Akalaṅka Akalaṅka Anantavīrya

Siddhiviniścaya Siddhiviniścayavṛtti Siddhiviniścayaṭīkā

Title: Siddhiviniścaya

Title: Siddhiviniścayavṛtti

Title: Siddhiviniścayaṭīkā

Author: Akalaṅka

Author: Akalaṅka

Author: Anantavīrya

Funder: Institute for the Cultural and Intellectual History of Asia, Austrian Academy of Sciences

Principal: Birgit Kellner

RespStmt: data entry by Aurorachana, Auroville

RespStmt: prepared for SARIT by Liudmila Olalde

१ प्रत्यक्षसिद्धिः

॥ ओँ नमोऽर्हते ॥

अ क ल ङ्कं जिनं भक्त्या गुरुं देवीं सरस्वतीम् ।

नत्वा टीकां प्रवक्ष्यामि शुद्धां सि द्धि वि नि श्च ये ॥ १ ॥

अ क ल ङ्क वचः काले कलौ न क¹

लेशेन ।

लयापि यत् ।

नृषु लभ्यं क्वचिल्लब्ध्वा तत्रैवास्तु मतिर्मम ॥ २ ॥

दे व स्याऽ न²

अनन्तशक्तियुक्तोऽपि, पक्षे ग्रन्थकारः ।

न्त वी र्यो ऽपि प³

वाक्यम् ।

दं व्य⁴

स्पष्टम् ।

क्तं तु सर्वतः ।

न जानीते ऽक ल ङ्क स्य चित्रमेतत् परं भुवि ॥ ३ ॥

अ क ल ङ्क वचोऽम्भोधेः सूक्तरत्नानि यद्यपि ।

गृह्यन्ते बहुभिः सैर⁵ स्वैरं सद्रत्नाकर एव सः ॥ ४ ॥

सर्वधर्मस्यनैरात्म्यं कथयन्नपि सर्वथा ।

ध⁶

बौद्धाचार्यः ।

र्म की र्तिः पदं गच्छेदाकलङ्कं कथं ननु ॥ ५ ॥

शास्त्रस्यादौ तदविघ्नप्रसिद्धिप्रथनादिकं फलमभिसमीक्ष्य सर्वज्ञम् इत्यादि मङ्गलमाह⁷

अकलङ्कदेवः ।

--

सर्वज्ञं सर्वतत्त्वार्थस्याद्वादन्यायदेशिनम् ।

श्रीवर्धमानमभ्यर्च्य वक्ष्ये सि द्धि वि नि श्च य म् ॥ १ ॥

अस्यायमर्थः--सर्वज्ञम् सर्ववेदिनम्, अभ्यर्च्य अर्चित्वा । न⁸

प्रतिभासाद्वैतवादी प्रज्ञाकरः प्राह ।

नु प्रतिभासाद्वैता
दन्यस्याभावात् त⁹

प्रतिभासाद्वैतमेव ।
परमार्थतः तदद्वैतावबोधादेव प्रमाणं भगवानपि न सर्वार्थपरिज्ञानतः । सर्वार्थपरिज्ञानं तु लोक
व्यवहारेण सांवृतमेव । तथा चोक्तम्--अद्वयं यानमुत्तमम् ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ २ । ७ ।

देव सर्वम्, तज्जानातीति सर्वज्ञः स्वरूपज्ञः, तमभ्यर्च्य इति प्राप्तम् इति चेत्;
अत्राह-- श्रीवर्धमानम् इति । श्रीः अशेषतत्त्वार्थज्ञानादिसम्पद् इह गृह्यते, सा पू10

तुलना—
पूर्वाकारपरित्यागाऽजहद्वृत्तोत्तराकारान्वयप्रत्ययविषयस्योपादानत्वप्रतीतेः ।--अष्टस॰ पृ॰ ६५ ।
परापरस्वभावपरिहारावाप्तिस्थितिलक्षणोऽर्थः--प्रमाणसं॰ पृ॰ १२३ ।

र्वापूर्वपर्याय
11 पूर्वपर्यायपरित्यागाऽजहद्वृत्त्युत्तरपर्यायोपादानेन वर्धमाना उपरमविरहेण प्रवर्त्तमाना यस्य स

अकलङ्कं नमस्कृत्य तुलनार्थावबोधकम् ।

आलोकाख्यमहं वक्ष्ये महेन्द्रष्टिप्पणं सुधीः ॥ १ ॥

[p. 2 ] तथोक्तस्तम् इति । कामचारेण विशेषणविशेष्यभाव इति श्रीशब्दस्य विशेषणाभिधायित्वम् 12

वर्धमानशब्दस्य ।

अन्यस्य
विशेषा13 ष्याभिधायित्वम्, वर्धमानाक्षरनि14 मित्यादिवत्, इतरथा वर्धमानशब्दस्य पूर्वनिपातः
श्रीशब्दस्य परनिपातः स्यात् । एवं वा सविशेषणस्य पूर्वनिपातात् । नन्वेवंविशेषणेऽपि न यथो
क्तदोषनिवृत्तिः । नहि स्वपक्षविशेषणमात्रात् परपक्षो निवर्तते अतिप्रङ्गात् अपि तु न्यायात्, ततः
[p. १ ख ] स एव उच्यतामिति चेत्; अत्राह-- सर्वतत्त्वार्थस्याद्वादन्यायदेशिनम् इति ।
सर्वे तत्त्वार्थाः जीवादयः तेषां स्याद्वादः अनेकान्तः, 15

विषयी स्याद्वादो वाचकत्वात् विषयश्च अनेकान्तः तद्वाच्य
त्वात् ।

विषयिशब्दस्य विषये16

अनेकान्ते ।

उपचारात्,
तस्य न्यायो ग्राहकं प्रत्यक्षादिप्रमाणम्, तद्दिस¹⁷ शति कथयति इत्येवं शीलं तद्देशिनम् इति ।
एतदुक्तं भवति--तदुपदेशे 18

चर्मलोचनाः ।

मांसचक्षुषः के अन्ये इति भगवानेच¹⁹ वतदुपदेष्टा जातः, तदुपदे
शाच्च केवलं वयं व्याधूताज्ञानतमःस²⁰ तमसः स्वं परं च तद्वर्त्मनि वर्तयितुं समर्थाः । तथाहि—
दृश्यप्राप्ययोरिव विचारात् दृ21

निर्विकल्पकदर्शनविषयभूते ।

श्यमात्रेऽपि विज्ञप्तिरूपे म²²

बुद्ध्या ।
उदधिश्च स्तम्भादयश्च तेषां भागानाम् । तुलना--अथ नानात्वे बुद्धीनां प्रतिपरमाणु तावत्यो बुद्धय
इति परमाणुग्रहणप्रसङ्गोऽनेकप्रतिपत्त्यप्रसङ्गश्च परस्परमप्रतिपत्तेरभावात् 22 ? च खलु स्वसंविदितानां
नानात्वप्रतिपत्तिः सन्तानान्तरस्यापि प्रतिभासप्रसङ्गात्... ...--प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । ११ । नन्वेवं
नीलवेदनस्यापि प्रतिपरमाणु भेदात् नीलाणुसंवेदनैः परस्परं भिन्नैः भवितव्यं...--अष्टस॰ पृ॰ ७७ ।
तथाहि नीले प्रवृत्तं ज्ञानं पीतादौ न प्रवर्तते इति पीतादेः सन्तानान्तरवदभावः । पीतादौ च प्रवृत्तं तन्नीले
न प्रवर्तते इत्यस्याप्यभावस्तद्वत् । नीलकुवलयसूक्ष्मांशे च प्रवृत्तिमज्ज्ञानं नेतरांशनिरीक्षणे क्षममिति
तंदशानामप्यभावः संविदितांशस्य चावशिष्टस्य स्वयमनंशस्याप्रतिभासनात् सर्वाभावः ।--प्रमेयक॰
पृ॰ ९७ ।

त्योद्व²⁴ द्धिस्तम्भादिभागानां नैकत्व
मित्यतमः25 त्यन्त्याः परमाणव एवा वशिष्यन्ते, तत्र चैकपरमाणुवेदनेन 26

परमाणूनाम् ।

अन्येषामनुपलम्भेन
सन्तानान्तरवदसत्त्वात् त²⁷

एकपरमाणोः ।

स्य च स्वात्मनेति28

निरंशस्य प्रतिभासाभावात् स्वयमभावः ।

कस्य क्षणिकत्वदर्शनम् ? येनोच्यते-- यद्यथा
वभासते 29

यद् यथा भासते ज्ञानं तत्तथैवानुभूयते ।--प्र॰ वा॰ ३ । २२२ । तुलना--तथा यद् यथा
वभासते तत् तथैव सत् इत्यभ्युपगन्तव्यं यथा नीलकुवलयं नीलतयावभासमानं तेनैव रूपेण सत्,
क्षणपरिगतेनैव रूपेण अवभासन्ते च सर्वे भावाः इत्यनुमानतोऽपि । 29 पूर्वपक्षे--न्यायकुमु॰ पृ॰ ३७८ ।

इत्यादि ? यदवभासते तज्ज्ञानम् 31

तुलना--तथाहि--यदवभासते तज्ज्ञानमेव यथा सुखादि, अवभासन्ते च भावा इति । 31 पूर्वपक्षे—
न्यायकुमु॰ पृ॰ ११७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ८३ । युक्त्यनु॰ टी॰ पृ॰ ४५

इत्यादि च । कस्य वा प्रतिभासाद्वैतता
येनेदमप्युच्यते-- यद्यद्वैतेन तोषोऽस्ति मुक्त एवाऽसि सर्वथा । प्र॰ वार्तिकाल॰ २ । ३७
33

न परलोको नेहलोको न परलोक
बाधनं 33 --साधनं--पाठान्तरम् न सन्देहो न महाभूतपरिणतिरित्यादि विज्ञप्तिमात्रकमेव । अथापि व्यव
हारादेतत्; एवं परलोकोऽपीति । यद्यद्वैतेन तोषोऽस्ति मुक्त एवासि सर्वथा । वर्तते व्यवहारश्चेत् परलोकोऽपि
चिन्त्यताम् ॥ ३९८ ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ५७ ।

इत्यादि ?

यदि पुनः एकानेकविकल्पशून्यं तदिष्यते35

भावा येन निरूप्यन्ते तद्रूपं नास्ति तत्त्वतः ।
यस्मादेकमनेकञ्च रूपं तेषां न विद्यते ॥--प्र॰ वा॰ ३ । ४६० । यदेकानेकस्वभावं न भवति न तत्परमार्थ
सत् यथा व्योमकमलम् एकानेकस्वभावं च न भवति विज्ञानम् ।--तर्कभा॰ मो॰ पृ॰ ३८ ।

; तर्हि प्रतिभासाऽसून्य 36 भासोऽशून्यमेवेष्य
[p. 3 ] ताम् । नहि परमाण्वाकारैस्तच्छून्यं चित्राद्वैतमाभाति अतीताऽनागतपर्यायैरेकात्मवत् । ग्राहका
भाव उभयत्राद्य 37 त्र । अथ नीलाद्याकारैस्तदिष्यते38

तच्छून्यमिष्यते ।

; तर्हि मेचकमणिदर्शनसमये नीलाद्याका
राणां परस्परमदर्शने सन्तानान्तराणामिव अभावः । दर्शने ऐक्यम् । निराकारवादोऽन्यथा
भवेत् । [p. २ क ] तेषां39

नीलाद्याकाराणाम् ।

तथाऽदर्शनेऽपि सत्त्वे न परलोकादिनिषेधैकान्त इति कथुमु 40 कथमुक्तं—
तेन⁴¹

व्यवहारेण ।

स्वरूपवदन्यद⁴²

परलोकाद्यपि ।

स्तीति तदेव सर्वमिति तज्जानन् सर्वज्ञः इति ।

स्यान्मतम्--न्यायोन्यं 43 नान्योऽन्यं तदाकाराणां दर्शनं नाप्यदर्शनमिति; तदपि न सूकं
44 क्तं स्वरूपेऽपि तथा प्रसङ्गात् । त⁴⁵

स्वरूपस्य ।

स्य दर्शनान्नेति चेत्; अन्यविविक्तदर्शने उक्तो दोषः ।
अथ तेन⁴⁶

स्वरूपेण ।

अन्यस्य अदर्शनम्; कथं तद् अन्यविविक्ततामात्मनोऽवैति ? कथं प्र⁴⁷

सांख्याभिमत ।

कृतिपुरुषादीनाम
दर्शने नीलादेस्तद्विविक्तताप्रतीतिः, कथं वा सुखादेः आत्मशून्यतावित्तिः, यतो नैरात्म्यदर्शनम् ?
48

अन्येषां प्रकृतिपुरुषादीनाम् ।

तेषां दर्शने सुस्थितमद्वैतम् ! अदर्शनादेव 49

तेषां प्रकृतिपुरुषा
दीनामभावः ।

तदभाव इति चेत्; किमिदं तददर्शनम् ? दर्शन
निवृत्तिरिति50

चेत्; ।

; कथमप्रतीता सा51

दर्शननिवृत्तिः ।

अस्ति प्रकृत्यादिवत् ? नीलादिदर्शनं तददर्शनमिति चेत्;
कथमन्यदर्शनम् अन्यादर्शनं विरोधात् ? अन्यविविक्तरूपत्वाच्चेत्; प्रकृत्यादीनामदर्शने केयं
52

प्रकृत्यादिविविक्तता ।

तद्विविक्तताऽस्य⁵³

नीलादेः ।

? अन्यथा वी54 पीतादीनामदर्शनेऽपि नीलस्य 55

पीतादिविविक्तता ।

तद्विविक्तताप्रतीतिरिति कथन्न
प्रकृतो दोषः ? ननु च अनीलव्यावृत्तिर्नीलम्, अनीलाभावे कथं तद्व्यावृत्तिः, एवं पीतादौ
वक्तव्यमिति चेत् ? तर्हि अस्वसंवेदनव्यावृत्तिः स्वसंवेदनं तस्याऽस्वसंवेदनस्याभावे 56

स्वसंवेदनमपि ।

तदपि मा
भूत् । स्वरूपमेतदिति चेत्; नीलादिकमपि तथैवास्तु । तन्न नीलाद्याकारैस्तच्चित्रमिति ।
भवतु वा, तथापि मेचके नीलादीनामिव नीलमात्रेऽपि तद्विभागः57 गचिन्तायां तदवस्थो 58

अभावप्रसङ्गः ।

दोषः ।
ननु59

प्रज्ञाकरगुप्तः प्राह ।

यत एव चित्रैकज्ञानवन्नीलमात्रमपि न घटते [p. २ ख ] तत एव तदपि60

नील
मात्रमपि ।

परमार्थतो माभूत्
मरीचिकातोयवत् मायामरीचिप्रतिभासवदसत्त्वेऽप्यदोषः प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । २११
इति वचनादिति चेत्; आस्तां तावदेतत् । अथ नीलमात्रं स्वभागैरेकमिष्यते; तथा मेचकमपि
नीलादिभिरेकमिष्यताम् । इष्यत एव चित्रप्रतिभासाप्येकैव बुद्धिर्बाह्यचित्रविलक्षणत्वात्
प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । २२० इत्यादि61

शक्यविवेचनं चित्रमनेकमशक्यविवेचनाश्च बुद्धेर्नीलादयः...--प्र॰ वार्तिकाल॰ ।

वचनादिति चेत्; तथा सति न केवलं दृश्यप्राप्ययोः
अपि तु 62

संसारमुक्तावस्थाव्यापी एक आत्मा सिद्ध इत्यर्थः ।

संसारेतरावस्थयोरविच्छेदेन कथञ्चित्तादात्म्यं सिद्धमिति साधूक्तम्-- श्रीवर्धमानम्
इति । एवमन्येऽप्येकान्ताः प्रहन्तव्याः । निरूपयिष्यते चैतत् यथास्थानम् ।

इदमपरं व्याख्यानम्--श्रियोपलक्षितं वर्धमानं पश्चिमतीर्थकरम् अभ्यर्च्य । कथ
म्भूतम् ? सर्वज्ञम् साक्षात्कृताशेषपदाक्यं63 र्थम् । 64

मीमांसकः प्राह ।

ननु स एव कुतः सिद्धः स⁶⁵

नरः कोऽप्यस्ति
सर्वज्ञः स तु सर्वज्ञ इत्यपि । साधनं यत्प्रयुज्येत प्रतिज्ञामात्रमेव तत् ॥ श्लोकोऽयं कुमारिलनाम्ना
तत्त्वसंग्रहे पृ॰ ८४१ किञ्चित् पाठभेदेन वर्तते । द्रष्टव्यम्--न्यायावता॰ वा॰ वृ॰ पृ॰ ५५ ।

तु
[p. 4 ] सर्वज्ञ इत्यपि तत्त्वसं॰ श्लो॰ ३२३० ध⁶⁶

धर्मः सर्वज्ञत्वम् ।

र्मसत्तासिद्धेर्धर्मिप्रतिपत्तिनान्तरीयकत्वादिति चेत्;
अत्राह--सर्वतत्त्वार्थस्याद्वादन्यायदेशिनम् इति । सर्वतत्त्वार्थदेशिनम् इति
वचनात् त⁶⁷

सर्वज्ञत्वाधारस्य आत्मनः सत्त्वम् ।

त्सत्त्वमुक्तमिति गम्यते, वचनस्य वक्तृसत्त्वाऽव्यभिचारात् । न वेदेन⁶⁸

अपौरुषेयेण ।

व्यभिचारः;
पक्षीकरणादिति । निरूपयिष्यते चै तत् । स्याद्वादन्यायदेशिनम् इत्यभिधानात् तत्सर्वज्ञ
त्वमिति च⁶⁹

प्रति
पादितम् ।

। तमभ्यर्च्य । किमिति ? अत्राह--वक्ष्ये सि द्धि वि नि श्च य म् । सिद्धिः
प्रमाणम् ।

ननु सिद्धिः प्रमाणस्य फलम् प्रमाणस्य फलं साक्षात् सिद्धिः सिद्धिवि॰ १ । ३
इति वक्ष्यमाणत्वादत्रैव 70 दन्यैव⁷⁰

भिन्नैव ।

तत्कथं सा72

सिद्धिः ।

प्रमाणमिति चेत् ? एतदुत्तरत्र निरूपयिष्यते ।
विशब्दः अतिशयप्रकर्षद्वैविध्यनाना[p. ३ क ] त्वेषु वर्तमानो गृह्यते । तत्र अतिशये तावत् अन्यस्यापि
जीवादितत्त्वस्य निश्चयं वक्ष्ये सिद्धेस्तु सातिशयं वक्ष्ये । कोऽस्याअतिशयः सकलप्रमेयव्यव
स्थाहेतुत्वम्, यद्वक्ष्यते-- सिद्धं यन्न परापेक्ष्यम् सिद्धिवि॰ १ । २४ इत्यादि । तथा प्रकर्षे;
तस्याः प्रकृष्टं निश्चयं विनिश्चयं वक्ष्ये । कोऽस्य⁷³

निश्चयस्य ।

प्रकर्षः ? सौगतादिकल्पिततन्निश्चयादाधिक्यम् ।
तथा द्वैविध्ये; द्विविधं निश्चयं तस्या वक्ष्ये प्रत्यक्षपरोक्षभेदेन किञ्चत् स्वतः किञ्चित् परतः प्रमा
ण⁷⁴

तुलना--प्रामाण्यं तु स्वतःसिद्धमभ्यासात्
परतोऽन्यथा ।--प्रमाणप॰ पृ॰ ६३ । परीक्षामु॰ १ । १३ ।

म् इत्यनेन वा भेदेन, स्वपरविषयद्वैविध्येन, व्यवहिताव्यवहितफलद्वैविध्येन वा । तथैव ना
नात्वे; नाना निश्चयं वक्ष्ये स्व⁷⁵

तुलना--चतुर्विधा चात्र विप्रतिपत्तिः
संख्यालक्षणगोचरफलविषया ।--न्यायबि॰ १ । २ । प्रमाणसमु॰ टी॰ पृ॰ ४ ।

रूपसंख्याविषयफलविप्रतिपत्तिनिरासनानात्वेन ।

ननु च नयादीनामपि विनिश्चयोऽत्र⁷⁶

ग्रन्थे ।

प्रतिपादयिष्यते तत्कथमुच्यते सिद्धेः प्रमाणस्य इति
चेत्; न; तेषां श्रुतभेदेन 77

प्रमाण एव ।

तत्रैवान्तर्भावात् । तदुक्तम्78

उपयोगौ श्रुस्य द्वौ स्याद्वादनयसंज्ञितौ । स्याद्वादः सकलादेशो नयो विकलसंकथा ॥
अनेकान्तात्मकार्थकथनं स्याद्वादः...प्रमाणं स्याद्वादः ।--लघी॰ स्व॰ श्लो॰ ६२ ।

-- उपयोगौ श्रुतस्य द्वौ प्रमाणनय
भेदतः । लघी॰ श्लो॰ ६२ न च प्रमाणस्य उपयोगोऽप्रमाणम्; विरोधात्, प्रमाण
नयैरधिगमः त॰ सू॰ १ । ६ इत्यस्य व्याघाताच्च । प्रमाणैरधिगमवत्79 मः तर्हि वक्तव्य
मिति चेत्; न; विकलादेशस्यापि80

नयस्य ।

81

प्रमाणभेदत्व ।

तद्भेदत्वप्रतिपादनार्थं तथावचनमित्यदोषः । ततः प्रमेय
निर्णयहेतुत्वात् प्रमाणनयानां प्रमाणत्वे समानेऽपि सकलादेशात् नय⁸² येनिवार्यमाण⁸³ णे प्रमाण
शब्दः 84

सकलादेशे एव ।

तत्रैव प्रवर्तते उत्कलितपुंस्केषु विशेषेषु गोशब्दवत् । यद्वक्ष्यते--

*स्यात्प्रमाणात्मकत्वेऽपि प्रमाणप्रभवो नयः ।

विचारो [p. ३ ख ] निर्णयोपायः परीक्ष्येत्यवगम्यताम् ॥

सिद्धिवि॰ प्रस्ता॰ १० इति ।

[p. 5 ]

प्रमाणाच्च नयस्य भेदैकान्ते प्र मा ण सं ग्र हा दौ85

आदिपदेन लघीयस्त्रयन्यायविनिश्चयौ ग्राह्यौ । तथाहि--प्रत्यक्षं विशदं ज्ञानं मुख्यसंव्य
वहारतः । परोक्षं शेषविज्ञानं प्रमाणे इति संग्रहः ॥--लघी॰ श्लो॰ ३ । न्यायवि॰ श्लो॰ ४६९ ।

प्रमाणे इति संग्रहः प्रमाण
सं॰ श्लो॰ २ इत्यभिधाय पुनर्णयादिप्रणयनमयुक्तं 86

प्रमाणेन ।

तेनासंग्रहात् । ततो यथा अन्यत्र⁸⁷

प्रमाणसंग्रहादौ ।

प्रमा
णात् नयादिपरिग्रहः तथा अत्रापि, इति सर्वं सुस्थम् ।

ननु सिद्धिः अधिगतिः प्रमाणफलम्, तस्या विनिश्चयं निर्णयात्मकत्वं वक्ष्ये इति
व्याख्याने को दोषः येनेदं88

कैश्चित्कृतं व्याख्यानम् ।

नाश्रितमिति चेत् ? सर्वार्थासंग्रहः । एवं हि फलविप्रतिपत्तिनिरास
एव संगृहीतो न सर्वान् प्रतिवादिनः प्रति स्वरूपादिविप्रतिपत्तिनिरासः, ततः पूर्वमेव व्याख्यानम्89

युक्तम् ।

।

अथ किमर्थमिदमुच्यते-- वक्ष्ये सिद्धिविनिश्चयम् इति ? स⁹⁰

सिद्धार्थं सिद्धसम्बन्धं
श्रोता श्रोतुं प्रवर्तते । शास्त्रादौ तेन वक्तव्यः सम्बन्धः सप्रयोजनः ॥ यावत्प्रयोजनेनास्य सम्बन्धो नाभि
धीयते । असम्बद्धप्रलापित्वात् भवेत्तावदसङ्गतिः ॥ तस्माद् व्याख्याङ्गमिच्छद्भिः सहेतुः सप्रयोजनः । शास्त्राव
तारसम्बन्धो वाच्यो नान्योऽस्ति निष्फलः ॥--मी॰ श्लो॰ प्रतिज्ञासू॰ श्लो॰ १७, २०, २५ । सम्बन्धाद्यनु
बन्धचतुष्टयस्य व्यस्तसमस्तरूपेण चर्चा निन्नलिखितग्रन्थेषु द्रष्टव्या--माध्यमिकवृ॰ पृ॰ ३ । हेतुबि॰ टी॰
पृ॰ १ । न्यायबि॰ टी॰ पृ॰ ५ । बोधिचर्या॰ पं॰ पृ॰ ५ । वादन्यायटी॰ पृ॰ १ । तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ २ ।
सम्बन्धवा॰ पृ॰ ७ । मा॰ गौडपा॰ शा॰ भा॰ पृ॰ ४ । न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ ४ । न्यायम॰
पृ॰ ६ । त॰ । श्लो॰ पृ॰ ३ । न्यायकुमु॰ पृ॰ २० । प्रमेयक॰ पृ॰ २ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २६९ ।
शास्त्रदी॰ पृ॰ ४ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १४ । जैनतर्कवा॰ पृ॰ ११ । रत्नाकराव॰ पृ॰ ५ ।

म्बन्धाभिधेयप्रयो
जनप्रतिपादनार्थम् । तथाहि--सिद्धिपदेन शास्त्रस्य अभिधेयम् प्रमाणम् उक्तम् 91

अनुक्तेषु तु
प्रतिपत्तृभिः निष्प्रयोजनमभिधेयं संभाव्येतास्य प्रकरणस्य काकदन्तपरीक्षाया इव । अशक्यानुष्ठानं वा ज्वर
हरतक्षकचूडारत्नालङ्कारोपदेशवत्, अनभिमतं वा प्रयोजनं मातृविवाहक्रमोपदेशवत् ।--न्यायबि॰ टी॰
पृ॰ १४ ।

निरभिधेयाऽ
शक्याननुष्ठेयाशङ्कानिवारणार्थम् । विनिश्चयम् इत्यनेन प्रयोजनम्, निष्प्रयोजनत्वारेका
प्रतिषेधार्थम् । शास्त्रस्य अभिधेयेन वाच्यवाचकलक्षणः प्रयोजनेन च सह साध्यसाधनलक्षणः
सम्बन्धोऽपि अर्थतोऽनेनोक्तो वेदितव्यः । तथावदसदादिमादि92 तथा च दशदाडिमादिवाक्य⁹³

तस्मात् प्रयोजनरहितं वाक्यं तदर्थो वा न तत् प्रेक्षावता आरभ्यते कर्तुं प्रतिपादयितुं वा,
तद्यथा दशदाडिमादिवाक्यम् ।--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ २ ।

समताचोद्यं निरस्तम् । ननु शास्त्रवद् अभिधेयस्यापि प्रयोजनं पृथगेव वक्तव्यम् काकदन्तवदप्र
योजनाशङ्कानिषेधार्थं यथा अन्यत्रोक्तम्-- प्र⁹⁴

तुलना--प्रमेयसिद्धिः प्रमाणाद्धि--सांख्य
का॰ ४ । उक्तं च प्रमाणाधीनो हि प्रमेयाधिगमः--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३४० ।

माणाधीनत्वात् प्रमेयव्यवस्थायाः तद्व्युत्पा
दनार्थमिदमुच्यते इति चेत्; न; सिद्धिशब्देनैव तदप्युक्तम् । यस्मादयं [p. ४ क ] प्रमाणा95 णफल
वाचिनं सिद्धिशब्दमुपचारात् प्रवर्तयति तस्मादुक्तमेव फलम्, मुख्यादृते उपचाराभावा दिति ।

किमर्थमादौ अभिधेयादिकमुच्यते इति चेत् ? श्रोतृप्रवृत्त्यर्थम्96

तस्मात् श्रोतृ
जनप्रवृत्त्यर्थः प्रयोजनादिवाक्योपन्यासः इति स्थितम् ।--तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ ६ । तच्च श्रोतृजनप्रवृत्त्य
र्थमिति केचित्--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ १ । तच्च श्रोतृप्रवृत्त्यर्थमिति कश्चित् न्यायावता॰ वा॰ वृ॰
पृ॰ १ ।

। 97

संशयेनापि प्रवृत्तिदर्शनात् यथा कृषीवलादीनाम्--तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ ६ ।

कृषीवलादिवत्
[p. 6 ] अर्थसन्देहात् प्रेक्षापूर्वकारिणोऽपि तद्वाक्यात् प्रवर्त्तन्ते इत्येके98

धर्मोत्तरादयः । अश्रुते प्रकरणे कथितान्यपि न निश्चीयन्ते । उक्तेषु त्वप्रमाणकेष्वप्यभिधेयादिषु
संशय उत्पद्यते । संशयाच्च प्रवर्तन्ते । अर्थसंशयोऽपि हि प्रवृत्त्यङ्गं प्रेक्षावताम् ।--न्यायबि॰ टी॰ पृ॰ २ ।
आदिवाक्यादेव श्रोतुः शास्त्रप्रयोजनपरिज्ञानमर्थसंशयाच्च श्रवणे प्रवृत्तिः ।--न्यायम॰ पृ॰ ६ ।

। सन्देहात् प्रवृत्तौ
किमन्यत्रापि प्रमाणान्वेषणेन इति प्र ज्ञा क र गु प्तः99

उपेयार्थितया सर्वः प्रवर्तननिवर्तने । करोति पुरुषस्तस्य सन्देहश्चेत् कथं प्रमा ॥... ...तत उपायनिश्चये
सति कृषीवलादिवत् प्रामाणिकाः प्रवर्त्तन्ताम् ।"--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २६ ।

। तद्वाक्याद् अभिधेयादौ
श्रद्धाकुतूहलोत्पादः, ततः प्रवृत्तिः इति केचित् स्वयूथ्याः100

तुलना--श्रद्धाकुतूहलो
त्पादनार्थं तदित्येके; तदप्यनेनैव निरस्तम्; तस्य प्रमाणत्वाप्रमाणत्वपक्षयोस्तदुत्पादकत्वाऽयोगात् ।
--त॰ श्लो॰ पृ॰ ४ ।

। तान् प्रति अ¹⁰¹

तुलना--यच्च श्रोतुः प्रवृत्त्यङ्गं श्रद्धाद्युत्पादनं बुद्धैः । व्यावर्णितमसन्दिग्धमादि
वाक्यप्रयोजनम् ॥ तदप्याप्तोक्तितश्चेत्स्यात् वाक्यमेतद् वृथा भवेत् । आप्ताज्ञयैव श्रद्धादेः संभवादादि
वाक्यवत् ॥ अन्यथा ह्यादिवाक्येऽपि श्रद्धाद्युत्पत्तिकारणम् । वाक्यान्तरं प्रतीक्ष्यं स्यादनवस्थानदुःखदम् ॥
अनाप्तवचनत्वेऽस्य बालोन्मत्तादिवाक्यवत् । श्रद्धाकुतूहलोत्पत्तिरतः संभाव्यते कथम् ॥--न्यायवि॰ वि॰
प्र॰ पृ॰ ५५ ।

परे प्राहुः--यदि
न तद्वचनं प्रमाणम्; कथं ततः श्रद्धाद्युत्पादेऽपि प्रेक्षावतां प्रवृत्तिः ? इतरथा यतः कुतश्चित् स्यात् ।
प्रमाणं चेत्; न तत् प्रत्यक्षम्, वचनत्वात् । नाप्यनुमानम्; वचनस्य अर्थाप्रतिबन्धात् ।
अत एव नाऽऽगमोऽपि । तत्र ततः प्रवृत्तिरिति; तत्र 102 तन्न; प्रत्यक्षवत् शब्दस्यापि प्रमाणत्वो
पपत्तेर्वक्ष्यमाणत्वाददोषः ।

अथवा, शा103

तुलना--स चायं शास्त्रार्थसंग्रहोऽनूद्यते नापूर्वो विधीयते इति ।--न्यायभा॰ ४ । २ । १ ।
अत एव शास्त्रार्थप्रतिज्ञाप्रतिपादनपरः आदिवाक्योपन्यासः इत्याद्यपि प्रतिक्षिप्तम्--सन्मति॰ टी॰ पृ॰
१७२ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १९ ।

स्त्रार्थस्य संग्रहवाक्यमेतत्, अस्मान्निबन्धन¹⁰⁴

अस्मात् खलु अर्था आदाय आदाय व्याख्यायन्ते ।--हेतुबि॰
टीकालो॰ पृ॰ २४३ ।

स्थानादत्वा 105 स्थानादर्था आदाय
व्याख्यायन्त इति ।

तत्र स्वरूपनिश्चयं प्रमाणस्य तावत् दर्शयन्नाह-- सिद्धिश्चेत् इत्यादि ।

सिद्धिश्चेदुपलब्धिमात्रमविसंवादैकहेतोर्विना,

निर्णीतेः क्षणिकादिसिद्धिरनुमा न स्यात् स्वयं सर्वथा ।

निर्णीतिर्यदि निर्विकल्पमखिलं न स्यात् प्रमाणं स्वतः,

तस्याश्चेज्जननात् प्रमाणमत एवास्तु स्वतो निर्णयः ॥ २ ॥

सिद्धिः प्रमाणं तत्र फलोपचारात्, कथञ्चित्तादात्म्यनिबन्धनस्व¹⁰⁶ श्चप्रमाणफलयो
रुपचारः । तयोस्तर्हि कथञ्चित्तन्वित् 107 कथञ्चित्तदिति कदाचित् प्रमाणेन फलं कदाचित् फलेन
वा प्रमाणं वायदिस्यते 108 चापदिश्यते यथा मृद्घटयोः तथातत्त्वे109

कथञ्चित्तादात्म्ये ।

मृदियं घटः घट¹¹⁰ घटो वा
मृदिति । किमर्थः स¹¹¹

उपचारः ।

इति चेत् ? अन्यमतएवप्रति112 मतप्रतिषेधार्थः । अ¹¹³

नैयायिकादीनाम् । अक्षस्य अक्षस्य
प्रतिविषयं वृत्तिः प्रत्यक्षम् । वृत्तिस्तु सन्निकर्षो ज्ञानं वा । यदा सन्निकर्षः तदा ज्ञानं प्रमितिः, वदा
ज्ञानं तदा हानोपादानबुद्धयः फलम् ।--न्यायभा॰ १ । १ । ३ । इन्द्रियार्थसन्निकर्षस्य करणभावान्नाऽकरणा
प्रमाणोत्पत्तिः ।--न्यायवा॰ पृ॰ ६ ।

न्येषां हि दर्शनं फलात्
[p. 7 ] स्वपरग्रहणलक्षणाद् अन्यदेव अचेतनं सन्निकर्षादि प्रमाणम् इति, तन्निषेधार्थः । तथाहि--न¹¹⁴

सन्निकर्षादेरज्ञानस्य प्रामाण्यमनुपपन्नमर्थान्तरवत्--लघी॰ स्व॰ १ । ३ । ज्ञानं प्रमाणं
नाज्ञानमिन्द्रियार्थसन्निकर्षादि ।--प्र॰ वा॰ मनोरथ॰ पृ॰ ३ ।

प्रमाणं
सन्निकर्षादि अचेतनत्वात् घटादिवत् । न प्रदी[p. ४ ख ] पादिना व्यभिचारः; तस्यापि पक्षीकरणात् ।
अथ¹¹⁵

तस्मात् कर्तृकर्मव्यतिरिक्तमव्यभि
चारादिविशेषणकार्थप्रमाजनकं कारकं करणमुच्यते, तदेव च तृतीयया व्यपदिशन्ति दीपेन पश्यामि चक्षुषा
निरीक्षे लिङ्गेन बुध्ये शब्देन जानामि मनसा निश्चिनोमि इति ।--न्यायम॰ पृ॰ १४ ।

अव्यपदेश्याव्यभिचारिव्यवसायात्मकघटादिज्ञानहेतुत्वात् प्रमाणं प्रदीपादिः; तन्न युक्तम्;
प्रामाण्यवत् प्रदीपादीनां तत¹¹⁶ तज्ज्ञानहेतुत्वस्यापि प¹¹⁷

जैनं प्रति ।

रं प्रत्यसिद्धेः । न¹¹⁸

आलोकोऽपि न कारणं परिच्छेद्यत्वादर्थवत् ।--लघी॰ स्व॰ श्लो॰ ५५ । परीक्षामु॰ २ । ६ ।
प्रमाणमी॰ १ । १ । २५ ।

घटादिज्ञानस्य हेतुः प्रदी
पादिः, तत्परिच्छेद्यत्वात्, यद् यस्य परिच्छेद्यं न तत् तस्य जनकं यथा ईश्वरज्ञानस्य परिच्छेद्यः
सदसद्वर्गो न तज्जनकः, घटज्ञानपरिच्छेद्यश्च प्रदीपादिः, घटेन सहैवैकस्मिन् विज्ञाने119

प्रदीपितोऽयं घट इत्याकारकविज्ञाने ।

तस्य¹²⁰

प्रदीपस्य ।

प्रति
भासनात् । अथ ईश्वरज्ञानं चेन्न¹²¹

चेन्न इति पदं
व्यर्थमत्र ।

विषयेण जन्यते, अन्यथा तेन¹²²

ईश्वरज्ञानेन ।

त¹²³

विषयपरिच्छेदायोगात् ।

त्परिच्छेदायोगात्; न तर्हि
तत्सहभाविनां तेन¹²⁴

ईश्वरज्ञानेन ।

ग्रहणम् अकारणत्वात्125

समसमय
वर्तिनां कार्यकारणभावाऽभावात् ।

, तथा च सर्वः सदसद्वर्गः कस्यचिद् एकप्र
त्यक्षविषयः अनेकत्वाद् अङ्गुलिसमूहवत् इति126

तुलना--सदसद्वर्गः कस्यचिदेकज्ञानालम्बनोऽनेकत्वात्
पञ्चाङ्गुलवत् इत्यत्र... ..."--प्रमेयक॰ पृ॰ १४२ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४७७ ।

व्याहन्यते । अजनकानामपि127

सहभाविनामपि ।

तेषां तेन¹²⁸

ईश्वरज्ञानेन ।

ग्रहणं नान्येषाम्129

खरविषाणादीनाम् ।

इति किंकृतो विभागः ? ननु च प्रदीपादेर्घटज्ञानं प्रत्यकारणत्वे 130

प्रदीपाभावेऽपि ।

तदभावेऽपि
तत् स्यादिति चेत्; दृष्टत्वाददोषः । दृष्टं खलु केषाञ्चिद्व्राति131 त्प्राणिविशेषाणाम्132

मार्जारादीनाम् ।

अञ्जनादि
संस्कृतलोचनानां वा 133

प्रदीपाद्यभावेऽपि ।

तदभावेऽपि रूपज्ञानम् । न च यदभावेऽपि यद् भवति तत्तस्य कार्यम् अति
प्रसङ्गात् । निराकरिष्यते च चक्षुषः तैजसत्वम् । यदि च प्रदीपाद्यभावे न रूपज्ञानम्; कथं तर्हि
तमःपटलावलोकनम्134

नहि तमः चक्षुर्ज्ञानप्रतिषेघकं तमोविज्ञानाभावप्रङ्गात् ।--लघी॰ स्व॰ श्लो॰
५६ ।

? 135

तमसो निष्पत्त्यनभिकॢप्तेः । रूपवत्त्वेन हि तमो द्रव्यं स्यात्, तच्चानेकद्रव्यारब्धं सच्चाक्षुषं
भवेत् । न च द्रव्याणि सन्ति, सन्ति चेद्दिवाप्यारभेरन् अन्धानामिव नीलिमाभिमानः नभस एवेत्युक्तम् ।
--प्रक॰ प॰ पृ॰ १४३ । तन्त्रह॰ पृ॰ २१ । आलोकज्ञानाभावस्तम इति प्रभाकराः परिभावयन्ति ।
प्रम॰ सेतु॰ पृ॰ ४२ । न्यायकुमु॰ पृ॰ ६६३ ।

ज्ञानानुत्पत्तिरेव तमो नान्यदिति चेत्; आस्तां तावदेतत् ।

स्मान्मतम्--यदा दीपाद्यभावेऽपि रूपज्ञानं तदा अस्य अन्यत् कारणमस्तु, यदा तु
दीपादिभावे तदा तदेव, अन्यथा सत्यस्वप्ने चक्षुषोऽभावेऽपि 136

रूपज्ञानम् ।

तज्ज्ञानं, दृष्टमिति सर्वदा 137

चक्षुः ।

तद[p. ५ क ]
कारणम् अतीन्द्रिय इति, इन्द्रिय¹³⁸

ततः सुभाषि
तम्--इन्द्रियमनसी कारणं विज्ञानस्य अर्थो विषयः ।--लघी॰ स्व॰ श्लो॰ ५४ ।

मनसी तत्कारणम् लघी॰ स्व॰ श्लो॰ ५४ अती
न्द्रियप्रत्यक्षम् लघी॰ स्व॰ श्लो॰ ६१ इति139

अतीन्द्रियप्रत्यक्षं
पुनः व्यवसायात्मकं स्फुटमवितथमतीन्द्रियमव्यवधानं लोकोत्तरमात्मार्थविषयम् ।--लघी॰ स्व॰ श्लो॰ ६१ ।

च विरुध्यते इति; तदपि न सारम्; यदि
खलु घटादिना सह दृश्यमानोऽपि दीपादिः तज्ज्ञानस्य हेतुः, तर्हि घटादिरपि प्रदीपादिज्ञानहेतुरिति
[p. 8 ] चक्षुरिव रूपप्रकाशनात् तैजसः स्यात् । प्रत्यक्षादिबाधनमन्यत्रापि । यदि पुनः केवलोऽपि प्रदी
पादिः समुपलभ्यते इति न घटादिः त¹⁴⁰

प्रदीपादिज्ञानहेतुः ।

ज्ज्ञानहेतुः; प्रदीपादिरपि घटादिज्ञानस्य हेतुर्न स्यात् तस्या
पि141

घटस्यापि ।

केवलस्य उपलम्भ¹⁴² म्भात् इत्युक्तम् । यथैव च केषाञ्चित् प्रदीपाद्यालोकमन्तरेण न घटा
दिरूपज्ञानं तथा केषाञ्चिन्नक्तञ्चराणाम् अन्धकारमन्तरेणापि न तज्ज्ञानमिति तदपि143

तमोऽपि ।

तद्धेतुरिति
तैजसं चक्षुः रूपादीनां मध्ये रूपस्यैव प्रकाशकत्वात् प्रदीपवत् । प्र॰ व्यो॰ पृ॰ २५६
इ¹⁴⁴

तच्च तैजसं रूपादिषु मध्ये निय
भेन रूपव्यञ्जकत्वात् । यद्यत् रूपादिषु मध्ये नियमेन रूपव्यञ्जकं तत्तैजसं यथा प्रदीपम्, तथा च रूपादिषु
मध्ये नियमेन रूपव्यञ्जकं चक्षुः तस्मात्तैजसमिति ।--प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २५६ । तैजसत्वं तु तस्य रूपादिषु
मध्ये नियमेन रूपस्यैवाभिव्यञ्जकत्वात् प्रदीपवत् ।--प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ४० । प्रश॰ किरणा॰ पृ॰ ७३ ।
वैशे॰ उप॰ पृ॰ १२८ ।

त्यस्य अनेन व्यभिचारः । अथ न अन्धकारः तद्धेतुः; आलोकोऽपि न भवेदिति प्रदीप
वत् इत्यस्य निदर्शनस्य साधनशून्यता । तन्न प्रदीपादिना व्यभिचारः । ननु न वेदनत्वेन¹⁴⁵

ज्ञानत्वेन ।

प्रा
माण्यं व्याप्तं येन तदभावे न भवेत्, अपि तु यथार्थज्ञानजनकत्वेन । तच्च प्रदीपादिपरिहा
रेण सन्निकर्षादावस्तीति स प्रमाणमस्तु इति चेत्; न; सन्निकर्षस्य ज्ञानं प्रति हेतुत्वस्य निषेत्स्य
मानत्वात् । केवलमिन्द्रियमवशिष्यते । तदपि न प्रमाणम्; तद्धेतुत्वेऽपि146

तेषामिन्द्रियाणां ज्ञानहेतुत्वेऽपि ।

विचेतनत्वात्147

विगतचेतनत्वात्,
अचेतनत्वादित्यर्थः ।

घटा
दिवदिति चर्चितं प्र मा ण सं ग्र ह भा ष्ये । ततः प्रमाणे फलोपचारः ततो भिन्नप्रमाणनिषे
धव्य¹⁴⁸ धार्थः इति सूक्तम् ।

ततः सिद्धिः प्रमाणम् । चेत् यदि । किं तत् ? इत्याह--उपलब्धि [p. ५ ख ] मात्रम्
इति । उपलभ्यते अनया वस्तुतत्त्वमिति उपलब्धिः अर्थादुत्पन्ना तदाकारा च बुद्धिः सैव तन्मा
त्रम् । कथं तत्प्रमाणमिति ? अत्राह--अविसंवादैकहेतोः इत्यादि । अविसंवादः अर्थतथाभावः
तस्य एकः प्रधानभूतः एकसंख्यायुक्तो वा हेतुः कारणं या निर्णीतिः यथार्थो विकल्पः तस्या
विना तामन्तरेण । एतदुक्तं भवति--तदकिञ्चित्करं संशयकरं विपर्ययकरं यथार्थनिर्णयकरं चेति
चत्वारः पक्षाः । तत्र उत्तरपक्षे तस्याश्चेज्जननात् इत्यादिदूषणमभिधास्यते इति । अन्यत्र पक्ष
त्रये यदि प्रमाणमिति । तत्र दूषणमाह--क्षणिकादिसिद्धिः इत्यादि । क्षणिक इति भावप्रधा
नो निर्देशः । ततः क्षणिकत्वम् आदिर्यस्य ज्ञानत्वादेः साधनादभिन्नस्य तत्तथोक्तम्, तस्य सिद्धिः
प्रमाणम् अनुमा अनुमानं न स्यात् तत्साधकं न भवेत्, प्रत्यक्षमेव स्यात् नीलादिवत्त
स्यापि149

क्षणिकत्वस्यापि ।

त¹⁵⁰

प्रत्यक्षादेव ।

त एव प्रतीतेः सर्वथा सारूप्यात् । कस्य ? इत्यत्राह--स्वयम् आत्मनो बौद्धस्य । 151

नीलादौ ।

तत्र
समारोपव्यवच्छेदकरणात् स्यादिति चेत्; अत्राह-- सर्वथा सर्वेण क्षणिकादिसाधनप्रकारेण वा
अन्येनापि समारोपव्यवच्छेदप्रकारेणापि न स्यात् इति सम्बन्धः । कुतः ? 152

समारोपाऽव्यव
च्छेदकत्वात् ।

तदव्यवच्छेद
कत्वात् । तथाहि--न समारोपव्यवच्छेदकृद् अनुमानम् अविकल्पकत्वात् प्रत्यक्षवत् । अविकल्प
कत्वं च 153

चित्तमर्थमात्रग्राहि, चैत्ता विशेषावस्थाग्राहिणः सुखादयः... ...नास्ति सा काचित्
चित्तावस्था यस्यामात्मनः संवेदनं प्रत्यक्षं न स्यात् ।--न्यायबि॰ टी॰ पृ॰ ६४ ।

सर्वचित्तचैत्तानाम् आत्मसंवेदनंप्रत्यक्षमविकल्पकम् न्यायबि॰ १ । १०
[p. 9 ] इत्यभिधानात् । अथैतन्नेष्यते [p. ६ क ] तर्हि तद्वत् सर्वचेतसाम् आत्मसंवेदनं सविकल्पकं
भवेत् । तत्र दूषणं वक्ष्यते-- निर्णीतिर्यदि इत्यादि ।

ननु च अभ्यासदशायां भाविनि प्रवर्तकं प्रत्यक्षमविकल्पकमपि समारोपव्यवच्छेदकम्,
अतोऽनैकान्तिको हेतुरिति चेत्; न; तदा नीलादौ स्वयमेव तदभावात्154

समारोपव्यवच्छेदाभावात्

। क्षणक्षयादौ तु सा155

अभ्यासावस्था ।

ऽस्त्येव
कथमन्यथा प्रत्यक्षमविसंवादि तदा स्यादिति यत्किञ्चिदेतत् ।

ननु भवतु स्वरूपे त¹⁵⁶

अनुमानम् ।

न्निर्विकल्पकम् अर्थे तु विकल्पकम्, अतो भावा157 भागासिद्धो
हेतुरिति चेत्; किं पुनस्तस्य तात्त्विकं रूपद्वयमस्ति ? तथा चेत्; तद्वत् क्रमेणापि ए¹⁵⁸

आत्मादेः ।

कस्य
रूपद्वयसंभवात् न क्षणिकज्ञानं159 ने नीत्वा160 लादिज्ञानवत् स¹⁶¹

नित्यत्वादिसमारोपः ।

मारोप इति कथं तद्व्यवच्छेद
करणात् तत्प्रमाणम् ? अथ कल्पितं तत्र 162

अर्थरूपे अनुमानस्य ।

तस्य सविकल्पकं रूपम्; सुस्थितं तर्हि भागासिद्धत्वम्,
कृतकत्वस्याप्येवं भागासिद्धत्वप्रसङ्गात्, वेदे कल्पनया अकृतकत्वस्य भावात् शब्दमात्रस्य अनि
त्यत्वसाधने । कथं वा त¹⁶³

अनुमानम् ।

त् कल्पितं समारोपं व्यवच्छिन्द्यात् ? नहि माणवके अग्नित्वं कल्पितं
शीतं व्यवच्छिनत्ति । तद्व्यवच्छेदोऽपि तादृश एवेति चेत्; ततः तत्प्रमाणत्वमपि तादृशं प्रस
क्तमिति कुतः परस्य¹⁶⁴

बौद्धस्य ।

तत्त्वव्यवस्था ? प्रतिभासाद्वैतस्य तत एव सिद्धिरिति चेत्; तिष्ठतु ताव
देतत् । ततोऽनुमानगतसविकल्पकस्वभावात् त¹⁶⁵

समारोपव्यवच्छेदम् ।

द्व्यवच्छेदम् इत्यता 166 इच्छता स तात्त्विकोऽभ्यु
पगन्तव्य इति स एव दोषः समारोपाभावलक्षणः । वक्ष्यते च-- प्रतिभासैक्यनियमे
सिद्धिवि॰ १ । ११ इत्यादि ।

भवतु वा अनुमानं कीदृशमपि [p. ६ ख ] तथापि नातः समारोपनाशः; 167

नाशस्य निर्हेतुकत्वस्वीकरात् ।

तस्याऽहेतुत्वोप
गमात् । अथ अनुमानसन्निधानात् पूर्वसमारोपक्षणस्य उत्तरसमारोपोत्पादने असमर्थस्य भावात्
पूर्वस्य स्वयमेव 168

समारोपक्षणस्य ।

तत्क्षणस्य नाशाद् 169

समारोपस्य ।

उत्तरस्य कारणाभावेन अनुत्पादात् एवमुच्यते--अनुमानेन
समारोपो नाशितः इति प्रदीपेनेव तमः; तर्हि कुतश्चिद्देशसन्निधानात् यथार्थसु170 शुक्त्यादि
विकल्पे सति पूर्वपूर्वरजतादिसमारोपक्षणानाम् उत्तरोत्तरतत्क्षणोत्पादने असमर्थानामुदयात् तथा
स¹⁷¹

शुक्त्यादि
विकल्पः ।

प्रमाणं किन्न स्यात् यतो द्वे एव प्रमाणे स्याताम् ? तदुक्तम्--

*समारोपव्यवच्छेदान्नन्वस्त्यधिगतेरपि ।

तत्पृष्ठभाविनो युक्ता विकल्पस्य प्रमाणतां ॥ इति ।

तन्न समारोपव्यवच्छेदादनुमानं प्रमाणम् । दर्शनानिर्णीतार्थनिर्णयात् स्यादिति चेत्;
अत्राह--निर्णीतिर्यदि इत्यादि । अस्यायमर्थः--अनुमान¹⁷² नात् दर्शनानिर्णीतक्षणिकादि
निर्णीतेर्यतस्ततो यदि चेत् क्षणिकादिसिद्धिरिति सम्बन्धः । अत्र दूषणमाह--निर्विकल्पम्
इत्यादि । निर्विकल्पम् अविकल्पकं दर्शनमखिलं च¹⁷³

इन्द्रियमानसस्वसंवेदनयोगिप्रत्यक्षलक्षणम् ।

तुर्विधमपि न स्यात् न भवेत् प्रमाणम्
स्वतो बौद्धस्य । अत्रायमभिप्रायः--यथा दत्तेना174 दर्शनेनानिर्णीतस्य क्षणिकादिनि175 देर्निर्णयात्
[p. 10 ] तत्र अनुमानं प्रमाणं न दर्शनं तथा तेन¹⁷⁶

दर्शनेन ।

अनिर्णीतस्य नीलादेर्निर्णयात्तत्र¹⁷⁷

नीलादौ ।

विकल्प एव तत्पृष्ठभावी
प्रमाणं स्यात् न दर्शनमिति सौगतामाम् उपलब्धिमात्रं चेत् प्रमाणम् क्षणिकाद्यनुमानं न स्यात्
अर्थनिर्णीतिः निर्विकल्पमखिलं न भवे[p. ७ क ] दितीतः सरदतः178 सर इतः पाश इति प्राप्तम् ।

ननु य¹⁷⁹

यस्मिन् नीलाद्यंशे ।

त्रैव जनयेदेनां180

विकल्पबुद्धिम् ।

तत्रैवास्य¹⁸¹

निर्विकल्पस्य ।
उद्धृतोऽयम्--प्रमेयक॰ पृ॰ ३५ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५१२ । न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ ५२३ ।
शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ १५१ ।

प्रमाणता इति नीलादिक्षणिकादिविकल्पानुमान
जननात् प्रमाणमविकल्पकमिति ध¹⁸²

तस्मादध्यवसायं कुर्वदेव प्रत्यक्षं प्रमाणं भवति ।--न्यायबि॰ टी॰
१ । २१ ।

र्मो त्त र- प्र¹⁸³

प्रत्यक्षं सन्निहितरूपादिमात्रग्राहि विकल्पान्तरेणैकत्वाध्यवसाये सति प्रवर्तकम्--प्र॰ वार्ति
काल॰ पृ॰ २१६ । तुलना--अविकल्पमपि ज्ञानं विकल्पोत्पत्तिशक्तिमत् । निःशेपव्यवहाराङ्गं तद्द्वारेण भव
त्यतः ॥--तत्त्वसं॰ श्लो॰ १३०६ ।

ज्ञा क र गु प्तौ; तत्राह--तस्याश्चेत् इत्यादि ।
तस्याः विकल्पानुमानयोर्निर्णीतेश्चेत् यदि जननात् प्रमाणम् अविकल्पकम् इति सम्बन्धः ।
अत एव यत एव निर्णीतिजननादविकल्पमपि प्रमाणं न स्वतः अतोऽस्मादेव कारणाद् अस्तु
भवतु स्वत आत्ममैव निर्णयो विकल्पः अनुमानाख्यः184

प्रमाणम् ।

, यद्बलाद् दर्शनस्य प्रमाणता वरं त¹⁸⁵

विकल्पस्यैव ।

स्यैव
सास्तु इति भावः ।

अथवा 186

यत्र भाविगतिस्तत्रानुमानं
मानमिष्यते । वर्तमानेऽतिमात्रेण वृत्तावध्यक्षमानता ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २१८ ।

अनभ्यासे दृश्यरूपलिङ्गक्षम¹⁸⁷ जमनुमानं प्राप्ये रूपादौ188

प्रमाणम् ।

अभ्यासे निर्विकल्प
कमध्यक्षम्, न चान्या दशाऽस्ति यस्यां विकल्पः प्रमाणं स्यात्, स एव चेष्यते जैनैः, तत्कथ
मुच्यते-- वक्ष्ये सिद्धिविनिश्चयम् सिद्धिवि॰ १ । १ अस्यामाशङ्कायामाह--सिद्धिश्चेद्
इत्यादि । अस्यायमर्थः--सिद्धिः प्रमाणं चेत् यदि उपलब्धिमात्रं पूर्वापराकारशून्यं
मध्यदर्शनमात्रम् उपलब्धिमात्रम् । अत्र दूषणमाह--क्षणिकादिसिद्धिः इत्यादि । क्षणिकग्रहणं
साधनादभिन्नसाध्यलक्षणम्, आदिशब्देन अग्न्यादीनां परिग्रहः, तेषां सिद्धिः प्रमाणम् अनुमा
नं189 नस्यात्--नोत्पद्येत स्वयम् आत्मनैव गृहीतग्राहित्वेन । एतदुक्तं भवति-- यथा दृश्य
प्राप्ययोर्भेदः तथा दृश्यस्य दर्शनस्य च प्रत्यवयवं भेदात् न कस्यचिद्दर्शनम् इत्युक्तं
प्र मा ण सं ग्र हा ल ङ्का रे । तथा पक्षाद्यभावान्नानुमानमिति नाभ्यास्यो190 सोयतः तत्र¹⁹¹

अभ्यासे ।

प्रत्यक्षं
प्रमाणम्, अनुमानस्यैव अभ्यासोपगमात् । संवृत्या192

कल्पनया । प्रमाणमन्तरेण प्रतीत्यभिमानमात्रं संवृतिः--प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । ५ ।
असद्रूपपदार्थालम्बना हि संवृतिः तत्त्वसंवरणात् ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २०३ ।

स्यादिति चेत् [p. ७ ख ] अत्राह--सर्वथा पर
मार्थप्रकारेणेव संवृतिप्रकारेणापि न स्यात् कस्यचिदत्र¹⁹³ दनुभवस्याभावे संवृतिविकल्पाभावात्
194

अनुभवपूर्वक
त्वात् ।

तत्पूर्वकत्वादस्य¹⁹⁵

संवृतिविकल्पस्य ।

। कदामानं196 कदाऽनुमा न स्यात् ? इत्यत्राह--विना निर्णीतेः स्थूलैकसादृश्य
दर्शनं निर्णीतिः तामन्तरेण । कथंभूतायाः ? इत्यत्राह--अविसंवादैकहेतोः इति । पक्ष
हेतुदृष्टान्तानां याथात्म्येन प्रतिपत्तिरविसंवादः, तस्य एकहेतोः पक्षादिप्रतिपत्तेर्विकल्पात्मकत्वा
दिति भावः । भवतु दृश्यस्य सभेदस्य ग्रहणात् तत्र सविकल्पकं दर्शनं प्रमाणं न पूर्वापरको
[p. 11 ] ट्योरिति चेत्; अत्राह-- निर्णीतिर्यदि इत्यादि मध्यक्षणस्य सभेदस्य ग्रहणात् तत्र निर्णीतिः
सविकल्पकं दर्शनं यदि प्रमाणम्; अत्र दूषणम्--अविकल्पमखिलम् अभ्यासजमपि न
केवलमन्यत् स्याद् भवेत् अप्रमाणं स्वतो बौद्धस्य अक्रमेणैव¹⁹⁷ णेव क्रमेणापि सभेदभावं
भवाद्198 अभेदसंभवात् इति भावः । ननु च स्वरूपे पररूपे वा अक्रमेण क्रमेणवास्वलक्ष
णदर्शनमविकल्पकम्, तत्पृष्ठभाविनी तु विकल्पबुद्धिः अनुमानादिव्यवहारमारव¹⁹⁹ रचयति, तद्व
शात् त²⁰⁰

निर्विकल्पकम् ।

त् प्रमाणमिति चेत्; अत्राह--तस्याश्चेद् इत्यादि । गतार्थमेतत् ।

अथचेत्कमिदम् 201 अथवेत्थमिदम् अवतार्य एवं व्याख्येयम्--अप्रमाणव्यवच्छेदत्वं
प्रमाणलक्षणमुच्यते । न च व्यवच्छेद्यमप्रमाणमस्ति । द्विचन्द्रादिदर्शनमस्तीति चेत्; कुतस्तदप्रमा
णम् ? बाध्यमानत्वात्; न; सर्वथा त²⁰²

बाध्यमानत्वायोगात् ।

दयोगादिति, जाग्रद्दर्शनवद् द्विचन्द्रादिदर्शनमपि प्रणं
203 प्रमाणं न वा किञ्चिदिति व्यवच्छेद्याभावात् वक्ष्ये सिद्धिविनिश्चयम् इत्यन-[p. ८ क ]
र्थकमिति चेत्; अत्राह--सिद्धिश्चेद् इत्यादि । सिद्धिः प्रमाणं चेद् यदि उपलब्धि
मात्रम् बुद्धिसामान्यम् । कथं तत् प्रमाणम् ? इत्याह--अविसंवादैकहेतोः इत्यादि । गता
र्थमेतदपि । इदमत्र तात्पर्यम्--अविसंवादिनी बुद्धिः प्रमाणं नान्या इति विभागमनपेक्ष्य
त²⁰⁴

बुद्धिमात्रम् ।

न्मात्रं यदि प्रमाणमिति; अत्र दूषणमाह--क्षणिकादिसिद्धिः इत्यादि । क्षणिक आदिर्यस्य
पराभ्युपगततत्त्वस्य तत्तथोक्तम् तस्य सिद्धिः तत्सम्बन्धनीयं प्रमाणमनुमानं205 मा205

अनुमा--अनुमानं प्रमाणं
न स्यादित्यर्थः ।

न स्यात् । अय
मभिप्रायः--यदि ज्ञानमात्रं प्रमाणं तर्हि नीलादाविव स्थूलादावपि प्रत्यभिज्ञानादि प्रमाणमिति तेन
बाधितविषयत्वात् शब्दादौ क्षणिकाद्यनुमा न प्रमाणम् । न च एकत्र 207

बौद्धस्य ।

परस्य अनेकप्रमा
णम् अर्थवत्, अ²⁰⁸

एकस्मिन् प्रमेये अनेकप्रमाणानां प्रवृत्त्यनभ्युपगमात् ।

नभ्युपगमात् । अथ बाध्यमानत्वान्न स्थूलादिज्ञानं प्रमाणम्; तर्हि अबाधितं
ज्ञानं प्रमाणयितव्यम्, न सर्वम् । तथा चेत्; अत्राह-- निर्णीतिर्यदि इत्यादि । अबाधिता
प्रतीतिः अविसंवादैकहेतुः निर्णीतिर्यदि प्रमाणम् निर्विकल्पं विकल्पात् निर्णीतिभेदा
न्निष्क्रान्त 209 न्तं संवेदनमात्रम् अखिलं निरवशेषं न स्यात् प्रमाणं स्वतो बौद्धस्य किन्तु
संवेदनविशेषः 210

प्रमाणम् ।

स्यादिति प्रतिज्ञाहानिः तस्य ।

अत्राह वैशेषिकादिः--न निर्णीतिः211

प्रमाणम् ।

, अपि तु त²¹²

निर्णीतिजनकत्वात् । उपलब्धिहेतुश्च प्रमाणम्--न्यायभा॰ २ । १ । ११ ।

द्धेतुत्वात् सन्निकर्षादिः प्रमाणमिति चेत्;
अत्राह उत्तरम्--तस्या निर्णीतेश्चेत् जननाद् अन्यत्213

सन्नि
कर्पादि ।

प्रमाणम् अत एव अस्तु स्वतः
स्वयमेव निर्णयः--यस्य हि भावात् परनिरपेक्षा सिद्धिः तदेव प्रमाणं युक्तम् । निर्णीतिभावाच्च
214

परनिरपेक्षा ।

तथा तत्सिद्धिः, 215

निर्णीत्यभावे ।

तदभावे 216

सन्निकर्षादिसद्भावेऽपि ।

अन्यभावेऽपि 217

सिद्ध्यभावात् ।

तदभावात्, अन्यथा[p. ८ ख ] चक्षुषो रूपवद् रसादि
सिद्धिरपि218

स्यादिति सम्बन्धः ।

, 219

चक्षुःसंयुक्ते घटे रसस्यापि समवायात् ।

संयुक्तसमवेतसम्बन्धस्याविशेषादिति मन्यते ।

यदि व, य एवमाह प्रमाभङ्गवादी प्र ज्ञा क र गु प्तं220 प्तः-- न प्रतिभासाद्वैतात् परं तत्त्व
[p. 12 ] मस्ति, इति221

परमार्थश्चाद्वैतरूपता, तत्प्रकाशनमेव प्रमाणम् । तथा च प्रत्ययादिस्वरूपस्य स्वतो गतिरिति
--प्र॰ वार्तिकाल॰ २ । ५ । पृ॰ ३० । विचार्यमाणं सकलं विशीर्यते नाद्वैतादपरं तत्त्वमस्ति ।--प्र॰ वार्ति
काल॰ २ । ६ । पृ॰ ३१ ।

न तत्र किञ्चित् प्रमाणम्, त²²²

प्रतिभासाद्वैतस्य ।

दद्वैतस्य च स्वसंवेदनाध्यक्षसिद्धत्वात् न तत्र विप्र
तिपत्तिरप्रतिपत्तिर्वा यत्तन्निरासार्थं प्रमाणलक्षणप्रणयनम् । अतो व्यर्थमेतद्यक्ष²²³ त्--अध्यक्ष
इत्यादि; तत्राह--सिद्धिश्चेत् । इदमत्र चिन्त्यते--सर्वविकल्पातीतप्रतिभासो वा तत्र²²⁴

प्रतिभासाद्वैते ।

प्रमाणं स्यात्,
घटमहं वेद्मि इत्यादि प्रतिभासो वा ? तत्र प्रथमपक्षं दूषयन्नाह--सिद्धिः प्रमाणं चेत् यद्येका
नेकत्वादिभेदशून्यं प्रतिभासमात्रम् उपलब्धिमात्रम् उपलम्भनम् उपलब्धिः, सैव तन्मात्रम् ।
यदुक्तम्-- प्रतिभासः प्रतिभास एवेति कथं तत्प्रमाणम् ? इति; अत्राह--घटमहं वेद्मि
इत्यादि प्रतीतिः निर्णीतिः तस्या विना तामन्तरेण तदभावः । कथम्भूतायाः ? अवि
संवादैकहेतोः अविप्रतिपत्तेरेकस्य हेतोः । भवत्वेवं को दोष इति चेत्; अत्राह--क्षणिका
दिसिद्धिः क्षणिक आदिर्यस्य सारूप्यसन्तानान्तरादेः तस्य सिद्धिः प्रमाणं पराभ्युपगताऽनुमा225

अनुमा--अनुमानं न स्यात् ।

न स्यात् स्वयं सौगतस्य तद्वत् पुरुषोपलब्धिर²²⁶ ब्धेरनिवारणेन त²²⁷

नित्यैकब्रह्मरूपपुरुषोपलब्ध्या ।

या बाधनादिति मन्यते ।
संवृत्या सा प्रमाणमिति चेत्; अत्राह--सर्वथा परमार्थप्रकारेणेव संवृतिप्रकारेणापि न स्यात्228

क्षणिकादिसिद्धिः ।

,
तद्वत् नित्येश्वराद्यनुमानमपि प्रमाणं स्यादिति निरूपयिष्यते । निर्णीतिरेव तर्हि प्रमाणमिति चेत्;
अत्राह--निर्णीतिः स्वपरव्यवसायात्मिका बुद्धिः [p. ९ क ] यदि प्रमाणम् निर्विकल्पम्--अहमिति
ज्ञानं ग्राहकं ग्राह्यो घटादिः तद्व्यवसायः फलम् इति विकल्पो भेदः तस्मान्निष्क्रान्तम् अद्वयवेदनं
न स्यात् प्रमाणं स्वतः स्वरूपेण । ततो 229

अज्ञातार्थप्रकाशो वा--अथवेदं प्रमाण
लक्षणम्, प्रकाश्यतेऽनेनेति प्रकाशः, अज्ञातस्यार्थस्य प्रकाशकं ज्ञानं प्रमाणम् । अथवा अर्थशब्देन परमार्थ
उच्यते । अज्ञातार्थप्रकाश इति परमार्थप्रकाश इत्यर्थः । परमार्थश्चाद्वैतरूपता, तत्प्रकाशनमेव प्रमाणम् ।
तथा च प्रत्ययादिस्वरूपस्य स्वतो गतिरिति, उक्तञ्च प्रामाण्यं व्यवहारेणेति । तत्र पारमार्थिकप्रमाणलक्षणमे
तत्, पूर्वं तु सांव्यवहारिकस्य ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३० ।

यदुक्तम्-- प्रमाणमविसंवादिज्ञानम् इत्यादि
व्यवहारेण प्रमाणलक्षणमुक्तम्, अज्ञातार्थप्रकाशो वेति परमार्थेन, प्रमाणान्तरेण अज्ञातस्य
अद्वयप्रतिभासार्थस्य आत्मवेदनस्य एवमभिधानात् । इति; तन्निरस्तम् । शेषं पूर्ववत् व्या
ख्येयम् । ननु च यदि नीलादिः अर्थतर्द्विभ 230 अर्थः न तद्व्यतिरेकेण 231

नीलादिग्राहकम् ।

तद्ग्राहकमस्ति अनुपल
म्भात्, शरीरसुखादेः प्रमेयत्वेन तदग्राहकत्वमिति कथं निर्णीतिः प्रमाणमिति चेत्; न; 232

दत्तोत्तरस्य ।

आ
त्तोत्तरस्य अनन्तरं च वक्ष्यमाणत्वात् ।

का पुनरियं सिद्धिः प्रमाणात्मनि या उपचारात् प्रवर्तत इति चेत्; अत्राह-- प्रमाणस्य
इत्यादि ।

233

तुलना--अत एवोक्तम्--प्रमाणस्य साक्षात्फलं सिद्धिः स्वार्थविनिश्चयः ।--प्रमाणनि॰ पृ॰ २ ।

प्रमाणस्य फलं साक्षात् सिद्धिः स्वार्थविनिश्चयः ।

प्रतिपत्तुरपेक्ष्यं यत् प्रमाणं न तु पूर्वकम् ॥ ३ ॥

स्ववृत्तिः--यथास्वं प्रमेयस्य व्यवसायो यतस्तदेव स्वतः प्रमाणम् । ज्ञानं प्रमाणम् अन्यतः
[p. 13 ] प्रवृत्तौ अविसंवादनियमायोगात् । तद्धेतुत्वं पुनः सन्निकर्षादिवन्न दर्शनस्य । अभ्रान्त
त्वेऽपि सर्वथा निर्णयवशात् प्रामाण्यसिद्धेः कथञ्चित् तदात्मकत्वं तत्त्वबुद्धेरभ्युपगन्त
व्यम् । अन्यथा तदफलमसाधनमसतो न विशेष्येत । अकिञ्चित्करसंशयविपर्ययव्यवच्छे
देन निर्णयात्मकत्वं नान्यथा । अनधिगतार्थाधिगन्तृ विज्ञानं प्रमाणमित्यपि केवलमनि
र्णीतार्थनिर्णीतिरभिधीयते, अन्यथा अतिप्रसङ्गात् । अधिगतमात्रस्य विसंवादकस्य साध
नान्तरापेक्ष्यगोचरस्य साधकतमत्वानुपपत्तेः । तदनधिगतस्वलक्षणाधिगतावपि दृष्टे
प्रमाणान्तराप्रवृत्तिप्रसङ्गात् । समानभूतसमारोपव्यवच्छेदे संवृत्यनुमानयोर्न कश्चिद्विशेषः ।
साक्षादनुभवादुत्पत्तिः महानपराधः । प्रतिपत्तुरुत्तरं प्रमाणं तत्साधनभावात् न तु पूर्वकम्,
अनुमानेऽप्येवं प्रसङ्गात् ।

प्रमाणस्य करणविशेषस्य यत् फलं साक्षाद् अव्यवहितं न व्यवहितं हानादिबुद्धिलक्ष
णम् । तत् किम् ? इत्यत्राह--सिद्धिः इति । सिद्धिशब्दवाच्यम् । ननु 234

फले ।

तत्र आचार्याणां
विप्रतिपत्तिदर्शनात् किं तत्फलमिति पृष्ट इव तद्दर्शयन्नाह--स्वार्थविनिश्चयः इति ।
स्वं च विज्ञानस्वरूपम् अर्थश्च घटादिः, यदि वा, स्वोऽर्थः स्वग्रहणयोग्यो भावः तयोः तस्य वा
विनिश्चयोऽकिञ्चित्करत्वा235

आदिपदेन संशयविपर्ययौ ग्राह्यौ ।

दिव्यवच्छेदेन तद्ग्रहणम् । द्वितीयव्याख्यानेन घटाद्यर्थाग्राहिणीनां
सुखादिवित्तीनामपि स्वरूपार्थनिश्चायकत्वेन प्रमाणत्वमुक्तं वेदितव्यम् । ननु न नीलादिव्य
तिरेकेण अपरमस्ति236

ग्राहकम् ।

यस्य स्वार्थविनिश्चयः फलं स्यात् । नीलादिरेवेति चेत्; [p. ९ ख ] न;
त²³⁷

नीलादेः ।

स्य स्वनिश्चऽयेपि अर्थनिश्चयाभावात् ततोऽन्यस्य अर्थस्याभावात् स्वार्थविनिश्चयः इत्य
नुपपन्नम् । 'अथ द्वितीयं व्याख्यानमाश्रित्य एतद्युक्तमित्युच्यते; न; तत्र विज्ञप्तिवादो भव
तोऽनिष्टं स्यात्, नीलादेः स्वग्राहकत्वेन ज्ञानतापत्तेः । शरीरसुखादि 238

नीलादेः ।

ततः परम्, 239

शरीरसुखादेः ।

तस्य स्वरूप
वत् नीलादावपि प्रवृत्तेरयमदोष इति चेत्; न; शरीरस्य नीलादिवत् प्रमेयत्वात्, सुखादेश्च
नीलादिग्राहकत्वानभ्युपगमात् न 240

स्वार्थविनिश्चय इति ।

स्वार्थेत्यादि युक्तमिति चेत्; न; अहमहमिकया प्रतीय
मानायाः संवित्तेः 241

नीलादेर्भिन्नाया इति ।

ततोऽन्यस्याः अयत्माये 242 अभावे नीलादौ कः समाश्वासः सुखादौ वा ?
यत 243

यथा च न सुखादि
व्यतिरेकेणापरं विज्ञानं तथा नीलादिव्यतिरेकेणापि--प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । ३८७ ।

इदं स्यात्-- नीलादि ज्ञानं प्रतिभासमानत्वात् सुखादिवत् इति । नन्वस्तु अह
म्प्रत्ययः244

नीलादेः परः ।

; स तु स्थूलोऽहं कृशोऽहम् इति शरीरसामानाधिकरण्येन प्रतीतेर्न शरीराद् भिद्यते अपि
तु तदेव,²⁴⁵

शरीरस्वरूपमेव ।

246

शरीरस्य च ।

तस्य च नीलाद्यग्राहकत्वमुक्तमिति चेत्; न; चार्वाकमतचर्वणे चर्वणमस्य भविष्यति
इति किमत्रैवोत्सुकिमन 247 त्सुक्येन ? भवत्वयं 248

शरीरादेः ।

ततो भिन्नः; तथापि कथं नीलादेर्ग्राहक इति
चेत्; कथं स्वरूपस्य ? 249

अहम्प्रत्यये ।

तत्र 250

स्वरूपस्य ।

तस्य प्रतिभासाच्चेत्; नीलादेरप्यत²⁵¹

प्रतिभासादेव ।

एव ग्राहकोऽस्तु, तथा च
लौकिकी प्रतीतिः--नीलमहं वेद्मि पीतमहं वेद्मि इति । ततो यदुक्तम्-- यदि समानकालस्य
[p. 14 ] नीलादेः ग्राहकः; नीलादिः 252

अहम्प्रत्ययस्य ग्राहकः ।

तस्य स्यात् अविशेषात् 253

तुलना--"समकालश्चेत्तर्हि यथा ज्ञानमर्थस्य ग्राहकम् एवमर्थोऽपि
ज्ञानस्य ग्राहकः स्यात् । समसमयभावित्वाविशेषात् । 253 पूर्वपक्षः--स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १६२ । प्रमेयक॰
पृ॰ ८५ ।

इति; तन्निरस्तम् । यदि हि
समानकालत्वादेकस्य धर्मः सर्वस्य स्यात्; तर्हि चित्रे नीलाकारवत् नीलता पीताद्याकारेऽपि स्यात्
पीताद्या[p. १० क ] कारता वा नीले, ततः कथं चित्रं नाम, यतः चित्रं चित्रमेव इति
भवेत् ? प्रत्यक्षबाधा अन्यत्रापि । न खलु यथा ग्राहकता अहम्प्रत्यये प्रत्यक्षतः प्रतीयते तथा तं
255 तत्र 256

नीलादौ ।

प्रतीयते । यथा वा नीलादेर्ग्राह्यता257

प्रतीयते ।

तथा तं प्रति त²⁵⁸

अहम्प्रत्ययस्य ।

त्प्रत्ययस्य सा259

ग्राह्यता ।

इति, अन्यथाऽविवा
दात् सौगतमेव सकलमिति शास्त्रप्रणयनमनर्थकम् ।

स्यान्मतम्--न नीलादितत्प्रत्ययाभ्याम् अन्या ग्राह्यता ग्राहकता च प्रतीयते; नन्वेवं
त²⁶⁰

नीलादितत्प्रत्यययोः ।

योः स्वरूपग्रहणमपि दुर्लभम्, अत्रापि न तत्स्वरूपादन्या ग्राह्यता ग्राहकता वा, न च त²⁶¹

ग्राह्यग्राहकतयोरभावे ।

दभावे
तद्ग्रहणम् । यदि पुनः स्वप्रकाशरूपत्वात् स्वग्रहणम्; तर्हि अहम्प्रत्ययस्य परप्रकाशनरूप
त्वात् प²⁶²

परस्य ग्रहणम्, अर्थात् परग्राहकत्वमस्तु ।

रग्रहणमस्तु, नीलादेश्च परप्रकाश्यरूपत्वात् परेण ग्रहणम् । न वै जैनेन स्वभावभूत
योग्यतायाः अन्या ग्राह्यता ग्राहकता वा अभ्युपगम्यते । तदुक्तम्--

*स्वहेतुजनितोऽप्यर्थः स्वयं ग्राह्यो यथा मतः ।

तथा ज्ञानं स्वहेतूत्थं स्वयं तद्ग्राहकं मतम् ॥ लघी॰ श्लो॰ ५९

एतेनेदमपि प्रत्यक्षं 263 प्रत्युक्तं यदुक्तं परेण-- यदि नीलादेः स्वभावभूतगृहीतिकर
णात् संप्रत्ययो ग्राहकः; तर्हि तेन²⁶⁴

संप्रत्ययेन ।

स²⁶⁵

नीलादिरेव जनितः, यतो हि तस्य स्वभावभूता गृहीतिस्तेन जन्यते ।

एव जनितः स्यात् इति 266

नीलादेः ।

तस्य ज्ञानता ज्ञानकार्य
त्वात् उत्तरज्ञानवत् । अथ 267

भिन्नगृहीत्यु
त्पादने च ।

अर्थान्तरगृहीतिकरणाव²⁶⁸ दर्थस्य न किञ्चित् कृतमिति
न तेन²⁶⁹

संप्रत्ययेन ।

ग्रहणम् । गृहीत्या पुनर्गृहीतिकरणे अनवस्थानम् । इति270

तुलना--अथ गृहीतिकरणादर्थस्य ज्ञानं ग्राहकम्, ननु सा अर्थादर्था
न्तरम् अनर्थान्तरं वा तेन क्रियते ? अर्थान्तरत्वे अर्थस्य न किञ्चित्कृतमिति कथं तेनास्य ग्रहणम् ? तस्येय
मिति सम्बन्धासिद्धिश्च । तयाप्यस्य गृहीत्यन्तरकरणेऽनवस्था । अनर्थान्तरत्वे तु तत्करणे अर्थ एव तेन
क्रियते इत्यस्य ज्ञानता ज्ञानकार्यत्वात् उत्तरज्ञानवत् ।--प्रमेयक॰ पृ॰ ८५ ।

। कथम् ? स्वरूपग्रहेऽ
प्यस्य समत्वात् । तथाहि--स्वरूपस्य गृहीतिकरणाद् विज्ञानं चेद् ग्राहकम्; 271

विज्ञानं स्वरूपस्य ।

तत्तस्य जनकं स्यात्
न ग्राहकम्, न चैतद् युक्तम्, स्वात्मनि क्रियाविरोधात् । ततो भिन्नायः 272

गृहीतेः ।

तस्याः करणा-[p. १० ख ]
ददोषश्चेत्; स्वरूपस्य न किञ्चित् कृतमिति कथं तेन ग्रहणम् ? तया पुनर्गृहीतिकरणे अनवस्था
नम् । साक्षात् स्वरूपग्रहणम् अर्थेऽपि । ननु 273

स्वार्थग्रहणात्मकज्ञानपक्षे ।

स्वग्रहणशक्त्या अर्थग्रहणे त²⁷⁴

स्वार्थयोः ।

योरैक्यम् । अन्य
या चेत्; एकस्य शक्तिद्वयम्, तदपि अन्येन तद्द्वयेन वेद्यते इत्यनवस्था स्यादिति चेत्; इदमपि
वक्ष्यमाणेन चित्रैकज्ञानेन सुपरिहारमिति तिष्ठतु तावत् ।

ननु यदुक्तम्--नीलादेर्ग्रहणे अहम्प्रत्ययस्य योग्यताऽस्ति न 275

नीलादेः ।

तस्य तत्प्रत्ययग्रहणे इति;
[p. 15 ] तत्रेदं चिन्त्यते--अर्थग्रहणकार्यदर्शनात् त²⁷⁶

प्रत्यये ।

त्र योग्यतास्ति इति गम्यते, न त²⁷⁷

योग्यतायाः ।

स्याः त²⁷⁸

तेन अर्थग्रहणेन ग्रहणम् ।

द्ग्रहणम्,
कार्यानुमेयत्वात्तस्याः । अथ त²⁷⁹

अर्थग्रहणादेव ।

त एव सा गम्यते इति मतिः; तर्हि ततो योग्यतासिद्धिः अतश्च
तत्सिद्धिरिति अन्योन्यसंश्रय इति चेत्; उच्यते-- य²⁸⁰

तुलना--ननु नीलं कथमात्मरूपं प्रकाशयति ? न हि प्रकाश्या घटादयः प्रदीपादिना स्वप्रकाशकाः, आत्मनि
क्रिया विरुद्ध्यते । न हि सैवासिधारा तयैव छिद्यते । अत्र परिहारः--प्रकाशमानस्तादात्म्यात् स्वरूपस्य
प्रकाशकः । यथा प्रकाशोऽभिमतस्तथा धीरात्मवेदिनी ॥ ३३० ॥ अवेद्यवेदकाकारा...स्वात्मनि क्रियाविरोध इति
कुतः प्रमाणादवगतम् ? न हि दृष्टान्तमात्रादर्थस्य प्रसिद्धिः । समीहितस्य विपर्ययेऽपि दृष्टान्तस्य प्रदीपस्य
संभवात् । यदि घटः प्रदीपेन बाह्यात्मना प्रकाश्यते, प्रदीपोऽपि तथाभूतेनापरेणेति न पर्यनुयोगः...वस्तु
स्वभाव एष इति का वात्र क्षतिः ? अथ स्वात्मनि क्रियाविरोध इति; उच्यते--यदा स्वरूपन्तत्तस्य तदा कैव
विरोधिता । स्वरूपेण विरोधे हि सर्वमेव प्रलीयते ॥ न हि स्वेनैव रूपेण कस्यचिद्विरोधः । तथा चेन्न
किञ्चिद्भवेत् स्वेन रूपेणेति सकलमस्तंगतं भवेत् । छेदस्तु पुनर्विशिष्टोत्पादनं न च तेनैव तस्योत्पादनम् ।
अयमेवार्थः स्वात्मनि क्रियाविरोध इति । स्वप्रकाशरूपं तु तस्य स्वरूपं न तेनैव विरुध्यते...--प्र॰
वार्तिकाल॰ पृ॰ ३५३--५४ । अत्र केचिदाहुः न चित्तचैत्तानां स्वसंवेदनं घटते स्वात्मनि कारित्वविरोधात् ।
न हि सुशिक्षितोऽपि बटुः स्वस्कन्धमारोढुं शक्नोति । न हि तीक्ष्णाऽप्यसिधारा आत्मानं छिनत्ति । न हि
सुप्रज्वलितोऽपि वह्निस्कन्ध आत्मानं दहति तथा चित्तचैत्तमपि कथमात्मानं प्रत्येतु ?...अत्रोच्यते न कर्म
कर्तृभावैन वद्यवदकत्वं ज्ञाने वर्ण्यते । किं तर्हि ? व्यवस्थाप्यव्यवस्थापकभावेन । यथा प्रदीप आत्मान
मात्मना प्रकाशते तथा ज्ञानमपि जडपदार्थविलक्षणं स्वहेतोरेव प्रकाशस्वभावमुपजायमानं स्वसंवेदनं
व्यवस्थाप्यते ।--तर्कभा॰ मो॰ पृ॰ ९--१० ।

था सुतीक्ष्णोऽपि असिः नात्मानं
छिनत्ति तथा ज्ञानं न स्वं परिच्छिनत्ति स्वात्मन्यर्थक्रियाविरोधात् इत्यत्र यदुक्तम्
ज्ञानम् आत्मानं परिच्छिनत्ति तथाशक्तिः 281 क्तेः नासिः छिनत्ति विपर्ययात् इति;
तत्राप्यस्य समत्वात् । तद्यथा स्वग्रहणात् तच्छक्तिसिद्धिः कार्यानुमेयत्वात्तस्याः न पुनः त²⁸²

स्वग्रहणशक्तेः ।

तस्तद्
ग्रहणसिद्धिः । स्वग्रहणसिद्धेः तत्सिद्धिरिति चेत्; अन्योन्यसंश्रयः--शक्तिसिद्धेस्तद्ग्रहणसिद्धिः
तस्याः तच्छक्तिसिद्धिरिति । अथ स्वग्रहणं प्रत्यक्षतः सिद्धम्, तत् कुतः इति चोद्ये स्वश
क्तितः इत्युत्तरमुच्यते न पुनः त²⁸³

स्वशक्तेः ।

स्याः तत्सिद्धिः; तदेतदन्यत्र समं न चेति 284 वेति चिन्त्यम् ।
भवतु स्वरूपवत् नीलादेरपि तेन²⁸⁵

अहम्प्रत्ययेन ।

ग्रहणं को दोष इति चेत् ? अयम्-- यदवभासते [p. ११ क ]
तज्ज्ञानं यथा सुखादि अवभासते च नीलादिः इत्यत्र स्वस्य स्वेनैव अवभासस्य सुखादौ
ज्ञानत्वेन व्याप्ततया दृष्टस्य नीलादावदर्शनाद् असिद्धो हेतुः स्यादिति, इतरथा स्वसंवेदनात्मकत्वेन
त²⁸⁶

नीलादेः ।

स्य ज्ञानान्तरत्वात् सर्वज्ञज्ञानवत् वादिप्रतिवादिभ्यामविषयीकरणात् तौ प्रति आश्रयासिद्धता
स्यात् । अर्थान्तरस्यापि ज्ञानस्य मतः 287 सतः तस्य²⁸⁸

नीलादेः ।

289

वादिप्रतिवादिभ्याम् ।

ताभ्यां ग्रहणं नार्थस्य सतः इति किंकृतो
विभागः ? अथ चित्रैकज्ञानमतमवलम्ब्य अहम्प्रत्ययस्य नीलाद्याकारैकत्वमिष्यते यदि;
तर्हि स्वभावादिभिन्नोऽप्यहम्प्रत्ययः कदाचिद् योग्यतया नीलादिना एकत्वमुपयाति त²⁹⁰

तयैव तद्ग्राहकत्वमुपयाति इति
निरर्थकं भाति ।

यैव तद्
ग्राहकत्वमुपयाति तयैव तद्ग्राहकः स्यात् । तदनभ्युपगमे पुनरिदं भवेत् श्रोत्रियो291

वदति यदहम् ।

न चाण्डल्या
दर्शनमिच्छामि स्पर्शं त्विच्छामि इति ।

[p. 16 ]

स्यान्मतम्--तत्प्रत्ययेन नीलादभिन्नस्य ग्रहणेऽपि कथम् अर्थता गम्यते ? प्र²⁹²

बोधमात्रसंगमो हि स्वप्नेतरप्रत्ययसंभवी समान एव सर्वत्र--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ४ ।

तिभासादिति
चेत्; स्वप्नादिदृष्टानामपि स्यादिति त²⁹³

स्वप्नदृष्टार्थज्ञानमपि ।

ज्ज्ञानमपि प्रमाणमेव । तथा च किं प्रमाणलक्षण
प्रणयनेन व्यवच्छेद्याभावात् । दुष्टकारणजनितदर्शनविषयत्वान्नेति चेत्; दर्शनं तत्तथेति कुतः ?
अर्थ²⁹⁴ अनर्थविषयत्वात्; अन्योऽन्यसंश्रयः--सिद्धे हि तथादर्शने तद्विषयस्य अनर्थत्वम्, अतः
तथा दर्शनमिति । बाधितप्रत्ययगोचरत्वान्ने295

न स्वप्नदृष्टार्थज्ञानं प्रमाणम् ।

त्यपि नोत्तं 296 त्तरम्; त²⁹⁷

स्वप्नदृष्टार्थज्ञानस्य । न तावज्ज्ञानान्तरेणा
भावः स्वप्नज्ञानस्यान्यस्य वा केनचित् क्रियते, तत्काले तस्य स्वयमेव नाशात् । न चाक्षिनिमीलनान्नष्टे
ज्ञाने बाध्यता प्रतीयते ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ४ ।

स्य हि बाधनं नोदयकाले
स्वरूपापहारः; तदा तत्प्रतीतेः । अन्यदा तु नश्वरत्वेन स्वयमेव नास्ति केन तद्बाधनम् ? दैवरक्ता298

दैवरक्ता हि किंशुका केन रज्यन्ते नाम
--प्रमेयक॰ पृ॰ ७५ । दैवरक्ता हि किंशुकाः क एनानधुना रञ्जयति ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३७४ ।
दैवरक्ता हि किंशुकस्तवकावतंसकाः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ५८४ ।

हि किंशुकाः, न तत्र नः प्रयासः । ना299

अन्येन नहि ज्ञानेन तस्य
विषयापहारोऽसत्ताज्ञापनलक्षणो बाधः । न च स्वविषये प्रवृत्तमन्यविषयापहारं रचयितुमलम्, स्वविषय
299 ज्ञान स्वविषयस्य रूपसाधनं हि ज्ञानानां धर्मः । परविषयापहरणं तु नराधिपधर्मः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰
पृ॰ ३५९ ।

पि विषयापहारः; तस्यापि [p. ११ ख ] दर्शनात् । न च
विषयापहारः प्रमाणधर्मः अपि तु नराधिपस्य । अथ न विषयस्यापहारो बाधनम्, अपि तु त³⁰¹

स्वप्नदृष्टस्य ।

स्य
सतः प्रतिभासज्ञापनम्302

प्रतिभासमात्रमेतत् इति ज्ञापनम् ।

; तदपि न सुन्दरम्; यतो यद्यसौ असन्; कथं प्रतिभासः खरशृङ्गवत् ?
अथ प्रतिभासः; कथमसन् ? जाग्रद्दृष्टो घटादिरपि त³⁰³

असन् स्यात् ।

थैव स्यात् । धिङ् मिथ्यैतद् वितर्कितं नायं
घटादिः किन्त्वन्यदेतत् इति प्रत्ययानुत्पत्तेर्नेति304

न
घटादिरसन् किन्तु सत्यः ।

चेत्; ननु मरीचिकायां जलदपिनो 305 जलार्थि
नोऽपि झटिति मरणे देशान्तरगमने वानस प्रत्ययो जायते इति तज्जलं सत्यं स्यात् । सत्यपि
च अर्थविशेषे क्वचित् स प्रत्ययो दृष्टः । अयमपि प्रत्ययो यद्यसदर्थः; कथमन्यस्य असदर्थतां ज्ञाप
यति, अतिप्रसङ्गात् । सदर्थश्चेत्; पूर्ववत् प्रसङ्गोऽनवस्था च । किञ्च, अयं प्रत्ययः पूर्वप्रत्ययसमा
नविषयश्चेत्; न तस्य कथञ्चिदपि बाधकः, अन्यथा सर्वेषाम् एकार्थज्ञानानामन्योन्यं बाध्यबाधक
भावे306 वोभवेत् । भिन्नविषयश्चेत्; सुतरां न तस्य बाधकः, इतरथा घटज्ञानं पटज्ञानस्य
बाधकमस्तु । नेति प्रत्ययानुत्पत्तेर्नेति चेत्; स एव प्रत्ययः कुतो न जायते ? एकाधिकरणत्वा
भावात्307

चेत् ।

; रजतशुक्तिकाप्रत्ययोः कथमेकाधिकरणत्वम्, प्रमाणाभावात् ? पूर्वोत्तरप्रत्ययाभ्यां
त³⁰⁸

पूर्वेण उत्तरस्य उत्तरेण च पूर्वस्याज्ञानात् नैकाधिकरणत्व
प्रतीतिरिति भावः ।

दप्रतीतेः इति क्षणभङ्गे चर्चितमेतत् । तन्न बाध्यमानज्ञानगोचरत्वात् स्वप्नदृष्टनीलाद्यनर्थत्वम् ।
विसंवादिदर्शनगोचरत्वादिति चेत्; न दृष्टार्थप्राप्तिः अविसंवादः, सा स्वप्नेऽपि दृश्यते । अथ
असौ309

स्वप्नदृष्टः ।

अर्थ एव न भवति अनर्थक्रियाकारित्वात्; अर्थक्रियापि तत्र दृश्यते [p. १२ क ] जलादि
कार्यस्य स्नानादेर्दर्शनात् । अथ जाग्रतात् दर्शनात्310

जाग्रतेन सा अर्थक्रिया न क्रियते अतः सा अर्थक्रियैव न
भवति ।

सा अर्थक्रियैव न भवति; तर्हि 311

जाग्रद्दृष्टार्थक्रियापि अर्थक्रिया न स्यात् ।

अन्यापि न
स्यात् सुप्तेनाऽदर्शनात् । किञ्च, यदि अर्थक्रिया असती; कथम् अतोऽन्यस्य सत्त्वम् ? सती
[p. 17 ] स्वतश्चेत्; भावोऽपि तथैव सन्निति किं तदपेक्षणेन ? अन्यतश्चेत्; अनवस्था स्यात् । ततो
यत्किञ्चिदेतदिति चेत्; अत्र प्रतिविधीयते--

जाग्रद्दशावत्; स्वप्नेऽपि बहिरर्थोऽस्तु, किं वा स्वप्नदशावत् अन्यदापि समान् दुभय तु सदेहः
312 स मा भूत्, भवतु सन्देहः, सर्वविकल्पातीतता वा यथा स्यादिति जाग्रत्-स्वप्नदशयोः अवि
शेषचोदनेयम् ? तत्र प्रथमपक्षे स्वप्नदशायामपि बहिरर्थसिद्धेः 313

स्वप्नज्ञानमपि ।

तज्ज्ञानमपि प्रमाणमिति 314

प्रमाणलक्षण ।

तल्लक्षण
प्रणयनमयुक्तं व्यवच्छेद्याभावादिति । अस्मिन् मते को दोषः ? नापरः प्रमाणप्रमेयाऽनिषेधात् ।
परस्य मते को दोषः ? सकलस्वमतविलोपात् विज्ञप्तिमात्रादेः असिद्धेः । किञ्च, स्वप्नादिज्ञानवद्
ईश्वराद्यनुमानादिकमपि स्वप्रतिभासिनाऽर्थेन अर्थवदिति 315

ईश्वराद्यनुमाननिषेधवचनम् । द्रष्टव्यम्--प्र॰
वार्तिकाल॰ पृ॰ ३२ ।

तन्निषेधवचनं प्र ज्ञा क र स्य गुप्तवि
गोपकम् । अथ दुष्टलिङ्गादिकारणजनितत्वात् 316

ईश्वराद्यनुमानम् ।

तन्निर्विषयम्; पश्यत अस्य वाच्यं ध्यं
317 वान्ध्यम् स्वयमेव स्वस्वप्नादिज्ञाने दुष्टकारणारब्धत्वं निराकृत्य 318

ईश्वराद्यनुमाने ।

अत्र अभ्युपगच्छतः ।

एतेन इदमपि प्रत्युक्तम् तौन 319 यदुक्तं तेन न तदनुमानाद्यर्थवत् स्वपरिच्छिन्ना
दन्यस्य प्रापकत्वात् इति; स्वप्नादावपि तथा प्रसङ्गात् । तन्न प्र ज्ञा क र स्य किञ्चिद्
अनर्थज्ञानम् । तदुक्तम्--

*बहिरङ्गार्थतैकान्ते प्रमाणाभासनिह्नवात् ।

सर्वेषामर्थसिद्धिः [p. १२ ख ] स्यात् विरुद्धार्थाभिधायिनाम् ॥

आप्तमी॰ श्लो॰ ८१ इति ।

अपसिद्धान्तश्चास्य निग्रहस्थानं स्यात् । अथ मदीयोऽयं सिद्धान्त इति न दोषः; न;
अस्य मीमांसकसिद्धान्तस्य हि सर्वं सालम्बनं ज्ञानम् इति मतम् । अयं तु विशेषः--क्वचिल्लौ
किकः क्वचिदलौकिकोऽर्थ आलम्बनम् इत्येके । सर्वत्र लौकिको आलोवा 320 अलौकिको वा कस्मा
न्नेति चेत् ? अथ 321

बौद्धस्य ।

परस्य मरीचिकाजलम् अन्यजलवत् कस्मान्न स्नानादिकृत् ? स्वकारणात् त
थोत्पत्तेरिति चेत्; किं पुनरस्य कारणम् ? अदृढवासनेति चेत्; सर्वत्र एकरूपा वासना अ
न्यद्वा कुतो न ? तथाऽप्रतीतेरिति चेत्; अत एव तर्हि न सर्वो लौकिकोऽलौकिको वाऽर्थः322

आलम्बनम् ।

।
अथ जाग्रत्क्रियासमत्वात् स्वप्नार्थक्रिया लौकिकी, तत्कार्यर्थोऽपि तथाविध³²³

लौकिक एव ।

एवेति मतिः; तर्हि
यत् सत् तत्सर्वं क्षणिकं यथा घटः, संश्च शब्दः हेतुबि॰ पृ॰ ५५ इति क्षणिकत्व
प्रतिपत्त्यर्थक्रियासमत्वात् नित्येश्वरादिप्रतिपत्तिरप्यर्थक्रिया इति तत्कारण³²⁴

ईश्वरादिः ।

कलापोऽप्यर्थः स्यात् ।
यदि पुनः 325

नित्येश्वरादिप्रतिपत्तिः ।

इयमर्थक्रिया न भवति; स्वप्नेऽपि न स्यात् । तथा जाग्रद्दशाभाविन्यपि न स्यादिति
चेत्; क्षणिकादिसिद्धिरपि न स्यादिति सर्वाऽविशेषचोदना ।

स्वप्ने 326

तुलना--अस्तु तर्हि विपरीत
ख्यातिः पूर्वकालमेव दृश्यते तत्कालतया...--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ १९५ ।

विपरीतख्यातिः अन्यदेशादिस्थस्य अन्यदेशादितया प्रतिभासनात् इत्यपरे327

जैनादयः । विपरीत
ख्यातिस्तस्मादाश्रयणीया मतिमद्भिः ।--न्यायम॰ पृ॰ १७३ । न्यायकुमु॰ पृ॰ ६६ ।

। सर्वत्र
सैव कुतो नेति चेत् ? न; तथाऽप्रतीतेः । नहि यथा लोके आदित्योऽन्यदेशोऽपि प्रातः पर्वत
[p. 18 ] सँल्लग्नतयेव प्रतिभा[p. १३ क ] तीति प्रतिपद्यते, तथा पर्वतोऽप्यन्यदेशस्तद्देशतया328

आदित्यदेशतया ।

प्रतिभातीति
प्रतिपद्यते 329 पद्येत इति । यदि पुनरयं निर्बन्धः सर्वत्र सैवास्तु इति; तर्हि यथा अनुमानस्य
अस्पष्टः सामान्याकारो बाह्ये स्वलक्षण आरोपात् प्रतिभाति, अन्यथा 330

अनुमानात् ।

ततः तत्र³³¹

स्वलक्षणे ।

प्रवृत्तिर्न स्यात्,
तथा सर्वत्र ज्ञाने स्वसंवेदनरूपता अन्यस्य तत्र आरोपिता प्रतिभाति 332

अन्यत्र आरोपिता प्रतिभाति
वाक्यमेतन्निरर्थकम् ।

अन्यत्र अरोपिता प्रति
भाति अन्यत्रापि अन्यस्य इत्यनवस्था । असत्त्वव्याति333 असत्ख्यातिरित्यन्ये; तदनन्तरं
निरूपयिष्यते । तन्न प्रथमपक्षः ।

334

स्वप्नदशावत् जाग्रद्दशायामपि अर्थो नास्तीत्यस्मिन् विकल्पे ।

द्वितीयेऽपि स्वप्ने बहिरर्थाभावमुपलभ्य 335

जाग्रदव
स्थायाम् ।

अन्यत्र तदभावसाधने इदमनुमानमाश्रितं स्यात्—
निरालम्बनाः सर्वप्रत्ययाः प्रत्ययत्वात् स्वप्नप्रत्ययवत् प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । ३३१
इति । तत्रेदं चिन्त्यते--प्रत्ययत्वं यदि साकल्येन स्वसाध्येन व्याप्तं न; कथमतः साध्यसिद्धिः अ
तिप्रसङ्गात् ? व्याप्तं चेत्; कथमप्रतीतं तत्तथा336

साकल्येन स्वसाध्यव्याप्तं प्रतिपन्नमिति भावः ।

? तत्प्रतीतिश्चेत् निरालम्बना; स एव दोषः,
337

सालम्बनत्वे ।

अन्यथा अनयैव हेतोर्व्यमिचारः । एतेन अनुमानमपि चिन्तितम् । अथ नानुमानं सर्वप्रत्ययलंब
नत्व³³⁸ प्रत्ययानालम्बनत्वविषयत्वात् प्रमाणम् अपि तु समारोपव्यवच्छेदात्; भवेदेवं यदि
अन्यतः प्रमाणात् 339

अनुमानम् ।

तत् प्रतिपन्नं स्यात्, न चैवमिति निरूपयिष्यते । अपि च, यथा सौगतः
340

स्वप्नदृष्टान्तेन ।

स्वप्ननिदर्शनेन न³⁴¹

न इति निरर्थकम् ।

सर्वत्र बहिरर्थाभावं साधयति तथा 342

जैनादिः ।

अन्योऽपि यदि ग्राह्याकारनिदर्शनेन
संवेदनाभावं साधयेत् कथं संवेदनमात्रसिद्धिः यतस्तत्र सौगतस्य आस्था स्यात् ?

अथ तदपि तथास्तु; तथाहि--343

यद् विसंवादिदर्शनविषयम् ।

यद्विसदर्शन [p. १३ ख ] दशावसेयं न तत् परमार्थसत् यथा
कामलिना उपलब्धमिन्दुद्वयम्, विसदर्शनावसेयं च संवित्त्यादीति । अत्रापि परमार्थसत्त्वादन्यत्,
तदभावमात्रं वा साध्येत ? तत्र द्वितीयविकल्पस्य प्रथमचतुर्थष्यवि344 र्थविकल्पे चर्चा भविष्यति ।
प्रथमविकल्पे तु पूर्ववद् दोषः । 345

विभ्रमे विभ्रमे तेषां विभ्रमोऽपि न सिद्ध्यति ।--न्यायवि॰ १ । ५४ ।

न च सर्वविभ्रमे विभ्रमसिद्धिः अतिप्रसङ्गात् ।

ननुनपरमार्थतः कस्यचित् केनचिद् व्याप्तिरिष्यते, नापि कुतश्चित् किञ्चित् साध्यते, अपि
तु यथा व्यवहारेण बहिरर्थवादिना 346

महानसादौ ।

एकत्र अग्नेर्धूमदर्शनात् सर्वत्र सर्वदा 347

अग्नेरेव धूमः ।

तत एव स नान्यतः, धूमदर्श
नाच्च अग्निरनुमीयते तथा प्रकृतमन्येन अनुष्ठीयत इति चेत्; उक्तमत्र सर्वेषामर्थसिद्धिः
आप्तमी॰ श्लो॰ ८१ स्यादिति । शक्यं हि 348

नैयायिकादिभिरपि । विवादास्पदं बोधाधारकारणं कार्यत्वात्, यद्यत् कार्यं तत्तद्
बोधाधारकारणं यथा घटादि...--प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३८२ ।

तैरपि वक्तुम्--नास्माभिः केनचित् कस्यचित्
व्याप्तिः साध्यते, किन्तु घटादौ बुद्धिमत्कारणत्वादिना कार्यत्वादेः सहभावदर्शनात्, 349

तनुकरणभुवनादिषु ।

अन्यत्र
तद्दर्शनात् साध्यमनुमीयते । तथा च पक्षधर्मः हेतुबि॰ श्लो॰ १ इ³⁵⁰

पक्षधर्म
स्तदंशेन व्याप्तो हेतुस्त्रिधैव सः । अविनाभावनियमाद्धेत्वाभासास्ततोऽपरे ॥--हेतुबि॰ श्लो॰ १ । प्र॰ वा॰ ३ । १

त्यादि लिङ्गलक्षण
मवाच्यम् निवर्त्याभावात् । अथ तथा पारमार्थिकी साध्यसिद्धिर्न स्यादिति मतिः; सा अन्य
[p. 19 ] त्रापि समाना । यदि तत्र सा न पारमार्थिकी; किं तर्हि पारमार्थिकम् ? संवेदनाद्वैतं चेत्;
न; द्वयप्रतिभासप्रतिपादनात् । तन्नायमपि पक्षो युक्तः ।

तृतीयविकल्पे नैकान्तेन अर्थनिषेधः, पाक्षिकस्य तद्भावस्य अनिषेधात् । नहि स्थाणुर्वाऽ
यं पुरुषो वा इति सन्देहे [p. १४ क ] पुरुषो न भवति इति निश्चयोऽस्ति, विरोधात् । ननु
भवत्वेवम्; तथापि किं तेन³⁵¹

बहिरर्थेन ।

अप्रवृत्तिहेतुना ? प्रवृत्त्यर्थ हि बहिरर्थ इष्यते इति चेत्; कथं भव
तः संवित्तिमात्रे प्रवृत्तिः ? बहिरर्थसन्देहे 352

संवित्तिमात्रेऽपि ।

तत्रापि सन्देहात् । कथं वा अर्थे सन्देहः ? तत्प्रतिभा
सस्य 353

अर्थाभावेऽपि ।

तदभावेऽपि स्वप्नादौ दर्शनादिति चेत्; एवं 354

स्वप्नसमये ।

तदा 355

अर्थाभावः ।

तदभाव एव युक्तो न सन्देहः, कथ
मन्यथा किञ्चित् प्रत्यक्षं स्वसंवेदनं निर्विकल्पस्वोप 356 ल्पञ्चोपलभ्य सर्वत्र तथैव स्यात् ? अत्रापि
सन्देह एव युक्तः । कुतो वा स्वप्ने बहिरर्थाभावसिद्धिः ? स्वयमनभ्युपगमात्, बाध्यबाधकभाव
निषेधविरोधात् । पराभ्युपगमादिति चेत्; न; अतिप्रसङ्गात् । यथैव हि परेण 357

स्वप्ने ।

तत्र 358

बहिरर्थस्य ।

तस्य
असत्त्वमभ्युपगतं तथा क्षणिकत्वप्रकारादेरपि359

असत्त्वमभ्युपगतम् ।

इति सर्वत्र क्षणिकत्वादावपि सन्देहः स्यात् । अथ
स्वप्नेऽपि सन्देहः; स कुतो जातः ? तददर्शनादिति चेत्; कथमदर्शनम् ? दर्शने अतिप्रसङ्गात् ।
तस्य तद्व्यभिचाराच्चेत्; किं पुनरिदमुभयत्र दृष्टं येनैवम् ? तथा चेत्; नैकान्तेन अर्थाभावः,
तन्नायमपि विकल्पो युक्तः ।

चतुर्थविकल्पेऽपि यथा बहिः सदसत्त्वविकल्पातीतता तथा वेदनेऽपि स्वपरवेदनविकल्पा
तीतता स्यादिति न किञ्चित् स्यात् । अथ परनिरपेक्षस्वसंवेदनस्य वेदनस्य प्रतीतेर्नायं दोषः;
कथमदोषः, यतः स्वसंवेदनेऽपि सदसत्त्वविकल्पाती [p. १४ ख ] ततायाम् अर्थवन्न 360

संवेदनसिद्धिः ।

तत्सिद्धिः,
इतरथा अर्थानिषेध 361 धः । किञ्च, अन्यस्मिन् पक्षे प्रमाणमविसंवादि ज्ञानम् इत्यादि
व्यवहारेण अज्ञातार्थप्रकाशो वा इति परमार्थेन प्रमाणलक्षणम् प्र॰ वार्तिकाल॰ इति362

द्रष्टव्यम् पृ॰ १२
टि॰ ७ ।

विहन्यते, उभयत्राविशेषात् । तदयम्363

संवेदनाद्वैतवादी ।

अन्तर्बहिरविशेषं ब्रुवन्नेव स्वसंवेदनाद्वैतं वदतीति कथं
स्वस्थः ? अथ स्वसंवेदने 364 नं परमार्थसदिष्यते बहिरर्थपरिहारेण; तर्हि 365

जैनादिनापि ।

अन्येनापि स्वप्नदृष्टपरि
हारेण 366

जाग्रदवस्थायाम् ।

अन्यदा दृष्टः तथा सन्निष्यतामिति स्थितम्--अर्थविनिश्चयः प्रमाणस्य फलम् इति ।
स्वनिश्चयः पुनः अङ्गीकृतात्मसंवित्तेः सिद्धिवि॰ १ । १९ इत्यादौ सिद्धं यन्न
परापेक्षम् सिद्धिवि॰ १ । २४ इत्यादौ च निरूपयिष्यते ।

भवत्वेवं ततः किं स्यादिति चेत् ? अत्राह--प्रतिपत्तुः इत्यादि । स्वं च अर्थं च प्रतिपद्यते
विषयीकरोतीति प्रतिपत्ता पुरुषः तस्य अपेक्ष्यं तेन अपेक्ष्यते स्वपरप्रतिपत्तौ यत् ज्ञानं तदेव
प्रमाणम् । ननु 367 नतु नैव पूर्वकं तत्कारणं निर्विकल्पकदर्शनं सन्निकर्षादि वा, पूर्वशब्दस्य
कारणवाचित्वात् । नहि अन्यतः तत्फलनिष्पत्तौ अन्यत् प्रमाणम्, अतिप्रसङ्गात् । 368

प्रतिभासाद्वैतवादी
प्रज्ञाकरः प्राह । तुलना--तस्मात् सुखादिनीलादिव्यतिरिक्तमपरमिह जगति संवेदनं नास्तीति सुखादिवत्
स्वसंवेदनं नीलादिकमपि इति युक्त एष निर्णयः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । ५०८ ।

ननु सुखादि
[p. 20 ] नीलादिज्ञानव्यक्तिव्यतिरेकेण नापरः प्रतिपत्ता अस्ति, तत् कथमुच्यते प्रतिपत्तुः इति चेत् ?
न; जीवसिद्धिप्रकरणे अस्य उत्तरनिरूपणं भविष्यति किमौत्सुक्येन ?

कारिकायाः पूर्वार्धस्य सुगमत्वात् [p. १५ क ] उत्तरार्धस्य सयुक्तिकमर्थं दर्शयन्नाह—
यथास्वम् इत्यादि । अस्यायमर्थः--प्रमेयस्य घटादेः व्यवसायो विनिश्चयः नाधिग
तिमात्रम् दृष्टे प्रमाणान्तरावृत्तिप्रसङ्गात् । यतो यदाश्रित्य यस्माद्वा भवति इत्यध्याहारः
तदेव ना369

सन्निकर्षादि ।

न्यत् प्रमाणम् । पक्षधर्मतानिश्चयः क्वचित् प्रत्यक्षतः इ³⁷⁰

तुलना--पक्षधर्मश्च यथास्वं प्रमाणेन निश्चितः--प्र॰ वा॰ स्व॰ पृ॰ १८ ।
तत्र पक्षधर्मस्य साध्यधर्मिणि प्रत्यक्षतोऽनुमानतो वा प्रसिद्धिः--हेतुबि॰ पृ॰ ५३ ।

त्यत्र यदुक्तं ध र्मो त्त
रे ण-- य³⁷¹

यस्मिन् नीला
द्यंशे ।

त्रैव जनयेदेनां372

सविकल्पबुद्धिम् ।

तत्रैवास्य³⁷³

निर्विकल्पस्य ।

प्रमाणता इति तद् व्येति, एतद् एवकारेण दर्शयन्ति ।
न हि प्रमेयव्यवसायः तदाश्रित्य त³⁷⁴

निर्विकल्पदर्शनात् ।

तो वा भवति इति, यद्वक्ष्यते अत्रैव³⁷⁵

ग्रन्थे ।

-- अभेदात् सदृशस्मृ
त्याम् सिद्धिवि॰ १ । ७ इत्यादि । भवतु वा निर्विकल्पदर्शनात् त³⁷⁶

प्रमेय
निश्चयः ।

द्व्यवसायः, तथापि तन्न
प्रमाणमिति दर्शयन्नाह--स्वतः इति । स्वतः स्वात्मनो न परम्परया विकल्पजननात्, उक्तदोषात्
*तस्याश्चेद् सिद्धिवि॰ १ । २ इत्यादिकाद् वक्ष्यमाणकाच्च अनुमानेऽप्येवं प्रस
ङ्गात् इत्यस्मात् । एतेन सन्निकर्षादिरपि चिन्तितः । यदि तर्हि स्वतो यतः प्रमेयव्यवसायः
तत् प्रमाणम्, प³⁷⁷

परोक्षज्ञानवादिनो मीमांसकाः, ज्ञानान्तरप्रत्यक्षज्ञानवादिनो नैयायिकाः, प्रधानपरिणामज्ञान
वादिनः सांख्याः ।

रोक्ष-ज्ञानानुर³⁷⁸ नान्तरप्रत्यक्ष-प्रधानपरिणामज्ञानतः न स्वतः सदेव प्रमाणं
स्यात्; इत्यत्राह-- यथास्वम् इति । स्वशब्दोऽयं ज्ञानात्मवाचक इति, तस्य अनतिक्रमेण
यथास्वं स्वव्यवसायेन सह तद्व्यवसायो यत इत्यर्थः ।

379

टीकाकाराः ।

अन्ये तु अन्यता380 थाऽवतार्य एतद् व्याचक्षते--यदि 381

स्वपरव्यवसायः ।

तद्व्यवसायो यतो भवति
तदेव प्रमाणम् सर्वज्ञज्ञानमेव प्रमाणं स्यादिति; अत्राह--यथास्वम् [p. १५ ख ] इति ।
यद्यस्य ज्ञानस्य स्वग्रहणयोग्यं तस्य अनतिक्रमेण इति । तत्र प्रमातुं शक्यं योग्यं स्वप्रमे
यम् इत्यनेन गतेः । ननु मा भूत् तज्ज्ञानं प्रमाणम्, रस्यात् 382 सरस्यां तारानिकरमिव
चैतन्यस्वभावे पुंसि प्रमेयस्य अवभासनात् स³⁸³

पुरुष एव ।

एव प्रमाणमिति चेत्; अत्राह--ज्ञानम् इति ।
मतिश्रुतावधिमनःपर्ययकेवलानि ज्ञानम् त॰ सू॰ १ । ९ तत्प्रमाणम् न पुमान्
तस्य प्रमातृत्वात् नित्यत्वप्रतिषेधाच्च । ननु त³⁸⁴

तद्व्यवसायः
प्रमेयनिश्चयः फलं यस्य तत् ।

द्व्यवसायफलं न ज्ञानं प्रमाणम् अपि तु
385

स्वकारणभूतस्य अर्थस्य आकारधारकं यज्ज्ञानं तत्प्रमाणमित्यर्थः ।

स्वकारणार्थाकारमिति चेत्; न; जलाद्यारोपहेतोर्मरीचिकादिदर्शनस्यापि प्रमाणतापत्तेः, त³⁸⁶

मरीचिकादर्शनादपि ।

तोऽपि
387

तुलना--सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वपुरुषार्थसिद्धिरिति...--न्यायबि॰
१ । १ ।

सम्यग्ज्ञानपूर्विका सकलपुरुषार्थसिद्धिः स्यादिति मरीचिकाद्यर्थिनो...दिप्रसर्पणादिति गानु
सरणमयुक्तं स्यात् 388 ? न³⁸⁹

न चैवं तदनुसरणमयुक्तं स्यात् इति व्यर्थमत्र पुनर्लिखितम् ।

चैवं तदनुसरणमयुक्तम् स्यात् । न चैवं तदनुसरणदर्शनात् ।
अथ जलादिज्ञानमेव नापरं तत्समानकालभावि पूर्वकालभावि वा मरीचिकादिदर्शनम्; किं
[p. 21 ] पुनरिदं प्रमादभाषितम्-- नो चेद् भ्रान्तिनिमित्तेन प्र॰ वा॰ ३ । ४३ इ³⁹⁰

नो चेद् भ्रान्तिनिमित्तेन संयोज्येत गुणान्तरम् । शुक्तौ वा रजताकारः रूपसाधर्म्यदर्श
नात् ॥--प्र॰ वा॰ ३ । ४३ ।

त्यादि । तथा
नीलादिविकल्पात् त्रत्राक् 391 न प्राक् नापि सह निरंशदर्शनमिति इदमपि प्रपादप्रभाषितम्—
मनसोर्युगपद्वृत्तेः प्र॰ वा॰ २ । १३३ इ³⁹²

मनसोर्युगपद्वृत्तेः सविकल्पाविकल्पयोः । विमूढो लघुवृत्तेर्वा तयोरैक्यं
व्यवस्यति ॥--प्र॰ वा॰ २ । १३३ ।

त्यादि । भवतु तद्धेतुस 393 स्तद्दर्शनम्, न तु
तत्प्रमाणम् अप्रवृत्तिहेतुत्वात्, अन्यत् प्रमाणं विपर्यायादिति चेत्; अत्राह--अन्यत इत्यादि ।
स्वार्थविनिश्चयफलाद् यदन्यत् परस्तं ततो 394 परस्ततो या प्रवृत्तिसत्यां 395 स्तस्यां [p. १६ क ]
विषयभूतायां योऽविसंवादोऽविप्रतिपत्तिः तस्य नियमेन अवश्यंभावेन अयोगात् । न हि
लौकिकाः प्रतिपरमाणुभिन्ननिरंशदर्शनाद् वयं प्रवृत्ताः प्रवर्त्तामहे प्रवर्तिष्यामहे इति प्रतिपद्यन्ते ।
अभ्यासावस्थायामपि स्थूलस्यैकस्य तद्ग्रहणावयवव्यापिनो जलादेर्दर्शनात् । ननु तत्फलादपि396

स्वार्थविनिश्चयफलादपि ।

न
दृश्यमाने प्रवृत्तिः; अनुभूयमानत्वात्, नापि भाविनि अप्रतिभासनादिति चेत्; न; पशूनामपि
तृणादौ प्रवृत्तिदर्शनात् । निरूपयिष्यते चैतत् व्यवसायात्मनो दृष्टेः सिद्धिवि॰ १ । ५
इत्यादौ । भवतु श 397 वा दर्शनात् प्रवृत्तिः तथापि तन्न प्रमाणम्; अन्यथा मरीचिकाजलज्ञान
मपि स्यात् । अविसंवादि प्रमाणमिति चेत्; अत्राह--अन्यत इत्यादि । अन्यतोऽविकल्पद
र्शनात् प्रवृत्तौ सत्यां योऽविसंवादः दृष्टार्थप्राप्तिः तस्य नियमेन अयोगो निरंशक्षणिक
परमाणुदर्शनात् स्थूलैकस्थिरप्राप्तेः । ननु व्यवसायफलादपि प्रवृत्तौ न दृष्टस्य प्राप्तिरस्ति त³⁹⁸

प्रवृत्तिकाले ।

त्काले
त³⁹⁹

क्षणिकत्वेन
तद्विनाशात् ।

दत्ययादिति चेत्; न; चित्रैकज्ञानवत् दृश्यप्राप्ययोः कथञ्चिदेकत्वस्याविरोधादिति । करिष्यते
अत्र...स्नः 400 प्रश्नः पश्यन् स्वलक्षणान्येकम् सिद्धिवि॰ १ । १० इत्यादौ ।

ननु माभूत् क्षणिकनिरंशत्वादौ त⁴⁰¹

निर्विकल्पकदर्शनस्य अविसंवादः ।

दविसंवादः, दृश्य-प्राप्ययोः एकत्वारोप्य⁴⁰² पान्नीलादौ
स्यादिति चेत्; अत्राह--अन्यत इत्यादि । अन्यत इति व्याख्यातार्थम्, प्रवृत्तौ इति च⁴⁰³

व्याख्यातार्थम् ।

, अनन्त
रम् अविसंवादस्य यो नियमः [p. १६ ख ] सर्वत्र दर्शनगोचरे भावः तस्याऽयोगात् नीलादौ योगो
न पूर्वापरक्षणविवेके । व्यवहारिणं प्रति तत्रापि तदविसंवादेन अभ्यासे प्रत्यक्षं भाविनि प्रमाणं
भवेत्, अन्यथा प्रतिपन्नव्यभिचारस्य शङ्खे पीतज्ञानं प्राप्ये संस्थाने प्रमाणमिति व्यर्थकमिदम
नुमानं नाम-- एवं प्रतिभासो यः प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ५ इ⁴⁰⁴

पीतशङ्खादिविज्ञानं तु
न प्रमाणमेव तथार्थक्रियावाप्तेरभावात् । संस्थानमात्रार्थक्रियाप्रसिद्धावन्यदेव ज्ञानं प्रमाणमनुमानं तथाहि
प्रतिभास एवम्भूतो यः स न संस्थानवर्जितः । एवमन्यत्र दृष्टत्वादनुमानं तथा च तत् ॥ येन कदाचिद्
व्यभिचार उपलब्धः स यथाभिप्रेते विसंवादाद् विसंवाद्यत एव । यस्तु व्यभिचारसंवेदी स विचार्य प्रवर्तते
संस्थानमात्रं तावत् प्राप्यते परत्र सन्देहो विपर्ययो वा । ततोऽनुमानं संस्थाने संशयः परत्रेति प्रत्ययद्वय
मेतत् प्रमाणमप्रमाणं च ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ५ ।

त्यादि । भवतु तत्रैवः405 यत्रैव तद्योगः406

अविसंवादसद्भावः ।

तत्रैव प्रमाणं स्यात् नान्यत्र इत्येकस्य प्रमाणेतरभावः । व्यवहारतः सोऽप्यस्तु
इति चेत्; किं पुनरिदं व्यवहारादन्यत्र चिन्तितम्-- प्रत्यक्षं कल्पनापोढम् प्र॰ वा॰ २ ।
१२३ इ⁴⁰⁷

प्रत्यक्षेणैव
सिद्ध्यति । प्रत्यात्मवेद्यः सर्वेषां विकल्पो नामसंश्रयः ॥ इति शेषः ।

त्यादि । तथा चेत्; 408

तच्चतुर्विधम्--न्यायबि॰
१ । ७ । इन्द्रियमानसस्वसंवेदनयोगिप्रत्यक्षभेदात् ।

चातुर्विध्यकथनमयुक्तम् परमार्थतःतदसंभवात् । अतोऽयुक्तमेतत्—
[p. 22 ] न ह्या409

प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् । उद्धृतमिदम्--तत्त्वोप॰ पृ॰ २९ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४६८ । न्यायवि॰
वि॰ प्र॰ पृ॰ २५६, ५३२ ।

भ्यामर्थं परिच्छिद्य प्रवर्तमानोऽर्थक्रियायां विसंवाद्यते इति । अभ्यासे भावि
नि प्रवर्त्तकत्वात् प्रत्यक्षं प्रमाणम् इ⁴¹⁰

तुलना--यत्रात्यन्ताभ्यासादविकल्पयतोऽपि प्रवर्तनं तत्र प्रत्यक्षं
प्रमाणम् ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २१८ ।

ति च । ननु मा भूत् दर्शनं साक्षात् प्रवर्तकम् अविसंवा
दकं वा, तथापि त⁴¹¹

अविसंवादिप्रवर्तकविकल्पोत्पादकत्वात् ।

थाविधविकल्पजननात् त⁴¹²

प्रत्यक्षमपि ।

दपि तथाविधमिति चेत्; अत्राह--तद्धेतुत्वम्
इत्यादि । ननु च तस्याश्चेत् जननात् सिद्धिवि॰ १ । २ इत्यादिना413

इति प्रारभ्य ।

प्रमेयव्यव
सायः स्वतो यतः तदेव ज्ञानम् सिद्धिवि॰ १ । ४ इत्यन्तेन⁴¹⁴

इति पर्यन्तेन ।

अयमर्थ उक्तः, तत् किमनेनेति
चेत्; न; समाध्यन्तरप्रतिपादनार्थत्वाददामः 415 ददोषः । तथाहि--तस्य यथोक्तस्य विकल्पस्य
हेतुः कारणम् तस्य भावः तत्त्वं दर्शनस्य यन्नत् 416 यत्तत् सन्निकर्ष आदिर्यस्य इन्द्रि
यादेः तस्येव तद्वत् । एतदुक्तं भवति--यथा चक्षुःश्रोत्रमनसाम् [p. १७ क ] अ⁴¹⁷

सन्निकर्ष विनापि ज्ञानोत्पादकत्वात् । अप्राप्तान्यक्षि
मनःश्रोत्राणि--अभिध॰ को॰ १ । ४३ ।

प्राप्यकारित्वात् त
ज्ज्ञानं प्रति सन्निकर्षस्य सत्यस्वप्नज्ञानं प्रति इन्द्रियस्य अकारणत्वात् न तत्र सन्निकर्षादेर्मानता418

प्रमाणता ।

अपि तु ज्ञानस्यैव तथा यत् सत् तत्सर्वं क्षणिकम् इति व्याप्तिज्ञानं प्रति न दर्शनस्य कारणता
त⁴¹⁹

व्याप्तिविषये ।

त्र त⁴²⁰

निर्विकल्पदर्शनस्या
भावात् सर्वविषयत्वाद् व्याप्तेः

दभावात् न तत्र 421

निर्विकल्पदर्शनम् ।

तत् प्रमाणम् अपि तु विकल्प एव । अथ दर्शनमस्ति422

सर्वोपसंहारवति व्याप्तिविषये ।

; तर्हि ततः सर्वस्य
दर्शनात् सर्वस्य सर्वदर्शित्वमनुपायसिद्धम्, कथमन्यथा त⁴²³

सर्वस्य ।

स्य क्षणिकत्वेन व्यप्तिप्रतिपत्तिः-- द्विष्ठ
सम्बन्धप्रतिपत्तिः प्र॰ वार्तिकाल॰ २ । १ इ⁴²⁴

नैकरूपप्रवेदनात् । द्वयस्वरूपग्रहणे सति सम्बन्धवेदनम् ॥ इति शेषः ।

त्यादि वचनात् । प्रादेशिकी न च व्याप्तिः ।
अथेयमपि नेष्यते; कथमनुमा नं यतो द्वे प्रमाणे स्याताम् ? व्यवहारेण तदङ्गीकरणात् अशे425 अदो
षश्चेत्; तर्हि व्यवहारेण उपगतेर्यथा प्राप्ये भाविनि प्रमाणमुपगतं तथा त⁴²⁶

क्षणिक
त्वादौ ।

त्र अभ्युपगन्तव्यं
तदर्था 427

नैरात्म्यमार्ग ।

मार्गभावना व्यर्था, तद्भावनाया अनुमानरूपायाः तस्य प्रागपि भावात् । संवृतिविक
ल्पश्चेत्; सिद्धं सन्निकर्षादिवत् तस्य तं प्रत्यव्यापिहेतुत्वम् । ततो यथा सन्निकर्षादिपरिहा
रेण सर्वत्र दर्शना428 नमेव अतः प्रमाणं तथा अत एव दर्शनपरिहारेण विकल्प एव प्रमाणम् ।

अथवा यदुक्तं प्र ज्ञा क रे ण-- भाविनि प्रवर्त्तकत्वात् साक्षाद् अभ्यासे दर्शनं
प्रमाणम् अनभ्यासे तत्रानुमानजननात् इ⁴²⁹

तुलना--यत्र भाविगतिस्तत्रानुमानं मानमिष्यते । वर्तमानेऽतिमा
त्रेण वृत्तावध्यक्षमानता ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २१८ ।

ति; तत्राह--तद्धेतुत्वं पुनः इत्यादि । तस्य
अनुमानविकल्पस्य हेतोर्दर्शनस्य भावः तत्त्वं पुनः इति उभयत्र पक्षान्तरसमुच्चये सन्निक
र्षादेरिव तद्वदिति । यथैव हि इन्द्रियार्थसन्निकर्षादिः [p. १७ ख ] अनुमानस्य न हेतुः तथा दर्श
नमपि । यदि पुनरचेतनत्वात् नेन्द्रियादि तद्धेतुः; कथं दर्शनस्य चेतनत्वम् ? स्वतः प्रतिभासना
च्चेत्; न; शरीरसुखादिनीलादिव्यतिरेकेण प⁴³⁰

बौद्धेन । दृष्टव्यम्--पृ॰ १९ टि॰ १४ ।

रेण तत्प्रतिभासानभ्युपगमात्, शरीरादिप्रति
भासस्य विकल्पकत्वमिति निरूपयिष्यते इति परस्य पाशारज्जू । अथ 431

जैनस्य ।

अन्यस्य अभ्युपगमाच्चे432

दर्शनस्येति शेषः ।

[p. 23 ] तनत्वम्; सुखादेः अचेतनत्वं तथा स्यात् सांख्येन तदभ्युपगमात् । तन्न दर्शनं सन्निकर्षादिवत्
अनुमानविकल्पकारणमिति स्थितम् ।

तत्तु 433 433

बौद्धः ।

ननु अभ्रान्तत्वात् सर्वत्र दर्शनमेव प्रमाणं न विकल्पो विपर्ययादिति चेत्; अत्रा
ह--अभ्रान्तत्वेऽपि इत्यादि । अस्यायमर्थः--तद्दर्शनं स्थूलस्तम्भाद्याकारेण अभ्रान्तं चेत्;
दूरस्थितविरलकेशेषु स्थूलप्रतिभासेन व्यभिचारात् न तथा प्रतिभासाद् अवयविसिद्धिः
435

यथैव केशा दवीयसि देशेऽसंसक्ता अपि घनसन्निवेशावभासिनः परमाणवोऽपि
तथेति न विरोधः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २९६, २८७ । परस्परविविक्ताणु प्रथमप्रतिभासनम् ।
विकल्पकात्तु विज्ञानात् घनाकारावभासिता ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३३६ ।

इत्यस्य सर्वमालम्बने भ्रान्तम् प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । १९६ इत्यस्य च व्याघातः ।
कल्पनापोढत्वं च दुर्लभं 436

दर्शनस्य ।

तस्य सविकल्पकत्वात् । अथ तेन⁴³⁷

आलम्ब
नेन ।

भ्रान्तम्; अन्यस्य अभ्रान्तस्य
अभावाद् 438

प्रत्यक्षलक्षणे अभ्रान्तमिति पदम् ।

अभ्रान्तमिति अनर्थकत्वान्न वाच्यम् । अथ व्यवहारेण 439

अभ्रान्तमिति पदमुक्तम् ।

तदुक्तम्; विषयस्तस्य
वक्तव्यः ? जायत्संभादिः 440 जाग्रत्स्तम्भादिः इति चेत्; उक्तमत्र--कल्पनापोढत्वं 441

जाग्रत्स्तम्भादिविषयत्वे
हि तस्य विकल्पकत्वं स्यादिति भावः ।

दुर्लभमिति परस्य
निकटे 442 विकटसङ्कटप्रवेशः इति स न लभते तत्त्वविवेचनविकटाटवीम् । 443

यदि तु इत्यधिकं भाति ।

यदि तु तन्न
तस्य तत्राभ्रान्तत्वं नाम । अभ्युपगम्य उच्यते अभ्रान्तत्वेऽपि, अन्यतः इत्यनेन [p. १८ क ]
लब्धता444

ता इति षष्ठीविभक्तेः
संज्ञा ।

परिणामेन सम्बन्धाद् अन्यस्य इति गम्यते । कथं तत्का 445 तथा इत्यत्राह--सर्वथा
इति । नीलादिप्रकारेणेव पूर्वोत्तरक्षणविवेकादिप्रकारेणापि सर्वथा । तस्मिन् सति किम् ? इत्यत्राह
--निर्णयवशात् प्रामाण्यसिद्धेः अन्यस्य प्रमाणत्वस्थितेः कारणात् तत्त्वा446 तदात्मकत्वं निर्णया
त्मकत्वं तत्त्वसिद्धेः अभ्रान्तबुद्धेः प्रमाणस्य अभ्युपगन्तव्यम् । कथं प्रामाण्यसिद्धिः ? इत्य
त्राह--कथञ्चित् इति । कथञ्चित् नीलादिप्रकारेण न प्रतिक्षणपरिणामादिप्रकारेण, तत्र व्यव
हारिणो दर्शनव्यवहाराभावात् । न दि 447 हि स यस्यन् 448 पश्यन् प्रतिक्षणपरिणामादिकं पश्या
मि इति मन्यते, त⁴⁴⁹

क्षणिकत्वानुमान ।

दनुमानवैक⁴⁵⁰ फल्यप्राप्तेः, तद्व्यवहारसमारोपयोर्विरोधात् न 451

समारोपव्यवच्छेद ।

तद्व्यवच्छे
दकरणात् तदर्थवत् । अथ व्यवहारमुल्लङ्घ्य तेनापि प्रकारेण तत्सिद्धिरिष्यते गतमिदम्-- प्रा
माण्यं व्यवहारेण प्र॰ वा॰ १ । ४ इत्यादि । न च परमार्थप्रतिभासाद्वैते क्षणभङ्गादिसंभवः;
सर्वविकल्पातीतत्वेन त⁴⁵²

प्रतिभासाद्वैतस्वीकारात् । ननु सर्व
प्रत्ययप्रलय एवायं प्रवर्तते नात्र प्रतीतेरुदयः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २९३ ।

दभ्युपगमात् । ततो यथा व्यवहारेण क्षणभङ्गाद⁴⁵³ द्यभ्युपगमः तथा 454

व्यवहारेणैव ।

ते
नैव तत्र दर्शनम⁴⁵⁵ नं प्रमाणयितव्यमिति साधूक्तम्--कथञ्चिदिति । नन्वयमर्थः अन्यतः इ
त्यादेः तृतीयव्याख्यानेन दर्शितः तत् किमनेनेति चेत्; न; पूर्वं प्रमाणमविसंवादि प्र॰
वा॰ १ । १ इत्यस्यापेक्षया, इदानीं कल्पनापोढमभ्रान्तम् न्यायबि॰ १ । ४ इत्यस्या
पेक्षया इत्यदोषः । उभयमप्येतत् निर्णये नान्यत्र इति मन्यते ।

ननु यदि तत्त्वसिद्धिः456 द्धेः त⁴⁵⁷

निर्णयात्मकत्वम् ।

दात्मकत्वं न स्यात् को दोष इति चेत् ? अत्राह--अभ्यसे
[p. 24 ] 458 अन्यथे त्यादि । तत्त्वसिद्धेर्निर्णयात्मकत्वप्रकाराद् अन्येन अविकल्पकत्वप्रकारेण अन्यथा तद
फलम् अन्यतः इत्येतदनुवर्त्तमानं वात्त⁴⁵⁹ 459

वा इति प्रथमाविभक्तेः संज्ञा । वान्तं प्रथमान्तमित्यर्थः । अन्यतः इति पञ्चम्यन्तं पदं
अन्यत् इति प्रथमान्तरूपेणात्र सम्बद्ध्यते इति भावः ।

वान्तमिह संपद्यते । तदन्यदफलम् अविद्यमान
प्रयोजनं क्वचिदनुपयोगात् । अत एव असाधनमप्रमाणम् । एतदपि कुतः ? इत्यत्राह--असतः
खरविषाणादे र्न विशेष्येत न भिद्येत यतोऽन्यथा इत्यनेन सम्बन्धः ।

ननु निर्णयात्मकत्वं नाम स्वार्थ ग्रहणात्मकत्वमिति चेत्, तदसंभाव्यमिति चेत्; अत्राह—
अकिञ्चित्कर इत्यादि । न किञ्चित् करोतीति अकिञ्चित्करम् स्वापादिदर्शनं सिद्धं यन्न परा
पेक्ष्यम् सिद्धिवि॰ १ । २४ इत्यादि कारिकावृत्तौ प्रतिपादयिष्यमाणं संशयः स्थाणुर्वा पुरुषो
वेति ज्ञानम्, विपर्ययः स्थाणौ पुरुष इति 461

पुरुषे ।

तत्र वा स्थाणुरिति वेदनं तौ करोतीति इति462

इतिपदं द्विर्लिखितमत्र ।

तत्करम्, पुनर्द्वन्द्वः तयोः व्यवच्छेदेन निरासेन निर्णयात्मकत्वम् नान्यथा ।

ननु तद्व्यवच्छेदो नीलाद्यपेक्षायाम् अविकल्पदर्शनेऽप्यस्तीति चेत्; अत्राह--अन्यथा
इत्यादि । येन प्रकारेण नीलादौ 463

संशयादिव्यवच्छेदः ।

तद्व्यवच्छेद इति भावः, ततः 464

निर्णयात्मकत्वम् ।

तदात्मकत्वं तत्त्वसिद्धेः
अभ्युपगन्तव्यम् इति स्थितम् ।

ननु च अज्ञातार्थप्रकाशो वा प्रमाणम् प्र॰ वा॰ १ । ५ इति वचनात् अगृहीत
ग्रहणाद् दर्शनमेव प्रमाणं न विकल्पो 465

गृहीतग्राहित्वात् ।

विपर्ययादिति चेत्; अत्राह--अ⁴⁶⁶

अत एवानधिगतविषयं
प्रमाणम्--न्यायबि॰ टी॰ पृ॰ १९ ।

नधिगत इत्यादि । प्रमा
णान्तरेण अप्रकाशि[p. १९ क ] तोऽनधिगतः स चासौ अर्थश्च तस्य अधिगन्तृ परिच्छेदकं यद्
विज्ञानं तत् प्रमाणम् इत्यपि एवमपि न केवलं पूर्वप्रकारेण केवलम् अन्यानपेक्षा अनिर्णीता
र्थस्य निर्णीतिः अभिधीयते । अस्यानभ्युपगमे दूषणमाह--अन्यथा इत्यादि । उक्तप्रकाराद्
अन्यप्रकारेण अन्यथा अनधिगतार्थाधिगन्तृ दर्शनमेव प्रमाणमित्यभिधीयते न निर्णयज्ञानमिति
मन्यते । अतिप्रसङ्गात् नीलादाविव क्षणभङ्गादावपि दर्शनस्यैव प्रमाणत्वात् 467

सर्वं क्षणिकमित्यनुमानम् ।

तदनुमानमनर्थकं
स्यादिति अतिप्रसङ्गात् अनिर्णीतार्थनिर्णीतिः अभिधीयत इति पदघटना ।

नन्वयमर्थः दृष्टे प्रमाणान्तरावृत्तिप्रसद्वात्468 ङ्गात् इत्येतेन प्रतिपादयिष्यते तत्कि
मनेन ? तस्माद् अन्यथा व्याख्यायते--स्थिरस्थूलस्वगुणावयवात्मकघटादिनिर्णीतिरेव अनधिगता
र्थाधिगन्त्री प्रतीयते । तद् यदि ततोऽन्यद् अनधिगतार्थाधिगन्तृ प्रमाणं कल्प्यते तर्हि तस्मादप्य
न्यत् तथाविधं तस्मादप्यन्यत् इत्यनवस्था अतिप्रसङ्गः तस्माद् अनिर्णीतार्थनिर्णीतिः अभि
धीयते ।

यत्पुनरुक्तम्-- तत्प्रमाणम् इति । तत्र प्रमीयते अनेन तत् प्रमाणम्, करणकारकम्,
तच्च स्वार्थपरिच्छित्तिक्रियां प्रति साधकतममेव युक्तम् । न चेत्कं दर्शयन्नाह--469 न चेत् कदर्थय
न्नाह-- अधिगतमात्रस्य इत्यादि । स्वकारणार्थाकारदर्शनमात्रस्य । कथंभूतस्य ? इत्याह—
विसंवादकस्य निरंशानेकक्षणिकपरमाणुदर्शने [p. १९ ख ] स्थूलैकस्थिरघटादिप्रापकत्वेन विप्रलम्भ
[p. 25 ] कस्य साधकतमत्वाऽनुपपत्तेः कारणात् तन्निर्णीतिरभिधीयते । विसंवादकस्य इत्येतद्विशेष
णमपि हेतुर्द्रष्टव्यः । ततोऽयमर्थो भवति--अधिगतिमात्रं स्वार्थप्रतिपत्तिं प्रति न साधकतमं विसं
वादकत्वात् इन्दुद्वयदर्शनवदिति न प्रमाणम् । अतः सैवाभिधीयते । पुनरपि हेत्वन्तरमाह-- सा
धनान्तरे त्यादि । अधिगतिमात्रसाधनाद् अन्यत् नीलादौ 470

नीलमिदमित्याकारं विकल्पज्ञानम् ।

विकल्पज्ञानं क्षणिकादाद⁴⁷¹ दाव
नुमानं472

सर्वं क्षणिकं सत्त्वादित्यादि ।

तदन्तरं तस्य 473 तत् अपेक्ष्यते यस्य गोचरस्य विषयस्य । क्वचित् साधना
न्तरापेक्ष्य⁴⁷⁴ क्षगोचरस्य इति पाठसू475 स्तत्रापि साधनान्तरमपेक्ष्यत इति तदपेक्षो गोचरो यस्य
तस्य साधकतमत्वाऽनुपपत्तेः तन्निर्णीतिः अभिधीयते । अत्रापि पूर्ववत् साधनेत्यादि विशे
षणमपि हेतुर्द्रष्टव्यः । तद्यथा--अधिगतमात्रं तत्त्वप्रतिपत्तौ न साधकतमं साधनान्तरापेक्षा476 क्ष्य
गोचरत्वात् सन्निकर्षादिवत् । ततः सूक्तम्--अनिर्णीतिरभिधीयते इति ।

ननु निर्णीतेरनधिगतसामान्यार्थाधिगमेऽपि अनधिगतस्वलक्षणाधिगमाभावात् अ⁴⁷⁷

अनधिगमा
भावात् इति निरर्थकं भाति ।

नधिगमा
भावात् अनधिगतार्थाधिगन्तृ प्रमाणम् इत्यनेन 478

तन्निर्णीतिः ।

साऽभिधीयते । तत्र अर्थशब्देन स्वलक्षणाभि
धानात् 479

अनधिगतार्थाधिगन्तृ पदेन ।

ततो दर्शनमेव अभिधीयत इति चेत्; अत्राह--तद् इत्यादि । तेन अधिगतिमात्रेण
अनधिगतस्य ज्ञानान्तरेण अविषयीकृतस्य स्वलक्षणस्य अर्थक्रियासम[p. २० क ] र्थार्थ
रूपस्य अधिगतावपि परिच्छित्तावपि । अपिशब्दोऽभ्युपगमसूचकः । न खलु अन्येन
अधिगतम् अन्यद्वा स्वलक्षणमधिगच्छद् दर्शनं प्रतीयते । तस्यां किं प्राप्तम् ? इत्यत्राह--दृष्टे
दर्शनेन विषयीकृते नीलादाविव क्षणभङ्गे प्रमाणान्तरस्य अनुमानस्य गृहीतग्राहित्वभयाद् अप्र
वृत्तिप्रसङ्गात् कारणात्तन्निर्णीतिः अभिधीयते । एवं हि अनिश्चितनीलक्षीणकत्वयोर्निश्चयाद्
विकल्पानुमानयोः अपूर्वार्थता लभ्यते इति भावः । ननु मा भूद् अनिश्चितक्षणभङ्गनिश्चयात् प्रमा
णान्तरं 480

क्षणिके ।

तत्र वृत्तिमत्, अपि तु क्षणिके अक्षणिकज्ञानसमारोपव्यवच्छेदकरणात् स्यादिति चेत्;
अत्राह--समान इत्यादि । समाने सदृशे अत्र भूते दर्शनेन दृष्टे यः समारोपः विपर्ययज्ञानवि
शेषः तस्य व्यवच्छेदे निरासे 481

संवृतिर्विकल्पः ।

संवृत्यनुमानयोः दर्शनोत्तरविकल्पानुमानयोः न कश्चिद्
विशेषः भेदः । अनुमानं चेत्482

प्रमाणम् ।

; संवृतिरपि प्रमाणं स्यादित्यर्थः ।

ननु यथा क्षणिके अक्षणिकत्वसमारोपो नैवं नीले अनीलत्वसमारोपो यत्तद्व्यच्छेदाय
समान इत्याद्युच्यते इति चेत्; अयमत्राभिप्रायः--यथा पूर्वापरक्षणयोः तद्व्यात्ताया
483 त⁴⁸³

तस्मिन् व्याप्तः यः एकत्वारोपलक्षणः समारोपः ।

द्व्याप्तसमारोपव्यवच्छेदादनुमानमर्थवत् तथा मध्यक्षणे स्थूलैकरूपे सञ्चिता
लम्बनाः पञ्च विज्ञानकायाः इ⁴⁸⁵

सञ्चितालम्बनाः पञ्च विज्ञानकायाः इति सिद्धान्तः ।--प्र॰ वा॰ मनो॰ २ । १९४ ।

त्यनेन परमाणुदर्शनारोपव्यवच्छेदात् संवृतिरपि अर्थवती
स्यादिति । मरीचिकायां तोयसमारोपव्यवच्छेदाद्वा 486

संवृत्यनुमानयोः ।

तयोः[p. २० ख ] विशेषं दर्शयन्नाह परः—
साक्षात् इत्यादि । साक्षाद् अव्यवधानेन अनुभवाद् दर्शनाद् उत्पत्तिः नार्थात्संवृतेः इति
अनुभवान्कृत् 487 वानुकृतप्रवृत्तिविषयानुकरणात् न तस्या भिन्नो व्यापार इति मन्यते ।
[p. 26 ] अत्रोत्तरमाह--महानपराधः । उपहासपदमेतत्, अल्पीयसोऽप्यपराधस्य अभावेऽपि अभिधानात् ।
ततः तदुत्पत्तौ नितरामर्थविषयत्वसिद्धेः अनुमितेरिव अर्थप्रतिबन्धाद् एकविषयत्वञ्च न विरोधि
सर्वज्ञेतरज्ञानवत् स⁴⁸⁸

सन्तानविरोधिसर्वज्ञोतरज्ञानवत् इति द्विरुक्तं भाति, निरर्थकञ्च ।

न्तानविरोधिसर्वज्ञोतरज्ञानवत् । सन्तानभेदोऽत्रापि व्यवहारश्च । प्रतिपत्तुः
इत्याद्युपसंहरन्नाह--प्रतिपत्तुः इत्यादि । उत्तरं विकल्पज्ञानं प्रमाणं तस्य उत्तरस्य साधनभावात्
हेतुत्वात्, नतु नैव पूर्वकं सन्निकर्षदर्शनादि प्रमाणमिति । कुत एतत् ? इत्यत्राह--अनुमानेऽपि
इत्यादि । न केवलं विकल्पे किन्तु अनुमानेऽपि एवम् उक्तवत् प्रसङ्गात् तत्रापि साधनावभास्येव
ज्ञानं तत्कारणं प्राप्ये प्रमाणं स्यात् नानुमानम् । प्रमेयाविषयीकरणम् अन्यत्रापि इति भावः ।

य⁴⁸⁹

हेयोपादेयविषये
प्रवर्तकं हि प्रमाणमुच्यते । तत्र च प्रवर्तने धीरेव प्रधानम् । यद्यपि नाम भाव्यर्थो न प्रतिपन्नस्तथापि
तत्र प्रवर्तनात् प्रमाणं यथानुमानस्याग्रहणेऽपि 489 प्रामाण्यं न ह्यनुमाने वस्तुस्वरूपस्वीकार इति प्रतिपाद
यिष्यते । न च चक्षुरादिकात् प्रवर्तते ज्ञानमन्तरेण, विकल्पमन्तरेणापि बुद्ध्या अभ्यासात् प्रवर्तते । ततो
हेयोपादेयविषये धीरेव पूर्विका प्रवर्तनात् प्रमाणं न विकल्पादयः । यत्र तु नाभ्यासस्तत्र अनुमानमेव
न प्रत्यभिज्ञानादयोऽतो नातिप्रसङ्गः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २२, २१८ ।

दुक्तं प्र ज्ञा क रे ण-- अभ्यासे दर्शनमविकल्पकम् अन्यदा अनुमानं प्रवर्त्तकत्वात्
प्रमाणम् । निर्णीतेः पुनः क्वचिदप्यनुपयोगात् पक्षान्तरासंभवादप्रमाणता । इति ।

तत्र अनभ्यासे सति अभ्यास इति अनभ्यासे निर्णीतेः उपयोगं दर्शयन्नाह--व्यवसा
यात्मन इत्यादि ।

व्य⁴⁹¹

उद्धृतोऽयम्—
प्रमाणप॰ पृ॰ ५४ । व्यवसायात्मनो दृष्टेः संस्कारः इत्यंशः न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ ४९३, ५२१ ।

वसायात्मनो दृष्टेः संस्कारः स्मृतिरेव वा ।

दृष्टे दृष्टसजातीये नान्यथा क्षणिकादिवत् ॥ ४ ॥

दर्शनाभ्यासपाटवप्रकरणादेः दृष्टसजातीयसंस्कारस्मृतिप्रबोधे स्वभावव्यवसा
यमन्तरेण क्षणभङ्गादावपि लिङ्गानुसरणमनुपपन्नं तदविशेषान्नीलादिवत् ।

अस्यायमर्थः--सुखसाधनस्य सुखस⁴⁹² स्यच पूर्वं या दृष्टिः तस्याः संस्कारः स्मृतिबीजम्
आत्मपरिणमो जायते इत्यध्याहारः । [p. २० क ] स्मृतिर्वा स्मरणं च दृ493

दर्शनात् ।

ष्टेर्जायते इति । ननु दृष्टिः
494 ष्टेः संस्कारः, ततः स्मृतिर्न दृष्टिः495 495

साक्षात् स्मृतिरुत्पद्यते ।

ष्टेः इति चेत्; न; उत्तरदृष्टेः संस्कारसहकारिणः
तदुद्भवाददोषः । नन्वेकोऽयं दृष्टिशब्दः कथममुमर्थं प्रतिपादयति ? आवृत्त्याभिसम्बन्धाद् एकस्या
दृष्टेः497

दृष्टिशब्दस्य ।

उभयत्र व्यापाराद् भेदावगतिः । क्व पुनः स्मृतिः तद्धेतुश्च दृष्टिः प्रवर्तत इति चेत् ? अत्राह—
दृष्ट इति । संस्कारहेतुदृष्ट्या विषयीकृतो दृष्टोऽर्थ उच्यते । तत्र उत्तरा दृष्टिः तत्कार्यभूता स्मृतिः
प्रवर्तते, कथमन्यथा अयं मया दृष्टः इति प्रतीतिः ? अनेन पूर्वोत्तरदर्शनसंस्कारस्मृतीनाम्
एकविषयत्वं दर्शयति । तथा दृष्टसजातीये दृष्टश्चासौ उत्तरव्यक्त्यपेक्षया सजातीयश्च तत्र
संस्कारः । स कुतः ? इत्यत्राह--दृष्टेः इति । यत्र संस्कारः । तद्दर्शनात् तत्रैव च स्मृतिः ।
सापि कुतः ? इत्यत्राह--दृष्टेः इति । सा क्व ? इत्यत्राह--सजातीये दृष्टेन पूर्वदर्शनविषयेण
[p. 27 ] सजातीये सदृशे उत्तरस्वव्यक्तिविशेषे । एतदुक्तं भवति--एकदा जलव्यक्तिं स्नानादिहेतुमुपलब्धवतः
तत्राहितसंस्कारस्य पुनः तत्सदृशव्यक्तिदर्शनात् तत्समाने दृष्टे स्मृतिः इति । अनेन पूर्वोत्तर
दर्शनसंस्कारस्मृतीनां सदृशविषयत्वं कथयति ।

अ⁴⁹⁸

व्याख्यातारः ।

न्ये तु दृष्टे संस्कारः दृष्टजातीये स्मृतिः इति व्याचक्षते । तेनायमर्थो लभ्यते
न वेति चिन्त्यम् ।

किञ्च, यदि दृष्टे संस्कारः, स्मृत्यापि त⁴⁹⁹

दृष्ट एवार्थे ।

त्रैव भवितव्यम् अनुभूते स्मृतिः इ⁵⁰⁰

अनुभूते हि स्मृतिः--हेतुबि॰ टीकालो॰ पृ॰ २६९ ।
तदित्याकाराऽनुभूतार्थविषया स्मृतिः--प्रमाणप॰ पृ॰ ६९ । अनुभूतविषयासंप्रमोषः स्मृतिः—
योगसू॰ १ । ११ ।

ति वचनात् ।
नहि पूर्वसमुद्रदर्शनाहितसंस्कारस्य तत्सदृशे पश्चिमसमुद्रे स्मृतिर्युक्ता । कथंभूतायाः [p. २१ ख ]
दृष्टेः ? इत्यत्राह--व्यवसायात्मनो निर्णयात्मिकाया एव । कुत एतत् ? इत्यत्राह--नान्यथा
अन्येन निर्विकल्पकप्रकारेण या दृष्टिः तस्याः न संस्कारः स्मृतिर्वा । क्वेव ? इत्यत्राह--क्षणि
कादिवत् । आदिशब्देन निरंशत्वादिपरिग्रहः, तत्रेव तद्वदिति । ननु च त⁵⁰¹

दृष्टेः ।

स्याः संस्कारः स्मृतिरेव
इति वक्तव्यम्, किं वाशब्देन, तमन्तरेण समुच्चयगतेः ? न; अनुक्तसमुच्चयार्थत्वाद⁵⁰²

वा शब्दस्य ।

दोषः । अनुक्तं
हि अनेन प्रत्यभिज्ञोहानुमानादिकं समुच्चीयते । ततोऽयमर्थो लभ्यते--पूर्वसुखसाधनदर्शनाहितसं
स्कारस्य⁵⁰³

पुंसः ।

पुनस्तस्य तत्समानस्य वा दर्शनाद् दृष्टे स्मृतिः, त⁵⁰⁴

स्मृतेरनन्तरम् ।

तस्तदेवेदं तेन सदृशमिति वा प्रत्यभि
ज्ञानम्, ततोऽपि पूर्ववद् एतत् सुखसाधनसमर्थम् इति तर्कः, अस्मादपि अनुमेये प्रवर्तमानस्य
सुखप्राप्तिर्भविष्यति इत्यनुमानम्, ततः प्रवृत्तिः अर्थप्राप्तिरिति । वक्ष्यते च--

*अक्षज्ञानैरनुस्मृत्य प्रत्यभिज्ञाय चिन्तयन् ।

आभिमुख्येन तद्भेदान् विनिश्चित्य प्रवर्तते ॥ सिद्धिवि॰ १ । २८ इति ।

ननु च यदुक्तं सुखस्य तत्साधनस्य च दृष्टेः संस्कार इति; तत्रेदं चिन्त्यते--इदं सुख
साधनम् अस्माद् इदं सुखम् इति कुत⁵⁰⁵

प्रमाणात् ।

ः प्रतीयते ? न तावत् तत्साधनदर्शनात्; तत्काले
सुखानुद⁵⁰⁶ नुत्पादात्, अ नुत्पन्नं च निं507 नतेन गृह्यते । नापि सुखदर्शनात्; अस्यापि समये त⁵⁰⁸

सुखसाधनविनाशात् ।

त्सा
धनात्ययात् । नापि तत्समुदायेन; क्रमभाविनोः 509

समुदायासंभवात् ।

तदभावात् । पूर्वोत्तरकालभाविदर्शनमेकं विप्रति
षिद्धम्, सर्ववस्तुनः क्षणिकत्वात् । अथ अस्माद् इदमु[p. २२ क ] त्पद्यते इति आत्मा प्रतिपद्यते;
सोऽपि यदि सत्तामात्रेण,...तव्य इति सुप्तमूर्च्छितादिष्वपि प्रसङ्गः । अथ दर्शनपर्यायात्;
पूर्ववत् प्रसङ्गः । तन्न सुखतत्कारणयोः दर्शनात्510

प्रत्यक्षप्रमाणात् ।

तद्भावसिद्धिः । नाप्यनुमानात्; तस्य त⁵¹¹

प्रत्यक्षपूर्वकत्वेन ।

त्पूर्वक
त्वेन तदभावे अभावात् । एतेन पूर्वदर्शनादेः उत्तरोत्तरसंस्कारादिजन्मप्रतिपत्तिः निरस्तेति ।

अत्र प्रतिविधीयते--सुखसाधनदर्शनस्य तद्ग्रहणाभिमुख्यमजहत 512

आत्मनः ।

एव सुखग्रहणपरिणामो
पपत्तेः 513

अयुक्तः प्रतिषेधः ।

अप्रतिषेधः । वक्ष्यते चैतदत्रैव द्वितीयप्रस्तावे-- पूर्वपूर्वस्य स्वविषयग्रहणानुबन्ध
मजहत एव उत्तरोत्तरं प्रति साधकतमत्वात् स्मार्तज्ञानवत् । सिद्धिवि॰ २ । १५ इति ।
[p. 28 ] न चेदमप्रातीतिकम्, अस्माद्भावात् मे सुखभावः इति प्रतीतेः । तदपलापे स्तम्भादिदर्शनमपि
दुर्निरीक्षं प्रसजतीति प्रतिपादयिष्यते । युगपदेकम⁵¹⁴

चित्रज्ञानम् ।

नेकाकारं व्याप्नोति जानातीति वा, न क्रमेण⁵¹⁵

क्रमेण एकः आत्मा नानापर्यायान् न व्याप्नोति न वा जानाति इति
कथनं परमाश्चर्यकरम् ।

इति परमगहनमेतत् ! ततः सिद्धा सुखतत्साधनयोर्हेतुफलभावप्रतीतिः । एतेन दर्शनादिसंस्कारा
दीनामपि सा516

कारणकार्यभावप्रतिपत्तिः ।

चिन्तिता ।

यत्पुनरुक्तम्--पूर्वोत्तरदर्शनसंस्कारस्मृतीनाम् एकविषयत्वं कुतः प्रतीयते इति ? तदप्येतेन
नोत्सृष्टम्517

पूर्वोत्तरपर्यायव्यापिना आत्मना तत्प्रति
पत्तिसंभवादिति भावः ।

।

ननु भवत्वेवम्, तथापि प्रवृत्तिकाले सुखाप्रतिपत्तौ कथं त⁵¹⁸

सुखे ।

त्र दृश्यमानस्य⁵¹⁹

जलाद्यर्थस्य ।

हेतुता प्रतीयेत
यतस्तव 520 स्तत्र प्रवृत्तिः स्यात्, प्रतिपत्तौ वा न प्रवृत्तिः तदैव सुखप्राप्तेः । 521

एतच्चिह्नान्तर्गतः पाठः पुनरुक्तो भाति ।

अथ प्रवृत्त्युत्तरकालं
सुखप्रतिपत्तिः तर्हि तत्साधनप्रतिपत्तौ प्रवृत्तिः तस्याश्च सुखवत् प्रवृत्तिः स्यात् [p. २२ ख ] प्रतिपत्तौ
वा न प्रवृत्तिः तदैव सुखप्राप्तेः अथ प्रवृत्त्युत्तरकालं सुखप्रतिपत्तिः; तर्हि तत्साधनप्रतिपत्तौ
प्रवृत्तिः, त⁵²²

प्रवृत्तेश्च ।

स्याश्च सुखप्रतिपत्त्या तत्साधनप्रतिपत्तिः इत्यन्योन्यसमाश्रयः । अथ सुखसाधनस्य⁵²³

जलादेः ।

पूर्वस्य तत्सदृशस्य वा पुनर्दर्शनादेवं भवति इदं सुखसाधनं तत्त्वात् पूर्वसदृशत्वात् पूर्ववत् इति524

प्रतीतिः ।

ततः प्रवृत्तिः । नन्विदमनुमानम्, तच्चेत् सुखं न प्रत्येति, कथं 525

सुखं प्रति ।

तत् प्रति कस्यचित्526

जलाद्यर्थस्य ।

कारणताम
वैति ? कायं527 र्यप्रतिपत्तिनान्तरीयकत्वात् कारणताप्रतिपत्तेः । प्रत्येति चेत्; उक्तमत्र प्रवृत्तिर्न स्या
दिति528

तदैव
सुखप्राप्तेः ।

। यदि पुनर्न सिद्धतया अपि तु साध्यतया529

निष्पाद्यतया ।

तत् प्रत्येति; तर्हि साध्यतया असतः, तस्य च
प्रतीतिरित्यतिसाहसम्, इति कस्यचित् सुखसाधनस्याप्रतिपत्तेर्न तत्र⁵³⁰

सुखसाधने ।

प्रवृत्तिः । सुख इति चेत्;
न; तस्य दर्शनेतरविकल्पद्वये पूर्ववत् प्रसङ्गः । तन्न कुतश्चित् प्रवृत्तिरिति किं व्यवसात्मनः
इत्यादिना इति चेत्; अत्रोच्यते--दृश्यदर्शनेन पूर्वोत्तरक्षणयोरदर्शने ता531

पूर्वोत्तराभ्याम् ।

भ्यां तस्य⁵³²

मध्यक्षणस्य ।

कुतस्तृद्यत्ता533

रहितताप्रतिपत्तिः, उतृदिर हिंसायामिति रौधादिधातोः निष्पन्नमिदं गणकार्यस्यानित्यत्वात् ।

प्रति
पत्तिः यतः प्रत्यक्षसिद्धा क्षणिकता स्यादिति नेदं सुभाषितम्-- यद् यथावभासते तत्तथैव
परमार्थसद् व्यवहारावतारि यथा नीलं नीलतया भासमानं तथैव तद्व्यवहारावतारि,
अवभासन्ते च भावाः क्षणिकतया । इति534

द्रष्टव्यम्--पृ॰ २ टि॰ १० ।

। अथ दृ535

मध्यक्षणप्रत्यक्षेण ।

श्यदर्शनेन त⁵³⁶

पूर्वोत्तरक्षणयोः प्रत्यक्षम् ।

योर्दर्शनम्; दृ537

तर्हि पूर्वो
त्तरयोः वर्तमानक्षणापत्तिः ।

श्यसमकालता
तथैव पराभ्युपगमात् । 538

पूर्वोत्तरयोरपि ।

तयोरपि पुनः अन्याभ्यां पूर्वोत्तरक्षणाभ्यां 539

त्रुट्यत्ता क्षणिकता, रहितता वा ।

क्रद्य⁵⁴⁰ त्रुट्यत्ताप्रतिपत्तौ
अन्ययोरपि तेन⁵⁴¹

मध्य
क्षणदर्शनेन ।

दर्शनं पुनः तयोरपि [p. २३ क ] ततोऽन्याभ्यां क्रद्य⁵⁴² त्रुट्यत्ताप्रतिपत्तौ दर्शनं तेन
तयोरित्येककालता सकलसन्तानक्षणानामिति नित्यताप्रतिपत्तिवत् क्षणिकताप्रतिपत्तावपि युगपत्
जन्ममरणावधिदशाप्रतिपत्तिरिति तदैव जातो मृतश्च स्यात् । अथ दृश्यस्य दर्शनेन यथास्वकालं
तयोर्दर्शनम्543

पूर्वस्य पूर्वस्मिन् क्षणे उत्तरस्य च उत्तरक्षणे ।

; सुखस्यापि तथैव 544

भविष्यति निष्पाद्यत्वेन ।

दर्शनमिति न दृश्ये तत्साधने प्रवृत्तिविरोधः ।

[p. 29 ]

स्यान्मतम्--पूर्वोत्तरक्षणाभ्यां मध्यक्षणस्य क्रद्य⁵⁴⁵ त्रुट्यत्ता स्वभावभूता, ततः 546

पूर्वोत्तरयोः ।

तयोरदर्शनेऽपि
547

मध्यदर्शनादेव ।

तद्दर्शनादेव प्रतीयते; तर्हि 548

जलादिसाधनस्य ।

तस्य सुखहेतुता तथा549

साधनस्वभावभूता,
अतः साधनज्ञानादेव प्रतीयताम् ।

किन्न प्रतीयते सुखादर्शनेऽपि ?
नहि सापि 550

साधनात् ।

ततो भिन्ना । नन्वेवं सर्वस्यापि भावदर्शनादेव 551

सुखसाधनत्वप्रतीतेः ।

तत्प्रतीतेः सुखार्थिनो दुःखसाधने
प्रवृत्तिः सुखहेतोर्वा निवृत्तिः भ्रान्त्या न स्यादिति चेत्; न; क्रद्य⁵⁵² त्रुट्यत्ताप्रतिपत्तावपि स
समानमिति त⁵⁵³

क्षणिकतानुमानम् ।

दनुमानमनर्थकम् । समारोपकल्पनम् अन्यत्रापि । तथा सति कथं सुखसा
धने प्रवृत्तिरिति चेत् ? क्रद्य⁵⁵⁴ त्रुट्यत्तायां कथम् ? समारोपव्यवच्छेदात्; प्रकृते समः समाधिः ।
यथैव च घटादौ सत्त्वादेः क्षणिकत्वेन व्याप्तिदर्शनादन्यत्र⁵⁵⁵

शब्दादौ ।

ततः क्रद्य⁵⁵⁶ त्रुट्यत्ता557

क्षणिकता ।

अनुमीयते तथा
आकारविशेषस्य पूर्व⁵⁵⁸ पूर्वंसुखहेतुत्वेन व्याप्ततया दृष्टस्य पुनः क्वचिद् दर्शनात् सुखहेतुता अ
नुमीयताम् । ननु उक्तमत्र अनुमानेन सुखाप्रतिपत्तौ कथं तद्धेतुताप्रतिपत्तिः ? प्रतिपत्तौ न प्रवृ
त्तिरिति चेत्; इदमप्युक्तम्--तेन पूर्वोत्तरक्षणाविषयीकरणे कथं तत्सम्बन्धिनी क्रद्य⁵⁵⁹ त्रुट्यत्ता मध्यक्ष
णस्य प्रतीयते यतः समारोपो निवर्तेत । 560

मध्यक्षणदर्शनेन पूर्वोत्तरयोः विषयीकरणे च ।

तद्विषयीकरणे च एकक्षणभाविता सन्तानस्य [p. २३ ख ]
इति ।

एतेन एतदपि निरस्तं यदुक्तं परेण-- यद्यपि दृश्यस्य सुखादर्शनेऽपि 561

सुख
हेतुता ।

तद्धेतुता प्र
तीयते तवा562 थापि निश्चेतुं न शक्यते इति; कथम् ? क्रद्य⁵⁶³ त्रुट्यत्तायामपि समानत्वात् ।
भवतु वा तदनिश्चयः तथापि को दोषः ? त⁵⁶⁴

साधनदर्शनम् ।

द्दर्शनं प्रवृत्तिहेतुर्न स्यादिति । कथं क्रद्य⁵⁶⁵ त्रुट्यत्तादर्श
नमनिश्चितम् अनुमानहेतुः, येन यद् यथावभासते इत्यादि सूक्तम् ? ए⁵⁶⁶

त्रुट्यत्तादर्शनम् ।

तदनिश्चितम्
अनुमानस्य कारणं न 567

जलादिसाधनदर्शनम् ।

पूर्वं प्रवृत्तेरिति महती प्रेक्षाकारिता ! यदि च, कार्यानवधारणक्षणे अस्य
कारणतानवधारणम्; तर्हि कथं प्राप्यानवधारणे दृश्यस्य ततो विवेकावधारणम्, येनात्र पक्षत्रयमु
त्थापितम्-- दृश्यप्राप्ययोः एकत्वाध्यवसायिनं प्रति प्राप्ये प्रत्यक्षं प्रमाणम्, अन्यं प्रति
तदाभासम्, अवधारितविवेकं प्रति अनुमानम् इति ? व्यवहारेण तदुत्थापितमिति चेत्; तेनैव⁵⁶⁸

व्यवहारेणैव ।

कार्यानवधारणेऽपि कारणतावधारणमिति कारणे प्रवृत्तिसंभवादलं भाविनि प्रवृत्त्या, एकान्ते
तदर्थेन कारणत्वोपवर्णनेन वा, व्यवहारविपर्ययात् । परमार्थेऽपि चित्रैकज्ञानाद्वैतरूपे नीलाकारः
पीताद्याकारान् अनात्मसात्कुर्वन्नपश्यन् वा यथा तत्साधारणीं बोधरूपतामात्मसात्करोति पश्यति
वा तथा कार्यानवधारणेऽपि कारणतावधारणं कारणदर्शनेन । सर्वविकल्पातीतेऽपि तस्मिन्569

अद्वैते ।

इद
मेव वक्तव्यम्; तथाहि--कारणत्वादिविकल्पानां प्रतिपत्तौ [p. २४ क ] कस्यचित् तद्विविक्ततावित्तिः ।
नहि अप्रतिपन्नमशकस्य नेह मशकाः सन्ति इति निर्णीतिरस्ति । त⁵⁷⁰

कारणत्वादिविकल्पप्रतिपत्तिश्चेत् ।

था चेत्; सुस्थितं तदद्वै
तम् ! अप्रतिपत्तौ चेत्; प्र⁵⁷¹

यथा कारणत्वादिविकल्पानामप्रतिपत्ता
वपि तद्विविक्तताप्रतिपत्तिस्तथा कार्यानवधारणेऽपि कारणतावधारणं स्यात् ।

कृतमनुषङ्गि । ततो यथा कस्यचित् तद्विविक्तस्य दर्शनात् तद्भावव्य
[p. 30 ] वहारः तथा आकारविशेषदर्शनात् हेतुताव्यवहारोऽपि साध्यते इति सूक्तं व्यवसायात्मन
इत्यादि ।

ननु यदुक्तम्-- नान्यथा क्षणिकादिवत् इति; तत्र यदि नाम निर्विकल्पदृष्टेः क्षणि
कादौ संस्कारादिर्न जायते, तथापि नीलादौ जायते दृष्टत्वात् । न च दृष्टमन्यथा कर्तुं शक्यम् ।
न च दर्शनम् इत्येव सर्वत्र स्वगोचरे संस्कारादिहेतुः; अन्यथा व्यवसायात्मकमपि572

ज्ञानम् ।

त⁵⁷³

संस्कारादिहेतुः स्यात् ।

था इति
गृहीतप्र⁵⁷⁴

प्रघट्टकं प्रकरणम् ।

घट्टकादिविस्मरणादि न भवेत् । अथ त⁵⁷⁵

व्यवसायात्मकं ज्ञानम् ।

त् दर्शनपाटवादिकमपेक्षते; प्र⁵⁷⁶

निर्विकल्पकदर्शनम् ।

कृतमपि त⁵⁷⁷

पाटवादिकमपेक्षते ।

थैव अपे
क्षते इति तदभावान्न क्षणिकादौ संस्कारादिः, अ⁵⁷⁸

नीलादौ ।

न्यत्र तु अस्ति 579

पाटवाभ्यासादिसद्भावात् ।

विपर्ययादिति चेत्580

तुलना--येषां तु पुनरभ्यासपाटवादयो निश्चयस्य हेतवः सन्ति ते महामतिशक्तयः...--प्र॰ वार्तिकाल॰
पृ॰ २४० । यथा दृष्टस्याकारोऽभ्यासपाटवादिप्रत्ययान्तरसापेक्षो विशेषस्तस्य ग्रहणात् । न हि दृष्टमित्येव
विकल्पेन गृह्यते; दर्शनाऽविशेषात् सर्वाकारेषु विकल्पोदयप्रसङ्गात्, अपि तु कश्चिदेव अभ्यासादिप्रत्यया
पेक्ष इत्याकारग्रहणेनाचष्टे ।--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ २६ । यथानुभवमभ्यासपाटवादिप्रत्ययान्तरसहकारिणां
विकल्पानामुदयात् ।--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ २२ । अथ मतम् अभ्यासप्रकरणबुद्धिपाटवार्थित्वेभ्यो निर्विकल्प
कादपि दर्शनान्नीलादौ संस्कारः स्मरणं चोत्पद्यते न पुनः क्षणिकादौ तदभावात् ।--प्रमाणप॰ पृ॰ ५४ ।
प्रमेयक॰ पृ॰ ३३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ८४ ।

; अत्रोत्तरमाह
दर्शनेत्यादि । प्रतिपत्तिगौरव 581 वं दर्शनपाटवमिति । 582

पाटवञ्च । पाटवं तीक्ष्णता बुद्धेः इति, प्रकरणात् आदि
शब्दात् प्रत्यासत्तितारतम्यादेर्ग्रहणम्--हेतुबि॰ टीकालो॰ पृ॰ २७१ ।

तच्च संस्कारादिकार्ये सामर्थ्यम्, मुहुर्मुहुः
चेतसि परिमलनम् अभ्यासः, तौ आदी यस्य प्रकरणादेः स तथोक्तः तस्मात् दृष्टसजातीय
संस्कारस्मृतिप्रबोधे दृष्टः पूर्वदर्शनगोचरः स चासौ सजातीयश्च सदृशः उत्तरविशेषेण, उप
लक्षणमेतत्, ततः तेनैकोऽपि दृष्ट इत्युच्यते, तत्र संस्कारश्च स्मृतिश्च तयोः प्रबोधे उत्पादे अभ्यु
पगम्यमाने । किमन्तरेण ? इत्यत्राह--स्वभावव्यवसायमन्तरेण दर्शनस्य स्वरूपभूतनिर्णयमन्त
रेण संस्कारस्मृति [p. २४ ख ] वचनमप्युपलक्षणमिति प्रत्यभिज्ञानादिपरिग्रहः । तत्र किं स्यात् ?
इत्यत्राह--क्षणभङ्गादावपि आदिशब्देन स्वर्गप्रापणसामर्थ्यादिपरिग्रहः, न केवलं नीलादौ इति
अपिशब्दार्थः, लिङ्गानुसरणं हेत्वाश्रयणम् उक्तमनुपपन्नं प्रत्यक्षत एव तत्सिद्धेरिति मन्यते ।
कुत एतत् ? इत्यत्राह--तदविशेषात् तस्य दन⁵⁸³ दर्शनपाटवादेः अविशेषात् क्षणभङ्गादावपि ।
निदर्शनमाह--नीलादिवत् तत्रैव 584 तत्रेव⁵⁸⁴

नीलादौ इव ।

तद्वदिति । नहि दर्शनं स्वविषये पा586

नीलादौ
पाटवम् क्षणिकादौ च अपाटवमिति ।

टवेतरात्मकं तदप्र
संगात् 587 अतिप्रसङ्गात् । अभ्यासोऽपि मुहुर्मुहुः क्षणिकदर्शनस्य तद्विकल्पस्य वा वृत्तिः सौगतानां
विद्यते, तथा अर्थित्वादयोऽपि । न च त⁵⁸⁸

क्षणिकादौ ।

त्र त⁵⁸⁹

संस्कारस्मृतिप्रबोधः ।

त्प्रबोधः । तन्न त⁵⁹⁰

अभ्यास
पाटवादिकार्यम् ।

त्कार्यम् । प्रयोगश्चात्र--यस्मिन्न
विकलेऽपि यन्न भवति तन्न तत्कार्यम्, यथा अविकलेऽपि चक्रादौ अभवन् पटो न तत्कार्यः,
अविकलेऽपि च दर्शनपाटवाभ्यासादौ न भवति क्षणिकादौ संस्कारादिःइति । विपर्ययप्रयोगः—
यस्मिन्नविकले यद् भवति तत् तस्य कार्यम्, यथा अविकले चक्रादौ भवन् घटः तस्य कार्यः, भ
वति च निर्णयेऽविकले संस्कारादिः इति । ननु दर्शनपाटवादेः इत्यस्तु 591

किमर्थम् ।

किमभ्यासग्रहणमिति
[p. 31 ] चेत्; उभयत्र आदिशब्दसम्बन्धार्थम्--दर्शनपाटवादेः अभ्यासादेः इति । तेन ए⁵⁹²

दर्श नपाटवे ।

कत्र आदि
शब्देन दर्शनप्रतिबन्धकस्य गु593

क्षणिकत्वादौ नित्यत्वाद्यारोपस्य ।

णान्तरारोपस्य नो चेद् भ्रान्तिनिमित्तेन प्र॰ वा॰ ३ । ४३
इ⁵⁹⁴

संयोज्येत गुणान्तरम् । शुक्तौ वा
रजताकारः रूपसाधर्म्यदर्शनात् ॥ इति शेषः ।

त्यादिना प्रतिपादितस्य [p. २५ क ] वैकल्यं गृह्यते । यद्वक्ष्यते अत्रैव-- दर्शनपाटवाद्यविशेषेऽपि
इत्यादि । प⁵⁹⁵

अभ्यासे ।

रत्र आदिशब्देन अर्थित्वादिपरिग्रहः । यदि वा, सर्वत्र अभ्यासस्य प्राधान्यप्रदर्श
नार्थम् अभ्यासग्रहणम् । यदुक्तं परेण-- अभ्यासे प्रत्यक्षम् अनभ्यासे अनुमानं प्रमाणम्
इ⁵⁹⁶

द्रष्टव्यम्--पृ॰ २२ टि॰ १७ ।

ति । तत्र क्षणभङ्गादाविव नीलादावपि अभ्यासविरहे कुतः संस्कारादिः यतोऽनुमानम् ? एवं
तर्हि दृष्टसजातीयसंस्कारादिप्रबोधे इति वक्तव्यं नार्थः स्मृतिग्रहणेनेति चेत्; तत् क्रियते उत्त
रार्थम् । तत्र हि स्मृतिरेव प्रधानतया चिन्त्ययिष्यते अभेदात् सदृशस्मृत्याम् सिद्धिवि॰
१ । ६ इत्यादौ । अनेन व्यतिरेकमुखेन कारिकार्थो विवृतः ।

इममेवार्थं समर्थयमानः प्राह--आधत्ताम् इत्यादि ।

आधत्तां क्षणिकैकान्तस्वार्थसंवित् पटीयसी ।

सदाभ्यासात्स्मृतिं सापि दृष्टसंकलनादिकम् ॥ ५ ॥

सदृशापरोत्पत्तिविप्रलम्भान्नावधारयतीत्यसमञ्जसम्; सर्वथा सादृश्यासंभवात् ।
वैलक्षण्यानवधारणे अतिप्रसङ्गः । तद्विकल्पकारणव्यतिरेक इत्यपि तादृगेव । स्वार्थदृष्टि
स्मृत्योः स्वभावव्यवसायाभावे कुतः संकलनाज्ञानं यतः सङ्केतस्मृत्यादयः ? निर्विकल्पक
दृष्टावपि सजातीयाध्यवसायादिः सुप्तप्रबुद्धवच्चेत्; न; अर्थदर्शनभावेऽपि तदनुषङ्गात् ।

ननु अयमर्थोऽनन्तरकारिकावृत्तावुक्तः । न च पुनस्तस्यैवाभिधाने स एव समर्थितो
नाम अतिप्रसङ्गात् किन्तु अन्यस्माद्धेतोः597

समर्थितेन भाव्यम् ।

, स⁵⁹⁸

हेतुः ।

चात्र नोक्तः, तस्मात् उक्तार्थोऽनन्तरश्लोकोऽयम्
इत्य न न्त⁵⁹⁹

अनन्तवीर्योऽयं प्रकृतटीकाकारात् रविभद्रपादोपजीविनोऽनन्तवीर्याद्
भिन्न एव भाति ।

वी र्यः । अस्यायमर्थः--आधत्तमादव्यक्ता 600 आधत्तां क्षणिकैकानु601 न्त स्वार्थसंविद् इति । क्षणिक इति भावप्रधानो निर्देशः, ततः क्षणिकत्वम् एकः असहायः अन्तो
धर्मो ययोः स्वार्थयोः तयोः संवित् दृष्टिः । कथम्भूता ? इत्यत्राह--पटीयसी पटुतरा । कदा ?
इत्यत्राह--सदा सर्वकालम् । कुतः ? अभ्यासात् । किम् ? इत्यत्राह--स्मृतिविकल्पम् ।
स्मृतिः किं कुर्यात् ? इत्यत्राह--सापि स्मृतिरपि दृष्टसंकलनादिकम् दृष्टस्य पूर्वदर्शनेन विष
यीकृतस्य उत्तरपर्यायेण सह एकत्वेन सादृश्येन वा समीचीनं कलनं निर्णयनं येन तत् [p. २५ ख ]
संकलनं प्रत्यभिज्ञानम्, आदिशब्देन तर्कादिकं गृह्यते तद् आधत्ताम् इति ।

यदुक्तम्602

पृ॰ ३० प॰ १४ ।

-- क्षणभङ्गादावपि लिङ्गानुसरणमयुक्तं तदविशेषात् इति; तत्राह--परादर्शन
603 सदृशापरोत्पत्तिदर्शन इत्यादि । विवृतार्थमेतत् । सदृशस्य पूर्वेण समानजातीयस्य अपरस्य
क्षणस्य या उत्पत्तिः उत्पत्तिविषयं दर्शनम् उत्पत्तिः विषयिणि604

उत्पत्तिविषयके दर्शने ।

605

उत्पत्ति ।

विषयशब्दोपचारात् । न खलु
तदुत्पत्तिरेव विप्रलम्भहेतुः606

किन्तु
उत्पत्तिविषयकं दर्शनम् ।

, सर्वदा प्रसङ्गात् । तया विप्रलम्भः 607

स्थिरस्थूलादिभ्रमः ।

गुणान्तरारोपः तस्मान्नावधारयति
[p. 32 ] न निश्चिनोति क्षणभङ्गादिकम् इति विभक्तिपरिणामेन सम्बन्धः । तत्र संस्कारादिमान⁶⁰⁸ न्न भवति
जनः इत्यर्थः । तस्य उत्तरमाह--इत्यसमञ्जसम् इत्यादि । इत्येवं प⁶⁰⁹

सदृशापरोत्पत्तिविप्रलब्धो वा, सदृशे हि तदेवेदमिति बुद्धिर्यमजे ।...अत्रापि सदृशापरोत्प
त्तिविप्रलब्धो लूनपुनर्जातकेशनखादिवत्...--प्र॰ वार्तिकाल॰ २ । २०९ । तस्मात् सदृशापरभावनिबन्धन
एवायं केशकदलीस्तम्बादिष्विव आकारसाम्यतामात्रापहृतहृदयानां भ्रान्त एव तत्त्वाध्यवसायो मन्तव्यः...
पृ॰ ८६ सदृशापरभावग्रहकृतश्च अर्वाग्दर्शनानामेकत्वविभ्रमो लूनपुनर्जातेष्विव नखकेशादिष्विति
किन्नेष्यते । पृ॰ १२० सदृशापरमावतिबन्धनं चैकतया प्रत्यभिज्ञानं लूनपुनर्जातेष्विव केशनखादिषु
इत्यत्र विरोधाभावादिति ।--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ १३६ । तुल्येत्यादिना भदन्तशुभगुप्तस्य परिहारमा
शङ्कते--तुल्यापरक्षणोत्पादाद्यथा नित्यत्वविभ्रमः । अविच्छिन्नसजातीयग्रहे चेत्स्थूलविभ्रमः ॥--तत्त्वसं॰
श्लो॰ १९७२ ।

रमतम् असमञ्जसम् अयु
क्तम् । कुत एतत् ? इत्यत्राह--सर्वथा सर्वप्रकारेण सादृश्यासंभवात्, पूर्वोत्तरक्षणयोः सारूप्य
संभवनाया अपि विरहात् । तथाहि--पूर्वपूर्वनित्यसमारोपक्षणाद् उत्तरोत्तरसमारोपक्षणो यदि
सर्वात्मना सदृशो जायते तेन तर्हि पूर्वतत्क्षणवत्610

समारोपक्षणवत् ।

उत्तरस्यापि उत्तरतत्क्षणोत्पादनस्य सामर्थ्यम्,
एवमुत्तरोत्तरस्येति आसंसारं न क्षणोपरमः । नहि अनुनानेन पू611

कारणभूतसमारोपक्षणे ।

र्वस्मिन् समर्थे उत्तरं का612

समारोपान्तरक्षणम् ।

र्यं
निवारयितुं शक्यते, तस्मिन् सति अवश्यंभावात् । नापि तत्सामर्थ्यम्613

निवारयितुं शक्यते ।

; सतो निवारणायोगात् ।

*तस्य शक्तिरशक्तिर्वा या स्वभावेन संस्थिता ।

निरंशत्वाटधिकिसास्य⁶¹⁴ नित्यत्वादचिकित्स्यस्यकस्तां क्षपयितुं क्षमः ॥

प्र॰ वा॰ २ । २२

एवं सर्वभावेषु वाच्यम् । त⁶¹⁵

सामर्थ्यनिवारणाभावे ।

था [p. २६ क ] सति चरमक्षणाभावः स्यादिति चेत्; अयमप
रोऽस्य⁶¹⁶

बौद्धस्य ।

दोषोऽस्तु । तन्न पूर्वोत्तरतत्समारोपक्षणयोः तत्त्वे617

पूर्वक्षणवर्तित्व-उत्तरक्षणवर्तित्वरूप
भिन्नस्वभावत्वे ।

नैव उत्तरकार्यजननसामर्थ्येनापि सादृ
श्यम् । अपि च, यथा पूर्वस्य उत्तरं प्रति कारणत्वम्, एवं चेत्618

यदि ।

619

उत्तरस्यापि ।

तस्यापि 620

पूर्वं प्रति ।

तत्प्रति कारणत्वम्; युक्तं
सर्वात्मना सादृश्यम् । न चैवम्, आत्मनि अर्थक्रियाविरोधात् । अथ पूर्वस्मात् तत्समारोपक्षणात्
क्षणक्षयानुमानसहायाद् 621

द्वितीयः समारोपक्षणः ।

अपरोऽपरजनने622

तृतीयसमारोपक्षणजनने ।

असमर्थोऽसमर्थतरोऽसमर्थतमो जायते; तर्हि न
623

तयोः पूर्वोत्तरयोः समानसमारोपत्वेनापि सादृश्यं नास्ति इत्यर्थः ।

तत्समारोपत्वेन सादृश्यम् उक्तप्रकारेण । अन्यथा छतिति 624 भवति निरंशवादहानिः । एवं सर्वत्र
योज्यम् । ततः सूक्तम्--सर्वथा इत्यादि । एतदुक्तं भवति निरंशैकान्ते सदृशापरोत्पत्त्यभावेन
विप्रलम्भाभावात् 625

क्षणिकत्वावधारणं प्रत्यक्षत एव स्यात् ।

तदवधारणं स्यादिति ।

ननु मा भूत् पूर्वापरयोः समानधर्मान्वयः सादृश्यं वैलक्षण्यानवधारणं तु स्यादिति चेत्;
अत्राह--वैलक्षण्य इत्यादि । वैलक्षण्यं पूर्वोत्तरयोः वैसदृश्यंतस्य अनवधारणे अतिप्रसङ्गः । तथाहि—
तदनवधारणं प्रसज्यप्रतिषेधरूपम्, पर्युदासरूपं वा स्यात् ? प्रथमपक्षे 626

वैलक्षण्याबधारणाभावमात्रम् ।

तदवधारणाभावमात्रमनवधारणं
कथं सादृश्यं विप्रलम्भहेतुर्वा ? अन्यथा खरशृङ्गादिकमपि स्यात् । द्वितीयेऽपि किं तद् वैलक्षण्यावधा
[p. 33 ] रणाद् अन्यत् यत् तदनवधारणशब्दवाच्यं स्यात् ? स्वलक्षणमिति चेत्; घटकपालादौ प्रसङ्गः,
तथा च ततो विप्रलम्भात् न तत्र संस्कारस्मृतिप्रबोधः । अथ एकत्वावधारणं तदनवधारणम्;
तर्हि सदृश्याद् विप्रलम्भः [p. २६ ख ] इति किमुक्तं स्यात् एकत्वावधारणाद् एकत्वावधारणं
विप्रलम्भः इति । न च तदेव तस्यैव कारणम्; विरोधात् । तदपि च एकत्वावधारणं कुतो
भवति ? सदृशापरदर्शनादिति चेत्; न; सर्वथा सा627

पूर्वोत्तरक्षणयोः ।

दृश्यासंभवात् अतिप्रसङ्गः, अनवस्था च ।

किञ्च, क्षणभङ्गादावपि लिङ्गानुसरणमयुक्तम् इति वदता तदनवधारणमेव चोदितम्;
तत्र तदनवधारणसुत्तरं 628 णं सुतरां साध्यसममिति न सादृश्यमिद⁶²⁹

वैलक्षण्यानवधारणमपि ।

मपि युक्तम् ।

पुनरप्याह पर⁶³⁰

बौद्धः ।

ः--तद् इत्यादि । तस्य वैलक्षण्यस्य विकल्पो निश्चयः तस्य कारणं तस्य
व्यतिरेकोऽभावः सादृश्यम् । अत्रोत्तरमाह--इत्यपि इत्यादि । न केवलं पूर्वं किन्तु एतदपि
तादृगेव पूर्वसमानमेव, दर्शनपाटवाभ्यासादेः तत्कारणभावात् सर्वथा तद्विकल्पकारणव्यति
रेकासंभवादिति मन्यते । यद्यस्मात् सादृश्यान्नावधारयति तदपि तादृगेव इति ।

एवम् अविकल्पस्य प्रतिबन्ध-वैक⁶³¹

कारणान्तराणां विकलता ।

ल्यविकलस्यापि दर्शनस्य क्षणभङ्गादौ संस्काराद्यहेतुत्व
वत् नीलादावपि त⁶³²

संस्काराद्यहेतुत्वमभिधाय ।

दभिधाय इदानीं प्रकारान्तरेणापि तदभिधातुकामः प्राह--स्वार्थ इत्यादि । स्वं
च अर्थश्च तयोः दृष्टिश्च स्मृतिश्च तयोः स्वभावस्य स्वरूपस्य स्वभाव एव वा व्यवसायः तस्य
अभावे । ननु भवतु दृष्टेस्तदभाव⁶³³

स्वभावव्यवसायाभावः ।

ः नतु स्मृतेः, तस्याः व्यवसायस्वभावत्वादिति चेत्; न; तस्या634

स्मृतेरपि ।

अपि स्व⁶³⁵

स्वभावे सर्वं ज्ञानं
निर्विकल्पकमिति तत्सिद्धान्तात् ।

भावे व्यवसायाभावे अर्थेऽपि स⁶³⁶

व्यवसायः ।

दुर्घटः एवमध्यं च 637 मर्थं च फक्किकाया आदौ स्वभाव
ग्रहणम्, अन्यथा [p. २७ क ] व्यवसायेत्याद्युच्येत । अर्थे तत्र त⁶³⁸

स्मृतेः ।

स्या व्यवसाय इष्यते; दृष्टेरपि तथैव
स्यात् । दृष्टिस्मृत्योः इति सहवचनं च तयोः तुल्यधर्मताप्रतिपादनार्थम् । इतश्च परस्य⁶³⁹

बौद्धस्य ।

निर्वि
कल्पिका स्मृतिः त⁶⁴⁰

निर्विकल्यानुभव ।

थाविधानुभवकार्यत्वात् उत्तरानुभवक्षणवत् । तस्मिन् सति किं जातमिति चेत् ?
अत्राह--कुतः इत्यादि । कुतो न कुतश्चित् संकलनाज्ञानम् तदेवेदं तेन सदृशम् इति वा प्रत्य
भिज्ञानं व्यवतिष्ठते, अत्रापि उक्तन्यायस्य संभवात् । कथम्भूतं तत् ? इत्यत्राह--यत इत्यादि ।
यतो यस्मात् संकलनाज्ञानात् सङ्केतस्मृत्यादयः आदिशब्देन अभिलापयोजनादिपरिग्रहः, कार
णाभावात् तदभावः स्यादिति मन्यते । एतदुक्तं भवति--पूर्वं सङ्केतविषयस्यार्थस्य दर्शनम्, पुनः तस्य
तज्जातीयस्य च दर्शनात् त⁶⁴¹

पूर्वदृष्टस्य ।

स्य स्मृतिः, ततोऽपि तदेवेदं तेन सदृशम् इति वा संकलनम्, ततोऽपि
सङ्केतस्मृतिः, तस्याः पुरोवर्तिनि शब्दयोजनम्, अतोऽपि घटोऽयं पटोऽयम् इति विकल्पं ज्ञानम्,
तत् सर्वं न स्यादिति । ननु च यथा मेघात् जलं प्रदीपात् कज्जलं विजातीयाद् भवति, तथा
सर्वत्र अविकल्पाद्दर्शनात् व्यवहारेण स्वरूपे अविकल्पकम् 642

अर्थरूपे ।

अन्यत्र 643

निश्चयात्मकम् ।

विपरीतं स्मृत्यादिकं स्यात् ।
एतदेवाह--निर्विकल्प इत्यादिना । विकल्पान्निष्क्रान्ता सा चासौ दृष्टिश्च तस्यामपि सत्यां सजा
तीयाव्यव⁶⁴⁴ याध्यवसायादिः आदिशब्देन संकलनादिपरिग्रहः । अत्र निदर्शनमाह--सुप्तप्रबु
[p. 34 ] द्धवत् इति । पूर्वं सुप्तः पश्चात् प्रबुद्धः सन्तानः स इव तद्वत् । [p. २७ ख ] एतदुक्तं भवति--यथा
सुप्तपश्चात्तः 645 सुप्तस्य पश्चात् प्रबुद्धावस्था तथा प्रकृतमपि इति । अत्रेदं विचार्यते--कोऽयं सुप्तो
नाम ? स्वप्नदर्शी निद्राक्रान्त इति चेत्; न तस्य प्रकृतसमत्वा 646 त्वम् । दर्शीति चेत्; तस्य यदि
निर्विकल्पं दर्शनम्, अतोऽपि प्रबुद्धः तथाविधदर्शनवान्; न 647

सुप्तस्य ।

प्रकृतस्य तद्भवति । स्मृत्यादिमान्648

चेत् ।

;
साध्यसमता । न च परेण तस्य⁶⁴⁹

सुप्तस्य ।

दर्शनमिष्यते अचेतनत्वोपगमात् । अथ चेतनारहितं सुप्तमित्यु
च्यते, न तस्मात् प्रबुद्धः, जाग्रद्दशातः त⁶⁵⁰

जाग्रद्दशाभाविचेतसः प्रबोधचेतस उत्पत्तिस्वीका
रात् । गाढसुप्तस्य विज्ञानं प्रबोधे पूर्ववेदनात् । जायते व्यवधानेन कालेनेति विनिश्चितम् ॥--प्र॰ वार्ति
काल॰ पृ॰ ६८ ।

दभ्युपगमात् । कथं प⁶⁵¹

बौद्धमतप्रसिद्धमुदाहरणम् ।

रसम्बन्धिनिदर्शनमेतत् प्रदर्शित
मिति चेत् ? न; अन्यथा व्याख्यानात्--सुप्त इव सुप्तः स्वलक्षणासाक्षात्करणात् सुगतस्मानुमान
दर्शः 652 सुगतस्य अ⁶⁵²

सुगतत्वप्राप्तिप्राक्कालभाविनी श्रुतमयी चिन्तामयी च
भावना अत्र क्रमशः परार्थानुमानस्वार्थानुमानरूपा ग्राह्या ।

नुमानदशा विशेषः प्रबुद्ध इव प्रबुद्धः सर्वदर्श्यवस्थाभेदः, ततो न दोषः,
परेणापि अनुमानात् सुगतत्वोपगमा654

न भावनामात्रत एव योगी भवति,
अपि तु श्रुतमयेन ज्ञानेन अर्थान् गृहीत्वा युक्तिचिन्तामयेन व्यवस्थाप्य भावयतां तन्निष्पत्तौ यदवितथविषयं
तदेव प्रमाणं तद्युक्ता योगिनः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । २८५ । यादृशो योगिनां भावनाक्रमो विनिश्चिये
श्रुतमयेत्यादिनाऽभिहितः...--न्यायबि॰ ध॰ पृ॰ ६८ । वृत्तस्थः श्रुतचिन्तावान् भावनायां प्रयुज्यते ।
धियः श्रुतादिप्रभवा नामोभयार्यगोचराः ॥...श्रुतमयी प्रज्ञा हि आप्तप्रमाणजो निश्चयः, चिन्तामयी प्रज्ञा
युक्तिनिध्यानजो निश्चयः...--अभिध॰ को॰ ६ । ५ ।

त् । चेच्छब्दः पराभिप्रायसूचकः । अस्योत्तरमाह--नार्थ
इत्यादि । नेति पूर्वपक्षनिषेधे । अर्थदर्शनभावेऽपि न केवलं तदभावे तदनुषङ्गात् सजाती
याव्य⁶⁵⁵ याध्यवसायाद्यनुषङ्गात् । कुत एतत् ? इत्यत्राह--अभेदात् इत्यादि ।

अ⁶⁵⁶

उद्धृतोऽयम्--न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ ५२० ।

भेदात् सदृशस्मृत्यामर्थाकल्पधियां न किम् ।

संस्कारा विनियम्येरन् यथास्वं सन्निकर्षिभिः ॥ ६ ॥

वस्तुस्वभावोऽयं यत् संस्कारः स्मृतिबीजमादधीत । ततः सहकारिकारणवशात्
स्मृतिबीजप्रबोधः स्यात् । तत्र इन्द्रियार्थसन्निकर्षापेक्षिणः तत्प्रबोधस्य अविकल्पकल्प
नायां पूर्वं पश्चाच्च दर्शनमनर्थकम् ।

क्रमेण यौगपद्येन च सादृश्यैकत्वयोः विकल्पबुद्धिः सदृशस्मृतिः परमतापेक्षया
उच्यते । परस्य हि मतम्--परमाणव एकार्थक्रियाकारिणः अतत्सन्तानपरावृत्ताः स्वसमानाः
परम्परया तस्या हेतवः, तस्यां कर्त्तव्यायाम् अभेदाद् अविशेषात् । केषाम् ? इत्यत्राह—
अर्थाकल्पधियाम् । अर्थाश्च अकल्पधियश्च तासाम् इति । एतदुक्तं भवति--यथा [p. २८ क ]
अनुभवात् निरंशात् सदृशस्मृतिसंभवः तथा अर्थादेव त⁶⁵⁷

निरंशात् ।

थाविधात् 658

सदृशस्मृतिसंभवोऽस्तु ।

सोऽस्तु इति । न चेदमत्र
चोद्यम्--659

पूर्वानुभवाभ्यासान्वयव्यतिरेकानुविधायिनी
स्मृतिः--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ६१० ।

अर्थदर्शनपूर्विका स्मृतिः सा कथं त⁶⁶⁰

दर्शनाभावे ।

दभावे भवेत् ? अन्यथा सर्वत्र तदनुषङ्ग इति ।
कथम् ? यदि हि दर्शनगोचरे स्वलक्षणे जायते स्मृतिः तदा 661

अर्थपूर्विका ।

तत्पूर्विकेति स्यात्, न चैवं सामा
[p. 35 ] न्यविषयत्वात्, नैवं तस्याः एवमर्थं च सदृशस्मृत्याम् इत्युक्तम् । तथापि तत्पूर्विका चेत्;
नीलस्मृतिः पीतदर्शनपूर्विका स्यात् ।

अत्राह परः662

बौद्धः ।

--नार्थदर्शनादेव⁶⁶³

निर्विकल्पात् ।

केवलादुपादानात् सजातीयस्मृतिर्येनाऽयं दोषः, अपि तु पूर्व
सदृशस्मृत्याहितवासनातः उत्तरतत्स्मृतिजन्म, दर्शनं तु तद्वासनाप्रबोधहेतुत्वात् तद्धेतुः664

स्मृतिहेतुः ।

इत्युच्यते,
अत एव सदृशाकारः त⁶⁶⁵

स्मृतौ ।

त्र न विरुद्ध्यते इति; तं प्रत्याह--न किम् इत्यादि । संस्काराः
पूर्वपूर्वविकल्पाहितवासना विनियम्येरन् उत्तरोत्तरनियतार्थसदृशस्मृतिजनने नियताः क्रियेरन्,
किं न अपि तु विनियम्येरन्नेव, प्रतिषेधद्वयेन प्रकृतार्थगतेः । कैः ? इत्यत्राह--यथास्वम् इत्यादि ।
सन्निकर्षः योग्यदेशावस्थानम् न संयोगादिः666

आदिपदेन संयुक्तसम
वाय-संयुक्तसमवेतसमवाय-समवाय-समवेतसमवाय-विशेषणविशेष्यभावा ग्राह्याः ।

तस्य निषेत्स्यमानत्वात्, स⁶⁶⁷

सन्निकर्षः ।

विद्यते येषाम् अर्थे
न्द्रियाणां ते सन्निकर्षिणः तैः इति । यो यस्य संस्कारस्य प्रबोधनपटुः सन्निकर्षी तस्य अनति
क्रमेण यथास्वम् इति । तन्न क्वचिदर्थे दर्शनस्य⁶⁶⁸

निर्विकल्पस्य ।

उपयोग इति मन्यते ।

पूर्वस्य कारिकाद्वयस्य व्याख्यानम्[p. २८ ख ] कृत्वा सुगमत्वात्, उत्तरस्य अक्षरद्वयाधि
कस्य व्याख्यानं कुर्वन्नाह--वस्तुस्वभावोऽयम् इत्यादि । वस्तुनः पदार्थस्य स्वभावोऽयं स्वरूपमिदं
यद्यस्मात्तश्च 669 त्तत्स्वभावाद् व्यवसायो विकल्पः स्मृतिबीजम् स्मरणनिमित्तं संस्कारम् आद
धीत व्यवसायात्मनो दृष्टेः सिद्धिवि॰ १ । ४ इत्यादौ चिन्तितमेतत् । तन्न युक्तमेतत्—
वस्तुस्वभावोऽयं यदनुभवः पटीयान् स्मृतिबीजमादधीत । इति । ततः किं स्यादिति
चेत् ? अत्राह--ततः तस्मात् स्मृतिबीजप्रबोध 670 धः प्रकृष्टः संशयादिरहितो बोधः सदृशस्मृतिः
स्याद् भवेत् । किं तत एव उतान्यतोऽपि ? इत्यत्राह--सहकारिकारणवशात् इति । तेन
स्मृतिबीजेन सह करोति सदृशस्मृतिमिति सहकारि तच्च तत्कारणं च इन्द्रियार्थादि तस्य
वशात् । अनेन परप्रसिद्ध्या सदृशस्मृतेः प्रत्यक्षत्वे निमित्तं दर्शयति । प्रकृतमुपसंहरन्नाह--तत्र
इत्यादि । तत्र तस्मिन् संभवे सति कस्य तत्प्रबोधस्य सदृशस्मृतिप्रबोधस्य । कथंभूतस्य ?
इन्द्रियार्थसन्निकर्षापेक्षिणः इन्द्रियार्थयोः सन्निकर्षमपेक्षते इत्येवंशीलस्य, किम् ? अविकल्प
कल्पनायां पूर्वं पश्चाच्च दर्शनमनर्थकम् इति ।

ननु भवत्वेवं तथापि सदृशस्मृतेर्न वैशद्यम्, तदुक्तम्—

*न विक⁶⁷¹

सविकल्यस्य ।

ल्पानुविद्धस्य स्पष्टार्थप्रतिभासिता ।

स्वप्नेऽपि स्मर्यते स्मार्त्तं न च तत्तादृगर्थदृग् ॥ प्र॰ वा॰ २ । २८३ इति ।

[p. २९ क ] विशदं च ज्ञानं भवतामध्यक्षमिति चेत्; अत्राह--वैशद्यम् इत्यादि ।

वैशद्यमत एव स्यात् व्यवसायात्मनः स्मृतेः ।

असंस्कारप्रमोषे हि संज्ञानं नापि पश्यताम् ॥ ७ ॥

व्यवसायात्मनः संस्कारप्रबोधस्य कारणसामग्र्या स्वतो वैशद्यमनुभवतः को
विरोधः ?

[p. 36 ]

वैशद्यं स्पाष्ट्यम् अत एव इन्द्रियार्थसन्निकर्षापेक्षित्वादेव स्याद् भवेत् । कस्य ?
व्यवसायात्मनः स्मृतेः इति । ननु संस्काराद् वासनाऽपरनाम्नः त⁶⁷²

सदृशस्मृतेः ।

त्स्मृतेः संभवे निर्वि
षया सा673

स्मृतिः ।

भवेत्, वैशद्येऽपि कामाद्युपप्लुतज्ञानवदिति चेत्; अत्राह--असंस्कार इत्यादि । न
संस्कारस्य प्रमोषः असंस्कारप्रमोषः संस्कारसद्भावः तस्मिन् हि स्फुटम् अत एव इ
त्येतदत्रापि सम्बन्धनीयम् सं ज्ञानं समीचीनं संशयादिरहितम् ज्ञानम् । एतदुक्तं भवति—
संस्कारमात्रभावि निर्विषयम्, न 674

स्मरणादिकम् ।

चेदं तथा, अर्थादेरपि कारणस्य प्रतिपादनात् । दृश्यते हि
तथाविधं समीचीनं स्वभ्यस्ते क्षणभङ्गादिवत् जलादौ । ननु न वैशद्यं व्यवसायात्मनः स्मृतेः
किन्तु दर्शनस्य त⁶⁷⁵

स्मृतौ ।

त्राध्यारोपात् न⁶⁷⁶

न इति निरर्थकमत्र ।

तस्या677

स्मृतेः ।

इति व्यपदिशति । तदुक्तम्--

*मनसोर्युगपद्वृत्तेः सविकल्पाऽविकल्पयोः ।

विमूढो लघुवृत्तेर्वा तयोरैक्यं व्यवस्यति ॥ प्र॰ वा॰ २ । १३३

इति चेत्; अत्राह--नापि पश्यताम् इति । अत एव इत्येतदत्रापि अनुवर्त
नीयम् । ततोऽयमर्थो भवति--यत एव इन्द्रियार्थसन्निकर्षापेक्षी त⁶⁷⁸

संस्कारप्रबोधः ।

त्प्रबोधः किमविकल्पकल्पनया ?
अत एव यस्य तां 679 पश्यतां स्वलक्षणं विषयीकुर्वतां दर्शनानां नापि नैवम् अवैशद्यमिति ।
इदमत्र तात्पर्यम्--यथा जपाकुसुमेषु रक्तत्वं तथा यदि दर्शनेषु वैशद्यं विनिश्चितं स्यात् तदा
अ⁶⁸⁰

विकल्पे ।

न्यत्र त⁶⁸¹

र्निविकल्पारोपात् ।

दध्यारोपात् प्रतिभातीति [p. २९ ख ] शक्यं वक्तुं नान्यथा अतिप्रसङ्गादिति ।

कारिकार्थं विवृण्वन्नाह--व्यवसायात्मन इत्यादि । व्यवसायात्मनः निर्णयस्वभाव
स्य संस्कारप्रबोधस्य संस्कारस्य वासनापराभिधानस्य यः प्रकृष्टः समीचीनो बोधः चेतनापरि
णामः तस्य अक्षार्थसन्निकर्षापेक्षया स्वतो न याचितकमण्डनन्यायेन दर्शनानां सम्बन्धि वैशद्यम्
अनुभवतः स्वीकुर्वतः को विरोधः न कश्चित् । कुत एतत् ? इत्यत्राह--कारणसामग्या इ
त्यादि । सुगमम् । प⁶⁸²

बौद्धापेक्षया ।

रापेक्षया इदमुक्तम् । 683

परमार्थतस्तु ।

भावतः पुनः आवारणधिगपाद् 684 684

ज्ञानावरणक्षय-क्षयोपशमाभ्यामेव ज्ञाने वैशद्यं भवति ।

आवरणविग
माद् वैशद्यमिति ।

ननु686

बौद्धः ।

स्वार्थयोश्चेत् प्रत्यक्षं सविकल्पकं स्वाभिधानसंसृष्टयोरेव ग्राहकं स्यात्, तदभिधा
नयोरपि स्वाभिधानसंसृष्टयोः इत्येवं युगपदनेकाभिधानप्रतीतिप्रसङ्गः अनुभवविरुद्धः । प्रयोग
श्चात्र--यत् सविकल्पकं ज्ञानं तदभिधानसंसृष्टार्थग्राहकं यथा नीलमिदमिति ज्ञानम्, सविकल्प
कं च प्रत्यक्षमिति चेत्; अयुक्तमेतत्; अनैकान्तिकत्वात् हेतोरिति दर्शयन्नाह--सदृश इत्यादि ।

सदृशस्वार्थाभिलापादितस्मृतिर्नाप्यभिलापिनी ।

तावतैवाविकल्पत्वे तुच्छा धीः स्याद्विकल्पिका ॥ ८ ॥

किञ्चित्केनचिद्विशिष्टं गृह्यमाणं विशेषणविशेष्यतत्सम्बन्धादिग्रहणमन्तरेण न भ
वितुमर्हति । ततः प्रत्यक्षसदृशार्थाभिधानस्मृतिरनभिलापिनी अभिलापादिविषया सिद्धा ।
[p. 37 ] तदन्याभिलापापेक्षणे अनवस्थाप्रसङ्गात् । अभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासा प्रतीतिः कल्प
नेति विशेषणाददोषश्चेत् स्वार्थसन्निकर्षनिर्भासविशेषवैकल्यव्यतिरेकेण न तद्विशेषणार्थमु
त्प्रेक्षामहे । ततः किम् ?

सदृशः सन्निहितेन समानः सङ्केतसमयभावी स्वश्च अर्थश्च तस्य अभिलापः
अभिधानम् आदिर्यस्य विशेषणविशेष्यसम्बन्धलोकस्थित्यादेः स तथोक्तः तस्य, नापि नैव
अभिलापिनी शब्दवती, परपक्षनिक्षिप्तदोषप्रसङ्गः न्यायस्य समानत्वात् । अत एव अर्थाभि
लापग्रहणं युगपद् [p. ३० क ] अर्थाभिलापः अभिलाप 687 अर्थाभिलापप्रतिभासप्रतिपादनार्थम् ।
अनवस्था च स्मर्यमाणाभिलापेऽपि स्मृतस्य तस्य⁶⁸⁸

अभिलापस्य ।

योजनात्, तत्रापि स्मृतस्येति । ततः अनैका
न्तिको हेतुः । नाऽनैकान्तिकः त⁶⁸⁹

अभिलापस्मृतेः अविकल्पकत्वेन शब्दशून्यत्वात्, अतो नापरशब्दापेक्षा ।

स्या अविकल्पकत्वात् अभिलापवती प्रतीतिः कल्पना690

विशेषणादिसम्बन्धवस्तुप्रतिभासा प्रतीतिः कल्पना--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २४५ । वाच्यवाचकाकार
संसर्गवती प्रतीतिः कल्पना ।--प्र॰ वा॰ मनो॰ १ । १२५ । अभिलापिनी प्रतीतिः कल्पना--तत्त्वसं॰ श्लो॰
१२१४ ।

।
ततोऽन्या अविकल्पिका । इत्यपरः । तस्य उत्तरमाह--तावतैव इत्यादि । तावतैव
अनभिलापित्वमात्रेणैव अविकल्पकत्वे अङ्गीक्रियमाणे तत्स्मृतेः इति विभक्तिपरिणामेन
सम्बन्धः । नु691

व्यर्थमेतत् ।

ल्या 692 ? तुच्छा नीरूपा धीः बुद्धिः स्याद् भवेत् विकल्पिका कल्पनैव न
स्यादित्यर्थः । एतदुक्तं भवति--यदा तदभिलापस्मृतिः अविकल्पिका तदा कल्पनापोढत्वात् प्रत्यक्षैव
स्यात्-- कल्पनापोढं प्रत्यक्षम्693

प्रत्यक्षं कल्पनापोढम्--न्यायप्र॰ पृ॰ ७ ।

प्र॰ समु॰ पृ॰ ८ इति वचनात् । स्वलक्षणविषयत्वाच्च⁶⁹⁴

प्रत्यक्षा स्यात् ।

।
स्वलक्षणगोचरमध्यक्षम्695

तस्य विषयः स्वलक्षणम्--न्यायबि॰ १ । १२ ।

, ततो न तद्विषयस्य अभिधानस्य दृष्टे योजनमिति नीलमिदम् इत्यादि
विकल्पाभावः इति प्रत्यक्षलक्षणे कल्पनापोढपदमनर्थकं 696

व्यवच्छेद्यस्य विकल्पस्य अभावात् ।

व्यवच्छेद्याभावात् । माभूदयं दोषः
इति 697

अभिला
पस्मृतिः ।

तत्स्मृतिः 698

शब्दरहिता अपि ।

अनभिलापिन्यपि सविकल्पिका अभ्युपगन्तव्येति स एव दोषः ।

एतेनेदमपि निरस्तं यदुक्तं परेण⁶⁹⁹

शब्दाद्वैतवादिना ।

-- न सोऽस्ति प्रत्ययः700

...लोके यः शब्दानुगमादृते ।
अनुविद्धमिवाभाति सर्वं शब्दे प्रतिष्टितम् ॥ इति शेषः ।

वाक्यप॰ १ । १२४ इत्यादि ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--किञ्चिद् इत्यादि । किञ्चिद् देवदत्तादिकं केनचित् दण्डादिना
विशिष्टं गृह्यमाणं विशेषणं दण्डादि विशेष्यं देवदत्तादि तयोः सम्बन्धः संयोगादिः आदि-
शब्देन लोकव्यवस्थादिपरिग्रहः तेषां ग्रहणं सङ्केतकाले प्रतिपत्तिः तदन्तरेण न भवितुमर्हति
[p. ३० ख ] किन्तु तस्मिन् सति भवति । तदुक्तं परेण--

*विशेषणं विशेष्यं च सम्बन्धं लौकिकीं स्थितिम् ।

गृहीत्वा संकलय्यैतत् तथा प्रत्येति नान्यथा ॥ प्र॰ वा॰ २ । १४५ इति ।

ततः किं जातम् ? इत्यत्राह--तत इत्यादि । यत एवं ततः तस्मात् प्रत्यक्षः पुरो
वर्त्ती तेन सदृशोऽर्थः सङ्केतकालदृष्टः तस्य अभिधानस्य वाचकस्य स्मृतिः अनभिलापिनी
[p. 38 ] अभिलापसंसर्गरहिता अभिलापादिविषया सिद्धा । तदनभ्युपगमे दोषमाह--तद् इत्यादि ।
तस्य स्मर्यमाणस्य अभिलापस्य योऽन्योऽभिलापः तस्य अपेक्षणे अङ्गीक्रियमाणे अनवस्था
प्रसङ्गाद् अनभिलापिनी सिद्धेति । एतदुक्तं भवति--यदि अभिलापवती प्रतीतिः कल्पना तर्हि
तद्विपरीता अकल्पना इति स्वल्पा धीः स्याद् विकल्पिका इति ।

एतत् परिहरन्नाह पर⁷⁰¹

बौद्धः । अभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासा प्रतीतिः कल्पना ।--न्यायबि॰ १ । ५ ।

ः-- अभिलाप इत्यादि । अभिलप्यते येन यो वा असौ अभि
लापः शब्दसामान्यम् अर्थसामान्यं च, तेन⁷⁰²

शब्द
सामान्येन ।

अर्थस्य तस्य⁷⁰³

अर्थसामान्यस्य ।

वा शब्देन संसर्गो योजनम्
तस्मै योग्यः प्रतिभासो यस्याः सा तथोक्ता प्रतीतिः संवित्तिः कल्पना इत्येवं विशेषणात्
कारणाद् अदोषः स्वल्पा धीः स्यात् विकल्पिका इत्यस्य दोषस्य अभावः । प्रत्यक्षसदृशा
भिलापस्मृतेरपि कल्पनात्मकत्वादिति । इत्येवं चेत् शब्दः पराभिप्रायसूचकः । अत्राह आचार्यः—
स्वार्थ इत्यादि । स्वं च अर्थश्च स्वस्य वा अर्थः तस्य वा सन्निकर्ष इन्द्रियेण सम्बन्धः तेन
जनितः स चासौ [p. ३१ क ] निर्भासविशेषश्च निरंशपरमाणुनिर्भासः तस्य वैकल्यम् अभावः,
पर्युदासापेक्षया स्थूलैकप्रतिभास एव तद्वैकल्यं तद्व्यतिरेकेण तदपहाय न तद्विशेषणार्थं विशेष
णाभिधानाभिधेयम् उत्प्रेक्षामहे इति किन्तु तदेव पश्यामः । ततः किम् ततः तस्मात् तद्विशेष
णार्थात् किं दूषणमित्यपरः ।

अत्र आचार्यः प्राह--पश्यन् इत्यादि ।

प⁷⁰⁴

उद्धृतोऽयम्--न्यायबि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ ९८ ।

श्यन् स्वलक्षणान्येकं स्थूलमक्षणिकं स्फुटम् ।

यद्व्यवस्यति वैशद्यं तद्विद्धि सदृशस्मृतेः ॥ ९ ॥

स्वलक्षणानि स्वयमभिमतक्षणक्षयपरमाणुलक्षणानि पश्यतोऽपि केवलमेको हि
ज्ञानसन्निवेशी स्थवीयानाकारः परिस्फुटमवभासते । यदि तुभ्यं रोचते । प्रकृतसदृश
स्मृतेरिव अव्यापृताक्षबुद्धावप्रतिभासनात् । शब्दैश्च सदृशाकारमशब्दं स्मरत्येव । तस्याश्च
प्रामाण्यं युक्तम् । न हि तयाऽर्थं परिच्छिद्य अर्थक्रियायां विसंवाद्यते । अनधिगतार्थाधि
गन्तृत्वाभावादयुक्तम्, इत्यत्रोक्तम् । तत्समुच्चयलक्षणे प्रमाणे अन्यतरस्यापि प्रामाण्यासंभ
वात् । तदशाब्दमविसंवादकं सदृशस्मरणमस्ति संहृतसकलविकल्पावस्थायां तथैव प्रति
भासनात् । तदर्थदर्शनमुपनिपत्य स्वतः स्मृतिं जनयत् नानात्मनान्तरीयकमाकारं पुर
स्कर्तुं युक्तं तदर्थवत् । तद्दर्शनं नासाधारणैकान्तगोचरं व्यापृताक्षस्य कदाचित् क्वचित्त
थैवाप्रतीतेः । नहि बहिरन्तर्वा जातुचिदसहायमाकारं पश्यामो यथा व्यावर्ण्यते तथैवा
निर्णयात् । नानावयवरूपाद्यात्मन एकस्य परिणामिनो घटादेः बहिः संप्रतीतेः अन्तः
चित्तैकाकारस्य एकस्य चित्रस्येव । न च तद्विपरीतार्थप्रकाशकं किञ्चिज्ज्ञानमस्ति यत्
प्रकृतं भ्रान्तं स्यात् । न हि तदेकान्ते स्वसदसत्समये अर्थक्रियासंभवः । तथा सति
कथमक्षणिकत्वे क्रमयौगपद्याभ्यामर्थक्रियाविरोधात् तीरादर्शिशकुनिन्यायेन ततः सत्त्वं
[p. 39 ] निवर्तमानं क्षणिकत्वे अवतिष्ठते इति सतः साकल्येन क्षणभङ्गसिद्धिः ? तत्रैव ताभ्यां
तद्विरोधात् । ततो यत् सत् तत्सर्वमनेकान्तात्मकम् । तदेकान्तस्यासत्त्वम् उपलब्धिल
क्षणप्राप्तावनुपलभ्यमानत्वात् । अन्यथाऽप्रमेयत्वम् ।

परस्परविलक्षणानि निरंशक्षणानि स्वलक्षणानि705

यस्यार्थस्य सन्निधानासन्निधानाभ्यां ज्ञानप्रतिभासभेदः तत् स्वलक्षणम् । तदेव परमार्थ
सत् ।--न्यायबि॰ १ । १३, १४ ।

पश्यन् सौगतः अन्यो वा जिनः
706 जनः अनेन सञ्चितालम्बनाः पञ्च विज्ञानकायाः इ⁷⁰⁷

रूपवेदनाविज्ञानादयः । पञ्चसञ्चयस्यालम्बात्--प्रमाणसमु॰
श्लो॰ १७ ।

ति परस्य सिद्धान्तो दर्शितः ।
किमर्थमिति चेत् ?

*प्रत्यक्षं कल्पनापोढं प्रत्यक्षेणैव सिध्यति ।

प्रत्यात्मवेद्यः सर्वेषां विकल्पो नामसंश्रयः ॥ प्र॰ वा॰ २ । १२३

इस्यस्य एकम् इत्यादिना वक्ष्यमाणेन प्रत्यक्षेण बाधाप्रदर्शनार्थम्; तथाहि--

प्रत्य⁷⁰⁸

तुलना--प्रत्यक्षं कल्पनापोढं प्रत्यक्षादिनिराकृतम् ।--न्यायवि॰ १ । १५४ ।

क्षं कल्पनापोढं प्रत्यक्षेण निराकृतम् ।

प्रत्यात्मवेद्यं सर्वेषां जा709

कथ
ञ्चित् नित्यानित्यात्मकम् ।

त्यन्तरमिह स्फुटम् ॥

तद्यथा--स्थूलं महत्त्वोपेतं घटादिकं व्यवस्यति निश्चिनोति सौगतो जनो वा न सूक्ष्मं
परमाणुरूपम् एकं युगपदनेकावयवगुणसाधारणम् । अनेन अ⁷¹⁰

युगपदनेकद्रव्यव्यापकस्कन्धविषयकः स्थूलत्वग्राहकः ।

क्रमानेकान्तो दर्शितः । अक्षणिकं
पूर्वापरकोटिसंघटितशरीरं मृत्पिण्डादिषु कथञ्चिन्मृदेकत्वदर्शनात् । अनेन क्रमाऽनेकान्तः711

दर्शितः ।
क्रमशः परापरपर्यायव्याप्येकद्रव्यविषयकः स्थिरत्वग्राहकः ।

। ननु
व्यवस्यति तथाभूतं तत्तु कल्पनामिति712 मतिकल्पितत्वात् अपरिस्फुटमिति चेत्; अत्राह--स्फुटम्
इति । स्फुटं विशदमिति । ततो निराकृतमेतत् यदुक्तं713

परमार्थसन्तोऽवयवाः संवृतिसन्नवय
वीति...--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ५५५ । पृ॰ १८७ ।

--प्र ज्ञा क रे ण अस्थूलाऽनेकापेक्षया
तत् स्थूलमेकम् इति न पारमार्थिकम् । न हि वस्तुस्वभावाः परापेक्षया भवन्ति714

सत्तां स्वीकुर्वन्ति ।

अति
प्रसङ्गात् । [p. ३१ ख ] इति । कथम् ? स्फुटत्वाभावप्रसङ्गात् । त⁷¹⁵

तथा परिणतमेव तत्
भवति न परापेक्षया तथाऽपरिणतं तद् भवितुमर्हति, व्यवहार एव हि परापेक्षया भवति न स्वरूपम् ।

थैव तत्, न परापेक्षमेतत्,
स्वयं स्थूलस्यैव बिल्वकपित्थादेः सर्षपापेक्षया स्थूलताव्यवहारः । न हि तथाऽपरिणतम् अन्या
पेक्षया तद् भवति अतिप्रसङ्गात् । यत् यस्मात् वैशद्यं विद्धि जानीहि सदृशस्मृतेः
व्यवसायात्मनो दृष्टेः सम्बन्धीति ।

ननु यदि प्रत्यक्षं कल्पनापोढम् प्र॰ वा॰ २ । १२३ इत्यादेर्निषेधार्थम् एकम्
इत्यादि वचनम्; तर्हि एकं स्थूलम् इत्यनेन अक्षिणकम् इत्यनेन वा तन्निराक्रियत
इत्युभयवचनमनर्थकमिति चेत्; न; क्रमाऽक्रमानेकान्तयोः समानबलताप्रतिपादनार्थत्वात् तद्वच
नस्य । तथाहि--यथैव प्र ज्ञा क र स्य मध्यक्षणदर्शनं पूर्वोत्तरक्षणौ द्रष्टुमसमर्थमिति न तयोः716

पूर्वोत्तरयोः ।

तेन⁷¹⁷

मध्यक्षणेन ।

[p. 40 ] एकत्वं हेतुफलभावमन्यं वा सम्बन्धं प्रत्येतुमर्हति द्विष्ठसंबन्धसंवित्तिः718

नैकरूपप्रवेदनात् । द्वयोः स्वरूपग्रहणे सति सम्बन्धवेदनम् । इति शेषः ।

प्र॰ वार्तिकाल॰
२ । १ इत्यादि वचनात्, नापि सत्त्वम् 719

प्रत्येतुमर्हति ।
विचार्यमाणं सकलं विशीर्यते नाद्वैतादपरं तत्त्वमस्ति ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३१ ।

अद्वैतोपगमात् । तथा मध्यक्षणस्य पूर्वसूक्ष्मनिरंशैकांश
ग्रहणे मग्नं न तद्720

दर्शनम् ।

इत⁷²¹

पूर्वोत्तरादि ।

रभावत्वाक्षितुं 722 भावान् वीक्षितुं क्षमते इति तेषामपि सैव वार्त्ता स्यात्723

असत्त्वं स्यादित्यर्थः ।

।
न च तदंशज्ञान⁷²⁴ नं सामान्यवत्725

इतरनिरपेक्षं सत् स्वरूपं लभते, इति अस्तित्वविहीन
मित्यर्थः । अथवा सामान्यवत्--सामान्यम् अस्तित्वं तद्वत् अस्तित्वशालि इर्त्थः ।

इति सर्वशून्यताप्रसङ्गः । स मा भूदिति 726

स्थूलस्कन्धज्ञानम् ।

स्तम्भज्ञानमेकम
भ्युपगन्तव्यम्, तच्च⁷²⁷

स्तम्भज्ञानमेकम् ।

मध्यभागे प्रवर्तमानं तद्ग्रहणानुबन्धमजहदेव ऊर्ध्वाधस्तर्यग्भागेषु यथा प्रव
र्तते तथा मृत्पिण्डे प्रवर्तमानं तद्ग्रहणानुबन्धमजहदेव क्रमेण शिविका[p. ३२ क ] दीनि अवस्यतीति
सिद्धम्--अक्षणिकं स्फुटं व्यवस्यति इति । शेषं परस्य दुश्चेष्टितं प्रहन्तव्यं दिशाऽनया ।

पूर्वकारिकायां सदृशेत्यादिना परकीयस्य हेतोः728

अभिधानसंसृष्टार्थग्राहकत्वे साध्ये सविकल्पकत्वादिति हेतोः ।

अनैकान्तिकत्वं दर्शितम्, तावतैव
इत्यादिना कल्पनापोढम् प्र॰ वा॰ २ । १२३ इति लक्षणस्य व्यवच्छेद्याभावः, अनेन
श्लोकेन 729

क्षणिक
स्वलक्षणग्राहकनिर्विकल्पप्रत्यक्षासंभवः ।

तदसंभवः इति विभागः ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--स्वलक्षणानि इत्यादि । स्वलक्षणानि कथम्भूतानि ? स्वयम्
आत्मना सौगतेन न जैनेन नैयायिकादिना वा अभिमतः अङ्गीकृतो यः क्षणे क्षणे क्षयः नासौ
निरन्वयो न परिणामलक्षणः षट्कोणस्थानलक्षणो वा, तेन उपलक्षिता ये परमाणवः ते लक्षणं
स्वरूपं येषां तानि तथोक्तानि । तानि किम् ? इत्यत्राह--पश्यतोऽपि वीक्ष्यमाणस्यापि सौगतस्य
न केवलमपश्यतः केवलम् एको हि ज्ञानसन्निवेशः730 शीस्थवीयान् आकारः परिस्फुटमवभा
सत इति । ननु 731

क्षणक्षयपरमाणुलक्षणानि ।

तथाविधानि स्वलक्षणानि पश्यतः तथाविध आकारोऽवभासते इति विरुद्धमेतत् ।
नहि नीलं पश्यतः पीतं तथाऽवभासते इति वचनमविरुद्धम् इति चेत्; न; अर्थापरि
ज्ञानात् । अयं हि अस्यार्थः-- सञ्चितालम्बनाः पञ्च विज्ञानकायाः इति 732

बौद्धस्य । द्रष्टव्यम्—
पृ॰ ३९ टि॰ २ ।

परस्य राद्धान्तः ।
तत्र च यावन्तः परमाणवो न तावन्त्येव तदाकारानुकारीणि ज्ञानानि, 733

विभिन्नपुरुषज्ञानवत् ।

सन्तानान्तरवद् भेदात्
समूहादिप्रतीतिविलोपात्, एकं तेषां ज्ञानं ग्राहकमभ्युपगन्तव्यम् । तच्च 734

परस्परविभिन्न ।

अन्योऽन्यविविक्तानेक
परमाण्वर्पिताकारानुकरणाद् [p. ३२ ख ] एव 735 एक मुच्यते, एकः अनेकपरमाण्वर्पितभिन्नाकार
साधारणः । हि इति यस्मादर्थे, यस्मादेवं तदविसंवादकं सदृशस्मरणमस्ति इत्यनेन सम्बन्धः ।
अत्रापि तत् इत्येतत् तस्मादर्थे द्रष्टव्यः । कथम्भूतोऽसौ ? इत्यत्राह--ज्ञानसन्निवेशो 736 शी
भेदविवक्षया परमाणुभिरर्पिता ज्ञानस्य आकारा ज्ञानानि सम्यक् कथञ्चित्तादात्म्येन निवेष्टुं
शीलः सन्निवेशी । पुनरपि कथम्भूतः ? इत्यत्राह--स्थवीयान् स्थूलतरः । ननु कारिकायाम् स्थूलं
व्यवस्यति इति वचनात् नातिसायिकस्य 737 नातिशायिकस्य⁷³⁷

अतिशयवाचिनः प्रत्ययस्य ।

श्रुतिः वृत्तौ तु 739

अतिशयेन स्थूल इति स्थवीयान् इत्यत्र अतिशयार्थस्य श्रुतिः वृत्तौ वर्तते ।

सास्ति तत्कथं
[p. 41 ] वृत्तिकारिकयोः साङ्गत्यमिति चेत् ? अयमभिप्रायः--सौगतापेक्षया मध्यक्षणः स्थूलः एकस्याने
कभावव्याप्तेः, स एव जैनापेक्षया अतिशयेन स्थूलः सावयवः पूर्वोत्तरक्षणव्याप्तेः । ततः प्रकृत्य
आदौ स्थूलम् इति व्याख्यातम् । तेन 740 एतेन अक्षणिकम् इति व्याख्यानं 741 व्याख्यातम् ।
742

तेनाक्षणिकमिति द्विर्लिखितम् ।

तेनाक्षणिकमिति । कोऽसौ ? इत्यत्राह--कृतोः 743 आकारः वस्तुस्वभावः । कथमवभासते ? इत्यत्राह—
परिस्फुटम् इति, क्रियाविशेषणमेतत् । ननु यदि मम⁷⁴⁴

बौद्धस्य ।

स्वलक्षणानि क्षणिकपरमाणुलक्षणानि पश्यतः
तथाविध आकारोऽवभासते कथं तथा न जानानि 745 तथा नाभ्यनुजानाति745

परः ।

? क⁷⁴⁷

जैनो नाभ्यनुजानाति अत
एव ।

थमन्यथा यत्
सत् तत्सर्वमनेकान्तात्मकम् इति वक्ष्यमाणकमनुमानमर्थवत् ? इ⁷⁴⁸

इतरस्य बौद्धस्य । कथमन्यथा इति अत्रापि योज्यम् ।

तरा749 रस्य क्षणक्षयेऽपि पक्षे
त⁷⁵⁰

क्षणक्षयानुमानम् ।

दनुमानमनर्थकं न स्यादिति चेत्; अत्राह--जाना751 ज्ञानासौष्ठवप्रदर्शनार्थः यदि तुभ्यं
सौगताय रोचते दिण्डिक 752 डिण्डिक⁷⁵²

डिण्डि
करागम्--परेणोक्ते तस्योपरि मयाऽवश्यमयुक्ततया निष्फलमभिधानीयम् इत्यस्थानाभिनिवेशम्--हेतुबि॰
टी॰ पृ॰ ७१ ।

रागं [p. ३३ क ] परित्यज्य यदि तत्र रुचिं कुरुषे स्वयमेव ।
न चैवम्, तस्मात् रुचिकरणार्थमनुमानमिति मन्यते । ननु ज्ञानसन्निवेशी स्थवीयानाकारोऽवभा
सते, किन्तु तज्ज्ञानस्य⁷⁵⁴

विकल्पज्ञानस्य ।

अनक्षजत्वात्, अ⁷⁵⁵

इन्द्रियजं निर्विकल्पज्ञानम् ।

क्षजं ज्ञानं स्वार्थपरिस्फुटम्, 756

शब्दजनित ।

अभिधानजनतिस्वर्गादि
757

विक
ल्पप्रतिभासतुल्यत्वात् ।

विकल्पप्रतिभासाऽविशेषाच्च न परिस्फुटमवभासत इति चेत्; अत्राह--प्रकृत इत्यादि । प्रकृता
प्रमाणस्य उत्पादेः 758 दे अधिकृता या सदृशस्मृतिः तस्यातिवा 759 तस्या इव अव्यापृताक्षस्य
अर्थग्रहणं प्रति अव्यापृताभ्येक्षणियस्य 760 अव्यापृतानि अक्षाणि यस्य तस्य या बुद्धिः विक
ल्पिका तस्याम् अप्रतिभासनात् एकस्य ज्ञानसन्निवेशिनः स्थवीयसत्स्वाकारस्य 761 स्थवीयसः
आकारस्य इति 762

ता इति षष्ठीविभक्तेः संज्ञा जैनेन्द्रव्याकरणे ।

तापरिणामेन सम्बन्धः । एतदुक्तं भवति--यथा प्रकृतसदृशस्मृतौ 763

एकस्थूलाकारस्य ।

तदाकारस्य
प्रतिभासनं तथा यद्यव्यापृतेन्द्रियविकल्पबुद्धौ764

इन्द्रियव्यापारशून्यस्य पुंसः वासनाजन्यविकल्पज्ञाने ।

स्यात् युक्तमेतत्, न चैवम्, 765

इन्द्रियजन्यविकल्पबुद्धौ ।

एकत्र स्फुटतया अन्यत्र⁷⁶⁶

मानसकल्पनाज्ञाने ।

विपर्ययेण प्रतिभासनात् । शब्दैश्च कारणभूतैर्बुद्धावप्रतिभासनात् । च शब्दो भिन्नप्रक्रमः । ततः किं
जातम् ? इत्यत्राह--सदृशाकारम् इत्यादि । सदृशः साधारणः युगपत्क्रमभाविभागे स्वाकारो
767 भागेषु आकारो यस्य तम् अशब्दं शब्दरर्वमर्थं 768 रहितमर्थं स्मरत्येव निश्चिनोत्येव ।

769

बौद्धः ।

ननु भवतु प्रकृतसदृशस्मृतौ तथाविधाकारस्य 770

स्फुटं प्रतिभासनम् ।

तथाभासनम् तथापि 771

स्मृतिः ।

सा प्रमाणं माभूद्
दूरस्थितविरलकेशादौ तथाविधाकाराभावेऽपि तदवभासदर्शनादिति चेत्; इत्यत्राह--तस्याश्च
इत्यादि । तस्या एव प्रकृतसदृशस्मृतेरेव प्रामाण्यं [p. ३३ ख ] युक्तम् उपपन्नम् । न हिः यस्मात्
तया प्रकृतसदृशस्मृत्या अर्थं सदृशाकारं वस्तु परिच्छिद्य प्रवर्तमानः अर्थस्य क्रियायां प्राप्तौ
विसंवाद्यते दूरस्थितविरलकेशादिषु स्थूलैकाकारवद् विप्रलम्भं नार्हति । भवतु अविसंवादिनीयं772

स्मृतिः ।

तथापि नास्याः773

स्मृतेः ।

प्रामाण्यं दर्शनदृष्टविषयत्वात्774

अनु भूतविषयत्वात् स्मृतेः ।

। एतदेवाह--अनधिगतार्थाधिगन्तृत्वाभावाद्
[p. 42 ] अयुक्तमिति, दर्शनेन अनधिगतोऽपरिच्छिन्नो योऽर्थः तस्य अधिगन्तृत्वाद् 775 त्वाभावात् अयुक्तं प्रामाण्यमिति; अत्रोत्तरमाह--अत्रोक्तम् इति । अत्र पूर्वपक्षे उक्तम् उत्तरम् अन
धिगत सिद्धिवि॰ पृ॰ २४ इत्यादि ।

प्रमाणमविसंवादिज्ञानम् प्र॰ वा॰ १ । ३ इत्यादि अन्यतः प्रवृत्तौ अविसं
वादनियमाऽयोगात् सिद्धिवि॰ वृ॰ १ । ३ इत्यनेन अज्ञातार्थ प्र॰ वा॰ १ । ७
776

अज्ञातार्थप्रकाशो वा--प्र॰ वा॰ ।

इत्यादि च अनधिगतार्थाधिगन्तृ प्रमाणमित्यपि सिद्धिवि॰ वृ॰ १ । ३ इत्यादिना च
प्रत्येकपक्षे निराकृत्य 777

एतच्चिह्नान्तर्गतः पाठो द्विर्लिस्वितः ।

समुत्तरम् अनधिगतेत्यादि प्रमाणमविसंवादिज्ञानामित्यादि अन्यतः
प्रवृत्तावविसंवादनियमायोगात् समुदायपक्षे निराकुर्वन्नाह--तत्समुच्चय इत्यादि । तयोः
प्रमाणमविसंवादिज्ञानम् प्र॰ वा॰ १ । ३ अज्ञातार्थप्रकाशो वा प्र॰ वा॰ १ । ७
इत्येतयोः समुच्चयः समुदायः स एव लक्षणं प्रमाणस्य यस्य तस्मिन् प्रमाणे अङ्गीक्रियमाणे778

तस्मादन
धिगतार्थविषयं प्रमाणमित्यपि अनधिगते स्वलक्षणे इति विशेषणीयम् ।--हेतुबि॰ पृ॰ ५३ । तत्राप्य
विसंवादग्रहणात् ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३० । तस्मादुभयमपि परस्परसापेक्षमेव लक्षणं बोद्धव्यम् ।—
प्र॰ वा॰ मनो॰ १ । ८ ।

प्रत्यक्षनुमानयोर्मध्ये अन्यतरस्य प्रत्यक्षस्य अनुमानस्य वा अपिशब्दाद् द्वयोरपि [p. ३४ क ]
प्रामाण्यासंभवात्, तस्याश्च प्रामाण्यं युक्तम् इति सम्बन्धः । तथाहि--परस्य⁷⁷⁹

बौद्धस्य ।

प्रत्यक्षे
अज्ञातार्थप्रकाशोऽस्ति न तु अविसंवादः, तत्र⁷⁸⁰

निर्विकल्पप्रत्यक्षे ।

स्वार्थयोः विप्रतिपत्तिविषयत्वात् । अनुमाने
अविसंवादोऽस्ति न पुनः अज्ञातार्थप्रकाशः, व्याप्तिग्राहकज्ञानगृहीतगोचरत्वात् । वक्ष्यते चैतत्—
साकल्येनादितो व्याप्तिः सिद्धिवि॰ ३ । ३ इत्यादिना ।

प्रकृतमुपसंहरन्नाह-- तद् इत्यादि । यत एवं तत् तस्मात् अशाब्दम् शब्दानाम्
इदं शाब्दं तत्कार्यमिति यावत्, न शाब्दम् अक्षजमित्यर्थः । अविसंवादकं स्वयम् अध्यवसि
तार्थप्रापकं सदृशस्मरणं युगपत् क्रमभाविभागसाधारणाकारज्ञानं परप्रसिद्ध्या सदृशस्मरणम्
उच्यते अस्ति विद्यते । ननु चेदं नाक्षजं किन्तु मानसं संहृतसकलविकल्पावस्थायाम् अक्षजस्य
अन्यथा दर्शनादिति चेत्; अत्राह--संहृत इत्यादि । संहृताः सकला विकल्पा यस्याम् अवस्थायां
तस्यामपि न केवलम् अन्यस्यां 781

परिस्फुटरूपेण ।

तथैव उक्तप्रकारेणैव प्रतिभासनात् स्वार्थयोः इति । ननु यदि
सा अवस्था782

विद्यते ।

; कथं त⁷⁸³

स्थिरस्थूलादिरूपेण ।

थैव प्रतिभासनम् ? तच्चेत्; न साऽवस्था, तथाप्रतिभासस्य विकल्पात्मक
त्वादिति चेत्; सत्यम्, तथापि ततोऽन्यस्य विकल्पस्य अभावात् संहृत इत्यादि वचनम् । अथवा
प⁷⁸⁴

बौद्ध ।

रापेक्षया इदमभिधानमित्यदोषः । परेण हि याऽसौ तदवस्था उपवर्णिता संहृत्य सर्वतश्चि
न्ताम् प्र॰ वा॰ २ । १२४ 785

स्तिमितेनान्तरात्मना । स्थितोऽपि चक्षुषा रूपमीक्षते साऽक्षजा
मतिः । इति शेषः ।

इत्यादिना, तस्यामपि तथैव प्रतिभासनादिति । अनेन सैव नास्ति
इत्युच्यते । ततो निराकृतमेतत् [p. ३४ ख ] यदुक्तं परेण-- यद् उपलब्धिलक्षणप्राप्तं यत्र
नोपलभ्यते तत् तत्र नास्ति यथा प्रदेशविशेषे घटः, उपलब्धिलक्षणप्राप्ताश्च कल्पनाः
संहृताशेषविकल्पावस्थायां दर्शने नोपलभ्यन्ते इति । कथम् ? प्रत्यक्षबाधितत्वात् पक्षस्य ।
[p. 43 ] तथैव प्रतिभासनं हि कल्पनात्मकमात्मानं प्रतिपदम् आत्मनि 786

निर्विकल्पकरूपाम् ।

विपरीतकल्पनां प्रतिहन्तीति सं
हृताशेषविकल्पावस्थायां दर्शनस्य कल्पनाविरहसिद्धौ यत् साधनमुक्तं परेण⁷⁸⁷

बौद्धेन ।

-- या कल्पना
यस्मिन् काले विद्यते सा तत्कालसम्बन्धिनी पुनः स्मर्यते, यथा गोदर्शनकालसम्बन्धिनी
अश्वकल्पना, न च संहृताशेषविकल्पावस्थाभाविनी पुनः स्मर्यते सा । इति । तदुक्तम्--

*पुनर्विकल्पयन् किञ्चिद् आसीन्मे कल्पनेदृशी ।

इति वेति न पूर्वोक्तावस्थायाम् इन्द्रियाद् गतौ ॥ प्र॰ वा॰ २ । १२५ इति ।

तत्रोत्तरमाह--तदर्थदर्शनम् इत्यादि । दर्शनम् अविकल्पार्थदर्शनं कर्तृ उपनिपत्य उप
ढौक्य स्वकार्यजन्मन्यव्यवहितं भूत्वा न पुनः सङ्केतस्मृतिजननेन⁷⁸⁸

अन्यथा भवितुमर्हति ।

। अन्यथा इदं दूषणं स्यात्--

*यः789

उद्धृतोऽयम्--तत्त्वो
प॰ पृ॰ ४० । न्यायम॰ पृ॰ ८६ । न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ १३६ । अष्टस॰ पृ॰ १२२ । सन्मति॰ टी॰
पृ॰ ५२५ ।

प्रागजनको बुद्धेः उपयोगाऽविशेषतः ।

स पश्चादपि तेन स्यादर्थापायेऽपि नेत्रधीः ॥

अस्यायमर्थः--यः अविकल्पो बोधः प्राक् स्वसत्तासमये अजनको बुद्धेः सदृशस्मृतेः स
उपयोगाविशेषतः व्यापाराविशेषतः स पश्चादपि [p. ३५ क ] सङ्केतस्मृत्युत्तरकालमपि ते सौग
तस्य न स्यात् जनकः । ततः किं स्यात् ? इत्यत्राह--अ⁷⁹⁰

अर्थशब्देन अर्थविषयकं निर्विकल्पकज्ञानं ग्राह्यम् ।

र्थस्य अविकल्पबोधलक्षणस्य अपायेऽपि
अभावेऽपि नेत्रधीः अक्षजविकल्पबुद्धिः । ततो न युक्तमेतत्-- यत्रैव जनयेदेनाम् इ⁷⁹¹

तत्रैवास्य प्रमाणता इति
शेपः । द्रष्टव्यम्--पृ॰ १० टि॰ ३ ।

त्यादि ।
ततः सूक्तम्--उपनिपत्य इति । स्वतः आत्मनैव न वासनाप्रबोधद्वारेण संस्कारा विनियम्येरन्
सिद्धिवि॰ १ । ६ इति दोषात् स्मृतिं स्मरणम् जनयद् उत्पादयत् नानात्मनान्तरीयकम् आत्मनि
तदर्थदर्शनस्वरूपे अविद्यमानमाकारं सामान्यरूपं न पुरस्कर्तुं स्मृतेः अग्रे दर्शयितुं युक्तम् उपप
न्नम् । अत्र निदर्शनमाह--तदर्थवत् । तस्य दर्शनस्य अर्थो निरंशस्वलक्षणं तदर्थः स इव तद्व
दिति । यथा तदर्थ उपनिपत्य स्वतो दर्शयन् नानात्मनान्तरीयकमाकारं पुरस्कर्तुं युक्तः तथा दर्शन
मपि इति । अ⁷⁹²

यद्यविद्यमानमाकारमुपदर्शयेत् ।

न्यथा अर्थादेव सामान्यावभासिनो 793

विकल्पस्य

ज्ञानस्य उदयाद् इदमयुक्तं स्यात्-- तद्धि
अर्थसामर्थ्यम् 794 ? इ⁷⁹⁵

तदुक्तम्—
तद्ध्यर्थसामर्थ्येनोत्पद्यमानं तद्रूपमेवानुकुर्यात्--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ १९५ । तथाहि--अर्थस्य सामर्थ्येन
समुद्भवात् इत्याह--तद्धि अर्थस्य सामर्थ्येनात्पद्यमानं तद्रूपमेवानुकुर्यात् ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २७८ ।

त्यादि ।

यत् पुनरत्रोक्तं प्र ज्ञा क र गु प्ते न-- नेदं स्वतन्त्रं साधनम् अपि तु प्रसङ्गसाध
नम् । तयाहि--बहिरर्थग्राहकं चेद् दर्शनं परेणेष्यते तस्मादुत्पन्नं तदाकारानुकारि च अभ्यु
पगन्तव्यम्, अन्यथा तदयोगादिति निरंशाऽर्थानुकारित्वात् निर्विकल्पकं सिद्धम् ।
इति; तदनेन अपास्तम्; यत्र हि व्याप्याभ्युपगमो व्यापकाभ्युपगमनान्तरीयकः796

न अन्तरा भवतीति नान्तरीयकम् अविनाभावीत्यर्थः ।

प्रदर्श्यते [p. ३५ ख ]
[p. 44 ] तत्प्रसङ्गसाधनम्797

प्रसङ्गसाधनं परस्येष्ट्या अनिष्टापादनात् ।...साध्यसाधनयोर्व्याप्यव्यापकभावसिद्धौ व्याप्या
भ्युपगमो व्यापकाभ्युपगमनान्तरीयकः व्यापकाभावो वा व्याप्याभावाविनाभावी इत्येतप्रदर्शनफलम् ।—
प्रमेयक॰ पृ॰ ५४४ । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ४३ ।

। न चेह तदस्ति आकारान्तरानुकारित्वस्याप्यविरोधात् । अर्थसिद्धिर्न
स्यादिति चेत्; तथैव अविकल्पसिद्धिरपि । न चैवं नीलादिविकल्पस्य गृहीतग्राहित्वम्, इति न
युक्तम् अज्ञातार्थ प्र॰ वा॰ १ । ७ इत्यादि । यदा चैवं व्यवहारी वदति यथा मम ज्ञाना
दनुत्पन्नः अ⁷⁹⁸

ज्ञानाकाराननुकारी ।

तदाकारानुकारी वा अर्थः त⁷⁹⁹

ज्ञानस्य ।

स्य कारणम्, तथा अर्थादनुत्पन्नम् अतदाकारं ज्ञानं तस्य⁸⁰⁰

अर्थस्य ।

ग्राहकम्; तदापि कथं प्रसङ्गसाधनम् ? ततः स्थितम्--तदर्थवत् इति । तथा च यथा दर्शनं तदर्था
ज्जायमानम् अविकल्पकम्, तथा तद्दर्शनादुत्पद्यमानं स्मरणमपि801

अविकल्पकं स्यात् ।

इति विकल्पवार्तापि गता,
इति न युक्तमेतत्-- पुनर्विकल्पयन् किञ्चिद् आसीन्मे कल्पनेदृशी । इति वेत्ति प्र॰
वा॰ २ । २२५ इति । न चा 802 न वा स्मृतौ संहृताशेषविकल्पावस्थाप्यस्ति, कल्पनापि तदा
तथैव अन्यथा भवेत् । अथ सामान्यावभासि स्मरणमिष्यते; दर्शनमपि तथैष्यतामिति कथं त⁸⁰³

संहृताशेषविकल्पावस्था ।

द
वस्थाभाविनी कल्पना न स्मर्यते इति भावः ।

उपसंहरन्नाह--तद्दर्शनम् इत्यादि । यत एवं तत् तस्मात् दर्शनं प्रत्यक्षं न असाधारणै
कान्तगोचरम् असाधारण एकः असहायः अन्तो धर्मो गोचरो यस्य तत् तथोक्तम् न । कुत
एतत् ? इत्याह--व्यापृताक्षस्य इत्यादि । व्यापृतानि ज्ञानजनने प्रणिहितानि अक्षाणि इन्द्रियाणि
यस्य तस्य कदाचित् संहृताशेषविकल्पावस्थायाम् अन्यदशायां वा क्वचिद् बहिरन्तर्वा तथैव
[p. ३६ क ] असाधारणगोचरप्रकारेणैव अप्रतीतेः दर्शनस्य इति पदघटना । एतदेव भावयन्नाह—
न हि इत्यादि । हिः यस्यात् न बहिरन्तर्वा जातुचित् कदाचित् असहायं प्रत्यनीकधर्मरहितम्
आकारं वस्तुस्वरूपं पश्यामः यथा येन प्रकारेण व्यावर्ण्यते कथ्यते परैः804

बौद्धैः ।

इत्यध्याहारः ।
कुत एतत् ? इत्यत्राह--तथैवाऽनिर्णयात् तथैव वर्णितप्रकारेण अनिर्णयात् अनिश्चयात् ।
निर्णीतं च गृहीतमुच्यते इति मन्यते । एतदपि कुतः ? इत्यत्राह--नानावयवरूपाद्यात्मनः
इत्यादि । घट आदिर्यस्य शरीरादेः स घटादिः तस्य । कथम्भूतस्य ? अर्थस्य न ज्ञानस्य ।
कुत एतत् ? बहिः ज्ञानादन्यत्र देशे संप्रतीतेः निर्णयात् एकस्य न परमाणुसंचयरूपस्य अस
हायमाकारं नहि पश्यामः इति सम्बन्धः ।

एवमपि च अवयवगुणेभ्यो भिन्नस्य त⁸⁰⁵

अवयविनो द्रव्यस्य वा ।

स्य संप्रतीतेः नैयायिकादिमतसिद्धिरिति चेत्;
अत्राह--नानावयवरूपाद्यात्मन इति । नाना अवयवाश्च रूपादयश्च आत्मानो यस्य स तथोक्तः,
ते चलाश्च अचलाश्च आवृताश्च अनावृताश्च रक्ताश्च तद्विपरीताश्च नष्टाश्चाऽनष्टाश्च अवयवाः नाना
वयवाः, तदात्मनः इति वचनात् चलैः पाण्यादिभिः चलः विपरीतैः अचलः स इत्युक्तं भवति ।
कथमेकस्तथेति चेत् ? तथासंप्रतीतेः इति ब्रूमः । नहि पाण्याद्यवयवचलने स⁸⁰⁶

अवयवी ।

न चलति
इत्यत्रापि तथासंप्रतीतेरन्यत् शरणमस्ति । 807

अवयवचलनेऽपि अवयवी न चलतीत्याकारिका ।

इयमेव प्रतीतिः, नेतरेति चेत्; न; [p. ३६ ख ]
[p. 45 ] एकदेशचलनेऽपि लोके शरीरं चलति इति व्यवहारदर्शनात्, तथाहि--यदा किमयं मृत उत
जीवति इति क्वचित् सन्देहः, तदा जीवति अयं हस्तचलनेऽपि शरीरं चलयति 808 चलति यतः
इति व्यवहारदर्शनात् । अवयवक्रियायाः अवयविनि उपचारात् तथाव्यवहारः, अश्वक्रियायाः
पुरुषे उपचारात् पुरुषो याति इति व्यवहारवदिति चेत्; तर्हि न अवयवेऽपि परमार्थतः क्रिया
स्यात्, त⁸⁰⁹

अवयवेऽपि ।

त्रापि परक्रियोपचारात् तथा व्यवहारात् । अ⁸¹⁰

अवयवक्रियायाम् अबाधितप्रत्ययः प्रमाणमिति चेत् ।

स्खलत्प्रत्ययः उभयत्र समानः । एकस्य
चलेतररूपत्वमयुक्तं विरोधादिति चेत्; न; स्वरूपेण विरोधासिद्धेः । नहि यद् यस्य स्वरूपं तत्
तेन विरुध्यते, सर्वभावेषु तथात्वापत्तेः । तत्स्वरूपं च तथाप्रतीतेः ।

योऽप्याह परः811

वैशेषिकः ।
तुलना--अवयविसद्भावे तु बाधकं प्रमाणमस्ति । तथाहि--पाणौ कम्पवति तदाश्रितं शरीरं न कम्पते, पादे
वा कम्पमाने तद्गतं शरीरं न कम्पते इत्येकस्य विरुद्धधर्मताप्रसङ्गः; तदसङ्गतम्; पाणौ कम्पमाने शरीर
कम्पस्यावश्यम्भावनियमाभावात् । यदा पाणिमात्रं चालयितुं कारणं भवति तदा तन्मात्रं चलति न शरीरं
कारणाभावात् । यदा तु शरीरस्यापि चलनकारणं भवेत् तदा शरीरं चलत्येव नास्याचलनमस्तीति कुतो
विरोधः ?--प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ४१-४२ ।

-- पाण्यवयवे चलति न शरीरं चलति । कुतः ? कारणविशेषात्
क्रियाविशेषसिद्धेः । यः खलु अवयवस्य अङ्गुल्यादेः अल्पस्य क्रियाहेतुः प्रयत्नः नासौ
महतः शरीरस्य क्रियाहेतुः, न वै यावान् संयोगः तृणमपसारयति तावाक्लेष्ट⁸¹² तावान् काष्ठ
मिति । नच अङ्गुल्यवयवे चलति शरीरं चलति इति प्रत्ययोऽस्ति । इति; सोऽप्यनेन
निरस्तः; न खलु अङ्गुल्यवयवे चलति तत्समवेतमपरमचलं स्वरूपं पश्यामः, त⁸¹³

शरीरे ।

त्र नाट्याकार
814

शरीरं नृत्यति इत्याकारप्रतीत्यभावप्रसङ्गात् ।

प्रतीतिविरहात् । तथापि तत्कल्पने अचलावयवेषु चलमवयविरूपं कल्पनीयं स्यात् । प्रत्यक्ष
विरोधः अन्यत्रापि [p. ३७ क ] न दण्डवारितः ।

यत्पुनरुक्तं तेनैव⁸¹⁵

वैशेषिकेण ।

-- यदि अवयवसं816 सत्कर्मसमानकालम् अवयविनि कर्म
स्याद् अपि तर्हि अङ्गुल्यवयवे चलति शरीरं चलतीति प्रत्ययः स्यात् । किं कारणम् ?
असति देशव्यवधाने उपलभ्याधारसमवेतस्य कर्मणः प्रत्यक्षत्वात्, न चैवम् अङ्गुल्यवयवे
चलति चलति शरीरमिति प्रत्ययः । इति; तदपि न युक्तम्; उक्तोत्तरत्वात्, हस्तचलनेऽपि शरीरं
चलयति 817 चलति इति व्यवहारदर्शनात् इति । किञ्च, अवयवात्मकत्वे अवयविनः अवयवस्य
पाण्यादेः आकाशादिभ्यो विभागे नियमेन विभागः, तैर्वा संयोगे संयोगः सिद्धो भवति न भेदे ।
न हि हस्तस्य कुतश्चिद् विभागे केनचिद्वा संयोगे चलतः818

क्रियाशीलस्य ।

अचलस्य⁸¹⁹

शरीरस्य ।

स⁸²⁰

संयोगः विभागो वा ।

युक्तः । अथ विभागज⁸²¹

विभागजस्तु
द्विविधः कारणविभागात् कारणाकारणविभागाच्च । कारणविभागात्तावत् कार्याविष्टे कारणे कर्मोत्पन्नं यदा
तस्य अवयवान्तराद् विभागं करोति न तदा आकाशादिदेशात्, यदा तु आकाशादिदेशाद्विभागं करोति न
तदा अवयवान्तरादिति स्थितिः । अतः अवयवकर्म अवयवान्तरादेव विभागमारभते । ततो विभागाच्च
द्रव्यारम्भकसंयोगविनाशः, तस्मिन् विनष्टे कारणाभावात् कार्याभाव इत्यवयविविनाशः । तदा कारणयोर्वर्त
मानो विभागः कार्यविनाशविशिष्टं कालं स्वतन्त्रं वा अवयवमपेक्ष्य सक्रियस्यैवावयवस्य कार्यसंयुक्तादाका
शादिदेशात् विभागमारभते न निष्क्रियस्य, कारणाभावादुत्तरसंयोगानुत्पत्तावनुपभोग्यत्वप्रसङ्गः । न तु
तदवयवकर्म आकाशादिदेशाद् विभागं करोति तदारम्भकालातीतत्वात् । प्रदेशान्तरसंयोगं तु करोत्येव
अकृतसंयोगस्य कर्मणः कालात्ययाभावात् । कारणाकारणविभागादपि कथम् ? यदा हस्ते कर्मोत्पन्नमवयवा
न्तराद् विभागमकुर्वद् आकाशादिदेशेभ्यो विभागानारभ्य प्रदेशान्तरे संयोगानारभते तदा ते कारणाकारण
विभागाः कर्म यां दिशं प्रति कार्यारम्भाभिमुखं तामपेक्ष्य कार्याकार्यविभागानारभन्ते, तदनन्तरं कारणा
कारणसंयोगाच्च कार्याकार्यसंयोगाविति ।--प्रश॰ भा॰ पृ॰ ६७--६८ ।

[p. 46 ] विभागोपपत्तौ संयोगजसंयोगोपपत्तेः अयमदोषः । कुत एतत् ? कारणेन वियोगिना 822

कारणसंयोगिना ह्यकारणेन कार्यमवश्यं संयुज्यते इति न्यायः--प्रश॰ भा॰ पृ॰ ४८५ ।
कारणसंयोगिना कार्यं संयुज्यते--प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ १४९ ।

संयोगिना वा
कार्यमवश्यं वियुज्यते संयुज्यते वा यथा तन्त्वादिसंयोगिना तुर्यादिना823

पटसंयुक्ततुरीवत्--प्रश॰ कन्द॰
पृ॰ १४९ ।

पटादिरिति चेत्; स्यादेतदेवं
यदि कार्यकारणयोः कथञ्चिदैक्यं स्यात्, इतरथा कु824

निमित्तभूतेनापि ।

म्भकारकारणेनापि वियोगिना संयोगिना वा केन
चित् सर्वं घटादि तत्कार्यं वियुज्येत संयुज्येत वा । समवायिकारणेन इति विशेषणादयमदोषः,
कथमदाः 825 मदोषः ? कार्यकारणभेदैकान्ते समवायीतरकारणविभागकारणाभावात् । समवायः
तत्कारणमिति[p. ३७ ख ] चेत्; न; तस्य निषेधस्यमान⁸²⁶ त्स्यमानत्वात् प्रत्यक्षं सविकल्पकं827 ल्पं च सिद्धिवि॰ २ । २६ इत्यादिना । अनिषेधेऽपि यथा विवक्षितयोः कार्यकारणयोः828

तन्तुपटयोः ।

अन्तराले
समवायः; तथा घटादिकुम्भकारयोरपि । अथ सम्बन्धाऽविशेषेऽपि कुतश्चित् प्रत्यासत्तेः किञ्चित्
कस्यचित् समवायि केनचित् संयुज्यमानेन वियुज्यमानेनवा संयुज्यते वियुज्यते वा क्विञ्चित्;
तर्हि तस्या829

प्रत्यासत्तेः ।

एव कस्यचित् केनचित् तादात्म्यसिद्धेः किं समवायेन विभागजविभागेन संयोगज
संयोगेन च ? पाण्यादेश्च कुतश्चित् केनचिद् विभागात् संयोगाद्वा न प⁸³⁰

भिन्नम् ।

रं शरीरस्य विभाग 831 गं संयोग 832 गं वा पश्यामः833

तुलना—
एकदेशाश्रयत्वे तु यदेकस्माद् विभागकृत् । तदेवान्यत इत्यस्ति न विभागो विभागजः ॥--न्यायम॰ पृ॰
१२३ ।

। तथापि तत्कल्पने एकमेव न किञ्चित् स्यात् । अथ पाणिशरीरयोरपि
भेदः; कुतः ? विभागभेदात्834

चेत् ।

; अन्योऽन्यसंश्रयः--पाणिशरीरयोः भेदसिद्धेः विभागभेदसिद्धिः,
अस्याश्च प्रकृतसिद्धिरिति । नापि पाण्याकाशयोः प⁸³⁵

अवस्थाविशेष ।

रिणामविशेषव्यतिरेकेण परस्तयोर्विभागोऽस्ति
यः शरीराकाशविभागकारणं स्यात्, अन्यथा कारणविभागात् कार्यविभागात्, कार्यविभागस्य
836

विभागान्तरम् ।

तदन्तरं तयोरेकताभयात् स्यात्, तत्रापि 837

विभागान्तरम् ।

तदन्तरमित्यनवस्था । स्वरूपमेव ततस्तस्य विभक्त
मिति चेत्; अन्यत्रापि तदस्तु । किञ्च, यदि आकाशादिना संयुक्ते प्रतीयमाने एव शरीरे ततः
पाण्यादिविभागप्रतीतिः स्यात्, युक्तमेतत्-- पाण्याकाशविभागात् शरीराकाश-[p. ३८ क ]
विभागः ततः शरीराकाशसंयोगनिवृत्तिः । इति । न चैवम्, तथा क्रमानुपलक्षणात्,
पाण्याकाशविभागकाल एव शरीराकाशविभागदर्शनात् । नहि कश्चित् 838

आकाशादिना ।

खादिना संयुक्त एव शरीरे
मम 839

खादेः ।

ततः पाण्यादिकं विभक्तमिति मन्यते । उत्पलपत्रशतवेधवद् आशुवृत्तेः तदनुपलक्षणमिति
चेत्; भवेदेवं यदि तत्पत्राणां स्वरूपदेशभेदवत् तद्विभागानां स्वरूपकालभेदः कुतश्चित् सिद्धः
स्यात्, न चैवम्, प्रतीतिबाधनात् ।

यत्पुनरुक्तं परेण-- पाण्याकाशयोर्विभागात् तत्संयोगविनाशः इति; तन्न सुन्दरम्;
संयोगे सति विभागानुत्पादात् तद्विरोधिनि । यथैव हि संयोगविरोधिनि विभागे समुत्पन्ने
संयोगो नश्यति तथा विभागविरोधिनि संयोगे स्थिते विभागो नोत्पद्यते । न हि शीतविरोधिनि
[p. 47 ] पावके स्थिते शीतोत्पादादिः । संयोगे विनष्टे तदुत्पाद इति चेत्; कुतस्तर्हि त⁸⁴⁰

संयोगविनाशः ।

द्विनाशः ? विभा
गादिति चेत्; अन्योन्यसंश्रयः--सति संयोगविनाशे विभागोत्पादः, त⁸⁴¹

विभागाच्च ।

स्माच्च तद्विनाश इति ।
अथ दृश्यत एव संयोगे सत्येव विभागोत्पादः, न दृष्टेऽनुपपन्नं नाम इति चेत्; न; तथा
प्रतीतिविरहात् । संयोगविनाशात्मकविभागप्रतीतेश्चसंयोगविनाशः, विभागः इति नाम्नि भेदः
नार्थे । विभागाभावे कुतस्तन्नाश⁸⁴²

संयोगनाशः ।

इति चेत् ? तन्नाशाभावे कुतो विभागः ? स्वकारणात् कर्मण⁸⁴³

क्रियातः ।

इति चेत्; तासोऽपि 844 नाशोऽपि स्वकारणात् इति ब्रूमो द्रव्यादेरिति [p. ३८ ख ] यद्वक्ष्यते--

*अनादिनिधनं द्रव्यम् उत्पित्सु स्थास्नु नश्वरम् ।

स्व तोऽन्यतो विवर्तेत क्रमाद्धेतु फलात्मना ॥ सिद्धिवि॰ ३ । २१ इति ।

न च अन्योन्यापसर⁸⁴⁵

गमनशील ।

द्वस्तुव्यतिरेकेण परं कर्म, यद् विभागस्य अ⁸⁴⁶

संयोगस्य ।

न्यस्य वा कारणं स्यात्,
इतरथा उत्क्षेपणादिक्ष⁸⁴⁷ क्रियोत्पत्तावपि यदि द्रव्यं स्वभावतो न चलति न तर्हि तस्य कुतश्चिद्
विभागः संयोगो वा देशान्तरादिना, अविशेषेण सर्वस्य प्रसङ्गात् । अथ यस्यैव तदिति मतिः; कस्य ?
समवायसम्बन्धः आकाशादेरपि । त⁸⁴⁸

व्यापित्वात् समवायस्य ।

त्सम्बन्धस्य तत्राप्यविशेषात् । एष यः चलयति 849 चलति इति
प्रतीयते तस्य त⁸⁵⁰

कर्म ।

दिति; न; स्वयमचलति851

चलनक्रियारहिते ।

तत्प्रतीत्ययोगात् भ्रान्तताप्रसङ्गात् । स्वयं चलति चेत्; तर्हि
द्रव्यस्वरूपविशेष एव क्रिया न परा, इति न युक्तमेतत्-- एकद्रव्यमगुणं संयोगविभागेषु852

संयोगवि
भागेष्वनपेक्षकारणमिति--वैशे॰ सू॰ । संयोगविभागेष्वनपेक्षं कारणमिति--नयचक्रवृ॰ पृ॰ ३० ।

कार
णमनपेक्षमिति कर्मलक्षणम् । वैशे॰ सू॰ १ । १ । १७ इति 853

विफलमिति निरर्थकम् ।

विफलम् 854

कार्यं विरोधि यस्येति बहुव्रीहिः--वैशे॰ उप॰ पृ॰ २१ ।

कार्यविरोधि कर्म
वैशे॰ सू॰ १ । १ । १४ इति च । एतेन आकाशशरीरयोर्विभागात् 855

शरीराकाशसंयोग ।

तत्संयोगविनाशो व्याख्यातः ।

यत् पुनरेतत्-- उत्तराकाशपाणिसंयोगात् शरीराकाशसंयोगः । इति; तदपि न
प्रातीतिकम्; नहि पूर्वं शरीररहितस्य पाणेः आकाशेन संयोगः, पश्चात् शरीरस्य इति प्रतीतिरस्ति ।
आशुवृत्त्या यौगपद्यविभ्रमोऽपि निरस्तः । अपि च, यदि गगनादिभ्यो वियुज्यमाने पाणौ शरीरं
वियुज्यते, तैः संयुज्यमाने तस्मिन् तत् संयुज्यते वा; तर्हितेभ्योऽवियुज्यमानेषु [p. ३९ क ] पादा
दिषु तदैव 856

शरीरम् ।

तन्न वियुज्यते इति युगपत् 857

शरीरम् ।

तत् संयुक्तमन्यथा च स्यात् ।

स्यान्मतम्--सर्वात्मना तद् वियुक्तमेव, किन्तु आकाशादिभिः संयुज्यमानेषु पादादिषु आशु
858

शरीरसंयोगः ।

तत्संयोग इति तत्संयुक्तप्रतिपत्त्यविच्छेद इति; तन्न निरूपिताभिधानम्; अन्यथाप्यविरोधात् ।
न हि एकं चलावयवापेक्षया चलम् अन्यथा अचलम्, तथा विभक्त-संयुक्तावयवापेक्षया संयुक्तं
विभक्तं च विरुद्धम्, सचलैकरूपवत् । अथ एतदपि नेष्यते; कथं तर्हि गुणाश्च गुणान्त
रम् वैशे॰ सू॰ १ । १ । १० इत्यत्र सूत्रे अन्तरशब्दस्य उक्तं प्रयोजनमिदं शोभते-- कार्य
कारणगुणयोः क्वचित् जात्यन्तरत्वज्ञापनार्थत्वाददोषः । कथम् ? यथा शुक्लाशुक्लैः
तन्तुभिरारब्धस्य पटस्य रूपं कारणरूपेभ्यो जात्यन्तरमिति । का पुनः तत्र रूपे जातिः ?
[p. 48 ] चित्रत्वमिति ब्रूमः । विशेषानवधारणात्, यस्वा सौरूप 859 यश्चासौ रूपविशेषः शुक्ल
त्वादिः सोऽस्मात् नावधार्यते इति । न चेदमरूपं द्रव्यम् उप⁸⁶⁰ अनुपलब्धिप्रसङ्गात्861

रूपसमवायस्य चाक्षुषप्रत्यक्षहेतुत्वात् ।

वायुवत् । उपलभ्यमानत्वाच्च तन्तुवत् रूपाधिकरणम् । इति ।

एतेन यदुक्तम्--

*चित्रं तदेकमिति चेत्, इदं चित्रतरं महत् । प्र॰ वा॰ २ । २०० इति;

एतदपि प्रत्याख्यातम्; चित्रशब्दस्य अ⁸⁶²

अनेकरूपविषयत्वास्वीकारात् ।

नेकार्थविषयत्वानभ्युपगमात् । क्व तर्हि वर्तते863

चित्रशब्दः ।

इति चेत् ? एकस्मिन् शबले रूपे वर्तते इति । तथा च प्रतिभासः--शबलो गौः शबलः खलु
अश्व इति । कथम् ? यदि हि शुक्लाशुक्लैः तन्तुभिर्जनिते पटे नीलादीनि रूपाणि [p. ३९ ख ]
भिन्नानि बहूनि वर्तन्ते; अपि तर्हि कर्माणि बहूनि युगपदेकस्मिन् द्रव्ये ण 864 नवर्तन्ते865

तुलना--एकदा एकस्मिन् द्रव्ये एकमेव कर्म वर्तते, एकं कर्म एकत्रैव द्रव्ये वर्तते ।--प्रश॰ कन्द॰
पृ॰ २९० । अविभुनि द्रव्ये समानेन्द्रियग्राह्याणां विशेषगुणानामसमवायादिति व्याहन्यते--प्रश॰
व्यो॰ पृ॰ २२० ।

,
सजातीयत्वे समानेन्द्रियग्राह्यत्वे एकद्रव्यत्वे च सति अविभुद्रव्यवृत्तित्वात् रूपवत् ।
इत्यत्र निदर्शनस्य साध्यविकलता । अथैक⁸⁶⁶

चित्रं रूपम् ।

म्; नीलादयः क्व वर्तन्ते ? द्रव्ये चेत्; प्रकृतो दोषः867

ऊक्तानुमाने निदर्शनस्य साध्यविकलता ।

।
तद्रूप⁸⁶⁸

चित्ररूपे ।

इति चेत्; केन सम्बन्धेन ? संयोगेनेति चेत्; तद्रूपनीलाद्योः द्रव्यत्वम्869

द्रव्ययोरेव संयोगात् ।

। समवायेनेति
चेत्; त⁸⁷⁰

चित्ररूपस्य ।

द्रूपस्य द्रव्यत्वं नीलादिसमवायिकारणत्वात्871

द्रव्यस्यैव समवायिकारणत्वात् ।

। विशेषणीभावेनेति चेत्; रूपादयोऽपि
द्रव्ये तेनैव⁸⁷²

विशेषणीभा
वेनैव वर्तन्ताम् ।

वर्तन्त इति समवायाभावः । नीलादीनां द्रव्यादिषु अनन्तर्भावात् पदार्थान्तरत्वम् ।
तादात्म्येन चेत्; सिद्धं शबलैकरूपवत् 873

चित्रैकरूपवदिति दृष्टान्तः ।

इति । ततः स्थितम्--चलाचलसंयुक्तासंयुक्तत्व
प्रतिपादनार्थम् एकस्य नानावयवात्मनः इति वचनम्, दृशोः 874 दृश्यैः अवयवैः अदृशोश्च
875 अदृश्यैश्च दृश्येतरात्मकत्वप्रतिपादनार्थं च ।

नन्वेवम्876

अवयवात्मक-अवयविस्वीकारे ।

एकतन्त्ववयवग्रहणेऽपि पटो गृह्येत, न चैवम्, 877

भूयो
ऽवयवेन्द्रियसन्निकर्षानुगृहीतेन अवयवीन्द्रियसन्निकर्षेण ग्रहणात् ।--प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४६ । इदं तस्य वृत्तं
येषामिन्द्रियसन्निकर्षाद् ग्रहणमवयवानां तैः सह गृह्यते येषामवयवानां व्यवधानादग्रहणं तैः सह न
गृह्यते ।--न्यायभा॰ २ । १ । ३२ ।

भूयोऽवयवेन्द्रियसन्निकर्ष
सहायस्य अययवीन्द्रियसन्निकर्षस्य अवयव्युपलम्भकृत्त्वादिति चेत्; स्यादेतदेवं यदि अवयव
अवयविनोभे878 नोर्भेदैकान्तः, स तु नेतीति निरूपितम् । एवं च न अवयवेन्द्रियसन्निकर्षोऽन्यः,
अन्योऽवयवीन्द्रियसन्निकर्षः, येनोच्यते--भूयोऽवयवेन्द्रियसन्निकर्षसहायस्य अवयवीन्द्रियसन्नि
कर्षस्य [p. ४० क ] अवयव्युपलम्भकत्वात् इति; साहाय्यस्य भेदनिबन्धनत्वात् । यदि च, अव
यविन इन्द्रियसन्निकर्षोऽस्ति; कुतस्तत्र⁸⁷⁹

अवयविनि ।

ज्ञानं नोत्पद्यते ? कथमन्यथा समन्धकारादौ अवयवि
ज्ञानम्, नहि तत्र भूयोऽवयवेन्द्रियसन्निकर्षोऽस्ति सालोकादिप्रदेशवत्, इतरथा तज्ज्ञानेऽस्पष्टता
[p. 49 ] व्यवहारो न स्यात् । अवयवाऽग्रहणकृतः स⁸⁸⁰

समन्धकारादौ अस्पष्टताव्यवहारः

इति परस्य दर्शनम् । अथेन्द्रियसन्निकर्षोऽपि त⁸⁸¹

अवयविनः ।

स्य
नेष्यते; एकावयवस्यापि न स्यादिति त⁸⁸²

एकावयवस्यापि ।

स्यापि न ग्रहणम् । ततोऽयुक्तमेतत्-- एकतन्तुवीरण
संयोगात् पटकटसंयोगः इति; तद्ग्रहणोपायाभावात् । अथ ते शे 883 अथ नेष्यते त⁸⁸⁴

एका
वयवेन्द्रियसन्निकर्षः ।

त्सन्नि
कर्षः; पटस्यापि स्यात् कारणसंयोगिना कार्यमवश्यं संयुज्यते प्रश॰ भा॰ पृ॰ ६४
इति वचनात्, अन्यथा वीरणेनापि न स्यात् । किंच, एकतन्त्ववयवेन्द्रियसन्निकर्षोऽपि यदि
तद्भूयोऽवयवेन्द्रियसन्निकर्षसहाय एव तन्तूपलम्भकः; तर्हि तदवयवेन्द्रियसन्निकर्षोऽपि तद्भूयोऽ
वयवेन्द्रियसन्निकर्षसहाय एव त⁸⁸⁵

एकावयवोपलम्भकः ।

दवयवोपलम्भकः, एवं यावत्परमाणवः886

यावन्तः परमाणुरूपा अवयवाः सन्ति तावतां
सन्निकर्षः आवश्यकः ।

। न च तेषामिन्द्रिय
सन्निकर्ष इति सर्वाग्रहणम् । यदि च एकावयवेन्द्रियसन्निकर्षात् त⁸⁸⁷

अवयविनि ।

त्र ज्ञानं न स्यात्; तर्हि
जलमग्नकरिणः क⁸⁸⁸

शुण्डा ।

रमात्रदर्शनात् करी तिष्ठत्यत्र इति प्रतीतिर्न स्यात्, इष्यते च परेण । ततः
साधूक्तम्--दृश्यावयवैः दृश्यात्मनः विपरीतैः विपरीतात्मनः इत्यस्य प्रदर्शनार्थम् नानावय
वात्मनः [p. ४० ख ] इति वचनमिति, तथा आ⁸⁸⁹

एकं चलं चलैर्नान्यैः नष्टं नष्टैर्न चापरैः ।
आवृतैरावृतं रूपं रक्तं रक्तैर्विलोक्यते ॥--प्रमाणसं॰ पृ॰ १०२ । न्यायवि॰ २ । २७१ ।

वृतैः आवृतात्मनः विपरीतैर्विपरीतात्मन इत्यस्य च ।

890

न तावदे
कस्यावयविनो ग्रहणाग्रहणे; अवयवावरणेऽपि तस्य कतिपयावयवावस्थानस्य ग्रहणादेव । न च बह्ववयवा
वस्थानस्य ग्रहणे इव तादृशस्थौल्यानवभासादनवभासोऽवयविन इति साम्प्रतम्; परिमाणभेदो हि
स्थौल्यमवयविधर्मः । न च तस्य तादृशस्यानवभासे अवयवी अनवभासितो भवति, तस्य ततोऽन्यत्वात्,
तस्मादिन्द्रियसन्निकर्षमात्रादवयविनो ग्रहणम् । इन्द्रियेणार्थस्य इन्द्रियावयवैरर्थस्य इन्द्रियेणार्थावयवानाम्
इन्द्रियावयवैरर्थावयवानां सन्निकर्षात् परिमाणभेदग्रहणमिति सामग्रीभेदादवयवितत्परिमाणभेदयोर्ग्रहणा
ग्रहणे उपपद्येते ।--न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ ३८४ । एकावयवावरणे अवयव्यावरणस्याभावात् । स ह्येको
ऽनेकेषु अनावृतेतरकतिपयावयवग्रहणेन गृह्यते तस्य सर्वत्राभिन्नत्वात् ।--प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ४२ ।

नन्वेकस्याऽऽवृतानावृतत्वानुपपत्तेः अयुक्तमेतत् । न खलु एकस्मिन्नवयवे पाण्यादौ आव
रणे सत्यपि शरीरस्य आवरणमस्ति महत्त्वात् । न हि यावान् आवारकद्रव्यसंयोगः अवयवमावृणोति
तावान् अवयविनं 891

अवयविनः ।

तस्य महत्त्वात्तु पुनरन्य एकावारकद्रव्यसंयोगविशेष आवृणोति यथा प्रतिशरा
दिसंयोगविशेषः कुड्यमिति । अवयवावारकं तु द्रव्यम् अवयविना संयुक्तं नाऽऽवृणोति अमह
त्त्वात् संयोगविशेषाभावाच्च, यथा कौपीनप्रच्छादकमल्पं 892

अल्पस्य आवारकम् ।

वासः यथा वा परिधानवास⁸⁹³

अधिकस्यावारकं विशेषसंयोगसद्भावात् ।

इति ।
समग्रावयव्युपलब्धिप्रसङ्ग इति चेत्; 894

एक
स्मिन् भेदाभावात् भेदशब्दप्रयोगानुपपत्तेरप्रश्नः ॥ ११ ॥-कृत्स्नमिति अनेकस्याशेषाभिधानम्, एकदेश
इति नानात्वे कस्यचिदभिधानम्, ताविमौ कृत्स्नैकदेशशब्दौ भेदविषयौ नैकस्मिन्नवयविनि उपपद्येते
भेदाभावादिति ।--न्यायभा॰ ४ । २ । ११ ।

समग्राऽसमग्र इतिशब्दयोः भेदविषयत्वात्, अवयवि
नस्तु अभिन्नत्वात् । न खलु अवयवी समग्रो नाप्यसमग्रः, तस्य एकत्वात् । अपि भवान् गृह्य
माणस्य अवयविनः किमगृहीतं मन्यते येनायमकृत्स्नो गृह्यत इत्याचष्टे ? आवृतोऽवयवो न
गृह्यत इति चेत्; न गृह्यतां नाम, अवयवी तु गृह्यते 895

अवयवात् ।

ततोऽन्यत्वात् । इयांस्तु विशेषः896

यत्तु बहुतरावयवग्रहणवत् स्थूल
प्रतीतिर्न भवति तद् भूयोऽवयवप्रचयग्रहणस्य परिमाणप्रकर्षप्रतीतिहेतोरभावात् । यत्र तु भूयसामवयवाना
मावरणम् अल्पतरावयवग्रहणं च तत्रावयविनो न ग्रहणम्, यथा जलनिमग्नस्य शिरोमात्रदर्शनात् ।
--प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ४२ ।

--येषामव
[p. 50 ] यवानाम् इन्द्रियसन्निकर्षः तैः897

अवयवैः ।

सहोपलभ्यते, येषां पुनः आवृतत्वान्नेन्द्रियसन्निकर्षः तैः
सह नोपलभ्यत इति चेत्; उच्यते--शबलैकरूपवद् आवृताऽनावृतैकावयव्युपपत्तेर्नाऽयुक्तमेतत् ।

[p. ४१ क ] यत्पुनरुक्तम्--नहि यावानावारकसंयोगोऽवयवमावृणोति तावान् अवयविनम्
इति; तदपि न सूक्तम्; कारणसंयोगिना हि कार्यमवश्यं संयुज्यते प्रश॰ भा॰ पृ॰ ६४
इति वचनादवयववद् अवयविनोऽप्यावारकसंयोगोऽस्ति । त⁸⁹⁸

संयोगस्य ।

स्य चोत्पत्तौ अवयवी समवायिकारण
मिति सर्वात्मना स⁸⁹⁹

अवयवी ।

तत्कारणं चेत्; तत् सर्वत्र तत्संयोगप्रतिपत्तिरिति कथन्न तावानेव तत्संयोगः तदा
वारको न स्यात् येनोच्यते--अवयविनं पुनः अन्य एव आवारकद्रव्यसंयोगविशेष आवृणोति
इति । अथ न सर्वात्मना किन्तु एकदेशेन; सांशत्वमवयविनः । ननु चोक्तम्--समग्राऽसमग्र
शब्दयोर्भेदविषयत्वाद् अवयविनस्तु अभिन्नत्वात् त⁹⁰⁰

सांशत्वानुपपत्तिः ।

दनुपपत्तिरिति; सत्यमुक्तम्, किन्तु तदभि
न्नत्वात् इति वदता त⁹⁰¹

अवयविनः ।

स्य एकं स्वरूपमङ्गीकृतम् । तेनैव⁹⁰²

स्वरूपेण ।

चेत् संयोगसमवायिकारणम्; त⁹⁰³

एकस्वरूपे अवयविनि ।

त्र संयोगः
समवेतः प्रतिभातीति न त⁹⁰⁴

संयोगरहितम् ।

द्रहितं तद्रूपमस्ति इति नोक्तदोषपरिहारः ।

यच्चान्यदुक्तम्--अपि च भवान् गृहमाणस्य अवयविनः इत्यादि; तत्राप्युच्यते--अवयवि
स्वरूपं न गृह्यते नावयवस्वरूपम् । एवं कथञ्चिदवयवाऽवयविनोस्तादात्म्यात्, अन्यथा आवा
रकजलादिमध्ये दृश्यभागस्य अवयविनः स्तम्भादेः सन्देहो न स्यात्--किमस्ति किं वा नेति,
कियान् वा समस्ति ? इति ।

यच्चान्यत्--इयांस्तु विशेषः इत्यादि; तदप्येतेन निराकृतम्; यथैव हि आवृतावयवा
इन्द्रियैरसन्निकृष्टा नोपलभ्यन्ते त⁹⁰⁵

आवृतावयवविशिष्टश्च ।

त्सहितश्च अवयवी906

उपल
भ्यते ।

, तथा आवारकसंयुक्तः केवलोऽपि907

अवयवी ।

[p. ४१ ख ]
नोपलभ्यते । ततः स्थितम्--आवृतावयवापेक्षया आवृतात्मनोऽन्यापेक्षया अन्यथाभूतस्य इत्यस्य
प्रतिपादनार्थम् नानावयवात्मनः इति वचनम् । तथा नष्टैः नष्टात्मनोऽनष्टैरनष्टात्मनः इत्यस्य
च प्रतिपादनार्थम्908

नानावयवात्मनः इति वचनम् ।

।

ननु च नष्टा अवयवाः त एव ये निष्क्रियावयवेभ्योऽन्ये देशान्तरादिसंयोगिनो विच्छिन्नाः
यथा पादादिभ्यो हस्तादयः, नच तेषु शरीरावयवी विद्यते प्राक्तनः पादादिषु येनोच्यते--अविन
ष्टावयवापेक्षया अविनष्टः इति, अन्यथा निष्क्रियावयवेभ्य इव आकाशादिभ्यः चित्रपाण्यादि
विभागो न भवेत् । तदुक्तम्-- द्रव्याश्रय्यगुणवान् संयोगविभागेषु अकारणमनपेक्ष इति
गुणलक्षणम् वैशे॰ १ । १ । १६ इत्यत्र सूत्रे कैश्चित् तथा कारणयोः वंशदलयोः वि
भागो विभागमभिनिर्वर्तयिष्यन् वंशविनाशमपेक्षते । कस्मात् ? अविनष्टे वंशे अस्वात
न्त्र्यात् । स्वतन्त्रावयववृत्तिर्विभागो विभागमारभते न कार्यबद्धावयववृत्तिः, एतच्च यथा
सुबद्धं भवति तथा अग्रे वक्ष्यामः इति, तदुच्यते--कारणयोर्वंशदलयोः विभागात् सक्ते
909 क्रि यस्य अवयवस्य वंशदलस्य आकाशादिभ्यो विभागः इति चेत्; स्यान्मतं संयोगौ
[p. 51 ] 910 गात् सक्रियस्य अवयवस्य वंशदलस्य आकाशादिभ्यो विभागः स क्रियाज इति न 911

द्रव्योत्पादक ।

द्रव्यार
म्भकसंयोगविरोधिविभागारम्भकस्य कर्मणः912

सकाशात् भवति ।

। यानि द्रव्यानारम्भकसंयोगविरोधि-[p. ४२ क ]
913

आकाशादिदेशविभाग ।

विभागारम्भकाणि कर्माणि न तानि द्रव्याना914 द्रव्याररम्भकसंयोगविरोधिनं 915

अववयविभागम् ।

विभागमार
भन्ते यथा नृत्यतः अवयवकर्माणि, तथेहापि छेदनभेदनतक्षणकर्मणामपि आकाशादिभ्यो विभाग
जनकत्वे द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागारम्भकत्वं न स्यात् । अस्ति च, तस्मादिदमुच्यते--छेद
नपाटनतक्षणकर्माणि स्वाश्रयस्य⁹¹⁶

द्रव्यस्य ।

आकाशादिभ्यो न विभागमारभन्ते द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिवि
भागजनकत्वात्; 917

तुलना--कर्मोत्पन्नं यदा तस्यावयवस्य अवयवान्तराद् द्रव्यारम्भकसंयोगविनाशकं
विभागं करोति न तदा द्रव्यविरुद्धाद् आकाशादिदेशाद्विभागं करोति । यदा चाकाशादिदेशात्; न तदा
अवयवान्तरादिति स्थितिनियमः ।--प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ १५५ ।

यानि पुनः स्वाश्रयस्य आकाशादिभ्यो विभागमारभन्ते न तानि द्रव्यारम्भक
संयोगविरोधिनं विभागमारभन्ते यथा नृत्यतः अवयवकर्माणि इति । 918

आकाशादिदेश--अवयवान्तर-एतदु
भयसंयोगित्वात् ।

उभयसंयोगित्वाद् उभा
भ्यां वियुज्यते इति चेत्; स्यान्मतं यथाऽयं सक्रियोऽवयवः अवयवान्तरेण संयुज्यते तथा आका
शादिभिरपि, तस्माद् यथा अवयवान्तरेण संयुक्तत्वात् तेन वियुज्यते तथा आकाशादिभिरपि सं
युक्तत्वात् तेभ्योऽपि वियुज्यते इति; न; अनेकान्तात् । नायमेकान्तः-हस्तावयवे उत्पन्नं कर्म
919

हस्तस्य ।

स्वाश्रयस्य सर्वसंयोगिभ्यो विभागमारभत इति, किं तर्हि कुतश्चिदेव इदम्, दृष्टत्वात् । दृष्टं खलु
अङ्गुलिकर्म अङ्गुलिद्रव्यस्य आकाशादिभ्यो विभागमारभते न अवयवान्तराद् द्रव्यारम्भकसंयोग
विरोधिनं विभागमारभत इति तथेदमपि पाटनाद्यवयवकर्म अवयवान्तराद् द्रव्यारम्भक
संयोगविरोधिनं विभागमारभते नाकाशादिभ्यः इति तस्माद् [p. ४२ ख ] उभाभ्यां वियुज्यते इति
अयुक्तमुक्तमिति । कुतः पुनरयं विशेष इति चेत् ? कारणविशेषात् ।

स्यान्मतम्--हस्ताद्यवयववृत्तित्वाऽविशेषेऽपि सति कानिचित् 920

हलनचलनादिरूपाणि ।

कर्माणि स्वाश्रयस्य आकाशादि
भ्यो विभागमारभन्ते 921

उत्पाटनादिरूपाणि ।

कानिचित् पुनः अवयवान्तराद् द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिनं विभागमारभन्त
इति किंकृतोऽयं विभागः इति ? कारणविशेषात् क्रियाकारणविशेषादयं विशेषः । तदुक्तम्—
नोदनविशेषात् 922

दूरो
त्क्षेपण ।

उदसनविशेषः । वैशे॰ सू॰ ५ । १ । १० इति । तत्र कार्याविष्टे कारणे
कर्म उत्पन्नं अवयवान्तराद् विभागमारभते, विभागाद् द्रव्यारम्भकसंयोगनिवृत्तिः, ततः
कार्यद्रव्यं निवर्तते, तस्मिन् निवृत्ते कारणयोर्वर्तमानो विभागः सक्रियावयवस्य आकाशा
दिभ्यो विभागमारभते प्रश॰ भा॰ पृ॰ ६८ इति923

द्रष्टव्यम्--पृ ४५ टि॰ १० ।

। को हेतु रिति चेत् ? स्यान्मतं कार्यद्र
व्यनिवृत्तौ कारणयोर्वर्तमानाद् विभागात् सक्रियावयवस्य आकाशादिभ्यो विभाग उपजायते न
पुनः पूर्वम् इत्यत्र को हेतुरिति ? कार्यद्रव्यविनाशसहचरितत्वं हेतुः; यदि सति कार्यद्रव्ये स
क्रियावयवस्य आकाशादिभ्यो विभाग उपजायेत, नैवं तर्हि तस्य कार्यद्रव्यविनाशसहचरितत्वं
924

न इति निरर्थकमत्र ।

न स्याद् अङ्गुल्याकाशविभागवदिति चेत्; अत्र प्रतिविधीयते--

यत्तावदुक्तम्--कारणयोर्वंशदलयोर्विभागो विभागमभिनिर्वर्तयिष्यन् वंशविनाशमपेक्षते
[p. 52 ] इत्यादि; [p. ४३ क ] तत्र अङ्गुल्यवयवे छेदक्रियातः अवयवान्तराद्विभागात् संयोगविनाशे
सति यदि अवयविनः शरीरस्य विनाशः तर्हि तदवयवछेदनकर्मादिमात्रत एव शरीरस्य नाशे 925

अवयविभूतशरीरगुणानाम् ।

तद्
गुणानां नाशात् तदवयव्युपलम्भविकलतदारम्भकपादाद्यवयवानामेव उपलम्भः स्यात् । न चैवम्,
926

अवयवछेदनात् ।

तच्छेदनात् प्राक् पश्चात् तत्समकालं च तदेवेदं शरीरम् इति प्रतीतेः । 927

यदि शरीरविनाशः स्यात् तदा ।

इतरथा छिन्नाङ्गुलिरपि
स एवायंमदीयः पुत्रः इत्यादि व्यवहारविलोपप्रसङ्गः । ननु च एकावयवसंयोगविनाशे पूर्वद्रव्यनि
वृत्तौ पुनः अवस्थितसंयोगेभ्योऽवयवेभ्यो अन्यद्रव्यमुपजायते अतोऽयमदोष इति चेत्; 928

मद्यं पीत्वैव अयं विश्वासयोग्यः यत् तत्र अन्यत् शरीरमुत्पन्नमिति ।

कोशपा
नैरेव केवलमर्थोऽयं प्रत्येयः, न प्रतीतेः, सर्वदैकत्वप्रतीत्युपलम्भात् । भ्रान्तेयमेकत्वप्रतीतिरिति929

तदेवेदं शरीरमिति ।

चेत्; न; बाधकाभावात् । अथ पूर्वद्रव्यविनाशे द्रव्यान्तरोत्पत्तिरेव बाधिकेति चेत्; सा कुतः
सिद्धा ? तत्प्रतीतेर्विभ्रमाच्चेत्; अन्योन्यसंश्रयः--सिद्धायां द्रव्यान्तरोत्पत्तौ तत्प्रतीतेर्विभ्रमः, त
स्माच्च तत्सिद्धिरिति । यदि च, सर्वदा शरीरस्य एकत्वे प्रतीयमाने एकावयवसंयोगविनाशे पूर्व
द्रव्यनिवृत्तौ पुनः अवस्थितसंयोगेभ्योऽवयवेभ्योऽन्यद्रव्यमुपजायते इतीष्यते; तर्हि सह क्रमेण
च वरं परमाणव एव अभ्युपगताः930

परमाणुष्वेव शरीरादिप्रतीतिर्भविष्यति ।

, तथा च अवयव्यादिसाधनप्रयासाद् भवन्तो मुच्येरन् । स्थू
लैकप्रतीत्या बाधनमन्यत्रापि ।

किंच, [p. ४३ ख ] अङ्गुल्यवयवे चलति आवृते शरीरं न चलति नाप्याव्रियते तथा
प्रतीतेः इत्यभ्युपगम्य एकावयवसंयोगविनाशे अवयविनाशः सर्वथाऽभ्युपगच्छन् कथं सुस्थः ?
तथाप्रतीतेः समानत्वात् । अपि च, यदि नाम एकावयवसंयोगविनाशः किमायातं येन 931

अवयवात् ।

ततो
भिन्नस्य अवयविनो विनाशः अतिप्रसङ्गात् ? न ह्यवश्यं कारणनाशाद् उत्पन्नं कार्यं नश्यति
अत्र⁹³² अन्यत्रपरिणामिकारणविनाशः933 शात् । न च संयोगः परिणामिकारणं परस्य⁹³⁴

वैशेषिकस्य ।

अन्यथा
ऽभ्युपगमात्935

संयोगस्यअसमवायिका
रणत्वस्वीकारात् ।

। असमवायिकारणविनाशादपि तन्नाशः936

कार्यनाशः ।

तथाप्रतीतेरिति चेत्; न, एकावयव
संयोगविनाशेऽपि कार्यद्रव्यस्य कथञ्चिदवस्थानस्य प्रतीतेः ।

एतेन भेदनादिभ्यः एकावयवस्य अवयवान्तराद् विभागेन संयोगनाशात् पूर्वावयवि
विनाशः प्रत्याख्यातः; नहि कर्णैकावयवस्य भेदने शरीरस्य तन्त्वेकावयवस्य पाटने पटस्य
वंशस्य स्वरल्पत्तकु937 स्वल्पत्वक्तक्षणे विनाशः प्रतीयते । ननु कार्यद्रव्याऽविनाशकवंशक्रिया
याः अवयवस्य आकाशादिभ्यो विभागः अस्वातन्त्र्यात् । स्वतन्त्रावयववृत्तिर्हि विभागः
सक्रियावयवस्य आकाशादिभ्यो विभागभारमते । कस्मादिति चेत् ? कार्यद्रव्यविनाशसह
चरितस्य आकाशादिभ्यो विभागस्य तदवयवे दर्शनादिति चेत्; तस्य तर्हि अवयवान्तराद्विभागः
कार्यद्रव्ये अविनष्टे किं प्रतीयते ? अप्रतीते एकोऽस्ति नापर इति किं [p. ४४ क ] कृतो विभागः ?

स्यान्मतम्--अवयवात्तद्विभागः938

द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागः ।

कार्यनाशान्यथानुपपत्त्या अनुमीयमानः पूर्वमप्यस्ति नाका
शादिभ्य इति; न; तदवयवान्तरादिव आकाशादिभ्योऽपि तदविभागे कार्य⁹³⁹ र्याविनाशात् ।

ननु यदि पूर्व⁹⁴⁰ र्वं 941

अवयवान्तरात् ।

तदन्तरान्न तद्विभागः; कथमाकाशादिभ्यः ? कारणाभावे कार्यानुत्प
[p. 53 ] त्तेरिति चेत्; स्यादेतदेवं यदि अवयवकर्मणः तदन्तरादिव आकाशादिभ्यः तद्विभागो न स्यात् ।
एकस्मात् कर्मणः कथमनेको विभाग इति चेत् ? कथम् आकाशकालदिगात्मादिभ्यो युगपत्
942

अवयवस्य ।

तस्य बहवो विभागाः तैर्वा संयोगाः, येनेदम् संयोगविभागा943

संयोगविभागवेगानां कर्म सामान्यम् ॥ २० ॥ कारणमित्यनुषङ्गः । यत्र
द्रव्ये कर्मोत्पन्नं तेन समं यावद्द्रव्यं संयुक्तमासीत् तावत् संख्याकान् विभागान् जनयित्वा तावतः संयो
गानपि पुनरन्यत्र जनयति...--वैशे॰ उप॰ १ । १ । २० ।

नां कर्म वैशे॰ सू॰ १ । १ । २०
इत्यत्र बहुवचनस्य प्रयोजनमुक्तं शोभेत । एकावयववृत्तिकर्मणः अवयवाभ्यां द्वौ विभागौ अव
यवेभ्यः बहवो विभागाः, न च आकाशादिभ्यः इति स्वरुचिविरचितमेतत् ।

944

कार्येणाविष्टं व्याप्तमारब्धकार्यमिति यावत्
तस्मिन् कारणे कर्मोत्पन्नं न कारणमात्रे यदा अवयवान्तराद्विभागं द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिनं करोति न
तदा आकाशादिदेशात्, यदा त्वाकाशादिदेशान्न तदा अवयवान्तराद्विशिष्टं विभागमिति स्थितिः विभाग
जविभागचिन्तायाः प्रतिज्ञाता ।--प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४९९ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ २५० । आकाश
विभागकर्तृत्वं कर्मणो द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागानारम्भकत्वेन व्याप्तम् । द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधि
विभागानारम्भकत्वविरुद्धं च द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागोत्पादकत्वम् । अतो यत्रेदमुपलभ्यते तत्र
द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागानुत्पादकत्वे निवर्तमाने तद्व्याप्तम् आकाशविभागकर्तृत्वमपि निबर्तते यथा
वह्निव्यावृत्तौ धूमव्यावृत्तिः ।--प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ १५६ ।

स्यान्मतम्--छेदनादिकर्म सक्रियावयवस्य आकाशादिभ्यो विभागं नारभते द्रव्यारम्भक
संयोगविरोधिविभागजनकत्वात् । यत् पुनः तदवयवस्य आकाशादिभ्यो विभागमारभते न तद्
द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिनं विभागमारभते यथा नृत्यतोऽवयवकर्म इति; नायं हेतु; असिद्ध
त्वात्, संयोगविनाशस्यैव विभागत्वादिति चिन्तितमेतत् । न च छेदनादेः 945

जैनं प्रति ।

परं प्रति द्रव्या
रम्भकसंयोगविरोधिविभागजनकत्वं सर्वथा सिद्धम् अवयविनाशप्रसङ्गात् इति च⁹⁴⁶

चिन्तितम् ।

। यदि च
[p. ४४ ख ] नृत्यतोऽवयवकर्म सक्रियावयवस्य आकाशादिभ्यो विभागहेतुः, अवयवान्तरविभाग
हेतुर्न दृष्टः इति छेदादिरपि तद्वत् तदहेतुः947

अव
यवान्तरविभागाहेतुः ।

प्रकल्प्यते; तर्हि कारणयोर्वंशदलयोर्वर्तमानो विभागो
निष्क्रियावयवस्य आकाशादिविभागहेतुर्न दृष्टः इति सक्रियस्यापि तथैव कल्प्यताम् अविशेषात् ।
प्रमाणबाधनं प्रकृतेऽपि ।

किंच, संयोगविभागानां कर्म कारणं सामान्यम् वैशे॰ सू॰ १ । १ । २० इति
वचनात् नृत्यतोऽवयवकर्माणि हस्ताद्यवयवानाम् अन्योऽन्यतो विभागं किन्नारभन्ते ? एवं सति948

परस्परविभागे ।

ततः संयोगविनाशात् नृत्यतोऽवयविनो विनाशः स्यादिति चेत्; न; एकावयव
संयोगविनाशे पूर्वद्रव्यनिवृत्तौ पुनः अवस्थितसंयोगेभ्योऽवयवेभ्यः अन्यद्रव्यमुपजायते
इत्यभिधानात् पुनः प्रवृत्तिकर्मविशेषेभ्यः संयोगविशेषतोऽन्यद् द्रव्यं949

उत्पन्नं भवेत् ।

स्यात् । 950

स एवायमिति एकत्वप्रतिपत्तिश्च ।

अविच्छि
न्नप्रतिपत्तिश्च आशुवृत्तेरिति । एवं सति किं लब्धमिति चेत् ? छेदनादिकर्म सक्रिया
वयवस्य आकाशादिभ्यो विभागं नारभते द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागजनकत्वात् ।
यत् पुनः तस्य⁹⁵¹

सक्रियावयवस्य ।

952

आकाशादेः ।

ततो विभागमारभते न तत् 953

द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागजनकम् ।

तज्जनकं यथा नृत्यतोऽवयवकर्म । इति
प्लवते, वैधर्म्यदृष्टान्तविलोपात् । ततो यथा सक्रियावयवस्य अवयवान्तरात् क्रियातो विभागः
[p. 54 ] तथा तत्त्वाद् [p. ४५ क ] आकाशादिभ्यः । नच अनैकान्तिकोयं हेतुः; तथाहि--954

यथा अङ्गुल्याकाशादिविभागात् हस्ताकाशविभागः...--प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५०९ ।

अङ्गुल्या
काशविभागाद् हस्ताकाशविभागो भवति न तु क्रियाजः 955 तः इति । अनेकान्त इति चेत्; उक्तमत्र
अङ्गुलिचलने हस्तस्यापि कथञ्चित् चलनम्, आकाशादिभ्यः तद्विभागे हस्तस्यापि तदैव विभागः,
अन्यथा956

अङ्गुलिहस्तयोः ।

पृथक्सिद्धिः स्यादिति । ननु च यद्ययं सक्रियस्य अवयवस्य गगनादिभ्यो विभागः क्रियाजः
स्यात्; तदपि तर्हि क्रियानन्तरमुत्पद्येत, आद्यावयवविभागवत्, न चोत्पन्नः । तदुक्तम्—
कुरुन्दारकोऽसि केन तदत्सरभ्रंसात्957 तदवसरभ्रंशात् । इति । कर्मणा यस्मिन्नवसरे
विभागः कर्त्तव्यम्958 व्यःसोऽस्य नष्ट इति चेत्; न सत्यमेतत्; विभागेऽप्यस्य समानत्वात् ।
शक्यं हि वक्तुं यद्ययं विभागात् स्यात् विभागः 959

विभागानन्तरमेव ।

तदनन्तरमुत्पद्येत, न चैवम्, क्षिअवयवविभा
गात् संयोगविनाशः तस्माच्च द्रव्यविनाशः पुनर्विभागः इत्यङ्गीकरणात् । कर्मानन्तरम् अवयवा
न्तराकाशादिभ्यश्च विभागः; इतरथा न कुतश्चित् तदनन्तरं भवेत् । तन्न कर्णाद्येकावयवच्छे
दनादिभ्यः सर्वात्मना 960

पूर्वदृष्टशरीरविनाशः ।

पूर्वदृष्टविनाशो युक्तः ।

यत्पुनरुक्तम्-- अवयवेषु कर्माणि ततो विभागः तेभ्यः संयोगविनाशः ततो
द्रव्यविनाशः प्रश॰ भा॰ पृ॰ ४६ 961

कर्माण्युत्पद्यन्ते, तेभ्यो
विभागाः, विभागेभ्यः संयोगविनाशाः, संयोगविनाशेभ्यश्च कार्यद्रव्यं विनश्यति ।--प्रश॰ भा॰ ४६ ।

इति; तदपि न परीक्षाक्षमम्; अवयवेभ्यो भिन्नानां
कर्मणामुत्पत्तावपि त⁹⁶²

अवयवस्वरूप ।

त्स्वरूपचलनाऽभावाद् 963

भिन्नद्रव्यक्रियातः अन्यत्र चलनस्वीकारे ।

अतिप्रसङ्गात् । न तेषां964

अवयवानाम् ।

ततोऽपि965

कर्मणोऽपि ।

विभागभावः,
भावेऽपि 966

भिन्नत्वादेव ।

तत एव न ततः तत्सं योगविनाशः । यद्यप्ययं967

विनाशः ।

भवेत् तथापि संयोगाद् [p. ४५ ख ]
भिन्न इति संयोगस्य तदवस्थस्य अवस्थानानु 968 नान्न कार्यस्य नासौ 969 नाशो नाम ।

एतेन संयोगविरोधित्वं कर्मणः प्रत्याख्यातम् । यद् येन नाश्यते तत् तस्य विरोधि, न च
संयोगेन नाश्यते कर्म । 970

संयोगात् ।

ततो नाशभावेऽपि कर्मणो न किञ्चित् जायते । नचेयं प्रणालिका 971

वैशेषिकस्य ।

परस्य
प्रतीतिगोचरचारिणी--पूर्वम् एषु 972 पूर्वमवयवेषु कर्म, ततो विभागः, तस्मात् संयोगविनाशः, ततो
ऽपि द्रव्यविनाशः, एतस्माच्च तदाश्रितरूपादिनाशः; किन्तु दण्डादिपातानन्तरं घटादिनाश एव
973

प्रतीतिगोचरचारी ।

तद्गोचरचारी । ततः स्थितम्--नष्टावयवैर्नष्टः अन्यैः अनष्टोऽवयवी इत्यस्य ज्ञापनार्थं नाना
वयवात्मनः इति वचनम् ।

एतेनेदमपि प्रत्युक्तम् यदुक्तं-- द्रव्याणि द्रव्यान्तरमारभन्ते वैशे॰ सू॰ १ । १ । १०
इति; द्रव्यं च तदन्तरं च कारणद्रव्येभ्योऽन्यत् कार्यद्रव्यम् इति; कथम् ?
एकान्तेन तेभ्यः974

कारणद्रव्येभ्यः कार्यद्रव्यस्य भिन्नत्वनिषेधात् ।

तदन्यत्वनिषेधात् । कथञ्चित् पक्षे समवायवैयर्थ्यात् ।

यत् पुनरेतत्-- द्रव्ये च द्रव्याणि च तदन्तरमारभन्ते ते; नवैकस्य ततोः 975 ततः संयोगः, अनेकवृत्तित्वाद् अस्य⁹⁷⁶

संयोगस्य ।

। तदवयवानां संयोग इति चेत्; न तेन तन्तुद्रव्यमुत्पादितम् ।
[p. 55 ] न च येष्वेकं द्रव्यं यदैव अवयवेषु समवेतं तदैव तेषु अपरं समवैति इति चेत्; न; स्कन्धादपि
स्कन्धोत्पत्तेः अप्रतिषेधात्, मृत्पिण्डादेः शिवकाद्युत्पत्तिदर्शनात् । नहि शिवकाद्युत्पत्तेः पूर्वं
तदारम्भकाः क्रियासंयोगभाजो भागाः प्रतीताः ।

स्यादेतत्--शिवकादयः [p. ४६ क ] संयुक्तावयवारब्धाः कार्यद्रव्यत्वात् पटादिवत् इति;
तन्न; 977

पटादौ ।

एकत्र तथाभावदर्शनात् सर्वत्र तद्भावकल्पने लोह लेख्यं वज्रं पार्थिवत्वात् काष्ठवत्
इ⁹⁷⁸

क्वचिन्न नियमो दृष्ट्या पार्थिवाल्लोहलेख्यवत् ॥--बहुषु पार्थिवेषु काष्ठ
पाषाणादिषु लोहलेख्यत्वदर्शनेऽपि पार्थिव एव वज्रे अलोहलेख्यत्वदर्शनेऽपि पार्थिव एव...--प्र॰ वा॰
मनो॰ ४ । २४० ।

त्याद्यपि स्यात् । प्रत्यक्षबाधनान्नेति चेत्; किं पुनः शिवकादीनाम् आरम्भका अवयवाः ततः प्राक्
प्रत्यक्षतः सिद्धा येन तद्बाधनं न भवेत् । किंच, तन्तवः कथं पटस्य जनकाः ? तद्भावे भावाद्
अभावेऽभावादिति चेत्; अत एव मृत्पिण्डोऽपि शिवकादिकारणमस्तु । ननु मृत्पिण्डविनाशे शिव
कभावः, अन्यथा 979

शिवककालेऽपि ।

तत्कालेऽपि 980

मृत्पिण्डदर्शनम् ।

तद्दर्शनं भवेत् पटकाले तन्तुदर्शनवदिति चेत्; न; मृत्पिण्डस्य
शिवकार⁹⁸¹ काकारपरिणामात् । न च तन्तवोऽपि 982

पूर्वपर्यायविशिष्टाः ।

प्राक्तनस्वभावपरिकरिततनवः पटे दृश्यन्ते
तदापि अपरापरपटोत्पत्तिप्रसङ्गात् । तदुक्तं न्या य वि नि श्च ये--

कारणस्याऽक्षये तेषां कार्यस्योपरमः कथम् ? न्यायवि॰ १ । १०३ इति ।

983

किन्तु
उपरत एव ।

नानुपरतः, पटेन प्रतिवद्धास्तन्तवः पटान्तरं नारभन्ते । तदुक्तं परेण-- तन्तवः
पटमारभ्य पटेन प्रतिबन्धात् पटान्तरं नारभन्ते इति; तत्रेदं चिन्त्यते; पेटन कारणस्य
स्वरूपापहारः, शक्त्यपहारः, व्यापारापहारः, कार्यद्रव्योत्पत्तिनिषेधो वा त⁹⁸⁴

पटान्तरजनने ।

दन्तरजनने प्रतिबन्धः
स्यात् ? तत्र नाद्यः पक्षः; का985

पटकालेऽपि ।

र्यकालेऽपि का986

तन्तुसत्त्वस्वीकारात् ।

रणसत्त्वोपगमात् । नापि द्वितीयः; नित्यस्य
987

शक्त्यपहाराभावात्
अन्यथा अनित्यत्वापत्तिः ।

तदयोगात् । तदुक्तं कैश्चित्--

*तस्य शक्तिरशक्तिर्वा या स्वभावेन संस्थिता ।

नित्यत्वादचिकित्स्यस्य कस्तां क्षपयितुं क्षमः ॥ प्र॰ वा॰ २ । २२ इति ।

988

नित्यत्वादेव ।

अत एव तृतीयोऽपि न युक्तः; शक्तैकस्वभावस्य [p. ४६ ख ] सतः अवश्यं कार्य
जन्मनि व्यापारात् । चतुर्थः पुनः अत्यन्तमसंभवी; 989

प्रति इति निरर्थकं भाति ।

प्रति शक्तेन कारणेन क्रियमाणायाः का
र्योत्पत्तेर्निषेधाऽयोगात् । ततः पटकालेऽपि समवायि-असमवायि-निमित्तानां तन्तु-संयोगेश्वरादीनां
सद्भावात् पटान्तरोत्पत्तिः स्यात् । अन्यथेदमयुक्तम्-- निवृत्ते तत्पटे अवस्थितसंयोगात्
पटान्तरमारभन्ते । इति । न च अकिञ्चित्करस्य⁹⁹⁰

संयोगस्य ।

म 991 सत्ताऽ पेक्षणीयेति ।

एतेनेदमपि निरस्तं यदुक्तं परेण-- तथा पटोऽपि रूपादीनारभ्य रूपादिवत्त्वाद्
रूपान्तरं नारभते । एवं कर्म⁹⁹² नकर्मकारणं मुसलादिप्रतिबन्धात् 993

कर्मान्तरम् ।

तदन्तरं नारभते इत्यादि ।
कथम् ? सति समर्थे कारणे केनचित् प्रतिबन्धाऽयोगात् । तस्त्पक्ष 994 ततस्त्यक्त पूर्वस्वभावाः
तन्तवः पटे अभ्युपगन्तव्या इति परिणामसिद्धिः । तथा च एकमपि द्रव्यं 995

द्रव्यान्तरारम्भकम् ।

तदन्तरारम्भकमिति
[p. 56 ] सिद्धम् । द्रव्याणि द्रव्यान्तराणि आरभन्ते इत्येवं वक्तव्यम्, तेन द्रव्यान्तरं द्रव्यान्तरे
द्रव्यान्तराणि यथासंभवं द्रव्याणि आरभन्ते इति लभ्यते । यथैव हि अनेकं द्रव्यम् एकं
द्रव्यमारभमाणं दृश्यते तथा एकमपि द्रव्यम् एकं द्रव्य⁹⁹⁶

कर्तृ । परापेक्षयदेमुक्तम् ।

म् द्वे बहूनि द्रव्याणि आरभमाणमुपलभ्यते,
यथैको घटो द्वे बहूनि वा कपालद्रव्याणि । ननु तेषां997

कपालानाम् ।

विभाग एव केवलं जायते न ता998

कपालानि ।

नि, पूर्व
मेव तद्भावात् । एवं घटोऽपि मृत्पिण्डावस्थायां कल्प्यताम् । 999

कपालानाम् ।

उपम्ला1000 मार्थक्रिया-[p. ४७ क ]
व्यपदेशादिविरहः अ¹⁰⁰¹

घटावस्थायां कपालस्वीकारेऽपि अर्थक्रियाव्यापदेशादयो न
सन्तीति भावः ।

न्यत्रापि । ततः साधूक्तम्-- नानावयवात्मनो घटादेः बहिः संप्रतीतेः
इति, तथा नानारूपादिस्वभावस्य ।

अथ रूपादेः त¹⁰⁰²

घटादेः ।

तो भेदात् कथं त¹⁰⁰³

रूपाद्यात्मनः ।

दात्मन इति युक्तमिति ? तन्न; प्रतीतिविरोधात् । अपि च
गुणगुणिनोर्भेदैकान्ते नियमेन घटादेर्देशान्तरप्राप्तौ रूपादेः त¹⁰⁰⁴

देशान्तरप्राप्तिः ।

त्प्रप्तिर्न स्यात् । न चात्र¹⁰⁰⁵

रूपादौ ।

विभागजो
विभागः संयोगजो वा संयोगः1006

सम्भवति ।

; द्रव्याश्रयी अगुणवान् गुणः वैशे॰ सू॰ १ । १ । १६
इति 1007

द्रव्याश्रय्यगुणवान् संयोगविभागेष्वकारणमनपेक्ष इति गुणलक्षणम्--वैशे॰ सू॰ ।

वचनात् । कृतोत्तरश्चायं पक्षः1008

गुणगुणि
नोर्भेदैकान्तलक्षणः ।

। न च रूपादेः स्वयं देशान्तरप्राप्तिनिमित्ता क्रिया समस्ति;
द्रव्यत्वप्राप्तेः, क्रियावद् गुणवत् समवायिकारणमिति द्रव्यलक्षणम् वैशे॰ सू॰ १ । १ । १५
इति वचनात् । ततो घटादेः रूपाद्यात्मकत्वमभ्युपगन्तव्यम् । 1009

घटरूपाद्योः परस्परं तादात्म्ये ।

एवमिति चेत्; तर्हि रूपाद्यात्म
नामेव कारणद्रव्यान्तरारम्भो न रूपादिनिरपेक्षणाम्, नापि रूपादिरहितः 1010

घटाद्यारम्भः ।

तदारम्भः । 1011

पृथगारम्भाभा
वात् ।

ततोय
एव द्रव्याणां द्रव्यान्तरारम्भः स एव गुणानां गुणान्तरारम्भः इति न युक्तमेतत्1012

द्रव्याणि द्रव्यान्तरभारभन्ते गुणाश्च गुणान्तरम्--वैशे॰ सू॰ ।

-- गुणाश्च
गुणान्तरम् वैशे॰ सू॰ १ । १ । १० इति ।

यत्पुनरेतदुक्तं परेण-- घटरूपाद्युत्पत्तौ घटः समवायिकारणं कपालगता रूपादयो
ऽसमवायिकारणम् । इति; तदप्येतेन निरस्तम्; नहि रूपाद्युत्पत्तेः पूर्वं घटो रूपादिरहितः कुत
श्चिन् मानात् प्रसिद्धो यः समवायिकारणं स्यात्, तदभावात् कपालरूपादेः असमवायिकारणत्वञ्चा
नुपपन्नम् । ततः स्थितमेतत्-- नानारूपाद्यात्मनः इति ।

पुनरपि कथंभूतस्य ? [p. ४७ ख ] परिणामिनः नवपुराणादिविवर्ताः परिणामाः तद्वत
इति । चिन्तयिष्यते चैतत् । ननु नानावयवव्यतिरेकेण नापरः तदात्मा घटादिः संप्रतीयते, नापि
रूपादिव्यतिरेकेण; तद्ग्रहणोपायाऽभावात् । तथाहि--चक्षुषा रूपं श्रोत्रेण शब्दः घ्राणेन गन्धः
रसनेन रसः स्पर्शनेन स्पर्शः संप्रतीयते तथाप्रतीतेः, न च अपरं 1013

गुणिस्वरूपम् ।

गुणिरूपं त¹⁰¹⁴

प्रत्यक्षे ।

त्र प्रतिभासनमवधा
र्यते, न चेन्द्रियान्तरं तद्ग्राहकमस्ति; तत् कस्य¹⁰¹⁵

कमाश्रित्य ।

एवं तदात्मनो घटादेः संप्रतीतेः इत्युच्यतामिति
चेत् ? अत्राह-- अन्तः चित्रैकाकारस्य वा 1016 स्येव इत्यादि । चित्तस्य ज्ञानस्य एकस्यअ
1017

मृत्पिण्डावस्थायाम्
घटस्य उपमा--उपमानम्, अर्थक्रिया--जलाहरणादि, व्यपदेशः घट इति संज्ञा, आदि पदेन लक्षणगुणादयो न
दृश्यन्ते अतः तत्काले घटसत्त्वं नास्ति ।

[p. 57 ] साधारणस्य नीलाद्याकारस्य । अत एव आह--चित्रस्य शबलस्य संशयादिज्ञानस्य अर्थाऽनर्थ
विषयतया शबलस्य, इव शब्दो यथा1018

यथा इत्यस्मिन् अर्थे प्रयुक्तः ।

र्थः--यथा चित्तस्य ईदृशस्य अन्तः, तथा उक्तप्रकारस्य घटादेः
संप्रतीतेः इति । अ¹⁰¹⁹

व्याख्याकाराः ।

न्ये चित्रस्यैव इति पठन्ति, तेषां कारिकोपात्तोऽयमर्थो भवति न वेति चिन्त्य
मेतत् । अस्माकं तु एव¹⁰²⁰ इवशब्दपठनान्न दोषः । प्रतिभासैक¹⁰²¹ क्य नियम सिद्धिवि॰
१ । १० इत्यादिना समर्थयिष्यमाणो दृष्टान्तोऽत्र स्तवितो 1022 सूचितः न सूचितस्य पात्रस्य
प्रवेशो निर्ग्नमो 1023 निर्गमोवा इति न्यायात् । नन्वस्ति ता1024

घटादेः ।

दृशस्य बहिरन्तर्वा प्रतिभासः, स तु
भ्रान्तः । तदुक्तं प्र ज्ञा क रे ण-- मायामरीचिप्रभृतिप्रतिभासवदसत्त्वेऽप्यदोषः । प्र॰
वार्तिकाल॰ ३ । २११ इति चेत्; अत्राह--नचेत्यादि । न च नैव तस्माद् उक्तादर्थात् यः विप
रीतार्थः तस्य प्रकाशकं किञ्चित् प्रत्यक्षमनुमानं वा ज्ञानमस्ति यस्माज्ज्ञानात् प्रकृतमर्थतत्त्वं
भ्रान्तं स्यात् । प्रतिभासमानविपरीतार्थज्ञानेन हि बाधितं भ्रान्तम् इति व्यवह्रियते यथा एक
चन्द्रज्ञानेन चन्द्रद्वयमिति मन्यते । ननु यत एव तद्विपरीतार्थप्रकाशकं न किञ्चित् ज्ञानमस्ति अत
एव प्रकृतमर्थतत्त्वं1025

क्षणक्षयादिलक्ष
णम् ।

न भ्रान्तम्' इत्यपरः1026

बौद्धः ।

, तेन एवंवदता विभ्रमेतरविवेक¹⁰²⁷

इदं भ्रान्तम् इद्वञ्चाभ्रान्तमिति विवेको भेदः ।

एव निरस्तः स्यात् न
क्रमाऽक्रमाऽनेकान्तः । तथा च क्षणभङ्गादिसाधने प्रत्यक्षमनवसरम् । त¹⁰²⁸

क्षणभङ्गादिसाधने प्रत्यक्षस्या
नुपयोगस्वीकारे ।

दभ्युपगमे प्रकृतमर्थतत्त्वं
भ्रान्तमभ्युपगन्तव्यम्, त¹⁰²⁹

भ्रान्तत्वञ्च ।

च्च तद्विपरीतार्थप्रकाशके ज्ञाने सति, इति कथं न बाधकभावः ? न च
तदस्ति । कथमिति चेत् ? अत्राह--नहि इत्यादि । हिः यस्मात् तदेकान्ते स चासौ एकान्तश्च
तदेकान्तः तस्मिन् निरंशक्षणिकपरमाणुलक्षणस्वलक्षणैकान्ते स्वसदसत्समये स्व आत्मीयः
स्वस्य वा सौगतस्य सत्समयः परमार्थसमयः असत्समयोऽपरमार्थसमयः व्यवहारसमय इति
यावत् । तदुक्तम्--

*द्वे सत्ये समुपाश्रित्य बुद्धानां धर्मदेशना ।

लोकसंवृतिसत्यं च सत्यं च परमार्थतः ॥ माध्यमिक॰ का॰ २४ । ८ इति ।

तत्र अस्य सौगतकल्पितज्ञानाद्वये वस्तुनः क्रिया [p. ४८ ख ] अनुभवः तस्याः संभवो न
इति । तथाहि--तस्य सत्समयो यथा पूर्वोत्तरक्षणाभ्यां मध्यक्षणस्य विवेकैकान्तः, तथा मध्यक्षणेऽ
पि स्तम्भादिसर्वभागानाम् अन्योऽन्यत¹⁰³⁰

विवेकैकान्तः भेद इति यावत् ।

इति 1031

परमार्थानाम् स्वलक्ष
णपरमाणूनां सञ्चयमात्रमेव तत्त्वम् ।

परमार्थसञ्चयमात्रं तत्त्वमिति; तत्र एकपरमाणुपर्य
वसितं दर्शनं न परमाण्वन्तराणि ईक्षितुं क्षमते; एकस्य अनेकार्थविषयत्वाऽयोगात्, मध्यक्षणदर्श
नस्य पूर्वापरक्षणविषयत्वायोगवत् समदोषत्वात् । तथा च परलोकप्रख्याति 1032 परलोकं प्रत्या
ख्याति1032

परलोको हि इहजन्मान्त्यचित्तस्य परजन्माद्यचित्तेन सहैक्य
प्रतिपत्तिगम्यः । सैव च न संभवति इति तत्प्रत्याख्यानमेव जातमिति भावः ।

। एकपरमाणुपर्यवसितं च दर्शनं पुरुषाद्वैतमाकर्षतीति निरूपयिष्यते । तन्न स्वसत्समये
अर्थक्रियासंभवः । नाप्यसत्समये; तत्र दृश्यप्राप्ययोरेकत्वे 1034

प्रत्यक्षविषयभूतो
ह्यर्थः प्रत्यक्षमुत्पाद्य क्षणिकत्वात् विनश्यति । अतः यत् दृश्यं भवति प्रत्यक्षस्य न तत् प्राप्यते इति अन्यद्
दृष्टं प्राप्तञ्चान्यदिति विसंवादि प्रत्यक्षं स्यात् इत्याशङ्कायां समाहितम्--यत् दृश्य-प्राप्यक्षणयोः एकत्वमा
रोप्य यद् दृष्टं तदेव प्राप्तमिति एकत्वाध्यवसायकृतस्तत्र अविसंवादः । अतः प्रत्यक्षप्रामाण्यसमर्थनाय
स्वासत्कालीनार्थक्रिया कथञ्चिदभ्युपगतैव सौगतेन इति भावः ।

प्रत्यक्षप्रामाण्योपगमात् । भवतु तद
[p. 58 ] संभव इति चेत्; अत्राह--तथा सति इत्यादि । तथा तेन स्वसदसत्समये इत्यनेन प्रकारेण तदे
कान्ते अर्थक्रियासुसंभवे 1035 याया असंभवे सति कथं नैव अक्षणिकत्वे वस्तुनः कालत्रयानुया
यित्वे क्रमयौगपद्याभ्यां क्रमेण यौगपद्येन वा अर्थस्य क्षणिकत्वलक्षणस्य क्रिया अनुभवः तस्याः
विरोधात् । तथाहि--एकदा उपलब्धस्य पुनः पुनः उपलम्भे क्रमेणार्थक्रिया । न च पूर्वोपलम्भेन
पुनः पुनः तस्यैव उपलम्भ इति प्रतीयते, त¹⁰³⁶

पूर्वोपलम्भकाले ।

त्काले उत्तरदर्शनानां तद्दृश्यस्य च अभावेन दर्शना
भावात् । नापि उत्तरदर्शनेसावेन 1037 र्शनेन पूर्वोपलब्धं प्रतीयते इति प्रतीयते; त¹⁰³⁸

उत्तरदर्शनकालेऽपि ।

त्कालेऽपि पूर्व
दर्शनदृश्यरूप[p. ४९ क ] योरभावात् । न तत्समुदायेन; क्रमभाविनोः1039

पूर्वोत्तरयोः ।

तदसंभवात् । उभयकाल
वर्ति तज्ज्ञानमेकं न युक्तम्; उक्तदोषात् । पूर्वेण उत्तरेण वा दर्शनेन परस्य पूर्वस्य वा ग्रहणे सर्व
ग्रहणमविशेषादिति, त¹⁰⁴⁰

अर्थक्रियायाः ।

स्याः विरोधः । तथा साक्षादशेषपूर्वापरस्वभावानुभवो यौगपद्येन अर्थ
क्रिया । त¹⁰⁴¹

यौगपद्यपक्षे ।

त्र चानाद्यनन्तस्वभावस्य एकक्षणे प्रतिभासनात्1042

उत्तरक्षणे च कर्तुं योग्यस्याभावात् अर्थक्रियाया अभाव एव ।

तदेव क्षणिकत्वमिति त¹⁰⁴³

अर्थक्रियायाः ।

स्या विरोधः
त स्मात् सतोऽनुभूयमानस्य साकल्येन क्षणभङ्गसिद्धिः । कुत एतत् ? इत्यत्राह--तत्रैव
इत्यादि । तत्रैव तस्मिन्नेव त¹⁰⁴⁴

क्षणिकैकान्ते ।

देकान्ते न अक्षणिकत्वे इति एवकारार्थः, त¹⁰⁴⁵

नित्यपक्षे ।

त्र 1046

अर्थक्रियाविरोधाभावस्य ।

तदविरोधस्य तृतीय
परिच्छेदे प्रतिपादयिष्यमाणत्वात् । ताभ्यां क्रमयौगपद्याभ्यां तद्विरोधात् अर्थक्रियाविरोधात् ।
तथाहि--न तावत् निरंशक्षणिकपरमाणुलक्षणस्वलक्षणार्थस्य क्रमेण क्रिया अनुभवः; अक्षणि
कत्वप्रसङ्गात्, 1047

अक्षणिकत्वस्य ।

तस्य 1048

एकस्या
नेकक्षणव्यापित्वरूपक्रमेण अर्थक्रियाकारित्वादिति भावः ।

तल्लक्षणत्वात् । नापि यौगपद्येन; 1049

योगिदर्शने ते सर्वे पूर्वोत्तरकालवर्त्तिनः
परमाणवः प्रतिभान्ति अतः विषयकारणतावादिनां सर्वेषां तदनुभवरूपकार्याणाम् वर्तमानपरमाणुकार्यभूत
अनुभवेन सह एकदेशता एककालता च स्यात्, एतच्च साङ्कर्य्यमसिद्धम् ।

योगिदर्शनप्रभृतितदनुभवकार्याणाम्
एकपरमाण्वाकारदर्शनदेशकालस्वभावसाङ्कर्येण तद्वदसिद्धेः, 1050

एवं न स्यात्तदा नित्य
पक्षेऽपि यौगपद्येन अर्थक्रियाप्रसाधने कालसाङ्कर्य्यापत्तिः कथं दीयते ?

अन्यथा युगपदशेषदेशानां दर्शनेऽपि
न कालसाङ्कर्यं भवेत् । 1051

प्रतिभासाद्वैतवादी प्राह ।

ननु न यथोक्तपरमाणुलक्षणं स्वलक्षणमिष्यते, नापि युगपदनेकानुभवकारि
येनायं दोषः स्यात्, अपि तु यथावभासम्, यद् यथावभासते तत् तथैव परमार्थसत्
इत्यादि वचनादिति चेत्; अत्राह--ततो यत्सत् इत्यादि । न [p. ४९ ख ] यथोक्तपरमाणुरूपं
तत्त्वम्, अपि तु यथाप्रतिभासम् इति योऽयं परस्य अभ्युपगमः तस्मात् यत् सत् उपलम्भ
गोचरचारि उपलम्भः सत्ता प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । ५४ इति वचनात्, तत् सर्वम्
अनेकान्तात्मकं गत्यन्तराभावात् तस्य ।

अथवा, यदुक्तम्--न च तद्विपरीतार्थप्रकाशकम् इत्यादि; तत्र उक्तनीत्या प्रत्यक्षं यद्यपि
नास्ति तथापि यत् सत् तत्सर्वं क्षणिकं यथा घटः तथा च विवादाधिकरणम् इत्यनुमानं स्यादिति
चेत्; अत्राह--नहि इत्यादि । नहि तदेकान्ते क्षणिकैकान्ते स्वसदसत्समये सदसद् इति
[p. 59 ] भावप्रधानो निर्देशः । ततोऽयमर्थः--स्व¹⁰⁵²

तुलना--सत्येव कारणे यदि कार्यम्; त्रेलोक्यमेकक्षणवर्ति स्यात्, कारणक्षणकाल एव सर्वस्य
उत्तरोत्तरक्षणसन्तानस्य भावात्, ततः सन्तानाभावात् पक्षान्तरासंभवाच्च ।...यदि पुनरसत्येव कारणे
कार्यम्; तदा कारणक्षणात् पूर्वं पश्चाच्च अनादिरनन्तश्च कालः कार्यसहितः स्यात् कारणाभावाविशेषात् ।
--अष्टश॰, अष्टस॰ पृ॰ १८७ ।

सत्त्वसमये स्वाऽसत्त्वसमये च अर्थस्य कार्यस्य क्रिया
करणं तस्याः संभवः ए¹⁰⁵³

सत्समयपक्षे ।

कत्र अनाद्यनन्तसन्तानस्य ए¹⁰⁵⁴

द्वितीयः क्षणः स्वसत्समये अर्थात् द्वितीयक्षणे
एव तृतीयमुत्पादयति अतः तृतीयस्य द्वितीयक्षणे स्थितिः । एवं द्वितीयस्य स्वकारण-प्रथमक्षणकाले इति
उत्तरोत्तरकार्याणां प्रथमक्षणे एव स्थित्यापत्तिः ।

कक्षणपर्यवसानम्, अ¹⁰⁵⁵

असत्समये इति पक्षे ।

न्यत्र कारणाभावेन कार्या
नुदय इति मन्यते ।

न¹⁰⁵⁶

व्यवहितकारणवादी
प्रज्ञाकरः प्राह । अविद्यमानस्य करणमिति कोऽर्थः ? तदनन्तरभाविनी तस्य सत्ता । तदेतदानन्तर्यमु
भयापेक्षयापि समानम् । न चानन्तर्यमेव तत्त्वे निबन्धनं व्यवहितस्यापि कारणत्वात् । तथाहि--गाढसुप्तस्य
विज्ञानं प्रबोधे पूर्ववेदनात् । जायते व्यवधानेन कालेनेति विनिश्चितम् ॥...तस्मादन्वयव्यतिरेका
नुविधायित्वं निबन्धनम् । कार्यकारणभावस्य तद्भाविन्यपि विद्यते ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ६८ ।

नु च जाग्रद्विज्ञानादिकं स्वसत्त्वशून्येऽपि समये प्रबोधादिकार्यं जनयति तत्कथमुच्यते
स्वाऽसत्समये अर्थक्रियाऽसंभव इति चेत्; न; पूर्वं तस्मिन्1057

जाग्रद्विज्ञाने ।

समर्थे अजातं पुनस्तदभावे1058

जाग्रद्विज्ञानाभावे ।

जायमानं
स्वयमेव कथं तत्कार्यम् ? तेन जन्यमानत्वादिति चेत्; कथमसत् त¹⁰⁵⁹

जाग्रद्विज्ञानम् ।

त् तस्य जनकंखरविषाणवत् ?
स्वोत्पत्तिकाले सदिति चेत्; तदैव¹⁰⁶⁰

जाग्रद्विज्ञानकाल एव ।

तत्कार्यमस्तु तज्जननशक्तेः तदैव भावात् । अथ ईदृशी तच्छक्तिः
यतः कालान्तरे कार्यं तथैव दर्शनात्, यथा दृश्यते तथैव 1061

अभ्युपग
न्तव्यमिति ।

तदिति चेत्; न; नित्यादपि पूर्वं समर्थात्
1062

पश्चात् यथाकालम् ।

पुनः कार्यं न विरुध्येत¹⁰⁶³

तथैव तच्छक्तिसंभवात् ।

। अथ नित्यात् तथा कार्यं [p. ५० क ] जायमानं न दृश्यते; नित्या
दर्शनात् । क्षणिकादर्शनात् ततोऽपि न दृश्यते । नहि जाग्रद्विज्ञानस्य अन्यस्य वा क्षणिकत्वं प्रमाण
निश्चितम् । ततः सूक्तम्--नहीत्यादि । भवत्वेवं को दोष इति चेत् ? अत्राह--तथा सति इत्यादि ।
तथा सति तत्र अर्थक्रियाऽसम्भवे सति कथम् 1064

यत् सत् तत् क्षणिक
मेव अक्षणिकत्वे अर्थक्रियाविरोधात् तल्लक्षणवस्तुत्वं हीयते ।--हेतुबि॰ पृ॰ ५४ । यदि न सर्वं सत्
कृतकं वा प्रतिक्षणविनाशि स्यात्, अक्षणिकस्य क्रमयौगपद्याभ्यामर्थक्रियाऽयोगात् अर्थक्रियासामर्थ्यलक्षण
मतो निवृत्तमित्यसदेव स्यात् ।--वादन्या॰ पृ॰ ६--८ ।

अक्षणिकत्वे क्रमयौगपद्याभ्यामर्थक्रिया
विरोधात् 1065

यथा किल वहनारूढैः वाणिग्भिः शकुनि
र्मुच्यते अपि नाम तीरं द्रक्ष्यतीति । स यदा सर्वतः पर्यटंस्तीरं नासादयति तदा वहनमेवागच्छतीति
तद्वदेतदपि द्रष्टव्यम्--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ १९३ ।

तीरादर्शिशकुनिन्यायेन त¹⁰⁶⁶

नित्यात् ।

तः सत्त्वं निवर्तमानं क्षणिकत्वे अवतिष्ठते । इति
न्यायात् सतोऽर्थक्रियाकारिणः साकल्येन क्षणभङ्गसिद्धिः ? नैव । कुत एतत् ? इति चेत् ?
अत्राह--तत्रैव इत्यादि । तत्रैव तदेकान्त एव ताभ्यां क्रमयौगपद्याभ्यां तद्विरोधात् अर्थक्रिया
विरोधात् । ननु च जाग्रद्विज्ञानं क्षणिकमपि 1067

सह युगपत् ।

सहोच्छ्वासादि--शरीराकारादिविशेषकार्यमुपजन
यति, क्रमेण च उच्छ्वासप्रबोधादि, तत्कथमुच्यते तत्रैव इत्यादि इति चेत्; न; उक्तमत्र
तत्क्षणिकत्वाऽनिश्चयात् । अपि च, क्षणिकादक्रमेण¹⁰⁶⁸

युगपत् ।

कार्यसंभवे नाक्रमात् क्रमिणो भावाः
[p. 60 ] प्र॰ वा॰ १ । ४५ इत्यादि विरुध्येत¹⁰⁶⁹

यथैव अक्रम-नित्यकारणात् क्रमेण कार्योत्पत्तिर्विरुद्धा तथैव--क्रमिकारणात् अक्रमेण कार्योत्प
त्तिरपि विरुद्धैवेति भावः ।

ततो यत्किञ्चिदेतत् ।

उपसंहारमाह--तत इत्यादि । यत एवं स्वलक्षणानि स्वयमभिमतक्षणक्षयपरमाणुलक्ष
णानि पश्यतोऽपि एको हि ज्ञानसन्निवेशी स्थवीयान् आकारः परिस्फुटमवभासते तदेकान्ते
स्वसदसत्समये अर्थक्रियाऽसंभवश्च ततः तस्मात् यत् सत् तत् सर्वम् अनेकान्तात्मकम्
इति । साध्यान्तरमाह--तदेकान्तस्य [p. ५० ख ] इत्यादिना । ततः इत्यनुवर्तते तत उक्ता
न्न्यायात् तदेकान्तस्य क्षणिकैकान्तस्य असत्त्वम् अविद्यमानत्वम् । कदा ? इत्यत्राह--उपलब्धि
लक्षणप्राप्तौ प्र¹⁰⁷⁰

उपलब्धिलक्षणप्राप्तिः उपलम्भप्रत्ययान्तरसाकल्यं स्वभावविशेषश्च ।
उपलम्भप्रत्ययान्तरसाकल्यमिति ज्ञानस्य घटोऽपि जनकः अन्ये च चक्षुरादयः, घटाद् दृश्यादन्ये हेतवः
प्रत्ययान्तराणि तेषां साकल्यं सन्निधिः ।...यः स्वभावः सत्सु अन्येषूपलम्भप्रत्ययेषु सन् प्रत्यक्ष एव भवति
स स्वभावविशेषः ।--न्यायबि॰ २ । १४--१५ ।

त्ययान्तरसाकल्यं स्वभावविशेषश्च उपलब्धेः लक्षणं तत्प्राप्तौ । एवं मन्यते--त¹⁰⁷¹

क्षणिकैकान्तः ।

दे
कान्तोऽसन् उपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वे सति अनुपलभ्यमानत्वात् । ननु यदि त¹⁰⁷²

क्षणिकैकान्तः ।

देकान्तः क्वचित्
कदाचित् उपलम्भगोचरः कथमेकान्तेन तदभावः अतिप्रसङ्गात् ? एकान्तेन च तदभाव इति
इष्यते । अथ क्वचित् कदाचित् स त¹⁰⁷³

उपलम्भगोचरः ।

था नेष्यते; तर्हि असिद्धो हेतुः, विशेष¹⁰⁷⁴

उपल
ब्धिलक्षणप्राप्तत्वे सति इत्यसिद्धेः ।

णाऽसिद्धेरिति चेत्;
न; अन्यथा अभिप्रायात् । नेदं साधनं स्वतन्त्रसाधनाभिप्रायेण प्रयुक्तम्, अपि तु प्रसङ्गसाधना
भिप्रायेण । तथा हि--त¹⁰⁷⁵

क्षणिकैकान्तः ।

देकान्तो दृश्यश्चेदिष्यते, तर्हि दृश्यस्य सतोऽनुपलम्भात् असत्त्वम् ।
अदृश्यश्चेत्; अप्रमेयत्वं प्रमाणाऽविषयत्वेन व्यवहारानुपयोगित्वात् । एतेन आश्रयासिद्धिचोदन
मप्ययुक्तम् इत्युक्तम् । एतदेव दर्शयन्नाह--अन्यथा अप्रमेयत्वम् इति । प्रसङ्गसाधने हि प¹⁰⁷⁶

सत्-असत् इति ।

क्षद्व
योत्थापनं नान्यत्र युक्तम् उपलब्धिलक्षणप्राप्तौ इति वचनाच्च प्रसङ्गसाधनम्, अदृश्यादर्शन
स्यापि स्वयं गमकत्वोपगमात् ।

ननु यदुक्तम्-- अन्तः चित्रकारस्येव एकस्य चित्तस्य इति; तदयुक्तम्; त¹⁰⁷⁷

चित्रज्ञानस्यापि ।

स्यापि
त¹⁰⁷⁸

एकं सत् अनेकाकाररूपतया ।

थाऽनभ्युपगमात् । तदुक्तम्--

*किं स्यात् सा चित्रतैकस्यां न स्यात्तस्यां मतावपि ।

यदीदं स्वयमर्थेभ्यो रोचते तत्र के वयम् ॥ प्र॰ वा॰ २ । २१०

[p. ५१ क ] इ¹⁰⁷⁹

ननु यदि सा चित्रता बुद्धावेकस्यां स्यात्, तया च चित्रमेकं
द्रव्यं व्यवस्थाप्येत तदा किं दूषणं स्यात् ? आह--न स्यात्तस्यां मतावपि, न केवलं द्रव्ये तस्यां मतावपि
एकस्यां न स्याच्चित्रता । कथम् ? अनेकपुरुषप्रतीतिवत् । कथं तर्हि प्रतीतिरित्याह--यदीदं स्वयमर्थेभ्यो रोचते
तत्र के वयम्--यदीदम् अताद्रूप्येऽपि ताद्रूप्यप्रथनम् अर्थानां भासमानानां नीलादीनां स्वयम्--अपरप्रेरणया
रोचते तत्र तथाप्रतिभासे के वयमसहमानाः अपि निषेद्धुम् । अवस्तु च प्रतिभासते चेति व्यक्तमाली
क्यम्--प्र॰ वा॰ मनो॰ ।

ति चेत्; तत्रेदं चिन्त्यते--सौत्रान्तिकस्य योगाचारस्य माध्यमिकस्य वा
मतमपेक्ष्य इदमुच्येत ? प्रथमपक्षे दूषणमाह--प्रतिभासैक्यनियम इत्यादि ।

[p. 61 ]

प्रतिभासैक्यनियमे धीर्न स्यादेकाभिलापिनीम् ।

प्रतिभासप्रतीतिं वा दधत्येवान्यथात्मनः ॥ १० ॥

यद्ययमेकान्तः अन्तर्बहिर्वा विरुद्धधर्माध्यासे नैकत्वं स्यादिति कथं बहिरर्थविभ्रमचे
तसां स्वसंवेदनम् ? कस्यचित् प्रमाणतदाभासस्वभावसाङ्कर्ये चित्तस्य कथं प्रतिभासभे
दादिनैकत्वं निराक्रियेत ? सविकल्पकनिर्विकल्पयोः कथञ्चिदेकत्वे सुखदुःखयोरपि तथैव
कथन्न भवेत् ? तदयमेकान्तमवलम्ब्य बहिरन्तर्मुखनिर्भासविभ्रमेतरविकल्पेतरचेतःस्वभाव
मनेकान्तनान्तरीयकं प्रतिपद्यमानः तद्द्वेषी तत्कारी चेति उपेक्षामर्हति ।

अत्र द्वौ प्रतिभासशब्दौ तत्र आद्यः संवेदनवाची अन्यो विषयाकारवाची । ततोऽयमर्थः
संपद्यते--प्रतिभासस्य संवेदनस्य ऐक्यनियमे निरंशत्वनियमे अङ्गीक्रियमाणे धीः बुद्धिः
एकैव न स्यात् किन्तु अनेका स्यात् । किं कुर्वती ? दधती । किम् ? प्रतिभासप्रतीतिं
विषयाकारगृहीतिम् । कथंभूताम् ? अभिलापिनीम् अभिधानवतीम् । कथम् ? अन्यथा
अन्येन प्रकारेण । कुतोऽन्यथा ? आत्मनः स्वरूपप्रतीतेः सकाशात् अन्यथा अभिलापिनीम् ।
एतदुक्तं भवति--आत्मनः प्रतीतिम् सर्वचित्तचैत्तानाम् आत्मसंवेदनं प्रत्यक्षं निर्विकल्पकम्
न्यायबि॰ १ । १० इति अनभिलापिनीं प्रतिभासप्रतीतिं 1080

तिमिरमक्ष्णोविप्लवः, इन्द्रियगतमिदं विभ्रमकारणम् । आशुभ्रमणम् अलातादेः । मन्दं हि
भ्राभ्यमाणे अलातादौ न चक्रभ्रान्तिरुत्पद्यते, तदर्थम् आशुग्रहणेन विशेष्यते भ्रमणम् । एतच्च विषयगतं विभ्र
मकारणम् । नावा गमनं नौयानम् । गच्छन्त्यां नावि स्थितस्य गच्छद्वृक्षादिभ्रान्तिरुत्पद्यते इति यानग्रहणम् ।
एतच्च बाह्याश्रयस्थितं विभ्रमकारणम् । संक्षोभो वातपित्तश्लेष्मणाम् । वातादिषु हि क्षोभं गतेषु ज्वलितस्त
म्भादिभ्रान्तिरुत्पद्यते । एतच्च अध्यात्मगतं विभ्रमकारणम् ।--न्यायबि॰ टी॰ १ । ६ ।

तिमिराशुभ्रमणनौयानसंक्षोभाद्याहित
विभ्रमाम् इत्यभिलापिनीं विभ्राणा धीः एकैव न स्याद् अनेकैव स्यादिति । तथाहि--बहिरर्थविभ्रम
चेतसाम् अन्यैव स्वसंवेदनात् 1081

निरालम्बे नभसि
केशाकारा उण्डुकाकारा च प्रतीतिः ।

केशोण्डुकादिप्रतीतिः एकस्या भ्रान्तेतराकारद्व¹⁰⁸²

अर्थरूपे भ्रान्तं स्वरूपे च अभ्रान्तमिति द्वावाकारौ ।

याऽयोगात् । न च सा
ज्ञानरूपा 1083 साऽज्ञातरूपा अस्ति; अतिप्रसङ्गात् । तच्चेतःस्वसंवेदनेन तज्ज्ञाने नास्य विभ्रमः तदा
कारानुकरणात्, नीलाकारानुकरणे नीलतावत् । तदाकारस्य ततो भेदे स एव दोषः अनवस्था च ।
अतदाकारानुकरणे न तेन तज्ज्ञानम्, इतरथा निराकारदर्शनम्[p. ५१ ख ] । तस्याः स्वसंवेदनाभ्यु
पगमे एकस्य रूपद्वयभयात् स्वसंवेदनात् पुनरपि तत्प्रतीतिरन्याऽभ्युपगन्तव्या । न च साऽज्ञात
रूपाऽस्ति इति चोद्ये तस्मिन्नेव उत्तरे स एव दोषः अनवस्था च । तदेवं केशोण्डुकादिप्रतीतेः
अनुपलम्भेन असत्त्वात् तन्निवृत्त्यर्थम् अभ्रान्तग्रहणं प्रत्यक्षल¹⁰⁸⁴

कल्पनापोढमभ्रान्तं प्रत्यक्षम् न्यायबि॰ १ । ४ इत्यत्र ।

क्षणे कृतमनर्थकम् । व्यवहारेण
तत्कारणाददोष इति चेत्; तर्हि तेनैव सर्वचित्त न्यायबि॰ १ । १० इत्याद्यभिधानाद्
ए¹⁰⁸⁵

केशोण्डुकादिज्ञानस्य ।

कस्य रूपद्वयप्राप्तिः । भवतु इति चेत्; तथा क्रमेणापि एकस्य सा1086

रूपद्वयप्राप्तिः ।

इति तेन क्षणभङ्गसाधन
मनवसरम् । न चैतदिष्यते 1087

बौद्धेन ।

परेण इति साधूक्तम्--प्रतिभासैक्यनियम इत्यादि । इदं च व्या
ख्यानं शास्त्रकारस्याप्यभिमतं न ममैव¹⁰⁸⁸

टीकाकारस्य ।

, वृत्तौ यद्ययमेकान्त इत्यादेर्वक्ष्यमाणत्वात् ।

[p. 62 ]

इदमपरं व्याख्यानम्--प्रतिभासैक्यनियमे धीर्विकल्पिकाः बुद्धिः, धीः इति सामा
न्यवचनात् कथमियं1089

विकल्पिका ।

लभ्यते इति चेत् ? अनन्तरवक्ष्यमाणगच्छाद्1090 माणस्याच्छब्दाद् अन्यस्याः
तदसंभवात् । सा एकैव न स्यात्, स्यात् इत्यनेन वा अनागतेन सम्बन्धात् । किं कुर्वती ?
दधती । किम् ? प्रतिभासप्रतीतिं विषयाकारसंवित्तिम् । कथम्भूताम् ? अभिलापिनीम्
अभिलापसंसर्गयोग्याम् अभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासप्रतीतिः कल्पना । न्यायबि॰
१ । ५ इति वचनात् । पुनरपि किं दधती ? आत्मनः । किंस्वरूपस्य ? अन्यथा अनभि
लापिनीं प्रतीतिम् । तथा चोक्तम्--[p. ५२ क ]

*अशक्यसमयो ह्यात्मा सुखादीनामनन्यभाक् ।

तेन तेषां स्वसंवित्तिः नाभिलापानुषङ्गिनी1091 णी ॥ प्र॰ वा॰ २ । २४९ इति1092

...रागादीनामनन्यभाक् । तेषामतः स्वसंवित्तिर्नाभिजल्पानुषङ्गिणी ॥
--प्र॰ वा॰ । ...नीलादीनामनन्यभाक् तेषामतश्च संवित्ति...--तत्त्वसं॰ पृ॰ ३७८ । प्रकृतपाठः—
विधिवि॰ टी॰ पृ॰ १९० । शा॰ भा॰ भामती २ । २ । २४ । ...नामादीनामनन्यमाक् । तेषामतो न चान्यत्वं
कथञ्चिदुपपद्यते ।--सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १८५ । ...तथा मतो न वाच्यत्वं कथञ्चिदुपपद्यते ।--तत्त्वसं॰
प॰ पृ॰ २९० ।

।

एतदुक्तं भवति--यथा आवृतात् अनावृतं चलाद् अचलं रक्ताद् अरक्तं कृतकाद् अकृतकं
रूपमेकान्तेन अन्यत्1093

भिन्नम् ।

तथा अनभिलापिन्याः स्वप्रतीतेः अभिलापिनी प्रतिभासप्रतीतिरपि अन्या
इति । न च सा अनुपलब्धा अस्ति; अतिप्रसङ्गात् । स्वत एव तदुपलब्धौ तस्याः1094

अभिलापिन्याः प्रतीतेः ।

स्वसंवेदनम
विकल्पकम्, अन्यथा प्रकृतमपि न भवेत् । एवं चेत् स एव दोषः--ततः सा भिन्ना इति । पुन
रपि स्वत एव तदुपलब्धौ प्रकृतो दोषः । अनुपलब्धौ अनवस्था च । प्रकृतसंवेदनेन तदुपलब्धौ
तस्य तदात्मकत्वे तस्य सविकल्पकत्वं त¹⁰⁹⁵

अभिलापिन्याः प्रतीतेः ।

स्या वा निर्विकल्पकत्वम् । अतदात्मकत्वे तत उत्पन्नेन
तदाकारानुकारिणा वा तेन तदुपलब्धौ तस्य सविकल्पकत्वम् । किंच, विकल्पस्य बुद्धिस्वसंवेदनात्
तस्याः पूर्वत्वं पुनरपि तस्याः स्वसंवेदनोपगमे समानश्चर्चः, अनवस्था । तदनुपगमे वा अर्थाऽ
विशेषात् न सा बुद्धेः आकारः स्यात् । तदेवं प्रतीतेः अनुपलम्भेन असत्त्वात् न कल्पना नाम
अभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासा प्रतीतिः कल्पना न्यायबि॰ १ । ५ इत्यस्य लक्षण
स्याऽभावात्, इति तन्निवृत्त्यर्थं कल्पनापोढपदञ्च अनर्थकम् ।

एतेन नहि इमाः कल्पना अप्रतिसंविदिता एव उदयन्ते व्ययन्ते च यतः
सत्योऽपि अनुपलक्षिताः स्युः । इति [p. ५२ ख ]

*सर्वे भावाः स्वभावेन स्वस्वभावव्यवस्थितेः ।

स्वभावपरभावाभ्यां यस्माद् व्यावृत्तिभागिनः ॥

ततो यतो यतोऽर्थानां व्यावृत्तिस्तन्निबन्धनाः ।

जातिभेदाः प्रकल्प्यन्ते तद्विशेषावगाहिनः ॥

ततो यो येन धर्मेण विशेषः संप्रतीयते ।

न स शक्यः ततोऽन्येन तेन भिन्ना व्यवस्थितिः ॥ प्र॰ वा॰ ३ । ३९-४१

[p. 63 ] इत्यादिकं च प्रकरणं निरस्तम् । कथम् ? कल्पनानामभावे तासामुदयव्ययौ लक्षणं व्यावृत्ति
निबन्धना जातिभेदाः प्रकल्प्यन्ते इति च श्रद्धामात्रमतो1096 त्रतोऽपि दुर्लभमिति नानित्यत्व
सत्त्वयोः साध्यसाधनभावः, अभेदात् । संवृतेः अ¹⁰⁹⁷

साध्यसाधनभावः ।

यं स्यादिति चेत्; ननु संवृतिः1098

प्रमाणमन्तरेण प्रतीत्यभिमानमात्रं संवृतिः । पृ॰ १८३
संवृतिर्नाम विकल्पविज्ञानम् अधिमुक्तिमाह अनादिवासनातः पृ॰ १८५ संवृत्यास्तीति भ्रान्तजनापेक्षया
अस्तीति पृ॰ ३७७ --प्र॰ वार्तिकाल॰ ।

विकल्पबुद्धि
रेव सा1099

संवृतिः ।

च नास्ति, तत एव चाय¹¹⁰⁰

साध्यसाधनभावः ।

म् अति 1101 इति विरुद्धमेतत् । स्वप्नवद् भ्रान्तेरिति चेत्;
न; तत्रापि यदीयं1102

भ्रान्तिः ।

निर्विकल्पिका; न ततो1103

भ्रान्तेः ।

युक्तः । अन्यथा अ¹¹⁰⁴

जाग्रद्दशायामपि ।

न्यदापि त¹¹⁰⁵

भ्रान्तेरेव ।

त एवेति व्याह
तमेतत्-- सर्व एवायम् आ॰ दिग्नागः इत्या1106

तथा च अनुमानानुमेयव्यवहारोऽयं सर्वो हि
बुद्धिपरिकल्पितः बुद्ध्यारूढेन धर्मधर्मिभेदेनेत्युक्तम्--आचार्यदिग्नागेनाप्ये तदुक्तमित्याह तथा चेत्यादि—
प्र॰ वा॰ स्व॰, टी॰ पृ॰ २४ ।

दि । विकल्पिका चेत्; स एव दोषः--सैव
नास्ति तत एव चायम् इति विरुद्धमेतत् । ततोऽस्य दोषस्य परिहारार्थं बहिरर्थेतरयोः चित्रेतरा
त्मकं सविकल्पेतरात्मकं वा एकं ज्ञानं सौत्रान्तिकेनापि अभ्युपगन्तव्यमिति कुतोऽस्य क्वचिन्निरं
शैकान्तसिद्धिः इत्यभिप्रायः ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--यद्ययम् इत्यादि । यदि च अयम् अनन्तरमुच्यमानः एकान्तोऽ
वश्यंभावः अन्तः चेतसि बहिर्घटादौ, वा इति समुच्चयो1107 ये, विरुद्धधर्माध्यासे [p. ५३ क ] सति
नैकत्वं स्याद् भवेत् । इति शब्दः पूर्वपक्षसमाप्तौ । अत्र दूषणमाह--कथम् इत्यादि । बहिरर्थे
शुक्लशङ्खादौ विभ्रमः पीतादिप्रतीतिलक्षणः येषां चेतसां विज्ञानानां तानि तथोक्तानि तेषां कथं
स्वसंवेदनं प्रत्यक्षम् ? नैव स्यादिति चिन्तितमेतत् । 1108

पर्वतशिखरे आदित्यः समुदेति इत्यादौ ।

एतेन पर्वतादित्यादेः संलग्नतादौ विभ्रम
चेतसां कथं पर्वतादिग्रहणं प्रत्यक्षमिति द्रष्टव्यम् । कस्यचित् इत्यादिना परमतमाशङ्कते--कस्य
चित्--तिमिराशुभ्रमणनौयानसंक्षोभाद्याहितविभ्रमस्य प्रमाणतदाभासस्वभावसाङ्कर्ये प्रमाणं यः
स्वभावः स्वसंवेदनलक्षणः तदभासो द्विचन्द्रादिग्रहणरूपो यः स्वभावः तयोः साङ्कर्य्ये कथञ्चित्तादा
म्ये चित्तस्य ज्ञानस्य अङ्गीक्रियमाणे दूषणमाह--कथम् इत्यादि । कथं न कथञ्चित् । केन ?
इत्याह--प्रतिभासभेद आदिर्यस्य विरुद्धधर्माध्यासकारणदेशकालार्थक्रियादिभेदस्य स तथोक्तः तेन
एकत्वं निराक्रियेत ? चित्तस्य इत्येतदत्रापि योज्यं मध्ये करणात्, चित्तस्य आत्मन इत्यर्थः ।

एतेन एतदपि निरस्तं यदुक्तं वैशेषिकादिना-- अयम् इति ऊर्ध्वतासामान्यविशिष्टस्य
धर्मिणोऽवधारणम् निर्णयः, स्थाणुर्वा पुरुषो वा इति विशेषानवधारणं संशयः1109

तत्र संशयस्तावद्व
स्तुस्वरूपानवधारणात्मकः प्रत्ययः । अनवधारणात्मकश्च प्रत्ययश्चेति व्याहन्यते; न व्याघातः स्वरूपाव
धारणात् । स्वरूपमस्य अवधार्यते अस्ति मे संशयज्ञानमिति वस्तुस्वरूपं तु नानेन परिच्छिद्यते ।—
न्यायवा॰ पृ॰ १२ । अयं हि सामान्यविशिष्टधर्म्युपलम्भेन धर्मविशेषानुपलम्भविरुद्धोभयविशेषस्मरण
सहकारिणा जन्यमान इति सामान्यविशिष्टं धर्मिणमवधारयन् स्थाणुर्वा पुरुषो वेति विशेषमनवधारयन्
अनवधारणात्मकः प्रत्ययश्च स्यात् । दृष्टं हि यत्र विलक्षणसामग्री तत्र कार्यमपि विलक्षणमेव यथा प्रत्य
भिज्ञानम् ।--प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ १७६ ।

न एक
एव प्रत्ययः एकस्य अवधारणाऽनवधारणात्मकत्वानुपपत्तिः इति चेत्; दृष्टत्वादप्रतिषेधः ।
[p. 64 ] दृष्टमिदम् [p. ५३ ख ] एकं ज्ञानं सामान्यविशिष्टवस्तुनः अवधारणात्मकं सत् विशेषानवधारणात्म
कमिति । अनेन विपर्ययोऽपि व्याख्यातः । 1110

विपर्ययोऽपि ।

सोऽपि हि सामान्यविशिष्टस्य वस्तुनोऽवधारणात्मकः
सन् विशेषे विपर्ययः यथा स्थाणौ पुरुषः इति प्रत्यय इति । कथम् ? यदि संशयविपर्ययेतर
स्वभावमेकं ज्ञानमिष्यते; तर्हि सामान्यविशेषात्मकं तथैव सर्वं स्यात्, अन्यथा अयमिति स्थाणु
रिति पुरुष इति च प्रत्ययाः परस्परपरिहारस्थिततनव¹¹¹¹

स्वतन्त्रस्वरूपाः ।

इति न संशयादिव्यवस्था ।

व्याख्याता एकेनार्थेन कारिका, द्वितीयेनेदानीं व्याख्यायते--सविकल्पनिर्विकल्पयोः चेतः
स्वभावयोः इति मन्यते । कस्य ? चित्तस्य इत्यनुवर्तते । तयोः कथञ्चिदेकत्वे अङ्गीक्रियमाणे ।
तत्र दूषणमाह--सुखदुःखयोरपि तथैव तेनैव प्रकारेण कथं न भवेद् भवेदेव कथञ्चिदेकत्वमिति ।
कुत एतत् ? प्रतिभास इत्यादि । चर्चितमेतत् । यदुक्तं ध र्मो त्त रा दि ना-- कल्पनापोढमभ्रा
न्तं प्रत्यक्षम् न्यायबि॰ १ । ४ इत्यत्र लौकिकी भ्रान्तिः 1112

केशोण्ड्रकादिविज्ञाननिवृत्त्यर्थमिदं कृतम् ।—
तत्त्वसं॰ श्लो॰ १३१२ । तैमिरिकाणामिव केशोण्डुकाद्याभासं विनाप्यर्थसत्त्वादिति ।--मध्यान्तवि॰
पृ॰ १५ । केशोण्डुकं यथा मिथ्या गृह्यन्ते तैमिरैर्जनैः ।--लङ्कावतार॰ पृ॰ २७४ । केशोण्डुका
नाम पक्षिणः ये केशमूलान्युत्पाटयन्ति ।--शिक्षासमु॰ पृ॰ ७० । यथा चिरकालीनाध्ययनादिखिन्नस्य
अस्थितस्य नीललोहितादिगुणविशिष्टः केशोण्ड्रकाख्यः कश्चिन्नयनाग्रे परिस्फुटति । अथवा करसंमृदित
लोचनरश्मिषु येयं केशपिण्डावस्था स केशोण्ड्रकः ।--शास्त्रदी॰ युक्ति॰ पृ॰ ९९ ।

केशोण्डुकादिप्रतीतिरूपा,
1113

अथ कल्पना
च कीदृशी चेदाह--नामजात्यादियोजना । यदृच्छाशब्देषु नाम्ना विशिष्टोऽर्थ उच्यते डित्थ इति । जाति
शब्देन जात्या गौरयमिति । गुणशब्देन गुणेन शुक्ल इति । क्रियाशब्देषु क्रियया पाचक इति । द्रव्यशब्देषु
द्रव्येण दण्डी विषाणी इति ।--प्रमाणसमु॰ टी॰ पृ॰ १२ । न्यायप्र॰ वृ॰ पृ॰ ३५ । जात्यादिसंसृष्टं तु
मनोज्ञानं कल्पना इत्यन्ये कथयन्ति ।--न्यायबि॰ टी॰ टि॰ पृ॰ २१ । पूर्वापरमनुसन्धाय शब्दसंयुक्ता
कारा प्रतीतिरन्तर्जल्पाकारा वा कल्पना ।--तर्कभा॰ मो॰ पृ॰ ७ ।

कल्पना च जात्यादिविशिष्टग्रहणात्मिका । तदनेन चर्चितम्, कस्यचित् चित्तस्य इति
वचनात् । स हि कस्यचित् चित्तस्य भवति न पूर्वस्य, अन्यथा कल्पनारहितस्य भ्रान्तस्य वा 1114 चा संभवात् लक्षणमसंभवि स्यात् प्रत्यक्षस्य । यच्चोक्तं तेनैव-- शास्त्रीया च सकलालम्बनप्रतीतिः
सर्वमालम्बने भ्रान्तम् इति राद्धान्ता1115

सर्वमालम्बने भ्रमः ।...
परमार्थतस्तु सकलमालम्बने भ्रान्तमेव--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २८० । उद्धृतोऽयम्--सन्मति॰ टी॰
पृ॰ ५१२ । न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ ३२०, ४६७ ।

त् ग्राह्यग्राहकाकारप्रतीतं [p. ५४ क ] सर्वं ज्ञानं
कल्पना इति1116

योगाचारमतेन च तथागतज्ञानमद्वयं मुक्त्वा
सर्वं ज्ञानं ग्राह्यग्राहकत्वेन विकल्पितं कल्पना ।--न्यायबि॰ टी॰ टि॰ पृ॰ २१ । तस्मादनादितथा
भूतानुमानपरम्पराप्रवृत्तमनुमानमाश्रित्य बहिरर्थकल्पनायां ग्राह्यग्राहकसंवेदनकल्पनाप्रवृत्तेः ग्राह्यादि
कल्पना, परमार्थतः संवेदनमेवाविभागमिति स्थितम् ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३९८ ।

च । कथमिदमवगम्यते अविशेषेण अभिधानात् ? सा1117

कल्पना ।

हि सर्वविज्ञानसाधा
रणी, तस्या ग्रहणे न किञ्चिद्विज्ञानं कल्पनापोढमभ्रान्तं वा लभ्येत इत्यभिधानात् ।
तन्निराकुर्वन्नाह--तदयम् इत्यादि । तद् इत्ययं निपातः सः इत्यस्यार्थे वर्तते । ततोऽयमर्थः—
सोऽयं ध र्मो त्त रा दिः एकान्तं क्षणिकनिरंशपरमाणुतत्त्वमात्रम् अवलम्ब्य । किम् ? इत्यत्राह—
बहिः इत्यादि । बहिश्च अन्तश्च मुखं निर्भासो यस्य विभ्रमेतरविकल्पेतरचेतःस्वभावस्य
[p. 65 ] स तथोक्तः । एतदुक्तं भवति--बहिर्मुखो विभ्रमः चेतः सर्वमालम्बने भ्रान्तम् प्र॰ वार्ति
काल॰ ३ । १९६ इति वचनात्, अन्तर्मुख इतरोऽविभ्रमः चेतःस्वभावः, तथा बहिर्मुखो विकल्पः
तत्स्वभावः ग्राह्य प्र॰ वा॰ ३ । ५३० इ¹¹¹⁸

रूपादेश्चेतसश्चैवमविशुद्धधियं प्रति । ग्राह्यलक्षणचिन्तेयमचिन्त्या योगिनां गतिः ॥—
प्र॰ वा॰ ३ । ५३० । अविभागोऽपि बुद्ध्यात्मा विपर्यासितदर्शनैः । ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदवानिव लक्ष्य
ते ॥--प्र॰ वा॰ ३ । ३५४ ।

त्याद्यभिधानात् अन्तर्मुख इतरोऽविकल्पः
सर्वचित्त¹¹¹⁹

सर्वचित्तचैत्तानामात्मसंवेदनं प्रत्यक्षम्--न्यायबि॰ १ । १० ।

न्यायवि॰ १ । १० इत्याद्युक्तेः । तं कथम्भूतम् ? इत्यत्राह--अनेकान्त
नान्तरीयकं प्रतिपद्यमानः तद् दुष्यते 1120 द्विषतीति अनेकान्तद्वेषी तत्कारी च अनेकान्तकारी
च इति हेतोः उपेक्षाम् अवज्ञाम् अर्हति ।

ननु नाऽसौ तद्द्वेषी तत्कारी च, सर्वदा बुद्धैः 1121 बुद्धेः एकस्याः चित्रायाः अभिन्नयोग¹¹²²

अलब्धधर्मानुवृत्तिर्योगः, लब्धधर्मानुवृत्तिः क्षेमः ।--प्र॰ वा॰ स्व॰ टी॰ १ । २४ । प्रतिक्षणं विषयपरि
च्छेदलक्षणो योगः तदर्थक्रियानुष्ठानलक्षणश्च क्षेमः परिपालनरूपः ।--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ ३७ ।

क्षेमत्वेनोपगमात्, एकान्तस्य तु बहिः । तदुक्तं ध र्म की र्त्ति ना--

*नीलादिश्चित्रविज्ञाने ज्ञानोपाधिरनन्यभाक् ।

अशक्यदर्शनस्तं हि पतत्यर्थे विवेचयन् ॥

यद्यथा भासते ज्ञानं तत्तथैवानुभूयते ।

इति नामैकभावः स्यात् चित्राकारस्य चेतसि ॥ प्र॰ वा॰ २ । २२०-२१

प्र ज्ञा क र गु प्ते ना प्युक्तम्--[p. ५४ ख ] *"चित्रकाराप्येकैव बुद्धिः बाह्यचित्रविलक्षण
त्वात् । शक्यविवेचनं हि बाह्यं चित्रम्, अशक्यविवेचनास्तु बुद्धेः नीलादय आकाराः
प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । २२० इति चेत्; अत्राह--अन्तर्बहिर्मुखाभादि इत्यादि ।

अन्तर्बहिर्मुखाभादि नाक्रमं संवेदिनम् ।

भिनत्ति चेत्क्रमाधीनं भिन्द्यादेव सुखादिकम् ॥ ११ ॥

बहिरन्तर्मुखविभ्रमेतरविकल्पाविकल्पप्रमाणेतरत्वादि परस्परविभिन्नं संविदं न
भिनत्ति चेत् अवयविनं कथमाक्षिपेत् हर्षादयो वा कथमात्मानं यतो नैरात्म्यसिद्धिः ?
एकत्राभिन्नविषयेऽपि अभिलापसंसर्गयोग्यायोग्यप्रतिभासयोः संप्लवप्रवर्तनं कथन्नेच्छेत् ?
वस्तुनः स्वभावभेदस्य वस्त्वभेदकत्वात् ।

अन्तर्बहिश्च मुखं यस्या सा भा ग्राह्यग्राहकप्रतिभास आदिर्यस्य प्रमाणेतरत्वादेः
तत् तथोक्तं तत् कर्तृ, संविदं न भिनत्ति, तत्सद्भावेऽपि एकैव संविदिति यावत् ।
चेद् यदि । कथंभूतम् ? अक्रमम् संविदा सह उत्पत्तिविनाशानुभवाऽननुभववत् ।
अनेन अभिन्नयोगक्षेमत्वं दर्शितम् । अत्र दूषणं तदयमुपेक्षामर्हति । इदमत्र तात्पर्यम्--यदि अन्त
र्बहिर्मुखाभादि अक्रमत्वात् संविदं न भिनत्ति तर्हि एकक्षणभाव्यशेषज्ञानजातमपि1123

परस्परं
संविदं न भिनत्ति ।

न भिनत्ति
[p. 66 ] इति एकज्ञानमशेषम् एकदा जगत्, पु1124

पुनः द्वितीयादिक्षणभाविज्ञानजातमपि परस्परं संविदं न भिनत्ति इति एकसन्तानमात्रमा
पतितमिति भावः ।

नरपि तथा पुनरपि तथैवेति एकसन्तानमात्रमपि, इति
परस्मै परार्थानुमानम् न्यायबि॰ ३ । १ इत्ययुक्तम्; परस्य¹¹²⁵

प्रतिपाद्यभूतस्य सन्तानान्तरस्य ।

अभावात् ।

एतेन नानाविज्ञानसन्तानवादी योगाचारोऽपि चिन्तितो द्रष्टव्य इति ।

स्यान्मतम्--नाक्रमत्वाद् अन्तर्बहिर्मुखाभादिना संविद् ऐक्यमनुभवति येनायं दोषः स्यात्,
अपि तु कथञ्चित्तादात्म्येनावभासनादिति; अत्रोत्तरमाह--न क्रमाधीनं भिन्द्यादेव सुखा
दिकं क्रमायत्तं सुखम् आदिर्यस्य दुःखादेः तत् तथोक्तम्, तन्न भिन्द्यादेव संविदम्, क्रमभावि
सुखाद्यात्मिका एका संवित् स्यात् तथाभासादिति मन्यते । तथा च परस्य क्षणप्रत्यभिज्ञा
[p. ५५ क ] भङ्गसाधनमनवसरम् ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--बहिरित्यादि । बहिश्च अन्तश्च मुखं येषां तानि च तानि विभ्रमे
तरविकल्पाविकल्पप्रमाणेतरत्वानि च तथोक्तानि आदिर्यस्य ग्राह्यादिनीलाद्याकारनिकुरुम्बस्य
तत्तथोक्तम् । कथंभूतं तत् ? इत्याह--परस्पर इत्यादि । तत् किं कुर्यात् ? इत्याह--संविदं बुद्धिं
न भिनत्ति चेद् यदि । एतदुक्तं भवति--बहिर्मुखो विभ्रमः सर्वमालम्बने भ्रान्तम् प्र॰
वार्तिकाल॰ ३ । १९६ इति वचनात्, अन्तर्मुख इतरोऽविभ्रमः सर्वचित्त न्यायबि॰
१ । १० इत्याद्युक्तेः । एतेन विकल्पाऽविकल्पौ व्याख्यातौ । प्रमाणेतरत्वे पुनः बहिर्मुखे
शब्दक्षणिकत्वाद्यपेक्षया1126

प्रमाणत्वम् ।

चन्द्रद्वित्वाद्यपेक्षया1127

अप्रमाणत्वम् ।

च, अन्तर्मुखे च स¹¹²⁸

सत्त्वचेतनत्वाद्यपेक्षया प्रमाणत्वम्, स्वर्गप्रापणशक्त्याद्यपेक्षया अप्रमाणत्वम् इति ग्राह्यम् ।

च्चेतनस्वर्गप्रापणादिसामर्थ्यापेक्षया ।
तदेतद् विभ्रमादिकं ग्राह्यादिकं च एकसंविदात्मकमिति । ननु च विभ्रमेतरावेव प्रमाणेतरत्वे
तत्किमर्थम् इत्यदोषः ? । अत्रोत्तरम्--हर्षेत्यादि सुगमम् । अत्र अयमभिप्रायः ?भिनत्ति ?
इति; तदनेन निरस्तम्; एकात्महर्षादौ साम्यात् । भवत्वेवम्; तथापि को दोष इति चेत् ? न
कश्चित्, केवलम् यद् यथावभासते तत्तथैव परमार्थसद्व्यवहारावतारि यथा नीलं
नीलतया अवभासमानं तथैव तद्व्यवहारावतारि, प्रतिभासन्ते च क्षणिकतया सर्वे
भावाः इ¹¹²⁹

द्रष्टव्यम्—
पृ॰ २ टि॰ १० ।

त्यत्र पक्षस्य प्रत्यक्षबाधनं हेतोश्च आश्रयासिद्धिः, यतो नैरात्म्यसिद्धिः नैव नैरा
त्म्यसिद्धिः अपि तु सात्मसिद्धिरिति ।

अनेन सात्मकं जीवच्छरीरं प्राणादिमत्त्वात् [p. ५५ ख ] न्यायबि॰ ३ । ९७
इ¹¹³⁰

नेदं निरात्मकं जीवच्छरीरम् अप्राणादिमत्त्वप्रसङ्गात्--न्यायवा॰ पृ॰ १२३ ।

त्यत्र यदुक्तं परेण-- प्राणादिसत्त्वस्य 1131 मत्त्वस्य क्वचित् सात्मके दर्शनात् तदभावेऽपि
भावाशङ्काऽनिवृत्तेः अनैकान्तिकत्वम्, विज्ञानसन्तान एव भावाद् विरुद्धत्वं च इति1132

साध्येतरयोरतो निश्चयाभावात् ॥ १०८ ॥...नच सात्मकानात्मकाभ्यां परः प्रकारः संभवति । ततः
प्राणादिमत्त्वाद् धर्मिणि जीवच्छरीरे संशय आत्मभावाभावयोरित्यनैकान्तिकः प्राणादिरिति ।--न्यायवि॰
टी॰ पृ॰ २२२ ।

;
तन्निरस्तमिति दर्शयति । कथम् ? यदि उक्तन्यायेन त¹¹³³

सात्मके ।

त्र दृष्टमपि1134

प्राणादिमत्त्वम् ।

न दृष्टम् अन्यत्र¹¹³⁵

विज्ञानसन्ताने ।

दृष्टं वोच्यते;
तर्हि अग्निमति धूमवत्त्वं दृष्टम् 1136

अग्निमति ।

तत्रादृष्टम् अन्यत्र दृष्टं वा कल्प्यताम् ।

[p. 67 ]

यत्पुनरुक्तम्--

*यः पश्यत्यात्मानं तस्यात्मनि भवति सास्वतः 1137 शाश्वतः स्नेहः ।

स्नेहात् सुखेषु तृष्यति तृष्णा दोषं तिरस्कुरुते ॥ प्र॰ वा॰ १ । २१९ इत्यादि;

तदप्यनेन निरस्तम्; यदि हि क्रमाऽक्रमानेकान्तचित्तात्मनि1138

कथञ्चित् नित्यानित्यात्मकचित्तसन्तानरूपे आत्मनि ।

दृष्टे अवश्यं स्नेहादिः संसा
रस्य¹¹³⁹

कारणं स्यात्तदा ।

; न कदाचित् सौगतस्य मुक्तिः सर्वदा तस्यैव¹¹⁴⁰

चित्तात्मन एव ।

दर्शनात्1141

सर्वज्ञत्वात् सुगतस्य ।

। ननु अ¹¹⁴²

युगपदिव ।

क्रमेणेव क्रमेणापि चित्तमेकं
चित्रमस्तु न बाह्यमिति चेत्; अत्राह--अवयविनम् इत्यादि । कथमाक्षिपेत् निराकुर्यात् । ननु
चैकत्र अवयवे गुणे वा प्रवृत्तमिन्द्रियं नाऽवयवान्तरं गुणान्तरं वेक्षितुं क्षमते, कथमतः तत्साधार
णरूपस्य¹¹⁴³

नानावयवात्मनोऽनेकगुणात्मकस्य च
अवयविनः ।

ग्रहणम्, न च तदात्मकम् अन्यथा वा तदुपलभ्यते इति चेत्; अत्राह--एकत्र इत्यादि ।
एकत्र अभिन्ने विषयेऽपि ग्राह्येऽपि न केवलं चित्ते विषयिणि संप्लवप्रवर्तनं कथं नेच्छेत् ?
इच्छेदेव सौगतादिः । कयोः ? इत्याह--अभिलापसंसर्गयोग्यम् अनेकविशेषसाधारणं सामान्यं
तदयोग्यो विशेषः तयोः प्रतिभासौ तयोः, इति चित्तवद् विषयेऽपि सामान्यविशेष-[p. ५६ क ]
प्रतिभासादित्यभिप्रायः । तथा लौकिकी प्रतीतिः यमहं पश्यामि तमेव¹¹⁴⁴

पदार्थम् ।

स्पृशामि, यमहमद्राक्षं
तमेव स्पृशामि इति च ।

अथवा, अभिलापसंसर्गयोग्यायोग्ययोः प्रतिभासयोः इति व्याख्येयम् । तदुक्तं
न्या य वि नि श्च ये--

*आत्मनाऽनेकरूपेण न्यायवि॰ १ । ९ इत्यादि1145

...बहिरर्थस्य तादृशः । विचित्रं ग्रहणं व्यक्तं विशेषणविशेष्यभाक् ॥
इति शेषः ।

।

एवं तर्हि अभिलापसंसर्गयोग्यस्वभावाक्रान्तम् अन्यत्1146

भिन्नम् ।

तद्विपरीतस्वभावाक्रान्तञ्च अन्य
द्वस्तु स्याद् 1147

विरुद्धधर्माध्यासेऽपि भेदाभावे ।

अन्यथा क्वचिदपि तद्भेदो1148

वस्तुभेदः ।

न स्यादिति चेत्; अत्राह--वस्तुन इत्यादि । अत्रैवं मन्य
ते--द्वौ भेदौ वस्तुनः स्वभावभूतौ यथा ज्ञानस्य¹¹⁴⁹

बाह्ये विभ्रम
रूपस्यापि स्वरूपेऽविभ्रमात्मनः ।

विभ्रमेतरत्वादिः, अन्यश्च यथा ज्ञानान्तरस्य, स एव
तत्र वस्तुनः स्वभावः स्वरूप¹¹⁵⁰ पेयो भेदः तस्य वस्तुनः अभेदकत्वात् कथमाक्षिपेत् इति ?
तन्न सौत्रान्तिकमते किं स्यात् प्र॰ वा॰ २ । २१० इ¹¹⁵¹

किं स्यात् सा चित्रतैकस्यां न स्यात्तस्यां मतावपि । यदीदं स्वय
मर्थेभ्यो रोचते तत्र के वयम् ॥--प्र॰ वा॰ २ । २१० ।

त्यादि युक्तम् ।

यत्पुनरेतद् योगाचारस्य मतम्--

*अविभागोऽपि बुद्ध्यात्मा विपर्यासितदर्शनैः ।

ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदवानिव लक्ष्यते ॥ प्र॰ वा॰ २ । ३५४ इति;

तत्रापि तन्न युक्तमिति दर्शयन्नाह--भागीव इत्यादि ।

भागीव भाति चेत्किन्नासत्क्रमः क्रमवानिव ।

लक्ष्यतेऽभागबुद्ध्यात्मा बहिरन्तर्मुखादिभिः ॥ १२ ॥

[p. 68 ]

अत्र स्वयम् अविभागोऽपि बुद्ध्यात्मा भागीव भाति इत्येकं दर्शनम्, तदनन्तरभाविनी
विकल्पिका बुद्धिः तमन्यथाप्रतिभासमपि सभागमिव व्यवस्यति इत्यपरम् । तत्र प्रथमं दर्शयित्वा
तावद् दूषयति--न विद्यते भागो यस्य स चासौ बुद्ध्यात्मा च बुद्धिरेव । स किम् ? इत्याह—
भाति । क इव ? भागीव । कैः ? इत्याह--बहिरन्तर्मुखादिभिः आदिशब्देन संवित्ति
परिग्रहः । तदुक्तं [p. ५६ ख ] परेण ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदवान् प्र॰ वा॰ २ । ३५४ इति
चेद् यदि; दूषणम्--अक्रमः सुखादिक्रमरहितः अविभाग 1152 अभाग बुद्ध्यात्मा किन्न
क्रमवान् इव सुखादिक्रमवानिव भाति इति संबुद्धौ 1153 सम्बन्धः । ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदवत्
सुखादिभेदोऽपि न तात्त्विक इति त¹¹⁵⁴

सुखादिसंवेदनस्य ।

त्संवेदनस्य प्रत्यक्षत्वदर्शनवर्णनमनर्थकम् । ननु यद्यसौ1155

अविभागबुद्ध्यात्मा ।

क्रमवान् प्रतिभाति क इवार्थः ? न हि नीलं नीलतया प्रतिभासमानं नीलमिव युक्तम् । अथ तथा
न प्रतिभाति, तथापि क इवार्थः ? न खलु नीलमपीततयाऽवभासमानं पीतमिव भवितुमर्हतीति
चेत्; तर्हि यदि ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदवत् प्रतिभाति क इवार्थः ? अन्यथापि क इवार्थ इति
समानम् ।

किञ्च, यदि अविभागः प्रमाणतः स कदाचित् प्रतिपन्नः स्यात्; तदा अन्यदा सवि
भागदर्शनात् सविभाग इव इति युक्तो व्यवहारः, अ¹¹⁵⁶

जलरहितस्य ।

जलस्य मरीचिकाचक्रस्य क्वदाचिद्दर्शनात्
त¹¹⁵⁷

मरीचिकाचक्रे ।

त्र जलमिव इति व्यवहारवत् । न चैवमिति निरूपयिष्यते अनन्तरमेव स्वयमद्वयस्य द्वय
निर्भासप्रतीतेः इत्यनेन । तथा च निराकृतमेतत्--

*अविभागोऽपि प्र॰ वा॰ २ । ३५४ इत्यादि ।

*मन्त्राद्युपप्लुताक्षाणां यथा मृच्छकलादयः ।

अ¹¹⁵⁸

सुवर्णादिरूपेण ।

न्यथैवाऽवभासन्ते तद्रूपरहिता अपि ॥

तथैवाऽदर्शनात्तेषामनुपप्लुतचक्षुषाम् ।

दूरे यथा वा मरुषु महामाल्यादि 1159 महानल्पोऽपि दृश्यते ॥

यथादर्शनमेवेयं मानमेयफलस्थितिः । [p. ५७ क ]

क्रियतेऽविद्यमानापि ग्राह्यग्राहकसंविदाम् ॥ प्र॰ वा॰ २ । ३५५-५७ इतिच;

कथम् ? दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोः असाम्यात् । न हि यथा अनुपप्लुतचक्षुषां मृच्छकलादि
दर्शनमन्यथा1160

सुवर्णादिरूपात् भिन्नतया मृच्छकलादित्वेनैव ।

तथा बुद्ध्यात्म दर्शनमिति1161

अविभागरूपेण न कदाचिदपि
भवतीति भावः ।

। न च दृष्टान्तमात्रादभिमतार्थः सिद्धिमुपगच्छति, अन्यथा
सर्वं सर्वस्य सिध्येत् तदविशेषात् । एतेनैतदपि निरस्तम्--

*अन्यथैकस्य भावस्य नानारूपावभासिनः ।

सत्यं कथं स्युराकाराः तदेकत्वस्य हानितः ॥ प्र॰ वा॰ २ । ३५८ इति;

दृ1162

दर्शनविपयीभूतस्य संवेदनस्य ।

श्यमानस्य नानारूपावभासतः स¹¹⁶³

असत्यत्वात् ।

त्यताविरहात्, प¹¹⁶⁴

अद्वयस्य अविभागिनः ।

रमार्थस्य च दर्शनविरहान्न किञ्चित्
[p. 69 ] स्यात्, इति यथादर्शनमेवेयं मानमेयफलस्थितिः आहो यथातत्त्वम् इति कुतो
निश्चयः ?

