्थ । Return
53 | Ms. पौरुषेया तु । Return
54 | Ms. विकल्पार्थं° । Return
55 | Ms. किथग । Return
56 | Ms. समागमो । Return
57 | Ms. वाक्यावाक्यार्थ° । Return
58 | Ms. संबन्धोऽस्त्यसत्योऽपि । छन्दोभङ्गभयादत्र सम्बन्धोऽस्ति ह्यसत्योऽपि इति वा पाठः कल्पनीयः । Return
59 | Ms. नरयागश्चत् अत्र । Return
60 | Ms. संगतिः । Return
61 | Ms. कुवेत्येवं । Return
62 | Ms. न सामान्येनैव । Return
63 | Ms. स्वार्थो विनिश्चयः । Return
64 | Ms. संदेहे । Return
65 | Ms. संदेहे । Return
66 | Ms. व्यवायैव । Return
67 | Ms. पूर्वी । Return
68 | Ms. उन्मत्ते । Return
69 | Ms. संबन्धो वेदाद त्राप्यसत्त्वता । Return
70 | Ms. किन्ना । Return
71 | Ms. समद्वयम् । Return
72 | Ms. किञ्चस्तु । कल्पिस्तु इति वा पाठः । कल्पितस्तु इत्यपि संभाव्यते । Return
73 | Ms. निचा । नैवाधिष्ठानता इति संभाव्यते । Return
74 | Ms. प्रस्नाधनम् । Return
75 | Ms. विकलयिष्यते । Return
76 | Ms. प्रतिज्ञार्थेक° । Return
77 | Ms. प्रसिज्यते । Return
78 | Ms. संबन्धो । Return
79 | Ms. गोशब्दमप्रसिद्धत्वं चेत् । Return
80 | Ms. संबधुः । Return
81 | Ms. संबन्धः । Return
82 | Ms. हेतुना । Return
83 | Ms. भवते यथा । भवतं यथा । Return
84 | Ms. निरूप्यतं । Return
85 | Ms. संबन्धोन्नापि । Return
86 | Ms. इक्ष्यते । Return
87 | Ms. भवोन्नित्य° । Return
88 | Ms. वात्वपरम्पग । Return
89 | Ms. पुम्वाक्यात् । Return
90 | Ms. धियाङ्गतिः । Return
91 | Ms. भ्रान्तस्यात्य° । Return
92 | Ms. अभ्यासादे विकल्पतः । Return
93 | Ms. इत्यथसि । Return
94 | Ms. व्यक्ष । Return
95 | Ms. मवबाधितुम् । Return
96 | Ms. तस्योत्सादृश्येन विशेषतम् । Return
97 | Ms. यावके । Return
98 | Ms. मायकम् । Return
99 | Ms. योगतस्य । Return
100 | Ms. गीलिङ्गत्वमर्च्छति । नैयायिकोपमानप्रसङ्गे मिच्छति इति पाठो दृश्यते । Return
101 | Ms. सादृश्यन्त । Return
102 | Ms. तदन्वपि । Return
103 | Ms. वनो । Return
104 | Ms. थैवोपवर्णयंति अस्य लक्षणं । Return
105 | Ms. मीक्ष्यते । Return
106 | Ms. योगे । Return
107 | Ms. अत्र अक्षराधिक्यात् छन्दोदोषः । Return
108 | Ms. उपयुक्तोऽय । Return
109 | Ms. नेदमुप्रत्यक्षामनुमा पुनः । Return
110 | Ms. विशेष । Return
111 | Ms. संज्ञायेत्येवं । Return
112 | Ms. निश्चीयते । Return
113 | Ms. स्मरणं । Return
114 | Ms. तत । Return
115 | Ms. दृष्टिः स्मरणगोचरः । Return
116 | Ms. स्मरणा तदा । Return
117 | Ms. अपूर्वन्तत्वतो । Return
118 | Ms. स प्रमादिकम् । Return
119 | Ms. अमुक । Return
120 | Ms. अनुमानमियमेवै वा । Return
121 | Ms. वस्तुत्वन्न । Return
122 | Ms. वीक्षित । Return
123 | Ms. यया । Return
124 | Ms. निश्चित । Return
125 | Ms. न्तदेव । Return
126 | Ms. अपरापेक्षानैव । Return
127 | Ms. अनुमान । Return
128 | Ms. -वहम । Return
129 | Ms. सन्न । Return
130 | Ms. किन्नानुमा । Return