स्यान्मतम्--न क्रमभाविसुखादिव्यतिरिक्तेभावा1165 क्तोऽभागबुद्ध्यात्मा अनुभूयते, केवलं
क्रमजन्मसुखादिवेदनात्, कथं स¹¹⁶⁶

अविभागबुद्ध्यात्मा ।

क्रमवानिव भाति इत्युच्यते ? अन्यथा खरविषाणं
तथा भाति इ¹¹⁶⁷

चेत् ।

ति; ग्राह्याकारव्यतिरिक्तोऽपि नाऽनुभूयते नीलादिकमहं वेद्मि इति सर्वदा प्रतीतेः
इति समानम् । त¹¹⁶⁸

ग्राह्याकारकल्पने ।

दाकारकल्पने सन्तानान्तरवत् प्रसङ्गः1169

ग्राह्याकारः ग्राहकाकारः संवि
दाकारश्च भिन्नसन्तानः स्यात् ।

। य¹¹⁷⁰

यत्पुनरेतत्प्रसङ्गः इति द्विर्लिखितम् ।

त्पुनरेतत्प्रसङ्गः ।

यत्पुनरेतत्--प्र ज्ञा क र गु प्त स्य प्र ति भा सा द्वै त सि द्धि प्र क र णे चोद्यम्—
यद्यसौ1171

विकल्पः ।

क्रमवानवभासमानोऽपि क्रमवानिव भातीत्युच्यते तर्हि असन् सन्निव अचेत
नश्चेतन इव भातीति किन्नोच्यते ? इति; तदपि प्रकृते भवति न वेति चिन्त्यम् । तन्न
प्रथमं दर्शनम् ।

द्वितीयं दूषयति दर्शयित्वा--भागीव भाति वुद्ध्यात्मा बहिरन्तर्मुखादिभिः
लक्ष्यते [p. ५७ ख ] निरंशदर्शनपृष्ठभाविविकल्पेन निश्चीयते चेद् यदि । अत्र दूषणम्--अक्रमः किन्न
क्रमवानिव लक्ष्यते तेनैव विकल्पेनाव्य¹¹⁷² नाध्यवसीयते इति ? न्यायस्य समानत्वात् सर्वस्य ।

किञ्च, विकल्पोऽपि तथा तं व्यवसन् 1173 स्यन् ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदवान् भवति न
वेति चक्षुषी निमील्य उन्मील्य वा चिन्तय तावत् । यदि स¹¹⁷⁴

विकल्पः ।

कुतश्चित् त¹¹⁷⁵

ग्राह्यग्रा
हकादिभेदवान् ।

था भवति; तद्यश्चि
1176 तद्वत् स एव बुद्ध्यात्मा तत एव तथा भवतु इति किं विकल्पकल्पनया ? तत्रापि पुनस्तथा
कल्पने अनवस्था । न च परस्य विकल्पो नाम इत्युक्तम् । तन्न द्वितीयमपि दर्शनं श्रेयः ।

कारिकायाः सुगमत्वाद् व्याख्यानमकृत्वा यद्यप्यभागबुद्ध्यात्मा भागीव क्रमवानिव वा
भाति लक्ष्यते वा तथापि सौगतस्य पुरुषाद्वैतवादिनो वा मतं सिध्येत् न जैनस्य । न हि त¹¹⁷⁷

भागीव क्रमवानिव वा ।

था
भासनात् स त¹¹⁷⁸

भागी क्रमवान् वा ।

थैव भवति, न खलु जलमिव मरीचिकाचक्रं1179

भासमानम् ।

जलमेव भवति इति चोद्यं मनसि
निधाय दूषयन्नाह-- तत्र सद्भिः इत्यादि ।

तत्र सद्भिरसद्भिश्च एकत्वं कस्यचिद्यदि ।

तथैव किन्नानेकान्तः क्रमवद्भिरक्रमात्मनः ॥ १३ ॥

इदमत्र तात्पर्यम्-- भागीव इति वचनात् तत्र बुद्ध्यात्मनि भासमाना अपि ग्राह्यादयो
भागा न परमार्थसन्तः, असन्तोऽपि न बुद्ध्यात्मनो भिन्ना एव । वित्तेर्विषयनिर्भास
सिद्धिवि॰ इत्यादि वक्ष्यमाणदोषात् । ततः ते ततः कथञ्चिदभिन्ना अभ्युपगन्तव्या इति ।

नन्वेवमपि असद्भिः इति वक्तव्यम् न्याय्यत्वात् किं सद्भिः इत्यनेन विपर्ययादिति
चेत्; सत्यम्; तथापि यद् यथावभासते [p. ५८ क ] तत्तथैव परमार्थसद्व्यवहारावतारि
[p. 70 ] यथा नीलं नीलतयावभासमानं तथैव तद्व्यवहारावतारि, अवभासन्ते च क्षणिकतया
सर्वे भावाः इ¹¹⁸⁰

द्रष्टव्यम्--पू॰ २ टि॰ १० ।

त्यभिधाय यदि ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभागवत्तया भासमानोऽपि बुद्ध्यात्मा तथैव
परमार्थसन्न भवेत्; तेनैव¹¹⁸¹

बुद्ध्यात्मनैव ।

हेतोर्व्यभिचारः स्यात्, तस्मात् तथैव¹¹⁸²

ग्राह्यग्राहकादिभेदवत्त्वेन ।

परमार्थसन् इति प्र ज्ञा क र स्य
प्रदर्शनार्थम् सद्भिः इति वचनं व्याख्यातम् इति तात्पर्यार्थः ।

शब्दार्थो व्याख्यायते--सद्भिः विद्यमानैः सच्चेतनादिवद् असद्भिः अविद्यमानैः
मरीचिकातोयादिवत् चेति समुच्चये । कैः ? इत्याह--बहिरित्यादि । आदिशब्दः संवित्ति
ग्रहणार्थः । तैः किम् ? इत्याह यदि इत्यादि । कस्यचित् इति सामान्यवचनं पूर्वस्य विक
ल्पस्य च बुद्ध्यात्मनः संग्रहार्थम्, एकत्वं सिध्येत् । अत्र दूषणम् तथैव इत्यादि । तथैव
तेनैव प्रकारेण सुखदुःखादिभिः क्रमवद्भिः सद्भिः असद्भिर्वा किन्न अक्रमात्मनः
सिद्धिः स्याद् एकत्वस्य इति मन्यते । ततः किं सिद्धम् ? इत्याह--अनेकान्त इत्यादि ।
उभयथापि सद्भिर्वा एकत्वप्रकारेण असद्भिरपि एकत्वे एकस्य विभ्रमेतरत्वसिद्धिः नैरात्म्य
सिद्धेरभावः ।

एवं प¹¹⁸³

बौद्धस्य । प्रत्यक्षं कल्पनापोढम्--प्र॰ समु॰ श्लो॰

रस्य अनिष्टसिद्धिं प्रदर्श्य अधुना अत्रैव पूर्वपक्षे इष्टाभावं कथयन्नाह--प्रत्यक्षम्
इत्यादि ।

प्रत्यक्षमविभागं चेच्चित्तं भागीव किं बहिः ।

नान्तस्तदेव प्रत्यक्षं कल्पनापोढमञ्जसा ॥ १४ ॥

कल्पनापोढस्याभ्रान्तस्यापि विकल्पभ्रान्तिसंभवे प्रत्यक्षतदाभासयोः किं कारण
माश्रित्य भेदं लक्षयेदिति प्रत्यक्षस्य लक्षणान्तरं शक्यं वक्तुम्, चन्द्रमेकं पश्यतोऽपि
द्विचन्द्रभ्रान्तिः मानसी स्वयमविभागबुद्धौ कल्पनारचितग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदसंवेदन
वत् । बहिरप्यनुमानादिनिर्णयज्ञानं सविकल्पकमिव कुतश्चित् प्रतिभाति । तन्न प्रत्यक्षप
रोक्षविषयव्यवस्था, प्रमाणेतरव्यवस्थाऽभावे तत्त्वेतरव्यवस्थाऽयोगात् ।

अविभागं भागीव सिवानिव 1184 भागवानिव भाति चेत् यदि चित्तं ज्ञानम् ।
अत्र दूषणमाह--अन्तः स्वरूपे तदेव चित्तं प्रत्यक्षं कल्पनापोढं [p. ५८ ख ] कल्पनापोढ
त्वात् तदपि अभ्रान्तत्वात् यत् प¹¹⁸⁵

कल्पनापोढमभ्रान्तं प्रत्यक्षम्--न्यायबि॰ १ । ४ ।

रेणोक्तं न लक्ष्यते इति पूर्वकारिकाक्रियापदेन सम्बन्धः ।
अञ्जसा परमार्थेननकेवलम् इच्छयैव लक्ष्यत इत्यर्थः । निरंशस्य सांशतया अवभासंते 1186 सने विभ्रमस्य सदाकारसाधारणतया च कल्पनायाः व¹¹⁸⁷

व कल्पनाया इति पुनरुक्तम् ।

कल्पनाया स्वभावादसिद्धो हेतुः इत्यभिप्रायः ।

ननु च प्रथमं द¹¹⁸⁸

निर्विकल्पम् ।

र्शनम् अविभागमेव आ¹¹⁸⁹

स्वरूपम् ।

त्मानं पश्यति तदनन्तरभाविविकल्पस्तु तत्सभागमिव
व्यवस्यति ततोऽयमदोष इति चेत्; अत्राह--किं बहिरि ति न इत्येतदत्रापि सम्बन्ध
[p. 71 ] नीयं मध्ये करणात् । ततोऽयमर्थः बहिः चन्द्रादौ चित्तं सर्वे 1190 सर्वं किन्न प्रत्यक्षं कल्पना
पोढम् अभ्रान्तं लक्ष्यते किन्तु लक्ष्यत एव ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--प्रत्यक्ष इत्यादि । प्रत्यक्षं च तदाभासं च तयोः । किम् न
किञ्चिद् वत 1191 बाह्य कारणं निमित्तम् आश्रित्य भेदं लक्षयेत् ? आकस्मिकं लक्षयेद्
इत्यर्थः । कदा ? इत्यत्राह--कल्पना इत्यादि । कल्पनापोढस्य अभ्रान्तस्यापि चित्तम्
इत्यनुवर्तमानं जात ता1192

ता इति षष्ठी ।

परिणामम् इह सम्बध्यते चित्तस्य इति । अपिशब्दः परा
भ्युपगमसूचकः । विकल्पभ्रान्तिसंभवे एकस्य सदसदाकारसाधारणस्य भावात् विकल्पस्य नि
रंशस्य सांशतया अवभासभावाद् भ्रान्तेश्च संभवे सति । एतदुक्तं भवति--प्रत्यक्षत्वस्य
कल्पनापोढाऽभ्रान्तत्वे व्यापके, ते च स्वविरुद्धकल्पना-भ्रान्तिव्याप्त [p. ५९ क ] सर्वज्ञानेभ्यो
व्यावर्तमाने स्वव्याप्यं प्रत्यक्षत्वमादाय निवर्त्तेते इति न प्रत्यक्षं नाम, त¹¹⁹³

प्रत्यक्षाभावे ।

दभावे न त¹¹⁹⁴

प्रत्यक्षाभासम् ।

दाभासं
तदपेक्षत्वादस्य, इति तर्हि कल्पनापोढ¹¹⁹⁵ ढाऽभ्रान्तत्वाऽभावेऽपि प्रत्यक्षस्य लक्षणान्तरस्मात्
1196 न्तरमस्मात् शक्यं वक्तुं प्रतिपादयितुम् । किम् ? इत्याह--चन्द्रम् इत्यादि । चन्द्रग्रहणम्
एकग्रहणं वा उपलक्षणं तेन संख¹¹⁹⁷ शङ्ख करितुरगादिशुक्लतद्वेशादिग्रहणं तं पश्यतोऽपि चक्षुर्ज्ञानेन
साक्षात्कुर्वतोऽपि न केवलम् अपश्यतः । किम् ? इत्याह--द्विचन्द्रभ्रान्तिः इति । अत्रापि द्विचन्द्र
ग्रहणम् उपलक्षणनिमिति 1198 क्षणमिति स्वापादौ देशादिग्रहणं तस्य भ्रान्तिः अन्यथाग्रहणम्, सा च
मानसी इति द्रष्टव्या । तं प¹¹⁹⁹

इन्द्रियप्रत्यक्षेण विषयी
कुर्वतः ।

श्यतो1200

इन्द्रियभ्रान्तेः ।

ऽन्यस्याऽसंभवात् । कस्य इव ? इत्यत्राह--स्वयम् इत्यादि ।
स्वयम् आत्मनः अविभागा निरंशा या बुद्धिः तस्यां कल्पनारचिता ग्राह्य ग्राहकसंवित्ति
भेदाः तेषां संवेदनस्य इव तद्वत् इति । एतदुक्तं भवति--यथा अविमागबुद्धिं पश्यतोऽपि ग्राह्य
ग्राहकसंवित्तिभेदसंवेदनं भ्रान्तिः मानसी तथा प्रकृताऽपि इति । तस्मात् प्रत्यक्षेत्यादि स्थितम् ।
पूर्वं प्रत्यक्षाभावात् तदाभासभेदं न लक्षयेत् इत्युक्तम्, इदानीं तदाभासाऽभावात् प्रत्यक्षमिदं
न लक्षयेत् इत्युच्यते । ततो निराकृतमेतत्--

*1201

त्रिविधं कल्पनाज्ञानं प्रत्यक्षाभं मरीचिकायां जलाध्यवसायि भ्रान्ति
ज्ञानम् संवृत्तौ विसंवादिव्यवसायसांवृतज्ञानम् पूर्वदृष्टैकत्वकल्पनाप्रवृत्तं लिङ्गानुमेयादिज्ञानम् । अविकल्प
कं चैकम् प्रत्यक्षाभम् । कीदृशम् ? आश्रयस्य इन्द्रियस्य उपप्लवः तिमिराद्युपघातः तस्माद् भवो यस्य
तत्तथा । एवञ्च चतुर्विधञ्च प्रत्यक्षाभासम् ।--प्र॰ वा॰ मनो॰ ।

त्रिविधं कल्पनाज्ञानम् आश्रयोपप्लवोद्भवम् ।

अविकल्पकमेकं च प्रत्यक्षाभं चतुर्विधम् ॥ प्र॰ वा॰ २ । २८८ इति ।

कथम् ? प्रत्यक्षाभस्य विकल्पस्य कस्यचिदभावात् । न¹²⁰²

तुलना--यदि तावत् मानसमेतत्
द्विचन्द्रादिज्ञानमिन्द्रियभावाभावानुरोधि न स्यात् ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३३६ ।

नु द्विचन्द्रभ्रान्तिः मानसी चेत्;
किमिदानीमिन्द्रियज्ञानम् ? यद् [p. ५९ ख ] इन्द्रियस्य भावाऽभावाभ्यां भावाऽभाववत् तत्त
स्येति चेत्; द्विचन्द्रादिज्ञानम् अत एव त¹²⁰³

इन्द्रियस्य ।

स्य अस्तु । तस्य विकारे यद् विकारवत् तत्तस्येति चेत्;
एतदपि अनेन नोत्सृष्टम् । तदुक्तम्--

[p. 72 ]

*1204

किम्वैन्द्रियं-यदक्षाणां...सैवेयं किन्निषिध्यते ।..."तिमिरज्ञानं भ्रममनिच्छतोऽपि किं
कीदृशमैन्द्रियज्ञानमिष्यते ? यदक्षाणां भावाभावयोरनुरोधि स्वभावाभावाभ्यामनुवर्तकं तदैन्द्रियमिति चेत्;
तत इन्द्रियभावाभावानुरोधित्वं तैमिरिकज्ञानस्यापि तुल्यम् । न हि इन्द्रियव्यापारमन्तरेण तैमिरिकज्ञान
मुत्पद्यते । इन्द्रियविकारेण विक्रियावज्ज्ञानमैन्द्रियं चेत्; द्विचन्द्रादिज्ञानानां तिमिरादीन्द्रियविकारेण विक्रि
या । सैवेयम् अभूतार्थोपदर्शनात्मिका भ्रान्तत्वनिमित्तमुक्ताऽस्माभिः किं निषिध्यते ?--प्र॰ वा॰ मनो॰

किञ्चेन्द्रियं य द क्षाणां भावाभावानुरोधि चेत् ।

तत्तुल्यं विक्रियावच्चेत् सा चेयं न किमिष्यते ॥ प्र॰ वा॰ २ । २९६

किञ्च, द्विचन्द्रादिभ्रान्तिर्मानसी चेत्; तर्हि स¹²⁰⁵

यथा रज्जौ सर्पादिभ्रान्तिः मानसी इन्द्रियविकारे सत्यपि मानसविमर्शात् निवर्तते ।

र्पादिभ्रान्तिवत् इन्द्रिय विकृतावपि निवर्तेत,
अक्षविप्लवे निवृत्तेऽपि वा न निवर्तेत । एतदप्युक्तम्--

*सर्पादिभ्रान्तिवच्चास्याः स्यादक्षविकृतावपि ।

निवृत्तिर्न निवर्तेत निवृत्तेऽप्यक्षविप्लवे ॥ प्र॰ वा॰ २ । २९७

अपि च, सर्पादिभ्रान्तिवद् एतस्याः1206

द्विचन्द्रादि
भ्रान्तेः ।

शब्दैः तद्वाचकैः अन्यसन्ताने समर्पणं पूर्वदृष्टद्विच
न्द्रादिस्मरणापेक्षणम् अ¹²⁰⁷

इन्द्रियस्य अकारणत्वात् स्पष्टप्रतिभासो न स्यात् ।

परिस्फुटप्रतिभासनञ्च स्यात् । तथा चोक्तम्--

*कदाचिदन्यसन्ताने तथैवार्प्येत वाचकैः ।

दृष्टस्मृतिमपेक्षेत न भासेत परिस्फुटम् ॥ प्र॰ वा॰ २ । २९८

इति चेत्; तन्न; अस्य प्रकृतेऽपि समानत्वात् । तथाहि--ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदसंवेदनं
भ्रान्तिश्चेत् मानसी; किम् इदानीमिन्द्रियज्ञानम् ? इन्द्रियभावाभावानुरोधि चेत्; तत्तुल्य
मितरत्रापि । एवं शेषमपि वक्तव्यम् । तथापि इ¹²⁰⁸

ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदसंवेदनरूपा
भ्रान्तिः ।

यं मानसी; तथा द्विचन्द्रादिभ्रान्तिरपि स्यादिति
मन्यते ।

एतेन एतदपि निरस्तं यदुक्तं परेण-- निरालम्बनाः सर्वे प्रत्ययाः प्रत्ययत्वात् स्वप्न
प्रत्ययवत् प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । ३३१ इ¹²⁰⁹

अत एव सर्वे प्रत्यया अनालभ्बनाः प्रत्ययत्वात् स्वप्नप्रत्ययवदिति प्रमाणस्य परिशुद्धिः—
प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३५९ ।

ति; कथम् ? वादिनं प्रति दृष्टान्तस्य साध्यविकल
त्वात् । अथ प्रतिवादिनं प्रति न तस्य [p. ६० क ] तद्विकलतेत्यदोषः; तर्हि प्रतिवादिनोऽनुसरणे न
अविभागबुद्ध्यात्मसंवेदनसिद्धिः ।

एवम् अविकल्पकमेकं च प्रत्यक्षम् 1210 क्षाभं प्र॰ वा॰ २ । २८८ इत्येतत्
निराकृत्य त्रिविधं कल्पनाज्ञानं प्रत्यक्षाभम् प्र॰ वा॰ २ । २८८ इत्येतत् निरा
कुर्वन्नाह--बहिः इत्यादि । अ¹²¹¹

स्वरूपे ।

न्तः प¹²¹²

बौद्धेन ।

रेण अनुमानादेः अविकल्पकत्वमिष्यते इति बहिर्ग्रहणम्,
त¹²¹³

बहिरपि ।

त्रापि कल्पनापोढम् । किं तत् ? इत्याह--अनुमानादिनिर्णयज्ञानम् इति । आदिशब्देन
भ्रान्तिसंवृति स¹²¹⁴ सज्ज्ञानादिपरिग्रहः । प्रत्यक्षवत् यदि अनुमानादि अविकल्पकम्; 1215

अनुमानगृहीतेऽपि ।

तद्
गृहीतेऽपि समारोपः स्यादिति तन्निरासार्थं निर्णयज्ञानं सविकल्पकमिव मानसविकल्प इव
कुतश्चिद् विकल्पवशात् प्रतिभाति इति निराकृतमेतत्-- भ्रान्तिः संवृतिसं1216 सज्
[p. 73 ] ज्ञानम् प्र॰ समु॰ १ । ८ इ¹²¹⁷

भ्रान्तिः संवृतिसज्ज्ञानमनुमानानुमानिकम् । स्मरणं चाभिलाषश्चेत्यक्षाभासं सतैमिरम् ॥ ८ ॥
मरीचिकादिषु जलादिकल्पनाद् भ्रमज्ञानं प्रत्यक्षाभासम् । संवृतिसत्यं हि स्वस्मिन् अर्थान्तरमारोप्य
तत्स्वरूपकल्पनात् प्रत्यक्षाभासम् । अनुमानं तत्फलं च पूर्वानुभवकल्पनात् न प्रत्यक्षम् ।--प्र॰ समु॰ वृ॰
१ । ८ ।

त्यादि । तथाव्यवहाराभावः अन्यत्रापि समानः ।

1218

न प्रत्यक्षपरोक्षाभ्यां मेयस्यान्यस्य संभवः ।--प्र॰ वा॰ ३ । ६३ । यस्यार्थस्य सन्निधाना
सन्निधानाभ्यां ज्ञानप्रतिभासभेदः तत् स्वलक्षणम् । अन्यत् सामान्यलक्षणम् ।--न्यायबि॰ १ । १३, १७ ।

द्विविधो हि अर्थः प्रत्यक्षः परोक्षश्च, तत्र यो ज्ञानप्रतिभासं स्वान्वयव्यतिरे
कावनुकारयति स प्रत्यक्षोऽर्थः अन्यः परोक्षः इत्येतदिदानीं दूषयन्नाह--तन्न इत्यादि । तत्
तस्मात् उक्तन्यायात् न प्रत्यक्षव्यवस्था कल्पनापोढस्याऽभ्रान्तस्य विकल्पभ्रान्तिसंभवे न प्रत्य
क्षार्थो लक्षणाभावादिति मन्यते । नापि परोक्षविषयव्यवस्था तैमिरिकं प्रति परोक्षत्वेन अभि
मतस्य एकचन्द्रादेः आनुमानिकं च प्रति पावकादेः स्वप्रत्यक्षत्वादिति भावः । ततो निराकृत
मेतत्-- प्रमाणं द्विविधं मेयद्वैविध्यात् प्र॰ वा॰ २ । १ इति; हेतोरसिद्धत्वात्1219

सामान्यविशेषात्मन एकस्यैव प्रमेयत्वात् ।

। अत्रैव
धर्मिणोऽसिद्धिं दर्शयन्नाह--प्रमाणेत्यादि । [p. ६० ख ] प्रमाणमविसंवादि ज्ञानम्1220

प्रमाणमविसंवादिज्ञानम् ।--प्र॰ वा॰ २ । १ ।

इतरद् अप्रमा
णम् तयोर्व्यवस्थाने 1221 स्थाऽभावे, एतदपि कुतः ? इत्यत्राह--तत्त्वेतर इत्यादि । तत्त्वं परमार्था
द्वयं ज्ञानम् इतरः अपरमार्थो द्विचन्द्रादिः तयोर्व्यवस्थाऽयोगात् उक्तन्यायेन तन्नि षेधात् ।

तन्न योगाचारमतेऽपि किं स्यात् प्र॰ वा॰ २ । २१० इत्यादि युक्तम् । केवलं
मायामरीचिप्रभृतिप्रतिभासवदसत्त्वेऽप्यदोषः प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । २११ इत्येतत्
तदेतन्नूनमायातम् प्र॰ वा॰ २ । २०९ इ¹²²²

इदं वस्तुबलायातं यद्वदन्ति विपश्चितः । यथा यथार्थाश्चिन्त्यन्ते विशीर्यन्ते तथा तथा ॥--प्र॰ वा॰ ।

त्यादि च माध्यमिकस्य दर्शनमवशिष्यते,
तत्रापि तन्न युक्तमिति दर्शयन्नाह--आत्मसंवेदनम् इत्यादि ।

आत्मसंवेदनं भ्रान्तेरभ्रान्तं भाति भेदिवत् ।

प्रत्यक्षं तैमिरं चान्द्रं किन्नानेकान्तविद्विषाम् ॥ १५ ॥

न हि भ्रान्तेः स्वसंवेदनं भ्रान्तं युक्तम्, तदप्रत्यक्षत्वे विषयवत्स्वभावासिद्धिप्रस
ङ्गात् । नापि तत् सर्वथा अभ्रान्तमेव स्वयमद्वयस्यापि द्वयनिर्भासप्रतीतेः । यदि पुनः
इदं प्रत्यक्षमेव तिमिराभ्युपहतचक्षुषां किन्न स्यात् ? तद्...।

भ्रान्तेः अन्तर्बहिर्विभ्रमस्य यदात्मनः स्वरूपस्य संवेदनं ग्रहणं तदभावे अर्थवत्
तदसिद्धेरिति मन्यते । तत् अभ्रान्तम् अवितथम्, काक्वा1223

काकु इति प्रश्नपद्धतौ ।

व्याख्येयमेतत् । यदीति वा
अध्याहार्यम्, अन्यथा भ्रान्तेरसिद्धिः । अत्र दूषणमाह--भाति भेदिवत् । भाति चकास्ति
तत्संवेदनं भेदी चित्रपतङ्गादिः तेन समानं तद्वत् । एतदुक्तं भवति--यथा चित्रपतङ्गादिः
एकानेकरूपतया भाति तथा तत्संवेदनमपि विभ्रमेतरैकानेकरूपतया इति । केषां तदित्थम् ?
इत्यत्राह--अनेकान्तविद्विषाम् विभ्रमैकान्तवादिनाम् । अत्रैव दोषान्तरमाह--प्रत्यक्षम्
इत्यादि । चन्द्रस्य इदं चन्द्रविषयं चान्द्रम् । किं सर्वम् ? न, तैमिरं तिमिरग्रहणं भ्रान्ति
[p. 74 ] का1224

आशुभ्रमणनौयानसंक्षोभादिकारणानामुपलक्षणम् ।

रणोपलक्षणम्, तस्माद् आगतम् द्विचन्द्रादिज्ञानमिति यावत् । तत् किम् ? इत्याह--प्रत्यक्षं
भेदिवत् भाति च कथञ्चित् प्रत्यक्षमित्यर्थः । केषाम् ? [p. ६१ क ] अनेकान्तविद्विषाम्
एव । तथा च यदुक्तं तैरेव-- यद्वभासते न तत् सत् यथा द्विचन्द्रादि, अवभासते च
ज्ञानघटादि इति; तन्निरस्तम्; सर्वथा विभ्रमस्य 1225

द्विचन्द्रादौ ॥

दृष्टान्तेऽपि न सिद्धिरिति भावः ।

1226

भावा येन
निरूप्यन्ते तद्रूपं नास्ति तत्त्वतः । यस्मादेकमनेकं च रूपं तेषां न विद्यते ॥--प्र॰ वा॰ ३ । ४६० ।

एकानेकत्वाद्यशेषविकल्पशून्यं स्वसंवेदनमात्रनिष्ठं तत्त्वम् इत्यपरः माध्य
मिकः । तं प्रति आह--आत्मसंवेदनम् इत्यादि । भ्रान्तेर्नीलादिबुद्धे स्मार्थ 1227 रयमर्थः निरालम्बनाः स्वरूपालम्बनाः प्रत्ययाः प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३६५ इ¹²²⁸

ततो निरालम्बनाः सर्व एव प्रत्ययाः स्वप्नप्रत्ययवदिति कोऽर्थः ? स्वरूपालम्बनाः । पृ॰ ३६५
निरालम्बनशब्दस्य स्वांशालम्बाभिधेयता ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३७२ ।

त्यभिधानात्
आत्मसंवेदनं स्वरूपग्रहणम् अभ्रान्तम् विभ्रमाकारशून्यम् अन्यथा सकलविकल्पशून्यताऽ
सिद्धेरिति मन्यते । अत्र दूषणम् भ्रान्ति 1229 भाति तदात्मसंवेदनं प्रतिभासते भेदिना चित्र
पतङ्गादिना समानमिति । एतदुक्तं भवति--सर्वविकल्पातीतत्वेन निरंशस्य ग्राह्याकारैः सांशस्य
इव भासनात् कथं तदभ्रान्तम् यतः प्रकृतमर्थतत्त्वं सिध्येत् ? तथापि प्रत्यक्षत्वे दूषणमाह—
प्रत्यक्षं तदात्मसंवेदनम् तैमिरं चान्द्रं द्विचन्द्रादिविषयं ज्ञानम् किन्न प्रत्यक्षम् अपि तु
प्रत्यक्षमेव । केषाम् ? इत्यत्राह--स्याद्वादविद्विषां 1230 अनेकान्तविद्विषाम् सर्वविकल्पा
तीतैकान्तवादिनाम् । तथा च यद् विशददर्शनावभासि न तत् परमार्थसत् यथा द्विच
न्द्रादि, तदवभासि च जाग्रत्स्तम्भादि । इत्यत्र वा1231

माध्यमिकस्य ।

दिनो दृष्टान्ते साध्यहीनता इत्यभिप्रायः ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--नहि इत्यादि । भ्रान्तेः बहिरन्तर्विभ्रमैकान्तस्य स्वस्य स्वरूपस्य
संवेदनं ग्रहणं नहि भ्रान्तम् शक्यं युक्तमुपपन्नम् किन्तु अभ्रान्तमेव युक्तम् इति [p. ६१ ख ]
अनेकान्तसिद्धिः । अस्यानभ्युपगमे दूषणमाह--तद् इत्यादि । तस्य भ्रान्तिस्वसंवेदनस्य अप्रत्य
क्षत्वे भ्रान्तत्वे इत्यर्थः विषयवत् घटादिवत् स्वभावासिद्धिप्रसङ्गात् भ्रान्तिस्वरूपासिद्धिप्रस
ङ्गात् । तदुक्तं न्या य वि नि श्च ये--

*विभ्रमे विभ्रमे तेषां विभ्रमोऽपि न सिध्यति न्यायवि॰ १ । ५४ इति ।

द्वितीयमर्थं कथयन्नाह--नापि इत्यादि । पक्षान्तरसूचकः आपिशब्दः सर्वथा सर्वात्मना तत्
भ्रान्तेः आत्मसंवेदनम् अभ्रान्तमेव¹²³²

स्वरूपे सर्वमभ्रान्तं पररूपे विपर्ययः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३७२ ।

। नापि न केवलं सर्वथा न भ्रान्तमेव । कुत एतत् ? इत्य
त्राह--स्वयम् इत्यादि । स्वयम् आत्मना सौगतोपगमाद् अद्वयस्यापि तकं 1233 स्वसंवेदनस्यापि
सर्वविकल्पातीतस्य द्वयनिर्भासप्रतीतेः संवेदनग्राह्याकारैः एकानेकाकारप्रतीतेः । ननु च यदि
नीलादिशरीरसुखादि ग्राह्यम् न त¹²³⁴

नीलादिसुखादितः । तुलना—
तस्मान्न नीलादिव्यतिरेकेण बोधो बुद्धिरिति निरूप्यते । नीलान्न व्यतिरेकेण विषयिज्ञानमीक्षते । ज्ञानपृष्ठेन
भेदस्तु कल्पनाशिल्पिनिर्मितः ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ४०६ । नहि सितासितादिव्यतिरेकेण ग्राहकादिता
प्रतिभासमानोपलभ्यते ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३७२ ।

तोऽपरं ग्राहकं ग्रहणं वा प्रतीयते । अथ तद् ग्राहकम्; नापरं
[p. 75 ] ग्राह्यं ग्रहणं वा इति तद्युक्तं स्वयम् इत्यादि इति चेत्; तन्न अहं नीलादिकं वेद्मि इति
प्रतीतेरपलापे सर्वापलापप्रसङ्गात् ।

एतेन एतदपि निरस्तं तदुक्तं परेण-- यन्निमित्तमस्ति अयं ग्राह्याकारः अयं ग्राहका
कारः अयं संवेदनाकार इति व्यवस्था, तस्य चेद् भेदः तर्हि तेषामपि भेद एव इति नैकं
1235

ग्राह्याद्यात्मकम् ।

तदात्मकं युक्तम्, अन्यथा न तद्व्यवस्था । इति; कथम् ? एवं प्रतिभागं विचारणे सर्वस्य
परमाणुगमने न सन्तानान्तरसिद्धिः सकलशून्यतामात्रम् अत्राणं वा । अत एव एकानेकरूप-[p. ६२ क ]
विकल्पशून्यप्रतिभासमात्रमपि न युक्तम् । ततः प्रतिभासमात्रमभ्युपगच्छता नीलमहं वेद्मि
इत्येकं ज्ञानमभ्युपगन्तव्यमिति सूक्तम्-- स्वयम् इत्यादि । तथापि तदभ्रान्तमभ्युपगच्छतो दूष
णमाह--यदि पुनः इत्यादि । इदम् अद्वयं द्वयनिर्भासवत् संवेदनं यदि पुनः प्रत्यक्षमेव संविदपि
नाप्रत्यक्षम् इति एवकारार्थः । तिमिराभ्युपहतचक्षुषां किन्न स्यात् ? स्यादेव संवेदनं प्रत्यक्षमेव
चन्द्रादिविषयम् । कुत एतत् ? इत्यत्राह--तद् इत्यादि । सुगमम् । पूर्वव्याख्यानेऽपि एतदेव यो
ज्यम् । अयं तु विशेषः तत्र कथञ्चिद् इति । तन्न माध्यमिकदर्शनेऽपि किं स्यात् प्र॰ वा॰
२ । २१० इ¹²³⁶

...सा चित्रतैकस्यां न स्यात्तस्यां मतावपि । यदीदं स्वयमर्थेभ्यो
रोचते तत्र के वयम् ।--प्र॰ वा॰ ।

त्याद्युपपन्नम् ।

उक्तमर्थमुपसंहृत्य दर्शयन्नाह--स्वार्थस्वलक्षणम् इत्यादि ।

स्वार्थस्वलक्षणं ज्ञानं लक्षयेत् परिणामि च ।

अन्तर्बहिश्च तत्क्वेदं प्रत्यक्षं कृतलक्षणम् ॥ १६ ॥

अन्तः स्वलक्षणस्य परमार्थतो द्वयनिर्भासप्रतीतेः बहिरेकस्य स्थवीयसः प्रतिभास
नात् । तदेकं स्थवीयांसं परिणामिनमाकारं सकललोकसाक्षिकमभ्रान्तं सन्दर्शयन्ती बुद्धिः
अनेकान्तसिद्धिः स्वयमेकान्तं निराकरोतीति किन्नश्चिन्तया ?

स्वस्वलक्षणमर्थस्वलक्षणं च स्वं स्वग्रहणयोग्यं वा अर्थस्वलक्षणं कर्मतापन्नं ज्ञानं
कर्तृ परिणामि च उक्तन्यायेन लक्षयेत् निश्चिनुयात् पराभ्युपगतपरिणामं च इत्युक्तम् ।
क्व ? इत्यत्राह--अन्तर्बहिश्च इति । अन्तः स्वस्वलक्षणम् बहिः अर्थस्वलक्षणम् । ततः किं
जातम् ? इत्यत्राह--तत् क्वेदम् इत्यादि । यत एवं तत् तस्मात् क्व क्वचित् बहिरन्तर्वा
इदं सौगतेन उच्यमानम् किम् ? प्रत्यक्षम् । कथंभूतम् ? कृतलक्षणं कल्पनापोढम
भ्रान्तम् न्यायबि॰ १ । ४ इति कृतं लक्षणं यस्य तत् तथोक्तम्, क्वचिदपि इति । यदि वा,
प्रत्यक्षं दर्शनग्राह्यं वस्तु कृतलक्षणं निश्चितस्वरूपं क्व इति व्याख्येयम् ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--अन्तः इत्यादि । [p. ६२ ख ] अन्तःस्वलक्षणस्य ज्ञानस्वलक्षणस्य
द्वयनिर्भासप्रतीतेः एकानेकाकारप्रतीतेः । किम् ? परमार्थतो न विपर्यासात् अन्यथाभूतस्य
अन्यथाग्रहणात् । बहिः एकस्य इत्यनेन सञ्चितालम्बनाः पञ्च विज्ञानकायाः इति
[p. 76 ] परस्य¹²³⁷

बौद्धस्य । द्रष्टव्यम्--पृ॰ २५ टि॰ १० ।

मतं न युक्तमिति दर्शयति । स्थवीयसः इत्यनेन निरंशपरमाणुमात्रं तत्त्वम् इति निरा
चष्टे1238

निराकरोति ।

प्रतिभासनात् इत्यतः तस्य विकल्पविषयत्वम्1239

निराचष्टे इति सम्बन्धः ।

। ततः किम् ? इत्यत्राह--तदेकम् इत्यादि ।
तस्य अन्तर्बहिःस्वलक्षणस्य एकम् अनेकरूपसाधारणं स्थवीयांसम् अत एव परिणामिनम्
विवक्षितेतरपर्यायवन्तम् आकारं लक्षणं सकललोकसाक्षिकम् अभ्रान्तं सन्दर्शयन्ती बुद्धिः
अनेकान्तसिद्धिः अनेकान्ता सिद्धिः निर्णीतिः यस्या सा तथोक्ता स्वयं वा तस्य सिद्धिः । सा
किं करोति ? इत्यत्राह--स्वयम् इत्यादि । स्वयम् आत्मनैव न परेण एकान्तं निराकरोति, अने
कान्तसिद्धेः एकान्तनिषेधात्मकत्वादिति मन्यते । इति हेतोः किं नः अस्माकम् चिन्तया एकान्त
निषेधार्थपरीक्षयेति ?

ननु कथमेकान्तं सा1240

बुद्धिः अनेकान्तसिद्धिः

निराकरोति एकान्तविषयानुमानेन बाधितत्वादिति चेत् ? अत्राह—
ज्ञानम् इत्यादि ।

ज्ञानं स्वार्थबलोद्भूतं स्वलक्षणविलक्षणम् ।

सामान्यलक्षणं सिद्धिरनेकान्तात्तथेक्षणात् ॥ १७ ॥

यथा अन्तर्बहिर्वा परपरिकल्पितलक्षणं स्वलक्षणं प्रत्यक्षलक्षणं न पुष्णाति तथैव सामा
न्यम् । क्वचित्...द्रव्य... ...।

ज्ञानं स्वग्राह्यस्य अर्थस्य न लिङ्गादेः बलेन उद्भूतम् उत्पन्नम् अध्यक्षम् इति
यावत् । यथा स्वलक्षणविलक्षणं निरंशक्षणिकपरमाणुग्रहणपराङ्मुखं तथा सामान्यलक्षणं
सामान्यं लक्ष्यते यस्य [p. ६३ क ] येन वा तत्तथोक्तं ज्ञानम् अनुमानम् इति यावत् स्वलक्षणवि
लक्षणम् इति सम्बन्धः । तथा च कुतः तेन तद्बुद्धेर्वा इति भावः । यथातथाशब्दावन्तरेणापि
प्रतिवस्तूपमालङ्काराश्रयाणादयमर्थो लभ्यते । कुतस्तर्हि तत्त्वसिद्धिः ? इत्यत्राह--सिद्धिः
तत्त्वस्य आत्मलाभः निर्णीतिर्वा अनेकान्ताद् अनेकान्तमाश्रित्य तेन हेतुना वा । कुतः ?
तथेक्षणात् अनेकान्तप्रकारेण सर्वस्य दर्शनादिति ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--यथा इत्यादि । यथा येन प्रकारेण अन्तर्बहिर्वा स्वलक्षणं कर्मता
पन्नं प्रत्यक्षलक्षणम् अध्यक्षप्रमाणं कर्तृ न पुष्णाति न गृह्णाति । कथंभूतं तत् ? इत्याह--परपरि
कल्पितं सौगतकल्पितं तथैव सामान्यं 1241

सामान्यविषयके अनुमाने ।

विषयिणि विष¹²⁴²

सामान्य ।

यशब्दोपचारात् अनुमानं तत् 1243 तन्न पुष्णाति इति । परपरिकल्पितम् इत्येतदत्रापि योज्यम् । कुत एतत् ? इत्यत्राह--द्रव्य इत्यादि
सुगमम् । तत्त्वं न पुष्णातीति ।

अथवा, अन्यथा कारिकेयमवतार्यते--यदि सौगतकल्पितमविकल्पकं दर्शनं न क्वचिदस्ति
तर्हि इदमस्तु1244

मीमांसकाभिमतम् ।

--

*अस्ति ह्यालोचनाज्ञानं प्रथमं निर्विकल्पकम् ।

बालमूकादिविज्ञानसदृशं शुद्धवस्तुजम् ॥ मी॰ श्लो॰ प्रत्यक्ष॰ श्लो॰ ११२

[p. 77 ]

इति चेत्; अत्राह--ज्ञानम् इत्यादि । अत्रापि प्रतिवस्तूपमालङ्काराश्रयणात् यथा ज्ञानं स्वा
र्थस्य निरंशक्षणिकपरमाणुरूपस्य बलेन उद्भूतम् अविकल्पं दर्शनम् स्वलक्षणविलक्षणं
स्वग्राह्यपराङ्मुखं तथा सामान्यलक्षणं सामान्यविषयं [p. ६३ ख ] स्वलक्षणविलक्षणं स्व
विषयग्रहणपराङ्मुखम् । उभयत्र लक्ष्यत इति लक्षणम् इति व्युत्पत्तेरयमर्थः । कुत एतत् ?
इत्याह--सिद्धिः निर्णीतिः स्वलक्षणस्य सामान्यस्य अनेकान्ताद् अनेकान्तमाश्रित्य तथे
क्षणात् तथा वा 1245 तथैव दर्शनात् ।

यथा इत्यादिना कारिकार्थमाह--यथा अन्तर्बहिर्वा स्वलक्षणं परपरिकल्पितं सौगतकल्पितं
न प्रमाणसिद्धं कर्तृ प्रत्यक्षलक्षणं कल्पनापोढमभ्रान्तम् न्यायबि॰ १ । ४ इत्यध्यक्षस्वरूपं
कर्मतापन्नं न पुष्णाति तत्र स्वरूपासमर्पकत्वात्, तथैव परपरिकल्पितं सामान्यं तन्न पुष्णाति
इति । कुत एतत् ? इत्यत्राह--क्वचित् इत्यादि । एतदपि कुतः ? इत्यत्राह--द्रव्य इत्यादि ।

इतश्च सामान्यलक्षणमनुमानादि परस्य स्वलक्षणविलक्षणमिति दर्शयन्नाह-- अङ्गीकृता
इत्यादि ।

अङ्गीकृतात्मसंवित्तेरविकल्पोपवर्णनम् ।

अनुमाद्यात्माऽविकल्पेनार्थस्याविकल्पनात् ॥ १८ ॥

स्वानुभवमन्तरेण बुद्धेर्न स्वार्थानुभवः । यथा ज्ञानसत्तामात्रेण अर्थानुभवे न
सर्वस्य सर्वदर्शित्वं संभवति तथैव अनिश्चितस्वानुभवसत्तामात्रेणापि अर्थनिश्चये तन्निश्चय
इति सर्वस्य सर्वनिश्चय इति यः स्वभावो निश्चयेन न निश्चीयते स कथं तद्विषयः स्यात्
बहिरर्थवत् यतः प्रत्यक्षमविकल्पकं भवेत् ? परतः संवेदने वा अनवस्थादेः ।

अङ्गीकृता नैयायिकादिनिरासेन अभ्युपगता सौगतेन आत्मसंवित्तिः सर्वचित्तचै
त्तानां स्वरूपगृहीतिः तस्या अविकल्पोपवर्णनं1246

सर्वचित्तचैत्तानामात्मसंवेदनं प्रत्यक्षम् ।--न्यायबि॰ १ । १० ।

निर्विकल्पत्वादि, अनुमानादिः 1247 मादिः
तस्यात्मा स्वरूपं तस्य अविकल्पो निर्विकल्पकत्वं तेन अर्थस्य क्षणक्षयादेः अविकल्पनाद्
अनिश्चयात् अविषयीकरणात् । तत्र यः स्वभावो निश्चयैर्न निश्चीयते स कथं तेषां विषयः
स्यात् । इत्यभिधानात् इति कथं तैः अनेकान्तसिद्धेः बुद्धेः बाधनमिति भावः ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--स्वानुभव इत्यादि । स्वानुभवं स्वरूपग्रहणमन्तरेण बुद्धे द्वनिस्या
1248 र्न स्वार्थस्य [p. ६४ क ] घटादेः अनुभवो ग्रहणं यथा येन ज्ञानसत्तामात्रेण अर्थानुभवे स¹²⁴⁹

आत्मान्तर ।

न्ता
नान्तरज्ञानसत्तामात्रापेक्षयादि 1250 यापि तदनुभवे सर्वस्य सर्वदर्शित्वम् इति प्रकारेण न संभ
वति तथैव तेनैव अनिश्चितस्वानुभवसत्तामात्रेण अर्थनिश्चये सन्तानान्तरज्ञानतन्मात्रेणापि
त¹²⁵¹

अर्थनिश्चयः ।

न्निश्चय इति सर्वस्य सर्वनिश्चय इति प्रकारेण स्वनिश्चयमन्तरेण स्वार्थनिश्चयो न तुसंभवति
इति सम्बन्धः । तथा च अनुमानम्--यत्र यस्य यदनिश्चितस्वरूपं ज्ञानं तत्र तस्य तदपेक्षया न परमा
र्थतो निश्चितव्यवहारः यथा घटादौ देवदत्तस्य यज्ञदत्तज्ञानापेक्षया न तथा तद्व्यवहारः, अनि
श्चितस्वरूपं च सौगतस्य सर्वत्र सर्वविकल्पज्ञानमिति । अथ स्वविकल्पस्य विषयीकरणम् अन्यस्य
[p. 78 ] विपर्ययः ततोऽयमदोष इति चेत्; अत्राह--यः स्वभावः इत्यादि । यः स्वभावो यत्स्वरूपं निश्च
यैर्न निश्चीयते स स्वभावः कथं नैव तेषां निश्चयानां विषयः स्याद् भवेत् । अत्र दृष्टान्तमाह—
बहिरर्थ इव तद्वत् इति । तथा च प्रयोगः--न स्वरूपं निश्चयानां विषयः तैः1252

निश्चयैः ।

तदनिश्चयात् बहि
रर्थवत् । अ¹²⁵³

निश्चयस्य ।

स्य त¹²⁵⁴

स्वरूपविषयत्वे ।

द्विषयत्वे स्वलक्षणगोचरत्वं तेषामनिष्टंस्यात् । स्यान्मतम्--स्वरूपस्य दर्शनं बहि
रर्थस्य ततो विशेष इति; न; अनिश्चितस्य क्षणिकत्ववद् दर्शनमिति कुतः ? सिद्धं फलं दर्शयन्नाह—
यत इत्यादि । यतः तस्य तद्विषयत्वात् प्रत्यक्षमविकल्पं सर्वचित्तचैत्तानाम् आत्मसंवेदनं [p. ६४ ख ]
भवेत् । यत इति वा आक्षेपे, नैव भवेत् । अथ निश्चयानां स्वभावः निश्चयान्तरैर्निश्चीयत इत्य
दोषः; तत्राप्याह--परतः इत्यादि । परतः अनुभवान्तरात् निश्चयान्तराच्च संवेदने निश्चये वा
निश्चयानाम् अनवस्थादेः आदिशब्देन अविशेष्यविशेषणस्याविशेषः सौगतवैशेषिकयोरिति ।
ततो यथा वैशेषिकस्य अनुभवाभावेन प्रत्यक्षादेरभावात् प्रत्यक्षानुमानागमबाधितकर्मनिर्दे
शानन्तरप्रयुक्तो हेतुः कालात्ययापदिष्टः1255

प्रत्यक्षागमविरुद्धः कालात्ययाय
दिष्टः--न्यायकलि॰ पृ॰ १५ । न्यायकुमु॰ पृ॰ ३२० टि॰ ७ ।

इत्ययुक्तम्, तथा सौगतस्य अनिराकृतः
न्यायबि॰ ३ । ४० इत्यपि1256

न युक्तम् । स्वरूपेणैव स्वयमिष्टो
ऽनिराकृतः पक्षः--न्यायबि॰ ।

, कस्यचित् निराकरणाभावादिति भावः ।

ननु सौगतस्य अन्यस्य वा एकान्तवादिनो न क्वचित् प्रत्यक्षं कृतलक्षणम्, त¹²⁵⁷

प्रत्यक्षं वा ।

द्वा स्वलक्षणं
सामान्यलक्षणं वा न पुष्णाति । कथम्भूतं तर्हि तत्1258

प्रत्यक्षम् ।

कीदृशं वा स्वलक्षणं सामान्यलक्षणं वा
पुष्णाति इति चेत् ? अत्राह--प्रत्यक्षम् इत्यादि ।

प्रत्यक्षं विशदं ज्ञानं प्रसन्नाक्षेतरादिषु ।

यथा यत्राविसंवादस्तथा तत्र प्रमाणता1259

तुलना--यद्यथैवाविसंवादि
प्रमाणं तत्तथा मतम् ।--लघी॰ श्लो॰ २२ । उद्धृतमिदम्--त॰ श्लो॰ पृ॰ १७० । अष्टस॰ पृ॰ १६३ ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५९५ ।

॥ १९ ॥

प्रत्यनीकधर्मसाधारणसंवित्स्वप्रमितेः असाकल्यसंभवे विषयस्वलक्षणेऽपि किन्न
भवेत् इति किमाश्रित्य तत्राप्रमाणत्वम् ? प्रसन्नाक्षबुद्धेः सर्वथा संवादिनियमायोगात्
किन्न प्रमाणमपि । दृष्टे प्रमाणान्तरावृत्तेः । उपप्लुताक्षाणामपि विनैव लिङ्गलिङ्गिसम्बन्ध
प्रतिपत्त्या अर्थं परिच्छिद्य प्रवृत्तावविसंवाददर्शनात् । तावता च प्रामाण्यसिद्धेः ।

अत्रायमर्थः--यदा केनचित् चक्षुरादिसामग्र्यनुपचरितं प्रत्यक्षं प्रमाणमिष्यते तदा तत्र
प्रसङ्गसाधनसामर्थ्यात् ज्ञानत्वमापाद्यते, तथा1260

अनुपचरित ।

विधप्रत्यक्षप्रमाणस्य ज्ञानत्वेन व्याप्तेः । किमर्थमिति
चेत् ? तदनभ्युपगच्छतः प्रसङ्गविपर्ययात्, तज्ज्ञानं प्रत्यक्षं प्रमाणं यथा स्यादिति । यदा तु
केनचिद् अविशदं व्याप्त्यादिज्ञानं प्रत्यक्षमिष्यते तदा ज्ञानं विशदं प्रत्यक्षमिति साध्यते वक्ष्य
माणप्रमाणान्तरसद्भावाऽन्यथानुपपत्तेः । ज्ञानम् इति एकवचनं जात्यपेक्षया सर्वविशद
[p. ६५ क ] ज्ञानपरिग्रहार्थम् । कुत एतत् ? इत्यत्राह--प्रसन्नाक्षेतरादिषु प्रसन्नाक्षाः पुरुषा इतरे
अप्रसन्नाक्षाः, आदिशब्देन आसन्न-आसन्नतरादिपुरुषपरिग्रहः, तेन यथा येन प्रकारेण यत्र
[p. 79 ] विषये विशदं तथा तेन प्रकारेण तत्र विषये प्रत्यक्षम् इति सम्बन्धः, इतरत्र तदेव पमा1261 परो
क्षमित्यभिप्रायः । न केवलं प्रत्यक्षम् अपि तु यथा येन प्रकारेण यत्र प्रसन्नाक्षेतरादिषु ज्ञानेषु
मध्ये यस्मिन् ज्ञाने अविसंवादो वर्णनं 1262 अवञ्चनम् तथा तेन प्रकारेण तत्र ज्ञाने प्रमा
णता । अनेन एतत् कथयति--सर्वं संसारिज्ञानं स्वगोचरे विशदमविशदं प्रमाणमन्यथा च इत्य
नेकान्तः, तथा तत्साध्यमपि तदेव पुष्णाति इति । अथ कोऽयमविसंवादो नाम ? स्वार्थव्यवसायः
नातः परोऽविसंवादः इति वचनादिति चेत्; स्वप्नादौ प्रसङ्गात् । त¹²⁶³

स्वप्नादावपि ।

त्रापि हि स्वार्थव्यव
सायलक्षणस्य अविसंवादस्य भावात् विज्ञानं प्रमाणमिति प्रमाणेतरप्रविभागविलोपः ।

स्यान्मतम्--न त¹²⁶⁴

स्वप्नादौ ।

त्र स्वा1265

वस्तुतः स्वार्थौ ।

र्थौ; बाध्यमानत्वात्, अतो न त¹²⁶⁶

स्वार्थव्यवसाय ।

द्व्यवसायलक्षणोऽविसंवाद इति ।
न¹²⁶⁷

तुलना—
कोऽयं बाधो नाम--परेण विषयाभावज्ञापनं स यदीष्यते । स्वार्थे प्रवृत्तिमज्ज्ञानमभावं ज्ञापयेत् कथम् ॥
न तावज्ज्ञानान्तरेणाभावः स्वप्नज्ञानस्यान्यस्य वा केनचित् क्रियते तत्काले तस्य स्वयमेव नाशात् । नाक्षि
निमीलनान्नष्टे ज्ञाने बाध्यता प्रतीयते । अन्येन न हि ज्ञानेन तस्य विषयापहारोऽसत्ताज्ञापनलक्षणो बाधः...
विजातीयविदुत्पत्तिर्यदि बाधकमुच्यते । घटज्ञाने पटज्ञानं बाधकं किन्न युक्तिमत्...तस्माद् यथा जाग्रत्प्रत्ययः
स्वप्नप्रत्ययस्य बाधकः तथा विपर्ययोऽपि केवलग्रहणादिति न्याय एषः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ४--७ ।

नु किमिदं बाध्यमानत्वम् ? तद् यदि प्रतिभासकाले ज्ञानान्तरेण बाधकेन स्वरूपापहारः
असत्त्वज्ञापनं वा; तर्हि अश्रद्धेयम् । नहि ज्ञानस्य इतरस्य वा स्वरूपमपहर्तुं शक्यम्, प्रतिभास
मानस्य अप्रतिभासप्रसङ्गात् । नापि असत्त्वज्ञापनम्; जाग्रत्स्तम्भादौ प्रसङ्गात् । यदि पुनस्त¹²⁶⁸

जाग्रत्स्तम्भादौ ।

त्र
मिथ्या वितर्कितमेतत् इति प्रत्ययाऽभावान्नायं दोष इति मतिः, सापि न युक्ता [p. ६५ ख ] अस
त्येऽपि कदाचिद्भावात् सत्येऽप्यभावात् । प्रत्ययस्यापि सदर्थत्वे समानो दोषः; अनवस्था च ।
अथ कालान्तरे; तदा असतः सर्वथा कोऽपहारः अन्यद्वा । तन्न स्वार्थव्यवसायोऽविसंवादः ।
उपलब्धस्य पुनःपुनरुपलब्धिः फलेन वाऽभिसम्बन्धः स¹²⁶⁹

अविसंवादः ।

इति चेत्; न; तस्य¹²⁷⁰

प्रथमज्ञानस्य ।

क्षणिकत्वान्नाशेन
1271

पुनः पुनरुपलम्भस्य फलेन वाभिसम्बन्ध
स्याभावात् ।

तदसंभवात्, स्वप्ने भावाच्च । ततो न क्वचिद् अविसंवाद इति ।

अत्र प्रतिविधीयते--एवं हि सर्वप्रतिभासाऽविशेषे 1272

व्यवहारमात्रमेवेदं स्वप्नास्वप्नभेदो नाम तथा प्रमाणाप्रमाणभेद इति हि वक्ष्यते ।--प्र॰
वार्तिकाल॰ पृ॰ ५ ।

प्रमाणेतरप्रविभागाऽभावाद् अर्थवत्
कुतः स्वसंवेदनमात्रसिद्धिः, यतः प्रतिभासाद्वैतमन्यद्वा स्यात् ? प्रतिभासात्सिद्धौ1273

स्वसंवेदनमात्रसिद्धौ ।

; बहिरर्थसिद्धिः ।
1274

प्रतिभासमात्रादेव ।

अत एव अत्र स्वप्नेऽपि तत्सिद्धेर्हि विभ्रमेतरवियोगः1275

विभ्रमेतरविभागा
भावः ।

, 1276

जाग्रदवस्थायाम् ।

अपरत्र बहिरर्थसिद्धेः असौगतं जगत्
स्यात् । प्रतिभासविशेषः अन्यत्रापि न वार्यते । ननु बुद्धेः स्वसंवेदनमस्तु प्रतिभासनात् नान्त
र्बहिरर्थो विपर्ययात् घटादीनामपि स्वसंवेदनात्मकत्वादिति चेत्; तर्हि यद्ग्राह्यतया ज्ञान
वपुषि प्रतिभाति तदसत् तैमिरिककेशादिवत्, त¹²⁷⁷

ज्ञाने ।

त्र प्रतिभाति च तथा जाग्रद्घटादिकम्
इत्यत्र वादिनोऽसिद्धो हेतुः । प्र¹²⁷⁸

जैनादिकस्य ।

तिवादिनः सिद्ध इति चेत्; न; प्र¹²⁷⁹

तुलना--यदि प्रमाणतः
सिद्धं नानात्मसिद्धं नाम, परस्येव आत्मनोऽपि वादिनः सिद्धत्वात्, प्रमाणसिद्धस्य सर्वेपामविप्रतिपत्ति
विषयत्वात्...यत् प्रमाणमन्तरेण सिद्धं तत् परस्यापि न सिद्धम् ।--अष्टश॰, अष्टस॰ पृ॰ ३६--३७ ।

माणतः तत्सिद्धौ द्वयोरपि सिद्धः,
[p. 80 ] प्रमाणस्य क्वचित् पक्षपातेतरयोः अयोगात् । अ¹²⁸⁰

परस्य अभ्युपगमात् ।

भ्युपगमात् त¹²⁸¹

हेतुसिद्धौ ।

त्सिद्धौ न ततः कस्यचित् साध्यसिद्धिः
अतिप्रसङ्गात्, इतरथा सौगतप्रसिद्धेन उत्पादविनाशात्मत्वेन घटवत् सुखादौ अचेतनत्वं साधयन्1282

सुखादयोऽचेतनाः उत्पत्तिमत्त्वात् घटादिवत्
इत्यादिना ।

सांख्यः ध र्म की र्त्ति ना किमिति प्रतिक्षिप्तः1283

कश्चिद् बहिःस्थितानेव सुखादीनप्रचेतनान् । ग्राह्यानाह न तस्यापि सकृद्युक्तो द्वय
ग्रहः ॥--प्र॰ वा॰ २ । २६८ इत्यादिना । अचेतनाः सुखादयः इति साध्ये उत्पत्तिमत्त्वमनित्यत्वं वा सांख्यस्य
स्वयं वादिनोऽसिद्धम् ।--न्यायबि॰ ३ । ६० । प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ४७० ।

? [p. ६६ क ] प्रसङ्गसाधनत्वाददोषः, तथाहि—
जाग्रद्घटादीनां ग्राह्यत्वेन अवभासनं चेदङ्गीक्रियते बहिरर्थवादिना, तर्हि तेषां1284

घटादीनाम् ।

तैमिरिकोपलब्ध
केशादिवदसत्त्वमभ्युपगन्तव्यम्, इतरथा न कस्यचिदित्येकान्त इति चेत्; न; अस्य प्रसङ्गसाधन
लक्षणाऽभावात् । यत्र हि व्याप्याभ्युपगमो व्यापकाभ्युपगमनान्तरीयकः1285

अन्तरा विना भवतीति अन्तरीयकः विनाभावी, न अन्तरीयकः नान्तरीयकः अविनाभावीत्यर्थः ।

प्रदर्श्यते तत् प्रसङ्ग
साधनम् । न चैतदत्रास्ति । स्वसंवेदनैकान्ते वादिप्रतिवादिनोः स्वप्नादावपि स्तम्भादीनां ग्राह्यत्वेन
प्रतिभासाऽसिद्धेः कस्याऽसत्त्वेन व्याप्तिः यदभ्युपगम इतराभ्युपगमनान्तरीयकः प्रदर्श्येत ? प¹²⁸⁶

प्रति
वादिनः ।

रस्य
सिद्धं सर्वमेतदिति चेत्; उक्तमत्र प्रमाणतस्तत्सिद्धौ उ¹²⁸⁷

वादिप्रतिवादिनोः ।

भयोः सिद्धम्, इ¹²⁸⁸

प्रमाणतः सिद्ध्यभावे ।

तरथा 1289

प्रतिवादिनोऽपि ।

परस्यापि न सिद्धम्
इति । यदा च कश्चिद् गुडं विषं मारणात्मकं वा अभ्युपगम्य पुनर्मोहात् शर्करादिकमपि विषम्
इत्यवगच्छति, स किं विदुषैवं वक्तव्यः--यदि 1290

शर्करा
दिकम् ।

तत् विषम् इत्यभ्युपगच्छति तर्हि तन्न खाद येन
म्रियसे, उक्तो1291

एवं कथितो वा ।

भक्षयित्वा किं म्रियते वा ? ततः सिद्धं हेतुमभ्युपगच्छता अभ्युपगन्तव्य एव
बहिरर्थप्रतिभासः इत्ययुक्तं विपर्ययादिति1292

न बहिरर्थो विपर्ययात् इति ।

।

अपि च, घटादीनां कुतः स्वसंवेदनात्मकत्वम् ? यदवभासते तज्ज्ञानं यथा सुखादि,
अवभासन्ते च घटादयः, जडस्य प्रतिभासाऽयोगात् इ¹²⁹³

यदेव दृश्यते तदेवाभ्यु
पगम्यते । तथाहि प्रतिभासात्तद्गतमेव नीलमवभासते नापरं ततः प्रतिभासव्यतिरेकेण न प्रमाणम् ततो ना
भ्युपगमः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३८९ ।

त्यनुमानादिति चेत्; उच्यते--जडस्य
प्रतिभासाऽयोगः त¹²⁹⁴

जडे ।

त्र प्रतिभासाभावः । तत्र य¹²⁹⁵

पतिभासाद्वैतवादी ।

द्ययं जडं कञ्चित् विपक्षं न प्रतिपद्यते; कथं तत्र¹²⁹⁶

जडे ।

साधनाभावमवैति ? नहि अप्रतिपन्नभूतलस्य अत्र [p. ६६ ख ] भूतले घटो नास्ति इति निश्चयो
भवति, अन्यथा क्वचिद् देशविशेषे प्रतिपत्तृप्रत्यक्षे इति1297

तत्रानुपलब्धिर्यथा न प्रदेशविशेषे क्वचिद् घटः = क्वचिदिति प्रतिपत्तृप्रत्यक्षे क्वचिदेव प्रदेशे इति--न्याय
बि॰, टी॰ २ । १३ ।

च वावा 1298 वचो न जाघ
टीति । यथा च जडेऽप्रतिपन्नेऽपि तत्र प्र¹²⁹⁹

प्रतिभासमानत्वात् इति ।

कृतसाधनाभावनिश्चयः तथा सर्वज्ञे अनुपलब्धेऽपि
तत्र वक्तृत्वादिसाधना1300 नभावः कथन्न निश्चीयते ? यत इदमनुमानम्1301

मीमांसकोक्तं न भवेत् ।

--सुगतः सर्वज्ञः परम
वीतरागो वा न भवति वक्तृत्वात् रथ्यापुरुषवत्' इति । अथवा, यद्यपि जडं किञ्चिन्नोप
लभ्यते तत्र तथापि साधनाभावनिश्चयः त¹³⁰²

जडाभावात् ।

दभावादिति । कुत एतत् ? अनुपलम्भादिति चेत्; किं
[p. 81 ] पुनः सर्वज्ञोपलम्भोऽस्ति ? 1303

बौद्धः । सर्वज्ञो वक्ता नोपलभ्यते, इत्येबम्प्रकारस्यानुपलम्भस्य अदृश्यात्मविषयत्वेन
सन्देहहेतुत्वात् ।--न्यायबि॰ ३ । ७० ।

सोऽयम् अनुपलम्भमात्रात् सर्वज्ञाभावमनिच्छन् त¹³⁰⁴

अनुपलम्भमात्रात् न तु दृश्यानुपलम्भात् ।

त एव जडाभाव
मिच्छति इति स्वेच्छावृत्तिः, सर्वज्ञवत् जडस्यापि केनचिदुपलम्भाऽविरोधात् । ततो ध र्म की र्त्ति ना
यदुक्तम् तदयुक्तम्

*यस्याऽदर्शनमात्रेण व्यतिरेकः प्रसाध्यते ।

तस्य संशयहेतुत्वात् 1305

सन्दिग्ध
विपक्षव्यावृत्तिकत्वं शेषवदुच्यते प्रतिबन्धाभावादित्यर्थः ।--प्र॰ मनोरथ॰ ।

शेषवत्तदुदाहृतम् ॥ प्र॰ वा॰ ३ । १३ इति ।

तदभ्युपगच्छता अदृष्टे जडे न साधनाभावोऽभ्युपगन्तव्यः । प्र ज्ञा क र गु प्त स्तु
तत्कार्ये कारणे वाऽप्रतिपन्ने न कारणकार्यभावनिश्चयः परचैतन्ये वाऽविषयीकृते न
तस्य स्वदृष्टे वृत्तिः निश्चीयते इति वदन् जडेऽदृष्टेऽपि हेत्वभावं प्रत्येति इति कथमनुन्मत्तः ?
ननु त¹³⁰⁶

जडे ।

स्मिन्नप्रतिपन्नेऽपि स्वतो वा परतो वा जडस्य प्रतिभासः स्यात् इत्यादिविचारात् साधनाऽ
भावः प्रतीयते इति चेत्; उच्यते--यद्य¹³⁰⁷

विचारः ।

यं न प्रमाणम्, कथमतः क्वचित् कस्यचित् विधिप्रति
षेधयोः सिद्धिः अतिप्रसङ्गात् ? प्रमाण[p. ६७ क ] त्वेऽपि न प्रत्यक्षम्; परामर्शात्मकत्वाद् विचा
रस्य, तद्विपरीतत्वाच्च¹³⁰⁸

निर्विकल्पकत्वेन अविचारकत्वात् ।

अध्यक्षस्य । भवतु वा तथापि न तत् स्वयमविषयीकृते विपक्षे साधना
भावमवैति त¹³⁰⁹

अविषयीकृते ।

थाविधे अन्यथा परलोकादौ तत्सन्तानाभावमवैति इति यदुक्तं ध र्म की र्त्ति ना
वि नि श्च ये तदेव तत्र नास्ति, तत एव तदभावसिद्धिः इत्ययुक्तम् इति प्लवते । नाप्य
नुमानम्; अलिङ्गजत्वात् । अपि च, यावान् कश्चित् प्रतिषेधः स सर्वोऽनुपलब्धेः, अप्र
तिषिद्धोपलम्भस्याभावासिद्धेः इति व¹³¹⁰

यावान् कश्चित् प्रतिषेधः स सर्वोऽ
नुपलब्धेः--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ५२०, ६३८ ।

चनात्, तत्र तदभावः अनुपलम्भात् प्रत्येयः । एवं
चेत्तर्हि यद्ययं विकारः 1311 चारः अनुमानात्मकः स्वभावानुपलम्भजनित इष्यते; युक्तं प्रतिभासस्य
पक्षयोर्घटादिसुखाद्योः उपलब्धस्य ततः क्वचिज्जडे विपक्षे अभावसाधनम्, किन्तु जडस्य 1312

निषेध्यः प्रतिभासः ।

निषेध्य
विविक्तस्य प्रतिपत्तिरभ्युपगन्तव्या 1313

प्रतिभासविविक्तजडप्रति
पत्तेरेव ।

तस्या एव 1314

प्रतिभासानुपलम्भात्मकत्वादिति भावः ।

तदनुपलम्भात्मकत्वात् घटविविक्तभूतलप्रतिपत्तेः
घटानुपलम्भात्मकत्ववत् । न च सेष्यते परेण । अथ च स्वभावविरुद्धहेतुः ज¹³¹⁵ तुजनितः;
तर्हि कः तद्विरुद्धो हेतुः ? जडत्वमिति चेत्; तदप्रतिपत्तौ कस्य तेन विरोधः प्रतीयताम् ? अन्यथा
अदृश्यात्मनामेव तेषां तद्विरुद्धानां च सिद्धिः असिद्धिर्वा वेदितव्या 1316

अदृश्यात्मनामेव ।

अन्येषां विरोधकार्य
कारणभावाभावासिद्धेः न्यायबि॰ २ । ४७ इत्यस्य विरोधः ।

ननु च सुखादौ प्रतिभासो ज्ञानत्वेन व्याप्तः प्रतिपन्नः, ज्ञानत्वविरुद्धं च जाड्यम्,
ततोऽस्मान्निवर्त्तमानं ज्ञानत्वं स्वव्याप्यं प्रतिभासमादाय निवर्तत इति व्यापकानु[p. ६७ ख ] पलब्धि
जनितोऽयम् इत्यपि वार्त्तम्; अतिप्रसङ्गो हि एवं स्यात् । शक्यं हि वक्तुं क्वचिद् रथ्यापुरुषे
वक्तृत्वादेः असर्वज्ञत्वं व्यापकं प्रतिपन्नं सर्वज्ञत्वेन विरुद्धम्, अतः 1317

असर्वज्ञत्वम् ।

तन्निवर्तमानं स्वव्याप्यं
[p. 82 ] वक्तृत्वादिकमादाय निवर्तत इति वक्तुरसर्वज्ञत्वसिद्धिरिति । ततो यथा न वक्तृत्वादेः असर्व
ज्ञत्वेन व्याप्तिः तथा न ज्ञानत्वेन प्रतिभासस्य । अथ जडेन विरोधादस्य¹³¹⁸

प्रतिभासस्य ।

तेन¹³¹⁹

ज्ञानत्वेन ।

व्याप्ति; तर्हि अन्योऽ
न्यसंश्रयः--सिद्धे हि जडेन अस्य विरोधे तेन व्याप्तिः, अस्यां च सिद्धायां तेन विरोधः सिध्यति
इति । ततो वक्तृत्वादिवत् शेष¹³²⁰

सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिक इत्यर्थः ।

वानयं हेतुरिति स्थितम् । अथ प्रतिपद्यते किञ्चित् जडम्; तेनैव
प्रतिभासात् इत्यस्य हेतोर्व्यभिचारः । मा वा भूदयं दोषः, तथापि अतो हेतोर्जायमानमनुमानं
स्वतोऽर्थान्तरं साध्यं न चेद् विषयीकरोति; कथं तत्र प्रमाणम् अतिप्रसङ्गात् ? भ्रान्तिरपि
सम्बन्धतः प्रमा 1321

भ्रान्तिरपि
च वस्तुसम्बन्धेन प्रमाणमेव--प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । १७५ । तदाह न्यायवादी--भ्रान्तिरपि सम्बन्धतः
प्रमा ।--न्यायबि॰ धर्मो॰ पृ॰ ७८ । उद्धृतमिदम्--भ्रान्तिरपि अर्थसम्बन्धतः प्रमा--तत्त्वोप॰ पृ॰ ३० ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४८१ । अतस्मिंस्तद्ग्रहो भ्रान्तिरपि सन्धानतः प्रमा--षड्द॰ बृह॰ पृ॰ ४१ ।

इति चेत्; नन्वत्र हेतुसाध्ययोः तादात्म्यलक्षणः सम्बन्धः हेत्वनुमानयोः
कार्यकारणलक्षणः, अन्यस्यासंभवात् । ततः किम् ? यथैव योग्यतया हेतुः अनुमानं स्वसमान
कालमन्य¹³²²

भिन्नकालं वा ।

थाभूतं वा जनयति तथैव ज्ञानम् अर्थं तथाविधं यदि गृह्णाति को विरोधः सर्वस्य सम
त्वात् ? अथात्र कश्चित् कार्यकारणभावलक्षणः अन्यो वा सम्बन्धो नेष्यते; तर्हि--

*लिङ्गलिङ्गिधियोरेवं पारम्पर्येण वस्तुनि ।

प्रतिबन्धात् तदाभासशून्ययोरप्यवञ्चनम् ॥ प्र॰ वा॰ २ । ८२ इति प्लवते ।

व्यवहारेण तदभिधानाददोष इति चेत्; कोऽयं व्यवहारो नाम ? सम्बन्धा-[p. ६८ क ]
भावेऽपि त¹³²³

सम्बन्धकल्पना ।

द्विकल्प इति चेत्; कथं त¹³²⁴

व्यवहारदर्शितात् ।

द्दर्शितात् सम्बन्धात् अनुमानं प्रेक्षकारिणः कुर्वन्तु ? कृताद्वा
भा1325

परमार्थतः ।

वतः साध्यमनुमिन्वन्तु ? सर्वतः ईश्वराद्यनुमानात् सर्वस्य स्वार्थसिद्धिप्रसङ्गात् त¹³²⁶

व्यवहारात् सम्बन्ध
कल्पनायाः ।

त्कल्पनायाः
सर्वत्राऽविशेषात् । यथैव च सोगतेन व्यवहारनिमित्तमग्न्याद्यनुमानं स्वमतसिद्धये वन्विकुलमिव
1327 निष्फलमेव कक्षीक्रियते तथैव ईश्वरादिवादिनापि सौगतानुमानम् । तन्न साध्यसम्बन्धात् तद
नुमानं प्रमाणम् ।

एतेन समारोपव्यवच्छेदकरणात् तत्तत्र प्रमाणम् 1328

प्रत्यक्षानन्तरोद्भूतसमारोपनिवारणात् । इष्टं तु लैङ्गिकं ज्ञानं प्रमाणम्...--तत्त्वसं॰
श्लो॰ १३०२ ।

इति निरस्तम्; स्वसमानासमान
कालसमारोपव्यवच्छेदकरणवद् विज्ञानस्य अर्थग्रहणं न विरुध्येत ।

यत्पुनरुक्तं परेण-- अनुमानं सहकारिकारणं प्राण 1329 प्राप्य पूर्वः समारोपक्षणः
स्वकार्यं 1330

समारोपक्षणम् ।

तत्क्षणम् 1331

तृतीयसमारोपक्षण ।

उत्तरतत्क्षणजनने अक्षमं जनयति । इति; तदप्येतेन दूषितम्; कार्यकारण
भाववद् ग्राह्यग्राहकभावसिद्धेः । संवृत्या ततस्तत्तथेति चेत्; त¹³³²

संवृत्या एव ।

त एव जडस्यापि प्रतिभासा1333 सभावात्
प्रत्यक्षतः पक्षबाधा किन्न स्यात् ? परमार्थतः तद्व्यवच्छेदकरणमपि दुर्लभम् । संवृतिसिद्धेन
त¹³³⁴

समारो
पव्यवच्छेदकरणेन ।

त्करणेन अनुमानं प्रमाणं न त¹³³⁵

संवृत्या सिद्धेन ।

या सिद्धेन घटादिनाड्य 1336 जाड्य ग्राहिप्रत्यक्षेण पक्षबाधनमिति
[p. 83 ] किं कृतो विभागः ? अथ अनुमानेन अस्य प्रत्यक्षस्य बाधनात् नानेन पक्षबाधनम्; अने
नाप्यनुमानस्य बाधनात् न तेन तद्व्यवच्छेदकरणमिति समानम् । ततो घटादिज्ञानत्वे अनुमान
मिच्छता प्रमाणं तद्विषयमभ्युपगन्तव्यम् । तत्स्वतो1337

स्वस्मात् ।

भिन्नं भावतोऽनुभवति न [p. ६८ ख ] ज्ञानान्तरं
ज¹³³⁸

अनुभवति ।

डमर्थमिति स्वेच्छाविरचितदर्शनप्रदर्शनमात्रम् ।

ततो निराकृतमेतत्-- यदि भिन्नकालो ज्ञानेन अर्थोऽवगम्यते; अ¹³³⁹

भिन्नकालत्वाविशेषात् ।

विशेषाद् एकस्य
तथाविधाशेषार्थावगमप्रसङ्गः । अथ समकालः; सम्बन्धाभावात् किं केनावगम्यते ? नीला
दिना वा ज्ञानमवगम्येत¹³⁴⁰

इत्यतिप्रसङ्गः ।

। गृहीतिकरणाद् विज्ञानं तस्य ग्राहकमिति चेत्; न; अस्याः1341

गृहीतेः ।

त¹³⁴²

नीलादेः ।

तोऽभेदे ज्ञानं नीलादिः तज्जन्यत्वाद् उत्तरज्ञानवत् । भेदे ज्ञानं नीलादिः गृहीति
च 1343 श्च परस्पराऽसम्बद्धं त्रितयमिति किं केन गृह्यते ? पुनस्तयापि त¹³⁴⁴

गृहीत्यन्तरकरणे ।

दन्तरकरणे
अनवस्था । इत्यादि । कथम् ? प्रकृतेऽपि समत्वात् । यदि पुनस्तदनुमानं प्रमाणं नेष्यते; कुतः
प्रकृततत्त्वसिद्धिः ? प्रत्यक्षात् इत्यपि नोत्तरम्; त¹³⁴⁵

प्रत्यक्षात् ।

तो विवादस्यानिवृत्तेः । ननु यथा सुखादयोऽ
विद्यमानावे1346 नवेदकाः1347

न विद्यते भिन्नो वेदको येषां ते,
स्वसंविदिता इति यावत् ।

प्रतिभासमानाः प्रत्यक्षसिद्धस्वसंवेदना उच्यन्ते तथा घटादय इति
चेत्; यद्येवं लभ्येत, कृतं स्यात्, तत्तु न लभ्यम्, घटमहं वेद्मि, पटमहं वेद्मि इति अहमह
मिकया प्रतीयमानप्रत्ययवेद्यतया सर्वदा तेषाम् 1348

घटादीनाम् ।

अकरासवात् 1349 अवभासनात् । न च तथावभा
सनादन्यत् स्वसंवेदनेऽपि शरणमस्ति । 1350

परस्य दुर्णयः दुरभिप्रायः ।

परदुर्णयः प्रागेव चिन्तितः । तदेवं स्वसंवेदनवत् ग्राह्या
कारस्यापि प्रतिभासभावात् स्वप्नेतरग्राह्याकारयोरिव तयोः समानः सर्वथा धर्मभावोऽस्तु । तथापि
स्वसंवेदनस्यैव परमार्थत्वे जाग्रद्ग्राह्याकार एव परमार्थः तथा स्यादिति स्वार्थव्यवसायोऽविसंवादः
नातिव्यापकः । [p. ६९ क ] दृष्टस्य पुनः प्राप्तिरविसंवादः । इत्यत्र यदुक्तम्-- क्षणि
कत्वेन नाशात् न तस्य तत्प्राप्तिः इति; तत् प्रतिभासैक्यनियमे सिद्धिवि॰ १ । १०
इत्यादिना निरस्तम् ।

यच्चाप्युक्तम्--दृष्टस्य प्राप्तिः स्वप्नेऽप्यस्तीति 1351

स्वप्नदृष्टार्थेऽपि ।

तत्रापि दर्शनं प्रमाणं स्यादिति; तत् ग्राह्यप्र
तिभासेऽपि समम् । ततः सूक्तम्-- यथा यत्राविसंवादः तथा तत्र प्रमाणता इति ।

विशदम् इति प्रत्यक्षविशेषणमयुक्तं निवर्त्त्याभावात् । सामान्येऽनुमानादि दूरपाद
पादौ अवयविज्ञानमपि विशदं स्वविषयग्रहणलक्षणत्वात्1352

वैशद्यस्य ।

, वै1353 अवैशद्यव्यवहारः पुनः विशेषा
वयवाग्रहणकृतः' इत्येके । ध्यामलिताकारस्य नीलाद्याकारवत् बुद्ध्याकारत्वेन वस्तुत्वात् न
1354

ध्यामलिताकारापेक्षया ।

तदपेक्षया किञ्चिद् विज्ञानमविशदम्, बाह्यं तु न तस्य विषयः इति न तत्र तदविशदमन्यथा
वा । एतेन अर्थाकारत्वमस्य चिन्तितम्; अनर्थाकारत्वे न तत्र ज्ञानं प्रमाणं विसंवादकत्वात्
अतः अविसंवादः इत्येवास्तु इत्यपरे ।

अत्रोच्यते--विशेषावयवाग्रहणाद् गृहीतेऽप्यस्पष्टताव्यवहारः इत्ययुक्तम्; न खलु 1355

विशेषावयवस्य ।

अन्य
[p. 84 ] स्याग्रहणे अ¹³⁵⁶

गृहीते ।

न्यत्र तद्व्यवहारः, इतरथा घटाग्रहणे गृहीते पटे तद्व्यवहारः1357

अस्पष्टताव्यवहारः ।

स्यात् । जातितद्वतोः
अवयवावयविनोश्च भेदैकान्ते सम्बन्धाभावात् । ततो मण्याद्यन्तरितसूत्रादिवत् स्वत एवाविशदं
ज्ञानमित्युन्नेयम् ॥

यत्पुनरेतत्--ध्यामलिताकारस्य इत्यादि; तत्र न सारम्; सारूप्याऽभावात् । तत्प्रति
ज्ञायाः प्रत्यक्षबाधनात् । अहमहमिकया अर्थग्राहिणो ज्ञानस्य निराकारस्य [p. ६९ ख ] स्वसंवे
दनाध्यक्षसिद्धत्वात्, न चासौ आकारः तत्र प्रतिभासाद् बहिर्युक्तः, तत एव अनुगताकारोऽपि
स्यादित्यसौगतमशेषम् । एवमपि यथा चन्द्रादिद्वित्वादावसति1358

अविद्यमाने ।

विशदं ज्ञानं तथा तदाकारेऽपि
इति न किञ्चिदविशदं नामेति चेत्; तत् न चन्द्रादौ द्वित्वादिवद् धर्मिणापि विसदगत्र नु धर्नि
ण्यष्य 1359 धर्मिण्यविशदम् अत्र तु धर्मिण्यप्यविशदम् । न चैतावता न कस्यचिद् ग्रहणम्; अनुमा
नात् तत्त्वसिद्धिप्रसङ्गात्, तथा च कुतो हेतुफलभावाद्यभावसिद्धिर्यतः प्रतिभासाद्वैतम् ? अनुप
लम्भादिति चेत्; किम¹³⁶⁰

अनुपलम्भः ।

यं तत्प्रतिबद्धः1361

अभावाविना
भावीति ।

क्वचित् प्रतिपन्नो येनैवं स्यात् ? तथा चेत्; कथमनुमानं
प्रमाणं नेष्टं स्यात् ? तदिच्छति, तत्त्वविषयं न इति विरुद्धम् । ततोऽविशदानुमाननिवृत्त्यर्थं
विशदग्रहणम् । तथा यावान् कश्चिद् धूमवान् प्रदेशः स सर्वोऽप्यग्निवान् इत्यादि व्याप्ति
ज्ञाननिवृत्त्यर्थं च । नहि त¹³⁶²

व्याप्तिज्ञानम् ।

द् विशदम्, अनुमानप्रतिभासाविशिष्टप्रतिभासत्वात् । तथापि तथा
तदभ्युपगमे न किञ्चिदविशदं भवेत् ।

एतेन अकस्माद् धूमदर्शनाद् अग्निरत्रे वि 1363 त्रेति ज्ञानं1364

अविशदमपि प्रत्यक्षमिति प्रज्ञाकरमतम्--एतच्चानुमानज्ञानं क्वचिद्
प्रत्यक्षं क्वचित्तु प्रत्यक्षमेव अकस्माद् धूमादग्निप्रतिपत्तौ । नहि पूर्वानुभूतकल्पनास्ति ।--प्र॰ वार्तिकाल॰
३ । २८८ ।

चिन्तितम् ।

मनोऽक्षार्थसन्निकर्षजत्वादविशदमपि व्याप्तिज्ञानं प्र¹³⁶⁵

प्रत्यज्ञानं इति द्विलिंखितम् ।

त्यज्ञानं 1366 ? प्रत्यक्षम् इत्येके1367

नैयायिकाः । सामान्यलक्षणाप्रत्यासत्त्या धूमत्वेन
अखिलधूमानाम् अग्नित्वेन च निखिलाग्नीनामलौकिकार्थसन्निकर्षेण ज्ञानसम्भवात् ।

।
कुतः पुनः तत्तज्ञानं ज्ञानम् 1368 तज्ज्ञा नं प्रत्यक्षम् ? प्रत्यक्षं तज्ज्ञानम् इन्द्रियार्थसन्निकर्षजं
1369 ज ज्ञानत्वात् चक्षुरादिजनितरूपादिज्ञानवदिति चेत्; न; अनुमानादिज्ञानेन 1370

तदपि परम्परया
इन्द्रियार्थसन्निकर्षजम् ।

व्यभिचारात् ।
अस्यापि पक्षीकरणे कुतः अध्यक्षाद् भेदः ? प्रत्यक्षाऽनुमानोपमानशब्दाः प्रमाणम्
न्यायसू॰ १ । १ । ३ इति यतः [p. ७० क ] 1371

प्रमाणसंख्या ।

संख्या व्यवतिष्ठेत । अथ इन्द्रियस्य अर्थेन साक्षा
त्सम्बन्धमन्तरेण भावात्1372

अनुमानस्य ।

त¹³⁷³

प्रत्यक्षात् ।

तोऽस्य भेदः; तथा व्याप्तिज्ञानस्यापि स्यात् । नहि तदपि तस्य
अतीतानागतवर्त्तमानार्थेन त¹³⁷⁴

साक्षात् ।

था सम्बन्धात् जायते, विरोधात् । सम्बन्धसम्बन्धः1375

परम्परासम्बन्धः ।

1376

अनुमानेऽपि ।

अन्यत्रापि न
वार्यते । लिङ्गादिहेतुत्वाद् भेदे दृष्टसाधर्म्यात् साध्यसाधनमुपमानं प्रमाणान्तरं स्यात्, दूरादिज्ञानं
च सर्वस्मादध्यक्षत¹³⁷⁷

पृथक् प्रमाणं स्यादिति भावः ।

इति निरूपयिष्यते । ततो वैशद्यादेव ततोऽस्य भेद इति सूक्तम्-- विशदमेव
ज्ञानं प्रत्यक्षम् इति ।

मा वा भूदस्य तन्निवर्त्त्यम्, तथापि इन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्नम् न्यायसू॰ १ । १ । ४
1378

अव्यपदेश्य
मव्यभिचारिव्यवसायात्मकं प्रत्यक्षमिति शेषः ।

इत्यादेः परकीयस्य प्रतिषेधार्थम् अध्यक्षस्य विशदम् इति विशेषणम् । 1379

सन्निकर्षात्मकप्रत्यक्षलक्षणे ।

तल्लक्षणे हि
[p. 85 ] सुखादिसंवेदनमध्यक्षं न भवेत् तल्लक्षणविरहात् । अप तदपि1380

सुखादिसंवेदनमपि ।

इन्द्रियार्थसन्निकर्षजं तत्त्वात्
चक्षुरादिजनितरूपादिज्ञानवत् इत्युच्यते; तन्न; तथाप्रतीतिविरोधात् । न खलु पूर्वमुत्पन्नैः
सुखादिभिः इन्द्रियस्य सन्निकर्षे 1381

सुखादिसंवेदनम् ।

तत्संवेदनमुपजायते इति प्रतीतिरस्ति, यूनः कान्तासमागमे संवे
दनस्य आह्लादनाकारात्मनः 1382

स्वसंविदितस्य ।

तथानुभवात्, 1383

अतः ।

स्वसंवेदनाध्यक्षबाधितः परपक्षः । हेतुश्च सुखादि
संवेदनवेदनेन व्यभिचारी । तस्यापि पक्षीकरणे अनवस्थादिप्रसङ्गः इति प्रतिपादयिष्यते । कथम् ?
सिद्धंयन्न परापेक्षम् सिद्धिवि॰ १ । २३ इत्यादिना । एतेन सत्यस्वप्नज्ञानं व्याख्यातम् ।
1384

सद्वर्गः द्रव्यगुणकर्माणि सत्तासम्बन्धित्वात् । असद्वर्गशब्देन सामान्यविशेषसमवायाः ग्राह्याः ।

सदसद्वर्गः कस्यचिदेकज्ञानालम्बनम् अनेकत्वात् पञ्चाङ्गुलवत् इत्यादिना अनुमितम
1385

सर्व
ज्ञप्रत्यक्षम् ।

ध्यक्षं 1386

नैयायिकोक्तसन्निकर्षजरूपप्रत्यक्षलक्षणेन ।

परलक्षणेन कथमनुगृहीतम् ? इन्द्रियार्थ[p. ७० ख ] सन्निकर्षजत्वादिति चेत्; कथमशेषं
सदसद्वर्गं युगपद् विषयीकरोति ? न खलु मनसः अन्यस्य चे1387 वेन्द्रियस्य युगपत् सर्वार्थसन्नि
कर्षोऽस्ति विप्रतिषेधात् । सम्बन्धः 1388

आत्मा सर्वार्थैः संयुक्तः, आत्मसंयुक्तं
मनः इन्द्रियाणि च अतः परम्परासम्बन्धः सर्वार्थैः स्यात् ।

1389 सम्बन्धसम्बन्धः प्राणभृन्मात्रस्य, ततः तस्यापि तज्ज्ञानं
भवेत् । विशिष्टादि1390 दृष्टसहकारिनियमकल्पनावि 1391 पि पापीयसी; 1392

अदृष्टात्मनोः सर्वथा भेदे ।

भेदैकान्ते 1393

समवायस्य च व्यापकत्वात् सर्वात्मभिः तत्सम्बन्धहेतुः स्यादिति भावः ।

समवायाऽविशेषतः
अदृष्टस्यापि नियमाऽसिद्धेः । तन्न इन्द्रियार्थसन्निकर्षजं 1394

सर्वज्ञज्ञानम् ।

तज्ज्ञानमिति कथन्न प्रकृतो दोषः ?
चक्षुर्जनितं रूपज्ञानं च इन्द्रियार्थसन्निकर्षमन्तरेण भावात् इति प्रतिपादयिष्यते पश्यत्येव
हि सान्तरम् सिद्धिवि॰ ४ । १ इत्यादिना ।

यत्पुनरेतत्-- संप्रयोग मी॰ द॰ १ । १ । ४ 1395

सत्सम्प्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत्प्रत्यक्षमनिमित्तं विद्यमानोपलम्भनत्वात् ।--मी॰ द॰
१ । १ । ४ ।

इत्यादि; तदप्येतेन नोत्सृष्टम् ।

इन्द्रियवृत्तिः प्रत्यक्षम् इति 1396

इन्द्रियप्रणालिकया बाह्यवस्तूपरागात् सामान्यविशेषात्मनोऽर्थस्य विशेषावधारण
प्रधाना वृत्तिः प्रत्यक्षम्--योगद॰ व्यासभा॰ पृ॰ २७ । विषयैश्चित्तसंयोगात् बुद्धीन्द्रियप्रणालिकात् ।
प्रत्यक्षं साम्प्रतं ज्ञानं विशेषस्यावधारकम् ॥ २३ ॥--योगकारिका ।

सांख्यः; सोऽप्यनेन कृतोत्तरो द्रष्टव्यः; स्वसंवेदनादौ तद
संभवात् । किञ्च, तैमिरिके1397

तुलना--श्रोत्रादिवृत्तिः भ्रान्तेऽ
पि न हि नाम न विद्यते । न च ज्ञानं विना वृत्तिः श्रोत्रादेरुपपद्यते ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३४० ।
श्रोत्रादिवृत्तिः प्रत्यक्षं यदि तैमिरिकादिषु । प्रसङ्गः किमतद्वृत्तिस्तद्विकारानुकारिणी ॥--न्यायवि॰ १ ।
१६५ । प्र॰ समु॰ पृ॰ ६४ । तत्त्वोप॰ पृ॰ ६१ । न्यायवा॰ पृ॰ ४३ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ १५५ ।
२३३ । न्यायम॰ पृ॰ १०० । त॰ श्लो॰ पृ॰ १८७ । नयचक्र वृ॰ पृ॰ १०७ । षड्द॰ बृह॰ पृ॰ ४१ ।
प्रमेयक॰ पृ॰ १९ । प्रमाणमी॰ पृ॰ २४ ।

तद्वृत्तिर्यदि प्रत्यक्षम्; तदाभासविलोपः । यथार्थज्ञानहेतुरिति चेत्;
न; तथाविशेषणाभावात् । अचेतनं प्रत्यक्षमन्यद्वा प्रमाणं न इति चर्चितम् । ततः साधूक्तम्—
प्रत्यक्षं विशदं ज्ञानम् इति । ननु च--

*एकस्यार्थस्वभावस्य प्रत्यक्षस्य सतः स्वयम् ।

कोऽन्यो न दृष्टो भागः स्याद् यः प्रमाणैः परीक्ष्यते ॥ प्र॰ वा॰ ३ । ४२

[p. 86 ]

इति न्यायात् प्रमितस्याऽप्रमिताम¹³⁹⁸ तभाग स्याभावात् कथमुच्यते-- यथा यत्राऽविसं
वादः तथा तत्र प्रमाणता इति चेत्; अत्राह--प्रत्यनीक इत्यादि । प्रत्यनीका अन्योन्यं
विरुद्धा ये धर्मा विभ्रमेतर-विकल्पेतर-संशयेतर-ग्राह्यग्राहकसंवित्त्यादयः [p. ७१ क ] ते का 1399 तेष्वेका साधारणी या संवित् तस्याः स्वप्रमितेः स्वपरिच्छित्तेः असाकल्यसंभवे खण्डशः संभवे अङ्गीक्रि
यमाणे । एतदुक्तं भवति--विरुद्धधर्माध्यासभयाद् एकस्य प्रमितेतररूपद्वयं नेष्यते, स च त¹⁴⁰⁰

विरुद्धधर्माध्यासः ।

दध्यासः
अन्यथापि जात इति परं तस्याः स्वप्रमितेः असाकल्यसंभवोऽभ्युपेयः तस्मिन् वा इति । किम्
इत्याह--विषयस्वलक्षणेऽपि । द्विविधो विषयः1401

यदाह--नहि स्वसामान्यलक्षणाभ्यामपरं प्रमेयमस्ति । स्वलक्षण
विषयं प्रत्यक्षं सामान्यलक्षणविषयमनुमानमिति ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ १६९ । स्वसामान्यलक्षणाभ्यां
भिन्नलक्षणं प्रमेयान्तरं नास्ति ।--प्र॰ समु॰ वृ॰ पृ॰ ४ ।

सामान्यं स्वलक्षणं च । तस्मात् सामान्ये कल्पिते
त¹⁴⁰²

अविसंवादाभावेऽपि ।

दभावेऽपि न सौगतस्य दोष इति स्वलक्षणग्रहणं तत्रापि, न केवलम् उक्तसंविदः किन्न भवेत्
इति किम् निमित्तमाश्रित्य नाना 1403 तत्र विसंवाद 1404 दात् अ प्रमाणत्वम् तिमिरादिज्ञानस्य 1405 नञ्च कथञ्चित् चन्द्रत्वादिना संवादात् किन्न प्रमाणमिति, न केवलमप्रमाणमेव । यदि च कथञ्चिद्
विसंवादात् त¹⁴⁰⁶

तिमिरादिजन्यद्वि
चन्द्रादिज्ञानम् ।

दप्रमाणमेव; तर्हि परस्य न किञ्चित् प्रमाणं स्यादिति दर्शयन्नाह--प्रसन्न इत्यादि ।
प्रसन्नानि निर्दोषाणि करणभूतानि अक्षाणि यस्याः बुद्धेः तस्या अपि न केवलं तिमिरबुद्धेः
सर्वथा सर्वेण नीलादिना इव क्षणक्षयादिप्रकारेण संवादिनियमाऽयोगात् कारणात् किन्न कथ
ञ्चित् संवादात् प्रमाणमपि भवेदिति । कुतस्तन्नियमाऽयोग इति चेत् ? अत्राह--दृष्टे प्रमाणा
न्तरावृत्तेः । दृष्टे दर्शनेन विषयीकृते शब्दादौ धर्मिणि प्रमाणान्तरस्य क्षणक्षयाद्यनुमानस्य आ
समन्तात् वृत्तेः तन्नियमाऽयोगः ततः तद् इति पदघटनात् । इदमत्र तात्पर्यम्--यदि दर्शनं
शब्दत्वादिवत् [p. ७१ ख ] नाशादावपि संवादकम्, तर्हि तदनुमानं 1407

विकल्पज्ञानवत् गृहीतग्राहित्वादप्रमाणं स्यात् ।

संवृतिवदप्रमाणम् । अथ
विसंवादकम्; तत्रास्तु प्रकृतवद् अप्रमाणमेवेति धर्माद्यसिद्धेः कुतः प्रमाणान्तरवृत्तिः ? अस्ति
च, ततः प्रकृतमिति ।

अत्राह--प्र ज्ञा क र गु प्तः-- यत एव दृष्टे प्रमाणान्तरवृत्तिः अत एव शब्दादिवत्
क्षणक्षयादेरपि दर्शनम्, अन्यथा दर्शनस्य क्षणिकत्वानुमानेन तस्य वा दर्शनेन बाधनं
स्यात् । इति; तस्य विप्लुताक्षः शुक्लं शङ्खं पीतं पश्यन् प्रतिपन्नव्यभिचारो यदैवं करोति शु
क्लोऽयं शङ्खत्वात् पूर्वदृष्टशङ्खवत् इति, तदा तद्दर्शनं शङ्खत्ववत् शुक्लतामपि पश्येत् । शक्यं
हि वक्तुं यत एव विप्लुताक्षदर्शने दृष्टे प्रमाणान्तरं शुक्लताविषयं प्रवर्तते तत एव तत् शुक्ल
तामवैति, अन्यथा तद्दर्शनेन प्रमाणान्तरस्य अनेन वा तस्य बाधनं भवेत् । न चैवम् । न हिमालो
1408 हिमालयो डाकिन्या भक्ष्यते । अथ पीततामात्रे तस्यानेन बाधनमिष्यते; न; सर्वात्मना
धर्माद्यसिद्धिप्रसङ्गात्, तथा प्रकृतेऽपि इष्यतामिति साधूक्तम्--प्रसन्नेत्यादि ।

यत्पुनराह¹⁴⁰⁹

येन न कदाचिद् व्यभिचार
उपलब्धः स यथाभिप्रेते विसंवादात् विसंवाद्यत एव । यस्तु व्यभिचारसंवेदी स विचार्य प्रवर्तते । संस्था
नमात्रं तावत् प्राप्यते, परत्र संदेहो विपर्ययो वा ततोऽनुमानं संस्थाने...--प्र॰ वार्तिकाल॰ २ । १ ।

स एव--अप्रतिपन्नव्यभिचारः तैमिरिकः तज्ज्ञानात् प्रवर्तमानो विसंवाद्यते
[p. 87 ] इति न कथञ्चिदपि तत्प्रत्यक्षम्, प्रतिपन्नव्यभिचारस्तु प्रतिभासोऽयम् अभिमतसंस्थानवान्
पूर्वदृष्टैवंप्रतिभासवत् इति पर्यालोच्य प्रवर्त्तते इत्यनुमानमेव तत्राविसंवादकम् । तदुक्तम्--

*ममैवं प्रतिभासो यः न स संस्थानवर्जितः ।

एवमन्यत्र [p. ७२ क ] दृष्टत्वात् अनुमानं तथा सति ॥ प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ५ इति ।

तत्रोत्तरम्--उपप्लुताक्षाणामपि इत्यादि । उपप्लुताक्षाणां न केवलं विपरीतानां1410

प्रसन्नेन्द्रियाणाम् ।

विनैव
लिङ्गलिङ्गिसम्बन्धप्रतिपत्त्या लिङ्गं प्रतिभासविशेषः लिङ्गि संस्थानवत्त्वम् तयोः सम्बन्धः तादा
त्म्यं तेषां प्रतिपत्तिः तामन्तरेण अर्थं परिच्छिद्य प्रवृत्तौ सत्याम् अविसंवाददर्शनात् । न खलु
विप्लुताक्षः 1411 क्षाः सर्वे सर्वदा ममैवम् इत्याद्यनुतिष्ठन्तः समुपलभ्यन्ते । तथापि तदभ्युपगमे
तिमिरज्ञानाऽनुमानयोः विभ्रमं प्रति अविशेषाद् अनुमानप्रतिभासेऽपि ममैवं प्रतिभासः इ
त्यादि कल्पनायाम् अनवस्थाप्रसङ्गे नानुमान 1412 नम्1412

प्रमाणं स्यात् ।

। व्यवहारिजनानुरोधादनुमानमविसंवादकमि
च्छन् 1414

व्यवहारिजनानुरोधादेव ।

तत एव तिमिरज्ञानं कथञ्चित्तथा1415

अविसंवादकम् ।

नेच्छतीति स्वेच्छावृत्तिः । भवतु तदप्यविसंवादकं प्रमाणं
तु न इति चेत्; अत्राह--तावता च अविसंवाददर्शनादेव प्रामाण्यसिद्धेः कारणात् कथञ्चित्
प्रमाणमपि भवेत् इति स्थितम्-- यथा यत्र इत्यादि । शेषं सुगमत्वादव्याख्यातम् ।

एवं तावत् चित्रप्रतिभासाप्येकैव बुद्धिः बाह्यचित्रविलक्षणत्वात् प्र॰ वार्ति
काल॰ ३ । २२० इति वचनात् चित्रमेकं ज्ञानमभ्युपगच्छतः संविदः स्वप्रमितेरसाकल्यसंभव
उक्तः । इदानीम् अविभागोऽपि बुद्ध्यात्मा प्र॰ वा॰ २ । ३५४ इत्यादि वचनात् 1416

चित्रज्ञानमस्वीकुर्वतः ।

त
दनभ्युपगच्छतस्तं दर्शयन्नाह-- वित्तेः इत्यादि

वित्तेः विषयनिर्भासविवेकानुपलम्भतः ।

विज्ञातायाः क्वचित्सिद्धो विरुद्धाकारसंभवः ॥ २० ॥

बहिरन्तर्मुखनिर्भासादिविरुद्धधर्माभ्युपगमे तस्या विषयनिर्भासविवेकपरमार्थप्रती
तावपि कथञ्चिदनेकान्तसिद्धिः । दूरदूरतरादिव्यापृतचक्षुषां च वस्तुसत्तामात्राविसंवादात्
तद्भेदाप्रतित्तौ च तत्प्रमितिसाधनं समञ्जसम् । यतो यावदपि उपलम्भमन्तरेण प्रमाणान्तरा
वृत्तेरसंव्यवहारप्रसङ्गात् । यत्पुनरन्यत्-- आरामं तस्य पश्यन्ति न तं पश्यति कश्चन
बृहदा॰ ४ । ३ । १४ इति; तत्रापि समानोऽयं प्रसङ्गः । केवलं समयान्तरप्रवेशः ।

वित्तेः बुद्धेः । कथंभूतायाः ? विज्ञातायाः स्वसंवेदनाध्यक्षगृहीताया अ¹⁴¹⁷

स्वसंवेदनाभावे ।

न्यथा तद्भा
वासिद्धेः सम्बन्धी [p. ७२ ख ] विषयो ग्राह्यो घटादिः तस्य स एव वा निर्भास आकारः त
स्य विवेको बुद्धेः सकाशाद् अन्यत्वं तस्याऽनुपलम्भो यः तस्मात् ततः क्वचित् तैमिरि
कोपलब्धे चन्द्रादौ सिद्धो निश्चितो विरुद्धस्य दृश्यचन्द्रत्वाद्याकारापेक्षया प्रत्यनीकस्य अदृश्यै
कत्वादेः आकारस्य संभवः । अत्रायमभिप्रायः--यद्ययं स्थवीयान् घटाद्याकारस्य न्नितरो 1418 रः
सन् इतरो वा वित्तेः आत्मभूतः; तर्हि चित्रैका सा1419

संवित्तिः ।

भवेत्, तत्र चोक्तो दोषः । अथासन्नमा
[p. 88 ] त्मभूतः 1420 अथ असन्नात्मभूतः ततः सीद्यद्या 1421 सा यद्या त्मनो भेदमवैति कुतस्तदाकारा भ्रान्तिः
यतः यदवभासते तत् ज्ञानम् यथा सुखादि, अवभासते च स्तम्भादिनीलादिकम्
इत्यत्र आश्रयासिद्धिर्न स्यात् । नहि पीततारहिते शुक्ले शङ्खे प्रतिभासमाने पीतताविभ्रमो युक्तः ।
अथ तं नावैति; सिद्धः स्वप्रमितेरसाकल्यसंभवः इति ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--बहिरन्तर्मुख इत्यादि । अत्र आदिशब्देन संवेदनविकल्पेतरादि
परिग्रहः, स एव निर्भास आकारः स एव च विरुद्धो धर्मः तस्य अनभ्युपगमेऽपि न केवलम
भ्युपगमे तस्याः वित्तेः विषयनिर्भासस्य घटाद्याकारस्य संबन्धी यः विवेकः स एव परमार्थः
तस्याः 1422 तस्य प्रतीतावपि कथञ्चित् स¹⁴²³

सत्त्वेन चेतनत्वेन वेत्यादिरूपेण ।

च्चेतनादिरूपेण संवेदनात् अनेकान्तसिद्धिः । एवंतावद्
दृश्येतरवित्तिनिदर्शनेन सौगतप्रसिद्धेन विषयस्वलक्षणे प्रमितेरसाकल्यसंभव उक्तः । इदानीं तं
[p. ७३ क ] प्रति लोकप्रसिद्धेन दृश्येतरबाह्यनिदर्शनेन स उच्यते दूरेत्यादिना । अत्र आदि
शब्देन दूरतरदूरतमपरिग्रहः, तत्र व्यापृतचक्षुषां पुसां वस्तुनो वृक्षादेः सत्तैव तन्मात्रं
तस्य अविसंवादात् कारणात् तस्या असाकल्यप्रमितेः साधनं समञ्जसं युक्तम् । कस्मिन्
सत्यपि ? इत्यत्राह--तस्य वस्तुसत्तामात्रस्य ये भेदा विशेषा वृक्षादयः तेषामप्रतिपत्तावपि न
केवलं प्रतिपत्तौ । च शब्दः अपिशब्दार्थः । एददुक्तं भवति--यथा दूरदूरतरादौ प्रत्यक्षेण विशेषा
ग्रहणेऽपि तत्सत्तामात्रग्रहणं तथा प्रकृतेऽपि दृश्येतरत्वं स्यादिति । यतः इत्यादिना एतदेव
भावयति--यतः यस्माद् यावदपि यत्परिमाणस्य पूर्वमुपलम्भो मयोक्तः तत्परिमाणस्य यथा भवति
नाधिकस्य, तथा परेणापि उच्यते यदा तदा यावत् तावदपि यथा भवति तथा उपलम्भः तम
न्तरेण प्रमाणान्तरस्य अनुमानस्य अवृत्तेः अप्रवृत्तेः हेतोः असंव्यवहारप्रसङ्गात् कारणात्
तत्प्रमितिसाधनं समञ्जसम् इति सम्बन्धः । एतदुक्तं भवति--दूरदूरतरादौ यथा तद्भेदाऽ
प्रतीतिः तथा चेद् वस्तुसत्तामात्रस्याप्यप्रतीतिः तर्हि त¹⁴²⁴

दूरदूरतरादौ ।

त्र व्यापृतचक्षुषामन्धतैव स्यात् । न खलु
सामान्यविशेषावन्तरेण तत्त्वमस्ति यत् तत्रावभासेत । तथा च विशेषमात्रमिदं सत्तामात्रं [p. ७३ ख ]
केनचिद् विशेषेण तद्वत्त्वात्1425

विशेषवत्त्वात् ।

पूर्वदृष्टतन्मात्रवद् इति तदवृत्तिः, तस्या 1426 तस्यां च तत्र तदप्रवृत्तिः,
न चैवम्, प्रवृत्तिदर्शनात् । ननु भेदवत् त¹⁴²⁷

सत्ता
मात्रस्यापि ।

न्मात्रस्यापि न तत्र प्रतीतिः, अभेदाद्यात् 1428 दाध्यव
सायात् प्रतीतिः सा भ्रान्ता, तत एव प्रमाणान्तरवृत्तिः ममैवं प्रतिभासो यः प्र॰ वार्ति
काल॰ २ । १ इत्यादि इति चेत्; उक्तमत्र--तत्र व्यापृतचक्षुषां वस्तुसत्तामात्राविसंवाददर्शनात् ।
तथापि तद्विभ्रमे न किञ्चिदभ्रान्तं स्यात् ।

अथवा, सौगतं प्रति दृश्येतरबुद्धिदृष्टान्तसद्भावादस्तु स्वप्रमितेर्विषयस्वलक्षणे असाक
ल्यसंभवो नैयायिकं प्रति विपर्ययादिति चेत्; अत्राह--दूरेत्यादि । तत्र व्यापृतचक्षुपाम् इत्य
नेन वस्तुसत्तामात्रविषयं प्रत्यक्षं दर्शयति, वस्तु द्रव्यादि तस्य सत्तामात्राविसंवादात् तत्प्रमिति
साधनम् असाकल्यप्रमितिसाधनं समञ्जसं युक्तम् । कस्मिन् सत्यपि ? इत्यत्राह--तद्भेदा
प्रतिपत्तौ च तस्य तन्मात्रस्य भेदो द्रव्याद्याधारपेक्ष्याधे 1429 रमपेक्ष्य आधेयत्वविशेषः तस्याप्रति
[p. 89 ] पत्तावपि । नहि आधाराऽग्रहणे तदपेक्षमाधेयत्वम् आत्मभूतमपि प्रत्येतुं शक्यम् । ननु तद्भेद
व¹⁴³⁰

विशेषवत् ।

त् तन्मात्रस्याप्यप्रतीतिरिति चेत्; अत्राह--यत इत्यादि । सा1431

सामान्यप्रत्यक्षाद्विशेषाप्रत्यक्षाद्विशेषस्मृतेश्च संशयः--वैशे॰ सू॰ २ । २ । १७ ।

मान्यप्रत्यक्षत्वे उभयविशेषाणां
तद्विपरीतविशेषाणां वा स्मृतौ संशयादिः, तद्व्यवच्छेदार्थं च प्रमाणान्तरं प्रवर्त्तते । तन्मात्राऽ
प्रत्यक्षे तु दुर्लभमेतत् [p. ७४ क ] ततोऽसंव्यवहारप्रसङ्गात् तत्प्रमितिसाधनं समञ्जसम् इति ।

किञ्च, अ¹⁴³²

नैयायिकादिः ।

यं स्थाणुः पुरुषो वा ? पुरुष एव इति वा संशयादिज्ञानम् एकधर्मिणि अर्थ
विषयम् अन्यत्र विपरीतमभ्युपगच्छन् दृश्येतररूपमेकभियौग 1433 कं नाभ्युपगच्छति इति कथं न
स्वर 1434 स्वैरचेष्टितः ?

साम्प्रतं सौगतादिदोषं पुरुषाद्यद्वैतमतेऽपि समानमित्यस्य प्रदर्शनार्थं तदेव दर्शयति
यत्पुनः इत्यादिना । यन्मतं पुनः सौगतादिमताद् अन्यत् । किम् तदागमं 1435 तत् ? आरामं चेतनादिभेदादोयं 1436 भेदमारामं तस्य पुरुषादेः पश्यन्ति द्रष्टारः न तं पुरुषादिमद्वैतरूपं कश्चन
तेषां तद्दृष्टॄणां कश्चित् पश्यति । इति शब्दः आ¹⁴³⁷

प्रकारार्थः ।

द्यर्थः । तेन--

*गु1438

सांख्यानां मतमिदम् । कारिकेयं निम्नलिखितग्रन्थेषु समुद्धृ
ताऽस्ति--तथा च शास्त्रानुशासनम्--गुणानां...--योगभा॰ ४ । १३ । षष्टितन्त्रशासनस्यानुशिष्टिः--गुणानां
...--योगभा॰ तत्त्ववै॰ ४ । १३ । भगवान् वार्षगण्यः--गुणानां...--शा॰ भा॰ भामती पृ॰ ३५२ ।
नयचक्रवृ॰ पृ॰ ६३ । तत्त्वोप॰ पृ॰ ८० । गुणानां सुमहद्रूपम्...--प्र॰ वार्तिकाल॰ ४ । १२ । लघी॰
स्व॰ पृ॰ १४ । अष्टस॰ पृ॰ १४४ ।

णानां1439

सत्त्वरजस्तमसाम् ।

परमं रूपं1440

उत्कृष्टं रूपं प्रधानम् ।

न दृष्टिपथमृच्छति ।

यत्तु1441

विकाररूपं
महदादि ।

दृष्टिपथप्राप्तं तन्मायेव सुतुच्छकम् ॥

*1442

अद्वैतवादी ।

नित्यः सन्मात्रदेहः विविधकृतिरिह द्रव्यमेकः पदार्थः,

यत्तत्कुक्षिं प्रविष्टा जलमही1443 ह्यग्निवायवः प्राणिनश्च ।

एको देशोऽस्य तिर्यक्सुरनरनरकेष्वस्ति सांसारिकत्वम्,

देशोऽन्यः तस्य नित्यः शिवसुखमतुलं प्रास्रुतेसौ1444 सोऽद्विरूपः ॥

इत्यादेर्ग्रहणम् । तत्रापि यत् तन्मतं यत् इत्यनेन निर्दिष्टं तत्र इत्यनेन परामृश्यते । न
केवलं सौगतादिमते अपि तु तत्रापि सर्वोऽप्युक्तदोषः अ क ल ङ्क दे व स्य प्रत्यक्षतया मनसि
प्रतिभातीति तम् अयम् इत्यनेन निर्दिशति । समानः साधारणः प्रसङ्गो दोषः । तथाहि—
यदुक्तं सौगतं प्रति नहि बहिरन्तर्वा जातुचिद [p. ७४ ख ] साहायमाकारं पश्यामः यथा
व्यावर्ण्यते तथैवाऽनिर्णयात् । सिद्धिवि॰ १ । १० इत्यादि, तदत्रापि समानम् ।

यत्पुनरेतत् एकान्तस्य उपलब्धिलक्षणप्राप्तौ असत्त्वम् अन्यथा स्यादप्रमेयत्वम्
सिद्धिवि॰ १ । ९ इति तदपि, तथा प्रतिभासैक्यनियमे सिद्धिवि॰ १ । १० इत्यादि चेत्
1445

दूषणम् ।

च तस्यारामम् बृहदा॰ ४ । ३ । १४ इति वचनात् 1446

ब्रह्मतद्विवर्तयोः ।

तदारामयोः कथञ्चिदेकत्वे विभ्रमे
तरविकल्पेतरादीनाम् आकाराणां तेन एकत्वाभ्युपगमस्य अवश्यम्भावात् । अथ एक एव हि
[p. 90 ] भूतात्मा ब्र॰ बि॰ ११ इत्यादेः1447

एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥—
त्रि॰ ता॰ ५ । १२ ।

यथा विशुद्धमाकाशम् बृहदा॰ भा॰ वा॰ ३ । ५ । ४३
इ¹⁴⁴⁸

...तिमिरोपप्लुतो जनः । संकीर्णमिव मात्राभिश्चित्राभिरभिमन्यते ॥ तथेदममलं
ब्रह्म निर्विकारमविद्यया कलुषत्वमिवापन्नं भेदरूपं प्रपश्यति ॥--बृहदा॰ भा॰ वा॰ ३ । ५ । ४३, ४४ ।

त्यादेश्च श्रुतेः अविभागोऽपि ब्रह्मा भागीव लक्ष्यत इत्युच्यते; तर्हि सद्भिरसद्भिर्वा
सिद्धिवि॰ १ । १३ इत्यादि समानम् । शक्यं हि वक्तुम्--यदि सद्भिः असद्भि
र्वा चेतनेतराद्याकारैः कस्यचिद् ब्रह्मणः एकत्वं तथैव बहिरन्तर्मुखादिभिः 1449

एकत्वम् ।

तत् किन्न कस्यचिद्
बुद्ध्यात्मनः सिध्येत् । यदि पुनः विद्येतरयोः एकत्वविरोधात् तस्माद् आगमो 1450 आरामो भिन्न
इष्यते; तर्हि तदप्रत्यक्षत्वे इदं समानम्-- तदप्रत्यक्षत्वे विषयवत् स्वभावासिद्धिप्रसङ्गात्
सिद्धिवि॰ १ । १५ इत्यादि । तथा च तदाग¹⁴⁵¹ रामयोरप्रतिभासनात् सकलशून्यता इति ।

स्यान्मतम्--1452

पर्यायस्य ।

आरामस्य स्वतो दर्शनम्; स्वसंवेदनग्राह्याकारवत् प्रसङ्गः । यदा तु आराम
विविक्तमात्मानमसौ पश्यति; तदा विभ्रमाभावः । नेति चेत्; आयातमिदं समानम्--वित्तेः
इत्यादि । तदेवं समाने प्रसङ्गे बुद्धिब्रह्मात्मनोः त्यागाभ्युपगमाविशेषेण इति मन्यते । ननु किमु
[p. ७५ क ] ते समानः, यावता 1453

सौगताभिमत ।

बुद्ध्यभ्युपगमे 1454

क्षणक्षयश्च सन्तानान्तरं च, तयोः साधने क्रियमाणे ।

क्षणयस्तत्तनान्तर 1455 क्षणक्षयसन्तानान्तरसाधने
महान् प्रयासः न पुनः ब्रह्मोपगमे तत्र तदभावाऽभ्युपगमादिति चेत्; अत्राह--केवलम् इत्यादि ।
सुगमम् । अयमत्राभिप्रायः--तत्प्रतिभासतया बुद्धिमेकाम् अनभ्युपगच्छतोऽपि समयान्तरप्रवेशः
परस्य इति ।

एवं *ततः किम् इत्यादिना ग्रन्थेन जातिगुणक्रियात्मिकाम् अध्यक्षे कल्पनां प्रसाध्य,
साम्प्रतं यदुक्तं परेण¹⁴⁵⁶

बौद्धेन ।

-- न ह्यर्थे शब्दाः सन्ति तदात्मानो वा येन तस्मिन् प्रतिभासमाने
तेऽपि प्रतिभासेरन्1457

उद्धृतमिदम्--न्यायप्र॰ वृ॰ पृ॰ ३५ । अष्टस॰ पृ॰ ११८ । न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ १३२ ।

इत्यत्र यद् यत्र नास्ति तस्मिन् अवभासमाने तन्नाऽवभासते
यथा रूपे रसः, नास्ति च अर्थे शब्दः इति; तत्र पराभ्युपगमेन हेतोः व्यभिचारं दर्शय
न्नाह--स्थूलम् इत्यादि ।

स्थूलमेकासदाकारं परमाणुषु पश्यताम् ।

स्वलक्षणेषु पुनस्तेषु शब्दः किन्नावभासते ॥ २१ ॥

शब्दवत् दृश्यमानस्वलक्षणानां तदनात्मतायां कथं तत्र स्थवीयानाकारोऽन्वयी
अवभासते रसादिवत् ? यतोऽयं शब्दयोजनारहितमर्थं पश्येत् ।

स्थूलं महत्त्वोपेतं एकम् अनेकावयवगुणसाधारणम् आकारम् पराभ्युपगगेन
असन्तम् अविद्यमानं स्वलक्षणेषु । कथंभूतेषु ? परमाणुषु पश्यतां सौगतानाम् ।
पुनः इति पक्षान्तरसूचकः, तेषां तेषु शब्दः किन्नावभासते अवभासत एव असत्त्वा
ऽविशेषात् । तथा च पश्यन्नयम् अशब्दमर्थस्य पश्यति इति दुर्लभम् ।

ननु च मरीचिकादौ यथा जलाद्याकार एव असंप्र¹⁴⁵⁸ असन्प्रतिभाति ननुरागा 1459 नतुरगा
[p. 91 ] कारः तथा तेषु1460

परमाणुषु खलक्षणेषु ।

स्थूलाकार एव प्रतिभाति न शब्दाकारः, प्रतिनियतत्वाद् भ्रान्तीनाम् ।
तथा दर्शनादिति चेत्; नैतदस्ति; यतः न खलु तेषु कदाचित् क्वचिदसतः स्थूलाकारस्य प्रतिभास
दर्शनात् सर्वत्र सर्वदा तेनैव प्रतिभासितव्यम्, तथा शब्दाकारस्य तथा प्रति[p. ७५ ख ] भासदर्शनात्
तेन न प्रतिभासितव्यम् इति निश्चयोऽस्ति, कस्यचिद्1461

पुरुषस्य ।

उपलशकलविशेषे कदाचिदसतो रज
ताकारस्य प्रतिभासदर्शनेऽपि तत्रैव प¹⁴⁶²

क्रमशः ।

र्यायेण कनकोपयोगि1463

कनकार्थिनः कस्यचित् ।

नोऽसतः कनकाकारस्य प्रतिभासदर्शनात्,
तेषु1464

स्वलक्षणेषु ।

शब्दाकारोऽपि प्रत्यभात् प्रतिभात्यत्र प्रतिभास्यति इति शङ्का न निवर्तत इति तद्धि
अर्थसामर्थ्यादुपजायमानम् अर्थस्यैव आकारम् अनुकरोति न शब्दादेः इति1465

तदुक्तम्--तद्ध्यर्थसामर्थ्येनोपजायमानं तद्रूपमेवानुकुर्यात् ।--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰
१९५ । प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २७८ ।

प्रा1466

असङ्गतमेतत्, प्राकृतमेतत् ग्राम्यार्थे प्रयुज्यते, असंस्कृतमित्यर्थः ।

कृतमेतत् ।

अन्ये तु मन्यन्ते--चक्षुरादिना रूपादिपरमाणुषु नेन्द्रियान्तरविषयस्या1467

गन्धादेः ।

1468 स्य सतोऽपि
ग्रहणम्, अदर्शनात् । न वै विभ्रमदशायामपि चक्षुषि गन्धः प्रतिभाति इन्द्रियान्तरवैफल्यं वधि
राभावश्च स्यात् इति; तन्न युक्तम्; असर्वदर्शिनोऽदर्शनमात्रेण तथानिश्चयाऽयोगात्, अन्यथा त¹⁴⁶⁹

अदर्शनमात्रादेव ।

त
एव सर्वरसादीनाम् एकाध्यक्षेण¹⁴⁷⁰

अतीन्द्रियेण ।

ग्रहणासिद्धेरसर्वज्ञं1471

सर्वज्ञशून्यम् ।

जगत् स्यात् । मनोक्व¹⁴⁷² ऽक्षविषयस्य
स्थूलस्य अनेकावयवगुणसाधारणत्वेन सामान्यस्य एकस्याकारस्य अक्षान्तरे चक्षुरादिकेऽपि
प्रतिभासाभ्युपगमात् परेण अनेकान्तः चेत 1473 चेत्; नेन्द्रियान्तरवैफल्यं निरस्तम्; अन्यथा
समान्यस्य चक्षुरादिना ग्रहणे अनुमानवैयर्थ्यमापद्येत 1474

अनुमानस्य ।

तस्य सामान्यविषयत्वात् अन्यत्
सामान्यं सोऽनुमानविषयः न्यायबि॰ १ । १६, १७ इति वचनात् ।

यत्पुनरुक्तम्--वधिराऽभावः स्यात् इति; तदपि न दोषाय; 1475

सर्वज्ञस्य ।

कस्यचित् तत्प्रतिभासोपग
मात्, तस्यावाधिर्येऽपि न सर्वस्य तत्[p. ७६ क ] 1476

सर्वज्ञोऽपि ।

सोऽपि वा वधिरोऽस्तु श्रवणेन शब्दाऽग्रहणात् ।
ननु प्रतिभातु शब्दोऽपि तेषु, नैतावता शब्दकल्पना अध्यक्षे, असता तेन¹⁴⁷⁷

शब्देन ।

तदयोगादिति चेत्;
तर्हि अभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासात् कल्पना क्वचिज्1478

बालकस्य अव्युत्पन्नसङ्केतस्य ।

ज्ञाने न स्यात्, 1479

अभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासोऽपि ।

सोऽपि तत्र अन्यत्र
वा न परमार्थसन् । अथवा, यथा परमाणुरूपतायां स्थूलाकारोऽसन् न स्वरूपेण बाधकाभावात्
तथा शब्दोऽपि इत्यदोषः ।

यत्पुनरुक्तं परेण--

*अर्थोपयोगेऽपि पुनः स्मार्त्तं शब्दानुयोजनम् ।

1480

निर्विकल्पकप्रत्यक्षम् ।

अक्षधीर्यद्यपेक्षेत सोऽर्थो व्यवहितो भवेत्1481

स्मार्तेन शब्दानुयोजनेन, तथा च
साक्षात् स्वलक्षणरूपादर्थात् इन्द्रियज्ञानं न स्यात् ।

॥ 1482

उद्धृतोऽयम्--तत्त्वोप॰ पृ॰ ४० । अष्टस॰ पृ॰
१२२ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ १३६ । न्यायम॰ प्र॰ पृ॰ ८६ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५२५ ।

इति;

तदप्यनेन दूषितम्; स्थूलाकारवत् तेषु1483

स्वलक्षणेषु तद्ग्राहिषु इन्द्रियप्रत्यक्षेषु वा ।

शब्दाकारस्यापि अस्मृतस्य अवभासाविरोधात् ।

[p. 92 ]

शब्दवत् इत्यादिना कारिकां विवृणोति--शब्दस्य इव दृश्यमानानि प्रत्यक्षीक्रियमाणानि
यानि स्वलक्षणानि परमाणुलक्षणानि तेषाम् तदनालता1484 नात्मतायाम्1485

स्थूलात्मकताभावे ।

अतत्स्वभावतायाम्
अङ्गीक्रियमाणायाम् आकारस्य स्थवीयसः स कथं तत्र आकारः स्थवीयान् अन्वयी अवभासते,
नैव । अत्र निदर्शनमाह--रसादिकमिव । यथा रसादिकं परस्परमनात्मतायां तत्र परस्परात्मनि
नावभासते तथा प्रकृतमपि इति, तस्य¹⁴⁸⁶

स्थवीयसः ।

आकारस्य प्रतिभाससंभवे स्वलक्षणेषु शब्दः किन्नावभासते ?
यतः यस्माद् अनवभासाद् अयं सौगतो लोको वा शब्दयोजनारहितमर्थं पश्येत् । यतः
इति वा आक्षेपे, नैव पश्येत् । तदेवं व्यवसायात्मके ज्ञाने प्रमाणे सति सुस्थितमेतत्-- प्रमाण
स्य फलं साक्षात् इत्यादि1487

सिद्धिवि॰ १ । ३ ।

।

अत्रापरः प्राह--स्वार्थयोरभावाद् [p. ७६ ख ] भ्रान्तत्वाद्वा कस्य का सिद्धिः यतः तस्याः
कस्यचित् प्रमाणस्य भावात् तत्सूक्तं स्यात् इति; 1488

अभाववादिनं विभ्रम
वादिनं वा ।

तं प्रत्याह--ब्रुवन् इत्यादि ।

ब्रुवन् प्रत्यक्षमभ्रान्तं बहिरन्तरसंभवम् ।

अनुमानबलादध्यक्षमनात्मज्ञस्तथागतः ॥ २२ ॥

स्वभावनैरात्म्यं सर्वथा सर्वभावानां ब्रुवन् प्रत्यक्षमभ्रान्तं लक्षयन् कथमनुन्मत्तः ?
कुतश्च यथादर्शनमेव मानमेयफलस्थितिः न पुनः यथातत्त्वमिति स्वयमबुद्ध्येत बोधयति
वा प्रमाणादेरभावात् । यथा यथार्थाः चिन्त्यन्ते विशीर्यन्ते तथा तथा इति
मिथ्याज्ञानान्न प्रतिपत्तुमर्हति समयान्तरवत् । कथञ्चिद्याथात्म्यप्रतिपत्तिमन्तरेण यथाद
र्शनमेव¹⁴⁸⁹

प्र॰ वा॰ २ । ३५७ ।

क्षणिकभ्रान्तैकान्तचित्तसन्तानान्तराणि स्वभावनैरात्म्यं वेत्यादि ब्रुवतः शौद्धोद
नेस्तावदयं प्रज्ञापराधः कथमिति सविस्मयं सकरुणं नश्चेतः1490

तुलना--तत्र शौद्धोदनेरेव कथं प्रज्ञापराधिनी बभूवेति वथं
तावद् बहुविस्मयमास्महे ॥ तत्राद्यापि जडाः सक्तास्तमसो नापरं परम् ।--न्यायवि॰ १ । ५२, ५३ ।
अष्टश॰, अष्टस॰ पृ॰ ११६ । आचार्यस्तस्यैव तावदिदमीदृशं प्रज्ञास्खलितं कथं वृत्तमिति सविस्मयानु
कम्पं नश्चेतः । तदपरेऽप्यनुवदन्तीति निर्दयाक्रान्तभुवनं धिग्व्यापकं तमः ।--वादन्या॰ टी॰ पृ॰ ५१ ।

। सन्त्यस्यापि अनुवक्तार
इति कमन्यदनात्मज्ञतायाः । यथादर्शनं चित्तं बहिर्मुखाकारं परमार्थैकसंवेदनं स्वयम
भ्युपयतः परमात्मसिद्धिरेव किन्न भवेत् ? तत्त्वमक्रमं सकलविकल्पातीतं यथादर्शनं मिथ्या
व्यवस्थामवतरति, तत्त्वमिथ्यास्वभावयोरेकत्वमभ्युपगन्तव्यम् । तस्मिंश्च सामान्यविशेषा
त्मकत्वं बहिरन्तश्च परिणामि किन्न लक्ष्यते ? सर्वथा अनेकान्तसिद्धेरनिवारणात् ।

बहिरन्तरसंभवम् । कथम्भूतम् ? प्रत्यक्षं प्रमाणप्रमितं स्वयं तत्प्रतीतौ तथाग
तस्य प्रत्यक्षैकप्रमाणात्मकत्वेन प्रमाणान्तराभावात् इति मन्यते । कुत एतदिति चेत् ? अत्राह—
अभ्रान्तं विभ्रमरहितं यतः, तथाविधस्यैव प्रत्यक्षत्वात्, इतरथा मरीचिकाजलवत् कथं प्रत्यक्षं
तत् ? किं कुर्वन् ? इत्याह--ब्रुवन् विनेयसत्त्वान् प्रति कथयन् । कुतः ? अनुमानबलात्
त्रिरूपलिङ्गसामर्थ्यात् । वचनमात्रात् तेषां तत्प्रतिपत्त्ययोगात्, प्रमाणान्तरं वा स्यादिति भावः ।
अत्रापि अभ्रान्तम् इति क्रियाविशेषणत्वेन सम्बन्धनीयम्, अभ्रान्तं यथा कुर्वन् 1491 ब्रुवन्इति ।
[p. 93 ] कोऽसौ ? इत्याह--तथागतः सुगतः । कथम्भूतः ? इत्याह--अनात्मज्ञः आत्मानं स्वस्वरूपम्
उन्मत्तवत् न जानाति इत्यनात्मज्ञः । कथम् ? अध्यक्षम् स्पष्टं यथा भवति । तथाहि--यदि
सर्वाभावः; न तर्हि प्रत्यक्षमपि, इति कुतस्तस्य त¹⁴⁹²

बहिरन्तरर्थाभावस्य प्रतिपत्तिः ।

त्प्रतिपत्तिः यतः तं परं प्रति ब्रूयात् । अथ प्रत्य
क्षमस्ति; न सर्वथाऽभावः । अस्यापि ततो व्यतिरेके1493

भेदे ।

तद्रूपताव्यतिरेके सम्बन्धाऽसिद्धेः, न तस्य
ग्रहणम् । तदुत्पत्तिसारूप्यकल्पने; न सर्वशून्यता इति । तथा, परप्रतिपादनोपायलिङ्गवचनभावा
भावयोः 1494

लिङ्गवचनयोः भावः सद्भावश्चेत्; न
सर्वशून्यता । अभावश्चेत्; कथं ताभ्याम् परस्य प्रतिपत्तिरिति भावः ।

अनिवृत्तः प्रसङ्गः । यदि च ज्ञानं भ्रान्तम्; कथं प्रत्यक्षम् ? त¹⁴⁹⁵

प्रत्यक्षात् ।

तः त¹⁴⁹⁶

सर्वाभा
वस्य ।

स्य सिद्धिर्वा विष
यवत् । एवं वचनादावपि वक्तव्यम् ।

स्वभाव इत्यादिना [p. ७७ क ] कारिकार्थमाह--स्वभावनैरात्म्यं रूपरहितत्वम् सर्वथा
पररूपादिना इव स्वरूपादिनापि सर्वभावानां चेतनेतरवस्तूनां ब्रुवन् विनेयसत्त्वान् प्रति कथयन्
प्रत्यक्षं तद्विषयम् 1497

स्वस्वरूपे ।

आत्मनि विशदं ज्ञानम् अभ्रान्तं विभ्रमरहितम् 1498

कल्पनापोढमभ्रान्तं प्रत्यक्षम् न्यायबि॰ १ । ४ इत्यादिना लक्षयन् ।

लक्षयन् कथमनुन्मत्तः ?
सुगतः अन्यो वा उन्मत्त एव । यत्पुनरुक्तं परेण--

*यथादर्शनमेवेयं 1499

मानमेयफलस्थितिः--प्र॰ वा॰ ।

मानमेयव्यवस्थितिः ।

क्रियतेऽविद्यमानापि ग्राह्यग्राहकसंविदाम् ॥ प्र॰ वा॰ २ । ३५७ इति;

तत्राह--कुतश्च इत्यादि । कुतः न कुतश्चित् । च शब्दः पूर्वसमुच्चयार्थः । यथा
दर्शनमेव--यथाप्रतिभासमेव मानमेयफलव्यवस्थितिः न पुनः यथातत्त्वम् न तु परमार्थाऽन
तिक्रमेण इत्येवम् स्वयम् आत्मना अवबुद्ध्येत पायं 1500 प्रतिपाद्यं बोधयति वा । कुत एतत् ?
इत्यात्राह--प्रमाणादेरभावात् स्वावबोधे अध्यक्षस्य परावबोधे अनुमानस्य प्रमाणस्य आदिशब्देन
वचनस्य अभावात् । भावे वा स्ववचनविरोध इति मन्यते ।

ननु च न प्रमाणबलात् स्वभावनैरात्म्यं यथादर्शनमेव इत्यादि वा कश्चित् प्रतिप
द्यते प्रतिपादयति वा येनायं दोषः स्यात्; अपि तु विचारात् । तदुक्तम्--

*1501

इदं वस्तुबलायातम्--प्र॰ वा॰ ।

तदेतन्नूनमायातं यद्वदन्ति विपश्चितः ।

यथा यथार्थाश्चिन्त्यन्ते विशीर्यन्ते तथा तथा ॥ प्र॰ वा॰ २ । २०९

इति चेत्; अत्राह-- यथा यथा इत्यादि । यथा यथा येन अवयवावयविबाह्येतरसत्ये
तरादिप्रकारेण चिन्त्यन्ते विचार्यन्ते अर्था भावा तथा तथा विशीर्यन्ते शून्या भवन्ति इत्येवं
मिथ्याज्ञानात् न [p. ७७ ख ] प्रतिपत्तुमर्हति, विचारस्यास्य 1502

प्रत्यक्षत्वेन अनु
मानत्वेन वा प्रमाणत्वाभावे मिथ्याज्ञानत्वमेव आपद्येत ।

प्रत्यक्षानुमानत्वेन प्रमाणत्वाभा
वात् मिथ्याज्ञानत्वमिति भावः । ननु च सर्वस्य तत्त्वव्यवस्थापने अयं विचार एव परं शरणं पर
मार्थतः प्रमाणादेरभावादिति चेत्; अत्राह--समयान्तरवत् इति । समयान्तराणि नित्यादिदर्श
नानि तथैव 1503 तथेव तद्वत् इति । यथा अयं सुगतोऽन्यो वा तेष्वपि1504

मतान्तरेषु ।

मिथ्याज्ञानात् न किञ्चित्
प्रतिपत्तुमर्हति तथा स्वसमयेऽपि इति दृष्टान्तार्थः ।

[p. 94 ]

अधुना यथादर्शनमेव इत्याद्युक्त्वा भावतः सौत्रान्तिकादिसमयभेदेन क्षणक्षयादिकं
वदतः सुगतस्य प्रज्ञापराधं दर्शयन्नाह--कथञ्चिद् इत्यादि । कथञ्चित् केनापि प्रत्यक्षप्रकारेण
अनुमानप्रकारेण वा याथात्म्यप्रतिपत्तिर्या तामन्तरेण यथादर्शनमेव इत्यादि वचनं ब्रुवतः
कथयतः । कानि ? क्षणिकभ्रान्तैकान्तचित्तसन्तानान्तराणि । क्षणिकग्रहणं सौत्रान्तिकमतत
त्त्वोपलक्षणार्थम्, तेन सर्वसंसारेतरवर्त्मवित्तिः गृह्यते । भ्रान्तैकान्तवचनम् यद् विशददर्श
नपथावतारि न तत् परमार्थसत् यथा तैमिरिकोपलब्धं केशादि इत्यस्य माध्यमिकविशेषस्य
मतसंग्रहार्थम् चित्तं च तत्सन्तानान्तराणि इति कथनं योगाचारस्य¹⁵⁰⁵

मतसंग्रहार्थम् ।

, तेषां द्वन्द्वः तानि इति ।
न केवलं तान्येव किन्तु स्वभावनैरात्म्यं वा सकलशून्यत्वं वा ब्रुवतः । कस्य किं जातम् ?
इत्यत्राह--शौद्धोदनेः इत्यादि । शौद्धोदनेः1506

शुद्धोदनस्य अपत्यं शौद्धोदनिः तस्य बुद्धस्येत्यर्थः ।

[p. ७८ क ] सुगतस्यैव नान्यस्य तावदयं प्रज्ञापराधः
कथं केन प्रकारेण जातः इत्यध्याहारः इति हेतोः सविस्मयं साश्चर्यं सकरुणंसदयं नः अस्माकं
चेतः । विधूतकल्पनाजाल प्र॰ वा॰ १ । १ 1507

विधूतकल्प
नाजालगम्भीरोदारमूर्तये । नमः समन्तभद्राय समन्तस्फुरणत्विषे ॥ इत्यत्र ।

इत्यादि विशेषणस्य कारणमन्तरेणैव स
जात इत्यभिप्रायः । साम्प्रतं तदनुसारिणां तदपराधं दर्शयन्नाह--सन्ति इत्यादि । सन्ति
अस्यापि प्रज्ञापराधवतोऽपि अनु पश्चात् वक्तारः तदुक्तं समर्थयितारः इति किम् अन्यद्
अनात्मज्ञतायाः सैव इति ।

ननु च ग्राह्याकारं स्वप्नेतरसाधारणम् अविचारितरमणीयमुद्दिश्य यथादर्शनमेव
प्र॰ वा॰ २ । ३५७ इत्याद्युक्तम् । तथाह--प्र ज्ञा क र गु प्तः प्रमाणमविसंवादि ज्ञानम्
इत्यादि प्रमाणलक्षणं व्यवहारेण प्र॰ वार्तिकाल॰ २ । ५ एतदेवाह--यथादर्शनम् इत्यादि ।
यथादर्शनं प्रमाणादिरूपेण अविचारितरमणीयम् । किं तत् ? इत्यत्राह--चित्तं ज्ञानम् । कथं
भूतम् ? बहिर्मुखाकारं तेन रूपेण तत्तथेति मन्यते । स्वरूपसंवेदनं तूद्दिश्य परमार्थत एव
प्रमाणादिरूपम् । तथा चाह स एव¹⁵⁰⁸

प्रज्ञाकरगुप्तः तत्र
पारमार्थिकप्रमाणलक्षणमेतत् पूर्वं तु सांव्यवहारिकस्य--प्र॰ वार्तिकाल॰ ।

अज्ञातार्थप्रकाशो वा इत्येतल्लक्षणं परमार्थेन प्रमा
णान्तरेण अज्ञातस्य संवेदनाद्वैतस्य प्रकाशनात् प्र॰ वार्तिकाल॰ २ । ५ एतदप्याह—
परमार्थ इत्यादिना । परमार्थो वस्तुभूतम् एकम् अखण्डम् संवेदनं स्वसंवेदनाकारो यस्य तत्
तथोक्तम् चित्तम् इति सम्बन्धः । ततः प्रमाणादेरभावात् इत्यसिद्धमिति भावः परस्य ।
अत्रोत्तरमाह--स्वयम् इत्यादि । स्वयम् इत्यादिना अभ्युपयतः [p. ७८ ख ] अभ्युपगच्छतः तथा
विधं चित्तं सौगतस्य परमात्मसिद्धिरेव परमस्य अनेकान्तरूपस्य आत्मनो जीवस्य उक्तन्यायेन
सिद्धिरेव न सन्देहादि किन्न भवेत् स्यादेव । परमार्थसिद्धिरेव इति वा पाठो द्रष्टव्यः । अत्रा
यमर्थः--यथा प्रतिभासाविशेषेऽपि संवेदनबहिर्मुखाकारयोः परमार्थतः सत्येतरव्यवस्था तथा तद
विशेषेऽपि स्वप्नेतरबहिर्मुखाकारयोरपीति निर्णीतप्रायमेतत् ।

स्यान्मतम्, सौत्रान्तिकादिदर्शनभेदः संवेदनग्राह्याकारयोः सत्येतरभेदश्च व्यवहारेण न
परमार्थतः तथागतेनोक्तः ततोऽयमदोषः । तथा चोक्तम्--

[p. 95 ]

*द्वे सत्ये समुपाश्रित्य बुद्धानां धर्मदेशना ।

लोकसंवृतिसत्यं च सत्यं च परमार्थतः ॥ माध्य॰ का॰ पृ॰ ४०२ इति ।

यदि वा, पूर्वपक्षार्थं तत्तेनोक्तम्, पुनः प्रतिषेधविधानात् । तदुक्तम्--

*सर्वमस्तीति वक्तव्यमादौ तत्त्वगवेषिणा ।

पश्चादवगतार्थस्य भा1509

बाह्यार्थोऽस्तीति ग्राहः अभिनिवेशः । उद्धृतोऽयम्--न्यायवि॰ वि॰ द्वि॰ पृ॰ १७ ।

वग्राहो निवर्त्तते ॥ इति ।

शब्दविकल्पातीतं तु तत्त्वमिति । तदेवाह--तत्त्वम् इत्यादिना । तत्त्वं सविदः परमार्थस्वरूपम्
अक्रमम् कालादिक्रमरहितम् । पुनरपि कथम्भूतम् ? इत्यत्राह--सकलविकल्पातीतम् । नित्याऽ
नित्य-सत्याऽसत्य-स्वपर-ग्राह्यग्राहकसंवेदन-एकानेकादिभावादयः सकलविकल्पाः1510

तुलना--यद्भावस्वपरभावसत्यासत्यशाश्वतोच्छेदनित्यानित्यसुखदुःखशुच्यशुच्यात्मानात्मशून्याशून्यलक्ष्यल
क्षणैकत्वान्यत्वोत्पादनिरोधादयो विशेषाः तस्य न संभवन्ति ।--बोधिच॰ प॰ पृ॰ ३६६ ।

तान् अतीतम् ।
कथं तत्तथेति चेत् ? अत्राह--यथा इत्यादि । दर्शनस्य प्रतिभासस्य अनतिक्रमेण यथादर्शनम् ।
अत्र दूषणं दर्शयन्नाह--[p. ७९ क ] मिथ्या इत्यादि । मिथ्याव्यवस्थाम् असत्यामवस्थितिम् अव
तरति । कथमिति चेत् ? उच्यते--अक्रमत्वं सकलविकल्पातीतत्वं यदि तस्य भावतोऽस्ति; कथं
सकलविकल्पातीतम् ? त¹⁵¹¹

अक्रमत्व
सकलविकल्पातीतयोः ।

योरेव विकल्पत्वात् । अथ नास्ति; तथापि कथं तदतीतम् ? त¹⁵¹²

सकलविकल्पातीतत्व ।

दतीत
त्वनिषेधे सकलविकल्पप्रसक्तेः, अभावनिषेधस्य विध्यात्मकत्वात् । अथवा, यदुक्तं न तन्नित्यं
तथोपलम्भवैधुर्यात् । एकं हि कालत्रयानुयायि नित्यम्, तस्य कुतश्चिदनुपलम्भ इति तत्र तदक्षा
1513 भावोऽपि । यथैव हि मध्यक्षणे क्षीणकुक्षि प्रत्यक्षं न पूर्वोत्तरक्षणौ ईक्षितुं क्षमते तथा नीला
वलोकनान्नीलं न शुक्लादिकमाम् 1514 मात्राम्, एवं नीलमात्रांशेष्वपि तावच्चिन्त्यम् यावत् मध्यक्ष
णवत् प्रतिपरमाणुनियतसंविदां सिद्धिः, तत्र च एकपरमाणुवेदनेनान्यासामु1515 सामनुपलम्भेन
सन्तानान्तरसमता1516

सन्तानान्तरवदभाव इत्यर्थः ।

, तद्वेदनमपि विवादगोचरचारीति किन्नाम तत्त्वं यद् अक्रमं सकलविकल्पातीतं
भवेत् । एवम् अनित्यं तन्न भवति इत्यत्रापि चिन्त्यम् । यथा खलु पूर्वोत्तरक्षणयोरदर्शने न
सत्त्वं नापि 1517

पूर्वोत्तरा
भ्याम् ।

ताभ्यां विवेको मध्यक्षणस्य क्षणिकत्वं प्रत्येतुं शक्यं तथा नीलादितदंशानां सत्त्वं
विवेको वा प्रत्येतुं कथं शक्यो यतः सकलविकल्पातीतं तत्त्वं भवेत् ।

एतेन 1518

निःस्वभावा अमी भावाः तत्त्वतः स्वपरोदिताः । एकानेकस्वभावेन वियोगात् प्रति
बिम्बवत् ॥--बोधिच॰ प॰ पृ॰ ३४८ ।

एकानेकविकल्पशून्यत्वं परीक्षितम्, न्यायस्य समत्वात् । तथापि तत्त्वकल्पने तत्
मिथ्याव्यवस्थामवतरति इति हेतोः संवेदनलक्षणो यः तत्त्वस्वभावः स्थिरस्थूलादि [p. ७९ ख ]
ग्राह्याकारलक्षणश्च मिथ्यास्वभावः तयोरेकत्वम् अभ्युपगन्तव्यम् । तस्मिंश्च तत्त्वमिथ्यास्वभावै
कत्वे अभ्युपगम्यमाने सामान्यविशेषात्मकम् । क्व ? बहिरन्तश्च । कथम् ? यथादर्शनं दर्शनाऽ
नतिक्रमेण । कथम्भूतम् ? परिणामि तत् किन्नलक्ष्यते ? लक्ष्यत एव तत्त्वमिति । ननु घटाद्याकार
एव 1519 रमेव संवेदनं न तस्मात् तदन्यद् ग्राह्याकारो वा तत्कथं तत्त्वमिथ्यास्वभावैकत्वमिति चेत् ?
[p. 96 ] अत्राह--सर्वथा इत्यादि । सर्वथा सर्वेण तत्त्वमिथ्यास्वभावैकत्वेन घटाद्याकारस्य संवेदनेन अन्येन
च उक्तेन प्रकारेण अनेकान्तसिद्धेरनिवारणात् कारणसामान्य इत्यादि लक्ष्यते इति ।

एवं तावत् सिद्धिः अर्थनिश्चयः साक्षात् प्रमाणस्य फलं प्रसाध्य, अधुना सिद्धिः स्वनि
निश्चयः 1520

साक्षात् ।

तथा तत्फलं समर्थयमानः प्राह--सिद्धम् इत्यादि ।

सिद्धं यन्न परापेक्षं सिद्धौ स्वपररूपयोः ।

तत्प्रमाणं ततो नान्यदविकल्पमचेतनम्1521

उद्धृतोऽयम्--न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ ९८ ।

॥ २३ ॥

प्रमातृप्रमितिप्रमेयप्रमाणानां साकल्येन प्रमेयत्वं सदृशं रूपम्, तत्रैतावान् विशेषः
स्वतः सिद्धं प्रमाणम् । सिद्धिः अविप्रतिपत्तिः, अव्युत्पत्तिसंशयविपर्यासलक्षणाज्ञाननि
वृत्तिः प्रमितिः । तद्यतः सम्पद्यते तत्प्रमाणम् । तत्पुनः यावतोः स्वभावपरभावयोः साध
नमन्यानपेक्षं प्रमात्मत्वात् न पुनः स्वसंविन्मात्रं निर्णयरहितम् अतिप्रसङ्गात् । सर्वचित्त
चैत्तानामात्मसंवेदनं प्रत्यक्षं हिताहितप्राप्तिपरिहारसमर्थमिच्छतां स्वापप्रबोधयोः को
विशेषः संभाव्यते यतः स्वापादौ सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वपुरुषार्थसिद्धिर्न भवेत् । न हि
स्वापादौ चित्तचैतसिकानामभावं प्रतिपद्यमानान् प्रमाणमस्ति । न च तेषां तदा आत्म
संवेदनं मुक्त्वा सतां लक्षणान्तरमस्ति यतः प्रत्यक्षलक्षणं ततो निवर्तेत । स्वापादिस्वसंवे
दनस्य जाग्रच्चित्तचैतसिकक्षणक्षयादिस्वसंवेदनस्य च कञ्चिद् विशेषं संप्रेक्षामहे यत
स्तदनुपलक्षितमास्ते । साक्षात् संप्रतिपत्तिभावाविशेषात् । तथा च स्वार्थविषयं प्रमाण
मिति जाग्रद्विज्ञानक्षणक्षयादिस्वभावसंवित्तेः प्रत्यक्षात्मनोऽपि यद्यप्रमाणत्वं न तर्हि सं
वित्तेः प्रत्यक्षता । यदि पुनः संवित्तिस्तथैव सत्यपि प्रत्यक्षं न स्यात् प्रमाणं वा प्रमाण
लक्षणं ततोऽन्यथैव व्यवस्थापनीयं यदतिव्यापकं न भवेत् । तथा च सर्वं स्वभावे परभावे
वा कथञ्चिदेव प्रमाणं न सर्वथा । चक्षुरादिज्ञानस्यापि सर्वथा परतः प्रामाण्ये कुतस्त
तोऽर्थं परिच्छिद्य प्रवर्तमानस्य पुनरविसंवादः ? क्षणक्षयादौ विसंवादेऽपि नीलादौ प्रमा
णत्वे मृगतृष्णादिज्ञानस्यापि सलिलादिविसंवादिनः कथञ्चित्प्रमाणत्वं परीक्षायाः
प्रतिष्ठापयितुं युक्तम्, अन्यथा तद्दर्शिनः सुप्तत्वाविशेषप्रसङ्गात् । यथैव हि परतः प्रमा
ण्यैकान्ते अनवस्थानादप्रतिपत्तिः तथैव सर्वज्ञानानां स्वतः स्वभावानिश्चयैकान्ते । ततः
सर्वज्ञानानां स्वरूपव्यवसायात्मकत्वं चित्तचैतसिकानां निर्विकल्पप्रत्यक्षलक्षणं निराकरो
त्येव । स्वसंवेदनमन्तरेण अर्थग्रहणानुपपत्तिवत् स्वरूपव्यवसायमन्तरेण विषयव्यवसायानु
पपत्तिश्चोक्ता । तन्नायमेकान्तः संवित्तिः सर्वा संवित्स्वभावापि सती स्वरूपं वेदयत्येव
वेदयति भ्रान्तेरभावप्रसङ्गात्, व्यवसायात्मकत्वाद्वा स्वरूपं सर्वथा व्यवस्यति । तथा
च स्वार्थानुभवेतरस्वभावलक्षणं स्वपररूपव्यवसायेतरस्वभावं वा विभ्राणं विज्ञानं तदन्त
रेण न कथञ्चिदुपपनीपद्येत । तन्नाविकल्पदर्शनं प्रमाणं स्वयमनुभूतस्वभावस्यापि सर्वथा
अननुभूतकल्पत्वात् चेतनत्वेऽपि सुषुप्तादिवत् । स्वविषयीकृते वस्तुनि तदन्तरापेक्षित्वात्
[p. 97 ] तदपेक्षणीयस्यैव प्रामाण्यम्, तत्कारणत्वेऽपि सन्निकर्षादिवत् मुख्यतः प्रमाणतानुपपत्तेः ।
उपचारतः सन्निकर्षादेः व्यपदेशाविघातात् । यतः प्रभृति प्रेक्षापूर्विका पुरुषप्रवृत्तिः
तस्य मुख्यतः प्रमाणत्वोपपत्तिः । स्वेक्षितेऽन्यानपेक्षस्य अविसंवादैकभवनस्य विकल्प
विषयस्य च तत्त्वतः, यतोऽयमस्खलद्वृत्तिः हिताहितप्राप्तिपरिहारयोः सङ्करव्यतिकर
व्यतिरेकेण प्रवर्तेत । अतस्तद्द्वेषी तत्कारी चेत्युपेक्षामर्हति ।

सिद्धं निश्चितं यत् तत् प्रमाणं न पुनः मीमांसक-सांख्यकल्पितं परोक्षं ज्ञानमिति मन्यते ।
क्व प्रमाणम् ? इत्यत्राह--सिद्धौ निर्णीतौ कर्त्तव्यायाम् नाऽधिगतिमात्रे, क्षणक्षयाद्यनुमानवैफल्य¹⁵²²

क्षणक्षयस्य अधिगतिस्तु निर्विकल्पकप्रत्यक्षादेव जाता अतः तदेव तत्र प्रमाणमिति नानुमा
नस्य आवश्यकतेति भावः ।

प्रसङ्गादिति भावः । ननु निश्चयान्तरेण निश्चितं निर्विकल्पकं वा सविकल्पकं वा स्वसंवेदनं तत्
प्रमाणम्, अतः सिद्धसाधनमिति चेत्; अत्राह--न परापेक्षम् इति । तत्सिद्धौ यत् परापेक्षं
न भवति अपि तु स्वतः सिद्धमिति । ततः तस्माद् उक्तादन्यत् न प्रमाणम् । किं तत् ?
इत्यत्राह--[p. ८० क ] अविकल्पमचेतनम् च स्वसंवेदनशून्यं घटादिप्रख्यं यद् विज्ञानम् इति ।

कारिकां विवृण्वन्नाह-- प्रमातृप्रमिति इत्यादि । प्रमाता चेतनः परिणामी वक्ष्यमाणो
जीवः प्रमितिः स्वार्थविनिश्चयः अज्ञाननिवृत्तिः साक्षात् प्रमाणस्य फलं प्रमेयं घटादिवस्तु तेषां
साकल्येन अनवयवेन प्रमेयत्वं प्रमाणविषयत्वं सदृशं रूपं साधारणः स्वभावः प्रमाणस्य च
निर्णयज्ञानस्य च अन्यथा तत्सत्ताऽसिद्धिरिति भावः । एवं तर्हि सर्वेषां प्रमेयत्वात् प्रमेयपदेनैव
वचनात् किमर्थं प्रमात्रादीनां पृथगुपादानमिति चेत् ? प्रमेयशब्दस्य घटादावेव प्रवृत्त्यर्थम् ।
ततोऽयमर्थो लभ्यते--प्रमात्रादीनां प्रमातृत्वादिवत् प्रमेयत्वमप्यस्ति, प्रमेयस्य तु तदेव¹⁵²³

प्रमेयत्वमेव ।

इति यदुक्तं
परेण-- प्रदीपादयः प्रमेया अपि ज्ञानहेतुत्वात् प्रमाणमपि इ¹⁵²⁴

प्रदीपप्रकाशो घटाद्युपलब्धिसाधनस्याङ्गत्वात्
प्रमाणम्--न्यायवा॰ २ । १ । १९ ।

ति; तन्निरस्तम् । प्रमीयते
संशयादिव्यवच्छेदेन मीयते वस्तुतत्त्वं येन तत्प्रमाणम् । न च प्रदीपादिना तथा किञ्चित् मीयते,
ज्ञानकल्पनावैफल्यप्रसङ्गात् । त¹⁵²⁵

ज्ञानहेतुत्वेन ।

द्धेतुत्वेन तत्प्रमाणत्वे घटादिरपिस्वं 1526 रप्येवं प्रमाणं भवेत् त¹⁵²⁷

तद्वेतुत्वाविशेषात् ।

द
विशेषात् अर्थवत् अर्थसहकारिव्यवसायात्मकाऽव्यपदेश्याऽव्यभिचारिज्ञानजनने प्रमा
णम् इति वचनात् । प्रमेयादर्थान्तरं प्रमाणम् इत्यपि वचनात् नायं दोष इति चेत्; तर्हि
तत एव प्रमात्रादीनां प्रमातृत्वादि दुर्लभम् । तथापि तेषां त¹⁵²⁸

प्रमात्रादित्वे ।

त्त्वे [p. ८० ख ] प्रमेयस्य प्रमाणत्वम
निवार्यम् । एवमर्थं च तेषां प्रमेयत्वं सदृशं रूपम् इत्युक्तम् । ततो यथा घटादीनां ज्ञानहेतु
त्वेऽपि न प्रमाणत्वं तथा प्रदीपादेरपि किन्तु प्रमेयत्वमेव इति तथा तदुपादानमिति ।

स्यादेतत्--सिद्धं परानपेक्षं प्रमाणम् इति प्रस्तुते किमर्थमप्रस्तुतं प्रमेयत्वं तेषु प्रस्तूयत
इति चेत् ? उच्यते-- प्रमातृप्रमेयाभ्यामर्थान्तरं प्रमाणम् इ¹⁵²⁹

साधकतमं प्रमाणं न तु प्रमातृप्रमेये--न्यायवा॰ पृ॰ ६ । प्रमातृप्रमेयव्यवच्छेदार्थं फलाद्भेदज्ञाप
नार्थञ्च साधनग्रहणम् ।--न्यायसा॰ पृ॰ २ । करणव्युत्पत्तेश्च कर्तृकर्मविलक्षणमेतद् वेदितव्यम् ।
--न्यायकलि॰ पृ॰ १ ।

त्यभिधानात् प्रमाणवत् प्रमातृ
प्रमितिभ्यामपि ततो भिन्नाभ्यां भवितव्यम् । न चैवम्, अनुपलम्भेन तदसत्त्वादिति न सूक्तमे
[p. 98 ] तत्-- चतृसृष्वेवंविधासु तत्त्वं परिसमाप्यते यदुत प्रमाता प्रमितिः प्रमेयं प्रमाणमिति
न्यायभा॰ पृ॰ १ । अथ प्रमेयमपि तच्चतुष्टयं तथेष्यते; प्रमातृप्रमेयाभ्यामर्थान्तरं प्रमा
णम् इत्यस्य व्याघातः, इत्यस्य प्रतिपादनार्थं प्रस्तूयते । अथवा यदुक्तम्1530

विवादाध्यासिताः प्रत्ययान्तरेणैव बेद्याः प्रत्ययत्वात् । एवं प्रमेयत्वगुणत्वसत्त्वादयोऽपि
प्रत्ययान्तरवेद्यत्वहेतवः प्रयोक्तव्याः ।--विधिवि॰ न्यायकणि॰ पृ॰ २६७ । ज्ञानान्तरसंवेद्यं संवेदनं
वेद्यत्वात् घटादिवत्--प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५२९ ।

-- ज्ञानं स्वतोऽ
र्थान्तरेणैव ज्ञानेन वेद्यते प्रमेयत्वात् घटादिवत् इति; तत्र यथा घटादिकं प्रमेयत्वे सति
भिन्नेनैव ज्ञानेन वेद्यमानं दृष्टं तथा प्रमात्राद्यपि । ततो घटादिनिदर्शनेन यद्वत् प्रमेयत्वात्
तज्ज्ञानं त¹⁵³¹

ज्ञानान्तरेणैव ।

दन्तरेणैव विषयीक्रियते इति साध्यते तद्वत् तत एव प्रमातापि त¹⁵³²

प्रमात्रन्तरेणैव ।

दन्तरेणैव विषयी
क्रियते इति साध्यतामविशेषात्, तदन्तरमपि तदन्तरेणैवेत्यनवस्थानान्न कस्यचित् प्रमातुः प्रति
पत्तिः इत्यभावः । अथ तदविशेषे [p. ८१ क ] प्रमाता स्वयमेव आत्मानं प्रमिणोति; तर्हि ज्ञानं
ज्ञानान्तरेणैव ज्ञायते प्रमेयत्वात् इत्यस्य तेनैव¹⁵³³

प्रमात्रा ।

व्यभिचार इत्यस्य कथनार्थं तत् प्रम्तूयते ।

एवमपि प्रमातृप्रमितिप्रमेयप्रमाणानां साकल्येन प्रमेयत्वं सदृशं रूपम् इति वक्तव्ये
किमर्थम् प्रमाणस्य च इति प्रथग् वचनमिति चेत् ? स्वतः सिद्धत्वेन प्रमेयादस्य¹⁵³⁴

प्रमाणस्य ।

प्राधान्यख्याप
नार्थम् । एतदेव दर्शयन्नाह--तत्रैतावान् इत्यादि । तत्र तेषु प्रमात्रादिषु मध्ये प्रमाणस्य विशेषः
भेदः एतावान् अधिकः स्वतः सिद्धं प्रमाणम् । ननु प्रमातापि स्वतः सिद्ध इति चेत्; सत्यम्;
अतएव नैवमवधारणीयम् प्रमाणमेव इति, किन्तु स्वतःसिद्धमेव इति । सिद्धं निर्णीतम्
अधिगतमिति । ततो निरस्तमेतत्-- परोक्षा हि नो बुद्धिः प्रत्यक्षोऽर्थः, स हि बहिर्देशसम्बद्धः
प्रत्यक्षमनुभूयते, ज्ञाते त्वनुमानादवगच्छति शाबरभा॰ १ । १ । ५ इति । कथम् ? येन हि
साक्षात् प्रमेयं परिच्छिद्यते तत्प्रमाणम्, न च परोक्षबुद्ध्या त¹⁵³⁵

साक्षात् ।

था किञ्चित् परिच्छिद्यते, इ¹⁵³⁶

परम्परया, अथवा परोक्षरूपेण ।

तरथा
सन्तानान्तरबुद्ध्यापि परिच्छिद्यते 1537 द्येत इति सर्वदर्शित्वम् । आत्मबुद्ध्या इति नोत्तरम्; परोक्षायां
त¹⁵³⁸

इयम् आत्मबुद्धिरिति ।

था निश्चयविरहात् । न खलु आत्मनि ज्ञानमस्ति परत्र च 1539 वा इति श्रोत्रियस्य¹⁵⁴⁰

मीमांसकस्य ।

निश्चयोऽस्ति ।

स्यान्मतम्--मम¹⁵⁴¹

मीमांसकस्य ।

1542

अर्थविषयकप्रत्यक्षताजननात् ।

अर्थापरोक्षताजननात् मयि इति निश्चय इति; तदपि न सुन्दरम्;
यतः अर्थापरोक्षता 1543

ज्ञानजनितापि ।

तज्जनितापि केन प्रतीयते ? न तावदर्थेन; अचेनत्वादस्य [p. ८१ ख ] अर्थान्तर
वत् । नापि बुद्ध्या; तस्याः परोक्षत्वात्, अतिप्रसङ्गात् । अत एव नात्मनापि । तन्न अर्थापरो
क्षता उत्पन्ना प्रत्येतुं शक्या । किंच, मम 1544

अर्थापरोक्षता ।

सा इत्यपि कुतः ? मदीयबुद्धिजन्यत्वादिति चेत्;
अन्योन्यसंश्रयः--सिद्धे हि 1545

अर्थपरो क्षतायाः ।

तस्या मदीयबुद्धिजन्यत्वे मम सा इति निश्चीयते, तन्निश्चये च तन्म
दीयबुद्धिजन्यत्वनिश्चयः इति । मम सा इति निश्चयेऽपि न मदीयबुद्धिजन्यत्वनिश्चयः, अन्य
सम्बन्धिकारणजन्यानामपि1546

पुत्रादीनाम् ।

मम इति निश्चयदर्शनात् अन्यव्यानात् 1547 1547

अन्येन मन्त्रप्रयोगे कृते यथा अन्यस्य विपापहारो भवति,
तत्रापि मम इति प्रत्ययो भवतीत्यर्थः ।

अन्यध्यानात् मम
विषापहारादिवत् इति । तन्न प्रत्यक्षोऽर्थः शावरभा॰ १ । १ । ५ इत्यादि सूक्तम् ।

[p. 99 ]

एतेन ज्ञाते त्वनुमानादवगच्छति शाबरभा॰ १ । १ । ५ इति निरस्तम्; अर्थ
ज्ञातत्वस्य हेतोरसिद्धेः । अपि च, तज्ज्ञातत्वं क्व बुद्धौ प्रतिबद्धं प्रतिपन्नं येन त¹⁵⁴⁹

ज्ञातत्वात् इति हेतोः ।

तस्तदनुमानम् ?
अथ अर्थप्रत्यक्षता कादाचित्कत्वात् कस्यचित् कार्यम्; कारणस्य ततः तद् बुद्धिः इति नाम
क्रियते इति; क्रियताम्, यदि चक्षुरादिव्यतिरिक्तं त¹⁵⁵⁰

अर्थप्रत्यक्षताकारणम् ।

त्कारणं व्यवस्थापयितुं शक्येत । इदं तु
युक्तम्--चक्षुरादिव्यापारानन्तरं तद्भावात् त¹⁵⁵¹

चक्षुराद्येव ।

देव तत्कारणम्, चक्रादिव्यापारानन्तरं यथा घटस्य
भावात् चक्रादि कारणम् । चक्षुरादेरेव तन्नाम इति चेत्; किं पुनरेतद्बालभाषितम्-- सत्सम्प्र
योगे यद् बुद्धिजन्म तत् प्रत्यक्षम् मी॰ द॰ १ । १ । ४ इति ? तन्न अर्थप्रत्यक्षताया बुद्धेर
नुमानम्, उक्तन्यायेन परबुद्धेरपि तत्कारणत्वेस्त्व 1552 णत्वं स्वबुद्धेश्च । किं च तदनुमानम् ?
अर्थापत्तिबुद्धिरेव । तस्या स्व 1553 श्च परोक्षत्वे तदेव [p. ८२ क ] चोद्यमनवस्था च । तन्न श्रोत्रि
यमतं सूक्तम् ।

एतेन इन्द्रियाणि अर्थमालोचयन्ति अहङ्कारोऽभिमन्यते मनः संकल्पयति बुद्धि
रध्यवस्यति पुरुषश्चेतयते ॥ इति1554

सांख्यमतम् ।
एवं बुद्ध्यहङ्कारमनश्चक्षुषां क्रमशो वृत्तिर्दृष्टा--चक्षू रूपं पश्यति मनः सङ्कल्पयति अहङ्कारोऽभिमानयति
बुद्धिरध्यवस्यति ।--सांख्यका॰ माठर॰ का॰ ३० ।

चिन्तितम् । पुरुषस्य परोक्षत्वे न तस्य बुद्धिः अन्यद्वा,
प्रयुक्तन्यायस्य समानत्वात् ।

तर्हि ज्ञानान्तरग्राह्यत्वात् सिद्धं तदिति चेत्; अत्राह--स्वत इति । अत्रायमभिप्रायः--यथा
खलु मीमांसकस्य परोक्षज्ञानग्राह्योऽर्थो न सिद्धो भवतीति ज्ञानान्तरं कल्पितं तथा परोक्षज्ञान
ग्राह्यं ज्ञानमपि न सिध्यतीति तत्रापि तदन्तरं कल्पनीयम्, अन्यथा द्वितीयमपि ज्ञानं न कल्प
नीयं1555

न व्यवस्थापयितुं शक्यते ।

भवेत्, तथा च अनवस्थानात् स्वज्ञानं तदन्तरेणैव गृह्यते प्रमेयत्वात् घटादिवत्
इत्य¹⁵⁵⁶

द्रष्टव्यम्--पृ॰
९८ टि॰ १ ।

त्र धर्मिहेतुदृष्टान्तासिद्धिः । अथ तज्ज्ञानं स्वतःसिद्धमिष्यते; तर्हि धर्म्यादिग्राहकप्रमाण
बाधितत्वात् कालात्ययापदिष्टो हेतुः स्यात् ।

यत्पुनरुक्तं परेण-- ज्ञाने ज्ञानान्तरेण वेद्ये मम घटादिदृष्टान्तोऽस्ति न स्ववेद्ये
जैनस्य इति; तन्न; अस्य¹⁵⁵⁷

जैनस्य तु केवलम् ।

दृष्टान्त एव नास्ति, भ¹⁵⁵⁸

मीमांसकस्य ।

वतः पुनः सकलानुमानसामग्र्यभावः । किञ्च,
भवतोऽपि नीलं नीलम्1559

नीलात्मकमेव ।

इत्यत्र न कश्चिद् दृष्टान्तः । प्रत्यक्षसिद्धेः 1560 द्धे किं तेन¹⁵⁶¹

दृष्टान्तेन ।

इत्यपि1562

ज्ञानस्य स्वसंवेद्यत्वे ।

समानम् । यथा खलु नीले नीलतया न लोकस्य विवादः तथा अहमहमिकया प्रतीयमाने ज्ञाने
स्वसंवेदनेऽपि । यदि पुनरयं निर्बन्धः--अनुमानमन्तरेण न तत्सिद्धिः, 1563

अनुमानमपि ।

तदपि न दृष्टान्तमन्तरेण
इति; सोऽपि न, सात्मकं जीवच्छरीरं प्राणादि[p. ८२ ख ] मत्त्वात्' इत्यादिवत् अर्थज्ञानं
स्वग्रहणात्मकम् अर्थग्रहणात्मकत्वात्, यत् पुनः स्वग्रहणात्मकं न भवति तद् अर्थग्रहणात्मकमपि
न भवति यथा अर्थान्तरम् इत्येतावतैव प्रयोजनपरिसमाप्तेः । तत्सूक्तम्-- स्वतःसिद्धम् इति ।

नन्वेवमपि कारिकायां वृत्तौ च दृष्टवचनं स्पष्टार्थं कर्त्तव्यं न सिद्धवचनमिति चेत्; तन्न;
[p. 100 ] 1564

बौद्धाभिमत ।

निर्विकल्पस्वसंवेदनदृष्टमपि दृष्टम् इत्याशङ्का न र्निवर्त्तेत, न च तत्1565

निर्विकल्पकम् ।

प्रमाणम् । ज्ञापकं हि प्रमा
णमिष्यते, न च तदेवम्, अन्यथा दा1566

दानचित्ते अहिंसकचित्ते च स्वर्गप्रापणसामर्थ्य
मस्ति । बौद्धमते च वस्तु निरंशं विद्यते । अतः तस्माद् दृष्टस्य भावस्य दृष्ट एवाखिलो गुणः । इति न्यायात्
दानादिचित्तग्राहिणा निर्विकल्पेन तत्सामर्थ्यमपि गृहीतम्, तथा च दानादिग्राहिचित्तादेव स्वर्गादिफलज्ञप्तिः
स्यादिति दोषः ।

न-हिंसाविरतिचेतसां स्वर्गप्रापणसामर्थ्यं स्वर्गादिफलज्ञापकं
भवेत्, न चैवमिति प्रतिपादयिष्यते । विषयदर्शनवादिना सिद्धवचने पुनः क्रियमाणे सिद्धं
निर्णीतम् इति गम्यते, सिद्धः पक्षो निर्णीतः इति प्रसिद्धिदर्शनात् । ततः साधूक्तम्-- स्वतः
सिद्धं प्रमाणम् इति ।

कुत एतदिति चेत् ? अत्राह--सिद्धिः इत्यादि । सिद्धिः तत्त्वनिर्णीतिः । अस्याः
पर्यायमाह--अविप्रतिपत्तिः अव्युत्पत्तिसंशयविपर्यासलक्षणाज्ञाननिवृत्तिः । अनेकाधि अनेन
अधिगतिः तत्फलम् इति1567

किं पुनरस्य प्रमाणस्य फलम् ? प्रमेयाधिगतिः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । ३०१ ।

वचनात् त¹⁵⁶⁸

अधिगतिमात्रमेव सिद्धिरिति ।

न्मात्र¹⁵⁶⁹ त्रं सिद्धिः इत्यादि शङ्का1570 शङ्कां निवर्त्तयति ।
तथा अप्र 1571 अत्र सिद्धिः, सा किम् ? इत्यत्राह--प्रमितिः प्रमाणफलम् । एतेन सर्वेण सिद्धौ
इत्येतद् व्याख्यातम् । सा यतः यस्मान्निष्ठात् सम्पद्यते समाप्तिं प्रतिपद्यते तत् वस्तु प्रमाणम् ।
अत्र सिद्धसाधनम् इत्यपरे । तान् प्रत्युत्तरमाह--तत्पुनः इत्यादि । ततः तन्निष्ठात् पुनः
इति भावनायाम् स्वभावपरभावयोर्यावतोः [p. ८३ क ] यत्परिमाणयोः अनेन छद्मस्थज्ञानम्
अंशेन प्रमाणम् इत्युक्तं भवति । तयोः किम् ? साधनं साधकम् यावतोरिति वचनात् तावतोः
प्रमाणम् इति गम्यते यत्तदोर्नित्यः सम्बन्धः इति न्यायात् । तत् किम् ? इत्याह—
अन्यानपेक्षम् इति । व्याख्यातमेतत् । कुत एतत् ? इत्यत्राह--प्रमाण¹⁵⁷² त्मत्वात् । प्रमा प्रमाणं
तद् आत्मा स्वभावो यस्य तस्य भावात् तत्त्वात् । एतदुक्तं भवति--प्रमाणं करणम्, तच्च साध
कतमम्, न च सिद्धिफलं प्रत्यन्यापेक्षं तद्युक्तमिति1573

अन्यापेक्षित्वे प्रकृष्टसाधकत्वानुपपत्तेः ।

।

ननु मा भूत् नैयायिकादिकल्पितम् अन्यापेक्षं ज्ञानं प्रमाणं सौगतविकल्पितं त¹⁵⁷⁴

अन्यानपेक्षं निर्वि
कल्पकम् ।

द्विपरीतं
स्यादिति चेत्; अत्राह--न पुनः इत्यादि । स्वसंवित्तेः एतन्मात्रं निर्णयरहितं स्वसंवेदनं
तत् न पुनः नैव स्वभावपरभावयोः प्रमाणम् इति । कुत एतत् ? इत्यत्राह--अतिप्रसङ्गात् इति ।
स्वापमदगर्भाण्डमूर्च्छितस्ववेदनमपि प्रमाणं भवेदविशेषात् । ननु किमुच्यते अविशेषात्
इति, यावता विशेषोऽस्ति इति चेत्; अत्राह--सर्वचित्तचैत्तानाम् इत्यादि । सर्वाणि जाग्रत्सुप्त
मूर्च्छितादिसम्बन्धीनि यानि चित्तानि नीलादिज्ञानानि चैत्तानि सुखादिविकल्पवेदनानि तेषाम्
आत्मनः स्वरूपस्य संवेदनं प्रत्यक्षं कल्पनापोढाऽभ्रान्तत्वाभ्यां प्रमाणम् । कथम्भूतम् ? इत्याह—
हित इत्यादि । सम्यग्ज्ञानपूर्विका स¹⁵⁷⁵

सर्वपुरुषार्थसिद्धिः--न्यायबि॰ ।

कलपुरुषार्थसिद्धिः न्यायबि॰ १ । १ इति वच
नात् हितं स्रगादि, अहितं विषादि तयोः याथासंख्येन प्राप्तिश्च परिहारश्च [p. ८३ ख ] तयोः
समर्थम्, इ¹⁵⁷⁶

हिताहितप्राप्तिपरिहारार्थी सर्वः पृ॰ २८
सम्यग्ज्ञानपूर्वकत्वं च हिताहितप्राप्ति परिहारयोरुक्तम् ।--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ ४० ।

च्छतां सौगतानां स्वापो सुस्वप्नदर्शिन्यवस्था, प्रबोधः तस्मात् उत्थितचित्तदशा
[p. 101 ] तयोः अधिकरणयोः को विशेषः न कश्चिद्भेदस्तस्य संभाव्यते, साक्षात्सम्प्रतिपत्तेरभावाऽविशे
षादिति मन्यते । यतः यस्मात् विशेषात् स्वापादौ आदिशब्देन मदादिपरिग्रहः सम्यग्ज्ञान
पूर्विका सर्वपुरुषार्थसिद्धिर्न भवेत् । यतः इति वा आक्षेपे, स्यादेव इति । एतेन परस्य
जाग्रत्-सुप्त-सुषुप्त-मृतावस्थाचतुष्टयाभावं दर्शयति ।

स्यान्मतम्--स्वापादौ तेषा1577

चित्तचैतसिकानाम् ।

मनुपलम्भेन असत्त्वात् कथमयं दोषः ? इत्यत्राह--नहि इत्यादि ।
हि र्यस्मात् न स्वपादौ चित्तचैतसिकानाम् अभावं प्रतिपद्यमानान् प्रति यद् दर्शयति तत्
प्रमाणमस्ति यावान् कश्चित् प्रतिषेधः स सर्वोऽनुपलब्धिः 1578 ब्धेः, सा च प्रबोधेऽपि अस्ति ।
अत एवोक्तम्-- स्वापप्रबोधयोः को विशेषः संभाव्येत इति । न च अनैकान्तिकाद् हेतोः
साध्यसिद्धिः अतिप्रसङ्गादिति मन्यते ।

किञ्च, तदनुपलब्धिः स्वसम्बन्धिनी, परसम्बन्धिनी वा स्यात् ? स्वसम्बन्धिनी चेत्;
सा उपलब्धिनिवृत्तिरूपा यदि; कथमत¹⁵⁷⁹

ज्ञाननिवृत्तिरूपायाः ।

स्तदभावसिद्धिः1580

सिद्धेर्ज्ञानधर्मत्वात् ।

? इतरथापि तन्निवृत्तिस्तदभावज्ञा
पिका स्यात् । ज्ञाता च सा1581

उपलब्धि
निवृत्तिः ।

तज्ज्ञापिका ज्ञापकत्वात् धूमवत् । तज्ज्ञप्तिश्च यदि तदन्तरात्; अन
वस्था । उपलब्ध्यन्तरस्वभावा चेत्; तत्र¹⁵⁸²

स्वापादौ ।

त¹⁵⁸³

चित्तचैतसिकान्तरसद्भावे ।

दन्तरभावे कथं चित्तचैतसिकानामभावः ? तदभा
वोऽपि यदि तुच्छः; स¹⁵⁸⁴

नैयायिकमतप्रवेशः ।

मयान्तर[p. ८४ क ] गमनम् । स्वापादिशरीरादिस्वभावत्वे; त¹⁵⁸⁵

स्वापादि
कालीनशरीराद्यप्रतिपत्तौ ।

दप्रतिपत्तौ
न त¹⁵⁸⁶

चित्तचैतसिकाभावनिर्णयः ।

दभावनिश्चयः । न खलु भूतलाग्रहणे तत्र घटाभावग्रहणमस्ति । यदि पुनः जाग्रत्प्रबोधज्ञानं
तदनुपलब्धिः; एवमपि न तत्र तदभावसिद्धिः, अन्यथा इहलोकप्रत्यक्षात् परलोकाभावः सिध्येत् ।
तन्न स्वसम्बन्धिनी । परसम्बन्धिनी चेत्; सापि तदा अदृश्यानां तेषां कथमभावमवैति इति,
1587

अदृश्यानुपलम्भादप्यभावश्चेत् तदा ।

सन्तानान्तरासिद्धिप्रसङ्गात् । अथ अवस्थाचतु1588

जाग्रत्सुप्तसुषुप्तमृत ।

ष्टयान्यथानुपपत्तितः 1589

स्वापादौ ।

तत्र तदभावसिद्धिः; तत्रेदं
चिन्त्यते--यथा परपरिकल्पितस्य आत्मनोऽसिद्धौ न तेन आत्मजीवच्छरीरं सात्मकं सिध्यति
इति, तथा निर्विकल्पकचित्तचैतसिकानामभावः । तदभावो1590 वासिद्धौ न 1591

चित्तचैत्तसिकसद्भावापेक्षे ।

तदपेक्षे जाग्रत्सुप्त
दशे सिध्यतः, तथा तन्निवृत्त्यपेक्षे मृतसुषुप्तदशे अपि । तर्वादौ चैतन्यासिद्धौ विज्ञानेन्द्रिया
युर्निरोधलक्षणमरणासिद्धिवत् चतुष्टयमसिद्धम् । व्यवहारिणः सिद्धं चेत्; यदि प्रमाणतः;
प्रकृतो दोषः । एवमेव; इत्यपि वार्त्तम्; वृक्षादौ मरणमपि 1592

एवमेव, यद्वा
तद्वा ।

तथा सिद्धमस्तु ।

यत्पुनरेतत्--एवं विचारणे प्रतिभासाद्वैतमवशिष्यते इति; तत्रापि चित्रप्रतिभासा
प्येकैव बुद्धिः प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । २२० इत्यादि वचनात् चित्रैकज्ञानरूपेण यदि तेन
परितोषः; क्रमभाविसुखदुःखाद्यात्मनापि परितोषः क्रियताम् । अथ एकानेकविकल्पशून्येन;
तत्रापि सकलप्रतिभासशून्येन क्रियताम् इति चर्चितम् । ततः स्थितम्--नहि इत्यादि ।

सन्तु [p. ८४ ख ] तर्हि त¹⁵⁹³

स्वापादौ ।

त्रापि तानि इति चेत्; अत्राह--न च इत्यादि । न च नैव तेषां चित्त
चैतसिकानां तदा स्वापादिदशायाम् आत्मसंवेदनं मुक्त्वा सतां विद्यमानानां लक्षणान्तरमस्ति
[p. 102 ] स्वसंवेदनलक्षणत्वाज् ज्ञानस्येति मन्यते । यतो लक्षणान्तरात् प्रत्यक्षलक्षणं ततस्तेभ्यो निवर्त्तेत ।
ननु भवतोऽपि न तदा1594

स्वापादौ ।

तभा1595 त¹⁵⁹⁵

चित्तचैतसिकसद्भावः ।

द्भावोऽस्ति; आ¹⁵⁹⁷

यदि स्वापादौ ज्ञानं न स्यात्तदा आत्मनोऽभावः
स्यात् ।

त्मनोऽपि निवृत्तिप्रसङ्गात् । सतां च तेषां
स्वपरावभासित्वं मुक्त्वा न लक्षणान्तरमस्ति ततः समानो दोषः इति चेत्; अत्राह--स्वापादि
इत्यादि । स्वापादौ स्वस्यैव संवेदनं स्वापादिस्वसंवेदनम् तस्य जाग्रत्चित्तचैतसिकानां यः
क्षणक्षयादिस्वभावः, आदिशब्देन निरंशत्वस्वर्गादिप्रापणसामर्थ्यादिपरिग्रहः तस्य यत् स्व
संवेदनं ग्रहणं तस्य च तद 1598 न कञ्चिद् विशेषमन्तरं संप्रेक्षामहे, यतः तत् क्षणक्षयादिस्व
भावसंवेदनम् अनुपलक्षितम् आस्ते तथा स्वापादिस्वसंवेदनमपि इति भावः । कुत एतदिति
चेत् ? अत्राह--साक्षात् इत्यादि । साक्षात् प्रत्यक्षतः या संप्रतिपत्तिः निर्णीतिः तस्या 1599

बौद्धाभिमते चित्तचैतसिकसद्भावे, जैनाभिमते आत्मनि च ।

उभयत्र
यो भावः तस्य अविशेषाद् अन्यथा क्षणक्षयादिभावानुमानमनर्थकम् । लिङ्गात् संप्रतिपत्तिः उभ
यत्र, एकत्र सत्त्वादेः अन्यत्र व्यापारव्याहारात् इत्यभिप्रायः ।

यदि पुनर्मतम्--पावकात् दृष्टोऽपि धूमः यथा पुनः धूमादेव दृश्यते, तथा चित्ताद् दृष्टोऽपि
व्यापारादिः पुनः व्यापारादेरेव दृक्ष्यत इति कथं त¹⁶⁰⁰

व्यापारादेः ।

तस्तत्र¹⁶⁰¹

स्वा
पादौ ।

स्वसंवेदनसिद्धिरिति ? तत्रोच्यते
[p. ८५ क ] अन्यधियो गतेः इ¹⁶⁰²

प्रमाणेतरसामान्यस्थितेरन्यधियो गतेः । प्रमाणान्तरसद्भावः प्रतिषेधाच्च कस्यचित् ॥
कारिकेयं तदुक्तं धर्मकीर्तिना इति कृत्वा प्रमाणपरीक्षायां पृ॰ ६४ वर्तते । तर्कभा॰ मो॰ पृ॰ ४ ।

त्यनर्थकं भवेत्, तद्गत्युपायविरहात् । शक्यं हि वक्तुम्--पावकवत्
निवृत्तेऽपि जन्मान्तरचेतसि इहजन्मनि सर्वदेहान्तरेषु व्यापारादेरेव व्यापारादिरिति न त¹⁶⁰³

परसन्तानसमुद्धारार्थम् ।

दर्थं शास्त्र
प्रणयनम् । कथं चैवंवादिनो जलाद्याकारविशेषदर्शनात् भाविन्यामर्थक्रियायां तदर्थिनो नियमेन
प्रवृत्तिः ? कदाचित् तस्याः दृष्टोऽपि तदाकारविशेषः पुनस्तत¹⁶⁰⁴

आकारादेव ।

एव स¹⁶⁰⁵

आकारः ।

इत्याशङ्काऽनिवृत्तेः ।
तथा रूपादे1606

सहकारिकारणात् ।

रसो दृष्टोऽपि रसादेव¹⁶⁰⁷

केवलात् उपादानभूतात् रसादेव ।

स भवेत् इति कथमिदमनुमानम्-- एकसामग्र्यधी
नस्य¹⁶⁰⁸

...रूपादे रसतो गतिः । हेतुधर्मानुमानेन धूमेन्धनविकारवत्
इति शेषः ।

प्र॰ वा॰ ३ । १८ इत्यादि ।

एतेन स्वभावविरुद्धोपलब्ध्यादिकं चिन्तितम्, न्यायस्य समानत्वात् । एवं प्रत्यक्षमपि
चिन्त्यम् । तदपि प्रथमनीलार्थात् तदाकारं पुनः तत¹⁶⁰⁹

नीलाकारादेव ।

एव आसंसारमिति 1610

प्रत्यक्षलक्षणे ।

अभ्रान्तग्रहणमनर्थ
कम् । व्यवहारी तथा न मन्यते; किं पुनरसौ स्वापादौ चैतन्याभावं मन्यते ? तथा चेत्;
मृतवत् 1611

स्वापादौ ।

तत्रापि दाहादिसाहसमाचरेत् ।

एतेन नैयायिकादिरपि 1612

स्वापादौ ज्ञानाभावम् ।

तत्राऽभावं कल्पयन् निरस्तः । कुतो वा प्रतिबोधे आत्ममनः
संयोगात् 1613 गादिः ? आस्तां तावदेतत् । जाग्रद्विज्ञानात्; इदमपि आस्ताम् इति यत्किंचिदेकंतत्
1614 यत्किञ्चिदेतत् । न केवलं तद्विशेषासंप्रेक्षणे स्वापादौ स्वसंवेदनमनुपलक्षितं सिध्यति अपि
तु इदं दूषणान्तरं दर्शयन्नाह--तथा च इत्यादि । तथा तेन तद्विशेषासंप्रेक्षणप्रकारेण वा च शब्दः
[p. 103 ] अवधारणे तथैव इति । स्वं वा 1615 च अर्थश्च तावेव विषयौ गोचरौ तयोः प्रमाणम् इत्यभिमतं
[p. ८५ ख ] जाग्रद्दशायां सौगतस्य यद् विज्ञानं तस्य यः क्षणक्षयादिस्वभावः तस्य या संवित्तिः,
अग¹⁶¹⁶

असमर्थत्वात् समासाभाव इति चेन्न; सापेक्षस्यापि समासदर्शनात् इति भावः ।

मकत्वात् सापेक्षस्यापि वृत्तेः देवदत्तस्य गुरुभार्यावद् इति । यदि वा, तस्य क्षणक्षयादेर्ग्रा
हिणी स्वभावभूता संवित्तिः इति ग्राह्यम्, तस्याः प्रत्यक्षात्मनोऽपि विसभावा 1617 निर्विकल्पाया अपि क्षणक्षयाद्यनुमानाप्रमाणताभयात् यद्यप्रमाणत्वम् इष्यते इत्यध्याहारः । न तर्हि संवित्तेः
संवित्स्वरूपस्य प्रत्यक्षता कल्पनापोढाभ्रान्तता प्रमाणम् ।

ननु तस्याः1618

संवित्तेः ।

प्रत्यक्षता नास्ति । ततः कथं सा प्रमाणमिति चेत् ? अत्राह--यदि इत्यादि ।
यदि, पुनः इति वितर्के, संवित्तिः तथैव स्वसंवेदनप्रकारेणैव सत्यपि विद्यमानोऽपि 1619 नापि प्रत्यक्षं न स्यात् कल्पनापोढाऽभ्रान्तस्वभावा न भवेत् प्रमाणं वा संवादिनी वा न स्यात्,
प्रमाणलक्षणं ततः सर्वचित्तचैतसिकानामात्मसंवेदनं प्रत्यक्षं प्रमाणम् न्यायबि॰
१ । १४ इत्येवंरूपाद् अन्यथैव व्यवस्थापनीयम् । कथंभूतम् ? इत्यत्राह--यत् प्रमाणलक्षणम्
अतिव्यापकं न भवेत् स्वापादिसंवेदने यन्नास्ति इत्यर्थः ।

ननु उक्तमेव-- यत्रैव जनयेदेनां1620

सविकल्पां बुद्धिम्

तत्रैवास्य¹⁶²¹

निर्विकल्पस्य ।

प्रमाणता । प्रवर्त्तकं प्रमाणम्
प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ १५१, २२ इति च वचनं स्वापादौ क्षणक्षयादौ वा तदस्ति इति चेत्;
अत्राह--तथा च इत्यादि । तथा च परपरिकल्पितप्रकारेण च सर्वं प्रत्यक्षादि प्रमाणं स्वभावे
स्वस्वरूपे परभावे [p. ८६ क ] पररूपे वा कथञ्चिदेव सच्चेतनादिनीलादिरूपेणैव न क्षणक्षयादि
रूपेण प्रमाणम् । अत आह--न सर्वथा इति सिद्धम् । येन अभ्यासदशायां भाविनि प्रवर्त्तकत्वात्
प्रत्यक्षं प्रमाणमिष्टम्, तस्यापि तद्रूपादावेव प्रमाणं न दृश्यप्राप्यविवेके स्वयं विषयीकृतेऽपि, तयो
रेकत्वाध्यवसायोऽन्यथा न स्यात् विरोधात् । सतोऽविषयीकरणे एकस्यार्थस्वभावस्य
प्र॰ वा॰ ३ । ४२ इ¹⁶²²

...प्रत्यक्षस्य सतः स्वयं । कोऽन्यो न भागो
दृष्टः स्याद्यः प्रमाणैः परीक्ष्यते ॥ इति शेषः ।

त्यादि विरुध्यते ।

अत्रैव दूषणान्तरमाह--चक्षुरादि इत्यादि । न केवलं सर्वचित्तचैतसिकानामात्मसंवेदनस्य,
अपि तु चक्षुरादिज्ञानस्यापि आदिशब्देन श्रोत्रादिज्ञानपरिग्रहः सर्वथा क्षणक्षयादाविव नीला
दावपि परतः विकल्पात् प्रामाण्ये अङ्गीक्रियमाणे कुतः न कुतश्चित् ततः चक्षुरादिज्ञानात् अर्थं
परिच्छिद्य प्रवर्तमानस्य पुनः पश्चाद् अविसंवादः । कुत एतत् ? प्रवर्त्तनस्यैवाऽसंभवात् ततः
इत्यनेन सम्बन्धः । परत एव प्रवर्त्तनसंभवादिति मन्यते । पुनरत्रैव दूषणान्तरमाह--क्षणक्षयादि
इत्यादि । क्षणक्षयादौ आदिशब्देन परिमण्डलादौ विसंवादेऽपि चक्षुरादिज्ञानस्य इति सम्ब
न्धः । नीलादौ प्रमाणत्वे अङ्गीक्रियमाणे मृगतृष्णादिज्ञानस्यापि न केवलम् अन्यस्य । कथम्भू
तस्य ? सलिलादिविसंवादिनः शुक्लादिस्वभावाऽविसंवादात् कथञ्चित् न सर्वात्मना प्रमाणत्वं
परीक्षायाः युक्तेः सकाशात् प्रतिष्ठापयितुं [p. ८६ ख ] युक्तम् ।

स्यान्मतम्--मृगतृष्णादिज्ञानमविकल्पकमभ्रान्तं न तत्सलिलादिविषयं कथं तस्य¹⁶²³

मृगतृष्णिकाज्ञानस्य ।

तत्र¹⁶²⁴

सलिलादौ ।

विसंवादः, अन्यथा नीलज्ञानं पीते विसंवादि भवेत् । यच्च सलिलादिज्ञानं संम 1625 नं न तन्मृग
[p. 104 ] तृष्णादिज्ञानं तोयादिविभ्रमस्य मानसत्वोपगमादिति; न; तत्र ज्ञानद्वयानुपलक्षणात् । तथापि
तत्कल्पनेऽप्युक्तम् । शक्यं हि वक्तुम्--चन्द्रमेकं पश्यतोऽपि द्विचन्द्रभ्रान्तिरिति इत्यादि । ननु मृग
तृष्णाज्ञानेन शुक्लादिस्वभावाग्रहणात् कथं तत्र तदविसंवादो यतः कथञ्चित् प्रमाणं स्यादिति
चेत् ? अत्राह--अन्यथा इत्यादि । अन्यथा उक्ताभावप्रकारेण तद्दर्शिनो मृगतृष्णादिसलिल
दर्शिनः पुरुषस्य सुप्तत्वाऽविशेषप्रसङ्गात् कथञ्चित् तस्य प्रामाण्यं प्रतिष्ठापयितुं युक्तम् । दृश्य
मानस्यापि शुक्लादिस्वभावस्य अदर्शनकल्पने सलिलादिप्रतिभासे कः समाश्वास इति ? दृष्टान्त
द्वयस्य किं प्रयोजनमिति चेत् ? उच्यते--यदा एकस्मिन्नपि विज्ञाने तस्मिन् सलिलादिप्रतिभासं
परोऽभ्युपगच्छति न शुक्लादिप्रतिभासं तदा उक्तन्यायेन सलिलादिप्रतिभासस्यापि निह्नवात् सुप्तेन
अस्वप्नदर्शिनोऽविशेषप्रसङ्गात् इत्युच्यते । यदा पुनः शुक्लादिस्वभावविषयमविकल्पं दर्शनं
विशदं सलिलादिगोचरं पुनः सविकल्पमपि विशदं मानसं ज्ञानमभ्युपगच्छति, तदा निर्विकल्प
कस्य सतोऽप्य[p. ८७ क ] नुपलक्षणाद् अस्पष्टसलिलादिज्ञानस्यासत्त्वेऽपि भावात् अ¹⁶²⁶

सुप्तेन ।

न्येना
ऽविशेषप्रसङ्गाद् इत्यभिधीयते । अथ स्वसंवेदनाध्यक्षनिर्णयविचारप्रस्तावे न उपयोगः चक्षु
रादिज्ञानस्य येन तदत्र विचार्यते इति, स्वरूपे स्वसंवेदनाध्यक्षं कथञ्चिदेव न सर्वथा इत्यत्र
निदर्शनार्थम् । अत एवोक्तम्--स्वभावे वा परभावे वा इत्यर्थः ।

साम्प्रतं ज्ञानान्तरवेद्यज्ञानैकान्ते यद् दूष¹⁶²⁷

अनवस्थाख्यम् ।

णं सौगतस्य प्रसिद्धं तदेव-- यत्रैव जनये
देनां तत्रैवास्य प्रमाणता इत्यत्रापि प्रदर्श्य स्वतः स्वरूपव्यवसायात्मकं सर्वं ज्ञानं प्रसाधय
न्नाह--यथैव हि इत्यादि । यथैव येनैव हि प्रकारेण परतः ज्ञानान्तरात् प्रामाण्यम् आद्यस्य
ज्ञानस्य स्वार्थव्यवसायः प्रामाण्यं चेतसां स्वार्थव्यवसायः इति वचनात् इति एवम् एका
न्ते यौगकल्पिते अनवस्थानात् ज्ञानान्तरेऽपि तदन्तरापेक्षणात् अप्रतिपत्तिः स्वार्थयोः इत्य
ध्याहारः । तथैव तेनैव प्रकारेण सर्वज्ञानानां सविकल्पकनिर्विकल्पकचेतसां स्वतः आत्मना
स्वभावाऽनिश्चयैकान्ते स्वभावस्य स्वरूपस्य अ¹⁶²⁸

निर्विकल्परूपे ।

निश्चयैकान्ते अङ्गीक्रियमाणे अनवस्थानाद्
अनवस्थितेः अप्रतिपत्तिः स्वार्थयोरेव 1629 र वगन्तव्या । एतदुक्तं भवति--यथा आद्यं दर्शनं
स्वभावे व्यवसायसामर्थ्यविधुरमुत्पन्नमपि अनुत्पन्नकल्पमिति यत्रैव जनयेदेनाम् इत्या
द्युक्तम्, तथा तत्स्वभावे समुत्पन्नापि विकल्पबुद्धिः स्वतः स्वव्यवसायसामार्थ्य[p. ८८ क ] विधुरा
इति उत्पन्नाप्यनुत्पन्नकल्पा इति तत्स्वभावव्यवसायेऽपि त¹⁶³⁰

विकल्पबुद्ध्यन्तर ।

दन्तरान्वेषणं तत्रापि तदन्तरान्वेषण
मित्यनवस्था । ततः तस्माद् अनन्तराद् दोषात् सर्वज्ञानानां स्वरूपव्यवसायात्मकत्वं अव
गन्तव्या इत्यनेन जातनपुंसकलिङ्गपरिणामेन सम्बन्धात् । तत् किं करोति ? इत्यत्राह--निर्वि
कल्पेयदिनिदि 1631 ल्पेत्यादि निर्विकल्पं च तत् प्रत्यक्षलक्षणं च तत् कर्मतापन्नं निराकरोत्येव ।
केषां सन्बन्धि ? इत्यत्राह--चित्तचैतसिकानाम् इति ।

स्यान्मतम्--स्वरूपव्यवसायात्मकत्वाऽभावे किमनुपपन्नं यदर्थं तत् साध्यते ? इत्यत्र
उत्तरमाह--स्वसंवेदनम् इत्यादि । स्वस्य आत्मनः संवेदनं ग्रहणम् तदन्तरेण अर्थग्रहणानुप
[p. 105 ] पत्तिवत् स्वरूपव्यवसायम् आत्मनिर्णयमन्तरेण विषयस्य स्वार्थलक्षणस्य व्यवसायानुपप
त्तिश्च उक्ता । अनेन अङ्गीकृतात्मसंवित्तेः सिद्धिवि॰ १ । १८ इत्यादिना परहृतं
चोद्यं कृतमिति दर्शयति ।

उक्तमर्थमुपसंहरन्नाह--तन्नायम् इत्यादि । यत एवं स्वपरविषयप्रमाणाभिमतविज्ञानस्य
इत्या1632

इति प्रारभ्य ।

दि सुप्तत्वाविशेषप्रसङ्गात् इत्य¹⁶³³

एतत्पर्यन्तम् ।

न्तं च व्यवस्थितं तस्मात् नायम् एकान्तो वः संवित्तिः
बुद्धिः सर्वा निरवशेषा सर्वज्ञशन्तिवद¹⁶³⁴ सन्ततिवदन्यापि स्वरूपम् आत्मानं वेदयत्येव
वेदयति तस्य किञ्चिन्न वेदयति इत्येवकारार्थः । कथम्भूता ? इत्यत्राह--संवित्स्वभावापि सती
इति । यदुक्तं ध र्मो त्त रे ण-- द्विविधा भ्रान्तिः--लौकिकी द्विचन्द्रादिग्रहणात्मिका ।
शास्त्रीया च ग्राहकसंवित्तिभेदलक्षणात्मिका च तस्या अभावप्रसङ्गात् । तथाहि--सच्चेत
नादिस्वरूपवत् तद्विभ्रमविवेकमपि यद्यात्मनः सा1635

भ्रान्तिः ।

वेदयति कुतः तद्भ्रान्तिः ? इतरथा नील
ज्ञानस्य पीते सा भवेत् । एतेन लौकिकी भ्रान्तिर्निरस्ता; तस्या ग्राह्याकाराभावे अभावात्,
त¹⁶³⁶

ग्राह्याकारनिबन्धनत्वात् ।

न्निबन्धनत्वात् ।

अत्रापरः प्राह--भ्रान्तरेभावो न दोषाय सौगतस्य तदभ्युपगमादिति; तन्न; यथाप्रतिभासं
तत्त्वोपगमे जैनदर्शनप्रसङ्गात् । तथा च सति भवतः किं सिद्धम् ? इत्यत्राह--व्यवसाय इत्यादि ।
तन्नाऽयमेकान्तः इत्येतदत्रापि अनुवर्त्तते । ततोऽयमर्थ--यतः परकीया संवित्तिः एवंविधा तत्
तस्माद् व्यवसायात्मकत्वात् इति हेतोरेव वा संवित्तिः स्वरूपं विषयरूपत्वात् सर्वथा व्यव
स्यति इत्ययं नैकान्तः भ्रान्तेरभावप्रसङ्गात् इति सम्बन्धः । यथैव हि वैशेषिकस्य संवित्तिः
व्यवसायात्मिका अयम् इत्येवं परामृश्यमानं धर्मिणं व्यवस्यति तथैव यदि तस्य स्थाणुत्वपुरुष
त्वयोः अन्यतरविवेकं स्वभावभूतम्, अन्यथा स्वभावाव्यवस्थाप्रसङ्गात्, व्यवस्यति1637

चेत् ।

; कुतः संश
यादिव्यवस्था अतिप्रसङ्गात् ? एवं सर्वस्य एकान्तवादिनः आत्मनैकवाक्यतां समर्थितामुपसंहर
न्नाह--तथा च तेन प्रकारेण च सर्वैक[p. ८८ ख ] वाक्यभावे स्वं च अर्थश्च स्वो वा अर्थः
तयोः तस्य वा अनुभवाश्च 1638 वश्च इतरश्चाऽननुभवः तावेव स्वभावौ लक्षणं स्वरूपं विभ्राणं
दधानम् । किं तत् ? विज्ञानम् । एतत् सौगतमुद्दिश्य उक्तम्, स्वपररूपव्यवसायेतरस्वभावं
वा स्वपररूपयोः व्यवसायो निर्णयः इतरोऽनिर्णयः तावेव स्वभावः स्वरूपं तं वा विभ्राणम् ।
एतत् वैशेषिकमुद्दिश्य कथितम् । तद् अनेकान्तमन्तरेण कथं न कथञ्चिद् उपपनीपद्येत ।

उपसंहारमाह--तद् इत्यादिना । यत एवं तत् तस्मात् अविकल्पदर्शनं न विद्यते विकल्पः
स्वपररूपव्यवसायो यस्य सौगतादिकल्पितदर्शनस्य तत् तथोक्तम्, न स्वपरभावयोः प्रत्यक्षं सत्
प्रमाणम् । कुत एतत् ? इत्यत्राह--स्वयम् इत्यादि । स्वयम् आत्मना अनुभूतो गृहीतो यः स्व
भावः स्वरूपम् स्वो वा भावो ग्राह्यः पदार्थात्मा, तस्यापि न केवलमन्यस्य सर्वथा क्षणिकादिप्रका
रेणेव नीलादिप्रकारेणापि । यदि वा, विकल्पानुभवान्तराभावापेक्षाभावप्रकारेणेव तदपेक्षाप्रकारे
णापि अननुभूतकल्पत्वात् ।

[p. 106 ]

ननु मा भूत् नैयायिकादिदर्शनं प्रत्यक्षं सत् प्रमाणं स्वग्रहणसामर्थ्यवैधुर्येण घटादि
वदचेतनत्वात्1639

अस्वसंवेदित्वादित्यर्थः ।

न सौगतदर्शनं त¹⁶⁴⁰

स्वसंवेदित्वेन ।

त्सामर्थ्यभावेन चेतनत्वादिति चेत्; अत्राह-- चेतनत्वेऽपि
इत्यादि । अपिः संभावनायाम्, भावतः त¹⁶⁴¹

निर्विकल्पके ।

त्र चेतनत्वासिद्धेः, तस्मिन्नपि । स्वयमनुभूतस्यापि
सर्वथा [p. ८९ क ] अननुभूतकल्पत्वात् इति सम्बन्धः । अत्र निदर्शनमाह--सुषुप्तादिवत्
इति । चिन्तितमेतत् । ननु भावत एव तत्र चेतनत्वे कुतः कारणादुच्यते-- चेतनत्वेऽपि
इत्येतदिति चेत्; अत्राह--स्वविषयीकृत इत्यादि । स्वेन आत्मना विषयीकृते अनुभूते
वस्तुनि क्षणिकादिनीलादिरूपे परकल्पिताद् दर्शनप्रमाणात् अनुमानं विकल्पश्च तदन्तरं
तदपेक्षित्वात् कारणात् चेतनत्वेऽपि इत्युच्यते इति । ननु प्रमितिसाधकं प्रमाणम्,
सा1642

प्रमितिः ।

च नीलादौ दर्शनादेव जातेति तत्र विकल्पः प्रमाणमेव न भवति1643

गृहीतग्राहित्वादित्यर्थः ।

किमुच्यते तदन्तरम्
इति चेत्; अत्राह--तद् इत्यादि । तदपेक्षणीयस्यैव क्षणिकत्वादौ अनुमानस्यैव नीलादौ विक
ल्पस्यैव¹⁶⁴⁴

प्रत्यक्षपृष्ठभाविनो नीलमिदम् इति विकल्पस्यैव ।

प्रमाणं 1645 प्रामाण्यं प्रमितिं प्रति साधकतमत्वोपपत्तेः । तस्यैव प्रामाण्यम् इति मन्यते ।
अथ प्रमितिं प्रति साधकतमस्य विकल्पस्य हेतुत्वाद् दर्शनमपि तां1646

प्रमितिम् ।

प्रति साधकतममुच्यते ।
तदुक्तम् अ र्च टे न-- पक्षधर्मतानिश्चयः प्रत्यक्षाज्जायते इति पक्षधर्मतानिश्चयः प्रत्यक्षत
इत्युच्यते इति1647

पक्षधर्मस्य साध्यधर्मिणि प्रत्यक्षतोऽनुमानतो वा प्रसिद्धिः निश्चय इति--हेतुबि॰, टी॰ पृ॰ ३९ ।

। तत्रोत्तरमाह--तत्कारणत्वेऽपि इत्यादि । अभेदात् सदृशस्मृत्याम्
सिद्धिवि॰ १ । ६ इत्यादिवचनात् दर्शनस्य विकल्पकारणत्वं नास्ति, अत एव तत्कारणत्वेऽपि
इति, अपिशब्दः संभावनायाम् । सन्निकर्षादेरिव तद्वत् मुख्यतः प्रमाणतानुपपत्तेः न
अविकल्पदर्शनं प्रमाणम् । उपचारतः तदुपपत्तिः स्यादिति चेत्; अत्राह--उपचारत इत्यादि ।
उपचारात् सन्निकर्षादेः [p. ८९ ख ] प्रमाणम् इति प्रकारेण व्यपदेशाऽविघातात् ।

ननु व्यवहारे अन्यत् प्रत्यक्षं प्रमाणं नास्ति, अविकल्पदर्शनस्यैव मुख्यतः प्रमाणतोपपत्तिः
इति; अत्राह--यतः इत्यादि । प्रभृतिशब्दोऽयम् आद्यर्थो रिसंज्ञिसंज्ञः 1648 घिसंज्ञः । ततोऽयमर्थः—
यतः प्रभृति यस्मात् आदितः विज्ञानात् पुरुषस्य प्रवृत्तिः तस्य व्यवसायात्मनः विज्ञानस्य
मुख्यतः प्रमाणत्वोपपत्तिः नाऽविकल्पदर्शनं प्रमाणम् इति प्रभृतिशब्देन एतद्दर्शयति--पूर्वमक
स्मात् सुखहेतोः दुखहेतोर्वा दर्शने ततः सुखाद्यनुभवने च न पुरुष एवमवगच्छति इदं मेसुख
साधनं दुःखसाधनं वा ।

यत्पुनरत्रेदं चोद्यम्--सुखादिसाधनदर्शनकाले न सुखादिवेदनम्, त¹⁶⁴⁹

सुखादिवेदनकाले च ।

त्काले च न तत्साधन
वेदनम्, तत् कुतः सुखादिसाधनयोः हेतुफलभावप्रतीतिरिति ? तत् प्रतिभासैक्यनियमे
सिद्धिवि॰ १ । १० इत्यादिना निरस्तम् । ततः 1650

अनुभवात् ।

तदवगमात् तस्य संस्कारः, पुनः कालान्तरे
तस्य तज्जातीयस्य वा दर्शनात् संस्कारप्रबोधे तत्र स्मृतिः, ततः तदेवेदं तत्सदृशम् इति वा प्रत्य
भिज्ञा, अतोऽपि यदित्थं तद् इयता कालेन सामग्रीविशेषेण वा इत्थंभूतकार्यकारिइति चिन्ता
[p. 107 ] तर्कः, ततोऽपि इत्थं चेदं तस्मात् पूर्ववत् विवक्षितकार्यकारि इत्यनुमानम्, अतः पुरुषस्य प्रवृत्तिः
इति । वक्ष्यते चैतदत्रैव-- अक्षज्ञानैरनुस्मृत्य सिद्धिवि॰ १ । २७ इत्यादिना ।

यत्पुनरेतत्--प्रवृत्तेः फलभावेन असत्त्वान्न कस्यचित् कुतश्चित् प्रवृत्तिः इति; तद् युगप
दिव च क्रमेणापि चित्रैकज्ञान[p. ९० क ] संभवेन प्रत्यक्षबाधितमिति । ननु मृगतृष्णादिजल
ज्ञानादपि पुरुषप्रवृत्तिरस्तीति तस्यापि मुख्यतः प्रमाणत्वोपपत्तिः स्यादिति चेत्; अत्राह--प्रेक्षा
पूर्विका इति । प्रकृष्टा संशयादिरहिते क्षा दर्शनं पूर्वं कारणं यस्याः सा तथोक्ता सम्यग्ज्ञान
पूर्विका इति यावत्, विभ्रमसर्वविकल्पातीतत्वाद्येकान्तनिषेधात् ।

ननु निर्विकल्पकदर्शनादेव त¹⁶⁵¹

प्रेक्षापूर्विका ।

था पुरुषप्रवृत्तिः, अतः तस्यैव मुख्यतः प्रमाणतोपपत्तिः ।
तदुक्तम्--

*तद्दृष्टावेव दृष्टेषु संवित्सामर्थ्यभाविनः ।

स्मरणादभिलाषेण व्यवहारः प्रवर्त्तते ॥ प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २४

इति चेत्; अत्राह--स्वेक्षित इत्यादि । स्वेक्षिते स्वानुभूते वस्तुनि अन्यानपेक्षस्य व्यव
सायात्मनो विज्ञानस्य, अ¹⁶⁵²

व्यवसायात्मकज्ञानादेव ।

त एव स्मरणादिः नान्यत इति मन्यते । उक्तं चैतदत्रैव-- व्यवसा
यात्मनो दृष्टेः सिद्धिवि॰ १ । ४ इत्यादिना ।

स्यान्मतम्--भवतु व्यवसायात्मनो विज्ञानाद् आदितः प्रेक्षापूर्विका पुरुषप्रवृत्तिः तथापि
न तस्य¹⁶⁵³

व्यवसायस्य ।

मुख्यतः प्रमाणतोपपत्तिः अवस्तुसामान्यविषयत्वेन विसं वादकत्वात् । तदुक्तम्-- विक
ल्पोऽवस्तुनिर्भासो विसंवादादुपप्लवः । इ¹⁶⁵⁴

उद्धृतोऽयम्--प्रश॰
कन्द॰ पृ॰ १९० । प्रमेयक॰ पृ॰ ३१ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५०० । म्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ ३१४ ।
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३२ । धर्मसं॰ पृ॰ १३४ ।

ति चेत्; अत्राह--अविसंवाद इत्यादि । अविसं
वादस्य एकम् अन्यनिरपेक्षं भवनं यस्मात् तस्य विकल्पविषयस्य च तत्त्वतो वस्तुत्वादिति
भावः । एतदर्थमेवेदं स्वेक्षित इत्यादि ।

अत्र चोद्यते--व्यवसायात्मनो नातीते पुरुषप्रवृत्तिः तस्य अनुभूतत्वात्, न वर्तमाने अनु
भूयमानत्वात् । नहि सुखादौ अनुभूयमाने कश्चित् प्रवर्त्तते 1655

प्रवृत्तिरपि अनुभूयमाना, अतस्तत्रापि प्रवृत्तिर्भवेदिति
प्रवृत्त्यनवस्था ।

प्रवृत्तेरनवस्थाप्रसङ्गात् । नापि
भाविनि; प्रत्यक्षतः तदप्रतिपत्तेः न [p. ९० ख ] क्वचित् पुरुषप्रवृत्तिरिति । तत्रोत्तरम्--यतोऽयम्
इत्यादि । अयं चोद्यकारः प्र ज्ञा क र गु प्तः अन्यो वा प्रवर्त्तेत तथा विचारं कुर्वन्नपि न तिष्ठेत् ।
कथम्भूतः ? अस्खलद्वृत्तिः । एतदुक्तं भवति--यद्ययं प्रेक्षाकारी नियमेन प्रवृत्तिविषयं नास्ति
इति पश्येत् न तत्र नित्यवद् अस्खलद्वृत्तिः प्रवर्त्तेत, न चैवं 1656

एतदन्तर्गतः पाठो द्विर्लिखितः ।

सुपरीक्षक विचारं कुर्वन्नपि न तिष्ठेत्
कथंभूतः अस्खलद्वृत्तिः । एतदुक्तं भवति सुपरीक्षकस्यापि जलादौ प्रवृत्तिदर्शनात् अतः तत्कारी
तद्द्वेषी चेति उपेक्षामर्हति इति । क्व प्रवर्त्तेत इति चेत् ? अत्राह--हित इत्यादि । निमित्तयोः
द्विवचनमेतत्, तेन हितस्य ओदनादेः प्राप्तौ प्राप्तिनिमित्तम् अहितस्य विषादेः परिहारे परिहार
निमित्तम् । न चैतच्चोद्यम्--सुखदुखयोरप्रतिपत्तौ न त¹⁶⁵⁷

सुखकारि ।

त्कारि हितमहितं वा ज्ञातुं शक्यत इति; तथा
अनुमानाऽप्रतिपत्तौ न लिङ्गस्य तद्धेतुत्वं प्रतीयते इति न त¹⁶⁵⁸

अनुमानार्थी ।

दर्थी त¹⁶⁵⁹

लिङ्गे ।

त्रापि प्रवर्त्तेत तोनुदयात् अतोऽ
[p. 108 ] नुमानानुदयात् कुतः स्वयं तत्त्वमवबुध्येत परं वा बोधयेत् ? स्वसंवेदनाध्यक्षस्य अनंशस्य विवाद
गोचरापन्नत्वात् । तदयं भाव्यनुमानम् अप्रतियन्नपि लिङ्गस्य त¹⁶⁶⁰

अनुमानकारणताम् ।

द्धेतुतामवैति न पुनः तथाविधं
सुखादिकम् अप्रतिपन्नौदनादेः 1661 अप्रतियन् ओदनादेः तद्धेतुतामिच्छतीति स्वेच्छावृत्तिः । कथं
प्रवर्त्तते इति चेत् ? अत्राह--सङ्कर इत्यादि । [p. ९१ क ] यस्य प्राप्तिः तस्य परिहारः यस्य परिहारः
तस्य प्राप्तिः इति सङ्करः, प्राप्तिविषये परिहारः परिहारविषये च प्राप्तिरेव व्यतिकरः, तयोः
व्यतिरेकेण अभावेन यतो यस्मात् ततः यतः प्रभृति इत्यादि सुस्थम् ।

अत्र अपरः सौगतः प्राह-- यत्रैव जनयेदेनां तत्रैवास्य प्रमाणता इति ध र्मो
त्त र स्य मतमेतत् । तच्च ययैव युक्त्या अ¹⁶⁶²

बौद्धविशेषैः ।

स्माभिर्निरस्तं तयैव जैनैः इति सिद्धोपस्थायित्वं तेषाम्1663

जैनानाम् ।

,
दर्शनं तु विकल्पनिरपेक्षं प्रमाणम् । यद्यप्रमाणं विकल्पः कथं दर्शनेन अपेक्ष¹⁶⁶⁴ क्ष्यते ? प्रमाणत्वे1665

विकल्पस्य ।

प्रमाणसंख्याव्याघात इति । तत्रोत्तरमाह--विषदर्शनवद् इत्यादि ।

विषदर्शनवदज्ञस्य दर्शनमविकल्पकम् ।

न स्यात्प्रमाणं सर्वमविसंवादहानितः ॥ २४ ॥

विषमालोक्य तत्र अज्ञ इव प्रमाणयति न पुनः व्यवसायात्मकं प्रमाणमविसंवाद
कमिति लक्षयति चेति विपरीतलक्षणप्रज्ञो देवानांप्रियः । सर्वमेव दर्शनमविकल्पकं कथं
प्रत्यक्षं विसंवादकं अज्ञस्य विषदर्शनमिव । व्यवसायात्मकस्यैवाविसंवादकत्वोपपत्तेः ।
तदितरस्याव्यवसायात्मकत्वेन विसंवादात् । ननु अविकल्पकं सुखादिनीलादिनिर्भासि
ज्ञानमविसंवादकम्; न च तदविसंवादकम् अपि तु विकल्पकमेव व्यवसायात्मकत्वात् ।
तदविसंवादिनः प्रत्यक्षस्य निर्विकल्पकत्वे क्षणक्षयादिवत् साधनान्तरमपेक्षते अनिश्चयादि
ति । कल्पनापोढमभ्रान्तमपि दर्शनं विसंवादयत्येव यथादर्शनं निर्णयायोगात् । विशेषाका
रेण अर्थानामनवभासनात् सामान्याकारेण च व्यवसायानिर्णयात् । यथाप्रतिपत्रभिप्रायं
प्रमाणलक्षणमविसंवादकत्वं प्रमाणान्तराबाधितविषयमयुक्तं स्वमतव्याघातात् । तस्मान्ना
यमविकल्पोऽनुभवः स्वलक्षणग्राही यथार्थनिर्भासं व्यवसाययितुं समर्थोऽविसंवादको नाम ।
न चाविकल्पितेन स्वभावेन स्वलक्षणव्यवस्थापनं युक्तमद्वैतवदिति भेदाभावात् ।
विकल्पानां भेदैकान्तेऽपि निःस्वभावतोपपत्तेः ।

अज्ञानस्य 1666 अज्ञस्य विषे अव्युत्पत्तिसंशय विपर्यासोपेतस्य संबन्धि यत् विषदर्शनं
स्वानुभूते वस्तुनि संशयविपर्ययकारि अकिञ्चित्करं वा तदिव विषदर्शनवत् इति, सर्वं
चतुर्विधमपि, यदि वा सर्वम् अनभ्यासजमिव अभ्यासजमपि दर्शनं न प्रमाणं स्यात् भवेत् ।
कथम्भूतम् ? अविकल्पकम् अभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासा प्रतीतिः कल्पना
न्यायबि॰ १ । ५ त¹⁶⁶⁷

कल्पनारहितम् ।

दात्मकं न भवति निरंशार्थविषयमित्यर्थः । अत्रायमभिप्रायः--यदि विकल्प
निरपेक्षं स्वतन्त्रं दर्शनं प्रमाणम्; हन्त तर्हि विषाऽज्ञस्य विषदर्शनं तथाविधमनिवारितमिति
तदपि प्रमाणं स्यात् । तथा च सति सन्देहादेः न कस्यचिद् विषे प्रवृत्तिः इति ।

[p. 109 ]

यत्पुनः-- यत्रैव जनयेदेनाम् अनुमानबुद्धिं तत्रैवास्य प्रमाणता इति व्याख्यानम्;
तदप्येतेन निराकृतम्; भाविमरणसंबन्धिविषाकारविशेषलिङ्गदर्शनस्य सजातीय[p. ९१ ख ]
स्मरणस्य च अनुमानहेतोः अ¹⁶⁶⁸

अज्ञस्य विषदर्शनेऽपि ।

त्रापि कदाचिद् भावात् अनुमानजननादपि प्रमाणं स्यात् । न चैवम्,
अतो विषदर्शनवदज्ञस्य सर्वमविकल्पकदर्शनमप्रमाणमिति । ननु कल्पनात्मकमपि विषस्य
अन्यस्य च अभ्यासदशायां दर्शनं प्रमाणं दृश्यते, ततः सर्वं दर्शनमप्रमाणमिति वदतो दृष्टबा
धनमिति चेत्; अत्राह--अविसंवादहानितः इति । अभ्यासदशायां प्रतिपरमाणुनियतं दर्शनं
प्रमाणम् इति यः अविसंवादः अविप्रतिपत्तिः तस्य हानितः सर्वं दर्शनं न प्रमाणमिति । यदि
वा, दृष्टस्य परमाणुमात्रस्य अप्राप्तेः त¹⁶⁶⁹

अविसंवादहानितः ।

द्धानितः इति व्याख्येयम् ।

विषदर्शनं सोपहासं व्यतिरेकमुखेन विवृण्वन्नाह--विषम् इत्यादि । विषम् आलोक्य
दर्शनविषयीकृत्य तत्र प्रमाणयति प्रमाणमाचष्टे । किम् ? इत्यत्राह--अज्ञ इव इति । अज्ञो व्याख्यातः
स इव अव्युत्पन्नः अव्युत्पत्तिसंशयविपर्यासः1670 र्यस्तःसौगत इत्यभिप्रायः । तत्र चोक्तं दूषणम् ।
किं पुनर्न प्रमाणयति ? इत्यत्राह--न पुनः इत्यादि । व्यवसायात्मकं प्रमाणं प्रमाणयति न
पुनः । कथम्भूतं तत् ? इत्यत्र¹⁶⁷¹ त्राह-- अविसंवादकम् इति । प्रमाणमविसंवादिज्ञानम्
प्र॰ वा॰ १ । ३ इति एवं लक्षयति च अवधारयति च इति हेतोः विपरीतलक्षणप्रज्ञो देवानां
प्रियः । यत् प्रमाणं तदविसंवादकं न भवति, [p. ९२ क ] यच्च अविसंवादकं तत् प्रमाणं न वेत्ति इति
मन्यते । मा भूत् तर्हि विषदर्शनं प्रमाणं व्यवसायात्मकं वा ज्ञानमविसंवादकमपि तु1672

तु दकमपि इति पुनर्लिखितं
निरर्थकञ्च ।

दकमपि 1673 ? तु दर्शनमिति चेत्; अत्राह--सर्वमेव इत्यादि । अनेन शेषमन्वयमुखेन व्याचष्टे--सर्वमेव निरव
शेषमेव दर्शनम् । कथम्भूतम् ? अविकल्पकम् अज्ञस्य संबन्धि । केन प्रकारेण ? कथं प्रत्यक्षं
प्रमाणं न कथं चित् । पुनरपि कथम्भूतम् ? इत्यत्राह--विसंवादकं विसंवादकत्वात् इति
गम्यते यथा सद् अनित्यम् इत्युक्ते सत्त्वादिति । कस्य किमिव तत्तथाविधम् ? इत्यत्राह—
अज्ञस्य विषदर्शनमिव इति । तथा च प्रयोगः--सर्वमेव अविकल्पं दर्शनं न प्रमाणं विसंवाद
कत्वाद् अज्ञस्य विषदर्शनवत् इति यदुक्तं परेण-- विवादगोचरमविकल्पं दर्शनं प्रत्यक्षं
प्रमाणम् अविसंवादकत्वात् इति; तत्र हेतोर्विरुद्धतां दर्शयन्नाह--व्यवसायात्मकस्यैव इत्यादि ।
व्यवसायात्मकस्यैव नान्यस्य इति एवकारार्थः । निगदितं विना अविसंवादकत्वोपपत्तेः ।

ननु यदुक्तं सर्वमेव इत्यादि; तत्र असिद्धो हेतुः; तथाविधदर्शनस्यैव अविसंवादभावा
दिति चेत्; अत्राह--तद् इत्यादि । तस्य व्यवसायात्मनो विज्ञानस्य य इतरः अन्यः तस्य
विसंवादात् । केन कृत्वा ? इत्यत्राह--अव्यवसायात्मकत्वेन अवस्तुनिरंशैकान्तगोचरत्वेन ।

ननु अव्यवसायात्मकं दर्शनं विसंवादकम् अव्यवसायात्मकत्वेन [p. ९२ ख ] इत्युच्यमाने
अनित्यः शब्दः शब्दत्वात् इत्यादिवत् प्रतिज्ञातार्थैकदेशाऽसिद्धो हेतुरिति चेत्; आस्तां
तावदेतत्, उत्तरत्र अस्य विचारयिष्यमाणत्वात् ।

[p. 110 ]

स्यान्मतम्--अविकल्पं दर्शनं यद्यपि क्षणक्षयादौ विसंवादकं1674

क्षणिकांशे समारोपव्यवच्छेदाभावात् ।

तथापि नीलादिसुखादौ संवा
दकमिति भागाऽसिद्धो हेतुरिति । एतदेव प¹⁶⁷⁵

बौद्धः ।

रः दर्शयन्नाह--ननु इत्यादि । ननु इति वितर्के । अवि
कल्पं च सुखादिनीलादिनिर्भासिज्ञानम् अविसंवादकम् । तत्रोत्तरमाह--न च इत्यादि । न च
नैव तत् सुखादिनीलादिनिर्भासिज्ञानम् अविसंसादकं निर्विकल्पकम् । किं तर्हि तत् ? इत्य
त्राह--अपि तु विकल्पकमेव इति । कुत एतत् ? इत्यत्राह--व्यवसायात्मकत्वात् । वस्तुसत्
सामान्यविशेषात्मकार्थनिर्णयात्मकत्वात् । न चान्यस्य¹⁶⁷⁶

विकल्पस्य ।

अविसंवादकत्वधर्मः अन्यस्य¹⁶⁷⁷

निर्विकल्पक
दर्शनस्य ।

इति परिक
ल्प्य भागासिद्धता हेतोः परिकल्पयितुं शक्या, अन्यथा क्वचित् शब्दादौ सामान्यादिप्रसिद्धम्
असत्त्वादिकं परिकल्प्य तथा तदपि भागाऽसिद्धम् उद्भावनीयं भवेत् । तद् विकल्पकमिति कुतोऽ
वगम्यते इति चेत् ? अत्राह--तद् इति । तस्य सुखादिनीलादिनिर्भासस्य अविसंवादिनः प्रत्यक्षस्य
निर्विकल्पकत्वे अङ्गीक्रियमाणे क्षणक्षयादिनिर्भासवत् साधनान्तरमपेक्षते प्रत्यक्षम् इति
विभक्तिपरिणामेन सम्बन्धः । कुत एतत् ? इत्यत्राह-- अनिश्चयादिवत् 1678 दिति सुखादि
[p. ९३ क ] स्वभावस्य प्रत्यक्षेण अनिश्चयादिति । न च तदपेक्षते ततो विकल्पकमेवेति ।

ननु यदि नाम साधनान्तरमपेक्षते अविकल्पकं दर्शनं नैतावता1679

साधनान्तरापेक्षणमात्रेण ।

विसंवादकं साधनान्तरानु
ग्रहेण सुतरामविसंवादकत्वसिद्धेः आगमवत् । कल्पनापोढाऽभ्रान्तदर्शनमिति चेत्; अत्राह—
कल्पनापोढम् इत्यादि । कल्पनापोढमभ्रान्तमपि । अपिशब्दः संभावनार्थ उभयत्र सम्बन्ध
नीयः । दर्शनेऽपि तथा च सति स्वार्थ सिद्धिवि॰ १ । २३ इत्यादिना कल्पनायाः
अन्तःस्वलक्षणस्य द्वयनिर्भासप्रतीतेः सिद्धिवि॰ इत्यादिना च विभ्रमस्य व्यवस्था
पितत्वात् दर्शनं विसंवादयत्येव । कुत एतत् ? इत्यत्राह--यथा दर्शनमिति दर्शनाऽनति
क्रमेण यथादर्शनम् निर्णयस्य अयोगात् । यदि यथादर्शनं निर्णयः स्यात् तर्हि तदनुग्रहात्
तदविसंवादकं नितरां भवेदिति युक्तम्, न चैवमस्ति इति मन्यते । नचैत¹⁶⁸⁰

दर्शनम् ।

न्निर्विकल्पकमविसंवा
दकम् इति । अत्रैव युक्त्यन्तरमाह--विशेष इत्यादि । विशेषाकारेण सजातीयेतरविलक्षणा
कारेण चक्षुरादिबुद्धीन् 1681 बुद्धौ अर्थानां सु1682

चेतनेतराणाम् ।

खादिनीलादीनाम् अनवभासनात् कारणात् न
चैतत् निर्विकल्पकमविसंवादकम् इति संबन्धः अपि तु विकल्पकमेव इत्यत्रापि तदाह--सामान्य
इत्यादि । सामान्याकारेण, च शब्दः विशेषाकारेण इत्यस्य समुच्चयार्थः, व्यवसायाऽनिर्णयात्
चक्षुरादिबुद्धौ अर्थानाम् अपि तु विकल्पकमेव इति पदघटना [p. ९३ ख ] ।

ननु अविकल्पकं च सुखादिनीलादिनिर्भासिज्ञानम् अविसंवादकम् इत्यस्य साधिकां
परस्य युक्तिं प्रदर्श्य दूषयन्नाह--यथाप्रतिपत्रभिप्रायम् इत्यादि । प्रमाणस्य लक्षणम् अवि
संवादकत्वम् प्रमाणमविसंवादि ज्ञानम् प्र॰ वा॰ १ । २ इति वचनात् । कथंभूतं तत् ?
इत्यत्राह--यथाप्रतिपत्रभिप्रायम् दृश्यप्राप्ययोर्नैकत्वम्, अन्यथा दृश्यमेव प्राप्यमेव वा स्यात् ।
तथापि तयोरेकत्वाध्यवसायाद् यदेव दृष्टं तदेव प्राप्तम् इति प्रतिपतॄणाम् अभिप्रायः1683

केवलं दृश्यविक
ल्प्यार्थैकीकरणमात्रेण व्यवहारमात्रमेतत् ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३९८ ।

तस्य
[p. 111 ] अनतिक्रमेण यथाप्रतिपत्रभिप्रायम् न पारमार्थिकम् इत्यभिप्रायः । अथवा, मरीचिकाजलवत्
सत्याभिमतमपि जलं न परमार्थसत्, तथापि अत्र वा1684

यत्र वासनादार्ढ्यं स जाग्रत्प्रत्ययः । पृ॰ ७२ झटित्येव स्वप्नदृष्टं नश्यति । वासनादार्ढ्यमे
तत् न त्वर्थ एव साधयितुं शक्यः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३६० ।

सनादार्ढ्येन चिरं प्रतिभासानुगमेन सत्य
मेतत् जलम् अर्थक्रियाकारित्वात् नेतरद् विपर्ययात् इति तेषामभिप्रायः, तस्य अनतिक्रमेण यथा
प्रतिपत्रभिप्रायम् । यदि वा, जाग्रद्दशावत् स्वप्नदशानामपि 1685 दशायामपि दृष्टस्य प्राप्तिः अवि
संवादोऽस्ति इति त¹⁶⁸⁶

स्वप्नज्ञानमपि ।

ज्ज्ञानमपि प्रमाणं प्रसक्तम्, तथापि न त¹⁶⁸⁷

स्वप्ने दृष्ट
प्राप्त्या ।

या जातपरितोषा जन्तवो जायन्ते
इति न सा अर्थप्राप्तिः, जाग्रद्दशायां तु विपर्ययाद् भवति इति तेषामभिप्रायः तस्य अनतिक्रमेण
यथाप्रतिपत्रभिप्रायम् इति । नन्वेवमपि विकल्पकमविसंवादकं प्राप्तम्, तत्रैवास्य सद्भावादिति
चेत् अत्राह--प्रमाणान्तराबाधितविषयम् इति । प्रमाणान्तरेण [p. ९४ क ] अबाधितो विषयो
यस्य तत् तथोक्तम् प्रमाणलक्षणम् इति । तत् पुनः अविकल्प एव संभवि न विकल्पे, सामान्यादेः
प्रमाणान्तरेण बाधनादिति; तत्र दूषणमाह--अयुक्तम् इति । एतदपि प्रत्यक्षलक्षणमयुक्तम् । कुत
एतत् ? इत्यत्राह--स्वमतव्याघातात् । अन्तर्बहिश्च सर्वं क्षणिकं निरंशम् इति बौद्धस्य स्वम्
अत्मीयं मतं तस्य व्याघातात् । न हि क्षणिका निरंशाः परमाणवो दृष्टाः प्राप्ता वेति प्रतिपतॄणाम
भिप्रायोऽस्ति, यतः तस्य¹⁶⁸⁸

अभिप्रायस्य ।

अनतिक्रमेणं त¹⁶⁸⁹

प्रत्यक्षलक्षणम् ।

ल्लक्षणं युक्तं भवेत् । यदि च यथाप्रतिपत्रभिप्रायं न
पारमार्थिकं तल्लक्षणं कुतः क्षणिकाः सर्वसंस्काराः 1690

"तत्रेदमुक्तं भगवता--क्षणिकाः सर्वसंस्काराः
स्थिराणां कुतः क्रिया । भूतिर्यैषां क्रिया सैव कारकं सैव चोच्यते ॥--तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ ११ । बोधिच॰
प॰ पृ॰ ३७६ । तन्त्रवा॰ पृ॰ १२० । क्षणिकाः सर्वसंस्काराः विज्ञानमात्रमेवेदं भो जिनपुत्राः यदिदं
त्रैधातुकम्--सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ७३१ ।

इत्यादिकस्य नान्योऽनुभाव्यो
बुद्ध्यास्ति 1691

नान्योऽनुभाव्यस्तेनास्ति तस्या नानुभवोऽपरः । तस्यापि
तुल्यचोद्यत्वात् स्वयं सैव प्रकाशते ॥--प्र॰ वा॰ २ । ३२७ । बुद्ध्यास्ति...ग्राह्यग्राहकवैधुर्यात् स्वयं...
इति पाठभेदेन उद्धृतोऽयम्--प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५२५ । न्यायम॰ पृ॰ ५४० । त॰ श्लो॰ पृ॰ १२१ ।
आप्तप॰ पृ॰ ४७ । अष्टस॰ पृ॰ ११० । मी॰ श्लो॰ टी॰ पृ॰ २७५ । शास्त्रदी॰ पृ॰ १९५ । प्रमेयक॰
पृ॰ ९० । न्यायकुमु॰ पृ॰ १३३ । न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ २५१ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४८३ । स्या॰
रत्ना॰ पृ॰ १५० । स्या॰ म॰ पृ॰ १३९ । सर्वद॰ सं॰ पृ॰ ३१ । शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ १७४ ।

इत्यादिकस्य च परमार्थतः सिद्धिः स¹⁶⁹²

मतान्तरवत् ।

मयान्तरवत् ? प्र¹⁶⁹³

मास्तु सिद्धिः, प्रतिभासाद्वैतोपगमादित्युक्ते प्राह ।

तिभासाद्वैतस्य निषिद्धत्वात्
निषेत्स्यमानत्वाच्च अनन्तरमेव । प्रमाणान्तराबाधितविषयत्वं च प्रमाणमविकल्पदर्शनमेवेति च
चिन्तितम् ।

उपसंहारमाह--तस्मात् नायम् अविकल्पोऽनुभवः । कथंभूतः ? स्वलक्षणग्राही यथार्थ
निर्भासम् अर्थनिर्भासाऽनतिक्रमेण व्यवसायपितुं व्यवसायं कर्तुं न समर्थः अविसंवादको नाम
किन्तु विसंवादक एव । ननु न व्यवसायकरणाद् अविसंवादकः अपि तु स्वलक्षणग्रहणात् ।
व्यवसायोऽपि 1694

स्वलक्षणग्रहणात् ।

तद्ग्रहणात् नाऽपरः, जात्यादिप्रतिभासस्य इन्द्रियज्ञाने निषेधादिति चेत्; अत्राह—
न च इत्यादि । न च नैव अविकल्पितेन अनिश्चितेन [p. ९४ ख ] स्वभावेन स्वरूपेण स्वलक्ष
णस्य व्यवस्थापनं युक्तम् उपपन्नम् । अत्र दृष्टान्तमाह--अद्वैतवत् इति । पुरुषाद्वैतम् इह अद्वैतं
[p. 112 ] गृह्यते न प्रतिभासाद्वैतं तत्र बौद्धस्य विवादाभावात्, तस्य इव तद्वदिति । ननु अद्वैत-स्वलक्षणयोः
अप्रतिभासेतरकृतो विशेषोऽस्ति अतः अद्वैतवत् इत्ययुक्तमिति चेत्; अत्राह--भेदाऽभावात् इति ।
भेदस्य विशेषस्य अभावात् स्वलक्षणस्यापि अप्रतिभासनादिति मन्यते । ततः सूक्तम्-- अद्वैतवत्
इति । अथ मतम्--त¹⁶⁹⁵

पुरुषाद्वैतम् ।

दद्वैतं यदि सुखादिनीलादिप्रतिभासात्मकं तर्हि साकारे सौगतदर्शने पुरुष इति
नाम कृतं भवेत्, अन्यथा अचेतनं नावभासते इत्यसत्, सुखादिनीलादिसत्त्वे च न तदद्वैतम्,
तदसत्त्वे प्रकृतेऽपि तदस्तु इति; तत्रोत्तरमाह--विकल्पानाम् इत्यादि । विकल्पानां सुखादिनी
लादिभेदानां भेदैकान्तेऽपि निरंशस्वलक्षणैकान्तेऽपि न केवलम् अद्वैते निःस्वभावतोपपत्तेः अस
त्त्वोपपत्तेः, अन्यथाप्रतिभासस्य तत्रापि भावादिति भावः, अन्यथा अनेकान्तसिद्धिः इत्युक्तम् ।

इदमपरं व्याख्यानम्--निरंशस्वलक्षणदर्शनानन्तरभाविनां विकल्पानां यथा स्थूलादिदू
रादिभेदा विषयाः तथा निःकलपुरुषदर्शनानन्तरभाविनां तेषां सुखादिनीलादिभेदा विषयाः, तेषां
च विकल्पानां भेदैकान्तेऽपि निःस्वभावतोपपत्तेः । स्वः [p. ९५ क ] आत्मीयः सौगतकल्पि
तो भावः पदार्थः तस्मान्निष्क्रान्तानां भावः तत्र तस्या उपपत्तेः भेदाऽभावादिति सम्बन्धः । ततः
सूक्तम्-- अविसंवादकज्ञानं विकल्पकमेव इति ।

भवत्वेवं तथापि न त¹⁶⁹⁶

विकल्पकम् ।

त् प्रत्यक्षम्; मानसत्वेन वैशद्यविरहात्, तथा चोक्तम्—

*न विकल्पानुविद्धस्य स्पष्टार्थप्रतिभासिता ।

स्वप्नेऽपि स्मर्यते स्मार्त्तं न च तत् तादृगर्थदृग् ॥ प्र॰ वा॰ २ । २८३

इति चेत्; अत्राह--न चैतद् इत्यादि ।

न चैतद् व्यवसायात्मप्रत्यक्षं मानसं मतम् ।

प्र¹⁶⁹⁷

मानसो हि विकल्पो रागादिरूपः प्रतिसंख्यानेन
प्रतिपक्षतत्त्वज्ञानेन निवर्त्यते ।

तिसंख्याऽनिरोध्यत्वादर्थसन्निध्यपेक्षणात् ॥ २५ ॥

न हीदं स्वार्थव्यवसायात्मकं मानसं प्रत्यक्षम्, गवि सन्निहिते मानसीं गोबुद्धिं
विनिवर्त्य तदा अश्वकल्पनायामपि गोरेव विनिश्चयात् । स पुनः निश्चयः विकल्पान्त
रवदर्थसन्निधिं नापेक्षेत । तस्मादिदं स्पष्टं व्यवसायात्मकं ज्ञानं स्वार्थसन्निधानान्वयव्य
तिरेकानुविधायि प्रतिसंख्यानिरोध्यविसंवादकं प्रमाणं युक्तम् ।

एतत् सुखादिनीलादिनिर्भासिज्ञानम् । कथंभूतम् ? व्यवसायात्म निर्णयात्मकं मानसं
मनोनिमित्तम् न च नैव मतम् । कुत एतत् ? इत्यत्राह--प्रत्यक्ष¹⁶⁹⁸ क्षम् इति । प्रत्यक्षं
विशदम्--इन्द्रियाश्रितं वा यत इदं तन्न मानसमिति । तदाश्रितं च अक्षान्वयव्यतिरेकानुविधायि
त्वात् अन्वादा 1699 अन्धादावभावात् । तथापि मानसत्वे अस्य¹⁷⁰⁰

विकल्पस्य ।

द्विचन्द्रदिज्ञानस्यापि मानसत्वमिति
व्याहतमेतत्--

*किञ्चेन्द्रियं यदक्षाणां भावाभावानुरोधि चेत् ।

तत्तुल्यम्1701

विक्रियावच्चेत् सैवेयं किन्निषिध्यते इति शेषः ।

। प्र॰ वा॰ २ । २९६ इति ।

[p. 113 ]

अत्रैव युक्त्यन्तरमाह--प्रतिसंख्या इत्यादि । प्रतिसंख्य¹⁷⁰²

अशुभाद्यालम्बना रागादिप्रतिपक्षभूता प्रज्ञा प्रतिसंख्यानम्--तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ५४७ ।
तेन प्रज्ञाविशेषेण प्राप्यो निरोधः इति प्रतिसंख्यानिरोधः ।--स्फुटार्था॰ पृ॰ १६ ।

या प्रतिविकल्पेन अनिरोध्य
त्वाद् अनिराक्रियमाणत्वात् । तथा च प्रयोगः--एतद् विवादगोचरापन्नं ज्ञानं न मानसम्,
प्रतिसंख्याऽनिरोध्यत्वात्, यत् पुनर्मानसं न तत् प्रतिसंख्याऽनिरोध्यं यथा गवि सन्निहिते
गौरयम् इति मानसो विकल्पः । पुनरपि तदन्तरमाह--अर्थ इत्यादि । अर्थस्य घटादेः
सन्निधिः योग्यदेशाद्यवस्थानं तदपेक्षणात् ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--नहीदम् इत्यादि । इदं विवादा[p. ९५ ख ] स्पदीभूतं ज्ञानम् ।
कथंभूतम् ? स्वार्थव्यवसायात्मकम् । तत्किम् ? मानसम् इति युक्तम् । नहि न खलु । कुत
एतत् ? प्रत्यक्षं विशदम् अक्षाश्रितं वा यतः । इतश्च न मानसम्; इत्याह--गवि इत्यादि । गवि
पशुविशेषे । कथंभूते ? सन्निहिते । गोबुद्धिम् गौरयं महान् शुक्लः दीर्घः अन्यथा वा इत्यादि
परामर्शात्मिकां मानसीं विनिवित्य 1703 विनिवर्त्य तदा तद्विवर्त्तनकाले गोरेव विनिश्चयात् ।
कस्यां सत्याम् ? इत्याह--अश्वकल्पनायामपि न केवलं तदकल्पनायाम् । एतदुक्तं भवति--यद्ययं
स्थिरस्थूलसाधारणाकारे गोनिश्चयः प्रकृतगोबुद्धिवत् मानसः; तर्हि तद्वद् अश्वकल्पनायां विनि
वर्तेत । न चैवम्, तन्न मानसः । विनिश्चयात् इत्यनेन एतद्दर्शयति । 1704

अश्वकल्पनाकाले ।

तत्कल्पनाकाले गोद
र्शनं यदि अविकल्पकम्; तर्हि क्षणक्षयदर्शनवत् 1705

गोव्यवहारो ।

तद्व्यवहारो न भवेत् 1706

गोविकल्पानुत्पत्तेः ।

तद्विकल्पानुत्पत्तेः, युग
पद् विकल्पद्वयानभ्युपगमात् । तस्मात् निश्चयात्मकमिति । एवकारेण पुनः एतत् कथयति—
दर्शनमात्रात् तथा गोव्यवहारे क्षणक्षयादिव्यवहारोऽपि भवेद् विशेषाभावात् । न चैवमिति ।

ननु यदा गोविनिश्चयो न तदा अश्वविकल्पना, जैनस्य युगपद् उपयोगद्वयाऽनुत्पत्तेरिति
चेत्; मानसं सममुपयोगद्वयं युगपन्नेष्यते न इन्द्रियमानसे1707

एकमिन्द्रियजन्यमपरं च मानसमिति ।

, कथमन्यथा न्या य वि नि श्च ये—
सहभुवो गुणाः 1708

गुणपर्य
यवद्द्रव्यं ते सहक्रमवृत्तयः ।--न्यायवि॰ १ । १११

इत्यस्य--

*सुखमाह्लादनाकारं विज्ञानं मेयबोधकम् । [p. ९६ क ] ।

शक्तिः क्रियानुमेया स्यात् यूनः कान्तासमागमे ॥ 1709

यथोक्तं स्याद्वादमहार्णवे--सुखमाह्लादना
कारम्...--न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ ४२८ । अष्टस॰ पृ॰ ७८ । न्यायकुमु॰ पृ॰ १२९ । सन्मति॰
टी॰ पृ॰ ४७८ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १७८ । प्र॰ रत्नमा॰ ४ । ८ ।

इति निदर्शनं स्यात् ?

एतेन अक्षणिकज्ञानलक्षणसमारोपव्यवच्छेदात् क्षणिकानुमानं प्रमाणम् इति निरस्तम्;
अक्षणिकज्ञानस्य समारोपत्वाऽसिद्धेः, अश्वकल्पनायामपि तन्निवृत्त्यसिद्धेः इति । युक्त्यन्तरमाह—
स पुनः इत्यादि । सः अनन्तरोक्तः पुनः इति युक्त्यन्तरसूचकः, निश्चयः गोव्यवसायः विकल्पा
न्तरवद् ईश्वरादिविकल्पवत् यदि मानसः स्यात् तथा 1710 तदा अर्थस्य सन्निधिं योग्यदेशाद्य
वस्थितिं न अपेक्षेत । अपेक्षते च, तन्न मानसमिति । अनेन अर्थसन्निध्यपेक्षणात् इत्येतत्
व्यतिरेकमुखेन व्याख्यातम् । उपसंहारार्थमाह--तस्मात् इत्यादि । यत एवं तस्माद् इदम्
अनन्तरोक्तम् स्पष्टं विशदं व्यवसायात्मकं ज्ञानम् । कथंभूतम् ? स्वार्थसन्निधानान्वयव्यतिरे
[p. 114 ] कानुविधायि प्रतिसंख्याऽनिरोध्यविसंवादकं प्रत्यक्षं प्रमाणं युक्तम् । अथ 1711

प्रत्यक्षस्य ।

तस्य स्वार्थसन्नि
धानान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वं चेत्; अर्थकार्यता, इति ल धी य स्त्र ये 1712

ज्ञानस्य अर्थकार्यतानिषेधः । अन्वयव्यतिरेकाभ्यामर्थश्चेत्कारणं विदः ।
संशयादिविदुत्पादः कौतस्कुत इतीक्ष्यताम् ॥ ५४ इत्यादिना क्रियमाणः ।

तत्प्रतिषेधो विरुध्यते
इति; तन्न; नोत्पत्तौ 1713

अर्थान्वयव्यतिरेकानुविधा
नम् ।

तदन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वम्, अपि तु व्यापारो 1714 रे, अर्थे सद्ग्रहणे
व्याप्रियते नान्यथा इति आचार्याभिप्रायात् । कुत एतदवगम्यत इति चेत् ? स्वग्रहणात् । नहि
किञ्चित् स्वोत्पत्तौ स्वान्वयव्यतिरेकानुविधायि, विप्रतिषेधात् । ततः सर्वं सुस्थम्

स्यान्मतम्--माभूत्तन्मनसमपि त्वेन्द्रियं तथेन्द्रियं 1715 त्तन्मानसमपि त्वैन्द्रियं तथापि भ्रान्त
मस्तु । न च [p. ९६ ख ] इन्द्रियविभ्रमाः प्र¹⁷¹⁶

तत्त्वज्ञानेन ।

तिसंख्यानेन निवर्त्यन्ते चन्द्रमेकम् इति भावयतोऽपि
द्विचन्द्रप्रतिभासानिवृत्तेरिति । तत्रोत्तरमाह--तच्चेद् इत्यादि ।

तच्चेदवस्तुविषयमप्रमाणं यतोऽन्यतः ।

निर्णयात्मकत्वात्सिद्धेः अर्थसिद्धेरसंभवात् ॥ २६ ॥

दर्शनसिद्धिप्रतिज्ञायां विप्रतिपत्तिविषयस्य साधनान्तरप्रतीक्षस्य सिद्धेरनुपपत्तेः ।
अधिगतिरित्यपि निर्णीतिरेव । तथा च अनिश्चितार्थनिश्चयेन अविसंवादकं ज्ञानं स्पष्टप्रति
भासमन्यद्वा प्रमाणं नापरम् । ततो व्यवसाय एव अविसंवादनियमोऽधिगमश्च निश्चेतव्यः
तत्रैव तद्भावात्, तद्वशादेव तत्प्रतिष्ठानात् ।

तद् अनन्तरोक्तं चेत् यदि अप्रमाणम् । कुत एतत् ? अवस्तुविषयं यतः ।
सामान्यविशेषात्मकतत्त्वम् अवस्तु विषयो यस्य तत् तथोक्तम् । किं तर्हि प्रमाणम् ? न किञ्चिद्
इत्यर्थः । अविकल्पकं दर्शनम् इति चेत्; अत्राह--अन्यतः इत्यादि । अन्यतः मिथ्यै
कान्तवादिकल्पितात् प्रमाणाद् अर्थसिद्धिः 1717 द्धेः अत्यन्तम् असंभवात् । ननु सिद्धिः
अधिगतिमात्रं त¹⁷¹⁸

अविकल्पादपि ।

तोऽपि संभवति इति चेत्; अत्राह--सिद्धेः निर्णयात्मकत्वात् ।

अस्याऽनभ्युपगमे दूषणमाह--दर्शन इत्यादि । दर्शनम् अर्थसाक्षात्करणं निरंशादर्थात्
तदाकारात्मलाभ इति यावत्, तदेव सिद्धिः इति या सौगतस्य प्रतिज्ञा तस्यां च क्रियमाणायां
सिद्धेः ज्ञप्तेः अनुपपत्तेः दर्शनस्य, सिद्धेः निर्णयात्मकत्वम् इति । कथंभूतस्य ? विप्रतिपत्ति
विषयस्य । पुनरपि कथंभूतस्य ? साधनान्तरप्रतीक्षस्य साधनान्तरे प्रतीक्षा यस्य इति । अनेन
दर्शनाऽभावात् न तत्सिद्धिः इत्युक्तं भवति ।

यत्पुनरेतत्-- अधिगतिस्तत्फलम् इति1719

स्वसंवित्तिः फलं चात्र--प्र॰ समु॰ १ । १० । फलं
स्ववित्--प्र॰ वा॰ २ । ३३६ । विषयाधिगतिश्चात्र प्रमाणफलमिष्यते । स्ववित्तिर्वा...--तत्त्वसं॰ श्लो॰
१२४४ ।

; तद् अर्थतो निराकृतम्, शब्दतो निराकुर्व
न्नाह--अधिगतिः इत्यपि न केवलमन्या अपि तु अधिगतिरित्यपि या सिद्धिः परस्य¹⁷²⁰

बौद्धस्य ।

सापि
निर्णीतिरेव । निर्णीतिपर्यायः अधिगतिशब्दः इति मन्यते । ततः किं जातम् ? इत्याह--तथा च
इत्यादि । तथा च तेन च प्रकारेण अनिश्चितस्य अर्थस्य यो निश्चयः न दर्शनमात्रम्, तेन
अविसंवादकं ज्ञानं स्पष्टप्रतिभासम् अन्यद्वाऽस्पष्टप्रतिभासं प्रमाणं नापरम् इति युक्तं पश्यामः ।

[p. 115 ]

उपसंहारार्थमाह--तत इत्यादि । यत एवं ततो व्यवसाय एव निर्णये एव अविसंवाद
नियमः अधिगमः स्वार्थग्रहणं च निश्चेतव्यः । कुत एतत् ? इत्यत्राह--तत्रैव व्यवसाय एव
अन्तयोः 1721 तयोः अविसंवादनियम-अधिगमयोः भावात् । एतदपि कुतः ? इत्यत्राह—
तद्वशादेव व्यवसायादेव तत्प्रतिष्ठानात् तयोः प्रतिष्ठानात् ।

एवं व्यवसायात्मकमविसंवादिज्ञानं प्रमाणं व्यवस्थाप्य साम्प्रतं ततः प्रवृत्तिक्रमं दर्शयति
अनागतमर्थं च सूत्रयति-- अक्षज्ञानैः इत्यादिना ।

अक्षज्ञानैरनुस्मृत्य प्रत्यभिज्ञाय चिन्तयन् ।

आभिमुख्येन तद्भेदान् विनिश्चित्य प्रवर्तते1722

उद्धृतोऽयम्--त॰ श्लो॰ पृ॰ १८९ । न्यायवि॰ वि॰ द्वि॰ पृ॰ ४१ ।

॥ २७ ॥

स्पर्शनरसनघ्राणचक्षुःश्रोत्रमनांसि इन्द्रियाणि । तैः स्वविषयग्रहणम् अवग्रहाद्यात्मि
का मतिः बहुबहुविधक्षिप्रानिःसृतानुक्तध्रुवाणां सेतरप्रकाराणाम् । अत एवानेकान्तसिद्धिः ।
नहि संवित्तेः बहुबहुविधप्रभृत्याकृतयः स्वयमसंविदिता एवोदयन्ते व्ययन्ते वा यतः
सत्योऽप्यनुपलक्षिताः स्युः कल्पनावत् तथेतराकृतयः । स्वलक्षणसामान्यलक्षणैकान्ते
पुनः संवेदनाकृतीः न पश्यामः तथैवापश्यन्तः कथमात्मानमेव विप्रलभामहे । तदेवं पर
मार्थतः सिद्धिः अनेकान्तात् । मन्यते मननं वा इति मतिः, स्मरणं स्मृतिः, संज्ञानं संज्ञा,
चिन्तनं चिन्ता, अभिनिबोधनमभिनिबोध इति तथामनन्ति त त्त्वा र्थ सू त्र का राः—
मतिः स्मृतिः संज्ञाचिन्ताभिनिबोध इत्यनर्थान्तरम् त॰ सू॰ १ । १३ इति । मति
स्मृत्यादयः शब्दयोजनामन्तरेण न भवन्तीत्येकान्तो न यतस्तत्रान्तर्भाव्येरन् । तदेकान्ते
पुनः न क्वचित् स्युः तन्नामस्मृतेरयोगात् अनवस्थानादेः

अतो निबन्धनस्थानाद् वाक्यान्तराणि उपप्लवन्ते-- अक्षज्ञानैः तद्भेदान् विनिश्चित्य
प्रवर्तते इत्येकं वाक्यम्, अनुस्मृत्य तद्भेदान् प्रवर्तते इति द्वितीयम्, प्रत्यभिज्ञाय
तद्भेदान् प्रवर्तते इति तृतीयम्, चिन्तयन् वितर्कयन् तद्भेदान् प्रवर्तते इति चतु
र्थम्, आभिमुख्येन तद्भेदान् विनिश्चत्य प्रवर्तते इति पञ्चमम्, चिन्तयन्नाभिमु
ख्येन तद्भेदान्विनिश्चित्य प्रवर्तते इति षष्ठं समुदितम् । तत्र अक्षाणि चक्षुरादीनि इन्द्रि
याणि तेषां कार्यभूतैः ज्ञानैः तद्भेदान् हिताहितार्थविशेषान् विनिश्चित्य प्रवर्तते पुरुषः ।
अयं च प्रवृत्तिक्रमः अभ्यासदशायां द्रष्टव्यः । नहि तस्यां प्रवर्त्तमानो नियमेन सजातीयानुस्मरणा
दिकमपेक्षते जनः तथाऽप्रतीतेः [p. ९७ ख ] अमुमेवार्थमाश्रित्य अभ्यासे भाविनि प्रवर्त्तक
त्वात् प्रत्यक्षं प्रमाणम् इति1723

वर्तमानेऽति
मात्रेण वृत्तावध्यक्षमानता । यत्रात्यन्ताभ्यासादविकल्पयतोऽपि प्रवर्तनं तत्र प्रत्यक्षं प्रमाणम्--प्र॰
वार्तिकाल॰ पृ॰ २१८ ।

। तत्सर्वं युक्तम्, इदं तु अयुक्तम् प्र ज्ञा क र गु प्ते नोक्तम्—
भाविनि इति; दाहादिकारणे पावकादौ लोकस्य प्रवृत्तिदर्शनात् । दाहाद्यदर्शने कथं तत्
तत्कारणम् इति प्रतीयते इति चेत् ? अभ्यासात् किन्न जायते ? स्वयं च 1724

तस्माद् व्यवहारमात्रप्रसिद्धानुमानाश्रयेण प्रसिद्धं सम्बन्धमाश्रित्य तदेत
दर्थक्रियासाधनमिति दर्शनेन स्पृश्यादिसाधनस्य प्रतिपत्तौ प्रवर्तते । पश्चादभ्यासानुमानमन्तरेणापि प्रति
भासमात्रादेव वृत्तिरिति प्रत्यक्षमपि प्रवर्तकत्वात् प्रमाणम् । अत उच्यते प्रामाण्यं व्यवहारेणेति ।—
प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २५ ।

व्यवहारमाश्रित्य
[p. 116 ] ततोऽप्रतिपन्नमपि प्रत्यक्षेण भावि प्रतिपन्नमिच्छन् तमेव¹⁷²⁵

व्यवहारमेव ।

आश्रित्य वर्त्तमानं तत्कारणं प्रत्यक्ष
मिच्छन्तं न सहते इति प्राकृतबुद्धिः ।

अथवा, यदुक्तम्-- गवि सन्निहिते गोबुद्धिं विनिवर्त्त्य तदा अश्वकल्पनायामपि गोरेव
विनिश्चियात् इति; तत्र प्रवृत्तौ 1726

अक्षज्ञानैः तद्भेदान् विनिश्चत्य प्रवर्तते इति ।

इदं वाक्यम्, तत्र अनुस्मृत्यादेर्विरोधात् । अनुस्मृत्य तद्भेदान्
प्रवर्तते 1727

इति वाक्यं तु ।

पूर्वव्यवस्थापितनिक्षेपादिषु प्रवृत्त्यर्थम् । प्रत्यभिज्ञाय तद्भेदान् तु प्रवर्तते
इत्येतत् पुनः तदेवेदं तेन सदृशम् इति वा अनुसन्धानमात्रेण प्रवृत्तौ । चिन्तयन् तद्भे
दान् प्रवर्तते इतीदम् अदृश्यमेरुमकार¹⁷²⁸ मकराकरवाडवाग्निविवेकविनिश्चयेन देशाद्य
न्तरवृत्तौ । आभिमुख्येन तद्भेदान् विनिश्चित्य प्रवर्तते इत्येतत् अकस्माद् धूमदर्श
नात् पावकोऽत्र इति प्रवृत्तौ । चिन्तयन् आभिमुख्येन तद्भेदान् विनिश्चित्य प्रवर्तते
इत्येतत् अनित्यः शब्दः श्रावणत्वात् इत्याद्यनुमानात् प्रवृत्तौ । समुदितं तु वाक्यम् वह्नि
रत्र, धूमात्, यत्र यत्र धूमः तत्र तत्र वह्निः यथा महानसादौ, धूमश्चात्र इत्येवमाद्यनुमानात्
प्रवृत्तौ । तत्र अक्षज्ञानैः [p. ९८ क ] पूर्वमनयोः सम्बन्धे गृहीते सति पुनस्तैरेव क्वचित् धूमे विषयी
कृते पूर्वसंस्कारप्रबोधः, ततः स्मृतिः, तस्याः प्रत्यभिज्ञा, पुनः तर्कः, अतोऽनुमानं ततः प्रवृ
त्तिरिति ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--स्पर्शन इत्यादि । स्पर्शनरसनघ्राणचक्षुःश्रोत्रमनांसि । किम् ?
इन्द्रियाणि । मनः सर्वज्ञसिद्धौ निरूपयिष्यते । तैः स्पर्शनादिभिः का1729 करणभूतैः स्वविषयाणां
स्पर्शादीनां ग्रहणं तद्ग्राहकं यज्जन्यते ज्ञानम् । तत् किं नाम ? इत्यत्राह--मितिः इति । 1730 मति
रिति । किमात्मिका सा ? इत्यत्राह--अवग्रह इत्यादि । 1731

अवग्रहेहावायधारणाः ।--त॰ सू॰ १ । १५ ।

अवग्रहादयो वक्ष्यमाणकाः तदात्मि
का इति । केषां सा ? इत्यत्राह--बहु 1732

बहुबहुविधक्षिप्रानिःसृतानुक्तध्रुवाणां सेतरा
णाम् ।--त॰ सू॰ १ । १६

इत्यादि । बहु च युगपत् समानजातीयानां बहूनां ग्रहणम्,
बहुविधं च भिन्नजातीयानाम्, क्षिप्रं च झटिति, अनिःसृतं च आलोकाद्यनपेम 1733 पेक्षम् अनुक्तं
च पानकादौ गुडादिरसविशेषस्य अकथितं च । ध्रुवं च दृढतया कालान्तरस्मरणकारणम् तेषाम् ।
कथंभूतानाम् ? सेतरप्रकाराणाम् सह इतरप्रकारैः अबह्वादिभिः वर्तमानानाम् । तथा च सति
किं सिद्धम् ? इत्यत्राह--अत एव इत्यादि । यत एव तैः स्वविषयाणां ग्रहणमेवंविधम्, अत एव
अनेकान्तसिद्धिः ।

ननु आगमादेव केवलात् सर्वमेतत् सिद्धं नान्यतः अनुपलक्षणात्, ततो भवत आ¹⁷³⁴

आगमानुसारित्वम् ।

गमि
कत्वमिति चेत्; अत्राह--नहि इत्यादि । नहि संवित्तेः इन्द्रियमतेः सम्बन्धिन्यः बहुबहुविध
प्रभृत्याकृतयः स्वयम् आत्मना असंविदिता एव अज्ञाता एव उदयन्त उत्पद्यन्ते [p. ९८ ख ]
व्ययन्ते विनश्यन्ति वा यतो यस्माद् असंविदितोदयव्ययात् सत्योऽपि अनुपलक्षिताः स्युः ।
अत्र प¹⁷³⁵

सौगतप्रसिद्धम् ।

रप्रसिद्धं दृष्टान्तमाह कल्पनावत् इति । यथा नहि इमाः कल्पनाः 1736

तदाह--न चेमाः कल्पना
अप्रतिसंविदिता एवोदयन्ते व्ययन्ते चेति । प्र॰ वा॰ स्व॰ टी॰ पृ॰ १२७ ।

इत्यादि वचनात्
[p. 117 ] ईश्वरादिकल्पना नाऽनुपलक्षिताः उदयन्ते व्ययन्ते च तथा प्रकृता अपि इति । तथा तेनैव
प्रकारेण इतराकृतयः अबह्वाद्याकृतयः न सत्योऽपि अनुपलक्षिता उदयन्ते व्ययन्ते वा इति ।
तर्हि तथैव स्वलक्षणसंवेदनाकृतयः सामान्यसंवेदनाकृतय एव वा स्वयं स्वसंविदिता एव उद
यन्ते व्ययन्ते चेति चेत्; अत्राह--स्वलक्षण इत्यादि । स्वलक्षणं च सामान्यलक्षणं च ते एव
एकान्तौ तयोः संवेदनाकृतीः पुनः न पश्यामः । चर्चितं चैतत् । तथापि ताः सत्यः कल्प्य
ता1737 न्तामिति चेत्; अत्राह--तथैव इत्यादि । तथैव परपरिकल्पितप्रकारेणैव अपश्यत्तत
1738 श्यन्तः कथं कल्पनया स्वलक्षणसामान्यलक्षणैकान्ते संवेदनाकृतिकल्पनया आत्मानमेव
विप्रलभामहे वञ्चयामः ।

उपसंहारमाह--तदेवम् इत्यादिना । तत्त गोत् 1739 तत् तस्मात् एवम् उक्तप्रकारेण पर
मार्थतः सिद्धिः सर्वभावानां निष्पत्तिः प्रतिपत्तिर्वा अनेकान्ताद् अनेकान्तमाश्रित्य ।

मत्यादीनां निरुक्तिं दर्शयन्नाह--मन्यते इत्यादि1740

मननं मतिः स्मरणं स्मृतिः संज्ञानं संज्ञा चिन्तनं चिन्ता आभिमुख्येन नियतं बोधनमभिनि
बोध इति--त॰ वा॰ १ । १३ । ५ ।

। सुगमम् । त त्त्वा र्थ सू त्र का रे
ण सहात्मनः एकवाक्यतां दर्शयन्नाह--तथा इत्यादि । तथा उक्तप्रकारेण आमनन्ति
त त्त्वा र्थ सू त्र का राः । कथम् ? [p. ९९ क ] इत्याह-- मतिः स्मृतिः संज्ञा चिन्ताभिनिबोध
इत्यनर्थान्तरम् त॰ सू॰ १ । १३ इत्येवम् । सर्वसूत्राणां सोपस्कारत्वात् अत्र प्रवर्त्तकः
इत्यध्याहार्यम् । इति शब्दः स्वसूत्रे वाक्यान्तरसमाप्त्यर्थः । ततोऽयमर्थो जायते--मतिः प्रव
र्तिका इति, स्मृतिः प्रवर्तिका इति, संज्ञा प्रवर्तिका इति, चिन्ता प्रवर्तिका इति, अभिनिबोधः
प्रवर्तकः, चिन्ताभिनिबोधः प्रवर्तकः, मतिः स्मृतिः संज्ञा चिन्ताऽभिनिबोधः प्रवर्तकः इति च ।

ननु च एतन्मत्यादिकमन्योन्यं भिन्नमभिन्नं वा ? उभयथापि स्वलक्षण इत्यादि विरुध्यते
इति चेत्; अत्राह--अनर्थान्तरम् इति । ईषदर्थे नत 1741 नञ् प्रवर्तते । ईषत् कथञ्चिद् अर्था
न्तरम् अनर्थान्तरमिति । उक्तं च ल घी य स्त्र ये-- प्रमाणफलयोः क्रमभावेऽपि तादात्म्यं
प्रत्येयम् लघी॰ स्व॰ श्लो॰ ६ इति । अथवा, यदा1742 दवग्रहविषयीकृतम् ईहा प्रत्येति,
ईहितम् अवायोऽवैति, अवायानुभूतं धारणा, एवम् उत्तरत्रापि योज्यम्, तदेवमाह अनर्थान्तरम्
इति, कथञ्चिदभिन्नविषय¹⁷⁴³ यं मत्यादिकम् इत्यर्थः । अन्त्यवाक्यापेक्षया अनर्थान्तरम्—
अभिन्नप्रवृत्तिप्रयोजनम् इति वा व्याख्येयम् ।

ननु मत्यादिकं सर्वम् अभिधानपुरस्सरमेव स्वार्थं प्रत्येति इति शब्दश्रुत एवान्तर्भावोऽ
स्य, तथा च तच्चिन्तने एवास्य चिन्ता भविष्यति इति पृथगिह चिन्तनमनर्थकमिति चेत्; अत्राह—
शब्दयोजनम् इत्यादि । मतिस्मृत्यादयः शब्दयोजनमन्तरेण ते न भवन्ति किन्तु तद्योजने
सति भवन्ति इत्येवम् एकान्तो न, यत एकान्तात् [p. ९९ ख ] तत्र अन्तर्भाव्येरन् इत्यर्थः ।
यत इति वा आक्षेपे, नैव संकीर्येरन् । विपक्षे बाधकमाह--तदेकान्त इत्यादि । स चासौ एका
न्तश्च तस्मिन् अङ्गीक्रियमाणे पुनः न क्वचिद् बहिरन्तर्वा स्युः मतिस्मृत्यादयः । कुत एतत् ?
[p. 118 ] इत्यत्राह--तन्नाम इत्यादि । यस्य ना1744

वाचकेन शब्देन ।

म्ना योजनात् मृतिस्मृत्यादयः तत् तन्नाम इत्युच्यते, तस्य
स्मृतेरयोगात् । एतदुक्तं भवति--न यत्र यत्र स्वार्थः तत्र तत्र तन्नाम, यतः तद्योजनात् निय
मेन मतिस्मृत्यादयः स्युः अपि तु सङ्केतस्य योजनात्, तत्स्मृतेरेव च अयोगात् प्रकृतमिति । कुत
एतत् ? इत्यत्राह--अनवस्थानादेः अनवस्थानम्आदिर्यस्य अन्योन्यसंश्रयस्य स तथोक्तः तस्मात् ।
तथाहि--प्रथमा नामस्मृतिः तद्विषयाभिधानस्मृतेः, सापि तद्विषयनामस्मृतेः इत्यनवस्था । सन्नि
हिते च वस्तुनि मत्यादिना निर्णीते नामविशेषे स्मृतिः, तस्याश्च सत्यादिः 1745 मत्यादिः इत्य
न्योऽन्यसमाश्रयः । अत एव अप्रतिपत्तिः प्रतिपत्तेरभावः, अन्धमूकं जगत् स्यादिति मन्यते ।
चर्चितं चैतत्-- सदृशार्थाभिलापादिस्मृतिः सिद्धिवि॰ १ । ८ इत्यादिना ।

एवं तावत् प्रमाणस्य फलं साक्षात् सिद्धिः स्वार्थवि निश्चयः सिद्धि
वि॰ १ । ३ इत्यस्य समर्थनद्वारेण अधिगतिः तत्फलम् इत्येतन्निरस्तम् । इदानीम्
सारूप्यं प्रमाणम् न्यायबि॰ १ । २० इत्येतत् प्रकारान्तरेण दूषयन्नाह-- प्रत्यक्षाः
इत्यादि ।

प्रत्यक्षाः परमाणवो बहिरिमे स्थूलैकचित्राकृतेः,

संवित्तेर्विषया इति प्रलपता स्याद्वादविद्वेषिणा ।

बुद्धेनालमलं बहिरन्तर्वाऽश्लीलमेवाकुलम्,

तन्नैरात्म्यमपीतरेण न विवेकात्मा न सा युज्यते ॥ २८ ॥

विषयो द्विविधो बौद्धस्य¹⁷⁴⁶

न प्रत्यक्षपरोक्षाभ्यां मेयस्यान्यस्य संभवः ।--प्र॰ वा॰ २ । ६३ ।

प्रत्यक्षः अनुमेयश्च । तत्र प्रत्यक्षः 1747 क्षाः सन्तो विषया
गोचराः । के ? इत्याह--परमाणवः । क्व ? बहिरिति । के पुनस्ते ? इत्याह--[p. १०० क ] इमे
परिदृश्यमानघटादिव्यपदेशभाजः । कस्याः ? इत्यत्राह--संवित्तेः । कथम्भूतायाः ? इत्याह—
स्थूलैकचित्राकृतेः स्थूला एका चित्रा शबला आकृतिः आकारो यस्याः सा तथोक्तः 1748 क्ता तस्याः सञ्चितालम्बनाः पञ्च विज्ञानकायाः इति1749

पञ्चसञ्चयस्यालम्बात्--प्र॰ समु॰ १ । १७ ।

राद्धान्तात् । प्रलपता अलम् ।
केन ? बुद्धेन इतर 1750 इतरेण केन ? दि ग्ना गा दि ना । कथं प्रलपता ? अश्लीलमेव
असम्बद्धमेव यथा भवति आकुलं च । अपिशब्दः भिन्नप्रक्रमः अत्र द्रष्टव्यः च शब्दार्थः ।
कथंभूतेन ? इत्यत्राह--स्याद्वादविद्वेषिणा । एतदुक्तं भवति--यथा नीलाकृतेः संवित्तेः नीलं
प्रत्यक्षं न पीतादि, सारूप्यकल्पनावैफल्यभयात् तथा स्थूलैकचित्राकृतेः त¹⁷⁵¹

संवित्तेः ।

स्याः प्रत्यक्षो
विषयोऽपि तथाविध¹⁷⁵²

स्थूलैकचित्राकार एव ।

एव कल्पनीयो न परमाणवः इति ।

यत्पुनरत्रोक्तं प्र ज्ञा क र गु प्ते न-- तथाविधायाः तथाविधविषयसिद्धिः दूरस्थित
विरलकेशेषु अतदात्मसु तथाविधायाः तस्याः दर्शनात् । 1753

यथैव केशा दवीयसि देशे असंसक्ता अपि घनसन्निवेशावभासिनः परमाणवोऽपि तथेति न विरोधः ।--प्र॰
वार्तिकाल॰ पृ॰ २९६, पृ॰ ९४ ।

इति; तत्र न तर्हि परमाणवः
तस्याः प्रत्यक्षः1754 क्षाः सन्तो विषयाः किन्तु अनुमेयाः, इतरथा दूरस्थितविरलकेशा अपि अनेक
[p. 119 ] संवित्तेर्विषयाः तथा इति न भ्रान्तं नाम किञ्चित्, यन्निरासार्थम् 1755

प्रत्यक्षलक्षणे ।

अभ्रान्तग्रहणं क्रियमाणमर्थ
वत् स्यात् । अथ तत्केशानां विरलनाननुकरणेऽपि कृष्णतामात्रानुकरणवत् परमाणूनामन्योन्य
विवेकाननुकरणेऽपि नीलतामात्रानुकरणात् ते1756

परमाणवः ।

प्रत्यक्षा इति; तर्हि एकस्य गृहीतेतररूपतया अने
कान्तसिद्धिः ऐति 1757 इति [p. १०० ख ] स्याद्वादविद्वेषिणा अलम् अलम् इति । न
तत्त्वतः तस्याः ते1758

परमाणवः ।

प्रत्यक्षं क्षाः किन्तु व्यवहारेणेति चेत्; उक्तमत्र नीलाकारसंवित्तेः नील
वत् तस्या अपि स्थूलैकचित्रार्थप्रत्यक्षताप्रसङ्गादिति ।

किंच, संवित्तिवद् एकस्य स्थूलैकचित्राकारोऽपि न विरुध्यते इति, एवमर्थं च स्थूलैक
चित्राकृतेः इति वचनम् । तर्हि प्रतिपरमाणुभेदात् संवित्तिरपि तथाविधा मा भूत् । तदुक्तम्--

*किं स्यात् सा चित्रतैकस्यां न स्यात्तस्यां मतावपि

प्र॰ वा॰ २ । २१० इत्यादि ।

इति चेत्; अत्राह--न सापि इत्यादि । न केवलं बहिरर्थोऽपितु साऽपि संवित्तिरपि
विवेकात्मा न न युज्यते युज्येतैव, प्रतिषेधद्वयेन प्रकृतार्थगतेः, इतरथा उक्तन्यायेन
सकलशून्यता स्यादिति मन्यते । सैवास्तु इति चेत्; अत्राह--तन्नैरात्म्यम् इत्यादि । यत
एवं तस्मात् नैरात्म्यं सकलशून्यत्वं बहिरन्तर्वा इति एवं प्रलपता इत्यादिना
सम्बन्धः । स्याद्वादमन्तरेण तदप्रतिपत्तेरिति भावः । छ ॥

इति श्री र वि भ द्र पादोपजीवि-अ न न्त वी र्य विरचितायां सि द्धि
वि नि श्च य टी का यां प्रत्यक्षसिद्धिः प्रथमः प्रस्तावः । छ ॥

[p. 120 ]

द्वितीयः प्रस्तावः

२ सविकल्पसिद्धिः

अक्षज्ञानैः सिद्धिवि॰ १ । २७ इत्यादिना उक्तमर्थम् इतरग्रन्थेन समर्थयितु
कामः तदादौ संग्रहवृत्तत्रयं स्वार्थ इत्यादिकमाह--

स्वार्थावग्रहनीतभेदविषयाकाङ्क्षात्मिकेयं मतिः,

भेदावायमुपेत्य निर्णयमयं संस्कारतां यात्यपि ।

स्मृत्या प्रत्यभिज्ञावतोहविषयाद्धेतोरशाब्दानुमा,

कल्प्या आभिनिबोधिकी श्रुतमतः स्यात् शब्दसंयोजितम् ॥ १ ॥

अस्याऽयमर्थः--स्वं च अर्थश्च तयोः ग्राहकोऽवग्रहः स्वार्थाऽवग्रहः स्वार्थावग्रहश्च
नि पूर्वाद् इणः क्ति1759

भूतकालार्थे क्ते प्रत्यये सति ।

शति 1760 क्ते सति भवति, अन्यस्याऽप्रकृतत्वात्, प्रत्यासत्तेश्च अवग्रहेण
नीतम् [p. १०१ क ] अवगतम् इति गम्यते । तत्र 1761

षष्ठ्या विग्रहे सति इत्यर्थः ।

भेदवचनसान्निध्यात् द्विविधं सामान्यम्
इति च, तस्य भेदो विशेषो विषयः यस्या आकाङ्क्षाया ईहायाः सा तथोक्ता, ता
वात्मानौ स्वभावौ यस्याः सा तदात्मिकेयं मतिः । किं करोति ? इत्यत्राह--संस्कारतां याति
धारणात्मिका भवति । किं कृत्वा ? इत्यत्राह--भेदावायमुपेत्य उपढौक्य निर्णयमयं तदा
त्मिका भूता इत्यर्थः । अतः अस्याः मतेः परम् अन्यद् अस्पष्टज्ञानं श्रुतम् श्रुतमस्पष्ट
तर्कणम् त॰ श्लो॰ पृ॰ २३७ 1762

उद्धृतमिदम्--न्याय
वि॰ वि॰ द्वि॰ पृ॰ १८७, ३६० । श्रुतमविस्पष्टतर्कणम्--न्यायकुमु॰ पृ॰ ४०४ ।

इति वचनात् । तत्कथं जायते ? इत्यत्राह--स्मृत¹⁷⁶³ त्या
इत्यादि । अतः इत्येतद् अनेनापि सम्बध्यते--ततो मतेः स्मृतिः, तया स्मृत्या कारण
भूतया प्रत्यभिज्ञान¹⁷⁶⁴ वता तदेवेदं तेन सदृशम् इति वा प्रत्यभिज्ञावता पुरुषेण ऊह
विषयाद् हेतोः लिङ्गाद् अनुमा कल्प्या । कथम्भूता ? अशब्दा 1765 अशाब्दा स्वार्था
नुमा इत्यर्थः । अस्या नामान्तरमाह--आभिनिबोधिकी इति । अभि समन्ताद् अर्थस्य सामा
न्यरूपेणेव विशेषरूपेणापि निश्चितो बोधो ग्रहणम् तत्र नियुक्ता न पुनः सामान्यापोहमात्रग्रहण¹⁷⁶⁶

यथा बौद्धानाम्
अनुमानं सामान्यविषयं न तथा ।

इति मन्यते । अथवा, पूर्वज्ञानापेक्षया कथञ्चिदति1767 भिनवस्य अपूर्वस्यार्थस्य ग्रहणम् अभि
निबोधः तत्र नियुक्ता मतिपूर्वं श्रुतम् त॰ सू॰ १ । २० इ¹⁷⁶⁸

श्रुतं मतिपूर्वं द्व्यनेकद्वादशभेदम्--त॰ सू॰ ।

ति वचनात् । मतेः स्मृतिः,
ततः प्रत्यभिज्ञा, अत ऊहः, अस्माद् अशाब्दानुमा श्रुतम् इत्युक्तं भवति । अपिशब्दो भिन्न
प्रक्रमः श्रुतमतः इत्यस्याऽनन्तरं द्रष्टव्यः । अतोऽपि परं शाब्दयोजितं ज्ञानं श्रुतम् इति ।

स्यान्मत¹⁷⁶⁹

बौद्धः प्राह ।

म्--दर्शनम्1770

निर्विकल्पकम् ।

, अतश्च भेदनिश्चय¹⁷⁷¹

विकल्पः ।

इति किं [p. १०१ ख ] तदन्तराले आकाङ्क्षया
इति ? तत्रोत्तरमाह-- वैशद्यम् इत्यादि ।

[p. 121 ]

वैशद्यं यदि भेदनिश्चयकरमेकान्ततो भावतः,

सर्वस्मात्परतः करोतु विपरीतारोपविच्छेदनम् ।

संकल्पाहितवासनापरिणतेः सर्वत्र चित्रेहनम्,

प्रत्यक्षं न ततोऽनन्वयधियां का वासनानां कथा ॥ २ ॥

वैशद्यं स्वलक्षणसाक्षात्करणं यदि भेदनिश्चयकरम् अवायं करोतीति चेत्; दृष्टेद
1772 र्दर्शनस्य संबन्धि तद्वैशद्यम् एकान्ततोऽवश्यं भावतः सर्वस्मात् सजी सजातीयाद्विजा
तीयायाच्च परतः अन्यस्याद् वस्तुनः सकाशात् करोतु । किम् ? विपरीतारोपविच्छेदनं
विपरीतस्य गु1773

एकत्वादेः ।

णान्तरस्य आरोपवित् समारोपज्ञानं तस्याः छेदनं विनाशः तदविशेषात् । तथा च
आकाङ्क्षावत् सर्वं समारोपव्यवच्छेदकारित्वेनाभिमतमनुमानम¹⁷⁷⁴

सर्वं क्षणिकं सत्त्वादित्यादिकम् ।

नर्थकमिति मन्यते । नायं दोषः,
सर्वत्र दर्शनपाटवादेरभावात्1775

न विकल्पोत्पत्तिः, अतः समारोपव्य
वच्छेदाय अनुमानं सफलमिति ।

इति परस्य आकूतं कृतोत्तरमिति मत्त्वा तत्पक्षान्तरमाशङ्कते
संकल्प इत्यादि । कल्पनं कल्पः व्यवसायः, समीचीनः कल्पः यथावस्थितभेदनिश्चयः तस्मा
याहिता व्यवस्थापिता, तेन वा, वासना तस्याः परिणतिः स्वकार्योत्पादनसामर्थ्यपरि
पाकः सा चित्रा शबला दृष्टार्थवैशद्याविशेषेऽपि क्व¹⁷⁷⁶

नीलादौ, न क्षणिकत्वादौ ।

चिदेव अंशे भेदनिश्चयहेतुः सा न सर्वत्र ।
तदुक्तम्1777

उद्धृतोऽयम्--सर्वद॰ सं॰ पृ॰
३० ।

--

*परिव्राट्कांकस्तुना 1778 कामुकशुना मेकस्यां प्रमदातनौ ।

क्रमणं 1779 कुणपं कामिनी भक्ष्या इति सा 1780 तिस्रो विकल्पनाः ॥

इति चेत्; अत्राह--ईहनम् इत्यादि । ईहनम् ईहा, प्रत्यक्षस्य ततः तत्परिणतेः
चित्रतायाः सकाशाद् अस्तु प्रत्यक्षम् ईहात्मकं भवतु । एतदुक्तं भवति--न उपादानज्ञानाद्
अन्या वासना, त¹⁷⁸¹

वासनापरिपाकस्य ।

त्परिणतेः चित्रत्वेन ज्ञानपरिणतिरेव चित्रा इत्युक्तं भवति । न च अवग्रह
[p. १०२ क ] ज्ञानादन्यत् पूर्वम् अवायज्ञानात् प्रतीयते ततः सा अवगृहीतविशेषाकाङ्क्षापरि
णतिस्वभावा अस्तु इति । न च परस्य वासना इति दर्शयन्नाह--अनन्वय इत्यादि । अन्व
यात् निष्क्रान्तधियां सौगतानाम् का न काचिद् वासनानां कथा इति निरूपयिष्यते
कार्यकारणता नास्ति सिद्धिवि॰ ४ । ३ इत्यादिना ।

ननु पूर्वपर्यायप्रवृत्तमध्यक्षं नोत्तरपर्याये वृत्तिमत्, नापि उत्तरपर्यायविषयं पूर्वपर्यायवी
त्वं1782 क्षणक्षमम्, अत एव नानुमानमपि1783

पूर्वोत्तरपर्यायग्राहकम् ।

, तत्कुतोऽवग्रहाद्यात्मकत्वं 1784

आत्मनः ।

कस्यचित् प्रतीयते ? न चै
कस्य अनेकात्मकत्वम् विरोधादिति चेत्; अत्राह--प्रत्यक्षम् इत्यादि ।

प्रत्यक्षं क्षणिकं विचित्रविषयाकारैकसंवेदनम्,

तत्त्वं चेत् सुखदुःखमोहविविधाकारैकसाधारणः ।

जीवो योगक्षेमभेदभृच्चेत् सन्तानभेदः कुतः,

चित्तानां क्षणभङ्गिनां सहभुवां सहभूतिसंवेदनात् ॥ ३ ॥

[p. 122 ]

विचित्रो नानाप्रकारो विषयो नीलादिः, तदाकार इव आकारो यस्य एकस्य अभिन्न
संवेदनस्य तत् तथोक्तम्, यस्यापि यौगस्य निराकारं1785

ज्ञानम् ।

तं प्रति विचित्रविषयाकारेषु एकसंवे
दनम् इति व्याख्येयम् । कथंभूतम् ? क्षणिकम् । तथा च यौगस्य¹⁷⁸⁶

नैयायिकस्य ।

प्रयोगः1787

तुलना--अनित्यः शब्दः गुणत्वे सति अस्मदादीन्द्रिय
विषयत्वात् बुद्धिवत् ।--न्यायवा॰ पृ॰ २९९ ।

--क्षणिका बुद्धिः
अस्मदादिप्रत्यक्षत्वे सति विभुद्रव्य¹⁷⁸⁸

विभुद्रव्यमत्र आत्मा ।

विशेषगुणत्वात् शब्दवत् इति । पुनरपि कथंभूतम् ? इत्याह—
प्रत्यक्षम् इति । स्वसंवेदनाध्यक्षविषयीकृतं ज्ञानान्तरविषयीकृतं वा भवतु । तत् किम् ? इत्य
त्राह--तत्त्वं चेदिति । तत्त्वं परमार्थसत् चेद् यदि । तद् अन्यथा अङ्गीकुर्वतः सौगतस्य न
किञ्चित् सिध्येदिति मन्यमान एवं पृच्छति, यौगस्यापि प्रतिविषयं विज्ञानभेदमभ्युपगच्छतः
सदसद्वर्गः कस्यचिद् एकज्ञानालम्बनम् अनेकत्वात् पञ्चाङ्गुलवत् इत्यत्र साध्य
दृष्टान्तविरोधः इति च । तथेति वदतो दूषणमाह--सुख इत्यादि । सुखदुःखमोहग्रहणम्
उपलक्षणम्, तेन सर्वातीतानागतवर्त्तमानपर्याया गृह्यन्ते, ते च ते विविधाकाराश्च तेष्वेकः
साधारणः तदेकः स चासौ जीवश्च । यदि वा, सुखदुःखमोहा विविधाकाराः स्वभावभूता
धर्मा यस्य स तथोक्तः, स चासौ एकजीवश्च न किं तत्त्वम् ? अपि तु तत्त्वमेव । यथैव हि
युगपत् संवेदनं चित्रमात्मानं प्रत्यक्षयति, नापि तेन विरुध्यते; तथैव क्रमेण जीवः 1789

चित्रविचित्ररूपेण ।

तथा प्रत्य
क्षयति 1790

अनेकाकारेण ।

तेन वा न विरुध्यत इति भावः ।

ननु सौगतं साकारज्ञानवादिनं प्रति अतत्त्वे तदनिष्टं न यौगं निराकारज्ञानवादिनं प्रति ।
1791

यौगः ।

स हि निराकारेण एकज्ञानेन अनेकमर्थं विषयीकरोतीति चेत्; न; एकेन स्वभावेन तद्विषयीकरणे
कुतः अर्थभेदः ? 1792

एकस्वभावेन विषयीकरणेऽपि अर्थभेदश्चेत् ।

इतरथा एकस्वभावात् कारणात् कार्यभेदः स्यात् । न चैवमिति निरूपयिष्यते
ईश्वरनिराकारणे ।

ननु एकस्मिन् सन्ताने सुखे उत्पद्यमाने अनुभूयमाने वा न दुःखमोहादय उत्पद्यन्ते अनु
भूयन्ते वा, विनश्यति,¹⁷⁹³

सुखे विनश्यति
सति वा न दुःखमोहादयो विनश्यन्ति ।

ततो भिन्नयोगक्षेमत्वात् रामाऽर्जुनादिवत् 1794

सुखदुःखमोहादीनाम् ।

तेषां भेद एव इति सौगतः;
एतदेव दर्शयन्नाह--योग इत्यादि । योगः उत्पादः क्षेमोविनाशः संवेदनं वा, तयोः भेदाऽ
भेदेनानु 1795 भेदभृत् न तु प्रकृते सुखादौ इति चेत्; अत्रोत्तरमाह--सन्तान इत्यादि ।
इदमत्र तात्पर्यम्--[p. १०२ ख ] एकसन्तानव्यपदेशभाजां भेदे साध्ये सुखादीनां भिन्नयोगक्षेम
त्वात्, यत् अन्यद्--भिन्नं चित्रं ज्ञानं तद् विपक्षः, तस्य च हेतुविपर्ययेण अभिन्नयोग
क्षेमेन 1796

साकल्येन ।

अनवयवेन व्याप्तौ, ततो1797

विपक्ष
भूतात् चित्रज्ञानात् ।

निवर्तमानो भिन्नयोगक्षेमलक्षणो हेतुः तद्भेदं साधयेत् नान्यथा,
हेतुविपर्ययस्यापि साध्यविपर्ययेण व्याप्तौ चित्रमेकं क्षणिकं ज्ञानं प्रसिध्यति अभिन्नयोगक्षेमत्वेन ।
तथा च सति सन्तानानां भेदो नानात्वं कुतः ? न कुतश्चिन्मानात् । केषाम् ? चित्ता
नाम् । कथंभूतानाम् ? क्षणभङ्गिनाम् । पुनरपि कथंभूतानाम् ? सहभुवाम् इति । अने
न पदद्वयेन अभिन्नोत्पत्तिविनाशौ तेषां कथितौ । पुनरपि तद्विशेषणमाह--भूतेः असंवेदना
[p. 123 ] सहभूतिसंवेदनात् इति । अत्रायमर्थः--सहभूतेः कारणात् सहैव संवेदनात् ।
अनेनापि सहोत्पत्ति-संवेदने कथिते ततोऽभिन्नयोगक्षेमत्वात्तेषाम्1798

सुखादीनाम् ।

विवक्षितचित्रैकज्ञानवदेकत्व
मिति । एतेन 1799

चित्राभासापि बुद्धिरेकैव बाह्यचित्रविलक्षणत्वात् । शक्यविवेचनं चित्र
मनेकमशक्यविवेचनाश्च बुद्धेर्नीलादयः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । २२० ।

अशक्यविवेचनमपि चिन्तितम् ।

अत्र अपरः प्रतिभासाद्वैतवादी आह--सन्तानाभावात् कस्य केन अभेदः चोद्यते इति चेत् ?
1800

सन्ताननिषेधक ।

तन्निषेधकप्रमाणाऽभावात् । अनुपलब्धिः प्रमाणमिति चेत्; न; सुखदुःखयोः अन्योऽन्यमप्रवेद
नादभावः, अन्यथा अनैकान्तिको हेतुः । सर्वाऽनुपलब्धिरसिद्धा । विचारयिष्यते चैतत् सर्वज्ञ
सिद्धौ । सतामपि सन्तानानामभिन्नयोगक्षेमत्वादभेदः इति न तैः व्यभिचारः पक्षीकरणादिति
केचित्; तदपि न युक्तम्; [p. १०३ ख ] व्यभिचारविषयस्य पक्षीकरणादव्यभिचारे न कश्चि
द्धेतुः व्यभिचारी स्यात् । 1801

बौद्धः ।

स्वयं च पक्षीकृतैः तर्क्वादिभिः 1802 तर्वादिभिः कार्यत्वादेः व्यभिचार
मुद्भावयन्1803

उर्वीपर्वततरुतन्वादिकं बुद्धिमद्धेतुकं कार्यत्वात् इति ईश्वरानुमाने पक्षीकृतैः तर्वादिभिः व्यभिचार
उद्भाव्यते यत्--ते कार्याः न च बुद्धिमद्धेतुकाः । द्रष्टव्यम्--प्र॰ वा॰ १ । १४--१७ ।

तथा निगदतीति यत्किञ्चिदेतत् । ततो यथा चित्रैकप्रतिभासादक्रमेण चित्रमेकं ज्ञानम्,
तथा क्रमेणापि1804

एको जीवः पूर्वोत्तर
पर्यायौ व्याप्नोतीति भावः ।

इति स्थित स्वार्थ इत्यादि ।

संग्रहवृत्तादर्थमुद्धृत्य विवृण्वन्नाह--

अक्षधीरवगृह्णात्यभेदेन स्वार्थमादितः ।

विशेषेणेहयाऽवैति धारयत्यन्यथाऽस्मृतेः ॥ ४ ॥

प्रत्यक्षं स्वार्थं सामान्येनावगृह्णातु पुनरादातुं विशेषेण तदाकारेण अवैति यथा
अवायस्तेन संस्कारमाधत्ते । अभिमतस्वलक्षणानां कथञ्चिदसाधारणत्वेऽपि सदृशात्मनैव
प्रतिभासनात् । अक्षबुद्धौ स्वावयवस्वभावं स्थवीयांसमेकमाकारं प्रतिभासमानं पूर्वापरा
न्वयि परिस्फुटमस्खलद्वृत्ति संपश्यामः । अन्यथा परिस्फुटं नावभासेत । प्रतिसंख्यानेन
अप्रत्याख्येयत्वाच्च परस्परविलक्षणानां स्वलक्षणानां स्पष्टनिर्भासान्वयैकस्वभावाभावे
अक्षज्ञानं सविकल्पं सिद्धम्, अन्यथा पररूपं स्वरूपेण तदेव कथं संवृणुयात् ? यतो बहिः
सदृशात्मना स्फुटमवभासेत । अथायं परमार्थसद् 1805 सन् असाधारणानां कथमेकान्तेन
संभवः तत्प्रत्यक्षविरोधात् । यदि कुतश्चित् प्रत्यासत्तेः बहिरिव अन्तःपरमाणवः संचिता
स्तथा प्रत्यवभासेरन्निति; परस्परमसंप्लवात् सन्तानान्तरवत् स्थूलैकान्वयाकारप्रतीतिर्न
स्यात् । तद्विभ्रमे बहिरन्तश्च किञ्चित् कुतश्चिदप्रसिद्धम् इदन्तया नेदन्तया च तत्त्वं
व्यवस्थापयतीति सुव्यवस्थितं तत्त्वम् ! नचैतन्मन्तव्यम्--अवगृहीतसामान्यस्य विशेषा
काङ्क्षणं मानसमिति; तदिष्यत एव, तदभावे अक्षज्ञानस्य नियमेन अवगृहीतसदृशाकार
स्मृतेरयोगात् । न हि सन्निहितविषयबलोद्भूतं तदाकारस्वभावनियतमसाधारणैकान्ता
त्मविषयं नियमेन अभिमतसजातीयस्मरणकारणं युक्तम्, समयानभिज्ञस्येव कार्यस्मृति
[p. 124 ] सामर्थ्यम् । यदि पुनरन्तर्वासनाप्रबोधविचित्रता, तर्हि ततः स्वयमवगृहीतसमानाकारा
र्थविशेषाकाङ्क्षालक्षणं परिस्फुटं प्रत्यक्षं किन्नानुमन्यत एव सन्निहितार्थोपयोगात् यतः
निर्विकल्पैकान्तसिद्धिः । तद् युक्तं चक्षुरादिज्ञानमपि सत्त्वद्रव्यत्वसंस्थानवर्णादिसामान्य
विशेषान् व्यापकव्याप्यस्वभावं प्रतिपद्यमानं स्वयमीहितं व्यापकग्रहणपूर्वकं प्रायः परि
च्छिनत्ति । न वै चक्षुरादिज्ञानम् ईहा, अपि तु तत्समनन्तरजन्मना तदर्थानन्तरग्राहिणा
मानसप्रत्यक्षेण जनितो विकल्पः । ततः स्मृतिरीहेति चेत्; किं पुनः मानसप्रत्यक्षविक
ल्पनया लब्धम् ?

अक्षधीः इन्द्रियबुद्धिः आदौ आदितः स्वार्थम् स्वम् अर्थश्च अभेदेन सामान्या
कारेण अवगृह्णाति विशेषेण विशेषाकारेण अवैति निश्चिनोति स्वार्थम् इति सम्ब
न्धः । केन कृत्वा ? इत्यत्राह--विशेषेणेहयाईहा आकाङ्क्षा तया । किं पुनः सा करोति ?
धारयति स्वार्थसंस्कारमाधत्ते । कुत एतत् ? अन्यथा धारणाऽभावप्रकारेण अस्मृतेः स्मृतेर
भावात् । यदि वा, सामान्याऽवग्रहाभावप्रकारेण अन्यथा 1806

यादृशोऽनुभवस्तादृशी स्मृतिरित्यभेदः ।

स्मृतेरभेदेन स्मृतेरभावप्रसङ्गात् । नहि
स्वलक्षणात् भवान् 1807 णानुभवात् सामान्ये स्मृतिर्युक्त 1808 क्ता अन्यथा नीलानुभवात् पीते
सा1809

स्मृतिः ।

भवेत् । अथ स्यात्--विशेषाग्रहणे कथं सामान्याऽवग्रहः ? 1810

व्याप्तुं योग्यस्य विशेषस्य
अप्रतिपत्तौ ।

व्याप्याप्रतीतौ व्यापकाप्रति
पत्तेरिति; तन्न; चित्रैकज्ञाने नीलाकारेण पीताद्याकाराननुकरणेऽपि तद्व्यापकज्ञानमात्रानुक
रणवददोषः ।

कारिकां व्याचष्टे प्रत्यक्षम् इत्यादिना । प्रत्यक्षं स्वम् अर्थोचा 1811 अर्थं च अवगृह्णातु ।
केन प्रकारेण ? सामान्येन । किं कुर्वत् पुनः तत् किं करोति ? इत्यत्राह--पुनः इत्यादि । पुनः
पश्चाद् विशेषेण तदाकारेण [p. १०४ क ] स्वार्थमादानुप्रैव 1812 दातुमेव विशेषाकारेणैव
अवैति निश्चिनोति । पुनरपि किं करोति ? इत्यत्राह--यथा इत्यादि । यथा येन प्रकारेण अवा
यः स्वार्थयोः तेन¹⁸¹³

विशेषाकारेण ।

संस्कारमाधत्ते । कुत एतत् सामान्येन अवगृह्यादिति चेत् ? अत्राह--अभि
मत इत्यादि । अभिमतानि बौद्धैः अङ्गीकृतानि स्वलक्षणानि निरंशपरमाणुलक्षणानि तेषां
कथञ्चित् केनापि देशादिभेदप्रकारेण असाधारणत्वेऽपि विलक्षणत्वेऽपि सदृशात्मनैव नीलादि
कसमानस्वभावेन न असाधारणस्वभावेन इति एवकारार्थः, प्रतिभासनात् प्रकृतमिति । नवै
परमाणुविवेकात्तत्प्रतिभासोऽपि अनेकप्रतीतिविरहप्रसङ्गात् । एतत्तु अभ्युपगम्य उक्तं न परमार्थतः
इदमस्ति, इत्याह-- स्वावयवस्वभावम् इत्यादि । स्वावयवान् 1814 वानां न द्रव्यान्तरावय
वान् 1815 वानाम् ततो निराकृतमेतत्-- सर्वस्योभयरूपत्वे1816

अनेन धर्मकीर्तिना सर्वद्रव्याणां सर्वात्मकत्वं कल्पयित्वा चोदितो
दधि खादेति किमुष्ट्रं नाभिधावति इति दूषणं दत्तम्, तन्निराकृतम् ।

प्र॰ वा॰ ३ । १८१ इत्यादि,
स्वभावः स्वरूपं यस्य स तथोक्तः । अनेन द्रव्याणि द्रव्यान्तरमारभन्ते वैशे॰ सू॰
१ । १ । १० इत्येकान्तनिरासः, तमाकारं संपश्यामः । कथंभूतम् ? स्थवीयांसम् इति । एतत्तु
विशेषणमपि साधनत्वेन प्रत्येयम्--यतः स्थवीयांसम् ततः स्वावयवस्वभावमिति । न खलु निरव
[p. 125 ] यव-अवयविकल्पनैकान्ते परमाणुवत् परस्परमवयविनां महत्त्वादिभेदोऽस्ति यतः स्थूलस्थूलत
रादिव्यवहारः 1817

अवयविनि ।

तत्र घटेत । तदारम्भकावयवबहुत्वाद्यपेक्षः सर्वोऽयं व्यवहार इति चेत्; अत्राह
एकम् इति । एकं स्थवीयांसम् । एतदुक्तं भवति--योऽसौ स्थवीयान् आकारः स एकः प्रती
यते, अवयवबहुत्वाद्यपेक्षे तु 1818

स्थूलस्थूलतरादिव्यवहारे ।

तद्व्यवहारे तत्र [p. १०४ ख ] स इति प्रतीयते न तु स्थवीयान्
इति, स्थवीयस्त्वस्यावयवेषूपि 1819 वेष्वपि परस्यासंभवात् । किं कुर्वन्तम् ? इत्याह--प्रतिभासमा
नम् । क्व ? अक्षबुद्धौ चक्षुरादिज्ञाने । यौगस्य अवयव-अवयविभेदैकान्तप्रतिज्ञा प्रत्यक्षबाधिता
इत्यनेन दर्शयति ।

अत्राह परः1820

बौद्धः ।

--सत्यम् तथाविधमाकारं भवन्तः संपश्यन्ति, तत्तु क्षणिकम् अन्यथा दर्श
नाऽशक्तेः, इत्यत्राह--पूर्वापर इत्यादि । पूर्वापरौ परिणामा वन्धेतु 1821 वन्वेतुं शीलं प्रतिभासमानम्
अक्षबुद्धौ संपश्यामः इति । शेषमत्र निरूपयिष्यते । अनेन यद् यथाऽवभासते तत् तथैव
परमार्थसद् व्यवहारमवतरति 1822

द्रष्टव्यम्--पृ॰ २ टि॰ १० ।

इत्यादिप्रयोगे हेतोरसिद्धतां दर्शयति । ननु दूरस्थितविरल
केशादिषु इव 1823

स्थवीयांसम् ।

तमाकारमेकमसन्तं भवन्तः संपश्यन्ति इति चेत्; अत्राह--अस्खलद्वृत्ति यथा
भवति तथा तं पश्यामो बाधकाऽभावादिति मन्यते । नाक्षबुद्धौ किन्तु विकल्पबुद्धौ प्रतिभासमानं
संपश्याम इति निगदन्तं प्रत्याह--परिस्फुटम् इत्यादि । अन्यथा अक्षबुद्धौ प्रतिभासनाभावप्रका
रेण परिस्फुटं यथा भवति तथा नावभासेत । दूषणान्तरमाह--प्रतिसंख्यानेन इत्यादि ।
नचैतद् व्यवसायात्म सिद्धिवि॰ १ । २५ इत्यादिना व्याख्यातमेतत् । एवं प्रतिभासबलेन
अक्षज्ञाने सामान्याकारेण स्वार्थप्रतिभासं व्यवस्थापितमपि पादप्रसारिकया अनिच्छन्तं प्रति
दूषणान्तरमाह--स्वलक्षणानाम् इत्यादि । स्वलक्षणानां बहिः निरंशक्षणिक[p. १०५ क ] पर
माणूनाम् । कथंभूतानाम् ? परस्परविलक्षणानाम् स्पष्टनिर्भासान्वयैकस्वभावाऽभावे स्पष्टो
निर्भासो यस्य स चासौ अन्वयैकस्वभावश्च तस्य अभावे अङ्गीक्रियमाणे दूषणम् अक्ष इत्यादि ।
अयमत्राभिप्रायः--तत्स्वभावः प्रतिभासमानोऽपि तैमिरिककेशादिवद् यद्यक्षसंवित्तेर्विषय
इत्यादि; तत्र उत्तरम्--अथ सन्नपि न बहिः तर्हि गत्यन्तराभावात् ज्ञानस्य स इति अक्षज्ञानं
सविकल्पं सभेदं सिद्धम् अन्यथा सविकल्पकत्वाभावप्रकारेण पररूपं बहिःस्वलक्षणरूपं स्वरू
पेण स्पष्टनिर्भासान्वयैकस्वभावेन तदेव अक्षज्ञानमेव कथं 1824

अत्रायं पूर्वपक्षः--पररूपं स्वरूपेण यया संव्रियते धिया । एकार्थप्रतिभासिन्या
भावानाश्रित्य भेदिनः ॥

संवृणुयात् ? नैव । यतः संवरणात्
सदृशात्मना समानस्वभावेन अवभासेत परिस्फुटं विशदं यथा भवति बहिः तदेवेति । 1825

अन्ये तु इति पदेन अस्य व्याख्यान्तरं सूचयति टीकाकारः ।

अन्ये तु
स्पष्टनिर्भासान्वयैकस्वभावे इति पठन्ति; तेषाम् कथमन्यथा इत्यादि विरोधः । नहि तेन
तदेव संव्रियते अन्यथा पटः स्वात्मना संव्रियेत । भवतु तर्हि अक्षज्ञानवद् बहिरपि तत्स्वभावः
न्यायबलायातस्य परिहर्तुमशक्यत्वादिति चेत्; अत्राह--अथायम् इत्यादि । अथायम् अनन्तर
निर्दिष्ट आकारः परमार्थेन सद् 1826 सन् विद्यमानो अन्तरिव बहिरपि इति भावः । असाधार
[p. 126 ] णानां परस्परविलक्षणानां स्वलक्षणानाम् इत्यनुवर्तते । कथम् एकान्तेन अवश्यंभावेन
संभवः । कुत एतत् ? इत्यत्राह--तद् इत्यादि । तेषां प्रत्यक्षेण विरोधात् । तर्हि बहिरन्तश्च
परमाणव एव अविनिर्भागवृत्त्युत्पत्त्या संचिताः प्रतिभान्ति [p. १०५ ख ] तदुक्तम्--

*त¹⁸²⁷

इदं वस्तुबलायातं यद्वदन्ति विपश्चितः । यथा यथार्थाश्चिन्त्यन्ते विशीर्यन्ते तथा तथा ॥
--प्र॰ वा॰ ।

देतन्नूनमायातं यद्वदन्ति विपश्चितः ।

यथा यथाऽर्थाश्चिन्त्यन्ते विविच्यन्ते तथा तथा ॥ प्र॰ वा॰ २ । २०९

इति चेत्; एतदेव आशङ्क्य दूषयन्नाह--कुतश्चिद् इत्यादि । कुतश्चित् कस्याश्चिद्
अविनिर्भागवृत्त्युत्पत्तिलक्षणायाः प्रत्यासत्तेः बहिः परमाणव इव तद्वत् । यदि पुनः अन्तः
परमाणवः संचिताः पुञ्जीभूताः तथा स्पष्टनिर्भासान्वयैकस्वभावप्रकारेण प्रत्यवभासेरन् इति
प¹⁸²⁸

बौद्धमत ।

रमताशङ्का । तत्र दूषणं परस्परम् इत्यादि । परस्परम् अन्योन्यम् असंप्लवात्, एकस्य ज्ञान
परमाणोः तदन्तरेषु तेषां वा तत्र स्वभावस्य व्यापारस्य वा यः संप्लवो गमनं तस्य अभावात् ।
अत्र परप्रसिद्धं दृष्टान्तमाह--सन्तानान्तरवत् इति । सन्तानान्तराणामिव तद्वद् इति । एतदुक्तं
भवति--यथा 1829

सन्तानान्तराणाम् ।

तेषां नान्यः1830 न्यस्वभावसंकीर्णता नापि विषयीकरणं संप्लवः तथा अन्तःपर
माणूनामिति । ततः किं जातम् ? इत्याह--स्थूलैक इत्यादि । स्थूलैकस्य अद्वयोपलक्षिताकारस्य
प्रतीतिः स 1831 सा स्थूलैकान्वयाकारप्रतीतिः सा न स्यात् । सन्तानान्तरवद् इति निदर्शनं
मध्ये करणादनेनापि सम्बन्धनीयम् । ततो यथा त्रैलोक्यसन्तानान्तरगृहीतार्थापेक्षया न तत्प्रतीतिः
तथा दार्ष्टान्तिकप्रतीतिरपि न स्यात् । यस्तु अनुपलम्भात्1832

अनुपलम्भाद्धेतोः सन्तानान्तरस्य अभावं कृत्वा ।

सन्तानान्तराभावात् निदर्शनमसिद्ध
मिति मन्यते, स कथम् एकज्ञानपरमाणुना वेद्यमानम् अन्यदभ्युपगच्छेत् यतः चित्राद्वैतं भवेत् ।

एतेन सकल[p. १०६ क ] विकल्पातीतं तत्त्वं चिन्तितम्; नीलप्रतिभासम् उपलभ्य
मानं सुखादिप्रतिभासं सन्तमभ्युपगच्छन् सन्तानान्तरनिषेधं निगदति यत्किञ्चिदेतत् ।

अत्राह परः1833

विज्ञानवादी ।

--अस्तीयं प्रतीतिर्भ्रान्ता इति, तदुक्तं प्र ज्ञा क र गु प्ते न-- मायामरी
चिप्रभृतिप्रतिभासवदसत्त्वेऽपि अदोषः प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । २११ इति; तत्रोत्तरमाह—
तद्विभ्रम इत्यादि । तस्याः तत्प्रतीतेः विभ्रमे अङ्गीक्रियमाणे । क्व ? बहिरन्तश्च । किं जातम् ?
इत्यत्राह--किञ्चित् सुखादिकं नीलादिकं च तत् कुतश्चित् प्रत्यक्षादनुमानाद्वा अप्रसिद्धम् अनि
र्णीतम् । केन प्रकारेण ? इदंतया क्षणिकज्ञानानन्यवेद्यविभ्रमसर्वविकल्पातीततया नेदंतया न
तद्विपरीतरूपतया चेति तद् इत्थंभूतं तत्त्वं व्यवस्थापयति सौगतः इत्येवं सुव्यवस्थितं तत्त्वम्
इत्युपहसनमेतत्, विभ्रमात् कस्यचित् असिद्धेर ति प्रसङ्गात् इति मन्यते । ततः प्रत्यक्षम्
इत्यादि सुस्थम् ।

इदानीम् ईहाज्ञाने विप्रतिपत्तिं निराकुर्वन्नाह--ननु तस्मिन्1834

ईहाज्ञानस्य विद्यमानत्वे सत्येव ।

सति तत् मानसमन्यद्वेति
विचारः प्रवर्तते, धर्मविचारस्य धर्मिसत्तानिबन्धनत्वात् । अतः तत्सत्तैव सध्येति चेत्; नैतदस्ति;
[p. 127 ] तत्सत्त्वस्य स्वसंवेदनाध्यक्षसिद्धत्वात् । सिद्धे हि सामान्ये धर्मिणि तद्विशेषानादातुमीहमानस्य
प्रतीतेः, तद्योग्योपायोपादानात् निरीहस्य तदयोगादिति मन्यते । एवमर्थं चेदमुक्तमत्रैव नहि
संवित्तः बहुबहुविधप्रभृत्याकृतयः सिद्धिवि॰ १ । २७ इत्यादि । न च नैव एतन्मन्तव्यम्
अवगृहीतस्य [p. १०६ ख ] अवग्रहेण विषयीकृतस्य सामान्यस्य विशेषाकाङ्क्षणं मानसं मनो
निमित्तम्, न इन्द्रियनिमित्तम् इति मानसं तद् इष्यत एव किन्तु तदेव न भवति इति एव
कारार्थः । तदाकाङ्क्षणं मानसम् इत्युक्ते अवग्रहज्ञानमपि त¹⁸³⁵

ईहाज्ञानस्य परिणामिकारणभूतम् ।

त्परिणामि त¹⁸³⁶

मानसम् ।

द् इत्युक्तं भवति, यथा
मार्दो घटः इत्युक्ते मृत्पिण्डोऽपि तदुपादानं मार्द इत्युक्तं भवति । यद्यपि चैतत् न चैतद्व्य
वसाय सिद्धिवि॰ १ । २५ इत्यादिना निरस्तं तथापि प्रकारान्तरेण निराकरणार्थमित्यदोषः ।
कुत कुतत् ? इत्यत्राह तदभाव इत्यादि । तस्य अवग्रहपरिणामेहाज्ञानस्य अभावे तदभावे ।
कस्य ? अक्षज्ञानस्य निरंशस्वलक्षणविषये अक्षज्ञाने अभ्युपगम्यमान इत्यर्थः, नियमेन अवश्यं
भावेन अवगृहीतः अवग्रहेण विषयीकृतः पूर्वं यः सदृशाकारः अथवा इदानीम् अवगृहीतेन
सदृशाकारः पूर्वं दृष्टः तस्य स्मृतेरयोगात् न चैतन्मन्तव्यम् इति । एतदपि कुतः ? इत्यत्राह—
न हि इत्यादि । हिः इति यस्मादर्थे, यस्मात् न सन्निहितो यो विषयः तस्य बलेन उद्भू
तम् उत्पन्नमपि अक्षज्ञानम् इति विभक्तिपरिणामेन संबन्धः । पुनरपि कथंभूतम् ? इत्यत्राह—
तद् इत्यादि । तस्य सन्निहितविषयस्य आकारम् अनुकरोति इत्येवंशीलो यः स्वभावः स्वस्व
रूपं तत्र नियतम् स्वप्नेऽपि स्वरूपाद् अ¹⁸³⁷

भिन्नं बाह्यं वस्तु ।

न्यन्न पश्यति इत्यर्थः । पुनरपि तद्विशेषणं दर्शयन्नाह—
असाधारण इत्यादि । सर्वतो [p. १०७ क ] विलक्षणोऽसाधारणः एकः असहायः अन्तः धर्मो
यस्य आत्मनः स्व भावस्य स विषयो यस्य तत्, कं 1838 किम् ? नियमेन अभिमतसजातीय
स्मरणकारणं युक्तं पूर्वेण परः परेण वा पूर्वः क्षणः सजातीय इति स्मरणम् अभिमतसजातीय
स्मरणम् तस्य कारणं युक्तम् । नहि असाधारणैकान्तात्मविषयानुभवात् तथाविधं बहिःस्मरणं
युक्तं नीलानुभवात् पीतस्मरणवत् । तथा च सामान्यादिव्यवहारः परस्य दुर्घट इति मन्यते ।
समयेत्यादिना दृष्टान्ते तदेव समर्थयते--अयमुदात्तः अयमन्यः इत्यादिकः सङ्केतः समयः तदन
भिज्ञस्य गोपालादेरिव शास्त्रव्याख्याकरणादि-स्वरादिभेदः कार्यम् उच्यते तत्र स्मृतिसामर्थ्य
मयुक्तम् । एतदुक्तं भवति--यथा उदात्तादिसमयाग्रहणे न तत्र गोपालादेः स्मृतिः तथा सदृशा
काराऽग्रहणेऽपि न तत्र स्मृतिरिति । एतेन अभेदेन अन्यथाऽस्मृतेः--स्मृतेरभावात्
इत्येतद् व्याख्यातम् ।

ननु नाक्षज्ञानम् असाधारणैकान्तविषयम् तत्स्मृतिकारणम् इति सम्बन्धः । एतदुक्तं
भवति--यथा नीलानुभवाज्जायमाना वासना नीले स्मृतिकारणं न पीते तथा तदक्षज्ञानवासनापि
असाधारणविषयस्मृतिकारणं न 1839

अक्षज्ञानम् ।

तत् स्मृतिकारणमिति ।

इदमपरं व्याख्यानम्--यत एव अक्षज्ञानमुक्तप्रकारं तत एव न केवलं तत्स्मृतिः, अपि
तु वासनापि न भवेत् नोत्पद्येत तत इति न 1840 नाऽसाधारणैकान्त[p. १०७ ख ] विषया अक्ष
[p. 128 ] ज्ञानवासना तत्कारणम् अपि तु पूर्वसजातीयस्मृतिवासना । अयं तु विशेषः--तदक्षज्ञानप्रबो
धिता सती तत्कारणम्, तत्प्रबोधश्च नीलादावेव न क्षणक्षयादौ इति चेत्; अत्राह--यदि पुनः
इत्यादि । अभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासप्रतीतिकल्पनाहितवासना अन्तर्वासना तस्याः प्रबोधः
दर्शनादुत्तरसजातीयस्मरणजननपरिणतिः तस्य विचित्रता--नीलादावेव न क्षणक्षयादौ तत्प्रबोध
इति, यदि पुनः इष्यते इत्यध्याहारः; तर्हि ततः तद्विचित्रतायाः प्रत्यक्षं किन्नाऽनुमन्यते ?
अनुमन्यत एव । कथंभूतम् ? इत्यत्राह--स्वयम् आत्मना अवगृहीतः विषयीकृतो यः समाना
कारोऽर्थः तस्य विशेषा ये तेषु आकाङ्क्षणं तद्ग्रहणाभिमुख्यं लक्षणं स्वरूपं यस्य तत् तथोक्तम् ।
पुनरपि कथंभूतम् ? इत्यत्राह--परिस्फुटम् विशदम् । कुतः ? सन्निहितार्थोपयोगात् सन्निहितेऽर्थे
व्यापारात् । एतदुक्तं भवति--तत्कल्पना ततः किं स्यात् इत्यादिना प्रत्यक्षं प्रमाणम् इत्युक्तम्,
तदाहितवासनाऽपरसजातीयविकल्प एव तत्प्रबोधविचित्रता कस्यचिदेव विशेषस्य निर्णयाकाङ्क्षा
इति । यतो यस्माद् अननुमनना 1841 अनुमननात् निर्विकल्पैकान्तसिद्धिः इति । यतः
इति वा आक्षेपे, नैव तत्सिद्धिरिति । न चैतन्मन्तव्यम् इत्यादिना वैशद्यम् इत्यादि
वृ1842

द्वितीयः श्लोकः ।

त्तमपि व्याख्यातम् ।

उपसंहारार्थमाह--तद् इत्यादि । यत [p. १०८ क ] एवं तत् तस्मात् युक्तम् उपपन्नम् ।
किं तत् ? इत्याह--चक्षुरादिज्ञानमपि न केवलं मानसं क्रमेण परिच्छिनत्ति जानाति इति ।
कान् ? इत्याह--सत्त्वद्रव्यत्वसंस्थानवर्णादिसामान्यविशेषान् । यदा पूर्वः पूर्वः सामान्यम् तदा
उत्तरे विशेषा इति तद्विशेषान् इत्युच्यते । कथं परिच्छिनत्ति ? इत्याह--व्यापक इत्यादि ।
व्यापकेन व्याप्यः स्वभावो यस्य विशेषस्य स तथोक्तः तं प्रतिपद्यमानं निश्चिन्वत् । कथं
भूतम् ? स्वयम् आत्मनेहितम् । कथमीहितम् ? इत्याह--व्यापकग्रहणपूर्वकं यथा भवति । किं
सर्वदा एवं परिच्छिनत्ति इति चेत् ? अत्राह--प्रायः बाहुल्येन, कदाचित् नैवम् इति प्रतिपाद
यिष्यते वर्णसंस्थानसामान्यम् सिद्धिवि॰ २ । ७ इत्यादिना ।

यत्पुनरत्रोक्तम्-- यदि चक्षुरादिज्ञानं स्वयमक्रमरूपं कथं तत्क्रमेण परिच्छिनत्ति
विरोधात् ? अथ क्रमरूपं तर्हि स्वक्रममपि 1843

क्रमेण ।

परेण परिच्छिनत्ति तमपि परेण स्वक्रमेण इत्य
नवस्थितिः । तदेतत् पूर्वपूर्वस्य स्वग्रहणानुबन्धमजहतः एव उत्तरोत्तरं प्रति साधक
तमत्वात् सिद्धिवि॰ २ । १५ इत्यत्र विचारयिष्यते अत्रैव प्रस्तावे ।

अत्राह परः1844

बौद्धः ।

-- नवै चक्षुरादिज्ञानम् इत्यादि । नवै नैव चक्षुरादिज्ञानं चक्षुरादीनां
कार्यं यज्ज्ञानम् तत् ईहा अपितु किन्तु तत्समनन्तरजन्मना तस्मात् चक्षुरादिज्ञानात् समनन्त
राद् उपादानात् जन्म यस्य तत् तथोक्तं तेन । केन ? मानसप्रत्यक्षेण । कथंभूतेन ? तदर्थान
न्तरग्राहिणा तस्य चक्षुरादिज्ञानस्य योऽर्थः तस्य अनन्तरः तज्ज्ञान[p. १०८ ख ] सहकार्यर्थ
क्षणः तद्ग्राहिणा । तदुक्तम्-- इन्द्रियज्ञानेन समनन्तरप्रत्ययेन स्वविषयानन्तरविषय
सहकारिणा जनितं मानसं प्रत्यक्षम् । न्यायबि॰ १ । ९ इति । जनितो विकल्प
[p. 129 ] इहेति 1845 ईहा इति पद घटना । ततः तस्मात् कारणात् स्मृतिः न प्रत्यक्षम् ईहा इति अनु
भवकार्यस्य तद्विषयस्य ज्ञानस्य गत्यन्तराऽभावात् इति भावः, इति एवं चेत्; अत्र पृच्छति
आचार्यः--किं पुनः मानसप्रत्यक्षविकल्पकल्पनया लब्धम् ? मानसं प्रत्यक्षमेव विकल्पो भेदः
तस्य कल्पनया किं प्राप्तं सौगतेन ? तत्प्रत्यक्षं चक्षुरादिव्यापारकाले अन्यदा वा न प्रतिभाति
केवलं कल्पनाशिल्पिकल्पितम् इत्येतत् कल्पनया इति ।

अत्राह शा न्त भ द्रः1846

शान्तभद्रस्त्वाह--यद्यपि प्रत्यक्षतः तस्माद् भेदो न लक्ष्यते कार्यतो लक्ष्यत एव । कार्यं हि
नीलादिविकल्परूपं स्मरणापरव्यपदेशं न कारणमन्तरेण कादाचित्कत्वात् । न चाक्षज्ञानमेव तस्य कारणं
सन्तानभेदात् प्रसिद्धसन्तानान्तरतज्ज्ञानवत् । ततोऽन्यदेवाक्षज्ञानात्तत्कारणं तदेव च मानसं प्रत्यक्षमिति ।
--न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ ५२६ । इह शान्तभद्रेण सौत्रान्तिकानां मतं दर्शयता पूर्वं चक्षू रूपे चक्षुर्विज्ञानं
ततस्तेनेन्द्रियविज्ञानेन सहजक्षणसहकारिणा तृतीयस्मिन् क्षणे मानसप्रत्यक्षं जन्यते इति व्याख्यातम्...इह
पूर्वैः चक्षुरादिविज्ञानेनानुभूतत्वान्न विकल्पाभाव इति चाशङ्क्याभिहितम्--देवदत्तेनापि दृष्टे यज्ञदत्तस्यापि
विकल्पप्रसङ्गः...--न्यायबि॰ ध॰ पृ॰ ६१-६२ ।

-- तत्कल्पनया बहिरर्थे मानसं स्मरणं लब्धम्, न हि तत्
चक्षुरादि ज्ञाद्युक्तं 1847 दिजं युक्तम् भिन्नसन्तानत्वात्, अन्यथा देवदत्तानुभूते यज्ञद
त्तस्य स्मरणं भवेत्, मानसात् तत्प्रत्यक्षात् तत्स्मरणं न विरुध्यते । एतदाशङ्क्य दूषय
न्नाह--प्रत्यक्षाद् इत्यादि ।

प्रत्यक्षान्मानसादृते बहिर्नाक्षधियः स्मृतिः ।

सत्त्वान्तरवच्चेत्तत् समनन्तरमस्य किम् ॥ ५ ॥

मनोऽक्षज्ञानानां सन्ताननानात्वेऽपि यतोऽनन्यसत्त्वव्यवस्था परस्परं समनन्तर
प्रत्ययता च, तत एवेन्द्रियार्थे मनसः स्मृतिः स्यात् । तदलमन्तर्गडुना बहिर्मानस
प्रत्यक्षेण ?

प्रत्यक्षात्, कथंभूतात् ? मानसादृते तदन्तरेण बहिः स्मृतिर्न, कुतः सकाशात् ?
अक्षधियः चक्षुरादिज्ञानात् । दृष्टान्तमाह--सत्त्वान्तरवद् इति । सत्त्वान्तरं सन्तानान्तरं
तस्माद 1848 तद्वत् इति । यथा देवदत्तान्न यज्ञदत्ते स्मृतिः तथा प्रकृतधियः चेद् यदि मतम् । अत्र
दूषणम्--तत्समनन्तरमस्य किम् इति । इदमत्र तात्पर्यम्--इन्द्रियमानसप्रत्यक्षयोः अभिन्नः,
भिन्नो वा सन्तानः स्यात् ? अभिन्नश्चेत्; तत् मानसं प्रत्यक्षं समनन्तरम् उपादानम्
अस्य [p. १०९ क ] स्मृतिकार्यस्य किम् ? नैव । एतदुक्तं भवति--यथैव इन्द्रियज्ञानात् सन्ता
नान्तरात् न मानसं स्मरणम्, तथैव तदभिन्नसन्तानान्न मानसप्रत्यक्षादपि इति । यो हि जात्य
श्वो न गर्दभात्, सः 1849

गर्दभपुत्रादपि ।

तत्पुत्रादपि न भवति । भिन्नश्चेत्; तद् अक्षज्ञानं समनन्तरम्
उपादानम् अस्य मानसाध्यक्षस्य किम् ? नैव, स्मृतिवत् तदपि 1850

इन्द्रियाध्यक्षात् ।

ततो न भवति ।

यत्पुनरुक्तं प्र ज्ञा क रे ण-- न स्मृतिलिङ्गतः 1851

मानसप्रत्यक्षस्य ।

तदध्यक्षस्य व्यवस्था किन्न¹⁸⁵² किन्तु प्रतीतितः, निश्चयात्मकात् नीलादिप्रतीतेः तदध्यक्षरूपत्वात् । इति1853

इदमित्यादि यज्ज्ञानमभ्यासात् पुरतः स्थिते । साक्षात्करणतस्तत्तु प्रत्यक्षं मानसं
मतम् ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३०५ ।

; तदप्येतेन निरस्तम्;
[p. 130 ] इन्द्रियज्ञानस्य तदुपादानस्य त¹⁸⁵⁴

नीलादिप्रतीतिवत् ।

द्वत् निर्णयात्मकत्वे तत एव सकलार्थसिद्धेः, तस्यैव प्रतीतेः तदि
न्द्रियज्ञानं समनन्तरमस्य किम् ? अनिर्णयात्मकत्वे तदनिर्णयात्मकम् इन्द्रियज्ञानं सम
नन्तरम् अस्य निर्णयात्मनो मानसाध्यक्षस्य किम् ? अक्षार्थयोगादेव तसंभवादात् तत्सं
भवात् । *अभेदात् सदृशस्मृत्याम् सिद्धिवि॰ १ । ६ इत्यादौ चर्चितमेतत् ।

किंच, यदि 1855

अक्षज्ञानम् ।

तत् क्षणिकनिरंशपरमाणुविषयं न तत्र प्रमाणान्तरवृत्तिः, निर्णीते समारोपाऽ
भावात् । निश्चयारोपमनसोर्बाध्यबाधकभावतः प्र॰ वा॰ १ । ५० इति वचनात् ।
यदि च तत् मध्यक्षणस्य पूर्वापरक्षणापेक्षं कार्यकारणत्वमात्मभू1856

स्वस्वरूपात्मकम् ।

तं न निश्चिनोति; सर्वाऽग्रहणम्,
अन्यथा गृहीतेतररूपमेकं स्यात् । निश्चिनोति पूर्वापरयोरग्रहणेऽपि इति चेत्; तर्हि--आकुलभा
षितमेतत्—

*द्विष्ठसम्बन्धसंवित्तिर्नैकरूपप्रवेदनात् ।

द्वयस्वरूपग्रहणे सति सम्बन्धवेदनम् ॥ प्र॰ वार्तिकाल॰ १ । २ इति ।

तथा पूर्वापरावस्थानिर्णयेऽपि स्वयमवस्थात्1857

अवस्थातुरनिर्णयात् ।

1858 त्रनिर्णयाद्वा1859 द्व्याप्याप्रतिपत्तिः
इति च । अथ 1860

पूर्वापरयोः ग्रहणे ।

तद्ग्रहणे; तर्हि तयोरपि कार्यकारणभावनिर्णयः अपरतद्ग्रहणे, इति पूर्वापर
कोट्योस्मा1861 रनाद्यन्तयोर्विषयीकरणमवश्यंभावि, तथा तस्य परतः सर्वस्माद् विवेकनिश्चये
सर्वं वक्तव्यम् ।

ततो यदुक्तं परेण¹⁸⁶²

तुलना--यदि कालकलाव्यापिवस्तुग्रहणमक्षतः । सर्वकालकलालम्बे ग्रहः
स्यान्मरणावधेः ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ५९२ ।

-- मध्यक्षणदर्शनेना1863 नेनाऽनागतक्षणदर्शने 1864

मध्यक्षणवत् वर्तमानत्वात् ।

तद्वत्तत्त्वात्
सर्वाऽतीतानागतक्षणदर्शनम् इति; तन्निरस्तम्; अन्यत्रापि समानत्वात् । अथ क्वचित्
कार्यकारणभाव एव नेष्यते; नैवम्; इन्द्रियज्ञानाऽभावात्1865

इन्द्रियज्ञानस्य
इन्द्रियेभ्यः अनुत्पादात् ।

1866

इन्द्रियज्ञानजन्यम् ।

तत्प्रभवं मानसाध्यक्षं न स्यात् ।
व्यवहारेण तदस्तित्वे तत्रैव तदवस्थो दोषः । शेषमत्र प्र मा ण सं ग्र ह भा ष्या त् प्रत्येयम् ।

व्यतिरेकमुखेन कारिकां विवृण्वन्नाह--मनोऽक्ष इत्यादि । मनोऽक्षज्ञानानां मानसेन्द्रिय
प्रत्यक्षाणां सन्ताननानात्वेऽपि न केवलं तदनानात्वे यतो यस्याः प्रत्यासत्तेः अनन्यसत्त्वव्य
वस्था एकप्राणिव्यवस्था परस्परम् अन्योन्यं मनोऽक्षसंविदां समनन्तरप्रत्ययता च उपादान
कारणता च । ननु अक्षसंविद एव मनःसंविदां समनन्तरकारणं न पुनः 1867

मनःसंविदः ।

एताः तासाम्; तत्कथ
मुच्यते-- परस्परम् इत्यादि इति चेत्; नैवं शक्यं वक्तुम्, यथैव हि पावकादेव धूमो न तस्मा
त् पावको जायमानः प्रतीयते इति पावक एव धूमस्य कारणं न धूमः [p. ११० क ] पाव
कस्य इति निश्चयः, तथैव यदि इन्द्रियज्ञानादेव मानसं प्रत्यक्षं न तस्मादिन्द्रियज्ञानं जायमानं
प्रतीयते युक्तमेतत्--इन्द्रियज्ञानमेव 1868

मानसज्ञानकारणम् ।

तत्कारणं न 1869

मानसम् ।

तत्तस्येति । यावता कल्पनया इन्द्रियज्ञानं
तत्कारणं 1870

कल्पनयैव ।

तयैव च 1871

मानसमपि ।

तदपि कस्यचिदिन्द्रियज्ञानस्य कारणमस्तु, 1872

कल्पनायाः ।

तस्याः सर्वत्र निरङ्कुशत्वात् ।
[p. 131 ] ततो यथा इन्द्रियज्ञानजनितं ज्ञानं मानसं प्रत्यक्षं तथा तज्जनितं प्रत्यक्षान्तरं स्यादित्यभिप्रायः ।
तत एव तस्या एव प्रत्यासत्तेः इन्द्रियार्थे चक्षुरादिविषये मनसः मनोऽध्यक्षात् स्मृतिः ईहा
स्यात् भवेत् नान्यतः कारणादिति भावः । ततः किं जैनेन प्राप्तम् ? इत्याह--तद् इत्यादि । तत्
तस्माद् उक्तन्यायाद् अलं पर्याप्तं बहिर्मानसप्रत्यक्षेण कल्पितेन । कथंभूतेन ? अन्तर्गडुना
स्मृत्यक्षज्ञानयोः 1873

घाटामस्तकान्तरालवर्तिमांसपिण्डापरनाम गडुरिव गडुः निष्फ
लत्वात् ।--हेतु॰ टीकालो॰ पृ॰ २९५ । प्र॰ वा॰ स्व॰ टी॰ पृ॰ २१७ ।

घाटाललाटयोरिव अन्तराल¹⁸⁷⁴ लेगडुलवद् वर्तमानेन अकिञ्चित्करेण ?
इन्द्रियज्ञानादेव प्रकृतार्थसिद्धेरिति भावः ।

एतदेव दर्शयन्नाह--विकल्प इत्यादि ।

विकल्पवासनास्पष्टप्रबोधोऽक्षार्थसन्निधेः ।

व्यापकव्याप्यसामान्यविशेषार्थात्मगोचरः ॥ ६ ॥

वितर्कनुगततद् व्यापकसामान्यग्रहणपूर्वकं व्याप्यविशेषावायज्ञानं मनोऽक्षविकल्पा
नां समानम् । तत्र इन्द्रियार्थसन्निकर्षः समयनियमेन अन्तर्वासनाप्रबोधं यथार्हं स्पष्टय
तीति तेषां तत्समानम् । ततस्तेषामर्थप्रतिभासः अनुपलक्षणेऽपि भिद्येत न पुनरीहा निरा
क्रियेत लिङ्गलिङ्गिसम्बन्धस्मृतिवितर्कवत् तदन्यथानुपपत्तेः अतर्कस्मृतेः व्याप्तिः न
सिध्येत् अप्रतिपत्तेः ।

अवग्रहादीनाम् उत्तरोत्तरं ज्ञानं विकल्पः तेन आहिता वासना तद्वासना तस्याः स्पष्टो
किन्वाद 1875 विशदः प्रबोधः उन्मीलनम् । स कुतः ? इत्याह--अक्षार्थसन्निधेः इन्द्रियार्थ
संप्रयोगात् न मानसप्रत्यक्षादेरिति मन्यते । कथंभूतः ? इत्यत्राह--व्यापक इत्यादि । व्या
पकं च व्याप्यश्च तौ च तौ सामान्य [p. ११० ख ] विशेषौ च व्यापकं सामान्यम् व्याप्यो
विशेषः तत्स्वभावौ अर्थात्मानौ गोचरौ यस्य स तथोक्तः ।

कारिकां विवृण्वन्नाह-- वितर्क इत्यादि । वितर्कणं वितर्कः विशेषाकाङ्क्षणवितर्कपरि
णामम् अनु पश्चाद् गतम् तच्च तद् व्यापकसामान्यग्रहणं च तत् पूर्वं कारणं परम्परया यस्य
तत्तथोक्तम् किं त दित्याह--व्याप्यविशेषावायज्ञानम् । तत्कथंभूतम् ? इत्यत्राह--मनोऽक्षविक
ल्पानां समानम् इति । मनोविकल्पानाम् अक्षविकल्पानाम् इन्द्रियज्ञानानां समानं सदृशमिति ।

ननु प्रत्यक्षप्रस्तावे किमर्थमप्रस्तुतानां मनोविकल्पानामुपादानमिति चेत् ? दृष्टान्तार्थम् ।
यथा मनोविकल्पानां वितर्काऽनुगतव्यापकसामान्यग्रहणपूर्वं व्याप्यविशेषावायज्ञानं तथा अक्षविक
ल्पानामिति । न चासिद्धो दृष्टान्तः; पूर्वं मनसा सामान्यव्यवसायः, तदनन्तरं तद्विशेषाकाङ्क्षणम्,
अतश्च पुरुषः स्थाणुः इति वा विशेषावायज्ञानम्, सौगतस्यापि प्रसिद्धमेतदिति । ननु यदि
नाम मनोविकल्पानां वितर्कानुगतव्यापकसामान्यग्रहणपूर्वं व्याप्यविशेषावायज्ञानं किमायातं
येन अक्षविकल्पानां तत् स्यात् ? न हि एकस्य धर्मो नियमेन अन्यस्यापि, अन्यथा अ¹⁸⁷⁶

धत्तूरकस्य ।

र्कस्य कटु
1877

मानसाध्यक्षजनितम् ।

[p. 132 ] किमा गुडस्य स्यादिति चेत्; अत्राह--तत्र इत्यादि । तत्र दृष्टान्तेतररूपे तद्विकल्पानां सहनिर्देशः
[p. १११ क ] इन्द्रियार्थयोः सन्निकर्षः योग्यदेशादिसन्निधिः समयस्य अवग्रहादिकालस्य
नियमेन अव्यभिचारेण अन्तर्वासनाप्रबोधम् अन्तर्वासना मनोविकल्पवासना तस्याः प्रबोधम्
उन्मीलनं स्पष्टयति विशदं करोति इति हेतोः तेषां तत्समानम् इति । एतदुक्तं भवति--मनो
विकल्पा एव न तत्सन्निकर्षात् स्पष्टीभवन्ति ततः दृष्टान्तेतरभावो न विरुध्यते इति ।

ननु मानसा विकल्पाः स्पष्टाकारविधुराः, तत् कुतः स्पष्टीभवन्ति इति चेत् ? अत्राह—
यथार्हम् इत्यादि । यथार्हम् यथायोग्यं सामग्रीभेदं प्राप्य स्पष्टयति इति । उपसंहरन्नाह--ततः
तस्मात् अर्थप्रतिभासा 1878 सः तेषां विकल्पानां स्पष्टेतररूपतया भिद्येत न पुनः ईहा निराक्रि
येत अनुपलक्षणेऽपि न केवलम् उपलक्षणे च । निदर्शनमाह-- लिङ्ग इत्यादि । लिङ्गलिङ्गिनोः
सम्बन्धः अविनाभावः तस्य या स्मृतिः तद्रूपो यो वितर्कः तस्ये व तदनुपलक्षणम् । एतदुक्तं
भवति--यथा गृहीतव्याप्तिकस्य पुंसो धूमदर्शनानन्तरं धू1879

अग्नि ।

मकेतुप्रतिपत्तौ अन्तराले विद्यमानस्यापि
सम्बन्धवितर्कस्य अनुपलक्षणम्, तथा ईहायामपि इति । तथा च विपक्षेऽपि अनुपलक्ष्यमाण
त्वात् इत्यस्य साधनस्य सद्भावात् ईहा ततो न निराक्रियेत इति भावः इति 1880

व्याख्याकाराः ।

केचिदाचक्षते ।
तेषां धूमदर्शनानन्तरं पावकप्रतिपत्तौ अनुपलक्षितसम्बन्धस्मृतिसद्भावे 1881

गर्भस्थेऽपि ।

भ्रूणेऽपि [p. १११ ख ]
यदकस्माद् धूमदर्शनाद् अग्निरत्र इति ज्ञानं तद्दे वे न¹⁸⁸²

भट्टाकलङ्कदेवेन ।

बौद्धं प्रति प्रमाणान्तरम् इत्युक्तं
कथन्न विरुध्येत ? यदा अनुपलक्ष्यमाणात् 1883 णत्वात् तत्स्मृतिं नेच्छति तदा तदुक्तं नान्यदेति
चेत्; तदापि परप्रसिद्धस्य प्रकृतहेतुव्यभिचारविषयस्य अभावात् परस्य तत् प्रमाणान्तरं स्यात्,
भवेत् 1884 भवतः पुनः ईहा हीयते इति समानाऽनिष्टापत्तिः । तस्मादन्यथा व्याख्यायते--लिङ्ग
लिङ्गिसम्बन्धस्मृतिः परप्रसिद्ध्या ऊह एव उच्यते, तस्या वितर्कः विशेषाकाङ्क्षा तेन तुल्यं वर्त्तत
इति तद्वत् । एतदुक्तं भवति--यथा मीमांसकेन लिङ्गिलिङ्गिसामान्यसम्बन्धस्मृतिमिच्छता अनुपल
क्ष्यमाणेऽपि तद्विर्तकना 1885 तर्को न सौगतेन निषिध्यते अपि तु इष्यते एव तथा प्रकृता ईहाऽपि
इति । कुत इति चेत् ? अत्राह--तद् इत्यादि । तस्याः तत्सम्बन्धस्मृतेः अन्यथा तद्वितर्काभाव
प्रकारेण अनुपपत्तेः । एतदपि कुतः ? इत्यत्राह--अतर्कित इत्यादि । न विद्यते तर्कितं विशेषा
काङ्क्षणं यस्याः सा चासौ स्मृतिश्च तस्याः सकाशात् व्याप्तिः अनवयवेन लिङ्गलिङ्गिनोः सम्बन्धो
न सिध्येत् । कुत इति चेत् ? अत्राह--अप्रतिपत्तेः । अतर्कस्मृतेः व्याप्तेः अप्रतिग्रहणात् । नहि
धूमस्य सामा1886 धूमसामान्यस्य अग्निसामान्येन व्याप्तिग्रहणे सा गृहीता नाम । लिङ्गलिङ्गिसामा
न्यस्यैव प्रतीतितो विशेषे अप्रवृत्तिप्रसङ्गादिति निरूपयिष्यते । एतत् वितर्कानुगत इत्यादावपि
[p. ११२ क ] निदर्शनं द्रष्टव्यम् ।

ननु व्याप्याऽप्रतिपत्तौ न व्यापकप्रतिपत्तिरिति कथमुच्यते-- वितर्कानुगत इत्यादि ।
अथ व्याप्यप्रतिपत्तौ व्यापकप्रतिपत्तिः; तर्हि व्यापकसामान्यवत् व्याप्यविशेषस्यापि अवग्रहेणा
वग्रहणात् किम् ईहादिना ? संशयाद्यभावः तस्मात्1887

ईहादेः ।

इति चेत्; अत्राह--वर्ण इत्यादि ।

[p. 133 ]

वर्णसंस्थानादिसामान्यं दूरस्थस्यावगृह्यते ।

तद्विशेषेहयाऽवायो तदभावेऽपि जातुचित् ॥ ७ ॥

यथैव हि व्यक्तिव्यतिरेकसामान्यदर्शिनस्तदनुपलक्षणमयुक्तं तद्दर्शनबलाद् भिन्नेषु
द्रव्यादिषु अभिन्नप्रत्यययोत्पत्तेः, तथैव स्वलक्षणदर्शिनस्तदनुपलक्षणं तद्दर्शनबलात्तदन्य
व्यवच्छेदविकल्पोत्पत्तेः । तदनुभवेहितव्यपोहमात्मसात्कुर्वन् कथमनुपलक्षको नाम ?
स्वलक्षणदर्शिनः स्वलक्षणोपलक्षणविकल्पमन्तरेणापि तदन्यापोहकल्पनायां जातिदर्शि
नोऽपि तदुपलक्षणविकल्पमन्तरेणापि कुतश्चित् भिन्नेषु समवायिषु प्रत्ययः कथं विरु
ध्येत ? कारणशक्तेरचिन्त्यत्वात् इतरत्रापि एतदेवोत्तरं विशेषाभावात् ।

वर्णश्च शुक्लादिः संस्थानं च ऊर्ध्वादिः आदिशब्देन कर्मादिपरिग्रहः, तेषां सामान्यं
सदृशः परिणामः दूरस्थस्य भावस्य अवगृह्यते अवग्रहेण विषयीक्रियते । तथाहि--दूरस्थ
वलाकादिविशेषणशुक्लरूपाग्रहणेऽपि तद्रूपसामान्यग्रहणम् पुरुषादिविशेषण-ऊर्ध्वाद्यदर्शनं दूरे,
तथा कर्मण्यपि योज्यम् । तन्न युक्तम्--व्याप्याप्रतीतौ व्यापकाप्रतीतिः इति । कथं तदवगृह्यते ?
इत्याह--तद्विशेषेहया इति । तस्य सामान्यस्य विशेषाः तेषु ईहा आकाङ्क्षा तया सह । तर्हि
तदीहातो नियमेन विशेषावायभावात् संशयाद्यभाव इति चेत्; अत्राह--अवाय इत्यादि ।
अवाय एव तस्या 1888 तस्य वा कारणभूता शक्तिः तस्याः अभावेऽपि न केवलं भावे
जातुचित् कदाचित् न सर्वदा ।

ननु दूरस्थस्य न तत्सामान्यमवगृह्यते किन्तु स्वलक्षणमेव, केवलम् अ¹⁸⁸⁹

अतत्कारणकार्यव्यावृत्तिरूपस्य सामान्यस्य निश्चयः संजायते ।

तद्धेतुफलव्यपोह
सामान्यनिश्चयोत्पत्तेः तत्सामान्यमवगृह्यत इति व्यवहारी मन्यते इति परः1890

बौद्धः ।

, तन्निराकरणद्वारेण
कारिकार्थं समर्थयमान आह--[p. ११२ ख ] यथैव हि इत्यादि । यथैव हि येनैव हि प्रकारेण
व्यक्तिभ्यो व्यतिरेको भेदो यस्य तच्च तत्सामान्यं च तद्द्रष्टुं शीलस्य वैशेषिकादेः तद्दर्शिनः
तस्य सामान्यस्य अनुपलक्षणम् अनिश्चयनम् अयुक्तम् अनुपपन्नम्, किन्तु उपलक्षणमेव युक्तम् ।
कुत एतत् ? इत्यत्राह--तद्दर्शन इत्यादि । तस्य सामान्यस्य दर्शनं तस्य बलं सामर्थ्यं तस्मात्
भिन्नेषु देशादिभेदवत्सु । केषु ? इत्यत्राह--द्रव्यादिषु । द्रव्यमादिः येषां गुणादीनां ते तथोक्ताः
तेषु, अभिन्नः प्रत्ययग्रहणमुपलक्षणं तेन अभिधानोत्पत्तिः इत्यपि गृह्यते । एतदुक्तं भवति—
विशेषाः 1891 ष्याः द्रव्यादयः विशेषणं सत्तादिसामान्यम्, न च त¹⁸⁹²

सत्ता
सामान्यं विशेषणम् ।

दनुपलक्षितं तेषु विशिष्टप्रत्ययहेतुः
इतरथा दण्डानुपलक्षणेऽपि क्वचिद् दण्डी इति प्रत्ययः स्यात् । न चैवम्, नाऽगृहीतविशे
षणा विशेष्ये बुद्धिः इति वचनात् इति, तथैव तेनैव प्रकारेण स्वलक्षणदर्शिनः स्वलक्षणं पश्यति
इत्येवंशीलस्य सौगतस्य तदनुपलक्षणम् स्वलक्षणानुपलक्षणम् अयुक्तम् इति सम्बन्धः । कुत
एतत् ? इत्यत्राह--तद्दर्शन इत्यादि । तस्य स्वलक्षणस्य यत् दर्शनं तद्बलात् तदन्यव्यवच्छेदवि
कल्पोत्पत्तेः तस्य विवक्षितखण्डादिस्वलक्षणस्य अन्ये विजातीयाः कर्कादयः तेषां तेभ्यो वा
[p. 134 ] व्यवच्छेदो व्यावृत्तिः तस्य विकल्पो निश्चयः तस्य उत्पत्तेः । ननु यदि नाम 1893

दर्शनबलात् ।

तद्बलात् तद्वि
कल्पोत्पत्तिः [p. ११३ क ] तथापि न स्वलक्षणोपलक्षणं नियमाभावादिति चेत्; अत्राह--तद्
इत्यादि । तस्य स्वलक्षणस्य अनुभवो दर्शनम् तेन ईहित आकाङ्क्षितो यो व्यपोहो विजातीय
व्यावृत्तिः, अथवा व्यपोहविषयत्वाद् विकल्पो व्यपोहः, तम् आत्मसात्कुर्वन् सौगतः कथम् अनु
पलक्षको नाम अनिश्चायको नाम किन्तु उपलक्षक एव । न खलु देवदत्तस्यानुपलक्षणे तस्य यज्ञ
दत्ताद् व्यपोहः सिद्धः शक्यः प्रत्येतुम्, तत्प्रतीतौ न तदुपलक्षणम् । अत्रायमभिप्रायः--यदाऽयं
सौगतः अनुभूतस्वलक्षणस्य उपलक्षको भवति तदा दूरस्थस्य वर्णसंस्थानादिसामान्यस्य
विकल्पतोऽपि ग्रहणाभावात् तद्ग्रहणनिबन्धनः किमियं वलाका अहोस्वित् पताका, वलाकायां
पताकाकैरेति 1894 ताकैवेति, तथा स्थाणुर्वा पुरुषो वा, पुरुषे स्थाणुरेव इति संशयः विपर्ययो वा
न भवेत् । न चैवम्, ततो दूरस्थस्य 1895

वर्णसंस्थानादिसामान्यम् ।

तत्सामान्यं प्रथममवगृह्यते इति ।

अधुना परपक्षान्तरमाशङ्क्य दूषयन्नाह--स्वलक्षण इत्यादि । स्वलक्षणदर्शिनः तथागत
स्य स्वलक्षणस्य उपलक्षणं निश्चयनं येन यस्मिन् वा स तथोक्तः स चासौ विकल्पः तमन्त
रेणापि तस्य विवक्षितस्वलक्षणस्य अन्यो विजातीयः तस्य अपोहो व्यावृत्तिः 1896

अपोहविषयः ।

तद्विषयो विकल्पः
तथा1897

अपोह इत्युच्यते ।

उच्यते तस्य कल्पनायां क्रियमाणायां जातिदर्शिनोऽपि [p. ११३ ख ] वैशेषिकादेः
तदुपलक्षणविकल्पमन्तरेणापि सामान्योपलक्षणनिश्चयमन्तरेणापि कुतश्चित् कस्याश्चिद्
योग्यतायाः समवायिषु गोत्वादिसामान्यसम्बन्धवत्सु नान्येषु, कथम्भूतेषु ? भिन्नेषु
प्रत्ययः कथं विरुध्येत । कथमनुपलक्षितं सामान्यं तत्प्रत्ययहेतुरिति चेत् ? अत्राह--कारण
इत्यादि । तत्प्रत्ययस्य कारणं सामान्यं तच्छक्तेः अचिन्त्यत्वात् । ननु दृष्टे वस्तुनि चोद्ये कार
णशक्तेरचिन्त्यत्वात् इत्येत्तदुत्तरं नान्यत्र अतिप्रसङ्गात् । तदुक्तम्--

यत्किञ्चिदात्माभिमतं दिवाय 1898 विधाय प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३५ इत्यादि1899

निरुत्तरः तत्र कृतः परेण । वस्तुस्वभावैरिह वाच्यमित्थं तथोत्तरे स्याद् विजयी समस्तः ॥--इति शेषः ।

।
न च सामान्यं क्वचिद् दृष्टमिति चेत्; अत्राह--इतरत्रापि इति । न केवलं जातिवादिपक्षे अपि
तु इतरत्रापि स्वलक्षणवादिपक्षेऽपि कारणशक्तेरचिन्त्यत्वात् इत्येतदेवोत्तरमिति मन्यते ।
अथ मतं स्वसामान्यलक्षणयोः दर्शनादर्शनकृतविशेषसद्भावात् कथमविशेषचोदनमिति चेत् ?
अत्राह--विशेषाऽभावात् इति ? जातिवत् स्वलक्षणस्यापि दर्शनाऽभावात्, भवतो द्वयोरपि
सत्त्वमसत्त्वं वा इति मन्यते । तन्न दर्शनजन्मना विकल्पेनैव सामान्यं गृह्यत इति युक्तम् ।

भवतु वा, तथापि स्वमतसिद्धिं दर्शयन्नाह--असतः इत्यादि ।

असतः सद् व्यवच्छिन्द्यात् यथाऽनक्षविकल्पधीः ।

तथा स्पष्टाक्षधीः स्वार्थसन्निधेरनुमन्यताम् ॥ ८ ॥

दूरस्थस्य अर्थदर्शनं यदि असतः स्वविषयमपोहन्तीं किमप्यस्तीति विकल्पबुद्धिं
जनयेत् तथा दूरस्थदृष्टिरपि पुनः अशेषवस्तुस्वभावानुपलम्भेऽपि सन्मात्रग्राहिणी संभा
[p. 135 ] व्येत । न वै केवलमासन्नार्थदर्शी समविषमाकारदर्शनविशेषानेव नोपलक्षयति, किं
तर्हि सत्तादिविकल्पविशेषानपि क्रमस्योपलक्षयितुमशक्तेः । पश्यन्नयमसाधारणमेव
पश्यति इति प्रतिज्ञाय कोशपानं विधेयम् । उपहतेन्द्रियैः चन्द्रादेर्दर्शनेऽपि तद्विशेषानु
पलब्धेः । तत्र चन्द्राद्यदर्शनं कल्पयन् न केवलं रूपादिस्वलक्षणान्येव दृष्टे तत्प्रतिभासवैक
ल्यान्नोपलभते अपि तु स्वयमन्तःस्वलक्षणं च यथाश्रुतमप्रतिभासानात् । स्वभावनैरात्म्य
कल्पनामाविशन् आत्मानमहीकयति । साध्य अप्रसिद्धेः । ततो बहिरन्तश्च कृतम् !
तस्मादयं किञ्चित् केनचित् सदृशपरिणामविशिष्टं पश्येत्, तद्विशिष्टं प्रतीहमानो नावश्यं
विशेषमवैति स्मरन्निव ।

असन्त 1900 असतः इत्युपलक्षणम् । तेन सर्वस्माद् अनभिमताद् इति गृह्यते, सद्
इति उपलक्षणम् सर्वस्याऽभिमतस्य । सद्विद्या द्य 1901 सद् व्यवच्छिन्द्यात् व्यवच्छिन्नं
विषयीकुर्यात् । यथा येन योग्यताप्रकारेण [p. ११४ क ] अनक्षविकल्पधीः मानसी
विकल्पबुद्धिरिति । अनक्षविशेषणं स्वमतापेक्षया न सौगतापेक्षया, 1902

सौगतस्य ।

तस्य हि सर्वा विकल्पधीः
1903

न इन्द्रियजन्या, अपि तु मानसी निर्विकल्पजन्या वा ।

अनक्षैव इति तद्विशेषणमनर्थकम्, तथा तेन प्रकारेण स्पष्टाक्षधीः प्रत्यक्षबुद्धिः असतः
सद् व्यवच्छिन्द्यात् इति सम्बन्धः । कुतः ? इत्यत्राह--स्वार्थसन्निधेः । स्वग्रहणयोग्योऽ
र्थः स्वार्थः तस्य सन्निधेः योग्यदेशाद्यवस्थितेः । इति शब्दोऽत्र द्रष्टव्यः, इत्येवम् अनुमन्यताम्
अभ्युपगम्यताम् ।

कारिकां विवृण्वन्नाह-- दूर इत्यादि । दूरस्थस्य पुरुषस्य यदर्थदर्शनं कर्तृ यदि विकल्प
बुद्धिं जनयेत् । किं कुर्वाणाम् ? अपोहन्तीम् । किम् ? इत्याह--स्वविषयम् । कुतः ? असतः
खरविषाणादेः केवलात् नान्यतो न सतो व्यपोहन्तीम् । केन प्रकारेण ? इत्यत्राह—
किमपि अस्ति इति एवं तथा तेन प्रकारेण दूरस्थदृष्टिरपि न केवलम् अनक्षविकल्पधीः संभा
व्येत । कथंभूता ? सन्मात्रग्राहिणी । पुनः इति वितर्के । कस्मिन् सति ? इत्यत्राह--अशेष
वस्तुस्वभावाऽनुपलम्भेऽपि न केवलं तदुपलम्भे । अथ मतम्--अनर्थविषयत्वाद् अनक्षविकल्पधीः
तथा युक्ता नेन्द्रियबुद्धिः 1904

अर्थसामर्थ्य
समुद्भूतत्वादर्थजन्यैव सा ।

विपर्ययादिति चेत्; न; तस्या1905

विकल्पबुद्धेरपि ।

अपि वस्तुविषयत्वस्य प्रतिपादयिष्य
माणत्वात् । वक्ष्यति च-- सम्यग्विचारिता वाक्यविकल्पास्तत्त्वगोचराः । सिद्धिवि॰
५ । ४ इति । ततः स्थितम्-- वर्णसंस्थानादिसामान्यम् 1906

पृ॰ १३३ प॰ १ ।

इत्यादि ।

ननु दूरार्थदर्शने [p. ११४ ख ] अवग्रहाद्यभावो मा भूत् तदुपलक्षणात्, आसन्नार्थदर्शने
तत् स्याद् विपर्ययादिति चेत्; अत्राह--नवै केवलम् इत्यादि । वै शब्दः शिरःकंप्प¹⁹⁰⁷ कम्पे,
न केवलमासन्नमर्थं पश्यति इत्येवं शी लः समश्च विषमश्च तौ च तौ आकारौ च सदृशे
तरपरिणामाकारौ तयोर्दर्शनम् ग्रहणं तस्य विशेषा अवग्रहादयः तानेव नोपलक्षयति, किं
तर्हि ? सत्तादिविकल्पविशेषानपि सत्ता आदिर्येषां शब्दत्वादीनां तेषां विकल्पा व्यवसायाः
[p. 136 ] त एव विशेषाः तानपि नोपलक्षयति । एतदुक्तं भवति--यथा क्वचित् सत्त्वज्ञेयत्वादिविकल्पान्
क्रमभाविन उपलभ्य पुनः आसन्नार्थदर्शी युगपद् व्यवसायेऽपि क्रमेणैव तत्प्रवृत्तिरिति व्यव
स्थापयति युगपदनेकव्यावृत्तिविकल्पाऽसंभवात् तथा दूरे समविषमाकारदर्शनविशेषान् क्रमेण
जायमानानुपलभ्य आसन्नेऽपि तथा1908

क्रमेणैव ।

तान् व्यवस्थापयति, दृष्टेन अदृष्टसिद्धेरनिवारणादिति ।
अथ मतम्--आसन्नार्थदर्शी यदि तद्दर्शनविशेषान् पश्यति किमिति तथैव¹⁹⁰⁹

क्रमेणैव ।

नावधारयति इति ?
तत्राह--क्रमस्य उपलक्षयितुमशक्तेः इति । आसन्नार्थदर्शिनो ये तद्दर्शनविशेषाः तेषाम् सत्ता
दिविकल्पवत् क्रमस्य उपलक्षयितुमशक्तेः इति ।

स्यान्मतम्--आसन्नार्थदर्शी क्षणिकनिरंशपरमाणुस्वलक्षणमेव पश्यति इति [p. ११५ क ]
तद्दर्शनविशेषा1910

समविषमाकारदर्शनविशेषान् ।

न् असत्त्वान्नोपलक्षयति न सत एव तत्कथमुच्यते-- सम इति ? अत्राह--पश्य
न्नयम् इत्यादि । पश्यन्नयं सौगतो लोको वा असाधारणमेव नान्यत् पश्यति इत्येतत् प्रतिज्ञाय
कोशपानं विधेयम् अ¹⁹¹¹

मद्यपानाद्विना ।

न्यतः तत्प्रतिपत्तेरसंभवादिति भावः । ततः सम इत्यादि सूक्तम् ।

सांप्रतं प¹⁹¹²

बौद्धाभिमत ।

राम्युपगतभ्रान्तेन्द्रियज्ञानबलेन सामान्यग्रहणं व्यवस्थापयन्नाह--उपहतेन्द्रियैः
इत्यादि । उपहतानि कामलादिना दूषितानि इन्द्रियाणि येषां तैः चन्द्रादेः आदिशब्देन वर्तुलत्वादे
र्दर्शनेऽपि न केवलम् अदर्शने, तथा तत्र उपहतेन्द्रियेषु आद्यं 1913 चन्द्राद्यदर्शनं चन्द्रादिदर्शनाभावं
कल्पयन् सौगतादिः, कुतः कल्पयन् ? इत्यत्राह--तद् इत्यादि । तस्य चन्द्रदेर्विशेषः एकत्वादिः
तस्य अनुपलब्धिः 1914 ब्धेः । त¹⁹¹⁵

एकत्वादिविशेषानुपलब्धौ ।

दनुपलब्धौ चन्द्राद्यदर्शनम्, एकस्य गृहीतेतररूपद्वयाऽयोगादिति
मन्यते । किं करोति ? इत्यत्राह--न केवलम् इत्यादि । न केवलं रूपादिस्वलक्षणान्येव निरंश
क्षणिकरूपादिपरमाणूनेव नोपलभते, कुत एतत् ? दृष्टेः । रूपादिदर्शनस्य तत्प्रतिभासवैक
ल्यात् परपरिकल्पितस्वलक्षणप्रतिभासविरहात्, उपहतेन्द्रियैरिव अनुपहतैरपि बहिरर्थाऽदर्शनम्
इति मन्यते । माभूत् त¹⁹¹⁶

बहिरर्थस्य ।

स्य दर्शनं तथापि विज्ञानवादिनो न किञ्चित् तस्यतीति 1917 नश्यतीति चेत्; अत्राह--अपि तु इत्यादि । अपि तु किन्तु स्वयम् आत्मना अन्तःस्वलक्षणं च ज्ञान
[p. ११५ ख ] स्वलक्षणमपि नोपलभते इति । कुत एतत् ? इत्यत्राह--यथा इत्यादि । यथाश्रुतं
यथाभ्युपगम म अ प्रतिभासनाद् अन्तः स्वलक्षणस्य इति सम्बन्धः । तर्हि बहिरिव
अ¹⁹¹⁸

अन्तरपि ।

न्यत्रापि विचारसाम्यात् शकलशून्यता अस्तु इति चेत्; अत्राह--स्वभाव इत्यादि । ज्ञानज्ञे
ययोः स्वभावस्य स्वरूपस्य नैरात्म्यं नीरूपत्वं तस्य कल्पनाम् आविशन् सौगतः आत्मानम्
अह्रीकयति । कुत एतत् ? इत्यत्राह--साध्य इत्यादि । ततो बहिरन्तश्च कृतम् ! अप्रतिभासेऽपि
यथा सामान्यावभासनं तथा तद्विशेषानुपलम्भेऽपि चन्द्रादिदर्शनम् उपहतेन्द्रियैरिति कथन्न दृष्टिः
सन्मात्रग्राहिणी संभाव्यत इति मन्यते । उपसंहारार्थमाह-- तस्मात् इत्यादि । यत एवं तस्मात्
अयं व्यवहारी किञ्चित् पुरुषादिकं केनचित् स्थाण्वादिना सह यः सदृशपरिणामः तेन विशिष्टं
पश्येत्, तद्विशिष्टं तत्परिणामभेदं तत्प्रति ईहमानोऽपि नाऽवश्यं विशेषमवैति न विशेषोऽ
[p. 137 ] वा1919

अवायात्मकनिश्चयविषयो भवति ।

यीभवति । निदर्शनमाह--स्मरन्नेव 1920 रन्निव इति । यथा कथञ्चित् स्मरन् केनचित् सदृश
परिणामेन तद्विशेषं प्रतीहमानोऽपि नावश्यं तद्विशेषं स्मरति तथा प्रकृतमपि इति ।

यदि नावश्यं विशेषमवैति किं तर्हि तत् स्यात् ? इत्यत्राह--समदृष्टेः इत्यादि ।

समदृष्टेर्विशेषेहारेका स्वार्थाविनिश्चये ।

अतस्मिंस्तद्ग्रहो भ्रान्तिरपि स्पष्टावभासिनी ॥ ९ ॥

व्यापकं स्वभावं पश्यन् विशेषं प्रति पुनस्तदन्तरमीहमानो व्यवहारी नावश्यमवैति
सामग्रीवैकल्यसंभवात् । तत्त्वेतरस्वभावा प्रतिपत्तिः संशीतिरनवस्थैव । अन्यथाप्रति
पत्तिः पुनर्विसंवादः । तत्त्वप्रतिपत्तिरवायः । सर्वञ्चेदमीहाविनाभावि । सामान्यप्रत्यक्षात्
विशेषाप्रत्यक्षात् विशेषस्मृतेः सन्देहोपपत्तेः ।

समदृष्टेः अवग्रहाद् विशेषाकाङ्क्षा विशेषेहा, तस्याः किम् ? इत्याह--आरेकेति ।
विशेषेहा इत्येतज्जात का1921

का इति पञ्चमीविभक्तेः संज्ञा ।

विभक्ति [p. ११६ क ] परिणाममिह संबध्यते । ततः तस्याः आरेका
संशीतिः । किं सर्वदा सा ततो भवति । न इत्याह--स्वार्थाविनिश्चये । स्वशब्देन ईहा गृह्यते,
स्वस्य अर्थः तदाकाङ्क्षितो विशेषः तस्याऽविनिश्चये सति आरेका न विनिश्चये, कदाचित् ततः
तद्विनिश्चयोऽपि जायत इत्यभिप्रायः । न केवलं तत आरेकैव किन्तु विपर्ययोऽपि इति दर्शय
न्नाह--अतस्मिंस्तद्ग्रहो भ्रान्तिरपि इति । भ्रान्तिरपि विपर्ययोऽपि न केवलम् आरेकाऽ
वायावेव ततो जायेते इति । तत्स्वरूपं दर्शयितुमाह--अतस्मिंस्तद्ग्रहः स्थाणौ पुरुषादिग्रहः
अबाह्ये बाह्यग्रहवत् । न च तद्ग्रहोऽसिद्धः; प्रतिभासनात् । यथैव च एकेन ज्ञानेन अन्योऽ
न्यभिन्ननीलाद्याकाराणां व्याप्तिः तथा स्वतो भिन्नानां गृहीतिरिति निवेदितम् । निवेदयिष्यतैतद
विभ्रमे ष्यते चैतत्-- अविभ्रमेऽ सौगतं जगत् इत्यादिना । सर्वविकल्पातीतत्वे स एव
दोषः कथञ्चित् कुतश्चिदप्रतिपत्तेः । ततो बहिर्भ्रान्तिरभ्युपगन्तव्येति सर्वं सुस्थम् । कथम्भूता
सा ? इत्यत्राह--स्पष्टावभासिनी इति विशदा इति । अनेन सदृशदर्शनप्रभवा सर्वापि
भ्रान्तिः मानसी इति 1922

तुलना—
मानसं तदपीत्येके तेषां ग्रन्थो विरुध्यते । नीलद्विचन्द्रादिधियां हेतुरक्षाण्यपीत्ययम् ॥--प्र॰ वा॰ ३ । २९५ ।

मतं निरस्तम्; तस्याः स्पष्टावभासित्वाऽयोगात् । प्रतीयते च त¹⁹²³

सादृश्यप्रभवापि ।

त्प्रभ
वाऽपि मरीचिकादौ जलादिभ्रान्तिः त¹⁹²⁴

स्पष्टा ।

थावभासिनी ।

कारिकां विवृणोति--व्यापक इत्यादि । व्यापकस्वभावं नाऽव्यापकस्वभावं सादृश्यै
कत्वपरिणामस्वभावं पश्यन् विशेषं तद्भिदं प्रति पुनः तदन्तरमीहमानो व्यवहारी नावश्यं
[p. ११६ ख ] नियमेन अवैति निश्चिनोति विशेषम् इति सम्बन्धः । कुत एतत् ? इत्यत्राह—
सामग्री इत्यादि । विशेषे अवायस्य या सामग्री देशसन्निधानादिलक्षणा तस्या विकल्प 1925 वैक
ल्य संभवात् । संशयादीनां स्वरूपं प्रदर्श्य ईहात उत्पत्तिं दर्शयन्नाह--तत्त्व 1926 त्त्वे इत्यादि ।
प्रतिपत्तिः संशीतिः । कथंभूता ? तत्त्वेतरस्वभावा अनवस्थैव । व्यापकस्वभावम् इति
वचनात् व्याप्योऽपि स्वभावः, आक्षिप्तस्तस्य¹⁹²⁷

व्याप्यस्य ।

त¹⁹²⁸

व्यापकं विना अभवनात् ।

न्नान्तरीयकत्वात् । स चानेकः ततः सूस्यत
[p. 138 ] 1929 सूच्यते व्यापकस्वभावे दृश्यमाने तत्त्वस्वभावो विवक्षितव्याप्यस्वभावः इतरश्च स्वभावोऽ
विवक्षितव्याप्यस्वभावः तयोर्न विद्यते अवस्था अवस्थितिर्यस्या सा तथोक्ता उभयत्र दोलाय
माना इत्यर्थः ।

सामान्यविशेषात्मकतत्त्वप्रतीतिरपि संशीतिः इत्येके;¹⁹³⁰

बौद्धादयः ।

तन्निरासार्थ एवकारः, तस्याः1931

सामान्यविशेषात्मकतत्त्वप्रतीतेः ।

तत्त्वेतरस्वभावावस्थारूपत्वात् । अन्यथा अन्येन तत्त्वस्वभावे इतरस्वभावप्रकारेण, इतरस्वभावे
तत्त्वस्वभावप्रकारेण प्रतिपत्तिः पुनः विसंवादो विपर्ययः । तत्त्वप्रतिपत्तिः अवायः विव
क्षितव्याप्यस्वभावनिर्णयोऽवायः । सर्वं निरवशेषं च इदं संशीत्यादिकम् ईहाऽविनाभावि ।

ननु यदि नाम स¹⁹³²

सामान्यदर्शनम् ।

मदृष्टिः किमायातं येन अ¹⁹³³

समदृष्टेः ।

तो विशेषेषु ईहातश्च आरेका स्यात् । नहि
अन्यत्र दृष्टेः अन्यत्र सा युक्ता, अन्यथा घटदृष्टेः पटे भवेत् । किंच, सामान्यदृष्टौ विशेषो
[p. ११७ क ] यद्युपलब्धिलक्षणप्राप्तिः 1934 प्तः सन्नोपलभ्यते तर्हि त¹⁹³⁵

विशेषस्य अभाव एव ।

दभाव एव न तत्र ईहा आरेका
वा । अथ अ¹⁹³⁶

उपलब्धिलक्षणप्राप्तो न भवति ।

न्यथा अ दृश्यानुपलब्धेरेव संशीतिः इति किं समदृष्टेः इत्यनेन ? न हि
स्वर्गादौ त¹⁹³⁷

समदृष्टेः ।

द्दृष्टेः संशीतिः इति चेत्; अत्राह--सामान्य इत्यादि । व्यापकस्वभावं पश्यन्
इत्यनुवृत्तेः येषां विशेषाणाम् ईहा आरेका च तेषां व्यापकस्वभावं सामान्यम् इह गृह्यते तस्य
प्रत्यक्षाद् दर्शनात् ।

अनेन न ह्यन्यस्य दर्शने अन्यस्य सा युक्ता, अन्यथा घटदर्शने पटे सा भवेत् इति;
तन्निरस्तम् । न खलु यथा त¹⁹³⁸

व्यापकभूतं
सामान्यम् ।

त्सामान्यं विवक्षितविशेषस्वभावं तथा पटः 1939 घटः पटस्वभाव इति ।
ईहमानस्य तद्व्याप्यविशेषान् आदातुं चेष्टमानस्य । अनेन यदुक्तम्-- सामान्याऽदृष्टौ
विशेषाणां दृश्यात्मनामदृष्टौ अभावः स्यात् । इति; तन्निरस्तम्; तदा आचार्येण तद्दृश्या
त्मतानभ्युपगमात्, अन्यथा ईहमानस्य इति न ब्रूयात् । को हि नाम दृश्यं पश्यन्नेव
आदातुमीहते ।

यत्पुनरुक्तम्--*1940

तुलना--अन्यथा उपलब्धिलक्षणप्राप्तानुपलम्भादभावो नानुपलब्धिमात्रात् । तथाप्यनुपल
ब्धेरेव संशयः व्यर्थमेतत् सामान्यप्रत्यक्षादिति ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ १८ ।

एवं सति अदृश्यानुपलब्धिरेव 1941 ब्धेरेव संशयात् किं सामान्य
प्रत्यक्षात् इत्यनेन इति; तदप्येतेन निरस्तम्; तत्त्वेतरस्वभावव्यापकभवे1942 भावदर्शनादेव
अनैकान्तिकहेतुदर्शनादि 1943 द्, इतः च तत्र नियमेन सन्देहो युक्तो न अदृश्यदर्शनादेव । अन्यथा
अदृश्यपरचैतन्यादेः अनुपलम्भादभावासिद्धेर्मृतादिव्यवहारोच्छेदः स्यात् इति ।

यच्चोक्तम्1944

तुलना--दृश्यते
कान्यकुब्जादिषु सामान्यप्रत्यक्षतामन्तरेणापि प्रथमतरमेव स्मरणात् संशयः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ १८ ।

-- सामान्यप्रत्यक्षमन्तरेणापि क्वचित् संशयः इति तदपि न [p. ११७ ख ]
सूक्तम्; तत्रापि शब्दादन्यतो वा सामान्याप्रतिपत्तौ 1945

संशयाभावात् ।

तदभावात् 1946

सङ्केताग्राहिणो यथा शास्त्रार्थसन्देहो न भवति । अपि तु तस्य अप्रति
पत्तिरेव ।

समवाया1947 समयादर्शिनः
शास्त्रार्थसन्देहः अन्यथा1948

स्यादिति सम्बन्धः ।

। सामान्यप्रत्यक्षात् इत्येतस्य उपलक्षणार्थत्वात् । एवमर्थं च वित
[p. 139 ] र्कानुगत सिद्धिवि॰ २ । ६ इत्याद्युक्तम् । आचार्यविप्रतिपत्त्यादेः समयोऽनेन चिन्तितः ।
विशेषाऽप्रत्यक्षात् तस्य सामान्यस्य ये विशेषाः तेषाम् अप्रत्यक्षात् अदर्शनात्, इदमप्युप
लक्षणम् त¹⁹⁴⁹

विशेषाग्रहणस्य ।

दग्रहणस्य । विशेषस्मृतेः विशेषयोः स्मरणात् सन्देहोपपत्तेः1950

नहि विशेषस्मृतिव्यतिरेकेणापरः संशयः, उभयांशावलम्बिस्मृति
रूपत्वादस्य ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ १८ ।

कारणात् सर्वं चेदम्
ईहाविनाभावि इति सम्बन्धः । तदुपलक्षणम्, तेन विपरीतविशेषस्मृतेर्भ्रान्त्युपपत्तेः इत्यादि
ग्राह्यम् ।

ननु यदीयं भ्रान्तिः तत्स्मरणपूर्विका, न तर्हि स्पष्टावभासिनी अनुमानवत्, अतोऽयुक्त
मुक्तम्-- भ्रान्तिरपि स्पष्टावभासिनी इति चेत्; न; जलादिभ्रान्त्या व्यभिचारात् । नैया
यिकस्य प्रत्यभिज्ञानेन¹⁹⁵¹

व्यभिचारः, तद्धि स्मरणपूर्वकमपि प्रत्यक्षं स्पष्टावभासि
च ।

; कथमन्यथा त¹⁹⁵²

प्रत्यभिज्ञानम् ।

दध्यक्षमिति ।

ननु संशयादिः स्मृतिविशेषः, स च अविकल्पानुभवात् वस्तुस्वभावत इति किं तत्र
ईहयेति ? एतदेवाह--निर्विकल्प इत्यादिना ।

निर्विकल्पदृष्टेरेव स्मृतौ वस्तुस्वभावतः ।

निराकारावबोधेन सजातीयस्मृतिर्न किम् ॥ १० ॥

तद्दृष्टावेव दृष्टेषु व्यवहारप्रवृत्तौ संवित्तिबलात् सजातीयस्मृत्यभिलाषादेरिति
किं ग्राह्याकारकल्पनया ? केवलमवबोधमात्रं भावस्वभावतो प्रकृतस्मृतिहेतुः प्रतीयेत ।
कल्पयित्वापि विषयाकारं स विशेषो मृग्यः येन प्रतिविषयं भिद्येत अन्यथा अतिप्रसङ्गात् ।
तेनैव संवेदनं प्रतिनियतार्थवेदनं स्यात् । यत उत्पन्नं ज्ञानं यज्जातीयस्मृतिहेतुतया व्यव
हारयति तत्तस्य नेतरस्येति कुतोऽतिप्रसङ्गः, सदर्थाकारस्म स्वयमनुपलक्षितस्य स्मृतौ
अभावानतिशायनात् । विप्लवे साकारदर्शनात् तदन्यत्र कल्पनायामतिप्रसङ्गात् । तावतैव
सर्वव्यवहारप्रसिद्धेस्तथैवास्तु इति चेत्; स्वयमभिप्रेतभ्रान्तिमात्रासिद्धेः सर्वथाऽसम्बद्ध
प्रलापमात्रम्, अविद्यात एव विद्यासिद्धेरनिवारणात् अनिष्टानुषङ्गात् । भ्रान्तिमात्रात् परमा
र्थतोऽसिद्धस्वभावात् प्रतीतिविपर्यासेन भावान् इदन्तया नेदन्तया वा व्यवस्थापयितुकामः
सौगतः एकान्तेन अविकल्प एवेत्यलमतिप्रसङ्गेन ।

निर्विकल्पदृष्टेः अविकल्पानुभवाद् वस्तुस्वभावतः भावस्वाभाव्यादेव नान्यतः
इति एवकारार्थः । सजातीयस्मृतौ सामान्यविषयविकल्पबुद्धौ अङ्गीक्रियमाणायाम् दूषण
मिदमिति दर्शयन्नाह--निराकार इत्यादि । निराकारावबोधेन अर्थसारूप्यरहितदर्शनेन
हेतुत्य 1953 तुना किन्न सजातीयस्मृतिः सर्वोऽपि [p. ११८ क ] सामान्यविकल्पो जायते इत्य
ध्याहार्यम्, जायत एव । कुतः ? वस्तुस्वभावतः भावशक्तेरिति, येन कारणेन ग्राह्याकारोऽ
र्थाकारोऽत्रावबोधे कल्प्यते । ततो न युक्तमेतत्--

[p. 140 ]

*स्मृतिश्चेदृग्विधं ज्ञानं तस्याश्चानुभवाद् भवः ।

स चार्थाकाररहितः सेदानीं तद्वती कथम् ॥ प्र॰ वा॰ २ । ३७४ इति ।

यथैव हि निराकारादनुभवात् कथं सा तद्वती आकारवती1954

इति दूषणं दीयते ।

; तथा सामान्याकाररहितात्ततः1955

दर्शनात् ।

तदाकारवती कथमिति समानम् । एवमर्थं च सजातीयस्मृतिः इत्युक्तम् । वस्तुस्वभावतः इत्यपि
नोत्तरम्; अन्यथा निराकारावबोधात् त¹⁹⁵⁶

वस्तुस्वभावादेव ।

त एव तद्वती1957

आकारवती स्यात् ।

इति यत्किञ्चिदेतत् ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--त¹⁹⁵⁸

तुलना--तद्दृष्टावेव दृष्टेषु संवित्सामर्थ्यभाविनः । स्मरणाद् व्यवहारश्चेदनुमानं तथा सति ।--प्र॰
वार्तिकाल॰ पृ॰ २४ । येन वार्तिककार एवमाह--तद्दृष्टावेव दृष्टेषु संवित्सामर्थ्यभाविनः । स्वव्यापारत्व
कारणास्मरणादित्यादि--न्यायबि॰ टी॰ टि॰ पृ॰ ३१ । आह च--तद्दृष्टावेव...स्मरणादभिलाषेण व्यवहारः
प्रवर्तते--सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४९८ । पुनश्चोक्तं दृष्टेषु संवित्सामर्थ्यभाविनं स्मरणादित्यादि--प्र॰ वा॰
स्व॰ टी॰ पृ॰ ६ ।

द्दृष्टावेव इत्यादि । निर्विकल्पिका दृष्टिः तद्दृष्टिः तस्यां सत्यां
पुनः ये दृष्टाः तेषु व्यवहारःरप्रवृत्तौ अङ्गीक्रियमाणायाम् । कुतः ? इत्यत्राह--संवित्ति
इत्यादि । संवित्तेर्बलं सामर्थ्यम् तस्माद् या सजातीयस्मृतिः तस्या अभिलाष आदिशब्देन
द्वेषपरिग्रहः तस्मात् इति किं दर्शनस्य ग्राह्याकारकल्पनया सारूप्यकल्पनया केवलं ग्राह्याकार
शून्यमवबोधमात्रं भावस्वभावतो वस्तुशक्तेः प्रकृतस्मृतिहेतुः सजातीयस्मरणकारणं प्रतीयेत ।
शेषमत्र चर्चितम् । तत्र साकारस्मृतेर्दर्शनं साकारं सिध्यति इति मन्यते ।

ननु मा भूत् साकारस्मृतेर्दर्शनस्य साकारतासिद्धिः, तस्या1959

साकारतायाः ।

अन्यथा सिद्धिः, प्रतिकर्मव्यव
स्थायाः तत्1960

दर्शनं साकारं ।

स्यात् इति । तदुक्तम्--[p. ११८ ख ]

*अर्थेन घटयत्येनां1961

निर्विकल्पिकामर्थबुद्धिम् ।

नहि मुक्त्वाऽर्थरूपताम् ।

तस्मात् प्रमेयाधिगतेः प्रमाणं मेयरूपता1962

सा
धनं मेयरूपता ।--प्र॰ वा॰ । तस्मादर्थाधिगतेः प्रमाणं मेयरूपता ।--तत्त्वोप॰ पृ॰ ५३ । प्रकृतपाठः—
न्यायकुमु॰ पृ॰ १६७ । प्रमेयक॰ पृ॰ १०७ । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ १२३ । न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ २४० ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३१२ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १३६ । प्रमेयरत्नमा॰ २ । ९ । स्या॰ म॰ पृ॰ १३७ ।
प्रमाणमी॰ पृ॰ ३३ । सर्वद॰ पृ॰ ३६ ।

॥ प्र॰ वा॰ २ । ३०५ इति । चेत्;

अत्राह--कल्पयित्वापि इत्यादि । न केवलम् अकल्पयित्वा किन्तु कल्पयित्वापि विषया
कारं दर्शनस्य विषयसारूप्यं विशेषः अतिशयः मृग्यः सः अवबोधो येन विशेषेण प्रतिविषयं
भिद्येत, अन्यथा अन्येन तद्विशेषान्वेषणाभावप्रकारेण अतिप्रसङ्गात् । तदाकारात् प्रतिकर्मव्यव
स्थायाम् किञ्चिन्नीलज्ञानं सकलस्य नीलस्य, सदाकारं वा ज्ञानं सतः1963

सर्वस्य सतः आकारमनुकुर्यादिति भावः ।

स्यात् इति अतिप्रसङ्गः,
तस्माद् विशेषो मृग्यः इति प्रतिकर्मव्यवस्थापि 1964

योग्यतया ।

अन्यथा सिद्धेति भावः । ननु भवतोऽपि अवबो
धस्य निराकारस्य सर्वत्राविशेषादतिप्रसङ्गः समान इति चेत्; अत्राह--तेनैव इत्यादि । तेनैव
योग्यताविशेषेणैव संवेदनं समीचीनं प्रतिनियतार्थवेदनं ग्रहणं स्यात् इति कुतोऽतिप्रसङ्गः
इति गत्वा सम्बन्धः । तेनैव च विशिष्टस्मृतिनिमित्तं स्यादिति कुतोऽतिप्रसङ्गः ।

[p. 141 ]

सांप्रतं नैयायिको भूत्वा सूरिः अतिप्रसङ्गं परिहरन्नाह--यत इत्यादि । यतः यस्मात्
स्थूलत्वादिधर्मोपेतादर्थाद् उत्पन्नं ज्ञानं तस्यार्थस्य तत् न इतरस्य अजनकस्यार्थस्य इति हेतोः
कुतोऽतिप्रसङ्गः इतरथा अनग्नेः धूमः स्यात् । अतज्जन्यत्वम् अन्यत्रापि ।

स्यान्मतम्-- यत उत्पन्नं तस्य तत् इत्युच्यमाने इन्द्रियादेः स्यादिति; तत्राह—
[p. ११९ क ] यज्जातीय इत्यादि । यत्समानः यज्जातीयः तस्य स्मृतिहेतुतया व्यवहारयति—
व्यवहारे प्रवृत्तं जनं करोति तस्य तत् नेतरस्य इति कुतोऽतिप्रसङ्गः ? न चेन्द्रियादिः
सजातीयस्मृतिहेतुतया व्यवहारयति इति ।

ननु पदार्थान्तरं 1965 यदार्थाकारं ज्ञानं स्वयमनुभवात्मकं भवति तदा तेन अर्थो ज्ञातो भवति,
तत्र च तत्स्मृतिहेतुर्नान्यथा, न चैतत् नैयायिकस्येति चेत्; अत्राह--तर्थे 1966 सदर्थे त्यादि । सति
1967 सन् प्रतिनियतो नीलादिः अर्थः तस्य आकार इव आकारो यस्य ज्ञानस्य तत् तथोक्तं तस्य
अनुपलक्षितस्य अनिश्चितस्य स्वयम् आत्मना अभावेन शशशृङ्गादिनाऽनतिशायनात् । क्व ?
स्मृतौ । तस्यां क्रियमाणायाम् अतिशयाभावात् यत उ त्पन्नम् इत्यादि सम्बन्धः । एतदुक्तं
भवति--यदि निर्विकल्पकं दर्शनं तदतिशयरहितमपि स्मृतिकारणं नैयायिककल्पितं चिन्न 1968 तन्न स्यात् इति; तर्हि विप्लवे अर्थाभावेऽपि त¹⁹⁶⁹

अर्थाकार ।

दाकारदर्शनात् ससाकारो 1970 न स आकारो ज्ञानस्य
प्रतिभासमानस्य गत्यन्तराभावात् । तदुक्तम्--

*अनर्थाकारशङ्का स्यादप्यर्थवति चेतसि । प्र॰ वा॰ २ । ३७१ इति चेत्;

अत्राह--विप्लवे इत्यादि । विप्लवे विभ्रमदशायां यत् साकारदर्शनम् अविकल्पकं
ज्ञानमेवमर्थं च दर्शनग्रहणम्, अन्यथा ज्ञानग्रहणं न्याय्यम् तस्मात् तेन हेतुना तद्वा
आश्रित्य, तद् इत्ययं निपातः तस्य इत्यस्यार्थे द्रष्टव्यः । तस्य ग्राह्याकारस्य अन्यत्र जाग्र
द्दशाज्ञाने कल्पनायां [p. ११९ ख ] क्रियमाणायाम् अतिप्रसङ्गात् । यतः कुतश्चिदसिद्धात् निद
र्शनात्1971

दृष्टान्तात् ।

यस्य कस्यचिदर्थस्य सिद्धिप्रसङ्गादिति नैवं 1972 तेनैव संवेदनम् इत्यादिना सम्बन्धः ।
विप्लवेऽपि साकारदर्शनमसिद्धम् निराकारेण दर्शनेन तत्र कुतश्चिद् भ्रान्तेः घटादेरसत एव
बहिरिव ग्रहणात् इत्यभिप्रायः । तदुक्तं न्या य वि नि श्च ये-- न चैतद् बहिरेव, किं तर्हि
बहिर्बहिरिव प्रतिभासते । कुत एतत् ? भ्रान्ते ः, तदन्यत्र समानम् इति ।

अत्राह परः1973

बौद्धः ।

--तावतैव इत्यादि । तावतैव असतः प्रतिभासनमात्रेणैव सर्वस्य प्रमाणे
तरादिरूपस्य व्यवहारस्य मिथ्याविकल्परचितस्य प्रामाण्यं व्यवहारेण प्र॰ वा॰ १ । ७
इत्यादि वचनात् प्रसिद्धेः कारणात् तथैवास्तु तेनैव निराकारेण ज्ञानेन असदेव घटादिकं गृह्यते
इति प्रकारेणैव अस्तु सर्वम् इत्यध्याहारः इति एवं चेत्; अत्राह आचार्यः--स्वयम् इत्यादि ।
स्वयम् आत्मना यदभिप्रेतम् अङ्गीकृतं भ्रान्तिमात्रं सौगतेन तस्य असिद्धेः तदप्रतिपत्तेः कार
णात् । किम् ? इत्याह--सर्वथा इत्यादि । सर्वथा सर्वेण प्रकारेण असम्बन्ध¹⁹⁷⁴ द्धस्य असम्बद्धं
वा प्रलापमात्रम् इति एवं निर्णीतमेतत् प्रथमप्रस्तावे ।

[p. 142 ]

तदभिप्रेतसिद्धौ दूषणमाह--ब्रह्म इत्यादि । इदमत्र तात्पर्यम्--यथा विभ्रमादेवं विभ्रमसिद्धिः
तथा वा 1975 चाऽ विद्यात एव प्रत्यक्षादिलक्षणाया विद्याया ब्रह्मणो या सिद्धिः तस्या अनि
वारणाद् [p. १२० क ] असंबद्धप्रलापमात्रम् इति । ननु भवतु त¹⁹⁷⁶

ब्रह्मसिद्धिः ।

त्सिद्धिः, तथापि घटादिवत्
प्रतिभासमानस्य तस्य विभ्रमसिद्धेः सिद्धं नः1977

विभ्रमवादिनाम् ।

समीहितमिति चेत्; अत्राह--अनिष्टानुषङ्गात् ।
सौगतस्य इष्टम्--अनेकं क्षणिकं सर्वथा भ्रान्तं ज्ञानम्, अनिष्टम्--एकमक्षणिकं व्यापकमभ्रान्तं
ब्रह्मतत्त्वम्, अस्य अनुषङ्गात् तन्मात्रम् इति सम्बन्धः । यथा खलु भ्रान्तिः भ्रान्तेः
प्रतीयमानापि न भ्रान्तिः तथा ब्रह्मतत्त्वमपि इति मन्यते ।

तर्हि भ्रन्तिरपि न कुतश्चित् प्रतीयते इति चेत्; अत्राह--भ्रान्तिमात्रात् इत्यादि ।
भ्रान्तिरेव तस्मात् । कथंभूतात् ? परमार्थतः तत्त्वतोऽसिद्धस्वभावात् अनिश्चितरूपात् प्रतीति
विपर्यासेन स्वप्नादिदशाविपर्यासेन स्वप्नादिदशायां भ्रान्तं ज्ञानं न जाग्रद्दशायाम् इति येयं
प्रतीतिः लौकिकी प्रसिद्धिः तस्याः स्वप्नादिवद् अन्यदा विभ्रान्तं ज्ञानम् अन्यदेव वा स्वप्नादा
वपि अभ्रान्तम् इति यो विपर्ययः तेन भावान् नवेतररूपानर्थानैवत्तया 1978 चेतनेतररूपानर्थानेव
इदन्तया स्वाभिमतस्वभावतया नेदन्तया न पराभिमतस्वभावतया वा शब्दः पूर्वसमुच्चयार्थः
व्यवस्थापयितुकामः सौगतः एकान्तेन अवश्यंभावेन अविकल्प एव परामर्शशून्य
एव । यदि वा ईषदसिद्धोन्मेषोऽयम् इत्येवम् अलं पर्याप्तम् अतिप्रसङ्गेन । ततो निरा
कारावबोधेन इत्यादि स्थितम् ।

निर्विकल्पदर्शनात् सजातीयस्मृतौ न [p. १२० ख ] केवलमनुभवस्य ग्राह्याकारवैकल्यम्
अपि तु तस्यापि इति दर्शयन्नाह--सर्वतः इत्यादि ।

सर्वतः सर्वेण सर्वं विलक्षणमलक्षयन् ।

बोधात्मा चेत्स्मृतेर्हेतुः सन्निकर्षस्तथा न किम् ॥ ११ ॥

वस्तुस्वभावत एव समनन्तरप्रत्ययोऽवग्रहादिमतिः स्वयम् इन्द्रियार्थसन्निकर्षवि
शिष्टः स्मृत्यादिव्यवहारहेतुः, सामग्रीविशेषात् वासनाप्रबोधवैशद्यसंभवात् स्वप्नादिवत् ।
तदयं स्पष्टावितथस्वग्राह्यविशेषान्वयप्रतिभासवासनाप्रबोधश्च साक्षात् दर्शननिमित्तो
भवन् अनेकान्ततत्त्वं प्रतिष्ठापयति ।

सर्वतः सजातीयाद् विजातीयाच्च सर्वेण नीलादिप्रकारेण इव सदादिप्रकारेणापि सर्वं
स्वविषयाभिमतमशेषं विलक्षणं व्यावृत्तरूपम् अलक्षयन् अनिश्चिन्वन् । कौऽसौ ? बोधात्मा
निर्विकल्पो बोधः स्मृतेः स्मरणस्य हेतुः चेद् यदि सन्निकर्षः इन्द्रियार्थसंप्रयोगः तथा
तेन वस्तुस्वभावप्रकारेण न किं स्मृतिहेतुः ? स्यादेव । तथा च अनुभववैकल्यं 1979 फल्यं तथा
तदलक्षयः 1980 क्षयतो नास्य 1981

सन्निकर्षात् ।

ततः चेतनत्वकृतो विशेष इति मन्यते ।

कारिकायाः सुगमत्वाद् व्याख्यानमकृत्वा प्रकृतमर्थमुपसंहरन्नाह--वस्तुस्वभावत एव
न सारूप्यादेः इति एवकारार्थः, समनन्तरप्रत्ययः--समः ज्ञानत्वेन अनन्तरः उपादानत्वेन
[p. 143 ] प्रत्ययः अवग्रहादिमतिः बोधः, कथम्भूतः ? इत्यत्राह--स्वयम् इत्यादि । स्वयम् आत्मना न
सांख्यस्य इव पारम्पर्येण इन्द्रियार्थसन्निकर्षविशिष्टः स्वव्यापारे नोत्पत्तौ इति चिन्तितम् । ततः
त¹⁹⁸²

इन्द्रियार्थसन्निकर्षरहित ।

दविशिष्टो1983 ष्टमानसाध्यक्षप्रत्ययपरित्यागः स्मृत्यादिव्यवहारहेतुः स्मृतिः आदिर्यस्य प्रत्य
भिज्ञानादेः स एव तेन वा व्यवहारस्य हेतुः ।

स्यान्मतम्--अवग्रहादिप्रत्ययः सामान्यविशेषात्मवस्तुविषयत्वेन सविकल्पक इति वैशद्य
विरहात् कथं तद्विशिष्ट¹⁹⁸⁴

इन्द्रियार्थसन्निकर्षविशिष्टः ।

इति ? तत्राह--सामग्री इत्यादि । सामग्र्या [p. १२१ क ] इन्द्रियार्थसन्नि
कर्षादिलक्षणायाः विशेषात् हेतोः वासनाप्रबोधवैशद्यसंभवात् तद्विशिष्ट इति सम्बन्धः । अत्र
दृष्टान्तमाह--स्वप्नादिवत् इति । आदिशब्देन कामशोकादिविप्लवपरिग्रहः । स्यादेतत्--वासना
निमित्तत्वेन प्रत्ययस्य स्वप्नादिवद् भ्रान्तता स्यात् इति; तत्राह--तदयम् इत्यादि । तत् तस्मात्
इन्द्रियार्थसन्निकर्षादिसामग्रीविशेषाद् अयम् अवग्रहादिप्रत्ययाभिधानः अवितथोऽभ्रान्तः स्पष्टो
विशदः स्वस्य ग्राह्यो 1985 ह्यौ विशषान्वयौ भेदाभेदौ तयोः प्रतिभासः यस्मिन् स चासौ वासना
प्रबोधश्च पुनः अस्य अवितथ इत्यादिना यसः1986

कर्मधारयसमासः ।

। एतदुक्तं भवति--यद्यपि अर्थप्रत्ययो वास
नातो जायते तथापि न भ्रान्तः सामग्रीविशेषादुत्पत्तेः स्वप्नादौ असंभविन इति । ननु पूर्वदर्श
नाहितवासनाप्रबोधः परदर्शनात्1987

भवति ।

नेन्द्रियार्थसन्निकर्षादिति चेत्; अत्राह--साक्षात् इत्यादि ।
साक्षाद् अव्यवधानेन द¹⁹⁸⁸

दर्शनं निमित्तं यस्य ।

र्शननिमित्तो भवतु 1989 न् तत्प्रबोधः अनेकान्ततत्त्वं प्रतिष्ठापयति
अनेकान्तदर्शनाद् अपरस्य दर्शनस्य त¹⁹⁹⁰

वासनाप्रबोधकारणभूतस्य ।

न्निमित्तस्य अभावादिति भावः ।

एतदेव दर्शयन्नाह--न पश्यामः इत्यादि ।

न पश्यामः क्वचित् किञ्चित् सामान्यं वा स्वलक्षणम् ।

जात्यन्तरं तु पश्यामः ततोऽनेकान्तहेतवः ॥ १२ ॥

यथोक्तं स्वलक्षणं सामान्यलक्षणं वा न क्वचित् कदाचित् पश्यामः प्रत्यक्षे वणंसंस्था
दिविचित्रमन्वयिनमुपलक्षयामः । स्वपरप्रतिबोधं प्रत्यक्षं कथञ्चिदप्रमाणयन् प्रमाणान्तरं
कथमवतिष्ठेत ? स्वतः सिद्धस्य कस्यचिदन्यथानुपपत्तिवितर्कात् परोक्षार्थप्रतिपत्तिरनुमानं
न पुनरनुपपन्नम् । प्रत्यक्षस्य आत्मनि परत्र वा कथञ्चित् परमार्थसिद्धौ कथं तन्मिथ्यै
कान्तं अन्यानपेक्ष्यं साधयेत् यतोऽयं यथादर्शनमेव मानमेयफलस्थितिः क्रियते न पुनर्य
थातत्त्वमिति ब्रूयात् । यथेहितं प्रमाणातीतं परमात्मतत्त्वमन्यथा वा कथयतः परस्यापि न
वक्त्रं वक्रीभवति यतः स्वलक्षणान्येव यथालक्षणं सिध्येयुः ।

न पश्यामः क्वचिद् बहिरन्तर्वा किञ्चित् परमपरं वा व्यक्तिभ्यो भिन्नं तद्रहितं
वा सामान्यं वाशब्दो भिन्नप्रक्रमः स्वलक्षणम् इत्यस्य अनन्तरं द्रष्टव्यः । ततः स्वलक्षणं
[p. १२१ ख ] वा न पश्यामः । किञ्चित् कल्पितं परमार्थरूपं वा । इवार्थो वा, सामान्यमिव
स्वलक्षणं न पश्यामः । यथान्यासं भिन्नप्रक्रमो वा । किं तर्हि पश्यथ ? इत्यत्राह--जात्य
[p. 144 ] न्तरं तु अनेकान्तं पुनः पश्यामः । अनेन तदेकान्ताभावसाधने विरुद्धोपलब्धिं दर्शयति । न
केवलमध्यकृ1991 ध्यक्षमेव नैकान्त¹⁹⁹² अनेकान्तं पश्यतीतिजातं परितोषम्, अपि तु सर्वलिङ्गमपि
इति दर्शयन्नाह--तत इत्यादि । ततः तस्मात्त्यायद् तस्मान्न्यायाद् अनेकान्तस्य हेतवः
सर्वेऽपि सम्बन्धिनः इति वाक्यशेषः ।

कारिकार्थं प्रकटयन्नाह-- यथोक्तम् इत्यादि । यथा येन प्रकारेण सौगतेन स्वलक्षणं
नैयायिकादिना सामान्यलक्षणं च उक्तं कदाचिद् व्यवहारदशायां परमार्थदशायां वा क्वचित्
न पश्यामः ? कुत एतत् ? इत्यत्राह--प्रत्यक्ष इत्यादि । एतदपि कुतः ? इत्यत्राह--वर्ण इत्यादि ।
वर्णो नीलादिः संस्थानं वर्तुलत्वादि आदिशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते तेन एकत्र रसादेः अन्यत्र
नव-पुराणादिभेदस्य परिग्रहः तेन विचित्रं शबलम् । कथंभूतम् ? अन्वयिनम् उपलक्षयामो
यत इति । वनादिवत्1993

वत् इति निरर्थकं भाति, वनादिप्रत्ययो यथा भ्रान्तः केवलं समूहालम्बनः वृक्षादिव्यति
रेकेण वनस्य स्वतन्त्रस्याभावात् ।

प्रत्ययवत् भ्रान्तं तदुपलक्षणमिति चेत्; अत्राह--स्वपर इत्यादि । स्वपरयोः
प्रतिबोधः ग्रहणं येन यस्मिन् वा तत्तथोक्तम् । किं तद् ? इत्याह प्रत्यक्षम् । कथञ्चित् केनापि
प्रत्यक्षप्रकारेण अनुमानप्रकारेण वा अप्रमाणयन् अप्रमाणं कुर्वन् कथयन् वा [p. १२२ क ] प्रमा
णान्तरम् अस्मात् प्रत्यक्षप्रमाणात् अन्यद् अविकल्पदर्शनम् अनुमानं च तदन्तरं कथं नैव अव
तिष्ठेत प्रतिष्ठापयेत् सौगतः । श्रदः प्रतिष्ठायाम् इति दविधिः । ननु उक्तन्यायात्
यद्यपि दर्शनं नावतिष्ठेत अनुमानं सविकल्पकमातिष्ठेत इति चेत्; अत्राह--स्वत इत्यादि ।
स्वतो न साधानान्तरात् कस्यचित् कार्यस्य इतरस्य वा लिङ्गस्य सिद्धस्य निश्चितस्य यः
अन्यथानुपपत्तिवितर्कः तस्मात् परोक्षार्थप्रतिपत्तिः अनुमानं त 1994 न पुनः अनुमानमनुप
पन्नम् प्रत्यक्षस्य आत्मनि स्वस्वरूपे परत्र वा धर्मादौ कथञ्चित् सदादिरूपेण न क्षणभ
ङ्गप्रकारेण परमार्थमि1995 सिद्धौ क्रियमाणायाम् अन्यानपेक्ष्याम 1996 क्ष्यम् अपेक्षामन्तरेण,
चर्चितमेतत्-- सिद्धं यन्न परापेक्ष्यम् सिद्धिवि॰ १ । २३ इत्यादिना । कथं नैव
तन्मिथ्यैकान्तं प्रत्यक्षविभ्रमैकान्तं साधयेत् ? नहि स्वयमनुपपन्नम् अन्यद् व्यवस्थापयति
अतिप्रसङ्गात् यतः तत्साधनादयं सौगतः--

*"यथादर्शनमेव 1997 मेवेयं मानमेयफलस्थितिः ।

क्रियते1998

अविद्यमानापि ग्राह्यग्राहकसंविदाम् इति शेषः ।

प्र॰ वा॰ २ । ३५७

न पुनर्यथातत्त्वमा 1999 त्त्वंक्रियते इति एवं ब्रूयात् इति । न²⁰⁰⁰

ननु इति
वितर्के ।

नु व्यवहारिणापि 2001 णोऽपि न 2002

परमार्थतः ।

भावतोऽनुमानमस्ति । यदि पुनः अविचारितरमणीयं तेन व्यवहारप्रसिद्ध्यर्थं त²⁰⁰³

अनुमानं स्वीक्रियते ।

दाश्रीयते
तर्हि मयापि तथैवेति न दोष इति चेत्; अत्राह--यथेहितम् इत्यादि । ईहितस्य स्वेच्छा
विषयीकृतस्य अनतिक्रमेण यथेहितम् प्रमाणातीतम् अप्रमाणम् परमात्मतत्त्वं ब्रह्मतत्त्वम्
अन्यथा वा [p. १२२ ख ] प्रधानादिप्रकारेण वा कथयतो वचनमात्रेण प्रतिपादयतः परस्यापि
[p. 145 ] पुरु2004

ब्रह्मवादिनः सांख्यस्य वा ।

षाद्यद्वैतवादिनोऽपि । न केवलं सौगतस्य न वक्त्रं वक्रीभवति । एतदुक्तं भवति--यथा
ऽप्रमाणकं विभ्रममात्रं परप्रसिद्धादप्रमाणात् अनुमानात् सौगतस्य सिध्यति परमार्थतः तथा
परस्यापि व्यवहारिप्रसिद्धवचनादेः पुरुषाद्यद्वैतादि सिध्यति । न खलु व्यवहारी वचनेनापि
विना जीवितुं क्षणमते 2005 क्षमते इति निवेदयिष्यते । यतो वक्त्रस्य वक्रीभावात् स्वलक्षणान्येव
नान्यत् यथालक्षणं सिध्येयुः । यतः इति वा आक्षेपे नैव सिध्येयुरिति ।

एतेन भ्रान्तेतरविवेकैकान्तं कथं साधयेत् इति प्रत्येयम् । प्रतिभासात् इति चेत्;
अत्राह--यथेहितम् इत्यादि । अत्रायमभिप्रायः--यथा विभ्रमेतराकारशून्यं स्वसंवेदनमात्रं प्रति
भासात् सिध्यति तथा प्रमाणातीतमन्यथा वा सप्रमाणं वा पुरुषादितत्त्वं सिध्यति । शेषं पूर्ववत् ।
तदनन्तरोक्तं स्वपरप्रतिबोधं प्रत्यक्षं प्रमाणयितव्यम् ।

तच्चरित्रैक 2006 तच्चित्रैक ज्ञानप्रसादाद् अवग्रहाद्यात्मकमेकं प्रसाध्य अधुना अन्यथा साध
यन्नाह--फलानुमेय इत्यादि ।

फलानुमेयशक्त्यात्म भेदेहात्मना च किम् ।

स्वार्थसंवित्प्रत्यक्षं नैकं सह क्रमेण वा ॥ १३ ॥

स्वार्थलक्षणप्रत्यक्षं स्वलक्षणं स्वफलानुमेयसामर्थ्यात्मकं यद्येकं स्यात् सन्निहिता
र्थसामान्यविशेषावग्रहेहार्थात्मकमेकं कथन्न भवेत् ? यतो विशेषदर्शनादेव तद्विपरीत
तत्त्वारोपव्यवच्छेदस्मृतिः कल्प्येत । परस्परविरोधस्वभावै कत्वसिद्धौ सहक्रमाभ्यां विचित्र
विवर्तपरमार्थैकस्वभावभावप्रतिपत्तेरप्रतिषेधात् । तदेतद्...कथञ्चित्तादात्म्यादवग्रहादी
नाम् । शक्तिशक्तिमतोर्भेदे सम्बन्धासिद्धेः, अभेदैकान्ते व्यक्तिव्यक्त्या व्यक्तिः परोक्षैव
शक्तिवत् प्रसज्येत । संवृतेरपराधोऽयम् यदिमां संवृणोति पारिमण्डल्यादिवदिति शक्तेः
संवृतिरियं शक्तिमसंवृण्वन्ती तदनेकान्तत्वं प्रसाधयति । तदयं समारोपः प्रत्यक्षे क्षणिक
पारिमण्डल्यादौ भवन् एकान्तकल्पनामस्तं गमयति । प्रत्यक्षस्य नीलादिसमारोपविवे
कस्यैव व्यवसायात्मकत्वात् । दृष्टे...स्वलक्षण...

स्वशब्देन एकान्तवादी गृह्यते तस्यायेर्थाया 2007 तस्मै अर्था याः स्वसंविदः तासां
सम्बन्धि यत् प्रत्यक्षं प्रत्यक्षपरिच्छेद्यम् । कथं भूतम् ? इत्याह--फल इत्यादि । फलेन
अनुमेया १२३ क १ शक्तिः आत्मा स्वभावो यस्य तत्तथोक्तं सह वा युगपदिव
तत्प्रत्यक्षं क्रमेणैकं किं न स्यादेव । केन ? इत्यत्राह--भेदेहात्मना । भेदस्य विशेषस्य
ईहा तद्ग्राह्योऽर्थपर्यायः त²⁰⁰⁸

ईहा इत्युच्यते ।

थोच्यते ज्ञानपर्यायविशेषश्च, सैव आत्मा स्वभावः तेन, च
शब्दाद् अवग्रहावायाद्यात्मना किन्न स्यात् इत्यर्थः प्रतिपाद्यः ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--स्वार्थ इत्यादि । स्वशब्दः पूर्ववद् व्याख्येयः । तस्य अर्थरेव 2009 एव लक्षणम् अर्थस्वरूपं यत् प्रत्यक्षं स्वलक्षणं स्वस्वरूपं यत् प्रत्यक्षं प्रत्यक्षप्रमाणप्रमितं तत्
स्वफलानुमेयसामर्थ्यात्मकं स्वम् आत्मीयं यत् फलं तेन अनुमेयं यत् सामर्थ्यम् तदात्मकम् ।
[p. 146 ] आत्मशब्देन सामर्थ्यस्य त²⁰¹⁰

सामर्थ्यवतो द्रव्यात् ।

द्वतो भेदैकान्तं निरस्यति, त²⁰¹¹

भेदैकान्ते सामर्थ्य-सामर्थ्यवद्भावाऽयोगात् ।

त्र तदयोगात् । न खलु ततो भिन्नं
सामर्थ्यं युक्तम्, भावस्य त²⁰¹²

सामर्थ्य
स्वरूपत्वात् ।

न्निष्ठत्वाद् अ²⁰¹³

भेदेऽपि तस्येति स्वीकारे ।

न्यथा सर्वं सर्वस्य तत् स्यात्, समवायस्य निषेधात्
स²⁰¹⁴

नित्यत्वात् व्यापकत्वादेकत्वाच्च सर्वं प्रति समानः
समवाय इति भावः ।

र्वत्राऽविशेषाच्च । अथ त²⁰¹⁵

भेदाविशेषेऽपि ।

दविशेषेऽपि किञ्चित् 2016 क्वचित् कस्यचित् सामर्थ्यम् । कुत एतत् ?
चित्रत्वाद् भावशक्तीनमिति चेत्; किं पुनः तद्वतः तस्य च अन्याः पृथग्भूताः शक्तयः सन्ति येनै
वम् ? तथा चेत् स एव दोषः अनवस्था वा । अपृथग्भूताश्चेत्; तथा आद्यं सामर्थ्यम्2017

इष्यताम् ।

इति साधूक्तम्--तदात्मकमिति ।

ननु फलानुमेयसामर्थ्यात्मकम् इत्येवास्तु किं स्वशब्देन लोकवत्तरेणापि 2018 वत्तदन्तरे
णा2018

स्वशब्दं विनापि ।

पि तदर्थगतेः । न खलु लोको धूमादग्निं प्रतिपद्यमानमेवं वदति पावकोऽत्र स्वधूमात् इति
चेत्; उच्यते--१२३ ख १ अन्यमतनिषेधार्थत्वाददोषः । अनेकशक्त्यात्मकस्य भावस्य
अनेकं फलं तस्माद् एकशक्त्यात्मकभ²⁰²⁰

भवस्य
शिवस्यानुमानम् ।

वानुमानम् 2021

नैयायिकानां दर्शनम् ।

इत्यन्येषां दर्शनम्; तन्निषेधार्थं स्ववचन
मिति । यदि एकं स्यात् भवेत् । अत्रोत्तरम्--सन्निहित इत्यादि । सन्निहितोऽर्थो घटादिः
तस्य सामान्यविशेषौ तावेवाग्रहेतयोर्थातयोर्थं 2022 तावेव अवग्रहेहयोरर्थौ तदात्मकमेकं
कथन्न भवेत् ? स्यादेव । उपलक्षणमेतत्, अवायाद्यात्मकमपि भवेत् । यतः तदभवनात्
विशेषदर्शनादेव दर्शनम् आश्रित्यैव कल्प्येत । किम् ? इत्याह--तद् इत्यादि । तेषु विशेषेषु
विपरीतस्यैव तत्त्वस्य आरोपः तस्य व्यवच्छेदस्मृतिः क्षणिकत्वानुमा नैव कल्प्येत, यत
इत्यस्य आक्षेपार्थत्वात्, तद्विपरीतज्ञानस्य समारोपत्वासिद्धेरिति भावः । कुत एतत् ? इत्यत्राह—
परस्पर इत्यादि । परस्परम् अन्योन्यं विरोधो ययोः प्रत्यक्षानुमेययोः स्वभावयोः एकत्वस्य
तादात्म्यस्य सिद्धौ सहक्रमाभ्यां विचित्रविवर्तपरमार्थैकस्वभावभावप्रतिपत्तेरप्रतिषेधात् ।
ततो निराकृतमेतत्--

*नो चेद् भ्रान्तिनिमित्तेन²⁰²³

संयोज्येत गुणान्तरम् । शुक्तौ वा रजताकारो
रूपसाधर्म्यदर्शनात् ॥ इति शेषः ।

प्र॰ वा॰ ३ । ४३ इत्यादि ।

उपसंहारार्थमाह--तदेतद् इत्यादि । सुगमम् । कुत एतत् ? इत्यत्राह--कथञ्चित्ता
दात्म्याद् एकत्वाद् अवग्रहादीनाम् । ननु शक्ति-शक्तिमतोर्भेदैकान्तनिषेधे अभेद एव इति न
2024

भेदाभेदवाद ।

पक्षान्तरसंभव इति न युक्तं फलानुमेय इत्यादि इति चेत्; अत्राह--शक्तिशक्तिमतोः भेदे
नैयायिकोपगते या १२३ क २ सम्बन्धासिद्धिः तस्याः सकाशात् यः सौगतेन तयोः
अभेदैकान्तोऽभ्युपगतः तस्मिन् सति व्यक्तिः 2025 क्तेः चेतनस्य इतरस्य वा व्यक्त्या बुद्ध्या
विषयीक्रियमाणे स्वभावे व्यक्तिः परोक्षैव अदृश्यैव शक्तिवत् प्रसज्येत । तथा च सर्वभाव
व्यवहारविलोप इति मन्यते । तथा प्रत्यक्षैव शक्तिः व्यक्तिवत् प्रसज्येत । ततः हेतुना यः2026

कार्योपादोऽनुमीयते । अर्थान्तरान
पेक्षत्वात् स स्वभावोऽनुवर्णितः ॥ इति शेषः ।

[p. 147 ] समग्रेण प्र॰ वा॰ ३ । ६ इत्यादि । द्विष्ठसम्बन्धसंवित्तिः प्र॰ वार्तिकाल॰ १ । १
इ²⁰²⁷

नैकरूपप्रवेनात् । द्वयोः स्वरूपग्रहणे सति सम्बन्धवेदनम् ॥ इति शेषः ।

त्यादि च प्लवते ।

अत्र परमतमाशङ्कते--शक्तेः प्रत्यक्षत्वेऽपि संवृतेः विपरीतकल्पनायाम् 2028 याः अयमपराधो
दोषः यद् यस्माद् इमां शक्तिं संवृणोति पारिमण्डल्यादिवत् । अत्र आदिशब्देन क्षणिक
त्वादिपरिग्रहः इति एवं चेत्; अत्राह--शक्तेः इत्यादि । शक्तिः 2029 क्तेः संवृतिः संवरणम् इयं
परेण उच्यमाना । किं करोति ? इत्याह--तस्य अनन्तरस्य अनेकान्तत्वं प्रसाधयति । किं
कुर्वती ? इत्याह--शक्तिमसंवृण्वन्ती । तदेवं निश्चितेतरत्वेन गृहीतेतरं रूपं स्यात् इत्यर्थः । दृष्टान्तं
दूषयन्नाह--पारिमण्डल्ये त्या दि । परोपहसनपरमेतत् । उपसंहारार्थमाह--तद् इत्यादि । यत
एवं तत् तस्मात् अयं समारोपः विपरीतारोपः प्रत्यक्षे दर्शनगोचरे क्षणिकपारिमण्डल्यादौ भवन्
नीलाभावन्ते 2030 भवन् न नीलादावित्ये कान्तकल्पनाम् अस्तंगमयति, अनेकान्तसिद्धेरिति मन्यते ।

ननु स्यादयंदोषो यदि समारोपविवेकवत् निश्चितं गृहीतमन्पश्यन्नलैवम् 2031 गृहीतं पश्येत्
न चैवम् अन्यथाप्यदोषात् इति चेत्; अत्राह--प्रत्यक्षस्य इत्यादि । १२३ ख २ प्रत्यक्षस्य
नीलादौ न क्षणिकत्वादौ समारोपस्य अनीलाद्यारोपस्य विवेको यस्मिन् येन वा तस्यैव
नान्यस्य व्यवसायात्मकत्वाद् व्यवसितस्यैव प्रत्यक्षत्वात् इत्यहिप्रपात्ताम् 2032 इत्यतिप्रसङ्गात् ताम् अस्तंगमयति इति स्तम्बन्धः ।

ननु प्रत्यक्षाद् 2033

व्यवसायो
विकल्पः संजायते, न तु स्वयं तन्निश्चयात्मकम् ।

व्यवसायोद्भवः, तत्र कथं तत्तदात्मकमिति चेत्; अत्राह--दृष्टेः इत्यादि ।
चिन्तितमेतत् प्रथमप्रस्तावे । इतरश्च 2034 च्च न दृष्टेरविकल्पिकायाः विकल्प इति दर्शयन्नाह—
स्वलक्षण इत्यादि । एतदपि तत्रैव निरूपितम् ।

एवमवग्रहमीहां च व्यवस्थाप्य अवायं व्यवस्थापयन्नाह--तत्स्वार्थ इत्यादि ।

तत्स्वार्थाऽवाय एवायमन्यापोहः कथंचन ।

अविकल्पकदृष्टेः स्यान्न विकल्पमनो यतः ॥ १४ ॥

न ह्यन्यतः स्वार्थमव्यवच्छिन्दत् प्रत्यक्षं परिच्छिनत्ति, नापि कथञ्चिदपरिच्छि
न्ददेव व्यवच्छिनत्ति सर्वथा अर्थस्वभावासिद्धिप्रसङ्गात् । निर्विकल्पेन गृहीतस्यागृहीत
कल्पतया विकल्पबुद्धेर्निर्विषयत्वाच्च । न च ततो विकल्पसंभवः ततो वर्णसंस्थानादि
विकल्पोऽपि मा भूत । कथमेवं न सुप्तायितम्, कथञ्चात्यन्तमसदृशात्मकं पूर्वापरपराम
र्शशून्यमलक्ष्यं निममेन सदृशविकल्पं वन्ध्यासुतदर्शनमिव योजयेत् ? यतो विकल्पानां कुत
श्चिदविसंवादः सम्बन्धासिद्धेः । तन्नासाधारणैकान्ते प्रमाणप्रमेयफलव्यवस्था साधारणै
कान्तवत् ।

तद् इति निपातः स इत्यस्य अर्थे द्रष्टव्यः । स एव उपगतोऽयं निरूप्यमाणः । एव
कारो भिन्नप्रक्रमः अन्यापोह इत्यस्याऽनन्तरं द्रष्टव्यः, ततोऽन्यो विजातीयः अपोह्यते स्ववि
षयाद् भिन्नो व्यवस्थाप्यते येन व्यवसायेन सोऽन्यापोह एव स्वार्थाऽवायो जैनाभिमतः ।
[p. 148 ] यदि वा, यथान्यासमेव एवकारोऽस्तु तदवाय एव अन्यापोहो नान्य इत्यर्थः । कुत एतत् ?
इत्यत्राह--कथंचन इत्यादि । कथंचन केनापि स्वयम् उपादानत्वप्रकारेण विकल्पवासना
प्रबोधप्रकारेण वा । अविकल्पकदृष्टेः अविकल्पदर्शनात् स्यात् भवेत् न विकल्पमनो
यतः । एतदुक्तं भवति--यदि तदवाय एव अन्यापोहः अयमेव वा त²⁰³⁵

स्वार्थावायः ।

दवायो न भवेत् किन्तु
अन्य एव दर्शनजनितो मानसो विकल्पः; तर्हि तदभाव एव स्यात् इति । तथाहि--यदि त²⁰³⁶

निर्विकल्पकदृष्टिः ।

द्दृष्टिः
[p. १२४ क ] कदाचिद् उपलम्भगोचरचारिणी युक्तमेतत्-- यतो विकल्पमनः इति, नान्यथा
अतिप्रसङ्गात् । न चैवमिति चिन्तितम् ।

व्यतिरेकमुखेन कारिकां व्याख्यातुमाह--नहि इत्यादि । हि इति यस्मादर्थे । यस्मात्
नान्यतोऽविवक्षितात् स्वार्थं स्वम् अर्थश्च 2037 ञ्च अव्यवच्छिन्दत् ततो भिन्नमविषयीकुर्वत्
प्रत्यक्षं परिच्छिनत्ति विषयीकरोति स्वार्थं नाम किन्तु व्यवच्छिन्ददेव । अनेन स्वार्थावाय एव
अन्यापोह इति व्याख्यातम् । नापि स्वार्थं कथञ्चित् सच्चेतननीलादिप्रकारेण अपरिच्छिन्ददेव
व्यवच्छिनत्ति अनेन अन्यापोह एव त²⁰³⁸

स्वार्थावायः ।

दवाय इति दर्शितम् । कुत एतत् ? इत्यत्राह--सर्वथा
इत्यादि । सर्वेण अन्यतो व्यवच्छिन्दता तत्परिच्छिन्नत्य 2039 नत्तीत्यनेन कथञ्चित् पन 2040 परि
च्छिन्दत् व्यवच्छिनत्ति नाम इत्यनेन वा प्रकारेण अर्थस्वभावाऽसिद्धिप्रसङ्गात् । नहि इत्यादि ।
एतदपि कुतः ? इत्याह--निर्विकल्प इत्यादि । अन्यव्यवच्छेदविकल्पात् निष्क्रान्तेन²⁰⁴¹

निर्विकल्पेन ।

गृहीतस्य
अगृहीत कल्पनया हेतुभूतया विकल्पबुद्धेः अन्यव्यवच्छेदविकल्पस्य निर्विषयत्वाच्च²⁰⁴²

विकल्पस्य अवस्तुभूतसामान्यविषयत्वात् ।

। स्वा
र्थव्यवसायजननात् निर्विकल्पकमेव अर्थस्वभावग्राहकमिति चेत्; अत्राह--नच इत्यादि नच
त²⁰⁴³

निर्विकल्पात् ।

तो विकल्पसंभवः

ननु माभूत् क्षणिकादिविषयत्ततस्तत्रन्नीलादिविषयं त्तस्यात् 2044 विषयात्ततः2044

निर्विकल्पात् ।

2045

विकल्पः ।

सः नीला
दिविषयात्तु2046

निर्विकल्पात् ।

स्यात् इति चेत्; अत्राह--ततो वर्ण इत्यादि । ततो निर्विकल्पकदर्शनात्
न केवलं क्षणिकत्वादिविकल्पः किन्तु वर्णसंस्थानादिविकल्पोऽपि मा भूत्, एकस्य²⁰⁴⁸

निर्विकल्पस्य ।

स्वविषये
2049

नीले विकल्पजनकत्वं क्षणिकांशे तदजनकत्वमिति रूपद्वया
सम्भवादिति भावः ।

तज्जनकेतररूपासंभवादिति भावः । [p. १२४ ख ] इदमपरं व्याख्यानम्--ततो मानसतज्ज्ञान
योगाद् वर्णेन लिङ्गेन संस्थानादिविकल्पः तदनुमानमपि मा भूत्, दर्शनमात्रविषयीकृतस्य
लिङ्गस्य 2050

अनुमानहेतुत्वाभावात् ।

तदकारणत्वात् । अत्रापि पूर्वो दृष्टान्तः संबंधतै 2051 सम्बध्यते । तन्न युक्तम्--

*ममैवं प्रतिभासो यः न स संस्थानवर्जितः । प्र॰ वार्तिकाल २ । १ इ²⁰⁵²

एवमन्यत्र दृष्टत्वात् अनुमानं तथा सति ।
इति शेषः ।

त्यादि ।

ततः किं जातम् ? इत्याह--कथम् इत्यादि । एवम् अनन्तरप्रकारेण सति दोषे कथं न
सुप्तायितम् ? अत्रैव दूषणान्तरमाह--कथम् इत्यादि । कथं च अत्यन्तं सर्वात्मना असदृशा
त्मकं विलक्षणं कारणविषयस्वभावादिना वि2053 निर्विकल्पदर्शनम् इति विभक्तिपरिणामेन
[p. 149 ] सम्बन्धः सदृशविकल्पं नियमेन अवश्यंभावेन योजयेत् अन्यथा नीलज्ञानं पीतविकल्पं योज
येत् अविशेषात्2054

भिन्नत्वाविशेषात् ।

। कथम्भूतं तत् ? इत्याह--पूर्वापरपरामर्शशून्यं पूर्वः कारणक्षणः अपरः
कार्यक्षणः तयोः परामर्शो विषयीकरणम् तेन शून्यम् । एतदुक्तं भवति--यदा तद्दर्शनं पूर्वापरयोर्न
प्रवर्त्तते तदा त²⁰⁵⁵

पूर्वापरगतम् ।

द्गतं सादृश्यं न विषयीकरोति तत्कथं तत्र स्मृतिहेतुः ? अननुभूते त²⁰⁵⁶

स्मरणाभावात् ।

दयोगात् ।
इतरथा वर्त्तमाने वृत्तिमदिन्द्रियं त²⁰⁵⁷

अतीतानागतादौ ।

त्र दर्शनकारणं स्यात् इति न युक्तमेतत्--

*व²⁰⁵⁸

योग्यदेशस्थितेऽक्षाणां वृत्तिर्नातीतभाविनि । तदाश्रितं च विज्ञानं न कालान्तरभाविनि ॥--प्र॰ वार्तिका
ल॰ । उद्धृतोऽयम्--न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ १४२ ।

र्त्तमाने सदाक्षाणां वृत्तिर्नातीतभाविनि ।

तदाश्रितं कथं ज्ञानं वर्तेतातीतभाविनि ॥ प्र॰ वार्तिकाल ३ । १२६ इति ।

अथ पूर्वस्मरणसहायमपरदर्शनं त²⁰⁵⁹

पूर्वापरसदृशविकल्पेन ।

द्विकल्पेन योजयेत्, एवमपि [p. १२५ क ] पूर्वमात्रस्मृतिः
स्यात् नापरसदृशे2060

स्मृतिः स्यात् ।

सादृश्याऽननुभवात् । तथापि तत्कल्पने परिमलस्मरणसहायं चक्षुः गन्धे
ज्ञानमुपजनयेत् । अविषयत्वमुभयत्र समानम् । यदि पुनः पूर्वापरदर्शनाभ्यां त²⁰⁶¹

पूर्वापरतादात्म्येन ।

दभेदेन व्यवस्थितं
सादृश्यं प्रतिपन्नमेव केवलं पूर्वस्मरणसहायादुत्तरदर्शनात् तत्र विकल्पः2062

सदृशोऽयमिति विकल्पः ।

स्यादिति चेत्; तर्हि
तद्दर्शनाभ्यां2063

पूर्वापरतादात्म्येन ।

तदभेदेन व्यवस्थितमेकत्वं प्रतिपन्नमेव केवलं पूर्वस्मरणसहायादपरदर्शनात् तत्र एक
त्वज्ञानं स्यात् । न चैवं परेण²⁰⁶⁴

बौद्धेन ।

इष्यते । तन्न परस्य²⁰⁶⁵

बौद्धस्य ।

सदृशविकल्पं तद् योजयेदिति स्थितम् । पुन
रपि कथंभूतम् ? इत्याह--अलक्ष्यमिति । निरंशपरमाणुरूपतया सन्तानान्तरवदभावेन
सन्देहेन वा अनध्यवशेयंयमने 2066 अलक्ष्यमनध्यवसेयं नियमेन बन्ध्यासुतदर्शनमिव तत्र कथं
योजयेदिति दर्शयति । यतो योजनाद् विकल्पानाम् अयगविनामन्यथा 2067 अयं गौरित्यादि व्यवसायिनां कुतश्चित् परम्परया स्वलक्षणादुत्पत्तेः अविसंवादः । कुत इति चेत् ? अत्राह—
सम्बन्धाऽसिद्धेः इति । एतदुक्तं भवति--यदि 2068

बौद्धस्य ।

परस्य स्वलक्षणात् त²⁰⁶⁹

स्वलक्षणदर्शनाद्वा ।

द्दर्शनाद्वा विकल्पानामुत्पत्तिः
स्यात् तदा तत्र सम्बन्धसिद्धेः अविसंवादः स्यात् । न चैवमिति । उपसंहारार्थमाह--तन्न
इत्यादि । यत एवं तत् तस्मात् न असाधारणैकान्ते प्रमाणप्रमेयफलव्यवस्था । दृष्टान्तमाह—
साधारणैकान्तवत् इति ।

प्रमाणस्य फलं साक्षात् सिद्धिः [p. १२५ ख ] स्वार्थविनिश्चयः । सिद्धिवि॰
१ । ३ इत्यनेन प्रमाणस्य अक्रमरूपं फलं प्रतिपाद्य अधुना स्वपक्षे क्रमरूपं दर्शयन्नाह--व्यापक
इत्यादि ।

व्यापकावग्रहव्याप्तसमीहावायधारणाः ।

पौर्वापर्येण सम्प्राप्तप्रमाणफललक्षणाः ॥ १५ ॥

पश्यन्नयमसाधारणमेव पश्यति दर्शनात् इति परमसमञ्जसं स्थूलाकारस्य तत्र प्रति
भासात्, तद्व्यतिरेकेण स्वलक्षणानि परिस्फुटं तत्र प्रतिभासन्त इति रचितं शिलाप्लवं कः
[p. 150 ] श्रद्दधीत ? नहि सञ्चिताः परमाणवः पारिमण्डल्यं क्षणिकत्वं वा जहति यतोऽन्यथा प्रति
भासेरन् । तदेतत्सामान्यं व्यापकमवगृह्य विशेषं प्रतीहमानं तथाऽवयत् धारयति इति
युक्ता प्रमाणफलव्यवस्थितिः । अत्रैव तद्व्यवस्थितिसम्बन्धः । पूर्वपूर्वस्य स्वविषयग्रह
णानुबन्धमजहत एव उत्तरोत्तरं प्रति साधकतमत्वात् स्मार्तज्ञानवत् । यथादर्शनमेव सर्वत्र
मानादिव्यवस्था न यथातत्त्वमित्येकान्ते कुतस्तत्त्वप्रतिपत्तिः ? प्रमाणान्तरस्याप्यसिद्धेः ।
प्रत्यक्षस्वभावत्वात् सर्वथाऽसिद्धेः

व्यापकं सामान्यं तस्य अवग्रहश्च व्याप्तो विशेषः तस्य समीहा अवायो
धारणाश्च । ताः कथंभूताः ? इत्याह--संप्राप्त इत्यादि । संप्राप्तम् प्रमाणफलयोर्ल
क्षणं यकाभिः ताः तथोक्ताः । कथम् ? इत्याह--पौर्वापर्येण ।

ननु स्वलक्षणमात्रस्य सर्वत्र दर्शनात् अयुक्तमेतद्--व्यापकेत्यादि इति चेत्; अत्राह—
पश्यन्नयम् इत्यादि । पश्यन्नयं सौगतः जनो वा 2070

स्वलक्षणम् । आद्यमसाधारणविषयमेव--हेतुबि॰, टी॰ पृ॰ २५ ।

असाधारणमेव न साधारणं पश्यति । कुत
एतत् ? दर्शनात् असाधारणस्य अवलोकनात् इत्येवं परमसमज्जसम् । कुत एतत् ? इत्यत्राह—
स्थूलाकारस्य इत्यादि । नास्त्येव तत्र²⁰⁷¹

दर्शने ।

तस्य²⁰⁷²

स्थूलाकारस्य ।

प्रतिभासः स्वलक्षणप्रतिभासादिति चेत्; अत्राह—
तद्व्यतिरेकेण इत्यादि । तद्व्यतिरेकेण यथोक्तस्थूलाकारव्यतिरेकेण स्वलक्षणानि परिस्फुटं
यथा भवन्ति तथा तत्र अक्षबुद्धौ प्रतिभासन्ते इत्येवं रचितं शिलाप्लवं कः श्रद्धधीत ? यथो
क्ताकारस्य तत्र²⁰⁷³

दर्शने ।

प्रतिभासेऽपि 2074

स्वलक्षणानाम् ।

एतेषां प्रतिभासकल्पने काष्ठप्लवे शिलाप्लवकल्पना स्यादिति मन्यते ।
अथ 2075

परमाणुस्वलक्षणानि ।

तान्येव सञ्चितानि तथावभासन्ते; तत्राह--नहि [p. १२६ क ] इत्यादि । हिः यस्मात् न
परमाणवः चेतनेतराणवः संता 2076 सञ्चिताः सन्तः पारिमण्डल्यम् असर्वगतनिरंशत्वं जहति
क्षणिकत्वं वा सांशाऽक्षणिकत्वप्रसङ्गादिति मन्यते । यतः तत्त्यागाद् अन्यथा अन्येन परि
मण्डलक्षणिकत्वप्रकाराद्दिनेन 2077 राद् भिन्नेन सांशाऽक्षणिकत्वप्रकारेण प्रतिभासेरन् । यत इति
वा आक्षेपे, नैव प्रतिभासेरन् । तथापि तथावभासने न किञ्चिद्विज्ञानमभ्रान्तं स्यादिति भावः ।

उपसंहर्तुमाह--तदेतद् इत्यादि । यत एवं तत् तस्मात् एतत् प्रतीयमानं प्रत्यक्षम् अव
गृह्य । किम् ? इत्याह--सामान्यं द्विविधमपि2078

तिर्यगूर्ध्वताभेदम् ।

, कथम्भूतम् ? व्यापकं स्वसकलविशेषस्वभावम्,
अन्यस्य व्यापकत्वाभावात् । किं कुर्वत् किं करोति ? इत्यत्राह--विशेषं तद्व्याप्यभेदं प्रति
ईहमानं तथा ईहितविशेषप्रकारेण अवयत् निश्चिन्वत् धारयति धारणीभवति इति एवं युक्तं
2079 क्ता प्रमाणफलव्यवस्थितिः ।

अत्राह--2080

यदा सन्निकर्षः तदा ज्ञानं प्रमितिः, यदा ज्ञानं तदा हानोपादानोपेक्षाबुद्धयः फलम्...--न्यायभा॰ १ । १ ।
३ । तत्र सामान्यविशेषेषु स्वरूपालोचनमात्रं प्रत्यक्षं प्रमाणम्...प्रमितिः द्रव्यादिविषयं ज्ञानम्...अथवा
सर्वेषु पदार्थेषु चतुष्टयसन्निकर्षादवितथमव्यपदेश्यं यज्ज्ञानमुत्पद्यते तत्प्रत्यक्षं प्रमाणं...प्रमितिः गुणदोष
माध्यस्थ्यदर्शनमिति ।--प्रश॰ भा॰ पृ॰ १८७ । यदा निर्विकल्पकं सामान्यविशेषज्ञानं प्रमाणं तदा
द्रव्यादिविषयं विशिष्टं ज्ञानं प्रमितिरित्यर्थः । यदा निर्विकल्पकं सामान्यविशेषज्ञानमपि प्रमारूपमर्थप्रती
तिरूपत्वात् तदा तदुत्पत्तावविभक्तमालोचनमात्रं प्रत्यक्षं...विशेष्यज्ञानं विशेषणज्ञानस्य फलं विशेषणज्ञानं
न ज्ञानान्तरफलं...यदा निर्विकल्पकं सामान्यविशेषज्ञानं फलं तदा इन्द्रियार्थसन्निकर्षः प्रमाणम्, यदा
विशेष्यज्ञानं फलं तदा सामान्यविशेषालोचनं प्रमाणमित्युक्तं तावत्...सम्प्रति हानादिबुद्धीनां फलत्वे
विशेष्यज्ञानं प्रमाणमित्याह...--प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ १९९ । प्रमाणफलते बुद्ध्योर्विशेषणविशेष्ययोः ।
यदा तदापि पूर्वोक्ता भिन्नार्थत्वनिराक्रिया ॥ विशेषणे तु बोद्धव्ये यदालोचनमात्रकम् । प्रसूते निश्चयं पश्चा
त्तस्य प्रामाण्यकल्पना ॥ निश्चयं तु फलं तत्र नासावालोचितो यदा । तदा नैव प्रमाणत्वं स्यादर्थानवधार
णात् ॥ हानादिबुद्धिफलता प्रमाणं चेद् विशेष्यधीः । उपकारादिसंस्मृत्या व्यवायश्चेदियं फलम् ॥--मी॰
श्लो॰ प्रत्यक्ष॰ श्लो॰ ७०-७३ ।

नैयायिकादिः-- विशेषणस्य सामान्यस्य व्यापकस्य यदा ज्ञानं प्रमाणं
[p. 151 ] तदा विशेषस्य विशेष्यस्य ज्ञानं फलम्, 2081

विशेष्यज्ञानस्य ।

अस्य च प्रमाणत्वे संस्कारः फलम् इत्यभिधानात्
मदीय एव मते तद्व्यवस्थितिः; तत्राह--अत्रैव इति । परीक्ष्यमाणे अस्मिन्नेव अनेकान्ते तत्त्वे
[p. १२६ ख ] तद्व्यवस्थितिरिति सम्बन्धः, अन्यत्र सामान्यादिव्यवस्थाऽभावादिति भावः ।

ननु च 2082

मध्यक्षणावलोकनमात्रपर्यवसितम् ।

मध्यक्षणेक्षणक्षीणम् अध्यक्षं न पूर्वोत्तरक्षणौ ईक्षितुं क्षमते । नापि पूर्वापरपर्या
यालोकनं मध्यक्षणमालोचते, 2083

गोविशेषे ।

खण्डे वृत्तिमत् न मुण्डादौ वर्तते तत्कुतः 2084

व्यक्तिनि
ष्ठस्य ।

तदाधारस्य सामान्यस्य
तस्य तद्व्यापकस्येति चेत् ? अत्राह--पूर्वपूर्वस्य । पूर्वपूर्वं यद्विज्ञानं तस्य तस्य उत्तरमुत्तरं च
प्रतीतिः यज्ज्ञानं तत्प्रति साधकतमत्वात् अव्यवधानेन जनकत्वात् पूर्वपूर्वस्य उत्तरोत्तरज्ञान
परिणामादिति भावः । कथम्भूतस्य ? स्वविषयग्रहणानुबन्धमजहत एव स्वविषयं गृह्णदेव
विषयान्तरग्रहणाकारेण परिणमते । ततः तदेतदि त्यादिना सम्बन्धः । अत्र दृष्टान्तमाह—
स्मार्त्तज्ञानवत् इति । स्मृतिरेव स्मार्त्तं ज्ञानं तस्य इव तद्वत् इति । एतच्च 2085

बौद्धस्य ।

परस्य सुप्रसिद्धम्,
अन्यथा कथं काल्पनिकमपि सामान्यादिव्यवहारमारचयेत् ।

ननु सर्वत्र तद्व्यवस्था य²⁰⁸⁶

व्यवहारतः ।

थादर्शनमेव न परमार्थत इति चेत्; अत्राह--यथा इत्यादि ।
सर्वत्र अन्तर्बहिश्च महि 2087 यदि वा इतरमतवत् जैनमतेऽपि यथादर्शनमेव मानादिव्यवस्था
न यथातत्त्वम् इत्येवम् एकान्ते अङ्गीक्रियमाणे कुतो न कुतश्चित् तत्त्वस्य यथादर्शनमेव
प्र॰ वा॰ २ । ३५७ इ²⁰⁸⁸

यथानुदर्शनं चेयं मानमेयफलस्थितिः । क्रियतेऽविद्यमानापि
ग्राह्यग्राहकसंविदाम् ॥--प्र॰ वा॰ इति मतस्य ।

त्यादि [p. १२७ क ] स्वरूपस्य क्षणक्षयादिस्वरूपस्य वा प्रतिपत्तिः ?
एतदुक्तं भवति--यदि तत्र यथादर्शनमेव तद्व्यवस्था बहिरर्थवन्न तत्सिद्धिः । अथ यथातत्त्वम्;
तदेकान्तप्रतिज्ञाहानिः इति । ननु मा भूत् प्रत्यक्षतः तत्प्रतिपत्तिः विचारात् स्यादिति चेत्;
अत्राह--प्रमाणान्तरस्यापि इत्यादि । इदमत्र तात्पर्यम्--यावान् कश्चिद्विचारः स सर्वोऽपि
यदि अप्रमाणम्; न ततो बहिरर्थवत् प्रकृततत्त्वसिद्धिः । अथ प्रमाणम्, न प्रत्यक्षम्; विचा
रात्मकत्वात् क²⁰⁸⁹

कल्पनापोढमभ्रान्तं प्रत्यक्षम् न्यायबि॰ १ । ४
इति प्रत्यक्षलक्षणत्वात् ।

ल्पनापोढत्वाद् भ्रान्तत्वाच्च प्रत्यक्षस्य । अनुमानं चेत्; तर्हि प्रमाणान्तरस्यापि
अनुमानस्याप्यसिद्धिः 2090 द्धेः कुतः तत्त्वप्रतिपत्तिः ? कुतः तदसिद्धिः ? इत्यत्राह--प्रत्यक्ष
स्वभावत्वात् इति । प्रत्यक्षस्य अविकल्पस्य स्वभावः क्षणिकनिरंशपरमाणुरूपता इव स्वभावो
यस्य तस्य भावात् तत्त्वात् । एतदुक्तं भवति--यथा अविकल्पदर्शनं न लक्ष्यं तथा अनुमान
[p. 152 ] मपि । चिन्तितं चैतत्-- अङ्गीकृतात्मसंवित्तेः सिद्धिवि॰ १ । १८ इत्यादिना । न च
तस्य रूपद्वयं येन कथञ्चिल्लक्ष्यं स्यात्, एकान्तहानिप्रसङ्गात् । एतदप्युक्तम् प्रसिभास्ये2091 सैक
सिद्धिवि॰ १ । १० इत्यादिना । अथवा प्रत्यक्षस्य स्वपरभावयोः विभ्रमः स्वभावः सर्वविक
ल्पातीतता वा स इव स्वभावो यस्य तस्य भावात् तत्त्वात् इति । ततो यथा प्रत्यक्षान्न स्वपरयोः
सिद्धिः तथा अनुमानादपि इति । यथा वा, न विभ्रमादि[p. १२७ ख ] व्यवस्था तथा अध्यक्षा
नुमानव्यवस्थापीति भावः । व्यवहारेण तत्सिद्धिरिति चेत्; अत्राह--सर्वथा इति । सर्वेण परमार्थ
प्रकारेणेव व्यवहारप्रकारेणापि सर्वथा सिद्धिः असिद्धेः इति विकल्पाभावे अत्यन्तव्यवहा
रापहारात् मिथ्यैकान्ते तदग्रहादिति ।

एवं परस्य प्रतीत्यभावेन प्रमाणान्तराऽसिद्धिरुक्ता, साम्प्रतं कारणाभावेन सा2092

प्रमाणान्तरासिद्धिः ।

उच्यते इति
दर्शयितुमाह--निबोध इत्यादि ।

निबोधः सर्वतोऽन्यस्य विलक्षणमलक्षयन् ।

अनीहः सदृशस्मृत्या हेतुरित्यविकल्पना ॥ १६ ॥

स्वविषयविशेषनिर्भासं प्रत्यक्षमात्मानं कथञ्चिन्न लक्षयतीति विरुद्धम्, यथासमयं
प्रतिपत्तेः । प्रतिपत्तौ वा प्रमाणान्तरावृत्तिप्रसङ्गात् । विशेषं लक्षयतो निराकाङ्क्षत्वात्
कथञ्चिदप्रयतमानस्य कुतः स्मृतिर्यतः समारोपव्यवच्छेदविकल्पः । समा...। तल्लक्षित
समारोपे अतिप्रसङ्गात् किमकिञ्चित्करादिदर्शनवत् । यदि पुनः अनुभूतं सर्वथा न लक्ष
येत् कुतः समारोपव्यवच्छेदप्रयत्नः सुपुप्तवत् । विशेषं पश्यतो लक्षयतो वा समानाकार
स्मृतिरयुक्तैव तयोरसम्बन्धात् । अतिप्रसङ्गो ह्येवं स्यात् । अनर्थिका चेयम् अर्थक्रिया
समर्थस्वलक्षणदृष्टिर्ग्राहकं यतः विकल्पबुद्धेरतद्विषयत्वात् । तत्त्वदर्शिनस्तद्विपरीतस्मृत्यु
त्पादनप्रयत्नानुपपत्तेः तद्दर्शनबलोत्पत्तेः तत्त्वे प्रवर्तनाच्च नानर्थिका अनुमानवदिति
चेत्; तस्यास्तर्हि प्रामाण्यं युक्तं तदभावे संवादायोगात् । प्रमाण...। तदयं विशेषदर्श
नात् सामान्यस्मृतिव्यवहारं प्रवर्तयन्नविकल्प एव ।

निबोधो बोधो हेतुः कारणम् अन्यस्य प्रमाणान्तरस्य इति अविकल्पना
वोम्मय²⁰⁹³ वोन्मत्तस्य कल्पना । किं कुर्वन् ? अलक्षयन् अनिश्चिन्वन्, सर्वतः सजातीयाद् अन्य
तोऽर्थान्तराद् विलक्षणं व्यावृत्तं परकल्पितं वस्तु धर्म्मादे 2094 धर्म्यादेर सिद्धेः, अनिश्चितस्य अस्य²⁰⁹⁵

धर्म्यादिज्ञानस्य ।

अनुमानहेतुत्वे स्वापादौ प्रसङ्ग इति चोक्तम्, तदुत्तरकालभाविविकल्पापेक्ष 2096 क्षः तद्धेतुः इति चेत्;
अत्राह--सदृशस्मृत्या इति । सदृशस्मृत्या सदृशविकल्पेन कारणेन स²⁰⁹⁷

निबोधः ।

तस्य हेतुः इत्यपि
अविकल्पना विकल्पप्रमाणान्तरतापत्तेः । यद्वक्ष्यति अत्रैव वृत्तौ2098

टीकायाम् ।

तस्याः तर्हि इत्यादि ।
स²⁰⁹⁹

निबोधः ।

तर्हि तल्लक्षयन् तस्य हेतुरिति चेत्; अत्राह--अनीहः इत्यादि । अनीहः सत्त्वादिवत्
क्षणिकत्वादिरूपेणापि लक्षिते वस्तुनि अलक्षिता सा2100

ईहा ।

सम्भवात्ति 2101 वति तन्निराकाङ्क्षः त²¹⁰²

निबोधस्य ।

स्य हेतुः
[p. 153 ] [p. १२८ क ] इत्यपि वि कल्पना निश्चिते प्रमाणान्तरवैफल्यादिति मन्यते । विलक्षणे
लक्षिते च सदृशस्मृतेरभावात् तया हेतुः इति अविकल्पना इति ।

ननु स्यादयं दोषो यदि तत्सर्वथा न सर्वं लक्षयेत् । लक्षयति इति चेत्; अत्राह--स्वविषय
इत्यादि । स्वो बोधात्मा विषयोऽर्थः, यदि स्वावेव 2103 तावेव विशेषौ भेदौ सर्वतो व्यावृत्तत्वात्,
तयोर्निर्भासः तदाकारता स विद्यते यस्य तत्तथोक्तं ज्ञानम् । कथंभूतम् ? प्रत्यक्षम् अविकल्प
दर्शनम् आत्मानं स्वस्वरूपम्, उपलक्षणमेतत्--तेन विषयस्वरूपं च, कथञ्चित् सत्त्वादिरूपेण
न क्षपति 2104 लक्षयति इत्येवं विरुद्धम् एकस्य लक्षितेतरस्वभावे अनेकान्तप्रसङ्गादिति मन्यते ।
सर्वथा तर्हि लक्षयति इति चेत्; अत्राह--यथासमयम् इत्यादि । समयस्य सौगतकल्पितं तस्य
2105 ल्पितस्य अनतिक्रमेण यथासमयं प्रतिपत्तेः तत्त्वस्य, लक्षयतीति विरुद्धम् । तत्प्रतिपत्त्यङ्गी
करणे दूषणमाह--प्रतिपत्तौ वा प्रमाणान्तरावृत्तिप्रसङ्गात् विरुद्धम् । कुत एतत् ? इत्यत्राह—
विशेषं लक्षयतो निराकाङ्क्षत्वात् । तथापि तद्वृत्तिः स्यादिति चेत्; अत्राह--कथञ्चित्
इत्यादि । नीलादिप्रकारेणेव क्षणिकत्वादिप्रकारेणापि अप्रयतमानस्य वस्तु साधयितुमनीहमा
नस्य कुतः कारणात् स्मृतिर्दृष्टान्तस्मरणं यतः स्मृतेः समारोपव्यवच्छेद [p. १२८ ख ] विकल्पः
2106

समारोपव्यवच्छेदकम् ।

तद्व्यवच्छेदकमनुमानम् । कुत एतत् ? इत्याह--समेत्यादि । तथापि तत्संभवे दूषणमाह--तद्
इत्यादि । तेन प्रत्यक्षेण लक्षितस्य समारोपे अङ्गीक्रियमाणे अतिप्रसङ्गात् अनुमानलक्षित
स्यापि स्यात् । भवतु को दोषः इति चेत्; अत्राह--किम् अकिञ्चित्कर इत्यादि । तस्य
अकिञ्चित्करादिकादि2107 रादिदर्शनवत् व्यवहारानुपयोगित्वादिति मन्यते । तर्हि सर्वथा
न लक्षयतीति चेत्; अत्राह--यदि पुनः इत्यादि । अनुभूतं अनुभवविषयीकृतं सर्वथा
क्षणिकत्वादिना इव नीलत्वादिनापि यदि न लक्षयेत्, प्रत्यक्षम् इति सम्बन्धः । कुतः समारो
पव्यवच्छेदप्रयत्नः समारोपव्यवच्छेदोऽनुमानं तत्र प्रयत्नः कुतः ? सुषुप्तस्य इव तद्वत् इति ।

स्यान्मतम्--उत्तरविकल्पजननात् प्रत्यक्षं 2108

अनुभूतम् ।

तल्लक्षयति इत्युच्यते ततोऽयमदोषः इति;
तत्राह--विशेषम् इत्यादि । विशेषणं 2109 षं पश्यतो दर्शनस्य लोकस्य वा समानाकारस्मृतिरयु
क्तैव । कथंभूतस्य ? लक्षयतो वा 2110

यद्यपि विशेषरूपेण लक्षणीकृत एव विचारः
प्रवर्तते ।

विशेषमिति लक्षणोकृतविकारेऽपि 2111 लक्षणीकृतविचारेऽपि पुनः लक्षयतः इति वचनं दोषान्तरप्रतिपादनार्थम् । कुतः 2112

सदृशस्मृतिः ।

सा न युक्ता ? इत्याह--तयोः
विशेषदर्शनसमानाकारस्मृत्योः असम्बन्धात् तादात्म्यतदुत्पत्तिसम्बन्धविरहात् ।

अथ मतम्--मा भूद् विसदृशयोः तादात्म्यलक्षणः सम्बन्धः, पावकधूमयोरिव 2113

कार्यकारणभावात्मकः ।

तदुत्पत्ति
[p. १२९ क ] लक्षणः स्यादिति चेत्; अत्राह--अतिप्रसङ्गो हि एवं स्यात् नीलानुभवस्य²¹¹⁴

नीलानुभववतः पुरुषस्य ।

पीत
स्मृतिः स्यात् विसदृशत्वाविशेषात् ।

ततः तदुत्पत्तिमभ्युपगम्य दूषणान्तरमाह--अनर्थिका चेयम् इत्यादि । अनर्थिका निष्प्र
योजनिका । च इति पूर्वदूषणसमुच्चये, इयं समानाकारस्मृतिः । कुतः ? इत्याह--अर्थक्रिया इत्यादि ।
[p. 154 ] अर्थक्रियासमर्थस्य स्वलक्षणस्य दृष्टिर्दर्शनम् ग्राहकं यतः । 2115

दर्शनवत् ।

तद्वत् तत्स्मृतिरपि2116

विशेषस्मृतिरपि ।

तद्ग्राहिका
इति चेत्; अत्राह--विकल्पबुद्धेः अतद्विषयत्वात् अर्थकियासमर्थाऽविषयत्वात्2117

अर्थक्रियाकारिस्वलक्षणाविषयत्वात् ।

कारणात्
अनर्थिका इति । भवतु अतद्विषया तथापि 2118

विकल्प
बुद्धिसद्भावेनैव ।

तत्सत्तयैव नः प्रयोजनमिति चेत्; अत्राह--तत्त्व
इत्यादि । तत्त्वदर्शिनः सौगतस्य अन्यस्य वा अर्थक्रियार्थिनः तस्य तत्त्वस्य या विपरीता
समानाकारस्मृतिः तस्या उत्पादने यः प्रयत्नः तस्य अनुपपत्तेः अनर्थिका इति । नहि
नीलदर्शिनः 2119

नीलार्थक्रियाभिलाषिणः ।

तत्क्रियार्थिनः पीतस्मृतिकरणे प्रयत्न उपपद्यते ।

अत्र परमतमाशङ्क्यते तद् इत्यादि दूषयितुम् । तस्य तत्त्वस्य दर्शनं तस्य बलं साम
र्थ्यं तेन उत्पत्तेः तत्रत्वे 2120 तत्त्वे प्रवर्तनात्व 2121 च्च न अनर्थिका2122

समानाकारस्मृतिः ।

अनुमानवत् इति चेत्;
अत्राह--तस्याः समानाकारस्मृतेः तर्हि प्रामाण्यं युक्तम् उपपन्नम्, न दृष्टेः प्रामाण्यं युक्तम् इति ।
कुतः ? इत्याह--तद् इत्यादि । तदभावे तत्स्मृत्यभावे संवादायोगात् धर्मा2123 धर्म्याद्यविप्रति
पत्तेरयोगात् । कुतः ? इत्याह--[p. १२९ ख ] प्रमाण इत्यादि । व्याख्यातमेतत् प्रथमप्रस्तावे ।
विशेषम् इत्याद्युपसंहरन्नाह--तद् इत्यादि । यत एवं तत् तस्मात् अयं सौगतः विशेषदर्शनात्
सामान्यस्मृतिव्यवहारं प्रवर्त्तयन् अविकल्प एव परामर्शशून्य एव । तन्नास्य²¹²⁴

सौगतस्य ।

प्रमाणान्तरस्य
सिद्धिरिति कुतः तत्त्वप्रतिपत्तिरिति स्थितम् ।

भवतु तर्हि यथातत्त्वमेव मानादिव्यवस्था, सा च सौगतमत एव; इत्यत्राह--

विकल्पेऽनर्थनिर्भासे विसंवाद्यविकल्पके ।

प्रत्यक्षं किं तदाभासं प्रमाणान्तरमेव वा ॥ १७ ॥

विकल्पबुद्धेः न केवलमवस्तुनिर्भासः किन्तु विसंवादोऽपि सामान्यप्रतिपत्तेः
विशेषदर्शनात् । अनयाऽर्थं परिच्छिद्य प्रवर्तमानोऽर्थक्रियायां विसंवाद्यते । पुनरनुमानात्
क्षणभङ्गादिषु व्यवहर्त्र भिप्रायवशात् प्रामाण्याप्रामाण्यव्यवस्थायां विकल्पाविकल्पयोः प्रमा
णेतरव्यवस्था प्रसज्यते । वस्तुतः पुनः विकल्पबुद्धेः विसंवादोऽपि तथैवाविकल्पबुद्धेः ।
कथमर्थनिर्भास इति चेत्; स्थूलस्यैकस्य प्रतिभासनात् वस्तुनो तद्विपरीतलक्षणत्वात् ।
तत एव विसंवादोऽपि विकल्पवत् ।

विकल्पे अनुमाने अन्यस्मिन् वा अनर्थनिर्भासे वस्तुसामान्याकारे विसंवादिनि
विगताऽविप्रतिपत्तिप्रपञ्चे यदिवाव्यभिचारिणि सत्यविकल्पके क्षणिकनिरंशैकपरमाणुनिष्ठे
दर्शने प्रत्यक्षं किं न किञ्चिद् विकल्पज्ञानम् अन्यद्वा, यदि वा स्वसंवेदनम् अन्यद्वा, यत इदं
सूक्तं स्यात्-- कल्पनापोढं ज्ञानं प्रत्यक्षम् प्रमाणसमु॰ पृ॰ ८ इति, तदाभासं किम् ?
न किञ्चित्, प्रत्यक्षापेक्ष्यस्यास्य²¹²⁵

प्रत्यक्षा
भासस्य ।

तदभावे2126

प्रत्यक्षाभावे ।

अभावादिति तद्व्यवच्छेदार्थमभ्रान्तग्रहणमयुक्तम्2127

कल्पनापोढमभ्रान्तं प्रत्यक्षम् इति प्रत्यक्षलक्षणे ।

।
पश्य हि 2128 यस्य²¹²⁸

बौद्धस्य ।

हि बहिरिव अन्तः परमाणुमात्रं तत्त्वं न तस्य द्विचन्द्रादिदर्शनमपि । प्रत्यक्ष
[p. 155 ] प्रमाणाद् यद् अनुमानं तदन्तरम् तदेव वा किं यत इदं शोभेत-- त्रिरूपात् लिङ्गाद्
न्यायबि॰ २ । ३ इ²¹³⁰

तत्र स्वार्थं त्रिरूपाल्लिङ्गाद् यदनुमेये ज्ञानम्--न्यायबि॰ ।

त्यादि । तदाभासम् इत्येतत् मध्ये करणादत्रापि सम्बध्यते । प्रमाणा
न्तराभासं वा किम् ? तत् 2131 तन्न सूक्तम्-- हेत्वाभासाः ततोऽपरे हेतुबि॰ श्लो॰ १
इत्यादि । पक्षादितदाभासयोः [p. १३० क ] साध्यज्ञानस्य वा असिद्धेरिति मन्यते ।

कारिकार्थं दर्शयितुमाह--विकल्प इत्यादि । विकल्पबुद्धेः लिङ्गविषयात्मा 2132 यायाः न
केवलमवस्तुनिर्भासः । किं तर्हि ? किन्तु विसंवादोऽपि वचनमपि 2133 वञ्चनमपि । ततो
निराकृतमेतत्--

*लिङ्गलिङ्गिधियोरेवं पारम्पर्येण वस्तुनि ।

प्रतिबन्धात्2134

सम्बन्धात् ।

त²¹³⁵

लिङ्गाभास-लिङ्ग्याभासरहितयोः अर्थात् सम्यक्लिङ्गलिङ्गिनोः अवञ्चनम् अविसंवादः ।

दाभासशून्ययोरप्यवञ्चनम् ॥ प्र॰ वा॰ २ । ८२ इति ।

कुत एतत् ? इत्यत्राह--विशेष इत्यादि । सामान्यस्य प्रतिपत्तिः यस्यां सा तथोक्ता
तस्या विकल्पबुद्धेः प्रवृत्तेन विशेषाणां दर्शनात् शङ्खे पीतप्रतिपत्तेः प्रवृत्तेन शुक्लदर्शनादिव ।
ननु विशेषेषु तद्विसंवादेऽपि न तत्साध्यायां स इति चेत्; अत्राह--अर्थम् इत्यादि । अर्थं पावका
दिकं परिच्छिद्य अनया विकल्पबुद्ध्या प्रवर्तमानः जनोऽर्थक्रियायां दाहादिलक्षणायां विसंवा
द्यते विशेषदर्शनात् सामान्यप्रतिपत्तेः इत्येतदत्रापि सम्बध्यते । एतदुक्तं भवति--यथाविध
मर्थं परिच्छिद्य प्रवर्त्तते जनः तथाविधार्थसाध्याऽर्थक्रियाप्राप्तौ तत्र तदविसंवादो नान्यथा,
इतरथा पीतज्ञानात् प्रवर्त्तमानस्य शुक्लशङ्खार्थकियाप्राप्तौ त²¹³⁶

पीते ।

त्र ज्ञानमविसंवादि स्यादिति । अनु
मानविकल्पबुद्ध्या न विसंवाद्यते इति चेत्; अत्राह--पुनः इत्यादि--पुनः लिङ्गबुद्ध्यनन्तरम्
अनुमानादर्थं परिच्छिद्य प्रवर्त्तमानो विसंवाद्यते, क्व ? क्षणभङ्गादिषु [p. १३० ख ] विशेषदर्शनात्
सामान्यप्रतिपत्तेः ।

ननु व्याख्यातारः खल्वेवं विवेचयन्ति न व्यवहर्त्तारः । ते हि दृश्यविकल्प्या
वर्थौ एकीकृत्य यथेष्टं प्रवर्त्तन्ते, तदभिप्रायवशात् तदवञ्चनमुक्तम् प्र॰ वा॰ स्व॰ १ । ७२
इति चेत्; अत्राह--व्यवहर्त्र भिप्राय इत्यादि । व्यवहर्तॄणाम् व्यवहारिणाम् यदेव अस्माभिः
लिङ्गबुद्धेः लिङ्गिबुद्धेर्वा प्रतिपन्नम् तदेव प्राप्यते इति योऽभिप्रायः तद्वशात् क्षणिकविकल्पानां
प्रामाण्यव्यवस्थायां नित्यादिविकल्पानां वाऽप्रमाण²¹³⁷ ऽप्रामाण्यव्यवस्थायां क्रियमाणायां वि
कल्पाविकल्पयोः प्रमाणेतरव्यवस्था प्रसज्येत । दर्शनोत्तरकालभावी नीलादिनिश्चयः इह
विकल्प इत्युच्यते नाऽनुमानम्, अत्र पर²¹³⁸

बौद्धस्य ।

स्य विवादाऽभावात्, तस्य प्रमाणत्वव्यवस्था--यदेव
तेन परिच्छन्नं तदेव प्राप्यते इति, त²¹³⁹

व्यवहर्त्रभिप्रायवशात् ।

दभिप्रायवशाद् अविकल्पस्य अप्रमाणत्वव्यवस्था प्रसज्येत
अनेन अर्थं परिच्छिद्य प्रवर्त्तमाना वयं तत्प्राप्तिनत्त+इतितन्नेतितत्तद 2140 न तत्प्राप्तिमन्त इति तद
भिप्रायः । अन्यथा मनसोर्युगपद्वृत्तेः प्र॰ वा॰ २ । १२३ इ²¹⁴¹

सविकल्पाविकल्पयोः । विमूढो लघुवृत्तेर्वा तयोरैक्यं
व्यवस्यति ॥ इति शेषः ।

त्यादि अनर्थकं स्यात् ।

[p. 156 ]

एतेन दर्शनदृष्टविषयत्वमपि विकल्पस्य निरस्तम्; तथा तदभिप्रायाभावात् । वस्तुविकल्पस्य
त²¹⁴²

दर्शनदृष्टविषयत्वव्यवस्था ।

द्व्य वस्थेति चेत्; अत्राह--वस्तुतः परमार्थतः । पुनः इति पक्षान्तरद्योतने, विकल्पबुद्धेः
अनुमानविकल्पबुद्धेरपि अन्यस्याः स्वयं [p. १३१ क ] परेण त²¹⁴³

विसंवादत्वस्वीकारात् ।

त्त्वोपगमात् विसंवादोऽपि वञ्चनं
न केवलमवस्तुनिर्भास एव । तथा च इतरविकल्पवद् अनुमानविकल्पोऽपि प्रमाणं न भवेदिति
मन्यते । अस्तु तर्हि सर्वा विकल्पबुद्धिरप्रमाणं विसंवादात् अवस्तुनिर्भासाच्च, अविकल्पबुद्धिस्तु
प्रमाणं 2144

अविसंवादात्, स्वलक्षणवस्तु
विषयत्वाच्च ।

विपर्ययादिति चेत्; अत्राह--तथैव इत्यादि । अविकल्पबुद्धेः बौद्धेन स्वलक्षणविषयत्वो
पगमात् क्वर्थं 2145 कथं तदवस्तुविषयत्वमिति मन्वानः परः पृच्छति कथमनर्थनिर्भासः इति ?
अत्रोत्तरमाह--स्थूलस्यैकस्य प्रतिभासनात् इत्यादि । इदमेव वस्तुलक्षणमिति चेत्; अत्राह—
वस्तुनः इत्यादि । वस्तुनः अर्थक्रियाकारिणो भावस्य तस्माद् उक्ताल्लक्षणाद् विपरीतम्
अन्यथाभूतम् अद्वयरूपं लक्षणं पश्य 2146 यस्य तस्य भावात् तत्त्वात् । प²¹⁴⁷

बौद्धाभिप्रायेण ।

रप्रसिद्ध्या इदमुक्तम्,
तत एव अवस्तुनिर्भासादेव विसंवादोऽपि न केवलम् अवस्तुनिर्भास एव अविकल्पबुद्धेः
इति सम्बन्धः । तथा च प्रमाणमविसंवादि ज्ञानम् प्र॰ वा॰ १ । ३ इत्यादि परस्य
असंभवि प्रमाणलक्षणमिति प्राप्तम् ।

ननु व्यवहारमाश्रित्य प्रमाणमविसंवादि ज्ञानम् इत्युक्तम् व्यवहारेण
प्र॰ वा॰ १ । ७ 2148

प्रामाण्यं व्यवहारेण ।--प्र॰ वा॰ ।

इत्यादि वचनात् । न च जनाः तदवस्तुनिर्भासेऽपि संवादभाजः प्रतीयन्ते,
तदवस्तुनिर्भास एव वस्त्वध्यारोपेण प्रवृत्तौ तत्परितोषदर्शनात्, तत्परितोषश्च अविसंवाद इति
सौगतं मतम्, तत् कस्येव 2149

अविकल्पबुद्धेः ।

तस्या विसंवाद इति चेत्; अत्राह--[p. १३१ ख ] विकल्पवद् इति ।
दर्शनोत्तरकालभाविनो विकल्पस्य इव तद्वदिति । एतदुक्तं भवति--यथा विकल्पस्य अवस्तु
सामान्यनिर्भासिनो विसंवादः ततः प्रवृत्तौ जातपरितोषेऽपि व्यवहारिणि तथा अविकल्पबुद्धेरपि ।
इतरथा तद्वत् विकल्पस्यापि प्रामाण्यसिद्धिः 2150 द्धेः प्रमाणसंख्या2151

प्रत्यक्षानुमानरूपप्रमाणद्वयसंख्या ।

नियमः स्वलक्षणैकान्तश्च
निरवसरः स्यात् ।

एतेनेदमपि निरस्तं यदुक्तम् अ र्च टे न-- व्यवहर्त्रभिप्रायवशाद् विकल्पस्य गृही
तग्रहणात् प्रामाण्यमुक्तं, न भावतः, 2152

विकल्पे ।

तत्र तदभावात्, परमार्थतः पुनः अवस्तुनिर्भासात्
2153

तुलना--यद्यपि तेनानधिगतं सामान्यमधि
गम्यत इति वर्ण्यते तथापि तदर्थक्रियासाधनं न भवतीति तदधिगन्ता तैमिरिकादिज्ञानप्रख्यो विधिविकल्पो
न प्रमाणम्...जातेस्तु अर्थक्रियासाधनत्वाभावादनधिगताया अधिगमेऽपि केशादिज्ञानस्येव न प्रामाण्यम् ।
--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ २७ ।

इति; कथम् ? अविकल्पबुद्धेरपि अस्य समानत्वात् ।

अधुना योगाचारस्य मतं दूषयितुं दर्शयति--यथा इत्यादि ।

यथाकथञ्चित्तस्यार्थरूपं मुक्त्वाऽवभासिनः ।

सत्यं कथं स्युराकारा निर्भासा यतो बहिः ॥ १८ ॥

[p. 157 ]

इति; विज्ञप्तिमात्रेऽपि समानं सर्वमेव च ।

मुक्त्वा स्वतत्त्वं तस्य अन्यथा प्रतिभासनात् ॥ १९ ॥

यथाकथञ्चित् येन केनचित् सामान्यादिप्रकारेण विकल्पस्य अविकल्पस्य वा अव
भासिनः । किं कृत्वा ? मुक्त्वा । किम् ? अर्थरूपम् । कथंभूतम् ? सत्यम् अवितथम्
निरंशं तस्यैव सत्यत्वात् । तस्य किम् ? इत्याह--कथम् इत्यादि । सत्यम् इत्येतदत्रापि
योज्यं लब्धलिङ्गविभक्तिपरिणामम् । ततोऽयमर्थः--सत्याः अवितथाः कथम् ? कथञ्चित्
सु 2154 स्युः भवेयुः आकाराः निर्भासा यतः सत्याकारेभ्यो बहिः । इति शब्दः पूर्व
पक्षसमाप्त्यर्थः ।

तत्र उत्तरमाह--विज्ञप्ति इत्यादि । बहिरर्थशून्या विज्ञप्तिरेव तन्मात्रं तत्रापि न
केवलं बहिरर्थे सर्वं निरवशेषम् अनन्तरं बहिरर्थदूषणं समानम् ततो [p. १३२ क ] बहिरर्थवत् माध्य
स्थ्यबद्धपरिकरेण प्रामाणिकजनेन 2155

विज्ञप्तिमात्रमपि ।

तदपि परिहरणीयमिति मन्यते । कुत एतत् ? इत्यत्राह--स्वत
त्त्वम् इत्यादि । अत्रायमभिप्रायः-- चित्रं तदेकमिति चित्रतरं 2156

चित्रं तदेकमिति चेदिदं चित्रतरं ततः ।...चित्रं नीलपीताद्यात्मकं
तत् पतङ्गादिकमेकमिति चेत्; इदम् चित्रमेकम् यदुच्यते तत् ततः चित्रपतङ्गादपि चित्रतरम् आश्चर्यतरम् ।
चित्रमिति नानारूपाणि तदेव पुनरेकमुच्यत इत्युपहसति ।--प्र॰ वा॰ मनोरथ॰ ।

ततः । प्र॰ वा॰ २ । २००
इति वदता तन्मात्रमपि2157

विज्ञप्तिमात्रमपि ।

चित्रमेकं नाभ्युपगन्तव्यं किन्तु निरंशमेकम्, तथा च चित्र
प्रतिभासापि एकैव बुद्धिः प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । २२० इत्यादि2158

प्रज्ञाकरोक्तम् ।

स्ववचनविरुद्धम् । तच्च न
नीलादिसुखादिशरीरव्यतिरिक्तम्, परस्य अनभ्युपगमात्, अन्यथा न नीलादिसुखादि
शरीरव्यतिरिक्तं जडार्थग्राहकमस्ति इति प्र ज्ञा क र गु प्त स्य 2159

नीलादिसुखादिकमन्तरेणापरस्य ज्ञानाकारस्यानुपलक्षणात् पृ॰ ३४५
यथा च न सुखादिव्यतिरेकेणापरं विज्ञानं तथा नीलादिव्यतिरेकेणापि । पृ॰ ४०९, ४५४ । नीलान्न
व्यतिरेकेण विषयिज्ञानमीक्ष्यते पृ॰ ४०६ न हि सितासितादिव्यतिरेकेणापरा ग्राहकादिता प्रति
भासमानोपलभ्यते ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३७८ ।

वचनं न सुभाषितं स्यात् ।
अप्रतिभासनाच्च, अन्य था ब्रह्मप्रतिभासोऽपि कथं निराक्रियेत ? ततो नीलादिसुखादिशरीर
स्वभावं तदित्यभ्युपगन्तव्यम् । तस्य च स्वतत्त्वम् आत्मस्वभाव 2160 वं क्षणिकनिरंशपरमाणु
परिमाणं मुक्त्वा विहाय अन्यथैव स्थिरस्थूलसाधारणात्मना प्रतिभासनात् । उक्तं च
अत्रैव-- पश्यन् स्वलक्षणान्येकं स्थूलम् सिद्धिवि॰ १ । १० इत्यादि । इतरथा यदुक्तं
प्र ज्ञा क रे ण-- तदेतन्नूनमायातम् प्र॰ वा॰ २ । २१० 2161

इदं वस्तुबलायातं यद् वदन्ति विपश्चितः ।
यथा यथार्थाश्चिन्त्यन्ते विशीर्यन्ते तथा तथा ॥--प्र॰ वा॰ ।

इत्यादिना परमाणुप्रतिभासं
व्यवस्थापयतो 2162 ता अतिसूक्ष्मेक्षिकया विचारयतोऽपि स्थूलैकप्रतिभासो नति 2163 नातिवर्त्तते
इत्याशङ्क्य मायामरीचिप्रभृतिप्रतिभासवद् असत्त्वेऽप्यदोषः प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । २११
इति2164

उत्तरं प्रदत्तं तदनवसरं स्यात् ।

तदनवसरं स्यात्, स्वतत्त्वावभासे तदयोगात् ।

यत्पुनरुक्तं तेनैव-- यदवभासते तज्ज्ञानं यथा सुखादि, अवभासते च नीला
[p. 158 ] दिकम् इति; तदनेन [p. १३२ ख ] निरस्तम्; निरंशपरमाणुस्वभावस्य नीलादेः साध्यधर्मित्वे
सुखादेश्च दृष्टान्तत्वे साध्यधर्मिप्रभृति सर्वमसिद्धम् अप्रतिभासनात् । चित्रैकरूपस्य तत्त्वे2165

साध्यधर्मित्वे दृष्टान्तत्वे च ।

सर्वं
सिद्धं विपर्ययात्2166

प्रतिभासनात् ।

, इदं त्वसिद्धम्--तज्ज्ञानम् इति, तत्र²¹⁶⁷

निरंशज्ञानात्मके तद्व्यवहाराभावा
दिति भावः ।

तदसंभवाद् अनभ्युपगमात्, 2168

प्रज्ञाकरस्य ।

परस्य
चित्रैकज्ञानसिद्धेः । तम 2169 तदन्यत्र निरंशे वस्तुनि ज्ञानत्वं साध्यो धर्मो वर्त्तते अन्यत्र साध्यधर्मी
दृष्टान्तधर्मी च यत्र साध्यधर्मो वर्त्तते इति न किञ्चिदेतत् ।

ननु च नीलादेर्यद्यपि स्थूलादिरूपेण स्वतत्त्वं मुक्त्वा अवभासनं तथापि न स्वसंवेदन
रूपतया, अतः तया तस्य सत्यसत्य 2170 सत्यताऽसत्यता वा न प्रकृतरूपेणेति चेत्; अत्राह—
यथाकथञ्चित् इत्यादि ।

यथाकथञ्चित्तस्यात्मरूपं मुक्त्वावभासिनः ।

स्यादन्तः सत्याकारो ज्ञानस्य बहिर्न किम् ॥ २० ॥

तस्य नीलादिसुखादिमात्रस्य । कथम्भूतस्य ? अवभासिनः प्रतिभासवतः तच्छी
लस्य वा । किं कृत्त्वा ? आत्मरूपं मुक्त्वा अद्वयस्वभावं विहाय । कथमवभासिनः ?
यथाकथञ्चिद् येन केनचित् स्थूलादिग्राह्यादिप्रकारेण, सत्याकारो 2171 रः चित्स्वसंवेदनरूप
तया न स्थूलादिरूपतया स्यात् भवेत् । कस्य ? ज्ञानस्य । क्षान्तः 2172 क्व ? अन्तः स्वस्व
रूपे तथा सन्ति 2173 सति विभ्रमेतररूपतया चित्रमेकं ज्ञानं स्यादिति मन्यते । भवत्वेवं को दोष इति
चेत्; अत्राह--बहिः बाह्यं वस्तुनः किं स्यादेव सत्याकारं विभ्रमे2174 मैकम् । अथवा तस्य
ज्ञानस्य सत्याकारः [p. १३३ क ] कथञ्चिन्नीलादिरूपतया न स्थूलादिरूपतया न किञ्चित्
स्यादेव । क्व ? बहिः । तथा च सौत्रान्तिको विजयते न योगाचारः, तस्य कथञ्चित् जाग्र
द्दशासम्बन्धितया न स्वप्नाद्यवस्थासम्बन्धितया । ततो 2175

निराकृततो इति पदं पुनरुक्तम् ।

निराकृततो निराकृतमेतत्-- निराल
म्बनाः सर्वे प्रत्ययाः प्रत्ययत्वात् स्वप्नप्रत्ययवत् । प्र॰ वार्त्तिकाल॰ ३ । ३३१ विवा
दगोचरापन्नो ग्राह्याकारोऽसत्यः तथा स्वप्नदृष्टतदाकारवत् इति2176

न नीलाद्यतिरेकेण ग्राह्य
त्वमपरं क्वचित् । नीलादिता च विभ्रान्तविज्ञानेऽप्यवभासनात् ॥ पुरः स्फुटावभासित्वं भ्रान्तेर्वा न किमी
क्ष्यते । तस्मान्न किंचिद् ग्राह्यत्वं यद् भ्रान्तादतिरिच्यते ॥ पृ॰ १७७ । नीलादयो हि स्वप्नप्रतिभास
वदसत्याः पू॰ १८५ ग्राह्यता प्रतिभासादन्या नास्ति पृ॰ १९६ । २९५ । तस्मादनादितथा
भूतानुमानपरम्पराप्रवृत्तमनुमानमाश्रित्य बहिरर्थकल्पनायां ग्राह्यग्राहकसंवेदनकल्पनाप्रवृत्तेः ग्राह्यादि
कल्पना । परमार्थतः संवेदनमेवाविभागमिति स्थितम् पृ॰ ३९८ ग्राह्यग्राहकभावो हि नैवास्ति
परमार्थतः । अपरप्रत्ययं रूपमतद्व्यावृत्तितस्तथा ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ४२७ ।

। कथम् ? ज्ञानस्य स्थूला
द्याकारवत् प्रतिभासनात् स्वसंवेदनाकारस्यापि सत्यताविरहप्रसङ्गात् बहिरर्थवत् न तदाकार
सिद्धिः स्यादिति ।

कारिकायाः सुगमत्वाद् व्याख्यानमकृत्वा 2177

कर्णकगोमिनामा
प्रमाणवार्तिकस्ववृत्तिटीकाकारो बौद्धाचार्यः ।

क र्ण क मतप्रवेशार्थ पूर्वोक्तमुपसंहरन्नाह—
यथा इत्यादि ।

[p. 159 ]

यथार्थरूपं बुद्धेर्वितथप्रतिभासनात् ।

अविशेषात्स्वरूपं च न सिध्यति ततस्तथा ॥ २१ ॥

स्वरूपमन्तरेण विभ्रमप्रतिभासासंभवादसमानम्, विषयाभावेऽपि बहुलं तथो
पलब्धेः ।

यथा येन प्रकारेण बुद्धेर्वितथप्रतिभासना2178

यथास्वं प्रत्ययापेक्षादविद्योपप्लुतात्मनाम् । विज्ञप्तिर्वितथाकारा जायते तिमिरादिवत् ॥—
प्र॰ वा॰ ३ । २१८ ।

त् हेतुना ततः तद्वा आश्रित्य सौत्रा
न्तिकस्य अर्थरूपम् अर्थस्य अचेतनस्य घटादे रूपम् अनेकक्षणिकनिरंशपरमाणुलक्षणं न
सिध्यति तथा योगाचारस्यापि स्वरूपं च ततो बुद्धेर्न सिध्यति । कुत एतत् ?
इत्यत्राह-- अविशेषात् विशेषाभावात् वस्तुस्वभावपरिहारेण प्रतिभासस्य उभयत्र समत्वात् ।
यथा वा तेन²¹⁷⁹

सौत्रान्तिकेन ।

बहिः स्थूलैकाकारो नेष्यते तथा योगाचारेणापि अन्तः । अथवा, यथा बुद्धे
र्वितथप्रतिभासनात् स्वप्नादिदशायाम् अर्थरूपं न सिध्यति अविशेषेण नैयायिकादेः
तथा स्वरूपं च स्वसंवेदनं च बुद्धेर्न [p. १३३ ख ] सिध्यति अविशेषेण योगाचारस्य । कुत
एतत् ? इत्यत्राह--अविशेषात् विशेषाभावात् अर्थज्ञानपक्षयोः, एकत्र²¹⁸⁰

अर्थपक्षे ।

स्वप्नादिः अन्यत्र ग्राह्या
कारो दृष्टान्त इति मन्यते ।

क ल्ल क स्तु आह--स्वरूपमन्तरेण इत्यादि । बुद्धेः यत्स्वरूपमात्रा 2181 मात्रं साक्षा
त्करणलक्षणं तदन्तरेण विभ्रमस्य भ्रान्ताकारस्य यः प्रतिभासः तस्य असंभवात्, स्वतः तस्य
प्रतिभासे विभ्रमाऽयोगादिति मन्यते । असमानं स्वपरपक्षयोः अविशेषोऽसिद्ध इति । तथा प्रयोगः—
अस्ति बुद्धेः स्वरूपं विभ्रमप्रतिभासाऽन्यथानुपपत्तेः । उक्तं च-- अप्रत्यक्षोपलम्भस्य²¹⁸²

अप्रत्यक्षश्चासौ उपलम्भश्च तस्य अस्वसंवि
दितज्ञानस्य इत्यर्थः । तुलना--अप्रसिद्धोपलम्भस्य नार्थवित्तिः प्रसिध्यति ।--तत्त्वसं॰ श्लो॰ २०७४ ।
उद्धृतोऽयम्--न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ ८२ । प्रमेयक॰ पृ॰ २९ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ८१ ।

नार्थ
दृष्टिः प्रसिध्यति इति । नन्वेवम् अर्थरूपमन्तरेणापि 2183

ज्ञान
प्रतिभास ।

तत्प्रतिभासासंभवात् ततस्तत्सिद्धिः2184

अर्थसिद्धिः ।

कस्मान्नेति चेत्; अत्राह--विषय इत्यादि । विषयस्य घटादेरभावेऽपि न केवलं भावे बहुलं
तथा विषयग्राहकत्वेन उपलब्धेर्बुद्धेः सर्वत्र सर्वदा तथा सेति मन्यते । असमानम् इत्येवं चेत्;
अत्र दूषणमाह--अन्यथा इत्यादि ।

2185

तुलना--अन्यथानुपपन्नत्वमसिद्धस्य न सिध्यति ।"--न्यायवि॰ १ । १२ ।
प्रमाणनि॰ पृ॰ १२ । प्रमेयरत्नमा॰ ३ । १५ ।

अन्यथानुपपन्नत्वमसिद्धस्य न सिध्यति ।

चित्सामान्यविदा युक्तं स्वार्थसामान्यमीक्षितुम् ॥ २२ ॥

कथञ्चिदसिद्धात्मनो बुद्धेः कथमसाधारणं रूपमनुमीयते ? यतः संभाव्यं स्यात् ।
स्वतस्तच्चिद्रूपसिद्धौ संभावितासाधारणात्मनः साकल्येन यत् सत्तत्सर्वं सामान्यविशेषा
त्मकमिति व्याप्तिसिद्धौ कथं द्रव्यस्य परमार्थस्यापि बहिरर्थस्य प्रत्यक्षप्रतिपत्तिरपह्नूयेत ?
[p. 160 ] न हि अगृहीतवस्तुसामान्यं चिद्रूपमात्रं प्रत्यक्षं कर्तुमवगाहते यतस्तेन चेतनैकान्त
सिद्धिर्विशिष्येत ।

इदमत्र तात्पर्यम्--कथञ्चिद् बुद्धेः प्रत्यक्षत्वे यथाकथञ्चिद् इत्यादि दूषणमुक्तम् इति
सर्वथा 2186

बुद्धेरप्रत्यक्षत्वम् ।

तदप्रत्यक्षत्वमङ्गीकर्त्तव्यम्, तस्मिंश्च सति न विभ्रमप्रतिभाससंभवः, परेणापि तथाभ्यु
पगमात् । तथा च अन्यथा अन्येन बुद्धिस्वरूपाभावप्रकारेण अनुपपन्नत्वम् असिद्धस्य
अनिश्चितस्य विभ्रमप्रतिभासस्य न सिध्यति । नहि असिद्धस्य बन्ध्यासुतस्य तदभाव [p. १३४ क ]
प्रकारेण अनुपपन्नम् इति वक्तुं शक्यम् । अनेन अन्यथानुपपन्नत्वं हेतुलक्षणं तद्वत्त्वे सिद्ध
मिति दर्शयति । तर्हि सच्चेतनादिरूपेण प्रत्यक्षा बुद्धिः नापरेणेति2187

विशेषाकारेण ।

चेत्; अत्राह--चित्सामान्य
इत्यादि । नन्वेतत् बहिर्न किम् इत्यनेन दूषणमुक्तम्, तत् किमर्थं पुनरुच्यते इति चेत्;
न; तेन बुद्धेर्विभ्रमाकारस्य कथञ्चिदभेदे इदमुक्तम्, अनेन एकान्तेन भेदे इति विभागात् ।
चिदेव तस्या वा सामान्यम् तस्य विदा वेदनेन बुद्धिस्वभावभूतविभ्रमाकारविवेकग्रहण
विमुखचिन्मात्रग्रहणेन इत्यर्थः । युक्तम् उपपन्नं स्वग्रहणयोग्यो योऽर्थः तस्य सामा
न्यम् ईक्षितुम् । अनेन बुद्धेः कथञ्चित् प्रत्यक्षत्वम् एकस्यार्थस्वभावस्य
प्र॰ वा॰ ३ । ४२ इ²¹⁸⁸

प्रत्यक्षस्य सतः स्वयम् । कोऽन्यो न दृष्टो भागः
स्याद्यः प्रमाणैः परीक्ष्यते । इति शेषः ।

त्यादि च वदतः2189

बौद्धस्य ।

पूर्वापरविरोधो दर्शितः ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--कथञ्चिद् इत्यादि । कथञ्चिद् विभ्रमाकारविवेकादिप्रका
रेणापि असिद्धात्मनः सर्वथा अगृहीतरूपाया बुद्धेः कथम् असाधारणम् अचेतनादिव विभ्र
मादपि व्यावृत्तं यदद्वयं स्वस्वं2190 संवेदनरूपं तद्विभ्रमप्रतिभासान्यथानुपपत्त्या अनुमीयेत न
कथञ्चित् । हेतोरेव²¹⁹¹ रेवाऽ सिद्धवा2192 त्वादिति मन्यते । यतोऽनुमीयमानत्वात् संभाव्यं
स्यात् असाधारणं रूपम् इति सम्बन्धः । स्यान्मतम्--तस्याः2193

बुद्धेः ।

सच्चेतनादि रूपं स्वतः
सिद्धम्; इत्याह--स्वतः इत्यादि । स्वतो नान्यतः तस्याः चिदेव रूपं तस्य सिद्धौ अङ्गीक्रिय
माणायां बुद्धेः इति सम्बन्धः । कथम्भूतायाः ? इत्यत्राह--संभावित इत्यादि । संभावितः
अनुमेयः असाधारणः [p. १३४ ख ] आत्मा यस्याः सा तथोक्ता तस्यां 2194 तस्याः किम् ? इत्यत्राह—
साकल्येन इत्यादि । साकल्येन बहिरन्तश्च यत् सत् तत्सर्वं सामान्यविशेषात्मकम् इत्येवं
व्याप्तिसिद्धौ कथं प्रत्यक्षेण प्रत्यक्षाः 2195 क्षा वा प्रतिपत्तिः प्रत्यक्षप्रतिपत्तिः अपह्नूयेत ? नैव ।
कस्य ? इत्याह--बहिरर्थस्यापि न केवलं ज्ञानस्यैव । कथंभूतस्य ? इत्याह--संभावित इत्यादि ।
पुनरपि कथंभूतस्य ? इत्याह--द्रव्येत्यादि परमार्थस्य इति पर्यन्तम् । ननु यदि नाम न बुद्धिः
प्रत्यक्षसंभावितात्मा, बहिरर्थस्य किमायातं, येन सोऽपि2196

बहिरर्थोऽपि ।

तथा स्यादिति चेत्; अत्राह--न हि
अगृहीत इत्यादि । न हि प्रत्यक्षं कर्तुं2197 र्तुमवगाहते विषयीकरोति । किम् ? इत्याह—
चिद्रूपमात्रम् चित्स्वसंवेदनलक्षण 2198 णं रूपं यस्य भावस्य स तथोक्तः स एव तन्मात्रं कर्म²¹⁹⁹

विषयभूतम् ।

ज्ञानसामान्यमिति यावत् । कथंभूतम् ? इत्याह--अगृहीतवस्तुसामान्यम् अगृहीतं बाह्यवा
[p. 161 ] 2200 बाह्यवस्तु सामान्यं येन तत्तथोक्तम् । गृहीतवस्तुसामान्यमेव तत्2201

प्रत्यक्षम् ।

2202

चिद्रूपमात्रम् ।

तदवगाहते इति
भावः । अनेन प्रत्यक्षसिद्धम् उभयत्र सामान्यं दर्शयति । यतस्तेन तन्मात्रावगाहनात् चेत
नैकान्तसिद्धिर्विशेष्येत भिद्येत अर्थसिद्धेः । यतः इति वा आक्षेपे, संभावितेत्यादि ।
एतदुक्तं भवति--यथा व्यापकस्य चिद्रूपमात्रस्य अनुपलब्धौ तद्व्याप्यस्य संभावितासाधारणरूपस्य
विभ्रमाकारविवेकलक्षणस्य अनुपलब्धिः तथा [p. १३५ क ] प्रकृतमपि इति यदुक्तं2203

अथावस्थानामग्रहणे न 2203 पि पूर्वापरव्याप्तिप्रतीतिः;
अवस्थाऽग्रहणेऽवस्थातृप्रतीतिः कथं भवेत् । व्याप्याप्रतीतावन्यस्य व्यापकत्वाप्रतीतितः ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ ।

प्र ज्ञा क रे ण—
अतीतानागतावस्थानामग्रहणेऽपि तदवस्थाता2205

आत्मा ।

गृह्यते 2206

इति शङ्कायामुक्तम् ।

इत्यत्र कथं व्याप्याऽप्रति
पत्तौ तद्व्यापकप्रतिपत्तिः प्र॰ वार्तिकाल॰ १ । ४४ इति; तदनेन निरस्तम्; विभ्रमा
कारविवेकाप्रतिपत्तावपि तद्व्यापकचिद्रूपमात्रप्रतिपत्तिवद् विशेषाऽग्रहणेऽपि तद्व्यापकसामा
न्यप्रतिपत्तिसंभवात् । ननु बहि ः व्यापकोपलब्धावपि विशेषाणां2207

व्याप्यभूतानाम् ।

यद्यदर्शनं कथं 2208

व्यापकस्य सामान्यस्य ते विशेषा
इति ।

तस्य ते
इति प्रतिपत्तिः ? पुनस्तत्र²²⁰⁹

व्याप्ये ।

दर्शनादिति चेत्; पुनस्तत्र दर्शनं कुतः सिद्धम् ? न तावत् पूर्व
प्रत्यक्षात्; तस्य पश्चाद्भावात् 2210

व्याप्ये ।

तत्राऽप्रवृत्तेः । नापि उत्तरप्रत्यक्षात्; अस्य पूर्वमभावात्
व्यापकेऽप्रवृत्तेः । न च तत्समुदायात्; क्रमभाविनोः तदसंभवात् । उभयकालभावि च तदेकं
क्रमभाविचक्षुरादिव्यापारचर्चितं न चारु चर्चनमर्हति । 2211

उभयकालभाविनः एकस्य ग्राहकप्रमाणाभावात् ।

तद्ग्रहणोपायासंभवाच्च 2212

क्रमभाव्युभयव्यापिनः एकस्य सिद्धौ तथाभूतस्यात्मनोऽपि सिद्धिः स्यादिति भावः ।

आत्मसत्ता
मात्रस्याऽविशेषात्, न ततः तत्सिद्धम् प्रत्यक्षपर्यायस्य कृतोत्तरत्वात् ।

एतेन अनुमानमपि चिन्तितम्; तत्र 2213

प्रत्यक्षाभावे ।

तदभावेऽस्याभावादिति2214

अनुमानस्याप्यभावादिति ।

चेत्; अत्राह-- चिद्रू
पम् इत्यादि ।

चिद्रूपं सर्वतोऽभिन्नं पश्यतः परमार्थतः ।

तद्विशेषो यथा वेद्यस्तथा बहिरुपेयताम् ॥ २३ ॥

कुतश्चिदपि स्वयमव्यावृत्तं सामान्यं पश्यन्नेव आत्मा गृहीतुं प्रयतमानः अचेतन
व्यवच्छिन्नं चैतन्यं द्रव्यं क्रमेण गृह्णीयात् । ततः प्रत्यक्ष आत्मा स्वयमविप्रतिषिद्धः
यथासामर्थ्यमन्तर्गृह्णाति तथा च बहिरित्यवगन्तव्यम् । प्रत्यक्षपरोक्षैकात्मनः प्रमेयस्य
बहिः प्रतिषेद्धुमशक्यत्वात् । कथञ्चिदप्रत्यक्षत्वे कुतो वस्तु संभावयेत् लिङ्गादेरसिद्धेः
गाढनिद्राक्रान्तवत् ।

चितो बुद्धेः रूपं स्वभावः । कथम्भूतम् ? अभिन्नम् अव्यावृत्तम् । कुतः ?
सर्वतः सजातीयाद् विजातीयाच्च सत्सामान्यं तस्यैव 2215

सर्वतोऽव्यावृत्तत्वात् ।

तथाविधत्वादिति मन्यते । पश्यतः
विकल्पदर्शनेन विषयीकुर्वतः सौगतस्य तद्विशेषः तस्य चित्सम्बन्धिनः तत्सामान्यस्य विशेषः
चैतन्यादिलक्षणः वृत्तौ वक्ष्यमाणो भेदः यथा येन प्रकारेण वेद्यो ग्राह्यः परमार्थतः इति
[p. 162 ] तन्मध्येकरणात् उभयत्र सम्बन्धनीयम् । [p. १३४ ख ] तथा तेन प्रकारेण बहिः बहिरर्थे2216 र्थः उपेयतां सत्सामान्यं पश्यतोऽर्थस्य तथा विशेषो वेद्यः निदर्शनम् अनन्तरनीत्या प्रसाधितं न
पुनः प्रसाध्यते ।

कुतश्चिद् इत्यादिना कारिकार्थमाह--कुतश्चिदपि न केवलम् एकस्मात् स्वयम् आत्मना
अव्यावृत्तं, किम् ? सामान्यं पश्यन्नेव । किं कुर्यात् ? इत्याह--गृह्णीयात् । किम् ? चैतन्यम्
कर्म तद्विशेषम् । कथम्भूतं तत् ? इत्यादि 2217 इत्याह अचेतनव्यवच्छिन्नम् । कोऽसौ गृह्णीयात् ?
इत्याह--आत्मा जीवः । पुनरपि किं कुर्वन् ? इत्याह--प्रयतमानः । किं कर्तुम् ? इत्याह--गृहीतुं
चैतन्यम् इति सम्बन्धः । पुनरपि कथंभूतम् ? इत्याह--द्रव्य इत्यादि । कथम् ? क्रमेण ।
ततः तस्मादूर्ध्वं कथंभूतः ? इत्याह--प्रत्यक्ष इत्यादि । दृश्यस्वभाव इत्यर्थः । ननु आत्मनो
निषेधात् कथमेतदिति चेत्; अत्राह--स्वयम् इत्यादि । स्वयम् आत्मना अविप्रतिषिद्धोऽनिरा
कृतः प्रथमप्रस्तावेऽत्र च चिन्तितमेतत् । तर्हि त²²¹⁸

आत्मनो नित्यस्य ।

स्याविशेषात् सर्वं सर्वदा सवत्र गृह्णीयादिति चेत्;
अत्राह--यथा इत्यादि । सामर्थ्यस्य अनतिक्रमेण गृह्णाति । एतत् प्रकृते योजयन्नाह--यथा
इत्यादि । यथा येना2219 न व्यापकग्रहणपूर्वव्याप्यग्रहणप्रकारेण, यदि वा यथा शक्तिग्रहणप्रकारेण
अन्तर्गृह्णाति तथा च तैनैव प्रकारेण बहिः गृह्णाति इत्येवम् अवगन्तव्यम् । तथा च यदुक्तं
प्र ज्ञा क रे ण-- यदवभासते तज्ज्ञानं यथा सुखादि, अवभासते च नीलादिकम्, जडस्य
प्रतिभासाऽयोगात् इति; तदनेन [p. १३६ क ] निरस्तम्; ज्ञानवत् जडस्यापि प्रतिभासा
विघातात् । अयं तु विशेषः--ज्ञानस्य स्वतः इतरस्य परतः इति । न च तदपह्नवो युक्तः, स्तम्भा
दिकमहं वेद्मि इति प्रत्ययात् 2220

परतः ।

तत्प्रतीतेः, अन्यथा नीलादौ कः समाश्वासः ? कथं स²²²¹

प्रतिभासः ।

तस्य²²²²

जडस्य ।

ग्राहकः इत्यपि न चोद्यम्; स्वरूपस्य कथं ग्राहकः इत्यपि चोद्यप्रसङ्गात् । स्वरूपवत् पररूप
स्यापि ग्राहकः प्रतीयते इति न विशेषः । शेषं पुनरत्र परस्य²²²³

बौद्धस्य ।

भाषितम्--कार्यकारणभावम् अनु2224

अनु
मानेन समारोपस्य व्यवच्छेदः क्रियते इति तयोः व्यवच्छेद्यव्यवच्छेदकभावः ।

मान-समारोप-व्यवच्छेद्य-व्यवच्छेदकभावं चित्रैकज्ञानाद्वैतम् अन्यद्वा विज्ञप्तिमात्रेऽपि निराकरोति
इति निरूपयिष्यते ।

यत्पुनरेतत्2225

तुलना--नीलान्न
व्यतिरेकेण विषयि ज्ञानमीक्ष्यते । ज्ञानपृष्ठेन भेदस्तु कल्पनाशिल्पिनिर्मितः ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ४०६ ।

-- नीलादि ज्ञानं चक्षुरादिव्यापारानन्तरम् उपलभ्यमानत्वात्
तद्ग्राहकाभिमतज्ञानवत् इति; तत्र²²²⁶

नीलं न नीलम् इत्यप्यनुमानं स्यादित्यापादयति ।

तन्न नीलं तद्व्यापारानन्तरम् उपलभ्यमानत्वात्
शङ्खवत् इत्यस्यापि प्रसङ्गः । प्रमाणबाधनमुभयत्र ।

किञ्च, चक्षुरादेर्बहिरर्थत्वे दर्शनाभावेन न 2227

चक्षुरादि ।

तद्व्यापारानन्तरं 2228

नीलाद्युपलम्भः ।

तदुपलम्भ इति हेतोर
सिद्धिः दृष्टान्तस्य च साधनविकलता, 2229

भिन्नरूपेण ।

अन्यस्य चक्षुरादेर्लिङ्गस्य वा व्यापारानन्तरं तदुपलम्भ
भावे वा प्रकृतहेतोर्व्यभिचारः, 2230

चक्षुरादीनां ज्ञानत्वे ।

ज्ञानत्वे तद्व्यापारानन्तरं नीलद्युपलम्भेऽपि न परस्य²²³¹

द्वितीयस्य ।

2232

तद्ग्राहकाभिमतस्य ज्ञानस्य ।

तज्ज्ञा
[p. 163 ] नस्य उपलम्भ इति दृष्टान्ताऽसिद्धिः । अथ अर्थवादिनः 2233

ग्राहकाभिमतं ज्ञानम् ।

तत् सिद्धमिति न दोषः; तद्
यदि प्रमाणतः सिद्धम्; सौगतस्यापि सिद्धम्, प्रमाणस्य क्वचित् पक्षपाताभावात् । तथा च
न नीलादेः परं ग्राहकम् इत्यस्य व्याघातः । यदि पुनः अप्रमाणतः; तर्हि न निदर्शनम्;
[p. १३६ ख ] अप्रमाणसिद्धस्य तदयोगात् हेतुवत्, 2234

अप्रमाणसिद्धस्य दृष्टान्तत्वे ।

इतरथा 2235

अनित्यः शब्दः चाक्षुषत्वात् ।

चाक्षुषत्वादिकमपि हेतुः स्यादिति
यत्किञ्चिदेतत् ।

यत्पुनरेतत्2236

तुलना--वासनाबलभावित्वे बोधतैव प्रसज्यते । वासना स्मृत्यभिज्ञानकारणत्वेन लक्षिता ॥--प्र॰
वार्तिकाल॰ पृ॰ ३१९ ।

-- जाग्रत्स्तम्भादि ज्ञानम् वासनाकार्यत्वात् कामशोकाद्युपप्लुतदृष्ट
कामिन्यादिवत् इति; तदपि न सारम्; यतः तस्य 2237

जैनं प्रति ।

परं प्रति 2238

वासनाकार्यत्वासिद्धेः ।

तत्कार्यत्वासिद्धेः । ततः
सूक्तम्-- यथा अन्तः इत्यादि । एवमपि न बहिरर्थस्य सामान्यविशेषात्मकस्य प्रति
भासनं तस्य वा संभवो निषेधादिति चेत्; अत्राह--प्रत्यक्ष इत्यादि । प्रत्यक्षो यः सामान्यरूपः
स्वभावभेदः वस्तुन आत्मभूतो विशेषः संभाव्यः, यच्च²²³⁹ श्च परोक्षा2240 क्षो असाधारणलक्षणः
स्वभावभेदः तयोः एकः साधारण आत्मा स्वभावो यस्य स तथोक्तः तस्य । कस्य ? प्रमेयस्य
बहिर्ग्राह्यस्य प्रतिषेद्धुं निराकर्तुमशक्यत्वात् अन्यथा तथा वित्तेरपि निषेधः स्यादिति मन्यते ।
तर्हि बहिरन्तर्वा असाधारणरूपेणेव साधारणेनापि रूपेण अप्रत्यक्षताऽस्त्विति चेत्; अत्राह—
कथञ्चिद् इति । अप्रत्यक्षत्वे वस्तुनः प्रत्यक्षत्वाभावे कुतो लिङ्गादेर्न कुतश्चित् संभावयेद् वस्तु
अनुमानेन विषयीकुर्यात् लिङ्गादेरसिद्धेः कथञ्चिदसाधारणवद् गाढनिद्राक्रान्त इव तद्वदिति ।

प्रस्तावार्थोपसंहारकारिकां सद्रूपम् इत्यादिकामाह--

सद्रूपं सर्वतो वित्तेः तद्विविक्तं विवेचयेत् ।

चिदात्मा परिणामात्मा पुनः कालादिभेदकृत् ॥ २४ ॥

सर्वं चेतनेतरसामान्येन वस्तुसत्त्वं पश्यन्नेव अचेतनं चेतनाद् व्यवच्छिन्दन्
परिच्छिनत्ति जनः । पुनस्तमेव अन्यतोऽचेतनाद् व्यवच्छिन्दन् तद्वर्णसंस्थानादिविशेषान्
क्रमशः कालादिभेदेन परिच्छिनत्ति नान्यथा । अन्तरङ्गस्य प्रतिपत्तावयमेव क्रमः—
स्वपरचैतन्यसामान्यमचेतनाद्विविक्तं परिच्छिद्य पुनः परस्माद् व्यवच्छिद्य क्रमेण
विशेषान् परिच्छिनत्ति निष्कल स्वभावानवधारणात् ।

अत्रायमर्थः--चिदात्मा विवेचयेत् गृह्णीयाद् दर्शनस्वभावः । किम् ? इत्यत्राह—
सत् सत्तासामान्यं [p. १३७ क ]

2241

जं सामण्णं गहणं भावाणं
णेव कट्टुमायारं । अविसेसदूण अट्ठे दंसणमिदि भण्ण+ए सम+ए ॥--गो॰ जी॰ । उद्धृतेयं गाथा धवला
टीकायाः सत्प्ररूपणायाम् । जं सामण्णग्गहणं दंसणमेयं विसेसियं णाणं ।--सन्मति॰ २ । १ ।

जं सामान्यग्रहणं दर्शनमिति 2242 सामण्णं गहणं दंसणमिदि भण्णये समये ।
गो॰ जी॰ गा॰ ४८१ इत्यभिधानात् 2243

सामान्यम् ।

तद् वैशेषिकादिकल्पितं गृह्णीयात्; इत्यत्राह—
[p. 164 ] रूपं स्वभावम् । कस्य ? इत्यत्राह--वित्तेर्बुद्धेः आत्मन इत्यर्थः । पुनः पश्चात् तद्विविक्तं
विभिन्नम् । कुतः ? अन्यस्मात् विजातीयादचेतनात् अवग्रहरूपः सन् विवेचयेत्, पुनः सर्वतो
विविक्तं सजातीयाद् विजातीयाच्च आकाङ्क्षादिपरिणामात्मा पुनश्च कालादिभेदकृत्
कालादिभिः भेद्यस्य 2244 भेदो यस्य तत्तथोक्तम् रूपम् इति सम्बन्धः, कालादिविशिष्टं तद्
विवेचयेत् ।

इयम् अपरापरायोजातिका 2245 अपरा योजनिका2245

व्याख्या ।

सत्सत् इति यद्रूपं सर्वभावानां
साधारणं तद् विवेचयेत्, पुनः पुद्गलेतत्स्वभावं 2247 2247

तत् सत् द्विविधं पुद्गलात्मकम् पुद्गलभिन्नजीवादिरूपं च इत्यादिरूपेण ।

पुद्गलेतरस्वभावंतद् विवेचयेत् । कथम्भूतम् ?
सर्वस्या 2249 सर्वतः सर्वस्मात् विविक्त 2250 क्तं वित्तेः सकाशात् अन्यस्माद् वित्तेः अर्था
न्तरात् पुद्गलान्तरादिति यावत् सर्वतो निरवशेषात् । पुनरपि कालादिना भेदं कुर्वाणा
2251 णं विवेचयेत् इति ।

कारिकां विवरीतुमाह--सर्व²²⁵² र्वं इत्यादि । सर्वं चेतर²²⁵³ चेतनेतरसामान्येन तत्साधारण
त्वेन वस्तुनः सत्त्वं पश्यन्नेव अचेतनं पुद्गलं परिच्छिनत्ति जनः आत्मा वा । किं कुर्वन् ?
इत्याह--व्यवच्छिन्दन् पुद्गलम् इति । कुतः ? चेतनात्, पुनरपि तमेव अन्यतः अचेतनाद्
अर्थान्तरतः पुद्गलान्तरात् व्यवच्छिन्दन् तस्य पुद्गलस्य वर्णसंस्थानादिविशेषान् क्रमशः
परिच्छिनत्ति । कथम् ? कालादिभेदेन आदिशब्देन क्षेत्रादिपरिग्रहः नान्यथा [p. १३७ ख ]
नाऽपरेण प्रकारेण । ननु प्रत्यक्षतोऽनुमानतो वा कालस्याऽग्रहे कथं 2254

कालादिभेदेन ।

तद्भेदेन परिच्छिनत्तीति चेत्;
न सदेतत्; व्यवहारकालस्य²²⁵⁵

पलघटीमुहूर्तादिरूपस्य ।

प्रत्पर 2256 प्रत्यक्षत्वात् परमार्थकालस्य²²⁵⁷

कालाणुरूपस्य ।

2258

अनुमान ।

तर्कविषयत्वात् ।

द्वितीयां कारिकायोजनिकां दर्शयन्नाह--अन्तरङ्ग इत्यादि । अन्तरङ्गस्य चैतन्यस्य प्रति
पत्तौ अयमेव नान्यः क्रमः । तमेव दर्शयन्नाह--स्वपर इत्यादि । सर्वं चेतनेतरसामान्येन
वस्तुसत्त्वं पश्यन्नेव इत्यनुवर्त्तते । ततोऽयमर्थः--2259

चेतनेतर
सामान्येन ।

तत्सामान्येन 2260

वस्तुसत्त्वम् ।

तत्पश्यन्नेव स्वपरचैतन्यसामा
न्यम् अचेतनाद्विविक्तं परिच्छिद्य पुनः परस्माद् आत्मान्तराद् आत्मानं व्यवच्छिद्य क्रमेण
विशेषान् अवग्रहादीन् स्वभावान् परिच्छिनत्ति इति । कुत एतत् ? इत्यत्राह--निःकल इत्यादि ।
सुगमम् ।

तद्विभ्रमैकान्ते बहिरर्थप्रतिपत्तिवत् सन्तानान्तरप्रतिपत्तिरपि सौगतस्य दुर्लभेति दर्शयन्नाह
कारिकाम्-- बुद्धिपूर्वाम् इत्यादिकाम् ।

बुद्धिपूर्वां क्रियां दृष्ट्वा स्वदेहेऽन्यत्र तद्ग्रहात् ।

ज्ञायते बुद्धिरन्यत्र अभ्रान्तैः पुरुषैः क्वचित्2261

उक्तं च--बुद्धिपूर्वां...मन्यते बुद्धिसद्भावः सा न येषु न तेषु धीः ॥
--त॰ वा॰ पृ॰ २६ । धर्मकीर्तिकृतसन्तानान्तरसिद्धौ प्रथमश्लोकोऽपि ईदृश एव । पूर्वार्धः--न्यायवि॰
वि॰ प्र॰ पृ॰ ३०३ ।

॥ २५ ॥

[p. 165 ]

स्वयं व्यापारव्याहारनिर्भासविज्ञानस्यैव साक्षात् चिकीर्षाविवक्षाप्रभवनियमः
संभाव्येत इति कल्पने प्रमाणाभावात् । बुद्धिपूर्वा क्रियैव व्यापारव्याहारात्मिका परोक्ष
बुद्धेर्हेतुरिति स्वल्पमुक्तम्, आकारविशेषस्यापि हेतोरविप्रतिषेधात् । सुषुप्तादौ तयोर
भावेऽपि कथमयं स्वभावविप्रकर्षिणाम् इन्द्रियायुनिरोधमनुपलब्धेर्विजानीयात् ? यतः
स्थावरेषु तन्निरोधलक्षणस्य मरणस्य असंभवमाचक्षीत । यदि पुनरायुर्निरोधमेव मरणं किं
स्याद्यतस्तद् विज्ञानादिनिरोधेन विशिष्यते ? न जाने अहमपि ईदृशम् । तदयं स्ववेदन
मद्वयं परिच्छिन्नव्यवधानमलक्षयन् परचित्तमत्यन्तपरोक्षं कुतश्चित् परिच्छिनत्ति व्यवच्छि
नत्तीति च निष्प्रमाणिकैवास्य प्रवृत्तिः ।

बुद्धिः पूर्वं कारणं यस्याः ताम् । काम् ? क्रियाम् । किम् ? दृष्ट्वा । क्व ?
स्वदेहे । अन्यत्र परदेहे तद्ग्रहात् बुद्धिपूर्वक्रियाग्रहात् ज्ञायते बुद्धिरन्यत्र इति
पदघटना । कैः ? अभ्रान्तैः पुरुषैः क्वचित् तमात्रे 2262 तन्मात्रे बुद्धिसामान्ये न विभ्रमैः न
नानाविभ्रमैर्ज्ञायते 2263 ? तल्लिङ्गस्य वाहारादेरर्थवदसितिभासवहारादि 2264 व्या2264

वचनादेः ।

हारादेरर्थवदसत्त्वात्,
व्याहारादि प्रतिभासस्यापि निरालम्बनत्वादिति मन्यते ।

स्यान्मतम्--जाग्रद्दशायां [p. १३८ क ] व्यापा2266 हारादिनिर्भासः साक्षात् चिकीर्षादेः, अ²²⁶⁷

सुषुप्त्यनन्तरं प्रबोधावस्थायाम् ।

न्यत्र
पारम्पर्येण ततोऽयमदोष इति; तत्रोत्तरमाह--स्वयम् इत्यादि । स्वयम् आत्मना व्यापारः
कायस्य चेष्टा व्याहारो वचनस्व 2268 वचनं च तयोर्निर्भासो यस्मिन् विज्ञाने तत् तथोक्तं तस्यैव
चिकीर्षाविवक्षाप्रभवनियमः सम्भाव्येत । कथम् ? इत्याह--साक्षात् इत्येवं कल्पने प्रमाणा
भावात् ।

यस्तु प्र ज्ञा क रः स्व²²⁶⁹

स्वप्नान्तिकशरीरसञ्चारदर्शनात्...
--प्र॰ वार्तिकाल॰ २ । ५४, पृ॰ ७२ । यथा स्वप्नान्तिकः कायस्त्रासलङ्घनधावनैः । जाग्रद्देहविकाराय तथा
जन्मान्तरेष्वपि ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ २ । ३७ ।

प्नान्तिकशरीरवादी स्वप्नदशायामपि व्याहारादिनिर्भासज्ञानस्यापि
साक्षात् चिकीर्षादिप्रभवनियममभ्युपगच्छति; तत्र तस्य बहिर्निर्भासज्ञानस्यापि साक्षात् बहिरर्थ
तत्त्वप्रभवनियमसिद्धेर्विज्ञप्तिमात्रवादो निरालम्बः स्यात् ।

यत्पुनरुक्तं तेनैव-- सन्तानान्तरस्यानभ्युपगमात् तदसिद्धिर्न दोषाय इति; तदपि
न सत्यम्; यतो योगा2270

अनेकविज्ञानसन्तानवादिनं प्रति ।

चारं प्रत्यस्य दोषस्याभिधानात् प्रतिभासाद्वैतवादिनं प्रति विपर्ययात्--तस्य
हि न्नित्यवत् 2271 तन्नियमवत् स्वप्रतिभासस्यापि विचार्यमाणस्य घटनायोगात् सर्वाऽभाव एव दोषः
इति किं त²²⁷²

सन्तानान्त
रासिद्धिप्रसङ्गरूपेण ।

द्दूषणाभिधानेनेति ।

सांप्रतं सन्तानान्तरहेतोः परप्रयुक्तस्य भागाऽसिद्धता2273 तांदर्शयन्नाह--बुद्धिपूर्वा इत्यादि ।
बुद्धिपूर्वा बुद्धिः 2274 द्धेः कार्यभूता क्रियैव, कथम्भूता ? व्यापारव्याहारात्मिका परोक्षबुद्धेः
देहान्तरबुद्धेः हेतुः लिङ्गम् इत्येवं स्वल्पमुक्तम् पक्षीकृते सर्वत्रास्याअसंभव इति भावः ।
अथ मंडादौतवः 2275 अथ तर्वादौ न²²⁷⁵

व्यापारव्याहारात्मिका क्रिया ।

, स च [p. १३८ ख ] अचेतनत्वाद् विपक्ष एव न पक्ष
[p. 166 ] इति; तत्रोत्तरमाह-- आकारविशेषस्यापि इत्यादि । न केवक्तं त²²⁷⁷

बुद्धिपूर्वायाः क्रियाया एव ।

त्क्रियायाएव, कस्य
चित् लोकप्रसिद्धस्य अनुमेयबुद्धिसहचरस्य धर्मान्तरधर्मस्यादिः 2278 धर्म्यन्तरधर्मस्यापि सम्बन्धिनः
चैतन्यस्य हेतोः लिङ्गस्य अविप्रतिषेधात् । एतदुक्तं भवति--त²²⁷⁹

तर्वादौ ।

त्र चैतन्याभावे स विपक्षः
स्यात् । न चैवम्, तद्व्यवस्थापकप्रमाणान्तरभावादिति ।

किंच, त²²⁸⁰

बुद्धिपूर्वक्रियातः ।

त्क्रियातः परदेहे चैतन्यरहितं 2281 चैतन्ये तद्रहितं तद्विपक्षः, न वा2282 चास्य तत्र
चैतन्याभावग्राहकमस्तीति दर्शयन्नाह--सुषुप्तादौ इत्यादि । स्वभावविप्रकर्षिणां पक्षसपक्षा
भ्याम् अन्यस्य इति वक्तव्ये इन्द्रियायुग्र²²⁸³ र्ग्रहणम् उत्तरदूषणदित्सया, कथं केन प्रकारेण
न केनचिद् अयं सौगतः निरोधम् अभावं विजानीयात् यतः कश्चिद् विपक्षः स्यात् । कुतो
न विजानीयात् ? इत्यत्राह--अनुपलब्धि2284 ब्धेः इत्यादि । ननु तत्कार्यस्य व्याहारादेरदर्शनात्
निरोधं विजानीयादिति चेत्; अत्राह--सुषुप्तादौ । आदिशब्देन मूर्च्छितादिपरिग्रहः तयोर्व्या
पारव्याहारयोरभावेऽपि ।

ननु तस्याः क्रियायाः अभावेऽपि तदभावेऽपि इति वक्तव्ये किमर्थम्-- तयोः इति
वचनम् ? असन्देहार्थम्, इतरथा आकारविशेषस्य अभावेऽपि तदभावेऽपि इत्यपि मतिः स्या
भावात् 2285 स्यात् । भवान् कथं तेषां तं विजानीयात् इति सम्बन्धः । एवं मन्यते [p. १३९ क ]
प्रतिबद्धसामर्थ्यस्य कार्याऽभावादभावावगतिः, न चैवं चैतन्यमिति ।

प्र ज्ञा क र स्त्वाह-- तत्रापि चैतन्यस्याभावे2286 वः अन्यथा अवस्थाचतुष्टयाभावः
इति; न स युक्तकारी; प्रबोधाऽभावप्रसङ्गात्, विनष्टात् कारणात् कार्यानुत्पत्तेरिति निवेद
यिष्यते अत्रैव अनन्तरप्रस्तावे । तेषां निरोधमजानतो2287

बौद्धस्य ।

यदपरं प्राप्तं तद्दर्शयन्नाह--यतः इत्यादि ।
यतो यस्मात् निरोधविज्ञानात् स्थावरेषु 2288

विज्ञानेन्द्रियायुर्निरोधलक्षणस्य मरणस्यानेनाभ्युपगमात्, तस्य च तरुष्वसंभवात् ।--न्यायबि॰ ३ । ५९ ।
विज्ञानादिनिरोधो हि मरणं बौद्धबोधतः । असिद्धं यस्य तरुषु विज्ञानं तन्मतिस्तथा ॥--प्र॰ वार्ति
काल॰ पृ॰ ४६ ।

तर्वादिषु तन्निरोधलक्षणस्य असंभवं मरणस्य आच
क्षीत । यत इति वा आक्षेपे नैव आचक्षीत ।

अत्र पार्श्ववर्त्ती कश्चिदाह--यदि पुनः इत्यादि । यदि पुनः आयुर्निरोधमेव मरणम्;
किं स्यात् किं दूषणं भवेत् यतो दूषणात् तन्मरणं विज्ञानादिनिरोधेन आदिशब्देन इन्द्रिय
निरोधेन विशिष्यते इति ? अत्र आचार्यो दूषणमपश्यन् आह--न इत्यादि । न जानेऽहमपि
न केवलम् अन्यो न जानाति ईदृशं परेण यादृशमुक्तम् ।

उपसंहारमाह--तद् इत्यादिना । यत एवं तत् तस्माद् अयं सौगतः स्ववेदनमद्वयम्
अलक्षयन् । कथंभूतम् ? इत्याह-- परिच्छिन्न इत्यादि, स्वतादात्म्यव्यवस्थितमित्यर्थः । यदि
वा परिच्छिन्नं प्रमाणेनानवगतम् 2289 नावगतम् स्वपरग्रहणे व्यवधानहेतुत्वाद् व्यवधानम्
आवरणकारणं कर्म यस्येति व्याख्येयम्, स्वसंवेदनैकान्तोपगमादिति मन्यते । स किं
करोति ? इत्याह--पर इत्यादि । परचित्तम् । कथंभूतम् ? [p. १३९ ख ] अत्यन्तपरोक्षं कुतश्चिद्
[p. 167 ] व्यापारादेः बुद्धिपूर्वकात् परिच्छिनत्ति स्वयं विषयीकरोति व्यवच्छिनत्ति च कुतश्चिद् वृक्षादेः
व्याहारादितत्कार्याभावाद्वा इत्येवं निःप्रमाणिकैव अस्य बौद्धस्य प्रवृत्तिः सात्मकं जीवच्छरीरं
प्राणादिमत्त्वात् इत्यस्मादन्य 2290 दस्य न्यायस्याभेदादिति मन्यते ।

ननु यदुक्तम्-- कथञ्चिदसिद्धात्मनो बुद्धेः इत्यादि; तदयुक्तम्; सच्चेतनादि
रूपेणापि तस्याः प्रत्यक्षत्वादिति चेत्; अत्राह--स्वतश्च 2291 श्चेत् इत्यादि ।

स्वतश्चेत्सर्वथा सिद्धिः बुद्धेः किं तत्र हेतुना ।

स्वतश्चेत्सर्वथाऽसिद्धिः बुद्धेः किं तत्र हेतुना ? ॥ २६ ॥

यथैव ह्यवितर्कयतः समारोपव्यवच्छेदः न सविकल्पप्रत्यक्षमन्तरेण संभवति तथैव
प्रत्यक्षविकल्पे च पुनः समारोपव्यवच्छेदस्मृतिः न कञ्चिदर्थं पुष्णाति स्वतः समारोपा
नुत्पादात्, कृतस्य करणाभावात्, अन्यथा कृतस्य स्वतः सिद्धौ प्रमाणान्तरानर्थक्यासं
भवौ प्रतिपत्तव्यौ । निर्लोठितं चैतदिति

स्वतः परनिरपेक्षा सिद्धिः ज्ञप्तिः चेद् यदि बुद्धेः सर्वथा सदादिरूपेणेव रूपान्त
रेणापि किं न किञ्चित् तत्र बुद्धौ हेतुना लिङ्गेन नीलाद्याकारेणेव सर्वाकारैः तस्याः प्रत्यक्ष
सिद्धत्वादिति भावः । तथा च यदवभासते तज्ज्ञानं यथा सुखादि । यद् यथाऽवभा
सते तत्तथैव परमार्थसद् व्यवहारावतारि यथा नीलं नीलतयाऽवभासमानं तथैव तदवतारि,
अव भासन्ते च क्षणिकतया सर्वे भावः इत्यादि2292

पृ॰ २ टि॰ १० ।

2293

निश्चयचित्तस्य आरोप
चित्तस्य च परस्परं बाध्यबाधकभावात् ।

प्र ज्ञा क र स्य²²⁹⁴

अनुमानम् ।

विज्ञानैकान्तवादिनो न
कञ्चिदर्थं पुष्णाति 2295

समारोपव्यवच्छेदं करोति इत्याशङ्कायामाह--।

समारोपव्यवच्छेदस्य निराकरिष्यमाणत्वादनन्तरम् । स्वतश्चेत् सर्वथा
ऽसिद्धिः बुद्धेः किं तत्र हेतुना धर्माद्यसिद्धौ हेतोरप्रवृत्तिरिति भावः ।

सौत्रान्तिकं प्रति प्रतिपादितं दूषणं समानं योगाचारस्यापीति मन्वान आचार्यः तदेव दृष्टान्ती
कृत्य तथैव इत्यादिना कारिकां विवृणोति । यथैव हि [p. १४० क ] येनैव हि प्रकारेण
सौत्रान्तिकम्य न संभवति । किम् ? इत्याह--समारोपव्यवच्छेदः, समारोपव्यवच्छेदहेतुत्वाद्
अनुमानं तद्व्यच्छेद²²⁹⁶

समारोपव्यवच्छेद इत्युच्यते कार्ये कारणोपचारात् ।

इत्युच्यते । किमन्तरेण ? सविकल्पप्रत्यक्षमन्तरेण निर्विकल्पप्रत्यक्षाद्
इत्यभिप्रायः । किं कुर्वतः ? अवितर्कयतः धर्मादिकन 2297 धर्म्यादिकमनिश्चिन्वतः, न च
अनिश्चितं त²²⁹⁸

धर्म्यादिकम् ।

दनुमानाय प्रभवति, शेषमत्र चिन्तितम् । यद्वक्ष्यते-- निर्लोपि2299 निर्लोठितं चैतद्
इति । तर्हि सविकल्पकप्रत्यक्षेमति स भवति 2300 प्रत्यक्षेऽपि न संभवति; इत्याह--प्रत्यक्ष
इत्यादि । प्रत्यक्षस्य विकल्पे वा 2301 च भेदे च व्यवसायमकेव 2302 यात्मके च प्रत्यक्षे मतिः
2303 सति पुनः समारोपव्यवच्छेदस्मृतिः क्षणिकाद्यनुमानं न कञ्चिदर्थं पुष्णाति क्षणिकत्वादेः
प्रत्यक्षतो निर्णयादिति भावः । समारोपव्यवच्छेदं करोतीति चेत्; अत्राह--स्वतः इत्यादि । स्वयं
समारोपानुत्पादात्, निश्चये तदयोगात्, निश्चयारोपमनसोः बाध्यबाधकभावातः
[p. 168 ] प्र॰ वा॰ १ । ५० इति वचनात् न कञ्चिदर्थं पुष्णाति इति मन्यते । तथापि तत्करणे दूष
णमाह--कृतस्य करणाऽभावात् इति । अन्यथा अनेन 2304 अन्येन प्रकारेण कृतस्य बुद्धेः स्वतः
सिद्धौ निर्णीतौ प्रमाणान्तरस्य अनुमानस्य आनर्थक्यम्, 2305

स्वतः असिद्धौ अनुमानस्य असंभव इति भावः ।

असिद्धा च 2306 द्धौ अ संभवः तदा
नर्थक्याऽसंभवौ प्रतिपत्तव्यौ । निर्लोठितं चैतदिति ।

एवं सौगतस्य अविकल्पकमध्यक्षं निराकृत्य वैशेषिकस्य सविकल्पकं 2307

प्रत्यक्षम् ।

तन्निराकर्तुमाह—
प्रत्यक्षम् इत्यादि ।

प्रत्यक्षं सविकल्पं चेत् सामान्यसमवायिनाम् ।

अनुस्यूतिधियो न स्युरेकस्यात्र विनिश्चयात् ॥ २७ ॥

न हि भिन्नेषु द्रव्यादिष्वनुवृत्तिज्ञानं युक्तं सदृशप्रतीतिर्वा । तदेकसम्बन्धप्रती
तिरेव किन्न युज्यते भ्रान्तेरभावात् । न चैकवस्तुसम्बन्धमन्तरेण भिन्नेषु द्रव्यादिषु
समानप्रत्ययो न भवति सामान्यानां स्वतः सत्त्वज्ञेयत्वादिप्रतीतेरभावप्रसङ्गात् । केषा
ञ्चित् स्वतः सत्त्वं नेतरेषामित्यस्यापि निष्प्रमाणिका प्रवृत्तिः, अन्यथा सामान्यसमवाया
नवस्थानुषङ्गात् सामान्यतद्वतोस्तादात्म्यं युक्तम् । समवायस्य समवायान्तराभावेऽपि वृत्तौ
किं पुनरितरेषां तथैव वृत्तिर्न स्यात् । न च इह विषाणादिषु गौः शाखादिषु वृक्षः इति
प्रतीतिः स्यात् । सामान्यसमवाययोर्व्यापित्वेऽपि क्वचिदेव समीहितप्रत्ययहेतुत्वं नान्य
त्रेति वैचित्र्यसंभवे द्रव्यमेव चित्रं भवितुमर्हति । निरंशनिष्क्रियात्मनः सामान्यस्य सम
वायस्य च स्वविशेषव्यापित्वं कथं स्वस्थः प्रस्थापयेत् द्रव्याद्याधारभेदात् स्वरूपहानेः ।
तदेतत् प्रत्यक्षं द्रव्यपर्यायात्मकं युक्तम् ।

प्रत्यक्षं सविकल्पकं 2308 ल्पं व्यवसायात्मकं चेद् यदि । केषाम् ? [p. १४० ख ]
इत्याह--सामान्य इत्यादि । सा2309

द्रव्यत्वगुणत्वकर्म
त्वादिना ।

मान्येन समवायिनां समवायवतां द्रव्यगुणकर्मणाम्, यदि
वा, सामान्यानां समवायिनां च द्रव्य-गुण-कर्म-अन्त्यविशेषाणां समवायसम्बन्धवताम्, सामर्थ्यात्
समवायस्यापि त²³¹⁰

प्रत्यक्षम् ।

द् इत्युक्तं भवति-- नाऽगृहीतविशेषाणां 2311 विशेषणा विशेष्ये बुद्धिः
इ²³¹²

तुलना--विशिष्टबुद्धिरिष्टेह नचाज्ञातविशेषणा ।--मी॰ श्लो॰ अपोह॰
श्लो॰ ८८ ।

ति वचनात् । समवायाप्रत्यक्षत्वे समवायिनां त²³¹³

प्रत्यक्षम् ।

त् इति वक्तुशक्तेः । अत्र दूषणमाह—
अनुस्यूति इत्यादि । सत्तासामान्येन द्रव्यगुणकर्मणाम्, तैश्च तस्य²³¹⁴

सत्तासामान्यस्य ।

, द्रव्यत्वगुणत्वकर्मत्व
सामान्येन द्रव्यादीनां प्रत्येकम्, तैः2315

द्रव्यादिभिः ।

तस्य²³¹⁶

द्रव्यत्वगुणत्वकर्मत्व
सामान्यस्य ।

च, द्रव्येण गुणकर्मणाम्, तैः2317

गुणकर्मभिः ।

तस्य²³¹⁸

द्रव्यस्य ।

, अवयविनां 2319 अव
यविना अवयवानाम् 2320

अवयवैर्वा ।

, तै र्वा तस्य²³²¹

अवयविनः ।

कथञ्चित्तादात्म्येन व्याप्तयः अनुस्यूयतः 2322 तयः तासां
धियो गृहीतयो न स्युः, अत्र अस्मिन् प्रत्यक्षे सविकल्पे सति अङ्गीक्रियमाणे वा । कुत
एतत् ? इत्यत्राह--एकस्य विनिश्चयात् इति । एकस्य इत्यत्र वीप्सा द्रष्टव्या । ततोऽयमर्थः—
[p. 169 ] एकस्य एकस्य असहायस्य असहायस्य स्वतन्त्रस्य वा सामान्यस्य द्रव्यस्य गुणस्य कर्मणोऽन्यस्य²³²³

विशेषस्य, अवयविनो वा ।

वा विनिश्चयात् । सन्निव 2324 सन्ति च ताः2325

अनुस्यूतबुद्धयः ।

। ततः तदभावप्राप्तेः परस्य प्रमाणविरोध इति मन्यते ।
अत्रैवार्थे नहि इत्यादि वृत्तिर्भविष्यति । अथवा, सामान्यानां सत्त्वादीनां या अनुस्यूतिधियः
इदं सामान्यम्, इदं सामान्यम् इति बुद्धयः, बहुवचनात् तथाभिधानानि च यानि ताः तानि
च न स्युः इति । कुत एतत् ? इत्यत्राह--एकस्य इत्यादि । एकस्य एकस्य [p. १४१ क ]
अप²³²⁶

द्रव्यत्वगुणत्वादीनि अपरसामान्यानि ।

रसामान्यसहायरहितस्य सत्त्वादिसामान्यस्य विनिश्चयात् । अत्रापि न चैकवस्तुसम्ब
न्धम् इत्यादि व्याख्यातम् । समवायिनां च या अनुस्यूतिधियः ताश्च न स्युः, बहुवचनं
पूर्ववद् व्याख्येयम् । कुत एतत् ? इत्यत्राह--एकस्य इत्यादि । एकस्य असहायस्य द्रव्यस्य
गुणस्य कर्मणः समवायस्य अन्यस्य च विनिश्चयात् । अत्र व्याख्यानम्-- समवायस्य
इत्यादि । समवायस्य वा स्वतन्त्रस्य समवायसम्बन्धरहितस्य विनिश्चयात् । अत्र व्याख्यानं
न चेह इत्यादि ।

नहि इत्यादिना कारिकार्थमाह--नहि भिन्नेषु । केषु ? इत्याह द्रव्य इत्यादि । तेषु
किम् ? इत्यादि2327 त्याह-- अनुवृत्तिज्ञानं सद् द्रव्यं सन् गुणः सत् कर्म इत्याद्यनुगमज्ञानं
युक्तम् उपपन्नम् सदृशप्रतीतिर्वा अनेन अयं समानः इति बुद्धिर्वा नहि युक्ता इति
सम्बन्धः । यत् परस्य²³²⁸

वैशेषिकस्य ।

युक्तं तदाह--किन्तर्हि किन्न तेषां द्रव्यादीनाम् एकेन असाधारणेन
सामान्यादिना सम्बन्धः समवायः तस्य प्रतीतिरेव युज्यते नान्यानुभूतानामिक 2329 नानामुक्ता
नामेकसूत्रसम्बन्धप्रतीतिवत् । यदि वा, ते2330

द्रव्यादयः ।

च, एकं च सामान्यादि सम्बन्धश्च समवायः तेषां
प्रतीतिरेव परस्परविलक्षणानां युज्यते । ननु समवायस्य अतिसूक्ष्मत्वेन अनुपलक्षणाद् भ्रान्त्या
तदनुवृत्तिज्ञानमिति चेत्; अत्राह--भ्रान्तेरभावात् अनुवृत्तिज्ञानविभ्रमाऽयोगात् जातितद्वताम्
अवयव-अवयविनां गुण-गुणिनां क्रिया-तद्वतां सम्बन्धस्य च भेदेन निर्णये विभ्रमाऽभावात् ।
न वै खलु घट[p. १४१ ख ] पटयोर्भिन्नयोः निर्णयेएकस्य²³³¹

घटस्य पटस्य वा ।

अन्यतरानुवृत्तिप्रतीतिरिति मन्यते ।

ननु यदुक्तम्--द्रव्यादिषु भिन्नेषु अनुवृत्तिज्ञानं सामान्यनिबन्धनं न भवति इति; तदयु
क्तम्; अनुमानबाधनात् प्रतिज्ञायाः । तच्च अनुमान²³³²

द्रव्यगुणकर्मसु सत्सदिति प्रत्ययो
विशेष्यव्यतिरिक्तानुगतनिमित्तनिबन्धनः भिन्नेषु अनुगतप्रत्ययात् कम्बलादिषु नीलद्रव्यसम्बन्धात् नीलं
नीलमिति ज्ञानवत् ।...एवं दण्डीति ज्ञाने दण्डो निमित्तम्...--प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ६८७ । प्रश॰ कन्द॰
पृ॰ ३१३ ।

म्--द्रव्यादिषु भिन्नेषु अभिन्नं ज्ञानं ततो
भिन्नविशेषणनिबन्धनं तत्प्रत्ययविशिष्टप्रत्ययत्वात्2333

द्रव्यादिप्रत्ययात् विशिष्टप्रत्ययत्वात् ।

पुरुषे दण्डीतिप्रत्ययवत् इति चेत्; अत्राह—
नचैक इत्यादि । न च नैव एकेन वस्तुना सामान्येन यः सम्बन्धः तमन्तरेण भिन्नेषु
द्रव्यादिषु समानप्रत्ययो न भवत्येव अपि तु भवत्येव, प्रतिषेधद्वयेन प्रकृतार्थगतेः । कुत एतत् ?
इत्यत्राह--सामान्यानाम् इत्यादि । सामान्यानां सत्त्वादिजातीनां स्वतः अन्यसम्बन्धरहितानाम्
आत्मनैव सत्त्वज्ञेयत्वादि आदिशब्देन पदार्थत्वपरिग्रहः, तस्य प्रतीतेरभावप्रसङ्गात् । नच
इत्यादिना गतेन सम्बन्धः । अस्ति च तत्प्रतीतिः, ततोऽनैकान्तिको हेतुरिति मन्यते ।

[p. 170 ]

एतेन सामान्यं सामान्यम् इति प्रतीतिः चिन्तिता ।

ननु किमुच्यते--तदभाव²³³⁴

सत्त्वज्ञेयत्वादिप्रतीतेरभावप्रसङ्गात् ।

प्रसङ्गात् इति, यावता स्वत एव तेषां2335

सामान्यादीनाम् ।

तत्र सामर्थ्यम्, तत एव
सेति चेत्; अत्राह--स्वतः इत्यादि । केषाञ्चित् सामान्य-समवाय-अन्त्यविशेषाणां सत्त्वं विद्य
मानत्वम्, अन्यथा प्रधा2336

सांख्याभिमत ।

नादिवत् कुतस्तद्व्यवस्था, नाऽपर²³³⁷ स्था, स्वतः अपरसत्तासम्बन्ध
मन्तरेण अनुस्यूतिप्रत्ययहेतुत्वं नेतरेषां द्रव्यादीनाम् इत्येवम् अस्यापि वैशेषिकस्यापि न केवलं
सौगतस्यैव [p. १४२ क ] निष्प्रमाणिका प्रवृत्तिः ।

अत्र कश्चिदाह--सामान्यादौ सत्त्वज्ञेयत्वा वंसतिसभिष्यति 2338 त्वादौ असति सा मिथ्या
इति कुतो योगिनामपि ततः2339

सत्त्वादिप्रतीतेः ।

प्रधानादिविपर्ययेण सामान्यादिसिद्धिः ? कथं च सा त²³⁴⁰

सामान्यादौ ।

त्रोपचरिता ?
भिन्न²³⁴¹

भिन्नविशेषणं मुख्यं दण्ड्यादिवत्--प्र॰ वार्तिकाल॰ १९५ ।

सत्तादिवस्तुसम्बन्धमन्तरेण उत्प²³⁴²

इति चेत्; ।

त्तेः; द्रव्यादौ सा तथा2343

उपचरिता ।

स्यात्, अत्रापि त²³⁴⁴

भिन्नसत्तादीनां सम्बन्धाभावात् ।

दभावाद् 2345

भिन्नस्य सामान्यस्य
अप्रतीतेः ।

अप्रतीतेः ।
तदुक्तम्-- न पश्यामः क्वचित् किञ्चित् सामान्यं वा सिद्धिवि॰ २ । १२ इत्यादि ।
तत्प्रतीतेः 2346

द्रव्यादौ ।

अत्र तदनुमानं च चिन्तितम् । यदि पुनस्तत्र²³⁴⁷

सामान्यादौ ।

तदुपचारात् अत्र सा भिन्नविशेषण
निमित्ता2348

अत एव मुख्या ।

अन्यथा तदयोगादिति मतिः; सापि न युक्ता; अत्र²³⁴⁹

द्रव्यादौ ।

उपचारात् तत्र²³⁵⁰

सामान्यादौ ।

मुख्या इत्यस्यापि
प्राप्तेः । न च स्वयंकल्पितात् मुख्योपचारविभागात् तत्त्वसिद्धिः; अतिप्रसङ्गादिति ।

अपरस्त्वाह--सामान्यं सामान्यम् इत्यनुस्यूतिप्रत्ययस्य समवायहेतुत्वात् स्वतः इत्या
द्ययुक्तमिति; तन्न; इदमिहेतिप्रत्ययस्य तन्निमित्तत्वात्2351

समवायहेतुकत्वात् ।

, इतरथा घटोऽयं घटोऽयम् इत्यादेरपि
प्रत्ययस्य तन्निमित्तत्वसिद्धेः किं सामान्येन ? अपि च, किमिदं सामान्यं नाम इति प्रश्ने
किमुत्तरं वक्तव्यम् ? एकम् अनेकवृत्ति तत्2352

स्वविषयसर्वगतमभिन्नात्मकमनेकवृत्ति...--प्रश॰
भा॰ पृ॰ ३११ ।

इति चेत्; अवयविद्रव्य-संयोग-द्वित्वादिसंख्यादौ2353

सामान्यत्वप्रसङ्गः अनेकवृत्तित्वात् ।

प्रसङ्गः । अनुवृत्तिविज्ञाननिमित्तमिति चेत्; समवायः सामान्यं प्रसक्तम्2354

समवायेऽपि समवायः समवायः
इत्यनुवृत्तिज्ञाननिबन्धनं भवत्येव ।

इति न सामान्यं
सामान्यम् इति ज्ञानं 2355

समवायनिमित्तम् ।

तन्निमित्तमिति साधूक्तम्-- स्वतः इत्यादि । भवतु तर्हि सामान्यादीनामपि
अन्यतः सत्त्वमनुस्यूतिप्रत्ययहेतुत्वं चेति चेत्; अत्राह--अन्यथा [p. १४२ ख ] इत्यादि । अन्येन
स्वतः ततप्र²³⁵⁶ तत्प्रत्ययहेतुत्वाभावप्रकारेण अन्यतः तद्भावप्रकारेण सामान्यानां समवायस्य च
अनवस्थाऽनुषङ्गात् अस्यापि2357

वैशेषिकस्यापि ।

निष्प्रमाणिका वृत्तिः इति सम्बन्धः । तथाहि--द्रव्यादिवत् यदि
सामान्यानामपि अपरसामान्यसम्बन्धात् सत्त्वं तत्प्रत्ययहेतुत्वं वा; तर्हि तत्सम्बन्धात्तस्यापि
अपरसत्सम्बन्धात् तस्याप्यपरसत्सम्बन्धादित्यनवस्था । समवायस्यापि अन्यतः तत्त्वे2358

सत्त्वे
तत्प्रत्ययहेतुत्वे च ।

; अन्यस्य
समवायस्य चान्यः समवाय इति समवायानवस्था ।

[p. 171 ]

2359

एतच्चिह्नान्तर्गतः पाठः पुनर्लिखितः ।

अथ मतम्--सामान्यसमवायानवस्था अथ मतम्--सामान्यसमवायानामपि सत्तासम्ब
न्धे; द्रव्यादिवदपरसामान्यसम्बन्धः स्यात्, न चैवमिति । अयमपि 2360

वैशेषिकस्यैव ।

परस्यैव दोषोऽस्तु न जैनस्य,
तेन क्वचिदन्यतस्तत्त्वानभ्युपगमात् । कुत एतत् ? इत्यत्राह--सामान्य इत्यादि । सामान्य
तद्वतोः जातितद्वतोः तादात्म्यं कथञ्चिदेकत्वं युक्तम् उपपन्नं यत इति ।

एवं तावद् द्रव्यादिभ्यो भिन्नं सामान्यं निराकृत्य सांप्रतं तत्सम्बन्धं निराकुर्वन्नाह—
समवायस्य इत्यादि । ननु सोऽपि समवायानवस्थानुषङ्गात् इत्यनेन निरस्तः; सत्यम्;
तथापि परतो जात्यादीनां तत्त्वे निरस्ते इदानीमन्यथापि निराक्रियत इति विशेषः । अत्र 2361

वैशेषिकस्य ।

परस्य
अनेकं दर्शनम्--स्वत एव समवायिषु समवायो वर्त्तते इत्येकम्2362

अविभागिनो वृत्त्यात्मकस्य समवायस्य नान्या वृत्तिरस्ति तस्मात् स्वात्मवृत्तिः ।--प्रश॰ भा॰ पृ॰
३२९ ।

। [p. १४३ क ] विशेषणीभाव
सम्बन्धात् इत्यपरम्2363

समवाये अभावे च विशेषणविशेष्यभावादिति--न्यायवा॰ १ । १ । ४ तस्माद् विना
सम्बन्धान्तरं विशेषणविशेष्यभाव एषितव्य इति सिद्धम्--न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ १११ ।

। न वर्त्तते इत्यन्यत् । तदेतद् दर्शनत्रयं चेतसि व्यवस्याप्य प्रथमे तावद्
दूषणं योजयति--समवायस्य समवायान्तराभावेऽपि स्वत एव इति यावत्, वृत्तौ समवा
यिषु वर्त्तते 2364 वर्तने अङ्गीक्रियमाणे किं पुनः इतरेषां द्रव्यादीनां तथैव येनैव प्रकारेण सम
वायस्य तेनैव²³⁶⁵

स्वत
एव ।

वृत्तिर्न स्यात् ? स्यादेव । तथा च किं समवायकल्पनयेति भावः । अत्रैव दूष
णान्तरमाह--न च इत्यादि । न च इह विषाणादिषु गौः शाखादिषु वृक्षः इत्येवं प्रतीतिर्बुद्धिः
स्याद् भवेत्, समवायस्य कार्यत्वेन सम्बन्धिनी इति सम्बन्धः । एवं मन्यते इह विषाणा
दिषु गौः शाखादिषु वृक्षः इति बुद्धेः समवायः साध्यते तत्कार्यभूतायाः, यदा तु समवायः
स्वत एव क्वचिद् वर्तते तह 2366 तर्हि समवायो वर्त्तते इति बुद्धिर्न समवायनिमित्ता यथा तथा
2367

इह शाखादिषु वृक्षः इत्यादि बुद्धिरपि ।

प्रकृतापि इति, अनेन तद्धेतोर्व्यभिचार उक्तः । द्वितीये समवायस्य समवायान्तराभावे अपि
शब्दाद् अन्यस्य विशेषणीभावसम्बन्धस्य भावे वृत्तौ किं पुनः इतरेषां द्रव्यादीनां तथैव
समवायाद् वृत्तिर्नस्यात् ? स्यादेव, इति समवायतद्द्रव्यादीनामपि क्वचिद् वृत्तौ विशेषणीभाव
सम्बन्ध इति मन्यते । दूषणान्तरमाह--न चेह इत्यादि । पूर्ववद् व्याख्यानम् । अयं तु विशेषः
इह समवायो वर्त्तते इत्यस्याः प्रतीतेः यथा विशेषणीभावः कारणारथा 2368 कारणं तथा 2369

इह शाखादिषु वृक्षः इत्यादि प्रतीतेरपि ।

अन्यस्या अपि इति । अथवा, विशेषणीभावः [p. १४३ ख ] सम्बन्धो यदि सम्बन्धान्तरं 2370 न्तरेण स्वसम्बन्धिषु वर्तते; तह नि 2371 तदाऽनवस्थानात् नचेत्यादि दूषणम् । अथ स्वतः; समवायोऽ
पि 2372

स्वत एव ।

तथैव वर्तते इति समवायस्य इत्यादि तदवस्थम् । यदि पुनः, न ते समवाये तथा प्रसङ्गः
इति कुतः 2373

समवायात् ।

ततः इहेदम् इति प्रतीतिः ? तृतीयेऽपि समवायस्य तदन्तराभावे, अपिशब्दो
भिन्नप्रक्रमः वृत्तौ इत्यस्य अनन्तरं द्रष्टव्यः । ततोऽयमर्थः--वृत्तावपि, अपि शब्दाच्च 2374 च्चाऽवृत्तौ
किं पुनः समवायेन इति विभक्तिपरिणामेन सम्बन्धः । कुत एतत् ? अत्राह--इतरेषां द्रव्या
[p. 172 ] दीनां तथैव वृत्तिर्न स्यात् । न खलु इदमनु2375 मत्रवर्त्तते इत्येतत् 2376

समवाय्यसम्बद्धात् समवायात् ।

तदसम्बन्धाद् युज्यते;
यतः कुतश्चित् तदनुषङ्गात् । सम्बन्धात् स्यात् इति चेत्; कुतः सम्बन्धः2377

तुलना--इत्ययुक्तः स सम्बन्धो न युक्तः समवा
निभिः । आप्तमी॰ श्लो॰ ६४ ।

समवायः, सम्बन्धा
सम्बन्धाद् 2378 सम्बन्ध्यसम्बद्धत्वात्गगनादिवत्2379

नहि स्वसम्बिन्धिभिः असम्बद्धः कश्चित् सम्बन्धो भवितुमर्हति ।

? दूषणान्तरमाह--न चेह इत्यादि । अत्रायमर्थः—
यत एव न द्रव्यादीनां क्वचिद् वृत्तिः अत एव तत्प्रतीतिरपि न स्यादिति, 2380

वृत्त्यभावेऽपि तत्प्रतीतौ ईश्वरकालादेरेव सा प्रतीतिर्भवतु इति दोषः ।

अन्यथा ईश्वरादेरेव
स्यात् । कथं वा कस्यचित् प्रत्यक्षः समवायः इन्द्रियार्थसन्निकर्षाभावात् ? सर्वथापि 2381 2381

सन्निकर्षाभावेऽपि ।

अन्यथा
पि तत्प्रत्यक्षत्वे अलं चक्षुषोऽर्थेन सन्निकर्षसाधनेन ?

अनेन यदुक्तं परेण²³⁸³

वैशेषिकेण ।

--सर्वस्य सामान्यस्य सर्वगतत्वे समवायस्य च गोत्वादिप्रत्यय
साङ्कर्यमिति दधि खादेति चोदितः उष्ट्रमपि धावेत् प्र॰ वा॰ ३ । १८३ 2384

चोदितो दधि खादेति किमुष्ट्रं नाभिधावति । प्र॰ वा॰ इति बौद्धस्य प्रश्ने ।

इत्यत्र
चोद्ये प्रत्युत्तरम्-- सम्बन्धस्यापिवि2385 स्याविशेषेऽपि न सम्बन्धिनः सः2386

अविशेषः, येन दध्याख्यः सम्बन्धी उष्ट्ररूपः स्यात् ।

, नहि कुण्डबदरयोः
संयोगो यथा कुण्डेबदरे चवर्त्तते2387

उभयनिष्ठत्वात् संयोगस्य ।

तथा 2388

बदराख्यं
द्रव्यमुभयनिष्ठं न हि भवितुमर्हति ।

बदरमपि इति तद् दूषयन्नाह--[p. १४४ क ]
सामान्य इत्यादि । इदमत्र तात्पर्यम्--सर्वसर्वगते सामान्ये इदं प्रत्युत्तरम्, व्यक्तिसर्वगते वा ?
प्रथमपक्षे सामान्यसमवाययोर्व्यापित्वेऽपि क्वचिदेव द्रव्यत्वस्य पृथिव्यादिषु एव गुणत्वस्य
रूपादिष्वेव कर्मत्वस्य गमनादिष्वेव समीहितप्रत्ययहेतुत्वं द्रव्यादिप्रतीतिनिमित्तत्वं नान्यत्र
इत्येवं वैचित्र्यस्य तयोः2389

सामान्यसमवाययोः ।

2390

क्वचिदेव समीहितप्रत्ययहेतुतया
सामर्थ्यमन्यत्र तु असामर्थ्यमिति स्वभावभेदेन । यद्यपि अपरिच्छिन्नदेशानि सामान्यानि भवन्ति
तथाप्युपलक्षणनियमात् कारणसामग्रीनियमाच्च स्वविषयसर्वगतानि पृ॰ ३१४ यथा कुण्डदध्नोः
संयोगैकत्वे भवत्याश्रयाश्रयिभावनियमः तथा द्रव्यत्वादीनामपि समवायैकत्वेऽपि व्यङ्ग्यव्यञ्जकशक्तिभेदाद्
आधाराधेयनियमः ।--प्रश॰ भा॰ पू॰ ३२७ ।

समर्थेतरस्वभावभेदेन शबलत्वस्य संभवे अङ्गीक्रियमाणे द्रव्यमेव
सामान्यविशेषात्मकं चित्रं भवितुमर्हति । एवं मन्यते 2391

सामान्यसमवाययोः ।

तयोर्व्यापित्वपक्षे नेदं प्रत्युत्तरम्—
सम्बन्धस्याऽविशेषेऽपि तं 2392 न सम्बन्धिनः सः इति; सम्बन्धवत् सम्बन्धिनोऽपि
सामान्यस्याविशेषात्, इदं तु युक्तम्--तदविशेषेस्वा 2393 षेऽप्यात्मभूतकार्यजननशक्तिविशेषः2394

स्वभावभूतशक्तिभेदः ।

इति । 2395

स्वभावभूतशक्तिविशेषस्वीकारे च ।

तत्र च सर्वत्रानेकान्तसिद्धिः । द्वितीये पक्षे2396

स्वव्यक्तिसर्वगतत्वपक्षे ।

स्वविशेषव्यापित्वं देशादिभिन्नानेकस्वाकार
व्यापित्वं निरंशनिष्क्रियात्मनः सामान्यस्य समवायस्य च कथं केन प्रकारेण स्वस्थः
पिशाचाद्यनुपहतः प्रस्थापयेत् । ननु 2397

निरंशस्य निष्क्रियस्यापि ।

तथाविधस्यापि सर्वात्मना स्वावारेषु 2398 स्वाकारेषु वृत्तेः
तत्तस्य स प्रस्थापयेदिति चेत्; अत्राह--द्रव्य इत्यादि । द्रव्यादिषु प्रत्याधारं तस्य भेदात्
स्वरूपहानेः कथं प्रस्थापयेत् इति ? यत एवं तत् तस्मात् एतत् प्रस्तुतप्रस्तावव्यवस्थाप्य
मानं प्रत्यक्षं द्रव्यपर्यायात्मकमेव । यदि वा, एतत् विचार्यमाणं वस्तु प्रत्यक्षं तत्परिच्छेद्यं
द्रव्यपर्यायात्मकमेव युक्तम् इति ।

[p. 173 ]

अन्यथानुपपन्नत्वम् इत्यादिकम्, अन्यच्च 2399 अन्य²³⁹⁹

बौद्धस्य ।

स्वलक्षणादर्शनम्, वैशे
षिकस्यापि 2401 स्याविभागिनो2402

निरंशस्य वृत्तिप्रतिषेधम् ।

[p. १४४ ख ] वर्त्तननिषेधं च दर्शयन्नाह—प्रत्यक्षम् इत्यादि ।

प्रत्यक्षं यतो द्रव्यं गुणपर्यायात्मकं तत ।

परोक्षमपि द्रव्यस्य सिद्धस्यानुमितेः स्वतः ॥ २८ ॥

अन्तम् 2403 अत्र अपि शब्दो भिन्नप्रक्रमः प्रत्यक्षम् इत्यस्यानन्तरं द्रष्टव्यः । प्रत्य
क्षमपि द्रव्यं घटादि परोक्षं दृश्येतरात्मकं यतः ततो गुणपर्यायात्मकम् इति । कुत
एतत् ? इत्यत्राह--स्वतः स्वरूपेण सिद्धस्य निश्चितस्य द्रव्यस्य अनुमितेः अनुमेयत्वाद्
अन्यथा सर्वो हेतुः आश्रयासिद्धः स्यात् । न चैतदिष्यते परेण ।

ननु यदि त²⁴⁰⁴

द्रव्यम् ।

त्सिद्धं कथमनुमेयमिति चेत् ? अत्राह--फलोपजननशक्त्याद्यात्मना । नहि
व्यक्तिवत् शक्तिरपि तस्य²⁴⁰⁵

द्रव्यस्य ।

प्रत्यक्षा; त²⁴⁰⁶

शक्त्यनुमान ।

दनुमानवैफल्यप्रसङ्गात्, तथा व्यवहाराभावाच्च । यदि पुनः
सौगतस्येव नैयायिकस्यापि अविकल्पं दर्शनं ततोऽयमदोषः इति; तदपि नोत्तरम्; सौगतेन
सहाय²⁴⁰⁷ न्यस्मै जलाञ्जलेर्दानात् । निश्चिते च न विभ्रमभाव इत्युक्तम् । तन्न शक्तिः प्रत्यक्षा ।
नापि शक्तिवद् व्यक्तिरपि परोक्षा; सर्वस्य आन्ध्यप्राप्तेः प्रमाणविरोधात् । एवमपि व्यक्ति
शक्त्योरभेदे न त²⁴⁰⁸

व्यक्तिशक्त्यात्मकत्वात् ।

तो गुणपर्यायात्मकं तदिति चेत्; न प्र²⁴⁰⁹

अभेदे सति व्यक्तिः प्रत्यक्षा शक्तिः परोक्षेति द्वयात्मकता न
स्यादिति भावः ।

त्यक्षेतरैकान्तः स्यात् । भेदादिति चेत्;
कथं द्रव्यस्य शक्तिः इति व्यपदेशः अतिप्रसङ्गात्2410

घटस्यापि पटः स्यात् ।

? तत्र समवायात्; न; 2411

समवायस्य ।

अस्य निषेधात् ।
इहेतिप्रत्ययहेतुः समवायस्य शक्तिः यदि 2412

समवायात् ।

ततो भिन्ना; कथं तस्य इति व्यपदिश्यतां समवायान्त
राभावात् ? चर्चितमेतदिति यत्किञ्चिदेतत् ।

तं प्रति दूषणान्तरमाह--सामान्यादेकान्तः 2413 सामान्ये इत्यादि ।

सामान्याद्यर्थसमवायादेर्विविक्तं ततो ह्यसत् ।

प्रत्येकं द्विबहुषु कार्यं स्वांशैः सर्वात्मना न तत् ॥ २९ ॥

सामान्यादि एकान्तेन विविक्तं भिन्नम् ? कुतः ? अर्थसमवायादेः [p. १४५ क ]
अर्थात् द्रव्यादेः समवायाद् आदिशब्दाद् अन्त्यविशेषात् । समवायादिग्रहणं दृष्टान्ता
र्थम् । यथा 2414

समवायादेः ।

तस्य सामान्यादि ततो विविक्तमदृश्यम् हि यस्मात्् तस्माद् असत् तथा
2415

द्रव्यादेरपि ।

अस्यापि इति । तथा च प्रयोगः--यद् यद्रूपतया कालत्रयेऽपि न प्रतीयते न तत् तद्रूपतया
सत् यथा आत्मादि पुद्गलरूपतया कालत्रयेऽपि अप्रतीयमानम्, तद्रूपतया असत्त्वेन प्रतीयते
च एकान्तेन अर्थसमवायादेः विविक्तं सामान्यादि इति । अत्रैव दूषणान्तरमाह--प्रत्येकम्
इत्यादि । सामान्यादि एकमेकं प्रत्येकं समवायिषु मध्ये । कथम्भूतेषु ? द्विबहुषु द्वयोः पर
माण्वादिद्रव्ययोः कार्य²⁴¹⁶ कार्यं द्रव्यादि वर्त्तत इति द्विग्रहणं स्वंशैः स्वैकदेशैः सर्वात्मना
सर्वस्वभावेन न वर्त्तते इत्युपस्कारः । चर्चिमेतत् ॥ छ ॥

इति र वि भ द्र पादोपजीव्य न न्त वी र्य विरचितायां सि द्धि वि नि श्च य टी का यां
सविकल्पकसिद्धिः द्वितीयः प्रस्तावः ॥ छ ॥

[p. 174 ]

तृतीयः प्रस्तावः

३. प्रमाणान्तरसिद्धिः

एवं प्रस्तावद्वयेन सविकल्पमध्यक्षं प्रमाणं प्रसाध्य अधुना स्मरणप्रत्यभिज्ञानोहानां प्रामा
ण्यमविसंवादिनां व्यवस्थापयितुकामः तत्स्वरूपाविसंवादनिबन्धनं प्रस्तुतप्रस्तावद्वयार्थं स्मरन्नाह
प्रस्तावादौ सम्यग् इत्यादि वृत्तम् ।

सम्यक् सामान्यसंवित् व्यभिचरति न वै सत्स्वभावं परस्मात्,

चित्तं निर्णेतुमनलं स्वमपगतं सिद्धसाध्यैकरूपम् ।

संभाव्यार्थाकारविरहं तदपि विरहितं चित्रमेकं यदीयुः,

चित्राभं द्रव्यमेकं बहिरनुगमयत् तत्स्वतः पर्ययैस्तैः ॥ १ ॥

2417

कारिकार्थः ।

अर्थः--सौगतानुसारेण स्मरणादिसंवित् सामान्यसंवित् इत्युक्तम्, 2418

सौगतमते ।

तत्र तस्या एव
सामान्यसंवित्त्वात् । सा किम् ? इत्याह--सम्यग् इति । सम्यग् अविसंवादिनी सती वा
काचित् इत्यपेक्षम् । अत्र युक्ति 2419 क्तिं व्यभिचरति इत्यादिकामाह--चित्तं ज्ञानं व्यभि
चरति [p. १४५ ख ] जहाति नवै नैव सत्स्वभावत²⁴²⁰ वं अर्थात्मनोः विद्यमानं स्वरूपम्,
क्वचित् प्लुतौ 2421 स्मृतौ लौकिकशास्त्रीयविभ्रमे यदि विभ्रमेतररूपमेकं ज्ञानं चेदित्यर्थः । तदेव
निर्णेतुं निश्चेतुं स्वम् आत्मानम्, उपलक्षणमेतत् तेन परं च गृह्यते, अनलम समर्थम् ।
कथंभूतम् ? अपगत 2422 तं व्यावृत्तम् । कुतः ? परस्माद् अन्यस्मात् सजातीयाद्
विजातीयाच्च अपगतम् इति वचनात्, अन्यथा तं निर्णेतुं समर्थमिति गम्यते, यदि
स्वविषये निर्णयजननेतरस्वभाववदित्यर्थः । तदेव च यदि सिद्धसाध्यैकरूपं सिद्धं निश्चितं
सदादिसाध्यं फलानुमेयं स्वर्गादिप्रापणादिकम् एकं रूपं यस्य तत्तथोक्तं दृश्येतररूपमेकं चेदिति
मन्यते । व्यवहारापेक्षया उक्तम् ।

यः पुनर्मन्यते ध र्मो त्त रः-- स्थवीयान् एको ग्राह्याकारो मिथ्या विचार्यमाणस्य
अयोगात्, ततो व्यतिरिक्तं निरंशं संविन्मात्रं परमार्थसत् । इति; तत्राह--संभाव्य
इत्यादि । संभाव्यः अर्थाकारविरहः आलोक्यः सदादिभेदो यस्य तत्तथोक्तं चित्तमेकं
यदि इति ।

योवि 2423 योऽपि मन्यते प्र ज्ञा क र गुप्तः2424

नीलादिसुखादिकमन्तरेणापरस्य ज्ञानाकारस्यानुपलक्ष
णात्--प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । ३१३ ।

-- न नीलादिसुखादिशरीरव्यतिरिक्तं
संवेदनमस्ति अनुपलम्भात् प्र॰ वार्तिकाल॰ तदेव चित्रमेकं ज्ञानम् चित्रप्रतिभा
साऽपि प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । २२० 2425

चित्राभासापि बुद्धिरेकैव बाह्यचित्रविलक्षणत्वात् । शक्यविवेचनं
चित्रमनेकमशक्यविवेचनाश्च बुद्धेर्नीलादवः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ ।

इत्यादि वचनात् । तं प्रत्याह--विचित्र इत्यादि ।
[p. 175 ] नीलादिर्ग्राह्यादृश्याकारैः 2426 नीलादिग्राह्यदृश्याकारैः चित्रा सदला 2427 शबला भा प्रतीतिर्यस्य
तत्तथोक्तम्, चित्रमेकं यदि तदपि न विरहितम् [p. १४६ क ] किन्तु सहितम् । कैः ?
पर्यायैः 2428 पर्ययैः क्रमपरिणामैः एकम् अभिन्नम् उक्तन्यायेन ईयुः सौगताः अवगच्छेयुः यदि
इत्यनेनैतद्दर्शयति । तदनवगमे सकलशून्यता स्यादिति तदवगन्तव्यमिति । ततो निराकृतमेतत्
यदुक्तं परेण-- अनुभूते स्मरणम् इत्येतन्नानुभवेन ज्ञायते तेन²⁴²⁹

अनुभवेन ।

स्मरणाऽविषयीकरणे,²⁴³⁰

अनुभूतत्वस्य परिच्छेदायोगादिति भावः ।

नानेन²⁴³¹

स्मरणेन ।

अनुभवस्यापरिच्छेदात् । इत्यादि2432

तुलना—
ननु अनुभूते जायमानमित्येतत् केन प्रतीयताम् ? न तावदनुभवेन तत्काले स्मृतेरेवासत्त्वात् । न चासती
विषयीकर्तुं शक्या । न चाविषयीकृता तत्रोपजायते इत्यधिगतिः । न चानुभवकाले अर्थस्य अनुभूतताऽस्ति,
तदा तस्यानुभूयमानत्वात् । तथा चानुभूयमाने स्मृतिरिति स्यात् । अथानुभूते स्मृतिरित्येतत् स्मृतिरेव
प्रतिपद्यते; न; अनया अतीतानुभवार्थयोरविषयीकरणे तथा प्रतीत्ययोगात् ।--प्रमेयक॰ पृ॰ ३३६ ।

। तद् इदम् इति स्मरणप्रत्यक्षे लेखक 2433 एव तद् व्यतिरेकेण नापरं 2434

तस्मात् स एवायमिति प्रत्ययद्वयमेतत्--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २२ । यदतीतं न तद् ग्राह्यं यदा ग्राह्यं न
तत्तथा । स्मर्यमाणेन रूपेण तदतीतं न वस्तुसत् ॥ निश्चयस्य दृढत्वाच्च प्रामाण्यमुपपत्तिमत् । प्रत्यभिज्ञान
मप्येवमक्षयोगस्त्वपार्थकः ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ५९३ । प्र॰ वा॰ स्ववृ॰ टी पृ॰ ७८ ।

प्रत्यभिज्ञानम्, 2435

प्रत्यभिज्ञानाभावे ।

तदभावे न तर्कोऽपि इति कथमुक्तम् प्रतिपत्त्या बाध
नात् ? किं कारयत् तत्तथा यदि ? इत्याह--बहिः इत्यादि । बहिः स्वतः अन्यत्र अनुगम
यतु2436 त् ज्ञापयतु2437 त् । किम् ? इत्याह--द्रव्य इत्यादि । यथैव हि तदेकं चित्राह 2438 चित्राभ
मात्मानं बिभर्त्ति तथैव तथाविधं बहिर्गमयति । तथा च यदुक्तं परेण²⁴³⁹

बौद्धेन । अविसंवादसद्भावात् प्रमाणं ज्ञानमिष्यते । वर्तमानेऽविसंवादो न तु
पूर्वविनाशिनि ॥ न स्याद्यदि तदेकत्वं किं ततोऽर्थक्रिया न सा...--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ५९३ ।

-- स्मरणविषयस्य क्षणिक
त्वेन नाशात् प्रत्यभिज्ञागोचरस्य अभावात् न प्रवृत्तौ प्राप्तिर्यतः तदविसंवादः इति;
तदनेन निरस्तम् । ततः स्थितम्--यदि 2440

चित्रात्मकम् ।

तथाविधं चित्तं तर्हि सम्यक् सामान्यसंविदि ति ।

तदेवं स्मरणादेः अविसंवादे सिद्धे यदपरं सिद्धं तद्दर्शयन्नाह--प्रमाणम् इत्यादि ।

2441

तुलना--प्रमाणमर्थसम्बन्धात् प्रत्यक्षान्वयिनी स्मृतिः ।--प्रमाणसं॰ श्लो॰ १० ।

प्रमाणमविसंवादात् मिथ्या तद्विपर्ययात् ।

गृहीतग्रहणान्नो चेन्न प्रयोजनभेदतः ॥ २ ॥

प्रत्यक्षस्यापि प्रामाण्यमविसंवादात् नपुनरर्थाकारानुकारितया अतिप्रसङ्गात् । स
पुनरनुभूतस्मृतेर्यदि स्यात् प्रामाण्यं लक्षयति । सविकल्पेऽनधिगतार्थव्यवसायाभावादयुक्त
मिति चेत्; न; प्रयोजनविशेषात्, क्वचित् सदृशाकारभेदविशेषाणामुत्तरोत्तरपर्यायविशेष
साध्यार्थक्रियावाञ्छायां तथैव प्रामाण्याविरोधात् । अन्यथा कालादिभेदेन अनधिगता
र्थाधिगतेरपि प्रमाणतानभ्युपगमात् ।

प्रमाणं स्मृतिः । कुतः ? अविसंवादात् । मिथ्या अप्रमाणं स्मृतिः इति सम्बन्धः ।
कुतः ? तद् विपर्ययात् । विसंवादात् । प्रत्यक्षतदाभासवत् इति निदर्शनमत्र
[p. 176 ] वक्तव्यम् । ननु नाविसंवाद एव प्रमाणलक्षणं येनैवं स्यात्, अपि तु 2442

अज्ञातार्थप्रकाशो वा--प्र॰ वा॰ १ । ७ ।

अज्ञातार्थप्रकाशोऽपि ।
स्मृतौ त²⁴⁴³

अज्ञातार्थप्रकाशाभावात् ।

दभावात् न प्रमाणं सेति; तदाह-- 2444

गृहीत
ग्रहणान्नेष्टं सांवृतं...--प्र॰ वा॰ १ । ५ ।

गृहीतग्रहणात् । गृहीतस्य दर्शनेन विषयीकृतस्य
ग्रहणात् स्मृत्या विषयीकरणात् कारणात् नो न चेत् यदि स्मृतिः प्रमाणम् । अत्रोत्तरमाह--न
इत्यादि । यदुक्तं परेण तन्न । कुतः ? प्रयोजनभेदतः । प्रमाणस्य हि प्रयोजनं फलम्--अज्ञान
निवृत्तिः प्रवृत्तिश्च, तस्य भेदात्, प्रत्यक्षप्रयोजनात् स्मृतिप्रयोजनस्य विशेषात् । ततः यथैव हि
प्राक् प्रवृत्तम् आत्मनोऽज्ञानम् अध्यक्षं निवर्त्तयति पुनः स्वगोचरे प्रवर्त्तयति जनं तथा स्मृतिरपि
विशेषाऽभावात् ।

ननु यदुक्तम्--स्मृतिः प्रमाणम् अविसंवादात् प्रत्यक्षवत् इति; तन्न सारम्; दृष्टान्ते
अर्थसारूप्यात् प्रामाण्यसिद्धेः स्मृतौ 2445

अर्थसारूप्याभावात् ।

तदभावादिति चेत्; अत्राह--प्रत्यक्षस्यापि इत्यादि ।
न केवलमन्यस्य किन्तु प्रत्यक्षस्यापि प्रामाण्यम् अविसंवादात् न पुनः अर्थाकारानुकारितया ।
कुत एतत् ? इत्याह--अतिप्रसङ्गात् । भवतु अविसंवादात् 2446

प्रत्ययस्य ।

तस्य तदिति चेत्; अत्राह--स पुनः
इत्यादि । सः अविसंवादः पुनः अनुभूतस्य अर्थस्य स्मृतेः यदि स्याद् भवेत् प्रामाण्यं
लक्षयति तत्स्मृतेः इति । दूषयितुं परमतमाशङ्कते--सविकल्प इत्यादिना । सविकल्पे सविक
ल्पकप्रत्यक्षपक्षे स्मृतेः अनधिगतार्थव्यवसायाभावाद् अयुक्तं प्रामाण्यम् । अनेन एतद्दर्शयति—
2447

बौद्धः ।

परः--यथा मम अनिश्चितार्थनिश्चयात् समारोपव्यवच्छेदाद्वा अनुभूतार्थमनित्यत्वाद्यनुमानम्2448

प्रमाणं भवति ।

,
नैवं स्मृतिर्विपर्ययात्2449

अनिश्चितार्थनिश्चायकाभावात् ।

निश्चिते तदयोगात्2450

समारोपायोगात् कथं तद्व्यवच्छेद इति भावः ।

इति एवं चेत्; अत्राह--न इत्यादि । यदुक्तं परेण
तन्न । कुतः ? प्रयोजनविशेषात् । स च निगदितः । अत्र परेण सह एकवाक्यतामात्मनो
दर्शयन्नाह--क्वचिद् इत्यादि । क्वचित् सूभ्रादौ 2451 स्तम्भादौ सदृशाकाराणां [p. १४७ क ] प्रत्य
क्षाणां ये भेदा धारावाभि2452 वाहिविशेषाः तेषाम् उत्तरोत्तरपर्यायविशेषसाध्यार्थक्रिया
वाञ्छायां तथैव प्रयोजनविशेषप्रकारेणैव प्रामाण्याऽविरोधात् प्रयोजनविशेषात् स्मृतेः प्रामाण्यं
युक्तमिति । कुत एतत् ? इत्यत्राह--कालादिभेदेन आदिशब्दात् क्षेत्रादिपरिग्रहः, अन्यथा
अन्येन प्रयोजनविशेषाभावप्रकारेण अनधिगतार्थाधिगतेरपि अगृहीतार्थग्रहणादपि न केवलम्
अन्यतः तद्विशेषाणां प्रमाणताऽनभ्युपगमात् सौगतेन यथा जलप्राप्त्येकार्थक्रियावाञ्छायाम्
अवान्तरदर्शनविशेषाणाम्, इतरथा जलाध्यवसायकारणं मरीचिकादर्शनं तद्वत् प्रमाणं भवेत् ।

यदि पुनरयं निर्बन्धः गृहीतग्रहणान्न स्मृतिः प्रमाणं तर्हि तत एव तद्वत्2453

स्मृतिवत् ।

सकलमनु
मानमपि प्रमाणं न स्यादिति दर्शयन्नाह--साकल्येन आदितो व्याप्तिः इत्यादि ।

साकल्येनादितो व्याप्तिः पूर्वं चेल्लिङ्गलिङ्गिनोः ।

अनुमेयस्मृतिः सिद्धा न प्रमाणं विशेषवत् ॥ ३ ॥

[p. 177 ]

यावान् कश्चिद् धूमवान् प्रदेशः स सर्वोऽपि अग्निमानिति व्याप्तावसिद्धायाम्
अनुमेयप्रतिपत्त्यनुपपत्तेः । सिद्धौ एवमनुमानं स्मृत्यन्तरान्न विशेष्येत । ततो लिङ्गलिङ्गि
ज्ञानयोः प्रमाणेतरव्यवस्था व्यतिकीर्येत । स्वयमनुभूताद् व्यतिरेके पुनरनवयवेन व्याप्ति
सिद्धेरयोगात् । सामान्यविषया व्याप्तिः तद्विशिष्टानुमितेः इति चेत्; पूर्वानुभूतस्मृतेरपि
तथाविधविशेषानिराकरणात् यत्किञ्चिदेतत् ।

साकल्येन सामस्त्येन आदितः आदौ सकलानुमानप्रवृत्तेः पूर्वं सिद्धा निश्चिता
व्याप्तिः अविनाभावः चेत् । कयोः ? लिङ्गलिङ्गिनोः । अनुमेयस्मृतिः अनुमानं न
स्यात् प्रमाणं साकल्येन इत्येतदत्रापि सम्बन्धनीयम् । अत्र दृष्टान्तमाह--विशेषवदिति
अननुमानस्मृतिवदिति ।

यावान् इत्यादिना कारिकार्थमाह--यावान् कश्चिद् धूमवान् प्रदेशः, उपलक्षणमेतत्
धानु 2454 तेन कालोऽपि गृह्यते स प्रदेशादिः सर्वोऽपि न केवलं कश्चिदेव अग्निमान् इत्येवं व्याप्तौ
असिद्धायां सत्यां अनुमेयस्य अप्रसिद्धस्य या प्रतिपत्तिः तस्या अनुपपत्तेः अनुमान 2455 नं स्मृत्यन्तराद् अलिङ्गजात् स्मरणात् न विशेष्येत न भिद्येत । एतदुक्तं भवति--यथा अननुभूते
न स्मृत्यन्तरम् [p. १४७ ख ] अतिप्रसङ्गात् तथा व्याप्यत्वेनानिश्चितात् लिङ्गात् 2456

साध्यत्वेन ।

व्यापकत्वेना
निश्चितस्यानुमेयस्य प्रतिपत्तिरपि न युक्ता, अन्यथा भूमिगृहवर्धितस्य²⁴⁵⁷

अगृहीतव्याप्तिकस्य ।

अकस्माद् धूमदर्शनाद्
अग्निप्रतिपत्तिः स्यात् । तवैवं 2458 न चैवम् व्यापकत्वेनागृहीतस्य²⁴⁵⁹

पुरुषस्य ।

ततः प्रतिपत्तिसंभावना,
अनुमानस्य स्मृतिविशेषत्वात् अत एवोक्तम्-- स्मृत्यन्तरात् इति, ततः तदसत्त्वेन न विशेष्येत
इति मन्यते । तथा यावान् कश्चिद्भावः स सर्वः क्षणिक एव इत्येवं 2460

व्याप्तौ ।

तस्यमसिद्धायां सर्वं
वाच्यम् । तस्यां सिद्धायां को दोष इति चेत् ? अत्राह--सिद्धौ इति । सिद्धौ निश्चये एवं
व्याप्तेः इति विभक्तिपरिणामेन सम्बन्धः, अनुमानं स्मृत्यन्तरात् न विशेष्येत । कुत एतत् ?
इत्याह--अनुमेय इत्यादि । 2461

साध्यं शक्यम
भिप्रेतमप्रसिद्धम्--न्यायवि॰ २ । ३ ।

साध्यं शक्यमभिप्रेतमप्रसिद्धमनुमेयम् इति, तस्य या प्रतिपत्तिः
तस्याः अनुपपत्तेः व्याप्तिज्ञानेन 2462

साध्यस्य ।

तस्य निश्चये तदयोगात् । तथा च त्रिरूपाल्लिङ्गाद् यदनु
मेये ज्ञानं तदनुमानम् न्यायबि॰ २ । ३ इति वचनमात्रम्; सिद्धसाध्यविषयत्वेन तस्य
प्रमाणाभासतेति मन्यते । अनुमानग्रहणमपि उपलक्षणम्, तेन उत्तरप्रदेशादिप्रत्यक्षमपि 2463

स्मृतेः ।

ततो न
विशेष्येत व्याप्तिज्ञानेन प्रदेशादेरपि ग्रहणात्, इतरथा स²⁴⁶⁴

प्रदेशः ।

सर्वोऽपि अग्निमान् इति प्रतिपत्तेर
योगात्, व्याप्याप्रतिपत्तौ व्यापकाप्रतिपत्तिवत् आधाराप्रतिपत्तौ आधेयप्रतिपत्तिरपि नास्ति,
एवमर्थं च प्रदेशग्रहणम्, अन्यथा यावान् कश्चिद् धूमः इति ब्रूयात् । न च 2465

यावान् कश्चिद्
भावः स सर्वः क्षणिकः इति प्रयोगे ।

भावक्षणिकत्व
व्यतिरेकेण अपरं यत्त 2466 यत् तज् ज्ञानेनागृहीतम् उत्तराध्यक्षेण गृह्यते । तत एव न तद्व्याप्ति
सिद्धिः । नाप्यनुमानमिष्यते इति [p. १४८ क ] प्र ज्ञा क र गु प्तः 2467 प्ते न कथं द्वे एव प्रमाणे
प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । ६२ इत्युक्तम् ? व्यवहारेणेति चेत्; तेनैव²⁴⁶⁸

व्यवहारेणैव ।

तर्हि यथा व्याप्तिज्ञानेन गृहीते
[p. 178 ] अनुमानं प्रमाणं तथा प्रत्यक्षानुभूते स्मृतेः2469

प्रामाण्यं स्वीकर्तव्यमिति ।

इति द्वे एव प्रमाणे प्र॰ वार्तिकाल॰ इति
मिथ्यावचः । व्यवहारे च प्रमाणमन्तरेण व्याप्तिसिद्धौ किमन्यत्रापि 2470

प्रमाणस्वीकारेण ।

तदन्वेषणेन इति स एव
दोषो मिथ्या तद्वच²⁴⁷¹

द्वे एव प्रमाणे इति वचनम् ।

इति । 2472

अस्तु प्रमाणस्यापि विलोपः अद्वैतोपगमात् इति प्रज्ञाकरगुप्तः, तत्राह--।

प्रतिभासाद्वैतादेश्च प्रतिषेधात् अत्रैव तेन स्थातव्यम् ।

2473

अनुमानस्य ।

तस्य 2474

स्मृत्य
न्तरात् ।

ततोऽविशेषे किं जातम् ? इत्याह--तत इत्यादि । ततः तस्य ततोऽविशेषात्
प्रमाणेतरव्यवस्था व्यतिकीर्येत । कयोः ? इत्याह--लिङ्गलिङ्गिज्ञानयोः लिङ्गज्ञाने व्याप्तिज्ञाने
प्रमाणव्यवस्था लिङ्गिज्ञाने अनुमानज्ञाने 2475

अप्रमाणत्वं स्यात् गृहीतग्राहित्वादिति भावः ।

इतरव्यवस्था स्यात् । विपर्ययश्चेष्यते परेण । अथ
लिङ्गज्ञानविषयाद् अन्यत्र लिङ्ग²⁴⁷⁶ लिङ्गिज्ञानस्य²⁴⁷⁷

अनुमानस्य ।

वृत्तिरिष्यते ततोऽयमदोषः; तत्राह--स्वयम्
इत्यादि । स्वयम् आत्मना अनुभूतात् व्याप्तिज्ञानेन विषयीकृतात् व्यतिरेको 2478 के लिङ्गिज्ञान
विज्ञानविषयस्य भेदे अङ्गीक्रियमाणे पुनः अनवयवेन साकल्येन व्याप्तिसिद्धेरयोगात् सा2479

प्रमाणेतर व्यवस्था ।

व्यतिकीर्येत इति सम्बन्धः । 2480

व्यप्तिज्ञानविषयीकृते ।

तदनुभूते तद्वैफल्यम्, अन्यत्र तदप्रवृत्तिः इति मन्यते ।

सामान्य इत्यादि अ र्च ट 2481

तुलना--सामान्येनान्वये सिद्धे पक्षधर्मत्वयोगतः । विशेषनिष्ठता
तस्य सम्बन्धग्रहणात्मना ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । ४० ।

मतं दूषयितुं शङ्कते--देशादिविशेषणरहितेन अग्निना तथा
भूतस्य धूमस्य व्याप्तिसिद्धिः सामान्यविषया व्याप्तिः इत्युच्यते, विशेषेण पक्षधर्मताबलाद्
देशादिविशेषेण तद्भेदेन विशिष्टस्य तैः अनुमितेः इति चेत्; अत्रोत्तरमाह--पूर्वानुभूत इत्यादि ।
पूर्वं यदनुभूतं तस्य या स्मृतिः तस्या अपि न केवलम् अनुमितेरेव [p. १४८ ख ] तथाविधस्य
अनुमितौ कल्पितस्य विशेषस्य अ निराकरणात् कारणात् यत्किञ्चिदेतत् न किञ्चिदेतदि
त्यर्थः । तथाहि--देशादि विशेषणरहितस्य अनुभूतस्य तत्सहितस्य पुनः स्मरणे न बाधकं
पश्यामः । कथं तथाननुभूतस्य तथा स्मरणम् अतिप्रसङ्गादिति चेत् ? कथं तथाविधस्य व्याप्ति
ज्ञानेनाविषयीकृतस्य अनुमितिः अतिप्रसङ्गात् इति समानात्मत्व 2482 समानम् । 2482

अनुमानस्थले ।

एकत्र पक्षधर्म
ताग्रहणस्य 2484

स्मृतौ ।

प्रकृते क्षयोपशमस्य बलमिति न विशेषः । दृश्यते हि केनचिद् विशेषेण रहितस्य
व्याख्यातुः प्रघट्टकस्य ग्रहणेऽपि पुनः स्मर्तृविशेषात् तद्विशिष्टस्य स्मरणम् । अत एव 2485

विशेषस्यानिराकरणात् ।

तदनिरा
करणात् इत्युक्तम् ।

एतेन यदुक्तं मीमांसकेन--

*तत्रापूर्वार्थविज्ञानं निश्चितं बाधवर्जितम् ।

अदुष्टकारणारब्धं प्रमाणं लोकसम्मतम् ॥ 2486

प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २१ । श्लोकोऽयं मीमांसकोक्तत्वेन उपलभ्यते--सन्मति॰
टी॰ पृ॰ ३१८ । प्रमेयक॰ पृ॰ ६१ । हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ २८० ।

इति;

तन्निरस्तम्; पूर्वानुभूतस्मरणेऽपि 2487

प्रामाण्यस्य ।

अस्य अनुमानवद् भावात् सप्तमप्रमाणप्रसङ्गात् ।

अधुना नैयायिको भूत्वा सूरिः सामान्यविषया व्याप्तिः विशेषेण अनुमितिः
इति 2488

अर्चटम् ।

वदन्तं प्रमाणान्तरमन्यदापादयितुमाह--तदेवम् इत्यादि ।

[p. 179 ]

तदेवमुपमावाक्यसंस्कारात्तत्र पश्यतः ।

तत्संज्ञासंज्ञिसंबन्धे विशेष्येदनुमानवत् ॥ ४ ॥

गोसदृशो गवयः इति वाक्यात् संज्ञासंज्ञिसम्बन्धमवगतवतः अस्येयं संज्ञेति विशे
षणप्रतिपत्तिः पुनरनुमानं नातिशेते यतः प्रमाणमनुमानं नापरम् । यदि...

तत् इत्ययं निपातः तस्मिन् इत्यस्यार्थे द्रष्टव्यः । तस्मिन् परोक्षे एवम् उक्तप्रकारेण
सति न्याये गौरिव गवयः इति वाक्यम् उपमावाक्यं तेन आहितो यः संस्कारः तस्मा
त्तत्र ज्ञानजो ज्ञानहेतुश्च संस्कारः 2489

ज्ञानजो ज्ञानहेतुश्च संस्कारः--प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । ५२७ ।

इति वचनात् । कथं तद्वाक्यात् स इति चेत् ?
पारम्पर्येण ततः तस्य भावात् ततः स इत्युच्यते इत्यदोषः । तथाहि--तद्वाक्यात् प्रतिपत्तिरिति
तद्विषयं ज्ञानम्, पुनः तत्सहकारिणा मनसा यावान् कश्चित् पदार्थः गोसदृशः स सर्वो [p. १४९ क ]
गवयशब्दवाच्यः इति सामान्येन वाच्यवाचकसम्बन्धविषयमानसमध्यक्षं जन्यते, ततः संस्कारः
इति स्मृतिः स्मरणं जायते इत्यध्याहारः । क्व ? इत्यत्राह--तद् इत्यादि । तौ च तौ संज्ञासं
ज्ञिनौ च गवयशब्द ग²⁴⁹⁰ गो विशेषौ तयोः सम्बन्धे वाच्यवाचकलक्षणे । कस्य ? पश्यतः ।
किम् ? गवयम् । सा किम् ? इत्याह--विशेष्येत स्मृत्यन्तराद् भिद्येत । किमिव ? इत्यत्राह—
अनुमानवत् तदिव तद्वदिति । इदमत्र तात्पर्यम्--यथा सामान्यविषयायां व्याप्तौ विशेषेण
अनुमानं जायमानमपूर्वार्थं तथा मानसप्रत्यक्षेण सामान्येन संज्ञासंज्ञिसम्बन्धे प्रतिपन्ते पुनः
तस्य सर्वस्य स्मरणाद् वने गवयदर्शनाद् विशेषेण 2491

संज्ञासंज्ञिसम्बन्धप्रतिपत्तिः ।

तत्प्रतिपत्तिः अपूर्वार्थास्तु ।

यत्पुनरत्रोक्तम्--सामान्यस्य विशेषनिष्ठत्वात्, तत्प्रति पत्तौ विशेषप्रतिपत्तिः इति;
तदसारम्; अन्यत्र समत्वात् ।

कारिकां विवृण्वन्नाह-- गोसदृशो गवयः इत्यादि । गोसदृशो गवयः इत्येवं वाक्यात्
तद्विज्ञानात्2492

वाक्यविज्ञानात् ।

सहकारिणः संज्ञासंज्ञिसम्बन्धम् अवगतवतः ज्ञातवतः सामान्येन पुनः कालान्त
रेण गवयदर्शनाद् अस्य प्रतीयमानस्य इयं गवयः इति संज्ञा इत्येवं विशेषेण प्रतिपत्तिः
व्याप्तिदर्शिनः सामान्येन इति सम्बन्धः । पुनः अनुमानं नातिशेते । यतः अतिशायनात्
प्रमाणम् अनुमानं नाऽपरम् उपमानं न प्रमाणं स्यात् । यतः इति वा आक्षेपे, यतो नापरं
स्यात् ? स्यादेव, उपमानं प्रमाणमभ्युपगच्छेत् ।

सौगतस्य इतरस्य वा प्रमाणान्तरं दर्शयितुं मतमाशङ्कते--यदि इत्यादिना । सुगमम् ।

अत्र दूषणमाह-- प्रमाणान्तरम् इत्यादि ।

प्रमाणान्तरमन्यत्र तत्संज्ञाऽसंभवस्मृतिः । १/२ ।

तद्वाक्याहितसंस्कारस्य अगोषु स्वयं तन्नामासम्बन्धमर्थापत्त्या उपगम्यते यथा
सामान्येन लिङ्गलिङ्गिसम्बन्धप्रतिपत्तिः प्रमाणान्तरं तथेयमपि प्रत्यभिज्ञानं प्रमाणान्तरम्,
न गवयोऽयं तादृशोपलब्धेः । अथवा, एकविषाणि खङ्गः सप्तपर्णो विषमच्छद इत्या
हितसंस्काराणां पुनस्तत्प्रत्यक्षदर्शिनामभिज्ञानं किन्नाम प्रमाणं स्यात् ?

[p. 180 ]

उपमानादन्यत् [p. १४९ ख ] प्रमाणं प्रमाणान्तरं स्यात् अन्यत्र गवयाद् अन्येषु
महिष्यादिषु गवय इति संज्ञा तत्संज्ञा तस्याः असंभवस्मृतिः ।

कारिकाखण्डं व्याचष्टे--तद्वाक्य इत्यादिना । गोसदृशो गवयः इति वाक्यं तद्वाक्यं
तेन उक्तविधिना आहितः संस्कारो यस्य तस्य प्रतिपत्तिवतः । किं तत् ? तन्नामासंबन्धं
गवयाभिधानसम्बन्धाभावम् । क्व ? इत्यत्राह--अगोषु विसदृशेषु इति । स्वयम् आत्मना ।

ननु गौरिव गवयः इति वाक्यप्रतिपत्तिसहकारिणा मनसा भवतु गोसदृशेषु सामान्येन
तत्संज्ञासंज्ञिसम्बन्धप्रतिपत्तिः तद्विसदृशेषु केन²⁴⁹³

प्रमाणेन ।

तन्नामाऽसंबन्धप्रतिपत्तिः इति चेत् ? अत्राह—
अर्थापत्त्या इति । यतो गोसदृशो गवयः, ततोऽर्थात् तद्विलक्षणो न गवयः इतिवाक्यप्रतिपत्तिः
अर्थापत्तिः तया त्त्यतेनैवतन्ते 2494 उपगम्यते तद्दर्शयति--यथा सामान्येन लिङ्गलिङ्गिनोः संज्ञा
संज्ञिनोः सम्बन्धस्य प्रतिपत्तिः प्रमाणान्तरम्2495

तर्काख्यम् ।

अनुमानादेः तथा इयमपि इति । किं जातम् ?
इत्याह--प्रमाणान्तरम् उपमानादन्यत् प्रमाणम् । किं तत् ? इत्याह--प्रत्यभिज्ञानम् । कथं
भूतम् ? इत्याह--न गवयोऽयम् इति । अयं गोविसदृशो दृश्यमानो न गवयः न गवयशब्द
वाच्य इति । अयम् इत्यनेन सामान्यार्थापत्तेः अनुमानवदस्य विशेषं दर्शयति । तत् कुतो
जायते ? इत्याह--तादृशोपलब्धेः इति । गोविसदृशोपलब्धेः इति प्रत्यभिज्ञानपदेन एतत् कथ
यति । यदि अस्य प²⁴⁹⁶

नैयायिकः ।

रो वैधर्म्योपमाने अन्तर्भावं ब्रूयात् तर्हि जैनोऽपि अस्य उपमानस्य च
असादृश्येतरप्रत्यभिज्ञाने इति [p. १५० क ] नानयोः ततः प्रमाणान्तरत्वं प्रत्यक्षादिव आगमादे
रपि तद्भावादिति ।

अधुना अस्य कारिकाखण्डस्य अन्यार्थो व्याख्यायते--अन्यत्रोक्ताद् अन्यस्मिन् विषये
तत्संज्ञासंभवस्मृतिः तस्य अन्यस्य संज्ञा नाम तस्याः संभवस्मृतिः प्रमाणान्तरमेव ।
तस्याव्याख्याने उत्तरोऽर्थोऽकारिकार्थः स्यात् ।

एतदेव विवृण्वन्नाह--अर्थेच²⁴⁹⁷ अथवा इत्यादि । अथवा इत्येतद् व्याख्यानान्तरसूच
कम् । एकविषाणी खङ्गः सप्तपर्णो विषमच्छदः इत्येवम् आहितसंस्काराणां पुरुषाणां पुनः
पश्चात् तत्प्रत्यक्षदर्शिनां तत्खङ्गादिकं प्रत्यक्षेण द्रष्टुं शीलानाम् अभिज्ञानम्--अयं स खङ्गादि
शब्दवाच्योऽर्थः इति प्रत्यभिज्ञानं किन्नाम प्रमाणं स्यात् साधर्म्योपमाने वैधर्म्योपमाने वा अस्य
अनन्तर्भावात् तल्लक्षणत्वादस्यान्यन्नाम कर्त्तव्यमिति मन्यते ।

अत्रैवोदाहरणान्तरमाह तथे2498 स्त्र्ये त्यादिना ।

स्त्र्यादिलक्षणश्रवणेन पुनस्तथादर्शिनः ।

संख्यादिप्रतिपत्तिश्च पूर्वापरनिरीक्षणात् ॥ ५ ॥

सोपानादिषु सह पृथग्वा दृष्टेषु पौर्वापर्यादिस्मृतिस्तदपेक्षैव ।

स्त्रा2499 स्त्र्यादीनाम् द्वन्द्वः, पुनः अस्य आदिशब्देन बहुब्रीहिः, अस्यापि लक्षण
शब्देन षष्ठीसमासः, अस्य च श्रवणेन, तस्मात् पुनः तथा श्रवणप्रकारेण दर्शिनः स्त्र्यादि
[p. 181 ] दिदर्शनवतः स²⁵⁰⁰

इयं सा स्त्रीशब्दवाच्या इत्यादि ज्ञामम् ।

मभिज्ञानं किन्नाम प्रमाणम् इति सम्बन्धः । अपरमपि प्रमाणान्तरमस्य
दर्शयन्नाह--संख्यादि इत्यादि । संख्यैकत्वादिलक्षणा आदिर्येषां कार्यकारणभावपरवाक्य
दूरासन्नादीनां ते तथोक्ताः तेषां प्रतिपत्तिश्च प्रमाणान्तरम् इति सम्बन्धः ।

आत्मनो 2501 आत्ममनोऽर्थसन्निकर्षजत्वात् मानसं प्रत्यक्षं सुखादिप्रतिपत्तिवत् सा इ²⁵⁰²

प्रत्यभिज्ञानं हि नाम आद्यप्रत्यक्षनिरोधे
द्वितीयदर्शने प्रागाहितसंस्काराभिव्यक्तौ स्मृतिपूर्वं तृतीयं दर्शनम् ।--न्यायवा॰ पृ॰ ४०० । एवं पूर्व
ज्ञानविशेषितस्य स्तम्भादेर्विशेषणमतीतक्षणविषय इति मानसी प्रत्यभिज्ञा ।--न्यायम॰ प्रमे॰ पृ॰ ३३ ।

त्येके ।
तत्राह--पूर्व इत्यादि । पूर्वश्च अपरश्च तयोः निरीक्षणात् तत्प्रतिपत्तिः । अत्रायमभिप्रायः—
यथा आत्ममनश्चक्षुराद्यर्थ[p. १५० ख ] सन्निकर्षाज् जायमानं ज्ञानं चक्षुरादिप्रत्यक्षमुच्यते नान्यत्,
तथा आत्ममनोऽर्थसन्निकर्षात्2503

जायमानम् ।

मानसम् इत्युच्यतां न प्रकृतम्2504

प्रत्यभिज्ञानाख्यम् ।

। यदि पुनः त²⁵⁰⁵

संख्यादिज्ञानम् ।

दपि ज्ञानत्वात्
चक्षुरादिजनितरूपादिज्ञानवत् इन्द्रियार्थसन्निकर्षजम्; तर्हि अनुमानादिना व्यभिचारः ।
अ²⁵⁰⁶

अनुमानस्यापि ।

स्यापि पक्षीकरणे मा2507

तस्यास्तु
ज्ञानत्वादेव हेतोः मानसज्ञानवत् ।

नसप्रत्यक्षत्वम् । तद्धेतुलिङ्गादेरप्यपेक्षणान्न दोष इति चेत्; अन्यत्र पूर्वा
परनिरीक्षणस्य अपेक्षणान्न दोष इति न समानमिति ।

एतद्विवृण्वन्नाह--सोपान इति । अत्र आदिशब्देन कारणादिपरिग्रहः, तेषु सह पृथग् वा
दृष्टेषु सोपानेषु पृथगेव दृष्टेषु कारणादिषु संख्यादिप्रतिपत्तिर्भवन्ती उक्तन्यायेन प्रत्यक्षादेः अति
रिच्येत, ततः पृथक् प्रमाणं भवेत् । कथंभूता ? इत्याह-- पौर्वा इत्यादि । पूर्वापरयोर्भावः
आदिर्यस्य स्थूलेतरत्वादेः तस्य या स्मृतिः तदपेक्षैव नान्यथा इति एवकारार्थः । तथाहि--पूर्व
दर्शनाहितसंस्कारस्य अपरदर्शने सति ततः पूर्वस्मरणे च तस्माद् अयमेकः तेन द्वितीयः
इत्यादि प्रतिपत्तिः, एवं कारणभावादौ योज्यम् ।

अन्यदपि 2508

प्रमाणान्तरम्--प्रत्यभिज्ञानाख्यम् ।

तद्दर्शयन्नाह--नाम इत्यादि ।

नामादियोजनाज्ञानं पश्यताञ्चोपमानवत् । १/२ ।

पूर्वापरप्रमाणव्यक्त्यविनाभाविशब्दादियोजनाज्ञानं सर्वं प्रमाणान्तरम् ।

नाम अभिधानम् आदिर्येषां जातिगुणादीनां ते तथोक्ताः तेषां योजनाज्ञानम् केषां
वत् ? 2509 तत् ? इत्याह--पश्यताम् अभिधेयाभिधानादिकम् उपलभमानानाम् । चशब्दो भिन्न
प्रक्रमः ज्ञानम् इत्यस्यानन्तरं द्रष्टव्यः । तत् किम् ? इत्याह--उपमानवद् इति । तद्वत् प्रमा
णान्तरं स्यात् इत्यर्थः ।

एतद्व्याचष्टे पूर्व इत्यादिना । अभिधानाभिधेयविशेषणादीनां पूर्वापरप्रमाणव्यक्तयः
तदविनाभावि यत् शब्दादियोजनाज्ञानं तत् सर्वं निरवशेषम् [p. १५१ क ] उपमानमिव प्रमा
णान्तरम् ।

किं पुनः आपाद्यान्येतान्येव प्रमाणानि आहोस्वित् पराण्यपि सन्ति इति कश्चित् ? सन्ति
इति दर्शयन्तमाह--अर्थापत्तिः इत्यादि ।

[p. 182 ]

अर्थापत्तिरियं चिन्ता मेयान्यापोहनोहनम् ॥ ६ ॥

देशकालादिनियतं पश्यतः शृण्वतो वा पुनः इदमित्थमेव नान्यथेति विधिप्रतिषेध
लक्षणं विकल्पद्वयं कथञ्चन स्मार्तमेवेति संकीर्येत न वा ? संभवप्रत्ययस्वभावमवधारणपरं
स्मार्तमेव ।

प्रमाणषट्कविज्ञातो यच्चालुः 2510 योऽर्थः साध्याभावे नियमेनाभवन् यत्र अदृष्टमर्थं कल्पयेत्
सा अर्थापत्तिः । तदुक्तम्--

*प्रमाणषट्कविज्ञातो यत्रार्थोऽनन्यथाभवन्2511

अविनाभूतः सन् ।

।

अदृष्टं कल्पयेदर्थं सार्थापत्तिरुदाहृता ॥ मी॰ श्लो॰ अर्था॰ श्लो॰ १ इति ।

अटव्यां गवयदर्शनात् नगरे गवि या स्मृतिः इत्यनेन गृह्यते, अन्यस्याः प्रमाणान्तरत्वेन
अविशेषेण प्रसाधितत्वात् । यावान् कश्चिद् धूमवान् प्रदेशः स सर्वोऽप्यग्निमान् इत्यादि
प्रतिपत्तिः चिन्ता । अथ 2512

चिन्ता ।

इयम् अदृष्टश्रुतपूर्वा इति किं स्वरूपा सा इति पृष्ट इव तत्स्वरूपं
दर्शयितुमाह--मेय इत्यादि । मेयोऽनुमेयः अग्न्यादिः विपक्षः 2513 पक्षः तस्माद् अन्यो यो
अनग्न्यादिविपक्षः तस्माद्धेतोः अपोहनं व्यावृत्तिः तस्य ऊहनं वितर्कणम् ।

अथवा, मेयो धूमादिहेतुः तस्य अन्यस्माद् अनग्न्यादेः अपोहनम् तन 2514 इत्यूहनं
चिन्तनमिति केचित्2515

व्याख्याकाराः ।

; तद्युक्तमन्यथेति वा चिन्त्यम्; सूत्र एव तदवयवव्याख्याने प्रयोजना
भावात्, 2516

टीकातः सूत्रस्य भेदो न स्यादिति
भावः ।

वृत्त्यविशेषप्रसङ्गात् अतिप्रसङ्गाच्च । तस्माद् अन्यथा व्याख्यायते--मेयः प्रत्यक्षादि
प्रमाणपरिच्छेद्यः स्वपररूपाभ्यां भावाऽभावात्मको घटादिः तस्य ऊहनम् दीर्घोऽयम् अन्यथा
वा इत्यादि रूपेण दर्शनानन्तरं मानसविकल्पेन चिन्तनम्, तत्रैव अन्यस्य पटादेः अपोहनं
व्यावृत्तिः, तस्य तदिह नास्ति इति ऊहनं वितर्कणम् । एतदुक्तं भवति--यथा तदत्र नास्ति
इति ऊहनदर्शनाद् अभावाख्यं प्रमाणमिष्यते तथा इत्थमिदम् इत्यूहनदर्शनाद् भावाख्यमपि अपरं
2517

प्रमाणम् ।

तदिष्यताम्, भावांशवद् अभावांशस्यापि [p. १५१ ख ] प्रत्याक्षादेरेव अ²⁵¹⁸

नास्तिरूपेण ग्रहणसंभवात् ।

न्यथा ग्रहणाद् अभावा
ख्यमपि तन्नाभ्युपगन्तव्यमिति, तदेतत् सर्वम् उपमानवदिति सम्बन्धः ।

मध्यपदद्वयस्य उत्तरकारिकाद्वयेन यथाक्रमं व्याकरिष्यमाणत्वात् । आद्यन्तपदद्वयं
साधिकार्थं कृत्वा व्याख्यातुमाह-- पश्यतः इत्यादि । पश्यतः चक्षुरादिना साक्षात्कुर्वतः । किम् ।
इत्याह देश इत्यदि । आदिशब्देन द्रव्यस्वभावपरिग्रहः, तैः नियतम् । अत्रायमभिप्रायः—
यथा स्वदेशादिना सत्त्वं भावस्य प्रत्यक्षतः प्रतीयते तथा परदेशादिना असत्त्वमपि । ततो निरा
कृतमेतत्--

*न तावदिन्द्रियेणैषा नास्तीत्युत्पाद्यते मतिः ।

भावांशेनैव सम्बन्धः योग्यत्वादिन्द्रियस्य हि ॥ मी॰ श्लो॰ अभाव॰ श्लो॰ १८ इति ।

यथैव हि त²⁵¹⁹

प्रत्यक्षादेः ।

तो भावांशस्य प्रतीतेः त²⁵²⁰

भावांशे ।

त्र त²⁵²¹

प्रत्यक्षादि ।

द् योग्यं तथा अभावांशस्यापि इति, अत्रापि
[p. 183 ] त²⁵²²

प्रत्यक्षादि ।

द्योग्यमस्तु अविशेषात् ।

यत्पुनरेत²⁵²³

मेयो यद्वदभावो हि मानमप्येवमिप्यताम् । भावात्मके यथा मेये
नाभावस्य प्रमाणता ॥ तथैवाभावमेयेऽपि न भावस्य प्रमाणना ।--मी॰ श्लो॰ अभाव॰ श्लो॰ ४५-४६ ।

त्--अभावः स्वसमानजातीयप्रमाणवेद्यः प्रमेयत्वात् भाववत् इति; तदप्यनेन
निरस्तम्; प्र²⁵²⁴

प्रत्यक्षेण घटाद्यभावस्य प्रतीयमानत्वात् ।

त्यक्षबाधनात् प्रतिज्ञायाः । तथा शृण्वतो वा शब्दात् प्रतिपद्यमानस्य वा देश
कालादिनियतम् । अनेन पूर्वस्य हेतोः व्यभिचारं दर्शयति अग्निहोत्रं जुहुयात्
स्वर्गकामः कृ॰ य॰ काठक॰ ६ । ७ इति2525

मैत्रा॰ ६ । ३६ ।

वाक्यात् स्वभावाद् अभिमतसत्त्ववद्2526

अग्निहोत्रादियागप्रतिपादनवत् ।

अन²⁵²⁷

बौद्धादिकल्पितस्य खादेत् श्वमांसम् इत्याद्यनिष्टार्थस्य निवृत्तिरपि ततः प्रतीयते इति भावः ।

भिमतासत्त्वस्यापि प्रतीतेः, किमन्यथा तदुच्चारणेनेति ? तस्य किम् ? इत्याह--पुनः
इत्यादि । पुनः दर्शनश्रवणाद् ऊर्ध्वं विकल्पद्वयं जायते इत्युपस्कारः । कथंभूतम् ? इत्याह—
विधिप्रतिषेधलक्षणं विधिप्रतिषेधयोः भावाभावयोः लक्षणं निश्चयनं यस्य यस्मिन् वा तत्त
थोक्तम् । केन प्रकारेण ? इत्याह इत्थम् इत्यादि । इदं दृश्यमानं च इत्थम् अनेन स्वदेशादि
[p. १५२ क ] प्रकारेणैव नान्यथा परदेशादिप्रकारेण नैव । एवकारोऽत्रापि सम्बध्यते । च इति
समुच्चये । इतिः एवमर्थे । पुनरपि कथम्भूतम् ? अवधारणपरमुक्तवत् । तत्किम् ? इत्याह—
कथञ्चन इत्यादि । कथञ्चन केनापि युक्तिप्रकारेण स्मार्त्तमेव । स्मृतिशब्दः पूर्वोऽनुवर्तते इ²⁵²⁸

इत्येव वर्त्तते इति द्विर्लिखितम् ।

त्येव
वर्त्तते इत्येवं संकीर्येत न वा ? यदि संकीर्येत; तर्हि विधिलक्षणविकल्पवत् प्रतिषेधलक्षण
विकल्पोऽपि न स्मृतेः प्रमाणान्तरं स्यात् । अथ न संकीर्यते; प्रतिषेधलक्षणविकल्पवत् विधि
लक्षणविकल्पोऽपि प्रमाणान्तरं स्यादिति मन्यते । तन्न कु मा रि लः प्रमाणषट्कवादी2529

प्रत्यभिज्ञानाख्यस्य सप्तमस्यापि प्रमाणस्य प्रसङ्गात् ।

।

योऽपि प्र भा क रो मन्यते2530

अप्र
मीयमाणत्वमेव हि नास्तित्वं नापरं न चाप्रमीथमाणतैव प्रमेयं यस्मात्तदर्थासंसृष्टानुभवयुक्ततैव आत्मनः
तस्यार्थस्याप्रमीयमाणता । सा चावस्था आत्मनः स्वसंविदितैव, अतः प्रमेयं नावशिष्यते ।--बृहती प॰ पृ॰
११९-२० । तस्माद् भावग्राहकप्रमाणाननुवृत्तिरेव अभावावगमं प्रसूते पृ॰ ११९ अभावस्य तु स्वरूपा
वगतिर्नास्ति इति न प्रमाणाभावादन्यः प्रमेयाभावः । प्रमाणाभावोऽपि च स्वरूपान्तरानवगमादेव न
भावान्तरप्रमितेर्भिद्यते, भावान्तरप्रमितिश्च स्वयं प्रकाशरूपा न प्रमेयतामनुभवतीति प्रमेयमभावाख्यस्य
प्रमाणस्य नोपपद्यते । प्रमेयासद्भावाच्च न प्रमाणान्तरमवकल्पन इति स्थितम् । पृ॰ १२४ नास्तित्वञ्च
प्रमाणानामनुत्पत्त्यैव गम्यते । नास्तित्वप्रतिपत्तिर्हि तां विना नास्ति कुत्रचित् ॥ योग्यप्रमाणानुत्पत्तेः
कारणत्वपरिग्रहात् । अतिप्रसङ्गदोषोऽपि नावकाशमुपाश्नुते ॥--प्रक॰ प॰ पृ॰ १२९ । नयवि॰ पृ॰ १६२ ।
तन्त्ररह॰ पृ॰ १७ । प्रभाकरवि॰ पृ॰ ५७ ।

--नाऽभावः प्रमाणान्तरं प्रत्यक्षादिप्रमाणपञ्चकशेषत्वादस्य
इति तं प्रत्याह--संभव इत्यादि । अस्यायमर्थः--अनुमानार्थापत्तिव्यपदेशभाक्, च शब्दोऽत्र पूर्व
समुच्चयार्थो द्रष्टव्यः । विकल्पद्वयम् इति सम्बन्धः । कथंभूतम् ? इत्याह--संभवः साध्यभावे
भावः नियमेन तदभावे अभावः, दृश्यमानस्य श्रूयमाणस्य वा देशकालादिनियतस्य तयोः प्रत्ययः
प्रतीतिः अन्यथानुपपत्तिग्रह इति यावत् । स एव स्व आत्मीयः कारणत्वेन भावो यस्य तत्त
थोक्तम् । अनेन यथा अनुमानस्य साध्याभावासंभवनियमनिर्णयलक्षणो हेतुः कारणं तथा अर्था
पत्तेरपि इति दर्शयति । पुनरपि कथंभूतम् ? इत्याह--अवधारणपरं जीवादिः सत्त्वादिभ्यः परि
[p. 184 ] णाम्येव नान्यथा इत्यवधारणप्रधानम् । एतेन त²⁵³¹

अनुमानार्थापत्त्योः ।

योः [p. १५२ ख ] स्वरूपाभेदं कथयति । तत् किम् ?
इत्याह--संकीर्येत न वा संकीर्येत ? कथम् ? इत्याह--कथंचन, अनुमानप्रकारेण अर्थापत्तिप्रकारेण
चैकीभवेद्वा न वा ? यदि संकीर्येत; तर्हि यथा कु मा रि ल स्य प्रमाणषट्कवार्त्ता वार्त्तैव तथा
प्रकारस्य 2532 प्र भा क र स्य प्रमाणपञ्चककथा कृत्वैव 2533 कथैव । अथ न संकीर्येत; त्रिरूपलि
ङ्गजनितादनुमानानुमानद्वत्त 2534 दनुमानात् यथा साधर्म्यदृष्टान्तरहिताया अर्थापत्तेः भेदः2535

अर्थापत्तौ साधर्म्यदृष्टान्ते व्याप्तिग्रहणं नावश्यकम् । अविनाभाविता
चात्र तदैव परिगृह्यते । न प्रागवगतेत्येवं सत्यप्येषा न कारणम् ॥--मी॰ श्लो॰ अर्था॰ श्लो॰ ३० ।

तथा
तस्याः2536

अर्थापत्तेः ।

पक्षधर्मत्ववर्जिताया2537

अपि भेदोऽस्तु । इति तद्रहिताऽर्थापत्तिः प्रमाणं स्यात् ।--न्यायकुमु॰ पृ॰ ५१९ ।

इति स एव दोषः तयोः2538

कुमारिलप्रभाकरयोः ।

प्रमाणसंख्याव्याघात इति मन्यते । नन्व
नुमानं स्मरणजम्, दृष्टान्तस्मरणभावे भावात्, नैवमर्थापत्तिर्विपर्ययात् ततस्त²⁵³⁹

अनुमानार्थापत्त्योः ।

योर्भेद इति चेत्;
अत्राह--स्मार्त्तमेव इति । स्मृतेर्जातं स्मार्त्तम् । एवकारेण एतत्कथयति--यदि अनुमानोत्थापकोऽर्थो
दृष्टान्तस्मरणमन्तरेण अनुमानं नोत्थापयितुमलम्, तर्हि अर्थापत्त्युत्थापकोऽपि तथैवाऽस्तु । अथ
विपक्षे सद्भावबाधकप्रमाणबलादेव अर्थोऽर्थापत्तिमुपजनयति, तथा अनुमानमपि इति निरूपयि
ष्यते । यदि पुनः अर्थापत्तौ दृष्टान्तस्याऽसतो2540

असत्त्वात् ।

न स्मरणम्, अनुमाने सतोऽपि; अकिञ्चित्करस्य
किं स्मरणेन इति समानः तदभावः2541

दृष्टान्ताभावः ।

। अथायं निर्बन्धो लिङ्गं दृष्टान्तमन्तरेण साध्याविनाभावि
ज्ञातुं न शक्यते इति; तथा अर्थापत्त्युत्थापकोऽप्यर्थः2542

साध्या
विनाभावितया ज्ञातुं न शक्येत ।

, इति सूक्तम्--स्मार्त्तमेव इति ।

ननु यदुक्तं स्मृतिः उपमानवदिति न दोषाय अभ्युपगमादिति चेत्; अत्राह--गविस्मृतिः
इत्यादि ।

गवि स्मृतिः प्रमाणं स्यात् गवयं पश्यतः कथम् ।

अन्यत्र तद्विलक्ष्येऽपि प्रयोजनवशान्न किम्2543

तुलना--उपमानं प्रसिद्धार्थसाधर्म्यात् साध्यसाधनम् । तद्वैधर्म्यात्
प्रमाणं किं स्यात् संज्ञिप्रतिपादनम् ॥ १९ ॥--लघी॰ । न्यायावता॰ वा॰ श्लो॰ १४ ।

॥ ७ ॥

उपमावाक्याद् यथा क्वापि सादृश्यप्रतिपत्तिस्तथा कस्यचित् केनचिद् वैलक्षण्य
प्रतिपत्तिः अर्थापत्तेः । तदुत्तरप्रत्यक्षात् पूर्वस्मृतिरविशेषेण प्रमाणमस्तु प्रयोजनवशात्
प्रसिद्धसाधर्म्यात्साध्यसाधनमुपमानम्2544

प्रसिद्धसाध
र्म्यात् साध्यसाधनमुपमानम्--न्यायसू॰ १ । १ । ६ ।

, संज्ञासंज्ञिसम्बन्धप्रतिपत्तिश्च उपमानार्थ इति
किं परिसंख्यानेन ? कृतेन अकृतवीक्षणस्य सर्वस्यैव भवति उपमानम् । नन्वेवमुपमाना
नुमानयोः अभेदप्रसङ्गः, तथास्तु । उदाहरणसाधर्म्यवैधर्म्याभ्यां सह पृथग्वा स एव तत्र
साधनम् । अत्रापि उपमानसाधर्म्यानुमानयोरभेदः स्याद् विशेषादर्शनादिति विपरीतल
क्षणप्रज्ञो जडात्मा । ततोऽनुमानमेव, सर्वथा अविनाभावसम्बन्धप्रतिपत्तिमन्तरेण प्रामा
ण्यानुपपत्तेः । प्रत्यक्षेऽपि समानः प्रसङ्गः । तथैवानुमानेऽपि । कस्यचित् कथञ्चित् स्वतः
सिद्धिमन्तरेण उत्तरस्यावृत्तेः चिन्तोपमानवत् ।

[p. 185 ]

गोरलाभे गवयेन तत्कार्यं कर्त्तव्यम् इति [p. १५३ क ] श्रुत्वा कश्चित् कञ्चिद् आटव्यं2545

वनवासिनम् ।

पृच्छति कथंभूतो गवयो भवति ? स तं प्रत्याह--गौरिव गवयः इति । स पृष्ट्वा एवं श्रुत्वा नगरे
गामुपलभ्य पुनः अटवीं पर्यटन्, यद्वा2546 दातत्र²⁵⁴⁷

अटव्याम् ।

गवयमुपलभ्य गां स्मरति तदा सा गवि गवयसा
दृश्यविशिष्टे स्मृतिः प्रमाणं मीमांसकस्य उपमानाख्यं मानं स्याद् भवेत्, गवयं पश्यतः
पुंसः । चेच्छब्दोऽत्र द्रष्टव्यः, कात्वा 2548 काक्वा वा तदर्थो व्याख्यातव्यः । अत्र दूषणमाह-- कथम्
इत्यादि । कथं केन प्रकारेण न प्रमाणम् अपि तु प्रमाणमेव । अन्यत्र क्वचित् महिष्यादौ
स्मृतिः इति सम्बन्धः । कथंभूते ? इत्याह-- तद् इत्यादि । तस्माद् गवयाद् विसदृशरूपेण
लक्ष्यते इति तद्विलक्ष्यः तस्मिन्नपि न केवलं तत्सदृशे गवि इति । एतदुक्तं भवति--यथा
सादृश्यविशिष्टे गवि तद्विशिष्टे वा सादृश्ये, गोग्रहणमुपलक्षणम्, स्मृतिः प्रमाणान्तरं तथा
वैलक्षण्यविशिष्टे महिष्यादौ तद्विशिष्टे वा वैलक्षण्ये2549

प्रमाणान्तरमस्तु ।

इति । ननु गोसदृशालम्भनादि2550

गोसदृशस्य यागादौ आलम्भनं
क्रियते इति सदृशस्मृतेः वैदिकं प्रयोजनं विद्यते इति भावः ।

यथा
सदृशस्मृतेः प्रयोजनं नैवं वैलक्षण्यस्मृतेरिति चेत्; अत्राह--प्रयोजनवशात् इति । वैदिकवद्
इ²⁵⁵¹

लौकिकजनस्य गोविलक्षणमहिषादिज्ञा
नरूपं प्रयोजनमस्त्येवेति भावः ।

तरप्रयोजनभावादिति भावः ।

कारिकां विवृणोति उपमा इत्यादिना । गौरिव गवयः इति वाक्याद् यथा क्वापि
गवि सादृश्यप्रतिपत्तिः तथा कस्यचित् महिष्यादेः केनचिद् गवादिना वैलक्षण्यप्रतिपत्तिः ।
कुतः ? अर्थापत्तेः, यत एवं तत् तस्मात् उत्तरप्रत्यक्षात् गवयप्रत्यक्षात् पूर्वस्य गवादेः स्मृतिः
प्रमाणमस्तु अविशेषेण, सदृशस्मृतिवद् विसदृशस्मृतिरपि प्रमाणं भवतु । कुत एतत् ? इत्याह—
[p. १६३ ख ] प्रयोजन इत्यादि ।

ननु यदुक्तम्-- चिन्तोपमानवत् इति; तत्र साकल्येन लिङ्गलिङ्गिसम्बन्धबुद्धिर्यदि
चिन्ततेयस्याः 2552 चिन्ता; तस्याः साक्षात् परम्परया मनोऽर्थसन्निकर्षादुत्पत्तेर्मानसप्रत्यक्षत्वेन प्रमा
णता इति2553

तस्य ग्रहणं प्रत्यक्षानुपलम्भसहायान्मानसात् प्रत्यक्षात् । धूमम
ग्निसहचरितमिन्द्रियेणोपलभ्य अनग्नेश्च जलादेर्व्यावर्तमानमनुपलम्भेन ज्ञात्वा मनसा निश्चिनोति धूमोऽग्निं
न व्यभिचरतिति ।--न्यायकलि॰ पू॰ ३ ।

सिद्धसाधनम् । अथवा यदुक्तम्--प्रमाणान्तरम् इत्यादि; तदपि तादृगेव²⁵⁵⁴

सिद्धसाधनमेव ।

; वैधर्म्यो
पमानत्वादस्य, शेषं मानसमध्यक्षम् इति नैयायिकादयः । तान् प्रत्याह--प्रसिद्ध इत्यादि । प्रसिद्धेन
गवादिना प्रसिद्धं वा यत् साधर्म्यं तस्मात् साध्यस्य संज्ञासंज्ञिसम्बन्धज्ञानस्य साधनम्
प्रमातृप्रमेयाभ्यामन्यः2555

प्रमातृप्रमेयाम्यामन्यस्य प्रमाणता
भवति ।

कारणकलापः उपमानम् प्रमाणम् । अस्य फलम् अर 2556 आह- संज्ञा इत्यादि ।
उपमानार्थ उपमानफलम् इत्येवं च शब्दः पूर्वसमुच्चये किं परिसंख्यानेन परिगणनेन, न
किञ्चित् । किं तर्हि भवतु ? इत्याह--कृतेन इत्यादि । कृतेन निश्चितेन अकृतस्य परो
क्षस्य यद् वीक्षणं ज्ञानं तस्य सर्वस्यैव निरवशेषस्यैव भवति उपमानम्, उपमानादपरं परोक्षं
प्रमाणं मा भूद् इति मन्यते । एतदुक्तं भवति--यथा विशदेन्द्रियार्थसन्निकर्षजज्ञानसाधर्म्यात्
[p. 186 ] साक्षात् परम्परया तत्सन्निकर्षजं विशदमविशदं वा2557

ज्ञानम् ।

प्रत्यक्समुच्यते तथा प्रसिद्धसाधर्म्यात् साध्य
साधनोपमानसाधर्म्यात् कृतेनाकृतज्ञानम् उपमानमस्तु अवान्तरविशेषस्य सर्वत्र भावादिति2558

न हि किञ्चिदवान्तरविशेषमात्रेण प्रमाणान्तरत्वं भवति ।

।

पर आह--नन्वेवम् इत्यादि । ननु इति अक्षमायाम् । एवं सति उपमानाऽनुमानयोः
अभेदप्रसङ्गः; भेदश्च तयोर्लोके प्रसिद्ध इति मन्यते । [p. १५४ क ] तथास्तु इति वदन्तमाचार्यं
प्रत्याह--स एव तत्र इत्यादि । तत्र तयोः उपमानाऽनुमानयोर्मध्ये साधनम् अनुमानम् । काभ्याम् ?
इत्याह--उदाहरण इत्यादि । उदाहरणं निदर्शनं तेन यत् साधर्म्यं कृतकत्वादि समानधर्मेण
सदृशत्वम् वैधर्म्यं तद्धर्माऽभावेन विसदृशत्वं पक्षस्य ताभ्याम् इति । सह इत्यनेन अन्वयव्य
तिरेकवत् पू2559

तत्पूर्वकं
त्रिविधमनुमानं पूर्ववच्छेषवत्सामान्यतो दृष्टं चेति सू॰ १ । १ । ५ त्रिविधमिति अन्वयी व्यतिरेकी
अन्वयव्यतिरेकी चेति ।--न्यायवा॰ पृ॰ ४६ ।

र्ववच्छेषवत्सामान्यतोऽदृष्टम् इत्यनुमानं दर्शयति पृथग्वा इत्यनेन केवलान्वयि पूर्व
वच्छेषवद् इति केवलव्यतिरेकि पूर्ववत्सामान्यतोऽदृष्टम् इति च उपमानलक्षणमुक्तमिति नोच्यते ।

अत्र दूषणमाह आचार्यः--अत्रापि इत्यादिना । न केवलं पूर्व²⁵⁶⁰ र्वं व्याप्तिज्ञानस्य
मानसाध्यक्षत्वकल्पने किं चैत्रापि 2561 किन्त्वत्रापि उपमानसाधर्म्यानुमानयोरभेदः स्यात्
प्रसिद्धसाधर्म्यात् साध्यसाधनम् न्यायसू॰ १ । १ । ६ इत्यस्य उदाहरणसाधर्म्यात्
साध्यसाधनम् न्यायसू॰ १ । १ । ३४ इत्यस्य च विशेषाऽदर्शनात् इति मन्यते । तथा च
परः2562

नैयायिकादिः ।

परमार्थतः तयोर्भेदं कथयति लक्षणं च समानं ब्रूते इति विपरीतलक्षणप्रज्ञो जडात्मा
इति । सत्यं निदर्शनमात्रमेतत् तेन वैधर्म्योभयोपमानानुमानयोरभेदः स्यादिति च द्रष्टव्यम् ।

एवं स्वयम् आचार्येण नैयायिके निरस्ते सौगताः प्राहुः--ततोऽनुमानमेव इत्यादि ।
अस्यायमर्थः--यस्मात् कृतेन अकृतवीक्षणं सर्वम् इति विभक्तिपरिणामेन सम्बन्धः ।

अत्राह परः2563

नैयायिकः ।

--प्रसिद्धसाधर्म्यादन्यतो वा साध्या[p. १५४ ख ] विनाभाविनः साध्यसाधनमनुमा
नमस्तु 2564

अविनाभावग्रहणं
बिना यत् ज्ञानं सादृश्याद् भवति तद् भवतु उपमानमित्यभिप्रायः ।

परं तु उपमानादिकं स्यादिति चेत्; अत्राह सौगतः--सर्वथा इत्यादि । सर्वेण प्रसिद्धसाधर्म्य
प्रकारेण अन्येन वा सर्वथ अविनाभावसम्बन्धप्रतिपत्तेः विना तमन्तरेण प्रामाण्यानुपपत्तेः
अनुमानमेव अस्तु इति सम्बन्धः । एतदुक्तं भवति--यदि प्रसिद्धसाधर्म्यस्य अन्यस्य वा
अविनाभावसम्बन्धप्रतिपत्तिरस्ति; सिद्धमस्मत्समीहितम् । अन्यथा ततो जायमानं न किञ्चित्प्र
माणम् अतिप्रसङ्गादिति । ननु यथा प्रत्यक्षस्य अविनाभावसम्बन्धप्रतिपत्तेर्विना प्रामाण्यं तथा
उपमानादेः स्यादिति चेत्; अत्राह--प्रत्यक्षेऽपि इत्यादि । न केवलमन्यत्र²⁵⁶⁵

उपमानादावेव ।

अपि तु प्रत्यक्षेऽपि
समानः सदृशः प्रसङ्गः प्रसक्तिः अविनाभाव इत्यादिकस्य । 2566

प्रत्यक्षमपि ।

तदपि हि वस्तुप्रतिबन्धात्
तत्र प्रमाणं नान्यथा ।

अत्राह चार्वाकः--अनुमाने तर्हि अविनाभावसम्बन्धप्रतिपत्तेरभावात् प्रामाण्यं न स्यादिति;
तत्राह--तथैव इत्यादि । तथा तेन प्रत्यक्षप्रकारेण अनुमानेऽपि न केवलम् अन्यत्र समानः
प्रसङ्गः इति पदघटना । अस्ति च 2567

प्रत्यक्षेऽपि ।

तत्रापि सा2568

अर्थाविनाभावप्रतिपत्तिः ।

इति मन्यते । तदुक्तम्--

[p. 187 ]

*अर्थस्यासंभवेऽभावात् प्रत्यक्षेऽपि प्रमाणता ।

प्रतिबद्धस्वभावस्य तद्धेतुत्वे समं द्वयम्2569

प्रत्यक्षमनुमानञ्च ।

॥ इति2570

अत एवाह--अर्थस्यासंभवे...--प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । ११७ ।
तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ ७७५ । आप्तप॰ पृ॰ १७३ । न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ २० । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५५५ ।
न्यायावता॰ वा॰ वृ॰ पृ॰ ८६ । धर्मकीर्तिरप्येतदाह प्रमाणमी॰ पृ॰ ८ ।

।

एवं स्वमतं व्यवस्थाप्य सौगताः कदाचिदेवं ब्रूयुः--अस्माकं कथं चिनो 2571 चिन्तो पमान
वद् इति । तत्राह आचार्यः--कस्यचिद् इत्यादि । कस्यचित् धूमादेः कथञ्चित् केनापि प्रका
रेण स्वतः नसाधनान्तरेण ज्ञानापेक्षामन्तरेण सिद्धिः [p. १५५ क ] निर्णीतिःता मन्तरेण उत्तरस्य
अध्यक्षद् 2572 वत् अनुमानस्याऽवृत्तेः चिन्तोपमानवत् इति । अत्रायमभिप्रायः--अस्याः सिद्धेः
सद्भावे ततः अनुमानमेव अस्तु इत्ययुक्तं प्रत्याख्यानम् ।

प्रत्यक्षानुमानयोरन्यतरत्र त²⁵⁷³

चिन्तायाः तर्कस्य अन्त
र्भावात् ।

दन्तर्भावात् न दोष इति चेत्; अत्राह--भूता इत्यादि ।

भूता भव्याः सर्वे सन्तो भावाः क्षणक्षयाः ।

इति व्याप्तौ प्रमाणं ते न प्रत्यक्षं न लैङ्गिकम् ॥ ८ ॥

परोक्षस्य सम्बन्धात्तदविनाभाविनोऽन्यतः सिद्धिरनुमानमेवेति; अत्र सम्बन्धो नैव
प्रत्यक्षो भवितुमर्हति यतोऽनुमानव्यवस्था स्यात् । न हि कस्यचित् साकल्येन व्याप्तिज्ञानं
क्वचित् कदाचित् प्रत्यक्षं सन्निहितविषयबलोत्पत्तेरविचारकत्वात् । यदि तद्बलोत्पन्नं
विकल्पज्ञानं न भवेत् अनुमानं च न स्यात् । अनधिगतलिङ्गलिङ्गिस्वलक्षणाध्यवसायेऽपि
यदि न प्रमाणान्तरं प्रत्यक्षमपि न स्यात् । तत्प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् अविकल्पित सांवृता
भ्याम् नार्थाधिगतिर्नाम । समारोपव्यवच्छेदस्याप्यभावात् । यत् सत् तत्सर्वं क्षणिकमेवेति
प्रत्यक्षसिद्धौ शब्दक्षणिकत्वमेव किमनुमेयम् ?

भावाः सन्तः पदार्थाः सर्वे निरवशेषाः । के ते ? इत्याह--भूता इत्यादि । क्षणि
2574 णक्षया इत्येवं व्याप्तौ व्याप्तिविषये प्रमाणं ते सौगतस्य न प्रत्यक्षं न लैङ्गिकम्
नानुमानम् । त²⁵⁷⁵

व्याप्तिज्ञान ।

दभावाभ्युपगमान्नायं दोष इत्येके । तेषां व्याप्तेरग्रहे नानुमानं नाम, इत्ययुक्तमि
दम्2576

द्विविधं सम्यग्ज्ञानम् । प्रत्यक्षमनुमानं च--न्यायबि॰ १ । २, ३ । प्र॰
वा॰ २ । १ । प्रत्यक्षानुमानभेदेन द्विविधमेव प्रमाणं प्रतिपत्तव्यम्--प्र॰ वार्तिकाल॰ २ । १ ।

-- प्रत्यक्षमनुमानं चेति द्वे एव प्रमाणे । इति । व्यवहारेण तदभिधानाददोष इति
चेत्; व्यवहारेण तत् न परमार्थतः इति कुतोऽवसेयम् ? विचारादिति न युक्तम्; अस्य²⁵⁷⁷

विचा
रस्य ।

अप्रमा
णत्वे ना2578

विचारात् ।

तस्तदवसेयम् अतिप्रसङ्गात् । प्रमाणत्वमपि नाध्यक्षत्वेन अ²⁵⁷⁹

निर्विकल्पकस्य हि प्रत्यक्षत्वमभ्युपगभ्यते, विचारस्य च विकल्परूपत्वादिति
भावः ।

नभ्युपगमात् विरोधाच्च ।
नानुमानत्वेन; अनभ्युपगमात् । तन्न विचारात् तदवसेयम् । प्रत्यक्षादिति; न; एवंवादिनः स्वसं
वेदनप्रत्यक्षादन्यस्य असंभवात् । न च तत्2580

स्वसंवेदनप्रत्यक्षम् ।

स्वरूपादन्यत्र वृत्तिमत् इति कुतस्ततः अन्यत्
प्रत्यक्षम् अनुमानं च व्यवहारेण इति प्रतिपत्तिः ? नहि नीलज्ञानं पीतादिकम् इदंतया नेदंतया
वा व्यवस्थापयितुमलम्, ज्ञानान्तरकल्पनावैफल्यप्राप्तेः । अथ अन्यत् प्रत्यक्षादिकम् असत्;
[p. 188 ] असतश्च सत्त्वेन अन्यथा2581

असत्त्वेन वा ।

वा कल्पनं नान्यतो व्यवहारात् इति चेत्; कुतस्तदसत्त्वसिद्धिः ?
अनुपलम्भात् इत्यनुत्तरम्; स्वयमेव अतः परेण²⁵⁸²

बौद्धेन ।

+अनुमानव्यवस्थानात् [p. १५५ ख ] प्रतिषेधाच्च
कस्यचित् इति वचनादिति2583

धर्मकीर्तिरप्येतदाह--प्रमाणेतरसामान्यस्थितेरन्यधियो
गतेः । प्रमाणान्तरसद्भावः प्रतिषेधाच्च कस्यचित् ॥--प्र॰ मी॰ पृ॰ ८ । प्रमेयरत्नमा॰ २ । १ । तथा चोक्तं
तथागतैः--प्रमाणान्तरसामान्यस्थिते...--सर्वद॰ सं॰ पृ॰ १९ ।

। अस्य व्यवहारेण प्रामाण्ये कुतः अन्तः परमार्थतोऽन्याभाव
सिद्धिः यतः स्वसंवेदनाध्यक्षाद्वैतमेव इति युक्तम् । नाप्यत एव तदभावः सिध्यति; तत्र अस्य
अव्यापारात्, इतरथा सुखादीनां परस्परमनुलम्भात् सर्वाभावः स्यात् ।

एतेन 2584

तस्मात् संवेदनमेव केवलमद्वैत
मपरस्याभावादिति स्थितम् । पृ॰ २९० नाद्वैतादपरं तत्त्वमस्ति--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३० ।

यदुक्तं प्र ज्ञा क रे ण-- प्रतिभासाद्वैतादन्यस्य अभावात् कथमुच्यते भूता
इत्यादि इति; तन्निरस्तम् । अस्याः ग्रहणम् उपलक्षणम्, तेन अन्यस्यामपि, तन्न तस्य
प्रमाणम् इत्यनुमानोच्छेदः ।

कारिकार्थं दर्शयितुमाह--परोक्षस्य इत्यादि । परोक्षस्य इन्द्रियविषयस्य सम्बन्धात्
तदविनाभाविनोऽन्यतः ततोऽन्यस्मात् सिद्धिः अनुमानमेव न प्रमाणान्तरम् । इति शब्दः
परपक्षसमाप्तौ । सूरिः आह--अत्र इत्यादि । अत्र परपक्षे संबन्धो लिङ्गलिङ्गिनोः अविनाभावो
नैव प्रत्यक्षो भवितुमर्हति यतो यस्मात् तत्प्रत्यक्षभवनार्हत्वात् अनुमानव्यवस्था स्यात् । यत
इति वा आक्षेपे, नैव स्यात् । एतदुक्तं भवति-- उपलम्भः सत्ता प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । ५४
इति2585

उपलम्भः सत्तेति व्यवस्था--प्र॰ वार्तिकाल॰ ।

वचनात् प्रत्यक्षभवनार्हत्वाभावेन सर्वंचस्तदभावे 2586 सर्ववस्त्वभावे नानुमानं कारणाभावे
कार्यानुत्पत्तेरिति । एतदेव दर्शयन्नाह--नहि इत्यादि । हि यस्मात् न कस्यचित् सौगतस्य
नैयायिकादेर्वा साकल्येन सामस्त्येन व्याप्तिज्ञानं लिङ्गलिङ्गिसम्बन्धग्रहणं प्रत्यक्षं क्वचिद्
व्यवहारे परमार्थे वा देशे वा कदाचित् संसारिदशायां योगिदशायां वा काले वा भवितु
मर्हति । ततो निराकृतमेतत्-- यस्य यावता2587 तीदेशमात्रा [p. १५६ क ] प्र॰ वार्तिकाल॰
३ । ६१ इति । केनचिद् धर्मेण न तावद्वैशद्येन; 2588

व्याप्तिज्ञाने ।

तत्र तदभावात्, तथा अव्यवहारात् ।
तथापि तत्र तदङ्गीकरणे न किञ्चिदविशदं ज्ञानं भवेत् । नापि चक्षुराद्यक्षप्रभवत्वेन;
तत्र तदव्यापारात्, अन्यथा प्रत्यक्षसंख्यानियमव्याघातः । अभ्यासजत्वेनेति चेत्; अत्रेदं
चिन्त्यते--विकल्पमात्रं वा अभ्यासपरिकरगोचरीकृतं तत् स्यात्, अनुमानं वा ? प्रथमविकल्पे
न तत्प्रमाणम्, कामाद्युपप्लुतदृष्टिवत् । द्वितीये व्याप्तिज्ञानादनुकृतान्वयव्यतिरेकं कारणम्
नाऽकारणं विषयः 2589

उद्धृतमिदम्--अनेकान्तजय॰
पृ॰ २०७ । धर्मसं॰ पृ॰ १७६ । बोधिचर्या॰ प॰ पृ॰ ३९८ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २१९ । आप्तप॰
पृ॰ १६८ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३५५, ५०२ । न्यायकुमु॰ पृ॰ ६४० । स्या॰ र॰ पृ॰ ७६९ । न्यायवि॰ वि॰
प्र॰ पृ॰ २९० । स्या॰ मं॰ पृ॰ २०६ । अहेतुश्च विषयः कथम्--प्र॰ वा॰ ३ । ४०६ । नाहेतुर्विषयः—
प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । ४०६ । न ह्यकारणं प्रतीतिविषयः--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ ८० । नाननुकृतान्वयव्यतिरेकं
कारणं नाकारणं विषयः--न्यायकुमु॰ पृ॰ ६४० । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५१० । प्र॰ मी॰ पृ॰ ३४ ।
षड्द॰ बृ॰ वृ॰ पृ॰ ३७ ।

इत्यस्य प्रमाणतोऽर्थप्रतिपत्त्या प्रवृत्तिसामर्थ्याद् अर्थवत्
[p. 189 ] प्रमाणम् न्यायभा॰ पृ॰ १ अर्थसहकारिव्यवसायादिविशेषणज्ञानकं प्रमातृप्रमेया
भ्यामर्थान्तरं प्रमाणम् इत्यस्य च वचनात् स्वविषयकार्येण तेन भवितव्यम्, इति न स्वस
मानसमयभुवो ग्रहणम् तस्य 2590

समसमयभाविनोः कार्यकारणभावाभावात् ।

तदकारणत्वात् । यच्च कारणं तदपि तद्देशादिसन्निहितमेव न सर्वं
विवक्षितम्, अन्यथा स्वान्यकार्यदेशादौ तेन तत्कर्त्तव्यमिति निरूपयिष्यते अनन्तरमेव । ततः
सूक्तम्-- सन्निहितेत्यादि सन्निहितः तत्कालानन्तरकालो यो विषयः तस्य बलेन उत्पत्तेः
कारणात् प्रत्यक्षस्य, तज्ञानं2591 तज्ज्ञानं न प्रत्यक्षं भवितुमर्हतीति । हेत्वन्तरमाह--अविचारकत्वात्
इति । अविकल्पकत्वाऽस्वग्रहणात्मकत्वाभ्यां सन्निहितस्यापि विषयस्य अव्यवस्थापकत्वात् त²⁵⁹²

व्याप्तिज्ञानम् ।

न्न
त²⁵⁹³

प्रत्यक्षम् ।

द् भवितुमर्हतीति । तद्व्याप्तिज्ञानं तर्हि अनुमानं स्यादिति चेत्; अत्राह--तद्बलाद् इत्यादि । न
केवलं तज्ज्ञानं प्रत्यक्षं न भवितु [p. १५६ ख ] मर्हती त्कं 2594 त्थम् किन्त्वनुमानं च तदपि न स्यात् ।
यदि चेद् विकल्पज्ञानमूक²⁵⁹⁵ मूह ज्ञानं न भवेत् । कथम्भूतम् ? तद्बलोत्पन्नं प्रत्यक्ष
सामर्थ्योत्पन्नम् ऊहो मतिनिबन्धनः इति वचनात् । अस्ति तत्2596

व्याप्तिज्ञानम् ।

, केवलं प्रमाणं न भवति,
प्रमाणमपि लिंगिक 2597 लैङ्गिकमेव इति चेत्; अत्राह--अनधिगत इत्यादि । अनधिगतं प्रत्यक्षा
दिना अविषयीकृतं लिङ्गलिङ्गिस्वलक्षणं यत् तस्याध्यवसायेऽपि न केवलम् अनध्यवसाये
यदि न प्रमाणान्तरम् । तथाहि--यदि न प्रमाणं प्रत्यक्षमपि न स्यात् तस्यापि तल्लक्षणान्तरा
भावात् । यदि न तदन्तरं किन्तु अनुमानमेनमेव, अनुमानं न स्यात् अनवस्थानादिति मन्यते ।

ननु माभूद् अनुमानं तथापि न सौगतस्य काचित् क्षतिः स्वयं तदभावोपगमात् । तत्त्वा
भ्युपगतस्य प्रतिभासाद्वैतस्य प्रत्यक्षतः सिद्धिरिति चेत्; अत्राह--तत्प्रत्यक्ष इत्यादि । ते च ते
सौगतकल्पिते परमार्थसंवृतिरूपे प्रत्यक्षम²⁵⁹⁸ क्षानुमाने च ताभ्याम्, कथम्भूताभ्याम् ? इत्याह—
अविकल्पित इत्यादि । सुगमम् । नार्थाधिगतिर्नाम व्यवहारे अर्थस्य व्यप्तिलक्षणस्य परमार्थे
त²⁵⁹⁹

प्रतिभासाद्वैतस्वरूपस्य ।

दद्वैतलक्षणस्य अधिगतिर्न, प्रत्यक्षस्य सकलविकल्पविकलस्य प²⁶⁰⁰

जैनादिकम् ।

रं प्रति असिद्धेः, अनुमानस्य
च 2601

विकल्परूपस्य ।

सांवृतस्य तत्त्वाऽसाधकत्वादिति मन्यते ।

ननु यदुक्तम्--मा2602

मा अनुमा
प्रमाणम् इत्यर्थः ।

ऽनुमा--अनुमानेन नार्थाधिगतिः नाम इति; तत्सिद्धसाधनम्; तेन²⁶⁰³

अनुमानेन ।

तदधिगतेरनभ्युपगमात् । समारोपव्यवच्छेदकरणात् 2604

अनुमानम् । यदा पुनरनुमानेन समारोपव्यवच्छेदः कृतो
न भवतीति तदर्थमन्यत् प्रवर्तते ।--प्र॰ वा॰ स्व॰ पृ॰ १२५ । समारोपविवेकेऽस्य प्रवृत्तिरिति
गम्यते ।--प्र॰ वा॰ ३ । ४८ ।

तत् प्रमाणमिष्यत [p. १५७ क ] इति चेत्;
अत्राह--समारोप इत्यादि । न केवलम् अर्थाधिगतेः अपि तु 2605

समारोपव्यवच्छेदस्य ।

तद्व्यवच्छेदस्याप्यभावात् ।
अर्थाधिगतिमन्तरेण स्वापादिवत् तद्व्यवच्छेदासंभवादिति मन्यते ।

यस्तु मन्यते प्र ज्ञा क र गु प्तः-- योगिज्ञानं व्याप्तिज्ञानम् इति2606

तुलना--अन्ये तु व्याप्तिग्रहणकाले
प्रतिपत्तुर्योगिन इवाशेषविषयं परिज्ञानमस्तीति ब्रुवते ।--प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५७० । योगिप्रत्यक्षतो
व्याप्तिसिद्धिरित्यपि दुर्घटम्--त॰ श्लो॰ पृ॰ १७९ । न्यायकुमु॰ पृ॰ ४३२ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३५१ ।

। तं प्रत्याह—
[p. 190 ] यत्सत् इत्यादि । यत् सत् अर्थक्रियाकारि तत्सर्वं क्षणिकमेव नित्यं न भवति इत्येवं प्रत्यक्ष
सिद्धौ शब्दक्षणिकत्वमेव किमनुमेयं किन्तु सर्वम् अनुमेयं स्यात् इति न किञ्चित् प्रत्यक्ष
प्रमाणप्रमेयं भवेत् । अथ सुखादि-नीलादि त²⁶⁰⁷

प्रत्यक्षप्रमेयम् ।

त्प्रमेयमिष्यते, तथा क्षणिकत्वमपि अस्तु तदविशेषा
दिति न किञ्चिदनुमेयम् । न च योगिज्ञानविषयीकृते समारोप्येभ्यासदशाचद्यतः 2608 रोपोऽनभ्या
सदशा च, यतः तद्व्यवच्छेदकरणादनुमेयं स्यात्, समारोपे वा न प्रत्यक्षतः तद्व्याप्तिसिद्धिः ।
न वा निश्चितलिङ्गवत् सा2609

व्याप्तिः ।

अनुमानकरणमिति मन्यते ।

एतेन स²⁶¹⁰

मनःसंयुक्तेन आत्मना सम्बद्धाः सर्वेऽर्थाः ।

न्बन्धसम्बन्धजं मानसमध्यक्षं चिन्तितम् ।

एवं तावत् सामान्येन परस्य साकल्येन व्याप्तिग्रहणे2611 णमसंभवीति प्रतिपाद्यं 2612 द्य यदुक्तम्2613

नैव
प्रत्यक्षतः कार्यविरहाद्वा सर्वशक्तिविरहोऽक्षणिकत्वे उच्यते किन्तु तद्व्यापकविरहात् । तथाहि--क्रमयौगप
द्याभ्यां कार्यक्रिया व्याप्ता प्रकारान्तराभावात् । ततः कार्यक्रियाशक्तिव्यापकयोस्तयोरक्षणिकत्वे विरोधान्नि
वृत्तेस्तद्व्याप्तायाः कार्यक्रियाशक्तेरपि निवृत्तिरिति सर्वशक्तिविरहलक्षणमसत्त्वमक्षणिकत्वे व्यापकानुपलब्धि
राकर्षति विरुद्धयोरेकत्रायोगात् । ततो निवृत्तं सत्त्वं क्षणिकेष्वेवावतिष्ठमानं तदात्मतामनुभवतीति यत्
सत् तत् क्षणिकमेव इत्यन्वयव्यतिरेकरूपाया व्याप्तेः सिद्धिःनिश्चयो भवति ।--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ १४६ ।

अ र्च टे न-- सर्वस्य क्षणिकत्वेन साकल्यव्याप्तिग्रहणं नाध्यक्षतः, अपि तु
अक्षणिकात् सर्वतः सत्त्वं व्यावर्त्तमानं तीरा2614

यथा किल वहनारूढैर्वणिग्भिः शकुनिर्मुच्यते अपि नाम तीरं द्रक्ष्यतीति । स यदा सर्वतः पर्यटं स्तीरं
नासादयति तदा वहनमेवागच्छति तद्वदेतदपि द्रष्टव्यम् । यतश्चावश्याभ्युपगमनीयोऽयं पक्षः तस्मान्न
किञ्चिदमया अविद्यमानप्रतिष्ठानया दिशः प्रतिपत्त्या प्रयोजनम् ।--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ १९३ ।

दर्शिशकुनिन्यायेन गत्यन्तराऽभावात् क्षणिके
व्यवस्थितिं कुर्वत् तेन व्याप्तमिति निश्चीयते, ततः तद्व्यावृत्तिश्च तद्व्यापिकाया अर्थ
क्रियायाः व्यावृत्तेः, अस्याश्च व्यापकयोः क्रमयौगपद्ययोः । इति । तत्राह--सत्ताम्
इत्यादि ।

सत्तां सर्वतोऽक्षणिकात् स्वनिवृत्तौ निवर्तयेत् ।

व्याप्यामर्थक्रियां चेत्सा क्षणिके केन सिध्यति ॥ ९ ॥

क्रमाक्रमयोः व्यापकयोरन्यतरेण क्षणिके अर्थक्रियायाः प्रत्यक्षप्रवृत्तिरेव विपक्षे
बाधकप्रमाणवृत्तिः । सा पुनः क्षणक्षयानुपलक्षणात् कथं प्रत्यक्षा ? प्रत्यक्षापि कथं तत्स
म्बन्धिनी । जातेः...कथंप्रत्यक्षा । क्षणिकस्यार्थक्रियासिद्धिमन्तरेण सत्ता व्यावर्तमाना कथ
ञ्चित्क्षणिके सत्तां साधयेत् विपक्षानतिशायनात् । तदयं क्षणिके अर्थक्रियामेव कुतश्चित्
साधयितुमर्हति अन्यथा विपक्षव्यावृत्त्यसिद्धेः । कारणस्य क्षणिकस्य सत्तैवार्थक्रिया प्रत्यक्षेति
चेत्; तथाऽक्षणिकस्य अविशेषात्, प्रतीतिवत्त्वविशेषः इतरत्रापि । कार्योत्पत्तिः...अन्य
त्रापि समानम् । कारणाच्चेत्; किं केन व्याप्तम् ? ततः स्वभावानुपलब्धिरेव विपक्षे बाधकं
प्रमाणम् । सा पुनः क्षणिकोपलब्धिरसिद्धैव विप्रतिपत्तेः अन्यथा साधनवैयर्थ्यात् ।

[p. 191 ]

सर्वतः कुदस्यात् 2615 कूटस्थात् कालान्तरस्थायिनश्च यदि वा दृश्याभिमताद् [p. १५७ ख ]
अन्यतश्च अक्षणिकात् चेत् सत्तां निवर्त्तयेत् । कथम्भूताम् ? व्याप्यां स्वव्याप्याम्
इत्यवगन्तव्यम्, यथा मातरि वर्त्तितव्यम् इत्यत्र स्वस्याम् इति । का ? इत्यत्राह--अर्थक्रिया
इति । कस्मिन् सति ? इत्याह--स्वनिवृत्तौ इति । तत्र दूषणम् सा अर्थक्रिया स्वाहिमेत 2616 स्वा
भिमत क्षणिके वस्तुनि । केन प्रमाणेन प्रकारेण वा सिध्यति, न केनचित् । एतदुक्तं
भवति--अक्षणिके व्यापकयोः क्रमाऽक्रमयोरनुपलम्भः क्षणिकेऽपि इति तत्रापि त²⁶¹⁷

अर्थक्रियाया अभावः ।

दभावो न वा
क्वचिदिति ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--क्रम इत्यादि । क्रमाक्रमयोर्मध्ये । कथंभूतयोः ? व्यापकयोः
अर्थक्रिया इति सम्बन्धः । अन्यतरेण क्रमेण अक्रमेण वा क्षणिके निरन्वयनश्वरे वस्तुनि
या अर्थक्रिया तस्याः प्रत्यक्षप्रवृत्तिः अध्यक्षोत्पत्तिरवा 2618 रेव विपक्षे अक्षणिके । यदा हि
शब्दः क्षणिकः सत्त्वात् साध्यते तदा अन्यः2619

प्रदीपादिः ।

सर्वः क्षणिकः सपक्षो भवति अक्षणिको विपक्ष
इति बाधकप्रमाणवृत्तिः अर्थक्रियायाः इति गतेन सम्बन्धः । अन्वयप्रतिपत्तिरेव व्यतिरेक
प्रतिपत्तिः; कथमन्यथा निश्चितान्वयवचनादेव सामर्थ्याद् व्यतिरेकगतेः त²⁶²⁰

व्यतिरेकवचनम् ।

द्वचनं निग्रह
स्थानम् उक्त²⁶²¹

अन्वयव्यतिरेक
वचनयोर्वा साधर्म्यवति वैधर्म्यवति च साधनप्रयोग एकस्यैवाभिधानेन सिद्धेर्भावात् द्वितीयस्यासामर्थ्य
मिति तस्याप्यसाधनाङ्गस्याभिधानं निग्रहस्थानं व्यर्थाभिधानादेव ।--वादन्या॰ पृ॰ ६५ ।

2622 इत्युक्तं शोभेत ? सात्मके च क्वचित् प्राणादेरदर्शनेऽपि कुतश्चित् निरात्मका
न्निवृत्तिः स्यादिति मन्यते । तथाभ्युपगच्छतो दोषमाह--सा इत्यादि । सा अर्थक्रिया । पुनः इति
वितर्के क्षणक्षयानुपलक्षणात् कथं केन प्रकारेण प्रत्यक्षा ? तस्या अपि क्षणिकैकान्ते क्षणिक
त्वेन अनुपलक्षणादिति मन्यते । [p. १५८ क ] प्रत्यक्षाऽपि कथं तत्सम्बन्धिनी क्षणक्षयसम्ब
न्धिनी सिध्येत् । दृष्टान्तम् आह--जातेः इत्यादिकम् । कथं केन प्रकारेण प्रत्यक्षा । सुगमम् ।
मा सिधत्2623

अतीन्द्रि
यत्वात् ।

तत्सम्बन्धिनी2624

क्षणक्षयसम्बन्धिनी ।

सा2625

अर्थक्रिया ।

; को दोष इति चेत् ? अत्राह--क्षणिकस्य इत्यादि । क्षणिकस्य
अर्थक्रियायाः या सिद्धिः निर्णीतिः तामन्तरेण क्षणिकात् सत्ता अर्थक्रिया व्यावर्त्तमाना
कथञ्चित्क्षणिके सत्ताम् अर्थक्रियां साधयेत् । कुत एतत् ? इत्यत्राह--विपक्षानतिशायनात् ।
उपसंहारमाह--तद् इत्यादि । यत एवं तस्माद् अयं सौगतः क्षणिके अर्थक्रियामेव कुतश्चित्
प्रमाणात् साधयितुम् अर्हति, अन्यथा तत्र तत्साधनाभावप्रकारेण विपक्षव्यावृत्तेरसिद्धिः
2626 द्धेः विपक्षाद क्षणिकाद् अर्थक्रियायाः या व्यावृत्तिः तस्या असिद्धेः इति । का2627

का इति पञ्चमीविभक्तेः संज्ञा ।

इति
योगविभागात् का-सः2628

पञ्चमी
तत्पुरुषसमासः ।

तात्परः तपरः इति यथा । अपर आह--कारणस्य । कथम्भूतस्य ?
क्षणिकस्य सत्तैव स्वरूपसत्त्वमेव अर्थक्रिया, तदुक्तम्2629

क्षणिकाः सर्वसंस्काराः अस्थिराणां कुतः क्रिया ? भूतिर्यैषां क्रिया सैव कारकं
सैव चोच्यते ॥--बोधिचर्या॰ पृ॰ ३७६ । मध्यमकवृ॰ पृ॰ ११६ टि॰ १ । ब्र॰ भा॰ पृ॰ ५३१ ।
रत्नाकराव॰ पृ॰ २९ । स्या॰ म॰ श्लो॰ १६ ।

-- भूतिर्ये2630 र्यैषां क्रिया सैव । कथं
भूता सा ? इत्याह--प्रत्यक्षा इति एवं चेद् यदि । पराभिप्रायसूचकः चेत् शब्दः । उत्तरमाह
[p. 192 ] आचार्यः--तथा तेन प्रकारेण अक्षणिकस्य कारणस्य सत्तैव अर्थक्रिया प्रत्यक्षा इति न ततः2631

अक्षणिकात् ।

साध्यो
व्यावर्त्तते इति मन्यते ।

अनन्ने 2632 नन्वेकस्य कालत्रयानुयायित्वम् अक्षणिकसत्त्वम्, न च तत्2633

कालत्रयानुयायित्वम् ।

प्रत्यक्षतः प्रत्येतुं
शक्यं तत्र तदसामर्थ्यात्, [p. १५८ ख ] तस्य पूर्वापरकोटिविच्छिन्नत्वं क्षणिकसत्त्वम्, तच्च²⁶³⁴

क्षणिकत्वम् ।

ततः2635

प्रत्यक्षात् ।

प्रत्येतुं शक्यं ततोऽस्या2636

नित्यस्य ।

भावात् कथमुक्तमिति चेत् ? अत्राह--अविशेषात् अस्य विशेषस्याभावा
दिति । यथैव हि एकस्य कालत्रयानुयायिसत्त्वं द्रष्टुमशक्यं तथा बाह्यस्येतरस्य वा परमाणोः
क्षणमात्रसत्त्वम्2637

अपि द्रष्टुमशक्यमिति सम्बन्धः ।

। कल्पनया तु तदुभयं शक्यमिति मन्यते ।

ननु न परमाणोः पूर्वापरयत्ता 2638 योरसत्ता क्षणिकत्वमुच्यते, अपि तु दृश्यस्य स्थूलस्य²⁶³⁹

अभावः ।

,
ततोऽयं विशेष इति चेत्; अत्राह--प्रतीतीत्यादि । अत्रायमभिप्रायः--अस्मिन् पक्षे यथा युगपदे
कस्य स्थूलस्य एकानेकात्मकत्वं तथा क्रमेणापि इति, क्षणक्षयपक्षे प्रतीतिवा2640 वत्त्वलक्षणो
विशेषः अक्षणिकपक्षाद् भेदः इतरथा 2641 रत्रापि अ क्षणिकपक्षे प्रतीत्यनुग्रहणलक्षणोऽन्य एक्षा
ततान्यथा 2642 णोऽप्यस्त्येव, ततोऽन्यथा चिन्तितम् अन्यथा परस्य कार्यं प्रवृत्तम् ।

इतर आह--कार्योत्पत्तिः इत्यादि । अत्र दूषणम्--अन्यथापि 2643 त्रापि अक्षणिकेऽपि
समानम् । तदुत्पत्तिः सा स्यात् इति परमतमाशङ्कते--कारणात् इत्यादि । चेत् शब्दः परा
भिप्रायद्योतकः । नन्वेतद् आशङ्कितं परिहृतं च कारणस्य क्षणिकस्य इत्यादिना; सत्यम्;
तथापि दूषणान्तरप्रतिपादनार्थं तत्पुनः आशङ्क्यते, तदेवाह--किं तेन 2644 केन इत्यादि । किं सत्त्वं
नानार्थ 2645 केन नाम अर्थक्रियालक्षणेन व्यापकेन व्याप्तम् ? न केनचिदिति । एव 2646 वं मन्यते—
यदा सत्तैव अर्थक्रिया; तथाऽभेदान्न तयोः कल्पितोऽपि व्याप्यव्यापकभावः । नहि त²⁶⁴⁷

सत्त्वमेव ।

देव ते2648

व्याप्यं व्यापकं च ।

।
तथा सति यद् दूषणं तदाह--तत इत्यादि । तत [p. १५९ क ] उक्तन्यायात् स्वभावस्य सत्तास्वरूपस्य
अनुपलब्धिरेव उक्ता न व्यापकाऽनुपलब्धिः विपक्षे सत्ताबाधकं प्रमाणम् इति एवकारार्थः ।
अनेन अनुपलब्धिविशेषापरिज्ञानम् अ र्च ट स्य दर्शयति । सैवास्तु कोदोषः इति चेत्; अत्राह—
सा पुनः इत्यादि । सा परेण उच्यमाना पुनः इति वितर्के क्षणिकोपलब्धिः क्षणिकसत्ता विषये2649

उपलब्धिर्हि ज्ञानात्मिका विषयिणी तस्याः विषयभूतायां सत्तायामुपचारः क्रियते ।

विषयिशब्दोपचारादेवमुच्यते । अथवा उपलभ्यते इति उपलब्धिः इति व्युत्पत्तेः । असिद्धैव
अज्ञातैव । कुत एतत् ? इत्यत्राह--विप्रतिपत्तेः विरुद्धा अक्षणिकस्य प्रतिपत्तिः विप्रतिपत्तिः तस्याः ।
अनेन 2650

अक्षणिकाभाव ।

तदभावसाधने विरुद्धोपलब्धिं दर्शयति । प्रतिपत्त्यभावाद्वा विप्रतिपत्तेः । अनेन स्वभावा
नुपलब्धिः । अस्यानभ्युपगमे दूषणमाह--अन्यथा अन्येन विप्रतिपत्त्यभावप्रकारेण साधनस्य
क्षणिकत्वानुमानस्य वैयर्थ्यात् सा असिद्धैव इति । समारोपव्यवच्छेदोऽपि प्रथमं चिन्तितः ।
इदमत्र तात्पर्यम्--अनुपलब्धिलक्षणप्राप्तायाः सत्तायाः न तावत् स्वभावानुपलब्धिः विपक्षेऽभाव
साधनं स्वयमनभ्युपगमात् । नाप्युपलब्धिलक्षणप्राप्तायाः; नित्यवत् क्षणिकेऽपि 2651

अर्थक्रियाऽदर्शने ।

तददर्शने गत्यन्त
[p. 193 ] राभावेन तदुपलब्धिलक्षणप्राप्तताऽसिद्धेरिति । तन्न प्रत्यक्षतः क्षणिकेऽर्थक्रियासिद्धिः । अत एव
नानुमानतोऽपि; त²⁶⁵²

प्रत्यक्षपूर्वत्वादनुमानस्य ।

त्पूर्वकत्वादस्येति मन्यते ।

ननु यदुक्तम्-- अन्यत्रापि समानम् इति; न समानम्; अक्षणिकात् क्रमाऽक्रमाभ्यां
कार्योत्पत्तेः विरोधात्; तत्परिहरन्नाह--पूर्वमित्यादि ।

पूर्वं नश्वराच्छक्तात्कार्यं किन्नाविनश्वरात् ।

कार्योत्पत्तिर्विरुध्येत न वै कारणसत्तया2653

उद्धृतोऽयम्--न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ ४७५ ।

॥ १० ॥

यस्मिन् सत्येव यद्भावः तत्कार्यमितरत् कारणमिति क्षणिकत्वे न संभवत्येव सहो
त्पत्तिप्रसङ्गात् कुतः सन्तानवृत्तिः ? ततः प्राक् तत्करणसामर्थ्ये अनुत्पन्नं तदभाव एव
भावि तत्कार्यमिति मृत्वापि अङ्गीकर्त्तव्यम् । परपक्षे पुनः एतावानेव विशेषः कारणस्य...।
न च कारणाभावेन तदुत्पत्तिर्विरुध्येत । तदेतत् कारणं कार्योत्पत्तौ तत्कालं वा तिष्ठतु मा
वा भूत् प्राक् तत्करणसमर्थं पश्चान्न करोत्येव । न वै पश्चात् करोति अभावात्, तत्
स्वयं पश्चात् भवति, इत्यत्रापि प्रतिनियतकालमपेक्ष्यम्, यतो यथास्वं क्रमेण कार्यं
भवति ।

पूर्वं स्वसत्ताकाल इति यावत् [p. १५९ ख ] शक्तात् समर्थात् । कुतः ? नश्वरात्
क्षणिकात् कार्यं जायते इत्यध्याहारः । कदा ? पश्चात् कालान्तरे । अत्र दूषणमाह--किन्न
इत्यादि । किं अविनश्वराद् अक्षणिकात् प्राक् शक्तात् कार्यं पश्चान्न जायते ? तथो
त्पादनस्वभावस्य अविशेषात् । नन्वेवं कार्यकालेऽपि कारणसंभव इति कुतः कार्यभाव²⁶⁵⁴

कारण
कार्ययोः सहभावविरोधात् ।

इति
चेत्; अत्राह--कार्योत्पत्तिर्विरुध्येत नवै नैव कारणसत्तया किन्तु तदभावेन ।

यदुक्तं परेण-- अ²⁶⁵⁵

तद्भावे भावः तदभावेऽभावश्च प्रत्यक्षानुपलम्भसाधनश्च कार्यकारण
भावः--हेतुबि॰ पृ॰ ५४ । यतोऽन्वयव्यतिरेकनिबन्धनः कार्यकारणभावव्यवहारः--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰
१७० । भावे भाविनि तद्भावः भाव एव च भाविता । प्रसिद्धे हेतुफलते प्रत्यक्षानुपलम्भतः ।--सम्बन्धप॰
श्लो॰ १६, प्र॰ वार्तिकाल॰ भू॰ । प्रमेयक॰ पृ॰ ५१० । कार्यकारणभावप्रसाधनं भावाभावप्रसाधन
प्रमाणाभ्यां यथा इदमस्मिन् सति भवति सत्स्वपि तदन्येषु समर्थेषु तद्धेतुषु तदभावे न भवतीति ।
--वादन्या॰ पृ॰ १४ । अस्मिन् सति इदं भवत्यस्योत्पादादिदमुत्पद्यते इत्येतदेव हेतुलक्षणं भगवतोक्तम्
--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ६७, ६८, २७ । अन्वयो नाम सर्वत्र सत्येव साध्ये हेतोर्भावो व्याप्त्या । चासति
साध्ये हेतोरभावो व्यतिरेकः--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ २२४ ।

न्वयव्यतिरेकनिबन्धनः कार्यकारणभावः । तत्र अन्वयः कारण
भावे भावः, व्यतिरेकः तदभावे अभावः इति तन्निराकृत्य कारिकार्थं दर्शयितुकाम आह—
यस्मिन् इत्यादि । यस्मिन् सत्येव नाऽसति यद्भावः तस्य 2656 तत् कार्यम् इतरत् पूर्वं कारणम्
इत्येवं क्षणिकत्वे भावानाम् अङ्गीक्रियमाणे न संभवत्येव । कुत एतत् ? इत्यत्राह--सहोत्पत्ति
इत्यादि । कार्यकारणयोः युगपदुत्पत्तिप्रसङ्गात् कुतः सन्तानवृत्तिः2657

कार्यकारणयोः ।

। एतदुक्तं भवति--यदि सत्
कारणं कार्यं जनयति तर्हि स्वोत्पत्तिसमये जनयति, तदैव तस्य सत्त्वात् । त²⁶⁵⁸

कारणकाले कार्यसद्भावे ।

था तत्कार्ये 2659

समस्तमुत्तरोत्तरक्षणवृत्तिकार्यम् ।

विश्व
[p. 194 ] कार्यं स्वोत्पत्तिसमय इत्येककालीनता सकलसन्तानस्य इति । ततः तस्माद् अनन्तरदोषात्
प्राक् स्वोत्पत्तिसमये तत्करणसामर्थ्ये तस्य विवक्षितस्य कार्यस्य करणं निष्पादनम् तत्र सामर्थ्यं
तस्मिन् सति अनुत्पन्नं कार्यं तदभाव एव कारणाभावे एव भावि तत्कारणाभाव एव भवत्
तस्य विनष्टस्य कार्यम् इत्येवं मृत्त्वा सटित्वापि अङ्गीकर्त्तव्यम् । [p. १६० क ] अयमत्राभिप्रायः—
यथा प्राक् समर्थात् नश्वरात् पश्चात् जायमानं कार्यं तस्य इति व्यपदिश्यते तथा अनश्वरा
दपि इति न तत्रेदं दूषणं2660

न चैवाक्षणिकस्य क्वचित् कदाचित् शक्तिरस्ति क्रमयौगपद्याभ्यां कार्यक्रियाशक्तिविरहात्...
--हेतुबि॰ पृ॰ ६३ ।

ध र्म की र्त्ति ना कीर्त्तितं तत्कीर्त्तिमावहति । नन्वेवं तयोः अविशेष
एव दर्शितः इति चेत्; अत्राह--परपक्ष इत्यादि । परपक्षे अक्षणिकवादिपक्षे पुनः एतावानेव
अधिको विशेषः क्षणिकपक्षाद् भेदकः । कोऽसौ ? इत्याह--कारणस्य इत्यादि । नन्वेवं कार्यो
त्पत्तिर्न स्यात् कारणसत्तया तद्विरोधादिति चेत्; अत्राह--न च इत्यादि । किं तर्हि कारणाभावेन
तदुत्पत्तिर्विरुध्येत, अन्यथा2661

यदि कारणाभावेन कार्योत्पत्तेर्विरोधो नास्ति तदा ।

निर्हेतुकत्वमिति मन्यते । प्रकृतोपसंहारमाह--यत एवं तत् तस्मात्
एतदुपलभ्यमानं पित्रादि कारणं कार्योत्पत्तौ क्रियमाणायां तन्निमित्तं वा तिष्ठतु तत्कालं वा
अवस्थितिं करोतु मा वाऽभूत् पूर्वमेव वा नीरूपतां व्रजन् प्राक् तत्करणसमर्थं पश्चान्न करोति
एवं 2662 त्येव किन्तु प्रागेव करोति ।

ननु सौगतस्य क्षणादूर्ध्वं न तिष्ठन्ति भावाः तत्किमर्थमिदमुच्यते-- तिष्ठन्तु 2663 तिष्ठतु
इति ? दृष्टार्थं 2664 दृष्टान्तार्थम् । यथा अवतिष्ठमानं प्राच्यमर्थं2665

करोति ।

तदैव सकलं करोतु इत्युच्यते
तथा तद्विपरीतमपि उच्यतामविशेषात् ।

पर आह--नवै नैव पश्चात् करोति स्वयमभावात् पश्चात् इति । किं तर्हि ? तत्कार्यं
पश्चाद् भवति स्वयम् इत्येतद् अत्राप्यपेक्ष्यम्, इत्येतत्कारणात् प्रतिनियतकालं क्रिया
विशेषणमेतत् । यथास्वं क्रमेण स्वयम् इत्यनुवर्तते, कार्यं भवति इति । [p. १६० ख ] ततो
निराकृतमेतत्-- नाऽक्रमा2666

क्रमरहितात्
नित्यात् ।

त् क्रमिणो भावाः प्र॰ वा॰ १ । ४५ इत्यादि ।

ननु यथा नश्वरात् तत्कार्यं पश्चाज्जायमानमपिन सकलमेकदैव जायते तथा नित्यादपि
जायते इति न युक्तम्-- प्रतिनियतकालम् इत्यादि इति चेत्; अत्राह--यद् यद् 2667 यदा
इत्यादि ।

यद्2668

उद्धृतोऽयम्--न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ ४७५ ।

यदा कार्यमुत्पित्सु तत्तदोत्पादनात्मकम् ।

कारणं कार्यभेदेन न भिन्नं क्षणिकं यथा ॥ ११ ॥

यथा क्षणिकं प्रदीपादि कारणं स्वभावनानात्वमन्तरेण स्वभावदेशादिभिन्नमनेकं
क्रमभावि तैलदशाननदाहादि कार्यं करोति तथाऽक्षणिकं कालभेदभिन्नम् कार्य...। यद
नन्तरं यन्नोत्पन्नं न तत्तत्कार्यम् अक्षेपकारित्वात् कारणस्येत्ययुक्तं देशव्यवधानेऽपि तथा
प्रसङ्गात् । कालस्यैव...

[p. 195 ]

यत् सजातीयं विजातीयं च यदा कार्यम् उत्पित्सु तस्य तदा यदुत्पादनं सत्ता
सम्बन्धिनः करणं तदात्मकम् । किं तत् ? इत्याह--कारणम् इति । नन्वेवं कार्यभेदात् तस्य²⁶⁶⁹

कारणस्य ।

भेदः स्यात् । तदुक्तम्-- क्रमाद्भवन्ती धीश्चेयं क्रमं तस्यापि संशति प्र॰ वा॰ १ । ४५
इति चेत्; अत्राह--कार्यभेदेन न भिन्नं कारणम् इति पदघटना । दृष्टान्तमाह--क्षणिकं
यथा इति ।

दृष्टान्तं व्याचष्टे--क्षणिकं प्रदीपादि कारणं स्वभावनानात्वमन्तरेण स्वभावदेशा
दिभिन्नम्, अत्र आदिशब्देन चिरन्तर²⁶⁷⁰ न्तन बौद्धापेक्षया सामर्थ्यपरिग्रहः इदानीन्तनापेक्षया
कालपरिग्रहः, तस्य हि वल्ली दाहाद् एक²⁶⁷¹ वर्त्तिदाहाद्येकस्मात् क्रमभावि 2672

एतदन्तर्गतः पाठो व्यर्थः ।

तस्य र्पाकोर्थादे
कार्यं जायते अनेकं तैलद²⁶⁷³

दशा-वर्तिका तस्याः आननदाहः मुखदाहः
इत्यर्थः ।

शाननदाहादिकं कार्यं यथा करोति । दृष्टान्तं व्याख्याय दार्ष्टान्तिके
योजयति--तथा कालभेदभिन्नम् अनेकं कार्यं करोति इति अक्षणिकं स्वभावनानात्वमन्तरेण
इत्येतदत्रापि अनुवर्त्तनीयम् । कुत एतत् ? इत्यत्राह--कार्य इत्यादि । इतर आह--यदनन्तरम्
इत्यादि । यत् तस्य अनन्तरं यद् वस्तु नोत्पन्नम् अपि तु पश्चात् कालान्तरे न तत् तस्य
कार्यम्, कुत एतत् ? अक्षेपकारित्वात् कारणस्य । अस्योत्तरमाह--इत्येवं परस्य अयुक्तम् । कुतः ?
इत्याह--देशव्यवधानेऽपि न [p. १६१ क ] केवलं काल व्यवधाने तत् तथा प्रसङ्गात्; तथाहि—
यस्य अनन्तरदेशे यन्नोत्पन्नं न तत् तस्य कार्यम् अपेक्ष्यकारित्वात् कारणस्य इति न योगिज्ञानं
त्रैलोक्यकार्यमिति सर्वज्ञाभावः, इतरथा सर्वार्थदेशेन तेन²⁶⁷⁴

योगिज्ञानेन ।

भवितव्यमिति प्राप्तम् ।

अथ देशव्यवधानेऽपि जातं तस्य इत्युच्यते न कालव्यवधाने; तदाह--कालस्यैव
इत्यादिना । तत्रोत्तरमाह-- अप्राप्त इत्यादि ।

अप्राप्तकार्यकालत्वात् यथा व्यवहितमकारणम् ।

तदुत्तरं वा तत्कार्यं न च जातेस्तदत्यये ॥ १२ ॥

व्यवहितस्य कार्योत्पत्तौ व्यावृत्त्यविशेषात् उपयोगो न विशेष्येत, निवृत्तेः निःस्व
भावत्वात् । भावस्यैव कथञ्चिद् विशेषोषपत्तेः चित्रनिर्भासक्षणिकज्ञानवत् ततोऽनेन
पूर्वस्याभावे भवता अनिष्टेऽपि भवितव्यम् अभावस्य सर्वत्राविशेषात् । अन्यथा स्वत
एव नियतकालं कार्यलक्षणमतिवर्तेत²⁶⁷⁵

तुलना--सत्यभवतः स्वयमेव नियमेन पश्चाद्भवतः तत्कार्यत्वं विरुद्धम्,
कालान्तरेऽपि किन्न स्यात्तदभावाविशेषात् समनन्तरवत् ।--अष्टश॰ अष्टस॰ पृ॰ ९० ।

। अभावस्य च भेदायोगात् । नहि आनन्तर्यमभावं
विशेषयति अर्थस्वभावान्वयापत्तेः ।

अत्रायमभिप्रायः--ध र्मो त्त रा दी नां पूर्वमनन्तरं कारणम्, उत्तरं कार्यम्, विपरीतम्
अकार्यकारणम्, तत्र यदनन्तरं तैः कारणमभ्युपगन्तव्यम्, तत् कारणं न भवति इत्यकारणम् ।
कुतः ? अप्राप्तः कार्यकालो येन तस्य भावाद् अप्राप्तकार्यकालत्वात् । दृष्टान्तमाह--यथा
व्यवहितमिति । यथा रण्डागर्भं प्रति परिणेता कालेन व्यवहितोऽकारणम् तथा प्रकृतमपि
[p. 196 ] इति । द्वितीयं प्रयोगमाह--तच्च उत्तरम् अनन्तरं वा कार्यं तस्य कार्यं न भवति । कुत एतत् ?
इत्यत्राह--जातेरुत्पत्ते ः तदत्यये कारणाभिमतात्यये । अत्रापि यथा व्यवहितम्
इति निदर्शनं योज्यम् । यथा भाविकालव्यवहितं विधवागर्भकार्यं विनष्टस्य परिणेतुर्न भवति
तथा प्रकृतमपि इति ।

कारिकायाः सुगमत्वाद् व्याख्यानमकृत्वा यदुक्तं परेण-- अप्राप्तकालत्वाविशेषेऽपि
पूर्वः अनन्तरमेव कारणं न व्यवहितं विचित्रत्वाद् भावशक्तेः । नहि प्राप्तकालमपि सर्वं
कारणमिति सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिको हेतुः । एतेन द्वितीयोऽपि हेतुः चिन्तितः ।
इति; एतत् परिहरन्नाह--व्यवहितस्य इत्यादि । व्यवहितस्य चिरविनष्टस्य अनन्तरनष्टस्य च
कार्योत्पत्तौ [p. १६१ ख ] क्रियमाणायां व्यावृत्तेः निवृ2676

अभावस्य ।

त्तेः अविशेषात् उपयोगः व्यापारो न
विशिष्येत । तथा च अनन्तरवद् व्यवहितमपि कारणं स्यात् विचित्रत्वाद् भावशक्तेः अत्रापि
न दण्डधारितम् इति प्र ज्ञा क र गु प्त स्यै व म²⁶⁷⁷

प्रज्ञाकरो हि व्यवहितकारणवादी ।

तं न ध र्मो त्त रा दी ना म् इति मन्यते ।
कुतो न विशिष्यते ? इत्याह--निवृत्तेः निःस्वभावत्वात् । ननु यदि निवृत्तेः निःस्वभावत्वान्न
विशेषः, कस्य तर्हि विशेषः ? इत्याह--भावस्यैव नाऽभावस्य कथञ्चित् केनापि समर्थेतरादि
प्रकारेण विशेषस्य भेदस्य उपपत्तेः उपयोगो न विशिष्यत इति ।

अत्राह कश्चित्--व्यवहितमपि किञ्चित् कारणं जाग्रज्ज्ञानादिः प्रबोधादेः, तस्य च स्वकाले
भावत्वाद् विशेषोपत्तिः इति साध्यविकलो दृष्टान्त इति तत्राह--चित्र इत्यादि । चित्रो निर्भासो
यस्य तत्तथोक्तं तच्च तत्क्षणिकज्ञानं च तस्य इव तद्वत् इति । चित्रैकक्षणिकज्ञानसमानस्य
भावस्य परिणामिन इत्यर्थः । एतदुक्तं भवति--यत् तद् व्यवहितस्यापि कारणत्वे जाग्रद्विज्ञानं
दृष्टान्तीकृतम्, तच्च निरंशैकपरमाणुपर्यवसितस्वभावम्; तर्हि न त²⁶⁷⁸

जाग्रद्वि
ज्ञानम् ।

त् वादिनः2679

विज्ञानाद्वैतवादिनः प्रज्ञाकरस्य ।

प्रतिवा2680

जैनादेः ।

दिनो
वा प्रमाणतः सिद्धमिति कथं निदर्शनं पुरुषवत् ? अथ चित्रप्रतिभासापि एकैव बुद्धिः
प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । २२० इत्यादि वचनात् चित्रमेकम्; न तत् सौगतस्य दर्शनमनुसरति
किन्तु जैनस्य अक्रमेण इव क्रमेणापि आत्मनो दृश्येतरस्वभावेनापि चित्रत्वप्रसाधनात् । तन्न
किञ्चिदेतत् ।

उपसंहारमाह--यत एवं ततः अनेन । केन ? उत्तरेण कार्येण [p. १६२ क ] कथम्भूतेन ?
पूर्वस्य कारणस्य अभावे एव न भावे भवता जायमानेन । किंकत्तथ्यम् 2681 किं कर्त्तव्यम् ?
इत्याह--अनिष्टेऽपि न केवलम् इष्टे अनन्तरकाले भवितव्यमिति । इति पूर्वाभावस्य तत्कार
णस्य सर्वत्र काले अविशेषात् । न चाऽविकले कारणे कार्यानुत्पादो युक्त इति मन्यते । ननु सर्वदा
तदविशेषेऽपि कार्यं प्रतिनियतकालं जायते इति चेत्; अत्राह--अन्यथा इत्यादि । अनिष्टकालो
त्पत्त्यभावप्रकारेण अन्यथा स्वत एव आत्मनैव नियतकालं यत् स्वातन्त्र्यं निर्हेतुकत्वं सूचयत्
दुस्तरं कार्यलक्षणम् परायत्तत्वम् अतिवर्त्तेत भावाऽभावयोः अ²⁶⁸²

स्वतन्त्रत्वात् ।

नायत्तत्वात् ।

2683

प्रज्ञाकरः । गाढसुप्तस्य विज्ञानं
प्रबोधे पूर्ववेदनात् । जायते व्यवधानेन कालेनेति विनिश्चतम् ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ६७ ।

[p. 197 ]

स्यान्मतम्, पूर्वस्याभावो यद्यपि इष्टकालवद् अनिष्टेऽपि काले समस्ति तथापि अभि
मताभावकाल एव भवति कार्यमिति; तत्राह--अभावस्य च इत्यादि । अन्यस्माद् अभावाद्
भिद्यमानोऽभावः कथञ्चिद्भावःतस्य ततो भेदाऽयोगात् इत्यभिप्रायः । कुत एतत् ? इत्य
त्राह--तर्हि2684 नहिआनन्तर्यम् इत्यादि । नहि यस्माद् आनन्तर्यं कार्योत्पत्तेः प्राग् अनन्तरम्
अभावस्य भाव आनन्तर्यमभावं विशेषयति अन्यस्मादभावाद् व्यवच्छिनत्ति, तुच्छाभावस्य
विशेषयितुमशक्तेः । एतदपि कुतः ? इत्याह--अर्थ इत्यादि । अर्थस्य जीवादेः स्वभावस्य
अन्वयापत्तेः । एतदुक्तं भवति--यदा पूर्वस्य कथञ्चिदुत्तराकारेण गमनम् अभावः, तदाऽसौ
केनचिद् बन्ध्यासुताद्यभावच्छिद्येतवं व्यवच्छेद्येतनान्यदा इति । यदि वा, कार्योत्पत्तेः प्राग्
अनन्तरकारणस्य भाव आनन्तर्यं तदभावं विशेषयति । नहि पूर्वमनन्तर[p. १६२ ख ] स्याभावो
न सर्वस्य इति । कुतः ? इत्याह-- अर्थ इत्यादि । पूर्ववद् योज्यम् ।

यदुक्तं सा2685 शान्त भद्रे ण-- निरुध्यमानं कारणं निरुद्धम् इति; तदसारम्; यतो
निरुध्यमानं यदि स्वोत्पत्तिसमये; हेतुफलयोः समकालता, अन्यदा तु तदेव नास्ति इति किं
निरुध्यमानं नाम ? अन्यथा अर्थ इत्यादि दोषः । ततः स्थितम्--यथा प्राक् समर्थे नित्ये कारणे
अजातं कार्यं पश्चात् स्वयमेव नियतकालं जायमानं न तस्य²⁶⁸⁶

नित्यस्य ।

कार्यं तथा क्षणिकेऽपि स्वसत्ता
काले समत्वेऽनुपजातं पुनस्तथा जायमानं न तस्य²⁶⁸⁷

क्षणिकस्य ।

इति ।

ननु च यद् यदा कार्यम् उत्पित्सु तत्तदोत्पादनात्मकं कारणं नित्यं यदि
क्रमवत्सहकारिकारणमपेक्ष्यते तदेव अनित्यत्वम्, तत्कृतमुपकारमात्मसात्कुर्वतो गत्यन्तराभावात् ।
अन्यथा किं त²⁶⁸⁸

सहकारिकारणापेक्षया ।

दपेक्षया अतिप्रसङ्गात् । तदुक्तम्-- अपेक्ष्येत परः कार्यम् प्र॰ वा॰ ३ । १८०
इ²⁶⁸⁹

यदि विद्येत किञ्चन ।
यदकिञ्चित्करं वस्तु किं केनचिदपेक्ष्यते ॥ इति शेषः ।

त्यादि । इति चेत्; अत्राह--हेतोः इत्यादि ।

हेतोरात्मा न भिद्येत स्थिरस्य सहकारिभिः ।

उत्पत्तौ च क्षणिकस्य फलानां विविधात्मनाम् ॥ १३ ॥

सामग्रीवशात् कार्यभेदेऽपि यथाऽक्षेपकारिणां क्षणिकानां स्वभावभेदो न भवति
अनाधेयाप्रहेयातिशयत्वात् तथैव कालान्तरस्थायिनां क्रमोत्पित्सुकार्याविशेषेऽपि स्वभाव
भेदो मा भूत् । कार्यकाल...

हेतोः कारणस्य उपादानत्वेन अभिमतस्य । किम्भूतस्य ? स्थिरस्य नित्यस्य आत्मा
स्वरूपं न भिद्येत । कैः ? इत्याह--सहकारिभिः निमित्ताऽसमवायिकारणैः । कस्मिन्
सति ? इत्यत्राह--उत्पत्तौ सत्याम् इति । केषाम् ? इत्याह--फलानां विविधात्मनां देशादि
भिन्नस्वभावानाम् । सहकारिभिः इत्येतद् अत्रापि सम्बन्धनीयम् । अतोऽयमर्थो जायते—
सहकारिभिः कृत्वा फलानां विविधात्मनामुत्पत्तौ न उपादानोपकारोत्पत्तौ हेतोः आत्मा न भिद्यत
इति । यदि पुनरयं निर्बन्धः [p. १६३ क ] सहकारिण उपादानस्य उपकारं कुर्वन्त एव प्रकृतफलानि
[p. 198 ] जनयन्ति इति । तत्रेदं चिन्त्यते--उपकारमुपादानस्य अपरमुपकारमुपकल्पयन्तः प्रकृतमुपकारं
जनयन्ति, अनुपकल्पयन्तो वा ? प्रथमपक्षे--अपरोपकारकरणेऽपि तदुपादानोपकारकरणमित्यनव
स्थायाम्, अपरापरोपकारकरण एव उपयुक्तशक्तीनां सहकारिणां प्रकृतकार्यजन्मनि व्यापारं 2690 रो न स्यात् । द्वितीयपक्षे--उपकारोपादानस्य उपकारमकुर्वन्त एव उपकारं कुर्वन्ति सहकारिणो न
कार्योपादानस्य त²⁶⁹¹

उपकारम् ।

मकुर्वतः 2692 न्तः कार्यमिति किं कृतो विभागः ? अस्यैव समर्थनार्थं सौगत
प्रसिद्धं दृष्टान्तमाह--क्षणिकस्य च इति । च शब्द इवार्थो निपातानामनेकार्थत्वात् । तदय
मर्थ उक्तो भवति--यथा क्षणिकस्य उपादानकारणस्य सहकारिभिः आ²⁶⁹³

स्वरूपम् ।

त्मा न भिद्येत तैरेव²⁶⁹⁴

सहकारिभिरेव ।

फलानां
विविधात्मनामुत्पत्तौ तथा प्रकृतस्यापि इति । न हि त²⁶⁹⁵

क्षणिकस्यापि ।

स्यापि निरंशस्य स्वहेतोः उत्पन्नस्य अर्थैः
किञ्चित् क्रियते 2696

स्वभावभेद
प्राप्तेः ।

भेदप्राप्तेः इति ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--सामग्रीवशात् इति । सामग्रीवशात् कार्यभेदेऽपि फलनानात्वेऽपि
क्षणिकानां स्वभावस्य स्वरूपस्य भेदो यथा न भवति । कथम्भूतानां तेषाम् ? इत्याह—
अक्षेपकारिणाम् इति अविलम्ब्यकारिणाम् इत्यर्थः । कुत एतत् ? इत्याह--अनाधेय इत्यादि ।
निरंशत्वेन तेषु अतिशयस्य केन अपि आधान प्रहाणाभावादिति मन्यते । तथैव तेनैव प्रका
रेण कालान्तरस्थायिनां नित्यानां क्रमोत्पित्सु [p. १६३ ख ] कार्य²⁶⁹⁷ र्याविशेषेऽपि स्वभावभेदो
मा भूत् सामग्रीवशाद् इत्येतदत्रापि सम्बन्धनीयम् । तद्वशादितीदे 2698 द्धि देशादिभिन्नं कार्य
मेव जायते न तेषा2699

नित्यानाम् ।

म् अतिशयाधानप्रहाणम् इति मन्यते । कुतस्तर्हि क्रमेण कार्यमिति चेत् ?
अत्राह--कार्यकाल इत्यादि । विचारितमेतत्-- यद् यदा कार्यमुत्पित्सु इत्यादिना2700

पृ॰ १९४ ।

। तथा
सति क्रमभाविसहकारिवैफल्यम्, उपादानादेव क्रमकार्यनिष्पत्तेः । तत्सहकारिणः2701

सहकारिणः सकाशात् कार्यनिष्पत्तौ ।

तन्निष्पत्तौ
उपादानं किमर्थं गृह्यते तत्राऽसमर्थत्वात् ? अन्य²⁷⁰²

यद्युपादानं
प्राक् समर्थम् ।

था प्रागपि ततः कार्यं सहकारिणः समर्थाः जन
यन्ति नोपादानम्2703

समर्थमपि ।

इति किं कृतो विभागः ?

तेषामेव²⁷⁰⁴

सहकारिणामेव ।

वा तदन्वयव्यतिरेकानुविधानात् न नित्यव्यापिनः सन्निधानेऽपि2705

तस्य कारणत्वम् ।

अतिप्रसङ्गात्
इति चेत्; अत्राह--नित्यैश्च इत्यादि ।

नित्यैश्च जातेष्वर्थेषु अन्योऽन्यसहकारिभिः ।

तेष्वेकत्र समर्थेऽन्ये न निवर्तेरन्नकालिकैः ॥ १४ ॥

यथाकार्यकालं स्वभावतः कर्तरि स्वकारणात्तथोत्पन्नेषु तत्करणसमर्थेषु पुन
रागन्तुकेषु परस्परउपकारिषु तत्करणसमर्थेऽन्यतमस्मिन् सति न वै अपरे निवर्तेरन्
प्रत्येकं तत्करणस्वभावत्वात् क्षणिकवत् । तदेवं क्षणिकेतरैकान्तौ नान्योन्यमतिशयाते ।
कार्यकारणयोः सहावस्थाने दधिक्षीरादिषु सहोपलम्भेन अभेदादिप्रसङ्गः इति चेत्;
संविदो विभ्रमेतरस्वभावयोः सहभावेऽपि सहोपलम्भादेरभावात् । विज्ञप्तेः...तदन्यत्रापि
कल्पयन् केन वार्यते ? परिणाम...। चित्र...

[p. 199 ]

चशब्दो भिन्नप्रक्रमः इवार्थः अकालिकैः इत्यस्यानन्तरं द्रष्टव्यः । ततोऽयमर्थः--जातेषु
निष्पाद्येषु । केषु ? अर्थेषु कार्येषु सत्सु । कैः ? इत्याह--नित्यैः इति । किंभूतैः ? इत्याह—
अन्योऽन्यसहकारिभिः एककार्ये परस्परसहायैः इत्यर्थः । यदि वा, क्वचित् कार्ये एकस्य
उपादानत्वे अन्येषां तत्सामग्रीपतितानां सहकारित्वम्, तेषाम् उपादानत्वे तस्य सहकारित्वमित्य
न्योऽन्यसहकारिणः तैः इति । किम् ? इत्याह--अन्ये इत्यादि । तेषु अर्थेषु एकत्र एक
स्मिन् उपादाने सहकारिणि वा कारणे समर्थे व्याप्रियमाणे वा अन्ये सहकारिणः उपादान
पदार्था हेतवो न निवर्त्तेरन् किन्तु सर्वेऽपि तान् कुर्वन्ति तत्करणैकस्वभावत्वात् । अत्र निदर्श
नमाह--अकालिकैः इति । [p. १६४ क ] यथा अकालिकैः क्षणिकैः अन्योऽन्यसहकारिभिः
जन्येष्वर्थे षु एकत्र अन्ये न निवर्त्तेरन् हेतवः तथा प्रकृतेऽपि2706

नित्येऽपि ।

इति ।

यथा इत्यादिना कारिकां विवृणोति । कार्यकालाऽनतिक्रमेण यथाकार्यकालम् कत्तरि
कस्मिंश्चित् जनके सति । कुतः ? इत्याह--स्वभावतः स्वस्वाभाव्यात् । केषु सत्सु ? इत्यत्राह—
तद् इत्यादि । अत्रापि स्वभावतः इत्येतद् अपेक्ष्यम् । तत्करणसमर्थेषु यथास्वकालम्
उत्पित्सुकार्यजननशक्तेषु । किम्भूतेषु ? इत्याह--स्वकारण इत्यादि । पुनरपि किम्भूतेषु ?
इत्याह--पुनः इत्यादि । पूर्वं समर्थे तस्मिन् सत्यपि पुनः पश्चात् आगन्तुकेषु । पुनरपि
तानेव विशिनष्टि--परस्पर इत्यादिना । तस्मिन् सति किं जातम् ? इत्याह-- तत् इत्यादि ।
तत् इत्यनेन विवक्षितं कार्यं परामृश्यते । तत्करणसमर्थे अन्यतमस्मिन् उपादानकारणे
सहकारिणि वा सति नवै नैव अपरे निवर्त्तेरन् । कुवद् 2707 कुत एतत् ? इत्यत्राह--प्रत्येकम्
इत्यादि । एकस्य एकस्य तत्करणस्वभावत्वादिति भावः । अत्र दृष्टान्तमाह--क्षणिकवद् इति ।
क्षणिक इव तद्वत् इति । यथा क्षणिके तत्करणसमर्थे अन्यतमस्मिन् अपरे न निवर्त्तेरन् तथा
नित्येऽपि इति ।

यत्पुनरत्रोक्तं प²⁷⁰⁸

बौद्धेन ।

रेण-- क्षणिकस्य स्वहेतोः स स्वभावः यः सहकारिकारणापेक्षः
कार्यजनकः, स न नित्यस्य, तदभावात्, आकस्मिकत्वे अनियमप्रसङ्गः इति; तदसारम्;
कार्याणां नित्यानां तदनिवारणात् । एवमर्थः नोकृं 2709 मर्थमत्रोक्तं तथैव कालान्तरस्थायिनाम्
इत्यादि, अन्यथा कूटस्थानाम् इत्यादि ब्रूयात् । [p. १६४ ख ] कूटस्थपक्षेऽपि अयं न दोषः
नित्यत्वात् तत्स्वभावस्य, अनित्यो हि स्वभावः स्वयमुत्पद्यमानोऽनियतः स्यात् इति युक्तम् । अत
एवोक्तम्-- यथाकार्यकालम् इत्यादि ।

प्रकृतं निगमयन्नाह--तदेवम् इत्यादि । तत् तस्माद् एवम् उक्तप्रकारेण क्षणिकेतरैकान्तौ
क्षणिकाऽक्षणिकैकान्तौ नान्योऽन्यं परस्परम् अतिशयाते भेदं लभेते ? क्षणिकवद् अक्षणिकेऽपि
अर्थक्रियासंभवेन व्यापकानुप²⁷¹⁰

सत्त्वमर्थक्रियया व्याप्तम्, सा च क्रमयौगपद्याभ्याम्, ते च
नित्यान्निवर्तमाने स्वव्याप्यामर्थक्रियामादाय निवर्तेते, सा च स्वव्याप्यं सत्त्वम् इति व्यापकानुपल
ब्धिबलात् सत्त्वस्य क्षणिकत्वेन व्याप्तिः साध्यते । यदा अक्षणिकेऽपि अर्थक्रिया सिद्धा तदा न सत्त्व
क्षणिकत्वयोः व्याप्तिः सिद्धेति भावः । द्रष्टव्यम्--पृ॰ १९० टि॰ ४ ।

लब्धिः2711 ब्धेः, सत्त्वेन व्याप्तिसिद्धिः । अथवा, अक्षणिकवत्
[p. 200 ] क्षणिकेऽपि तद²⁷¹²

अर्थक्रियाया अभावे ।

सम्बन्धे न तस्य²⁷¹³

सत्त्वस्य ।

तद्व्या2714

क्षणिकत्वेन व्याप्तिसिद्धिः ।

प्तिसिद्धिः इति मन्यते । यत्र उपलब्धिलक्षणप्राप्तं यत्
नोपलभ्यते तत्र तन्नास्ति यथा प्रदेशविशेषे घटः, नोपलभ्यते च तथाविधं कारणं कार्ये इति
स्वभावानुपलब्धिः । तत्र तदुपलम्भे वा सर्वस्य सर्वत्रोपलम्भ इति प्राप्तम् । न चैवम्, ततः
प्रदेशविशेषे घटवत् कारणे कार्यस्य तत्र च कारणस्य अनुपलब्धिः दृश्यस्य अभाव इति क्षणि
कतासिद्धेः न युक्तम्-- तदेवम् इत्यादि, इत्यभिप्रायवतो मतमाशङ्कते कार्य इत्यादि । कार्य
कारणयोः सहावस्थाने अभ्युपगम्यमाने । एतदुक्तं भवति--यथा सतः कारणस्य कार्ये अवस्थानं
तथा कार्यस्य कारणे इति । ततः किं स्यात् ? इत्याह--दधिक्षीरादिषु सहोपलम्भेन
कार्यकारणयोः इति सम्बन्धः, अभेदादिप्रसङ्गः । अस्यायमर्थः--यदि कार्यं दध्यादि पूर्वं
कारणेन क्षीरादिना, कारणं क्षीरादि कार्येण दध्यादिना पुनः सहोपलभ्यते तदा अस्य इदं
[p. १६५ क ] कारणम्, इदमस्य कार्यम् इति यो भेदः तस्य अभावो अभेदः, यदि वा, यदा
जैन-सांख्ययोः कारणे कार्यं तत्र²⁷¹⁵

कार्ये ।

कारणं तादात्म्येन वर्त्तते तदा कार्यकारणयोः सहावस्थाने
एकत्वेन अवस्थाने सति कदाचित् क्षीरादिषु । केन किम् ? इत्याह--सहोपलम्भेन एकत्वोपल
म्भेन अभेदः कार्यमेव कारणमेव वा स्यात्, आदिशब्देन वर्त्तमानत्वादिव्यपदेशादिपरिग्रहः,
तस्य प्रसङ्गः । इत्येवं चेत्; अस्य उत्तरमाह--संविद् इत्यादि । संविदः तैमिरादिज्ञानस्य यो
विभ्रमस्वभावो द्विचन्द्राद्यपेक्षया तिमिराशुभ्रमण न्यायबि॰ १ । ६ इत्यादि वचनात्
यश्च इतरस्वभावः स्वरूपापेक्षयाऽविभ्रमस्वभावः सर्वचित्तचैत्तानाम् न्यायबि॰
१ । १० इत्याद्यभिधानात् । अथवा, संविदो निखिलकल्पनाज्ञानस्य यो विभ्रमः स्वभावो
अभिलापसंसर्ग न्यायबि॰ १ । ५ इत्यादिवचनात् यश्च इतरस्वभावः स च कथितः2716

सर्वचित्तचैत्तानाम् इत्यादिना कल्पनाज्ञानस्यापि स्वरूपसंवेदनं अविभ्रमात्मकमेव ।

,
तयोः सहभावेऽपि न केवलम् असहभावे । किम् ? इत्याह--सहोपलम्भादेः इत्यादि । सहोप
लम्भः सहदर्शनम् आदिर्यस्य अभेदादेः तस्य अभावात् । न वै द्विचन्द्रादिज्ञानस्य प्रतिभाससमये
एव तत्स्वभावोपलम्भोऽस्ति विप्रतिपत्त्यभावेन ततः कस्यचित् कदाचिदपि क्वचित् प्रवृत्तात्त्य
भावप्रसङ्गात् । न चैवम्, ततोऽपि प्रवृत्तिदर्शनाद् अ²⁷¹⁷

यदि ततः
प्रवृत्तिर्न स्यात्तदा ।

सत्त्वख्यात्यादिवादभेदाभावप्रसङ्गाच्च ।
एतत् सौत्रान्तिकं प्रति पूर्वोक्तस्य व्यभिचारप्रदर्शनार्थं व्याख्यानम् । तयोः सहभावेऽपि कथ
ञ्चिदेकत्वम्, भावेऽपि सर्वथैकत्वोपलम्भादेरभावादचोद्यमेतत् इति व्याख्येयम् [p. १६५ ख ] ।

साम्प्रतं योगाचरं प्रति व्याख्यानं क्रियते--संविदो यो विभ्रमस्वभावो ग्राह्यग्राहकसंवेद
नत्रयस्वभावः यश्च इतरस्वभावोऽद्वयसंवित्स्वभावः । तथा चोक्तम्--

*अविभागोऽपि बुद्ध्यात्मा विपर्यासितदर्शनैः ।

ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदवानिव लक्ष्यते ॥

मन्त्राद्युपप्लुताक्षाणां यथा मृच्छकलादयः ।

अन्यथैवावभासन्ते तद्रूपरहिता अपि ॥

प्र॰ वा॰ २ । ३५४, ५५ इत्यादि ।

[p. 201 ]

तयोः सहभावेऽपि युगपद्भावेऽपि कथञ्चिदेकत्वभावेऽपि वा । किम् ? इत्याह-- सहोप
इत्यादि । पूर्ववद् व्याख्यानम् । तथाहि--तस्या2718

संविदः ।

विभ्रमः 2719 मस्वभावोपलम्भे न इतरस्वभावोप
लम्भः । न हि शुक्ले शङ्खे पीततोपलम्भे शुक्लस्वभावोपलम्भः । ततो न युक्तम्-- अविभा
गोऽपि बुद्ध्यात्मा प्र॰ वा॰ २ । ३५४ इति,

*नान्योऽनुभाव्यो बुद्ध्यास्ति तस्या नानुभवोऽपरः ।

ग्राह्यग्राहकवैधुर्य्यात् स्वयं सैव²⁷²⁰

संवित् ।

प्रकाशते ॥ प्र॰ वा॰ २ । ३२७ इति च ।

वदात्मनः 2721 संविदात्मनः पुरुषवत् स्वप्नेऽप्यदर्शनात् ततो भ्रान्तिमात्रे व्यवतिष्ठेत ।
इतरस्वभावादर्शनेऽपि गतेयं विभ्रमवार्ता इति निरभिधेयमेतत्-- अवेद्यवेदकाकारा प्र॰ वा॰
२ । ३३० इ²⁷²²

यथा भ्रान्तैर्निरीक्ष्यते । विभक्तलक्षणग्राह्यग्राहकाकारविप्लवा ॥
इति शेषः ।

त्यादि । अविभागोऽपि प्र॰ वा॰ २ । ३५४ इत्यादि च । न खलु चन्द्रम
स्यविभागेऽवभासने चन्द्रद्वयप्रतिभासकल्पननु2723 नं लोकबाधनात् । प्र ज्ञा क रः 2724 र स्य पूर्व
मविभागबुद्ध्यात्मनो दर्शनं पुनः तत्पृष्ठभाविना विकल्पेन²⁷²⁵

विकल्पेन अनुभवादुपजायमानेन व्यवस्थाप्यते व्यवहारतः । अनुदर्शनं दर्शनानुरूपो
विकल्पः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । ३५७ ।

स ग्राह्यग्राहकसम्वित्तिभेद
वानिव लक्ष्यते इति वचनं [p. १६६ क ] नहि निर्विकल्पकेन किञ्चित् लक्ष्यते नाम, इति
सः2726

प्रज्ञाकरः ।

ध र्म की र्त्तेः अभिप्रायमज्ञात्त्वैव मन्यते, तथा तदभिप्रायाऽभावात्, अन्यथा मन्त्राद्युप
प्लुताक्षाणाम् प्र॰ वा॰ २ । ३५५ इत्यादि निदर्शनमप्रेक्षाकारितां तस्य सूचयेत् । नहि नाम
सविभ्रमे अक्षविभ्रमो निदर्शनम्, ईश्वरादिविभ्रमस्य तज्जातीयस्य भावात् । न 2727

धर्मकीर्तेः ।

चास्य द्विचन्द्रादि
भ्रान्तिरपि इन्द्रियजा इति सिध्यति । शक्यं हि वक्तुम्--प्रथमम् एकेन्दुदर्शनम्, पुनस्तस्य
विकल्पेन द्वित्वाध्यवसाय इति । तथा च 2728

द्विचन्द्रादिभ्रान्तः ।

तस्या इन्द्रियजत्वं साधयतो2729

नीलद्विचन्द्रादिधियां हेतुरक्षाण्यपीत्ययम् ॥...किं वैन्द्रियं यदक्षाणां भावाभावानुरोधि चेत् । तत्तुल्यं
विक्रियावच्चेत् सैवेयं किं निषिध्यते ॥--प्र॰ वा॰ २ । २९०--९६ इत्यादिना भ्रान्तेरिन्द्रियजत्वं 1 akṣaraधयतः ।

ध र्म की र्त्तेः अकीर्तिः
आयाता । शेषमत्र प्रथमपरिच्छेदेऽभिहितं प्रकृतेऽपि द्रष्टव्यम् । ततो यत्किञ्चिदेतत् ।

एतेन नैयायिकादिरपि जैनं प्रति कार्यकारणयोः इत्यादि वदन् निवारितो द्रष्टव्यः ।
तथाहि--संविदः संशयविपर्ययज्ञानस्य यः स्थाणुर्वा पुरुषो वाऽयम् इति, पुरुषे स्थाणौ वा स्थाणु
रिति पुरुषः इति वा विभ्रमस्वभावः, यश्च अयम् इति धर्मिमात्रे 2730

अविभ्रमस्वभावः ।

इतरस्वभावोऽविभ्रमस्वभावः
तयोः । शेषं पूर्ववत् । भवतु अविरुद्धमेकं ज्ञानमिति चेत्; अत्राह--विज्ञप्तेः इत्यादि । तद्
अनन्तरोक्तम् अन्यत्रापि अर्थेऽपि समानं कल्पयन् केन वार्यते । कुत एतत् ? इत्यत्राह—
परिणाम इत्यादि । 2731

दृष्टान्तसहितम् ।

सनिदर्शनमत्रैव हेतुमाह--चित्र इत्यादिना ।

यत्पुनः परेण²⁷³²

अहेतुत्वाद्विनाशस्य स्वभावादनुब2 akṣarasता । न
हि विनश्वरं तद्भावे हेतुमपेक्षते स्वहेतोरेव विनश्वराणां भावात् ।--प्र॰ वा॰ स्व॰ पृ॰ ३६० । विनाशं
प्रति सर्वेषामनपेक्षतया स्थितेः ।...सर्वत्रैवानपेक्षाश्च विनाशे जन्मिनोऽखिलाः । सर्वथा नाशहेतूना तत्राकि
च्चित्करत्वतः ॥--तत्त्वसं॰ श्लो॰ ३५३, ३५७ ।

भावविनाशयोरपि2733 रविनाभावसाधने उक्तम्--

[p. 202 ]

*विनाशनियतो भावः तं 2734

विनाशं प्रति अन्यकारणानामपेक्षा नास्तीत्यर्थः ।

प्रत्यन्यानपेक्षणात् ।

तद्धेतूनामसामर्थ्यात् इति;

तदेतदन्यत्रापि समानमिति तत्साधनमिति दर्शयन्नाह-- उत्पादस्थितिभङ्गानाम्
इत्यादि ।

उत्पादस्थितिभङ्गानां स्वभावादनुबन्धिता ।

तद्धेतूनामसामर्थ्यादतस्तत्त्वं त्रयात्मकम् ॥ १५ ॥

यथैव हि भावस्य विनाशहेतुः स्वभावभूतस्य विनाशं न करोति कृतस्य करणा
भावात् । नापि परभूतं करोति, तस्य करणेऽपि प्रागिव तदवस्थस्य तथोपलम्भादिप्रस
ङ्गात् । सम्बन्धासिद्धेः अस्येति व्यपदेशोऽपि मा भूत् । न च व्यतिरिक्तो घटादेर्विनाशो
नाम । सन्नपि तादात्मानमखण्डयन् तदवस्थमेव स्थगयति यतो न दृश्येत । तदयं विना
शहेतुः तदतत्क्रियाविकलः कथमपेक्ष्यः यतः कादाचित्को विनाशः स्यात् ?

प्रागसत आत्मलाभः उत्पादः, सतः पुनरभावो [p. १६६ ख ] भङ्गः पूर्वस्य द्वितीयादिक्षणे,
अवस्थानं स्थितिः इति एतेषां स्वभावात् स्वरूपेण हेतुभूतेन अनुबन्धिता अविनाभाविता ।
कुत एतत् ? इत्यत्राह--हे2735 तद्धेतूनाम् इत्यादि । तेषाम् उत्पादस्थितिभङ्गानां ये हेतवः तेषाम्
असामर्थ्यात्, उत्पादस्थितिभङ्गेषु इति विभक्तिपरिणामेन सम्बन्धः । अतः अस्मात् न्यायात्
तत्त्वं जीवादिस्वरूपं त्रयात्मकम् उत्पादस्थितिभङ्गात्मकम् ।

सदृष्टान्तं कारिकार्थं दर्शयन्नाह--य²⁷³⁶

विनाशहेत्वयोगात् । स्वभावत एव
भावा नश्वराः, नैषां स्वहेतुभ्यो निष्पन्नानामन्यतो विनाशोत्पत्तिः तस्यासामर्थ्यात् । न हि विनाशहेतु
र्भावस्य स्वभावमेव करोति तस्य स्वहेतुभ्यो निर्वृत्तेः । नापि भावान्तरमेव; भावस्य तदवस्थत्वात्तथो
पलब्ध्यादिप्रसङ्गः । नापि भावान्तरेणावरणम्; तदवस्थे तस्मिन्नावरणायोगात् । नापि विनाशहेतुना
अभावः क्रियते अभावस्य विधिनान्यतयोपगमे व्यतिरेकाव्यतिरेकविकल्पनातिक्रमात् । भावप्रतिषेधकरणे
न तस्य किंचित् भवति न भवत्येव केवलमिति । एवं च कर्ता न भवतीत्यकर्त्तुरहेतुत्वमिति न विनाशहेतुः
कश्चित् । वैयर्थ्याच्च । यदि स्वभावतो नश्वरः न किञ्चिन्नाशकारणैः, तत्स्वभावतयैव स्वयं नाशात् ।
यो हि यत्स्वभावः स स्वहेतोरेवोत्पद्यमानस्तादृशो भवति न पुनस्तद्भावे हेत्वन्तरमपेक्षते ।--हेतुबि॰
पृ॰ ५६ । प्र॰ वा॰ स्व॰ १ । २७२ ।

थैव हि इत्यदि । यथैव येनैव प्रकारेण, हिः इति
वितर्के भावस्य घटादेर्विनाशहेतुः मुद्गरादिः स्वभावभूव 2737 तं स्यात्म 2738 स्वात्मभूतं भावस्य
इत्येतदत्रापि सम्बन्धनीयम्, विनाशम् अभावं न करोति । कुत एतत् ? इत्यत्राह--कृतस्य
इत्यादि । कृतस्य स्वकारणात् निष्पन्नस्य भावस्य करणाभावाद् भावस्य स्वभावभूतविनाश
करणाभाव एव कृतः स्यात्, तस्य च स्वहेतोः उत्पत्तेर्न करणमिति मन्यते । अस्वभावभूतं
तर्हि करोति; इत्याह--नापि इत्यादि । परभूतम् अर्थान्तरभूतं नापि करोति तस्य परभूतस्य
विनाशस्य करणेऽपि न करणे 2739 नाकरणे प्रागिव तदवस्थस्य पूर्वावस्थाऽविचलितस्य भावस्य
तथा पूर्ववद् उपलम्भादिप्रसङ्गात् । आदिशब्देन अर्थक्रियादिप्रसङ्गात् इति गृह्यते । दूषणा
[p. 203 ] न्तरं दर्शयन्नाह--सम्बन्ध इत्यादि । सम्बन्धस्य पारतन्त्र्यस्य असिद्धेः कारणाद् अस्य घटादे
र्विनाश इत्येवं व्यपदेशोऽपि, अभिधानमपि न केवलम् अ²⁷⁴⁰

पूर्ववदुपलम्भादिप्रसङ्गलक्षणः ।

नन्तर एव दोष इति अपिशब्दः,
मा भूत् ।

ननु किमुच्यते [p. १६७ क ] सम्बन्धासिद्धिः2741 द्धेः इति, यावता विशेषणीभावो भावाभा
वयोः सम्बन्धः सिद्ध इति चेत्; न; अत्र अनवस्थितेः प्रतिपादनात् । माभूत् तयोः2742

भावाभावयोः ।

सम्बन्धो
व्यपदेशो वा तथापि न दोषः, सम्बन्धरहितस्य अभ्युपगमात् इत्येके; तदपि न सुन्दरम्; साक्षात्
परम्परया वा तस्य इन्द्रियेण असम्बन्धो न; अग्रहणप्रसङ्गात् । तथापि ग्रहणे रूपादेः तेन²⁷⁴³

इन्द्रियेण सह ।

सम्बन्धकल्पनमनर्थकम् ।

स्यान्मतम्--अभावेन तस्य स्थगनात् तथोपलम्भाद्यभावादयुक्तस्य क्तं तस्य करणेऽपि
इत्यादि । तत्रोत्तरमाह--नच इत्यादि । नच नैव व्यतिरिक्तो घटादेः अर्थान्तरभूतो विनाशो नाम ।
स्फुटार्थे नाम शब्दः, तद्ग्राहकप्रमाणाभावेन अभावात् । दूषणान्तरमाह--तदात्मानम् इत्यादि ।
अस्यायमर्थः--सन्नपि तदात्मानं तस्य दृश्यस्य घटादेः आत्मानं स्वभावम् अखण्डयन् अविनाश
यन् तदवस्थमेव तदात्मानं स्थगयति, न च यतः स्थगनात् न दृश्येत । सता हि स्वविषयज्ञान
जननयोग्येन अवश्यं तत्कर्त्तव्यमिति मन्यते । तदात्मखण्डने स एव दोषोऽनवस्था2744

आत्मखण्डनं
भिन्नमभिन्नं वा क्रियते इत्यादि ।

च ।

प्रकृतं निगमयन्नाह--तदयम् इत्यादि । यत एवं तत् तस्माद् अयं लोके प्रतीयमानो
विनाशहेतुः मुद्गरादिः । त²⁷⁴⁵

भिन्नाभिन्नविनाशकरणरहितः ।

दतत्क्रियाविकलो घटस्वभावास्वभावविनाशकरणविकलः कथं नैव
अपेक्ष्यो विनाशकार्ये इत्युपचारयतो 2746 पस्कारः, यतः अपेणात् कादाचित्को भावस्य विनाशः
स्यात् । यत इति वा आक्षेपे, नैव स्यात्, नित्यः स्यात् इत्यर्थः ।

अत्रैव दूषणान्तरमाह--विनाशो यद्यभावःस्याद् इत्यादिना ।

विनाशो यद्यभावः स्यात् क्रियाप्रतिषेधान्नचेत् ।

भावं न करोतीति केनापेक्ष्येत तत्क्वचित् ॥ १६ ॥

ततः स्वभावनश्वरोऽर्थः सिद्धः, तथैव भावस्य उत्पादहेतुरकिञ्चित्करः कृतस्य
उत्पादने प्रयोजनाभावात् । तत एवाभावस्यापि स्वतः सिद्धत्वात् । प्रागभावं भावी
कुर्वन्नुत्पादहेतुश्चेत्; प्राग्भावमभावीकुर्वन् विनाशहेतुः किन्नानुमन्यते ? यदि पुनर्भावस्य
प्रध्वंसाभावोऽपि स्वत एव अभावान्तरवत् स्वहेतोरेव अभावत्वात्, तथैव भावस्य
स्थितिरपि । यथा च स्वयमनुत्पित्सोः उत्पादहेतुः स्थास्नोः स्थितिहेतुरिति उत्पादस्थिति
हेतुरिति उत्पादस्थितिभङ्गान् प्रत्यनपेक्षत्वं भावस्य सिद्धं तत्स्वभावापेक्षणात्, कांश्चिद्
द्रव्यक्षेत्रकालस्वभावविशेषान् परिहृत्य अन्यत्र भवन् उत्पादो विनाशो वा तदपेक्षस्तद्धे
तुश्च युज्येत प्रतीतेरविरोधात् ।

विनाशः यद्यभावः प्रसज्यप्रतिषेधरूपा [p. १६७ ख ] भावनिवृत्तिः यदि तर्हि अभावं
[p. 204 ] मुद्गरादिः करोति इत्येवं भावं न करोति इति हेतोः क्रियाप्रतिषेधात्2747

अथ क्रियानिषेधोऽयं भावं नैव करोति हि । तथाप्यहेतुता सिद्धा कर्तुर्हेतुत्वहानितः ॥
--तत्त्वसं॰ श्लो॰ ३६६ ।

घटादेः करण
निराकरणात् अकिञ्चित्करत्वं विनाशहेतोः, क्रियाप्रतिषेधरूपत्वात् प्रसज्यप्रतिषेधस्य इति तत्
तस्मात् केन अपेक्ष्येत न केनचित् क्वचित् कार्ये इत्यर्थः ।

उपसंहरन्नाह--तत इत्यादि । यत एवं ततः स्वभावतो नश्वरोऽर्थः सिद्धः । तथा च
प्रयोगः2748

यद्भावं प्रति यन्नैव हेत्वन्तरमपेक्षते । तत्तत्र नियतं ज्ञेयं स्वहेतुभ्यस्तथो
दयात् ॥ निर्निबन्धा हि सामग्री स्वकार्योत्पादने यथा । विनाशं प्रतिसर्वेऽपि निरपेक्षाश्च जन्मिनः ॥--तत्त्वसं॰
श्लो॰ ३५४--५५ ।

--यो यं प्रति अन्यानपेक्षः स तत्स्वभावनियतः यथा अन्त्या कारणसामग्री स्वकार्योत्पादनं
प्रति अनपेक्षा त²⁷⁴⁹

स्वकार्योत्पादमस्वभावनियता ।

त्स्वभावनियता, विनाशं प्रति अन्यानपेक्षश्च भावः इति । एवं दृष्टान्तं व्याख्याय
दार्ष्टान्तिकं विवृण्वन्नाह--तथैव इत्यादि । तथैव तेनैव प्रकारेण भावस्य घटादेः उत्पादहेतुः
अकिञ्चित्करः । कुत एतदिति चेत् ? अत्राह-- कृतस्य उत्पादन इत्यादि । इदमत्र तात्पर्यम्—
यथा विनाशोऽभाव इति भाववतो भेदविचारमर्हति तथा उत्पादोऽपि तदविशेषादिति । तथाहि—
यदि सत एव स्वभावभूत उत्पादः क्रियते; तर्हि स एव क्रियते इति कृतस्य उत्पादने प्रयो
जनाभावात् हेतुस्वभाववदिति । एतेन स्वभावभूतोऽपि चिन्तितः । न खलु सतो घटस्य अर्था
न्तरभूतोऽपि सः2750

उत्पादः ।

क्रियमाणः कञ्चन अर्थं पुष्णाति ।

स्यान्मतम्--अस्य विकल्पद्वयस्य निरालम्बनत्वात् नातः प्रकृतसिद्धिरिति चेत्; अत्राह—
तत एव इत्यादि । तत एव अनन्तरविकल्पभेदादेव नान्यतोऽभावस्यापि न केवलमुत्पादस्य
स्वभावतः सिद्धत्वाद् उत्पादहेतुः अकिञ्चित्करः इति सम्बन्धः । अस्य [p. १६८ क ]
विकल्पद्वयस्य निरालम्बनत्वे सौगतस्य इष्टाऽसिद्धिरिति मन्यते ।

परमतमाशङ्कते--प्रागभावम् इत्यादिना । अथ कोऽयं प्रागभावो नाम ? उत्पत्तेः पूर्वमभाव
इति चेत्; स मृत्पिण्डादन्यः, स एव वा स्यात् ? प्रथमपक्षे नैयायिकादेः तन्मतं न सौगतस्येति
तन्मतानभिज्ञानात् । न च तुच्छमभावं कश्चिद् भावीकरोति बन्ध्यासुतादेरपि त²⁷⁵¹

सद्भावकरणप्रसङ्गात् ।

त्करणप्रसङ्गात्,
भावोपादानकल्पनावैफल्यप्रसङ्गाच्च²⁷⁵²

अभावादेव सर्वकार्योत्पत्तेः ।

। तन्नाद्यः पक्षः । द्वितीयेऽपि पक्षे मृत्पिण्ड एव प्रागभावः,
तं भावीकुर्वन् इत्युक्तम्, त²⁷⁵³

मृत्पिण्डस्य ।

स्य पूर्वमेव सतः तदयोगात् । अथ तं2754

मृत्पिण्डम् ।

घटाभावात्मकं भावीकुर्वन्
इत्ययमर्थो विवक्षितः, सोऽपि न युक्तः, त²⁷⁵⁵

मृत्पिण्डात् ।

तो घटस्य भिन्नस्य भावात् व्यपदेशादिभेदात् । तन्न
द्वितीयोऽपि युक्तः । यदप्यत्रोत्तरम्-- प्राग्भावम् इत्यादि । तत्रापि चिन्त्यते--किमिदं प्राग्भाव
मिति ? यदि विनाशात् पूर्वकालभावी घटः प्राग²⁷⁵⁶ ग्भावः तमिति; तर्हि बौद्धस्य न कश्चित्
तुच्छो विनाश इति कस्य ततः प्राग् अन्यदा वा भावः ? न खलु बन्ध्यासुतात् प्राक् किञ्चिद्
भवति । तत एव 2757

प्राग्भावम् ।

तम् अभावीकुर्वन् इत्ययुक्तम्; अभावस्य ततो 2758

भिन्नाभिन्नपक्षयोः ।

व्यतिरेकाव्यतिरेकयोर्यथो
क्तदोषात् । अथ 2759

भावम् ।

तम् अभावीकुर्वन् कपालीकुर्वन् इत्युच्यते; तदसारम्; तस्यैव कपालभाव
योगात्, घटनाशे कपालभावायोगात्, ततो यत्किञ्चिदेतदिति ।

[p. 205 ]

अत्र प्रतिविधीयते--यथैव हि सौगतस्य प्रागभावः प्रध्वंसाभावश्च तुच्छो नास्ति तथैव
करणात्, एकान्तेन भिन्नं कार्यमपि [p. १६८ ख ] नास्ति किन्तु उपादानमेव उपादेयो भवति
इति प्रतिपादितम्2760

पृ॰ १९८ ।

विज्ञप्तेः सिद्धिवि॰ ३ । १४ इत्यादिना । ततः प्रागभावं घटविविक्त
मृत्पिण्डाकारं द्रव्यं भावीकुर्वन् घटीकुर्वन् घटपर्यायोपेतं जनयन् उत्पादहेतुः उपादानम्, सहका
रिकारण²⁷⁶¹ णंकारणकलाप²⁷⁶²

अन्यः कारणसमूहः ।

इति चेत्; प्राग्भावं घटसत्त्वम् अभावीकुर्वन् स्वपर्यायकपालविविक्तं
कुर्वन् विनाशहेतुः किन्नानुमन्यते ? अयमेवाचार्यस्य अभिप्रायः । यदि पुनः इत्यादिनापूर्व
पक्षान्2763 क्षं यदि पुनः 2764 तथैव इत्यादिना तु अपरपक्षं दर्शयति । यदि इति पराभिप्रायसूचने,
पुनः इति वितर्के, भावस्य घटादेः प्रध्वंसाभावोऽपि न केवलं प्रागभावः स्वत एव स्वस्मादेव
नश्वरस्वभावात् नान्यतो मुद्गरादेः । अत्र निदर्शनमाह--अभावान्तरवत् इतरेतरात्यन्ताभाववत्,
सोऽपि स्वभावः, कुतः ? इत्याह--स्वहेतोरेव । प्रध्वंसः कपालात्मना भावः स्वत एव अभावत्वात्
इतरेतराभाववत्; अत्र दूषणमाह--तथैव इत्यादि । तथैव तेनैव प्रकारेण भावस्य 2765

तथैव स्थितिं प्रत्यनपेक्षं स्थास्नु तद्धेतोरकि
ञ्चित्करत्वात्, तद्व्यतिरिक्ताव्यतिरिक्ताकरणादित्यादि सर्वं समानम् ।--अष्टश॰ अष्टस॰ पृ॰ १८५-८६ ।

स्थितिः
परापरक्षणेषु अवस्थानमपि न केवलं प्रध्वंस एव स्वत एव स्यात् इति । शक्यं हि वक्तुं
भावस्य स्थितिः स्वत एव भावधर्मत्वात् प्रध्वंसवत् । न चात्र ध²⁷⁶⁶

स्थितिरूपस्य धर्मिणोऽसिद्धिः ।

र्म्यसिद्धिः; पूर्वस्य उत्तरक्षणे
विवेकव²⁷⁶⁷

भेदवत् ।

द् अ²⁷⁶⁸

अभेदस्यापि ।

विवेकत्वात् स्यापि प्रसिद्धेः, तथा चोक्तं न्या य वि नि श्च ये--

*भेदज्ञानात् प्रतीयेते प्रादुर्भावात्ययौ यदि ।

अभेदज्ञानतः सिद्धा निरंशे न 2769 स्थितिरंशेन केनचित् ॥ न्यायवि॰ श्लो॰ ११४

अत एव न स्वरूपासिद्धो हेतुः प्रत्यक्षादिबाधितो वा पक्षः । अनेन [p. १६९ क ] पूर्वस्य
हेतोर्विरुद्धत्वमित्थं कथयति--तत्र यदुक्तं प्राग्भावम् इत्यादि; तदयुक्तम्; यतो नश्वरं चेत्
2770

भावम् ।

तमभावीकुर्वन् विनाशहेतुः किं 2771

विनाशहेतुना ।

तेन ? स्वयमेव नाशात् । 2772

अनश्वरस्वभावम् ।

विपरीतं चेत्; तदशक्यम् । नहि
अनश्वरं तं कश्चिद् अभावीकर्त्तुं समर्थ इति चेत्; अत्राह--यथा च इत्यादि । यथा इति
वचनाद् अनुक्तमपि तथा इति गम्यते । तथा स्वयम् आत्मनोऽपि अनुत्पित्सोश्च पुनः
उत्पादहेतुः अकिञ्चित्करः इति सम्बन्धः । प्रथमस्य स्वयम् उत्पत्तेरन्यस्य शशविषाण
वत् कारणसन्निधानेऽपि अनुत्पत्तेरिति भावः । एवं स्थितावपि दर्शयति स्थास्नोः इत्यादिना ।
स्थितिहेतुः अकिञ्चित्कर इत्येवं सर्वं समानम् । अनेनैव तद्दर्शयति--उत्पादस्थितिभङ्गान्
प्रति अनपेक्षत्वं भावस्य सिद्धं तत्स्वभावापेक्षणात् इति तद्वि2773 तद्वद्विनाशेऽपि । यदि पुनः
तं प्रति नापेक्षं तत्स्वभावस्य सर्वदा सन्निधानात् इत्युच्यते तथा प्रतीतेः; तदितरत्र समानमिति ।
तथा च--

*विरुद्धाव्यभिचारी स्यात् सर्वो हेतुः परोदितः ।

समत्वात् परपक्षेऽपि यद्वा स्यात् कल्पितः स्वयम् ॥

[p. 206 ]

ननु च उत्पादस्य अहेतुकत्वे नित्यं सत्त्वमसत्त्वं वा । तदुक्तम्--

*नित्यं सत्त्वमसत्त्वं वा हेतोरन्यानपेक्षणात् ।

अपेक्षातो हि भावानां कादाचित्कत्वसंभवात् ॥ प्र॰ वा॰ ३ । ३४

इति चेत्; अत्राह--कांश्चित् द्रव्य इत्यादि । कांश्चिद् विवक्षितान् द्रव्यक्षेत्रकाल
स्वभावविशेषान् विशेषशब्दः प्रत्येकं द्रव्यादिभिः सम्बन्धनीयम्2774 नीयः, परिहृत्य । का
2775 क्व ? अन्यत्र अभिमतकालादौ भवन् जायमानः वाशब्दो भिन्न[p. १६९ ख ] प्रक्रम इवार्थः
उत्पाद इत्यस्यानन्तरं द्रष्टव्यः । तत उत्पाद इव विनाशः तदपेक्षो अन्यद्रव्यापेक्षः तद्धेतुः
द्रव्यादिहेतुको युज्येत । कुत एतत् ? इत्यत्राह--प्रतीति2776 तेरविरोधात् । अथवा, यथानिवेशमेव
वा शब्दो व्याख्येयः । विनाशवद् उत्पादोऽपि स्वत एव इति स्वभाववादिनं प्रति कांश्चिद्
इत्यादेः उपन्यासात् । अत्र च इति समुच्चये । शेषं पूर्ववत् ।

एवं सत्यपि दृष्टान्ते व्याप्तिग्रहणाभावात् क्षणक्षयादौ सर्वहेतूनां गमकत्वं प्रतिपाद्य संप्रति
दृष्टान्ताभावात्तत्प्रतिपादयन्नाह--जीवच्छरीर इत्यादि ।

यदि वा, यदुक्तम् अ र्च टे न-- सत्त्वादेः अन्वयाभावेऽपि व्यापकानुपलब्धेः
विपक्षव्यतिरेकाद् गमकत्वम् इति2777

एतच्च बाधकं प्रमाणं व्यापकानुपलब्धिरूपमुत्तरत्रावसरप्राप्तं स्वयमेव वक्ष्यति । तदनया
बाधकप्रमाणप्रवृत्त्या साध्यधर्मस्य वस्तुनः साधनधर्मस्वभावता सिध्यति ।--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ ४४ ।

; तत्र कृतं निषेध²⁷⁷⁸ धम् उपसंहरन्नाह--जीवच्छरीर
इत्यादि ।

जीवच्छरीरे प्राणादिर्यथाऽहेतुर्निरन्वयात् ।

तथा सर्वः सत्त्वादिरहेतुः क्षणिके क्वचित् ॥ १७ ॥

पक्ष²⁷⁷⁹

अनयोरेव द्वयो रूपयोः सन्देहे अनैकान्तिकः । यथा सात्मकं जीवच्छरीरं प्राणादिमत्त्वादिति ।
न हि सात्मकनिरात्मकाभ्यामन्यो राशिरस्ति यत्रायं प्राणादिर्वर्तेत । आत्मनो वृत्तिव्यवच्छेदाभ्यां सर्वसंग्र
हात् ।...न तत्रान्वेति । एकात्मन्यपि असिद्धेः ।--न्यायबि॰ ३ । ९६-९९, १०३--४ ।

विपक्षाभ्यां सर्वस्य संग्रहात् यथा जीवच्छरीरे प्राणादिरनन्वयः तथा क्षणिक
त्वेऽपि सत्त्वकृतकत्वादिरिति । न हि क्षणिकत्वेतराभ्यां तृतीया राशिरस्ति यत्र हेतुर्वर्तते
शब्देऽपि तथाऽनिश्चयात् । अपरापरताल्वादिचक्षुरादितैलादिव्यापारसाफल्याच्छब्दा
दीनामपरापरस्वभावसिद्धेः क्षणिकत्वविनिश्चयः, तत एव अनित्यतामात्रं साध्यं क्वचित्
सिद्धम्, तत्रैव तद्व्यापारस्य साफल्यात् ।

जीवच्छरीरे सात्मकत्वे साध्ये प्राणादिः हेतुः यथा येन प्रकारेण अहेतुः । कुतः ?
इत्याह--निरन्वयात् साधर्म्यदृष्टान्ताभावात् । तथा सर्वः शु2780

शुद्धः सत्त्वं हेतुः ।
अभिन्नविशेषणविशिष्टः उत्पत्तिमत्त्वात् इति, भिन्नविशेषणविशिष्टः कृतकत्वादिति । एतौ अशुद्धौ ।
द्रष्टव्यम्--न्यायबि॰ ३ । ९-११ ।

द्धाशुद्धस्वभावः सत्त्वादिः
निरन्वयादहेतुः क्षणिके क्वचित् कस्मिंश्चित् शब्दादौ साध्ये क्षणिकत्वे वा क्वचित् साध्ये ।
अथवा, जीवच्छरीरे सात्मकत्वे साध्ये प्राणादिः हेतुः निरन्वयाद् अन्वयाभावं प्राप्य योऽसौ
उक्तः स यथा येन व्यतिरेकाभावप्रकारेण सत्त्वादिरहेतुः । शेषं पूर्ववत् ।

[p. 207 ]

कारिकां विवृण्वन्नाह--पक्ष इत्यादि । जीवच्छरीरं सर्वं पक्षः, घटादिः विपक्षः, ताभ्यां
सर्वस्य चेतनेतरजातस्य संग्रहात् यथा जीवच्छरीर²⁷⁸¹ रेप्राणादिः अनन्वयः साधर्म्यदृष्टा
न्तरहितः तथा क्षणिकत्वे साध्ये, अपिशब्दो भिन्नप्रक्रमः सत्त्वकृतकत्वादिः इत्यस्य अन
न्तरं द्रष्टव्यः । यदि वा, यथास्थानमेव अपिशब्दोऽस्तु । तत्रायमर्थः--क्षणिकत्वे अपिशब्दाद्
अक्षणिकत्वेऽपि इति । नहि तत्रापि सपक्षोऽस्ति, अनन्वयः इत्यपेक्षा । कुतः ? इत्यत्राह--नहि
इत्यादि । हि यस्मात् न व्याप्तिसाधने सत्त्वादेः क्षणिकेतरत्वाभ्याम् अविनाभावसिद्धौ
तृतीया राशिरस्ति सपक्षाभिधाना प्रतिरत्र तद्रासौ 2782 अस्ति यत्र तद्राशौ हेतुः सत्त्वादिः वर्तेत ।
शब्दादिः तृतीया राशिरस्ति इति चेत्; अत्राह--शब्द इत्यादि । अपिशब्दात् न केवलं विवाद
गोचरे वस्तुनि इति तथा क्षणिकत्वप्रकारेण अनिश्चयात् सत्त्वादेः इति । न च तथाऽनिश्चित
सत्त्वं वस्तु निदर्शनम्, इतरथा साध्यमपि स्यादविशेषात् । यदा पुनः शब्द एव क्षणिकः
साध्यः तदा शब्दस्य बुद्ध्यादिभिः सह उपादानं तेन²⁷⁸³

शब्देन ।

तेषां2784

बुद्ध्यादीनाम् ।

समानताप्रतिपादनार्थम् ।

अत्रापरः प्राह--अपरापरताल्वादि-चक्षुरादि-तैलादिव्यापारसाफल्यात् शब्दादीनाम्
अपरापरस्वभावसिद्धिः2785 द्धेः क्षणिकत्वविनिश्चयः; तदसारमिति दर्शयन्नाह--तत एव इत्यादि ।
यत एव अपरः त²⁷⁸⁶

ताल्वादिव्यापारः ।

द्व्यापारः अपरापरशब्दादिस्वभावमन्तरेण अनुपपन्नो वैफल्यात्, तत एव
अनित्यतामात्रं परिणामिनित्यत्वं साध्यं क्वचित् सौगतस्य तत्रैव तद्व्यापारस्य उक्तविधिना
साफल्यात् । एतदुक्तं भवति--ततो न्यायात् शब्दादौ परिणामाऽनित्यत्वं सिद्धं तन्निदर्शनमुच्यते
नान्यत्र सिद्धसाधनात्, तथा च दृष्टान्ताभावात्तदसाध्यमुक्तम् । [p. १७० ख ] एतच्चोक्तमिति
किमनेनेति चेत्; न; अन्यथा अभिप्रायात् । यदुक्तं प्र ज्ञा क रे ण-- क्षणिकत्वे साध्ये न
दृष्टान्ताभावो नीलादेः सर्वस्य, तत्र यद्य²⁷⁸⁷ दवभासते तत्तथैव परमार्थसद् व्यवहारावतारि
यथा नीलं नीलतयाऽवभासनं तथैव तदवतारि, सर्वमवभासते च क्षणिकतया । इति;
तत्र पक्षस्य प्रत्यक्षबाधनं हेतोश्च असिद्धत्वमनेन कथ्यते । अथवा, क्षणिकत्वात् नीलादेरव्यतिरेके
त²⁷⁸⁸

क्षणिकत्ववत् ।

द्वत् त²⁷⁸⁹

नीलादेरपि ।

स्यापि स्वभावविप्रकर्ष इति दृष्टान्तस्य साध्यसाधनोभयवैकल्यम् । तत्र तदनभ्युपगमे क्व
हेतोः उपसंहार इति प्रदर्श्यते ।

स्यान्मतम्--सौगतस्य दानादिचेतांस्येव पुण्यपापव्यपदेशभाञ्जि, तेषां च स्वसंवेदनाध्यक्ष
विषयत्वात् न स्वभावविप्रकर्ष इति साधनविकलता दृष्टान्तस्येति; तदशिक्षिताभिधानम्; यतः
ततः कालान्तरे फलाऽसिद्धेः, तदन्याभ्युपगमस्य अवश्यंभावात् । अथ मतम्--स्वभावविप्रकर्षेऽपि
पुण्यपापयोः सर्वैरपि वादिभिः साधनात्, साध्यविकलता दृष्टान्तस्येति; तदनुपपन्नम्; प्रक्रमाऽप
रिज्ञानात् । ततः तदसाध्य...साधनात् । साध्यं तु उक्तमेव ।

साम्प्रतं हेतोर्विरुद्धत्वात् न तत् साध्यम्; इत्याह--अनिष्टसिद्धेः ।

[p. 208 ]

अनिष्टसिद्धेः पारार्थ्यं यथाऽनिष्टं प्रसाधयेत्2790

यथा परार्थाश्चक्षुरादयः संघातत्वात् शयनासनाद्यङ्गवदिति । तदिष्टासंहतपारार्थ्यविपर्यय
साधनाद् विरुद्धः ।--न्यायबि॰ ३ । ८७, ८८ ।

।

संहतत्वं तथा सत्त्वं शब्दक्षणिकतान्वयि ॥ १८ ॥

परार्थाश्चक्षुरादयः...नहि विपक्ष एव निर्णयात् कृतकत्वस्य । यद् यद्भावं प्रति
अन्यान्यपेक्षं तत्तद्भावनियतं यथा अन्त्या कारणसामग्री स्वकार्यजननं प्रति इति परस्य
चोदितचोद्यमेतत् । तथा चेत्; भावः कालान्तरस्थानोत्पादं प्रत्यनपेक्षणात् तद्भावनियतः
सिध्येत् नान्यथा । सतोऽर्थस्य पुनः उत्तरकालं स्थितौ किमपेक्षणीयं स्यात् यतः कादा
चित्की स्थितिः स्यात्, तथा पुनरुत्पित्सोरुत्पत्तौ न किञ्चिदपेक्षणीयमिति समानम् । यदि
पुनः भावः स्थास्नुरुत्पित्सुर्वा न भवेत् न कदाचिदपि तिष्ठेदुत्पद्येत वा खपुष्पवत् । नहि
तन्नश्वरत्वमेव साधयतीति समञ्जसम् अन्यत्राप्यविशेषात् । तदिमेऽर्थाः स्वरसत एवोत्तरी
भवन्तो यथायोगं परस्परोपकारमतिशयाधानमात्मसात्कुर्वन्ति । कस्यचित् कुतश्चिद्विनाशे
परोऽन्य एव जायते । ननु निरन्वयनिवृत्तौ कस्य कारणाहिता कार्योत्पत्तिः ?

अनिष्टस्य परिणामाऽनित्यत्वस्य सिद्धेः तत्रैव सर्वहेतूनां दर्शनान्न तत्साध्यमिति वैफ
ल्याच्च साधनस्य इति शेषः, यदर्थं तत्प्रयुक्तं तस्य असाधनात् अनिष्टसिद्धिं समर्थयते पारा
र्थ्यम् इत्यादिना । चक्षुरादीनां संबन्धि संहतत्वं कर्तृ प्रसाधयेत् यथा येन [p. १७१ क ]
तत्रैव दर्शनप्रकारेण । किम् ? इत्याह--पारार्थ्यम् । किम्भूतम् ? अनिष्टम् तेषामेव²⁷⁹¹

चक्षुरादीनाम् ।

सांख्येन संहतं तत् साधयितुम् इष्टं संहतं प्रसाधयेत् । एवं परप्रसिद्धं निदर्शनं प्रतिपाद्य
दार्ष्टान्तिकं प्रतिपादयति तथा सत्त्वं शुद्धेतररूपम् अनिष्टं प्रसाधयेत् इति सम्बन्धः ।
किंभूतं सत्त्वम् ? इत्याह--शब्द इत्यादि ।

कारिकार्थं प्रकटयति--परार्थाश्चक्षुरादयः इत्यादिना । कुत एतत् ? इत्यत्राह--नहि
इत्यादि । विपक्ष एव परिणाम एव निर्णयात् कृतकत्वस्य इति । ननु यद्यपि कृतकत्वस्य 2792

विपक्ष एव ।

तत्रैव
निर्णयः तथापि न तेन तद्व्याप्तिः अनुमानेन 2793

पक्ष एव ।

तद्विपरीतव्याप्तिप्रसाधनादिति परः । तदेव दर्शय
न्नाह--यद् यद्भावम् इत्यादि । ननु पूर्वम् उत्पादस्थितिभङ्गानाम् इत्यादिना सर्वमेत
दुक्तम्2794

पृ॰ २०२ ।

, इति किमर्थं पुनरपि उच्यते इति चेत् ? सत्यमुक्तम्, किन्तु पूर्वं विनाशे अयमिव
2795 2795

तद्भावं प्रत्यन्यानपेक्षत्वादिति ।

अयमेव स्वतन्त्रो हेतुः, अधुना अनेन कृतकत्वादेः नाशित्वेन अविनाभावः साध्यत इति
विभागः । यद्वा विपक्ष एव निर्णयात् इत्यस्य हेतोभक्तेनैव परग्रथनासिद्ध तामुद्भानैव 2797 हेतोर्य
त्तेनैव परं प्रत्यसिद्धता उद्भाविता तां परिहरति परस्य चोदितचोद्यमेतत् इति निपानार्थ
2798 निदर्शनार्थम् । यद्वस्तु यस्य भावो यद्भावः तं प्रति अनपेक्षं तद्वस्तु तद्भावनियतं द्वितीयेन
तच्छब्देन यदुक्तं तस्य परामर्शः । अत्र दृष्टान्तमाह--यथा इत्यादिकम् । अन्त्या चासौ कारण
सामग्री च इति तत्सामग्री स्वकार्यजननं प्रति अनपेक्षा सती तद्भावनियतैव स्वकार्यजनन
[p. 209 ] भावनियतैव । पक्षधर्मोपसंहारमाह--तथा इत्यादि । सुगमम् । चेच्छब्दः [p. १७१ ख ] परा
भिप्रायद्योतकः । अत्रोत्तरमाह--भाव इत्यादि । भाव इत्येतदुपलक्षणं तेन कृतक इत्येतदपि
गृह्यते । कालान्तरस्थान 2799 नं च उत्पादश्च तौ प्रति अनपेक्षणात् तद्भावनियतः कालान्तर
स्थानोत्पादभावनियतः सिध्येत् । अस्याऽनभ्युपगमे दूषणमाह--नान्यथा अतो हेतोर्विनश्व
राभावः सिध्येत् व्यभिचारित्वात् हेतोरिति मन्यते । एतदनेन दर्शयति--यथा क्षणिकत्वे सत्त्वा
दिर्विरुद्धः 2800

कथञ्चिन्नित्ये ।

विपक्ष एव निश्चयात्, तथा अन्येन तस्य अविनाभावसाधकोऽप्यनपेक्षणादिति
हेतुः 2801

विपक्ष एव ।

तत्रैव विनिश्चयाविशेषादिति ।

स्यान्मतम्-- कालान्तरस्थानोत्पादौ प्रति अनपेक्षणात् इत्यसिद्धम्; तद्भावनियतत्वे तौ
प्रति सापेक्षत्वाद् भावस्य इति । तत्रोत्तरमाह--सतोऽर्थस्य इत्यादि । सतो विद्यमानस्य अर्थ
क्रियाकारिणो भावस्य पुनः इति वितर्के उत्तरकालम् उत्पत्तेः स्थितौ किमपेक्षणीयं स्यात्
न किञ्चिदित्यर्थः । सतोऽर्थस्य स्वभावभूताया अन्यस्या2802

स्थितेः ।

वा केनचित् करणे विनाशे च दोषात्,
एवमर्थं च सतोऽर्थस्य इत्युक्तम्, यतः अपेक्षणीयात् कादाचित्की स्थितिः स्यात् तथा तेनैव
प्रकारेण पुनः उत्पित्सोर्भावस्य उत्पत्तौ न किञ्चिदपेक्षणीयम् यतोऽपेक्षणीयात् कादाचित्त्वो
2803 चित्कोत्पत्तिः स्यादिति । यतः इत्याद्यनुवृत्तेः । इत्येवं समानं विनाशवदत्वाप्यतदत्तप्येतदस्ति
2804 वदन्यत्राप्येतदस्ति इति मन्यते ।

नन्वस्य अपेक्षणीयस्याभावेऽपि स्थास्नु-उत्पित्सु-स्वभावापेक्षणात्, अस्य च सर्वदाऽसन्नि
धानादसिद्धो [p. १७२ क ] हेतुः इति चेत्; अत्राह--यदि पुनः इत्यादि । भावो जीवादिः
स्थास्नुः उत्पित्सु वति 2805 र्वा न भवेत् न कदाचिदपि तिष्ठेद् उत्पद्येत वा खपुष्पवत् इति ।
तिष्ठति उत्पद्यते च ततः 2806

उत्पत्तिस्थितिस्वभावः ।

तत्स्वभाव इति । ननु तद्भावं प्रति अनपेक्षत्वं नश्वरत्वमेव साधयति
प्रत्यक्षादिबाधाऽभावात् न स्थित्युत्पत्तिस्वभावं 2807

बाधास
द्भावात् ।

विपर्ययादिति चेत्; अत्राह--नहि इत्यादि । हिः
यस्मात् तद्भावं प्रति अनपेक्षत्वं नश्वरत्वमेव 2808

उत्पत्तिस्थितिस्वभावम् ।

नान्यत् साधयति इति न समज्जसम् उपपन्नम् ।
कुत एतत् ? इत्यत्राह--अन्यत्रापि । 2809

आपाद्यं यत् साध्यम् उत्पत्तिस्थितिस्वभावरूपं तस्मिन् ।

आपाद्यसाध्येऽपि अविशेषाद् विशेषाभावात्; तत्रापि
प्रत्यक्षादिबाधाऽभावादिति मन्यते ।

उपसंहारव्याजेन परकीयस्य हेतोरसिद्धतां दर्शयन्नाह--तद् इत्यादि । यत एवं तत्
तस्मात् इमे प्रत्यक्षतः प्रतीयमाना अर्था जीवादयः स्वरसत एव स्व भावत एव उत्तरी
भवन्तः 2810

पूर्वाकारपरित्यागः उत्तराकारस्वीकारश्च परस्परम् अजहद्वृत्तः--ध्रौव्यत्वं स्वीकुर्वन्नेव संजायते इति भावः ।
द्रष्टव्यम्--पृ॰ १ टि॰ ९ ।

पूर्वाकारपरित्यागाऽजहद्वृत्तोत्तराकारं गच्छन्तः आत्मसात्कुर्वन्ति इति युक्तम् ।
किम् ? इत्याह--अतिशयाधानं योग्यतास्थापनम् । कथम् ? इत्याह--यथायोगमिति
उत्पादविनाशसहकारिकारणसंबन्धो योगः तस्य अनतिक्रमेण । कथंभूतम् ? इत्याह--परस्परो
पकारम् इति । परस्परेण सहकारिणा उपादानस्य अनेन²⁸¹¹

उपादानेन ।

सहकारिण उपकारो यस्मिन् येन इति
[p. 210 ] वा विग्रहः । तदनेन उत्पादं प्रतीवपिनासं 2812 प्रति इव विनाशं प्रत्यपि भावस्य कृतकस्य वा2813

हेतोः ।

सापेक्षत्वाद् भावस्य विनाभावसाविनासाविनाभाव 2814 विनाशाविनाभावसाधने 2815

विनाशं प्रत्यन्यानपेक्षणादिति हेतुः असिद्धः इति भावः ।

तद्भावं प्रत्य
नपेक्षत्वमसिद्धमित्युक्तम् [p. १७२ ख ] भवति । ननु यदुक्तम्-- तहिये 2816 तदिमे अर्थाः स्वर
सत एव उत्तरीभवन्तः इति; तदयुक्तम्; कस्यचित् पूर्वस्य²⁸¹⁷

पर्यायस्य ।

कुतश्चिद् विनाशे परः अन्य
एव जायते इति चेत्; अत्राह--ननु इत्यादि । ननु नैव निरन्वयनिवृत्तौ अत्यन्तमभावे कस्य
कारणस्य कारणाकारणाहिता 2818 कस्य कारणाहिता कार्योत्पत्तिः अनियमप्रसङ्गादिति मन्यते ।

कथं तर्हि कार्योत्पत्तिः ? इत्यत्राह--अनादिनिधनम् इत्यादि ।

अनादिनिधनं द्रव्यमुत्पित्सु स्थास्नु नश्वरम् ।

स्वतोऽन्यतो विवर्तेत क्रमाद्धेतुफलात्मना2819

उत्तरांशः उद्धृतः--न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ ४१४ ।

॥ १९ ॥

यदि सर्वं सत् उत्पादस्थित्यात्मकं सर्वदा न स्यात् सकृदपि तथा मा भूत् खर
विषाणवत्, तथा तत् पूर्वोत्तरपरिणामात्मना सततं विवर्तमानं प्रतिक्षणं त्रिलक्षणं हेतुफल
व्यवस्थामात्मनि विकल्पयन् परत्र कार्यकारणव्यपदेशभाग् भवतीति समज्जसम्, प्रत्यनी
कस्वभावाविनाभावात् ।

अविद्यमाना 2820 नम् आदिनिधनम् अनादिनिधनं, 2821

सर्वथा नूतनस्योत्पादे ।

सादित्वे कार्यानुपादानकारणा
2822 णभावे2823

उपादान
कारणाभावे इत्यर्थः ।

सदपि सहकारिकारणम् अकिञ्चित्करम् । न चैवं शक्यं वक्तुं कदाचिदनुपादाना
कार्योत्पत्तिः अन्यदा अ²⁸²⁴

उपादानकारणात् ।

न्यथेति; तथाऽदर्शनात् । दर्शनानुसारेण च तत्त्वव्यवस्थानात् । कथञ्चैवं
वादिनां कार्यदर्शनाद् उपादानकारणानुमानम् ? सर्वत्राऽऽशङ्काऽनिवृत्तेरति 2825

कार्यकारणव्यवहाराभावः ।

तद्व्यवहारोच्छेदः ।
2826

सर्वथा निरन्वय
विनाशस्वीकारे ।

सान्तत्वे पुनः अशेषसन्ताननिवृत्तिरिति । निरूपयिष्यते चैतत् जी व सि द्धौ2827

चतुर्थप्रस्तावे ।

। किन्तदित्थ
म्भूतम् ? इत्याह--द्रव्यम् इति । न चैतत् चोद्यम्-- 2828

गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यं नास्ति इति शङ्काभिप्रायः ।

रूपादिव्यतिरेकेण किं तत् इति ?
प्रतिभासैक्यनियम सिद्धिवि॰ १ । १० इत्यादिना प्रसाधनात् । पुनरपि कथम्भूतं
तदिति आहोस्वित् तदित्याह--उत्पित्सु स्थास्नु नश्वरम् इत्यादि । तत्किं कुर्यात् ?
इत्याह--विवर्त्तेत । केन प्रकारेण ? हेतुफलात्मना मृत्पिण्डघटादिस्वभावेन ।

2829

सांख्यः प्राह ।

ननु च प्रधानं महदादिफलात्मना विवर्त्तते न 2830

न प्रधानम् अन्यहेतुतः समुद्भूतं तस्य नित्यत्वादिति ।

तद्धेत्वात्मना मूलप्रकृतिरविकृतिः2831

अकार्यभूता नित्येति ।

सांख्यका॰ ३ इति वचनादिति चेत्; न; महदादिपरिणामजननस्वभावस्य अकादाचित्कत्वे
2832

महदादिकार्याणां सर्वदोत्पत्तिः ।

तदनुपरतिरिति कपिलोऽन्यो2833

जीवात्मा ।

वा मुत्को न म कथं 2834 वा कथं मुक्तः ? यदि पुनः कपिलादिना
[p. १७३ क ] संसर्गाभावात्तदुपरति2835

कपिलादिकं प्रति महदादिकार्योत्पादस्या
भावः ।

रिति मतिः; सापि न युक्ता; 2836

नित्ये प्रधानाख्ये कारणे ।

अविकले कारणे कार्यस्य
[p. 211 ] अवश्यंभावात् । अथ 2837

कपिलादिसंसर्गे सत्येव ।

तत्संसर्ग एव स 2838

कार्योत्पादनस्वभावः ।

स्वभावो न पूर्वम्; हन्त कथम् मूलप्रकृतिः2839

अविकृतिः--नित्येति कथमुच्यते ?