131 | Ms. स्मरणं संभवि । Return
132 | Ms. स्मृतम् । Return
133 | Ms. स्मर्यमाणोऽपि । Return
134 | Ms. गवयश्चा । Return
135 | अयं श्लोकः मीमांसकोपमाने एवमेवास्ति । Return
136 | Ms. मातिः । Return
137 | Ms. प्राक् दृष्टेः व्यवहारधीः । Return
138 | Ms. मिति विज्ञानं । Return
139 | Ms. कश्चिदसादृश्यप्रतिपत्तिरिहोत्द्यते । Return
140 | Ms. प्रमाणान्तराद्दृष्टमुपमानं । Return
141 | Ms. मानन्तु । Return
142 | Ms. ज्ञाया । Return
143 | Ms. संभवी । Return
144 | Ms. बुद्धिस्था । Return
145 | Ms. गवयस्तत्र । Return
146 | Ms. सतद्रूपपरावृत्ते । Return
147 | Ms. गवयार्थश्चेत् । Return
148 | Ms. विशेष षं तत्र ग्रहणं । अयं पाठोऽशुद्धः--विशेषे तत्रग्रहणमिति तु कथंचिद्भवितुमर्हति विशेषं तत्र गृह्णाति इति वा । Return
149 | Ms. परावृत्तम्वस्तु । Return
150 | Ms. यो तु । Return
151 | Ms. संबन्धं प्रतीतौ । Return
152 | Ms. दृष्टश्रुतो । Return
153 | Ms. ज्ञाता देहाद्देहेन । Return
154 | Ms. रनुमितात् । Return
155 | Ms. पाना । Return
156 | Ms. नभुङ्क्तेत्येवमादि । Return
157 | Ms. गोस्तज्ज्ञानग्रह्य । Return
158 | Ms. मर्थाप त्रबोधिता । Return
159 | Ms. गेहाश्चै बवहिर्भाव । Return
160 | Ms. मदाहरेत् । Return
161 | Ms. कल्पते । Return
162 | Ms. बहिर्भावं । Return
163 | Ms. बुद्धौपजायते । Return
164 | Ms. चत्ता । Return
165 | Ms. बहिवृत्तेन । Return
166 | Ms. गेहादुक्त्त्वात । Return
167 | Ms. मात्रन्तु । Return
168 | Ms. नरपेक्षस्य । Return
169 | Ms. विज्ञानन्तदेवेदं । Return
170 | Ms. य । Return
171 | Ms. रन्यं न । Return
172 | Ms. पश्चाद्वस्त्वस्त्वनुमानता । Return
173 | Ms. ऽनुपपन्नं हिः । Return
174 | Ms. नातन्यप्रतीयते । Return
175 | Ms. सङ्गतिः । Return
176 | Ms. नच । Return
177 | Ms. व्यतिरेक । Return
178 | Ms. मसत्ततो । Return
179 | Ms. चे अन्योन्या । Return
180 | Ms. कार्याच्छित्वादुपाशनं न शक्यर्थि । Return
181 | Ms. शक्त । Return
182 | Ms. कार्यदृष्ट्वैव । Return
183 | Ms. न संबन्धः शक्तिक्षेपात् पुराकृतः । Return
184 | Ms. भासम । Return
185 | Ms. पता । Return
186 | Ms. चेत् अन्यथा । Return
187 | Ms. परित्यागो । Return
188 | Ms. नैवार्थः । Return
189 | Ms. लब्धत्वात् । Return
190 | Ms. देह । दिह इति भवितुमर्हति । Return
191 | Ms. कार्यत्वम्वाक्यस्य । Return
192 | Ms. परा । Return
193 | Ms. तंत्रे च । Return
194 | Ms. र्भावक्रोक्ते । Return
195 | Ms. आत्मयत् । Return
196 | Ms. भावात् न । Return
197 | Ms. धर्म । Return
198 | Ms. सन्निश्चितः । Return
199 | Ms. गृहे भावः । Return
200 | Ms. धर्मोऽत एव हि । Return
201 | Ms. धर्मणो । Return
202 | Ms. प्रतीयता । Return
203 | Ms. वा वाचो । Return
204 | Ms. प्रमवत्ता । Return
205 | Ms. वेलायामत्याधीन । Return
206 | Ms. दृष्टत्वात् बहिर्वृत्तेन साधकः । Return