?
सांख्यका॰ ३ इति युक्तम् हेतुफलात्मना इति ।

एतेन वैशेषिकादिमतमपि चिन्तितम् । यदैव द्रव्यस्य हेत्वात्मता तदैव फलात्मता । अयं
तु विशेषः--कदाचित् कस्यचिदभिव्यक्तिः अनभिव्यक्तिस्वाह च 2840 क्तिश्च, आह च-- सर्वं
सर्वत्र विद्यते इति कश्चित्2841

सांख्यः । किं सांख्यमतमवलम्ब्य सर्वं सर्वत्र विद्यते ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ १८० ।

; तं प्रत्याह--क्रमाद् इति । क्रमम् आश्रित्य इत्यर्थः, इतरथा
सव्येतरगोविषाणवत् न हेतुफलव्यपदेशः2842

समसम
यभाविनोः कार्यकारणभावाभावात् ।

। व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावेऽपि अस्य चोद्यस्याऽनिवृत्तेः ।

विवर्तते तदात्मना2843

हेतुफलात्मना ।

किन्तु स्वत एवेति पुरुषाद्यद्वैतवादिनः पुरुष एवेदम् ऋक्॰
१० । ९० । २ इ²⁸⁴⁴

पुरुष एवेदं यद् भूतं यच्च भव्यम् ।
उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥--श्वे॰ ३ । १५ ।

त्यादि वचनात् । यद् उत्पद्यते तत् परतः, नश्वरः, स्वात्मनि क्रियाविरोधात्2845

न स्वत उत्पद्यते इति सम्बन्धः ।

,
उत्पत्तिसमये स्वमयभावाच्च²⁸⁴⁶

स्वभावतः एव विनश्यतीति सम्बन्धः । इति बौद्धाः ।

। तथा परत एव विन 2847 विनाशो न स्वतः, सर्वदा विनाशप्रसङ्गात्
इति केचित्2848

नैयायिकादयः ।

; तान् प्रति आह--स्वतः अन्यतः इति । विवर्तेत इति सम्बन्धः । स्वतः
तथा विवर्त्तनस्वभाववैधुर्य्ये परतोऽपि न विवर्त्तेत खरशृङ्गवत्, गगनच्चैयमर्थं 2849 गगनवच्च²⁸⁴⁹

नैयायिकमतापेक्षया
इदमुक्तम् ।

,
एवमर्थं च उत्पित्सु इत्याद्युक्तम् । परतः तद्विवर्तनप्रतिषेधे प्रत्यक्षादिविरोधः ।

द्रव्यम् उत्पित्सु इत्यादि समर्थयते यदि इत्यादिना । यदि चेत् स 2851 सत् विद्यमानं
सर्वं सर्वदा उत्पादात्मकं न स्यात् सकृदपि तथोत्पादात्मकत्वप्रकारेण मा भूत्, भवति च,
ततो मन्यामहे सर्वदा उत्पादात्मकमिति । अनेन चरमक्षणकथा 2852

नहि स कश्चित् क्षणो विद्यते यस्मात् अग्रिमक्षणोत्पत्तिर्न भवति इति चरमक्षणस्य
अभाव एव ।

क्षीणेति दर्शयति । ननु यदि
नाम च 2853 न कदाचिद् दुषात्मकं 2854 उत्पादात्मकं वस्तु तस्य किमायातं येन सर्वदा तत् 2855

उत्पादात्मकम् ।

तदात्मकं
स्यादिति चेत्; न तर्हि इदानीं कदाचित् स 2856 सन्तं क्षणिकमुपलभ्य सर्वदा 2857

सत् क्षणिकमेव इत्यनुमानं स्यात् ।

तत्तथा [p. १७३ ख ]
इत्यनुमानम् । शेषं चर्चितमत्र । तथा स्थित्यात्मकं सर्वदा यदि न स्यात्; सकृदपि तथा2858

स्थास्नु ।

माभूत् । भवति च तदात्मकं2859

स्थित्यात्मकम् ।

तत्प्रतीतेः प्रतिपादनात् । ततः सर्वदा तदात्मकमिति निराकृतमे
तत् यदुक्तं प्र ज्ञा क रे ण-- दध 2860 देव दत्तादेः उपलम्भदशायां भवत् 2861 तु कालान्तर
स्थायिता तथाप्रतीति2862 तेर्नान्यदा2863

यदा देवदत्तो न दृश्यते तदा ।

विपर्ययात् इति; कथम् ? 2864

यदि उपलब्धस्यैव तत्स्वभावता
व्यवस्थाप्यते तदा अदृष्टस्य--अनुपलब्धस्य ।

अदृष्टस्य ज्ञानादेः 2865

अभिमतो यः प्रतिभासरूपः स्वभावः तस्य असिद्धिः
स्यादिति भावः ।

अभिमत
स्वाभावाऽसिद्धिप्रसङ्गात् । दृष्टानुरूपतत्त्वव्यवस्थापनम् अन्यत्र²⁸⁶⁶

देवदत्तादौ ।

समानम् । खरविषाणवत्
इति उभयत्र निदर्शनम् । एतद् अन्यत्राऽवृत्ति 2867 त्राप्यतिदिशन्नाह--तथा इत्यादि । पृथगस्य
उपादानं दृष्टान्तार्थं परं प्रति अस्य²⁸⁶⁸

खरविषाणस्य उत्पादादिस्वभावशून्यस्य ।

सिद्धत्वात्, नैयायिकादिकं प्रति एतत् साध्यार्थम् पूर्वं दृष्टा
[p. 212 ] न्तार्थमिति विभागः । यत एवं तत् तस्मात् पूर्वोत्तरपरिणामात्मना सततं विवर्त्तमानं क्षणं
क्षणं प्रति प्रतिक्षणं त्रीणि उत्पादस्थितिभङ्गाः लक्षणानि यस्य तत् त्रिलक्षणम् सत् सर्वम्
इति सम्बन्धः । तत् किं कुर्वत् किं करोति ? इत्यत्राह--हेतुफल इत्यादि । हेतुफलयोर्व्यवस्था
पूर्वः पूर्वो हेतुः परं परं फलम् इति लौकिकी स्थितिः ताम् इति । तदनेन यदुक्तं केनचित्2869

प्रज्ञाकरेण भाविकारणवादिना । यथा च कारणस्य पूर्वं भावं विना न भवति कार्यं तथा
अवश्यंभावि कारणं कार्यस्य परभावं विना नेति समानं कार्यकारणभावनिबन्धनमिति द्वयोरपि परस्परं
कार्यकारणभावः ।--प्र॰ वार्त्तिकाल॰ पृ॰ २८ ।

पूर्वं
कार्यम् उत्तरं कारणम् इति; तन्निरस्तम्; शुचि नरशिरःकपालं प्राण्यङ्गत्वात्2870

लोकविरुद्धो यथा शुचि नरशिरःकपालं प्राण्यङ्गत्वात्
शङ्खशुक्तिवत्--न्यायप्र॰ पृ॰ २ । परीक्षा॰ ६ । १९ ।

न्यायप्र॰ पृ॰ २ इत्यादिवत् प्रसिद्धिबाधनादिति । यदि वा, हेतुफलमेव विशिष्टा नाना
प्रकारा या अवस्था दशा ताम् इति । स्वरूपमेव जन्यं जनकं च इति2871

यत् अद्वैतवादिनां मतम् ।

, तदनेन निरस्तम् ।
कथम् ? विकल्पयन् जन्यजनकताप्रतीतेः आत्मनि स्वस्वरूपेण कल्पनायाम् ततस्तद्व्य
वस्थायाः2872

हेतुफलव्यवस्थायाः ।

काल्पनिकत्वं कल्पयन्2873

कथयन् ।

अविकल्प²⁸⁷⁴

विवेकरहित एव ।

इत्युक्तं भवति । नीलादिसुखादिविशेष [p. १७४ क ]
स्यापि2875 विकल्पत्वेन प्रतिभासाद्वैतमपि तथा2876

कल्पनात्मकमेव ।

स्यात् । प्रत्यक्षबाधनम् इतरत्र समानम् । नहि
पूर्वोत्तरपरिणामरहितं किञ्चित् क्वचित् प्रत्यक्षबुद्धौ प्रतिभाति इत्युक्तम् ।

अथवा, अवस्थातुः एकान्तेन अवस्था भिन्नाः इति मतम्2877

नैयायिकादेः ।

अयुक्तमिति कथितं भवति ।
भवति परत्र सहकारित्वेन उपकारके सन्तानान्त²⁸⁷⁸

पदार्थान्तरे ।

रे सति कार्यव्यपदेशभाग्, 2879

उपकर्तुं योग्ये पदार्थे तु ।

उपकार्ये कारण
व्यपदेशभाग् भवति इति समञ्जसम् । कुतः पुनः सत् सर्वं 2880

उपकार्यम् उपकारकं च, अत एव कारणकार्यात्मकम् ।

तथाविधम् ? इत्यत्राह--प्रत्यनीक
इत्यादि । उत्पादस्य प्रत्यनीकस्वभावः स्थितिः तदविनाभावाद् वस्तुस्वभावस्य उत्पादस्य ।

कुत एतदपि इति चेत् ? अत्राह--द्रव्याद् इत्यादि ।

2881

उक्तं
च--...द्रव्यात् स्वस्मादभिन्नाश्च व्यावृत्ताश्च परस्परम् । उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति जलकल्लोलवज्जले ॥
--न्यायकुमु॰ पृ॰ ३७० । देवैर्निवेदितं चैतत् स्वयमन्यत्र तद्यथा । द्रव्यात् स्वस्माद...--न्यायवि॰
वि॰ प्र॰ पृ॰ ४३२ ।

द्रव्यात् स्वस्मादभिन्नाश्च व्यावृत्ताश्च परस्परम् ।

लक्ष्यन्ते गुणपर्याया धीविकल्पाविकल्पवत् ॥ २० ॥

गुणिनः कथञ्चिदभिन्नाः रूपादयः सुखादयो वा सकृत्प्रतीताः क्रमेण...तथा...
तत्सिद्धम्...। यत्पुनरेतत्--परमाणूनां संयोगे दिग्विभागेन अङ्गीक्रियमाणे षडंशतापत्तेः ।
निरंशत्वे परस्परानुप्रवेशान्न प्रचयभेद इति; अत्रोत्तरम् ।

द्रव्यात् इत्यनेन गुणपर्यायैकान्तं निषेधति, अभिन्नाश्च इत्यनेन तेषां 2882

द्रव्यात् ।

तद्वतोर्भेदै
कान्तम्, व्यावृत्ताश्च इत्यनेन सांख्यमतम्2883

अभेदप्रतिपादकम् ।

, परस्परं वा 2884 चाऽ भिन्ना व्यावृत्ताश्च
इत्यनेनापि2885

सांख्यमतं नषेधति ।

, स्वस्माद् इत्यनेन सर्वस्योभयरूपत्वे प्र॰ वा॰ ३ । १८१ इत्यादिकम्2886

धर्मकीर्तिकृताक्षेपं निषेधति ।

।
[p. 213 ] गुणाः सहभाविनो जीवस्य ज्ञानादयः, पुद्गलस्य रूपादयः, पर्यायाः क्रमभाविनः सुखदुःखादयः2887

जीवस्य ।

,
शिवकादयश्च²⁸⁸⁸

मृदः पुद्गलस्य ।

लक्ष्यन्ते प्रत्यक्षप्रमाणेन निश्चीयन्ते । अनेन प्रतीतिसिद्धत्वेन काल्पनिकत्वम्2889

निषेधति इति सम्बन्धः ।

।

युक्त्या यन्न घटामुपैति तदहं दृष्ट्वापि न श्रद्दधे इति2890

उद्धृतमिदम्--अष्टश॰,
अष्टस॰ पृ॰ २३४ ।

वदन्तं प्रति निदर्शनमाह—
धीविकल्पाऽविकल्पवद् इति । धियो विकल्पाविकल्पौ इव तद्वत् इति । यथा
धियः सकाशात् विकल्पौ आकारौ भिन्नौ अभिन्नैव 2891 अभिन्नाविव लक्ष्येते तथा प्रकृताः2892

गुणपर्यायाः ।

स्वद्र
व्याद् इति निष्ठुरविचारचतुरस्य²⁸⁹³

युक्त्यैकान्तवादिनः ।

अनेन स्वमतत्यागं दर्शयति । नैयायिकादिकं प्रति निदर्शनं नोक्तं
प्रतीतिबलेन तेन²⁸⁹⁴

नैयायिकादिना ।

द्रव्यादिव्यवस्थोपगमात् । [p. १७४ ख ] अथवा, धियः सम्बन्धिनौ विकल्पौ स्वैः
विभ्रमेतर-संशयेतर-दृश्येतर-ग्राह्येतर-नीलेतराकारैः भेदाभेदौ ताभ्यां तुल्यं वर्त्तत इति तद्वत् ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--गुणिन इत्यादि । गुणिनः सकाशात् कथञ्चित् तत् सर्वात्मना
अभिन्ना रूपादयः सुखादयो वा सकृद् एकदा प्रतीताः परीक्षितप्रमाणप्रमिताः । किं कुर्व
न्ति ? इत्याह--क्रमेण इत्यादि । दृष्टानुरूपत्वात् सर्वदा तत्त्वसिद्धेः इति भावः । तदनभ्युपग
च्छतोऽपि हताद् 2895 हठात् आगच्छति इति दर्शयन्नाह--तथा इत्यादि । अत्रापि क्रमेण इत्यादि
संयोज्य व्याख्या कर्त्तव्या । प्रकृतं निगमयन्नाह--तत्सिद्धम् इत्यादि ।

ननु अस्ति स्थूलस्य एकस्य नानावयवगुणपर्यायात्मनो बुद्धौ प्रतिभासनम्, स नैकोऽवयवी
गुणी वा युक्तः विचारायोगात् । तदेव दर्शयन्नाह--यत्पुनरेतद् इत्यादि । यत् परेण यथोक्त
प्रमेयदूषणम् उक्तम् इति शेषः2896

षट्केन
युगपद् योगात् परमाणोः षडंशता । षण्णां समानदेशत्वात् पिण्डः स्यादणुमात्रकः ॥--विज्ञ॰ विंशि॰ श्लो॰
१२ । चतुःश॰ पृ॰ ४८ । तत्त्वसं॰ पृ॰ २०३ ।

। पुनः इति युक्त्यन्तरसूचने, एतन्निवेद्यमानं स्थूलस्य सूक्ष्म
2897

अन्तरा विना न भवतीति नान्तरीयकम् अविना
भावीत्यर्थः ।

नान्तरीयकत्वात् परमाणूनाम् इत्युक्तम् । 2898

परमाणवः ।

ते च संयोगापेक्षा एव तं2899

अवयविनम् ।

जनयन्ति नान्यथा अति
प्रसङ्गात् इति संयोगे इति स²⁹⁰⁰

संयोगः ।

च एकदेशेन सर्वात्मना वा स्याद् गत्यन्तराभावात् इति मनसि
निधाय प्रथमपक्षे दूषणमाह-- दिग्विभागेन इत्यादि । दिशः प्राच्यादयः 2901

दिग्विभागेन ।

तद्विभागेन संयोगे
अङ्गीक्रियमाणे षडंशतापत्तेः 2902

परमाणूनाम् । यतः सर्वे षट्दिग्वर्तिभिः परमाणुभिः संयुज्यन्ते ।

तेषामेव²⁹⁰³ कपरमाणुतैव न स्यात् सांशत्वात् घटादिवत् इति
मन्यते । द्वितीयपक्षे तदाह--निरंशत्वे परमाणूनाम् अङ्गीक्रियमाणे परस्परानुप्रवेशात् कारणात्
न प्रचयभेदः स्कन्ध[p. १७५ क ] भेदः इति शब्दः पूर्वपक्षसमाप्तौ । तदुक्तम्—

*तत्र दिग्भागभेदेन षडंशाः परमाणवः ।

नो चेत् पिण्डोऽणुमात्रः स्यात् न च ते बुद्धिगोचराः ॥ न्यायवि॰ १ । ८६ इति ।

एतद् दूषयन्नाह--अत्र इत्यादि । अत्र पूर्वपक्षे उत्तरम् उच्यते इति शेषः ।

यथातथाशब्दावन्तरेणापि तदध्यारोपात् प्रतिवस्तूपमालङ्कारमाश्रित्य कारिका
व्याख्यायते--

[p. 214 ]

क्षणश्चित्क्षणमध्यस्थो न जहाति निरंशताम् ।

तथाणुरपि मध्यस्थः ततः प्रचयवर्धनम् ॥ २१ ॥

विज्ञप्तिमात्रेऽपि ज्ञानस्य स्वहेतुफलमध्यवर्तिनः सांशत्वे अनन्तक्षणप्रसङ्गात् ताव
तैव परिसमाप्तत्वात्तदन्यकल्पनानर्थक्यम् । अनुप्रवेशे पुनः एकक्षणवर्ति निष्पर्यायं
जगत् स्यात् । यदि पुनः कथञ्चिन्निरंशत्वेऽपि तथा परमाणूनामनुप्रवेशाभावात् प्रचयभेदः
स्यात् । क्रम...। तथा सति--

यथा चित्क्षणमध्यस्थः चिद्रूपौ कारणकार्यभूतौ यौ क्षणौ तयोर्मध्यम् अन्तरं तत्र
तिष्ठति इति तत्स्थः । कोऽसौ ? इत्याह--क्षणो भागः पूर्वस्य कार्यभूतः उत्तरस्य कारणभूतः,
सोऽपि चिद्रूप एव अन्यस्य 2904

चितः प्रति कारणकार्यभावाभावात् ।

तदभावात् । स किं करोति ? इत्याह--न जहाति न परित्यजति ।
किम् ? इत्याह-- निरंशताम् निरंशस्य सर्वात्मना एकदेशेन इति विकल्पाऽयोगात् केवलं
तत्र तिष्ठति इति न्यायात्, तथा अणुरपि परमाणुरपि न केवलं चित्क्षण एव मध्यस्थो
न जहाति निरंशताम् इति सम्बन्धः । ततः किं सिद्धम् ? इत्याह--ततः प्रचयवर्धनं
तस्मान्न्यायात् कालप्रचयवत् देशप्रचयस्यापि वर्धनम्, स्यात् इत्यध्याहारः ।

एतदुक्तं भवति--वित्क्षण 2905 चित्क्षणमध्यस्थः क्षणः पूर्वोत्तरक्षणाभ्यां सान्तरः, निरन्तरो
वा ? न तावदाद्यो विकल्पः; 2906

प्राचीनबौद्धानाम् ।

चिरन्तनसौगतानां तथाऽभ्युपगमाभावात्, नैरन्तर्यविशिष्टा
नामेव क्षणानाम् उपादानोपादेयभावाभ्युपगमात्2907

अर्थान्तराभिसम्बन्धा
ज्जायन्ते येऽणवोऽपरे । उक्तास्ते सञ्चितास्ते हि निमित्तं ज्ञानजन्मनः ॥ अणूनां स विशेषश्च नान्तरेणापरा
नणून् ।...--प्र॰ वा॰ २ । १९५-९६ ।

। येषामपि प्र ज्ञा क र गु प्ता दी नां
तथाभ्युपगमः तेषाम् असंसृष्टा क्षणा एव स्वकार्यं कुर्वन्ति न 2908

असंसृष्टाः परमाणवः ।

परमाणव इति किं कृतो
विभागः ? अतिप्रसङ्गोऽत्रापि दुर्वारः । तन्न परमाणूनां कार्यारम्भे संयोगमुपकल्प्य
[p. १७५ ख ] 2909

सर्वात्मना एकदेशेन वा संयोगः
इति संयोगनिबन्धनम् ।

तन्निबन्धनं दोषचिन्तनं न्याय्यम् । 2910

स्वापात् प्राग्वर्ति जाग्रच्चेतः स्वापानन्तरमुत्थितस्य प्रबोधचेतः, तयोः मिथः
कारणकार्यभावः स्वापावस्थायां ज्ञानाभाववादिनः प्रज्ञाकरमतेऽस्ति ।

जागरणप्रबोधचेतसोः उपादानोपादेयभूतयोः
व्यवधाने 2911

यथा न नित्ये कारणकार्यभावः
तथात्रापि ।

नित्यवत् कार्यकारणभावनिषेधात् न सुस्थितं तन्मतम् । व्यवधानं च तयोः2912

जाग्रत्प्रबोधचेतसोः ।

नाभावेन नापि कालेन; तदनभ्युपगमात् । अत एव न सजातीयविज्ञानैः; स्वापादिदशायां तद
नभ्युपगमात् । विजातीयैः 2913

विज्ञानाद् व्यतिरिक्तैः अर्थैः ।

व्यवधाने; न विज्ञप्तिमात्रं स्यात् । भवतु वा तैर्व्यवधानम्, तथापि
तेषामन्योन्यं तच्चेतोभ्यां च पुनरपि सान्तरत्वे तदेव चोद्यं तदेव उत्तरमित्यनवस्थाः प्रत्येकं
गगनतलविसर्पिण्यो योज्याः । निरन्तरत्वे समायातो द्वितीयो विकल्पः । एवमर्थं च क्षणो
वित्क्षणमध्यस्थः इति सामान्येनोक्तम् । सोऽपि न युक्तः संयोगवत् दोषात् । नैरन्तर्यम्
संयोग इति शब्दभेदमात्रमुत्पश्यामो नार्थभेदम् । अन्ये तु मन्यन्ते सर्वचेतसां परस्परं न सान्तंरत्वं
नापि विपर्ययः2914

निरन्तरत्वं वा ।

, तत्कथं क्षणो वित्क्षण इत्यादि दोष इति; तेन 2915 ते तत्प्रतीतिपृथुवत्र
[p. 215 ] निहतप्रज्ञामूर्त्तयः किन्नाम इदंतया नेदंतया व्यवस्थापयन्तीति यत्किञ्चिदेतत् । सकृद् विज्ञान
स्यैकस्य चित्रताप्रतीतिर्न नैरन्तर्यादिप्रतीतिः इति परमगहनमेतत्2916

उपहासपदमेतत् ।

।

अ²⁹¹⁷

ब्रह्मवादी ।

परस्तु आह--प्रतीयमानमेव ज्ञानं न पूर्वं2918

न पूर्वं कारणम्, नापि परम् कार्यम् ।

नापि परमिति कथमुच्यते क्षणो
वित्क्षणमध्यस्थः इति; सोऽपि न युक्तकारी, विचारायोगात् । तथाहि--नीलादिव्यतिरेकेण
ब्रह्मवत्तदभावात्2919

क्षणानामभावात् ।

। नीलादयश्च चित्रत्वात् नैकं युगपत् नीलादिचित्रत्वं प्रत्येति । न क्रमेण
सुखादिचित्रत्वमिति [p. १७६ क ] प्राकृतबुद्धिः ।

क्षणो वा क्षणमध्यस्थः इति च पाठोऽस्ति । तत्रायमर्थः--अचेतनो नीलादिरूपः चेत
नश्च तद्बुद्धिस्वभावः चेतन एव इति क्षणो वा क्षण इव क्षणयोः अचेतनयोः चेतनयोः तयोरेव
वा कारणाकार्यभूतयोः मध्यस्थो न जहाति निरंशताम् अणुरपि इति । शेषं पूर्ववत् ।

कारिकां स्पष्टयन्नाह--विज्ञप्ति इत्यादि । विज्ञप्तिमात्रेऽपि अन्तर्ज्ञेयवादिमतेऽपि न केवलं
सौत्रान्तिकमत इति अपिशब्दार्थः । ज्ञानस्य अत्रापि अपिशब्दो लुप्तो द्रष्टव्यः, तेन अज्ञान
स्यापि । कथंभूतस्य ? स्वहेतुफलमध्यवर्त्तिनः स्वस्य स्वो वा यो हेतुः यच्च फलम् तयोर्मध्ये
वर्तितुं शीलमस्येति तद्वर्त्तिनः, षट्परमाणुमध्यवर्त्तिनः । परमाणोरपि च सांशत्वे अङ्गीक्रियमाणे
नतत्क्षण 2920 अनन्तक्षण प्रसङ्गात् कारणात् तावतैव त²⁹²¹

परमाणोः ।

स्यानन्तक्षणप्रसङ्गमात्रेणैव परिसमाप्तत्वाद्
अनाद्यनन्तसन्तानप्रयोजनस्य इति मन्यते । तदन्यकल्पनानर्थक्यम् तेभ्यः अनन्तक्षणेभ्यः ये
अन्ये क्षणाः तेषां कल्पनानर्थक्यम् । तथाहि--तन्मध्यवर्तिनः क्षणस्य स्वांशमध्यवर्तित्वेऽपि
तदपरांशकल्पना, पुनरपि तस्मिन् सति तदन्यकल्पनेति परं सान्तरत्वे2922 त्वचिन्तने स एव
प्रसङ्गश्चिन्त्यः । सहभाविनां स्वसन्तानान्तरक्षणानाम् एतत् संभवति न वेति विचारचतुर
स्रधियो विचारयन्तु । यदि संभवति; किमर्थं परमाणव एव उपद्रूयन्ते ? निरंशत्वे दूषणं
दर्शयन्नाह--अनुप्रवेश इत्यादि । ज्ञानस्य इत्यनुवर्तते । त²⁹²³

ज्ञानस्य ।

स्य त²⁹²⁴

क्षणमध्यवर्तिनः ।

द्वर्तिनः पूर्वत्र उत्तरत्र वा त²⁹²⁵

पूर्वोत्तरयोर्वामध्ये ।

योर्वा
तत्रानुप्रवेशे अङ्गीक्रियमाणे [p. १७६ ख ] पुनः इति पक्षान्तरसूचने । एकक्षणवर्ति एकक्षणमात्रं
जगत् स्यात् । किंभूतम् ? निष्पर्यायम् पर्यायरहितमिति । अनेन सौत्रान्तिकयोगाचारयोः
सकलमतनिषेधं दर्शयति । प्र ज्ञा क र स्य तथाभ्युपगमं कुर्वतोऽपि उक्तम्-- युगपच्चित्र
प्रतिपत्तिवत् क्रमेणापि 2926

चित्रप्रतिपत्तेः ।

तत्प्रतिपत्तेरनिषेधात् प्रत्यक्षविरोधः इति ।

यदि पुनः इत्यादिना परमतमाशङ्कते--यदि पुनः कथञ्चित् केनापि प्रकारेण निरं
शत्वेऽपि इष्यते इत्यध्याहारः । कुतः ? इत्याह--अनुप्रवेशाभावात् इति । तत्रोत्तरमाह—
तथा परमाणूनाम् इत्यादि । तथा तेन प्रकारेण परमाणूनां घटारम्भकाचेतनसूक्ष्मभागानां
प्रचयभेदो रचनाविशेषः स्यात् इति गतेन सम्बन्धः । अत्र निदर्शनम् क्रम इत्यादि ।

एवं सति यत् सिद्धं तद्दर्शयन्नाह--तथा सति इत्यादि ।

तथा सति--

अत्यक्तपारिमण्डल्यनानात्वादृश्यताणवः ।

तत्प्रत्यनीकमात्मानं संयोगैः विभ्रतेऽञ्जसा ॥ २२ ॥

[p. 216 ]

परमाणवः पारिमण्डल्यं भित्त्वा स्थूलमेकं स्वभावं स्वयमुपगताः समुपलक्ष्यन्ते
तथापरिणामात् । न हि तथाऽपरिणतं तत् विप्रतिषेधात् ।

एवं सति पा2927

अणुपरिमाणम् । नित्यं परमाणुमनःसु, तत्तु पारिमण्डल्यम् । पारिमण्डल्यमिति तस्य नाम ।
तथाहि--परिमण्डलानि परमाणुमनांसि, तेषां भावः पारिमण्डल्यं तत्परिमाणमेव ।--प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४७३ ।
पारिमण्डल्यमिति सर्वापकृष्टं परिमाणम् ।--प्रश॰ कन्द॰--पृ॰ १३३ । पारिमण्डल्यं परमाणुपरिमाणम् ।—
सप्तप॰ टी॰ पृ॰ ४९ । मुक्ता॰ श्लो॰ १५ ।

रिमण्डल्यं च निरंशत्वं च नानात्वं च अदृश्यता च अत्यक्ताः पारि
मण्डल्यनानात्वाऽदृश्यता यैः ते तथोक्ताः, ते च ते अणवश्च । ते किं कुर्वन्ति ? इत्याह—
तद् इत्यादि । तत्प्रत्यनीकं पारिमण्डल्यनानात्वादृश्यताप्रत्यनीकं सांशमेकं दृश्यम् इति
यावत् । आत्मानं स्वभावं विभ्रते स्वीकुर्वन्ति । कैः ? इत्याह--संयोगैः नैरन्तर्यैः ।
अञ्जसा परमार्थतः । अत्यक्तपारिमण्डल्यपदेन घटवत् त²⁹²⁸

कपालकपालिकादीनामपि ।

त्परावयवानामपि सांशत्वे
अनवस्था स्यादिति कल्पनं निरस्यति, अत्यक्तनानात्वध्वनिना अवयविनो निरंशत्वम्,
अत्यक्तादृश्यतावचनेन [p. १७७ ख ] दृष्टे प्रमाणान्तरावृत्तिम्, अणवः इत्यनेन प्रकृतिः
कारणम्2929

सांख्यस्य ।

, पुरुषः कारणम्2930

ब्रह्मवादिनः ।

इत्येतत्, तत्प्रत्यनीकमित्यतः परमाणुभ्यः परमाणव एव
निरन्तरा दृश्या जायन्ते इति, आत्मानम् इत्यनेन वैशेषिकादिमतम् अञ्जसा
इत्यनेन कल्पितत्वम् इति2931

निरस्यति इति गतेन सम्बन्धः ।

।

ननु कुतः परमाणवः सिद्धा येनैवं स्यात् ? नतावत् प्रत्यक्षतः; तत्र तत्प्रतिभासविरहात्
स्वयमनभ्युपगमात् । तन्न युक्तम्-- अत्र प्रत्यक्षानुपलम्भसाधनः कार्यकारणभावः हेतुबि॰
पृ॰ ५४ इति2932

प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यामन्वयव्यतिरेकयोः
गतिः...--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ १८३ ।

। तत एव नानुमानतोऽपि; प्रत्यक्षाभावे त²⁹³³

प्रत्यक्षपूर्वकस्य ।

न्मूलस्य तस्य²⁹³⁴

अनुमानस्य ।

अनवतारात् । नापि
इन्द्रियवत्2935

यदीन्द्रियं न
स्यात् तर्हि रूपादिज्ञानं न स्यादितिवत् यदि परमाणवो न स्युः तर्हि घटादिकार्यं कुतः स्यादिति ।

कार्यव्यतिरेकतः तत्सिद्धिः; सत्सु अन्येषु कारणेषु 2936

परमाण्वभावे ।

तदभावे नियतेन 2937 नियमेन अनुपजायमानस्य कस्यचित् कार्यस्याऽभावात्, स्थूलादेव मृत्पिण्डात् 2938

स्थूल ।

तथाविधघटोत्पत्तिदर्शनात् ।

यत्पुनरेतत्2939

तथा कार्यादल्पपरिमाणं समवायिकारणं तस्याप्यन्यदल्पपरिमा
णमित्याद्यं कार्यं निरतिशयपरमाणुपरिमाणैरारब्धमिति ज्ञायते ।--प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २२४ ।

--यत्स्थूलं तद् अल्पपरिमाणकारणारब्धं यथा पटः, स्थूलं च अष्टाणुकादि
कार्यम्, तत् स्वल्पपरिमाणकारणमिति परमाणुसिद्धिः इति; तदसारम्; यतः सूक्ष्मम
पेक्ष्य स्थूलमिति भवति । न च अष्टाणुकात् परं2940

सूक्ष्मं
वस्तु ।

रूपं सिद्धमस्ति यदपेक्ष्य अष्टाणुकं स्थूलं स्यात् ।
2941

अष्टाणुकात् स्थूलात् ।

अत एव तत्सिद्धिरिति चेत्; अस्यापि कुतः ? तत²⁹⁴²

परस्मात् सूक्ष्मात् ।

इति चेत्; अन्योन्यसंश्रयः--सिद्धे हि ततः
परस्मिन् तद्रूपे ततः तत्स्थूलतासिद्धिः, अस्याश्च तत्सिद्धिरिति ।

यच्चान्यत्--यत् स्थूलं तद्भिद्यमानं घादि 2943 घटादि दृष्टम्, स्थूलं च अष्टाणुकम्, ततः तदपि
भिद्यते तावद् अभिद्यमानभेदप²⁹⁴⁴

परमाणु ।

र्यन्तमिति तत्सिद्धिः इति; तदपि विलक्षाभिधानम्; यतः अष्टा
[p. 217 ] णुकस्य भेदनतः परं न किञ्चिद् भवत्येव प्रमाणाभावात् । तन्न अणुसिद्धिः इति चेत्; अत्र
प्रतिविधीयते--[p. १७७ ख ]

परिमाणस्य उत्कर्षातिशयात् विज्ञान²⁹⁴⁵

यथा विज्ञानस्य उत्कर्षातिशयदर्शनात् पराकाष्ठासिद्धिर्भवति यथा वा परिमाणस्य अतिमहा
परिमाणरूपता च प्रसाध्यते तथैव ।

महत्त्वपरिमाणकाष्ठासिद्धिवद् अपकर्षाविषयात् 2946 र्षाति
शयात् पुद्गलाल्पपरिमाणकाष्ठासिद्धिः । प्रयोगः2947

तथा घटादिकारणकारणेषु अल्पतरादिभावः क्वचिद्विश्रान्तः
तरतमशब्दवाच्यत्वात् महापरिमाणवत् । यत्र विश्रान्तस्ते परमाणव इति ।--प्रश॰ व्यो॰ पू॰ २२४ ।
प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ३१ । न्यायकुमु॰ पृ॰ २१७ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८७० ।

--परिमाणस्य अपकर्षः क्वचित् परमकाष्ठावान्
अतिशयवत्त्वात् तत्प्रकर्षवत् । न च साध्यशून्यो दृष्टान्तः, इतरथा सर्वज्ञाद्यभावः 2948

सर्वज्ञ-महत्त्वपरिमाण
योरभावो भवेत्, यश्च प्रमाणबाधितः ।

प्रमाणबाधितो
भवेत् ।

यत्पुनरुक्तं परेण--तदपकर्षकाष्ठायां भावः किमास्ते, आहोस्वित् सर्वथा नश्यति इति
न निश्चयोऽस्ति इति; तदसारम्; सर्वथा त²⁹⁴⁹

पदार्थस्य नाशाभावात् ।

द्विनाशाभावात् युक्तिबाधनात् । 2950

परिमाणप्रकर्षेऽपि इयं दुष्कल्पना
भवेत् ।

तत्प्रकर्षेऽपि दोषाच्च ।

कारिकां व्याचष्टे--परमाणव इत्यादिना । परमाणवः समुपलक्ष्यन्ते इति सम्बन्धः,
विशदाबाधितरूपेण समीचीनेन लक्ष्यन्ते इत्यस्य प्रदर्शनार्थम्--समः2951

उपसर्गस्य ।

अभिधानम् । स्वयं
स्वग्राहकज्ञानसामीप्यम् उपगता न आकारसमर्पणेन इत्यस्य कथनार्थम् उपस्य²⁹⁵²

कथनम् ।

, निश्चीयन्ते
न अविकल्पदर्शनेन दृश्यन्ते इत्यस्य च²⁹⁵³

प्रदर्शनार्थम् ।

लक्ष्यन्ते इत्यस्य²⁹⁵⁴

कथनम् ।

। किं कुर्वाणाः किम् ? इत्याह—
स्थूलमेकं प्रत्यक्षमात्मानम् इत्यनुवर्त्तते । क्वचित् स्वभावम् इति श्रूयते । पुनरपि किं
कुर्वन् ? इत्याह--पारिमण्डल्य इत्यादि । सुगमम् । कुत एतत् ? इत्यत्राह--तथा इत्यादि ।
तथा तेन अनन्तरप्रकारेण परिणामात् । एतदपि कुतः ? इत्यत्राह--नहि इत्यादि । हिः यस्मात्
न तथा तेन अनन्तरप्रकारेण अपरिणतं तत् तदनन्तरं वस्तु भवति । कुतः ? विप्रतिषे
धात् इति ।

प्रकृतनिगमनव्याजेन उपमानादीनां स्वाभ्युपगतज्ञाने अन्तर्भावं कुर्वन्नाह-- तदेतद्
इत्यादि ।

2955

चूर्णिप्रकरणमेतत् ।

तदेतत् उपमानादि मतिज्ञानप्रभेदलक्षणम् अवग्रहादिमतिस्मृतिसंज्ञाचिन्ताभिनि
बोधात्मकं द्रव्यपर्यायविषयं सामान्यविशेषविषयं च प्रागभिलापसंसर्गात् प्रमाणमविसंवा
दात् तद्विपरीतमपि तत्प्रभेदलक्षणम् । मिथ्याऽज्ञानम् अप्रमाणम्, यथा एकान्तविषयद
र्शनानुमानादिकमन्यद्वा ।

यत एवं तत् तस्मात् एतद् [p. १७८ क ] अनन्तरं निरूप्यमाणं उपमानादि ज्ञानम् इति
सम्बन्धः । तत् किम् ? इत्याह--मतिज्ञान इत्यादि । मतिज्ञानस्य प्रभेदः प्रपञ्चः स एव
लक्षणं स्वरूपं यस्य तत्तथोक्तं मतिज्ञानविशेष इति यावत् । कुत एतत् ? इत्यत्राह-- अवग्रह
इत्यादि अवग्रह आदिर्यस्याः सा चासौ मतिः समासः, सा च स्मृतिश्च संज्ञा च चिन्ता
[p. 218 ] च अभिनिबोधश्च ते आत्मानो यस्य तत्तथोक्तम् । एतच्च तत्प्रभेदविशेषणमपि साधनं द्रष्टव्यम्,
ततः त²⁹⁵⁶

उपमानादिज्ञानम् ।

ज्ज्ञानं तदा2957

अवग्रहाद्यात्मकत्वात् ।

त्मकत्वात् मतिप्रभेदलक्षणम् इति ।

ननु उपमादीनादीनां त²⁹⁵⁸

मतिज्ञाने ।

त्रान्तर्भावो निरूपयितुमारब्धः तत्किमर्थम् अवग्रहादिमतिस्मृति
ग्रहणमिति चेत् ? सत्यम्; तथापि प्रसिद्धसंज्ञादिज्ञानोत्पत्तिक्रमस्य उपमानादौ प्रदर्शनार्थं तद्
ग्रहणमित्यदोषः । तथाहि--यथैव पूर्वपर्यायाऽवग्रहाद्याहितसंस्कारस्य²⁹⁵⁹

पुरुषस्य ।

परपर्यायावग्रहात् पूर्वपर्याय
स्मृतौ प्रसिद्धसंज्ञाचिन्ताऽभिनिबोधाः2960

उत्पद्यन्ते ।

तथैव गवयसदृशगवाद्यवग्रहाद्याहितसंस्कारस्य पुनर्गवया
द्यवग्रहाद् गोस्मरणे सति तेन सदृशोऽयम् इति2961

उपमानम् ।

ज्ञानं जायते इति संज्ञातो न भिद्यते । एतेन
वैलक्षण्यसंख्यादिज्ञानं चर्चितम् ।

ननु च अवग्रहादिमतिस्मृतिप्रभवस्य ज्ञानस्य संज्ञात्मकत्वे सर्वतो व्यावृत्तस्य घटस्य
अवग्रहात् संस्कारे पुनः त²⁹⁶²

सर्वतो व्यावृत्तस्य ।

थाविधस्य भूतलादेरवग्रहाद् अवगृहीतघटस्मरणाद् इह स घटो
नास्ति इति ज्ञानं संज्ञा भवेत्, न चैवम्, सादृश्यैकत्वप्रत्यवमर्शस्यैव त²⁹⁶³

प्रत्यभिज्ञानत्वोपगमात् ।

त्त्वोपगमात् प्रत्य
भिज्ञा द्विधा न्यायवि॰ २ । ५० इत्या2964

सादृश्यविनि
बन्धना, एकत्वविषया च ।

दि वचनात् । तस्माद् अभावाख्यं तत् प्रमाणान्तर
मिति मीमांसकः । तदुक्तम्--

*गृहीत्वा 2965

शुद्धभूतलं वस्तु ।

वस्तुसद्भावं [p. १७८ ख ] स्मृत्वा च 2966

यस्य अभावः क्रियते सः प्रतियोगी तम् ।

प्रतियोगिनम् ।

मानसं नास्तिताज्ञानं जायते अक्षानपेक्षया ॥

मी॰ श्लो॰ अभावप॰ श्लो॰ २७ इति चेत्;

तन्न सारम्; तस्यापि 2967

प्रत्यभिज्ञानत्वस्वीकारात् ।

तत्त्वोपगमात्, दृष्टप्रत्यवमर्शात्मकत्वात् । प्रत्यभिज्ञा
द्विधा न्यायवि॰ २ । ५० इत्यादि तु वचनम् एकत्ववत् सादृश्ये प्रत्यभिज्ञात्वप्रतिपादनार्थं
न परिगणनार्थम्, इतरथा मतिस्मृति-- त॰ सू॰ १ । १३ इत्यादि सूत्रम् अध्यापम्
2968 अन्याय्यं भवेत् ।

स्यान्मतम्, घटभूतलयोः अन्योन्यविवेकस्य 2969

घट-भूतलग्राहिप्रत्यक्षाभ्याम् ।

तत्प्रत्यक्षाभ्यां गोगवययोः सादृश्यवत् प्रतीतौ
पुनः तत्प्रत्यवमर्शः प्रत्यभिज्ञानं भवेत्, न चैवं मानसनास्तिताज्ञानादेव 2970

अभावप्रतीतेः ।

तत्प्रतीतेः । तथा चोक्तम्--

*न तावदिन्द्रियेणैषा नास्तीत्युत्पाद्यते मतिः ।

भावांशेनैव सम्बन्धो योग्यत्वादिन्द्रियस्य हि ॥

मी॰ श्लो॰ अभावप॰ श्लो॰ १८ इति चेत्;

तन्न युक्तम्; भावांशवद् इ²⁹⁷¹

अभावस्यापि ।

तरस्यापि प्रत्यक्ष एव²⁹⁷²

प्रतीतेः ।

। प्रतियोगिनः सर्वान्यसंसृष्टस्य स्मरणे
न क्वचित् प्रतिषेधः, अभ्युपगमबाधनात् । तदसंसृष्टस्य स्मरणं तथा पूर्वमनुभवे, अन्यथा अति
[p. 219 ] प्रसङ्गः । तत्रापि तदन्यप्रतियोगिस्मरणात् त²⁹⁷³

असंसृष्टत्वप्रतिपत्तौ ।

थाप्रतिपत्तौ अनवस्था । घटविविक्तभूतलस्मरणादिति
चेत्; अन्योऽन्यसंश्रयः2974

घटविविक्तभूतलस्मरणाद् घटस्य भूतलासंसृष्टताप्रतिपत्तिः, घटस्य
भूतलासंसृष्टताप्रतिपत्तौ च घटविविक्तभूतलस्मरणमिति ।

, ततो यत्किञ्चिदेतत् । तथा अवग्रहादिमतिस्मृतिसंज्ञाभ्यो जायमानं
ज्ञानं चिन्तात्मकत्वात् त²⁹⁷⁵

मतिप्र भेदात्मकम् ।

त्प्रभेदलक्षणं न योगिप्रत्यक्षम्, तस्य तद्विरोधात् ।

एतेन मानसं प्रत्यक्षं तत्2976

अभावज्ञानम् ।

इति निरस्तम् । चक्षुरादिप्रत्यक्षसामग्रीतो भिन्नसामग्री
प्रभवत्वाच्च²⁹⁷⁷

न तत् प्रत्यक्षात्मकम् ।

। तथापि तत्त्वे अतिप्रसङ्गः ।

तद्वत् चिन्ताप्रभवत्वाद् अर्थापत्तिरपि प्रसिद्धा [p. १७९ क ] अनुमानवत् तत्प्रभेदलक्षणम्2978

मतिज्ञानप्रभेदलक्षणम् ।

अभिनिबोधात्मकत्वात् ।

स्यान्मतम्--एकत्वप्रत्यवमर्शः प्रत्यभिज्ञानम्, न सादृश्यादिप्रत्यवमर्शस्य तत्प्रभेदलक्षणे
अन्तर्भाव इति चेत्; अत्राह--द्रव्य इत्यादि । अस्यायमर्थः--यस्मात् तदेतद् विज्ञानं परेण उच्य
मानं द्रव्यपर्यायविषयं सामान्यविशेषविषयं च तस्मात् यथोक्तं 2979 तथोक्तम् । सामान्यं हि
सादृश्यमेव तद्विषयं च ज्ञानं 2980

मीमांसकादिनापि ।

परेणापि प्रत्यभिज्ञानमिष्यते इति मन्यते । किं सर्वं तन्न लक्षणं
2981 तत्तल्लणम् ? न इत्याह--प्राग् अभिलापसंसर्गात् इति । गवयादिशब्दयोजनात् प्राक्
यज्जायते उपमाणादिज्ञानं तत्2982

मतिज्ञानम् ।

न पुनः सोऽयं गवयशब्दवाच्यः इत्यादि ज्ञानम्2983

एतत्तु श्रुतमेव ।

इति भावः ।
न केवलं तत् तल्लक्षणमेव किन्तुप्रमाणमपि इति दर्शयन्नाह--प्रमाणम् । च शब्दोऽत्र द्रष्टव्यः ।
कुतः ? अविसंवादात् । अन्यदपि ज्ञानं तत्प्रभेदलक्षणं दर्शयन्नाह--तद् इत्यादि । तस्माद्
उक्ताद् उपमानादेः विपरीतं गोरिव गवयः इत्याद्यागमाहितसंस्कारस्य²⁹⁸⁴

पुंसः ।

शाखादिमान् वृक्षः
क्षीराम्भःप्रविवेचनतुण्डो हंसः इत्याद्यागमाहितसंस्कारस्य च नैयायिकाद्युपमानादिज्ञानं तदपि
द्रव्यादिविषयं सत् 2985

मतिज्ञानप्रभेदलक्षणम् ।

तत्प्रभेदलक्षणं प्रमाणं वादादिति 2986 णमविसंवादादिति सम्बन्धः ।

साम्प्रतमप्रमाणं दर्शयन्नाह--मिथ्याऽज्ञानम् इति । मिथ्या अ1 akṣaraग्रहादिमतिस्मृतिसंज्ञा
चिन्ताभिनिबोधात्मकं ज्ञानम् इति अज्ञानम् अप्रमाणम् प्रमाणं न भवति मत्यज्ञानत्वात् इति
द्रष्टव्यम् । अत्र निदर्शनमाह--यथा इत्यादि । एकान्तस्य विषयस्य सम्बन्धि दर्शनाऽनु माना
दिकम् आदि [p. १७९ ख ] शब्देन आगमपरिग्रहं तद्यवेति 2987 हः तदिवेति । अन्यद्वा स्वप्नादि
ज्ञानं वा । अनेन लौकिकशास्त्रीयदृष्टान्तद्वयं दर्शयति ।

यदि वा, अन्यथा पूर्वपक्षयित्वा एतद् ज्ञातव्यम्, तद्यथा पूर्वप्रस्तावद्वये यदवग्रहादि
धारणापर्यन्तं ज्ञानं चिन्तितम्, यच्च प्रमाणम् अविसंवादिस्मृतिः इत्यादिना स्मरणम् अस्मिन्2988

तृतीयप्रस्तावे ।

,
चतुर्थप्रस्तावे प्रत्यभिज्ञानं निरूपयिष्यमाणम्, तत्रैव²⁹⁸⁹

तृतीय
प्रस्तावे ।

लेशतः क्रमप्राप्तप्रस्ताववशेन भूता
भव्याः 2990

पृ॰ १८७ ।

इत्यादिना पूर्वं चिन्तितं तर्क ज्ञानम्, षष्ठे चिन्तयिष्यमाणम् अनुमानं च, प²⁹⁹¹

मतिश्रुतावधिमनःपर्ययकेवलज्ञानेषु ।

ञ्चसु
ज्ञानेषु क्व अन्तर्भाव्यतामिति ? तत्राह--तदेतद् इत्यादि । तदेतत् निरूपितं निरूपयिष्यमाणं च ।
[p. 220 ] किम् ? ज्ञानम् । तत् किम् ? इत्याह-- मतिज्ञानप्रभेदलक्षणं मतिज्ञानाऽन्तर्भूतमित्यर्थः ।
किम्भूतम् ? इत्याह--अवग्रहादि इत्यादि । पुनरपि कथंभूतम् ? इत्याह--द्रव्य इत्यादि । किं
सर्वम् ? न, इत्याह--प्राग् इत्यादि । त²⁹⁹²

शब्दसंसर्गात् ।

त्संसर्गाद् ऊर्ध्वं श्रुतम् इति मन्यते ।

ननु च पूर्वम् अत्र अन्यत्र च स्मरणादि सर्वं श्रुतम् इत्युक्तम्, तत्कथन्न विरोध इति
चेत् ? न विरोधः, मुख्यश्रुतसाधर्म्याद् उपचारेण त²⁹⁹³

श्रुतत्वाभिधानात् ।

थाभिधानात् । तच्च प्रमाणम् । कुतः ? अवि
संवादात् । सर्वं तर्हि तदात्मकं ज्ञानं तल्लक्षणं प्रसक्तम्; इत्याह--तद्विपरीतम् इत्यादि । तत्
तस्मात् द्रव्यादिविषयात् तदात्मकाज्ज्ञानाद् विपरीतं विलक्षणं ज्ञानम् इत्यनुवर्तते मत्यज्ञानं
मतिज्ञानं नंभवति । कुतः ? अप्रमाणं यतः द्रव्यादिविषयं न भवति इत्यभिप्रायः । शेषं पूर्ववत् ।

क्वचित्पुस्तके-- *प्रमाणमेक [p. १८० क ] मध्यक्षमगौणमपरे विदुः इत्यादि सकलं
चू र्णि प्र क र ण मस्ति, तत् कैश्चिन्न²⁹⁹⁴

व्याख्यातृभिः ।

व्याख्यातं, वद्गलं 2995 ? पौनरुक्त्यस्य अप्रस्तुताभिधानस्य
च तत्र भावात् ।

ननु यदुक्तम्-- मतिज्ञानप्रभेदलक्षणं ज्ञानं प्रमाणम् अविसंवादकत्वात् इति; तदयुक्तम्;
क्वचिद् अविसंवादाभावात् । तथाहि--न दृष्टस्य पुनः प्राप्तिः अस्ति, भवतु वा सा स्वप्ने
ऽप्यस्ति । यदि पुनरसौ न तत्प्राप्तिः, कथम् अन्या ? विशेषाऽभावात् । अथ अर्थदर्शनम्
अविसंवादो न तत्प्राप्तिः2996

अर्थप्राप्तिः ।

; इदमपि तादृगेव, विप्लवेऽपि2997

मिथ्या
ज्ञानेऽपि ।

अस्य भावात् । अथ अर्थतद्व्य
वस्था विपक्षवत्; तत्प्रतीतिश्च प्रत्यक्षतः अनुमानतो वा गत्यन्तराभावात् ? परपर्यनुयोगोऽपि
नातो युक्तः असम्बद्धप्रलापित्वप्रसङ्गात् । भवतु तत एव सा इति चेत्; द्रव्यते 2998 उच्यते--

ज्ञानी येनातिशेते भवभृतमितरं तत्प्रमाणं समन्तात्,

हेयोपादेयसिद्धौ न पुनरनुभवोऽभूतकल्पोऽविकल्पः ।

स्यात्प्रत्यक्षस्मृत्यभिज्ञा स्वपरविषयतर्कानुमात्मा मतिः,

चिन्ताऽचिन्त्यात्मिकेयं कलयति विषयादन्यमन्यत्र सिद्धौ ॥ २४ ॥

ज्ञानी प्रत्यक्षादिज्ञानवान्, येन प्रत्यक्षादिज्ञानेन अतिशेते विजयते, अन्येन तद
तिशायनाऽयोगात् ज्ञानेन इति लभ्यते । कमतिशेते ? इत्याह--भवभृतम् अविद्याविलासिनी
दर्शिताऽनेकजन्मादिविभ्रमप्रपञ्चम् । कथंभूतम् ? इत्याह--इतरम् अज्ञानिनं विभ्रमान्ये 2999 मात्तम्
एकान्ततत्त्वे विपर्यासानध्यवसायोपपन्नं नैयायिकादिकम् । तत् किम् ? इत्याह--तद्
इत्यादि । स येन तम् अति शेते तत् तत् इत्यनेन परामृश्यते, तत्प्रमाणम्, अन्यथा
कुतस्ततः स्वेष्टसिद्धिः बहिरर्थवदिति मन्यते । किमर्थम् ? इत्यत्राह--समन्तात् इत्यादि ।
समन्तात् सर्वतो हेयं यत्तत्त्वं सत्येतरप्रविभागलक्षणं यच्च उपादेयं विभ्रमाद्य³⁰⁰⁰ द्येकान्त
रूपं तयोः सिद्धौ तत्सिद्धिनिमित्तम् । एतदुक्तं भवति--यदि न किञ्चित् प्रमाणम् कुतः अभि
मत[p. १८० ख ] सिद्धिः ? त³⁰⁰¹

प्रमाणमस्ति ।

दस्ति चेत्; साकल्येन प्रमाभङ्गविधानविरोधः इति ।

[p. 221 ]

अपरस्तु आह³⁰⁰²

तस्मान्न परमार्थतः किञ्चिदस्तीत्यस्तु यथा तथा संवृत्या एतावतापि प्रमाणाप्रमाणव्यव
स्थितिर्न काचित् क्षतिः । अभिप्रेत एव भवत्पक्षोऽस्माकमिति न वस्तुतत्त्वमतिक्रम्य वर्तितुं शक्यम् ।--प्र॰
वार्तिकाल॰ पृ॰ १८६ ।

--न किञ्चिद् विज्ञानं प्रमाणम् नाप्यप्रमाणं सकलविकल्पातीतत्वात् तत्त्वस्य³⁰⁰³

संवेदनाद्वैतस्य ।

,
तस्य च स्वसंवेदनाध्यक्षप्रमाणतः सिद्धेः, नापि प्रमाभङ्गविधानविरोधः बहिः तद्विधानात्3004

प्रमाणादिनिषेधकरणात् ।

इति ।
तत्राह--न पुनः इत्यादि । न पुनः नैव अनुभवः प्रमाणम् इति सम्बन्धः । क्व ? इत्याह—
हेयोपादेयसिद्धौ हेयं सकलविकल्पतत्त्वं उपादेयं तद्रहितं3005

सकलविकल्पातीतम् ।

संवेदनमात्रम्, तत्सिद्धौ इति ।
किंभूतोऽनुभवः ? इत्याह--अविकल्प इति । न विद्यते सत्येतरादिविकल्पो भेदो यस्य स
तथोक्तः । कुतः ? इत्यत्राह--अभूतकल्प इति । अभूतम् अजातं कुतश्चित् कारणात् ब्रह्मादि
तत्त्वं नित्यं तत्समानः । एतच्च विशेषणमपि हेतुत्वेन द्रष्टव्यम्--अभूतकल्पत्वाद् इति । कथम
भूतकल्प इति चेत् ? उच्यते--यथैकस्य अनेकात्मताभयात् नीलादिसुखादिभ्यो व्यतिरिच्यमान
शरीरं सर्वविकल्पातीतं केनचिद् व्रह्यतत्त्वमिष्यते3006

अद्वैतवादिना ।

तथा तत³⁰⁰⁷

एकस्य अनेकात्मकताभयात् ।

एव संवेदनतत्त्वं तथाविधं निरंशं
क्षणिकं सौगतेन अभ्युपगन्तव्यम्, तद्वदेव । तच्च न स्वपरव्यवस्थाहेतुः इति न प्रमाणमिति ।

ननु न म³⁰⁰⁸

अद्वैतवादिना ।

या परेण³⁰⁰⁹

सौगतेन ।

वाऽदृष्टमेव³⁰¹⁰

अदृष्टम्—
अप्रामाणिकम् ।

तदभ्युपगम्यते येनायं दोषः स्यात्, अपि तु यथाप्रति
भासमिति चेत्; अत्राह--प्रत्यक्ष इत्यादि । प्रत्यक्षं अवग्रहादिधारणापर्यन्तम्, अस्यैव प्रकृत
त्वात् स्मृतिश्च अभिज्ञा च, स्वं च परश्च स्वपरौ तौ विषयौ यस्य स तथोक्तः, स चासौ
तर्कश्च स च अनुमा च ता आत्मानो यस्याः सा तथोक्ता मतिः स्याद् भवेत् प्रमा
णम् इति [p. १८१ क ] सम्बन्धः । अनेन एतत् कथयति--यदि यथाप्रतिभासं संवेदनं प्रमाण
मिष्यते; तर्हि यथोक्ता मतिः प्रमाणयितव्या तस्या3011

मतेः ।

एकत्र दर्शनादिप्राप्तिपर्यन्तव्यवहारोपयोगि
त्वेन प्रतिभासनात् । अथ अतिसूक्ष्मपरीक्षया व्यवतिष्ठमानं तद् ब्रह्म न किञ्चिद् व्यस्यात्
3012 व्यवस्येत् परस्य गत्यन्तराभावात् इति ।

ननु स्वपरशब्देन किमर्थं तर्क एव विशेष्यते नान्यत् प्रत्यक्षादिकम्, तदपि त³⁰¹³

स्वपरविषयकमेव ।

थाविधमेव
जैनस्येति चेत्; सत्यम्; यस्तथा नेच्छति तं प्रति तस्य तथाविधप्रसाधनाय तर्को दृष्टान्तीकर्तुं
तथा विशेष्यते । यथा तर्कः स्वपरविषयः त³⁰¹⁴

तर्कात् ।

तः साकल्यव्याप्तिं साध्यसाधनयोः परेण इच्छता
अभ्युपगम्यते तथा प्रत्यक्षादिकमभ्युपगन्तव्यमिति निराकृतमेतत्-- नान्योऽनुभाव्यो बुद्ध्या
ऽस्ति प्र॰ वा॰ ३ । ३२७ इत्यादि3015

तस्या नानुभवोऽपरः ।
ग्राह्यग्राहकवैधुर्यात् स्वयं सैव प्रकाशते ॥ इति शेषः ।

। कथं तर्कस्तद्विषयः3016

स्वपरविषयः ।

? इत्यत्राह--चिन्ता इत्यादि ।
चिन्ता इति तर्कस्य संज्ञा पू3017

उमास्वाम्यादिना
तत्त्वार्थसूत्रादौ निर्दिष्टा ।

र्वाचार्यप्रसिद्ध्या । चिन्ता तर्कोऽचिन्त्यात्मिका अचिन्त्यः कथ
मेवं विवे3018 विधेयम् इत्यविचार्यः आत्मा स्वभावो यस्याः सा तथोक्ता इयं प्रत्यनुमातृ प्रत्यक्ष
प्रमाणपरिच्छेद्या । कुतः अचिन्त्यात्मिका ? इत्यत्राह--कलयति इत्यादि । कलयति अध्य
वस्यति यतः । किम् ? अन्यम् अर्थान्तरम् । कुतोऽन्यम् ? इत्याह--विषयात् प्रत्यक्षादि
[p. 222 ] गोचरात् अन्यं परोक्षमित्यर्थः । क्व ? इत्यत्राह--अन्यत्र स्वदेशाद् अन्यदेशे, उपलक्षणमेतत्
तेन अन्यदा च इति गृह्यते । किमर्थं कलयति ? इत्याह--सिद्धौ निर्णीतौ अन्यस्य अन्यत्र
सिद्धिनिमित्तमित्यर्थः । अस्याऽनभ्युपगमे साकल्येन हेतोः साध्येन व्याप्तेरसिद्धेः-- यदव
भासते तत् ज्ञानं यथा सुखादि [p. ११८ ख ] इत्याद्यनुमानं प्रतिहतप्रसरं भवेत् । न च
स्वांशमात्रावलम्बिना जडस्य प्रतिभासायोगात् इत्यादिना विचारेण त³⁰¹⁹

संवेदनाद्वैतसिद्धिः ।

त्सिद्धिः, अन्यथा
नीलज्ञानात् पीतादिसिद्धिः स्यादित्यलं प्रसङ्गेन ।

अथवा, सविकल्पकप्रत्यक्षपक्षे स्मृतेर्गृहीतग्राहकत्वेऽपि न प्रयोजनविशेषात् इ³⁰²⁰

पृ॰ १७५ ।

त्या
दिना प्रामाण्यं व्यवस्थाप्य संप्रति परपक्षोक्तं तस्य³⁰²¹

स्मरणस्य ।

गृहीतग्राहित्वं निराकुर्वन्नाह--ज्ञानी इत्यादि ।
ज्ञानी सचेतनो येन स्वभावेन अतिशेते । किम् ? इत्याह--इतरम् अचेतनं घटादिकम्, येन
स्वभावेन ततो भिद्यत इत्यर्थः । ननु स्वग्रहणविमुख्येन अर्थग्रहणात्मना धर्मेण तम्3022

अचेतनम् ।

अतिशेते स
इति, सोऽपि धर्मः प्रमाणं स्यादिति चेत्; अत्राह--भवभृतम् इति । च शब्दोऽत्र द्रष्टव्यः,
भवभृतं च महेश्वरपोषकं नैयायिकादिकं तत् प्रमाणं स्वपरव्यवसायज्ञानं प्रमाणमित्यर्थः । किम
र्थम् ? इत्याह--समन्ताद् इत्यादि । व्याख्यातमेतत् । अविकल्पानुभवेन मतं 3023 स तम्3023

अचेतनम् ।

विज
यते अतः स प्रमाणम्, इत्यत्राह--न पुनः इत्यादि । अभूतकल्पः अभूतोऽजातः खरवि
षाणादिः ईषदसिद्धः, अभूतकल्पः अविकल्पोऽनुभवः न प्रमाणम् नार्थपरिच्छेदकः । प्रयोगः—
अविकल्पोऽनुभवः न कस्यचिद् ग्राहकः, असत्त्वात्, गगनकुसुमवत् इति । अतः कथं त³⁰²⁵

निर्विकल्पकगृहीतम् ।

द्गृहीतं
किञ्चिद्3026

वस्तु ।

विज्ञानं गृहीति, 3027 गृह्णाति नान्यथा सोऽपि अन्यगृहीतं गृह्णाति इति स्यात् तदन्य
वत् । अविकल्पानुभवस्यापि नानुभवः; तदनुभवस्य अप्रमाणत्वे [p. १८२ क ] न किञ्चित् प्रमाणं
भवेत् । अन्यस्य कस्यचिदनुपलम्भेन असत्त्वाद् इत्यपरः । तं प्रत्याह--प्रत्यक्ष इत्यादि ।
विवृतम्, अस्याः प्रतिभासादिति मन्यते । निर्विकल्पानुभूतविषयत्वात् स्मृतिः अप्रमाणमिति ।

अत्रैव दूषणान्तरं दर्शयन्नाह--चिन्ता इत्यादि । चिन्ता परकीया इयं गृहीतग्राहि
ज्ञानं सर्वं प्रमाणम् इत्येवं रूपाऽ चिन्त्यात्मिका ऽचिन्त्यस्वभावा मानत्राणरहितातायाः
भर्तृत्राणहीनायाः कुलयोषित इव तद्रूपत्वात् । कुत एतत् ? इत्यत्राह--कलयति इत्यादि ।
अन्यत्र अन्यस्याः सिद्धौ गृहीतौ, अन्यत्र इति वचनात् 3028

अकलङ्कदेवस्य ।

सूरेर्मनसि काचिद् विवक्षिता
सिद्धिर्वर्त्तते इति गम्यते । अन्यत्र इत्यस्य संबन्धिशब्दात् 3029 त्वात् ततो विवक्षितसिद्धिविष
याद् अन्यं विषयान्तरम् एकान्तेन कलयति अध्यवस्यति यतः, न चैवमस्ति इति मन्यते ।
देशादिभेदेन एकत्रार्थे अनेकसिद्धिसंभवात्, न च सा प्रमाणं ततोऽप्रवृत्तिप्रसङ्गात् । क्षणिकत्वा
दर्थस्य नैवं चेत्; न; अत्र प्रमाणाभावात् । पूर्वोत्तरयोः मध्ये तस्य³⁰³⁰

मध्यस्य क्षणस्य ।

च तत्र³⁰³¹

पूर्वोत्तरयोः ।

अनुपलब्धिः प्रमाण
मिति चेत्; न; अस्याः क्षणिकनिरंशपरमाणुतत्त्वैकान्ते सर्वथाऽसिद्धेः युगपत् स्वावयवात्मक
घटादितत्त्वसमयेऽपि3032

जैनमतेऽपि ।

नितरां तत्र प्रत्यक्षाद्यात्मिकायाः मतेः प्रमाणत्वात् ।

[p. 223 ]

यर्दि वा, अन्यथा पूर्वपक्षयित्वा इदं वृत्तं व्याख्यातव्यम् । न³⁰³³

चार्वाकः ।

नु प्रत्यक्षमेव एकं प्रमाणम्
तत्किमर्थं तदनन्तरं स्मरणादि प्रमाणत्रयमत्र चिन्त्यते इति चेत्; अत्राह--ज्ञानी इत्यादि । ज्ञानी
परीक्षावान् स्वयं [p. १८२ ख ] चार्वाको येन अनुमानज्ञानेन अतिशेते । कम् ? इत्याह—
भवभृतम् भवः संसारः तं बिभर्त्ति षुष्णाति समर्थयत इति भवभृत् जैनादिः तम्, इतरवत्
निषेधकम् स्वशिष्यादिकम् अतिशेते ततो विशेषं लभते । तदनुमानज्ञानं प्रमाणं किमर्थम् ?
इत्याह--समन्ताद् इत्यादि । समन्तात् साकल्येन हेयस्य परलोकदेवताविशेषधर्माऽधर्म
प्रमाणान्तरादेः उपादेयस्य भूतचतुष्टय³⁰³⁴

भूतचतुष्टयात्मकं यत् परचैतन्यम् ।

परचैतन्य-मुख्यप्रत्यक्षप्रमाणादेः सिद्धौ निर्णीतिनिमित्तम् ।

ननु प्रत्यक्षानुभवादेव तत्सिद्धिः इति स³⁰³⁵

अनुभव एव ।

एव प्रमाणमिति चेत्; अत्राह--न पुनः इत्यादि ।
न पुनः नैव अनुभवः प्रत्यक्षज्ञानं प्रमाणं हेयोपादेयसिद्धौ इत्यनुवर्त्तते । किंभूतः ?
विकल्पः निर्णयात्मा परापेक्षया इदमुक्तम् । पुनरपि किंभूतः ? इत्याह--भूतकल्प इति ।
भूतानि पृथिव्यादीनि तत्कल्पः तत्सदृशः । एतदुक्तं भवति--यथा पृथिव्यादीनि भूतानि स्वयम्
अचेतनानि न हेयोपादेयसिद्धौ प्रमाणम्, अन्यथा ज्ञानकल्पनमनर्थकं स्यात्, तथा अनुभवोऽपि
त³⁰³⁶

भूतोपादनतया ।

दुपादानतया स्वयमचेतनो न तत्र प्रमाणम् । न खलु अचेतनोपादानं चेतनं युक्तम्, इतरथा
अचेतनात् मृत्पिण्डात् चेतनो घटः स्यात् । तथा च प्रयोगः--यदचेतनोपादानं न तत् चेतनं
यथा घटादि, अचेतनतोपा3037 नोपादानं च परस्य³⁰³⁸

चार्वाकस्य ।

ज्ञानमिति । ननु तदुपादानत्वेऽपि तस्य³⁰³⁹

ज्ञानस्य ।

चिद्रू
पतया प्रतीतेः प्रत्यक्षबाधितः पक्षः इति चेत्; मृत एव विज्ञानात् तस्य तथात्वप्रतीति गस्त्य
त्तावदेतत् 3040 रास्तां तावदेतत् चतुर्थपरिच्छेदे [p. १८३ क ] निरूपयिष्यामाणत्वात् । यदि वा
भूतानि कल्प्यन्ते व्यवस्थाप्यन्ते विषयीक्रियन्ते येन स भूतकल्प इति व्याख्येयम् । न च
तस्य³⁰⁴¹

प्रत्ययस्य ।

तत्सिद्धौ सामर्थ्यं परलोकादेः अतद्विषयत्वात् । नापि यद् यद्विषयं न भवति तत्तस्य निषे
धकं व्यवस्थापकं वा अतिप्रसङ्गात् ।

ननु भवतु अनुमानं प्रमाणम्, तथापि प्रकृते क उपयोग इति चेत् ? अत्राह--प्रत्यक्ष
इत्यादि । व्याख्यातमेतत् । अत्रायमभिप्रायः--अनुमानं प्रमाणमिच्छता पूर्वं लिङ्गलिङ्गिनोः
सम्बन्धदर्शनम्, पुनः क्वचित् प्रायो लिङ्गदर्शनम्, सम्बन्धस्मृतिः, प्रत्यभिज्ञानम्, तर्कः,
पुनः अनुमानमित्यभ्युपगन्तव्यम् । अनुमानवच्च स्वविषयस्मृत्यादिकमपि प्रमाणमिति चेति ।

ननु च प्रत्यक्षेण लिङ्गलिङ्गिनोः साकल्येन सम्बन्धप्रतिपत्तौ प्रतिपत्तुः सर्वज्ञत्वम्, तेनैव
अनुमानेन प्रतिपत्तौ अन्योऽन्यसंश्रयः3042

सिद्धे सम्बन्धे अनुमानोत्थानम्, तस्मिंश्च
सम्बन्धसिद्धिः ।

, त³⁰⁴³

अनुमानान्तरेण व्याप्तिप्रतिपत्तौ ।

दन्तरेण अनवस्था, तत्कथं सम्बन्धप्रतिपत्तिः यतोऽनुमा
नमिति चेत्; अत्राह--चिन्ता इत्यादि । चिन्ता इत्यन्वर्थसंज्ञाकरणात् तर्कस्य मानसविकल्प
त्वोपवर्णनम्, प्रत्यक्षत्वनिषेधे तेन³⁰⁴⁴

मानसविकल्पेन ।

साकल्यव्याप्तिं प्रतिपद्यमानस्य जैनस्य सर्वज्ञत्वं नाऽनिष्टाय
अभ्युपगमात् इति दर्शयति अनेन । तदुक्तम्--

[p. 224 ]

*अशेषविदिहि क्ष्य³⁰⁴⁵ विदिहेक्ष्यते सदसदात्मसामान्यवित् ।

जिन प्र³⁰⁴⁶

हे जिन, यदा सामान्यमनुष्योऽपि सत्त्वसामान्येन सर्वं वस्तुजातं जानन् सर्वज्ञो भवति तदा
अखिलज्ञानवान् यदि सर्वज्ञो भवेत् किमत्र चित्रम् ।

कृतमानुषोऽपि किमुत अखिलज्ञानवान् ॥

पात्रकेसरिस्तोत्र श्लो॰ १९ इति ।

अचिन्त्यात्मिका इत्यनेन च विषयोत्पत्तिसारूप्ययोः लिङ्गाश्रितत्वस्य च अभा
वेऽपि योग्यतया स्वविषयपरिच्छेदान्न तत्पक्षभावी दोषः । इयम् इत्यनेनापि तस्याः प्रत्यात्म
स्वसंवेदनाध्यक्षवेद्यतया निषेधने3047

यदि निषेधः क्रियते तदा ।

प्रत्यक्षबाधनम् । [p. १८३ ख ] सा किं करोति ? इत्याह--कल
यति साकल्येन अवधारयति । किम् ? अन्यं साधनं साध्यात् तस्य अन्यत्वात् । किम् ?
अर्थसिद्धौ सिद्धिनिमित्तम् । क्व ? अन्यत्र । साधनात् अन्यत् साध्यं तत्र अनुमाननि
मित्तमिति यावत् । कुतः ? इत्याह--विषयात् इति । यथा मातरि वर्त्तितव्यम्, पितरि
शुश्रूषितव्यम् इत्युक्ते स्वस्यां स्वस्मिन् इति गम्यते तथा विषयात् इत्युक्तेऽपि
स्वविषयाद् अन्यथानुपपन्नत्वलक्षणात् इति गम्यते इति ।

इति र वि भ द्र पादकञ्जभ्रमर अ न न्त वी र्य विरचितायां
सि द्धि वि नि श्च य टी का यां प्रमाणान्तरसिद्धिः तृतीयः प्रस्तावः ॥ छ ॥

[p. 225 ]

चतुर्थः प्रस्तावः

४. जीवसिद्धिः

एवं तावत् प्रमाणस्य साक्षात् सिद्धिः स्वार्थविनिश्चयः 3048

पृ॰ १२ ।

इत्यपेक्ष्य स्मरणं
प्रमाणान्तरं सप्रपञ्चं चिन्तितम् । साम्प्रतम्-- पूर्वं पूर्वं प्रमाणं स्यात् फलं स्यादुत्तरोत्तरम्
लघी॰ श्लो॰ ७ इ³⁰⁴⁹

स्वरचितलघीयस्त्रये उक्तम् ।

त्यभिसमीक्ष्य तदेव प्रत्यक्षा3050 प्रत्यभिज्ञाफलजननात् चिन्तयितुं प्रत्यभिज्ञानं
च आत्मसिद्धिपुरस्सरं तर्कजननात् प्रज्ञावादौ 3051 प्रस्तावादौ विज्ञातान् इत्यादि 3052 इत्याह--

विज्ञातान् विषयानशेषकरणैः स्मृत्वा मनोऽभिज्ञया,

तर्कं तर्कितगोचरेतरविधिं नीत्वाऽभितो बुध्यते ।

श्रोत्रादिसमुपेतमेव विषयीकुर्वीत चक्षुर्न वै,

3053

तुलना--सान्तरग्रहणं न स्यात् प्राप्तौ
ज्ञानाधिकस्य च । अधिष्ठानाद्बहिर्नाक्षं न शक्तिर्विषयेक्षणे ॥ २० ॥ सर्वार्थसम्प्रयोगे तु सान्तराधिकयोर्ग्रहः ।
यो दृष्टश्शब्दरूपाभ्यां बाध्यते स निरन्तरम् ॥ ४१ ॥--प्र॰ समु॰ १ । २०, ४१ ।

पश्यत्येव हि सान्तरं पृथुतरं रश्मेः कुतो निःसृतिः ॥ १ ॥

मन्यते बुध्यते अर्थान् इति मनः आत्मा । स किं करोति ? इत्याह--बुध्यते जानाति,
न निरन्वयज्ञानसन्तानः प्रकृतिपरिणामो3054

सांख्यसम्मतः ।

व्यवसायः पृथिव्यादिर्वा3055

चार्वाकाभिमतः ।

इति मन्यते । न चेदमत्र
मन्तव्यम् सुखादिव्यतिरेकेण नात्मा अस्ति तत्कथमसौ बुध्यते ? सुखादेः आत्मत्वेऽविप्रति
सार³⁰⁵⁶

निर्बाधता । पश्चात्तापोऽनुतापश्च विप्रतीसार इत्यपि--अमरकोशः । तत्र
विदूषणसमुदाचारोऽकुशलं कर्माध्याचरति तत्र तत्रैव च विप्रतिसारबहुलो भवति ।--शिक्षासमु॰ पृ॰ १६० ।
न विप्रतिसारः अविप्रतिसारः, दोषरहित इत्यर्थः ।

इति कुतः ? प्रत्यक्षं क्षणिकं विचित्रविषयाकारैकसंवेदनम् सिद्धिवि॰ २ । ३
इत्यादिना तद्व्यवस्थापनात् । वक्ष्यति च तत्सिद्धिम् [p. १८४ क ] अनन्तरमेव । किं बुध्यते ?
इत्याह--विषयान् इति । द्रव्यपर्यायसामान्यविशेषार्थान् न विषयार्पितस्वाकारान् । ततो यदुक्तं
केनचित्-- येन वेद्यते तत्ततो न भिद्यते यथा तस्यैव वेदकस्य स्वरूपम्, वेद्यते च
आत्मना नीलादिकम् इति; तदनेन निरस्तम्; पक्षस्य प्रत्यक्षबाधनात्, वेदकस्य अहमह
मिकया 3057

अन्तः ।

अन्यत्र अ³⁰⁵⁸

बहिः ।

न्यत्र च घटादेर्दर्शनात्, 3059

प्रत्यक्षबाधितस्यापि
साध्यत्वे ।

इतरथा कोकिलकुलं धवलं पक्षित्वाद् बलाकावत्
इत्यपि स्यात् । अथ कथम् आत्मा 3060

ज्ञानात् ।

ततो भिन्नः अतदायत्तस्तात्वेत्ति 3061 त्तस्तत्त्वतोऽस्ति ? तथादर्श
नात्, कथमन्यथा अर्थस्तथाविधः 3062

ज्ञानजनकः ।

तज्जनकः ? योग्यता अन्यत्रापि न वार्यते । शेषमत्र चिन्तितम् ।

एतेन यदुक्तं सांख्येन-- इन्द्रियाणि अर्थमालोचयन्ति, अहङ्कारोऽभिमन्यते, मनः
संकल्पयति, बुद्धिः अध्यवस्यति पुरुषश्चेतयते इति3063

एवं बुद्ध्यहङ्कारमनश्चक्षुषां क्रमशो वृत्तिर्दृष्टा—
चक्षू रूपं पश्यति, मनः संकल्पयति, अहङ्कारोऽभिमानयति, बुद्धिरध्यवस्यति ।--सांख्यका॰ माठर॰ ३० ।

; तन्निरस्तम्; बुद्ध्याकारवद् विषय
[p. 226 ] स्येव 3064 स्यैव साक्षाद् वेदनसद्भावात् । कश्चायं नियमः--बुद्धिः तदनुर³⁰⁶⁵ भवमन्तरेण दृश्यते
न विषय इति । न च 3066

बुद्धौ ।

तस्यामज्ञातायाम् 3067

दर्पणवत् ।

आदर्शवन्न³⁰⁶⁸ वत् तत्प्रतिबिम्बवेदनमिति । ननु यदि
सत्तामात्रेण 3069

आत्मा ।

स तानु 3070 तान् 3071

अर्थान् ।

बुध्यते; तर्हि तदविशेषात् सर्वः सर्वदर्शी स्यादिति चेत्; अत्राह—
अभिज्ञया इति प्रत्यभिज्ञानेन ।

स्यान्मतम्3072

तस्मात् स एवायमिति प्रत्यय
द्वयमेतत् ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २२ ।

--तदेवेदम् इति ज्ञानमभिज्ञा; तत्र तद् इति स्मरणोल्लेखः, इदम् इति
च वर्त्तमानोल्लेखः, न चापरं3073

प्रत्यक्षस्मरणव्यतिरिक्तम् ।

ज्ञानमस्ति यत् प्रत्यभिज्ञाभिधानं स्यादिति; तदसारम्; यतः प्रति
परमाणुनियतस्य वेदनस्य पूर्वमेव निषेधात् । प्रत्यक्षस्य स्मरणस्य वा उल्लेखः, खरविषाणोल्लेखः,
युगपत् चित्रैकसंवेदनाभ्युपगमः, पूर्वापर[p. १८४ ख ] पर्यायग्रहणोल्लेखद्वयमुल्लिखन्तीं प्रत्यभि
ज्ञामेकां समर्थयते । सापि प्रमाणम् । तथा च प्रयोगः--येन ज्ञानेन आत्मा विषयान् बुध्यते तत्
प्रमाणम्, यथा घटादिज्ञानम्, बुध्यते च स³⁰⁷⁴

आत्मा ।

प्रत्यभिज्ञानेन विषयान् इति । अथ मतं य³⁰⁷⁵

आत्मा ।

द्यसौ गताः3076

अवस्थाः ।

3077

अभिज्ञया ।

तया
बुध्यते, तर्हि अदृष्टपूर्वस्यापि भावस्य पूर्वापरपर्यायैकत्वं प्रथमदर्शन एव तया स बुध्येत इति; तदपि
न युक्तम्; इत्याह--विज्ञातान् इति । कैः ? इत्यत्राह--अशेषकरणैः सन्निहिते बीजपूरकादौ
यानि रूपरसगन्धस्पर्शविषयाणि अशेषानि समस्तानि करणानि चक्षुरादीनि, ज्ञानानि वा 3078

इन्द्रियकार्यभूते ज्ञाने ।

कार्ये
कारणोपचारात्, यदि वा पूर्वं यानि वृत्तानि3079

जातानि ।

यानि च पश्चात् प्रवर्त्तन्ते तान्यशेषकरणानि
तैः इति । नन्वेवं विज्ञातविज्ञानाद् अभिज्ञा प्रमाणं न स्यादिति चेत्; अत्राह--न किं ते 3080 तर्कित
इत्यादि । न किं तम् 3081 तर्कितम् ऊहितम् यद् अवग्रहादि तस्य गोचरो विषय इतरो विधिः
स्वभावः, स्वकारणैर्विधीयते इति विधिः इति व्युत्पत्तेः तं नीत्वा विषयान् इति वर्त्तते ।
तथाहि--चक्षुषा बीजपूरादेः एकस्य स्थवीयसो रूपात्मकस्य ग्रहणेऽपि न सोद्याकस्य 3082 रसाद्या
त्मकस्य ग्रहणम्, रसवा3083 वेदिनोऽपि तस्य रसाद्यात्मकस्य वेदनेऽपि न रूपात्मकस्य वेदनम्,
तथा पूर्वदर्शनेन पूर्वपर्यायविशिष्टस्य अवसायेऽपि नोत्तरपर्यायविशिष्टस्य अवसायः, नापि अपर
पर्यायावग्रहेण पूर्वदशाविशिष्टस्य अवग्रह इति, प्रत्यभिज्ञया तु उभयावस्थाविशिष्टो बुध्यते इति
नैकान्तेन गृहीतग्राहित्वमिति भावः । ननु यदि पूर्वेण उत्तरेण वा दर्शनेन कस्यचिद् 3084

वस्तुनः ।

एकत्वं प्रति
पन्नं [p. १८५ क ] स्यात् युक्तं प्रत्यभिज्ञया तस्य³⁰⁸⁵

एकत्वस्य ।

ग्रहणं दर्शनानुसारित्वादस्याः3086

प्रत्यभिज्ञायाः ।

। न च पूर्वापरै
कत्वदर्शनं संभवि । 3087

पूर्वापरैकत्वदर्शनसंभवो मा भूत् तथापि ।

मा भूत्, प्रत्यभिज्ञा च तद्विषया स्यादिति चेत्; उक्तमत्र--पूर्वदर्शनाभावेऽपि
स्यात् । तद्दर्शने सति इति चेत्; विस्मृततद्दर्शनस्य³⁰⁸⁸

पुरुषस्य
स्यात् ।

। आशुस्मरणे सतीति चेत्; पटदर्शनस्मरणात्
घटे तदेकत्वप्रत्यभिज्ञानं भवेत् । 3089

घटगतैकत्व ।

तदेकत्वादर्शनान्नेति चेत्; तत एव अन्यत्रापि मा भूद् अवि
शेषादिति चेत्; अत्राह--अभिननव 3090 अभितः इति । अभि नवं पूर्वपर्यायपरिहारेण
अपरं यन्ति इति अभिमतः 3091 अभितः निपातत्वादयमस्यार्थ उक्तः । पूर्वत्वं कालान्तरस्थान
[p. 227 ] वत्तो3092 तो विषयान् विज्ञातान् विषयान् अशेषकरणैः इति सम्बन्धः । तदुक्तम्—
पश्यन्स्वलक्षणान्येकम् सिद्धिवि॰ १ । ९ इत्यादि । न चायमेकान्तः अपरापरदशा
दर्शने तद्वात्रयं 3093 तद्वानवश्यं दृश्यते इति, कथमन्यथा मध्यक्षणस्य दर्शनेन पूर्वापरक्षणादर्शने ततो
विवेकप्रतिपत्तिः ? शेषमत्र पूर्वमत्रापि चिन्तितम् ।

स्यादेतद् यति विज्ञातान् विषयान् अशेषकरणैः आत्मा अभिज्ञया बुध्यते
तर्हि सर्वान् आजन्मनः सर्वःता 3094 सर्वास्ताः3094

अवस्थाः ।

तया3096

अभिज्ञया ।

बुध्यते 3097 बुध्येत इति चेत्; अत्राह--स्मृत्वा
इति । स्मरणेन विज्ञातान् पूर्वविषयान् कृत्योत्तर 3098 कृत्त्वा उत्तरविषयैः विज्ञानैः एकत्वेन ध्यसा
3099 नाध्यवसाय बुध्यते न सर्वानिति मन्यते । अनेन स्मृतेः 3100

प्रत्यभिज्ञानं स्मरणस्य फलमिति भावः ।

प्रत्यभिज्ञानफलत्वेन प्रामाण्यं दर्शयति ।

सांप्रतं तर्कफलत्वेन प्रत्यभिज्ञाया प्रमाणत्वमुपवर्णयन्नाह--तर्कम् इत्यादि । अस्यायमर्थः—
अभिज्ञया करणभूतया कृत्त्वा तर्कम् ऊहं नीत्वा विषयान् तर्कग्राह्यान् तान् कृत्त्वेत्यर्थः ।
तान् विषयान् नीत्वा तं तद्ग्राहकमापाद्य [p. १८५ ख ] इत्यर्थः । किम्भूतम् ? इत्याह--तर्कितम्
इत्यादि । तर्कितः प्रत्यक्षप्रमाणेन निश्चितो गोचरः तस्मात् इतरोऽन्यः देशाद्यन्तरभावी भावः
तत्र विधिः विधानम् उत्पत्तिर्यस्य स तथोक्तः तमिति । अनेन प्रत्यक्षफलत्वम् एकान्तेन निरा
करोति 3101

तर्कस्य ।

अस्य । स किं करोति ? इत्याह--बुध्यते अभितः समन्ताद् विषयान् तर्केण इति
विभक्तिपरिणामेन संबन्धः ।

ननु स्मरणादिविषयस्य तत्कालेऽभावात् कथं तेन ग्रहणम् ? ग्राहकसमानसमयो हि
विषयः तेन गृह्यत इति युक्तम्, अन्यथा चक्षुरादिज्ञानमपि सर्वातीतादिग्राहकं स्यादिति चेत्;
अत्राह--श्रोत्रादि इत्यादि । इदं वाक्यं यथातथाशब्दावन्तरेणापि प्रतिवस्तूपमालङ्कारवशेन
व्याहृतं यथातथाशब्दं3102

यथातथाशब्दसहितम् ।

व्याख्येयम् । श्रोत्रम् आदिः यस्य घ्राणादेः स तथोक्तः यथा समु
पेतमेव स्वसन्निकृष्टमेव नाऽसन्निकृष्टं विषयीकुर्वीत विषयम् इति वचनपरिणामेन
सम्बन्धः, चक्षुः नवै नैव समुपेतमेव विषयीकुर्वीत त³¹⁰³

चक्षुः असम्बद्धमेवार्थम् ।

दसमुपेतमेव विषयं विषयीकुर्वन् प्रती
यत इति मन्यते । एतच्च सौगतस्य प्रसिद्धमिति न साधनमर्हति । यथा चक्षुरादिज्ञानं स्वकाल
विशेषणं वस्तु विषयीकुर्वीत स्मरणादिकं तु भिन्नकालविशेषणमपि इति, सर्वत्र तथाप्रतीतेर
विशेषात् ।

एतेनेदमपि निरस्तं यदुक्तं प्र ज्ञा क रे ण-- स्मरणादिकम् अतीतादौ प्रवर्त्तमानं
निर्विषयं त³¹⁰⁴

स्मरणकाले ।

त्काले विषयाभावात् इति3105

गृह्यमाणे स्मृति
र्नास्ति ग्रहणानन्तरं हि सा । अतीतेग्रहणे तस्य रूपाभावे न सा स्मृतिः ॥ इदानीं स्मरणं जातं कथं जानाति
पूर्वताम् । अविद्यमानं नीरूपं कथं तद्रूपता स्मृतेः ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ६०२ ।

; तन्निरस्तम्; चक्षुर्ज्ञानमपि तथा निर्विषयं स्यात्,
तद्देशे तद्विषयाभावात् इति । [p. १८६ क ]

ननु सौगतस्य चक्षुरिव श्रोत्रमपि न वै समुपेतमेव विषयीकुर्वीत चक्षुःश्रोत्रमनसाम्
अप्राप्यकारित्वम् इति रा3106

अप्राप्तान्य
क्षिमनःश्रोत्राणि--अभिध॰ को॰ १ । ४३ ।

द्धान्तात् किमुच्यते श्रोत्रादि इत्यादि । तस्मादेवं वक्तव्यं
[p. 228 ] घ्राणादि इति । दूरे शब्दः निकटे शब्दः इति प्रतीतिश्च³¹⁰⁷ तेश्च चक्षुरिव श्रोत्रमप्राप्यकारि इति
चेत्; आस्तां तावदेतत्, आगमप्रस्तावे अस्य निरूपयिष्यमाणत्वात् ।

अत्राह वैशेषिकः3108

प्राप्यकारि चक्षुः इन्द्रियत्वात् घ्राणादिवत् ।--न्यायवा॰ पृ॰ ३६ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰
पृ॰ १२२ । प्राप्तार्थप्रकाशकं चक्षुः व्यवहितार्थाप्रकाशकत्वात् प्रदीपवत् बाह्येन्द्रियत्वात् त्वगिन्द्रियवत् ।
--प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २३ ।

--श्रोत्रादिवत् बाह्येन्द्रियत्वात् चक्षुरपि स³¹⁰⁹

चक्षुःश्रोत्रे प्राप्यार्थं परिच्छिन्दाते बाह्येन्द्रियत्वात् त्वगिन्द्रियवत् ।
--न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ ७३ ।

मुपेतमेव विषयीकरोति, तत्
किमर्थमुक्तम् चक्षुर्न वै इति; तं प्रत्याह--पश्यत्येव हि इत्यादि । हि यस्मादर्थः, यत् पश्यत्येव
ईक्षत एव न न पश्यति इति एवकारार्थः, चक्षुः इत्यनुवर्त्तते । ननु मनः पश्यति न चक्षुः अन्यथा
त³¹¹⁰

मनःकल्पना व्यर्था ।

त्परिकल्पनमनर्थकम् इति चेत्; न; आत्मानं विषयं पश्यन्तं चक्षुः सह करोति इति
तत् पश्यति इत्युच्यत इत्यदोषात् । किं पश्यति ? इत्याह--सान्तरम् । सह अन्तरेण देशेन
नद्यादिना द्रव्येण काचात्3111 भ्रपटलादिना वर्त्तमानं घटादिकं विषयम् इति वचनपरिणामेन
सम्बन्धः । एतदुक्तं भवति--चक्षुरिति यदि गोलकस्य लोकव्यवहारतः अभिधानमाश्रीयते; तर्हि
तस्य देशादिव्यवहितेन घटादिना प्रत्यक्षतः ततोऽत्यन्तभिन्नेन प्रतीयमानेन सन्निकर्षसाधने
प्रत्यक्षबाधितक³¹¹²

साध्य ।

र्मनिर्देशानन्तरप्रयुक्तत्वेन बाह्येन्द्रियत्वात् इति कालात्ययापदिष्टो हेतुः स्यात्,
यथा अश्रावणः शब्दः सत्त्वात् इति ।

तत्रैव युक्त्यन्तरमाह--पृथुतरम् इति । सर्षपादेः सूक्ष्मात् पृथु चक्षुः तस्मात् अतिशयेन
पृथु पर्वतादिकं पृथुतरं तत् पश्यति इति सम्बन्धः । [p. १८६ ख ] अत्रायमभिप्रायः--पूर्वोक्तेन
विधिना देशादिना देशादिव्यवहितेन पर्वतादिना प्रमाणबाधितत्वान्न चक्षुषस्तेन सन्निकर्षोऽस्ति,
तथापि पादप्रसारिकतया यदि इष्यते तर्हि यतः 3113 यावतः पर्वतादिप्रदेशस्य पृथुनो जलबुद्बुद
सन्निभेन³¹¹⁴

अल्पेन ।

चक्षुषा सम्बन्धः, तावत एव तेन³¹¹⁵

चक्षुषा ।

ग्रहणं स्यात् न योजनादिपरिमाणस्य पृथुतरस्य ।
न खलु हस्तेन अन्धस्य हस्तिह³¹¹⁶

शुण्डादण्ड ।

स्तमात्रसन्निकर्षे संपूर्णहस्तिप्रतिपत्तिरस्ति । विद्यते च चक्षुषा प्रथु
तरस्य ग्रहणम् । ततो मन्यामहे असन्निकृष्टं पश्यति चक्षुः इति ।

ननु न गोलकविशेषः चक्षुः येनायं दोषः स्यात्, अपि तु रश्मयः3117

रश्म्यर्थसन्निकर्षविशेषात्तद्ग्रहणम् ।--न्यायसू॰ ३ । १ । ३२ । तयोर्महदण्वोर्ग्रहणं
चक्षूरश्मेरर्थस्य च सन्निकर्षविशेषाद् भवति यथा प्रदीपरश्मेरर्थस्य चेति ।--न्यायभा॰ । चक्षुर्बहिर्गतं
बाह्यालोकसम्बन्धाद् विषयपरिमाणमुपपद्यते...--प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ १५९ । पृथुग्रहणस्यापि पृथ्वग्रतया
तद्वदेवोपपत्तेः ।--प्रश॰ किर॰ पृ॰ ७४ ।

, तेषां च अर्थसन्नि
कृष्टानां तत्प्रकाशनसाधनात् । अस्मिंश्च पक्षे पृथुतरं 3118

चक्षु ।

तत् पश्यति इति न विहन्यते, मूले सूक्ष्माणां
प्रदीपादिरश्मिवत् अग्रे स्थूलानां भावादिति चेत्; अत्राह--रश्मेः इत्यादि । रश्मिः इति जाति
व्यपेक्षयैकवचनम्, व्यक्त्यपेक्षायां तु रश्मीनां चक्षुष इति विभक्तिपरिणामेन सम्बन्धः । कुतः ?
न कुतश्चित् प्रमाणात् निःसृतिःप्रतिपत्तिः 3119

सृ गतावित्यस्य ।

गत्यर्थस्य सरतेर्ज्ञानार्थत्वात् । न तावत् प्रत्यक्षतः;
तत्र तदप्रतिभासनात् । अनवस्थानात् तेषामपि अपन 3120 अपरनयनतद्रश्मिसंबन्धेन ग्रहणात् । नापि
[p. 229 ] अनुमानतः; तदभावात् । ननु इदमस्ति3121

तुलना--कृष्णसारं रश्मिवत् द्रव्यत्वे सति रूपोपलब्धौ नियतस्य साधनाङ्गस्य निमित्तत्वात् ।
अथवा, रश्मिवच्चक्षुः द्रव्यत्वे सति नियतत्वे च सति स्फटिकादिव्यवहितार्थप्रकाशकत्वात् प्रदीपवत् ।
--न्यायवा॰ पृ॰ ३८१ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ ५२५ ।

--रश्मिवच्चक्षुः स्वरश्मिसम्बद्धं सर्वत्र स्वार्थं प्रकाश
यति, तैजसत्वात्, प्रदीपवत् इति चेत्; कुतोऽस्य³¹²²

चक्षुषः ।

तैजसत्वम् ? उष्णस्पर्शत्वात्; न; तद्विशेषस्य³¹²³

उष्णताविशेषस्य ।

तत्राऽभावात् । सोष्णतामात्रस्य घ्राणादावपि भावात् । [p. १८७ क ] भासुररूपवत्त्वात्; किमिदं
रूपस्य भासुरत्वम् ? उज्ज्वलत्वमिति चेत्; न; अस्य निमित्तं 3124 निशित³¹²⁴

शाणीकृततीक्ष्णशस्त्रादौ ।

निस्त्रिंशादौ भावात् ।
कपिशत्वे सति इति चेत्; न; तस्य वरनारीलोचनेषु दुग्धधवलेषु अभावात्, कनकवच्च कनक
केतकीकुसुमदलेषु भावात् । एतेन 3126

नक्तञ्चरनयनरश्मिदर्शनाच्च । सू॰ दृश्यन्ते हि नक्तं नयनरश्मयो
नक्तञ्चराणां वृषदंशप्रभृतीनाम्, तेन शेषस्यानुमानम् ।--न्यायभा॰ ३ । १ । ४३ । न्यायम॰ पृ॰ ४८० ।

मार्जारादिचक्षुरपि व्याख्यातम् ।

अपरेषां दर्शनम्--चक्षुः तैजसं रूपादीनां मध्ये रूपस्यैव प्रकाशकत्वात् प्रदीपवत् इति3127

द्रष्टव्यम् पृ॰ ८ टि॰ ४ ।

;
तेषां सर्वे घटादयः प्रसिद्धाः पावकवत् सत्त्वात्3128

हेतोः ।

तैजसाः किन्न स्युः ? अथ उष्णभासुरस्पर्शरूप
विविक्तघटादिग्राहिणा अध्यक्षेण पक्षस्य बाधनात् नैवम्; प्रकृतेऽपि समानमेतत् ।

किंच, न तैजसं चक्षुः अत्यासन्नाऽप्रकाशकत्वात्3129

तुलना--अप्राप्यकारि चक्षुः स्पृष्टानवग्रहात् । यदि
प्राप्यकारि स्यात् त्वगिन्द्रियवत् स्पृष्टमञ्जनं गृह्णीयात् । न च गृह्णाति ।--त॰ वा॰ पृ॰ ६७ ।

, यत् पुनः तैजसं तद् अत्यासन्नस्यापि
प्रकाशकं यथा प्रदीपादिः इति व्यति रेकी हेतुः अत्र किन्न विजृम्भते ? न चायं 3130

नैयायिकस्य ।

परस्य
अगमकः; अन्यथा सात्मकं जीवच्छरीरं प्राणादिमत्त्वात् 3131

नेदं जीवच्छरीरं निरात्मकम् अप्राणादिमत्त्वप्रसङ्गात् ।--न्यायवा॰ पृ॰ ४६ ।

इति न सुभाषितम् ।

यदि वा, तमःप्रकाशकत्वात्3132

न तैजसं चक्षुः । तुलना--न तैजसं चक्षुः तमःप्रकाशकत्वात् ।--न्यायकुमु॰ पृ॰ ८० । स्या॰
रत्ना॰ पृ॰ ३२४ ।

; यत् पुनः तैजसं न तत् तमःप्रकाशकं यथा प्रदीपादि
इति ग्राह्यम् । तदुक्तम्--

*तमो निरोधि वीक्ष्यन्ते तमसा नावृतं परम् ।

कुड्यादिकं न कुड्यादितिरोहित मेत्कका 3133 तमिवेक्षकाः ॥

लघी॰ श्लो॰ ५६ इति ।

प्रदीपाद्यालोकाभावेऽपि च 3134

नक्तञ्चरादौ ।

क्वचिद् रूपज्ञानस्य उदयदर्शनात् कथं तदालोकस्य नियमेन
रूपप्रकाशकत्वम्, यतः साधनविकलो दृष्टान्तो न भवेत् ? तदेवं नायनरश्मीनामसिद्धेः तेषां
चक्षुःशब्दवाच्यत्वेन धर्मित्वे बाह्येन्द्रियत्वात् इति आश्रयस्वरूपासिद्धो हेतुरिति यत्किञ्चिदेतत् ।

इदमपरं व्याख्यानम्--रश्मेः चक्षूरश्मीनां कुतः कारणात् निःसृतिः निर्गमनं स्वाधि
ष्ठानात् । नहि अकारणम्[p. १८७ ख ] अदृष्टं सत्तया3135

सद्रूपेण ।

कल्पनमर्हति, अतिप्रसङ्गात् । अर्थप्रकाशनं
तत्कारणम्3136

रश्मिकारणकम् । तुलना--करणं
वास्यादि प्राप्यकारि दृष्टं तथा चेन्द्रियाणि तस्मात् प्राप्यकारीणि ।--न्यायवा॰ पृ॰ ३६ । इन्द्रियाणां
कारकत्वेन प्राप्यकारित्वात् ।--न्यायम॰ पृ॰ ३७ ।

इत्येके । तथा हि--इन्द्रियम् आत्मसंबद्धमर्थं प्रकाशयद् दृष्टम् । तत्र यदि गोलकवत्
[p. 230 ] तद्रश्मीनामपि अर्थसम्बन्धो न स्यात् कुतस्तत्प्रकाशनम् ? अस्ति च । ततो मन्यामहे रश्मेः
निर्गमनमिति । म³¹³⁷

तुलना--तथैव कारणत्वस्य मनसा व्यभिचारिता । मन्त्रेण भुजङ्गाद्युच्चाटकादिकरेण वा ॥ ८८ ॥
--त॰ श्लो॰ पृ॰ २३४ । न्यायकुमु॰ पृ॰ ८२ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३३० ।

नोवत् सम्बन्धसम्बन्धात् तत्प्रकाशनापत्तेः अदोषः । तथाहि--यथा मन आत्मना
संयुक्तम्, सोऽपि आकाशेन, त³¹³⁸

आकाशमपि ।

दपि सर्वभावैः इति सम्बन्धसम्बन्धात् तदर्थप्रकाशकम् । न खलु
तस्य³¹³⁹

चक्षुषः ।

तद्रश्मीनाञ्च स्वार्थेन संयोगः परैः अभ्युपगम्यते । तथा चक्षुः मनसा3140

संयुक्तम् ।

, तदपि आत्मना
संयुक्तम्, सोऽपि3141

आत्मापि ।

आकाशेन, तदपि सर्वभावैः इति सम्बन्धसम्बन्धात् 3142

एतदन्तर्गतः पाठो द्विर्लिखितः ।

तदर्थप्रकाशकम् । न
खलु तस्य तद्रश्मीनां स्वार्थेन संयोगः परैः अभ्युपगम्यते । तथा, चक्षुः मनसा तदपि आत्मना
सोऽपि विषयैः संयुक्त इति सम्बन्धात् चक्षुरपि तत्प्रकाशकमित्यलं रश्मिनिर्गमनकल्पनया । न
च इन्द्रियत्वाऽविशेषेऽपि मनः तथा प्रकाश षेपिरक्षुः 3143 यति न चक्षुः इति न विशेषं पश्यामः ।
एवं शा3144

तुलना--पश्येच्चक्षु
श्चिराद् दूरे गतिमद् यदि तद्भवेत् । अत्यभ्यासे च दूरे च रूपं व्यक्तं न तत्र किम् ॥ १३ ॥ यदि चक्षुः
प्राप्यकारित्वात् विषयदेशं गच्छेत् तदा उन्मिषितमात्रेण न चन्द्रतारकादीनर्थान् गृह्णीयात् ।--चतुःश॰
पृ॰ १८६ । चक्षुर्हि शाखाचन्द्रमसावभिन्नकालमुपलभते...--त॰ वा॰ पृ॰ ६८ ।

खाचन्द्रमसोर्युगपद्ग्रहणमुपपन्नं भवति, अन्यथा क्रमेण गच्छतां रश्मीनां पूर्वं शाखया
संयोग इति तस्या3145

शाखायाः ।

एव ग्रहणं पुनः चन्द्रमसा3146

सम्बन्धः ।

इति तस्य³¹⁴⁷

चन्द्रमसः ।

ग्रहणमिति क्रमप्रतिपत्तिः स्यात् । न
चैवम् ।

उत्पलपत्रशतवेधवत् शाखाचन्द्रमसोर्ग्रहणस्य आशुभावात् यौगपद्यप्रतिपत्तिभ्रम इत्यन्ये3148

यत्पुनरेतत्-शाखाचन्द्रमसोस्तुल्यकालग्रहणमिति; तदपि
न; अनभ्युपगमात् को हि स्वस्थात्मा शाखाचन्द्रमसोः तुल्यकालग्रहणं प्रतिपद्यते । कालभेदाग्रहणात्
मिथ्याप्रत्यय एषः उत्पलदलशतव्यतिभेदवदिति ।--न्यायवा॰ पृ॰ ३५ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰
१२० । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २३ । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ १५९ । प्रश॰ किर॰ पृ॰ ७४ । मुक्ता॰ पृ॰ १७८ ।

;
तन्न; मूर्त्तस्य असर्वगतस्य सूचीद्रव्यस्य तत्पत्रैः भिन्नदेशैः क्रमेण सम्बन्धात् युक्तो युगपत्त्व
विभ्रमः नान्यत्र तद्विपरीते, इतरथा [p. १८८ क ] एवम् एकज्ञानवार्त्ता निर्मूला स्याद् वराकी ।

यदि मतम्--अन्यत्रापि 3149

मूर्त्तस्य ।

तथाविधस्य रश्मेर्भिन्नदेशाभ्यां शाखाचन्द्रमोभ्याम् संयोगः क्रमेण
इति; स्यादेतदेवं यदि सूचीद्रव्यवत् कुतश्चिद् रश्मिगमनप्रतिपत्तिः स्यात्, न सा अस्ति इत्युक्तम् ।
तद्विभ्रमाऽप्रतिपत्तौ अन्योऽन्यसंश्रयः । तथाहि--क्रमेण रश्मिगमनसिद्धौ 3150

यौगपद्यविभ्रमसिद्धिः ।

तद्विभ्रमसिद्धिः तद्वि
भ्रमसिद्धौ च क्रमेण रश्मिगमनसिद्धिः इति । ततः स्थितम्--रश्मेः कुतो निःसृतिः इति ।

ननु यस्य सकलज्ञेयग्रहणस्वभावं ज्ञानं तत्स्वभावश्च आत्मा कथं तस्य स³¹⁵¹

आत्मा ।

कस्यचिद
प्यर्थस्य स्वयं ग्राहको यतः अक्षापेक्षस्य अर्थे क्रमग्रहः स्यात् सर्वज्ञवत् । आवरणसद्भावात् स्वयम
ग्राहक इति चेत्; कुतः तत्सिद्धिः3152

आवरणसिद्धिः ।

? न प्रत्यक्षतः; तत्र तदप्रतिभासनात् । देशादीनाम् आव
रणत्वे सर्वज्ञाभावः, 3153

देशादीनाम्
अपायाऽसंभवात् ।

तेषां सर्वदा भावात् । रागादीनां सद्भावेऽपि विषयदर्शनभावान्न आवरण
त्वम्3154

रागादीनाम् ।

। अन्यस्य अनुमानतो न प्रतिपत्तिः; तदर्थापक³¹⁵⁵ 3155

अनुमानप्रयोजकहेत्वभावात् ।

तदुत्थापक लिङ्गाभावात् । अथ
[p. 231 ] सर्वविषयप्रकाशनस्वभावस्य³¹⁵⁷

आत्मनः ।

तदप्रकाशनात् तत्सिद्धिः3158

आवरणसिद्धिः ।

; तत्स्वभावता कुतस्तस्य³¹⁵⁹

आत्मनः ।

सिद्धा ? तदा
वरणापाये सर्वप्रकाशनस्वभावत्वात्; अन्योऽन्यसंश्रयः--सिद्धे हि सर्वप्रकाशनस्वभावे सति
आवरणसिद्धिः, तत्सिद्धौ तत्क्षये तत्प्रकाशनस्वभावसिद्धिः इति चेत्; अत्राह--मिथ्याज्ञानम्
इत्यादि ।

मिथ्याज्ञानं विसंवादादप्रमाणं विषादिवत् ।

ज्ञातुरावरणोद्भूतेः दोषहेतोः स्वतः सतः ॥ २ ॥

मत्यज्ञानभेदा अवग्रहादयः प्रमाणाभासा मिथ्याग्रहणात्मकाः, प्रमाणस्य अविप्रति
सारलक्षणत्वात् । स्वतः प्रमाणभूतस्य आत्मनः परतो विपर्यासोपपत्तेः मत्तमूर्च्छितादिवत् ।
यदि पुनः स्वत एव ज्ञाता न स्यात् कुतः परतोऽचेतनवत् । न हि तथापरिणामरहितस्य
तथा परिणामः । परस्य अन्यातिशयकल्पनायामात्मनः किन्न कल्प्यते ? ज्ञस्वभावस्य
अप्राप्यकारिणः प्रतिबन्धाभावे त्रिकालगोचरमशेपं द्रव्यं कथञ्चिज्जानतो न कश्चि
द्विरोधः, आत्मनः स्वविषये वैशद्यमनुभवतः परोक्षप्रत्यक्षवत् । नास्माकमावरणक्ष
योपशमवशात् स्वकारणशक्तेः । स्वलक्षणदर्शनाहितसन्तानविकल्पवासनाप्रकृतिः संवृतिः
वस्तुमात्राध्यवसायात् व्यवहारमारचयतीति चेत्; न; क्षणिकैकान्ते अर्थक्रियाविरो
धनिर्णयात् । ततः

अस्यायमर्थः--यत् तस्मिन् मिथ्याज्ञानम् अप्रमाणं विसंवादात् वञ्चनात् प्रसिद्धं
हि लोके 3160

सांख्याभिमत ।

प्रकृत्यादिविषयं तत् धर्मि । तत्र साध्यम् आह--आवरणोद्भूतेः इति । जीवस्य
स्वविषये प्रवृत्तिनिषेधकं [p. १८८ ख ] ज्ञानावरणीयादि3161

आद्यो ज्ञान
दर्शनावरणवेदनीयमोहनीयायुर्नामगोत्रान्तरायाः ।--त॰ सू॰ ८ । ४ ।

कर्म आवरणं तस्य उद्भूतिः स्वकार्य
करणाभिमुख्यं तस्याः, भवति इति शेषः । साध्यमेतत् । हेतुमाह--दोषहेतोः इति । दोषः
अन्यथाग्रहणं स एव हेतुः लिङ्गं तस्मात् । दृष्टान्तमाह--विषादिवत् इति । विषम् आदिर्यस्य
सुरादेः स तथोक्तः तस्मादिव तद्वदिति । एतदुक्तं भवति--यथा विषादेः उपजायमानं भूभ्रमणादि
विषयं3162

मिथ्याज्ञानम् ।

विषाद्यावरणोद्भूतेः भवति तथा प्रकृत्यादिविषयमपि, 3163

ज्ञाना
वरणोदयात् ।

तददृष्टावरणोद्भूतेः इति ।
प्रयोगः--विवादगोचरापन्नं मिथ्याज्ञानम् आवरणोद्भूतेर्भवति, मिथ्याज्ञानत्वात् मिथ्याज्ञानस्य
उपलक्षणार्थत्वात् तेन अज्ञानत्वाद् अस्पष्टत्वादिति च गृह्यते, विषादिजनिततथाविध³¹⁶⁴ धा
ज्ञानवत्, एवमर्थं च विषादिग्रहणम्, तदुपयोगे तत्रियाननिवृत्तेः 3165 तत्त्रितयानिवृत्तेः 3166

मिथ्यात्वम् अज्ञानत्वमस्पष्टत्वञ्च ।

इति ।

अत्राह सौत्रान्तिकादिः--मिथ्याज्ञानात् प्राक् तदाधारस्य स्वविषयप्रकाशनस्वभावस्य³¹⁶⁷

आत्मनः ।

भावे
कस्यचिद् आवरणकल्पना श्रेयसी; न च सोऽस्ति प्रमाणाभावात् । मिथ्याज्ञानमपि निराधारं
जायते आदेशाः चित्रवैतसिका 3168 अदेशाः चित्तचैतसिकाः इति वचनात् । ततस्तस्यापि3169

आत्मनोऽपि ।

आवरणकल्पना कीदृशी ? तत्र भावान्तरादर्शनादिति पक्षस्य प्रत्यक्षबाधो दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्य
[p. 232 ] मिति; तं प्रत्याह--ज्ञातुः इति । यः प्राक् शङ्खं शुक्लतया ज्ञातवान्, संप्रति जानाति पीततया,
पुनर्ज्ञास्यति शुक्लतया स ज्ञाता इत्युच्यते । स³¹⁷⁰

ज्ञाता ।

च प्रत्यक्षं क्षणिकं विचित्र [p. १८९ क ] विषया
कारैकसंवेदनम् सिद्धिवि॰ २ । ३ इत्यादिना लेशतः प्रदर्शितः, प्रपञ्चतः पुनरत्रैव प्रदर्शयिष्य
ते । तदुक्तं न्या य वि नि श्च ये--

*सत्यन्तमाद्गरायायां 3171 सत्यं तमाहुराचार्याः विद्यया विभ्रमेण यः ।

सदर्थमसदर्थं वा पसुरोस्वावलोकतः 3172 प्रभुरेषोऽवलोकते ॥

न्यायवि॰ १ । ३८ इति ।

वैशेषिकस्त्वाह--ज्ञानोत्पत्तेः प्राक् आत्मा विद्यते, स तु तदा ज्ञानाभावादेव विषयं सन्त
मपि न विषयीकरोति नावरणादिति; दैवरक्ताः किंशुकाः इति न तत्र³¹⁷³

ज्ञानाभावान्न ग्रहणमित्यत्र ।

नः प्रयासः
आवरणसाधने3174

सति ।

। तत्र केवलं धर्मादिसामग्रीतः समीचीनज्ञानम्, अन्यस्याः भिथ्याज्ञानमिति
विभाग इति । तत्रोत्तरमाह--स्वतः इति । स्वात्मरूपेण न अर्थान्तरज्ञानसम्बन्धेन ज्ञातुः
इति वृत्तौ3175

टीकायाम् ।

प्रतिपादयिष्यते ।

विभ्रमैकान्तवादी प्राह--भवतु कश्चित् स्वयं ज्ञाता, स³¹⁷⁶

ज्ञाता ।

च स्वभावत एव विपरीतार्थग्राही
नावरणादिति; तत उत्तरं पठन्ति--सतोऽवितथस्य यथावस्थितस्वार्थग्रहणस्वभावस्य इत्यर्थः ।
स्वतः इत्येतदत्रापि सम्बन्धनीयम्, कथमन्यथा विभ्रमैकान्तस्यापि प्रतिपत्तिः । न हि विभ्रमा
देव त³¹⁷⁷

विभ्रमप्रतिपत्तिः ।

त्प्रतिपत्तिर्युक्ता, अतिप्रसङ्गात् । तदुक्तं केनचित्--

*प्रभासु3178 स्वरमिदं चित्तं प्रकृत्याऽऽगन्तवो मलाः ।

प्र॰ वा॰ १ । २१० इति ।

परः पुनरेवं मन्यते--स्वतस्तस्य मिथ्यादर्शनात्मकत्वम् अन्यतो यथार्थदर्शनात्मकत्वमिति;
स विषात् इत्यनेन निरस्तः; विषाद्युपयोगान्वयव्यतिरेकानुविधायितया दृश्यमानस्य मिथ्या
दर्शनस्य अन्यतः कल्पने धूमोऽपि अग्निप्रभवो न स्यात् । स्वतश्च मिथ्यात्वेन सर्वसंविदां कुतः
स्वसंवेदनपरमार्थ[p. १८९ ख ] सिद्धिः ? नहि तत्र पूर्वसंवेदनादन्यस्य व्यापारः चक्षुरादेर्विषय
प्रतिनियमः विपयात् तदाकारता आलोकात् स्पष्टता विज्ञानाद् विज्ञानस्य वि3179

ज्ञानरूपता ।

द्रूपता ।
इति वचनात् । नापि स्वसंवेदनपरमार्थाऽसिद्धौ सौगताः सुखमासितुं कालकलालेशमपि समर्थाः,
कस्यचिद् विधिनिषेधायोगात् । ततः स्थितम्-- स्वतः सतः इति ।

नन्वेवं चेदिदमनुमानं तर्हि मिथ्याज्ञानमप्रमाणम् इत्येवास्तु, किं विसंवादात्
इत्यनेन इति चेत् ? उच्यते--विवादास्पदीभूतं मिथ्याज्ञानम् अदृष्टावरणम् इति साधयन्तं
प्रति यदा कश्चिद् ब्रवीति कस्यचिन् मिथ्याज्ञानस्य अभावात् साध्यदृष्टान्तधर्मिणोरसिद्धिः इति;
तदा तं प्रति त³¹⁸⁰

साध्यदृष्टान्तधर्मिणोः ।

द्धर्मिणः 3181 णोः साधनार्थम् विसंवादात् इत्युच्यते । यतः अभ्युपगच्छतापि
प्र ज्ञा क रे ण प्रतिभासाद्वैतम् इदम् अतो जायते, इदमस्माद् दूरं निकटम् इत्यादि विकल्प
बुद्धीनां निर्विषयत्वाऽपरनामा विसंवादोऽभ्युपगन्तव्यः कथमन्यथा प्रतिभासाद्वैतम् ? तथा च
[p. 233 ] 3182

मिथ्याज्ञानस्य प्रसिद्धेः ।

कथं धर्म्यसिद्धिः ? तथापि मिथ्याज्ञानं विसंवादात् इत्यस्तु किम् अप्रमाणपदेन इति चेत् ?
न; अनुमानेन आवरणसत्ता साध्यते भवता, तच्च मिथ्या तत्कुतः त³¹⁸³

अनुमानात् ।

तो भावतः3184

परमार्थतः ।

त³¹⁸⁵

आवरण ।

त्सिद्धिः
इति वदन्तं प्रति एवमभिधानात् ।

अत्रायमभिप्रायः--अनुमानं चेत् मिथ्यात्व³¹⁸⁶ थ्याप्यपेक्ष्यते; तर्हि विसंवादादप्रमाणं स्यात्,
प्रमाणं चेष्यते, तन्न मिथ्या इति । ननु स्यादेदत् 3187 तद प्रमाणं यदि विसंवादकं स्यात्, यावता
मिथ्यात्वेऽपि मणिप्रभामणिज्ञानवत् साध्य[p. १९० क ] प्रतिबन्धादविसंवादकमिति चेत्; ननु
तन्मणिज्ञा3188

मणि
प्रभामणिज्ञानम् ।

नम् अविसंवादेऽपि यदि न प्रमाणम्; क्वथमनुमानं3189

प्रमाणम् ।

तल्लक्षणव्यभिचारात् ? प्रमाणं
चेत्; प्रत्यक्षम्, अनुमानं वा ? अ³¹⁹⁰

कुञ्चिकाविवरस्थायां मणिप्रभायाम् ।

न्यत्र मण्यध्यवसायः अन्य³¹⁹¹

अपवरकाभ्यन्तरे ।

त्र मणिप्राप्तेः नाध्यक्षम्, इतरथा
मरीचिकानिचये जलाध्यवसायः कूपादौ जलप्राप्तौ अध्यक्षं3192

प्रमाणम् ।

स्यात् । भवति जातपरितोषस्य इति
चोदवदेत् 3193 चेत्; स्यादेतत् यदि मणिभ्रान्तिः इन्द्रियज्ञानम्, न चैवम्, रूपसाधर्म्यदर्शनापेक्ष
णात्, अक्षविकारमन्तरेण भावात्, वावकैः3194

तुलना--कदाचिदन्यसन्ताने तथैवार्प्येत वाचकैः । दृष्टस्मृतिमपेक्षेत न भासेत
परिस्फुटम् ॥--प्र॰ वा॰ २ । २९८ ।

3195 वाचकैः सन्तानान्तरेण समर्पणात्, प्रतिसंख्यानेन³¹⁹⁶

तत्त्वज्ञानेन ।

बाधनात्, मानसी तु युक्ता युक्त³¹⁹⁷ शुक्तौ रजतभ्रान्तिवत् । अस्या3198

भ्रान्तेः ।

इन्द्रियजत्वे सति--

*नो चेद् भ्रान्तिनिमित्तेन³¹⁹⁹

सादृश्यादिना ।

संयोज्येत गुणान्तरम्3200

नित्यत्वादिलक्षणम् ।

।

शुक्तौ वा रजताकारः रूपसाधर्म्यदर्शनात् ॥

प्र॰ वा॰ ३ । ४३ इति विरुध्यते ।

मनोविभ्रभं प्रति अक्षविभ्रमस्य दृष्टान्तत्वानुपपत्तेः इति । भवतु मानसी नेरतस्य 3201 नेतरस्य प्रमाणमिति चेत्; प्रत्यक्षाद् अन्यस्यां तदनुरोधात् प्रत्यक्षत्वे दर्शनपृष्ठभाविनो विकल्पस्य व्यव
हारिणं प्रति स्मृतित्ववर्णनमयुक्तम् । न खलु व्यवहारी दर्शनाद् विकल्पमन्यमिच्छति मनसो
र्युगपद्वृत्तेः प्र॰ वा॰ २ । १३३ 3202

सविकल्पाविकल्पयोः । विमूढो लघुवृत्तेर्वा तयोरैक्यं व्यवस्यति ॥ इति
शेषः ।

इत्यादिवर्णनात् ।

अस्तु नाम तमः 3203 अनुमानम् तदन्यत्र मणिप्राप्तेः धूमादग्निवत्, पूर्वं च तत्प्रभाव्यवसायः
स्यात्, वृक्षाध्यवसाये शिंशपाध्यवसायवत्, न चैवम्, अविचारैकमजातपरितोषं व्यवहारिणं प्रति
तदप्रामाण्यवर्णनात् । एतेन कार्यलिङ्गत्वं तयोर्निरस्तम्; तदध्यवसायात् प्राग् अग्निव्यवसाय
वत् प्रभाध्यवसायेन भवितव्यमिति कुतस्तत्र मण्यध्यवसायः ? नहि धूमं निश्चिन्वतः [p. १९० ख ]
पावकस्य अन्यस्य वा अध्यवसायो दृष्टः । तत्र मणिव्यवसायस्य अनुमानत्वे मणिप्रदीपप्रभयोः
प्र॰ वा॰ २ । ५७ इत्यादि3204

मणिबुद्ध्या भिधावतोः । भिथ्याज्ञानाविशेषेऽपि विशेषोऽर्थक्रियां प्रति ॥ इति शेषः ।

सुघटम् । यस्तर्हि अवधारितविशेषः एवमनुमानं करोति—
प्रभावानयं गृहप्रदेशविशेषः मणिसहितप्रभाविशेषत्वात् अन्यत्रोपलब्धैवंविधतत्प्रदेशवत् । कुञ्चि
काविवरप्रभाविशेषो वायं मणिसंस्थानवान् तद्विशेषत्वात् पूर्वोपलब्धतद्विशेषवत् इति, तत्र
[p. 234 ] का वार्त्ता ? अनुमानमेव तदिति ब्रूमः । अयं तु विशेषः--यद्येतत् मिथ्याज्ञानमप्रमाणं कथमन्यस्य
तथाविधस्य अनुमानस्य प्रामाण्ये दृष्टान्तः स्यात् ? न खलु साध्यमेव दृष्टान्तीभवति अतिप्रस
ङ्गात् । ततः स्थितम्--अनुमानं चेत् मिथ्याज्ञानम् अप्रमाणं स्यात्, अर्थादुत्पत्तौ तैमिरिकज्ञान
वत् इत्यस्य प्रदर्शनार्थम् अप्रमाणग्रहणमिति ।

अथवा, अन्यथा पूर्वपक्षयित्वा इदं व्याख्येयम् । तथाहि--यदुक्तम् अनन्तरप्रस्तावे3205

सिद्धिवि॰ २ । २४ ।

तदेतद् द्रव्यपर्यायसामान्यविशेषविषयम् इत्यादि प्रमाणम् अविसंवादात्
इत्यन्तम्; तत्र तज्ज्ञानस्य वेदम 3206 चेतनस्वभावे आत्मनि समवायात् स³²⁰⁷

आत्मा ।

एव तांस्तथा बुध्यत
इति नैयायिकादिः । शरीरे समवायात् शरीरं3208

बुध्यते ।

न मनः इति चार्वाकाः । प्रधानम्3209

बुध्यते ।

इति सांख्याः ।
तज्ज्ञानं स्वतः प्रमाणं न परतः इति मीमांसकाः । तदुक्तम्--

*स्वतः सर्वप्रमाणानां प्रामाण्यमिति गम्यताम् ।

न हि स्वतोऽसती शक्तिः कर्तुमन्येन पार्यते ॥

मी॰ श्लो॰ सू॰ २ श्लो॰ ४७ इति;

तत्राह--मिथ्याज्ञानम् इत्यादि । ज्ञातुः अवग्रहादिमतिस्मृति [p. १९१ क ] संज्ञा
चिन्ताभिनिबोधात्मकं प्रागभिलापसंसर्गात् मतिज्ञानप्रभेदलक्षणं ज्ञानम् इति3210

पृ॰ २१७ ।

सम्बन्धः ।
न शरीरस्य प्रधानस्य वा; तस्य ज्ञातृत्वायोगादिति निरूपयिष्यते अचेतनत्वात् घटादिवत् इति ।
कुतो ज्ञातुः ? इत्याह--स्वतः स्वस्वाभाव्यात्, नार्थान्तरज्ञानसम्बन्धादिति च । तज्ज्ञानं च
प्रमाणमुक्तम् । कुतः ? अविसंवादात् । सांप्रतं वोच्यते, स्वतः सतो ज्ञातुः । ततोऽयमर्थो
जायते--तज्ज्ञानं प्रमाणम् अविसंवादात्, स्वविषयीकृतस्वार्थाऽव्यभिचारात् । अनेन स्वकार्ये
प्रवृत्तिलक्षणे स्वग्रहणापेक्षणात् परतः तत् इत्युक्तं भवति । स्वतो ज्ञातुः सकाशात् इति का3211

का
इति पञ्चमीविभक्तिः ।

विभक्तिपरिणामेन सम्बन्धः, उत्पत्तेः इति शेषः, प्रमाणम् इति घटनात् । किंभूतात् ?
इत्याह--स्वतः सतः इति । विवृतमिदम् । अनेनापि कारणगुणतस्तदुद्भवात् परतः 3212

प्रामाण्यम् ।

तद् इति;
मन्यते । अत्र दृष्टान्तमाह--प्रमाणं मिथ्याज्ञानं विसंवादात् आवरणोद्भूतेश्च यथा
परतः इति शेषः, आवरणाद् उद्भूतिः आवरणोद्भूतिः इणो 3213 तस्याः । कथंभूतात् ?
दोषहेतोः इति । शेषम् उक्तवत् अ न न्त की र्त्ति कृ तेः स्व तः प्रा मा ण्य भ ङ्गा द् अव
सेयमेतत् ।

यदि वा, दोषहेतोः इत्यादि अन्यथावतार्य अधुना व्याख्यायते--कुतो नु खलु आव
रणोद्भूतिः ? यदि स्वतः; मिथ्याज्ञानमपि तत³²¹⁴ स्वत एव अस्तु । परतश्चेत्; स वक्तव्यः, न
च सोऽस्ति, अप्रमाणत्वात् । नहि बीजमिव अङ्कुरम् आवरणं जनयन् कश्चिदुपलभ्यते अनु
मीयते वा लिङ्गाभावात् । रागादिः उपलभ्यते; सत्यम्; किन्तु तदनन्तरमेव आवरणं जायमानं
नोपलभ्यते अनुमीयते वा । [p. १९१ ख ] भवतु वा सकारणमावरणम्, तथापि तेन मूर्तेन अमूर्तस्य
आत्मनः पांशुराशिना इव आकाशस्य न सम्बन्ध इति; अत्राह--दोषहेतोः इत्यादि । दोषो
[p. 235 ] रागादिः स एव हेतुः कारणं तस्मात् आवरणोद्भूतेः यद्वा स हेतुर्यस्याः तस्या इति । दृष्टान्त
माह--विषादिवत् इति । जीवोपयुक्तविषादेरिव तद्वदिति । तथाहि--मिथ्याज्ञानादनुमिता
आवरणोद्भूतिः ज्ञातृरागादिपूर्विका तदुपघातहेतुत्वाद् विषादिवत् इति । जीवोपयुक्तविषादेरिव
तद्वत् इति । वक्ष्यति च-- मनोध्यक्षायकर्मनिराश्रवैः 3215 मनोवाक्कायकर्मभिरास्रवैः शुभैरशु
भैश्च यथास्वं पुण्यपापबन्धो जीवानाम् सिद्धिवि॰ प्रस्ता॰ ४ इत्यादि । यदुक्तम्--अमूर्त्तस्य
कथं मूर्त्तेन सम्बन्ध इति ? तदप्यनेन निरस्तम्; तत्सम्बन्धहेतोर्दोषस्य अमूर्त्तेऽपि3216

जीवे ।

भावात् ।
एतदपि वक्ष्यति-- मलैर्निसर्गाद् बध्येत सिद्धिवि॰ प्रस्ता॰ ४ इत्यादिना । दोषस्य हेतोः
विषयादेरिव 3217 विषादेरिव तद्वद् इति वा व्याख्येयम् ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--मत्यादि 3218 मत्यज्ञान इत्यादि मत्यज्ञानभेदा मत्यज्ञानविशेषाः,
उपलक्षणमेतत् तेन श्रुताज्ञानादिभेदा गृह्यन्ते । के ते ? इत्याह--अवग्रहादयः । आदि शब्देन
ईहादिपरिग्रहः । एतदपि उपलक्षणम् अनुस्मरणादिभेदानाम् । ते किम् ? इत्याह--प्रमाणा
भासाः प्रमाणं न भवन्ति इत्यर्थः । कुतः ? इत्याह--मिथ्या इति । मिथ्या अन्यथाग्रहणा
त्मका यतः ।

ननु अनुमानज्ञानम् अन्यथास्थितं स्वलक्षणम् अन्य³²¹⁹

सामान्यरूपेण ।

था गृह्णदपि प्रमाणं ततो नेदमप्रमाण
लक्षणं व्यभिचारादिति चेत्; अत्राह--प्रमाणस्य इत्यादि । प्रमाणस्यापि 3220 विप्रतिसारो यथा
वस्थितार्थनिर्णयो लक्षणं [p. १९२ क ] यस्य तस्य भावात् तत्त्वात् । एतदुक्तं भवति--प्रमाणत्वं
यथार्थनिर्णयेन व्याप्तं सर्वप्राणभृतां सिद्धम्, मिथ्यैकान्तादिप्रवादेऽपि तद्विषयस्यैव परमार्थतो
ज्ञानस्य प्रमाणत्वोपवर्णनात् परैरपि, ततो यथार्थे निवर्तमाने तदपि निवर्त्तते यथा वृक्षत्वे
निवर्तमाने शिंशपात्वम्, अन्यथा सर्वस्य प्रमाणमिति न कश्चित् स्वपक्षसिद्धिविकलः स्यादिति ।
अनुमानं चेत् मिथ्या अप्रमाणम् । शेषमत्र चिन्तितम्, चिन्तयिष्यते चानकस्य 3221 चानेकधा ।
कस्य कथम्भूतस्य कुतो भवन्ति ? इत्याह--स्वतः इत्यादि । स्वतः आत्मनो जीवस्य न
निराधारो नापि शरीरस्य³²²²

चार्वाकाभिमतस्य ।

प्रधानस्य³²²³

सांख्याभिमतस्य ।

वा । किंभूतस्य ? प्रमाणभूतस्य । यथार्थग्रहणस्वभावस्य
स्वतो नार्थान्तरज्ञानसमवायात् । कुतो भवन्ति ? इत्याह--परतो विपर्यासोपपत्तेः । अत्रापि
आत्मनः इत्यपेक्ष्यम्, आत्मनः परतः मूर्त्तकर्मणः सकाशात् या विपर्यासोपपत्तिः अन्यथा
स्वभावापादनं तस्याः । अत्र दृष्टान्तमाह--मत्त इत्यादि । मत्तमूर्च्छितस्य इव तद्वत् इति । यथा
मत्तादेः परतो विषादेः विपर्यासोपपत्तेः मिथ्याऽवग्रहादयः तथा अन्यस्यापि इति निदर्शनार्थः ।

एतेन इदमपि प्रत्युक्तं यदुक्तं परेण-- कर्मणा आत्मस्वरूपाऽखण्डने तदवस्थं जैनस्य
सर्वस्य सर्वदर्शित्वम्, खण्डने आत्माऽनित्यत्वम् । आवरणं च प्रकाश्यप्रकाशकयोः अन्त
राले वर्त्तमानं घटप्रदीपयोरिव प्रावरणम् प्रकाश्यस्यैव प्रकाशनं प्रतिबध्नाति न प्रका
शकस्य । नहि अन्तर्यवनिकया दीपस्य आत्मप्रकाशनं प्रतिहन्यते इति आत्मनः त³²²⁴

आवरणे ।

स्मिन्
सत्यपि [p. १९२ ख ] सर्वथा स्वरूपप्रकाशनं स्यात् । इति; कथञ्चित् आत्मस्वरूपखण्डनस्य
[p. 236 ] अभिमतत्वात्, आत्मनः परतो विपर्यासोपपत्तिवर्णनात्, अन्यथा कोऽस्यार्थः स्यात्, कथञ्चि
दनित्यत्वस्य व 3225 च सर्वथा अ³²²⁶

दृष्टान्ते मण्यादौ ।

न्यत्रापि तदसंभवात् । दृश्यते हि किट्टिकालिकादिना कलुषितवपु
षाम् अन्य³²²⁷ मण्यादीनां स्वरूपेऽपि चित्रप्रकाशनम्--

*मलविद्धमणेर्व्यक्तिर्यथाऽनेकप्रकारतः ।

कर्मविद्धात्मनो व्यक्तिस्तथाऽनेकप्रकारतः ॥

लघी॰ श्लो॰ ५७ इति ।

स्वतः प्रमाणभूतस्य इत्यस्याऽनभ्युपगमे दूषणमाह--यदि इत्यादि । यदि चेत्, पुनः
इति वितर्के पक्षान्तरसूचने वा, स्वत एव स्वस्वभावत एव स्वकारणादेव यो ज्ञाता यथार्थ
ग्राही न स्यात् न भवेद् आत्मा इति विभक्तिपरिणामेन सम्बन्धः । तत्र को दोषः ? इत्याह—
परतः इत्यादि । स्वरूपात् स्वहेतोर्वा परं ज्ञानं ततः, कुतो नैव स्यात् ज्ञाता इति सम्बन्धः ।
अत्र दृष्टान्तमाह--अचेतनवत् इति । घटादिः अचेतनः तेन तुल्यं वर्त्तते इति तद्वत् इति । प्रयो
गश्च--यो ज्ञानस्वभावरहितो नासौ ज्ञाता यथा घटादिः, ज्ञानस्वभावरहितश्च परस्य आत्मा इति ।

ननु किमिदमचेतनमिति ? चेतनाऽस³²²⁸

चेतनस्य समवायिकारणं यन्न भवति तदचेतनमित्यर्थः ।

मवायिकारणम्; तत्समवायिकारणं तर्हि चेतनं प्रस
क्तमिति आत्मापि चेतन इति कथम् अज्ञाता, चेतनस्यैव 3229

ज्ञातृ
व्यपदेशात् ।

तद्व्यपदेशादित्यभ्युपगमविरोधः ।
न च चेतनास्वभावो न तत्समवायिकारणम्; अरूपादिस्वभावस्यापि घटादे रूपादिसमवायिकारण
त्वोपपत्तेः । अथ चेतनायाः अन्यदचेतनम् [p. १९३ क ] स्यात्; न च 3230

चेतनमस्ति ।

तदस्ति, प्रमाणाऽभावा
दिति दृष्टान्तमात्रमशेषमिति न साध्यधर्मिसंभवः, 3231

चेतनसद्भावे वा ।

तद्भावे वा तत एवासिद्धेः 3232 एव सिद्धेः किमेतेन
अनुमानेन ? अत एव तत्सिद्धौ अन्योऽन्यसंश्रयः--तथा हतो 3233 हि--अतः तस्य आत्मतत्त्वसिद्धौ
अन्ये घटादयो दृष्टान्तीभवन्ति, ततश्च तत्सिद्धिः इति । यदि पुनः अचेतनत्वाविशेषेऽपि आत्मन
3234

धर्मित्वम् ।

आश्रयत्वं घटादेस्तत्3235

दृष्टान्तत्वम् ।

अचेतनवत् इति सामान्यवचनेन लभ्यते इति चेत्; न; उभयथाप्य
दोषात् । तथाहि--अस्तु तावच्चेतना3236

चेतनायाः
समवायिकारणं यन्न भवति तदचेतनमित्यर्थः ।

ऽसमवायिकारणम् अचेतनं घटादि, चेतनं च तत्समवायि
कारणम्, तथापि न इत्युपगममाहानिः 3237 महानिः, 3238

यः स्वयं चेतनरूपेण परिणमति तस्यैव ।

चेतनापरिणामकारणस्यैव समवायिकारणत्वात्
नान्यस्य, अन्यथा चक्षुरादेरपि 3239

चेतना
समवायिकारणत्वप्रसङ्गात् ।

तत्कारणत्वप्रसङ्गात् । 3240

चक्षुरादौ ।

तत्र 3241

चेतनायाः ।

तस्याः 3242

समवायाभावात् ।

असमवायान्नेति चेत्;
अथ कोऽयं तत्र समवायः ? तस्मिन् सति आत्मलाभ इति चेत्; प्रसङ्गः3243

चक्षुरादौ
सति चेतनाया आत्मलाभस्य प्रतीतेः ।

पूर्ववद्भवेत् । तत्रो
त्कलितं3244 तत्वम्; तदेव न बुध्यामहे । तस्मिन् सति तदात्मन उद्भव इति चेत्; न किञ्चित्
परिहृतम् । तदाधेयत्वम् इत्यपि वार्त्तम्; भूतले कलशादेः समवायप्रसङ्गात् । अयुतसिद्धस्य
इति चेत्; किमिदमयुतसिद्धस्य इति ? अपृथक्सिद्धस्येति चेत्; न; अपृथक्सिद्धत्वं यदि
कारणादेकान्तेनाभिन्नसिद्धत्वम्; सांख्यदर्शनम्3245

सांख्येन कार्यकारणयोरभेदत्वस्वीकारात् ।

। अथ कथञ्चित्; जैनशासनम् । स्यान्मतम्—
[p. 237 ] कारणाभिन्नदेशकालप्रभवत्वम्; आकाशादि 3246

चेतनासमवायिकारणम् ।

समवायिकारणं किन्न स्यात् ? नहि तद्देशादि
परिहारेण चेतनासंभवः 3247

आकाशस्य असर्वगतत्वप्रसङ्गात् ।

तदसर्वगतत्वप्रसङ्गात् । बुद्ध्यात्मप्रदेशस्य चक्षुराद्यभिन्नदेशादित्वे बुद्धे
रपि तद्भवति न वेति चिन्त्यताम् । [p. १९३ ख ] ततः चेतनैव चेतनासमवायिकारणम्, तद
कारणमचेतनम् इति स्थितम् ।

यत्पुनरुक्तम्--अरूपादिस्वभावा घटादयो रूपादिसमवायिकारणमिति; तदप्यनेन निरस्तम्;
ननु घटादिवत् आत्मनोऽपि अतत्स्वभावस्य चेतनासमवायिकारणत्वे साध्यदृष्टान्तयोरविशेष इति
चेत्; आस्तां तावदेतत्, अनन्तरं निरूपणात् । भवतु वा चेतनाया अन्यदचेतनम्, तथापि न
सर्वस्य दृष्टान्ताऽविशेषः, अचेतनत्वेऽपि आत्मनः साध्यधर्मित्वेन उपादानात्, अन्यद् अचेतनं
दृष्टान्तीभवति, यथा पिण्डोऽयं सास्नादिमान् गोवत् इत्युक्ते अन्यो गौः दृष्टान्तीभवति । न
चान्यधर्मसिद्धिचोदनम्; न्यायसिद्धे तस्मिन् परारोपितधर्मनिषेधात् ।

इदमपरं व्याख्यानम्--यदि पुनः स्वत एव स्वनैव रूपेण ज्ञाता अर्थग्रहणपरिणामी न
स्याद् आत्मा परतोऽसमवायि-निमित्तकारणात् कुतः स्यात् ? नैव नहि तथापरिणामस्व
भावरहितस्य कस्यचिद् अन्यः तथापरिणामः अचेतनवत् पृथिव्यादिवत् इति, लोकायता
पेक्षया घटादिवत् इति ।

ननु यदुक्तम्--'आत्मनः चेतनस्याभेदे तद्वत्3248

आत्मवत् ।

चक्षुरादिरपि तत्समवायिकारणं स्यात्, भेदस्य
समवायस्य वाऽविशेषादिति; तन्न युक्तम्; भेदाऽविशेषेऽपि कस्यचिदेव कस्याश्चित् प्रत्यासत्तेः
कार्यं प्रति 3249

समवायिकारणत्वोपपत्तेः ।

तत्कारणत्वोपपत्तेः, चित्रत्वाद् भावशक्तीनामिति चेत्; अत्राह--परस्य इत्यादि ।
परस्य ज्ञातुः अन्यस्य कारणस्य अतिशयस्य सामर्थ्यस्य [p. १९४ क ] कल्पनायां स्वत एव
इत्यनुवर्त्तते, अन्यथा अनवस्था स्यादिति मन्यते । आत्मनः किन्न कल्पयेत् स्वत एव
ग्रहणातिशयं नैयायिकः, कल्पयेदेव न्यायस्य समानत्वादिति मन्यते ।

अथवा, अन्यथा पूर्वपक्षयित्वा इदं व्याख्येयम्--'नात्मा स्वतः परतो वा ज्ञाता तस्य
ज्ञानसम्बन्धाऽभावात्, अपि तु 3250

प्रकृतिः सांख्याभिमता ।

प्रधानं ज्ञातृ विपर्ययात्, ततस्तस्यैव मिथ्याज्ञानग्रहादयः परतो
विपर्यासोपपत्तेः परिणामित्वात्, नात्मनो विपर्ययात् इति सांख्यः; तं प्रत्याह--परस्य इत्यादि ।
परस्य आत्मनोऽन्यस्य प्रधानस्य अतिशयकल्पनायां यथार्थेतरज्ञानसामर्थ्यकल्पनायाम् आत्मनः
पुरुषस्य तमतिशयं किन्न कल्प्यते, यतः सांख्यप्रधानवद् आत्मनोऽपि परिणामाऽविरोधादिति
मन्यते ।

ननु भवतु स्वतो ज्ञाता आत्मा सावरणश्च तथापि आवरणाभावे अक्षव्यापारसमकालमेव
भावतोऽर्थं विषयीकरोतु तन्मात्र एव तत्सामर्थ्यात् । तद्यथा-- प्रदीपः अनावरणेऽपि स्वयो
ग्यमेव प्रकाशयति न सर्वम् इति प्र ज्ञा क रः; तत्राह-- ज्ञस्वभावस्य इत्यादि । जानाति
इति ज्ञः स्वभावो यस्य ज्ञस्वभावस्य आत्मनः जानतो न कश्चिद् विरोधः । किम् ? इत्याह—
[p. 238 ] द्रव्यम्, न गुणपर्यायौ । अनेन रूपाद्यवयवात्मन एकस्य स्थवीयसः तेन ग्रहणादिति मन्यते ।
वर्तमानकालविशेषणं 3251

द्रव्यम् ।

तत्तस्य जानतो न विरोध इति चेत्; अत्राह--त्रिकालगोचरम् । त्रयः
कालो गोचरो यस्य तत् तथोक्तं त्रिकालावयविरूपमित्यर्थः । एवमपि खण्डशो जानत इत्याह—
अशेषं सर्वम् । केन प्रकारेण ? [p. १९४ ख ] इत्याह--कथञ्चित् । येन केनचित् प्रकारेण । तथाहि—
पूर्वं चक्षुरादिना नवत्वविशेषणविशिष्टस्य घटस्य ग्रहणम्, पुनः तस्यैव³²⁵²

घटस्यैव ।

तेन पुराणविशिष्टस्य,
तदनन्तरं पूर्वपर्यायविशिष्टस्य स्मरणात्, प्रत्यभिज्ञानात् पूर्वापरपर्याययोः तां यावः 3253 तदेकत्वस्य,
तर्केण जन्मादिमरणपर्यन्तं पर्यायाणाम् एकत्वाविनाभाविनां दर्शनस्मरणाभिज्ञानजन्मना साकल्येन
सामान्यतः स्वसाध्याऽविनाभावे तेषां3254

पर्यायाणाम् ।

गृहीते सति, द्रव्यस्य अनन्तता अनुमानतः प्रतीयते इति ।

एके अनुमानजन्मना मानसप्रत्यक्षेत्व 3255 णेति; तत् कथम् इति चिन्त्यम् । अक्ष
जात्यत्वात् 3256 अक्षातीतत्वात् न किञ्चिदप्रत्यक्षं स्यादिति चिन्तितम् ।

कदा ? इत्याह--प्रतिबन्धाभावे । यस्य ज्ञानस्य स्वविषये प्रवर्तमानस्य यत् प्रतिबन्धकं कर्म
तस्य अभावे सति । ननु ज्ञानस्वभावस्य प्रतिबन्धरहितस्यापि अभिन्नदेशकालाऽर्थग्रहणमात्मनः;
अन्यथा अतिप्रसङ्ग इति चेत्; अत्राह--अप्राप्यकारिणः । प्राप्तुं ग्राहकसमानदेशकालं कर्तुं शक्यं
प्राप्तं 3257 प्राप्यं यन्न तथा भवति तदप्राप्यं कर्तुं गृहीतुं शीलस्य अप्राप्यकारिणः, देशवत् कालभिन्न
स्यापि ग्रहणे विरोधाऽभावादिति मन्यते । 3258

प्रज्ञाकरः ।

यस्तु मन्यते स्वरूपादन्यत्र न ज्ञानस्य प्रवृत्तिः
तत्कथमुच्यते अप्राप्यकारिण इति ? स दृ3259 प्रष्टव्यो भवति--कथं स्वरूपे वृत्तिः ? तत्र वर्त्तमानस्य
दर्शनादिति चेत्; तदितरत्र समानम् । निरूपपितु 3260 रूपितं चैतत् ।

अत्राह मीमांसकः--तदशेषं जानतः षड्भिः प्रमाणैर्न कश्चिद् विरोधः इति3261

यदि षड्भिः प्रमाणैः
स्यात् सर्वज्ञः केन वार्यते । एकेन तु प्रमाणेन सर्वज्ञो येन कल्प्यते । नूनं स चक्षुषा सर्वान् रसादीन् प्रति
पद्यते ॥--मी॰ श्लो॰ चोदनासू॰ श्लो॰ १११--१२ ।

। तं प्रत्याह--स्व
इत्यादि । यथोपवर्णितस्य आत्मनः स्वविषयं सत् सर्वम् [p. १९५ क ] अन्यथा व्याप्त्यप्रतिपत्तिः3262

व्याप्तेः त्रिकालगोचरत्वात् ।

,
तत्र वैशद्यमनुभवतो न कश्चिद् विरोधः प्रतिबन्धाभावे इत्यनुवर्त्तते । दृष्टान्तमाह--परोक्ष
इत्यादि । ननु प्रत्यक्षपरोक्षवत् इति वक्तव्यम् न्याय्यत्वादिति चेत्; न; परमतापेक्षया एवमभि
धानात् । तथा हि--यदुक्तं प्र ज्ञा क रे ण-- कथमेकत्र³²⁶³

आत्मनि ।

क्रम³²⁶⁴

क्रमज्ञानानि ।

वित्तयोऽवगम्यन्ते यतोऽशेषं
द्रव्यं कथंविज्ञा3265 थञ्चिज्जानतो न कश्चिद् विरोध इति स्यात् इति तदुद्दिश्य परोक्षं साधारण
3266 णास्पष्टाकारविषयमानादिविकल्पज्ञानं तच्च तत्प्रत्यक्षं च स्वरूपापेक्षया तेन तुल्यं वर्त्तते इति
तद्वद् इति व्याख्येयम् । यथा ए³²⁶⁷

परोक्षं ज्ञानम् ।

कं युगपद् आकारद्वयसाधारणमवगम्यते तथा क्रमेण अनेक
वित्तिसाधारणमिति मन्यते । मीमांसकमुद्दिश्य समत्वका 3268 समन्धकाराद्यन्तराऽविशदवृक्षादि
ज्ञानं परोक्षं तदिव । चकाराभावे वि3269 ऽपि सत् प्रत्यक्षमुच्यते तस्य इव तद्वत् इति व्याख्येयम् ।

पक्षे प्रमाणाबाधं दृष्टान्ते साध्यं दर्शयन्नाह सौगतः--नास्माकम् इत्यादि । नास्माकं
सौगतानाम् आवरणं च ज्ञानावरणीयादिकर्म, क्षयश्च उपशमश्च अन्यस्य अप्रकृतत्वात् अश्रुतेः,
[p. 239 ] स्वावरणस्यैव क्षय उपशमश्च गृह्यते तेषां च सा 3270 वशात् बुद्धिः नावरणवशात् मिथ्याबुद्धिः येन
मत्यज्ञानभेदात् 3271 दा इत्यादि शोभेत । नापि तत्क्षयोपशमवशाद् यथार्थबुद्धिः यतो ज्ञस्व
भावस्य इत्यादि च । कुतः तर्हि सा ? इत्यत्राह--अपि तु, किन्तु स्वकारणशक्तेः मिथ्या
बुद्धेः कारणं कदाचित् कलुषितं लोचनादि तिमिराशुभ्रमण न्यायबि॰ १ । ६ इत्यादि3272

तिमिराशुभ्रमणनौयानसंक्षोभाद्य...--तिमिरमक्ष्णोर्विप्लवः, इन्द्रियगतमिदं विभ्रमकारणम् ।
आशुभ्रमणम् अलातादेः । मन्दं हि भ्राम्यमाणे अलातादौ न चक्रभ्रान्तिरुत्पद्यते तदर्थमाशुग्रहणेन विशेष्यते
भ्रमणम् । एतच्च विषयगतं विभ्रमकारणम् । नावा गमनं नौयानम् । गच्छन्त्यां नावि स्थितस्य गच्छ
द्वृक्षादिभ्रान्तिरुत्पद्यत इति यानग्रहणम् । एतच्च बाह्याश्रयस्थितं विभ्रमकारणम् । संक्षोभो वातपित्त
श्लेष्मणाम् । वातादिषु हि क्षोभं गतेषु ज्वलितस्तम्भादिभ्रान्तिरुत्पद्यते । एतच्च अध्यात्मगतं विभ्रम
कारणम् । सर्वैरेव च विभ्रमकारणैरिन्द्रियविषयबाह्याध्यात्मिकाश्रयगतैः इन्द्रियमेव विकर्तव्यम् ।--न्याय
बि॰ टी॰ १ । ६ ।

वचनात्, यथार्थबुद्धेः तदेव विपरीतम्, तस्य शक्तिः [p. १९५ ख ] यथोक्तज्ञानजननसामर्थ्यम्
तस्या बुद्धिः इति सम्बन्धः ।

ननु यथा कामलाद्युपलिप्ताच्चक्षुरादेः इन्द्रियजा भ्रान्तिः तथा कर्माऽऽवरणोपलिप्तात्मनः
सा मानसी विकल्पभ्रान्तिरिति; अत्राह--स्वलक्षण इत्यादि । स्वलक्षणदर्शनेन आहिते
स्थापिते सन्ताने या विकल्पवासना विकल्पकारणभूता वासना । यदि वा, तद्दर्शनाहिता स्व
कार्यजननं प्रत्यभिमुखीकृता पूर्वपूर्वविकल्पजनिता वासना तस्याः प्रकृतेः स्वभावात् नावरणो
द्भूतेः संवृतिः स्वतः उद्भूता तत्त्वसंवरणात् सामान्यादिति3273 विकल्पबुद्धिः । सा किं करोति ?
इत्याह--व्यवहारं मिथ्येतररूपम् आरचयति । कुतः ? इत्याह--वस्तुमात्रव्यवसायात्--अस्व
लक्षणेऽपि स्वाकारे स्वलक्षणलेशाध्यवसायात् । अनेन मिथ्यात्वमस्य दर्शयति । चेत् शब्दः परा
कूतोद्द्योतकः ।

ननु मत्तमूर्च्छितादेः इन्द्रियजा मानसी भ्रान्तिः विषादिमूर्त्त्यसवसंय 3274 मूर्च्छाशयसंपर्क कलुषितप्राक्तनान्मनसो दृष्टापि यदृष्टतथाविधभावसंपर्कमनःपूर्विका कल्प्यते; तर्हि क्षित्यादेः
बीजसहकृताया दृष्टोऽपि अङ्कुरः खलविलादिव्यवहिते बीजे अङ्कुरो दृश्यमानः क्षित्यादे
रेव किन्न कल्प्यते ? तथा, य³²⁷⁵

निरर्थंकमिदम् ।

द्यथा 3276 ? यथा मदिरादिप्रतिबन्धनिवृत्तिः तथा ज्ञानेषु मिथ्यात्व
निवृत्तिर्दृष्टापि यद्यन्यथा स्यात्; न तर्हि कारणनिवृत्तिप्रयुक्ता कार्यनिवृत्तिरिति न क्वचिद् व्यव
तिष्ठेत इत्यभिप्रायवता मिथ्याज्ञानम् इत्यादि वदता एतत् परिहृतं यद्यपि तथापि भङ्ग्यन्तरेण
[p. १९६ क ] परिहरन्नाह--न इत्यादि । परोक्तनिषेधे न इति शब्दः । कुतः ? इत्याह--क्षणिकै
कान्ते अर्थस्य कार्यस्य क्रिया करणं तद्विरोधस्य निर्णयाद् अनन्तरातीतप्रस्तावे इति शेषः ।

ततः किं जातम् ? इत्याह--कार्य इत्यादि ।

कार्यकारणता नैव चित्तानां सन्ततिः कुतः ।

सन्तानान्तरवद्भेदात् वास्यवासकता कुतः ॥ ३ ॥

सत्यां च कार्यकारणतायां कुतः क्वचित् सन्ताननियमः ? सर्वत्र सर्वेपामानन्तर्या
[p. 240 ] विशेषात् । सत्यपि वास्यवासकता न भवत्येव प्रत्यासत्तेरभावात् । ततो विकल्प एव
न भवेत् ।

तद्विरोधनिर्णयात् कार्यकारणता कार्यता कारणता वा नैव । केषाम् ? इत्याह—
चित्तानां क्षणिकैकान्ते इत्यनुवर्तते । अर्थक्रियारूपत्वात्तस्या3277

कार्यकारणतायाः ।

इति भावः । मा भूत् सा, तथापि
किम् ? इत्याह--सन्ततिः सन्तानः कुतः चित्तानाम् इति सम्बन्धः । कार्यकारणताविशेष
लक्षणत्वात् सन्ततेरिति मन्यते । भवतु वा तत्र तेषां3278

चित्तानाम् ।

कारणता तथापि दोषः, इत्याह--वास्यवा
सकता पूर्वचित्तं तस्य³²⁷⁹ त्तस्य वासकता, उत्तरचित्तस्य वास्यता कुतः नैव । कुतः ?
भेदात् नानात्वात् एकसन्तानत्वेन अभिमतचित्तानाम् इति घटना । दृष्टान्तमाह--सन्ताना
न्तराणामिव सन्तानान्तरवद् इति ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--सत्यां च इत्यादि । च शब्दः अपिशब्दार्थः संभावनायाम् । सत्या
मपि कार्यकारणतायां क्वचित् लक्षणैकान्ते 3280 क्षणैकान्ते कुतो न कुतश्चित् सन्ताननियमः—
अयम् एकः सन्तानः, एते च नानासन्तानाः इति विभागः; तदेकान्ते इत्यनुसम्बन्धः ।

ननु येषां क्षणानाम्3281

चित्तानाम् ।

आनन्तर्येण पूर्वापरभावः तेषामेकसन्तानत्वम् अन्येषां विपर्यय इति
चेत्; अत्राह--सर्वत्र सर्वेषाम् इत्यादि । सर्वेषां भिन्नैकसन्तानपातिनां क्षणानाम् आनन्तर्याऽ
विशेषात् सर्वत्र बहिरन्तर्वा । यद्वा, सर्वत्र कार्यकारणाभिमतानाम् सर्वेषां तदविशेषात् इति
प्रत्येयम् ।

अत्रापरः3282

व्यवहितकारणवादी प्रज्ञाकरः ।

[p. १९६ ख ] प्राह--नानन्तर्यात् सन्ताननियमः, अ³²⁸³

व्यवहितेऽपि ।

न्यथापि तद्भावात्, जागत्प्र
बोधचेतसोरिवेति; तस्य समानं कालंश्चये 3284 कालं येषां तानि3284

समानकालानि ।

जाग्रच्चेतांसि कस्यचित् प्रबोधस्य
एकसन्तानानि कुतो न भवन्ति ? देशादि देशस्य³²⁸⁶

व्यर्थमेतत् ।

भेदस्य सर्वत्राविशेषात् । एकस्य अनेको
पादानाभावात् न इति चेत्; कथमेकस्माद् देवदत्तजाग्रद्विज्ञानात् प्रबोधज्ञानपञ्चकं कदाचित्
भवति । ए³²⁸⁷

प्रबोधचेतसः ।

कस्यैव त³²⁸⁸

जाग्रच्चेतसः ।

तो भावे अन्येषामनुपादानत्वम् । तेषां तद्विज्ञानात्3289

जाग्रद्विज्ञानात् ।

पूर्वज्ञानोपादानत्वे
नैकसामग्यधीनः भावानां सहभावः इति निःसारमेतत्-- एकसामग्र्यधीनस्य प्र॰ वा॰
३ । १८ इत्यादि । रसादीनां सहभावे हि एकसामग्र्यधीनतानियमाभावात् । न कालाभावा
3290 नैककालभाविनाम् एकसामग्रीव्यपदेशता इत्युक्तम् । तद्भावेऽपि न ज्ञायते किं कस्य तत्रोपा
दानमिति । रूपज्ञानं रूपज्ञानस्य, एवमन्यत्रापि योज्यमिति चेत्; आद्यं सौगतं ज्ञानमनुपादानं
प्रसक्तम्, पूर्वं तथाविधस्य³²⁹¹

सर्वज्ञातुः ज्ञानस्य ।

तदुपादानस्याभावात्, अन्यथा3292

यदि पूर्वमपि सौगतं सर्वज्ञज्ञानमस्ति तदा कुतः उपायात् सर्वज्ञत्वं
जायते इति स्यात् ?

कुतः सोपायं सुगतत्वम् ? अनुमा
नस्य विकल्पेन भिन्नसन्तानत्वे तु प्रत्यक्षं प्रति उपादानत्वम्, अन्यथा विकल्पस्य तद् इति
अभेदात् सदृशस्मृत्याम् सिद्धिवि॰ १ । ७ इत्यादि दूषणमविचलितम् । अतो यथा
एकमनेकस्य उपादानम् तथा अनेकमेकस्य, इतरथा जाग्रद्विज्ञानपञ्चकात् नैकं कदाचिद् इति
[p. 241 ] अन्येषामानर्थक्यम् । सहकारित्वान्नेति चेत्; तर्हि विषादिमूर्च्छितादिप्रतिबोधं प्रति वैन³²⁹³

गरुडध्यानादिकम् ।

तेयादि
ध्यानादिकमपाथकम् । भिन्नकालानामेकत्र सहकारित्वे अनुमीयमानरूपसमानका3294

काले भवः काल्यः ।

ल्यरसः पूर्व
रूपादेरुपजनने सहकारीति सामग्र्येकदेशः सामग्र्या लिङ्गमिति प्रसक्तम् ।

किञ्च, एकत्र भिन्नकालानेकोपादानसहकारिज्ञानव्यापारसंभवे न ज्ञायते भेदैकान्ते3295

क्षणिकैकान्ते ।

सन्ततिनियम इति तदवस्थो दोषः । न च तेषां सजातीये उपयोगे अन्यत्र उपयोग इति चिन्ति
तम् । तत्र प्रबोधभिन्नकाले उपयोगो वा3296

वा शब्दः यथा
अर्थे ।

तथैकस्य क्रमभाविनि कार्ये व्यापार इति नाऽक्रमात्
क्रमिणो भावाः प्र॰ वा॰ १ । ४५ इति न बुद्ध्यामहे ।

अन्ये त्वाहुः--न अनन्तरं नापि भिन्नकालमुपादानम्, अपि तु सदृशम्, अतोऽयं नियम³²⁹⁷

सन्ताननियमः ।

इति; तेषां शान्तचेतसः कुतश्चिद् 3298

क्रोधादिसद्भावे ।

आविष्टप्रबोधभावे कथं स³²⁹⁹

एकसन्ताननियमः ।

इति निरूप्यताम् ? पुत्रस्य
पितृचित्तधर्मानुवृत्तौ संभवेत्3300

एकसन्तानत्वम् ।

, नियमाभावः3301

नियमान्न पुत्रः पितृचित्तमनुवर्तते इत्युक्ते प्राह ।

अन्यत्रापि । तन्न सन्ताननियम इति स्थितम् ।

भवतु वा तन्नियमः, तथापि दोषः इत्याह--सत्यपि इत्यादि । पूर्वचित्तस्य वासकता
अपरस्य वास्यता न भवत्येव । कुतः ? इत्याह--प्रत्यासत्तेरभावात् ।

अथ केयं प्रत्यासत्तिः यस्याः त्वया अत्राभावोऽभिधीयते ? हेतुफलभाव इति चेत्; सा
अस्त्येव इति हेतोरसिद्धिः, सत्यपि इत्यादि वचनात् । 3302

हेतुफलभावाभावस्वीकारे ।

अन्यथाऽभ्युपगमे वा दोषः । देशादि
नैकट्यम्; तर्हि तदभावेऽपि3303

देशादिनै
कट्याभावेऽपि ।

उपादानोपादेयभाववद् वास्यवासकभावोऽपि न विरुद्ध्यत इति
सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिको हेतुः । यदि पुनः तदभावे अनुपादानेतरभावोऽपि नेष्यते; सत्यपि
इत्यभ्युपगमविरोधः इत्युक्तो दोषः । यदि पुनः योग्यता; कुतस्तदभावो भेदैकान्ते ? वास्य
वासकत्वेन अभिमतयोः देशादिभेदात्; [p. १९७ ख ] उक्तमत्रापि जन्यजनकभावयोग्यताभावात्,
इयमपि योग्यता न विरुध्यत इति । दृष्टत्वाच्च, दृष्टं खलु जाग्रच्चित्तं शास्त्रादिपरिज्ञानंपरि3304 नपरिकरं
देशादिव्यवहिते प्रबोधचेतसि वा नि3305 विरूपां वासनामादधानम् । न हि दृष्टेऽनुपपन्नं नाम ।
न च स्वापादिदशाऽनुभूयते । यापि तत्परिकरचेतस्त्वचित्तकैः अनुभूयते 3306

स्वापादिदशा ।

तद्दशाभावभयात् यतस्तत्र
वासना कल्प्यते इति तथा कल्पंसादि 3307 कार्पासादि3307

तुलना--व्यवहितस्यापि लाक्षारसादेरुपधानस्य दर्शनादिति
--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ४३३ । लाक्षादिरसावसिक्तानामिव बीजानां...--तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ १८२ ।

कुसुमं कुस्थमादिरक्तं कालादिव्यवहिते
फलजायि । बीजपूरादिकाण्डादि काण्डादिकरक्तं यतः स्यात् भवेत् 3309 ? ।

यत्पुनरेतत् निदर्शनम्-- सन्तानान्तरवत् इति; तदपि न सूक्तम्; वैषम्यात्, हेतुफल
भावस्य नियतत्वात् । अन्यत्रापि अस्य चोद्यस्य समत्वादिति; तन्न; अन्यथाऽभिप्रायात्;
तथाहि--राज्ञा 3310 राज्ञो राजपुत्राणामिव भेदेऽपि यथाकथञ्चिदस्तु लौकिकः सन्ताननियमः,
वास्यवासकभावः पुनः कथञ्चित् कारणानुरूपकार्यभावः । स³³¹¹

वास्यवासकभावः कारणानुरूपकार्यभावो वा ।

पूर्वमेव कारणविनाशे न युक्तः ।
[p. 242 ] न हि यथा पितरि मृतेऽपि कालान्तरे तत्सन्तानं च गृह्णन्ति पुत्रादयः, दृश्यते अद्यापि राज्य
स्थितेन राज्ञ 3312 ज्ञाऽजनितोऽपि स्वराज्ये पुनः निवेशितः तत्सन्तानव्यपदेशभाक्, तथा 3313

पितुः आकारं न हि तत्सन्तानत्वेन गृह्णन्ति ।

तदा
कारम्; अन्यथा चिरमृतेऽपि भर्त्तरि विधवायाः चिरभाविनि वा3314

भर्तरि ।

कन्यायात्प्र³³¹⁵ यास्तदाकारम
पत्यं भवेत् ।

यत्पुनरेतदुक्तम्--मृतेऽपि जाग्रच्चेतसि तदनुरूपं प्रबोधज्ञानमिति; तदपि न सारम्;
सिद्धं यन्न परापेक्ष्यम् सिद्धिवि॰ १ । २४ [p. १९८ क ] इत्यादि कारिकाविचारे
विचारितत्वात् । अपि च, अदर्शनमात्रेण स्वापादौ आत्माभावसिद्धौ घटादावपि स्यादिति न
निराकुलमेतत्3316

तुलना--नेदं निरात्मकं
जीवच्छरीरमप्राणादिमत्त्वप्रसङ्गात् । निरात्मकेषु घटादिषु दृष्टादृष्टेषु प्राणाद्यदर्शनात् तन्निवृत्त्या आत्मगतेः ।
अदृश्यानुपलम्भादभावासिद्धौ घटादेर्नैरात्म्यासिद्धेः प्राणादेरनिवृत्तिः ।--प्र॰ वा॰ स्व॰ पृ॰ ६२ ।

अदृश्यानुपलम्भादात्मनो घटादिषु अभावाऽप्रतिसिद्धौ घटादीनां नैरा
त्म्याऽसिद्धेः निरात्मकेभ्यो घटादिभ्यः प्राणादेः अनिवृत्तिः इतिनादृश्यानुपलम्भ
नादभावासिद्धिः, अपि तु प्रतिपत्रभिप्रायविषयाद् अवस्थाचतुष्टयादिवे3317

जाग्रत्सुप्तसुषुप्तमृतेति+अवस्थाचतुष्टयमत्र ग्राह्यम् ।

ति चेत्,तर्हि सात्मकाऽ
नात्मकावस्थाभेदात् तद्विषयात् घटादीनां नैरात्म्यं केन वार्यते ? यथा चसुप्तो देवदत्तः सुषुप्तो
मृतो जीवति इति व्यवहारभेदः, तथा कारणात् कार्यात् स्वभावाद् अन्यतश्च साध्यसिद्धिव्यव
हारभेदोऽस्ति, स किन्नाऽभ्युपगम्यते ? कारणान्ययोज्यंभिवारदर्शनात् सर्वधानास्वासे 3318 कारणा
दीनामन्योन्यं व्यभिचारदर्शनात् सर्वत्रानाश्वासे दृश्यादर्शनस्य व्यभिचारदर्शने स्वापादौ किन्नाम
3319 किन्न आत्मसत्त्वाशङ्का स्यात्, यतः जाग्रच्चेतस एव प्रबोधो निश्चीयेत ? न च व्यवहारः
चैतन्यविरहिणीं स्वापादिदशां मन्यते, तद्वत्यपि3320

स्वापादिमत्यपि पुरुषे ।

जीवद्व्यवहारप्रवर्त्तनात् । 3321

व्यवहारिणाम् ।

तेषां च 3322

स्वापादिदशायाम् ।

तत्र
3323

चैतन्याभाव ।

तदभावमननादभावे न क्वचित् क्षणभङ्गदर्शनं सिध्येत्3324

व्यवहारिभिः क्षणभङ्गस्याऽमननात् ।

। तैः3325

व्यवहा
रिभिः ।

अनुपलक्षितं 3326

क्षणभङ्गदर्शनम् ।

तदस्ति न स्वापादि
चैतन्यम् इति किं कृतो विभागः ?

यत्पुनरुक्तम्--कार्पासादिकुसुमे लाक्षादिरागात् फले तद्रागवासना इति; तदप्यतिसाहसम्;
रञ्जितपुष्पस्य व्यवहितफलकारणत्वे अवान्तरबीजाङ्कुरादिवैफल्यम् । कथञ्चैवम् अनन्तरोऽर्थः
ज्ञानं स्वाकारं जनयति इति नियमः, [p. १९८ ख ] यतस्तदर्थिनां नियतदेशादौ वृत्तिः ? ततः
स्थितम्--क्षणिकैकान्ते वास्यवासकता न भवति इति ।

तदभावे को दोषः ? इत्याह--तत इत्यादि । यत एवं ततो विकल्प एव न भवेत्
कारणाभावादिति3327

विकल्पस्य वासनाजन्यत्वस्वीकारात् ।

मन्यते ।

नन्वस्य सर्वस्य अभावो न बौद्धान् प्रति3328

निरर्थकमेतत् ।

प्रतिभासाद्वैतवादिनो बाधते अभीष्टत्वात् । न
च पक्ष एव विपक्षः अतिप्रसङ्गादिति चेत्; अत्राह--अन्यतोऽपि 3329 तो विनिवृत्ता इत्यादि ।

[p. 243 ]

अन्यतो विनिवृत्ता धीः स्वभावमनुवर्तते ।

प्रत्यक्षादीस्तँथात्मैकः प्रतिक्षणविलक्षणान् ॥ ४ ॥

सर्वतोऽन्यस्याद् व्यावृत्तं चित्तं बहिरन्तर्मुखभ्रान्ताभ्रान्तस्वभावान्वयि तत्क्ष
णस्थितिधर्मकं परिकल्प्य आत्मानमेव स्वगुणपर्यायात्मकं स्वतः संवेदननिष्ठितं
प्रतिक्षिपतीत्ययुक्तम् ।

अत्रायमभिप्रायः--चित्रमेकं ज्ञानं तदद्वैतम्, निरंशानेकज्ञानमात्रम्, सर्वविकल्पातीतं
विभ्रममात्रं वा यत्रेदमुक्तम् मायामरीचिप्रभृतिप्रतिभासवद् असत्त्वेऽपि अदोषः प्र॰
वार्तिकाल॰ पृ॰ २८६ इति ? तत्र प्रथमपक्षे--अन्यतः सजातीयात् विजातीयाच्च वि
निवृत्ता अपसृता धीः बुद्धिः स्वभावान् आत्मभूतान् आकारान् अनुवर्तते व्याप्नोति ।
कान् तान् ? इत्याह--प्रत्यक्षादीन् प्रत्यक्षो ऽभ्रान्त आदिर्येषां भ्रान्तनीलादीनां ते
तथोक्तानिति 3330 क्ताः तानिति । अनेन एकत्र विरुद्धधर्मध्याससंभवे अनेकमेव न किञ्चित्
स्यादिति सर्वस्य सर्वत्रोपयोगादिप्रसङ्गः 3331

तुलना--न चैकस्य विरुद्धौ स्वभावौ संभवतः, विरुद्धधर्माध्यासेन तस्यैकत्वहानिप्रसङ्गात् ।
--हेतु बि॰ टी॰ पृ॰ २२० ।

इत्यादि निरस्तमिति दर्शयति । चित्रैकचि
त्तस्य विरुद्धधर्माध्यासेऽपि पततोऽ³³³² परमार्थतोऽभ्युपगमात् सौगतैरिति । तथा शब्दश्रवणात्
यथाशब्दः अत्र लुप्तनिर्दिष्टोऽनुमीयते । तथा तेन एकस्य अनेकस्वभावभूताकारतादात्म्यप्रति
भासप्रकारेण, सहोत्पत्तिविनाशसंवेदनप्रकारेण सहभुवां सर्वेषां क्षणानामेकत्वप्रसङ्गेन [p. १९९ क ]
एकसन्तानापत्तेः आत्मा पुरुषः एकः स्वभावोऽनुवर्त्तते इति सम्बन्धः । कथंभूतान् ?
इत्याह--प्रतिक्षण इत्यादि । एतेन अशक्यविवेचनमपि शक्यपरिहारमिति दर्शितम् । नहि
तदपि3333

अशक्यविवेचनमपि ।

स्वाकारतादात्म्याभासाद् अन्यथा उक्तदोषाद् 3334

भिन्नप्रकारम् ।

अपरम् । आत्मस्वभावानामध्य³³³⁵ मप हरणं प्रचण्डनृपतिधना3336 नमिव अशक्यसाधनम् । एतेन परमात्रेन³³³⁷ मार्थेन तेषां दर्शनं
निरूपितम् ।

ननु प्रतिभासाद्वैते विवक्षितधीव्यतिरिक्तस्याऽभावात् कथमुच्यते-- अन्यतो विनिवृ
त्ता धीः इति । नहि असतः किञ्चिद् व्यावर्त्तते । सतोऽपि अदर्शने कुतः कस्य केन विनिवृत्तिः
प्रतीयते ? न च अनन्यवेद्येषु3338

स्ववेद्येषु इत्यर्थः ।

वेदनेषु केनचिद् अन्यवेदनमिति चेत्; उक्तमत्र अन्यभाव
ग्राहकप्रमाणाभावः । यथा च सुखेनाऽसंवेदनाद् दुःखाभावः तथा तेन सुखभावस्याऽवेदनादभाव
इति न किञ्चित् स्यात् । सुखेन अविषयीक्रियमाणं दुःखमस्ति न ज्ञानान्तराणि इति पश्यत परस्य
सुधिषो 3339 यो दुश्चेष्टितम् ।

यत्पुनरुक्तम्--सतोऽप्यविषयीकृता न कस्यचिद् विनिवृत्तिप्रतिपत्तिः इति; तदपि परस्य
स्वववा3340 वधाय शूलतक्षा3341 तक्षणम्3341

तीक्ष्णकरणम् ।

स्वप्रतिभासमात्रस्याप्यसिद्धेः, ज्ञानेन तद्विपरीतधर्माऽ
निषेधात् त³³⁴³

विपरीतधर्माणामदर्शनात् ।

ददर्शनोपगमात् । यदि पुनः, निरपेक्षसुखादिवेदनमेव तद्विपरीतधर्मनिषेधनम्;
[p. 244 ] अविषयीकृतादपि तर्हि विनिवृत्तिः प्रतीयते इत्यायातम् । अपि च, अयं स्वयमेव सर्वविकल्पान्
प्रतिपद्यमानोऽपि त³³⁴⁴

सर्वविकल्पातीतम् । परमार्थतस्तु विज्ञानं सर्वमेवाविकल्पकम् ।--प्र॰ वार्तिकाल पृ॰
३०८, ३९८ ।

दतीतं तत्त्वं प्रतिपद्यते3345

इति महदाश्चर्यम् ।

वदति च नाऽविषयीकृताद् विनिवृत्तिसिद्धिः
इति तत्कारी तद्द्वेषी चेति उपेक्षामर्हति ।

यच्चान्यदुक्तम्--[p. १९९ ख ] अनन्यवेद्येषु वेदनेषु न चान्यवेदनम्; तदपि न सुन्दरम्;
प्रतिभासाद्वैताऽसिद्धिप्रसङ्गात् सर्वसंविदां निरालम्बनत्वाऽसिद्धेः । ततः सूक्तम्-- अन्यतो
विनिवृता धीः इति ।

कारिकां व्याख्यातुमाह--सर्वतोऽन्यस्माद् इत्यादि । सर्वतो विजातीयात् उपादानोपादे
याभि3346 यानभिमतात् क्षणाद् अन्यस्मात् स्वतो भिन्नाद् व्यावृत्तम् अपसृतं चित्तं ज्ञानं परिकल्प्य ।
कथम्भूतम् ? इत्याह--बहिरन्तर्मुखभ्रान्तात् तत्स्वभावाच्चपि 3347 भ्रान्ताऽभ्रान्तस्वभावान्वयि बहिश्च अन्तश्च मुखमवभासनं ययोः तौ तथोक्तौ तौ च तौ भ्रान्ताऽभ्रान्तस्वभावौ तौ अन्वेतुं
शीलम्, तदन्वयो वा अस्यास्तीति तदन्वयि ब³³⁴⁸

वाक्यमिदं पुनरुक्तमिव भाति ।

हिर्मुखाभ्रान्तस्वभावान्वयि । यदि वा, बहि
रन्तर्मुखौ यौ स्वभावौ भ्रान्तौ च 3349 भ्रान्ताभ्रान्तौ च यौ स्वभावौ तान् अन्वेतुं शीलमिति
ग्राह्यम् । तथाहि--परस्य³³⁵⁰

बौद्धस्य ।

सर्वं विकल्पज्ञानं स्वरूपे अभ्रान्तम्, सर्वचित्तचैत्तानाम् न्याय
बि॰ १ । १० इत्यादि वचनात्, बहिः अर्थरूपे भ्रान्तम् भ्रान्तिरपि सम्बन्धतः प्रमा
इत्यादि वचनात्3351

भ्रान्तिरपि च वस्तुसम्बन्धेन प्रमाणमेव ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । १७५ ।

। उपलक्षणमेतत्, तेन अविकल्पेतरनीलेतरस्वभावान्वयि गृह्यते । पुनरपि
किम्भूतम् ? इत्याह--अक्षण³³⁵² तत्क्षणस्थितिधर्मकम् । न चैतत् सर्वतोऽन्यस्याद् व्यावृत्तम्
इत्यनेनैव कथितमिति किं पुनरुच्यते, यद् विसवंतो 3353 यद्धि सर्वतो व्यावृत्तं तत्क्षणस्थिति
धर्मकमेव, अन्यथा न कं 3354 न तत् सर्वतो व्यावृत्तमिति चेत्; सत्यम्; तथापि यः पूर्वापरक्षण
व्यावृत्तं नेच्छति तं प्रति तत्साधनार्थमिदं तत्क्षण इत्यादि । तथाहि--यस्मात् क्षणस्थितिधर्मकं
नश्वरस्वभावं [p. २०० क ] तस्मात् नाशं प्रति अनपेक्षणात् प्रतिक्षणं नाशनियतमिति । यदि वा,
पूर्वेण सहभाविनः सर्वस्माद् व्यावृत्तमुक्तम्, एतेन पूर्वापराभ्याम् 3355

क्षणाभ्यां व्यावृत्तमिति
कथितम् ।

इति विशेषः । किं करोति ?
इत्याह--प्रतिक्षिपति--निराकरोति । किम् ? इत्याह--आत्मानमेव जीवमेव न तच्चित्तमेव इति
एवकारार्थः । किम्भूतम् ? इत्याह--स्वगुण इत्यादि । पुनरपि कथम्भूतम् ? इत्याह--स्वतः
इत्यादि । स्वतः आत्मनैव संवेदननिष्ठितम् इति हेतोः अयुक्तम् अनुपपन्नम् परस्य सर्वमिति ।

सांप्रतम् उत्तरं विकल्पत्रयं दूषयितुकाम आह-- अभ्रान्तम् इत्यादि ।

अभ्रान्तञ्चामुञ्चन्ती न मुञ्चत्यात्मचेतनाम् ।

बुद्धिः सीत्वा सदित्वा च आत्मानं प्रतिक्षणम् ॥ ५ ॥

चेतनोऽयमितीक्षमाणः परस्मात् सर्वतः परावृत्तः प्रतिक्षणमात्मानं नात्यन्ताय वै
[p. 245 ] जहाति स्वगुणपर्यायान्वयलक्षणत्वात् तद्वस्तुनः । तद्व्यतिरेकभावस्यानुपपत्तेः कुतः
सहेतुरहेतुर्वापि ।

अभ्रान्तं जाग्रद्दशायां स्वरूपेऽपि वा, भ्रान्तं स्वप्नावस्थायां ग्राह्याकारे च आत्मानं
स्वभावं प्रतिक्षणं क्षणं क्षणं प्रति अमुञ्चती स्वीकुर्वाणा दद्धिः बुद्धिः सर्वस्य प्रतीतिवि
शेषः । सा किं करोति ? इत्याह-- सीत्वा इत्यादि । च शब्दः अपिशब्दार्थः भिन्नप्रक्रमः
मुञ्चत्यात्मचेतनाम् इत्यस्यानन्तरं द्रष्टव्यः । न इत्यपि निपातानामनेकार्थत्वात् ननि
3356 ननु इत्यस्य अर्थे3357

द्रष्टव्य इति सम्बन्धः ।

, आक्षेपे । ततोऽयमर्थः--बुद्धिः ननु आत्मचेतनामपि न केवलं गुणिनम
वयति तं परिणामिनं मुञ्चति जहाति, सकलशून्यता स्यादिति मन्यते । किं कृत्त्वा ? इत्याह—
सदित्वा इति सूक्ष्मपरीक्षया स्थूलाद्येकस्वभावापि कथित 3358 क्वथितफलवत्3359

क्वथितफलवत् शीर्णफलवत् इत्यर्थः ।

निरंशाऽनेक
परमाणुदशायां गंधा 3360 गत्वा । पुनरपि किं कृत्वा ? सीत्वा तादृक्षसाऽनन्दने 3361 तादृक् स्वसंवेदने बहिः परमाणुवत् मृता इत्यर्थः । तथा च सर्वदात्वे जगति जाते प्रतिभासमात्रस्यापि प्रत्यस्तम
यात् [p. २०० ख ] किमाश्रयोऽयं कारणादीनां प्रतिषेधं ब्रूयादिति मन्यते । अनेन मध्यविकल्पद्वयं
निरस्तम् ।

अन्त्यविकल्पमाश्रित्य इदमपरं व्याख्यानम्--भ्रान्तमात्मानम् अमुञ्चती, इतरथा
मायामरीचिप्रभृतिप्रतिभासवदसत्त्वेऽप्यदोषः प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । २११ इत्यस्य
व्यवस्थापकप्रमाणाभावेन प्रतिज्ञामात्रत्वप्रसङ्गात् । न खलु विभ्रमाद् विभ्रमसिद्धिः; अतिप्रसङ्गात् ।
भ्रान्तमात्मानममुञ्चन्ती बहिरन्तश्च विरुद्धधर्माध्यासिनो विचाराक्षमस्य स्वभावस्यापि
तत्र प्रतिभासनात् प्रतिक्षणं बुद्धिः इति उभयत्र संबध्यते । किं करोति ? इत्याह--न मुञ्च
त्यात्मचेतनाम् आत्मापरनामिकां पूर्वापरपर्यायां नयती 3362 न्तीं चेतनां न जहाति इत्यर्थः ।
किं कृत्वा ? इत्याह--सीत्वा सदित्वाच्च 3363 त्वा च इति लौकिकी वचनप्रवृत्तिरियम् ।
यदि वा, तमात्मानं प्रतिक्षणममुञ्चती बुद्धिः स्वभावात्3364 न् प्रतिक्षणविलक्ष
णाद् 3365 न् अनुवर्त्तते इति गतया कारिकया सम्बन्धः ।

ननु न भ्रान्तं नापि अभ्रान्तमात्मानं बुद्धिः बिभर्ति तस्मान्तम् 3366 तस्यात्यन्तम भावात्
सर्वविकल्पातीतत्वात्तत्त्वस्येति चेत्; अत्राह--सीर्त्त 3367 त्वा इत्यादि । आत्मचेतनां स्वप्रकाशं
न मुञ्चन्ती अन्यथा स्थूलादिग्राह्यरूपवत् तत्परित्यागे बहिरर्थसत्त्ववद् भ्रान्तेतरविवेकोऽपि न
सिध्येदिति अज्ञानार्थकोऽसौ 3368 अज्ञातार्थप्रकाशो वा इति पारमार्थिकं प्रमाणलक्षणम्
इति3369

तत्र पारमार्थिक
प्रमाणलक्षणमेतत् । पूर्वं तु सांव्यवहारिकस्य--प्रमाणवार्तिकाल॰ २ । ६ ।

प्लवते ।

स्वाभिमतप्रदर्शनपरं कारिकार्थं दर्शयन्नाह--चेतनोऽयम् इत्यादि । चेतनः स्वपरग्रहणस्व
भावः आत्मा एकः इति गतेन सम्बन्धतः 3370 न्धः, न [p. २०१ क ] नैयायिकादिपरिकल्पितः अयम्
इति स्वसंवेदनाध्यक्षेण ईक्षमानः 3371 णः अहमि 3372 अहमहमिकया न पुरुषाद्वैतवादिसांख्यकल्पितः,
[p. 246 ] तत्र नित्यम् आगमगम्यत्वेन अयम् इत्युल्लेखाभावात् । नतु 3373 ननु आगमवत् तत्र स्वसंवेदना
ध्यक्षमपि व्याप्रियते ततोऽयमदोष इति चेत्; अत्राह-- परा इत्यादि । परावृत्तः अपसृतः
परस्माद् आत्मान्तराद् घटादेश्च तथाप्रतीतेः । नैवं 3374

परव्यावृत्तः ।

ब्रह्मात्मा; 3375

परस्वीकारे अद्वैतवादविरोधः ।

तदद्वैतोपरमात् । मदीय
आत्मा तथा इति सांख्यः; तत्राह--सर्वतः सर्वेण स्वरूपेण इव देशादिनापि परावृत्तः । सर्वतः
आद्यादिपाठान्तम् । यदि वा, सर्वस्मात् सर्वतः नैवं सांख्यात्मा सर्वथा सर्वं सर्वत्र विद्यते
इत्यस्य विरोधात् । अनेन आत्मनः सर्वगतत्वसाधनं सर्वमध्यक्षबाधितमिति दर्शयति ।

प्रतिक्षणनाशिक्षणसन्तानात्मा इत्थम्भूत इति सौगतः; तत्राह--प्रतिक्षणम् इत्यादि ।
क्षणं क्षणं प्रति आत्मानं स्वरूपं जहदपि नात्यन्ताय नात्यन्तम् इत्यस्यार्थेऽवंत
3376 -र्थे चतुर्थ्यन्त 3377

चतुर्थीप्रतिरूपको निपातः ।

प्रतिरूपकोऽयं निपातो वर्त्तते, जहाति किन्तु कथञ्चित् । कुत एतत् ? इत्यत्राह—
स्वगुण इत्यादि । स्वे आत्मीया ये गुणा ये च पर्याया न द्रव्यान्तरसम्बन्धिनः तेषु अन्वयः
अनुगमनम् तस्य लक्षणं ग्रहणं स एव वालक्षणं स्वरूपं यस्य तत्तथोक्तम् तस्य भावात् तद्वस्तुनः
चेतनस्य इतरस्य वा भावस्य । आत्मनि प्रकृते । अपि च, वस्तुन इति सामान्यवचनं दृष्टान्ते
न पराभ्युपेतोपलब्धिः इत्यस्य प्रदर्शनार्थम् । एतदपि कुतः ? इत्याह--तद्व्यतिरेकेण इत्यादि ।
तद्व्यतिरेकेण अनन्तरवर्णित [p. २०१ ख ] वस्तुव्यतिरेकेण भावस्य ब्रह्मण इव निरंशविज्ञान,
सन्तानस्यापि अनुपपत्तेः प्रमाणाभावादिति मन्यते । ततः किं जातम् ? इत्याह--कुतो न
कश्चित् 3378 कुतश्चित् सहेतुः सकारणो अहेतुर्वा अकारणो वा अपिना यो यद्भावं
प्रत्यन्यानपेक्षः स तत्स्वभावनियतः यथा अन्त्या कारण सामग्री स्वस्वकार्योत्पादनं प्रति
अनपेक्षया 3379 क्षासती ल+अ 3380 तद् भावनियता, विनाशं प्रति अनपेक्षश्च भावः 3381

तुलना--ये यद्भावं प्रत्यनपेक्षास्ते तद्भावनियताः, यथा समनन्तरफला सामग्री स्वकार्योत्पादने नियता,
विनाशं प्रत्यनपेक्षाश्च सर्वे जन्मिनः कृतका भावा इति स्वभावहेतुः ।--तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ १३२ ।
द्रष्टव्यम्--पृ॰...टि॰...।

इति
दुर्भाषितं साध्याद्यन्त्यधर्म्यसिद्धिः 3382 ? ।

पुनरपि परस्य सहेतुके विनाशे दोषमुपदर्शयन्नाह--हेतुमत्त्वे इत्यादि ।

हेतुमत्त्वे विनाशस्य नाशाद्भावः पुनर्भवेत् ।

नान्यथैकान्तिकाः सर्वेऽहेतुमन्नाशहेतवः ॥ ६ ॥

विनाशो यदि भावस्वभावो न भवेत् तस्य किं कुर्वाणो हेतुः स्यात् ? न तावदुत्पा
दयति; पूर्वावधिपरिच्छिन्नवस्तुसत्तासम्बन्धलक्षणत्वादुत्पत्तेः । तस्य कथञ्चित् केनापि
कार्यत्वे भावस्वभावानतिक्रान्तेः भावः स्यात्, तल्लक्षणत्वाद् वस्तुनः । कादाचित्कं
सदकार्यमिति प्रक्रियाव्यावर्णनमात्रं विरोधात् । तथा अनुत्पत्तिधर्मकम् अनाधेयाप्रहेयाति
शयात्मकं तथा स्वविनाशहेतुभावान्न विनश्यतीति । विनाशे वा विनष्टस्य सत्ता । यदि
वा सतोऽनुत्पत्तिः उत्पत्तिहेत्वभावात् । घटादेरप्येवं प्रसङ्गात् । स्वसामग्रीजन्मनः तद्विना
शकारणस्यावश्यंभावनियमाभावान्न कश्चिद्धेतुरव्यभिचारी स्यात् । विनाशहेतुः प्राग
[p. 247 ] सतो विनाशस्य स्वभावं करोति न सत्तासम्बन्धमिति चेत्; कः पुनर्भावानामन्योन्या
भावप्रागभावकर्त्ता ? यतस्तत्स्वभावस्थितिः । अस्ति कश्चिद्विशेषः । परस्परस्वभावदेश
कालपरिहारपरिणतिमभावं विद्मः । तथा हेतुमत्त्वं क्षणिकस्य विरुद्धप्रमाणबाधितम् । न
हि अतीतेन वर्तमानस्य तद्वत्ता अतिप्रसङ्गात् ।

अत्रायमभिप्रायः--एकान्तवादिकल्पितस्य वस्तुनः प्रमाणाभावेन असत्त्वान्न तस्य हेतुर्वा
3383 तुना विनाश इत्युक्ति 3384 क्तेः लौकिकस्य अर्थस्य परेण स विनाशः कल्पनीयः, तत्रापि पूर्वोत्तरा
कारपरिहारावाप्तिलक्षणविकारस्य विनाशोत्पत्तिव्यपदेशे उभयत्रापि जैनमतसिद्धिः इत्युक्तमनन्तर
प्रस्तावे अहेतुविनाशपक्षे उत्पादस्थितिभङ्गानाम् सिद्धिवि॰ ३ । १७ इत्यादिना,
सहेतुविनाशपक्षेऽपि अनादिनिधनं द्रव्यमुत्पित्सु खासुश 3385 स्थास्नुनश्वरम् । सिद्धि
वि॰ ३ । २१ इत्यादिना । ततः तद्भयात्3386

जैनमतसिद्धिभयात् ।

तेन नाशोत्पादवत उत्पाद एकान्तेन भिन्नः अभ्यु
पगन्तव्यः । एवं च विनाशस्य भावादेकान्तेन भिन्नस्य प्रध्वंसस्य हेतुमत्त्वे सकारणत्वे
अभ्युपगम्यमाने नाशात् प्रध्वंसात् विनाशस्य इत्यनुवर्त्तते भावो घटादिः पुनर्भवेत्
स्वोपलम्भार्थक्रियाकारी पूर्ववत् पश्चादपि स्यादित्यर्थः । एतदुक्तं भवति--परव्यापाराज्जायमानो
नाशः अन्यो3387

उत्पादो वा ।

वा कृतको भवति, अपेक्षितपरव्यापारो हि भावः [p. २०२ क ]
कृतकः न्यायबि॰ ३ । १४ इति वचनात् । कुतश्चिद् भवतोऽस्यापि3388

नाशस्यापि ।

भावव्यपदेशाविरोधात्,
कृतकश्च घटादिवदवश्यं नश्यति इति । ननु यस्य कृतकः स्वकारणान्नश्वरो जायते भवतु तस्याऽ
यं दोषो नास्माकम्, अनश्वरकृतकोऽपि हि भावः विनाशकारणसन्निपाताद् विनश्यति न स्वभा
वतः । न च नाशस्य नाशकं कारणमस्ति इत्येके; तत्राह--नान्यथैकान्तिका इत्यादि । विना
शस्य नाशाभावप्रकारेण अन्यथा नैकान्तिकाः अव्यभि 3389 ऐकान्तिकाः व्यभि चारिणो न
सर्वे निरवशेषाः अनैकान्तिकाः स्युः इत्यर्थः । के ? इत्याह--हेतुमन्नाशहेतवः सकारण
प्रध्वंसस्य हेतवः लिङ्गानि कृतकत्वादीनि । यदि वा, तद्धेतवः तत्कारणानि मुद्गरादीनि । यथैव
हि विनाशकृतकत्वेऽपि न तन्नाशहेतवः अवश्यंभाविनः तथा घटादिविनाशहेतवोऽपि ।

अत्र अन्येषां दर्शनम्--विनाशस्य विनाशेऽपि भावस्य न प्रादुर्भावः, नहि देवदत्तस्य
हन्तरि हते देवदत्तस्य प्रादुर्भाव इति; तन्न सारम्; वैषम्याद् दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोः । नहि यथा
भावस्य प्रध्वंसभावः3390

प्रध्वंसरूपेण परिणतिः तथा
हन्तुः देवतत्तविनाशरूपेण परिणतिः ।

तथा देवदत्तस्य हन्ताऽपि, तेन³³⁹¹

हन्त्रा ।

आत्मनोऽन्यस्य देवदत्तेऽभावस्य³³⁹²

तिरोधानस्य ।

विधानात् ।
अ³³⁹³

तिरोधानात्मकस्य अभावस्य ।

स्य नाशे भवत्येव तस्य प्रादुर्भावः, इतरथा तदभाववैफल्यम्, तस्मिन् सति जीवतोऽपि देवद
त्तस्य अदर्शनप्रसङ्गः ।

अन्ये तु ब्रुवते--घटस्य प्रध्वंसवत् त³³⁹⁴

प्रध्वंसप्रध्वंसोऽपि ।

त्प्रध्वंसोऽपि उपलब्धिं प्रतिबध्नाति इति
त³³⁹⁵

प्रध्वंसरूपस्य कपालस्य नाशेऽपि घटस्य दर्शनं न भवति ।

ददर्शनमिति; तदपि न सूक्तम्; अतिप्रसङ्गात् । तथाहि--यदि अन्यामावोऽन्यस्य उप
[p. 248 ] लब्धिप्रतिघातकृत्; तर्हि पटाभावः सकलस्य उपलब्धिप्रतिबन्धकारी स्यात् प्रत्यासत्ति [p. २०२ ख ]
विप्रकर्षाभावात् । अद्या 3396 अन्याभावेनापि भावस्य विशेषणीभावस्य अस्य 3397 अन्यस्य वा सम्ब
न्धस्य परं प्रत्यसिद्धत्वात्, अनवस्थानात् सम्बन्धान्तराभावात् । यदि पुनः, विशेषणीभावः
अपरसम्बन्धरहितोऽपि कस्यचिदुच्यते; तर्हि समवायाद्यभावेऽपि गुणादिः क³³⁹⁸

द्रव्यस्य ।

स्यचिदुच्यताम
विशेषात् । इन्द्रियेणाऽसम्बद्धस्य च तस्य³³⁹⁹

अभावस्य ।

ग्रहणे किमत्र किमन्यत्र इन्द्रियस्य विषयेण स³⁴⁰⁰

सन्निकर्ष ।

म्बन्ध
कल्पनेन ?

किञ्च, प्रध्वंसनाशवत् प्रागभावनाशोऽपि घटोपलब्धिं प्रतिबध्नाति3401

अभावत्वाविशेषात् ।

इति न पुनः घटो
त्पत्तिः स्यात् । अथ घटभावेन³⁴⁰²

घटोत्पादेन ।

तत्त्वाशयस्यु 3403 तत्प्रागभावस्य तिरस्कारात् नासौ तदु3404

घटोपलब्धि ।

पलब्धि
प्रतिबन्धकः; किमसौ तद्भावः प्रध्वंसकाले नास्ति येन तस्कारैको 3405 तत्तिरस्कारको न भवेत् । न
चैकस्य एकत्र क्रियाऽक्रिये विरोधात् । अनादित्वात् प्रागभावस्य गगनादिवन्न नाश इत्येके; तेषां
प्रागिव घटोत्पत्तिकाले दृश्यः सन्3406

प्रागभावः ।

उपलभ्यते इति तदापि3407

घटोत्पत्तिकालेऽपि प्रागभावः स्यादिति ।

घटो नाद्यापि उत्पद्यते इति प्रतीतिः
स्यात् पूर्ववत् । अथ घटभावेन तिरस्कारात् सतोऽपि3408

प्रागभावस्य ।

तारानिकरस्येव भास्वता तस्याऽनुपल
म्भनम्; नित्यस्य स्वविषयविज्ञानोत्पादनयोग्यस्य³⁴⁰⁹ स्याऽसमग्रेतरकारणस्य तिरस्कारायोगात् । न
च नित्यव्यापिनो व्यवधानं शब्दवत् । तदेवम् अनुपलब्धिकारणेषु दूरत्वादिषु असत्स्वपि अनुप
लभ्यमानोऽपि [p. २०३ क ] यदि प्रागभावो घटकालेऽस्ति शब्दः ताल्वादिव्यापारात् पूर्वमूर्ध्वं च
तथा अस्ति इति तस्य³⁴¹⁰

शब्दस्य ।

आकाशकार्यगुणत्वकल्पनमयुक्तम् ।

ननु यथा नित्यव्यापिनः सतो दृश्यस्यापि गोत्वादेः केनचित् तिरस्कारस्तथा अत्रापि
स्यादिति चेत्; न; तत्रापि समत्वाद् दोषस्य । यदि पुनरेतन्मतम्--3411

प्रागभावाभावेन ।

तदभावेन 3412

प्रागभावस्य ।

तस्य दृश्यताख
ण्डनात्तिरस्कार इति; तर्हि प्रागभावस्यापि नाशोऽभ्युपगतः स्यात् । अपि च, प्रध्वंसस्यापि
3413

प्रध्वंसाभावाभावः ।

तदभावः तिरस्कारकोऽस्तु भावतिरस्कारकत्वात् प्रागभाववत् । अ³⁴¹⁴

एतद
नुमानानभ्युपगमे ।

स्याऽनभ्युपगमे नानुमानव्य
वस्था । ततः सूक्तम्--हेतुमत्त्व इत्यादि ।

अत्र केचित् चोदयन्ति--यदि भावाद् भिन्नं विनाशमुद्दिश्य इदं दूषणमुच्यते सूरिणा, तर्हि
भावस्य 3415

विनाशकालेऽपि ।

तत्कालेऽपि तदवस्थस्यैव भावात् किमर्थमुच्यते-- विनाशस्य नाशाद्भावः पुनर्भ
वेत् इति । नहि गगनादेः सतः पुनर्भावो युक्तः । अथ पुनर्भवेत् इति पूर्ववद् दर्शनादि
विषयो भवेत् इति व्याख्यायते; तदपि न सुन्दरम्; 3416

पूर्वमपि ।

तदापि ततः तद्विषयतानिषेधात् । 3417

इतिशब्देन ।

इति
ना अस्यापि दोषस्य अत्रैव निर्देशात् । तथाहि--हेतुमत्त्वे विनाशस्य अभ्युपगमम्यमाने
नाशात् ततो विनाशात् सकाशाद् भावो घटादिः पुनः इति अवधारणार्थः, अन्यथेत्यस्य
अनन्तरं द्रष्टव्यः, अन्यथैव अन्येन एवकारेण एकान्तेन भिन्न इत्यर्थः भवेत् साधदि
3418 स्यात् यदि इति शेषः । अत्र पक्षे दूषणम् ऐकान्तिका इत्यादि । न इत्ययं भिन्नप्रक्रमः ऐका
[p. 249 ] न्तिक³⁴¹⁹ का इत्पूर्वमनं 3420 इत्यूर्ध्वमनन्तरं द्रष्टव्यः । ततोऽयमर्थः--हेतुमतो नाशस्य परेण ये
हेतवः यानि कारणानि प्रतिपादितानि ते न ऐकान्तिका नावश्यकाभ्युपगमनार्हाः [p. २०३ ख ]
तत्कृतनाशे सत्यपि तथैव घटादेः उपलम्भादिति मन्यते ।

अथवा अनैकान्तिकाः अवश्यं तज्जनका नां 3421 नाम । यद्येवम् अनेन पर्याप्तमिति
पूर्वदूषणमनर्थकमिति चेत्; न; हेतोः विनाशं तेन च भावस्य तिरोधानमभ्युपगच्छन्ति ये
तेषां विनाशो यदि इत्यादिकस्य कादाचित्कमकार्यम् इत्यस्य च वृत्तिग्रन्थस्य
भेदो न स्यात् ।

अन्येन अर्थेन कारिकां विवृण्वन्नाह--विनाशो यदि इत्यादि । विनाशः प्रध्वंसो यदि
भावः स्व³⁴²² भावस्वभावो न भवेत् उत्तरपरिणामात्मको न स्याद् अपि तु भावाद् भिन्नः
स्यादित्यर्थः । तस्य विनाशस्य किं कुर्वाणो हेतुः न किञ्चित्कुर्वाणः कारणं स्यात् मुद्गरादिः ।
अथवा, तस्य भावस्य किं कुर्वाणो विनाशः स्यात्, विनाशस्य च किं कुर्वाणो हेतुः स्यादिति
योज्यम् । तथाहि--यदा भावाद् भिन्न एव विनाशः तदा नासौ 3423

भावस्य ।

तस्य किञ्चित्करोति इति
व्यपदिश्यते उपकारापेक्षत्वात् अर्थान्तरयोः3424

भिन्नयोः ।

वास्तवसम्बन्धस्य, अन्यथा अतिप्रसङ्गात्3425

सर्वस्य सर्वव्यपदेशप्रसङ्गात् ।

। योग्यता
सम्बन्धेऽपि अविनाभाव एव रूपरसादिवत्3426

स्यात् ।

न पुनर्भावनिवृत्तिः । सैव³⁴²⁷

भाव
निवृत्तिरेव ।

तस्य³⁴²⁸

भावस्य ।

तेन³⁴²⁹

नाशेन ।

क्रियते इति
चेत्; यदि स्वभावभूता3430

अभिन्ना ।

; प्रथमोऽपि विनाशः 3431

अभिन्नोऽस्तु ।

तथैवास्तु इत्यलं भेदैकान्तकल्पनया । अर्थान्तरं
चेत्; तदवस्थो दोषोऽनवस्था च । विनाशेन च विनाशकरणात् तस्यैव सोऽस्तु पावकस्येव धूमः ।
तथा वधिना त एव 3432 च विनाश एव 3433

विनाशसम्बन्धात् ।

तत्सम्बन्धान्नष्ट इति स्यान्न भावः । भावसम्बन्धिनः3434

विनाशस्य ।

करणाददोषश्चेत्; उक्तमत्र, तेन तस्य उपकाराऽकरणात् तत्सम्बन्धिनः इति घटनायोगात् ।
[p. २०४ क ] भावेनाप्यसौ3435

विनाशः ।

क्रियते ततस्तत्सम्बन्धीति चेत्; उभयोः स्यात्, तव 3436 न च भावः
स्वविनाशहेतुः, सर्वदा प्रसङ्गात्, नित्यस्य अपेक्षायोगात् । विशेषणीभावसम्बन्धस्य तत्रैव भावात्
तत्सम्बन्धी इत्यपि वार्त्तम्; भेदैकान्ते 3437

विशेषणीभावस्यापि ।

तत्सम्बन्धस्याविनमयि 3438 स्यापि नियमयितुमशक्तेः ।
तन्निवृत्तिकरणाद् भावस्य विनाशः उपलम्भप्रतिबन्धकरणात् स्यादिति चेत्; उक्तमत्र तदवस्थस्य
3439

उपलम्भप्रतिबन्धायोगात् ।

तदयोगादिति । किञ्च,

तिरोहिता ह्यभावास्ते योगिभिः स्वयं नेष्यन्ते । 3440 नेष्यन्ते योगिभिः स्वयं ।

योगिनो न च युक्ताः स्युः कथं सर्वार्थवेदनैः ॥

सर्वज्ञत्वं तथा चैवं वर्ण्यते यैः स्वभक्तितः ।

तेषामसर्वविद्वान्तर्गता 3441 द्वार्ता गता क्वेत्यपि चिन्त्यताम् ॥

ते यदा तैः समीक्ष्यन्ते तदा क्षीणा प्रतिक्षीणां 3442 क्षणं ।

योगिनः प्रति वार्त्तेयं नष्टानुत्पन्नगोचरा ॥

सांख्यस्य योगिनः सर्वे चिरं जीवं 3443 जीवन्तु साम्प्रतम् ।

[p. 250 ]

सर्वदा सर्वथा भावा येभ्यःसोस्थोन 3444 यैः कौटस्थ्येन संस्थिताः ॥

योगिनः एवं चकारः 3445 योगिनः वंचकाः काकवद्भुवि वा नुः 3446 ? ।

कैरिक तैस्ता संतीनाः कं यान्तु संश्रयम् 3447 ? ॥

सदोपलभ्यमाना हि काटाः 3448 भावाः किन्नाम नाशिनः ।

अन्यथा नाशिनः सर्वे भवेयुः गगनादयः ॥

इति कपिलमुनीशैः संस्तुते संस्त 3449 सांख्यमार्गे,

अचलनिखिलभावानाश्रिते किन्तु नश्येत् ।

बत वदत विनाशे नैव चान्येन योगः ।

सत इह सततं तत् तन्निरोधो न वार्त्ता ॥ इति ।

तत् स्थितम्-- विनाशो यदि भावस्वभावो न भवेत् तस्य किं कुर्वाणस्य स्याद्
विनाशः इति ।

ननु यदुक्तम्-- तस्य विनाशस्य हेतुः किं कुर्वाणः स्यात् इति; तत्र उत्पत्तेः कुर्वाणः
स्यादिति चेत्; अत्राह--पूर्व इत्यादि । न तावद् उत्पादयति । तावच्छब्दो वितर्के[p. २०४ ख ]
न क्रमार्थौ3450 र्थे अन्यस्य प्रयोजनस्यावचनात् नोत्पादयति न जनयति हेतुः मुद्गरादिः
विनाशम् इति विभक्तिपरिणामेन सम्बन्धः । कुतः ? इत्याह--पूर्वावधिः प्रागभावः तेन
परिच्छिन्नं विशिष्टं यद्वस्तु घटादिः तस्य सत्तया सम्बन्धः समवायः स एव लक्षणं यस्य
तस्य भावात् तत्त्वात् । कस्य 3451 कस्याः ? इत्याह--उत्पत्तेः इति । न च प्रागस्ततो विनाशस्य
सत्तया सम्बन्धः; अनभ्युपगमात् 3452

वैशेषिकस्य । सदिति यतो द्रव्यगुणकर्मसु सा सत्ता--वैशे॰ सू॰ १ । २ । ७ ।

परस्य त्रिपदार्थसत्करी सत्ता इति वचनात् ।
नापि प्रध्वंसस्य परेण³⁴⁵³

वैशेषि
केण ।

द्रव्यादिष्वन्त त त वि 3454 ष्वन्तर्भाव इष्यत इति मन्यते ।

नन्वेवम् अत्यल्पमिदमुच्यते-- स हेतुः विनाशं न तावद् उत्पादयति इति, यावता
घटादेर्हेतुः त³⁴⁵⁵

घटमपि ।

मवि3456 पि नोत्पादयति । तथाहि--न तावद् घटादेः प्रागसतः तद्धेतुः3457

घटहेतुः ।

आत्मलाभ
लक्षणामुत्पत्तिमुपजनयति; तदन्योत्पत्तिकल्पनानर्थक्यप्रसङ्गात् । नापि प्रागसतः सत्तासम्बन्ध
लक्षणा 3458 णाम्3458

उत्पत्तिमुपजनयतीति सम्बन्धः ।

; सत्तासमवायस्य नित्यत्वात् । न च कुतश्चिदज्ञा3460 दजातस्य बन्ध्यासुतस्येव
सत्तया अन्येन³⁴⁶¹

समवायेन वा ।

वा सम्बन्धः, यतः किञ्चित् केनचिदुत्पादितं भवेत् । जातस्येति चेत्; यद³⁴⁶² यदि लब्धात्मलाभस्य; तर्हि उक्तो दोषः--किमन्यया उत्पत्त्या ? कथमन्यथा शशशृङ्गादेर्भेद इति
चेत्; अयमपरः परस्य³⁴⁶³

वैशेषिकस्य ।

दोषोऽस्तु । न खलु अत्स³⁴⁶⁴ अंशदोषाः सन्तोऽपि अ³⁴⁶⁵

कलङ्करहितम् अकलङ्कन्यायम् ।

कलङ्कमुपलीयन्ते ।

ननु न विनाशस्याद्य³⁴⁶⁶ न्यस्य³⁴⁶⁷

घटादेः ।

वा प्रागसतः सत्तासम्बन्धलक्षणा उत्पत्तिः हेतुना क्रियते
यत्रायं स्यात्, अपि तु स्वरूपमेव क्रियतामिति चेत्; अत्राह--तस्य इत्यादि । तस्य विनाशस्य
कथञ्चित् केनापि सत्तासम्बन्धकरणलक्षणेन [p. २०५ क ] स्वरूपलक्षणेन वा प्रकारेण कार्यत्वे
हेतुभाजतृत्वे 3468 हेतुना जन्यत्वे भावस्वभावानतिक्रान्तेर्भावरूपानतिक्रमात् न तावदुत्पाद
[p. 251 ] यति इति सम्बन्धो भावः स्यादिति मन्यते । तथापि स कुतो भावः स्यादिति चेत् ? अत्राह—
तल्लक्षणत्वाद् वस्तुनः इति । परमतापेक्षया स सत्तासम्बन्धो लक्षणं यस्य तस्य भावात्
तत्त्वाद् वस्तुनः सद्वर्गस्येति व्याख्येयम् । स्वमतापेक्षया तु सः प्रागसतो हेतोरात्मलाभो लक्षणं
यस्य तस्य भावात् तत्त्वात् वस्तुनो भावस्य इति, स्वप्रागभावाद् अन्यथा प्रध्वंसो न विशि
ष्येत अ³⁴⁶⁹

प्रागभावत्वप्रध्वंसत्वादि ।

वान्तरजातिसम्बन्धविरहात्, इतरथा3470

जातिसम्बन्धस्वीकारे ।

द्रव्यादिवत् सत्तासम्बन्धः3471

स्यात् इति शेषः ।

। यदि पुनः 3472

सामा
न्यादौ अवान्तरजातिविरहेऽपि ।

क्वचित्तद
3473 द्विरहेऽपि तत्सम्बन्धो नेष्यते; तर्हि कथं त³⁴⁷⁴

सत्तासम्बन्ध ।

त्सम्बन्धविरहेऽपि द्रव्यादीनामेव अवान्तर
जातियोगो न जात्यादीनामिति विभागः स्यात् । एतेन अन्यस्यापि विशेषकस्य धर्मस्य संभवो
निरस्त इति मन्यते । व्याख्याता एकेन अर्थेन कारिका ।

साम्प्रतं प्रथमेन व्यतिरेकतां व्याकुर्वन्नाह--कादाचित्कम् इत्यादि । अत्रायमभिप्रायः—
अनन्तरन्यायेन प्रागसन् पुनः कुतश्चित् जायमानो विनाशः कार्यम्, अत एव वस्तुव्यवस्था मितं
तत् 3475 स्था, अभिमतं च तत् । इदानीं विनाशलक्षणं वस्तु कादाचित्कं देशकालद्रव्यादिनियतं सद
कार्यम् इति प्रक्रियाव्यावर्णनमात्रश्चाष्टषष्ठि 3476 मात्रम् स्वेष्टि घटितकृतान्त³⁴⁷⁷

सिद्धान्त ।

पदार्थप्रपञ्चकथनमात्रम् ।
मात्रशब्देन अव्यवस्थितं तत्त्वं दर्शयति । कुतः ? इत्याह--विरोधात् । पूर्वापराभ्युपगमयोः
अन्योऽन्यबाधनात् । तथाहि--यदि विनाश³⁴⁷⁸ शो वस्तु प्रागसत्3479 सन् कुतश्चित् जायते कथम
कार्यम् घटादिवत् ? अथाऽकार्यम्; गगनादिवत् कथं कादाचित्कं [p. २०५ ख ] कादाचित्कञ्च
अकार्यं चेति परस्परविरुद्धमेतत् । ततः कादाचित्कत्वात् कार्यम् इति मन्यते ।

तथा कादाचित्कम् अनुत्पत्तिधर्मकम् इति प्रक्रियाव्यावर्णनमात्रम् । कुतः ?
इत्याह--विरोधात् इति । तद्यथा तत्कादाचित्कं प्रागसत् पुनर्लब्धात्मलाभकं कुड्यादिवत्
कथमनुत्पत्तिधर्मकम् अविद्यमानोत्पत्तिधर्मकम् ? त³⁴⁸⁰

असतः आत्मलाभ एवोत्पत्ति
रिति भावः ।

थात्मलामस्यैव उत्पत्तिरूपत्वस्यचिद् 3481 त्वात् ।
कस्यचिद् अर्थान्तरसत्तासम्बन्धनिषेधात् । अथाऽनुत्पत्तिधर्मकम् आकाशवद् बन्ध्यास्तन्धय
वत्; कथं कादाचित्कम् इति विरोधः ? तस्मात् कादाचित्कत्वाद् उत्पत्तिधर्मकमिति भावः ।

तथा, कादाचित्कम् अनाधेयाऽप्रहेयाऽतिशयात्मकम् अजन्याविनाशसामर्थ्यस्वभावम्
इति प्रक्रियाव्यावर्णनमात्रम् । कुतः ? विरोधात् । तथा च कुतश्चिद् आत्मानं तल्लभते
चेत्यदिवत् 3482 चेत् पटादिवत् दुरुपपादमनाधेयाऽप्रहेयातिशयात्मकत्वम्, अन्यत आत्मलाभस्यैव
आधेयप्रहेयातिशयात्मकत्वात् । यदि पुनः गगनादिवत् अनाधेयाऽप्रहेयात्मकम्; कथं कादा
चित्कम् ? अथ जातस्य पुनः अतिशय आवानुपानेतुं वामशक्यत 3483 आधातुमपनेतुं वा न शक्यते इति तत्तदात्मकमुच्यते; तदसत्य 3484 तदसत्; कादाचित्कत्वे अर्थक्रियाकारित्वे वा तत्र आधेय
प्रहेयातिशयात्मकत्वं घटादिवत् पुनरनुमितेः प्रतिपद्यमानः केन वार्यते ?

तथैव कादाचित्कमविनश्वरम् इति प्रक्रियाव्यावर्णनमात्रं विरोधात्, सर्वस्य कादा
[p. 252 ] चित्कस्य विनश्वरत्वेन प्रतीतिः 3485 तेः घटादिवत् इति । तथा कादाचित्कं स्वविनाशहेतु3486 हेत्व
भावात् स्वशब्देन विनाश³⁴⁸⁷ शि वस्तु परामृश्यते तस्य विनाशः स्वो विनाशस्य आत्मीयो
वा विनाशः तस्य हेतोः कारणस्य अभावात् न विनश्यति इति प्रक्रियाव्यावर्णनमात्रं
विरोधात् इति स्वमतव्याधातात् । 3488

बौद्धः ।

यो हि कादाचित्कत्वे जगतोऽपि विनाशकारणमभ्युपगच्छति
तस्य 3489

विनाशहेतुस्वीकारे ।

प्रकृते काऽक्षमा ? तथा विनाशे वा प्रध्वंसे वा विनाशवस्तुनः इति सम्बन्धः । वा
शब्दः अभ्युपगमसूचकः पक्षान्तरसूचको वा, विनष्टस्य प्रध्वंसविशेषणवतः सत्तासम्बन्धिनो
घटादेः ।

यदि वा, सतो विनाशाद् भिन्नस्य स्वतो विद्यमानस्य अनुत्पत्तिः पुनरप्रादुर्भावः ।
कुतः ? इत्याह--उत्पत्तिहेत्वभावात् इति । भावस्य उत्पत्तौ त्रिविधो हेतुः--समवायि-असम
वायि-निमित्तभेदेन । न च विनाशः तेषामन्यतमः । आदित्यालोकाभावलक्षणे तमसि पुनः
प्रदीपादिभावेन प्रहतेऽपि पुनः तदालोकोन्मज्जनम् । नाप्यन्यस्य तत्कारणस्य भावनियम इति
प्रक्रियावर्णनमात्रम् । कुतः ? विरोधात् । यदि विनाशविनाशेऽपि प्रादुर्भावः; न तर्हि विनाश
विनाशः तद्भावः, तल्लक्षणत्वादस्य, कथमन्यथा नैरात्म्यनिषेधे सात्मकत्वसिद्धिः । ततो यदि
विनाशविनाशः; कथन्न भावप्रादुर्भावः ? न चेत्; कथं तन्नाशः ?

यत्पुनरुक्तम्--उत्पत्तिहेतुभावादिति; तदसारम्; यतो घटोत्पत्तौ अवयवसंयोगः कारणम्,
तस्यापि क्रिया , अतः क्रियाविनाशविनाशे तत्प्रादुर्भावः3490

क्रियाप्रादुर्भावः ।

, ततः संयोगः ततोऽपि घटः ।
यदि वा, विभागेन संयोगविनाशः कृत इति सहेतुकः 3491

संयोगविनाशस्यापि ।

तस्यापि कुतश्चिन्नाशे संयोगोन्मज्जनम् ।
अथवा, घटाद् भिन्नस्य नाशस्य [p. २०६ ख ] भावे न त³⁴⁹²

घटस्य ।

स्य किञ्चिदिति नाशनाशे निष्प्रतिद्वन्द्विनः
केवलमुपलम्भो भवति तमोनाश इव इति किं हेतुना ?

यत्पुनरुक्तम्--आलोकाभावे तमसि नाशितेऽपि न दिनकरालोकप्रादुर्भाव इति; तदपि न
सुपरीक्षिताभिधानम्; तत्रापि चोद्यस्य समत्वात् । न आलोकाभावमात्रं तमः, सालोकापवरके
बहलालोकप्रदेशात् प्रविष्टस्य तमःप्रतिभासात् । विज्ञानाभावे चात्र तमसि सर्वत्र तदभाव³⁴⁹³

विज्ञानाभाव एव तमोऽस्तु ।

एत
दस्तु नादित्यालोकाभावः3494

तमः ।

।

ज्ञान 3495 नाभावः तमः; अभावे न ज्ञानप्रादुर्भावः । न खलु चि 3496 क्वचित् तदभाव³⁴⁹⁷

ज्ञानाभाव ।

एव
मतः 3498 तमः; इतरथा आलोकोऽपि तमोऽभावो भवेत् । भाव³⁴⁹⁹

तमोऽस्ति इत्यादि ।

प्रत्ययवेद्यत्वाच्च नाऽभावमात्रं तमो
घटादिवत् । ततः सूक्तम्--कादाचित्कम् इत्यादि ।

तत्रैव दूषणान्तरमाह--पटादेरपि इत्यादि । न केवलं विनाशस्य किन्तु घटादेरपि हेतुमर्थे
3500 हेतुमत्त्वे कादाचित्कत्वे च सति एवं विनाशवत् प्रसङ्गात् कारणात् प्रक्रियावर्णनमात्रम् इति
सम्बन्धः । पुनरपि दोषान्तरमाह--स्वसामग्रीजन्मन इत्यादि । स्वसामग्र्या जन्म यस्य भावस्य
[p. २०७ क ] अभावस्य वा तस्य । तद्विनाशकारणस्य यत् तद्विनाशकारणं परेण अभ्युपगतं
[p. 253 ] तत् तच्छब्देन परामृश्यते, तच्च तद्विनाशकारणं च इति तस्य, अवश्यंभावनियमाऽभावात् कार
णात् न कश्चित् कृतकत्वादिः अनित्यत्वसाधनो हेतुः अव्यभिचारी स्यादित्यर्थः ।

यदुक्तम्--न प्रागसतो विनाशस्य सत्तासम्बन्धलक्षणा उत्पत्तिः केनचित्3501

कारणेन ।

क्रियते अपि तु
स्वरूपमेव; तत्राह सौगतः-- 3502

तुलना--न हि विनाशहेतुर्भावस्य स्वभावमेव करोति; तस्य स्वहेतुभ्यो
निर्वृत्तेः ।--हेतुबि॰ पृ॰ ५६ ।

विनाशहेतुः इत्यादि । विनाशस्य हेतुः कारणं पराभ्युपगतः
प्रागसतः स्वोत्पत्तेः पूर्वमसतोऽविद्यमानस्य विनाशस्य स्वभावं स्वरूपं करोति न सत्तासम्बन्धम्
इत्येवं चेद् यदि । तत्र दूषणमाह--कः पुनः इत्यादि । कः न कश्चित् पुनः इति अक्षमायाम्,
भावानां घटादीनां यः अन्योऽन्याभावः, अत्यन्ताभावस्य एतद्विशेषत्वात् पृथगनभिधानम्, यश्च
प्रागभावः तस्य कर्त्ता, यतः कर्तुः तत्स्वभावस्थितिः ? यत इति वा आक्षेपे, नैव तत्स्थितिः ।
तथा च प्रयोगः--यःअभावः स स निर्हेतुकः यथा प्रागभावादिः, अभावश्च विनाश इति । ननु
यदि नाम प्रागभावादेरहेतुत्वं नैतावता विनाशस्य तत्, अन्यथा गगनादेरहेतुत्वात् घटादीनामपि
त³⁵⁰³

अहेतुकत्वं स्यात् ।

द्भवेत् । प्रत्यक्षबाधनमुभयत्र समानमिति चेत्; अत्राह--अस्ति वा इत्यादि । अस्ति विद्यते
वा कश्चिद् देशादिकृतो विशेषः भेदः प्रागभावादेर्विनाशस्य ? नास्ति इत्यर्थः । एतदुक्तं भवति—
यथा प्रागभावादयः कारणान्वयव्यतिरेकाननुविधायिनः अकृतकाः तथा विनाशोऽपि । नहि
महति दण्डादिसन्निपाते महान् अ³⁵⁰⁴

अल्पे ।

न्यथाविधे अन्यथा विनाशः; विनिवृत्तिमात्रस्य [p. २०७ ख ]
सर्वत्र अविशेषादिति । न च भावतः3505

परमार्थतः ।

प्रागभावादयः सन्ति; इत्याह--परस्पर इत्यादि ।
परस्परम् अन्योन्यं स्वभावश्च देशश्च कालश्च तेषां परिहारः तेन परिणतिम् आत्मलाभम् अभावं
विद्मः भावानाम् इति सम्बन्धः ।

एवं सौगतेनापि नैयायिकं विमुखतां नीत्वा अधुना सौगतं स्वयं तां3506

विमुखताम्—
युक्तिशून्यताम् ।

नयन्नाह--तथा
च इत्यादि । तथा च तेन च तत्परणत्यभाववेदनप्रकारेण हेतुमत्त्वं सकारणत्वं विरुद्धप्रमाण
बाधितम् । कस्य ? इत्याह--क्षणिकस्य भावस्य इति वचनपरिणामेन सम्बन्धः । इदमत्र
तात्पर्यम्--नैयायिकस्य हेतुमतोऽपि विनाशस्य विनाशमनभ्युपगच्छतः अनित्यत्वहेतवो व्यभि
चारिणः, प्रागभावादिकमहेतुमभ्युपगच्छतो विनाशो विनिहेतुः 3507 शोऽपि निर्हेतुः तदभावो वा ।
बौद्धस्य पुनः क्षणिकत्वमभ्युपच्छतः कृतकत्वादयः असिद्धा एव इति 3508

बौद्धः ।

नासौ परम³⁵⁰⁹

नैयायिकम् ।

तिशेते इति ।
कुतस्तस्य न हेतुत्वम् ? इत्याह--न ह्यतीत इत्यादि । हि यस्माद् अतीतेन कार्योत्पत्तेः प्रागेव
नष्टेन भावेन वर्त्तमानस्य तद्वत्ता हेतुमत्ता न अतिप्रसङ्गात् सर्वेण अतीतेन सर्वस्य तद्व³⁵¹⁰

हेतुमत्ता ।

त्ताप्रस
ङ्गात् । निरूपितं चैतत्3511

पृ॰ २३९ ।

कार्यकारणता नैव सिद्धवि॰ ४ । ३ इत्यादि ।

नन्वेवं नैयायिकस्येव सौगतस्यापि मताभावे सकलशून्यतैव स्यादिति चेत्; अत्राह—
समक्षम् इत्यादि ।

समक्षं गुणपर्यायस्वभावद्रव्यसाधनम् ।

विपक्षेऽर्थक्रियायोगाद् व्यावृत्तं विभ्रमात्मनः ॥ ७ ॥

[p. 254 ]

इति स्थितमेतत् सर्वम्...गुण...

समक्षं प्रत्यक्षं गुणश्च पर्यायाश्च स्वभावा आत्मानो यस्य द्रव्यस्य तस्य साधनम्
बहिरन्तश्च गुणपर्यायात्मकद्रव्यप्रत्यक्षत्वात् इत्यर्थः । [p. २०८ क ] अनेन सकलशून्यतां कल्पयतः
प्रत्यक्षबाधां दर्शयति । स्यान्मतम्--अस्ति प्रत्यक्षबुद्धौ यस्य³⁵¹²

द्रव्यस्य ।

प्रतिभासः, स तु भ्रान्तः बाध्यमान
त्वाद् द्विचन्द्रादिप्रतिभासवदिति चेत्; अत्राह--विपक्ष इत्यादि । विपक्षे भावाद्येकान्ते अर्थ
क्रियायाः दर्शनादिलक्षणाया अयोगात् व्यावृत्तम् अपसृतम् । कुतः ? विभ्रमात्मनः
भ्रान्तस्वभावात् समक्षम् इति सम्बन्धः । एतदुक्तं भवति--यथा एकचन्द्रदर्शनभावाद्
द्विचन्द्रदर्शनं भ्रान्तं तथा एकान्तदर्शनादिभावे अनन्तरसमक्षं भ्रान्तं स्यात् । न चैवमिति ।
कारिकार्थस्य नैकधा राजपथीकृतत्वात् प्रकृतमुपसंह रन्नाह--इति स्थितमेतत् इत्यादि । स्थितं
निश्चितमेतत् । किं तत् ? इत्याह--सर्वम् इत्यादि । तथा परं स्थितम् इत्याह--गुण इत्यादि ।
तु सद्भावोऽत्र द्रष्टव्यः द्रव्यलक्षणान्तरनिषेधार्थत्वात् ।

ननु चेतनाऽचेतनयोः अमूर्त्तमूर्त्तयोः जीवकर्मणोः सम्बन्धाभावेन एकस्य गमने स्थाने
वा नान्यस्य नियमेन गमनं स्थानं वा गवाश्ववत् । सम्बन्धेऽपि तदुत्पत्तिलक्षणे स एव दोषः
घटकुलालवत् । तादात्म्यलक्षणे तु नायं दोषः कृतकत्व-शब्दवत्, अ³⁵¹³

तादात्म्यसम्बन्धे ।

त्रापि अ³⁵¹⁴

जीव एव स्यात् कर्म एव वा ।

न्यतरदेव स्यात्
कल्पितो वा भेद इति चेत्; अत्राह--चेतना इत्यादि ।

चेतनाचेतनावेतौ बन्धं प्रत्यपेक्षताम् ।

भिन्नौ लक्षणतोऽत्यन्तं हेमादिश्यामिकादिवत् ॥ ८ ॥

परस्परविलक्षणावपि चेतनाचेतनौ बन्धं प्रत्येकत्वं प्रतिपद्येते हेमश्यामिकादिवत् ।
न च मूर्तामूर्तयोः संयोगो विरुद्धः पञ्चस्कन्धकदम्बकाभावप्रसङ्गात् आत्ममनःसन्नि
कर्षादेश्च ।

चेतन आत्मा अचेतनः कर्मपदार्थः तौ चेतनाचेतनौ, उपलक्षणमेतत् तेन अमूर्त्त
मूर्त्तौ एतौ प्रत्यक्षानुमानप्रतीयमानौ बन्धं संयोगविशेषम् प्रति अपेक्षक³⁵¹⁵ क्ष्यताम् सह
चरादिकार्यसमानतादात्म्यं भिन्नद्रव्ययोः तद्विरोधात् । कुतस्तादात्म्यं न गतौ ? इत्याह--भिन्नौ
परद्रव्यान्तरभूतौ यतः । [p. २०८ ख ] केन ? इत्याह--लक्षणतः स्वलक्षणेन आद्यादिपाठान्तः,
तल्लक्षणमेव आश्रित्य । तथाहि--ज्ञानदर्शनोपयोगो जीवस्यैव लक्षणम्3516

उपयोगो
लक्षणम्--त॰ सू॰ २ । ८ ।

, अचेतने रूपाद्यात्मकत्वं
3517

स्पर्शरसगन्धस्वर्णवन्तः पुद्गलाः ।--त॰ सू॰ ५ । २३ ।

पुद्गलस्यैव इति । कथं भिन्नौ ? इत्याह--अत्यन्तं कालत्रयेऽपि परस्परं लक्षणसंक्रान्त्यभावमनेन
दर्शयति । दृष्टान्तमुभयत्र दर्शयति हेमादिश्यामिकादिवत् । एकेन आदिशब्देन माणि
क्यादेः अपरेण किट्टादेः परिग्रहः ताविव तद्वदिति ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--परस्पर इत्यादि । परस्परम् अन्योन्यं विलक्षणावपि विसदृश
लक्षणावपि चेतनाऽचेतनौ जीवकर्मपुद्गलौ बन्धं प्रति एकत्वं प्रतिपद्येते हेमश्यामिकादिवद्
आदिशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते ।

[p. 255 ]

ननुमूर्त्ताऽ मूर्त्तयोस्तयोः3518

जीवकर्मणोः ।

संयोगविशेषलक्षणः कथं बन्धो येनैवं स्यादिति चेत् ?
अत्राह--न च इत्यादि । न च नैव मूर्ताऽमूर्तयोः कर्मात्मनोः विरुद्धः संयोगः । कुतः ?
इत्यत्राह--पञ्चस्कन्ध इत्यादि ।

ननु विषादिवत् इ³⁵¹⁹

पृ॰ २३१ ।

त्यनेन परिहृतं यत इत्यदोषः । पञ्चस्कन्धा रूपादयः3520

रूपवेदनाविज्ञानसंज्ञासंस्काराः ।

तेषां कदम्ब
कस्य समूहस्य अभावप्रसङ्गात् कारणात् न च मूर्त्ताऽमूर्त्तयोर्विरुद्धः संयोगः इति पदघटना ।
तथाहि--क्वचित् शरीरे रूपस्कन्धो मूर्त्तः, अमूर्त्ता वेदनादयः, तत्समूहरूपपरापररूपतया उपजाय
मानस्य संसारव्यपदेशात् । मूर्त्तेत्तरयोश्च संयोगविरोधः 3521 धे अन्यत्र रूपम् अन्यत्र वेदनादयः
सह्यविन्ध्यवदिति न शरीरे सुखाद्यनुभवनमिति प्राप्तम् ।

ननु त³⁵²²

पञ्चस्कन्धसमूहः ।

त्कदम्बकं यदि संयोगः; तर्हि त³⁵²³

संयोगाभावः ।

दभावो न सौगतस्य दोषाय अभ्युपगमादिति
[p. २९९ क ] चेत्; नैरन्तर्यस्य³⁵²⁴

अन्तरालाभावरूपस्य सम्बन्धस्य । प्राप्तावस्थाविशेषे हि नैरन्तर्येण जातितः ।
ये पश्यत्याहरत्येष वस्तुनी ते तथाविधे ॥ ६६६ ॥ ये निरन्तरोत्पन्ने वस्तुनी ते एव संयुक्तशब्दवाच्ये...
--तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ २२१ ।

तेनाप्युपगमात् । न च नैरन्तर्यादन्यः संयोगो जैनस्यापि3525

संयोगोऽपि नैरन्तर्यावस्थितार्थव्यतिरेकेण अपरो न प्रतीयते ।
--न्यायकुमु॰ पृ॰ २७७ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६७७ ।

। ततो
यथा पञ्चस्कन्धानां मूर्त्तेतररूपाणामपि नैरन्तर्यलक्षणः संयोगः तथा जीवकर्मणोरिति । आत्मनः
3526 आत्ममनः सन्निकर्ष आत्ममनसोः संयोगः, आत्मा मनसा युज्यते न्याम॰ पृ॰ ७४
इति वचनात् आदिः यस्य स तथोक्तः तस्य च अभावप्रसङ्गात् न च त³⁵²⁷

मूर्तामूर्तयोः ।

योः संयोगो विरुद्धः ।
आदिशब्देन मनोगगनसन्निकर्षः प्रकृति3528

सांख्याभिमतः ।

पुरुषसन्निकर्षश्च गृह्यते ।

अस्तु यथार्थग्रहणस्वभावस्य आत्मनो मिथ्याज्ञानादनुमितो बन्धः, स तु केन हेतुना ?
इत्यत्राह--शुभाऽशुभैः इत्यादि ।

शुभाशुभैश्चेतनो जीवो बध्यतेऽचेतनैः स्वयम् ।

यथास्वमास्रवैश्च स्वैः मनोवाक्कायकर्मभिः ॥ ९ ॥

मनोवाक्कायकर्मभिः शुभैरशुभैश्चास्रवैः यथास्वं पुण्यपापबन्धो जीवानामित्यत्र न
कश्चिद् विप्रतिपत्तुमर्हति किन्तु सर्वेषामविगीतोऽयमिति ।

जीवः आत्मा । किंभूतः ? चेतनः स्वपरग्रहणस्वभावः न वैशेषिककल्पितः 3529

सर्वथा नित्यस्य निष्क्रिस्य स्वयमचेतनस्य च ।

तस्य
बन्धफलाभावात् । तस्य हि फलं सुखदुःखादिकं मिथ्याज्ञानमन्यद्वा । न च सर्वदा 3530 था अचेतनस्य 3531

सुखदुःखादिकम् ।

तद् युक्तं विरोधात् । भिन्नस्य उत्पत्तावपि न तस्य किञ्चिद् अतिप्रसङ्गात्,
समवायनिषेधात् । स किम् ? इत्याह--बध्यते संयुज्यते । कैः ? इत्याह--अचेतनैः
कर्मपुद्गलैः न सौगतकल्पितैः चेतनरूपैः कर्मभिः चेतना कर्म अभिध॰ को॰ ४ । १
इति3532

चेतना मानसं कर्म—
अभिध॰ को॰ ।

तथागतवचनात् । कुतः स्याः 3533 कुतोऽस्याः3533

चेतनायाः ।

कर्मत्व 3535 त्वम् ? विरोधात्, आत्मस्वभा
[p. 256 ] वत्वाच्चेतनायाः । विपरीता चेतना कर्मेति चेत्; तस्याः3536

विपरीतायाः ।

कुतो भावः ? वासनातश्चेत्; न; तन्नि
षेधात् अनन्तरमेव, त³⁵³⁷

वासनायाश्च ।

स्याश्च तत्त्व-तद्वेदनकाल एव नरकादिप्रापणसामर्थ्यवेदनात्, सर्वस्यापि
हिंसादिचेतनादिभ्यः अपरोपदेशात् निवृत्तिः स्यात् तत्त्ववेदिता3538 नां योगिनामिव । न खलु
कश्चित् सचेतनो दुस्तटीपातमतितया न कं 3539 नरकं जानन्नेव आचरते दुःखभीरुः । न च
निष्क³⁵⁴⁰

निर्विकल्पदर्शने ।

लदर्शने [p. २०९ ख ] चेतनानिश्चयेऽपि तत्सामर्थ्यानिश्चयकल्पनमिति3541

निश्चयानिश्चयलक्षणविरुद्ध
धर्माध्यासप्रसङ्गात् ।

सुविचारितमेतत् ।
तत्सामर्थ्याग्रहणे च तद्वतोऽप्यग्रहणमिति न अचेतनकर्मपक्षाद् विशेषः ।

ननु बध्यन्ते 3542 ध्यतेऽ सौ तैः3543

कर्मभिः ।

, स तु नश्वरम् 3544 न स्वयम् अपि तु महेश्वरप्रेरितैः3545

अज्ञो जन्तुरनीशोऽयमात्मनः सुखदुःखयोः । ईश्वरप्रेरितो
गच्छेत् श्वभ्रं वा स्वर्गमेव वा ॥--महाभा॰ वनप॰ ३० । २८ ।

।
तयाहि--यः चेतनेन बध्यते स धीमता प्रेरितेन बध्यते, यथा चौरो निगडादिना, बध्यते च
आत्मा तथाविधस्तेनेति, योऽसौ तत्प्रेरकः स महेश्वर इति चेत्; अत्राह--स्वयम् इति ।
स्वयम् आत्मना न ईश्वरादिना । यो हि चेतनः तैः बध्यते स एव आत्मवन्धनाय तेषां3546

कर्मणाम् ।

प्रेरकः
किं तत्र ईश्वरेण अन्येन मन्यत वा 3547 वेति मन्यते । न चेदमत्र चोद्यम्--अर्वाग्दर्शी ता3548

कर्माणि ।

नि अप
श्यन् कथं तेषां प्रेरक इति; स्वप्नादौ अदृष्टात्ताना3549 ष्टानामपि स्वकरचरणादीनां प्रेरकत्वदर्शनान् ।
य³⁵⁵⁰

वैशेषिकस्य ।

स्य च ईश्वरज्ञानमेकं नित्यमनात्मवेदकम्, तस्य ईश्वरः 3551

कर्माणि ।

तानि पश्यति इत्यतिश्रद्धेयम् ।
अनित्यं चेत्; 3552

ईश्वरज्ञानम् ।

तत्तर्हि तस्य³⁵⁵³

ईश्वरस्य ।

अदृष्टपूर्वकम्, अन्यथा यतोऽभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिः स
धर्मः वैशे॰ सू॰ १ । १ । २ इति व्याहन्यते, अनेन व्यभिचारात् । तस्य च अदृष्टसम्बन्धो
यदि अन्येन धीमता कृतः; अनवस्था । स्वयं चेत्; अन्यस्यापि 3554

स्वयं सम्बन्धोऽस्तु ।

तथा अस्तु । इति साधूक्तम्—
स्वयम् इति ।

अथ मतम्--यदि चेतनः तैः स्वयं मन्यते 3555 बध्यते मुक्तात्मानोऽपि बध्येरन् विशेषा
भावादिति चेत्; अत्राह--आस्रवैः इति । आस्रवन्ति समागच्छन्ति संसारिणां जीवानां
कर्माणि यैः येभ्यो वा ते आस्रवा रागादयः तैः करणभूतैः कृत्वा । न केवलम् एतैरेव अपि
तु मनोवाक्कायकर्मभिश्च³⁵⁵⁶

कामवाङ्मनःकर्म योगः । स आस्रवः ।--त॰ सू॰ ६ । १, २ ।

मनोवचनशरीरव्यापारैश्च । यद्येव³⁵⁵⁷ यद्यास्रवशब्दः रागादिवद्
एतेष्वपि प्रवर्तते निमित्तसाम्यात् [p. २१० क ] तत्किमर्थं 3558

आस्रवशब्देन ।

तच्छब्देन रागादय उच्यन्ते इति
चेत् ? सत्यम्, मनःप्रभृतीनां स्वशब्देनावि3559 भिधानात्, 3560

आस्रव
शब्देन ।

तच्छब्देन तेषामेव³⁵⁶¹

रागादीनामेव ।

अभिधानम्
यथा दोषावरणयोर्हानिः आप्तमी॰ श्लो॰ ४ इत्यत्र दोषशब्देन आवरणयोरप्यभिधानेऽपि
आवरणयोः पृथगभिधानात् दोषा रागादय उच्यन्ते3562

वचनप्तामर्थ्यादज्ञानादिर्दोषः स्वपरपरिणामहेतुः ।...आवरणात्
पौद्गलिकज्ञानावरणादिकर्मणो भिन्नस्वभाव एवाज्ञानादिर्दोषोऽभ्यूह्यते ।--अष्टस॰ पृ॰ ५१ ।

।

यदि वा, आस्रवैः मनोवाक्कायकर्मभिः इति समानाधिकरण्येन सम्बन्धः करणीयः ।
[p. 257 ] तत्र च लौकिकन्यायापेक्षया मनःकर्मभिः इत्यनेन मानसा व्यापारा रागादयोऽपि गृह्यन्ते, ततः
सिद्धा3563

मुक्तपुरुषाः ।

न तैर्बद्ध्यन्ते 3564

रागादिरहितत्वात् ।

निरास्रय³⁵⁶⁵ वत्वात्तेषामिति मन्यते । अनेन सर्वेण एतत् कथयति--विवाद
गोचरापन्नं कार्यं बुद्धिमत्कारणं तत्त्वात्3566

कार्यत्वात् ।

घटादिवत् इ³⁵⁶⁷

महाभूतचतुष्टयमुपलब्धिम
त्पूर्वकं कार्यत्वात्...--प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ५५ । न्यायकुसु॰ ५ । १ ।

त्यत्र यदि चेतनेन आत्मना सास्रवेण
आत्मनोऽचैतनैर्बन्धः स्वयं क्रियते, इति स³⁵⁶⁸

स्वयं स्वः क्रियते ।

एव क्रियते इति स एव धीमान् तत्कारणं साध्यते;
तर्हि सिद्धसाधनम् । परश्चेत्; दृष्टान्तेऽपि म³⁵⁶⁹ नतत्सिद्धिरिति ।

ननु बध्यमानोऽसौ3570

आत्मा ।

आस्रवैः कृत्त्वा अचेतनैः स्वयम्, तथापि आत्मीयैरिव परकीयैरपि
बध्यते इति मीमांसकः । स हि पुत्रादिसम्बन्धिभिः तैः3571

आस्रवैः ।

चिरमृतानामपि पित्रादीनाम् बद्धत्व
मभ्युपगच्छति, सौगतो वा अन्यकर्मभिः अन्य³⁵⁷²

क्षणिकत्वात्, अन्येन क्रियते अन्यश्च बध्यते इति भावः ।

स्य; तं प्रति आह--स्वैः इति । स्वैः आत्मीयैः
आस्रवैः न परकीयैः, अव्यवस्थापत्तेः । न खलु पुत्रस्य सुरादर्शनाभिलाषादयः पितरम् अत्यन्त
श्रोत्रियं सुरया योजयन्ति जीवन्तपि किमङ्ग पुनः मृतान् ? अन्यथा कृतानेकयोगोऽपि पिता
पुत्रदोषात् नरकं व्रजेदिति न कश्चित् प्रेक्षाकारी नियमेन सुकृतकारी स्यात् । कदाचित् पुत्रं
दोषकारिणमाशङ्कमानः पुत्रो[p. २१० ख ] वा न जननीयः3573

इति मन्येत ।

। नहि वैरिणः3574

सकाशात् ।

स्ववधमाशङ्कमान
एव तम् आत्मनः सन्निहितमुपनयति । यदि पुनः कस्यचित् कश्चित् पुत्रः 3575

वेदानुसारी ।

श्रुतकारी दृष्ट
इति स्वयं पुत्रजनने प्रवृत्तिः--अन्योऽपि तादृशो भविष्यति, कदाचिदर्थसन्देहो हि कृषीवलादिवत्
प्रवृत्तेः अङ्गमिति; तदसाम्प्रतम्; यतः कस्यचिदपकार्यपि तादृक्षो भविष्यति इत्यनर्थसंज्ञा
3576 शङ्काऽनिवृत्तेः । ततः सूक्तम्--स्वैः इति । यद्वा, स्वैः अचेतनैर्बध्यते; अन्यथा ठकपापैः
सर्वोऽपि बध्येत । यदि असौ3577

ठकः चौरवृत्त्या गृहीतं द्रव्यम् ।

अन्यस्मै ददाति, तदा सोऽपि3578

ठकद्रव्यग्राही पुरुषो
ऽपि ।

बध्यते । तथाहि--सौगतः जन्म
3579 यन्मयोपार्जितं पुण्यं तेन त्वाः3580

त्वाः सर्वे इति व्यर्थमत्र द्विर्लिखितं भाति ।

सर्वे सर्वे सत्त्वाः सुखिनो भवन्तु इति3581

...यत्प्राप्तमर्थकुशलं मयाऽमलं ।
तेन सर्वजगदर्थसाधिनी सिद्धिरस्तु जगतोऽस्य सर्वदा ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ६४८ । तत्त्वसं॰ प॰
पृ॰ ९३६ । बोधिच॰ पं॰ पृ॰ ६०५ ।

सर्वोऽपि वदतीति चेत्;
वतिनैता 3582 नैतावता तस्य पुण्येन अन्ये सुखिनो नाम, 3583

कश्चित् पापबुद्धिः ।

इतरथामतिर्यदैव पापो भणति
मदीयेन अतिपापेन सर्वे योगिनो दुःखिता भवन्तु तदाऽसौ3584

पापी ।

सकलसंसारदुःखरहितो योगिनस्तु
तत्सहिताः स्युः इति । यस्मै तद्दीयते स यदि3585 दीच्छति, ततर्हि सर्वमेव तत्त 3586 नहि सर्व एव
तत्र योगिनः तदिच्छन्ति इति चेत्; न युक्तमेतत्; यतो यदैव म्रियमाणाय चिरंजीविनम्
3587

कश्चिदिष्टजनः,
अथ च ।

इच्छति, वर्षशतायुः स्वायुः ददाति, तद्दातुः तदैव मरणम् अन्यस्य चिरजीविनस्तम्3588 वित्वं भवेत् । न चैवम् । किञ्च,

इष्टाय भाग्यहीनाय वक्रवन्ती 3589 चक्रवर्ती सपुण्यकम् ।

ददानः पुण्यहीनः स्यात् इष्टश्चक्रिपदं व्रजेत् ॥

[p. 258 ]

ततो यत्किञ्चिदेतत् ।

कथंभूतैः तैः ? इत्याह--शुभाऽशुभैः इति । पुण्यहेतुभिः शुभैः अपुण्यहेतुभिः अशुभैः
मनोवाक्कायकर्मभिः आस्रवैः इति । तद्धेतुत्वम् एतेषां [p. २११ क ] वृत्तौ3590

टीकायाम् ।

निवेदयिष्यति ।

ननु च य एव पुण्यहेतवः त एव पापहेतवः शुभाचरणवतोऽपि अपायदर्शनात्, तथा य
एव पापहेतवः त एव पुण्यहेतवोऽपि हिंसाद्यनुष्ठानरतस्यापि अभ्युदयदर्शनात् । एवं च हेतुसङ्करे
कथं प्रेक्षाकारिणा धर्माद्युपायाचरणमिति चेत्; अत्राह--यथास्वम् इति । यानि स्वानि ये वा
यथास्वम् इति । एतदुक्तं भवति--यस्य शुभस्य अशुभस्य वा चेतनस्य यानि मनोवाक्काय
कर्माणि स्वानि कारणत्वेन प्रत्यासन्नानि ये वा आस्रवाः तेषामनतिक्रमेण चेतनोऽचैतनैर्बध्यते
इति । न खलु शुभस्य अचेतनस्य कारणानि अशुभस्य सुता 3591 स्रुता3591

आस्रवकारकाः ।

भवितुमर्हन्ति, अन्यथा
शाल्यङ्कुरकारणानि यवाङ्कुरस्य स्युः । यस्तु शुभाचारवतोऽपि अपायो दृश्यते नासौ त³⁵⁹³

शुभाचारात् ।

दाचारात्
तज्जन्यानाद्वा3594 ज्जन्याद्वाकर्मणः, अपि तु पूर्वकृतदुष्कर्मणः, इतरथा तदाचारफलस्य तदैव निष्पन्न
त्वान्न कश्चिद् भाविना मन्त्रदेवताविशेषाराधनादिफलेन तद्वान् स्यात् । यदि च कदाचित्
शुभाद्वाऽनन्तरमपायदर्शनात् स³⁵⁹⁵

शुभ एव ।

एव तस्य³⁵⁹⁶

अपायस्य ।

तत्कारणस्य वा कारणम्; हन्त सविषं दिव्यमाहारं
भुञ्जानस्य मृत्युः तदाहारकृतः ! यदि पुनः प्रायशः तदाहारात्3597

दिव्याहारात् ।

स³⁵⁹⁸

मृत्युः ।

न दृष्टः, किन्तु विषाद् दृष्टः
इति तदेव³⁵⁹⁹

विषमेव ।

तत्कारणं कल्प्यते नाहारः; एवं प्रकृतेति 3600 तेऽपि कल्पनायाम् किं विरुध्येत यतः
सा न क्रियेत ? अपायस्य वज्जलं 3601 बन्धनं विरुद्धाचरणादेव दर्शनात् । ननु स्यादेतदेवं यदि
शुभावणेत् 3602 भाचरणात् पुण्यं कुतश्चित् सिद्धं स्यादिति चेत्; आस्तां तावदेतत् वृत्तौ वक्ष्यति ।

एतेन हिंसाद्यनुष्ठानात् कदाचिद् [p. २११ ख ] 3603

यज्ञादिदक्षिणायाम् ।

हिरण्यादिलाभोपलम्भात् तदनुष्ठानं
धर्मसाधनम् इति निरस्तम्; तल्लाभस्य पूर्वकृतसुकृतादेव भावात् । तदनुष्ठानेऽपि तत्त्वाभा
3604 तल्लाभादर्शनात् । इदं तु स्यात्--इत्थं तेन कर्म कृतं यत्तदनुष्ठानसहितं फलं ददाति । 3605

हिंसाद्यनुष्ठानादेव ।

तत
एव च 3606

हिरण्यादिसुखसाधनलाभस्वीकारे ।

तद्भावे गुरुभार्याभिगमनादेः 3607

सुखसाधनलाभः ।

तत् स्यात् ।

एतेन 3608

तुलना--परस्यानुकूलेष्वनुकूलाभिमान
जनितोऽभिलाषः अभिलषितुरर्थाभिमुखक्रियाकारणमात्मविशेषगुणमाराध्नोति अनुकूलेष्वनुकूलाभिमानज
निताभिलाषत्वात् आत्मनोऽनुकूलेष्वनुकूलाभिमानजनिताभिलाषवत् इत्यस्य...--प्रमेयक॰ पृ॰ ५५५ ।

इदमपि प्रयुक्तम्-- परस्य अनुकूलेषु अनुकूलाभिमानजनितोऽभिलाषः अभि
लषितुः अर्थाभिमुखक्रियाकारणं जनयति तत्तदात्मनोऽनुकूलेषु तज्जनिताभिलाषवत् ।
इति; कथम् ? गुरुभार्यानुकूलेषु परपुरुषादिगमनादिषु पुत्रादेः तदनुकूलाभिलाषस्यापि धर्महेतुत्व
प्रसङ्गात् । गुरोः प्रतिकूलत्वान्नेति चेत्; मृते वा गुरौ स्यात् । यदि3609

यदि इति निरर्थकम् ।

प्रतिकूले च तपसि भतुर
3610 कर्तुरनुकूलाभिलाषोऽपि पुण्यहेतुर्न स्यात् ।

मीमांसकस्त्वाह--केव 3611 नैव हिंसाद्यनुष्ठानं मन्त्रसहितम्3612

पापहेतुः ।

, यथा विषं केवलं मृत्यवे न
[p. 259 ] मन्त्रादिसहितम्, ततोऽभ्युदयस्य व्याधिशमनस्य भावादिति; तदयुक्तम्; स्वेच्छामात्राद् अर्थाऽ
सिद्धेः, अतिप्रसङ्गाच्च । वेदस्य प्रमाणत्वस्य निषेत्स्यमानत्वात् न त³⁶¹³

वेदात् ।

तोऽस्य विभागस्य प्रतिपत्तिः3614

इयं हिंसा पुण्यहेतुरियं च पापहेतुरिति ।

,
खार्पटिकागमादपि तत्प्रतीतिप्रसङ्गाच्च । ततो यत्किञ्चिदेतत् ।

यदि वा, शुभाऽशुभैः पुण्यापुण्यैरचेतनैः बध्यते इति सम्बन्धनीयम् । तर्हि
अविशेषेण [p. २१२ क ] चेतनं 3615 नः तैः बध्यत इति चेत्; अत्राह--यथास्वम् इति । यस्य
चेतनस्य यः स्वः मन्दतीव्रादिरूपः क्रोधादिस्वभावस्तस्य अनतिक्रमेण इति ।

कारिकां व्याख्यातुमाह--मनोवाक्काय इत्यादि । मनोवाक्कायकर्मभिः आस्रवैः । अथवा
आस्रवैः इत्यत्र च शब्दो द्रष्टव्यः । किंभूतैः ? इत्याह--शुभैरशुभैश्च ।

ननु कारिकायां शुभाऽशुभैः इति समस्तो निर्देशः कृतः, अत्र किमर्थं व्यस्तः क्रियते
इति चेत् ? सङ्करादिपरिहारार्थः । ये शुभाः ते शुभा एव, ये च स्वस्य ते स्वस्यैव नान्यस्य' इति
प्रतिपादनार्थः त³⁶¹⁶

पृथङ्निर्देशः ।

थानिर्देशः । कथम् ? इत्याह--यथास्वम् इति । किम् ? इत्याह--पुण्यपापबन्धः ।
केषाम् ? इत्याह--जीवानाम् । न प्र³⁶¹⁷

सांख्याभि
मतायाः ।

कृतेर्नापि ज्ञा3618

बौद्धाभिमतस्य ।

नक्षणस्य । ता कारिकायां सामान्यतो जीव
इत्युक्तम्, अत्र व्यक्त्यपेक्षं जीवानाम् इति वचनं जीवबहुत्वप्रतिपादनार्थम्, इतरथा
अत्रापि जीवस्य इत्येकवचनप्रयोगे मन्दमतेः आशङ्का स्यात्--आचार्यमते एक एव जीवः
इति । न च तद्बन्धः तस्य³⁶¹⁹

नित्यैकजीवस्य ।

तत्कारणाभावात् सत्तामात्रा3620 त्रे प्रमाणभाच्च 3621 णाभावाच्च । शरीर
परिमाणस्य चेतनापरिणामस्य अनाद्यनिधनस्य कर्तुर्भोक्तुः आत्मनः प्रतिपादनार्थं जीवग्रहणम् ।
अ³⁶²²

अस्यैव ग्रहणम् इति पुनरुक्तम् ।

स्यैव ग्रहणम् अस्यैव तद्वाच्यत्वेन प्रसिद्धेः, आत्मादिशब्दानां तु प³⁶²³

वैशेषिकाद्यपेक्षया ।

रापेक्षया अ³⁶²⁴

नित्ये व्यापिनि निष्क्रिये च ।

न्यत्रापि प्रवृत्तेः ।

नन्वत्र परविप्रतिपत्तिनिरासार्थं प्रमाणं वक्तव्यमिति चेत्; अत्राह--अत्र इत्यादि । अत्र
अर्थे न कश्चिद् विप्रतिपत्तुमर्हति ।

स्यान्मतम्--प्रमाणेन विषयीकृते प्रमेये न कश्चिद् विप्रतिपत्तुमर्हति । न चायं तेन विषयी
कृतः । तथाहि--न तावत् प्रत्यक्षेण; तत्र [p. २१२ ख ] तदप्रतिभासनात् । न वै खलु 3625

अतीसीतैलादि ।

आतसा
दितैलादिसंपर्के घटादेः पांशुराशिसम्बन्ध इव मनोवाक्कायकर्मभिरास्रवैः शुभैरशुभैश्च पुण्यपाप
बन्धो जीवानां प्रत्यक्षतः प्रतीयते; विप्रतिपत्तेरभावप्रसङ्गात् । नापि अनुमानेन; लिङ्गाभावात् ।
न च तत्कर्मास्रवाः लिङ्गम्; कारणात् कार्यानुमानम् इति प्राप्तेः । न चैवम्, व्यभिचारात्,
3626

द्रष्टव्यम्--हेतुबि॰
टी॰ पृ॰ २१० । न्यायबि॰ टी॰ २ । ४९ ।

नावश्यं कारणानि कार्यवन्ति भवन्ति प्र॰ वा॰ स्व॰ १ । ६६ । न च ते अन्यत्र
अन्यदा तत्कारणत्वेन आतसतैलादिवत् प्रतीतं यतस्तेभ्यो बन्धोऽनुमीयेत 3627

मालवकतैलात् अतीसीतैलाद्वा ।

मालवकातसतैलसंप
र्कादिव उदरमलबन्धः । लिङ्गान्तरमत्र साध्यसमम् । आगमेन विषयीकृत इति चेत्; कथन्न
तत्र कश्चिद् विप्रतिपत्तुमर्हति ? तद्विषयीकरणादेव विप्रतिपत्तीनामतीन्द्रियार्थे 3628

सांख्यस्य ।

प्रकृतिः कारणं
पुरुषः3629

वेदान्तिनः ।

कारणम् इत्यादौ दर्शनात्, अन्यथा आगमेनापि तदविषयीकरणे निरालम्बा विप्रतिपत्तयो
[p. 260 ] न प्रवर्त्तेरन् । यदेव च विप्रतिपत्तिकारणं तत एव तन्निवृत्तिरिति न हेतुफलव्यवस्था । आगम
विशेषोऽपि अतीन्द्रिये दुरवगमः, विशिष्टपुरुषप्रणीतत्वादेर्निश्चेतुमशक्यत्वात् । अथ तत्कर्मा
स्रवेभ्यः पुण्यबन्धो जीवानाम् इत्यादि वाक्यं प्रमाणम्, अर्हद्वाक्यत्वात्, परिणामिघटादिप्रतिपाद
कतद्वाक्यवत्' इति; तदपि न सुन्दरम्; अत्र त³⁶³⁰

अर्हद्वाक्यत्वासिद्धेः ।

द्वाक्यत्वाऽसिद्धेः । यदि पुनः तदपि तद्वाक्यम्
अनेकान्तात्मकतत्त्वविषयत्वात् प्रसिद्धान्यतद्विषयवाक्यवत् इति; तदपि तादृगेव; तद्विषयत्वे
प³⁶³¹

परस्य प्रतिवादिनो या अपप्रतीतिः तस्याप्यविरोधात् ।

रापप्रतीतत्वाविरोधात् । नहि एतन्नामकमतीन्द्रियं सप्तमद्रव्यं प्रतिक्षणं [p. २१३ क ] परिणामीति
विकलविदो वदतो वक्त्रं वक्रीभवति । तन्न आगमेनापि विषयीकृतः ।

अपरे मन्यन्ते--न प्रयाससाध्योऽयमर्थः किन्तु सर्वेषामविगीतोऽयम्, सर्वेषां वादिनां
विगानरहितोऽयमिति न कश्चित् सचेतनो विप्रतिपत्तिमपि 3632 मर्हति प्रमाणाङ्कुशरहिताः स्वमत
समर्थनमदवहलावलेपापन्ना गजा इव प्रवर्त्तमाना विप्रतिपत्तारः केन वार्यन्ते । दृश्यन्ते हि चार्वा
कादयः अत्रैव विवदमानाः, न च ते तत्त्वप्रतिपत्तिं प्रति उपेक्षणीयाः समदर्शिभिः परहितावधान
दीक्षावद्भिः अ क ल ङ्कैः । नापि तेषां विप्रतिपत्तय एवमेव निवर्त्तन्ते अपि तु प्रमाणात्, अत
स्तदेव³⁶³³

प्रमाणमेव ।

तान् प्रति वक्तव्यं किमनेन अत्र न कश्चित् इत्यादिना ।

मीमांसकोऽपि श्वेतं छगमालभेत स्वर्गकामः इति वचनात् द्रव्या3634

श्रेयो हि पुरुषप्रीतिः सा द्रव्यगुणकर्मभिः । चोदनालक्षणैः साध्या तस्मात्तेष्वेव
धर्मता ॥--मी॰ श्लो॰ सू॰ २ ।

दीनामेव पुण्यत्व
मिच्छति, ब्राह्मणो न हन्तव्यः इ³⁶³⁵

न जातु ब्राह्मणं हन्यात् ।--मनु॰ ८ । ३८० । उदधृतमिदम्—
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ७३१ ।

त्यादि वचनाच्च ब्रह्मवधादीनामेव पापत्वम्, न ताभ्यां
परं पुण्यपापबन्ध इति । प्र भा क र स्त्वाह--

*न मांसभक्षणे दोषः न मद्ये न च मैथुने ।

प्र³⁶³⁶

प्रवृत्तिरेषा भूतानां निवृत्तिस्तु महाफला ।--मनु॰ ।

वृत्तिरेव हि भूतानां निवृत्तिस्तु फलमिति 3637 महाफला ॥

मनु॰ ५ । ५६ इति ।

सौगताः पुनः दानहिंसादिचित्तादिकमेव पुण्यादिकं पठन्ति । दानहिंसाविरति
चेतसां स्वर्गप्रापणसामर्थ्यात्, तेषां प्रत्यक्षत्वेऽपि न प्रत्यक्षत्वम् इति सूरेर्वचनाद् इदमेवम्
इत्यवसीयते । प³⁶³⁸

प्रतिभासा
द्वैतवादी ।

रमार्थतः कार्यकारणविरहान्न कस्यचित् 3639

अचेतनैः कर्मभिः ।

तैस्तद्बन्ध³⁶⁴⁰

न बध्यन्ते न मुच्यन्ते उदयव्ययधर्मिणः । संस्काराः पूर्ववत्सत्त्वो
बध्यते न न मुच्यते ॥--माध्य॰ का॰ १६ । ५ ।

इत्यन्यः ।

सांख्यस्य तु मतम्--तैः3641

मनोवाक्कायकर्मभिः ।

प्रकृतिपरिणामविशेषो जायते, ततः तस्या3642

प्रकृतेरेव ।

एव तद्बन्धो न
पुरुषाणां शुद्धात्मनामिति । तत्रैव--

*गुणानां परमं रूपं न दृष्टिपथमृच्छति ।

यत्तु दृष्टिपथप्राप्तं तन्मायेव सुतुच्छकम्3643

द्रष्टव्यम्--पृ॰ ८९ टि॰ ५ ।

॥

[p. 261 ]

इत्यभिधानात् न बन्धफलभावः [p. २१३ ख ] पारमार्थिक इत्येकः । एवमन्येऽपि कुनया
वक्तव्याः । तदेव 3644 वं विप्रतिपत्तिदर्शनात् कथमुच्यते-- किन्तु सर्वेषामविगीतोऽयम् इति ?

अत्र प्रतिविधीयते-- पुण्यपापबन्धो जीवानाम् इत्यत्र न कश्चिद् विप्रतिपत्तुमर्हति इति
वदतोऽयमभिप्रायः--सर्वाद्वैतनिषेधात् जीवबहुत्वसिद्धेः जीवानाम् इत्यत्र न कश्चिद् विप्रतिपत्तु
मर्हति । कथं तत्प्रतिषेध इति चेत् ? उक्तमत्र, तथापि उच्यते किञ्चित्--विज्ञानलक्षणस्य अन्यस्य
वा अद्वैतस्य अदृष्टस्य कल्पने तथाविधानां परिणामिनामन्यथाभूतानां वा सन्तानान्तराणां3645

आत्मान्तराणाम् ।

त³⁶⁴⁶

अदृष्ट ।

था
कल्पनायां त³⁶⁴⁷

कल्पनायाः ।

स्याः पुरुषाधीनतया अनिवार्यत्वात् कथमद्वैतम् ? दृष्टस्य कल्पने; अन्यतो दर्शने
अस्य³⁶⁴⁸

अद्वैतस्य ।

सिद्धः परमार्थतो ग्राह्याभाव इति कथमद्वैतम् ? इतरथा ग्राह्यभेदवत् न ततस्तत्सिद्धिः ।

एतेन आगमात् त³⁶⁴⁹

अद्वैतसिद्धिः ।

त्सिद्धिः प्रत्युक्ता । स्वतो दर्शनं वे 3650 चेत्; ज्ञाने एतत्3651

स्वदर्शनम् ।

प्रतीयताम् ।
नहि अप्रमाणकं स्वदर्शनमन्यद्वा क्यध्यव 3652 स्वव्यव स्थाम् अर्हति, अतिप्रसङ्गात् ।

अथ मतम्--नीलाद्यात्मकमेव तदद्वैतम्, अन्यस्याप्रतिभासेनासत्त्वात्, नीलादेश्च स्वप्रति
भासात्मकत्वं सुखादिवत् प्रतिभासमानस्य सतोऽन्यग्राहकादर्शनादिति; तन्न युक्तम्; यतः प्रति
भासवशेन तत्त्वव्यवस्थायां नीलमहं वेद्मि, पीतमहं वेद्मि इति अहमहमिकया ज्ञानस्वरूपवत्
ततो भिन्नं नीलादिकं प्रतियत् प्रतीयते इति तथैव स्यात्, अन्य³⁶⁵³

नीलादेः प्रतिभासास्वीकारे ।

था न कस्यचिद्वेदकमिति
स्वग्रहणमिति दूरोत्सारितम् । प्रत्यक्षबाधनमुभयत्र । न चेदमत्र चोद्यम्--एकस्वभावेन स्वपरयोः3654

वेदने ।

3655

स्वपरयोः ।

ऐक्यम् । अनेकस्वभावेन; अनवस्था, तस्यापि पुनः अन्यस्वभावान्तरेण ग्रहणात् । [p. २१४ क ]
न च ग्रहणस्वभावस्य ज्ञानस्य अगृहीतः स्वभावः; विरोधात् इति । कथम् ? यस्माद् एकमेव
3656 मेकस्वभावमपि स्वपरो3657 रौ प्रतियत् प्रतीयते तस्मात् तौ3658

स्वपरौ ।

प्रत्येति । नापि तयोरैक्यं तदप्रतीतेः,
इतरथा नीलज्ञानं येन स्वभावेन पीताद्3659

पीतज्ञानात् ।

व्यावर्तते तेनैव रक्ताद् व्यावृत्तौ 3660

पीतज्ञान-रक्तज्ञानयोः ।

तयोरैक्यमिति
महती चित्राद्वैतता ! स्वभावान्तरकल्पने तदवस्था अनवस्था । शेषमत्र चिन्तितम् । भवेत् 3661 भवतु वा तदनेकस्वभावं तद्ग्राहकम् तथापि नानवस्था, तद्वतो ग्रहणेऽपि स्वभावभूताया अपि योग्यतायाः
ग्रहणनियमाऽयोगात् । केवलं कार्यदर्शनात् तदात्मिका3662

योग्यता ।

अनुमीयते व्यवहारो नेदानीं 3663 वेदानीं प्रवर्त्त्यते । तद्वतो ग्रहणे तद्ग्रहणेऽपि नानवस्था; तत्स्वभावात्मकस्य तथैव प्रतिभासनात् । मध्या
दिता3664 भागात्मकनीलमन्या 3665 नीलाद्याकारज्ञानवत् । अस्यानभ्युपगमे कुतस्तदद्वैतमिति कथं
जीवनानात्वनिराकरणमप्रमाणकं युक्तम् ? भावे वा तस्य प्रागभावप्रध्वंसाभावाऽनभ्युपगमे न
3666

नित्यत्वापत्तिरिति भावः ।

पुरुषाद्वैताद् भेद इति सुस्थिता चित्राद्वैतता ! 3667

प्रागभावप्रध्वंसाभावस्वीकारे ।

तदभ्युपगमे वा कथं प्रकृतविकल्पद्वयनिवृत्तिः ?
तथाहि--येन स्वभावेन प्राक् पश्चाच्च तदसत् तेनैव स्वकाले सत्, स्वभावान्तरेण वा ? प्रथमपक्षे
पूर्वं पश्चाच्च भावः3668

सद्भावः ।

स्वकालेऽपि भावात्, कार्यकारणभावप्रतिषेधो वा पूर्वोत्तरक्षणविशेषयोरेव
3669

कार्यकारणभाव ।

तद्भावव्यपदेशात् । तदभावस्य विज्ञप्तिमात्रेऽपि उपगमाददोष इति चेत्; कथमदोषः, यावता
[p. 262 ] येनैव स्वभावेन कुतश्चित् जायते मध्यक्षणः तेनैव चेदपरस्य कारणम्; पूर्वापरयोरैक्यम् ।
तदन्तरकल्पनायाम् आकल्पमनवस्थालता सौगतभूरुहमावेष्ट्य वर्त्तते । [p. २१४ ख ] पूर्वोत्तर
क्षणानभ्युपगमे च यथा अक्षणिकस्य अक्रमेण स्वकार्यकारिणो युगपत् सकलं स्वविषयं विज्ञान
मुत्पाद्य उपरतस्य द्वितीयादिक्षणा3670 णदर्शनाभावात् शून्यता तथा क्षणमात्रावलम्बिनो विज्ञानस्य
भवेत् न वेति सुधियः चिन्तयन्तु ? तदा च शून्यतायामपि यदि न परस्य अनिष्टं किञ्चिदापद्यते
सर्वदा 3671

शून्यतैवास्तु ।

सैवास्तु । प्रत्यक्षादिविरोधः अन्यत्रापि समानः ।

किञ्च, स्वयं सैव प्रकाशते प्र॰ वा॰ २ । ३२७ 3672

नान्योऽनुभाव्यो बुद्ध्यास्ति तस्या नानुभवोऽपरः । ग्राह्यग्राहकवैधु
र्यात्...--इति पूर्वांशः ।

इत्येतदपि एवं सति अयुक्तं
स्यात्, स्वग्रहणयोग्यतामन्तरेण जडार्थवत् 3673

स्वप्रकाशायोगात् ।

तदयोगात् । सापि स्वग्राह्यता योग्यतामपेक्षते, तत्र
च प्रकृतविकल्पद्वयवृत्तिः अवश्यंभाविनी यथोक्तदोषात् । तन्न प्रत्यक्षसिद्धं स्वपरावभासकत्वं
चेतसां निर्विकल्पात् निराकर्तुं युक्तम् अतिप्रसङ्गात् ।

ननु न समकालस्य परस्य प्रकाशिका बुद्धिः अप्रतिबन्धात्, स्वतन्त्रयोः उभयोः प्रति
भासनात्, पर एव वा नीलादिः 3674

बुद्धिप्रकाशकः ।

तत्प्रकाशकः स्यात् । अथ नीलादौ कर्मता प्रतीयते ततः स
एतया3675

बुद्ध्या ।

प्रकाश्यते न तेन बुद्धिर्विपर्ययादिति; तत्र 3676 तन्न; यतो नीलाव्य 3677 न नीलाद् व्य तिरेकेण कर्मतादर्शनम् । तत्स्वरूपमेव कर्मतेति चेत्; न; बुद्धावपि 3678

स्वस्वरू
पस्य ।

तस्य भावात् । यदि पुनः
गृहीतिकरणाद् बुद्धिरेव त³⁶⁷⁹

नीलादेः ।

स्य ग्राहिका; तर्हि सा3680

गृहीतिः ।

यदि ततो भिन्ना क्रियते गृहीतिः बुद्धिः नीलम्
इति त्रितयं स्वतन्त्रमाभाति न किञ्चित् कस्यचिद् ग्राहकम् । गृहीत्यापि भिन्नस्य 3681

गृहीत्यन्तरस्य ।

तदन्तरस्य
करणे स एव दोषोऽनवस्था च, तेनापि तदन्तरस्य करणात् । न गृहीतिरपि बहिरर्थवत्ता 3682 वद
गृहीताऽस्ति3683

अस्ति इति वक्तुं शक्यते ।

। तद्गृहीतौ च 3684

यः दोषप्रसङ्गः अर्थपक्षे अस्ति तस्य अनुबद्धत्वमत्रापि स्यात् ।

अनुबद्धप्रसङ्गः, अनवस्था च तत्रापि अपरापरगृहीत्यपेक्षणात् ।
अभिन्ना [p. २१५ क ] चेत्; नीलादिरेव 3685

गृहीत्या ।

तया क्रियते इति प्राप्तम्; तच्च न युक्तम्; अन्यत
एव 3686

पूर्वनीलादेः ।

तस्य भावात्, कृतस्य करणायोगात् । 3687

गृहीत्या ।

तया च क्रियमाणो नीलादिः उत्तरज्ञानवशतामेव
3688 वंशतामेव स्यात् न अर्थः । अर्थोपादानत्वान्नेति चेत्; न; अर्थाग्रहणात् तदुपादानत्वा
सिद्धिः । ग्रहणे वा कथं न प्रकृतो दोषः अनवस्था चक्रकं भवेत् । अभिन्नायाः तत्रापि गृहीतेः
करणे पुनः पुनस्तस्यैव प्रवृत्तेः । तन्न समसमयस्य समुष्या 3689 शेमुष्या परस्य ग्रहणम् ।

एतेन भिन्नकालस्यापि 3690

बुद्ध्या ।

तया ग्रहणं स्वा3691 निवारितम्; अविशेषात्, सर्वातीतानागत
ग्रहणप्रसङ्गाच्च । तन्न भिन्नस्य केनचित् कस्यचिद् ग्रहणमिति न जीववत् कुड्यमिति3692

न चेतनस्य जीवस्य सिद्धिर्नापि कुड्यस्य अचेतनस्येति भावः ।

चेत्;
न; उक्तमत्र, अविकल्पेन प्रत्यक्ष³⁶⁹³ क्षेण प्रतीयमानस्य बुद्धिनीलाद्योर्वेद्यवेदकभावस्य निराकर्त्तु
मशक्तेरिति । न च बुद्धिवत् नीलादेः प्रतिभासनम् 3694

स्वाधीनम्, न पराधीनम् अपराधीनम् इति व्युत्पत्तेः ।

अपराधीनं परं प्रति प्रसिद्धम्, अन्यथा
[p. 263 ] नीलमहं वेद्मि इति स्वप्नेऽपि न स्याद् अविषये तदवृत्तेः । नहि नीलदर्शी पीतमहं वेद्मि इति
कदाचिद् व्यवहरति ।

यत्पुनरुक्तम्--नीलमेव शब्दः 3695 बुद्धेः कुतो न ग्राहकम् इति; तदपि तथा सुप्रतीत्या
परिहृतम् । 3696

प्रतिभासाद्वैतवादिनः ।

परस्यापि नीलाकारं ज्ञानम् 3697

स्वरूपवत् ।

आत्मवत् पीताकारज्ञानस्य ग्राहकं 3698

पीताकारज्ञानवद्वा ।

तद्वद् आत्मनो वा
अग्राहकं न स्यात् । आत्मनो ग्राहकत्वेन 3699

पीताकारज्ञानस्य ।

अन्यस्य अग्राहकत्वेन प्रतीतेरिति चेत्; अहमह
मिकया बुद्धेः प्रतीयमानायाः स्वपरग्राहकत्वेन नीलादेश्च तद्ग्राह्यत्वेन प्रतीतिरिति समः
समाधिः ।

यत्पुनरेतत्--न नीलादिस्वरूपव्यतिरेकेण ग्राह्यता प्रतिभाति, स्वरूपं च यथा बुद्ध्य
पेक्षया [p. २१५ ख ] नीलस्य तथा तदपेक्षया3700

नीलापेक्षया ।

बुद्धेरपि इति; तदपि न सारम्; यतः सर्वभावा
नामन्योऽन्यं स्वरूपभेदात् । नहि एकस्य स्वरूपं अन्यस्य; सर्वस्य एकत्वप्रसङ्गात् । तथा
च बुद्धेर्ग्राह्यं ग्राहकं च स्वरूपम् नीलादेः, ग्राह्यमेव, तथाप्रतीतेरिति । इतरथा यया योग्यतया
नीलाकारम् आत्मसात्करोति नीलज्ञानं तया पीतज्ञानं तमात्मसात्कुर्यात् । अत एव न धिया
3701

नीलादेः ।

तस्य गृहीतिः काचित् क्रियते, अपि तु स्वरूपमेव गृह्यते, यथा कारणेन कार्यस्य स्वरूपं जन्यते ।
कथञ्चैवंवादिनाम् आत्मनोऽपि बुद्धिर्ग्राहिका ? गृहीतिकरणात्; प्रसङ्गः पूर्ववत् । अथ न 3702

आत्मनः ।

तस्य
सा ग्राहिका किन्तु स्वयं प्रकाशते; न; स्वयम् आत्मानं गृह्णाति इति नाममात्रभेदात्, नीलं
वा न गृह्णाति किन्तु प्रकाशयति इत्यपि स्यात् ।

यच्चाप्युक्तम्--न समसमयस्य इतरस्य वा ग्राहिका इति; तत् सर्वगम्; तथाहि--ज्ञानम्
आत्मनि नीलाद्याकारं वित्समकालम् इतरं वा विभर्त्ति इति सर्वं वाच्यम् । यथादर्शनमपि;
अन्यत्राप्युक्तम् ।

ननु च नीलमहं वेद्मि इति प्रतीतिः स्वप्नेऽपि; ततः किम् ? तत्रेव³⁷⁰³

स्वप्नदशायामिव ।

जाग्रद्दशायामपि
नीलादिप्रतिभासः असदर्थः सिध्यति इति चेत्; न; एकत्र तथाभावेन सर्वत्र तथाभाव
नियमासिद्धेः, इतरथा स्ववेदनेऽपि तथाभावसिद्धेः बहिरर्थवत् तदपि त्यागाङ्गं त³⁷⁰⁴

स्ववेदनात् ।

तो बहिरर्थादिव
साधनादिप्रयोजनासिद्धेः, इतरथा असत्प्रतिभासत्वाविशेषेऽपि तदङ्गीकरणात्3705

स्ववेदनस्वीकारात् ।

3706

अर्धवेशन्यायः ॥ २५६ ॥ यथा कश्चिद्यवनः कुक्कुटीमांसभोजनकामः तत्सन्त
तिकामश्च तद्ग्रीवादिकं छित्त्वा भुङ्क्ते, उदरं च सन्तानार्थं स्थापयतीति यथा न संभवति तथा प्रकृते
ऽपि ।--भु॰ लौकिकन्याय॰ पृ॰ १०४ । न चार्धवैशसं युक्तं तत्त्वज्ञाने विवक्षिते ।...कुक्कुटादेरेको देशः
प्रसवाय कल्पते पच्यते देशान्तरमित्यर्धवैशसम्...--बृहदा॰ वा॰ टी॰ १ । ४ । १२७६ । लौकिकन्या॰
द्वि॰ ।

अर्धवैसस³⁷⁰⁷ वैशस न्यायोऽनुष्ठितः स्यात् । ततो यथा प्रतिभासाविशेषेऽपि बहिरर्थप्रतिभासोऽसदर्थ [p. २१६ क ]
इष्यते सौगतेन, न स्ववेदनप्रतिभासः, तथा परेण³⁷⁰⁸

जैनादिना ।

स्वप्नार्थप्रतिभासोऽसदर्थ इष्यते न जाग्र
त्प्रतिभासः । ननु यथा जाग्रत्प्रतिभासादेः स्तम्भादेः परमार्थसत्त्वं ततः स्वप्नेऽपि 3709

स्तम्भादेः सत्त्वम् ।

तत्तस्य
भवेदिति भावे को दोषो बहिरर्थवादिनः ? प्रमाणतदाभासप्रणयनमनर्थकमिति चेत्; सौगतस्यापि
[p. 264 ] सर्वमालम्बने, न स्वरूपे भ्रान्तम् प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २८० इ³⁷¹⁰

द्रष्टव्यम्--पृ॰ ६४ टि॰ ५ ।

ति किमेवमनर्थकं
न स्यात् ? अपि च, स्वप्नेतरयोः ततः परमार्थसिद्धौ मम प्रमाणतदाभासप्रणयनं वैकत्रस्य
3711 न विफलं, सौगतस्य पुनः 3712

सांशम् न निरंशम् ।

सकलं दर्शनं विज्ञप्तिमात्राऽसिद्धेः इत्यहो तस्य परदूषणकौशलम् !

अपरेषां दर्शनम्--स्वप्नवद् अन्यदापि सत्येतरप्रविभागवियोग इति; तेषामपि न विज्ञप्ति
मात्रं प्रसिध्यति, ज्ञप्तेरिव सकलविकल्पातीतस्यापि सिद्धेः दर्शनान्तरानुषङ्गात् । किं तेन तादृशा
सिद्धेनेति चेत् ? किं ज्ञप्त्या ? न च अस्मिन्नेकान्ते न कस्यचित् सकलविकल्पातीतता क्षणिकै
कान्तो वा सिध्यतीत्युक्तप्रायम् । भेदवद् अभेदस्यापि बहिरन्तश्च प्रतीतेः कुण्डलादिषु सर्पवत् ।
न चेयं प्रतीतिः कल्पितरूपा; सः इति प्रती3713 अतीतोल्लेखः अयम् इति वर्त्तमान इति
विकल्पयतोऽपि अनिवृत्तेः, अश्वं विकल्पयतोऽपि गोबुद्धिवत् । तथा विकल्पयतः सकल
शून्यतापि उक्ता । न तदेकान्ते परेण बाध इष्यते यतो निर्विषयत्वं स्यात् स्वप्नज्ञानेऽपि
तथानुषङ्गेन तदेकान्तहानेः । कुत 3714

अभेदप्रतीतिः ।

इयं प्रतीतिरिति चेत् ? भेदप्रतीतिवत् चक्षुरादेः इति । क्रमः
अपरापरत³⁷¹⁵

चक्षुरादि
व्यापारात् ।

द्व्यापाराद् अपरविशेषश्च उपवर्णितः । केवलं पूर्वोत्तरपर्याय[p. २१६ ख ] स्मरण
दर्शनाभ्यां स एवायम् इति प्रत्यवमर्शोऽन्यो जन्यते, यतः अपरपरिणामेषु तिष्ठतः पूर्वपर्याय
स्थिता व्यवसीयते । न च इन्द्रियज्ञानमेव सविषयम्; सर्वस्य स्वप्रतिभासिना विषयेण सविष
यत्वात् । तदेकान्ते पुनः विशेषतः । एतेन कार्यकारणभावप्रतीतिरपि निरूपिता; इदमस्मा
ज्जातम् इति अविगानेन प्रतीतेः । तन्न सर्वज्ञानानाम् विशेषकल्पना परस्य श्रेयसी ।

यत्पुनरेतत्--यद् विशददर्शनमार्गावतारि न तत् परमार्थसत् यथा स्वप्नोपलब्धं मतङ्ग
जादिकम्, विशददर्शनमार्गावतारि च जाग्रद्दशादर्शनदृष्टस्तम्भादिकम् इति; तत्रापि दृष्टान्ते
कुतः परमार्थसत्त्वाभावः प्राप्तः यतस्तेन विशददर्शनमार्गावतारित्वस्य अन्यस्य वा हेतोः व्याप्तिः
सिध्येत् ? अप्रतिपन्नेन सात्मकत्वेनेव प्राणादेः आत्मना इव संहृतत्वादेः 3716 संहतत्वादेः3716

परार्थाश्चक्षुरादयः संघातत्वात् शयनासनाद्यङ्गवत् इत्यादेः ।

कस्य
चिद् व्याप्त्यसिद्धेः । प्रतिपन्ने इति चेत्; यदि विशददर्शनात् परमार्थसत्3718

दृष्टान्तं प्रतिपन्नम् ।

; कथं हेतुः अव्य
भिचारी, अनेन व्यभिचारात् ? अपरमार्थसन्3719 त् चेत्; बहिरर्थवत् न तत्सिद्धिरिति स एव दोषः—
न तेन कस्यचिद् व्याप्तिः3720

सिध्येत् ।

3721

पक्षलक्षणे उपात्तं स्वयं शब्दं ।

इति । एतेन अनुमानादपि तत्प्रतिपन्नता प्रत्युक्ता; तत्रापि अपरनिदर्श
नान्वेषणे अनवस्था । जाग्रद्दृष्टस्तम्भादि निदर्शनमिति चेत्; अन्योऽन्यसंश्रयः--सिद्धेहि स्वप्न
दृष्टमतङ्गजादेः परमार्थसत्त्वाभावे ततो जाग्रद्दशोपलब्धस्तम्भादेश्च तत्सिद्धिः, अतश्च तत्सिद्धिः
इति । यदि पुनः प्रतिपाद्येन स्वप्नदृष्टस्य घटादेः परमार्थसत्त्वाभावेऽपि उपगमात् [p. २१७ क ]
तेन हेतोः व्याप्तिसिद्धेः, न हेतोः निरन्वयदोषः, दृष्टान्तस्य वा साध्यविकलता सन्दिग्धधर्मता
वा; तथा सति सांख्योऽपि अचेतनाः सुखादयः अनित्योत्पत्तिमत्त्वात् घटादिवत् इति वदन्
किमिति ध र्म की र्त्ति ना स्व 3722 स्वयं3722

द्रष्टव्यम्--प्र॰ वा॰ ४ । ३०...।

ग्रहणं व्याचक्षाणेन अकारणमेव निरस्तः ? प्रतिपाद्येन सौगतेन
लोकेन वा 3724

घटादौ ।

तत्र अनित्योत्पत्तिमत्त्वादेः अङ्गीकरणात् । प्रतिपाद्यवशेन च दृष्टान्ते साध्यसिद्धिः
[p. 265 ] न पुनः साध्यधर्मिणि हेतोः इति कोऽयं नियोगः ? यदि वा प्रतिपाद्येच्छामात्रसिद्धं साध्यमादाय
दृष्टान्ते तेन हेतोः व्याप्तिरिष्यते; तर्हि 3725

न स्वेच्छा अस्वेच्छा, अन्येच्छा इत्यर्थः ।

अस्वेच्छा 3726 अन्येच्छामात्रसिद्धमादाय सा किन्नेष्यते ?
अप्रमाणभूतयोः स्वपरेच्छयोरविशेषात्3727

विशेषाभावात् ।

। तथाभ्युपगमे को दोष इति चेत्; न कश्चित्;
केवलं साध्यवत् साधनस्यापि स्वेच्छाकल्पितस्य अभिमतसाध्येन व्याप्तिभावात् स्वदृष्टार्थ
प्रकाशकं परार्थमनुमानम् 3728

तत्र परार्थानुमानं
स्वदृष्टार्थप्रकाशनमित्याचार्यीयलक्षणम् ।--प्र॰ वा॰ मनो॰ ४ । १ । तत्र परार्थानुमानं तु स्वदृष्टार्थ
प्रकाशनम्--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ४६७ ।

इत्यत्र अर्थग्रहणमनर्थकम् । तन्न स्वपरेच्छामात्रसिद्धेन साध्येन
हेतोर्व्याप्तिसिद्धिरिति कथन्न निरन्वयादिदोष इति चेत् ? अत एव, पक्षीकृतेऽपि तदभावसिद्धेः
हेतोः आनर्थक्यम् । न च प्रतीतस्य अनर्थकविकल्पितनिरासः अतिप्रसङ्गात् । विकल्पस्यास्य
तदतद्विषयत्वे तदयोगात् सकलशून्यतानुकूलत्वाच्च । [p. २१७ ख ] अथ जाग्रत्प्रत्ययो बाधक
इष्यते, यतस्तस्मिन् सति परमार्थसन्न भवति स्वप्नघटादिकम्, अपि तु तथा असदपि सत्त्वेन
मिथ्या वितर्कितमिति व्यवहारप्रवृत्तेरिति चेत्; न; परेण³⁷²⁹

प्रतिभासाद्वैतवादिना ।

तस्य³⁷³⁰

जाग्रत्प्रत्ययस्य ।

तद्बाधकत्वाऽनभ्युपगमात् ।
अभ्युपगमेऽपि जाग्रत्स्तम्भादौ 3731

बाधका
भावात् ।

तदभावान्न परमार्थसत्त्वाभावः स्यात् । भवतु वा कथञ्चित्
तरे 3732 तत्र तदभावो नैतावता सर्वत्र तत्सिद्धिः, विपक्षे सद्भावबाधकप्रमाणाभावे सन्दिग्धविपक्ष
व्यावृत्तिकत्वेन अनैकान्तिकत्वात् । नहि परमार्थसद्दर्शनमार्गावतारित्वं केन विज्ञानं तश्चिद्
3733 केनचिज्ज्ञातं कुतश्चिद् बाध्यमानं दृष्टं सर्वज्ञे वक्तृत्वादिवत्; तथा सतः कस्यचित्तद
दर्शनात् । 3734

अदर्शनमात्रेण ।

तथापि तत्र तदभावसाधने न वक्तृत्वादीनां 3735 नामगमकत्वमिति मीमांसकं प्रति
विद्वेषो निर्निबन्धनः । दर्शने वा हेतोर्व्यभिचारः कथं परिहृतः स्यात् ? सुतपव न 3736 नच विरो
धोऽपि साक्षात् तत्र तद्भावं बाधते, अदृष्टेन हेतोः विरोधद्वयासिद्धेः ।

ननु परमार्थसत्त्वविरोधी तदभावः, तेन व्याप्तो हेतुः, अतः परम्परापाया 3737 परम्परया विरोध इति चेत्; यदि क्वचित् तयोः सहभावदर्शनात् तेन तद्व्याप्तिः, कार्यत्वस्य बुद्धिमत्कार
णत्वेन व्याप्तिः3738

स्यात् ।

, क्वचित्3739

घटादौ ।

सहभावदर्शनस्य अत्रापि भावात् । 3740

यथा कार्यत्वहेतोः विपक्षे बाधकं दुर्लभम्
तथा अन्यत्रापि विशददर्शनगम्यत्वेऽपि हेतौ दुर्लभम् ।

विपक्षे बाधकम् अन्यत्रापि
दुर्लभम् । भवतु वा विपक्षात् कथञ्चिदस्य व्यावृत्तिः, तथापि विशददर्शनगम्यत्वेऽपि परमार्थसत्त्वे
हेतोः व्यभिचारापरिहारः । ततो यत्किञ्चिदेतत् ।

ननु न बौद्धेन क्वचित् किञ्चित् साध्यते निषिध्यते वा तत्कुतः3741

एते दोषाः ।

, केवलं यो व्यवहारी
प्रतिभासादिना जाग्रत्स्तम्भादीनां [p. २१८ क ] परमार्थत्वं साधयति शतेन 3742 स तेन स्वप्नादौ
तद्व्यभिचारेण तदभ्युपगतेन निरान्त 3743 राक्रि यते, तेन तत्र परमार्थसत्त्वाभावाभ्युपगमात् इत्येके ।
तत्र किं पुरुषाभ्युपगमादप्रमाणकात् साधनं व्यभिचारि भवति ? तथा चेत्; सत्त्वादि सर्वम
नैकान्तिकं तद्वत् स्यात्, प्रतिपाद्येन अनित्यघटादिवत् नित्ये गगनादौ 3744

सत्त्वस्वीकारात् ।

तदङ्गीकरणात् । यदि च
प्रतिभासादिः अनैकान्तिकः ततः किं बहिरर्थपरमार्थसिद्धिः ? न हि सन्दिग्धव्यभिचारिणः
[p. 266 ] साधनात् साध्यसिद्धिरसन्दिग्धा उपजायते अतिप्रसङ्गात् । सन्दिग्धेऽर्थे सति को दोषः ? किं
तेन व्यवहारानुपयोगिना समाश्रितेन इति ? किं पुनस्तत्त्वम्, यत् तत्परिहारेण समाश्रयणीयं
स्यात् ? स्वसंवेदनमात्रमिति चेत्; ननु च प्रतिभासादिना तदपि सिध्यति, स च अभ्युपगमेन
व्यभिचारीकृत इति न किञ्चिदेतत् । अथात्र विशेषोऽभ्युपगम्यते परेण; अन्यत्रापि सोऽभ्युप
गम्यते इति । न च अन्यस्य व्यभिचारे अन्यस्य व्यभिचारः अतिप्रसङ्गात् । तदुक्तम्--

*इन्द्रजालादिषु भ्रान्तिमीरयन्ति न चापरम् ।

अपि चाण्डालगोपालबाललोलविलोचनाः ॥ न्यायबि॰ श्लो॰ ५१ इति ।

नन्वेवं बहिरर्थसाधनं प्रकृति 3745 तं चेत्; उच्यते--यथा बहिरर्थग्रहणानुबन्धमजहत एव
ज्ञानस्य स्वग्रहणव्यापारः, स्वग्रहणानुबन्धं चाऽजहतो देशभिन्नार्थग्रहणव्यापारः, तथा कारण
ग्रहणानुबन्धमजहत एव कालभिन्नकार्यग्रहणसिद्धेः कार्यकारणभावः पारमार्थिकः सिध्यति,
3746

कार्यकारणभावसिद्धेश्च ।

तत्सिद्धेश्च यथा क्वचिद् धूमदर्शनादग्नेः सिद्धिः तथा क्वचिद् वागुपलम्भात् 3747

बुद्धि ।

चैतन्यसिद्धिः
इति [p. २१८ ख ] यदुक्तम्-- वाग्बुद्ध्योः प्रमाणाभावेन कार्यकारणभावाऽसिद्धेर्न वा
चो बुद्ध्यनुमानम् इति; तन्निरस्तम् ।

तत्त्वे 3748 नन्वेकदा बुद्धेर्वाचो दर्शनेऽपि न सर्वत्र सर्वदा तत एव, सालूकात् सालूकस्य
दर्शनेऽपि पुनः गोमयादपि तद्दर्शनेन व्यभिचाराशङ्काऽनिवृत्तेः तत्रापि, तं 3749 तत् कथं वाचो
बुद्ध्यनुमानम् इत्येके; ते चार्वाकादपि पापीयांसः; स्वयमेव यादृशाद् यादृशमुपलब्धम्,
अन्यदापि तादृशादेव तादृशभावम् अभ्युपगम्य पुनः 3750

व्यभिचारशङ्काप्रदर्शनात् ।

अन्यथाभिधानात् । कथं चैवं
वादिनां सर्वं ज्ञानं स्वाग्राहिमा 3751 स्वग्राहि न पुनः परग्राह्यता3752

ज्ञानं परेण ग्राह्य
मिति ।

इति सिध्यति यतो मीमांसकादि
निवृत्तिः स्यात् । नहि प्रत्यक्षमियतो व्यापारान् कर्तुं समर्थम्, अविषये स्वयमवृत्तेः, एक
वाक्य 3753 एकं 3753

कथं चैवं वादिनां सर्व ज्ञानम् एकं च सिध्यति तदद्वैतनिषेधात् इति सम्बन्धः ।

च तद द्वैतनिषेधात् । अथ यत् स्वग्राहि न भवति तज् ज्ञानमेव न भवति । कुत
एतत् ? स्वग्रहणात् तल्लक्षणान्तराभावात् इति । तदपि कुतः ? तथादर्शनात् । नन्वेकत्र तथा
दर्शने सर्वत्र तथाभावः कथंभूतस्य वृक्षस्य 3755 कथमभूत् ? प्रत्यक्षस्य स्वभावस्य एकदा दर्शनेऽपि
स्वभावातिक्रमाऽनिवृत्तेः3756

स्वभा
वातिक्रमस्य आशङ्का स्यादिति भावः ।

। एवं सत्यपि ज्ञानं स्वस्वभावं कदाचनापि न जहाति, कार्यं तु कारणं
जहाति इति प्रचण्डनृपतिचेष्टितम् ! ततः साधूक्तम्-- जीवानाम् इत्यत्र न कश्चिद् विप्रत्ति
पत्तुमर्हति इति ।

पुण्यपापबन्ध इत्यत्रापि न कश्चिद् विप्रतिपत्तुमर्हति । तद्यथा, तेषां यथावस्थितस्वपर
प्रकाशनस्वभावत्वेना प्रकृत्याशुभामुरीणम् आमंतुके 3757 त्वेन प्रकृत्या भास्वराणाम् आगन्तुकं मिथ्याज्ञानं विषादिभ्यः समुपलभ्य आगन्तुकं सुखादिकमपि तथाविधकारणप्रभवम् इत्यनु
मातुमर्हन्तु परीक्षकाः [p. २१९ क ] इतरथा धूमादेः अग्न्यादि कथमनुमीयते ? एतावांस्तु विशेषः—
यतो मिथ्याज्ञानादिकं विवादास्पदीभूतं भवति तत् पापम् इत्याख्यायते, यतः सुखादिकं तत्
[p. 267 ] पुण्यम् इति । तथा च प्रयोगः तेषाम्--आगन्तुकविवादगोचरापन्नं सुखादिकं तत्संयुक्तविषा
दिकारणसमान कारणप्रभवम् आगन्तुके सति तत्परिणामत्वात् प्रसिद्धमिथ्याज्ञानवत् ।

इदमपि तु सुभाषितम्-- पुण्यपापबन्धो जीवानाम् इत्यत्र न कश्चिद् विप्रतिपत्तु
मर्हति इति । तथैव तेषां तद्ब³⁷⁵⁸

अचेतनकर्मबन्धः ।

न्धः मनोवाक्कायकर्मभिः आस्रवैः शुभाशुभैः इत्यत्र न कश्चिद्
विप्रतिपत्तुमर्हति इति । तथाहि--विषादौ स्वपरात्मनोः अहिते हितबुद्धिः मिथ्याज्ञानतः, तत
स्तत्र अविरतिः अत 3759 अविरतलक्षणा, ततोऽपि प्रमाणे 3760 मादो हितेतरविषयं मनसोऽप्रणिधानम्,
तस्माच्च लोभः तदादातुं मनोवाक्कायव्यापारः, ततस्तदानम् 3761 तदादानम् आत्मनस्तेन³⁷⁶²

कर्मणा ।

संयोगः,
तेन पुनः अपरं मिथ्याज्ञानम्, एवं परत्रापि वक्तव्यम् । तथा तत्रैव मिथ्याज्ञानात् क्रोधादयः
तद्व्यापारः तदुपादानं मिथ्यात्म 3763 थ्यामानादिकमिति व्याख्यातव्यम् । तद्वद् विशिष्टौषधादौ
सम्यग्ज्ञानादेः तदुपादाने सुखादिकं व्याख्यातव्यम् । तदेवं सिद्धायां व्याप्तौ पुण्यपापबन्धोऽनु
मितोऽतो भवति इत्यनुमीयते, आज्ञादि 3764 अज्ञानादि मिथ्याज्ञानादिकं च तत्कारणमित्यपि3765

अनुमीयते इति सम्बन्धः ।

।
न च कारणात् कार्यानुमानमयुक्तम्, अन्यथा दृश्यानुपलब्धिः असद्व्यवहारसाधनम् अनिरूपि
तमेव स्यात्, तस्याः त³⁷⁶⁶

असद्व्यवहारकारण ।

त्कारणत्वोपगमात् । योग्यतानुमानेऽपि प्रतिबन्धवैकल्यसंभवाशङ्कया
कथं निःशङ्कं तदनुमानं तन्दुलादेः ओदनाद्यनुमानवत् । अत्र कारण[p. २१९ ख ] विशेषकल्पना
याम् अन्यत् समानम् । तदुक्तम्3767

अस्त्यात्मास्तमितादिबन्धनगतः तद्बन्धनान्यास्रवैः । ते क्रोधादिकृताः प्रमादजनिताः क्रोधादयस्तेऽ
व्रतात् ॥ मिथ्यात्वोपचितात् स एव समलः कालादिलब्धौ क्वचित् । सम्यक्त्वव्रतदक्षताकलुषतायोगैः
क्रमान्मुच्यते ॥--आत्मानु॰ श्लो॰ २४१ ।

--

*एषोऽहं मम कर्म शर्म हरते तद्बन्धनान्यास्रवैः,

ते क्रोधादिवशाः प्रमादजनिताः क्रोधादयः सो3768 तेऽव्रतात् ।

मिथ्याज्ञानकृतात्ततोऽस्मि सततं सम्यक् 3769 क्त्ववान् सव्रतो

दक्षः क्षीणकषाययोगतपसां कर्त्तेति मुक्तो यतिः ॥

यश॰ उ॰ पृ॰ २४६ इति ।

तनुक्तोवादिभ्य 3770 तत्र क्रोधादिभ्य एव हीनसंस्थानसंक्रान्तित्वं तेभ्योऽन्यददृष्टं तत्का
रणं जायते अत³⁷⁷¹ तथादर्शनात् इति । तदुक्तम्--

*दुःखे विपर्यासमतिः तृष्णा च बन्धकारणम् ।

प्राणिनो यस्य ते न स्तः न स जन्माधिगच्छति ॥ प्र॰ वा॰ १ । ८३ इति ।

चैव 3772 ? पुनर्बन्ध इत्यादि ।

पुनः फलविकल्पः स्यात् सुखदुःखादिलक्षणः ।

यथास्वं कालादिसामग्रीसन्निधौ बन्धसन्ततौ ॥ १० ॥

मूषिकालर्कविषविकारवत् ।

पुनः तेषां पुण्यपापबन्धात् पश्चात् कालान्तर इत्यर्थः । फलविकल्पः तद्वच्च कार्यभेदः
[p. 268 ] स्याद् भवेत् । किं लक्षणः ? इत्याह--सुख इत्यादि । तत्र आदिशब्देन इष्टानिष्टशरीरादि
परिग्रहः । कस्मिन् सति स्यात् ? इत्याह--बन्धसहितौ 3773 सन्ततौ इति । जीवकर्मणोः
संयोगविशेषः3774

एकक्षेत्रावगाहे सत्यन्योऽन्यानुप्रवेशलक्षणः ।

न समवायः चेतने समवायविरोधात् बन्धः तस्य सन्ततिः आफलावाप्तेः
सन्तानेन समवस्थानम् । एतदुक्तं भवति--यदि क्रोधादिभ्यः आत्मसम्बन्धसन्तत्या प्राप्तफलकालं
किञ्चिन्न स्यात् कुतो जन्मान्तरे फलविकल्पः ? क्रोधादेश्च जन्मकाल एव विलयात् । न ततः
क्षणिकैकान्ते सन्ताननिषेधात् स³⁷⁷⁵

फलविकल्पः ।

युक्तः ।

एतेन श्वेतं छागमालभेत स्वर्गकामः इति वचनात् न मनोवाक्कायकर्मभ्यः
फलविकल्पः इति निरस्तम्; द्र³⁷⁷⁶

द्रव्यगुणक्रियादीनाम् ।

व्यादीनाम् इ³⁷⁷⁷

यज्ञकाल एव ।

ष्टिकालादावेव विनाशात् । तत्प्रवाहं3778 हस्थितौ
वरं तेभ्यः3779

द्रव्यादिभ्यः ।

समुत्पन्नकर्मणां त³⁷⁸⁰

प्रवाहस्थितिः ।

त्स्थितिरस्तु विरोधाऽभावात्, न द्रव्यादीनां विपर्ययात्, ऐहिकफल
कालेऽपि [p. २२० क ] तत्सन्ततेरप्रतिपत्तेरिति । तस्यां सत्याम् कथं कुतः स स्यात् ? इत्यत्राह—
यथास्वम् इत्यादि । यस्य कर्मणो स 3781 य उदयः फलोपजननसामर्थ्यपरिपाकः यथाकालम्,
उदीरणम् अपक्वपरिपाचनं तस्य अनतिक्रमेण यथास्वम् इति । तयोर्ध्वसा सामर्थ्यात् स्वस्यात्
3782 तपसः सामर्थ्यात् तत्स्यात् । अत्रायमभिप्रायः--यदि स्वेन स्वभावेन प्रथममुत्पन्नं शुभमशुभं
वा कर्म तेनैव कालान्तरे स्थितमपि फलं जनयेत्, तदुत्पत्तिसमय एव त³⁷⁸³

फलम् ।

त्स्यात् । नहि कारणावैकल्ये
फलवैकल्यम्, अतत्कार्यत्वप्रसङ्गात् ।

स्यान्मतम्--इत्थंभूत एव असौ स्वभावः यत् कालान्तरे कार्यम् । दृश्यते हि मन्त्रतन्त्रा
दीनां स्वदेशे समर्थानां देशान्तरे कार्यकरणमिति; तन्न युक्तम्; तत्कार्याणां कालान्तरेऽपि सह
भावप्रसङ्गात् । तथा च अस्य उत्पद्यते इदं कर्म इति योगिनोऽपि न बुद्धिः । न च प³⁷⁸⁴

नैयायिकादेः ।

रस्य अकारणं
विषयः अर्थवत् अर्थसहकारि प्रमाणम् इति वचनात् । योगिनः अकारणमपि विषयः
इत्यपि वार्त्तम्; अन्यस्यापि तथासंभावनाप्रसङ्गात् यस्य यावती मात्रा प्र॰ वार्तिकाल॰
पृ॰ २२३ इतु 3785 इति न्यायात् ।

ननु ईश्वरज्ञानं नित्यमपि अर्थग्राहकम्, तथा नित्यमस्तु, अन्यथा अनीश्वरयोगिनो ज्ञानं
कथमर्थग्राहकम्3786

न ह्यकारणं प्रतीतिविषयः--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ ८० ।

? तत्कार्यत्वात्; कथमेकस्माद् एकस्वभावात् कर्मणः अन्यतो वा क्रमभावि
कार्यद्वयम् ? तथा स्वभावादिति चेत्; स स्वभावः कारणस्य, कार्यस्य वा भवेत् ? न तावत्
कारणस्य; एकस्वभावत्वात् । नहि य एव पूर्वकार्ये स एव अन्यत्र तद्व्यापारो युक्तः, कार्य
कालभेदाऽभावप्रसङ्गात् । नापि कार्यस्य; उत्पन्न-अनुत्पन्नविकल्पद्वये तदयोगात् । नाऽनुत्प
न्नस्य; खरविषाणवत् । नाप्युत्पन्नस्य; अन्योऽन्यसंश्रयात्--उत्पन्नस्य [p. २२० ख ] तत्स्वभावता,
तस्यां च तथोत्पत्तिः इति ।

ननु यथा एकस्माद् एकस्वभावाच्च युगपद् देशभिन्नं कार्यं तथा क्रमेण कालभिन्नमिति
चेत्; भवतु सौगतस्य न जैनस्य, तस्य सर्वदा कारणस्वभावभेदादेव कार्यभेदभावात् ।

[p. 269 ]

अत्रापरः प्राह--यथा एकस्वभावेन कारणम् आत्मनि नानासामर्थ्यं बिभर्त्ति, तथा तेनैव
नानाकार्यं कुर्यादिति, इतरथा अनवस्था इति; तन्न; जैनस्य स³⁷⁸⁷

शास्त्र ।

मयाऽपरिज्ञानात् । न खलु जैनस्य
किञ्चित् केनचित् स्वभावेन तत्सामर्थ्यं बिभर्त्ति इति मतम्, अपि तु स्वकारणात् तदात्मकमु
त्पद्यते संशयेतरस्वभावज्ञान³⁷⁸⁸

यथा संशयज्ञानं स्थाण्वादावर्थे संशयरूपमपि स्वरूपे असंशयात्मकं भवति
तथा ।

वदिति ।

तदेतेन यदुक्तं केनचित्-- रूपादिवद् धर्माऽधर्मसंस्काराणाम् आधारव्यापकत्वम्
इति; तन्निरस्तम्; सर्वत्र सर्वदा तत्कार्योदयप्रसङ्गात्, मोक्षाभावप्रसङ्गात् धर्माद्यभाव
रूपत्वात्तस्य³⁷⁸⁹

मोक्षस्य ।

। तत्र तदभावे नाधारव्यापकत्वं तेषाम्3790

धर्मादीनाम् ।

; मोक्षे तद्रहितस्य आत्मनो भावात्3791

धर्मादिशून्यस्य आत्मनः सद्भावात् ।

। कथं
वा तत्र³⁷⁹²

मोक्षे ।

त³⁷⁹³

धर्मादीनामभावः ।

दभावोऽवसीयते ? तत्कार्यशरीराद्यभावात्; किं पुनः कार्याऽभावात् कारणाभावगतिः
इत्येकान्तः ? तथा चेत्; कथं सर्वत्र धर्मादिगतिः यतः सर्वगतात्मव्यापकत्वं सर्वत्र तत्कार्या
भावात् । अदर्शनात् स³⁷⁹⁴

कार्याणि सन्त्यपि न दृश्यन्ते ।

त्कार्याभावात् तत्र तत्कार्याभावो न धर्माद्यभावात् इति नोत्तरम्;
मोक्षेऽपि तथा प्रसङ्गात् ।

किं च, आत्ममनःसंयोगः स्वाधाराव्यापकोऽपि चेत् सर्वत्र सर्वदा आत्मनि धर्मादिकं
जनयति; धर्मादिः तथा स्वाधाराऽव्यापकोऽपि सर्वत्र कार्यं करोति इति किं त³⁷⁹⁵

आत्मव्यापकत्व ।

द्व्यापकत्वकल्पनया ?
इति यत्किञ्चिदेतत् ।

ननु न सर्वत्र सर्वं तत्कार्यं कालादिसामग्रीवैकल्यात् [p. २२१ क ] तद्भावे तु भवत्येवेति
चेत्; अत्राह--कालादि इत्यादि । काल आदिर्येषां ते देशद्रव्यविशेषादीनां ते तथोक्ताः तेषां
सामग्री तः ते3796

कालादयः ।

एव विशिष्टपरिणामोपेता3797

सामग्री ।

न पुनः तेभ्योऽन्यैव³⁷⁹⁸

भिन्नैव ।

, तस्या एव कार्योदयः 3799 य प्रसङ्गात् । भिन्नायाश्च³⁸⁰⁰

सामग्र्याः ।

3801

कालादिकारण ।

तत्सम्बन्धाऽयोगात् समवायनिषेधात् । उ³⁸⁰²

सामग्री-कारणयोः ।

पकार्योपकारकभावकल्पने साम
ग्रीवत् त³⁸⁰³

कालादयः ।

एव कार्यमुपकुर्वन्तु । पुनरपि तदन्तरकल्पने अनवस्था स्यात् । तस्याः सन्निधौ सन्नि
धाने अङ्गीक्रियमाणे उदय-उदीरणवशात् फलविकल्पः स्यात् । कर्मणां तत्कृतोपकाराभावे
तत्सन्निधानवैयर्थ्यमिति मन्यते । यदि वा, तत्सन्निधौ फलविकल्पः स्यात्, तस्मिन् सत्येव
भावात्, कर्मसु तेषु सत्स्वपि पूर्वमभावात् इति व्याख्येयम् । पुनः बन्धसन्ततौ फल
विकल्पः स्यात् इत्यनेन दृश्यादेव सेवादेः तद्विकल्पन 3804 ल्पं निराकरोति समानसेवादीना
मपि3805

पुरुषाणाम् ।

कस्यचिद् अचिराद् अपरस्य चिरात् फलम् अन्यस्य चिरादपि फलं न इति फलविकल्पस्य
दर्शनात् । न च समाने कारणे फलवैचित्र्यम्; अतत्फलत्वप्रसङ्गात् । नहि शुक्लपद्मबीजेभ्यः
शुक्लाऽशुक्लपद्मसंभवः ।

एतेन दृश्यभूतविशेषात् त³⁸⁰⁶

फलविकल्पः ।

त्संभवोऽपास्तः; परिस्राव्यस्फटिकभाजने व्यवस्थापितादपि
जलात् नानाजन्तुजन्मोपलम्भात् । तत्र सूक्ष्मादृश्यभूतविशेषकल्पनं कर्मवादान्न विशेष्येत ।
[p. 270 ] तद्विशेषो कदाचित् क्वचिदेव भवन्नात्मनः कारणनियमं सूचयति । आकस्मिकत्वे मिथ्याज्ञानादि
भेदोऽपि मिथ्याज्ञानादिनिमित्तास्रवपूर्वको न स्यात् । ततः स्थितं पूर्वबन्ध 3807 पुनर्बन्ध
इत्यादि ।

दृष्टान्तमाह--[p. २२१ ख ] मूषिक इत्यादि । मूषिकाऽलर्कशब्दयोः कृतद्वन्द्वयोः विष
शब्देन षष्ठीसमासः तस्य पुनः विकारशब्देन । यदि वा, मूषिकालर्कविषाणां कृतद्वन्द्वानां
विकारशब्देन त³⁸⁰⁸

षष्ठीसमासः ।

त्समासोऽभिधेयः, तद्विकारेण तुल्यं वर्त्तते इति तद्वत् इति ।

सुखदुःखादिलक्षणः इत्यत्र आदिशब्देन विवक्षितं मिथ्यादर्शनज्ञानफलं निरूपि
3809 पयितुं कारिकामुपन्यस्यति उदयोदीरण इत्यादिना ।

उदयोदीरणसद्भावे दृष्टिप्रतिबन्धकर्मणाम् ।

मिथ्यादृष्टिधियौ कर्मप्रकृतीनां क्षयोपशमात् ॥ ११ ॥

जीवादितत्त्वार्थाश्रद्धानं मिथ्यादर्शनम् । जीवे तावन्नास्तिक्यम् अन्यत्र जीवा
भिमानश्च, मिथ्यादृष्टेः द्वैविध्यानतिक्रमात् विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिर्वेति । मिथ्यादृष्टेः
क्षायोपशमिकभावस्यापि तद्धातिकर्मणामुदयोदीरणवशात् मत्यज्ञानादिपरिणतिः ।

ननु च आदिशब्देन उपदर्शितोपदर्शनार्थं पुनः कारिका उच्यमाना पुनरुक्ततामावहेत्,
अतिप्रसङ्गश्च इष्टानिष्टशरीरादिफलोपदर्शनार्थयोरपि तथावचनप्राप्तेः इति चेत्; न; अन्यथा
तदुपन्यासात् । तथाहि--मिथ्याज्ञानादेः अविरतिः, ततः प्रमादः, अस्मात् क्रोधादयः, तेभ्यः
आस्रवः, ततः कर्मबन्धः, पुनः बन्धसन्ततौ फलविकल्पः स्यात् इति सूरेः अभिप्रायः,
एषोऽहं मम कर्म शर्म हरते यश॰ उ॰ पृ॰ २४६ इत्यादि वचनात् । तत्र प्रथमं
मिथ्यात्वादिकं यदि अकारणमन्यकारणं वा सर्वं तथैव स्यादिति; अत्राह--उदयोदीरण इत्यादि ।
अत्रायमभिप्रायः--तदपि मिथ्यात्वादिकम् अन्यस्मात् कर्मोदयोदीरणवशाद् अनादित्वात्
तत्प्रबन्धस्य³⁸¹⁰

कर्मोदय-मिथ्यात्वादिसन्तानस्य ।

बीजाङ्कुरप्रबन्धवत् इति । यद्वा, तत्र आदिशब्देन इष्टस्थानसंक्रमणादिपरिग्रहः,
न मिथ्यादर्शनादेः तत्र विवादस्य मिथ्याज्ञानं विसंवादादप्रमाणम् सिद्धिवि॰ ४ । २
इत्यादिना निराकृतत्वात् । तदेव अत्र पुनरपि दृष्टान्तार्थमुपदर्शयितुम् उदयोदीरण इत्यादि
कां कारिकामाह । इदमत्र तात्पर्यम्--यथा मूषिकालर्कविषादि स्वकालादिसामग्री सत्तवा सत्त्वे
फलवत् तथा उदयोदीरणवशात् [p. २२२ क ] मिथ्यात्वं किञ्चिद् उपलभ्य आगन्तुकम् अक्षणिक
त्वादिमिथ्यात्वं तादृशादेव कारणादिष्यते तथा आगन्तुकसुखादिविकल्पोऽपि इति । उदये
उदीरणे च सति । केषाम् ? इत्याह--दृष्टि इत्यादि । तद्वरुवि 3811 तत्त्वरुचिज्ञानप्रतिबन्ध
कर्मणाम् । किं स्यात् ? इत्याह--मिथ्यादृष्टिधियौ मिथ्यारुचि-मिथ्याज्ञाने स्याताम् इति
शेषः । किं सर्वदा इति चेत्; अत्राह--कर्म इत्यादि । यदा काश्चित् कर्मप्रकृतयः क्षयोपश
मवत्यो भवन्ति तदा आत्मनो विषयग्रहणाभिमुख्यम्, अन्यथा मत्तमूर्च्छितवत् त³⁸¹²

ज्ञानोद्भवायोगात् ।

दयोगात्,
तदापि कासाञ्चिद् उदयादिभावे मिथ्यारुच्यादिकमिति, यथा विषाद्युपयोगे मूर्च्छितस्य ।
[p. 271 ] अकासाविद् द्विंष्टकलानां 3813 कासाञ्चिद् विषकल्पानां कुतश्चित् क्षयोपशमे कासाञ्चिच्च उदयो
दीरणे प्राथमिकप्रबोधे स विभ्रभ इति मन्यते ।

जीवादि इत्यादिना कारिकां विवृण्वन् प्रथमं निर्दिष्टां मिथ्यादृष्टिं विवृणोति--मिथ्या
दर्शनम् । किम् ? इत्याह--जीवादि इत्यादि । आदिशब्देन अजीवादिपरिग्रहः, स एव
तत्त्वार्थः प्रमाणोपपन्नत्वात् तत्र अश्रद्धानम् अरुचिः । तदेव दर्शयन्नाह--जीव इत्यादि । तावत्
शब्दः क्रमवाची जीवे आत्मनि नास्तिक्यं नास्तिकस्य भावो मिथ्यादर्शनम् इति सम्बन्धः ।
तत्रैव अपरं दर्शयति अन्यत्र चेतनापरिणामशून्ये स्व³⁸¹⁴

नैयायिकादिना ।

यं कल्पिते धर्मिणि सर्वगतत्वादिधर्मोपरक्ते
जीवाभिमानश्च मिथ्यादर्शनम् इत्यनुवर्तते, अतस्मिन् तदभिमानस्य तद्रूपत्वात्3815

मिथ्यात्वात् ।

। किं पुनः
द्विविधमेव तत्3816

मिथ्यात्वम् ।

प्रदर्श्यते ? इत्याह--मिथ्यादृष्टेः इत्यादि । मिथ्या दृष्टिः रुचिर्यस्य तस्य द्वध्या
3817 द्वैविध्या नतिक्रमात् । कुतः ? इत्याह--[p. २२२ ख ] विप्रतिपत्तिः इत्यादि । तस्य जीवे विरुद्धा
विपरीता वा प्रतिपत्तिः विप्रतिपत्तिः अप्रतिपत्तिः प्रतिपत्त्यभावो यतः वा शब्दो विकल्पार्थः
इति शब्दः मिथ्यारुचिसमाप्त्यर्थः ।

ननु किं जीवोऽस्तु 3818 स्तिन वा इति, तथा चेतनपरिणामस्वभावः अन्यो वा इति संशय
पक्षोऽपि तृतीयोऽस्ति स³⁸¹⁹

संशयः ।

कस्मान्नेहोच्यते इति चेत् ? न; तस्य³⁸²⁰

संशयस्य ।

अप्रतिपत्तिशब्देन उक्तत्वात्,
तथा वा 3821 च प्रतिपत्त्यभावरूपत्वात् संशयस्य इति । कथंभूतस्य मिथ्यादृष्टेस्तद्भवः ? इत्याह—
क्षायोपशमिकभावस्यापि कर्मणां यः क्षयश्च उपशमश्च क्षयोपशमः तत्र भवो भावो यस्य
तस्यापि मिथ्यादृष्टेः । तदपि शब्दः तस्यैव इत्यवधारणे, वच्छता 3822 मिथ्यात्वरहितस्य तदभावात् ।
संभावनायां वा । कुतस्तत्तस्येति चेत् ? अत्राह--तद्धाति इत्यादि । तच्छब्देन जीवः परामृ
श्यते, तस्य जीवस्य घातिकर्माणि यानि तत् कर्मसामान्यवचनेऽपि दर्शनोपघातद्वारेण तदु
पघातकानि प्रक्रमाद् गृह्यन्ते, तेषाम् उदयोदीरणवशात् इति । न केवलं मिथ्यादर्शनमेव तस्य
अतो भवति अपि तु मिथ्याज्ञानमपि इति दर्शयन्नाह--मत्य इत्यादि । मत्यज्ञानम् मिथ्याऽवग्र
हादिज्ञानम् आदिर्यस्य श्रुताऽज्ञानादेः स तथोक्तः स एव परिणतिः । च शब्देत्व 3823 शब्दोऽत्र द्रष्टव्यः । ततोऽयमर्थः--तत्परिणतिश्च क्षायोपशमिकभावस्यापि तद्घातिकर्मोदयोदीरणवशादिति ।

ननु च जीववदन्यत्रापि नास्तिक्यसंभवे जीवे तावत् इति क्रमवाची शब्दः प्रयु
ज्यते । न चान्यत्र त³⁸²⁴

नास्तिक्यम् ।

दिति चेत्; अत्राह--तत्र इत्यादि ।

तत्रेति द्वेधा नास्तिक्यं प्रज्ञासत् प्रज्ञप्तिसत् ।

तथादृष्टमदृष्टं वा तत्त्वमित्यात्मविद्विषाम् ॥ १२ ॥

कुम्भस्तम्भादि दृष्टं प्रज्ञप्तिसत् संस्थानादेः स्वलक्षणेष्वभावात् । वृत्तिविकल्पा
नवस्थादोषानुवृत्तेः । स्थूलस्याभावात्, परिमण्डलादेरप्रतिभासनात्, तद्व्यतिरेकिणोऽ
सम्भवात् । विज्ञप्तिमात्रं परमार्थसत्; यथादर्शनं प्रज्ञप्तिसत्त्वात् भ्रान्तस्यापि नानैकत्व
[p. 272 ] संभवात् ग्राह्य ग्राहकसंवित्ति भेदावभासनात् संभावितैकरूपस्य स्वतोऽसिद्धेः परतश्च
स्वभावनैरात्म्यं सर्वभावानां प्रमाणाभावे न प्रतिपत्तुमर्हति शून्यवादी, भावे च । तदयमा
त्मानं मिथ्याभिनिवेशेन अनर्थगर्ते प्रवेश्यमानोऽपि न चेतयते । प्रमाणाभावेन प्रत्यक्षमेकं
नापरं प्रमेयतत्त्वं वेति न तथा प्रतिपत्तुमर्हति । प्रमाणान्तरप्रतिषेधे प्रत्यक्षलक्षणानुपपत्तेः
किं केन विदध्यात् प्रतिषेधयेद्वा यतः चातुर्भौतिकमेव जगत् स्यात् । यदि नाम स्वसंवेदना
पेक्षया बहिरन्तश्चोपप्लुतमिति सूक्तमेवैतत्, निराकृतपरदर्शनगमनात् । विभ्रमैकान्तमुपेत्य
स्वसंवेदनेऽपि अपलापोपलब्धेः अन्यथा विप्रतिषेधात् चतुर्भूतव्यवस्थामपि लक्षणभेदात्
कथयितुमर्हति । न च चतुर्भूतव्यवस्थाकथनं युक्तम् परोक्षाणामपि लक्षणात् साकल्येन
तत्त्वाप्रतिपत्तेरन्यथानुपपत्तेः ।

तत्र क्षायोपशमिकभावस्यापि तद्घाति [p. २२३ क ] कर्मोदयोदीरणवशात् मिथ्या
दर्शनम् इत्येवं व्यवस्थिते सति मते वा नास्तिक्यं नास्तिकस्य भावः कर्म वा द्वेधा द्विप्रकारं
बाह्याध्यात्मिकविषयभेदेन, यदि वा, जीवाऽजीवगोचरनानात्वेन विज्ञप्तिमात्रस्य³⁸²⁵ स्याऽ भावात्, अथवा जाग्रत्स्वप्नविषयभेदेन वा भेदगोचरत्वेन च, यदि वा अनुमानादिप्रमाणतत्प्रमेय
विषयभेदेन तद्विविते 3826 तद् द्वेधेति । यदि वा, जीवे यन्नास्तिक्यं तस्य भेदं दर्शयन्नाह--तत्र
इत्यादि । तत्र जीवे नास्तिक्यं द्विधा 3827 द्वेधा सौगतचार्वाकचर्वणभेदेन । अथवा, तत्र तयोः
नास्तिक्य-अन्यत्रजीवाभिमानयोर्मध्ये नास्तिक्यं तद्द्वेधा इति व्याख्येयम् । तत् किम् ? इत्याह—
प्रज्ञासत् संवृतिसत् इत्यर्थः ।

ननु प्रज्ञाप्ति 3828 प्रज्ञेति शब्दो न क्वचित् संवृतिपर्यायतया रूढः तत एवं वक्तव्यं दृष्टं
3829 स्पष्टं संवृतिसत् इति, एवं हि स्पष्टो निर्देशो भवति तत्त्वसंवरणात् संवृतिः3830

समन्ताद्वरणं संवृतिः । अज्ञानं हि समन्तात् सर्वपदार्थतत्त्वाच्छादनात् संवृतिरित्युच्यते ।
परस्परसंभवनं वा संवृतिः अन्योऽन्यसमाश्रयेणेत्यर्थः । अथवा संवृतिः संकेतो लोकव्यवहार इत्यर्थः । स
च अभिधानाभिधेयज्ञानज्ञेयादिलक्षणः ।--माध्य॰ वृ॰ पृ॰ २४० । प्रमाणमन्तरेण प्रतीत्यभिमानमात्रं
संवृतिः । संवृतिर्नाम विकल्पविज्ञानमधिमुक्तिमाह अनादिवासनातः ।--प्र॰ वार्तिका॰ पृ॰ ३ । ४ ।
संव्रियत आव्रियते यथाभूतपरिज्ञानं स्वभावावरणादावृतप्रकाशनाच्चानयेति संवृतिः । अविद्या मोहो विप
र्यास इति पर्यायः ।--बोधिच॰ प॰ पृ॰ ३५२ ।

मिथ्या
विकल्पबुद्धिः इति सर्वत्र प्रसिद्धेः तया सत् इति । नापि एवंवचने कारिका मद 3831 भ्रंश इति चेत्; तन्न; परमतभेदप्रदर्शनार्थत्वात् तथावचनस्य । तथाहि--दृष्टं सर्वं चेतनभ्वा 3832 चेतन
मचेतनं वा मिथ्येति मतम् मायामरीचिप्रभृति प्रतिभासवदसत्त्वेऽपि अदोषः प्र॰ वार्ति
काल॰ ३ । २११ इति वचनात् । कुतः ? इत्याह--प्रज्ञप्तिसत् इति हेतोः, प्रगता ज्ञप्तिः यस्य
तत् तथोक्तं प्रज्ञप्तिसत् सत्त्वं यस्य सर्वस्य तदपि तथोक्तम् । नहि कस्यचित् परमार्थसत्त्वग्राहकं
मानमस्ति, उपलम्भादेः स्वप्नेऽपि भावादिति । तथादृष्टम् उपलम्भगोचरचारि प्रकृष्टाऽद्वयज्ञप्ति
रूपेण सद् विद्यमानं सर्वं सुखादिनीलादि न जीवाऽजीवरूपेण । यद् उपलभ्यते 3833 ? च नीलादि
कम् इति वचनात् । अपरं दर्शनम् तथा च [p. २२३ ख ] अन्यादृष्टं सर्वं प्रज्ञप्तिसत् व्यवहारेण
[p. 273 ] सत् प्रामाण्यं व्यवहारेण प्र॰ वा॰ १ । ६ इत्यभिधानात् । प्रशिथिला अविचारितरम
णीया ज्ञप्तिः अस्य इति व्युत्पत्तेः इति । परमपि नास्तिक्यं दर्शयति अदृष्टम् अनुपलब्धं
क्षणिकपरमाणुरूपवेदनं पुरुषवत् सकलशून्यत्वं वा परमार्थसत् इति । तत्3834

नास्तिक्यम् ।

अन्यदपि दर्शयन्नाह—
तथा इत्यादि । तथा तेन प्रकारेण दृष्टं दर्शनं प्रत्यक्षम् इति यावत् । दृष्टमेव इति अवधा
रणीयम्, तेन न अदृष्टं दर्शनादन्यत् अनुमानादिकमपि गृह्यते । तत् किम् ? इत्याह--तत्त्वम्
इति । तत्त्वविषयत्वात् तत्त्वं विषयिणि विषयोपचारात् यथा उपलम्भः सत्ता प्र॰ वार्ति
काल॰ ३ । ५४ इति । यदि वा, दृष्टमेव दर्शनविषयीकृतमिव 3835 मेव न अनुमानादिविषयीकृ
तम् आत्मादितत्त्वं परमार्थसत् इति ग्राह्यम् इति एवम् आत्मविद्विषां नैरात्म्यवादिनां
सौगतलौकायतानाम् नास्तिक्यं द्वेधा इति सम्बन्धः

कारिकां विवृण्वन्नाह--कुम्भस्तम्भादि दृष्टम् इत्यादि । कुम्भस्तम्भौ आदी यस्य
चेतनेतरवस्तुनः तत् तथोक्तम्, तच्च तत् दृष्टं च दर्शनविषयीकृतम् इत्यर्थः ।

ननु च कुम्भादि इति वक्तव्ये किमर्थं स्तम्भवचनमिति वक्तुं भवति ? स्तम्भस्य तद्वद्वा
कुम्भस्य उपलम्भप्रतिपादनार्थम्, एकस्यापि त³⁸³⁶

उपलम्भविलोपे ।

दपलापे द्वयोरपि स भवेत् । यथैव हि कुम्भदर्शनेन
स्तम्भो न दृश्यते तथा स्तम्भदर्शनेन कुम्भोऽपि । परस्परपरिहारस्थिततदुपलम्भप्रतिज्ञाने कुतः
सन्तानान्तरनिषेधो यतोऽद्वैतम् । एकस्य तदात्मकत्वे तद्ग्रहणे वा क्रमेणापि तस्य तदविरोधि
3837 ध इति कथं नैरात्म्यं क्षणिकत्वं वा इति त³⁸³⁸

कुम्भस्तम्भादिप्रतिपादने ।

त्प्रतिपादने सिद्धं भवति । कुम्भादि इति पुनरु
च्यमाने म³⁸³⁹

पुरुषाद्वैतवादि
दृष्टम् ।

तान्तरदृष्टम् आदिशब्देन पुरुषादि [p. २२४ क ] गृह्यते इति आशङ्क्येत । तत् किम् ?
इत्याह--प्रज्ञप्तिसत् इति । प्रगतज्ञप्ति सहि 3840 सदित्यर्थः । तैमिरिकदृष्टकेशोण्डुकवत् व्यवहारेण वा
सत् । अत्र यद् विशददर्शन इत्यादि साधनं द्र³⁸⁴¹

द्रष्टव्यम्--पृ॰ २६४ प॰ ७ ।

ष्टव्यम् । तत्रैव युक्त्यन्तरमाह--संस्थानादेः
इत्यादि । संस्थानम् दीर्घत्वादिकम् आदिः यस्य द्रव्यसामान्यादेः तस्य स्वलक्षणेषु बहिरन्तः
परमाणुलक्षणेषु अभावात् । कुतः ? इत्यत्राह--वृत्ति इत्यादि । गुणिनि गुणानाम् अवयवेषु
अवयविनः विशेषेषु3842

द्रव्यगुणकर्मसु ।

जातेः समवायेन वर्त्तनं वृत्तिः तस्याः विकल्पः किम् एकदेशेन उत
सर्वात्मना, क्रमेण यौगपद्येन वा इति भेदवित्तन³⁸⁴³ चिन्तनं तेन तस्मिन् वा अनवस्था ।
'एकदेशेन वर्त्तने त³⁸⁴⁴

एकदेशेऽपि ।

त्रापि अपरभिन्नदेशकल्पनम्, तत्रापि अपरमिति देशाव्यवस्थितिः, सर्वात्मना3845

वर्तने ।

गुणगुणिनोः अन्यतरदेव स्यात्, 3846

एतदन्तर्गतः पाठो द्विर्लिखितः ।

एवमन्यत्र गुणिनोः अन्यतरत् एवमन्यत्रापि वक्तव्यम् । तथा
सति गुणादयः 3847

गुणादिवन्तश्च ।

तद्वन्तश्च इति या व्यवहि3848 यो वृत्तिविकल्प आलम्बनादेः स तथोक्तः स चासौ
दोषश्च तस्य अनुवृत्तेः सकाशात् कुम्भस्तम्भादि दृष्टं प्रज्ञप्तिसद् इति सम्बन्धः ।

ननु मा भूत् संस्थानादिः आधारव्यतिरिक्ता 3849 क्तो यथोक्तदोषात्, स्वयमेव तु स्वलक्षणं
कुम्भादिस्थूलादिरूपं स्यादिति जैनः; तत्राह--स्थूलस्य अभावाद् इति । स्थूलस्य महत्त्वोपेतस्य,
उपलक्षणमेतत्, तेन दीर्घादेरभावात् स्वलक्षणस्य इति वचनविभक्तिपरिणामेन सम्बन्धः ।
[p. 274 ] तदभावः पुनः कारणाऽभावात् । त³⁸⁵⁰

स्थूलस्य ।

स्य हि कारणं बह्ववयवसंयोगः, स³⁸⁵¹

संयोगः ।

च सर्वात्मना एकदेशेन वा
अवयवानां दुरुपपादः । अपेक्षाकृतत्वाद्वा, स्थूलादिकमपेक्ष्य सूक्ष्मादिकम्, सूक्ष्मादिकं चापेक्ष्य
स्थूलादिकमात्मानं [p. २२४ ख ] लभते । न च अपेक्ष³⁸⁵² क्षाभाविनो धर्माः पारमार्थिकाः । अनेन
अभेदवादो दर्शितः इति विभागः, तदभावात् कुम्भादिकं प्रज्ञप्तिसद् इति घटना ।

परमाणवस्तर्हि परमार्थसन्तो भवन्तु इति चेत्; अत्राह--परिमण्डल इत्यादि । परिमण्डलं
सूक्ष्मनिरंशत्वम् आदिः यस्य क्षणभङ्गादेः तस्य अप्रतिभासनात् स्वलक्षणेषु इति तत् तत्सत्3853

प्रज्ञप्तिसत् ।

इति । यथोक्तविशेषशून्यं नीलादिमात्रं परमार्थसत् इति चेत्; अत्राह--तद्व्यतिरेकिण इत्यादि ।
तस्मात् स्थूलकुम्भादेर्दृष्टाद् व्यतिरिक्तस्य नीलादेः असंभवात् अप्रतिभासनात् इति अनन्त
रोक्तो हेतुः अत्र द्रष्टव्यः । ततोऽयमर्थः--यथा अप्रतिभासनात् परिमण्डलादेरभावः तथा तद्
व्यतिरेकिणो नीलादेरपि3854

स्थूलस्य ।

इति न युक्तमेतत्-- यद् यथावभासते तत् तथैव परमार्थसद् यथा
नीलं नीलतयाऽवभासमानम् । इत्यादि; नीलदृष्टान्ताभावात् । तथापि तत्कल्पनायां परिमण्ड
लादेरपि सा3855

कल्पना ।

केन वार्यत इति तन्निषेधवचनं पूर्वापरबाधितं तद्व्यतिरेकिणः इत्यनेन एतद्
दर्शयति । यदि स्थूलादिस्वभावाव्यतिरेकिणो नीलादेः तथावभासनेन परमार्थसत्त्वमिष्यते,
सर्वस्य क्षणिकत्वस्य साधने तथावभासनहेतुना; नहि स्थूलादिप्रतिभासनवद् अक्षणिकत्व प्रति
भासस्यापि कारणाऽभावादसिद्धो हेतुरिति । यदि पुनः नीलादेः त³⁸⁵⁶

स्थूलादि
स्वभावाव्यतिरेकिणः ।

दव्यतिरेकिणोऽपि परमार्थसत्त्वं
न तस्य इत्युच्यते; व्यभिचारी हेतुः स्यादिति । ततो नीलादेः तद्व्यतिरेकिणोऽसंभवात् कुम्भा
दिकं त³⁸⁵⁷

प्रज्ञप्तिसत् ।

थासद् इति ।

संप्रति प्रज्ञप्तिशब्दस्य अपरमप्यर्थं दर्शयन्नाह--विज्ञप्ति [p. २२७ क ] मात्रम् इत्यादि । विशिष्टा
ज्ञप्तिरेव तन्मात्रम् कुम्भस्तम्भादि दृष्टम् इति सम्बन्धः यदवभासते तज्ज्ञानम् इत्याद्य
भिधानात् । तच्च किं भूतम् ? इत्याह--परमार्थसद्, विज्ञप्तिमात्रस्य परमार्थसत्त्वेन उपगमात् ।
प्र ज्ञा क रे णा प्युक्तम्-- अज्ञातार्थप्रकाशो वा इत्येतत् पारमार्थिकं प्रमाणलक्षणम्
प्र॰ वार्तिकाल॰ २ । ५ इति । एतत् माध्यमिकेन कदर्थयन्नाह--यथादर्शनम् इत्यादि । अत्राय
मभिप्रायः--यथादर्शनं वा विज्ञप्तिमात्रं कल्पेत³⁸⁵⁸ प्येत, अन्यथा वा ? प्रथमपक्षे यथादर्शनं दर्शनाऽ
नतिक्रमेण प्रज्ञप्तिसत्त्वात् बहिरर्थवद् अविचारितसद् विज्ञप्तिमात्रं न परमार्थसद् इति मन्यते ।
कुत एतत् ? इत्यत्राह--भ्रान्तस्यापि इत्यादि । अत्रायमभिप्रायः--परेण³⁸⁵⁹

प्रज्ञाकरेण ।

चित्रप्रतिभासापि
एकैव बुद्धिः प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । २२० इत्यादि वदता नानैकत्वेऽपि तस्याः3860

बुद्धेः ।

परमार्थसत्त्व
मङ्गीकृतं सर्वथा नैरात्म्यं निरूपयतो नानैकात्मनः तद्वत् संविदितात्मनः परिणामिनोऽपि आत्मनः
परमार्थसत्त्वम् । तदेवं भ्रान्तस्यापि परिणामिन आत्मनः, न केवलम् अभ्रान्तस्य विज्ञप्ति
मात्रस्य इति अपिशब्दार्थः । तस्य किम् ? इत्याह--नानैकत्वसंभवात् । एवं मन्यते--यस्य
नानैकत्वसंभवो न तस्याभ्रान्तत्वं यथा परिणामिन आत्मनः, नानैकत्वसंभवश्च विज्ञप्तिमात्रस्य
[p. 275 ] इति । यदि पुनः त³⁸⁶¹

परिणाम्यात्मनोऽपि ।

दात्मनोऽपि तद्वत् परमार्थसत्त्वं परो मन्यते को दोषः स्यात् ? न कश्चित्,
ते गुण एव तु स्यात् । नानैकत्वस्य विपक्षसंक्रमनिवारणात् असौगतं जगत् स्यादिति चेत्; न
जाने अहमपि ईदृशम् ।

ननु भवतु भ्रान्तस्य नानैकत्वसंभवः नाऽभ्रान्तस्य त³⁸⁶²

विज्ञप्तिमात्रस्य ।

न्मात्रस्येति चेत्; अत्राह--[p. २२५ ख ]
ग्राह्य ग्राहकसंवित्ति इत्यादि । ग्राह्यादिशब्दानां कृतद्वन्द्वानां भेदशब्देन षष्ठीसमासः
तेन अवभासनात् तन्मात्रस्य इति विभक्तिपरिणामेन सम्बन्धः । द्वितीयपक्षे--संभावितैक
रूपस्य--संभावितम् अस्तीति मनसा अवतारि पुनं 3863 अवभासितं न पुनः प्रत्यक्षादिना प्रमाणे
न निश्चितम् एकत्र 3864 मसहायम्, अथवा सन्तानान्तरनिषेधेन एकसंख्यायुक्तं रूपं स्वभावो यस्य
तस्य स्वतः स्वसंवेदनाध्यक्षतो असिद्धेः अप्रतिपत्तेः । न हि असूक्षिकया 3865 अतिसूक्ष्मेक्षिकया कालभेदमिव देशभेदमपि चिन्तयतो नीलादिस्वभावम् अन्यथाभूतं वा परमाणुरूपं वेदनमाभाति ।
यदि वा स्वतोऽसिद्धेः अनिष्पत्तेः अनुत्पत्तेः इत्यर्थः । नहि कस्यचित् स्वत उत्पत्तिः, अहेतुकत्वेन
सर्वत्र सर्वदा भावप्रसङ्गात्, नीलादि पीतादिना3866

सत् भवेत् ।

भवेत् । तथापि3867

अहेतुकत्वेऽपि ।

त³⁸⁶⁸

उत्पत्तिनियमे ।

न्निंयमे अर्थाकार्यत्वेऽपि
ज्ञानस्य त³⁸⁶⁹

अर्थप्रतिनियमः ।

न्नियमः स्यादित्यलं तदुत्पत्तिसारूप्यकल्पनेन । तन्नियमवत्3870

अर्थप्रतिनियमवत् ।

स्वरूपनियमोऽपि कल्प
नातो नान्यतः सिध्यति । एतेन नित्यस्यैकरूपस्य सहकार्यपेक्षस्य तत्कृतोपकारानपेक्षस्य क्रम
तोऽपि कार्यकरणे स्वभावनियमो व्याख्यातः । ततः स्थितम्--स्वतोऽसिद्धेः इति ।

तस्य परतोऽप्यसिद्धेः इति दर्शयन्नाह--परतश्च अन्यतोऽप्यसिद्धेः अप्रतिपत्तेः । तथाहि—
संभावितैकरूपस्य चक्षुषि गन्धस्य, एवं परत्रापि, न प्रतिभानमस्ति नीलादिसुखादिव्यतिरिक्तव
3871 रिक्तस्य विवादास्पदत्वात् । तत्र तत्प्रतिभासनभावेऽपि परमार्थतो ग्राह्यग्राहकभावाऽभावेन
नान्योऽनुभाव्यो बुद्ध्यास्ति प्र॰ २ । ३२७ इ³⁸⁷²

तस्या नानुभवोऽपरः । तस्यापि
तुल्यचोद्यत्वात् स्वयं सैव प्रकाशते ॥ इति शेषः ।

त्यादि, निरालम्बनाः [p. २२६ क ]
प्रत्ययाः प्र॰ वार्तिकाल पृ॰ ३८७ इत्यादि यदवभासते तज्ज्ञानम् इत्यादि च
विरुध्यते, ज्ञानस्येव जडस्यापि परतः प्रतिभासाऽविरोधात् ।

किञ्च परस्यापि तद्रूपस्य परतः सिद्धिः, तस्यापि परतः इत्यनवस्था । अतद्रूपत्वे किं
तस्य निर्भागंध³⁸⁷³ गत्वकल्पनया इति मन्यते ।

ननु तस्य स्वप्रतिभासरहितस्य परतः सिद्धौ विज्ञप्तिरूपतैव हीयते स्वप्रतिभासलक्षण
त्वात्तस्याः3874

विज्ञप्तेः ।

, तत्कथं परानभ्युपगमो दूष्यत इति चेत् ? सत्यम्; तथापि यो 3875 ये अनिश्चित
स्वसंवेदनरूपां ग्राह्यादिभ्रान्त्यन्थानुपपत्त्या तां व्यवस्थापयन्ति तान् प्रति इदमुच्यते, अद्वयं
यानमुत्तमम् इत्यागमाद्वा3876

विज्ञप्तिमात्रतां व्यवस्थापयन्ति
तान् प्रति । तथा चोक्तम्--अद्वयं...--प्र॰ वार्तिकाल॰ २ । ७ ।

।

इदमपरं व्याख्यानम्--परतश्च स्वतः अन्यतः कारणादपि असिद्धेः अनुत्पत्तेः । तद्यथा—
[p. 276 ] समकालात् परतस्तदुत्पत्तौ; त³⁸⁷⁷

उत्पद्यमानमपि ।

दपि परस्य कारणम् अविशेषात्3878

समकालत्वात् ।

, तथा च सति अन्योऽन्यसंश्रयः3879

परात् प्रकृतस्योत्पत्तिः, प्रकृताच्च परस्येति ।

।
अथापि किञ्चिदेव कारणं कार्यं वा; तथा किञ्चिदेव कस्यचिदेव ग्राहकं ग्राह्यम् इति तथा च
निराकृतमेतत्3880

यदुच्यते प्रतिभासाद्वैतवादिना यदि समकालं ज्ञानं नीलादेर्ग्राहकम्, तदा नीलादिरपि कुतो न ज्ञानस्य
ग्राहक इति ?

-- नीलादिरपि ज्ञानस्य ग्राहकः स्यात् इति । यथा च तस्य परेण जन्यते
स्वरूपं नापरोत्पत्तिः क्रियते, तथा जंत 3881 ज्ञानेन तस्य नीलादेः स्वरूपं गृह्यते न गृहीतिः क्रियते ।
तस्मादेतदपि निरस्तम्-- ज्ञानेन अर्थस्य त³⁸⁸²

अर्थादभिन्नायाः ।

द्रूपाया गृहीतेः करणे ए³⁸⁸³

अभेदपक्षे ।

कत्र अर्थस्य करणम्
अन्यत्र 3884

भेदपक्षे सम्बन्धार्थम् उपकारान्तरस्वीकारे
अनवस्था ।

अनवस्था इति । एतेन भिन्नकालादपि तदुत्पत्तिः उक्ता । अपि च जन्यविज्ञान
कालेऽसतः परस्मादुत्पत्तौ बन्ध्यासुतादपि उत्पत्तिः स्यात् 3885

विशेषाभावात् ।

भेदाभावात् । अथ तस्य³⁸⁸⁶

कारणस्य ।

3887

कार्यकाले ।

तत्कालेऽ
सत्त्वेऽपि स्वकाले सत्त्वं न बन्ध्यासुतस्य ततोऽयमदोषः; ननु तस्य कार्यकालेऽसत्त्ववत् स्वकाले
सत्त्वं यदि न कुतश्चित् प्रतीयते; तर्हि वचनमात्रमेतन्न [p. २२६ ख ] समाधानमर्हति । प्रतीयते
चेत्; कथं ग्राह्यग्राहकभावनिवृत्तिः ? तन्न किञ्चिदेतत् । अथ परेण यतः कस्यचिदुत्पत्त्यनभ्युपग
मात् किमर्थमेतदुच्यते इति मतिः; तस्य अनिष्टसिद्धिप्रतिपादनार्थम् । यदा हि तद्रूपस्य सतः
स्वतः परतो वा नोत्पत्तिः अत एव न विनाशः, ततो नित्यत्वम् इति सर्वस्य क्षणिकत्वप्रति
ज्ञाव्याघातः । ज्ञानवादिनां पुनः कालाऽभावाद् एकस्य कालत्रयानुयायित्वम्, एकक्षणानुवृत्तिः
क्षणिकत्वम् इति अपसिद्धान्तः ।

ततः तदसिद्धिरस्तु । ततः किम् ? इत्याह--स्वभावेन स्वरूपेण नैरात्म्यं स्वरूपतुच्छता
सर्वभावानां तदसिद्धेः इति पदघटना । एवं शून्यवादिना विज्ञप्तिवादिनं घातयित्वा अधुना
शून्यवादिनं स्वयमेव निहन्ति प्रमाण इत्यादिना । प्रमाणस्य प्रत्यक्षादेः अभावेन करणभूतेन न
प्रतिपत्तुमर्हति शून्यवादी स्वभावनैरात्म्यम् इति सम्बन्धः । यस्य हि सर्वं शून्यं तस्य
प्रमाणाभावोऽपि3888

शून्य एव ।

। तेन³⁸⁸⁹

प्रमाणा
भावेन ।

तत्प्रतिपत्तौ तस्यापि अनेन 3890 अन्येन तदभावेन प्रतिपत्तिः तस्याप्य
न्येनेत्यनवस्थेति मन्यते । यदि वा, तदभावेन³⁸⁹¹

प्रमाणाभावेन ।

तत्प्रतिपत्तौ किमन्यत्रापि प्रमाणान्वेषणेन इति ?
अथ चेत्रैक 3892 अथवा, एकत्र नीलादिसुखादिप्रतिभासेन सकलशून्यताव्यवस्थाकारिणः प्रमा
णस्य बाधनात् 3893

प्रमाणाभावे ।

तदभावे न प्रतिपत्तुमर्हति--प्रमाणाभावे सति न प्रतिपत्तुमर्हति स्वभावनैरात्म्यम्
इति वा व्याख्यानम् ।

अत्राह प्र ज्ञा क र गु प्तः-- प्रतिभास एव कार्यकारणभावादिविकल्पशून्यत्वात्
पर्युदासापेक्षया शून्यता यथा केवलं भूतलं घटशून्यता । तत्र च स्वसंवेदनाध्यक्ष-[p. २२७ क ]
प्रमाणभावात् कथमुच्यते तदभावे न तत् प्रतिपत्तुमर्हति । इति; तं प्रत्याह--भावे च
इति । भावेऽपि प्रमाणस्य प्रतिभासमात्रलक्षणस्वभावनैरात्म्यस्य वा अङ्गीक्रियमाणे ।
किम् ? इत्याह--तदयम् इत्यादि । तत् तस्माद् भावाद् अयं प्र ज्ञा क रा दिः न चेतयते ।
[p. 277 ] किं क्रियमाणोऽपि ? प्रवेश्यमानोऽपि । किम् ? इत्याह--अनर्थगर्त्तं स्वयम् अनर्थत्वेन अभ्यु
पगमाद् अनर्थः परिणामादिः तेन उपलक्षितं तद्रूपस्वा 3894 पत्वात् गर्त्तमिव गर्त्तम् तत्प्रविष्टो
युगसहस्रैरपि ततो नात्मानमुद्धरति । किम् अनर्थगर्त्तम् ? इत्याह--आत्मानं जीवमिति । केन ?
इत्याह--मिथ्याभिनिवेशेन मिथ्या असत्यः अभिनिवेशः नैरात्म्याद्याग्रहः तस्य 3895 यस्य यस्मिन्
चित्रैकप्रतिभासे स तथोक्तः तेन, स्वयम् आत्मना ।

यद्वा, आत्मा न स्वत्तचेत 3896 स्वतश्चेत्; अनर्थगर्त्तं सकलशून्यतागर्त्तं प्रवेश्यमानोऽपि
नात्मानं चेतयते । कुतः पुनः 3897

चार्वाकः ।

अयमपि नात्मानं न³⁸⁹⁸

न इति निरर्थकं भाति ।

चेतयते इति चेत् ? उच्यते--प्रमाणाभावे
न तदभावे सति वा तथा प्रतिपत्तुं वा अर्हति यतः । किम् ? इत्याह--प्रत्यक्षमेकम्
प्रमाणम् इति शेषः, नापरम् अनुमानादिकम् इत्येतत् । किमेतदेव तथा प्रतिपत्तुमर्हति नापर
मपि ? इत्याह--प्रमेयतत्त्वं वा । वेति पक्षान्तरसूचने । प्रत्यक्षपरिच्छेद्यमेकं नापरम् आत्मादितत्त्वं
प्रमेयतत्त्वम् इति । एतच्च कुतः तदभावे न तत्प्रतिपत्तुमर्हति ? इत्याह--प्रमाणान्तर इत्यादि ।
प्रत्यक्षप्रमाणाद् अन्यद् अनुमानादि तदन्तरं तस्य प्रतिषेधे निरासे सति प्रत्यक्षलक्षणानु
पपत्तेः । प्रत्यक्षस्य हि लक्षणं वैशद्यं 3899

अविप्लवेन सहितं वैशद्यम् ।

साविप्लवम्, तच्च अशेषतद्व्यक्तिनिष्ठं3900

प्रत्यक्षव्यक्ति ।

न 3901

अनुमान ।

प्रमाणान्तर
मन्तरेण प्रतिपत्तुं [p. २२७ ख ] शक्यं प्रत्यक्षस्य नियतगोचरत्वात् । अकृतलक्षणत्वाच्च न ततः3902

प्रत्यक्षात् ।

तत्प्रतिपत्तिः, तदभावे न प्रतिपत्तुम् अर्हति इति सम्बन्धः ।

इदमपरं व्याख्यानम्--प्रमाणान्तरनिषेधे कर्त्तव्ये प्रत्यक्षलक्षणग्रहणं तन्निषेधस्य³⁹⁰³

प्रमाणान्तरनिषेधस्य ।

तस्यानु
पपत्तेः । नहि सर्वथा प्रमाणान्तरं नास्ति इति प्रत्यक्षम् इयतो व्यापारान् कर्त्तुं समर्थम् नापर
मिति तदभावे न प्रतिपत्तुमर्हति ।

अत्र त त्त्वो प प्ल व कृ द्3904

तत्त्वोपप्लवग्रन्थस्य कर्ता जयराशिभट्टः ।
नास्ति तत्फलं वा स्वर्गादि...उक्तं च परमार्थविद्भिरपि--लौकिको मार्गोऽनुसर्तव्यः अ...। लोकव्यवहारं
प्रति सदृशौ बालपण्डितौ ॥ इत्यादि । ननु यद्युपप्लुतस्तत्त्वानां किमाया...अथातस्तत्त्वं व्याख्यास्यामः
पृथिव्यप्तेजोवायुरिति तत्त्वानि, तत्समुदाये शरीरेन्द्रियविषयसंज्ञा इत्यादि ? न; अन्यार्थत्वात् । किमर्थम् ?
प्रतिबिम्बनार्थम् । किं पुनरत्र प्रतिबिम्ब्यते ? पृथिव्यादीनि तत्त्वानि लोके प्रसिद्धानि, तान्यपि विचार्यमाणानि
न व्यवतिष्ठन्ते किं पुनरन्यानि । पृ॰ १ तदेवमुपप्लुतेष्वेव तत्त्वेषु अविचारितरमणीयाः सर्वे व्यवहारा
घटन्त इति । पृ॰ १२५--तत्त्वोप॰ ।

आह--चार्वाकैश्चारु चर्चितं--स्वयम् एवं लक्षणतः तदनुपपत्तिः3905

प्रत्यक्षानुपपत्तिः ।

तेषां न दोषाय, प्रत्यक्षोपगमस्तु व्यवहारेण इति; तत्राह--किं केन ? इत्यादि । तदनुपपत्तेः
कारणात् किं प्रत्यक्षादिलक्षणस्य परकीयस्य अतिव्याप्त्यादिकम्, केन ? न केनचित् विदध्यात्
कुर्यात् चार्वाकः । न हि प्रमाणमन्तरेण तदपि कर्तुं शक्यं यतः परपर्यनुयोगपराणि बृ ह
स्प तेः सूत्राणि इ³⁹⁰⁶

उद्घृतमिदम्--सन्मति॰ टी॰
पृ॰ ६९, ७४ ।

ति सूक्तं स्यात् । किं तत् अतिव्याप्त्यादिकं केन प्रतिषेधयेद्वा यतो यस्मात्
कस्यचिद् विधानात् प्रतिषेधाच्च जगत् स्यात् । किं भूतम् ? इत्याह--चातुर्भौतिकमेव चतुर्भिः
पृथिव्यादिभिः उपश्रुतत्वात् भूतैरिवेगृहाते द्वत 3907 भूतैरेवेति गृह्यते यतः इति । यदि वा,
[p. 278 ] किं पृथिव्यादिकं जीवादिकं च केन विदध्यात् प्रतिषेधयेद्वा प्रमाणाभावे उभयोः3908

पृथिव्यादि-जीवयोः ।

अभ्युपगमः
प्रतिषेधो वा स्यात् इति मन्यते । एतदेवाह--यतो यस्माद् विधानात् प्रतिषेधाच्च चातुर्भौति
कमेव जगत् स्यात् चतुर्भूतनिर्मितमेव स्यात् । एतदुक्तं भवति--प्रमाणाभावेन आत्मादिवद्
भूतपरित्यागे सकलशून्यतापत्तेः, भूतवद् आत्मादिपरिग्रहे [p. २२८ क ] व्यवहाराविशेषात् कुतः
चातुर्भौतिकमेव विपर्ययभावात् ? तन्नायं3909

चार्वाकः ।

सौगतम् अतिशेते इति तदयम् इत्यादिकम्
आदर्शयति-तत्र हि प्रत्यक्षमन्यद्वा प्रमाणं प्रतिषिध्यते--तदुपलम्भादेर्बाधकाभावस्य अन्यस्य वा
त³⁹¹⁰

प्रमाणलक्षणस्य ।

ल्लक्षणस्य स्वप्नेऽपि भावात् । अदुष्टकारणारब्धत्वस्य ज्ञातुमशक्तेः अतीन्द्रियस्येन्द्रियस्य दुष्ट
त्वस्य 3911

अदुष्टत्वस्य वा ।

इतरस्य वा प्रत्यक्षतोऽज्ञानात् ज्ञा नेऽपि पूर्वचोद्याऽनिवृत्तिः, पुनस्तत्रापि अदुष्टकारणा
रब्धत्वकल्पने तदेव चोद्यम् तदेव उत्तरम् इत्यनवस्था । ज्ञानप्रामाण्यात् 3912

अदुष्टकारणारब्धत्वपरिज्ञाने ।

तदवगमे अन्योऽन्य
संश्रयः--तथाहि सिद्धे 3913

ज्ञानप्रामाण्ये ।

तत्प्रामाण्ये ततोऽदुष्टकारणारब्धत्वसिद्धिः, तस्याः तत्प्रामाण्यसिद्धिः
इति । तन्न बहिः किञ्चित् प्रमाणम्, कस्यचिद् विधानं प्रतिषेधनं तु स्वसंवेदनप्रत्यक्षबलात्
इति कस्यचित् एभैतोऽपि 3914 एतत् शोभेत ।

अपि च त त्त्वो प प्ल व करणात् ज य रा शिः सौगतमतमवलम्ब्य ब्रूयात्; तत्राह—
स्वसंवेदन इत्यादि । स्वेन स्वस्य वा वेदनं ग्रहणं तस्य उपेक्षया 3915 अपेक्षया अभ्युपगमेन
यदि नाम इत्यरुचौ । तथा सति बहिः उपप्लुतम्, अन्तश्च 3916

सत्यम् ।

अन्यथा, इति सौगतमतमेव
निरस्तप्रसरं त 3917 न चार्वाकम् इति प्रत्यक्षं प्रमाणम् इत्येवमुक्तम् । यदि नाम इति सम्बन्धः ।
तत्र उपहासपरं वचनमाह--सूक्तमेवैतत् असूक्तेऽपि सूक्तम् इत्यभिधानात्, निराकृतपरदर्शन
गमनात् सकलस्वदर्शनत्यागात् सूक्तलेशोऽपि नास्ति इति एवकारेण दर्शयति । कस्मात् असूक्तम्
यस्माद् उपहास्यमेतदिति कदाचित् सौगतः तत्पक्षपातमुद्वहन् ब्रूयाद् इत्याह--स्वसंवेदन इत्यादि ।
अत्र अपिशब्दो द्रष्टव्यः । ततोऽयमर्थः--[p. २२८ ख ] न केवलं बहिः अपितु स्वसंवेदनेऽपि
अप्रस्तापो 3918 अपलापोपलब्धेः प्रलापस्य 3919 अपलापस्य निह्नवस्य उपलब्धेः दर्शनात् सूक्त
मेवैतत् इति सम्बन्धः । किं कृत्त्वा ? इत्याह--विभ्रमैकान्तमुपेत्य इति । बहिरिव तत्रापि
विभ्रमस्य निरूपितत्वादिति नेदं पुनर्निरूप्यते । ननु सत्यं 3920

सत्यम् ।

तत्रापि अपलापोपलब्धिरस्ति बहुजन्म
जात्मनि जगति तत्रापि विवादवृत्तेरनिवारणात्, स तु उपलभ्यमानोऽपि अपलापो युक्त्या व्यव
च्छिद्यस्ये 3921 द्यते इति तस्य अपलापस्य व्यवच्छेदस्यापि तदुपलब्धिः इति सम्बन्धः । न च
अविरुद्धविधिः तद्व्यवच्छेदकः; अतिप्रसङ्गात् । तदभावः कुत इति चेत् ? अत्राह--अन्यथा
इत्यादि । अन्यथा अन्येन विरोधाऽभावप्रकारेण विप्रतिषेधाद् अन्योऽन्यविरोधात् तस्य तदुपलब्धेः
इत्यपेक्षम् । तथाहि--यदि प्रत्यक्ष-अपलापयोः विरोधः; तर्हि स्वसंवेदन³⁹²² नाभावे तद्भावे
वा स्वसंवेदनस्य वार्त्तापि दुर्लभा । न चैवम् । अथ सहभावः; न विरोधगतिरिति । प्रत्यक्षं च
समानकालमन्यद्वा न तद्विरोधि; अर्थग्रहणवत् दोषात् । विरोधोऽपि मिथ्यैकान्ते अनिदंते 3923 निरंशे 3924

स्वसंवेदनेऽपि ।

[p. 279 ] कथमिव सतुप्य 3925 सन्नप्यवगम्यते ? नापि अनुमानतोऽनभ्युपगमात् इति मन्यते । अन्यथा
स्वसंवेदनाध्यक्षप्रतिज्ञाव्याघातः ।

इदमपरं व्याख्यानम्--न तावत् स्वसंवेदनात् तद्व्यवच्छेदः; 3926

स्वसंवेदनेन ।

तेन तस्य विरोधाऽभावात्,
अन्यथा अन्येन अनुमानेन तद्व्यवच्छेदप्रकारेण विप्रतिषेधात् तस्य तदुपलब्धेः इति । तद्यथा—
यदि अनुमानेन तद्व्यवच्छेदः; कथं स्वसंवेदनप्रत्यक्षमेव प्रमाणम् ? तच्च 3927 तच्चेत्; कथं
तेन तद्व्यवच्छेदः ? व्यवहारेण अनुमानोपगमाददोष इति चेत्; [p. २२९ क ] अथ कोऽयं व्यव
हारो नाम ? असत्यपि अनुमाने प्रमाणे जनस्य तदस्तित्वविकल्पः 3928

व्यवहारः ।

स इति चेत्; न; अत्र
प्रमाणाभावात् । न स्वसंवेदनप्रत्यक्षम्; तत्र मिथ्यैकान्तमनभ्युपेत्य अपलापोपलब्धेः, न
च स्वयमनवस्थितम् अन्यव्यवस्थानिबन्धनम् अतिप्रसङ्गात् । नाप्यनुमानम्; 3929

अनुमानमेव ।

तदेव नास्ति तत एव
तद्व्यवस्थानमित्यतिसाहसम् । संवृतिसिद्धेन तेन तद्व्यवस्थापि तादृगेव; यादृशो यक्षः
तादृशो बलिः इति 3930

यथा बलिस्तथा यक्षः ।--प्र॰
वार्तिकाल॰ पृ॰ २९३ ।

न्यायात् ।

अन्यस्त्वाह--स्वसंवेदने विभ्रमैकान्ताभ्युपगमः प्रमाणान्न युक्तः; विभ्रमात् त³⁹³¹

विभ्रमैकान्ताऽसिद्धेः ।

दसिद्धेः ।
तन्न युक्तम्--स्वसंविदित इत्यादि इति चेत्; न; अत्र बहिरर्थसिद्धेरनिवारणात् दोषो मा भूत्
परमतगमनमिति । तर्हि बहिरपि पृथिव्यादिमात्रे प्रत्यक्षं प्रमाणमिष्यते; तत्राह--चतुर्भूत इत्यादि ।
चतुर्णां पृथिव्यादीनां भूतानां व्यवस्था सङ्करव्यतिकरव्यतिरेकेण स्थितिः, ता3932

ता एव इति निरर्थकमत्र ।

एव तामपि
लक्षणभेदात् धारणेरणद्रवनानात्वात् कथयितुमर्हति इति । तथा परो मिथ्याभिनिवेशेन
स्वयम् अनर्थगर्तम् आत्मानं जानंध जीवं 3933 जात्यन्ध इव प्रवेश्यमानोऽपि न चेतयते
इति सम्बन्धः । तथाहि--यथा धा3934

धारणं
पृथिव्याः ईरणं वायोः द्रवत्वं जलस्य उष्णता च अग्नेः लक्षणम् ।

रणादिस्वभावभेदात् कालत्रयेऽपि परस्परं भिन्ना भूम्यादयः
तथा तेभ्यः3935

भूतेभ्यः ।

चेतनामूर्त्तत्वरूपभेदात् सहदर्शननियमेऽपि भिन्नश्च आत्मा इति ।

ननु यथा पूर्वमुक्तम् प्रतिपत्तुमर्हति इति, एवमत्रापि वक्तव्यम्, किमर्थमुक्तम्—
कथयितुमर्हति इति चेत् ? उच्यते--कथयति परं प्रतिपादयति, स³⁹³⁶

परः ।

च प्रतिपन्न चैतन्यः
प्रतिपादनीयः, अन्यथा पाषाणादयः प्रतिपादनीयाः स्युः । अचेतनत्वान्नेति चेत्; प्रतिपाद्याभिम
तेऽपि चैतन्यं कुतः प्रतिपन्नम् ? अध्यक्षत इति चेत्; न; तस्य 3937

चैतन्ये ।

तत्र [p. २२९ ख ] अप्रवृत्तेः ।
नहि परः परसुखदुःखादिकं प्रत्यक्षयितुमर्हति, अन्यथा सर्वज्ञनिषेधः3938

विरुध्यते इति शेवः ।

। चैतन्यमात्रं प्रत्यक्षयति,
कथमन्यथा शरीरदर्शनात् जीवति इति प्रतीतिः स्यात्, नहि विशेषणाऽग्रहणे तद्विशिष्टविशेष्य
प्रतीतिः द³⁹³⁹

दण्डाग्रहणे दण्ड्यग्रहणवत् ।

ण्डाग्रहणे दण्ड्यग्रहणवद् इति चेत्; न; चैतन्यस्य सुखाद्यव्यतिरेकात् । न च
सुखाद्यग्रहेऽपि तदव्यतिरिक्तचैतन्यग्रहो युक्तः, अन्यथा 3940

पिण्डस्थासादिपर्या
याग्रहणेऽपि ।

पिण्डाद्यग्रहणेऽपि मृद्द्रव्यग्रहः स्यात् ।

ननु यथा 3941

जैनमते ।

भवदीयमते प्रतिक्षणपरिणामाऽग्रहेऽपि द्रव्यग्रहणम्, दूरे वा विशेषाग्रहणेऽपि
[p. 280 ] सन्मात्रग्रहणं तथा अत्रापि स्यादिति चेत्; न; त³⁹⁴²

पूर्वापरपर्यायरूपपरिणामस्य ।

त्परिणामस्य प्राकृतपुरुषावेद्यत्वात् । तद्विशेषा
णाम् अतिदूरता3943 त्वादग्रहणं नैवं सुखादयोऽपि विपर्ययात्3944

अतिनैकट्यात् ।

, तेषां स्वसंवेदनैकस्वभावत्वमिति
चेत्; कुत एतत् ? इन्द्रियेणाऽग्रहणात् । एतदपि कुतः ? परत्र सुखादौ संशयात् । तत्
चैतन्येऽपि समानम् । दूरत्वाद् इन्द्रियेण परस्य सुखाद्यप्रत्यक्षत्वे प्रत्यो 3945 द्वयोरन्योऽन्यं संश्लेषे
सुखाद्यनुभवनं भवेत् । शरीरान्तःप्रवृत्तेः सुखादेरननुभवने चैतन्येऽपि प्रसङ्गः । त³⁹⁴⁶

परकायानुप्रवेशकारिणा पुरुषेण ।

दन्तः
प्रविशिना वा अनुभवनम् । तन्न प्रत्यक्षतः तत्प्रतिपत्तिः । जीवति अयम् इत्ययं तु प्रत्ययः
शरीराकारविशेषा3947 षदर्शनात् धूमवत्त्वदर्शनात् क्वचित् प्रदेशे अग्निप्रत्ययवत् इति अनुमानत्वेन
प्रमाणान्तरनिषेधस्य इत्यस्य प्रदर्शनार्थमिति ।

यदि पुनः तद्व्यवस्था न त³⁹⁴⁸

लक्षणभेदात् ।

द्भेदात् कथयितुमर्हति इति; तत्राह--अन्यथा । अन्येन तद
भावेऽपि तत्कथनप्रकारेण अनवस्थाप्रसङ्गात् भूतचतुष्टयावस्थितेरभावप्रसङ्गात् । लक्षणभे
दाऽभावे लक्ष्यभेदाऽनवधारणात् । तत्त्वात्त दन्येन [p. २३० क ] तत्प्रसङ्गात् इति वा वाच्यम् ।
तद्भेदादेव तर्हि कथयितुमर्हति इति चेत्; अत्राह--न च इत्यादि । न च नैवं चतुर्भूतव्यवस्था
कथनाहंत्वं 3949 कथनं तथा लक्षणभेदप्रकारेण प्रत्यक्षेण करणभूतेन युक्तम् उपपन्नम् । कुतः ?
इत्याह--परोक्षाणामपि न केवलं प्रत्यक्षाणामेव भूम्यादीनाम् लक्षणात् धारणादिस्वभावानां
ज्ञानात् ।

यदि वा, प्रत्यक्षेण लक्षणभेदेन त³⁹⁵⁰

चतुर्भूतव्यवस्था ।

द्व्यवस्थाकथनकाले परोक्षणात् 3951 परोक्षाणामपि लक्ष
णात् पुनः तथा लक्षणयुक्तानां दर्शनात् । न च तत्तथा प्रत्यक्षेण युक्तमिति । नहि धूमो देशा
न्तरादौ धूमध्वजपूर्वकत्वेन उपलभ्यमानः पूर्वप्रत्यक्षेण तथा कृतव्यवस्थ इति भणितुं शक्यते
परोक्षाणामपि तद्रूपेणाङ्गना3952

स्वीकारात् ।

दिति । एतदपि कुतः ? इत्याह--साकल्येन सामस्त्येन तत्त्वानां
पृथिव्यादीनां प्रतिपत्तेः निर्णयस्य अन्यथा परोक्षाणामपि लक्षणाभावप्रकारेण अनुपपन्नाः
3953 पत्तेः तेषामपि3954

परोक्षाणामपि ।

लक्षणात् इति सम्बन्धः ।

यदि वा, परोक्षाणामपि तथादर्शनादिति । एतत् कुतः ? इत्याह--साकल्येन इत्यादि ।
साकल्येन तत्त्वस्य पृथिव्यादिस्वरूपस्य इदंतया नेदंतया वा प्रतिपत्तेः अन्यथा पुनः पुनः
तथैव तेषां दर्शनाभावप्रकारेण अनुपपत्तेः इति । तथा सति धर्माधर्मस्वभावाः परलोकानु
यायिचैतन्यस्वभावा विशिष्टसुखज्ञानादिस्वभावा वा न भूम्यादय इति दुराराध्या प्रतिपत्तिः ।

अथवा साकल्येन इत्यादि वाक्यम् उत्तरकारिकया सम्बद्ध्य व्याख्यातव्यम्--साक
ल्येन अनवयवेन तत्त्वस्य पृथिव्यादेः तृप्त्यादि 3955 धृत्यादि कार्यकारणस्वभावस्य या प्रतिपत्तिः
तस्याः [p. २३० ख ] अन्यथा अन्येन आध्यात्मिकज्ञानाभावप्रकारेण अनुपपत्तेः सकाशाद्
आध्यात्मिकज्ञानं यद् अस्ति इति शेषः ।

आध्यात्मिकं यतो ज्ञानं प्रत्यक्षं भूतगौरवम् ।

भूतमभूतं भूतञ्चेदास्तां भूतपञ्चमम् ॥ १३ ॥

[p. 281 ]

पृथिव्यादिस्वभावभेदं प्रतिपद्य विज्ञप्तिस्वभावभेदम्, हर्ष विषादाद्यनेकाकारम्
अन्तःसमक्षं प्रतिक्षिपतीति कथं प्रेक्षावान् ? अपि च भूतप्रत्यक्षं यदि तत्त्वान्तरम्
परिसंख्या विरुध्येत । संवित्तेः तेष्वन्तर्भावकल्पनायां तत्त्वमेकमेव स्यात् ।

तथाहि--कुतश्चित् पृ3956

अन्नादिरूपात् ।

थिव्यादिविशेषात् बुभुक्षादिपीडापाये एकदा प्रतिपन्ने यद् एवं
विधं तद् इयता कालादिना इत्थम्भूतप्राणिविशेषस्य त³⁹⁵⁷

बुभुक्षादिपीडानिवारकम् ।

दपायकारणम् इति सिद्धायां व्याप्तौ पुनः
तस्य तादृशस्य वा दर्शनात् सम्बन्धस्मृतौ प्रत्यभिज्ञाने चिन्तायां दृश्यमानस्य तत्कारणस्वभाव
प्रतिपत्तौ प्रवृत्तिरिति प्रायिकमेतत् । तदुक्तमत्रैव-- अक्षज्ञानम् 3958 नैः सिद्धिवि॰ १ । २७
इत्यादि । न चैतत् पृथिव्यादेर्युक्तम्, पूर्वज्ञानस्य उत्तरज्ञानाकारपरिणामदर्शनात् गृत्पिण्डस्य
स्थासपरिणामवत् । तदास्तां तिष्ठतु न विचारणीयम् । कुतः ? इत्याह--प्रत्यक्षं यतः । न
वै खलु पृथिव्याद्यसंभविगुणपर्यायोपचिततया प्रत्यक्षं तत्त्वं पृथिव्यादिभ्यो भिन्नम् 1 akṣaraन्यद्वा इति
विचारमर्हति, तेषामपि परस्परं तत्प्रसङ्गात् । किं तर्हि विचारणीयम् ? इत्याह--भूतगोचरम्
इत्यादि । पृथिव्यादिविषयं ज्ञानं प्रत्यक्षम् इन्द्रियज्ञानम् इत्यर्थः ।

ननु अस्य आध्यात्मिकज्ञानादा 3959 ज्ञानपदोपादानात्तत्परिहारेणैव परिहृतं तत् किमर्थं
पृथगेतदुच्यते ? सत्यम्; तथापि पूर्वं सामान्येन अयं विशेषेण उच्यते इति विभागः ।

अत्र परस्य³⁹⁶⁰

चार्वाकस्य ।

अनेकं दर्शनम्--भूतस्वभावः तद्3961

2 akṣarasयज्ञानम् ।

इत्येकम् । तत्परिणाम इत्यपरम् । तेभ्यो
भिन्नमतत्त्वं मरीचिकाजलवत् इति अन्यत् तत्त्वम् इति परम् । तत्कार्यत्वात् 3962

भूते एव ।

तत्रैव 1 akṣaraन्तर्भवति
इति पृथक् । तत्र अनेकं वाक्यम्--भूतं पृथिव्यादि भूतरूपं चेत् यदि भूतगोचरं ज्ञानं
प्रत्यक्षम् आस्तां पर्याप्तम् तेनेत्यः3963 त्यर्थः । कुतः ? [p. २३१ क ] इत्याह--अभूतं स्यात्
यतः अभूतस्वभावं भवेत् । नहि सर्वभूतानि चेतनारूपाणि संविद्रते जगतः प्राणिमत्वप्रसङ्गात् ।
क्वचित् त³⁹⁶⁴

सांख्यकल्पित ।

दाविर्भावतिरोभावकल्पनापि पापीयसी सांख्याविशेषात्, भूतव्यवस्था भूतरूपैव स्यादिति ।

तथा अभूतम् ईषद्भूतरूपं परिणाममस्य कथञ्चित् परिणामिरूपत्वात् चेत् यदि
तदपि आस्ताम् अभूतं स्यात् यतः कथञ्चिदपि 3965

सत्यार्थम् ।

भूतरूपं न भवेत् अचेत2 akṣarasय चेतन
परिणामविरोधात् ।

तथा अभूतं भूताद् अन्यत् चेद् अस्वतं 3966 आस्ताम् मरीचिकाजलवद1 akṣaraत् स्यात् ।
चेत् इत्येतद् अत्रापि सम्बन्धनीयम् । तदप्यास्ताम् । 3967

असद्रूपात् ।

ततः कस्यचित् विधानप्रतिषेधाऽभावात्
इत्युक्तत्वात् ।

भूतं परमार्थं तच्चेद् अस्तु पञ्चमं तत्त्वम् इति शेषः । ततोऽन्यस्य सतो गत्य
न्तराभावात् इति मन्यते ।

तथा इदमपरम्3968

व्याख्यानम् ।

--अभूतं भूतेभ्यो व्यक्तात् कारणात् कार्यस्य अन्यत्वात पटतन्तुवत्
चेत्; तथापि भूतं चेद् भूतरूपं यदि, तत्कार्यत्वेन तत्रैव अन्तर्भावात् पृथिव्यां पटवदिति ।
[p. 282 ] एतदपि आस्ताम् । अभूतं स्यात् भूतरहितं सर्वं स्यात् भूतानामन्योऽन्यं कार्यकारणभावेन
अन्तर्भावाद् भूतव्यवस्था न स्यात् । यदि पुनः काष्ठादेरन्तर्भूतपावकादेः पावकादिसमुद्भव³⁹⁶⁹

न पुनः पार्थिवात् काष्ठादेरग्निः जलाद्वा पार्थिवं मुक्ताफलादिकम् ।

इति
न दोषः; तत्राह--अस्तु पञ्चमं तत्त्वं पृथिव्यादेः अन्तर्भूतचेतसो भावात् इति भावः ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--पृथिव्यादि इत्यादि । पृथिव्यादेः स्वभावभेदं स्वरूपनानात्वं
प्रतिपत्त्या 3970 पद्य अभ्युपगम्य विज्ञप्तिस्वभावभेदं बुद्धीनां सन्तानभिन्नानां रूपनानात्वं विज्ञप्ति
ग्रहणं सांख्यवैशेषिक-आत्मनिषेधार्थम् स्वभावभेदग्रहणं [p. २३१ ख ] सकलाद्वैतबाधार्थम् । किं
भूतम् ? इत्याह--हर्ष इत्यादि । पुनरपि किंभूतम् ? इत्याह--अन्तः इत्यादि । अनेन शरीरात्
गृहादिव दीपस्य 3971

भिन्नत्वं दर्शयति ।

दर्शयति । समक्षं स्वसंवेदनप्रत्यक्षविषयं प्रतिक्षिपति निराकरोति इति हेतोः
कथं प्रेक्षावान् ? अपि च इत्यादिना अत्रैव दूषणान्तरमाह--भूतप्रत्यक्षं पृथिव्यादिगोचरम्
इन्द्रियज्ञानम् यदि तरं 3972 तत्त्वान्तरं पृथिव्यादिभ्योऽन्यत्वे सति यदि द्रव्यान्तरम्; परिसंख्या
चत्वार्येव तत्त्वानि इति परिगणनं विरुध्येत ।

इदमपरं व्याख्यानम्--तत्त्वं च पृथिव्यादिकार्यत्वेन अन्तरं च भिन्नम् इति चेत्;
अत्राह--संवित्तेः स्वपरग्रहणलक्षणायाः भूतप्रत्यक्षरूपचेतनायाः तेषु भूतेषु तत्स्वभावतया अन्त
र्भावकल्पनायां क्रियमाणायां तत्त्वम् एकमेव स्यात् तच्चातुर्विध्यं हीयेत परस्पराऽन्तर्भावात् ।
अथ पृथिव्यादीनां परस्परविविक्तानां प्रतिभासनात् 3973

न चातुर्विध्यहानिः ।

नैवम्; तर्हि संवित्तिविभक्तानां तथैव³⁹⁷⁴

परस्परविविक्ततया ।

प्रति
भासनात्, अन्यथा प्राणिमयं जगत् स्यादिति प्रकृतमपि मा भूदिति मन्यते ।

यदि पुनः तत्स्वभावतया न 3975

भूतेषु ।

तत्रान्तर्भावः अपि तु 3976

भूतपर्यायतया ।

तत्परिणामतया तत्राह--स्यात्
पर्याय इत्यादि ।

स्यात्पर्यायः पृथिव्यादेः सलिलादिस्तथा न वै ।

चेतनोऽचेतनस्य वाऽचेतनश्चेतनस्य च ॥ १४ ॥

पुद्गलद्रव्यं सूक्ष्मं खरादिविवर्तमासाद्य पृथिव्यादिव्यपदेशभाक् पुनरन्यथा बहुलं
परिणामि लक्ष्यते, यथा चन्द्रकान्तमणिः पृथिवीस्वभावो द्रवति चन्द्ररमेः, शुक्रशोणितं
भस्ममृत्तिकादिपर्यन्तं रूपादिपरिणामं याति, तथैव मुक्ताफलादि । काष्ठदिकमग्निसात्
भवति अरण्यादिसंयोगात् । न पुनः चेतनश्चैतन्यं विहाय विपरिवर्तते अचेतनश्चेतनो
भवन् सँल्लक्ष्यते । तदयमुभयं चेतनेतरतत्त्वमेकीकुर्वन् पुद्गलद्रव्यलक्षणं पृथिव्यादिभेदेन
चतुर्धा व्यवस्थापयन् कथं स्वस्थो विपर्यस्तबुद्धिर्देवानां प्रियः ? प्रत्यक्षस्यातीव
लङ्घनात् । इहजन्मनि तावत् प्राणिनामाद्यन्तचित्तानि चित्तान्तरोपादानोपादेयभूतानि
चित्तत्वात् यथा मध्यचित्तम् । अत्र पुनरन्यथानुपपत्तिरस्त्येव, जातस्य पूर्वाभ्यस्तस्मृत्य
नुबन्धात् भयादिप्रतिपत्तेः । अनेन पथिकाग्नेः ज्वालान्तरपूर्वकत्वं प्रत्यग्निवत् इति
व्यभिचारचोदनं प्रत्युक्तम्, तेज कारणपूर्वकत्वस्य तत्र विरोधात् । सतश्चेतनस्य
चित्स्वभावेन परिणमतः कारणान्तरानपेक्षत्वात् स्वयमक्षेपेण विवर्तोपपत्तेः अनैमित्तिकत्वा
[p. 283 ] दचेतनवत् । द्वितीये तदवश्यम्भावात् । यदि पुनः अन्त्यक्षणस्य नोत्तरीभवनशक्तिः;
अवस्तुत्वं स्वोपादानप्रबन्धाभावं साधयेत् अर्थक्रियालक्षणत्वाद्वस्तुनः । समर्थं न करोति
चेति विरुद्धम् । सामग्रीजन्मनां विसदृशकार्याणां कादाचित्कत्वं न तु उत्तरीभवनस्य ।
तदेतत् अन्ते क्षयदर्शनमसिद्धम्, मध्ये स्थितिदर्शनमपि स्थितिं प्रसाधयेदव्यभिचारात् । यदि
चेतनः अचेतनाकारेण विवर्तेत स्वापप्रबोधवत् प्रेत्यभावसिद्धेः कथन्नानवद्यम्--अपर...।
चेतनेतरयोः स्वभावसिद्धयोः सङ्करव्यतिकरप्रतिपत्तिरयुक्तैव दृष्टहानेरदृष्टपरिकल्पनाच्च ।
3977

तुलना--जलबुद्बुदवज्जीवाः यथैव हि समुद्रादौ नियामकादृष्टरहिताः पदार्थसामर्थ्यवशात्
वैचित्र्यव्यपदेशभाजो बुद्बुदाः प्रादुर्भवन्ति तथा सुखदुःखवैचित्र्यभाजो जीवाः..."--न्यायकुमु॰ पृ॰ ३४२ ।

जलबुद्बुदवज्जीवाः 3978

मदशक्तिवद् विज्ञानम्--न्यायकुमु॰ पृ॰ ३४२ । ब्र॰ शा॰ भा॰ ३ । ३ । ५३ । न्यायक॰ पृ॰ ४३७ ।
न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ ९३ । मदशक्तिवच्चैतन्यमिति--प्रक॰ प॰ पृ॰ १४६ । तुलना--मद्याङ्गवद् भूत
समागमे ज्ञः...--युक्त्यनु॰ श्लो॰ ३५ ।

मदशक्तिवद् विज्ञानमिति परः अर्के कटुकिमानं दृष्ट्वा गुडे योजयति ।
विज्ञप्तेर्यदि स्वालक्षण्यादिविशेषेऽपि मदशक्त्यादिदृष्टान्तेन सत्त्वोत्पत्तिकृतकत्वादेः भूतस्व
भावत्वम्; तत एव परोऽपि भूतानामपि बुद्धिचैतन्यविवर्तानतिक्रमं सुखादिस्वसंवेदनवत्
साधयेदिति विरुद्धाव्यभिचारीति मिथ्याभिनिवेशात् प्रमाणप्रमेयव्यवस्थामतिलङ्घयेत्

इदमत्र तात्पर्यम्--संवित्तेः भूतपरिणामत्वेन 3979

भूतेषु ।

तत्रान्तर्भावे अनिष्टं किञ्चित् सिध्यति इष्टं
च न सिध्यति । अनिष्टसिद्धिं तावद्दर्शयति--स्याद् भवेत् पर्यायः परिणामः । कस्य कः ?
इत्याह--पृथिव्यादेः सलिलादिः । अस्यार्थं 3980

ग्रन्थकारोऽकलङ्कदेवः ।

स्वयमेव वृत्तौ3981

स्वोपज्ञटीकायाम् ।

वक्ष्यति तन्नेह उच्यते । ततः
पृथिव्यादौ सलिलादेः अन्तर्भाव इति भावः । इष्टासिद्धिं दर्शयन्नाह--तथा इत्यादि । येन
अन्वयव्यतिरेकानुविधान [p. २३२ क ] प्रकारेण पृथिव्यादेः पर्यायः सलिलादिः तथा नवै नैव
चेतनोऽवग्रहादिः अचेतनस्य चेतनस्वभावरहितस्य पृथिव्यादेः अचेतनः पृथिव्यादिः चेतन
स्य वा पर्याय इति सम्बन्धः । तदनेन आत्मैवेदं सर्वम् छान्दो॰ ७ । २५ । २ इत्याद्यपि
निरस्तम् । अवग्रहाद् ईहायाः ततोऽवायस्य अतो धारणायाः स्मृतेः प्रत्यभिज्ञाया अस्याः तर्कस्य
अनुमानस्योत्पत्तिदर्शनात् । न चान्यस्य परिणामोऽन्यस्य; अव्यवस्थापत्तेरिति मन्यते ।

स्यान्मतम्--यदि चेतनस्य नाचेतनः 3982

अचेतनस्य ।

तस्य वा चेतनः3983

न परिणामः तर्हि ।

; कथं जाग्रद्दशातः स्वापदशा,
तस्यश्च प्रबोधदशा यतस्तदा अवग्रहादिसंभव इति ? तत्र केषाञ्चित्परिहारः--तद्दशायामविकल्पकं
दर्शनमस्ति 3984

अविकल्पदर्शनात् ।

ततः प्रबोधः । 3985

प्रज्ञाकरादीनाम् ।

अन्येषां जाग्रद्विज्ञानात् सः3986

प्रबोधः ।

इति । 3987

नैयायिकादीनाम् ।

अपरेषां ज्ञानरहितादात्मनः3988

प्रबोधः ।

इति । नान्त्यः तावत् परिहारः संभवति; ज्ञानाद् व्यतिरिक्तस्य आत्मनोऽन्यस्य वा भूताऽ
विशेषात्3989

भूतवदचेतनत्वादित्यर्थः ।

। यद्यपि 3990

कार्यरूपाणां भूतानाम् ।

कार्यभूतानां क्षणिकत्वमिति न स्मरणप्रत्यभिज्ञानादिसंभवतः 3991 वः तदापि
3992 तथापि तत्कारणभूतेभ्यः तत्संभवो नित्यत्वात्तेषाम्3993

कारणात्मकभूतानां परमाणूनामित्यर्थः ।

। यद्यपि 3994

कारणात्मकभूतपरमाणुगता रूपादयः ।

तद्रूपादयः नास्मत्सदृशानां
[p. 284 ] प्रत्यक्षाः तथापि बुद्धा 3995 बुद्ध्यादयः 3996

भूताश्रितत्वेऽपि ।

तदाश्रितत्वेऽपि प्रत्यक्षाः, यथा आकाशपरममहत्त्वाद्य
प्रत्यक्षत्वेऽपि 3997

आकाशाश्रितः ।

तदाश्रितः शब्दः प्रत्यक्षः ।

यस्तु मन्यते बुद्धेः शरीराश्रितत्वे 3998

शरीरस्य ।

तस्य क्षणिकत्वाद् देशान्तरादौ प्रत्यभिज्ञानं न स्यादिति;
स्यादेतदेवं यदि कार्यसंयोगिना कारणं न संयुज्येत, न चैवम्, पटसंयोगिना तन्तुसंयोगदर्शनात् ।
नापि मध्यमध्यमशरीरस्य प्रबोध³⁹⁹⁹ धाकारणत्वात् 4000 त्वम्; तद्भावे भावाद् [p. २३२ ख ] अभावे
अभावात् । न जाग्रच्चित्तस्य⁴⁰⁰¹

प्रबोधकारणत्वम् ।

, तदभाव एव भावात् । तथापि 4002

जाग्र
च्चितम् ।

तत् 4003

प्रबोधचित्तस्य ।

तस्य चेत् कारणम्; तर्हि
विधवाया गर्भः चिरमृताद् भर्त्तुः न सन्निहितात् परपुरुषात्, इति न सा4004

विधवा ।

निग्राह्या स्यात् ।

यदि मतम्--प्रबोधस्य शरीरकारणत्वे जाग्रच्चित्तानुकरणविरोध इति; तदपि सुपरिहारम्;
यतः कारणकारणस्यापि अनुका4005 करणसंभवात् तदविरोधः । तथाहि--तच्चेतसः शरीरं प्राणादिवत्,
ततः पुनरपरं शरीरं प्राणादेरिव प्राणादिः तावद् अन्ता दशा, ततः पुनः तदनुरूपप्रबोधः पित्रनुरूप
पुत्रवत् इति । तद्यथा पितुः शुक्रादिपातः पुनः तत्परिणामविशेषात् पित्रनुरूपमपत्यशरीरम् ।

यदि वा, शरीरं बोधोपादानकारणम्, तच्चित्तं4006

जाग्रच्चित्तम् ।

सहकारिकारणम्, परस्य च सहकारि
कारणानुरूपं कार्यम्4007

भवत्येव ।

, अन्यथा कथमर्थानुरूपं ज्ञानम् ? भिन्नकालं कथं सहकारि इत्यपि नोत्तरम्;
सर्पादिदष्टमूर्च्छितस्य पूर्वामूर्च्छितः 4008 तचित्तं प्रति भिन्नकालतास्यापि 4009 लस्यापि मन्त्रादेः सह
कारित्वस्य परैरभ्युपगमात् । प्रथमः पुनः अपर्यालोचित एव; स्वापादौ हि क्षणिकसंवेदनोपगमे
जागरणात् तस्य विशेषो वाच्यः यतस्तत्र प्रत्यक्षसिद्धं क्षणक्षयादिकं तत्प्रवृत्त्यादिकारणं मरणवद्
इति न स्यात् । समारोपः इति चेत्; न; तत्र तदभावात् । इतरथा तदुपलक्षणे न गाढनिद्रा
दशा नाम । तदनुपलक्षणं तु नहि इमाः कल्पनाः प्र॰ वा॰ स्व॰ टी॰ पृ॰ १२७
इत्यादि4010

अप्रतिसंवदिता
एवोदयन्ते व्ययन्ते वा यतः सत्योऽप्यनुपलक्षिताः स्युः इति शेषः ।

प्रतिहन्ति । यदि पुनः निश्चयाऽभावो विशेषः; सोऽपि न युक्तः; तदभाव एव अस्तु ।
कथमनुभूतं क्षणक्षयादिकमननुभूतं यतस्तत्र [p. २३३ क ] तद्व्यवहारो न स्यात् ? निर्विकल्पानु
भूतमननुभूतकल्पमिति चेत्; न तर्हि स्वापादेः संहृताशेषविकल्पदशा भिद्यत इति 4011

स्वापादिवत् ।

तत्रेव अन्यत्रापि--

*संहृत्य सर्वतश्चिन्तां स्तिमितेनाऽन्तरात्मना ।

स्थितोऽपि चक्षुषा रूपमीक्षते साऽक्षजा मतिः ॥

प्र॰ वा॰ २ । १२४ इति प्लवते ।

तत्र नीलादिविकल्पसद्भावेऽपि ततस्तत्र संवेदनाऽप्रवेदनात्, चेतनस्य चेतनः तस्य वा
अचेतनः पर्यायः इति न युक्तमेतत्-- नवै चेतनोऽचेतनस्य इत्यादि इति चेत्; अत्र प्रति
विधीयते--

निर्णयेतरसंवित्तेः सदाऽभ्युपगमादयम् ।

न दोषो जायतेऽस्माकं सौगतैकान्तपक्षवत् ॥

प्रबोधस्यान्यथायोगादन्तरालेऽनुमीयते ।

[p. 285 ]

संवित्तिरविकल्पाऽपि जैनैः किन्न सदा स्वयम् ॥

कार्यकारणभावोऽयमन्यथा नियतः कुतः ।

अहेतुरन्यहेतुर्वाऽदृष्टहेतुः प्रसज्यते ॥

यदि स्वापे संवित्तिरनुपलक्षितेति प्रबोधोऽहेतुकः, तर्हि मेघादिः अनुपब्धोपादानः त⁴⁰¹²

प्रबोधवत् कारणरहितः ।

थैव अहेतुः
इति सर्वे 4013 र्वं कादाचित्कमपि त⁴⁰¹⁴

अहेतुकमिति ।

थैव शङ्क्येत । अथ अन्यहेतुकः; तन्मेघादिरपि अन्यजाति
कारण इति न चतुर्भूतव्यवस्था । अर्थं पृथिव्यादेरेव तदुत्पत्तिदर्शनात्4015

पृथिव्यादिरेव तत्कारणं तर्हि ।

; अदृष्टमपि जलपटलादेः
सजातीयं कारणमनुमीयताम् ।

एतेनेदमपि प्रत्युक्तम्-- यथा अविकल्पात् स्वापात् सविकल्पप्रबोधसंभवः तथा
अचेतनात् चेतनसंभवः इति; कथम् ? अन्यत्रापि प्रसङ्गात् । शक्यं हि वक्तुं यथा सूक्ष्मपृथि
व्यादिभूतेभ्यः स्थूलतद्भूतभावः तथा जलादेः भूम्यादिभावस्या इति स्यात् 4016 वः स्यात्4016

इति न
पृथिव्यादीनां तत्त्वान्तरम् ।

इति ।

ननु यथा आत्मवत् [p. २३३ ख ] पृथिव्यादयो भिन्नजातीयाः परस्परं कथं तद्वदेव⁴⁰¹⁸

आत्मवदेव ।

पृथिव्यादेः
सलिलादिपर्याय इति चेत्; अत्राह--पुद्गलद्रव्यम् इत्यादि । रूपरसगन्धस्पर्शवद्द्रव्यं पु4019

स्पर्शरसगन्धवर्णवन्तः पुद्गलाः ।--त॰ सू॰ ५ । २३ ।

द्गल
द्रव्यं सूक्ष्मम् । किं स्यात् ? इत्याह--पृथिव्यादिव्यपदेशभाक् स्यात् इति शेषः । अत्र
आदिशब्देन जलादिपरिग्रहः । किं कृत्त्वा ? इत्याह--आसाद्य प्राप्य । किम् ? इत्यादि स्वर
4020 त्याह--खर इत्यादि । खर विवर्त्तमासाद्य पृथिवीव्यपदेशभाक् । एवमन्यत्र योज्यम् । एत
दुक्तं भवति--न पृथिव्यादयो भिन्नजातीया एकद्रव्यपर्यायत्वात् मृत्पिण्डादिवत् इति ।

ननु प्रतीयमानपृथिव्यादिभ्यः किमन्यत् तद्व्यपदेशभागिति चेत्; न; स्थूलस्य सूक्ष्म
पूर्वकत्वस्यापि अव्यभिचारात् पटवत् इति तन्तुसिद्धेः । एवमपि भवतु पृथिव्याः स्वयं रूपरस
गन्धस्पर्शवत्याः तथाविधकारणानुमानम्, न जलाऽनलाऽनिलेभ्यः गन्धरसरूपविरहितेभ्यो
यथासंभवं किन्तु तदनुरूपं कारणान्तरमनुमीयते चेत्; न; तत्रापि 4021

जलानलानिलादीनि गन्धरसरूपसहितानि स्पर्शवत्त्वात् पृथिवीवत् ।

स्पर्शवत्त्वे सति गन्धाद्यनु
4022

वायुस्तावद् रूपादिमान्
स्पर्शवत्त्वात् घटादिवत् ।...आपो गन्धवत्यः स्पर्शवत्त्वात् पृथिवीवत् । तेजोऽपि रसगन्धवत् रूपवत्त्वात् ।
--स॰ सि॰ ५ । ३ ।

मानाऽनिराकरणात् । किं पुनः तत् ? इत्याह--पुनरन्यथा इत्यादि । पुनः पश्चाद् अन्यथा
अन्येन पृथिव्यादिविलक्षणप्रकारेण बहुलं परिणामि लक्ष्यते पुद्गलद्रव्यमिति । तदेव दर्शयति
यथा इत्यादिना । यथा इत्ययमुदाहरणप्रदर्शने, चन्द्रकान्तमणिः खरत्वेन पृथिवीस्व
भावो द्वयविति 4023 द्रवति जलीभवति । कुतः ? इत्याह--चन्द्ररश्मेः । न तन्मणिः द्रवति उप
लम्भाद् अपि तु तत्संसक्ता जलात्मकाः चन्द्ररश्मयः इत्येके । तेषां तद्द्रुतौ को दोषः ? अद
र्शनमिति चेत्; न; [p. २३४ क ] गन्धद्रव्यस्य सर्वदा सर्वदिक्षु भागानां गमनेऽपि तावत एव उप
लम्भात्, त⁴⁰²⁴

चन्द्ररश्मेः ।

द्रश्मेश्चाप्यदर्शनं किन्न स्यात् ? 4025

प्रतिक्षणं अपरापरचन्द्रश्मय उत्पद्यन्ते चेत्; मणिरपि अपरापर
एवोत्पन्नोऽस्तु ।

तदपरापरोत्पत्तिः न तन्मणेः इति किं कृतो विभागः ?
शुक्रशोणितं द्रवरूपं कललार्बुदादिक्रमेण स्त्र्यादिपरिणामं याति । किं भूतम् ? इत्याह—
[p. 286 ] भस्म इत्यादि । भस्ममृत्तिकयोः कृतद्वन्द्वयोः आदिशब्देन बहुब्रीहिः, अत्र आदिशब्देन
पिण्डादिपरिग्रहः, पुनः अस्य पर्यन्तशब्देन स⁴⁰²⁶

बहुब्रीहिः ।

एव विधेयः । तथैव तेनैव विशिष्टौषधादि
प्रयोगप्रकारेण मुक्ताफलादि, आदिशब्देन हिमादि परिगृह्यते द्रवति इति अनुवर्त्तते । यदि
वा, पुद्गलद्रव्यं स्नेहविवर्त्तमासाद्य मुक्ताफलादिकं परिणामं याति इति सम्बन्धः । अत्र
आदिशब्देन स्ततकादेः 4027 सूतकादेः गुटिकादिपरिणामो गृह्यते । काष्ठादिकम् आदिशब्देन
तृणादिकम् अग्निसाद् भवति । कुतः ? इत्याह--अरणि इत्यादि । आदिशब्दाद् विशिष्ट
द्रव्यादिसंयोगात् । ततः स्थितम्--पुद्गलद्रव्यम् इत्यादि ।

तर्हि तद्वत् पुरुषचेतनः तथा परिणमते न पुद्गलद्रव्यमिति; अत्राह--न पुनः नैव
चेतनो ब्रह्मात्मा चैतन्यं स्वपरावभासित्वं विहाय विपरिवर्त्तते पृथिव्यादिरूपेण परिणमते ।
एतदुक्तं भवति--पुद्गलद्रव्यं यथा पृथिव्यादिरूपेण विपरिवर्त्तते तत्र तद्रूपाद्यन्वयदर्शनात्, तथा
यदि पुरुषः 4028

पृथिव्यादिरूपेण ।

तद्रूपेण विपरिवर्त्तिता 4029 विपरिवर्तेत; चैतन्यान्वयः तत्र⁴⁰³⁰

पृथिव्यादिषु ।

प्रतीयेत । न चैवमिति ।
अचेतनस्तर्हि चेतनरूपेण परिणमत इति चेत्; अत्राह--अचेतनः पृथिव्यादिः पुनः चेतनो
भवन् सँल्लक्ष्यते । न पुनः इत्यनुवर्त्तते, स 4031 सँल्लक्ष्यत इति । अनेनैतद् दर्शयति—
[p. २३४ ख ] यदि अचेतनः परिणामी चेतनः तत्परिणामः 4032

चेतने ।

तत्र तद्रूपान्वयः स लक्ष्यते
4033 सँल्लक्ष्येत । न च तदस्ति रूपादिरहितस्य अन्तःचेतनस्य परिस्फुरणात् । न च 4034

चेतने ।

तत्र रूपादी
नामनाविर्भावकल्पना श्रेयसी; भूतानामन्योऽन्यात्मनि लक्षणानाविर्भावकल्पने न लक्षणभेदेन
4035

पृथि
व्यादिभूतचतुष्टयव्यवस्था ।

तद्व्यवस्थाकथनम⁴⁰³⁶ नं युक्तं स्यात् ।

उपसंहरन्नाह--तद् इत्यादि । यत एवं तत् तस्माद् अयं वावाकस्वत्वं 4037 चार्वाकः स्वयं पुद्गलद्रव्यलक्षणम् एकसंख्योपपन्नम् चतुर्धा चतुर्भिः प्रकारैः व्यवस्थापयन् । केन ? इत्याह—
पृथिव्यादिभेदेन कथं स्वस्थः भूतगृहीत इत्यर्थः । कुतः ? इत्याह--विपर्यस्तबुद्धिः । यथा
चन्द्रमसमेकं द्वित्वेन व्यवस्थापयन् तथाविधबुद्धिः तथा अयमपि यतः ।

ननु परचेतोवृत्तीनां दुरन्वयत्वात् त⁴⁰³⁸

विपर्यस्तबुद्धिः ।

थाविधबुद्धिरयमिति कुतो ज्ञायते इति चेत्; अत्राह—
देवानांप्रिय इत्यादि । देवानां मूर्खाणां प्रियो यतः । नहि असौ4039

चार्वाकः ।

सत्तामात्रेण तन्मयः 4040 तत्प्रियः अतिप्रसङ्गात्, अपि तु प्रमाणत्राणरहितत्वोपदेशात् सुखसंवर्धितमतीनां तेषां प्रमाणविषये अप्रवे
शात्, ततोऽसौ त⁴⁰⁴¹

विपर्यस्तबुद्धिः ।

थाबुद्धिः अवगम्यते । तथाविधतत्त्वो4042 ततत्त्वोपदेशोऽपि 4043

चार्वाकस्य ।

तस्य कुतोऽवगम्यते इति
चेत् ? अत्राह--प्रत्यक्षस्य इत्यादि । प्रत्यक्षस्य प्रमाणस्य प्रमेयस्य वा अतीव लङ्घनाद् अन्यथैव
प्रतिपादनात् । किं पुनरयमेतदेव कुर्वन् अस्वस्थः ? न; इत्याह--चेतनेतरतत्त्वम् एकीकुर्वन् ।
कथंभूतम् ? उभयम् ? अनेकशेषं पूर्ववदत्रापि ।

तदेवं मध्यावस्थायां चेतन एव चेतनीभवति इति साकल्येन [p. २३५ क ] विपक्षेऽनन्तर
बाधकोपदर्शनेन सिद्धायां व्याप्तौ यत्सिद्धं तद्दर्शयन्नाह--प्राणिनाम् इहजन्मनि इत्यादि ।
[p. 287 ] प्राणा दश 4044

पंच वि इंदियपाणा मणवचिकायेसु तिण्णि बलपाणा । आणापाणप्पाणा आ+उगपाणेण होंति
दस पाणा ।--गो॰ जीव॰ गा॰ १२९ ।

आगमपठिता विद्यन्ते येषां ते प्राणिनः तेषाम् । एतेन सर्वसम्बन्धिनाम्
आद्यन्तचित्तानां धर्मित्वेन उपादीयमानानां प्रमाणादिसत्त्वेन 4045 प्राणादिमत्त्वेन अनुमानसिद्धत्वं
दर्शयति, इतरथा प्रत्यक्षेण तेषा4046

आद्यन्तचित्तानाम् ।

मग्रहणाद् अनुमानस्य वाऽवचने हेतोः आश्रयासिद्धिः आशङ्क्येत ।
न च आत्मन एव तच्चित्ते तथा साधयितुमत्राभिप्रेत 4047 तम् चित्तानि इति बहुनिर्देशात् ।
नापि एकत्र आत्मनि आद्यन्तयोः बहुचित्तसंभवः । ततः सूक्तम्-- प्राणिनाम् इति वचनं
सर्वसत्त्वाद्यन्तचित्तान् 4048 त्तानामनुमानपरिच्छेद्यत्वज्ञापनार्थमिति । एवमपि तेषामनाद्यनन्तभूतानाम्
आद्यन्तचित्तासंभव इति आश्रयासिद्धो हेतुः; यस्माद्धि न पूर्वचित्तमस्ति तद् आदिः, यस्माच्च
नोर्थ 4049 नोऽन्तः तद् अन्त्यम्, न चैतत्4050

आदिः अन्तश्च ।

जीवानाद्यनिबंधन 4051 निधन त्वे युक्तमिति चेत्; अत्राह—
इहजन्मनि अस्मिन् जन्मनि । तावत् शब्दः क्रमवाच्येव पूर्वपूर्वजन्मस्वपि तत्साधनक्रमप्रदर्श
नार्थः । आद्यन्तचित्तानि । कथम्भूतानि तानि ? इत्याह--चित्त इत्यादि । चित्तान्तरम् उपा
दानोपादेयभूतं येषां तानि तथोक्तानि । भूतशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । ततोऽयमर्थः--आदि
चित्तानि चित्तान्तरोपादानभूतानि अन्त्यचित्तानि चित्तान्तरोपादेयभूतानि इति । यदि वा,
चित्तान्तरस्य उपादानोपादेयभूतानि इति ग्राह्यम् । तथा हि आदिचित्तानि पूर्वभवमरणा
न्त्यचित्तान्तरस्योपादेयभूतानि, अन्त्यचित्तानि भाविभ⁴⁰⁵²

जन्म ।

वाद्यचित्तान्तरस्य उपादानभूतानि । एवमपि
4053

एवं वक्तव्यम् इति निरर्थकं भाति ।

एवं वक्तव्यम् [p. २३५ ख ] चित्तोपादानोपादेयभूतानि इति वक्तव्यं किमन्तरशब्देन भेदस्य
उपादानोपादेयभूतवचनादेव सिद्धेः 4054

भेदाभावे उपादानोपादेयभावासंभवात् ।

अन्यथा तदयोगात्, एकात्मवदिति चेत्; न; साख्यं प्रति
सिद्धसाध्यतापरिहारार्थम् एवंवचनात् । सांख्यो हि सर्वत्र कार्यकारणयोरभेदैकान्तवादी चित्तो
पादानोपादेयभूतानि इति वचने सिद्धसाध्यता मन्येत । तत्कुतः तानि तथाभूतानि ? इत्याह—
चित्तत्वात्, विशेषस्य साध्यत्वात् सामान्यस्य साधनत्वात्4055

सामान्यस्य च
विशेषनिष्ठत्वात् न निरन्वयदोषोऽपि ।

न प्रतिज्ञार्थैकदेशाऽसिद्धो हेतुः
इत्येके4056

ननु प्रत्ययविशेषो धर्मी सामान्यं साध्यमिति न प्रतिज्ञा
र्थैकदेशता ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३८७ । हेतु॰ टीकालो॰ पृ॰ ३९६ । प्रमेयर॰ १ । १ । स्या॰ रत्ना॰
पृ॰ ४१--४२ ।

। विशेषयोः सामान्ययोर्वा एवं साध्यसाधनभावेऽपि नायं दोषः इत्यपरे । अन्यथा नित्यः
शब्दः शब्दत्वात् इत्यादावपि स्यात् । अत्र दृष्टान्तमाह दर्शयितुम्--यथा इत्यादि । यथा मध्य
चित्तम् इत्यर्थः ।

ननु जैनस्य लोहलेख्यं वज्रं पार्थिवत्वात् काष्ठवत् इत्यादाविव न दृष्टान्तमात्राद् हेतुः
गमकः, अपि तु अन्यथानुपपत्तेः, 4057

अन्यथानुपपत्तिविशिष्टो हेतुः ।

स च अत्र, अतः आह--अत्र इत्यादि । अत्र हेतोः पुनः
इति सौष्ठवे, अन्यथा साध्याभावप्रकारेण अनुपपत्तिः अघटना अस्ति । एव निपातेन मनागपि
तदुपपत्तिः नास्ति इति वदति । कुतः ? इत्याह--जन्म तस्य 4058 जातस्य⁴⁰⁵⁸

तदहःसमुत्पन्नस्य बालकस्य । तुलना--पूर्वा
भ्यस्तस्मृत्यनुबन्धाज्जातस्य हर्षभयशोकसंप्रतिपत्तेः ।--न्यायसूत्र॰ ३ । १ । १९ ।

इत्यादि । जातैवादौवा
[p. 288 ] 4060 जातस्य अन्त्यतस्य 4061 उत्पन्नस्य पूर्वम् अतीतजन्मन्यश्च 4062 न्यभ्यस्त स्तनादिपानादिकत्रस्य
4063 कं तस्य स्मृतेरनुबन्धात् अविच्छेदात् । एतदुक्तं भवति--मरणान्त्यचित्तस्य तत्त्वं यदि उत्तर
जन्मादिप्रबोधाविनाभावि न भवेत्, तर्हि तत्र तदाहितसंकारवैधुर्ये जातस्य स्मृत्यनुबन्धः न
स्यात् । मान्नपि 4064 4064

भवन्नपि स्मृत्यनुबन्धः ।

भवन्नपि पुरुषमात्रेण अन्येन कथमवगम्यते परचेतोवृत्तीनां [p. २३६ क ]
दुरन्वयत्वादिति चेत्; अत्राह--भयादि इत्यादि । भयम् आदिर्यस्य अभिलाषादेः तस्य
प्रतिपत्तेः मुखविकारादिना निश्चितेः, अन्यथा कुतश्चित् परचेतोवृत्तिविशेषे प्रतिपत्त्यभावमुत्प्रे
क्षामहे । न चैवम्, अतो वत्कु4066 क्त्रविकारादेः भयादिप्रतिपत्तिः ततः 4067

स्मृत्यनुबन्ध ।

तदनुबन्धप्रतिपत्तिरिति ।

एतेन जातस्य पूर्वाभ्यस्तस्मृत्यनुबन्धात् इत्यस्य हेतोः स्वरूपासिद्धिरपि प्रत्युक्ता ।

ननु मध्यचेतसि चित्तत्वं यद्यपि चित्तान्तरोपादेयत्वसहितं दृष्टं तथापि आद्यन्तचेतसि
तत्तथा न युक्तम्, अन्यथा प्र⁴⁰⁶⁸

अग्निसमुद्भूतद्वितीयाग्नेः ।

त्यग्नेर्ज्वालापूर्वकत्वदर्शनात् पथिकाग्नेरपि पूर्वं 4069 त⁴⁰⁶⁹

ज्वाला
पूर्वकत्वम् ।

त्पूर्वकत्वं त⁴⁰⁷¹

अग्नित्वात् ।

त्त्वाद
नुमीयेत । व्यभिचाराशङ्का अन्यत्रापि इति चेत्; अत्राह--पथिकाग्नेः इत्यादि । अनेन इत्ययं
शब्दः अन्ते करणात् प्रत्यग्निवत् इत्यस्य अनन्तरं यथास्थानं च द्रष्टव्यः । ततोऽयमर्थः—
पथिकाग्नेः पथिकसम्बन्धिनः पावकस्य, पथिकस्य अनवस्थायित्वेन तत्संबन्धित्वस्य परोक्षता
ज्ञापनार्थम्, अथवा ज्वालान्तरपूर्वकत्वेतरत्व⁴⁰⁷²

अन्यपथिकाग्निपूर्वकत्वज्ञापनार्थम् ।

संभवज्ञापनार्थं पथिकग्रहणम् तस्य⁴⁰⁷³

पथिकस्य ।

हि अग्निः उत
यद्यपि संभवति । ज्वालान्तरपूर्वकत्वं साध्यम्, अत्र हेतुः पथिकाग्नित्वात् इति द्रष्टव्यः ।
निदर्शनमाह--प्रत्यग्निवद् इति । कश्चित् पथिकः शीतार्तो अरणिनिर्मथनाद् अन्यतो वा प्रज्वालि
ताग्निः निःशीतो भूतात् 4074 भूत्वा क्वापि गतः, पुनस्तत्रैव अपरः पण्डितमाना4075 मानी समागत्य
ततोऽग्नेः प्रत्यग्निं प्रज्वाल्य अनुमानं करोति पथिकाग्निः ज्वालान्तरपूर्वकः तत्त्वात्4076

अग्नित्वात् ।

प्रत्यग्नि
वत् । न चैवम्, अतः अनेन भवदीयानुमानस्य [p. २३६ ख ] व्यभिचार इति यद् व्यभिचार
चोदनं तदनेन अनन्तरग्रन्थेन प्रत्युक्तम् प्रकृते हेतुलक्षणभावाद् अन्यत्र विपर्ययात् । तमेव
दर्शयन्नाह--तेजःकारण इत्यादि । तेजसः कारणं पुद्गलद्रव्यम् अनन्तरवर्णितम् तत्पूर्वकत्वस्य
तत्र पथिकाग्नौ अविरोधात् । विरोधाभावान्न ज्वालान्तरपूर्वकत्वमस्य⁴⁰⁷⁷

पथिकाग्नेः ।

, ननु 4078 नतु चेतने
अभिहितनीत्या तत्पूर्वकत्वस्य अविरोध इति मन्यते ।

अथ सर्वत्र सर्वदा सन्तु तदादिचित्तानि इष्टसाध्यानि ननु4079 नतु मरणान्त्यचित्तानि प्रमा
णाभावात् । तर्हि 4080 नहि 4081

अस्मदादिप्रत्यक्षम् ।

अर्वाग्भागदर्शिप्रत्यक्षम् इयतो व्यापारान् कर्त्तुं समर्थम् सन्निहित
विषयबलोत्पत्तेः । लिङ्गाभावेन अभावात् नाप्यनुमानम् । चित्तत्वस्य भावालिंगाता वो 4082 भावा
ल्लिङ्गाभावो असिद्ध इति चेत्; न; 4083

चित्तम् ।

तत् कार्यम्, कारणम्, अनुभयं वा स्यात् ? तत्र उप—
देयाभिमतात् प्रागेव भावात् न कार्यम् । स्नानादेः प्रागपि भवन् जलादिस्तत्कार्यम् इत्येके; तेषां
4084

भावि ।

प्राप्यमर्थक्रियाजातं किं कुर्वाणं जलादेः कारणम् ? अकिञ्चित्करस्य 4085

कारणत्वायोगात् ।

तदयोगाद् अतिप्रसङ्गात् ।
[p. 289 ] न च अकारणं कार्यं युक्तम् । सत्ताम्4086

कुर्वाणम् ।

इति चेत्; ननु च अनुत्पन्नमसत्4087

अविद्यमानम् ।

खरविषाणसमं कथं
कस्यचित् 4088

सत्ताम् ।

तामुपजनयति ? स्वकाले सत्त्वाददोषः; कार्योत्पत्तेः प्रागपि तदा तत्सत्त्वे पूर्वभावि
त्वमेव कारणस्य अर्थादापतितं नानागतत्वम् । पश्चात् सत्त्वे प्रागेव उत्पन्ने कार्ये तदकिञ्चि
त्करत्वं कृतस्य करणाऽयोगात् । तत्र 4089 तन्न कार्यम् । नापि कारणम्; अर्वाग्दर्शिना कार्यादर्शने
तद्विशिष्टताऽविनिश्चयात् । तद्दर्शने अनुमानवैफल्यम् । [p. २३७ क ] न च त⁴⁰⁹⁰

कारणमात्रम् ।

न्मात्रं लिङ्गम्; प्रति
बन्धवैकल्यसंभवात् । अनुभयस्य⁴⁰⁹¹

कार्यकारण-उभय
व्यतिरिक्तस्य ।

प्रतिबन्धाभावात् अलिङ्गत्वमिति । तत्राह--सतः चेतनस्य
इत्यादि । सतो विद्यमानस्य चेतनस्य अन्त्यदशायाम् इति प्रक्रमाद् एतल्लभ्यते । अनेन
एतत् कथयति--मध्ये चेतनस्य अन्यस्य वा सत्त्वं भिन्नकार्यकारित्वेनेव उत्तरस्वपरिणामकारित्वेन
व्याप्तं प्रतिपन्नम्, त⁴⁰⁹²

उत्तरचित्तम् ।

दिदानीं यदि तदभावेऽपि स्यात् निःस्वभावत्वमिति कुतः कस्यचित् तत्त्व
मन्यद्वा ? अन्यथा सर्वस्य व्याप्यस्य स्वव्यापकाभावेऽपि भावाशङ्कया अ⁴⁰⁹³

अनुमानशून्यम् ।

ननुमानं जगत् स्यादिति ।
चित्स्वभावेन चिद्रूपेण परिणमतो विवर्त्तमानस्य कारणान्तराऽनपेक्षत्वात् । यस्मात् कारणात्
उत्पद्यते असौ चेतनः तस्माद् अन्यत् कारणं तदन्तरम्, तत्र न विद्यते अपेक्षा यस्य तद्वा न
अपेक्ष्यते इति तस्य भावाऽभावात् 4094 तस्य भावात् अत्र पुनः अन्यथानुपपत्तिः अस्त्येव
इत्यनेन सम्बन्धः ।

ननु तदनपेक्षत्वेऽपि तद्रूपेण परिणामो न भविष्यति ? इत्याह--स्वयम् इत्यादि । स्वयम्
आत्मना अक्षेपेण झटिति विवर्तस्य उपपत्तेः । एतदपि कुतः ? इत्याह--अनैमित्तिक त्वात्
इत्यादि । निर्हेतुकस्य अचेतनेचत् 4095 तनवत् पृथिव्यादिव त् । परमाशङ्कते द्वेष 4096 दूष यितुं
द्वितीय इत्यादि । तत्र उत्तरमाह--तदवश्यम् इत्यादि । तस्य द्वितीयक्षणस्य नियमेन भावात् ।

तु स तनस्य 4097 सतश्चेतनस्य इत्यादि अनभ्युपगच्छतो दूषणमाह--यदि इत्यादि । पुनः
इति पक्षान्तरद्योतने, अन्त्यक्षणस्य मरणचित्तस्य नोत्तरीभवनशक्तिः नोत्तरपरिणामसामर्थ्यम्,
अवस्तुत्वम् अन्त्यक्षणस्य । तत् किं कुर्यात् ? इत्याह--स्वोपादान इत्यादि । स्व इत्यनेन
अन्ते 4098 अन्त्यः क्षणः परामृश्यते तस्य उपादानप्रबन्धस्य अभावं साधयेत् । कुतः ? इत्याह—
अर्थ इत्यादि । २३७ अर्थस्य कार्यस्य क्रिया करणं तल्लक्षणत्वाद् वस्तुनः । त⁴⁰⁹⁹

अर्थक्रियासामर्थ्यम् ।

त्सा
मर्थ्यं त⁴¹⁰⁰

वस्तुलक्षणम् ।

ल्लक्षणम्, तच्च⁴¹⁰¹

वस्तुलक्षणम् ।

सहकारिवैकल्यात् कार्याकारिणोऽपि तत्क्षणस्य अस्ति इति चेत्; अत्राह—
समर्थम् इत्यादि । समर्थम् अन्त्यक्षणजातम् इति न करोति च इत्येवं विरुद्धम् । तथाहि—
यदि समर्थम्; कथं न करोति ? न करोति चेत्; कथं समर्थम् ? अन्यथा नित्यं समर्थमपि
सहकारिवैकल्यात् सर्वदा न कुर्यादिति मन्यते । नार्थक्रिया नापि तत्सामर्थ्यं 4102

वस्तुलक्षणम् ।

तल्लक्षणम्, अपि
तु सत्तासम्बन्ध इति4103

वैशेषिकाभिमतम् । द्रव्यादीनां त्रयाणामपि
सत्तासम्बन्धः...--प्रश॰ भा॰, व्यो॰ पृ॰ १२१ ।

कस्मान्नाशङ्कितमिति चेत्; अव्यापकत्वात्, सामान्यादौ4104

तेषां स्वतः सत्त्वात् सामान्यविशेषसमवायेषु
सत्तासम्बन्धाभावात् ।

अभावात्,
[p. 290 ] प्रतिषिद्धत्वाच्च । तर्हि तदुत्तरीभवनशक्त्यभावेऽपि विजातीयकरणशक्तेर्न तदवस्तुत्वम् इत्याश
ङ्कनीयमिति चेत्; न; चार्था4105 र्वाकस्य तथा मताभावाद् भूतसमुच्छेदानभ्युपगमात् । अत एवो
क्तम् अचेतनवत् इति ।

ननु यथा चेतनस्य संसारे अवग्रहादयो न तत ऊर्ध्वं तथा मरणात् पूर्वं सोऽपि न पश्चा
दिति चेत्; अत्राह--सामग्र्या जन्म येषाम् विसदृशकार्याणां केषां 4106 तेषां कादाचित्कत्वं सुवर्णे
कटकादीनामिव स्यात् न पुन 4107 तु न च उत्तरीभवनस्य कादाचित्कत्वम् । अचेतनवत् इत्ये
तदत्रापेक्ष्यम् । न च अन्त्यचित्तानि चित्तान्तरोपादेयभूतानि इति साधयतः प्रत्यक्षबाधा पक्षस्य
यथा अश्रावणः शब्दः इति साधयतः । अन्त्ये 4108 अन्ते क्षयदर्शनादिति चेत्; अत्राह--तत्
तस्माद् उक्तन्यायात् एतत् परेण उच्यमानम् अन्ते मरणाद् ऊर्ध्वं यच्चेतनस्य परेण क्षयदर्शनम्
उपगतम् तद् असिद्धम् अनिश्चितम्, त⁴¹⁰⁹

अन्ते ।

त्र तत्क्षयाऽसिद्धेः । अदर्शनं पुनः प्राणभिन्मात्रस्य
4110 भृन्मात्रस्य तद्ग्रहणसामर्थ्यवैधुर्यात्4111

अल्पज्ञत्वादिति ।

। न च तददर्शनं पक्षबाधनाय अलम्, [p. २३८ क ] अन्यथा
शब्दे नित्यत्वाऽदर्शनमपि तद्बाधकं स्यादिति मन्यते । अतश्च तदसिद्धम् इत्याह--मध्ये जन्मन
ऊर्ध्वं मरणात् प्राक् यत् स्थितिदर्शनं तदपि न केवलम् उक्तो न्यायः स्थितिं प्रसाध्ये4112 धयेत्
अन्त्ये 4113 अन्ते इति सम्बन्धः । कुतः ? इत्याह--अव्यभिचाराद् अविनाभावात् । तथाहि—
यदि अन्ते स्थांतुर्न 4114 स्थास्नुर्न भवेत् भावो मध्येऽपि न भवेद् अविशेषादिति सौगतं मतम् ।
यदुक्तम्--

*जा4115

उत्पत्तिरेव ।

तिरेव हि भावानां विनाशे हेतुरिष्यते ।

यो जातो न च विध्वस्तो नश्येत् पश्चात् सहेतव 4116 स⁴¹¹⁶

उद्धृतोऽयम्...जातिरेव...नश्येत्
पश्चात् स केन वा--षड्द॰ वृह॰ पृ॰ १२ ।

केन वा ॥ इति ।

अथ मध्ये स्थितिः, तर्हि तत्र⁴¹¹⁸

मध्ये ।

यत्तस्य रूपं तदेवापि 4119 तदेव अन्तेऽपि इति पश्चात् स्थितिः
केन वार्यते । एतदप्युक्तम्--

*यद्येकस्मिन् क्षणे जातः तिष्ठेत् क्षणमिहापरम् ।

क्षणकोटी4120 टिसहस्राणि ननु तिष्ठेत् तथैव सः ॥

अथ मध्ये स्थास्नुरपि पुनः क्षरादि 4121 क्षुरादिविपायिप्रत्ययोपनिपाते नश्यति इति मतिः;
सापि न युक्ता; यतः तथाविधस्य⁴¹²²

सदा स्थास्नोः ।

गगनादिवत् तदयोगात्4123

विनाशासंभवात् ।

सतोऽत्यन्तविनाशाऽसंभवात्
इत्युक्तत्वाच्च ।

सौगतमतानुसारी भूत्वा कदाचित् चार्वाको मध्ये स्थितेरनुपलब्धिं मध्ये स्थितेरदर्शनस्य
असिद्धेश्च कारणात्, न केवलम् अव्यभिचारात् मध्ये स्थितिदर्शनम् इत्यादिना सम्बन्धः ।
अनेन मध्ये स्थितिदर्शनस्य असिद्धता परिहृता ।

ननु प्रसाधयतु मध्ये स्थितिदर्शनम् अन्ते स्थितिं चेतनस्य, 4124

स्थितिम् ।

तां तु अचेतनरूपेण, ततो
विरुद्धो हेतुः इति चेत्; अत्राह--यदि इत्यादि । चेतनः सन् अचेतनाकारेण विवर्त्तेत पुनः
[p. 291 ] चेतनाकारेण विवर्त्तेत यदि स्वापप्रबोधवत् स्वापप्रबोधयोरिव प्रेत्यभावसिद्धेः मृत्त्वा पुनर्भव
नसिद्धेः कथं न कथञ्चिद् अनवद्यं स्यात् । किं तत् ? इत्याह--अपर इत्यादि । [p. २३८ ख ] एत
दभ्युपगम्य दूषणमुक्तम्, यावता परमार्थतो नैतदस्ति इति । न पुनः चेतनः चैतन्यं विहाय
इत्यादिना उक्तं स्मारयन्नाह--चेतनेतरयोः इत्यादि । चेतनो जीवः इतरोऽचेतनः पृथिव्यादिः
तयोः सङ्करश्च एकत्र प्रसक्तिः व्यतिकरश्च परस्परविषयगमनं तयोः प्रतिपत्तिः अयुक्तैव । कथं
भूतयोः ? इत्याह--स्वभावसिद्धयोः एकैकपरिहारेण स्वस्वरूपेण सिद्धयोः । यदि वा, स्वस्मात्
समानजातीयाद् भावात् निष्पन्नयोः । कुतः ? इत्याह--दृष्टस्य तयोर्भेदस्य हानेः सर्वस्य प्रक्ष
यस्य 4125 प्रत्यक्षस्य सा4126

हानिः ।

नासतां दर्शयति--नीलादिसुखादिप्रत्यक्षस्यापि तदनुषङ्गात् । अदृष्टस्य
प्रत्यक्षेण अविषयीकृतस्य तयोः सङ्करादेः कल्पनाच्च इति । अनेनापि परस्य प्रमाणान्तर प्रसङ्गं
दर्शयति तदभावे तदयोगात् ।

ननु4127

चार्वाकः ।

भवतु अदृष्टकल्पनम् अप्रमाणकं तु न स्यात्, व्यवहारेण त⁴¹²⁸

चेतनाचेतनयोरभेद ।

दभेदसाधकस्य अनु
मानस्योपगमात् । तच्च अनुमानम्--चेतनो भूतपरिणामः तत्स्वभावो वा सत्त्वादिभ्यो जलबु
द्बुदवत् मदशक्तिवच्च इति । एतदेवाह--जल इत्यादिना । जलस्य बुद्बुदैः समानं वर्त्तते
इति तद्वत् । के ? इत्याह--जीवाः । एतदुक्तं भवति--यथा सत्त्वादिसन्तो 4129 मन्तो बुद्बुदा
जलात्मकाः 4130

जले एव ।

तत्रैव भवन्ति विनश्यन्ति च तथा जीवाः पृथिव्यादिषु इति मदस्य जातिकया
मन्त्र्या 4131 शक्त्या तुल्यं वर्तते इति तद्वत् । किं तत् ? विज्ञानम् । इदमत्र तात्पर्यम्--यथा
भतीकिवोदिनिः 4132 सती किण्वादिभिः मदशक्तिः आत्मभूता अभिव्यज्यते, तत्रैव पुनः सा तिरो
भवति तथा भूतैः विज्ञानम् । अत्रोत्तरमाह--इत्येव 4133 वं परः केवलम् अर्कसा 4134 अर्के कटुकिमानं
[p. २३९ क ] दृष्ट्वा गुडादावपि योजयति--कटुको गुडादिः सत्त्वादिभ्यो4135

आदिपदेन उत्पत्ति
मत्त्वकृतकत्वादयो ग्राह्याः ।

गुडादिति 4136 अर्कवत् ।
तदनेन यथा अत्र पक्षस्य प्रत्यक्षबाधनं तथा प्रकृतेऽपि इति दर्शयति । हेतुं दूषयन्नाह--विज्ञप्तेः
इत्यादि । विज्ञप्तेः परिणामिचेतनायाः, यदि साधयेत् इति सम्बन्धः । किम् ? इत्याह—
भूत इत्यादि । कुतः ? इत्याह--सत्त्वोत्पत्ति इत्यादि । केन दृष्टान्तेन ? इत्याह--मदशक्त्यादि
इत्यादि । कस्मिन् सत्यपि ? इत्याह--स्वालक्षण्यस्य इत्यादि । अत्र आदिशब्देन पर्यायादि
विशेषो गृह्यते, तत्प्रतिबन्धाभावं दर्शयति तस्य । दूषणमाह--तत एव सत्त्वोत्पत्तिकृतकत्वादेः
साधयति इति सम्बन्धः । किम् ? इत्याह--बुद्धि इत्यादि । बुद्धिश्च प्रधानस्य आद्यः परिणामो
महदाख्यः चैतन्यं तु पुरुषः तयोः विवर्त्तः परिणामः तस्य अनतिक्रमम् । केषाम् ? इत्याह--भूता
नामपि न केवलम् अन्यस्य । कस्य च 4137 कस्येव ? इत्याह--सुखादि इत्यादि । सुखादि स्वसं
वेदनं च तयोरिव तद्वत् इति । कः ? इत्याह--परोऽपि सांख्यः-- तस्मादपि षोडशकात्4138

एकादशेन्द्रियपञ्चतन्मात्रासमूहरूपात् षोडशकगणात् ।

पञ्चभ्यः पञ्च भूतानि सांख्यका॰ २१ इति वचनात् । पुरुषाद्वैतवादीब 4139 दी वा पुरुष
एव इदम् ऋक्॰ १० । ९० । २ इत्याद्यभिधानात्, न केवलं चार्वाक एव इति अपिशब्दः
4140

रूपरसगन्ध
स्पर्शशब्द लक्षण पञ्चतन्मात्राभ्यः ।

[p. 292 ] इति हेतोः विरुद्धाऽव्यभिचारी सत्त्वोत्पत्तिकृतकत्वादिः इति विभक्तिपरिणामेन सम्बन्धः,
विरुद्धं साध्यं न व्यभिचरति एवंशीलः चैतन्यभूतपरिणामवत् तेषामपि अन्यपरिणामप्रसाधनात् ।
यदि वा, विरुद्धेन साध्येन अव्यभिचारी तदविनाभावी विरुद्ध इति यावत् । तथाहि--विज्ञप्तेः
सत्त्वादि मध्यावस्थायाम् अनन्तरोक्तन्यायाद् विपक्षसद्भावबाधनात् चेतनोपादेयत्वाव्यभिचारि
प्रतिष्ठापितं [p. २३९ ख ] यथा च 4141

पक्ष एव साध्यसाधनयोर्व्याप्तिरन्तर्व्याप्तिः । तुलना--अन्तर्व्याप्तावसिद्धायां बहिरङ्गमनर्थकम्
प्रमाणसं॰ पृ॰ १११ ।

अन्तर्व्याप्तौ असिद्धायां बहिर्व्याप्तेरकिञ्चित्करत्वं तथा 4142

न इति निरर्थकम् ।

न
सिद्धायामपि इति । यद्वक्ष्यति--प्र मा ण सं ग्र हे-- भविष्यति आत्मा सत्त्वात् प्रमाण
सं॰ पृ॰ १०४ तत्र च न अचिद्रूपेण; अनिष्टापत्तेः साधनवैफल्याच्च । नापि चिद्रूपेण;
तत्साधने पृथिव्यादावपि सद्भावे न तद्व्यभिचारी विशिष्टस्य हेतुत्वात् । इदमपरं व्याख्यानम्—
तत एव इत्यादि । भूतानामपि इति, अयमपिशब्दो भिन्नक्रमः विरुद्धाऽव्यभिचारी इत्यस्य
अनन्तरं द्रष्टव्यः । ततोऽयमर्थो न केवलं विरुद्धाऽव्यभिचारी किन्तु व्यभिचार्यपि । विज्ञप्तेर्मध्य
दशायां चैतन्यविवर्ताऽनतिक्रमेऽपि सत्त्वोत्पत्तिकृतकत्वादेर्दर्शनात् ।

इति इत्यादिना उपसंहारमाह--इत्येवम् अनन्तरप्रकारेण मिथ्याभिनिवेशाद् असत्याऽऽ
ग्रहात् प्रमाणप्रमेयव्यवस्थाम् अतिलङ्घयेत् प्रमाणस्य प्रमाणत्वस्य, भावप्रधानत्वात् निर्देशस्य,
व्यवस्था विशद एव अभ्रान्त एव ज्ञाने स्थितिः ताम् अतिलङ्घयेत् अतीव प्रलयं नयेत् । तथाहि—
भूतेभ्योऽत्यन्तमभिन्नं चैतन्यं भिन्नं 4143 अत्यन्तभिन्नं चैतन्यमभिन्नं पश्यत् प्रत्यक्षं यदि प्रमाणम्;
द्विचन्द्रादिज्ञानं कथं न भवेत्4144

प्रमाणम् इति सम्बन्धः ।

यतो लौकिकी4145 कीं प्रत्यक्षतदाभासव्यवस्थामनुसरन् लौकायतिकः
स्यात् ? अथ अप्रमाणम्; द्विचन्द्रादिज्ञानवत् सर्वमविशेषेण भवेद् भूतेभ्योऽभिन्नस्य स्वरूपस्य
ततो भिन्नस्य सर्वेण ग्रहणात् । नहि किञ्चिद्विज्ञानम् आत्मानं रूपाद्यात्मकं प्रत्येति 4146

तदाकारतानिरा
करणात् ।

सारूप्यनिषे
धात् । तथापि तस्य तथा प्रतीतिकल्पने सर्वस्य सर्वदर्शित्वकल्पने ऽलौकायतिकं जगत् स्यात् ।

किं च, तदात्मकत्वेन [p. २४० क ] सर्वस्य ज्ञानस्य अवभासने चार्वाकचर्विता सर्वविप्रति
पत्तिः इति किं शास्त्रप्रणयनेन ? नहि नीलादिकं पश्यन्तं प्रति तदुपदेशः अर्थवान् । भ्रान्तिव्य
वच्छेदार्थं तदिति चेत्; न; भ्रान्तिबुद्धेरपि तदात्मकत्वेन अवभासने तदवस्थो दोषः, ततः ततोऽ
भिन्नस्य स्वरूपस्य भिन्नस्य ग्रहणात् किन्नामाभ्रान्तं यत् प्रत्यक्षं प्रमाणं स्यात् ? भूतात्ममात्रे
अभ्रान्तमिति चेत्; स्यादेतदेवं यदि 4147

भूतात्ममात्रस्य ।

तन्मात्रस्य कुतश्चित्सत्त्वं प्रतीयेत, दर्शनस्य तददर्शनेन व्यभि
चाराद्, अत्रापि बाधकस्य दुर्लभत्वात् ।

यदि तर्हि तद् भूतेभ्यो भिन्नमवभासते तथैव सत् इत्येके । तथापि तस्य ततोऽभेदे न
कस्यचित् कुतश्चिद् भेद इति न प्रत्यक्षप्रमाणव्यवस्था तत्प्रमेयव्यवस्था वा इत्यपरे ।

अपरस्य तु दर्शनम्--सत्यम्; तद्भूतेभ्यः कारणत्वेन अभिमतेभ्यो भिन्नं तथाऽवभासनात्,
कार्यस्य कारणात् भेदाच्च, तथापि यथा पार्थिवतन्तुभ्यः पटो जायमानो भिन्नोऽपि पार्थिव एव तथा
चैतन्यं भूतात्मकशरीराद्4148

जायमानं भिन्नमपि ।

भूतात्मकम् इति; तदसत्यम्; यतो नहि यथा रूपादित्वेन तन्तुपटयोः
[p. 293 ] साधर्म्यं तथा भूतचेतनयोः,⁴¹⁴⁹

साधर्म्यमस्ति ।

अरूपादित्वात् चेतनस्य । तत्रापि तत्कल्पने न प्रत्यक्षम्4150

प्रमाणं साधकमस्ति ।

, साधना
न्तरनिषेधात् । नानुमानम्, अन्यथा प्रत्यक्षमेव प्रमाणं नापरम् इति प्रमाणव्यवस्थामतिलङ्घ
यति सत्त्वादेः पृथिवीदृष्टान्तेन चेतते 4151 चेतने रूपादिमत्त्वसाधने त⁴¹⁵²

सत्त्वादिभ्यः ।

त एव भूतानां प्रत्येकं तत्साध
नात् प्रमेयव्यवस्थाम् अतिलङ्घयति ।

जीवे तावत् नास्तिक्यं मिथ्यादर्शनम् इति व्याख्यातम्, संप्रति अन्यत्र जीवाभिमा
नश्च इत्येतद् व्याख्यातुकाम आह--[p. २४० ख ] तथा च इत्यादि ।

तथा चात्मा गुणैः कर्त्ताऽविकार्यप्यर्थान्तरैः ।

भोक्तेति मतं मिथ्या व्यापकादेशकल्पना ॥ १५ ॥

स्वतः प्रवर्तमानस्यैवानेकरूपस्य परोपकारसंभवात् । तद्विहाय पुनरविकारिण एव
प्रयत्नादृष्टसमवायात् कर्तृत्वं पुनः सुखदुःखादिसमवायात् भोक्तृत्वमिति बन्ध्यासूनो
र्विक्रमादिगुणसम्पद्वक्तुमुपक्रमते । परिणामो वस्तुलक्षणम् । तथा परो जीवस्य तत्त्वं चैतन्य
सुखदुःखादिपरिणामकर्तृत्वभोक्तृत्वलक्षणं चेतनः पुरुषः स्वयं स्वभावतः अकर्त्ता दर्शनात्
भोक्तेति विभजते । प्रतिपन्नकार्यकारणात्मनोऽचेतनस्य प्रधानस्य तद्वृत्तिरिति सुख...।
स्वतः प्रवर्तमानस्यैव शरीरोपकारसंभवात् ।

तथा तेनैव प्रकारेण गुणैः प्रयत्नाऽदृष्टादिलक्षणैः करणैः कृत्वा आत्मा कर्त्ता ।
किंभूतैः ? अर्थान्तरैः त⁴¹⁵³

आत्मनः ।

तोऽत्यन्तं विभिन्नैः । किंभूतोऽपि ? इत्याह--अविकार्यपि
अनाधेयाऽप्रहेयातिशयोऽपि इत्येवं मतम्4154

नैयायिकस्य ।

मिथ्या तप्रा 4155 तथा गुणैर्बुद्ध्यादिभिः
अर्थान्तरैः आत्मा अविकार्यपि सुखाद्यनुभवरूपतया गगनवदपरिणतोऽपि भोक्ता इति
मिथ्या युक्तिविरोधात् । एवं वैशेषिकादेः अन्यत्र जीवाभिमानं प्रदर्श्य सांख्यस्य दर्शयन्नाह—
भोक्ता इत्यादि । तत्रायमर्थः--गुणैः सत्त्वरजस्तमोभिः कारणभूतैः अर्थान्तरैः प्रधानाश्रितैः
आत्मा पुरुषः भोक्ता तदुपदर्शितानामर्थानाम् अनुभविता अविकार्यपि तत्साक्षात्करण
परिणामरहितोऽपि इति मिथ्या । नहि तथाऽपरिणतं तथा भवति, विप्रतिषेधात् ।
सदा तत्स्वभावत्वे4156

दर्शनस्वभावत्वे ।

जाग्रत्सुप्ताद्यविशेषः । सति दर्शने सतो दृश्यस्य अदर्शनायोगात् ।
तदा4157

कदाचिदाविर्भावः कदाचिच्च तिरोभावः ।

विर्भावतिरोभावकल्पनापि अविकारिणो4158

कूटस्थनित्यस्य
पुरुषस्य सदैकरूपत्वात् ।

न युक्ता । एतेन पुरुषान्तरबुद्ध्यर्पिताकारस्य
सर्वस्य सर्वैर्दर्शनम् उक्तम् । अदृष्टं न दर्शनस्य नियामकम् एकरूपत्वात्तस्य⁴¹⁵⁹

अदृष्टस्य ।

। नापि दृश्यस्य
निःस्वभावतापत्तेः । न च समानदर्शनानां कस्यचिद् दृश्यंद्य यद्य दृष्यं 4160 दृश्यमन्यस्यादृश्यं दृष्टमिति । तथा भोक्तापि सन्नकर्त्ता इति मिथ्या, भोक्तुः अकर्तृत्वविरोधात्, सकलशक्ति
विरहलक्षणत्वाद् अकर्तृत्वस्य⁴¹⁶¹

भुजिक्रियायाः कर्तुरेव च भोक्तृत्वात् ।

। अधुना तयोः4162

नैयायिक
सांख्ययोः ।

साधारणं मिथ्यात्वं दर्शयन्नाह--व्यापक इत्यादि ।
[p. 294 ] व्यापकस्य आत्मनोऽदेशकल्पना निरंशत्वकल्पना मिथ्या त⁴¹⁶³

व्यापकत्व-निरंशत्वयोः ।

योः विरोधात् इति निरूप
यिष्यते । [p. २४१ क ] व्यापकादेर्विकल्पन्त⁴¹⁶⁴ ल्पना इति क्वचित् पाठः । अत्र आदिशब्देन
निरंशत्वादिपरिग्रहः, सोऽपि मिथ्या ए⁴¹⁶⁵

सर्वगतत्वपक्षे ।

कत्र प्रमाणाभावाद् अ⁴¹⁶⁶

निरंशत्वे ।

न्यत्र देहाऽव्यापकत्वप्रसङ्गात् ।

स्वतः इत्यादिना कारिकार्थमाह--स्वत आत्मना प्रवर्तमानस्यैव पूर्वाकारपरिहाराऽजह
द्वृत्तमुत्तरं परिणामम् अनुभवत एवानेकरूपस्य परोपकारसंभवात् परेषाम् आत्मनो भिन्नानां
बुद्ध्यादीनाम् उपकारो जनम् 4167 जननम् अथवा परैः सहकारिभिः उपकारः अतिशयो वा तक्तस्य
4168 तस्य संभवात् कारणात् तद्विहाय तत् स्वतः प्रवर्त्तमानं वऽतुस्त्रुत्यत्र्का 4169 वस्तु मुक्त्वा पुनरवि
कारिण एव कूटस्थनित्यस्यैव आत्मनो जीवस्य प्रयत्नाऽदृष्टसमवायात् सकाशात् कर्तृत्वं
पुनः पश्चात् प्रयत्नाऽदृष्टाकृष्टेष्टपदार्थप्राप्त्यनन्तरं सुखदुःखादिसमवायाद् भोक्तृत्वम् इत्येवं
व्यासूनो 4170 बन्ध्यासूनोर्विक्रमादिगुणसम्पदं वक्तुम् उपक्रमते नैयायिकः । एतदुक्तं भवति—
यथा बन्ध्यासुतस्य परोपकाराऽसंभवात् न विक्रमादिगुणसंपत्कीर्त्तनं न्याय्यं तथा अविकारिणः
प⁴¹⁷¹

परकृतस्य उपकारस्य
आधानायोगात् ।

रोपकाराऽसंभवात् प्रयत्नाऽदृष्टयोरभावात् न तत्समवायात् कर्तृत्वं न्याय्यम्, त⁴¹⁷²

तल्लक्षणकर्तृत्वाभावात् परोपकारः कुतः ।

दभावात् तत्कुतः ?
सुखदुःखादिविज्ञानाऽभावात् तत्समवायाद् भोक्तृत्वमपि तादृगेव इति । प्रयत्नाऽदृष्टयोः सह
वचनं तयोः कार्यकारणभावाऽभावप्रदर्शनार्थम् । परेण हि प्रयत्नविशेषाद् अदृष्टः, तस्माच्च
प्रयत्नविशेष इति इष्यते । तत्र अविकारिण⁴¹⁷³

आत्मनः ।

एकस्याप्यनुत्पत्तौ द्वितीयाभावस्य सुलभत्वात् ।
दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकभावाऽभावप्रदर्शनार्थं वा--तेन⁴¹⁷⁴

नैयायिकेन ।

हि प्रयत्नस्य दृष्टान्तत्वम् अदृष्टस्य दार्ष्टान्ति
कत्वम् इष्यते [p. २४१ ख ] । तद्यथा--प्रयत्नसमानधर्मेण हि देवदत्तगुणेन⁴¹⁷⁵

अदृष्टेन ।

तदुपकारकाः पश्वादयः
समाकृष्टाः कार्यत्वे सति तदुपकारकत्वात् ग्रासादिवत् इति4176

देवदत्तविशेषगुणप्रेरितभूतकार्याः तदुपगृहीताश्च शरीरादयः कार्यत्वे सति तदुप
भोगसाधनत्वात् गृहवदिति ।--प्रश॰ किरणा॰ पृ॰ १४९ ।

; तत्र प्रयत्नस्य अविकारिगुणत्व
निषेधे कुत एव अदृष्टस्य 4177

अविकार्यात्मगुणत्वम् ।

तद्गुणत्वम् इति ?

ननु मा भूद् बन्ध्यासूनोः अत्यन्तमसतो विक्रमादिगुणसम्यग⁴¹⁷⁸ सम्पद्व्यावर्णनम्
आत्मनस्तु अविकारिणोऽपि सत्त्वात् कर्तृत्वादिव्यावर्णनमुपपन्नमिति चेत्; अत्राह--वस्तु इत्यादि ।
वस्तुनो भावस्य लक्षणं स्वभावः । किम् ? इत्याह--परिणामः । 4179

परिणामाभावे ।

तदभावे वस्तुत्वाऽयोगात् ।
तल्लक्षणं वस्तुनो विहाय पुनः अविकारिण एव वस्तुलक्षणपरिणामरहितस्यैव अवस्तुन एव
इत्यर्थः, लक्षणनिवृत्त्या लक्ष्यनिवृत्तेरवश्यंभावात् । शेषं पूर्ववत् ।

एवं नैयायिकमतं निराकृत्य कापिलमतं निराकुर्वन्नाह--तथा इत्यादि । तथा तेन प्रकारेण
परः सांख्यः जीवस्य आत्मनः तत्त्वं स्वरूपं चैतन्यसुखदुःखादिपरिणाम कर्त्तृत्वभोक्तृत्व
लक्षणं विभजते विलभते । किं गजे व 4180 किं वत् कथम् ? इत्याह--प्रतिपन्न इत्यादि । प्रति
पन्नः कथञ्चिदभेदेन आत्मसात्कृतः कार्यस्य उत्तरोत्तरस्य महदादेः कारणस्य पूर्वपूर्वस्य आत्म
[p. 295 ] 4181 आत्मा स्वभावो येन तस्य । कस्य ? इत्याह--प्रधानस्य⁴¹⁸²

प्रकृतितत्त्वस्य ।

। किं भूतस्य ? इत्याह अचेतनस्य
इति । तस्य सुखदुःखादि 4183 देः वृत्तिः तत्परिणतिः इति । प्रतिपन्न इत्यादिना प्रधानवद्
यदि पुरुषस्यापि प्रतिपन्नकार्यकारणात्मता4184

स्वीक्रियेत ।

को दोषः स्याद् येन 4185

पुरुषस्य ।

तस्य अविकारित्वं कल्प्यते ?
न च दोषमन्तरेण तत्त्यागः अप्रेक्षाकारितापत्तेः । स्यात् प्रत्यक्षादि वा वा 4186 बाधा दोषो यदि
अविकार्यस्या 4187 र्यत्वमस्य प्रतीयेते 4188 येत [p. २४२ क ] दर्शयति सुख इत्यादिना कृतोत्तरत्वम् ।
कृतोत्तरं ह्येतत्-- स्यात्पर्यायः पृथिव्यादेः सिद्धिवि॰ ४ । १४ इत्यादिना ।

ननु स्यादेवं यदि चेतनाः सुखादयः सिद्धाः स्युः, न चैवमिति चेत्; कथं पुरुषः चेतनः ?
अभ्युपगमात्, सोऽयम् 4189

जैनस्य ।

अन्यस्य सुखादावपि । न चास्य⁴¹⁹⁰

अभ्युपगमस्य ।

स्वपरसम्बन्धित्वकृतो विशेषः; तद
किञ्चित्करत्वात् । एतेन आगमात् इति चिन्तितम्4191

जैनागमे सुखादेश्चेतनत्ववर्णनात् ।

। यदि पुनः स्वयम् आत्मनो ग्रहणात् 4192

पुरुषः ।

स
चेतनः; सुखादिरपि स्यात् । नहि तस्यापि पर एव साक्षात्कारी कश्चित् । पुरुष इति चेत्;
तस्यापि तथा अन्यकल्पने अनवस्थितिः । अपरस्याऽदर्शनम् उभयत्र । अचेतनप्रधानपरिणामत्वात्
पृथिव्यादिवद् अस्वग्रहणात्मकाः सुखादयः4193

इति चेत् ।

; प्रत्यक्षेण पक्षबाधनं शब्दाऽश्रावणत्ववत् । कथं वा
तत्परिणामाः ते4194

सुखादयः ।

इत्यपि चिन्त्यम् । अनात्मग्रहणात्4195

आत्मत्वेना
ग्रहणात् ।

; अन्योऽन्यसंश्रयः4196

सति सुखादेः आत्मत्वेनाग्रहणे अचेतनप्रधानपरिणामसिद्धिः, तत्सिद्धौ च अनात्मग्रहण
सिद्धिरिति ।

। उत्पत्त्यन्यत्वादेः
4197 उत्पत्तिमत्त्वादेः घटादिवदचेतनाः सुखादय इत्येके; तत्र 4198 तन्न; सत्त्वात् 4199

पृथिव्यादिवत् ।

तद्वत् पुरुषोऽ
प्यचेतनः स्यात् । तत्र यथा सत्त्वाऽविशेषेऽपि किञ्चित् चेतनम्, अपरम्4200

पृथिव्यादि ।

4201

अचेतनम् ।

अन्यथा, तथा
उत्पत्त्याद्य 4202 उत्पत्तिमत्त्वाद्य विशेषेऽपि स्यात् । अत्र अन्ये हेतोः असिद्धतामुद्भावयन्ति; तन्न;
अन्यथाभावस्य उत्पत्त्यादिव्यपदेशात्, तस्य सांख्यैरपि अङ्गीकरणात् अन्यस्य तद्व्यपदेशार्हस्य
प्रमाणतः सौगतस्यापि असिद्धेः । ततः सुखादेः चेतनत्ववत् चेतनपरिणामत्वमुक्तमिति मन्यते ।
चेतनः पुरुषः स्वयम् आत्मना अकर्त्ता केवलं प्रधानकर्तृत्वारोपाद् उपचारेण कर्त्ता इत्युच्यते
इति स्वयम् इत्यनेन दर्शयति, स्वभावतः स्वरूपतः न उपचारतः । दर्शनाद् दर्शितविषयस्य
साक्षात्करणाद् भोक्ता इत्येवं जीवस्य तत्त्वं विभजते । एवं मन्यते भोक्तृत्ववत् [p. २४२ ख ]
कर्तृत्वमपि बुद्धिपूर्व चेतनस्यैव युक्तं नेतरस्य; अन्यथा 4203

बुद्धिमतः प्रधानादेव ।

तत एव सकलपुरुषार्थसिद्धेः पुरुष
कल्पना कमर्थं पुष्णाति ।

स्वत इत्यादिनैव व्यापको देश 4204 कादेशकल्पना मिथ्या इति च व्याख्या
तम् । तथाहि--स्वत आत्मना प्रवर्त्तमानस्यैव युगपत् सर्वशरीरावयवान् स्वावयवैः व्याप्नुवतः
परस्य शरीरो4205 शरीरस्य उपकारो धारणादिः तस्य संभवान्न निश्रा 4206 वात् मिथ्या अ देशस्य⁴²⁰⁷

निरंशस्य ।

सौगतकल्पिताविभागचित्तवद् इति । एतच्च चू र्णौ लघ्वादे 4208 4208

लटपिपीलिकादेः त्रसजीवस्य ।

लटादेः जीवसिद्धौ 4210

अकलङ्कदेवेन ।

शास्त्रकृता
चिन्तितम् अवधार्यम् । एतदपि कुतः इत्याह--अवस्तु 4211 वस्तु लक्षणम् इत्यादि । परिणामः
सह क्रमेण वा अन्यथाभावो भावलक्षणम् । शेषं पूर्ववत् ।

[p. 296 ]

ननु यथा चरमक्षणः अनर्थक्रियाकार्यपि परार्थक्रियाकारिसाम्यात् सन् तथा आत्मापि
स्यात्; तन्न युक्तं तद्विहाय इत्यादि इति सांख्य-यौगाः; तत्राह--अन्त्य इत्यादि ।

अन्त्यचित्तक्षणेवात्मा भावश्चेत् कारको यतः ।

स्यादभावस्ततस्तद्वदभावेनाविशेषतः ॥ १६ ॥

नित्यस्यात्मनः अन्त्यबुद्धिक्षणस्य च स्वयमकिञ्चित्करस्यानर्थक्रियाकारिणः कुतश्चि
त्कारकादिसाधर्म्याद् वस्तुत्वे पुनः अकारकत्वादेव व्यक्तमवस्तुत्वम् अवस्तुसाधर्म्यात् ।

अन्त 4212 अन्त्य श्चासौ चित्तक्षणश्च स इव आत्मा पुरुषोऽकारकः कार्यम
कुर्वन् भावो वस्तु स्याद् भवेत् । कुतः ? कारको यतः, अन्येन कारकेण समानधर्मा यतः ।
चेत् शब्दः पराभिप्रायद्योतकः । अत्र दूषणमाह--अभावस्वच्छः 4213 अभावस्तुच्छः स्यात्
आत्मा इति सम्बन्धः । ततः तद्वत् अन्त्यचित्तक्षणाद् 4214 णवद् अभावेन नीरू
पत्वेन अविशेषतो विशेषाऽभावात्, जैनान् प्रति साध्यसमो दृष्टान्त इति मन्यते ।

दृष्टान्त-दार्ष्टान्तिकौ एकेन तलप्रहारेण अपहस्तयन्नाह--नित्य इत्यादि । नित्यस्य अवि
कारिण आत्मनः अन्त्यबुद्धिक्षणस्य सौगतकल्पितस्य च इति समुच्चये । स्वयं न किञ्चित्क
रस्य अनर्थक्रियाकारिणः कुतश्चिद् वस्तुत्वे अङ्गीक्रियमाणे । कुतः कुतश्चिद् ? इत्याह—
कारकसाधर्म्याद् [p. २४२ क ] इति । कारकेण साधर्म्यात् ज्ञेयत्वादिलक्षणाद् आदिशब्देन वस्तु
त्वादिपरिग्रहः ।

ननु ज्ञेयत्वं स्वविषयज्ञानजनकत्वम्, अतः त⁴²¹⁵

ज्ञेयत्वं ।

च्चेत् तस्यास्ति; स्वयम् अकिञ्चित्क
रस्य इति विरुध्यते । वस्तुत्वादिसाधर्म्याच्च वस्तुत्वसाधने तदेव साधनं साध्यं च प्रसक्तम् ।
तत्र ज्ञेयत्वादिभावे व 4216 च यद्वक्ष्यति-- अवस्तुसाधर्म्यात् इति; तदपि न सङ्गतम्, खरशृङ्गा
दिना साधर्म्याभावादिति चेत्; न; अन्यथाऽभिप्रायात् । तद्यथा, यथाहि--परेण⁴²¹⁷

नैयायिक-सौगतादिना ।

अन्त्यचित्तक्ष
णस्य आत्मनो वा स्वयमकिञ्चित्करस्यापि वस्तुत्वं साध्यते कारि4218 रकाभिमतवत् केनचिद् उभ
यत्र विद्यमानेन धर्मेण, तदा हेतोरस्य असिद्धतोद्भावनार्थमाह--पुनः इत्यादि । पुनः अस्य
प्रयोगस्य अनन्तरम् अकारण 4219 क त्वादेव कारकसाधर्म्याऽभावादेव न हेत्वन्तरात् इति एव
कारार्थः । न हि स्वयमकिञ्चित्करस्य केनापि धर्मेण कारकसादृश्यं सदपि ज्ञातुं शक्यम्, तद्धर्म
ज्ञानोपायाऽसंभवात् । ततः किम् ? इत्याह--व्यक्तं यथा भवति तथा अवस्तुत्वम् वस्तुत्व
साधनाभावः प्रकृतस्य⁴²²⁰

आत्मनः ।

इति । इदं तु निश्चितं स्याद् इत्याह--अवस्तु इत्यादि । अवस्तुना खर
विषाणेन साधर्म्याद् अकिञ्चित्करत्वसादृश्यात् व्यक्तमवस्तुत्वं निःस्वभावत्वम् । यदा परोऽ
किञ्चित्करस्यास्य⁴²²¹

अन्त्यचित्तक्षणस्य ।

वस्तुत्वसाधने कल्पितं कारकसाधर्म्यमिच्छति तदा अकारकत्वादेव इत्यादि
प्रतिप्रमाणमुच्यते ।

अन्त्यचित्तक्षणस्य अकिञ्चित्करस्य अवस्तुसाधर्म्यादि 4222 द वस्तुत्वे साध्ये अकारकत्वादेव
इत्यस्य हेतोः परोपगतेन न्यायेन साध्याव्यभिचारं दर्शयन्नाह--सत्ताम् इत्यादि ।

[p. 297 ]

सत्तां व्याप्नोति चेत्कार्यसत्तैवार्थक्रिया स्वयम् ।

क्रमाक्रमाभ्यां कूटस्थात् स्वनिवृत्तौ निवर्तयेत् ॥ १८ ॥

तत्सत्ताव्यतिरेकेण नार्थक्रियां प्रेक्षामहे । सा पुनः क्रमयौगपद्याभ्यां वस्तुसत्तां
व्याप्नुयात् अन्त्यचित्तक्षणात् नित्याद्वा स्वयं व्यावर्तमाना तत्सत्तां निवर्तयेत् । अव्यापक
व्यावृत्तौ व्यावृत्त्यनियमात् । सा च...कथमव्यभिचारी सत्त्वादिहेतुः यतः क्षणिकमेव
परमार्थसत् सिध्येत् ।

सत्तां विद्यमानतां [p. २४३ ख ] व्याप्नोति चेत् यदि । किम् ? इत्याह--अर्थक्रिया स्वयम्
आत्मना । काऽसौ अर्थक्रिया ? इत्याह--कार्यसत्तैव तत्का 4223 तत्करणसामर्थ्यम्, अस्य निरूप
यिष्यमाणत्वात् । साऽपि अर्थक्रिया क्रमाक्रमाभ्यां व्याप्ता, चेद् इत्यनुवर्त्तते, व्याप्नोति
इत्यस्य कृत⁴²²⁴

व्याप्नोति इति क्रिया कृदन्तप्रत्ययान्ता व्याप्ता इति रूपं प्राप्ता अत्र सम्बन्ध्यते ।

प्र⁴²²⁵ त्प्रत्ययपरिणामस्य अत्र सम्बन्धः । कूटस्थाद् अचलात् नित्यात् स्वनिवृत्तौ
सत्तां निवर्त्तयेद् अर्थक्रिया चेत् । अथवा क्रमाऽक्रमौ स्वनिवृत्तौ निवर्त्तयतः इति व⁴²²⁶

द्विवचन ।

चन
परिणामेन सम्बन्धः अर्थक्रियाम् इति ता4227

ता इति षष्ठीविभक्तेः संज्ञा ।

4228 इप्4228

अत्र तु अर्थक्रियाम् इति द्वितीयान्तं सम्बध्यते ।

विभक्तिपरिणामेन । नहि अन्त्यचित्तक्षणस्य
अकारकत्वादेव अवस्तुसाधर्म्याद् व्यक्तमवस्तुत्वम् इति घटना ।

ननु अन्त्यचित्तक्षणो यद्यपि सजातीयं कार्यं न करोति, न चापि 4230 तथापि विजातीयस्य
विषयविज्ञानादेः करणात् नाऽसिद्धो मदीयो हेतुः, भवदीय एव अकारकत्वादेव इत्यसिद्ध इति
चेत्; एतच्चोद्यपरिहारपुरस्सरं न परमातरी 4231 ? 4232

अत्र पाठः त्रुटितः ।

इति गम्यते । तस्य सत्ता स्वोत्तरपरिणाम
सद्भावः तस्या व्यतिरेकः अभावः तेन त्ताम 4233 स्वसत्तामन्तरेण इत्यर्थः । नार्थक्रियां विजा
तीयकरणं प्रेक्षामहे अपि तु तया4234

सत्तया ।

सहैव प्रेक्षामहे । एवं मन्यते यथा शिशपायाः क्वचिद्4235

पुरःस्थिते ।

वृक्ष
स्वभावतामुपलभ्य देशान्तरादावपि तत्स्वभावता, अन्यथा निःस्वभावतापत्तेः, व्ववस्थाप्यते,
तथा तत एव भावस्य बहुलं सजातीयेतरकार्यजननसामर्थ्यस्वभाववा4236 तादर्शनात् सर्वदा सा
किन्न व्यवस्थाप्यते विशेषाभावात् ? इतरथा सर्वानुमानोच्छेदः ।

ननु भवतु त⁴²³⁷

सजातीयेतरकरणस्वभावता ।

त्स्वभावता, तथापि सजातीयं न करिष्यति इति चेत्; विरुद्धमेतत् [p. २४४ क ]
समर्थं न करोति च इति नित्यवत् । उपादानवच्च उपादेयस्याऽपि अदृश्यताविरोधात् । अथ
कार्यत्तया 4238 अथ न कार्यसत्तया भावसत्ता व्याप्ता ततो विजातीयकार्यासद्भावेऽपि सा4239

भाव
सत्ता ।

न विरुध्यते ।
कुत एतत् ? तथादर्शनात्, तदितरत्र समानम् । यदि वन्धः 4240 यदि पुनरयं निर्बन्धः सजातीया
करणेऽपि विजातीयकरणम् इति; तथा विजातीयाऽकरणेऽपि सजातीयकरणशङ्कया भाव्यमिति
न निरारेका सुगतस्य इतरस्य वा सर्वज्ञता4241

सर्वेऽर्थाः सजातीयमेव उत्तरक्षणं कुर्वन्तु न सर्वज्ञचित्तं विजातीयमिति भावः ।

नाम ? कथञ्चैवंवादिनां सामग्री जनिका ? यतः
एकसामग्र्यधीनस्य प्र॰ वा॰ ३ । १८ इत्यादि सुघटं स्यात्4242

तत्र
हि सजातीयमुत्तरक्षणं जनयित्वैव विजातीयं क्षणं प्रति सहकारिभावकल्पनेनैव निर्वाहः ।

। तस्माद् विजातीयवत्
सजातीयस्यापि करणमस्तु इति ।

[p. 298 ]

भवतु एवं ततः किम् ? इत्यत्राह--सा अनन्तरोक्ता पुनः अर्थक्रिया वस्तुसत्तां चेद्
व्याप्नुयात् । केन प्रकारेण सा ? इत्यत्राह--क्रमयौगपद्याभ्याम् इति । ततः किम् ? इत्याह—
व्यावर्त्तमाना अर्थक्रिया अन्त्यचित्तक्षणात् नित्याद्वा तयोः सत्तां निवर्त्तयेत् । कुत एतत् ?
इत्यत्राह--स्वयम् आत्मना, अव्यापकस्य व्यावृत्तौ सत्यां व्यावृत्तेः अनियमाद् अवश्यंभावाऽ
भावाद् अव्याप्यस्य इति शेषः ।

स्यान्मतम्--व्यावर्त्तताम् अन्त्यचित्तक्षणाद् अर्थक्रिया तथापि सत्ता न निवर्त्तते अप्रति
बन्धात्4243

अर्थक्रियासत्तयोरविनाभावाभावात् ।

इति चेत्; अत्राह--सा च इत्यादि । कथम् अव्यभिचारी न कथञ्चित् हेतुः सत्त्वादिः
अनर्थक्रियाकारिणि नित्येऽपि तद्भावाऽनिवारणादिति मन्यते । यतः व्यभिचारित्वात् क्षणिक
मेव परयार्थसत् सिध्येत् ।

ननु न कार्यसत्तया वस्तुसत्ता व्याप्ता यतः तन्निवृत्तौ4244

कार्यनिवृत्तौ ।

साऽपि निवर्त्तेत अपि तु तज्जनन
सामर्थ्येन, त⁴²⁴⁵

तज्जनन
सामर्थ्यम् ।

च्च सहकारि २४४ वैकल्यात्4246

कार्याकरणेऽपि ।

चरमक्षणस्य अस्ति इति नाऽसत्त्वमिति चेत्;
अत्राह--सामग्री इत्यादि ।

सामग्री कारणं नैकं शक्तानां शक्तिमान् यदि ।

सामग्रीं प्राप्य नित्योऽर्थः करोत्येवं न किं पुनः ॥ १९ ॥

नार्थक्रिया निवर्तमाना वस्तुसत्तां निवर्तयति, तत्सामर्थ्यं पुनरन्त्यक्षणस्यास्ति, न
करोति सामग्रीवैकल्यात् । समर्थसादृश्यादित्ययुक्तम्; नित्यस्यापि सर्वदा सामर्थ्येऽपि
सामग्रीसाकल्यवैकल्याभ्यां कार्यकरणाकरणप्रसङ्गात् । विशेषतः पुनः नित्योऽर्थः संभव
सामग्रीसन्निधिः करोत्यपि न पुनरन्त्यक्षणः सर्वथाऽभावात् । सहकारिसन्निधौ च स्वतः
कथञ्चित्प्रवृत्तिरेव भावलक्षणम् । तन्नागमो युक्तिबाधने समर्थम् व्याप्तेरसिद्धेः ।

शक्तानां गुणकार्योत्पत्तिं प्रति समर्थानां सहकारि-उपादानहेतूनां या सामग्री समग्र
ता मेव 4247 सैव कारणं कार्यजनिका इत्यर्थः, न तेषां मध्ये एकां 4248 एकं कारणम्4249

कार्यजनकम् ।

इति । चरमश्च
क्षण एक इति परो मन्यते । तदभिप्रायद्योतनो यदिशब्दः । अस्य उत्तरं पठति--शक्ति
मान् इत्यादि । शक्तिमान् सदा समर्थः सामग्रीं प्राप्य नित्योऽर्थः आत्मा अन्यो वा
करोति एवं न किं पुनः । एतदुक्तं भवति--यथा क्षणिकं वस्तु चरमदशायां समर्थमपि
सामग्रीविकल्पात् 4250 वैकल्यात् कार्याणि न सम्पादयति अ⁴²⁵¹

उपान्त्यक्षणादौ ।

न्यदा तु विपर्ययात् संपादयति तथा
अक्षणमपि 4252 अक्षणिकमपि सर्वदा समर्थमपि सामग्रीवेलायां करोति नान्यदा इति ।

कारिकां व्याख्यातुमाह--नार्थक्रिया इत्यादि । न अर्थक्रिया कार्यसत्ता निवर्त्तमाना
वस्तुसत्तां निवर्त्तयति त⁴²⁵³

अर्थक्रियायाः ।

स्याः तेनव्याप्तेः 4254 त⁴²⁵⁴

वस्तुसत्तया ।

याऽव्याप्तेः इति भावः । तत्सामर्थ्यम् पुनः
इति सौष्ठवे अन्त्यक्षणस्य अस्ति । कार्यं कस्मान्न करोति इति चेत् ? आह--सामग्रीवैकल्यात्
4256

वस्तुसत्तापि ।

[p. 299 ] सहकारिप्रत्ययवैधुर्य्यात् । कार्याकरणेऽपि अस्ति इति कुतोऽवगम्यते इति चेत् ? आह--समर्थम्
इत्यादि । येन कार्यं कृतं तद् इह समर्थं गृह्यते, अन्यस्य साध्यसमत्वात्, तेन तत्सादृश्यात्
कस्यचिद् आकारस्य उभयत्र सद्भावात् । विवेचयन्ति हि लौकिकाः कृतमरणकार्येण सादृश्याद्
विशेषेणा 4257 विषेण अपरमपि4258

विषम् ।

तत्समर्थमिति । तत्रोत्तरमाह--इत्ययुक्तम् । कुतः ? इत्याह—
नित्यस्यापि न केवलं क्षणिकस्य सामग्रीसाकल्या 4259 साकल्यवैकल्या भ्यां कार्यकरणाऽकरण
प्रसङ्गात् । [p. २४५ क ] कस्मिन् सत्यपि ? इत्याह--सामर्थ्येऽपि । कदा ? इत्याह--सर्वदा इति ।
चरमक्षणादस्य विशेषमपि दर्शयति--विशेषत इत्यादिना । विशेषः 4260 विशेषतः तत्क्षणाद् अति
शयेन, पुनः इति अतिशयभावनायाम् नित्योऽर्थः करोति अपि, न केवलं न करोति । किं
भूतः ? इत्याह--संभवात्4261 संभवसामग्रीसन्निधिः । संभवात् 4262 वा सामग्रीसन्निधिः अ
स्ये ति संभवछेनैतदृब्देन 4263 संभवसामग्रीसन्निधिः इति शब्देन एतद्दर्शयति । यद्यपि
सहकारिणा तस्य न किञ्चित् क्रियते, तथाप्यसौ तस्य संभवति सहभूय कार्यकरणात् क्षणिक
पक्षवदिति ।

ननु तथा अन्त्यक्षणोऽपि करोति इति न तस्मादस्य⁴²⁶⁴

नित्यस्य ।

विशेष इति चेत्; अत्राह--न पुनः
नैव अन्त्यक्षणः करोति अपि इति सम्बन्धः । कुतः ? इत्याह--सर्वथा सामस्त्यप्रकारेण न
पुनः कार्यकाले अ भावात् । न च असन् कार्यजन्मनि व्याप्रियते, इतरथा चिरमृतादपि साक्षात्
शरीरे प्रणादिप्रसव इत्याशङ्कायां चित्तक्षणसन्तानात्मनापि न सात्मकत्वं जीवच्छरीरे स्यात् ।
यदि पुनः स्व काले सत् कार्यकृदिष्यते; तदपि न सुन्दरम्; यतः पूर्वं तत्समर्थेऽपि पश्चात्
कार्यभावे न नित्यार्थनिषेधः4265

तत्रापि पूर्वं सामर्थ्येऽपि यथासहकारिसन्निपातं कार्योत्पादात् ।

, तथा ग्राह्यग्राहकभावस्यापि अनिवारणात् । तदनेन तस्य
परत्रापि न व्यापार इति तदपि गतम् यत् पिञ्जने लग्नम् इति परस्य दर्शितं भवति ।

ननु चरमः अन्यो वा क्षणस्थायी भावः कार्यं कुर्वन् उपलभ्यते, न पुनः नित्योऽर्थः तत्कथं
तस्मादस्य⁴²⁶⁶

नित्यस्य ।

विशेष इति चेत् ? अत्राह--सहकारिण इत्यादि । विसदृशकार्यजन्मनि यः सहकारी
तस्य स⁴²⁶⁷

सन्निवाव इति व्यर्थमत्र ।

न्निवाव सन्निधौ च स्वतः स्वरूपेण कथञ्चित् न सर्वात्मना प्रवृत्तिरेव उत्तराकारेण
गमनमेव भावलक्षणं [p. २४५ ख ] वस्तुरूपं तथैव दर्शनात् इति मन्यते । तदेवम् अन्त्यचित्त
क्षणस्य अवस्तुत्वे साधिते साधूक्तम्-- अन्त्यचित्तक्षणो वात्मा इत्यादि ।

स्यान्मतम्4268

उद्धृतोऽयम्--अमूर्तश्चेतनो भोगी नित्यः
सर्वगतोऽक्रियः । अकर्ता निर्गुणः सूक्ष्म आत्मा कापिलदर्शने ॥--स्या॰ म॰ पृ॰ १८५ । षड्द॰ बृह॰ पृ॰
४१ । अकर्ता निर्गुणो भोक्ता आत्मा सांख्यनिदर्शने ।--सूत्रकृ॰ टी॰ पृ॰ २१ । अकर्ता निर्गुणः शुद्धः
--न्यायकुमु॰ पृ॰ ११२ । यश॰ उ॰ पृ॰ २५० । अकर्ता निर्गुणः शुद्धो नित्यः सर्वगतोऽक्रियः ।
अमूर्तश्चेतनो भोक्ता आत्मा कापिलशासने ॥--आत्मानुशा॰ ति॰ श्लो॰ १३७ । तुलना--तस्माच्च विपर्या
सात् सिद्धं साक्षित्वमस्य पुरुषस्य । कैवल्यं माध्यस्थ्यं द्रष्ट्टत्वमकर्तृभावश्च ॥--सांख्यका॰ १९ ।

-- अकर्त्ता निर्गुणः शुद्धो भोक्ता सन्नात्मागमे यथा ते तस्यैव निषेधे
शास्त्रविरोधः, न च शास्त्रमनेन न्यायेन वाच्याते 4269 बाध्यते भिन्नविषयत्वात् । तदुक्तम्--

[p. 300 ]

*अतीन्द्रियानसंवेद्याद् यस्यान्त्या4270 द्यान्पश्यन्त्यार्षेण चक्षुषा ।

ये भावान् वव 4271 वचनं तेषां नानुमानेन बाध्यते ॥

वाक्यप॰ १ । ३८ इ⁴²⁷²

उक्तं च भर्तृहरिणा--सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ७५३ ।

ति ।

तत्राह--तन्न इत्यादि । तदवस्तुभूतापरिणाम्यात्मप्रतिपादकशास्त्रम् आगमः न युक्तेः
अनन्तरोक्तायाः बाधने निराकरणे समर्थम् अपि तु सैव⁴²⁷³

युक्तिः ।

तद्बाधने समर्था, अतीन्द्रियेऽपि तस्या4274

युक्तेः ।

अप्रतिहतप्रसरत्वात् । व्याप्तेरसिद्धेः कथमन्यथा अनुमानप्रवृत्तिरिति मन्यते । यदि वा,
तथाविवा4275 धात्मप्रतिपत्तिं विदव⁴²⁷⁶ धच्छास्त्रं तद्बाधने समर्थं न सत्तामात्रेण अतिप्रसङ्गात् ।
तत्प्रतिपत्तिश्च न प्रधाने अचेतने घटादिवत् करोति । नापि पुंसि तद्विकारशून्ये परोक्षे च सा4277

प्रतिपत्तिः ।

सत्यपि कमर्थं पुष्णाति ? स्वसंविदिते पुनः प्रतिप्राणि सर्वेषाम् आत्मना4278 नां स्वसंवेदनाध्यक्ष
सिद्धत्वात् किं शास्त्रं करिष्यति ? न चाऽविकारिणि भ्रान्तिः, या4279

भ्रान्तिः ।

तेन अपनीयते ।

एतेन पुरुषाद्वैतनिषेधेऽपि न शास्त्रं तद्बा4280

युक्तिबाधन ।

धनसमर्थमिति निरूपितम् । ततः स्थितम्—
तन्न इत्यादि ।

ननु यदि कथञ्चित् प्रवृत्तिरेव⁴²⁸¹

उत्तरपर्यायप्रवृत्तिः ।

भावलक्षणम् सा प्रधाने अस्ति इति तद्वस्तु, ततो नेतरवत्
साङ्ख्यः एकान्तेन दूषितः स्यात्, तत्र च भेदानां परिमाणादेः साधनस्य⁴²⁸²

भेदानां परिमाणात् समन्वयात्
शक्तितः प्रवृत्तेश्च । कारणकार्यविभागादविभागाद्वैश्वरूप्यस्य ॥--सांख्यका॰ १५ ।

भावात् न त⁴²⁸³

साधनाभावा
शङ्का ।

दभा
वाशङ्कापि युक्तेति चेत्; अत्राह-- अस्ति प्रधानम् इत्यत्र इत्यादि । [p. २४६ क ]

अस्ति प्रधानमित्यत्र भेदानामन्वयादयः ।

अन्यथैवोपपद्येरन् एकान्ते भावधर्मवत् ॥ २० ॥

भेदानामेककारणपूर्वकत्वे साध्ये वैश्वरूप्यकारणभावात् विरुद्धा एव नित्यादिवत्,
विश्वरूपादिकारणानां परिणाम एव संभवात् । स्वयमेकस्यात्मनः पुनरेकस्वभावस्य
विश्वरूपाद्यनभ्युपगमात् । सामान्यविशेषात्मनां विकाराणां स्वभावानुरूपोत्पत्त्यविप्रति
षेधात् । न वै कारणसामान्यवचनेऽपि चिच्छक्तेः सहकारिकारणम् अपरिणामित्वात् ।
नन्वेवं सति शेषो भावः प्रसज्येत ।

अस्ति प्रधानमित्यत्र साध्ये भेदानां महदादीनाम् अन्वयः अनुगमनम् आदिः
येषां परिमाणादीनां ते अन्वयादयः परेण⁴²⁸⁴

साङ्ख्येन ।

उच्यमाना हेतवः । कथम्भूताः ? इत्याह--अन्यथा
साध्याभावप्रकारेणैव उपपद्येरन् मनागपि तद्भावप्रकारेण नोपपद्येरन् ततो नाऽनैकान्तिकाः किन्तु
विरुद्धा एव इत्येवकारार्थः । अत्र दृष्टान्तमाह--एकान्ते नित्यक्षणिकैकान्ते साध्ये भावधर्मवत्
भावः सत्त्वम्, उपलक्षणमेतत्, तेन कृतकत्वादिपरिग्रहः, स एव धर्मः पराश्रितत्वात् तेन तुल्यं
वर्त्तते इति तद्वत् । स्वयम् अस्ति सर्वज्ञः इति धर्मिणः सत्ताप्रसाधनात् तत्साधनदोषो नोद्भा
वितः स्वमतसिद्ध्यनुकूलत्वादि ति विरुद्धतैव आविष्कृता ।

[p. 301 ]

कारिकां विवृण्वन्नाह--एककारणपूर्वकत्वे इत्यादि । एकम् अद्वितीयं यत् कारणं प्रधा
नाख्यं तत्पूर्वकत्वे तन्निमित्तत्वे साध्ये । केषाम् ? भेदानां महदादीनाम् ।

ननु कारिकायाम् अस्ति प्रधानम् इति अन्यत् साध्यं निर्दिष्टम्, वृत्तौ तु भेदानाम्
एककारणपूर्वकत्वम् अन्यदिति कथं वृत्तिसूत्रयोः साङ्गत्यम् ? सूत्रानुरूपया च वृत्त्या भवित
व्यमिति चेत्; अत्र केचित्4285

व्याख्याकाराः ।

परिहारमाहुः--प्र⁴²⁸⁶

प्रधानात्मकधर्मिणः ।

धानधर्मिणः सत्तासाधने भावाऽभावोभयधर्माणाम्
असिद्ध-विरुद्ध-अनैकान्तिकमिति दोष⁴²⁸⁷

भावसाधने असिद्धः, अभावे विरुद्धः उभय
धर्मे च अनैकान्तिकः । नासिद्धे भावधर्मोऽस्ति व्यभिचार्युभयाश्रयः । धर्मो विरुद्धोऽभावस्य सा सत्ता
साध्यते कथम् ॥--प्र॰ वा॰ ३ । १९० ।

दर्शनात्, एवंसाध्यान्तरकरणेऽपि विरुद्धतादोष इति प्रति
पादनार्थमेवं वचनमिति; तैः एककारणपूर्वकत्वे इत्यत्र अपिशब्दो द्रष्टव्यः, न केवलम् अस्ति
प्रधानम् इत्यत्र अपि तु तत्पूर्वकत्वेऽपि विरुद्धा एव इति अर्थप्रतिपत्तिर्यथा स्यादिति तथा
सूत्रेऽपि अस्ति प्रधानम् इत्येतद् [p. २४६ ख ] उपलक्षणत्वेन व्याख्येयम्, कथमन्यथा तद
साङ्गत्यपरिहारः ?

इदमपरं व्याख्यानम्-- एककारणम् इति प्रधानस्य अ⁴²⁸⁸

न विद्यते परमं द्वितीयं यस्य तस्य भावस्तत्त्वम् अपरमत्वम्,
तद् अर्थो यस्येति अपरमत्वार्थकम्, एकमेव प्रधानं न द्वितीयमित्यर्थः ।

परमत्व⁴²⁸⁹ त्वार्थकमभिधानम्,
तच्च तत् महदादिभ्यः पूर्वं भावात् पूर्वकं चेति तस्य भावे तत्तत्त्वे साध्ये इति । पूर्वव्याख्याने
भेदानाम् इत्येतत् पूर्ववद् उत्तरत्रापि सम्बध्यते । अस्मिन् उत्तरत्रैव भेदानां महदादीनां
वैश्वरूप्यकारणभावात् ननु विरुद्धा एव इति । निदर्शनमाह--नित्यादि । कुतः ? इत्याह—
परिणाम एव संभवाद् इति । स्वगुणपर्यायैर्न परगुणपर्यायैः भावः परिणामः तत्रैव संभवात्
वैश्वरूप्यकार्यकारणत्व पादी 4290 त्वादीनाम् इति विभक्तिपरिणामेन सम्बन्धः । एतदपि कुतः ?
इत्यत्राह--विश्वरूपादिकारणानाम् इति । रूपम् आदि रसादेः असौ रूपादिः, विश्वो निरव
शेषो पादः 4291 रूपादिः न नैयायिकमतवद् विक⁴²⁹²

यथा नैयायिकमते अग्नौ
रसगन्धौ जले गन्धः वायौ च रूपरसगन्धा न स्वीक्रियन्ते न तथा अत्र विकलत्वम् ।

लो रूपादिर्येषां पुद्गलद्रव्याभिमतकारणानाम्
रूपरसगन्धस्पर्शवन्तः पुद्गलाः त॰ सू॰ ५ । २३ इति व⁴²⁹³

स्पर्शरसग
न्धवर्णवन्तः पुद्गलाः--त॰ सू॰ ।

चनात्, तेषां विश्वरूपा
दिकारणानां परिणाम एव संभवात् इत्यनुवर्त्तते । एतदुक्तं भवति--

*प्रकृतेर्महान् ततोऽहङ्कारः तस्माद् गणश्च षोडशकः ।

तस्मादपि षोडशकात् पञ्चभ्यः पञ्च भूतानि ॥

सांख्यका॰ २१

इति वचनात् यथा भूतानि रूपादिमन्ति तथा तत्कारणानि पञ्च तन्मात्राभिमतानि4294

रूपरसगन्धस्पर्शशब्दाः तन्मात्राः ।

,
एवं तावद्वक्तव्यम्--यावत् प्रकृतिः4295

मूलकारणभूता ।

, विजातीयात् कार्यानुत्पत्तेः इति । कारणानाम् इत्यनेन
प्रधानस्य पुद्गलापरनाम्नो विशेषापेक्षया4296

कार्यापेक्षया ।

बहुत्वं दर्शयति । तदपि कुतः एतत् ? इत्यत्राह--स्वयमे
[p. 302 ] कस्य इत्यादि । स्वयं सांख्येन विश्वं [p. २४७ क ] संपूर्णं रूपादि यस्य पृथिव्यादिकार्यस्य तत्
तथोक्तं तस्य अनभ्युपगमात् । कस्य सम्बन्धिनः ? इत्याह--आत्मनः पुरुषस्य । पुनः इति
पक्षान्तरद्योतने । किम्भूतस्य ? इत्याह--एकस्वभावस्य । एकः चेतनालक्षणो न रूपादिलक्षणः
स्वभावो यस्य तस्य इति । एवं मन्यते--यथा पुरुषस्य रूपादिरदिहतस्य न रूपादिमत्कार्यं तथा
अन्यस्या पातरवा 4297 पि, इतरथा पुरुषस्यैव त⁴²⁹⁸

सर्वं कार्यं महदादिरूपम् ।

दिति किं त⁴²⁹⁹

प्रधानाख्य ।

त्त्वान्तरकल्पनयेति । पुनरपि किंभूतस्य ?
इत्यत्राह--एकस्य एक संख्योपेतस्य । इदमत्र तात्पर्यम्--यथा तस्य⁴³⁰⁰

पुरुषस्य ।

देशकालस्वभावभिन्नम्
अनेकं रूपादिमद् उपादेयम⁴³⁰¹

कार्यम् ।

युक्तं तथा एकस्य प्रधानस्य इति । इतश्च विश्वरूपादिकरणानां तत्रैव
संभव इति दर्शयन्नाह--विकाराणाम् इत्यादि । विकाराणां विशिष्टकार्याणां न अविकारस्य प्रधा
नस्य । किंभूतानाम् ? सामान्यविशेषात्मनाम् इति । किं तेषाम् ? इत्याह--स्वभाव इत्यादि ।
तेषां विकाराणां यः स्वो भावः स्वरूपं तदनुरूपस्य विकारान्तरस्य उत्पत्तिः या तस्याः अवि
प्रतिषेधात् कारणात् तत्रैव 4302

विकारा
णाम् ।

तेषां संभवात् इति सम्बन्धः । तन्न युक्तम्--

*मूलप्रकृतिरविकृतिः सांख्यका॰ २२ इ⁴³⁰³

...महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त । षोडशकश्च विकारो न प्रकृतिः न विकृतिः पुरुषः ॥
इति शेषः ।

त्यादि ।

ननु मूलकारणाभावे कुतः तद्विकारा इति चेत् ? अन्येभ्यो विकारेभ्यः तेऽपि अन्येभ्यः
इति अनादि 4304

एतच्चिह्नान्तर्गतः पाठः पुनर्लिखितः ।

विप्रतिषेधात् कारणात् तत्रैव तेषां संभवादिति सम्बन्ध विषयं तत्परम्परा इति
न⁴³⁰⁵

न इति निरर्थकमत्र ।

सांख्यं प्रतिपत्ति 4306 प्रति यन्नि- दर्शनमुक्तम्--नित्यक्षणिकैकान्त⁴³⁰⁷ न्ते सत्को 4308 सत्त्वोत्पत्त्यादि
रि ति; तन्न युक्तम्, तस्य तदसिद्धेः । स हि सत्त्वादेः नित्यैकान्ते साध्ये नित्यपुरुषवत् परिणा
मिनि महदादौ सत्त्वस्य [p. २४७ ख ] भावाद् व्यभिचारमिच्छति, कृतकत्वादेः तत्र भावेऽपि प्रकृति
पुरुषयोरभावाद् भागासिद्धत्वम् । क्षणिकत्वे पुनः सर्वस्य क्षणिकत्वे साध्ये नित्ये पुरुषे सत्त्वस्य
भावात् तदेव व्यभिचारित्वम्, कृतकत्वादेः तथैव भागासिद्धत्वं न विरुद्धत्वम् । अथ प्रधान
स्यैव तदुभयं साध्यते; भवेत् कृतकत्वादेर्विरुद्धत्वं परिणामिन्येव प्रधानादौ भावात्, न सत्त्वस्य
नित्येऽपि पुरुषे तस्य भावात् ।

अथ पुरुषोऽपि परिणामी इति नैते दोषाः, तत्राह--न वै इत्यादि । न वै नैव कारण
सामान्यवचनेऽपि परिणामिकारणम् इह गृह्यते । कुतः ? चिच्छक्तेः 4309 क्तिः योगभा॰
१ । २ इ⁴³¹⁰

चितिशक्ति
रपरिणामिन्यप्रतिसङ्क्रमाऽदर्शितविषया शुद्धा चानन्ता च सत्त्वगुणात्मिका चेयम् ।--योगभा॰ ।

ति वचनात् । नहि आत्मा चिच्छक्तेः सहकारिकारणम्; तस्याः 4311

आत्मनः ।

ततोऽव्यतिरेकात् ।
ततोऽयमर्थः--नैव परिणामिकारणम् आत्मा चिच्छक्तेः चेतनारूपसामर्थ्यस्य । कुतः ? इत्याह—
अपरिणामि त्वात्, परिणाम रहितत्वाद् आत्मनः इति विभक्तिपरिणामेन सम्बन्धः । तन्न
नित्यक्षणिकैकान्ते साध्ये सत्त्वादिर्विरुद्धः अपि तु यथोक्त इति कापिलो मन्यते । एतदाचार्यः
परिहरन्नाह--नन्वेवम् इत्यादि । ननु इति भावनायाम्, एवम् उक्तप्रकारेण सति तदकारणत्वे
[p. 303 ] इति शेषो भावः प्रसज्येत आत्मनः इति सम्बन्धः । न चैवम्, अतः तस्य⁴³¹²

आत्मनः ।

सत्त्वमिच्छता
परिणामित्वमभ्युपगन्तव्यमिति कथं निदर्शनाऽसिद्धिरिति भावः ।

भवतु तर्हि तच्छक्तेः कारणम् आत्मेति चेत्; अत्राह-- बुद्ध्य इत्यादि

बुद्ध्यध्यवसिते चिच्छक्तिः पुंसः स्वत एव चेत् ।

ज्ञानादयः कथन्न स्युश्चेतनस्यैव वृत्तयः ॥ २१ ॥

चेतनस्य वैश्वरूप्यादेः परिणामः सिद्धः, सुखादिव्यतिरेकेण चैतन्यवृत्तेरनुपलब्धेः ।
ततः दर्शनशक्तिः कार्यनिरपेक्षा बुद्ध्यध्यवसायवत् यतः बुद्ध्यध्यवसितमर्थं पुरुषश्चेत
यते । उभययोः वैश्यरूप्यादेः संभवात् कुतः अपरिणामिनी चिच्छक्तिः बुद्धिविवर्त
मनुविधत्ते ?

बुद्ध्यध्यवसिते इन्द्रियाणि अर्थम् आलोचयन्ति इ⁴³¹³

इन्द्रियाणि अर्थमालोचयन्ति बुद्धिरवधारयति मनः संकल्पते आत्मा
चेतयते इति । एवं बुद्ध्यहङ्कारमनश्चक्षुषां क्रमशो वृत्तिर्दृष्टा--चक्षू रूपं पश्यति मनः संकल्पयति अह
ङ्कारोऽभिमानयति बुद्धिरध्यवस्यति ।--सांख्यका॰ माठर॰ पृ॰ ४७ ।

त्यादिकया प्रणालिकया गृहीता
कारवस्तूनि 4314 वस्तुनि पुंसः चिच्छक्तिः तद्दर्शनसामर्थ्यं स्वत एव न परतः वृत्तयः
इत्यनेन [p. २४८ क ] लब्धैकवचनपरिणामेन सम्बन्धाद् वृत्तिः परिणामः, तथा स्युः इत्यनेनापि
जातैकवचनपरिणामेन सम्बन्धात् स्यात् इति भवति । चेद् इति पराभिप्रायद्योतने । अत्र
दूषणमाह--ज्ञानादय इत्यादि । ज्ञानम् आदिर्येषां सुखादीनां ते तथोक्ताः कथं न स्युः
स्युरेव चेतनस्यैव पुरुषस्यैव वृत्तयः परिणामाः । एवं मन्यन्ते यथा ज्ञानादिभेदानां वैश्व
रूप्यादयो नैककारणपूर्वका इतरथा शरीरादिवत् पुरुषाणामपि परिणामिनां किञ्चिद् अपरमेकं
कारणं स्यात् इति व 4315 न सांख्यदर्शनम् तथा घटादिभेदानामपि इति ।

कारिकां व्याख्यातुमाह--चेतनस्य इत्यादि । चेतनस्य परिणामः सिद्धः । कुतः ?
इत्याह--वैश्वरूप्यादेः सकाशाद् आदिशब्देन कार्यकारणभावादिपरिग्रहः । एतदपि कुतः ?
इत्याह--सुखादिव्यतिरेकेण चैतन्यवृत्तेः चैतन्यपरिणामस्य अनुपलब्धेः, सुखाद्यात्मकत्वेन तत्त
द्वृत्तेः 4316 त⁴³¹⁶

चैतन्यवृत्तेः ।

द्वृत्तेः उपलब्धेश्च इति भावः । प्रकृतमुपसंहरन्नाह--ततः अनन्तरात् न्यायात् न
दर्शनशक्ते 4318 क्तिः भूतान 4319 किंभूता ? इत्याह--कार्य इत्यादि । कार्यशब्दोऽयं भावप्रधानः
कार्यत्वनिरपेक्ष्या4320 क्षा कार्यभूतैव इत्यर्थः । अत्र दृष्टान्तमाह--बुद्ध्यध्यवसायवद् इति । बुद्धेः
अध्यवसायः स्वपरनिर्णयः स इव तद्वत् । यथा तदध्यवसायो न कार्यत्वनिरपेक्षः तथा तच्छक्ति
रपि, यतः तच्छक्तेः कार्यत्वनिरपेक्षत्वाद् 4321

उद्धृत
मिदम्--त॰ श्लो॰ पृ॰ ५० । आप्तप॰ पृ॰ १६४ । प्रमेयक॰ पृ॰ १०० । न्यायकुमु॰ पृ॰ १९० ।
न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ २३५ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २३३ ।

बुद्ध्यध्यवसितमर्थ⁴³²² र्थं पुरुषः नित्यः पुमान्,
चेतयति 4323 ते पश्यति । यत इति वा आक्षेपे, तदभावात् नैव चेतयते । तन्न युक्तम्-- न
प्रकृ4324

कारणम् ।

तिर्न विकृतिः4325

कार्यम् ।

पुरुषः सांख्यका॰ २२ इति ।

[p. 304 ]

ननु यदि नाम बुद्ध्यध्यवसायः कार्यत्वनिरपेक्षे4326 क्षो नास्ति तच्छक्तेः किमायातं येन
सा4327

चैतन्यशक्तिरपि ।

पि तस्य ? [p. २४८ ख ] नहि एकस्य धर्मोऽविशेषेण अन्यस्य इति चेत्; अत्राह--वैश्व इत्यादि ।
वैश्वरूप्यादेः संभवात् उक्तनीत्येति मन्यते । कस्य सम्बन्धिनः ? इत्याह--उभययोः चैतन्य
शक्ति-बुद्ध्यध्यवसाययोः भेदानामपि इति बुद्ध्यध्यवसितमर्थं नित्य 4328 पुरुष श्चेतयते ।
इति च ब्रुवाणेन बुद्धिवत् पुरुषोऽपि विषयाकारोऽभ्युपगन्तव्यः, अन्यथा बुद्धिप्रतिबन्धबाह्यमर्थम्
अनाकारोऽपि पश्येत् इति किं बुद्धिकल्पनया ? अथेष्यते 4329

पुरुषः ।

सोऽपि तदाकारः; तत्राह--कुतः न
कुतश्चिन्न्यायात् बुद्धिविवर्त्तः 4330 र्तम् बुद्धेः अर्थाकारं परिणामम् अनुविधत्ते अनुकरोति । का ?
इत्याह--चिच्छक्तिः । किंभूता ? इत्याह--अपरिणामिनी । तदनुविधाने दर्पणादिवत् परिणामिनी
स्यादिति भावः ।

इदमपरं व्याख्यानम्--कुतः कारणात् सा अपरिणामिनी अपि इति, अपिशब्दोऽत्र द्रष्टव्यः ।
तद्विवर्त्तम् अनुविधत्ते यदि स्वतः अर्थमपि तत एव अनुविधत्ते इति अनन्ततद्विवर्त्तेन अर्थे
तदन्तरानवस्था स्यादिति मन्यते ।

तथा इदमपरम्4331

व्याख्यानम् ।

--चिच्छक्ति रपरिणामिनी सदैकरूपा बुद्धेर्विवर्त्तं युगपत् क्रमभाव्य
नेकनीलादिसुखादिप्रतिबिम्बपरिणामं कुतः अनुविधत्ते ? नैकत्वेन तत्समा नानैव⁴³³²

अनेकैव न भवेदिति अन्वयः ।

भवेद् विरो
धात् । तथाहि--यदि सर्वदा एकरूपा4333

चिच्छक्तिः ।

; तर्हि न बुद्धिविवर्त्तानुकारिणी । सा 4334

बुद्धिविवर्तानुकारिणी चेत्; ।

चेत्; नैकरूपा ।
न च विषयनानात्ववद् विषयिणः तद्ग्रहणशक्तिनानात्वमन्तरेण 4335

विषयग्रहणम् ।

तद्ग्रहणं युक्तम्, एकैकस्व
भावस्य⁴³³⁶

कारणस्य ।

अनेककार्यकरणवत् ।

तदेवं ज्ञानादयश्चेत् तस्यैव वृत्तयः इति प्रसाधिते यल्लब्धं तद्दर्शयन्नाह--[p. २४९ क ]
ज्ञानम् 4337 ज्ञानादिकम् इत्यादि ।

ज्ञानादिकमजीवस्य मूर्तस्य व्यतिरेकिणः ।

ज्ञानं जीवस्य वा मिथ्या अनेकं वेत्यनात्मकम् ॥ २१ ॥

वृत्तिरचेतनस्य ज्ञानं चेतनस्योपलब्धिरिति स्वयंकॢप्तां भेदकल्पनां प्राह विशेषानु
पलब्धेः अतिप्रसङ्गाच्च । तथा परो द्रव्यस्य स्वतश्चैतन्यविकलस्य व्यतिरेकिणं गुणमाह
सम्बन्धात् । सत्यपि भावतस्तदभावात् । कथमज्ञश्चेतनो नाम अर्थान्तरात् चैतन्यात्
अतिप्रसङ्गात् । तथा पुनश्चैतन्यस्य मूर्तस्य इतरस्य ज्ञानमनात्मकमिति च मिथ्यादर्शनानि ।

ज्ञानादिग्रहणम् उपलक्षणं सुखादेः, तेन ज्ञानादिकं वृत्तिः अजीवस्य अचेतनस्य
प्रधानस्य । किंभूतस्य ? मूर्त्तस्य रूपादिमत इति यज्ज्ञानं तत् मिथ्या यथोक्तन्यायवचनात् ।
अत्र दृष्टान्तमाह--जीवस्य इत्यादि । वक्ष्यमाणको वा शब्द इवार्थः अत्रापि सम्बन्धनीयः । ततोऽ
यमर्थः संपद्यते जीवस्य आत्मनः । किंभूतस्य ? व्यतिरेकिणो ज्ञानाद् एकान्तेन भिन्नस्य ।
मूर्त्तस्य इत्येतद् विशेषणम् असंभवात्, परेण⁴³³⁸

साङ्ख्येन ।

तथाविधस्यापि आत्मनः अमूर्त्तत्वेन उपगमात्,
[p. 305 ] अत्र नाभिसम्बध्यते, ज्ञानं वृत्तिः इति । ज्ञानमिव प्रकृतमपि ज्ञानं मिथ्या । इदमपि किमिव
मिथ्या ? इत्याह--अनात्मकम् इति । न विद्यते आत्मा यस्य तद् अनात्मकम् ज्ञानम्
इति ज्ञानं यथा मिथ्या तथा जीवस्य व्यतिरेकिणो ज्ञानं वृत्तिः इति ज्ञानं मिथ्या
इति । एतदुक्तं भवति--यथा 4339

सर्वथा भिन्नम् ।

अन्यात्मकं ज्ञानम् अनाश्रयं4340

निराश्रयत्वात् ।

न कस्यचिद् गुणः तथा व्यतिरेकिणोऽ
पि4341

अर्थस्य ।

न गुणः स्याद् अतिप्रसङ्गात् । अथ आत्मन एव गुणः तत्र समवायात्; न; समवायस्य
अविशेषे4342

एकत्वे ।

4343

सर्वान् प्रति अवि
शेषात् ।

तदविशेषात्, प्रमाण⁴³⁴⁴ णाभावेन असत्त्वाच्च⁴³⁴⁵

समवायस्य ।

। 4346

आत्मनः ।

तत उत्पत्तेः तस्य 4347

आत्मगुणत्वे ।

तद्गुणत्वे;
4348

बौद्धः प्राह ।

उत्तरोत्तरं ज्ञानं पूर्वपूर्वस्य क्षणिकज्ञानस्य गुण इति ततोऽन्यस्य गुणिनः साधनमनवसरमेव ।
यथैव च क्षणिकस्य स्वसत्तासमये कार्यं कुर्वतः कारणत्वं दुरुपपादम्, हेतुफलयोः सहभावापत्तेः,
तथा अ क्षणिकस्यापि कार्यकालविशेषणात् 4349

तत्स्वरूपात् ।

तद्रूपात् 4350

पूर्वक्षणवर्तिनः उत्तरक्षणवर्तिनश्च स्वरूपस्य ।

पूर्वोत्तरतद्रूपयोः सर्वथा अ व्यति
रेके4351

अभेदे कारणत्वं दुरुपपादमिति सम्बन्धः ।

, तावन्मात्रत्वात्तस्य इति । यथैव वा [p. २४९ ख ] स्वसत्तासमये 4352

क्षणिकस्य ।

तस्य 4353

कार्यम् ।

तत्कुर्वतः 4354

कारणत्वम् ।

तद्
दुरुपपादम् कार्यकाले स्वयमभावात् तथा 4355

नित्यस्यापि ।

इतरस्यापि पूर्वकालविशेषणाद् 4356

स्वरूपात् ।

रूपाद् उत्तरस्य सर्वथा
अभेदात्4357

एकरूपत्वात् कारणत्वं दुरुपपादमिति सम्बन्धः ।

, 4358

अभेदेऽपि एकत्वाभावे ।

इतरथा एकमेव न किञ्चित् स्यात् । किञ्च, न परात्मनो युगपदनेकदेशकाल
व्याप्तिः, निरंशत्वाद् अनात्मकचित्तवद् इति । उपसंहारमाह--अनेक 4359 कं वेति मिथ्या
ज्ञानम् इत्यनुवर्त्तते ।

कारिकार्थं कथयन्नाह-- वृत्तिः अचेतनस्य इत्यादि । वृत्तिः परिणामः अचेतनस्य
करणस्य । किम् ? ज्ञानम्, चेतनस्य पुरुषस्य उपलब्धिः दर्शनं वृत्तिः इत्येवं स्वयम् आत्मना
न प्रमाणेन प्रकॢप्ताम् अपरिचितां 4360 उपरचितां भेदकल्पनां प्राह सांख्यः । कुतः ? इत्याह—
विशेषस्य ज्ञानोपलब्ध्योः भेदस्य अनुपलब्धेः ।

ननु अयमनैकान्तिको हेतुः अयोगोलक-पावकयोः विशेषानुपलम्भेऽपि भेदादिति चेत्;
अत्राह--अतिप्रसङ्गात् पुरुषचैतन्ययोरपि भेदप्रसङ्गात् । शक्यं वक्तुं पुंसः अन्यदेव चैतन्यम्,
संसर्गाद् अयोगोलकवह्निभेदाभाववदभेदाध्यवसायः । च शब्दः अवधारणे । अतिप्रस
ङ्गादेव स्वयं प्रकॢप्तां भेदकल्पनां प्राह इति । न च 4361

जैनादिकम् ।

परिणामवादिनं प्रति दृष्टान्तः सिद्धोऽस्ति;
अयोगोलकस्य 4362

अग्निसंसर्गादग्नित्वेन परिणामात् ।

तथापरिणामात् । अतिप्रसङ्गं दर्शयन्नाह--तथा इत्यादि । येन स्वमवाषिका
4363 मनीषिकाप्रकारेण सांख्यो बुद्धिचैतन्ययोर्भेदमाह तथा परो यौगो द्रव्यस्य इति । सामान्य
वचनेऽपि प्रस्तावाद् आत्मनः इति गम्यते स्वतः स्वरूपेण चैतन्यविकलस्य अचेतनस्य व्यति
रेकिणम् अर्थान्तरभूतं गुणमाह । नैतव्यं 4364 नैतन्मन्तव्यं दर्शनम् । कुतः ? इत्याह--[p. २५० क ]
सम्बन्धात् समवायात्, तथा च बुद्धिवत् चैतन्यमपि न पुरुषस्य रूपम्, इति न युक्तमेतत्—
चैतन्यं पुरुषस्य स्वरूपम् योगभा॰ १ । ९ इति मन्यते ।

[p. 306 ]

4365

नैयायिकः ।

स आह--किमुच्यते तथा इति; यावता प्रमाणबलेन अहं सर्वमेतत् कथयामि इति ।
तत्राह--विद्यमानेऽपि सत्यपि सम्बन्धि4366 सम्बन्धे द्रव्यचैतन्ययोः अत्यन्तभिन्नयोः समवाय
रूपे, अपिशब्दः संभावनायाम् भावतः प्रमाणाभावेन तदभावात् । बहिरन्तश्च जात्यन्तर
प्रतिभासे इह अवयवे अवयवी इत्यादि प्रत्ययाभावे धर्मिणो विरहात् तद्विषयानुमानावृत्तेः
इति । कथम् अज्ञे 4367 ज्ञः अचेतनः सत्तात्मा 4368 सन्नात्मा चेतनो नाम ? नैव । कुतः ?
इत्याह--अर्थान्तरात् ततो भिन्नाच्चैतन्यात् इति । कुतो न स्यात् ? इत्याह--अतिप्रसङ्गात्
गगनादिरपि 4369

भिन्नचैतन्यात् ।

ततः चेतनः स्यादिति बुद्ध्यादेर्विशेषगुणत्वं4370

रूपरसगन्धस्पर्शस्नेहसांसिद्धिकद्रवत्वबुद्धिसुखदुःखे
च्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मभावनाशब्दाः वैशेषिकगुणाः ।--प्रश॰ भा॰ पृ॰ ३९ ।

नवद्रव्याणि इति4371

तत्र द्रव्याणि पृथिव्यप्ते
जोवाय्वाकाशकालदिगात्ममनांसि सामान्यविशेषसंज्ञयोक्तानि नवैवेति ।--प्रश॰ भा॰ पृ॰ ३ ।

च द्रव्य
संख्या विहन्यते, तत्सम्बन्धस्य⁴³⁷²

चेतना
समवायस्य ।

सर्वगतत्वेन 4373

आकाशेऽपि भावात् ।

तत्राप्यविशेषात् । अथ सम्बन्धस्य अविशेषे
सम्बन्धिनोर्विशेष इष्यते; न; सम्बन्धवैफल्यप्रसङ्गात् । ययैव प्रत्यासत्त्या 4374

सम्बन्धाविशेषेऽपि ।

तदविशेषेऽपि
4375

सम्बन्धिनोर्विशेषता स्वीक्रियते ।

तद्विशेषेष्टिः तयैव अस्य अयम् इति व्यपदेशनियमभावात्4376

किं सम्बन्धकल्पनया ।

।

किंच, यदि आत्मन्येव चैतन्यमुपलभ्येत; युक्तमेतत्, न चैवं तदात्मनोऽनुपलब्धिः
4377 ब्धेः । तथापि तत्र⁴³⁷⁸

आत्मनि ।

तत्कल्पने अन्यत्रापि तदस्तु अविशेषादिति । यदि वा, अर्थशब्दोऽयं
घटादिविषयवाची, तस्मादन्यः तद्वत् स्वतो भिन्नज्ञानग्राह्यत्वं गतः तदन्तरं4379

अर्थान्तरम् ।

विषयान्तरं
तस्मात् स्वयम् अज्ञः सन् कथं चेतनो नाम ? कुतः ? इत्याह--अतिप्रसङ्गात् 4380

अन्यगुण ।

प्रयत्नादिसम्बन्धेऽ
पि चेतनः स्यात् । अथ अर्थग्रहणात्मकत्वाज् ज्ञानस्य, 4381

ज्ञानसम
वायादेव ।

तत्सम्बन्धादेव [p. २५० ख ] चेतनः
नेतरसम्बन्धात् तस्य 4382

अर्थग्रहणस्वभावाभावात् ।

विपर्ययरूपत्वात्; 4383

ज्ञानस्य ।

तस्य स्वग्रहणाभावे अर्थग्रहणमपि दुर्लभं घटादिवदि
त्युक्तप्रायमिति ।

अतिप्रसङ्गं पुनरपि सांख्यस्य दर्शयन्नाह--तथा पुनः इत्यादि । तथा तेन सांख्यकल्पना
प्रकारेण पुनः सांख्यादिकल्पनायाः पश्चात् चैतन्यस्य⁴³⁸⁴

चैतन्यविशिष्टस्य ।

मूर्त्तस्य पृथिव्यादिचतुष्टयस्य ज्ञानम्
अनेन पौ रंन्द रं4385

चार्वाक
सम्बन्धि ।

मतं दर्शितम् । अथवा पुरुष एव इदं सर्वम् ऋक्॰ १० । ९० । २
इत्यादि दर्शनम् । यदि वा, 4386

जैनदर्शनम् ।

स्वदर्शनम्, अत्र मूर्त्तस्य इति न सम्बन्धनीयं जैनचेतनस्य अमू
र्त्तत्भं 4387 र्तत्वात्, मूर्तत्वं 4388

कर्मसम्बद्धदशायाम् ।

कादाचित्कमत्र अनुपयोगीति न वक्तव्यम् । इतरस्य अचेतनस्य वा
भूम्यादेः मूर्त्तस्य, अनेन अ वि द्ध क र्ण स्य समयो दर्शितः । ज्ञानग्रहणे अनुवर्त्तमाने पुनः
ज्ञानग्रहणं तद्व्यवहितमिति सन्निहितसम्बन्धार्थम् अनात्मकम् आत्मशून्यं ज्ञानम् इत्येतदत्रापि
सम्बन्धनीयम् । च इति समुच्चये इति च एवं सति मिथ्यादर्शनानि एकान्तवादिसंबन्धनीति
4389 न्धीनीति शेषः । उक्तानामपि यौगादिमतानां कापिलमतानन्तरं पुनः प्रदर्शनं तत्र अतिप्रसङ्ग
प्रतिपादनार्थम् ।

[p. 307 ]

ननु यदुक्तमत्रैव प्रस्तावे प्रथमकारिकायाम् मिथ्याज्ञानं स्वतः सतो ज्ञातुः
आवरणोद्भूतेः इ⁴³⁹⁰

पृ॰ ३२१ ।

त्यादि; तदयुक्तम्; अमूर्त्तस्य आत्मनो मुक्तस्येव मूर्त्तेन आवरणाभिमतेन⁴³⁹¹

कर्मणा ।

सम्बन्धाऽभावात् । न चासम्बद्धम् आवरणम्; अतिप्रसङ्गात् । एतदेवाह-- कथमित्यादि

कथं पुनरमूर्त्तस्य सम्बन्धः कर्मणेति चेत् ।

माणिक्यादिर्न वै मूर्तिः मलसम्बन्धकारणम् ॥ २२ ॥

मलैर्निसर्गाद् बध्येत जीवोऽमूर्तिः स्वदोषतः । १/२ ।

जीवस्य मूर्तिं कल्पयित्वापि कर्मबन्धनिमित्तं स्वदोषान्तरं कल्पितव्यं माणिक्या
दिवत् । ततः पुनरमूर्तस्य चेतनस्य नैसर्गिका मिथ्यादर्शनादयो बन्धहेतवः ।

कथं न कथञ्चित् पुनः अमूर्त्तस्य कर्मणा मूर्त्तेन सम्बन्धः । ननु मूर्त्तेन
इत्यत्र न श्रूयते तत् कथं लभ्यमिति चेत् ? अमूर्त्तस्य इति वचनात् । यदि कर्माऽपि अमूर्त्तं
स्यात् त⁴³⁹²

अमूर्तवचनम् ।

द्वचनमनर्थकं स्यात्, अमूर्त्तयोः [p. २५१ क ] सम्बन्धाऽविरोधात् । कर्मणा इति वच
नाद् इ⁴³⁹³

अविद्यादेः ।

तरस्य कर्मत्वाऽयोगात् । न च मूर्त्ताऽमूर्त्तयोः विरुद्धः संयोग इति; अतः प्रस्तुतत्वाद्वा ।
चेद् इति पराभिप्रायद्योतकः । अत्र उत्तरमाह--मलैर्निसर्गाद् इति ।

नन्वेतत् परस्परविलक्षणावपि इ⁴³⁹⁴

पृ॰ २५४ ।

त्यादिना ग्रन्थेन प्रतिपादितम्, शुभैः इत्यादिना4395

पृ॰ २५५ ।

च तद्बन्धकारणम्, तत् किमर्थं पुनरप्युच्यते इति चेत् ? तस्यैव प्रकारान्तरेण समर्थनार्थम् ।
तथाहि-- मनोवाक्कायकर्मभिः इत्यादि न कश्चिद् विप्रतिपत्तुमर्हति इति पर्यन्तवचनेऽपि4396

पृ॰ २५५ ।

पञ्चस्कन्धवत् इत्यादिकमुल्लङ्घघ्य कश्चिद् वदति मूर्त्ता एव हेमादयः मूर्तैः श्या4397

कालिमादिभिः ।

मादिकाभिः
सम्बन्ध्य 4398 म्बद्ध्यमाना दृष्टा इति मूर्त्तिरेव बन्धकारणम्, अत्मनि त⁴³⁹⁹

मूर्त्यभावात् ।

दभावान्न तद्बन्धः इति; तं प्रति
उच्यते--मलैः इत्यादि । नवै नैव मूर्त्तिः मूल 4400 मलसंबन्धकारणम् । किं कारणम् ?
इत्याह--माणिक्यादिः बध्येत । कैः ? इत्याह--मलैः किट्टकालिकादिभिः । मूर्त्तैः
इति विभक्तिपरिणामेन सम्बन्धः । न चैवम्, अन्यथापि तस्य दर्शनादिति मन्यते ।

अत्राह परश्च 4401 परः--स्व दोषतः इति । स्वस्य स्वो वा दोषः 4402

मलयुक्तखानिजन्यत्वात् ।

दुष्टाकरप्रभवत्वादि
लक्षणः तेन ततो बध्येत माणिक्यादिः इति वा अनुवर्त्तते । कुतः ? निसर्गात् स्वभावतः ।
एवमन्वयः--सदोषो माणिक्यादिः सम्बध्यते मणैः 4403 मलैः नेतरः, तथैव तस्य स्वाभाव्यात्
तथा दर्शनादिति । तस्य उत्तरमाह--जीवोऽमूर्त्तिः इति । लुप्तः अपि शब्दः अत्र द्रष्टव्यः
ततो जीवोऽपि न केवले 4404 लं माणिक्यादिरेव । किंभूतः ? इत्याह--अमूर्त्तिः अविद्य
मानमूर्तिः । मलैः कर्मभिः निसर्गात् स्वभावतः [p. २५१ ख ] स्वदोषतः आत्मीयेन
मिथ्यात्वादिदोषेण ।

प्रकृत⁴⁴⁰⁵ तं संभाव्य कारिकां विवृण्वन्नाह--जीवस्य इत्यादि । जीवस्य मूर्त्तिं कल्पयि
त्वापि कर्मबन्धनिमित्तं स्वदोषान्तरं भावकर्मलक्षणं कल्पितव्यम् माणिक्यादेरिव तद्वद्
[p. 308 ] इति । ततः तस्मान्न्यायात् पुनः अमूर्त्तस्य नैसर्गिका बन्धहेतवः । कस्य ? इत्याह--चेत
नस्य । के ? इत्याह--मिथ्यादर्शन इत्यादि ।

ननु किममूर्त्तस्य मूर्त्तेन कर्मणा सम्बन्धकल्पनया, यावता अ मूर्त्तेनापि तेन⁴⁴⁰⁶

अदृष्टाख्येन ।

तद्गुणादि
समवाये4407

स्वीक्रियमाणे ।

न कश्चिद् दोषः । तदुक्तम्-- आत्मविशेषगुणः कर्तृफलदायी कार्यविरोधी
संयोगजोऽदृष्टो धर्मोऽपि व्याख्यातः इ⁴⁴⁰⁸

धर्मः पुरुषगुणः कर्तुः प्रियहितमोक्षहेतुः अती
न्द्रियोऽन्त्यसुखसंविज्ञानविरोधी पुरुषान्तःकरणसंयोगविशुद्धाभिसन्धिजः...--प्रश॰ भा॰ पृ॰ १३८ ।

ति चेत्; अत्राह--जात्या इत्यादि ।

जात्या व्यतिरिक्तयाऽर्थाः स्युरन्या जातिः स्वतः सती ।

तथैवार्थान्तरैः किन्न द्रव्यं स्याद् गुणकर्मभिः ॥ २३ ॥

जात्या इति सामान्यवचनेऽपि स्युः इति वचनात् सत्ता परिगृह्यते । नहि अन्यया
अर्थाः सन्तो भवन्ति । किंभूतया ? व्यतिरिक्ताया4409 क्तया द्रव्यादेः एकान्तेन भिन्नया । किं
तया ? इत्याह--अर्थो द्रव्यगुणकर्माणि द्रव्यगुणकर्मसु अर्थः वैशे॰ सू॰ ८ । २ । ३
इति4410

अर्थ इति द्रव्यगुणकर्मसु--वैशे॰ सू॰ ।

वचनात् । स्युः सन्तो भवेयुः । किन्नैव ? किम् इत्यनेन वक्ष्यमाणकेन सम्बन्धः ।
नहि स्वयमतद्रूपम् अन्येन तद् भवति, अन्यथा रूपादिना रादना 4411 गगनादिकं तद्वत्4412

रूपि ।

स्यात् ।
त⁴⁴¹³

भिन्नया ।

थाविधया जात्या अर्थानां समवायसम्बन्धोऽपि अत्रैव वृत्ते4414

वृत्तौ, श्लोके वा ।

निराकरिष्यते ।

किञ्च, जातिरपि यद्यसती; कथं तया किञ्चिदसत् सत् स्यात् ? नहि--बन्ध्यासुतो
गगनकुसुममालया सन्नाम । सती जात्यन्तरेण चेत्; अनवस्था । स्वतो यदि; तत्राह परः4415

जैनः ।

—
अर्थेभ्यः अन्या जातिः सत्तासामान्यं स्वत आत्मना स्यात् सती भवेत् किम् इत्यनेन
स्यात् इत्यनेन वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः । [p. २५२ क ] अर्था अपि तथैव स्व⁴⁴¹⁶

सन्तः ।

यं स्युः इति
मन्यते । तदनेन द्रव्यगुणयोः अभावात् आत्मविशेषगुणो धर्मादिः इति4417

धर्मः पुरुषगुणः--प्रश॰ भा॰ पृ॰ १३८ ।

निरस्तम्,
गुण 4418

गुणपदार्थस्य कर्मपदार्थस्य
च ।

कर्मणोरभावात् आत्ममनःसंयोगजः इ⁴⁴¹⁹

पुरुषान्तःकरणसंयोगविशुद्धाभिसन्धिजः--प्रश॰ भा॰ पृ॰ १३८ ।

ति च⁴⁴²⁰

निरस्तम् ।

। नहि कर्माऽभावे संयोगः; 4421

क्रियापूर्वकत्वात् ।

तत्पूर्वक
त्वादस्य । अथवा, देवदत्तं प्रति उपसर्पतां पश्वादीनां पराभ्युपगमेन कर्माऽभावात् ततो धर्माद्य
4422

देवदत्तविशेषगुणप्रेरितभूतकार्य्याः तदुपगृहीताश्च शरीरादयः कार्यत्वे सति तदुपभो
गसाधनत्वात् गृहवदिति...--प्रश॰ किरणा॰ पृ॰ १४९ । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४११ । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ८८ ।

नुमानमनुपपन्नमिति दर्शयति ।

भवन्तु वा यथाकथञ्चित् परस्य अर्थाः, तथापि दोषं दर्शयन्नाह--अर्थान्तरैः द्रव्या
दत्यन्तं भिन्नैः द्रव्यं पृथिव्यादि स्याद् भवेद् धवलं सङ्ख्येयादि गन्त्रादिकम् । कैः ?
इत्याह--गुणकर्मभिः । गुणैः रूपादिभिः कर्मभिः गमनादिभिः याथासङ्ख्येन गुणैः धवल
4423 लं सङ्ख्येयादि कर्मभिः गन्त्रादिकम् । किम् इत्येतद् अत्रापि सम्बन्धनीयम्, अन्यथा
आत्मादिकमपि स्यात् अविशेषात् ।

[p. 309 ]

ततः किं प्राप्तम् ? इत्याह--निष्कर्माणि इत्यादि--

निष्कर्माणि वा गुणिनः कारकाणि गुणैर्विना ।

समवायेन किंवृत्तिस्तद्वदेव दुरन्वयम् ॥ २४ ॥

कर्मम्योऽपसृतानि निरस्तकर्माण्येवं वाचा 4424 ण्येव वा इत्यवधारणे । कारकाणि कर्त्रा
दीनि गुणिनो द्रव्याणि सर्वैर्गुणैर्वा विना स्युः इत्यनेन गतेन सम्बन्धः, परस्परानापन्ना
एव स्युः इति मन्यते ।

ननु नायं दोषः जातितद्वतोर्गुणगुणिनोः कर्मतद्वतोः भेदेऽपि स⁴⁴²⁵

स इति निरर्थकम् ।

समवायवृत्त्या जात्यादीनां
त⁴⁴²⁶

द्रव्यादौ ।

द्वति वर्त्तनादिति चेत्; अत्राह--समवायेन समवाय एव च अवृत्ति 4427 एव वा वृत्तिः किम् ? नैव वृत्तिः, कुत्सिता वा वृत्तिः इति, यतः समवायस्य समवायिषु वृत्तौ इह समवायो
वर्त्तते इति प्रत्ययः सम्बन्धान्तरनिबन्धनः स्यात्, पुनरपि त⁴⁴²⁸

सम्बन्धान्तर ।

दन्तरनिबन्धन इत्यनवस्था, अन्यथा
तन्तुषु पटः इत्यादिप्रत्ययोऽप्यनेनैव⁴⁴²⁹

इह समवायिषु समवायः
इति प्रत्ययेनैव ।

[p. २५२ ख ] व्यभिचारात् न समवायसाधकः स्यात् । तेषु4430

समवायिषु ।

त⁴⁴³¹

असम्बन्धे वा समवायस्य ।

दवृत्तौ वा न कस्यचित् सम्बन्धोऽपरायत्तत्वाद् आकाशवत् । अत एव इहप्रत्ययकर्तृत्वमपि
तस्य⁴⁴³²

समवायस्य ।

तद्वदेव दुरन्वयम्, इतरथा संयोगेऽपि प्र⁴⁴³³

सम्बन्धत्व
प्रसङ्गः ।

सङ्गः अ⁴⁴³⁴

स्वसम्बन्धिषु सम्बन्धाभावेऽपि ।

सम्बन्धेऽपि इत्येवं युक्तिबाधितं
संकीर्त्यते वैशेषिकैः ।

अनेन 4435

कार्यं सुखदुःखादिफलं विरोधि यस्य । अदृष्टे हि
स्वकार्यं कृत्वा विनश्यतीति भावः ।

कार्यविरोधी कर्तृफलदायी4436

धर्मः इति । द्रष्टव्यम्--पृ॰ ३०८ टि॰ ३ ।

इति4437

There is a footnote reference in the book, but no corresponding footnote.

च निरस्तं बोद्धव्यम् ॥ छ ॥

इति र वि भ द्र पादपङ्कजभ्रमर-अ न न्त वी र्य विरचितायां
सि द्धि वि नि श्च य टी का यां जीवसिद्धिः चतुर्थ प्रस्तावः ।

[p. 310 ]

पञ्चमः प्रस्तावः

५ वादसिद्धिः

एवम् अनन्तरप्रस्तावद्वयेन अशब्दयोजनं स्मरणादि श्रुतं व्याख्यातम् । यदुक्तमः 4438 म् शब्दैः परमन्यद्योजितं श्रुतम् इति; तत्4439

श्रुतम् ।

संप्रति व्याख्यातुम् अवसरप्राप्तम्, तच्च परार्थ
मिति, परप्रतिपादनाय च त⁴⁴⁴⁰

शब्दप्रयोगे कर्त्तव्ये सति ।

त्प्रयोगे न्यायवादिनमपि केचिदेकान्तवादिनो वचनाद्युपालम्भच्छलेन
पराजयेन योजयन्तः समुपलभ्यन्ते तन्निषेधार्थं वादन्यायप्रस्तावं प्रस्तुवन् तदादौ संग्रहवृत्तमाह—
पक्षस्थापनया इत्यादि ।

पक्षस्थापनया निरस्तविषयं वादे निगृह्णाति न,

स्वाकूतोज्झमसाधनाङ्गवचनादोषोक्तिसंकीर्तनैः ।

स्वार्थं साधितवन्तमस्तविषयस्तूष्णीम्भवन्तं ब्रुवन्,

अन्यद्वा प्रलपन् परेण स समः स्वार्थासाधने 4441 स्वार्थे असंसाधिते ॥ १ ॥

पक्षो व क्ष्यमाणलक्षणः तस्य स्थापना समर्थनं तथा वादी प्रतिवादी वा निगृ
ह्णाति विजयते । क्व ? वादे । कम् ? इत्याह--निरस्तो विषयः पक्षो यस्य स तथोक्तः तं
वा4442

कथयन्तम् ।

दिनं प्रतिवादिनम् । वादी अ⁴⁴⁴³

अन्यैः छलादिभिः उपायैः ।

न्यथा कुवोत् भिज्ञाति 4444 कुतो न निगृह्णाति ? इत्याह--न इत्यादि ।
स्वाकूतशब्देन स्वपक्षः परामृश्यते तस्य उत्स 4445 उज्झा त्यागः क्रियाविशेषणमेतत्,
स्वाकूतोज्झा यथा भवति तथा न निगृह्णाति । पक्षस्थापनाहीनो न निगृह्णाति इत्यर्थः । कैः
कृत्त्वा ? इत्याह--[p. २५३ क ] असाधनाङ्गम् न साधनाङ्गम् असाधनाङ्गम⁴⁴⁴⁶ ङ्गं तस्य वच
नम्, अथवा न साधनाङ्गवचनम्4447

साधनाङ्गस्य अवचनम् ।

। न दोषोऽदोषः तस्य उक्तिः, यदि वा न दोषोक्तिः
अदोषोक्तिः विद्यमानस्यापि दोषस्य अनुच्चारणम्, असाधनाङ्गवचनं वादोक्तिश्च 4448 च
अदोषोक्तिश्च तयोः संकीर्त्तनानि प्रकाशनानि तैरिति । कं तैः न निगृह्णाति ? इत्याह—
स्वार्थं साधितवन्तम् । किंभूतः ? इत्याह--अस्तविषयः निरस्तपक्षः । नन्वयमर्थः स्वाकू
तोज्झम् इत्यनेन उक्तः किमर्थं पुनरुच्यते ? सत्यम् उक्तः, तथापि पूर्वमनाश्रितपक्षो4449

वैतण्डिकः ।

न
निगृह्णाति इत्यस्य प्रतिपादनार्थम् । तदुक्तम्4450

विजिगीषुणा उभयं कर्त्तव्यं स्वपरपक्षसाधनदूषणम्
--अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ ८७ ।

-- यतो वादिना उभयं कर्त्तव्यं स्वपक्षसाधनं
परपक्षदूषणं च इति । जाचं 4451 अयं पुनः आश्रितपक्षोऽपि निरस्तविषयो न निगृह्णाति अस्येति
विशेषः । इदमपरं व्याख्यानम्--स्वाकूतो ज्ञानं 4452 तोज्झं न निगृह्णाति, न च स्वार्थं
साधितवन्तं तत्संकीर्तनैः अस्तविषयः असिद्धमहामहीप्रा4453 पान्तरितविषयः4454

असिद्धश्चासौ महामहीपः महाभूपालः तेन अन्तरितः आक्रान्तः
विषयः पक्षः यस्य असिद्धपक्ष इति यावत् ।

।

[p. 311 ]

ननु यद्यपि स्वार्थं साधितवन्तं न निगृह्णाति तर्हि तूष्णींभवन्तं निगृह्णाति इति चेत्;
अत्राह--तूष्णींभवन्तम् इत्यादि । अत्रादिमतिप्रायः 4455 अत्रायमभिप्रायः तूष्णींभवन्तं किं
परः स्वपक्षं साधयन् निगृह्णाति, किं वा त्वया साधनाभिधाने अधिकारिणापि न किञ्चिदुक्तम्
मौनमेव अनुष्ठितम् इत्यद्धा 4456 इति, यद्वा स्वार्थसिद्ध्यनुपयोगि ब्रुवन्, स्वयं तूष्णींभवन् वा ?
तत्र प्रथमपक्षे उक्तम्-- पक्षस्थापनया इत्यादि । द्वितीय आह--तूष्णीं भवन्तम् न
इति सम्बन्धः । किं कुर्वन् ? ब्रुवन्निति । ब्रुवन् तूष्णींभावम् उद्भावयन्, अन्यद्वा अस
म्बद्धम् प्रलपन् वा पुरुषः । किंभूतः ? परेण निग्राह्येण सम एव [p. २५३ ख ] पूर्व एवका
रोऽत्र द्रष्टव्यः । कस्मिन् सति तत्समः ? इत्याह--स्वार्थासाधने इति । यथैव हि तूष्णींभवतः
साधनानभिधाने न स्वार्थसिद्धिः तथा तदुद्भावयतोऽपि अन्यद्वा ब्रुवतः । नहि त⁴⁴⁵⁷

तूष्णींभूतो भवानिति कथनमात्रेण ।

दुद्भावनमात्रेण
स्वार्थसिद्धिः परस्य । शेषमत्र निरूपयिष्यते । तृतीयेऽप्याह--सोध्ये त्याहदि 4458 सोऽप्यन्य
इत्यादि ब्रुवतोऽन्यः इतरः तूष्णींभूतः, सोऽपि तूष्णींभवन्तं न निगृह्णाति । केन कारणेन ?
इत्याह--साध्या 4459 स्वाकूतोज्झया करणभूतया इति ।

ननु वादे निगृह्णाति इत्युक्तम्, तत् को वादः ? इत्यत्राह-- समर्थवचनम्
इत्यादि ।

स⁴⁴⁶⁰

तुलना--समर्थवचनं वादः । प्रकृतार्थप्रत्यायनपरं
साक्षिसमक्षं जिगीषतोरेकत्र साधनदूषणवचनं वादः ।--प्रमाणसं॰ पृ॰ १११ । त॰ श्लो॰ पृ॰ २८० ।
प्रमेयरत्नमा॰ ६ । ४७ । प्रमाणनय॰ ८ । १ । प्रमाणमी॰ २ । १ । ३० ।

मर्थवचनं जल्पं चतुरङ्गं विदुर्बुधाः

पक्षनिर्णयपर्यन्तं फलं मार्गप्रभावना ॥ २ ॥

वादिनः तत्त्वप्रतिपादनसामर्थ्यमन्तरेण यथैवोन्मार्गशोधनेन मार्गप्रभावना न संभ
वति एवं परिषद्वलस्य यथार्हं सत्यदोषनिवेदनसामर्थ्येऽसति । स्वयमेवोद्धृत्य न्यायवादिन
मपि व्यापारव्याहाराभ्यां प्रतिक्षिपतां दर्शनात् स्वयमौद्धत्यप्रच्छादनार्थम् । छलजातिनि
ग्रहस्थानानां भेदो लक्षणं च नेह प्रतन्यते । तैः साधनोपालम्भो जल्प इति कैश्चिल्लक्षणात् ।
ततश्चतुरङ्ग एव जल्पः वचनस्यापि सांकर्य्यं तदन्यतरतत्त्वेतरनिर्णयावसानमेव, न पुनः
वक्त्रभिप्रायसूचनम् । साधनदूषणतदाभासव्यवस्थायाः वस्तुतत्त्वप्रतिबन्धात्, वक्त्रभि
प्रायसूचनाभिधानस्य सर्वत्राविशेषात् । प्रतिबन्धाभावात् कथं शब्दैः स्वार्थप्रतिपादन
मिति चेत्;

समर्थवचनं जल्पं विदुः जानीयुः । के ? इत्याह--बुधाः विद्वांसः स म न्त भ द्र
स्वा मि प्रभृतयः । यदि तर्हि तेषां जल्पलक्षणपरिज्ञानं किमिति न्यायान्तरवद् वादन्यायो न
निर्दिष्टः; तदनिर्देशे च कुतः त⁴⁴⁶¹

जल्पपरिज्ञानम् ।

त्परिज्ञानं तेषा4462

समन्त
भद्रादीनाम् ।

मवगम्यताम् ? वचनलिङ्गा हि वक्तृचेतोविशेषा
असर्वविदामिति चेत्; क एवमाह--स⁴⁴⁶³

जल्पः ।

तैर्न निर्दिष्टः इति ? यावता--

[p. 312 ]

*अन्वर्थसंज्ञः सुमतिः मुनिस्त्वं स्वयं मतं येन सुयुक्तिनीतम् ।

यतश्च शेषेषु मतेषु नास्ति सर्वक्रियाकारकतत्त्वसिद्धिः ॥

बृहत्स्व॰ श्लो॰ १७

इत्यादिना भगवतो न्यायेन प्रतिपाद्यजनप्रतिबोधनं स्तुवद्भिः सर्वत्र तदेव अभ्युपगतमिति
ज्ञायते । क⁴⁴⁶⁴

नैयायिकवैशेषिकवत् ।

णचरादिवत् स्वशास्त्रे क्वचित् छलाद्यनभिधानाच्च । यो हि स्वयमयुक्तमकुर्वन् परं
युक्तकारिणम् अभिनन्दति स लोके अभिमतयुक्तकारिणं त्व 4465 कारी इति अवगम्यते ।

कथं पुनः तेनमेस्तस्य तस्सुतम् 4466 तेन तत्स्तुतम् इति चेत् ? उच्यते--सुमतिः मुनिःत्वम्
अन्वर्थसंज्ञः अनुगतार्थाऽभिधानवान् । [p. २५४ क ] केन कारणेन ? इत्याह--येन कारणेन त्वया
इति अध्याहारः, स्वयं मतं स्वपक्षः सुयुक्ता 4467 क्त्या अबाधितयुक्त्या प्रमाणात्मिकया न तच्छला
द्यात्मिकया नीतम् अर्थिजनं प्रापितं स युक्त्या प्रबोधित इत्यर्थः । विपक्षे बाधकमाहुः यतश्च
इत्यादि । ततः पक्षस्थापनया इत्यादि वादिना उभयं कर्त्तव्यम् इत्यभिदधानेन उक्तं
न वेति परीक्षकाः चिन्तयन्तु । यदि युक्तम्; किमिति तैः वादन्यायो नोक्तः ? तेषामेव च सूत्र
कृतां भगवतां प्राकृतजनावेद्याभिप्रायः सूरिणा अ क ल ङ्के न वा4468

तत्त्वार्थवार्तिककारेण इत्यर्थः । अथवा प्रस्तुतग्रन्थगतमूलश्लोका
अपि वार्तिकशब्देन उच्यन्ते, तत्कर्त्रा ।

र्त्ति क का रे ण
सप्रपञ्चः प्रकटीक्रियते ।

अ⁴⁴⁶⁹

नैयायिकः प्राह ।

थ को वादः इति प्रश्ने किमर्थं जल्पं विदुः इति उत्तरमुच्यते वादजल्पयोः
भेदात् । प्रश्नानुरूपेण च उत्तरेण भवितव्यम् अन्यथा स्वात्पृष्ठः कोऽपि दाराम् 4470 आम्रान् पृष्टः
कोविदारान् आचष्टे इति स्यात् । अथ तयोरभेदः; एवमपि प्रकृतानुरूपं वक्तव्यम् वादं विदुः
इति । नव 4471 न च कारिकाभिप्रायेण एवमभिधानाद् अल्पमतीनां त⁴⁴⁷²

वादजल्पयोर्भेदभ्रमनिराकरणार्थम् ।

द्भेदविभ्रमनिवारणार्थम् ।
अत एव वितण्डापि न कथान्तरम्, जल्पस्य वादादभेदे कथं वितण्डा त⁴⁴⁷³

जल्पविशेषः ।

द्विशेषः त⁴⁴⁷⁴

वादात् ।

तो भिद्येत ।
नहि घटस्य पार्थिवत्वे त⁴⁴⁷⁵

घटविशेषाः ।

द्विशेषाः पदार्थान्तरम् । यदि वा वादं विदुः वादे इत्येतद्
अनुवर्त्तमानं विभक्तिपरिणामेन इह सम्बध्यते, तन्न जल्पाद् अन्यो वाद इति मन्यते ।

किं तत् जल्पं विदुः ? इत्याह--समर्थवचनम् । अथवा कथम्भूतं जल्पं वादं विदुः ?
इत्याह--समर्थवचनम् इति । समर्थं चेद् 4476 चेदं वचनं च । यदि वा, समर्थं वचनमस्मिन्
जल्पे तम् इति । किं पुनः वचन 4477 नं समर्थम् ? येन स्वयमभिप्रेतोऽर्थः [p. २५४ ख ] साध्यरूपः
साधनरूपः विरुद्धदूषणतल्लक्षणश्च परं प्रति प्रतिपाद्यते वचनेन तत्समर्थम् इति उच्यते ।
वचनं च यथा अर्थप्रतिपादकं तथा निरूपयिष्यते । तदनेन त्रिरूपलिङ्गवाक्यमेव⁴⁴⁷⁸

बौद्धाभिमतम् ।

पञ्चावयवमेव⁴⁴⁷⁹

नैयायिकस्वीकृतम् ।

वाक्यं वाद इति एकान्तं निराकरोति । परप्रतिपादनाय तदुदाहारो4480

उदाहरणम् उदाहारः कथनमित्यर्थः ।

न व्यसनेन । तत्र यावता
वचनेन 4481

परप्रतिपत्तिः ।

तत्प्रतिपत्तिः तावत् समर्थम् इति किं नियमेन ? तेन छलजातिनिग्रहस्थानसाध
नोपालम्भो जल्पः न्यायसू॰ १ । २ । २ इति निरस्तम्; छलादीनाम् असमर्थवचनत्वात् ।
[p. 313 ] नहि ते4482

छलादयः ।

स्वयं प्रयुक्ताः स्वपक्षं साधयन्ति साधनवैयर्थ्यप्रसङ्गात्, परत्र च उद्भाविताः परपक्षं
निराकुर्वस्य 4483 न्त्यविरोधात्4484

परपक्षेण सह विरोधाभावात् ।

। त⁴⁴⁸⁵

छलादिप्रयोगेऽपि ।

त्प्रयोगेऽपि सम्यक्साधनवादिनः साध्यसिद्धेरप्रतिबन्धात् पर
व्यामोहनार्थम् एकवृत्तम् 4486 एतद्वृत्तम् अनुष्टेयम् असार्था 4487 असामर्थ्यावरणम् । उभयत्र असि
द्धानैकान्तिकोद्भावनमपि तादृगेव, तर्थे 4488 तदर्थे तस्मिन् जल्पे वितण्डाभावः । तथाहि-- स⁴⁴⁸⁹

जल्पः ।
यत्र विजिगीषुः विजिगीषुणा सह लाभपूजाख्यातिकामः जयपराजयार्थं प्रवर्तते सा विजि
गीषुकथा । विजिगीषुकथा जल्पवितण्डासंज्ञोक्ता ।--न्यायसा॰ पृ॰ १६ । न्यायकलि॰ पृ॰ १३ ।

प्रतिपक्षस्थापनाहीनो जल्पो वितण्डा न्यायसू॰ १ । २ । ३ इति; तत्र प्रतिपक्षस्थापनाहीनः
स्वपक्षसमर्थनरहितश्चेत्; न समर्थवचन इति कुतो जल्पः यतो वितण्डा स्यात् ? अथ वैतण्डिकः
परपक्षदूषणाय अवश्यं यतते ततस्तद्दूषणवचनं समर्थवचनम् इत्युच्यते; तदपि न सारम्; यतः
स्वपक्षसिद्ध्यभावे परपक्षाऽनिषेधात् । यथाह-- वितण्डा आत्मतिरस्कारः इति चेत्; अयं
परस्यैव दोषोऽस्तु ।

यदि मतं समर्थवचनस्य जल्पत्वे व्याख्यानादिषु अतिप्रसङ्ग इति; तत्राह--चतुरङ्गम् इति ।
यदि वा, कथं जल्प एव वादः तयोर्विषयभेदाद्, विजिगीषुविषयः [p. २५५ क ] जल्पो न वादः
अस्य शिष्टादिविषयत्वात्4490

तत्र वादो नाम यत् परस्परेण सह शास्त्रपूर्वं विगृह्य कथयति । स वादो द्विविधः संग्रहेण जल्पो वितण्डा
च ।--चरकसं॰ पृ॰ २६२ । वादिप्रतिवादिनोः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहः कथा । सा द्विविधा--वीतरागकथा
विजिगीषुकथा चेति । यत्र वीतरागो वीतरागेणैव सह तत्त्वनिर्णयार्थं साधनोपालम्भौ करोति सा वीतराग
कथा वादसंज्ञया उच्यते ।--न्यायसा॰ पृ॰ १५ । वादो नाम वीतरागयोः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहपूर्वकः
प्रमाणतर्कपूर्वकसाधनोपालम्भप्रयोगे क्रियमाणे एकपक्षनिर्णयावसानो वाक्यसमूहः ।--न्यायकलि॰
पृ॰ १३ ।

इति; तत्राह--चतुरङ्गम् इति । चत्त्वारि वादि-प्रतिवादि-प्राश्निक⁴⁴⁹¹

उक्तं च--स्वसमयपरसमयज्ञाः कुलजाः पक्षद्वयस्थिताः क्षमिणः । वादपथेष्वभियुक्तास्तुला
समाः प्राश्निकाः प्रोक्ताः ॥--न्यायप्र॰ वृ॰ पृ॰ १४ । प्रमाणमी॰ पृ॰ ६३ । न्यायता॰ दी॰ पृ॰ १५८ ।

परिषद्वललक्षणानि अङ्गानि, नावयवाः, वचनस्य तदनवयवत्वात् ।

द्वितीये तु व्याख्याने अङ्गशब्दो अवयववाची संभवति, चतुरङ्ग⁴⁴⁹² ङ्गं समर्थं4493 र्थवचनं
जल्पं वादं विदुः इति । वादिप्रतिवादिवचनात् न व्याख्यानादिषु समर्थवचनं जल्प
इति दर्शयति तत्र त⁴⁴⁹⁴

वादिप्रतिवाद्यभावात् ।

दभावात् । सभा 4495 सभ्य सभापतिवचनात् तस्य विजिगीषुविषयताम्4496

दर्शयति ।

अन्यथा
व्याख्यानादिवत् तत्परिग्रहवैफल्यम् । एतावदेव च वादस्यापि निग्रहवतो रूपमिति कथं त⁴⁴⁹⁷

वादजल्पयोः ।

योः
विषयभेद इति ?

एतेन एकस्य वादिप्रतिवादिभेदकल्पनेऽपि न 4498

समर्थवचनम् ।

तद्वचनं जल्प इत्युक्तं भवति । यदि तद्वचनं
जल्पः तदनवसानम्4499

अपरिसमाप्तिः ।

तन्नियमकारणस्य असाधनादिः 4500 असाधनाङ्गादेः अवचनादिति चेत्; अत्राह—
पक्षनिर्णयपर्यन्तम् इति । पक्षस्य विवादगोचरार्थस्य निर्णयः विप्रतिपत्तिपरिहारेण अव
स्थानं पर्यन्तो यस्य स तथोक्तः तम् इति न वादिप्रतिवादिगुणदोषसंकीर्तनपर्यन्तमिति भावः ।

ननु यदि वादिसम्बन्धिपक्षनिर्णयपर्यन्तम् इति गृह्यते जल्पाप्रवृत्तिः, पूर्वमेव 4501

वादिपक्षस्य निर्णीतत्वादित्यर्थः ।

तन्निर्णय
[p. 314 ] भावात्, स्व⁴⁵⁰²

तुलना--स्वनिश्चयवदन्येषां निश्चयोत्पादनं बुधैः । परार्थं मानमाख्यातं वाक्यं तदुपचारतः ॥
--न्यायावता॰ श्लो॰ १० ।

निश्चयवद् अन्यस्य निश्चयोत्पादनाय तद्धेतुप्रयोगात्, इतरथा4503

स्वपक्षनिर्णयाभावे ।

गोपालवत् कुतस्तस्य
जल्पे विकारः 4504 जल्पेऽधिकारः । एतेन प्राश्निकत⁴⁵⁰⁵

पक्षनिर्णय ।

न्निर्णयपर्यन्तमिति चिन्तितम् सिद्धान्तद्वय
वेदिनः इति व⁴⁵⁰⁶

अपक्षपतिताः प्राज्ञाः
सिद्धान्तद्वयवेदिनः । असद्वादनिषेद्धारः प्राश्निकाः प्रग्रहा इव ॥ इत्येवंविधप्राश्निकांश्च... ...--प्रमेयक॰
पृ॰ ६४९ ।

चनात् निर्ज्ञातोभयपक्षाणामेव प्राश्निकत्वात् । पार्थिवः4507

राजा, सभापतिपदे स्थितः ।

पुनः पार्थिव इव न सर्वः
स्वयं तन्निर्णयवान्4508

अतः ।

त⁴⁵⁰⁹

सभापतिपक्षनिर्णयान्तम् ।

न्निर्णयपर्यन्तम् इति च दुरवगाहम् । नापि प्रतिवादितन्निर्णयपर्यन्तम्
इत्युपपन्नम्; स्वदुरागमाहितदृढविभ्रमस्य प्रतिवादिनः [p. २५५ ख ] प्रतिपद्य 4510 पाद्यमानस्यापि तन्नि
र्णय⁴⁵¹¹ यायोगात् । तन्न युक्तं पक्षनिर्णयपर्यन्तम् इति चेत्; न सुन्दरमेतत्; यतः साध्या
विनाभाविसाधनप्रयोगोपन्यासाद् अपहाय प्ररूढमपि व्यामोहं प्रतिवादिनः परपक्षं प्रतियन्तः
प्रतीयन्ते अभिमानिनोऽपि, आतुरा इव परमौषधम् । येऽपि च केचिन्न प्रतियन्ति खलमतयः
तदपेक्षया त⁴⁵¹²

अविना
भाविसाधनप्रयोगजनितः ।

दुपन्यासजनितः सत्यनिर्णयो ज्ञातोभयकृतान्तानाम्4513

प्राश्निकादीनाम् ।

अन्यवचनात् 4514

वादिवचनाज्जायमानायाः प्रतिपत्तेः सकाशात् ।

प्रतिपत्तिः
4515 त्तेः जायते, इतरथा जन्मन⁴⁵¹⁶ 4516

प्राश्निकादिचेतसि ।

तन्मनसि वादीतरगुणदोषप्रतिपत्तिविश्ववैधुर्यात् कुतो
4518

कसौटी इत्याख्यः पाषाणः सुवर्णपरीक्षणोपयोगी ।

निकषोपलम्भसमा 4519 षोपलसमानत्वं यतस्तदपेक्षा4520

प्राश्निकाद्य
पेक्षा ।

स्यादिति ।

किं पुनरस्य फलम् ? इत्याह--फलं जल्पस्य इत्यनुवर्त्तते । किम् ? इत्याह--मार्गस्य
सम्यग्ज्ञानादेः प्रभावना प्रकाशनम् ।

ननु तत्त्वस्य आत्मादेः अध्यवसायः कुतश्चित् स्वयं निर्णयः तस्य दस्युभ्यः सौगतादिभ्यः
संरक्षणं तत्फलमस्तु तत्त्वाध्यवसायसंरक्षणार्थं जल्पवितण्डे बीजप्ररोहसंरक्षणार्थं कण्टक
शाखावरणवत् न्यायसू॰ ४ । २ । ५० इति वचनादिति चेत्; यदि प्रमाणतः तत्सरक्षणम्;
अनुकूलमाचरसि प्रमाणविषये प्रवृत्तेः, तत एव 4521

मार्गप्रकाशनस्य ।

तत्प्रकाशनस्य अवश्यंभावात् । 4522

छलादितः ।

अन्यतश्चेत्;
तन्न युक्तमिति निवेदयिष्यते । दस्यवोऽपि यदि प्रमाणतः 4523

स्वकृततत्त्वाध्यवसायम् ।

तन्निराकुर्वन्ति न छलादिचचनादप्रमाण
कात्4524

क्रियमाणं ।

तस्य 4525

संरक्षणम् ।

त्राणं प्राश्निकाः पक्षपातरहिताः तत्त्ववेदिनो मन्यते । यदि सप्रमाणकात्4526

यदि सौगतादयः सप्रमाणकवाक्यात् तत्त्वं निराकुर्वन्ति ।

; स्वत
एव तद्रक्षितम्, किं तत्र छलादिप्रयासेन ? दैवरक्ता हि हिंसकाः किंशुकाः केन रज्यन्ते नाम ।

ननु च वादिना प्रतिवादी सभ्याश्च प्रतिपादनीयाः न सभापतिः सुकुमारप्रज्ञः, ततः
किं तेन⁴⁵²⁷

सभापतिना ।

इति त्र्यङ्गं जल्पं विदुः इत्येवास्तु [p. २५६ क ] इति चेत् अत्राह-- वादि इत्यादि ।
वादिनः प्रतिवादिप्राश्निकयोः तत्त्वप्रतिपादनसामर्थ्यम् उपलक्षणमेतत् तेन प्रतिवादिप्राश्निकयोः
तत्त्वप्रतिपादनसामर्थ्यम् इत्यपि गृह्यते तदन्तरेण यथैव येनैव प्रतिपाद्यप्रतीत्योः अभावप्रकारेण
उन्मार्गस्य एकान्तस्य शोधनेन अपसारणेन मार्गप्रभावना न संभवति वक्ष्यमाणविधिना ।
एवं परिषद्वलस्य राज्ञः यथार्हं यथायोग्यं सत्ये, राज्ञे वादिप्रतिवादिनं4528 नां दोषनिवेदने सति
[p. 315 ] 4529

राज्ञा ।

तेन एवं त्वया स्थातव्यम्, त्वया एवं सभ्यैश्च यथावृत्तमेव अस्मि निवेदनीयम् इत्यलङ्घ
नीयमाज्ञापनं कर्त्तव्यम्, त⁴⁵³⁰

आज्ञापने ।

त्र सामर्थ्येऽसति पुनर्न स्यात् तच्छोधनेन त⁴⁵³¹

मार्गप्रभावना ।

त्प्रभावना इति । कुतः ?
इत्याह--स्वयमेव उद्धृत्य इत्यादि । न्यायवादिनमपि न्यायं वदति इत्येवंशीलगुणमपि वादिनं
प्रतिवादिनं4532 नां प्रतिक्षिपतां दर्शनात् । काभ्याम् ? इत्याह--व्यापारव्याहाराभ्याम् अहो
पुरुषिकया । किमर्थम् ? इत्याह--स्वयम् आत्मना वा अद्धत्य 4533 औद्धत्यप्रच्छादनार्थम् ।
ननु सभ्याः तन्निवारकाः, तान् उल्लङ्घयन्तं क्षिपतां दर्शनात् इति मन्यते । न्यायशास्त्रमेव
तर्हि नियामकमिति चेत्; अत्राह--छल इत्यादि । वचनविघातोऽर्थविकल्पोपपत्त्या छलम्
न्यायसू॰ १ । २ । १० दूषणाभासास्तु जातयः न्यायबि॰ ३ । १४० विप्रतिपत्ति
प्रतिपत्तिश्च निग्रहस्थानम् न्यायसू॰ १ । २ । १९ एषां भेदो लक्षणं च नेह प्रतन्यते
विस्तरभयाद् अन्यत्रैव तद द्रष्टव्यम् इति केचित् 4534 कैश्चित्4534

नैयायिकैः ।

तैः साधनम् उपालम्भश्च
यस्मिन् स तथोक्तः । कोऽसौ ? इत्याह--जल्प⁴⁵³⁶

यथोक्तोपपन्नः
छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भो जल्पः--न्यायसू॰ १ । २ । २ ।

इत्येवम् वादात् पृथगेव जल्पस्य कैश्चित् नैया
यिकादिभिः लक्षणात्, [p. २२६ ख ] ताभ्यां तं प्रतिपक्षिपतां दर्शनाद् इति सम्बन्धः ।

छ⁴⁵³⁷

तुलना--तत्त्वरक्षणार्थं सद्भिरुपह2 akṣaras
व्यमेव छलादि विजिगीषुभिरिति चेत्; नखचपेटशस्त्रप्रहारादीपनादिभिरपि इति वक्तव्यम् । तस्म2 akṣaras
ज्यायानयं तत्त्वरक्षणोपायः ।--वादन्या॰ पृ॰ ७१ । लकुटचपेटादिभिस्तन्न्यक्कारस्यापि तत्त्वाध्यवसा2 akṣaras
संरक्षणार्थत्वानुषङ्गात् ।--न्यायकुमु॰ पृ॰ ३३८ ।

लादीनाम् आक्रोशचपेटादिसमत्वादिति मन्यते । तथाहि--आ⁴⁵³⁸

नवकम्बलोऽयं माणवक इति प्रयोगः । अत्र 2 akṣaras
कम्बलोऽस्येति वक्तुरभिप्रायः । विग्रहे तु विशेषो न समासे । तत्रायं छलवादी वक्तुरभिप्रायादविवक्षि2 akṣaras
मन्यार्थम्--नव कम्बला अस्येति तावदभिहितं भवता इति कल्पयति । कल्पयित्वा चासंभवेन प्रतिषे2 akṣaras
एकोऽस्य कम्बलः कुतो नव कम्बलाः इति ? तदिदं सामान्यशब्दे वाचि छलं वाक्छलमिति । अस्य
प्रत्यवस्थानम्...। सोऽयमनुपपद्यमानार्थकल्पनया परवाक्योपालम्भो न कल्पते इति ।--न्यायभा॰
१ । २ । १२ । चरकसं॰ पृ॰ २६६ । उपायहृ॰ पृ॰ १५ । न्यायासा॰ पृ॰ १६ । न्यायकालि॰ पृ॰ १६ ।

ढ्योऽयं नवकम्बलवत्त्व2 akṣaras
इत्युक्ते स प्रतिवादी उद्भावयति मा अस्य नव कम्बलाः किन्तु एकः इत्यसिद्धो हेतुरिति; त2 akṣaras
चिन्त्यते--किं सम्यक् साधनप्रयोगे पुरः स ए 4539 प्रयोगपुरस्सरे तदुद्भावने4540

छलाद्युद्भावने ।

प्रतिवादिनः पराज2 akṣaras
विपरीते वा ? तत्राद्यपक्षे स्वपक्षसिद्ध्यैव वादी प्रतिवादिनं विजयते किमन्येन ? यदि पु2 akṣaras
द्विर्बद्धं सुबद्धं भवति इति तदुद्भावनेनापि;⁴⁵⁴¹

प्रयोजनम् ।

तदसत्यम्; युक्त्या निगृहीते4542

प्रतिवादिनि ।

तद्वैफल्यात्, 4543

छलादिप्रयोगवैयर्थ्यात् ।

वि2 akṣaras 4544

अविशेषोक्ते हेतौ प्रतिषिद्धे विशेषमिच्छतो हेत्वन्तरम्--न्यायसू॰ ५ । २ । ६ ।

पयोगमृते सत्तोमहि 4545 शत्रौ नहि तद्व्यापादनाय स्वल्पचपेटादिकं युञ्जते । कथञ्चैवं हेत्वन्त2 akṣaras
निग्रहस्थानं न दूषणान्तरोद्भावनम्4546

निग्रहस्थानमिति ।

इति विभागः, यतो वादिनो युगपत् जयपराजयौ 2 akṣaras
स्याताम् ? तस्मात् नवकम्बलत्वादि तिहेत्वर्थस्य विवक्षितत्वात् नायमसिद्धो हेतुः । प्रकरणा2 akṣaras
भिश्च अनेकार्थेषु शब्देषु नियतार्थसंप्रत्ययः कर्त्तव्यः, अन्यथा सर्वशब्दानामनेकार्थत्वात् सर्वो2 akṣaras
एवं हेत्वादिः दुष्टः स्यात् नास्त्यत्र सीतस्यसो 4547 शीतस्पर्शो धूमकेतोः4548

अग्नेः इत्यस्यार्थे शिखिनः इति प्रयोगे क्रियमाणे कश्चित् शिखिशब्दं मयूरार्थकं मत्त्वा दूषयेत् ।

--शिखिनः इत्यादि प्र2 akṣaras
[p. 316 ] गेऽपि त⁴⁵⁴⁹

छलोद्भावन ।

दुद्भावनसंभवादिति । एवमसौ निवारणीयो न ताव⁴⁵⁵⁰

अनेकार्थकशब्दप्रयोगमात्रेण ।

ता निग्रहणीयः, समीचीनसाधन
प्रयोगवैफल्यम् अन्यथा स्यादिति । भावे च सकृत् जयपराजयौ वादिनः । किं पुनरेवंवादिना
त⁴⁵⁵¹

छलोद्भावनम् ।

दुद्भावनं न कर्त्तव्यम् ? न निग्रहबुद्ध्या प्रकृतदोषात् अपि तु निवारणबुद्ध्या इति ब्रूमः ।
अनुद्भावने को दोषः ? न कश्चित्, यदि हेतुं समर्थयते । निग्रहः इत्यपरे4552

नैयायिकाः ।

; तदसाम्प्रतम्;
यतः प्रतिवादिप्रयुक्तछलानुद्भावनं [p. २५७ क ] वादिनः पराजयाधिकर⁴⁵⁵³

तदा स्यात् यदा ।

णं यदि स⁴⁵⁵⁴

प्रतिवादी ।

एव मया4555

प्रतिवादिना ।

प्रयुक्तं छलं कृपया 4556 त्वया4556

वादिना ।

नोद्भावितमिति प⁴⁵⁵⁸

निग्रहप्राप्तस्यानिग्रहः
पर्यनुयोज्योपेक्षणम् ।--न्यायसू॰ ५ । २ । २१ । निग्रहस्थाने कृतेऽपि निगृहीतोऽसि इति अवचनात् ।

र्यनुयोज्योपेक्षणात् निगृहीतोऽसि इति व्यवस्थापयेत्;
तर्हि तस्यैव⁴⁵⁵⁹

प्रतिवादिन एव ।

तदुद्भावने4560

स्वकृतछलाद्युद्भावने ।

स्वयं स्वदोषोद्भावनात् । अस्ति वा स्वभावतदुद्भावनावस्थयोः विशेषः ?
दृश्यन्ते हि स्वयम् उद्भावितेनापि दोषेण निगृह्यमाणाः चौरप्रभृतयः । को हि स्वं कौपीनं
विवृणुयात् इति 4561

तुलना--एतच्च कस्य पराजय इत्यनुयुक्तया
परिषदा वचनीयम्, न खलु निग्रहं प्राप्तः स्वकौपीनं विवृणुयादिति ।--न्यायभा॰ ५ । २ । २१ ।

वचनात् स्वयं तदुद्भावनायोगाच्च । अथ सभ्याः4562

वादिनः छलाद्यनुद्भावनमुद्भावयन्ति ।

; ते तर्हि यथा तदनुद्भावनं
तस्य⁴⁵⁶³

वादिनः ।

पराजयं व्यवस्थापयति4564 न्ति तथा समीचीनसाधनवचनं जयमपि व्यवस्थापयन्तु । सह
जयेतरौ स्यातामिति चेत्; 4565

छलादिप्रयोगं जल्पे स्वीकुर्वतो नैयायि
कस्य ।

जाल्पिकस्यैव अयं दोषोऽपरोऽस्तु । अथ तदनुद्भावनदोषैः न साधन
समीचीनता स्यात्4566

तर्हि ।

, स⁴⁵⁶⁷

छलाद्यनुद्भावनम् ।

दोषोऽपि मा भूत्; अहो मध्यस्थाः प्राश्निकाः यदल्पदोषेण महागुणमपि
साधनमसमीचीनं मन्यन्ते, न पुनः 4568

साधनगुणेन ।

तद्गुणेन अल्पदोषम् अदोषम् इति । तन्न आद्यपक्षे
समीचीनसाधनप्रयोगपुरस्सरे छलोद्भावने वादी परं विजयत इति ।

नापि द्वितीये, द्वयोः समत्वात् कस्य विजयः ? अपरस्यापि पराजयो वा स्यात् ? यथैव
प्रतिवादिनः छलप्रयोगो दोषः तथा वादिनः साधनाभासप्रयोगः4569

दोषः ।

। वदि प्रतिवादी 4570

साधनाभा
समुद्भावयेत् ।

तदुद्भावयेत्
तथैव, अन्यथा स⁴⁵⁷¹

प्रतिवादी ।

एव पराजयवान् स्यात् यदि वादी जयवान् न चेत्, तयोः4572

जय-पराजययोः ।

परस्परापेक्षत्वात् ।
भवति इति चेत्; तत्र प्रतिवादिनः पर्यनुयोज्योपेक्षणमनुद्भाव्यते; तर्हि सोऽपि वा नो दोषमनु
द्भाव्य जयति इति पुनरपि सकृत् जयेतरौ । यदि उद्भाव्य; वादी एव जीयते इत्युक्तं स्वदोष
[p. २५७ ख ] प्रकाशनात् । अथ प्राश्निकाः वादिदोषानुद्भावनं 4573 ने प्रतिवादिनो निग्रहं कल्पयन्ति;
ते एव वादिनः साधनाभासवचनेन प्रतिवादिनः छलवचनेन⁴⁵⁷⁴

निग्रहं कल्पयन्तु ।

इति तदवस्था युगपद् द्वयोर्जयेतर
व्यवस्था । अथ तयोः परस्परदोषोद्भावनं प्रतीक्ष्य जयेतरव्यवस्थां ते4575

प्राश्निकाः ।

विरचयन्ति; 4576

दोषानुद्भावने ।

तदनुद्भावने
का वार्त्ता ? 4577

वादिप्रतिवादिनोः ।

तयोः साम्येन व्यवस्थापनमिति चेत्; कुत एतत् ? अन्यतरस्यापि पक्षाऽसिद्धेरिति
चेत्; तदुद्भावनेऽपि तदेव⁴⁵⁷⁸

साम्येन व्यवस्थापनमस्तु ।

अस्तु विशेषाऽभावात्, अन्योऽन्यदोषोद्भावनविशेषभावेऽपि प्रकृत
तत्त्वाऽपरिसमाप्तेः । नापि प्रत्येकं जयेतरप्राप्तिपरिहारः ।

[p. 317 ]

किञ्च, साधनाभाव⁴⁵⁷⁹ सवादिना परस्यछले समुद्भाविते किं तस्य त⁴⁵⁸⁰

साधनाभासवादिता ।

द्वादिना4581 ता नष्टा येन
जयं व्यवस्थापयन्ति ? तदुद्भावनेन तिरोधानानुष्ठा 4582 नान्नष्टा इति चेत्; त⁴⁵⁸³

छलोद्भावनमपि ।

दुद्भावनमपि साधन
दोषेस⁴⁵⁸⁴ ण तिरोधानान्नष्टमिव किन्न स्यात् ? एवमेतत्, स⁴⁵⁸⁵

साधनाभासदोषः ।

दोषो यदि प्रतिवादिनोद्भायोतान्
भावने 4586 नोद्भाव्येत । अनुद्भावने किं स्यात् प्रतिवादिनः ? सतोऽपि दोषस्याऽनुद्भावनं
निग्रह इति चेत्; तस्य तद्दयां 4587 तद्द्वयं प्रसक्तम् तन्न वा4588

अथवा किमपि न
स्यादिति भावः ।

, अन्यतरं दोषमुद्भाव्य वादिनो जय
मिच्छतः अंशेन पर्यनुयोज्योपेक्षणप्रसक्तिः । उभयदोषप्रकाशनेऽप्युक्तम् । एकप्रकाशने नवरि
द्वितीयप्रकाशनमिति तत्तच्छलवादिन 4589 नं निगृह्णाति ।

ननु यदा छलवादी दोषमुद्भावयति तदा का गतिः ? सकृज्जयेतरप्राप्तिः । यदि वादी
छलमुद्भावयेदिति चेत्; तथा वादिनोऽपि तत्प्राप्तिप्रकाशनेऽपि तस्य दोषद्वयमायातम्, छलाप्रकाशं
साधनाभासवचनं च । तत्र च चिन्तितं [p. २५८ क ] दूषणमनन्तरमेव । तस्मात् न साधनाभास
वाद्यपि छलवादिनं विजयते । एतेन पूर्वपक्षवादी छलं वदन् परेण जीयते इति मतं चिन्तितम्,
प्रकृतविकल्पद्वये तथैव दोषात् ।

ननु छलं त्रिविध⁴⁵⁹⁰

तत् त्रिविधं वाक्छलं सामान्यछलमुपचारछलं चेति ।--न्यायसू॰ १ । २ । ११ ।

म्--वाक्छलम्, सामान्यछलम्, उपचारछलं चेति । तत्र आद्यस्य
व्याख्यानम्--स्वत्रम्4591 स्वयम् अविशेषाभिहितेऽर्थे वक्तुरभिप्रायाद् अर्थान्तरकल्पना वाक्
छलम् न्यायसू॰ १ । २ । १२ अस्यायमर्थः--अविशेषेण प्र⁴⁵⁹²

प्रत्यग्रं नूतनम् ।

त्यग्र-संख्याविशेषवाचिसामान्य
शब्देन अभिहितेऽर्थे नवकम्बलत्वात् इति हेतोः वक्तुरभिप्रायात् तदा उक्त 4593 तदुक्तप्रत्यग्रकम्ब
लाप्तदि 4594 लात् यत् अर्थान्तरस्य नवसंख्योपेतार्थस्य कल्पना वाक्छलम् । यथा हि एषः नव
कम्बलत्वात् इत्युक्ते कुतोऽस्य एककम्बलस्य नव कम्बलाः इति वचनम् ।

सामान्यछलव्याख्यानसूत्रम्-- संभवतोऽर्थस्य अतिसामान्ययोगादसद्भूतार्थ कल्प
ना सामान्यछलम् न्यायसू॰ १ । २ । २३ संभवतः श्रूयमाणस्य अर्थस्य अ⁴⁵⁹⁵

यद्विवक्षितमर्थमाप्नोति च अत्येति च तदतिसामान्यम् । यथा ब्राह्यणत्वं विद्याचरण
सम्पदं क्वचिदाप्नोति क्वचिदत्येति ।--न्यायभा॰ १ । २ । १३ ।

तिसामान्य
योगात् अनैकान्तिकसामान्ययोगाद् असद्भूतार्थकल्पना तस्य अनेकस्य सामान्यस्य अहेतोः
हेतुत्वकल्पना तया वचन व्याख्यातः 4596 विघातः स नो 4597 सामान्यछलम् । यथा ब्राह्मणोऽयं
विद्याचरणसम्पन्नः इत्युक्ते कश्चिदाह--संभवति ब्राह्मणे विद्याचरणसम्पद् इति त⁴⁵⁹⁸

ब्राह्मणस्य प्रशंसा ।

त्स्तुतिः ।
तत्रापरः प्राह--यदि ब्राह्मणत्वं तत्सम्पदो हेतुः ज्ञापकः कारको वाऽस्य; ब्रातोऽपि 4599 व्रात्योऽपि4599

असंस्कृतोऽपि ।

द्विजः 4601

विद्याचरणयुक्तः ।

तत्सम्पन्नः स्यादिति ।

उपचारछलव्याख्यानम्-- धर्मविकल्पनिर्देशे अर्थसद्भावप्रतिषेध उपचारछलम्
न्यायसू॰ १ । २ । १४ अयमत्रार्थः--उपचरितार्थाभिधाने [p. २५८ ख ] प्रधानार्थकल्पनया वचन
व्याघातः तच्छलमिति । यथा मञ्चाः क्रोशन्ति इत्युक्ते न मञ्चाः क्रोशन्ति किन्तु तद्गताः
पुरुषाः इति । तदेतत् त्रिविधमपि छलं छलमात्रम् न निग्रहाय उक्तवत् ।

[p. 318 ]

एतेन जातिरपि व्याख्याता । का पुनरियं जातिः ? साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां प्रत्यव
स्थानं जातिः न्यायसू॰ १ । २ । १८ तत्र प्रत्यवस्थानं जातिः इति जातेः सामान्यलक्षणम् ।
4602

एतदन्तर्गतः पाठो द्विर्लिखितः ।

प्रक्षणं प्रत्यवस्थानम् प्रत्यवस्थानमात्रं 4603 नमत्र प्रतिषेधाभास इत्येके; तदसत्यम्; प्रत्यवस्थान
शब्दस्य उत्तरसामान्यवचनस्य तदाभासे4604

उत्तराभासे ।

असत्य⁴⁶⁰⁵ त्यार्थादौ वृत्तिविरोधात् । न चात्र तदस्ति ।

यत्पुनरत्रोदाहरणमुक्तम्--अनित्यः शब्दः कृतकत्वात् घटादिवत् इत्युक्ते वैशेषिकेण;
कश्चिदाह--यथा घटेऽनित्यत्वे सति कृतकत्वं दृष्टं तथा आ⁴⁶⁰⁶

यतो न घटः आकाशगुणः ।

काशगुणत्वाभावेऽपि, तत इदमपि
प्रसक्तम्--न आकाशगुणः शब्दः कृतकत्वात् घटवत् इति; प्रत्यवस्थानमात्रमेतत्;
कथम् ? अप्रस्तुताकारत्वानागुणत्वबाधनेपि अतिन्य 4607 अप्रस्तुताकाशगुणत्वबाधनेऽपि अनित्य त्वाबाधनात् । आगमबाधोऽपि इत्येके । तन्न वैशेषिकस्य सुभाषितम् आगमबाधने सर्वत्र
आगमः प्रतिज्ञा न्यायभा॰ १ । १ । १ इत्यस्य विरोधात् । न च विभागेन तदा
गमत्वम्; अन्यत्रापि अनाश्वासापत्तेः । अनेन पूर्वहेतोर्व्याप्तेरखण्डनात् तन्मात्रम् इत्यपरे;
तेषामखण्डितप्राप्तिका 4608 व्याप्तिकात् प्रकृतसाधनसमर्थात् प्रा क्तनादेव हेतोः जयेतरव्यवस्था
नात् नेदं निग्रहस्थानम्, इतरथा तद्वैफल्यम् । द्वाभ्यां निग्रहेऽपि उक्तम् । [p. २५९ क ] कथं वा
अनेन तद्व्याप्तेः अखण्डनम्, यावता घटादौ आकाशगुणत्वाभावसहचरितस्य कृतकत्वस्य
वचनेऽपि यदि तेतेन 4609 ते न तद्व्याप्तिः अनित्यत्वेनापि न स्यात् इत्येवं तत्र प्रतिवादिनः अभि
प्रायात् । पव 4610 न च वैशेषिकस्य सहदर्शनाद् अन्यद् व्याप्तिसाधकमस्ति ।

यत्पुनरुक्तम्--आकाशाऽप्रतिपत्तौ अप्रसिद्धविशेषणः पक्षः, शब्दगुणात् तत्प्रतिपत्तौ न
तत्प्रतिषेध इति आकाशगुणत्वाभावेन न कृतकत्वस्य व्याप्तिः इति न पूर्वसमानता इति; तन्न
युक्तम्; यतः आकाशस्य प्रतिपत्तावपि न शब्दात् प्रतिपत्तिः इति निरूपयिष्यते, ततो यत्कि
ञ्चिदेतत् ।

तस्या4611

जातेः ।

विभागार्थम् साधर्म्यवैधर्म्याभ्याम् न्यायसू॰ १ । २ । १८ इ⁴⁶¹²

साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां प्रत्यवस्थानं जातिः ।--न्यायसू॰ १ । २ । १८ ।

त्येतत् ।
साधर्म्येणोक्ते हेतौ प्रत्यवस्थानं दर्शयति भाष्यकारः4613

साधर्म्येणो
पसंहारे साध्यधर्मविपर्ययोपपत्तेः साधर्म्येणैव प्रत्यवस्थानमविशिष्यमाणं स्थापनाहेतुतः साधर्म्यसमः
प्रतिपेधः । निदर्शनं क्रियावानात्मा द्रव्यस्य क्रियाहेतुगुणयोगात् । द्रव्यं लोष्टः क्रियाहेतुगुणयुक्तः क्रियावान्
तथा चात्मा तस्मात् क्रियावानिति । एवमुपसंहृते परः साधर्म्येणैव प्रत्यवतिष्ठते निष्क्रिय आत्मा विभुनो
द्रव्यस्य निष्क्रियत्वात् । विभु च आकाशं निष्क्रियं च, तथा चात्मा, तस्मान्निष्क्रियः इति । न चास्ति
विशेषहेतुः क्रियावत्साधर्म्यात् क्रियावता भवितव्यं न पुनरक्रियसाधर्म्यान्निष्क्रियेणेति विशेषहेत्वभावात्
साधर्म्यसमः प्रतिषेधो भवति ।--न्यायभा॰ ४ । १ । २ ।

-- उदाहरणसाधर्म्यात् साध्यसाधनं
हेतुः न्यायसू॰ १ । १ । ३५ इति, अस्य उदाहरणवैधर्म्येण प्रत्यवस्थानं जातिः इति शेषः ।
तत्र उदाहरणम्--क्रियावान् आत्मा क्रियाहेतुगुणयोगत्वात्4614

क्रियाहेतुगुणः अदृष्टम् ।

लोष्टवत् इति । अत्राह परः--यदि
क्रियावद्द्रव्यसाधर्म्यात् क्रियाहेतुगुणसम्बन्धात् त⁴⁶¹⁵

क्रियावान् ।

था आत्मा साध्यते; तर्हि तद्रव्यदभु 4616 तद्वद्
[p. 319 ] विभु त्वाद् अक्रियत्वमस्यास्तु विशेषाभावादिति । एतच्च असदुत्तरं पूर्वहेतुव्याप्त्यखण्डनात् ।
उपलक्षणमेतत्, तेन उदाहरणसाधर्म्येणापि प्रत्यवस्थानं जातिः । तद्यथा--निष्क्रिय आत्मा
विभुत्वाद् आकाशवत् इति, अत्र प्रत्यवस्थानम्--सक्रिय आत्मा क्रियाहेतुगुणयोगित्वात् लोष्टवत्
अविशेषात् इति । एतदपि त⁴⁶¹⁷

पूर्वहेतोः व्याप्तेरखण्डनादेव ।

त एव [p. २५९ ख ] असदुत्तरम् । वैधर्म्येणोक्ते हेतौ प्रत्यवस्थानं
दर्शयति स⁴⁶¹⁸

भाष्यकारः । वैधर्म्येण चोपसंहारे निष्क्रियः आत्मा
विभुत्वात् । क्रियावद् द्रव्यमविभु दृष्टं यथा लोष्टः, न च तथात्मा तस्मान्निष्क्रियः इति । वैधर्म्येण प्रत्यव
स्थानं निष्क्रियं द्रव्यमाकाशं क्रियाहेतुगुणरहितं दृष्टम्, न तथा आत्मा तस्मान्निष्क्रिय इति । न चास्ति
विशेषहेतुः क्रियावद्वैधर्म्यात् निष्क्रियेण भवितव्यं न पुनरक्रियवैधर्म्यात् क्रियावतेति विशेषहेत्वभावात्
वैधर्म्यसमः । अथ वैधर्म्यसमः--क्रियाहेतुगुणयुक्तो लोष्टः परिच्छिन्नो दृष्टः, न च तथात्मा तस्मान्न लोष्टवत्
क्रियावानिति । न चास्ति विशेषहेतुः क्रियावत्साधर्म्यात् क्रियावता भवितव्यं न पुनः क्रियावद्वैधर्म्यादक्रि
येणेति विशेषहेत्वभावाद् वैधर्म्यसमः ।--न्यायभा॰ ५ । १ । २ ।

एव उदाहरणवैधर्म्यात् साध्यसाधनं हेतुः इत्यस्य उदाहरणसाधर्म्येण प्रत्यवस्थानं
जातिः इति शेषः । यथा न चेतनायतनं तृणादयः प्राणादिरहितत्वात्, यत् पुनः चेतनायतनं
तत् प्राणादिमद् दृष्टं यथा जीवच्छरीरम् इत्यत्र यदि जीवच्छरीरवैधर्म्यादचेतनत्वं तर्हि
तत्साधर्म्यात् मूर्त्तत्वात् तृणादीनां चेतनत्वमस्तु विशेषहेत्वभावात् इति । उपलक्षणमेतत्,
तेन उदाहरणवैधर्म्यात् साध्यसाधनं हेतुः इत्यस्य उदाहरणवैधर्म्येणापि प्रत्यवस्थानं जातिः इति ।
तत्रोदाहरणम्--अनित्यः शब्दः कृतकत्वात्, यदनित्यं न भवति न तत् कृतकं यथा आका
शम् इत्युक्ते पर आह--यदि नित्यवैधर्यात् कृतकत्वाद् अनित्यः शब्दः तर्हि अनित्यवैधर्म्याद्
अस्पर्शवत्त्वात् नित्योऽस्तु । कथिता जातिः । 4619

विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्च निग्रहस्था
नम् ।--न्यायसू॰ १ । २ । १९ ।

निग्रहस्थानानि पुनरत्रैव यथावसरं कथयिष्यन्ते ।

निगमयन्नाह--ततः चतुरङ्ग इत्यादि । समर्थवचनं जल्पं विदुः इत्युक्तम् । तत्र
किं तस्य साधर्म्यम् 4620 सामर्थ्यम् ? इत्याह--वचनस्यापि इत्यादि । वचनस्यापि न केवलम्
अध्यक्षलिङ्गयोरेव सामर्थ्यम् अस्ति इति वाक्यशेषः । किम्भूतम् ? इत्याह--तदन्य इत्यादि ।
तच्छब्देन वादिप्रतिवादिनोः तत्त्वे प्रकृते परामृश्येतिते इति तदन्यतरस्य वादित्वम् 4621 वादिनः तत्त्वस्य इतरस्य वा यो निर्णयः स एव अवसानं पर्यन्तं यस्य तत् तथोक्तं न इतरकल्पितम् इति
एवकारार्थः । वक्त्रभिप्राय सूतमेव 4622 सूचनमेव [p. २६० क ] तत् तस्येति चेत्; तत्राह-- न पुनः नैव
वक्त्रभिप्रायसूचनम् । एवकारोऽत्रापि द्रष्टव्यः अवधारणार्थो वा पुनःशब्दोऽत्र । कुतः ? इत्याह—
साधन इत्यादि । साधनं च दूषणं च तदाभासश्च साधनदूषणमात्रं 4623 णतदाभासाः तेषां व्यवस्था
अभिधानविकल्पात्मिका स्थितिः तस्या वस्तुवत्व⁴⁶²⁴ तत्त्व प्रतिबन्धात् । अस्याऽयमर्थः--वस्तु
परमार्थसत् यत् साधनादितत्त्वं तत्र⁴⁶²⁵

वस्तुनि ।

प्रतिबन्धाद् आयत्तत्वात् । एतदुक्तं भवति--साधनादिविकल्पः
त⁴⁶²⁶

वस्तुविषयः ।

द्विषयः, अन्यथा ततः त⁴⁶²⁷

वस्तुसिद्धेः ।

त्सिद्धेः तद्व्यवहारोच्छेदः, अविकल्पनिषेधात् । अनिषेधेऽपि न ततोऽपि4628

अविकल्पाद्
वस्तुसिद्धिः ।

,
इतरथा अकिञ्चित्करादेरपि तत्सिद्धेः कृतकः शब्दः अनित्यत्वात् घटादिवत् इत्यपिस्यात् । तद्वि
कल्पप्रभवाश्च नितरां तद्विषयाः, इति निराकृतमेतत्-- विकल्पयोनयः शब्दाः इ⁴⁶²⁹

विकल्पाः शब्दयोनयः । तेषामन्योऽन्यसम्बन्धो नार्थान् शब्दाः स्पृशन्त्यमी । इति शेषः ।
--न्यायकुमु॰ पृ॰ ५३७ टि॰ ७ ।

त्यादि ।

[p. 320 ]

वक्त्रभिप्राय इत्यादिना परमतमाशङ्कते दूषयितुम् । वक्तुः साधनादिवादिनः अभिप्रायः
साधनादिविकल्पः सूच्यते अभिलप्यते येन तत्सूचनम् अभिधानं तयोः समाहारलक्षणो द्वन्द्वः
तस्य सर्वत्र साधनादिसद्भाववत् तदभावेऽपि अविशेषात् । एतदपि कुतः ? इत्याह--प्रतिबन्धा
भावात् साधनादिभिः सह वक्त्रभिप्रायसूचनस्य तादात्म्य-तदुत्पत्तिलक्षणाऽविनाभावा भावा
त् कारणात् कथं शब्दैः उपलक्षणमेतत्, तेन विकल्पैः स्वार्थस्य साधनादिलक्षणस्य प्रतिपा
दनमिति चेत्; अत्र परस्य स्ववचनविरोधं दर्शयितुं कारिकां नोपनेयम् इत्यादिकामाह--

नोपनेयं क्वचित् किञ्चिदसिद्धं नापनीयते ।

वाचाऽङ्गं सूच्यते चेति वक्ता कथमनाकुलः ॥ ३ ॥

शब्दाः कथं कस्यचित् साधनमिति ब्रुवन् कथमवधेयवचनः ? त⁴⁶³⁰

तुलना--तत्कृतां वस्तुसिद्धिमुपजीवति न तद्वाच्यतां चेति स्वदृष्टिरागमात्रमनवस्थानुषङ्गात् ।
--अष्टश॰ अष्टस॰ पृ॰ १३० ।

त्कृतां तत्त्वसि
द्धिमुपजीवतीति साधनाङ्गवचनाद् भूतदोषोद्भावनाद्वा । श⁴⁶³¹

पूर्वपक्षः--साध्याभिधानात् पक्षोक्तिः पारम्पर्येण नाप्यलम् । शक्तस्य
सूचकं हेतुवचोऽशक्तमपि स्वयम् ॥--प्र॰ वा॰ ४ । १७ ।

क्तस्य सूचनं हेतुवचनं स्वयम
शक्तमपि, साध्योक्तिः पुनः पारम्पर्येण नालमिति परः प्राकृतशक्तिः ।

क्वचित् शब्दादिधर्मिणि किञ्चिद् असिद्धम् अनित्यत्वादिकं नोपनेयं नोपढौक
नीयम् । [p. २६० ख ] कया ? वाचा अनित्यत्वशब्देन, साधनानर्थक्यम् अन्यथेति मन्यते । तत
एव कुतश्चित् शब्दादेः किञ्चित् नित्यत्वादिकं नापनीयते न निराक्रियते वाचा न नित्यः
इति चचनेन । तदुक्तं वि नि श्च ये-- ते तर्हि क्वचित् किञ्चिद् उपनयतोऽपनयतो वा
कथं कस्यचित् साधनम् इति । किं तर्हि तया4632

वाचा ।

क्रियते ? इत्याह--वाचाऽङ्गं लिङ्गं सूच्यते
च परार्थं तु अनुमानं स्वदृष्टार्थप्रकाशनम् प्र॰ वार्तिकाल॰ ४ । १ इ⁴⁶³³

स्वेन दृष्टं स्वदृष्टं वादिप्रति
वादिभ्यां प्रतिपाद्यप्रतिपादकाभ्यां स्वदृष्टस्येत्यर्थः । यदि प्राश्निकाः तेषामधिकारात् । विप्रतिपत्तिनिरासस्तु
सामर्थ्यादेव प्रसिद्धः । प्रकाश्यतेऽनेन स्वप्रतीतोऽर्थः परं प्रति । तच्च कायवाग्विज्ञप्तिरूपम् । तत्र स्वदृष्टोऽर्थः
त्रिरूपं लिङ्गम् ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ ४ । १ ।

ति वचनाद्
इत्येवं यो वक्ता स कथम् अनाकुलः आकुल एव पूर्वापरविरुद्धाऽभिधानात् । वाचा
इति उपलक्षणम्, तेन विकल्पेनापि सूच्यते च इति वा उपलक्षणम्, तेन व्यवसीयते च ।

कारिकां विवरीतुमाह--शब्दा इत्यादि । शब्दाः कथं न कथञ्चित् कस्यचित् साधनम्
इत्येवं ब्रुवन् सौगतः कथमवधेयवचनः ? कुतः ? इत्याह--तत्कृतां शब्दकृतां तत्त्वस्य सिद्धिं
निर्णीतिम् उपजीवति इति हेतोः । एतदपि कुतः इत्याह--सिद्धिः साधनं तस्य अङ्गं निमित्तम्
त्रिरूपं लिङ्गम्; साध्यते अनेन इति वा साधनम्, अस्यां4634

सिद्धौ ।

पक्षधर्मत्वादेः4635 दिः अवयवः तस्य
वचनात् प्रतिपादनात् शब्दैः इति विभक्तिपरिणामेन सम्बन्धः । भूतस्य विद्यमानस्य दोषस्य
असिद्धादेः उद्भावनाद्वा । इदमत्र तात्पर्यम्--साधनदूषणवचनेन त⁴⁶³⁶

साधनदूषणरूपपदार्थाकथने ।

दप्रतिपादने साधनाङ्गस्य अव
चनाद् दोषस्य च अनुद्भावनाद् अनर्थकवचनाच्च निग्रहप्राप्तिः तद्वक्तुः । प्रतिपादने अयं दोषः
अनुषङ्गी इति ।

[p. 321 ]

स्यान्मतम्-- न ततः4637

शब्दात् । तुलना--अनेन एतदपि निराकृतम्--अद्वैते कथं 3 akṣarasतिबोधनाय प्रवर्तते इति ।
स्वपरयोरस्यार्थस्यासिद्धेः । अयं परोऽहं न परः इति स्वसंवेदनमेवैतद् 3 akṣarasसादयति । नात्र परमार्थतो
विभागः--अहं प्रश्नयिता परः कथयति । द्वयोरपि स्वाकारोपरक्तप्रत्ययसं3 akṣarasवैतत् न तु विभागः स्वप्न
प्रत्ययवत् उन्मत्तप्रत्ययप्रलापवच्च । उन्मत्तस्तर्हि वादी कथं ततोऽद्वैतप्र3 akṣarasरपि ? ननु सर्वप्रत्ययप्रलय
एवायं प्रवर्तते नात्र प्रतीतेरुदयः । किं तर्हि प्रतिवादिनाऽन्येन वा कर्त्तव्यम् ? 3 akṣaras क्रियमाणं किञ्चिद् दृश्यते ?
--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २९३ ।

किञ्चित् कश्चित् प्रतिपादप्रति प्रतिपद्यते [p. २६१ क ] वा
केवलं तैमिरिकद्वयवद् भ्रान्त्या शब्दत इदं मया अयं प्रतिपादितः अहं च प्रतिपन्नः इति
वक्तुः प्रतिपत्तुश्च बुद्धिः जायते इति; तन्न सारम्; यतः कथमेवं स्वयं जानन्नेव शाब्द
व्यवहारम् अनुबाधेत संयोग्यादिव्यवहारवत् ? यथैवायं 3 akṣarasग्यादिलिङ्गं4638

वैशेषिकाभिमतं । संयोगि समवा3 akṣarasर्थसमवायि विरोधि च ।
--वैशे॰ सू॰ ३ । १ । ९ ।

प्र⁴⁶³⁹

अविनाभावाभावेन ।

तिबन्धाभावेन
सव्यभिचारमुपलभ्य परिहृतवान् तथा शब्दं परिहरेत् । अथ 3 akṣarasरित्यागे क्षणमपि जीवितुं न
शक्यते इति तत्पामः 4640 न तत्त्यागः तत एव भविष्यच्छकटाद्यनु3 akṣaras 4641

भविष्यत्प्रतिपद्येत शकटं
कृत्तिकोदयात् । श्व आदित्य उदेतेति ग्रहणं वा भविष्यति ॥--लघी॰ 3 akṣaras १४ । कृत्तिकोदयमालक्ष्य
रोहिण्यासत्तिकॢप्तिवत् ।"--मी॰ श्लो॰ पृ॰ ३५१ ।

कृत्तिकाद्युदयपरित्यागोऽपि
मा भूत् । तथा च अद्य आदित्योदयात् श्व आदित्य उदे3 akṣaras इति नानुमानं व्यभिचार
संभवात् इति प्लवते । यदि पुनः व्यवहारी त⁴⁶⁴²

व्यभिचा3 akṣaras ।

थाविधादपि 3 akṣaras लिङ्गादिकं प्रतिपद्यते इति
तदर्था 4643 र्थं तदङ्गीकरणम्; अत एव संयोग्याद्यङ्गीकरणमस्तु । 3 akṣarasयम्4644

बौद्धः ।

अप्रतिबद्धादपि शब्दात्
लिङ्गं प्रतिपादयति न त⁴⁶⁴⁵

अविनाभावशून्यात् ।

थाविधाल्लिङ्गात् लिङ्गिनमिति प्राकृतश3 akṣaras । तैमिरिकोऽपि विज्ञाततैमिर
ज्ञानमिथ्यात्वो न ततो व्यवहारमारचयति, इतरथा विभ्रमज्ञाने 3 akṣarasज्ञा क र स्य पक्षत्रयस्थापन⁴⁶⁴⁶

पीतशङ्खादिविज्ञानं तु न प्रमाणमेव तथा3 akṣarasयावाप्तेरभावात् । संस्थान
मात्रार्थक्रियाप्रसिद्धावन्यदेव ज्ञानं प्रमाणमनुमानं । तथाहि--प्रतिभास एवं 3 akṣaras यः स न संस्थानवर्जितः ।
एवमन्यत्र दृष्टत्वादनुमानं तथा च तत् ॥ येन न कदाचिद् व्यभिचार उपल3 akṣaras स यथाभिप्रेते विसंवादात्
विसंवाद्यत एव । यस्तु व्यभिचारसंवेदी स विचार्य प्रवर्तते--संस्थानमात्रं 3 akṣarasवत् प्राप्यते परत्र संदेहो
विपर्ययो वा, ततोऽनुमानं संस्थाने संशयः परत्रेति प्रत्ययद्वयमेतत् प्रमा3 akṣarasमाणं च ।...शब्दविषयं तु
ज्ञानमभिप्रायनिवेदनात् प्रमाणं...--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ५ ।

मयुक्तं स्यात्--प्रतिपन्नव्यभिचारो न ततः प्रवर्त्तते अपि तु 3 akṣarasमानात्, अन्यस्य जातवि
प्रलम्भस्य तरस्यत 4647 नरस्य न प्रमाणम् इति ।

ननु तस्य शब्दादपि वस्तुप्रतिपत्तिं ततः तत्प्राप्तिं मन्यमा3 akṣaras तत् ज्ञानं प्रमाणं स्यात्,
अयमस्यैव दोषोऽस्तु, अतो लिङ्गादिवत् शब्दादपि अनेन व्यवहारं 3 akṣaras 4648

3 akṣarasदिवत् ।

तद्वत् 4649

शब्दस्य ।

तस्य [p. २६१ ख ]
वस्तुतत्त्वप्रतिबन्धोऽभ्युपगन्तव्य इति स्थितम् ।

भवत्वेतत्, तथापि शब्दो लिङ्गं गमयति न साध्यमिति 3 akṣaras अत्राह-- शक्तस्य सूच
नम् इत्यादि । शक्तस्य साध्यज्ञापने लिङ्गस्य समर्थस्य सूचनम् । किम् ? इत्याह--हेतुवचनं
त्रिरूपलिङ्गवाक्यम् । किम्भूतम् ? इत्याह--अशक्तमपि साध्यज्ञा3 akṣaras मर्थमपि स्वयम् आत्मना
इति । साध्यं4650 ध्यवचनं किंभूतम् ? इत्याह--साध्योक्तिः अनि3 akṣaras शब्दः इति प्रतिज्ञावचनम्
4651

शब्दत्यागे ।

[p. 322 ] पुनः न केवलं साधनात् साध्यसिद्धेः साक्षाद् अपि तु वचनवत् पारम्पर्येणापि नाऽलं साध्य
प्रतिपादने न समर्था 4652 र्थम् साध्य⁴⁶⁵³ ध्याप्रतिपादनाद् इत्येवं परः प्राकृतशक्तिः प्राकृता प्राकृते
वा शक्तिः अस्य, शक्तवत् साध्यप्रतिपादनसंभवादिति मन्यते ।

न तु 4654 ननु लिङ्गस्येव साध्यस्यापि प्रतिपादने वचनस्य सामर्थ्ये त⁴⁶⁵⁵

वचनादेव ।

त एव साध्यसिद्धेः
हेतुवैफल्यमिति चेत्; अत्राह--सम्यग्विचारिता इत्यादि ।

सम्यग्विचारिता वाक्यविकल्पास्तत्त्वगोचरम् ।

साध्यं पश्यद्भिरज्ञेयं प्रायः प्राकृतबुद्धिभिः ॥ ४ ॥

सर्व एवायमनुमानानुमेयव्यवहारो विकल्पारूढेन धर्मधर्मिन्यायेन न बहिः सद
सत्त्वमेपक्षते इति चेत्; कथमर्थादेव लिङ्गादर्थगतिः ? कथञ्च धर्मधर्मितया भेद एव
बुद्धिपरिकल्पितो नार्थोऽपि, विकल्पानामवस्तुसंस्पर्शाभ्युपगमात् । वस्त्वाश्रयत्वाद्वस्तु
विषयत्वे कथं साध्याविनाभाविहेतुमन्तरेणानुपपन्नं हेतुवचनं तत्त्वविषयं न भवेत् ?

सम्यक् साध्याविनाभाविसाधनोपन्यासेन विचारिताः परीक्षिताः तत्त्वगोचरं
नयन्तः इति वाक्यशेषः । के ? इत्याह--वाक्यानां कार्यभूताः अर्थविकल्पाः । यदि
वा, वाक्यानि विकल्पाश्च इति ग्राह्यम् । वाक्यग्रहणं तस्यैव⁴⁶⁵⁶

वाक्यस्यैव ।

केवलवर्णपदपरिहारेण व्यव
हारोपयोगप्रतिपादनार्थम् । विकल्पग्रहणं दृष्टान्तार्थम् । यथा उक्तविधिना सम्यग् विचारिता
विकल्पाः तत्त्वगोचराः तथा वाक्यान्यपि, रूपादिशब्दा निर्विषय⁴⁶⁵⁷ या विकल्पयोनित्वात् प्र⁴⁶⁵⁸

सांख्याभिमत ।

धा
नादिशब्दवत् इत्यत्र हेतोः असिद्धतोद्भावनार्थं वा [p. २६२ क ] ।

सर्वेण अनेन एतदुक्तं भवति--शब्दोऽनित्य इति प्रतिपाद्यमाना अपि स्व⁴⁶⁵⁹

स्वमताग्रहात् ।

समयावष्टम्भाद्
अनर्थकान्यशब्दसाधर्म्याद्वा न प्रतिपद्यन्ते तानुद्दिश्य हेतूपन्यास इति; तर्हि हेतोरेव साध्य
सिद्धेः किं साध्यनिर्देशेनेति चेत् ? अत्राह-- प्रायः इत्यादि । प्रायो बाहुल्येन क्षणिकत्वादि
रूपेण न शब्दादिस्वभावेन यच्छब्दादि साध्यम् अनुमेयम् तदज्ञेयम् अपरिच्छेद्यम् । कैः ?
इत्याह--प्राकृतबुद्धिभिः सौगतैः । तेषां ज्ञानं सर्वमविकल्पम्, विकल्पस्यापि स्वरूपवद्
बहिरपि एत्तेः 4660 निंर्विकल्पकत्वापत्तेः एकस्य⁴⁶⁶¹

एकस्य
विकल्पस्य स्वरूपे निर्विकल्पकत्वं बहिरर्थे च विकल्पकत्वमिति रूपद्वयं न संभवति विरोधादित्यर्थः ।

रूपद्वयविरोधात् । किं कुर्वद्भिः ? इत्याह—
पश्यद्भिः इन्द्रियाणि तत्र व्यापारयद्भिः, इन्द्रियग्राह्यं न भवेदित्यर्थः ।

एतदुक्तं भवति--यथा हेतोः सिध्यति4662

सति ।

साध्ये तत्प्रतीत्यर्थं वक्त्रविग्रहमावहति तथा
चक्षुरादिव्यापारोऽपि दृष्टुः अविशेषात् । को हि विशेषो येन इन्द्रियमनर्थकं दोषाय, अपि तु
वचनमेव । यदि पुनः लिङ्गाद् गम्यमानेऽप्यर्थे नेन्द्रियव्यापारा स्किरतं 4663 व्यापारतिरस्कारः
तद् बुद्ध्युत्पत्तावपि नापरापरस्य तस्य⁴⁶⁶⁴

इन्द्रिव्यापारस्य ।

वैफल्यं स्यात् । अथ धर्मिमात्रे तत्साफल्यान्नायं दोषः;
क्षणिकत्वादिधर्मे स्यात् । एकत्र गुणः सर्वत्र गुणं करोति न दोषो दोषमिति चिन्त्यमेतत् ।
ततोऽस्माद्दोषाद् बिभ्यता प्रतिज्ञावचनमिव इन्द्रियमपि तत्र परिहरणीयम् । धर्म्यसिद्धिः स्यादिति
[p. 323 ] चेत्; अयमपरोऽस्य दोषोऽस्तु ।

कारिकाया उत्तरार्धस्य व्याख्यानमकृत्वा सुगमत्वात् पूर्वार्धं समर्थयितुं पूर्वपक्षयन्नाह--स⁴⁶⁶⁵

तथा चानुमानानुमेयव्यवहारोऽयं सर्वो हि बुद्धिपरिकल्पतो बुद्ध्यारूढेन धर्मधर्मिभेदेनेति
उक्तम्--प्र॰ वा॰ स्ववृ॰ १ । ३ । आचार्यदिग्नागेनाप्येतदुक्तमित्याह--तथा चेत्यादि...--प्र॰ वा॰ स्ववृ॰
टी॰ पृ॰ २४ ।

र्व
एव [p. २६२ ख ] इत्यादि । सर्व एव कार्यहेतोः स्वभावहेतोर्वा अयं प्रतीयमानः अनुमानानुमेय
व्यवहारो लिङ्गलिङ्गिव्यवहारो विकल्पारूढेन विकल्पावभासिना । केन ? इत्याह--धर्मः सत्त्वादिः
धर्मी शब्दादिः तयोः न्यायः सर्वे भावाः स्वभावेन प्र॰ वा॰ ३ । ३९ इत्यादि4666

स्वस्वभावव्यवस्थितेः । स्वभावपरभावाभ्यां यस्माद् व्यावृत्तिभागिनः ॥ इति शेषः ।

धर्मा
न्तरप्रतिक्षेपाऽप्रतिक्षेपौ इत्यादिश्च, तेन । तर्हि तद्विकल्पस्य वस्त्वाश्रयत्वात् तद्व्यवहारः
पारमार्थिकः इति चेत् ? अत्राह--न बहिरपेक्षते तद्व्यवहारः । किम् ? इत्याह--सदसत्त्वम् ।
स⁴⁶⁶⁷

सत्त्वं धर्मस्य असत्त्वं च धर्मिणः ।

त्त्वमसत्त्वं च धर्मधर्मिणोः; इत्यपेक्षते, विकल्पस्य निर्विषयत्वादिति मन्यते । चेद् इति पराभि
प्रायद्योतकः । तत्र दूषणमाह--कथं न कथंचित् अर्थादेव वस्तुभूतादेव लिङ्गात् सत्त्वधूमादेः न
कल्पितात् पक्षसपक्षाऽन्यतरत्वादेः इति एवकारार्थस्य 4668 रार्थः । अर्थस्य अग्न्यादेः गतिः
प्रतिपत्तिः ? इष्यते च परेण⁴⁶⁶⁹

अर्थादर्थगतेः--प्र॰ वा॰ ४ । १५ ।

अर्थो हि अर्थं गमयति इति वचनात् । कथं ततः4670

विकल्पात् ।

सा4671

अर्थगतिः ।

न
स्यादिति चेत् ? उच्यते--यदा हि धर्मधर्मिविकल्पो निर्विषयः तदा धर्मी शब्दः तद्धर्माः सत्त्वादयः
पक्षसपक्षान्यतरत्वादेर्नातिरिच्यन्ते इति ।

ननु उक्तमत्र धर्मधर्मितया भेद एव बुद्धिपरिकल्पितो नार्थोऽपि इति चेत्; अत्राह--कथं
च इत्यादि । धर्मधर्मिणोर्भावः तत्ता तया यो भेदः स एव बुद्धिपरिकल्पितो नार्थेप्यर्थोपि
4672 नार्थोऽपि लिङ्गलिङ्गि [p. २६३ क ] लक्षणो न केवलं तत्तया भेद एव कथं वा न बुद्धिपरिकल्पितः
किन्तु तत्कल्पित एव । कुतः ? इत्याह--विकल्पानाम् इत्यादि । इदमत्र तात्पर्यम्--उक्तविधिना
न अन्तर्बहिर्वा निरंशोऽर्थः संभवति सांश च 4673 सांशश्च विकल्पविषयत्वात्, विकल्पानां च
सौगतैः अवस्तुसंस्पर्शाऽभ्युपगमात् विकल्पोऽवस्तुनिर्भासो विसंवादादुपप्लवः
4674

अथोक्तम्-विकल्पोऽवस्तुनिर्भासाद् विसंवादादुपप्लवः इति ।--प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ १९० ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५०० । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८२ । धर्मसं॰ पृ॰ १३४ । सर्वद॰ पृ॰ ४४ ।

इति वचनात्, न अर्थोऽपि बुद्धिपरिकल्पितः इति सम्बन्धः । पश्यतु प्र ज्ञा क र स्य
सर्वविकल्पातीतं प्रतिभासमात्रं तत्त्वम् 4675

विचार्यमाणं
हि सकलमेव विशीर्यते नाद्वैतादपरं तत्त्वमस्ति--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३१ ।

इति मतम् । 4676

प्रज्ञाकरस्य ।

तस्य सत्त्वादयः अर्थरूपतयापि
विकल्पिता भवन्ति नवेति चिन्त्यमेतत् । यदि भवन्ति; कथम् अर्थो हि अर्थं गमयति
इति ध र्म की र्त्ति वचनम् असौ गच्छेत् ? भवन्तु तर्हि वस्तुविषयाः ते4677

विकल्पाः ।

इति चेत्; अत्राह--वस्तु
बहिरन्तश्च सांशो भावः आश्रयः कारणम् अवलम्ब्यं येषां तेषां भावात् तत्त्वात् । वस्तुविषयत्वे
अङ्गीक्रियमाणे विकल्पानाम् इत्यनुवर्त्तते, कथं केन प्रकारेण तत्त्वविषय 4678 यं न भवेत् ।
किम् ? इत्याह--हेतुवचनम् । किंभूतम् ? इत्याह--हेतुमन्तरेण अनुपपन्नम् । किंभूतं हेतुम् ?
[p. 324 ] इत्याह--साध्य इत्यादि । वस्तुनो विकल्पाः ततः तद्वचनमिति मन्यते । अनेन पूर्वार्धं समर्थितम् ।

एवं तावत् लिङ्गलिङ्गिविकल्पानां केषाञ्चिद् बहिरर्थविषयत्वप्रतिपादनेन तज्जन्मनोऽ
भिधानस्यापि 4679

बहिरर्थविषयत्वम् ।

तद्विषयत्वं प्रतिपादितम् । संप्रति विवक्षाप्रभवत्वेन तस्य⁴⁶⁸⁰

शब्दस्य ।

[p. २६३ ख ] तद्विषयत्वं
परेण⁴⁶⁸¹

बौद्धेन ।

यदुक्तं 4682

शब्देऽप्यभिप्रायनिवेदनात् ॥ ३ ॥
वक्तृव्यापारविषयो योऽर्थो बुद्धौ प्रकाशते । प्रामाण्यं तत्र शब्दस्य नार्थतत्त्वनिबन्धनम् ॥ ४ ॥--प्र॰ वा॰
१ । ३-४ ।

तत्पूर्वपक्षयित्वा निराकुर्वन्नाह--विवक्षा इत्यादि ।

विवक्षाप्रभावं वाक्यं स्वार्थे न प्रतिबध्यते ।

तत्सूचितेन लिङ्गेन कथं तत्त्वव्यवस्थितिः ॥ ५ ॥

वक्त्रभिप्रायमात्रं वाक्यं सूचयतीत्यविशेषेणाक्षिपन् पारम्पर्येणापि न ततस्तत्त्वं
प्रतिपद्येत । न च वक्त्रभिप्रायमेकान्तेन सूचयन्ति श्रुतिदुष्टादेः अन्यत एव प्रसिद्धेः ।

*पक्षधर्मस्तदंशेन व्याप्तो हेतुस्त्रिधैव सः ।

अविनाभावनियमात् हेत्वाभासास्ततोऽपरे ॥

हेतुबि॰ श्लो॰ १

इत्यादिना स्वयमनभिमतस्यापि वस्तुनः प्रतिपत्तेः । तथा अनेकार्थेषु केनार्थोऽयं
विवेचितः येन वक्त्रभिप्राय एवार्थः । शब्दैः क्वचित् विसंवादात् स्वयमनाश्वासे किं
शब्दविकल्पव्यभिचारचोदनया स्वल्पकल्पनया, ज्ञानमेव किन्न प्रतिक्षिपेत् ?

विवक्षैव प्रभवः कारणं यस्य प्रभवति अस्मात् इति व्युत्पत्तेः, विवक्षाया वा प्रभवो
यस्य, ततः प्रभवति इति वा यत् तथोक्तम् । किम् ? इत्याह--वाक्यम् । तत् किन्न क्रियते ?
इत्याह--न प्रतिबध्यते । क्व ? इत्याह--स्वार्थे स्व आत्मीयो वादिनो हेतुरूपोऽर्थः तस्मिन्,
इति काक्वा अर्थोऽत्र द्रष्टव्यः । अत्रोत्तरमाह--तेन वाक्येन यत् सूचितं तेन । केन ? लिङ्गेन
विवक्षा विकल्पारूढा इति मन्यते । अन्यस्य तेन सूचनस्य परैः अनभ्युपगमात् कथं न कथञ्चित्
तत्त्वस्य व्यवस्थितिः इष्टस्य क्षणक्षयादेः । एतदुक्तं भवति--यत् तेन⁴⁶⁸³

शब्देन ।

विकल्पारूढं लिङ्गं
सूचितं न तस्य तत्त्वे प्रतिबन्धः, यस्य⁴⁶⁸⁴

वस्तुभूतार्थस्य ।

च तत्र प्रतिबन्धो न तत्तेन सूचितम् । न च अन्यस्य
सूचने अन्यत्र प्रतिपत्तिः प्रवृत्तिर्वा, अन्यथा स्व⁴⁶⁸⁵ अश्वशब्देन अश्ववचने गवि सा4686

प्रतिपत्तिः ।

भवेत् । अथ
तदारूढेण प्रयोजनाऽसिद्धेः 4687

वस्तुभूतेऽर्थे ।

अन्यत्र सा भवेत्; तन्न; अतिप्रसङ्गात् । यदि पुनः तत्त्वतस्तेन
सूचनेऽपि भ्रान्त्या त्रिरूपं लिङ्गं सूचितमिति प्रतिपत्तिः; सापि न युक्ता; अविषये भ्रान्तेरपि
प्रतिपत्तेरयोगात्, इतरथा ततः अश्वशब्दात् गवि प्रतिपत्तिः स्यात् । असादृश्यान्नेति चेत्; किं
पुनः विकल्पाकार-अर्थस्वभावयोः सादृश्यमस्ति ? तथा चेत्; प्रत्यक्षवद् विकल्पानामर्थविषयत्वं
केन वार्यते ? प्रत्यक्षस्यापि सर्वथा 4688

सादृश्याभावात् ।

तदभावात् ।

यस्तु मन्यते--तदभावेऽपि आन्तरोपप्लववशात् तथाप्रतिपत्तिः इति; सापि न [p. २६४ क ]
तत्त्वदृष्टिः; यतः यद् यत्कार्यं तत् तदेव गमयति प्रतिबन्धात्, यथा धूमः अग्निम्, विवक्षाकार्यं
[p. 325 ] च वाक्यम् । तथा यत् यत्कार्यं न भवति तद् भ्रान्त्यापि तन्न गमयति यथा स⁴⁶⁸⁹

अग्निकार्यः ।

एव धूमः अपा
वकम्, अकार्यं च वाक्यम् अर्थस्य इति । यदि पुनः तथापि तया तत् तत्र बुद्धिं जनयति
कुतश्चित् प्रत्यासत्तेः; तत एव तर्हि परमार्थतः किञ्चिदकारणे4690

अकारणभूताऽर्थविषयकम् ।

ज्ञानं करिष्यति, तद्विज्ञानं च तत्र
प्रमाणं स्यात् अविसंवादाभिमानिनः यथा कुञ्चिकाविवरमणिज्ञानं मणौ ।

स्यान्मतम्, न वाक्यं कथञ्चिदपि अर्थे ज्ञानं जनयति विवक्षाया अन्यत्र, केवलं विकल्पा
न्तरमेवं जायते अतो वाक्यादर्थः प्रतीय ते इति; न; तथा क्रमप्रतीतेरभावात् पूर्वं वाक्याद्
विवक्षाविकल्पः पुनः अर्थविकल्प इति । ततः स्थितम्-- तत् सूचितेन लिङ्गेन कथं
तत्त्वव्यवस्थितिः इति ।

इदमपरं व्याख्यानम्-- विवक्षाप्रभवमपि इति अपि शब्दोऽत्र द्रष्टव्यः । वाक्यं
स्वार्थेन स्वाभिधेयवस्तुना प्रतिबध्यते कथम् इति प्रश्ने तत्सूचितेन लिङ्गेन तत्त्व
व्यवस्थितिर्यतः इत्युत्तरम् ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--वक्त्रभिप्रायमात्रं भवद्भिः अर्थं वाक्यं सूचयति इत्येवम् अवि
शेषेण आक्षिपन् क्रोडीकुर्वन् सौगतः पारम्पर्येणापि न केवलं सन्ते तो 4691 साक्षात् वाक्यात्
तत्त्वं साध्यं वस्तु न प्रतिपद्येत । अथ वाक्यात् लिङ्गम्, अतः4692

लिङ्गात् ।

तत्त्वम् इति; परार्थानुमानं
स्यादिति मन्यते । द्वितीयं कारिकाव्याख्यानं व्यतिरेकमुखेण अनेनैव दर्शितम्, वक्त्रभिप्राय
सूचकत्वं [p. २६४ ख ] वाक्यस्याभ्युपगम्य दूषणमुक्तम्, इदानीम् एकान्तेन तदपि नास्तीति
दर्शयन्नाह--नच नैव वक्त्रभिप्रायम् एकान्तेन अवश्यम्भावेन सूचयन्ति सूच्यत इत्युत 4693 इति ।
कुतः ? इत्याह--श्रुति इत्यादि । आदिशब्देन अर्थान्तरगमनपरिग्रहः । यत्रापि श्रुतिर्दृष्ट्या
4694 श्रुतिदुष्टादेः इति पाठः, तत्र आदिशब्देन कल्पनादुष्टादिपरिग्रहः । श्रुतिदुष्टादेः अन्यत
एव प्रसिद्धेः । आदिशब्दलब्धमर्थम् उदाहरन्नाह--पक्षधर्म इत्यादि । 4695

पक्षो धर्मी अवयवे
समुदायोपचारात्--हेतुबि॰ पृ॰ ५२ ।

पक्षो धर्मी अवयवे
समुदायोपचारात्, तस्य धर्मः तदंशेन तस्य पक्षस्य अंशेन साध्यधर्मेण न तदेकदेशेन पक्षशब्देन
समुदायावचनात् व्याप्तो व्याप्तियोगात् । 4696

व्याप्तिर्हि व्यापकस्य तत्र भाव एव, व्याप्यस्य वा तत्रैव
भावः ।--हेतुबि॰ पृ॰ ५३ ।

व्याप्तिश्च व्यापकगता तत्र यत्रासौ साधनधर्मो भाव
एव⁴⁶⁹⁷

व्यापकस्य भाव एव नाभावः कदाचन ।

नाभावे 4698 वः । व्याप्यगता तत्रैव यत्रासौ साध्यधर्मो4699

वर्तते तत्रैव व्याप्यस्य
भावः ।

नान्यत्र । किम् ? इत्याह--पुनः इति
वितर्के हेतुरेव मनागपि अ हेतुर्न भवति इत्येवकारार्थः । कति प्रकारः ? इत्यत्राह--स हि स
हेतुः खलु त्रिधा । कुतः ? इत्याह--विरुद्ध इत्यादि ।

अत्र चोद्यते--यदि पक्षधर्मः; कथम् असिद्धः ? स्वयम् आश्रयस्य च सन्देहे असिद्धो
4700 द्धे वाऽसिद्ध उच्यते । न च तदा कस्यचित् पक्षधर्मता । तथा यदि तदंशेन व्याप्तः; कथं
विरुद्धोऽनैकान्तिको वा ? तदंशव्याप्तिवचनेन अन्वयव्यतिरेकयोरभिधानेन 4701

विरुद्धानैकान्तिकनिराकरणात् ।

तन्निरासात् । स हि
विपक्षे सन् असन् सपक्षे विरुद्धः, उभयत्र सन् संभाव्यमानो वा अनैकान्तिकः, न चास्य तदं
[p. 326 ] शव्याप्तिरिति; न; परापेक्षया एवमभिधानात् । 4702

बौद्धः ।

परो हि सत्त्वादीनां पक्षधर्मत्वं तदंशव्याप्तिं च
अभ्युपगच्छति कुतोऽनेकान्तवादिनस्तस्य [p. २६५ क ] प्रमाणता ? 4703

बौद्धस्य ।

ते न क्वचित् सत्त्वादिसंभवः
इति असिद्ध उच्यते, अनेकान्त एव वा अस्य तवोद्विराद्धः 4704 संभवाद्विरुद्धः कल्पितस्य क्षणिकै
कान्तवद् अक्षणिकैकान्तेऽपि4705

सम्भवात् ।

व्यभिचारी इति, यद्वक्ष्यति--

*असिद्धः सि द्ध से न स्य विरुद्धो दे व न न्दि नः ।

द्वे धा स म न्त भ द्र स्य हेतुरेकान्तसाधने ॥ सिद्धिवि॰ परि॰ ६ इति ।

ततः परपरिकल्पितात् कार्यादेः अपरे कार्यादयो मरणादौ साध्ये अरिष्टादयः4706

भाविकारणवादिप्रज्ञाकरकल्पिताः ।

हेत्वा
भासा न हेतवः भवन्ति इत्यध्याहारः । कुतः ? इत्याह--अविनाभावनियमात् ।
अस्यैव व्याख्यानं तत इत्यादि ।

द्वितीयं व्याख्यानमाह--ततः परे 4707

वैशेषिककल्पिताः ।

सं योग्यादयो हेत्वाभासा भवन्ति इति । कुतः ? इत्याह—
अविनाभावनियमात् । अस्यायमर्थः--विना भाव्य 4708 साध्यमन्तरेण अभाव्य 4709 व नियमः
साध्याभावे अभावनियमः, पुनः अस्य न ज्ञायोगे 4710 न चायोगे साध्याभावेऽपि भाव इत्युक्तं
भवति, तस्माद् इति । ततः कि जातम् ? इत्याह--स्वयम् आत्मना आदिना 4711 अपिना अनभि
मतस्यापि न केवलम् अभिमतस्यैव वस्तुनः अर्थस्य प्रतिपत्तेः शब्देभ्यः इति विभक्तिपरि
णामेन सम्बन्धः । न च वक्त्रभिप्रायम् एकान्तेन सूचयन्ति शब्दा इत्यपेक्षम् 4712 क्ष्यम् ।

ननु यद्यप्येवं भावना 4713 भावेन व्याख्यायते--यथा 4714 तथा प्ययमस्य अर्थो न भवति किन्तु
वक्त्रभिप्रायोऽर्थः इति चेत्; अत्राह--तत्त्व 4715 तथा इत्यादि । तथा तेन उक्तप्रकारेण अनेकार्थेषु
शब्देषु सत्सु केन पुरुषेण प्रमाणेन वा अर्थोऽयं निर्दिश्यमानो विवेचितः पृथक्कृतः येन वितेत्र
नेन 4716 विवेचनेन वक्त्रभिप्राय एव नान्यः स्यादर्थः न केनचित् इत्यर्थः ।

एतेन [p. २६५ ख ] 4717

पत्रवाक्यं ह्यनेकार्थं भवति ।

पत्रमपि चिन्तितम् ।

अथ कदाचिद् अर्थाभावेऽपि वृत्तेः अनर्थकाः शब्दाः ? इत्यत्राह--क्वचित् न सर्वत्र विसं
वादात् वञ्चनात् । कैः ? इत्याह--शब्दैः संवादेऽपि वहुलं शब्दैः इत्यपेक्षम् 4718 क्ष्यम् स्वयम्
आत्मना बौद्धेन अनाश्वासे क्रियमाणे किं स्वल्पकल्पनया । किंभूतया ? इत्याह--शब्दानां
विकल्पानां व्यभिचारस्य चोदनं यस्यां तया । तर्हि किं कुर्यात् परः ? इत्याह--ज्ञानमेव
विकल्पानाम् अनन्तरं निर्देशात् ज्ञानशब्देन दर्शनम् इह गृह्यते, तदेव, न शब्दविकल्पानाम्4719

व्यभिचारचोदनया ।

,
तत्प्रतिक्षेपेणैव तत्प्रतिक्षेपणात् 4720

दर्शनमूलत्वात् विक
ल्पानाम् ।

तन्मूलत्वात्तेषामिति मन्यते । किन्न प्रतिक्षिपेत् ? बहिः प्रतिक्षि
पेदेव तस्य स्वप्नादौ अर्थाभावेऽपि दर्शनात् इत्येके4721

प्रतिभासाद्वैतवादिनः ।

। येन स्वसंवेदनेन ज्ञानं ज्ञानम् इति भवति
तत् ज्ञानम् इत्युच्यते, तदेव किन्न प्रतिक्षिपेत् ? द्वयनिर्भासवत् तत्रापि4722

स्वसंवेदनेऽपि ।

अनाश्वासात् ।

एतदेव दर्शयन्नाह--

शक्यं हि वक्तुम्—

[p. 327 ]

साध्योपलब्धेः प्रत्यक्षं पारम्पर्येण नाप्यलम् ।

शक्तस्य सूचिका साक्षात् काचन सर्वा न कल्पना ॥ ६ ॥

परमार्थैकतानत्वे बुद्धीनामनिबन्धना ।

न स्यात्प्रवृत्तिरर्थेषु समयान्तरभेदिषु ॥ ७ ॥

प्रमाणाभावे ज्ञानमेव किन्न प्रतिक्षिपेदिति । प्रतिक्षेपासिद्धिरिति वाक्यप्रतिक्षेपेऽपि
समानम् । तत्त्वप्रतिपत्तिं प्रति वाक्यविशेषैः अनुमानवृत्तौ व्यवहर्तारोऽतिशेरते नान्यथा ।
तत्कार्यव्यभिचारेऽपि यथा गमकत्वं तथा शब्दस्य ।

शक्यं हि वक्तुम् इत्यादि । हि यस्मात् शक्यं वक्तुम् । किम् ? इत्याह--साध्योप
लब्धेः साध्यस्य क्षणक्षयस्य स्वसंवदेनाऽनन्यवेद्यादेः या उपलब्धिः दृष्टिः साक्षात्करणं तस्याः
प्रत्यक्षं 4723

इन्द्रियमनःस्वसंवेदनयोगिप्रत्यक्षभेदेन ।

चतुर्विधम् अविकल्पदर्शनं नाऽलम् न समर्थम् । कथम् ? इत्याह--पारम्पर्येण
अपि शब्दोऽत्र व्याख्येयो भिन्नप्रक्रमन्यायात् । न केवलं साक्षाद् अपि तु पारम्पर्येणापि ।
तथाहि--न तावत् साक्षात्, परमार्थाभावेऽपि तत्प्रवृत्तेः उपप्लवदशायाम् । तथा सति यदव
भासते न तत् परमार्थसत् यथा तैमिरिकोपलभ्यमानं [p. २६६ क ] केशोंद्र⁴⁷²⁴ शोण्डुकादि, अवभासते
च ज्ञानस्य स्वसंवेदनादि । न चैतन्मन्तव्यम्--केशोण्डुकादेः ज्ञानात्मकत्वे तत्सत्त्वात् साध्यवि
कलो दृष्टान्त इति; सारूप्यनिषेधात्, ग्राह्यग्राहकाकारभेदप्रतीतेः अन्येन अन्यग्रहणाविरोधात्
जननवत् । अस्याभावे विज्ञानवादिनोऽनुमानाभावः । 4725

अनुमानम् ।

तद्धि त्रिरूपलिङ्गजमिष्यते तदभावमभ्युप
गच्छन् कथम् यदवभासते तज्ज्ञानं यथा सुखादि अवभासते च नीलादिकम्
इत्याद्यनुमानं वदेत् ? अस्य सांवृतत्वे कुतः अतो नीलादेः 4726

परमार्थतः ।

भावतो ज्ञानत्वसिद्धिः अतिप्रसङ्गात् ?
अथ यादृशो यक्षः तादृशो बलिः 4727

अद्वैतेऽपि
कथं वृत्तिरिति चोद्यं निराकृतम् । यथा बलिस्तथा यक्ष इति किं केन सङ्गतम् ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰
२९३ ।

इति वचनात् सापि ततस्तथा4728

परमार्थतः ।

नेष्यते4729

इति चेत् ।

; वस्तुतः किं
नीलादिकमस्तु ? ज्ञानम् इति चेत्; कुतः प्रमाणात् ? अत एवेति चेत्; हन्त हतोऽसि,
प्रकृतविरोधात् । यदि चेदमनुमानं परम्परयापि न 4730

स्वार्थे ।

तत्र प्रतिबद्धम्, कथमस्य⁴⁷³¹

अनुमानस्य ।

4732

अर्थाव्यभिचारः ।

तदव्यभिचारः ?
तथापि तद्भावो 4733 वे

*लिङ्गलिङ्गिधियोरेवं पारम्पर्येण वस्तुनि ।

प्रतिबन्धात् तदाभासशून्ययोरप्यवञ्चनम् ॥ प्र॰ वा॰ २ । ८२ इति प्लवते ।

यदि पुनः परम्परया तत्कार्यत्वेनोपगमान्नायं दोषः; तथा सति सर्वमनुमानम् अव्य
भिचारम् 4734

परम्परया तत्कार्यत्वात् ।

अत एव स्यादिति न तदाभासो नाम । ततोऽस्य तत्र प्रतिबन्धाऽभावे न अव्यभिचार
इति नातस्तत्सिद्धिः । प्रत्यक्षत इति चेत्; न; तस्य तावति व्यापारे सामर्थ्याभावात् । न हि
4735

प्रत्यक्षं ।

इदं सर्वं नीलादि ज्ञानम् इति प्रत्येतुमर्हति, अनेन⁴⁷³⁶

अन्येन = प्रत्यक्षेण ।

4737 अन्येन अन्यग्रहणप्रसङ्गात् । न च
[p. 328 ] सर्वं नीलादि भवदीयज्ञानाद् बहिर्भूतम् इति युक्तिरस्ति; अत्र ततोऽन्यस्यापि अनिवारणात् ।
[p. २६६ ख ] भवदीयानुपलम्भमात्रस्य तदभावसाधने साधर्म्यात् 4738 नेऽसामर्थ्यात्, इतरथा
सुखेन दुःखस्य अनुपलम्भादभावः स्यात् ।

ननु न मदीयमध्यक्षम् अशेषस्य नीलादेः ज्ञानात्मकत्वमवैति किन्तु स्वयं विषयीकृतस्य
इति चेत्; न; तत्र विवादात् । तथाहि--त्वत्प्रत्यक्षं नीलादिकमात्मभूतं प्रत्येति इति कः प्रत्येति ?
तदेवेति चेत्; 4739

जैनस्य ।

अन्यस्य प्रत्यक्षं 4740

नीलादिकम् ।

तत् स्वतो भिन्नं प्रत्येति । तथा व 4741 च तत्तथा प्रतिपद्यमानमा
त्मानं प्रत्येति तदेवेति न विज्ञप्तिमात्रसिद्धिः । स कथमिदं परस्मै निवेदयति ? कथं केन प्रक्षेण
4742 प्रत्यक्षेण त्वदीयप्रत्यक्षस्य परप्रतिपत्त्यहेतुत्वात्, ज्ञानान्तरवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । अन्यज्ञानस्य
अधिपतिप्रत्ययो4743

चत्वारः प्रत्यया हेतुश्चालम्बनमनन्तरम् । तथैवाधिपतेयं
च प्रत्ययो नास्ति पञ्चमः ॥--माध्यमिकका॰ १ । २ । तुलना--नीलाभासस्य हि चित्तस्य नीलादालम्बनप्रत्य
यान्नीलाकारता । समनन्तरप्रत्ययात् बोधरूपता । चक्षुषोऽधिपतिप्रत्ययात् रूपग्रहणप्रतिनियमः । आलोकात्
सहकारिप्रत्ययाद्धेतोः स्पष्टार्थता ।--ब्र॰ शा॰ भामती २ । २ । १९ ।

भवतीति चेत्; तर्हि तस्य केनचित् प्रत्यासत्तिविप्रकर्षाभावात् सर्वस्य भवेदिति
न विवादो नाम भवेत् । न चैवं जैनान्4744

प्रति विवादसद्भावात् ।

। कथं चैवं कार्यकारणभावो न भवेत्, यतः तद्वत्
परेण परस्य ग्रहणं विरुद्धता न्ययापि 4745 विरुध्येत । अपि च प्रत्यक्षं तथा परप्रतिपत्तिहेतुः तथैव
4746 तवैव स्यात् । मम नेति चेत्; भवदीयमन्यस्य न इति समानम् । नाप्यनुमानेन; उक्तदोषात् ।

यत्पुनरेतत्--विवक्षितप्रत्यक्षात् नीलादेरभेदात् स्वात्मभूतमेव 4747

प्रत्यक्षम् ।

तत् 4748

नीलादिकम् ।

तत्प्रत्येति इति तस्य
ततोऽभेदः, कुतस्तेन⁴⁷⁴⁹

प्रत्यक्षेण नीलादेर्ग्रहणमिति भेदप्रयोगः ।

ग्रहणम् ? तद्यथा--यद् येन गृह्यते तत् तेन स्वात्मभूतं गृह्यते यथा स्वरूपम्,
गृह्यते च नीलादिकम् इति । न त्विदमनुमानम् उक्तम् 4750 युक्तम् । तन्न अस्य परप्रतिपादनोपायोऽ
स्ति । पराभावान्न 4751

परः ।

स प्रतिपाद्यत इति चेत्; तदेतद् अन्यत्रापि समानम् । शक्यं हि अन्येनापि
वक्तुम् [p. २६७ क ] अहं तावत् नीलादिकं स्वतो भिन्नं पश्यामि, न चान्यः प्रतिपत्ता अस्ति यो
मया प्रतिपाद्यते, मां प्रति चोद्य स्वा 4752 द्यं स्वीकरोति, प्रतिपक्षात् नः स्वार्थसिद्धिः ।

यत्पुनरेतत्--कथं स्वतो भिन्नं तत्4753

नीलादिकम् ।

तत्प्रत्येति इति ? अभिन्नं कथं प्रत्येति ? तथादर्शनात्4754

इति चेत् ।

;
अन्यत्र समानम् । तन्न केशोण्डुकादिकं ज्ञानात्मकं युक्तम् । ततो बहिर्भूतस्य परमार्थसत्त्वे च न
विज्ञप्तिमात्रं प्रत्यक्षलक्षणे4755

कल्पनापोढमभ्रान्तं प्रत्यक्षमित्यत्र ।

वा अभ्रान्तग्रहणम् अर्थवदिति । तत्त्वसत्त्वाऽसत्त्वविकल्पविकलतापि
एतेन चिन्तिता । ततः तदभ्युपगच्छता बहिः तैमिरिककेशादेः असत्त्वमभ्युपगन्तव्यमिति न
साध्यशून्यो दृष्टान्तः ।

ननु प्रत्यक्षे सच्चेतनादेः प्रतिभासने कथं न तदुपलब्धिः ? तत्समर्थमिति चेत्; न;
परमार्थोपलब्धिः 4756 ब्धेः विवक्षितत्वात् । अत एव साध्यग्रहणम् । भ्रान्तस्य साध्यत्वे क्लेशमात्रं
भवेदिति । तत्तत् 4757 तन्न साक्षात् साध्योपलब्धेः प्रत्यक्षं समर्थम् । अत एव तद्विषयानुमान
जनकत्वेन पारम्पर्येण⁴⁷⁵⁸

साध्योपलब्धौ प्रत्यक्षं न समर्थमिति ।

; सर्वथा भ्रान्त्या तदनुत्पत्तेरिति मन्यते ।

[p. 329 ]

ननु ग्राह्याकारवत् स्वरूपेऽपि विभ्रमे विभ्रमोऽपि न सिध्यति । ततस्तन्मात्रमस्तु इति चेत्;
अत्राह--शक्तस्य इत्यादि । शक्तस्य लिङ्गस्य सूचिका ज्ञापिका काचन कल्पना
न सर्वा, न सत् 4759 न सा । साक्षात् तत्सूचने समर्था तद्विषया इति यावत् । कल्पनाग्रहण
मुपलक्षणम्, तेन शब्दोऽपि गृह्यते । यदि वा, कार्ये कारणस्य 4760

कारणे ।

तत्र वा कार्यस्योपचारात् कल्पना
शब्देन शब्द उच्यते । एतदुक्तं भवति--यथा प्रतिभासाविशेषे स्वरूपपरिहारेण अन्यत्र 4761

बहिरर्थे भ्रान्तं प्रत्यक्षम् ।

भ्रान्तं तथा
शक्त [p. २६७ ख ] सूचकशब्दविकल्पपरिहारेण प्रधानादिशब्दादिभ्रान्तत्वमिति ।

यत्पुनरेतत्4762

परमार्थैकतानत्वे शब्दानामनिबन्धना । न
स्यात् प्रवृत्तिरर्थेषु समयान्तरभेदिषु ॥--प्र॰ वा॰ ३ । २०६ ।

--परमार्थैकतानत्व इत्यादि । तत्र दूषणमाह--परमार्थैकतानत्वे इत्यादि ।
परमार्थः स्वलक्षणं तस्मिन् एकः प्रधानभूतः तानः तादात्म्यादिप्रतिबन्धो यासां तासां भावे
तत्त्वे अङ्गीक्रियमाणे । कासाम् ? बुद्धीनाम् इति । तस्यां किं स्यात् ? इत्यत्राह--स्यात् भवेत्
प्रवृत्तिः वर्त्तनम् । क्व ? अर्थेषु । किंभूतेषु ? समयान्तरभेदिषु बहिः परस्परविविक्ततनवः
क्षणिका निरंशाः परमाणवो दर्शनविषया अन्तश्च अद्वयं वेदनम् इति दर्शनम् इह समयः
इत्युच्यते, नान्यः अप्रस्तावात्, ततोऽन्यः तदन्तरम् तद्भेत्तुं सौगतसमयाद् अन्यत्वेन व्यवस्था
पनशीलेषु, स्थिरस्थूलसाधारणादिस्वभावेषु समस्तवो 4763 समतन्त्रोक्तिन्यायात् । किंभूता ? इत्याह—
निर्निबन्धना आलम्बनरहिता इत्यर्थः । ततो मन्यामहे--बहिरन्तश्च बुद्धीनामविशेषेण परमार्थै
कतानत्वं नास्तीति शब्दानां निर्विषयत्वं व्यवस्थापयितुकामस्य बुद्धीनां तदाजातं 4764 तदायातम् 4765

निर्विषयत्वं प्राप्तम् ।

अतः
अधिकार्थिन्याः पतितं तदपि च यत् पिज्जने लग्नम् । इत्यापतितम् ।

बहिरन्तश्च कस्यचित् प्रमाणाभावात् तदभावसाधनं त्व 4766 च सिद्धसाधनमिति मन्यमानस्य
प्र ज्ञा क र स्य मतं पूर्वपक्षेणैव दूषयित्वा कारिकाद्वयस्य तात्पर्यं कथयन्नाह--प्रमाणाभाव इत्यादि ।
अस्यायमर्थः यदुक्तम्-- ज्ञानमेव किं न प्रतिक्षिपेत् इति । तत्र तत्प्रतिक्षेपे प्रमाणप्रतिक्षेपो
[p. २६८ क ] ज्ञानात्मकत्वात् प्रमाणस्य, अस्य वा भावे प्रतिक्षेपासिद्धिः ज्ञानस्य अन्यस्य वा
निरासाऽसिद्धिः । परमार्थसिद्धिवत् तत्प्रतिक्षेपसिद्धिरपि प्रमाणमन्तरेण नोपपद्यते । तदुक्तं न्या
य वि नि श्च ये-- प्रमाणमात्मसात्कुर्वन् न्यायवि॰ १ । ४९ 4767

प्रतीतिम
तिलङ्घयेत् । वितथज्ञानसन्तानविशेषेषु न केवलम् ॥ इति शेषः ।

इत्यादि । ततो वेदनमात्रमस्तु
इति मन्यते । इत्येवं चेत्; अत्राह--वाक्यप्रतिक्षेपेऽपि वाक्यस्य सविषयत्वनिरासेऽपि न केवलं
ज्ञानस्य समानं सदृशम् । न त्वरो क्रमे 4768 ? । तदेव दर्शयन्नाह--तत्त्व इत्यादि । तत्त्वस्य क्षण
क्षयादेः प्रतिपत्तिं प्रति अनुमानस्य वृत्तौ प्रवृत्तौ ।

ननु च 4769

तत्त्वप्रतिपत्तिरेव ।

तत्प्रतिपत्तिरेव अनुमानं तत्कथमिदमुच्यते इति चेत् ? न; उपचारेण अनु
मानशब्देन लिङ्गाभिधानात् । कैः ? इत्यत्राह--वाक्यविशेषैः त्रिरूपलिङ्गवचनैः । तस्यां किम् ?
इत्याह--व्यवहर्त्तुं 4770 हर्तारो व्याख्यातारोऽपि तिसेरते 4771 अतिशेरते नान्यथा नाऽपरेण प्रकारेण ।
इदमत्र तात्पर्यम्--सर्वं वाक्यं बहिरर्थशून्यम् इति प्रतिपादयतो न तत्र प्रत्यक्षं प्रमाणम् । यदि पुनः
यद्यत्राप्रतिबद्धं न तत्तत्र यथार्थप्रतीतिजनकं यथा धूमोऽपावके, बहिरर्थाऽप्रतिबद्धं च सर्वं वाक्यम्
[p. 330 ] इत्यनुमानं तत्र प्रमाणम् । अस्य वाक्यस्य लिङ्गप्रतिपादने 4772

वाक्यं न बहिरर्थप्रतिपादकमिति प्रतिज्ञा ।

प्रतिज्ञा स्ववचनविरोधिनी, तद
प्रतिपादने कुतः परस्य लिङ्गप्रतीतिः इति ।

परमुपहसन्नाह--तदयम् 4773 तत्कार्य इत्यादि । अग्न्यादेः काष्ठादिजन्मनोऽपि मण्यादे
र्दर्शने तत्कार्यस्य व्यभिचारेऽपि यथा गमकत्वं तथा शब्दस्य क्वचिद् व्यभिचारेऽपि ।

तद्दर्शयन्नाह--सामग्रीभ्य इत्यादि ।

सामग्रीभ्यो विचित्राभ्यः काष्ठादिभ्योऽग्निसंभवे ।

प्रतिपद्यते यतस्तत्त्वं किं शब्दं त्यक्तुमर्हति ॥ ८ ॥

तत्त्वप्रतिपत्तेः...शाब्दम्...। स्वार्थानुमानेऽपि प्रयोगदर्शनम् अन्यथाऽयुक्तमेव ।

सामग्रीभ्यः कारणकलापेभ्यः । किंभूताभ्यः ? [p. २६८ ख ] विचित्राभ्यः भिन्न
जातीयाभ्यः । पुनरपि किंभूताभ्यः ? काष्ठादिभ्यः आदिशब्देन मण्यादिपरिग्रहः । तेन
काष्ठादय एव विशिष्टाः सामग्रीशब्देन उच्यन्ते नान्या तेभ्यः सा4774

सामग्री ।

इति दर्शयति । यदि स्यात्
काष्ठादीनाम् इति ब्रूयात् ।

किंच, अस्या4775

सामग्र्याः ।

एव कार्यनिष्पत्तेः काष्ठादिकम् अनर्थकं स्यात् । न चान्यत उत्पन्नं
कार्यमन्यस्य युक्तम् अतिप्रसङ्गात् । अथ तत्सम्बन्धिन्या जनकत्वे तस्याः4776

सामग्र्याः ।

तदपि जनकं तत्स
म्बन्धनाक⁴⁷⁷⁷ त् । कुतः ? तत्र समवायात् । 4778

समवायस्य ।

अस्य सर्वगतत्वे कुतः कस्यचिदेव सा4779

सामग्री ।

इति
चिन्त्यम् । यदि पुनः समवायसम्बन्धाविशेषेऽपि तत्सम्बन्धिविशेष इष्यते; इष्यतां भिन्ना
सामग्री तु न सिध्यति । ययैव प्रत्यासत्त्या समवायाविशेषेऽपि केचिदेव काञ्चिदेव सामग्रीं
बिभ्रति तयैव ते तत्कार्यं कुर्वन्तु 4780

सामग्र्या ।

तया किम् ? समवायनिषेधाच्च न तत्सम्बन्धिनी । कार्यत्वादिति
चेत्; तां तर्हि काष्ठादयोऽस्वरूपेण जनयन्ति कार्ये कः प्रद्वेषः यतः 4781

कार्यम् ।

तत् ते न जनयन्ति ?
अपरया सामग्र्येति चेत्; स एव दोषः, अनवस्था चेति । अग्निसंभवे अपिशब्दा तु
4782 शब्दोऽत्र द्रष्टव्यः संभावनायाम् । नहि अग्निवद् धूमस्यापि विजातीयाभावे कार्यं लिङ्गं
संभवति । तत्संभवेऽपि कार्यं लिङ्गम् सुविवेचितं कार्यं कारणं न व्यभिचरति इति
न्यायात् न शब्दः । किम् ? लिङ्गम् इत्यनुवर्त्तते । किंभूतः ? इत्याह--यतः शब्दात् तत्त्वं
लिङ्गलक्षणम् अन्यद्वा प्रतिपद्यते सौगतः । तथाहि--योऽर्थे सति भवति शब्दः सोऽन्यः,
यश्च 4783

अर्थाभावे ।

तदभावे सोऽपि अन्यः । [p. २६९ क ] सुविवेचितं कार्यं कारणं न व्यभिचरति
इत्येतत् न सौगतकाककुलचर्वितम् । न चैतत् चोद्यम्--य एव घटशब्दो घटे सति दृश्यते स
एव 4784

घटाभावे ।

तदभावे, तत्कथं लिङ्गमिति; तदेकत्वाऽसिद्धेः, 4785

शब्दयोः ।

उभयोरपि देशादिभेदात् इति । सादृश्यम्
अन्यत्रापि न वार्यते ।

स्यान्मतम्--काष्ठादिजन्मना पावकेन मण्यादिजन्यस्य तस्य⁴⁷⁸⁶

पावकस्य ।

न सादृश्यं कारणवैसादृश्यात्,
[p. 331 ] न तादृशात् । तादृशाद्धि जायमानं तादृशं नान्यथा । 4787

एतदन्तर्गतः पाठः पुनर्लिखितः ।

तादृशान्यादृशव्यद्वि जायमानं 1 akṣara
शन्नमधा तादृशान्यादृशव्यवस्थैव न स्यादिति । तदेतदुत्तरं शब्देऽपि समानम् । यथैव 1 akṣara
घटशब्दं समानं सर्वत्र जनो मन्यते तथा काष्ठमणिजनितं वह्निम्, सदृशव्यवहारदर्शनात् ।

यस्तु मन्यते--इन्धनात् पावको जायते, तदिन्धनं काष्ठवत् मणिरपि, तत्र तादृशा1 akṣara
तादृशोद्भव इति । तत्र किमिदमिन्धनम् ? पावकजननयोग्यं वस्तु इति चेत्; तर्हि धूमोऽ1 akṣara
तज्जननयोग्यात् 4788

वल्मीकात् ।

शक्रमूर्धादेर्भवन् तादृशात् तादृशः स्यात् । न चैतावता4789

धूमोत्पादकत्वात् ।

शक्रमूर्धादिः अग्निर्भव1 akṣara
इतरथा काष्ठं मणिः 4790

अग्न्यु
त्पादकत्वाविशेषात् ।

स्यादविशेषात् ।

अन्येषां तु दर्शनम्--वक्तरि शब्दः देशान्तरादौ अर्थः तत्कथं स⁴⁷⁹¹

शब्दः ।

लिङ्गम् । न हि महान्
सधूमो महोदधिदहनस्य लिङ्गम् । कथं तर्हि पर्णकाद्या4792 ष्ठादि देशान्तरादि तल्ली4793 वल्ली दाहस्य कथं वा अन्यत्र प्रसुप्तस्य अन्यत्र प्रबोधस्थानान्तरादिचेतसो यतः प्र ज्ञा क र 1 akṣara
निरुपादानः प्रबोधो न भवेत् । स्वयं च जलचन्द्रादेः चन्द्रादेरनुमानमिच्छति, यदि दं [p. २६९ ख ]
दर्शनमवतिष्ठत 4794 ते ततो यत्किञ्चिदेतत् ।

ननु यदि कार्यं कारणं व्यभिचरति मा भूत् ततस्तदनुमानमिति चेत्; एतदेवाह--सामग्रीभ्य1 akṣara
विचित्राभ्यः काष्ठादिभ्योऽग्निसंभवे सति कार्यलिङ्गं तल्लिङ्गमेव न भवति ।
तत्रोत्तरमाह--शब्दम् इत्यादि । यतः शब्दात् तत्त्वम् अभिमतं वस्तु प्रतिपद्यते सौग1 akṣara
चार्वाको वा स शब्दः किम् ? अयमत्राऽभिप्रायः--उक्तदोषादनुमानं त्यजन्नपि न शब्दं
त्यक्तुमर्हति मूकताप्राप्तेः । तदपरित्यागे कम 4795 प्रत्यक्षादिकं यद्यप्रमाणं न ततः4796

अप्रमाणभूतप्रत्यक्षादेः ।

तत्त्वं प्रतिपद्ये1 akṣara
अन्यथा कथं प्रेक्षावान् किमर्थं वा अन्यत्र प्रमाणान्वेषणम् ? प्रमाणं चेत्; सिद्धं नः समीहितम् ।
एवमर्थं चशब्दः । किम् इति सामान्यवचनम् ।

कारिकायाः प्रथमार्धस्य तात्पर्यमाह-- तत्त्वप्रतिपत्तेः इत्यादिना । द्वितीयस्य⁴⁷⁹⁷

द्वितीयार्धस्य तात्पर्यमाह ।

आ1 akṣara
शाब्दम् इत्यादिना ।

ननु शब्दात् तत्त्वप्रतिपत्तेरभावादसिद्धो हेतुरिति चेत्; अत्राह-- स्वार्थानुमानेऽपि
इत्यादि न केवलं परार्थानुमाने अपि तु स्वार्थानुमानेऽपि प्रयोगदर्शनम् अन्यथा अन्येन
4798

एतदन्तर्गतः पाठः पुनर्लिखितः ।

तत्त्वप्रयोगदर्शनम् अन्यथा अन्येन तत्त्वप्रतिपत्त्यभावप्रकारेण अयुक्तमेव तत्प्रयोजनाभावा
दिति भावः ।

इदं वा अन्यथा अयुक्तमेव इति दर्शयन्नाह-- तत्त्व इत्यादि ।

तत्त्वप्रत्यायनाद्वादी जयति प्रतिवाद्यपि ।

भूतदोषं समुद्भाव्य युगपत्संभवात्तयोः ॥ ९ ॥

शब्देन वक्त्रभिप्रायसूचनाङ्गीकरणे वादी निगृह्यते तत्त्वतः साधनाङ्गावचनात्,
[p. 332 ] तथा प्रतिवाद्यपि भूतदोषमप्रकाशयन् । तत्त्वं प्रमाणतोऽप्रतिपादयतः असाधनाङ्गवचनं
भूतदोषं समुद्भावयति प्रतिवादीति युगपन्निग्रहप्राप्तिः जयनात् । तन्न स्वपक्षसिद्धिमन्त
रेण कस्यचिज्जयो नाम न्यूनतया...मार्गप्रभावनालक्षणत्वाज्जयस्य । तस्मान्निराकृत
पक्षत्वमेव निग्रहस्थानम् । कस्यचित्तूष्णीं भावे तावता परस्य जयाभावात् कः केन निगृह्यते ?
साधनदूषणतदाभासानामन्यतरस्य तथोद्भाव्यमाने तूष्णींभावस्यापि युगपत्संभवात् ।

तत्त्वस्य तु 4799 त्रिरूपहेतुरूपस्य, यदि वा साध्यरूपस्य प्रत्यायनाद् सौगतो जयति
प्रतिवादिनम् इत्यध्याहारः । न केवलं वाद्येव अपि तु प्रतिवाद्यपि स एव जयति वादिनम्
इति विभक्तिपरिणामेन सम्बन्धः । [p. २७० क ] किं कृत्वा ? इत्याह--भूतदोषं पारमार्थिका
सिद्धादिदोषमुद्भाव्येत 4800 दोषं समुद्भाव्य इति अन्यथा अयुक्तमेव इत्यनुवर्त्तते, अन्यथा
प्रतिपत्त्यभावप्रकारेण तत्त्वप्रत्यायन-भूतदोषोद्भावनयोः अत्यन्तमसंभवात् । एतदेव दर्शयन्नाह—
युगपद् इत्यदि । युगपद् एकदैव संभवात् तयोः जयपराजययोः । तथाहि--यथा सौगते
समीचीनसाधनवति परः तद्विपरीतः पराजयवान् तथा सौगतोऽपि स्यात्, सतोऽपि तत्साधनस्य
तेनाऽवचनात् । तथा, यथा सदोषसाधनवादी वैशेषिकादिः निग्रहवान् प्रतिवादी बौद्धोऽपि तथैव,
तेन दोषस्य सतोऽपि अनुद्भावनात् ।

अथवा, अन्यथा पूर्वपक्षयित्वा कारिकेयं पठितव्या । यदि शब्दो 4801 सत्त्वं हेतुः4802

अनित्यः शब्दः सत्त्वात् इत्यत्र ।

4803

सत्त्वादेव ।

तत एव
साध्यसिद्धेः, पुनः कृतकत्वाद्युपादाने हेत्वन्तरं4804

एकस्मादेव साध्यसिद्धौ द्वितीयहेतू
पादाने हेत्वन्तरं नाम निग्रहस्थानं भवति । अविशेषोक्ते हेतौ प्रतिषिद्धे विशेषमिच्छतो हेत्वन्तरम् ।—
न्यायसू॰ ५ । २ । ६ ।

नाम निग्रहस्थानं स्यात् । एतेन शाब्दं प्रमाणान्तरं
व इत्येतदपि निरूपितमिति; अत्राह--तत्त्व इत्यादि । नन्वेतत् सम्यग् विचारिता इत्या
दिना4805

पृ॰ ३२२ ।

शक्यपरिहृतम्, किमर्थं पुनरा ह ? दूषणान्तरप्रतिपादनार्थम् इत्यदोषः । वादी जैनो
जयति, प्रतिवादिनम् । कुतः ? इत्याह--तत्त्वस्य जीवादेः समीचीनसाधनप्रतिज्ञादिवचनेन
प्रत्यायनात् प्रतिपाद्येपि 4806 वाद्यपि सौगतो वादिनं जयति । किं कृत्त्वा ? भूतदोषं
प्रतिज्ञादिवचनं परमार्थदूषणमनुद्भाव्य 4807 णं समुद्भाव्य । न चैतद् युक्तम् इति मन्यते ।
कुतः ? इत्याह--युगपत् संभवात् तयोः जयेतरयोः । तथाहि--यदैव वादी स्वाभिमतं
युक्तितः [p. २७० ख ] प्रतिपाद्य परं विजयते, तदैव परोऽनर्थकप्रतिज्ञादिवचनमुद्भाव्य⁴⁸⁰⁸

वादिनं जयतीति सम्बन्धः ।

, तत्र
चैकदा संभवः ।

परार्थेन⁴⁸⁰⁹

द्वितीयार्थेन ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--वक्त्रभिप्राय इत्यादि । वक्त्रभिप्रायस्य सूचनं शब्देन
कार्यलिङ्गेन यज्ज्ञापनं तस्य अङ्गीकरणे वादी सौगतो निगृह्यते नैयायिकादिना । कुतः ?
इत्याह--साधनाङ्गस्य पक्षधर्मत्वादेः । यदि वा, साधनमेव अङ्गं साध्यप्रतिपत्तेः निमित्तम् ।
अथवा, सिद्धिः साधनं तस्य अङ्गं कारणं तस्य, अवचनाद् वादिना इति विभक्तिपरिणामेन
सम्बन्धः । कथम् ? इत्याह--तत्त्वतः परमार्थेन । नहि अन्यसूचकेन तत्त्वतोऽन्यः सूचितो
नाम अतिप्रसङ्गात् । तथा तेन प्रकारेण प्रतिवाद्यपि सौगतो निगृह्यते इत्यनुवर्त्तते । कुतः ?
[p. 333 ] इत्याह--भूत इत्यादि । भूतस्य सतोऽपि असिद्धादिदोषस्य अप्रकाशनात् ।

द्वितीयेन 4810

कारिकाम् ।

तां व्याख्यातुकाम आह--तत्त्वम् इत्यादि । तत्त्वं प्रमाणतः अ प्रतिपाद
यतः सौगतस्य प्रतिज्ञादि असाधनाङ्गवचनम् भूतदोषं समुद्भावयति ? काक्वा व्याख्येय
मेतत् । यदि शब्दो वा अत्र द्रष्टव्यः । कः ? इत्याह--प्रतिवादी इति हेतोः युगपन्निग्रह
प्राप्तिः । कुतः ? इत्याह--जयनात् युगपद् इत्यनुवर्त्तते, भूतदोषात् पराजयवत् तत्त्वप्रत्याय
नात् जयोऽपि वादिनोऽवश्यंभावी इति मन्यते । उपसंहारमाह--यत एवं तत् तस्मात् न कस्यचित्
जयो नाम । केन विना ? इत्याह--स्वपक्ष इत्यादि । केन कृत्वा ? इत्याह न्यूनता इत्यादि ।
कुतः ? इत्याह--मार्गस्य सम्यग्दर्शनादेः प्रभावना प्रकाशनं लक्षणं यस्य तस्य भावात्
[p. २७१ क ] तत्त्वात् । कस्य ? जयस्य इति । यत एवं तस्मात् निराकृतपक्षत्वमेव निरा
कृतः पक्षो यस्य तस्य भावः तत्त्वमेव नान्यत् प्रतिज्ञादिकं निग्रहस्थानं वादिनः प्रतिवादिनो
वा । तत्तु असम्यक्साधनवादिनि जैने सौगतस्य प्रतिज्ञादिवचनमुद्भावयतोऽपि अस्तीति स⁴⁸¹¹

सौगत एव ।

एव
निगृह्यते इति भावः ।

एतेनेदमपि प्रत्युक्तं यदुक्तम्-- पञ्चावयवोपपन्नः न्यायसू॰ १ । २ । १ इत्यत्र⁴⁸¹²

प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावय
वोपपन्नः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो वादः स्यायसू॰ १ । २ । १ इति वादलक्षणे । अनेन च हीनमन्यतमेना
प्यवयवेन न्यूनम्, हेतूदाहरणाधिकमधिकम् इति न्यूनाधिकयोरुद्भावनमनुज्ञायते । सिद्धान्ताविरुद्धग्रह
णेनापि सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्विरोधी विरुद्धः इति विरुद्धाख्यहेत्वाभासोद्भावनमनुज्ञातमित्येवं वादे त्रीणि
निग्रहस्थानान्युद्भावनीयानि । अन्ये वदन्ति--विरुद्ध एव हेत्वाभासो वादे चोद्यते नानैकान्तिकादिरिति
कथमेतद् युज्यते ? निग्रहस्थानेभ्यः पृथगुपदिष्टाः हेत्वाभासा वादे चोदनीया भविष्यन्ति इति भाष्य
कारवचनात् प्रमाणपदेन च तन्मूलावयवाक्षेपात् प्रमाणाभासमूलनिरासे सति सकलहेत्वाभासोद्भावनमपि
तत्र सिद्धमिति । सिद्धान्ताविरुद्धग्रहणेन सिद्धान्तमभ्युपेत्यानियमात् कथाप्रसङ्गोऽपसिद्धान्त इत्यप
सिद्धान्ताख्यनिग्रहस्थानानि वादे उद्भाव्यन्त इति ।--न्यायम॰ प्रमे॰ पृ॰ १५० ।

नैया
यिकादिना अवयवन्यूनता-विपर्यास-आधिक्यं निग्रहस्थानम् इति; पर आह अत्य ल 4813 ल्प
मिदमुच्यते-- निराकृतपक्षत्वमेव निग्रहस्थानम् इति; यावता तूष्णींभावोऽपि4814

निग्रहस्थानम् ।

तदिति चेत्;
अत्राह--कस्यचित् वादिनः प्रतिवादिनो वा तूष्णीम्भावे सति तावता तूष्णीम्भावमात्रेण
परस्य प्रतिवादिनो वादिनो वा जयाभावात् कः केन निगृह्यते । कुतः ? इत्याह--युगपद्
इत्यादि । न केवलं साधनाऽसाधनाङ्गप्रतिज्ञादिवचनोद्भावनयोः युगपत् संभवः किन्तु तूष्णी
म्भावस्यापि युगपत् संभवात् । एतदुक्तं भवति--यदि वादिनः तूष्णीम्भावात् पराजयः त⁴⁸¹⁵

प्रतिवादिनोऽपि ।

स्यापि
कदाचित् त⁴⁸¹⁶

तूष्णीम्भावात् ।

द्भावात् वादिनः4817

जयः ।

संभवेदिति सकृज्जयेतरौ स्याताम् इति ।

ननु कस्यचित् तूष्णीम्भावमात्रेण न परस्य तयो 4818 तयोः प्रसङ्गः येनायं दोषः स्यात्, अपि
तु तथोद्भावयतः, न च द्वयोः तूष्णीम्भावे त⁴⁸¹⁹

उद्भावनमस्ति ।

दस्तीति चेत्; अत्राह--साधन इत्यादि । साधने ये
4820 साधनं च दूषणं च असिद्धत्वादि, तद् इत्यनेन साधनदूषणं परामृश्यते तदिव आभासत इति
तदाभासम् च तत्त्वतो 4821 तेषाम् असिद्धादेः 4822 अन्यतरस्यापि तथा भावेन उद्भाव्यमान 4823 ने
[p. 334 ] तयोश्च युगपत् संभवात् इति सम्बन्धः । एवं मन्यते वादिना [p. २७१ ख ] असिद्धादीनां
साधनदोषाणाम् अन्येन्य तस्मित् 4824 अन्यतरस्मिन् प्रयुक्ते तन्नोद्भावयति प⁴⁸²⁵

प्रतिवादी ।

रः किन्तु अन्यमेव
यदा; तदा कस्य जयः पराजयो वा ? न कस्यचित्, अन्यथा द्बयोरपि सकृत् स्यात्, समतैव
तु न्याय्या । क एवं व्यवस्थापयति ? सभा इति चेत्; कुतः ? द्वयोरपि तत्त्वसिद्धेरभावात्,
एकस्य⁴⁸²⁶

वादिनः ।

दुष्टसाधनवचनाद् अन्यस्य⁴⁸²⁷

प्रतिवादिनः ।

अन्यदोषप्रकाशनात् । 4828

सभा एव ।

सैव तर्हि तूष्णीम्भावमात्रप्रकाश
नेऽपि, कस्यचिदिष्टसिद्धेरभावात् अन्यथा साधनोपयोगाभावं तयोः समतां व्यवस्थापयितुमर्हति ।
यदि पुनः वादिनः तद्दोषप्रकाशनाद् इतरो जयवान् इत्युच्यते; तिष्ठतु तावदेतत् असाध
नाङ्ग इत्यादि कारिकया निरूपयिष्यमाणत्वात् ।

यदा परस्य⁴⁸²⁹

प्रतिवादिनः ।

अन्यदोषोद्भावनमुद्भाव्यते तदा वादी जयति इत्येके; तत् केन उद्भाव्यते ?
वादिनेति चेत्; सकृज्जयेतरौ, परस्येव आत्मनोऽपि दोषस्य तेनैव प्रकाशनात् । एतेन सभया
इति निरस्तम्; सा हि यथा 4830 यदा वादिनोऽपि सन्तं दोषं नोपलक्ष्यते 4831 नोपलक्षयति तदा अम
ध्यस्थताप्रसङ्गादिति ।

अत्रैव दूषणान्तरं दर्शयन्नाह--असाधनाङ्ग इत्यादि ।

असाधनाङ्गवचनमदोषोद्भावनं द्वयोः ।

निग्रहस्थानमिष्टं चेत्4832

पूर्वपक्षः--असाधनाङ्गवचनमदोषोद्भावनं द्वयोः । निग्रहस्थानमन्यत्तु न युक्तमिति नेष्यते ॥--वादन्या॰
श्लो॰ १ ।

किं पुनः साध्यसाधनैः ॥ १० ॥

वादिनस्तूष्णींभावादसाधनाङ्गवचनाच्च निग्रहस्थानपर्यन्तजल्पपरिसमाप्तौ समम् ।

असाधनाङ्गस्य 4833 साधनाङ्गस्य अवचनम् अनुच्चारणं तूष्णीम्भावः अदोषोद्
भावनं दोषस्य सतोऽपि अप्रकाशनम् उपेक्षणं द्वयोः यथासङ्खेन वादिप्रतिवादिनोः निग्रह
स्थानम् इष्टं चेत् यदि किं न किञ्चित् साध्यैः साधनैश्च ज्ञातैः इत्यध्याहारः । ध्यात्र
4834 व्यक्त्य पेक्षया उभयत्र बहुवचनम् । पुनः इति वितर्के । इदमत्र तात्पर्यम्--तत्परिज्ञानं यदि
स्वार्थमेव; परप्रतिपादनाऽसंभवात्, कुतः कस्यचित् क्व [p. २७२ क ] कारुणिकत्वं यतः शिष्योपा
ध्यायव्यवस्था । प्रतिपादकाभावे वा कथं कस्यचित् तत्परिज्ञानम् इत्यपि चिन्त्यम् । स्वत इति
चेत्; सर्वस्य स्यादिति शास्त्रप्रणयनमनर्थकम् । परार्थम् अपै 4835 वैति चेत्; किमर्थं तूष्णीम्भूतः
कश्चित् निगृह्यते ? स तावत् प्रतिपादनीयो यावत् तत्त्वं प्रतिपद्यते अन्यथा किमर्थतृरेवा 4836 किमर्थ
मेवमभिधीयते-- तावद् अभिधानीयं यावत् प्रतिपाद्यः प्रतिपद्यते । इति सुभाषितं
स्यात् ।

कथं परोपन्यस्तमजान न् तैः पुनः पुनः प्रतिपाद्यते न पुनः स्वसाधनम् इति कोऽयं
नियोगः--अन्यः सर्वः प्रतिपाद्यते न वादी प्रतिवादी वेति च । दस्युत्वात् इति चेत्; कथं
[p. 335 ] दस्युता ? समयान्तरावेशात्4837

चेत्; ।

; त⁴⁸³⁸

समयान्तरप्रवेशार्थमेव ।

त एव प्रतिपाद्यते तदा3 akṣarasरित्यागेन प्रतिपादकसमये समावेशो
यथा स्यात् । दृश्यन्ते हि समयान्तरानुषङ्गिणोऽपि 3 akṣaras विशेषप्रतिपादनवशाद् अन्यमार्गानु
सारिणो भवन्तः । केचित् न सर्वे इति चेत्; न तर्हि 3 akṣaras प्रतिपाद्यः, नहि अन्योऽपि प्रति
पाद्यमानोऽभीष्टसमय एव वर्तते, तत्राप्रवर्त्तनस्य कस्यचि3 akṣaras समयान्तरे प्रवर्त्तनस्य च दर्शनात् ।
कथमेवं शिष्टादिः दस्युर्न भवेत् वादप्रवृत्तिकाले त⁴⁸³⁹

स्वम3 akṣarasशात् ।

त्समा3 akṣaras, इतरथा त⁴⁸⁴⁰

वादे ।

त्र प्रवृत्तिः कुतः ?
सर्वदा नेति चेत्; अन्ययोपि 4841 अन्यस्यापि सर्वदा 3 akṣarasति कुतो निश्चयः ? एतेन चोद्यकृत्
शिष्योऽपि दस्युः स्यादिति विज्ञेयम् । अथ निग्रहबुद्ध्या 3 akṣaras तेर्दस्युता; उक्तमत्र शिष्टादेः स्यात् ।

किञ्च, तूष्णमासीनो यदि वादी दस्युत्वान्न प्र3 akṣarasयते, केवलं न 4842 निगृह्यते; तर्हि
वादिनाऽपि अनेन प⁴⁸⁴³

प्रतिवादी ।

रोऽत एव न समीचीनसाधनात् प्र3 akṣarasधनीयः, तं प्रति मौनं [p. २७२ ख ]
विधातव्यं यत्किञ्चिद्वा भाषणीयम् । एवं सति स एव 3 akṣarasगृहीति 4844 निगृह्णातीति चेत्; तत्र
ठकप्रयोगः कर्त्तव्यः यतोऽसौ वि4845

मूकः ।

मुखो भवति, तत्परिज्ञा3 akṣaras च ठकाः सेवनीयाः वादं चिकीर्षुभिः,
न साधनपरिज्ञानार्थं तत्त्ववादिनः । ततस्तत्प्रयोगात्4846

ठकप्रयोगात् ।

नि3 akṣarasभूत एवं वक्तव्यः पर्यनुयोज्योऽपि
अहमुपेक्षितस्त्वया ततो निगृहीतोऽसि इति । तया असा3 akṣaras स्यादिति चेत्; न; दस्युनिग्रहे
तदयोगात्, अन्यत्र समत्वात् ।

इदमपरं व्याख्यानम्--साधनाङ्गं यन्न भवति 3 akṣaras वचनम्, दोषो यो न भवति
तस्य उद्भावनं द्व⁴⁸⁴⁷

वादिप्रतिवादिनोः ।

योर्निग्रहस्थानम् इष्टं चेत् किं पुनः साध्यसाधनैः इति ।
तथाहि--प्रतिज्ञादिवचनम् असिद्धादिवचनं च भूतदो3 akṣarasव्य वादिनि निगृहीते पुनः पुनः
स्वपक्षसाधनाय प्रतिवादिनः प्रयासो निग्रहस्थानं स्यात् । 3 akṣaras भूतदोषोद्भावनमुद्भाव्य प्रतिवादिनि
वादिना निर्जिते पुनः त⁴⁸⁴⁸

3 akṣarasदिनः ।

स्य स्वपक्षसाधनं 4849

निग्रहायैव ।

तादृशमेवेति ।

परः पुनरेतत् परिहरति--नैव कश्चित् निग्रहोत्तरका3 akṣaras विपक्षसिद्धये यतते प्रयोजनाभावात्,
वादिना उभयं कर्त्तव्यम् स्वपक्षसाधनं परपक्षदूषण3 akṣaras इति4850

तस्माज्जिगीषता स्वपक्षश्च स्थापनीयः परपक्षश्च निराकर्तव्यः । 3 akṣarasदन्या॰ पृ॰ ७२ ।

तु वादिप्रवृत्तिनियमार्थम् ।
वादिना हि न यत्किञ्चन भाषणीयम् अपि तु स्वप3 akṣarasयोः साधनदूषणे, वादिना इति
वचनात्, इतरथा तस्य निग्रहः स्यादिति; तन्न सारम्; 3 akṣarasसाधनाङ्गं विरुद्धसाधनमत्र गृह्यते,
तस्य पक्षसाधनंकत्वेन 4851 परपक्षसाधकत्वेन साधनाङ्गत्वात् 3 akṣarasतो निग्रहस्याभिमतत्वात्, तस्मात्
निराकृतपक्षत्वमेव निग्रहस्थानम् इति वचनात्, अपि3 akṣaras 4852

साधनस्य
सिद्धेर्यन्नाङ्गम् असिद्धो विरुद्धोऽनैकान्तिको वा हेत्वाभासः तस्य 3 akṣaras वचनं वादिनो निग्रहस्थानम् असम
र्थोपादानात् ।--वादन्या॰ पृ॰ ६६ ।

असिद्धानैकान्तिकप्रतिज्ञादि
[p. २७३ क ] तद्वचनम् असाधनाङ्गवचनं वादिनो नि3 akṣarasनम् । वादन्या॰ पृ॰ ६६
कुत एतत् ? ततः तत्पक्षासिद्धेरिति चेत्; किं पुनः पर3 akṣaras पक्षसिद्धिरस्ति यतोऽसौ विजयी ?
न च तज्जयमन्तरेण इतरस्य निग्रहो नाम, परस्परापेक्षत्वा3 akṣaras यपराजययोः । न स्वपक्षसिद्ध्या
[p. 336 ] परो वादिनमभिभवति किन्तु तद्वचनदोषमात्रात् । न चैवं भ्रूनर्त्तनादेरपि अभिभवेद् अविशेषात् ।
भवत्येव त⁴⁸⁵³

वादिपक्षे दोषोद्भावनात् ।

तः परपक्षसिद्धिरिति चेत्; न; इतरदोषमात्रात् तदयोगात्, अन्यथा साध्यस्य यानि
साधनानि तदविनाभावीनि तैः किम् ? कथं चैवं वादिनो असिद्धादिः विरुद्धाद् विशिष्येत ?

ततः स्थितम्--असाधनाङ्गस्य वचनं वादिनो निग्रहस्थानम् इष्टं चेत् किं पुनः
साध्यसाधनैः इति । तथा अदोषस्य उद्भावनं प्रतिवादिनो निग्रहस्थानं चिन्त्यम् ।
यदा हि वादिना अकलङ्कसाधने उपन्यस्ते परोऽदोषो4854 षेदोषमुद्भावयति; तदा तत एव चेदसौ4855

प्रतिवादी ।

निगृह्येत किं साध्यसाधनैः साध्यस्य सिद्धये यानि साधनानि उपन्यस्तानि तैः न किञ्चित् ।
परनिग्रहाय तदुपन्यासः4856

साधनोपन्यासः ।

स च अन्यत⁴⁸⁵⁷

अदोषोद्भावनादेव ।

एव जात इति मन्यते । ननु तदभावे4858

साधनाभावे ।

अदोषोद्भावनमेव
न ज्ञायते; तस्य अन्यथापि परिज्ञानात् ।

किंच, सम्यक्साधनप्रयोगे यदा परो दोषं नोद्भावयति तदा कुतोऽसौ4859

प्रतिवादी ।

निगृह्यते ? त⁴⁸⁶⁰

सम्यक्साधनप्रयोगात् ।

त्प्र
योगादिति चेत्; तत एव अदोषोद्भावनेऽपि निगृह्यताम् । नहि तत्प्रयोगः त⁴⁸⁶¹

तदैव ।

दा तत्प्रयोगो भवति,
अन्यथा अदोषोद्भावनमपि दुरन्वयम् । अथाभ्य⁴⁸⁶² न्यत एव निग्रहे किं ततः तेन ? त 4863 तत एव तद्भावे किमन्यतः तेन इति समानम् । [p. २७३ ख ] अत एव आह--किं पुनः साध्य
साधनैः इति । अस्यायमर्थः--अदोषोद्भावनं परस्य निग्रहस्थानमिष्टं चेत्; किं पुनः साध्य
साधनैः तत् ? इष्टम् इत्यनुवर्त्तते । इष्टं चेत्; अदोषोद्भावनमनर्थकमिति मन्यते ।

स्यान्मतम्--अदोषोद्भावनं सदपि चेद् वादी निग्रहं नोद्भावयते; तर्हि पर्यनुयोज्योपेक्षणात्
स⁴⁸⁶⁴

वादी ।

एव निगृह्यते निराकृतपक्षत्वात् । तदुद्भावनेऽपि सर्वं समानम् । तदुभयस्य निग्रह स्थान
मिष्टमिति चेत्; आस्तां तावदेतत् वादिनोऽनेकहेतूक्तौ सिद्धिवि॰ परि॰ ५ इत्यादिना
निरूपयिष्यमाणत्वात् ।

अपरः प्राह--न साधुसाधनप्रयोगे अदोषोद्भावनं निग्रहस्थानमिष्टम्, अपि तु तद्विपरीत
प्रयोगे इति; तत्राह--किं पुनः साध्यसाधनैः इति । तात्पर्यमिदमत्र--वादिना हेत्वाभासे
प्रयुक्ते प्रतिवादिना च अदोषे समुद्भाविते न वादी प्रतिवादिनं निगृह्णाति; सदोषचेतनस्य 4865 सदो
षत्वेन तस्य जयाभावात्, न तमन्तरेण इतरस्य निग्रहो नाम । तथा सति प्रतिवाद्यपि वादिनं
निगृह्णीयादिति युगपत् जयेतरौ स्याताम्, ततः तयोः समतैव युक्ता । तथापि प्रतिवादिन एव
स्थापयन्तः कथं प्राश्निका मध्यस्था यतो वादे अपेक्ष⁴⁸⁶⁶ क्ष्यन्ते ? साध्यं साध्यते येषु तैः साध्य
साधनैः सभ्यैः किम् इति ।

ननु स्यात् समता यदि वादी प्रतिवादिनः अदोषोद्भावनं नाविर्भावयेत्, आविर्भावने
तु मतं न यतीति 4867 स⁴⁸⁶⁷

वादी ।

तं4868

प्रतिवादिनम् ।

जयतीति चेत्; तत्रेदं चिन्त्यते--स्वदोषं प्रकाश्य, अन्यथा वा 4870

तस्य प्रतिवादिनः अदोषोद्भावनमाविर्भावयेत् ।

तदा
विर्भावयेदिति ? तत्र न तावदन्त्यः पक्षः; स्वदोषाऽप्रकाशने मया प्रयुक्तो दोषः अनेन [p. २७४ क ]
नोद्भावितोऽपि कृत्य 4871 तु अन्य इति ज्ञातुमशक्तेः । नापि आद्यः; स्वयं स्वदोषप्रकाशनात्
[p. 337 ] तस्यैव⁴⁸⁷²

वादिनः ।

निग्रहप्राप्तिः इत्युक्तत्वात् । यदि पुनः परत्र⁴⁸⁷³

प्रतिवादिनि ।

भूतदोषप्रकाशनात् जयः स्वात्मनि भूत
दोषो4874 षाविर्भावनाद् विपर्ययोऽपि4875

पराजयोऽपि ।

स्यात् । अथ भूतदोषोद्भावनगुणेन तिरस्कारात् नासौ
दोषः; तेन अस्य तिरस्कारात् कथमयं गुणः ?

किञ्च, यदि अन्यात्मदोषप्रकाशनात् स्वदोषाः स्वात्मनि दोषात्मतां जहति; तर्हि असि
द्धादीनां हेत्वाभासानामन्यतमं तदाभासं स्वयमेवोच्चार्य निव्वरं 4876 निर्भरं वक्तव्यम्--मया असि
द्धोऽन्यो वा हेतुः प्रयुक्तोऽपि क्रिया 4877 त्वया नोद्भावित इति । तया च सस माह--4878 तथा च
समम् । इत्याह-- वादिनः इत्यादि । वादिनः पूर्वपक्षवतः तूष्णींभावाद् असाधनाङ्ग
वचनात् स्वपरपक्षयोः साधनाङ्गं यन्न भवति प्र⁴⁸⁷⁹

अथवा तस्यैव साधनस्य यन्नाङ्गं
प्रतिज्ञोपनयनिगमनादि तस्य असाधनाङ्गस्य साधनवाक्ये उपादानं वादिनो निग्रहस्थानं व्यर्थाभिधानात् ।
--वादन्या॰ पृ॰ ६१ ।

तिज्ञाद्यदिसिद्धा 4880 ज्ञाद्यसिद्धा दि, तस्य वचनात्,
न पुनः न साधनाङ्गवचनाद् असाधनाङ्गवचनात् इ⁴⁸⁸¹

अथवा सिद्धिः साधनं तदङ्गं धर्मो यस्यार्थस्य विवादाश्रयस्य वादप्रस्तावहेतोः
स साधनाङ्गः तद्व्यतिरेकेणापरस्याप्यजिज्ञासितस्य विशेषस्य शास्त्राश्रयव्याजादिभिः प्रक्षेपो मोषणं च
परव्यामोहनानुभाषणशक्तिविघातादिहेतोः, तदप्यसाधनाङ्गवचनं वादिनो निग्रहस्थानमप्रस्तुताभिधानात् ।
--वादन्या॰ पृ॰ ६६ ।

ति व्याख्यानम्, अस्य तूष्णीं
भावात् इत्यनेन गतत्वात् । च इति समुच्चये । निग्रहस्थानं पर्यन्ते यस्य जल्पस्य
वादस्य तस्य परिसमाप्तौ सत्याम् ।

ननु वादिवत् प्रतिवादिनोऽपि तूष्णींभावे यत्किञ्चनभाषणभावे वा द्वयोः समत्वान्न तत्प
रिसमाप्तिरिति चेत्; अत्राह--भूत इत्यादि ।

भूतदोषं समुद्भाव्य जितवान् पुनरन्यथा ।

परिसमाप्तेस्तावतैवास्य कथं वादी निगृह्यते ॥ ११ ॥

तन्न सुभाषितम्-- विजिगीषुणोभयं कर्त्तव्यं स्वपक्षसाधनं परपक्षदूषणं च इति ।

भूतदोषं तूष्णींम्भावादिपरमार्थदोषम् उद्भाव्य 4882 समुद्भाव्य कथमुद्भाव्य ?
इत्याह--जितवान् इति । यदि वा, तमु 4883 समुद्भाव्य वादी जितवान् यतः ततः
पुनः पश्चाद् वितर्के च पुनः इति...स्वपक्षसिद्धिप्रतिपतमातः 4884 द्धिं प्रतिपन्नवता प्रतिवादी
निगृह्यते । कुतः ? इत्याह--तावतैव भूतदोषोद्भावनमात्रेणैव [p. २७४ ख ] प्रस्या 4885 अस्य वादिनिग्रहरूपस्य परिसमाप्तेः इति । अन्यथा तदपरिसमाप्तिप्रज्ञाकरेण 4886 प्रकारेण कथं
वादी निगृह्यते न कथञ्चित् ।

तथाहि--तां4887

स्वपक्षसिद्धिं प्रति ।

प्रति तत्प्रयत्नः वादिनो निग्रहार्थः, प्रतिबोधनार्थः, सता 4888 सभाप्रतिबोधनार्थः,
एवमेव वादिति 4889 वा स्यादिति चत्वारः पक्षः । तत्र आद्ये पक्षे तद्वैफल्यम्; अन्यत एव तन्नि
ग्रहात्, तूष्णीम्भावादेरपि ठकप्रयोगाद्भावात् । द्वितीये तूष्णीम्भावादेर्निग्रहानुपपत्तेः । न
हि परप्रतिपादनाय कृतावासना 4890 कृतौ असता दोषमात्रेण परान 4891 न् निग्रहेण योजयन्ति
[p. 338 ] शिष्याणि 4892 ष्यान् च सिद्धान्तद्वयवेदिनं 4893 नः प्राश्निकाः । तृतीयविकल्पवार्त्तापि न युक्ता ।
चतुर्थे तु वक्तुः असम्बद्धाभिधायित्वम्, साक्षिसमक्षम् आत्मोत्कर्षज्ञापनार्थं तां प्रति यतते
प्रतिवादी न तत्परिसमाप्तौ नितराम् आलोक्षाथा 4894 ? ज्ञापितः स्यादिति सैव क्रियताम् ।

अथ ततः तत्परिसमाप्तौ न कश्चित् स्वपक्षसिद्धिं प्रति यतते इति; अत्राह--तन्न इत्यादि ।
तत् तस्मात् ततः तत्परिसमाप्तेर्न सुभाषितम् । किम् ? इत्याह--विजिगीषुणा वादिना प्रति
वादिना वा उभयं कर्त्तव्यम् स्वपक्षसाधनं परपक्षदूषणम् इति । तथाहि--प्रतिवादिना विजिगी
षुणा न तावत् तत्कर्त्तव्यम् अपि तु तेन वादी यतः कुतश्चित् निर्मुखः पिशाचो वा विधातव्यः ।
न तेनापि;⁴⁸⁹⁵

वादिनापि, तत्कर्तव्यमिति सम्बन्धः ।

प्रतिवादी तथा विधातव्यः ।

एतेन अदोषोद्भावनम् इत्यपि व्याख्यातम् । ततः स्थितम्--कस्यचित् तूष्णीम्भाव
इत्यादि । यदि शाब्दो हेतुः शाब्दं प्रमाणं वा; अनित्यः शब्दः इति वचनादेव साध्यसिद्धेः
किं [p. २७५ क ] कृतकत्वादिना, तत्सिद्धौ तद्वचनं निग्रहस्थानमिति ।

अत्रैव दूषणान्तरमाह--साकल्येन इत्यादि ।

साकल्येनाविनाभावे सिद्धे हेतोः प्रसिध्यति ।

ततः सत्त्वादिवादीव पक्षधर्मत्ववाद्यपि ॥ १२ ॥

साकल्येन व्याप्तहेतुवचनात् पुनः पक्षधर्मत्ववचनं प्रतिज्ञोपनयवचनेन समानं भवेद्वा
न वेति तथागतरागं परित्यज्य चक्षुषी निमील्य समुन्मील्य वा चिन्तय तावत् तत्तथा
साधर्म्यवैधर्म्ययोः सहवचनेन साधनवाक्यं समानं भवेद्वा न वा ? यदि समानमिति किं
प्रतिज्ञादिवचनैरेव ? साधनसामर्थ्यपरिज्ञानमुभयत्र समानम् ।

साकल्येन अ नवयवेन अविनाभावे सिद्धे निश्चिते सति । कस्य ? हेतोः ।
तत एव हेतोः सकाशात् प्रसिध्यति सति साध्य⁴⁸⁹⁶ ध्ये सत्त्वादिवादी व आदि शब्देन
उपनयादिपरिग्रहः । पक्षधर्मत्ववाद्यपि स्यात् इत्यध्याहारः । पक्षधर्मत्ववादी सत्त्वादि
वादीव वत् 4897 तद्वत् सदृशः सत्त्वादिवादी स्यात् इत्यर्थः । नहि अनित्यः शब्दः इत्यस्मात्
सन् कृतको वा शब्दः इत्यादेः विशेषं पश्यामः । अपि शब्दात् यत् सत् कृतकं वा तदनित्यं
यथा घटः, सन् कृतकश्च शब्दः इत्यादिवाक्यवादी गृह्यते । हि उपनयति4898 यनिगमन⁴⁸⁹⁹ ने युगपत् साधर्म्यवैधर्म्यप्रयोगवादिनो न विशिष्यते 4900 ष्येते इति प्रवृत्तौ 4901 ति वृत्तौ4901

टीकायाम् ।

निरूपयिष्यते ।

कारिकां व्याख्यातुमाह-- साकल्येन इत्यादि । साकल्येन व्याप्तस्य हेतोः यत् सत्
कृतकं वा तदनित्यं यथा घटः इत्यादि यद्वचनं तस्मात् पुनः पश्चात् पक्षधर्मत्ववचनं समानम्
सदृशम् । केन ? इत्याह--प्रतिज्ञोपनय इत्यादि । भवेद्वा नवेति तथागतरागं सुगताग्रहम्
अथवा तथा तेन प्रतिज्ञादिवचनं निग्रहस्थानम्, पक्षधर्मत्ववचनम् इति4903

अथवा तस्यैव साधनस्य
यन्नाङ्गं प्रतिज्ञोपनयनिगमनादि, तस्यासाधनाङ्गस्य साधनवाक्ये उपादानं वादिनो निग्रहस्थानं व्यर्थाभि
धानादेव ।--वादन्या॰ पृ॰ ६१ ।

प्रकारेण आगतरागं
[p. 339 ] परित्यज्य चक्षुषी निमील्य समुन्मील्य वा चिन्तय ता वत् तत्तथा साधर्म्य वैधर्म्ययोः
सह युगपत् यत् सत् तदनित्यं यथा घटः, संश्च शब्दः, यदि 4904 यदनित्यं न भवति तत् सदपि
न भवति यथा आकाशं तथा च शब्दः इति यद् वचनं तेन समानम् यत् सत् तत् सर्वम
नित्यम् घटवत्, संश्च शब्दः इत्यादि साधनवाक्यं [p. २७५ ख ] भवेद्वा न वा इत्यादि सर्वंवक्तव्यम् ।

ननु अनित्यः शब्दः इत्यनेन प्रतिज्ञावचनेन संश्च शब्दः इति पक्षधर्मत्ववचनं समानं
भाव्यम्, साध्यस्यैव निर्देशात् । यथैव हि विप्रतिपन्नं प्रति शब्दस्य अनित्यत्वं साध्यम्, तथा
सत्त्वादिकमपि अन्यथा तद्वचनानर्थक्यं स्यात् । अनित्यः शब्दः, कृतकत्वात्, यत् कृतकं
तदनित्यं दृष्टं यथा घटः, कृतकश्च शब्दः इति उ⁴⁹⁰⁵

हेतोरुपसंहार उपनयः ।

पनयवचनेन च⁴⁹⁰⁶

समानं भाव्यमिति सम्बन्धः ।

। यथैव हि शब्दोऽनित्यः
कृतकत्वात् इत्यनेन उक्त एव अर्थः कृतकश्च शब्दः इत्यनेनोच्यते तथा यत्कृतकं तदनित्यम्
इत्यनेनोक्तमेव कृतकश्च शब्दः इत्यनेनापि उच्यते । साकल्यव्याप्तिवचनात् शब्दकृतकत्वाभि
धानात् सामान्ये विशेषस्य अन्तर्भावात् । अन्यथा शब्दकृतकत्ववत् अन्यस्यापि तेनानभिधा
नाद् व्याप्तिवचनमनर्थकमापद्येत ।

एतेन तस्मादनित्यः इत्यनेन 4907

प्रतिज्ञाया उपसंहारो
निगमनम् ।

निगमनवचनेन 4908

पक्षधर्मत्ववचनम् ।

तत्समानमिति चिन्तितम् । यथा खलु
हेतुसामर्थ्येन उक्त एव अर्थो निगमनेन अभिधीयते तथा व्याप्तिवाक्येन उक्तः पक्षधर्मत्ववचनेन ।

तथा साधर्म्यवैधर्म्ययोः सहवचनेन साधनवाक्यं समानम् । यथा वै खलु निश्चितेऽन्वये
उक्ते व्यतिरेकस्य, अव्यतिरेकान्वय 4909 व्यतिरेके च अन्वयस्य अर्थापत्त्या गतिः तथा विपक्ष
सद्भावबाधकप्रमाणबलात् साकल्येन व्याप्तस्य अवगतस्य हेतोः वचनात् पक्षधर्मत्वं सपक्षे सत्त्वम्
अर्थापत्त्या अवगम्यते इति त्रिरूपसाधनवाक्यं क्वोपयुज्यत इति चेत्; अत्राह--यद⁴⁹¹⁰ दिसमानम्
इति किं प्रतिज्ञादिवचनैरिव 4911 रेव प्रतिज्ञादिवचनैरेव [p. २७६ क ] किम् इति, निगृह्येत
इति पदघटना । नहि त⁴⁹¹²

प्रतिज्ञादिवचनैः ।

द्वचनैः हेतोर्व्याप्तिः खण्ड्यते तत्परिज्ञानं वा यतस्तत्प्रतिबन्धः स्यात् ।

ननु परार्थमनुमानं न हेतुदोषादेव दुष्टम् अपि तु वादिदोषादपि, अस्ति च दोषः
प्रतिज्ञादिवचनरहितस्यापि साधनस्य साध्यसिद्धौ यत्सामर्थ्यं तदपरिज्ञानम्, अ⁴⁹¹³

साधनसामर्थ्यपरिज्ञाने ।

न्यथा न तत्प्र
योगं कुर्यात् । को हि धीमान् अनर्थके ज्ञानं नेव 4914 अनर्थकज्ञानेनैव आत्मानं क्लेशयति इति
चेत्; अत्राह--साधन इत्यादि । साधनस्य सत्त्वादेः सामर्थ्यस्य परिज्ञानम् उभयत्र प्रतिज्ञादि
वचने पक्षधर्मत्वादिवचने च उक्तविधिना समानम् । ततः सत्त्वादिवादीव पक्षधर्मत्वादिवादी
च पक्षधर्मत्वादिवाद्यपि निगृह्येत इति मन्यते ।

किं च, यदि परार्थे अनुमाने साधनसाधर्म्या4915 सामर्थ्यापरिज्ञानं दोषः इति वादी
निगृह्येत तर्हि सौगतस्य इदमपरं निग्रहस्थानं स्यादिति दर्शयन्नाह--सत्त्वादेव इत्यादि ।

सत्त्वादेव क्षणस्थाने उत्पत्त्यादौ निगृह्यते ।

धर्माधिकोक्तितो वादी तत्सामर्थ्यानभिज्ञया ॥ १३ ॥

[p. 340 ]

केवलस्यापि भावस्य विनाशसाधनसामर्थ्यात् पुनः उत्पत्तेः कृतकत्वाद्वेति उपा
धिविशिष्टोपादानात् निग्रहस्थानम् स्वपरव्यापारापेक्षभावलक्षणत्वात्तेषाम् । न हि
येनावश्यं निग्रहस्थानं तेन शिष्या व्युत्पादनीयाः । न हि शुद्धस्यापि साधनत्वे पुनरु
पाध्यपेक्षणं युक्तम् ।

सत्त्वाद् विद्यमानत्वाद् भिन्नाभिन्नोपा4916

विशेषण ।

धिरहितात् इति एवकारार्थः क्षणस्थाने
क्वचिद् धर्मिणि क्षणक्षये सिद्धे निश्चिते सति उत्पत्त्यादौ उत्पत्तिः आदिर्यस्य कृतकत्वादेः
स तथोक्तः, तस्मिन् प्रयुक्ते इत्यध्याहारः निगृह्यते वादी इति शेषः ।

ननु उत्पत्तिशब्देन प्रागसतः आत्मलाभलक्षणं सत्त्वमुच्यते, कृतकशब्देनापि तदेता 4917 देवाऽ पेक्षितपरव्यापारभावम्, एवं प्रयत्नानन्तरीयकत्वादावपि वक्तव्यम्, ततो यथा अनित्यः शब्दः
सत्त्वात् इत्युक्ते न निग्रहः तथा उत्पत्तेः कृतकत्वात् प्रयत्नानन्तरीयकत्वाद् इत्युक्तेऽपि न स
युक्तः । न हि शब्दान्तरेण तदेव उच्यमानं निग्रहाय जायते [p. २७६ ख ] अन्यथा धूमोऽपि तेन⁴⁹¹⁸

शब्दान्तरेण ।

उच्यमानो जायेत इति चेत्; अत्राह--धर्म इत्यादि । धर्मेण प्रागसत्त्व-परव्यापारादिरूपेण
भिन्नाभिन्नविशेषणेन अधिकस्योक्तितः उक्ते सत्त्वस्य उत्पत्त्यादिना इति उभयत्र विभक्ति
परिणामेन सम्बन्धः । एतदुक्तं भवति--यच्छुद्धसत्त्वं सत्त्वशब्देनोच्यते तदेव उत्पत्त्यादिशब्देन
यद्युच्येत; न दोषोऽयं स्यात् । त⁴⁹¹⁹

सत्त्वशब्देनैव उत्पत्त्यादिवचने ।

द्वचने च सत्त्वं4920

तुलना--यथा यत्
सत् तत् सर्वं क्षणिकं यथा घटादयः, संश्च शब्दः ।--हेतुबि॰ पृ॰ ५५ ।

शुद्धाशुद्धभेदेन भिन्ना4921

उपाधिभेदापेक्षो वा
स्वभावः केवलोऽथवा । उच्यते साध्यसिद्ध्यर्थं नाशे कार्यत्वसत्त्ववत् ॥--प्र॰ वा॰ ३ । १८५, १८६ ।

ऽभिन्न⁴⁹²²

क्वचित् स्वभावभूतधर्मपरिग्रहद्वारेण यथा तत्रैवोत्पत्तिः ।--प्र॰ वा॰ स्व॰ पृ॰ ३४९ ।

विशेषण
भेदेन च शिष्यव्युत्पादनार्थं सत्त्वकृतकत्वादिशब्दैः अभिधीयते इति4923

यत्
सत् तत्सर्वमनित्यं यथा घटादिरिति शुद्धस्य स्वभावहेतोः प्रयोगः । यदुत्पत्तिमत्तदनित्यमिति स्वभाव
भूतधर्मभेदेन स्वभावस्य प्रयोगः । यत्कृतकं तदनित्यमिति उपाधिभेदेन । एवं प्रत्ययभेदभेदित्वादयो
द्रष्टव्याः ।--न्यायबि॰ ३ । ११-१३, १५ । एतेन प्रत्ययभेदभेदित्वादयो व्याख्याताः ।--प्र॰ वा॰ स्ववृ॰
पृ॰ ३४८ ।

प्लवते ।

किंच, कृतकत्वादिशब्देषु सङ्केतमात्राश्रयणं न व्युत्पत्तेः कथमेवं 4924

सत्त्वात् प्रयत्नानन्तरीयकत्वादेरभेदे ।

सति प्रयत्नानन्तरीय
कत्वस्य सपक्षैकदेशव्यापकत्वम्, तस्मिन्4925

प्रयत्नानन्तरीकत्वे ।

वा साध्ये अनित्यत्वस्य अनैकान्तिकत्वं शुद्धे सत्त्वे
तदयोगात् ? अनेन⁴⁹²⁶

सत्त्वेन ।

विशिष्टं तदुच्यते नोत्पत्त्यादिना इति किं कृतो विभागः ?

एतेन अर्थान्तरं नोच्यते इति निरस्तम् ।

ननु भवतु धर्मादिधिकस्य सत्त्वस्य अभिधानम् उत्पत्त्यादिना तथापि कथं तत्र
निगृह्येत इति चेत्; अत्राह--तद् इत्यादि । तच्छब्देन सत्त्वं परामृश्यते तस्य सामर्थ्यं केव
लस्य साधनशक्तिः तस्यानभिज्ञया अपरिज्ञानेन । एवं मन्यते यदि--शुद्धस्य सत्त्वस्य साधन
सामर्थ्यं किं विशेषणननोन्ये 4927 णेनान्येन यत्तदुपादा नं न निग्रहस्थानमिति ।

4928

प्रतिभासाद्वैतवादिनः प्रज्ञाकरादयः ।

अन्ये पुनराहुः--नोत्पत्त्यादेः क्वचित् क्षणिकत्वं साध्यते परमार्थतस्तदभावात्, अपि तु
[p. 341 ] तथावभासनात् यथावभासते इत्यादि वचनात् । त⁴⁹²⁹

प्रतिभासनमेव ।

देव च सत्त्वम् उपलम्भः सत्ता
प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । ५४ इति वचनात्, तेनायमदोष इति; तेषामपि इदमेवोत्तरम् । तद्यथा
सत्त्वादेः क्षणिकत्वेन अवभासादेव [p. २७७ क ] सर्ववस्तूनां क्षणस्थाने सिद्धे निश्चिते अङ्गीक्रिय
माणे निगृह्येत सौगतः । कुतः ? इत्यत्राह--धर्माधिकोक्तितः इति । धर्मश्च अधिकश्च
तयोः उक्तितः । नहि एकान्तक्षणिकतावभासनं सर्वभावानां धर्मिणां धर्मः प्रत्यक्षतोऽ
नुमानतो वा सिद्धः । न तावत् प्रत्यक्षतः; तत्र तदप्रतिभासनात् । न खलु चक्षुरादिबुद्धौ क्षणि
कत्वेन अवभासमाना भावा भासन्त इति निश्चयोऽस्ति कुण्डलादिपर्यायानुयायिनः सर्पादयः
त⁴⁹³⁰

प्रत्यक्षे । तुलना--तस्मादुभयहानेन व्यावृत्त्यनुगमात्मकः । पुरुषोऽ
भ्युपगन्तव्यः कुण्डलादिषु सर्पवत् ॥--मी॰ श्लो॰ आत्मवाद श्लो॰ २८ । प्रत्यक्षप्रतिसंवेद्यः कुण्डलादिषु
सर्पवत् ।--न्यायवि॰ २ । ११६ । तत्त्वसं॰ श्लो॰ २२३-२४ ।

त्रावभासन्ते इति निर्णयात् ।

विरोधादयोऽपि एवं कृतोत्तराः । भेदाभेदैकान्तसंकल्पः पर्यायतद्वतोः अनैकान्तेन निरा
कृतः । तत्र अनवस्थोद्भावनम्4931

एकान्तेन विभिन्ने च ते स्यातां
वस्तुनी स च । तयोः केन विभिन्नाभ्यामभेदस्य विभेदतः । तेषामभेदसिद्ध्यर्थमभिन्नो यदि तूच्यते ॥
अन्यः स्वभावस्तस्यापि तदभेदप्रसिद्धये । कल्पनीयः स्वभावोऽन्यः तथा स्यादनवस्थितिः ॥--हेतुबि॰
टी॰ पृ॰ १०५ ।

अ र्च ट स्य स्वपक्षघातीव लक्ष्यते । हेतुत्रिरूपत्वनिश्चयेऽपि4932

निश्चयो हि अर्थरूपे विकल्पकोऽपि सन् स्वरूपे अविकल्पको भवति ।

तत्संभवात् अभिलाप्येतराकारद्वयस्य तत्रोपगमात्, इतरथा निर्विकल्पकैकान्ते धर्मधर्मिभावाभा
वान्न हे तु बि न्दो र पि कल्पनयापि व्यवस्था ।

ननु पूर्वपर्यायप्रत्यक्षस्य नोत्तरपर्याये4933

वृत्तिरिति ।

, त⁴⁹³⁴

उत्तरपर्यायप्रत्यक्षस्य ।

त्प्रत्यक्षस्य पूर्वपर्याये वृत्तिरिति कथं तेन⁴⁹³⁵

प्रत्यक्षेण ।

तदनु
यायित्वं क⁴⁹³⁶

धर्मिणो द्रव्यस्य ।

स्यचित् प्रतीयते इति चेत्; तर्हि स्वरूपमात्रपर्यवसितं त⁴⁹³⁷

प्रत्यक्षम् ।

त् कथमन्येषां ग्राहकं यतः
तत् क्षणिकत्वावभासनं प्रतिपद्येत, धर्मप्रतिपत्तेः धर्मिप्रतिपत्तिनान्तरीयकत्वात् इति कथं सिद्धो
हेतुः ? अत एव नाऽनुमानम्; 4938

प्रत्यक्षाभावे ।

तदभावे तदभावात् । यदि पुनः संवृतिसिद्धं सर्वं क्षणिकत्वाव
भासनमभ्युपगम्य हेतोः सिद्धिः प्रार्थ्यते; परोऽपि4939

जैनोऽपि ।

संवृतिसिद्धम् एकस्य त्रिकालानुयायित्वाव
भासनमभ्युपगम्य असिद्धं तत्तथैव व्यवस्थापयेदविशेषात् ।

अथ स्वयम् [p. २७७ ख ] उपलभ्यमानाद्भावात् 4940 मानान् भावान् क्षणिकत्वावभासन
धर्मानुपलभ्य सर्वेऽपि तद्धर्मका व्यवस्थाप्यन्ते; अत्रापि तदवस्थं चोद्यम्--केन तथा व्यवस्थाप्यन्ते ?
नाध्यक्षेण अनुमानेन वा; उक्तदोषात् । संवृत्या तद्व्यवस्थापने ततः क्षणिकत्वमपि संवृतिसिद्धं
स्यादिति न पारमार्थिकभावस्वभावनिश्चय इति महती सौगतस्य भावस्वभावनिरूपणकुशलता !

किंवा स्वयम् उपलभ्यमानेषु भावेषु क्षणिकत्वम् ? अपरापरकोटिविच्छिन्नतेति चेत्;
कोटिग्रहणपूर्वकमध्यक्षं यदि कस्यचित् तद्विच्छिन्नत्वं गृह्णीयात्, न तर्हि 4941

पूर्वापरानुयायित्व ।

अनुगमग्रहणं दूषितं
स्यात्, विच्छिन्नत्ववत् तद्विपर्ययस्य⁴⁹⁴²

अविच्छिन्नत्वस्य ।

4943

अन्येन
प्रत्यक्षेण ग्रहणसंभवादिति भावः ।

अन्यग्रहणसंभवात् । अन्यथा चेत्; तथैव अनुयायित्वं
[p. 342 ] गृह्णीयात् इत्युक्तम् । देशव्यवहितवत् कालव्यवहितस्यापि प्रत्यक्षेण ग्रहणमविरुद्धम् सारूप्यनिषे
धात् । न दृष्टान्तासिद्धिरिति चेत् 4944 च । तन्न प्रत्यक्षतः पक्षधर्मतासिद्धिरस्य । नाप्यनुमानतः;
त⁴⁹⁴⁵

प्रत्यक्षपूर्वकस्य ।

त्पूर्वकस्य अस्य तदभावे अभावात् । भवतु वा कुतश्चित् तत्सिद्धिः तथापि हेतुसिद्धित एव
साध्यसिद्धेः अनुमानमनर्थकम् । तथाहि--पूर्वापरविच्छिन्नत्वेन भासने क्षणिकत्वावभासनम
निश्चितस्य हेतुत्वायोगात् । तच्चेन्निश्चितम्; किमनिश्चितं यदनुमानसाध्यम् ? तद्व्यवहार इति
चेत्; न; अस्य⁴⁹⁴⁶

व्यवहारस्य ।

निश्चयात्मकत्वात् । तदिदमायातम्--घटविविक्तभूतलं निश्चिन्वतोऽपि न घटाभाव
विनिश्चय इति । कथं चैवंवादिनः सविकल्पप्रत्यक्षगृहीते [p. २७८ क ] व्यवहाराय मा 4947 अ नुमानं प्रवर्त्तेत ? कथं वा भावेषु क्षणिकत्वमनिच्छन्तः तथावभासनमिच्छन्ति ? परमार्थतः भाव
धर्मप्रतिपत्तेर्भावप्रतिपत्तिंनान्तरीयकत्वात् । क्षणिकभावधर्मश्च तथावभासनम्, अन्यथा को
हि भावधर्ममिच्छन् भावं नेच्छेत् प्र॰ वा॰ स्ववृ॰ २ । १९३ इत्यादि सुभाषितं ?
कथम् ? यथा च क्षणिकत्वमनिच्छन्तो दृश्यन्ते तथा तथावभासनमपि । ततः स्थितम्--हेतुसिद्धावेव
सिद्धिः साध्यस्य अनुमानमपार्थकम् निग्रहस्थानम् । एतदेवाह--अधिकोक्तितः हेतुनिश्चयाद्
अधिकस्य अनुमानस्य उक्तितो निगृह्येत इति ।

यदि वा, क्षणिकाः सर्वे भावाः तथावभासनात्, यदि पुनः तथावभासमाना अपि तथा4948

क्षणिकाः ।

न
स्युः नि 4949 नीरूपता4950

तुच्छत्वं स्यात् ।

स्यात् संविन्निष्ठत्वात् प्रमेयव्यवस्थितेः इति । एतावतैव चेत् 4951 च प्रकृतं
सिध्येत् नीलादिवद् इत्यने 4952 इति । न हि पुरुषाद्वैतवादिनं प्रति दृष्टान्तेऽपि परमार्थसाधने उपा
यान्तरमस्ति अ⁴⁹⁵³

उपायान्तर
कल्पने ।

नवस्थापत्तेः । न च तं प्रति क्षणिकत्वं साध्यं विवादाऽविशेषात् । ततोऽधिकस्य
दृष्टान्तस्य उक्तेः निगृह्येत ।

यदि वा, अयमेकान्तः--यद् यथावभासते तत् तथैव परमार्थसत्; तर्हि स्तम्भादयः
स्थूलैकनानात्वस्वभावतया प्रतिभासमानाः तथैव सन्त इति मायामरीचिप्रभृतिप्रतिभास
त्वेऽपि 4954 सवदसत्त्वेऽपि अदोषः प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । २२१ इति प्लवते । अक्रमवत्
क्रमेणापि सांशयितैक 4955 सांशान्वितैक वस्तुसंभवे च कथं प्रतिज्ञाहेत्वोः संभवः ? तत्प्रतिभास
निषेधे च सर्वनिषेधनमिति नानुमानोत्थानं धर्मा 4956 धर्म्याद्यसिद्धेः । असमन्त 4957 असन्तश्चेत्
तैरेव हेतुः अनैकान्तिक इति तद्वचनात् निगृह्येत । तदाह--धर्माधिकोक्तितः [p. २७८ ख ]
धर्मश्चासौ अधिकश्च इति कामचारेण विशेषणविशेष्यत्वमिति अ⁴⁹⁵⁸

अधिकशब्दस्य ।

धिकस्य विशेष्यत्वम् । अधिकत्वं
पुनः पक्षसपक्षस्यापि धर्मत्वात् निगृह्येत । तथा सत्त्वादेव क्षणस्थानवद् उत्पत्त्यादौ
सिद्धे अङ्गीक्रियमाणे सौगतो विरुद्धाव्यभिचारिहेतुवचनात् निगृह्येत । उत्पत्त्यादौ इत्यत्र
आदिशब्देन स्थितिविनाशयोर्ग्रहणम् । केन हेतुना निगृह्येत ? इत्यत्राह--तत् इत्यादि । तस्य
हेतुसाधकस्य प्रमाणस्य साध्ये यत् सामर्थ्यम्, अथवा तस्य हेतोर्दृष्टान्तरहितस्य यत् तत्,
यदि वा स्वहेतोरिव परहेतोरपि, तस्यानभिज्ञया । यद्वा तस्य हेतोरभावेन तत्सामर्थ्यस्य
[p. 343 ] वा अनभिज्ञायते 4959 ज्ञया इति ।

कारिकां विवृणोति केवलस्य इत्यादिना । अपि शब्दो भिन्नप्रक्रमः, केवलस्यापि न
केवलं धूमादेः केवलस्य विनाशः साधनं साधर्म्यात् 4960 विनाशसाधनसामर्थ्यात् कारणात्
पुनः इति परामर्शे । उ⁴⁹⁶¹

विशेषणेन ।

पाधिना प्रागसतः इत्यादिना विशिष्टस्य उपादानाऽ 4962 नात् प्रप्रयोगात्
भावस्य इत्यनुवर्त्तते । कथम् ? इत्याह--उत्पत्तेः कृतकत्वाद्वा इत्येव 4963 वं । ततः किम् ?
इत्याह--निग्रहस्थानम् वादिनि 4964 वादिन इति शेषः ।

ननु यथा केवलो भावः सत्त्वशब्देन उच्यते, तद्वद् उत्पत्त्यादिशब्दैरिति; अत्राह—
स्वपर इत्यादि । स्वपरयोः व्यापारयोः अपेक्षा यस्य तौ वा अपेक्षते इति तदपेक्षः स चासौ
भावश्च इति तल्लक्षणत्वात् तेषाम् उत्पत्त्यादीनाम् । स्वव्यपारापेक्षभावलक्षणा उत्पत्तिः
प्रागसत आत्मलाभ उत्पत्तिः इति वचनात् अभिन्नविशेषणो भाव ए⁴⁹⁶⁵

उत्पत्तिशब्देन ।

वमुक्तः । परव्या
पारापेक्षभावलक्षणाः कृतकत्वादयः अपेक्षितपरव्यापारो [p. २७९ क ] हि भावः कृतकः
न्यायबि॰ ३ । १४ इ⁴⁹⁶⁶

स्वभावनिष्पत्तौ अपेक्षितव्यापारभावो हि कृतकः ।
तेनेयं कृतकश्रुतिः स्वभावाभिधायिन्यपि परोपाधिमाक्षिपति ।--प्र॰ वा॰ स्व॰ पृ॰ ३४८ ।

त्याद्य भिधानात् । अनेन भिन्नविशेषणः । शुद्धस्यैव एवमभिधाने तद्धर्मानुक्तिः
शब्दान्तराऽप्रयोगादिति मन्यते । क्वचित् स्वपरव्यापारापेक्षा इति पाठः । तत्र तदपेक्षया4967

स्वपर
व्यापारापेक्षया ।

भाव इति व्याख्येयम् । शुद्धस्य सामर्थ्येति4968 पि सिद्ध⁴⁹⁶⁹ शिष्य व्युत्पादनार्थं तद्विशिष्टोपादान
मिति चेत्; अत्राह--नहि इत्यादि । एवं मन्यते--येन प्रयुक्ते4970 क्तेन अवश्यं निग्रहस्थानम् न
तेन शिष्याः त⁴⁹⁷¹

शिष्यानुग्रहाभावात् ।

दनुग्रहाप्रवृत्तेः व्युत्पादनीया इति ।

इदमपरं व्याख्यानम्--केवलस्य सजातीयविजातीयविविक्तनिरंशक्षणस्य यो भावः सत्ता
विषयिणि विषयोपचारात्, वस्तुनो वा उपलम्भो वा तस्यापि न केवलम् अन्यस्य यत् परेण
विनाशसाधनसामर्थ्यमभ्युपगतम्, यद् उपलब्धिलक्षणप्राप्तं यत्र नोपलभ्यते तत्तत्र नास्ति यथा
क्वचित्प्रदेशे तथाविधो घटः, उपलब्धिलक्षणप्राप्तौ च पूर्वापरक्षणौ मध्यक्षणे, सा 4972 असौ4972

मध्यक्षणो वा ।

वा तत्र⁴⁹⁷⁴

पूर्वापरक्षणयोः ।

नोपलभ्यते च । यदि वा यद् यथावभासते इत्यादि प्रयोगापेक्षः; तस्मात् तस्य निग्रह
स्थानम् । कस्मादिव ? इत्यत्राह--उत्पत्तेः कृतकत्वाद्वा इति । वा इति इवार्थः ।

एतदुक्तं भवति--यथा प्र ज्ञा क र स्य निरंशाद्वैतवादिनः न किञ्चित् प्रागसत् उत्पद्यते
अपेक्षितपरव्यापारं कृतकं वा, तथापि तद्धेतु4975 तुं वदतो निग्रहस्थानम् तथा न त⁴⁹⁷⁶

प्रज्ञाकरस्य ।

स्य कस्यचिद्
भाव उपलम्भो वा स्वभावविरुद्धस्थूलैकस्थिरप्रतिभासेन बाधनात्, तथा तस्यैव तत्सामर्थ्यात्
पुनः पश्चाद् उपाधिना सपक्षसत्त्वेन विशिष्टोपादान⁴⁹⁷⁷ नं निग्रहस्थान⁴⁹⁷⁸ नम् । यदि वा, पक्ष
धर्मत्वं सपक्षे सत्त्वम् असपक्षेऽसत्त्वम् उपाधिः [p. २७९ ख ] तद्विशिष्टहेतोः उपादानाद् इति
ग्राह्यम् । तथा स्व स्ववादी 4979 तथा च वादी तयोः व्यापारौ साधनप्रयोगौ तदपेक्षो यो भावः
तल्लक्षणत्वात् रूपत्वाच्च तेषाम्, प्र ज्ञा क र गु प्त म 4980 गु प्ते न प्रयुक्तविनाशहेतूनाम् निग्र
[p. 344 ] हस्थानम् इति सम्बन्धः । शक्यं वक्तुं यद् यत्र यथा उपलब्धिलक्षणप्राप्तम् उपलभ्यते तत्
तत्त्वतः तथा विद्यते यथा चित्रज्ञानं स्वाकारेषु, कथञ्चिदुपलभ्यते च त⁴⁹⁸¹

उपलब्धिलक्षणप्राप्तो भावः ।

थाविधो भावः स्वपर्यायेषु
क्रमभाविषु । तथा निर्बाधबोधे यद् यथावभासते तत् तथा परमार्थसत् स्वसंवेदनवत्,
प्रतिभासते च सर्वम् उत्पादव्ययध्रौव्यात्मकत्वेन । यथा 4982 तथा यो यं प्रत्यनपेक्षम् 4983 क्षः इ⁴⁹⁸⁴

स तत्स्वभावनियतः, यथा अन्त्या कारणसामग्री स्वकार्यो
त्पादने ।

त्यादिकमपि वाच्यम् । नहि शुद्धस्यापि हेतुदृष्टान्तरहितस्यापि भावस्य इत्यनुवर्त्तते साध
नत्वे हेतुहीनस्य प्रत्यक्षत्वेन, साध्यसाधकत्वदृष्टान्तरहितस्य लंगंधे 4985 गमकत्वे पुनः उपाधिः
4986 धेः पक्षधर्मत्वार 4987 त्वादेर पेक्षणं यस्मिन् लिङ्गे तत्तथोक्तम्, उपाधिः4988 धेः सपक्षसत्त्वस्य
अपेक्षणं युक्तं समर्थम् उपपन्नं वा ।

पुनरपि तत्रैव पूर्वपक्षे दूषणान्तरं दर्शयन्नाह--सर्वनाम्ना इत्यादि ।

सर्वनाम्ना4989

तुलना--सत्त्वमात्रेण नश्वरत्वसिद्धौ उत्पत्तिमत्त्वकृतकत्वादिवचनमतिरिक्तविशेषणोपादानात्
कृतकत्वप्रयत्नानन्तरीयकादिषु च कप्रत्ययातिरेकादसाधनाङ्गवचनं पराजयाय प्रभवेत्...--अष्टश॰ अष्टस॰
पृ॰ ८६ । कथं कृतकत्वादिति हेतुः क्वचिद्वदतः स्वार्थिकस्य कप्रत्ययस्य वचनम्, यत्कृतकं तदनित्यं दृष्टमिति
व्याप्तिं प्रदर्शयते यत्तद् वचनमधिकं नाम निग्रहस्थानं न स्यात्, तेन विनापि तदर्थप्रतिपत्तेः । सर्वत्र वृत्ति
पदप्रयोगादेव चार्थाप्रतिपत्तौ संभाव्यमानायां वाक्यस्य वचनं कमर्थं पुष्णाति येनाधिकं न स्यात्...--त॰
श्लो॰ पृ॰ २९१ । अन्यथा त्वत्प्रयोगेऽपि स्वार्थिकस्तद्धितस्तथा । यत्तत्पदं च दोषः स्यात् प्रतीतार्थातया
स्थितेः ॥ कृतं सर्वमनित्यं हि दृष्टं यद्वद् घटादिकम् । कृतश्च शब्द इत्येतन्मात्रात् साध्यस्य निर्णयात् ॥
संक्षेप्तव्यं ततस्तेन विनापि वचनं त्वया । अन्यथा निग्रहादुक्तमिदं सिद्धिविनिश्चये ॥ सर्वनाम्ना विना वाक्यं
तद्धितेन विना पदम् । संक्षेप्तव्यं समासार्थनिग्रहस्थानाभीरुणा ॥--न्यायवि॰ वि॰ द्वि॰ पृ॰ २३७--३८ ।

विना वाक्यं तद्धितेन विना पदम् ।

संक्षेप्तव्यं समासार्थनिग्रहस्थानभीरुणा ॥ १४ ॥

यत् सत् उत्पत्तिमत् कृतकं प्रयत्नानन्तरीयकं चेति वाक्यं सदुत्पन्नमित्यादि
संक्षेप्तव्यं सदनित्यमिति वा । विपक्षे हेतुसद्भावबाधकप्रमाणबलेन व्याप्तौ सिद्धायां
दृष्टान्तस्याकिञ्चित्करत्वात् । तथा च प्रतिज्ञैवेयं व्याप्तिः स्यात् । ततो वरं विनाशी
शब्द इति प्रकृतं प्रतिज्ञातुम् ।

सौगतेन लिङ्गप्रतिपादकं यद् वाक्यम् इष्यते तत् संक्षेप्तव्यम् । कथम् ? इत्याह—
सर्वनाम्ना विना । यत् तत्पदप्रयोगमन्तरेण । तत्रैव वाक्ये यत् पदं तदपि संक्षेप्तव्यम्
इति सम्बन्धः । कथम् ? इत्याह--त⁴⁹⁹⁰

तद्धितीयो यः स्वार्थे कः इत्यादि प्रत्ययः तेन विना । कृतकम् इत्यत्र कृतम् इत्येव
प्रयोक्तव्यमिति भावः ।

द्धितेन विना । केन ? इत्यत्राह-- समा इत्यादि ।
समान एवः 4991 समास एव पदस्य पदान्तरेण प्रत्ययस्य प्रत्यक्षा 4992 प्रकृत्या यस्यार्थः स
तथोक्तः तेन निग्रहस्थानं तत्र नीरुणा 4993 भीरुणा सोगतेन नाऽपरेण ।

कारिकां विवृणोति-- यत् सद् [p. २८० क ] उत्पत्तिमत् कृतकं प्रयत्नानन्तरीयकं च
इत्यादि । तत्र प्रतिहेतुवाक्यभेदेऽपि । वाक्यम् इत्येकवचनं जात्यपेक्षम् । यदि च 4994 यदि वा [p. 345 ] इति शब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते--यत् सत् तदनित्यं यथा घटः संश्च शब्दः इत्येवं वाक्यम्,
एवं सर्वत्र योज्यम् । वाक्यग्रहणमुपलक्षणम्, तेन सन्नित्यादि पदमपि गृह्यते । तत् किं कर्त्तव्यम् ?
इत्याह--संक्षेप्तव्यम् । कथम् ? इत्याह--सद् उत्पन्नम् इत्यादि । सदनित्यम् इति, उत्पन्नम्
अनित्यम् इति, एवं सर्वत्र योज्यम् । ननु सर्वनाम्ना विना वाक्यं संक्षेप्तव्यम् इत्यु
क्तम् न दृष्टान्तेन विना इति, तत् किं दृष्टान्तो भणनीयः ? इत्यत्राह-- सद इत्यादि । वा
इति पूर्वहेतुसमुच्चये, ततः सदनित्यम् उत्पन्नमनित्यम् कृत क मनित्यम् यन्नित्यमनित्यम् इत्येवं
विपक्षेहेतुसद्भावबाधकप्रमाणबलेन व्याप्तौ सिद्धायां निश्चितायां च दृष्टान्तस्य अकिञ्चि
त्करत्वात् तथा तत् संक्षेप्तव्यम् इति सम्बन्धः । तथा संक्षेपे को दोषः; इत्यत्राह--तथा च
तेनैव अनन्तरोक्तप्रकारेण प्रतिज्ञैवेयं सदनित्यम् इत्यादिरूपा व्याप्तिः स्यात् । नहि शब्दोऽ
नित्यः, सदनित्यम् इत्यवस्थयोः विशेषोऽस्ति, हेतुरत्र न कश्चित् स्यादित्येवकारार्थः । तथाहि—
सदादेरेव पुनर्हेतुत्वेन उपादाने प्रतिज्ञार्थैकदेशता । यदि पुनः सदेव अनित्यत्वं गमयेत् तर्हि तस्य
सर्वदा भावात् सर्वदा ततः साध्यप्रतीतेः विवादाभावः । भवतु प्रतिज्ञैव तत्र को दोषः ?
इत्यत्राह--ततः तस्माद् उक्तात् न्यायाद् वरं विनाशी शब्दः इत्येवं प्रकृतं प्रस्तावगोचरापन्नं
प्रतिज्ञातुं यत् प्रकृतं [p. २८० ख ] प्रतियतेत शिरस्ताडं क्रन्दतोऽपि प्रतिज्ञाया अनिवृत्तेरिति मन्यते ।

ननु हेतोः साध्यसिद्धौ किं प्रतिज्ञया ? तस्मिन् सिद्धौ किं हेतुना इति चेत् ? अत्राह—
वि नाशी इत्यादि ।

यदि च 4995 वा, उक्तन्यायेन दृष्टान्तस्य अकिञ्चित्करत्वे सिद्धे सति शब्दत्वादेरसाधारणस्य
वचनं हेतोः न निग्रहस्थानमिति सदृष्टान्तं दर्शयन्नाह--विनाशी इत्यादि ।

विनाशी भाव इति वा हेतुनैव प्रसिध्यति ।

अन्तर्व्याप्तावसिद्धायां बहिर्व्याप्तिरसाधनम्4996

तुलना--अन्तर्व्याप्तावसिद्धायां बहिरङ्गमनर्थकम् ।--प्रमाणसं॰ पृ॰ १११ । अन्तर्व्याप्त्यैव
साध्यस्य सिद्धौ बहिरुदाहृतिः । व्यर्था स्यात्तदसद्भावेऽप्येवं न्यायविदो विदुः ॥--न्यायावता॰ श्लो॰ २० ।
अन्तर्व्याप्त्या हेतोः साध्यप्रत्यायने शक्तावशक्तौ च बहिर्व्याप्तेरुद्भावनं व्यर्थम् । पक्षीकृत एव साधनस्य
साध्येन व्याप्तिरन्तर्व्याप्तिः अन्यत्र तु बहिर्व्याप्तिः । यथा अनेकान्तात्मकं वस्तु सत्त्वस्य तथैवोपपत्तेः, अग्नि
मानयं देशो धूमवत्त्वात्, य एवं स एवं यथा पाकस्थानम् ।--प्रमाणनय॰ ६ । ३५, ३६ । धर्मसं॰ वृ॰
पृ॰ ८२ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ १२ ।

॥ १५ ॥

विपक्षे हेतुसद्भावबाधकप्रमाणव्यावृत्तौ हेतुसामर्थ्यमन्यथानुपपत्तेरेव । ततो यथा
सत्त्वं शब्दस्य नित्यत्वे नोपपद्यते तथा शब्दत्वम् ।

वा शब्दः इवार्थः, निपातानामनेकार्थत्वात्, विनाशी भाव इत्यस्यानन्तरं द्रष्टव्यः ।
ततोऽयमर्थः--भावः सन् सर्वो विनाशी सद् अनित्यम् इति वचनात्, यथा हेतुनैव न
सदनित्यम् इति प्रतिज्ञामात्रेण प्रसिध्यति तथा ध्वनिः शब्दो विनाशी इति हेतुनैव प्रसिध्यति ।
एवं मन्यते यथा सदनित्यम् इत्युक्त्वा हेतुं वदतो न दोषः तथा शब्दोऽनित्यः इत्युक्त्वापि इति ।

[p. 346 ]

ननु न मया सर्वं सद् अनित्यत्वेन व्याप्तं हेतोः साध्यते किन्तु प्रत्यक्षतः । प्रत्यक्षं
हि तद 4997 सदनित्यमेव प्रतीयते इति चेत्; अत्राह--अन्तर्व्याप्तौ असिद्धायां 4998

पक्षे ।

विवाद
स्थाने साध्येन साधनस्य व्याप्तिः, तस्यां विपक्षे बाधकबलेन असिद्धायां सत्याम्, दृष्टान्ते व्याप्तिः
बहिर्व्याप्तिः असाधनं साध्यस्य इति शेषः । ततोऽन्तर्व्याप्तिसिद्धिमिच्छता साध्यवत्यवत्
4999 वत्येव परोक्षा सापि हेतोरेव साध्येति भावः ।

द्वितीयपातनिकायां कारिकाव्याख्यानम्--विनाशी शब्दः इति यत् प्रतिज्ञातम्,
तत् प्रसिध्यति । केन ? इत्याह--ध्वनिः इति भावप्रधानोऽयं निर्देशः, इति शब्दस्य अनन्तरं
द्रष्टव्यः ध्वनित्वं शब्दत्वम् इति यो हेतुः तेनैव, न हेत्वन्तरेण । [p. २८१ क ] निदर्शनमाह—
विनाशी इत्यादि । वा शब्दः पूर्वत्र द्रष्टव्यः, इतिशब्दोऽत्रापि योज्यः । ततो यथा भावः
विनाशी भावः इत्यनेनैव हेतुना प्रसिध्यति तथा प्रकृतमपि इति । नहि भावस्य अनित्यत्वेन
व्याप्तिसाधने हेत्वन्तरमस्ति ।

इदमत्र तात्पर्यम्--अनित्यः शब्दः इत्यत्र धर्मिशब्देन अशब्दव्यावृत्तेः उक्तत्वात् पुनः
शब्दत्वाद् इति यथा भणितुं न लभ्यते तथा सदनित्यम् इत्यत्र सच्छब्देन असद्व्यावृत्तेः
कथनात् सत्त्वात् इत्यपि5000

वक्तुं न शक्यम् ।

।

ननु यत् सत् तत्सर्वम् अनित्यम् इत्येतेन सर्वस्य असतो व्यावृत्तेः उक्तत्वात् संश्च
शब्दः इत्यपि तादृशमेव⁵⁰⁰¹

न वक्तव्यमिति ।

। अयमपरोऽस्य⁵⁰⁰²

सौगतस्य ।

दोषोऽस्तु ।

स्यान्मतम्--अदृष्टान्तं5003

सपक्षसत्त्व
शून्यम् ।

शब्दत्वम् असाधनमिति; अत्राह-- अन्तः इत्यादि । सुगमम् ।

कारिकार्थं प्रकटयन्नाह--विपक्ष इत्यादि । विपक्षे हेतोः सद्भावबाधकं यत् प्रमाणं
तस्य या व्यावृत्तिः तस्यां सत्यां हेतुसामर्थ्यं लिङ्गस्य स्वलिङ्गिज्ञापनशक्तिः । सा कुतः ?
इत्याह--अन्यथा अन्येन साध्याभावप्रकारेण या अनुपपत्तिः लिङ्गस्य अघटना तस्या एव न
पक्षधर्मत्वसपक्षसत्त्वाभ्याम् इति एवकारार्थः, ततो यथा विपक्षे बाधकप्रमाणवृत्त्या हेतुसामर्थ्ये
दर्शितेऽपि दृष्टान्तादिकमन्तरेण तदप्रतिपन्नवन्तं5004

प्रतिपाद्यम् ।

प्रति दृष्टान्तवचनं तथा प्रतिज्ञावचनमन्तरेणापि
तदप्रतिपत्ति ज्ञा 5005 पत्तौ प्रतिज्ञावचनमिति मन्यते ।

द्वितीयमर्थं दर्शयति--तत इत्यादिना । ततो विपक्षबाधकप्रमाणवृत्तिन्यायाद् यथा सत्त्वं
शब्दस्य अन्यस्य वा नित्यत्वे सति नोपपद्यते तथैव शब्दत्वम् इति शब्द⁵⁰⁰⁶ सत्त्ववत् शब्दत्व
मपि हेतुः [p. २८१ ख ] इति भावः ।

ननु पक्ष एव साधनस्य साध्येन व्याप्तिः अन्तर्व्याप्तिः, सा च द्विष्ठसम्बन्धसंवित्तिः
प्र॰ वार्तिकाल॰ १ । १ इत्यादि वचनात् साध्ये प्रतिपन्ने प्रतीयेत नान्यथा । 5007

साध्यप्रतिपत्तिश्च ।

तत्प्रतिपत्तिश्च
यदि प्रमाणान्तरात्; अस्य⁵⁰⁰⁸

अनुमानस्य ।

वैकल्यम् । 5009

अनुमानात् ।

अस्मादेव; इति चेत्; अन्योऽन्यसंश्रयः--सिद्धे
[p. 347 ] अतः साध्ये अस्य अन्तर्व्याप्तिसिद्धिः, अस्याञ्च 3 akṣarasसिद्धिः । ततः साकल्यव्याप्तिः5010

पक्षे सपक्षे च सर्वत्र साध्यसाधनयोः व्या3 akṣaras सकलव्याप्तिः ।

श्रेयसी
इति चेत्; अत्राह--साकल्येन इत्यादि ।

साकल्येन कथं व्याप्तिरन्त3 akṣarasप्त्या विना भवेत् । १/२ ।

बहिर्व्याप्तिमात्रं न साधनम्, साकल्य3 akṣaras साध्यसिद्धिमाक्षिपत्येव, ततः श्रेयान्
साध्यनिर्देशः । क्रम...शब्दत्व...। ततोऽ3 akṣarasप्तिरेव श्रेयसी, तदभावे साकल्येन
व्याप्तिसाधने बहिर्दृष्टान्ताभावात् न कश्चित् 3 akṣaras स्यात् । पक्षकल्पना फलवती । तद्भाव
हेतुभावयोरवाच्यत्वाद् किं विदुषः प्रति ताद3 akṣarasतदुत्पत्तिप्रदर्शनेन दृष्टान्तेन ? यदुक्त
स्यासमर्थने साधनस्य निग्रहस्थानं स्यात् । 3 akṣaras साधनस्य दोषवत्त्वान्निग्रहस्थानमिति
युक्तम् । दोषवत्त्वेऽपि यथा वाद्युक्तदोषो3 akṣarasवनायां प्रतिवादिनः सामर्थ्यान्निग्रह
स्थानम् । इति परस्य बालभाषितम् अन3 akṣarasप्रसङ्गात् । तन्न व्याप्तिवचनं प्रतिज्ञा
मतिशेते ।

साध्यधर्मिणि अत्र 5011 अन्यत्र च साध्येन 3 akṣarasनस्य व्याप्तिः साकल्येन व्याप्तिः कथं
न कथञ्चिद् भवेत् अन्तर्व्याप्त्या विना 3 akṣaras स्याद् इति यावत् । बहिरिव साध्य
धर्मिण्यपि व्याप्तेःर्वाद्5012 प्तिः सर्वत्रइतरथा प्रा3 akṣarasत्यु 5013 शिकी व्याप्तिः स्यात् । तयैव
भवतु सेति चेत्; तत्प्रतिपत्तौ कथमात्मदोषम् आ3 akṣaras परिहरेत् ? अथ पक्षे सा5014

व्याप्तिः ।

न प्रतीयते अपि
तु सपक्षे; न तर्हि तत्प्रतिपत्तिः साकल्यव्याप्तिप्रति3 akṣaras अतद्रूपत्वात् । यदि पुनस्तत्र तत्प्रतिपशे
पत्तिर्ने ष्यते; कथमेवम् अतिप्रसङ्गो न भवेत् ।

कारिकार्धं व्याचष्टे--बहिर्व्याप्तिमात्रम् इत्यादिना । वज्रस्य लोहलेख्यत्वसाधने प्रत्यक्ष
विरोधात् तन्मात्रं न साधनम् । यत्र तु न त3 akṣaras तत्र साधनमेव इति परः; न; तादात्म्य
प्रतिबंध्यभ्यवेपि 5015 प्रतिबन्धसद्भावेऽपि तद्विरोधस3 akṣaras अन्यत्र कः समाश्वासः ? ल⁵⁰¹⁶

तुलना--लक्षणयुक्ते बाधासंभवे तल्लक्षणमेव दूषितं स्यादिति
सर्वत्रानाश्वासः ॥--प्र॰ वा॰ स्ववृ॰ १ । २२ । प्र॰ 3 akṣarasकाल॰ ३ । ७१ ।

क्षणयुक्ते
बाधासंभवे तल्लक्षणमेव दूषितं स्यात् । तत्प्रति3 akṣarasवः पुनः काष्ठादौ य त एव पार्थिवत्वं
तत एव लोहलेख्यत्वदर्शनात् । नहि तद्भावे हेत्वं3 akṣaras 5017 हेत्वन्तरापक्षा नाम । तत एव तस्य
सद्भावे नित्यं तदभाव 5018 तद्भावप्रसङ्गो नाशवत् [p. २८२ क ] इति चेत्; न; योग्यताया नित्य
मविरोधात् । काष्ठादेः पार्थिवस्य लोहलेख्यत्वेऽपि 3 akṣaras सर्वस्य त⁵⁰¹⁹

लोहलेख्यत्वम् ।

द्भावो विपर्यये बाधकाभावादिति
चेत्; तर्हि सकलव्याप्तिः अभ्युपगता स्यात् । 3 akṣaras चेत्; अत्राह--साकल्येन व्याप्तिः
साध्यसिद्धिम् आक्षिपत्येव, तदभावे त⁵⁰²⁰

साकल्यव्याप्तिप्रतिपत्त्यसंभवात् ।

त्प्रतिपत्ते3 akṣaras इति मन्यते ।

प्रकृतमुपसंहरन्नाह--तत इत्यादि । यत एवं ततः तस्मात् श्रेयान् साध्यनिर्देशः प्रति
ज्ञावचनम्, अन्यथानुपपन्नत्वोपेतहेतुनिर्देशे त⁵⁰²¹

साध्यानिर्देशः ।

द3 akṣaras प्रशस्यः, ततोऽपि तन्निर्देशो5022

साध्यनिर्देशः ।

बालबुद्ध्य
5023

प्रत्यक्ष
विरोधः ।

5024

प्रत्यक्षविरोधसंभवे ।

[p. 348 ] नुग्रहार्थत्वात् प्रशस्यतर इति श्रेयान् इत्युच्यते । यदि वा, तस्मात् साकल्येन व्याप्तिः
तद्गृहीतिः विषयिणि विषयोपचारात् साध्यसिद्धिम् आक्षिपत्येव ततः श्रेयान् साध्यनिर्देशः ।

एवं मन्यते--साकल्यव्याप्त्याक्षिप्तस्यापि साध्यस्य पुनः हेतोः साधनं तथा प्रतिज्ञावचने
नापि इति शब्दत्वसाधननिर्देशस्य प्रशस्यमसमर्थनाह 5025 स्यत्वमिति समर्थनार्थ माह--क्रम इत्यादि ।
नन्वेतद् विपक्षे इत्यादिना समर्थितम् किं पुनः समर्थ्यते ? न अस्य अन्यथावतारात् ।
तथाहि--साकल्येन व्याप्तिः साध्यसिद्धिम् आक्षिपत्येव, यदि सकलव्यापकप्रतिपत्तिनान्तरीयका
सकलव्याप्यस्य तदविनाभावसम्बन्धप्रतिपत्तिः । न चैवम्, किन्तु विपक्षे बाधकप्रमाणपूर्विका इति
चेत्; अत्राह--क्रमेत्यादि । सुगमम् । शब्दत्वग्रहणम् उपलक्षणम् तेन श्रावणत्वादिग्रहणम् । ततः
किं जातम् ? इत्याह--यत एवं ततोऽन्तर्व्याप्तिः एव न बहिर्व्याप्तिः साकल्यव्याप्तिर्वा श्रेयसी
इति । [p. २८२ ख ] ।

इतश्च सैव श्रेयसी; इत्याह--तदभावे5026

अन्तर्व्याप्त्यभावे ।

विपक्षे बाधकप्रमाणवृत्त्यभावे साकल्येन अन
वयवेन सत्त्वादेः अन्यस्य या व्याप्तिसाधने व्याप्तिसिद्धौ क्रियमाणायां बहिर्दृष्टान्ताभावात् न
कस्यचित् 5027 कश्चित् स्वभावः कार्यं वा हेतुः स्यात् । यदुक्तं परेण-- लक्षणकाले धर्मी
प्रयोगकाले धर्मधर्मिसमुदायः व्याप्तिग्रहणकाले साधनधर्मः 5028 साध्यधर्मः पक्षः । इति5029

अत्र हेतुलक्षणे निश्चेतव्ये धर्मी अनुमेयः । अन्यत्र तु साध्यप्रति
पत्तिकाले समुदायोऽनुमेयः । व्याप्तिनिश्चयकाले तु धर्मोऽनुमेयः इति--न्यायबि॰ टी॰ २ । ८ ।

;
तदनेन निरस्तम्; न हि यावान् कश्चिद् भावः धूमो वा स सर्वोऽपि विनाश-दहनाभ्यां व्याप्तः
इति; अत्राह--न्य पक्ष 5030 तत्पक्षकल्पना फलवती । ननु साकल्येन व्याप्तिसाधने बहिर्दृष्टान्ता
भावात् माभूत् तदन्वेषणम् विपक्षे बाधकवृत्तेः तत्सिद्धेश्च, प्रयोगसमये तु तद्भा 5031 दभावादन्वे
षणं युक्तमिति; अत्राह--तद्भाव इत्यादि । किं न किञ्चित् प्रयोजनम् इत्याध्याहारः । केन ?
इत्याह--दृष्टान्तेन । किंभूतेन ? इत्याह--तादात्म्यतदुत्पत्तिप्रदर्शनेन । कान् प्रति ? इत्याह—
विदुषः प्रति विपक्षे हेतुसद्भावबाधकप्रमाणप्रवृत्तिप्रविजृम्भितहेतुसामर्थ्यपरिज्ञानवतः प्रति ।
कुतः ? इत्यत्राह--अवाच्यत्वात् । कयोः ? इत्यत्राह--तद्भावहेतुभावयोः इति । अत्रापि विदुषः
प्रति इति सम्बन्धनीयम् । एतदुक्तं भवति--तादात्म्यतदुत्पत्ती दृष्टान्ते न प्रदर्श्यंते 5032 दर्श्येते साधनस्य ते5033

तादात्म्यतदुत्पत्ती ।

चेदन्यतो ज्ञायेते किं तेन ? यदुक्तम्--

*तद्भावहेतुभावौ हि दृष्टान्ते तदवेदिनः ।

ख्याप्येते विदुषां वाच्यो हेतुरेव हि केवलः ॥ प्र॰ वा॰ ३ । २७ इति ।

किंभूतेन दृष्टान्तेन किम् ? इत्यत्राह--यदुक्तस्य येन दृष्टान्तेन असमर्थने । कस्य ?
[p. २८३ क ] साधनस्य लिङ्गस्य । किंभूतस्य ? उक्तस्य उच्चरितस्य निग्रहस्थानं स्यात् तेन
दृष्टान्तेन किम् इति सम्बन्धः । अन्यत एव तत्समर्थनात् इति मन्यते ।

इदमपरमस्य व्याख्यानं यत् परेणोक्तम्--अविदुषः प्रति दृष्टान्तेनोक्तस्य स्वशब्देन प्रति
पादितस्य साधनस्यासमर्थने निग्रहस्थानं स्यात् । इति शब्दोऽत्र द्रष्टव्यः । पूर्वपक्षोऽयम्;
[p. 349 ] अत्र दूषणमाह--तत्र इत्यादि । तत्र पूर्वपक्षे साधनस्य दोषवत्त्वात् निग्रहस्थानं स्यात् इत्येव
युक्तम् सैव निर्दोषता दृष्टान्तेन प्रकाश्यते इति; न; तस्या5034

निर्दोषतायाः ।

अन्यथापि प्रकाशनात् इत्युक्तप्रायम् ।
पूर्वके तु व्याख्याने तत्र इत्यादि दूषणान्तरम् ऊह्यम् ।

पर आह--दोषवत्त्वेऽपि साधनस्य इत्यनुवर्त्तते । यथा येन प्रकारेण वादिना उक्तो दोषः
तेन उद्भावनायां प्रतिवादिनः सामर्थ्यं तस्मात् प्रतिवादिनो निग्रहस्थानं युक्तम् अन्यथा
दोषस्य सतोऽप्यप्रकाशनात् प्रतिवादी निगृह्येत । यदि वा, तथोद्भावनेऽसामर्थ्यात् इति ग्राह्यम् ।
एतच्च प्रतिवादिनो निग्रहस्थानम् । इदं व्याख्यानं चिन्त्यम्, दोषबद्वेन⁵⁰³⁵ वत्त्वेन साधनस्य,
वादिनिग्रहाधिकारे अन्यानधिकारात् । अत्राह आचार्यः--इत्येवं भाषितं परस्य बालभाषितम् ।
कुतः ? इत्याह--अनवस्थाप्रसङ्गात् इति । तथाहि--वादिना दोष इति 5036 वति साधने प्रयुक्तेऽपि यदा
प्राश्निकाः तस्य निग्रहं व्यवस्थापयन्ति प्रतिवादिनः तदुद्भावनमपेक्ष्य, तदा स तम्5037

दोषम् ।

, अन्यं दो 5038 अन्यं
वा दोषमुद्भावयेत्, न किञ्चिद्वा उद्भावयेत् इति त्रयः पक्षाः । तत्र प्रथमपक्षे यथा प्रयुक्तेऽपि
दोषे तत्प्रकाशनापेक्षा तथा [p. २८३ ख ] तत्र प्रकाशितेऽपि तत्परिहारापेक्षा पुनः तत्समर्थनापेक्षा
इत्यनवस्था । यदि पुनः भूतदोषोद्भावनामात्रेण प्रतिवादिनः ते5039

प्राश्निकाः ।

जयं व्यवस्थापयति 5040 न्ति;
तर्हि वादिनोऽपि तद्दोषप्रयोगमात्रेण पराजयं व्यवस्थापयेयुः अलं 5041

प्रतिवाद्युद्भावनापेक्षणेन ।

द्वितीयोपन्यासापेक्षणेन । अथ
ता5042

प्राश्निकैः
सदोपसाधनवादिनः पराजयघोषणेन ।

वन्मात्रेण प⁵⁰⁴³

प्रतिवादिनः ।

रस्य तथोद्भावनासामर्थ्यं न ज्ञायते इति त⁵⁰⁴⁴

प्रतिवादिना कृतस्य दोषोद्भावनस्य
अपेक्षा ।

दुपन्यासापेक्षणम्; तर्हि तदुपन्यास
मात्रेण इतरस्य⁵⁰⁴⁵

वादिनः ।

तत्परिहारसामर्थ्यमपि न ज्ञायत इति तृतीयोपन्यासापेक्षणं हठादापतति । एतेन
उत्तरं विकल्पद्वयं निरूपितम् ।

प्रकृतमुपसंहरन्नाह--तन्न इत्यादि । यत एवं तत् तस्मात् न तत्सर्वम् अनित्यम् इति
व्याप्तिवचनं प्रतिज्ञाम् अतिशेते । 5046

व्याप्तिवचनम् ।

तद्वचनं प्रतिज्ञैव स्यात् इत्यभिप्रायः ।

अत्राह परः--यदुक्तम् साकल्येन व्याप्तिसाधने नहिदृष्टान्तो भावात् 5047 बहिर्दृष्टान्ताभावात् इति; सारम् 5048 तदसारम् विवादगोचरस्य भावस्य क्षणिकत्वेन व्याप्तिसाधने अन्यस्य दृष्टान्त
भावादिति; तत्रोत्तरमाह-- न क्षणादूर्ध्वमस्थानम् इत्यादि ।

न क्षणादूर्ध्वमस्थानं तत्प्रत्यक्षात् प्रसिध्यति ।

उपलब्धिलक्षणप्राप्तं तत्रैकान्ते च किं पुनः ॥ १६ ॥

अर्थक्रियायाः कुतो विपक्षाद् व्यावृत्तिः क्षणिकपक्षे प्रत्यक्षतानुपपत्तेः । तन्न
आधिक्यदोषमुद्भाव्य परमार्थवादिनं परो विजयते इति घटामुपढौकते ।

परिमाणोत्प्रदन्तर 5049 परमाणोस्तदन्तर⁵⁰⁴⁹

परमाण्वन्तर ।

व्यतिक्रमकालः क्षणः तत ऊर्ध्वं भावस्य
यदव 5051 यद स्थानं विनाशः तत्प्रत्यक्षणात् 5052 क्षात् न प्रसिध्यति । निरूपितं चैतत्
पश्यन् स्वलक्षणान्येकम् सिद्धिवि॰ १ । ९ इत्यादिना । एतदुक्तं भवति--यदि क्षणिको
[p. 350 ] भावः क्वचित् प्रत्यक्षसिद्धः स्यात् 5053

तदुदाहरणेन ।

तन्निदर्शनेन अन्योऽपि तथा स्यात् । न चैवमिति ।

स्यान्मतम्--पूर्वापरकोटिविच्छिन्नस्य मध्यक्षणस्य 5054

मध्यक्षणभिन्नयोः पूर्वापरयोः ।

तद्विविक्तयोर्वा तत्कोट्योः प्रत्यक्षेण
उपलम्भाः 5055 लम्भात्, अन्यथा एकक्षण [p. २८४ क ] मानं 5056 त्रं प्रसज्येत, तत्र केवलं दृश्यानु
पलब्धेः अभावव्यवहारः साध्यते इति; तत्राह--तत्र इत्यादि । तत्र तस्मिन् बाह्येतरनिरंश
निरन्वयक्षणिकपरमाणुरूपे । कस्मिन् ? इत्याह--एकान्ते । किम् ? इत्याह--किं पुनर्नैव प्रसि
ध्यति इत्यनुवर्त्तते । किम् ? इत्याह--उपलध्ध 5057 ब्धि इत्यादि । एतुदुक्तं भवति--तत्र एकान्ते
यदि उपलब्धिलक्षणप्राप्तं किञ्चिद् भवति तस्य अनुपलम्भा5058 लम्भादभावः तद्व्यवहारो वा
प्रसिध्येत्, न चैतदस्ति इत्युक्तप्रायम् । तल्लक्षणप्राप्तं तस्य अनुपलम्भात् तत्र अभावः
सिध्येत् । स तु नैकान्तेन, अक्रमेणेव क्रमेणापि एकस्य अनेकरूपसंभवादिति च, तत्तस्य
कस्यचिद्भावस्य क्षणक्षयदर्शनात् सर्वस्य तेन व्याप्तिसिद्धिरिति स्थितम् ।

यत्पुनरुक्तम् अ र्च टे न⁵⁰⁵⁹

सा हि साध्यविपर्यये हेतोर्बाधक
प्रमाणवृत्तिः । यथा यत्सत् तत्क्षणिकमेव, अक्षणिकत्वे अर्थक्रियाविरोधात् तत्लक्षणवस्तुत्वं हीयते ।—
हेतुबि॰ पृ॰ ५४ । स्वभावहेतौ विपर्यये बाधकप्रमाणवृत्त्या तादात्म्यसिद्धिनिबन्धनत्वात् ।--हेतुबि॰
टी॰ पृ॰ ५१ ।

-- सत्त्वस्य विपक्षाद् व्यावृत्तेः क्षणिकत्वेन व्याप्तिसिद्धिः
न बहिर्दृष्टान्तबलेन, दृष्टान्तवचनं तु कार्यहेत्वपेक्षया स्वभावविशेषापेक्षया च । तन्निरा
कुर्वन्नाह-- अर्थ इत्यादि । कुतो न कुतश्चित् प्रमाणात् विपक्षाद् अक्षणिकाभिमताद् व्यावृत्तिः ।
कस्याः ? इत्याह--अर्थक्रियायाः । 5060

अर्थक्रियया ।

तया हि सत्त्वं व्याप्तम्, 5061

अर्थक्रिया ।

सा ततो 5062

नित्यात् ।

व्यावर्त्तमाना 5063

सत्त्वम् ।

तदादाय
निवर्त्तेत; सैव⁵⁰⁶⁴

अर्थक्रिया ।

तु 5065

नित्यात् ।

ततो न निवर्त्तते । कुतः ? इत्याह--क्षणिकपक्षे प्रत्यक्षतानुपपत्तेः ।
अर्थक्रियायाः इति सम्बन्धः । यदा हि क्षणिकपक्षे क्रमयौगपद्याभ्यां प्रत्यक्षा अर्थक्रिया भवति
तदा 5066

नित्यात् ।

कुतश्चित् तयोः5067

क्रमयौगपद्ययोः ।

निवृत्तौ सा5068

अर्थक्रिया ।

विनिवर्त्तते । यदा तु अक्षणिकवद् इ⁵⁰⁶⁹

अक्षणिकेऽपि ।

तरत्रापि न प्रत्यक्षा,
तदा कुतः सा तत⁵⁰⁷⁰

नित्यादेव ।

एव व्यावर्त्तेत इति भावः ।

उपसंहारमाह--तन्नेत्यादि । यत एवं परस्य [p. २८४ ख ] सदनित्यम् इत्यादि संक्षेप
करणं प्रसक्तम् तत् तस्मात् न आधिक्यादिदोषम् उद्भाव्य परमार्थवादिनं परः प्रतिवादी
विजयते इत्येतद् घटामुपढौकत इति ।

यदि पुनः आधिक्यादिदोषमुद्भाव्य परमार्थवादिनं परो विजयते, नहीदम् 5071 तर्हीदम् अपरं दूषणम् इति दर्शयन्नाह--साध्योक्ति ः साधनम् इत्यादि ।

साध्योक्तिः साधनं शब्दाविनिवृत्तावसंभवात् ।

न भावः कृतकत्वं वा असमर्थितमसाधनम् ॥ १७ ॥

न हि...एतावता प्रकृतार्थपरिसमाप्तौ किं सत्त्वकृतकत्वादिना ? नन्वेत
[p. 351 ] तदप्युक्तम्--नासमर्थितमेव साधनमिष्यते निग्रह प्राप्तेः शब्दत्वं साधनमेव साध्यव्यापक
स्वभावत्वात् साकल्येन अनित्यत्वसाधने सत्त्वादिवत् तदेकलक्षणोपपत्तेः, अन्यथा दृष्टान्ते
सत्यप्यगमकत्वात् ।

वचनम् उक्तिः अनित्यत्वविशिष्टा साध्या चासौ उक्तिश्च अनित्यः शब्दः इति ।
किं सा ? इत्यत्राह--साधनं हेतुः इत्यर्थः । कुतः ? इत्याह--शब्दस्य अ वि निवृत्तौ
अपरिणामे अ संभवात् कारणात् साध्योक्तिः साधनम् इति । ततः किं जातम् ?
इत्याह--न भावः कृतकत्वं वा साधनम् इत्यनुवर्त्तते, शब्दाऽनित्यत्वस्य र व संभावि
5072 असंभवादिति वचनाद् अन्यत एव सिद्धेः । यदि पुनः अनित्यः शब्दः इत्युक्त्वा सत्त्वात्
कृतकत्वाद्वा इति ब्रूयात्; तर्हि उक्तस्य शब्दत्वस्य स्वयमसमर्थस्य तत्सामर्थ्यापरिज्ञानेन
सत्त्वादिकमुच्यमानं हेत्वन्तरतया निग्रहस्थानं स्यादिति मन्यते ।

ननु यदि शब्दो हेतुः; 5073

शब्दस्य ।

तस्य सदा भावात् ततः सदा साध्यप्रतीतेः न कदाचित् कस्यचित्
नाम नित्यत्वे विवादः स्यादिति चेत्; अत्राह--असाधनम् इत्यादि । भावः कृतकत्वं
वा एतद् इह अनुवर्त्तते । वाशब्द इवार्थे । ततोऽयमर्थः--भाव इव कृतकत्वमिव शब्दः साधनं
नासमर्थितम् अपि तु समर्थितमेव । समर्थनं च तस्य न सदा इति कुतः ततः सर्वदा व्य
5074 साध्यप्रतीतिः, इतरथा अन्यत्रापि समानमेतत् ।

नहि इत्यादिना कारिकां विवृणोति । एतावता शब्दस्य परिणाममन्तरेण [p. २८५ क ]
असंभवमात्रेण प्रकृतार्थपरिसमाप्तौ शब्दपरिणामसिद्धिनिष्पत्तौ किं सत्त्वकृतकत्वादिना प्रयुक्तेन
इत्यध्याहारः । ननु सर्वस्य सर्वदा भावाद् अर्थप्रतीतेर्न विवाद इति चेत्; अत्राह--ननु इत्यादि ।
ननु इति शिरःकम्पे, एतदप्युक्तम् प्रतिपादितम् । किम् ? इत्याह--नासमर्थितमेव साधनम्
इष्यते । कुतः ? इत्याह--निग्रह इत्यादि । न च सर्वदा तत्समर्थनम्, यतस्तथैव साध्यप्रतीति
रिति भावः ।

ननु दृष्टान्तेन तत्समर्थन 5075 नं न च 5076

दृष्टान्तः ।

सोऽत्र इति चेत्; अत्राह--शब्दत्वं श्रावणत्वं वा
साधनमेव असाधनं न भवति । कुतः ? इत्याह--साध्य इत्यादि । साध्यश्चासौ व्यापकश्च
सः स्वभावो यस्य तस्य भावात् तत्त्वात् । क्वेव किमिते त्याह 5077 किमिति चेत् ? आह-- साक
ल्येन अनित्यत्वसाधने सत्त्वादिवत् । एतदपि कुतः ? इत्याह--तस्य एकं यल्लक्षणं तस्य
उपपत्तेः, अन्यथा एकलक्षणोपपत्त्यभावप्रकारेण दृष्टान्ते सत्यपि अगमकत्वात् । यथा प्रयत्ना
नन्तरीयकः अनित्यत्वाद् घटवत् अत्र साध्यसाधनयोः तादात्म्यं सिद्धम्, अन्यथा अनित्यः
शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वात् इत्यादि न स्यात् । नहि इदं साध्यं क्रियमाणं तादात्म्यं जहाति ।
न साधनम् इति युक्तम् । यदुक्तम् अ र्च टे न⁵⁰⁷⁸

यदि प्रयत्नानन्तरीयकत्वमन्तरेणापि कृतकत्वस्य भावाद
तत्स्वभावत्वम्; अनित्यत्वेऽप्ययमेव वृत्तान्तः । ततश्च तादात्म्यविरहात् प्रयत्नानन्तरीयकत्वस्यानित्यत्वे
नान्वयो न स्यात्, तन्निवृत्तौ वा निवृत्तिरिति कथं ततस्तत् प्रतीयते ? नैष दोषः; प्रयत्नानन्तरीयकप
दार्थस्वभावस्यैव अनित्यत्वस्य तेन साधनात् ।--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ ७३-७४ ।

-- प्रयत्नानन्तरीयकत्वस्वभावम् अनित्यं
[p. 352 ] साधनमेव तन्मात्रम् हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ ७४ इति; न; सर्वानैकान्तिकविलोपप्रसङ्गात् ।

पुनरपि आधिक्यादिदोषोद्भावनात् परमार्थवादिपराजये दूषणं दर्शयन्नाह--स⁵⁰⁷⁹

सौगतः ।

वा
5080 तामनुक्त्वा इत्यादि ।

स तामनुक्त्वा वाऽनुक्तं साधनं चेत् समर्थ्यते ।

साध्यवद्दूष्यमन्यच्च अप्रत्युच्चार्य दूष्यते ॥ १८ ॥

पक्षमनुक्त्वा साधनं ब्रुवन् स्वयं पक्षीकरोति, पुनः समर्थनात् । साधनं यदि अनु
क्त्वा समर्थयेत् किं यत्कृतकम् इत्यादिना ? परस्य साधनमप्रत्युच्चार्य दूषणसंभवे कथमनुक्तं
न समर्थ्यते ? तदुभयत्राविशेषात् । तदन्यतरोक्तौ यदुक्तं निग्रहस्थानं तदुभयवचनेऽपि ।

संवास नित्यः स ताम् अनित्यः शब्दः इति प्रतिज्ञामनुक्त्वा तद्वचने निग्रहप्राप्तिः
अनर्थकाभिधानाद्वा वंवेत् 5081 चेत् [p. २८५ ख ] किम् ? इत्याह--साधनं सत्त्वादिलिङ्गम् । अत्र
दूषणम्--समर्थ्यते असिद्धविरुद्धानैकान्तिकत्वमलविकलं क्रियते किन्न, 5082

किम् न इति शब्दयोः ।

किन्नकारयोः व्यव
हितयोः अभिसम्बन्धः । किंभूतम् ? इत्याह--अनुक्तम् अनुच्चारितम् ।

नन्वेवं साधनाङ्गस्याबन्धना 5083 वचनात् निग्रहस्थानम्; उक्तस्य समर्थने प्रतिज्ञावचनं
स्वयमभ्युपगतं निग्रहस्थानम् इत्युभयथा याप्तारज्जः 5084 पाशारज्जू ।

स्यादेतत्, उक्तं साधनं किमिव समर्थ्यते ? इत्याह--साध्यवत् शब्दानित्यत्ववद्
इति । अनुक्तस्य समर्थने को दोषः इति चेत् ? उच्यते--साध्यवत् तत्र विप्रतिपत्तौ
साधनान्तरात् समर्थितात् समर्थनम्, तस्यापि अनुक्तस्यैव समर्थनं तदन्तरात् तस्यापि
अनुक्तस्यैव तदन्तरात् इत्यनवस्थानात् साधनप्रयोगोऽनवसरः । किं च, वादिना उभयं कर्त्तव्यम्—
स्वपक्षसाधनं परपक्षदूषणं च । तव 5085 तत्र प्रतिपक्षः तदा दूषितो भवति यदा प्रतिज्ञादिनिगमन
पर्यन्तं साधनवाक्यं दूषयति । तच्च उच्चार्य यदि सौगतो वादी दूषयति; कथं प्रतिज्ञाप्रयोगो निग्रह
दायी न भवेत् ? इति दर्शयन्नाह--दूष्यम् इत्यादि । दूष्यम् निराकरणमन्यदीपं 5086 णीयम्
अन्यत् साधनम् इत्यनुवर्त्तते, पक्षादीनाम् उपलक्षणभूतम् । च इति पूर्वसमुच्चये । प्रत्यु
च्चार्य पूर्वपक्षयित्वा दूष्यते निराक्रियते किम् इत्यनेन सम्बन्धः । शास्त्रे वादकाले वा
पूर्वपक्षो न कर्त्तव्यः अन्यथा प्रतिज्ञावचनमवश्यंभावीति मन्यते ।

एतेन नैयायिकादेः वादिनः सौगतः प्रतिवादी साधनं प्रत्युच्चार्य दूषयन् निरस्तो
वेदितव्यः । यदि पुनः नियमेन तदप्रत्युच्चार्य [p. २८६ क ] दूष्यते; तत्राह--दूष्यं च इत्यादि ।
च इति यथाऽर्थे । यथा साधनमप्रत्युच्चार्य दूष्यते तथा अनुक्तं किन्न समर्थ्यते ?

कारिकार्थं स्पष्टयति--पक्षमनुक्त्वा इत्यादिना । शब्दोऽनित्यः इति पक्षम् अनुक्त्वा
साधनं ब्रुवन् सौगतः पक्षीकरोति स्वयम् उच्यमानं साधनं साध्यं करोति । कुतः ? इत्यत्राह—
पुनः तद्वचनोत्तरकालम् समर्थनाद् असिद्धादिदोषविकलतया व्यवस्थापनात् साधनस्य इति5087

षष्ठीविभक्ति ।

विभक्तिपरिणामेन पदघटना । तच्च अवश्यम् अभ्युपेयम् अन्यथा निग्रहप्राप्तिः । अनुक्तं तत्5088

साधनम् ।

[p. 353 ] समर्थ्यते इत्यत्राह--साधनं यदि समर्थयेत् अनुक्त्वा पक्षवत् । अत्र दोषः किं कुत्सितम् ।
किम् ? इत्याह--यत् कृतकम् इत्यादि स्पष्टम् । परस्य प्रतिवादिनः साधनम् अप्रत्युच्चार्य ।
तत्प्रत्युच्चारणं5089 णे प्रतिज्ञावचनं अवश्यम्भावीति मन्यते । दूषणसंभवे दूषणोद्भावनं5090 न
संभवे साधनस्य इति 5091

षष्ठी ।

विभक्तिपरिणामेन सम्बन्धः । कथम् साधनमयुक्तं युक्त्या 5092 मनुक्तम्
अनुक्त्वा न समर्थ्यते समर्थ्येतैव । कुतः ? इत्याह--तद् इत्यादि । तदिति निपातः तस्य
एतस्यार्थे । तस्य एवंवचनस्य उभयत्र साधनस्य दूषणा5093 णे समर्थने वा 5094 चा विशेषादिति ।
ततः किं परस्य जातम् ? इत्यत्राह--तदन्यतरोक्तौ तयोः साधन-तत्समर्थनयोः अन्यतरस्य
साधनस्यैव समर्थनरहितस्य समर्थनस्यैव वा साधनरहितस्य उक्तौ सत्यां यत् परेण निग्रह
स्थानम् उक्तम् 5095

प्रथमविकल्पे ।

एकत्र उक्तस्य साधनस्य असमर्थनम् अन्यत्र⁵⁰⁹⁶

द्वितीयविकल्पे ।

5097

हेतोः ।

साधनाङ्गस्य अवचनम् तदयु
क्तम् उभयवचनेऽपि तदविशेषात् इति मन्यते ।

यदुक्तं परेण--शब्दः प्रमाणान्तरं च इत्यत्र यदि शब्दो लिङ्गं तत एव तर्हि सक
लसमीहितसिद्धेः [p. २८६ ख ] अन्यहेतूपादानात् वादिनो निग्रहस्थानम् इति; तत्राह--वादि
नोऽनेकहेतूक्तौ इत्यादि ।

वादिनोऽनेकहेतूक्तौ निगृहीतिः किलेष्यते ।

नानेकदूषणस्योक्तौ वैतण्डिकविनिग्रहः5098

उद्धृतोऽयम्--न्यायवि॰
वि॰ प्र॰ पृ॰ ३७६ ।

॥ १९ ॥

साधनस्यैकदोषमुद्भाव्य शेषस्यानुद्भावनात् प्रतिवादिनः सकृज्जयपराजयौ
स्याताम् । अनेकदोषोद्भावने कथमनेकसाधनवादिनमतिशयीत ?

वादिनो जैनादेः निगृहीतिः कैलेत्यरुवा 5099 किलेत्यरुचा विष्यते सौगतेन । कस्मिन् ?
इत्याह--अनेकहेतूक्तौ एकत्र साध्ये अनेकस्य ज्ञापकस्य उक्तौ सत्यां प्रकाशितप्रकाशनवत्,
एकेन हेतुना गतेऽर्थे अन्यवैफल्यादिति मन्यते परः । तत्रेदं चिन्त्यते--वादिना उभयं कर्त्तव्यं
स्वपक्षसाधनं परपक्षदूषणमिति सौगतो वादी स्वहेतुमेकमभिधाय प⁵¹⁰⁰

जैनमते ।

रपक्षे अनेकान्ते विरोधवैय
धिकरण्यानवस्थाऽभावादिदोषमनेकं वदन् निगृह्यते, एकस्मादेव⁵¹⁰¹

विरोधाख्यात् ।

दोषात् परपराजये अन्यवैफल्यम् ।
तर्हि तेन सर्वत्र एकमेव दूषणं वक्तव्यमिति नियमेन कार्त्स्न्येन परपक्षो दूषितः स्यात् । एवमर्थं च
किल इत्युच्यते । अथ द्विर्बद्धं सुबद्धम् इति वचनाद् अनेकदूषणवचनेऽपि न निगृ
हीति तेरत 5102 तिरिष्यते, अत एव अनेकहेतुवचनेऽपि न स्यात् । एतदेव दर्शयन्नाह—
नानेकदूषणस्योक्तौ वादिनो न⁵¹⁰³ निगृहीतिः इत्यनुवर्त्तते । वैतण्डिकस्य न वादवतो
विनिग्रहः । यदि वा, वादिनः अनेकहेतूक्तौ निगृहीतिः इति वचनात् प्रतिवादी
तदुद्भावने जयवान् वक्तव्य इतरथा त⁵¹⁰⁴

वादिनो निग्रहायोगात् ।

दयोगात् । तत्र च वादिनोऽनेकदोषसंभवः, अनेकस्य
वचनं सेन दोषो वचन 5105 चेन्न दोषवचनं परस्य सर्वस्यावचने अनेकहेतुवचनवत् प्रसङ्गः ।
एतदेव आह--न निगृहीतिः अनेकदूषणस्योक्तौ परस्य । शेषं पूर्ववदिति ।

[p. 354 ]

कारिकां व्याचष्टे--साधनस्य प्रतिपक्षसाधनस्य वादिना उपन्यस्तस्य च एकदोषमु
द्भाव्य शेषस्य [p. २८७ क ] सतोऽपि दोषस्य अनुद्भावनात् प्रतिवादिनः सकृज्जयपराजयौ
स्याताम् । पुनः अनेकदोषोद्भावने कथमनेकसाधनं वा नम 5106 नवादिनम् अतिशयीत
प्रतिवादी इति विभक्तिपरिणामेन सम्बन्धः ।

प्रतिज्ञादिवचनोपालम्भच्छलेन न्यायवादिनमपि निग्रहणेन संयोज्य आत्मानं मन्यमानं
परमुपहसन्नाह--पक्षम् इत्यादि ।

पक्षं साधितवन्तं चेद्दोषमुद्भावयन्नपि ।

वैतण्डिको निगृह्णीयाद् वादन्यायो महानयम् ॥ २० ॥

स्वपक्षस्थापनाहीनोऽपि प्रतिवादी तत्त्वं साधयन्तं सिद्धेरप्रतिबन्धकं दोषं वितण्ड
योद्भावयन् जयतीति फल्गुप्रायम्, समर्थयोरेव विवादात् कथमन्यतरो वैतण्डिकः संभा
व्येत ? न वै तदन्यतरो वैतण्डिकः साधनं प्रत्युचार्य दूषयतः प्रतिवादिनः प्रत्यवस्थानात्,
स्वयं कथञ्चिदुत्तरमभिधायेति वा, तथा तयोर्वैतण्डिकत्वे परिपूर्णो वादन्यायः स्यात् !

पक्षम् स्वाभिप्रेतमर्थं साध्याविनाभाविसाधनेन साधयन् न निगृह्णीयात् । अपि
शब्दः भिन्नप्रक्रमः वैतण्डिक इत्यस्य अनन्तरं द्रष्टव्यः, वैतण्डिकोऽपि स्वपक्षस्थापना
हीनोऽपि स प्र⁵¹⁰⁷

प्रतिपक्षोऽत्र स्वपक्षः, प्रतिवादिपक्षापेक्षया वादिपक्षस्यापि प्रतिपक्षत्वात् ।

तिपक्षस्थापनाहीनो जल्पो वितण्डा । न्यायसू॰ १ । २ । ३ इति वचनात्,
5108

उत्तरपक्षवादी
वैतण्डिकः प्रथमवादिप्रसाध्यमानपक्षापेक्षया हस्तिप्रतिहस्तिन्यायेन प्रतिपक्ष इत्युच्यते तमसावभ्युपगच्छत्येव
न तत्र साधनमुपदिशति परपक्षमेवाक्षिपन्नास्ते ।--न्यायम॰ प्रमे॰ पृ॰ १५३ ।

प्रतिपक्षो हस्तिप्रतिहस्तिन्यायेन स्वपक्ष उच्यते चेद् यदि तत्र दोषो वादन्यायो महानयम्
वादन्यायो न भवति किन्तु वितण्डा स्यात् । प्रतिज्ञादिवचनवत् छलादेरप्यनर्थकस्य निग्रहबुद्ध्या
उद्भावनसंभवादिति मन्यते । किं कुर्वन् स तं निगृह्णीयात् ? इत्यत्राह--दोषमुद्भावयन्,
पक्षं साधितवन्तम् इति वचनात् पक्षसिद्ध्यप्रतिबन्धकमुद्भावयन्निति गम्यते ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--स्वपक्षस्थापनाहीनो जयति इति फल्गुप्रायम् । कः ? इत्याह—
प्रतिवादी । कया ? वितण्डया । किं कुर्वन् ? उद्भावयन् । किंभूतं कम् ? इत्याह--सिद्धेर
प्रतिबन्धकं दोषम् इति । कम् ? इत्याह--तत्त्वं साधयन्तं वैतण्डिकस्य इयमेव गतिः यत् यथा
कथञ्चित् जयति इति चेत्; अत्राह--समर्थयोः इत्यादि । समर्थयोरेव सम्यक्साधनदूषणवचने
शक्तयोरेव नाऽसमर्थयोः वादिप्रतिवादिनोः विवादात् [p. २८७ ख ] समर्थस्यासमर्थन⁵¹⁰⁹ र्थेन तस्य⁵¹¹⁰

असमर्थस्य ।

वा समर्थेन सह विवादासंभवात् प्रचण्डभूपतेरे व 5111 रिव क्लीवेनेति । कथम् अन्यतरो
वादी प्रतिवादी वा वैतण्डिकः संभाव्येत तस्य तद्विपरीतत्वात् ।

स्यान्मतम्--वादिना सम्यक्साधने प्रयुक्ते प्रतिवादी 5112

यथार्थ ।

भूतदोषमपश्यन् यदि प्रतिज्ञादिवचनं
सिद्धेरप्रतिबन्धकमपि सन्तं नोद्भावयेत् तस्य⁵¹¹³

प्रतिवादिनः ।

ऐकान्तिकः पराजयः स्यात् । तदुद्भावने तु तत्र
[p. 355 ] सन्देहः । यदा वादी तथैव परिहरति तदा पराजयः । अपरिहारे अन्यथापरिहारे वा वाद्येव
पराजीयते ऐकान्तिकपराजयाद्वरं सन्देहः इति5114

तथापि ऐकान्तिकपराजयाद्वरं सन्देह इति युक्तं तत्प्रयोगकरणेन स्फुटाटोपकरणम् ।--न्याय
म॰ प्रमे॰ पृ॰ १५२ ।

प्रतिवादी वैतण्डिको भूत्वा प्रतिज्ञादि
वचनमुद्भावयति । तथा वाद्यपि 5115

प्रतिज्ञादिवचने ।

तस्मिन् उद्भाविते तथा यदि उत्तरं न वदति तर्हि तस्य ऐका
न्तिकः पराजयः स्यात्, उत्तरमात्रे तु उक्ते सन्देहः । यदा परः5116

प्रतिवादी ।

तथैव दूषयेत् जयवान् स्यात्
अदूषणे अन्यथादूषणे वा पराजयवान् इति 5117

एतदन्तर्गतः पाठः पुनर्लिखितः ।

ऐकान्तिकपराजयवान् इति, ऐकान्तिकपराजयाद्
वरं सन्देहः इति वाद्यपि वैतण्डिको भूत्वा उत्तरमात्रं ददातीति नाथोनरो 5118 नान्यतरो वैतण्डिकः अपि तु द्वावपि वैतण्डिकाविति । एतदेव दर्शयन्नाह--न वै इत्यादि । न वै नैव तदन्य
तरो वादिप्रतिवादिनोः अन्यतरः वैतण्डिकः किन्तु द्वौ अपि वैतण्डिकौ इति भावः । कुतः ?
इत्याह--प्रत्युच्चाय्यन्ते द्य 5119 च्चार्य इत्यादि, अन्यथा 5120

विज्ञातस्य परिषदा त्रिरभि
हितस्यापि अप्रत्युच्चारणमननुभाषणम्--न्यायसू॰ ५ । २ । १६ ।

अननुभाषणं निग्रहस्थानं स्यात् । किम् ?
इत्याह--साधनं वादि हेच्छं 5121 हेतुं तत्किं कुर्वतः ? दूषयतः प्रतिज्ञादिवचनोपालम्भच्छलेन निरा
कुर्वतः । कस्य ? इत्याह--प्रतिवादिनः । तस्य किम् ? इत्याह--[p. २८८ क ] प्रति 5122 प्रत्य
वस्थानात् निराकरणात् । केन ? इत्याह--स्वयम् आत्मना वादिनापि । कथम् ? इत्याह—
कथञ्चित् यत्किञ्चिद् उत्तरमभिधाय इति शब्दः पूर्वपक्षसमाप्तौ, वा इति पराभिप्रायद्योतने ।
अत्र दूषणमाह--तथा तेन उक्तप्रकारेण तयोर्वादिप्रतिवादिनोर्वैतण्डिकत्वे अभ्युपगम्यमाने वाद
न्यायः परिपूरिपूर्णत्यात् 5123 परिपूर्णः स्यात् उपहसनपरमेतत् । वितण्डैव स्यात् न वादन्याय
इत्यर्थः ।

किञ्च, इदमसिद्धं द्रव्यो 5124 द्वयोः यदि प्रतिज्ञादिवचनात् समीचीनसाधनवाद्यपि वादी
निग्रहार्हः कथमसौ5125

वादी ।

जेता 5126

प्रतिज्ञादिवचन ।

तद्वचनरहितसाधनवचनेन इति चेत् ? एतत् पूर्वार्धेन प्रदर्श्य उत्तरा
र्धेन च दूषयन्नाह--कारिकां जल्पाक इद का 5127 इत्यादि ।

जल्पाकः साधयन्नर्थमनधिकोक्त्या जयत्यसौ ।

प्रतिवादी किन्निगृह्येत न प्रत्युच्चारणादिभिः ॥ २१ ॥

वादिनः...साधननाङ्गवचनात् प्रतिवादिनो निग्रहस्थानप्राप्तेः तथानुप
पत्तेरिति फल्गुप्रायमिति; साधनप्रत्युच्चारणवत् दोषान्तरोक्ति-अनुक्तिप्रभृतिभिः दोष
वत्साधनवादिनापि पुनर्निगृह्येत । तदेतेन अप्रतिभादिः प्रत्युक्तः । कस्यचिद् विप्रति
पत्तौ अप्रतिपत्तौ वा परस्य स्वपक्षसिद्धिमन्तरेण जयाभावात् कः केन निगृह्यते ? यत्पुनः
इष्टस्य अर्थसिद्धिः साधनं च तदङ्गं पक्षधर्मत्वादित्रिलक्षणास्त्रयो हेतवो गमकाः त1 akṣara
विनाभावनियमात्; तत्र पक्षधर्मत्वकार्यत्वपूर्वत्वादिलक्षणम् असाधनम्, अन्यथानुपप
त्तिमनिश्चिन्वानः साध्यसाधनयोस्तादात्म्यतदुत्पत्ती कथं प्रतिपद्येत ? तत्प्रतिपत्तौ किं
सम्बन्धान्तरेण अन्तर्गडुना ?