207 | Ms. गेहादुत्कलिततश्चैत्रो । Return
208 | Ms. सिद्धेन । Return
209 | Ms. मात्रान । Return
210 | Ms. भावामसद्भावो । Return
211 | Ms. सिसाश्रिता । Return
212 | Ms. सर्वत्रेत्येन । Return
213 | Ms. ज्जीवत्व । Return
214 | Ms. प्रसिद्धे । Return
215 | Ms. जीवंते । Return
216 | Ms. प्रमेयार्थानु प्रवेशस्तु । Return
217 | Ms. 8 म । Return
218 | Ms. भाषते । Return
219 | Ms. मधमानं नमन्य Return
220 | Ms. भाविना । Return
221 | Ms. प्रागेवतेत्येवं । Return
222 | Ms. तदैवापगता । Return
223 | Ms. स्थानं अन्यदेश । Return
224 | Ms. नामी ग्रामौ । Return
225 | Ms. नापेक्षौ । Return
226 | Ms. सत । Return
227 | Ms. किन्न । Return
228 | Ms. नैकोनान्य । Return
229 | Ms. प्रत्यक्षानुमानयोरेव । Return
230 | Ms. किन्न । Return
231 | Ms. सन्ध्यतरो ध्रुवम् । Return
232 | Ms. अभावोऽपि । Return
233 | Ms. सन्निकृष्स्यट । Return
234 | Ms. तत्र भाव प्रमाणात् । Return
235 | Ms. घटोपटः । Return
236 | Ms. शशशृङ्गं । Return
237 | Ms. वैः । वायौ रूपेण तौ सह इति श्लोकवार्त्तिकपाठः । Return
238 | Ms. न चावस्तुन एतेस्युरिति श्लोकवार्त्तिकपाठः । Return
239 | Ms. कारणादिनः कारणादिना इति च श्लोकवार्त्तिके पाठः । Return
240 | Ms. यदस्त्वयम् । Return
241 | Ms. कारिकं । Return
242 | Ms. …स्वरूपाभ्यां । Return
243 | Ms. वर्त्तन्तेद्वस्तदेतरः । वर्ततेंशस्तदेतरः इति श्लोकवार्त्तिके पाठः । Return
244 | Ms. संवित्तात् । Return
245 | Ms. रभुत्पत्तेरभायांशो जिघृक्षते । Return
246 | Ms. नह्यन्तत भेदोऽस्ति । Return
247 | Ms. धर्मभेदेऽपि । Return
248 | Ms. स्थितेः । Return
249 | Ms. नास्त्यत्वेद । Return
250 | Ms. अक्षा । Return
251 | Ms. योयद्भावः । Return
252 | Ms. पलत्वेन बलत्वेना । Return
253 | Ms. दृष्टि । Return
254 | Ms. भवेतान्तद्व । Return
255 | Ms. धर्मत्व । Return
256 | Ms. यत्र भावोऽस्ति तेनास्य । Return
257 | Ms. च सन्निहित । Return
258 | Ms. अभावेन तु । Return
259 | Ms. ज्ञान मेयेन । Return
260 | Ms. समता यादि° संबधौ धे ? Return
261 | Ms. नाभावस्य प्रमाणत्वं तत्प्रमेयाद्यभावतः--इत्यपि पाठः सम्भवति । Return
262 | Ms. भावस्तस्माद्भा° । Return
263 | Ms. पृथगिति । Return
264 | Ms. यथा भावो । Return
265 | Ms. एकोपलम्भानुभावा । Return
266 | Ms. सुपरि । Return
267 | Ms. प्रमेयो भावनिश्चयः । Return
268 | Ms. विविक्तास्यो° । Return
269 | Ms. च्चेत ज्ञानभावस्य । Return
270 | Ms. निषिद्विहि । Return
271 | Ms. नह्यन्यान्युपलभ्येषु । Return
272 | Ms. नास्ति नानुपलम्भतः । Return
273 | Ms. मानसम्भावं । Return
274 | Ms. प्रामाण्यभावः । Return
275 | Ms. प्रमेयाभावनितः । Return
276 | Ms. अन्योपलम्भावपि किमभावः प्रसिध्यति । Return
277 | Ms. चेत् अर्थेनापि । Return
278 | Ms. लक्षणादेतत् । Return
279 | Ms. काचित् रूपादि । Return