[p. 356 ]

जल्पाको वादी जयति इति चेत् । किं कुर्वन् ? इत्याह--साधयन् । किम् ? इत्याह—
अर्थं स्वपक्षम् । कथये 5128 कया ? इत्याह--अनधिकोक्त्या न विद्यते अधिका 5129 कम् उपलक्षणमेतत् तेन न्यूनमपि यस्यां सा तथोक्ता तया इति । तर्हि वादिनो जय एव प्रतिवादिनः
पराजय इति कस्यामवस्थायां दोषः स्यात् ? तदुद्भावनं वा प्रतिवादिनः पराजयः स्यात् ।
न तावद् अनधिकोक्त्या अर्थं साधयान् 5130 साधयेत् । अत्रापि इदं चिन्त्यते किं सतोऽपि
5131 सतामपि स्वदोषाणामनुद्भावनात्, समीचीनसाधनवचनाद्वा वादी जयति ? तत्र अन्त्ये पक्षे
उक्तं जल्पादि विरुध्येत इति, स एव परस्य पराजय इति । प्रथमपक्षेऽपि स एव वादी स्वयं
स 5132 स्वदोषमुद्भाव्य जयति तर्हि 5133

वादिनः ।

तस्य पराजय इत्युक्तम् । यदि पुनः प्राश्निकप्रकाशितात्
तदनुद्भावनात्; ते5134

प्राश्निकाः ।

तर्हि यथा दोषस्य अनुद्भावनं [p. २८८ ख ] परस्य पराजयं व्यवस्थापयन्ति
तथा वादिनोऽपि वचनमिति यत्किञ्चिदेतत् । एतेन सदोषसाधनवचनकालोऽपि निरूपितः ।
तत् तस्मिन् पक्षे च प्रतिवादिनः परोक्तः पराजयः । एतदेव दर्शयन्नाह--प्रतिवादीनिगृह्येत
किं नैव । कैः ? इत्याह--प्रत्युच्चारणादिभिः । आदिशब्देन दोषोद्भावनादिपरिग्रहः ।

कारिकार्थं प्रकाशयन्नाह--वादिन इत्यादि । गतार्थमेतत् । कुत एतत् ? इत्यत्राह--साधन
इत्यादि । प्रतिवादिनो निग्रहस्थानप्राप्तेः तथा परोक्तप्रकारेण अनुपपत्तेः फल्गुप्रायम् इति
साधनप्रत्युच्चारणवद् दोषान्तरोक्तिश्च अनुक्तिश्च प्रभृति येषाम् अदोषोद्भावनादीनां तैः इति
वादिजयादेव तन्निग्रहस्थानप्राप्तेरिति मन्यते । तैरेव 5135

निग्रहप्राप्तिः ।

तत्प्राप्तिः 5136

न वादिजयात् ।

नातः इति चेत्; अत्राह--दोष
वत्साधनवादिनापि न केवलम् अन्येन पुनः एवं सति निगृह्येत प्रतिवादी इति सम्बन्धः ।
शेषमत्र चिन्तितम् ।

एतदन्यत्रातिसं5137 तिदिश न्नाह--तदेतेन इत्यादि । तद् इत्ययं निपातः तेन इत्यस्य अर्थे
वर्त्तते । तेन पक्षस्थापनया इत्यादिना एतेन इदानीं चेतसि प्रत्यक्षतया प्रतिभासमानेन । एतेन
इत्युच्यमाने अनन्तरे संप्रतिपत्तिः स्यात्, तेन इत्युच्यमाने चिरव्यवहिते, तस्मात् तदेतेन
इत्युच्यते । प्रत्युक्तो निरस्तः कथम् ? इत्याह--अप्रतिभा इत्यादि । उ⁵¹³⁸

उत्तरस्याप्रति
पत्तिरप्रतिभा--न्यायसू॰ ५ । २ । १८ ।

त्तराप्रतिपत्तिरप्रति
भा आदिर्येषां निग्रहस्थानानां तानि तथा । 5139

निग्रहस्थानानाम् ।

तेषां प्रपञ्चः स नेह प्रदर्श्यते ग्रन्थगौरवभयात्
क था त्र य भ ङ्गा5140

एतन्नामकाद् ग्रन्थविशेषात् ।

द् अवगन्तव्यः । [p. २८९ क ] कथं प्रत्युक्त इत्युक्तः ? इत्यादि 5141 ह-- कस्यचिद् वादिनो प्रतिवादिनो वा विप्रतिपत्तौ अन्यथा व्यवस्थितस्य परमार्गस्य अन्यथा
ग्रहणे अप्रतिपत्तौ तद्ग्रहणाभ्य वेच 5142 णाभावे च परस्य प्रतिवादिनो वा स्वपक्षसिद्धिमन्तरेण
जयाभावात् कारणात् कः केन निगृह्यते न कश्चित् केनचित् ? जयपराजययोः अन्योऽन्यापे
क्षत्वादिति ।

तदेवं वादिप्रतिवादिप्राश्निक इत्यादिना चतुरङ्ग एव इत्यनेन 5143 इत्यन्तेन⁵¹⁴³

पृ॰ ३११ ।

चतुरङ्गं विदुर्बुधाः इति5145

पृ॰ ३११ ।

व्याख्यातम् । वचनस्यापि इत्यादिना5146

पृ॰ ३११ ।

स्वार्थानुमानेऽपि
[p. 357 ] प्रयोगप्रदर्शनम् अन्यथाऽयुक्तमेव इत्यनेन 5147 इत्यन्तेन⁵¹⁴⁷

पृ॰ ३३० ।

च समर्थं च तद्वचनं च इति समर्थ
वचनम् इत्येतच्च⁵¹⁴⁹

पृ॰ ३११ । व्याख्यातम् इति सम्बन्धः ।

, तत्त्वप्रत्यायनात् इत्यादिना5150

पृ॰ ३३१ ।

मार्गप्रभावनालक्षणत्वात् इति पर्यन्तेन⁵¹⁵¹

पृ॰ ३३२ ।

5152

पुनः पक्षनिर्णयपर्यन्तेन इति द्विरुक्तमत्र ।

पुनः पक्षनिर्णयपर्यन्तेन पुनः पक्षनिर्णयपर्यन्तं फलं मार्गप्रभावना इति च⁵¹⁵³

पृ॰ ३११ । व्याख्यातम् ।

।
कस्यचित् तूष्णींभाव इत्यादिना5154

पृ॰ ३३२ ।

विपक्षे बाधकमुपदर्शितम् ।

संप्रति समर्थस्य साध्य सिच्चो 5155 सिद्धौ शक्तस्य वचनं जल्पं विदुः इत्येतद्
व्यवस्थापयितुकामः परमतं दूषयितुमुपन्यस्यति यत्पुनः इत्यादि । यद् वादलक्षणं पुनः इति
पक्षान्तरद्योतने । किं तत् ? इत्याह-- 5156

इष्टस्यार्थ 5156 स्य सिद्धिः साधनं तस्य निर्वर्त्तकमङ्गं तस्य वचनं तस्याङ्गस्यानुच्चारणं वादिनो निग्रहा
धिकरणम्--तच्च साधनाङ्गमिह निश्चितत्रैरूप्यं लिङ्गमुच्यते, तस्य साधनाङ्गस्य वचनं त्रिरूपलिङ्गख्यानम्,
तस्य साधनाङ्गस्यावचनमनुच्चारणमनभिधानम्...--वादन्या॰ टी॰ पृ॰ ३ ।

इष्टस्य वादिनोऽभिमतस्य अर्थसिद्धिः साधनम् अनुमेय
प्रतीतिः इति यावत्, साध्यते अनेन इति साधनं लिङ्गम् इत्यर्थः । च इति पूर्वसमुच्चयार्थः ।
तदङ्गम् तस्य साधनस्य लिङ्गस्य अङ्गम् अवयवः । किं तत् ? इत्याह-- 5158

पूर्व इति निरर्थकम् ।

पूर्वपक्षधर्मत्वादि,⁵¹⁵⁹

त्रैरूप्यं पुनर्लिङ्गस्यानुमेये सत्त्वमेव सपक्षे एव सत्त्वम् असपक्षे चासत्त्वमेव निश्चितम् ।--न्यायबि॰
२ । ५ ।

आदिशब्देन 5160

एकः सपक्षे शब्दः द्विर्लिखितः ।

सपक्षे सपक्षे सत्त्वमसत्त्वं वा पक्षे 5161 असपक्षे गृह्यते, तस्य वा सिद्धिः । उप
5162 अथ साधनस्य अङ्गं निमित्तं के ? इत्याह--त्रिलक्षणाः [p. २८९ ख ] त्रयः पक्षधर्मत्वादयो
लक्षणं येषां ते तथोक्ताः । कियन्तः ते ? त्रय इति कार्य-स्वभाव-अनुपलम्भभेदेन⁵¹⁶³

अनुपलब्धिः स्वभावः कार्यं चेति ।--न्यायबि॰
२ । ११ ।

। ते किम् ?
इत्याह--हेताव 5164 हेतवो गमकाः । यदि वा, पक्षधर्मत्वादीनि त्रीणि लक्षणानि येषाम् इति ग्राह्यम् ।

इदमपरं व्याख्यानं5165

अग्रे उच्यमानम् ।

नैयायिकाद्यपेक्षया । तस्य अनन्तरसाधनस्य अङ्गम् अवयवः ।
किम् ? इत्याह--पक्षधर्मत्वादि । केवलान्वयिनः साधनस्य पक्षधर्मत्वम् । आदिशब्देन स्वपक्षे
सर्वं 5166 सपक्षे सत्त्वं गृह्यते । ततः पूर्ववच्छेषवत् न्यायसू॰ १ । १ । ५ इति 5167

तत्पूर्वकं त्रिविधमनुमानं पूर्वच्छेषवत् सामान्यतो दृष्टं च
इति ।

सूत्रं संगृ
हीतम् । साधनादिभ्यः पूर्वः पक्षः पूर्वम् अभिधानात्5168

उच्चारणापेक्षया, हेतोः पूर्वं पक्षः समुच्चार्यते इत्यर्थः ।

, स यस्यास्ति तत् 5169

पूर्ववत् इति ।

तद्वदिति । पक्षाद्
उक्ताद् उद्धरितः शेषः सपक्षो यस्यास्ति तत्तद्वत्5170

शेषवत्
इति । तुलना अथवा त्रिविधमिति पूर्वच्छेषवत्सामान्यतो दृष्टं चेति । पूर्वं साध्यं तद्व्याप्त्या यस्यास्तीति
तत् पूर्ववत् । साध्यतज्जातीयः शेषः तदस्यास्तीति तत् शेषवत् । पूर्ववन्नाम साध्यव्यापकं शेषवदिति समानेऽ
स्ति...--न्यायवा॰ पृ॰ ४६ ।

। केवलव्यतिरेकिणो लिङ्गस्य पक्षधर्मत्वम्,
आदिशब्देन सामान्यतो दृष्टं चेति गृह्यते । तेन पूर्ववत् सामान्यतो दृष्टं च न्यायसू॰
१ । १ । ५ इति सूत्रपरिग्रहः । सामान्येन च शब्दाद् विशेषणेनैव 5171 शेषेणैव अदृष्टं विपक्षे इत्यर्थः ।
अन्वयव्यतिरेकवतः अङ्गं पक्षधर्मत्वम् । आदिशब्देन शेषवत् सामान्यतो दृष्टं च इति गृह्यते । अतः
तृतीयमपि सूत्रम् अनुगृहीतम्-- पूर्ववच्छेषवत् सामान्यतोदृष्टं च न्यायसू॰ १ । १ । ५
इति । तस्याः सिद्धेः अङ्गं निमित्तं तदङ्गं त्रयो हेतवः केवलान्वयकेवलव्यतिरेक-अन्वय
[p. 358 ] व्यतिरेकिणः5172

त्रिविधमिति अन्वयी व्यतिरेकी अन्वयव्यतिरेकी चेति । तत्रान्वयव्यतिरेकी विवक्षिततज्जा
तीयोपपत्तौ विपक्षावृत्तिः यथा अनित्यः शब्दः सामान्यविशेषवत्त्वे सति अस्मदादिबाह्यकरणप्रत्यक्षत्वात्
घटवदिति । अन्वयी विवक्षिततज्जातीयवृत्तित्वे सति विपक्षहीनः । यथा सर्वानित्यत्ववादिनाम् अनित्यः
शब्दः कृतकत्वादिति । अस्य हि विपक्षो नास्ति । व्यतिरेकी विवक्षितव्यापकत्वे सति सपक्षाभावे सति
विपक्षावृत्तिः यथा नेदं जीवच्छरीरं निरात्मकम् अप्राणादिमत्त्वप्रसङ्गादिति ।--न्यायवा॰ पृ॰ ४६ ।

। किं लक्षणाः ? त्रिलक्षणाः । उपलक्षणमेतत् तेन द्विलक्षणग्रहणम्5173

केवलान्वयिनः विपक्षेऽसत्त्वाभावात्, केवलव्यतिरेकिणश्च सपक्षसत्त्वाभावात् ।

। यदि वा,
पक्षधर्मत्वादीनि त्रीणि लक्षणानि येषां ते तथोक्ताः । उपलक्षणमेतत् ततः पक्षधर्मत्वादिद्व्या
दिलक्षणा अपि गृह्यन्ते । त्रयो हेतवः कारणाकार्य कारण-कार्य-अकार्यकारण सामान्यभेदेन ।

एवं च 5174

पूर्ववदिति यत्र
कारणेन कार्यमनुमीयते यथा मेघोन्नत्या भविष्यति वृष्टिरिति । शेषवत् तद् यत्र कार्येण कारणमनुमीयते
पूर्वोदकविपरीतमुदकं नद्याः पूर्णत्वं शीघ्रत्वं च दृष्ट्वा स्रोतसोऽनुमीयते भूता वृष्टिरिति । सामान्यतोदृष्टं
व्रज्यापूर्वकमन्यत्र दृष्टस्य अन्यत्र दर्शनमिति तथा चादित्यस्य ।--न्यायभा॰ १ । १ । ५ ।

पूर्ववत् [p. २९० क ] कार्यात् पूर्वं जायमानत्वात् पूर्वं कारणम् अस्य अस्ति
इति । शेषवद् इति शेषं कार्यम् अस्ति इति शेषवद् इति । सामान्येन अकार्यकारणत्वेन
सामान्यतोदृष्टं रसादीनि 5175 दीति सूत्रत्रयम् अनुसृतं भवति । एतेन वीतादि5176

सांख्योक्तम् ।
तत्र प्रथमं तावत् द्विविधं वीतमवीतं च । अन्वयमुखेन प्रवर्त्तमानं विधायकं वीतम्, व्यतिरेकमुखेन
प्रवर्तमानं निषेधकमवीतम् । तत्रावीतं शेषवत्...वीतं द्वेधा पूर्ववत् सामान्यतो दृष्टं च ।--सांख्यत॰ कउ
का॰ ५ ।

व्याख्यातम् ।
कुतः तदङ्गम् ? इत्याह--तद् इत्यादि । तेषु पक्षधर्मत्वादिषु त्रिषु हेतुषु वा अविनाभावस्य
नियमाद् इति । वादाधिकारात् तद्वचनपरिग्रहः । तत्र दूषणमाह--तत्र इत्यादि । तत्र तस्मिन्
पूर्वपक्षे पक्षधर्मत्वं च कार्यत्वं पूर्वत्वं5177

पूर्वत्वम् इति पुनरुक्तम् ।

पूर्वत्वं च तदादिर्यस्य तत् तथोक्तं तल्लक्षणं यस्य तदपि
तथोक्तम् । आदिशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते--पक्षधर्मत्वादि5178

इत्यत्र आदिशब्दः ।

, तदस व्याप्तः 5179 तदंशव्याप्तः इत्यस्य संग्रहार्थः । कार्यत्वादि, 5180

आदिशब्दात् ।

ततः स्वभावत्वादिपरिग्रहः । पूर्ववत्त्वादिः, शेषवत्त्वादेः आदि
शब्देन ग्रहणम् । तदसाधनम् अलिङ्गम् । कुतः ? इत्याह--अन्यथा इत्यादि ।

ननु भवतु त इ 5181 ते ईहितत्वं5182

इष्टसिद्धिः ।

तथापि पक्षधर्मत्व-कार्यत्वादिलक्षणं साधनमेव
तादात्म्यतदुत्पत्तिप्रतिबन्धादिति चेत्; अत्राह--साध्य इत्यादि । साध्यादभेदात् साध्यशब्देन
स्वभावहेतुः उच्यते, ततोऽभेदात् । साधनशब्देन कारणो हेतुः । तयोः तादात्म्यं च साध्य
रूपता तदुत्पत्तिश्च साध्याद् आत्मलाभः ते तादात्म्यतदुत्पत्ती कथं न कथंचित् प्रतिपद्येत
सौगतः । किं कुर्वन् ? अन्यथा साध्याभावप्रकारेण अनुपपत्तिमघटां हेतोः सतीमसतीं वा
अनिश्चिन्वानः । एतदुक्तं भवति--अन्यथानुपपत्त्या तादात्म्यतदुत्पत्ती व्याप्ते । नहि यद् यदभावेऽ
पि भवति तत् तत्स्वभावं तत्कार्यं वा मनीषिणो मन्यन्ते । ततः तस्या5183

अन्यथानुपपत्तेः ।

निश्चयाभावे 5184

तादात्म्यतदुत्पत्त्योः ।

तयोः
[p. २९० ख ] अनिश्चयात् । पूर्वत्वादिकार्यत्वादिलक्षणम् असाधनम् इति निश्चिनोति नाम इति
चेत्; अत्राह--तत्प्रतिपत्तौ तस्या अन्यथानुपपत्तेः प्रतिपत्तौ निश्चये अङ्गीक्रियमाणे याः 5185 ? [p. 359 ] किं सम्बन्धान्तरेण तादात्म्यादिलक्षणेन ? किंभूतेन ? अन्तर्गडुना अनर्थकेन । अन्यथानु
पपत्तिसम्बन्धेन तत्प्रयोजनप्रसाधनादिति मन्यते ।

स्यान्मतम्--सम्बन्धान्तरमन्तरेण 5186

अन्यथानुपपत्तिरपि ।

सापि न सती निश्चीयते वा तत्कथं तस्य अन्तरं गतः
नेति 5187 अन्तर्गडुतेति चेत्; अत्राह--एकलक्षणसिद्धिः इत्यादि ।

एकलक्षणसिद्धिर्वा साकल्येन कथं तथा ।

एतत्पूर्ववदादौ च योजनीयमसाधनम् ॥ २२ ॥

एकं प्रधानम् अन्यथानुपपन्नत्वं यत् साधनलक्षणं तस्य सिद्धिः निर्णीतिः साक
ल्येन कथम् इत्यादिना कृता इति अध्याहारः । वक्ष्यमाणानन्तरपरिच्छेदे करिष्यते इति
वा । एवं तावत् पूर्वत्वकार्यत्वादिलक्षणं सौगतकल्पितम् अन्यथानुपपत्तिरहितत्वादसाधनम्
इति प्रतिपाद्य नयायिकं प्रति पूर्वत्वादिलक्षणं त⁵¹⁸⁸

अन्यथानुपपत्तिरहितत्वात् ।

द्रहितत्वादसाधनम् इति प्रतिपादयन्नाह--तथा
इत्यादि । तथा तेन अनन्तरप्रकारेण योजनीयम् असाधनम् इत्येतत् । क्व ? इत्य
त्राह--पूर्ववद् इत्यादि । आदिशब्देन वीतादिपरिग्रहः । तथाहि--पूर्ववच्छेषवत् पक्षसपक्षवत्,
न साधनम् अन्यथानुपपत्तिरहितत्वात् तदन्यवत् । इतरथा विवादास्पदं सर्वमनित्यं सत्त्वात्
दीपादिवत् इत्यपि स्यात् पूर्ववच्छेषवद् इत्यस्य लक्षणस्य भावात् । अथ अनित्यत्वाभावेऽपि
सत्त्वस्य आत्मादौ भावात् नेदं साधनम्; किं तर्हि स्यात् ? यत् तदभावे नियमेन न भवति;
अन्यथानुपपत्तिरियम्, इति अन्तर्गडुना किं पूर्ववद् इत्यादिना ? तथा पूर्ववत्सामान्यतोदृष्टं
[p. २९१ क ] विपक्ष 5189 पक्षविपक्षवत्; इत्येतदपि त⁵¹⁹⁰

अन्यथानुपपत्तिरहितम् ।

द्रहितं न साधनम्, अन्यथा स्वसंवेदनं घटादि
ज्ञानम् आत्मविशेषगुणत्वात्, यः पुनः स्वसंवेदनो न भवति स त⁵¹⁹¹

आत्मविशेषगुणः ।

द्विशेषगुणो न भवति इति यथा
रूपादिः इत्यपि स्यात्, पूर्ववत्त्वस्य विपक्षे सामान्यतो विशेषतो वाऽदर्शनस्य च भावात् । अथ
मतं स्वसंवेदनाभावेऽपि प्रयत्नादौ तद्विशेषगुणत्वस्य भावात् नेदं साधनमिति; किं तर्हि स्यात् ?
यत् तदभावे नियमेन न भवति; उक्तमत्र अन्यथानुपपत्तिसमर्थनमिति । तथा पूर्ववच्छेषवत्
सामान्यतोऽदृष्टम् इति वचनमयुक्तम्; कथमन्यथा पक्वान्येतानि फलानि एवंरसानि च
एकशाखाप्रभवत्वाद् उपयुक्तफलवत्, यानि पुनः एवंविधानि न भवन्ति तानि एकशाखाप्रभ
वाणि न भवन्ति यथा अविवक्षितफलानि इत्येवमाद्यपि युक्तं न भवेत् । बाधितविषयत्वात्
नेति चेत्; ननु लक्षणयुक्ते बाधासंभवे तल्लक्षणमेव दूषितं स्यात् प्र॰ वा॰ स्ववृ॰
पृ॰ ६६ इति कथमन्यत्र समाश्वासो यतः पूर्ववत्त्वादि साधनं स्यात् ? अबाधितत्वस्यापि
तल्लक्षणात् 5192 क्षणत्वात् । नाऽस्य लक्षणयोगः इति चेत्; किमिदं बाधिततत्त्वम् 5193 धितत्वम् ? साध्याभावेऽपि साध्यधर्मिणि दर्शनम्; अबाधितत्वं त⁵¹⁹⁴

साध्याभावे-विपक्षे इत्यर्थः ।

दभावे नियमेनाऽदर्शनम् इति अन्यथानुप
पन्नत्वम्--अबाधितत्वम् इति ना5195

अबाधितत्व-अन्यथानुपपन्नत्वयोः ।

नयोः अवस्थयोः विशेषः ।

[p. 360 ]

किञ्च, अबाधितविषयत्वं किं बाधकस्यादर्शनात्, उत पूर्ववच्छेषवत् सामान्यतोऽदृष्टम्
इत्येतस्मात्, आहोस्वित् विपक्षे बाधकप्रमाणदिति त्रयः पक्षाः । तत्र आद्ये पक्षे व्यभिचारः, सतोऽपि
बाधकस्य कुतश्चिददर्शनसंभवात्, पुनः प⁵¹⁹⁶

क्रमेण ।

र्यायेण दर्शनात्, [p. २९१ ख ] अदृष्टदोषेषु शास्त्रेषु परी
क्षया पुनः दोषदर्शन⁵¹⁹⁷ नात् । कालत्रयबाधाऽदर्शनम् अन्तर्व्याप्तिमन्वाकर्षति । द्वितीये प्र⁵¹⁹⁸

अबाधितत्वमपि ।

कृत
मपि परिहृतम् । तृतीये सिद्धो नः सिद्धान्तः ।

यत्पुनरेतत्--पूर्ववत् कारणवत् इति; तदप्यसारम्; वीतरागाभावप्रसङ्गात् । क्षणचयान्यो
या 5199 कण⁵¹⁹⁹

कणादः इत्यर्थः ।

चरोऽन्यो वा वीतरागत्वेन अभिमतो रागादिमान् पुरुषवत् । पुरुषो हि रागादीनां
कारणमिष्यते बुद्ध्यादीनां कार्याणां तद्विशेषगुणत्वोपगमात् । वीतरागत्वेनोपगतो न त⁵²⁰¹

रागादिकारणम् ।

त्कारणम्;
न तर्हि संसारिणो मोक्षः स्यात्, इति तदर्थमनुष्ठानमनर्थकम् । न चैतन्मन्तव्यम्--सामग्री रागादि
कारणं न केवलः पुरुषः, त⁵²⁰²

सामग्र्याः ।

स्याः त⁵²⁰³

रागाद्यनुमाने ।

दनुमाने सिद्धसाधनम्, पु5204

यतः सामग्री रागादिकारणम् अतः केवलपुरुषात् तदुत्पादो न भवति ।

रुषाद् व्यभिचार इति; नित्यस्य⁵²⁰⁵

पुरुषस्य ।

अपेक्षानिषेधात् तस्याः5206

सामग्र्याः ।

तत्कारणत्वानुपपत्तेः । यदि पुनस्तस्य⁵²⁰⁷

पुरुषस्य ।

तत्कृतोऽवस्थाविशेषः तदव्यभिचारी
इति; तत एव तदनुमानम् एकलक्षणशासनम् ।

यच्चान्यत्--शेषवत् कार्यवद् इति; तदप्यसुन्दरम्; यादृश एव घटादेः संस्थानविशेषः
चक्रचीवरनारदण्डादेर्भवति तादृशस्यैव 5208

अग्निसंयोगजरूपाद्युत्पत्तौ ।

पाकजोत्पत्तौ 5209

चक्राद्यभावेऽपि ।

तदभावेऽपि स्वयमभ्युपगमात् । एवं च सति
चक्रादिवत् उपलब्धिमदभावेऽपि क्वचित्तत्संभवाशङ्कायां कथमतः पर्वतादौ बुद्धिमत्कारणानुमानं
निःशङ्कम् । अथ यथा चक्राद्यभावेऽपि तद्दर्शनं तथा बुद्धिमदभावे यदि कदाचित् स्यात् को
विरोधः ? विरोधे वा तत एव गमकत्वोपगतेः 5210 त्वोपपत्तेः किं शेषवत् इत्यनेन ।

यत् पुनरन्यत्--[p. २९२ क ] सामान्यतः सामान्येन अकार्यकारणत्वेन दृष्टं रूपादौ रसा
दिकम्5211

सामान्यतोदृष्टं तु यदकार्यकारणभूताल्लिङ्गात् तादृशस्यैव लिङ्गिनोऽनुमानं यथा कपित्थादौ रूपेण
रसानुमानम् ।--न्यायम॰ प्रमा॰ पृ॰ ११९ ।

; तदप्यसमीक्षिताभिधानम्; यतः 5212

कुतः इति द्विर्लिखितम् ।

कुतः कुतश्चित् यस्य कस्यचित् प्रतिपत्तिप्रसङ्गात् । अथ
एकस्मिन् द्रव्ये ततस्तदनुमानम्, अतोऽयमदोषः; तर्हि रसाद् रूपवत् क्वचित् फले बुद्ध्यादेर
नुमानं सहभावस्य कदाचिद्दर्शनं5213 नात् । तत्र⁵²¹⁴

फले ।

तस्य 5215 5215

बुद्ध्यादेः ।

तस्याऽसमवायाच्चेति चेत्; एकार्थसम
वायः तर्हि गमकत्वे निबन्धनम् । भवतु को दोष इति चेत्; न; त⁵²¹⁷

एकार्थसमवायात् ।

तः तद्वत्5218

रूपवत् ।

5219

क्रियायाः ।

कर्मणोऽनुमितिः
स्यात् तदविशेषात् । तथापि रूपादेरेव 5220

अनुमितिसंभवे ।

तत्संभवे किमेकार्थसमवायेन ? यदि च रूपरसादेः क्वचित्5221

फले ।

सहभावदर्शनाद् अन्यत्र रसाद् रूपगतिः; तर्हि स्पर्शवत्त्वादेः तत्र दर्शनात् स्पर्शात् जलादौ
गन्धादिप्रतिपत्तिरस्तु । अथ अनुमीयमानजलादिसजातीये गन्धाद्यदर्शनात् नैवम्; अत एव
सर्वत्र तदनुमानम् । नचायमेकान्तः तत्सजातीये एव दृष्टसम्बन्धलिङ्गिनं गमयति तत्5222

लिङ्गम् ।

, अन्य
थाप्यविरोधात्, इतरथा कथन्न परमतसिद्धिरिति यत्किञ्चिदेतत् ।

[p. 361 ]

ननु साकल्येन साध्याभावे साधनाभावस्य प्रत्यक्षतः प्रतिपत्तौ प्रतिपत्तुः सर्वज्ञत्वम् ।
अनुमानतोऽनवस्था5223

तस्याप्यन्यतोऽनुमानात् सम्बन्धप्रतिपत्तिरिति ।

। न च मानान्तरमिति चेत्; अत्राह-- सत्तर्केणोह्यते रूपम् इत्यादि ।

सत्तर्केणोह्यते रूपं प्रत्यक्षस्येतरस्य वा ।

अन्यथानुपपन्नत्वं हेतोरेकलक्षणम् ॥ २३ ॥

सन्निकृष्टं विप्रकृष्टं वार्थं साकल्येनेदन्तया नेदन्तया वा व्यवस्थापयितुकामस्य
अन्यथाभावविषयस्तर्कः परं शरणं नापरम्, सर्व विषयत्वात् ततः शब्दविकल्पयोस्त
त्त्वसाधनमलङ्घ्यशासनं प्रचण्डभूपतेर्वा ।

त⁵²²⁴ सत्तर्केण सर्वत्र स्ववेदनाभावे ज्ञानत्वानुपपत्तिलक्षणान्तराभावाद् इति अस्पष्टोह
विकल्पेनन दर्शनादिना ऊह्यते वितर्क्यते यद् रूपं स्वभावः । कस्य ? इत्याह--हेतोः
लिङ्गस्य । किंभूतस्य ? प्रत्यक्षस्य प्रत्यक्षग्रहणयोग्यस्य [p. २९२ ख ] सत्त्वधूमादेः इतरस्य वा
तदग्रहणयोग्यस्य वा । यथा अनन्तज्ञानस्य अनन्तसुखसाधने त⁵²²⁵

अनन्तसुखस्य वा ।

स्य वा बुभुक्षाद्यभावे 5226 व साधने
तत्रैव⁵²²⁷

बुभुक्षाद्यभावे
साध्ये । तुलना--केवली न भुङ्क्ते रागद्वेषाभावानन्तवीर्यसद्भावान्यथानुपपत्तेः ।--प्रमेयक॰ पृ॰ ३०० ।
अनाकाङ्क्षारूपत्वेऽप्यस्या दुःखरूपतया अनन्तसुखे भगवत्यसंभवात् ।--प्रमेयक॰ पृ॰ ३०५ ।

वा अनन्तवीर्यस्य । ए न च 5228 एतच्च अस्मदाद्यपेक्षया उक्तम्; अ⁵²²⁹

सर्वज्ञस्य ।

न्यस्य अशेषं प्रत्यक्षमेव ।
किं तद्रूपम् ? इत्याह--अन्यथानुपपन्नत्वम् साध्याभावे नियमेन साधनस्य अघटनम् ।
तत्किम् ? इत्याह--तद्रूपम् एकलक्षणं प्रधानलक्षणम् । कस्य ? इत्याह--हेतोः इति आवृत्त्या
सम्बन्धः । एतदुक्तं भवति--न प्रत्यक्षेण अनुमानेन वा निश्चितं रूपम् एकं लक्षणं हेतोः यतः
प्रतिपत्तुः सर्वज्ञत्वमनवस्था वा, किन्तु मनोविकल्पेन । सर्वज्ञत्वमतस्तस्येष्यत एव । यदाह--

*अशेषविदिहेष्यते सदसदात्मसामान्यवित् ।

जिन प्रकृतिमानुषोऽपि किमुताखिलज्ञानवान् ॥ पात्रके॰ श्लो॰ १९ इति ।

ननु तर्को नास्ति अनुपलम्भात् खरविषाणवत्, कथं तेन⁵²³⁰

तर्केण ।

असता किञ्चिदूह्यते ? सतोऽ
पि वा आनर्थक्यम्, तदर्थस्यान्यतः सिद्धिः तेति 5231 सिद्धेरिति चेत्; अत्राह--सन्निकृष्टम्
इत्यादि । सन्निकृष्टं पुरुषमात्रदर्शनयोग्यं विप्रकृष्टं वा तद्विपरीतम् अर्थं सत्त्व-धूमादिकम्
साकल्येन देशकालान्तरव्याप्त्या इदंतया अनित्यादि-अग्निस्वभावकार्यतया नेदंतया वा नित्य
अनग्निस्वभावकार्यतया अनव⁵²³² व्यवस्थापयितुकामस्य लोकस्य तर्कः परं प्रकृष्टं शरणम् ।
किंभूतः ? अन्यथा साध्याभाव अभावः स विषयो यस्य स तथोक्तः । इदमुक्तं भवति—
अनभिमतपरिहारेण अभिमतं तत्त्वम् अनवयवेन [p. २९३ क ] व्यवस्थापयितुमिच्छता अनुमानमे
ष्टव्यम् । 5233

अनुमानमपि ।

तदप्यभ्युपगच्छता लिङ्गं साध्याविनाभावनियमैकलक्षणम् तश्चय स च 5234 तन्निश्चयश्च तर्कात् नान्यतः इति तर्कमभ्युपगम्य निषेधतो द्विष्टकामितेति ।

यत्पुनरुक्तम्--स्वतोपि 5235 सतोऽपि वानर्थक्यं तदन्यस्य 5236 तदर्थस्य अन्यतः सिद्धेरिति;
[p. 362 ] तत्राह--नापरम् इति तर्कादन्यदपरम् अध्यक्षादि कृतविचारं न शरणम् इत्यनुवर्त्तते । कुतः
स⁵²³⁷

तर्कः ।

एव शरणम् ? इत्याह-- सर्व इत्यादि । प्रकृतं निगमयन्नाह--तत इत्यादि । यत एवं ततः
शब्दविकल्पयोः शब्दविकल्पाभ्यां 5238

परमार्थसद्वस्तु ।

तत्त्वसाधनम् अलङ्घ्यशासनम् प्रचण्डभूपतेर्यदलङ्घ्यं
शासनम् आज्ञापनं वा तदिव इति ।

ननु तर्कविकल्पप्रस्तावे किमर्थमप्रस्तुतश⁵²³⁹

शब्दविकल्पयोः इत्यत्र शब्दग्रहणम् ।

ब्दग्रहणमिति चेत् ? उच्यते-- वचनस्यापि
इत्याद्यभिधानादस्यापि5240

शब्दस्यापि ।

प्रस्तावात् ।

ननु 5241

शब्दविकल्पयोः ।

तयोरर्थे प्र⁵²⁴²

तादात्म्यतदुत्पत्तिलक्षण ।

तिबन्धद्वयस्याभावात् कथं तद्विषयत्वमिति चेत् ? अत्राह--योग्य इत्यादि ।

योग्यः शब्दो विकल्पो वा सर्वः सर्वत्र चेत्स्वतः ।

मिथ्यात्वं परतस्तस्य चक्षुरादिधियामिव⁵²⁴³

यद्येवं शास्त्रकारेण कथमन्यत्र प्रतिपा
दितम्--योग्यः शब्दो...--न्यायवि॰ वि॰ द्वि॰ पृ॰ ३२१ ।

॥ २४ ॥

शब्दानां चेत्स्वतोऽतत्त्वं न प्रयत्नैरपि शक्यते ।

प्रत्यक्षस्य साध्यत्वात् कुतस्तत्त्वव्यवस्थितिः ॥ २५ ॥

योग्यः समर्थः प्रत्यक्षवत् तयोस्तत्र योग्यतासम्बन्धो नान्यः इति त⁵²⁴⁴

तादात्म्यदुत्पत्त्यभावेऽपि ।

न्निषेधेऽपि न दोष
इति भावः । कः ? इत्याह--शब्दो विकल्पो वा । किं कश्चित् ? न इत्याह--सर्वः ।
कुतः ? स्वतः स्वमाहात्म्यात् । किंच अर्थे किंभूते ? सर्वत्र सर्वस्मिन् । चेत् शब्दः निपात
त्वादवधारणार्थः सर्वत्रैव इति । तन्न युक्तम्-- तयोः5245

शब्द
विकल्पयोः ।

नियमार्थयोग्यतायां धूमादिवत्
पुरुषेच्छावशादर्थान्तरे वृत्तिर्न स्यात् इति; तत्रापि तद्योग्यत्वात् । युगपत् ततः सर्वार्थ
प्रतिपत्तिः इति चेत्; न; एकत्र⁵²⁴⁶

विकल्पे ।

अपरेण⁵²⁴⁷

जैनेन ।

क्षयोपशमस्य 5248

शब्दे ।

अन्यत्र सङ्केतस्य अनियतस्यापेक्षणात् ।
स्वयं योग्यस्य [p. २९३ ख ] किं तेन ? इत्यपि वार्तम्; अयोग्यस्य नितरां किं तेन ? न हि
सिकताः पीडनमपेक्ष्य तैलोपादानमिति । नन्वेवमर्थाभावे 5249

शब्दविकल्पयोः ।

तदप्रवृत्तिः; इत्यत्राह--मिथ्यात्वम्
इत्यादि । मिथ्यात्वं स्वार्थस्यान्यथा विषयीकरणम् शब्दस्य विकल्पस्य च इति विभक्ति
परिणामेन सम्बन्धः । कुतः ? इत्याह--परतः 5250

विकल्पस्य ।

कस्यचित् क⁵²⁵¹

ज्ञानावरणकर्मणः ।

र्मणः, अन्यस्य⁵²⁵²

शब्दस्य ।

मिथ्याज्ञानात् ।
तदुक्तम्--

*विज्ञानगुणदोषाभ्यां वाग्वृत्तेर्गुणदोषता5253

वाञ्छन्तो वा न वक्तारः शास्त्राणां मन्दबुद्धयः ।
इति शेषः ।

। प्रमाणसं॰ २ । १६ इति ।

किं स्ये ति कि 5254 किमिव ? इत्याह--चक्षुरादिधियाम् इव इति । प्रसर
5255 प्रभास्वर मिदं चित्तं प्रकृत्या प्र॰ वा॰ १ । २१० 5256

आगन्तवो मलाः । इत्युत्तरार्धम् ।

इति वचनात् 5257

बुद्धीनाम् ।

आसां स्वार्थे सतो
5258 स्वतो योग्यानां परतः तिमिरादेः यथान्वत् 5259 5259

मिथ्यात्वम् ।

न्यत्वं तथा प्रकृतस्यापि5261

शब्दस्यापि ।

इति ।

[p. 363 ]

ननु शब्दः स्वार्थे योग्यो ज्ञानकार्यजननादवसीयते, तच्च सङ्केताद् इति । कुतस्तदव
साय इति चेत् ? अत्राह--शब्दानां पूर्वं जात्यपेक्षया एकवचनम्, अत्र व्यक्त्यपेक्षया बहु
वचनम् । स्वतः स्वरूपतः तत्त्वं 5262 अतत्त्वं प्रतिपादनयोग्यत्वे5263 त्वं न चेत् शब्दः पराभि
प्रायद्योतने । प्रयत्नैरपि समयकरणैरपि न शक्यते कर्तुं तद्योग्यत्वम् । ब⁵²⁶⁴

प्रयत्नैरपि इत्यत्र ।

हुवचने, न केवलम्
एकेन द्वाभ्यां वा अपि तु बहुभिरपि इति दर्शयति । तथाहि--यो यत्र स्वतोऽयोग्यः स तत्र प्रयत्नै
रपि तथा न भवति यथा सिकतादिः तैले, स्वतोऽयोग्याश्च परस्य⁵²⁶⁵

बौद्धस्य ।

शब्दाः तत्त्वप्रतिपादने इति ।
शक्यते च तत्कर्तुं प्रयत्नैः, ततस्तैः5266 स्ते स्वतो योग्याः, रूपादिप्रतिपत्तिविशेषस्य रूपादि
शब्दान्वयदर्शनात् । तदुक्तम्-- विशेषं कुरुते हेतुः विस्रसा परिणामिनाम् । इति5267

अत एवोक्तम्--विशेषं कुरुते हेतुः विस्रसा
परिणामिनाम् । मुद्गरादिर्घटादीनामा न्वयव्यतिरेकवान् ॥ इति ॥--न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ ६२ ।

मन्यते ।

तदनेन एतत् निरस्तम्; कार्यदर्शनाद् योग्यता अनुयीयते, [p. २९४ क ] योग्यतातः
कार्यम् इति अन्योऽन्यसंश्रयात् इति । कथम् ? योग्यतातः तत्र कार्यप्रतिपत्तेरनभ्युपगमात्,
तत्कार्यस्य प्रत्यक्षत्वात् । केवलं तत्कार्ये5268 र्यं किं तादात्म्यादिप्रतिबन्धात् उत अन्यत इति
विचारो योग्यतात इति ब्रूमः, त⁵²⁶⁹

योग्यताया ।

स्या विचारसहत्वादि ति स्यात्, तद्भावे 5270 तदभावे कुतः
तत्त्वस्य स्वलक्षणस्य व्यवस्थितिः व्यवस्थानम् ? कुतश्चिदन्यस्य तद्व्यवस्थाहेतोः अभा
वादिति मन्यते । अविकल्पकप्रत्यक्षादिति चेत्; अत्राह--प्रत्यक्षस्य सविकल्प स्य बौद्धं
प्रति विपक्षत्वाद् अविकल्पकस्य इति गम्यते । साध्योऽप्रसिद्धः साध्यमप्रसिद्धम् न्याय
वि॰ श्लो॰ १७२ इति वचनात्, विषयो निरंशक्षणिकज्ञानरूपादिलक्षणो यस्य, 5271

सामान्यस्य ।

अन्यस्य
विकल्पविषयत्वात् तत्तथोक्तं तस्या स्य भावात् तथा तत्कुतः तद्व्यवस्था । यदि वा, साध्यं च
तदद्वयं बुद्ध्यात्मनः पुरुषवद् अप्रसिद्धत्वात् विषयस्य स्वपराव्यवस्थापकत्वेन जडघटाविशेषात्
तस्य भावात् तत्त्वादिति ग्राह्यम् ।

स्यान्मतम्--तत्त्वतः सविकल्पस्य 5272

निर्विकल्पस्य ।

इतरस्य वा क्वचित् प्रमाणेन 5273 णत्वन्न इष्टम् अतस्तद
भावो नाद्वैतवादिनो दोषाय, तत्त्वाव्यवस्था वा । यत्तु इष्टं तद् व्यवहारेण प्रामाण्यं व्यव
हारेण प्र॰ वा॰ १ । ६ इत्यभिधानात् 5274

इतिवचनात् इति पुनरुक्तम् ।

इति वचनात् इति; तत्राह--तत्त्व इत्यादि ।

तत्त्ववित्त्या विना वेत्ति जगत्तत्त्वं क्षणक्षयम् ।

वक्ति वागगोचरं हेतुं साधयेत्किमसाधनैः ॥ २६ ॥

निर्विषयं मिथ्याज्ञानम् अध्यक्षमनुमानं च स्थूलैकाकारगोचरं व्यवहारेण प्रमाणी
कृत्य तत्त्वं व्यावर्णयितुमिच्छति प्रतिबन्धादिविकल्पस्य सर्वस्यैव असमीक्षित तत्त्वार्थेन
अतिशयाभावात् परमार्थावताराय लोकप्रतीतिं न प्रमाणं समाश्रयति । तत्प्रमाणत्वे क्षण
क्षयादेः बाधनम् । तदप्रमाणस्य कुतश्चित् परमार्थसाधनत्वे अन्यत्रापि प्रमाणान्वेषणं
कैमर्थक्यं प्रतिपद्यते ? साकल्येन तत्त्वावताराय प्रतिबन्धः...। वक्त्रभिप्रायसूचकैः
[p. 364 ] शब्दैः परं तत्त्वसाधनं प्रतिपिपादयिषति साधनैः किं पुनस्तत्त्वं न साधयेत् यतस्तेन
वादी निगृह्यते । न च प्रत्यक्षबुद्धिः स्वलक्षणं यथालक्षणं प्रसाधयति, स्थूलस्यैकस्य
अनेकावयवरूपादिसाधारणस्य अतद्रूपपरावृत्तवस्तुमात्रस्य च तत्र प्रतिभासनात् ।
तदसाधारणस्य संवेदनाभ्युपगमे विकल्पस्यापि तदङ्गीकरणमशक्यनिषेधम् ? तथा
सति संवेदनाद्वैताय साधनादिव्यवहाराय च दत्तो जलाञ्जलिः । विकल्पाविकल्पयोः
प्रतीत्यभावाविशेषात् । न च प्रतिभासभेदमात्रं बुद्धीनामेकविषयत्वेन विरुद्धम् ।

अस्यायमर्थः--निरंशाः क्षणिका ज्ञानज्ञेयपरमाणवः तथाविधा बहिरर्थशून्या विज्ञान
सन्ततयः सर्वाः सर्वथा भ्रान्ताः, सर्वविकल्पातीतं प्रतिभासमात्रं सूकलशून्यतित्वं 5275 न्यात्मकम् तत्त्वम् इति दर्शनभेदः तस्य वित्तिः याथात्म्येन ग्रहणं तया विना तामन्तरेण विकल्पानाम्
अतत्त्वविषयत्वाद् वेत्ति जानाति [p. २९४ ख ] सौगतः । किम् ? इत्याह--जगत्तत्त्वम् जगतः
स्वरूपम् । किंभूतम् ? क्षण क्षयम् । उपलक्षणमेतत् तेन विज्ञानसन्ततिमात्रम् भ्रान्ति
मात्रम् सकलविकल्पविकलप्रतिभासमात्रम् शून्यमात्रम्, अनेन परस्य पूर्वापराभ्युपगमविरोधं
दर्शयति । तथाहि--यदि जगत्तत्त्वं 5276

विज्ञानसन्तत्यादिरूपम् ।

तथाविधं वेत्ति कथं तत्त्ववित्तिः परमार्थतो नास्ति यतः
प्रामाण्यं व्यवहारेण प्र॰ वा॰ १ । ६ इति ब्रूयात् ? अथ नास्ति; कथं विद्यात् तदिति ?
संप्रति त्त्वेव व⁵²⁷⁷ ष्ठेत् विरोधवत् इत्यादिना वक्ति कथयति । कम् ? हेतुम् । अन्यथा
कुतः परार्थानुमानम् । पूर्वस्यानन्तरमस्य वचनम् जगतः क्षणक्षयप्रतिपत्तिमभ्युपगमयति इदं
दूषणमिति प्रतिपादनार्थं नान्यथा । किंभूतम् ? इत्याह--वागगोचरम् वाचो गोचरो यो न
भवति तम् इति, स्वयमेव वचनागोचरं हेतुं वदति तत्प्रतिपादनार्थं च वाक्यम् उपन्यस्यति इति
स्ववचनविरोध इति मन्यते ।

ननु व्यवहारेण तत्त्ववित्तिर सि5278 स्ति हेतुश्च वाग्गोचरो5279

व्यवहारेण ।

न तत्त्वतः इति चेत्; अत्राह—
साधयेत् किं न किञ्चित् । कैः ? असाधनैः । परमार्थतः साधनानि यानि न भवन्ति
तैः इति, स्वयमसाधनेभ्यो व्यवहारिणा साधनत्वेनोपगतेभ्यः अन्यस्य तत्त्वसिद्धौ सौगतेन
उपगतेभ्यो वित्य 5280 अनित्यत्वादिभ्यः सुखादौ सांख्यस्य तत्त्वतोऽचेतनत्वसिद्धिः स्यादिति मन्यते ।

यत्पुनरत्रोक्तम्-- 5281

अद्वैतेऽपि कथं वृत्तिरिति चोद्यं निराकृतम् ।
यथा बलिस्तथा यक्ष इति किं केन संगतम् ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २९३ ।

यादृशो यक्षः तादृशो बलिः यादृशानि साधनानि तादृशमेव
तत् साध्यम् इति; तदनेन निरस्तम्; परमार्थसाधनाभावे यादृशतादृशप्रतिपत्तेरयोगादिति ।
[p. २९५ क ]

कारिकां विवृण्वन्नाह--निर्विषयम् इत्यादि । विषयान्निष्क्रान्तम् निरस्तविषयं वा मिथ्या
ज्ञानम् अनुमानम् अध्यक्षं च स्थूलैकाकारगोचरं व्यवहारेण प्रमाणीकृत्य स्वयमप्रमाणं
प्रमाणयता भ्य 5282 अन्य तत्त्वं व्यावर्णयितुं व्यवस्थापयितुम् इच्छति सौगतः । न च तद्व्य
वस्था, मरीचिकाजलज्ञानात् सत्यजलव्यवस्थावदिति मन्यते । स्योदतत्--माभूत् प्रत्यक्षात् 5283

स्थूलैकाकारविषयात् ।

तदा
[p. 365 ] कारगोचरात् तद्व्यवस्था अनुमानात् स्यात् परम्परया तत्प्रतिबद्धात् भ्रान्तिरपि सम्बन्धतः
प्रमा 5284

द्रष्टव्यम्--पृ॰ ८२ टि॰ ४ ।

इति वचनादिति; तत्राह--प्रतिबन्धादि इत्यादि । लिङ्गलिङ्गिनोः अविना3 akṣaras प्रति
बन्धः आदिर्यस्य पक्षधर्मत्वादेः तस्य यो विकल्पः तद्ग्राही निश्चयः, अविकल्पस्य 3 akṣarasप्रवृत्तेः
स्वयमविषये तदयोगात् । नहि इदमतो जातम्, अयमस्य स्वभावो अस्य 3 akṣaras इति
व्यापारो 5285 रे 5286

निर्विकल्पकप्रत्यक्षसाम3 akṣaras ।

तत्सामर्थ्यम्; कारणादिपरमाणुदर्शनव्यापारस्य 5287

जैनादिकं ।

परं प्रत्यसिद्धेः । तस्य 3 akṣarasतिशया
भावाद् अनुमानाद् भेदाभावात् । केन ? इत्याह--असमीक्षित इत्यादि । किं कस्य3 akṣaras ? न;
इत्याह सर्वस्यैव । एवमुक्तं भवति--प्रतिबन्धादिविकल्पस्य मिथ्यात्वे अनुमानस्य 3 akṣarasनि पार
म्पर्येणापि न प्रतिबन्धः इति न युक्तम् लिङ्गलिङ्गिधियोरेवम् प्र॰ वा॰ २ । ८२
5288

पारम्पर्येण वस्तुनि । प्रतिबन्धात् तदाभा3 akṣaras योरप्य
वञ्चनम् । इति शेषः ।

इत्यादि, मणिप्रदीपप्रभयोर्मणिबुद्ध्या प्र॰ वा॰ २ । ५७ इ⁵²⁸⁹

अभिधावतोः । मिथ्याज्ञानाविशेषेऽपि विशेषोऽर्थक्रियां प्रति । 3 akṣarasत शेषः ।

त्यादि च ।

यदि पुनरेतन्मतम्--न परमाणुदर्शनम् अग्निधूमयोः वृक्षशिंशपयोः, 5290

एवं सति धूमपर्वतयोः अदर्शनं स्यादिति भावः ।

धूमपर्वतस्य 3 akṣarasदर्शनम्,
अपि तु स्थूलैकत्वदर्शनमेव लोकस्य त⁵²⁹¹

स्थूलैकत्वदर्शन एव ।

त्रैव प्रमाणादिव्यवहारात् इति, तदप्रमाणं प्रमाण 3 akṣaras भवतः
स्यात् ? प्रथमपक्षे दोषमाह--लोक इत्यादि । लोकप्रतीतिं स्थूलैकाकारसंवित्तिम [p. २९५ ख ]
किंभूता 5292 ताम् ? न प्रमाणं समाश्रयति । किमर्थम् ? इत्याह--परमार्थावत3 akṣaras इति ।
द्वितीयेऽप्याह--तत्प्रमाणत्वे, क्षणक्षयादेः आदिशब्देन निरंशत्वादिपरिग्रहः । 3 akṣarasमणाव
5293 बाधनम्, अक्रमवत् क्रमेणापि एकस्य अनेकाकारसिद्धेः सविकल्पकं प्रमाणं स्यादि3 akṣaras भावः ।
परमार्थावताराय 5294

लो3 akṣarasतीतिम् ।

तामप्रमाणं समाश्रयतः को दोषः ? इत्यत्राह--तदप्रमाणस्य इत्यादि । वा चासौ
लोकप्रतीतिः अप्रमाणं च तदप्रमाणं तस्य परमार्थसाधनत्वे अभ्युपगम्यमाने कु3 akṣarasचत् तत
एव लोकव्यवहारमिथ्यादेः अन्यत्रापि नित्यत्रापि5295

नित्यत्रापि इति व्यर्थम् ।

नित्यत्वादावपि प्रमाणान्वेषणं कमर्थक्यं
प्रतिपद्यते प्रमाणमन्तरेण 5296

नैयायिकादेरपि नित्यतत्त्वसिद्धिः स्यात् ।

अन्यस्यापि सिद्धेरिति । एतदेव दर्शयन्नाह--साकल्ये3 akṣaras इत्यादि ।
तत्त्वावताराय आत्मेश्वरादितत्त्वप्रवेशार्थम् अप्रमाणं सार्थकम् 5297 सात्मकं 3 akṣaras छरीरम्
इत्यादि, विमत्यधिकरणभावापन्नं तन्वादि बुद्धिमत्कारणम् इत्यादि वा अनुमानम् । मिथ्या
ज्ञानाद् अनुमानान्न क्षणक्षयादिसिद्धिः । अग्निरत्र इत्यनुमानात् कथम3 akṣarasरिति ?
तथा परेणाप्युच्यते--ततो मिथ्याज्ञानाद् आत्माद्य सिद्धौ कथं क्षणक्षयादिसिद्धिरिति 3 akṣarasनु यथा
लोकतः क्षणक्षयादौ सत्त्वादिप्रतिबन्धसिद्धिः5298

अवि3 akṣarasव ।

नैवम् आत्मादौ प्राणादिमत्त्वादेः 3 akṣaras चेत्;
उक्तमत्र--प्रतिबन्धेत्यादि ।

अपरमप्युच्यते--शब्दैः इत्यादि । तत्त्वस्य क्षणक्षयादेः सम्बन्धि साधनं लिङ्गं 3 akṣarasतपिपा
दयिपति परं प्रति । कैः ? इत्याह शब्दैः । किंभूतैः ? इत्याह--वक्त्र इत्यादि । 3 akṣarasप्रतिब
द्धैरिति भावः । किं पुनः तत्त्वं न साधयेत् ? साधयेदेव । कैः ? इत्याह--असाधनै [p. २९६ क ]
5299

सम्बन्धादौ ।

5300

प्रतिबन्धादिविकल्पस्य ।

[p. 366 ] साध्या प्रतिबद्धैः प्राणादिमत्त्वादिभिः यतो ऽसाधनैः तत्त्वसाधनं तेन निगृह्येत वादी ।
यत इति वा आक्षेपे नैव इति ।

ननु अनुमानानुमेययोरभावात् सन्ति च क्रमात् तस्य हेतुत्वादिप्रभेदविकलस्य भावात् 5301 ? तस्य स्वसंवेदनाध्यक्षतः सिद्धेः नायं दोषः इत्यपरः । तंप्रति आह--न च इत्यादि ।

स्यान्मतम्--एतत् प्रतिबन्धादि इत्यादिना उक्तमिति किमर्थं पुनरुच्यते इति चेत् ?
सत्यमुक्तम्, तथापि--

*द्वे सत्ये समुपाश्रित्य बुद्धानां धर्मदेशना ।

लोकसंवृतिसत्यं च सत्यं च परमार्थतः ॥ माध्यमिकका॰ २४ । ८

इति वचनात् लोकसंवृतिसत्यापेक्षया तदुक्तम्, प्रतिभासाद्वैतपरमार्थसत्यापेक्षया इद
मुच्यते--न च नैव प्रत्यक्षबुद्धिः स्वसंवेदनाध्यक्षं स्वलक्षणं स्वस्वरूपं प्रसाधयति संशयादि
रहितं व्यवस्थापयति । किं मनागपि न ? इत्याह--यथालक्षणं यत् तस्य परेण⁵³⁰²

विज्ञानाद्वैतवादिना ।

ग्राह्यग्राहकाकार
संवित्तिरहिततया अविभागलक्षणमुच्यते तदनतिक्रमेण । कुतः ? इत्यत्राह--स्थूलस्यैकस्य
इत्यादि । तात्पर्यमिदमत्र--नीलादेः शरीरसुखादिनीलादिव्यतिरिक्तस्य ग्राहकस्याभावात्, अव
भासमानस्य⁵³⁰³

नीलादेः ।

स्वतः ज्ञानात्मकत्वमिति परः, तस्य स्थूलैकस्य अनेकावयवरूपादिसाधारणस्य
केवलं तत्र प्रत्यक्षबुद्धौ प्रतिभासनात् ।

तस्यान्मथाव भासन्ते 5304 स्यान्मतम्--यद् यथावभासते तथा तदद्वयं निरंशं भावेऽपि
क्रमवद् भासत इति । तदुक्तम्--

*मन्त्राद्युपप्लुताक्षाणां यथा मृच्छकलादयःः प्र॰ वा॰ २ । ३५५ इ⁵³⁰⁵

अन्यथैवावभासन्ते तद्रूपरहिता अपि इति शेषः ।

त्यादि ।

*दूरे यथा वा मरुषु महानल्पोऽपि भासते । प्र॰ वा॰ २ । ३५६ इ⁵³⁰⁶

तथैवादर्शनात् तेषामनुपप्लुतचेतसाम् इति पूर्वार्द्धम् ।

त्यादि [p. २९६ ख ]

अविभागोऽपि प्र॰ वा॰ २ । ३५४ इ⁵³⁰⁷

बुद्ध्यात्मा विपर्यासितदर्शनैः ।
ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदवानिव लक्ष्यते । इति शेषः ।

त्यादि चेति । तत्राह--अतद्रूपपरावृत्तवस्तु
मात्रं च तस्य स्थूलैकस्य तत्र प्रतिभासनात् । एतदुक्तं भवति--यदा परपरिकल्पित तत्त्वं
तदवभासात् पूर्वं पश्चाद्वा प्रमाणतः सिद्धं भवति यथा गजादिप्रतिभासात् मूछ 5308 मृच्छकलादयः
तदा तत्तथा प्रतिभासत इति युक्तम् । न चैवम्, आबोधिमार्ग घहारात् 5309 र्गं व्यवहारात् तस्यैव प्रतिभासनात् । तथापि तस्यैव प्रतिभासोपगमो5310 मे न किञ्चित् स्वरूपेण प्रतिगतं
स्यात्, कदाचित्तत्रापि अन्यस्य तथावभासकल्पनादिति ।

ननु अस्थूलापेक्षया स्थूलम् अनेकापेक्षया च एकः कल्प्यते । न च अपेक्षया पारमार्थिका
धर्मा भवन्ति; अतिप्रसङ्गात् । न स्थूलस्यैकस्य प्रत्यक्षबुद्धौ प्रतिभासनम् अपि तु विकल्पे, तत्र⁵³¹¹

प्रत्यक्षे ।

ज्ञानपरमाण्वभासनमिति चेत्; अत्राह--तदसाधारण इत्यादि । तस्य परकीयस्य असाधारणस्य
सर्वतो व्यावृत्तस्य संवेदनाभ्युपगमे । किम् ? इत्याह--विकल्पस्यापि न केवलमध्यक्षस्य तद
[p. 367 ] ङ्गीकरणं स्वपरासाधारणसंवेदनाङ्गीकरणम् अशक्यनिषेधम् अङ्गीकरणस्य इच्छातोऽविशेषात् ।
स तथा सति संवेदनाद्वैताय साधनादिव्यवहाराय च दत्तो जलाञ्जलिः तस्य कल्पितसा
मान्यगोचरत्वादिति ।

अथ मतम्--विकल्पात् तत्प्रतिभासाभावान्न तदङ्गीकरणमिति; तत्राह--प्रतीत्य इत्यादि ।
विकल्पाऽविकल्पयोः योऽयम् असाधारण⁵³¹² णं प्रतीत्यभावः तस्य अविशेषात् । एवं सति
प्रत्यक्षबुद्धौ अ⁵³¹³

असाधारणसंवेदनप्रतीत्यभावे ।

साधारणप्रतीत्यभावे यदवभासते तज्ज्ञानम् [p. २९७ क ] इत्यादौ यद्
यथावभासते इत्यादौ च धर्मिप्रभृति सर्वमसिद्धम् । त⁵³¹⁴

प्रत्यक्षबुद्धौ ।

त्र तत्प्रतीत्यभ्युपगमे विकल्पेऽपि स्वपरयोः
तथाविधयोः प्रतीतिरिति । 5315 प्रतीतिरस्ति न वेति । प्रथमे; अनैकान्तिको हेतुः5316

विकल्पविषयस्य परमार्थत्वसिद्धेः ।

। परत्र; असिद्धः ।
एकस्य स्वपरयोरिव पूर्वापरयोरपि ग्रहणमविरुद्धमिति । ततः स्थितम्--तत्त्ववित्त्या विना
इत्यादि ।

ननु च सिद्धि 5317 ?

शब्देनाभ्यामनाक्षस्व 5318 नाव्यापृताक्षस्य बुद्धावप्रतिभासनात् ।

अर्थस्य तद्दृष्टाविव तदनिर्दिष्टस्य वेदकम् ॥ इति5319

श्लोकोऽयम् अपोहसिद्धौ पृ॰ ६ यच्छास्त्रम् इति कृत्वा समुद्धृतः । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २६० ।

।

तत्कथमुच्यते-- वक्त्यं वाग्गोचरं 5320 वक्ति वागगोचरं हेतुम् इति योग्यः
शब्दः विकल्पो वा सर्वः सर्वत्र इति वेति 5321 चेति चेत्; अत्राह--नच इत्यादि ।
नच नैव प्रतिभासभेदमात्रम् । कासाम् ? बुद्धीनाम् एकविषयत्वेन विरुद्धम् एकविषयत्वेऽपि
तन्मात्रस्य संभवात्, विशिष्टस्तु तद्भेदः5322

प्रतिभासभेदः ।

तेन्न 5323 तेन विरुद्ध्यते इति मात्रशब्देन दर्शयति ।

तदेव सदृष्टान्तं दर्शयन्नाह--दूरासन्नादि इत्यादि ।

दूरासन्नादिसामग्रीप्रत्यक्षैकार्थसंविदाम् ।

प्रतिभासो यथा भिन्नः प्रत्यक्षेतरयोस्तथा ॥ २४ ॥

चक्षुरादिज्ञानमेकत्र प्रतिभासभेदमनुभवद् यदीष्यते; प्रत्यक्षादीनां सामग्रीभेदात्
प्रतिभासभेदेऽपि एकविषयत्वं कथन्न स्यात् ? विकल्पस्य अतस्मिंस्तद्ग्रहान्निर्विषयत्वं
वदन् हतस्त्वम् असाधनाङ्गवचनात् । सम्बन्धस्य एकान्तेन अतत्त्वरूपत्वात् । यथादर्शनं
च तत्त्वम्; अन्यथा तत्त्वानुपपत्त्या अनेकान्तसिद्धिः । कथम् ? तल्लक्षणसिद्धिरन्यान
पेक्षणमनन्तरं वक्ष्यामः ।

दूरासन्नशब्दौ भावप्रधानौ, तेन दूरत्वम् आसन्नत्वम् आदिर्यासाम् । आदिशब्देन
दूरतरत्व+आसन्नतरत्वादिपरिग्रहः, अथवा मन्दलोचनत्वादिपरिग्रहः, ता तथोक्तेः 5324 तास्त
थोक्ताः सामग्र्यो यामां 5325 यासां ता अपि तथा ताश्च ताः प्रत्यक्षाश्च पुनरपि ता एकार्थ
[p. 368 ] संविदश्च तासां प्रतिभासो यथा येन विशदेतरप्रकारेण भिन्नः प्रत्यक्षेतरयोः इन्द्रिय
शब्दज्ञानयोः तथा प्रतिभासो भिन्नः इत्यनुवर्त्तते ।

कारिकां विवृण्वन्नाह-- चक्षुरादि इत्यादि । चक्षुरादिर्यस्य घ्राणादेः तस्य ज्ञानम्
एकत्र ग्राह्ये प्रतिभासभेदं विशदेतरनिर्भासातिशयम् अनुभवद् यदीष्यते सौगतेन । कुतः ?
सामग्रीभेदात् । कथं न स्यात् स्यादेव । किम् ? इत्याह--एकविषयत्वम् । कासाम् ? [p. २९७ ख ]
इत्याह--प्रत्यादि 5326 प्रत्यक्षेत्यादि । कस्मिन्नपि ? इत्याह--प्रतिभासभेदेऽपि । ततो निराकृतमेतत्—
यौ भिन्नप्रतिभासौ प्रत्ययौ न भावैक 5327 तावैकविषयौ यथा रूपरसप्रत्ययौ, भिन्न
प्रतिभासौ च शाब्द-इन्द्रियप्रत्ययौ । तथा यौ एकविषयौ तौ न भिन्नप्रतिभासौ यथा
सन्निहिते नीले पुरुषद्वयस्य त⁵³²⁸

नीलप्रत्ययौ ।

त्प्रत्ययौ, एकविषयौ न 5329 च परस्य प्रकृत अव्ययौ 5330 प्रत्ययौ ।
इति; कथम् ? एकविषयत्वेऽपि मन्देतरचक्षुषोः5331

पुरुषयोः ।

प्रत्ययप्रतिभासातिशयोपगमेन व्यभिचारात् ।

यस्त्वाह--प्र ज्ञा क रः तद्विषयस्य परं प्रति असिद्धेः तत्रापि अविशदनिर्भासस्य
एकविषयत्वाभावाद् अन्यत्वा 5332 थातदभावात् सामग्रीभेदात् तद्भावोऽखण्डैकविषयत्वेऽपि
चक्षुरादिबुद्धीनां रूपादिप्रतिभासभेदः सामग्रीविशेषात् इति स्यात् इति; स न प्रेक्षा
वान्; यतः अविशदनिर्भासिनो विज्ञानाद् द्वंद्व 5333 ? सौगतानामर्थे प्रवृत्त्यभावप्रसङ्गः । नहि
निर्विषयतां जानन्नेव जातस्य त नः 5334 ? प्रेक्षाकारी प्रवर्त्तते, सर्वत्र प्रमाणपरीक्षाभावप्रसङ्गात् ।
प्रवर्त्तमाने च अविसंवादभाग् न भवेत् । भवति च, लिप्यादौ तद्व्यवहारदर्शनात् । ममैवं
प्रतिभासोऽयम् प्र॰ वार्तिकाल॰ १ । १ 5335

प्रतिभास एवम्भूतो यः स न संस्थानवर्जितः । एव
मन्यत्र दृष्टत्वादनुमानं तथा च तत् ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ २ । ११ ।

इत्याद्यनुमानाद् अविशदनिर्भासात् तत्र ते
प्रवर्त्तन्ते न इन्द्रियग्रामाद् इति महती काहलता ! पुनरपि अनुमाने अनवस्था । तन्न किञ्चिदे
तत् । अथ स्वलक्षणविषयत्वाद् विशदेतरेन्द्रियज्ञानयोः एकविषयत्वमस्तु न प्रत्यक्षपरोक्षयोः,
5336

अवस्तु यत् सामान्यं तद्विषयत्वात् ।

अवस्तुसामान्यविषयत्वात् परोक्षस्येति; तदेवाह--विकल्प इत्यादि । अतस्मिन्न स्वलक्षणे
तद्ग्रहात् स्वलक्षण [p. २९८ क ] ग्रहात् निर्विषयत्वम् इत्येवं वेदन् स 5337 इत्येवं वदन् हतो
निराकृतस्त्वं पूर्वमेवेति । कुतः ? इत्यत्राह-- असाधनाङ्ग इत्यादि । एतदुक्तं भवति--यदा अ
वस्तुसत्सामान्यविषयो विकल्पः तदा तत्प्रभवं वचनमपि 5338

अवस्तुविषयमिति ।

तद्विषयमिति न परमार्थसाधनाङ्ग
विषयमिति तदवचनात् निगृहीतेः अर्हन्न⁵³³⁹ न् हतस्त्वम् इति । विकल्पस्य परम्परया स्वलक्षण
प्रतिबन्धात् 5340

विकल्पप्रभवस्य ।

तत्प्रभवस्य वचनस्यापि 5341

स्वलक्षणे ।

तत्र स⁵³⁴²

सम्बन्धः ।

इति चेत्; अत्राह--सम्बन्धस्य परस्पराविनाभाव
स्य एकान्तेन नियमेन अतत्त्वरूपत्वात् अतत्त्वं तदवस्तुरूपत्वात् । परपरिकल्पितस्वलक्षणस्य
कुतश्चिदसिद्धेः कथं तत्र⁵³⁴³

स्वलक्षणे ।

साक्षादन्यथा वा कस्यचित् तत्त्वतः प्रतिबन्धो भवेत् ? तदसिद्धो
5344 द्धौ किं तत्त्वमिति चेत् ? अत्राह--तत्त्वम् इत्यादि । दर्शनानतिक्रमेण यथादर्शनं च
स्थूलादेः इति भावः । ततः किं जातम् ? इत्याह--अन्यथा इत्यादि । अन्यथा अन्येन अने
[p. 369 ] कान्तसिद्धेरभावप्रकारेण तत्त्वस्य या अनुपपत्तिः तया अनेकान्तसिद्धिः । अत्र परः5345

बद्धः ।

पृच्छति
सूरिम् कथम् इत्यादिना ? संपृष्ट 5346 सः पृष्ट आह--तल्लक्षण इत्यादि । तस्य हेतोः लक्षण
सिद्धिः अनन्तरं वक्ष्यमाणप्रस्तावः तत्र, अन्यस्य पक्षधर्मत्वादेः अनपेक्षणं वक्ष्यामः इति ।

तदेवं जल्पस्वरूपं निरूप्य अधुना सदसि 5347

जल्पोपन्यास ।

तदुपन्यासप्रयोजनं दर्शयन्नाह--स्याद्वादेन
इत्यादि ।

स्याद्वादेन समस्तवस्तुविषयेणैकान्तवादेष्व-

भिध्वस्तेष्वेकमुखीकृता मतिमतां नैयायिकी शेमुषी ।

तत्त्वार्थाभिनिवेशिनी निरुपमञ्चारित्रमासादय-

न्त्यद्धाऽनन्तचतुष्टस्य महतो हेतुर्विनिश्चीयते ॥ २८ ॥

स्यात् इति निपातः प्रशस्तार्थः । स्याद्वादेन च प्रशस्तजल्पेन । किंभूतेन ? समस्त
वस्तुविषयेण समस्तेन संपूर्णेन वस्तुविषयेण ताद्धिकेन 5348 सामस्त्येन वस्तु विषयो यस्य । किम् ?
इत्याह--अभिध्वस्तेषु निराकृतेषु । केषु ? इत्याह--एकान्तवादेषु एकान्तसंबन्धि [p. २९८ ख ]
कथाभेदेषु । बहुवचनात् सकलकथाप्राप्तेः । तेषु सत्सु किम् ? इत्याह--एकमुखीकृता
अन्यकथाभ्यो विनिवर्त्त्य प्रशस्तजल्पनियता कृता च 5349 का ? इत्याह--सेमुखी 5350 शेमुषी ।
किंभूता ? नैयायिकी न्यायनियुक्ता । केषाम् ? इत्याह--मतिमतां प्राज्ञानाम् । सा तथा
कुतः ? इत्याह--तत्त्व इत्यादि । तत्त्वार्थाभिनिवेशिन्येव न्याययुक्ता भवति । किं कुर्वाणा ?
इत्याह--आसादयन्ती । किम् ? चारित्रम् वादिप्रतिवादिपक्षयोः माध्यस्थ्यम्, अनुपम
मुपमम् 5351 निरुपमम् अनुपमम् द्वाद्भदिति 5352 अद्धा झटिति हेतुर्लिङ्गं विनिश्चीयते ।
सकलविप्रतिपत्तिमलविविक्ता5353 क्तं व्यवस्थाप्यते । कस्य सम्बन्धि ? इत्याह--अनन्तच
तुष्टयस्य महत इति ।

ननु पावकादेरपि हेतुः विनिश्चेतव्यः; सत्यम्; तथापि प्रधाने कृतो यत्नः 5354

गौणेऽपि ।

अन्यत्रापि
भवति । अत एव उच्यते महत इति ।

यदि वा प्रस्तोष्यमाणप्रस्तावपातनिकावृत्तमेतत् । 5355

वृत्तस्य ।

अस्य एवं प्रवेशः । हेतुवद् अनुमेय
ज्ञनेऽपि विवादभावात् तदपि विनिश्चीयताम्; इत्यत्राह--स्याद्वादेन अनेकान्तशासनेन समस्त
वसुविषयिणा 5356 विषयेण उन्मिषितमपि अनेकान्तमन्तरेण न संभवति इति
वचनद् एकान्तवादेषु सौगतादिसमयेषु अभिध्वस्तेषु एकमुखीकृता अनेकान्ताभिमु
खीकृत शेषं पूर्ववत् । अतः तस्य हेतुरेव विनिश्चीयते नानुमेयज्ञानमिति ।

तत् हेतुवत् तद्वाक्येऽपि विवादवृत्तेः 5357

हेतुवाक्यमपि ।

तदपि परैरिव भवद्भिरपि किन्न विनिश्चीयते इति
चेत् ? न; अस्य अनन्तरं विचारितत्वात् । अत एव [p. २९९ क ] परार्थानुमानावचनमिति ।
[p. 370 ] मार्गप्रभावनायाः किं फलमिति वा शङ्क्यते स्याद्वादेन इत्यादि । नैयायिकी प्रमाण
प्रमेयन्यायनियुक्ता शेमुषी सम्यग्ज्ञानम् इति यावत् । तत्त्वार्थाभिनिवेशिनी तत्त्वार्था
भिरुचिसंप्रयुक्ता निरुपमं चारित्रम् पापक्रियानिवृत्तिम् । आसादयन्ती झटित्यद्वा
5358 त्यद्धा 5359

अनन्तज्ञानदर्शनसुखवीर्यलक्षणस्य ।

अनन्तचतुष्टयस्य अनन्तज्ञानादेः महतो हेतुः कारणम् तत्पलेति 5360 तत्तथेति विनिश्चीयते ।

इति र वि भ द्र पादोपजीवि अ न न्त वी र्य मु नि विरचितायां
सि द्धि वि नि श्च य टी का यां जल्पसिद्धिः पञ्चमः प्रस्तावः ।

[p. 371 ]

षष्ठः प्रस्तावः

६ हेतुलक्षणसिद्धिः

अथ स्वैरेव विपश्चिद्भिः हेतोः विनिश्चितत्वात् इह पुनरपि किमर्थं विनिश्चीयते इति चेत्;
अत्राह-- हे य इत्यादि ।

हेयादेयविवेककाहलखलो बालः प्रलब्धाकुलः,

प्रायो नालमलं प्रबोद्धुममलालीढं पदं स्वामिनः ।

स्वीकुर्वन्मलिनीकरोति वितथैकान्तैर्न तत् केवलम्,

शपति क्रोशति साधुशासिन इति व्यक्तं विवेक्ष्यामहे ॥ १ ॥

बाल इव स्व⁵³⁶¹

स्वभावाध्व इति व्यर्थमत्र ।

भाध्व स्वभावतो वैमुख्यात् परः सौगतादिः बालः अनेन स⁵³⁶²

नैसर्गिकं मिथ्यात्वम् ।

हजं
मोहमस्य दर्शयति । किंभूतः ? इत्याह--हेयम् पक्षधर्मत्वादिकम् आदेयम् अन्यथानुपपन्नत्वं
तयोः विवेको विवेचनम् मिथः पृथक्करणम् तत्र काहलश्चासौ खलश्च स काहलः
5363 काहलखलः काहलकातः 5364 कत्वतः तद्विवेकक्लेशभीरुः । खलः शतः 5365 खलत्व⁵³⁶⁵

खलत्वात् ।

तः तद्वि
वेकम् अन्येन प्रतिपाद्यमानोऽपि स्वायम् 5367 स्वयम् अप्रतिपद्यमानःपूर्वः 5368 नपूर्वः तेन⁵³⁶⁹

कारणेन ।

प्रायेण
बाहुल्येन प्रलब्धो वञ्चितश्चासौ आकुलश्च इत्यनेन आभिसंस्कारिकं5370

परोपदेशजं मिथ्यात्वम् ।

दर्शयन्ति । स किम् ?
इत्याह--नालं शक्तः अलम् अत्यर्थं मनाक् समर्थ इत्यर्थः अविनाभावनियमाद्
हेतुबि॰ श्लो॰ १ इति5371

पक्षधर्मस्तदंशेन व्याप्तो हेतुस्त्रिधैव सः । अविनाभावनियमात्
हेत्वाभासास्ततोऽपरे ॥--हेतुबि॰ श्लो॰ १ । प्र॰ वा॰ ३ । ३ ।

वचनात् । किं कर्तुम् नालम् ? इत्यत्राह--प्रबोद्धुं ज्ञातुम् ।
किम् ? इत्याह-- 5372

तीर्थकरस्य ।

पदम् अधिकारात् हेतुं पद्यते गम्यते अनेन अनुमेयोऽर्थः इति [p. २९९ ख ]
व्युत्पत्तेः ।

ननु सदोपं तत्, अतस्तदपरिज्ञानमदोषाय इति चेत्; अत्राह--अमलालीढम् अमलैः
गणधरप्रभृतिभिः आलीढम् आस्वादितम् । नहि ते सदोषमालिहन्ति अमलत्वहानिः5373 नेः । कस्य
तत् ? इत्यत्राह--स्वा मि नः पा त्र के श रि ण इत्येके5374

व्याख्याकाराः ।
तुलना--नेदं स्वबुद्धिकल्पितम् अपि तु परागमसिद्धमित्युपदर्शयितुकामो भावत्सीमन्धरस्वामितार्थंकर
देवसमवसरणात् गणधरदेवप्रसादादासादितं देव्या पद्मावत्या यदानीय पात्रकेसरिस्वामिने समर्पितमन्यथा
नुपपत्तिवार्तिकं तदाह--अन्यथानुपपन्नत्वं...--न्यायवि॰ वि॰ द्वि॰ पृ॰ १७७ । हेतुलक्षणं वार्तिककारेणैव
मुक्तम्--अन्यथानुपपन्नत्वं...--त॰ श्लो॰ पृ॰ २०५ । प्रमाणप॰ पृ॰ ७२ । जैनतर्कवा॰ पृ॰ १३५ ।
सूत्रकृ॰ टी॰ पृ॰ २२५ । प्र॰ मी॰ पृ॰ ४० । अन्यथेत्यादिना पात्रस्वामिमतमाशङ्कते...नान्यथानुप
पन्नत्वं...अन्यथानुपपन्नत्वं...--सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५६० । न्यायदी॰ पृ॰ ३२ । तदुक्तं पात्रस्वामिना
--अन्यथानुपपन्नत्वं...--स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ५२१ । अन्यथाऽसम्भवो ज्ञातो यत्र तत्र त्रयेण किम् ।—
प्रमाणसं॰ पृ॰ १०४ । तदुक्तम्--अन्यथानुपपन्नत्वं...--प्र॰ वा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ ९ ।

। कुत एतत् ? तेन⁵³⁷⁵

पात्रकेशरिणा ।

तद्विषय त्रि ल क्ष
[p. 372 ] ण क द र्थ न म् उत्तरभाष्यं यतः कृतमिति चेत्; नन्वेवं सी म न्ध र भ ट्टा र क स्य
अशेषार्थसाक्षात्कारिणः तीर्थकरस्य स्यात् । तेन⁵³⁷⁶

सीमन्धरेण ।

हि प्रथमम्

*अन्यथानुपपन्नत्वं यत्र तत्र त्रयेण किम् ।

नान्यथानुपपन्नत्वं यत्र तत्र त्रयेण किम् ॥

इत्येतत् कृतम् । कथमिदमवगम्यते इति चेत् ? पा त्र के श रि णा 5377

एतन्नामकं शास्त्रम् ।

त्रि ल क्ष ण क द
र्थ नं कृतमिति कथमवगम्यते इति समानम् ? आचार्यप्रसिद्धेः इत्यपि समानमुभयत्र । कथा5378

आराधनाकथाकोशे ।

च
महती सुप्रसिद्धा । तस्य⁵³⁷⁹

अन्यथानुपपत्ति
श्लोकस्य ।

त⁵³⁸⁰

सीमन्धरकृतत्वे ।

त्कृतत्वे प्रमाणमाण्ये 5381 प्रमाणाभावे तत्प्रसिद्धौ5382

पात्रकेशरिकृतमिति प्रसिद्धौ ।

कः समाश्वासः ? त⁵³⁸³

पात्रकेशर्य्यर्थम् ।

दर्थं
करणात् तस्येति चेत्; तर्हि सर्वं शास्त्रं तदविभिधेयं च अत एव शिष्याणामेव न तत्कृतम्
इति व्यपदिश्येत । पा त्र के स रि णोऽपि वा न भवेत्; तेनापि अ⁵³⁸⁴

स्वशिष्यार्थम् ।

न्यार्थं तत्करणात् तेनाप्य
न्यार्थमिति न कस्यचित् स्यात् ।

अनेन तद्विषयप्र⁵³⁸⁵

व्याख्यान ।

बन्धकारणात् पा त्र के स रि णः तद् इति चिन्तितम्; मूलसूत्रकारेण
5386

सूत्रस्य ।

कस्यचिद् व्यपदेशाभावप्रसङ्गात् । तस्मात् साकल्येन साक्षात्कृत्य उपदिशत एव अयं भगवतः
तीर्थकरस्य हेतुः इति निश्चीयते । एतच्च अमलालीढत्वे कारणमुक्तम् ।

ननु तेनापि तदङ्गीक्रियते साध्याभावे नियमेन साधनाभावस्योपगमात्, तत् किमुच्यते
बालं 5387 नालं प्रबोद्धुमिति ? [p. ३०० क ] अत्राह--स्वीकुर्वन् बालः पदम् इति च
अनुवर्त्तते । भलिनीकरोति अमलं करोति । कैः ? इत्याह--वितथैकान्तैः पक्षधर्म एव
सपक्षे सन्नेव इत्यादयो पि तथा 5388 वितथा मृषा एकान्ताः तैः इति । निर्मलं समलं
विधाय प्रतिपद्यमानः तत्प्रतिपद्यते द्विचन्द्रदर्शी व चन्द्रमसमिति मन्यते । अनेन बालत्वं हेया
देयविवेककाल⁵³⁸⁹ काहलविप्रलम्भत्वञ्चोपदर्शयति ।

संप्रति तत्खलप्रलब्धाकुलतां दर्शयन्नाह--न केवलम् इत्यादि । न केवलं तत् मलिनी
करोति किन्तु क्रोशत्यपि । कान् ? इत्यत्राह--साधुशासिनः दृष्टेष्टाविरुद्धप्रतिवचनप्रणे
तॄन् । स्वामिनः इत्येतत् ज्ञात 5390 जात ता विभक्तिवचनपरिणामम् इह संबध्यते । एतेनैव
यदह्रीकाः प्र॰ वा॰ ३ । १८० इ⁵³⁹¹

किमप्ययुक्तमाकुलम् । प्रलपन्ति प्रतिक्षिप्तं
तदप्येकान्तसंभवात् ॥ इति शेषः ।

त्यादि वचनात् शपति इत्यवगम्यते । तत्खलविप्रलब्धा
कुल एव तान् शपति नान्यः इति हेतोः व्यक्तं विशदं यथा भवति तत् पदं तथा विवे
क्ष्यामहे ।

किं तस्य पदं केन वाच्यं व्यक्तं करिष्यते इति ? अत्राह--पक्ष इत्यादि ।

5392

तुलना--पक्षधर्मस्तदंशेन व्याप्तो हेतुः...--हेतुबि॰ श्लो॰ १ ।

पक्षधर्मस्तदंशेन व्याप्तोऽप्येति हेतुताम् ।

अन्यथानुपपन्नोऽयं न चेत्तर्केण लक्ष्यते ॥ २ ॥

[p. 373 ]

स्वार्थानुमाने 5393

अनुमेयोऽत्र जिज्ञासितविशेषो धर्मी ।--न्यायबि॰ २ । ६ ।

जिज्ञासितविशेषो धर्मी पक्षः । परार्थानुमाने पुनः जिज्ञापयिषित
विशेषः स्व⁵³⁹⁴

तुलना--नन्वाचार्यस्य
पक्षवचनमभिमतमेव । यदाह--स्व निश्चयवदन्येषां निश्चयोत्पादनेच्छया । पक्षधर्मत्वसम्बन्धसाध्योक्तेर
न्यवर्जनम् ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ४८७ । स्वनिश्चयवदन्येषां निश्चयोत्पादनं बुधैः । परार्थं मानमा
ख्यातं वाक्यं तदुपचारतः ॥--न्यायावता॰ श्लो॰ १० ।

निश्चयवदन्येषां निश्चयोत्पादनाय पक्षपरिग्रहात् । सत्याञ्च परस्य जिज्ञासायां
तत्प्रतिपादयिषोः पक्षव्यपदेशो वक्त्रभिप्रायस्यैव प्रत्यासत्तेः परार्थव्यपदेशवत् । तादृश
पक्षस्य निरुपचरितस्य धर्मः तदंशेन च व्याप्तः । निरुपचरितस्व त⁵³⁹⁵

तदंशो हि तद्धर्म एव--हेतुबि॰ पृ॰ ५३ ।

दंशः तद्धमस्तदेकदेश
इति, प⁵³⁹⁶

पक्षो धर्मी अवयवे समुदायोपचारात्--हेतुबि॰ पृ॰ ५२ ।

क्षशब्देन समुदायवचनात् । पक्षो धर्मीत्युपचारे तद्धर्मतापि न सिद्धा । नहि तत्र
तद्धर्मः साधयितुमिष्टः तथा च सर्वः सर्वधर्मा स्यात् इच्छाया निरङ्कुशत्वात् । तदनिराकृतौ
साधयितुमिष्टः तद्धर्मः इति सन्देहः स्यात्, अन्यथा हेतुवचनानर्थक्यात् । सन्दिग्धधर्मणः
पक्षधर्मत्वे कथं तत्रोपचरितपक्षव्यपदेशः सन्दिग्धं धर्ममिच्छन् हेतोरसिद्धिमाशङ्क्येत ?
यतोऽयं उपचारमाश्रयेत् । यदि पुनः उपचरितपक्षस्य धर्मिणः असन्दिग्धेन व्याप्तो हेतुः;
शब्दस्य नित्यत्वे कृतकत्वादिरपि सत्त्वप्रमेयत्वादिना व्याप्तो हेतुः स्यात् न तद्धर्मिणा ।
न च स्वयमेकदेशोपचारवृत्तेः पुनः सर्वनाम्ना परामृश्य समुदायशब्दस्य समुदायवृत्तिर
युक्ता, यतः पक्षशब्देन समुदायस्यावचनात् धर्मिण एव वचनात् तदंशवत् तद्धर्मो न
तदेकदेशः इति सू5397

तदा हि वक्तुरभिप्रायवशान्न
तदेकदेशः तदंशः पक्षशब्देन समुदायावचनात् ।--प्र॰ वा॰ स्ववृ॰ पृ॰ १६ ।

क्तं स्यात् यथा ग्रामस्य तदेकदेशस्थितोऽहमद्राक्षमिति । तदेतत् मुख्य
शब्दार्थलङ्घनं गङ्गास्नानभयात् कर्कटीभक्षणन्यायमनुसरति तत्रैव दोषात् । व्या5398

तस्य व्याप्तिर्हि
व्यापकस्य तत्र भाव एव । व्याप्यस्य वा तत्रैव भावः ।--हेतुबि॰ पृ॰ ५३ ।

प्तिर्व्याप
कस्य तत्र भाव एव व्याप्यस्य वा तत्रैव भावः; तत्र अन्यथानुपपत्तिरेव नान्यत् रूपम् ।
न चेत्; किं कस्य व्याप्यं व्यापकं च ? कारणं कार्यस्य स्वभावो भावस्य चेत्; क्षणिक
कारणस्य कार्यकालमप्राप्नुवतः कथं व्याप्तिर्नाम ? तत्स्वभावयोश्च भेदैकान्ते किं केन
व्याप्यते ? व्यवहर्त्रभिप्रायवशात् तत्त्वमसमीक्ष्य तादात्म्यतदुत्पत्तिव्यवस्थायां स प्रमाणा
न्तरं प्रसज्येत अविसंवादकत्वात् । विसंवादित्वे तदाश्रयणमप्रेक्षाकारित्वं प्रकृतानुप
योगात् । तदेतस्मिन् प्रतिबन्धनियमे कथं च⁵³⁹⁹

तुलना--चन्द्रादे
र्जलचन्द्रादिप्रतिपत्तिस्तथाऽनुमा ।--लघी॰ श्लो॰ १३ । सास्नाविषाणयोरेवं चन्द्रार्वाक्परभागयोः ।
--न्यायवि॰ २ । १७१ ।

न्द्रादेरर्वाग्भागदर्शनात् परभागोऽनुमीयेत ?
नानयोः कार्यकारणभावः सहैव भावात् । न च तादात्म्यम्; लक्षणभेदात् अलम् अन्य
थानुपपत्तेरनवद्यमनुमानम् । किं पुनरन्यथोपपद्यते ? न वै भावाः पर्यनुयोगमर्हन्ति ?
तादात्म्ये किं पुनः कारणं वृक्षस्वभावा शिंशपा, धूमोऽग्निकार्यमतिप्रसङ्गात् अत्रापि
तदेवोत्तरम् ।

अनेन हेतो रूपं तद्ग्राहकं प्रमाणम्, तदनभ्युपगमे तदा सतां 5400 तदसत्तां च दर्शयति । पक्षः
[p. 374 ] वक्ष्यमाणलक्षणः । अपि शब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । धर्मोऽपि, अपि शब्दात् पक्षधर्मोऽपि
अयं श⁵⁴⁰¹

शब्दानित्यत्वे साध्ये ।

ब्दे सत्त्वादिः शकटोदये5402

साध्ये ।

कृत्तिकोदयः प्रत्यक्षप्रतीयमानो हेतुतां गमकत्वेवेतिं 5403 कत्वम्
एति तथा तदंशेन व्याप्तोऽपि । अत्रापि अपिशब्दात् तेनाव्याप्तोऽपि ताम् एति । तदे
वोदाहरणम्--अनित्यः शब्दः सत्त्वात् घटवत् श्रावणत्वाद्वा इति । तदंशपदम् अत्रैव वृत्तौ निरूप
यिष्यते । [p. ३०० ख ] किंभूतस्ताम् एति ? इत्यत्राह--अन्यथा साध्याभावप्रकारेण अनुप
पन्नः । किं सर्वोऽपि स तथाविधः तामेति ? न; इत्याह--लक्ष्यते निश्चीयते । अन्यथानु
पपन्नोऽयं चेत् यदि । केन ? इत्याह--तर्केण । अस्यानभ्युपगमे दोषमाह--न चेदम्5404 चेत्
अन्यथानुपपन्नो न हेतुतामेति, अन्यथा स श्यामः तत्पुत्रत्वात् इत्यादिरपि आगच्छेत् । तथा
परमार्थतोऽन्यथानुपपन्नोऽपि न चेत् तर्केण अन्यथानुपपन्नोऽयम् इति न लक्ष्यते हेतु
ताम् एति इतरथा क्वचिद् धूमदर्शनात् नालिकेरद्वीपादागतस्य अग्निप्रतिपत्तिः स्यात् । अथवा
तर्केण लक्ष्यते चेद् अन्यथानुपपन्नोऽयं न⁵⁴⁰⁵

ननु इति वितर्के ।

नु हेतुतामेति किन्तु एत्येवेति ।

कारिकां व्याचष्टे स्वार्थ इत्यादिना । स्वार्थं यद् अनुमानं तत्र धर्मी पक्षः । किंभूतः ?
जिज्ञासितविशेषः । परस्मै पदार्थं 5406 परार्थं यद् अनुमानं तत्र पुनः इति पक्षान्तरसूचने जिज्ञा
पयिषितविशेषो धर्मी पक्षः इत्यनुवर्तते । कुत एतत् ? इत्यत्राह--स्वनिश्चयं चेद् 5407 यत्
इत्यादि । श्च 5408 स्व इत्यनेन प्रतिपादकः परामृश्यते । तस्य निश्चयः अनुमेयप्रतिपत्तिः तेन
तुल्यं वर्त्तते इति तद्वद् अन्येषां प्रतिपाद्यानाम् निश्चयोत्पादनाय अनुमेयप्रतीतिजननाय पक्ष
परिग्रहात् प्रतिपादकस्य कारणात् जिज्ञापयिषितविशेषः स इत्युच्यते । यत्र हि परं प्रति
असिद्धो धर्मः प्रतिपादयितुमिष्टो भवति स एव तथोच्यते ।

ननु स्वनिश्चयवदन्येषां निश्चयोत्पादनाय पक्षपरिग्रहेऽपि यदि प्रतिपाद्याभिमतस्य तत्र
धर्मजिज्ञासा नास्ति [p. ३०१ क ] कथमसौ जिज्ञापयिषितविशेषः ? तत्र विशेषं ज्ञातुम् इच्छन्तं
प्रतिपादयितुमिष्टविशेषः जिज्ञापयिषितविशेष इत्युच्यते इति चेत्; अत्राह--सत्यां च इत्यादि ।
सत्यामेव परस्य प्रतिपाद्यस्य जिज्ञासायां जिज्ञापयिषितविशेषो धर्मी पक्ष उच्यते ।

ननु तत्र तस्य यदि जिज्ञासा स्यात्तर्हि यथा स्वार्थे अनुमाने 5409

जिज्ञासावतः ।

तद्वत एव पक्षव्यपदेशः
तथा परार्थेऽपि परस्य तद्वतः5410

जिज्ञासावतः ।

तद्व्यपदेश इति तद्गुणदोषाभ्यां 5411

प्रतिपाद्यस्यैव ।

परस्यैव सम्बन्धो न प्रति
पादकस्येति चेत्; अत्राह--वक्त्रभिप्रायस्यैव इत्यादि । सत्यां च इत्यादि अनुवर्त्तते । ततोऽ
यमर्थः--सत्यामपि परस्य जिज्ञासायां तत् अप्रतीतार्थं प्रतिपादयिषोः प्रतिपादकस्य इत्यर्थः ।
पक्षेण व्यपदेशः पक्षव्यपदेशः तस्य स पक्ष इति यावत् नेतरस्य । कुतः ? इत्यत्राह--वक्तुः
प्रतिपादकस्य योऽभिप्रायः तदप्रतीतार्थप्रतिपादनाभिसन्धिः तस्यैव न इतराभिप्रायस्य प्रत्यासत्तेः
कारणात् । तथाहि--प्रथमं परस्य तत्त्वबुभुत्सा तदनन्तरं तन्निवेदनं पुनः प्रतिपादकस्य तत्प्रति
पादनाभिप्रायः पक्षपरिग्रहश्च इति पक्षपरिग्रहं प्रति वक्त्रभिप्रायस्य प्रत्यासत्तिः । उभयत्र
5412

प्रसिद्धमित्यर्थः ।

साधितं निदर्शनमाह--परार्थव्यपदेशवद् इति ।

[p. 375 ]

एवं पक्षस्य लक्षणं प्रतिपाद्य प्रयोगं दर्शयन्नाह--तादृशस्य उक्तरूपस्य पक्षस्य धर्मः तदा
श्रितत्वात् । अत्र पूर्वापरावधरणनियमचिन्ता न कृता उभयत्रापि दोषाभावस्य निरूपयिष्यमाण
त्वात् । हेतुः इति सम्बन्धः । किंभूतः ? व्याप्तः इति । तत्र व्याप्तियोगाद् [p. ३०१ ख ]
व्याप्त उच्यते । व्याप्तिश्च व्याप्यव्यापकोभयगता5413

व्याप्तिर्हि व्यापकस्य तत्र भाव एव, व्याप्यस्य वा तत्रैव भावः ।--हेतुबि॰ पृ॰ ५३ ।

। व्याप्यगता तत्रैव⁵⁴¹⁴

व्यापके साध्ये सत्येव, न तु व्यापकाभावे ।

तत्र 5415 तस्य⁵⁴¹⁵

व्याप्यस्य ।

भावः,
व्यापकगता तत्र⁵⁴¹⁷

व्याप्ये सति ।

भाव एव⁵⁴¹⁸

सद्भाव एव न तु
कदाचिदप्यभाव इति ।

व्यापकस्य इति । केन ? इत्याह--तदे दंशेन 5419 तदंशेन तच्छब्देन
पक्षः परामृश्यते । यद्यपि च शाब्द्या वृत्त्या5420

व्याकरणानुसारिसमासेन ।

5421

पक्षधर्म इत्यत्र ।

पक्षस्य धर्मविशेषणतया अप्राधान्यं तथापि
आर्थन्यायानुसारि तस्य⁵⁴²²

पक्षस्य ।

प्राधान्यं 5423

पक्षाश्रितत्वात् ।

तदाश्रितत्वाद् धर्मस्य इति । तस्य अंशेन अवयवेन । 5424

एतेन अन्वयो व्यतिरेको वा पक्षधर्मश्च यथास्वं प्रमाणेन निश्चित उक्तः ।--हेतुबि॰
पृ॰ ५३ ।

अनेन
सर्वेण पक्षधर्म-5425

सपक्षसत्त्वम् ।

अन्वय-5426

असपक्षेऽसत्त्वम्, विपक्षाद्व्यावृत्तिरित्यर्थः ।

व्यतिरेकलक्षणं रूपत्रयमस्य दर्शयति । किंभूतस्य ? इत्यत्राह--निरुप
चरितस्य मुख्यस्य इत्यर्थः ।

तदंशपदं व्याचष्टे--तस्य पक्षस्य अंशः तदंशः । अंशपर्यायम् आह--तद्धर्मः । पुनरपि
तदन्तरमाह--तदेकदेश इति ।

ननु यदि धर्मः; न तद्वेशः 5427 तदंशः5427

न तदंशपदस्य
तदवयवः इत्यर्थः स्यात् ।

तदवयवः । 5429

यदि तदंशपदेन अवयवः परिगृह्यते तर्हि ।

स चेत्; न 5430

स अवयवः तद्धर्म
पदेन न वक्तुं शक्यते इत्यर्थः ।

तद्धर्मः । तद्धर्मश्च
तदेकदेशश्च इति परस्परविरुद्धमेतत्, त⁵⁴³¹

धर्म-अवयवयोः ।

योर्भेदात् । अत एव ध र्म की र्ति ना 5432

तुलना--तच्छब्देन पक्षः परामृश्यते
न धर्मः । धर्मस्य धर्मासंभवात् । अंशश्च धर्मो नैकदेशः । पक्षशब्देन धर्मिमात्रवचनात् न तदंशः
तस्य एक देशाभावादिति ।--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ १७ ।

उक्तम्-- तद्धर्मो
न तदेकदेशः हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ १७ इति चेत्; नैतत्सारम्; धर्मैकदेशयोः भेदाभावाभि
प्रायेण एवं वचनात् । भेदाऽभेदात्मके हि ज्ञेये भेदाः कदाचिद् धर्मशब्देन कदाचिद् अंशशब्देन
कदाचिद् एकदेशशब्देन भेदशब्देन पर्यायशब्देन अनेन बोध्यन्ते 5433 अन्येन वोच्यन्ते, तदात्मके
ज्ञेय इति द्रव्यपर्यायात्माऽर्थः इति वस्तुभूतां5434 तधर्माधिष्ठानं भावः इत्यादि व्यवहारदर्शनात् । 5435

धर्मकीर्तिः ।

की
र्त्तिः पुनः कोऽन्यो न दृष्टो भागः स्यात् प्र॰ वा॰ ३ । ४४ इति दृष्ट एव अखिलो
गुणः प्र॰ वा॰ ३ । ४२ इति धर्मधर्मितया प्र॰ वा॰ स्ववृ॰ पृ॰ २४ इति5436

धर्मधर्मितया भेदो
बुद्ध्याकारकृतः ।--प्र॰ वा॰ स्ववृ॰ ।

च वदन्नेव
धर्मैकदेशयोः भेदं स्ववचनविरुद्धं वदन्तीति5437 वदतीति दर्शयितुमिदमुक्तम्--तद्धर्मः तदेकदेश इति ।
समुदायपक्षैकदेशस्य [p. ३०२ क ] उपचरितप्रदेशस्य धर्मिण एकदेश इति चेत्; अत्राह--पक्ष
शब्देन समुदायवचनात् । निरूपितमेतत् ।

एवं तावत् परप्रतिपाद्ये सति मुख्ये किं गौणकल्पनया इति 5438

प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ पृ॰ १२ ।

वा र्ति क-हे5439

पक्षो धर्मी अवयवे
समुदायोपचारात्--हेतुबि॰ पृ॰ ५२ ।

तु बि न्दु शा
स्त्रे उपचरितं 5440

परोपचरितं इति द्विर्लिखितम् ।

परोपचरितं परोपदर्शितं पक्षं दूषयितुम् उपदर्शयन्नाह--पक्षो धर्मी इत्यादि ।
[p. 376 ] पक्षो धर्मी इत्येवम् उपचारे धर्मधर्मिसमुदायं5441 ये वा अविनाभावतः पक्षधर्मस्य तदेकदेशे धर्मिणि
एकदेशाभावेन परमार्थतोऽध्यारोपे अङ्गीक्रियमाणे । किम् ? इत्याह--तद् इत्यादि । स साध्यो
धर्मो यस्य तस्य भावः तद्धर्मता सापि न सिद्धा इति । धर्मिणः इति ता5442

षष्ठी ।

विभक्तिपरिणामेन
सम्बन्धः । अपिशब्दात् न केवलं तदेकदेशता न सिध्यति । यथैव हि निरंशस्य धर्मिणो न एक
देशसंभवः स्वयं समुदायप्रसङ्गात् तथा न तद्धर्मस्यापि संभवः, धर्मधर्मिरूपसमुदायप्राप्तेरनि
वारणात् । कथमन्यथा प्रयोगकाले धर्मधर्मिसमुदायः पक्षः इत्युच्यते5443

तत्र हेतुलक्षणे निश्चेतव्ये धर्मी अनुमेयः, अन्यत्र तु साध्यप्रतिपत्तिकाले समुदायो
ऽनुमेयः । व्याप्तिनिश्चयकाले तु धर्मोऽनुमेयः--न्यायबि॰ टी॰ पृ॰ ९७ ।

इति मन्यते ।

ननु धर्मदेकदे 5444 धर्मः तदेकदेशः कथमुच्यते न केवलं तदेकदेशता अपि तु तद्धर्मता न
सिध्येदिति; सत्यम्; नैवं वक्तव्यं परापेक्षया तूक्तम् । सत्यम् एकदेशवत् तत्र 5445

निरंशस्य ।

वस्तुनो धर्मोऽ
पि न संभवति, साधयितुं तत्रेष्टि5446 ष्टम् इति चेत्; अत्राह--नहि इत्यादि । नत्र 5447 न खलु
तत्र निरंशे धर्मिणि साधयितुम् इष्टः तद्धर्मः तस्य धर्मिणो धर्मः । नहि पुरुषेच्छावशाद् भावोऽ
न्यथा भवति, तदेकदेशता अन्यथा अस्तु इति मन्यते । दूषणान्तरं दर्शयन्नाह--तथा च इत्यादि ।
तथा तेन तत्र साधयितुम् इष्टः तद्धर्मः इत्यनेन च प्रकारेण सर्वो नीलादिः अर्थः सर्वधर्मा
सर्वः [p. ३०२ ख ] पीतत्वादिको धर्मो यस्य इति स तद्धर्मा स्यात् इति ।

ननु यथा शब्दे नित्यत्वं साधयितुं जनो वाञ्छति नैवं नीलादौ पीतत्वादिकम्, अतोऽयम
दोषः इति चेत्; निरङ्कुशत्वात् निवारकाभावात् । कस्याः ? इत्याह--इच्छायाः काकको
किलकुलादिकं पीतं सत्त्वात् कनकवत् इति साधयतो निवारकाभावात् ।

ननु पक्षबाधकं तस्याः5448

इच्छायाः ।

, यत्र तु तन्नास्ति तत्र साधयितुम् इष्टः तद्धर्मः इति चेत्; अत्राह—
तदनिराकृतौ तस्य साधयितुम् इष्टस्य धर्मस्य प्रत्यक्षादिनाऽनिराकृतौ अनिराकरणे साधयि
तुम् इष्टः तद्धर्मः इत्यङ्गीक्रियमाणायां सन्देहः स्यात् तदनिराकृतौ इति सम्बन्धः । एवं
मन्यते--अनित्यः शब्दः सत्त्वात् घटवत् इत्यादावपि तदिच्छाकाल एव नहि तदनिराकृतिः
अवसीयते, अनवसितत्वे न लक्षणमिति । तदसन्देहे दूषणमाह--अन्यथा अन्येन तदनिराकृत
सन्देहप्रकारेण हेतुवचनानर्थक्यात् हेतोः सन्देहः स्यात् इति पदघटनात् । तथाहि--तत्र
धर्मिणि साध्यविनिश्चयात् तदनिराकृतिनिश्चये न सन्देहनिवृत्तिः हेतूपन्यासाच्च प्रागेव त⁵⁴⁴⁹

साध्यनिश्चये ।

द्विनिश्चये
किं 5450

हेतुना ।

तेनेति ?

स्यान्मतम्--न साध्यविनिश्चयात् तत्सन्देहविनिवृत्तिः, विनिश्चयोऽपि त 5451 न तत्र प्रति
बद्धलिङ्गदर्शनादिति; तन्न सारम्; यत एवं वै परमार्थतः तद्धर्मः, इतरथा न तत्प्रतिबद्धलिङ्गस्य
तत्र दर्शनम् । न च निरंशे तदुपपन्नम्, न पुनः साधयितुम् इष्ट एव तद्धर्मः । न वै सधूमः
प्रदेशः स्या 5452 साग्निमनिच्छन्तं प्रत्य न्यथा भवतीछन्नं 5453 ति, इच्छन्तं प्रति साग्निर्भवति इति
न्यायोऽस्ति । न च निरंशं नाम [p. ३०३ क ] किंवा न 5454 किंचन⁵⁴⁵⁴

वस्तु ।

इति निरूपितं निरूपयिष्यते चात्रैव ।

[p. 377 ]

स्यादेतत् न तत्र बाधितो निश्चितो वा अपि तु सन्दिग्धः तद्धर्मः इति चेत्; अत्राह—
तत्र धर्मिणि उपचरितपक्षः5456 क्षव्यपदेश⁵⁴⁵⁷ शः सन्दिग्धं धर्ममिच्छन् कथम् असिद्धम्
आशङ्क्येत । कस्य ? इत्याह--हेतोः इति, नैव आशङ्केत । कस्मिन् ? इत्याह--पक्षस्य धर्मत्वे हेतोः
अङ्गीक्रियमाणे । किं भूतस्य ? इत्याह--सन्दिग्धधर्मणः, सन्दिग्धः साध्योऽनित्यत्वादिधर्मो यस्य
तस्य इति । एतदुक्तं भवति--यथा सन्दिग्धेन त⁵⁴⁵⁸

साध्यधर्मेण ।

द्धर्मेण हेतोः व्याप्तिरिष्यते तथा सन्दिग्धसिद्ध
धर्मधर्मिसमुदायः पक्ष इष्यताम् इति न युक्तमेतत्-- यदि हेतुप्रयोगात् पूर्वं समुदायसिद्धिः
किं हेतुना ? तदसिद्धौ हेतोः तद्धर्मताऽसिद्धिः इति5459

तुलना--पक्षधर्म इत्यत्र हेतुलक्षणेऽपि क्रियमाणे यदि समुदायः पक्षो गृह्यते
योऽनुमानविषयः तदा सर्वो हेतुरसिद्धः, सिद्धौ वा अनुमानवैयर्थ्यमित्याह पक्षो धर्मीति ।--हेतुबि॰ टी॰
पृ॰ १७ ।

।

किंभूतामसिद्धिं कथम् असिद्धिं5460

कथमसिद्धिम् इति द्विर्लिखितम् ।

कथमाशङ्केत ? इत्यत्राह--यतो यस्मात् तदसिद्धिशङ्क
नाद् अयं 5461

धर्मकीर्तिः ।

की र्तिः उपचारम् आश्रयेत पक्षो धर्मा 5462 र्मी अवयवे समुदायोपवाद्
5463 चारात् हेतुबि॰ पृ॰ ५२ इत्यनेन इति । यत इति वा आक्षेपे नैव तमाश्रयेत । को हि
अनुन्मत्तः सन्दिग्धेन धर्मेण हेतोर्व्याप्तिमिच्छति न पुनः समुदायमिति ।

ननु मया यथा सन्दिग्धेन समुदायो नेष्यते धर्मेण तथा व्याप्तिरपि हेतोर्नेष्यते, किन्तु
असन्दिग्धेन इति चेत्; अत्राह--यदि इत्यादि । ननु एतद् आशङ्क्य अन्यथा हेतुवचनानर्थ
क्यात् इत्यनेन परिहृतं किमर्थं पुनः आशङ्क्यते इति चेत् ? अधिकदूषणप्रतिपादनार्थम् इति ।
आदौ यो यदि इति पराभिप्रायस्य, पुनः इति पक्षान्तरस्य द्योतकः । उपचरितस्य पक्षस्य ।
कस्य ? धर्मिणः न समुदायस्य असन्दिग्धेन निश्चितेन, धर्मेण इत्यनुवर्त्तते व्याप्तो हेतुः इष्यते
इत्यध्याहारः । अत्र दूषणम्--[p. ३०३ ख ] शब्दस्य नित्यत्वे अकृतकत्वे साध्ये कृतकत्वादिः
आदिशब्देन उत्पत्त्यादिपरिग्रहः हेतुः स्यात्, विरुद्धो न स्यादिति मन्यते । न केवलम्
द⁵⁴⁶⁴

दर्शनस्य उच्चारणस्य परार्थ
त्वात् नित्यः शब्दः । न ह्यनित्यस्य पुनरुच्चारणं घटते इति ।

र्शनस्य परार्थत्वात् जैमिनिसू॰ १ । १ । १८ इत्यादिरेव इति अपि शब्दार्थः । किंभूतः ?
व्याप्तः । केन ? इत्याह--सत्त्वप्रमेयत्वादिना न तद्धर्मिण 5465 तद्धर्मेण पक्षधर्मिधर्मिण 5466 धर्मेण ।
न हि सत्त्वादिकमन्तरेण कृतकत्वादिरस्ति, इति तेन व्याप्त उच्यते । अथ य एव साधयितु
मिष्यते तेनैव व्याप्तो हेतुः नान्येन, 5467

साधयितुमिष्टः ।

सोऽसन्दिग्धो न भवति; हेतुवचनानर्थक्यप्रसङ्गात्
इत्युक्तम् ।

स्यान्मतम्--दृष्टान्ते 5468

साध्यः ।

सोऽसन्दिग्धः न पक्षे, तत्र तु साधयितुमिष्टत्वात्, सेत्स्यति इति
वा तस्य इत्युच्यते इति; तन्न सारम्; यतो हेतोः पुनः समुदाय⁵⁴⁶⁹ ये सिद्धे स तस्य भविष्यति
इति प्रागपि तस्यैवोच्यताम् न धर्मिमात्रस्य । यथा कश्चित् कञ्चित् पचन्तमुपलभ्य अन्यं पृच्छति
कस्य अयं पक्षा 5470 पक्ता इति ? स पृष्ट आह--ओदनस्य इति । न तदा ओदनस्य⁵⁴⁷¹

किन्तु
अपक्वतन्दुलस्य पक्ता ।

; प्रयत्न
वैफल्यप्रसङ्गात् । अस्ति च तथाव्यपदेशः । ततो मन्यामहे--यस्मिन् ओदने जाते अस्य इति
[p. 378 ] व्यपदेशभाक् स भविष्यति तेन पूर्वं व्यपदिश्यत इति धर्मिणि पक्षोपचाराऽनर्थक्यम् ।

तदुपचारमभ्युपगम्य दूषणं दर्शयन्नाह--न च इत्यादि । न च नैव समुदायवृत्तिः अयुक्ता
समुदाये वर्त्तनं नाऽयुक्तम् । कस्य ? समुदायशब्दस्य धर्मधर्मिसमूहवाचिपक्षशब्दस्य ।
किंभूतस्य ? स्वयम् आत्मना एकस्मिन् देशे समुदायैकभागे धर्मिणि उपचारेण वृत्तिः वर्त्तनं
यस्य तस्य तद्वृत्तेः । पुनरपि किंभूतस्य ? इत्याह--पुनः पश्चात् सर्वनाम्ना तदंशेन [p. ३०४ क ]
इत्यत्र तच्छब्देन परामृश्य । यतो यस्मात् तद्वृत्तेः अयुक्तत्वात् तदंशः तद्धर्मो न तदेक
देशः, कुतः पक्षशब्देन समुदायस्यावचनात् धर्मिण एव वचनात् इत्येवं सूक्तं नैव स्यात्
इति । एवं मन्यते--समुदायशब्दस्य उपचारात् तदेकदेशवृत्तस्यापि यदा समुदायवृत्तिर्न विरुध्यते
तदा तस्यैव तच्छब्देन परामर्शः--तदंशः तदेकदेशः इति न विरुध्यते इति । अत्र दृष्टान्तमाह—
ग्राम स्थे त्यादि । ग्रामस्य तदेकदेशस्य न सर्वस्य, अन्यथा तदेकदेशस्थितोऽहम् अद्राक्षम्
इत्यस्यानुपपत्तिः । अनेन ग्रामशब्दस्य उपचारेण तदेकदेशे वृत्तिम् आह । अदाहम् 5472 अहम् अद्राक्षम् । क्व स्थितः ? इत्यत्राह--तदेकदेशस्थितः । तच्छब्देन अत्र⁵⁴⁷³

यथा ग्रामस्य तदेकदेशस्थितोऽहमद्राक्षम् इत्यत्र ।

मुख्यस्य समुदायरूपस्य
ग्रामस्य परामर्शः न तदनेकदेशस्य, पाटकान्तरव्यवस्थितस्य एवं प्रयोगात् तस्य एकदेशे तिष्ठति
इति तत्स्थः । यथा इति दृष्टान्तार्थः ।

उक्तमर्थं निगमयन्नाह--तदेतद् इत्यादि । यत एवं तत् तस्मात् एतत् परेण⁵⁴⁷⁴

धर्मकीर्तिना ।

क्रियमाणम् ।
किम् ? इत्याह--मुख्यशब्दार्थलङ्घनम् मुख्यश्चासौ शब्दार्थश्च । तथाहि--अंशशब्दस्य मुख्यो
लोको 5475 केऽर्थः5476

अभिधेयः ।

भागः, पक्षशब्दस्य धर्मधर्मिसमुदायः तस्य अतिलङ्घनं अतिक्रमणम् । तत्
किं करोति ? इत्याह--गङ्गास्नानभयात् यः कर्कटीभ⁵⁴⁷⁷ तक्षणन्यायः तम् अनुसरति ।

ननु त⁵⁴⁷⁸

गङ्गास्नानभयात् ।

द्भयात् कर्कटीतक्षणे वधबन्धादिको दोषोऽस्ति न तल्लङ्घने तत्कथमुच्यते--तन्न्याय
मनुसरति इति चेत् ? अत्राह--तत्रैव इत्यादि । तत्र उल्लङ्घने दोषात् न तल्लङ्घन इति एव
कारार्थः । निरूपितम् । ततः स्थितम्--जिज्ञासित इत्यादि, न पुनः पक्षो धर्मी इत्यादि ।

एवं पक्षधर्मः तदंशेन [p. ३०४ ख ] इत्येतद् द्वयं व्याख्याय व्याप्तः इत्येतद् व्याचष्टे—
व्याप्तिः इत्यादिना । इदमत्र तात्पर्यम्--व्याप्तियोगाद् व्याप्त उच्यते । सा5479

व्याप्तिः ।

च व्याप्यव्यापकोभया
श्रितेति व्याप्तिः व्यापकस्य सम्बन्धिनी यत्र असौ व्याप्यो धर्मो धर्मिणि वर्त्तते तत्र, न पुनः
धर्म एव⁵⁴⁸⁰

धर्मो वर्तते ।

तत्र⁵⁴⁸¹

धर्मे ।

अन्यधर्माऽभावात्, भाव⁵⁴⁸²

सद्भाव एव न तु कदाचिदप्यभावः ।

एव व्याप्यस्य व्याप्तिः इत्यनुवर्त्तते, वा शब्दः समु
च्चये यत्रैव धर्मिणि व्यापको धर्मो विद्यते तत्रैव नान्यत्र भावः । किमेवं सति जातम् ? इत्य
त्राह--तत्र तस्यां व्याप्तौ अङ्गीक्रियमाणायाम् अन्यथा साध्याभावप्रकारेण हेतोः अनुपपत्तिरेव
नान्यद् रूपम् उक्तम् इत्यध्याहारः । अनेन पक्षधर्मः तदंशेन व्याप्तः हेतुतामेति,
अन्यथानुपपन्नोऽयं चेत् तर्केण लक्ष्यते इति समर्थितम् ।

तदनभ्युपगमे दोषं दर्शयन्नाह--न चेद् इत्यादि । अन्यथानुपपत्तिर्यदि न किं साध्यम्
[p. 379 ] कस्य व्याप्यं साधनं व्यापकं चित् 5483 चेति । कस्यचित् साध्याभिमता 5484 तस्याभावेऽपि
अन्यस्य भावादिति मन्यते इति पृष्टमिव आत्मानं मन्यमानः 5485

बौद्धः ।

परः प्राह--कारणं पावकादिकं
कार्यस्य धूमादेः स्वभावो वृक्षत्वादिः भावस्य शिंशपात्वादेः व्यापकम् इत्यनुवर्त्तते । चेत्
शब्दः पराभिप्रायसूचकः । तत्र उत्तरं दर्शयन्नाह--क्षणिकस्य इत्यादि । यदि कारणं कार्यस्य
स्वभावो भावस्य नियमेन व्यापक इष्यते तर्हि 5486

व्यापकाभावे ।

तदभावे अवश्यं 5487

व्याप्यम् ।

तन्न भवति इति अन्यथानु
पपत्तिरेव समर्थिता । सा च अनेकान्त एव संभवतीति क्षणिकस्य इत्यनेन दर्शयति । क्षणि
कस्य उत्पत्तिसमयानन्तरं निरन्वयनाशिनः कारणस्य पराभिप्रायेण इदमुक्तम्, तत्त्वतः तन्न⁵⁴⁸⁸

क्षणिकम् ।

[p. ३०५ क ] कारणम् । किंभूतस्य ? कार्यकालम् अप्राप्नुवतः कार्योत्पत्तेः प्रागेव नस्तस्य
5489 नष्टस्य कथं न कं 5490 कथञ्चिद् व्याप्तिर्नाम । कारणस्य हि व्यापकस्य व्याप्तिः, यत्र कार्यं
तत्र भाव वच⁵⁴⁹¹ वचनम् । न च प्रागेव नष्टस्य स⁵⁴⁹²

सद्भावः ।

लभ्यते । एवं हि कार्यमहेतुकं 5493

कारणाभावे ।

तदभावे
भवत् केन वार्यते ? शेषमत्रोक्तमिति भावः ।

स्वभावहेतुं दूषयन्नाह--भावस्वभावयोश्च सत्त्वक्षणिकत्वयोश्च अभेदैकान्ते अङ्गी
क्रियमाणे किं केन व्याप्यते व्याप्यव्यापकद्वयविरहात् । 5494

अभेदैकान्ते ।

तत्र च सामान्यविशेषाभाववत्
5495 भावात् । तदभावे व्याहतमेतत्--

*व्यापकं 5496

व्याप्यसद्भावे व्याप्याभावे च भवति ।

तदतन्निष्ठं व्याप्यं 5497

परं व्याप्यं व्यापक
निष्ठमेव, न कदाचिदपि व्यापकाभावे भवति ।

तन्निष्ठमेव वा । इति ।

यत्पुनरेतत्--नित्या 5498 नित्यत्वव्यावृत्त्या कल्पितेन अनित्यत्वेन असत्त्वव्यावृत्त्या कल्पितं
सत्त्वं व्याप्येत इति; तदपि तदेकान्ते दुर्लभम्; विकल्पाभावे तत्कल्पनस्य अत्यन्तमसंभ
वात् । तद्भावे वा अभिलाप्येतराकारयोः कथञ्चिद् विरुद्धयोः एकत्र संभवाद् 5499

प्रमाणवार्तिके यदपोहप्रकरणं तस्मै ।

अ पो ह वा र्ति
का य निरवशेषाय दत्तो जलाञ्जलिः । एवमर्थं चाऽभेदैकान्ते इत्युक्तम् ।

अत्राह प्र ज्ञा क र गु प्तः-- कारणं न कार्यस्य स्वभावो वा भावस्य नाव्यापकः5500

न
अव्यापकः किन्तु व्यापकः ।

प्रमाणाभावेन 5501

कार्यस्वभावयोः ।

तयोरभावात् । यत्तु कार्यादेः कारणादिकं प्रति हेतुत्वमुच्यते, तद् व्यवहर्तुः
अभिप्रायवशात् प्रामाण्यं व्यवहारेण प्र॰ वा॰ १ । ६ इति वचनात् इति; तं
प्रत्याह--व्यवहर्तुरभिप्रायवशात् व्यवहर्त्तारः शास्त्रसंकाररहिता लोका न तत्संस्कारवन्तो
नैयायिकादयः तेषामन्यथाभिप्रायात्, तेषां व्यवहर्तॄणाम् परमार्थयोः हेतुफलयोः भावस्वभाव
योरभावेऽपि सर्वत्र अग्नेरेव धूमः वृक्ष एव शिंशपा इत्यभिप्रायः तद्वत् सा 5502 तद्वशात् तादा
त्म्यतदुत्पत्तिव्यवस्थायां क्रियमाणायाम् । किं कृत्वा ? असमीक्ष्य । किम् ? तत्त्वम् [p. ३०५ ख ]
हेतुफलादीनां परमार्थरूपम् । अथवा तत्त्वं प्रतिभासाद्वैतं समीक्ष्यते, तत्समीक्षणे तदव्य 5503 तद्व्य
वस्थायोगात् । तस्यां किम् ? इत्याह--स तदभिप्रायः प्रमाणान्तरं प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् अन्यत्
प्रमाणं प्रसज्येत । न तावत् प्रत्यक्षस्य 5504 क्षे तस्य⁵⁵⁰⁴

विकल्पाभिप्रायस्य ।

अन्तर्भावः; सविकल्पकत्वात् । व्यवहारेणापि
[p. 380 ] अविकल्पं परेण प्रत्यक्षमुच्यते । तत्र⁵⁵⁰⁶

प्रत्यक्षे ।

तदन्तर्भावे वा प्रत्यक्षवशात् तद्व्यवस्था इति सांवृतत्वम
नुपपन्नमस्य⁵⁵⁰⁷

विकल्पस्य ।

। तत्त्वसंवरेण⁵⁵⁰⁸

तत्त्वाच्छादनेन ।

संवृतेः विकल्पात्मकत्वात् । नाप्यनुमाने; अन्योऽन्यसंश्रयदोषात् ।
तथाहि--तादात्म्य-तदुत्पत्तिव्यवस्थायाम् अनुमानम्, अतः तद्व्यवस्थितिः ।

किंच न अननुकृतान्वयव्यतिरेकं कारणम् नाऽकारणं विषयः 5509

द्रष्टव्यम्--पृ॰ १८८ टि॰ ७ ।

इति वचनात्
अनुमानं 5510

तादात्म्यतदुत्पत्तिव्यवस्थायाः ।

तद्व्यवस्थायाः कार्यं सद् व्यवस्थापकम्; तच्च तत्कार्यं तदभिप्रायात्, स च अनु
मानम्, तत्रापि तदेव चोद्यं तदेव उत्तरम्, अनवस्था च । ततः सः5511

विकल्पः ।

प्रमाणान्तरमिति स्थितम् ।

ननु सः 5512

विकल्पः ।

प्रमाणमेव न भवति तल्लक्षणाभावात्5513

प्रमाणलक्षणाभावात् ।

कथं 5514

प्रमा
णान्तरम् ।

तदन्तरमिति चेत् ? अत्राह—
अविसंवादकत्वात् तद्व्यवस्थाऽव्यभिचारित्वात् । अपि5515 विसंवादकं च ज्ञानं प्रमाणम
विसंवादिज्ञानम् प्र॰ वा॰ १ । ३ इति वचनात् परेण⁵⁵¹⁶

बौद्धेन ।

प्रमाणमिष्यते । असिद्धोऽयं हेतुरिति
चेत्; अत्राह--विसंवादकत्वे अविसंवादकत्वाभावे 5517

व्यवहर्त्रभिप्रायस्य ।

तदभिप्रायस्य अभ्युपगम्यमाने तदाश्रयणं
तस्य तदभिप्रायस्य अङ्गीकरणम् अप्रेक्षाकारित्वं बौद्धस्य । कुतः ? इत्याह--प्रकृतानुपयोगात् ।
प्रकृतायां तद्व्यवस्थायाम् अनुपयोगात् । तथाहि--यद् विसंवादं5518 वादि तद् व्यवहारेऽपि
नाभिमतव्यवस्थोपयोगि [p. ३०६ क ] यथा मरीचिकाजलज्ञानम्, विसंवादी च तदभिप्रायः ।
यद् यद्व्यवस्थोपयोगि न भवति न तत् तदर्थिना उपगम्यते यथा जलार्थिना तदेव ज्ञानम्,
तद्व्यवस्थानुपयोगी च तदभिप्रायः । तदेवं तदभिप्रास्य अविसंवादकत्वे परस्य⁵⁵¹⁹

बौद्धस्य ।

प्रमाणान्तरमा
पतति, अन्यथा तदनाश्रयणात् तन्निबन्धनव्यवहारविलोप इति स्थितम् ।

5520

विज्ञानवादी प्राह ।

अयमपि न दोषः अभ्युपगमादिति चेत्; आस्तां तावदेतत् । अन्यदुच्यते--सत्यामपि
तद्व्यवस्थायाम् अव्यापकत्वम् । एतदेव दर्शयन्नाह--तद् एतस्मिन् इत्यादि । तस्मिन् परमतगते
एतस्मिन् उच्यमाने प्रतिबन्धनियमे तादात्म्यादिरूपे अङ्गीक्रियमाणे कथम् अर्वाग्भागदर्शनात्
परभागोऽनुमीयेत । कस्य ? चन्द्रादेः इति । कथम् ? इत्याह--नानयोः अर्थात् सागावर
भाग 5521 अर्वाग्भागपरभागयोः कार्यकारणभावः । कुतः ? सहैव भावात्5522

सहभाविनोरपारतन्त्र्यात् कार्यकारणभावाभावात् ।

। न च नैव तादात्म्यं
लक्षणभेदात् । कुतस्तर्हि तदनुमानम् ? इत्याह--अलम् अन्यथाऽनुपपत्तेः अनुमानम् । विसं
वादि स्यादिति चेत्; अत्राह--अनवद्यम् अव्यभिचारि ।

किं पुनः इत्यादि परमतमाशङ्कते--किं पुनः कारणम् अन्यथा परभागाभावप्रकारेण
उपपद्यते अर्वाग्भाग इति चेत् ? अस्योत्तरम्--नवै नैवाः 5523 नैव भावाः पर्यनुयोगम् अर्हन्ति
किमेवं भवन्तो भवति 5524 भवन्तु इति ? केवलं यथा तै बाधबोध 5525 तेऽबाधबोधे प्रतिभान्ति
तथैव अङ्गीकर्त्तव्याः प्रज्ञालोचनैः । पादप्रसारिका एवं स्यादिति चेत्; अत्राह--तादात्म्य
इत्यादि । तादात्म्ये किं पुनः कारणं वृक्षस्वभावो शिंशपा धूमः अग्निकार्यम् इत्येवं
[p. 381 ] प्रसङ्गात्; अत्रापि तदेवोत्तरम्-- नवै भावाः [p. ३०६ ख ] 5526 भावस्वभावाः पर्यनुयोगम
र्हन्ति इति ।

भवतु तर्हि अर्वाग्भागोऽन्यथाऽनुपपत्तेरेव परभागस्य हेतुरिति चेत्; अत्राह--परभाग
इत्यादि ।

परभागोऽविनाभावमर्वाग्भागस्य कल्पयन् ।

स्वभावं कार्यहेतुञ्च तत्रान्तर्भावयेन्न किम् ॥ ३ ॥

तदर्वाग्भागस्य परभागाविनाभावस्वभावं कल्पयता धूमस्यापि पावकाविनाभाव
स्वभावादेव तत्र गमकत्वं प्रतिपत्तुं युक्तं किं तदुत्पत्त्या ? तस्यां च सर्वथ गम्यगमक
भावः सर्वथा जन्यजनकभावात् । भावानामंशेन जन्यजनकभावः प्रसज्येत ।

परभागोऽविनाभावम् अन्यथानुपपत्तिलक्षणं कल्पयन् वादी । कस्य ? अर्वा
ग्भागस्य । किं कुर्यात् ? इत्यत्राह--स्वभावं कार्यहेतुं च तत्र अन्यथानुपपत्तौ अन्तर्भा
वयेत् न किम् ? अन्तर्भावयेदेव ।

कारिकां व्याख्यातुमाह--तदर्वाग्भागस्य इत्यादि । तस्य चन्द्रादयो 5527 देर्यः अर्वाग्भागः
तस्य परभागाविनाभावस्वभाव⁵⁵²⁸ वं तदव्यभिचारिस्वरूपं कल्पयता न केवलमस्यैव अपि तु
धूमस्यापि पावकाविनाभावस्वभावादे व तत्र पावके गमकत्वं प्रतिपत्तुं युक्तम् इति ।
ततः किम् ? इत्याह--किं न किञ्चित् तस्मात् पावकात् उत्पत्त्या धूमस्य इति सम्बन्धः । अथ
तदुत्पत्त्यैव धूमस्य तत्र⁵⁵²⁹

पावके ।

गमकत्वम्; इत्यत्राह--सा च 5530 तस्यां च तदुत्पत्तावेव गमकत्वे5531 त्वम् अभ्युपगम्यमानायां सर्वथा सर्वेण प्रकारेण गम्यगमकभावः पावकधूमयोः स्यात् इत्यध्याहारः ।
यथा पावको दाहपाकादिकारिणा सामान्यप्रकारेण गम्यः तथा सजातीयविजातीयव्यावृत्तासाधा
रणेन देशकालाकारनियतेनापि स्यात् इति प्रत्यक्षवत् स्वलक्षणविषयता अनुमितेः इति नातो5532

प्रत्यक्षात् ।

विशेषः । अवैशद्याद् विशेषः; इत्यपि वार्त्तम्; विशेषविषयत्वे तदयोगात्, 5533

बौद्धस्य ।

परस्य तथा
भ्युपगमाभावात् । कथमेवं सति विषयसंप्लवात्5534

एकस्मिन् स्वलक्षणविशेषे द्वयोः प्रमाणयोः
प्रवर्तनात् ।

प्रमेयद्वैविध्यात् प्रमाणद्वैविध्यमिति चेत्; अयम
परोऽस्य दोषोऽस्तु ।

यत्पुनरेतदुक्तम्-- तदविनाभाव⁵⁵³⁵ वात् धूमविशेषावसाय इष्यते एव सर्वथा
गम्योऽग्निः कुङ्कुमचन्दनागुरु [p. ३०७ क ] जनितधूमावधारणे ततः त⁵⁵³⁶

चन्दनागुरुवह्निप्रतीतिदर्शनात् ।

त्प्रतिपत्तिदर्शनात्
इति; तदनेन निरस्तम्; तत्रापि कुङ्कुमादिसामान्यधर्मानुमितेः, इतरथा अन्त्यविशेषविषयत्वाद्
अनुमितेः ततस्तत्र⁵⁵³⁷

विशेषे ।

सन्देहः कुतः ? विशेषानुमाने अन्वयाभावश्च चिन्त्यः । निरूपयिष्यते चेद
मनन्तरम् । तथा धूमः सर्वथा गमक इति विशेषधर्मेण च 5538 णेव कण्ठाक्षविकारकारिणा सामा
न्यधर्मेणापि सत्त्वादिना स्यादिति धूमे संशयादिभावेऽपि सत्त्वादिविनिश्चयं5539 ये ततोऽग्नि
प्रतिपत्तिरस्तु, ततः सन्दिग्धाद्यसिद्धताकीर्त्तनमसारमिति मन्यते ।

[p. 382 ]

स्यान्मतम्--पावकस्य सामान्यधर्मा एव जनकाः, ततः तैरेव गम्यः, धूमस्य विशेषधर्मा
एव जन्या इति तैरेव⁵⁵⁴⁰

विशेषधर्मैरेव ।

गमक इति चेत्; अत्राह--सर्वथा सर्वप्रकारेण जन्यजनकभावात् ।
अस्यानभ्युपगमे दोषमाह--भावानाम् इत्यादि । बहुवचनं सर्वथा अर्थपरिग्रहार्थम्, अंशेन
अवयवेन जन्यजनकभावः प्रसज्येत यथा पावकः सामान्यधर्मैः न विशेषधर्मैर्जनको धूमो
विशेषधर्मैर्न सामान्यधर्मैः जन्यः तथा सर्वे भावा इति । तत्र 5541 तन्न ग्राह्यग्राहकभावोऽपि तन्निब
न्धनो ज्ञानैव 5542 ? इति न युक्तमेतत्-- एकस्यार्थस्वभावस्य प्र॰ वा॰ ३ । ४२ इ⁵⁵⁴³

प्रत्यक्षस्य सतः स्वयम् । कोऽन्यो न दृष्टो भागः स्यात् यः प्रमाणैः परी
क्ष्यते ॥ इति शेषः ।

त्यादि ।

यदि मतं सर्वथा जन्यजनकभावः सर्वथा गम्यगमकभावश्च इष्यते, एवं तज्जन्य
विशेषावसाय इति; तत्राह--तज्जन्यविशेष इत्यादि ।

तज्जन्यविशेषः कः स्वयमभिमतोऽपरः ।

सैवाऽन्यथानुपपत्तेः अन्यत्राभिमतेऽपि च ॥ ४ ॥

तादात्म्याविशेषेऽपि व्याप्यस्यैव गमकत्वं कथयन् एकलक्षणमेव समर्थयते पक्षधर्म
त्वाद्यनपेक्षणात् ।

स धूमगतोऽवान्तरो भेदोऽयं जन्यो यस्य स तथोक्तः, स चासौ विशेषश्च पावक
गतो भेदः । कः ? न कश्चिदभिमतः स्वयं सौगतेन गम्यः इति सम्बन्धः । किंभूतः ?
इत्याह--परो विद्यमानः [p. ३०७ ख ] परो विशेषो यस्माद् इत्यपरोऽसाधारण इत्यर्थः । किं
सर्वथा नाभिमतः ? इत्यत्राह--अन्यत्र अन्यथाऽनुपपत्तेः अन्यथानुपपत्तिमन्तरेण त⁵⁵⁴⁴

अन्यथानुपपत्तेस्तु ।

स्यास्तु
अभिमत एव, निदर्शनमन्तरेण तद्गम्यत्वोपगमात् ।

इदमपरं व्याख्यानम्--तेन अग्निना जन्यते इति तज्जन्यः स चासौ धूमत्वविशेषणः
सत्त्वादिः धूमगतो विशेषश्च तद्विशेषः कोऽपरोऽन्यः अभिमतः स्वयं सौगतेन । अन्यत्र
अन्यथानुपपत्तेः सैव अभिमतेऽपि । तथाहि--धूमे धर्मिणि धूमत्ववत् सत्त्वादेरपि पाव
ककार्यत्वाऽविशेषेऽपि धूमत्वमेव तदन्यथानुपपत्त्या गमकं नेत⁵⁵⁴⁵

सत्त्वादि ।

रदिति निरस्ता तदुत्पत्तिः ।

तादात्म्यं दूषयन्नाह--तादात्म्याविशेषेऽपि । व्याप्यव्यापकयोः इत्यपेक्ष⁵⁵⁴⁶ क्ष्यम् । व्याप्य
स्यैव सत्त्वादेर्न व्यापकस्य अनित्यत्वादेः गमकत्वं कथयन् पर⁵⁵⁴⁷

बौद्धः ।

एकलक्षणमेव समर्थयते
पक्षधर्मत्वाद्यपेक्षणाया 5548 द्यनपेक्षणात् आदिशब्देन तदंशव्याप्तिग्रहणम् ।

ननु साधर्म्यवैधर्म्यदृष्टान्तयोरन्यतराभावे न हेतुः इति चेत्; अत्राह--तद् इत्यादि ।

तत्सिद्ध्यसिद्ध्योः सत्योः बहिर्व्याप्तेरसाधनात् ।

साधनं सकलव्याप्तेरुभयदोषानतिक्रमात् ॥ ५ ॥

तस्याः अन्तर्व्याप्तेः सिद्धिश्च ज्ञप्तिः आत्मलाभो वा असिद्धिश्च विपर्ययः तयोः
सत्योः बहिर्व्याप्तेः पक्षादन्यत्र व्याप्तिः बहिर्व्याप्तिः, तयोः सकाशाद् असाधनात् साधना
[p. 383 ] भावात्, ताम्5549

बहिर्व्याप्तिम् ।

आश्रित्य न किञ्चित् साधनं भवतीति । यदि वा, तस्याः साध्यभावात्5550

असिद्धत्वादित्यर्थः ।

।
अथवा, तस्याः असाधनत्वात् इति सा न साधनम् इति यावत् । तर्हि सकलव्याप्तेः हेतुः,
इत्यत्राह--सकल इत्यादि । पक्षे अन्यत्र च व्याप्तिः सकलव्याप्तिः तस्या उभयदोषानति
क्रमात् तदेव समर्थयत इति ३०८ । तथाहि--नान्तरेण अन्तर्व्याप्तिम् सकलव्याप्तिः5551

सिध्येत् ।

,
स 5552 सा चेत् सिद्धा कुतश्चित्; किमपरेण ? न चेत्; का सकलव्याप्तिः ? तथा विना बहिर्व्या
प्त्यापि न सा5553

सकलव्याप्तिः ।

युक्ता, तात्तरया 5554 ? ।

सत्यम्, अर्वाग्भागदर्शनात् चन्द्रादेः परभागोऽनुमीयते, स तु नान्यथानुपपत्तेरपि तु
एकसामग्र्यधीनतया इति; एतत्कदर्थयन्नाह--चित्तभ्रान्ति इत्यादि ।

चित्तभ्रान्तिस्वसंवित्त्योस्तादात्म्यं चेद्विलक्षणैः ।

दृष्टैर्भाव्यं स्वभावैः स्वैर्नश्वराणामनश्वरैः ॥ ६ ॥

भ्रान्तिः...तथा च ।

भ्रान्तिश्च अतस्मिन् तद्ग्रहः । उपलक्षणमेतत् तेन विकल्पसंशयविपर्यासादीनां ग्रहणम्,
स्वसंवित्तिश्च स्वसंवेदनाध्यक्षम् । एतदपि उपलक्षणमिति निर्विकल्पकत्वप्रत्यक्षादीनाम् ।
चित्तस्य ज्ञानस्य भ्रान्तिस्वसंवित्ती तयोः तादात्म्यं चेद् विलक्षणैः विसदृशैः दृष्टैः
इन्द्रियगोचरैः भाव्यम् भवितव्यम् । केषां कैः इत्याह--नश्वराणाम् प्रतिक्षणभङ्गुराणाम्
अनश्वरैः स्थितैः । किंभूतैः ? स्वभावैः स्वरूपैः । किं सर्वैः ? न इत्याह--स्वैः आत्मीयैः
न बुद्ध्यन्तरगतैः ।

कारिकां व्याचष्टे--भ्रान्ति इत्यादिना । व्याख्यातमेतत् प्रथमप्रस्तावे । यद्यपि च भ्रान्ति
ग्रहेणन विपर्यास उक्तः तथापि द्वयोः उपादानं बाह्येतरविभ्रमप्रतिपादनार्थम् ।

एवं सति किं लब्धम् ? इत्याह--तथा च इत्यादि । ते च 5555 तथा च तेन च नश्वराणाम्
अनश्वरस्वभावप्रकारेण च ।

यथानुदर्शनं तत्त्वप्रतिपत्तिर्न लङ्घ्यते ।

तादात्म्यमती सूक्ष्माणां भिन्नानां सुपरीक्षितैः ॥ ७ ॥

स्थूलैरभिन्नैः स्वभावैः स्वैः चाक्षुषाणामचाक्षुषैः ।

अप्यन्यथानुपपन्नैः यथा लोके प्रतीयते ॥ ८ ॥

स्कन्धोऽर्वागूर्ध्वपरमध्यभागात्मैकः कथञ्चित् ।

अनुमेयः केनचित्कश्चिद् बुधैः रूपरसादिवत् ॥ ९ ॥

प्रत्यनीकस्वभावतादात्म्यमन्यथानुपपत्त्या क्वचित् सिद्धमुपयन् एकान्तभिन्न
विषयं प्रतीतिविरुद्धमविकल्पं निर्विषयं चानुमानं परिकल्प्य ततस्तत्त्वसिद्धिं व्यवस्थापय
तीति किमतः परमयुक्तम् अन्यथानुपपत्तेरतिक्रमात् । ततोऽपरः सहभाविनां रूपादिपर
[p. 384 ] भागादीनाम् रसार्वाग्भागादिभिः प्रकॢप्तः प्रतिबन्धनियमश्च स्वमतघाती, उपयुक्तरसा
नुमेयोपादानशक्तितः रूपसिद्धौ प्रतीतिं स्वलिङ्गसंख्याञ्च लङ्घयेत् । उपयुक्ताद्रसात् रूपा
द्युत्पत्तौ सहकारित्वं तदुपादानस्वभावं प्रतिपन्नवान्, पुनः तत्कार्यं रूपादिकं प्रत्येति ।
स्वोपादानस्य शक्तिप्रवृत्त्या विना न रसोत्पत्तिः सैव रूपादिकारणमिति अतीतैककालानां
गतिर्नानागतानां व्यभिचारात् इति कोऽयं प्रतिपत्तिक्रमः तथैव व्यवहाराभावात् । तथा
च कारणात् कार्यानुमानम् । सहभाविनश्च रसात् पारम्पर्येण रूपाद्यनुमानं न केवलं
प्रतीतिप्रसिद्धिमुपरुणद्धि किन्तु अनुमीयमानं प्रतिबन्धनियमं च ।

यथानुदर्शनं दर्शनानतिक्रमेण । नु वितर्के । तत्त्वप्रतिपत्तिर्न लङ्घ्यते न
निराक्रियते । किंभूता सा ? इत्यत्राह--तादात्म्यमती वि 5556 अपि शब्दोऽत्र द्रष्टव्यः । केषाम् ?
इत्यत्राह--सूक्ष्माणाम् । किंभूतानाम् ? भिन्नानाम् अन्योऽन्यव्यावृत्तानाम् । कैः ? इत्य
त्राह--स्थूलैः । किंभूतैः ? अभिन्नैः, अनेकावयवसाधारणैः । पुनरपि किंभूतैः ? सुपरीक्षितैः
कथं सुपरीक्षकैः ? [p. ३२८ ख ] 5557 क्षितैः ? इत्याह--अन्यथानुपपन्नैः इति । स्वैः आत्मीयैः ।
न कैवलं तैः तेषामेव तत् किन्तु चाक्षुषाणाम्, उपलक्षणमेतत् सत्त्वं 5558 सर्वेन्द्रियाणाम् ।
अचाक्षुषैः एतदप्युपलक्षणम्5559

सर्वेन्द्रियगोचराणाम् ।

। किंभूतैः ? स्वप्तावैः 5560 स्वभावैः अपि शब्दः चाक्षुषा
णाम् इत्यत्र पति 5561 पठि तव्यः । यथा लोके प्रतीयते इत्यनेन च प्रतीतिसिद्धञ्चानेकान्तं
दर्शयति । प्रकृते कोऽस्य उपयोग इति चेत् ? अत्राह--स्कन्धोऽर्वाग्भागेत्यादि । स्कन्धः
चन्द्रादिः अवयवी । किंभूतः ? अर्वागादीनां द्वन्द्वः, पुनः भागशब्देन कर्मधारयः, ते
आत्मानो यस्य स चासौ एकश्च तदात्मैको यथा लोके प्रतीयते । तत्र स्कन्धे केनचिद्
अर्वाग्भागेन कश्चिद् भागो मध्यादिः अनुमेयः स्यात् । कैः ? बुधैः परीक्षकैः । निदर्शन
माह--रसाद् रूपादिवद् इति । यथा कथञ्चित्तादात्म्यात् रसाद् रूपादिरनुमेयः5562

अस्ति मातुलिङ्गे रूपं रसात् इत्यादि ।

, नैकसाम
ग्र्यधीनत्वेन तत्रां 5563 तथा तत्र केनचिद् भागेन कश्चिद् भागोऽनुमीयते इति निदर्शनार्थः ।

कारिकात्रयं सुगमत्वाद् अव्याख्याय निदर्शनं समर्थयितुकामः आह प्रत्यनीक इत्यादि
प्र⁵⁵⁶⁴

प्रत्यादि इति निर
र्थकमत्र ।

त्यादि । प्रत्यनीकौ अन्योऽन्यविरुद्धौ यौ स्वभावौ विकल्पाऽविकल्पौ भ्रान्ति-प्रत्यक्षौ
विपर्ययप्रत्यक्षे5565 क्षौसंशयप्रत्यक्षौ तयोः तादात्म्यम् एकत्वम् क्वचिद् विज्ञानादौ सिद्धं प्रमाण
निश्चितम् उपपन्नम् 5566 उपयन् अभ्युपगच्छन् । कया ? इत्यत्राह--अन्यथा इत्यादि । अन्यथा
अन्येन तादात्म्याभावप्रकारेण तयोः स्वभावयोः या अनुपपत्तिः तया इति । तथाहि--निर्विकल्प
स्वभावाद् विकल्पस्वभावाद्वि 5567 वस्य भेदैकान्ते कुतः त⁵⁵⁶⁸

विकल्पस्वरूपसंवेदनम् ।

द्वेदनं यतः तत्कल्पनम् ? [p. ३०९ क ]
अज्ञातकल्पने अतिप्रसङ्गात् । तथा च अभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासा प्रतीतिः कल्पना
न्यायबि॰ १ । ५ यवि 5569 इति कल्पनयापि न लभ्यत इति दूरं संवृतिवार्ता । स्वत इति चेत्;
तर्हि विकल्पस्वभावोऽविकल्प इति तदवस्था5570 स्थःप्रसङ्गः सर्वचित्तचैतसिकानाम्5571

सर्वचित्तचैत्तानामात्मसंवेदनं स्वसंवेदनम्--न्यायबि॰ ।

न्याय
[p. 385 ] बि॰ १ । १० इत्यादि कथम्5572

सूक्तं स्यात् इति सम्बन्धः ।

? अन्यथा तत्रापि अपरतत्स्वभावकल्पनम् उक्तदोषम् अनव
स्थामन्वाकर्षति । यदि पुनः अविकल्पस्वभावाद् अन्येन अन्यवेदनम् इति निराकारदर्शनम्,
असतश्च ततस्तस्य वेदनमिति स्वपरयोः प्रत्यनीकयोः तादात्म्यम्; अत्रापि भेदैकान्ते म⁵⁵⁷³

म इति निरर्थकमत्र ।

5574 ? प्रकृतमनुवर्त्तत इति चक्रकम् । एतेन शेषमपि चिन्त्यम् । ततस्तयोः5575

प्रत्यनीकस्वभावयोः विकल्पा
विकल्पयोः ।

तादात्म्यमन्वेष्यम् । तदुपयन्
व्यवस्थापयति इति किमतः परमयुक्तम् ? इदमेव अयुक्तमिति । किंभूतं किंभूत्वा कुतः
किं व्यवस्थापयति ? इत्यत्राह--अविकल्पं परिकल्प्य । किम् ? इत्याह--एकान्त इत्यादि ।
किंभूतम् ? प्रतीतिविरुद्धम् । नहि एकैकपरमाणुपर्यवसितवपुः अध्यक्षं प्रतीत्यारूढं लक्ष्यते
दृश्यानुपलब्धिः5576 ब्धेः अभावप्रसङ्गात् एकज्ञानसंसर्गिपदार्थद्वयाभावात् । कथमेवं विभ्रम
तोऽपि स्थूलदीर्घादिप्रतीतिः, यतः पर्वतादिव्यवस्था इति चेत् ? अयमपरो दोषोऽस्तु ।

यदि पुनः अनेकपरमाणुविषयं साकारमेकं दर्शनम्; किं स्यात् ? उक्तमत्र प्रत्यनीक
इत्यादि । निर्विषयं च अनुमानं परिकल्प्य । अत्रापि प्रतीतिविरुद्धम् इत्यनुवर्त्तते । क्वचित्
प्रत्यनीकस्वभावयोः प्रमाणसिद्धतादात्म्योपगमे नित्यत्वानित्यत्व-कृतकत्व-सत्त्वादीनां प्रत्यनीक
स्वभावनाम् शब्दे तादात्म्यसिद्धेः प्रतीतिविरुद्धं निर्विषयं तदिति मन्यते । ततोऽविकल्पात्
[p. ३०९ ख ] प्रत्यक्षात् तद्विरुद्धात् निर्विषयाच्चअनुमानात् तत्त्वसिद्धिम् इति । कुत इदमेव
अयुक्तम् ? इत्यत्राह--अन्यथा इत्यादि । यतः अन्यथानुपपत्तेः क्वचित् प्रत्यनीकस्वभावयोः
तादात्म्यमभ्युपैति सौगतः, तस्या5577

अन्यथानुपपत्तेरेव ।

एव ततः तत्त्वसिद्धिं व्यवस्थापयतोऽतिक्रमात्, ततो न क्वचित्
तयोः तादात्म्यमिति, इदमेव अयुक्तमिति भावः ।

इदमत्र तात्पर्यम्--रसादिक्षणिकपरमाणूनां विवेकैकान्ते विकल्पाभावात् कुतो निर्विषयमप्य
नुमानम्, यतः तत्त्वव्यवस्था ? तदस्ति चेत्; विकल्पाविकल्पप्रत्यनीकस्वभावयोः क्वचित्
तादात्म्यं सिद्धम्, रसादीनामपि त⁵⁵⁷⁸

एकस्मिन् द्रव्ये तादात्म्यमिति ।

दस्ति इति न दृष्टान्तासिद्धिः ।

य⁵⁵⁷⁹

वैशेषिकः ।

स्तु मन्यते--अर्वाग्भागात् संयोगिनः परभागगः रसाद् एकार्थसमवायिनो
रूपादिः अनुमीयते, न तादात्म्याद् अन्यतो वेति; सोऽप्यनेन निरस्तः; शक्यं हि वक्तुं प्रत्यनी
कस्वभावयोः सामर्थ्येतरयोः अन्ययोर्वा तादात्म्यम् अन्यथानुपपत्त्या क्वचित् तादात्म्यादौ
5580 तादात्म्यम् आत्मादौ सिद्धम् उपयन् वैशेषिकादिः प्रतीतिविरुद्धम् एकान्तभिन्नस्वभावद्रव्य
गुणकर्माक्षणक्षयप्रध्वंस मविकल्पं निरंशैकार्थम् नियतं परिकल्प्य तत्पूर्वकत्वेन निर्विषयम्
अनुमानं चेति । शेषं पूर्ववदिति ।

ननु यद्यपि अर्वाग्भाग-परभागयोः रूपादिरसाद्योः तादात्म्यं तथापि न तदन्यथानुपपत्त्या
गम्यगमकभावः, अपि तु पूर्वविशिष्टकारणस्य अनुमानेन, तत एव तादात्म्यस्यापि भावादिति
चेत्; अत्राह--ततोऽपरः इत्यादि । ततः तादात्म्याऽन्यथानुपपत्तेः अपरः अन्यः स्वयम्
आत्मना सौगतेन न लोकेन प्रमाणेन वा [p. ३१० ख ] प्रकॢप्तो रचितः । अनेन परस्य तत्र
[p. 386 ] स्वातन्त्र्यं दर्शयति । कः ? इत्याह--प्रतिबन्धनियमः । च शब्दो न केवलं प्रत्यक्षादिकं प्रस्तावाद्
अर्वाग्भागपरभागयोः रूपादिरसाद्योः इति गम्यते । यदि वा, ततः साक्षात् तादात्म्यतदुत्पत्ति
प्रतिबन्धाद् अपरोऽन्य एकसामग्र्यधीनतालक्षण इति व्याख्येयम् । कुतः स प्रकॢप्तः ? इत्याह—
सहभाविनाम् अनुमानप्रसङ्गात् । केषाम् ? इत्याह--रूपादिपरभागादीनाम् । कैः ? इत्य
त्राह--रस-अर्वाग्भागादिभिः । स किंभूतः ? इत्यत्राह--स्वमतघाती । स्व इत्यनेन सौगत
परामर्शः तस्य मतघाती । कुतः ? इत्यत्राह--उपयुक्तरसेन इत्यादि । उपयुक्तेन आस्वादितेन
रसेन अनुमेया या उपादानस्य उ⁵⁵⁸¹

उपयुक्तस्य रसस्य तत्सहभाविनो रूपस्य च परिणामिकारणस्य उत्तररसात्मकत्वेन उत्तररूपात्म
कत्वेन च स्वयं परिणामिनः ।

पयुक्ततत्सहभाविरसरूपपरिणामिकारणस्य शक्तिः सामर्थ्यं
रसस्य र⁵⁵⁸²

उत्तररसोत्पत्तौ ।

सोत्पत्तौ उपादानशक्तिः रूपोत्पत्तौ सहकारिशक्तिः रूपस्यापि रूपोत्पत्तौ उपादानशक्तिः
अ⁵⁵⁸³

उत्तररसोत्पत्तौ ।

न्यत्र सहकारिशक्तिः ततः रूपसिद्धौ रूपानुमितौ क्रियमाणायां प्रतीतिं लोकप्रसिद्धिं लङ्घयेत्
सौगतः । नहि पूर्वम् उपयुक्ताद् रसात् सामग्रीविशेषानुमानम् ततो रूपानुमानम् इति लोके
परम्पराप्रतीतिरस्ति; तत्र⁵⁵⁸⁴

लोके ।

उपयुक्तरसादेव रूपानुमितिप्रतीतेः । तथापि तत्कल्पने शक्यं हि बोद्धुम्
स्वभावहेतुर्भावम् इत्यादिना दूषणं निरूपयिष्यते । अथ प्रतीतिलङ्घने कथं स स्वमतघाती
इति चेत् ? उक्तमत्र दूषणं निरूपयिष्यते इति ।

किञ्च लोकानुमानस्य मननं यच्च कीर्त्तितं की र्त्ति ना5585

धर्मकीर्तिना ।

तन्व 5586 तत्र किं तस्य प्रतीति
विलंघमेनतः 5587 विलङ्घनेन ? ततः तत्सिद्धौ दूषणान्तरमाह--[p. ३१० ख ] स्वलिङ्गसंख्यां कार्य
स्वभावानुपलब्धिगोचरां च लङ्घयेत् ।

एवं कारणलिङ्गोपगमात् रसाद् उपयुक्ताद् इत्यादिना कारिकां विवृणोति--रसात् । किं
भूतात् ? उपयुक्तात् प्रतिपन्नवान् सौगतो लोको वा । किम् ? इत्याह--सहकारित्वम् । क्व ?
इत्याह--रूपाद्युत्पत्तौ । किंस्वभावम् ? इत्याह--तदुपादानस्वभावम् । तस्य उपयुक्तरसस्य यद्
उपादानं तत्स्वभावम्, पुनः पश्चात् तत्कार्यम् तस्य⁵⁵⁸⁸

रसस्य ।

तत्र तत्स्वभावस्य सहकारित्वस्य कार्यम् ।
तदेवाह--रूपादिकम् । तत् किं करोति ? इत्याह--प्रत्येति । कुतः ? इत्याह--त⁵⁵⁸⁹

त इति निरर्थकमत्र ।

5590 ? 5591

शक्तिप्रवृत्त्या न विना रसः सैवान्यकारणम् । इत्यतीतैक
कालानां गतिस्तत्कार्यलिङ्गजा ॥... ...

शक्ती
त्यादि । शक्तेः प्रवृत्तिः कार्ये व्यापारः तया विना न रसोत्पत्तिः उपयुक्त-रसात्मलाभः । कस्य
तया विना ? इत्याह--स्वोपादानस्य उपयुक्तरसोपादानस्य किन्तु तत्प्रवृत्त्या तदुत्पत्तिः । ततः
किम् ? इत्याह--सैव तस्य शक्तिप्रवृत्तिरेव रूपादिकारणम् इति हेतोः 5592

अतीतैककालानां गतिर्नानागतानां व्यभिचारात्--प्र॰ वा॰
स्ववृ॰ १ । १२ ।

अतीतैककालानां गतिः
प्रतीतिः नानागतानाम् । कुतः ? व्यभिचारात्, इति शब्दः परपक्षसमाप्तौ । तत्र दूषणमाह—
कोऽयम् इत्यादि । पूर्वम् उपयुक्तरसात् तदुपादानरसस्य⁵⁵⁹³

पूर्वरसस्य ।

रूपसहकारिणः प्रतिपत्तिः पुनः ततो
रूपस्य इति प्रतिपत्तिक्रमोऽयं परेण उच्यमानः कः कुत्सित इत्यर्थः । कुतः ? इत्याह--तथैव
व्यवहाराभावात् । यद्वा, अतीतैककालानां गतिः नानागतानाम् इति5594

प्र॰ वा॰ स्ववृ॰ १ । १२ ।

प्रतिपत्तेः क्रमः
[p. 387 ] परिपाटिः न्यायानतिलङ्घनम् कोऽयम् । कुतः ? इत्याह--तथैव इत्यादि । तथैव अतीतैक
कालानां गतिर्नानागतानाम् प्र॰ वा॰ स्ववृ॰ १ । १२ इत्यनेनैव प्रकारेण व्यवहाराभा
वाद् अन्यथापि [p. ३११ क ] व्यवहारात् सौगतस्य इति द्रष्टव्यम् । स्वयमेव उपयुक्तरसानुमित
रसादिना5595

एकसामग्र्यन्तर्गतपूर्वरस-पूर्वरूपादिना । पूर्वरूपं हि स्वसजातीयं उत्तररूपमुत्पाद्यैव
उत्तररसोत्पादकसामग्र्यामनुप्रविशति इति आस्वाद्यमानरसात् सामग्र्यनुमानं यद्यपि कार्यात् कारणानु
मानं तथपि एकसामग्र्यन्तर्गतपूर्वरूपात् उत्तररूपानुमानं कारणात् कार्यानुमानमेव इति भावः ।

तदपेक्षया ना 5596 चानागतस्य रूपादेरव्यभिचारगतेः इत्युपगमात् । दूषणान्तर
माह--तथा च तेनैव परपरिकल्पितप्रकारेण कारणात् कार्यानुमानम् ।

यस्तु मन्यते5597

प्रज्ञाकरः ।

--भावि कारणम् इति; अस्मिन् दर्शने कार्यात् कारणानुमानम्, न
कारणात् कार्यानुमानम् इति; स⁵⁵⁹⁸

प्रज्ञाकरः ।

की र्तेः5599

धर्मकीर्तेः ।

अनन्तरवचनं कृत्यति; तस्यापि उपयुक्तरसेन
पूर्वरसप्रतिपत्तिः कारणात् कार्यानुमानं स्यात् । तदनभ्युपगमे एकसामग्र्यधीनस्य
प्र॰ वा॰ ३ । १८ 5600

एकसामग्र्यधीनस्य रूपादे रसतो गतिः । हेतुधर्मानु
मानेन धूमेन्धनविकारवत् ॥--प्र॰ वा॰ ।

इत्यादि निरर्थकम् । अन्योऽन्यहेतुफलभावे अन्योऽन्यसंश्रयः ।
एवमनेन प्रतीतिं स्वलिङ्गसंख्यां च लङ्घयेत् इति व्याख्यातम् ।

अधुना साः 5601 कृतनाशाऽकृताभ्यागमदोषं दर्शयन्नाह--राहसहभाविनश्च इत्यादि ।
अनुमीयमानरूपादिना सह भवनशीलाद् रसात् समकालरूपाद्यनुमानम् । कथम् ? इत्याह—
पारम्पर्येण वर्णितप्रकारेण । तत् किं करोति ? इत्याह--न केवलं प्रतीतिप्रसिद्धिम् उपरुणद्धि
निराकरोति । अनेन कृतनाशो दर्शितः, किन्तु प्रतिबन्धस्य तादात्म्यतदुत्पत्तिलक्षणस्य नियमं च
विरुणद्धि । कथम् ? अनुमीयमानम् रूपेण सह प्राक्तनरसादेः तादात्म्याद्यभावेऽपि प्रति
बन्धान्तराद्5602

एकार्थतादात्म्यात् ।

गमकत्ववर्णनात् । एतेन अकृताभ्युपगमः कथितः ।

स्यान्मतम्--न तया परमार्थतः पूर्वम् उत्तरस्य उत्तरं वा पूर्वस्य कारणं लिङ्गं च इष्यते
येनायम् अन्योऽन्यसंश्रयादिदोषः स्यात्, अपि तु व्यवहारिणा केवलं तन्मतानुसारिणा अनु
मीयते, तदेव अनूद्यते । तत्रापरः प्राह--स तर्हि साक्षाद् रसाद् रूपप्रतिपत्तिं [p. ३११ ख ] कुर्वन्
किमिति प्रतिक्षिप्तः ? तत्प्रतिबन्धाभावादिति चेत्; पूर्वोत्तरयोः कः प्रतिबन्धः ? तदुत्पत्तिरिति
चेत्; 5603

तर्हि तदुत्पत्तिः ।

प्रमाणतः सिद्धा, किमुच्यते व्यवहारिणेति ? प्रमाणसिद्धस्योभयोरपि अभ्युपगमार्ह
त्वात्, अन्यथा त्परतः प्रामाणिकत्वाद्वो येन 5604 परस्यापि न प्रामाणिकत्वम् । व्यवहार्यभ्युपगमात्
चेत्; अत एव प्रतिबन्धान्तरमस्तु । न च अप्रमाणाभ्युपगमसिद्धेर्द्बवैस स 5605 द्धेः अर्धवैशस न्यायो5606

द्रष्टव्यम्—
पृ॰ २६३ टि॰ ११ ।

न्यायानुसारिणां युक्तः । तदपि अस्तु इति चेत्; अत्राह--सहभाविनश्च इत्यादि । सहभाविन एव
रसात् समकालरूपाद्यनुमानं न केवलं पारम्पर्येण या प्रीति 5607 प्रतीतिः सौगताभ्युपगता तामुपरुणद्धि
किन्तु प्रतिबन्धनियमं च उपरुणद्धि इत्यनुवर्त्तते । सहभाविनोः प्रतिबन्धान्तरसिद्धेः नील
तद्विज्ञानवदिति ।

तदेवं दृष्टान्ते निराकुलीकृते पर आह--यदुक्तम्--भ्रान्तिप्रत्यक्षयोः तादात्म्येन भवितव्यम्
[p. 388 ] इति; तन्न सारम्; प्रत्यक्षाद् आत्मसंवेदनरूपाद् भ्रान्तेः चित्राकारनिर्भासरूपायाः विरुद्धधर्मा
ध्यासेन भेदादिति चेत्; अत्राह-- 5608

स्वं इति द्विर्लिखितम् ।

स्वं स्वं खण्डशश्चेद् इत्यादि ।

स्वं खण्डशश्चेत्संवित्तिः बहिर्वेद्यं न किं तथा ।

सामग्रीभेदाद् भिद्येरन् यतः पुद्गलसंविदः ॥ १० ॥

पुद्गलस्यैकस्यैव चक्षुरादिसामग्रीभेदात्रूपादिज्ञानप्रतिभासभेदः विज्ञानस्येव
तद्भ्रान्तिकल्पनायामुभयाकारानतिक्रमात् तदवस्थं चोद्यम् ।

स्वम् आत्मानं खण्डशः सच्चेतनादिरूपेण न विभ्रमाकारविवेकरूपेण सताऽपि भ्रान्तेर
भावप्रसङ्गात् संवित्तिः विषयीकरोति वित्तिः बुद्धिश्चेद् यदि । तत्र दूषणम् बहिर्वेद्यं
घटादि किन्न खण्डशः संवित्तिः इति पदघटना । संवेते 5609 संवित्तेः तथैव प्रतीतेः इति
मन्यते । कथं खण्डशः स्यात् तत्संवित्तिः ? इत्यत्राह--सामग्री इत्यादि । यतो यस्मात्
खण्डशः संवेदनाद् भिद्यरेन् भिन्नाः स्युः परस्परम् । काः ? इत्यत्राह--पुद्गलसंविदः [p. ३१२ क ]
रूपरसगन्धस्पर्शात्मकघटादिबुद्धयः । कुतः ? इत्याह--सामग्रीभेदात् चक्षुरादिकारण
कलापभेदात् । एकस्य तद्विषयत्वादिति भावः ।

पूर्वार्धस्य सुगमत्वाद् व्याख्यानमकृत्वा परमर्धं व्याचष्टे--पुद्गलस्य रूपादिमयघटादेः
एकस्यैव स्वगुणपर्यायसाधारणात्मन एव न प⁵⁶¹⁰

रूपादयः एव एकान्तभिन्नाः परमार्था इति बौद्धकल्पितम्,
अवयव-अवयविनौ एकान्तभिन्नाविति यौगैः परिकल्पितम् ।

रकल्पितरूपादि-परमार्थैकान्तभिन्न+अवयव-अव
यविरूपस्य रूपादिज्ञानप्रतिभासभेदः केवलं न स्वरूपभेद इत्यर्थः । कुतः ? इत्याह--चक्षुरादि
इत्यादि । तत्र दृष्टान्तमाह--विज्ञानस्यैव 5611 स्येव इत्यादि ।

ननु च ग्राह्याकाराद् भिन्नं ज्ञानमाश्रित्य कारिका प्रकृत्ता 5612 प्रवृत्ता तत्कथमिदमुच्यते इति
चेत्; न; एकस्य दृश्येतरसंभववद् बाह्याकारसंभवाविरोधाभिप्रायेण एवमभिधानात् ।

यदि मतम्--न ज्ञानस्य ग्राह्याद्याकाराद् भेदो नापि परमार्थतः तत्तदात्मकम् तदाकारस्य
भ्रान्तस्य ततः तत्त्वान्यत्वाभ्या5613 भ्यामनिर्वचनीयत्वात् । तदुक्तम्--

*वस्तुन्येष विकल्पंविवेद 5614 कल्पः स्याद्विधेः वस्त्वनुरोधतः । इति5615

उद्धृतोऽयम्--न्यायवि॰ वि॰ द्वि॰ पृ॰
१४ ।

।

*मन्त्राद्युपप्लुताक्षाणाम् प्र॰ वा॰ २ । ३५५ इ⁵⁶¹⁶

यथा मृच्छकलादयः । अन्यथैवावभासन्ते तद्रूपरहिता अपि । इति शेषः ।

त्यादि ।

*अविभागोऽपि प्र॰ वा॰ २ । ३५४ इ⁵⁶¹⁷

अविभागोऽपि
बुद्ध्यात्मा विपर्यासितदर्शनैः । ग्राह्यग्राहकंवित्तिभेदवानिव लक्ष्यते ॥

त्यादि वेति 5618 चेति ।

तत्राह--तद्भ्रान्तीत्यादि । तस्य ग्राह्यादिनिर्भासभेदवतो ज्ञानस्य भ्रान्तिकल्पनायां
क्रियमाणायां उभयाकारानतिक्रमात् स्वपररूपापेक्षया अ⁵⁶¹⁹

स्वरूपेऽविभ्रमाकारः पररूपे
च विभ्रमाकारः ।

विभ्रमेतराकारानतिलङ्घनात् तदवस्थं
चोद्यम् कथमेकम् अनेकात्मकम् इति ?

अथ पररूपवत् स्वरूपेऽपि तद्भ्रान्तमिष्यते; तत्राह--यथास्वम् इत्यादि ।

[p. 389 ]

यथास्वं न चेद्बुद्धेः स्वसंविदन्यथा पुनः ।

स्वाकारविभ्रमात् सिध्येद् भ्रान्तिरप्यनुमानधीः ॥ ११ ॥

प्रत्यक्षानुमानयोः स्वभावविभ्रमात् अनेकान्तमन्तरेण प्रत्यक्षस्यापि स्वार्थसंवेदना
नुपपत्तेः सुव्यवस्थितं तत्त्वम् !

बुद्धेः न चेद् यदि नास्ति । किम् ? इत्याह--स्वसंवित् स्वरूपवेदनम् । किं [p. ३१२ ख ]
सर्वथा ? न इत्याह--यथास्वं सर्वचित्तचैत्तानाम् आत्मसंवेदनं प्रत्यक्षम् न्यायबि॰
१ । १० अविकल्पकं बुद्धेः स्वरूपम् प्रभास्वरमिदं चित्तं प्रकृत्या प्र॰ वा॰ १ । २१०
इत्यभिधानात्, तदनतिक्रमेण । अन्यथा पुनः विद्यते । कुतः ? इत्याह--स्वाकारविभ्रमात्
बुद्धेः स्व आत्मीय आकारः स्वप्रकाशता स्वयमेव 5620 यं सैव प्रकाशते प्र॰ वा॰ २ । ३२७
इति5621

नान्योऽनुभाव्यो बुद्ध्यास्ति तस्या नानुभवोऽपरः । ग्राह्यग्राहकवैधुर्यात् स्वयं सैव
प्रकाशते ॥--प्र॰ वा॰ ।

तस्य तत्र वा विभ्रमात् । ततः किम् ? इत्याह--सिध्येत् स्वलक्षणबुद्धेः भ्रान्तिरूपम् ।
केन प्रमाणेन ? न केनचित्, स्वयं भ्रान्तात् प्रत्यक्षात् तदसिद्धेः बहिरर्थवत् । अनुमानेन इति
चेत्; अत्राह--भ्रान्तीत्यादि । अपिशब्दो भिन्नप्रक्रमः, अनुमानधीरपि भ्रान्तिः ।

कारिकार्थं दर्शयन्नाह--प्रत्यक्ष इत्यादि । सुव्यवस्थितं तत्त्वम् सर्वं भ्रान्तत्वम⁵⁶²² न्तं तत्त्वमु-
पहसनवचनमिदम् । स्वसंवेदनप्रत्यक्षमेव अभ्रान्तमिति चेत्; अत्राह--अनेकान्तमन्तरेण इत्यादि ।
एवं मन्यते--तत् स्वसंवेदनप्रत्यक्षं नीलमहं वेद्मि इति ग्राह्यग्राहकसंवेदनस्वभावम्,
ततोऽन्यद्वा स्यात् ? प्रथमपक्षे अनेकान्तमन्तरेण न केवलमनुमानस्य अपि तु प्रत्यक्षस्यापि
स्वार्थसंवेदनानुपपत्तेः सुव्यवस्थितं तत्त्वम् स्वयमेव स्वस्य वा अर्थः इति । द्वितीये सुख
नीलादौ का वार्त्ता ? भ्रान्तत्वमिति चेत्; अन्यस्य तद्विपरीतस्य अदर्शनेनाऽसत्त्वात् । दर्शनेऽ
पि तद्वदेव, ततः तदेव चोद्यम् प्रत्यक्षानुमानयोः स्वभावविभ्रमात् सुव्यवस्थितं तत्त्वम् इति ।

स्यान्मतम्--तद् विभ्रमविवेकनिर्मत⁵⁶²³ लतया यद्यथा5624 द्यप्यात्मानं न दर्शयति तथापि
तच्चेतनदया 5625 सच्चेतनादितया दर्शयति इतरस्य विभ्रमाभाव इति; तत्राह--सु5626 स्वव्यक्त इत्यादि ।

स्वव्यक्तसंवृतात्मानौ व्याप्नोत्येकं स्वलक्षणम् ।

यदि हेतुफलात्मानौ व्याप्नोत्येकं स्वलक्षणम् ॥ १२ ॥

न बुद्धेर्ग्राह्यग्राहकाकारौ भ्रान्तावेव स्वयमेकान्तहानेः । तौ चेद् भ्रान्तौ किमभ्रान्तं
यत् प्रत्यक्षं स्यात् ? तौ हि तदात्मानौ तद्व्यतिरेकेण एकान्तस्यानुपलब्धेः । कथञ्चि
दुपलब्धौ सत्याञ्च तद्विवेकानुपलब्धौ उपलब्धस्यापि संवृतौ चेतःस्वलक्षणस्य सकृद्
व्यक्तेतरस्वभावौ व्याप्नुवतः क्रमेण हेतुफलव्याप्तौ कः प्रतिबन्धः ?

व्यक्तः [p. ३१३ क ] प्रत्यक्षः संविदेत बोधस्वभावः संवृतः तद्विपरीतो वेद्यवेदकाकार
विवेक इत्येके स्वं खण्डशः चेत् संवेत्ति 5627 संवित्तिः इत्यादि नानार्थमेतद् इत्यपरे ।
[p. 390 ] तस्मात् सच्चेतनादिरूपेण इव विभ्रमविवेकरूपेणापि बुद्धिः चकास्ति केवलं तदुत्तरकालभाविनी
विकल्पबुद्धिः तत्रासन्तं ग्राह्याद्यावरणपटं परिकल्प⁵⁶²⁸ प्य तद्विवेकं संवृणोति नेतरद् रूपम् ।
तदुक्तं केनचित्--

*अविभागोऽपि बुद्ध्यात्मा विपर्यासितदर्शनैः ।

ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदवानिव लक्ष्यते ॥ प्र॰ वा॰ २ । ३५४

विकल्पेन निश्चीयते इति । तत्राह--सु 5629 स्वव्यक्त इत्यादि । व्यक्तोऽसंवृतः चेत
नादिस्वभावः, तत्संवरणे क्षणविवेकवत् बुद्धिव्यवहारोच्छेदः । संवृतो दर्शितः तदभावे विभ्रम
विरहात् शास्त्रमनर्थकम् । स्वौ व तो 5630 च तौ व्यक्तसंवृतात्मानौ च व्याप्नोति तदात्मकं
भवति एकं स्वलक्षणं बुद्धिवस्तु यदि इत्यनेन पराभ्युपगमं दर्शयति । तर्हि इति अत्र द्रष्ट
व्यम् । हेतुफलात्मानौ व्याप्नोति एकं स्वलक्षणम् । तदेवं क्रमाऽनेकान्तसिद्धेः एकस्य
कार्यकारणभावनिषेधनं सौगतमतघाति ।

ग्राह्याद्याकारविवेकं निर्मलं विज्ञानं तावत् न संभवति इति न बुद्धत्या 5631 बुद्धेरित्या दिना प्रतिपादयन् तदभ्युपगम्य चेयं कारिका कृता इति च कथञ्चिद् इत्यादिना व्यक्तेतर
इत्यादिना कारिकां विवृण्वन्नाह--न बुद्धेः इत्यादि । न बुद्धेः ग्राह्यग्राहकाकारौ भ्रान्तावेव
मनोविकल्पभ्रान्तिरचितावेव न तात्त्विकौ इति एवकारार्थः । कुतः ? इत्यत्राह--स्वयं सौगतस्य
योऽयम् सर्वमविभागं ज्ञानम् इति एकान्तः [p. ३१३ ख ] तस्य हानेः विकल्पे तो 5632 तौ भावतः
स्याताम्, कथमन्यथा अविभागोऽपि बुद्ध्यात्मा, ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदवानिव विक
ल्पेन लक्ष्यते । प्र॰ वा॰ २ । ३५४ इति सुभाषितं तस्य स्यात्, तदेकान्ते विकल्प
भावात् । सोऽपि तदन्तरेण न; इत्यपि वार्त्तम्; तत्रापि तथाकल्पने अनवस्थानात् । विकल्पो
वस्तु तस्व द्वा 5633 ऽवस्तुनिर्भासः नान्यदिति किं कृतोऽयं विभाग इति मन्यते ।

तत्रैव दूषणान्तरमाह--तौ वेदिनौ 5634 वेदिनः ग्राह्यग्राहकाकारौ चेत् यदि भ्रान्तौ निरंश
बुद्धौ विकल्पारोपितौ किम् अभ्रान्तम् तदाकाररहितम् न किञ्चित् यद् अभ्रान्तं प्रत्यक्षं स्यात् ।
इदमत्र तात्पर्यम्--यदि अविभागो बुद्ध्यात्मा कदाचित् प्रतिपन्नः स्यात् तद् विकल्पेन तौ5635

ग्राह्यग्राहकाकारौ ।

तत्र⁵⁶³⁶

अविभागबुद्धौ ।

आरोपितौ इति, नान्यथा । नहि शुक्तिकाऽसिद्धौ तत्र रजतारोपसिद्धिः, रजतत्ववद् रजते
विकल्पे च 5637

ग्राह्यग्राहकाकारौ ।

तौ यदि सिद्धौ भवतः । न चैवमिति ।

ननु प्रतिभासि 5638 भासते सर्वदा तदात्माऽविभागः, तौ च विकल्पारूढौ इति चेत्;
अत्राह--तौ ग्राह्यग्राहकाकारौ हि खलु तस्य बुद्ध्यात्मनः आत्मानौ स्वभावौ । कुतः ? इत्याह—
तद्व्यतिरेकेण तदाकारव्यतिरेकेण एकान्तस्य एको ग्राह्यादिरहितोश्चेतनैव 5639 तोऽन्तश्चेतनैव अन्तो धर्मो यस्य तस्य अनुपलब्धेः । तदुपलम्भमभ्युपगम्य दूषणमाह--कथञ्चिद् इत्यादि ।
शब्दादिरूपेण न विवक्षितरूपेण उपलब्धौ संशयादिव्यवच्छेदेन निर्णीतौ सत्यां च तद्विवेका
नुपलब्धौ तस्य विभ्रमस्य विवेकस्य अनुपलब्धौ उपलब्धस्यापि संवृतौ सत्यां च इत्यनु
[p. 391 ] वर्त्तते । [p. ३१४ क ] किम् ? इत्याह--व्यक्तेतरस्वभावौ सकृद् व्याप्नुवतः । कस्य ? चेतः
स्वलक्षणस्य क्रमेण स्वहेतुफलव्याप्तौ कः प्रतिबन्धः ?

ननु फले वृत्तिमद् विज्ञानं न हेतौ वृत्तिमत् स्व⁵⁶⁴⁰

ज्ञानकाले ।

काले त⁵⁶⁴¹

ज्ञानकारणस्य फलस्य अभावात् ।

दभावात्, अत एव हेतौ वृत्तिमत्
न फले, तत्कथं चेतःस्वलक्षणस्य स्वहेतुफलव्याप्तिप्रतिपत्तिः यतः तत्र कः प्रतिबन्धः इति
स्यादिति चेत्; अत्राह--संवृणोत्येव इत्यादि ।

संवृणोत्येव यथा वित्तिः सामान्येन स्वार्थयोः ।

विशेषाहितफलैकान्तभेदानवभासेत स्वतः ॥ १३ ॥

प्र⁵⁶⁴²

एतदेव स्वयं देवैरुक्तं सिद्धिवि
निश्चये । प्रत्यासत्त्या ययैक्यं स्यात् भ्रान्तिप्रत्यक्षयोस्तथा । भागतद्वदभेदेऽपि ततस्तत्त्वं द्वयात्मकम् ॥
--न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ १६८ ।

त्यासत्त्या ययैक्यं स्यात् भ्रान्तिप्रत्यक्षयोस्तथा ।

स्वहेतुफलयोरैक्यं ततस्तत्त्वं त्रयात्मकम् ॥ १४ ॥

क्वचिदेकान्तसंभवे अनेकान्ता प्रतीतिरियं क्रियेत । यावता बुद्धेः खण्डशः स्वार्थ
संवेदनं भवत् साकल्येन तावदान्ध्यविजृम्भणम् । परस्पर...

संवृणोत्येव स्थागयत्येव । का ? इत्याह वृत्तिः 5643 वित्तिः ज्ञानम् । कान् ? इत्याह—
विशेषाहितु 5644 हित फलैकान्तभेदान् । कयोः ? इत्यत्राह--स्वार्थयोः स्वस्य अर्थस्य
च । स्वतः आत्मना । केन ? इत्यत्राह--सामान्येन पूर्वापरैकत्वेन स्वार्थयोः इत्येतद् अत्रा
प्यपेक्षं 5645 क्ष्यम् भेदैकान्तविरोधिसामान्यात्मकहेतुफलग्राहिणी इति यावत् । नन्वेवं भवता
कल्प्यते, नन्वेवं 5646 नत्वेवं सा प्रतिभासते इति चेत्; अत्राह--अवभासेत इत्यादि । यथा
शब्दश्रवणात् तथाशब्दानुमानम् यत्तदोर्नित्यसम्बन्धात् । ततोऽयमर्थः--यथा येन प्रकारेण
लोके प्रतीयते वित्तिः तथावभासेत । संवृतविशेषा च सामान्येन स्वार्थयोः लोके प्रतीयते अतः
तथैवावभासते । न च हेतो5647 तौ वृत्तस्य ज्ञानस्य फलग्रहणाभिमुख्यं विरुद्धम्, अन्यथा स्वात्मनि
वृत्तस्य परत्र वृत्तिर्विरुद्धा भवेदिति सर्वस्य क्षणिकतापि5648 ताप्रसाधनमनवसरम् । एतावाँस्तु
विशेषः एकत्र देशस्य अन्यत्र कालस्य भेद इति ।

ननु हेतुफलसामान्यानां प्रतिभासते 5649 ने अन्योऽन्यविविक्तं व⁵⁶⁵⁰

हेतुः पूर्वपर्यायः फलमुत्तरपर्यायः तयोश्च अन्वितं सामान्यं
द्रव्यमिति वस्तुत्रयम् ।

स्तुत्रयमापतितं नैकं तदात्म
कम्, इतरथा नानैकं स्याज्जगत् [p. ३१४ ख ] इति चेत्; अत्राह--प्रत्यासन्न 5651 सत्त्या इत्यादि ।
प्रत्यापोद्यतया यथा 5652 प्रत्यासत्त्या यया तथाऽवभासलक्षणया, स्वहेतोः तथोत्पत्ति
लक्षणया अशक्यविवेचनरूपया वा ऐक्यं तादात्म्यं स्यात् । कयोः ? इत्यत्राह--भ्रान्तिप्र
त्यक्षयोः । तथाहि--यदेव पतिशङ्खज्ञानम् अर्थक्रियास्थितिविरहात् भ्रान्तं तदेव स्वरूपे अभ्रान्तं
संस्थानमात्रे वा ऽविपर्ययात् । न च तत्र ज्ञानान्तरस्य अविसंवादकल्पना, तत एव तद्दर्श
नात्, अन्यथा अन्यतोऽपि न भवेत्, ततोऽपि अन्यत एव कल्पनादित्यव्यवस्थानात् । यथैव
[p. 392 ] हि शङ्खे पीतज्ञानस्य पीतसम्बन्धार्थ 5653 म्बन्ध्यर्थक्रियाविरहः तथा संस्थाने साधारणास्पष्टानु
मानाकारार्थक्रियाऽभावः अन्यथा सामान्यवस्तु 5654 सामान्यं वस्तु स्यात्5654

अर्थक्रियाकारित्वात् ।

। व्यवहारी नैवं
मन्यते इति चेत्; पीतज्ञाने संस्थानप्रतिभासे सम 5656 च समत्वम् । व्यवहारे तदैक्यमिति चेत्;
तत्रैव क्षणभङ्गादिखण्डनम्, परस्तु परमार्थोऽपि चिन्तितः । तदैक्ये किम् ? इत्याह--तया
प्रत्यासत्त्या स्वहेतुफलयोः ऐक्यम् । तत ऐक्यात् तत्त्वं त्रयात्मकम् उत्पादाद्यात्मकम् ।

प्रथमकारिकां व्यतिरेकमुखेन व्याख्यातुकाम आह--क्वचिद् इत्यादि । क्वचिद् बहिर
न्तर्वा यद्वा विभ्रमे अन्यत्र वा व्यवहारे परमार्थे वा एकान्तसंभवे एकान्तस्य अशेषपरवादि
मतस्य प्रमाणबलात् संभवे सति प्रतीतिः अयं इयं क्रियेत । किंभूता ? इत्याह--अनेकान्ता
इत्यादि । समस्ति 5657 नास्ति तत्संभवः ततस्तदपलाप इति; अत्राह--यावता इत्यादि । स्वार्थयोः
संवेदनं ग्रहणं बुद्धेः खण्डशः स्वसंवेदनम् स यदि 5658 सा5658

इह च रूपादौ वस्तुनि दृश्यमाने आन्तरः सुखाद्याकारस्तुल्यकालं
संवेद्यते । न च गृह्यमाणाकारो नीलादिः सातरूपो वेद्यते इति शक्यं वक्तुम्; यतो नीलादिः सातरूपेणानु
भूयते इति न निश्चीयते ।--न्यायबि॰ टी॰ १ । १० ।

तादिरूपेण न विभ्रम-[p. ३१५ क ]
विवेकस्वरूपेण इति ध र्मो त्त रा दिः । तथा ज्ञानरूपेण न उत्तरार्थक्रियासम्बन्धिना स्वभावेन
द्विष्ठसम्बन्धसंवित्तिः प्र॰ वार्तिकाल॰ २ । १ इत्यादि वचनात् । इतरथा साधनज्ञान
प्रतीतिकाले एव प्रमाणतायाः प्रतीतेः त⁵⁶⁶⁰

प्रमाणतापरीक्षणम् ।

त्परीक्षणं बालविलसितम् । यदि पुनः तत्सन्धिता 5661 तत्स
म्बन्धिना तद्वद्ग्रहणात्, गृहीतोपि 5662 तापि अर्थक्रिया दर्शनेन न निश्चीयते; न तर्हिगृहीता ।
नहि व्यवहारी गृहीतमनिश्चितं मन्यते । तदनुसारी च भवान्, परमार्थतः कार्ये 5663 कार्यकारण
भावो5664 वाभावेऽपि तदिच्छया5665

व्यबहारिजनेच्छया ।

तदङ्गीकरणात्,

*परमार्थाविकल्पेन सांवृतत्वं विहन्यते ।

तद्ग्रहे सांवृतत्वे तु तद्ग्रहोऽस्तु विकल्पतः ॥ इति

प्र ज्ञा क रः । तथा अर्थवेदनमपि नीलादितया न जातया 5666 जडतया इति सौत्रान्तिकः ।
द्रव्यादेः तद्रूपेण न सकल तजन्येकलंनक 5667 तज्जन्यफलजनकशक्तिरूपेण, तत्र अविवाद
प्रसङ्गात्, शक्तेः ततो भेदैकान्तेऽपि उक्तम्, इति वैशेषिकादिः । भवत् जायमानम् । किं
करोति ? इत्याह--साकल्येन इत्यादि । तावद्वान्त्यविच्चंभणं 5668 तावदन्ध्यविजृम्भणं तत्त्वपरी
क्षायाम् मध्यस्थं यदि चेतः, तद्विज्ञभणे 5669 तद्विजृम्मणे तु नेति ।

द्वितीयां विवृण्वन्नाह--परस्पर इत्यादि । सर्वं सुगमम् ।

परमपि अन्यथानुपतत्ता5670 पपत्तेरुदाहरणं दर्शयन्नाह--परस्पर इत्यादि ।

परस्पराविनाभूतौ नामौन्नामौ तु5671

तुलना--तुलोन्नामरसादीनां तुल्यकालतया न हि । नामरूपादिहेतुत्वं न च तद्व्यभिचारिता ॥
तादात्म्यं तु कथञ्चित् स्यात् ततो हि न तुलान्तयोः ।--न्यायवि॰ २ । ३३८ । प्रमाणसं॰ पृ॰ १०७ ।

लान्तयोः ।

स्थाल्यादौ लिङ्गमीदृक् चेत् सर्वं कार्यं न किं पुनः ॥ १५ ॥

[p. 393 ]

तुलान्तयोर्नामोन्नामयोरेकतरस्य दर्शनादन्यतरस्यानुमानम्, 5672

तुलना--न हि वृक्षादिः छायादेः स्वभावः कार्यं वा । न चात्र विसंवादोऽस्ति । चन्द्रादेर्जल
चन्द्रादि प्रतिपत्तिस्तथानुमा । न हि जलचन्द्रादेः चन्द्रादिः स्वभावः कार्यं वा ।--लघी॰ स्ववृ॰ श्लो॰
१२--१३ ।

वृक्षादेः छायाद्यनु
मानं कार्यलिङ्गं संभावयन् स्वभावहेतुमुपरुणद्धि । शक्यं हि वक्तुम्--भावः सत् कृतकं
वा वस्तु जनयन् अनश्वरमेवं जनयति । अतः स्वकारणस्वभावानुमानात् कारणात्मनः
प्रतिपत्तिरिति दुःखं वतायं तपस्वी, तस्य स्वोरस्ताडं क्रन्द्रतोऽपि लोकानिवृत्तेः ।

तुलान्तयोः नामोन्नामौ परस्पराविनाभूतौ अनुमीयेते इत्यध्याहारः । उन्नामा
विनाभावी नामस्तदविनाभावी चोन्नामः अन्यथानुपपत्तेः इत्यनुवर्त्तते । स्थाल्यादौ आदि
शब्देन जले चन्द्रादिग्रहणम्, सति द्रव्यमेघादौ अनुमीयते इत्युपस्कारः । अत्रापि अन्यथा
नुपपत्तेः [p. ३१५ ख ] इत्यनेन घटना । अथ पूर्वम्, एतच्च पूर्वसामग्रीकार्यमिति, अतः सैवाऽनु
मीयते; इत्यत्राह--ईदृग् इत्यादि । कार्यम् इदृग् लिङ्गं चेद् यदि इति किं पुनर्न कार्यम्
सत्त्वादिकमपि कार्यमेव स्यादिति ।

ईदृग् इत्यादि भागं विवृण्वन्नाह--तुलान्तयोः इत्यादि । तुलान्तयोः यौ नामोन्नामौ
तयोः एकतरस्य नामस्य उन्नामस्य वा दर्शनाद् अन्यतरस्य उन्नामस्य नामस्य वा अनुमानम्
तथा वृक्षादेः सकापा 5673 सकाशात् छाया द्यनुमानम् अथवा वृक्षाः5674 क्षादेः सम्बन्धि
छायादिना अनुमानम् कार्यलिङ्गं संभवं भवन् 5675 संभावयन् सौगतः स्वभावहेतुम् उप
रुणद्धि निराकरोति, कार्यं हेतुं तं ब्रूयात् । एतदेव दर्शयन्नाह--शक्यं हि इत्यादि । शक्यं हि
वक्तुम् भावं 5676 वः सत् तत् कृतकं वा5677

अपेक्षितपरव्यापारो हि भावः स्वभावनिष्पत्तौ कृतक इति ।--न्यायबि॰ ३ । १२ ।

अपेक्षितपरव्यापारं वा वस्तु जनयतुयन् स्वरमेवां
अनश्वरमेव नित्यरूपमेव जनयति घटादौ तथा दर्शनात् इति मन्यते । ततः किम् ? इत्याह—
य तः कारणाद् अतो वा लिङ्गात् स्वकारणस्वभावानुमानाद् भावस्य कृतकस्य वा यत् कारणं
तस्य यः स्वभावो नश्वरश्च कार्यजननरूपः तस्य अनुमानात् कारणात्मनः कृतकस्य वा प्रति
पत्तिः इति न साक्षात् तत्कालभाविना ता न 5678 तन्न श्वरत्वमनुमीयत इति भावः । अथ
यदा अतः स्वकारणस्वभावानुमितिः तदा कार्यं सत्त्वादि, यदा तु स्वभावभूतं नश्वरत्वं तदा स्वभाव
इति चेत्; तर्हि यदा रसादेः स्वभावानुमानं तदा कार्यत्वं यदा तु समानकालरूपाद्यनुमानं तदा
[p. ३१६ क ] लिङ्गान्तरत्वम् । प्रकृते तादात्म्यसम्बन्धो नात्रेति चेत्; अत्रापि योग्यता इति
समानम् । यथैव वा अर्थान्तरयोः अकार्यकारणयोः क्वचित् कदाचित् सहदर्शने5679 नभावेऽपि
पुनः एकाभावेऽपि तददर्शनात् सर्वत्रानाश्वासः तथा अनर्थान्तरयोरपि क्वचित्तादात्म्यदर्शनेऽपि
तदन्यथादर्शनात्, यथा वृक्षत्वाभावेऽपि चूतत्वस्य⁵⁶⁸⁰

आम्रलतासंभवात् ।

इति सर्वत्र अनाश्वासः । एवं परीक्षणे लोकस्य
व्यवहारविलोपः । न चायं पक्षः क्षमो भवता तदङ्गीकरणात्, सौगतस्य कथं क्षमः तेनापि
अयमङ्गीकृतः ? प्रागद्वैतावतारात् लोकात् तादात्म्यादिप्रतिबन्धसिद्धिवत् सहभाविनां रूपादीनाम्
अयथानुपपत्तिप्रतिबन्धसिद्धिरपि अस्तु विशेषाभावादे 5681 वात् । एतदे वाह--दुःखम् इत्यादिना ।
[p. 394 ] दुःखं यथा भवति तथा जीवति इत्यनुसन्धिः, वत इति विषादे । अयं सौगतः तपस्वी
वराकः । किं कुर्वन् ? इत्याह--लोक इत्यादि । कुतः ? इत्याह--तस्य सौगतस्य सपादो दरसि
र स्तानं 5682 स्वोरस्ताडं क्रियाविशेषणमेतत् । क्रन्दतोऽपि रुदतोऽपि लोकस्य अनिवृत्तेः
अन्यथानुपपत्त्या प्रवृत्ताद् व्यवहारात् इति सम्बन्धः ।

अत्रैव उदाहरणान्तरं दर्शयन्नाह--तथैव इत्यादि ।

तथैव ज्योतिषां मध्ये उदिताज्ज्योतिषोऽनुमा ।

उदेष्यति कुतो हेतोः कृत्तिकादेः भवेदिति ॥ १६ ॥

प्रतिबन्धपरिसंख्यायाम् 5683

तुलना--भविष्यत्प्रतिपद्येत 2 akṣaras कृत्तिकोदयात् । श्व आदित्य उदेतेति ग्रहणं वा भविष्य
ति ॥ तदेतत् भविष्यद्विषयमविसंवादकं 2 akṣaras प्रतिबन्धसंख्यां प्रमाणसंख्यां च प्रतिरुणद्धि ।--लघी॰
स्व॰ श्लो॰ १४ ।

उदेष्यति शकटं कृत्तिकोदयादिति किं प्रमाणम् ? न चात्र
कश्चिद् व्यभिचारोऽस्ति । नो चेत्; प्रमाणसंख्या प्रतिबन्धपरिसंख्याघातिनीव लक्ष्यते ।
ज्योतिषामनागतोदयास्तमयादिफलज्ञानमनुमानमनिच्छतः प्रमाणान्तरप्रसङ्गात् । तादा
त्म्येन कुतश्चित् अतीतैककालानां गतिर्नानागतानां व्यभिचारात् प्र॰ वा॰ स्ववृ॰
पृ॰ ४९ इति व्याप्तिमेव प्रतिक्षिपन् न केवलमनुमानमुद्रां भिनत्ति किन्तु समस्तप्रमाण
प्रमेयव्यवस्थामपि ।

यथैव अन्यथानुपपत्तेः नामोन्नानयोः एकतरदर्शनाद् अन्यतरानुमानं वृक्षादेः छाया
द्यनुमानं तथैव तेनैव प्रकारेण अनुमा भवेत् इति सम्बन्धः । कुतः क्व ? इत्याह--ज्यो
तिषां मध्ये उदिताद्यो 5684 ज्ज्योतिषः कृत्तिकादेः हेतोः लिङ्गाद् उदेष्यति [p. ३१६ ख ]
ज्योतिषि शकटादौ इति भवन् शेष्यते 5685 न चेष्यते सौगतैः इति चेत्; अत्राह--कुतो
नैव भवेत् ? अतीतैककालानां गतिः प्र॰ वा॰ स्ववृ॰ पृ॰ ४९ प्रतिपत्तिः नो चेत्;
न यदि भविष्यतां व्यभिचारादिति व्यबहारानुसारिणोऽपि तद्व्यवहारविलोपः ।

न कृत्तिकोदयात् भविष्यच्छ2 akṣarasनुमानम् अपि तु द्वयोः कारणभूतयोः सामग्र्या इत्येके ।
तेषां तयोः यौगपद्यम्, इतरथा रसादीनामपि तु न स्यादिति निरर्थकम्-- अतीतैककालानां
गतिः प्र॰ वा॰ स्ववृ॰ इति ।

किञ्च, एकसामग्र्यधीनत्वेऽपि 5686

कृत्तिकोदय-शकटोद2 akṣaras ।

दयोरयौगपद्ये मानसाध्यक्षविषय⁵⁶⁸⁷

इन्द्रियज्ञानविषयस्य अनन्तरो विषयः इन्द्रियज्ञा
नस्य सहकारी भवन् मनोविज्ञानमुत्पादयति 2 akṣaras स्यादिति भावः ।

इन्द्रियज्ञानसहकारी
न स्यात् ।

ननु कथञ्चित् सामग्रीस्वभावानुमानेऽपि न भाविशकटोदयात्5688 नुमानम् अती
तैककालानां गतिः प्र॰ वा॰ स्ववृ॰ इत्यस्य विरोधा वे विदं 5689 धादिति चेत्; इदं स
एव जानाति य एवं वदन्ति 5690 ति ।

साध्यपि 5691 भाव्यपि कारणम्, कृत्तिकोदयात् शकटोदयस्य करणस्य 5692 कारणस्य अनु
[p. 395 ] मानम् इत्यपरे5693

भाविकारणवादिनः प्रज्ञाकरगुप्ताः ।

। तेषां 5694

तुलना--तेन यदुच्यते भट्टेन--यः सवित्रुदयो भावी
न तेनाद्योदयोऽन्वितः । अथ चाद्योदयात् सोऽपि भविता श्वोऽनुमीयते ॥...तदपास्तम्, यतश्च यथोपवर्णितः
साध्यान्वयो हेतुर्विद्यते ।--प्र॰ वा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ १८ । यच्चाद्योदयात् श्वः सूर्योदयाद्यनुमानं न
तदनुमानं नियामकलिङ्गाभावात्, अद्य गर्दभदर्शनात् श्वः सूर्योदयानुमानवत् ।--प्र॰ वा॰ स्ववृ॰ टी॰
पृ॰ ४९ ।

स्वग्रन्थे श्व आदित्य उदेता अद्य तद्व इन्द्रियात् 5695 तदुदयात् 5696

श्व आदित्य उदेतेति ग्रहणं वा भविष्यति--लघी॰ श्लो॰ १४ ।

इत्यनुमान
निषेधं5697 धकथा प्रमाणानाम् अयुक्तम् 5698 क्ता । उभयोः अनभ्युपगमे कथमनाभावि 5699 नागामि
निवृत्तिः ऐकान्तिकी स्यात् ? पूर्वभावित्वे च कार्यस्य सुगतस्य सुगतत्वा प्रोक्तनीया दसासर्वा
5700 सुगतत्वात् प्राक्तनी या दशा सा सर्वा कार्यभूता उत्तरा कारणरूपा ततः तदर्थं प्रवृत्तेः । तथा
च अत्र भगवतो हेतुफलसंपत्त्या प्रमाणभूतत्वं5701 त्वेन स्तोत्राभिधानम्5702

शास्त्रादौ
शास्त्रार्थत्वात् । भगवानेव हि प्रमाणभूतोऽस्मिन् प्रसाध्यते ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ १ ।

, तत्र हेतुः
आशयप्रयोगसम्पत् सांव्यवहारिकप्रमाणापेक्षया, आशयो जगद्धितैषिता, प्रयोगो जग
छन्नाछासृत्वं 5703 जगच्छासनात् शास्तृत्वं फलं स्वपयत् स्वार्थंसंपत् 5704 स्वार्थसम्पत् सुगतत्वेन प्र॰ समु॰ वृ॰ १ । १ इत्यादि5705

अत्र च
भगवतो हेतुफलसम्पत्त्या प्रमाणभूतत्वेन स्तोत्राभिधानं प्रकरणादौ प्रसादजननार्थम् । तत्र हेतुराशयप्रयो
गसम्पत्, आशयो जगद्धितैषिता, प्रयोगो जगच्छासनात् शास्तृत्वम्, फलं स्वार्थसम्पत् । स्वार्थसम्पत्
सुगतत्वेन त्रिविधमर्थमुपादाय । प्रशास्तार्थं सुरूपवत् । अपुनरावृत्त्यर्थ सुनष्टज्वरवत्, निःशेषार्थं सुपूर्णघट
वत्...--प्र॰ समु॰ वृ॰ ज॰ १ । १ ।

सर्वमयुक्तम्; संव्यवहारापेक्षयैवं [p. ३१७ क ]
व्याख्याने अग्निः कारणं दाहाद्यर्थक्रिया तत्फलम् इत्यनभ्यासे अग्निकारणलिङ्गदर्शनात् तत्फले
प्रवृत्तिः इति प्रसक्तम्, तथापि तत्क्रियाया एव कारणत्वे वल्लीदाहः5706 हे फलपर्णकौघः
कारणम्, अतः तद्दाहानुमानं कारणात् कार्यानुमानम् । कथमेवं सुगतत्वं तायित्वं व 5707 च हेतुः
आशयप्रयोगः तत्फलं न स्यादिति तदवस्थः पूर्वो व्याघातः5708

सुगतत्वाभावेऽपि तत्सद्भावात् ।

स्यादिति चेत्; कुत एतत् ?
सुगतत्वाभावे आश्रय 5709 आशयप्रयोगसंपदोऽप्य भावात्, 5710

आशयप्रयोगसम्पदभावे ।

तदभावे न सुगतत्वम् । अन्यत्रा
5711 थाऽहेतुत्वम् । अन्योऽन्यहेतुकत्वे वा अन्ये अन्योऽन्यसमाश्रयान्नैकतरस्यापि सिद्धिः ।
संव्यवहाराश्रयात् सर्वत्र हेतुफलभावम् अन्योश्रयदोष+इष्टमध्यभी 5712 अन्योऽन्याश्रयदोषदुष्टमप्यभी
ष्टमिच्छति न पुनः अकारणभूतात् कृत्तिकोदयाद् अन्यथानुपपन्नात् तद्दोषपरिवर्जितात् शकटोदया
नुमानमिति सत्यं परो5713

प्रज्ञाकरगुप्तः नष्टप्रज्ञः इत्यर्थः ।

गुप्तप्रज्ञेः 5714 ज्ञ एव । एतेन अरिष्टादेः मरणाद्यनुमानं चर्वितं5715 तचर्वितम् ।

कारिकार्थं व्याचष्टे--प्रतिबन्ध इत्यादिना । प्रतिबन्धस्य अविनाभावस्य परिसंख्यायां
तादात्म्यतदुत्पत्तिरूप एव नान्यः प्रतिबन्ध इति परिगणने क्रियमाणे उदेष्यति शकटं कृत्तिको
दयात् इति किं प्रमाणम् ? इति पृच्छति । न प्रत्यक्षम्; लिङ्गाश्रयणात् । नानुमानम्;
परप्रतिबन्धमन्तरेण भावात् । प्रमाणान्तरं स्यादिति भावः । यद्वा परस्य किं नैव प्रमाणम् इति
व्याख्येयम् । व्यभिचारान्न प्रमाणमिति चेत् अत्राह-- न चात्र इत्यादि । देशकालाकार
विपर्ययग्रहणलक्षणानां व्यभिचाराणां मध्ये नैकोऽप्यस्ति इति कश्चिद् ग्रहणम् । कुत एतत् ?
[p. 396 ] इत्यत्राह--कृत्तिका इत्यादि ।

यदि वा, तत्प्रमाणम् । कुतः ? इत्यत्राह--[p. ३१७ ख ] कृतात्यादि 5716 कृत्तिकेत्यादि । ननु
तदन्यथानुपपत्तिः कुतोऽवगम्यते ? विवक्षितशकटोदयाभावे अदर्शनादिति चेत्; तन्न; सर्वदर्शिनोऽ
दर्शनं सर्वत्र अर्थाभावं गमयति, नान्यस्य 5717

न चानुमाता सर्वदर्शी विद्यते, अनुमानवैफल्यात् ।

व्यभिचारात् । एकदा तदा 5718 तथा दृष्टानां सकषायधात्री
फलानां पुनरन्यथापि5719

देशान्तरे कालान्तरे द्रव्यान्तरस
म्बन्धे च मधुराणामपि दर्शनात् ।

दर्शनात् । नाऽयं सौगतपक्षे दोषः त⁵⁷²⁰

अविनाभावावगम ।

दवगमनिमित्तस्य तादात्म्यादिप्र⁵⁷²¹

आदिपदेन तदुत्पत्तिर्ग्राह्या ।

ति
बन्धस्य भावादिति चेत्; नैतत्सारम्; यतो यथैव बहुलं शिंशपायाः वृक्षस्वभावदर्शनात् तद
विनाभूतं सर्वत्र सर्वदा वृक्षस्वभावस्य इति गम्यते अन्यथा सकृदपि त⁵⁷²²

वृक्ष
स्वभावा ।

त्स्वभावा न भवेत्,
तथा कृत्तिकोदयः बहुलं शक्टोदयाविनाभाविस्वभावः प्रतीयमानः सर्वत्र सर्वदा तत्स्वभावः,
अन्यथा सकृतदपिस्व 5723 सकृदपि तस्य तत्स्वभावताऽयोगादिति गम्यते । अत्र अदृष्टव्यभिचाराशङ्का
न शिंशपायामिति किंकृतो विवेकः ? यथा च वृक्षाभावेऽपि तद्भावो5724 वे निःस्वभावता तस्याः5725

शिंशपायाः ।

तथा कृत्तिकोदयस्य तदविनाभाविस्वभावविरहे तदवस्थैव निःस्वभावता । न चेदमत्र चोद्यम्—
तत्स्वभावता तस्य कुतः इति; शिंशपायामपि तुल्यत्वात् । न तुल्यम्; तस्याः स्वकरणात्
5726 स्वकारणात्5726

तत्स्वभावाया एव उत्पन्नत्वात् इति सम्बन्धः ।

। अत्रापि इदमेव उत्तरमस्तु । त⁵⁷²⁸

कारणानुमानप्र
सङ्गः ।

दनुमानप्रसङ्गश्चेत्; शिंशपायामपि इति ।

स्वभावहेतवे दत्तः सांप्रतं किं जलाञ्जलिः ।

येनैर्व 5729 वं सौगते 5730 तो ब्रूते नो चेत् लिङ्गान्तरं न वित् 5731 किं ॥

अत्रैव दूषणान्तरं दर्शयन्नाह--प्रमाण इत्यादि । एवं मन्यते--अस्य अनुमाने अन्तर्भावात्तु
द्वे प्रमाणे इति प्रमाणसंख्या प्रतिबन्धपरिसंख्याघातिनीव द्विविध एव प्रतिबन्ध इति
तत्परिसंख्या प्रमाण [p. ३१८ क ] परिसंख्याघातिनी लक्ष्यते । इव शब्देन अनादरं दर्शयति ।
कुतः ? इत्यत्राह--ज्योतिषां ग्रहादीनां यौ अनागतोदयास्तमयौ तौ आदी यस्य तत्फलस्य
तस्य ज्ञानम् उक्तप्रतिबन्धाद् अनुमानमनिच्छतः प्रमाणान्तरप्रसङ्गात् । उपलक्षणमेतत्--तेन
इच्छतः5732

शकटोदयाद्यनुमानं स्वीकुर्वतः ।

5733

तादात्म्य-तदुत्पत्तिव्यतिरिक्तपूर्वोत्तरचरस्वरूप-अविना
भावस्वीकारापत्तेः ।

प्रतिबन्धान्तरप्रसङ्गादिति गम्यते ।

पुनरपि तद्दर्शयन्नाह--तादात्म्येन इत्यदि । कुतश्चित् लिङ्गात् अतीतैककालानां
गतिः नानागतानाम् । कुतः ? व्यभिचारात्, इत्येवं न केवलम् अनुमानमुद्रां भिनत्ति ।
किं कुर्वन् ? प्रतिक्षिपन् । काम् ? व्याप्तिमेव 5734

व्याप्तिग्राहक ।

तद्ग्राहकप्रमाणाभावादिति भावः । तथाहि—
तत्प्रतिबन्धनियमसमये बुद्धेः नाऽकारणम् अर्थो विषयः5735

इति नियमानुसारेण ।

, न च साकल्यव्याप्तिविषयायाः
तस्याः5736

बुद्धेः ।

सर्वम् अतीतं वर्त्तमानमनागतं च कारणम्; अनन्तरातीतस्यैव सर्वत्र कारणत्वोपग
मात्, इतरथा 5737

कारणम् ।

तत् स्वान्यकार्यदेशादिसङ्गतां5738 तं5738

अन्यदेशे अन्यकाले च कार्यं कुर्यादितिः ।

कुर्यादिति ।

[p. 397 ]

नास्माकं प्रतिभासाद्वैतवादिनां तन्मुद्राभेदो दोषाय सूत्वाद् 5740 सूक्तत्वात् इत्यपरे ।
तत्राह--किंचिद् 5741 किन्तु इति । किन्तु अपि तु समस्तप्रमाणप्रमेयव्यवस्थामपि भिनत्ति
इत्यनुवर्त्तते । अनुमानाभावे 5742

प्रमाणप्रमेयव्यवस्थाऽयोगात् ।

तदयोगात्, इतरथा प्रमाणेतरसामान्यस्थितेः 5743

यदा हि प्रमाणप्रमाणाभासयोः सामान्या स्थितिर्भवति
तदा इदं प्रमाणम् इदञ्चाप्रमाणमिति विभागः अविसंवादिहेतुमूलकेन अनुमानेनैव भवति ।

5744

अन्य
धियो गतेः । प्रमाणान्तरसद्भावः प्रतिषेधाच्च कस्यचित् इति शेषः । श्लोकोऽयं धर्मकीतिरप्येतदाह इति
कृत्वा उद्धृतः प्रमाणमीमांसायाम् पृ॰ ८ उद्धृतश्च प्रमाणप॰ पृ॰ ६४ प्रमेयक॰ पृ॰ १८०
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २६१ इत्यादिषु ।

इत्यादि
कमनर्थकम् अन्यत् सर्वम् ।

तद्व्यवस्थाभेदेऽपि प्रत्यक्षः प्रमाणप्रमेयव्यवस्थाभेद इति चेत्; अत्राह--प्रत्यक्ष ।
इत्यादि ।

प्रत्यक्षमेकान्तेन स्वलक्षणविलक्षणम् ।

मिथ्यानुमाऽसदर्था स्व-लक्षणं मुख्यलक्षणम् ॥ १७ ॥

विशद...कालान्तर...तथा संवित्तिं ग्राह्यग्राहकविकल्पविभ्रमात्मिकां संपश्यामो
न पुनरेकान्तम् ।

5745

प्रत्यक्षस्य ।

तस्य हि लक्षणं देशान्तरादिव्याप्त्या विधातव्यम् । न च स्वसंवेदनव्यक्तिभिः स्वयम
लक्षिताभिः तच्छक्यमिति तात्पर्यम् । युक्तमेतत्--यदि साकल्येन चतुर्विधप्रत्यक्षलक्षणमुच्येत,
न चैवम् तदभावात्, विपर्ययात् स्वसंवेदनस्यैवोच्यते [p. ३१८ ख ] 5746

स्वसंवेदनम् ।

तत् प्रत्यक्षसिद्धमिति चेत्;
अत्राह--प्रत्यक्षम् इत्यादि । प्रत्यक्षं स्वसंवेदनाख्यम् अन्यद्वा । किंभूतम् ? इत्याह--सुगतस्य
सम्बन्धि यद् एकान्तेन असाधारणत्वेन एकेन असहायेन अन्तेन धर्मिना 5747 धर्मेण उपलक्षितं
स्वलक्षणं तेन विलक्षणं विसदृशं न तदाकारं ततो विमुखं वा । अनुमितेः तत्सिद्धिरिति
चेत्; अत्राह--मिथ्या विसंवादिनी अनुमा । कुतः ? इत्यत्राह--असदर्था निर्विषया
निष्प्रयोजना वा, प्रतिभासाद्वैतस्य स्वतःसिद्धेरभ्युपगमात् । यद्वा असन्नर्थो हेतुलक्षणप्रमाश्च
भावेन यस्या इति । ततः किम् ? इत्याह--स्वलक्षणं परकीयं मुख्यलक्षणम्, अनेन
स्वलक्षणशब्दनिरुक्तं5748 क्तिं करोति ।

कुतः पुनः प्रत्यक्षं 5749

स्वलक्षणविलक्षणम् ।

तद्विलक्षणम् ? इत्यत्राह--विशद इत्यादि । यथैव च युगपद् एकस्य
स्थवीयसो ग्रहणसंभवः तथा कालान्तरस्थायिनोऽपीति; अत्राह--कालान्तर इत्यादि । अनेन
तदप्रत्यक्षत्वा5750 त्वसाधने विरुद्धोपलब्धिं दर्शयति ।

यद्येकस्मिन् तदद्वैतवाञ्छा तेऽत्र स्थवीयसि ।

पूवोत्तरानुगभागे मुक्त एवासि सर्वथा ॥ इति मन्यते ।

यदि पुनः ततो भिन्नं तदद्वैतम्; तत्राह--यथासंवित्तिम् इत्यादि । तथा संवित्तिं संपश्यामः
ग्राह्यग्राहकावेव विकल्पौ भेदौ ताभ्यां विभ्रमात्मिकाम् । एवं मन्यते--यदि स्तम्भादिव्यतिरिच्य
[p. 398 ] मानशरीरं तदद्वैतम् स्तम्भादि किं भविष्यति ? भविष्यति चेत्; स्वतोऽस्या5751

स्तम्भादेः ।

वभासनोत व
5752 ने 5752

स्तम्भादित्वायोगात्, स्वसंवेदनरूपताप्राप्तेरित्यर्थः ।

तदयोगात्, स्वसंवेदनविभ्रमप्राप्तेः । अन्यतः चेत्5754

प्रतिभासते स्तम्भा
दिकम्, तदा ।

; सिद्धं नः समीहितम् । एकान्तमपि
संपश्यन्ति भवन्त इति चेत्; अत्राह--न पुनः इत्यादि ।

तदेवं बहिरन्तश्च अनेकान्ते [p. ३१९ क ] सिद्धे यत् प्राप्तं तद्दर्शयन्नाह--स्वभावो
व्यवहारोऽपि 5755 रेऽपि इत्यादि ।

स्वभावो व्यवहारेऽपि हेतुस्तत्त्वप्रवर्तनात् ।

संपश्यतामनेकान्तं तन्मिथ्याभिनिवेशिनाम् ॥ १८ ॥

तत्तद्विरुद्धादिशब्दज्ञानतर्कप्रयोगतः । १/२ ।

स्वभावोपलम्भः भावस्वभाव एव । ततः व्यवहारोऽनेकान्तविषयः साध्यः । तत्र
विषयप्रतिपत्तौ अप्रतिपन्नविषयिणो दर्शनात् न युक्ता । तन्नैतत्सारं कार्येत्यादि ।
अनुपलम्भः पुनः व्यतिरेकव्यवहारसाधनः । तदयं बहिरन्तश्चानेकान्तं पश्यन्नेव तत्त्व
दृष्टिपराङ्मुखः समयावष्टम्भादन्यतो वा तर्कप्रयोगैस्तद्व्यवहारमवतार्यते । सत्त्वाद्यनु
पलब्धेः तथैव भावः अनेकान्तात्मक एव । बहिरपि एकान्तानुपलब्धेः, अन्यथाऽ
नुपपत्तेः ।

भिन्नप्रक्रमोऽपिशब्दः स्वभाव इत्यस्यानन्तरं द्रष्टव्यः । ततो न केवलम् अलंभः
5756 उपलम्भः अपि तु स्वभावोऽपि अनेकान्तोपलम्भोऽपि हेतुः लिङ्गम् । क्व ? इत्यत्राह--व्यव
हारे, प्रक्रमाद् अनेकान्तस्य इति गम्यते । ननु तदुपलम्भादेव साक्षाद् अनेकान्तसिद्धेः कुतोऽ
सौ हेतुः ? इत्यत्राह--तत्त्वे अनेकान्तस्वरूपे प्रवर्त्तनाद् अन्तर्भूतणिजर्थो या 5757 ऽयं द्रष्टव्यः ।
केषाम् ? इत्याह--संपश्यताम् । अपिशब्दोऽत्रापि द्रष्टव्यः । किम् ? इत्याह--अनेकान्तं
तन्मिथ्याभिनिवेशिनाम् । तस्मिन् अनेकान्ते मिथ्या योऽभिनिवेशः एकान्ताभि
निवेशः तद्वतां तन्निरासार्थम् इत्यर्थः । एतदुक्तं भवति--यथा स्वभावहेतुरपि अनुपलम्भः साध्या
5758 ध्यभेदाद् भिन्ने5759 न्न उच्यते तथाऽर्य 5760 तथाऽयं स्वभावोपलम्भोऽपि कार्यव्याप्यस्वभावा
भ्यां भिन्न इति त्रीण्येव लिङ्गानि न्यायबि॰ २ । ११ इति5761

त्रिरूपाणि च त्रीण्येव लिङ्गानि--न्यायबि॰ ।

व्याहन्यते, इति प्र ज्ञा
क र प्रयुक्तस्य हेतोः पक्षस्य च स्वयं तेन दर्शितो बाधः ।

बोध्ये निरंशैकान्तसाधने कथं तत्र स हेतुः इत्य था 5762 इत्यत्राह-- तत् तद्विरुद्ध इत्यादि ।
तच्छब्देन अनेकान्तं5763 न्तःपरामृश्यते, तद्विरुद्ध इत्यनेन वा 5764 च अनेकान्तः5765 न्तविरुद्धो नित्या
द्येकान्तः तौ आदी येषां ते तथोक्ताः । आदिशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते--तदादयः तद्विरुद्धा
दय इति । तत्र आद्येन आदिशब्देन अनेकान्तकारणकार्यसहचा 5766 चरादीनां ग्रहणात्, द्वितीयेन
एकान्तकारणादीनाम्, तेषां यथासंख्येन शब्दश्च ज्ञानं च तयोः तर्केण विपक्षे सद्भाव
बाधको5767 कहेतुप्रयोगतः प्रयोगेण तत्प्रतिपादकवाक्योच्चारणेन । उदारप्रपञ्चस्तु नेहोक्तो ग्रन्थ
[p. 399 ] गौरवात्, प्र मा ण सं ग्र हा त्5768

एतन्नामकात् ग्रन्थात् । द्रष्टव्यम्--प्रमाणसं॰ पृ॰ १०४ ।

ज्ञेयः [p. ३१९ ख ] पण्डितैर्मानसाभिः 5769 र्मानशालिभिः ।

कारिकामाविष्कुर्वन्नाह--स्वभावोपलम्भ इत्यादि । स्वभावोपलम्भः, स्वभाव एव
अनेकान्तभावस्वरूपमेया 5770 रूपतया उपलभ्यते इति उपलम्भः स्वभावश्चासौ उपलम्भश्च इति
व्युत्पत्तेः । यदि वा, तदुपलम्भे न स्वभावः सत्विति 5771 सन्निति व्यवस्थाप्यत इति विषयी5772 यि
शब्दस्य विषय उपचारो पवृत्तेः 5773 चारोपपत्तेः तदुपलम्भस्वभाव इत्युच्यते । ततः किं क्रियते ?
इत्याह--ततः स्वभावाद् व्यवहारोऽनेकान्तविषयः सदिति ज्ञानादिः साध्यः ।

ननु स्वभावोपलम्भे सोऽपि सिद्ध एवेति कथं साध्य इति चेत् ? अत्राह--तत्र इत्यादि ।
तत्र अनेकान्ते विषयस्य तदुपलम्भस्य प्रतिपत्तौ सत्यां अप्रतिपन्नो विषयी येन तस्य
सौगतादेः दर्शनात् तदुपलम्भरूपोऽनुपलम्भोऽविकल्पः ततः तत्प्रतिपत्तावपि विषयिणोऽ
प्रतिपत्तिः युक्ता, न भवतोऽनेकान्तोपलम्भस्य व्यवसायरूपत्वात् । न च अतः परो व्यवहारः
यस्ततः साध्यः इति चेत्; उक्तमत्र तत्र इत्यादि । दृश्यते हि अनेकान्तोपलम्भवतोऽपि विप
रीतारोपः । न च दृष्टेऽनुपपन्नं नाम । अत एव उक्तं दर्शनात् इति । न च भूतलदर्शनम
विकल्पकम् इत्युक्तं प्रथमपरिच्छेदे इति यत्किञ्चिदेतत् ।

ततः किं जातम् ? इत्याह--तन्नैतत्सारम् इत्यादि । यत एवं तत् तस्मात् एतत् किम्
इत्यत्राह--कार्येत्यादि । अनुपलम्भः, पुनः इति पक्षान्तरद्योतने व्यतिरेकतद्व्यवहारसाधनो
भावाभावव्यवहारयोः साधन इति स्वभावोपलम्भः इत्यादिरपि व्यवहारणो वा 5774 रेणैव साधन
त्वादिति मन्यते ।

प्रकृतं निगमयन्नाह--तद्वयम् 5775 तदयम् इत्यादि । यत एवं तत् तस्मात् अयम् एकान्तवादी
सौगतादिः अनेकान्तं [p. ३२० क ] पश्यन्नेव । क्व ? इत्याह--बहिरन्तश्च । स किम् ? इत्याह—
तत्त्वस्य अनेकान्त-जीवादेर्या दृष्टिः तस्याः पराङ्मुखो विमुखः तत्त्वं पश्यन्नपि न पश्यामि
इति मन्यते इति भावः । कुतः ? इत्याह--समयावष्टम्भात् स्वागमाग्रहग्रहावेशात् अन्यतो वा
पूर्वक नर्म्म 5776 पूर्वकर्मतः । स किं क्रियते ? इत्यादि यमोऽर्थन्यवहारमवतापि त 5777 इत्याह
तद्व्यवहारमर्थव्यवहारमवतार्यते कैः ? इत्याह--तर्कप्रयोगैः तर्कमूलैः साधनवाक्यैः ता
5778 तमेव दर्शयन्नाह--सत्त्व इत्यादि । आदि शब्देन स्वपरसमयप्रसिद्धनिखिलहेतुपरिग्रहः ।
अनेन ज्ञानतर्कप्रयोगतः इति व्याख्यातम् । अधुना तद्विरुद्धाद्यज्ञानतर्कप्रयोग इति 5779 तद्विरु
द्धादि व्याख्यातु माह--स्वभाव इत्यादि । स्वभावोऽनेकान्तस्वरूपं तद्विरुद्धो नित्याद्येकान्तः
उपलक्ष्यते, उपलक्षणमेतत् तेन नत्कुर्यादि 5780 तत्कार्यादिपरिग्रहः । तस्या अनुपलब्धेः तथैव
तेनैव प्रकारेण भावः अनेकान्तात्मक इव 5781 एव इति सम्बन्धः । असिद्धो हेतुः इति चेत्;
अत्राह--बहिरपि एकान्तानुपलब्धेः इति । चिन्तितमेतत् ।

ननु त⁵⁷⁸²

एकान्तानुपलब्धिश्च ।

दनुपलब्धिश्च स्यात् नापि भावोऽनेकान्तात्मको विरोधाभावात् इति सन्दिग्ध
[p. 400 ] विपक्षव्यावृत्तिको हेतुरिति चेत्, अत्राह--अन्यथा अन्येन भावस्य अनेकान्तात्मकत्वाभावप्रकारेण
अनुपपत्तेः तत्र तदनुपलब्धिरिति । तथाहि--तदनुपलब्धिः उपलब्धिनिवृत्तिम्5783 त्तिः, अन्योप
लब्धिः वा ? प्रथमपक्षोऽनभ्युपगमाद् दत्तोत्तरः, प्रमाणाऽसत्त्वेन असत्त्वात् । द्वितीयः5784

अन्योपलब्धिरूपा अनुपलब्धिः अनेकान्तमन्तरेण न सिद्धिमुपयाति ।

पुनर्नानेका
न्तमन्तरेणेपिति 5785 णेति निश्चितम् ।

तत्राह 5786 अत्राह--बहिरर्थविभ्रमैकान्तवादी बहिर्विभ्रमैकान्तोपलब्धिः 5787 ब्धेः तत्र असिद्धो
हेतुरिति; तन्मतमाशङ्क्य दूषयन्नाह--प्रत्यक्षैक [p. ३२० ख ] इत्यादि ।

प्रत्यक्षैकस्थिरस्थूलस्वभावैश्चेद्विलक्षणैः ।

एकान्तभ्रान्तस्वभावान्न भाव्यमप्रमादिभिः ॥ १९ ॥

स्वलक्षणानां दृश्यैकस्थिरस्थूलस्वभावविरोधात् व्यतिरेके वृत्ति विकल्पानवस्थादि
दोषप्रसङ्गात् बहिरर्थनिराकृतौ विज्ञप्तेरपि सर्वं समानम् । वेद्यवेदकभ्रान्तिसंवेदनविकल्पा
विकल्पादीनां परस्परं सर्वथा तादात्म्यासंभवात् न किञ्चित् भ्रान्तं ज्ञानं स्यात् । व्यति
रेके सन्तानान्तरवत् अन्योऽन्यं सम्बन्धासिद्धेः । न च भावानां साकल्येन नैरात्म्यं प्रतिपत्तुं
युक्तम् प्रमाणाभावात् । प्रतिपक्षैकान्तवत् तत्प्रमाणोपगमविरोधात् ।

एकश्च स्थिरश्च स्थूलश्च एकस्थिरस्थूलाः ते च ते स्वभावाश्च पुनरेतेषां
कर्मधारयः कार्यः तैः, ना 5788 न भाव्यम् । किंभूतैः ? विलक्षणैः अन्योऽन्यविसदृशैश्चेद्
यदि । कुतः ? इत्याह--एकान्तभ्रान्तस्वभावाद् एकान्तेन अवश्यंभावेन भ्रान्तो यः
स्वभावः तेषामेव⁵⁷⁸⁹

प्रतिवादिनामेव ।

, ततः तस्मात् तेन हेतुना । भावप्रधानो वा निर्देशः, एकान्तेन भ्रान्तः
स्वभावो येषां तेषां भावात् तत्त्वात् इति द्रष्टं 5790 ष्टव्यम् । तथाहि--नैते स्वभावाः सन्तः
सद्भिः अभ्युपगन्तव्या एकान्तभ्रान्तस्वभावत्वात् स्वप्नदृष्टराजादिस्वभाववत् । एकान्तभ्रान्त
स्वभावत्वं च ग्राह्यसमानाधिकरणतया अवभासनात्, एकत्र विरोधाद्वा दूरस्थितविरलकेशी
5791 शानां तत्स्वभाववत् ।

एवं परमतमुपदर्श्य अत्र दूषणमाह--अप्रमादिभिः इति । इदमत्र तात्पर्यम्--एकस्थिरस्थूल
स्वभावानां विलक्षणानाम् एकान्तभ्रान्तस्वभावोपगमे तदावेदकं प्रमाणमन्वेष्यम्, इतरथा अर्थ
वत्तदसिद्धेः । तत्र तत्प्रतिभासनं च अन्यथा तेन तद्विभ्रमाऽग्रहणात्, परचित्तार्थग्रहणे तदेकार्था
ग्रहणवत् । तदन्वेषणे च यत एव असन्त ः तत्र तत्स्वभावाः प्रतिभान्ति तत एव तदप्रमाणम्,
यत एव च तेषाम् एकान्तेन विभ्रमस्वभाववेदकम् अत एव अप्रमाणम्, ईषत् प्रमाणम्
अप्रमा आदिर्येषां विकल्पादिस्वभावानां तैरपि न भाव्यम् । एतदुक्तं भवति--प्रमाणेतरस्व
भावयोः ऐक्यम् एकान्तेन भ्रान्तस्वभावं तत्त्वाद् अवयवरूपाद्यैक्यवत् पूर्वापरभागैक्यस्थिरत्ववत्
बह्ववयवसंसर्गैकत्वपरिणामस्थौल्यवद्वा । तथा च न केवलं बहिः स्वप्नाऽस्वप्नविभागो दुर्लभः
किन्तु ज्ञानयादो5792 वादे [p. ३२१ क ] ज्ञानार्थविभागोऽपि ।

[p. 401 ]

तत्र यदुक्तं द्वितीयः पुनः अनेकान्तमन्तरेण नेति निश्चितमिति यदुक्तम्--यद्यनेकक्षणिक
सूक्ष्मस्वभाववद् एकस्थिरस्थूलस्वभावा अपि प्रत्यक्षसिद्धा एकत्र स्युः, न चैवं विचारायोगात्, केवलम्
अने 5793 यत एव कल्पिता तत्त 5794 तत एव भ्रान्ताः इति चेत्; एतदेवोपदर्श्य दूषयन्नाह--प्रत्यक्षैक
इत्यादि । न भाव्यम् बहिरन्तरपि इति सम्बन्धः । कैः ? इत्याह--प्रत्यक्षैकस्थिरस्थूलस्व
भावैः । प्रत्यक्षविशेषणात् सांवृतैकस्थिरस्थूलस्वभावैः भाव्यम् इति गम्यते । इतरथा सामान्येन
एकादिग्रहणं क्रियेत । दूषणमाह--विलक्षणैः इत्यादि । विलक्षणैः सर्वतो व्यावृत्तैरपि इति ।
अपि शब्दः अत्र द्रष्टव्यः, न भाव्यम् इति । किंभूतैः ? इत्यत्राह--अप्रमाऽऽदिभिः । न
विद्यते प्रमा आदिशब्देन हेतुफलभावादिः येषां तैः इति । कुतः ? इत्यत्राह--एकान्तभ्रान्त
स्वभावात् । एतदुक्तं भवति--यथा एकादिस्वभावा विशदतया अवभासमाना अपि कल्पिता
इष्यन्ते तथा विलक्षणाश्च⁵⁷⁹⁵

कल्पिता एव स्वीकर्त्तव्या इति भावः ।

विशेषाभावादिष्यताम् ।

कारिकां विवरीतुमाह--स्वलक्षणानाम् इत्यादि । स्वलक्षाणानां बाह्यविशेषाणां दृश्यैक
स्थिरस्थूलस्वभावविरोधात् कारणात् बहिरर्थनिराकृतौ । तत्र हेत्वन्तरमाह--व्यतिरेके
स्वलक्षणेभ्यः तत्स्वभावस्य भेदे अङ्गीक्रियमाणे वृ5796

एकदेशेन वृत्तिः सर्वात्मना वा इत्यादयो वृत्ति
विकल्पाः ।

त्तिविकल्प-अनवस्थादिदोषप्रसङ्गात् ।
च शब्दः अत्र द्रष्टव्यो हेतुसमुच्चयार्थः ।

ननु तत्स्वभावविरोधात् तद्दोषप्रसङ्गाच्च तत्स्वभावस्यैव बहिर्निराकृतिरस्तु न स्वलक्षणाना
वत् 5797 णानां, तत् कथम् अविशेषेणोच्यते बहिरर्थनिराकृतौ इति ? एवं मन्यते--यथोक्तहेतु
द्वयेन तत्स्वभावस्य [p. ३२१ ख ] दृश्यस्यापि निराकृतौ अन्यत्र कः समाश्वासः ? एवमर्थं च
पूर्वफक्किकायां दृश्यग्रहणम्, अतत्स्वभावलक्षणानाम् अनुपलम्भाच्च । तस्यां किम् ? इत्याह--विज्ञप्ते
रपि । न केवलं बहिरर्थश्च 5798 स्य सर्वम् उक्तमनुक्तं च दूषणं समानं साधारणम् । तथा च
निरूपित⁵⁷⁹⁹ तं निरूप्यते च वेद्य इत्यादिना । वेद्यश्च स्तम्भादिग्राह्याकारः वेदकश्च तद्ग्रहण
योग्यो ज्ञानाकारः तावेव भ्रान्तिः सा च संवेदनं च आदी येषां विकल्प्या5800 पाविकल्प्या
5801 पादीनां तेषाम् । यद्वा वेद्यशब्देन नीलादय आकारा उच्यन्ते, वेदकशब्देन तदाकारं तद्ग्रा
हकं ज्ञानम् । यच्चेदमुक्तम्--

*विपयाकारभेदाच्च अधिगमभेदानां 5802 धियोऽधिगमभेदतः ।

भावादेवास्य तद्भावे स्वरूपस्य स्वतो गतिः ॥

प्र॰ वा॰ १ । ६ इति

भ्रान्तिशब्देन ग्राह्यग्राहकसंवेदनभेदो बुद्धेः गृह्यते मन्त्राद्युपप्लुताक्षाणाम्
प्र॰ वा॰ २ । ३५५ इ⁵⁸⁰³

द्रष्टव्यम् पृ॰ ३८८ टि॰ ४ ।

त्यादेः, अविभागोऽपि बुद्ध्यात्मा प्र॰ वा॰ २ । ३५४
इ⁵⁸⁰⁴

द्रष्टव्यम्--पृ॰ ३८८ टि॰ ५ ।

त्यादेश्च वचनात् संवेदनध्वनिना अद्वयं वेदनम्, एतेषां कृतद्वन्द्वानाम् आदिशब्देन विक
ल्पादिग्राहिणां बहुव्रीहिः कार्यः तेषाम् । किंभूतानाम् ? इत्याह--परस्पर इत्यादि । सर्वथा
सर्वप्रकारेण तादात्म्यस्य ऐक्यस्य वा अनेन असंभवात् कारणात् न किञ्चिद् भ्रान्तं ज्ञानं
[p. 402 ] स्यात् । अयमभिप्रायः--वेद्यवेदकभ्रान्तिसंवेदनयोः एकान्तेन ऐक्ये संवेदनमेव भ्रान्तिमात्रमेव
वा प्रमाणकं स्यात् । यदि वा, वेद्यवेदकयोः सर्वथा तादात्म्ये अन्यतरदेव स्यात् इति न चित्र
मेकं ज्ञानम्, तथा नीलमात्रेऽपि, परीक्षायां नाप्यचित्रम् इति न किञ्चित् चित्रमचित्रं वा ज्ञानं
स्यात् इति व्याख्येयम् । तथा भ्रान्तिसंवेदनयो तथा तत्त्वे5805

तादात्म्ये ।

अन्यतरदेवेति [p. ३२२ क ] न
किञ्चिद् ग्राह्यमन्यद् भ्रान्तम् ।

तर्हि तेषां व्यतिरेक इति चेत्; अत्राह--व्यतिरेके तद्भेदे संबन्ध इत्यनुवर्त्तते, सन्ताना
न्तराणामिव तद्वत् तेषाम् अन्योऽन्यसंबन्धासिद्धेः कारणात् न किञ्चिज्ज्ञानं स्यात्, इति
रिक्ता वाचोयुक्तिः-- स्वरूपस्य स्वतो गतिः प्र॰ वा॰ १ । ६ इति न किञ्चिद् भ्रान्तं
स्यात् इति । प्रामाण्यं व्यवहारेण प्र॰ वा॰ १ । ७ इति च, भ्रान्तिविकल्पाभावे तदयोगात् ।
तर्हि बहिरिव 5806

अन्तरपि ।

अन्यत्रापि तत्त्वस्य विचार्यमाणस्याऽयोगात् साकल्येन शून्यता । तदुक्तम्-- तदे
तद्भूततन्नूनमायातम् प्र॰ वा॰ २ । २०९ 5807

इदं वस्तुबलायातं यद्वदन्ति विपश्चितः । यथा यथार्थाश्चि
न्त्यन्ते विशीर्यन्ते तथा तथा ॥--प्र॰ वा॰ ।

इत्यादि इति चेत्; अत्राह--न च
नैव प्रतिपत्तुं युक्तम् । किम् ? नैरात्म्यं निःस्वभावत्वम् । केषाम् ? भावानाम् । कथम् ?
इत्याह--साकल्येन सामस्त्येन पररूपेण इव स्वरूपेणापि । कुतः ? इत्याह--प्रमाणाभावात्
तन्नैरात्म्य इति विभक्तिपरिणामेन सम्बन्धः । अत्र दृष्टान्तमाह--प्रतिपक्षैकान्ते इव तद्वदिति
भावैकान्तवदिति । तत्र प्रमाणोपगमे दूषणमाह--तत्प्रमाणेत्यादि । तस्य नैरात्म्यस्य तस्मिन्
वा यत् प्रमाणं तस्य उपगमविरोधात् । तथाहि--यदि साकल्येन भावानां नैरात्म्यं न तत्
प्रमाणं 5808

प्रमाणात्मकविचारस्याप्यभावात् ।

विचारस्याप्ययोगात् । 5809

प्रमाणं चेदस्ति ।

तच्चेदस्ति; न तु नैरात्म्यम् ।

स्यान्मतम्--न कश्चित् सकलप्रतिभासवैकल्यं नैरात्म्यमाह-- मायामरीचिप्रभृति
प्रतिभासवदसत्त्वेऽपि अदोषः प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । २११ इति वचनात्, स्तम्भादिप्रतिभास
मात्रस्य भ्रान्तस्य भावाद् विभ्रमेतररहितस्या5810 स्यवेति; तत्राह--मिथ्यैकान्त इत्यादि ।

मिथ्यैकान्तधियाऽनर्थास्थिरधीचित्रसन्ततेः ।

नो वेद बहिस्तत्त्वं कृतान्तविषमग्रहम् ॥ २० ॥

चित्रपतङ्गनिर्भासादेर्नैकयोगक्षेमत्वं प्रतिभासस्य स्वभावभेदं न निराकरोति
सन्तानैकत्वप्रसङ्गात्, बहिरपि स्वभावभेदादेव स्वलक्षणानामेकस्वभावानभ्युपगात् ।

मिथ्या इति भावप्रधानोऽयं निर्देशः तेन मिथ्यात्वम् एकान्तो यस्या धियः तया
तत्त्वं स्वरूपं तस्या एव धियो मिथ्यैकान्तत्वं वेद वेत्ति सौगत इति कृतान्तविषमग्रहम्
विभ्रमाद् विभ्रमासिद्धेः इत्युक्तत्वात् । तथा परमपि परस्य [p. ३२२ ख ] तद⁵⁸¹¹ द्ग्रहं दर्श
यन्नाह--अनर्थ इत्यादि । न विद्यते अर्थो बहिः ग्राह्यो यस्याः सामर्थ्यं 5812 साऽनर्था स्वरूपा
लम्बना इत्यर्थः, न स्थिरा अस्थिरा क्षणिका इत्यर्थः, अनर्था च साऽस्थिरा च, सा च सा
[p. 403 ] धीश्च तस्याः चित्रं चित्रत्वं भावप्रधानत्वात् निर्देशस्य, तेन वा सन्ततिः तस्याः तत्त्वम्
एकत्वं वेद । एतदुक्तं भवति--हेतुफलादीनामभावं वदता सरूपोऽसौ वक्तव्यः, अन्यत्र प्रमाण
निषेधात्, सोऽपि चित्रैकप्रतिभासात्मकः, अन्यथा सकलशून्यम् इत्युक्तम् । तत्प्रतिभासोऽ
पि पूर्वापरक्षणैकत्वनान्तरीयक इति बहिः घटादौ न तत्त्वं वेद अयमपि सिद्धान्तविषमग्रहः
उभयत्राविशेषादिति । शेषस्य पूर्वमेव गतत्वात् ।

अनर्थास्थिरधीचित्रसन्ततेः तत्त्वं वेद बहिर्न इत्येतद् व्यतिरेकमुखेन
व्याख्यातुकाम आह--चित्र इत्यादि । चित्रपतङ्गस्य निर्भासः तदाकारं ज्ञानम् आदिर्यस्य चित्रा
स्तरणादिनिर्भासस्य प्रत्यक्षेतरादिनिर्भासस्य वा स तथोक्तः, तत्र नैकाकयोगक्षेमत्वं 5813

अलब्धधर्मानुवृत्तिर्योगः, लब्धधर्मानुवृत्तिः क्षेमः ।--प्र॰ वा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । २४ ।

योगः
उत्पादः क्षेमः उत्पन्नस्य संरक्षणम् अनुभवन्5814 वनं यस्य, अस्थिरज्ञानपक्षे संरक्षणस्याभावात् ।
अथवा क्षेमो विनाशः, तत्र तच्छब्दस्य सङ्केतात् द्विष्टे5815

दुष्टे ।

भ्रद्रिकाशब्दवत्, एकम् अभिन्नं योग
क्षेमं यस्य तस्य भावः तत्त्वं प्रतिभासस्य चित्रपतङ्गबुद्धेः स्वभावभेदं न निराकरोति । कुतः ?
इत्यत्राह--सन्तानैकत्वप्रसङ्गात् इति । सन्तानानाम् एकत्वम् अभेदः तस्य प्रसङ्गात् । यदा हि
एकं ज्ञानमुत्पद्यते वेद्यते वा तदा सन्तानान्तरज्ञानान्यपि; अन्यथैकज्ञानसन्तानमात्रं जगत्,
तथा च सति सुगतज्ञानसन्तानान्त पर-5816 न्तान्नापरमिति यदुक्तं केनचित् [p. ३२३ क ] -- स्व
संवेदनमेव एकं प्रत्यक्षं प्रमाणम् नापरम्, प्रपञ्चस्तु विनेयजनानुरोधात् इत्यादि; तत्सर्वं
प्लवते; विनेयजनाभावात् । तस्माद् एकज्ञानोदयकाले अन्यज्ञानोदयोऽभ्युपगन्तव्य इति सन्ताना
नाम् एकयोगक्षेमत्वं स्वभावभेदं निराकुर्यादिति पुनरपि नानन्तरदोषः5817 षपरिहारः । न चैवम्,
अतः 5818

अभिन्नयोगक्षेमत्वम् ।

तत् स्वभावभेदनिराकरणे अकिञ्चित्करपि5819 मिति मन्यते ।

ननु त्रिपदंग 5820 चित्रपतङ्गनिर्भासादौ प्रतिभासस्य यद्यपि एकयोगक्षेमत्वं स्वभावभेदं न
निराकरोति तथापि एकत्वं स्यादिति चेत्; अत्राह--बहिरपि इत्यादि । न केवलम् अन्तः किन्तु
बहिरपि स्वभावभेदादेव नान्यतः स्वलक्षणानां रूपादिपरमाणूनाम् एकस्वभावाऽनभ्युपगमात्
परेण, इति कारणात् तस्यास्तं तस्य निराकरोति इति । एतदुक्तं भवति--यथा स्वभावभेदात्
नैकत्वं बहिःपरमाणूनां तथा अन्तरपि इति ।

किं स्यात् सा चित्रैकस्यां न स्यात् प्र॰ वा॰ २ । २१० इ⁵⁸²¹

तस्यां मतावपि । यदीदं स्वयमर्थेभ्यो रोचते तत्र के वयम् इति
शेषः ।

त्यादि वचनाद
दोषोऽयमिति चेत्; अत्राह-- अ सिद्ध इत्यादि ।

असिद्धः सि द्ध से न स्य विरुद्धो दे व न न्दि नः ।

द्वेधा स म न्त भ द्र स्य हेतुरेकान्तसाधने5822

असिद्धः...सत्त्वादिरचलात्मनि ।--प्रमाणसं॰ पृ॰ ११४ । प्रकृतपाठः न्यायवि॰ वि॰
द्वि॰ पृ॰ १८१ । असिद्धः...विरुद्धो मल्लवादिनः ।...--जैनतर्कवा॰ पृ॰ १०७ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰
१०३२ ।

॥ २१ ॥

[p. 404 ]

सत्त्वादेर्वस्तुधर्मस्य असिद्धत्वं साकल्येन क्षणिकेतरैकान्तयोरसिद्धेः । अन्यथानुपप
त्तेरनेकान्तसाधनाद् विरुद्धत्वम् । अनैकान्तिकत्वं पुनः सत्त्वादेः क्षणक्षयादिसाधने असमी
क्षिततत्त्वार्थैः लोकप्रतीतिं प्रमाणमाश्रित्य तथा हेतुरुभयत्र वर्तते स्वपक्षविपक्षयोः, प्रागेव
तत्करणसमर्थात् कारणात् पुनः स्वकालनियतकार्योत्पत्त्यविशेषेण संभवात् । न च
स्वकारणसत्तया कार्योत्पत्तिर्विरुध्येत यतोऽक्षणिक एव दोषः स्यात् निर्णीत...तत्सूक्त
मेतत् ।

स्वलक्षणैकान्तस्य साधने सिद्धौ अङ्गीक्रियमाणायां सर्वो हेतुः सि द्ध से न स्य भग
वतः असिद्धः । कथमिति चेत् ? उच्यते--बहिरिवेति5823 वातिसूक्ष्मपरीक्षया अन्तरपि
सकलं प्रतिभासविकलमिति किं साधनज्ञानं यतो भाविनः प्राप्यस्य अनुमानादभ्यासे तत्र प्रवृत्तिः
स्यात् ? किं वा पूर्वापरविविक्तमध्यदर्शनं यस्माद् यद् यथाऽवभास इत्यादि क्षणभङ्ग
साधनमवतिष्ठेत ? किं वा नीलाद्यवभासनं येन यदवभासते तज्ज्ञानम् इत्यादि सिध्येत् ?
एतेन सत्त्वादयोऽपि चिन्तिताः । अभावैकान्तवत् भावैकान्तेऽपि तस्य⁵⁸²⁴

सिद्धसेनस्य ।

सर्वो हेतुः असिद्धः,
अनुपलम्भेन तदभावात् [p. ३२३ ख ] सर्वसङ्कराच्च । परस्पराऽनात्मकभावाऽभावैकान्तसाधने तु
प⁵⁸²⁵

नैयायिकस्य ।

रस्य न अ⁵⁸²⁶

क्षणिकपक्षात् ।

नन्तरपक्षाद् विशेषः, सर्वस्य सर्वात्मकत्वं प्रागभावाद्यभावादिति । सम्बन्धाभावे
अन्यस्य च अन्येन समवायादिसम्बन्धनिषेधात् । न चैवं वादिनः प्रागभावादीनामन्योऽन्यम्
अन्यतो वा भेदः सिध्यति, अनवस्थाभयाद् अपरप्रागभावाद्यभावात् । ततः सूक्तम्--एकान्त
साधने हेतुरसिद्धः सि द्ध से न स्य इति ।

कश्चित् स्वयूथ्यः अत्राह--सि द्ध से ने न क्वचित्तस्य असिद्धस्याऽवचनादयुक्तमेतदिति;
तेन कदाचिदेतत् श्रुतम् ?

*जे सच्चपायवाय⁵⁸²⁷ संतवायदोसे सक्कोलूया भणंति संखाणं ।

संखा वि असव्वा+ए 5828 असब्भावे तेसिं सव्वेवि ते सव्वा 5829 सच्चा ॥

सन्मति॰ ३ । ५० इति5830

यान् सद्वाददोषान् शाक्यौलूक्या
भणन्ति सांख्यानाम् । सांख्या अपि असद्वादे तेषां सर्वेऽपि ते सत्याः ।

।

अथातो रूपात् चित्रमेकं ज्ञानमिष्यते; तत्राह--विरुद्धो दे व न न्दि नः5831

पूज्यपादस्य ।

हेतुः एकान्त
साधने, क्रमेणेव अक्रमेणापि चित्रैकविरोधात् । तथा च कथञ्चिदेव क्षणिकत्वेन अव
भासनात् ततस्तथैव भावानां क्षणिकत्वसिद्धिः । एवं सत्त्वादयोऽपि भाव्याः ।

ननु यस्य वैशेषिकादेः निराकारज्ञानवादिनो नैकं ज्ञानं नीलादिनिर्भासैः चित्रं तं प्रति
केन दृष्टान्तेन सर्वस्य अनेकान्तात्मकत्वं सिध्यति येन तदीयैकान्तसाधने विरुद्धो हेतुः स्यादिति
चेत्; न; त⁵⁸³²

वैशेषि
कस्यापि ।

स्यापि प्रतिप्राणि त्रिकालविषयानेकव्याप्यव्यापकपदार्थग्रहणानेकशक्त्यात्मकैकमानस
ज्ञानसद्भावात् । इतरथा5833

तथाभूतमानसज्ञानाभावे ।

कुतो लिङ्गलिङ्गिनोः साकल्येन व्याप्तिग्रहो यतोऽनुमानम् ? न च यैव
[p. 405 ] तस्य अतीतग्रहणे अश्वता 5834 णोन्मुखता सैव वर्त्तमानादिग्रहणोन्मुखता; ग्राह्यैकत्वप्राप्तेः । [p. ३२४ क ]
नहि चक्षुरादिज्ञानेषु यैव रसग्रहणोन्मुखता सैव रूपादिग्रहोन्मुखता; ज्ञानभेदवैयर्थ्यापत्तेः ।
तत्रापि शक्तयः तत एकान्तेन व्यतिरिच्यन्ते । सम्बन्धाभावेन समवायनिषेधात् तस्य ता5835

शक्तयः ।

इति
व्यपदेशविलोपात् । तदुपकारशक्तिकल्पनायाम् अनवस्था । ततोऽनेकशक्त्यात्मकमेकं ज्ञानं तेना
पभ्युपगन्तव्यमिति । कथञ्च अनेकं कस्य 5836 तस्य चित्रं ज्ञानम् ? ततः स्थितम्--विरुद्धो इत्यादि ।
तदुक्तम्-- सिद्धिः अनेकान्तात् जैनेन्द्रव्या॰ १ । १ । १ शब्दार्थसम्बन्धानां सिद्धिः निष्पत्तिः
आत्मसत्ताज्ञप्तिर्वा अनेकान्तात् नान्यतः इति ।

अपरस्त्वाह--न मया प्रतिभासाद्वैतवादिना परमार्थतः क्वचिद् हेतुः इष्यते, यस्तु इष्यते
स व्यवहारेण प्रामाण्यं व्यवहारेण प्र॰ वा॰ १ । ४ इत्यभिधानादिति; तं प्रत्याह—
द्वेधा स म न्त भ द्र स्य हेतुः एकान्तसाधने इति । पक्षवद् विपक्षेऽपि वर्त्तते इति द्वेधा
अनैकान्तिक इति यावत् । तथाहि--सत्त्वम् अर्थक्रियाकारित्वम्, अक्षणिकवत् क्षणिकेऽपि स्वसद
सत्समये 5837

परमार्थतः ।

भावतोऽसंभवि; कल्पनया पुनः उभयत्रापि न वार्यत इत्युक्तम् । एतेन उपलम्भः
सत्त्वम् प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २३१ इति निरूपितम् । यथैव हि एकस्य कालत्रयानुयायित्वं
नित्यत्वं न कुतश्चित् प्रत्येतुं शक्यं तथा एकपरमाणुपर्यवसितं क्षणिकत्वमिति च । तथापि तत्प्र
तिपत्त्यभ्युपगमे सर्वस्य त्रिकालगोचराऽशेषावस्थानुयायिद्रव्यदर्शनं किन्न अभ्युपगभ्यते ? यत इदं
स्यात्-- यद् यथावभासते तत् तथैव परमार्थसत् यथा सुखं तत्त्वेनावभासमानं तथैव
परमार्थसत्, अवभासन्ते च भावा अनित्यत्वेन इति । तथा व्यवहारा वा 5838 राभावश्चा
ऽन्यत्रापि [p. ३२४ ख ] सर्वस्य सर्वदर्शित्वम् इत्यपि नोत्तरम्; एकैकपरमाणुनियतक्षणिकत्व
दर्शनेऽपि सर्वस्य सुगतत्वात् । नहि तथादर्शिनो भावतः सौगतैः अन्यः सुगत इष्यते । तथेष्ट
त्वाददोषश्चेत्; प्रकृतेऽप्यस्तु तदुत्तरम् । संसारीतरव्यवस्थाऽभाव इति चेत्; सुगतेतराभावोऽपि
तथा न किम् ? परमार्थतो यथाऽस्याभावः तथा अन्यस्यापि । व्यवहारेण उभयोरपि सिद्धिः
न वा कस्यचित् ।

यत्पुनरेतत्--5839

नित्यपक्षे ।

प्रथमक्षणदर्शनसमये अतीताऽनागतदशादर्शने तदैव उत्पन्नमृतप्रतीतिः स्यादि
ति; तदपि न सुन्दरम्; उभयत्रापि स मत्वात् । यो हि पूर्वापरविविक्तमेकं परमाणुं
पश्यति स नितरां तदैव उत्पन्नमृतम् आत्मानं पश्यति इति न कस्यचित् क्वचित् प्रवृत्तिः निवृत्तिर्वा
कुतश्चिदिति प्राप्तम् । 5840

प्रवृत्तिनिवृत्तिस्वीकारे ।

तदभ्युपगमे सकलकालकालीनदशास्थितान्स 5841 तात्मदर्शिनोऽपि सद
भ्युपगमः केन वार्यते ? अथ मध्यक्षण एव उत्पन्नो मृतश्च स्यादिति मतिः; सापि न युक्ता;
यथासमयमेव तद्ग्रहणात् । अस्याऽनभ्युपगमे अन्यत्र कः समाश्वासः ? ततोऽक्षणिकवत् क्षणिक
स्यापि न तत्त्वतो दर्शनम् । कल्पनया तु द्वयोरपि, इति साधूक्तम्--द्वेधा स म न्त भ द्र
स्य इति । क्व पुनरनेन भगवता एकान्तवादिहेतूनामनैकान्तिकत्वमुच्यत इति चेत्; न;

[p. 406 ]

*ये परस्खलितोन्निद्राः स्वदोषेभनिमीलिनः ।

तपस्विनस्ते किं कुर्युरपात्रं त्वन्मतश्रियः ॥ बृहत्स्व॰ श्लो॰ ९९

इत्येतेन उद्भावनात् । अस्यायमर्थः--ये वादिनः अपात्रम् अभाजनम् । कस्य ? इत्याह—
तन्मत⁵⁸⁴² त्वन्मतश्रियः [p. ३२५ क ] इति । तव अरजिनस्य भगवतो मतभासन्नं 5843 मतं शासनं तस्य
श्रीः सर्वपदार्थव्यापि-अनेकान्ताभिधेयम्, तस्याः, एकान्तवादिनः इति यावत् । ते किं कुर्युः ? नैव
किञ्चित्, स्वपरपक्षसिद्धिनिषेधौ नैव कुर्युः इत्यर्थः । किंभूताः ? तपस्विनो वराकाः । कुतः ?
इत्याह--परस्खलितोन्निद्रा इत्यादि । परस्य सौगतापेक्षया नित्यवादिनः 5844

नित्यवाद्यपेक्षया ।

तदपेक्षया सौगतस्य,
स्खलितं क्रमयौगपद्याभ्याम् अर्थक्रियाऽसामर्थ्यं ततोन्निद्रा 5845 तत्रोन्निद्राः तद्द्रष्टारः । स्वदोषेभ
निमीलिनः स्वदोषान् पश्यन्तोऽपि अपश्यन्त इव वर्त्तन्ते । ततः सत्त्वादेः क्षणिकत्ववद्
अक्षणिकत्वसाधनमपि समानमिति ।

कारिकां व्याचष्टे--सत्त्वादेः इत्यादिना । सत्त्वम् अर्थक्रियाकारित्वम् उपलम्भम् अन्यद्वा
आदिर्यस्य एकान्तवादिसम्बन्धिनिखिलहेतोः स तथोक्तः तस्य । किंभूतस्य ? वस्तुधर्मस्य
असिद्धत्वम् एकान्तवस्तुन एव कस्यचिदभावात् तद्धर्मोऽपि तादृश एवेति मन्यते ।

ननु नित्यैकान्ते तदभावेऽपि क्षणिकत्वे तद्भावात् नाऽसिद्धत्वमिति चेत्; अत्राह--साक
ल्येन सामस्त्येन क्षणिकेतरैकान्तयोः असिद्धेः सत्त्वादेः इति ।

स्यान्मतम्--एकान्तवादिपरिकल्पिततत्त्वसमीक्षायां तदसिद्धिरस्तु, यथादर्शनं तदङ्गीकरणे
अयमदोष इति; तत्राह--अन्यथाऽनुपपत्तेः इत्यादि । विरुद्धत्वम् सत्त्वादेः इत्यनुवर्त्तते ।
कुतः ? इत्याह--अनेकान्तसाधनात् । एतदपि कुतः ? इत्याह--अन्यथा अनेकान्ताभावप्रकारेण
अनुपपत्तेः यथादर्शनं सत्त्वादेः इति ।

अपरः पुनराह--सर्वविकल्पातीतं तत्त्वतः [p. ३२५ ख ] व्यवहारेण क्षणभङ्गादिसाधनम् ।
तत्राह--अनैकान्तिकत्वम् इत्यादि । व्यभिचारित्वं सत्त्वादेः । पुनः इति वितर्के । क्षणक्षयादि
साधने क्रियमाणे अशेषैकान्तवादिसाध्यपरिग्रहार्थम् आदिग्रहणम् । कुतः तत्साधने ? सत्त्वादेः
इति । कैः ? इत्याह--असमीक्षिततत्त्वार्थैः असमीक्षितो विपरीतारोपनिरासेन न सम्यग् ईक्षितः
तत्त्वार्थः प्रतिभासाद्वैतलक्षणो यैः तैः, पृथग्जनैः इत्यर्थः । किं कृत्वा ? आश्रित्य । किम् ?
लोकप्रतीतिम् भेदविषयां विकल्पबुद्धिम् । तदुक्तं कैश्चित्-- प्रमाणमविसंवादिज्ञानम् इत्यादि
प्रमाणलक्षणं संव्यवहारापेक्षया प्र॰ वार्तिकाल॰ १ । ५ किंभूताम् ? इत्याह--प्रमाणमिति
परमार्थतः इति मन्यते । कथमनैकान्तिकत्वम् ? इत्याह--स्वपक्ष इत्यादि । तदा तेन परि
कल्पितप्रकारेण अर्थक्रियालक्षणो हेतुः उभयत्र पक्षवद् विपक्षेऽपि वर्तते यतः । कुतः ? इत्याह—
प्रागेव कार्योत्पत्तेः पूर्वमेव तत्करणसमर्थात् कार्योत्पादनशक्तात् कारणात् पुनः उत्तरकालं
स्वकालनियतकार्योत्पत्तेः अविशेषेण विशेषाभावेन संभवात् । क्व ? स्वपक्षविपक्षयोः
क्षणिकाऽक्षणिकस्वभावयोः । ततो यदुक्तं केनचित्-- यदि नित्यो महेश्वरो भावीनि सर्व
[p. 407 ] कार्याणि कर्तुं प्रागेव शक्तः तानि युगपत् कुर्यात् प्रागेव, पुनः ततोऽपि प्रागेव पुनः ततो
ऽपि प्रागेव इति न कार्योत्पत्तिकालव्यवस्था । इति; तन्निरस्तम्; कथम् ? चेतनालक्षणं
क्षणिकं कर्म चेत् स्वकार्योत्पत्तौ वैचित्र्यं स्वसत्तासमये कर्त्तुं शक्तम्; [p. ३२६ क ] तदैव कुर्यात्,
तस्यापि चेतनालक्षणस्य कर्मणो यत् सर्वम् अन्यद्वा कार्यं स्वसत्तासमये करोतु तस्यापि कारणं स्वं
फलं तदा जनयति इति क्षणिकपक्षेऽपि कार्योत्पत्तिकालव्यवस्था दुर्घटा, इति न युक्तम्--

*स्थित्वाप्रवृत्ति-संस्थानविशेषाऽर्थक्रियादिषु ।

इष्टसिद्धिः सिद्धसाधनम् । प्र॰ वा॰ १ । २० इति5846

स्थित्वा प्रवृत्तिसंस्थानविशेषाऽर्थक्रियादिषु । इष्टसिद्धिरसिद्धिर्वा दृष्टान्ते संशयोऽथवा ॥ १० ॥
ते एते कार्यहेतुत्वेनाभिमताः स्थित्वाप्रवृत्त्यादयो नैते सम्यग्घेतवः । यत एषु सत्स्वपीष्टस्यैव सिद्धिः सिद्ध
साधनम् । न च सिद्धः पक्षो भवतीति...--प्र॰ वार्तिकाल॰ ।

।

यदि पुनः प्रागेव समर्थादपि क्षणिकात् कारणात् कालान्तरे कार्योत्पत्तिः प्रार्थ्यते, कथम
न्यथा सुप्तस्य चिरोत्थितस्य पूर्वाऽभ्यासाद् विकल्पा इति; तथा नित्यादपि प्रार्थ्यताम्, इति न
युक्तम्-- नित्यादुत्पत्तिविश्लेषात् प्र॰ वा॰ १ । ९ इति5847

अपेक्षाया अयोगतः । इति हेत्वंशः ।

।

ननु पूर्वं समर्थमपि नित्यं पश्चात् स्वकार्यं करोतु, तथापि 5848 तदापि तेनैव कार्योत्पत्तेः,
ऊर्ध्वं तस्य स्थाने पुनरपि तदेव कर्त्तव्यमिति कार्यस्योपरमः कथमिति चेत् ? उक्तमत्र--पुनः
स्वकालनियतकार्योत्पत्तेः संभवादिति पुनः पुनः तस्यैव करणे न स्वकालनियतकार्योत्पत्तिसंभवः ।
क्षणिकपक्षेऽपि सर्वं समानम्; तथाहि--येन स्वभावेन प्रदीपः प्रमातरि ज्ञानमुपजनयति तेनैव चेद्
अ⁵⁸⁴⁹

भित्तौ गवाक्षे वा ।

न्यत्र कज्जलम्; तत्र तज्ज्ञानमपि जनयेत् प्रमातरि वा कज्जलम् इति ।

ननु कार्यकालं प्राप्नुवतः कारणस्य त⁵⁸⁵⁰

कारणत्वम् ।

त्त्वं विरुद्ध्यत इति चेत्; अत्राह--नचेत्यादि । नच
नैव कार्योत्पत्तिः स्वकारणसत्तया विरुध्येत । विरोधे कारणसत्तया विरुध्यते यथा अग्निसत्तया
शीतोत्पत्तिः इति । स्वाकारणग्रहणं कुतो न विरुध्यते इति चेत् ? विरोध⁵⁸⁵¹

द्विविधो हि पदार्थानां विरोधः । अविकलकारणस्य भवतो
ऽन्यभावे अभावाद् विरोधगतिः । शीतोष्णस्पर्शवत् । परस्परपरिहारस्थितलक्षणतया वा भावाभाववत् ।
--न्यायबि॰ ३ । ७२-७५ ।

द्वयस्याप्यभावात् । नहि
तदुत्पत्तेः तत्सत्तया सहानवस्थानलक्षणो विरोधः; अविकलकारणायाः कस्याश्चिद् भवत्याः
[p. ३२६ ख ] तदन्यतरस्याः5852

तद्भिन्नायाः ।

सन्निधाने नियमेन निवृत्त्यदर्शनात्, पटोत्पत्तिसमयेऽपि तत्कारण
तन्तुदर्शनात् । नापि परस्परपरिहारस्थिततालक्षणः; सुवर्णात्मककटकप्रतीतेः ।

न चेदमत्र चोद्यम्--5853

पूर्वापरपर्याययोः ।

पूर्वापरैकता केन प्रतीयते इति ? कृतोत्तरत्वात् । किंभूतः स नास्ति ?
इत्याह--यतो विरोधाद् अक्षणिक एव न क्षणिके दोषः स्याद् अर्थक्रियाभावलक्षणः । कृत
प्रतिक्रियत्वमस्य दर्शयन्नाह--निर्णीतेत्यादि । निगमयन्नाह--तत्सूक्तमेतद् इत्यादि ।

यत्पुनरुक्तम् अ र्च टे न-- सत्त्वम् अर्थक्रियया व्याप्तम्, साऽपि क्रमयौगपद्याभ्यां
प्रकारान्तराभावात् तत्करणस्य, ते5854

क्रमयौगपद्ये ।

च अक्षणिकान्निवर्तमाने तामर्थक्रियामादाय निवर्त्तेते,
5855

अर्थकिया ।

सापि सत्त्वमिति तीरादर्शिशकुनिन्यायेन क्षणिकत्वम् अवलम्बते सर्वं पक्षान्तराभावात्,
[p. 408 ] तत्कथं क्षणिकत्वे तदै5856 दनैकान्तिकम् । इति5857

तथाहि क्रमयौगपद्याभ्यां कार्यकिया व्याप्ता प्रकारान्तराभावात् । ततः कार्यकियाशक्तिव्यापकयोः
तयोरक्षणिकत्वे विरोधान्निवृत्तेस्तद्व्याप्तायाः कार्यक्रियाशक्तेरपि निवृत्तिरिति सर्वशक्तिविरहलक्षणमसत्त्वमक्ष
णिकत्वे व्यापकानुपलब्धिराकर्षति विरुद्धयोरेकत्रायोगात् । ततो निवृत्तं सत्त्वं क्षणिकेष्वेवावतिष्ठमानं तदा
त्मतामनुभवतीति यत् सत् तत् क्षणिकमेवेति अन्वयव्यतिरेकरूपायाः व्याप्तेर्निश्चयो भवति पृ॰ १४६,
४७ तस्मात् तीरादर्शिनेव इत्यादि । यथा किल बहनारूढैर्वणिग्भिः शकुनिर्मुच्यते अपि नाम तीरं द्रक्ष्य
तीति । स यदा सर्वतः पर्यटँ स्तीरं नासादयति तदा वहनमेव आगच्छति तद्वदेतदपि द्रष्टव्यम् । पृ॰ १९३
--हेतुबि॰ टी॰ ।

; तदेतत् पक्षान्तरेऽपि समानमिति दर्शयन्नाह—
स्यात् सत्ता इत्यादि ।

स्यात् सत्ता हेतुरक्षणिके विपक्षेऽर्थक्रियाऽग्रहात् ।

व्यापकानुपलब्धेश्चेद् व्यतिरेकः प्रसिध्यति ॥ २२ ॥

यत् सत् तत्सर्वं क्षणिकं विपक्षे क्रमयौगपद्याभ्यामर्थक्रियाविरोधात् । तल्लक्षणा
सत्ता ततो निवर्तमाना पक्षं सन्तं तथाभूतं प्रसाधयति । यदि स्वपक्षे प्रत्यक्षवृत्त्या तत्र
व्यापकानुपलब्धिर्निर्णीयेत् । विपक्षव्यावृत्त्या पक्षे प्रत्यक्षवृत्तिः, पक्षे प्रत्यक्षवृत्त्या च
विपक्षाद्व्यावृत्तिरिति परस्पराश्रयं चक्रकम्, यतः तद्व्यवस्थैव न स्यात् । नन्वक्षणिके
अर्थक्रियायाः सत्यं प्रत्यक्षमस्ति ? अन्यथा किं तत्रानुमानेन ? विप्रतिपत्तिस्तत्र अन्यथा
ऽर्थक्रियानुपपत्तिप्रयोगात् निराक्रियते । तद्द्वयमयुक्तम् ।

स्याद् भवेत् । सत्ता हेतुः लिङ्गम् । क्व ? इत्याह--अक्षणिके अर्थे इत्यध्याहारः ।
कुतः ? इत्याह--विपक्षे क्षणिके अर्थक्रियायाः क्रमयौगपद्याभ्यां व्याप्तायाः सत्त्वस्य व्यापि
कायाः अग्रहात् कुतश्चिदप्रतिपत्तेः । शक्यमनेनाप्येवं वक्तुम्--क्षणिकात् सत्त्वं स्वव्यापक⁵⁸⁵⁸

व्यापके क्रमयौगपद्ये ।

निवृत्त्या व्यावर्त्तमानं गत्यन्तराभावाद् अक्षणिके व्यवतिष्ठते इति ।

स्यान्मतम्--विपक्षे क्षणिके त्वंक्रियाः 5859 त्वर्थक्रियायाः व्यापारानुपलब्धेरभावः सिध्येद्
यदि सा5860

अर्थक्रिया ।

अक्षणिकात् निवर्त्तेत, अन्यथा अनैकान्तिकी5861

अनेकान्ता वर्तमाना, अथवा पक्षविप
क्षयोर्वर्तमाना ।

कथं तत्र⁵⁸⁶²

क्षणिके ।

5863

सत्त्वाभावम् ।

तदभावं साधयेत् ? 5864

क्षणिकात् ।

ततः
5865

सत्त्वनिवृत्तिश्च ।

तन्निवृत्तिश्च क्रमयौगपद्याभ्याम् अक्षणिके 5866

सति
भवति ।

अर्थक्रियादर्शने । न च 5867

अक्षणिके ।

तत्र [p. ३२७ क ] 5868

अर्थक्रियादर्शनम् ।

तद्
इति; तत्राह--व्यापक इत्यादि । व्यापकयोः क्रमयौगपद्ययोः याऽनुपलब्धि रक्षणिका
सत्त्वसाधनायोपन्यस्ता तस्याः व्यतिरेकः क्षणिकाद् विपक्षाद् व्यावृत्तिः प्रसिद्धा, नित्ये
प्रतिभातस्य क्रमेतराभ्याम् अर्थक्रियाकारित्वस्य व्यवस्थापितत्वादिति मन्यते । चेत् शब्दः
अवधारणार्थः, निपातानाम् अनेकार्थत्वात् अर्थक्रियाग्रहाद् इत्यस्यानन्तरं द्रष्टव्यः । भवतु
तर्हि सत्ताऽक्षणिके हेतुः तथापि जैनस्य प्रकृतं हीधते 5869 हीयते इति चेत्; अत्राह--स्याद्
इत्यादि गतार्थमेतत् । व्यापकानुपलब्धेश्चेद् यदि व्यतिरेकः प्रसिध्यति, स तु न
[p. 409 ] प्रसिध्यति इति मन्यते । एवं तर्हि क्षणिके हेतुः स्याद् वस्तुधर्मस्य गत्यन्तराभावात्, कथम
नैकान्तिकत्वमिति चेत्; अत्राह--स्याद् इत्यादि ।

कारिकाम् यत् सत् तत् सर्वम् इत्यादिना व्याचष्टे । यत् सद् अर्थक्रियाकारि तत् सर्वं
सत् क्षणिकम्, वाशब्द इवार्थः क्षणिकम् इत्यस्यानन्तरं द्रष्टव्यः । क्षणिकमिव इत्यर्थः ।
निदर्शनमत्र नो5870 क्तम् अ र्च टे न 5871

दृष्टान्तमन्तरेण ।

तदन्तरेण अस्य गमकत्वोपवर्णनात् । कुतः ? इत्याह—
विपक्षे इत्यादि । विपक्षः अक्षणिकापेक्षया क्षणिकः, तत्र क्रमयौगपद्याभ्यां क्रमेण यौगपद्येन
च अर्थक्रियाविरोधात् । तथाहि--न तावत्तत्र⁵⁸⁷²

क्षणिके ।

क्रमेण अर्थस्य करणम्; एकं कृत्वा पुनः 5873

स्वभावेन ।

तेनैव
परस्य करणं क्रमेण तत्करणम्, न च नित्यवदि चं तस्यापि 5874 वदितरस्यापि 5875

क्षणिकस्यापि ।

निरंशैकस्वभावस्य
5876

क्रमकरणम् ।

तत् संभवति ।

एतेन जाग्रच्चेतसः5877

जाग्रच्चित्तं हि अनन्तरं प्राणादि जनयति सुषुप्त्यनन्तरं प्रबोधं च उत्पादयति ।

समनन्तरचिरभाविप्राणादिप्रबोधकार्यद्वयं तिस्तं 5878 निरस्तम् यदुक्तं
प्र ज्ञा क रे ण--

*तस्मात्

कारणं यदि तज्ज्ञानं स्वभावो वार्थजन्मनः ।

कार्यं वा सर्वथा तेन [p. ३२७ ख ] ज्ञाप्यतेऽर्थक्रियोदयः ॥ प्र॰ वार्तिकाल॰ १ । ५ इति;

तत्रेदं चिन्त्यते--यदि कारणम्; कथमतोऽभ्यासे प्रवृत्तिः पुनः अर्थक्रियोदयः इति क्रम
भाविकार्यद्वयम् ? यदि पुनः प्रवृत्तिः ततो नेष्यते कथमुक्तम्-- अभ्यासे भाविनि प्रवर्त्तकत्वात्
प्रत्यक्षं प्रमाणम् इति ? अनभ्यासेऽपि पूर्वम् अतोऽनुमानं पुनः तदुदयः इति च ।
तन्न नित्यादिवत् क्षणिकात् क्रमेण अर्थक्रियोदयः । नाप्यक्रमेण; एकेन युगपदनेकस्य करणं
5879

युगपत्करणम् ।

तथोक्तं भवेत्, तच्चनित्यस्य कालभिन्नमिव 5880

क्षणिकस्य ।

इतरस्य एकस्वभावत्वे देशभिन्नमपि न संभवति
इत्युक्तम् । माभूत् क्षणिकेऽर्थे काचिदर्थक्रिया को दोष इति चेत्; अत्राह--तल्लक्षणा अर्थक्रिया
लक्षणा सत्ता ततः क्षणिकान्निवत्तमाना पक्षं साध्यं सन्तं तथाभूतम् अक्षणिकं प्रसाधयति
इति युक्तम् ।

अत्र अ र्च ट मतमाशङ्कते दूषयितुं यदि इत्यादि । व्यापकयोः क्रमाऽक्रमयोः
अनुपलब्धिः व्यतिरेकः अक्षणिकाद् व्यावृत्तिः यदि निर्णीयेत तदा पक्षं सन्तं साधयति
इति युक्तम्, नचैवमिति मन्यते । कया नीत्या ? ह्र 5881 इत्याह-- स्वपक्षे अक्षणिके प्रत्यक्षवृत्त्य
5882 वृत्त्या तत्र क्रमाऽक्रमयोः, प्रत्यक्षवृत्त्या तदनुपलब्धिर्बाध्यते नान्यथा । अथ यत एव
अक्षणिकापेक्षया यो विपक्षः क्षणिकः तस्माद् व्यावृत्तिर्बाधकस्य अत एव स्वापक्ष 5883 स्वपक्षे प्रत्यक्षवृत्तिः इति चेत्; अत्राह--विपक्ष इत्यादि । विपक्षाद् व्यावृत्तिः या व्यापकस्य तया
पक्षे क्षणिके प्रत्यक्षवृत्तिः तत्र व्यापकदर्शनं पक्षे प्रत्यक्षवृत्त्या च विवक्षावृत्तिः 5884 विपक्षाद्
व्यावृत्तिः इत्येवं परस्पराश्रयं चक्रमिव आवर्त्तते चक्रकम् यत एवं 5885

प्रत्यक्षवृत्ति-विपक्षव्यावृत्त्योः ।

तयोर्व्यवस्थैव व्यवस्थिति
र्न कस्यचित् स्यात् [p. ३२८ क ] ।

[p. 410 ]

अत्रोत्तरमाह नित्यवादी--न स्व 5886 नन्वक्षणिक इत्यादि । ननु इति सौष्ठवे अक्षणिके
या अर्थक्रिया क्रमाऽक्रमाभ्यां यदर्थकरणं तस्याः प्रत्यक्षमस्ति ग्राहकम् इत्युपस्कारः । किंभू
तम् ? इत्याह--सत्यम् अवितथम् अकल्पितं वा । तथाहि--पश्यन्नयम्5887

प्रतिपत्ता ।

इन्द्रियैः कालत्रयानुया
यिनमर्थं पश्यति अन्यथा क्षणस्थायिनमपि न 5888 पि तत् पश्येत् किं तर्हि तत्र अनुमानेन ? नहि
प्रत्यक्षानुमानमर्थं तद् 5889 प्रत्यक्षमर्थमनुमातुं तत् इति चेत्; अत्राह--विप्रतिपत्तिस्तत्र गृणिके
5890 क्षणिके सौगतानां अक्षणिकारोपलक्षणा निराक्रियते । कुतः ? इत्याह--अन्यथा क्षणिक
त्वाभावप्रकारेण या अर्थक्रियाया अनुपपत्तिः तत्प्रयोगात् तत्प्रतिपादकवाक्योच्चारणादिति ।

इदमपरं व्याख्यानम्--यत् सत् तत्सर्वं क्षणिकम् इति सौगतः, अक्षणिकम् इति नित्य
वादी, सत्त्वाद् इति गम्यते । उभयत्र अनेन एतत् कथयति--यथा अनित्यः शब्दः पक्षसपक्षा
न्यतरत्वात् इति कल्पितः तथा सद् इति रण्यकात 5891 इष्यते इति । विपक्षे बाधकं महा
5892 बाधकमाह विपक्षे इत्यादि । क्षणिकापेक्षया अक्षणिकः तदपेक्षया इतरो विपक्षः । शेषं पूर्ववत् ।
तद्द्वयम् आचार्यः स्वयं दूषयन्नाह--अयुक्तम् इत्यादि । व्याख्यातमेतत् ।

ननु क्षणिके प्रत्यक्षवृत्तिरस्ति 5893

न इति निरर्थकम् ।

न ततो न परस्पराश्रयमिति चेत्; अत्राह--चक्रकं पुनः
पुनरुक्तस्य प्रवृत्तेः इति । किमनेन वृत्तिरस्ति । येन लत्साधनेदं मदो मत्या 5894 येन तत्साधनेनेदं स्या दित्यभिप्रायमान् परः पृच्छति--ननु अक्षणिके परणामभिन्येवस्तुत्य 5895 अपरिणामिन्येव वस्तुन्य
र्थक्रियायाः सबन्धि प्रत्ययक्ष सखि 5896 प्रत्यक्षमस्ति ? नैवास्ति । ननु इत्यस्य⁵⁸⁹⁷ स्याक्षेपार्थ
त्वात् । आचार्य उत्तरमाह--सत्यसि 5898 मि ति । यदुक्तम्-- अक्षणिके [p. ३२८ ख ] अर्थक्रियायाः
प्रत्यक्षमस्ति इति तत् सत्यमवितथम् । हेतूपन्यासः तर्हि तत्र अनर्थक इति चेत्; अत्राह—
विप्रतिपत्तिः इत्यादि ।

स्यान्मतम्--एकस्य अनेकस्वभावविरोधात् तत्रापि न तदिति चेत्; अत्राह--स्वभावे
इत्यादि ।

स्वभावेऽविभ्रमे भ्रान्तः सविकल्पेऽविकल्पकः ।

संशयेऽसंशयो भावो नित्येऽनित्योऽनुबुध्यते ॥ २३ ॥

नित्यं द्रव्यम् अनित्यस्वभावानुपपत्तेः । स्वसंवेदनं प्रत्यक्षमेकस्वभावमन्तरेण
भ्रान्तीतरादिस्वभावाः निःस्वभावाः स्युः स्कन्धान्तर...स्वभावभेदस्य भेदकत्वे किं
प्रतीतिविपर्यासकल्पनया ?

भावो ज्ञानलक्षणोऽन्यो वा चन्द्रादिः, स्वभावे स्वरूपे सति । किंभूते ? अविभ्रमे
विभ्रमविवेकनिर्मले सच्चेतनाधावल्यादिलक्षणो5899 णे भ्रान्तः सविभ्रमो ग्राह्याद्याकारद्वित्वादिना,
तथा सविकल्पे अभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासे स्वभावे इत्यनुवर्तते विकल्पः 5900 अवि
कल्पकः कल्पनारहितो भावः इति पदघटना । यद्वा सविकल्पे सभेदे नीलादिनिर्भास
वत्य कुल्पो भिन्नः 5901 वति अविकल्पकः अभिन्नः । तथा संशये स्थाणुः पुरुषः 5902 षो वा [p. 411 ] इति स्वभावे असंशयो विद्यमानसंशयोऽयम् इत्युल्लेखरूपेण भावो भवतीति काक्वा व्याख्ये
यम् । अत्र सिद्धान्तः नित्ये स्वभावे अनित्यो नित्य 5903 त्योऽयमिति अ नुबुध्यते ज्ञायते
भावः । यदि वा, अनित्ये नित्य इति वैशेषिकादिरपि एकान्तेन नित्येतरस्वभावयोः भेदं कल्प
यन् एतेन निरस्तः; तस्यापि अर्थावधारणानवधारणात्मकस्य संशया प्रत्यस्यनावो 5904 संशयस्य
प्रत्याख्यान विरोधात् ।

सोपपत्तिकं कारिकार्थं दर्शयति--नित्यदिन 5905 नित्यमित्यादिना । द्रव्यम् उक्तलक्षणं
धर्मि नित्यं कालान्तरस्थायि इति तत्साध्यं प⁵⁹⁰⁶

परिणामे सत्यपि नित्यत्वम्, उत्पादव्ययध्रौव्यात्मकत्वमित्यर्थः ।

रिणामिनित्यत्वम् अत्र साध्यम् अ⁵⁹⁰⁷

कूटस्थनित्यत्वस्यानिष्टेः ।

न्यस्याऽनिष्टेः ।
कुतः ? इत्याह--अनित्यस्वभावानुपपत्तेः एकान्ताऽनित्यरूपस्य अघटनात् । उपलक्षणमेतत् तेन
अनित्यं द्रव्यं नित्यस्वभावानुपपत्तेः [p. ३२९ क ] इति च द्रष्टव्यम् ।

ननु रूपादिव्यतिरेकेण अन्यस्य द्रव्यस्याप्रतिभासेन असत्त्वाद् आश्रयासिद्धो हेतुरिति
चेत्; अत्राह--भ्रान्तीत्यादि । भ्रान्त्यादीनां कृतद्वन्द्वानाम् आदिशब्देन बहुव्रीहिः, पुनः
स्वभावाः इत्यनेन षष्ठीसमासः ते निःस्वभावाः स्युः । किमन्तरेण ? इत्याह--स्वसंवेदनम्
इत्यादि । एकं साधारणं स्वभावमन्तरेण । किंभूतम् ? प्रत्यक्षं प्रत्यक्षग्राह्यमेत+इ 5908 मेतद् इति बहिर्द्रव्यम् । पुनरपि किंभूतम् ? स्वसंवेदनम्, एतच्च अन्तःप्रत्यक्षमपि विशेषणम् अव्यभि
चारादत्र युक्तम् । कुतः ? इत्यत्राह--स्कन्धान्तर इत्यादि । एवं मन्यते--यथा रूपादीनाम् अनेका
न्तेन परस्परभेदः तथा विभ्रमेतरादीनां स यदि स्यात् तत्प्रसङ्गो दुर्निवार्यः । न च तथा
तत्त्वव्यवस्थेति निःस्वभावाः स्युः इति भावः । भवतु तर्हि विभ्रमेतरादिनिर्भासैः एको भावः
इति चेत्; अत्राह--स्वभावभेदस्य इत्यादि । भावस्य यः स्वभावभेदः तस्य भेदकत्वे अङ्गी
क्रियमाणे किं न किञ्चित् प्रतीतेः बहिरन्तश्च एकानेकरूपायाः विपर्यासकल्पनया इति सिद्धं
द्रव्यम् । ततो यदुक्तं केनचित् स्वरूपस्य स्वतो गतिः प्र॰ वा॰ १ । ६ इति, तत्र
यदि एकानेकरूपस्य; सिद्धं नः समीहितम् । अथ अन्यथाभूतस्य निःस्वभावाः सर्वे
भावाः इति5909

कथनात् । सर्वे भावा निःस्वभावत्वात् शून्याः इति ।--विग्रहव्या॰ श्लो॰ १ । अतो लक्षणशून्य
त्वान्निःस्वभावाः प्रकाशिताः ।--प्र॰ वा॰ २ । २१५ ।

, बालिशगीतमेतत्5910

अनन्तरोक्तम् ।

अज्ञातार्थप्रकाशो वा इति पारमार्थिकं प्रमाणलक्षणम्
इति प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३० ।

स्वभावनैरात्म्यं न दोषाय इष्टत्वात् इत्यपरः5911

शून्यवादी ।

; तं प्रत्याह--येन 5912 येना भाव इत्यादि ।

येनाभावः प्रमेयः स्यात्तज्ज्ञानं चेन्न तत्त्वतः ।

स्वार्थसिद्धिर्न बाध्येत विरुद्धानुपलम्भतः ॥ २४ ॥

बहिरन्तश्च धर्मनैरात्म्यं प्रमाणतः प्रतिपत्तुं नार्हत्येव विप्रतिषेधात् । प्रमाणाभावे
परमार्थतो नैरात्म्यप्रतिपत्तेरभावात् । ततो भावोपलब्धिर्भवत्येव अनेकान्तसिद्धिः स्व
भावविरुद्धानुपलब्धेः ।

येन ज्ञानेन प्रमेयः परिच्छेद्यः । कः ? इत्याह--अभावः सकलव्यावृत्तिः तज्ज्ञानं
[p. 412 ] चेत् न तत्त्वतो विद्यते [p. ३२९ ख ] इत्यध्याहारः । तत्र दूषणं स्वार्थसिद्धिर्न बाध्येत
इति । स्तं वा 5913 स्वं च अ र्थश्च तयोः सिद्धिः आत्मलाभो ज्ञानज्ञेयसिद्धिः इति यावत् । न
बाध्येत न निराक्रियेत । ग्राह्यग्राहकभावेऽप्यभायतद्भावस्यापि सिद्धेरनिवारणादिति मन्यते ।

यदि वा, यदा सौगतः अभ्युपगताऽभावज्ञानेनापि वर्जितो भवति तदा बन्ध्यासुतवत्
जैनाभ्युपगतस्वार्थयोः सिद्धिं ज्ञप्तिं प्रति न किञ्चिद् बाधकं ब्रूयात् । वदित्वा कथन्न स्ववचन
विरोधी, इति स्वार्थयोः ज्ञप्तिर्न बाध्येत लोकसिद्धा । तत्र प्रमाणं तत्त्वतो न भवति प्रामाण्यं
व्यवहारेण प्र॰ वा॰ १ । ६ इति वचनादिति चेत्; अत्राह--येन अभावः प्रमेयः
तद्विज्ञानं प्रमाणं चेत् न तत्त्वतः परमार्थतः किन्तु संवृतिरूपव्यवहारतः । अत्र दूषणं
स्वार्थ इत्यादि । इदमत्र तात्पर्यम्--अथ प्रमाणाद् अभावप्रतिपत्तेः भावप्रतिपत्तिरपि स्यात् इति ।
यद्वा अप्रमाणसिद्धो नाभावः पारमार्थिकः इति तदवस्थो भाव इति । तत्र हेतुमाह--विरुद्धानुप
लम्भतो विरुद्धस्य अत्यन्ताभावस्य अनुपलम्भतः अप्रतिपत्तेः ।

कारिकार्थं दर्शयति बहिः इत्यादिना । वहिरन्तश्च धर्मनैरात्म्यं सकलशून्यत्वं प्रमाणतः
प्रतिपत्तुं बौद्धो नार्हत्येव । कुतः ? इत्याह--विप्रतिषेधात् सकलाभावप्रमाणसत्त्वयोः अन्योऽन्यं
विरोधात् । अप्रमाणात्तर्हि तत्प्रतिपत्तुमर्हति इति चेत्; अत्राह--परमार्थतो नैरात्म्यप्रतिपत्तेर
भावात् । कस्मिन् सति ? इत्याह--प्रमाणस्याभावे । ततः किं जातम् ? [p. ३३० क ] इत्याह—
भावोपलब्धिः5914 ब्धेः भवत्येव अनेकान्तसिद्धिः । अथ एकान्तभावोपलब्धेनैव⁵⁹¹⁵ ब्धेः नैवम्;
अत्रार्थ 5916 अत्राह स्वभाव इत्यादि । अनेकान्तस्वभावविरुद्धस्य एकान्तस्याऽनुपलब्धेः ।

यदुक्तं भावोपलब्धि5917 ब्धेरिति; तत्रास्ति तावन्नीलादेः उपलब्धिः, सा5918

नीलाद्युपलब्धिः ।

तु भावस्य इति
कुतः ? तस्य⁵⁹¹⁹

भावस्य ।

त⁵⁹²⁰

भावरूपत्वसाधकाभावात् ।

त्त्वसाधनाभावात् । उपलब्धिरेव तत्साधु 5921 तत्साधिकेति चेत्; न; स्वप्नेऽपि
तस्यास्तं 5922 तस्याः5922

उपलब्धेः सद्भावात् ।

त⁵⁹²⁴

भावरूपत्वम् ।

त्त्वम् इति न सत्येतरप्रविभागः पारमार्थिकः । न च त⁵⁹²⁵

उपलब्धेः ।

स्याः क्वचित् बाधक
सद्भावेतरकृतो विशेषः; साकल्येन बाधकाभावव्यवस्थानात् । नाप्यर्थक्रियातः5926

विशेषः ।

; नित्याऽ⁵⁹²⁷

उभयैकान्तयोः ।

नित्ययोः तदभावात्, स्नप्नेऽपि भावाच्च । सा5928

स्वप्नभाविनी ।

अर्थक्रिया न भवतीति चेत्; कथमन्या ?
प्रतिभासात्; अन्यत्र समानम् । बाधकाभावोऽपि तादृगेव ।

किंच, अर्थक्रियापि तदन्तरात्5929

अर्थक्रियान्तरात् ।

चेद् भावरूपा; अनवस्था तत्रापि तदन्तरापेक्षणात् ।
भावजन्यत्वाच्चेत्; अन्योऽन्यसंश्रयः5930

भावजन्यत्वात् अर्थक्रियाया भावरूपता, अर्थक्रियायाश्च भावस्य भावरूपतेति ।

। स्वतश्चेत्5931

अर्थक्रियायाः भावरूपत्वञ्चेत् ।

; घटादिरपि तथास्तु । परितोषहेतुत्वात्;
स्वप्नेऽपि अत एव सा तथास्तु अविशेषात् । तन्न भावोपलब्धिर्नाम इति; तत्राह--मिथ्येत्यादि ।

मिथ्यार्थाभास्थिरज्ञानचित्रसन्तानसाधकः ।

तत्त्वज्ञान⁵⁹³²

वचनानाम् ।

गिरामङ्ग⁵⁹³³

अङ्ग इति सम्बोधने ।

दूषकस्त्वं विदूषकः ॥ २५ ॥

[p. 413 ]

स्वसंवित्तेः भ्रान्तया अर्थसंवित्त्या तादात्म्यं प्रतियतः कथमेकत्र कृतकाकृतकयोः
स्थूलसूक्ष्मयोर्वा विरोधः ? तत्र मिथ्याबुद्ध्या अन्तर्ज्ञेयं साकल्येन परमार्थतो भ्रान्त
मन्यथा वा प्रतियतः बहिरर्थेन कोऽपराधः कृतः यतः प्रतिक्षिपेत् ? तद्विधिप्रतिषेधतत्त्व
प्रतिपत्तेः मिथ्यैकान्ते विरोधाविशेषात् । तदयं ततोऽन्तर्बहिश्च तत्त्वमेकान्तभ्रान्तया
मिथ्यात्वं च व्यवस्थापयितुकामः क्षणिकेतरपक्षविधिप्रतिषेधवादिनं न विजयते साधन
प्रयोगप्रतिषेधात् ।

अस्यायमर्थः--ज्ञानानि च गिरश्च ज्ञानगिरः, गिरां ग्रहणं बहिरर्थोपलक्षणार्थम्,
तत्त्वानि च ताः ज्ञानगिरश्च तासां तत्त्वज्ञानगिरां तत्त्वज्ञानानां तत्त्वार्थानां च दूषक
स्त्वम् अङ्ग यतः सौगतः, ततो विदूषक उपसहनकारी बहिरर्थवस्त्वभिमतज्ञानतत्त्वदूषणात् ।
उभयत्र उक्तन्यायसाम्यात् । तथाहि--यथा प्रतिभासात् जाग्रद्दशायां स्तम्भादीनां परमार्थसत्त्वे
स्वप्नावस्थायां त⁵⁹³⁴

परमार्थसत्त्वम् ।

त्स्यात् इत्युच्यते तथा तत⁵⁹³⁵

प्रतिभासादेव ।

एव ज्ञानानां परमार्थसत्त्वे बहिः स्तम्भादीनामपि
तद्5936

परमार्थसत्त्वमिति ।

इति न ज्ञानैकान्तवादावतार इति ३३० व्याहतम्-- अद्वयं नाग 5937 यान मुत्तमम्
इति5938

द्रष्टव्यम्--पृ॰ १ टि॰
८ ।

। यथा वा प्राति 5939 प्रतिभासाध्यासिततनवोऽपि5940

प्रतिभासमानशरीराः ।

स्वप्नघटादयो न परमार्थसन्तः तथाऽ
5941

स्तम्भादयः ।

न्येऽपि इति कथ्यते तथा प्रतिभासवन्तोऽपि जाग्रद्घटादयोऽसन्तः5942

यदि असन्तः तर्हि ।

इतिज्ञानेषु कः समाश्वासः
इति बहिरर्थवत् त⁵⁹⁴³

ज्ञानस्यापि परित्यागः ।

त्परित्यागो न्याय्यः । तथा च कुतो ज्ञानवादी परः5944

विज्ञानवादी बौद्धः ।

। शेषमत्रापि पूर्ववत् सर्वं
वक्तव्यम् । बहिरर्थवद् विज्ञानस्यापि न परमार्थसत्त्वम् इति चेत्; अत्राह--मिथ्या इत्यादि ।
अर्थस्य आभा प्रतिभासो येषां तानि अर्थाभानि, न स्थिराणि अस्थिराणि क्षणिकानि
इत्यर्थः, अर्थाभानि च तानि अस्थिराणि च पुनः तानि च तानि ज्ञानानि च, मिथ्या
च तानि ज्ञानानि च तेषां चित्रा नानाकाराः सन्तानाः तेषां साधकस्त्वम् अङ्ग⁵⁹⁴⁵

सम्बोधने ।

यतः
ततो दूषकः त्वं विदूषकः विभ्रमैकान्ते तत्साधकत्वायोगात् ।

कारिकां विवृण्वन्नाह-- स्वसंवित्तेः इत्यादि । सर्वचित्तचैत्तानां या स्वसंवित्तिस्तस्याः
अर्थसंवित्त्या बहिरर्थग्रहणेन । किंभूतया ? भ्रान्तया स्वप्नवदसदर्थविषया5946 षयया भ्रान्तया,
तादात्म्यं तौ भ्रान्तौ आत्मानौ यस्याः तस्या भावः तादात्म्यं प्रतियतः सौगतस्य । एतदुक्तं
भवति--यथा अर्थसंवित्तिः याथात्म्यसंवित्तिः भ्रान्ताऽभ्रान्ता वा तथा स्व संवित्तिरपि यदि
भ्रान्ता 5947

अभ्रान्ता ।

अन्यथा वा स्यात्, एकान्तेन तत्र अर्थसंवित्त्या भ्रान्तया तस्याः5948

स्वसंवित्तेः ।

तादात्म्यं प्रतियतः
कथमेकत्र बाह्ये वस्तुनि कृतकाकृतकयोः स्थूलसूक्ष्मयोर्वा धर्मयोः विरोधः ? स्वसंवित्तिवत्
5949

बहिरर्थे विरुद्ध
धर्मप्रतिभासस्यापि ।

तत्संवित्तेरपि अभ्रान्तत्वाद् इति मन्यते ।

5950

अनन्तरोक्तम् ।

इदं व्याख्यानं कस्मान्न भवति-- स्वसंवित्तेः अर्थसंवित्त्या बाह्यनिर्भासेन भ्रान्तेन अभ्रा
[p. 414 ] न्तेन वा तादात्म्यम् एकत्वं [p. ३३१ क ] प्रतियतः कथमेकत्र तयोर्विरोधो विरुद्धधर्माध्यासस्य
ज्ञानेऽप्यनिवारणात् इति5951

शङ्कायाः ।

? स्वभावेऽविभ्रमे भ्रान्तः सिद्धिवि॰ ६ । २३ इत्यादिना5952

पूर्वश्लोकेन ।

पुनरुक्तताप्रसङ्गात् । अर्थसंवित्त्या भ्रान्तया सह तस्याः5953

स्वसंवित्तेः ।

तादात्म्यं भ्रान्तत्वं प्रतियतः तत्र तस्यां
स्वसंवित्तौ मिथ्याबुद्ध्या भ्रान्तया धिया अन्तर्ज्ञेयं ज्ञानस्वरूपं भ्रान्तम् अन्यथा वा प्रति
यतः साकल्येन अनवयवेन परमार्थतो न व्यवहारेण कोऽपरोधो न कश्चिद्दोषो बहिरर्थेन कृतः
यतोऽपराधात् प्रतिक्षिपेत् सौगतः बहिरर्थम् इति विभक्तिपरिणामेन सम्बन्धः ।

एवं मन्यते--मिथ्याबुद्ध्या अन्तर्ज्ञेयं साकल्येन परमार्थतो भ्रान्तम् अ⁵⁹⁵⁴

अभ्रान्तम् ।

न्यथा वा यथा परः
प्रतिपद्यते तथा सन्तं बहिरर्थं प्रतिपद्यताम् अविशेषात् ।

स्यान्मतम्--यदि तया5955

संवित्त्या ।

बहिरर्थं प्रतिपद्यते; कथं सा मिथ्या ? त⁵⁹⁵⁶

मिथ्या
चेत् ।

था चेत्; न तया किञ्चित्
प्रत्येति । तथा 5957 तया प्रत्येति मिथ्या च सा इति विरुद्धमिति; तत्राह--तद् इत्यादि । तयोः
अन्तर्ज्ञेय-बहिरर्थयोः यौ विधिप्रतिषेधौ अन्तर्ज्ञेयस्य बहिरर्थस्य च यो 5958 यौ विधिप्रतिषेधौ
इत्यर्थः, तयोर्या तत्त्वप्रतिपत्तिः याथात्म्यसंवित्तिः तस्या मिथ्यैकान्ते विरोधाविशेषात् ।
अयमभिप्रायः--यथा तदेकान्ते कस्यचिद् विधेः तत्त्वतः प्रतिपत्तिर्नास्ति तथा प्रतिषेधस्यापि इति
त⁵⁹⁵⁹

बहिरर्थप्रतिषेधाभावे ।

न्निषेधाभावे न त⁵⁹⁶⁰

विज्ञानैकान्तवादसिद्धिरिति ।

देकान्तसिद्धिरिति ।

प्रकृतं निगमयन्नाह-- तदयम् इत्यादि । यत एवं तत् तस्माद् अयं सौगतः व्यवस्था
पयितुकामः । कुतः ? इत्याह--ततो बुद्धिं सत्त्वं 5961 बुद्धिसत्त्वव्यवस्थापकात् न्यायात् । किं
व्यवस्थापयितुकामः ? इत्याह--अन्तर्बहिश्च । च इति भिन्नप्रक्रम इवार्थो अन्तः इत्यस्या
[p. ३३१ ख ] नन्तरं द्रष्टव्यः । अन्तरिव बहिस्तत्त्वं परमार्थसत्त्वमिति । तथाहि--स्वप्नाऽस्वप्नयोर
विशेषं प्रतिपाद्य बहिरर्थं निराकुर्वतापि बुद्धिः परमार्थरूपा अभ्युपगन्तव्या, परमार्थसांव्यवहारिक
प्रमा5962

अज्ञातार्थप्रकाशो वा इति
पारमार्थिकं प्रमाणलक्षणम् । अविसंवादिज्ञानम् इति तु व्यावहारिकमिति ।

णलक्षणप्रणयनात् । तदभ्युपगमे5963

बहिरर्थस्वीकारेऽपि ।

न्यायो बहिरपि न राजदण्डवारित इति भावः । तत्कामः
किं करोति ? इत्याह--क्षणिकेतर इत्यादि । क्षणिकश्च इतरश्च अक्षणिकः, तयोः तावेव
वा पक्षै 5964 पक्षौ तयोर्याथासंख्येन विधिप्रतिषेधौ वदति इत्येवं शीलस्तद्वादी तं न विजयते ।
यथा क्षणिकपक्षविधिवादी स्वन्यायेन क्षणिकपक्षं विदधाति, 5965

क्षणिकपक्षनिषेधकः ।

तन्निषेधवादी तद्दोषेण क्षणिकपक्षं
निषेधति, तथा अयमपि इति । तर्हि बहिरिव स्वरूपविभ्रान्ता बुद्धिरिति चेत्; अत्राह—
मिथ्यात्वं च । तदयम् अन्तर्बहिः इत्यनुवर्त्तते, स्वयम् आत्मना व्यवस्थापयितुकामः,
कया ? एकान्तभ्रान्त्या5966 न्तया । शेषं पूर्ववत् । अयं तु विशेषः--यथा क्षणिकवादी कल्पनया
स्वपक्षं साधयन् विपक्षं न जहाति विपक्षं वा निषेधन् नित्यग्राहकप्रमाणप्रतिविधानेन स्वपक्षं
तिरस्करोति तथाऽयमपि इति ।

न त्रक्तं 5967 नन्वुक्तविधिना क्षणिकेतरपक्षविधिप्रतिषेधवादिनो न तत्त्वसाधनमस्ति,
[p. 415 ] अ⁵⁹⁶⁸

विज्ञानवादिनः ।

स्य तु विद्यते इति कथमुच्यते न तद्वादिनं विजयते इति चेत् ? अत्राह--साधन इत्यादि ।
इदमत्र तात्पर्यम्--विज्ञप्तिमात्रं परमार्थसद् बहिरर्थः पुनः त⁵⁹⁶⁹

अपरमार्थसन् ।

द्विपरीत इति दर्शने विज्ञप्तिवद्
अ⁵⁹⁷⁰

अर्थस्यापि ।

न्यस्यापि प्रत्यक्षतः सिद्धे त⁵⁹⁷¹

विज्ञप्तिमात्र ।

न्मात्रसाधने पक्षस्य प्रत्यक्षबाधनमिति [p. ३३२ क ] न तत्र हेतूपन्यास
ः तदुक्तम्-- न तस्य हेतुभिस्त्राणम् उत्पन्ने च 5972 उत्पतन्नेव यो हतः इति । साधनस्य
तन्मात्रलिङ्गस्य प्रयोगो वचनं तस्य प्रतिषेधात् निराकरणात्, निराकृते तदनुपयोगात् । बहि
रर्थवत् तन्मा5973

विज्ञप्ति
मात्रस्यापि ।

त्रस्यापि न परमार्थसत्त्वम् इति मते साधनमपि त⁵⁹⁷⁴

अपरमार्थसदेव ।

थाविधमेव । नचाऽसत् असतो
लिङ्गम्; अतिप्रसङ्गात् । ततः साधनप्रयोगप्रतिषेधात् असतः प्रयोगवैफल्यात् इति मन्यते ।
यदि वा, तत्प्रयोगस्य प्रतिषेधात्, भ्रान्तिमात्रे तद्वचनस्य स्वयमेव निराकरणात् तदयं तद्वादिनं
न विजयते इति ।

अत्र अपरः प्राह--न 5975

चित्त्वेन प्रतिभासमानस्य ।

चित्प्रतिभासमानस्य चित्प्रतिषेध उच्यते येनाऽयं दोषः स्यात्
अपि तु परमार्थसत्त्वारोप एव विवादगोचरे घटादौ निराक्रियते तैमिरिककेशादिनिदर्शनेन इति;
सोऽपि अनेन निरस्तः । तथाहि--तैमिरिककेशादौ परमार्थसद्भावः कुतश्चित्5976

प्रमाणात् ।

परमार्थतो यदि सिद्धः;
तर्हि तेनैव⁵⁹⁷⁷

प्रमाणेन ।

तद्व्यवच्छेदहेतोः व्यभिचारः इति साधनप्रयोगप्रतिषेधात् सव्यभिचारात् साधनस्य
अप्रयोगात् । नो चेत्5978

यदि तैमिरिककेशादीनां न परमार्थसद्भावः तर्हि ।

; न तर्हि तत्र⁵⁹⁷⁹

तैमिरिककेशादौ ।

कस्यचित् साधनस्य तेन⁵⁹⁸⁰

स्वसाध्येन ।

व्याप्तिरिति साध्यविकलो
दृष्टान्तः । अत आह--साधन इत्यादि । साध्याव्याप्तसाधनस्याप्रयोगार्हत्वात् ।

अम 5981 अथ न व्यवहारिणा तत्र तदभाव इष्यते तेन तद्व्याप्तिः5982

स्वीक्रियते ।

; तर्हि सौगतेन ज्ञानेषु
स्वसंवेदने5983 नेन परमार्थसत्तयोपगतेन उपलम्भस्य व्याप्तेः यदुपलभ्यते तत् परमार्थसद् यथा
स्वसंवेदनम् उपलभ्यते च जाग्रत्स्वप्नदशायां बहिरर्थः इति बहिरर्थसत्यैकान्तवादी अथ स्यात्
5984 स्यात् । अथ न तेन स्वसंवेदनं परमार्थसद् इष्यते; व्यवहारिणापि तत्र तदभावो नेष्यते इति
समानम् । कथं तस्य⁵⁹⁸⁵

व्यवहारिणः ।

सत्येतर [p. ३३२ ख ] प्रविभाग इति चेत्; इतरस्य कथं परमार्थसंव्यवहार
प्रमाणलक्षणा5986 णभेदः ? कथं वा तदपरमार्थसत्त्वे बहिरर्थाद् विशेष्या5987 षो येन बहिरर्थः
त्यज्यते न तदिति ? सोऽयं स्वसंवेदनकृतां सर्वविकल्पाभावसिद्धिमुपजीवति न त⁵⁹⁸⁸

स्वसंवेदनस्य परमार्थसत्त्वम् ।

त्परमार्थसत्त्वम्
इच्छति इतरथा5989

अपरमार्थसत्त्वेऽपि
तस्मादिष्टसिद्धौ ।

परसंवेदनस्य अपरमार्थसत्त्वेऽपि ततो बहिरर्थसिद्धिः स्यात् । एतेन परोप
गतेन साध्येन दृष्टान्तेन हेतोर्व्याप्तिः इति निरस्तम् ।

किंच, व्यवहारिणा तत्र प्रमाणमन्तरेण यदि नाम तदभावोऽभ्युपगतो नैतावता सर्वत्र
तदभाव इति क्वचिद् बहिरर्थेऽपि परमार्थसत्त्वाशङ्काऽनिवृत्तेः कथं मतिमतं5990 मतां सौगतमत
एव मतिः ? अन्यथा क्वचित् पुरुषे स⁵⁹⁹¹

स इति निरर्थकम् ।

सर्वज्ञत्वाभावस्तेन उपगतः इति सर्वत्र तदा5992 दभावः
[p. 416 ] तथा च मीमांसकपक्षे परस्य⁵⁹⁹³

बौद्धस्य ।

प्रद्वेषो निर्निबन्धनं5994 नः । आह 5995 ? साधन इत्यादि । सन्दिग्ध
विपक्षव्यावृत्तिकत्वेन साधनप्रयोगप्रतिषेधात् ।

ननु ज्ञानवद् यदि अर्थोऽप्युपलभ्येत युक्तमेतत् उभयोरविशेषेण सत्त्वमसत्त्वं वा यावता
ज्ञानमेव उपलभ्यते, नीलादेः सहोपलम्भनियमेन त⁵⁹⁹⁶

ज्ञानरूपत्वात् ।

द्रूपत्वादिति चेत्; अत्राह--सहोपलम्भ
इत्यादि ।

सहोपलम्भनियमात् स्याद्भेदो नीलतद्धियोः ।

असहानुपलम्भश्चेदसिद्धः पृथगीक्षणात् ॥ २६ ॥

सहोपलम्भनियमादभेदैकान्तसाधने भ्रान्तिप्रत्यक्षयोरन्यतरस्याभावात् न क्वचिद्
भ्रान्तिज्ञानं स्यात् तदेकान्तेन भ्रान्तिविविक्तप्रत्यक्षस्वभावोपपत्तेः सुषुप्तवत् । बहिरन्तश्च
नीलतद्धियोर्दर्शनात् कुतः सहोपलम्भनियमः सिद्धः । सकृदेकार्थोपनिबद्धदृष्टीनां परज्ञा
नानुपलम्भेऽपि तदर्थदर्शनात् कुतो नियमः ? तदेकक्षणवर्तिनां सहोपलम्भनियमात् स्वयं
वेदनेनोत्पत्तेः सकलं जगदेकसन्तानं प्रसज्येत । यदि पुनरेकज्ञानोपलम्भनियमो हेतुः;
असिद्धः अनैकान्तिकश्च, नीलस्य सकृदनेकेन ज्ञानेन उपलम्भसंभवात्, बहूनामपि
द्रव्याणामेकज्ञानोपलम्भाप्रतिषेधात् । यदि पुनरसहानुपलम्भ इति; को विशेषः ?
प्रसज्यप्रतिषेधमात्रमसाध्यसाधनम् शशविषाण-खरविषाणयोरिव, अर्थादर्थगतिलक्षणात् ।
विज्ञानस्य...भ्रान्तैकान्तवत्...।

नीलतद्विषययोः नीलनीलज्ञानयोः यः सहोपलम्भनियमो यौगपद्योपलम्भ
नियमः प⁵⁹⁹⁷

बौद्धेन विज्ञानवादिना ।

रेण तदभेदभावनाय उपन्यस्तः5998

सकृत्संवेद्यमानस्य
नियमेन धिया सह । विषयस्य ततोऽन्यत्वं केनाकारेण सिध्यति ॥ विषयस्य हि नीलादेः धिया सह
सकृदेव संवेदनं धिया सह न पृथक्...--प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । ३८८ । धर्म्यत्र नीलाकारतद्धियौ तयो
रभिन्नत्वं साध्यधर्मः यथोक्तः सहोपलम्भनियमो हेतुः । ईदृश एवाचार्यीये प्रयोगे हेत्वर्थोऽभिप्रेतः ।—
तत्त्वसं पं॰ पृ॰ ५६७ ।

तस्माल्लिङ्गात् स्यात् भेदे5999

भेदे इति निरर्थकम् ।

भेदो नानात्वं नीलत
द्धियोः इति आवृत्त्या सम्बन्धः । तन्नियमस्य⁶⁰⁰⁰

सहोपलम्भस्य ।

तर्कतो भेदनिष्ठत्वात्, ततः6001

सहोपलम्भनियमात् ।

त⁶⁰⁰²

भेदसिद्धेः ।

त्सिद्धेर्विरुद्धोऽ
यमभेदसाधन इति मन्यते । नहि एकत्वे [p. ३३३ ख ] तत्सप्तवो6003 तत्सहभावः । न खलु नीलस्यैव
उपलम्भे नीलपीतयोः सहोपलम्भ इति6004

वक्तुं युक्तम् ।

युक्तम् ।

ननु 6005

भ्रान्तविज्ञानस्थले ।

चन्द्रद्वयस्य 6006

एकत्वेऽपि ।

अभेदेऽपि तन्नियमः6007

सहोपलम्भनि
यमः ।

तत्कथमस्य भेदेन व्याप्तिरिति चेत् ? उक्तमत्र
सहोपलम्भो न स्यात् तदन्यरवत् इति । सहशब्दस्य यौगपद्यार्थम् उक्त्वा तदर्थान्तरं परिकल्पितमा
शङ्क्य दूषयन्नाह-- 6008

तुलना--तत्र भदन्तशुभगुप्तस्त्वाह--विरुद्धोऽयं हेतुः, यस्मात् सहशब्दश्च लोकेऽन्यो6008 स्या न्नैवान्येन विना क्वचित् । विरुद्धोऽयं ततो हेतुर्यद्यस्ति सहवेदनम् ॥ पुनः स एवाह--यदि सहशब्द एकार्थः
तदा हेतुरसिद्धः । तथाहि--नटचन्द्रमल्लप्रेक्षासु न ह्येकेनैवोपलम्भः । तथाहि--नीलोपलम्भेऽपि
तदुपलम्भानामन्यसन्तानगतानामनुपलम्भात् । यदा च सत्त्वं प्राणभृतां सर्वे चित्तक्षणाः सर्वज्ञेनावसी
यन्ते तदा कथमेकेनैवोपलम्भः सिद्धः स्यात् । किंच, अन्योपलम्भनिषेधे सत्येकोपलम्भनियमः
सिध्यति । न चान्योपलम्भप्रतिषेधसंभवः स्वभावविप्रकृष्टस्य विधिप्रतिषेधायोगात् । अथ सहशब्द
एककालविवक्षया; तदा बुद्धज्ञेयचित्तेन चित्तचैत्तैश्च सर्वथा अनैकान्तिकता हेतोः । यथा किल बुद्धस्य भग
वतो यद्विज्ञेयं सन्तानान्तरचित्तं तस्य बुद्धज्ञानस्य च सहोपलम्भनियमेऽप्यस्त्येव च नानात्वम्, तथा चित्त
चैत्तानां सत्यपि सहोपलम्मे नैकत्वमित्यतोऽनैकान्तिको हेतुरिति ।...स्यादेतत् यद्यपि विपक्षे सत्त्वं न निश्चितं
सन्दिग्धं तु, ततश्चानैकान्तिको हेतुः सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकत्वात् ।--तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ ५६७--६९ । सहो
पलम्भनियमान्नाभेदो नीलतद्धियोः । विरुद्धासिद्धसन्दिग्धव्यतिरेकानन्वयत्वतः ॥--न्यायवि॰ १ । ८३ ।
शाबरभा॰ बृह॰ पं॰ १ । १ । ५ । शा॰ भा॰ भामती २ । २ । २८ । योगसू॰ तत्त्ववै॰ ४ । १४ । न्यायकणि॰ पृ॰
२६४ । अष्टश॰ अष्टस॰ पृ॰ २४२ । प्रमेयक॰ पृ॰ ७९ । न्यायकुमु॰ पृ॰ १२२ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰
३५२ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १५२ ।

असहानुपलम्भश्चेद् इति । अस्यायमर्थः--सहानुपलम्भः पर्युदासवृत्त्या
[p. 417 ] पृथगुपलम्भः, तस्य नञा प्रसज्यप्रतिषेधवाचिना, न पर्युदासवाचिना उक्तार्थप्रसङ्गात्, अभि
सम्बन्धे पृथगुपलम्भाभावः असहानुपलम्भः सहोपलम्भः । सहशब्दस्य अनेकार्थत्वात् ।
चेत् शब्दः पराभिप्रायद्योतकः । अत्र दूषणम् असिद्धो हेतुः अस्मिन्नर्थे सहोपलम्भलक्षणः ।
कुतः ? इत्याह--ईक्षणात् नीलतद्धियोः पृथग् दर्शनात् । तथाहि--प्रमातरि अहमहमिकया
ज्ञानं प्रतीयते अन्यत्र⁶⁰¹⁰

भूतलादिप्रदेशे ।

घटादिकं समानकालेऽपि । तथा अन्यदा6011

अतीते ।

स्मर्यमाणोऽर्थः अन्यदा6012

वर्तमाने ।

स्मरणम् ।
अस्य⁶⁰¹³

स्मरणस्य ।

च निर्विषयत्वे अ⁶⁰¹⁴

अनुमानोत्पत्तिर्न स्यात् ।

ननुमानम्, तत्काले स⁶⁰¹⁵

अविनाभावसम्बन्ध ।

म्बन्धाऽग्रहणात् । पूर्व तद्वहत्तद्भावे तदहद्ग्रहाद्
6016 पूर्वं तद्ग्रहात्तदा तद्भावे बाल्ये तद्ग्रहाद् वृद्धदशायां तद्भावप्रसङ्गः । अरिष्टादिलिङ्गाद् भाविनो
मरणादेरनुमाने कालपृथक्त्वेन अनुमानानुमेययोः प्रतिभासनं सिद्धमेव ।

एतेन यौगपद्योपलम्भनियमोऽपि चिन्तितः; सर्वत्राभावात् । अथ स्वरूपान्नान्यत्र
ज्ञानवृत्तिः तेनायमदोषः; उक्तमत्र अ⁶⁰¹⁷

घटादौ बहिरर्थे ।

न्यत्रापि तद्वृत्तिदर्शनात् ।

किंच, नीलतद्धियोरभेद स्यात्6018 दस्यानुमानेनाऽविषयीकरणे किं सहोपलम्भनियमोप
न्यासेन ? समारोपव्यवच्छेदोऽपि चिन्तितोऽस्मभिरन्यत्र । धर्मिसाध्यधर्मानुमा [p. ३३३ ख ] ना
नाम् अभेदो अभिन्न- 6019 अभेदे नानुमानम् । भिन्नवेदने सिद्धं पृथगुपलम्भनम् ।

सहशब्दस्य एकार्थवाचित्वात् एकस्य ज्ञानस्यैव उपलम्भनियमः सहोपलम्भनियमः
इति6020

मतम् ।

एतेन निरस्तम्; उ⁶⁰²¹

ज्ञानस्य अर्थस्य च ।

भयोरुपलम्भात् । यदि वा, स्याद् इति निपातोऽयम्, अतः शेषहे
त्वादिदोषपरिग्रहः ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--सहोपलम्भ इत्यादि । सहोपलम्भनियमात् यौगपद्योपलम्भ
नियमाद् अभेदैकान्तसाधने अङ्गीक्रियमाणे नीलतद्धियोः इति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः ।
किम् ? इत्यत्राह--भ्रान्तीत्यादि । भ्रान्तिशब्देन भ्रान्तिरपि सम्बन्धतः प्रमा इति6022

द्रष्टव्यम्
--पृ॰ ८२ टि॰ ४ ।

वच
नात् नीलतद्विज्ञानयोः अभेदैकान्तानुमानस्य अनुमेये विभ्रमो गृह्यते । प्रत्यक्षशब्दे6023 ब्देन च सर्वचित्तचैत्तानामात्मसंवेदनं प्रत्यक्षमविकल्पकम् न्यायबि॰ १ । १० इत्यभिधानात्,
[p. 418 ] तस्य⁶⁰²⁴

भ्रान्तिज्ञानस्य ।

आत्मवेदनम्6025

गृह्यते ।

तयोरन्यतरस्य भ्रान्तेः प्रत्यक्षत्य वा अभावात् न क्वचित् तदभेदेऽ
न्यत्र वा भ्रान्तिज्ञानं मिथ्यानुमानं स्याद् भवेत्, ततो लाभमिच्छतो मूलोच्छेदः । अनुमानेन
तद्भेदसिद्धिमिच्छतोऽनुमानमेव नष्टम् । तदभावः कुतः ? इत्यत्राह--तदेकान्तेन इत्यादि ।
तन्नियमाद्6026

यौगपद्योपलम्भात् ।

योऽसौ भ्रान्तिप्रत्यक्षयोः तदेकान्तो भेदैकान्तः तेन हेतुना भ्रान्त्या साधारणाऽ
स्पष्टनिर्भासेन विविक्तो विकलः प्रत्यक्षस्य स्वला6027 स्वसंवेदनाध्यक्षस्य यः स्वभावः तस्य उप
पत्तेः कारणात् । एतदुक्तं भवति--यदा भ्रान्तिः प्रत्यक्षादभिन्ना भवति तदा तदेव⁶⁰²⁸

प्रत्यक्षमेव ।

सा6029

भ्रान्तिः ।

। यद्
यस्मादभिन्नं तत् तदेव भवति यथा प्रत्यक्षस्वरूपम्, अभिन्ना च भ्रान्तिस्तत⁶⁰³⁰

प्रत्यक्षतः ।

इति । प्रत्यक्ष
विविक्तभ्रान्तेः प्रसङ्गात् कारणात्, तदभावात् न क्वचिद् भ्रान्तिज्ञानं स्यात् । अत्रायम
6031 अत्रान्वयदृष्टान्तमाह--सुषुप्तवद् इति । गाढनिद्राक्रान्तः सुषुप्तः तस्य इव तद्वत् । एवं
मन्यते--भ्रान्तेः प्रत्यक्षस्याभेदे 6032

भ्रान्तिरेव ।

सैव तद्6033

प्रत्यक्षम् ।

इति साधारणविशदाकारमात्रं स्वसंवेदनरहितं
प्रमाणत्राणश्च न्यं 6034 प्रत्यक्षप्रमाणञ्च प्रसक्तम् । न चैवं पराभ्युपगमः । ततोऽनुमानाभ्यु
पगमाद् भ्रान्तिप्रत्यक्षयोः भेद एव तन्नियमसद्भावाद् विरुद्धो हेतुः इति भावः । अनेन
व्यतिरेकमुखेन सहोपलम्भनियमात् स्याद्भेदो नीलतद्धियोः इति व्याख्यानम्
6035 तम् ।

6036

स्यादिति निपातलब्धम् ।

निपातस्याच्छब्दलब्धमर्थं दर्शयन्नाह--नील इत्यादि । नीलतद्धियोर्दर्शनात् । क्व ?
इत्यत्राह--बहिरन्तश्च नीलस्य बहिः तद्धियोऽन्तः, चशब्दाद् अन्यदा स्मर्यमाणानुमे
यार्थयोः अन्यदा स्मरणानुमानयोः इति दर्शयति । ततः किम् ? इत्याह--कुत इत्यादि । कुतो
न कुतश्चित् मानात् सहोपलम्भनियमः सिद्धो हेतुः इत्यर्थः । प्रकारान्तरेण तदसिद्धतां
दर्शयन्नाह--सकृद् एकहेलया एकस्मिन्नर्थे नर्त्तक्यादौ उपनिबद्धा व्यापृता दृष्टिर्येषां ते तथोक्ताः
पुरुषाः तेषां परज्ञानानुपलम्भेऽपि न केवलं पुरुषविशेषाणामुपलम्भे तदर्थदर्शनात् तेषां पुरुषाणां
ज्ञानानां च अर्थस्य दर्शनात् कुतो नियमः सहोपलम्भस्य ?

ननु तज्ज्ञानानुपलम्भे कथमयं तदर्थ इति ज्ञायते ? द्विष्ठसम्बन्धसंवित्तिः प्र॰
वार्तिकाल॰ २ । १ 6037

नैकरूपप्रवेदनात् ।
द्वयस्वरूपग्रहणे सति सम्बन्धवेदनम् ॥ इति शेषः ।

इत्यादि वचनात् । अथ पुरुषाणां तत्र प्रवृत्तिदर्शनात् तज्ज्ञानविषयीकृतोऽ
सौ अर्थः इति परिच्छिद्यते; एवं तर्हि य एव केनचिदुपलभ्यते स एव परेणापि इति
अनुमानादवगम्यते तथा च द्वयोः समानप्रवृत्तिदर्शनात् समानार्थदर्शनं सिध्येत् । सामान्य
विषय[p. ३३४ ख ] त्वादनुमानस्य नैकार्थदर्शनम्, अन्यथा सदृशरोमाञ्चकञ्चुकितत्वदर्शनात्
एकसुखप्रतिपत्तिः स्याद् इति चेत्; तदसत्; यतः पशवोऽपि स्वदर्शनाभिलषितां पशुयोषितम्
अन्यैरभिलषितां प्रतिपद्यमानाः तैः सार्द्धं बु 6038 युद्ध्यमाना दृश्यन्ते । यादृश्यस्माभिरभिलषिता
तादृशी अन्यैः इति प्रतिपत्तौ तदयोगात् । कुतस्ते तथा प्रतिपद्यन्ते इति चेत्; कार्यविशेषा
[p. 419 ] वधारणाद् इति सिद्धः 6039 ? कथमन्यथा तद्विशेषावधारणे इष्यत एव सर्वथा गम्य
गमकभावः इति वचनं शोभेत ? न चायमेकान्तः दृष्टान्तसाधर्म्यात् सामान्यमेव अनुमेयम्
इति, विदुषा 6040 षां वाच्यो हेतुरेव हि केवलः प्र॰ वा॰ ३ । २६ 6041

तद्भावहेतुभावौ हि दृष्टान्ते तदवेदिनः । ख्याप्येते... इति शेषः ।

इति वचनात् ।
मा वा भूत्--यमर्थं पश्यत्ययं तमेव अन्योऽपि इति निश्चिता प्रतीतिः, तथापि परेण तद्दर्शन
निषेधाभावात् तन्नियमस्य सन्दिग्धाऽसिद्धता । अथ नर्थक्य 6042 नर्तकी अन्यदर्शनविकला
प्रतीतिनियत⁶⁰⁴³ ता इति तद्बाधनम्; तर्हि खलविलान्तर्गतबीजाद् अङ्कुरं तद्विविक्तं प्रतीयते
इति न तत्र⁶⁰⁴⁴

अङ्कुरे ।

तद्व्यापारः । ततो यथा कार्ये अदृष्टस्यापि कारणस्य व्यापारः तथा प्रमेये
अन्यज्ञानस्य संभाव्येत । हेतुफलभावानभ्युपगमे च तन्नियमात्6045

सहो
पलम्भनियमात् ।

नीलतद्धियोरभेदस्य अनुमानम
युक्तम् । व्यवहारेण तदङ्गीकरणं6046 णे, तेनैव⁶⁰⁴⁷

व्यवहारेणैव ।

तन्नियमस्य सन्दिग्धासिद्धतामन्वाकर्षति इति
यत्किञ्चिदेतत् ।

स्यान्मतम्--यज्ज्ञानस्याकारोऽसौ 6048

तज्ज्ञानेनैव ।

तेन वेद्यते नान्येन; तन्न; यतः तदाकारता तस्याः
6049 तस्य⁶⁰⁴⁹

ज्ञानस्य ।

कुतः सिद्धा ? 6051

सहोपलम्भनियमात् ।

तन्नियमादिति चेत्; अन्योऽन्याश्रयात् [p. ३३५ क ] --सिद्धे तदाकारत्वे
तन्नियमः सिध्यति, ततः तदाकारत्वम् । अन्यतश्चेत्; अस्य वैफल्यम् ।

सिध्यतु वा कुतश्चित् तदाकारत्वम्, तथापि सुगतेन तद्वेदने तदवस्थोऽपि दोषः ।
ततस्तद्विज्ञानावेदनेऽपि पृथग्जतेन 6052 ग्जनेन तदर्थवेदनात् कथं सुगतः 6053

एतदन्तर्गतः पाठो द्विर्लिखितः ।

सर्वज्ञ स्त तदतात्
कथं सुगतः सर्वज्ञस्ते तदवेदने ?

अपरस्तु मन्यते--

*ग्राह्यं न तस्य ग्रहणं न तेन ज्ञानान्तरग्राह्यः6054 ह्यतयापि शून्यः ।

तथापि च ज्ञानमयः प्रकाशः प्रत्यक्षपक्षस्य तथाविवा6055 रासीद् ॥

इति वचनात् नाऽशेषज्ञाता6056 ज्ञता तस्य⁶⁰⁵⁷

सुगतस्य ।

सर्वज्ञता अपि तु स्वरूपज्ञता, तस्याप्येतन्न
सुन्दरम्; इतरस्मात्तदविशेषात् प्रमाणभूताय प्रमाणसमु॰ श्लो॰ १ 6058

जगद्धितैषिणे प्रणम्य शास्त्रे सुगताय तायिने ।
प्रमाणसिद्ध्यै स्वकृतिप्रकीर्णनात् निबध्यते विप्रसृतं समुच्चितम् इति शेषः ।--प्रमाणसमु॰ । जगद्धि
तैषिणे प्रणम्य शास्त्रे सुगताय तायिने । कुतर्कसम्भ्रान्तजनानुकम्पया प्रमाणसिद्धिर्विधिवद्विधीयते । इति
शेषः--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ १ ।

इत्यादेः आनर्थ
क्यप्रसङ्गात् । व्यवहारेण तदभिधानेऽप्युक्तम्--तेनैव हेतोरसिद्धत्वम् इति ।

यदि च स⁶⁰⁵⁹

सुगतः ।

तथाविधो न कुतश्चित्6060

प्रमाणात् ।

प्रतिपन्नः; कथमस्ति येन 6061

प्रमाणभूताय इत्यादिरूपेण ।

तथा स्तूयते ? तदिद
मायातम्--यथा ईश्वरे नित्येऽप्यप्रमाणता तथा सुगतेऽपि प्रमाणशून्यता । अथ प्रतिपन्नः;
तर्हि भवता सुगतोऽपि ज्ञायते न तेन⁶⁰⁶²

सुगतेन ।

परं किञ्चिदिति मूढता । ततस्तस्य अस्तितत्त्व⁶⁰⁶³ स्तित्वमव
गम्यते विशेष⁶⁰⁶⁴ षं वाभ्युपगच्छता... ... ...मिति कथं न प्रकृतो दोषः ? तत्ः स्थितं
कुतो नियमः इति ।

[p. 420 ]

स्याच्छब्दः6065 ब्दप्रापितं परमप्यर्थ⁶⁰⁶⁶ र्थं दर्शयन्नाह--तदेक इत्यादि । तेन विवक्षित
नीलज्ञानेन ए कस्मिन् क्षणे वर्त्तितुं शीलानाम् एकक्षणभाविसन्तानान्तरज्ञानानाम् इत्यर्थः ।
सहोपलम्भनियमात् । तदपि कुतः ? इत्याह--स्वयम् आत्मनो वा वेदनेनोत्पत्तेः । ततः
किम् ? इत्याह--दि सकलं जगदिति । न चैवम्, अतो व्यभिचारी हेतुः इति भावः ।

स म न्त भ द्र स्य तु मतम्-- ययोः... ... ...सहोपलम्भ इत्यादिना [p. ३३५ ख ]
तदभेदे च न ग्राह्यग्राहकतया तन्नियम इति च ग्राहकाभिमतात् ग्राह्यस्य भेदे न तेनास्य ग्रहणम्
अनन्यवेद्यनियमाद् अपि तु स्वयमेव तदपि प्रतिभाति, तथापि सहोपलम्भनियमात् तयोरभेदे
तदेकेत्याद्युक्तम् । तदेतदित्थम् अन्ये परिहरन्ति--नीलतद्धियोरभेदे नैकत्वम् अपि तु ज्ञानत्वेन
सदृशत्वम्, यथा ज्ञानं ज्ञानं तथा नीलमपि सहोपलम्भनियमात्तथा... ... ...दस्ति इति न तैः
व्यभिचारो हेतोः विपक्षेऽगमनादिति; ते न युक्तकारिणः; यतो यदि यज् ज्ञानेन सह
उपलभ्यते तदपि ज्ञानं तर्हि नीलज्ञानैकक्षणवर्त्तिनां ज्ञानान्तराणां सहोपलम्भनियमात् नीलत्व
मापद्येत । पुनः तत्कार्यस्यापि ज्ञानस्य नीलत्वे तदवस्थो दोषः6067

नीलत्वापत्तिलक्षणः ।

पुनरपि तदवस्थ इति नीलमात्रं
जगत्6068

स्यादिति ।

। तदाह तदेकेत्यादि । तेन नीलज्ञानेन एकक्षणवर्त्तिनां स्वयम् आत्मनो वेन
6069 वेदनेनोत्पत्तेः कारणात् अनेन सहवृत्तिवद् वेदनमपि सहैव दर्शयति--सहोपलम्भनियमात्
सकल⁶⁰⁷⁰ लं जगद् एकसन्तानं सदृशसन्तानं प्रसज्येत । न चैवं परेस्ति 6071 परेष्टिस्ततो
व्यभिचारी हेतुः । तत्र न 6072

सहोपलम्भनियममात्रात् ।

तन्नियममात्रात् नीलं ज्ञानमिति गम्यते अपि तु ज्ञानवत् स्वयं प्रति
भासनात् । न च नियतनीलज्ञानवत् सर्वज्ञज्ञानं नीलतया चकास्ति येनातिप्रसङ्गः स्यादिति चेत्;
तर्हि नीलं ज्ञानं स्वयं प्रकाशनात् तज्ज्ञानवत् इत्येवास्तु किं व्यभिचारिणा तन्नियमेन⁶⁰⁷³

सहोपलम्भनि
यमेन ।

?
तदेवास्तु इति चेत्; न; [p. ३३६ क ] परत एव 6074

नीलप्रतिभास ।

तत्प्रतिभासप्रतिपादनात् ।

परस्य तु दर्शनं विवैक ज्ञान 6075 चित्रैकज्ञानाद्वैताभ्युपगमात् सकलं जगद् एकज्ञानमिष्यते
न पुनः एकसन्तानं6076

सन्तानाभावात् ।

तदभावात् इति न तेन तद्व्यभिचार इति; तन्न सूक्तम्; नीलमात्रदर्शिनोऽ
पि सकलजगदपेक्षचित्रत्वप्रतीतिप्रसङ्गात् अन्यथा नानैकम्6077

अनेकमेकरूपम् ।

इत्युक्तं भवेत् युगपदिव क्रमेणापि
च तत्प्रसङ्गात् । अत आह--सकलम् इत्यादि ।

एवं यौगपद्यार्थं सहशब्दं निरूप्य निपातानामनेकार्थत्वात् 6078

सहशब्दम् ।

एकार्थं निरूपयन्नाह--यदि
इत्यादि । यदीति पराभ्युपगमसूचकः, पुनरिति पक्षान्तरस्य⁶⁰⁷⁹

सूचक
इति ।

, एकज्ञानोपलम्भनियमः एकस्य
ज्ञानो 6080 ज्ञानस्य उपलम्भो नार्थस्य इति तन्नियमः, एकेन ज्ञानेनोपलम्भो नीलस्य न तदन्तरेण
इति वा तन्नियमो हेतुः सहोपलम्भनियमो यदीत्यर्थः । आद्ये पक्षे दूषणमाह--असिद्धो हेतुः
इत्यनेन सम्बन्धः, अर्थस्याप्युपलम्भात् । द्वितीये आह--अनैकान्तिकश्च इति । अनैकान्तिको
व्यभिचारी । च शब्दाद् असिद्धो हेतुः इति । असिद्धतां दर्शयन्नाह--नीलस्य इत्यादि । कस्य
चिन्नर्त्तक्यादिगतस्य सकृच्छब्देन सहिति 6081 सह इति व्याख्यातम्, अनेकेन ज्ञानेन उपलम्भ
[p. 421 ] संभवादिति । अनेन सन्दिग्धासिद्धतां दर्शयति । विचारितं चैतदनन्तरम् । अनैकान्तिक
तामाह--बहूनामपि न केवलमेकस्य द्रव्याणाम् । अनेन तत्पक्षीकरणं निषेधति, नहि जीवा
दीनाम् एकज्ञानो 6082 ज्ञाने पक्षीकरणमात्रेण एकत्वं प्रमाणबाधनात् । पर्यायाणाम् इत्युच्यमाने
तेषां द्रव्यापेक्षया एकत्वात् स्यादपि पक्षीकरणम् । एकज्ञानोपलम्भः एकेन ज्ञानेन उपलम्भस्य
दर्शनस्य अप्रतिषेधात् निषेधाभावात् । अन्यथा [p. ३३६ ख ] व 6083 च सकलशून्यतेत्युक्तम् ।

अर्थान्तरमाशङ्कते दूषयितुं यदि इत्यादिना । सहोपलम्भनियमाद् इति हेतुः स यदि
पुनः असहानुपलम्भ इति स्यात्; तत्र दूषणं को विशेष इति पूर्वोक्तादर्थात् न कश्चिदस्य
भेदः । तथाहि--पर्युदासवृत्त्या सहानुपलम्भः पृथगुपलम्भः अस्य नजाति सम्बन्धे 6084 नञा6084

असहानुपलम्भ इत्यत्र नञ्समासे ।

अभिसम्बन्धे तद्वृत्त्या सहोपलम्भ इति प्राप्तिः । अथात्र प्रसज्यप्रतिषेधोऽपेक्षा 6086 क्ष्यते; तर्हि
साध्यमपि 6087

अभावरूपमेव ।

तथाविधमस्तु अन्यथा सम्बन्धाऽसिद्धेः । तथेति चेत्; अत्राह--प्रसज्येत्यादि ।
प्रसज्यप्रतिषेधमात्रमसाध्यसाधनम् साध्यं न भवति साधनं च न भवति इत्यर्थः । कयोरिव ?
इत्यत्राह--सस्येव 6088 शशविषाण-खरविषाणयोरिव इत्यादि । कुतः ? इत्याह--अर्थाद् धूमादेः
सकाशाद् अर्थस्य अग्न्यादेर्या गतिः प्रतिपत्तिः तस्या लक्षणाद् दर्शनात् । अथवा अर्थ
सम्बन्धि यल्लक्षणम्-- अर्थो ह्यर्थं मयता 6089 गमयति इति शास्त्रं6090

अर्थादर्थगतेः--प्र॰ वा॰
४ । १५ ।

तदाश्रित्येति ।

आह उक्त 6091 क्तं भवता--नीलाकारस्य ज्ञानस्यैकस्य उपलम्भो नार्थस्य तन्नियम न्यत्र
6092 मः, तत्र असिद्धो हेतुः अर्थस्याप्युपलम्भात् इति; तन्न युक्तम्; अर्थस्य 6093

ज्ञानकालीनस्य अर्थस्य ज्ञानं प्रति कारणत्वाभावात् सहभाविनोः कार्यकारणभावाभावात् ।
ज्ञानकालेऽविद्यमानस्य ग्राह्यत्वे सकलातीतानागतस्य ग्रहणप्रसङ्ग इति भावः ।

स्वसदसत्समयभाविन
ः केनचिदग्रहणात् । न चैकस्य उभयत्र व्यापारो विरोधात् इति चेत्; अत्राह--विज्ञानस्य
इत्यादि । चर्चितमेतद् बहुशः पुनर्न चर्चनमर्हति ।

भ्रान्तैकान्तवद् इति निदर्शनं सावपि तु 6094 साधयितुं भ्रान्तैकान्ते त्यु पन्यस्य दूष
यति-- विप्लुताक्षा इत्यादिन⁶⁰⁹⁵ ना ।

विप्लुताक्षा य⁶⁰⁹⁶

पूर्वपक्षः--यथास्वं
प्रत्ययापेक्षादविद्योपप्लुतात्मनाम् । विज्ञप्तिर्वितथाकारा जायते तिमिरादिवत् ॥--प्र॰ वा॰ २ । २१७ ।

था बुद्धिर्वितथप्रतिभासिनी ।

तथा सर्वत्र किन्नेति जडाः सम्प्रतिपेदिरे ॥ २७ ॥

विप्रतिपत्तिविषयापन्नज्ञानानां निर्विषयतासाधने सर्वज्ञानानां स्वयमविषयीकृ
तानां निर्विषयतासिद्धेः स्याद्वादलङ्घने इष्टविघातकृत् विरुद्धः बहिरर्थाविशेषात् स्वसंवेदनं
च न सिध्येत् । तदभ्रान्तैकान्ते सहोपलम्भविरोधात् सह पृथग्वा द्विचन्द्रनिर्भासवत्
नीलतद्धियोरनुपलब्धेरेव भेदाभेदयोरभावसाधने व्यतिरेकसिद्धिर्विरुध्येत ।

विप्लुतानि अक्षाणि यस्याः सा तथोक्ता बुद्धिः कामलाद्युपहतेन्द्रियकेशोणु 6097 ण्डु
कादिबु6098

निरालम्बे नभसि केशाकारा उण्डुकाकारा--मशकाद्याकारा या बुद्धिः ।

द्धिरिति यथा येन ग्राह्यग्राहकादिप्रवृत्तप्रकारेण अन्येन वा चि तथा 6099 वितथप्रति
[p. 422 ] भासिनी असदर्थप्रतिभासवती तथा तेन प्रकारेण [p. ३३७ क ] सर्वत्र स्वपररूपयोः अथवा
जाग्रत्स्वप्नयोः या बुद्धिः वितथप्रतिभासिनी किन्न वितथप्रतिभासिन्येव प्रतिषेधद्वयेन प्रकृ
तार्थगतेः । एततत् दूषयति इति एवं जडाः प्रज्ञाहीनाः सौगताः संप्रपेदिरे ज्ञातवन्तः ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--विप्रतिपत्तीत्यादि । तत्र दूषणमाह--सर्वेत्यादि । तात्पर्यमत्र—
अनेनानुमानेन विप्रतिपत्तिविषयापन्नज्ञानानां निर्विषयता साध्येत, सविषयतासमारोप
व्यवच्छेदो वा क्रियेत गत्यन्तराभावात् इति ? तत्र आद्ये पक्षे अनेन धर्मिणां ज्ञानानामपरिच्छेदे
न तद्धर्मस्य निर्विषयत्वस्य परिच्छेदो देवदत्ताग्रहणे तच्छ्यामत्ववत् । तथा च अकिञ्चित्करो हेतुः ।
तदाह--सर्वज्ञानानां विवादास्पदीभूतवेदनानां स्वयम् आत्मानुमानेन अविषयीकृतानाम् निर्वि
षयताऽसिद्धिः6100 द्धेः कारणाद् इष्टविघातकृत् वादिन इच्छेष्टं 6101 वादिना यदिष्टं तस्य खण्डन
कृत्, अतश्च हेत्वाभासः । किन्नामेह 6102 किन्नामा ? इत्याह-- विरुद्धः किञ्चित्करत्वविपरीतेन
अकिञ्चित्करत्वेना6103 त्वेन रुद्धः क्रोडीकृतो विरुद्धः6104

विपरीतेन रुद्धः विरुद्ध इति ।

। तेषाम्6105

विवादास्पदीभूतवेदनानाम् ।

अनेन परिच्छेदे; सिध्यति विषयता
6106 सविषयता किन्तु6107

न केवलमस्यैव ।

तद्वदन्येषामपि प्रतिभासिनाऽर्थेन विषयत्वसिद्धिः, इतरथा अस्यापि न स्यात्
इति तदवस्थमकिञ्चित्करत्वम् । एतदेवाह--सर्वज्ञानानां स्वयम् अविषयीकृतानां निर्विषयता
सिद्धेः इत्यभिप्रायः । इष्ट वि घातकृत् इष्टं सौगतस्य जाग्रत्स्वप्नप्रत्ययानां निर्विषयत्वम्
तस्य विघातकृत् विरुद्धो हेत्वाभासः । तथाहि--अतद्व्याप्तः6108

तद्व्याप्तिशून्यः ।

त⁶¹⁰⁹

तद्व्याप्तिविभ्रमकारीत्यर्थः ।

द्व्याप्तिविभ्रमोषितो 6110 मोपेतो विरुद्ध इति मनीषिणो मन्यन्ते । प्रकृतानुमाने च ग्राह्यग्राहकसंवेदनाकारत्वम् [p. ३३७ ख ]
अन्यद्वा विषयत्वेन व्याप्तं सिद्धम् । तत एवं वक्तव्यम्--जाग्रत्स्वप्नप्रत्ययाः सविषव 6111 याः ग्राह्यग्राहकसंवेदनाकारत्वाद् अन्यतो वा परकीयहेतोः प्रकृतानुमानवद् इति । स्वप्नज्ञानस्य
सविषयत्वसाधने प्रसिद्धिबाधादिदोष इति चेत्; जाग्रद्विज्ञानस्य निर्विषयत्वसाधनेऽपि समानः ।
कस्मिन् सति विरुद्धः ? इत्यत्राह--स्याद्वादलङ्घने । किञ्चिद्विज्ञानं सविषयं किञ्चिद् विपरीतम्
तदपि कथञ्चित् इति स्याद्वादः तस्य लङ्घने परित्यागे सति । एवं मन्यते--यदा यथा बौद्धेन
परप्रसिद्धमिथ्यास्वप्नज्ञाननिदर्शनेन सर्वज्ञानस्य मिथ्यात्वं साध्यते तथा परेणापि बौद्धप्रसिद्ध
सत्यानुमाननिदर्शनेन सर्वज्ञानस्य सत्यता6112

साध्येत इति ।

, तदा विरुद्धः । तदा 6113 यदा तु स्याद्वादमवलम्ब्य
स्वप्नज्ञानस्य मिथ्यात्वेऽपि प्रकृतानुमानवत् त⁶¹¹⁴

ग्राह्यग्राहकाकारत्वे सत्यपि ।

दाकारत्वेऽपि किञ्च्चिद्विज्ञानं सालम्बनं स्यात् इति
साधयति परः6115

विज्ञानवादी ।

, तदाऽनैकान्तिको हेत्वाभास इति ।

यदि पुनः समारोपव्यवच्छेदः6116

प्रकृतानुमानेन सविषयतासमारोपव्यवच्छेदः क्रियते अस्मिन् विकल्पे दूषणमाह ।

क्रियते; तत्राप्युच्यते--निर्विषयेषु सविषयताविकल्पः
समारोपः । तदनुमानात् प्राक् तत्र प्रमाणान्तराप्रवृत्तौ कथं निर्विषयतासिद्धिर्यतः तद्विकल्पः6117

सविषयताविकल्परूपः समारोपः स्यात् ।

समारोपः, तद्व्यवच्छेदकरणाच्च अनुमानमर्थवद्भवेत् । एतदेवाह--सर्वज्ञानानां स्वप्नेतरप्रत्ययानां
[p. 423 ] स्वयं सौगतेन, अन्येन तद्विषयीकरणेऽपि तस्य तन्निर्विषयताऽसिद्धेरिति भावः, अविषयी
कृतानाम्, कस्मिन् सति ? इत्याह--स्याद्वादलङ्घने स्वरूपवत् पररूपेऽपि एकस्य ज्ञानस्य ग्रहण
शक्तिसद्भावः स्याद्वादः तस्य लङ्घने [p. ३३८ क ] स्वरूपमात्रपर्यवसितज्ञानपक्ष इत्यर्थः निर्विषयता
सिद्धेः कारणात् इष्टविघातकृतं6118 त् स्वयम् इत्यनुवर्त्तते स्वयमिष्टो वादिना समारोपः तस्य
व्या6119 विघातोऽभावः तस्य तत्करणम् । ततः किम् ? इत्याह--विरुद्धः पूर्ववद् अकिञ्चित्करो
हेत्वाभासः । अथ स्वयं तेषां विषयीकृतानामेव सर्वमेतदिच्छेत्; तत्राह--सर्व इत्यादि । पूर्व
द्वितीयव्याख्यानवदत्र व्याख्यानम् । अयं तु विशेषः येन प्रत्यक्षेण सर्वज्ञानं6120 ननिर्विषयतां
प्रतिपद्यते6121

तत् प्रत्यक्षं निर्विषयताविषयकत्वात् सविषयमिति भावः ।

तेन विरुद्धोऽनैकान्तिकश्च हेत्वाभासः पूर्ववद् योज्यः ।

ननु तदपि प्रत्यक्षमानं च निर्विषयमेव तेनायमदोष इति चेत्; अत्राह--बहिरर्थाविशे
षात् इत्यादि । स्वयम् इत्येतदत्रापि अनुवर्त्तते । स्वयं बौद्धस्य न केवलं बहिरर्थाविशेषात्
सन्तानान्तरे स्वहेतुफलसिद्धिः न भवति अपि तु किन्तु स्वसंवेदनं च न सिध्येत् । तथा
च कुतो विभ्रमोऽन्यो वा सिध्येदिति भावः । ततो यथा बहिरर्थ⁶¹²² र्थाविशेषेऽपि स्वसंवेदन
स्यैव सत्त्वम् न बहिरर्थस्य तथा स्वप्नेतरप्रतिभासाविशेषेऽपि जाग्रद्घटादेरेव तत्6123

सत्त्वम् ।

इति कथं
नाऽसिद्धो हेतुः ।

अत्राह प्र ज्ञा क रः--जाग्रद्घटादिवत् स्वप्नघटादेरपि सत्त्वम् । तदुक्तम्--

*व्यवहारमात्रकमिदं सत्यताऽसत्यतेति च ।

स्वरूपसाक्षात्करणे सत्यतेत्यादि दुर्घटम् ॥ प्र॰ वार्तिकाल॰ २ । ३७ इति;

तत्राह--तदभ्रान्तैकान्ते तयोः स्वसंवेदन-बहिरर्थयोः अ भ्रान्तैकान्ते अङ्गी
क्रियमाणे । अत्रायमभिप्रायः-- सत्यवादीतिं 6124 सत्यतेत्यादि दुर्घटम् इति कोऽर्थः ? यदि
सर्वमसत्यम्, सत्यासत्यविभागशून्यं वा; तत्रोक्तं बहिरर्थाविशेषादित्यादि [p. ३३८ ख ] । अथ
सत्यम्; तत्रेदमुच्यते--सहोपलम्भविरोधाद्विरुद्धो हेत्वाभासः, द्विचन्द्रादावपि सहोपलम्भस्य
भेद एव भावादिति भावः ।

अथवा यदुक्तम्-- बहिरर्थाविशेषात् स्वसंवेदनं च न सिध्येत् इति तत्र स्वसंवेदन
नं प्रतिभासात् सिध्यति, बहिरर्थः विपर्ययात् इति परः6125

प्रज्ञाकरः ।

; तत्राह--तदभ्रान्तैकान्त इत्यादि ।
अत्र द्वैतं निरंशं क्षणिकं तत्स्वसंवेदनम्, चित्रमेकं वा ? तत्र द्वितीये पक्षे-- तत्र इत्यादि
वक्ष्यमाणं दूषणमिति । प्रथमे दूषणम्--तद् इत्यनेन स्वसंवेदनं परामृश्यते तस्य अभ्रान्तो
य एकः असहायः सर्व्वतोधर्मधर्मित्तसु 6126 स चान्तो धर्मः तस्मिन् अभ्युपगम्यमाने सहोप
लम्भविरोधात् नीलरूपस्य एकस्य ज्ञानस्यैव, एकेनैव एकस्यैव वा उपलम्भस्य विरोधाद
भावात्, बहिरन्तर्वा अ⁶¹²⁷

निरंशस्य ।

सहायस्य उपलम्भनिषेधेन, कारणात् सह यौगपद्येन पृथग् वा कालादि
भेदैन, वेति समुच्चये, नीलतद्धियोः येनमु 6128 येयम् अ नुपलब्धिरदर्शनम् तस्या एव न
[p. 424 ] सहोपलम्भात् इत्येवकारार्थः, भेदाऽभेदयोः भेदस्य अभेदस्य वाऽभावसाधने नीलतद्धियोः
अङ्गीक्रियमाणे तु । दृष्टान्तमाह--द्विचन्द्रनिर्भासवत् इति । यथा द्विचन्द्रनिर्भासयोरन्योऽन्यं
न भेदो नाप्यभेदः, तयोः6129

भेदाभेदयोः ।

वस्तुनिष्ठत्वात्, त⁶¹³⁰

द्विचन्द्रनिर्भासयोः ।

न्निर्भासयोरवस्तुत्वात् तथा प्रकृतयोरपि इति ।
तत्र दूषणमाह--अनुपलब्धेः भेदाभेदयोरभावसाधने हेतुत्वेन उपन्यस्तायाः व्यतिरेकसिद्धिः
विपक्षाद् भावरूपाद् व्यतिरेकस्य व्यावृत्तेः सिद्धिः निर्णीतिर्विरुध्येत [p. ३३९ क ] निरंश
स्वसंवेदनभावेऽपि तस्या भावात् । न चाऽनिश्चितव्यतिरेको हेतुः गमक इति मन्यते ।

ननु न तद् एकान्तअभ्रान्तरूपम् इष्यते किन्तु स्वरूपे अभ्रान्त⁶¹³¹ न्तं ग्राह्याकारे
अन्यथा6132

भ्रान्तम् ।

इति चेत्; अत्राह--नन्वमित्यादि 6133 तत्त्वमिथ्येत्यादि ।

तत्त्वमिथ्याग्रहैकान्ते बुद्धेः स्वार्थोपलम्भयोः ।

सहोपलम्भनियमः क्वान्तर्ज्ञेयतत्त्वधीः ॥ २८ ॥

न चानेकान्तमन्तरेण नीलतद्धियोः सहोपलम्भनियमः । तमन्तरेण स्वयमन्त
र्ज्ञेयतत्त्वस्य बहिरन्तस्याप्यसत्त्वात् कथञ्चिदनेकान्ते नैकान्तेनैकत्वम् ।

बुद्धेः स्वोपलम्भे अर्थोपलम्भे च याथासंख्येन तत्त्वाग्रहैकान्ते मिथ्याग्रहैकान्ते
वा अभ्युपगम्यमाने सहोपलम्भनियमः क्व ? न क्वचित् । निरंशसंवेदनानुभवाभावेन अर्थोप
लम्भस्यापि दुर्घटत्वात् अप्रत्यक्षोपलम्भस्य नार्थदृष्टिः प्रसिध्यति इति मन्यते । त⁶¹³⁴

निरंशसंवेदनानुभवसद्भावे
ऽपि ।

दनु
भवभावे व्यर्थव्युक्तस्यापि 6135 ऽप्यर्थवत् त⁶¹³⁵

अनुभवस्यापि ।

स्यापि अलीकत्वात् । क्षांतर्ज्ञे 6137 क्वान्तर्ज्ञेय तत्त्वधीः ।

कारिकां व्याचष्टे--न च इत्यादिना । न च नैव अनेकान्तमन्तरेण एकान्ते इत्यर्थः ।
नीलतद्धियोः सहोपलम्भनियमः, तयोः उपलम्भस्यैव अभावादिति भावः । तदुपलम्भेऽपि
तमन्तरेण स्वयम् अन्तर्ज्ञेयतत्त्वस्य न च इति पदघटना बहिरन्तस्याप्यसत्त्वात् । अन्त
र्बहिश्च भवत्वनेकान्त इति चेत्; अत्राह--अनेकान्ता6138 न्ते ज्ञार्नायोः 6139 ज्ञानार्थयोः एकानेकात्म
कत्वे अङ्गीक्रियमाणे कथञ्चित् न सर्वथा । किम् ? इत्याह--न इत्यादि । एवं मन्यते--तत्र बहिर
न्तर्वा भेदाऽभेदयोः त⁶¹⁴⁰

सहोपलम्भनियमेऽपि ।

न्नियमेऽपि नेकान्तेनैकत्वं तथा नीलतद्धियोरपि । यदि च उपलम्भाऽ
विशेषेऽपि स्वोपलम्भे तत्त्वग्रहैकान्तः अर्थोपलम्भे मिथ्याग्रहैकान्त इत्यनेकान्ते कथञ्चित् जाग्र
द्दशायां स्वप्नदशायां 6141 ? शेषं पूर्ववत् । अथवा, स्वरूपे विभ्रान्तं ज्ञानम् अर्थेपीत्यनेकान्ते
बहिरर्थतत्त्वं कथञ्चित् प्रत्यक्षपरोक्षात्मकं यथा प्रमाणं [p. ३३९ ख ] व्यवस्थितमेव । अनेन तन्निय
मस्य भागासिद्धतां दर्शयति--चेतनानीलतारूपेण तद्भावेऽपि क्षणक्षयाद्यात्मना अभावात् ।

ननु बुद्धेर्मिथ्याकारो न स्वाकारः किन्तु पराकारः, ततोऽयमदोष इति चेत्; अत्राह—
स्वप्रत्यक्ष इत्यादि ।

स्वप्रत्यक्षपरोक्षात्मज्ञानसिद्धौ न सिध्यति ।

अर्थः प्रत्यक्षपरोक्षात्मा एकः कालादिभेदतः ॥ २९ ॥

[p. 425 ]

स्वभावनानात्वं यदि भावस्य भेदकं न भवेत् किं परव्यावृत्तेः कार्यकारणसन्तान
कर्मफलसम्बन्धप्रभृतितदर्थस्मरणाद्यनेकछिद्राशक्यपिधानानर्थनिबन्धनया निरन्वयकल्प
नया ?

अयमभिप्रायः--परस्य सुखादिनीलादिशरीरव्यतिरिच्यमानप्रतिभासं स्वसंवेदनम् । न च
6142

स्वसंवेदनस्य ।

तस्य नानैकत्वविरुद्धधर्माध्यासिना तादात्म्यम् । अतो भेदेऽपि तादात्म्यावभासो भ्रान्त्या, अन्यथा
अनेकान्त इत्युक्तम् इति स्वप्रत्यक्षं च चेतनादिरूपेण परोक्षश्च सुखादिविरोधवदाकार
विवेकः तौ च तावात्मानौ च स्वौ प्रत्यक्षपरोक्षात्मानौ यस्य तत्तथोक्तं तच्च तज्ज्ञानं
च तस्य सिद्धौ अङ्गीक्रियमाणायां न सिध्यति किं सिध्यत्येव । किमित्य व 6143 किमिव किमित्याह--एकोऽर्थः । किंभूतः ? प्रत्यक्षपरोक्षात्मा । केन ? इत्याह--कालादि
भेदतः कालक्षेत्रादिभेदेन । एवं मन्यते--यस्माद् विज्ञानमेकं प्रत्यक्षपरोक्षात्मकं तस्मात् प्रत्यक्ष
परोक्षात्मैकः सिध्यति । यस्माच्च ज्ञानतद्विवेकयोरभेदेन पक्षीकृतयोरपि 6144

सहोपलम्भनियमः ।

तन्नियमोऽविद्यमानत्वेन
भागासिद्धः तस्मादर्थः सिध्यति इति ।

स्वभावेत्यादिना कारिकार्थमाह--प्रत्यक्षपरोक्षरूपेण यत् स्वभावनानात्वं ज्ञानस्य तद्भा
वस्य तस्यैव भेदकं नानात्वापादकं यदि न भवेत् परस्मात् सजातीयाद् विजातीयाच्च या
व्यावृत्तिर्भावस्य तस्याः सकाशात् किं निरन्वयकल्पनया ? किंभूतया ? इत्याह--कार्ये
त्यादि । कार्यं च कारणं च सन्तानश्च [p. ३४० क ] कर्म च वासनारूपं चेतना कर्म
अभिध॰ को॰ ४ । १ इ⁶¹⁴⁵

चेतना मानसं कर्म--अभिध॰ ।

ति वचनात्, फलं च देहान्तरसंचारादि, तयोः सम्बन्धश्च तदुत्पत्तिः,
पुनः एतेषां प्रभृतिशब्देन बहुव्रीहिः, तदर्थः स्मरणादिः तस्य अनेकम् अनन्तरोक्तं छिद्रं
दूषणम् तस्याशक्यं पिधानम् उत्तरं तदेवानर्थनिर्चव्वो 6146 निबन्धो यस्यां तया इति ।

ननु नार्थवद् बुद्धेः स्वरूपं भ्रान्तम्, नापि स्वपररूपयोः अभ्रान्तेतरस्वभावं स्वग्राह्याकार
स्वभावं स्वग्राह्याकारविवेकापेक्षया दृशो 6147 दृश्येतरस्वभावं वा येनाय⁶¹⁴⁸ यं दोषः स्यात्, अपि तु
सुखादिनीलादिशरीराकारमेव 6149

सहोपलम्भनियमात् ।

तन्नियमात् इति चेत्; एतद् बुद्धज्ञान-तद्वेद्याभ्यां व्यभिचारयन्नाह--

6150

सहोपलम्भनियमेऽपि ।

तन्नियमेऽपि त⁶¹⁵¹

बुद्धचित्त-तद्ग्राह्यसकलपदार्थयोः ।

योर्भेदे अन्यथा अनेकान्तं साधयन् 6152 साधनम् प्रत्यक्षे
त्यादि ।

तन्नियमेऽपि तयोर्भेदेऽन्यथाऽनेकान्तसाधनम् ।

प्रत्यक्षो मध्यरूपार्वाग्भागार्थस्तदात्मनः ॥ ३० ॥

परोक्षता पूर्वरूपापरभागादिभिर्बुद्धबुद्धिवत् । १/२ ।

न केवलं सन्तानक्षणानां तन्नियमादेकसन्तानत्वमपि तु सन्तानान्तराणाम् । बुद्ध
श्चेत् सन्तानिनां सन्तानान्तराणां च बोद्धा, तदेकोपलम्भात् सन्ततिर्न भवेत्तदेकतापत्तेः ।
संवित्तेः पुनरनन्यवेद्यनियमे कथं मिथ्याविकल्पमन्तरेण स्वपरसन्तानविकल्पमात्रोपदेशः ?
[p. 426 ] तन्मिथ्याविकल्पानामनेकान्तात्मकत्वम् । पूर्वापरकोट्योरदृश्यात्मना कथमुपलभ्यमध्य
स्वरूपं न वर्तेत । दृश्य...इत्यलं प्रसङ्गेन । तन्न बहिरन्तर्वा मिथ्यैकान्तैः तत्त्वं प्रतिपत्तु
मर्हति । प्रत्यक्षेणापि--

नन्वेतत् पूर्वमुक्तम् अस्माभिः न शास्त्रकृता इति । प्रत्यक्षः मध्यरूपो मध्य
स्वभावोऽर्वाग्भागो यस्य स तथोक्तः सचा सा वर्थश्च तस्मात्मनः 6153 तस्य आत्मनः स्वरूपस्य परोक्षता । तत्परोक्षता कैः ? इत्यत्राह--पूर्व इत्यादि । अत्र आदिशब्देन रसादि
परिग्रहः । दृष्टान्तमाह--बुद्धबुद्धिवत् इति सुगतबुद्धेरिव तद्वत् इति । एतच्च निदर्शनम्
6154

बुद्धज्ञानं हि सकलार्थैः समम् उपलभ्यते न च तैः सह तस्य एकत्वमिति सहोपलम्भोऽनेकान्तः
व्यभिचारीत्यर्थः ।

अनेकान्तापेक्षया न दृश्येतररूपापेक्षया ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--न केवलम् इत्यादि । अस्याऽयमर्थः--यदा सुगत आत्मसन्तान
तत्सन्तानातीतानाद्यनन्तक्षणान् अन्यसन्तानतत्क्षणांश्च पश्यति वा, न वा ? प्रथमपक्षे न केवलं
सन्तानक्षणानां सहोपलम्भनियमाद् येन ज्ञानेन ते उपलभ्यन्ते तेन सह तन्नियमाद् एक
सन्तानत्वं एकोऽभिन्नः कथञ्चिदन्योऽन्यसन्तानः 6155

सन्तानं इति पुनरुक्तंभाति ।

सन्तानं येषां तेषां भावः तत्त्वम्, अपितु
सन्तानान्तराणाम् एकसन्तानत्वं सुगतज्ञानेन सह स्यात् इत्यध्याहारः [p. ३४० ख ] बुद्ध
श्चेद् यदि बोद्धा सन्तानिनां सन्तानान्तराणां च । तथा च तद्वदन्यत्रापि दृश्येतररूप
तया । अथ यथादेशकालां6156 लं तेषामसौ बोद्धा; अनैकान्तिको हेतुः इति भावः । अथ
एतद्दोषद्वयभयाद् एकान्तेन न सहैकत्वमिष्यते तेषाम्; तत्राह--तदेक इत्यादि । तस्य बुद्धस्य
विवक्षितं यदेकम् अतनसज्ञानं 6157 मानसज्ञानं तेन उपलम्भात् कारणात् सन्तानिनां सन्तानान्त
राणां च सन्ततिर्न भवेत् । कुतः ? इत्यत्राह--तदेकतापत्तेः तेन उपलम्भकेन नै 6158 लम्भेन ए कतापत्तेः तेषामिति । अथ स्वरूपमात्रपर्यवसानात् न बुद्धस्तेषां6159

सन्तानानां सन्तानान्तराणां च ।

बोद्धा; तत्राह—
पुनरित्यादि । पुनः अतो दोषात् पश्चात् संवित्तेर्ज्ञानस्य बुद्धस्य इति विभक्तिपरिणामेन
सम्बन्धः । अनन्यवेद्यनियमे अङ्गीक्रियमाणे । किम् ? इत्याह--स्वपर इत्यादि । स्वश्च
परश्च तावेव सन्तानौ तयोर्विकल्पः क्षणक्षयादिभेदः स एव तन्मात्रशब्देन बहिरर्थाभावमाह,
तस्योपदेशः कथं न कथञ्चित् बुद्धस्य । यो यन्न पश्यति न स तदविपरीतम् उपदिशति परेभ्यः
यथा रथ्यापुरुषः शास्त्रार्थम्, न पश्यति च बुद्धः तद्विकल्पमात्रमिति कारणानुपलब्धिः । तन्न
युक्तम्-- अत्र भगवानेव धर्मादौ प्रमाणभूतत्वेन साध्यते प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ १
6160

अत्र
भगवतो हेतुफलसम्पत्त्या प्रमाणभूतत्वेन स्तोत्राभिधानं शास्त्रादौ शास्त्रार्थत्वात्, भगवानेव हि प्रमाणभूतोऽ
स्मिन् प्रसाध्यते ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ ।

इति भावः ।

स्यान्मतम्-- स्वरूपस्य स्वतो गतिः प्र॰ वा॰ १ । ६ इति वचनात् स्वरूपभा
पर्व्य 6161 पमात्रपर्यवसितेषु ज्ञानेषु न बुद्धेतरप्रति6162 विभागो भा6163

परमार्थतः ।

वतोऽस्ति । त⁶¹⁶⁴

स्वपरसन्तानविकल्पमात्रोपदेशः ।

न्मात्रोपदेशः पुनः
[p. 427 ] ततोऽन्यस्य⁶¹⁶⁵

कपिलादेः ।

विचार्यमाणस्याऽयोगात् इति; तत्राह--मिथ्येत्यादि । काकाक्षगोलकन्यायेन कथं
शब्द उभयत⁶¹⁶⁶ त्र संबध्यते [p. ३४१ क ] ततो बुद्धस्येतरस्य वा मिथ्याविकल्पमन्तरेण तदुपदेशः
कथं संभवति निर्विकल्पेन तद्विचारायोगात् इति भावः । अस्त्येव तद्विकल्प इति चेत्; अत्राह—
तन्मिथ्येत्यादि । तयोः बुद्धेतरयोः मिथ्याविकल्पानाम् ।

ननु च विकल्पानाम् इत्युक्तेऽपि मिथ्यात्वं लभ्यते तद्रूपत्वात्तेषाम्6167

विकल्पानां मिथ्यारूपावात् ।

तन्मिथ्येतिवचन
मनर्थकमिति चेत्; उच्यते--सुगतस्य केचिदलिङ्गजं विकल्पज्ञानमिच्छन्ति । तद्यदि यथार्थम्;
प्रमाणान्तरं स्यात् प्रत्यक्षेऽनन्तर्भावात् । अन्तर्भावे वा तद 6168 तद्वत् तस्यापि सविकल्पं प्रत्यक्षं
स्यात् गृहीतग्रहणात् । तत्6169

विकल्पज्ञानम् ।

प्रमाणं न भवति कथं त⁶¹⁷⁰

प्रमाणान्तरमिति ।

दन्तरमिति चेत्; तस्य निर्विकल्पवत् सवि
कल्पस्यापि सन्तानवृत्तिसंभवे त⁶¹⁷¹

सविकल्पेन गृहीतस्य ग्रहणात् ।

द्गृहीतग्रहणात् अविकल्पमप्रमाणमस्तु तन्नद्य 6172 तन्न गतार्थम्
इत्यस्य प्रतिपादकमिति । यदि वा, प⁶¹⁷³

बौद्धमतापेक्षयैव मिथ्या इति विशेषणं प्रदत्तमिति ।

रापेक्षयैव तथाभिधानाददोष इति । अनेकान्तात्मकत्वं
भ्रान्तेतरात्मकत्वम् भवत्वेवं को दोष इति चेत् ? अत्राह--कथम् इत्यादि । उपलभ्यं
मध्यस्वरूपं यस्य वस्तुनः तत् कथं न वर्त्तेत ? वर्त्तेतैव । क्व ? पूर्वापरकोट्योः । केन ?
अदृश्यात्मना ।

एवं क्रमाऽनेकान्तं प्रतिपाद्य स्कन्धेऽक्रमानेकान्तं कथयन्नाह-- दृश्य इत्यादि । कथं न
इति सम्बन्धः । इति एवमलं प्रसङ्गेन । प्रकृतं निगमयन्नाह-- तन्ने त्यादि । यत एवं तत्तस्मात्
न बहिरन्तर्वा तत्त्वं प्रतिपत्तुमर्हति । कैः ? इत्याह--मिथ्यैकान्तैः दर्शनैः विकल्पैश्च सौगतः ।
यथायं तथा भवानपि6174

जैनोऽपि ।

तत्त्वमनेकान्तं न प्रतिपत्तुमर्हति इति चेत्; अत्राह--प्रत्यक्षेणापि
[p. ३४१ ख ] इत्यादि ।

ननु प्रत्यक्षं वर्त्तमानक्षणमात्रग्रहणमनर्थ 6175 मग्नं न पूर्वापरकोटिवीक्षणपद्ध 6176 पटु, अति
प्रसङ्गात् । तथा तदत्र⁶¹⁷⁷

प्रत्यक्षम् ।

अर्वाग्भागदर्शनं6178 ने मग्नं न परभागादि वीक्षते अतो न तत्तदेकत्वं6179

पूर्वापरैकत्वम् ।

प्रत्येति । अत एव नानुमानं तत्तक्वर्यवद् 6180 तत्कार्यवत् दृश्येतरात्मकत्वं कस्यचित् प्रतिपद्यते
इति चेत्; अत्राह-- पश्यन् इत्यादि ।

पश्यन् जीवः स एवैकः सत्तामात्रं विकल्पयन् ।

अन्यथानुपपत्त्या च तमेवाभिनिबुध्यते ॥ ३१ ॥

मतिः स्मृतिः संज्ञा चिन्ताभिनिबोध इत्यनर्थान्तरम् त॰ सू॰ १ । १३ इति
मत्यादीनां तादात्म्यलक्षणं सम्बन्धमाह सू6181

उमास्वाम्याचार्यः ।

त्र का रः । तदन्यतमस्याप्यतादात्म्यैकान्ते
अर्थप्रतिपत्तेरनुपपत्तेः सन्तानान्तरवत् ।

जीव आत्मा अभिनिबुध्यते पूर्वापरयोः अभि समन्ताद् एकत्वं जानाति । किं
वैशेषिकाद्यभ्युपगतः, न इत्याह--स इत्यादि । अत्रैव पूर्वं प्रसाधित इत्यर्थः । ननु ज्ञानात्मकोऽ
[p. 428 ] सौ6182

जीवः ।

ज्ञानानां च एकान्तेन भेदात् सोऽपि भिन्न इति चेत्; अत्राह--एक इति । पूर्वापरस्वपर्याय
साधारणः । कया युक्त्या ? इत्याह--अन्यथानुपपत्त्या । अन्यथा एकत्वाभावप्रकारेण या
जीव तरस्येस्य वा 6183 जीवस्य इतरस्य वा उक्तविधिना अनुपपत्तिः तया । स⁶¹⁸⁴

जीवः ।

यदि सत्तामा
त्रेण अभिनिबुध्यते सर्वस्य सर्वदर्शित्वमिति चेत्; अत्राह--पश्यन् सत्तामात्रं चेतनेतरसा
धारणं दर्शनेन विषयीकुर्वन् । तथाहि--चेतनेतरत्वादिसामान्यविशेषव्यवसायः ततोऽपरसा6185

अपरं भिन्नं सामान्यं सत्ताख्यम् ।

मान्य
दर्शनपूर्वकः, विशेषव्यवसायत्वात् दूरे स्थाणुत्वादिव्यवसायवत् । न च सत्तायाः परं सामा
न्यम्; यतोऽनवस्था स्यात् । अथ निकटे सामान्यग्रहणमन्तरेणापि विशेषव्यवसायः ततो व्यभि
चारः; न; तत्रावग्रहादिभेदस्य सतोऽप्यनुपलक्षणात् ।

नन्वेवमपि सत्तामात्रमस्तु ग्रहणात्, न विशेषो विपर्ययात् इति चेत्; अत्राह--विकल्प
यन् तदेव सत्तासामान्यं [p. ३४२ क ] चेतनेतरत्वादिविशेषभिन्नम् अ⁶¹⁸⁶

अवग्रेहावायधारणा
रूपेण ।

वग्रहादिधारणापर्यन्त
ज्ञानेन विकल्पयन् व्यवस्यन् पूर्वं पश्चाच्च तथा स्मृत्वा प्रत्यभिज्ञाय चिन्तयन् अभिनिबु
ध्यते इति ।

इदमपरं व्याख्यानम्--उपलभ्यमध्यरूपस्य पूर्वापरकोट्योः अदृश्यात्मानं दृश्यार्वा
ग्भागस्य परोक्षं परभागस्य रसस्पर्शादिकम् अभिनिबुध्यते अनुमिनोति । कया ? इत्याह—
अन्यथा इत्यादि । दृश्यपूर्वापरकोट्योः अदृश्यात्माभावप्रकारेण अनुपपत्त्या । चर्चित
मेतत् । किं कुर्वन् ? इत्याह--पश्यन् इत्यादि । व्याख्यातमेतत् ।

कारिकां विवृण्वन्नात्मनः तत्र 6187 सू6187

तत्त्वार्थसूत्रकारेण ।

त्रका रे णैकवाक्यतां दर्शयति-- मति रित्यादिना ।
अनर्थान्तरं पदं व्याचष्टे--मत्यादीनां तादात्म्यलक्षणं कथश्चिदेकत्वस्वरूपं सम्बन्धमाह
अनर्थान्तरम् इत्यनेन सू त्र का रो न पर्यायपदत्वम्, प्रतीतिविरोधादिति । कुतः ? इत्यत्राह—
तदन्यतम इत्यादि । तेषु मत्यादिषु अन्यतमस्यापि न केवलं सर्वेषाम् अतादात्म्यैकान्ते
भेदैकान्ते सति अर्थस्य घटादेः अनुमेयस्य वा वह्न्यादेः प्रतिपत्तेः अध्यक्षबुद्धेः, सर्वतो व्यापृ
तस्य 6189 व्यावृत्तस्य परमाणुमात्रस्य दर्शनाभावात्, अनुपपत्तेः सन्तानान्तरवत् । यथा सन्ता
नान्तरं परस्य अदृश्यं तथा परमाणवः सर्वस्य । तथापि दृ6190

परमाणूनाम् ।

श्यत्वकल्पने सन्तानान्तरे कः प्रद्वेषः
यतः तदनुमेयत्वं तदभावं वाऽदर्शनात् क⁶¹⁹¹

चार्वाकः ।

श्चिद् आचक्षीत ? प्रतिपत्तेः अनुमानबुद्धेर्वा अनुपपत्तेः
सन्तानान्तरे इव तद्वद् इति । यथैव अ⁶¹⁹²

पुरुषस्य ।

न्यस्य धूमदर्शनाद् अपरस्य तददर्शिनोऽस्मरणात्,
अपरतत्स्मरणात् पुरुषान्तरस्याऽप्रत्यभिज्ञानात्6193

प्रत्यभिज्ञानं
न भवतीत्यर्थः ।

, इतरस्य तर्काभावात् न सन्तानान्तरे
[p. ३४२ ख ] अनुमानम्, तथा प्रकृतेऽपि ।

यदि पुनः कुतश्चित् प्रत्यासत्तेः एकसन्ताने, नान्यत्र, पूर्वपूर्वदर्शनादेः उत्तरस्मरणादि
वृत्तेः अयमदोषः कल्प्यते; तन्न; यतः तत्रा 6194 तत्र हेतुफलभावनियमेऽपि उपादानेतरकारणवि
भागाभावप्रसङ्गात् । यद्धि यद्रूपतया परिणमते तत् तस्य उपादानम् । न चैतद् भेदेऽस्ति ।
[p. 429 ] नापि तद् रूपान्तरं सन्तानकारणकारणम् उपादानकारणमिति चेत्; कोऽयं सन्तानो नाम ?
हेतुफलप्रवाह इति चेत्; न; सुगतेतरयोः ए⁶¹⁹⁵

यदा सुगतः इतरजनचित्तं जानाति तदा इतरजनचित्तं सुगतचित्तस्य कारणं भवति, अतस्तयोः
एकसन्तानतापत्तिः ।

कसन्तानत्वप्रसङ्गात् । सुगतश्चेद् इतरस्य दुष्टा
6196 द्रष्टा; तत्कार्यतया एव भवितुमर्हति । सदृशः तत्प्रवाहः सः6197

सन्तानः ।

; इत्यपि नोत्तरम्; हेतुफला
वस्थयोः6198

घटपूर्वोत्तरक्षणयोः ज्ञायकेन सुगतज्ञानेन सह एकसन्तानत्वा
पत्तिः ।

सुगतैकसन्तानापत्तेः । ज्ञानत्वेन सादृश्ये, न प्र⁶¹⁹⁹

इतरजनज्ञान-तज्ज्ञायकसुगतज्ञानयोरेकसन्तानत्वापत्तिः ज्ञानत्वेन सादृश्यात् ।

कृतदोषपरिहारः ।

अथ उपादानोपादेयक्षणप्रबन्ध इष्यते तच्चैतदेव बुभुत्सितम्6200

ज्ञातुमभि
लपितम् ।

--भेदैकान्ते किमुपादानम्
इतरद्वा इति ? यदि पुनः एकस्मिन् सन्ताने पूर्वम् उपादानं परम् इतरत्6201

उपादेयम् ।

; तर्हि सिद्धे सन्ताने
सति उपादानेतरसिद्धिः, तस्याः स्वसन्तानसिद्धिः इत्यन्योऽन्यसंश्रयः । अथ यद्विकारेण यद्
विक्रियते तदुपादानम् इतरद् उपादेयम्; केयं यद्विकारेण यद्विक्रिया नाम ? शास्त्रादिना संस्कृत
चित्तात् 6202

संस्कृतचित्तोत्पत्तिः ।

तादृशचित्तोत्पत्तिः; ततो6203

संस्कृतचित्तात् ।

योगिज्ञाना तयुषं 6204 ज्ञानं तेषु6204

योगिषु ।

6206

संस्कृत
मेव ।

तादृशं किन्न भवति येनैवम् ।

किं च, शास्त्रादिना प्रथमसंस्क्रियमाणं चित्तं पूर्वस्मात् तदसंस्कृतादेव ततो6207

चित्तात् ।

जायते इति
न युक्तम्--यद्विकारेण इत्यादि । तस्यापि तेन संस्कार इत्यपि नोत्तरम्; अनवस्थाप्रसङ्गात् ।
ततो यद् उपादेयत्वेन परिणमते तदुपादानम् [p. ३४३ क ] ।

ननु सुप्तस्य स्वप्नदर्शिनो जाग्रद्विज्ञानं प्रबोधरूपेणापरिणममाण⁶²⁰⁸ नमपि तदुपादानम्, अतो
व्यभिचारः; उक्तमत्र परिच्छेदे । कुतश्च 6209

जाग्रद्विज्ञानं प्रबोधस्योपादानमिति ।

तत्तस्योपादानम् ? तद्रूपप्रबोधदर्शनात्; सुगतज्ञान
मपि तद्रूपं त्वया इष्यत एव तथा च तज्ज्ञानमुपादानम् बुद्धज्ञानमुपादेयम् इति प्रसक्तम् । देश
भेदान्नेति चेत्; 6210

गच्छच्छकटे देशान्तरे सुप्तस्य अन्यत्र
च प्रबोधे ।

अन्यत्र सुप्तस्य अन्यत्र प्रबोधे न स्यात् ।

एतेन 6211

यथा स्वप्नान्तिकः कायः त्रासलङ्घनधावनैः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ २ । ३७ ।

स्वप्नान्तिकशरीरचित्तं तदुपादेयं निरस्तम् । अथ सुप्तस्य शरीरवत् चित्तस्याप्यतु
ट्यत्सन्तानतया देशान्तरगमनमिष्यते; कालान्तरगमनपरी6212 नमपीष्यताम् अविशेषात् । तस्मा
दुक्तमेव उपादानं युक्तमिति सूक्तम्--तदन्येत्यादि ।

एवं तावत् असिद्धः सि द्ध से न स्य इत्यादिना मिथ्यैकान्ते हेत्वभावं प्रदर्श्य
अधुना एकलक्षणविरहे सर्वत्र तदभावं दर्शयन्नाह--एकलक्षणेत्यादि ।

एकलक्षणसामर्थ्याद्धेत्वाभासा निवर्तिताः ।

विरुद्धानैकान्तिकासिद्धाज्ञाताकिञ्चित्करादयः6213

तुलना—
असिद्धस्त्वप्रतीतो यो योऽन्यथैवोपपद्यते । विरुद्धो योऽन्यथाप्यत्र युक्तोऽनैकान्तिकः स तु ॥--न्याया
वता॰ श्लो॰ २३ । अन्यथासंभवाभावभेदात् स बहुधा स्मृतः । विरुद्धासिद्धसन्दिग्धैरकिञ्चित्करविस्तरैः ॥
--न्यायवि॰ श्लो॰ ३६५--३६६ । स विरुद्धोऽन्यथाभावाद् असिद्धः सर्वथाऽत्ययात् । व्यभिचारी विपक्षेऽपि
सिद्धेऽकिञ्चित्करोऽखिलः । अज्ञातः संशयासिद्धव्यतिरेकानन्वयादितः ॥--प्रमाणसं॰ श्लो॰ ४८-४९ ।

॥ ३२ ॥

[p. 430 ]

अन्यथानुपपत्तिनिर्णीतो हेतुः गमक इति हेत्वाभासा निराकृताः । कथम् ? अन्य
थैवोपपत्त्या विरुद्धः । तथा च अन्यथा चोपपत्त्या अनैकान्तिकः । अन्यथा च संभूष्णुर
सिद्धः । तदज्ञाने पुनरज्ञातोऽकिञ्चित्करः । तथैवोदाहरणम् । न ह्येकलक्षणाभावे त्रिलक्षणं
गमकम् ? अनुपलब्धिः...। कुत एतत् ? उपलब्धिस्तावच्चित्रा निश्चेतुमशक्यैव । कथम् ?