280 | Ms. स्यात् अनायासेन । Return
281 | Ms. दङ्गतः । Return
282 | Ms. व्यवहारमात्रमेवैतत् । Return
283 | Ms. ग्राहिण्यो° । Return
284 | Ms. भेदाभेदादोयधियोगात् । Return
285 | Ms. मिमुच्यते । Return
286 | Ms. चेत् अभावो । Return
287 | Ms. त्ततस्य । Return
288 | Ms. दन्योन्याऽत्रार्थ । Return
289 | Ms. पुर्युदासो° । Return
290 | Ms. सदृशः तदन्योऽर्थः । Return
291 | Ms. °सङ्करः । Return
292 | Ms. सङ्कर । Return
293 | Ms. °प्रतिषेधोऽपि । Return
294 | Ms. नै वायं । Return
295 | Ms. विवा । Return
296 | Ms. कथन्नाम । Return
297 | Ms. दध्यसंसृष्टज्य । Return
298 | Ms. असृष्टं । Return
299 | Ms. नाव्यक्षतः । Return
300 | Ms. संवृसम्बत्यनुमादृते । Return
301 | Ms. वृद्धौ । Return
302 | Ms. साधारणतार्थस्य यदिनाव्यक्ष । Return
303 | Ms. नाव्यक्ष° । Return
304 | Ms. अव्यक्षा° । Return
305 | Ms. तस्यैवा अभावः । Return
306 | Ms. मव्यक्षा । Return
307 | Ms. ऽज्ञानपेक्षया । Return
308 | Ms. समाशृता । Return
309 | Ms. ग्रहण सदा । Return
310 | Ms. ततश्चक्रक । Return
311 | Ms. प्रसज्य प्रतिषेधोऽयं । Return
312 | Ms. श्चेत् । Return
313 | Ms. 2स्तदन्यत्र । Return
314 | Ms. तद्वयोरपि हि दृश्यत्वे । Return
315 | Ms. अव्यावृत्तेषु । Return
316 | Ms. नर्दृष्टो । Return
317 | Ms. अन्तरात्मनयोगश्चेत् । Return
318 | Ms. अनरालं । Return
319 | Ms. उत्पत्ते । Return
320 | Ms. श्चेत् वस्तु । Return
321 | Ms. दस्येष्यते । Return
322 | Ms. तस्मास्माभि । Return
323 | Ms. अपारमार्थिकभेदो । Return
324 | Ms. व्यावृत्त । Return
325 | Ms. वास्मात् वस्तु त्वस्य । Return
326 | Ms. वस्तु त्वस्य प्रसाध्यताम् । Return
327 | Ms. विरोधिनो । Return
328 | Ms. °चारिकत्वंभ्रान्तिपूर्वापि यदृच्छ्या Return
329 | Ms. योगात्पकथं । Return
330 | Ms. °स्तस्योद्भूतानुताभूते । Return
331 | Ms. कस्मात्तस्योभयात्मता । Return
332 | Ms. स्यात् चक्षुः° । Return
333 | Ms. सितां । Return
334 | Ms. संवित्ता° । Return
335 | Ms. °दुभयोरनुगमः Return
336 | Ms. °भवेदुभपभावना । Return
337 | Ms. भावांशो । Return
338 | Ms. न तदन्यत्राभाव । Return
339 | Ms. तद्वयै° । Return
340 | Ms. दशकालादि° । Return
341 | छन्दोभङ्गदोषः । Return
342 | Ms. 13 अनुवेशे° । Return
343 | Ms. देशश्चेत् न । Return
344 | Ms. प्येकान्तन्न° । Return
345 | Ms. इष्टश्चेत् । Return
346 | Ms. धर्मभेदो । Return
347 | Ms. भेदे सति । Return
348 | Ms. ऽपेक्षानपेक्षया । Return
349 | Ms. ऽज्ञा । Return
350 | Ms. कारणं । Return
351 | Ms. सन्निहित । Return
352 | Ms. दातात्म्यात् । Return
353 | Ms. संयोगः । Return
354 | Ms. गृहीतेष्वप्यनर्थकम् । Return
355 | Ms. स भाव° । Return
356 | Ms. पक्षादिभिद्यते । Return
357 | Ms. नास्याद् । Return
358 | Ms. भावात्मता । Return
359 | Ms. °द्भुता भाव । Return
360 | Ms. विपरीत्य । Return