एकलक्षणसामर्थ्यात् अन्यथानुपपन्नत्वमाहात्म्याद् हेत्वाभासाः हेतुप्रति
रूपका निवर्त्तिताः हेतुसामर्थ्यात् पृथक्कृताः । के ते ? इत्याह--विरुद्धेत्यादि । विरुद्धा
दीनां द्वन्द्वं कृत्त्वा आदिशब्देन बहुव्रीहिः कर्त्तव्यः । तत्र आदिशब्देन सन्दिग्धपरिग्रहः ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--अन्यथा इत्यादि । अन्यथा साध्याभावे नियमेन या अनुपपत्तिः
तया निर्णीतः पदार्थो हेतुः गमकः इत्येवं सामर्थ्याद् हेत्वाभासा विरुद्धादयो निराकृता हे
तुत्वेन । परः पृच्छति कथम् इति ? सूरिराह--अन्यथैव साध्याभावप्रकारेणैव साध्यान्तर
एव उपपत्त्या विरुद्धः । तथा च साध्यभावप्रकारेण च अन्यथा च साध्याभावप्रकारेण च
उपपत्त्या अनैकान्तिको व्यभिचारी । तथा, अन्यथा च संभूष्णुः असिद्धः । तदज्ञाने तस्य
हेतोः सतोऽपि संशयादिनाऽज्ञाने अनिर्णये [p. ३४३ ख ] पुनरज्ञातः असिद्धः इत्यनुवर्त्तते ।
यदि वा, तस्य हेतुलक्षणस्य पक्षे अन्यत्र वाऽज्ञाने पुनरज्ञातोऽकिञ्चित्करः । अनेन संदिग्ध
इत्यादि विवृतम् । अत्रोदाहरणं किम् ? इत्यत्राह--तथैव यथैव असिद्धः सिद्धसेनस्य
इत्यादौ उक्तमुदाहरणं प्रतिपत्तव्यम् ।

ननु नैकलक्षणविरहाद् विरुद्धादिर्निराकृतः किन्तु पक्षधर्मत्वादिविरहादिति चेत्;
अत्राह--नह्येकलक्षणाभावे 6214

त्रैरूप्यं पुनः लिङ्गस्यानुमेये सत्त्वमेव ॥ ५ ॥ सपक्षे एव सत्त्वम् ॥ ६ ॥ असपक्षे चासत्त्वमेव
निश्चितम् ॥ ७ ॥"--न्यायबि॰ परि॰ २ ।

त्रिलक्षणं त्रीणि पक्षधर्मत्वादीनि लक्षणानि यस्य तत्तथोक्तं वस्तु
गमकं लिङ्गम् अपि तु तत् तद्भाव एव । एवं मन्यते--यदि त्रिलक्षणं व्याप्तं गमकत्वं 6215 कं तर्हि
स्यादेतत् तदभावे न स्यात् इति, यावतैव 6216 तैकलक्षणव्याप्तं तदभावे एव न भवेत् इति
किं त्रिलक्षणेन ? किं तत् त्रिलक्षणं लिङ्गमिति चेत्; अत्राह--अनुपलब्धिः इत्यादि । कुत
एतत् ? तदभावे तद्गमकम् इत्येतत् कुत इति परः । सिद्धान्तवादी आह-- उपलब्धि इत्यादि ।
तावच्छब्दः क्रमवाची, चित्रा नानारूपा निश्चेतुमशक्यैव । न चानिश्चिता गमिका इति मन्यते ।
परः पृच्छति कथमिति केन प्रकारेण निश्चेतुमशक्या इति ?

तत्रोत्तरमाह--न दृश्यलक्षणप्राप्त इत्यादि ।

न दृश्यलक्षणप्राप्ते दृश्यादृश्यार्थलक्षणे ।

यतः परस्पराभावस्वस्वभावव्यवस्थितिः ॥ ३३ ॥

तत्र उपलब्धिलक्षणप्राप्तिः उपलम्भप्रत्ययान्तरसाकल्यं स्वभावविशेषश्च । नहि
उपलम्भप्रत्ययान्तरसाकल्यं तद्विरहो वा स्वयमुपलब्धिलक्षणप्राप्तं यतः तदन्योऽन्याभाव
रूपेण निर्णयः स्यात् ।

[p. 431 ]

दृश्यस्य लक्षणं वक्ष्यमाणं प्राप्तं यकाभ्यां ते तथोक्ते न भवतः । के ? इत्यत्राह—
दृश्येत्यादि । दृश्यादृश्यार्थयोर्लक्षणे यतो दृश्यलक्षणप्राप्तत्वात् । किम् ? इत्याह—
परस्पर इत्यादि । दृश्यार्थलक्षणे अदृश्यार्थलक्षणस्य, त⁶²¹⁷

अदृश्यार्थलक्षणे ।

त्र वा दृश्प्रव्यथार्थ 6218 दृश्यार्थ लक्षणस्याभावः परस्पर⁶²¹⁹ राभावः तेन स्वस्वभावव्यवस्थितिः तल्लक्षणयोर्व्यवस्थिति
[p. ३४४ क ] हेतुत्वात् । निर्णयो व्यवस्थितिशब्देन उच्यते । परस्पराभावस्वभावव्यव
स्थितः इति पाठान्तरम् । स्वेन रूपेण व्यवस्थितो निर्णीतः दृश्योऽत्र लक्षणस्य इतरत्र
तस्य च प्रकृत एव अभावो न सङ्करव्यतिकरौ इत्यर्थः । अत्रायमभिप्रायः--यदा दृश्यार्थलक्षण
मवसितं भवति तदा लक्षणप्राप्तिः क्वचिदवगम्यते, अनुपलम्भाच्च तया स्या 6220 तस्याभावः, न
चैवम् इति ।

अत्राह परः--दृश्यार्थलक्षणं प्र⁶²²¹

प्रतियोगिव्यतिरिक्त-उपलम्भकारणान्तराणां समुदाये सति ।

त्ययान्तरसाकल्ये सति स्वविषयविज्ञानोत्पादनयोग्यत्वम् ।
तच्च टादे 6222 घटादेरवस्तुत्वभयान्नार्थान्तरम् इति त⁶²²³

घटस्य ।

स्यावभासे अवभासते एकस्यार्थस्वभा
वस्य प्र॰ वा॰ ३ । ४२ इ⁶²²⁴

प्रत्यक्षस्य सतः स्वयम् । कोऽन्यो न दृष्टो भागः स्याद्यः प्रमाणैः परीक्ष्यते ॥ इति शेषः ।

त्यादि वचनात् । कथन्न दृश्यलक्षणं प्रत्ययान्तराणां घटादिसह
चारिणां साकल्यं नमस्कारा 6225 म⁶²²⁵

मनस्कारः चेतसः आभोगः--उपयोग इति यावत् ।

नस्कारादीनां न तेभ्यो व्यतिरिच्यत इति दृश्यलक्षणपरिहारेण
प्राप्तत्वे तादृशमेव । अदृश्यार्थलक्षणं पुनः तद्विपर्ययः । सोऽपि पर्युदासवृत्त्या उक्तभावस्वभाव
इति न युक्तम् न दृश्यलक्षणप्राप्ते इत्यादि । भवतु वा दृश्यार्थलक्षणं 6227

एतदन्तर्गतः पाठो द्विर्लिखितः ।

न दृश्यार्थलक्षण
प्राप्तमंत्येभः तथापि तस्य इतरत्र तादात्म्यनिषेधो न विरुध्यते इति ।

अत्र प्रतिविधीयते--स्व⁶²²⁸

तत्र
उपलब्धिलक्षणप्राप्तिः उपलम्भप्रत्ययान्तरसाकल्यं स्वभावविशेषश्च ।--न्यायबि॰ २ । १४ ।

भावविशेषः प्रत्ययान्तरसाकल्यं च विषयस्य प्रत्ययान्तराणां च
रूपादिज्ञानकार्यजननयोग्यता । सा6229

योग्यता
शक्तिरूपा ।

च न दृश्यलक्षणप्राप्ता, कारणशक्तेः अस्मादृशां नित्यं कार्या
नुमेयत्वात् । अन्यथा कारणदर्शिनो न कार्ये सन्देहः इति न परलोकानुमानम्6230

परलोकगामिनो जीवस्य प्रत्यक्षत्वे तद्योग्यताया अपि साक्षात्करणं यतो जातम् ।

अर्थवत् । यद्व
क्ष्यति मन्त्रौषधादिशक्तेश्च दृश्यलक्षणानुपपत्तेः सिद्धिवि॰ ६ । ३५ इति । न च
तावन्मात्रापेक्षं तद्वचनम्, [p. ३४४ ख ] अन्यत्रापि तदविशेषात् । दृश्यसादृश्यरूपाविरोधश्चोक्तः ।
अदृश्यार्थलक्षणमपि तद्योग्यताविरहः; सोऽपि न दृश्यलक्षणप्राप्तः । न दृश्यस्य धर्मादेरभावः
6231

दृश्यलक्षणप्राप्तः ।

तत्प्राप्तो युक्तः । तदेवम् उभयोरदृश्यत्वेन परस्पराभावस्वस्वभावपरस्थिति 6232 व्यवस्थितिः ।
न खलु परमाणुपिशाचयोः तद्व्यवस्थितिः । अत एव न तादात्म्यनिषेधोऽपि; दृश्येऽन्यस्याभ्यु
पगमात् । अथ विरोधात् दृश्यार्थलक्षणे अदृश्यार्थलक्षणाभावः; तदपि न; दृश्यात्मनामेव
परेण विरोधोपगमात् । दृश्यात्मनामेव तेषां तद्विरुद्धानाम् इत्यादि वचनात् । यदि पुनः
कार्यानुमेयायां योग्यतायाम् इतराभावसिद्धिः प्रार्थ्यते, तदपि प्रार्थनमात्रमिति प्रतिपादयिष्यते
अदृश्यस्य इत्यादिना ।

[p. 432 ]

कारिकां विवृण्वन्नाह-- तत्रोपलब्धि इस्यादि । तत्र पक्षद्वयम्--उपलब्धिलक्षणप्राप्तिः
उपलम्भप्रत्ययान्तरसाकल्यं स्वभावविशेषश्च दर्शनविषयता वा । प्रथमपक्षे तत्र उपलब्धि
लक्षणप्राप्तानुपलब्धिः अभावहेतुः हेतुबि॰ पृ॰ ६४ इति ग्रन्थे उपलब्धिलक्षणप्राप्तिः
उपलब्धेः बुद्धेः लक्षणं कारस्मिन् 6233 कस्मिन् सति सा लक्ष्यते तत्प्राप्तिः उपलम्भस्य प्रत्यया
न्तराणि घटप्रत्ययापेक्षया इन्द्रियादीनि तेषां साकल्यं तज्जननयोग्यदशाप्राप्तिः स्वभावविशेषश्च
घटस्य स्वभावविशेषः तत्र योग्यता । च इति समुच्चये । ततः किम् ? इत्याह--नहि उपलम्भ
इत्यादि । न हि नैव उपलम्भप्रत्ययान्तराणां साकल्यम्, उपलक्षणमेतत् तेन स्वभाव
विशेषोऽपि गृह्यते । कल्पं वा 6234 ? तद्विरहो वा स्वयमुपलब्धेः [p. ३४५ क ] लक्षणप्राप्तं यतः
तत्प्राप्तत्वात् तयोः साकल्यवैकल्ययोः अन्योऽन्याभावरूपेण निर्णयः स्यात् । यत इति वा
आक्षेपे । नैव स्यात् ।

ततः किम् ? इत्यत्राह--कार्येत्यादि ।

कार्यस्वभावयोश्चैवं व्यतिरेको न सिध्यति ।

त्रिकालविषयं यस्मादविनाभावः परस्परम् ॥ ३४ ॥

उपलब्धि...तदैकान्तिकं न कस्यचित् स्यात् । अतीतस्य वर्तमानस्य प्रतिपत्तृ
प्रत्यक्षस्य निवृत्तिर्यदि पर्युदासात्मिका; नावृक्षः शिंशपा भविष्यति धूमोऽनग्निजन्मा
वेत्यजानन् कथं व्याप्तिज्ञः ? पुनस्तत्रानुमानं कुर्यात् ? तन्नायमेकान्तः--उपलब्धिलक्षण
प्राप्तस्यानुपलब्धिरभावसाधनीति ।

च शब्दाद् अनुपलब्धेश्च व्यतिरेको न सिध्यति साध्याभावे साधनाभावो न
सिव्यति । दृश्यस्या 6235 दृश्यादृश्यार्थलक्षणयोः दृश्यलक्षणप्राप्तत्वाभावे दृश्यार्थलक्षणस्य इ⁶²³⁶

अदृश्यार्थलक्षणरहितस्य ।

तर
लक्षणविधुरस्य अनिर्णयात् न दृश्यार्थलक्षणं कारणे कार्ये भावे स्वभावे वा सिध्यति । तथा च
कारण-भावयोः क्वचिन्निवृत्त्यसिद्धेः कुतः तन्निवृत्तिपूर्विका कार्यस्वभावनिवृत्तिः इति मन्यते ।
मा भूद् व्यतिरेकसिद्धिः, अन्वयमात्रेण कार्यादेर्गमकत्वमिति चेत्; अत्राह--त्रिकालविषयम्
इत्यादि6237

अत्र ग्रन्थस्त्रुटितो भाति ।

। ता त्पर्यमिदमत्र--व्यतिरेकासिद्धावन्वयोऽपि न सिध्यति, परेण परस्परम् अविना
भावोपगमादनयोः6238

अन्वयव्यतिरेकयोः ।

। तथा च तन्निबन्धनतादात्म्यादि प्रतिबन्धोऽपि न सिध्यति । केवलम् अस्य
साध्यसाधनयोरनवयवेद 6239 वेन⁶²³⁹

साकल्येन ।

दर्शनं प्रतिबन्धसाधकम्6241

अविनाभावसाधकम् ।

, तच्च नास्तीति ।

कारिकां विवृणोति उपलब्धि इत्यादिना । सुगमम् । ततः किम् ? इत्याह--ततः तस्माद्
उक्तन्यायाद् ऐकान्तिकम् अव्यभिचारित्वं कार्यादीनां मध्ये न कस्यचिद् हेतोः स्यात् । एवं
परस्य उपलब्धिलक्षणप्राप्त्यभावं तस्मिंश्च सति दूषणं यत् तदपि प्रतिपाद्य, इदानीम् अनुपलब्धिं
व्यतिरेकप्रसाधिकां दूषयितुं पृच्छति--निवृत्तिः पर्युदासात्मि का [p. ३४५ ख ] यदि । कस्य
निवृत्तिः ? इत्याह--प्रतित्व 6242 प्रतिपत्तृप्रत्यक्षस्य यो वृक्षस्याभावे शिंशपात्वस्य वह्नेरभावे धूम
[p. 433 ] त्वस्य अभावं प्रतिपद्यते तत्प्रत्यक्षस्य न पुरुषविशेषप्रत्यक्षस्य । किंभूतस्य ? इत्याह--अतीतस्य
वर्त्तमानस्य । चशब्दोऽत्र द्रष्टव्यः समुच्चयार्थः । अन्यस्य निवृत्तावपि भावनिवृत्त्यसिद्धेः इति
भावः । अत्र दूषणमाह--नावृक्ष इत्यादि । शिंशपा न भविष्यति इतेवमजानं 6243 इति एवम्
अजानन् अवृक्षो वृक्षो यो न तथा धूमो न भविष्यतीत्येवमजानन् । किंभूतः ? अनग्निजन्मा
न विद्यते अग्नेर्जन्म यस्येति । कथं व्याप्तिज्ञे 6244 व्याप्तिज्ञो न कथञ्चित् सौगतः, व्याप्ति
ज्ञत्वस्य साकल्येन अन्वयव्यतिरेकज्ञाता6245 ज्ञतारूपत्वात् । पुनः पश्चात् तत्र वृक्षे अग्नौ वा अनु
मानं कुर्यात् कथमति 6246 कथम् इति सम्बन्धः । त⁶²⁴⁷

अज्ञातव्याप्तिकस्य ।

दज्ञस्य त⁶²⁴⁸

अनुमानकरणाभावात् ।

त्करण⁶²⁴⁹ णायोगात् । उपसंहारमाह—
तन्नायमेकान्त इत्यादि । तत् तस्मात् नायमेकान्तो निर्णयः । कस्य ? उपलब्धिलक्षण
प्राप्तस्य । उपलक्षणमेतत्, तेन त⁶²⁵⁰

अनुपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य ।

द्विपरीतस्य वा अनुपलब्धेः 6251 ब्धिः अभावसाधनीति नाय
मेकान्तः । कः ? इत्याह--उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य । एवकारोऽत्र द्रष्टव्यः । अनुपलब्धिः निषे
ध्याकारविविक्तभावान्तर-तज्ञान⁶²⁵² तज्ज्ञानरूपा अभावसाधनीति । भाविनोऽदृश्यस्य कालादेः,
अदृश्येन शिंशपात्वादिना वृक्षत्वाद्यभावेन प्रसाधनात् इति भावः

नन्वेतत् हे तु बि न्दौ6253

यदि कारणाव्यापकौ तदन्यभावसिद्ध्या अनुपलब्ध्या सिद्धसद्व्यवहारौ अन्यस्याभावमभावव्यवहारं
च साधयतः, सा च तयोरुपलब्धिलक्षणप्राप्तावेवासद्व्यवहारस्य साधिकेति कथं तयोः कारणव्यापकानुप
लब्ध्योः परोक्षेऽर्थे प्रयोगः ? नैव प्रयोगः प्रमाणतया लिङ्गस्यानिश्चयात् । केवलं कारणव्यापकयोर्हि सिद्ध
सम्बन्धयोर्यद्यभावः परस्याप्यवश्यं नियमेनाभाव इत्येतस्य दर्शनार्थमेते क्वचित् प्रयुज्येते इति । 6253 हेतुबि॰
पृ॰ ६८ कारणव्यापकयोर्हि कार्यकारणभावप्रसाधकेन पूर्वोक्तेन प्रमाणेन व्याप्यव्यापकभावसाधकेन च
तदुत्पत्तिलक्षणे तादात्म्यलक्षणे च सम्बन्धे साधिते सिद्धसम्बन्धयोर्यद्यभावः यत्र यत्र अभावः स्यात् पर
स्यापि कार्यस्य व्याप्यस्य वा अवश्यं नियमेनाभावः, अन्यथा अहेतुकत्वप्रसङ्गाच्च... ...--हेतुबि॰ टी॰
पृ॰ २०३--४ ।

चोदितं प्ररहृत 6255 परिहृतम् न देशान्तरादौ कारणादेरभावेन
कार्याद्यभावः साध्यते किन्तु तत्र⁶²⁵⁶

देशान्तरादौ ।

तदभाव३४६ स्याऽनिर्णयात्, केवलं वृक्षाभवश्चत् 6257 वृक्षा
भावश्चेत् न शिंशपया भवितव्यम्, 6258

अन्यथा ।

निःस्वभावतापत्तेः, अग्नेरभावे न धूमेन⁶²⁵⁹

भवितव्यम्, अन्यथा ।

निर्हेतुकत्वं
स्यादिति प्रसङ्गसाधनमुच्यते इति चेत्; उक्तमत्र अन्वयव्यतिरेकाऽनिर्णये प्र⁶²⁶⁰

अविनाभाव ।

तिबन्धाऽनिर्णया
न्नैवमिति । कथं च शिंशपा वृक्षस्वभावा6261

सिद्धा ।

येन त⁶²⁶²

वृक्षाभावे ।

दभावे न स्यात् ? तथा दर्शनात्; यदि सर्वत्र⁶²⁶³

तथादर्शनम् ।

;
प्रतिपत्तुः सर्वज्ञत्वम् । क्वचिच्चेत्6264

तथादर्शनं तर्हि ।

; अनित्यस्य प्रयत्नानन्तरीयकस्वभावता6265

स्यात् ।

घटादौ तथा दर्शनात् ।
अथ वनकुसुमादौ 6266

प्रयत्ना
भावेऽपि अनित्या दृश्यन्ते इति चेत् ।

अन्यथापि दर्शनात् त⁶²⁶⁷

अनित्यस्य ।

स्य न तत्स्वभावता; शिंशपा वृक्षाभावे न भविष्यति
इति तथैव न प्रमाणम्6268

वृक्षाभावेऽपि शिंशपालतायाः संभाव्यमा
नत्वादिति ।

। एतेन धूमो व्याख्यातः । तदभावे अभावात् 6269

शिंशपायाः ।

तस्याः तत्स्वभावता6270

वृक्षस्वभावता चेत् ।

;
अन्योऽन्यसंश्रयः--सिद्धे तत्स्वभावे त⁶²⁷¹

वृक्षाभावात् ।

दभा वात्तस्या6272

शिंशपायाः ।

अभावः सिध्यति, ततः तत्स्वभावता इति
न किञ्चिदेतत् ।

[p. 434 ]

ननु भवतु दृश्यादृश्यार्थलक्षणे न दृश्यलक्षणप्राप्ते इति, तथापि चक्षुरुन्मीलनादिसन्निधौ
रूपादिज्ञानकार्यदर्शनात् क्वचिद् दृश्यार्थलक्षणे 6273 णं विविक्तं प्रतीयते, तददर्शनाददृश्यार्थलक्ष
णम् इतरविविक्तमिति चेत्; अत्राह-- अदृश्यस्येत्यादि ।

6274

तुलना--अदृश्यानुपलम्भादभावासिद्धिरित्ययुक्तं परचैतन्यनिवृत्तावारेकापत्तेः संस्कर्तॄणां
पातकित्वप्रसङ्गात्, बहुलमप्रत्यक्षस्यापि रोगादेर्विनिवृत्तिनिर्णयात् ।--अष्टश॰ अष्टस॰ पृ॰ ५२ । अदृश्य
परचित्तादेरभावं लौकिका विदुः । तदाकारविकारादेरन्यथानुपपत्तितः ॥--लघी॰ श्लो॰ १५ ।

अदृश्यास्याननुमेयस्य दृश्यस्यानुपलम्भवत् ।

कथन्नाभावोऽनुमाभावकारणासंभवे सति ॥ ३५ ॥

यथैव दर्शनाभावकारणासंभवे दृश्याभावोऽनुपलब्धेः सिध्यति तथैव अनुमानाभाव
कारणासंभवे अनुमेयस्य परचित्तादेः भवत्यभावसिद्धिः अन्यथा निश्चेतनपरशरीरप्रतिप
त्तेरनुपपत्तेः । तदयं भूतचैतन्यवादिनमपि धार्ष्ट्याद्विजयते सर्वथा अनुमानोच्छेदप्रसङ्गात्6275

यदि
पुनरयं निर्बन्धः विप्रकर्षिणामभावासिद्धेस्तदा कृतकत्वधूमादेर्विनाशानलाभ्यां व्याप्तेरसिद्धेर्न कश्चिद् हेतुः ।
ततः शौद्धौदनिशिष्यकाणामनात्मनीनमेतत् अनुमानोच्छेदप्रसङ्गात् ।--अष्टश॰ अष्टस॰ पृ॰ ५२ । लघी॰
स्ववृ॰ श्लो॰ १५ । प्रमाणसं॰ पृ॰ १०८ ।

,
दृष्टार्थापलापात् क्वचिद् व्यवस्थित्यभावात् परपक्षाक्षेपमात्राग्रहात् स्वपक्षप्रतिक्षेपाच्च ।
कथम् ?

अदृश्यस्य अनुपलभ्यरूपस्य । किंभूतस्य ? अननुमेयस्य अनुमानाऽपरिच्छेद्यस्य
अप्रदर्शितकार्यादेः इत्यर्थः । किम् ? इत्याह--कथं नाऽभावः प्रतीयते ? प्रतीयत एव ।
कस्मिन् सति ? इत्याह--अनुमाभावकारणासंभवे इति । अनुमाया अभावोऽसत्त्वं
तस्य कारणम् अनु6276

अनुमानकर्तुरभावः हेत्वाद्यभावश्च ।

मात्राद्यभावः तस्यासंभवे तदसद्भावे सति ।

स्यान्मतम्--यदि सर्वदा साध्यमदृश्यं कथं तत्र किञ्चित् प्रतिबद्धं सिध्यति ? किंच, न
कार्याद्यभावेन नियमेया 6277 नियमेन कारणाद्यभावः, अन्यथा धूमशिंशपयोरभावो6278 वे अग्नि
वृक्षयोः [p. ३४६ ख ] तथाभावः6279

अभावः
स्यादित्यर्थः ।

स्यात् । न चैवमिति चेत्; अत्राह--दृश्यस्य अनुपलम्भवद्
इति । दृश्यस्य दृश्यार्थलक्षणोपेतस्य, उपलभ्यते इति उपलम्भः दृश्य इत्यर्थः, उपलभ्यतेऽ
नेन इति वा6280

उपलम्भः ।

, न उपलम्भोऽनुपलम्भः तेन इव तद्वत् इति । एतदुक्तं भवति--यथा दर्शनाभाव
कारणासंभवे 6281

द्रष्टुः प्रकाशादेर्वा सद्भावे ।

द्रष्टा 6282 ष्ट्रादिसंभवे दर्शनाभावेन दृश्यलक्षणप्राप्तस्यापि, दृ6283

दृश्ये वस्तुनि आधारभूते ।

श्यलक्षणेऽभाव उप
लम्भस्य, अदृश्येऽभावो ग्राह्य तथा प्रकृतस्यापीति ।

यत्पुनरुक्तम्--अदृश्ये कथं कस्यचित् प्रतिबन्धः इति; तदयुक्तम्; दृश्यलक्षणशक्ते
रदृश्यत्वे कथं तत्र दर्शनप्रतिबन्ध इति चिन्त्यम् ।

यच्चान्यत्--न धूमाभावात् धूमध्वजाभाव इति; तदपि सुपरिहारम्; यतः दर्शनस्य⁶²⁸⁴

प्रत्यक्षस्य ।

घटादि
कार्यस्याभावे कथं क्वचिद् घटाभावसिद्धिः ? शक्यं हि वक्तुम्--नावश्यं कारणानि कार्यवन्ति
[p. 435 ] भवन्ति इति6285

न च कारणान्यवश्यं कार्यवन्ति भवन्ति--न्यायबि॰ टी॰ २ । ४८ ।

। अप्रतिबद्धसामर्थ्यस्य⁶²⁸⁶

कारणस्य ।

भवत्येव तत्सिद्धिः6287

कार्यसिद्धिः ।

इत्यपि नोत्तरम्; सामर्थ्यस्य अदृश्यत्वा
त् प्रतिबद्धसामर्थ्येतरविभागानवधारणात् ।

किं च, प्रतिबद्धसामर्थ्यस्य समर्थ्यस्य 6288 अर्थस्य सतोऽपि स⁶²⁸⁹

प्रतिपत्तुः । कारणस्य वा ।

र्वस्य सर्वत्राऽभावाऽविनि
श्चयाद् भा6290

सामर्थ्यप्रतिबन्धसद्भावाशङ्कया ।

वशङ्कया न केनचित् प्रवर्तितव्यं निवर्तितव्यं वा कुतश्चिद् इत्येतदापतितम् ।

कारिकां व्याचष्टे यथैव इत्यादिना । दृश्यवस्तुनोऽभावोऽनुपलब्धेः दर्शनाभावात्
सिध्यति यथैव । कस्मिन् सति ? इत्याह--दर्शन इत्यादि । दर्शनस्याऽभावोऽनुत्पत्तिः तस्य
कारणं प्रत्ययान्तरवैकल्यं तस्यासंभवे प्रत्ययान्तरसाकल्य इत्यर्थः । एतदुक्तं भवति--प्रत्ययान्तर
साकल्येऽपि यदा भूतलघटे 6291 भूतले घटदर्शनं नोत्पद्यते तदा तदभावः6292

घटाभावः ।

प्रतीयते [p. ३४७ क ]
दृश्या भा 6293 दृष्टान्तासिद्धिमुपदर्श्य दर्शनकारणसंभवमुपदर्शयता तदेवाङ्गीकृतम् इति । तथैवा
नुमेयस्य अनुमातुं योग्यस्य परचित्तादेः भवत्यभावसिद्धिः । कस्मिन् सति ? इत्याह--अनु
मानाभावकारणासंभवे इति । अनुमानाभावस्य कारणम् अनुमातृपक्षदृष्टान्तादीनामभावः,
तस्यासंभवे 6294

अनुमातृपक्षदृष्टान्तादिसद्भावे ।

तेषां संभवः इत्यर्थः । कुतस्तत्संभवे त⁶²⁹⁵

परचित्तादेः ।

स्य भवत्यभावसिद्धिः इति चेत् ? अत्र हेतुः
अनुपलब्धेः इत्यनुवर्त्तनीयः अनुमानोपलब्धेरभावात् । नन्वनुमानम् अनुमेयकार्यम्; अतोऽ
स्या6296

अनुमेयस्याभावे ।

भावे कथं तदभाव⁶²⁹⁷

अनुमानाभावः ।

इति चेत् ? अत्राह--अन्यथा इत्यादि । अन्यथा अन्येन अनुपलब्धिः 6298 ? तत्संभवे तदभावासिद्धिप्रकारेण निश्चेतनपरशरीरप्रतिपत्तेरनुपपत्तेः भवत्यभावसिद्धिः
अनुमेयस्य इति6299

सम्बन्धः ।

।

स्यान्मतम्--चेतनाकार्यस्य व्यापाराध्या 6300 व्यापारव्याहारादेः6301

व्याहारो वचनम् ।

अदर्शनात् परवपुषि
चेतनाविरहसिद्धिः, न च कार्याभावात् कारणाभाव⁶³⁰² वः, प्रतिबद्धसामर्थ्यस्य कारणान्तर
वैकल्यस्य वा शङ्काऽनिवृत्तेः, ततो निश्चेतनपरशरीरप्रतिपत्तेरनुपपत्तेः इति सिद्धं साध्यत
इति चेत्; अत्राह--तदयम् इत्यादि । तद् इत्येतत् सः इत्यस्यार्थे । सोऽयं सौगतो भूत
चैतन्यवादिनं यत् कालत्रयेऽपि नाभूतं तद्भूतम्, तदा सत्वै 6303 तदेव चैतन्यम् तद्वादिनं
सांख्य 6304 सांख्यं धार्ष्टान 6305 र्ष्ट्यात् विजयते । यथा असौ6306

सांख्यः ।

सर्वं सर्वत्रादृष्टमभ्युगपच्छति
तथायमपि परशरीरे प्रतिबद्धसामर्थ्यचैतन्यवत् स्वज्ञाने प्रतिबद्धसामर्थ्यस्य सर्वत्र सर्वस्य भावो
पगमात् । यदि वा, भूतान्येव चैतन्यं तद्वादिनमपि इति ग्राह्यम् । यथा, तेन⁶³⁰⁷

चार्वाकेण ।

भूतेषु अनुद्भूत
मपि चैतन्यमिष्यते तथाऽनेन सर्वं सर्वत्र इति । कथं विजयते ? इत्याह-- सर्वथा इत्यादि ।
सर्वथा सर्वप्रकारेण ।

ननु [p. ३४७ ख ] सौगतस्य अनुमानमस्ति न तस्य⁶³⁰⁸

चार्वाकस्य ।

तत्कथं धार्ष्ट्येनैव विजयते इति चेत् ?
अत्राह--अनुमानोच्छेदप्रसङ्गात् । कुत एतत् ? इत्यत्राह--दृष्ट इत्यादि । पावकादेर्धूमादि
[p. 436 ] जायते वृक्षादिस्वभावः शिंशपादिरिति दृष्टोऽर्थः, सौगतेन तस्यापि6309

दृष्टस्यापि ।

न केवलम् अन्यस्य ईश्व
रादेः अपलापात् । यथैव हि मुतत्र 6310 मृताभिमतशरीरे अदृष्टकार्यस्वभावमपि चैतन्यं सदिति
शङ्क्यते अप्रतिबद्धसामर्थ्यस्यैव कारणस्य कार्याभावोऽभावं गमयति । इ⁶³¹¹

तुलना--कारणानि च नावश्यं कार्यवन्ति भवन्तीति कार्यादर्शनादप्रतिबद्ध
सामर्थ्यानामेवाभावः साध्यः नत्वन्येषाम् ।--न्यायबि॰ टी॰ २ । ३२ ।

ति वचनात्,
तथैव अग्निवृक्षादेः पूर्वं पश्चाद्वा अ⁶³¹²

अदृष्टं ज्ञानाख्यं कार्यं येषां
धूमशिंशपादीनाम् । एवंभूता धूमशिंशपादयः, ये स्वविषयकं ज्ञानमपि नोत्पादयन्ति । अनुपलब्धाः
इत्यर्थः ।

दृष्टज्ञानकार्यधूमशिंशपादिसत्ता शङ्क्यत इति न प्रतिबन्ध⁶³¹³

अविनाभावसिद्धिः ।

सिद्धिरिति मन्यते । तदपि कुतः ? इत्याह--क्वचिद् इत्यादि । क्वचित् नियतदेशादौ व्यवस्थि
तेरभावाद् अनवस्थितेर्भावस्य । तत्रैव हेत्वन्तरमाह--पर इत्यादि । जीवच्छरीरे आत्मनः6314

सद्भावः ।

घटादौ
तस्माद् आत्मनिवृत्तौ प्राणि6315 णनिवृत्तिः इति परस्य जैनादेः पक्षः तस्याक्षेपो निरासः । तथाहि—
परात्मनः पूर्वापरस्वभावानुगतचेतनालक्षणस्य न घटादौ दृश्यतारहितस्य प्रत्यक्षेणाऽनुपलम्भाद
भावः, अतिप्रसङ्गात् । नापि कार्यादर्शनात् मृतशरीरवद् अ⁶³¹⁶

कार्यादर्शनात् ।

तस्तत्र⁶³¹⁷

घटादौ ।

तदभावसिद्धिः, न तत⁶³¹⁸

घटादेः ।

आत्म
निवृत्तिपूर्विका प्राणादिनिवृत्तिः । स एव तन्मात्रं तत्राभिनिवेशाद् आग्रहात् स्वपक्षप्रति
क्षेपाद् अग्निनिवृत्तौ कु6319

भित्त्यादेः ।

ड्यादेः धूमनिवृत्तिः कार्यहेतोः विपक्षाद् व्यतिरेकः इति स्व आत्मीयः
सौगतस्य यस्तस्य 6320 पक्षः तस्य प्रतिक्षेपः प्रतिहतिः । तद्यथा मृताभिमतशरीरे प्रतिबद्धसामर्थ्यं
स्वकार्यमकुर्वदपि चैतन्यं घटादौ वा [p. ३४८ क ] यथा संभाव्यते तथा कुड्यादौ अग्निः संभाव्यते
इति नाग्निनिवृत्तिपूर्विका 6321

भित्त्यादेः ।

ततो धूमनिवृत्तिः इति तस्मात् । न 6322 च शब्दः पूर्वसमुच्चये ।

आचार्यीयमभिप्रायमजानन् परः पृच्छति कथम् इति ? तं प्रति उत्तरम् अदृश्य इत्यादि ।

6323

इदमेवाकलय्य देवैरन्यत्रोक्तम्--अदृश्यानुपलम्भारेकैकान्ते—
न्यायवि॰ वि॰ द्वि॰ पृ॰ २६ ।

अदृश्यानुपलम्भारेकैकान्तेऽयं न लक्षयेत् ।

पिशाचो नाहमस्मीति दृश्यादृश्यविकल्पधीः ॥ ३६ ॥

स्वलक्षणं परस्परविविक्तक्षणिकपरमाणुलक्षणं स्वरूपं पररूपं वा सजातीय विजा
तीयव्यावृत्तं स्वस्व भावव्यवस्थितेः पश्यतः कथम् अनुपलब्धिलक्षणप्राप्तनिरंशार्थ
स्वभावासिद्धौ तद्व्यावृत्तस्य भावस्य दर्शनम् ? तदभावे साकल्येन दृश्यादृश्यस्वभाव
विवेकसिद्धेरतिनिद्रायितं जगत् स्यात् ।

न च न दृश्यलक्षणप्राप्ते इत्यादिना उक्तमेतदिति चेत्; उपलब्धिलक्षणप्राप्तिः
प्रत्ययान्तरसाकल्यं स्वभावविशेषश्च इत्यत्र तदुक्तम्, इदं तु दर्शनविषयता त⁶³²⁴

उपलब्धिलक्षणप्राप्तिः ।

ल्लक्षणप्राप्तिः
इत्यत्र उच्यते । अयं सौगतादिर्न लक्षयेत् । किम् ? इत्याह--पिशाचो नाहमस्मि न
भवामि इति । उपलक्षणमेतत्, तेन चेतनोऽचेतनो न भवति, अचेतनश्चेतनो न भवति
इति न च लक्षयेत् । एवं नीलादावपि वाच्यम् । किंभूतः ? इत्याह--दृश्याऽदृश्ययोर्न
[p. 437 ] विद्यते विवेके भेदे धीर्यस्य स तथोक्तः, गुडगोरसकारी इति यावत् । कस्मिन् सति ?
इत्याह--अदृश्यानुपलम्भारेकैकान्ते6325

अदृश्यानुपलम्भाद् आरेकैकान्ते संशयैकान्ते सति ।

सति इति ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--स्वलक्षणम् इत्यादि । स्वलक्षणं परस्पर विक्रिक्षणि 6326 विविक्त
क्षणिक परमाणुलक्षणम् स्वरूपम् आत्मस्वभावं पररूपम् अर्थस्वभावं वा । किंभूतम् ? इत्याह—
सजातीय इत्यादि । कुतः ? इत्याह--स्वस्व इत्यादि । तत्किम् ? इत्याह--पश्यतः सौगतस्य ।
किं जातम् ? इत्याह--कथम् इत्यादि । कथं न कथञ्चित् तद्विवृत्तस्य 6327 तद् व्यावृत्तस्य सजा
तीयविजातीया6328 यव्यावृत्तस्य स्वभावस्य दर्शनम् । कस्मिन् सति ? इत्याह--अनुपलब्धि
इत्यादि । अनुपलब्धिलक्षणं प्राप्तो दर्शनागोचरो निरंशो यो अर्थ स्तस्य स्वभावासिद्धौ
सत्याम् । नहि अदृश्यख⁶³²⁹

खण्डमुण्डादिगोविशेषेषु ।

ण्डादिपरमाणुषु तथाविधक⁶³³⁰

कर्कादि--श्वेताश्वादि ।

र्क्कादिपरमाणूनामभावः [p. ३४७ ख ] सिध्यति ।
तन्न युक्तम्-- सर्व 6331 सर्वे भावाः प्र॰ वा॰ ३ । ३९ इत्यादि कारिकात्रयम्6332

सर्वे भावाः स्वभावेन स्वस्वभावव्यवस्थितेः । स्वभावपरभावाभ्यां यस्माद्
व्यावृत्तिभागिनः ॥ तस्माद् यतो यतोऽर्थानां व्यावृत्तिस्तन्निबन्धनाः । जातिभेदाः प्रकल्प्यन्ते तद्विशेषावगा
हिनः ॥ तस्माद्यो येन धर्मेण विशेषः संप्रतीयते । न स शक्यस्ततोऽन्येन तेन भिन्ना व्यवस्थितिः ॥--प्र॰
वा॰ ३ । ३९-४१ ।

।

माभूत् तद्दर्शनं को दोष इति चेत्; अत्राह--तदभावे तद्दर्शनाभावे साकल्येन अनवयवेन
दृश्यादृश्यस्वभावविवेकाऽसिद्धेः सुखादिनीलादयो दृश्यस्वभाव⁶³³³ वाः ईश्वरादयोऽदृश्य
स्वभावा इति यो विवेको विभागः तस्य असिद्धेः कारणात् अतिनिद्रायितं जगत् स्यात् ।

अनभ्यासो नवाऽभ्यासो नाद्वयं वेदनं तथा ।

मानत्राणविनिर्मुक्तेः शून्यत्वे लोकसुस्थितिः ॥

स्यान्मतम्--न क्वचित् मया6334

विज्ञानवादिना ।

परमाणव इष्यन्ते यथाव्याहारं 6335 व्यवहारं तत्त्वोपगमात्
तेनायमदोष इति; तत्राह--प्रत्यक्षम् इत्यादि ।

प्रत्यक्षं विश्वतः पश्यन्न चेद् व्यावृत्तमन्यतः ।

स्वलक्षणमदृश्यार्थस्वभावाभावदृक् कथम् ॥ ३७ ॥

यथैकं पश्यन् तदर्थान्तरस्वभावाभावं नियमेन पश्यति तथा उपलब्धि लक्षण
प्राप्तस्य अन्यथा असङ्कीर्णस्वभावोपलब्धेरनुपपत्तेः । तथा च--

दध्यादौ न प्रवर्त्तेत बौद्धः तद्भुक्तये जनः ।

अदृश्यां सौगतीं तत्र तनूं संशङ्कमानकः ॥

दध्यादिके तथा भुक्ते न भुक्तं काञ्जिकादिकम् ।

इत्यसौ वेत्तु नो वेत्ति न भुक्ता सौगती तनुः ॥ इति ।

व्याधिभूतग्रहेन्द्रियादीनामेकान्ते निवार्यमाणे प्रवृत्तिनिवृत्त्योः कुतः सिद्धिर्यतः
प्रत्ययान्तरसाकल्यं वैकल्यमन्यद्वा प्रवर्तेत मन्त्रौषधादिशक्तेश्च दृश्य लक्षणानुपपत्तेः ।
न चायमेकान्तः दृश्यस्य आत्मशक्तिर्दृश्यैव इत्यलमतिप्रसङ्गेन ।

[p. 438 ]

प्रत्यक्षं कर्त्तृ विश्वतो विश्वमाश्रित्य यद् व्यवस्थितम् । तत् किं कुर्यात् ? इत्यत्राह—
स्वलक्षणं पश्यन् । किंभूतम् ? अन्यतः सजातीयविजातीयाद् व्यावृत्तं चेत् यदि;
कथम् अदृश्याऽर्थस्वभावाभावदृग् न तत्6336

प्रत्यक्षम् ।

अदृश्यार्थस्वभावस्य अभावदृग् कथं न ?
भवत्येव । अन्यथा अन्यतो व्यावृत्तं स्वलक्षणं त⁶³³⁷

प्रत्यक्षम् ।

त् कथं पश्येत् ।

कारिकाम् आविष्कुर्वन्नाह--यथैकम् इत्यादि । यथा येन व्यारि 6338 व्यवहारिजनानुरोध
प्रकारेण एकं भूतलादि पश्यन् सौगतः उपलब्धिलक्षणप्राप्तात् तदर्थान्तरस्वभावाभावं
पश्यति नियमेन अवश्यंभावेन तथा तेन प्रकारेण । किं करोति ? इत्याह--उपलब्धि इत्यादि ।
पश्यन्ति इति सम्बन्धः । न ह्यसौ दव्यादिकं 6339 दध्यादि स्वलक्षणप्राप्तो 6340 प्राप्तौरज्ञादेते 6341 रज
तादेरेवाभावं पश्यति न पुनरदृश्य वो विसत्त्व 6342 बोधिसत्त्वसमूहस्य । अस्यानभ्युपगते
6343 गमे दूषणमाह--अन्यथा इत्यादि । अनेन 6344 अन्येन उक्तविपरीत [p. ३४९ क ] प्रकारेण अनु
पपत्तेः । कस्याः ? असंकीर्णस्वभावोपलब्धेः । तथा च--

दध्यादौ न प्रवर्त्तेत बौद्धः त⁶³⁴⁵

दधिभक्षणाय ।

द्भुक्तये जनः ।

अदृश्यां सौगतीं तत्र त⁶³⁴⁶

शरीरम् ।

नूं संशङ्कमानकः ॥

दध्यादिके तथा भुक्ते न भुक्तं काञ्जिकादिकम्6347

दध्यादिनिष्पन्नम् ।

।

इत्यसौ6348

भक्षको भिक्षुः ।

वेत्तु नो वेत्ति न भुक्ता सौगती तनुः ॥ इति ।

दूषणान्तरमाह--व्याधीत्यादि । व्याधिभूतग्रहेन्द्रियादीनाम् एकान्तेऽ स्मिन् वि6349 नि
वार्यमाणे प्रवृत्तिनिवृत्त्योः सद्भावाऽसद्भावयोः कुतः सिद्धिः ? न कुतश्चित्, यतः सिद्धेः
प्रत्ययान्तराणां साकल्यं वैकल्यम् अन्यद्वा प्रतिपद्येत । पुनरपि त⁶³⁵⁰

दूषणान्तरमाह ।

दन्तरमाह--मन्त्रौषधादि
शक्तेश्च प्रवृत्तिनिवृत्त्योः कुतः सिद्धिः इत्यादिना सम्बन्धः । नायं दोषः तस्याः दृश्यत्वात्
इति चेत्; अत्राह--दृश्येत्यादि । न चायम् एकान्तः दृश्यस्य आत्मशक्तिः दृश्यैव इति,
क्षणभङ्गेन व्यभिचारितत्वात् 6351

क्षणभङ्गो हि दृश्यघटादेरात्मभूतोऽपि अदृश्यो भवति ।

इत्यलमतिप्रसङ्गेन दूषणपरम्पराया6352 रया ।

ननु व्यवहारे अदृश्यानुपलब्धिः संशयहेतुः उक्ता6353

विप्रकृष्टविषया पुनरनुपलब्धिः प्रत्यक्षानुमाननिवृत्तिलक्षणा संशयहेतुः ।--न्यायबि॰ २ । ४७ ।

, तत्र चायं दोषोऽस्तु न पुनः प्रति
भासाद्वैते, तत्र अदृश्यस्यापि परचिंतादे6354 चित्तादेर्निषेधादिति चेत्; अत्राह--स्वभाव इत्यादि ।

स्वभाव विप्रकृष्टत्वे चित्रैकानंशसंविदाम् ।

क्षणिकत्वं कुतः सिद्धं सत्त्वस्यानुपलम्भतः ॥ ३८ ॥

संविदां तत्त्वमनंशमदृश्यं कथमस्ति ? कथं च न ? स्वभाव विप्रकर्षात् । अत
एव स्वपरभावाभ्यां व्यावृत्तिर्न सिध्येत् । अप्रत्यक्षोपलब्धेः कुतो बहिरर्थसिद्धिः
संभाव्येत । न च सत्तानुमानं युक्तं यतः ।

इदमत्र तात्पर्यम्--निरंशैकपरमाणुरूपं तत् संवेदनं चित्रम्, एकं वा ? प्रथमपक्षे
[p. 439 ] सत्त्वान्तरवदनुपलब्धेः तदभाव इति क्षणिकत्वं कुतः सिद्धम् ? न कुतश्चित् । केषाम् ?
इत्याह--अनंशसंविदाम् । कुतः ? इत्याह--सत्त्वस्य स्व भावविप्रकर्षात् अनुपल
म्भतः । अनुपलम्भेन तत्सत्त्वस्यैवाभावात् इति भावः । कस्मिन् ? इत्याह--स्व इत्यादि ।

कारिकाविवरणमाह--संविदाम् इत्यादि । संविदां तत्त्वं स्वरूपम् [p. ३४९ ख ] अनंशम
दृश्यमनुपलभ्यम् अतो न अस्ति इति मन्यते । ततः किं जातम् ? इत्याह--कथम् इत्यादि ।
कथं च न इति परस्य प्रश्नः । तत्र हेतुरुच्यते--स्वभाव इत्यादि । अत एव स्वभावविप्र
कर्षादेव स्वपरभावाभ्यां व्यावृत्तिर्न सिध्येत् । सन्धिवाम् संविदाम् इति सम्बन्धः ।

ननु मिथ्याग्राह्याकारदर्शनात् तदस्तीत्यनुमीयते तत्कथमुक्तं नास्ति इति चेत् ?
अत्राह--कुतो बहिरर्थोपलब्धिः अप्रत्यक्षोपलब्धेः सकाशात् अ⁶³⁵⁵

अप्रत्यक्षोपलब्धेः इति द्विर्लिखितम् ।

प्रत्यक्षोपलब्धेः संभाव्येत
संविदां तत्त्वम् इति । दूषणान्तरमाह--न च नैव सत्तानुपमानमितं 6356 नुमानम् अनुमितं बौद्धैः
सत्तायां हि साध्यायां सर्वो हेतुः त्रयीं होष्यैर्जगतां नापि व र्त्तसे 6357 त्र⁶³⁵⁷

असिद्धविरुद्धानैकान्तिकसंज्ञिकाम् । सत्तासाध्ये
भावधर्मो हेतुरसिद्धः, अभावधर्मो विरुद्धः, उभयधर्मश्च अनैकान्तिक इति ।

यीं दोषजातिं
नातिवर्तते प्र॰ वा॰ स्ववृ॰ १ । १९३ इति वचनात् युक्तं वा न च सत्तानुमानम्
इति हेतोरभावादिति भावः । अत्रापि यतः सत्तानुपमा 6359 नुमानात् संभाव्येत इति व्याख्येयम् ।

उपसंहारकारिकां दृश्यस्वभाव इत्यादिकामाह--

दृश्यस्वभाव एकान्ते नैवान्तर्बहिः क्वचित् ।

कुतः का क्व च भावः स्यात्क्वाभावव्यवहारकृत् ॥ ३९ ॥

बहिरन्तर्वा संशयस्यापि सिद्धेरयोगात् किं केन व्यवस्थाप्येत ? तदयं भूतचतुष्ट
यवादिनः पापीयान् ।

एकान्ते क्वचिद् दृश्यस्वभाव उपलभ्यस्वभावो6360 वे नैव अन्तर्बहिः । कुतः
किं जातम् ? इत्याह--कुतः प्रमाणात्, का उपलब्धिः, क्व भावः सत्ता उपलब्धिनिबन्ध
नत्वात्तस्याः6361

सत्तायाः ।

। त⁶³⁶²

उपल
ब्ध्यभावे ।

दभावेऽभावादिति क्व अभावव्यवहारकृत् सौगतः, तद्व्यवहारनिबन्धनस्य
अ⁶³⁶³

अर्थान्तरोपलम्भस्य ।

न्योपलम्भस्याऽभावात् ।

कारिकां व्याचष्टे--बहिरन्तर्वा इत्यादिना । संशयस्तर्हि स्यादिति चेत्; अत्राह--संशय
स्यापि न केवलमन्यस्य सिद्धेः प्रतिपत्तेरयोगात्, तस्यापि ज्ञानत्वात् निरंशत्वेन अन्यसमान
त्वात् । अथवा, सिद्धेः निष्पत्तेरयोगात् तन्निबन्धनभावाभावसाधारणोपलब्धेरभावात् ।
अस्तु सकलशून्यत्वं [p. ३५० क ] तदपि बौद्धाभिमतमेवेति चेत्; अत्राह--किं शून्यत्वे 6364 त्वं केन
प्रमाणेन व्यवस्थाप्येत न किञ्चित् केनचित् । यत एवं तत् तस्मादयं सौगतः भूतचतुष्टय
वादिनः6365

चार्वाकात् ।

पापीयान् तेन प्रत्यक्षप्रतीतस्य आत्मन एव निषेधः कृतः अनेन सर्वस्य इति मन्यते ।

[p. 440 ]

मा भूत् सकलप्रतिभासवैकल्यमात्रमप्रमाणकं शून्यत्वम्, अपि तु प्रतिभास एव
एकानेकत्वादिधर्मशून्यः तथैव च सांवृतः6366

काल्पनिकः ।

कार्यकारणभावः इति प्र ज्ञा क रः; तत्राह—
प्रत्यक्षत्वम् इत्यादि ।

प्रत्यक्षत्वमभावानां कार्यकारणतेत्यपि ।

तेषामेव प्रसज्येत निरंशानु पलम्भनात् ॥ ४० ॥

परमार्थसतोऽनुपलब्धेः । प्रत्यक्षानुमानयोः साकल्येन अवस्तुविषयत्वात्, कार्य
स्वभावहेत्वोरवस्तुरूपत्वात् कुतस्ततः किञ्चित् सिध्येत् । न चैतत् निरंशं तत्त्वं सांव्यव
हारिकं प्रमाणं प्रतिपत्तुं युक्तं प्रतीतिविपर्यासात्, तदेकान्तेऽनुपपत्तेः ।

प्रत्यक्षत्वं तद्विषयत्वं वाऽभावानां वन्या 6367 वन्ध्यासुतादीनां कार्यकारणता हेतु
फलभावः इत्यपि 6368

अभावानामेव ।

तेषामेव प्रसज्येत न वस्तूनाम् । कुतः ? इत्याह--निरंशस्य तत्त्वस्य
सर्वविकल्पातीतसंवेदनस्य अन्यस्य वा अनुपलम्भनात् ।

कुत एतत् ? इत्यत्राह--परमार्थसत इत्यादि । निरंशपरमाणुभागचित्राद्वैतस्य परमार्थ
सतोऽनुपलब्धेः । कुतः ? इत्यत्राह--प्रत्यक्ष इत्यादि । प्रत्यक्षस्य व⁶³⁶⁹

शब्दवत् ।

चनवदवस्तुस्थूलाकार
विषयत्वात्, अनुमानस्य त⁶³⁷⁰

अवस्तुभूत ।

थाविधसामान्यगोचरत्वात्, साकल्येन अनवयवेन ।

नन्वनुमानस्य अवस्तुविषयत्वेऽपि वस्तुसाधनत्वं तत्र⁶³⁷¹

वस्तुनि ।

प्रतिबन्धादिति चेत्; अत्राह—
कार्य इत्यादि । कार्यस्वभावहेत्वोरवस्तुरप 6372 रूप त्वात् मरीचिकाजलवत् असत्स्वभावत्वात् ।
यदि वा; निरंशत्वादनुपलम्भेन त⁶³⁷³

कार्यस्वभावहेत्वोरपि ।

योरपि वस्तुरूपत्वाभावात् । एतदुक्तत्वं6374 क्तं भवति--यदि कार्य
स्वभावयोः परमार्थतः तत्त्वम्; तर्हि तयोः साध्ये प्रतिबन्धात् तज्जाति 6375 तज्जनितस्यानुमान
स्यापि6376

तत्त्वम् ।

संभवेत् । न चैवम् इति कुतः कारणात् ततः ताभ्यां कार्यस्वभावहेतुभ्यां किञ्चित्
पराभिमतं सिध्येत् न कुतश्चित् । यद्वा, प्रत्यक्षा [p. ३५० ख ] नुमानाभ्याम् इति ग्राह्यम् ।
अथ व्यवहारिणा अभ्यासानभ्यासयोः यथा ता6377

कार्यस्वभावहेतुभ्यामेव ।

भ्यामेव तिद्वेष 6378 तद्विषयाभ्यां भाविवस्तुसिद्धिः
उपायान्तराभावात् तथा ममापि निरंशत्वसिद्धिः इति; तत्राह-- न चैतद् इत्यादि । न च नैव
इति 6379 एतत् निरंशं तत्त्वं कर्त्तृ प्रतिपत्तुम् आश्रयितुं युक्तं शक्तम् । किम् ? इत्याह--सांव्यव
हारिकं प्रमाणम् । कुतः ? इत्याह--प्रतीतिविपर्यासात् । यथा पूर्वं पश्चाच्च सांव्यवहारिको
प्रतीति-तद्विपर्यासेन तत्त्वोपगमात्, प्रतीत्यनुसारेण च तद्व्यवस्था; तर्हि निरंशस्य अनुपलब्धेः
उपलभ्यमानस्य च विचारासहत्वात् चेति ।

मात्रवस्तु 6380 नन्वस्तु मायामरीचिप्रभृतिप्रतिभासवदसत्त्वेऽप्यदोषः प्र॰ वार्ति
काल॰ ३ । २१९ इति चेत्; अत्राह--तदि 6381 तदे इत्यादि । तदेकान्ते मिथ्यैकान्तेऽभ्युप
गम्यमाने अनुपपत्तेः । प्रत्यक्षत्वम् इत्यादिना सम्बन्धः ।

[p. 441 ]

विभ्रमाऽसिद्धेः इति चेत्; अत्रोत्तरम्-अन्तर्वृत्तेन तादात्म्य इत्यादिना दर्शयति ।

तादात्म्यादि प्रतीमः एकलक्षणविदो वयम् ।

सहक्रमविदामेकं तर्कात् स्वसंवेदनम् ॥ ४१ ॥

यतस्तत्त्वं यथा युगपत् प्रत्यक्षेतरत्वयोः ।

समुदाय्यपि सम्बन्धात् तथैव समुदायिनाम् ॥ ४२ ॥

गुणीति गुणसमुदायः एकान्तः क्व नु संभवेत् ।

यदिदं प्रतीयमानं नोल्लङ्घ्यमपरैः जनैः ॥ ४३ ॥

तादात्म्यं साध्यसाधनयोः दृश्य-प्राप्ययोः कथञ्चिदेकत्वमादिर्यस्य हेतुफलभावै
कत्वानेकत्वादिनाः 6382 दीनां तत्तथोक्तं प्रतीमः । के ? इत्याह--एकलक्षणविदो वयं जैनाः
कस्मात् ? इत्याह--तर्कात् विचारात् ।

ननु पूर्वपर्यायपर्यवसितज्ञानानन्तरपर्यायवृत्तिमत् तत् कथं तादात्म्यादिकं प्रतीमः इत्यु
च्यते इति चेत्; अत्राह--सहेत्यादि । सहविदां रूपरसादिगुणग्रहणानाम् क्रमविदां
मृ6383

मृत्पिण्डशिवकछत्रकस्थासकोशकुशूलघटाः क्रमवर्तिनः पर्यायाः मृदो घटाकारभवनोन्मुखायाः ।

त्पिण्डशिवकछत्रकादिपर्यायग्रहणानाम् एकमभिन्नं स्वसंवेदनं स्वम् आत्माऽयम् संवेदनं
आत्मापरनामकं तर्कात् प्रतीमो यतः इति । कदा कयोरिव ? युगपत् प्रत्यक्षेतरत्वयोः ।
यथैव संवेदनं ततः प्रतीमः इति तथा सम्बन्धात् संयोगात् । केषाम् ? समुदायिनाम्
अवयवासहतां 6384 अवयवसंहतानाम्6384

अवयवरूपेण संहतानाम् एकत्रीभूतानाम् स्कन्धानाम् ।

हस्तपादादीनां [p. ३५१ क ] यः समुदायि6386 यी शरीर
व्यपदेशभाक् सोऽपि तत्त्वमेकत्वं प्रतीयते इति विभक्तिवचनपरिणामेन सम्बन्धः । यथा
परमाणुसन्निवेशमात्रं तथैव गुणानां रूपादीनां समुदायः तत्त्वं प्रतीयते । यस्या 6387 अस्य पर्यायमाह--गुणीति । इति हेतोः एकान्तः क्व नु संभवेत् ? न क्वचित् । यद् यस्माद्
एकान्त⁶³⁸⁸ न्तासंभवाद् इदं प्रतीयमानं स्वलक्ष्यात्मलक्षणम् अनेकान्तरूपत्वमु 6389 त्वं नो ल्लङ्घ्यमपरैः जैनैः 6390 जनैः ।

इति सि द्धि वि नि श्च य टी का याम् अ न न्त वी र्य विरचितायां
हेतुलक्षणसिद्धिः षष्ठः प्रस्तावः ॥ छ ॥

[p. 442 ]

सप्तमः प्रस्तावः

७ शास्त्रसिद्धिः

प्रत्यक्षादिवत् शब्दोऽपि अर्थप्रसाधकः, तत्र च अविप्रतिपत्तेः तद्व्युत्पादनार्थमाह—
शास्त्रम् इत्यादि ।

शास्त्रं शक्यपरीक्षणेऽपि विषये सर्वं विसंवादकम्,

मिथ्यैकान्तकलङ्कितं बहुमुखैरुद्वीक्ष्य तर्कागमैः ।

स्यात्कारश्रुतसत्यलाञ्छनमुपादेयं सतां शासनम्,

कारेकाऽत्र परीक्षणक्षमधियामेकान्तधार्ष्ट्यैरलम् ॥ १ ॥

शास्त्रं म⁶³⁹¹

महावाक्यमवान्तरवाक्यञ्च शास्त्रे भवतः ।

हदर्वा 6392 महदवान्तरवाक्यात्मकं वचनम्, केवलस्य वर्णस्य पदस्य च व्यव
हारानुपयोगात् । तत् किम् ? उपादेयम् आश्रयप्रणीयं प्रमाणीकं 6393 आप्तप्रणीतं प्रामाणिकम् कर्त्तव्यम् इत्यर्थः । कथम् ? इत्याह--परीक्षणक्षमधियाम् । कर्त्तरि ता6394

षष्ठी ।

कर्तृकर्मणोः
कृति पाणिनि॰ सू॰ २ । ३ । ६५ इति6395

कृद्योगे कर्तरि कर्मणि च
षष्ठी स्यात्--सि॰ कउ २ । ३ । ६५ ।

। तत्त्वपरीक्षणक्षमबुद्धिभिः इत्येके
6396 इत्यर्थः । क्व ? इत्याह--शक्यपरीक्षणेऽपि । शक्यं परीक्षणं यस्मिन् लिङ्गादौ
न केवलम् अत्यन्तपरोक्ष एव विषये । किं किञ्चिदेव ? न; इत्याह--सर्वं सर्वज्ञेतर
प्रणीतम् । किंभूतम् ? इत्याह--स्यात्कार इत्यादि । स्यात् इति करणम् उच्चारणं यस्य
तत् स्यात्कारं तच्च तत्र 6397 तत् श्रुतं च शब्दः तदेव सत्यम् अवितथं लाञ्छनं यस्य
तत्तथोक्तम् । कुतः ? इत्याह--सतां विद्यमानानां जीवादीनां शासनं प्रतिपादकम् । अथवा
सताम् अर्हतां ज्ञापकम् त⁶³⁹⁸

भगवदर्हतः कार्यं श्रुतम् ।

त्कार्यत्वेन यतः । इत्थम्भूतत्वमस्य सन्दिग्धमिति चेत् ? अत्राह--काल
कोविदारेका 6399 का ? न काचित् आरेका संशीतिः अत्र सतां शासने । [p. ३७१ ख ] केषाम् ?
इत्याह--परीक्षणेत्यादि ।

नन्वत्रैकान्तवादिप्रयुक्ता दोषाः सन्ति तत्कथमुपादेयमिति चेत् ? अत्राह--एकान्तेत्यादि ।
विषयिण्येकान्तवादिनि विषयस्य एकान्तस्य उपचारात् एकान्तधाच्च्यैः 6400 धार्ष्ट्यैः तद्वा
दिव्यामोहैः अलं पर्याप्तमात्रेति 6401 पर्याप्तम् अत्र इति सम्बन्धः, त⁶⁴⁰²

एकान्तवादिप्रयुक्तदोषाणाम् ।

द्दोषाणां निराकरणादिति
मन्यते । किं कृत्वा तदुपायम् 6403 त⁶⁴⁰³

शास्त्रमुपादेयम् ।

दुपादेयम् ? इत्याह--विसंवादकम् इत्यादि । मिथ्यैकान्त
कलङ्कित 6405 तं विसंवादक बुद्धीक्ष्य 6406 कम् उद्वीक्ष्य ज्ञात्वा शास्त्रम् इत्यादि
अत्रापि सम्बध्यते । कैः ? इत्यत्राह--तर्कागमैः, तर्केण तस्यैव दृष्टेऽपि युक्तेतरविवरणात्
[p. 443 ] न्यायाराद् 6407 यात् आगमैश्च तरवाक्यैः 6408 तद्वाक्यैः इति । किंभूतैः ? इत्याह--बहुमुखैः
बहुभेदैः ।

ननु सांव्यवहारिकप्रत्यक्षानुमानाभ्यामेव सकलार्थसिद्धेः किमर्थंशास्त्रमुपादेयमिति चेत् ?
अत्राह--श्रुतम् इत्यादि ।

श्रुतं श्रेयःपथः पुंसां बोद्धृणां परिणामिनाम् ।

सोपायोपेयतत्त्वार्थं न वक्त्राकूतसूचनम् ॥ २ ॥

करणं पुरुषस्य ऐकान्तिकात्यन्तिकानादिदुःखनिवृत्तेरुपायतया गुणपुरुषान्तरभेद
तत्त्वं यथा यथा शृणोति गृह्णाति संधारयति विजानाति वितर्कयति अभिनिविशते तथा
तथा चेतनोऽपरिणामी पुरुषः एतद्दर्शितं निर्वेदं पश्यन् कैवल्यमनुभवन् मोक्षमुपैति । पुनः
करणं न दर्शयति । न चार्यपुरुषः औत्सुक्यनिवृत्तेः वश्यति इति केचित्6409

एवं तत्त्वाभ्यासान्नास्मि न मे नाहमित्यपरिशेषम् । अविपर्ययाद्विशुद्धं केवलमुत्पद्यते ज्ञानम्
॥ ६४ ॥ ज्ञानं गुणपुरुषान्तरोपलब्धिरूपमित्यर्थः । प्राप्ते शरीरभेदे चरितार्थत्वात् प्रधानविनिवृत्तौ ।
ऐकान्तिकमात्यन्तिकमुभयं कैवल्यमाप्नोति ॥ ६८ ॥ इत्थमेकान्तमत्यन्ततः तापत्रयस्याभावात् उपरमाद
नुत्पत्तेः कैवल्यं मोक्ष इत्यर्थः, तमाप्नोति ।--सांख्यका॰ माठरवृ॰ ।

। तदुपायो
पेयतत्त्वममृष्यन्तो नैयायिकाः कथं चिद्वृत्तिः अचेतनस्य करणस्य अतिप्रसङ्गात् ? कथं
वाऽचेतनस्योपलब्धिः ? कथं करणमन्यकरणं विना पश्येत् ? कथं चेतनस्याप्यकर्त्तुरुप
लब्धिः ? दृश्यदर्शनस्वभावयोः व्यापकयोः वा तदवस्थयोः कथं वा संयोगः ? इति
आत्मादितत्त्वज्ञानात् मिथ्याज्ञाननिवृत्तौ दोषानुत्पत्तेः प्रवृत्त्यसंभवात् जन्मनिवृत्तौ अशेष
गुणरहितस्यात्मनः स्वात्मन्यवस्थानं मोक्षमाहुः6410

दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्या
ज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापायादपवर्गः ।--न्यायसू॰ १ । १ । २ ।

नैयायिकाः । सोऽयमात्मात्मीयग्रहः
संसारहेतुतः अयोनिशो मनस्कारो यतः कथं मोक्षाय ? नित्यस्य वस्तुत्वमेव न संभा
व्यम् इति चतुःसत्यभावनोपायं सकलसन्तानोच्छेदरूपं निर्वाणं ब्रुवाणाः6411

अथवा, एतेसं अभिसम्बुद्धत्ता
अरियभावसिद्धतोपि अरियसच्चानि । यथाह--इमेसं खो भिक्खवे चतुन्नं अरियसच्चानं यथाभूतं अभि
सम्बुद्धत्तो तथागतो अरहं सम्मासम्बुद्धोत्ति वुच्चतीति सं॰ ५ । ४३३ --विसुद्धि॰ १६ । २०-२२ ।
यद्विनिश्चयः--चतुरार्यसत्यदर्शनवदिति । आरात् पापकेभ्यो धर्मेभ्यो याता इत्यार्याः । अत एव तानि सत्यतया
मन्यन्त इति तेषां सत्यानि । चतुष्ट्वाच्च तेषां चत्वारीत्युक्तम् । फलभूताः पञ्चसंक्लेशस्कन्धाः दुःखाख्यं
सत्यमेकम् । त एव हेतुभूतास्तृष्णासहायाः समुदयाख्यं सत्यं द्वितीयम् । चित्तस्य निष्क्लेशावस्था
निरोधाख्यं सत्यं तृतीयम् । तदवस्थाप्राप्तिहेतुनैरात्म्याद्याकारश्चित्तविशेषो मार्गाख्यं सत्यं चतुर्थमिति ।
--न्यायबि॰ ध॰ प्र॰ पृ॰ ६७ ।

सौगताः
प्रत्यवस्थाप्येरन् । कथं चतुःसत्यप्रतिपादकवचनजनितमिथ्याज्ञानस्य अर्थाविषयत्वात्
ततः तत्त्वप्रतिपत्तिः ? कथमतत्त्वभावनाप्रकर्षपर्यन्तजं तत्त्वज्ञानं निर्वाणं च । नैरात्म्येतर
पक्षयोः मिथ्यैकान्ताविशेषे अस्ति वा कश्चिद्विशेषः ? प्रत्यक्षहेतुतदाभासविकल्पसम्बन्ध
भावाभावयोश्च, मिथ्याविषयताविशेषात्, यथालक्षणं स्वलक्षणविलक्षणजात्यन्तर
[p. 444 ] लक्षणात् कुतस्तत्त्वप्रतिपत्तिः ? साधनवचनस्यापि तत्त्वानभिधानोपगमात्, ततः कीदृशी
सुगतस्य तत्त्वदेशना ?

श्रुतमेव न प्रत्यक्षानुमाने, तयोरल्पविषयत्वात् । श्रेयो मोक्षः तस्य पन्था मार्गः,
त⁶⁴¹²

मोक्षमार्गस्य । सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः--त॰ सू॰ १ । १ ।

न्मार्गस्य सम्यग्दर्शनादेः उपदेशात् श्रेयःपथः । केषाम् ? इत्याह--पुंसाम् आत्मनां न क्षणिक
चित्तसन्ततीनां त⁶⁴¹³

सन्ततीनाम
भावात् ।

दभावात् । ज्ञानाद् एकान्तेन भिन्नानां स्यादिति चेत्; अत्राह--बोद्धृणाम्
स्वपरस्वभाववेदकानाम् अ⁶⁴¹⁴

ज्ञानाद् भिन्नानाम् ।

न्येषां सदपि श्रुतमनुपयोगि, घटादीनामिव तस्य⁶⁴¹⁵

श्रुतस्य शब्दस्य ।

श्रवणे अर्थावधारणे
तदनुष्ठाने तत्फले मोक्षे च सति न तेषां तदुपयोगि । न च ज्ञानात् भिन्नात्मनां तदस्ति गगना
दीनामेवदितिनात्म्त 6416 नामिव इति नात्मकल्पनं फलवत् ।

अथात्मनां ज्ञानं बन्धो 6417 ज्ञानसम्बन्धःन गगनादीनां ततोऽयमदोषः; [p. ३५२ क ] कथम
दोषो यतः समवायसम्बन्धनिषेधात्, सतोऽपि6418

विद्यमानस्यापि सर्वगतस्य एकस्य ।

सर्वत्राऽविशेषात् । न च भिन्नस्य आत्मनो
दर्शने इह ज्ञानम् आत्मनि इति प्रत्ययोऽस्ति येन समवायोऽत्र⁶⁴¹⁹

आत्मनि ।

स्यात्, अन्यथा खरशृङ्गे ज्ञानम्
इत्यपि स्यात् ।

अथ ज्ञानं द्रव्याश्रितं गुणत्वाद् रूपादिवत्, गुणतद्वतोश्च भेदः अन्यथा त⁶⁴²⁰

गुणत्वायोगात् ।

दयोगा
दिति मतिः; सापि न युक्ता; व ततः 6421 यतः सापि ज्ञानादिरूपादिभ्यो भिन्नस्य आधारस्य दर्शने
सत्येव स्यात्, न च त⁶⁴²²

आधारदर्शनम् ।

दस्ति इत्युक्तं पुरस्तात् । तथापि तद्दर्शनकल्पने ततोऽप्यन्यस्य तदाधारस्य
ततोऽप्यन्यस्य तदाधारस्य दर्शनकल्पनमित्यनवस्था स्यात् । तर्हि नानादि 6423 ज्ञानादिरूपादि
मात्रमापन्नमिति नात्म 6424 नात्मा नापि घटादिस्कन्ध इति शाक्यशासनं समस्तमिति चेत्; न;
पूर्वापरीभूतैकज्ञानस्य आत्मत्वप्रसावना तथ 6425 प्रसाधनात्, तथा रूपादिविशेषाणां कथञ्चिदे
कत्वमुपगतानां घटादिस्कन्धस्थापनात् । त⁶⁴²⁶

पूर्वापरीभूतैकज्ञानस्य ।

थाविधज्ञानस्य अपरद्रव्याश्रितत्वसाधने तपक्ष 6427 6427

जैनपक्ष ।

मत्पक्ष साधन⁶⁴²⁹ नं हेतुश्च असिद्धः, तस्य गुणत्वाऽसिद्धेः द्रव्याश्रय 6430 य्यगुणवान् संयोगवि
भागेष्वकारणम् अनपेक्षः गुणः वैशे॰ सू॰ १ । १ । १६ इति गुणलक्षणम् । न चास्य
द्रव्याश्रयित्वम्; पूर्वापरज्ञानभेदेन वाऽस्य सम्बन्धात् द्रव्यगुणयोरविशेषः । अथ पूर्वोत्तरस्वभा
वयोः गुणत्वं तदाश्रितत्वं च उच्यते; अत्र परिहारः--

ज्ञानाद्भिन्नस्तथा न स्यादात्मा स्त 6431 स्तु तथा मतिः 6432 सति ।

समवायस्तथैकार्थसमवायिविदा च वित् ॥

ततः सूक्तम्--बोद्धृणाम् इति । एवमपि चैतन्ये 6433 न्यं पुरुषस्य स्वं रूपमपिति
6434 स्वरूपम् योगभा॰ १ । ९ इति वचनात् सांख्यपुरुषाणां 6435

श्रेयः ।

तत्स्यात् इति चेत् [p. ३५२ ख ]
अत्राह--परिणामिनाम् इति ।

[p. 445 ]

ननु साङ्ख्यस्य पुरुष इस्तारो वोद्ध 6436 पुरुषा द्रष्टारः, बोद्धृ पुनः प्रधानं बोधपरिणामात्,
तत्कथमेवमाशङ्कितमिति चेत् ? न; बोधदर्शनयोरव्यतिरेकात्6437

भेदाभावात् । बुद्धिरुपलब्धिर्ज्ञानमित्यनर्थान्तरम्--न्यायसू॰ १ । १ । १५ ।

।

स्यान्मतम्--6438

मीमांसकः
प्राह ।

नित्यं श्रुतं तेषां श्रेयःपथोपायं स्यादिति चेत्; अत्राह--सोपायो पेय
तत्त्वार्थम् इति । उपायो हेतुः संसारस्य मिथ्यात्वादिः मोक्षस्य सम्यग्दर्शनादिः उपेयं फलं
संसारो मोक्षश्च, सह उपायेन वर्त्तत इति सोपायम् तच्च तद् उपेयं च तदेव तत्त्वम्
अर्थो विषयो यस्य तत्तथोक्तम् । न च नित्यं वेदश्रुतम् एवंविधिमिति निवेदयिष्यते । 6439

बौद्धः प्राह । सूत्रपिटकं विनयपिटकम् अभिधर्मपिटकं चेति त्रयम् ।

पि ट
क त्र याख्यं तेषां6440

पुरुषाणाम् ।

तत्पथ⁶⁴⁴¹

श्रेयःपथः ।

इति चेत्; अत्राह--न वक्त्राकूतस्टव 6442 सूचनम् इति । पुरुषा
भिप्रायसूचकं सौगतं वचः श्रेयःपथो न ।

सांख्य 6443 ख्यं नैयायिकेन नैयायिकं सौगतेन 6444

सौगतम् ।

तं च स्वयं निराकुर्वन्, व्यातिरेकमुखेन
कारिकां व्याचष्टे-- करणम् इत्यादिना । तत्र सांख्यमतं तावद्दर्शयति--करणं श्रोत्रादि यथा यथा
शृणोति गृह्णाति श्रुतं शास्त्रार्थमवगच्छति संधारयति कालान्तरस्मरणधारणविषयतां नयति
विजानाति तदर्थपरिणतं भवति वितर्कयति युक्तमिदम् इदं वान्यथा इति विजयते 6445 विच
यते6445

विचारं करोति ।

अभिनिविशते युक्ते रुचिं करोति । किम् ? इत्याह--गुणेत्यादि । गुणाः सत्त्वादयः
पुरुषाः पुमांसः तेषाम् अन्तरं भेदः स एव तत्त्वं तदिति । केन रूपेण ? उपायतया कारण
तया । कस्य 6447 स्याः ? इत्याह--अनादिदुःखनिवृत्तेः । किंभूतायाः इत्यै 6448 इत्याह--ऐ कान्तिके
त्यादि । कस्य सम्बन्धिन्याः ? इत्याह पुरुषस्येति । तथा तथा पश्यन् । किम् ? इत्याह—
निर्वेदं वैराग्यं च । किंभूतम् ? इत्याह [p. ३५३ क ] एतद्दर्शितं करणदर्शितम् । कः ? इत्याह—
पुरुषः । किंभूतः ? चेतनः । पुनरपि किंभूतः ? अपरिणामी सत् 6449 स तम् पश्यन् किं
करोति ? इत्याह--मोक्षमुपैति । किं कुर्वन् ? अनुभवन् । किम् ? कैवल्यम् ।

ननु मुक्तस्यापि पुनः संसारः स्यादिति चेत्; अत्राह--पुनः पश्चात् तरणं 6450 करणं न
दर्शयति आत्मानम् इत्यध्याहारः । न च नैवार्यपुरुषः वश्यति । कुतः ? इत्याह--औत्सुक्य
निवृत्तेः इत्येवं केचित् कापिलाः ।

तत् नैयायिकेन दूषयन्नाह--तद् इत्यादि । तत् साङ्ख्यसम्बन्धि । किम् ? उपायोपेय
तत्त्वम् मृष्यतो 6451 अमृष्यन्तः असहमानाः नैयायिका मोक्षम् आहुः इति सम्बन्धः । कथं
मृष्यत 6452 अमृष्यन्तः ? इत्याह--कथमित्यादि । कथं चिदवृत्तिः ज्ञानं श्रवणादिरूपम् ।
कस्य ? इत्याह--अचेतनस्य प्रधानपरिणामस्य करणस्य । कुतः ? इत्याह--अतिप्रसङ्गात्
घटादेरपि तत्प्रसङ्गात् । वा अथवा कथं केन प्रत्यक्षानुमानप्रकारेण उपलब्धिः प्रतिपत्तिः
अचेतनस्य परकल्पितस्य न केनचित् त⁶⁴⁵³

पुरुषे ।

त्र तदभावात्6454

उपलब्ध्यभावात् ।

कथं करणम् इत्यायु6455 द्युक्तम् ।

ननु यदि तन्न स्यात् कथं 6456

करणदर्शितम् ।

तद्दर्शितं पुरुषः पश्येदिति चेत् ? अत्रोच्यते--करणं कथं पश्येत्
[p. 446 ] अन्यकरणं विना ? अन्यथा अर्थमपि तथैव पश्येदिति किं कृतं करणकल्पनया ? तत्रापि
तदन्तरकल्पने अनवस्था । तथापि तत्कल्पनायां दोषमाह--अतिप्रसङ्गात्, अन्यस्यापि तथा
कल्पना स्यात् इति । तन्न युक्तं कारणम् 6457 करणम् इत्यादि ।

यत्पुनरुक्तम्-- पश्यन् इत्यादि; तत्राह--कथं चेतनस्याप्यकर्त्तुरुपलब्धिः अति
प्रसङ्गात् इति । अकर्तुः पुरुषस्य अ⁶⁴⁵⁸

उक्तं च--अमूर्तश्चेतनो भोगी नित्यः सर्वगतोऽक्रियः । अकर्ता निर्गुणः सूक्ष्म आत्मा कापिल
दर्शने ॥--षड्द॰ बृह॰ पृ॰ ४२ ।

कर्त्ताऽगुणः शुद्धः पुरुषः कपिलदर्शने । इति वच
नात् कथम् उपलब्धिः अर्थसाक्षात्करणं चेतनस्य दर्शस्वा 6459 दर्शनस्वभावस्य । नहि अर्थस
न्निधानात् प्राक् [p. ३५३ ख ] तद्दर्शने ऽव्यापृतं रूप यहतः 6460 रूपमजहतः पुनः तद्दर्शनं युक्तम्
6461

पूर्व न युक्तम् इति पुनलिंखितम् ।

पूर्वं न युक्तं पूर्ववत् । परित्यागे कथ न्न कर्तृत्वं करणक्रिययेव दर्शनक्रिययापि श्लिष्ट
कर्तृत्वात्6462

द्रष्टापि दर्शनक्रियायाः
कर्त्ता एव ।

। अथ सर्वदा उदासीनः पुरुषो दर्पणसंस्थानायो यो 6463 नीयो यदा सन्निहितोऽर्थो
भवति तं तदा पश्यति इति; तदा6464 दयुक्तम्; औदासीन्यापरित्यागे त⁶⁴⁶⁵

दर्शनकर्तृत्वरूपद्रष्टृत्वायोगात् ।

दयोगादिति । अथ
सर्वदा पश्यत्यसौ;⁶⁴⁶⁶

पुरुषः ।

तत्राह--अतिप्रसङ्गादिति । सर्वस्य सर्वदा सर्वत्र सर्वार्थोपलब्धिप्रसङ्गात् ।

दूषणान्तरमाह--दृश्येत्यादि । दृश्यदर्शनस्वभावयोः प्रकृतिपुरुषयोः व्यापकयोः
कथं संयोगो वा नचेद्वा 6467 भवेत् ? वा शब्दो प्रसङ्गसमुच्चयार्थः । ननु कदाचित्तयोः6468

प्रकृतिपुरुषोः ।

अवस्था
न्तरावाप्तिः ततोऽयमदोष इति चेत्; अत्राह--तदवस्थयोः कूटस्थयोः इत्यर्थः । ननु प्रधानस्य
परिणामित्वात् तदवस्थयोः इत्ययुक्तमिति चेत्; न; पुरुषस्यापि त⁶⁴⁶⁹

प्रधानवत् ।

द्वत् परिणामित्वापत्तेर
विशेषादिति मन्यते । यतः 6470 अतः संयोगो भवेत्यम 6471 भवेदित्यस्यानिवृत्तिरिति । एवं व्यति
रेकमुखेन परिणामीति व्याख्यातम् ।

संप्रति नैयायिकमतं दर्शयति सौगतेन दूषयितुम् आत्मा इत्यादि । आत्मादि प्रधानं
यस्य पदार्थसमूहस्य स एव तत्त्वं तज्ज्ञानात् मिथ्याज्ञाननिवृत्तौ सत्यां दोषानुत्पत्तेः दोषा
रागादयः तेषामनुत्पत्तेः प्रवृत्तेरसंभवात् रागादिकार्यधर्माधर्मयोरसंभवात् जन्मनिवृत्तौ
अशेषगुणरहितस्य आत्मनः स्वात्मन्यवस्थानं मोक्षमाहुः नैयायिकाः । तदुक्तम्--

प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टान्तसिद्धान्तावयवतर्कनिर्णयवादजल्पवितण्डाहेत्वा
भासछलजातिनिग्रहस्थानानां तत्त्वज्ञानान्निःश्रेयसाधिगमः । न्यायसू॰ १ । १ । १

दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये त⁶⁴⁷²

तदव्यवहितपूर्वस्याभावात् ।

दनन्तराभावात् अपवर्गः
न्यायसू॰ १ । १ । २ इति ।

एतद्दूषणमाह सौगतः--सोऽयम् इत्यादि । सः साङ्ख्यामितः अयं नैयायिकेन उच्यमानः ।
कः ? इत्याह आत्मात्मीयग्रहः कथं मोक्षाय ? कुत इति चेत् ? आह--संसारहेतुतः । न च
संसारकारणमेव मोक्षकारणं युक्तम् अतिप्रसङ्गात् । एतदपि कुतः ? इत्याह--अ⁶⁴⁷³

अयोनिशो मनस्कारः भ्रान्तः निर्णयः--अभिध॰ को॰ टी॰ ५ । ३४ ।

योनिशो
मनस्कारो यतः 6474

भ्रान्तः इत्यर्थः ।

निर्विषयो विकल्पो यतः इति मन्यते । तदुक्तम्--

[p. 447 ]

*आत्मनि सति परसंज्ञा स्वपरविभागात् परिग्रहद्वेषौ ।

अनयोः संप्रतिबद्धाः सर्वे दोषाः प्रजायन्ते ॥ प्र॰ वा॰ १ । २२१ इत्यादि ।

दूषणान्तरमाह--नित्यस्य इत्यादि । नित्यस्य अविचलितरूपस्य वस्तुत्वमेवं संभाव्याऽ
नेन 6475 मेव न संभाव्यम् । अनेन तथाद्वृणाम् । 6476 बोद्धृणाम् इत्येतदपि व्याख्यातम् ।

अधुना सौगतमतं स्वयं दूषयितुमुपन्यस्यति--चतुःसत्य इत्यादि । दुःखसत्यादिदुःखसमु
दा6477 दयनि रोधमार्गसंज्ञकानि चतुःसत्यानि तेषां भावनोपायो हेतुर्यस्य स तथोक्तः तं ब्रुवाणाः
सौगताः । किं तद् ? इत्याह--निर्वाणम् मोक्षम् । किंभूतम् ? इत्याह--सकल इत्यादि ।
सकलसन्तानोच्छेदरूपं प्रत्यवस्थायेरन 6478 स्थाप्येरन् पर्यनुयुज्येरन् इति । कथमिति
चेत् ? अत्राह--कथमित्यादि । चतुःसत्यप्रतिपादकवचनजनितं तद्विषयं ज्ञानं मिथ्याज्ञानम्
तस्य अर्थ 6479 अर्थाऽविषयत्वात् अर्थाप्रतिबन्धात् साक्षात् तस्मादनुत्पत्तिः शब्दस्य
च तैरेव⁶⁴⁸⁰

अर्थैरेव ।

तत्प्रतिबन्धानभ्युपगमात् ततः कथं न कथञ्चित् तत्त्वस्य चतुःसत्यलक्षणस्य
[p. ३५४ ख ] प्रतिपत्तिः । तथापि यदेव त⁶⁴⁸¹

शब्दात् ।

तः प्रतीयते तदेव भावयतां मुक्तिः स्यात् इति
चेत्; अत्राह--कथम् इत्यादि । कथम् अतत्त्वस्य शब्दार्थस्य भावनायाः तस्याः प्रष 6482 प्रकर्ष पर्यन्तः प्रकर्षावसानं तस्माज्जातं तज्जं तत्त्वज्ञानं चतुःसत्यज्ञानं निर्वाणं च इति पूर्वदूषण
समुच्चये कामशोकाद्युपप्लुतज्ञानमिव अतत्त्वज्ञानमेव स्यादिति । न 6483 तन्न युक्तम्--

*स्वर्गापवर्गमार्गस्य प्रमाणं भेदको 6484 वेदको नरः ।

अन्यस्याप्यपरिज्ञाने संभवेदपि तस्य तत् ॥ प्र॰ वार्तिकाल॰ २ । ३१ इति ।

तत्रैव दोषान्तरमाह--मिथ्यैकान्त इत्यादि । नित्यात्मादिप्रतिपादकशा6485

नैयायिकशास्त्र ।

स्त्रार्थज्ञानस्येव
चतुःसत्यप्रतिपादकशा6486

बौद्धशास्त्र ।

स्त्रस्यापि मिथ्यैकान्ताविशेषः तस्मिन् सति नैरात्म्येतरपक्षयोः
नैरात्म्यम् आत्मरहितत्वम् इतरत् सात्मकत्वं तयोः पक्षौ तयोः प्रतिज्ञेतरयोः अस्ति वा
कश्चिद्विशेषः ? न कश्चिदस्ति इत्यर्थः । ततो यथा आत्मा 6487 न आत्मभावनातो मुक्तिः तथा
नैरात्म्यभावनातोऽपि इति मन्यते ।

ननु किमुच्यते तयोर्न कश्चिद्विशेष इति, यावगनैरात्म्यपक्षादिकयावता तरात्न्य पक्षादिक
मस्ति 6488 यावता नैरात्म्ये प्रत्यक्षादिकमस्ति नेतरपक्ष 6489 पक्षे6489

आत्मवादपक्षे ।

ततः श्रुतादर्थमवगम्य पुनः प्रत्य
क्षानुमानाभ्यां विचार्य भावयतां नैरात्म्यवादिनामेव मुक्तिरिति चेत्; अत्राह--प्रत्यक्षेत्यादि ।
प्रत्यक्षं च हेतुश्च लिङ्गं तदाभासौ च प्रत्यक्षहेतुतदाभासौ त एव विकल्पा भेदाः तेषां
सम्बन्धो अर्थाविनाभावस्तस्य भावाभावौ प्रत्यक्षहेतुविकल्पयोः अर्थसम्बन्धाभावः
6491 न्धभावः प्रत्यक्ष [p. ३५५ क ] हेतुत्वाभासविकल्पयोः सम्बन्धाभावः, तयोश्च नैरात्म्येतर
पक्षयोः अस्ति वा कश्चिद्विशेषः इति सम्बन्धः । पक्षद्वयेऽपि प्रत्यक्षादिनिषेधात् । कल्पनया
उभयत्रापि तत्समानमिति मन्यते । एतदपि कुतः ? इत्यत्राह--मिथ्येत्यादि । मिथ्या कल्पितो
विषयो गोचर स्तयो र्भावः तत्ता तस्या अविशेषात् । सोऽपि कुतः ? इत्यत्राह--यथालक्षणम्
[p. 448 ] इत्यादि । लक्षणानतिक्रमेण यथालक्षणं तच्च तश्चलणं च 6492 तत् स्वलक्षणं च नैरात्म्येतर
वादिकल्पितं वस्तु तस्माद् विलक्षणं विसदृशं जा6493

कथञ्चिन्नित्यानित्मकम् ।

त्यन्तरं तस्य इति लक्षणात् । तन्न नैरात्म्यपक्षे
तत्त्वज्ञानम् 6494 नात् निर्वाणं युक्तम् । एवमस्तु इति चेत्; अत्राह--कुतः इत्यादि । कुतश्चित्
प्रमाणात् तत्त्वस्य प्रतिपत्तिः सुगतस्येतरस्य वा । एवं तावत् स्वार्थसंपत्तिः सुगतस्य निषिद्धा ।

अधुना परार्थसंपत्तिं निराकुर्वन्नाह--साधन इत्यादि । साधनवचनस्यापि त्रिरूप
लिङ्गवचनस्यापि यत् सत् तत् सर्वमनित्यम् वादन्या॰ पृ॰ ६ इत्येवमादिकस्य न
केवलम् अग्निहोत्रं जुहुयात् मैत्रा॰ ६ । ३६ इत्येवमादिकस्य तत्त्वानभिधानोपगमात्
सौगतैः । ततः किम् इत्याह--ततः कीदृशी इत्यादि । वतुः सत्या 6495 तत्त्वस्य चतुःसत्यस्य देशना सुगतस्य कीदृशीति । तन्न युक्तम्--

*ज्ञानवान् मृग्यते कश्चित् तदुक्तप्रतिपत्तये ।

अज्ञोपदेशकरणे विप्रलम्भनशङ्किभिः ॥ प्र॰ वा॰ १ । ३२ इति ।

ज्ञानवति सत्यपि तद्वचनात् तत्त्वाप्रतिपत्तेः, वक्तुरभिप्रायमात्राय⁶⁴⁹⁶ र्थप्रतिपत्तिः पुनर
न्यवचनादपि6497

नैयायिकादिवचनादपि संभवति ।

। तत एवं वक्तव्यम्--

ज्ञानवान् मृग्यते कश्चित् तदुक्तप्रतिपत्तये ।

न ज्ञोपदेशकरणे विप्रलम्भनशङ्किभिः ॥ इति ।

सुगतसन्निधानात् स्वयमेव जनस्य तत्त्वप्रतिपत्तिः, कुड्यादिभ्यो वा देशनाः ।
इति 6498

संभारावेधतस्तस्य
पुंसश्चिन्तामणेरिव । निःसरन्ति यथाकामं कुट्यादिभ्योऽपि देशनाः ॥--तत्त्वसं॰ श्लो॰ ३६८० ।
सान्निध्यमात्रतस्तस्य... मी॰ श्लो॰ सू॰ २ श्लो॰ १३८ ।

केचित्; [p. ३५५ ख ] तदयुक्तम्; यतः तत्सन्निधानात्तस्य⁶⁴⁹⁹

जगतः ।

तत्त्वप्रतिपत्तिः अध्यक्षरूपा,
विकल्परूपा वा स्यात् ? प्रथमपक्षे 6500

सुगतसन्निधानमात्रेण ।

तत्सन्निधानोपाया जन्मिनां सर्वज्ञतेति प्रसक्तम् । चतुः सत्य
ज्ञस्य सर्वज्ञत्वम् इति परस्य मतम् । तदुक्तम्--

*हेयोपादेयतत्त्वस्य साभ्युपायस्य⁶⁵⁰¹

हेयं दुःखसत्यम्, उपादेयं निरोधसत्यम्, तयोः अभ्युपायः समुदय--मार्गसत्ये ।

वेदकः ।

यः प्रमाणमसविस्तो 6502 मसाविष्टो न तु सर्वस्य वेदकः ॥

दूरं पश्यतु वा मा वा तत्त्वमिष्टं तु पश्यतु ।

प्रमाणं दूरदर्शी चेदेन⁶⁵⁰³

एत आगच्छत ।

6504

पक्षिणो । दूरदर्शिनः दूरश्रुतींश्च ।

गृद्ध्रानुपास्महे ॥

प्र॰ वा॰ १ । ३४-३५ इत्यादि ।

तथा च तत्त्वाभ्यासोऽनर्थकः । द्वितीयपक्षे--विकल्पमात्ररूपा, अनुमानरूपा वा स्यात् ?
अत्रापि प्रथमविकल्पे उक्तो दोषः कथमतत्त्वभावना इत्यादि । यदि पुनस्तस्याः6505

विकल्पात्मकभावनायाः ।

परमार्थ
विषयत्वमिष्यते, व्याहतमेतत्-- द्वे एव प्रमाणे प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । १ इति6506

द्विविधमेव प्रमाणम्
--प्र॰ वार्तिकाल॰ ।

विक
[p. 449 ] ल्पोऽवस्तुनिर्भासः इत्यादि च । द्वितीयविकल्पे लिङ्गात् लिङ्गिनि ज्ञानम् अनुमानम् । लिङ्गस्य
च स्वयं प्रतिपत्तौ ततः साध्यप्रतीतिरपि स्वयमेव इति किं 6507

सुगतसन्निधानेन ।

तत्सन्निधानेन ? नहि धूमाद् अग्निं
प्रतिपद्यमानं प्रति 6508

सुगतसन्निधानं सार्थकम् ।

तदुपयोगि । अथ साध्यवल्लिङ्गज्ञानं तत एव; तच्चेत् प्रत्यक्षम्; अतीन्द्रियत्वा
ऽविशेषेऽपि लिङ्गे प्रत्यक्षं 6509

सुगतसन्निधानात् ।

ततो न साध्ये इति किं कृतो विभागः ? यदि विकल्पमात्रम्; कथ
मतो लिङ्गप्रतिपत्तिः यतोऽनुमान रूपत्वम्, अनुमानत्वे प्रकृतमनुवर्त्तत इत्यनवस्था । तन्न
तत्सन्निधानात् कस्यचित्तत्त्वप्रतिपत्तिः ।

यत्पुनरुक्तम्--कुड्यादिभ्योऽपि देशनाः इति; तत्र ज्ञानमात्रेणापि वर्जितेभ्यः 6510

कुड्या
दिभ्यः । कुट्यादिभ्यः इति पाठे मूलगन्धकुटीतः इत्यर्थः ।

तेभ्यो
देशनासंभवे कथमिदं सूक्तम्--

*विकल्पयोनयः शब्दा विकल्पाः शब्दयोनयः । [p. ३५६ क ]

तेषामन्योऽन्यसम्बन्धान्नार्थान् शब्दाः स्पृशन्त्यमी ॥ इति ?

अथ अन्य एव ते शब्दा ये विकल्पाभावेऽपि भवन्ति; तर्हि अन्यदेव तच्चित्तं यत्ता
यत्तद⁶⁵¹¹

चैतन्याभावेऽपि भूतमात्रात् ।

भावेऽपि स्यादिति परलोक⁶⁵¹² कासिद्धिः । कथं चैवं सति व्याहारादेः परशरीरे चैतन्य
प्रतीतिः ? कथं च न स्यात् ? किं कुड्यादिकवत् कस्यचित्6513

सुग
तस्य ।

सन्निधानात् ध र्म की र्त्त्या द यो
वदन्ति उत स्वयमेव इति शङ्काऽनिवृत्तेः ।

किंच, तद्देशनाभ्यो यदि न कस्यचित्तत्त्वप्रतीतिः किं ताभिः ? अस्ति चेत्; सिद्धः शब्दः
अर्थवाचकः । तद्वद् अन्योऽपि तत्सन्निधानात्तया 6514 था इति चेत्; 6515

कपिलादि ।

अन्यसन्निधानाद् 6516

कपिलादिदेशनाः अपि तत्त्वप्रतिपादिकाः स्युः ।

अन्या
अपि, भावनियमाभावात् शक्तीनामिति ।

यत्पुनरेतत्-- विवक्षाप्रतिबद्धजन्मानो6517

शब्दाः ।

विवक्षामेव गमयेयुः । इति; तत्रापि
कुड्यादिप्रतिबद्धजन्मानः ताः6518

देशनाः ।

कुड्यादिकं गमयेयुः, तच्च तत्सन्निधानमिति दूरे तत्त्वप्रतिपत्तिः
व्यवहिता वा स्यात् । ततः स्थितं कीदृशी तत्त्वदेशना इति । तथैवैतेन सोपायोपेय इत्यादि
व्याख्यातम् ।

ननु सुगतस्यापि विकल्पोऽस्ति ततो धर्मादेना 6519 धर्मदेशना इति चेत्; अत्राह-- सोपा
योपेय इत्यादि ।

सोपायोपेयतत्त्वञ्चेद् बुद्धो निश्चित्य वाचकैः ।

परं निश्चाययेच्छब्दविकल्पास्तत्त्वगोचराः ॥ ३ ॥

सोऽयं परमार्थासंस्पर्शिभिः विकल्पैस्तत्त्वं निश्चिन्वन् तत्त्वानभिधानैः वाचकैर्वि
कल्पविषयं निश्चाययति इति क+इमं व्याघातभारमुद्वोढुं समर्थः अन्यत्रैकान्तविनश्वरात् ।

[p. 450 ]

बुद्धः सुगतः निश्चित्य विकल्पविषयतां नीत्वा अविकल्पेनाऽनिश्चयात् । अनेन
एतद्दर्शयति बुद्धस्य शुद्धनिर्विकल्पबोधसद्भावे न ततो वचनप्रवृत्तिरिति त⁶⁵²⁰

बुद्धत्वकल्पनम् ।

त्कल्पनमनर्थकम् ।

एतेन इदमपि निरस्तं यदुक्तं गा द्ग ल की र्त्ति ना--

*ये कल्पयन्ति कवयः सुगतस्य वाचस्ते कल्पनामपि मुनिः 6521 नेः परिकल्पयन्ति ।

तस्यामबाह्यतया चकास्ति दोषं ततः स्तुतिपदैर्निगदन्ति तेऽर्थात् ॥ इति ।

कथम् ? [p. ३५६ ख ] तद्वचनाभावे किं तेन अनर्थकेन अर्था 6522 अनर्थपोषितेन ? शेषं
चिन्तितमनन्तरम् । अथा द्वैतमलस्वेद 6523 अथ द्वैतमलखेदमुक्तम्, तेन तत्र सर्वमिदमुक्तम
युक्तम्; एतद्वचनार्थाऽभावात् । 6524

सुगतात् ।

ततो वचनप्रवृत्तो 6525 त्तौ वा, तदर्थो वा ततः6526

वचनात् ।

प्रतीयेत उभय
थापि स्वलक्षणविषयत्वं शब्दानाम्6527

इति दोषः ।

। सौगताना 6528 सुगते न स्यादिति चेत्; न; अन्यत्रापि
तदनिषेधात् । न वस्तुगतं स्यैवा क्किमध्येक्षम् 6529 न च सुगतस्यैव अविकल्पमध्यक्षम्; अन्यस्यापि6530

साधारणजनस्य ।

स्वयं तदभ्युपगमात् । अत्यासं जं 6531 अभ्यासजं च 6532

निर्विकल्पकम् ।

तदस्ति यस्य यावत 6533 ती मात्रा
प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २३३ इति । न 6534

सुगतस्य ।

कस्यचिदविकल्पादन्यस्य⁶⁵³⁵

अस्मदादेः ।

विकल्पाद्वचनमिति युक्तम्;
इतरथा धूमोऽपि क्वचिदग्नेः अन्यत्रान्यतोऽपि स्यात् । 6536

यथा सुगतस्य वचनमर्थवत् तथा अन्यस्या
पीति ।

अर्थविषयं सुगतवद् अन्ययथे
6537 अन्यस्यापि । तथा बुद्धस्यापि निश्चलादे 6538 निश्चयादेव वचनमिति । किं निश्चित्य ? इत्याह—
सोपाय इत्यादि । स कैः किं कुर्यात् ? इत्यत्राह--वाचकैः शब्दैः परम् आत्मनोऽन्यं दिनेय
ज्ञातं 6539 विनेयजातं निश्चाययेत् चेद् यदि । ततः किं जातम् ? इत्याह--शब्दविकल्पाः
तत्त्वगोचराः सु6540 स्वलक्षणविषयाः स्युः इत्यध्याहारः । एवं मन्यते--योऽसौ सुगतस्य विकल्पः
स जात्यादिविषयश्चेत्; इतरविकल्पवत् तद्वचनस्य⁶⁵⁴¹

सुगतवचनस्य ।

त⁶⁵⁴²

अर्थसम्बद्धत्वे ।

त्प्रतिबद्धत्वे ततः स एव प्रतीयते इति स
एव दोषः साधनवचनस्यापि इत्यादिकः । अथ स्वलक्षणविषयः; तर्हि न नीलादिविकल्पो
ऽवस्तुगोचरः तत्त्वात्6543

विकल्पत्वात् ।

मरीचिकानिचये जलविकल्पवदिति । ततः विकल्पोऽवस्तुनिर्भासो
विसंवादादुपप्लवः इति कथनमात्रम्, सुगतवचनस्यापि तदनिवारणात्, तथा च
तत्प्रभवस्य शब्दस्यापि तद्विषयत्वमिति ।

व्यतिरेकमुखेन [p. ३५७ क ] कारिकां व्याचष्टे--परमार्थ इत्यादिना । सोऽयं हेयोपादेयतत्त्व
6544 त्त्वं परमार्थः तदसंस्पर्शिभिः तदगोचरैः । किं भूतै रित्याह--विकल्पैः । किं कुर्वन् ?
इत्याह--निश्चिन्वन् व्यवस्यन् । किम् ? तत्त्व तत्त्वम् । कः ? सोऽयम् बुद्धः शिष्यान्
निश्चाययति । कैः ? वार 6545 च कैः । किम्भूतैः ? तत्त्वानभिधानैः । किम्भूतं किम् ? इत्यत्राह—
विकल्पविषयम् स्पष्टसाधारणरूपं तत्त्वम् इति क इमं व्याघातभारं स्वनाशकदोषभारम्
उद्वोढुं समर्थः अन्यत्र एकान्तविनिश्वरार⁶⁵⁴⁶ विनश्वरात् 6547

बोढुं समर्थः इति
पुनर्लिखितम् ।

वोढुं समर्थः पूर्वापरपरामर्शशून्यत्वात् ।

ननु शिष्याः सुगतवचोभिः तत्त्वं साक्षात् न प्रतिपद्यन्ते अपि तु तदभिप्राय⁶⁵⁴⁸ यम्,
[p. 451 ] पुनः स्वयमेव तत्त्वं युक्त्य 6549 क्त्याऽवबुद्ध्यन्ते इति चेत्; अत्राह--शाब्दश्चेद् 6550 शब्दैश्चेत्
इत्यादि ।

शब्दैश्चेद्वक्त्रभिप्रायं प्रतिपद्य परीक्षकाः ।

युक्त्या तत्त्वं प्रतिप⁶⁵⁵¹ प्रपद्येरन् किन्नैवं चक्षुरादिभिः ॥ ४ ॥

न खलु युक्तायुक्तपरीक्षया तत्त्वेतरप्रतिपत्तौ दृष्टश्रुतयोरर्थयोः कश्चन अतिशयोऽ
स्ति यतः चक्षुरादिज्ञानमेव तत्त्वविषयम् । तत्समारोपव्यवच्छेदस्यैव प्रामाण्ये निर्विकल्प
ज्ञानस्य प्रामाण्यं न भवेत्, सर्वथा अन्यस्यापि प्रसङ्गः स्यात् । संवृतिप्रभृतेरेव स्यात् ।
तच्च नास्ति ।

वक्तुः सुगतस्य अभिप्रायं विवक्षां प्रतिपद्य । कैः ? इत्याह--शब्दैः इति । के ?
इत्याह--परीक्षकाः तत्त्वचिन्तकाः । किं कुर्वीरन् ? इत्याह--प्रतिप⁶⁵⁵² प्रपद्येरन् । किम् ?
तत्त्वमिति । कया ? युक्त्या प्रत्यक्षानुमानरूपया । चेद् यदि । दूषणमाह--किं नैव 6553 वं
कस्मादेवं चक्षुरादिभिः तत्त्वं न प्रतिपद्येरन् परीक्षकाः । चक्षुर्ग्रहणम् उपलक्षणम्
अन्येन्द्रियाणाम् । आदिशब्देन अनुमानपरिग्रहः । एतदुक्तं भवति--यदि सुगतवचने प्रवृत्तेऽपि
न ततः6554

सुगतवचनात् ।

तत्त्वप्रतीतिः अपि तु युक्तिः6555 क्तेः प्रत्यक्षादिरूपायाः । तथा सति प्रत्यक्षादिविषयं
तत्त्वम् इति तत एव तत्प्रतीतिः इति किं सुगतवचनेन ? इति व्यर्थम्-- शब्दैर्वक्त्रभिप्रायं
प्रतिपद्य इति ।

कारिकाया व्याख्यानं सुगमत्वा तत्कृतं 6556 त्वान्न कृतम् शब्दैर्वक्त्रभिप्रायं प्रति
पद्य इत्यत्रैव दूषणान्तरमाह--नरवीत्यादि 6557 न खल्वित्यादि नखल 6558 लु तचेतन 6559 तत्त्वेतस् प्रतिपत्तौ [p. ३५७ ख ] क्रियमाणायाम् । कया ? इत्याह--युक्तायुक्तपरीक्षया इति । इदं युक्तम्
इदं वाऽयुक्तम् इति या परीक्ष⁶⁵⁶⁰ क्षा तया । किम् ? इत्याह--कश्चन अतिशयोऽस्ति नैव
कश्चेद्वेदो 6561 कश्चिद्भेदोऽस्ति । कयोः ? इत्यत्राह--अर्थयोः । किम्भूतयोः ? दृष्टश्रुतयोः
इन्द्रिय-शब्दप्रतिपन्नयोः । एवं मन्यते--यद्रि 6562 यथैवेन्द्रियात्तत्त्वं प्रत्य 6563 प्रतिपद्य नाभिप्रायं परीक्ष्य
परीक्षका युक्त्या तदेव तत्त्वं प्रतिपद्येरन्, तथा शब्दादपि तत्त्वं प्रतिपद्य नाभिप्रायं तदेव ते
तया प्रतिपद्येरन् इति । कीदृशस्तयोरविशेषः अतिशयो नास्ति ? इत्याह--यतो यस्मात् अतिशयात्
चक्षुरादिज्ञानमेव तत्त्वं6564 त्त्वविषयं न पुनः श्रुतज्ञानं भवेत् तत्त्वविषयं सोऽतिशयो नास्ति ।

ननु श्रुतज्ञानं प्रवृत्तमपि स्वविषये समारोपं न व्यवच्छिनत्ति अनित्यः शब्दः इत्युक्ते
ऽपि नित्यज्ञानाऽनिवृत्तेः, इतरथा 6565

शब्दः क्षणिकः सत्त्वात् इत्यादि ।

साधनमनर्थकं भवेत् । 6566

समारोपव्यवच्छेदकम् ।

तद्व्यवच्छेदकं च प्रमाणमिति चेत्;
अत्राह--तदि त्यादि । तत्समारोपो दृष्टश्रुतार्थसमारोपस्तद् व्यवच्छेद 6567 दोऽनुमानं तस्यैव
तद्व्यवच्छेदस्यैव न श्रुतज्ञानस्य प्रामाण्ये अङ्गीक्रियमाणे निर्विकल्पज्ञानस्य प्रामाण्यं न
भवेत् तद्व्यवच्छेदकत्वाभावादिति मन्यते । कथं न भवेत् ? इत्याह--सर्वथा 6568

समारोपव्यवच्छेद ।

तद्व्यवच्छेद
[p. 452 ] प्रकारेणेव अर्थग्रहणप्रकारेणापि अन्यस्यापि प्रसङ्गभयात⁶⁵⁶⁹ ङ्गः स्यात् अथवा, क्षणिकद्व
6570 कत्वप्रकारेणेव नीलादिप्रकारेणापि, अत्रापि विकल्पापेक्षणात् । यदि वा अनभ्यास प्रकारेणेव
अभ्यास प्रकारेणापि, तदापि दृश्यप्राप्यैकत्वसमारोपभावात् [p. ३५८ क ] कथमन्यथा प्रत्यक्षं
भाविनिप्रमाणम् ? तर्हि कस्याः स्यादिति चेत् ? अत्राह--संवृतीत्यादि । भेदसंवरणात् संवृतिः
अवयव्यादिविज्ञान 6571 नं तत्प्रभृतेः तदाः प्र 6572 तत्प्रभृतिशब्देन स्मरणादिपरिग्रहः, विकल्पस्यैव
स्यात् । भवतु को दोष इति चेत्; अत्राह--तच्च इत्यादि । प्रमाणनियमाभावापत्तेः
इति भावः ।

एवं सुगतस्य तत्त्वदेशना कीदृशी इति सामान्येन प्रतिपाद्य संप्रति त⁶⁵⁷³

सुगतोक्त ।

दुक्तनैरात्म्यलक्षण
मार्गनिषे6574 निरो6574

निर्वाण ।

धविशेषणा कीदृशी तत्त्वदेशना इत्येतद् दर्शयन्नाह--नीत्ये6576 ते त्यादि ।

नीता नैरात्म्यशङ्काऽस्तं निर्विकल्पेतरात्मना ।

सहक्रमभवान्योऽन्यव्यावृत्तैकात्मसंविदाम् ॥ ५ ॥

स्वतोऽन्यतो वा स्वपरचेतसां सत्यपि सदृशेतरपरिणामातिशये जीवोऽयं पृथक्
प्रत्यात्मवेदनीयः सङ्करव्यतिकरव्यतिरेकात् स्वपरचेतसामस्खलत्तादात्म्यसामान्यगोचर
प्रत्ययविषयतां प्रथयन् स्वयं प्रतिक्षिपन्तं दुर्विदग्धबुद्धिं तिरस्करोत्येवेति अत्र किन्नश्चि
न्तया ? न चेत्तमोविजृभ्भणम् । स्वपरदर्शनविकल्पक्रमपरिणामस्वभावजीवमन्तरेण एकान्त
विशेषाणां क्षणस्थितेरदृष्टेरनुपपत्तेश्च ।

नीता प्रापिता अस्तम् अभावम् । का ? इत्याह--नैरात्म्यशङ्का नेन 6577 केन ? इत्याह--निर्विकल्पेतरात्मना इति । निर्विकल्प इतरश्च स्व 6578 सविकल्पः आत्मा स्वभावो
यस्य विकल्पज्ञानस्य तेन । तदुक्तम् अ⁶⁵⁷⁹

ग्रन्थे ।

त्रैव प्रथमपरिच्छेदे प्रतिभासैक्यनियमे सिद्धिवि॰
१ । १० इत्यादिना । केषाम् ? इत्याह--सह इत्यादि । सहक्रमाभ्यां भवती 6580 न्तीति सह
क्रमभवाः ताश्च ताः अन्योऽन्यं परस्परं व्यावृत्ता स्वे 6581 श्च पुनरपि तास्ताः एका
त्मनः6582 त्मानः एकसन्तानश्च 6583 नाश्च संविदश्च तासाम् इति ।

6584

व्याख्याकाराः ।

अन्ये क्रमभावान्यान्यतावृत्ते कात्मसंविदा 6585 क्रमभवान्योऽन्यव्यावृ
त्तैकात्मसम्बन्धिसंविदाम् इति पठन्ति । तत्रायमर्थः--कमभवाश्च अन्योऽन्यव्या
वृत्ताश्च सुखाद⁶⁵⁸⁶ यस्तेषु एकस्यात्मनो जीवस्य या सम्बन्धितया6587 न्धिन्यः संविदः
तासाम् इति । स्वरप⁶⁵⁸⁸ स्वपरप्रसिद्ध्या युक्त 6589 क्तं द्वयमत्र ।

स्यान्मतम्--क्वचिज्ज्ञाने सविकल्पेतराकारयोः एकत्वदर्शनानुक्र 6590 नात् क्रमसंविदामेकत्व
साधनमयुक्तम्, अन्यथा अर्के कटुकत्वदर्शनार्थ 6591 नात् गुडेऽपि किन्न 6592

कटुकत्वम् ।

तत्साध्यते ? प्रत्यक्ष
बाधनं क्रमविदामेकत्वसाधनेऽपि । [p. ३५८ ख ] ।

तास 6593 ननु न ता6593

तासां
क्रमसंविदाम् ।

सा मेकत्वं चेतनारूपतां विहाय अपरं प्रत्यक्षगम्यम् । त⁶⁵⁹⁵

चेतनारूपता ।

द्रूपता च सन्ताना
[p. 453 ] न्तरापेक्षयापि इति सर्वात्मनामेकात्मकत्वम् । देशादिभेदो 6596

क्रमभाविनीनां संविदाम् ।

विवक्षितसंविदामपि इति नात्मसिद्धिः ।
एतेन द्वितीयं व्याख्यानं चिन्तितमिति चेत्; अत्राह--स्वतोऽन्यतो वा इत्यादि । स्वा नि
स्वसन्तानपतितानि पराणि पुत्राणि 6597 दिसन्तानान्तरभूतानि तानि च तानि चेतांसि तेषां
सत्यपि विद्यमाने वि 6598 ऽपि सदृशेतरपरिणामा विषये 6599 तिशये विसदृशपरिणामातिशये ।
कुतः ? इत्याह--स्वतः सोपादा 6600 स्वोपादानकारणा त् अ न्यतो वा सहकारिकारणात् वेति
समुच्चये । तदुक्तम्-- स्वतोऽन्यतो वा विवर्त्तेत क्रमाद् हेतुफलन्याति 6601 लात्मना ।
सिद्धिवि॰ ३ । १९ इति । तस्मिन् सत्यपि कुतः किं कुर्वन् कः किं करोति ? इत्याह--सङ्करे
त्यादि । जीवो य 6602 ऽयं स्वसंवेदनाध्यक्षविषयः तिरस्करोत्ये व । कम् ? इत्याह--दुर्विदग्धबुद्धिं
सौगतं चार्वाकं च । किं कुर्वन्तम् ? प्रतिक्षिपन्तम् । किम् ? स्वयं जीवमेव । केषां कुर्वन्ति
इत्याह--स 6603 स्वपरचेतसामस्खलत्तादात्म्यसामान्यगोचरप्रत्ययविषयतां स्वचेतसाम्
अस्खलत्तादात्म्यप्रत्ययविषयतां पराद् 6604 परचेतसां स्वापेक्षयाऽस्खलत्सामान्यप्रत्ययविषयतां
प्रथयन् प्रसिद्धिं तदा न 6605 तन्वन् । कुतः ? इत्याह--सङ्कर इत्यादि । स⁶⁶⁰⁶

सर्वेषां युगपत्प्राप्तिः सङ्करः ।

ङ्करे6607 रः स्वस्वचेतस्सु
तादात्म्यप्रत्ययविषयतावत् सामान्यप्रत्ययविषयता, परचेतस्सु सामान्यप्रत्ययविषयतावत् ता
दात्म्यप्रत्ययविषयता, व्य⁶⁶⁰⁸

परस्परविषयगमनं
व्यतिकरः ।

तिकरश्च स्वचेतस्सु त⁶⁶⁰⁹

अस्खलत् ।

थाविधसामान्यप्रत्ययविषयता परचेतस्सु तादा
त्म्यप्रत्ययविषयता [p. ३५९ क ] तयो र्व्यतिरेकोऽभावः तस्मात् तं वा प्राप्य ।

न⁶⁶¹⁰

वेदान्तवादी प्राह ।

नु सर्वत्र एक एव जीवः, इति न युक्तं स्वतः इत्यादिकमिति चेत्; अत्राह--पृथग्
इति । पृथग् भिन्नः । किंभूतः ? प्रत्यात्मवेदनीयः, अत्र अस्मिन् न्याये सति जीवे वा किं
नश्चिन्तया अनुमानेन ? किमर्थं तर्हि त⁶⁶¹¹

जीवे ।

त्र क्रमोपलब्धि इ⁶⁶¹²

अग्रिमश्लोके ।

त्यादि वक्ष्यते तद्6613

अनुमानम् ।

इति
चेत् ? अत्राह--न च 6614 चेत् इत्यादि । तमसोऽज्ञानस्य विजृम्भणं चेत् यदि न तर्हि किन्न
श्चिन्तया । तद्विजृम्भणात् त⁶⁶¹⁵

अनुमानम् ।

दिष्यते, तद्व्यवच्छेदार्थमिति भावः । कस्य ? इत्याह--एकास्न
6616 न्त इत्यादि । स्वपरचेतसां तद्विषयतां प्रथयन् इति । एतदपि कुतः ? इत्याह--स्वपरेत्यादि ।
स्वपरयोः दर्शनं चावग्रहो विकल्पश्च स्मरणादिः तावेव क्रमपरिणामः स एव स्वभावो यस्य
स तथोक्तो जीवोऽन्यपदार्थः तमन्तरेणाऽदृष्टेः । कथम् ? इत्यत्राह--एकान्तविशेषाणाम् ।
परस्परं विशिष्यन्ते इति विशेषा द्रव्यादयः अत एव त⁶⁶¹⁷

विशेषपदार्थवादी ।

द्वादी वैशेषिक इत्युच्यते, एकान्तेन विशेषा
एकान्तविशेषाः तेषामिति । न केवलं तेषामेव अपि तु क्षणस्थितेः च शब्दोऽत्र द्रष्टव्यः,
अदृष्टेरिति । हेत्वन्तरमाह--अनुपपत्तेश्च इति । एकान्तविशेषाणां क्षणस्थितेश्च इति
सम्बन्धः ।

तदनुपपत्तिं दर्शयन्नाह--क्रमोपलब्धि इत्यादि ।

क्रमोपलब्धिनियमात् स्यादभेदः स्वसंविदाम् ।

सुखःदुखादिभेदेऽपि सहवीक्षानियामवत् ॥ ६ ॥

[p. 454 ]

भेदैकान्तेऽपि क्षणिकस्य उत्पत्तिविनाशयोस्तादात्म्यं सिद्धं क्रमोपलम्भनियमात् ।
हेतुफलविनाशोत्पादयोः समानकालोपलम्भाभ्युपगमात् । न च स्थितिरेव भावस्य विनाशः
यतः सहोपलम्भनियमः । विधिमुखप्रतिषेधफलो हि नियमः । क्षणस्थितेः प्रत्यक्षानुप
लम्भयोः बहिरपेक्षया विना एकस्वभावविषयतानुपपत्तेः । तथा च सहोपलम्भनियमात्
हेतुफलविनाशोत्पादयोरैक्यं स्यात्, यतः 6618

तुलना--तस्यान्यस्य प्रदेशस्य केवलस्य यत्तत् कैवल्यम् एकाकित्वमसाहयता तदेव अप
रस्य प्रतियोगिनो घटादेः वैकल्यम् अभाव इति ।--हेतुबि॰, टी॰ पृ॰ १८८ ।

पूर्वस्य वैकल्यमपरस्य कैवल्यम् । न चान्यो
ऽन्यविरुद्धस्वभावयोरनयोः कथञ्चित्तादात्म्यं विरुद्धम् निश्चय...स्थित्या सह जन्म
विनाशयोरैक्यमुपयन् कालादिभेदेऽपि सुखादिव्यापिनं प्रत्यक्षं भावं कथं प्रतिक्षिपेत् ?
स्वलक्षणं परस्परव्यावृत्तिलक्षणं यतः प्रतिक्षणं त्रिलक्षणम् ।

स्वस्य स्वा वा संविदः स्वसंविदः स्वसंविदो न परसंविदः तासाम् । किम् ? इत्याह—
अभेद ऐक्यम् । त⁶⁶¹⁹

बौद्धः प्राह ।

र्हि विवक्षितैकक्षणमात्रः स्यादात्मा सर्वस्य तत्र प्रवेशात् इति स्यात्
कथञ्चित् न सर्वात्मना इति ।

स्यान्मतम्--सुखदुःखादिभेदाद् भेद एव ता6620

संविदाम् ।

सां भेद इति; तत्राह--सुखदुःखादिभेदेऽपि
क केवलम् अभेदे । [p. ३५९ ख ]

ननु भेदाभेदयोरन्योऽन्यपरिहारस्थितलक्षणयोः किमिव ऐक्यमिति चेत् ? अत्राह—
सहवीक्ष्या6621 क्षा 6622

नियमः नियामः इत्येकार्थौ ।

नियामवत् इति । वि चित्रा नाना विभ्रमेतराद्याकारा ईक्षा दृष्टिः
वीक्षा तस्या नियमः 6623 नियामो ऽवश्यम्भावः, अन्यथा सकलशून्यता इत्युक्तम्, सह
वीक्ष्यानियम 6624 वीक्षानियाम स्य इव तद्वदिति ।

अथ मतम्--न दृष्टान्तमात्रात् साध्यं सिध्यति अतिप्रसङ्गात् अपि तु हेतोः, अतः स
एव उच्यतामिति; तत्राह--क्रम इत्यादि । पूर्वम् उपादानस्य पुनः उपादेयस्य उपलब्धिः क्रमेणो
पलब्धिः तस्या नियमात् इति ।

ननु यद्यपि कदाचित् घटपटयोरुपलब्धिः तथापि नियमाभावात् नैक्यमिति सिद्ध्यति,
तथापि यथा सहभाविनां सन्तानान्तरसंवित्क्षणानां भेदेऽपि सहोपलम्भनियमस्य भावाद् व्यभि
चारः तथा क्रमभाविनां तेषामेव क्रमोपलम्भनियमस्य भेदेऽपि भावाद् व्यभिचारस्तदवस्थ एव
निशादिवसयोश्च⁶⁶²⁵

चशब्द इवार्थः ।

इति चेत्; उच्यते--क्रमशब्देन प्र⁶⁶²⁶

प्रकरणात् ।

क्रमाद् उपादानोपादेयभूतस्वपरदर्शन-विकल्प
क्रमो गृह्यते तस्योपलब्धेः, अन्यथाऽभावो नियमः, तस्मादिति । एतदुक्तं भवति--स्वसंविदां
पूर्वस्याः पूर्वस्या उपादानत्वेन परस्याः परस्या उपादेयत्वेन च येयं क्रमेणोपलब्धिः तस्या नियमाद्
अन्यथानुपपत्तेः [p. ३६० क ] ता6627

संविदाम् ।

सां स्यादभेद इति । अत एव दृष्टान्तापेक्षणमत्राऽयुक्तम् ।

अन्ये पुनराचार्याः6628

व्याख्याकाराः ।

क्रममविशिष्ट⁶⁶²⁹

साधारणं न तु उपादानोपादेयतया क्रमम् ।

मादाय तदुपलब्धैः नियमाद् अवश्यम्भावात् इति
[p. 455 ] हेतुमभिधाय सहवीक्ष्या6630 क्षानियामवत् सहोपलम्भनियामवत् इति दृष्टान्तं ब्रुवते;
तेषां कथमुक्तव्यभिचार⁶⁶³¹

सन्तानान्तरसंवित्तिभिः क्रमवार्तिनीभिः ।

परिहारः तत्र क्रमोपलब्धिनियमा मभावेऽपि अभेदा भावात् ? कथन्न
साधनविकलता दृष्टान्तस्य उपलम्भनियममात्रस्य भावेऽपि 6632

क्रमोपलम्भात् इति समग्रस्य हेतोः ।

सकलहेतोरभावात् । न चानेकशः
स्वयं दूषितं पुनः स्वपक्षसिद्धये अङ्गीकर्तुं युक्तम् । साध्यविकलता च वादिनं प्रति, नील
ज्ञानयोस्तेन⁶⁶³³

वादिना ।

अभेदानभ्युपगमात् । 6634

विज्ञानवाद्यपेक्षया ।

परापेक्षया इदं निदर्शनमिति चेत्; तं प्रति साध्यविकलता,
कथञ्चिदभेदस्याऽनभ्युपगमात् । तन्न किञ्चिदेतत् ।

परेणापि 6635

क्रमोपलब्धिनियमात् ।

अतो हेतोः क्षणिकस्य उत्पादविनाशयोः तादात्म्यम् अभ्युपगम्यमिति पायत्
6636 पातयन्6636

दूषणं ददन् ।

कारिकां व्याचष्टे भेदैकान्तेऽपीत्यादिना । न केवलं स्यादभेदे अपि तु भेदैकान्तेऽ
पि सौगतवैशेषिकसम्बन्धिन्यभ्युपगम्यमाने क्षणिकस्य भावस्य प्रध्वंसवत्6638 वतः उपलक्षणमेतत्
तेन अनित्यस्य सर्वस्य ग्रहणम्, यौ उत्पत्तिविनाशौ तयोस्तादात्म्यं कथञ्चिदेकत्वं सिद्धम् ।
कुतः ? इत्याह--क्रमोपलम्भनियमाद् इति । पूर्वम् उत्पत्तेः, पुनः तत्परिणामस्य विनाशस्य
उपलम्भः तस्या 6639 तस्य नियमात् । यदि पुनः उत्पद्यमानात् उत्पत्तिः अन्या6640

भिन्ना ।

स्यात्; तया
तत्सम्बन्धाभावात् न कश्चित् तद्वान्6641

उत्प
त्तिवान् ।

इति न कश्चित् उत्पद्येत इति, न विनश्येत् खरविषाण
वत्, अन्यथा आत्मादेरपि तत्सम्बन्ध इति [p. ३६० ख ] सोऽपि6642

आत्मादिरपि ।

उत्पद्यते इति स्यात् ।

अथ प्रागसतः स्वकारणसमवायः सत्तासमवायो वा उत्पत्तिः6643

स्वकारणसत्तासम्बन्धः, तेन सता कार्यमिति व्यवहारात् ।--प्रश॰
व्यो॰ पृ॰ १२९ ।

, न सा आत्मादेः सर्वदा
सत्त्वात् इति मतिः; कुतः प्राक् ? उत्पत्तेः इति चेत्; कस्योत्पत्तेः ? घटादेरिति चेत्;
उक्तमत्र भिन्ना कथं तस्य⁶⁶⁴⁴

घटादेः इति व्यपदिश्येत ।

? अन्यथा6645

भिन्नापि यद्युत्पत्तिः घटादेर्व्यपदिश्यते
तदा ।

आत्मादेरपि न 6646 पि सा स्यादिति । न च निराश्रया सा,
इति कथं पूर्वं तदुपलम्भः ? खरविषाणवत् अलब्धात्मरूपस्य कः स्वकारणेन सत्तया वा समवायः ?
लब्धात्मरूपत्वे 6647

लब्धात्मरूपत्वमेव ।

तदेवोत्पत्तिः इत्यलं भिन्नोत्पत्तिकल्पनया ।

तथा यदि भावाद् विनाशोऽन्यः, न तेन तस्य सम्बन्ध इति कथं भावो विनष्टो नाम,
अतिप्रसङ्गात् । भावो विशेष्यः अभावो विशेषणम् अतः विशेषणीभावस्तेन⁶⁶⁴⁸

भावेन ।

त⁶⁶⁴⁹

विनाशसम्बन्धः ।

त्सम्बन्ध इति
चेत्; विशेषणकाले विशेष्यसद्भावे युक्तो विशेषणविशेष्यभावः, किन्तु कथं भावे सति अभावः ?
नहि जीवत एव देवदत्तस्य मरणम् । भावयोः सहदर्शनं च नीलोत्पलयोरिव । अर्थावे 6650 अथ वि नाशेन प्रच्छादनान्न 6651

भान्न इति पुनर्लि
खितम् ।

भान्न भावोपलम्भः; तर्हि न त⁶⁶⁵²

विनाशोपरक्तः विनष्ट इत्यर्थः ।

दनुरक्तभावोपलम्भः इति । न च
विनाशो विशेषणम् । स्वानुरक्तं विशेष्ये प्रतीतिमुपजनयत् विशेषणमुच्यते; नीलत्वं त⁶⁶⁵³

नीलानुरक्त ।

दनुरक्तं
तत्प्र 6654 रक्तोत्पल प्रतीतौ वा, न तत्प्रच्छादनम् 6655 दकम् । यदि पुनर्न विनाशसमये भावसद्भावः;
कथमन्यकालेऽन्यस्याभावो यद्यसौ स्वयं निवर्त्तेत, अन्यथा पटोत्पत्तिकाले घटाभावः स्यात् ।
[p. 456 ] असम्बन्धान्नेति चेत्; कः पुनः भावविनाशयोः सम्बन्धः ? विशेषणीभावश्चेत्; उक्तमत्र—
6656

विशेषणीभावस्यापि ।

तस्यापि 6657

भावविनाशाभ्याम् ।

ताभ्यां भेदात् सोऽपि तयोः कथम् इति ? सम्बन्धान्तरकल्पने अनवस्था ।
6658

सम्बन्धाभावेऽपि उत्पत्तिः ।

तदभावेपि सा 6659 स 6660

विशेषणीभावः ।

तयोरिति चेत्; [p. ३६१ क ] समवायाद्यभावेऽपि गुणादयः तद्वतः6661

द्रव्यस्य ।

स्युः
अविशेषात् । न स कस्यचिद् इत्यपि नोत्तरम्; अध्यक्षेण तदग्रहणप्रसङ्गात्, इन्द्रियेण तद
सन्निकर्षात् । सन्निकर्षे वा, स न संयोगः; तत्सम्बन्धस्याऽद्रव्यत्वात्6662

द्रव्य-द्रव्ययोरेव संयोगात् ।

। नापि संयुक्तसमवा
यादिः; 6663

संयुक्तसमवायादिर्हि परतन्त्राणां
गुणकर्मजात्यादीनां भवति ।

तत्स्वातन्त्र्यापगमात् । साक्षात् सन्निकर्षे सुखादावपि तथैव इत्यलं तत्र 6664

संयुक्तसमवायरूपः सम्बन्धसम्बन्धः मनःसंयुक्ते आत्मनि सुखादीनां
समवायात् ।

सम्बन्ध
सम्बन्धकल्पनया । तन्न भावविनाशोप्य 6665 नाशयोर्विशेषणीभावंध 6666 भावः सम्बन्धः । विरोध
इत्येके; सोऽपि न युक्तः; अग्निनेव शीतस्य तेन भावर्त्तनात् 6667 भावानिवर्तनात् । न वा
6668 चाऽनिवर्त्तको धर्मो विरोधी नाम, अतिप्रसङ्गात् । निवर्त्तने वाऽस्य ततो व्यतिरेकप्रसङ्गः
पूर्ववद्भवेद् अनवस्था च । अव्यतिरेके विनाशेन क्रियमाणो विनाशः तदव्यतिरिक्तो नान्य इति
न युक्तो विभागः । ततः सूक्तम्--क्रमोपलम्भ इत्यादि ।

ननु भवतु क्षणिकस्य उत्पत्तिविनाशयोः तादात्म्यं सिद्धम् इति, तत्तु न क्रमोप
लम्भनियमात्, अपि तु सहोपलम्भनियमादिति चेत्; अत्राह-- हेतु इत्यादि । हेतुः कारणम्
फलं कार्यम् तयोर्यथासंख्येन यौ विनाशोत्पादौ तयोः समानकालोपलम्भाभ्युपगमात् ।
तथाहि--यदैव मृत्पिण्डस्य विनाशोपलम्भः तदैव शिवकोपलम्भः न पुनर्हेतुविनाशोत्पादयोः, इत
रथा उत्पादविनाशयोः परस्परं विरोधिनोः एकत्र एकदा भावेन बाध्यबाधकभावे न किञ्चित्6669

उत्पादेन विनाशस्य तेन वोत्पादस्य बाधनात् न उत्पादो विनाशो वा स्यादित्यर्थः ।

स्यादिति मन्यते । विनाशः फलात्मया विविक्तता, सा च तस्य उदयकाल एव प्रतीयते इति;
तदसत्यम्; यतः तथाभ्युपगमात् । यथैव हि फलकाले हेतोरभावः प्रतीयते तथा हेतुकाले
[p. ३६१ ख ] फलस्यापि केवलं नस्त 6670 नष्टरूपस्य तदभावः । एतदेवाह--न च इत्यादिना । न
च नैव स्थितिरेव उत्पत्तिसमय⁶⁶⁷¹ मवस्थानमेव भावस्य विनाशः स्वरूपस्य निवृत्तिः
सहोपलम्भनियमो यतः स्थितिरेव विनाशात् शः स्यात् । यतः इति वा आक्षेपे, यतः
सहोपलम्भनियमः स्यात् । नैव स्यात्, स्थित्या विनाशस्य तेन स्थितेर्बाधनात् । एतदपि कुतः ?
इत्यत्राह--विधि इत्याह 6672 दि । यदा हेतोः उत्पादस्य तदा विनाशस्य उपलम्भो विधिः मुखं
प्रधानं यस्य प्रतिषेधस्य, न पूर्वं तदुदयस्य पश्चाद् विनाशस्य इत्येवं रूपस्य⁶⁶⁷³

क्रमवर्तिनः ।

, स तथोक्तः स
एव फलं यस्य सोऽपि तथोक्तः । कोऽसौ ? इत्याह--नियमः । हि शब्दो यस्मादर्थे । न च
विधिरत्रास्ति इति दर्शयन्नाह--क्षणस्थितेः इत्यादि । क्षणस्य परकल्पितस्य या स्थितिः आत्म
लाभः तस्याः यौ प्रत्यक्षानुपलम्भौ दर्शना दर्शने तयोः एकस्वभावविषयतानुपपत्तेः एक
स्वभावो विषयो ययोः तयोर्भावः तत्ता, तस्या अनुपपत्तेः । केन विना ? इत्याह--बहिरपेक्षया
[p. 457 ] इति । प्रथमक्षणे प्रत्यक्षं द्वितीयादौ अनुपलम्भो बहिरपेक्षया विना, युगपत् प्रत्यक्षानुपलम्भा
पेक्षया तदनुपपत्तेः इत्यर्थः ।

स्यान्मतम्--भवतु क्षणस्थितेः प्रत्यक्षानुपलम्भयोः बहिरपेक्षया एकस्वभावविषयतोपपत्तिः,
तथा च किं स्यात् ? इत्यत्राह--तथा च इत्यादि । तथा च तेन च प्रकारेण हेतुफलविनाशो
त्पादयोः ऐक्यं कथञ्चित्तादात्म्यं स्याद् भवेत् सहोपलम्भनियमात् । कुतः ? इत्यत्राह—
पूर्वस्य कारणस्य वैकल्यम् अभावः अपरस्य [p. ३६२ क ] फलस्य कैवल्यम् यतः अनेन भिन्नम
भावं निषेधति ।

ननु हेतोर्निवृत्तिरूपः प्रध्वंसः फ⁶⁶⁷⁴

कार्यस्य ।

लस्य च उत्पादः प्रागसतः कारणादात्मलाभः सत्तास्वभावः,
तदनयोः अन्योऽन्यविरुद्धस्वभावयोः कथमैक्यमिति चेत् ? अत्राह--न च इत्यादि । अनयो
र्विनाशोत्पादयोः । किंभूतयोः ? इत्याह--अन्योऽन्य इत्यादि । अन्योऽन्यविरुद्धस्वभावयोः न च
नैव कथञ्चित्तादात्म्यं विरुद्धम् तथाप्रतीतेरिति मन्यते । दृष्टान्तमार्हंश्चये 6675 माह--निश्चये त्यादि ।
तर्हि हेतुफलयोः विनाशोत्पादयोः ऐक्यं यदि परोऽभ्युपगच्छेत् को दोषः स्यात् ? इत्यत्राह--जन्म
इत्यादि । फलस्य यज्जन्म हेतोर्यश्च विनाशः तयो रैक्यमुपयन् अभ्युपगच्छन् सौगतः ।
केन ? साहस्थित्याह स्थित्या केन ? इत्याह--सहस्थित्या किं कुर्यात् ? इत्याह--भावं
कथं प्रतिक्षिपेत् ? किंभूतम् ? प्रत्यक्षम् अध्यक्षपरिच्छेद्यम् । पुनरपि किम्भूतम् ? इत्याह—
सुख इत्यादि ।

ननु सुखदुःखादीनाम् एकसन्ततिपतितानाम् सच्चेतनाऽभेदात् यदि तद्व्यापिन 6676 त्व
मुच्यते तर्हि सन्तानान्तरगतानामपि त⁶⁶⁷⁷

सत्त्वेन चेतनत्वेन च अभेदात् ।

दविशेषात् तदुच्यताम् । अथात्र⁶⁶⁷⁸

सन्तानान्तरगतानाम् ।

कालादिभेदान्नैवमुच्यते;
अन्यत्रापि नोच्यतां तदविशेषादिति चेत्; अत्राह--कालादि इत्यादि । अत्र आदिशब्देन
देशादिपरिग्रहः । चिन्तितमेतत्-- स्वतोऽन्यतो वा स्वपरचेतसाम् इत्यादिना । न 6679 स हि
साङ्ख्यकल्पितं भावं तद्व्यापिनं कथं प्रतिक्षिपेदिति चेत् ? अत्राह--स्वलक्षणम् इत्यादि । स्व
आत्मा लक्षणं यस्य स तथोक्तः तमिति । कुतः ? इत्यत्राह--परस्पर इत्यादि । परस्परं व्यावृत्तिः
लक्षणं यस्य तं यतः । प्रत्यक्षम् इत्येतदत्रापि योज्यम् । वैशेषिकादि [p. ३६२ ख ] सम्बन्धिनं
तं कथं प्रतिक्षिपेत् ? इत्यत्राह--प्रतिक्षणं त्रिलक्षणं प्रत्यक्षमिति ।

ननु च स्वसंविदां क्रमोपलब्धिनियमः कार्यकारणभावाद् एकसन्तानत्वाच्च न पुनरभेदात्,
ततोऽन्यथासिद्धो हेतुः इति किमर्थमुच्यते-- क्रमोपलब्धिनियमात् स्यादभेदः स्वसंवि
दाम् इति चेत् ? अत्राह--कार्यकारणता इत्यादि ।

कार्यकारणता नास्ति क्षणिकानां क्व सन्ततिः ।

निरन्वयात् कुतस्तेषां सारूप्यमितरार्थवत् ॥ ७ ॥

सद्रूपसंस्थनादिविवर्त-विचित्रग्राह्यग्राहकाकारैकसाधारणज्ञानानुभवाविरुद्धं पूर्वो
त्तरस्वभावभेदात् हेतुफलभूतं भावनैरात्म्यवादी प्रतिक्षिपतीति क्षणिकभावं समक्षमति
[p. 458 ] लङ्घयति । सति क्षणिके कारणे यदि कार्यं स्यात् तदिदं जगत् क्षणिकमक्रमं निःसन्तानि
च स्यात् । तस्मिन्नसति भवतः कुतः पुनः तदनन्तरोत्पत्तिनियमः यतस्तदनिष्टकालो
त्पत्तिर्न भवेत् । सदेव तत्समर्थं कारणं स्वसत्ताकालमेव कार्यं प्रसह्य जनयेत् । स्वरसतः
कार्योत्पत्तिकालनियमे स्वतन्त्रस्य कुत एव कार्यत्वम् । नैरन्तर्यमात्रात् प्रभवनियमे सर्वत्र
सर्वेषामविशेषे कुत एव नियमः । द्रव्यस्य प्रभवनियमे न किञ्चिदतिप्रसज्यते स्वहेतू
पादानस्य परप्रत्ययतायाम् । न च निरन्वयानां भावानां सादृश्यात् प्रभवः सन्ततिर्वा
व्यवस्थाप्येत तद्विपर्ययेऽपि तथोपलब्धेः । भेदैकान्ते सादृश्यं च यथा यथा विचार्यते
तथा तथा विशीर्यते नीलनिर्भासज्ञानवत् ।

क्षणिकानां भावानां हेतुफलभावो नास्ति, तदभावात् क्व बहिरन्तर्वा सन्ततिः
सन्तानः, तस्य त⁶⁶⁸⁰

सन्तानस्य हेतुफलभावरूपत्वात् ।

दात्मकत्वात् । त⁶⁶⁸¹

कार्यकारणभावाभावोऽपि ।

दभावोऽपि कुतः ? इत्यत्राह--निरन्वयात् । क्षणिकानां
स्वफलकाले सर्वथा विलयात् । सत्यपि कार्यकारणा6682 णभावाभावे पूर्वापरयोः सारूप्यम् एक
सन्ततिव्यपदेशनिबन्धनं गत्यन्तराभावात् स्यात् तच्च नास्ति इति दर्शयति--कुतः कारणात्
प्रमाणाद्वा तेषां क्षणिकानां सारूप्यं समानरूपता । निदर्शनमाह--इतरार्थानामिव इति ।

स्यान्मतम्--सकलशून्यतायाः निरंशप्रतिभासाद्वैतस्य चोपगमात् न सौगतानामयं दोष इति
चेत्; अत्राह--सद्रूप इत्यादि । भावं प्रतिक्षिपति इत्ययुक्तम्, तत्प्रतिक्षेपे प्रमाणप्रतिक्षेपा
योग⁶⁶⁸³

येन प्रमाणेन तत्प्रति
क्षेपः क्रियते तस्य भावरूपत्वादिति भावः ।

इति मन्यते । किंभूतम् ? इत्याह--समक्षम् । अनेन तत्प्रतिक्षेपे प्रत्यक्षबाधां दर्शयति ।
पुनरपि किंभूतम् ? इत्याह--सद्रूप इत्यादि । सदिति भावप्रधानोऽयं निर्देशः । तेन सत्त्वं स्व⁶⁶⁸⁴

रूपम् ।

रूपं
स्वभावो यस्य संस्थानादेः, आदिशब्देन सकलक्रमभाविबाह्यधर्मपरिग्रहः, स तथोक्तः, सद्रूप
पदेन संस्थानादेः कल्पितत्वं निषेधति, स विवर्त्तो यस्य घटादेः स तथोक्तः । विचित्रौ [p. ३६३ क ]
नानाप्रकारौ यौ ग्राह्यग्राहकाकारौ तयोः एकं च तत् साधारणज्ञानं च तदपि तथोक्तम्,
पुनरनयोर्द्वन्द्वः तयोरनुभवः तेनाऽविरुद्धम् । अनेनापि प्रतिभासाद्वैतमपि प्रत्यक्षबाधितं दर्शयति ।
तत एव क्रमानेकान्तोऽप्यविरुद्ध इति दर्शयन्नाह--हेतुफल इत्यादि । कुत एतत् ? पूर्वम् उत्तरं
चेति चेत्राह 6685 चेति, हेतुः पूर्वं फलञ्चोत्तरमिति स्वभावभेदात् स्वरूपत्वाभावान्नावस्य 6686 वात्
भावस्य इति सम्बन्धः । कः प्रतिक्षिपति इत्यादि 6687 इत्याह-- भावेत्यादि । सौगतः इत्यर्थः ।

अथ मतम्-- क्षणिकभावं समक्षमतिलङ्घयति इत्युक्तम्, 6688 इत्ययुक्तम् तस्य⁶⁶⁸⁹

क्षणिकस्य ।

सकलहेतु
फलभावव्यवहारनिबन्धनत्वात् नान्यं विपर्ययात् इति चेत्; अत्राह--सतीत्यादि । सति विद्यमाने
क्षणिके क्षणमात्रावलम्बिनि कारणे यदि कार्यं स्याद् उत्पद्येत तत् परेणोपगतमिदं विचार्य
माणं जगत् स्यात् । कथम्भूतं तत् ? इत्याह--क्षणिकमिति । किम्भूतं स्यात् ? इत्याह--अक्रम
मेव 6690 मेकक्षणप्रतिष्ठं6691

सति कारणे यदि कार्यं
तदा सर्वेषामुत्तरोत्तरकार्यभूतक्षणानां पूर्वपूर्वकारणकाले संक्रमात् एकक्षणमात्रं जगत् ।

स्यात् इत्यर्थः । तथा च परलोकादिसाधनं परस्य स्ववचनबाधितं
[p. 459 ] भवेदिति मन्यते । पुनरपि किम्भूतं स्यात् ? इत्याह--निःसन्तानि सन्तानिनः उपादानोपादेय
भूतक्षणाः तेभ्यो निष्क्रान्तं निरस्ते 6692 स्तं वा येन तन्निःसन्तानि सव्येतरगोविषाणवत् । अक्र
माणां हेतुफलभावविरोधात् इति भावः । यदि वा, यत एवाक्रमत 6693 मं तत एव निःसन्तानि
शमात्र 6694 क्षणसन्तानरहितं भवेत् । पूर्वोत्तरहेतुफलयोरभावे कार्यकारणत्वादव 6695 त्वाद्यभावः स्यादित्यर्थः । त⁶⁶⁹⁶

अर्थक्रियाकारित्वाभावेऽपि ।

थापि सत्त्वे न सा6697

नित्य ।

मान्यादिनिषेधः । एतदुक्तं भवति--स्वोत्पत्तिसमये क्षणिकं कारणं
सत्, तदैव कार्यभावे [p. ३६३ ख ] हेतुफलयोः समसमयता इति । अथवा साम्प्रतिकं का6698

पूर्वमुत्तरं वा कारणं साम्प्रतिकं कार्यं स्वकाले
पूर्वकाले उत्तरकाले वा जनयति । पूर्वं कारणं भवत्येव । उत्तरं तु भाविकारणापेक्षया उक्तम् ।

र्यं पूर्व
मुत्तरं वा कारणं स्व⁶⁶⁹⁹

पूर्वत्र
उत्तरत्र वा ।

काले जनयति, तदपि स्वकारणस्वकाले6700 कारणकाले तदपि स्वकारणं
स्वकाले 6701 कारणकाले इति उत्पत्तिकालानवस्थितेः अक्रमम् । उपलक्षणमेतत्, तेन असहभावि च
स्यादिति ।

अथ मा भूदयं दोष इति कालभूतो 6702 कालभेदो हेतुफलयोरिष्यते; तत्राह--तस्मिन्नसति
इत्यादि । तस्मिन् क्षणिके कारणे असति अतीते विनाशे, न भाविन्यनुत्पन्नसत्त्वेन, कार्यकाले
अविद्यमाने भवतो जायमानस्य कार्यस्य कुतो निमित्तात् न कुतश्चित् । पुनरिति वितर्के त
दनन्तरोत्पत्तिनियमः तस्य कार्यस्य कारणानन्तरोत्पत्तिनियमः । तस्य वा कारणस्य
योऽनन्तरः कालः तत्रो त्पत्ति नियम इति । यतः तन्नियमान्न भवेत् । किम् ? इत्यादि 6703 इत्याह ।
तस्य कार्यस्य अनिष्टकालोत्पत्तिः पूर्वभावित्वेनाभिमतं पश्चात् स्यात्, पश्चाद्भावित्वेन
वा6704

अभिमतम् ।

पूर्वं स्यात्, इति नानुमेयादिव्यवहारो नियतः स्यादिति मन्यते । कारण सति भावतो
हेतुकत्वम् 6705 कारणेऽसति भवतोऽहेतुत्वम् अ⁶⁷⁰⁶

अकारणस्य ।

हेतोश्च न देशादिनियमः इति । यदुक्तं स्वयमेव
परेण नित्यं सत्त्वमसत्त्वं वा प्र॰ वा॰ १ । १८२ इ⁶⁷⁰⁷

हेतोरन्यानपेक्षणात् । अपेक्षातो हि भावानां कादा
चित्कत्वसम्भवः । इति शेषः ।

त्यादि ।

स्यादेतत्6708

प्रज्ञाकरः प्राहः ।

कालान्तरे स्व⁶⁷⁰⁹

कारणमन्तरेण ।

यमेव भवतः कार्यस्यायं दोषो न कारणात् 6710

उत्पन्नस्य ।

भिन्नदेशमिव भिन्न
कालमपि कारणं कारणमेव, यथादर्शनं तद्व्यवस्थानात् । दृश्यते च प्रबोधकाले असदपि
जाग्रद्विज्ञानं तत्कारणमिति; तत्राह--सदेव इत्यादि । सदेव नान्तं 6711 तत् समर्थं कार्यजननयोग्यं
[p. ३६४ क ] कारणं कर्तृ कार्यंजनयेत् । किं कालम् ? इत्याह--स्वसत्ताकालमेव आत्मसत्ताकालमेव
प्रसह्य हठादिति । अत्रायमभिप्रायो यथा नित्यं यदैव स्वयं समर्थं तदैव प्रसह्य कार्यं जनये
त् इ त्युच्यते तथा क्षणिकमपि । यदि पुनः पूर्वं समर्थमपि क्षणिकं कार्यकालमेव कार्यं जनयेत्
तत्स्वभावत्वात्; तथा नित्यमपि । तदुक्तम्-- यद्यदा कार्यमुत्पित्सु सिद्धिवि॰ ३ । ११
इत्यादि । तन्न युक्तम्--क्षणिकत्वेन कार्यजनकत्वं व्याप्तम् इति, अन्यत्राप्यविशेषात् । अथ
स्वकाले समर्थेऽपि कारणे कार्यं स्वभावतः पश्चाज्जायते; तत्राह--स्वरसतः इत्यादि । स्वरसतः
स्वभावतः कार्यस्य उत्पत्तिकालनियमे कस्यचिदनन्तरम्, अपरस्य कालान्तरे उत्पत्तिनियमः
उत्पत्तिकालनियमः तस्मिन्नङ्गीक्रियमाणे स्वतन्त्रस्य स्वप्रधानस्य कुत एव कार्यत्वं नित्यपक्षवत्
[p. 460 ] इति मन्यते । परतन्त्रं हि कार्यम्, परस्मिन् समर्थे अवश्यं जायते इति । परस्य⁶⁷¹²

बौद्धस्य ।

तु दर्शनम्—
पूर्वमनन्तरं6713

अव्यवहितम् ।

कारणम् अ⁶⁷¹⁴

उत्तरमनन्तरम् ।

परं कार्यमिति; तत्राह--नैरन्तर्येत्यादि । कार्यकारणयोः नैरन्तर्यं
व्यवधानाभावः तन्मात्रात् प्रभवनियमे हेतुफलनियमे कुत एव नियमो न कुतश्चित् ? कुतः ?
इत्याह--सर्वत्रेत्यादि । सर्वत्र कार्ये अन्यत्र च सर्वेषां कारणानाम् इतरेषां च अविशेषे निरन्तर
त्वसंभवात् कुत एव नियम इति ।

ननु सर्वत्र कार्यकारणा 6715 णभावेऽयं दोषः इति स⁶⁷¹⁶

कार्यकारणभावः ।

न भवेत् इति चेत्; अत्राह—
द्रव्यस्य इत्यादि । द्रव्यस्य जीवादेः प्रभवनियमे अङ्गीक्रियमाणे न [p. ३६४ ख ] कश्चिद
6717 किञ्चिद नन्तरमतिप्रसज्यते । किम्भूतस्य ? इत्याह--स्वहेत्वित्यादि । कदा ? इत्याह—
परेत्यादि । परोऽन्यः प्रत्ययः सहकारिकारणं यस्य तस्य भावः तत्ता तस्याम् । चर्चितमेतत्--

*अनादिनिधनं द्रव्यमुत्पित्सु स्थास्नु नश्वरम् ।

स्वतोऽन्यतो विवर्त्तेत क्रमाद्धेतुफलात्मना ॥ सिद्धिवि॰ ३ । १९ इत्यादिना ।

स्यादेतत् नानन्तर्यमात्रात् त⁶⁷¹⁸

कार्यकार
णनियमः ।

न्नियमः अपि तु सादृश्यात्, पूर्वं सदृशमुपादानम् इतरद्
उपादेयमिति चेत्; अत्राह--नचेत्यादि । न च नैव निरन्वयानाम् अन्वयरहितानाम् ।
केषाम् ? भावानां सादृश्यात् समानरूपत्वात् प्रभवः कार्यकारणभावः सन्ततिः सन्तानः,
वेति समुच्चये, व्यवस्थाप्येत । कुतः ? इत्यत्राह--तदित्यादि । तद्विपर्ययेऽपि सादृश्यविपर्ययेऽपि
न केवलमविपर्यये तथा प्रभवसन्ततिप्रकारेण उपलब्धेः भावानाम् इति सम्बन्धः । तथाहि—
काष्ठभस्मनोः अ⁶⁷¹⁹

श्रुतमयी भावना परार्थानुमानरूपा चिन्तामयी च भावना स्वार्थानुमानरूपा, ताभ्याम्
अनुमानरूपाभ्यां योगिज्ञानं निर्विकल्पकं जायते इत्यर्थः ।

नुमान-सुगतज्ञानयोः सादृश्याभावेऽपि तथोपलब्धिरिति । यदि वा, तद्विपर्य
येऽपि प्रभवादिविपर्ययेऽपि तथा सादृश्यप्रकारेण यमलकादिवद् भावानाम् उपलब्धेः इति ।
सादृश्यमभ्युपगम्य इदमुक्तम्, यावता भेदैकान्ते तदेव⁶⁷²⁰

सादृश्यमेव ।

नास्ति इति दर्शयन्नाह--सादृश्यं च
इत्यादि । सादृश्यं च शब्दो दूषणसमुच्चये यथा यथा येन येन भेदाभेदादिप्रकारेण विचार्यते
तथा तथा विशीर्येत 6721 र्यते । क्व ? भेदैकान्ते । प्र ज्ञा क र गु प्त स्य च नित्यत्ववत् सादृ
श्येऽपि कथं प्रमाणवृत्तिः इति चिन्त्यताम् ? यथैव हि मध्यक्षणग्राहिणा प्रत्यक्षेण पूर्वापर
[p. ३६५ क ] क्षणयोरग्रहणे न त⁶⁷²²

पूर्वापरगतैकस्य ।

द्गतैकत्वस्य ग्रहणं तथा सा6723

पूर्वापरसादृश्यस्यापि न ग्रहणमिति ।

दृश्यस्यापि । अत्र निदर्शनमाह--नीले
त्यादि । नीलो निर्भास आकारो यस्य तच्च तज्ज्ञानं चेति तस्येव तद्वदिति ।

एवं नैरात्म्ये निरस्ते सति यत्सिद्धं तद्दर्शयन्नाह--प्राप्तेत्यादि ।

प्राप्तव्यक्तितिरोभावो जीवः सिद्धः प्रतिक्षणम् ।

स स्वापादिप्रबोधात्माऽनादिः संसारमुज्झति ॥ ८ ॥

द्रव्याश्रयस्य गुणान्तराधानस्य प्रतिषेद्धुमशक्यत्वात् । प्रतिक्षणं व्यक्तितिरोभावौ
[p. 461 ] समनुभवतः क्रमवृत्तेस्तथैवाऽप्रतिषेधात् । स्वापप्रबोधान्यथानुपपत्तेः अनादिरयम् । सन्ता
नस्यापि परिणामिनमन्तरेण नियमासंभवात् । परत्वव्यावृत्तेः संसारे निर्वाणे वैकः सिद्धः ।

जीव आत्मा सिद्धो निश्चितः । किंभूतः ? इत्याह--प्राप्तौ व्यक्तितिरोभावौ
येन स तथोक्तः । क्व ? प्रतिक्षणं क्षणं क्षणं प्रति । तथाहि--सच्चेतनादिरूपेण प्राप्तव्यक्ति
भावः क्षणक्षयादिरूपेण प्राप्ततिरोभावः । न चैकत्र दृश्येतरस्वभावविरोध इति निरूपितम् ।

ननु दृश्याद् यदि अदृश्यं रूपम् अभिन्नम्, दृश्यमेव स्यादिति चेत्; स्यादेव तदेवं
6724 स्यादेतदेवं यदि वस्तुसत्तापेक्षाणि ग्रहणानि6725

ज्ञानानि ।

स्युः यावता पुरुषशक्त्यपेक्षाणि । पुरुषो य
दि समर्थः किञ्चित्6726

वस्तु ।

अत्यन्तमपि भिन्नेन⁶⁷²⁷

वस्तुना ।

सह गृह्णाति यथा चन्द्रमसा स्वाङ्गुलिम् । विपरीतः6728

असमर्थः ।

पुनरपि भिन्नेनापि सह न गृह्णाति यथा चन्द्रपर्वतयोः संलग्नतादर्शी तद्विवेकेन ताविति । अथ
दृश्यस्य अदृश्येन सहैकत्वे खरविषाणेनापि स्यात्; तर्हि दृश्यस्य नीलाकारस्य ज्ञानस्य दृश्येनापि
पीताकारेण एकत्वे सर्वस्य स्यादविशेषात् । एकत्वाभावे सर्वाभाव इत्युक्तम् । अथ यथा कस्य
चिन्नीलज्ञानस्य केनचित् पीताकारेण एकत्वं प्रतीयते, नैवं सर्वस्य सर्वेण; तर्हि यथा चन्द्रपर्वतयोः
तद्विवोकन नैवं 6729 तद्विवेको नैवं खरविषाणेन इति समानम् । अनुपलब्धि न 6730 ब्धेन कथमिति
चेत् ? पुरुषान्तरेणोपलम्भ⁶⁷³¹ लभ्यमानेन [p. ३६५ ख ] स्यात्, अन्यथा अनुमानेनापि प्रतीयमानेन
क्षणिकत्वेन एकत्वं शब्दादेर्न स्यात्, स्वयं वा पुनरुपलभ्यमानेन । कुतः पश्चाद् उपलभ्यमानं
पूर्वोपलब्धस्य रूपमिति चेत् ? तथाप्रतीतेः इति ब्रूमः, अक्रमेणेव क्रमेणापि चित्रैकवस्तुग्रहण
प्रसाधनात् । ततः प्राप्तव्यक्तितिरोभावः इति युक्तम् ।

ननु यद्यात्मा बोधस्वभावः, सर्वदा तद्रूपत्वात्6732

बोधरूपत्वात् ।

स्वापाद्यवस्थाभावश्चेत्; अत्राह--स जीवः
स्वापादिप्रबोधावात्मानौ यस्य इति । एवं मन्यते--यथा प्रबोधरूपेऽपि प्रतिबन्धकारण
वशात् प्राप्तव्यक्तितिरोभावौ युगपत् तथा क्रमेणापि स्वापादिप्रबोधात्मेति । यस्तु मन्यते--स्वापा
दावनुपलम्भात् तदभाव इति; तस्य तत एव सर्वत्र क्षणक्षयाभावः । त⁶⁷³³

क्षणक्षयो
पलम्भे ।

दुपलम्भे स्वापादौ
जीवोपलम्भः किन्न स्यात् ? अत्र तदभावः6734

जीवाभावः ।

; अन्यत्र अनुमानाद्यभावः ।

ननु यथा क्षणिकत्वव्यवस्थापकं सत्त्वादि लिङ्गम्, नैवं तत्र⁶⁷³⁵

स्वापादौ ।

आत्मव्यवस्थापकं किञ्चित्
इति चेत् ? प्रबोधः इति शिष्मः6736

ब्रूमः ।

। नहि चिरव्यतीते उपादाने जायमाने कार्ये उभय
प्रसिद्धमुदाहरणमस्ति । सर्वं सर्वस्य त⁶⁷³⁷

चिरविनष्टम् ।

थाविधम् उपादानम्, चिरविनष्टं चेदुपादानम् । सादृश्यं
व 6738 च कृतोत्तरम् । ततो युक्तम्--स्वापेत्यादि । यदि पुनरेतन्मतं 6739

चार्वाकस्य ।

परस्य गर्भादिमरणपर्यन्त
एव जीवः सिद्धो नानाद्यनन्तः प्रमाणाभावात् । न च तेन परलोकवादिनः सिद्धेनापि 6740

किञ्चित् प्रयोजनम् ।

किञ्चि
दिति । तत्राह--अनादिः इति । अनन्तश्च उपलक्षणत्वादस्य । तथाहि--यद् द्रव्यं तदनाद्य
नन्तात्मकं यथा पुद्गलद्रव्यं [p. ३६६ क ] पृथिव्यादिद्रव्यं च जीवः । जीवो द्रव्यम् गुण
[p. 462 ] पर्यायात्मकत्वात् तद्वत्6741

पृथिव्यादिवत् ।

। तत्र गुणाः ज्ञानादयः पर्यायाः सुखादयश्चोक्ताः । न च जीवः
पृथिव्यादिपर्यायः, तन्निषेधात् । शेषमत्र चिन्तितम् ।

नन्वसौ जीवः संसारस्वभावोऽन्यथा वा भवेत् ? प्रथमपक्षे--निर्वाणप्रहाणम् । द्वितीये
संसारापसारः । कदाचित् संसाररूपः अन्यदा अन्यथा इति चेत्; अनित्यत्वमिति तदभावः6742

जीवाभावः ।

इति चेत्; अत्राह--संसारम् उज्झति इति । संसारं गर्भादिसंचरणम् तत्कारणं भावकर्म⁶⁷⁴³

रागादि ।

6744

पुद्गलात्मकम् ।

द्रव्यकर्म च उज्झति त्यजति सामग्रीविशेषवशात् । क⁶⁷⁴⁵

जीवस्य ।

थञ्चिदनित्यत्वं च नाऽनिष्टम् अनेकान्त
वादिनाम् इति ।

कुत एतत् ? इति चेत्; अत्राह--द्रव्येत्यादि । संसरणलक्षणात् गुणात् स्वरूपाद्
मोक्षरूपो गुणः तदन्तर⁶⁷⁴⁶ रं तस्याधानं सम्यग्दर्शनादिना स्वाधारव्यवस्थापनम्, तस्य प्रति
षेद्धुमशक्यत्वात् । किंभूतस्य ? इत्याह--द्रव्याश्रयस्य द्रव्यम् आश्रयो यस्य इति । अनेन
सौगतनैयायिकादिकल्पितस्य निराश्रयस्य शक्यनिषेषधतां दर्शयति । नहि नित्यैकस्वभावः
तस्य आत्मा आश्रयो युक्तः । आश्रितस्य त⁶⁷⁴⁷

नित्यद्रव्यादभेदे ।

तोऽव्यतिरेके मोक्षसंसारयोरन्यतर एव ऐकान्तिकः ।
व्यतिरेके न तस्य तौ; असम्बन्धात्6748

सम्बन्धाभावात् ।

, समवायनिषेधात् । तदनिषेधेऽप्यतिप्रसङ्गात्,
तस्यापि6749

समवायस्यापि ।

ततो व्यतिरेकात् । प्रतिषेद्धुमशक्यत्वं च कुतः ? इत्याह--प्रतिक्षणम् इत्यादि ।
क्षणं क्षणं प्रति व्यक्ति-विरोधाभावौ 6750 तिरोभावौ समनुभवतो जीवस्य क्रमवृत्तेः तथैवाऽ
प्रतिषेधात् ।

ननु यस्यां प्रतिबोधावस्थायां व्यक्तिः न तस्या 6751 स्यां तिरोभावः, यस्यां स्वापाद्यवस्थायां
तिरोभावो न तस्यां [p. ३६६ ख ] व्यक्तिः, अतोऽदर्शनात् तत्र तं भाव 6752 तदभावः इति
चेत्; अत्राह--स्वाप इत्यादि । निरूपितमेतत् । त⁶⁷⁵³

स्वापप्रबोधान्यथानुपपत्तेः ।

दनुपपत्तेः किं जातम् ? इत्याह--अनादिरयं
स्वसंवेदनप्रत्यक्षग्राह्यो जीवः । एवं मन्यते--यथा स्वापादिदशापरिगतः पुनः प्रबुद्धो भवति,
प्रबुद्धो वा त⁶⁷⁵⁴

स्वापादिदशापरिगतो भवति ।

द्दशापरिगतः, तथा जीवोऽनादिः । न जीवोऽनादिः अपि तु ज्ञानक्षणसन्तानः,
तत्रैव बन्धमोक्षव्यवस्थेति चेत्; अत्राह--सन्तानस्यापि इत्यादि । सन्तानस्यापि न केवलं बन्ध
मोक्षयोःः परिणामिनं भावमन्तरेण नियमासंभवात् । सर्वः सन्तानः सर्वस्य यस्या 6755 स्यात् तन्नियामकस्य प्रभवादेर्व्यभिचारात्, संसारे निर्वाणे वा एकः सिद्धः ।

तनु 6756 ननु योऽसौ संसारनिर्वाणयोरेकः 6757

संसारनिर्वाणयोः ।

ततस्तयोरव्यतिरेके अभेदः स्यात् । यो हि
अभिन्नादभिन्नः सोऽप्यभिन्न एव यथा स्वरूपम्, अभिन्नौ च अभिन्नात्6758

जीवात् ।

संसारमोक्षौ
इति चेत्; अत्राह--परत्वव्यावृते 6759 त्तेः इति । परत्वं नानात्वं संसारनिर्वाणयोः ऐकान्तिकं यत्
तस्य व्यावृत्तेः तत्र एकः सिद्धः । 6760

संसारनिर्वाणयोः ।

तयोः नैकान्तेन अभेदो भेदो वा; अन्यथा संसारनिर्वाण
योरेकाधिकरणत्वाभावात् अनुपादानं निर्वाणं स्यादिति भावः ।

[p. 463 ]

ननु हेतुफलभूताः क्षणा एव प्रत्यक्षा नात्मा कश्चित् । तेषु6761

हेतुफलभूतक्षणेषु ।

एकप्रतीतिस्तु स⁶⁷⁶²

तां पुनरनित्यतां पश्यन्नपि मन्दबुद्धिर्नाध्यवस्यति सत्तोपलम्भेन
सर्वदा तद्भावशङ्काविप्रलब्धः सदृशापरोत्पत्तिविप्रलब्धो वा...--प्र॰ वार्तिकाल॰ २ । २०८ ।

तो 6763 सत्तो
पलम्भेन सदृशापरोत्पत्त्या वा विप्रलम्भेन आरोपितविषया यमलकवत् मायामा6764 गोलकवच्च⁶⁷⁶⁵

क्वचित्तदपरिज्ञानं सदृशापरसम्भवात् । भ्रान्तेरपश्यतो भेदं मायागोलकभेदवत् ॥--प्र॰ वा॰ २ । १०४ ।
हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ १२० ।

।
ततो चेतत्क्षणे 6766 चित्तक्षणाः एव परमार्थसन्तः नैकत्वमिति चेत्; अत्राह-- अक्रमम् इत्यादि ।

अक्रमं कमजन्माद्यैः सदसद्भिर्भात्यविद्यया ।

बहिरन्तर्मुखाकारैः सद्भिस्तत्त्वमिव स्वयम् ॥ ९ ॥

भेदोऽपि न परमार्थः तद्वदित्यपरेः विदुः ।

भेदैकान्तेऽपि न वै कारकज्ञापकस्थितिः ॥ १० ॥

नापि बहिरन्तर्वा प्रतिक्षणं परमार्थतो भेदोपलब्धिर्यथा व्यावर्ण्यते, प्रत्यक्षस्य
विप्रतिपत्तिविषयत्वात् निर्विषयत्वाच्चानुमानस्य । न वै किञ्चिज्ज्ञानं सन्मात्रतत्त्वं व्यभि
चरति भेदेष्वेव व्यभिचारात् । स्वपरसन्तानविकल्पस्य मिथ्यावभासाद् भेदैकान्तेऽपि
कुतः सिद्धिः ? व्यापारादिबुद्धेश्च समीहामात्रव्यभिचारे पारम्पर्येणापि क्रियाऽव्यभिचारः
किन्न स्यात् यतो बहिरर्थसिद्धिर्न भवेत् ? स्वपरक्रमविकल्पानां सर्वथाऽविद्यात्मकत्वात्
सर्वविकल्पातीतं तत्त्वमिति; तदनुपपत्तिः प्रमाणाभावात् भेदैकान्तवत् ।

सत् सत्ता भावप्रधानत्वान्निर्देशस्य । नाति 6767 भाति प्रतिभासते । किंभूतम् ?
[p. ३६७ क ] इत्याह--अक्रम⁶⁷⁶⁸ मं हेतुफलादिक्रमरहितम् । कैः सह भाति ? इत्याह—
असद्भिरविद्यमानैः । केन कारणेन तथाविधैः तैः तदाभाति ? इत्याह--अविद्यया इति ।
अविद्यया मिथ्याज्ञानेन, न पुनर्विद्याया अभावेन त⁶⁷⁶⁹

ज्ञानाभावस्य ।

स्य हेतुत्वायोगात् । न्याप्यन्येन;
विद्यायाः सत्तालक्षणायाः अन्यस्याभावात् । अवस्तुभूतायास्त्वविद्यायाः ततः तत्त्वान्य
त्वभ्यामवाच्यत्वादिति । अत्र सौगतप्रसिद्धं निदर्शनमाह--बहिरित्यादि । यथा6770

इवशब्दः यथा इत्यस्यार्थे ।

अर्थे इव शब्दः ।
तत्त्वं ज्ञानलक्षणं यथा बहिरन्तर्मुखाकारैः सद्भिः आभात्यविद्यया तथा सत् । ततोऽ
भेदवत् भेदोऽपि न परमार्थ इत्येवमपरे सौगतादन्ये सत्तैकान्तवादिनो विदुः इति । इदं
व्याख्यानं सुन्दरं यद्वक्ष्यति वृत्तौ6771

अस्मिन्नेव श्लोके ।

-- नवै किञ्चिज्ज्ञानं सन्मात्रतत्त्वं व्यभिचरति भेदेष्वेव
व्यभिचारात् इति । अथवा यदुक्तम्-- 6772

पूर्वश्लोके ।

संसारे निर्द्वाणा 6773 निर्वाणे वैक 6774 कः सिद्धः
इति; तत्सत्यम्; किन्तु स सकलपुरुषपरिणामादिकल्पितः स्यात् । यदुक्तम्-- पुरुष
एवेदम् ऋक्॰ १० । ९० । २ इत्यादि । विश्वः सन्मात्रदेहो विविधकृतिरिह द्रव्यमेकं
6775 कः पदार्थः । इत्यादि च । यदि वा ब्रह्मैव परमार्थसत् अपर⁶⁷⁷⁶ रोऽविद्यावशादाभातीति
वादिकल्पितः स्यात् । एतदप्युक्तम्--

[p. 464 ]

*यथा विशुद्धमाकाशं तिमिरोपप्लुतो जनः ।

संभिन्नमिव मात्राभिर्भिन्नाभिरभिमन्यते ॥

तथेदममलं ब्रह्म निर्विकल्पमविद्यया ।

कलुषत्वमिवापन्नं भेदरूपं प्रपद्यते ॥ [p. ३६७ ख ]

बृहदा॰ भा॰ वा॰ ३ । ५ । ४३, ४४ । इति

दर्शयन्नाह--अक्रममित्यादि । तत्त्वमाभाति इत्यपरे पुरुषवादिनो विदुः ।
किंभूतम् ? अक्रमम् स्वयम् उत्पत्तिविनाशादिवर्जितम् । कैराभाति ? इत्याह--क्रमजन्माद्यैः
इति । किंभूतैः ? इत्याह--असद्भिरिति । सद्भिः इत्यनेनात्र सम्बन्धः ।

ननु यदक्रमं तत्कथं क्रमवदाभाति इति चेत् ? अत्राह--बहिरित्यादि । अस्याऽयमर्थः—
यथाऽक्रमं विज्ञानतत्त्वं भेदवादिनः बहिरन्तर्मुखाकारैः सद्भिराभाति तथा प्रकृतमपि
इति । अनेन पुरुष ऋक्॰ इत्यादि दर्शितम् । तथा अक्रमं तत्त्वमाभाति । कैः ? क्रम
जन्माद्यैः । किंभूतैः ? इत्याह--असद्भिरिति । संभवतो विशेषणविशेष्यभावः इति
अविद्यया इति विशेषणम् अनेनैव सम्बध्यते न पूर्वेण । बहिरित्यादि निदर्शनम् । अवि
द्यया बहिरन्तः तत्त्वमाभाति इति ।

ननु यदि सत्तामात्रं तत्त्वं कथं का6777

कारकक्रियादीनां भेदप्रतीतिः ।

रकादिभेदप्रतीतिः इति चेत् ? अत्राह--भेदैकान्तेऽ
पीत्यादि । न केवलम् अभेदैकान्ते सत्तैकान्ते किन्तु भेदैकान्तेऽपि कार्यकारणभावनिषेधात्
कार काणां कर्त्रादीनां ज्ञापकानां प्रत्यक्षादीनां स्थितिः नवै नैव परमार्थतः किन्तु
कल्पनातः । कल्पना च अन्यत्रापि ।

ननु भेदैकान्तस्य प्रमाणविषयत्वात् तत्र त⁶⁷⁷⁸

कारकज्ञापकस्थितिः ।

त्स्थितिः परमार्थत इति चेत्; अत्राह--प्रति
क्षणम् इत्यादि । क्षणं क्षणं प्रति नापि भेदोपलब्धिः । क्व ? इत्याह--बहिरन्तर्वा । कथं
नास्ति ? इत्याह--यथा येन क्षणिकैकपरमाण्वाकारप्रकारेण व्यावर्ण्यते सौगतैः भेदोपलब्धिः
तेन प्रकारेण । कुत एतत् ? [p. ३६८ क ] इत्यत्राह--प्रत्यक्षस्य इत्यादि । प्रत्यक्षस्य परकल्पित
क⁶⁷⁷⁹

प्रत्यक्षं कल्पनापोढम
भ्रान्तमिति--न्यायबि॰ १ । ४ ।

ल्पनापोढाभ्रान्तज्ञानस्य विप्रतिपत्तिविषयत्वाद् विवादगोचरत्वात् । नहि तद् वादिप्रतिवा
दिनोः अविगानेन प्रसिद्धम्, येन ततः किञ्चित् सिद्धं चेत् अविवादं स्यादिति न सौगतेन
त⁶⁷⁸⁰

क्षणिकैकान्ते ।

देकान्ते साधनं वाच्यम् । न चान्यकल्पनया सिद्धं नाम कस्यचित् साधनं वा अन्यथा बु6781

सांख्यमतीय ।

द्धि
चैतन्ययोर्भेदसिद्धिरेवं किन्न स्यात् ?

स्यान्मतम्--मा भूत् एकैकपरमाणुनिष्ठस्य प्रत्यक्षसिद्धिः ततो वा वस्तुनः; व्यवहारात्तु
परस्य स्यात्, ततो भेदोपलब्धिरपि स्यादिति चेत्; अत्राह--प्रत्यक्षस्य विरुद्धा विचित्रा वा
प्रतिपत्तिः अनेकान्तप्रतिपत्तिः तद्विषयत्वात् । नापि भेदोपलब्धिः यथा व्यावर्ण्यत इति ।
मा भूत् प्रत्यक्षात्तदुपलब्धिः अनुमानात् स्यादिति चेत्; अत्राह--निर्विषयत्वाच्च अनुमान
[p. 465 ] स्येति । सामान्यविषयमनुमानम् अन्यत् सामान्यं सोऽनुमानस्य विषयः न्यायबि॰
१ । १६, १७ इति वचनात् । सामान्यं च परस्य⁶⁷⁸²

बौद्धस्य ।

न किञ्चित्, ततो मरीचिकाजलज्ञानवत्
नातो6783

अनुमानात् ।

वस्तुसिद्धिरिति भा6784

भा इति तृतीयाविभक्तिः ।

विभक्तिपरिणामेन सम्बन्धः । एतदुक्तं भवति--यदि प्रत्यक्षं पूर्वं
पश्चाच्च भेदैकान्तविषयं स्यात् युक्तमेतत्--तत उत्पत्तेः तदव्यभिचाराच्च तत्रानुमानं प्रमाणमिति,
न चैवमिति ।

यत्पुनरेतत् परस्य⁶⁷⁸⁵

बौद्धस्य ।

मतम्--यद्यपि बहिरन्तश्च भेदवदभेदस्यापि प्रतिभासः तथापि भेद एव
पारमार्थिकोऽव्यभिचारात् न⁶⁷⁸⁶ नाभेदो विपर्ययादिति; तत्राह--न वै किञ्चिदि त्यादि [p. ३६८ ख ]
नवै नैव किञ्चित् प्रत्यक्षम् अन्यद्वा ज्ञानम् तन्मात्रतत्त्वं व्यभिचरति । क्व तर्हि तस्य
व्यभिचारः ? इत्याह--भेदेष्वेव व्यभिचारात् ज्ञानस्येति । तथाहि--द्विचन्द्रादिज्ञानं द्वित्वं व्यभि
चरति । ततो भेदवदभेदस्यापि न वा कस्यचित् सिद्धिरिति ।

ननु सत्तामात्रं चेत् तत्त्वम्; तर्हि प्रतिपाद्यप्रतिपादकभेदविरहात् कुतः कः तत्त्वं प्रतिपाद्यत
इति चेत् ? अत्राह--स्वेत्यादि । स्वो वादी परः प्रतिवादी तयोः सन्तानौ तयोर्विकल्पस्या व्य⁶⁷⁸⁷ ध्य वसायस्य भेदस्य वा मिथ्यावभासाद् भेदैकान्तेऽपि कुतः सिद्धिः भेदैकान्तस्येति । तथाहि—
स्वसन्तानप्रत्यक्षस्य विप्रतिपत्तिविषयत्वात्, अनुमानस्य निर्विषयत्वात्, परसन्तानविषयस्य⁶⁷⁸⁸

अनुमानस्य ।

स्वप्ने तदभावेऽपि6789

परसन्तानाभावेऽपि ।

व्यापारादिलिङ्गभावादिति भावः । अथ जाग्रद्दशायां परचेतसो व्याहारादिः
साक्षात्, स्वप्ने परम्परया, ततो न व्यभिचार इति; अत्राह--व्यापार इत्यादि । व्यापारादि
बुद्धेश्च समीहा चेष्टा सैव तन्मात्रम् तत्राव्यभिचारे अङ्गीक्रियमाणे । केन प्रकारेण ? इत्याह—
पारम्पर्येणापि । अपि शब्दात् साक्षात् तदव्यभिचारे इति ग्राह्यम्, क्रियाऽव्यभिचारः क्रिया
व्यापारव्याहारात्मिंका इह गृह्यते, क्रियाग्रहणम् उपलक्षणं तेन घटादेरपि ग्रहणम्, तदव्यभिचारः
किन्न स्यात् ? स्यादेव तद्बुद्धेः इति सम्बन्धः, यतोऽव्यभिचारस्या6790 स्य भवनाद्, बहिर
र्थसिद्धिर्न भवेत् । एवं मन्यते--यथा स्वप्ने अर्थरूपक्रियाविरहेऽपि तदवभासदर्शनात् अन्य
दापि6791

जाग्रद्दशायामपि ।

तद्विरहेऽपि6792

अर्थक्रियाविरहेऽपि ।

तदवभास इति [p. ३६९ क ] नार्थसिद्धिः तथा स्वप्ने परम 6793 परसमीहाऽ
भावेऽपि व्यापारव्याहारनिर्भासबुद्धेर्भावाद् अन्यत्रापि6794

जाग्रद्द
शायामपि ।

तदभावेऽपि6795

सन्तानान्तराभावेऽपि ।

तद्भाव⁶⁷⁹⁶

व्यापारव्याहारादिसद्भावः ।

इति न सन्ताना
न्तरसिद्धिः इति ।

एतेन स्वप्नान्तिकशरीरमवितथं कल्पयन्6797

प्रज्ञाकरः ।

विनिवारितो द्रष्टव्यः बहिरर्थाऽनिराकरणात् ।

अत्र प्र ज्ञा क र मतमाशङ्कते दूषयितुं स्वपरेत्यादि । सर्वविकल्पातीतं तत्त्वम् इति ।
कुतः ? इत्यत्राह--सर्वथाऽविद्यात्मकत्वात् । कस्य ? इत्याह--स्वेत्यादि । स्व स्व श्च
परश्च क्ष 6798 क्रमश्च हेतुफलभावः तेषां विकल्पो व्यवसायः । अनेन तेषां प्रत्यक्षविषयतां
दर्शयतां 6799 ता सत्तां दर्शयति तस्य । अत्र दूषणमाह--प्रमाणाऽभावाद् इत्यादि । तस्य सर्व
[p. 466 ] विकल्पातीतस्य तत्त्वस्य अनुपपत्तिः तदनुपपत्तिः । कुतः ? प्रमाणाभावात् । तथाहि--न
तत्र प्रत्यक्षं प्रमाणम्, अनेकान्तात्मकसुखादिघटादिव्यतिरेकेण तदनुपलब्धिः 6800 ब्धेः । न च
धर्मधर्मिविकल्पाभावे अनुमानं विकल्पेतरस्वरूपाभावे च । अत्र निदर्शनमाह--भेदवदिति ।
नीलादिसुखादिनानात्वस्येव तद्वद् इति । एतेन प्रथमार्थेन कारिका व्याख्याता ।

इदमपरं व्याख्यानम्--भेदैकान्तेऽपि इत्यादेः । न केवलमभेदैकान्ते अपि तु भेदै
कान्तेऽपि कारकज्ञापकस्थितिः न वै नैव परमार्थतः किन्तु पुरुषपरिणामपक्ष इति
भावः । अनेन अक्रमं क्रमजन्माद्यैः सद्भिराभाति इति व्याख्यातम् । कुत एत
दिति चेत् ? अत्राह--प्रतिक्षणमित्यादि । सुगमम् । एतदपि कुतः ? इत्याह--प्रत्यक्षस्य इत्यादि ।
स्वसंवेदनाध्यक्षस्य ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदरूपस्य [p. ३६९ ख ] विप्रतिपत्तिविषयत्वात्, इन्द्रिय
प्रत्यक्षस्यापि अनेकावयवरूपाद्यात्मकधाति 6801 कस्य विप्रतिपत्तिविषयत्वात्, निर्विषयत्वाच्च
मिथ्याविकल्पवासनोपकल्पितस्वांशमात्रविषयत्वाद्वाऽनुमानस्य कुतः प्रत्यक्षादनुमानाद्वा भेदै
कान्तस्य सिद्धिः परिणामस्यैव स्यादिति मन्यते ।

अनेन बहिरन्तराभाति तत्त्वमिवेति निगदितम् । न वै न खलु । किम् ? विज्ञानं
सन्मात्रतत्त्वं संवेदनं मात्र 6802 दनमात्रं तत्त्वं स⁶⁸⁰³

सदनं गमनमित्यर्थः ।

दनं सत्संवेदनमित्यर्थः । सदि 6804 सदेर्गत्य
र्थस्या 6805 स्य वेदनार्थत्वात् । व्यभिचरति सर्वेषाम् आत्मनाम् संवेदनापेक्षया एकात्मकत्वाद्
एक एवात्मा परमार्थसन्नित्यर्थः । क्व तर्हि व्यभिचारः ? इत्याह--भेदेष्वेव सुखादिष्वेव
व्यभिचारात् ज्ञानस्येति ।

ननु स्वपरसन्तानभेदात् कथं पुरुषमात्रमिति चेत् ? अत्राह--स्वपरेत्यादि । अनेन
अक्रमं क्रमजन्माद्यैरसद्भिरविद्यया भाति इति व्याख्यातम् । उपसंहारमाह--स्व
परेत्यादि । सर्वविकल्पातीतं सर्वभेदरहितं तत्त्वं पुरुषस्वरूपम् । इति शब्दः पूर्वपक्षसमाप्त्यवचो
र्प्तौ । अत्रोत्तरमाह--प्रमाणाभावात् इत्यादि । तस्यात्मनः सकलपरिणामात्मतोपपत्तिः ।
कस्य चे कस्येव ? इत्याह--भेदवद् 6806 भेदैकान्तवत् इति । सर्वस्य सर्वतो व्यावृत्ति
ः भेदः तस्य एकान्तः तस्येव तद्वद् इति । कुतः ? इत्याह--प्रमाणाभावात् सर्व⁶⁸⁰⁷ र्वं पुरुषस्यैकस्य परिणामः इत्यत्र प्रत्यक्षस्य प्रमाणस्याभावात् । नहि यथा एकसन्तानपतितेषु
सुखादिषु अहमहमिकया अस्खलदेकत्वप्रत्ययविषयत्वं तथा सर्वस्य तनोत्तसुर 6808 सर्वसन्तानान्तर सुखादिषु [p. ३७० क ] घटादिषु च । योऽपि6809 यापि तत्र⁶⁸¹⁰

पटादिषु सुखादिषु च ।

यच्चेत वीति 6811 सच्चेतनादिना एकत्व प्रतीतिः
सोऽपि 6812 सापि समानपरिणामविषया, नैकत्वविषया, तत्तथाननुभवनात् । न चान्यप्रतीतेः
अन्यविषयसिद्धिः, अन्यथानीलप्रतीतेः पीतसिद्धिः स्यात् । ततः प्रत्यक्षस्य अत्राभावः, तद
भावादनुमानस्यापि तत्पूर्वकत्वादस्य⁶⁸¹³

अनुमानस्य ।

। न चैकात्मपरिणामित्वमन्तरेण जगतः किञ्चिदनुपपन्नं
यतः तत्परिकल्पनं स्यात् । सर्वस्य स्वसामग्रीतः एव भावात् । स्वपर-दातृगृहीतृ-बध्य
बधकादिव्यवहारोऽप्यत्र⁶⁸¹⁴

एकात्मपरिणामस्वीकारे ।

दुर्घटः । तन्न अनुमानात् तत्सिद्धिः ।

6815

सद्गमने धातोः ।

[p. 467 ]

ननु प्रमाणाभावात् इत्यसिद्धम्, पुरुष एवेदम् ऋक्॰ १० । ९० । २ इत्यादि
आगमस्य भावादिति चेत्; न; अस्य⁶⁸¹⁶

आगमस्य ।

अध्यक्षबाधितत्वेन अनागमत्वात् पि ट क त्र या दिवत्,
त⁶⁸¹⁷

भेदसाधक-आगमान्तरसद्भावाच्च ।

दन्तरसद्भावाच्च । यदि वा, तस्यामलस्य निर्विकल्पस्य ब्रह्मणाणोऽनुपपत्तिः तदनुपपत्तिः ।
कस्येव ? इत्याह--भेदैकान्तवद् इति । भिद्यते अन्यस्मात् सर्वतः इति भेदा दः निरंशज्ञानं
तस्येव तद्वद् इति । कुतः ? प्रमाणाभावात् । तदभावोऽपि प्रत्यक्षस्य विप्रतिपत्तिविषय
त्वात् चेतनेतरभेदविषयत्वात्, निर्विषयत्वाच्च अनुमानस्य । तत्रापीदं वक्तव्यम्--कुतः सिद्धिः
अभेदैकान्तस्य इति ? आगमोऽपि यदि त⁶⁸¹⁸

ब्रह्मणः ।

तोऽनन्यः; तद्वदसिद्धिः 6819 द्धेः । न च तदेव प्रतिपाद्यं
प्रतिपादकं च, विरोधात् । आगमप्रतिपत्तिरेव वा अस्मिन्6820

अभेदवादे ।

दर्शने तत्प्रतीतिः6821

ब्रह्मप्रतीतिः तयोरभेदात् ।

इति कस्तत्र
आगमस्योपयोगः ?

किंच, आगमाद् ब्रह्म वा त⁶⁸²²

अभेदस्वरूपम् ।

त्स्वरूपं प्रतिपद्येत, अन्यो वा ? प्रथमपक्षे--

स्ववित्तिरहितं ब्रह्म यदि वेत्ति, ततः कथम् ।

आत्मानं घटवत् पूर्वमिति सर्वं निरूपितम् ॥ १ ॥

विद्याऽविद्याविभागोऽयं [p. ३७० ख ] निक्षिप्तोऽवि त्तिक्त एकोके 6823 ऽविविक्तके ।

नेत्याहो 6824 नेत्यपो ध्रियते तस्मान्मानत्राणविवर्जितः ॥ २ ॥

तस्यात्मवेदनं नित्यं तच्चेत् प्रागपि विद्यते ।

आगमादस्य वैफल्यं सिद्धस्यास्तु क्रिया कुतः ॥ ३ ॥

आगमेन कृतत्वेऽस्य⁶⁸²⁵

आत्मवेदनस्य ।

कथं नित्यत्वमुच्यताम् ।

तदनित्यत्वतः प्राप्तमात्मनोऽपि6826

अभेदात् ।

तदेव तु ॥ ४ ॥

अविकल्पात्मसंवित्तै6827 त्तिरन्या चेदागमाद् भवेत् ।

आत्मभूतैव तस्येह ध्रुवता कथमुच्यते ॥ ५ ॥

न चान्ययात्मसंवित्तिशून्यया वेत्ति कश्चन ।

आत्मानमन्यथा प्राप्तम् आत्मवैफल्यमञ्जसा ॥ ६ ॥

तन्न वेत्त्यात्मना रूप स्वसं 6828 पं स्वं सद् ब्रह्म ततः पुनः ।

अन्येन वेदने तस्य तदद्वैतं कथं भवेत् ॥ ७ ॥

अविद्यानिर्मितोऽन्यश्च स कथं प्रतिपद्यताम् ।

ब्रह्मरूपं जलभ्रान्तेः पिपासानाशकं न हि ॥ ८ ॥

अन्योऽपि वेत्तिमात्मानं 6829 चेत्तमात्मानं यदि सोऽस्तु कथं हि सन् ।

अन्येन वेदने तस्य वार्यते नानवस्थितिः ॥ ९ ॥

अन्यस्यापि ततोऽन्येन यस्मात् वित्तिपरिग्रहः ।

ब्रह्मवद् वित्तिसद्भावः तस्य स्यात् स्वयमेव चेत् ॥ १० ॥

[p. 468 ]

अविद्यानिर्मितत्वेऽस्य का वार्त्ता वत भण्यताम् ।

ब्रह्मणा वेदनं तस्य यदि भण्येत भावतः ॥ ११ ॥

विद्येतरात्मता प्राप्ता ब्रह्मणि स्वात्मवेदने ।

तन्न कस्यचित् ब्रह्मप्रतिपत्तिः । तन्न युक्तम्--

*अनि 6830 अतीन्द्रियानसंवेद्यान् पश्यन्त्यार्षेण चक्षुषा ।

ये भावान् वचनं तेषां नानुमानेन बाध्यते ॥ वाक्यप॰ १ । ३८ इति ।

कस्यचिद् दृष्टेरेवाभावादिति ।

आगमस्य ततोऽन्यत्वे तदद्वैतं कथं मतम् ।

तेनास्य वेदने [p. ३७१ क ] प्राप्तो ग्राह्यग्राहकतानयः ॥

अवेदने कथं सिद्धिरागमस्यास्तु तत्त्वतः ।

अविद्यैव मतः सोऽपि त्वया चेदागमः कथम् ॥

त⁶⁸³¹

आगमात् ।

तस्तत्त्वं प्रतीयेत स⁶⁸³²

आगमः ।

वा केन प्रतीयताम् ।

अप्रतीता तथा वाच्या अ⁶⁸³³

भिन्नत्वेन अभिन्नत्वेन वा ।

न्यत्वेनेतरेण वा ॥

अविद्या कथमुच्येत विद्यायाः पण्डितैः स्वयम् । इति ।

ततः स्थितम्-- प्रमाणाऽभावात् इत्यादि ।

इतश्च नैकान्ततो भेदोऽभेदो वाऽर्थानामिति दर्शयन्नाह--भेदाभेदात्मक इत्यादि ।

भेदोऽभेदात्मकोऽर्थानामन्यथानुपपत्तितः ।

भेदात्मकस्तथाऽभेदः तत्त्वं नैकान्ततस्ततः ॥ ११ ॥

लोकस्य मार्गप्रतिपत्तेः प्रमाणं अन्धयष्टिकल्पम् । तदविद्यात्मकं चेत् केनायं
प्रतिपक्षमन्धायति ? समारोपव्यवच्छेदस्यापि तत्त्वाप्रतिपत्त्यात्मकत्वात् कुतस्तत्त्वं प्रति
पद्येत ? यदिमौ नान्योन्यमतिशयाते यतः परमार्थसत्त्वाभावः प्रतीयते । तन्न यथा6834

यथानुदर्शनञ्चेयं मान
मेयफलस्थितिः । क्रियतेऽविद्यमानापि ग्राह्यग्राहकसंविदाम् ॥--प्र॰ वा॰ २ । ३५७ ।

दर्शनमेवेयं माननेयफलस्थितिः अपि तु परमार्थतः, परमार्थाभ्युपगमान्यथानुपपत्तेः
अव्यवस्थाप्रसङ्गादिति । भेदैकान्ते संविदितस्य असंविदिताकारासंभवे भ्रान्तिरेव न
क्वचित् स्यात् । संवेदनस्य कंचनाकारं6835 रमसंवृण्वतो विभ्रमस्यैवायोगात् व्यक्ताकार
त्ववत् ।

प्र⁶⁸³⁶

प्रकरणात् ।

स्तावाद् अर्थानाम् एकसन्तानसुखादीनाम् न सन्तानान्तराणां6837

सन्तानान्तरगतसुखादीनाम् अभेदो नास्ति इत्यर्थः ।

तत्र अभेदाऽन
भ्युपगमात् । भेदो नानात्वम् । स किम् ? इत्याह--अभेदात्मकः कथञ्चिदेकत्वस्वभाव
इत्यर्थः । कुतः ? इत्याह--अन्यथानुपपत्तितः इति । अन्यथा अन्येन भेदस्याऽभेदात्म
त्वाभावप्रकारेण अनुपपत्तितः भेदस्य अर्थानाम् इति वा योज्यम् । यथैव हि तेषां
[p. 469 ] भेदाऽभावे नार्थक्रियादयः तथा अभेदाऽभावेऽपि । भेदात्मकः तथा तेन अन्यथानुपपत्ति
प्रकारेण अभेदः तत्त्वमने 6838 त्त्वं नैकान्ततः ततः ।

न⁶⁸³⁹

विज्ञानवादी प्राह ।

नु सर्वस्य ग्राह्यस्य तैमिरिककेशादिवदसत्त्वात् अर्थानाम् इत्ययुक्तमिति चेत्;
अत्राह--प्रमाणम् इत्यादि । प्रमाणं प्रत्यक्षादि अन्धयष्टिकल्पम् । कस्य सम्बन्धि ? इत्याह—
मार्गप्रतिपत्तेः यो येनाभ्युपगतो मोक्षोपायः स तस्य मार्ग इष्यते । अभ्युपगता च सौग
तेन प्रमेयासत्यता निर्वाणोपायः, ततः सैव⁶⁸⁴⁰

प्रमेयासत्यता ।

तस्य मार्गः, तस्य प्रतिपत्तेः । न हि सा प्रमाणता
मन्तरेण सिध्यति विषयवत् । कस्य स 6841 तत्तथाभूतम् ? इत्याह--लोकस्य तथागतजनस्य ।
ततः किम् ? इत्याह--तच्चेद् इत्यादि । तत् प्रमाणं चेद् यदि अविद्यात्मकं [p. ३७१ ख ] स्वरू
पेऽपि च भ्रान्तम् । एवं मन्यते--स्वप्ने घटादेरविद्यात्मकत्वदर्शनात् अ⁶⁸⁴²

जाग्रदवस्थायामपि ।

न्यदापि परेण तस्य त⁶⁸⁴³

अविद्यात्मकत्वम् ।

त्त्व
मिष्यते, तदुभयत्र त⁶⁸⁴⁴

अविद्यात्मकत्व ।

त्त्वदर्शनात् प्रमाणस्यापि त⁶⁸⁴⁵

अविद्यात्मकत्वम् ।

दिष्यताम् इति केन हेतुना अयं सौगतलोकः
प्रतिपक्षं सकलस्य परमार्थसत्त्वे मन्धामति । न् । ते 6846 सत्त्वम् अन्धायति6846

प्रतिपक्षम् अन्धकल्पितमिव ब्रूते ।

न केनचिद्
इत्यर्थः । परमार्थप्रमाणाभावे प्रतिपक्षवस्त्व 6848 वत् स्वपक्षस्याप्यसिद्धेः इति ।

ननु न सौगतः कस्यचित् केनचित् तत्त्वतोऽसत्त्वं साधयति येनाऽयं दोषः, किन्तु
परमार्थसत्त्वाभावे यदारोपितं बहिरन्तर्वा परेण⁶⁸⁴⁹

बाह्यार्थ
वादिना ।

तत्सत्त्वं तदेव अनुमानेन अविद्यात्मनापि निरा
क्रियते इति चेत्; अत्राह--समारोप इत्यादि । परमार्थसत्त्वरहितेऽपि परमार्थसत्त्वज्ञानं समारोपः
तस्य व्यवच्छेदो निरासः तदनुमानं वा तस्यापि न केवलं प्रत्यक्षस्य तत्त्वाप्रतिपत्त्यात्मकत्वात् ।
तत्त्वम् अविद्यात्मकत्वं तस्याऽप्रतिपत्तिः तदात्मकत्वात् । यथैव हि प्रत्यक्षात् तथा त⁶⁸⁵⁰

समारोपव्यवच्छेदरूपादनुमानादपि ।

द्व्यव
च्छेदादपि न तत्त्वप्रतिपत्तिरिति । न ततोऽपि तत्प्रतीतिरिति चेत्; अत्राह--कुत इत्यादि ।
तत्त्वं मिथ्यात्वं प्रतिपद्येत विभ्रमाऽसिद्धेः इति भावः । यद् यस्मात् तत्त्वप्रतिपत्तिरूपादियौ
6851 दिमौ विचार्यमाणौ भेदाऽभेदैकान्तौ द्रव्यपर्यायैकान्तौ न अन्योन्यमतिशय⁶⁸⁵² याते यतः
परमार्थसत्त्वाभावः प्रतीयते ।

तदस्ति 6853 नन्वस्ति स्वसंवेदनाध्यक्षं परमार्थत इति चेत्; अत्राह--तन्न इत्यादि । तत्
तस्मात् सर्वविकल्पाभावप्रतीतिरूपात् स्वसंवेदनात् [p. ३७२ क ] न 6854

दर्शनानुसारेण व्यवहारेणेत्यर्थः ।

यथादर्शनमेवेयं मानमेय
फलस्थितिः । प्र॰ वा॰ २ । ३५७ कथं तर्हि सा ? इत्याह--अपि तु किन्तु परमार्थतः । कुतः ?
इत्यत्राह--परमार्थेत्यादि । परमार्थस्य सकलविभ्रमादिस्वभावस्य योऽभ्युपगमः तस्य अन्यथा
अन्येन तत्त्वतो मानमेयस्थित्यभावप्रकारेण अनुपपत्तेः हेतोः तत्त्वतः 6855

मानमेयफलस्थितिः ।

सा इति सम्बन्धः ।

ननु 6856

सकलविभ्रमाभ्युपगमश्च ।

तदभ्युपगमश्च स्यान्न च तत्त्वतः 6857

मानमेयफलस्थितिः ।

तत्स्थितिः; इत्याह--अव्यवस्थाप्रसङ्गादिति ।
विभ्रमादिकमेवास्ति न नित्यत्वादिकम् इत्यभ्युपगमस्य या व्यवस्था तदभावोऽव्यवस्था तस्याः
प्रसङ्गात् तत्त्वतः तत्स्थितिः इति । अनेन अर्थानाम् इति समर्थितम् ।

[p. 470 ]

ननु भवतु6858 न्तु अर्था बहिरन्तश्च, तथापि तेषां भेदात्मकोऽभेदो अभेदो वा भेदात्मकः
कुतः, विरोधादिति चेत् ? अत्राह--भेद इत्यादि । भेदैकान्ते संविदितस्य चेतनस्य इतरस्य
वा ज्ञानेन विषयीकृतस्य वस्तुनः असंविदितः तदैव तेनैव ज्ञानेन अविषयीकृतो य आकारः
क्षणिकक⁶⁸⁵⁹ कत्वकार्यजननसामर्थ्यविषयाकारविवेकादिलक्षणः तस्याऽसंभवे तस्य सर्वात्मना
संवेदनाङ्गीकरणे इत्यर्थः, भ्रान्तिरेवे 6860 रेव न क्वचिद् बहिरन्तर्वा याद 6861 स्याद भ्रान्तिः सर्वत्र
स्यात् इत्येवकारार्थः । तथा भेदैकान्ते संविदितस्य चेतनस्य इतरस्य वा सच्चेतनादिरूपेण
असंविदितस्याविद्याविवेकरूपस्याऽसंभवे भ्रान्तिरेव न क्वचित् स्यात् । कुत एतत् ?
इत्यत्राह--संवेदनस्य इत्यादि । संवेदनस्य स्वपरगोचरज्ञानस्य कंचन आकारं क्षणिक
त्वादिकं रूपं संवृण्वतो विभ्रमस्यैवाऽयोगात् । अत्र निदर्शनमाह--व्यक्ताकारत्व [p. ३७३ ख ]
वदिति । तथा च प्रयोगः--यस्य यो विषयोऽसंवृतः तस्य न तत्र भ्रान्तिः, यथा विवक्षित
संवेदनस्य सच्चेतनाद्याकारे, असंवृतश्च ज्ञानस्य सुखाद⁶⁸⁶² देर्विवादास्पदीभूत आकार इति नानु
मानं भ्रान्तिव्यवच्छेदफलं नाम । इष्यते च परेण भ्रान्तिः, ततो मन्यामहे--संविदिताकार
इति । अनेन भेदोऽभेदात्मक इत्यादि समर्थितम् ।

ननु भ⁶⁸⁶³

जैनमतेऽपि ।

वन्मतेऽपि यथावस्थिताशेषपदार्थग्रहणस्वभावस्य जीवस्य कथं भ्रान्त 6864 भ्रान्ति
संभव इति चेत् ? अत्राह--जीवस्य इत्यादि ।

जीवस्य संविदो भ्रान्तिनिमित्तं मदिरादिवत् ।

तत्कर्मागन्तुकं तस्य प्रपञ्चोऽनादिरिष्यते6865

उद्धृतोऽयम्--न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ १७९ । प्र॰ नि॰ पृ॰ ७१ ।

॥ १२ ॥

ज्ञानस्वभावो जीवः चेतनस्यापरिणामिनः अचेतनस्याऽपरिणामिनः जीवस्य निषे
धात् नैरात्म्यासिद्धेश्च तदन्यथात्वं द्रव्यान्तरसम्बन्धात् मदादिवत् । यदि पुनः कर्मणामेव
कर्तृत्वभोक्तृत्वप्रबन्धोऽनादिः; निरात्मकादयन्न विशिष्येत, स्वभावान्तरानवधारणात्
क्षणक्षयादिवत् । आत्मनस्तथापरिणाममन्तरेण प्रयत्नसुखदुःखादिदर्शनबुद्धीनां समवायि
कारणतानुपपत्तेः अनुपयोगादिति । चेतनस्य तदेव कर्म साक्षात् संसारनिमित्तं न पुनः
प्रयत्नसधर्मा जीवपरिणामः । द्रव्यान्तरसम्बन्धोदयोदीरणादिवशात् मिथ्यादर्शनादि
विकारदर्शनात्, तत्परिक्षयान्मोक्षः । ईश्वरादिकं कल्पयतापि अतिप्रसङ्गात् । तस्यापि
ईश्वरः संसारनिमित्तं स्यात् जीवाविशेषात् । यथाकर्मसम्बन्धं विपर्यये वा प्रवर्तने
पारमैश्वर्यानुपपत्तिः ।

जीवस्य आत्माऽपरनामकस्य । किंभूतस्य ? इत्याह--संविदिद इति । समीचीना,
यथावस्थिताशेषवस्तुग्रहणरूपा वा, तत्तदास्येन 6866 तत्तादात्म्येन स्थिता वा6867

अन्यथा ।

विभ्रमहेतुत्वाऽयोगात्,
इतरथा यस्य कस्यचित् कर्मणो यस्य कस्यचिद् भ्रान्तिः इति नाभ्रान्तिः कश्चित् 6868 कस्यचित् स्यात् । किमिव तन्नास्य इति चेत् अत्राह--मदिरादिवत् । आदिशब्देन 6869

कामोद्वेग ।

मदन-त्वोप्रादि
[p. 471 ] 6870 क्रोद्रवादि परिग्रहः । यथैव हि देवदत्तविभ्रमहेतुः मदिरादिः तस्य तथैव कर्मापि । अथ अत
दीयोऽपि सूर्यग्रहणादिः तद्विभ्रमे हेतुः, शुक्ले वस्त्रे ततः6871

सूर्यग्रहणात् ।

पीतज्ञानदर्शनात् ततो व्यभिचार इति
चेत्; न; तत्सम्बन्धे तद्रश्मीनां तदीयत्वात् । एवमन्यदपि कुचोद्यं चिन्त्यम् ।

ननु कर्मसम्बन्धे जीवस्य न चेत् स्वरूपहानिः; न ततस्तद्भ्रान्ति ः, अतः मुक्तेतरा
विशेषः । तद्वानि स्वेद 6872 6872

स्वरूपहानिश्चेत् ।

तद्धानिश्चेत्; अनित्यत्वमात्मनः इत्यभावः । न चैतदिष्यते तद्वा
दिना । तदुक्तम्--

*यस्यात्मा वल्लभः तस्य समासं 6874 स नाशं कथमिच्छति ।

प्र॰ वा॰ १ । २३६ इति चेत्;

अत्राह--जीवस्य इत्यादि । मदिरादिवत् तत्कर्म हद्भ्रान्ने 6875 तद्भ्रान्तेः निमित्तम् । एतदुक्तं भवति--[p. ३७३ क ] यथा मदिरादिसम्बन्धे तस्य कथञ्चिदन्यथाभावः,
अन्यथा मत्तेतराऽविशेषः सन्तानभेदो वा, तथा कर्मसम्बन्धेऽपि इति ।

योऽपि मन्यते--न तस्य मदिरादेरपि स्वरूपान्यथाभावो नित्यत्वात् अपि तु मदावस्था
ततोऽर्थान्तरभूता जायते इति; तस्योत्तरम्--तदवस्थायास्ततो भेदे न स मत्तः स्याद् आत्मान्तर
वत् । 6876

मदावस्थायाः ।

तस्याः तेन अनुभा 6877 भवात् मत्त इति चेत्; कथमेवं योगी न 6878

मत्तः न
स्यात् तेन मदावस्थायाः प्रत्यक्षेणानुभवात् ।

स्यात् । स⁶⁸⁷⁹

योगिनि तदवस्थायाः समवायो नास्तीति चेत् ।

मवाय⁶⁸⁸⁰ या
भावात् न 6881

समवायस्य नित्यत्वात् सर्वगतत्वाच्च न ततो विशेषः, तस्य सर्वत्राविशेषात् ।

ततो विशेषः । अथ अवस्था तत्कार्यत्वात् तस्य इत्युच्यते; ईश्वरादेरपि उच्यताम्
अविशेषात् । निषिद्धश्च नित्ये हेतुफलभाव इति न किञ्चिदेतत् ।

स्यान्मतम्--तत्कर्मास्तित्वे किं प्रमाणमिति ? तत्राह--जीवस्य इत्यादि । जीवस्य
स्वपरावभासनस्वभावस्य या भ्रान्तिः तस्याः तत्कर्म मदिरादिवत् प्रतीयते इत्यध्याहारः ।
किं पुनः 6882

तत्कर्म ।

तत्तस्या6883

भ्रान्तेः ।

यतोऽनुमीयत इति चेत् ? अत्राह--निमित्तमिति । यतो नित्यत्वाद्येकान्त
भ्रान्तेः मदिरादिवत् कर्म निमित्तम्, ततः तत्ततः प्रतीयते । तथाहि--प्राणिनां नित्यत्वाद्ये
कान्तभ्रान्तिः तत्सम्बन्ध⁶⁸⁸⁴ तत्सम्बद्धद्रव्यान्तरविशेषपूर्विका, तत्त्वात्, मदिराद्युपयोगिनो
दिगादिभ्रान्तिवत् । योऽसौ तद्द्रव्यान्तरविशेषः स 6885

अस्माकं जैनानाम् ।

नः कर्म इति मे6886

मे इति निरर्थकम् ।

।

परे प्राहुः--उपलादौन 6887 उत्पलादौ6887

नीलोत्पले पीतभ्रान्तिः पित्तादि
संक्षोभात् भवति ।

कदाचिद् भ्रान्तिर्भवतु तदुपयुक्तद्रव्यविशेषपूर्विका
तथा दर्शनात्, क्षणक्षयाद्येकान्तभ्रान्तिस्तु सत्पूर्व⁶⁸⁸⁹ तत्पूर्वभ्रान्तिनिमित्ता, परस्य कर्मणोऽन्यस्य
वा निमित्तस्यादर्शनादिति । नन्वेवम्6890

अदर्शनाद् यद्यभावः ।

अङ्कुरोऽपि अदृष्टबीजः तत्पूर्वको न भवेत् । अथ तज्जाती
6891

अङ्कुरस्य ।

यस्य 6892

बीजपूर्वकत्व ।

तत्पूर्वकत्वदर्शनात् तस्यापि तथानुमानम्; [p. ३७३ ख ] प्रकृतेऽपि समानमिदम् । यथा
च इन्द्रियभ्रान्तयः तथा मनोभ्रान्तयोऽपि मत्तस्य द्रव्यान्तरसम्बन्धात् प्रतीयन्ते । अथा 6893 अथ 6894

जीवस्य ।

[p. 472 ] विशिष्टोपदेशादपि 6895

मनोभ्रान्तयः ।

तद्भ्रान्तयो दृश्यन्ते; ता अपि तदुपदेशसहकारिणः कर्मणः 6896

कर्मणः इति पुनर्लिखितम् ।

कर्मण एव मदि
रादिवत् । अपि च 6897

पूर्वभ्रान्तेरेव ।

तद्भ्रान्तेरेव भ्रान्तिसंभवे चिरगाढसुप्तोत्थितस्य कुतः तत्संभवः, स्वापादौ
मनोभ्रान्तेरभावात्, पुनस्तथैवाऽस्मरणात्, तथापि त⁶⁸⁹⁸

स्वापादौ ।

त्र तदभ्युपगमे न संहृताशेषविकल्पावस्था
संभवः कस्यचित् । 6899

तस्मात् ज्ञानमात्रमपि स्वापादौ न स्वीक्रियते इति शङ्काकर्तुः प्रज्ञाकरस्याभिप्रायः ।

तज्ज्ञानमात्रस्यापि तत्रानभ्युपगमः; न च व्यवहितं कारणम् इत्युक्तम् ।
ततः तस्याः कर्म निमित्तमिति । 6900

कर्मणो
नित्यत्वस्वीकारे ।

तन्नित्यत्वे भ्रान्ते न 6901 र्न उपरम इति चेत्; अत्राह--आग
न्तुकमिति । तत्कार्यभ्रान्तेः कादाचित्कत्वात् 6902

कर्म ।

तत् कादाचित्कमित्यर्थः । नहि नित्यकार्यं कादा
चित्कं युक्तम् । तदुक्तम्--

*कारणस्याक्षये तेषां कार्यस्योपरमः कथम् । न्यायवि॰ १ । १०३ इति ।

एवमपि पूर्वं शुद्धस्य ततो 6903 सतो मुक्तवत् कथं कर्मणा सम्बन्ध इति चेत् ? अत्राह—
तस्य इत्यादि । तस्य कर्मणः प्रपञ्च⁶⁹⁰⁴ ञ्चः प्रवाहोऽनादिरिष्यते, तत्कार्यप्रबन्धस्या
नादित्वप्रसाधनात् तद्गतिः ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--ज्ञान इत्यादि । ज्ञानस्वभावो जीवः कुत एतत् ? इत्यत्राह—
चेतनस्याऽपरिणामिनः साङ्ख्यकल्पितस्य अचेतनस्याऽपरिणामिनो वैशेषिककल्पितस्य,
जीवस्य निषेधात् निराकरणात् नैरात्म्याऽसिद्धेश्च कारणादिति । ज्ञानस्वभावस्य अन्यथात्वं
कुत इति चेत् ? अत्राह--तदन्यथात्वमिति । तस्य जीवस्य अन्यथात्वं भ्रान्तत्वं [p. ३७४ क ]
द्रव्यान्तरसम्बन्धात् आत्मद्रव्याद् अन्यत् कर्मद्रव्यं दनंतरं 6905 तदन्तरं तेन सम्बन्धात् । निदर्श
नमाह--मद⁶⁹⁰⁶ मदादि इत्यादि । यथा मदादि तदन्यथात्वं तत्सम्बन्धात् तथा प्रकृतम् ।

6907

सांख्यः प्राह ।

ननु न कुतश्चित् 6908

जीवस्य ।

तस्य अन्यथात्वं नित्यत्वेन 6909

अनाधेयाप्रहेयातिशयत्वात् । न
कश्चिदतिशयः आधातुं प्रहातुं वा शक्यते इत्यर्थः ।

अनाधाराऽप्रहेयातिशयत्वात्, केवलं
कर्मणां प्रकृतिपरिणामविशेषाणां शरीरेन्द्रियादिकरणात् कर्तृत्वं सुखदुःखादिनंद्यति 6910 दुःखाद्यभि
व्यक्तिहेतुत्वाद् भोक्तृत्वम् । पुरुषे तु भोक्तृत्वमुपचारेणाकर्तृत्वात् परमार्थेन तदभावादिति
चेत्; एतदेव दर्शयन्नाह--यदीत्यादि । परमतस्य सूचने यदीति, पक्रान्तरस्स पुनरति 6911 प्रक्रा
न्तरस्य पुनरिति कर्मणामेव नात्मनः इत्येवकारार्थः । किम् ? इत्याह--कर्तृत्वभोक्तृत्वप्रबन्धः ।
किंभूतः ? इत्याह अनादिः इष्यते इत्यध्याहारः । एतद् दूषयन्नाह--निरात्मकान्न विशिष्य
6912 ष्येतेति--निरात्मकाद् आत्माभावपक्षाद् अयं पक्षो न विशिष्येत न भिद्येत, कर्तृत्व
भोक्तृत्वरहितस्य सतोऽप्यात्मनोऽसदविशेषात्6913

असत्तुल्यत्वात् ।

इति भावः ।

अथ मतं द्रव्यान्तरसम्बन्धकृतान्यथात्वलक्षणं6914

विकारित्वं ।

भोक्तृत्वं तस्य न विद्यते अर्थान्तरभूतस्य
सुखादेरनुभवनलक्षणं तु विद्यते चैतन्यं पुरुषस्य स्वरूपम् योगभा॰ १ । १ । ९ इति
वचनात्, इति चेत्; अत्राह--स्वभावेत्यादि । चैतन्यात्मकसुखाद्यनुभवरूपभोक्तृत्वस्वभावादन्यो
6915

नित्य इति पुनर्लिखतम् ।

नित्यनित्यनिरवयवदर्शनस्वभावः तदन्तरं तस्य अनवधारणाद् अनिश्चयात् क्षणक्षयादिवत् ।
[p. 473 ] ए⁶⁹¹⁶

तुलना--एकमेवेदं हर्षविषादाद्यनेकाकारविवर्तं पश्यामः तत्र यथेष्टं संज्ञाः क्रियन्ताम् ।--प्र॰
वार्तिकाल॰ ३ । २७७ ।

को हि हर्षविषादादिविवर्त्तना6917 नचैतन्यस्वभावोऽनुभूयते नाऽपरम् इति । तर्हि प्रयत्नस्य
समवायात् कर्तृत्वं सुखदुःखादिदर्शनस्य⁶⁹¹⁸

समवायात् ।

[p. ३७४ ख ] भोक्तृत्वम् आत्मनो न कर्मणाम् इत्येके6919

वैशेषिकाः ।

।
तान् प्रत्याह--आत्मन इत्यादि । आत्मनो जीवापरनाम्नः तथा तेन प्रयत्नसुखादिदार्श
6920 दर्शनप्रकारेण यः परिणामस्तमन्तरेण प्रयत्नश्च सुखदुःखादि वा 6921 श्च, आदिशब्देन
इच्छादिपरिग्रहः दर्शनं च प्रयत्नादे रूपादेश्च बुद्धिः तेषां समवायिकारणस्य भावः तत्ता
तस्या अनुपपत्तेः तदन्यथात्वमिति पदघटना । कुत एतत् ? इत्याह--अनुपयोगादिति
प्रयत्नादिरूपेण⁶⁹²² णाऽपरिणामात्, परिणामिकारणस्यैव समवायिकारणतोपपत्तेः इति भावः ।

कारणात् कार्यभेदैकान्ते समवाय⁶⁹²³ य्यसमवायिनिमित्तकारणभेदाऽपरिज्ञानम् । यत्रो
त्कलितं कार्यं जायते तत् समवायिकारणमिति चेत्; किमिदं यत्रोत्कलितम् इति ? यत्र सम
वायेन सम्बध⁶⁹²⁴ द्धम् इत्युक्तं 6925 इत्ययुक्तम् । न च घटतदवयवव्यतिरेकेण तदन्तरालस्थित
मपरं6926

समवायम् ।

पश्मामः । तथापि तद्दर्शनकल्पने वरम् अवयवाऽवयविनोः गुणगुणिनोः जातितद्वतोः
कथञ्चित्तादात्म्यमविगानदृष्टमस्तु । तथा च कृतनाशाऽकृताभ्यागमदोषपरिहारः । न केवलं तयो
स्तादात्म्ये मेव 6927 तदेवाविरुद्धम् अपि तु दर्शनकल्पनमपि, अदृश्यस्य । कथञ्चित्तादात्म्यं च
तथादर्शनाद् वस्तुनो रूपम् । न च स्वरूपेण कस्यचिद् विरोधः; निःस्वभावतापत्तेः ।

ननु न दर्शनात् समवायव्यवस्था, अपि तु तत्कार्यतः । तच्च कार्यम् किम् ?
इत्याह--अवयवेषु अवयवी इति प्रत्ययः इति चेत्; न; तादात्म्येऽपि तदुपपत्तेः । [p. ३७५ क ]
इह तन्तुषु पटः इति कोऽर्थः ? तेषु कथञ्चित्तादात्म्येन वर्त्तते इत्यर्थः, यतो विवक्षातः पटे
तन्तवः इत्यपि प्रतीयते । तदेवं समवायाऽसिद्धेः यत्रोत्कलितम् इत्यु6928 त्ययुक्तम् ।

एतेन स्व⁶⁹²⁹

स्वशब्देन पटरूपं गृह्यते,
तस्य कारणं पटः, तत्कारणेषु तन्तुषु समवायि तन्तुरूपं पटरूपं प्रत्यसमवायिकारणम् ।

कारणकारणा6930 णसमवाय्यसमवायिकारणम् इति निरस्तम् । न च प्रथमं
रूपादिरहितस्य पटस्योत्पत्तिः प्रतीयतेऽध्यक्षतः येन त⁶⁹³¹

पटरूप ।

द्रूपाद्युत्पत्तौ तन्तुरूपादीनाम् असम
वायिकारणता स्यात्, रूपादिसहितस्यैव⁶⁹³²

पटस्य ।

उत्पत्तिदर्शनात् । आशुवृत्तेः तथादर्शनाभिमान इत्यपि
वार्त्तम्; सर्वत्र तथा प्रसङ्गात् । ततः स्थितम् आत्मन इत्यादि ।

अथ मतम्--भवतु आत्मनः तथापरिणामे प्रयत्नादिसमवायिकारणतोपपत्तिः, तथापि
जैनस्य किं सिद्धम् ? इत्याह--चेतनस्य इत्यादि । चेतनस्य प्रयत्नसुखदुःखादिदर्शनपरिणामस्य
तदेव द्रव्यान्तररूपमेव कर्म संसारनिमित्तम् इष्टानिष्टशरीरादिकारणं साक्षात्, तदन्तरं
6933 तदनन्तरं हीनस्थानपरिग्रहदर्शनात् मत्तस्य अशुचिस्थानपरिग्रहवत् । न पुनः प्रयत्नसधर्मा
जीवपरिणामः; तस्य अकारणत्वात् । अथ देशादिप्राप्तेर्वाञ्छापूर्वकत्वदर्शनात् सौ च 6934 सापि तन्निमित्तम्; न; अशुचिस्थानपातिना मत्तेन व्यभिचाराद् इत्येवकारार्थः । कुत एतत् तदेव कर्म
तन्निमित्तम् ? इत्यत्राह--द्रव्यान्तरेत्यादि । द्रव्यान्तरं व्याख्यातम्, तेन सम्बन्धस्य उदयो
[p. 474 ] यथाकालफलदानम् उदीरणा अपक्वपाचनम् आदिशब्देन द्रव्यान्तरसंस्कारादिपरिग्रहः, तस्य
वशात् मिथ्यादर्शनादेः मिथ्यारुच्यादेः [p. ३७५ ख ] आदिशब्देन मिथ्याज्ञानपरिग्रहः, विका
रस्य जीवपरिणामस्य दर्शनात् । एवं मन्यते--संसारिणो जीवस्य आगन्तुकसुखदुःखादिकं
द्रव्यान्तरबन्धोदयोदीरणवशात् आगन्तुकत्वात् मिथ्यादर्शनादिवत् ।

तयो 6935 ततो यदुक्तं परेण⁶⁹³⁶

तुलना--देवदत्तविशेषगुणप्रेरितभूतकार्याः तदुपगृहीताश्च शरीरादयः कार्यत्वे सति तदुपभोग
साधनत्वात् गृहवदिति ।--प्रश॰ किरणा॰ पृ॰ १४९ ।

-- विवादास्पदीभूतं सुखदुःखादिकं संसारिणः प्रयत्न
सधर्मणा तद्गुणेन⁶⁹³⁷

अदृष्टेन ।

कृतम्, कार्यत्वे सति तदुपकारकत्वात् ग्रासादिवत् इति; तन्नि
रस्तम् । यदि परम्परया; सिद्धसाधनम् । अथ साक्षात्; तर्हि द्रव्यान्तरसम्बन्धात् तद्विकारस्य
साक्षाद् दर्शनेऽपि अन्यहेतुकल्पने अ⁶⁹³⁸

अव्यवस्था स्यादित्यर्थः ।

नवस्था । भवतु तदेव संसारकारणमिति चेत्; अत्राह—
तत्परिक्षयात् कर्मपरिक्षयात् मोक्ष इति । तथाहि यत् यन्निमित्तं तत् तदभावे न भवति यथा
बीजाभावे अङ्कुरः, कर्मनिमित्तश्च संसार इति ।

परः प्राह--

*अज्ञो जन्तुरनीशोऽयमात्मनः सुखदुःखयोः ।

ईश्वरप्रेरितो गच्छेत् स्वर्गं वा श्वभ्रमेव च ॥

महाभा॰ वनप॰ ३० । २८ इति

ईश्वरः तन्निमित्तम् इति ।

कालः पचति भूतानि महाभा॰ आदिप॰ १ । २७३-७५ इ⁶⁹³⁹

कालः सृजति भूतानि कालः संहरते प्रजाः । संहरन्तं प्रजाः कालं कालः शमयते पुनः ॥
कालो विकुरुते भावान् सर्वांल्लोके शुभाशुभान् । कालः संक्षिपते सर्वाः प्रजा विसृजते पुनः ॥ कालः
सुप्तेषु जागर्ति कालो हि दुरतिकमः । कालः सर्वेषु भूतेषु चरत्यविधृतः समः ॥ अतीतानागता भावा ये च
वर्तन्ति साम्प्रतम् । तान् कालनिर्मितान् बुद्ध्वा न संज्ञां हातुमर्हसि ॥--महाभा॰ ।

त्यादि वचनात्
कालः तन्निमित्तम् इति ।

पुरुष एव ऋक्॰ १० । ९० । २ इ⁶⁹⁴⁰

पुरुष एवेदं
सर्वं यद्भूतं यच्च भाव्यम्--ऋक्॰ ।

त्याद्यभिधानात् पुरुषः कारणम् ।

प्रकृतेर्महान् साङ्ख्यका॰ २२ इ⁶⁹⁴¹

प्रकृतेर्महान् ततोऽहङ्कारस्तस्माद् गणश्च षोडशकः । तस्मादपि
षोडशकात् पञ्चभ्यः पञ्च भूतानि ॥--सांख्यका॰ ।

त्यादिवचनात् प्रकृतिः कारणम्, न कर्मैव इति;

तत्राह--

ईश्वरादिकं संसारनिमित्तम् इत्यनुवर्त्तते । कल्पयताऽपि इति पदेन एतेन
एतद्दर्शयति--उक्तविधिना न तत्र किञ्चित् प्रमाणम्, केवलं कल्पनामात्रमिति । तदभावे
कर्माभावे अतिप्रसङ्गात् । अतिप्रसङ्गं दर्शयन्नाह--तस्यापि इत्यादि । केवलम् अन्येषां
मुक्तात्मनां संसारिणां चाविशेषेण तत् तन्निमित्तं स्याद् अपि तु तस्यापि ईश्वरस्यापि ईश्वरः
संसारनिमित्तं [p. ३७६ क ] स्यात् । कुत एतत् ? इत्यत्राह--जीवाविशेषात् । जीवैः
[p. 475 ] अविशेषाद् ईश्वरस्येति । यथैव हि निःकर्मणां जीवानामसौ6942

ईश्वरः ।

संसारकारणं तथा तथाविधस्य
न्मानोऽपि 6943 स्य आत्मनोऽपि स्यात् । अथ सर्वज्ञत्वाद् आत्मनत्त 6944 आत्मानं न दुःखेन योज
यति; तत एव परमपि निर्दोषं न तेन योजयेत् शुद्धविपस्तद संवात् 6945 शुद्धधियस्तदसंभवात् ।

एतेन क्रीडा तत्र निषिद्धा । तस्य तया तन्निमित्तत्वे आत्मन्यपि स्यात् । दृश्यन्ते हि त⁶⁹⁴⁶

क्रीडया ।

या
प्ररणिका पू6947

इन्द्रजालकारिणः ।

रणिकाः आत्मानं चित्सारयन्तः । स्वभावत एव स⁶⁹⁴⁸

ईश्वरः ।

तन्निमित्तम् इत्यपि नानेन
परिहृतम् । न चादर्शने परत्रैव स तस्य⁶⁹⁴⁹

ईश्वरस्य ।

स्वभावो नात्मनि इति विभागो युक्तः । यदि वा
तस्यापि ईश्वरस्यापि संसारनिमित्तम् अन्ये जीवाः । कुत एतत् ? इत्यत्राह--जीवाऽविशेषात् ।
अकर्मणां हि सर्वज्ञत्वादिना गुणेन जीवानां विशेषाभावात् ।

ननु किमुच्यते तदभाव इति, यावता तद्भावे स तन्निमित्तमिति चेत्; अत्राह--यथा
कर्मसम्बन्धम् इत्यादि । अत्रायमभिप्रायः--न कर्मणा ईश्वरस्य तेन वा कर्मणः किञ्चित्
क्रियते, केवलं तयोरन्योऽन्यसहकारिणोः कार्ये व्यापारः । कर्मणा वा प्रेरित ईश्वरः कार्यं
जनयति नकर्मेतरवत् 6950 कर्मान्तरवत्, ईश्वरेण वा6951

प्रेरितं ।

कर्म अचेतनत्वाद् वास्यादिवत् इति ?
तत्र प्रथमपक्षे यथाकर्मसम्बन्धम् इत्यादि । अन्यत्र विपर्यये च इत्यादि । यस्य प्राणिनो
यः कर्मसम्बन्धः सुरूपा6952 पोऽन्यथा वा झटिति फलदायान्य 6953 दायी अन्यथा वा तदनुसारेण
यथाकर्मसम्बन्धं प्रवर्त्तने 6954

कर्मसम्बन्धात्मकं सहकारिणम् ।

तत्सम्बन्ध 6955 न्धं सहकारिणमाश्रित्य कार्यजन्मनि ईश्वरस्य प्रवृत्ता
वङ्गीक्रियमाणायां प⁶⁹⁵⁶ पारमैश्वर्यानुपपत्तिः 6957 त्तेः अतिप्रसङ्गात् इत्येतद् [p. ३७६ ख ] अत्रा
प्यनुवर्त्तते । तदेव कर्म संसारनिमित्तम् इति सम्बन्धः । तथाहि--कर्मसहकारिणः तस्य⁶⁹⁵⁸

ईश्वरस्य ।

कार्यं
कुर्वतोऽपि यदि पारमैश्वर्यम्; कालादेरपि स्यादविशेषात् । अथ ईश्वरो ज्ञत्वाज्ञत्वात् 6959 ज्ञत्वात्
ज्ञात्वा कार्यकारणकलापं कार्यं जनयति अन्यथा कालादिः विपर्ययात्6960

अज्ञत्वात् ।

, ततोऽयं विशेष इति
चेत्; कुतस्तस्य⁶⁹⁶¹

ईश्वरस्य ।

तत्परिज्ञानसिद्धिः ? 6962

उत्पादनाच्चेत् ।

जननात्; कालादिना व्यभिचारः । आत्मत्वे सति
तज्जननात् इत्यपि नोत्तरम्; गाढसुप्तेन स्वव्यापारव्याहारहेतुना व्यभिचारः । सर्वव्यामोह
रितत्त्वे 6963 रहितत्वे सति इति चेत्; तदपि कुतः ? सर्वज्ञानात्; अन्योऽन्यसंश्रयः--सर्वव्या
मोहविरहसिद्धौ तत्परिज्ञानम्, अतः तत्सिद्धिरिति । तन्न कालादेरस्य⁶⁹⁶⁴

ईश्वरस्य ।

विशेषः । भवतु वा
तत्परिज्ञानम्, तथापि 6965

कालादेः ।

ततोऽस्य⁶⁹⁶⁶

ईश्वरस्य ।

न विशेषः अकिञ्चित्करत्वात्तत्परिज्ञानस्य । यो हि कर्मवशात्
अकर्त्तव्ये प्रवर्त्तमानमज्ञं ज्ञात्त्वा कर्त्तव्ये प्रवर्तयति जनम्, तस्य परिज्ञानं फलवत्, 6967

ईश्वरः ।

अयं पुनः
6968

1 akṣara प्रवर्तयति इति सम्बन्धः ।

तत्रैव । यदि यादिव 6969 यदि वा यथाकर्मसम्बन्ध⁶⁹⁷⁰ न्धं प्रवर्त्तने सर्वज्ञत्वादिना गुणेन यत्
पारमैश्वर्यं तस्याऽनुपपत्तेः कर्मैव तन्निमित्तम् ।

अत्र अतिप्रसङ्गात् इति नापेक्षणीयम् । तथाहि--कर्म अचेतनमपि यदि यथाकालं
कार्यजननसमर्थम्; तत एव तन्निष्पत्तेः किम् ईशेन तज्ज्ञेन ? नहि तथाजननासमर्थम् अन्य
सन्निधानेन जनयति, अन्यथा यवबीजं शाल्यङ्कुरं तत्परिज्ञानवतः सन्निधाने कुर्यात् । ज्ञानं
[p. 476 ] च सहकारि निषेद्धुमशक्यम् । न चेशस्तथा । अथ तस्य⁶⁹⁷¹

कर्मणः ।

तत्सामर्थ्यं तेन⁶⁹⁷²

ईशेन ।

क्रियते; [p. ३७७ क ]
तर्हीशेन कर्म जन्यते न कार्यम् इति कथं स⁶⁹⁷³

ईश्वरः ।

तत्सहकारी 6974

कार्यम् ।

तज्जनयति ? द्वयमपि स⁶⁹⁷⁵

ईश्वर एव ।

एव
इति चेत्; कुत एतत् ? अन्यतः तथाविधजनककर्माऽसंभवादिति चेत्; ईश्वरस्य तत्कार्य
द्वयजनने कुतः सामर्थ्यमायातम् ? 6976

यदि कारणं विना
तर्हि ।

अहेतुकम्; सर्वत्र स्यात्, इतरथा अन्यत्रापि किं हेतोः
कार्यनियमकल्पनेन ? तत्सामर्थ्यस्य नित्यत्वाददोष इति चेत्; न; तन्निषेधात् । स्वहेतोः इति
चेत्; कर्मणोऽपि तत एव इति किम् ईशेन ? इति स्थितम्--यथा इत्यादि । अथ कर्मणा ईश्वरः
प्रेरितः, तेन वा कर्म कार्यकृत् इष्यते; तत्राह--विपर्यये वा इत्यादि । उक्तक्रमाद् अन्यः क्रमो
विपर्ययः, स च सेश्वरकर्मवादिमतेऽनन्तर एव संभवति, तस्मिंश्च प्रवर्त्तने पारमैश्वर्यानुपपत्तेः
कर्मैव तन्निमित्तम् । तथाहि--पृथग्जनवत् कर्मणा प्रेरितस्य तस्य⁶⁹⁷⁷

ईश्वरस्य ।

प्रवर्त्तने न ततो विशेषः ।

किञ्च, तेन⁶⁹⁷⁸

कर्मणा ।

प्रेरितः, पृथग्जन एव स 6979 स्व कार्यं विदधातु किमीशप्रेरणेन ? अचेतन
मपि 6980

कर्म ।

तत् ईशं प्रेरयति न तज्ज्ञा 6981 6981

पृथग्जनम् ।

तज्जनमिति किंकृतो विभागः ? अन्येन 6983 अथ तेन⁶⁹⁸³

कर्मणा ।

प्रेरितमीशं प्रेरयति इत्ययुक्तम्; अनवस्थापत्तेः । तन्न कर्म ईश्वरं प्रेरयति । नापि ईश्वरः
कर्म; पारमैश्वर्यानुपपत्तेः । तथाहि--वरं कार्यमेव तेन कृतं किं कर्मप्रेरणेन ? 6985

ईश्वरस्य ।

यस्य कार्येऽसामर्थ्यं
तस्य 6986

कर्मप्रेरणे ।

तत्प्रेरणे सामर्थ्यम् अतिश्रद्धेयम् । कर्मण एव वा 6987

कार्योत्पादकत्वमस्तु ।

तदस्तु किं तत्प्रेरकेण ।

अथ अचेतनं तद्6988

कर्म ।

वास्यादिवत् चेरना निश्चितमेव 6989 चेतनाधिष्ठितमेव कार्ये प्रवर्त्तते6990

प्रधानपरमाणुकर्माणि प्राक्
प्रवृत्तेः बुद्धिमत्कारणाधिष्ठितानि प्रवर्तन्ते अचेतनत्वात् वास्यादिवत् ।--न्यायवा॰ पृ॰ ४५७ ।

तदधिष्ठापकस्य⁶⁹⁹¹

ईश्वरस्य ।

ज्ञानादेः कथं चेतनत्वं घटादिवत् ? अस्मदादिवत् स्यादिति चेत्; तदेतद
सत्; 6992

असिद्धस्य उदाहरणरूपेण कथनं कृतम् ।

यदसता समुदायहृतम् 6993 तः समुदाहृतम्; अस्मदादेरपि 6994

चेतनत्वात् ज्ञानाद्वा ।

ततो भेदे; न चेतनत्वम् । ज्ञान
समवायाच्चेतनत्वं चेत्; न; तन्निषेधात्6995

समवाय
निराकरणात् ।

। सतोऽपि सर्वगतत्वेनाऽविशेषात् किं क्व ज्ञानम् ? अथ
सम्बन्धा6996 न्ध्यविशेषेऽपि सम्बन्धविशेष इष्यते; कुत एतत् ? स्वभावत इति चेत्; 6997

ईश्वरस्वभावं ज्ञानमिति ।

तदपि
कुतः ? तथा दर्शनात्6998

इति चेत् ।

; युक्तमेतद् यदि गगनादिपरिहारेण ईश्वर एव किं देव 6999 किञ्चिदेव ज्ञानं
दृश्येत । स एव पश्यतीति चेत्; कोशपानात्7000

एतदुच्यमानं मद्यपानादेव बुद्धौ
समाविशति ।

प्रत्येयम् । एतेन योगिनि7001 नश्चिन्तिताः ।
स्वभावत एव च सम्बन्धिनियमे किं समवायेन ? इहेति प्रत्ययोऽपि 7002

स्वभावादेव ।

तत एव भविष्यति । तन्न
परस्य कश्चित् चेतनो यः तस्य⁷⁰⁰³

कर्मणः ।

अधिष्ठाता स्यात् । ज्ञानात⁷⁰⁰⁴ त्तस्याभेदे अन्यत्रापि गुणगुणिनो
र्भेदैकान्तो विशीर्येत । तथा च अनीश्वरस्य अनित्यज्ञानादिस्वभावस्य कार्यत्वम् इति,
7005

अस्मदादिदृष्टान्तेन ।

तद्दृष्टान्तेन ईश्वरस्यापि 7006

कार्यत्वं ।

तत्प्रसक्तमिति तस्यापि अन्यो धीमान् कर्त्ता, ततः पारमैश्वर्यानुप
पत्तिः इति ।

[p. 477 ]

किंच, यदि सर्वमचेतन नं चेतनाधिष्ठितमेव कार्ये प्रवर्त्तते इत्येकान्तः; तर्हि यस्य
यत् कर्मादि स एव तस्यापि7007 तस्याधिष्ठाता इति व्यर्थम् ईश्वरकल्पनम् । नहि 7008

ईश्वरस्यापि ।

तस्यापि तत्र
सन्निधानादपरम् अधिष्ठातृत्वम् । प्रेरकत्वमिति चेत्; 7009

अस्मदादेरपि ।

अन्यस्याप्यस्तु । तदज्ञाने 7010

प्रेरकत्वम् ।

तत्कथम्
इत्यपि नोत्तरत्वात्क्लोत्तरत्वात् 7011 न; उक्तोत्तरत्वात् सुप्तस्याऽज्ञानेऽपि स्वाङ्गावयवप्रेरणं7012 ण
दर्शनादिति ।

यदि पुनरिदं चोद्यम्--शरीरसम्बन्धात् प्राग् अशरीरस्य कथं तदधिष्ठातृत्वमिति ? तदीश्वरे
ऽपि समानमिति दर्शयन्नाह--जीवोपयोग इत्यादि ।

जीवोपयोगयोग्यैरीश्वरस्यानुमीयते ।

वितनोश्चेच्छा तद्धेतुः शरीरकरणादिभिः ॥ १३ ॥

शरीरेन्द्रियादिसङ्गमनुभवतोऽनिष्पन्नकायकरणस्य उत्पत्तुः कथमात्मोपभोगयोग्य
निष्पादनसामर्थ्यम् ? तत्परिग्रहात् निष्पन्नस्यतत्कृतिर्न संभाव्येत । पारिशेष्यादीश्वरः
कारणमिति वैशेषिकादयः । वितनुकरणस्य पुनरिच्छया जीवोपभोगयोग्यशरीरादिकरणं
कथं संभाव्येत ? तदुत्पत्रविशेषात्, प्रतिषिद्धं च । तत्परिणामोपगमेऽपि समवायिकारण
त्वस्थित्वाप्रवृत्त्यादेश्च परिणामिन एव संभवात् प्रवर्तनालक्षणाः दोषास्तज्जन्महेतवः कथन्न
स्युः ? अत एव कर्मसम्बन्धोपपत्तेः । चेतनकृतं किञ्चिदुपभोगयोग्यं संप्रेक्ष्य सर्वत्र
कल्पनायां सतनुकरणकृतिः किन्न प्रसज्येत ? तथा च अनवस्था । दृष्टव्यतिक्रमे स्वकर्मणः
तत्सामर्थ्यं कल्पयितुं युक्तम् ।

च शब्दो [p. ३७८ क ]अप्यर्थो भिन्नप्रक्रमः ईश्वरस्य इत्यस्यानन्तरं द्रष्टव्यः । न
केवलमन्यस्य अनीश्वरस्य अपि वीतु ई श्वरस्यापि । किंभूतस्य ? वितनोः अशरीरस्य ।
किम् ? अनुमीयते । कैः ? इत्याह--शरीरका7013 करणादिभिः आदिशब्दाद् भुवनादि
परिग्रहः, अभेदोपचारात् तद्गताः कार्यत्वादयः शरीरकरणादयः उच्यन्ते । किंभूतैः ?
इत्याह--जीवापयोगयोगैः 7014 जीवोपयोगयोग्यैः ईश्वराद् अन्य⁷⁰¹⁵ न्ये जीवा गृह्यन्ते,
तस्य ईश्वरस्य इत्यनेन अभिधानात्, तेषामुपयोगः तज्जननव्यापारः तत्र योग्यैः यथा
ईश्वरेण ते निष्पादयितुं शक्याः तथा अन्यैरपि इत्यर्थः । तस्य का7016

का इति प्रश्ने ।

किमनुमीयते ? इत्याह—
इच्छा सिसृक्षा । किंभूता ? इत्याह--तद्धेतुः शरीरकरणादिका7017

कारणादि
इति निरर्थकं पुनर्लिखितम् ।

रणादिकारणम् । यथा
वितनोरन्यस्य तद्धेतुः सो7018 सानानुमीयते तथा ईश्वरस्यापीति भावः । यदि वा चशब्दः
अवधारणे, ईश्वरस्येव⁷⁰¹⁹ स्यैव किमनुमीयताम् ?

ननु यथा ईश्वरस्य 7020

शरीरादिकरणे ।

तत्करणे सामर्थ्यम्, नैवमन्यस्येति चेत्; युक्तमेतद् यदि तथादर्शनं
स्यात् । नहि दृष्टेऽनुपपन्नं नाम । अथ ईश्वरेण सर्वस्य जननात् किमन्येनेति चेत् ? एतदपि युक्तं
यदि कुतश्चित् सिद्धं स्यात्, यावता शरीरादिकार्यदर्शनात् ईशोऽप्यनुमीयते । 7021

कार्यम् ।

तच्च नानाविधमिति
[p. 478 ] तथाविधम् आत्मनः कर्त्तारमनुमापयन्ति7022 ति घटपटनगरारामादिवत् । अथ केनोच्यते--एकस्य
करणदर्शनाद् एकः प्रतीयते ? प्रतीयताम् यदि कार्ये तद्विज्ञानानुगमः स्यात्, न चैवम् शब्दह
श्चेवंननिधत्रत्यत्रापरा 7023 चैवमिति । अत्रापरः प्राह--सकलं जगद् एकोऽवयवी तस्य प्रासादवद्
अनेककर्तृसंभवेऽपि [p. ३७८ ख ] सूत्रधारसमानेन एकेन सकलकारकग्रामवेदिना भवितव्यम् इति;
तदप्ययुक्तम्; यतः एकस्यापि भागशः अनेकसूत्रधारसंभवात् ।

वितनुका7024 करणस्य इत्यादिना कारिकां व्याख्यातु7025 तुं शरीरेन्द्रियेत्यादि पूर्वमुपचति
7026 पूर्वपक्षमुपन्यस्यति तन्वादिसङ्गमनुभवति7027 तः संसारिण इत्यर्थः । स्वयम् आत्मनान
ईश्वरादिना, उत्पत्तुः गतदि7028 कृत्यादिसंबन्धितया जायमानस्य । किंभूतस्य ? इत्याह--अनि
ष्पन्नकायकरणस्य कथम् ? न कथञ्चित्, आत्मापयोग्य⁷⁰²⁹ आत्मोपभोगयोग्यनिष्पादन
सामर्थ्यम् । कुतः ? इत्याह--तत्परिग्रा7030 ग्रहेत्यादि । नोत्पत्तुः तन्निष्पादनसामर्थ्यमपि तु
तद्विपरीतयोः पित्रोः इति चेत्; अत्राह--निष्पन्नेत्यादि । मैथुने तद्व्यापारात् । न च तदेव
तत्र व्यावृत्तिः 7031 व्यापृतिः प्रतिमैथुनमपत्योत्पत्तिप्रसङ्गात् इति भावः । कर्म्मणा7032 णांतत्र व्यावृत्ति
7033 पृतिरिति चेत्यादि 7034 चेत्; इत्याह-- तत्कृतिः शरीरेन्द्रियादिर्न संभाव्येत । कुतः कस्य
7035

तत्कृतिः ।

सा संभाव्यत इत्याह--पारिशेष्यात् इत्यादि । प्रसक्तप्रतिषेधे अन्यसिद्धिः पारिशेष्यं
तस्माद् ईश्वरः कारणम् । तथाहि--शरीरे तिपादि7036 न्द्रियादिकार्यं कारणाविनाभावि, तस्य च
उक्तविधिना नान्यत् कारणम् इति पारिशेषाद् 7037 ष्यात् ईश्वरः इत्येवं वैशेषिकादयः ।
7038

तत्त्वदूषकादयः इति पुनर्लिखितम् ।

तत्त्वदूषकादयः । तत्त्वदूषणमाह--वितनुकरणस्य इत्यादि । वितनुकरणस्य ईश्वरस्य इति
विभक्तिपरिणामेन सम्बन्धः । पुनरिति वितर्के । इच्छया शरीरादिकरणं वाञ्छया कथं संभा
व्येत ? किम् ? इत्याह--जीवोपभोग इत्यादि । इतरथातथाविधस्य स्वयमुत्पत्तुः इच्छया
तन्निष्पत्तिः संभाव्येत । तस्येच्छा 7039

शरीरादिकरणरूपा ।

तादृशी कुतोऽवगम्यते ? [p. ३६९ क ] ईश्वरस्य कुतः ?
कार्यनिष्पत्तेः; अन्यत्र समानम् । जन्मोत्तरकालं तदिच्छातः कुतो न कार्यम् इत्यपि नोत्तरम्;
ईश्वरेच्छा7040 च्छयासर्वेक कार्यनियातं 7041 सर्वैककार्यनिपातः स्यात् । तत्र प्रमाणाभा वाहयनिवारः
7042 वोऽन्यत्राप्यनिवार्यः संभाव्येत । सक्ष⁷⁰⁴³ साक्षादुत्पन्नेऽपि ततो जगत्कार्ये पुनस्तस्यामपि
तन्नोत्पद्यते ।

स्यान्मतम्--आत्मनः शरीरादिसम्बन्धकरणे न कस्यचिद् इच्छा अस्ति, सती वा कथं
नेदानीं सर्वैः स्मर्यते इति; तन्न सारम्; यतः तस्यार्थस्यमरणे7044 तस्य अर्थस्मरणेप्यनिवारणात्
अस्मरणं मथापि 7045 णमन्यत्राप्यविशिष्टम्, सामर्थ्यम् उभयत्र सन्दिग्धमिति मन्यते । एतदेवाह—
तद् इत्यादि । स चासौ 7046

उत्पद्यते इति उत्पत्ता ।

उत्पत्ता वनेना 7047 च तेनाऽ विशेषाद् ईश्वरस्येति । यत एव
विशेषोऽत एव वरमीश्वरण सिष्टः 7048 रेण सृष्टः एवं तदाराधनाद् धर्मसिद्धेः इति चेत्;
अत्राह--प्रतिषिद्धं च इत्यादि ।

[p. 479 ]

ननु मम बुद्धिमत्कारणमात्रसिद्ध्या प्रयोजनम्, तत्कारणम् ईश्वरो भवतु परो वा परिणा
म्येव इति चेत्; अत्राह--समवायीत्यादि । तस्य ईश्वरस्य अन्यस्य वा परिणामोपगमेऽपि,
अपिशब्दः पक्षान्तरसूचकः । कुतः तदुपगमः ? इत्याह--समवायीत्यादि । समवायिकारणत्वं
च स्थित्वाप्रवृत्तिश्च आदिशब्देन निमित्तकारणत्वादिपरिग्रहः तस्य परिणामिन एव संभवात्
इति । तत्र दूषणम्--प्रवर्त्तनेत्या दि । प्रवर्तनालक्षणा दोषा रागादयः कथं न स्युः नैव
ईश्वरस्येति । किंभूताः ? इत्यत्राह--तज्जन्महेतवः तच्च तनु 7049 तत् शरीरेन्द्रियादिसम्बन्ध
लक्षणं जन्म तस्य हेतवः, त⁷⁰⁵⁰

ईश्वरस्य ।

स्यापि संसार इतरजीववत् स्यादित्यर्थः । तस्य दोषास्तित्वे किं
प्रमाणमिति चेत् ? अत्राह--[p. ३७९ ख ] प्रवर्त्तमानानां जन्तूनां प्रेरणा प्रवर्त्तना सैव लक्षणं चिह्नं
येषां ते तथोक्ताः । तथाहि--यः परममिष्ट 7051 परम् इष्टानिष्टकर्मणा योजयति स रागादिनामवे
7052 दिमानेव तनो यथा ध्यानो ? योजयति च तेन परमीश्वर इति । रागाद्यभावेऽपि तस्य तत्प्र
वर्त्तनाऽविरोधादनैकान्तिको हेतुरिति चेत्; अत्रोत्तरम् तन्वादिकरणाद् इत्यादि भवि
ष्यति । सतोऽपि 7053 सन्तोऽपि तस्य रागादयो न कर्मसम्बन्धकारणं देवताविशेषत्वाद् यथा
मयूरस्य विषं न रमण 7054 मरणकारणम् । अत एव दोषसद्भावत एवं7055 व कर्मसम्बन्धोपपत्तेः
तज्जन्महेतवः कथन्न स्युः इति ? अन्यथा सर्वस्यापि त⁷⁰⁵⁶

दोषात् ।

तस्तत्सम्बन्ध⁷⁰⁵⁷ न्धाभाव⁷⁰⁵⁸

कर्मसम्बन्धाभावः स्यात् ।

इति
मन्यते ।

एवं तायत् 7059 तावत् स्वयुक्त्या संसारित्वं त⁷⁰⁶⁰

ईश्वरस्य ।

स्य दर्शनम् 7061 दर्शितम् । अधुना परयुक्त्या
दर्शयन्नाह--चेतनकृतम् इत्यादि । चेतनकृतं सूपादि किञ्चित्, न सर्वं तथा, प्रमाणाभावात्
परस्य इति निरूपितम् भूता भव्याः सिद्धिवि॰ ३ । ८ इत्यादिना । किंभूतम् ? इत्याह—
उपभोगयोग्यम् प्राणिना7062 नांभोग⁷⁰⁶³ ग्यमित्यर्थः । तत्किं कृत्त्वा ? इत्याह--संप्रेक्ष्य दृष्ट्वा सर्वत्र
सर्वस्मिन् उपभोगयोग्यकल्पनायां क्रियमाणायां चेतनकृतत्वस्य इति सम्बन्धः । तथा
च परप्रयोगः--राज्यादिवा7064 वन्नरेन्द्रादिभिः केनचित् चेतनावता कल्पितं भुज्यते, भोग्यत्वात्,
सूपादिवत् । योऽसौ ते 7065 अन्ते 7066

परमात्मा ।

कः संभवावान् 7067 स भगवान् महेश्वर इति । तत्र परिहारः—
सतनुकरणकृतिः तनुकरणवता करणम् उपभोगयोग्यस्य किन्न प्रसज्येतौ च 7068 ज्येत ? अत्रापि
स एव प्रयोगो दृष्टान्तोऽपि सूपकार एव तथा च तेना7069 न च स्वशरीरादिकम् अन्येन [p. ३८० क ]
तदनुभुज्यते, तेनाप्यन्येन इत्यनवस्था इति भावः । अथासौ7070

ईश्वरः ।

अतनुकरण इष्यते अन्येन
वा दत्तं शरीरादि भुङ्क्ते; न; अत्राह--दृष्टेत्यादि । परोपभोगयोग्यस्य सूपादेः करणम्, दान
7071 नंवा सतनुकरणस्य सूपकारादेः अन्यदत्तं जातस्य⁷⁰⁷² प्राप्तं वा दृष्टम् तद्व्यतिक्रमे क्रिया ?
क्रियमाणे स्वकर्मणः भोक्तुर्यदात्मीयं कर्म तस्य तत्सामर्थ्यं भोक्त्रुपभोगयोग्यकरणसामर्थ्यं कल्प
यितुं युक्तम् । यथा अचेतनस्य चेतनानधिष्ठितस्य 7073

उपभोगयोग्यकरणसामर्थ्यम् ।

तत्सामर्थ्यं न दृष्टं तथा चेतनस्य वितनु
करणस्यापि न दृष्टम् । कल्पनम् अन्यत्रापि समानमिति भावः ।

[p. 480 ]

ननु स्वशरीरकरणसंचरणकरणं7074

परलोकशरीरान्तरसंचरणम् ।

प्राणभृतो 7075

प्राग्भवीयशरीरादिरहितस्य ।

वितनुकरणस्यैव सर्वस्य दृष्टम्, तत्संचरणकरणे
अपरतनुकरणादेरभावात्, तत्तेन दृष्टव्यतिक्रम इति चेत्; उच्यते--स्वापाद्यवस्थस्य विचेतनस्यापि
न दृष्टव्यतिक्रमः । नहि तस्यामवस्थायां परेण⁷⁰⁷⁶

बौद्धेन ।

चेतनाऽभ्युपगम्यते यतस्तदा चेतनः पुरुषः स्यात् ।
अन्यदा ससाप्य 7077 7077

सती
अपि ।

सत्यप्यनुपयोगिनी । जैनोपगमात् तदा7079

स्वापाद्यवस्थायाम् ।

तदस्तित्वे तदुपगमादेव सर्वस्य
शरीरान्तरं कार्म्मणं 7080

यतः आत्मा परलोके शरीरान्तरं प्रति संचरति ।

तत्संचरणकारणं सिध्येत् । अथेश्वरः तदवस्थस्य 7081

शरीरान्त
रसंचरण ।

तत्संचरणकारणं ततो
ऽयमदोषः; तर्हि स एव सतनुकरणप्राणभूतः तत्संचरणकारणमिति नातनुकरणस्य तत्संचरण
हेतुत्व⁷⁰⁸² त्वं दृष्टं कुतः विचेतनाता7083 तनता तत्प्रेरकस्य ? तथादर्शनात्; सतनुकरणस्यापि । ततो
न कश्चिदे 7084 किञ्चिदेतत् ।

अत्राह परः--नेश्वरस्य जन्महेतवोदोषाः, तद्रहितस्यापि7085

दोषरहितस्य, शरीरादिरहितस्य वा ।

च संसारनिमित्तत्वम् इति;
तत्राह--तत्त्वाद् 7086 तन्वादि इत्यादि ।

तन्वादिकरणात् सत्त्वान् भवक्लेशेन योजयेत् ।

बुद्धिमानन्यथा कस्मात् स्वयं द्रोहमकुर्वतः7087

अद्रोहकृत्सु तन्नायं निग्रहस्तेन योजयेत् ।
कर्तुं बुद्धिमता देवैरिदमन्यत्र भाषितम् ॥ तन्वादिकरणात्...--न्यायवि॰ वि॰ द्वि॰ पृ॰ २३१ ।

॥ १४ ॥

सकर्मणां वा जन्तूनां हेतुर्देहादि कर्मणि ।

ईश्वरेच्छाप्रवृत्तिः किं प्राणिस्थन्नेश्वराद्विना ॥ १५ ॥

मुक्तात्मनां तनुकरणादिदुःखोपयोगमकुर्वतः स्वयं स्वप्रेरकं कर्म ईश्वरोऽवश्यमपेक्षते
यतः तदिच्छामात्रं सन्निधापयति तत एव देहादिकं निष्पादयेत् किमीश्वरेच्छया ?
तद्वरमीश्वर एव

[p. ३८० ख ] तच्चादी 7088 तन्वादीनां करणाद् भवक्लेशेन संसारदुःखेन
कस्मात् कुतः कारणात् न कुतश्चित् योजयेत् सत्त्वान् प्राणिनः स्वयम् आत्मना द्रोहम्
अपराधमकुर्वतः ईश्वरः, सर्वस्यात्मनो बुद्धिमत्त्वाऽव्यभिचारात् । बुद्धिमानिति
वचनात् निर्दोषया सकलविषयया बुद्ध्या तद्व्यात् 7089 तद्वान् गृह्यते जन्तुभिः इत्या
दिना । अथापराधमकुर्वतोऽपि 7090

सत्त्वान् ।

तान् तैर्योजयति; तत्राह्यन्य 7091 तत्राह--अन्य था अपराधम्
7092 मकुर्वतोऽपि 7093

ईश्वरः ।

योऽपि योजयति इत्यन्यथाशब्दार्थः, प्रेक्षापूर्वकारितानुपपत्तिः । तत्र यद्यसौ7094

ईश्वरः ।

तांस्तैर्न योजयति संसाराभावः स्यादिति संसारप्रवृत्त्यर्थं तैस्तान् योजयतीति चेत्; अत्राह—
भवक्लेश इत्यादि । तादृशेन प्रेक्षापूर्वकारिणा न भवक्लेशहेतुना इति भावः ।

यदि पुनर्मतम्--नाऽकृतापराधतान् 7095 धकान् स्वयमीश्वरः संसारददुःखैर्जन्तून् योजयति,
अपि तु भूतैरेव तादृशानि कर्माणि कृतानि यः 7096 यैः प्रेर्यमान 7097 णः तैः तद्योजने क्षमय्यौ
[p. 481 ] 7098 क्षमोऽपि औदासीन्यं न लभत इति; तत्राह--सकर्मणां वा इत्यादि । सकर्मणामेव
न निष्कर्मणां जन्तूनां देहादिकर्मणि हेतुः । का ? प्रवृत्तिः । कस्याः ? ईश्वरेच्छायाः
अद्येषां 7099 अन्येषां तत्प्रेरककर्माभावादिति मन्यते । अत्र दूषणम्--प्राणिस्थमित्यादि ।
प्राणिस्थं देहादिहेतुः किन्न ईश्वराद्विना ईश्वरमन्तरेण सकर्मणाम् इति सम्बन्धः ।
एवं मन्यते--यया प्रत्यासत्त्या कर्माणि ईश्वरं प्रेरयन्ति तयन्ति7100

तयन्ति इति पुनर्लिखितम् ।

तया देहादि हादिकुन्विति
7101 कुर्वन्तु इति ।

ननु देहादिकर्मणीश्वरेच्छायाः प्रवृत्तिर्हेतुरिति पूर्वः पक्षः कृतः, दूषणं पुनरीश्वर एवो
च्यते, [p. ३८१ क ] पूर्वपक्षानुसारिणा च दूषणेन भवितव्यमिति चेत्; न; तास्थातातात्स्थ्यात् त
च्छब्दमिति इच्छया ईश्वरः तेन च साध्य इति न दोषः ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--मुक्तात्मनाम् इत्यादि । मुक्तात्मनां तनुकरणादिदुःखोपयो
राम कुवर्वकुतः7102 पयोगमकुर्वतः अकर्मकत्वात्तेषाम्, सकर्मणामेव कुर्वन्ति इत्यर्थः । कर्म तत्रोप
सी 7103 चीयत इति अध्याहारः । ततः किम् ? इत्याह--स्वयमित्यादि । स्वयं स्वस्य प्रेरकम्
ईश्वरोऽपेक्षते कर्मे त्या द्यवश्य⁷¹⁰⁴ श्यं नियमेन । तथा वा 7105 चाचेतनं7106 नकर्ममाहात्म्याद्
नियमेन । यतः यस्मात् सामर्थ्यात् तदिच्छामात्रम् ईश्वरेच्छामात्रं सन्निधापयति तत
एव माहात्म्यात् देहादिकं ततो निष्पादयेदचेतनम् किम् ईश्वरेच्छया ? दूषणान्तरमाह—
तद्वर मित्यादि ।

ननु न केनचित् प्रेरितोऽसौ7107

ईश्वरः ।

तन्निमित्तम्, अपि तु क्रीडया इति चेत्; अत्राह--मुक्ता
त्मनोऽपि इत्यादि ।

मुक्तात्मनोऽपि देहादि कुर्वन् स्यात् क्रीडनोऽन्यथा ।

बुद्धिमान् योजयेज्जन्तून् कथं भवितव्यतावशात् ॥ १६ ॥

यदि...।

न केवलं सकर्मणाम् अपि तु मुक्तात्मनोऽप्यकर्मणोऽपि कुर्वन् स्यात् देहादीः
7108 दि क्रीडा7109 डनः नान्यथा । न सिष्ट 7110 शिष्टपरिहारेण राजा कृतदोषं वधबन्धनादिना योजयन्
क्रीडनो नाम । मुक्तात्मनोऽपि तत्करणे सिष्ट 7111 शिष्टः न स्यादिति चेत्; किं क्रीडनस्य 7112 डनः
स्यात् ? । त⁷¹¹³

क्रीडया ।

या तस्यापि करोतीति चेत्; अत्राह--किं बुद्धिमान् नैव क्रीडन इति सम्बन्धः ।

किंच, यदि क्रीडनः सन् देहादीन् देहिनां विदधाति महेश्वरः, तदा शुभकारिणोऽपि नर
कादिना योजयेद् अशुभकारिणोऽपि स्वर्गादिना इति तदाराधनादिकमनर्थकम्; एतदेवाह--योज
येदि त्यादि । योजयेत् जन्तून् देहादिभिः [p. ३८१ ख ] इति विभक्तिपरिणामेन
सम्बन्धः । कुतः ? इत्याह--भवितव्यतावशात् न शुभाशुभकर्मवशात् कथं नैव
सङ्करेण योजयेत् इत्यर्थः ।

कारिकार्थं स्पष्टयन्नाह--यदीत्यादि । सर्वं गतार्थम् ।

[p. 482 ]

एतेन पद्मविकासकारणभास्वत⁷¹¹⁴

सूर्यस्य ।

इव तस्य⁷¹¹⁵

ईश्वरस्य ।

देहादिकरणे स्वभावः चिन्तितः । कर्मणो
जीवस्य वा संसारिणः तत्स्वभावकल्पनापत्तेः ।

ननु7116

महाभूतचतुष्टयमुपलब्धिमत्पूर्वकं कार्यत्वात्...सावयवत्त्वात्
--प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ५४ । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३०१ । वैशे॰ उप॰ पृ॰ ६२ । शरीरानपेक्षोत्पत्तिकं बुद्धि
मत्पूर्वकं कारणवत्त्वात्...--प्रश॰ किरणा॰ पृ॰ ९७ । न्यायली॰ पृ॰ २० । न्यायमुक्ता॰ दि॰ पृ॰ २३ ।
बुद्धिमत्कारणाधिष्ठितं महाभूतादिव्यक्तं सुखदुःखादिनिमित्तं भवति रूपादिमत्त्वात् तुर्यादिवत् । धर्मा
धर्मौ बुद्धिमत्कारणाधिष्ठितौ पुरुषस्योपभोगं कुरुतः करणत्वात् वास्यादिवत् ।...बुद्धिमत्कारणाधिष्ठितानि
स्वासु स्वासु धारणादिक्रियासु महाभूतानि वाय्वन्तानि प्रवर्तन्ते अचेतनत्वात् ।--न्यायवा॰ पृ॰ ४५७—
६७ । विवादाध्यासिताः तनुतरुमहीधरादयः उपादानाभिज्ञकर्तृका उत्पत्तिमत्त्वात् अचेतनोपादानत्वाद्वा...
यथा प्रासादादि ।--न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ ५९७ । न्यायमं॰ पृ॰ १९४ । कार्यायोजनधृत्यादेः पदात्
प्रत्ययतः श्रुतेः । वाक्यात् संख्याविशेषाच्च साध्यो विश्वविदव्ययः ॥--न्यायकुसु॰ ५ । १ । तत्राविद्धकर्णो
पन्यस्यतम् ईश्वरसाधने प्रमाणद्वयमाह--यत्स्वारम्भकेत्यादि । यत्स्वारम्भकावयवसन्निवेशविशेषवत् ।
बुद्धिमद्धेतुगम्यं तत्तद्यथा कलशादिकम् ॥ द्वीन्द्रियग्राह्यमग्राह्यं विवादास्पदमीदृशम् । बुद्धिमत्पूर्वकं तेन
वैधर्म्येणाणवो मताः ॥ तन्वादीनामुपादानं चेतनावदधिष्ठितम् । रूपादिमत्त्वात्तन्त्वादि यथा दृष्टं स्वकार्य
कृत् ॥--तत्त्वसं श्लो॰ ४७-४९ ।

देहादीनामारम्भका अवयवा बुद्धिमदधीनाः स्व⁷¹¹⁷ विकारित्वात् तन्त्वादिवत् । तथा,
शरीरादयो बुद्धिमत्कारणकाः स्वारम्भकावयवसन्निवेशविशिष्टत्वाद् अचेतनोपादानत्वात्
कार्यत्वात् पटादिवत् इति चेत्; अत्राह--स्थित्वा प्रवृत्तीत्यादि ।

स्थित्वा प्रवृत्तिसंस्थानविशेषार्थक्रियादयः ।

अन्यथैवोपपद्येरन् ततो नेश्वरहेतवः ॥ १७ ॥

नैव तनुकरणादीनां बुद्धिमद्धेतुकत्वे स्थित्वाप्रवृत्तिः अर्थक्रियाकारित्वं वा हेतुः
व्यभिचारात् । नित्येषु आत्मादिषु स्वयमभिमतत्वात् । स्वारम्भकावयवसन्निवेशनिमि
त्तत्वं सतनुकरणस्य घटादेरिव हेतुः स्यात् । बुद्धिमत्कारणपूर्वतामात्रं परेषामिष्टमेव ।
वितनुकृतेः...तत् ।

नन्वेतद् ईश्वरसाधकं प्रमाणं पूर्वं जीवोपयोगयोग्यैः इ⁷¹¹⁸

पृ॰ ४७७ ।

त्यादिना दूषित
मपि किमर्थं पुनर्दूष्यते इति चेत् ? न; पूर्वम् इतरद् वितनोः7119

शरीररहितस्य ।

शरीरादिकरणसामर्थ्यं निर
स्तम्, इदानीं तत्साधनं निराक्रियते इति विभागः । स्थित्वा प्रवृत्तिश्च विरम्य कार्ये व्यापारः
संस्थानविशेषश्च स्वारम्भकावयवसन्निवेशभेदः अर्थक्रिया च कार्यः कारणान्ताः 7120 कार्य
करणम्, ताः आदयो येषाम्, आदिशब्देन कार्यत्वादिपरिग्रहः, ते, अन्यथैव
ईश्वराभावप्रकारेण उपपद्येरन् ततो विरुद्धा इति ।

ननु विपक्ष एव भवन् विरुद्धो हेतुः, अयं तु सपक्षेऽपि घटादौ वर्त्तते, व्यभिचारी तु
स्यात् । अथ नित्येश्वरविरुद्धे परिणामिनि वर्त्तते इति विरुद्ध उच्यते; त⁷¹²¹

ईश्वरस्यैव ।

स्यैव साधने कथं
विरुद्धः ? नित्यत्वप्रतिज्ञाव्याघात इति चेत्; न; भवतोऽपि लोकं 7122 कः खलु अकृत्रिमः
इत्य⁷¹²³

लोगो
अकिट्टिमो खलु--मूला॰ गा॰ ७१२ ।

स्य [p. ३८२ क ] तत्साधनेऽपि विरोधः । न च सेश्वरसाङ्ख्यवादिनः तत्प्रतिज्ञा ।

[p. 483 ]

चे 7124 नन्वेतस्य⁷¹²⁵

ईश्वरस्य ।

परिणामित्वे कार्यत्वेन अन्येश्वरपूर्वकत्वम् अनवस्थाकारि, अन्यथा
अनैकान्तिको हेतुः इति चेत्; अयमेव तर्हि दोषोऽस्तु किमपरेण इति चेत्; न; अन्यथा
व्याख्यानात् । एवकारो निपातत्वाद् अपिशब्दार्थः, ततः अन्यथाप्युप च 7126 प्युपपद्ये
रंस्ततो नेश्वरहेतवः इत्यर्थः । नैव तनुकरण इत्यादि वृत्तिर्भविष्यति । यदि वा, य
एवं वदति नित्योऽशरीरो महेश्वरः शरीरादिकारणम् इति; तदपेक्षया एवकारोऽवधारणे,
अन्यथैव न भाव एवोपपद्येरन् ततो न ईश्वरहेतवो विरुद्धत्वात् । एवमनर्थं 7127 एवमर्थं चेश्वरग्रहणम्, इतरथा बुद्धिमद्ग्रहणं कुर्यात् । अत्र वृत्तिः स्वारम्भक इत्यादि ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--तनुकरणेत्यादि । स्थित्वा प्रवृत्तिः अर्थक्रियाकारित्वं वा
न हेतुः । कुतः ? व्यभिचारात् । अयमपि कुतः ? इत्याह--नित्येषु इत्यादि । स्वयम्
आत्मना ईश्वरवादिनाऽभिमतत्वात् स्थित्वाप्रवृत्तेः अर्थक्रियाकारित्वस्य च । नित्यग्रहणेन
तत्रायम् बुद्धिमत्कारणाभावं दर्शयति, आत्मग्रहणेन स्वकार्येऽन⁷¹²⁸ ऽन्यचेतनाधिष्ठितत्वाभावम्,
अन्यथा7129

नित्यस्य ईश्वरस्यापि अन्यचेतनाधिष्ठितत्वे ।

अनवस्था स्यात् । स्वारम्भकावयवसन्निवेशनिमित्तत्वं स्यात् हेतुः इत्यनुवर्त्तते ।
कस्य ? इत्याह--मतनु 7130 सतनुकरणस्य । कस्येव ? इत्याह--घटादेरिव । अनेन इष्टसाध्य
विपर्ययसाधनाद् विरुद्धमुक्तम् । एतेन कार्यत्वादिकं चिन्तितम् ।

यस्तर्हि सशरीरमनित्यज्ञानम् ईश्वरं कारणमिच्छति तस्य कथं दोषः ? इत्याह--परेषाम्
इत्यादि । परेषाम् [p. ३८२ ख ] जैनैः इष्टमेव । किम् ? इत्याह--बुद्धिमत्कारणपूर्वतामात्रं तनु
करणभुवनादीनाम् इति सम्बन्धः । च शब्दः पूर्वसर्वदूषणसमुच्चयार्थः । एवं मन्यते--ईश्वरस्य
ज्ञान-तनुकरणभुवनादीन्युपकरणानि यदि तत्कर्मणो7131

ईश्वरकर्मणः ।

भवन्ति प⁷¹³²

अन्यजनस्यापि ।

रस्यापि तत एवेति किम् ईश्वरेण ?
तदधिष्ठितादिति चेत्; एतदपि नाऽनेन उत्सृष्टम् । ईश्वरादेव इति चेत्; तद्व्याघातः अकर्म
वादश्च । अति 7133 अनित्यज्ञानस्य दे 7134 महेश्वरस्य सकलोपकरणादिज्ञानं प्र मा ण सं ग्र ह
भा ष्ये निरस्तम् ।

किंच, स्वतन्वादिकरणे यद्यत् यावत् परं तदपेक्षेत संसारित्वम् इतरवत् । अनपेक्षणे
अन्यतन्वादिकरणेऽपि किं तदपेक्षणेन ? वितनुकरणोऽपि7135

ईश्वरः ।

स्वस्य देहादिकं सम्पादयन्ति7136 यति न
परस्य इति महती प्रेक्षापूर्वकारिता ! एतदेव दर्शयन्नाह--वितनुकृतेः इत्यादि । निगमनमाह—
तदित्यादि ।

क ण च र स्य अ क्ष पा द स्य च देहादीनाम् ईश्वरं कारणं वदतः स्ववचनविरोधम्
इदानीं दर्शयन्नाह-- संसार इत्यादि ।

संसारसुखसंवित्तिक्षयात् मोक्षात्मकं वदन् ।

देहादेरीश्वरो हेतुर्यदि शास्त्रं विहन्यते ॥ १८ ॥

सू त्र का रः आत्मादितत्त्वज्ञानात् निःश्रेयसाधिगमं परं पुरुषार्थमाह । स एव
संसारं परं सूचयति, यतः देहादिरीश्वरहेतुः । तदनयोः परस्परविरोधात् सू त्र का र स्य
[p. 484 ] बुद्धिमत्त्वं कथं कल्प्येत ? कः प्रेक्षावानपवर्गमचैतन्यं प्रतीयते तद्विषयं शास्त्रं कुर्यात्
यतो नेश्वरो बुद्धिमान् ? तन्न, अन्यस्याऽसंभवात् ।

देह आदिर्यस्य सकलकार्यग्रामस्य स तथोक्तः तस्य ईश्वरो नित्यो व्यापी यदि हें
7137 हेतुः शास्त्रे 7138 स्त्रं क ण च रा देर्वचन स 7139 नं तदेववा विहन्यते बाध्यते । किं
कुर्वन् ? इत्याह--वदन् कथयन् । किम् ? इत्याह--मोक्षात्कथं 7140 मोक्षात्मकम् मोक्ष
मित्यर्थः । कुतः ? इत्याहा 7141 ह-- संसार सुखसंवित्तिक्षयात्, संसारो जन्म
मरणादिप्रबन्धः सुखग्रहणमुपलक्षणं दुःखादेः, संवित्ति ःबुद्धिः दुःखादिवित्सं चेतैरपि
[p. ३८३ क ] ग्रहणे 7142 दुःखादिवत् संवित्तेरपि तेनैव ग्रहणे प्राप्ते तदुपादानं पृथक्7143

पृथक्संवित्तिपदस्य ग्रहणम् ।

मोक्षस्यास्याऽ
युक्ततां प्रतिपादयितुम्, 7144

संसारसुखसंवित्तीनाम् ।

तासां क्षयात् । एतदुक्तं भवति--यदा सर्वोत्पत्तिमताम् एकस्व
भावो नित्यो व्यापीश्वरः कारणम्; तदा सर्वं सर्वदा सर्वेषामविशेषेण देहादय इति न तत्क्षयात्
मोक्षः । तदुक्तं न्या य वि नि श्च ये--

*कारणस्याक्षये तेषां का7145

कार्यस्योपरमः कथम्—
न्यायवि॰ ।

र्यस्योपरतिः कथम् । न्यायवि॰ १ । १०३ इति ।

भव 7146 न च नित्यस्या 7147 स्वभावे या 7148 अन्याऽतिशयस्य काचिदपेक्षा इत्युक्तम् । तनु
तत्कृय 7149 ननु तत्क्षयस्यापि स⁷¹⁵⁰

ईश्वर एव ।

एव कारणं तत्कथं तदनुपपत्तिरिति चेत्; संसार⁷¹⁵¹

संसारावस्थायामेव मोक्षः स्यादित्यर्थः समर्थकारणसद्भावात् ।

निर्वाणपुर
प्रवेशः । ततो मोक्षमिच्छता प्रकृत्यादिवद् ईश्वरोऽपि तत्कारणं नाभ्युपगन्तव्य इति ।

यदि चैवं 7152 वा, एवं व्याख्यायते--देहादी7153 देरीश्वरो हेतुः यदि । किं कुर्वन् ?
वदन् ? किम् ? शास्त्रम् । किं भूतम् ? इत्याह--मोक्षाह्व⁷¹⁵⁴ त्मकं मोक्षस्य सन्निधानं
यस्मिन्निति । कुतः ? इत्याह--संसारेत्यादि । तर्हि विहन्यते परस्परविरोधेन खरो
7155 ईश्वरो निराक्रियते । तथाहि--सर्वदा आत्मनो देहादिकर्तृत्वं प्रतिपद्यमान एव संसारोदिक्षो
7156 संसारादिक्षयान् मोक्षह्वकं 7157 क्षात्मकं शास्त्रं वदन् तदभावं वदतीत्येष विरोधः । अथ तच्छास्त्रं
तत्प्रणीतं न भवत्यन्यतो7158

ग्रन्थकारादेः ।

भावात्; न सर्वमीश्वरकृतम्, तेन⁷¹⁵⁹

अन्यकृतशास्त्रेण ।

व्यभिचारात् ।

अथवा, यदुक्तम् कर्मपरवशः किं बुद्धिमानवेनम 7160 नचेतनमतिशेते संसारिणं वाऽऽ
त्मानम् इति ? तत्त्व 7161 तत्र परकीयं तद्बुद्धिमत्त्वसाधनमाशङ्क्य दूषयन्नाह--संसारेत्यादि ।
देहादेरीश्वरो हेतुः यदि प्रतीयेत इत्यध्याहारः । किं कृत्त्वा [p. ३८३ ख ] तद्धेतुरसौ ?
इत्याह--संसारसुखसंवित्तिक्षयात् तत्क्षयमाश्रित्य शुद्धसुखसंवित्तीः समाश्रित्य इति
यादेव 7162 यावत् । एवमर्थं च संसारग्रहणम्, इतरथा सुखसंवित्तिग्रहणमेव कुर्यात् । किं
कुर्वन् समाश्रित्य तद्धेतुः प्रतीयते ? इत्याह--वदन् मोक्षात्मकं शास्त्रम्, मोक्षग्रहणं तदुप
ज्ञाशेषतत्त्वोपलक्षणार्थम् । अत्र दूषणम् विहन्यते ईश्वर इति । तद्यथा--यदि शुद्धं सुखं संवे
दनं चेश्चेष्टं 7163 चेश्वरस्येष्टम्, तदेव परेषामपि विधातव्यम्, न शरीरादि । यदि पुनः न शरीरा ये
[p. 485 ] च ? आत्मानोऽपि तदेव कुर्यात् । अथ कर्मणः सहकारिणः प⁷¹⁶⁴

अन्यप्राणिषु ।

रत्र भावात्तत्रैव तत्कुर्यात्
नात्मनि विपर्ययात्; कर्मापि इष्टतया आत्मनि विधातव्यम्, अन्यथा नान्यत्रापि । त⁷¹⁶⁵

कर्मणः ।

स्य तदा
तदहेतुत्वे7166

ईश्वराहेतुकत्वे ।

कथमव्यभिचारो हेतूनाम्7167

कार्यत्वादीनाम् ।

? अथवा शास्त्र⁷¹⁶⁸ स्त्रं विहन्यत⁷¹⁶⁹ ते प्रमाणेन इति
व्याख्यातव्यम् । अत्र कः प्रेक्षावान् इत्यादि वृत्तिर्भविष्यति ।

कारिकां व्याख्यातुमाह--सू त्र का र इत्यादि । सू त्र का रः अ क्ष पा दा दिः परं
पुरुषार्थमाह । किम् ? निःश्रेयसाधिगमं निःशेषवैशेषिकगुण⁷¹⁷⁰

बुद्धिसुख
दुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मसंस्कारा विशेषगुणाः ।

प्रहाररूपनिर्वाणप्राप्तिम् । कुतः ?
इत्याह--आत्मादेः तत्त्वज्ञानात्, नेश्वरात्; अन्यथा त⁷¹⁷¹

तत्त्वज्ञानं व्यर्थं स्यात् ।

द्वैफल्यम् । ईश्वरा7172 रो यावत् तत्त्व
ज्ञानोत्पादनात्याया 7173 नायात्मानं क्लेशयति तावन्मोक्षमेव विदधातु इत्येतदनेन दर्शयति । स
एव सू त्र का रः संसारं मुक्तेः परं प्रकृष्टं सूचयति । कुतः ? इत्याह--देहादिरीश्वरहेतुः इति
शब्दोऽत्र द्रष्टव्यः । इत्येवमाह यतः । निगमयन्नाह--तदित्यादि । यत एवं तत्तस्मात् [p. ३८४ क ]
अनयोः सू त्र का र वचसोः परस्परविरोधात् बुद्धिमत्त्वं कथं कल्प्येत सू त्र का र स्य
इति । यदि वा, सूत्रकारो महेश्वरः सर्वस्य त⁷¹⁷⁴

महेश्वरपूर्वकत्वात् ।

त्पूर्वकत्वात् अपरं पूर्ववत्7175

व्याख्येयम् ।

। अयं तु विशेषः
बुद्धिमत्त्वं कथं कल्प्येत ईश्वरस्य इति । अथवा, अ क्ष पा दा त्यिप्रेप 7176 अ क्ष पा दो निः
श्रेय साधिगममाह, देहादिः सूचयतीति वाक्यभेदेन व्याख्यातव्यम् । देहादिहेतुरीश्वरः
इति च पाठोऽस्ति । तत्राप्येवं वाक्यभेदः तदनयोः ईश्वरकारयोः सूत्रकारये 7177 ईश्वरसूत्रका
रयोः बुद्धिमत्त्वं कथं कल्प्येत ? परस्य ईश्वरबुद्धिमत्त्वसाधकं कः इत्याद्याशङ्कते दूषयितुम्—
कः प्रेक्षावान् अतीन्द्रियार्थदर्शी अपवर्गम् उपलक्षणमेतत् अशेषाऽऽत्मादितत्त्वस्य । किंभूतम् ?
अचैतन्यं चेतनारहितत्वं प्रतीयते, त 7178 यतः तद्विषयं शास्त्रं कुर्यात् न कश्चित् ? सुगतादेर
सम्बंधा7179 रसम्बद्धाभिधायित्वात् क ण च रा दे श्च त⁷¹⁸⁰

ईश्वरोपदेशादेव ।

दुपदेशादेह⁷¹⁸¹ देव समीहितसिद्धेः यतोऽ
न्यस्य तंप्रतिपन्ना 7182 तत्प्रतिपत्तौ नेश्वरो बुद्धिमान् । यत इति वाऽऽक्षेपे यतो न बुद्धिमान् ?
तद्वानेव । अत्र दूषणमाह--नेत्यादि । यदुक्तं तन्न । कुतः ? उक्तप्रकारादन्यस्य मुक्तिप्रकारस्य
संभवावेवमन्यन्ते 7183 संभवात् । एवं मन्यते यथा ईश्वरस्य अनन्तज्ञानस्वभावस्य सतः तद्विव
नुक 7184 तद्विघातककर्मापाये यदा सर्वज्ञत्वं न कदाचिदा7185 दचैतन्यं तथाऽन्यस्यापि । विशेषः
पुनरयमेव भवन्स्यापगमेन 7186 मलस्यापगमेन कस्यचित् स्वाभाविकस्तदपायोऽन्यस्योपायात्,
ततोऽन्या7187 न्योविमुक्तिं प्रति यतत इति ।

एतदेव दर्शयन्नाह--आत्मलाभमित्यादि ।

7188

तुलना--न हि गुणादिविनाशात् जडः, गुणगुणिविनाशात्
शून्यः, भोग्यविरहात् तदभोक्ता--लघी॰ स्ववृ॰ श्लो॰ ७६ । स्वरूपावस्थितिः पुंसस्तदा प्रक्षीणकर्मणः ।
नाभावो नाप्यचैतन्यं न चैतन्यमनर्थकम् ॥--तत्त्वानु॰ श्लो॰ २३४ ।

आत्मलाभं विदुर्मोक्षं जीवस्यान्तर्मलक्षयात् ।

नाभावं नाप्यचैतन्यं नचैतन्यमनर्थकम् ॥ १९ ॥

[p. 486 ]

न वै निर्वाणम् अभवितुः निरात्मकम्7189

तुलना--तस्मादनादिसन्तानतुल्यजातीयबीजिकाम् । उत्खातमूलां कुरुत सत्त्वदृष्टिं मुमुक्षवः ॥
--प्रमाणवा॰ २ । २५६ । तत्र निरवशेषस्याविद्यारागादिकस्य क्लेशगणस्य प्रहाणात् सोपधिशेषं निर्वाण
मिष्यते । तत्रोपधीयते अस्मिन्नात्मस्नेह इत्युपधिः । उपधिशब्देन आत्मप्रज्ञप्तिनिमित्ताः पञ्चोपादानस्कन्धा
उच्यन्ते । शिष्यते इति शेषः । सह उपधिशेषेण वर्तते इति सोपधिशेषं । किं तन्निर्वाणम् ? तच्च स्कन्ध
मात्रकमेव केवलं सत्कायदृष्ट्यादिक्लेशतस्कररहितमवशिष्यते निहताशेषचौरगणग्राममात्रावस्थानसाधर्म्येण ।
तत्सोपधिशेषं निर्वाणम् । यत्र तु निर्वाणे स्कन्धमात्रमपि नास्ति तन्निरुपधिशेषं निर्वाणम् । निर्गत उपधि
शेषोऽस्मिन्निति कृत्वा, निहताशेषचौरगणस्य ग्राममात्रस्यापि विनाशसाधर्म्येण । तदेव चाधिकृत्योच्यते...
असंलीनेन कायेन वेदनामध्यवासयत् । प्रद्योतस्येव निर्वाणं विमोक्षस्तस्य चेतसः ॥--माध्य॰ वृ॰ पृ॰
५१९--२० ।

अशेषगुणवैकल्यं7190

नवानामात्मगुणानामत्यन्तोच्छित्तिर्मोक्षः ।--प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ६३८ । यावदात्मगुणाः
सर्वे नोच्छिन्ना वासनादयः । तावदात्यन्तिकी दुःखव्यावृत्तिर्नावकल्प्यते ॥ ननु तस्यामवस्थायां कीदृगात्मा
वशिष्यते । स्वरूपैकप्रतिष्ठानः परित्यक्तोऽखिलैर्गुणैः ।--न्यायम॰ पृ॰ ५०८ । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २८७ ।
प्रश॰ किर॰ पृ॰ ६ ।

सात्मकं दृश्यदर्शन
रहितम् 7191

तुलना--तस्मात्तत्संयोगाद् दृश्यस्योपलब्धिर्या स भोगः, या तु द्रष्टुः स्वरूपो
पलब्धिः सोऽपवर्गः ।--योगभा॰ २ । २३ ।

शिष्मः द्रव्यान्तरवत् । किं तर्हि ? मलक्षयात् जीवस्य आत्मलाभं मणिवत् ।
अन्यथा व्यर्थः प्रयासः । तथा सति नेश्वरो बुद्धिमान् अशेषगुणवैकल्यरूपमोक्षाभिधा
नात्, न कणभक्षादिः तदर्थं तद्वचनात् प्रवृत्तेः, परस्परविरुद्धाभिधानात् बुद्धवत् ।

जीवस्य आत्मलाभम् अनन्तज्ञानादिस्वभावलाभं विदुर्मोक्षं । तंलाभः
7192 तल्लाभः कुतः ? इत्याह--अन्तर्मलक्षयात् जीवस्य स्वभावाऽन्यथाभावोऽन्तर्मलम् [p. ३८४ ख ]
तस्य क्षयात् । अनेन सामर्थ्याद् द्र⁷¹⁹³

द्रव्यकर्माभावः ।

व्यमलक्षयोऽप्युक्तः, त⁷¹⁹⁴

अन्तर्मलरूपभावकर्माभावे ।

दभावे तदभावात् । नाभावं जीवस्य
मोक्षं विदुः अस्याऽप्रमाणत्वात् । नापि त⁷¹⁹⁵

जीवस्य ।

स्याचैतन्यं चेतनारहितत्वम् । किं विदुः ?
मोक्षं अत एव न चैतन्यमनर्थकं ग्राह्यशून्यं त⁷¹⁹⁶

जीवस्य ।

स्य तं7197

मोक्षम् ।

विदुः । स्वपरप्रकाशनलक्षणस्य
प्रतिबन्धाभावे नितरां लक्षणाभिव्यक्तिः न पुनरभावः । नहि भानुः जलदपटलविलये स्वपर
प्रकाशनरूपं विजहाति ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--नवै नैव निर्वाणंशिष्यः7198 शिष्मः । किम्भूतम् सविते 7199 तस्य ?
अभवितु रनुत्पत्तिमात्रस्य । वैशेषिकनिर्वाणाद् विशेषमाह--निरात्मकम् । तथा न चैव निर्वाणं
शिष्यः 7200

ब्रूमः ।

7201 शिष्मः । किम्भूतम् ? अशेषविशेषगुणवैकल्यम् बुद्ध्यादितत्त्वम् । सौगतादस्य
विशेषमाह--सात्मकमिति । कस्येव तद्वैकल्यं नवै ? इत्याह--द्रव्यान्तरवदिति । जीवा7202 व
द्रव्यादन्यद् द्रव्यं पृथिव्यादि तदन्तरम् तस्येव तद्वत् । यथा निःस्वभावताभयात् न पृथिव्या
देरशेषगुणवैकल्यं तथा जीवस्यापि । अनेन 7203

वैशेषिकस्य ।

परस्य तद्वैकल्य⁷²⁰⁴ ल्ये दृष्टान्ताभावमाह । तथा नवै
निर्वाण⁷²⁰⁵ णं शिष्मः । कथम्भूतम् ? इत्याह--दृश्येत्यादि । किंभूतं तर्हि तद्भवन्तः कथयन्ति ?
इत्याह--किं तर्हि इत्यादि । किं तर्हि किन्तु जीवस्य ज्ञस्वभावस्य आत्मलाभं निर्वाणं 7206

शिवमजरमरुज
मक्षयमव्याबाधं विशोकभयशङ्कम् । काष्ठागतसुखविद्याविभवं विमलं भजन्ति दर्शनपूताः ॥--रत्नक॰
श्लो॰ ४० । सर्वार्थसि॰ पृ॰ १ ।

शिष्मः ।
[p. 487 ] कुतः ? इत्याह--मलेत्यादि । कस्य वा7207

वा इवार्थे ।

? इत्याह--मणीत्यादि । तदनभ्युपगमे दूषणभावान्यथे
7208 दूषणमाह--अन्यथा इत्यादि । निर्वाणस्यास्याभावप्रकारेण अन्यथा मोक्षार्थिनां व्यर्थः प्रयासः ।
सभावस्य 7209 अभावस्य नाशयितुमशक्तेः प्रयोजनाभावाच्च इति भावः । एवं जीवस्य आत्मलाभ
लक्षणो7210 णे मोक्षे सति यज्जातं [p. ३८५ क ] परस्य तद्दर्शयन्नाह--तथा सतीत्यादि । तथा तेन
प्रकारेण सति जीवस्य आत्मलाभलक्षणे मोक्षे नेश्वरो बुद्धिमान् अशेषविशेषगुणवैकल्यरूपस्य
मोक्षस्या नभि7211 स्याभिधानात्, न करण 7212 कणभक्षादिः7213

कणाद-अक्षपादादयः ।

बुद्धिमान् त⁷²¹⁴

मोक्षार्थम् ।

दर्थं त⁷²¹⁵

ईश्वरवचनात् ।

द्वचनात्
प्रवृत्तेः । एतदेव दर्शयन्नाह--परस्परेत्यादि । स्वात्मन्यवस्थानम् आत्मनोऽशेषगुणवैकल्येन,
त⁷²¹⁶

अशेषगुणवैकल्ये सति ।

स्मिन् सति त⁷²¹⁷

स्वात्मन्यवस्थानस्य अभावः स्यात् ।

दभावापत्तेः विरुद्धं त⁷²¹⁸

अशेषगुणवैकल्यम् ।

दपि तस्य तत्रा7219

स्वात्मन्यवस्थानेन ।

वस्थानेन⁷²²⁰

विरुद्धमिति ।

, तस्याभिधानात् । निदर्शनमाह—
बुद्धेन तुल्यं वर्त्तते इति बुद्धवत् ।

बुद्धस्याऽबुद्धिमत्त्वं दर्शयन्नाह--तत्त्वमित्यादि ।

तत्त्वं शून्यं पदार्थानां येषां ते निरात्मनः ।

निर्वाणं किं विशिष्येत तदर्थञ्च तपश्चरेत् ॥ २० ॥

पञ्चस्कन्धअपुनर्भवलक्षणं निर्वाणं स्वरसतः सिद्धं यदर्थं तपस्तपेत् । सन्ता
नस्य असंस्कृतत्वादसत्त्वात् । चरमचित्तस्य अकिञ्चित्करत्वेन अवस्तुत्वे तद्धेतुपरम्पराया
अपि तथाऽभावात् । द्रव्यसन्तानानां स्वहेतुफलप्रवृत्तिरेव लक्षणं परस्परप्रत्ययात्मकत्वात् ।
कथमन्यथा यस्मिन् सत्येव यद्भाव एव विकारे च विकारः तत् कार्यमितरत् कारणम्
इति लक्षणं व्यवतिष्ठेत ? न चापरमन्योऽन्यप्रत्यक्षलक्षणम् । यदि पुनश्चिन्तामयीमेव
प्रज्ञामनुशीलयतां विभ्रमविवेकनिर्मलमनःप्राप्तिः निर्वाणम्; तदपि मिथ्याभावनायां न
संभवति कामशोकभयोन्मादादिवत् नैरात्म्यम्...

ते तव । कस्य ते ? इत्याह--निरात्मनः सौत्रान्तिकादिमनवतो7221 7221

मतवादिनः ।

मतवतः बुद्धस्य
इत्यर्थः । ये पदार्थाः रूपादयः पञ्चस्कन्धः 7223 न्धाः, बहिरर्थशून्याः विज्ञानसन्तानाः, सकल
शून्यता वेति तेषां तत्त्वं स्वरूपं शून्यं निःस्वभावं निरूपितविधिना तत्तत्त्वस्य घटनायोगात् ।
तथा सति किम् ? इत्याह--संसार⁷²²⁴ रात् किम्विष्येत 7225 किं विशिष्येत निर्वाणं
तेनैव भिमतरयोः 7226 अभिमतेतरयोः अविशेष इति यावत् । दूषणान्तरमाह--तदर्थम् । किम् ?
तपः चरेत्ते7227

ते तव ।

जनः । च शब्दो दूषणसमुच्चये ।

कारिकार्थं दर्शयन्नाह--पञ्चेत्यादि । निर्वाणं सिद्धम् । किं रूपमपि 7228 पम् ? इ त्याह-- अपुनर्भवलक्षणम् । कुतः ? इत्याह--स्वरस्व⁷²²⁹ सतः । कारणमन्तरेण कस्यचिदभावे
पुनर्भवाभावादिति भावः । यदर्थ⁷²³⁰ र्थं यस्य निर्वाणस्य निमित्त⁷²³¹ त्तं यस्तस्येत 7232 तपस्तपेत् [p. 488 ] तत्स्वत एव सिद्धम् । सन्तानक्षयार्थं तपस्तप्यत इत्येवं चेत्; अत्राह-- सन्तानेत्यादि । अ⁷²³³

उत्पादादित्रयरहितत्वात् असत्त्वादित्यर्थः । उक्तं हि भगवता त्रीणीमानि भिक्षवः संस्कृतस्य
संस्कृतलक्षणानि । संस्कृतस्य भिक्षव उत्पादोऽपि प्रज्ञायते व्ययोऽपि स्थित्यन्यथात्वमपि इति । न चाविद्य
मानस्य खरविषाणस्येव जात्यादिलक्षणमस्ति ।--माध्य॰ वृ॰ पृ॰ १४५ ।

संस्कृत
त्वात् स⁷²³⁴

क्षणेभ्यः ।

न्तानिभ्यो भिन्नस्याभिन्नस्य वा सन्तानत्व स्या 7235 नस्याऽसत्त्वात्, ततः त⁷²³⁶

सन्तान
क्षयार्थः ।

त्क्षयार्थो
यत्नः किंशुकरागवद्विफल एव इति भावः । इतश्च न तत्क्षयार्थो यत्न इति [p. ३८५ ख ] दर्शय
न्नाह--चरमेत्यादि । यस्य न कदाचिदपरं सजातीयं चित्तं भविष्यति तच्चरमचित्तं त स्या
किञ्चित्करत्वेनानर्थक्रियाकारित्वेन अवस्तुत्वे सति तद्धेतुपरम्पराया अपि तथा तेन अवस्तुत्व
प्रकारेण अभावाव⁷²³⁷ न्न सन्तानक्षयार्थं तपस्तप्यत इति7238

युक्तम् ।

। ततो विजाती7239 ययोगिज्ञाना
7240 नभावाददोष इति चेत्; अत्राह--स्वेत्यादि । स्व वत 7241 स्वं च तत् हेतुफलं च स्वोपा
दानोपादेय इत्यर्थः, ताभ्यां प्रवृत्तिः । केषाम् ? इत्याह--द्रव्यसन्तानानां गुणपर्यायवन्ति
द्रव्याणि, तत्सन्तानानां द्रव्याणां च तत्प्रवृत्तिरेव लक्षणं तथैव दर्शनात् । न च यस्य यल्लक्षणं
तत्तदभावे भवति, स्ववेदनाभावे ज्ञानवत् । ततो यथा ज्ञानात् तत्संवेदनसिद्धिः तथा द्रव्यात्
तत्प्रवृत्तिसिद्धिः इत्यस्य पुनर्दर्शनार्थं द्रव्यग्रहणम् । इतश्च त⁷²⁴²

हेतुफलभावप्रवृत्तिरेव ।

त्प्रवृत्तिरेव तेषाम्, इत्याह--परस्परे
त्यादि । परस्परमन्योन्यं प्रत्ययः कारणं भावप्रधानोऽयं निर्देशः, स एव आत्मा स्वभावो येषां
तेषां भावात् तत्त्वात् तेषां प्रवृत्तिरेव । एवं मन्यते--यथा योगिनोऽन्यस्य वा अचरमचित्तं सह
कारिकारणम् अन्यथा विषयत्वायोगात्, तथा सच्चि 7243 स्वचित्तस्यापि योग्यन्यो वा7244

कारणम् ।

, अन्यथा
रूपस्य रसं प्रति सहकारित्वेऽपि न रसस्य त⁷²⁴⁵

उत्तररसं प्रति ।

त्प्रति त⁷²⁴⁶

उपादा
नकारणत्वम् ।

द् इति एकसास्तामप्य 7247 सामग्र्य
धीनस्य प्र॰ वा॰ ३ । ८ इ⁷²⁴⁸

रूपादे रसतो गतिः । हेतुधर्मानुमानेन धूमेन्धनविकारवत् इति शेषः ।

त्यादि प्लवते । तथा सति उपादानसहकारिप्रत्ययसानिध्य
7249 सान्निध्ये विजातीयवद् अन्यदवि7250 पि कार्य⁷²⁵¹ र्यं केन वार्यते ?

एतेन वम⁷²⁵² चरमस्योपादानशक्तिवैकल्यं निरस्तम्, अन्यत्रापि प्रसङ्गात् । अथापि
स्यात् [p. ३८६ क ] सजातीयानुसत्त्वा 7253 नुबन्धात् तस्य तृष्णापि कारणम् इति 7254

तृष्णानुबन्धाभावात् ।

तदनुबन्धा
भावादननुसन्तानं7255

न अनुसन्तानः अननुसन्तानः, पश्चात् सन्तानाभाव इत्यर्थः ।

नः । तदुक्तम्--

*दुःखे विपर्यासमतिः तृष्णा वा बन्धकारिणम् 7256 कारणम् ।

प्राणिनो यस्य ते न स्तो न स जन्माधिगच्छति ॥ प्र॰ वा॰ १ । ८३

इति चेत्; न; तत्कार्यस्य हीनस्थानानु सत्त्वा 7257 नानुबन्धसन्तानस्य तदभावेऽभावात् न
चित्तमात्रस्यस्यातत्कायत्वा हि 7258 त्रस्यातत्कार्यत्वात् वितृष्णेऽपि ध्यानिनि भावात् ।

अथ मतम्--शुद्धाशयानां बहाव 7259 महाकरुणावशात् सदवस्था न 7260 सदावस्थानम्तदुक्तम्—
तिष्ठन्त्येव पराधीना येषां तु महती कृपा । प्र॰ वा॰ १ । २०१ सन्तानोच्छेदवतां तु
[p. 489 ] त⁷²⁶¹

महाकरुणाऽभावात् ।

दभावात् सदानवस्थायित्वमिति; तदयुक्तम्; अचेतनवत्तदभावेऽपि स्वहेतोरेव प्रबन्धाऽनिवृत्तेः ।
ततः स्थितम्-- परस्परप्रत्ययात्मकत्वात् इति ।

स्यादेतत् चरमचित्तस्योभयशक्तियोगेऽपि प⁷²⁶²

दीपादौ ।

रत्र बहुलं तथा दर्शनात्तदनुरूपं यावद
दृष्टकल्पनं युक्तम्, अन्यथा ज्ञानमनवयवेन स्वावभासि कथं सिध्येत् ? बाधकमन्यत्रापि
दर्शितम् रसाद् रूपप्रतिपत्तिर्न स्यात् इति । विजातीयवत् सजातीयं कार्यं स्वयमेव न जायत
इति कथमुच्यते-- स्वहेतुफलप्रवृत्तिरेव द्रव्यसन्तानानाम् इति ? तत्राह--कथमन्यथा
इत्यादि । तत्प्रभवे7263 भवाकारेणान्यथा यस्मिन् कारणाभिमते सत्येव नासति यद्भावो यस्य
कार्याभिमतस्य भावः उत्पाद एव इत्यवधारणीयम् विकारे च यस्य विकृतौ च विकारो यद्वि
कारः इति द्रष्टव्यम्, इदम् उपादेयस्य, पूर्वं कार्यमात्रस्य लक्षणम् तत्तस्य कार्यं तथेतरत्
कारणम् इति च द्रष्टव्यम् इ⁷²⁶⁴

सत्येव यस्मिन् यज्जन्म विकारे चापि विक्रिया ।
तत्तस्य कारणं प्राहुः...--प्र॰ वा॰ १ । १८२ ।

त्येवं लक्षणणं कार्यकारणयोः कथं न कथञ्चिद् व्यवतिष्ठेत ?
यथैव हि [p. ३८६ ख ] चरमचित्ताभिमते समर्थेऽपि स्वयमेव न भवति7265

कार्यम् ।

, तथा अस्मिन् सत्यपि
स्वयमेव भविष्यति, यथा 7266

सजातीयम् ।

सभागमकुर्वतोऽपि 7267

विजातीय ।

विसभागकरणम् तथा विसभागमकुर्वतोऽपि
अन्यकरणमिति न सामग्रीजन्यता कार्यस्य, कदाचिदुभयं वा स्वयमेव न भविष्यति, इति कार्य
मकुर्वतोऽपि चरमस्य सत्त्वे नित्यस्यापि तमिति 7268 7268

सत्त्वमिति ।

तदिति भावः ।

यदि मतम्--उपादानेन सहकारिकारणस्ते 7270 णस्य तेन वोपादानस्यातिशयापादनं न सह
कारित्वम् अपि तु सर्वेषाम् एकत्र कार्ये व्यापारः, स चरमस्यापि न विरुध्यते इति; तत्राह—
नचेत्यादि । नचापरम् उक्तादन्यत् अन्योऽन्यप्रत्ययलक्षणं किन्तु एतदेव । न हि सदा स्वं7271

स्वं इति निरर्थकम् ।

नित्यस्य समर्थस्य परापेक्षा इत्युक्तम् । एतेन अन्त्यशब्दस्य ककालीयानारंभे7272 सजातीयानारम्भे सत्त्वं निरंशंसन्ना 7273 निरंशसत्तासम्बन्धोऽपि चिन्तितः ।

ननु मा भूत् चित्तसन्ताननिवृत्तिर्निर्वाणम्, आस्रववि7274 निरोधो निरास्रवचित्तोत्पत्तिः
7275

निर्वाणम् ।

तत् स्यात्; एतदेव दर्शयति दूषयितुं यदि इत्यादिना । यदि पुनः विभ्रमविवेकनिर्मलमन
ः प्राप्तिर्निर्वाणम्7276

कार्यकारणभूताश्च तत्राविद्यादयो मताः ।
बन्धस्तद्विगमादिष्टो मुक्तिर्निर्मलता धियः ॥...यथोक्तम्--चित्तमेव हि संसारो रागादिक्लेशवासितम् । तदेव
तैर्विनिर्मुक्तं भवान्त इति कथ्यते ॥--तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ १८४ ।

। किं कुर्वताम् ? इत्याह--चिन्तामयीमेव⁷²⁷⁷

वृत्तस्थः श्रुतचिन्तावान् भावनायां
प्रयुज्यते । धियः श्रुतादिप्रभवा नामोभयार्यगोचराः ॥ ५ ॥ श्रुतादिभ्यः प्रज्ञा प्रभवति 7277 जायते तत्र श्रुतमयी
प्रज्ञा नामार्थम्, चिन्तामयी उभयस्य नाम्नोऽर्थस्य च कृते । भावनामयी प्रज्ञा केवलमर्थस्य कृत इति वैभा
षिकाः । सौत्रान्तिकाः 7278 वसुवन्धुः श्रुतमयी प्रज्ञा हि आप्तप्रमाणजो निश्चयः, चिन्तामयी प्रज्ञा युक्तिनिध्यान
7279 युक्त्या नितीरणजो निश्चयः, समाधिजो निश्चयः भावनामयी प्रज्ञा ।--अभिध॰ को॰ टी॰ पृ॰ १६१ ।

अनित्यत्वाद्यनुमानरूपामेव नान्यां
प्रज्ञां बुद्धिम् अनुशीलयताम् अभ्यस्यताम् इति । तत्र दूषणमाह--तच्चेत्यादि । तदपि निर्वाणं
न संभवति इत्युक्तम् । कथम् ? अतत्त्वभावनेत्यादिना । कस्मिन् सति तन्न संभवति ? इत्याह—
[p. 490 ] मिथ्याभावनायां मिथ्या परस्य⁷²⁸¹

बौद्धस्य ।

सर्वस्यम् 7282 सर्वस्य क्षणिकत्वा नुमानं तस्य भावनायां सत्याम् ।
नहि मिथ्याज्ञानाभ्यासात् तत्त्वज्ञानं कामशोकभयोन्मादादिवत् ।

अपर आह--यथा आत्मन्यवैनतेयेऽपि7283

गरुडभिन्नेऽपि ।

वैनतेयोऽहम् [p. ३८७ क ] इति, 7284

गरुडोऽहम् ।

मिथ्याभाव
नायामपि विषापहारः तथा प्रकृतायामपि दोषापहार इति चेत्; न; आत्मादिभावनायामपि
तत्प्रसङ्गात्, निदर्शनस्य चोभयत्र समानत्वात् । 7285

कामशोकभयोन्मादचौरस्वप्नाद्यु
पप्लुताः । अभूतानपि पश्यन्ति पुरतोऽवस्थितानिव ॥--प्र॰ वा॰ २ । २८२ ।

वस्तुप्रतिबन्धात् मिथ्यात्वेऽपि न दोषः
इत्यपि न युक्तम्, उक्तोत्तरत्वात् तदभावादिति । तन्निर्वाणमुपपन्नं न तत्कारणम् इत्यनेन
दर्शयति । स्वयं च निर्बा7286 र्बीजीकरणदृष्टान्तेन दीक्ष⁷²⁸⁷ क्षाया निर्वाणहेतुत्वं साधयन्तं निराकृत्य⁷²⁸⁸

इदानीं नास्ति सामर्थ्यं दीक्षादीनामजन्मने । यदि स्यान्मरणादूर्ध्वमिति नास्ति प्रमे
दृशी ॥...निर्ह्रासातिशयात् पुष्टौ प्रतिपक्षस्वपक्षयोः ॥ २६७ ॥ दोषाः स्वबीजसन्ताना दीक्षितेऽप्यनिवारिताः ।
--प्र॰ वा॰, प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ १६० ।

विषापहारनिदर्शनेन मिथ्याभावनयाः7289

तस्माद् भूतमभूतं वा यद् यदेवाभिभाव्यते । भावनाप
रिनिष्पत्तौ तत् स्फुटाकल्पधीफलम् ॥--प्र॰ वा॰ ३ । २८६ ।

तत्साधयति इत्ययुक्तकारी ।

ननु मिथ्यात्वाविशेषेऽपि सर्वं दुःखमनित्यम् इत्याद्युक्तेः विषयेषु वैराग्यम्7290

जायते ।

उपस्थमूत्रछिः7291 छिद्रवत् इत्युक्तेः नात्मावि7292 दितत्त्वम् इत्युक्तेश्च । ततो नैरा
त्म्यभावनैव मुक्त्यङ्गमिति चेत्; अत्राह-- वैराग्य मित्यादि । अत्रायमभिप्रायः--आत्मैकोऽना
दिनिधना7293 नज्ञानस्वभावः, तस्य आगन्तुका रागादयः, सची7294 शरीरादयश्चेत्युक्तेऽपि तत्र
तत्त्वविदो वैराग्यसंभवात्, यथा कस्यचित् महाद्भावस्य 7295 महाकुलोद्भवस्य कुतश्चिदकर्त्तव्ये
प्रवृत्तस्य पुनः कुलशौर्यादिवर्णने तत्र वैराग्यम्, अतत्त्वविदो मूत्रच्छिद्रम् इत्युक्तेऽपि न तत्र तत्7296

वैराग्यम् ।

।
गलंगधि7297 गलद्रुधिरादितच्छिद्रदर्शनेऽपि 7298

अतत्त्व
विदः ।

तस्य तत्र प्रवृत्तिदर्शनात्, 7299

तत्त्वज्ञस्य ।

विपरीतस्य 7300

श्रेष्ठमङ्गम् ।

वराङ्गमित्यु
क्तेऽपि 7301

वैराग्यम् ।

तदिति । 7302

यदिति निरर्थकमत्र ।

यदिति ।

यदि वा, मदीये पक्षे मिथ्याभावनायां निर्वाणं न संभवति आत्मवादिमते तु तदर्थमनु
ष्ठानमपि7303

न
संभवति इति सम्बन्धः ।

। तथाहि--

*यः पश्यता7304 त्यात्मानं तत्रास्याहमिति शाश्वतस्नेहः ।

स्नेहात् सुखेषु तृष्यति तृष्णा दोषास्तिंरस्कुरुते ॥

प्र॰ वा॰ १ । २१९

इति चेत्; अत्राह--चेतनोऽहम् इत्यादि ।

चेतनोऽहं मम ज्ञानं स्वरूपं कर्मणाऽरिणा ।

तद्वैकल्यमितीहेत कैवल्यार्थमुपायतः ॥ २१ ॥

7305

अनुमानस्य परम्परया
वस्तुप्राप्तेः ।

[p. 491 ]

आत्मात्मीयतत्त्वमजानन्नेव कः दुःखपीडितोऽपि हिताहितप्राप्तिपरिहा
रयोः प्रवर्तेत मत्तवत् ? यदा पुनः कुतश्चित् अनन्तज्ञानादिकं चैतन्यमात्मतत्त्वं तत्त्व
ज्ञानेन च तदुपेयं मिथ्यात्वादि कर्म हेयं प्रतिपद्येत तदा आत्मानं परं वा निर्व्याधितं
कर्तुकाम इव निसर्गात् तदुपायेऽभियुज्येत नान्यथा । एकान्तपक्षे स्वपरश्रेयःप्राप्तेरत्य
न्तमसंभवात् ।

चेतनः स्वयं7306 स्वपरज्ञोऽहम् । कुतः ? इत्यत्राह--मम ज्ञानं स्वरूपं यतः अन्यथा
[p. ३८७ ख ] घटादिवत्तदयोगात् ।

7307

नैयायिकः प्राह ।

ननु ज्ञानसम्बन्धाच्चेतनो न ज्ञानस्य 7308

आत्मस्वरूपत्वात् ।

तत्स्वरूपत्वादिति चेत्; 7309

ज्ञानसमवाये ।

सम्बन्धे तस्य प्राकृ
नार्थतन 7310 प्राक्तनाचेतनरूपपरित्यागे अनर्थकं तत्सम्बन्धकल्पनम्, तत्स्वरूपत एत 7311 पत्यागत एव चेतनोपपत्तेः । 7312

अचेतनस्वरूपापरि
त्यागे ।

तदपरित्यागे न चेतनः स्यात्, तद्वाँस्तु भवेत् । नहि दण्डसम्बन्धाद्
देवदत्तो दण्डो भवति । धनुः प्रविशति इत्यादिवत्7313

उपचारात् ।

स्यादिति चेत्; न; उपचारमात्रं दृढप्रत्य
यवर्जितं भवैवं 7314 भवेत् । कथं च भिन्न⁷³¹⁵ न्नंज्ञानं तस्य ? सम्बन्ध⁷³¹⁶ न्धासिद्धिः7317 द्धेः । तदु
पचाराच्चेत्; सोऽपि कुतः ? तत्सम्बन्धात्7318

चेत्; ।

; अन्योऽन्यसंश्रयः ।

किञ्च, ज्ञानस्यापि स्वग्रहणविकलस्य कुतश्चेतनता, यतोस्योपि 7319 यतोऽन्योऽपि तत्स
म्बन्धाच्चेतनः स्यात् । अर्थग्रहणादिति चेत्; न; स्वग्रहणाभावे 7320

अर्थग्रहणायोगात् ।

तदयोगात् । स्वपरप्रकाशनं
वरमात्मन एव कल्पितं किमपरेण ज्ञानेन ? ततः स्थितम्-- मम ज्ञानं स्वरूपम् इति ।

7321

तथा सति ।

सर्वस्य सर्वदर्शित्वं चेत्; अत्राह--कर्मणा इत्यादि । कर्मणा । किम्7322 म्भूतेन ?
अरिणा तत्स्वरूपनाशकत्वाद् वैरिणा । तद्विकल्पं 7323 तद्वैकल्यम् तस्य ज्ञानस्वरूपस्याऽ
सम्पूर्णत्वम् नियतप्रकाशनरूपमिति हेतोः कैवल्यार्थं केवलस्य कर्मविकलस्य आत्मनो भावः
कैवल्यं तदर्थम् । उपायतः सम्यग्दर्शनादिकमुपादाय 7324 मुपायमाश्रित्य ईहेत यतेत ।
को हि नाम ज्ञानवान् आत्मनो वैरिणं सोपायविलयं वीक्ष्य⁷³²⁵ क्षमाणोऽपि उपेक्षते तत्कृता
गन्तुकसुखलेशपाशवशात् ।

कारिकां व्याख्यातुमाह--आत्मेत्यादि । अत्रायमभिप्रायः--अतत्त्वज्ञो वाऽऽत्मदर्शी तदर्थं
न प्रवर्त्तेत, तत्त्वज्ञो वा ? तत्र प्रथमपक्षे सिद्धसाधनमित्याह--कोनत्रवे 7326 कोऽजानन्नेव प्रवर्त्तेत ? किम् ? इत्याह--आत्मीयतत्त्वम् [p. ३८८ क ] अनन्तज्ञानादिकं यावद्द्रव्यभावि
त्वादिति निरूपयिष्यते, न शरीरादिकं7327

आत्मीयं तत्त्वम् ।

तत्प्रभवं वा सुखादिकं विपर्ययात्7328

यावदात्मद्रव्यं तावत् शरीरादिकं न भवति ।

परतन्त्रत्वाच्च⁷³²⁹

इन्द्रियाद्याश्रितत्वात् ।

। के
7330 क्वेत्याह--हितेत्यादि । हितं निर्वाणं तत्साधनं च अहितः संसारः तद्धेतुश्च तयोर्याथा
सङ्ख्येन प्राप्तिश्च परिहारश्च तयोरिति । क इव ? इत्याह--मत्तेत्यादि ।

ननु दुःखानुभवे तदजानन्नपि तत्र प्रवर्त्तत इति चेत्; अत्राह--दुःखेत्यादि । नहि
[p. 492 ] बुभुक्षापीडितोऽपि बालकः उदनं 7331 ओदनं तदुपायं च जानन् तत्र प्रवर्त्तते । द्वितीयपक्षे
आत्मदर्शी तदर्थं प्रवर्त्तते; इत्याह--यदा इत्यादि । पुनरिति पक्षान्तरद्योतने, कुतश्चिद्
अनुमानादिप्रमाणात् प्रतिपद्येत पुरुषः । किम् ? इत्याह--आत्मतत्त्वं जीवस्वरूपम् ।
किं तत् ? इत्याह--चैतन्यम् ।

ननु त⁷³³²

चैतन्यम् ।

त् सर्वदा प्रतिपद्यते सर्वोऽपि, इति स तदर्थं प्रवर्त्तेत इति चेत्; अत्राह--अनन्त
ज्ञान इत्यादि । चैतन्यविशेषणम् अन्यत् । तत्किम् ? इत्याह--उपेयम् । तथा यदि पुनः प्रतिप
द्येत, किम् ? इत्याह--कर्म । किंभूतम् ? हेयम् । केन ? इत्याह--तत्त्वज्ञान इत्यादि । यथा
च 7333

चैतन्य-कर्मणी ।

तत्त्वे यं7334

यं इति व्यर्थम् ।

तथा प्रतिपादयिष्येते । पुनरपि किंभूतं तत् ? इत्याह--मिथ्येत्यादि । तत्प्रभवं
तदात्मा चित्वा 7335 तदात्माऽनित्यत्वादिकं तदुपयुक्तमदिरादिवत् । तन्न कुतश्चिदिति । तत्कुतो
जायते ? इत्याह--निसर्गादितवा 7336 निसर्गादित्यादि, तदा तदुपाये निर्वाणोपाये भिश्चक्ष्येत
7337 अभियुज्येत । क इव ? इत्याह--आत्मानमित्यादि । आत्मानं स्वं परं वा निर्व्याधितं
कर्तुकाम इव, वैद्य इव इत्यर्थः । यथा आत्मानं पश्यन्नपि वैद्यः तत्त्वदर्शी स्वस्य परस्य
ताधारो 7338 वा बाधारोगहानार्थं तदुपाये वमानादौ 7339 वमनादौ तदा7340 दधिकं सुखं मन्यमानः
प्रवर्त्तते तथा प्रकृतोऽपि पुरुष इति, न्यषा 7341 नान्यथा नापरेण प्रकारेण तत्राभियुज्येत
[p. ३८८ ख ] । कुतः ? इत्याह--एकान्तपक्षे नित्यैकान्तपक्षे क्षणिकैकान्तपक्षे च स्वपरयोः
श्रेयसो मुक्तेः प्राप्तेरत्यन्तमसंभवात् ।

एतदपि कुतः ? इत्याह--चित्तेत्यादि ।

चित्तस्वपरसन्तानभेदाभेदाव्यवस्थितेः ।

मैत्र्यादिर्विशेषेण क्रियासङ्करशङ्किनाम् ॥ २२ ॥

स्वसंवेदनमेव लक्षणं चित्तस्य, अन्यथा सर्वचित्तचैत्तानामात्मसंवेदनं नोपपद्यते ।
न चैकान्तस्वसंवित्तिश्चित्तस्य भ्रान्तेरभावप्रसङ्गात् । यथादर्शनम् अनेकान्तात्मकत्वात्,
यथाकूतं तत्त्वस्य स्वतः प्रतिपत्तेः । परतश्च न संभवत्येवाधिगतिः, ज्ञानान्तरस्य
अतद्विषयत्वात् अनन्यवेद्यनियमात् अनेकान्तस्वरूपस्यापि ग्रहणाविरोधात् । तन्न स्वपर
चित्तव्यवस्था । विषयाकारविवेकस्य स्वतोऽबोध्यस्य परत्वप्रसङ्गात् । परचित्तस्यापि
सहोपलम्भादिभिः स्वस्वभावापत्तेः । चित्तानां कुतः सन्ततिः कार्य...स्वपर...यस्मिन्
सति...खरविषाणवत् । न च...ततो नैरन्तर्यम् । कार्य...तथा चात्यन्तमसतः कार्यत्वं
प्रतिषिद्धं वेदितव्यम् । कथं पुनः सतः कार्यत्वं कृतत्वात् कारणवदिति ? एकान्तानङ्गी
करणादनुकूलमाचरसि । यथैव तर्हि सत्कार्यं तथैव नोत्पत्तुमर्हति निष्पन्नत्वात्, यथा
चासत् तथा च अत्यन्तमसंभवात् खपुष्पवत् इति । तच्चेदं कृतोत्तरम् । न क्वचिदेकान्त
दर्शनं यदवलम्ब्य अनेकान्तसिद्धिः संशयादिना उपालभ्येत । तदपह्नवे क्व कस्य करणा
दयः ? स्वपरसन्तानभेदानुपलब्धौ सत्त्वभेदाभावात् । सत्यां च स्वपरसन्तान
[p. 493 ] व्यवस्थायां कथमेवं पराप्रत्यक्षत्वात् कार्यादृष्टेश्च प्रमाणाभावात् गुणदोषान् कथञ्चिद
जानानोऽयं यथाविषयं मैत्र्यादीन् भावयेत् ?

चित्तं द्विविधम्--क्षणिकन 7342 कमव्यापकं सौकतकल्पितम्, नित्यं व्यापकं च साङ्ख्य
वेदान्तवाद्यभिमतम्, तत्त्व स्वे परो व 7343 तच्च स्वः परश्च सन्तानश्च सभागहेतुफलप्रब
न्धः, तदभावे विसभागप्रस⁷³⁴⁴ गसन्तानो दूरोत्सारित एवं 7345 एव तदपेक्षत्वात्, तस्य भेदश्च
प्रव्यादी 7346 पृथिव्यादीनां नानात्वम् अभेदश्च तेषामेव एकत्वम् तेषाम् अव्यवस्थितेः कारणात्
एकान्तपक्षे इति सम्बन्धः । तथाहि--निरंशं न किञ्चित् सदपि चित्तं स्वतोऽध्यक्षतः प्रतीयते ।
अत एव नाऽनुमानतोऽपि; हर्षविषादाद्यनेकाकारविवर्त्तस्य स्वयमनुभवात् । विचारितं चैतद्
विचारयिष्यते च । 7347

निरंशचित्ताप्रतीतौ ।

तदप्रतीतौ च स्वपरेत्यादिव्यवस्थापि दुर्घटा । न केवल⁷³⁴⁸ लं तत्र श्रेयः
प्राप्तेरत्यन्तमसंभवः किन्तु मैत्र्यादेरपि इति दर्शयन्नाह--मैत्र्यादिरित्यादि । न केवलं आदि
शब्देन करुणादेरेव परिग्रहः किन्तु दीक्षादेरपि, स त्क सिष्ठे 7349 सः शिष्येऽन्यत्र वा न क्वचि
त्, अनुष्ठानवतः कस्यचिदभावादिति भावः । युक्त्यन्तरमाह--विशेषेणेत्यादि । न्यायातिरेक
म⁷³⁵⁰ मेतेन दर्शयति । क्रिया व्यापारव्याहारादिः तस्याः सङ्करः सरागे वीतरागे7351 गचेष्टासंभवः
7352

वीतरागे ।

तत्र वा सरागाचरणं7353 णसंभवः तं किंतुनां 7354 शङ्कितुं शीलानां सौगतानाम् । क्व मिथ्यादौ
7355 शिष्यादौ मैत्र्यापि7356 दिः ? तस्य सतो ज्ञातुमशक्यत्वात् । यदि वा तच्छङ्किनां साङ्ख्या
नाम् । ते हि सर्वं सर्वत्र विद्यते 7357

किं सांख्यमतमवलम्ब्य सर्वं सर्वत्र विद्यते ।
--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ १८० ।

इति वदन्तः मैत्रीविषये उपेक्षाविषयं [p. ३८९ क ] किन्न
शङ्कते7358 न्ते । एतेन वैशेषिकादिरपि चिन्तेतः 7359 चिन्तितः गुणिनो7360 गुणगुणिनोर्भेदैकान्ते शिष्ट
त्वादिगुणाधारनियमाऽशिष्टेः7361 मादृष्टेः ।

कारिकार्थं कथयितुमाह--स्वसंवेदनमेव इत्यादि । अयमेवकारः स्थानत्रये द्रष्टव्यः—
स्वसंवेदनमेव लक्षणमेव चित्तस्यैव इति ।

ननु परसंवेदनमपि 7362

आत्मनः ।

तस्यास्ति तदपि लक्षणं कस्मान्नोक्तमिति चेत्; अव्यापकत्वात्,
सुखादावसत्त्वात् । तदेव तल्लक्षणं कुत इति चेत् ? अत्राह--सर्वेत्यादि । स्वसंवेदनमेव चित्त
स्यैव लक्षणमेव इत्यस्याभावप्रकारेण अन्यथा आत्मसंवेदनं स्वरूपग्रहणं नोपपद्यते तदेकार्थम
समर्थ 7363 तदेकार्थसमवेतानन्तरज्ञानेन⁷³⁶⁴

तदात्मसमवेतद्वितीयज्ञानेन । नैयायिकापेक्षया ।

अर्थापत्त्या7365

मीमांसकापेक्षया ।

वा तद्ग्रहणे अनवस्थाप्रसङ्गादिति भावः ।
अनेन तल्लक्षणमेव इति कथितम् । केषाम् ? इत्याह--सर्वेषां चित्तानां नीलादिज्ञानानां चैत्तानां
सुखादीनामेव इत्यवधारणीयम्, 7366

अन्यथा ।

अन्यस्यापि प्रसङ्गात् । तदात्मवेदनाभावे च न विशेषव्यवस्था
इति मन्यते । भवन्तस्य 7367 भवतु तस्य तदेव लक्षणमिति चेत्; अत्राह--न इत्यादि । न च नै
चि कान्त 7368 नैव एकान्ते स्वसंवित्तिः स्वस्य स्वयं गृहीतिश्रित्तस्य⁷³⁶⁹ तिः चित्तस्य किन्तु
कथञ्चिदित्यर्थः । कुतः ? इत्यत्राह--भ्रान्तेरित्यादि । साङ्ख्यस्य पुरुषश्चेतनः यथा आत्मानं
[p. 494 ] सच्चेतनादिरूपतया स्वलय⁷³⁷⁰ स्वयमवगच्छति तथा चेत् 7371

प्रकृतिभिन्नरूपेण ।

प्रकृतिविविक्तया 7372 क्ततया; तर्हि
सर्वदा 7373

प्रकृतिपुरुषयोर्भेदपरिज्ञानात् ।

प्रकृतिपुरुषान्तरतत्त्वपरिज्ञानाव⁷³⁷⁴ नात् कुत इयं भ्रान्तिः--

*तस्मात्तत्संसर्गादचेतनं चेतनवदिह लिङ्गम् ।

गुणकर्तृत्वे च तथा कर्त्तेव भवत्युदासीनः ॥ सांख्यका॰ २० इति

यतः संसार स्यात् ? नहि निरंशयोस्तयोः7375

प्रकृतिपुरुषयोः ।

संयोगेऽपि ततथातेदने 7376 तथा भेदज्ञाने उपचारभ्रान्ति[p. ३८९ ख ]संभवः । प्रकृतेः सा भ्रान्तिः न पुरुषस्य इति चेत्; तस्याः
स्वरूपावेदने कुतस्तद्व्यवस्था ? न ह्यचेतनमेवमवैति--ममात्र भ्रान्तिः इति । 7377

ममेति स्व
रूपसंवेदने ।

तद्वेदने
पुरुषकल्पनाऽनर्थक्यम् । पुरुषोऽवैति7378

स्वस्वरूपम् ।

चेत्; न; तेन प्रकृतेरवेदने तदयोगात् । वेदने यथा
तस्यैव 7379

स्वज्ञानग्रहणं ।

स्वप्रधानग्रहणं यथार्थम्, अयथार्थग्रहणं कुतश्चित्तथास्तु किं प्रकृतेर्विभ्रमकल्पे न 7380 कल्प
नेन । कथमेकस्य⁷³⁸¹

पुरुषस्य ।

विभ्रमेतरकल्पनम् ? कथं प्रधानस्य⁷³⁸²

एकस्य ।

? परिणामित्वात्; पुरुषेऽपि 7383

परिणामित्व
कल्पने ।

तत्कल्पने
को विरोधः ? ततः स्थितम्-- नचैक्यम्तेन 7384 नचैकान्तेन स्वसंवित्तिः भ्रान्तेरभावश्च
7385 वस्य प्रसङ्गात् इति ।

एतेन ब्रह्मवाद्यमितिनिस्तः 7386 वाद्यपि निरस्तः ब्रह्मणोऽप्येकान्तेन स्वसंवित्तिसंभवे कुत ए
ष नगरारामादिविभ्रमः तेन तदवेदनात् ? स्वयं वेदने ब्रह्मणो वैक⁷³⁸⁷ फल्यमिति ।

यस्तु मन्यते--अनेकक्षणस्थायि सत् न क्षणिकं ज्ञानम् आत्मनि समवेतम्, तत्र
समवेताः सत्तावय 7388 सत्तादयः इति; सोऽप्यनेन योस्टष्टो 7389 नोत्सृष्टः7389

खण्डित इत्यर्थः ।

यतः अर्थग्रहणरूपवद
नेकक्षणसम्बन्धिवं7391 त्वस्यापि स्वत एव ग्रहणे कुतस्तत्र भ्रान्तिः ? यतस्तद्व्यवच्छेदार्थं शास्त्र
प्रणयनम् ।

एतेन 7392

ज्ञानस्य ।

तस्यात्मनि तत्र सत्तादीनां समवेतत्वं चिन्तितम् ।

किंच, सत्तादेस्ततो7393

ज्ञानात् ।

व्यतिरेके किं तस्य रूपं यस्त्वयं 7394 यत् स्वयं जानीयात्, तेनचा
7395 वा संबंध्ये 7396 सम्बध्येत ? अर्थग्रहणमिति चेत्; अर्थग्रहणं बुद्धिः न्यायभा॰ ३ ।
२ । ४६ इति वचनात् 7397

अर्थग्रहणमपि ।

तदपि ततो विभिन्नं कुतो न भवति सत्तावत्तत्रापि भेदप्रत्ययस्याः यः
अस्याः बुद्धेरिदमर्थग्रहणम् ? अस्या इदम् इति भावात् बुद्धिरेव तद्रूपं यथा नीलमेव
नीलरूपं जातिरेव जातिरूपमिति चेत्; [p. ३९० क ] उच्यते--अथ केयं बुद्धिरित्यर्थःग्रहमिति
7398 बुद्धिरिति ? अर्थग्रहणमिति चेत्; पुनः पुनसादेवा7399 नस्तदेवावर्त्तत इति चक्रकम् । अपि च,

समवायस्य तेनैव वेदने विभ्रमः कुतः ।

तत्र तद्धेतुना7400 ताभावे सम्बन्धित्वगतिः कुतः ॥

न च सत्तादिकं 7401 दि सम्बन्धशून्यं सम्बध्यते तया ।

स्वरूपं संविदक्षोपि 7402 दन् कोऽपि यतः कल्पनमर्हति ॥

[p. 495 ]

स्वरूपेद⁷⁴⁰³ ऽप्यगृहीते चेद् विभ्रमः स्यात्ततोऽपरः ।

तस्यापि सर्वतो वित्तौ दूषणं तदवस्थकम् ॥

ततो यत्किञ्चिदेतत् । सौगतमतं तु वित्तेर्विषयनिर्भासविवेकानुपलम्भतः
सिद्धिवि॰ १ । २० इत्यादिना चर्चितम् ।

इतश्च एकान्तपक्षे न चैकान्तेन श्च⁷⁴⁰⁴ स्वसंवित्तिश्चित्तस्य इति दर्शयन्नाह--यथा
दर्शनमित्यादि । दर्शनानतिक्रमेण यथादर्शनम् अनेकान्तात्मकत्वात् यथाकथं 7405 यथाकूतम् यथापराभिप्रायं तत्त्वस्य चित्तस्वरूपस्य स्वतःअप्रतिपत्तेः, कुतः स्वरूपस्य स्वतो
गतिः प्र॰ वा॰ १ । ६ ? अनेन--

*यथादर्शनमेवेयं मानमेयफलस्थितिः ।

क्रियतेऽविद्यमानापि ग्राह्यग्राहकसंविदाम् ॥

प्र॰ वा॰ २ । ३५७ इत्याद्यपि

अनेकान्त एव संभवति इति दर्शयति यथाकूतम् इत्यादिना । परस्य धर्माप्य 7406 धर्म्माद्य
सिद्धेः अनुमानाद्यभावात् कुतश्चिन्तामयी भावनेत्यादि ?

स्यान्मतम्--न कस्यचिद्विज्ञानस्य स्वतः संवित्तिः, आ⁷⁴⁰⁷

स्वात्मनि ।

त्मनि क्रियाविरोधात् । नापि
परतः, तस्य अ⁷⁴⁰⁸

ज्ञेयभिन्नत्वात् ज्ञानत्वादित्यर्थः ।

ज्ञेयत्वाद् घटादिवदिति; तत्राह--परतश्चेत्यादि । च शब्दः समुच्चये । न
केवलं यथाकूतं तत्त्वस्य स्वतः प्रतिपत्तिर्नास्ति किन्तु परतश्च प्रस्यक्षोत्तराद् 7409 प्रत्यक्षादुत्त
रात् अर्थापत्त्यादेर्वा त्र 7410 न संभवत्येवाधिगतिरि ति । कुतः ? [p. ३९० ख ] इत्याह—
ज्ञानान्तरस्य इत्यादि । विवक्षितज्ञानादन्यत् प्रत्यक्षादि तदन्तरं तस्यान्तद्विषय
7411 तस्य अतद्विषयत्वात् निरंशदित्ता 7412 निरंशादितत्त्वाविषयत्वात् । एतदुक्तं भवति--स्वात्मनि
क्रियाविरोधान्न तत्र ज्ञानप्रतिभासः, परत्रापि न निरंशस्य प्रतिभास इति कथोच्छेदः । हेत्वन्तर
माह--अनन्यवेद्य इत्यादि । यमाच्च 7413 यस्माच्च न विद्यते अन्यद् वेद्यमस्य नान्यस्य वेद्यं तस्य
नियमात् । अथवा अन्यचे 7414 अन्यं च तद्वेद्यं च तस्य नियमो7415 मः तदेव गृह्यते ज्ञानेन, पुनरस्य⁷⁴¹⁶

अन्यवेद्यनियमात् इत्यस्य ।

तत्रा 7417 न⁷⁴¹⁷

नञ्समासे सति, अनन्यवेद्यनियमात् इति सिध्यति ।

ञाऽभिसम्बन्ध⁷⁴¹⁹ न्धः तस्मात्, अनेकान्ते7420 न्तस्वरूपस्यापि ग्रहण⁷⁴²¹ णाविरोधात् ।
कथमन्यथा घटादिवर्त्तंनार्थ 7422 वत् तेन अर्थग्रहणम् ? प्राणादिवदस⁷⁴²³

सपक्षरहितस्य ।

पक्षस्याप्यस्य गमकत्वमुक्तम् ।

निरंशज्ञानसंवित्तौ यज्ज्ञानान्तरकल्पनम् ।

तदनर्थकमेव स्यादन्यतः कार्यसिद्धितः ॥ इत्यनेन दर्शयति ।

यदि वा, अन्यस्य वेद्यं तस्य नियमः--ज्ञानान्तरेणैव ज्ञानं वेद्यते, न स्ववेद्यं नापि परोक्षं
यत्वव 7424 अ⁷⁴²⁴

सन्तानान्तरवत् ।

न्यवत्तेनार्थाग्रहणात् । नान्यवेद्यनियमोऽनन्यवेद्यनियमः तस्मात् । प्रथम
द्वितीये विषमदोषत्वात्, अन्यथा किं द्वितीयकल्पेन ? चद्वा यदुक्तं साङ्ख्येन बुद्धिः प्रत्यक्षा
परोक्षा7426

परोक्षा इति निरर्थकम् ।

परोक्षः पुरुष इति; तत्राह--अनन्यवेद्यनियमात्, वनान्यवेद्योरे 7427 न अन्यवेद्यः अ
नन्यवेद्यः पुरुषः तस्य नियमात्, ततश्च स्वतः परतश्च तस्याग्रहणात् सर्वाग्रहणमेव ।

[p. 496 ]

एतेन वेदान्तपक्षोऽपि चिन्तितः ।

निगमयन्नाह--तत्रेत्यादि । यत एवं तत् तस्मात् न स्वपरचित्तव्यवस्थेति ।

स्यान्मतम्--न चिन्तितं 7428 चित्तं त⁷⁴²⁹

चित्तान्तरवेद्यम् ।

दन्तरा7430 न्तरवेद्यं नापि परोक्षमेव सच्चेतनादिस्वभा
वेन स्वयं प्रत्यक्षत्वात्, इत्यत्राह--विषयेत्यादि विषयाकारारविवेकः [p. ३९१ क ] स्थूल
स्तम्भाद्याकारशून्यत्वम्, यदि वा, विषयः प्रधानं तस्याकारः कर्तृत्वादि तेन विवेकः तस्य ।
किंभूतस्य ? इत्याह--स्वतोऽचोद्यस्य 7431 ऽवेद्यस्य परोक्षस्य इत्यर्थः, परत्वप्रसङ्गात् सं चित्ते
7432 संवित्तेः सकाशादमत्त्वे 7433 दन्यत्वे प्राप्ते तत्र तद्व्यवस्थेति तस्य ततोऽन्यत्वे संविद्विषया
कारयोः तादात्म्यप्रसङ्गादिति भावः ।

इदमपरं व्याख्यानम्--विषयो 7434

ज्ञानत्वादि इति निरर्थकम् ।

ज्ञानत्वादि ज्ञानवेद्यः ततो भिन्नः ततो विवेकस्येति । शेषं
पूर्ववद् इति ।

एतेन ब्रह्मणोऽविद्याविवेकोऽपि व्याख्यातः ।

एतेन अविभागोऽपि बुद्ध्यात्मा प्र॰ वा॰ २ । ३५४ इ⁷⁴³⁵

विपार्यासितदर्शनैः । ग्राह्यग्राहक
संवित्तिभेदवानिव लक्ष्यते ॥--प्र॰ वा॰ ।

त्यादि मतम्; तन्न;
न विषयाकारादन्या संवित्तिः नीलाद्याकारस्यैव त⁷⁴³⁶

संवित्तिरूपत्वात् ।

त्त्वात् । तच्च सहोपलम्भनियमादिभिः इति
कश्चित् सौगतः; तत्राह--परचित्तस्यापीत्यादि । न केवलं विषयाकारस्य अपि तु परचित्तस्यापि
स्वस्वभावापत्तेः विवक्षितज्ञानरूपतापत्तेः तत्तद् 7437 न तद् व्यवस्था इति । कैः ? इत्याह—
सहोपलम्भनियमादिति 7438 दिभिः । गदि 7439 आदिशब्दात् सहोत्पत्त्यादिभिरिति ।

ननु विषयाकारस्य विज्ञानाद⁷⁴⁴⁰ द् एकस्य⁷⁴⁴¹

अभिन्नस्य ।

नानेकत्वमिति चेत्; अयमयतो7442 मपरो दोषोऽस्तु । इतश्च न स्वपरचित्तव्यवस्था इति दर्शयन्नानाम् 7443 न्नाह--चित्तानाम् इत्यादि ।
चित्तानां चेतसा7444 सां कुतः सन्ततिः ? कुतो न स्यात् ? इत्याह--कार्येत्यादि । ततः
किं जातम् ? इत्याह--स्वपरेत्यादि । तदसंभवं दर्शयन्नाह--यस्मिन् सतीत्यादि । विनष्टात्
कारणात् तत्संभव इति चेत्; अत्राह--नर 7445 खरविषाणस्येव इत्यादि । न सति नाप्यसति
कारणे तदसंभवः किं तद्यथेति चेत्; अत्राह--न चेत्यादि । गत्यन्तरस्यादृश्यस्यापि तर्कतोऽभो
7446 भावस्तस्य [p. ३९१ ख ] देशाद्यपेक्षाऽयोगात् । अनन्तरं कारणमिति चेत्; अत्राह--ततो नैरन्त
र्यमित्यादि । यतः खरविषाणस्येव असतः कथं हेतुत्वम् ? ततो नैरन्तर्यमयुक्तत 7447 क्तम् । कुतः ?
इत्यत्राह--कार्येत्यादि । नहि अत्यन्ताऽनन्तरविनष्टयोः कश्चिद्विशेष इति भावः । चिरविनष्टं तु
कारणं नित्यमविशिष्टमिति न तदनपेक्ष्यते 7448 तदपेक्षा इति । तन्नासत्करणात् 7449 त्कारणम् । नापि
कार्यमिति दर्शयन्नाह--तथा च इत्यादि । तथा च तेनैव प्रकारेण अत्यन्तमसतो हेत्ववस्थायाम
विद्यमानस्य कार्यत्व 7450 त्वं प्रतिषिद्धम् वेदितव्यम् खरविषाणस्येव इत्यनुवर्त्तते ।

ननु खरविषाणस्य सर्वदाऽसमा 7451 ऽसतो मा भूत् कार्यत्वम्, घटादेस्तु प्राग्भाग्भाववतः
7452 प्रागभाववतः स्यादिति चेत्; अन्योऽन्यसंश्रयः7453

सिद्धे हि कार्यत्वे
तत्प्रागभावसिद्धिः, ततश्च कार्यत्वमिति ।

। उत्पन्नस्य, नानुत्पन्नस्य खरविषाणवत्,
[p. 497 ] सम्बन्धे वा उत्पत्तिरि ति ? न च वस्तुव्यतिरेकेण प्रागभावो नासं 7454 नाम प्रमाणसिद्धोऽस्ति
येन तद्वतः कार्यत्वम् । कारणसत्तैव प्रागभाव इति चेत्; न सदेतत्; यतः कारणस्यै
वाऽपरिज्ञानात् । प्रागभावि कारणं न चे 7455 चेत् तथाविधं सर्व 7456 सर्वं भवेत् इत्यतिप्रसङ्गः ।
य⁷⁴⁵⁷

तस्मादन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वं निबन्धनम् । कार्यकारणभावस्य--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰
६८ ।

स्यान्वयव्यतिरेकौ कार्यमनुकरोति तत् कारणमिति चेत्; किमिदम् अन्वयानुकरणम् ? तस्मिन्
सति कार्यस्य भवनं चेत्; अनुब⁷⁴⁵⁸

पूर्ववत् दोषः इत्यर्थः ।

द्धः प्रसङ्गः--सहोत्पत्तिप्रसङ्गादिति ।

किं वा व्यतिरेकानुविधानम् ? तदभावेऽभवनं चेत्; कारणस्याभावे एव भवतः कथं
त⁷⁴⁵⁹

कारणव्यतिरेकानुविधानम् ।

दनुविधानम् ? स्वकाले तस्य भावः; इत्यपि वार्त्तम्; सर्वस्य तत्काले भावात् । तन्नासतः
कार्यत्वम् ।

पर आह--कथं पुनः न कथञ्चित् सतः उत्पत्तेः प्राग् विद्यमानस्य कार्यत्वम् । कुतः ?
इत्यत्राह--[p. ३९२ क ] कृतत्वात् कारणव्यापारात् प्रागेव जनितत्वात् कारणवदिति ।

नन्वपेक्षितपरव्यापारभावत्वं कृतकत्वमुच्यते, कृतकत्वात् कारणव्यापारात् प्रागवि
7460 प्रागपि सत्त्वाद् इत्यर्थात्, करोतेः क्रियासामान्यवाचित्वात् ।

यदि वा, कृतत्वात्, यद् यत् कार्यत्वं तत् कथं पुनः सतः इति व्याख्येयम् । अथवा
कथं पुनः सतः कार्यत्वं कारणवत् सत्त्वात् इति गम्यते इत्येवं वाक्यम् ।

ननु नासतो जन्यत्वात् कार्यत्वम् अपि तु सतोऽपि व्यङ्ग्यत्वात् घटादिवत्तदिति
चेत्; अत्राह--कृतं 7461 कृतत्वात् कारणवदिति । कृतत्वात् परिहारस्य इत्यध्याहारः ।
सर्वथा यथैव सतो न जन्यत्वं तथा व्यङ्ग्यत्वमपि इति । सो7462 स्वोत्तरमाह--तदेकान्त इत्यादि ।
अत्यन्तं सतः कार्यत्वम् इत्येकान्तः, तस्याऽनङ्गीकरणाद् अनुकूलमाचरसि केतैरपि
7463 जैनैरपि तस्य कार्यत्वानभ्युपगमादिति भावः । कथञ्चित् सतोऽपि कार्यत्वे दूषणमस्तीति दर्श
यन्नाह परः--यथैवेत्यादि । यथैव येनैव प्रकारेण तर्हि हेत्ववस्थायां सत्कार्या 7464 र्यं तथैव
तेनैव प्रकारेण नोत्पत्ति7465 त्तुमर्हति । कुतः ? निष्पन्नत्वात् कारणवत् इति योज्यम् । यथा च
येन च प्रकारेण असत् तथा च नोत्पत्तुमर्हति, अत्यन्तमसंभवात् खपुष्पवत् । इति शब्दः
पूर्वपक्षसमाप्तौ । तस्योत्तरमाह--तच्चेदं तदपि कृतोत्तरम् इति । किमुत्तरं कृतम् ? इत्याह—
प्रतिक्षणम् सिद्धिवि॰ इत्यादि । ततो निराकृतमेवतत् 7466 मेतत्-- अशक्तं सर्वम्
प्र॰ वा॰ २ । ४ इति, प्रत्यक्षादिप्रबाधनात् ।

यदि विज्ञानमन्यद्वा अनेकान्तात्मकमुभयसिद्ध 7467 द्धं स्यादेवता नैवमे 7468 देवं न चैवम् ए
कान्तस्य भावादिति चेत्; अत्राह--न इत्यादि । क्वचिद् बहिरन्तर्वा न एकान्तदर्शन 7469 नं यदेकान्तदर्शनमवलम्ब्य आश्रित्य ३९२ द्रव्येष्वनेकान्तसिद्धिः उ⁷⁴⁷⁰

दूष्येत ।

पालभ्येत । केन कृत्त्वा ?
इत्यत्राह--संशय इत्यादि । प्रत्यक्षविषये संशयादेरनवतार इति भावः । एकान्तवदनेकान्त
अस्यापि तत्क्वचिद 7471 न्तस्यापि न क्वचिद्दर्शनमिति चेत्; अत्राह--तदित्यादि । तस्याऽनेका
[p. 498 ] न्तस्य प्रत्यक्षस्यापह्नवे क्व न क्वचित् कस्य न कस्यचित् करणादयः । कुतः ? इत्यत्राह—
स्वपरेत्यादि । स्वस्य निरंशचित्तस्य परस्य च सन्तानभेदस्य अनुपलब्धौ तत्प्रतिबद्ध
लिङ्गदर्शनात् परत्रापि नानुमानम् इति भावः । कुत एतत् ? इत्यत्राह--सत्त्वभेदाऽभावादिति ।
सत्त्वगुणाधिकादिप्राणिभेदाऽभावात् ।

ननु स्वपर इत्यादिना गतार्थमेतदिति चेत्; न; तेन तत्सन्तानभेदस्य स्वरूपाभाव
उक्तः, 7472

सत्त्वभेदाभावात् इत्यनेन ।

अनेन स्वपरचित्तसन्तानभेदे सत्यपि सत्त्वानां भेदस्य गुणाधिक्यादिविशेषस्य प्रमाणा
भावेनाभाव उच्यते । एतदेव दर्शयन्नाह--सन्तावे 7473 सत्यां च इत्यादि । सत्यामपि स्वपरामत्त्व
7474 स्वपरसन्तानव्यवस्थायां न केवलमसत्यां कथमयं सौगतो यथाविषयं स⁷⁴⁷⁵

मैत्र्यद्वेषः करुणा च मुदिता सुमनस्कता । उपेक्षाऽलोभः
आकारः सुखिताः वत दुःखिताः । मुदिताः सत्त्वा वत च । मैत्रीभावनाया आकारः सुखितान् सत्त्वान् दृष्ट्वा
सुखिताः वत सत्त्वाः, करुणाभावनायाः दुःखिताः वत सत्त्वाः, उपेक्षा माध्यस्थ्यरूपा । मुदितायाः मुदिता
वत सत्त्वाः ।--अभिध॰ टी॰ ८ । ३० । सत्त्वेषु मैत्रीं गुणिषु प्रमोदं क्लिष्टेषु जीवेषु कृपापरत्वम् । माध्यस्थ्य
भावं विपरीतवृत्तौ सदा ममात्मा विदधातु देव ॥--सामायिकपा॰ श्लो॰ १ ।

त्त्वगुणाधि
कादिविषयानतिक्रमेण मैत्रादा 7476 मैत्र्यादीन् भावयेत् । किं कुर्वन् ? इत्याह--अप्रतिपन्न
कानतः 7477 अप्रतिजानानः कथञ्चित् केनापि प्रकारेण । कथं कान् ? इत्याह--एवमित्यादि ।
सुगमम् । कुत एतत् ? इत्यत्राह--परेत्यादि । परसन्तानस्य⁷⁴⁷⁸ स्या प्रत्यक्षत्वे तद्गुणदोषा न
प्रत्यक्षीभवन्तीति भावः । कायवाग्व्यवहारविशेषानुमेयाः स्युरिति चेत्; अत्राह--कार्ये7479 काये
त्यादि । तत एव प्रमाणाभावादित्युच्यते इति । न केवलमेव 7480 लम् एवं न वेत्यन्यगुणदोषान्
सङ्करव्यतिकरव्यतिरेकेण कथञ्चिदप्रतियन् कथमयं यथाविषयं मैत्र्यादीन् भावयेत् अपि तु तान
प्रतिजानानः [p. ३९३ क ] सुगतमपि कथं जानीयादिति दर्शयन्नाह-- विप्रलम्भशङ्कानुबन्धात्
इत्यधिकां कारिकाम् ।

विप्रलम्भशङ्कानुबन्धात्

चेष्टते चेद्यथाकूतं वीतदोषः सदोषवत् ।

पुरुषातिशयो ज्ञातुं यद्यशक्यः किमिष्यते7481

तुलना--तथान्य
गुणदोषेषु संशयैकान्तवादिनाम् । पुरुषातिशयो ज्ञातुं यद्यशक्यः किमिष्यते ॥--न्यायवि॰ श्लो॰ ३८८ ।
प्रमाणसं॰ पृ॰ ११६ ।

॥ २३ ॥

वीतरागादयो विचित्राभिसन्धयः कायवाग्व्यवहारान् मिथ्यापि प्रवर्तयेयुः सदोष
वत् । सरागादिवत् पुरुषातिशयः सन्नपि ज्ञातुं यद्यशक्यः; यदि पु7482

पुरुषातिशयापेक्षं यथार्थमपरे विदुः । इष्टोऽयमर्थः प्रत्येतुं शक्यः सोऽतिशयो यदि ।
अयमेवं नवेत्यन्यदोषा निर्दोषतापि वा । दुर्लभत्वात्प्रमाणानां दुर्बोधेत्यपरे विदुः ॥--प्र॰ वा॰ १ । २२०-२१ ।

रुषातिशयापेक्षि
शास्त्रं प्रमाणमिष्टं स ज्ञातुं शक्येतेति ध र्म की र्ति वचनं पोप्लूयते । सुगतस्यापि
तादृशः संभवात् । हरिहर...

विप्रलम्भो वचनं 7483 वञ्चनं तस्या 7484 तस्य शङ्का तस्या अनुबन्धात् कारणात्
[p. 499 ] पुरुषातिशयः किमिष्यते नेष्टव्य इत्यर्थः । 7485

पुरुषातिशयः ।

तदतिशयो हि यथार्थदर्शनादिगुणलक्षण
इष्यतेऽ 7486

अविसंवादार्थम् ।

विप्रलम्भार्थः । तदुक्तम्--

*ज्ञानवान् मृग्यते कश्चित्तदुक्तप्रतिपत्तये ।

अज्ञोपदेशकरणे विप्रलम्भनशङ्किभिः ॥

प्र॰ वा॰ १ । ३२ इति ।

वीतरागा अपि सरागा इव चेष्टन्ते इति वचनात् 7487

पुरुषातिशयस्वीकारेऽपि ।

ततोऽपि विप्रलम्भाशङ्कानुवृत्तेः
किं तेन इति तदनुबन्धिकारणं दर्शयन्नाह--चेष्टते व्याप्रियते वेद्यादि 7488 चेत् यदि 7489

यथाभिप्रायम् ।

यथाकूतम् ।
कः ? इत्याह--वीतदोषो वीतरागः । क इव ? इत्याह--सदोषवदिति । दूषणान्तरमाह—
पुरुषातिशयः सन्नपि ज्ञातुं यद्यशक्यः किमिष्यते ?

तदशक्यत्वं दर्शयन्नाह--चेष्टते चेदित्यादि । वीतराग आदिर्येषां यथार्थदर्शनादीनां ते
तथोक्ताः । किंभूतास्ते ? इत्याह--विचित्राभिसंचयभा 7490 भिसन्धयः नानाभिप्राया यतः ।
ततो यदि कायवास्यव 7491 वाग्व्यवहारान् मिथ्यापि न केवलं सत्यात्7492 न् प्रवर्त्तयेयुः । के
इव ? इत्याह-- सदोषवदिति । दूषणान्तरमाह--पुरुषातिशयः सन्नपि ज्ञातुं-यद्यशक्यः
सरागादय इवेति । अत्र दूषणमाह--पुरुषेत्यादि । पुरुषस्य अतिशयो यथार्थदर्शनादिरूपः तस्मिन्
पेशी 7493 अपेक्षा यस्य तत्तथोक्तम् । किम् ? इत्याह--शास्त्रं प्रमाणमिष्टमभ्युपगतं सौगतैर्यदि
स यथार्थदर्शनादिलक्षणोऽतिशयो ज्ञातुं शक्येत इत्येवं ध र्म की र्ते र्वचनं पोप्लुतेन
7494 पोप्लूयते । कुत एतत् ? इत्यत्राह--सुगतस्यापीत्यादि [p. ३९३ ख ] ततः किम् ? इत्याह—
तादृश इत्यादि । तादृशः संभवद 7495 संभवात्, असत्याभिधानस्य । दूषणान्तरं दर्शयन्नाह—
हरिहरेत्यादि ।

एवं तावत् तायित्वात्7496

स्वदृष्टमार्गोपदेशकत्वात् । ततः प्रमाणं तायो वा चतुःसत्यप्रकाशनम्--प्र॰ वा॰ १ । १४७ ।
तस्माच्चतुरार्यसत्यप्रकाशनमेव तायः, तस्मात् । चतुःसत्योपदेशलक्षणात् कार्यभूतात् तायाद्धि
भगवान् सुगत इति ज्ञायते ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ १६४ ।

प्रमाणो एवं न 7497 भगवान् चतुरार्यसत्याभिधान
लक्षणात् सुगततत्त्व 7498 सुगतत्वमनुमीयते, ततोऽप्युपायानुष्ठानम् इत्यादि व्याख्यानं
प्रमाणभूताय प्र॰ समु॰ १ । १ 7499

प्रमाणभूताय जगद्धितैषिणे प्रणस्य
शास्त्रे सुगताय तायिने । प्रमाणासिद्ध्यै स्वमतात् समुच्चयः करिष्यते विप्रसृतादिहैकतः ॥--प्र॰ समु॰
१ । १ ।

इत्यादि7500 देर्निरस्तम् । अधुना जगद्धितैषित्वात्
शास्तृत्वम् उपायाभ्यासलक्षणम् अनुमीयते, ततोऽपि सुगतत्वम् इति व्याख्यानं7501

उपायाभ्यास एवायं तादर्थ्याच्छासनं मतम्--प्र॰ वा॰, वार्तिकाल॰ १ । १३९ ।

निरा
कुर्वन्नाह--तदेतस्मिन्नेकान्ते इत्यधिकां कार्यं वे7502 चे त्यादि कारिकाम् ।

तदेतदस्मिन्नकान्ते--

कार्यञ्च नानुमेयं चेत्समग्रादपि कारणात् ।

हेयोपादेयतत्त्वं वा सोपायं केन मीयते ॥ २४ ॥

[p. 500 ]

प्रवृत्तिकामः प्रेक्षावान् सोपायं हेयोपादेयतत्त्वमन्वेषते न व्यसनेन । तच्चानागत
विषयमप्रमाणम् समग्रकारणत्वेऽपि प्रतिबन्धसंभवात् । तदर्थानर्थयोः इदन्तया
नेदन्तया वा प्रमातुमशक्यत्वात् कथमर्थे अनर्थे सन्दिग्धे प्रवर्तेत निवर्तेत वा ? स्वयम
योनिशो मनस्कारेऽपि भविष्यति प्रमाणाभावात्, तथा दुःखसन्ततेः प्रवृत्तिनिवृत्त्योः,
रसात् रूपादिवत् भूतैककालयोः नियमात् । नावश्यं कारणानि कार्यवन्ति भवन्ति

तदेतस्मिन्नेकान्ते सौगतैकान्ते इत्यर्थः । कार्यं च न केवलमकार्यम् अपितु कार्य
मपि नानुमेयं नानुमानपरिच्छेद्यं चेद् यदि । कुतः ? इत्याह--समग्रादपि न केवलमसमग्रात्
कारणात् । 7503

तुलना--नावश्यं कारणानि कार्यवन्ति भवन्ति प्रतिबन्धवैकल्यसंभवात्--हेतु बि॰ टी॰
पृ॰ २१० ।

नावश्यं कारणानि कार्यवन्ति भवन्ति 7504

मन्त्रादिना ।

प्रतिबन्धवैकल्यसंभवादिति भावः । अत्र
दूषणमाह--हेयोपादेयतत्त्वमिति । हेयः संसार उपादेयो मोक्षः तावेव तत्त्वं केन न
केनचित् प्रमाणेन मीयते । किंभूत⁷⁵⁰⁵ तम् ? सोपायं संसारस्य कारणमविद्यादृष्टे7506 तृष्णे मोक्षस्य नैरात्म्यं7507 त्म्यदर्शनं वाशब्दः अपिशब्दार्थः ।

एतदुक्तं भवति--नातीतः संसारो हेयोऽत्र 7508 ऽनु भूतत्वात् । नापि वर्त्तमानः; नुय
मानत्वात् 7509 अनुभूयमानत्वात् । भावी तु हेयः स्यात् । स च न प्रत्यक्षतोऽनुमीयते,
त⁷⁵¹⁰

भाविनि ।

त्र त⁷⁵¹¹

प्रत्यक्षस्याप्रवृत्तेः ।

दप्रवृत्तेः, अन्यथा 7512

प्रत्यक्षमात्रप्रमाणकं स्यादि
ति भावः ।

चार्वाक न⁷⁵¹³ कमतमखिलं जगत् स्यात् । अथ प्रत्यक्षेऽपि तद्विपर्यय
समारोपाददोषोऽयम्7514

न चार्वाकमतप्रसङ्गो दोष इति चेत् ।

; नैवम्; सर्वस्य सर्वदर्शित्वापत्तेः । शक्यं हि वक्तुं सर्वस्य सर्व
दर्शित्वेऽपि तद्विपर्ययारोपान्नथा 7515 न्न तथा व्यवहार इति ।

ननु यदि न भावी [p. ३९४ क ] संसारः प्रत्यक्षः; कथं भाविनि प्रत्यक्षं प्रमाणमुक्तं7516

ततो भाव्यर्थविषयं विषयान्तरगोचरम् ।
प्रमाणमध्यारोपेण व्यवहारावबोधकृत् ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ५ ।

प्र ज्ञा क रे ण ? तत उत्पत्तेरिति चेत्; तदितरत्र समानम् । न हि परस्माद् अन्त्यं वित्त्यन्त
7517 चित्तं न जायते अतद्रूपं वा, अन्यथा किञ्चिदपि भाविनो न भवेत् । लोकस्य तथा व्यवहारा
भावात् ततस्तन्नेति चेत्; अत एव न प्राप्यादृश्ययुक्तिः 7518 ? अन्यत्रापि विजृम्भितैव ।

स्यान्मतम्--नान्यत् प्रत्यक्षं भाविनि संसारे प्रमाणं दृश्यैकत्वाव्य⁷⁵¹⁹ ध्यवसाया
भावात्, प्राप्ये तु प्रमाण⁷⁵²⁰ णं 7521

एकत्वाध्यवसायसद्भावात् ।

विपर्ययात् । त⁷⁵²²

प्राप्ये ।

त्र तदव्य⁷⁵²³ ध्यवसायस्य किन्निमित्तम् ?
हेतुफलभाव इति चेत्; प्रकृतेऽपि समानम् । वासना इत्यपि नोत्तरम्; अन्यत्र समत्वात्,
कथमन्यथा सत्त्वदृष्टिः ? भवतु तर्हि तत्र संसारे तत्प्रमाणमिति चेत्; उक्तमत्र ।

किञ्च, पित्रादिचेतसोऽपि भावनि 7524 भाविनि प्रत्यक्षत्वम्, स्पर्शादिवद् एकत्वव्यवसाय
निमित्तस्य ऐक्यसामग्र्य धीनत्वस्याऽविशेषात् । तन्न हेयः संसारः प्रत्यक्षतो नीयते7525

ज्ञायते इत्यर्थः ।

। नाप्यनु
मानतः; तत्प्रतिबद्धलिङ्गाभावात् । तेयं7526 ?चायतनं लिङ्गम् इति चेत्; तथा हि--शरीर तृ क्वं 7527 ? [p. 501 ] चित्तं मध्यावस्थायामनु सत्त्वान 7528 नुसन्धानकारणमुपलब्धम्, उपलभ्यते तदन्त्यावस्थायाम
विकल⁷⁵²⁹ लम् । न वा 7530 चाऽविकले कारणे कार्यानुदयः, अत्कार्यप्रसङ्गात् इति; तन्न; यतः--

कारणात् कार्यसंवित्तिः तथा सति भवेदियम् ।

7531

स्वभावकार्यानुपलब्धिभेदेन त्रित्वनियमः ।

नियमो लिङ्गसंख्यायाः क्ववं 7532 क्वायं व्रजति ते यया ॥

स्यान्मतम्--नान्त्याद्विग्रहसतृष्णा7533 ष्णचेतसो भाव्यनुसव्य 7534 सन्धानमनुमीयते, किन्तु
तस्यैव तज्जननसामर्थ्यं स्वभावभूतम्, ता7535

तज्जननसामर्थ्यमात्र ।

वन्मात्रनिबन्धनत्वात्तदनुसन्धानस्य, ततः स्वभाव
हेतुरिति । तदुक्तम् [p. ३९४ ख ]--

*हेतुना यः समग्रेण कार्योत्यादोऽनुमीयते ।

अर्थान्तरानपेक्षत्वात् सः स्वभावोऽनुवर्णितः ॥

प्र॰ वा॰ ३ । १० इति;

तदप्यसारम्; यतः ततः कार्यानुमाने को दोषः ? व्यभिचारश्चेत्; किं पुनर्योग्यताया
मव्यभिचारः ? तथा चेत्; कार्येऽप्यस्तु । योग्यस्यावश्यंभाविकार्यत्वात् । न योग्यताप्य नियम
7536 तापि नियमवत्यनुमीयते अपि तु संभवः, तथाहि--अन्त्यं शरीरस 7537 सशरीरतृष्णं वित्त 7538 चित्तं प्रतिबन्धवैकल्याऽसंभवे विवक्षितकार्ये योग्यं तत्त्वात् पूर्ववदिति चेत्; अत्रेदं चिन्त्यते—
तच्चेतसोऽनु सत्वाने 7539 अन्त्यचेतसस्तदनुमानम्, प्रतिबन्धाद्यसंभवि वा ? प्रथमपक्षे कारणात्
कार्यानुमानमदूषितं स्यात् ।

द्वितीये परलोकस्य प्रतिपत्तिर्न निश्चिता ।

प्रेक्षावतस्तथा च स्यात्तदभ्युपगमः7540

परलोक
स्वीकारः ।

कथम् ॥

अभ्युपाये तथाप्यत्र मानचिन्ता वृथा भवेत् ।

अन्यत्रापि वि 7541 हि मानस्य सिद्धौ मानं करोतु किम् ॥

संभवानुमितिर्मानं यदि नेति तयात्र किम् ।

संभवानुमितिर्मानं यदि किन्न विबन्धकम् ॥

सन्दिग्धविषदां7542 यं ज्ञानं मानं चेति विरूकम्7543

असङ्गतम् ।

।

स्थाणुर्वा पुरुषो वेति ज्ञानं मानं भवेत्तथा ॥

कादाचित्की यतोऽर्थस्य प्रप्तिस्तत्रापि विद्यते ।

अनिश्चितार्था मतिर्मानमतिसूक्तं च किमुतां 7544 क्तं किमुच्यताम् ॥

अथ गत्यन्तराभावात् संभवानुमितिर्मता ।

कार्ये तत्रोत्तरं पूर्वमुक्तं न पुनरुच्यते ॥

विविधं ते यथा कार्यं कारणाव्यभिचारि ते ।

कारणं तद्वदेव स्यात् कार्यकावा7545 र्यस्याव्यभिचारि मे ॥ इति ।

ननु तच्चेतसि न प्रतिबन्धवैकल्यसम्भवः, तथापि स्वभावहेतोरेव तत्र गमकत्वे
[p. 502 ] किं कारण[p. ३९५ क ]कल्पनयेति चेत्; कारणस्य गमकत्वे किं स्वभावहेतुना इति समानम् ?
किंवा 7546 किञ्च,

प्रोक्तं हेतुपरीक्षायामुत्तरं ह्यत्र सुन्दरम् ।

एक एव स्वभावः स्याद्धेतुस्तस्माद्विचारणात् ॥

अ⁷⁵⁴⁷

भाविकारणवादी प्रज्ञाकरः ।

पर आह--तच्चित्तं भाव्यम⁷⁵⁴⁸ व्यनुसन्धानकार्य 7549 र्यं तदव्यभिचारात् अर्थान्तरत्वे
सति, भावि च कारणम्, कथमन्यथा अ⁷⁵⁵⁰

भाविमरणकार्यभूतात् ।

रिष्टादेर्मरणाद्यनुमानम्, ततोन⁷⁵⁵¹ ऽनुसन्धाने 7552 नं कार्यं7553 र्यहेतुरिति; स न युक्तकारी; यतः पूर्वजन्मान्त्यचित्तानुमानाभावः स्यात्, तच्चित्तस्य
आद्यमैहिकं चित्तं कारणम् अर्थान्तरत्व 7554 त्वे सत्यव्यभिचारात्, अन्यथा कथं भावि कारणम् ?
कारणत्वेनाप्यभिमतस्यापि भाविनः तस्मा 7555 तस्यापेक्षया ऐहिकत्वात् ।

किं च, अनाद्यनन्तसंसारवादिनः सौगतस्य न भावी भवः, तदतीतकर्मविप्रतिपत्ति
वादिशून्य 7556 ? ततस्तं प्रति कथमतीतजन्मानुमान 7557 नं कारणात् कार्यानुमितिप्राप्तेः । अथ
तज्जन्म तद्भवाष्य⁷⁵⁵⁸ द्यचेतसः कारणमिष्यते, नान्त्यचेतसो भाविभवानुमानं कारणात् कार्यप्रति
पत्तिप्रसङ्गात् । अन्योऽन्यहेतुत्वेऽप्युक्तम्--अन्योऽन्यसंश्रयान्नैकस्यापि सिद्धिरिति । तन्न परस्य
हेयतत्त्वप्रतिपत्तिः । एतेन उपादेयमोक्षतत्त्वप्रतिपत्तिर्नास्ति इति दर्शितम्, उपायाभावात् ।
त⁷⁵⁵⁹

मोक्षाप्रतिपत्तौ च ।

दप्रतिपत्तौ च कथं मोक्षार्थी तदुपाये प्रवर्त्तेत ?

ननु किमुच्यते उपायाभावादिति, यावता किल नैरात्म्याद⁷⁵⁶⁰ त्म्याभ्यासः तदुपायः7561

मोक्षोपायः ।

।
तथाहि--यो यत्कारणमविकलमनुतिष्ठति स तत्फललाभी दृष्टः, यथाऽगेन्यथो रूप स माकारण
7562 यथा रोगी व्याध्युपशमकारणमविकलमनुतिष्ठन् [p. ३९५ ख ] तदुपशमफललाभी, अनुतिष्ठति
च कश्चिन् मोक्षकारणमविकलं नैरात्म्यदर्शनाभ्यासमिति चेत्; उच्यते--युक्तमेतद् यद्यधिवि
7563 यद्यविकलकारणादृयं 7564 णादवश्यं कार्य प्रसवः7565

कार्योत्पत्तिः ।

। तथाभ्युपगमे त⁷⁵⁶⁶

कारणात् ।

तः कार्यानुमानं केन
वार्येत ? कार्यादर्शने तदपि7567

अविकलकारणत्वम् ।

ज्ञातुं न शक्यते, तद्दर्शने किं तत्रानुमानेन इति चेत् ? तर्हि
मोक्षकार्यानुमानं त न स्यात् तददर्शने जगति कस्यचित्तदविकलकारणानुष्ठानस्य ज्ञातुम
शक्यत्वात्, सर्वत्र प्रतिबन्धवैकल्याशङ्काऽनिवृत्तेः । तद्दर्शनात्तत्प्रतीतिरिति चेत्; न;
तद्दर्शनाभावात् । चतुरार्यसत्योपदेशात्तत्प्रतीतिश्चेत्; सिद्धमाप्तोपदेशादागमप्रमाण्यम् । इदं
त्वसिद्धम्-- वीतरागा अपि सरागा इव चेष्टन्ते इत्यादि । ततस्तत्सिद्ध⁷⁵⁶⁸ द्धिमभ्युपगच्छतो
न त⁷⁵⁶⁹

आप्तोपदेशात् ।

दुपदेशात्तत्प्र⁷⁵⁷⁰

मोक्षप्रतीतिः ।

तिपत्तिरभ्युपगन्तव्येति न तदुपायानुष्ठानम् ।

किंच, कथं कारणादर्शने कार्यप्रतीतिः, यतः ततस्तदनुमीयेत ? पूर्वदृष्टकार्यसाधर्म्या
दिति चेत्; पूर्वदृष्टकारणसाधर्म्यात् कारणप्रतीतिरपि तथास्तु ।

अथ मतम्--अन्त्यकारणदर्शनात् पूर्वतत्स्मरण⁷⁵⁷¹ णंतथाप्रतीति7572 तेर्नेतरथा, तथा सति
तत्स्मरणकाल एव कार्य⁷⁵⁷³ र्यंप्रत्यक्षीभवतीति किमनुमानेन इति; तदसत्यम्; कार्यात् पूर्वकाल
[p. 503 ] भावि वा कारणमपि तथा प्रत्यक्षं किन्न स्यात् ? 7574

खलविलान्तर्गतं बीजाख्यं कारणम् ।

खलविलान्तर्गतमन्यथापि7575

अङ्कुरानुत्पादकमपि ।

दृश्यते इति चेत्;
कार्यमपि तथा दृश्यत एव । तथाहि--शब्दादेर्दृश्यस्य सतोऽनन्तरभाव्यपि [p. ३९६ क ] कार्यं
नावश्यं दृश्यम्, 7576

शब्दस्य कार्यानुत्पाद
कत्वे अनर्थक्रियाकारित्वेन अवस्तुत्वं स्यात् इति भावः ।

तदभावेऽप्युक्तम् । यस्य तु व्यवहितमपि कारणम् तं प्रति सुपरिहारमिदम् ।

किंच, यथा दृष्टान्तस्मरणाभावेऽपि कार्यादेर्गमकत्वं तथा यदि कारणस्यापि, अनर्थकत
7577 कंचोद्यम् । अथतदपि नेष्यते; तर्हि निरवकाशमिदम्-- तद्भावहेतुभावौ हि प्र॰
वा॰ ३ । २६ 7578

दृष्टान्ते तदवेदिनः । ख्याप्येते विदुषां वाच्यो
हेतुरेव हि केवलः । इति शेषः ।

इत्यादि । अथ तथापि न कारणस्य गमकत्वम्; न; उपादेयतत्त्वाप्रतीतेः ।
एतेन उपायप्रतीतिरपि चिन्तिता, कार्याऽपरिज्ञाने कारणापरिज्ञानात् ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--प्रवृत्तीत्यादि । प्रवृत्तिकामः । कः ? इत्याह--प्रेक्षावान् । किं
कुरुते ? इत्याह--अन्वेषते । किम् ? इत्याह--हेयोपादेयतत्त्वम् । किंभूतम् ? इत्याह—
सोपायं सकारणम् । न प्रवृत्तिकामतदद्वेषते 7579 कामस्तदन्वेषते अपि तु व्यसनेन इति चेत्;
अत्राह--न व्यसनेन, अप्रेक्षावत्ताप्रसङ्गादिति मन्यते । भवत्वेवं को दोष इति चेत् ? अत्राह—
नच⁷⁵⁸⁰ तच्च इत्यादि । तच्च हेयोपादेयतत्त्वम् । किंभूतम् ? इत्याह--अनागतविषयं भाविकाल
योरम् 7581 योग्यम् अप्रमाणम् अविद्यमानप्रमाणं भाविनि प्रमाणाभावादिति । एतदपि कुतः ?
इत्याह--समग्रेत्यादि । एतदपि कुतः ? इत्याह--प्रतिबन्धेत्यादि । ततः किं जातं परस्य⁷⁵⁸²

बौद्धस्य ।

इत्याह—
तदर्थेत्यादि । तत् तस्माद् उक्तान्न्यायाद् अर्थो मोक्षः तत्कारणं च अनर्थः संसारः तत्कारणं
च तयोः इदंतया अर्थतया नेदंतया अनर्थतया वा प्रमातुमशक्यत्वात् कारणात् कथ
मर्थे मोक्षादौ प्रवर्त्तेत परः । किंभूते । इत्याह--सन्दिग्ध⁷⁵⁸³ ग्धे तिवर्ततेया 7584 निवर्तेत वा अ- नर्थे संसारादौ सन्दिग्धे सति 7585

अनर्थे इत्यस्य पञ्चम्यन्तं अनर्थात् इतिरूपमपेक्ष्यम् ।

तस्मादिदमपेक्षम्7586 क्ष्यम् ।

स्यान्मतम्--अर्थो मोक्षः साकान्तद्धेतु 7587 स⁷⁵⁸⁷

यथेच्छम् ।

कामं तद्धेतुश्च अतीन्द्रियत्वादस्तु [p. ३९६ ख ]
सन्दिग्धः, अनर्थः पुनः संसारः तत्कारण व पिपर्ययावत् 7589 --णं च विपर्ययात्7589

इन्द्रियग्राह्यत्वात् ।

कुतः सन्दिग्ध
इति चेत् ? अत्राह--स्वेय 7591 स्वयमयोनिसो7592 शोमनस्कारेऽपि इत्यादि । अ⁷⁵⁹³ यमभिप्रायः—
न खलु संसारः कण्टकवद् उद्धर्त्तुं शक्यः सति कारणे पुनः प्रवृत्तेः, अपि तु कारणक्षयेण । तच्च
कारणमतीतं जातत्वानुशक्यं मासंतेतु 7594 जातत्वान्न शक्यमपनेतुम् । नापि वर्त्तमानम्; जाये
सातत्वात् । 7595 जायमानत्वात् । भविष्यदेव तु प्रतिरुद्ध्यते, तदन्मयि 7596 7596

तत्प्रतिपक्षभूतचारित्रेण ।

तदन्य विरुद्धाचरणेन ।
न च तत्र प्रमाणमिति । स्वयम् आत्मना प्रमाणाभावात् । क्व ? इत्याह-- 7598

अयोन्या अन्यायेन
क्लेशयोगेन च प्रवृत्तो मनस्कारः ।--अभिध॰ को॰ टी॰ ४ । ९४ ।

अयोनिसो7599 शो मनस्कारेऽपि योनिम्--आर्यसत्यवष्म⁷⁶⁰⁰ वर्त्मरूपं न 7601 --पं तस्मिन्नसति यो मनस्कारः तस्मिन्न
मित् 7602 न्नपि नकेवलम् अन्यस्मिन् भविष्यति तृष्णाविद्याचेतसि इत्यर्थः । किंभूते ? इत्याह—
भविष्यति भाविभवभाविनि इत्यर्थः । तथा दुःखसन्ततेः प्रवृत्तिनिवृत्त्योः प्रमाणाभावात्
[p. 504 ] भविष्यत्योरिति 7603

द्विवचन ।

वचनपरिणामेन सम्बन्धः कार्यः । संसारकारणे संसारे तदभावे व⁷⁶⁰⁴ चभाविनि
प्रमाणाभावादिति भावः । कुत एतत् ? इत्यत्राह--रसादित्यादि । भूतश्च एककालश्च तयो
र्नियमात् प्रमाणस्य इत्यध्याहारः । परप्रसिद्धं निदर्शनमाह--रसाद् इत्यादि ।

ननु दृश्याद् रूपात् प्राप्ये भाविनि रूपादौ रेण⁷⁶⁰⁵ परेणप्रमाणमिष्यते एव, तत्कथं निदर्श
नमिति चेत् ? उक्तमत्र । किंच, कथमस्मिन् दर्शने भूतैककालस्य रूपादेः कुतश्चिह⁷⁶⁰⁶ द्गतिः,
अप्रतिबन्धानु7607 त्यत इदं सुभाषितम्-- भूतैककालानां गतिः 7608

अतीतैककालानां च गतिर्नानागतानाम्--प्र॰ वा॰ स्व॰ पृ॰ ४९ ।

इत्यादि । यदतीतं कारणं
तदपेक्षमिदमिति चेत्; [p. ३९७ क ] यदि तन्न कस्यचित् प्रवृत्तिविषयः किं तेन ? तं वि
7609 तद्विषयश्चेत्; न भातेन 7610 भूतेन भाव्यम् । अथ भावि भूतं चैककार्यमिष्यते; न; भिन्न
जाला7611 कालानाम् एकत्र सहकारित्वाभावात्, तथाऽव्यवहारात् चरमक्षणाभावश्चेति
यत्किञ्चिदेतत् । यदि मतं भविष्यतोऽपि कारणं 7612 णात् गतिरिति चेत्; तत्राह--नावश्यमि
त्यादि । भवतां तर्हि कथं नेदं चोद्यम् ? इत्याह--एकलक्षणेत्यादि ।

कुत एतत् ? इत्यत्राह--यन्नोपपद्यत इत्यादि ।

यन्नोपपद्यते यस्मिन्नेष्यति चानुदेष्यति ।

तल्लिङ्गं लोकतः सिद्धमविनाभावैकलक्षणात् ॥ २५ ॥

कर्मफलसम्बन्धतत्कारणादिकं प्रशस्तपण्डितवेदनीयम् अरिष्टं तथा लक्षणं
कृतम्, यथा अहं मरिष्यामि, प्रकृतजनमस्तके शृङ्गं नोदेष्यतीति च, अत्रापि संशीतिर
वतरति । प्रवृत्तोऽयं व्यवहारः इतरथा दृष्टेऽपि कुतश्चिदाशङ्कायां न कस्यचित् प्रवृत्तिः
स्यात् ।

यसुनः 7613 यत् पुनः कारणस्य अन्यस्य⁷⁶¹⁴

कृत्तिकोदयस्य हेतोः ।

वा रूपं नोपपद्यते न घटते यस्मिन् कार्या
भिमते अन्यस्मिन् वा शकटादौ7615

शकटोदयादौ साध्ये ।

। कस्मिन् ? इत्याह--एष्यति भविष्यति । किंभूते तस्मिन्नो
पपद्यते ? इत्याह--अनुदेष्यति अनुत्पत्स्यमाने । च शब्दोऽवधारणे । तद्रूपंलिङ्गं सिद्धम् ।
कुतः ? इत्याह--लोकत इति । तदपि कुतः ? इत्याह--अविनाभावेत्यादि ।

कारिकार्थं न केवलं परस्य हेयोपादेयतत्त्वे सोपाये संशीतिरपि तु लोकव्यवहारेऽपि
इति द⁷⁶¹⁶

दर्शयन् कारिकार्थमाह इति अन्वयः ।

र्शयन्नाह--कर्म च फलं च तयोः सम्बन्धश्च ते आदयो यस्य तत्तथोक्तं तत्कारणादि
कम् । किंभूतम् ? इत्याह-- प्रशस्त पण्डितेत्यादि । प्रशस्तपण्डितवेदनीय⁷⁶¹⁷ यं तत्किम् ?
इत्याह--अस्तं विष्टं7618 अरिष्टं नु7619 न तु मनुष्येणापण्डितरूपेण, तथा लक्षण⁷⁶²⁰ णं रूपं कृतं
निश्चितं यथा येन निश्चितलक्षणप्रकारेणाहं मरिष्यामि, अनेन भाविनि मरणेऽरिष्टादेरकार्य
स्वभावस्यापि गमकत्वमाह व्याजनमन 7621 प्रकृतजनमस्तके शृङ्गं नोदेष्यति इति च तेन
लक्षणं कृतम्, अनेन च स्वभावानुपलब्ध्यादेरपि भविष्यति7622

भाविनि ।

शृङ्गोदयाभावे7623

गमकत्वमाह इति सम्बन्धः ।

, परस्य अत्रापि न
केवलं परलोकादौ संशीतिरवतरति ।

[p. 505 ]

स्यान्मतम्--कस्य [p. ३९७ ख ]चिद्रसायनादेः सेनावनाभो 7624 सेवनतः देवतानुग्रहाद्वा
तस्य मरणं न भविष्यति शृङ्गं रो7625 वोदेष्यतीति संभावना यदा तदा संशीतिरिति चेत्;
अत्राह--प्रवृत्त्येत्तोऽयमित्यादि । विशिष्टाऽरिष्टदर्शने मरणं तदि 7626 भविष्यति न तत्र कुत
श्चित् प्रतिबन्धः संभवति इत्ययं व्यवहारः प्रसिद्धः, अन्यथा सर्वत्राऽनुमानविलोपः । तथा
प्रा 7627 प्रकृतपुरुषमस्तके शृङ्गे7628 ङ्गं न भविष्यती व 7629 तीति च प्रवृत्तोऽयं व्यवहारः, इतरथा
दृष्टे उदनावपि 7630 ओदनादावपि कुतश्चित् कण्टकादु7631 द्युदेष्यतीत्याशङ्कायां न कस्यचित्
प्रवृत्तिः स्यात् नेदानीं प्रवर्त्त्यत इति ।

ननु7632

प्रतिभासाद्वैतवादी प्राह ।

प्रतिभासाद्वैतस्य स्वसंवेदनाध्यक्षसिद्धस्य भावान्न हेयोपादेयतत्त्वं तदुपायो वा,
नापि तत्र संशीतिः निर्णीतिर्वा ततोऽयमदोष इति चेत्; अत्राह--प्रत्यक्षेत्यादि ।

प्रत्यक्षैकान्तचित्तानां कोपादेयेतरस्थितिः ।

संविदां विभ्रमः सिध्येत् स्याद्वादेन विना कथम् ॥ २६ ॥

कथञ्चित् संविदां विभ्रमेऽपि आत्मसंवेदनं प्रत्यक्षमभ्रान्तमिच्छन् स्याद्वादमनु
वर्तेत । सर्वथा मोक्षः संसारं नातिशेते । कथञ्च तद्भावनापरिनिष्पत्तौ दुःखसंवेदनं
परिस्फुटमुपादेयम् ? सर्वथा विभ्रमविवेकनिर्मलत्वे न किञ्चित् क्वचिदिदमपरिस्फुटं ज्ञानं
यत् परिस्फुटं स्यात् । न च रागादिक्लेशनिवृत्तिः दुःखसंवेदनस्य स्फुटतैव काम...

एकोऽन्तो धर्मो यस्य तच्च तच्जिन्नं 7633 तच्चित्तं च निरंशचित्तमित्यर्थः । प्रत्यक्षं
स्वसंवेदनवेद्यम् एकान्तचित्तं येषां सौगतानां तेषां कोपादेयेतरस्थितिः ? उपादेयः
प्रतिभासाद्वैतलक्षणो मोक्षः तस्य परेण मोक्षत्वोपगमात्, तदुक्तम्--

*यद्यद्वैतेन तोषोऽस्ति मुक्त एवासि सर्वथा ।

प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ५७ इति ।

इतरो हेयो भेदः तयोः स्थितिर्व्यवस्था का ? न काचित्, तन्निबन्धनप्रमाणाभावात् ।
न हि निरंशचित्तम् अन्यद्वा अनुभूयते, स्थूलनीलादिवेदनात्, यद 7634 यतस्तदुपादेयम् । नावि
7635 नापि भेदबाधक⁷⁶³⁶ कं7636

अनुभूयते ।

येन स⁷⁶³⁸

भेदः ।

हेयः प्रथ⁷⁶³⁹ थेत । देवान्वयं 7640 नन्वयं भ्रान्त्या तथा न भासते;
तत्राह--विभ्रम इत्यादि । विभ्रमो भ्रान्तिः स्थूलादिप्रतिभासरूपः संविदाम् ऐक्त्यावार्थं
7641 ऐक्याभावार्थं बहुवचनम्, सिध्येत् स्याद्वादेन विना कथं सर्वथा विभ्रमे [p. ३९८ क ]
तदयोगात् । नहि विभ्रमादेव विभ्रमसिद्धिः बहिरर्थवत् कथञ्चिदेकान्तसिद्धिः ।

कारिका7642 कां व्याख्यातुमाह--कथञ्चिदित्यादि । कथञ्चित् स्थूलग्राह्याकारेण न स्व
संवेदन⁷⁶⁴³ नाकारेण विभ्रमेऽप्यङ्गीक्रियमाणे संविदां न केवलमविभ्रमे स्याद्वादमतीष्ठ
7644 मनिष्टमनुवर्त्तित⁷⁶⁴⁵ वर्तेत । कः ? इत्यत्राह--आत्मसंवेदनं प्रत्यक्षमभ्रान्तम् इच्छेत्
7646 इच्छन् सौगतः इत्यर्थः । ततः स्वसंवेदनपरिहारेण स्थूलाकार एव विभ्रममभ्युपगच्छन्त
7647 च्छन् सत् 7648 तत्संख्यादिकं निराकरोति इति कथं स्वस्थः ?

[p. 506 ]

ननु निरंशमेव सु7649 संविदां स्वरूपमाभाति न क 7650 तदाकार इति चेत्; अत्राह—
सर्वथेत्यादि । मोक्षः संसारं नातिशेते मोक्षसंसारयोरविशेष इति यावत् । ग्राह्यं न तस्य
इत्यादिवचनात् आत्मसंवेदन 7651 ने नैकान्तिकं मोक्षः, तच्च संसारेऽविशिष्टमिति भावः ।

अन्येषां दर्शन⁷⁶⁵² नम्-- न संसारो नामास्ति अनुनु 7653 ? कल्पनायाम् इति; तेषां
चित्रैकसंवेदने त⁷⁶⁵⁴

तदने इति व्यर्थम् ।

दने 7655 ? तदप्रतिषेधः, इतरथा सकलशून्यतेति न मोक्षो नाम इत्युक्तम् । अस्मिन्
दर्शने परमपि दोषं परस्य दर्शयन्नाह--कथं च इत्यादि । च शब्दो दूषणान्तरद 7656 रं दत्तमिति
प्रदर्शने । कथमुपादेयं न कथञ्चित् । किम् ? इत्याह--दुःखसंवेदनं दुःखं संसारिणः स्कन्धाः7657

दुःखं संसारिणः स्कन्धाः--प्र॰ वा॰ १ । १४९ । रूपवेदनाविज्ञान
संज्ञासंस्काराख्याः पञ्च स्कन्धाः ।

,
तेषां संवेदनं ग्रहणम् । किंभूतम् ? परिस्फुटं विशदम् । किन्निमित्तम् ? इत्याह--तद्भावनाप
रिनिष्पत्तौ दुःखभावनासमाप्तिनिमित्तम्, निमित्तलक्षणेयं सप्तमी । कथन्नोपादेयमिति चेत् ?
उच्यते--सर्वथा विभ्रमविवेकनिर्मलत्वं7658 त्वे सर्वचेतसां न [p. ३९८ ख ] किञ्चित् क्वचिदिदं
7659 दमपरिस्फुटं ज्ञानं यद् भावनापरिनिष्पत्तौ परिस्फुटं स्यात् । न चात्मसंवेदनैकान्ते दुःख
संवेदनं नामेति । यतः तदुपादेयत्वात् चित्तमेव परिस्फुटं भावतः स्यात्, नैव भवेत् ।

स्यान्मतम्--रागाहि7660 दिक्लेशविनिर्मुक्तिः भवान्तः, सा च दुःखसंवेदनस्फुटतेति वे
7661 चेत्; इत्याह--न चेत्यादि । न च नैव रागादिक्लेशनिवृत्तिः स्फुटतैव दुःखसंवेदनस्य ।
अत्र निदर्शनमाह--क्वोमे 7662 कामे त्यादि । अत्र स्पष्टतायामपि विभ्रमक्लेशभावादिति भावः ।

ननु कामशोकादिषु स्विष्ट 7663 स्पष्टता विकल्पे7664 ल्पमात्रभावनातः उद्भवति 7665 न्ती भ्रान्तायुक्ता, न दुःखसंवेदनस्य स्पष्टता7666

भ्रान्ता ।

अर्थसम्बन्धानुमानमूलत्वादिति वेश 7667 चेत्; अनुमाना
भ्यासे तद्विषये एव सामान्ये स्पष्टता न स्वलक्षण इत्यनिवृत्तेः । नहि चित्राभ्यासे धनुषि
कर्मणः स्पष्टाद् 7668 स्पष्टता; इत्याह-- आ⁷⁶⁶⁹

अत्र पाठस्त्रुटितो भाति ।

स्रवसंवरनिर्जरादिषु श्रुतं प्रमाणं स्यात्कार
लाञ्छनमविसंवादि ।

प्रमाणमविसंवादि श्रुतं स्यात्कारलाञ्छनम् ।

ज्योतिर्ज्ञानादिचिन्तासुखदुःखाद्यदृष्टवत् ॥ २७ ॥

सर्वथैकान्तविश्लेषात् सम्यग्दर्शनादिना सकलकर्मक्षयेण प्रतिलब्धात्मस्वभाव एव
कैवल्यं भविष्यतीति सुनिश्चितं नश्चेतः । न हि तदभावे प्रमाणमस्ति । भावे किम् ?
अनुपदेशमलिङ्गमविसंवादं श्रुतज्ञानं ब्रूम इति । तत्प्रत्यनीकसाधनस्य स्याद्वादेन निराकृ
तत्वात् । स्वयं बहिरन्तश्च अर्वाग्भागमध्यपरभागादिविवर्तैकद्रव्यं दृश्याद्येकरूपं व्याव
हारिकमलक्षयन् ज्योतिर्ज्ञानादिकमपरोपदेशं कथं प्रतिपद्येत ? न चैकान्तवादिनामत्र
प्रमाणमस्ति । श्रुतेरतद्विषयत्वात् ।

स्यान्मतम्--अविसंवादस्तत्र प्रमाणान्तरवृत्तिः, न च सा7670

प्रमाणान्तरप्रवृत्तिः ।

जीवादावस्ति इति; तन्न युक्तम्;
[p. 507 ] स्वात्मनि प्रत्यक्षस्य अ⁷⁶⁷¹

सन्तानान्तरे ।

परत्रानुमानस्य तदनाद्यनन्ततयोश्च प्रमाणान्तरस्य वृत्तेरुक्तत्वात् । कर्मबन्धे7672

अनुमानप्रमाणस्य प्रवृत्तिः ।

च, तथा नि 7673 तथा हि-- स्वभावशुद्धस्य आत्मनः शरीरे अशुचिनि सरावस्थानं 7674 सदावस्थानं तस्य
तत्र स्थापकतत्संदंध⁷⁶⁷⁵ त्सम्बद्धपुद्गलविशेषपूर्वकं तत्त्वात् गाढनिगडनिबद्धस्य सावोवि 7676 साधोरिव ।
कारागारे अन्यतस्तत्र तस्य प्रवेशो वा तत्पूर्वकः तत एव, मत्रस्याश्च वि 7677 मत्तस्य अशुचि
पूर्णगर्त्तप्रवेशवत् । व्याप्तिज्ञानं वा साधारणं 7678 सावरणं स्वविषयेऽस्पष्टत्वार⁷⁶⁷⁹ त् [p. ३९९ ख ]
रजोती7680 नीहाराद्यन्तरिततर्व्यापि7681 तर्वादिज्ञानवत् । मिथ्यादृशाम् अनेकान्ते नित्याद्येकान्त
ज्ञानम् आवरणवत् अतस्मिंस्तद्ग्रहात्मकत्वात्7682

विपरीतत्वादित्यर्थः ।

मदिराद्युपयोगिनः स्थिरभूते भ्रमणानुभववत् ।
वासनादिनिषेधात् । तथा आस्रवे7683

प्रमाणा
स्तरस्य प्रवृत्तिः ।

; तद्यथा--चेतनस्य जीवस्य सतोऽभिरतिसहितं शरीरादिष्व
वस्थानं तदभिलाषाद्युपात्तपुद्गलविशेषपूर्वग⁷⁶⁸⁴ कं तत्त्वात् अङ्गनाङ्गाभिरत्यभिलाषोत्पत्तौ 7685 त्पत्त्युप
युक्तौ षधविशेषस्य कामुकस्य तदङ्गस्थानवत् । त⁷⁶⁸⁶

अङ्गनाद्यभिलाषः ।

दभिलाषो वा तदवस्थाननिमित्तम् आत्मनि
पुद्गलमवस्थापयति योषिदङ्गाभिव⁷⁶⁸⁷ भिरत्यभिलाषवदिति । एवमन्यत्रापि वक्तव्यम् । तदुक्तमत्रैव⁷⁶⁸⁸

ग्रन्थे चतुर्थपरिच्छेदे ।

—
शुभाशुभैर्यथाम्य 7689 स्वमास्रवैः स्वैः सिद्धिवि॰ ४ । ९ इत्यादि ।

ननु कस्यचित् तदौषधाभावेऽपि तदङ्गे तथावस्थानं दृष्टमिति चेत्; न; तस्यापि पक्षी
कृतत्वात् न तेन व्यभिचारः । तदपि तथाविधकारणपूर्वकम्, अन्यथा सर्वस्य सर्वत्राङ्गनाङ्गे
तत्स्थानं भवेत् । न चैवम्, स्वाङ्गनायामपि कस्यचिद् वैमुख्यदर्शनात् । नु 7690 न तु रूपादयोऽपि7691

तन्निमित्तम् ।

व्यभिचारो नोत्तरं 7692 चारात् । अतः तस्यां तत्रापि तथाविधं किञ्चित् कारणमिति ।

स्यान्मत⁷⁶⁹³ तम्-- तदभिलाषः स्वस्य अत्र तु तदवस्थाननिमित्तं पुद्गल⁷⁶⁹⁴ लंकारणम्,
नावश्यं कारणानि कार्यवन्ति भवन्ति । नहि अङ्गनाद्वे 7695 नाङ्गे तदभिलाषः सर्वोऽपि तदवस्थान
निमित्तं योगमात्मसात्करोति इति; तन्न सारम्; उक्तत्वात्-- कार्यं च नानुमेयं च
सिद्धिवि॰ ७ । २४ इत्यादि ।

किञ्च,

स्वभावानुपलब्धिष्व⁷⁶⁹⁶ श्च व्यवहारे कथं भवेत् ।

लिङ्गं सं7697 सत्योग्यताया च 7698 श्च व्याभिचारो न किं स्वतः ॥

उपलभ्यानुपम्भवत् 7699 श्चेत् केवलस्तस्य कारणम् ।

विषयामिषलो 7700 याभिलाषःकोऽपि भवबीजस्य कारणम् ॥

[p. ३९९ ख ] क्वचित् दृष्टस्य तस्यास्तु विपरीते परत्र तु ।

प्रकृतेव्यौषधितस्य 7701 तेऽप्यौषधेस्तस्य केवलस्यैव हेतुता ॥

ननु तदभिलाषो यावद् अन्यस्य कर्मणः कारणं तावन्न तदवस्थानस्यैव इति चेत्;
न; तस्मिंश्चिरविनष्टे कार्यानुदयप्रसङ्गात् । एतेन योगादेः कर्मत्वं निषिद्धम् । प्रयत्नसधर्मा
आत्मविशेषगुण⁷⁷⁰²

अदृष्टम् ।

ः तत्साध्यः कर्म इति चेत्; न; प्रयत्नवत् पुद्गलविशेषसम्बन्धेऽपि देवदत्तं
प्रति योषिदाद्युपसर्पणदृष्टेः तत्सधर्मताऽसिद्धेः ।

[p. 508 ]

किंच, तत्कर्म अचेतनं मूर्त्तमभ्युपगन्तव्यम् । कथमन्यथा देशान्तरस्थद्रव्याकर्षकम्,
यतो विशेषादृष्टाकृष्टपरमाण्वारब्धं शरीरं स्यात् ? मूर्त्ता यदहय 7703 एव ह्ययस्कान्तादयस्तुयदा
7704 दयोऽयसाकृष्टिहेतवो दृष्टा नात्मादयः, इतरथा आत्मन एव तत्सिद्धेः किं कर्मकल्पनया ?
तद्विशेषोपपत्तेः नाऽविशेषकल्पनापि ।

यदि मतम्--अमूर्त्तोऽपि मन्त्रः तदाकृष्टिहेतुः अतो व्यभिचार इति; न; शब्दस्य मूर्त्त
त्वात् । ध्यानेनानेकान्त इति चेत्; न; तस्य मूर्त्तकर्म वेत्सि 7705 विशिष्टस्य तत्त्वात्7706

तदाकृष्टिहेतुत्वात् ।

, अन्यथा
आत्मैव तद्धेतुः इत्युक्तं स्यात्, तत्र च उक्तो दोषः । प्रयत्नेन⁷⁷⁰⁷

व्यभिचारः ।

इति चेत्; न; कर्मविशिष्टा
त्मप्रदेशत्व⁷⁷⁰⁸ शस्पन्दव्यतिरेकेण 7709

जैनं प्रति ।

परं प्रति 7710

प्रयत्नस्यासिद्धेः ।

तदसिद्धेः । न च प्रयत्नस्य केवलस्य तद्धेतुत्वम्;
तदभावेऽपि तद्भावात् । ततो मूर्त्तमेव तदभ्युपगन्तव्यमिति कथं नाभिमतं परस्य न सिध्यति7711

अपि तु
सिध्यत्येव ।

।
तत्कुयेवा 7712 तत्क्षये चानुमानम्7713

दोषावरणयोर्हानिः निःशेषास्त्यतिशायनात् । क्वचिद् यथा स्वहेतुभ्यो बहिरन्तर्मलक्षयः ॥
--आप्तमी॰ १ । ४ ।

दे वा ग मा 7714

आप्तमीमांसायाः अपरनाम देवागमः ।

द वगन्तव्यम् ।

ततोऽविसंवादि तत् श्रुतमिति । केष्विवि 7715 ष्विव ? इत्याह--ज्योतिर्ज्ञानादि
वदिति । [p. ४०० क ] ज्योतिर्नक्षत्रादिज्ञानम् चिन्ता सुखदुःखादि तदादिर्येषां न
7716 तददृष्टादीनां तेष्विव तद्वद् इति ।

कारिकां व्याख्यातुमाह--सर्वथैकान्त इत्यादि । सकलस्य कर्मणः क्षयेण नाभ्यास
सापेक्षेण विशिष्टादृष्टमात्रेण अनेन 7717 अन्येन वा प्रतिलब्धोऽयम् आत्मस्वभावो
तन्न 7718 वः स चज्ञानादिलक्षणः स एव कैवल्यं तद् भविष्यति इति एवं सुनिश्चितं
नश्चेतः । केन ? इत्याह--सम्यग्दर्शनेत्यादि । तदपि केन ? इत्याह--सर्वथैकान्त इत्यादि ।
मृष्टार्थमेतदसकृत् ।

स्यान्मतम्--अध्यक्षादिबाधितेयं प्रतिज्ञेयं तत् कैवल्यमस्तु इति; तत्राह--नहि इत्यादि ।
तदभावे कैवल्याभावे न प्रमाणमस्ति । विचारितमेतत् सर्वज्ञसिद्धौ । पर आह--भाव इत्यादि ।
तं प्रति उत्तरमाह--श्रुतेत्यादि । न खलु ज्ञानविशेषमन्तरेण अनुपदेशमलिङ्गमविसंवादं श्रुतज्ञानं
संभव⁷⁷¹⁹ वेदिति । षद्य⁷⁷²⁰

वैशेषिकाभिमत ।

7721 षट्पदार्थादिश्रुतज्ञानं तद्विपरीते प्रमाणमिति चेत्; अत्राह--तत्प्र
त्यनीकेत्यादि । तस्य उक्तकैवल्यस्य प्रत्यनीकं यत् तस्य साधनस्य सिद्धेः स्याद्वादेन
निराकृतत्वात् । श्रुतज्ञानस्य वा तद्भावे 7722 सद्भावे श्रुतज्ञानं ब्रूम इति । तत्प्रत्यनीकसा
धनस्य तदभावसाधनस्येति कस्मान्न व्याख्यायत इति चेत् ? न; श्रुतज्ञानं ब्रूमः इत्यनेन
तन्निरासात् । नहि 7723

श्रुतज्ञानाभावे ।

तदभावे सर्वत्र सर्वकालंसर्वज्ञे 7724 ज्ञो नास्ति इति वचनमविसंवादि
संभवति । 7725

श्रुतम् ।

तत् नापौरुषेयम्; निषेत्स्यमानत्वात् ।

ननु स्याद्वादाभावात् कथं तेन कस्यचिद्बाधनमिति चेत्; अत्राह--दृश्येत्यादि । सुगतोऽन्यो
वा क ण च रा दिः स्वयम् आत्मना [p. ४०० ख ] कथं न कंचन 7726 कथंचन प्रतिपद्येत । किम् ?
[p. 509 ] इत्याह--ज्योतिर्ज्ञानादिकम् । किंभूतम् ? इत्याह--अपरोपदेशम् अविद्यमानपरोपदेशे7727 शंसाक्षा
दसौ 7728

ज्योतिर्ज्ञानादिकम् ।

तत्प्रतिपद्येत । अपि तु अन्यतः तत्साक्षात्कारिण इति भावः । ज्योतिर्ज्ञानादिप्रतिपत्ति
र्यतः तस्य तत्प्रतिपत्तेः स्याद्वादमन्तरेणाप्पुपपद्येत । यत इति वाऽऽक्षेपे न चेति । किंकुर्वन्नसौ
कथं तत् प्रतिपद्येत ? इत्यत्राह--अलक्षयन् अनवधारयन् । क्व ? बहिः । किम् ? इत्याह—
अर्वाग्भाग इत्यादि । अर्वाग्भागादीनां द्वन्द्वः पुनः तेषाम् आदिशब्देन बहुव्रीहिः विवर्न्ना
7729 विवर्त्ता स्तदर्थाः तेष्वेकम् अभिन्नं यद् द्रव्यं तदिति । पुनरपि किंभूतम् ? इत्याह--दृश्ये
त्यादि । दृश्यादिरेकं प्रधानं रूपं स्वभावो यस्य तत्तथोक्तम् । पुनरपि क्व किमिति लक्षयन् ?
इत्याह--अन्तश्चेत्यादि । किंभूतम् ? इत्याह--व्यावहारिकम् इति । दूषणान्तरं दर्शयन्नाह—
न च इत्यादि । न च नैव एकान्तवादिनां वैशेषिकादीनां अत्र भाविनि जाति7730 ज्योतिर्ज्ञा
नादौ प्रमाणमस्ति । कथमिति चेत् ? उच्यते--अत्र न तावत्प्रत्यक्षमैन्द्रियम्; तेन इन्द्रियसंसर्गा
भावात् । नहि असता भाविना इन्द्रियसंसर्गः, अतिप्रसङ्गात् । तत्संसर्गं च 7731 र्गाच्च⁷⁷³¹

इन्द्रियसंसर्गात् ।

परस्य⁷⁷³³

नैयायिकस्य ।

7734

इन्द्रियप्रत्यक्षम् ।

तत्प्रत्यक्षम् आत्मा मनसा युज्यते तद् इन्द्रियेण तदप्यर्थेन न्यायम॰ पृ॰ ७४
इति 7735

तच्चेदं प्रत्यक्षं चतुष्टयत्रयद्वयसन्निकर्षात् प्रवर्तते । तत्र बाह्ये रूपादौ विषये चतुष्टयसन्निकर्षाज्ज्ञानमुत्पद्यते—
आत्मा मनसा युज्यते, मन इन्द्रियेण, इन्द्रियमर्थेनेति । सुखादौ तु त्रयसन्निकर्षात् ज्ञानमुत्पद्यते, तत्र
चक्षुरादिव्यापाराभावात्...--न्यायम॰ । उक्तं च--आत्मा सहैति मनस मन इन्द्रियेण...--बृहत्सं॰
७४ । ३ ।

वचनात् । एतन्मानसमपि तदत्र निरस्तम्; तदपि7736

मानसप्रत्यक्षम् ।

आत्ममनःसंयोगसहचारिणाऽर्थेन
जन्यते । न च पूर्वतत्संयोगकाले सोऽस्ति; भावित्वविरोधादिति । एवत 7737 एवं तन्मनसापि
भावि भविष्यति सः, न तदा संसर्गः प्रा7738 प्रकृतस्याप्यस्ति । परम्परासत्यत्वेऽप्यसता कीदृशः ?
सत्त्वात् कथं [p. ४०१ क ] सर्वस्य तत्र ज्ञानं न जनयेत्घटः ? तदग्रहणात्मकत्वात् ।
कुत एतत् ? अबुद्धित्वादिति चेत्; एतदपि कुतः ? अर्थग्रहणात्मकत्वात्; अन्योऽन्यसंश्रयः,
तथाहि--घटादेरबुद्धित्वे तदग्रहणात्मकत्वम्, अतोऽबुद्धित्वमिति । अथ घटग्राहिणा प्रत्यक्षेण
स⁷⁷³⁹

घटः ।

7740

अर्थग्रहण ।

तद्ग्रहणविमुखः प्रतीयते ततोऽयमदोषः; किं पुनर्नित्येश्वरज्ञानं तद्ग्रहणाभिमुखं प्रती
यते ? न चेत्; कस्तस्य घटाद् विशेषः ? प्रतीयत इति चेत्; न स्वयम्, अस्वसंवेदनात्मक
त्वात् 7741

ईश्वरज्ञानस्य स्वसंवेदनात्मकत्वे ।

अन्यथा परमतसिद्धिः । 7742

ईश्वरस्यैव ।

तस्यैव 7743

ज्ञानं स्वसंवेदि ।

तत्तथेति चेत्; किमेतद् ईश्वरचेष्टितम् ? तत्र यथा
नित्यज्ञानं 7744

ईश्वरस्यैव ।

तस्यैव नेतरस्य, तथा स्वसंवेदनमपि कुतोऽयं विभागो लभ्यते ? नह्येकधर्म⁷⁷⁴⁵ र्मेणवैल
क्षण्ये सर्वैरवि7746 पि तथा भवति, अन्यथा तयोर्ज्ञानत्वादिनाऽपि वैलक्षण्यं भवेत् । अथ तेन⁷⁷⁴⁷

ज्ञानत्वादिना ।

7748

ईश्वरज्ञान
अस्मदादिज्ञानयोः ।

तयोर्न विरोधः; स्वसंवेदनेनापि न विरोधः ।

अथ इतरज्ञानस्य स्वसंवेदनप्रतिज्ञा अनुमानेन बाध्यत इति विपध⁷⁷⁴⁹ विरोधः तथाहि—
अनीश्वरज्ञानं ततो भिन्नेनैव ज्ञानेन वेद्यते ज्ञेयत्वात् पटादिवत् इति चेत्; ईश्वरज्ञानेन
हेतोर्व्यभिचारः7750

तदपि ज्ञेयं न च ज्ञानान्तरवेद्यम् ।

। यदि पुनः अनीश्वरज्ञानज्ञेयत्वात् इति विशिष्य उच्यते; तथाप्यगमक
[p. 510 ] त्वं व्यतिरेकाऽसिद्धेः । नहि विशेषणमात्रेण तत्सिद्धिः; अतिप्रसङ्गात् । कथम् ? यदीश्वरस्य
स्वपरग्राहिज्ञानं तावतैव सकलप्रयोजनसिद्धिः किमीश्वरेणा वारमलरेण⁷⁷⁵¹ णाऽवान्तरेण⁷⁷⁵¹

मध्यवर्तिना ।

? कथम
वस्थानं 7753

ज्ञानस्य ।

तस्येति चेत्; कुत एतत् ? गुणत्वाद् रूपादिवदिति चेत्; अत एव अस्मदादिज्ञानवत्
अस्वसंवेदनमस्तु । ततो यथा ज्ञानत्वाऽविशेषेऽपि 7754

ईश्वरज्ञानमेव ।

तदेव स्वसंवेदनं [p. ४०१ ख ] ततो 7755 तथा 7756

ईश्वरं विनापि तज्ज्ञानं निराश्रयमेव
भवतु ।

निराधारमप्यत्र ब्रूमहे । कथमेवं सति तस्य गुणत्वम्7757

द्रव्याश्रयिणः एव गुणत्वं भवति न तु निराधारस्य ।

? युगपत् स्वपरग्रहणस्वभावद्वयवत्
क्रमेणाप्यनेकस्वभावसंभवेप्रध्यत्वात् 7758 वोऽस्तु अध्यक्षसिद्धत्वात् । अथैकस्वभावेन यथा कारणम्
अनेककार्यं7759

करोति ।

तत् तथेदं स्वपरग्राहकमिति चेत्; न; 7760

जैनेन तस्यापि अनेक
स्वभावस्वीकारात् ।

परं प्रति दृष्टान्तासिद्धेः ।

एतेन इदमपि निरस्तम्--अनेकस्य परस्येव स्वपरयोरपि तदेकमेव ग्राहकम् इति;
तदितरवत् 7761

ईश्वरज्ञानमपि ।

तदपि नात्मवेदनमिति न घटाद्विशेषः ।

स्यान्मतम्--ईश्वरः स्वज्ञानस्य अर्थग्रहणात्मकत्वं प्रत्येति; तदपि चिन्त्यते--गृहीतस्य,
इतरस्य वा ? न तावदितरस्य⁷⁷⁶²

अगृहीतस्य ।

; इदंतया नेदन्तया वा तस्य व्यवस्थापित्तमश न्तो7763 स्थापयितुम
शक्तेः ज्ञानकल्पनावैफल्यापत्तेः । गृहीतस्य इति चेत्; द्वितीयज्ञानाभावान्न युक्तमेवतत् 7764 मेतत् ।
भावे वा नित्यमेकत्रानेकम्, अनवस्थान⁷⁷⁶⁵ नं च विज्ञानं प्रसज्येत ।

स्यान्मतम्--7766

ईश्वरस्य ।

तस्य ज्ञानद्वयमस्ति--एकं स्वतोऽन्यस्य⁷⁷⁶⁷

स्वभिन्नस्य ।

सर्वस्य⁷⁷⁶⁸

अर्थजातस्य ।

वेदकम्, 7769

द्वितीयं ज्ञानम् अर्थग्राहिज्ञानं वेत्ति ।

अपरं तस्येति;
तन्न; यस्मादेकत्र यावदो7770 यावद्द्रव्यभाविनः सजातीयस्य युगपद् गुणद्वयस्याऽयोगात् अन्यथा
घटादौ यद्वयं 7771 रूपद्वयं तथा भवेत् । 7772

द्वितीयेन ज्ञातं सत् प्रथमज्ञानमात्मसत्तां
ख्यापयेत्, ख्यापितात्मसत्ताकञ्च प्रथमं द्वितीयेन ज्ञायेत इति ।

अन्योऽन्यसंश्रयश्चात्रोक्तः । अथ महेश्वरः तज्ज्ञान⁷⁷⁷³ नं स्वयमेव तथा प्रत्येति; बहिरर्थमति7774 मपितथेति व्यर्थं सर्वत्र ज्ञानकल्पनम् । तथा प्रतिपद्यमान
मात्मानं न चेदीशः प्रतिपद्यते; कुतस्तेन तत्परिच्छेदः ? तदास्ति 7775 तदस्तित्वं वास्वयं
प्रतिपद्यते चेत्; एकस्य स्वपरावभासित्वम् । अतश्चेत्; अनवस्थानम् । तन्नेश्वरज्ञानं
घटाद्विशिष्यत [p. ४०२ क ] इति न ज्योतिर्ज्ञानादौ प्रमाणम् ।

एतेनवैशेषिकस्यापि चिन्तितम्--तस्य अचेतना बुद्धिः परोक्षः पुमानिति ।

सुगतज्ञानं तत्र प्रमाणमिति चेत्; यदि तत् सकलभेपान्कारि 7776 भेदानुकारि; कथं
क्वचिदप्येकान्तसंभवः ? तत एवोच्यते--न वै7777 चैकान्तवादिनामिति । प्रत्याकारं भेदे; नैकः
सुगतः ? तदाकारयितुः तेनादर्शनात् नापि सर्वज्ञः । कथत्या 7778 कथमयं7778

बौद्धः ।

स्वमेकमनेकाकारं स्वयं
प्रतिपद्यमानः 7780

बाह्यार्थम् ।

परं निसंक्षणिकंध्रुवं 7781 निरंशं क्षणिकं ब्रुवन् स्वस्थः ? निराकारं चेत्; तथैतत्7782

निराकारत्वम् ।

सर्वस्येति न युक्तम्--

*अर्थेन घटयत्येनां7783

बुद्धिम् ।

नहि भज्ञ 7784 नहि मुक्त्वाऽर्थरूपताम् ।

प्र॰ वा॰ २ । ३०५ 7785

तस्मात् प्रमेयाधिगतेः साधनं मेयरूपता । इत्युत्तरार्धः ।

इत्यादि ।

[p. 511 ]

सुगतवत् सर्वोऽपि सर्वदर्शी स्यादिति चेत्; न; नियतशक्तित्वाद् भावानाम् ।
नहि एकस्य शक्तिरशेषस्य । नाप्येकस्यापि या एकत्व⁷⁷⁸⁶ त्रशक्तिः सैवान्यत्र; अन्यथा सकलस्य
ग्रहणवत् ज्ञानमपि 7787 7787

उत्पादकत्वमपि ।

जननमपि सुगतस्य स्यादिति नेश्वरबाधनम्7789

स्वयं सुगतस्य सृष्टिकर्तृत्वप्राप्तेः ।

। इतरथा स्वसन्तानज्ञानजन
नधिगत 7790 जननमपि न तस्य स्यादिति कथं वस्तुत्वम्7791

अर्थक्रियाकारित्वाभावात् ।

? अथ तस्य⁷⁷⁹²

सुगतस्य ।

ग्रहणशक्तिरेव सर्वत्र⁷⁷⁹³

अर्थेषु ।

, इतरा7794

जननशक्तिस्तु ।

तु क्वचिदेव⁷⁷⁹⁵

स्वसन्तानज्ञानजनन एव ।

; यद्य 7796 यद्येवम् एकस्यैव नानात्मनि नितराम्7797

अस्तु ।

। एकस्य सर्वग्रहणेऽपि, अन्यत्र
विपर्ययात् ।

नन्वेवम् एकस्य शक्तिद्वयात्मकत्वमिति चेत्; अयं प⁷⁷⁹⁸

बौद्धस्य ।

रस्य दोषोऽस्तु । न चाऽशेष
ग्रहणशक्तिरेव प्रतिनियतजननशक्तिः, सा7799

जननशक्तिः ।

वा प्रकृता7800

ग्रहणशक्तिः ।

; ग्रहणजननयोरविशेषः7801 षप्रसङ्गात् ।
अनेकं वार्थमनेकस्वभावेन प्रतियतः7802

जानानस्य ।

7803

स्वस्वरूपे ।

स्वात्मत⁷⁸⁰⁴ त्मन्यनेकान्तः । एकस्वभावेन त्रिकालार्थ
ग्रहणवत् यदि 7805

कालान्तरवर्ति ।

तथाविधकार्यजननं7806

स्यात् तदा ।

निरालम्बनमिदम्--

*नाऽक्रमात् क्रमिणो भावः7807 वाः प्र॰ वा॰ १ । ४५ इत्यादि ।

किंच, योग्यताबलेन 7808

ज्ञानम् ।

तदर्थस्य ग्राहकम्7809

चेत् ।

; प्रतिबन्धद्वयव्याघातेन⁷⁸¹⁰

तादात्म्यतदुत्पत्तिरूप ।

लिङ्ग [p. ४०२ ख ]
7811

त्रित्वसङ्ख्या ।

सङ्ख्यानियमवैयर्थ्यम् । तत उत्पत्तेश्चेत्; न भाविनः चिरभूतस्य वा ग्रहणं तस्मादनुत्पत्तिः
7812 त्तेः । 7813

चिरभूतात् भाविनश्चार्थात् सुगतज्ञानोत्पत्तिस्वीकारे ।

उत्पत्तौ च; अपरतत्कार्यकाल एव तेन⁷⁸¹⁴

सुगतेन ।

भ⁷⁸¹⁵ भाव्यमिति 7816

अपरकार्यकालतायाम् कालान्तरस्थायित्वं स्यादिति भावः ।

तन्नियतकालता ।

स्यान्मतम्--इतरजनापेक्षयार्थस्य विभिन्नकालत्वं न सुगतापेक्षया, तस्य साक्षात्
रूपेण सर्वज्ञंना 7817 सर्वम् आत्मनि प्रतिभासमानं वर्त्तमानमेव, 7818

एतदन्तर्गतं पुनर्लिखितम् ।

साक्षात्करणमेव वर्तमानमेव
साक्षात्करणमेव वत्त्व सम 7819 च ज्ञत्त्वमर्थस्य न वर्तमानकालसम्बन्धित्वं 7820

कालाभावात् ।

तदभावादिति;
तदसारम्; यतः तद पेक्षयतेः 7821 तदपेक्षया तज्जनकमपि न किञ्चित् स्याद् वर्त्तमानेषु तद
योगात्, अनभ्युपगमाच्च । इतरापेक्षया अर्थादुत्पत्तिः तस्य⁷⁸²²

ज्ञानस्य ।

, समकालयोः परमार्थतः कार्य
कारणभावं प्रतियत्7823 न् स भ्रान्तः स्यात् । तद्बलेन सुगतस्य परग्रहणे सोऽपि तथाविध⁷⁸²⁴

भ्रान्तः ।

इति
न च वन्दनीयः । एतेन विभ्रमशून्यप्रतिभासाद्वैतपक्षाः निरन्ताः 7825 निरस्ताः । तन्न सुगत
प्रत्यक्षमप्यत्र प्रमाणम् । अत एव नानुमानमपि तत्स्वार्थकत्त्वाधस्य 7826 तत्पूर्वकत्वादस्य⁷⁸²⁶

अनुमानस्य ।

। ततः
स्थितम्--न चेत्यादि ।

ननु प्रत्यक्षम् अर्थसन्निकर्षमतो 7828 र्षजम्, अतो जन्मया 7829 7829

उत्पत्तिमपेक्षते ।

जन्मतामपेक्षते नागमः,
ततः स⁷⁸³¹

आगम एव ।

एवात्र प्रमाणमिति चेत्; अत्राह--श्रुतेः इत्यादि । श्रुतेः आगमस्य अतद्विषयत्वात्
ज्योतिर्ज्ञानाद्यगोचरत्वात्, न चैकान्तवादिनामत्र प्रमाणमस्ति इति सम्बन्धः । एवं मन्यते—
[p. 512 ] यदे 7832 यद्येकान्तवादिनां परोक्षविषयमध्यक्षं भवति तदा तत्पूर्विका श्रुतिरपि तद्विषया7833

परोक्षविषया ।

स्यान्ना
न्यथा, न चैवमिति ।

मीमांसक आह--स्वत एव परोक्षश्रुतिः प्रमाणं न तत्प्रत्यक्षापेक्षा । तदुक्तम्--[p. ४०३ क ]

*स्वतः सर्वप्रमाणानां प्रामाण्यमिति गम्यताम् ।

न हि स्वतोऽसती शक्तिः कर्त्तुमन्येन शक्यते ॥

मी॰ श्लो॰ सू॰ २ श्लो॰ ४७ इति;

तत्राह--नाप्यभ्वे 7834 नाप्यनये त्यादि ।

नाप्यनया मार्गप्रतिपत्तिः यामाश्रित्य श्रुतेः स्मृतेः ।

मन्त्रं नित्यं प्राकृताः प्रतिपद्येरन् तदर्थकम् ॥ २८ ॥

नित्यस्यानेकार्थसंभवात् न तस्मादर्थं प्रतिपत्तुमर्हति, कथमन्यथा विप्रतिपत्तिः
स्यात् । यदि पुनः रागादिरहितस्य कस्यचिदुपलब्धिर्यतो वेदार्थप्रतिपत्तिः स्यात् ।
रागादिमत्त्वेऽपि यदि कश्चिद् विवक्षिततदर्थतत्त्वं जानीयाद् ब्रूयाद्वा किं तेन ? न ब्रूमः
रागादिमत्त्वात् अपि तु परोपदेशापेक्षीति; कः पुनः तदर्थदर्शिनः परः सः यस्योपदेश
मु प व र्षा द यः प्रमाणयन्तः क पि ला दी न तिशेरते ? तदनेकार्थसंभवात्
कुतस्तत्त्वमिदन्तया नेदन्तया वा व्यवस्थापयेत् यतः पौरुषेयाद् विशेष्येत ।

शब्दात् अर्थगतिनगरप्राप्तिहेतुत्वात् मार्ग इव मार्गः शब्दार्थसम्बन्धो वाच्यवाचकरूपः
तस्य प्रतिपत्तिः नापि श्रोतुः । केन ? अन्वयपरम्परैकान्तेनात्वा इवात्या 7835 न्तेन ज्ञात्वा जै मि न्या द यः शास्त्रार्थदर्शनविगुणत्वात्तेषाम् परै वैकान्तः 7836 परम्परैकान्तः तेन, न ह्यान्वेता
7837 यह्यवेत्ता परोत्वो 7838 परान् मार्गं प्रतिपद्यते । किंभूता सा नापी7839 स्तीत्याह--यस्या 7840 ? यामाश्रित्य श्रुतेः वेदात् सकाशादकृतृ7841 कृत्रिमायास्तत्त्वप्रतिपत्तिः स्यादित्याध्याहारः ।
कुतो यामासुत्ये 7842 माश्रित्येत्याह--स्मृतेः । एतदुक्तं भवति--पूर्वं साक्षात् शब्दार्थसम्बन्ध
दर्शनः 7843 र्शिनः सम्बन्धप्रतिपत्तिः परस्य पुनः शब्दश्रवणात् तत्प्रतिपत्तिः, न चैवमिति । यदि
वा, स्वर्गापवर्गयोर्मार्गो यागादिः तस्य प्रतिपत्तिः नापीति व्याख्येयम् । शेषं पूर्ववदिति ।
माभूत् तेन तत्प्रतिपत्तिः, श्रुतेरेव तु तत्त्वप्रतिपत्तिः स्यादिति चेत्; अत्राह--मन्त्रमित्यादि ।
मन्त्र⁷⁸⁴⁴ न्त्रं घृताद्याहवनवाक्यं स्वर्गादिदानसमर्थं प्रतिपद्येरन् इदन्तया जानीयुः । के ?
इत्याह--प्राकृताः शूद्रादयो जै मि न्या दि कं 7845 दिवत् । तथा च तद्वत्तेऽपि7846

शूद्रादयः ।

तदर्थानुष्ठायिनः
स्युः इति मन्यते ।

जै मि न्या द य एव तत्प्रतिपद्यन्ते नान्यदिति 7847 नान्य इतिचेत्; अत्राह--नित्यमिति ।
अयमभिप्रायः--यदा नित्यः सर्वगतो मन्त्रः पुरुषनिरपेक्षः स्वमर्थं प्रतिपादयति तदा सर्वत्र तद
विशेषात् शब्दोऽपि 7848 शूद्रोऽपि प्रतिपद्येत, न वा कश्चित् । न ह्याकाशमेचं त्याहासमम्यं 7849 मेकं
प्रत्याकाशम् अन्यंप्रत्यन्यथा । सा7850 अथासौ द्विजायैव तं प्रतिपादयति । कुत एतत् ? [p. ४०३ ख ]
[p. 513 ] स्वभक्तत्वात् । पक्षपातिना किं तेन ? परोऽपि तद्भक्तः समुपलभ्यते । अथ तस्यैव आगम एव;
तदपि कुतः ? तेन तदर्थानुष्ठानात्; अन्येनापि दृश्यते । विप्रोपदेशात्; किन्तेन, यदि मन्त्र
एव समर्थं 7851 तमर्थं कथयति ।

एतेन 7852

द्विजेन ।

तेन पाठात्तस्येति7853

द्विजस्य ।

निरस्तम् ।

यदि पुनः द्विजाराधनातः तं प्रत्येव तत्प्रतिपादनसमर्थो जातः; कथं नित्यः ?

किं च, तदाराधनाक्रमो यदि मन्त्रार्थः; सोऽपि ततोऽन्येनापि प्रतीयते । नो चेत्; पुरुष
कल्पितो नाभिमतफलदायी स्यात् अन्यथा किं मन्त्रेण ? अथ विप्र एव तद्ग्रहणानुष्ठाने योग्यः,
न चैतावता मन्त्रोऽनित्यः, नित्यानामपि आत्मादीनां कार्यनियमदर्शनात् इति; तन्न सारम्;
यतः स्यादेतदेवं यदि परोपदेशादद्विजस्य तदर्थप्रतिपत्तिर्न स्यात्, अग्नेरिव धूमः, न चैवं ततः
तद्दर्शनात् । द्विजस्यापि अपरोपदेशिका न तत्प्रतीतिः ।

किंच, न तावत् मन्त्रो द्विजोऽयम् इति स्वयं ज्ञात्वा तस्मै स्वसमर्थं 7854 स्वस्यार्थं निव
देयति अचेतनत्वात्, अन्यथा आत्मज्ञानकल्पनावैक⁷⁸⁵⁵ फल्यम् । नापि यस्मादहं ब्राह्मणः तस्मादहं
मन्त्रार्थं गृह्णामि इति द्विजो जानाति; ब्राह्मणत्वप्रतिपत्तेः तस्यापि स्वयमसंभवात् । वेत्तितं प्रति
7856 निवेदितंचैतद् वर्णै7857 वृत्तौस्वयमेव शास्त्रकृता । ततो मन्त्रं नित्यं प्राकृताःप्रतिपद्येरन्
इति । कम् इति प्रश्ने उत्तरमाह--तदर्थज्ञोऽयंसम्प्रदायाद् वृत्तते7858 वर्ततेमन्त्रार्थज्ञसम्प्रदायो
भावप्रकारेण विशेष्यते तदभिद्यत 7859 ? यतः तत्सम्प्रदायमन्तरेण प्राकृतानां तत्प्रतिपत्तेः मन्त्रो
नित्यः ने नात् 7860 स्यात् [p. ४०४ क ] पौरुषेयात्मत्वात् । नहि परोपदेशापेक्षणे तस्य ततो भेदः ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--नित्यस्य इत्यादि । न तस्माद् नित्याद् वेदात् इति । कथम् ? इत्याह—
कथ⁷⁸⁶¹ अर्थ मित्यादि । अन्यथा अन्येन ततः तस्य तत्प्रतिप्रत्तिप्रकारेण कथं विप्रतिपत्तिः स्यात्
7862

व्याख्यातारं व्याख्यातारं प्रति प्रतिव्याख्यातृ ।

प्रतिव्याख्यात्रि7863 तृव्याख्याभेदः स्यात् । नहि स्वयमेव नियतं स्वमर्थं निवदेयति7864

निवेदनकर्तृरि
सति ।

वे ते 7865 वेदे नित्ये सति 7866

विप्रतिपत्तिः ।

सा युक्ता । अथवा, प्रतिपत्त्यभावो विप्रतिप्रत्तिः कथं कस्यचित् स्यादिति चेत् ?
तदेक एवार्थः ततः प्रतीयत इतिनास्ति सा इति; तत्राह--अनेक इत्यादि । वेदस्य पुरुषापेक्षया
अनेकस्य नियोगादि7867

आदिपदेन भावनाविध्यादिपरिग्रहः ।

रूपस्यार्थस्य संभवात् कथं स्यादिति ? अथ, याना7868 यावानर्थो वेदात् प्रती
यते स सर्वोऽपि तस्यैव, अन्यथा न कोऽपि स्यादिति चेत्; अत्राह--नित्यस्य इत्यादि ।
स्वर्गोऽर्थः, तस्य काम्यमानत्वात् स्वर्गकामः 7869

अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकामः
इत्यादौ ।

इति वचनात् तस्मै तन्निमित्तं तत्त्वं
7870 तच्च यागादि तत् 7871 तम् तस्मात् कथं प्रतिपत्तुर्महति ? कुतः ? इत्याह--अनेकार्थसंभवाद्
वेदस्य अनेकार्थोऽर्थतत्त्वम्, अन्यथा सारमेयमांसभक्षणात् स्वर्गः स्यात् एकः 7872

अग्निहोत्रं जुहुयात् इत्यस्य अग्निं हन्तीति अग्निहः श्वा, तस्य उत्रं मासं जुहुयात् खादेत्
इत्यर्थः स्यात् । तेनाग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकाम इति श्रुतौ । खादेत् श्वमांसमित्येष नार्थ इत्यत्र का
प्रमा ॥--प्र॰ वा॰ ३ । ३१८ ।

तस्यार्थ इति
चेत्; अत्राह--कथमित्यादि । अनेकार्थसंभवाभावप्रकारेण अन्यथा ।

[p. 514 ]

ननु न जै मि नि ः वेदाद् अर्थनार्थे7873 अर्थंप्रत्येति, अपि तु स्वयं साक्षात् तत्प्रतिपद्य
तेवीतरागत्वात्, वेदेन यावद् बोधयति परमिति चेत्; तदाह--यदि पुनः इत्यादि । कस्य
च 7874 कस्यचित् जै मि नि7875 नेःब्रह्मणो वा रागायातस्यरूप 7876 रागादिरहितस्य उपलब्धिः,
उपलक्षणमेतत् यथार्थदर्शनस्य, तद्यदि स्याद् यतो रागादिरहितात् वेदार्थप्रतिपत्तिः स्यात्
परस्य इत्यध्याहारः । दूषणमत्र [p. ४०४ ख ] कथं विवक्षित इत्यादि । जै मि न्या दि ना
हेतोर्व्यभिचारादितिभावः । अथ तस्यापि पक्षीकरणान्न दोषः, तत्राह--रागादिमत्त्वेऽपि
इत्यादि । विवक्षिततदर्थतत्त्वं वेदार्थतत्त्वं कश्चिदनन्तरज्ञेय 7877 न्तरोक्तो यदि जानीयाद्
ब्रूयाद्वा किमन्यथा तेन कुतः पौरुषेयस्य वचनस्य प्रामाण्यं न स्यात् ? स्यादेव । कुतः ? इत्याह—
रागादीत्यादि । तत्त्वज्ञानात् इति च द्रष्टव्यम् ।

परः प्राह--न ब्रूमो रागादिमत्त्वादिति अपितुपरोपदेशो7878 शापेक्षी वेत्ति ब्रूयाद्वा
इति ब्रूमः, इतिशब्दः परपक्षसमाप्तौ । तत्र दूषणम्--कः पुनरित्यादि । यस्योपदेशम् 7879

मीमांसकाचार्याः ।

उ प
व र्षा द यो जै मि न्या द यः प्रमाणं यतः 7880 णयन्तः क पि ल दी न तिसरते । 7881 क पि ला दी न्
अतिशेरते उ प व र्षा द यस्तत्त्ववादिनो न क पि ला द य इति भिद्येरन् । स कः परः उ प
व र्षा दि भ्योऽन्यः प्रकृष्टो वा कः ? नकश्चित् । कुतः ? इत्याह--तदर्थदर्श⁷⁸⁸² र्शि न इत्यादि ।
वेदार्थदर्शन⁷⁸⁸³ र्शिन इति । परोऽपि परोपदेशापेक्षी सन्स्वार्थं वेत्ति ब्रूयात् ता7884 वा;सोऽपि तदु
पदेशापेक्षी इत्यनादिरियम् उपदेशपरम्पराऽविसंवादिनी इति चेत्; अत्राह--तदनेकार्थसंभवात्
कारणात् कुतो न कुतश्चित् प्रमाणदव्य 7885 णाद् व्यवस्थापयेत् परः इति पदघटना । किम् ?
इत्याह--तत्त्वमित्यादि । इदन्तया अभिमतरूपतया नेदं ब्रूया ना7886 नेदन्तया वाऽ नभिमतरूपत
या वा यतः तत्त्वस्य व्यवस्थापनात् पौरुषेयाद् वचनाद् विशेष्येत वेद इति । एवं मन्यते--यदि
तस्य एक एवार्थः 7887

एतदन्तर्गतः पाठः पुनर्लिखितः ।

स्यात् परमार्थः स्यात् परमार्थतः सन्नियतः तदा तस्य कल्पनाशतेनाप्यन्यथा
कर्त्तुमशक्यत्वात् [p. ४०५ क ] स्याद्यप्यता7888 स्यादप्यनाद्युपदेशपरम्परातः तत्त्वप्रतिपत्तिः, अने
कार्थसंभवेत्7889 तुकस्तत्र अनादिः को वा कल्पितः इति तज्ज्ञायेनार्थ 7890 न ज्ञायेत । योऽर्थः शिष्ट
संगृहीतोऽनादिरम्योत्य 7891 दिः सः अन्योऽन्यः7891

कल्पितः ।

इति मतिः; कः शिष्टः ? ब्राह्मण इति चेत्;
उक्तमत्र--तदनिर्णयात् इति । तत एव अनेकोऽपि तदर्थः स्यात् अविशेषात् ।

किं च, सौगतमतानुसारेणा7893 सारिणाद्विजेन श्वपिशिताशनमुच्यमानं कुतोऽनादि न
वेदार्थः ? अवान्तर⁷⁸⁹⁴ अर्थान्तरकल्पना न, प्रमाणाभावात् । अथासौ न द्विजधु7895 जः, कस्तर्हि
सः ? ब्राह्मणःत्वं7896 णत्वयोगी चेत्; किं पुनस्तस्य 7897

ब्राह्मण
त्वयोगः ।

तद्योगो नास्ति ? तथा चेत्; कथं तदनुसर
णात्7898

सौगतमतग्रहणात् प्राक् ।

पूर्वं स ब्राह्मणः ? न हि गोचैः7899 गोत्वसम्बन्धरहितः कर्कः7900

श्वेताश्वः ।

कदाचनापि गौरिति । तदापि
न ब्राह्मण इति चेत्; क इदानीं ब्राह्मणः ? यः कालत्रयेऽपि न मन्त्रान्तरायोगी 7901 7901

धर्मान्तरकारी ।

मतान्तरयोगी ति चेत्; क एव⁷⁹⁰³ वंप्रतिपद्यतां यतो देवदत्तादयः प्रतीयमानाः द्विज⁷⁹⁰⁴ जाःकार्या हो सः7905 र्यहन्तारः ।
[p. 515 ] तदाप्यसौ ब्राह्मणः 7906

सुगतमतानुप्रवेशे ।

तदनुप्रवेशे तु विपरीतः इति चेत्; ननु किं ब्राह्मणत्वं नष्टम् ? तथा चेत्;
न नित्यं सामान्यमिति 7907

अश्वमध्ये तिष्ठन् मुण्डः ।

कर्कमध्यमध्यासीनो मुण्डो न गौः स्यात् । अथ न नष्टम्; तदनुप्रवेशेऽपि7908

सौगतमतस्वीकारेऽपि ।

ब्राह्मण एव । वेदे भक्त्यभावान्नेति चेत्; किं 7909

वेद
भक्तिरेव ।

तद्भक्तिरेव ब्राह्मण्यम्, अन्यद्वा ? प्रथमपक्षे
न तत्सामान्यम् ज्ञानविशेषत्वात्तस्याः7910

भक्तेः ।

। तथा च सुप्ताद्यवस्थस्य⁷⁹¹¹

द्विजस्य मारणेऽपि ।

व्यापादना बधेऽपि 7912 व्यापादने
ऽपि न ब्रह्महत्यादिदोषः । द्वितीयपक्षे 7913

वेदभक्त्यभावेऽपि ।

तदभावेऽपि तदवस्थं तदिति स एव दोषः । अथ तद्भ
क्त्या7914

वेदभक्त्या ।

स एव ज्ञाप्यते; न; शूद्रेऽपि तद्भावात्7915

वेद
भक्तिसद्भावात् ।

। वेदपाठरहिते7916

वेदपाठाधिकाररहिते शूद्रे ।

सत्यपि7917

विद्यमानापि ।

सा7918

भक्तिः ।

न ज्ञायत इति
चेत्; कुतः तत्र⁷⁹¹⁹

ब्राह्मणे ।

द्विजत्वज्ञानम् ? गोत्रादेरिति चेत्; इतरत्र समानम् ।

एतेन तदर्थानुष्ठानं प्रत्युक्तम् । [p. ४०५ ख ] । तथाहि--7920

वेदार्थानुष्ठानमेव ।

तदेव द्विजत्वम्, अन्यद्वा
सामान्यम् ? तदेव चेत्; तद्रहितः सिसुः7921 शिशुःस⁷⁹²²

द्विजः ।

न भते 7923 भवेत् । तथापि तदा 7924

अनुष्ठानरहितत्वेऽपि शिशुकाले ब्राह्मणत्वस्वीकारे ।

तदभ्युपगमे अन्यदापि7925

यौवनाद्यवस्थायाम् ।

कुतः तदनुष्ठानात् स्यात् ? अन्योऽपि स्यात्7926

अद्विजोऽपि वेदार्थानुष्ठानात् द्विजः स्यात् ।

। तस्य तदभावान्नेति
चेत्;कुत एतत् ? अद्विजत्वादिति चेत्; प्रकृतस्यापि त⁷⁹²⁷ नभवेत् । तदनुष्ठानात् स द्विज
इति चेत्; अन्योऽन्यसंश्रयः--द्विजत्वे तदनुष्ठानम्, अतस्तदिति ।

एतेन संस्कारादयोऽपि चिन्तिताः । सामान्यं तद्7928

द्विजत्वम् ।

इति चेत्; 7929

वेदार्था
नुष्ठानाभावेऽपि ।

तदभावेऽपि 7930

द्विजत्वम् ।

तत्तदव
स्थमिति 7931

सुगतमतानुसारी ।

नासावब्राह्मणः । तन्न ब्राह्मणगृहीतोऽर्थः वेदस्य । बहुजनगृहीत इति चेत्; न; अनेको
ऽपि तद्गृहीत⁷⁹³²

बहुजनगृहीत एव ।

एव समानसभक्षेऽपि 7933 श्वमांसभक्षणमपि बहुजनपरिगृहीतमेव । द्वेषेण तत्क
ल्पितम् अतो नार्थ इति चेत्; भक्त्या अन्योऽपि7934

यागादिरूपः ।

द्विजैः कल्पित इति समानम् । ततः स्थितम्—
तदनेकार्थ इत्यादि ।

वेदस्य प्रमाणत्वे परोक्तां युक्तिं दूषयितुं दर्शयन्नाह--वेद इत्यादि ।

वेदः प्रमाणं नित्यत्वात् कर्तुरस्मरणाद्यदि ।

स्वशास्त्रकर्तुः स्मर्ता अपलप्येत न किं परैः ॥ २९ ॥

शब्दस्य अन्यस्य वा परिणामित्वं सिद्धम् इत्युक्तम् । अपरिणामेऽपि नचाक्षरराशेर
पौरुषेयत्वं युक्तं येन वेदः स्वतः प्रमाणं स्यात्, शास्त्रान्तरस्यापि तदनुषङ्गात् विशेषा
भावाच्च । कर्तुरस्मरणात् व्यभिचार्ययमपि । तावता प्रमाणत्वे शास्त्रान्तरस्यापि प्रमाणत्वं
भवेत् न वा श्रुतेः । वर्णानां पदानां च न क्वचित् प्रामाण्यं न भवेत् । सङ्केतात्तदर्थ
प्रतिपत्तौ प्रकृतवाक्यराशेरितरं प्रति न कश्चिद्विशेषः ? पौरुषेय्या व्यक्त्या च । स्वतः
प्रमाणत्वे सङ्केतादर्शिनोऽपि प्रमाणं स्यात् । कर्तुरस्मरणेऽपि प्रबन्धानादित्वं स्यात् ।
तथापि कथं प्रामाण्यं तद्राशेः म्लेच्छव्यवहारवत् । तन्न अपौरुषेयस्यापि सङ्केतवशात्
[p. 516 ] अर्थप्रतीतौ विश्वासः । सम्प्रदायाविच्छेदोऽपि पौरुषेयस्य विप्रतिपत्तिनिराकरणोपायः
स्यात्, तदर्थदर्शिभिः पुनः पुनः उच्छिन्नस्य उच्छिन्नस्य प्रवर्तनात् ।

वेदः प्रामाण्यं 7935 प्रमाणम् । कुतः ? इत्याह--नित्यत्वादपौरुषेयत्वात् ।
एव⁷⁹³⁶ वंमन्यते--शब्दे अप्रामाण्य⁷⁹³⁷ ण्यंरागादिकृत दृष्ट चित्जम्मनि । 7938 कृतं दृष्टम् विट्जन्मनि7938

व्यभिचारिपुरुषे ।

रागादयश्च पुरुषाश्रिताः, ततो वेदात् पुरुषःनिवर्तमानः स्वाश्रयान् रागादीनादाय निवर्तते ।
रागादिनिवृत्तौ च तन्निबन्धन⁷⁹⁴⁰ मप्रामाण्यमपि निवर्तते इत्यौत्सर्गिकं प्रामाण्यमवतिष्ठते ।
तथाहि--यद्यनि7941 न्निबन्धनं न तत्तदभावे भवति पावकाभावे धूमवत् । रागादिनिबन्धनं च
शब्देअप्रामाण्यम् । ततो वेदे त⁷⁹⁴²

रागाद्यभावात् ।

दभावान्न भवति । तदुक्तम्--

*शब्दे दोषोद्भवस्तावद् वक्त्रधीन इति स्थितम् ।

त⁷⁹⁴³

दोषाभावः ।

दभावः क्वचित् सिद्धो गुणवद्वक्तृकत्वतः7944

तद्गुणैरपकृष्टानां शब्दे
सङ्क्रान्त्यसम्भवात् । इति शेषः ।

॥

वेदे वक्तुरभावानु 7945 त्तु दोषाशङ्कै च 7946 शङ्कैवनास्ति नः । [p. ४०५ क ]
मी॰ श्लो॰ चोदना॰ श्लो॰ ६२ इति ।

कुतस्तत्र नित्यत्वमिति चेत् ? अत्राह कर्तुरस्मरणात्7947

तेन वेदे व्यवहरद्भिः अवश्यं स्मरणीयः सम्बन्धस्य कर्ता
स्यात् व्यवहारस्य च...तस्मात् कारणादवगच्छामो न कृत्वा सम्बन्धं व्यवहारार्थं केनचिद् वेदाः प्रणीता
इति...तस्मादपौरुषेयः शब्दस्यार्थेन सम्बन्धः ।--शाबरभा॰ १ । १ । ५ । बृहती॰ पृ॰ १७७ । यदा चाप्त
प्रणीतत्वात् शब्दोऽर्थं प्रतिपादयेत् । न स्वशक्त्या तदाप्तत्वं मितौ न स्मर्यते कथम् ॥ तस्मादवश्यं स्मर्त
व्यस्य वेदानां सम्बन्धानां च कर्तुरस्मरणात् योग्यानुपलम्भनादभावेऽवधारिते सिद्धं वेदानां सम्बन्धानां च
नित्यत्वमित्याह दृष्ट इति ।--मी॰ श्लो॰ सम्बन्धा॰ श्लो॰ १२३, १३० । न्यायरत्ना॰ । कथं पुनरपौरुषेय
त्वं वेदानाम् ? पुरुषस्य कर्तुरस्मरणात् ।--प्रक॰ पृ॰ १४० । कर्तुरस्मरणाच्चापौरुषेयत्वम्--भाट्टदी॰ पृ॰
३३ । नयवि॰ पृ॰ २७९ । स्मर्तव्यत्वे सत्यस्मरणात् योग्यानुपलब्धिनिरस्तस्य कर्तुरनुमानासंभवात् समा
ख्याप्रवचननिमित्तत्वात् अपौरुषेया वेदा इति ।--शास्त्रदी॰ पृ॰ ६९, ६१६ ।

। तथाहि--यदस्मर्यमाणकर्तृकं
तन्नित्यं यथा गगनम् तथा वेदः । यदि शब्दः पराभिप्रायद्योतकः । अत्र दूषणम्--[ स्वशा
स्त्रकर्तुः इत्यादि । स्वशास्त्रस्य त्वामृता7948 स्वमतागमस्य प्रवचनादेर्यः कर्त्ता जिनादिः तस्य
यः स्मात्ता7949 स्मर्तासोऽपलप्येत न किं परैः अपलप्येतैव जैनादिभिः । इदमत्र तात्पर्यम्—
वेदवत् प्रधानस्यापि7950 प्रवचनस्यापि तदस्मरणं तेन त⁷⁹⁵¹

अपौरुषेयत्वं नित्यत्वं
वा ।

त्त्वमस्तु, तत्रेव⁷⁹⁵²

प्रवचन इव ।

वेदेऽपि हिरण्यगर्भादयः
स्मर्यन्ते । तदपलापोऽन्यत्रापि7953

प्रवचनेऽपि ।

इति न वेदेतरयोः विशेषः स्यात् । अन्यचिद् 7954 अन्यथावेदेऽपि
तव्य⁷⁹⁵⁵ स्मर्तव्यमिति ।

कारिकायाम् अनुक्रांति 7956 अनुक्तां नित्यत्वस्य असिद्धतां दर्शयन्नाह--शब्दस्य इत्यादि ।
वाशब्द इवार्थः । अन्यस्य सुवर्णादेरिव शब्दस्य अनेकान्तमन्तरेण अदः तत्र मित्युक्तम्,
अपूर्वम्न्यस्य 7957 ? परिणामित्वं सिद्धम् कु मा रि ल स्ये व इति दृष्टान्तः ।

ननु परिणामनित्यत्वं न कूटस्थनित्यत्वम् हेतुः, तस्य च उभया7958 यसिद्धत्वात् नासिद्धो
[p. 517 ] हेतुः इति चेत्; अत्राह--परिणामेऽपि परिणामनित्यत्वेऽप्यङ्गीक्रियमाणे नवाक्ष⁷⁹⁵⁹ न चाक्षरराशेर
पौरुषेयत्वं युक्तम् अपुरुषकर्तृकत्वम् उपपन्नम् येन पुरुषाश्रितदोषाभावात् स्वतः प्रमाणं वेदः
स्यात् । कुतस्तन्न युक्तम् ? इत्याह--शास्त्रान्तरस्यापि इत्यादि । तदनुषङ्गाद् अपौरुषेयत्वानु
षङ्गात् परिणामनित्यत्वत्य तत्रापि भावात् । न चैवम्, अतो व्यभिचारी हेतुः इति भावः ।

अथ दुर्भणत्वादिमत्त्वे सति तन्नित्यत्वात् इति विशिष्टोऽन्यत⁷⁹⁶⁰

शास्त्रान्तरात् ।

इति न दोषः; तत्राह—
विशेषाभावाच्चेति । त⁷⁹⁶¹

शास्त्रान्तरपरिहारेण ।

दन्तरपरिहारिण⁷⁹⁶² हारेण वेदे विशेषस्याभावात्, अशेषविशेषस्य अन्य
त्रापि[p. ४०६ ख ] करणसंभवात् । च इत्यवधारणे । परस्य तत्र नित्यत्वसावकां 7963 साधिकां युक्तिं हन्तुमाह--कर्तुरित्यादि । व्यभिचारी अयमपि हेतुः । दूषणान्तरमाह--तावतेत्यादि ।
तावता कर्तुरस्मरेण⁷⁹⁶⁴ स्मरणे नित्यत्वमात्रेण प्रमाणत्वे वेदस्य कर्त्तुस्मर्ता एननस्मत 7965 कर्तुः स्मर्ता
एव न स्मृतः शास्त्रान्तरस्यापि न केवलं वेदस्य हिरण्यगर्भादिवत् ततः तस्यापि प्रमाणत्वं
भवेदिति । अनेन उत्तरभागो व्याख्यातः । अथ शास्त्रान्तरस्य तथापि न प्रमाणत्वम्; तत्राह
श्रुतेः इत्यादि । प्रमाणत्वमिति ।

किंच, श्रुतेर्वर्णानांपदानां वाक्यानां वा प्रमाणत्वं भवेदिति पक्षाः । तत्रान्य⁷⁹⁶⁶ तत्राद्य पक्षद्वये दूषणमाह--वर्णानां पदानां च न क्वचित् प्रमाण्यं न भवेत्, अपि तु वेदवयादावपि
7967 वेदवत् वर्णपदादावपि भवेत् प्रतिषेधद्वयेन प्रत्यक्षा7968 प्रकृतार्थगतेः । नहि लोके वेदे च
वर्णपदःअग्न्यादि7969 वर्णपदे अग्न्यादिरूपे भिन्ने, उभयत्राविशेषात् । तृ7970

वाक्यानां प्रमाणत्वमित्यत्र ।

तीयपक्षे द्वैद्धत⁷⁹⁷¹ द्वैतम्7971

द्वैतमिति
द्वौ विकल्पौ वक्ष्यमाणौ इत्यर्थः ।

, कृत
सङ्केतापेक्षाणाम्, अन्यथाभूतानां वा ? प्रथमपक्षे दूषणमाह--सङ्केत इत्यादि । प्रकृतवाक्य
राशेः वैदिकवाक्यराशेः इत्यं प्रति7973 इतरं प्रति पौरुषेयवाक्यराशिं प्रति न कश्चिद्विशेषः
प्रमाणत्वेतरकृतो न भेदः । कस्मिन् सति ? इत्याह--सङ्केतात् तदर्थप्रतिपत्तौ, रागादिमान् पुरुषः
सङ्केतं कुर्यादिति तन्नियतः सङ्केत इति मन्यते । दूषणान्तरमाह--प्रकृतवाक्यराशेः पौरुषेय
वाक्यान्तरं प्रति नकश्चिद् विशेषः । व्यक्तिः सदा सतः तद्वाक्यराशेः प्रकाशनम्, न
तदर्थस्य सङ्केतेत्यादिना उक्तत्वादस्य । पौरुषेयी च सा व्यक्तिः चिति7974 चिन्तिता । तया
त⁷⁹⁷⁵

वैदिकवाक्यराशेः ।

द्राशेः इ⁷⁹⁷⁶

पौरुषेयवाक्यराशिं प्रति ।

तरं प्रति न कश्चिद् विशेषः ।

एवं मन्यते--यथाअसतो वाक्यराशेः[p. ४०७ क ] रागादिमवा7977 मताकरणे नेति
नियतार्थता, तथा प्र⁷⁹⁷⁸

वैदिकवाक्य
राशेः ।

कृतवाक्यराशेः सतोऽपि त⁷⁹⁷⁹

रागादिमता ।

थाविधपुरुषेण व्यक्तौ त⁷⁹⁸⁰

इष्टविपरीता अभिव्यक्तिः स्यात् ।

दन्यथा व्यक्तिरिति स
एव दोषः ।

ननु यथा7981

यादृशम् ।

व्यङ्ग्यं तेनापि 7982 तेनाभिव्यक्तिः, घटादौ तथादर्शनादिति चेत्; न खट्वादौ
7983 खड्गादौ7983

आयते खड्गे
आयतः मुखः दृश्यते ।

मुखादेरन्यथापि7985

आयताद्याकारतया ।

व्यक्तिदर्शनात् । अथ सर्वत्र प्रसृतस्य तद्वाक्यराशेः न केन
[p. 518 ] चिदन्यथा व्यक्तिः क्रियते, जनापवादभयादनादेयताप्राप्तेश्च, या भ्रान्त्या कस्यचिदना7986 न्य
थापि तद्व्यक्तिः सोऽव्यतस्तत्यातके स 7987 सापि अभ्यस्तास्तिकसमुदायान्निवर्त्तते । अत
एवेन्द्रोत्सवे सहभूय वेदज्ञाः तत्पाठमद्यापि शोधयन्तीति चेत्; उच्यते--अनादावतीते काले तथैव
सर्वत्रायं7988

वेदः ।

प्रकृत⁷⁹⁸⁹ प्रसृत आसीदिति किमत्र प्रमाणम् ? न तावत् प्रत्यक्षम्; इदानीन्तनस्य कस्य
चित् तत्कालाध्यक्षाभावात् । भावे द्युक्तं7990 ऽप्युक्तम् । तत्कालीनस्य स्यादिति चेत्; कोशपानं
विधेयम् । नाप्यनुमानम्; तदभावात् । तद्वि7991 नन्विदमस्ति--वेदः तत्काले सर्वत्र प्रकृत⁷⁹⁹² प्रसृत एव तत्त्वाद्7993

वेदत्वात् ।

यथेदानीम् इति चेत्; कथमेवं भ र ता7994 भा7994

महाभारतरामायणादीनाम् ।

र तादिनां त⁷⁹⁹⁶

अतीतकाले ।

त्काले प्रकृ7997 सृतत्वं न
स्यात् ? व्या7998

महा
भारतं व्यासकृतम् इति प्रसिद्ध्या ।

स कृतिबाधनादिति चेत्; न; 7999

हिरण्यगर्भेण व्यक्तो वेदः इति प्रसिद्ध्या ।

हिरण्यव्यक्तिबाधनमत्रापि । अस्य विलोपो8000 पे अन्यत्र कः समाश्वासः ? अथ यथेदानीं तथा अ⁸⁰⁰¹

अतीतकालेऽपि ।

न्यदापि वेद आसीदिति प्रसिद्धिः अत्र प्रमा
णम्; अन्यदा हिरण्यगर्भादिकृत इत्यपि प्रसिद्धिः8002

हिण्यगर्भः समवर्तताग्रे, यो वै वेदांश्च प्रहिणोति इत्यादिना हिरण्यगर्भकृतो वेदः इति प्रसिद्धिः
वेदेऽपि समानेति भावः ।

अविशिष्टास्ति । नाप्यागमः; तदभावात् ।
नहि आत्मनः सर्वदा सर्वत्र प्रसृतत्वप्रतिपादकः परस्य आगमोऽस्ति, का8003

कुर्यात् इति विध्यंशे एव तत्प्रामाण्यस्वीकारात् ।

र्येऽर्थे तदभ्युपगमात् ।

एतेन अनागते काले तत्प्रसृतद्वेदप्रमाणं8004 तत्वाद्वेदस्य प्रामाण्यंचिन्तितम् । तदेवं सर्वदा
तत्प्रसृतत्वसिद्धेः कदाचिदन्यथापि व्यक्तिः संभाव्यत इति ना8005 न [p. ४०७ ख ] पौरुषेयादस्य
विशेषः ।

ननु यदुक्तम्-- सङ्केतवशात्तदर्थप्रतिपत्तौ इति; तदयुक्तम्; 8006

सङ्केतवशात् ।

तद्वशात् पदस्यार्थः
प्रतीयते न वाक्यस्य, प्रतिपन्नपदार्थस्यापूर्वस्यापि श्लोकस्यापि श्रवणे तदर्थप्रतीतिदर्शनात्,
वाक्यार्थश्च वेदार्थ इति चेत्; अत्राह--स्वत इत्यादि । स्वतः स्वमाहात्म्यात् तद्वसन्नि8007 तद्वक्तृनि
रपेक्षत्वात् प्रमाणत्वे स्वार्थप्रतिपादकत्वे प्रकृतवाक्यराशेः सङ्केतादर्श⁸⁰⁰⁸ र्शिनोऽपि प्रमाणं
स्यादिति । परिज्ञातपदार्थस्य सर्वस्यापि तद्वाक्यराशिश्रवणो द⁸⁰⁰⁹ णेऽपिपरोपदेश⁸⁰¹⁰ शादेवतदर्थ
प्रतीतिः स्यात्, न चैव⁸⁰¹¹ वम् । न च पण्डितोऽपि परकाव्यं 8012

परोपदेशादेव ।

तदुपदेशाद् यथावदवगच्छति ।

स्यान्मतम्, यदुक्तम्-- पौरुषेयव्यक्ता8013 क्त्याप्रकृतवाक्यराशेः इतरं प्रति न कश्चिद्
विशेषः इति; तदनुपपन्नम्; तद्व्यक्तिरपि नित्यैव पुनः पुनः प्रवर्त्तते न पुनरपूर्वात्8014 र्वाकदा
चित् केनचित् कृतात्8015 कृतेति । तत्कर्तुरस्मरणादिति; तत्राह--कर्तुरस्मरणेऽपि इत्यादि ।
संभावनायाम् अपिशब्दः, तद्व्यक्तेः यः कर्त्ता तस्यास्मरणेऽपि प्रबन्धानादित्व⁸⁰¹⁶ त्वंस्याद्
व्यक्तेः न पुनः नित्यत्वमेव । भवत्ये8017 त्वेवम् इति चेत्; अत्राह--तथापि इत्यादि । तथापि
तत्प्रबन्धानादित्वप्रकारेणापि कथं प्रामाण्यं तद्राशेः म्लेच्छव्यवहारवत्8018

तुलना--म्लेच्छादिव्यवहाराणां नास्तिक्यवचसामपि । अनादित्वात्तथाभावः
पूर्वसंस्कारसन्ततेः ॥ तादृशेऽपौरुषेयत्वे कः सिद्धेऽपि गुणो भवेत् ।--प्र॰ वा॰ ३ । २४५--४६ । अष्टश॰
अष्टस॰ पृ॰ २३८ ।

।

[p. 519 ]

प्रकृतं निगमयन्नाह--तन्न इत्यादि । नअपौरुषेयस्यापि वाक्यराशेः सङ्केतवशा
दर्थप्रतीतौ कथं विश्वासः इदीनीन्त⁸⁰¹⁹ नीन्तनस्य रागादिमत्त्वात्सङ्केतविधातुः । यदि वा,
व्यक्तिवत्8020

अभिव्यक्तिवत् ।

तत्करणमपि अन्यथा संभाव्यते इति चेत्; अत्राह--पौरुषेयस्य इत्यादि । [p. ४०८ क ]
पौरुषेयस्य पुरुषवचनस्य विप्रतिपत्तिनिराकरणोपायः स्यात् । कः ? इत्याह--समुपाया
8021 सम्प्रदायाविच्छेदोऽपि न केवलं माहात्म्यमेव । सोऽपि कुतः ? इत्याह--तदर्थदर्शिभिः
इत्यादि । शास्त्रार्थदर्शिभिः, पुनः पुनः उच्छ⁸⁰²² च्छिन्नस्य उच्छ⁸⁰²³ च्छिन्नस्य प्रवर्त्तनात्
सम्प्रदायस्य ।

अथ मतम्--अपौरुषेयवत् पौरुषेयमपि शास्त्रम् अर्थे तादात्म्यादिप्रतिबन्धाभावात् प्रमाणं
मा भूत्, अत्राह--शास्त्रम् इत्यादि ।

शास्त्रं शक्यविशेषरूपविषयाशेषं प्रमाणं स्वतः,

सर्वज्ञैः सह चेतसो विनियतं प्रतिपादकैः स्यात् परम् ।

कोऽन्यः शंसति वेद्यवेदकवचःशून्यं वचश्चेत्कथम्,

तत्त्वं वस्तुबलागतं जडधियः शुद्धोदनेः शिष्यकात् ॥ ३० ॥

शास्त्रं प्रमाणम् । कुतः ? इत्याह--स्वतः स्वयोग्यतावशात् न तादात्म्यादिबलात्,
कृत्तिकोदयवद् भविष्यति8024

भाविनि ।

शकटे । सर्वं स्यादिति चेत्; अत्राह--विनियतं किञ्चिदेव न सर्वम् ।
किं तत् ? इत्याहा 8025 ह-- शक्य इत्यादि । शक्यस्वामा 8026 शक्यश्चासौ विशेषश्च
प्रत्यक्षादिरूपः तस्य विषयो गोचरोऽशेषो यस्य तत्तथोक्तं प्रमाणान्तरादि8027 विसंवादकम्
इति यावत् । अतीतानागतयोरसतोः प्रवर्त्तमान⁸⁰²⁸ नं निर्विषयं तदप्रमाणम्; तत्राह--सर्वज्ञैः
सह तश्चेतः8029 चेतसःप्रमाणम् । एव⁸⁰³⁰ वंमन्यते--यथा सर्वज्ञात्म⁸⁰³¹ सर्वज्ञज्ञानमतीतादौ
प्रवर्त्तमाना अपि8032 नमपिस्वतः प्रमाण⁸⁰³³ णंपरमार्थतः तथा इदमपि इति । ततः यदि च सामान्यं
व्यक्तिर्वावाच्यं शब्दानां भवेद् अतीतानागतं वाच्यं न स्यात् इति8034

अतीतःनागतं वाच्यं न स्यादर्थेन तत्क्षयात्--प्र॰
1 akṣara॰ २ । १८ ।

; तन्निरस्तम्; सर्व
ज्ञानवक्षा वृतस्यापि तत्रातिधारणात् 8035 सर्वज्ञज्ञानवत् अतीतानागतस्यापि तत्रावधारणात् ।

यत्पुनरेतत्--

*अतीतानागतेऽप्यर्थे सामान्यविनिबन्धनाः ।

पिनिविशन्ते 8036 श्रुतयो निविशन्ते सदसद्धर्मः कथं भवेत् ॥

प्र॰ वा॰ २ । ३४ इति8037

अतीतानागतेऽप्यर्थे सामान्यनिबन्धनाः सामान्याश्रयाः श्रुतयो निविशन्ते व्यवतिष्ठन्ते—
1 akṣara सीत् घटो भविष्यतीत्यादयः । तथा चासतो घटस्य सामान्यं धर्म इत्युक्तं स्यात् तच्च सामान्यं सत्
2 akṣarasऽतीतादेर्धर्मः कथं भवेत् ? न हि तैक्ष्ण्यं शशविषाणस्य भवति ।--प्र॰ वा॰ मनोरथ॰ ।

;

तत्रेदं चिन्त्यते--कुतोऽतीतानागतयोर्न तद्धर्मः ? तयोरसत्त्वात् । कदाऽसत्त्वम् ? स्व
[p. 520 ] काले; वर्त्तमानमपि8038 नेऽपितदनुषङ्गः, तस्याप्यने8039 प्यन्यकालापेक्षयोऽतीतानाततत्रा 8040 पेक्षया
अतीतानागतत्वात् । कथमेवं [p. ४०८ ख ] सर्वज्ञ 8041 सर्वज्ञाःनिर्विषयाः शब्दयत्नस्यः8042 ब्दवन्न स्युः तेषामपि8043

सर्वज्ञानामपि ।

सामान्यं व्यक्तिर्वा विषयः । उभयत्रापि शब्दवत् प्रसङ्गः । अथान्यकाले; स्वकाले
तर्हि शब्दं8044 सत्प्रसक्तमिति कथं तद्धर्मः सामान्यमसद्धर्मः ? अथातीतादेर्वर्त्तमानस्य⁸⁰⁴⁵ मानेऽ
सत्त्वात्तदसद्धर्म इत्युच्यते; तर्हि चित्रैकज्ञाननीलाकारे अविद्यमानेषु पीतादिषु वर्त्तमानम
सद्धर्मः स्यादिति दुस्तरम् ।

अथ अतीतादेः स्वरूपेण प्रतिभासने कथमतीतादि ? तदुयुक्तम् 8046 तदप्युक्तम्--

*स्वरूपेण हि य वृष्टं 8047 यद् दृष्टं तदतीतादिकं कथम् ?

नहि अदृश्याद् अतीतादि परं रूपादिभा8048 द्विभाव्यते ॥

प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । २४

इति चेत्; न सत्यमेतत्; यतः सर्वज्ञेषु8049

सर्वज्ञज्ञानेषु ।

स्वरूपेण प्रतिभासमानं कथम् अतीतादिकमति
8050 कमितिसमानम् । न समानम्, तेषु8051

सर्वज्ञज्ञानेषु ।

प्रतिभासमानस्य सर्वस्य वर्त्तमानत्वादिति चेत्; उक्तमत्र
न तेषां8052

सर्वज्ञज्ञानानाम् ।

किञ्चित् कारणं स्यात् वर्त्तमानानां 8053

कार
णत्वानभ्युपगमात्, अनन्तरपूर्वस्यैव कारणत्वस्वीकारादित्यर्थः ।

तदनभ्युपगमात् ।

किंच, सुगतश्चेत् स्वहेत्ववस्थानं8054 स्थां नप्रत्येति; कथं सर्वज्ञः ? प्रत्येति चेत् स्वात्मना
वर्त्तमानतया; कथमात्मनः तत्त्वाभ्यासदशां हेतुं8055

हेतुत्वेन ।

जानीयाद् ब्रूयाद् वा ? अन्यथा समकालं
रूपं प्रतीयमानं रसस्य हेतुं जानीयादिति रसात् सामग्र्यनुमानं कुर्वती8056 ताध र्म की र्त्ति ता
8057 नासुगतमतं न व्यज्ञायि । यदि पुनरात्मनः 8058

तत्त्वाभ्यासदशाम् ।

प्राग्भावितया; न तर्हि स्वरूपेण प्रतिभासमानं
न वर्त्तमानता8059 सनं न वा वर्तमानतया । अथ सुगतः स्वरूपादन्यन्न पश्यति; कुत एतेन⁸⁰⁶⁰ एतत् ? नान्योऽनुभाव्यो बुद्ध्यास्ति प्र॰ वा॰ २ । ३२७ 8061

तस्या नानुभवोऽपरः । ग्राह्यग्राहकवैधुर्य्यात् स्वयं सैव प्रकाशते ॥ इति शेषः ।

इत्यादि वचनादितिचेत्; कथमे
वम् आगमप्रामाण्यं निराकुर्वतो8062 तायोगिनो[p. ४०९ क ]नतिप्रकृता 8063 न निराकृताः ? । तन्न
युक्तम्-- भूतार्थभावनाप्रकर्षजं योगिप्रत्यक्षम् न्यायबि॰ १ । ११ इति । स्वरूपमात्र
दर्शिनो योगिन इति चेत्; सर्वेऽपि स्युः8064

योगिनः स्युः ।

अविशेषात् । कथं चैवं स्वरूपमात्रयस्यवसानं 8065 मात्र
पर्यवसाने सर्वज्ञान⁸⁰⁶⁶ ज्ञत्वंकस्यचित् सिध्येद् इत्युक्तम् । प्रतिभासाद्वैतं च चिन्तितम् । कस्य
चित् 8067

सर्वज्ञान ।

तत्सिद्ध्यभ्युपगमे सुगतस्यापि तत्सिद्धिरनिवारिता इति सर्वज्ञा इव शब्दा अप्यतीता
दावप्रतिषिद्धप्रसंग⁸⁰⁶⁸ प्रसराःइति सासक्तं 8069 साधूक्तम् सर्वज्ञैः सहेति ।

ननु शास्त्रं चेद् अर्थे प्रमाणम् शब्देन्द्रियज्ञानयोरविशेषः तदुक्तम्-- सैवैकरूपाच्छ
ब्दादेर्भिन्नाभासा मतिः कुतः ? प्र॰ वा॰ २ । २४ 8070

सैव प्रत्यक्षाप्रत्यक्षाभासा भिन्नाभासा मतिः एकरूपात् शब्दादेः, आदिशब्दात् गन्धर
सादेः कुतः ? एकरूपविषया च भिन्नाभासा चेति विरुद्धम् ।--प्र॰ वा॰ मनोरथ॰ ।

इति । यदि वा, 8071

शब्दादेव ।

तत एव अर्थप्रतीतेः
[p. 521 ] इन्द्रियसंहतेर्वैफल्यं स्यादिति । एतदप्युक्तम्--शब्दाद् व्यक्तिरूपप्रतिपत्तौ ताच्छेवत्संहतेः8072 त्तौ न ताव
दक्षसंहतेः साफल्यम्, वैफल्यं भवेदिति; तत्राह--प्रतिपादकैरिति । परांत्वमव 8073 परं तत्त्वमव
बोधयद्भिः । एतदुक्तं भवति--सर्वज्ञवचनाच्चेत् जनः तत्त्वमवैति स्वरूपेण; कथं न उक्तदोषद्वयम् ?
नो चेत्; किं सर्वज्ञपरिकल्पनेन ? यतः इदं सुभाषितम्-- ज्ञानवान् मृग्यते प्र॰ वा॰ १ ।
३२ 8074

कश्चित्तदुक्तप्रतिपत्तये... इत्युत्तरांशः ।

इत्यादि । विकल्पाकारमिति चेत्; कथं तदप्रतिबद्धजन्मनः ? अथ सर्वज्ञेषु विकल्पोऽ
स्ति न युक्तमेतत्; उक्तोत्तरत्वात् । तथाहि--स्वलक्षणगोचरश्चेत् 8075

सर्वज्ञेषु ।

तेषु विकल्पः; न पूर्वदोष
परिहारः, परत्रापि तदनिवारणात् नापि प्रमाणसंख्याव्यवस्था8076

प्रमेयद्वैविध्याद्धि प्रमाणद्वित्वसंख्या
व्यवस्थाप्यते ।

। अवस्तुसामान्यगोचर
श्चेत्; अस्तु तेषु भ्रान्तता8077

स्यादित्यर्थः ।

। तत्र⁸⁰⁷⁸ तन्नकिञ्चिदेतत् । मानादि8079 नन्वनादिसर्वज्ञैः सह इति
चेत्; अत्राह--स्याद् इत्यादि ।

ननु वेदवेदकवचनानामभावात् कथं क्वचित् कस्यचित् शास्त्र⁸⁰⁸⁰ स्त्रंस्वतः प्रमाण
मिति चेत्; अत्राह--कोऽत्र⁸⁰⁸¹ न्य इत्यादि । [p. ४०९ ख ] सिद्धौदनेः शिका 8082 शुद्धोदनेःशिष्य
कात् दिग्रादेः 8083 दि ग्ना गा देः कोऽन्यो विपश्चित् संस⁸⁰⁸⁴ शंसत्युच्चारयति, किन्तु स एव ।
किम् ? इत्याह--वचः । किंभूतम् ? इत्याह--वेद्यं च घटादि वेदकं च ज्ञानं वचश्चघटा
द्यभिधानम् तानि शून्यानि निःस्वभाविति8085 निःस्वभावानियस्मिंस्तत्तथोक्तम् । अनेन परस्य
स्ववचनविरोधं दर्शयति । तथाहि--किञ्चिदपि चेन्नास्ति; कथम् केने8086 केनतत्प्रतिपादकं
वचनम्8087

अस्ति इति कथ्यते ।

? 8088

किञ्चिदस्तीति यदि उच्यते ।

अस्ति चेत्; कथं न किञ्चिदस्ति इति ? स्वप्नादिवत् स्यादिति चेत्; कथं तत् ?
भ्रान्त्या इति चेत्; उक्तमत्र विभ्रमैकान्ते 8089

विभ्रस्याप्यसिद्धेः ।

तदसिद्धेरिति । सर्वविकल्पातीततयेति चेत्; अत्रा
प्युक्तम् । किंभूतात् ? इत्याह--जडधियः इदन्तयानेदन्तयावा तत्त्ववेदनविमुखधियः ।
आनापि8090 अनेनापिस्वसंवेदनाध्यक्षविरोधम्8091

दर्शयति ।

। तथा शून्यता चेत्, स्वसंवेदनाच्च ध्यान 8092 ज्ञाने सर्वविकल्पातीतता, सा वेनसा8093 चेतसातद्वेद्येति । कुत एतत् ? इत्यत्राह--तत्त्व⁸⁰⁹⁴ त्त्वं जीवा
दिवस्तु, वस्तुबलेनागतं यतः ।

इति र वि भ द्र पादपङ्कज च 8095 जभ्रमरा न न्त वी र्य विरचितायां
सि द्धि वि नि श्च य टीकायां शास्त्रसिद्धिः सप्तमः प्रस्तावः ।

[p. 522 ]

अष्टमः प्रस्तावः

८ सर्वज्ञसिद्धिः

ननु सर्वज्ञैः इत्यवाच्यम्; 8096

सर्वज्ञाभावात् ।

तदभावात् प्रमाणाभावेन इति चेत्; अत्राह--सिद्धोऽर्थ इत्यादि ।

सिद्धोऽर्थः सकलः त्रिकालविषयोऽनेकान्ततत्त्वात्मकः,

बुद्ध्यात्मा परमार्थतः स्वविषये वैशद्यमासादयन् ।

आवरणातिशयः प्रहीणतिमिराक्षेन्दूपलम्भादिवत्,

हेतुः कर्मविमोक्षणाय न पुनर्द्रव्यस्य लोके श्रुतः ॥ १ ॥

अर्थः स्वपरप्रकाशको भावः, बुद्धिः सैव आत्मा जीवः न पुनः बुद्धेरन्यः8097

भिन्नः ।

तत्प्रति
भासविरहात् । सिद्धो निश्चितो यथोक्तन्यायात् । यदि पुनः 8098

बुद्धेर्भिन्नः ।

ततोऽन्यः स्यात् कुम्भकारस्यापि
8099

बुद्ध्या ।

तया सम्बन्धाभावान्नाभावात्8100 न्धाभावात्न घटादिकम् उपलब्धिमत्कारणमिति कुतः तद्ब
लात्8101

घटदृष्टान्तात् ।

कस्यचित् चेतनावतः तनुभुवनादिकर्तृत्वम्, यतः तस्य⁸¹⁰²

तनुकरणभुवनादिकर्तुः ।

सकलहेतुफलग्रामपरिज्ञानं
सिध्येत् । अथ तत्कार्यत्वाद्[p. ४१० क ]बुद्धिः तस्य⁸¹⁰³

ईश्वरस्य ।

इत्युच्यते; घटादेरपि उच्यताम्, प्रमेय
कार्यत्वेनापि तदभ्युपगमात् । आलम्बनप्रत्ययत्वान्नेति8104

न घटस्य ।

चेत्; आत्मनः8105 आत्ममनःसंयोगस्य
स्यात् । असमवायिकारणत्वान्नेति चेत्; कस्य तर्हि ? समवायिकारणस्य इति चेत्; न;
हेतुफलयोः भेदैकान्तेन समवायीत करणविधिकस्य⁸¹⁰⁶ तरकारणविभागस्यकर्तुमशक्यत्वात् ।

अथ यत्र समवेतं चेति 8107 भवति8107

उत्पद्यते ।

कार्यं तत् समवायिकारणम्; समवेतम् इति कोऽर्थः ?
समवायेन वृत्तम्; कोऽयं समवायो नाम ? अयुतसिद्धयोराधाराधेयभूतयोः यः सम्बन्ध इहेति
प्रत्ययहेतुःससमवाय⁸¹⁰⁹

अयुतसिद्धानामाधार्या
धारभूतानां यः सम्बन्ध इहप्रत्ययहेतुः स समवायः ।--प्रश॰ भा॰ पृ॰ ५ ।

इति चेत्; न; हेतुफलविशेषयोरेवत⁸¹¹⁰

इहेतिप्रत्यय ।

त्प्रत्ययहेतुतोपपत्तेः । ननु
हेतौ हेतुरिति बुद्धिः, फले फलमपि न मिति न हेती8111 फलमिति, न इहेति इति चेत्; तर्हि
समवायेऽपि इहेतिबुद्धिः स्यात् 8112

अत्र पाठस्त्रुटितः इति ।

न पुनः इदं सामान्यम् इदं सामान्यम् इत्यनुगतबुद्धिः,
समवायस्यात्र प्रत्ययहेतुत्वं न पुनः प्रकृतहेतुफलयोः हेतुरिति किंकृतमेतत् ।

किंच, समवायःसमवायिभिरसम्बद्ध्यमान एव योगिनोऽन्यस्य वा यदि अयं समवाय
इति तन्तुषु पटः इति च बुद्धिमुत्पादयति स्वमाहात्म्यात् न आकाशादिः; तर्हि पटोऽपि तन्तु
भिरनभिसम्बद्ध्यमान एव अयं पटः इतिस च इहेति बुद्धिमुत्पादयेत् 8113

स्वमाहात्म्यादेव ।

तत एव । अयमेव त्रान्यः
पक्षः8114 ?वृत्तेदं8115 वृक्षे शाखा इत्यपि प्रतीतेः, तन्न⁸¹¹⁶ तत्रद्वयोरपि8117 भिसम्बन्धः । ततो यथा शाखा
[p. 523 ] यां वृक्ष इति ततो भवति बुद्धिः तदा तत्र⁸¹¹⁸

वृक्षे । तुलना--पटस्तन्तुष्वित्यादिशब्दाश्चेमे स्वयं कृताः । शृङ्गं गवीति लोके स्यात् शृङ्गे
गौरित्यलौकिकम् ॥--प्र॰ वा॰ १ । ३५० । वृक्षे शाखाः शिलाश्चाग इत्येषा लौकिका मतिः ।...ताः
पुनस्तास्विति ज्ञानं लोकातिक्रान्तमुच्यते ॥--तत्त्वसं॰ पृ॰ २६७ । लघी॰ स्ववृ॰ पृ॰ १४ ।

शाखा इत्यपि इति चेत्; न; शाखाया 8119

वृक्षोत्पाद्यत्व ।

वृक्षार
भ्यु8120 रभ्यत्वप्रसङ्गात् । अथ यत् पूर्वं तदारं 8121 तद् आरम्भकम्;शाखाश्च पूर्वा इति; तन्न
सारम्; [p. ४१० ख ]पूर्वा8122 पूर्वंतासामदर्शनात् पटात् पूर्वं तन्तुवत् । अनुमीयन्त इति चेत्;
शाखाभ्यः पूर्वं वृक्षोऽस्तीत्यनुमीयताम् । सूक्ष्म⁸¹²³ क्ष्मात्स्थूलवत् 8124

घटात् ।

स्थूलादपि सूक्ष्मस्य कपालादेर्द
र्शनात् । अथ दृश्यस्य सतोऽदर्शनम् पूर्वबाधकम्; एतदन्यत्रापि समानमिति न किञ्चिदेतत् ।
न च कुण्डबदरसम्बद्ध्यमान एव कश्चिद् इह कुण्डे बदराणि इति प्रत्ययहेतुः प्रतिपन्नः, यतो
ऽन्यत्र⁸¹²⁵

इह तन्तुषु पटः इत्यत्र ।

तथा कल्पना स्यात् । तत्सम्बन्धः समवाय इति चेत्; इह समवायिषु समवायो वर्त्तते
इति बुद्धिर्यदि अन्यसमवायनिबन्धना; अनवस्था । नो चेत्; अनयैव व्यभिचारस्तत्साधनस्य ।

स्यान्मतम्--विशेषणीभावः8126 वसम्बन्धनिबन्धना तद्बुद्धिरिति; तन्न सारम्; समवाय
वत् 8127

सामान्यादयः ।

जात्यादयोऽपि द्रव्यादीनां विशेषणम् इति सर्वत्र तदिबन्धत्व⁸¹²⁸ तन्निबन्धनत्वप्रसङ्गात् ।
विशेषणीभावेऽपि समवायवत्8129

विशेषणीभावोऽपि स्वसम्बन्धिभ्यां
सम्बद्धः असम्बद्धो वा इत्यादि ।

प्रसङ्गः चिन्त्यः । तन्न समवायो नाम ।

अथ बुद्धिरूपतयात्मनः परिणामणामात् अ⁸¹³⁰

बुद्धेः ।

स्यास्तत्र⁸¹³¹

आत्मनि ।

समवायः; तर्हि सिद्धमिदम्
बुद्धिः आत्मा इति । ननु सौगतमतं स्यादिति चेत्; अत्राह--अनेकान्ते त 8132 न्तेत्यादि तत्त्वतः सिद्धः तदात्मा इत्यनेकान्तः तत्त्वं स्वरूपं यस्येति । एकस्याऽनेकधर्मात्मकत्वस्य
कल्पितत्वाद् अनर्थः स भवेत् इति चेत्; अत्राह--अर्थः सिद्धो निरूपितनीत्या नियतविषयः
सिद्धः । ततो न विवादपरिसमाप्तिः इति चेत्; अत्राह--त्रिकालविषय इति । त्रिषु कालेषु
व्यवस्थिताः पदार्था अपि त्रिकालशब्देन उच्यन्ते, त्रयः काल⁸¹³³ लाविषयो यस्य इति ।
8134

त्रिकालविषयकजीवाभावे ।

तदभावे [p. ४११ क ] सकलव्याप्तेरसिद्धेर्न किञ्चिदनुमानं भवेत् । चोदना वा कस्मैत्रिकाल
विषयमर्थं निवेदयेत् ? यतः चोदना हि शाबरभा॰ १ । १ । २ 8135

चोदना हि भूतं भवन्तं भविष्यन्तं सूक्ष्मं व्यवहितं विप्रकृष्टमित्येवञ्जातीयकमर्थमवगमयितुमलं
नान्यत्किञ्चनेन्द्रियादिकम्--शाबरभा॰ ।

इत्यादि सुभाषितं भवेत् ।

सर्वज्ञरहितं सर्वं चिन्तयंश्चारुचक्षुषा ।

स चार्वाकश्चिरं चित्रवधं नीतोऽनया दिसा8136 शा ॥

कश्चिदेव तथा स्यादिति वैशेषिकः; तत्राह--सकलो निरवशेषः, नहि कश्चिदेवात्मा
चेतनः । साकल्येन व्याप्तिःज्ञेया । तथा चेत्; इतरो तरो 8137

सर्वज्ञोऽपि सिद्धः स्यात् ।

8138 इतरोऽपि, नानुमानो8139 नं वा
स्यात् । न चानुमानमन्तरेण अजातोऽपि8140 चार्वाकोऽपिजीवतीति निरूपितम् ।

यदि मतम्--षट्प्रमाणकः तद्विषयः8141

त्रिकालविषयः ।

इति सिद्धसाधनम्; तदुक्तम्--

[p. 524 ]

*यदि षड्भिः प्रमाणैः स्यात् सर्वज्ञः केन वार्यते ।

मी॰ श्लो॰ चोद॰ श्लो॰ ११० इति8142

मीमांसकः । एकेन तु प्रमाणेन सर्वज्ञो येन कल्प्यते । नूनं स चक्षुषा सर्वान् रसादीन्
प्रतिपद्यते ॥--मी॰ श्लो॰ चोदनासू॰ श्लो॰ १११ ।

;

तत्राह--स्वविषय इत्यादि । स्वस्मिन् त्रिकालरूपे विषयो8143 येवैशद्यमासाद्यय
त्तत्र व⁸¹⁴⁴ सादयन्, तत्र च सकलः इति न सम्बद्ध्यते उत्तरग्रन्थविरोधात् । स्वग्रहणेन
नियतसर्वज्ञत्वनिषेधः । नहि सर्वस्वगोचरे निरावरणं ज्ञान⁸¹⁴⁵ नं नियतप्रकाशकं युक्तम् भानुमण्डल
वत् । तदुक्तम्--

*ज्ञो ज्ञेये कथमज्ञः स्यादिति 8146 स्यादसति प्रतिबन्धरि ।

दाहयोऽ⁸¹⁴⁷ ह्येऽग्निः दाहको न स्यादसति प्रतिबन्धरि ॥

योगबि॰ श्लो॰ ४३१ इति8148

उद्धृतमिदम्--जयध॰ प्र॰ भा॰ पृ॰ ६६ ।
अष्टस॰ पृ॰ ५० । असति प्रतिबन्धके...न स्यात्कथमप्रतिबन्धकः--योगबि॰ ।

।

यत्पुनरत्रोक्तं प्र ज्ञा क रे ण-- सकलविषयत्वे सति आत्मनो निरावरणत्वे तत्र वैशद्य
8149 द्यं सिध्यति तत्सिद्धौ च तद्विषयत्वं सिध्यति इत्यन्योऽन⁸¹⁵⁰ न्यसमाश्रयः । इति; तत्
त्रिकालविषयः इत्यनेन निरस्तम् । न तस्यानुमानमन्तरेण प्रतिभासाद्वैतेऽपि जीवितमस्ति
इत्युक्तम् । त⁸¹⁵¹

अनुमानम् ।

च्च व्याप्तिग्रहणमन्तरेण नेत्यपि8152

उक्तम् ।

। विषयग्रहणेन कामशोकभयादिवद्8153

काल्पनिकं भावनात्मकम् ।

वैशद्यमिति
निषिद्धम् । नहि त⁸¹⁵⁴

कामादिभावनाविषये ।

द्विषये वैशद्यम् [p. ४११ ख ] ।

ननु त्रिकालविषयं मनोज्ञानम् अन्यस्य तददृष्टेः । त⁸¹⁵⁵

मनोज्ञानम् ।

च्च किमिव तत्र विशदं यथार्थं वा
स्यात्, दृष्टान्तयुक्त्या8156 क्त्यभावे तदसिद्धेः । तदुक्तम्--

*मृष्यमाणो यथाङ्गारः शुक्लतान्नेति जातुचित् ।

मनोज्ञानं तथाभ्यासात् नैव याति सदर्थताम् ॥ इति8157

घृष्यमाणो
हि नाङ्गारः शुक्लामेति जातुचित् । निजः स्वभावसम्पर्कः केनचिन्न निवार्यते ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ २ । २३४ ।

;

तत्राह--प्रहीण इत्यादि । प्रहीणं तिमिरम्, उपलक्षणमेतत् रजोनीहारादेः, यस्य
तत्तथोक्तम् अक्षम् इन्द्रियं यस्य तस्येद्रूपलभ्य⁸¹⁵⁸ तस्य इन्दूपलम्भ आदिर्यस्य वृक्षोपलम्भादेः
सोऽपि तथोक्तः स इव तद्वदिति । एवं मन्यते--यथा चन्द्रादिज्ञानं स्वविषये अविशदमयथार्थं
वा आवरणवशात् न स्वतः तथा मनोविज्ञानम्, यथा च तद् आवरणापाये विशदं तत्र यथार्थं
च तथा मनोज्ञानमपीति । एवं हि भवदीयं भवेद् यदि तद् अविशदायथार्थग्रहणस्वभावं नित्यं
वा स्यात्, तच्चायुक्तम् अनेकान्ततत्त्व इति वचनात्, सत्यं स्वप्नावावसत्या8159 सत्यस्वप्ना
दिवत् सत्यविशदयथार्थग्रहणदर्शनाच्च । तथापि तत्स्वभावं तद् इति वे8160 चेत् द्विचन्द्रादि
ज्ञानमपि तत्स्वभावम् इति न प⁸¹⁶¹

दोषात् ।

रतोऽप्रामाण्यम् । यथा चात्र तिमिरादि तत्कारणमुपलभ्यते तथा
मनोज्ञानमनुमीयते । न च मीमांसकस्य अनुमानमप्रमाणं वेदनित्यताऽसिद्धिप्रसङ्गात् ।

[p. 525 ]

ननुद्विचन्द्रादिज्ञानं यदि तत्स्वभावं कदाचनापि न ततो विशदस्य यथावस्थितस्य
वाऽर्थस्य प्रतीतिः स्यादिति चेतिदितितत्र⁸¹⁶² चेत्; तदितरत्रसमानम् । अथ सत्यस्वप्ने तस्य
अन्यतः सत्यार्थता वैशद्यं च, तत एव चन्द्रादिज्ञाने8163

ज्ञाने इति द्वर्लिखितम् ।

ज्ञानेऽपि इति स्वतोऽप्रामाण्यं परतः
[p. ४१२ क ] प्रामाण्यमिति प्रसक्तम् । अन्यस्यादर्शनमुभयत्र समानम् ।

ननु तदुपलम्भवत् तस्य स्वविषये वैशद्यासादनेको8164 वैशद्याभावादनेकान्तोहेतुः इति चेत्;
अत्राह-- अतिशयो हेतुः इति । अतिशय उत्कर्षः । कस्य इति चेत् ? उच्यते—
आवरणस्य प्रहीणतिमिराक्षेन्दूपलम्भादिवत् स्वविषये वैशद्यमासादय
न्तीति यन् इति वदता प्रहीणावरणतिमिर इत्युक्तं भवति । तस्माद् आवरणातिशयो
हेतुर्लिङ्गम् । तथा च प्रयोगः--आवरणप्रहाणं पुरुषेषु क्वचित् परमकाष्ठानिष्ठम् अतिशयत्वात्
तिमिरादिप्रहाणवत् ।

ननु त⁸¹⁶⁵

आवरणप्रहाणवत् ।

त्प्रहाणवत् दृ8166

दृष्टिर्ज्ञानम् ।

ष्टिप्राहमव्य⁸¹⁶⁷ प्रहाणमप्यतिशयवद् उपलभ्यते ततोऽस्या8168

दृष्टेरपि ।

अपि त⁸¹⁶⁹

आवरणवत् ।

द्वद
भावः स्यात्, न चैवमिष्यते, ततो व्यभिचार इति चेत्; अत्राह--कर्म इत्यादि । कर्मणां
ति8170 विमोक्षणम् आत्मनः सकाशाद् अपसारणं तस्मै तदर्थो हेतुः न पुनः तदत्यन्ताभावार्थः ।
कुतः ? इत्याह--न पुनः नैव द्रव्यस्य जीवस्य पुद्गलस्य अन्यस्य⁸¹⁷¹

आकाशादेः ।

वा क्षयः अत्यन्ताभावोपल
8172 भावो लक्ष्यते यतः सतोऽत्यन्तविनाशाभावात् इति प्रतिपादितमिति न पुनरुच्यते । ततो न
यथात्मनःर्मणां तथा तस्यप्यनात्मना8173 ततो यथा आत्मनः कर्मणां तथा तस्या अपि न आत्मनः विमोक्षणसंभवान्न व्यभिचार इति भावः । यदि वा ज्ञानस्य थैसत्यस्य⁸¹⁷⁴ वैशद्यस्यवा अतिशयो
गृह्यते ।

नन्वेवं स्वविषये सद्य⁸¹⁷⁵ वैशद्यमासादयन् सिद्धोऽपि किं सुगतोऽन्यो वेति विशेष
रूपतया न सिद्धः त⁸¹⁷⁶

तदविनाभावि ।

त्प्रतिबद्धहेत्वभावादिति चेत्; अत्राह--श्रुत इत्यादि । श्रुतेः8177 श्रुतः श्रवण
विषयतामुपनीतो लोके अनन्तरप्रस्तावे नाः 8178 वा स्याद्वादः स्यात्कारलाञ्छनो वाक्यराशिः प्रशस्तो
वा कर्मफलसम्बन्धादिविशेषः ततः [p. ४१२ ख ]सिद्धिः 8179 सिद्धः तद्विशेषः इत्यध्याहारः,
वचनविशेषाद् वत्कु8180 क्तृविशेषसिद्धेरप्रतिषेधात् ।

ननु सुगतेनापि कल्पितः स्याद्वाद उक्त इति सोऽपि त⁸¹⁸¹

श्रुतात् कल्पितात् ।

तस्तत्र वैशद्यमासादयन् सिद्धः
स्यादिति चेत्; अत्राह--परमार्थतः ।

स्यान्मतम्--ज्ञानस्य वैशद्यम् अक्षव्यापारात्; अक्षाणां च सन्निहिते वर्त्तमाने व्यापारः,
तत्कथं स⁸¹⁸²

बुद्ध्यात्मा ।

तत्र वैशद्यमासादयन् सिद्धोऽपि सर्वज्ञः स्यात् । उक्तं च--

*सन्निहितं वर्त्तमानं च गृह्यते चक्षुरादिना ।

न तत्समुद्भवं ज्ञानं जायतेऽतीतभाविनि ॥ 8183

सम्बद्धं वर्तमानं च गृह्यते चक्षुरादिना--मी॰ श्लो॰ सू॰ ४ श्लो॰ ८४ ।

इति ।

चेत्; अत्राह--धीः इत्यादि ।

8184

दृष्टेः ।

[p. 526 ]

8185

उद्धृतोऽयम्--...श्रुताच्चेत्... प्र॰ मी॰ पृ॰ १२ ।

धीरत्यन्तपरोक्षेऽर्थे न चेत्पुंसां कुतः पुनः ।

8186

तुलना--ग्रहादिगतयः सर्वाः
सुखदुःखादिहेतवः । येन साक्षात्कृताः तेन किन्न साक्षात्कृतं जगत् ॥--न्यायवि॰ ३ । ४१४ । चन्द्रसूर्योपरागादेः
ततः संवाददर्शनात् । अप्रत्यक्षेऽपि पापादौन प्रामाण्यं न युज्यते ॥--शास्त्रवा॰ २ । ३ ।

ज्योतिर्ज्ञानाविसंवादः श्रुताच्चेत् साधनान्तरम् ॥ २ ॥

परोक्षज्ञानमिष्यत एव कथमनागतार्थविशेषेषु ज्योतिर्ज्ञानाविसंवादः तत्स्वभाव
कार्ययोः प्रागग्रहणात्, श्रुतेश्च तत्र प्रामाण्यानभ्युपगमात् विध्यादिविषये नियमात्,
प्रमाणान्तराभावात् । यदि पुनः त्रिकालविषया श्रुतिरिष्यते, प्राप्तं परोक्षाणां पुरुष
ज्ञानमिति ।

धानन्तरोक्तो 8187 धीः अनन्तरोक्ता बुद्ध्यात्मा वैशद्यमासादयन्त 8188 यन् न चेत् न विद्यते
यदि । क्षा 8189 क्व ? अ त्यन्तपरोक्षेऽर्थे धर्मादौ 8190 धर्मादौ । स्वतः इति द्रष्टव्यं लिङ्गादिव्य
पोहार्थम् । कुतः प्रमाणान्न कुतश्चित् । पुनः इत्यत्र वीप्सार्थो द्रष्टव्यः--पुनः पुनः अनाद्यनन्त
काले, ज्योतिर्ज्ञानाविसंवादः ज्योतीषि8191 ज्योतींषि ग्रहनक्षत्रादीनि तेषां ज्ञानं ग्रहणा
पराय⁸¹⁹² णोपरागप्रबद्धचारतत्फलतत्कारणाधारधर्मादिप्राणिक्षेत्रादिपरिच्छेदः तस्याविसंवादः
तदभावे तदन्यकारणाभावात् । केषाम् ? इत्याह--पुंसाम् पृथगतान्यम्8193 पृ8193

असर्वज्ञानाम्
इत्यर्थः ।

थगात्मनाम् अस्ति च तदविसंवादः ततोऽस्ति त⁸¹⁹⁵

अत्यन्तपरोक्षेऽर्थे ।

त्र धीरिति । यस्तु क्वचिद् विसंवादः समास्तार्थ⁸¹⁹⁶ सः शास्त्रार्थ
सम्बन्धापरिज्ञानात् लिङ्गलिङ्गिसम्बन्धाऽज्ञानाद् अनुमेयज्ञानविसंवादवत् । तत्सवम्ब⁸¹⁹⁷ तत्सम्ब
न्धपरिज्ञाने तदविसंवाददर्शनात् । अपौरुषेयं शास्त्रमस्ति ततः तदविसंवाद इति चेत्; अत्राह—
श्रुतात् शास्त्रात् चेत् तदविसंवादः साधनान्तरम् अतिशयरूपात् सर्वज्ञस्यरा8198 साधना
दिदं शास्त्ररूपम् अपरं साधनम् । अविसंवादाद्वा त⁸¹⁹⁹

सर्वज्ञसिद्धिमन्तरेण ।

मन्तरेण [p. ४१३ क ] त⁸²⁰⁰

शास्त्रेऽविसंवादाभावात् ।

दभावात् ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--परोक्षज्ञानमित्यादि । ननु परोक्षस्य अस्मदाद्यपेक्षया देशादिव्य
वहितस्य धर्मादेर्ज्ञानं केन अनुमानमेवेष्यते, येनैवमो8201 वं चोद्यते ? न सौगतादिना सर्वज्ञ
वादिता8202 ना; प्रत्यक्षस्यापि तज्ज्ञानस्य तेनाभ्युपगमात् । नापि मीमांसकेन; आगमस्यापि
तेनाभ्युपगमात् । न च लौकायतिकेन; नज्ञा8203 त⁸²⁰³

परोक्ष
ज्ञानस्य ।

ज्ज्ञानस्यानुमानस्य अन्यस्य वा प्रमाणत्वेन
तेनानभ्युपगमादिति चेत्; सौगतेन इति ब्रूमः । तथाहि--यस्माद् उत्पन्नं यदाकारानुकारं 8205 रि च तस्यैव ग्राहक⁸²⁰⁶ कंज्ञानं8207

इति नियमात् ।

सुगतस्यापीति तदाकाराधायकः परोक्षः । स च तदाकारज्ञानव्य
तिरेकानु8208

तदाकारज्ञानान्यथानुपपत्तेरित्यर्थः ।

8209 कात् यथा अस्मदादिभिरनुमीयते तथा सुगतेनापीयितरथा8210 पि, इतरथाप्रत्यक्षेण
अनुमानेन वातदर्थस्य तेनाऽपरिच्छेदात् पृथग्जनादप्यसौ पापीयान् । यदिवा, चार्वाकेणेति
शिष्मः । तेनद्य⁸²¹¹ तेनापि असर्वज्ञागमजादिना8212 वादिना8212

सर्वज्ञागमनिरा
करणवादिना ।

व्यवहारमिच्छता परचैतन्यादाविव
नष्टादावप्यनुमानमभ्युपगन्तव्यम्, अन्यथा न संपूर्णव्यवहारसिद्धिः ।

[p. 527 ]

भवतु तत्तदेवेति चेत्; अत्राह--कथमनागत इत्यादि । अनागतार्थविशेषेषु ग्रहणादिषु
भाविषु ज्योतिर्ज्ञान⁸²¹⁴ नाऽविसंवादः कथं न कथंचित् । कुतः ? इत्यत्राह--तद् इत्यादि,
तेषाम् अनागतार्थविशेषाणां ये स्वभावकार्ये तयोः प्रागग्रहणात् ग्रहणादेः पूर्वनिर्णयासंभ
वात् । एवं मन्यते--सुगतेन सह तत्स्वभावस्य निर्णये तेषामनागतार्थातां8215 तार्थताकुतः ? तद्रूप
ज्ञानस्य प्रश्नादेर्वा तत्कार्यस्यापि निर्णये स एव दोषः । नहि भावि कारणम् इति निरूपितम् ।
यदि वा, अनुमानप्रवृत्तिः8216 त्तेः [p. ४१३ ख ] प्राज्ञात⁸²¹⁷ प्राग् व्याप्तिनिर्णयासंभवात् ए⁸²¹⁸

एकप्रमाणवादिनः चार्वाकस्य, द्विप्रमाणवादिनः बौद्धस्य च ।

कद्विप्रमाण
नियमवादिनाम् इति द्रष्टव्यम् । तर्हि परोक्षज्ञानम् आगमोऽप्यस्ति ततोऽयमदोष इति; तत्राह—
श्रुतेश्च इत्यादि । 8219

वेद ।

श्रुतिजनितं परोक्षार्थज्ञानं श्रुतिः तस्याश्च तत्र अनागतनष्टादौ प्रामाण्या
नभ्युपगमात् सौगतादिभिः । इदमत्र तात्पर्यम्--यदा अनागतविषयं प्रत्यक्षमनुमानश्चा8220 नं वा सुगतस्य अन्यस्य वा न विद्यते, तदा अपौरुषेयी श्रुतिः तत्र⁸²²¹

अनागते ।

प्रमाणयितव्या । न च तत्कृतमि8222

प्रमाणं स्वीकृतम् ।

ति
मीमांसकैः तत्प्रामाण्यमिष्यत इति चेत्; अत्राह--विध्यादीत्यादि । विधिः आदिर्यस्य नियोग
भावनादेः स एव विषयः तत्र नियमात्; श्रुतेस्तत्र⁸²²³

अनागतादौ ।

प्रामाण्यानभ्युपगमात् मीमांसकैरपि इति ।
अन्यदेव तत्र प्रमाणमिति चेत्; अत्राह--प्रमाण इत्यादि । निरूपितात् प्रमाणादन्यस्य प्रमा
णान्तरस्य तत्राऽभावात् इत्यर्थः । अथ अविशेषेण त्रिकालविषया श्रुतिः इष्यते; तदाह--यदि
पुनः इत्यादि । तत्रोत्तरमाह--प्राप्तम् इत्यादि ।

अथ वेदः स्वयमेव परोक्षमर्थं प्रतिपादयति इति किं तत्र ज्ञानेन इति चेत् ? अत्राह—
त्रिकालविषयम् इत्यादि ।

त्रिकालविषयं तत्त्वं कस्मै वेदो निवेदयेत् ?

अक्षय्यावरणैकान्तान्न चेद्वेत्ति तथा नरः8224

उद्धृतोऽयम्--प्र॰ मी॰ पृ॰ १२ ।

॥ ३ ॥

पुरुषाः कुतश्चनापि तदविद्यावरणविच्छेदानिष्टेः न बोद्धुमर्हन्ति, तत्प्रकर्षानि
वारणात् । वेदो न कस्यचित् स्वतः प्रमाणम्, तदविनिश्चयात् ।

कस्मै न कस्मैचित् वेदो निष्पादयेत् 8225 निवेदयेत्तत्त्वम् । किन्तु8226 किं तत् ? त्रिकालविषयम् अचेतनत्वात् इत्यभिप्रायः । चक्षुरादिवत् स्वयोग्यं8227 ग्ये तत्र ज्ञानं जनयेत्
सर्वस्य न वा कस्यचित् तत्र सङ्केतानर्थक्यम् । किमपिसेवेण⁸²²⁸ किमविशेषेण न निवेदयेत् ?
इत्याह--अक्षय्यावरणे8229 णैकान्तात् कारणात् न चेद् यदि वेत्ति त्रिकालविषयं तत्त्वं
तथा विशदप्रकारेण नरः तथा [p. ४१४ क ] तद्वेदने निवेदयेत् सङ्केतकारिणो विशिष्टस्य नरस्य
अभावादिति ।

वेदार्थस्य साक्षात् कश्चित् ज्ञाताऽस्तु न तु सर्व इति चेत्; अत्राह--पुरुषा इत्यादि ।
त⁸²³⁰

त्रिकालविषय ।

द्विषयदोषावरणविच्छेदाद् बोद्धुमर्हन्तीति निवेदयन्नाह--कुतश्चनापि इत्यादि । न केवलं
[p. 528 ] स्वत एव अपि तु कुतश्चन कारणात् सम्यग्दर्शनादेः तत्त्व⁸²³¹ तच्चरागादि अविद्यावरणं च
तयोर्विच्छेदस्य नाशस्य अनिष्टेः न बोद्धुमर्हन्तीति ।

ननु साकल्येन तदावरणविच्छेदो नास्ति पुरुषाणाम् अनाकमनोर्विद्यते 8232 ? इति चेत्;
अत्राह--तदित्यादि । तस्य त⁸²³³

आवरणविच्छेदस्य ।

द्विच्छेदस्य प्रकर्षस्य अतिशयस्य सर्वज्ञाज्ञसिद्धेरनिवारणात्
प्राप्तं 8234

अर्थानाम् ।

परोक्षाणां पुरुषज्ञानम् इति । चर्चितमेतदनन्तरम् ।

ननु सत्यम्, पुरुषा न वेदार्थं बोद्धुमर्हन्ति, वेदः पुनरपौरुषेयः स्वतः स्वार्थं प्रतिवा
8235 पादयति । तदाह--वेद इत्यादिना । परः पृच्छति कस्य प्रमाणम् इति चेद् इति । तं प्रत्याह—
न कस्यचित् सुकथस्येति8236 स कथयेत् । कुतः ? इत्यत्राह--तदित्यादि । वेदार्थतत्त्वाऽविनि
श्चयात् 8237

नास्ति कश्चित् वेदार्थतत्त्वज्ञः पुरुषत्वात् रथ्यापुरुष
वत् इत्यनुमानेन ।

पुरुषत्वेन रथ्यापुरुषवत् स्वयं तर्हि निश्चयाभावात्, वेदस्य वाऽचेतनत्वेन तत्र विनि
श्चयानुत्पादनात् इति भावः ।

किंच, सर्वं वचनंजन्यम्, अर्थप्रतिपादनं च पुरुषापेक्षम् आत्मनि दध⁸²³⁸ 8238

एतद्द्वयम् ।

द्वयंदृष्टमपि
यदि वैदिकं वचनमन्यथा8240

अपौरुषेयम् नित्यं च ।

संभाव्येत, तर्हि पुरुषेषु अर्थज्ञानं विशदं 8241

इन्द्रियात् ।

अक्षाद्दृष्टमपि
8242

इन्द्रियाभावेऽपि ।

तदभावेऽपि स्यात् ।

ननु वेदे कर्त्तुरस्मरणं साधनमस्ति8243

अपौरुषेयत्वसाधकम् ।

नेह तदिति चेत्; न; अत्रापि ज्ञानातिशयोऽस्ति
इति दर्शयन्नाह--जीवानाम् इत्यादि ।

जीवानामसहायाक्षादाशास्त्रार्थविदः क्रमात् ।

विज्ञानातिशये विद्वान्न वै विप्रतिपद्यते ॥ ४ ॥

स्थावरादेः शास्त्रार्थतत्त्वज्ञपर्यन्तस्य जीवराशेः उत्तरोत्तरबुद्धिप्रकर्षं प्रति न
कश्चिद् विप्रत्तिपत्तुमर्हति अन्यत्र विप्रकृष्टसंशीतिवादिनः शौद्धोदनिशिष्यकात् । शास्त्रा
र्थविदां च तदर्थज्ञानप्रकर्षः स्वभावपाटवाभ्यासतारतम्यात् सर्वथाऽस्त्येव । कथम् ?
उपनिबन्ध...तथैव कस्यचित् शास्त्रार्थनिरपेक्षं परोक्षज्ञानपाटवं यदि स्यात् किं विरुध्येत ?
यतोऽसंभवत्प्रकर्षेषु स्वत एव वेदः प्रमाणं न स्यात् । यथा वचनत्वाविशेषेऽपि वेदः स्वत
एव स्वार्थं प्रतिपादयति तथा पुरुषत्वाविशेषेऽपि कश्चिदेव अक्षनिरपेक्षः परोक्षार्थं विषयी
करोति । लोके कीदृशं प्रमाणं सर्वज्ञस्याभावसाधकम्, प्रत्यक्षादेः अभावविषयत्वविरोधाद
भावप्रमाणवैफल्यापत्तेरनभ्युपगमाच्च । तद्भावे शास्त्रं युक्त्यबाधितमस्ति ।

नास्ति सर्वज्ञः अनुपलब्धेः खपुष्पवत् इत्यत्रोच्यते--यदि साधकप्रमाणनिवृत्तिः
आत्मा वा तद्रहितोऽनुपलब्धिः; यथास्वं नैरात्म्यं प्रसज्येत । न ह्यसर्वदर्शी तथैव
सर्वात्मविशेषान् साक्षात्कर्तुमर्हति । तत एव प्रत्यात्मविशेषाणामनुमातुमशक्यं लिङ्गा
8244

उद्धृतोऽयम्...विज्ञानातिशये...न्यायवि॰
वि॰ द्वि॰ पृ॰ २५२ ।

[p. 529 ] भावात् । तदविशेषेण अनेकान्तात्मकवस्तुतत्त्वसाधनात् । कुतश्चित्तत्प्रतिपत्तौ अप्रति
पन्नविशेषाविनाभाविनः प्रतिपन्नस्वभावस्यापि तथैवानात्मकत्वप्रसङ्गात् । ततो न कस्यचि
दुपलब्धिरिति सर्वाभावः । श्रुतस्याप्येवं प्रसङ्गात् । न हि...विशिष्टविषयत्वात् पुरुषार्थ
सिद्धेः । अन्यथाऽनवधेयत्वमेव शास्त्रस्य । तदियं प्रतिपतृप्रमाणनिवृत्तिः सर्वसम्बन्धिनी
प्रतिपत्तुमशक्येति न केवलं सर्वज्ञाभावं साधयति अपि तु सववस्तुव्यतिरेकं च । भावे
तर्हि किं प्रमाणम् ? शास्त्रं ब्रूमः । तत्सद्भावप्रतिपादनात् चतुर्दशगुणस्थानोपवर्ण
नाच्च । कथमस्य प्रामाण्यम् ? चोदनायास्तर्हि कथम् ? नित्यत्वात्, तस्यास्तत्; तत
एव प्रवचनस्यास्तु । कथं प्रवचनस्य नित्यत्वम् ? यथा चोदनायाः । कथं तर्हि
चोदनायाः नित्यत्वम् ? कर्तुरस्मरणादिति; तत एव परमागमस्य । परमागमस्य
तीर्थकराः कर्तारः स्मर्यन्ते इति चेत्; ननु क ण भ क्षा द यो वेदस्य कर्त्तारं स्मरन्ति ।
क ण भ क्षा दी नां स्मरणस्य अप्रामाण्ये पुनः इतरेषां परमागमकर्तृ विषयस्मृतेः प्रामाण्ये
न कश्चिद्विशेषः । तदेतत् प्रवचनमपौरुषेयम्, तीर्थकराः समुत्सन्नं प्रवचनं प्रवर्तयन्तीति
सर्वज्ञागमयोः प्रबन्धनित्यत्वेन⁸²⁴⁵

तुलना--एवं यत्केवलज्ञानमनुमानविजृम्भितम् । नर्ते तदागमात् सिध्येत् न च तेन विना
गमः ॥ सत्यमर्थबलादेव पुरुषातिशयो मतः । प्रभवः पौरुषेयोऽस्य प्रबन्धोऽनादिरिष्यते ॥--न्यायवि॰
३ । ४१२--१३ ।

नित्यत्वोपगमात् कुतस्तत्र एवमन्योऽन्याश्रयणं स्यात् ।
तन्नानुमानं सर्वज्ञाभावसाधनं प्रवचनं चेति स्थितम् । न च नानेकान्तशासनं जीवानां
नानापरिणामप्रतिपादकम् । न च तत्प्रत्यनीकं प्रमाणमस्ति स्याद्वादेन बाधितविषय
त्वात् पिटकत्रयवदिति । स हि एकान्तो न संभवति निर्विषयं वेति राजपथीकृतमेत
दिति । यदि पुनः ते न सर्वज्ञाः वक्तृत्वादिभ्यः वक्तृत्वात् पुरुषत्वात् रागादि
मत्त्वात् रथ्यापुरुषवदिति; जै मि नि रन्यथा वेदज्ञः कुतः ? नहि किञ्चित्साधर्भ्यात् सर्वं
तथैवेति प्रतिपत्तुं युक्तमतिप्रसङ्गात् । 8246

तुलना--सर्वज्ञप्रतिषेधे तु सन्दिग्धा वचनादयः ।--न्यायवि॰ २ । ३४९ ।

तदिमे वक्तृत्वादयोऽहेतवः अन्यथानुपपत्तिरहित
त्वात् विपक्षे बाधकाभावात् । सर्वज्ञो नास्त्यनुपलम्भात् इति व्याप्तिसाधने 8247

तुलना—
सकलज्ञस्य नास्तित्वे स्वसर्वानुपलम्भयोः । आरेकासिद्धते तस्याप्यर्वाग्दर्शनतोऽगतेः ॥--न्यायवि॰ ३ । ४०६ ।
सर्वादृष्टिश्च सन्दिग्धा स्वादृष्टिर्व्यभिचारिणी । विन्ध्याद्रिरन्ध्रदूर्वादेरदृष्टावपि सत्त्वतः ॥--तत्त्वसं॰ पृ॰
६५ । प्रमाणसं॰ पृ॰ १०० । त॰ श्लो॰ पृ॰ १३ । आत्मतत्त्ववि॰ पृ॰ ९४ ।

स्वोप
लब्धिः असिद्धा सर्वप्रामाण्य...सर्वज्ञानां स्वपरोपलम्भसंभवात्

न विद्यते सहायो यस्य तदसहायम् [p. ४१४ ख ] अतर्क्व⁸²⁴⁸ अक्ष मिन्द्रियम् तस्माद्
एकेन्द्रियादेः आशास्त्रार्थविदः जीवानां प्राणिनां क्रमात् क्रमेण विज्ञानातिशये
न वै विद्वान् विप्रतिपद्यते, यथा परमाणोः परिमाणाद् आरभ्य आगगनात् परिमाणाति
शय इति । नन्वयमर्थः ज्ञानस्यातिशयात् सिध्येद् विभुत्वम् सिद्धिवि॰ ८ । ८
इत्यादिना 8249

प्रतिना इति द्विर्लिखितम् ।

प्रतिना प्रतिपादयिष्यते, तत्किमर्थमिह उच्यते ? तस्माद् अन्यथा व्याख्यायते—
विद्वान् पठितेः 8250 पण्डितःशास्त्रेषु उक्तानुक्तपर्यालोचनपटुः नवै नैव विप्रतिपद्यते अक्ष
[p. 530 ] 8251 अनक्ष विज्ञानातिशये अतीन्द्रियार्थग्रहणयोग्यतायां ज्ञानस्य । कस्य ? इत्याह-- आ
शास्त्रार्थविदः आ समन्तात् सकलान्8252 सकलस्यशास्त्रस्य वेदस्य द्योतिः8253 ज्योतिः शास्त्रस्य
वा अर्थम् अतीन्द्रियं वेत्तीति तदर्थवित् सर्वज्ञः तस्य । कुतस्तदतिशयः ? इत्याह--अक्ष
कृत् सहाक्षा 8254 असहायाक्षात् अक्षाभावात् । अथ अक्षाभावे कुतः स इति चेत् ?
अत्राह--क्रमादिति आम्नायाद् आगताद् दर्शनादेः । जीवानाम् इति निर्धारणे षष्ठी । यो हि
विद्वान् स्वयं शास्त्रानुक्रम⁸²⁵⁵ मादर्थमभ्यूह्य जानाति स कथमन्यत्र असहायाक्षार्थस्य ज्ञातरि
विप्रतिपद्येतेति भावः ।

ननु तदतिशये यद्यपि वद्धांत⁸²⁵⁶ विद्वान्नविप्रतिपद्यते, संसते8257 संशेतेअत्यन्तादृश्ये 8258

अतीन्द्रियज्ञाने ।

अनक्ष
ज्ञाने गत्यन्तराभावात् । तदुक्तम्--

*अनिश्चा8259 श्चयकरं प्रोक्तम् ईदृक्षानुपलम्भनम् ।

तन्नैरा8260 वातीन्द्रियार्थानां सदसत्तादिविनिश्चयौ8261

अनिश्चयकरं प्रोक्तं ईदृक्क्वानुपलम्भनम् । तन्नात्यन्तपरोक्षेषु सदसत्ता
विनिश्चयौ ॥--किन्तु ईदृगतीन्द्रियार्थविषयमनुपलम्भनमनिश्चयकरं प्रोक्तम्, सत्यप्यर्थे सम्भवात् । तत्
तस्मात् अत्यन्तपरोक्षेषु सदसत्तानिश्चयौ न स्तः, सत्यपि प्रमाणावृत्तेः । प्रमाणनिवृत्तावपि अर्थाभावा
सिद्धेः ।--प्र॰ वा॰ मनोरथ॰ २ । ९४ ।

॥

प्र॰ वा॰ २ । ९४

इति सौगतः, तत्राह--स्थावरादेः इत्यादि । स्थावरो वृक्षादिः आदिर्यस्य शास्त्रार्थतत्त्वज्ञः
पर्यन्तो यस्य तस्य । कस्य ? इत्याह--जीवराशेः अनेन जीवानाम् इति [p. ४१५ क ]व्याख्यातम् ।
उत्तरस्योत्तरः अधिकस्यापि अधिको बुद्धिप्रकर्षो यस्य स तथोक्तः तं प्रति न कश्चित् विप्रति
पत्तुमर्हति वक्ष्यमाणम् इति अन्यत्र शौद्धोदनिशिष्यकात् । किंभूतात् ? इत्याह--अविप्रकृष्ट
विप्रकृष्टसंशीतिवादिनः8262

विप्रकृष्टविषया पुनरनुपलब्धिः प्रत्यक्षानुमाननिवृत्तिलक्षणा
संशयहेतुः ।--न्यायबि॰ २ । ४७ ।

इत्यादि । स⁸²⁶³

बौद्धः ।

एव विप्रतिपत्तुमर्हति संशीतेर्विप्रतिपत्तिनिबन्धनत्वात् ।
अन्यः कस्मान्न विप्रतिपत्तुमर्हति इति चेत् ? अत्राह--शास्त्रार्थविदां च इत्यादि । च शब्दः
अप्यर्थः, शास्त्रेण अर्थं विदन्तीति तदर्थविदः तेषामपि न केवलमन्येषां विवादगोचराणाम् तदर्थ
ज्ञानप्रकर्षः शास्त्रार्थज्ञानाधिक्यम् सर्वथा सर्वप्रकारेण अस्त्येव । स कुतः ? इत्यत्राह--स्वभाव
इत्यादि । स्वभावेन पाटवं च अभ्यासश्च तौ आदी यस्य औषधादिसेनादेः 8264 सेवनादेः तस्य तारग्यात्8265 तारतम्यात् । कथम् इति प्रश्ने तस्य उत्तरम् उपनिबन्ध इत्यादि । को
हि नाम स्वयं शास्त्रार्थ⁸²⁶⁶ र्थंप्रतिपद्यमानः अन्यत्रापि8267 त्र विप्रतिपद्यते ? अनेन विद्वान् इति
प्रतिपादितम् । तथैव तेनैव स्वभावपाटवाभ्यासादितारस्य⁸²⁶⁸ तारतम्यप्रकारेण कस्यचित् पुरुष
विशेषस्य शास्त्रार्थनिरपेक्षं परोक्षज्ञानपाटवं यदि स्यात् किंचिरुप्येत⁸²⁶⁹ किं विरुध्येत ? न
किञ्चित् । एतेन शेषं निवृत्तम्8270

शेषः श्लोकांशः व्याख्यात इत्यर्थः ।

।

तदनभ्युपगमे दूषणमाह--तथा इत्यादि । यतो जै मि न्या देः प्राकृताद् वि8271 ताऽवि
शेषात् स्वत एव पुरुषनिरपेक्ष एव प्रमाणं वेदो न स्यात् स्यादेव । ततः स्थितम्--यथा
[p. 531 ] वचनत्वाविशेषेऽपि वेद+ऐवं8272 वेदः स्वत एव पुरुषनिरपेक्षः स्वार्थं प्रतिपादयति तथा
पुरुषत्वाविशेषेऽपि कश्चिदेव अक्षनिरपेक्षः परोक्षार्थ⁸²⁷³ र्थं विषयीकरोति इति ।

नन्वेवं स्वपरपक्षयोरविशेष एव उक्तः स्यात्, न पुनः स्वतःप्रामाण्य⁸²⁷⁴ ण्यं वेदस्य निरा
कृत⁸²⁷⁵ तं स्यादिति चेत्; अत्राह--संभवत्प्रकर्षेष्विति । संभवदतीन्द्रियार्थदर्शनेषु पुरुषविशेष⁸²⁷⁶ षेषु स्वत एव प्रमाणं वेदो न स्यादिति सम्बन्धः, 8277

अतीन्द्रियज्ञेभ्यः एव ।

तेभ्य एव तत्प्रमाणत्वभावादिति भावः ।

स्यान्मतम्--वेदस्य परानपेक्षस्य अर्थप्रतिपादने न किञ्चित् प्रमाणं वायव⁸²⁷⁸ बाधकमस्ति
पुरुषस्य तु अक्षानपेक्षस्य अर्थविषयीकरणाऽसंभव एव तद्बाधकमस्ति तत्कथं साम्यमिति चेत् ?
अत्राह--प्रमाणमित्यादि । लोके निरवशेषे जागति8279 जगति क्वचित् त⁸²⁸⁰

अतीन्द्रियज्ञाभाव ।

दभावसाधने सिद्धसाधनम्
इति लोकग्रहणम्, प्रमाणम् कीदृशं न किञ्चित् प्रमाणमित्यर्थः सर्वज्ञस्याभावसाधकं
प्रत्यक्षादेः प्रमाणपञ्चकस्य अभावविषयत्वविरोधाद् अभावप्रमाणवैफल्यापत्तेः अनभ्युपग
माच्च । चार्वाकस्य नायं दोष इति चेत्; न; तस्य प्रत्यक्षैकप्रमाणवादिनः सर्वत्र लोके तदभाव
साधनमयुक्तम्, स्वयं स⁸²⁸¹

सर्वत्र सर्वज्ञो नास्ति इति प्रत्यक्षं
जानतः स्वयं सर्वज्ञता ।

र्वज्ञतापत्तेः, अनुमानादेरभावात् । पराभ्युपगमात् तस्य तदिति नोत्तरम्;
त⁸²⁸² तत⁸²⁸²

पराभ्युपगमादेव ।

एव अतीन्द्रियज्ञानप्रसङ्गात् । यथैव परस्य⁸²⁸⁴

चार्वाकस्य ।

अनुमानमन्तरेण न तद्व्यवहारः8285

लोकव्यवहारः ।

तथा
8286

अनुमान
मपि ।

तदपि न अतीन्द्रियज्ञानमन्तरेण⁸²⁸⁷

व्याप्तिज्ञानं विना ।

। अविशदं त⁸²⁸⁸

अतीन्द्रियज्ञानम् ।

दस्तु इति चेत्; न; अनुमाने जीवति विशदमपि
8289

अतीन्द्रियज्ञानम्, न विद्यते निषेधो
यस्य तत् अनिषेधम् अशक्यनिषेधमित्यर्थः ।

तदनिषेधनि8290 म् इत्यास्तां तावदेतत् । अभावः 8291

सर्वज्ञाभावसाधकम् ।

तत्साधनम्; तदुक्तम्--

*प्रमाणपञ्चकं यत्र वस्तुरूपे न जीवते8292 जायते ।

वस्तुसत्त्वावबोधार्थ⁸²⁹³ र्थं तत्र⁸²⁹⁴ तत्राभावप्रमाणता ॥

मी॰ श्लो॰ अभाव॰ श्लो॰ १

[p. ४१६ क ] इति चेत्; न; धर्मादेरपि8295

अतीन्द्रियधर्मादेरपि ।

स⁸²⁹⁶

अभावः ।

8297

अभावसाधकः ।

तत्साधनम्, सर्वज्ञवत् प्रत्यक्षादेः
8298

धर्मादौ ।

तत्रावृत्तेः । आगमस्य भावादसिद्धः 8299

धर्मादौ ।

तत्र प्रमाणपञ्चकाभाव इति चेत्; न; सर्वज्ञेऽपि
तस्य⁸³⁰⁰

आगमस्य ।

भावात् । तदाह--तदभावे8301 तद्भावे सर्वज्ञाभावे8302 ज्ञसद्भावे शास्त्रम् अस्माकमस्ति,
ततोऽत्राप्यसिद्धम् अभावाख्यं प्रमाणमिति मन्यते ।

ननु सर्वज्ञोक्ततया 8303

शास्त्रम् ।

तत् प्रमाणम्, 8304

शास्त्रप्रमाणतया ।

तत्प्रमाणतया च सर्वज्ञसद्भाव इत्यन्योऽन्य
समाश्रय इति चेत्; अत्राह--न युक्त्या बा8305 ह--युक्त्यबाधितम् प्रमाणेन यतु8306 णेन तुबाधितं
शास्त्रंतदस्ति । न तदुक्तत्वेन 8307

शास्त्रम् ।

तत्प्रमाणम् अपितु बाधारहितत्वेम⁸³⁰⁸ त्वेनप्रत्यक्षादिवत् इति गम्यते ।

ननु 8309

सर्वज्ञे ।

तत्र शास्त्रं युक्त्या8310 क्त्यबाधितम् असिद्धम्, अनुपलम्भस्य तद्बाधकस्य भावात् ।
एतदेव दर्शयन्नाह--नास्ति इत्यादि ।

[p. 532 ]

अत्र केचित् चोदयन्ति--सर्वज्ञस्य धर्मिणोऽसिद्धौ आश्रयासिद्धिः । 8311

सर्वज्ञस्य ।

सिद्धौ; प्रतिषेधानु
पपत्तिः तद्ग्राहकप्रमाणबाधनात्, असिद्धश्च हेतुः । नहि सिद्धस्य अनुपलब्धिः; विप्रतिषेधात् ।
किमर्थमिदम् अनुमानमुपन्यस्तम् ? परमतानुवादमात्रम् इत्येके; न; परस्य 8312

सर्वज्ञाभावात् ।

तदभावात्, न
भावःप्रमाणात् तदभावसाधनात् । न च प्रेक्षावता तन्मतम् असम्बद्धमनूद्यते इति; तत्रो
च्यते--अभावप्रमाणमेवमुक्तं नानुमानम् । तथाहि--नास्ति सर्वज्ञः इत्यभावप्रमाणम् । तत्कुतो
जायते ? इत्याह--अनुपलब्धेः प्रमाणपञ्चकाभावात् । क्षेवित्य--किं वत् ? इत्यत्राह--खपुष्प
वदिति । यदि वा, अर्थापत्तिरियं पक्षधर्मत्वनिरपेक्षा । यदि वा, जैनमतापेक्षया परेणाद⁸³¹³ परे
णेदम्अनुमानमुक्तम् । 8314

जैनस्य ।

तस्य हि मतम्--अस्ति सर्वज्ञः सुनिर्णीताऽसंभवद्बाधकप्रमाणत्वात्
सुखादिवत् [p. ४१६ ख ] इति । अत्र पूर्वपक्षे इदमुच्यते यदि साधकप्रमाणनिवृत्तिः सर्ववित्
साधकस्य प्रमाणस्य निवृत्तिः आत्मा वा तद्रहितः अनुपलब्धिः यथास्वं नैरात्म्यं प्रस
ज्येत । कुतः ? इत्यत्राह--सर्वात्म इत्यादि । तदेव दर्शयन्नाह । नहि असर्वदर्शी तथैव यत्र
सर्वात्मविशेषा व्यवस्थिताः तान् साक्षात्कर्तुमर्हति । अनुमानेन प्रत्येति इति चेत्; अत्राह—
नतदेव⁸³¹⁵ तत एव इत्यादि । यत एव स तान् साक्षात्कर्तुं नार्हति तत एव अनुमान⁸³¹⁶ तुमशक्यम्,
भावप्रधानोऽयं निर्देशः असत्यत्र⁸³¹⁷ अशक्यत्वमिति । केषाम् ? इत्याह--प्रत्यात्म इत्यादि ।
कुतः ? इत्याह--लिङ्ग इत्यादि ।

ननु परात्मनो8318 त्मानोयतोऽनुमानात् प्रतीयते8319 यन्ते ततः सामान्यविशेषात्मका एव, तन्न
युक्तम्-- अनुमानम्8320 तुम्अशक्यत्वं प्रत्यात्मविशेषाणाम् इति चेत्; अत्राह--तदविशेषेण
इत्यादि । तद् इत्ययं निपातः तस्माद् इत्यस्य अर्थे वर्त्तते । तस्माद् अनुमानात् अनेकान्ता
त्मकवस्तुतत्त्वसाधनात् । केन रूपेण ? इत्याह--अविशेषेण सामान्येन । नहि परात्मा नियते
नविशेषेण संयुक्तोऽनुमानात् प्रतीयते, प्रत्यक्षानुमानयोरविशेषप्रसङ्गादनुमान⁸³²¹ तुमशक्यत्वं
प्रत्यात्मविशेषाणाम् इति ।

स्यान्मतम्--त्या8322 व्या8322

व्याहारो वचनम् ।

हारादिविशेषात् क्रोधादिविशेषोऽपि प्रतीयते, तन्नेदमुत्तरमिति;
तत्राह--कुतश्चिद् इत्यादि । कुतश्चित् व्यव⁸³²⁴ व्याहारादिविशेषात् तत्प्रतिपत्तौ प्रत्यात्मवि
शेषप्रतिपत्तौ सत्याम् अप्रतिपन्नविशेषाविनाभाविनः । एव⁸³²⁵ वंमन्यते--व्याव⁸³²⁶ व्याहारादिविशे
षात् क्रोधादिप्रतिपत्तिरपि अनुमान एव 8327 नमेवत⁸³²⁸

अनुमानम् ।

दपि क्रोधादिकम् [p. ४१७ क ]अवान्तरसामान्येन
विषयीकरोति न नियतविशेषेण । नहि क्रोधादेः प्रकृति8329 प्रतिक्षणसूक्ष्मविशेषाः अनुमानमशक्यः
8330 मातुं शक्याः । ततस्तेषामनुपलब्धि8331 ब्धेरभावः प्रसक्त इति; तन्न; अप्रतिपन्नविशेषं विना
न भवति इत्येवंशीलस्य अप्रतिपन्नविशेषाविनाभाविनः प्रतिपन्नस्वभावस्यापि क्रोधादिसा
मान्यस्य तथैव अनात्मकत्वप्रसङ्गात् । तथाहि--प्रतिक्षणक्ष⁸³³²

क्षण इति द्विर्लिखितम् ।

णसूक्ष्मविशेषापेक्षया सामान्यविशेषा
आत्मनो भवति8333 न्तितदभावे तेऽपि तस्य न स्युः प्रतीयमाना अपि । न च तद्विविक्त आत्मा
उपलभ्यत इति तदभावो भवन् नैरात्म्यम् स्यात् । तत्र को दोष इति चेत् ? अत्राह--तत
[p. 533 ] इत्यादि । ततो नैरात्म्यात् कस्यचिद् उपलब्धेरभावानु 8334 न्नकस्यचिदुपलब्धिः इत्युपलम्भ
निवृत्तिभावात् सर्वज्ञवत् सर्वाभावः ।

अथ श्रुतात् प्रत्यात्मविशेषाः प्रतीयन्ते इत्यदोषः; तत्राह--श्रुतस्यापि इत्यादि । श्रुत
स्यापि न केवलं प्रत्यक्षादेरेवम् उक्तवत् प्रसङ्गात् । कुतः ? इत्याह--नहि इत्यादि । तदपि
कुतः ? इत्याह--विशिष्टविषयत्वात् पुरुषार्थसिद्धेरिति । अथ विषयीकरोति शास्त्रम् इति
चेत्; अत्राह--अन्यथा इत्यादि । अनेन⁸³³⁵ अन्येननिरवशेषविषयीकरणप्रकारेण अ नाव⁸³³⁶ अनव
धेयत्वमेव शास्त्रस्य इति ।

निगमयन्नाह--तदियम् इत्यादि । यत एवं तत् तस्मात् इयम् अनन्तरवर्णिता प्रति
पतृप्रमाणनिवृत्तिः प्रतिपत्तुः मीमांसकस्य सम्बन्धिनी सर्वज्ञविषयप्रत्यक्षादिप्रमाणनिवृत्तिः
सर्वसम्बन्धिनी सत्यपि प्रतिपत्तुमशक्येति । [p. ४१७ ख ]प्रतिपतृग्रहणं न केवलं सर्वज्ञाभावं
साधयति अपि तु किन्तु सर्ववस्तुव्यतिरेकं च सर्वभाववस्तुनोऽभावं च साधयति स्वापमद
मूर्च्छाद्यवस्थायां सर्वत्र तन्निवृत्तेर्भावात् । अन्यैः तदा सर्वस्य दर्शनं न र्व⁸³³⁷ न सर्वस्येति किं
कृतमेतत् ? पुनस्तेनैव तस्य दर्शनम्; जन्मान्तरे तेनैव सर्वज्ञस्य दर्शने किं विभाव्येत ? यदि
वा, परोक्षज्ञानैकान्तवादिनः सर्वत्र तन्निवृत्तिरिति ।

यथा च शास्त्रात् प्रतीयमाने धर्मादौ न साधकप्रमाणनिवृत्तिः अनुपलब्धिः, तथा सर्व
मपि इति दर्शयितुम् आत्मानं परेण पर्यनुयोजयन्नाह--भावे सर्वज्ञस्य तर्हि किं प्रमाणम् इति ?
तत्रोत्तरं शास्त्रं ब्रूमः इति । कुतः ? इत्यत्राह--तदित्यादि । तस्य सर्वज्ञस्य सद्भावप्रतिपादनात्
8338

मिथ्यात्वसासादनादि अयोगिकेवल्यन्तानि ।

चतुर्दशगुणस्थानोपवर्णनात् न केवलं लब्धिकथनाच्चेति । कथमस्य 8339

सर्वज्ञसद्भाव ।

तत्सद्भावप्रतिपादकस्य
शास्त्रस्य प्रामाण्यमिति चेत् ? इति परमतम्; अत्रोत्तरम्--चोदनायाः तर्हि कथमिति धर्मा
दिप्रतिपादकम् वैदिकं वाक्यं चोदना, तस्याः कथं प्रामाण्यम् ? उभयोरप्रामाण्ये धर्मादेरपि लोप
इति मन्यते ।

8340

मीमांसकः ।

पर आह--नित्यत्वात् तस्याः 8341

प्रामाण्यम् ।

तदिति । सूचिराह⁸³⁴² सूरिराह-- तत एव नित्यत्वा
देव प्रवचनस्य गुणस्थानप्रतिपादकस्य आगमस्य अस्तु प्रामाण्यम् । कथं प्रवचनस्य इति
8343

मीमांसकः ।

परः; तस्योत्तरं यथा इत्यादि । पार्श्ववर्त्ती पृच्छति--कथं तर्हि चोदनायाः नित्यत्वम् इति ?
श्रोत्रियः प्राह--कर्तुरस्मरणादिति । आचार्यः प्राह--तत एव इत्यादि । कर्तुरस्मरणादेव
परमागमस्य नित्यत्वम् इति । कर्त्तारः तीर्थकराः परमागमस्य स्मर्यन्त [p. ४१८ क ] इति चेदिति
परमताशङ्का; अत्रोत्तरम्--वेदस्य इत्यादि ।

ननु साक्षादयो 8344 क ण भ क्षा द यो8344

वैशेषिकबौद्धादयः ।

वेदस्य कर्त्तारं स्मरन्ति । तेषां च स्मरणम
प्रमाणमिति चेत्; अत्राह--क ण भ क्ष इत्यादि । पुनः इतरेषां मीमांसकानां या परमागमकर्तृ
विषया स्मृतिः तस्याश्च प्रामाण्ये न कश्चिद्विशेषो वेदपरमागमयोरिति ।

ननु वेदे परवादिनामेव 8346

कर्तृस्मरणम् ।

तत्स्मरणं न वादिनाम्8347

मीमांसकानाम् ।

ततस्तदप्रमाणम् उपपन्ने प्रवचने तु
[p. 534 ] उभयेषां तत्स्मरणमिति नाप्रमाणमिति चेत्; अत्राह--तदेतद् इत्यादि । तत् सर्वज्ञप्रतिपादकम्
एतद् विचार्यमाणं प्रवचनमपौरुषेयं नित्यम् । यद्यपौरुषेयं तीर्थकराः 8348

प्रवचने ।

तत्र किं कुर्वन्ति येन
तत्कल्पनमिति चेत् ? अत्राह--तीर्थकराः प्रवर्त्तयन्ति 8349

उच्छिन्नम् ।

समुत्सन्तं8350 न्नं समुत्सन्तं8351 न्नं प्रवचनम्
व्यञ्जयन्ति इति जैनाः । कुत इति चेत् ? सर्वज्ञागमयोः प्रबन्धनित्यत्वेन नित्यत्वोपगमात् ।
कथं तस्य⁸³⁵²

जैनस्य ।

तर्हि द्वादशाङ्गस्य समुच्छेदः ? वेदशास्त्रवदिति । तद्वदेता ग⁸³⁵³ देव आरातीयाचार्यैः8354

शिष्यभूताचार्यैः ।

स्मरणं न का8355 करणम् इति सर्वं सुस्थम् ।

एवं सति यल्लब्धं तदाह--कुतो न कुतश्चित् कारणात् तत्रैव⁸³⁵⁶ वं व्यवस्थिते न्याये सत्या
न्यो8357 सति अन्योऽ न्याश्रयणं स्यात् यत इदं शोभेत--

*नर्ते तदागमात् सिध्येत् न च तेन विनाऽऽगमः ।

मी॰ श्लो॰ चोदना॰ श्लो॰ १४२ इति ।

परमपि यल्लब्धं तदपि दर्शयन्नाह--तन्न इत्यादि । यत एव शास्त्रं प्रमाणमस्ति तत्
तस्मान्नानुमानं किञ्चिदपि सर्व+अ⁸³⁵⁸ सर्वज्ञाऽभावसाधनं शास्त्रविषये तदप्रवृत्तेः इति भावः ।
तदुक्तं कैश्चित्--

*अतीन्द्रियानसंवेद्यान् पश्यन्त्यार्षेण चक्षुषा ।

ये भवात्व⁸³⁵⁹ भावान्वचनं तेषां नानुमानेन बाध्यते ॥

वाक्यप॰ १ । ३८ इति ।

अथ नासौ8360

सर्वज्ञः ।

शास्त्रस्य विषय इति चेत्; अत्राह--[p. ४१८ ख ] प्रवचनं च इत्यादि ।
इत्येवं स्थितं निश्चिचतमेतत् ।

ननु मा भूदनुमानं त⁸³⁶¹

सर्वज्ञाभावसाधनम् ।

त्साधन⁸³⁶² नंशास्त्रान्तरं तु स्यात् समबलत्वादिति चेत्; अत्राह—
न वेद्याद्य 8363 न चेत्यादि । अयमभिप्रायः--न तावद् अनेकान्तशासनं न जीवानां नानापरि
णामप्रतिपादकम्8364

अपि तु प्रतिपादकमेव ।

। ननु 8365 न तु यदेव यद्विधातृ तदेव तस्य निषेध⁸³⁶⁶ धृ8366

निषेधकम् ।

; विरोधात् । अन्य
च्चेत्; न च नैव तत्प्रत्यनीकं शास्त्रं प्रमाणमस्ति । कुतः ? इत्याह--स्याद्वादेनबाधित
विषयत्वात् इत्यादि । निदर्शनमाह-- 8368

सूत्र-विनय-अभिधर्माख्यं
पिटकत्रयम् ।

पि ट क त्र य वदिति ।

ननु पि ट क त्र यस्य कथं स्याद्वादेन बाधितविषयत्वं यावता स्याद्वाद एव तेन बाधित
विषय द्तरेद⁸³⁶⁹ इति चेत्; अत्राह--स हि इत्यादि । स पि ट क त्र ये प्रतिपाद्यमानः हि
यस्माद् एकान्तो न संभवति । कः ? इत्यादि 8370 ह--निर्विषयम् इत्यादि वा इत्येवं । कथं
सा8371 सन संभवति ? इत्याह--राजपथीकृतमेतद् इति । कृत प्रतिनि8372 विधानताम् अस्य अनेन
दर्शयति । तथाहि--निर्विषयं यतः ततो मिथ्याज्ञानम् अनुमान⁸³⁷³ नंयदि; कुतः किं सिध्येत् ?
नहि निर्विषयात् ततः8374

अनुमानात् ।

तत्त्वसिद्धिः द्विचन्द्रादिज्ञानवत् ।

[p. 535 ]

ननु म⁸³⁷⁵

मणिप्रदीपप्रभयोः मणिबुद्ध्याऽभिधावतोः । मिथ्याज्ञानाविशेषेऽपि विशेषोऽर्थक्रियां प्रति ॥
--प्र॰ वा॰ २ । ५७ ।

णिप्रभायां मणिज्ञानामिथ्याज्ञानमिथ्या8376 मणिज्ञानात् मिथ्याज्ञानादपि तत्त्वप्रतिपत्तिः
ततो व्यभिचार इति चेत्; न; तस्य साध्यान्तःपातित्वात् । यदि पुनः अनुमानमध्यक्षं चेत्;
तर्हि कल्पनापोढेन अभ्रान्तेन तेन भाव्यमिति न तेन व्यभिचारः । व्यवहारेण तत्तथा । यो हि
मन्यते--य एव मणिर्दृष्टः स एव प्राप्त इति तं प्रति प्रत्यक्षं तद्8377

अनुमानम् ।

इति चेत्; यस्तर्हि मीमांसकादिः
स एवायम् इत्येकं [p. ४१९ क ] प्रत्यभिज्ञानम् इन्द्रियजात⁸³⁷⁸ जमविसंवादि मन्यते8379

तेनेन्द्रियार्थसम्बन्धात् प्रागूर्ध्वं वापि यत्स्मृतेः । विज्ञानं जायते
सर्वं प्रत्यक्षमिति गम्यताम् ॥--मी॰ श्लो॰ ४ । २३६ ।

तं प्रति त⁸³⁸⁰

प्रत्यभिज्ञानमपि ।

दपि
प्रत्यक्षमिति न प्रमेयद्वैविध्यात् प्रमाणं द्विविधम्, अ⁸³⁸¹

प्रत्यभिज्ञानस्य ।

स्य प्रत्यक्षत्वेऽपि सामान्यविषयत्वात्,
8382

प्रत्यक्षमविकल्पकमेवेति ।

अविकल्पैकान्तव्याघातश्च । कथं चैवंवादिनः प्रत्यक्षसिद्धं8383 द्धाक्षणिकता येन यद्यथावभा
सते इत्यादि सूक्तं भवेत् । अ⁸³⁸⁴

प्रत्यभिज्ञानस्य ।

स्य 8385

विचाररूपत्वात् ।

विचारतोऽप्रत्यक्षत्वे तत एव प्रकृतस्यापि प्रत्यक्षत्वं मा भूत् ।

एतेन भाविनि प्राप्ये प्रत्यक्षत्व⁸³⁸⁶ त्वंचिन्तितम् । किंच, यदि भाविनि प्रत्यक्षं प्रमाणम्;
प्रतिबन्धद्वयव्याघतः । भावि च कारणं निषिद्धम् । ततो निराकृतमेतत्--

*अभिप्रायाविसंवादादपि भ्रान्तेः प्रमाणता ।

वाति8387 गतिरप्यन्यथा दृष्टा पक्षश्चायं कृतोत्तरः ॥ प्र॰ वा॰ २ । ५६ इति ।

स्यान्मतम्--यदि भाविनि न प्रत्यक्षं प्रमाणं तर्हि प्रमाणमेव न भवेत् । यदि वर्त्तमाने
स्यात् को दोषः ? न च वर्त्तमाने क्वचिद् व्यभिचारदर्शनात् सर्वत्र स युक्तः, स्वसंवेदनमात्रेऽपि
तदनुषङ्गाद् इत्युक्तम् ।

अपि च, यद्यनुमानमविसंवादं कथं निर्विषयम् ? अवस्तुसामान्यविषयत्वादिति चेत्;
प्रत्यक्षमपि त⁸³⁸⁸

प्रत्यक्षेऽपि हि अन्यद्दृश्यते
प्राप्यते चान्यदिति ।

था स्यादिति मणिप्रभायां मणिज्ञानस्य अनुमानस्य अविसंवादः केन प्रतीयता
8389 प्रतीयेत ? नहि प्राप्यमणिप्रत्यक्षं निरंशपरमाणुग्राहकम् इत्युक्तम् । ततो न किञ्चिदेतदिति ।

ननु यदुक्तम्-- तीर्थकराः प्रवचनं प्रवर्तयन्तीति इति; तत्सत्यमस्तु, केवलं ते
सर्वज्ञा न भवन्ति 8390

वक्तृत्वात् पुरुषत्वात् हस्तपादादिमत्त्वात् इत्यादिभ्यः ।

वक्तृत्वादिभ्यो रथ्यापुरुषवदिति; तदेव दर्शयन्नाह--यदि पुनः इत्यादि ।
तत्र दूषणमाह--जै मि निरन्यथा इत्यादि । [p. ४१९ ख ]

ननु पुरुषान्तरे वक्तृत्वादौ सति सर्वज्ञत्वमुपलब्धम्, उपलभ्यते च तीर्थकरेऽपि वक्तृ
त्वादिकमिति तत्रापि 8391

असर्वज्ञत्वमस्तु ।

तदस्तु, अन्यथा नु8392 न कृतकत्वादेः अनित्यादिप्रतीः8393 प्रतीतिः स्यादिति
चेत्; अत्राह--न हि इत्यादि । तीर्थकरपुरुषान्तरयोः किञ्चित्साधर्म्यात् वक्तृत्वादिसाध
र्म्यात् सर्वम् असर्वज्ञत्वादिकं तथैव वक्तृत्वादिप्रकारेण इति प्रतिपत्तु8394 त्तुं न हि युक्तम्,
अतिप्रसङ्गात्--वक्ता मूर्खो दृष्ट इति सर्वोऽपि तथा8395

मूर्खः ।

स्यात् । यदि पुनः पण्डितोऽपि स⁸³⁹⁶

वक्ता ।

कादावि8397 कदाचित् दृश्यते; सर्वज्ञेऽपि8398 ज्ञोऽपिद्रक्ष्यते इति समानम् ।

[p. 536 ]

निगमयन्नाह--तदिमे इत्यादि । यत एवं तत् तस्मात् इमे परेण उच्यमाना वक्तृत्वा
दयोऽहेतवः । कुतः ? इति चेत्; अन्यथा इत्यादि । अन्यथानुपपत्तिरहितत्वात् न
तादात्म्यात्यादिरहितत्वात् इत्यनेन दर्शयति त⁸³⁹⁹

तादात्म्यादेः ।

स्यात्र भावादिति निरूपितम् । असर्वं र्वज्ञ ज्ञाता
8400 असर्वज्ञो वक्ता सर्वदा तेषां दर्शनात्, कथं त⁸⁴⁰¹

अन्यथानुपपत्तिरहितत्वम् ।

द्रहितत्वमिति चेत् ? विपक्षे8402

सर्वज्ञे ।

बाधकाभावात् ।
कृतकत्वादिवत् विरोधो बाधक इति चेत्; न; 8403

विरोधग्राहक ।

तद्ग्राहकाभावात् । यदि हि संवेदनोत्कर्षे
त⁸⁴⁰⁴

वक्तृत्वा
पकर्षः ।

दपकर्षः स्यात्, भवेद् विरोधगतिः, न चैवम् इति । अनुपलम्भस्तत्र बाधकः; तदाह--सर्वज्ञ
इत्यादि । सर्वज्ञो नास्ति अनुपलम्भात् इत्येवं साध्येन हेतोः व्याप्तिसाधने अङ्गीक्रिय
माणे । दूषणमाह--स्वोपलब्धि इत्यादि । सर्वैर्नोपलभ्यत इति चेत् अत्राह--सर्वप्रामाण्य
इत्यादि । कुत एतत् ? इत्यत्राह--सर्वज्ञानाम् इत्यादि ।

तदुपाभ⁸⁴⁰⁵ तदुपलम्भाभावान्न सन्ति सर्वज्ञाः, तत्कथं ते8406

सर्वज्ञाः ।

स्वं परं वा सर्वज्ञमुपलव्य⁸⁴⁰⁷ भन्त
इति चेत् ? अत्राह--[p. ४२० क ] सर्वज्ञाभा8408 ज्ञभावसन्देह इत्यादि ।

सर्वज्ञभावसन्देहेऽनुपलम्भो न सिध्यति ।

ततः स्यात्सर्वहेतूनां तत्रान्योऽन्यसमाश्रयः ॥ ५ ॥

नास्ति सर्वज्ञः इत्यत्र यथा अन्योऽन्याश्रयत्वं तथैव वक्तुः सर्वज्ञस्यानुपलब्धौ ।
एतेन रथ्यापुरुषादन्ये सर्वे पुरुषाः रागादिमन्तो बक्तृत्वादिभ्यस्तद्वदिति साकल्येन
रागादिमत्त्वसाधनं प्रत्युक्तम् । तथा तत्साधने जै मि न्या देरपि साधनान्न वेदः प्रमाण
मितरत् अन्यथेति ।

सर्वज्ञानां यो भावः परेण इष्यते तत्र सन्देहे अनुपलम्भः सर्वानुपलब्धिर्न
सिध्यति सर्वज्ञाना8409 ज्ञानां स्वपरोलम्भवान्8410 म्भसंभवात् । पुनरपि तेषां तदनुपलम्भेनाभाव
साधने तदवस्थो 8411

अनुपलम्भः स्वस्य सर्वस्यवा ? इत्यादि ।

दोषोऽनवस्था चक्रकमिविमन्वते8412 मिवावर्तते । अथ मतम्--यः सर्वक्तुः भा
8413 सर्वज्ञः स आत्मानं परञ्च पश्यति इत्युच्यते; नासौ सर्वज्ञः पुरुषत्वादिभ्यो रथ्यापुरुषव
दिति चेत्; उक्तमत्र-- अन्यथानुपपत्तिरहितत्वात् नैते हेतवः इति । सर्वज्ञस्य पुरुषस्व
8414 त्ववक्तृत्वानुपलब्धिः 8415 ब्धेः प्रकृतव्याप्तिरिति चेत्; पुनरपि तदेवावर्त्तते इति चक्रकम् ।

ननुनविपक्षेऽभावसिद्ध्या पुरुषत्वादयः क्वचित् सर्वज्ञा वा भावं 8416 ज्ञाभावं साधयन्ति
किन्तु यद्व्यायो8417 तद्व्याप्त्या; ननु सर्वज्ञाभावसन्देहे तद्व्याप्तिरपि कथं सिध्यति ? तयैव
तदसन्देह इति चेत्; अन्योऽन्यसंश्रयः । तथाहि--सिद्धानां8418 द्धायांतद्व्याप्तौ तदभावः सिध्यन्ति
तत्सिद्धौ च सा8419

व्याप्तिः ।

सिध्यति । तदाह--ततोऽनुपलम्भस्याऽसिद्धितः स्यात् तत्र सर्वज्ञाभावसाधने
व्याप्तौ वा सर्वहेतूनां पुरुषत्वादीना मन्योऽन्यसमाश्रयः ।

कारिकां व्याख्यातुमाह--नास्ति सर्वज्ञ इत्यादि । सर्वज्ञाभावे सिद्धे सर्वाभावो8420 सर्वज्ञा
भावोपलम्भनं सिध्यति, तत्सिद्धौ च तदभावः8421

सर्वज्ञाभावः ।

सिध्यति इति अन्योऽन्याश्रयत्वं यथा, तथैव
[p. 537 ] वक्तुः सर्वज्ञस्यानुपलब्धौ साध्यायाम् इतरेतराश्रयत्वम् । तथाहि--सर्वविदोऽभावे सिद्धे साक
ल्येन वक्तुः सर्वविदोऽदर्शनं ततः 8422

सर्वविदभावसिद्धिः ।

तदभावसिद्धिरिति ।

एतदन्यत्रातिदिशन्नाह [p. ४२० ख ] एतेन इत्यादि । एतेन प्रस्तूयमाण प्रस्तारु8423 मान
प्रस्तावेन रागादिमत्त्वसाधनं प्रत्युक्तम् । केन रूपेण तत्साधनम् ? इत्याह--साकल्येन, रथ्या
पुरुषाद् अन्ये सर्वे पुरुषाः रागादिमन्तः वक्तृत्वादिभ्यः तद्वदिति । कथं प्रत्युक्तम् इति
चेत् ? उच्यते--तथा तत्साधने जै मि न्या दे रपि साधनांत⁸⁴²⁴ नान्नवेदाःप्रमाणमितरत्
अन्यथा । विवक्षितपुरुषस्यैव⁸⁴²⁵

अर्हतः ।

8426

रागादिमत्त्वसाधने ।

तत्साधने जै मि निः अन्यो वा तद्विपरीत इति तेन हेतूनां
व्यभिचारः । शेषमत्रापि समानम् ।

एवं तावंति तत्त्वा8427 एवं तावत् तत्त्वात्8427

वचनत्वात् चोदना
वचनमप्रमाणम् इतरवचनवत् ।

चोदनावचनस्यअप्रामाण्य⁸⁴²⁹ ण्यंव्यवस्थाप्यअ
धुना--

*तत्रापूर्वार्थविज्ञानं निश्चितं बाधवर्जितम् ।

अदुष्टकारणारब्ध⁸⁴³⁰ ब्धंप्रमाणं लोकसम्मतम् ॥ इति

प⁸⁴³¹

भाट्ट । उद्धृतोऽयम्--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ ३३ । प्र॰ परी॰ पृ॰ ६३ ।
त॰ श्लो॰ पृ॰ १७३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ६११ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३१८ । नयोप॰ पृ॰ ३३ ।

रकीयन्यायात् तदेव दर्शयन्नाह--प्रमाण⁸⁴³² प्रामाण्यमक्षबुद्धेश्च⁸⁴³³ श्चेत् इत्यादि ।

प्रामाण्यमक्षबुद्धेश्चेद्यथाऽबाधाविनिश्चयात् ।

निर्णीतासंभवद्बाधः सर्वज्ञो नेति साहसम् ॥ ६ ॥

चक्षुरादिज्ञानस्य अन्यस्य वा अबाधितविषयत्वेन स्वयं यदि प्रामाण्यं ततः तेन
प्रवचनस्यापि युक्तम् । अतः अस्ति सर्वज्ञः सुनिश्चितासंभवद्बाधकप्रमाणत्वात् सुखादि
नीलादिवत् । तत्र सुनिश्चितासंभवद्बाधकप्रमाणं सिद्धं शास्त्रप्रामाण्यात्

अक्षबुद्धिग्रहणम् उपलक्षणमिति चोदनादिबुद्धिरपि गृह्यते, तस्याः तथा8434 यथा येन
प्रकारेण प्रवृत्ता तेन⁸⁴³⁵ प्रवृत्त्या तेन एव धान 8436 अबाधाविनिश्चयात् प्रामाण्यं चेत् यदि
निर्णीतासंभवद्बाधः निर्णीतोऽसंभवत्वात् 8437 वद्बाधो यस्य स तथोक्तः सर्वज्ञे8438 ज्ञोनेति
साहसम् इति भावः ।

कारिकां व्याख्यातुमाह--चक्षुरादिज्ञानस्य इत्यादि । अन्यस्य चोदनाज्ञानस्य वा
स्वयम् आत्मना यदि प्रामाण्यम् । केन ? अवापि8439 अबाधितविषयत्वेन ततः तेन अबाधित
विषयत्वेन प्रवचनस्यापि सर्वज्ञप्रतिपादिका8440 पादकागमस्यापि [p. ४२१ क ] प्रामाण्यं युक्तम् ।

प्रकृतं निरामयताह 8441 निगमयन्नाह-- अत इत्यादि । अतः प्रवचनप्रामाण्याद् अस्ति
सर्वज्ञः । कुतः ? इत्याह--सुष्ठु निश्चितम् असंभवद्बाधकं यस्य तत् तथोक्तं प्रमाणं शास्त्रं
यस्य तस्य भावात् तत्त्वात् । निदर्शनमाह--सुखादि इत्यादि । बाह्येतरभेदेन दृष्टान्तद्वयोपदर्श
नम् । तत्र यथा सुखादिनीलादिषु सुनिश्चितासंभवद्बाधकप्रमाणं प्रत्यक्षादि नैवं सर्वज्ञे,
[p. 538 ] ततोऽसिद्धो हेतुरिति चेत्; अत्राह--सुनिश्चितेत्यादि । 8442

तुलना--तदस्ति सुनिश्चितासंभवद्बाधकत्वात् सुखादिवत्--लघी॰ स्व॰ १ । ४ । त॰ श्लो॰
पृ॰ १८५ । आप्तप॰ श्लो॰ १०९ । अष्टश॰ अष्टस॰ पृ॰ ४४ । प्र॰ मी॰ पृ॰ १४ । प्र॰ नि॰ पृ॰ २९ । षड्द॰
बृह॰ पृ॰ १४ ।

सुनिश्चितासंभवद्बाधकप्रमाणं तत्र
सर्वज्ञे सिद्धं यत् परेणोक्तं प्रत्युक्तम् इत्यनुवर्त्तते । कुतः ? इत्यत्राह-- शास्त्रप्रामाण्यात्
उक्तनीत्या तत्प्रतिपादकागमप्रामाण्यात् ।

अ⁸⁴⁴³

व्याख्याकाराः ।

परे शास्त्राप्रामाण्यात् इति पठन्ति, तेषाम् अनन्तरमेव तत्प्रामाण्य 8444

मेवत्प्रामाण्यं इति व्यर्थमत्र द्विर्लिखितम् ।

मेवत्प्रामाण्यं
समर्थनं8445

आगम
प्रामाण्यसमर्थनम् ।

किं विस्मृतं येन एवं पठन्ति ?

संप्रति--

*स्वतः स्रर्वप्रमाणानां प्रामाण्यमिति गम्यताम् ।

नहि स्वतोऽसती शक्तिं8446 क्तिः कर्तुमन्येन शक्यते ॥

मी॰ श्लो॰ सू॰ २ श्लो॰ ४७ इति ।

अदुष्टकारणारब्धं प्रमाणं लोकसम्मतम् इति च प⁸⁴⁴⁷

मीमांसकीयम् ।

रकीयं मतद्वयमाश्रित्य तत्प्रवच
नस्य प्रामाण्यं व्यवस्थापयन्नाह--सर्वज्ञेऽस्ति इत्यादि ।

सर्वज्ञेऽस्तीति विज्ञानं प्रमाणं स्वत एव तत् ।

दोषवत्कारणाभावात् बाधकासंभवादपि ॥ ७ ॥

सर्वज्ञे अस्तीति विज्ञानं नहि न स्वतः प्रमाणम् ।न च तत् दोषवत्कारणं तत्प्र
तिपादकस्यापि शास्त्रस्य अपौरुषेयत्वात् बाधकप्रमाणाभावः सिद्ध एव । स्वोपलम्भ...।
कस्यचिदनुपलम्भमन्तरेण व्यतिरेकासिद्धेरभावप्रमाणवैफल्यापत्तेः । साकल्येन स्वयं
लिङ्गेन्द्रियादिनिरपेक्षस्य भावप्रतिपत्तेः सर्वज्ञाभावप्रतिपत्तेर्विरोधात् ।

सर्वज्ञेऽस्ति इत्य⁸⁴⁴⁸ इति प्रवचनाद्8449

शास्त्रात् ।

यद्विज्ञानं सर्वज्ञगोचरमुपजायते तत् प्रमाणं
स्वत एव नान्यतः कारणात् । हेत्वन्तरमाह--दोषवत्कारणाभावात् । अपि शब्दो भिन्न
प्रक्रमः, अ⁸⁴⁵⁰

दोषवत्कारणाभावात् इत्यस्यानन्तरम् ।

स्यानन्तरं द्रष्टव्यः । सोऽपि कुतः ? इत्याह--बाधकस्यासंभवादिति 8451 वादपि ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--सर्वज्ञेऽस्ति इति विज्ञानम् इत्यादि [p. २२१ ख ] । कुत एतत् ?
इत्यत्राह--नहि इत्यादि । ननु तस्य औत्सर्गिकं यत् स्वतःप्रामाण्यं तद्दोषवत्कारणजन्यत्वेना-
पोह्यते इति चेत्; अत्राह--न च इत्यादि । न च नैव तत् प्रकृतं विज्ञानं दोषवत्कारणं
दोषवत्कारणं यस्येति । कुतः ? इत्याह--तद् इत्यादि । तत्प्रतिपादकस्यापि सर्वज्ञप्रतिपादक
स्यापि न केवय⁸⁴⁵² वलंवैदिकस्य शास्त्रस्य अपौरुषेयत्वात् दोषाश्रयपुरुषरहितत्वात् ।

ननु वारमानं 8453 यद् बाध्यमानं तद्दोषवत्कारणम्, यथाशुक्लेशङ्खे पीतज्ञानम्, बाध्य
मानं च सर्वज्ञेऽस्तीतिविज्ञानमिति चेत्; अत्राह--बाधकप्रमाणाभावः सिद्ध एव । अनेन
हेतोरसिद्धतामाह । अनुपलम्भो बाधक इति चेत्; अत्राह--स्वोपलम्भ इत्यादि । प्रमाणान्तरं
[p. 539 ] बाधकमिति चेत्; अत्राह--कस्यचिदनुपलम्भमन्तरेण कस्यचिदपि सर्वज्ञस्य अन्यस्य वा
अनुपलम्भमन्तरेण व्यतिरेकाऽसिद्धेः अभाब⁸⁴⁵⁴ वासिद्धेः 8455

अन्यथा ।

अभावप्रमाणवैफल्यापत्तेः ।

माभूदनुपलम्भात् तदभावसिद्धिः प्रत्यक्षात्तु स्यात् । अभावप्रमाणवैफल्यमिति चेत्;
तदिष्यत एव, प्रत्यक्षाविशेषत्वात्तस्य⁸⁴⁵⁶

अभावप्रमाणस्य ।

इति परः । तं प्रत्याह--साकल्येन इत्यादि । प्रत्यक्षतः
तदभावसाधने द्वैतं8457

द्वौ विकल्पौ ।

भवति क्वविशा8458 क्वचित्, साकल्येन वा ? प्रथमपक्षे8459 क्षोऽभिमतत्वान्न
दूषयितुमाशङ्कितः सर्वभावसत्त्वस्य सप्रतिपक्षत्वात्8460

प्रतिपक्षसपेक्षत्वात् असत्त्वसापेक्ष
सत्त्ववत् ।

। द्वितीयेऽपि पक्षे द्वेतसेद्वैत⁸⁴⁶¹ द्वैतम्-- सेन्द्रियाद्, अन्यतो वा ? अत्रापि प्रथमपक्षः श्रोत्रियस्य अनभिमतः सन्निहितमात्रे चक्षुरादि
व्यापारोपगमना8462

सम्बद्धं वर्तमानं च गृह्यते चक्षुरादिना--मी॰ श्लो॰ सू॰ ४ श्लो॰ ८४ ।

त् नासंकिं8463 नाशङ्कितः । केवलं[p. ४२२ क ]द्वैतद्वये त्य⁸⁴⁶⁴ अन्त्यपक्षद्वयमवशिष्यते ।
तत्र साकल्येन अनवयवेन स्वयम् आत्मना लिङ्गेन्द्रियादिनिरपेक्षस्य मीमांसकादेः
भावप्रतिपत्तेः सर्वज्ञाभावप्रतिपत्तेः विरोधात् तत्प्रतिपत्तेः इति भावः । तथाहि--साकल्येन
स्वयं त⁸⁴⁶⁵

सर्वज्ञा
भाव ।

दभावप्रतिपत्तिश्चेत् कस्यचित्; स एव सर्वज्ञ इति तत्प्रतिपत्तिः8466

सर्वज्ञप्रतिपत्तिः ।

। सा8467

साकल्येन सर्वज्ञाभावप्रतिपत्तिः यदि न ।

चेत् न; स
सर्वज्ञ इति न त⁸⁴⁶⁸

सर्वज्ञाभावप्रतिपत्तिः ।

त्प्रतिपत्तिरिति । यदि वा, तथा तत्प्रतिपत्तेः सकाशाद् विरोधात् सम्प्रयोग
मी॰ सू॰ १ । १ । ५इ⁸⁴⁶⁹

सत्सम्प्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां यद् बुद्धिजन्म तत्प्रत्यक्षम्--मी॰ सू॰ ।

त्यादेः बाधकप्रमाणाभावः सिद्ध एव इति । एवं तावत् परप्रसिद्ध्या
धर्मादिवत् सर्वज्ञस्य आगमात् सत्तां प्रसाध्यता8470 प्रसाधयता तत्र प्रमाणपञ्चकं यत्र
वस्तुरूपे न जायते । मी॰ श्लो॰ अभाव॰ श्लो॰ १ 8471

वस्तुसत्तावबोधार्थं
तत्राभावप्रमाणता इति शेषः ।

इत्यादि निरस्तम् ।

अधुना अनुमानात् 8472

सर्वज्ञसत्ताम् ।

तां प्रसाध्य 8473

प्रमाणपञ्चकमिध्यादि अभावप्रमाणग्रन्थम् ।

तन्निराकुर्वन्नाह--ज्ञानस्य इत्यादि ।

ज्ञानस्यातिशयात् सिध्येद्विभुत्वं 8474

तुलना--एतद्धि वर्घमानं यत्र निरतिशयं स सर्वज्ञः । अस्ति काष्ठाप्राप्तिः सर्थज्ञबीजस्य सातिश
यत्वात् परिमाणवदिति, यत्र काष्ठाप्राप्तिर्ज्ञानस्य स सर्वज्ञः ।--योगभा॰ १ । २५ । प्र॰ मी॰ पृ॰ १२ ।

परिमाणवत् ।

वैशद्यं क्वचित् दोषमलहानेस्तिमिराक्षवत् ॥ ८ ॥

यथा...दोषा वरणयोः क्षयात् वैशद्यम् मलहानेस्तिमिर...

ज्ञानस्य विभुत्वं सकलज्ञेययसाक्षात्करणलक्षणं सिध्येत् । क्व ? क्वचित् मलविप
क्षभावनापर्यन्तवति पुरुष⁸⁴⁷⁵ षे । कुतः ? इत्याह--अतिशयाद् वृद्धेःज्ञानस्येति । कस्य वा8476

वा इवार्थः ।

?
इत्याह--परिणाम⁸⁴⁷⁷ परिमाणवद् इति । एतेन तत्र सुगतादेरपि विभुत्वं व्याख्यातम् ।

ननु तस्य भवतु विभुत्वम्, न च सकलव्याप्तिज्ञानस्य वाऽविश1 akṣaraस्य सकलस्य वा स्यादिति
चेत्; अत्राह--वैशद्यम् इत्यादि । ज्ञानस्य अतिशयात् इति चानुवर्तते । तयोरति
शयात् । अत्र निदर्शननिः 8478 नं मलहानेः तिमिराक्षस्येव तद्वत् ।

[p. 540 ]

कारिका8479 कांव्याख्यातुमाह--यथा इत्यादि । सुगमम् । कुतोऽस्य वैम्यम् 8480 वैशद्यम् इति
चेत् ? अत्रकि8481 अत्राह-- दोष इत्यादि । निदर्शनमत्राह--निस्ति8482 मलहानेस्तिमिर इत्यादि ।

स्यान्मतम्-- दोषावरणयोः [p. ४२२ ख ] क्षयात् । इत्रा+एपि8483 इत्यत्रापिनात्यन्तं क्षयोऽ
दर्शनात् क्वचित्तस्य इति चेत्; अत्राह--माणिक्यादेरित्यादि ।

माणिक्यादेर्मलस्यापि व्यावृत्तिरतिशयवती ।

आत्यन्तिकी भवत्येव तथा कस्यचिदात्मनः ॥ ९ ॥

न ह्यत्रातिशयाद्धेतोः क्वचिद् व्यभिचारः इति । चैतन्याभावोऽस्त्येव, अज्ञानाद्
...आशास्त्रविदः

माणिक्यादेः आदिशब्दात्सुवर्णादेः अतिशयवती वृद्धिमती मलस्य किट्टि
कालिकादेः व्यावृत्तिः आत्यन्तिकी भवत्येव कस्यचित् मलप्रतिपक्षोपयोगप्रकर्षवतो8484

शोधकोपायप्रयत्नप्रकर्षशीलस्य ।

यथा तथा आत्मनोऽपि सा तथाविधा8485

आत्यन्तिकी ।

भवत्येव इति ।

ननु बुद्धिव्यावृत्तिरपि अतिशयव+एववती8486 शयवतीदृश्यते इति सापि क्वचिद् आत्यन्तिकी
स्यात्, इतरथा हेतोर्व्यभिचार इति चेत्; अत्राह--न ह्यत्रइत्यादि । नहि खलु अत्र आत्मनि अति
शयादितिहेतोर्व्यभिचारः ततो यथा अचेतनस्य कर्मणः आत्मन्यभावः तथा आत्मनोऽपि
क्वचित् अचेतनो8487 नेऽभाव इति साध्यान्तःपातित्वान्न व्यभिचारः इति । एतदेव दर्शयन्नाह—
क्वचिद् इत्यादि । लोष्टादिरूपे पुद्गलादाव⁸⁴⁸⁸ दौ चैतन्याभावोऽस्त्येव । कुतः ? इत्याह--अज्ञान
इत्यादि । आ कुतः ? इत्याह--आशास्त्रविद इति ।

ननु जैनस्य न 8489

उदाहरणमात्रात् ।

निदर्शनमात्रतो हेतुर्गमकः अपि तु विपक्षे सद्भावबाधकबलात्, न च
विभुत्वाभावे ज्ञानातिशयबाधकम् इति चेत्; अत्राह--ज्ञानम् इत्यादि ।

ज्ञानं निरुपमं नो चेत् वेद सर्वगतं स्वतः ।

सर्वज्ञविकलान् लोकान् कुतो वेदानकृत्रिमान् ॥ १० ॥

कृतमेतत्--उत्पाद...। अतो ज्ञानं द्रव्यं स्वभावं व्याप्नोत्येव । स्वविषये विपर्ययः
परतः तिमिरादेः । प्रतिपक्षे सति रागाद्यपकर्षदर्शनात्, तत्प्रयोगातिशयवशात् दोषा
वरणविमुक्तेः कैवल्यसिद्धिः स्वभावोपलब्धिरेव न पुनः स्वभावातिक्रान्तिः । तन्न लङ्घ
नादिदृष्टान्तोऽपि ज्ञानस्वभावातिशयकाष्ठावाप्तिमुपरुणद्धि वैषम्यात् ।

ज्ञानं नो चेत् नास्ति यदि कां8490 किंभूतम् ? इत्याह--निरुपमं मलोत्तरम्8491

मलाती
तम् निर्मलमित्यर्थः ।

अती
न्द्रियं विशदमबाधम् । पुनरपि किंभूतम् ? इत्याह--सर्वगतं सर्वविषयपरिच्छेदनसमर्थम्,
स्वतः स्वमहात्मा8492 स्वमाहात्म्यात् नेन्द्रियाद्यपेक्षातः कुतः प्रमाणाद् वेद वेत्ति
मीमांसको लौकायतिको वा लोकान् जगन्ति[p. ४२३ क ]किंभूतान् ? इत्याह--सर्वज्ञविक
[p. 541 ] लानीति8493 निति । यदि वा लोकान् पुरुषान् सर्वज्ञविकलान् इति द्रष्टव्यम् ? वेदान
कृत्रिमाननादिनिधनान् कुतो वेद ? नहि तथाविधज्ञानमन्तरेण तद्वेदनसंभवः इन्द्रिय
ज्ञानस्य तत्रासामर्थ्यात्, अनुमानाभावात् ।

ननु 8494

अतीतोऽपि कालः सर्वज्ञशून्यः कालत्वात् 2 akṣarasनीन्तनकालवत् ॥--मी॰ श्लो॰ ता॰ पृ॰ ७५ ।

इदमस्ति--विवादगोचरौ देशकालौ सर्वज्ञविकक्तो8495 लौतत्राद 8496 8496

देशत्वात् कालत्वाद्वा ।

तत्त्वात् आसन्न
देशकालवदिति चेत्; न; उक्तमत्र--अन्यथानुपपत्तिरहितत्वादहेतव इति, अन्यथा कंचिद्देश
8498 शंकालं वा पण्डितपुरुषरहितं स्वमातृविवाहरहितस्योपलंभस्य⁸⁴⁹⁹ रहितं वोपलभ्यसर्वे8500 8500

पारसीकदेशान् स्वमातुविवाहशून्यान्, कालांश्च पण्डितरहितान् ।

सर्वान् तथा किन्न साधयेतु8502 त् ? पर्यायेण⁸⁵⁰³

क्रमशः, कालान्तरे कश्चिदपण्डितोऽपि पण्डितो भवति ।

नरान्तरेण वा 1 akṣaraस्य दर्शनंनसर्वज्ञस्येति किंकृतमेतत् ? आग
मस्य 8504

सर्वज्ञाभावे ।

तदभावे अप्रमाणत्वात्, 8505

वेदागमस्य कार्येऽर्थे
प्रामाण्यात् न तु स्वरूपे ।

विद्या8506 ध्यादिविषयत्वाच्च । उपमानन्तु भूतं8507 तदेशकालं8508 लन
रसाक्षात्करणमन्तरेण दूरोत्सारितमेव, सर्वोपमानोपमेये तदयोगात् । अर्थापत्तिः पुनः सर्वज्ञ⁸⁵⁰⁹ ज्ञा
भावमन्तरेण कस्यचिदनुपजायमानस्य अर्थस्य अभावात् अयुक्त वा8510 क्तैव ।

एतेन वेदानादित्वमपि चिन्तितम् । नहि तत्रानुमानम्; लिङ्गाभावात् । कर्तुरस्मरणादयः
कृतोत्तराः । आगमात्र⁸⁵¹¹ मात्तदकृत्रिमत्वसिद्धिरिति चेत्; कुतः तस्य प्रामाण्यम् ? 8512

अकृत्रिममत्वादेव ।

तत एव इति
चेत्; अन्योऽन्यसंश्रयः--सिद्धे तदकृत्रिमत्वे ततः प्रामाण्यम्, अतश्च तत्सिद्धिरिति । न चापरं
वाक्यं तथाविधमस्ति येन तत्सादृश्याद् वेदस्य तत्सिद्धिःस्यात् । नापि तदन्तरेण किञ्चित्
8513

प्रमाणसिद्धं वस्तु ।

प्रतिपन्नमनुपपन्नमस्ति[p. ४२२ ख ]येन अर्थापत्त्याअकृत्रिमत्वप्रतिपत्तिः स्यात् । केवले8514 लं प्रत्यक्षमवशिष्यते । तच्चेद्8515 दं अनाद्यनन्तकालवि1 akṣaraकरणेऽसमर्थं चेत्; तत्ततः कुतः तत्प्र
तिपत्तिरिति ?

ज्ञानं निरुपमं सर्वगतमस्ति इत्येतद् व्याख्यातुमाह--कृतमेतद् इत्यादि । कृतं
निश्चितमेतत् । किम् ? इत्याह--उत्पाद इत्यादि । निगमयन्नाह--अत इत्यादि । अतो न्यायात्
ज्ञानं कर्तृ व्याप्नोति एव विषयीकरोत्येव । किम् ? द्रव्यम् । किंभूतम् ? इत्याह--स्वभाव
इत्यादि । 8516

सर्वात्मनां स्वभाव
सद्भावात् ।

सर्वस्याविशेषात् तत्तद् व्याप्नुयादिति चेत्; अत्राह--स्वविषय⁸⁵¹⁷ ये लोकालोकरूपे
तद्विपर्ययः तस्य ज्ञानस्य अप्रवृत्ति-अवैशद्य-मिथ्या1 akṣaraलक्षणो विपर्ययः जायते इत्यध्याहारः ।
कुतः ? इत्याह--परतः कर्मणः । तिमिरादेः इत्यादि अत्र निदर्शन⁸⁵¹⁸ नम् । कुतः तत्प
रिक्षयलक्षणा सिद्धिः ? इत्याह--प्रतिपक्ष इत्यादि । दोषावरणयोः प्रतिपक्षः सम्यग्दर्शनादिः
तस्मिन् सति रागाद्यपकर्षदर्शनात् 8519

सर्वथा नूतनपदार्थदर्शनात् ।

अदृष्टपूर्वार्थदर्शनाद् उपनिबन्धादेः अनन्यकर्तृकस्य प्रवर्त
नात् । न चावरणविगमाभावे स्वविषयोन्मुखता ज्ञानस्य, तिमिरोपहतलोचनस्य तथाऽदर्शनात् ।
8520

प्रतिपक्षस्य सम्यग्दर्शनादेः ।

तस्य प्रयोगः समग्रता तस्यातिस+एवसात्8521 तियवशात् दोषो रागादिः व्याख्यातः प्र मा ण
[p. 542 ] सं ग्र ह भा ष्ये, आवरणं ज्ञानादिप्रच्छादकंकर्म तयोः वियुक्तेः8522 विमुक्तेः सकाशात् कैवल्य
सिद्धिः । किंभूता ? इत्याह--स्वभावोपलब्धिरेव ।

स्यान्मतम् असर्वज्ञस्य सर्वज्ञत्वकल्पने [p. ४२४ क ]स्वभावातिक्रमो भवेदिति; तत्राह—
न पुनः नैव स्वभावस्य किञ्चिज्ज्ञत्वस्य अतिक्रान्तिः 8523

स्वभावातिक्रान्तिकल्पने ।

तत्कल्पने जीवस्य तत्स्वभावात्8524

तत्स्वभावत्वात् ।

अभावः स्यात् ।

तत्रे8525 देवम् आत्मस्वभावे सर्वज्ञत्वे सिद्धे सति सिद्धं फलं दर्शयन्नाह--तन्न इत्यादि ।
यत एवं ज्ञानस्यातिशयाद् विभुत्वम् आत्मस्वभावं मलक्षयसाध्यत्वादपुनय⁸⁵²⁶ र्यत्नसाध्यं तत्तस्मा
नु8527 न्नलङ्घनादिदृष्टान्तोद्व्या8528 न्तोऽपि, आदिशब्देन उदकतापपरिग्रहः, ज्ञानस्त⁸⁵²⁹ स्वभावा
तिशयकाष्ठाव्याप्तिम् उपरुणद्धि निराकरोति, दृष्टान्तेन तया8530 तस्या8530

ज्ञानस्वभावातिशयकाष्ठावाप्तेः ।

वैषम्यात् ।

स किं 8532 तत् किंकारणं स्वभावोपलब्धिरेव सिद्धिर्न पुनः अविद्यमानधर्मा वा तमिति 8533 ? चेत्; अत्राह--नहि इत्यादि ।

न हि तत्कर्तुमशक्यत्वादक्षलिङ्गादिभिः स्वयम् ।

स्वविषयं व्याप्नुयाज्ज्ञानं नान्यथा... ...॥ ११ ॥

न किञ्चित्प्रतिपद्येत विप्रकर्षादयं कथम् ॥ १/२ ॥

हि यतः तस्याःकर्तुमशक्यत्वात् अक्षलिङ्गादिभिः आदिशब्दाद् आगमा
भ्यासधर्मादिपरिग्रहः, स्वविषयं सहेदासद्वग्रं 8534 8534

सद्वर्गः द्रव्यगुणकर्मरूपः सत्तासामान्यसम्बन्धवान्, असद्वर्गश्च सामान्यविशेषसमवायात्मकः सत्तासम्बन्ध
रहितः स्वतःसन् इत्यर्थः ।

सदसद्वर्गलक्षणम् व्याप्नुयात् ज्ञानं नान्यथा
न-स्वतो दोषावरणापाये इति स्यात् । नहि आकाशादीनां बुद्ध्यादिसमवायिकारणत्वशक्तिरहितं
8536 तत्त्वंस्वतः अन्यतः तत्सहितं क्रियते, पदार्थस्वभावव्यवस्थाभावापत्तेः । अथ आत्मनः सकल
विषयग्रहणस्वभावज्ञानजनिका शक्तिः आत्मभूतानअन्येन क्रियते; आत्मनोऽपि क्रियाप्रसङ्गात्,
ज्ञानं तु क्रियते इति चेत्; उच्यते--8537

द्वितीयया ।

परया शक्त्या स⁸⁵³⁸ स्वभावभूतया स⁸⁵³⁹

आत्मा ।

ज्ञानं भिन्नम् उपजन
यति8540

चेत् ।

, तयैव अर्थस्य ग्राहकोऽस्तु किं 8541

भिन्नज्ञान ।

भिन्नकल्पनया ? अथ भिन्नज्ञानमन्तरेण 8542

अर्थग्रहणम् ।

तद्ग्रहणं नास्ति;
भिन्नशक्तिमन्तरेण तज्जननं मा भूत् । तथेति चेत्; युक्तम् अत्र शक्तेरेव[p. ३२४ ख ]ज्ञानाभाव
8543 ज्ञानभावः8543

ज्ञानात्मकत्वपरिणतिः ।

सैव⁸⁵⁴⁵

शक्तिः ।

तत्समयकारिणम्8546 तत्समवायिकारणम्इत्यकारक आत्मेति तदवस्तुत्वम् ।
समवायनिषेधात्न सा तत्र समवेता । 8547

समवायस्य ।

सतोऽपि तस्याऽविशेषाद्8548

समानत्वात् ।

आकाशादेरपि सा न किम् ?
यदि पुनः सम्बन्धस्याविशेषेऽपि सम्बन्धिनोर्विशेष इष्यते; स कुतो मतः ? स्वयोगता8549 योग्यता शक्तिः उन्य⁸⁵⁵⁰ च्यते,तस्या अपि ततो भेदे अनवस्था । अभेदे; आद्यापि तथैवास्तु किं तद्भेद
कल्पनया इति स एव दोषः ।

किंच, शक्तेस्ततो भेदे नित्यत्वे व्यापित्वे च, अन्यथा न सर्वत्र सर्वदा ज्ञानोदयः, इति न
[p. 543 ] युक्तम्-- सर्वगत आत्मा सवत्रउपलभ्यमानगुणत्वात् इति । यदि पुनः अन्यत्र अन्यदा
8551

योग्यताशक्तिः ।

सा केनचित् क्रियते; कथं तद्रहितेन⁸⁵⁵²

शक्तिरहिंतेन ।

तत्करणम् ? अन्यथा गगनादावपि तत् स्यात् । अयोग्य
त्वान्नेति चेत्; किं पुनः आत्मनि तद्योग्यम⁸⁵⁵³ ग्यताऽस्ति ? भिन्नं8554 अस्ति भिन्ना; तथा चेद
नवस्थापरा8555

द्वितीया ।

ततो नित्यव्यापिनी च सा इति किम् आत्मना ? तत एव तत्कार्यसिद्धेः । सैव
आत्मा इति चेत्; अनुबद्धः प्रसङ्गा8556 ङ्गः--ज्ञानोत्पाद-तदर्थग्रहणं 8557

शक्त्यैव ।

तयैवाऽस्तु इति । यदि पुनः
भिन्नं ज्ञानत्व⁸⁵⁵⁸ ज्ञानं नग्रहणम्; तर्हि भिन्ना शक्तिः न तज्जननमिति, शक्तेरपि अपरा शक्तिः
इत्यनवस्था चक्रकं शक्त्यन्तरस्य नित्यत्वसर्वगतत्वे । तन्न आत्मनो भिन्ना शक्तिः ।

ननु यदि सैवार्थस्य ग्राहिका, तर्हि तस्याः सर्वस्य सर्वत्र सर्वदाऽविशेषात् सर्वोऽपि सर्व
दर्शी स्यादिति चेत्; न; तज्ज्ञानस्यापि ततः सर्वत्र सर्वदा सर्वस्योत्पत्तिप्रसङ्गादिति [p. ४२५ क ]
परपक्षेऽपि स एव दोषः । सहकार⁸⁵⁵⁹ रिवैकल्यान्नेति चेत्; यथा तर्हि 8560

सहकारिवैकल्यात् ।

तद्वैकल्यात् ज्ञानं न जन
यति; तथा आवरण⁸⁵⁶¹ णावैकल्यादर्थं न गृह्णाति । 8562

आत्मनः ।

तस्य आवरणेन किं क्रियते ? तद्वैकल्येन⁸⁵⁶³

सहकारिवैकल्येन ।

किं क्रियते ? न किञ्चिदिति चेत्; आवरणेनापि न किञ्चित् । अर्थग्राहिका कुतो नेति चेत्;
ज्ञानवत् जनिका कुतो नेति समानम् । अथ 8564

शक्तेः ।

तस्या ईदृशः स्वभावो यतस्तद्वैकल्यान्न जनयति अपि तु
सहकारिसाकल्याज्जनयति; तर्हि ईदृशोऽपि स्वभावोऽस्तु येन आवरणसद्भावे न प्रकाशयति अर्थम्
अपि तु तद्वैकल्ये, भावशक्तेः अचिन्त्यत्वात् इति । तत्त्वा8565 तदावरणेना8566 णेनन चेत् तत्स्वरूपखण्डन
8567 नम्;किं तेन ? तच्चेत्; सौगतम⁸⁵⁶⁸

अनित्यत्वापत्तिरिति ।

तमिति चेत्; सहकारिणा न चेत्तस्याः किञ्चित् क्रियते;
नान्यथा8569 नापेक्षा8569

सहकारिणोऽपेक्षा
न स्यात् ।

इतिस एव दोषः । यथा 8571

सहकारिसान्निध्येन ।

तत्सान्निध्येन करोति, तथा आवरणसान्निध्ये न
ज्ञानस्वभावातिशयकाष्ठाप्सु परोव 8572 काष्ठापि, अपरेणप्रकारेण अन्यथा कथमयं प्रतिपद्येत ।
किम् ? इत्याह--न कश्चित् इ 8573 किञ्चित् इत्यादि । सुगतम्8574 सुगमम् । अत्र हेतुमाह—
विप्रकर्षादिवति 8575 दितिस्वभावादिव्यवधानात् ।

अनन्तरार्थस्य⁸⁵⁷⁶ र्थं दशहस्तान्तरं न्योस्तीत्योस्ति व्योम्नि यो नामोत्प्लुत्य
गच्छति । तत्त्वसं॰ पृ॰ ८२६ पूर्वपक्षे इत्यादिकं प्रकारान्तरेण निराकर्त्तुं यदि नाम
इत्यधिकां दशहस्तान्तरम् इत्यादिकां कारिकामाह--

यदि नाम

दशहस्तान्तरं व्याम्नो नोत्प्लवेरन् भवादृशः ।

योजनानां सहस्रं किन्नोत्प्लवेत पक्षिराडिति ॥ १२ ॥

वीर्यान्तरायक्षयातिशयवशात् लङ्घनादिशक्तेरतिशयप्रतिपत्तेः आगरुडादनिवार
णात् सातिशयपुरुषोपपत्तिः ।

8577

कुमारिलमतम् । श्लोकोऽयं कुमारिलोक्तमिति कृत्वा तत्त्व
संग्रहे उद्धृतः । न योजनशतं गन्तुं शक्तोऽम्यासशतैरपि इत्युत्तरार्धम् ।

[p. 544 ]

दशहस्तान्तरं व्योम्नो नोप्लवेरं8578 रन्भवादृशाः यदि नाम, योजनानां
सहस्रं किन्नोत्प्लवेत यत्किरादुत्पप्ल⁸⁵⁷⁹ पक्षिराट् ? उपप्लवेवेतैव । जा8580

गरुडः पक्षिजातीयः, इतरस्तु मनुष्यजातीय इति भिन्नजातीयत्वम् ।

त्यन्तरत्वम्[p. ४२५ ख ]
अन्यत्राऽनिवारित⁸⁵⁸¹ तम्, युक्तं व्य मनुष्य इति स पश्येत मधुना नरैः वालिसिरिति 8582 ? वैनतेयस्या
दर्शनात् योजनसहस्रोत्प्लवनम् असिद्धमिति चेत्; न; भेरुण्डादीनाम् इतरपक्ष⁸⁵⁸³ पक्ष्यपेक्षया
सातिशयोत्प्लवनदर्शनात् वैनतेये तदनिवार्यम् इत्येवमुक्तत्वात् ।

ननु च भेरुण्डस्य तदुत्प्लवनं जातिमात्रभावित्वात् सहजम्, पुरुषस्य तु ज्ञानातिशयो लङ्घ
नवदभ्यासजः इतितद्वन्नियतो युक्त इति चेत्; अत्राह--वीर्यान्तराय इत्यादि । वीर्यं सामर्थ्यं
तस्य अन्तरायः सतोऽप्यावारंभः8584 प्यनारम्भःकर्मविशेषः तस्य क्षयातिशयो विश्लेषविवृद्धिः
तस्य वसा 8585 वशात्लङ्घनादिशक्तेरतिशयप्रतिपत्तेः । आकूत⁸⁵⁸⁶ आ कुतः ?इत्याह--आगरुडाद
निवारणात् कारणात् सातिशयस्य पुरुषस्य उपपत्तिः सातिशयोपपत्तिः । एवं मन्यते--न
गरुडस्य सहजं लङ्घनम्, अपि तु तद्विघातिकर्मक्षयजम्, तथा प्रकृतमपि स्यादिति । कर्मादि
8587 कस्मादिदमवगम्यते ? आत्मनि वीर्यं सदेव केनचिद् आहृतं तत्क्षयाद् व्यज्यते, न पुनः
जात्यादेः असदेव⁸⁵⁸⁸

वीर्यमुत्पद्यते ।

भवतीति चेत्; आत्मविशेषगुणत्वात्ज्ञानवदिति ।

ननु यदुक्तम्-- दोषावरणविमुक्तेः कैवल्यसिद्धिः इति; तत⁸⁵⁸⁹ तत्रदोषविमुक्तेः
सर्वज्ञेऽपि वक्तुर्य⁸⁵⁹⁰ वक्तरि असंभवात् क्वचित्, तत्प्रतिज्ञायाः8591

दोषविमुक्तिप्रतिज्ञायाः ।

वचनलिङ्गजरागाद्यनुमानेन
बाधनात् । 8592

अयं च वक्तृत्वाख्यो हेतुः यस्य ज्ञेयप्रमेयत्ववस्तुसत्त्वादिलक्षणाःइत्यत्र
आदिपदेन आक्षिप्त एवेति ।--तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ ८८१ ।

वचनं हि रागादिमत्कार्यमिति चेत्; अत्राह--वचो रागादिमत्कार्यम् ४२६
क इति ।

वचो रागादिमत्कार्यं सर्वं चेच्चोदना कथम् ।

प्रमाणं नित्यता तासां वक्तारः किं करिष्यते ॥ १३ ॥

सर्वो वक्ता तत्त्वादेव रागादिमान् तत एव अविशेषेण यद्यप्रमाणम्; कथं वेदस्य
प्रामाण्यम् ? वाक्यानांनित्यत्वेताल्वादिव्यापारवैफल्यम् अन्यथा अभिव्यक्तिः क्रियते
न वाक्यमिति किंकृतमेतत् ? न च वैदिकवाक्यानि तत्त्वाविशेषेऽपि वक्तृदोषैर्नोपलिप्ये
रन् यतः प्रवचनमितरस्मात् विशेषयेत्, नान्यथा । न च वाक्यम् इच्छाकार्यम्सुप्तादौ
अन्यथापि दर्शनात् । बुद्धि8593

ततश्चैतन्यकरणपाटवयोरेव साधकतमत्व
मिति ॥--अष्टस॰ पृ॰ ७३ ।

करणपाटवहेतुकं वाक्यम् तच्च ज्ञानपाटवं स्वकार्यं पर
स्मात् विशेषयेत् । न तन्नित्यवाक्यं तत्ततः, व्याख्याविप्रतिपत्त्यभावप्रसङ्गात् । वाक्या
न्तराणां चैतन्यनान्तरीयकत्वं न वेदवाक्यानामिति स्वभावातिक्रमो माभूत् । तत्...।

अत्रेदं विचार्यते--सर्वं वचनं रागादिमत्कार्यम्, अथ किञ्चित् ? किञ्चिच्चेत्; यदा
8594 यददृष्टकर्तृकं तत्तथा8595

रागादिमत्कार्यमिति ।

कुतोऽवगम्यते ? अन⁸⁵⁹⁶ अन्यदृष्टकर्तृकसाम्यात्चेत्; कुतः साम्यम् ?
[p. 545 ] वर्णादेः इति चेत्; सोऽयं वर्णादिः सर्वत्र समानः 8597

वर्णत्वेन ।

तथा प्रत्यभिज्ञानान्नवा किञ्चिद् इत्य
युक्तम्-- असदर्थाभिधानाद् इति चेत्; असदर्थविषयं तर्हि वचनं रागादिमत्कार्य मिति
तत्कर्तुरेव रागादिमत्त्वं नान्यस्य इति सिद्धसाधनम् । यदि पुनः सर्वं वचो वचनं सर्वतत्त्वादे
8598 सर्वज्ञादेः रागादिमत्कार्यं चेद् यदि चोदना वेदवचांसि कथं प्रमाणम् 8599

वचनत्वादेव ।

तत एव तद्वत्
8600

रागादिमत्कार्यत्वात् ।

तत्कार्यत्वात् ।

ननु सर्वकर्तृकं सर्व⁸⁶⁰¹ र्वंतत्कार्यम् उच्यते, चोदना पुनरकर्तृका नित्यत्वेन इति चेत्;
अत्राह--नित्यता इत्यादि । तासां चोदनानां सम्बन्धिनी नित्यता तासामेव कर्त्तार
8602 वक्तारःकिं करिष्यते ? ते च तस्याः प्रमाणाभावेन निश्चेतुमश क्यत्वात् । न हि
8603

नित्यता ।

सा सत्यपि प्रत्यक्षेण निश्चीयते, तन्निश्चेतुः सर्वज्ञतापत्तेः । तदुक्तमत्रैव⁸⁶⁰⁴

प्रस्तावे ।

-- ज्ञानं निरुप
मम् इत्यादि । केवलं कर्तुःअस्मरणान⁸⁶⁰⁵ त्साध्यते; तदपि8606

कर्तुरस्मरणम् ।

जीर्णकूपादिना व्यभिचारी
त्यभ्वायतन्न⁸⁶⁰⁷ रीत्यभिधाय तत्निरस्यति । यदि वा, व्यभिचारिणी8608

नित्यता ।

प्रवचनादौ भावात्
इत्युक्तम् । यद्वा, अन्यथा विचार्यते--कूटस्थनित्यता, परिणामनित्यता वा हेतुः स्यात् ? प्रथमपक्षोऽ
युक्तः; प्रतिषिद्धत्वात् । द्वितीयोऽपि सुवर्णादौ 8609

परिणामनित्यतायामपि ।

तस्यामपि सुवर्णादौका8610 सुवर्णकारादिसाफल्यात्8611

कटककुण्डलादिपर्यायोत्पादने ।

।

कारिका ख्या8612 कां व्याख्यातुमाह--सर्वो वक्तव्ये8613 वक्ते त्यादि । सर्वो निरवशेषो वक्ता
8614

वक्तृत्वादेव ।

तत्त्वादेवरागादिमान् 8615

वचनशब्दः ।

वचनं सर्वलिङ्गम् इति लिङ्गपरिणामेन सम्बन्धः । तत एव वक्तो
8616 वक्तुःरागादिमत्त्वादेव[p. ४२६ ख ] अप्रमाणमविशेषेण यदि कथं वेदस्य प्रामाण्यम् ? वेदस्य
कर्त्ता नास्तीति चेत्; अत्राह--वाक्यानाम् इत्यादि । ताल्वादिव्यापारवैफल्यम्, अन्यथा
व्यक्तिरयती 8617 रभिव्यक्तिः क्रियते न वाक्यम् इति किं कृतमेतत् ? निरूपितं चैतत् ।

ननु वैदिकाः शब्दाः स्वत एव अर्थमभिदधति न पुरुषात्; 8618

यदि पुरुषात् अथंमभिदधेयुः तदा ।

ततः कृत्रिमत्वेन अप्रामाण्यं
तेषामिति चेत्; अत्राह--न च इत्यादि । न च नैव वैदिकवाक्यानि वक्तृदोषौ ताप
8619 दोषैर्नोपलिप्येरन् किन्तुउपलिप्येरन्नेत्वा8620 रन्नेव, तत्त्वाऽ विशेषेऽपि पुरुषपूर्वकत्वाविशे
षेऽपि । न केवलं पूर्वोक्तविधिना यतः नित्यत्वविशेष⁸⁶²¹ षो वचनस्य सर्वज्ञत्वंप्रवचम् 8622 सर्वज्ञोक्तं
प्रवचनम्, इतरस्माद् वेदादविशेषेयत् 8623 वेदात् विशेषयेत् प्रमाणत्वेन भिन्नं ततो व्यवस्थापयेत्
नान्यथा नप्रकाराण 8624 नान्येन प्रकारेण ।

ननु चोक्तम्-- रागादिमत्कार्यं वचः सर्वम् इच्छाया रागादिविशेषत्वादिति चेत्;
न च वाक्यम् इत्यादि । कुतः ? इत्याह--सुप्तादौ आदिशब्देन अन्यत्रगतचित्तादौ अन्यथापि
8625

अव्यवहित
पूर्वकालीनेच्छाप्रेरितयत्नाभावेऽपि ।

समनन्तरेच्छाहितप्रयत्नाभावेऽपि दशनाद्वास्येति 8626 दर्शनात् वाक्यस्य इति किं तत्कारणम् ?
इत्याह--बुद्धि इत्यादि । सुप्तादौ बुद्धिव्यवस्थापनात् न व्यभिचारः8627

बुद्धिकरणपाटवाभावेऽपि वचनोत्पत्तिलक्षणः ।

। अथ सर्वस्य 8628

बुद्धिकरण
पाटवपूर्वकत्वेऽपि ।

तत्पूर्वकत्वा
[p. 546 ] विशेषे कथमन्योऽन्यं स⁸⁶²⁹

शास्त्राणाम् ।

मयानां भेद इति चेत्; अत्राह--न च 8630 तच्च ज्ञानपाटवं जीवादिज्ञान
पाटवं स्वकार्यं प्रवचन⁸⁶³¹ नं परस्मात् सुगतादिवचनात् विशेषयेत् । दृश्यते हि तरज्ञाति8632 तत्त्वे
तरज्ञानिवचसां सत्येतरतया भेदः । तत्पाटवं नित्यं वाक्यं परस्माद् विशेषयेत् स्वकार्यम् इति
चेत्; अत्राह--तन्नित्यवाक्यं तत्ततो [p. ४२७ क ] नविशेषयेत् । कुतः ? इत्याह--व्याख्या
विप्रतिपत्तेरभावप्रसङ्गात् । एवं मन्यते--यदि नित्यत्वं स्वयं स्वार्थ⁸⁶³³ र्थंप्रतिपादयेत्, युक्तमेतत्,
न चैवम् । तद्विप्रतिपत्त्यभावप्रधानतो वा निर्देशः, न नित्यत्वं वाक्यं परस्माद् विशेषयेत् ।
कुतः ? इत्याह--व्याख्यानता 8634 व्याख्याविप्रतिपत्त्य इत्यादि । तत्र यदुक्तम् वाक्यं बुद्धिपूर्वक
मेव इति नियमः स्यात् इति; तन्न सुभाषितम् । वैदिकवाक्यस्य अन्यथा भावादिति चेत्;
अत्राह--चैतन्य इत्यादि । चैतन्यनान्तरीयकत्वं बुद्धिपूर्वकत्वं वाक्यं नराणाम्8635 वाक्यान्त
राणाम् प्रवचनादिवाक्यानां कथं साक्यकल्पितानवयवत्वेनान⁸⁶³⁶ शक्यकल्पितम् अवयवत्वेन⁸⁶³⁶

भागशः ।

न वेदवाक्यानां त⁸⁶³⁸

चैतन्यनान्तरीयकत्वम् ।

न्नान्तरीयकत्वम् इत्येवं यः परेण स्वभावातिक्रमः कल्पितः सर्वज्ञवीतराग
वादिनं प्रति स्वभावातिक्रमं दोषं वदतापि8639

मीमांसकेन ।

स मा भूत् । कुतः ? इत्याह--तत्ते 8640 तत् श्रुतेः इत्यादि ।
तत् सुप्तादौ इच्छाव⁸⁶⁴¹ इच्छाऽव्यभिचारि बुद्धिपूर्वकं कृत्वं8642 वक्तृत्वं श्रुतेः वेदस्य पौरुषेयत्वं
सावयवत्वे च 8643 साधयत्येव यतः तत्साधने निःकलत्वात् 8644 ? ।

ननु वाक्यत्वं स्यात् न च श्रुतेः पौरुषेयत्वं साधयिष्यति, विपक्षव्यावृत्तेः सन्देहादहेतु
रित्याह-- पुरुषातिशयः सिद्धः इत्यादि ।

पुरुषातिशयः सिद्धस्तथैवेत्यनुमीयते ।

सर्वज्ञाभावसंवित्तेस्त्वन्यथानुपपत्तितः ॥ १४ ॥

नित्यं वेदं ब्रुवतामपि सर्वज्ञो वीतदोषः सिद्धः । कुतः ? सकल...यथासमयं...
कर्तुरस्मरणात् वेदनास्तिक्यवचनाद्योः नित्यत्वाविशेषात् । न च सर्वत्र...। कथं सर्वज्ञोऽ
सर्वज्ञैः ज्ञायते यतः प्रवृत्तिकामस्तत्प्रवचनं प्रतिपद्येत । तदन्यत्रापि समानम् ।

तथैव इति श्रवणात् यथैव इत्यनुमीयते यत्तदोर्नित्यसम्बन्धात् । ततोऽयमर्थः—
यथैव चान्यत्वा8645 वचनत्वाऽविशेषेऽपि आगमस्य वेदस्य नित्यता न परस्य, वक्तृत्वाद्यविशेषेऽपि
पुरुषस्यातिशयः सर्वज्ञवीतरागादिलक्षणः सिद्धः तथैव, अन्यथा त⁸⁶⁴⁶

वेदनि
त्यतापि ।

न्नित्यतापि[p. ४२७ ख ]माभूद
विशेषात् । नाविशेषे8647 षःवेदे नित्यतानिबन्धनस्य प्रामाण्यस्य⁸⁶⁴⁸

प्रामाण्यान्यथानुपत्तेः नित्यो वेद इति ।

भावात् पुरुषे त्वतिशयनिबन्ध
नस्य विपर्ययादिति चेत्; न; अस्य⁸⁶⁴⁹ आगमस्यतदतिशयनिबन्धनत्वेन प्रतिपादयिष्यमाणत्वात्
अत्रैव । कर्त्रभावः त⁸⁶⁵⁰

वेदनित्यत्व ।

न्नित्यत्वनिबन्धनम् इत्यपि तादृगेव । नहि सकलदेशकालकलापव्यापी
व्यामीश⁸⁶⁵¹ कलापव्यापी सः8651

कर्त्रभावः ।

त⁸⁶⁵³

पुरुषा
तिशयमन्तरेण ।

दतिशयमन्तरेण प्रत्येतुं शक्यः । तमन्तरेणात् 8654 ण तत्प्रतीयते
[p. 547 ] इत्यनुक्तसमम् । यतः प्राणभृन्मात्रदर्शनेन यदि पदार्थसत्तामात्रं व्याप्यते तद्दर्शनं च स्मरणेन,
युक्तमेतत् स्यात्, न चैवमिति ।

स्यान्मतम्--सर्वज्ञस्याभावात् न स⁸⁶⁵⁵

सर्वज्ञः ।

वेदस्य कर्त्ता, तस्यधेयतो8656 अन्यस्य च इयतोग्रन्थ
प्रबन्धस्य परोक्षेऽर्थे प्रमाणभूतस्य करणाऽसामर्थ्यात् सिद्धा त⁸⁶⁵⁷

वेदनित्यता ।

न्नित्यता, नैवं तदतिशयः, एवं
विधा8658 धोपायाभावादिति; अत्राह--सर्वज्ञ⁸⁶⁵⁹ ज्ञाभावसंवित्तेस्वा8660 स्त्वन्यथानुपप
त्तितः पुरुषातिशयः सिद्धः इति घनायमृदु8661 घटनात् । यत्तु सर्वज्ञस्याभावानु8662 वान्न स
वेदस्य कर्ता इति, साकल्येन त⁸⁶⁶³

सर्वज्ञाभावे ।

दभावे निश्चिते सति8664

स्यादिति ।

, शङ्काऽनिवृत्तिरन्यथा8665

तदभावो यदि न
निश्चितस्तदा ।

त⁸⁶⁶⁶

साकल्येन सर्वज्ञाभावनिश्चयोऽपि ।

न्निश्चयोऽपि
सर्वज्ञाद् इति भावः ।

कारिकां व्याख्यातुमाह--नित्यम् इत्यादि । नित्यं वेदं ब्रुवतामपि न केवलमन्येषाम्
सर्वज्ञो वीतदोषः सिद्धो वाक्यत्ववत् वक्तृत्वादेरपि सदोषत्वात् इति । युक्त्यन्तरं दर्शयितुं
कुतः इति पृच्छति । तदाह--सकलेत्यादि । अनेन सर्वज्ञःसिद्ध इति दर्शयति, यथा
समयम् इत्यादिना वीतदोष इति च[p. ४२८ क ] नित्यत्वादेव⁸⁶⁶⁷

वेदः प्रमाणम् ।

वेदोननास्तिक्यवचनादिकम्
अनित्यम् अविशेषत इति चेत्; अत्राह--कर्तुरस्मरणाद् इत्यादि । वेदनास्तिक्यवचनाद्योः
नित्यत्वाऽविशेषात् । यदि वा, नित्यत्वाद् वेदः प्रमाणम् नान्यो विपर्ययात्; तत्र हेतोः
व्यभिचारं दर्शयन्नाह--नव⁸⁶⁶⁸ नच इत्यादि । अनेन वेदवत् मातृविवाहादेरप्रमाणस्यापि नित्यत्वं
दर्शयति । प्रमाणं सोऽपि चेत्; वेदार्थवद् अनुष्ठेयत्वम् । कर्त्ता तस्य स्मर्यत इति चेत्;
अत्राह--सर्वत्र इत्यादि ।

ननु भवतु सर्वज्ञः, सत्त्यसर्वज्ञोन⁸⁶⁶⁹ स तु असर्वज्ञेनतज्ज्ञानज्ञेयविज्ञानरहितानेवा8670 रहिते
नावगन्तुं न शक्यते । तदुक्तम्--

*सर्वज्ञोऽयमिति ह्येतत्तत्कालेऽपि बुभुत्सुभिः ।

तज्ज्ञानज्ञेयविज्ञानरहितैर्गम्यते कथम् ॥

मी॰ श्लो॰ चोदना॰ श्लो॰ १३४

सर्वज्ञेन ज्ञायते; तन्मतेन सर्वज्ञप्रसङ्गात् । एतदप्युक्तम्--

*कल्पनीयाश्च सर्वज्ञा भवेयुः बहवस्तव ।

य एव स्यादसर्वज्ञः स सर्वज्ञं न बुध्यते ॥

मी॰ श्लो॰ चोदना॰ श्लो॰ १३४ इति ।

एतदेवाह--कथम् इत्यादि । मा ज्ञायता8671 तां किं तेन ज्ञातेनेति चेत्; अत्राह--यत
इत्यादि । यतो यस्मावृद्वि 8672 स्मात्तद्वि ज्ञानात् प्रवृत्तिकामः तत्प्रवचनं सर्वज्ञप्रवचनं प्रतिपद्येत ।
तदुक्तम् सर्वज्ञो येन न ज्ञातः मी॰ श्लो॰ चोदना॰ श्लो॰ १३६इ⁸⁶⁷³

सर्वज्ञोऽनवबुद्धश्च
येनैव स्यान्न तं प्रति । तद्वाक्यानां प्रमाणत्वं मूलाज्ञानेऽन्यवाक्यवत् ॥--मी॰ श्लो॰ ।

त्यादि । इति
चेत्; अत्राह--तद् इत्यादि । तत् परकीयचोद्यम् अन्यत्रापि परमतेऽपि समानम् ।

[p. 548 ]

एतदेव दर्शयन्नाह--सर्वात्मज्ञान इत्यादि ।

सर्वात्मज्ञानविज्ञेयाज्ञेयतत्त्वं विवेचयन् ।

नो चेद्भवेत्कथं तस्य सर्वज्ञाभाववित्स्वयम् ॥ १५ ॥

तज्ज्ञेयज्ञानवैकल्यात् यदि वुध्येत न स्वयम् । १/२ ।

नहि...पुरुषविशेषस्यापि वक्तृत्वादिसामान्यादसर्वज्ञत्वसाधनेऽपि समानमेतत्,
विपक्षेऽभावासिद्धेः

सर्वे स्थावरप्रभृतयः सकलजगद्वासिन आत्मानो जीवाः तेषां च यानि ज्ञानानि
यच्च विज्ञेयं परिच्छेद्यम् अज्ञेयं8674 अज्ञेयम् अपरिच्छेद्यं तत्त्व⁸⁶⁷⁵ त्त्वं तद्विवेचयन् प्रत्य
क्षेण जानन्, अ⁸⁶⁷⁶

प्रमाणस्य ।

न्यस्य तत्राव्यापारादिति निरूपयिष्यते [p. ४२८ ख ] मीमांसकः सर्वज्ञः स्यात् ।
यथैव हि सर्वज्ञस्य ज्ञानं तद्विज्ञेयतृत्वम्8677 यतत्त्वं वा जातना8678 वाऽजानता8678

पुरुषेण ।

सर्वज्ञोऽयम् इति
ज्ञातुं न शक्यते, तज्ञातेव 8680 तज्ज्ञाने च सोऽपि सर्वज्ञः, तथा सर्वात्मना8681 नां तज्ज्ञानानां
विज्ञेयोयाज्ञेवं8682 विज्ञेयाज्ञेय तत्त्वस्य वाअसाक्षात्करणे एतेनाम⁸⁶⁸³ एतेष्वनुजानाति प्रवृत्तिम्
अन्यत्रते त्यजातेत् 8684 अन्यत्र नेत्यजानन् कथं साकल्येन सर्वज्ञाभाववित् ? जानन् स एव सर्वज्ञः
इति । तथा च ध⁸⁶⁸⁵

चोदनालक्षणोऽर्थोः धर्मः--मी॰ सू॰ १ । १ । २ । चौदनैव
प्रमाणञ्चेत्येतद् धर्मेऽवधारितम्--मी॰ श्लो॰ चो॰ सू॰ श्लो॰ ४ ।

र्मे चोदनैव प्रमाणम् ना8686

चोदना हि भूतं भवन्तं
भविष्यन्तं सूक्ष्मं व्यवहितं विप्रकृष्टमित्येवं जातीयकमर्थमवगमयितुमलं नान्यत् किञ्चनेन्द्रियादिकम्
--शाबरभा॰ १ । १ । २ ।

न्यत् किञ्चन इन्द्रियादिकम् शाबरभा॰
१ । १ । २ इति भाष्यं स्तवते 8687 प्लवते । सर्वज्ञत्वेन आत्मानं यदि स्वयमेव जानाति अन्योऽपि
तथैव स्वं तथा जानाति इति तद्विषयानुपलब्धिसिद्धौ8688 लब्धिरसिद्धा । अतः कः ? सर्वज्ञसद्भावश्चाघा
8689 व एव अनेन ज्ञायते इति स एव दोषः । तथा सति कल्पनीयाश्च सर्वज्ञाः मी॰
श्लो॰ चोदना॰ श्लो॰ १३५ इत्यादि परपक्षेऽपि समानम् ।

किंच, त⁸⁶⁹⁰

सर्वज्ञस्य ।

स्य ज्ञानं क्वचित् कदाविद्यादि 8691 कदाचिद् यदि परिसमाप्तम्; तावन्मात्रत्वम्
आत्मनां ज्ञानानां चेति प्राप्तमिति कथम् अनाद्यनन्तता तेषामिति क इदानीं चेदस्य⁸⁶⁹² वेदस्य अनाद्यनन्ततां प्रतीयात् ? ततः परं तत्पाठको वा8693

अवशिष्येत इति सम्बन्धः ।

? यतः स⁸⁶⁹⁴

वेदस्य ।

त्त्वं संभाव्येत ? अथ तत्परिस
माप्तावपि8695

सर्वज्ञज्ञान
परिसमाप्तावपि ।

न तेषां8696

आत्मनां ज्ञानानां वा ।

तावन्मात्रता8697

अपि तु तेनाज्ञातानामपि सद्भावात् ।

; तर्हि तेनापरिच्छिन्नस्वरूपाणामपि भावत्, न वा कालस्य⁸⁶⁹⁸

कालत्वादिति हेतोः वर्तमानकालवत् इति यः सर्वज्ञताऽभावः साध्यते स न इति भावः ।

किञ्चिज्ज्ञतासिद्धिः । यदि पुनर्न क्वचित् तत्परिसमाप्तमिष्यते; न तर्हि बहुकल्पसहस्रैरपि
सर्वात्मज्ञानविज्ञेयाज्ञेयतत्त्वविवेचनम् य एव तेन अज्ञातः तत्रैव सर्वज्ञत्वाशङ्का
नात् 8699 ननिवर्त्तते ।

यस्यात्मकं8700 स्यान्मतम् यथाभावमसौ प्रत्येति तेनाऽयमदोषः; अन्योऽपि सर्वज्ञः8701 ज्ञं [p. 549 ] तथैव प्रत्येति इति तत्रास्य[p. ४२९ क ]दोषा स्याद्भावात् । मयुक्तम्8702 दोषस्योद्भावनमयुक्तम् । एव
मन्यदपि परस्य दुश्चेष्टितां8703 तं चिन्त्यम् । ननु स्यादयं दोषो यद्यसौ सर्वात्मज्ञानविज्ञेयाज्ञेय
तत्त्वं विवेचयेत्, यावता नैवमिति चेत्; अत्राह--नो चेत् न यदि धयेत् 8704 भवेत् स्वयम्
आत्मनैव सर्वज्ञाभाववित् कथं नैव । निरूपितमेतत् । सर्वज्ञ⁸⁷⁰⁵ ज्ञाभावावेदने च धर्मे
चोदनैव प्रमाणम् इत्यन्ययोगव्यवच्छेदेन⁸⁷⁰⁶

वेदान्यस्मिन्-सर्वज्ञे योगस्य-प्रामाण्यसम्बन्धस्य यः व्यवच्छेदोऽभावः तेन रूपेण ।

चोदनाप्रामाण्यसाधनमसारम् ।

किंच, त⁸⁷⁰⁷

सर्वज्ञाभावे संशये सति ।

दभावसन्देहे वेदेऽकर्तृत्वं8708

कर्त्रभावोऽपि ।

सन्दिग्धं कथं प्रामाण्यं साधयेत्8709

वेदस्य ।

यतः प्रवृत्तिकामोऽ
पौरुषेयाद् वचनात् ततः प्रवर्त्तेत ? सर्वज्ञस्य अस्मदाद्यदृश्यस्यतत्कर्तुः8710

वेदकर्तुः ।

सद्भावाशङ्काऽनिवृत्तेः ।
अस्मरणमपि त⁸⁷¹¹

कर्त्रभावम् ।

दभावं न साधयति; स्मरणं हि अनुभवकार्यं न प्रमेयकार्यम्, अविशेषेण सर्वस्य⁸⁷¹²

जैनादिकस्यापि ।

ततः तत्प्रसङ्गात् । नतदभावात्8713

स्मरणाभावात् ।

प्रमेयाभावात्8714

प्रमेयाभावात् इति द्विर्लिखितम् व्यर्थम् ।

प्रमेयाभावः; अन्यथा8715

अकार्यादपि
यदि अकारणस्य अभावः स्यात्तदा ।

धूना8716 धूमाभावात् सर्वा
भावः स्यात् । किन्तु यदि स्यात्8717

यदि स्मरणाभावादभावः स्यात् ।

तत्कारणस्य⁸⁷¹⁸

स्मरणकारणस्य ।

अनुभवस्य स्यात् । न च अस्मदाद्यनुभवः
सर्वप्रमेयकार्यः येन तदभावे8719

अनुभवाभावे ।

विवक्षितप्रमेयाभावः स्यात् । ततो वेदस्यअकर्तृत्वमिच्छता
8720

सर्वज्ञाभावः ।

तदभावो ज्ञातव्य इति न प्रकृतदोषपरिहारः ।

अथ तदविवेचयन्नेव 8721

सर्वज्ञाभावम् ।

तदभावं वेति8722 वेत्ति; तत्राह-- यदि इत्यादि । तस्य सर्वज्ञेयस्य
8723 सर्वज्ञस्य ज्ञानं तस्य ज्ञेयं तत्र ज्ञानं तेन वैकल्यात् सुतरां सर्वात्मनामसर्वज्ञत्वम् स्वयं न
बुध्येत असर्वज्ञ इति । क्रम⁸⁷²⁴ कुतः ? इत्यत्राह--नहि इत्यादि । गतार्थमेतत् । स्यादयं दोषो
यदि सर्वात्मनामसर्वज्ञत्वम् अध्यक्षेण प्रतीयेत, न चैवम् [p. ४२९ ख ]अनुमानेन तत्प्रतीतेरिति चेत्;
अत्राह--पुरुष इत्यादि । पुरुषस्यवि8725 रुषविशेषस्य⁸⁷²⁶ स्यापि सुगतादेरसर्वज्ञत्वसाधनेऽपि न
केवलं प्रकृतसाधने । कुतः ? इत्याह--वक्तृत्वादि इत्यादि । सुगतरथ्यापुरु+एस्यो8727 रुषयोः यद्
वक्तृत्वादिसामान्यम् तस्मात् । तत्र किम् ? इत्याह--समानमेतद् अनुमानमिति । 8728

असवर्ज्ञत्वे साध्ये ।

सर्वात्म
ज्ञानविज्ञेयाज्ञेयावेदने सर्वज्ञो8729 ज्ञे विपक्षे वक्तृत्वाद्यभावासिद्धेः । शेषमत्र चच्चिते8730 चर्चितम् चारुचक्षुषा स्वयमेवोपेण⁸⁷³¹ मेवोह्यम् ।

एव⁸⁷³² एवंपरस्य सर्वज्ञताप्रतिपादने यत् फलं प्राप्तं तद्दर्शयन्नाह--नर इत्यादि ।

नरः शरीरी वक्ता वाऽसकलज्ञं जगद्विदन् ।

सर्वज्ञः स्यात्ततो नास्ति सर्वज्ञाभावसाधनम् ॥ १६ ॥

सत्यपि पुरुषत्वादिसामान्ये यथा केचिदेव सर्वज्ञशून्यं जगत् तद्रागादिमत्त्वं वा
विदन्ति नेतरे तथैव यदि केचन सर्वज्ञाः स्युः किन्नोपपद्येत यतः सर्वज्ञो नैव स्यात् ?

[p. 550 ]

नरः पुरुषः शरीरी वक्ता वा सकलज्ञासकलज्ञ किंविज्ञत्वाजगद्विदतु 8733 वा
असकलज्ञम्, किञ्चिज्ज्ञं जगद्विदन् सर्वज्ञः स्यात् ततो नास्ति सर्वज्ञाभाव
साधनम्, तत्साधनस्य तेन व्यभिचाराद् इति भावः ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--सत्यपि इत्यादि । सत्यपि न केवलम् असति पुरुषत्वादिसा
मान्ये यथा केचिदेव सर्वज्ञशून्यं जगत् जै मि न्या द यो विदन्ति, कस्य⁸⁷³⁴ तस्यसुगतादे
रागादिमत्त्वं वा परोक्षस्य विदन्ति नेतरे रथ्यापुरुषाः तथैव यदि सर्वज्ञः8735 ज्ञाःकेचन स्युः
किन्नोपपद्येत यतोऽनुपपत्तेः सर्वज्ञ⁸⁷³⁶ ज्ञः नैव न क्वचित् स्यात् ।

ननु स्यादयं दोषो यदि प्रत्यक्षेण जगत् तथा विदन्ति केचित्8737

जैमिन्यादयः ।

, किन्तु अनुमानेन ।
तथाहि--सर्वात्मज्ञानाति8738 नानिप्रत्यक्षाभिमतानि विवादगोचरतां गतानि, इन्द्रियार्थसन्निकर्षजानि
नियतविषयाणि ता8739 वा, तत्त्वात्8740

प्रत्यक्षत्वात् ।

, अत्रेदानोतद्यक्षज्ञानत्वं8741 दानीन्तनप्रत्यक्षज्ञानवत् । तथा विषया
विवादविषयाः [p. ४३० क ] प्रतिनियतार्थेन्द्रियाध्यक्षविषयाः, तत्त्वात्8742

विषयत्वात् ।

, विवक्षितविषयवत्8743

घटादिवत् ।

। तद्
युक्तम्8744 तदप्युक्तम्--

*यज्जातीयैः प्रमाणैस्तु यज्जातीयार्थदर्शनम् ।

दृष्टं संप्रति लोकस्य तथा कालान्तरेऽप्यभूत् ॥

मी॰ श्लो॰ चोदना॰ श्लो॰ ११३

इति चेत्; न; सत्यस्वप्नेन अस्य व्यभिचारात् । तद्धि सत्यस्वप्नज्ञानम्
इन्द्रियासंसृष्टं व्यवहितं चार्थमवैति इति प्र मा ण सं ग्र हे8745

स्वयं
प्रभुरलङ्घनार्हः स्वार्थालोकपरिस्फुटमवभासते सत्यस्वप्नवत् ।--प्रमाणसं॰ पृ॰ ९९ ।

निरूपितम् ।

तर्हि बाधकवत् साधकस्यापि सर्वज्ञोभा8746 सर्वज्ञेऽभा-वात् संशय इति चेत्; एतदेवाह—
साधक इत्यादिना8747

साधकबाधक
प्रमाणाभावात् सर्वज्ञे संशयोऽस्तु इत्ययुक्तम्...--अष्टस॰ पृ॰ ४९ ।

।

साधकबाधकाभावात् सर्वज्ञे संशयः क्वचित् ।

बाधकासंभवात् सिद्धं साधकस्यैव संभवात् ॥ १७ ॥

केन तद्द्वयस्याभावनिर्णयः ? तत्र बाधकाभावनिर्णयात् । तत एव प्रत्यक्षस्यापि
प्रामाण्यम् । यथादर्शनं तत्त्वप्रतिपत्तौ अतिप्रसङ्गात् । तन्न साकल्येन बाधकप्रमाणव्या
वृत्तेरन्यत् साधकं नाम, यतस्तस्य साधकबाधकप्रमाणाभावात् सर्वज्ञत्वं संशीतिमवतरेत् ।
साधकबाधकयोरन्योऽन्यं विधिप्रतिषेधलक्षणत्वात् ।

अत्र दूषणमाह--बाधकासंभवादि त्यादि । क्वचित् पुरुषविशेषे सर्वज्ञत्वं सिद्ध⁸⁷⁴⁸ द्धम् । कुतः ? इत्याह--बाधकाऽसंभवात् । अनेनैतत् कथयति--बाधकाभावः परमार्थसत्त्वेन व्याप्तः,
सुखादिस्वसंवदेने तथादर्शनात्, परमार्थ त⁸⁷⁴⁹ सत्त्वाभावे च ग्राह्यमरीचिकादिनिराद्याकारो8750 बाह्यमरी
चिकादिनीराद्याकारेबाधकाभावनिवृत्तेः । यन्निवृत्त्या यन्नियमेन निवर्त्तते तत्तेन व्याप्तम्, यथा
[p. 551 ] ज्ञानत्वं स्वसंवदेनेन, निवर्तते च 8751

परमार्थसत्त्वनिवृत्तौ ।

तत्सत्त्वनिवृत्तौ 8752

बाधकाभावः ।

तदभाव इति ।

स्यान्मतम्--8753

परमार्थसत्त्वाभावेऽपि ।

तत्सत्त्वाभावेऽपि स्वप्नादिदृष्टघटादौ 8754

बाधकाभावात् ।

तदभावात्न तेन⁸⁷⁵⁵

परमार्थसत्त्वेन ।

8756

बाधकाभावव्याप्तिः ।

तद्व्याप्तिरिति;
तत्तत्8757 तन्नस्वसंवेदनग्राह्याकारयोरविशेषप्रसङ्गात् तदाकारनिवेदनात् । ततः स्वप्नादिग्राह्या
कारस्य असत्त्वमिच्छता तद्बाधकसद्भावोऽभ्युपगन्तव्यः ।

अपरे मन्यन्ते--प्रागभावादौ तत्रासंबंध⁸⁷⁵⁸ सत्तासम्बन्धरहिते त⁸⁷⁵⁹

परमार्थसत्त्वाभावेऽपि ।

त्सत्त्वाभावेऽपि बाधक
प्रमाणाभावः इति नानयोः8760

बाधकाभावपरमार्थ
सत्त्वयोः ।

व्याप्यव्यापकभाव इति; तन्न; भावाद् भिन्नेऽभावे बाधकसतस्य
8761 संभवस्यदर्शितत्वात्, सत्तासम्बन्ध वा8762 न्धे च । ततो यतएव बाधकासंभवाद् भावनिश्चयः
तत एव तत्र[p. ४३० ख ]शब्देहम्ववदतः 8763 सन्देहं वदन्तः मूढमतय इति ।

ननु न तत⁸⁷⁶⁴

बाधकाभावात् ।

एकेन⁸⁷⁶⁵

केवलेन ।

तत्स्वरूपात् केवलात् क्वचित् संशीतिरिष्यते, अपि तु साधकाभाव
सहितात् । साधकप्रमाणात्मको हि बाधकाभावो भावं गमयति । न च सर्वज्ञे सोऽस्तीति चेत्;
अत्राह-- सावकस्यैवं8766 साधकस्यैवसंभवात् इति व्यतिरेचको8767

व्यावर्तकः ।

नियतोऽयं8768 निपातोऽयं8768

एवकारः ।

सिद्धम् इत्यस्याऽनन्तरं द्रष्टव्यः । साधकस्य संभवात् क्वचित् सर्वज्ञत्वं सिद्धेसच⁸⁷⁷⁰ सिद्धमेव
तत्संभवो दर्शितो नेह पुनरुपदर्श्यते । यदि च 8771 वा आत्मनः सकलपदार्थसाक्षात्कारी कस्यचिद्
8772 कश्चिद्अवस्थाविशेषः समस्तीति श्रौती बाधकरहिता प्रतीतिः तत्साधकं प्रमाणमिति ।

यत्पुनरुक्तं ध र्म की र्ति ना-- साधकबाधकप्रमाणाभावात्तर्हि सन्देहोऽस्तु
8773

तुलना—
साधकबाधकप्रमाणाभावमात्रं चात्र सन्देहेन लक्ष्यते ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ ४ । ९१ । सेयं साधकबाधक
प्रमाणानुपपत्तौ सत्यां समानधर्मोपलब्धिः विनश्यदवस्था विशेषस्मृत्या सहाविनश्यदवस्थय एकस्मिन्
क्षणे सती संशयज्ञानस्य हेतुरिति सिद्धम् ।--न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ २४७ । न्यायकुसु॰ स्त॰ २
पृ॰ ८ । साधकबाधकप्रमाणयोर्निर्णयात् भावाभावयोरविप्रतिपत्तिः अनिर्णयादारेका स्यात् ।--अष्टश॰
अष्टस॰, पृ॰ ४९ । लघी॰ स्ववृ॰ पृ॰ २ । प्रमाणनय॰ १ । ११ । प्रमेयरत्नमा॰ ३ । २९ । प्र॰ मी॰ पृ॰ ५ ।

इति; तत्राह--केन प्रमाणेन तद्द्वयस्य साधकबाधकप्रमाणद्वयस्य अभावनिर्णयः न केनचिद्
इति निवेदितमेतत् । एवं मन्यते--सर्वज्ञे हेतोः सन्देहसाधनम्, हेतुनाच सिद्धेन भवितव्यम्,
अन्यथा 8774

हेतोः ।

ततः 8775

सर्वज्ञसन्देहसाधनायोगात् ।

तत्साधनायोगात्, सन्दिग्धासिद्धा8776 द्धवचनप्रसङ्गादिति ।

ननु मा भूत् 8777

साधकबाधकाभावद्वय ।

तद्द्वयाभावनिर्णयः, सन्देहो भवद्वि8778 त्विति चेत्; तत⁸⁷⁷⁹

साधकबाधका
भावसन्देहात् ।

एव 8780

सर्वज्ञे ।

तत्र
सन्देहः स्यात् न तद्द्वयाभावात् इति । अस्तु तत एव सन्देह इचिंति8781 इति चेत्; अत्राह—
बाधक इत्यादिना । तत्र शब्दः क्रमवाची, तन्न तत्सन्देहात् तत्र सन्देह इति भावः । तथापि
तत एव तत्र सन्देहं8782 हः चेत्; अत्राह--तत एव इत्यादि । बाधकाभावनिर्णयादेव । कुतः ?
इत्याह--प्रत्यक्षस्यापि, न केवलम् आगमस्य[p. ४३१ क ] तत एव प्रामाण्यं यतः इति ।

स्यान्मतम्--प्रतिभासात् तत्प्रमाण्यं न 8783

बाधकभावनिर्णयात् ।

ततः इति; तत्राह--यथादर्शनम् इत्यादि ।
[p. 552 ] तत्त्वप्रतिपत्तौ प्रामाण्यप्रतिपत्तावङ्गीक्रियमाणायाम् अतिप्रसङ्गात् सकलज्ञानप्रमाणताप्रंसङ्गात्,
स्व वेतद्बास्यमपि8784 स्ववेदनवत् बाह्यमपि निरारेक⁸⁷⁸⁵ कंभवेत् ।

प्रकृतमुपसंहरन्नाह--तन्न इत्यादि । यत एवं तत् तस्मात् न साकल्येन बाधकप्रमाण
व्यावृत्तेः सकाशात् अन्यत् साधकं प्रमाणं नाम किन्तु सैव साधिका इति, यतोऽन्यस्य साध
कस्य 8786 स्याभावात् तस्य सर्वज्ञत्वस्य साधकबाधकप्रमाणाभावात् सर्वज्ञत्वं संशीतिमवतरेत् ।
एतदपि कुतः ? इत्याह--साधक इत्यादि । साधकबाधकयोः अन्योऽन्यं परस्परं यौ विधि
प्रतिषेधौ तावेव लक्षणं ययोः तयोर्भावात् तत्त्वात् । तथाहि--बाधकप्रतिषेध एव साधकविधिः,
8787

साधकप्रतिषेध एव ।

तत्प्रतिषेध एव स⁸⁷⁸⁸ चबाधकविधिः, तथा बाधकविधिरेव साधकप्रतिषेधः 8789

साधकविधिरेव ।

तद्विधिरेव बाधक
प्रतिषेध इति । अन्यथा जीवच्छरीरे नैरात्म्यनिषेधः सात्मको न स्यात्, कृतकत्वादेर्वा हेतोः
असति विपक्षे अभावाभावो भावात्मको न भवेत् ध र्म की र्त्तेः इति । तन्न बाधकनिवृत्तिश्च
स्यात् न च सर्वज्ञसद्भावः प्रतिबन्धाभावात् इति; सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तेः शेषवत् साधनम् ।

एतदेव दर्शयन्नाह--कथम् इत्यादि ।

कथं बाधकनिवृत्तिः सा सती सर्वविदोऽत्यये ।

जगत्सकलज्ञवैकल्ये तद्भावे हेतुरेव वा ॥ १८ ॥

सती बाधकनिवृत्तिः सर्ववित्सत्तां साधयेत् नात्र संशयः । न वै कस्यचिदप्य
भावे बाधकप्रमाणमेव न स्यात् किन्तु तदभावे साधकप्रमाणं च न । तदियमेव निश्चिता
सर्वज्ञसद्भावं कुतो न साधयति, साधकव्यावृत्तेरसंभवात् । प्रमेयान्तरस्यापि सत्त्वमबाधि
तविज्ञानज्ञेयत्वादेव । तदस्ति सर्वज्ञेऽपि । साधकबाधकप्रमाणाभावे संशयोऽपि मा भूत्
नैरात्म्यवत् । सुप्तम्...। इत्यलं प्रसङ्गेन ।

जगतः सकलज्ञवैकल्ये साध्यविपर्ययरूपे सति8790 सतीतद्बाधकनिवृत्तिः संभ
वन्ती तत्सद्भावे8791 तद्भावेहेतुः सर्वज्ञसद्भावहेतुः कथमिति ? तत्रोत्तरम्-- बाधक
निवृत्तिः इत्यादि । 8792

व्यावर्तक इत्यर्थः ।

व्यतिरेचको[p. ४३१ ख ]नियतो8793 8793

एवकारः ।

निपातः सती तस्य 8795 इत्यस्य अनन्तरं द्रष्टव्यः । बाधकस्य या निवृत्तिः सा सत्येव । कस्मिन् सति ? इत्याह--सर्व
विदोऽत्यये सर्वज्ञाभावे, तन्निवृत्तेः8796

बाधकनिवृत्तेः ।

तत्सद्भावेन⁸⁷⁹⁷

सर्वज्ञसद्भावेन ।

व्याप्तत्वात् ।

ननु कथं 8798

सर्वज्ञसद्भावासिद्धौ ।

तत्सद्भावाऽसिद्धौ तेन 8799

बाधकनिवृत्तेः व्याप्तिः ।

तद्व्याप्तिः ? तन्निवृत्तेः तत्सिद्धिरिति चेत्; अन्योऽ
न्यसंश्रयः । तथाहि--तन्निवृत्तेः तद्व्याप्तिसिद्धौ 8800

बाधकनिवृत्तेः ।

ततः 8801

सर्वज्ञसद्भावः ।

तत्सद्भावः सिध्यति, पुनः तेन तद्व्याप्तिः
इति; तन्न; शब्दानित्यत्वेन कृतकत्वादेर्व्याप्तिसाधनेऽप्यस्य समानत्वात् । अथात्र न धर्मिणि
व्याप्तिसिद्धिः इष्यते, अपि तु सपक्षे घटादौ; तर्हि त सर्वज्ञो धर्मिणि तन्निध्यत्वसद्भातेन व्याधिः
[p. 553 ] 8802 तर्हि न सर्वज्ञे धर्मिणि 8802

बाधकनिवृत्तेः ।

तन्निवृत्तेस्तत्सद्भावेन⁸⁸⁰³

सर्वज्ञसद्भावेन ।

व्याप्तिःसाध्यते किन्तु सपक्षे सुखादौ । 8805

सुखादौ ।

तत्रन
8806

सर्वज्ञसत्त्वम् ।

तत्सत्त्वमिति चेत्; यदोपित⁸⁸⁰⁷ घटादावपि नशब्दाऽनित्यत्वम् । 8808

शब्दा
नित्यत्वे साध्ये ।

अत्र अनित्यत्वसामान्येन⁸⁸⁰⁹

व्याप्तिरिति चेत्; ।

;
अन्यत्र सत्त्वसामान्येन व्याप्तिरिति समानम् । एवमर्थं चोक्तम्-- प्रत्यक्षस्यापि इत्यादि ।

नन्वेवं बहिर्व्याप्तिरुपसिता8810 रुपदर्शितास्यात् । तव⁸⁸¹¹ न चएतावता8812

सपक्षे बहिर्व्याप्तिमात्रेण ।

हेतोगम⁸⁸¹³ हेतोर्गमक
त्वम्; 8814

गर्भस्थो मैत्रतनयः श्यामो
भविष्यति मैत्रतनयत्वात् इत्यादेः ।

तत्पुत्रत्वादेरपि गमकत्वप्रसङ्गात्, अन्तर्व्याप्तेः 8815

हेतोः ।

तस्य गमकत्वोपगमात्, 8816

अन्तर्व्याप्तिः ।

सा च धर्मिणि
गृह्यते । न चैतन्न निवृत्ते र स्ता8817 न चैतत् तन्निवृत्तेरस्ति इति चेत्; अत्राह--सती इत्यादि ।
सर्वदे दि 8818 सर्वविदि धर्मिणि बाधकस्य निवृत्तिः सर्वविदः सत्तां साधयेत् नात्र साध्ये संशयः
कार्यः इत्यध्याहारः । अन्यथा चक्षुरादिविषयेऽपि सत्तासन्देहः स्यात् । बाधकनिवृत्तेः
अन्यस्य 8819

सत्तालक्षणस्य ।

तल्लक्षणस्याभावात्, अदर्शनमात्रस्य व्यभिचारात् ।

ननु इदमनुमानम् 8820

अनु
मानान्तर ।

तदन्तरबाधितविषय⁸⁸²¹ यंकथं साध्यसाधकमिति ? तथाहि--नास्ति
सर्वज्ञा8822 सर्वज्ञः [p. ४३२ क ]सुनिश्चितासंभवत्साधकप्रमाण त्वांतरा8823 णत्वात् । तदाह-- न वै
इत्यादि । कस्यविदर्प्य ह⁸⁸²⁴ कस्यचिदपि अर्हतोऽन्यस्य वा सर्वज्ञस्य अभावे अङ्गीक्रियमाणे
बाधकप्रमाणमेव न स्यात् उक्तविधिना सर्वज्ञस्य इति किन्तु अपि तु तस्याभावे साध्ये
साधकप्रमाणं च न स्यात् साधकप्रमाणाभावः स्यादिति । न वै नैव सर्वज्ञाभावे साधक
प्रमाणाभावस्य निश्चेतुमशक्तेः, तस्य तदन्तरस्य वा तत्साधकप्रमाणस्य भावात् । तदभावान्नेति
चेत्; कुतः 8825

सर्वज्ञाभावः ।

तदभावः ? अन्यत इति चेत्; अस्य वैफल्यम् । अत इति चेत्; अन्योऽन्य
संश्रयः--सिद्धे तदभावे साकल्येंतदसा8826 ल्येन तत्साधक प्रमाणं न स्यादिति स्यात्भवे8827 साधक
प्रमाणाभावेच तदभावसिद्धिरिति यत्किञ्चिदेतत् ।

उपसंहरन्नाह--तत् तस्माद् इयं बाधकप्रमाणव्यावृत्तिरेव नान्यत् । किं कृता ? इत्याह—
निश्चिता सती । किं करोति ? इत्याह--सर्वज्ञ इत्यादि । साधकव्यावृत्तिः तदभावं कुतो न
साधयति ? इत्याह--साधकव्यावृत्तेरसंभवात् सर्वज्ञाभावे तन्निर्णयासंभवाद् इति भावः ।
विपक्षे बाधकं दर्शयन्नाह--प्रमेयान्तरस्यापि सुखादिरूपस्य न केवलम् अशेषवित्प्रमेयस्य भत्त्वं
परपार्श्वतत्त्वम् 8828 सत्त्वं परमार्थत्वम् अबाधितविज्ञानज्ञेयत्वादेव, 8829

दर्शितं दर्शनविषयीभूतम् एतावन्मात्रेण प्रमाणत्वं नेति भावः ।

दर्शितमात्रस्य व्यभिचारि
त्वात् । अर्थक्रियाकारणादिति चेत्; न; तदप्रतिभासने ततः तदिति स्वपा8830 निश्चयाऽयोगात् ।
प्रतिभासनेऽपि उक्तम् । अबाधितप्रतिभासात् तद्व्यवस्था; अन्यत्र समाना । ऐतेन अर्थक्रियातः
तदिति निरस्तम्, अनवस्था च तत्रापि तदन्तरापेक्षणात् । सत्तासम्बन्धात्8831

सत्त्वम् ।

इत्येके; मरीचिका
तोये शक्रतो8832 तत्कुतो न ? बाधनादिति चेत्; पतितोऽसि[p. ४३२ ख ]मदुपदिष्टो धर्मन्य च मर्थं
8833 ष्टे धर्मे इत्येवमर्थं चैवकारकरणम् ।

[p. 554 ]

स्यान्मतम्--अबाधितविज्ञानज्ञेयत्वम् अशेषविदि असिद्धम्; इत्यत्राह--तदबाधितज्ञानज्ञे
यत्वम् अस्ति सर्वज्ञेऽपि, गतार्थमेतत् । तन्न सूक्त⁸⁸³⁴ क्तम्-- साधकबाधकप्रमाणाभावा
त्तत्र संशयः इति ।

दूषणान्तरमात्र⁸⁸³⁵ मत्रैव दर्शयन्नाहे--साधन⁸⁸³⁶ धक इत्यादि । साधकप्रमाणं सर्वज्ञविषयं
ज्ञानम् बाधकं प्रमाणं तदभावविषयं 8837

ज्ञानम् ।

तत् तदभावे तद्विषयज्ञानरहितत्वे अङ्गीक्रियमाणे संशयोऽपि
मा भूत् । नहि धर्मिमात्रस्याप्यग्रहणे स⁸⁸³⁸

संशयः ।

युक्तः । निदर्शनमाह--नैरात्म्यवत् 8839

शून्यत्ववत् इत्यर्थः कदाचित् स्यात् मृतवत् इत्यर्थः ।

पञ्चत्वे इव तद्वत् ।

ननु सर्वज्ञानम् आत्माधीनं 8840

शून्यत्वे ।

पञ्चत्वे तदभावात् कथं तदिति चेत् ? अत्राह--सुप्त
इत्यादि । पूर्वं सौगतं8841

प्रति ।

परं8842

द्वितीयम् ।

मीमांसकं प्रति । एतेन धर्म्यसिद्धिर्निरस्ता । परमप्यत्र वक्तव्यमस्ति
इति दर्शयन्नाह--इत्यलं प्रसङ्गेन इति ।

ननु सत्यपि सर्वज्ञे कथम् अर्हन्नेव सर्वज्ञो नेतरः ? तदुक्तं सुक्तम्8843

सुक्तम् इति निरर्थकं पुनर्लिखितम् ।

।

*सुगतो यदि सर्वज्ञः कपिलो नेति का प्रमा ।

तावुभौ यदि सर्वज्ञौ मतभेदः कथं तयोः ॥

तत्त्वसं॰ श्लो॰ ३१४९ पूर्वपक्षे इति ।

एतदेव दर्शयन्नाह--सत्यपि इत्यादि ।

सत्यपि स्वानुभूतस्य तत्त्वमेकान्तवादिनः ।

अलक्षयन्तः कल्प्येरन् सर्वज्ञाः किं परीक्षकैः ॥ १९ ॥

तत्रोत्तरमाह--एकान्तवादिन इत्यादि । सुगतादयः तत्त्वं स्वरूपमलक्षयन्तोऽनि
श्चितवन्तः । कस्य ? स्तात्र⁸⁸⁴⁴ स्वानुभूतस्य वस्तुनः सुखादिनीलादेः अनेकान्तात्मनोऽनुभूतस्य
एकान्तरूपतया लक्षणात् कल्पेरन्8845 कल्प्येरन्सर्वज्ञः8846 ज्ञाः किं परीक्षकैः ? नैव ।

स्यान्मतम्--परचेतोवृत्तीनां दुरन्वयत्वात् कथमवगम्यते तदलक्षयन्तः इति ? अन्यथा
भिधाना[p. ४३३ क ] दूरनलिंवांद्विप्रन्तति 8847 द् विप्रलभन्ति प्रायाः ।

तत्रापि--

सर्वस्यैव सतः सिद्धा स्थित्युत्पत्तिव्ययात्मनः ।

क्वचित् कथञ्चिदुद्भूता वृत्तिरन्यतमात्मनः ॥ २० ॥

उत्पत्तिरात्मलाभः, स्थितिः सत्त्वम्, नाशः पुनः स्वभावप्रच्यवनम् च, एतत् पर
स्परैकार्थात्मकं कथम् ? अपरिणामिनोऽपि तावत् क्षणिकस्य कलान्तरस्थायिनो वाऽर्थस्य
यो यदात्मा यथाभूतः स तं सदैव लभते । न च त्र्यात्मव्यतिरेकेण उत्पत्तिः
स्थितिर्विपत्तिर्वायुज्येत, द्रव्यान्तरव्यावृत्तिलक्षणत्वात् स्वस्वभावस्थितेः । परिणामिनश्चा
र्थस्य सतः पूर्वस्वभावप्रच्युतिरेव पुनः स्वभावान्तरप्राप्तिः । परिणामिकारणस्य स्वकार्या
[p. 555 ] त्मविवर्तं प्रत्यन्यानपेक्षणात् । पूर्वस्य वैकल्यम् उत्तरस्य वैकल्यम् । सतो द्रव्यस्य दृश्यं मध्य
रूपं कथञ्चित्सदेव, अन्यथा...सर्वथा...। स्वसन्तानपतितमुत्तरपरिणाममप्राप्नुवतः
परोपकारासंभवात् । सकल...। परस्परप्रवर्तननिवर्तनाभ्यामन्वयव्यतिरेकलक्षणत्वादन्योऽ
न्यं द्रव्याणाम् । तदन्ते क्षयदर्शनात् पूर्वमपि क्षयमिच्छन् मध्ये स्थितिदर्शनात् पूर्वापर
कोट्योरपि स्वभावस्थितिं निश्चेतुमर्हति अविशेषात् । दृश्यादृश्याद्यात्मकमेकम् प्रत्यक्ष
परोक्षवत् उद्भूतरूपस्पर्शादिपुद्गलवत् । प्रत्यक्षस्वभावस्यैव कथञ्चिदनुमेयतोपपत्तेश्च ।
नहि तद्विरुद्धम्; संवित्तेरपि अभावप्रसङ्गात् । तन्मिथ्यैकान्ताभिनिवेशवन्तः...किंच
उत्तरत्र निषेत्स्यमानत्वात् ।

नतु8848 ननु अनेकान्तात्मकत्ववत् एकस्य प्रतिक्षणं स्थित्युत्पत्तिव्ययात्मकत्वम्, न च मन्या
8849 मण्यादीना8850 नांत⁸⁸⁵¹

प्रतिक्षणम् ।

थोत्पत्तिव्ययौ, चरमध्य⁸⁸⁵² मान्त्यक्षणानां च स्थितिः प्रतीयते इति चेत्;
अत्राह--सर्वस्यैव इत्यादि । सर्वस्यैव न नियतस्य चेतनेतरवर्गस्य सतो विद्यमानस्य, हेतु
पदमेतत् । किंभूतस्य ? इत्याह--स्थित्वि8853 त्यि त्यादि । तस्य किम् ? इत्याह--सिद्धा निश्चिता ।
का ? इत्याह--वृत्तिः । किंभूता ? उद्भूता । किं सर्वत्र सर्वथा ? न इत्याह, क्वचित् कथ
ञ्चिद् इति स्थित्युत्पत्तिव्ययानां मध्ये अन्यतमात्मनः अन्यतमस्वभावस्य मन्य दौ
8854 मण्यादौस्थित्यात्मनः संसारिजीवादौ त्रयात्मनः ।

कारिकां व्याख्यातुं पूर्वपक्षयन्नाह--उत्पत्तिः इत्यादि । उत्पत्तिः प्रादुर्भावः । का ?
इत्याह--आत्मलाभः आत्मनः स्वरूपस्यलाभः, प्रागसतो न कारणसमवायः सत्तासमवायो
वा इति भावः । तथाहि--पूर्वं स्वतः सतश्चेत् समवायः उत्पत्तिः; आत्मादिविभुत्वादीनां च
स्यात् । असतश्चेत्; शशविषाणादीनां भवेत् । पूर्ववत् पश्चादपि 8855

शशविषाणादीनाम् ।

तेषामसत्त्वात् नेति चेत्;
किमिदं तदसत्त्वम् ? तत्सम्बन्धाभावश्चेत्; सोऽपि कुतः ? अभावाच्चेत्; अन्योऽन्यसंश्रयः—
तथाहि--सिद्धे तदभावे तत्सम्बन्धत्वाभावः, तस्माच्च तदभाव इति । कारणाभावात् त⁸⁸⁵⁶

शशविषाणादीनामभावे ।

दभावे
इदमेव वक्तव्यम् । तद्यथा कुतः तत्कारणाभावः ? अत्यन्ताभावरूपत्वात् । तदीप कुतः ?
कारणाभावात्8857

इति चेत्; ।

; अन्योऽन्यसंश्रयः8858

कारणाभावे अत्यन्ताभावरूपता सिद्ध्यति, तस्याश्च कारणाभाव इति ।

। कथं[p. ४३३ ख ] व⁸⁸⁵⁹ च प्रध्वंसाभावो विद्यमानः ? यतो
मुद्गरादिसाफल्यम् । नहि तस्यसमवायि-असमवायिकारणमिष्यते । निमित्तकारणमस्ति इति
चेत्; इतरत्र 8860 इ⁸⁸⁶⁰

समवायिकारणम्
असमवायिकारणं च कुतो न ? ।

तरन् नेति कुतः ? अदर्शनादिति चेत्; त⁸⁸⁶²

अदर्शनादेव ।

त एव बुद्धिशब्दादीनाम् अत्यन्तभिन्नम्
आत्माकाशादि समवायिकारणं न स्यात् । नहि तदुपलभ्यते यथोपवर्ण्यते परेण । निराधारता8863

शब्दादीनाम् ।

स्यात् चेत्; अस्तु, को दोषः ? नि8864 नीरूपता इति चेत्; न; प्रध्वंसेन व्यभिचारात् ।
गुणत्वाभावश्चेत्; किमिदं गुणत्वं नाम ? स्वरूपमेव इति नोत्तरम्; प्रध्वंसेतिपि8865 सेऽपि प्रसङ्गात् । एतेना8866 नगुणत्व⁸⁸⁶⁷ त्वंचिन्तितम् । द्रव्याश्रितत्वम् इति चेत्; तदपि कुतः ? गुणत्वादिति
तु भा8868 दुर्भाषितम्, अन्योऽन्यसंश्रयात्--गुणत्वे त⁸⁸⁶⁹

द्रव्याश्रितत्वम् ।

दाश्रितत्वं ततो गुणत्वमिति ।

[p. 556 ]

यत्पुनरेतत्-- बुद्ध्यादिः गुणः निषिध्यमानद्रव्यकर्मभावत्वे सति सत्तासम्बन्धि
त्वाद् रूपादिवत् इति8870

तुलना--गुणः शब्दो द्रव्यकर्मान्यत्वे सति सत्तासम्बन्धित्वात् रूपादिवत् ।--प्रश॰ व्यो॰
पृ॰ ६४९ ।

; तदपि न सुन्दरम्; प्रध्वंसेन व्यभिचारात् । न व्यभिचारः; तस्य
सत्तासम्बन्धित्वाभावादिति चेत्; न; तस्य सत्तासम्बन्धोऽपिभवतुदोषाभावात् । कथमन्यथा
प्रध्वंसः सन् इति प्रत्ययः ? औपचारिक इति चेत्; कुत एतत् ? तत्सम्बन्धाभावास्या8871 भा
वाच्चेत्; तद्पि कुतः ? तत्प्रत्ययस्य औपचारिकत्वाच्चेत्; अन्योऽन्यसंश्रयः8872

सन्निति प्रत्ययस्यौपचारिकत्वे तत्सम्बन्धाभावः, तस्मिंश्च तत्प्रत्ययस्यौपचारिकत्वमिति ।

। अथ प्रध्वंसे
सत्प्रत्यय उपचरितो द्र⁸⁸⁷³

द्रव्यादिविषय उपचरितो इति पुनर्लिखितं व्यर्थम् ।

व्यादिविषय+उपचरितो द्रव्यादिविषयत्वे सति तत्प्रत्ययत्वात् सामा
न्यादिवदिति; 8874

सत्प्रत्ययस्य द्रव्यादिविषयत्वम् ।

तद्विषयत्वं कुतः ? तत्प्रत्ययोपचारात्8875

चेत्; ।

; पुनः अन्योऽन्यसंश्रयः । अथ न
प्रध्वंसो द्रव्यादीनामन्यतेमोन्याश्रियत्वेताप्रतीतेच⁸⁸⁷⁶ न्यतमः, अन्याश्रितत्वेनाप्रतीतेः । अत
एव बुद्ध्यादिरपि[p. ४३४ क ]न स्यादिति तदेव आवर्तते इति चक्रकप्रसङ्गः ।

स्यान्मतम्--प्रध्वंसाता8877 ध्वंसे सत्तासम्बन्धे अभावत्वं हीयते इति8878

चेत्; ।

; तस्योत्पादे अर्थ
क्रियाकारित्वे वा कुतो न हीयते ? ततो यथा तदविशेषेऽपि तन्न हीयते तथा तत्सम्बन्धाविशेषेऽ
पि इति सर्वं सुस्थम् ।

किञ्चित्8879 किञ्चतत्सम्बन्धाभेदेऽपि यदि द्रव्यादीनां भावाभावभेदः; अभावोऽपिभिन्न
ः स्यात्, अवान्तरसामान्यस्य अभावेष्वपि निषेद्धुमशक्यत्वात् । अन्यथतत्र⁸⁸⁸⁰ अन्यथा तत्र
अभावप्रत्ययाभिधानानुगमो दुर्लभो भवेत् । तन्न बुद्ध्यादीनां गुणत्वं प्रध्वंसवदिति न सम
वायिकारणसिद्धिः ।

अथ बुद्ध्यादेः कादाचित्कत्वं समवायिकारणं गमयति; तदपि प्रध्वंसेन व्यभिचारि ।
भावत्वे सति 8881

भावत्वे सति कादाचित्कत्वात् इति ।

इत्यपि न सुन्दरतरम्; प्रध्वंसवत् भावस्यापि कस्यचित् 8882

समवायिकारणाभावेऽपि ।

तथोत्पन्य⁸⁸⁸³ त्त्यविरो
धात्, चित्रत्वाद् भावस्वभावानाम् । अथ बुद्ध्यादेः समवायिकारणाभावे कुत उत्पत्तिः ?
प्रध्वंसवत् निमित्तकारणात् किन्न स्यात् ? इतरथा प्रध्वंसस्यापि न स्यात् । निर्हेतु प्रध्वंसभावे
न कारणाभावप्रयुक्त ः कार्याभाव इति चेत्; सौविक्रते 8884 सोऽपि कुतः ? अभावत्वादित⁸⁸⁸⁵ तिचेत्;
उक्तमत्र । अपि च, घटादीनां कारणं सत्तासम्बन्धो वा अस्ति इति कुतः ? स्वरूपेण सत्त्वे तदपि
वेतिते चेत् स्वत्व⁸⁸⁸⁶ तथेति स्वरूपसत्त्वमायातम् । उभयमपि नेति चेत्; पदार्थान्तरं तथाविधं किन्न
स्यादृतः8887 त् ? यतःपदार्थसंख्यानियमो व्यवतिष्ठेत । अदर्शनादिति चेत्; अन्यत्र समानम् ।
तस्माद् आत्मलाभ उत्पत्तिः इति ।

स्थितिमाह स्थिति रित्यादिना । पुनः इत्यादिना सं 8888 नाशंस्वभावशब्देन[p. ४३४ ख ]
भावाद्भिन्नं स्वात्सं8889 नाशंप्रतिषेधति प्रच्यवनम् इत्यनेन सतः तिरोभावम्8890

प्रतिषेधति ।

, निरूपितं चैतत् ।
एतत् उत्पत्त्यादित्रयं परस्परस्य अन्योऽन्यस्य एकार्थ आत्मा स्वभावो यस्य तत्तथोक्तम् ।
[p. 557 ] कथम् इत्येतत् कारिकाव्याख्यानेन परिहरन्नाह--अपरिणामिनोऽपि इत्यादि । अपरिणामि
नोऽपि इत्यादि । अपरिणामिनोऽपि न केवलं परिणामिनः, तावत् शब्दः भावनायाम् ।
कस्य ? इत्याह--अर्थस्य । किंभूतस्य ? क्षणिकस्य कालन्तरस्थायिनो वा नित्यस्य इत्यर्थः ।
तस्य किम् ? इत्याह--यौ8891 योयस्य क्षणिकस्य नित्यस्य आत्मा स्वभावो यथाभूतः क्षणिको
नित्यो वा सोऽर्थस⁸⁸⁹² र्थः त मात्मानं सदैव लभते कदाचिन्नेति नायं विभागः अन्यथा सर्वत्र
सर्वदा क्षणिकम् आत्मादिकं वा नित्यं तस्या8893 न स्यात् । तथा त्तया8894 तदात्मकोऽप्यर्थः तं सदैव
लभते इति भावः ।

स्यादेतदेवम् यात्म⁸⁸⁹⁵ यदात्मकोऽर्थः स्यात् करणवसेत्8896 कारणवशात्कदाचित् प्राप्तेः इति
चेत्; अत्राह--नचेत्यात्म्यं 8897 न च इत्यादि । 8897

त्र्यात्मनो भावः त्र्यात्म्यम्, अत्पादादित्रयात्मकत्वमित्यर्थः ।

त्र्यात्म्यं त्र्यात्मकत्वं तस्य व्यतिरेकोऽभावः
तेन उत्पत्तिः नहि । उत्पत्तिस्वभावरहितं खरविषाणादि कारणाभावादनुत्पत्तिमत् न घटादिर्विप⁸⁸⁹⁹

कारणसद्भावात् ।

र्ययादिति चेत्; उक्तमत्र ।

किं च, सदधि8900 सदपिकारणम् अनुत्पित्सुस्वभावं नोत्पादयति, अन्यथा 8901

2 akṣarasस्वभावरहितम् ।

अविनश्वर⁸⁹⁰² रं विनाशयेत् । न कस्यचिदुत्पत्तिरिति चेत्; उक्तमत्र चक्रादिवैफल्यम् इति । तथा 8903

त्र्यात्मकत्वव्यतिरेकेण ।

तद्व्यतिरेकेण
न स्थितिः । न खलु स्थितिस्वभावगर्हितं8904

रहितम् इत्यर्थः ।

कुतचित् स्थाव न 8905 कुतश्चित् स्थापनमर्हति ।
नहि 8906

अदृष्टं धर्माधर्मादि ।

कर्म दत्तफलम्[p. ४३५ क ]ईश्वरेणापि स्थापयितुं शक्यधि8907 शक्यमिति कार्यविरोधि
वैशे॰ १ । १ । १४ 8908

कार्यविरोधि कर्म--कर्म स्वकार्येण फलेन विरुध्यते विनाश्यते इत्यर्थः ।

इत्यस्य विरोधात् । अथ ईश्वरस्य तत्स्थापनशक्तिः नास्ति; 8909

तन्वाद्युत्पादने ।

अन्यत्र कथम् ?
अन्यथा 8910

2 akṣarasशक्तरूपता ।

उभयरूपता ईशस्य । यथा वाऽशक्तो न स्थापकः तथा स्थितिशक्तिरहितो न कुत
श्चित् तिष्ठति इति समानम् । एतेन स्थापने तद्वा8911 तद्व्यवस्थापि निरस्ता ।

ननु न स्थितिस्वभावताप्रयुक्ता स्थितिः, तस्यामपि विनोश्रुत्यय⁸⁹¹² विनाशप्रत्ययप्रणि
धाने8913

सन्निधाने ।

घटादेर्विनाशदर्शनादिति चेत्; न; तस्य⁸⁹¹⁴

घटादेः ।

विनश्वरस्वभावत्वात् । सर्वदा कुतो न नाश+ए
8915 नाशमेति चेत् ? क एवमाह--ने तीति8916 न एति इति ? केवलं तिरोधानादनुपलक्षणं 8917

तेजोद्रव्यात्मके सुवर्णे उष्णस्पर्शानुद्भवो यथा ।

सुवर्णे
उष्णस्पर्शवत् । कारणभेदात् कदाचित्की शक्तिस्तु विनाश⁸⁹¹⁸ शेऽपिइति स्थितिस्वभाव एव तिष्ठति ।

तथा तद्व्यतिरेकेण विपती र्व्य⁸⁹¹⁹ विपत्तिर्वा विनाशो वा न युज्येत । नहि तत्स्वभाव
रहितस्य सामान्यधर्मपक्षस्य⁸⁹²⁰ धर्मवत् कस्यचित् कुतश्चित् विनाशः । न विनाश इति चेत्;
कपालादौ8921

घटविनाशानन्तरसमुद्भूतखर्परादौ ।

घटादिदर्शनप्रसङ्गः । तिरोधानान्नेति चेत्; तदस्थास्य⁸⁹²² तदवस्थस्य 8923

तिरोधानायोगात् ।

तदयोगाव⁸⁹²⁴ त् ।
एतदेव दर्शयन्नाह--द्रव्य इत्यादि । स्वेद्रव्यादिन्योनेद्रव्यादुपः8925 स्वद्रव्यादिभ्योऽन्ये द्रव्यादयः तदन्तराणि तेभ्यो व्यावृत्तिः लक्षणं यस्य तस्य भावात् तत्त्वात् वस्तुनः इत्यध्याहारः ।
[p. 558 ] एतदपि कुतः ? इत्याह--स्वेत्यादि । स्वेन स्वभावेन स्थितेः सर्वभावानाम्, अन्यथा8926

इतरेतराभावाभावे सर्वात्मकम्, प्रागभावाभावे--उत्पत्त्यभावे अनादि, प्रध्वंसाभावाभावे
अनन्तं स्यादिति भावः ।

सर्वात्म
कम् अनाद्यनन्तं च सर्व⁸⁹²⁷ र्वं स्यात् इति भावः । तदुक्तम्--

*सदेव सर्वं को नेच्छेत् स्वरूपादिचतुष्टयात् ।

असदेव विपर्यासात् न चेन्न व्यवतिष्ठते ॥

आप्तमी॰ श्लो॰ १५ इति ।

न⁸⁹²⁸

बौद्धः ।

नु स⁸⁹²⁹ स्वस्वभावस्थितिः[p. ४३५ ख ]क्षणिकेष्वेव भावेषु । तथा चोक्तम्-- सर्वे भावाः
स्वभावेन प्र॰ वा॰ ३ । ३९ इत्यादि; इति चेत्; अत्राह--परिणामिन इत्यादि । षु8930 च इत्यवधारणे परिणामिन एव अर्थस्य त स्थिते8931 तत्स्थितेः सदैवं8932 वलभते इति । कुत
एतद् इति चेत् ? अत्राह--सतो विद्यमानस्य पूर्वस्वभावप्रच्युतिरेव सौगतेन इष्यमाणा पुनः
पश्चात् स्वभावान्तरप्राप्तिः । यदि वा, त⁸⁹³³

स्वाभावान्तरप्राप्तिरेव ।

त्प्राप्तिरेव त⁸⁹³⁴

पूर्वस्वभावप्रच्युतिः ।

त्प्रच्युतिः न पुनरन्यः प्रध्वंसः ।
तत्र यदा उत्तरकार्यमनन्तरं भवति तदा भवतु एतत्, यदा काले न भवति वा तदा कथमिति
चेत् ? अत्राह-- परिणामि इत्यादि । परिणामिकारणस्य उपादानकारणस्य स्वकार्यात्मनो
यो विवर्त्तः तं प्रत्यन्यानपेक्षणात् तत्प्रच्युतिरेक⁸⁹³⁵ रेवतत्प्राप्तिः ।

स्यान्मतम्--न तत्प्राप्तिरेव तत्प्रच्युतिः किन्तु भिन्नोऽभाव इति चेत्; अत्राह--पूर्वस्य
वैकल्यम् अभावः उत्तरस्य कैवल्यम् पूर्वाकाररहितता परस्य न तस्थः8936 तत्स्थः8936

तस्मिन्
तिष्ठतीति तत्स्थः, पूर्वावस्थाभावी ।

प्रध्वंसः । तददा
8938 तद् यदा काले न भवति वा तदा कथमिति चेत् ? अत्राह--परिणामीत्यादि । परिणामि
कारणस्य उपादानकारणस्य स्वका8939 र्यात्मनो यो विवर्तः तं प्रत्यन्यानपेक्षणात् तत्प्रप्रतीति
8940 तत्प्रच्युतिरिति । तर्हि पूर्वापराकारविनाशोत्पादमात्रं स्थितिः इति प्रसक्तमिति चेत्; अत्राह—
न च इत्यादि ।

निगमयन्नाह--तदुत्पाद इत्यादि । तद् युक्तं तदात्मकगता8941 कम्, अतोनानवस्था परोदिता ।
अथ मतं यत्र निरन्तरं सप⁸⁹⁴² रूपत्रयं लभ्यतेतत्र स्थितिप्रतिपत्तिरस्तु, यत्र मध्यरूपमेव⁸⁹⁴³

उपलभ्यते ।

तत्र
[p. ४३६ क ]कथमिति चेत् ? अत्राह--सत इत्यादि । सतो द्रव्यस्य दृश्यं यत् मध्यरूपं तत्
पूर्वापरकोट्योरनुपलभ्यम् सदेव कथञ्चित् न सर्वात्मना । कुतः ? इत्याह--अन्यथा तदसत्त्व
प्रकारेण । शेषं स्वगमं8944 सुगमम् । कुतः ? इत्यत्राह--सर्वथा इत्यादि ।

यदि मतम्--पूर्वं तत् सदश्रुतिः 8945 सदस्तु, असतः का8946

कारणादुत्पत्तिविरोधात् खरविषाणवत् ।

रणोत्पत्तिविरोधात्, पश्चात् कुतः8947

सत् ।

?
इत्याह स्वम्8948 स्वसन्तान इत्यादि । स्वसन्तानपतिवम्8949 पतितम्उत्तरपरिणामं नुपाप्रेक्षण
8950 उपादेयक्षणम प्राप्नुवतः सतःपरोपकारासंभवाद् विजातीयकार्यकारणा8951 करणासंभवात् ।
तथा ऽदर्शनात्; 8952

अन्यथा ।

रसाद् रूपानुमानाभावप्रसङ्गात् । मा भूत् तत्राप्युपकारः; इत्यत्राह--सकल
इत्यादि । कुद⁸⁹⁵³ कुत इदमवगम्यते तत्परिणाममप्राप्नुवतः तदुपकारासंभवः ? इत्याह--परस्पर
[p. 559 ] इत्यादि । परस्परम् अन्योन्यं प्रवर्त्तनं समर्थरूपेण उत्पादनं प्रवृत्तिः असमर्थरूपेण निवर्त्तनं
निवृत्तिः ताभ्याम् अन्वयः अनुग्रामो8954 अनुगमः व्यतिरेको व्यावृत्तिः तावेव लक्षणं यस्य तस्य
भावात् तत्त्वात् । कस्य ? इत्याह--अन्योऽन्य इत्यादि । केषाम् ? इत्याह--द्रव्याणाम् इति ।
तथा अन्यदा दर्शनादिति भावः ।

एवं सति यत् सिद्धं तद् दर्शयन्नाह--तद् इत्यादि । यत एवमनन्तरं संवृत्तं तत् तस्मात्
अन्ते विसदृशकार्योत्पादकाले कार्यानुत्पादसमये वा क्षयदर्शनात् द्रव्याणां पव्येपि क्षयंतिष्ठि
कृत् 8955 पूर्वमपि क्षयमिच्छन् सौगतो मध्ये स्थितिदर्शनात् पूर्वापरकोट्योः अधि8956 अपि स्वभावस्थितिं निश्चेतुमर्हति । अथ अ⁸⁹⁵⁷

स्थितिपक्षे ।

त्र प्रमाणबाधनम् तत्पूर्वत्र 8958 न पूर्वत्र; इत्याह—
अविशेषादिति । मध्ये व्यवस्थितिदर्शनमुक्तमिति नेहोच्यते ।

ननु दृश्यादृश्यस्वभावयोर्भेदात् [p. ४३६ ख ] कथमेकं दृश्येतररूममिति चेत् ? अत्राह—
दृश्य इत्यादि । आदिशब्देन चलितेतरादिरूपपरिग्रहः । अत्र निदर्शनमाह--प्रत्यक्ष इत्यादि ।
निरूपितमेतत्-- वित्तेर्विषयनिर्भासविवेकानुपलम्भतः सिद्धिवि॰ १ । २० इत्यादिना ।

वैशेषिकादिकं प्रति निदर्शनमाह--उद्भूत इत्यादि । उद्भूतानुद्भूतौरूपस्पर्शौ आदी
येषां गन्धादीनां ते तथोक्तात, द्मू 8959 क्ताः, उद्भू तानुद्भूता8960 तरूपस्पर्शादयो यस्य युगलोत्रा
8961 पुद्गलस्य, अत्रान्यपदार्थः,⁸⁹⁶²

बहुव्रीहिसमास इत्यर्थः ।

तस्येव तद्वदिति । तथाहि--पृथिव्यां रूपादयः सर्वेऽपि सामान्येन
उद्भूता दृश्याः, विशेषापेक्षया तु उभयथा विभत्ति8963 भवन्तिअप्सु गन्धोऽनुद्भूतो नेतरे8964

रूपरसस्पर्शाः ।

, तेजसि
गन्धरसौ8965

अनुद्भूतौ ।

, वायौ स्पर्श एव उद्भूतः ।

अथ जलादौ गन्धादयः सत्ता8966 सन्तः इति कुतः प्रतीतिरिति चेत् ? स्पर्शवत्त्वात्
पृथिवीवत् । अन्यत्र नजा8967 तज्जातीये उद्भूतिः स्यादिति चेत्; न; पृथिव्यां तद्भावाद् अदो
षात् । कथं तस्याः तज्जातीयत्वम् ? कथं हेमजातीयत्वम् ? हेमजातीयत्वम् अग्नेः तेजोद्रव्य
त्वात्8968

इति
चेत्; ।

; पुद्गलत्वात् इति समानम् । कथं तत्र ? होत्रि 8969 हेम्नि कथं तेजस्त्वम् ? नहि अपरं तत्र
त्सामाहाति8970 तत्साधकमस्ति विवादाभावप्राप्तेः । उपदेशसहायादिन्द्रियात् तत्प्रतिपत्तिः पुद्गलत्वेऽपि
समान⁸⁹⁷¹ ना । भासुररूपदर्शनात्र⁸⁹⁷² नात् तत्8972

तेजस्त्वम् ।

त⁸⁹⁷⁴

सुवर्णे ।

त्रानुमीयते; अनुमीयतां यदि अस्य⁸⁹⁷⁵

भासुररूपादेः ।

अव्यभि
चारः स्यात् । न चैवम्, पीतत्वागन्धनिर्नल⁸⁹⁷⁶ पीतत्वस्य निर्मलमसृणपाषाणमर्दिते वस्त्रे
तद्दर्शनात् । तथा स्पर्शदर्शनात् पुद्गलत्वमनुमीयतामविशेषात् । इतश्च पुद्गलद्रव्यविशेषा भूम्या
दयः परिणामपरिग्रहदर्शनात्, जलादेः [p. ४३७ क ] मुक्ताफलादिभावादिव 8977 भावात् । एव मर्थं च
पुद्गलवत् इत्युक्तम् ।

गुणिना8978 नांगुणानांचभेदात् न तद्दृश्येतरत्वा स्या8979 त्वात्मकत्वंदृश्यते इति चेत्; न;
अस्य पक्षस्य⁸⁹⁸⁰

गुणगुणिनोर्भेदैकान्तस्य ।

निषेधात् । भेदेऽपि प्रतिभासमानगुणसम्बन्धिनैव⁸⁹⁸¹ तैवदृश्या नेतिरेति8982 नेतरेति स एव
प्रसङ्गः । 8983

इतर
गुणसम्बन्धितायाः ।

तस्या अपि दृश्यत्वे सकलगुणग्रहः, 8984

गुणग्रहणाभावे ।

तदभावे तत्सम्बन्धिताऽग्रहणात्, अन्यथा दृश्य
[p. 560 ] मानगुणग्रहणेऽपि तत्सम्बन्धिताप्रतीतिः न स्यात् । स्यापिकिन्नेवि 8985 सा8985

गुणसम्बन्धितापि ।

पि अन्यैवेति चेत्; कथं
तस्य ? सम्बन्धाच्चेत्; अन्या तत्सम्बन्धिता पुनरपि अन्या पुनरपि अन्या इत्यनवस्था । ततो
दृश्येतरात्मकम् एकं युक्तम् ।

त⁸⁹⁸⁷

तत्रैव युक्तं इति व्यर्थं पुनर्लिखितम् ।

त्रैव युक्तं तत्रैव युक्त्यन्तरमाह--प्रत्यक्ष इत्यादि । प्रत्यक्षः स्वभावो यस्य शब्दादेः
तस्यैव, नान्यस्य धर्मिणोऽसिद्धेः अनुमेयतोपपत्तेश्च दृश्यादृश्यादि इत्यादिना सम्बन्धः ।

ननु तत्स्वभावस्य किमनुमेयवयेनिवेद⁸⁹⁸⁸ यत्वेनेति चेत्; अत्राह--कथञ्चित् शब्दादि
रूपेण न क्षणक्षयादिरूपेण तत्स्वभावस्य 8989

अन्यथा क्षणक्षयानु
मानवैयर्थ्यं स्यादिति भावः ।

तदनुमानवैफल्यापत्तेः । अनिश्चितनिश्चयाऽभावा
न्नेति चेत्; स एव दोषः--उभयरूपता इति । समारोपव्यवच्छेदोऽपि विहितोत्तरः ।

ननु दृश्यस्वभावकाले अन्यस्यादर्शने कथं तयोरेकत्वम् श्रुतो 8990 8990

विनष्ट ।

च्युतोत्पन्नपदार्थान्तरवदिति
चेत् ? अत्राह--नहि इत्यादि । कुतः ? इत्यत्राह--संवित्ति8992 त्तेः इत्यादि । न केवलं बहिन्न
शब्दाधि8993 बहिःशब्दादेरपि तु संवित्तेरपि ज्ञानमात्रस्यापि अभावप्रसङ्गात् । 8994

क्षणिकत्वं च उत्तरकार्यजनकत्वं च तयोरप्रतिभासे ।

क्षणिकत्वोत्तर
कार्यजनकत्वाप्रतिभास⁸⁹⁹⁵ सेसर्वाप्रतिभासनात्, सर्वस्य विभ्रममात्रे समवेसान⁸⁹⁹⁶ समावेशात् न किञ्चित् क्वचित् शक्तम् । एव⁸⁹⁹⁷ एवंदृश्यत्वादृश्यत्वविरुद्धधर्माध्यासेन[p. ४३७ ख ]असत्त्वाद्
अन्यस्याप्रतिभासेनासत्त्वात् नैकस्य दृश्येतररूपतेति चेत्; अत्राह--तन्मिथ्यैकान्त इत्यादि ।
तत् संवित्तिमात्रमपि मिथ्येति पेर्यम्8998 योऽयम् एकान्ताभिनिवेशः तत्त्वतः8999 तद्वन्तः स्वग⁹⁰⁰⁰ सुग तादयो गृह्यन्ते । शेषं सुगमम् । किंच इत्यादिना दोषान्तरमाह--तत्रोत्तरं नु9001 उत्तरत्र सुगतस्य
निषेत्स्यमानत्वात् ।

वैशेषिकादि9002 दिंनिराकुर्वन्नाह--ससं9003 सत्संप्रयोगजत्वेन इत्यादि ।

सत्सम्प्रयोगजत्वेन विरुद्धा सकलज्ञता ।

प्रागसकलज्ञस्य कुतः पश्चान्नित्यस्य साऽन्यतः ॥ २१ ॥

आत्मेन्द्रियमनोऽर्थसन्निकर्षात् कथं निरवशेषज्ञानम् ? सत्यपि तपःप्रभावे इन्द्रि
याणां सम्प्रयोगानतिक्रमात् नियतविषयत्वात् । अणोर्मनसोऽदृष्टवशात् बहिरर्थसन्नि
कर्षवैशद्यकल्पनायाम् 9004

युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम् ।--न्यायसू॰ १ । १ । १६ ।

युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गं न भवेत् ।

ननु नित्यमपि तस्य⁹⁰⁰⁵

ईश्वरस्य, वैशेषिकस्य वा ।

ज्ञानमस्ति, तेन किं 9006

सकलज्ञता ।

साऽविरुद्धा येन तदत्र दूषयितुं नाशङ्क्यते ?
नो चेत्9007

विरुद्धा चेत् ।

; तत्तर्हि तदाशङ्कनीयम् । अथ ईश्वरनिराकरणे तन्निरस्तमिति नाशङ्क्यते; तर्हि
क्षणिकनिरंशवस्तुनिषेधेन 9008

सुगतज्ञानस्यापि ।

अन्यस्यापि निषेधात्तदपि नाशङ्कनीयम् । प्रपञ्चार्थमिति चेत्;
नित्यमपि तथैव इति चेत्; न; तदभावात्9009

नित्यज्ञानाऽभावात् ।

। सतो हि भावस्य धर्मचिन्ता नासतः । तदभावः
[p. 561 ] क्वथमिति चेत् ? प्रमाणाभावात् । न तत्र प्रत्यक्षम्9010

प्रमाणम् ।

; अतीन्द्रिये9011

नित्यज्ञाने ।

तदवृत्तेः । नानुमानम्; लिङ्गा
भावात् । न ज्ञानत्वं लिङ्गम्; अस्मदादिज्ञानेन व्यभिचारात् ।

एतेन विभुद्रव्यविशेषगुणत्वे सति विभुत्ववत् इति निरस्तम् । सर्वविषयत्वे सति इति
चेत्; न; इतरयोगिज्ञानेन⁹⁰¹²

व्यभिचारात् ।

। सर्वदा तद्विषयत्वे सति इति चेत्; यदि तस्यैव तदेव साध्यं
तदेव हेतुविशेषणम् इत्यसारं परस्या9013 स्यनित्यत्वम् । न चात्र निदर्शनम् ।

स्यान्मतम्--ईश्वरज्ञानं नित्यंसत्त्वेसति धर्मादिकारणाजन्यत्वात् तद् विभुत्ववत्
इति । न चेश्वरस्य धर्मादिरस्ति; तत्कारणाभावात् । न च 9014

आत्मान्तर ।

परधर्मादेः तद्विज्ञानम्; [p. ४३८ क ]
आत्मगुणानाम् आत्मान्तरगुणाकारणत्वादिति । किं पुनः ईश्वरज्ञानं न किंचित् करोति ?
तथा चेत्; कुतोऽशेषकार्यजन्म ? महेश्वराच्चेत्; न । बुद्धिनिरपेक्षस्य पुंसः कार्यव्यापारे
अचेतनकर्मणोऽविशेषः9015

विशेषाभावः ।

। सत्यपि बुद्धिः अनुपयोगिनी । अथ पदार्थग्रहणेनतज्जन्मनि9016

कार्योत्पादे व्यापारः ।

; सर्व
स्यापि बुद्धेः तत्रैव⁹⁰¹⁷

पदार्थग्रहणे एव ।

व्यापारो न कार्यजन्मनि, इति इदं बुद्धिपूर्वम्, इदमथा9018 मन्यथाकार्यम्
इति व्यवहारविलोपः । अथ 9019

बुद्धिसहितेन ।

तत्सहितेन पुंसा कृतम् इति उपचारेण बुद्धिकृतम् इत्युच्यते;
9020

बुद्ध्यैव ।

तयापि तत्करणे को विरोधः ?

किं च, यदि नान्यात्मगुणः अन्यात्मगुणनिमित्तं कथं मन्त्रिण⁹⁰²¹ णोध्यानाद् अन्ययोषितः
तं प्रति प्रत्यो9022 प्रत्याकर्षणम् ?अन्यमन्त्रोऽपि9023 मन्त्रेऽपिआत्मन एव तच्च⁹⁰²⁴ तद्धेतुत्वमिति चेत्;
न; धर्मादेः सर्वत्रानुपयोगापत्तेः, आत्मन एव उपयोगात् । अथ मन्त्रिणो ध्यानं चित्तविकारकार
णम्; ईश्वरज्ञानमपि तथैव स्यात् । भवतु को दोष इति चेत्; तद्वद् अन्यधर्मादिः 9025

ईश्वरज्ञानो
त्पत्तिकारणम् ।

तत्कार
णम् इति कारणाभावोऽसिद्धः । तन्नानुमानमत्र⁹⁰²⁶

प्रमाणम् ।

।

ननु यथा भवदीये मते सर्वज्ञः तेन⁹⁰²⁷

स्वेन ।

तदन्तरेण⁹⁰²⁸

सर्वा2 akṣarasरेण ।

वा ज्ञायते, तथा मदीये तदेव ज्ञानम्
आत्मनित्यत्यत्वमवैति तदन्तरे स्वोत्9029 9029

ईश्वरज्ञानान्तराभावात् ।

तदन्तराभावादिति चेत्; न; एकत्वसंवेदनतापत्तेः, ईश्वर
कल्पनमनर्थकम्, तावतैव⁹⁰³¹

ज्ञानमात्रेणैव ।

तत्प्रयोजनसिद्धेः । 9032

ननु निराश्रयं ज्ञानं कथं स्या2 akṣarasशङ्कायामाह ।

यथा ज्ञानत्वाऽविशेषेऽपि तदेव नित्यं तथा गुण
त्वाविशेषेऽपि तदेव⁹⁰³³

ईश्वरज्ञानमेव ।

अनाश्रयम् इति । 9034

ज्ञानसामान्ये ।

अन्यत्र अनित्यामित्यत्वा9035 अनित्यत्वनित्यत्व 9036

द्वै विकल्पौ इत्यर्थः ।

दर्शन
द्वयम् । एकत्र उक्तो दोषे9037 षःअन्यत्रसत्सम्प्रयोगजत्वेन इत्यादिकः । [p. ४३८ ख ]तन्न नित्यं
ज्ञानम् इत्यवशिष्यते ।

तत्र सता अर्थेन सम्प्रयोगः सन्निकर्षः इन्द्रि2 akṣaras तज्जत्वे न ज्ञानस्य विरुद्धा
सकलज्ञाता कु मा रि लो क्ताऽशेषदोषापरिहारात् इति भावः । दूषणान्तरमाह--नित्यस्य
आत्मनः सर्वज्ञता कुतः कारणात् ? न कुतश्चित्, नित्यत्वविरोधात् । स्वभाविकी सा9038

स4 akṣaras ।

[p. 562 ] इति चेत्; अत्राह--कुतः प्रमाणात् अवगम्यते इत्यध्याहारः । आत्मस्वभावस्य उत्कर्षवतः
तथा दर्शनात् ।

ननु कारणेन भिन्न⁹⁰³⁹ न्नंज्ञानमशेषविषयं जन्यते, तत्सम्बन्धात् 9040

नित्यस्यात्मनः ।

तस्य 9041

सर्वज्ञता ।

सा इति चेत्;
अत्राह--असकलज्ञस्य तस्य प्राक्, पश्चाज्ज्ञाने उत्पन्ने 9042

सर्वज्ञता ।

सा कुतः ? नहि स्वयम् अर्थ
ग्रहणाभिमुख्यरहितस्य अन्यतः तद् युक्तम् ।

कारिकां विवरीतुमाह--स्वस्व⁹⁰⁴³ आत्म इत्यादि । आत्मा च इन्द्रियं च मनश्च अर्थश्च
तेषां सन्निकर्षात् संयोगादिरूपात् कथं निरवशेषज्ञानम् इतर⁹⁰⁴⁴ इतियावत् । तपःप्रभावात्,
निरवशेषविषयं ततोऽपि ज्ञानमिति चेत्; अत्राह--तपःप्रभाव इत्यादि । तपसः प्रभावः
सामर्थ्या9045 र्थ्यविशेषः तस्मिन् सत्यपि न केवलमसति इन्द्रियाणांसम्प्रयोगानतिक्रमाद्
विज्ञानस्य । नहि तत्र सति ज्ञानं 9046

सन्निकपंनिरपेक्षम् ।

प्रयोगनिरपेक्षम्; परमतसिद्धेः । यदि च 9047 वा, इन्द्रिया
णाम् तत्प्रयोगानतिक्रमात् इति व्याख्येयम् । न खलु तस्मिन् सति इन्द्रियाणि सत्सम्बन्ध
9048 द्धमर्थंनगृह्णन्ति; तैरेव सन्निकर्षसाधकहेतूनां व्यभिचारप्रसङ्गात् । अथ अस्मदादिचक्षुः
सम्बन्ध⁹⁰⁴⁹ द्धमर्थमवे9050 वैति तत्प्रभावरहितत्वे[p. ४३९ क ]सति इन्द्रियत्वात् स्पर्शनवत् इति चेत्;
न; तद्रहितत्व⁹⁰⁵¹ त्वाऽसिद्धेः, 9052

जन्मान्त
रीयतपसः संभावना वर्तते इति भावः ।

जन्मान्तरे तदनिषेधात् । यस्य यावती मात्राविशेषण
मत्त्वात् हेतोरगमकत्वात् अतिप्रसङ्गात् । अथ 9053

तपःप्रभावात् ।

तत्प्रभावाद् इन्द्रियाणि तथाविधानि ज्ञायन्ने
याति9054 जायन्ते येनसर्वविषयैः अति9055 गतिःसंपद्यते; तत्राह--नियत इत्यादि । नहि स्पर्शनादिकं
तत्प्रभावतः शरीरं विहास⁹⁰⁵⁶ विहायप्रतिविषयं भ्रमति, तेन सह भ्रमणे तस्य सर्वगतत्वम् ।
चक्षूरश्मीनां सर्वत्र गमनेऽपि रूपस्यैव सर्वस्य ग्रहणं स्यात् न रसादेः । तेनैव⁹⁰⁵⁷

चक्षुषैव ।

9058

रसादेरपि ।

तस्यापिग्रहणे
इतरेन्द्रियवैफल्यम् । तदाह--नियत इत्यादि । मानसं योगिनोऽशेषगोचरमध्य⁹⁰⁵⁹ चरमध्यक्ष न चक्षुरादिजमिति चेत्; अत्राह--मनस इत्यादि । मनसः अणोः सकाशाद् बहिरर्थ
सन्निकर्षेवैशद्यकल्पनायां कुतः ? इत्याह-- अदृष्टवशाद् धर्मादिसहायात्; केवलस्य
तत्संवित्तिवैशद्यकारण⁹⁰⁶⁰ णाऽसामर्थ्याद् अतीतादी9061 दौतन्मानससंवित्तिवदे9062 वदितिवचनम् ।

ननु स्वप्नादिप्रत्ययानां मनस एव वैशद्यमिति चेत्; अन्येषामपि स्यात् तदविशेषात् ।
अपि च, तत एव योगिनोऽशेषार्थज्ञानवैशद्ये सर्वस्य सात्त⁹⁰⁶³ स्यात्, तस्य 9064

आत्मना मनः संयुक्तम्, तेन च सर्वेऽर्थाः इति परम्परासम्बन्धस्य ।

सम्बन्धसम्बन्ध
स्य⁹⁰⁶⁵ चाऽभेदात्9066

भेदाभावात् ।

। न चैवम्, अतोऽदृष्टमेष्टव्यम् । तस्याम्किम् ?इत्यत्राह--युगपत्ज्ञान
इत्यादि । सर्वेन्द्रियविषयसन्निधानेऽपि या युगपज्ज्ञानानामनुत्पत्तिः सा मनसो लिङ्गम्
न भवेत् । तद्वैशद्यवत्9067

अशेषार्थ
वैशद्यवत् ।

9068

युगपज्ज्ञानानुत्पत्तेरपि ।

तदनुत्पत्तेरपि अदृष्टत एव भावादिति भावः ।

एतदेव दर्शयन्नाह-- तद् इत्यादि

[p. 563 ]

तद्वैचित्र्याच्च केषाञ्चित् स्याद्युगपत्संविदन्यथा ।

स्मृतीनां युगपदुत्पत्तिः सत्यपीत्थं प्रसज्यते ॥ २२ ॥

तदात्मसन्निकर्षस्य चाणोस्तेनानपेक्षिणा ।

प्रदेशतद्वद्व्यतिरेकात् स्यादवस्तुत्वमित्यतः ॥ २३ ॥

तद्व्यतिरेकवतः कोऽर्थः षट्पदार्थप्रवादिनः ।

तेषामन्येन मनसा वा संयोगः कुतो यतः ॥ २४ ॥

द्रव्यातिरेकाद्विभागश्च स्मृतिः स्यात्कदाचित् ।

न चात्मत्वं समवेतं प्रदेशेषु तदात्मनः ॥ २५ ॥

भेदप्रसङ्गात्प्रत्यात्मं सन्निकर्षान्नाप्यनात्मनः ।

प्रदेशतद्वतोर्भेदे नार्हन्त्यात्मनि सुखादयः ॥ २६ ॥

आत्ममनोऽक्षार्थसन्निकर्षाद्बहिरर्थज्ञानोत्पत्तौ युगपज्ज्ञानोत्पत्तिः किन्न भवेत् ?
मनसामेकत्वे एकैव बुद्धिः स्यात् । प्रत्येकमेकैकात्मसम्बन्धस्य नियमायोगात् । यदि
तदर्थ...तस्य तादृशस्य क्रमशः क्वचित् ज्ञानसम्बन्धात् सर्वज्ञत्वम्; किं पुनरसर्वज्ञस्वभा
वमजहतः इदम् ? प्राक् तज्ज्ञानस्वभावसम्बन्धविकलस्य तत्समवायिकारणत्वमसंभाव्यम्
असमवायिकारणत्वं च ।

तद् इत्यनेन तद्वैशद्यकारणम् अदृष्टं परामृश्यते, तस्य वैचित्र्यात् कारणात्[p. ४३९ ख ]
बहिरन्तश्च केषाञ्चिद् ईश्वरप्रभृतीनां युगपत् संवित् स्यात्, तपःप्रभावविकला
नाम् अन्यथा क्रमेण इत्थं व्यवतिष्ठेत ।

ननु अनुमानगम्यस्य एवमभावायोगात्, इतरथा सर्वत्र कार्ये दृष्टस्यापि कारणस्य वैफल्यं
भवेत्, अ⁹⁰⁶⁹

अदृष्टादेव ।

त एव तन्निष्पत्तेरिति चेत्; न; तल्लिङ्गस्य क्वचित् तेन प्रतिबन्धादृष्टेः, अदृष्टस्ये
वाषवस्य मा9070 स्यैवावश्यम्भ्युपगमनीयत्वात् । अत एव लिङ्गं न भवेत्; इत्याह--... ...।
दूषणान्तरमाह--सत्यपि इत्यादि । न केवलमसति किन्त्व⁹⁰⁷¹ किन्तु सत्यपि मनसि स्मृतीनां
युगपदुत्पत्तिः प्रसज्येत⁹⁰⁷² ज्यते ।

कुत एतत् ? इत्यत्राह--तदात्म इत्यादि । तच्च मन आत्मा पुरुषः तयोः सन्नि
कर्षस्य अपेक्षेका9073 अपेक्षिणा चितो9074 त्तोत्पत्तेः । केन ? इत्याह तेन इत्यादि । यदि वा,
तदात्मसन्निकर्षस्य च युगपदुत्पत्तिः स्यादिति च व्याख्येयम् । कुतः ? इत्याह-- ते
नानपेक्षित्वेन⁹⁰⁷⁵ क्षिणा इत्यादि । कस्य ? इत्याह--अणोः इत्यादि । स्मृतीनामयौगपद्ये
अङ्गीक्रियमाणे किम् ? इहाह--9076 इत्याह-- प्रदेश इत्यादि ।

ननु चक्षुरादिबुद्धीनामपि तत एव परेण यौगपद्यं नेष्यते, ततः सामान्येन संवित्तीनाम्
इति वक्तव्यम् । न च स्मृतिशब्दः सामान्यवाची त⁹⁰⁷⁷

संवित्तिविशेष ।

द्विशेषवाचित्वात्, तन्न युक्तम् स्मृतीनाम्
इत्येतदिति चेत्; चक्षुरादिधियां कदाचिद् यौगपद्यमपि स्यात्, तथा प्रतिभास नानुमाम
[p. 564 ] 9078 नात् न तु सविकल्पानां विपर्ययात् । अस्त 9079 अस्तु वा, तिष्ठतोद्भावचनमिति 9080 ? प्रदेशत
द्वतोः संस्कृतप्रदेशात्मनोः व्यतिरेकात् परस्परं भेदो9081 भेदात् अव्य⁹⁰⁸²

अभेदे ।

तिरेके अन्यतरदित्येयदेव
9083 त्येक एवस्यादित्येवं वचनम्, तत्प्रदेशानाम् अवस्तुत्व⁹⁰⁸⁴ त्वंस्यात् । कुतः ? इत्याह—
षट्पदार्थ इत्यादि । ततोऽन्यस्य पदार्थस्य अनभ्युपगमात् परेण⁹⁰⁸⁵

वैशेषिकेण ।

इति भावः ।

त⁹⁰⁸⁶

षट्पदार्थभिन्ना अपि ।

द्व्यतिरिक्ता अपि ते सत्य⁹⁰⁸⁷ सन्तिइत्येके; तन्न 9088 तत्राह-- कोऽर्थ इत्यादि । द्रव्यगुण
कर्माणि अर्थाः द्रव्यगुणकर्मसु अर्थः वैशे॰ सू॰ ८ । २ । ३ इति वचनात् । तेभ्यो
व्यतिरेकवतः9089

भिन्नस्य ।

पदार्थस्य सत्तायाः स⁹⁰⁹⁰

समवाय इति
व्यर्थम् ।

मवाय समवायासंभवात् त्रिपदार्थसत्करी सत्ता
इ⁹⁰⁹¹

तुलना--सदिति यतो द्रव्यगुणकर्मसु सा सत्ता ।--वैशे॰ सू॰ १ । २ । ३८ ।

त्यभिधानात् । सामान्याविपत्ते सन्त⁹⁰⁹² न्यादिरूपापत्तेः सन्तः इति चेत्; अत्राह—
द्रव्येत्यादि । तेषाम् आत्मप्रदेशानां मनस्य 9093 सा अन्येन वा शरीरादिना वा संयोगः
अन्यतरकर्मकः 9094 जः संयोगजाया9095 जो वा कुतः ? नैव । विभागश्च कुतः ? तस्य संयोग
पूर्वतत्त्व⁹⁰⁹⁶ र्वकत्वात् त⁹⁰⁹⁷

संयोगा
भावे ।

दभावेऽभावात् ।

कुतो न स्यात् ? इत्याह--द्रव्यातिरेकात् द्रव्याद् भेदात् तेषाम् इति, द्रव्यस्य च
तदन्तरेणकुतः संयोगादिःगुणः ? यतः संयोगात् । कुतश्चिद् अदृष्टादेः सहकारिणः द्रव्या
नतिरेकः9098

अभेदः ।

9099

प्रदेशानाम् ।

तेषामिति चेत्; अत्राह--तवे 9100 न च इत्यादिना । तात्पर्यमिदमत्र--आत्मनो व्यतिरि
च्यमानाः तत्प्रदेशाः यदि द्रव्यम्, यथा घटाद् व्यतिरिच्यमाना कपालादयः; तदात्मद्रव्यम्,
तदन्तरं वा स्युः ? तत्र आद्ये पक्षे आत्मत्वसमवायाद् आत्मद्रव्यं ते9101

प्रदेशाः ।

प्रथमात्मवत्; तच्चायुं
9102 युक्तम्;युक्तिविरोधात् । तदाह--न च नैव आत्मत्व मवान्तरं सामान्यं प्रदेशेषु सम
वेतम् ।

कुतः ? इत्याह--प्रत्यात्मम् आत्मानम् आत्मानं प्रति प्रत्यात्मम् आत्मनं9103 नो भेदप्रसङ्गाद् बहुत्वप्राप्तिः । एवं मन्यते--एकत्रात्मनि 9104

प्रदेशबहुत्वे ।

तद्बहुत्वे[p. ४४० ख ] अवयवारच्च⁹¹⁰⁵ ब्ध
त्वादिप्रसङ्गः । किञ्च, तेषाम्9106

प्रदेशानाम् ।

असर्वगतत्वे आत्मसर्वगतत्वैकान्तप्रतिज्ञाहानिः । तेषां च मनसा
संयोगे अदृष्टसमवायोऽपि तेषामेव तत्संयोगजन्यत्वात्, 9107

एतदन्तर्गतः पाठो व्यर्थः ।

तस्य संयोगजन्यत्वात् तस्य संयोगजः
अदृष्टः आत्ममनःसंयोगजः इ⁹¹⁰⁸

आत्ममनसोः संयोगाद्धर्मोत्पत्तिरिति--प्रश॰ भा॰ पृ॰ ६३८ ।

त्यभिधानात् । न च अन्यसंयोगजः अन्यं समवेति9109 वैति सत्त्वान्तरेऽपि तत्प्रसङ्गात् । अदृष्ट फलं च 9110

आत्मप्रदेशेषु ।

तेष्वेवास्तु कर्तृ फलदायी इ⁹¹¹¹

कर्तुः प्रियहितमोक्षहेतुः--प्रश॰ भा॰ पृ॰ ६३७ ।

ति वचनात् । तेषां
च लोकान्तरगमने क्रियावत्त्वम्, अवामने9112 अगमने संसारभेदविलोपः । ता9113 नाप्यन्यस्या
दृष्टाद् अन्यस्य संसारः; अतिप्रसङ्गात् । 9114

तदन्तरमितिपक्षे ।

द्वितीयपक्षे देशान्तरद्रव्यैः तत्संयोगविरहात् कथं
तददृष्टेन तदाकर्षणम् इत्यविचि9115 इत्यपि चिन्त्यम् । प्रदेशमनःसंयोगः परमाणुसंयोगवत् सदोष
इति न असर्वगतत्व⁹¹¹⁶ त्वम् । सर्वगतत्वे प्रथमवत् प्रसंघातवस्था 9117 प्रसङ्गात् अनवस्था च ।
[p. 565 ] तत्परिकल्पनवैफल्यं वा, प्रथमात्मता9118 कात् कार्यनिष्पत्तेः पुनरपि स एव दोषः । पुनरपि
तत्परिहाराय तत्प्रदेशकल्पने तदेव आवर्त्तत इति चक्रकम् इति न किञ्चिदेतत् । द्वितीयपक्षे
दोषं दर्शयन्नाह--नाप्यनात्मन इत्यादि । पक्षान्तरसूवापि9119 सूचने अपि शब्दः अनात्मनं
9120 नः प्रदेशस⁹¹²¹ स्वरूपस्य द्रव्यान्तरस्य मनसा यः सन्निकर्षः तस्मात् न सुखादयः
स्मृतयो भवितुमर्हन्ति । कुतः ? इत्यत्राह--आत्मन्यादि 9122 आत्म इत्यादि । दूषणान्तरमाह—
प्रदेशतद्वतोः इत्यादि । सुगमम् ।

पुनरपि महात्म्य 9123 पुनरपि दूषणमाह--आत्म इत्यादि । आत्मा मनसा युज्यते, मनः
[p. ४४१ क ] अक्षेन⁹¹²⁴ अक्षेण इन्द्रियोता9125 येण अ क्षम् अर्थेन' इति य आत्ममनोऽक्षार्थसन्निकर्षः
संयोगादिसम्बन्धः तस्माद् बहिरर्थज्ञानोत्पत्तौ सत्यां युगपज्ज्ञानोत्पत्तिः किन्न भवेत् ?

नन्वेकत्वान्मनसो न तेन⁹¹²⁶

मनसा ।

सर्वेन्द्रियाणां 9127

इन्द्रियैः ।

तैरर्थानां युगपत् सम्बन्ध इति चेत्; अत्राह—
मनसाम् इत्यादि । एकत्वे मनसो युगपद् एकैव बुद्धिः स्यात् । न चैवमस्ति, अनभ्युपग
मात् । तयैव⁹¹²⁸ तथैवआत्मान्तरेषु ज्ञानानुदयप्रसङ्गात् । तत एव त⁹¹²⁹

आत्मान्तरे ज्ञानोदये ।

दुदये एकत्रापि युगपदेक
9130 दनेकज्ञानोदयोऽनिवार्यः, अनेकत्रोत्पादाय इतिति9131 यतति नैकत्र इति किंकृतो विभागः ?

स्योदतत् बहुत्वेऽपि एकेनैव मसाऽतौकः 9132 मनसा आत्मैकः संयुज्यते; इत्यत्राह--प्रत्ये
कम् इत्यादि । एकम् एकं मनः प्रत्येकैकस्य आत्मनो यः सम्बन्धः तस्य नियमेन अवश्यंभावेन
अयोगात् आत्मनां व्यापित्वविरोधात् इति भावः । कष्णदृष्टस्य घटनानियाम⁹¹³³ क⁹¹³³

कठिना इत्यर्थः ।

ष्टा अदृष्टस्य
घटनात् नियमकल्पना; उक्तं9135 क्तदोषदुष्टत्वात् । अथ अतदे9136 अ⁹¹³⁶

प्रदेश
रहितस्य ।

प्रदेशस्य आत्मनः प्रदेशदोष
योजना कीदृशी ? इत्यत्राह--यदि इत्यादि । कुतः ? इत्यत्राह--तदर्थ इत्यादि । तस्य आत्मनः ।
दूषणान्तरमाह--तादृश इत्यादि । तादृशस्य कूटस्थस्य क्रमशः क्रमेण पुनः पुनः इति क्वचित्
कस्यांचिद् अवस्थायाम् ज्ञानसम्बन्धात् सर्वज्ञत्वम् असंभ⁹¹³⁸ भाव्यम् इति वक्ष्यमाणेन
सम्बन्धः । तर्हि 9139 न हि तस्य⁹¹⁴⁰

आत्मनः कूटस्थस्य ।

स⁹¹⁴¹

ज्ञानसम्बन्धेऽपि ।

म्बन्धेऽपि विषयग्रहणोन्मुखता पूर्ववत्9142

नित्यत्वात् पूर्वावस्थावत् ।

।

युक्त्यन्तरमाह--किं पुनः इत्यादि । पुनः इति पूर्वदूषणदस्यानिश्रय⁹¹⁴³ णादस्य निस्रय
सूचकः । असर्वज्ञस्वभावमजहतः किं सर्वज्ञत्वम् ? इदम् दमत्त्वैवं पर्यत्र[p. ४४१ ख ]
9144 इदममत्त्वा एवं पर्यनुयोगः त⁹¹⁴⁴

ज्ञानसम्बन्धात् ।

त्सम्बन्धात् पूर्वविषयानभिमुखस्वभावो गगनादिवत् असाच्चते
9146 अस्त्येव, उत तदभिमुखस्वभावः9147

उत्पद्यते इति शेषः ।

? प्रथमपक्षे पूर्वं वाक्यं 9148 पूर्ववत् वाच्यम्9148

न हि तत्सम्बन्धेऽपि विषयग्रहणोन्मुखता पूर्ववत्
इति दूषणं वक्तव्यम् ।

। द्वितीयेऽपि
सकलविषयाभिमुखः, कतिपयपदार्थाभिमुखो वा अस्य स्वभावः ? तत्र आद्ये विकल्पे 9150

प्राणिमात्रस्य ।

जन्मि
मात्रस्य सकलकुत्वाम् 9151 सकलज्ञत्वम् इति । द्वितीये द्वितीयमिति9152

सर्वज्ञत्वमसंभाव्यमिति ।

।

नत्व चोत्तरज्ञानं सति 9153 ननु च उत्तरज्ञानं प्रति समवायिकारणत्वमेवास्य विषयाभिमुखं
9154 मुख्यं नापरम्, सहकारिविशेषात् कदाचित् कीदृक्षज्ञानं प्रति तस्य तद्9155

समवायिकारणत्वम् ।

इति चेत् ? अत्राह—
[p. 566 ] प्राग् इत्यादि । प्रागिव 9156 प्राग् अवस्थितज्ञानोत्पत्तेः पूर्वं न ज्ञान 9157 तज्ज्ञानस्वभावसम्बन्धः
विकस्य⁹¹⁵⁸ न्धविकलस्य तज्ज्ञानमेव स्वभावः स एव सम्बन्धः तेन विकल्पस्य⁹¹⁵⁹ लस्यअचेतनस्य
इत्यर्थः, तत्समवयिकारणत्वं ज्ञानसमवायिहेतुत्वम् असंभाव्यम् । तथाहि न्म⁹¹⁶⁰ यत्ज्ञानस्वभावं
9161 भावसम्बन्धविकल त⁹¹⁶² लं न तत्ज्ञानसमवायिकारणम् यथा पृथिव्यादि, तथा च परस्य आत्मा
तद्विकलः, इतरथा पृयिव्यादिरपि तत्कारणं भवेत् ।

ननु का9163

अनित्यस्वभावस्य ।

र्यस्य पृथिव्यादेः त⁹¹⁶⁴

ज्ञानसमवायिकारणत्वे ।

त्कारणत्वे प्रत्यभिज्ञाविलोपः, शरीरादेरनित्यत्वादिति चेत्;
परमाणूनां स्यात् । तेषामदर्शनात् नेति चेत्; किं पुनः परपरिकल्पितात्मना9165 त्मनःदर्शनमस्ति ?
तथा चेत्; परमाणूनामस्तु । ज्ञानस्य गुणत्वाद्9166

हेतोः ।

आधारमात्रं सिध्ये तु च्चा9167 त्, त⁹¹⁶⁷

आधारमात्रम् ।

च्चात्मा
परमाणवो वा इति न निश्चयः । 9169

पृथिव्यादिपरमाणूनाम् ।

तेषां तत्कारणत्वे तद्रूपादिवद् बुद्धेः अस्मदादिभिरग्रहणमिति
चेत्; आत्मनोऽपि त⁹¹⁷⁰

ज्ञानकारणत्वे ।

त्कारणत्वे तद्विभुत्ववत् तदग्रहणं किन्न स्यात् ? अत्र गुणवैचित्र्यं न परत्रे
ति न[p. ४४२ क ] विभागहेतुः9171

विद्यते इति शेषः ।

।

अथ परमाणुनां बुद्धिगुणत्वे व्यापित्वं व्योमवत् स्यात् । तथाहि--परमाणवो विभवः
नित्यत्वे सति अस्मदादिप्रत्यक्षगुणाधारत्वाद् व्योमवत् इति चेत्; न; घटादिना व्यभि
चारात् । ऐकान्तिकनित्यत्वस्य सर्वत्र निषेधात् । ततो यथा त⁹¹⁷²

ज्ञानसम्बन्ध ।

त्सम्बन्धविकलत्वात् न परमाणवः
तत्समवायिकारणं तथा आत्मापि मा भूत् । असमवायिकारणत्वं स्यादिति चेत्; अत्राह—
असमवायिकारणत्वं च इति सर्वमसंभाव्यम् ।

ननु किमिदम् असमवायिकारणम् ? समवायिकारणाद् अन्यदिति चेत्; निमित्तकारण
मपि त⁹¹⁷³

समवायि
कारणाद्भिन्नम् ।

तोऽन्यद् भवति, तथा च चक्षुरादिवत् तद्विकलमपि9174

ज्ञानस्वभावसम्बन्धविकलमपि ।

9175

ज्ञानसमवायिकारणम् ।

तत्कारणम् इति निषेधानुपपत्तिः ।
अथ स्वकारणसमवायि9176

उत्तर
शब्दस्य कारणम् आकाशः तत्र समवायि ।

च उत्तरशब्दस्य पूर्वशब्दः, स्वकारणकारणसमवायि9177

पटरूपस्य कारणं पटः, तस्य कारणं तन्तवः, तेषु समवायि
समवायसम्बन्धेन वर्तमानं तन्तुरूपम् ।

यथा पटः9178 पटरूपं
प्रति तन्तुरूपम्, कारणकारणसमवयिवापि वा9179 समवायि9179

ज्ञानस्य एकं कारणम् आत्मा, अपरञ्च कारणं मनः,
उभयत्र समवायसम्बन्धेन वर्तमानः आत्ममनःसंयोग इति ।

वा यथा ज्ञानस्य आत्ममनः
संयोगः, असमवायिकारणमुच्यते; तदयुक्तम्; आत्मनः क्व चित् काये9181 कार्येतदनभ्युपगमात् ।
अभ्युपगमाश्च पू9182 माच्च इष्यन्त इति चेत्; उच्यते--स्मरणज्ञानोत्पत्तौ संस्कारस्य, तस्य⁹¹⁸³

तस्य इति व्यर्थम् ।

9184

संस्कारोत्पत्तौ ।

तदुत्पत्तौ ज्ञानस्य ज्ञानजो ज्ञानहेतुश्च संस्कारः 9185

तुलना--ज्ञानजो... प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । ५२७ ।

इति वचनात् असमवायिकारणत्व
मिष्यते परेण, स्वकारणसमवेतत्वस्य⁹¹⁸⁶

स्मरणस्य कारणम् आत्मा
तत्र समवेतः संस्कारः इति ।

भावात्; तदपि तद्विकलस्य⁹¹⁸⁷

ज्ञानस्वभावविकलस्य आत्मनः ।

असंभाव्यम् । यथैव हि
चेतनस्य चातन⁹¹⁸⁸ नाऽचेतनमुपादानम्, तथा तत्समवेतं चेतनं युक्तम् ।

[p. 567 ]

भवतु आत्मनः प्रदेशाः, ते च⁹¹⁸⁹ नततः कथञ्चिद्भिन्ना इति चेत्; अत्राह--यदि पुनः
इत्यादि ।

यदि पुनः

प्रदेशतद्वदैक्यं चेत् प्रतिपत्ताऽयं न लक्षयेत् ।

स्याद्द्रव्यपर्यययोस्तत्त्वं जयेद् धार्ष्ट्येन सौगतान् ॥ २७ ॥

आत्मादीनां प्रदेशतद्वतोः भेदेऽपि स्वभावत एव कथञ्चित्तादात्म्यं सम्बन्धान्तरा
भावात् । गुणगुणिनोः सहभूतयोः जातितद्वतोश्च न कथञ्चित्तादात्म्यमिति स्वमनी
षिकया तत्त्वमिदन्तया प्रतिष्ठापयितुकामः वैयात्येन कुतर्कविभ्रमात् स्वार्थाकारयोः तादा
त्म्यपरिणामं प्रतिक्षिपतः शौद्धोदनिशिष्यकान् विजयते । नहि प्रदेशतद्वतां घटपटवत्
स्वातन्त्र्यं समवायासंभवादन्यत्र तादात्म्यात् ।

प्रदेश-आत्मनोः कथञ्चित्तादात्म्येऽपि अत्र तचन्नेति 9190 अन्यत्वं नेति चेत्; अत्राह—
[p. ४४२ ख ] तद्वदेस 9191 प्रदेशतद्वदैक्यं चेद् इत्यादि । प्रदेशतद्वतोः ऐक्यं प्रपत्तप्रतिपन्वः
9192 प्रतिपत्ता प्रतिपन्नवानयं नैयायिको न लक्ष्ययेचित् 9193 लक्षयेत चेत् स्यात् कथञ्चिद्
द्रव्यपर्या9194 र्यययोःतत्त्वम् एकतानात्व⁹¹⁹⁵ तानत्वमेव लक्षयेद् इत्यर्थः । जयेद्धार्ष्ट्येन
सौगतान् द्रव्यपर्याययोः ऐक्यम् अलक्षयतः ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--आत्मादीनाम् आदिशब्देन गम⁹¹⁹⁶ गगनादिर्गृह्यते, प्रदेशतद्वतोः
भेदेऽपि कथंचित्तादात्म्यं स्वभावत एव । कुतः ? इत्याह-- सम्बन्धा इत्यादि । तादा
त्म्यसम्बन्धादन्यस्य सम्बन्धस्य अभावात् । न तावत्तयोः9197

प्रदेशतद्वतोः ।

संयोगः; मनःसंयोगवत् प्रसङ्गात् ।
न चैवम् आत्मादीनाम् तेषु तेया9198 ते वा प्रदेशाःस्युः, इतरथा घटादयोऽपि9199

आत्मादीनाम् स्युः ।

संयोगाऽविशेषात् ।
घटादीनामपि स्वप्रदेशैः संयोग एव स्यात् । अयुतसिद्धत्वमन्यद्वा प्रकृतेऽपि समानम् । नापि
समवायः; तेषां9200

प्रदेशानाम् ।

तदारब्धत्वप्रसङ्गात्, तथा च घटादिवदनित्यत्वम्, स्वारम्भकावयवसन्निवेश
विशिष्टत्वेन ईश्वरस्याप्यन्येश्वरपूर्वकत्वम्9201

स्यादिति ।

। तत एव संयुक्तसमवायादयो दूरोत्सारिता एव ।
न गुणगुणिनोः कथञ्चित्तादात्म्यम्, अपि तु भेद एव । किंभूतयोः ? इत्याह--सह इत्यादि ।
पुनरपि कयोः ? इत्याह--जातीत्यादि । चेति समुच्चये । इत्येवं स्वमनीषिकया तत्त्वम् इदन्तया
भेदैकान्तरूपतया च नानेकान्तक्षणिकादिरूपतया प्रतिष्ठापयितुकामः शौद्धोदनिशिष्यकान्
च वैयात्येन विजयते । किंकुर्वतः ? इत्याह--तादात्म्यपरिणामं प्रत्यक्षं प्रतिक्षिपतः कुतर्क
विभ्रमात् । [p. ४४३ क ] कथं तं प्रतिक्षिपतः ? इत्याह--स्वार्थाकार इत्यादि । प्रपञ्चेन चर्चित
मेतत् । प्रदेशतद्वतोरपि तादात्म्यं नेति चेत्; अत्राह--नहि प्रदेशतद्वतां घटपटवत् स्वातन्त्र्य
9202 न्त्र्यं भवेद् इति भावः । समवायादेर्भावात् नैवं9203

न
स्वातन्त्र्यम् ।

चेत्; अत्राह--समवाय इत्यादि । किं सर्वथा
त⁹²⁰⁴

समवायासंभवः ।

दसंभवः ?, इत्याह--अन्यत्र इत्यादि । तादात्म्याद् अन्यस्मिन् सम्बन्धत्वे इष्यमाणे तद
संभवः, तादात्म्ये तु संभव एव ।

[p. 568 ]

एतदेव दर्शयन्नाह--संयोग इत्यादि ।

संयोगसमवायाभ्यामन्यत्र विभुद्रव्यवत् ।

स्वतः स्वभावतादात्म्यादृते न व्यवतिष्ठते ॥ २८ ॥

सर्वत्र तथापरिणामं मुक्त्वा नापरः संयोगः समवायो वा सम्बन्धः परिकल्प्यः ।
तदभावे सर्वगतानां स्वप्रदेशवृत्तेरप्रतिबन्धात् । तद्भेदैकान्ते समवायवृत्तेः...समवायस्य
विशेषणिभावोऽत्र सम्बन्धश्चेत्; सर्वत्र अयमेवास्तु । नवै तत्...

स्वतः स्वभावतादात्म्याद् ऋते विना अन्यत्र अन्येषु परस्परं भिन्नेषु कुतः
सम्बन्धो व्यवतिष्ठेत⁹²⁰⁵ ष्ठते ? दृष्टान्तमाह--विभुद्रव्यवद् इति । संयोगाते9206 दिर्व्यव
तिष्ठेत इति चेत्; अत्राह--संयोगसमवायाभ्यां न व्यवतिष्ठते इति ।

कारिकार्थमाह--सर्वत्र इत्यादि । न्यथा9207 तथापरिणामम् अविनिर्भागपरिणतिं मुक्त्वा
नापरः पुरुषदण्डयोः सम्बन्धः परिकल्प्यः । कोऽसौ ? इत्याह--संयोगः, किन्तु तथा परिक
ल्प्यः । यदि पुनर्द्वयोः कथञ्चित्तादात्म्येन वर्तमानः संयोगः स्यात्, तस्य पुरुषदण्डाववयवौ
स⁹²⁰⁸

संयोगः ।

च अवयवी इति प्रसक्तम् कपालघटवदिति तथा च एकाकर्षणात् नियमेन सर्वाकर्षणम् ।
आत्मशरीरयोरपि अन्योऽवयवी9209

स्यात्, तयोः संयोगात्मकः ।

, न चैवम् इति । तथा गुण्यादीनां तथा परिणामं तादात्म्य
परिणाम⁹²¹⁰ मं मुक्त्वा नापरः सम्बन्धः परिकल्प⁹²¹¹ प्यः । कः ? इत्याह समवाय इति । कुतः ?
इत्यात्राह--तदभावे तथा परिणामाभावे सर्वगतानाम् आत्मादीनाम् स्वप्रदेशेषु वृत्तेरप्रतिब
न्धभावात् 9212 न्धात् सम्बन्धाभावात् तथापरिणामः परिकल्पः9213 प्यः । [p. ४४३ ख ] कस्मिन् ?
इत्याह--तद्भेदैकान्ते तत्प्रदेशतद्वतोः नानात्वैकान्त इति । समवायः प्र⁹²¹⁴

सम्बन्धः ।

तिबन्ध इति चेत्;
अत्राह--समवायवृत्तेः इत्यादि । समवायस्य स्वत एव वृत्तिः इति चेत्; अत्राह--समवायस्य
इत्यादि ।

अ⁹²¹⁵

अन्यः सम्बन्धो न
विद्यतेऽस्येति असम्बन्धः ।

सम्बन्धः समवाय इत्येके; तेषां गुणो गुणी समवाय इहेति प्रत्ययजननात् तत्स
म्बन्ध उच्यते; नासकस्ये9216 न; अशक्तस्य पदार्थान्तरवत् तज्जननविरोधात् । शक्तश्चेत्; तर्हि
शक्तियोगात्तथायथा शुक्लगुणयोगात् शुक्लः । शक्तेश्च त⁹²¹⁷

समवायात् ।

तो भेदे सम्बन्धासिद्धिः । पुनः समवाय
कल्पने नैवनेवस्था9218 ल्पने अनवस्था । विशेषणीभावात्र⁹²¹⁹ वोऽत्रसम्बन्धश्च⁹²²⁰ श्चेत् सर्व च
9221 सर्वत्राऽयमेवास्तु किं समवायेन ? नहि गुणादयो द्रव्यस्य न विशेषणम् । गुणानुरक्तप्रतीति
ः एव 9222 वं स्यात् न इहप्रतीतिः इति चेत्; कथं समवाये शक्तिः इति प्रतीतिः ? सोऽयं
विशेषणिभावः इह⁹²²³

समवाये ।

इहेतिप्रत्ययहेतुः नान्यत्र⁹²²⁴

द्रव्यादौ ।

सत्यमीश्वरविलसितम् ! तत्सम्बन्धेति9225 न्धेऽपि त⁹²²⁶

सम्बन्धान्तरकल्पने ।

दन्तरकल्पने अन्याऽनवस्था । विशेषणीभावोऽपि भावस्य किं कुर्वाणः स्यात् ? अकिञ्चित्करस्य
वस्तुत्वाऽयोगात् । किञ्चित्करत्वे सर्वं तदवस्थम् । शक्तिः त⁹²²⁷

समवायात् ।

तोऽभिन्नेति चेत्; तथा गुणादयोऽपि
[p. 569 ] त⁹²²⁸

गुण्यादेः ।

द्वतो न व्यतिरिच्यन्ते । घटस्य रूपादयः इति न स्यादिति चेत्; तद्वतः शक्तिः इति
कथम् ? गुणगुणिनोरभेदे एकग्रहणे सर्वग्रणमिति चेत्; किं पुनर्द्रव्यादिग्रहणे सन्नि9229 शक्ति
ग्रहणम्9230

अस्ति ? ।

? तथा चेत्; मन्त्रादौ संशयादिः कुतः ? इति यकिञ्चिदेतत् । [p. ३४४ क ] परमतम्
आशङ्कते नवै इत्यादि । तच्छब्देन आत्मानि9231 दिपरिग्रहः ।

तत्र दूषणमाह--निरंश इत्यादि ।

निरंशात्माणुसंयोगात् स्मृतिर्नित्यं प्रसज्यते ।

परमाणुवदिष्टं चेत् स्मृतिषट्कं सहेक्ष्यताम् ॥ २९ ॥

आत्ममनसोः निरंशत्वैकान्ते सन्निकर्षासंभवात् अकादाचित्त्वात्मविभुत्ववद्यावदद्र
व्यभावित्वात् कथं तत्प्रभवगुणविशेषस्य अन्यानपेक्षिणः कादाचित्कत्वं यतः कदाचित्
स्मृतिः । अदृष्टकारणत्वे मनोऽहेतुकं स्यात् । सत्यपि अणौ मनसि आत्मनः स्मृतीनां
षण्णां सप्तानां वा सहैवोत्पत्तिः स्यात् परमाणुवत्...। तदेतत् तदागमपाठितं करणमात्मा
न्तरं द्रव्यान्तरं सदपि विचार्यमाणं अन्तर्बहिश्चाकिञ्चित्करम् ।

अणुरिति मनसोऽभिधान⁹²³² नम् निरंशौ यै आत्माणू तयोः संयोगाद् हेतेः9233 हेतोः स्मृतिः नित्यं सदा, उपलक्षणमेतदिति सर्वत्र च प्रसज्यते । न खलु समर्थस्य कारणस्य
सर्वत्र सर्वदा भावे कार्यकादाचित्कत्वम्; अतत्त्वार्थत्वप्रसङ्गात् ।

ननु संयोगस्य द्रव्ये सर्वत्राऽवृत्तेः नायं दोषः, नहि परमाणूनां संयोगाः9234 गः तावद्व्याप्य
वर्त्तते । तदाह--परमाणुवद् इष्टं चेत् इति । यथा परमाणुषु संयोगो वर्त्तमानो न सर्वदा
तदात्मनि वर्त्तते अयावद्द्रव्यभावित्वादस्य⁹²³⁵

संयोगस्य ।

तथा आत्ममनसोरप्य⁹²³⁶ रप्ये तदिष्टं चेत्; अत्रो
त्तरमाह--स्मृतिषट्कं सह युगपद् ईक्ष्यताम् ।

एवं मन्यते--आत्मनो व्यापिनो मध्ये वर्त्तमानस्य अणुमनसोऽयावद्द्रव्यभाविनोऽवश्यं
घट⁹²³⁷ षट्संयोगाः आत्मनः, स्वात्मना तस्य षड्भिः दिग्भिः सम्बन्धात्, तथा च तयोः तदेव
सावयवत्त्वम्, अन्यथा कुतोऽस्य प्रदेशवृत्तित्वमिति ? अथ यथा जैनस्य परमाणूनां नैरन्तर्येण
अवस्थानं संयोगः तथा ममापि आत्ममनसोः इति; युक्तमेतत्, किन्तु न संयोगो गुणः सर्व
गतत्वं9238 तः मनोदेशपरिहारात् । भवन्तु तस्य युगपत् षट्संयोगाः, तेभ्यस्तु स्मृतिः एकैव वज्जा
9239 तज्जा9239

भवति ।

तन्तुभ्य एकपटवत् तत्संयोगेभ्यो वा इति चेत्; न; अन्यथाऽभिप्रायात् । तथाहि—
यथा एकत्वेऽपि मनसः ततः सहात्मनि समवेताः संयोगाः ष्ट् तथा स्मृति9241 तयोऽपीति
[p. ४४४ ख ] न तदेकत्वं स्मृत्येकत्वं9242 त्वनिबन्धनमिति ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--आत्म इत्यादि । आत्ममनसोः निरंशत्वैकान्ते अङ्गीक्रियमाणे
सन्निकर्षस्य आत्ममनसोः संयोगस्य तयोरन्यस्य सम्बन्धस्य असंभवात् अकादाचित्त्वात्म
विभुत्ववद्यावद्द्रव्यभावित्वात् कारणात् कथं तस्य तत्प्रभवगुणविशेषस्य तस्मात् सन्नि
कर्पात् प्रभव उत्पत्तिः यस्य स चासौ गुणविशेषश्च बुद्ध्यादिः तस्य । ननुतदपेक्ष⁹²⁴³ क्ष्यस्य
[p. 570 ] सहकारिणः कादाचित्कत्वात् कादाचित्त्वम् इति चेत्; अत्राह--अन्यान्यपेक्षिण इति । चर्चित
मेतत् । यतः त⁹²⁴⁴

सहकारि ।

त्कादाचित्कत्वात् स्मृतिः कदाचित् स्यात् इत्यध्याहारः । ततो यदुक्तम्—
सुखादिस्वप्नादिज्ञानानि इन्द्रियजनितानि, तत्त्वात्, चक्षुरादिजनितरूपादिज्ञानवत्,
यत् तद् इन्द्रियं तत् मनः इति9245

तुलना--सुखादयो वा करणपरिच्छेद्याः ग्राह्यत्वाद् रूपादिवत् ।--प्रश॰
व्यो॰ पृ॰ ४२५ । सुखादिप्रतीतिरिन्द्रियजा अपरोक्षप्रतीतित्वात् ।...स्मृतिः इन्द्रियजा ज्ञानत्वात् ।--प्रश॰
क॰ पृ॰ ९० ।

; तन्निरस्तम् । ततः तद्भावे9246

मनसः सकाशात् उत्पादे ।

क⁹²⁴⁷ कादाचित्कत्वमयुक्तमिति
मन्यते । अदृष्टस्य कादाचित्कत्वमभ्युपगम्य तस्यवि9248 तस्यापि तत्कारणत्वे दोषं दर्शयन्नाह--अदृष्ट
इत्यादि । अहेतुकम् अविद्यमानलिङ्गं मनः स्यात् ।

ननु चक्षुरादिज्ञानम् अदृष्टादुपजायत इति; त⁹²⁴⁹

अदृष्टादेव ।

त एव त⁹²⁵⁰

रूपादिज्ञानोत्पत्तेः ।

न्निष्पत्तेश्चक्षुरादिकम् अनर्थकं
भवेत् । तत्प्रतीतेर्नेति चेत्; मनोऽपि तत एव नाऽनर्थकम् अनन्तरानुमानात् तत्प्रतीतेः
इति चेत्; न; स्वसंवेदनव्यभिचारात्, तस्य च साधनात् । अधुना मनोऽभ्युपगम्य दूषण
माह--सत्यपि इत्यादि । सत्यपि न केवलमसति अणौ सूक्ष्मे मनसि प्रदेशवत्त्वे सत्वत्य⁹²⁵¹ त्त्वेऽसत्य प्यात्मनः स्मृतीनां षण्णां सप्तानां [p. ४४५ क ] वा...म ग्यनाप्या9252 वा मनसोऽप्यात्मनः
सम्बन्धात्सहैवोत्पत्तिः स्यात् । कुतः ? इत्यत्राह--परमाणुवदि त्यादि

स्यान्मत⁹²⁵³ तं त्वम⁹²⁵⁴ त्वन्म⁹²⁵⁴

जैनमतेऽपि ।

तेऽपि मनोऽस्ति, तदप्येवमहेतुकं स्यात् । आगमगम्यत्वान्नैवं
चेत्; मदीयं तथास्तु । तत्प्रयोजनस्य अदृष्टतः सिद्धेर्नैवं चेत्; त्वदीयेऽपि समानम् । उभय
कल्पनम् उभयत्रेति; अत्राह--तदेतदात्म्य⁹²⁵⁶ दागम⁹²⁵⁶

तदेतदागम इति वक्ष्यमाणायाः वृत्तेः प्रतीकम् ।

इत्यादि । तदागमयति9258 मपठितमेतद्
विचार्यमाणम् अतोऽ किञ्चित्करम् किञ्चिदपि कर्त्तुं न समर्थ⁹²⁵⁹ र्थम् । किंभूतम् ? सदपि
आगमपाठमात्रेण विद्यमानमपि । ननु अन्यार्थक्रियाकरणात्तद किञ्चित्करं कथं सपस्यादिति
चेत् ? तदन्यस्य⁹²⁶⁰ स्वकार्यकरणेऽपि सुखादिवेदनादौ विकलेन्द्रियादिवद् अनुपयोगाद् ए⁹²⁶¹

अकिञ्चित्करम् इति ।

वमभि
धानात् । पुनरपि किंभूतम् ? करणमिति । केन रूपेण तत्तत् ? इत्याह--आत्म इत्यादि । तद
र्थान्तरत्वेन । पुनरपि किंभूतम् ? इत्याह--द्रव्यान्तरम्, प्रतीयमानात् चक्षुरादिद्रव्यादन्यद्
द्रव्यं द्रव्या न्तरम् इति । क्व अकिञ्चित्करम् ? इत्याह--अन्तर्बहिश्च । अन्तः सुखादिस्ववेदने,
नहि सुखादिस्वम्वदेन न शेषमिन्द्रियत्रन न नस्के9262 स्वसंवेदने शेषमिन्द्रियम्, अमनस्के अन्यथा विभागोपगमात् 9263 ? बहिस्त 9264 बहिश्च घटादौ । तत्र कस्यबिज्ञानस्य⁹²⁶⁵ स्वविज्ञानस्य चक्षुरादेरपरस्यानुभवादे रप⁹²⁶⁶

रपरस्यानुभवादे
इति द्विर्लिखितम् ।

रस्य अनुभवादेर्भावात् । सिक्षायदि9267 शिक्षालापादिग्रहणाग्रहणे
संस्कारदृढत्वेतरकृते, मनुष्यस्य व्याकरणप्रक्रियाग्रहणेतरवत् । तद्दृढतरत्वेतरे आवरणक्षयोपश
मविशेषात् । सत्यपि इत्यनेन आगमगम्यत्वम्, अकिञ्चित्करम् इत्यनेन तदसाधार
णकार्याऽभावाद् अननुमेयत्वं दर्शयतिस्म ।

नतु9268 ननु 9269

आत्मप्रदेशेषु यः अवारणक्षयोपशमः तद्रूपस्य ।

आत्मप्रदेशावरणक्षयोपशमरूपस्य भावेन्द्रियस्य द्रव्यकरणापेक्षत्वात् [p. ४४५ ख ]
[p. 571 ] तत् सिद्धिरिति चेत्; कु9270 क्व तस्य⁹²⁷¹

भावेन्द्रियस्य ।

त⁹²⁷²

द्रव्येन्द्रियापेक्षा ।

दा9273 दपेक्षा ? रूपादौ इति चेत्; तत्र चक्षुरादि
लिङ्गादेर्भावात् सिद्धसाधनम् । तत्र ततोऽप्यन्यस्य साधने; साङ्ख्यमतवद्9274

तेन एकादशेन्द्रियस्वीकारात् ।

अनवस्था ।

किंच, सर्वस्य तत्कृपे वे समस्य⁹²⁷⁵ तत्क्षयोपशमस्य प्रमेये प्रवृत्तावधि9276 वपि ज्ञानं परा
श्रयम् इति प्रत्यक्षत⁹²⁷⁷ क्षं न स्यात् । कु 9278 क्व ? भाविनि सुखादाविति चेत्; न; उक्तमत्र
अमनस्कसुखादिना व्यभिचारादिति ।

किं च, एवं वादिनः सर्वमध्यक्षम् इन्द्रियजं तत्त्वात्9279

अध्यक्ष
त्वात् ।

कुतो न सिध्यति ? अन्यथा
नुपपत्तिवैकल्यात्9280

इति चेत्; ।

; इतरत्र समानमिति स्थीयतामविवादेन ।

भवतु वा परपक्षि9281 परिकल्पितं मनः ततो ज्ञानं वा, तथापि यौगमते न⁹²⁸²

न सर्वज्ञानं वा तथापि यौगमते इति द्विर्लिखितम् ।

सर्वज्ञानं वा
तथापि यौगमते न सर्वज्ञः इति दर्शयन्नाह--स्वत इत्यादि ।

स्वतोऽसत्यः पुनः संवित्प्रकाशासंभवाद्यतः ।

अत्यन्तमात्मनि परतः अनवस्थानतः कुतः ॥ ३० ॥

सत्यपि सर्वार्थसन्निकर्षे असर्वज्ञत्वं सदसदात्मकत्वात् वस्तुनः । यतोऽयं योगनि
र्मितेन्द्रियशरीरः ऋद्धौ सर्वान् अनेकधा पश्येदनुस्मरेद्वा ।

स्वतः स्वरूपेण अत्यन्तम् एकान्तेन आत्मनि स्वरूपेऽसत्या9283 त्यः तत्राव्या
प्रियमाणायाः संविदो ज्ञानस्य प्रकाशासंभवात् तस्याः प्रतिभासाभावात् कुतः पुनः
सर्वज्ञत्वम् स्वबुद्धेरप्यग्रहणात् । तन्न युक्तम्-- सदसद्वर्गः कस्यचिद् एकज्ञानालम्बनमेक
त्वात्9284 नम् अनेकत्वात् पंचाद्गुणवत् 9285 पञ्चाङ्गुलवत् । इति; तत्संविदा व्यभिचारात् ।
ज्ञानान्तरात् तस्याः प्रकाशः9286

स्यात् ।

; इत्यत्राह--परतः अन्यतो ज्ञानात् तस्याः प्रकाशासंभवात्
इति सम्बन्धः, अनवस्थानेतो9287 स्थानतोऽ र्थमात्रस्यापि ग्रहणाभावात् ।

यद् यस्मात् सन्निकर्षसत्वा9288 सत्त्वा दयं परीक्षमाण आत्मा सर्वान् अर्थान् पश्येत् ।
किंभूतः ? इत्याह--योग इत्यादि । कस्मिन् सति ? इत्याह--सिद्धा9289 ऋद्धा वित्यादि । कथं
किंच ? इत्याह--अनेकवा9290 धा इत्यादि । तथा अनुस्मरेद् वा । यतः इति वा आक्षेपे
[p. ४४६ क ] नैवअनुस्मरेत् ।

अथ संविद आत्मनि सत्त्वेऽपि सन्निकर्षवादिनः प्रकारान्तरेण सर्वज्ञत्वाभाव⁹²⁹¹ वं दर्शय
न्नाह-- सत्यपि इत्यादि । संभवानायाम् अपि शब्दः । योगनिर्मितेन्द्रियशरीरस्यापि योगिनः
मनसः चक्षुरादेर्वा अर्थैः सन्निकर्षस्य भा9292

परमार्थतः ।

वतोऽभावाद्रिद्धि9293 वात् । ऋद्धिप्रादुर्भावात् पूर्बम्
उत्पद्य विनष्टैः सद्धि9294 त⁹²⁹⁴

सन्निकर्षस्य नष्टत्वात् ।

द्व्युपरमात्, 9296

आगामिकाले । ऋद्धिप्रादुर्भावानन्तरम् ।

ऊर्ध्वं उत्पत्स्यमानैः सन्निकर्षाभावात् । तथापि उच्यते—
सत्यपि सर्वतः सर्वार्थैः सन्निकर्षे अस्य अयम् इत्यनेन जातविभक्तिपरिणामेन सम्बन्धात् ।
किम् ? असर्वज्ञत्वम् । कुतः ? इत्यत्राह--सदात्मकत्वा सदा9297 सदसदात्मकत्वात् सदात्म
कत्वादसदात्मकत्वाच्च । कस्य ? वस्तुनःइति । द्रव्यादीनांनां सदात्मकत्वम् असदात्मकत्वं
[p. 572 ] प्रागभावादीनामिति । अपरापेक्षया इदमुच्यते । अयमभिप्रायः--येषामर्थानामिन्द्रियसन्निकर्षः
सदात्मनाम् तेषां तेन ग्रहणमस्तु, असदात्मनानुमा9298 नां तु सत्तानास्तीति कथं तेन ग्रहणम् ?
घटादिप्रागभावादिःनइन्द्रियेण संयुक्तः अद्रव्यत्वात्9299

द्रव्यद्रव्ययोः संयोगात् ।

। नापि तत्र समवेतः; तत्त्वस्त⁹³⁰⁰ तत्त्वतस्त
त्प्रत्ययप्रसङ्गात् । अत एव सम्बन्धसम्बन्धोऽपि9301

संयुक्तसमवायः समवेतसमवायादिको वा, विशेषण
विशेष्यभावो वा, न संभाव्यः, सम्बद्धयोरेव तद्भावात् ।

दुर्घटः ।

स्यान्मतम्--इन्द्रियेण घटादिक⁹³⁰² कं सन्निकृष्टं तेन च प्रागभावादिः9303

सम्बद्धः ।

, ततो रूपादिवद्
अस्य ग्रहणमिति; तदस व्य⁹³⁰⁴ सत्; यतः अभावस्य अद्रव्यत्वात् न तेन⁹³⁰⁵

अभावेन ।

घटस्य संयोगः ।
न च समवायः; अभावकाले त⁹³⁰⁶

घटस्या
सद्भावात् ।

दभावात् । अत एव नान्योऽपि सम्बन्धः ।

अथ मतम्--घटसंयुक्तेन्द्रियस्य घट⁹³⁰⁷ टाभावेन संयुक्तविशेषणीभावसम्बन्धः, रूपाद्यभावेन
संयुक्तसमवेतसमवेत⁹³⁰⁸

एकः समवेत शब्दोऽधिकः । इन्द्रियसंयुक्ते घटे रूपं समवेतं तद्विशेषणमभावः ।

विशेषणीभावसम्बन्धः, रूपा9309 पत्वाद्यभावेन संयुक्तस⁹³¹⁰

एकः समवेत शब्दोऽधिकः । इन्द्रियसंयुक्ते घटे रूपं समवेतं तत्र रूपत्वं समवेतं तद्विशेषणमभावः ।

मवेतसमवेतसमवेत
विशेषणीभावः, [p. ४४६ ख ] एवं कर्मादावपि वक्तव्यमिति; तदप्यसत्; सु9311 स्वसमया9312 य
व्याघातात् । यद⁹³¹³ योहि घटस्य प्रागभावप्रध्वंसाभावाभ्या9314 भ्यां साक्षात् सम्बन्धः सैव
9315 स एव अनित्यता इति । उभयानव्यधि9316 न्तव्यवधिसत्ताऽनित्यता न्यायवा॰
पृ॰ २८४ इति9317

तुलना--यस्योभयान्तव्यवधिसत्तासम्बन्धवाचिनी । अनित्यताश्रुतिः = यस्य नैयायिकादेः उभयस्य
प्राक् पश्चाद् भावस्य अन्तस्य व्यवधायकः सत्तासम्बन्धः तद्वाचिनी अनित्यताश्रुतिरिष्टा--प्र॰ वा॰
मनोरथ॰ २ । १११ । या उभयान्तपरिच्छिन्नवस्तुसत्ता सा अनित्यता--न्यायवा॰ ।

किमनेन ?

किंच, विशेषणीभावसम्बन्धाप्रतिपत्तौ इदमस्य विशेषणम् इति कुतः प्रतिपत्तिः ? न
हि संयोगाप्रतिपत्तौ इदमप्यस्य संयोगि इति संवित्तिर्युक्ता ।

ननु यथा समवायाग्रहणेपा णेऽपि इ दमत्र समवेतम् इति प्रतीतिः, तथा अत्रापीति
चेत्; न; साध्यसमत्वात् निदर्शनस्य । समवेतम् इति हि समवायापेक्षिणी प्रतीतिः, यथा
संयुक्तः इति संयोगातप गापेक्षिणी । न च त⁹³¹⁸

संयोगसमवाया
प्रतीतौ ।

दप्रतीतौ सा9319

संयुक्त इति समवेत इति वा प्रतीतिः ।

युक्ता, अन्यथा शुक्लताऽप्रतीतौ शुक्ल
इति संवित्तिः स्यात् । न चैवम् इति । प्रतीयते सोऽपीति चेत्; 9320

संयोगस्य समवायस्य वा ।

तस्य इन्द्रियेण कः सम्बन्धः ?
विशेषणीभाव इति चेत्; अनवस्था । अपि च, इन्द्रियघटसंयोगकाले न प्रागभावः प्रध्वंसो
वा,तत् कथम् इन्द्रियस्य तेन पारम्पर्यसम्बन्धः । न हि असता सतः सम्बन्धः खरविषाणे
नेव । प्राक्पश्चात्तस्थोर्भाव⁹³²¹ श्चात्स्थो9321

प्राक्पश्चाच्च तिष्ठतीति प्राक्पश्चात्स्थः ।

ऽभावः इति चेत्; तदा न घटः नापि इन्द्रियसंयोगः ।
न च अभावोऽप्रतिपन्नो विशेषणम्, दण्डवत् । प्रतिपन्नश्चेत्; न तावेन्9323 तावत् सह घटेन,
9324

घटकाले ।

तत्काले 9325

अभावस्य असद्भावात् ।

तदभावात् । नापि केवलः; तद्ग्रहणोपायाभावात् । अत एव स्मर्यमाणोऽप्यसौ9326

अभावः ।

न
विशेषणम् ।

[p. 573 ]

परः प्राह--इन्द्रियसंयुक्ते घटे सत्ता समवेता तद्विशेषणं प्रागभावादिः, ततः संयुक्त
समवेतविशेषणीभाव इति; तदप्यसारम्; नित्यायाः तस्याः9327

सत्तायाः ।

[p. ४४७ क ] तद्विशेषणायोगात्
आत्मादिवत् ।

किंच, प्रागभावो घटकाले विनश्यति तदा त⁹³²⁸

प्रागभावस्यापि ।

स्यापि प्रध्वंसोऽस्ति, तथा प्रध्वंसस्य प्राग
सतो भावे प्रागभावः, न च तत्रेयं ग्रहणप्रद्विया9329 प्रक्रिया; सत्तासमवायाऽभावादभावस्य । न
च तस्यानित्यताव्यपदेशः; उ⁹³³⁰

प्रागभावप्रध्वंसाभावमध्यवर्तिन्याः सत्तायाः सम्बन्धाऽ
भावादित्यर्थः । अर्थात् यः उत्पद्यते विनश्यति च स एवानित्यः ।

भयान्तव्यवधिसत्तासम्बन्धाभावात् । नास्तीति चेत्; पदादौ
9331 पटादौ कः समाश्वासः ? उपचारात् स तत्रेति चेत्; अन्यत्रापि ततः स्यादविशेषात् ।
विशेषणीभावो परतो व्यमानोऽवधानात् 9332 भावोऽपरतः सम्बध्यमानश्चेत् तस्यापि तेन कः
सम्बन्धो येन ग्रहणं भवेत् ? विशेषणीभाव इति चेत्; किं पुनरसाधनेकः9333 सौ9333

विशेषणीभावः ।

अनेकः ? तथा चेत्; समवायोऽपि स्यात् । समवेतबुद्धेरभेदा9335

भेदाऽ
भावात् ।

न्नैवं चेत्; त⁹³³⁶

विशेषणीभावनिबन्धनापि ।

न्निबन्धनापि बुद्धिर्न भिद्यत
इति समानम् । तन्न असदात्मना इन्द्रियसन्निकर्ष इति न तस्य ग्रहणम् इतिनसर्वज्ञत्वं
सन्निकर्षवादिनः इति स्थितम् ।

तथापि सर्वज्ञत्वोपगमे नैयायिकवत् सौगतस्यापि किञ्चित् स्वाभ्युपेतं तस्य⁹³³⁷ नश्यतीति
दर्शयन्नाह--प्रत्यक्षम् इत्यादि ।

प्रत्यक्षं सर्वविषयं भिन्नकालमनागतम् ।

वेत्ति चेदर्थसारूप्यात् प्रामाण्यं संविदां न वै ॥ ३१ ॥

कुतश्चिदर्थादुत्पन्नं ज्ञानं यदि तदतिक्रान्तावेव योग्यतया प्रत्यक्षम्; अनागतेऽपि
किन्न स्यात् ? तत्सारूप्यातिशयसंभवात् तदुत्पत्तेश्च तत्प्रत्यक्षत्वकल्पनायामति
प्रसङ्गात् । यस्य दर्शनयोः...अलम् असद्ग्रहकल्पनया अतिप्रसङ्गात् । यथैव हि कारणा
भावलक्षणे भवतः स्वतन्त्रस्य कार्यत्वमत्यन्तमयुक्तं तथैव स्वकार्यकारणस्वलक्षणसंवेदनं
च । यदि कुतश्चित् संवित्तेः परिच्छेदसामर्थ्यम्; प्रमेयकाले एव स्यात् । दृश्यदर्शनयोरु
पकार्योपकारभावस्य सर्वदा भावात् । तदेतद् द्रव्यं स्वत एव यथा परिणामलक्षणं तथैव
जीवात्मकमेतत् स्वत एव ज्ञानस्वभावकं प्रत्येयम् । कारकज्ञापकशक्तेः स्वतः सद्भावि
न्या एव परतः परिणामात्मोपकार्यविशेषप्रतिलम्भोपपत्तेः । तन्न कश्चिदज्ञानात्मा ज्ञान
सम्बन्धात् ज्ञाता नाम घटादिवत् । स्वत एव सकलग्रहणप्रकाशोऽपि । तदयमात्मैव स्वतः
संविदात्मा सुखादिरूपेण, दोषावरणविमुक्तः स्वलक्षणमनन्तज्ञानादि केवलं प्रतिपद्येत ।

प्रत्यक्षं तत् सर्वविषयम्, किंभूतम् ? अनागतं भावि, उपलक्षणमेतत् तेन भूत
मपि गृह्यते । तत् किं करोति ? इत्याह--भिन्नकालार्था 9338 कालम् अर्थं वेत्ति चेद् यदि
भूतं भाविनो भावि भूतानिशे9339 न्निःशेषानिति प्रामाण्यं संविदा9340 दांनवै नैव अर्थसारूप्यात्
किन्तु अन्यतः कुतश्चिद् अतिशयाद् भवेत् । नहि भा9341

अर्थात् ।

विनो योगिनोऽपि ज्ञानं जायते, यतः
[p. 574 ] तदाकारं स्यात्, अन्यथा सर्वभाविभावकार्यकाल एव तेन भवितव्यमिति [p. ४४७ ख ] न ज्ञायेत
नात्र कार्यकाले, कस्य काले तेन भवितव्यम् इति । तथा अनादिसकलार्थकार्यकालेऽपि भवति
इदम् । एवं वक्तव्यम् तथा एकस्माद् भिन्नकालं कार्यद्वयम् नाक्रमात् क्रमिणो भावाः
प्र॰ वा॰ १ । ४५ इत्यादिविरोधात् । अथ योगिनः सकलं वर्तमानमेव, न तस्य किञ्चित्
कारणं न च कार्यं नापि तज्ज्ञाने स्वाकारसमर्पकम् इति; प्रश⁹³⁴² थमकार्यका9343 करणे च तज्ज्ञाने सकलं
तथैव भवेत् । अथ न ज्ञानम् अतत्कार्यम् अतदाकारं ग्राहकम्; सकलं तथास्तु, यस्य यावती
मात्रा इति न सर्वाविशेषः । एतत् सौगतं प्रति । तथा संविदा9344 दां तत् तस्माद् अर्थात् जन्म
न वै । नहि विवक्षितज्ञानं प्रति सर्वे भाविनो भूता वा अर्थाः कारणम् । कार्यकाले सन्निहितस्यैव
योगेः9345 योगैःकारणत्वोपगमात्, इतरथा अर्थदेशे असन्निहितं तत्र चक्षुर्ज्ञानमुपजनयेत् ।
अदृष्टो वा अग्न्यादिदेशेअसिन्निहितः तस्य⁹³⁴⁶

अग्नेः ।

ऊर्ध्वजल⁹³⁴⁷ ज्वलननिमित्तमिति नात्मसर्वगत्वम् ।
एतद् उभयं प्रति ।

कारिकार्थमाह--कुतश्चिद् इत्यादिना । कुतश्चिद् अनन्तरादतीताद् भाविनो वा विज्ञान
समानकालाद्वा अर्थात् उत्पन्नं ज्ञानं यदि प्रत्यक्षम् अर्थसाक्षात्कारि । कस्मिन् सति ?
इत्याह--तदतिक्रान्तावेव तस्य अर्थादुत्पन्नार्थस्य अतिक्रान्तिः अतिक्रमः तस्यामेव योग्यतया
तत्त्वस्यप्रमेय तत्प्र⁹³⁴⁸ यस्य प्र त्यक्षं तदुत्पन्नत्वादिति भावः । अनागतेऽपि अपिशब्दाद् वर्त्तमानेऽ
पि किन्न स्यात् ? प्रत्यक्षम् इत्यनुवर्तते, तत्र च उक्तो दोषः [p. ४४८ क ] । विपक्षे बाधां दर्श
यन्नाह--तद् इत्यादि । तेन प्रमेयेण सारूप्यातिशयो यः तस्य संभवात् ततः प्रमेयादुत्पत्तेश्च
तं प्रत्य⁹³⁴⁹ तत्प्रत्यक्षत्वकल्पनायाम् अतिप्रसङ्गात् । तत्र सारूप्यातिशयात्तत्कल्पनायाम्
अतिप्रसङ्गं दर्शयन्नाह--यस्य दर्शनयोः इत्यादि । सुगमम् ।

अत्रैव दूषणान्तरं दर्शयन्नाह--अलम् इत्यादि । तात्पर्यमत्र--यदा ग्राह्यतहेतु
त्वमेव तदाकार⁹³⁵⁰ कारार्पणक्षमम् उ⁹³⁵¹

भिन्नकालं कथं ग्राह्यमिति चेद् ग्राह्यतां विदुः । हेतुत्वमेव युक्तिज्ञास्तदा
कारार्पणक्षमम् ॥--प्र॰ वा॰ ।

च्यते तदा अमुत एव ग्राह्यता इत्युक्तं स्याद् अलं
पर्याप्तं असतो ग्रहकल्पनया । कुतः ? इत्याह--अतिप्रसङ्गात् । तत उत्पत्तेश्च त⁹³⁵²

तत्प्रत्यक्षत्वकल्पनायाम् ।

त्कल्प
नायाम् अतिप्रसङ्गं दर्शयन्नाह--यथैव हि इत्यादि । येनैव हि प्रकारेण कारणाभावलक्षणे
भा9353

भावलक्षणे इति व्यर्थम् ।

वलक्षणे भवतः जायमानस्य । किंभूतस्य भवतः ? स्वतन्त्रस्य कार्यत्वम् अत्यन्तमयुक्तम् ।
एतच्च नैयायिकेनापि उक्तं सौगतं प्रति । तथैव स्वस्य स्वस्य कार्यस्य यत् कारणस्वलक्षण
9354 णं ज्ञानकालेऽविद्यमानं तस्य संवेदनं च अन्यन्तमयुक्तम् । एवं मन्यते--यथा सौगतस्ययदि
नष्टं कारणं न कार्यजन्मनि व्याप्रियते कार्यं वा न तस्य इति व्यपदिश्यते, तथा संवेदनकाले
अविद्यमानं न तद्ग्राह्यशक्तिसमन्वितम्, संवेदनं वा ग्रहणसामर्थ्यसहितम्, अन्यथा हेतुफल
भावो भिन्नकालयोः ग्राह्यग्राहकवद् भवेदविशेषात् । अथवा, संवेदनस्य कारणं स्वलक्षणं तस्य
[p. ४४८ ख ] संवेदनमत्यन्तमयुक्तम् कार्यविशेषत्वादस्य । कारणात्यये च जायमानं न तस्य
[p. 575 ] इति व्यपदिश्यते विरत⁹³⁵⁵ चिरतरातीतवत् । तर्हि यथा कारणं कार्यकाले सदेव त⁹³⁵⁶

कार्यम् ।

दुत्पादयति तथा
संवेदनं प्रमेयसमये सदेव तद्9357

प्रमेयम् ।

गृह्णाति, तत्फलत्वाद् इति नैयायिकः; तत्राह--यदि कुतश्चित्
सम्बन्धात् तदुत्पत्तिलक्षणात् संवित्तेः परिच्छेदसामर्थ्यम्; अत्र दूषणम्--प्रत्येवंक⁹³⁵⁸ प्रमेयज्ञान
काल एव वस्तुनि स्यात् परिच्छेदसामर्थ्यम् न अतीते न भाविनि इति कथं कस्यचित् सर्वज्ञ
त्वमिति भावः । अतीतानागतं वा ज्ञानस्य कारणम् इति तत्रैव तत्सामर्थ्यम् इति । नहि
अतीताऽनागतसादृश्यमपि दर्शनस्य मिथ्याबुद्ध्यवसायादन्यतः परस्य नि9359 इति मन्यते ।

संप्रति दर्शनस्य न सम्बन्ध उपकाराभावादिति चेत्; अत्राह--उपकार्योपकारकभावस्य
दृश्यदर्शनयोः सर्वदा कालत्रयेऽपि भावात् मिथ्याविकल्पबुद्धेः सकाशाद् इति ।

ननु ग्राह्यं न तस्य ग्रहणं न तेन इ⁹³⁶⁰

द्रष्टव्यम्--पृ॰ ४१९ ।

त्यादिवचनात् स्वरूपे9361 पवेदनमेव सर्वज्ञत्वम्
न सर्ववेदनम् इत्यपरः; तत्राह--तदेतद् द्रव्यम् इत्यादि । तत् तस्माद् उक्तान्न्यायात् एतत्
प्रतीयमानं द्रव्यं स्वत एव नभिन्नपरिणामाद् यथा परिणामलक्षणं परिणामो लक्षणं यस्य इति
तथैव जीवात्मकं भेनंतत् 9362 एतत् स्वत एव नान्यतो ज्ञानस्वभावकं स्वपरग्रहणपर्यायात्मकम्
प्रत्येयं चित्रैकरूपस्य स्वपरग्रहणस्वभावाविरोधात् । चक्षुरादि[p. ४४९ क ] व्यापाररेणैव स्वयं त
स्य त⁹³⁶³

ज्ञानस्वभावकत्वम् ।

त्स्वभावकुत्वे9364 ववत्त्वं स्यादिति चेत्; अत्राह--कारक इत्यादि । कारकं कर्त्रादि,
जानातीति ज्ञापक आत्मा तयोः शक्तेः स्वतः सद्भाविन्या एव परतः चक्षुरादेरपि परि
णामात्मोपकार्यविशेषप्रतिलम्भोपपत्तेः ।

ननु च ज्ञातृविचारे किमर्थम् अप्रस्तुतस्य कारकस्य ग्रहणमिति चेदह⁹³⁶⁵ चेत् ? दृष्टान्तार्थम् ।
यथैव कारकस्य शक्तिः स्वतः सती शालिबीजादेः, परतोऽपि परिणामात्मोपकार्यविशेषप्रतिलम्भः
तथा ज्ञातुरपि । नहि किश्या9366 कृष्यादिना यववीजस्य शाल्यङ्कुरजातिका9367 जनिका शक्तिः
आधीयते ।

निगमयन्नाह--तन्न इत्यादि । य त एवं तत्तस्मात् क्वचिद् आत्मा अन्यो वा अज्ञा
नात्मा ज्ञानस्वभावरहितो ज्ञानसम्बन्धात् न ज्ञाता नाम घटादिवद् इति ।

ननु घटादेः त⁹³⁶⁸

ज्ञान
समवायोऽपि ।

त्सम्बन्धोऽपि नास्ति तत्कथं निदर्शनमिति चेत्; न; समवायस्य व्यापकस्य
सर्वत्राविशेषात् निषेधाच्च । स्वत एव ज्ञानस्वभावत्वे सर्वस्य सर्वदर्शित्वमिति चेत्; अत्राह—
स्वत एव इत्यादि । तदन्ययेर्थान्तरसम्बन्धा व्यापप्रबोधश्च 9369 तदन्यया अर्थान्तरसम्बन्धिन्या
वा स्वापप्रबोधश्चेत् आत्मनः सकलग्रहणप्रकाशोऽपि । यत एवं तत् तस्माद् अयं स्व
संवेदनाध्यक्ष आत्मैव स्वतः संविदात्मा नादा9370 न तु आत्मसंविदोर्भेद इत्यर्थः । स च
किंभूतः ? इत्याह--सुखादिरूपेण इत्यादि । दोषावरणविमुक्तो दोषावरणवैकल्यात् स्वलक्षणं
स्वस्वरूपम् अनन्तज्ञानादि केवलम् असहायं प्रतिपद्येत यतः स्वभावविभुत्वम् इति ।

भवन्तु तर्हि आत्मनः स्वभावभूताः [p. ४४९ ख ] प्रदेशाः; इत्यत्राह--यथा इत्यादि ।

[p. 576 ]

यथात्मा सम्बध्येतानन्तप्रदेशैः स्वतः ।

तथार्थोऽनन्तपर्यायैः तन्नार्थाः समवायिनः ॥ ३२ ॥

कथञ्चित्...

यथा अनन्तप्रदेशैः सम्बध्येत विस्तरात्मादि9371 ?स्वतः न समवायादिवशात्
तथा अर्थः प्रमेयो घटादिः अनन्तपर्यायैः तत्तन्मा 9372 तत्तस्मात् नार्थाः समवायिनः
समवायवन्तः ।

कारिंकां व्याख्यातुमाह--कथञ्चिद् इत्यादि । सर्वंसुगमम् ।

आत्मप्रदेशाभावे पुनरपि दोषमाह--तद् इत्यादि ।

तत्प्रदेशोपचारेऽपि युगपज्ज्ञानसम्भवः ।

दूराच्छब्दश्रुतिरस्ति यथैवैकान्तवादिनाम् ॥ ३३ ॥

परमार्थतः प्रदेशनानात्वाभावे आकाशस्य प्रत्येकं रूपादिज्ञानं प्रसज्येत । आकाशस्य
कर्ण...कथं स्युः । कार्यव्यतिरेकोपलक्षणाच्च कारणभेदस्य । न हि अग्निरारोपितोऽपि दहति,
मुख्यार्थाभावप्रसङ्गात् । कुतश्चित् प्रदेशनियमाभ्युपगमे तद्भेदोऽवश्यम्भावी । विप्रकृष्ट
देशानामपि शब्दानां श्रुतिः स्यात् संयुक्तसमवेतत्वस्य ग्रहणकारणस्य भावात् आत्माकाशयोः
सर्वगतत्वात् मनसश्च सक्रियत्वात् । अदृष्टनियमे मनः अतिरिच्यताम् ।

तस्य आत्मनः प्रदेशोपचारेऽपि वस्तुतोऽप्रदेशस्य⁹³⁷³

प्रदेशरहितस्य ।

उपचरितप्रदेशोपगमेऽपि युगप
ज्ज्ञानसंभवः । दूषणान्तरमाह--दूरात् शब्दश्रुतिरस्ति एकान्तवादिनां नैयायि
कानाम् ।

कारिकार्थं दर्शयन्नाह--परमार्थतः अनुपचारतः प्रदेशनानात्वाभावे भ्वाकामस्य 9374 आका
शस्यप्रत्येकं रूपादिज्ञानं प्रसज्येत । यदेव हि चक्षुरादीनामन्यतमेन मनः संयुज्यते तदेव
आकाशेन, ततः संयुक्तसमवायाद् रूपादिग्रहणकाले गगनसमवेतसर्वशब्दग्रहणमिति । यदि पुनः
आकाशेन संयोगेऽपि न श्रोत्रेण⁹³⁷⁵

संयोगः ।

इत्युच्यते; अत्राह--आकाशस्य इत्यादि । कर्णे आदि9376 त्यादि परमतम् आशङ्कते दूषयितुम् । अत्र दूषणं कथम् इत्यादि । स्युरेव । कुतः ? इत्याह--कार्य
इत्यादि । कार्यं शब्दः तज्ज्ञानं च आकाशस्य, तस्य व्यतिरेकः सर्वत्राभावः तेन उपलक्षणाच्च
कारणभेदस्य गगनप्रदेशनानात्वस्य । उपचारितः9377 चारतः तस्य प्रदेशभेदः ततः श्रुतिभेदः इति
चेत्; अत्राह--नहि अग्निरित्यादि, कुतो न दहत्येव ? इत्यत्राह-- आरोपितोऽपीत्यादि ।
माणवकाद् अन्यस्मिन्नपि जलादौ न दहति[p. ४५० क ] अयमिति यङ्मुखोस्यः9378 यन्मुख्योऽर्थः तस्य अभावप्रसङ्गात् । उपचारस्य सर्वत्र कर्तुंशक्यत्वात् सम्बन्धाद्9379

यतोऽग्निरपि स्वतः उष्णस्पर्शरहितः, उष्णसम्बन्धादेव
उष्णो भवति इत्यर्थः ।

उष्णस्पर्शाभावस्य च
अविशेषादिति भावः ।

[p. 577 ]

सन्तु तत्त्वतः तत्प्रदेशा इति चेत्; अत्राह--कुतश्चित् तदविनाभाविकार्यात् प्रदेश
नियमाभ्युपगमे कर्णशष्कुल्यवरुद्धः अन्यः तद्विपरीतः अन्यः प्रदेशः इति नियमस्य अङ्गीकरणे
तस्य आकाशस्य भेदा9380 दोऽवश्यंभावी । तथा च एकत्वं गगनस्य दुर्लभम्, आत्मप्रदेशवत्
प्रसङ्गश्च चिन्त्यः । निष्प्रदेशत्वे त⁹³⁸¹

आकाशस्य ।

स्य पुनरपि दूषणमाह--विप्रकृष्ट इत्यादि । यत्र नभसि
समवेताः सर्वशब्दाः तत्र संयुक्तं मनः ततः संयुक्तसमवेतत्वस्य ग्रहणकारणस्य भावात् तं
च वरणमिति9382 तत्श्रवणमितितर्हि आसन्नेऽपि एतदेव श्रवणकारणम् । स्यान्मतम्--मनःसंयुक्तात्म
प्रदेशसंप्राप्तः शब्दो मनसा गृह्यते, 9383

विभुद्रव्यम् शब्दे आकाशः ।

विभुद्रव्यविशेषगुणत्वे सति अस्मदाद्युपलभ्यमानत्वात्,
सुखादिवत्, ततोऽयमदोष इति; तत्राह--आत्माकाशयोः सर्वगतत्वात् मनसश्चसक्रियत्वात्
विप्रकृष्टदेशानामपि शब्दानां श्रुतिः स्यादिति ।

एवं मन्यते--क्रियावत् मनः शब्दोऽक्रियः, ततः शब्ददेशं प्राप्य तत् प्रकाशकं चक्षूरश्मि
वत् । एवं च दूरादिप्रतीतिः सौगतकल्पिता न विरुद्ध्यते । वीचीतरङ्गन्यायेन अक्रियस्य शब्दस्य
आगमनप्रयासपरिहारश्च । अध्व⁹³⁸⁴ अथदूरदेशानां श्रवणे कथं निकटा प्रतीतिः ? कथं सखो
9385 शाखाप्रदेशे चन्द्रमसः प्रतीतिः ? [p. ४५० ख ] इन्द्रियस्याऽऽशुवृत्तेः; अत्रापि मनसः शब्द
ग्रहणे तथैव आशुवृत्तिः । अथ मनः शरीरं विहाय नान्यत्र याति; कथं चक्षुर्याति ? गमना
दर्शनम् उभयत्र ।

स्यान्मतम्--चक्षुः अर्थदेशं गत्वा तं प्रकाशयति तैजसत्वात् प्रदीपवत्; मनोऽपि
इन्द्रियत्वात् नयनवत् इति समानम् । अथ ये श्रूयन्ते शब्दाः तद्देशे तद्गमनम् नान्यत्र देशे; केन
कृतमेतत् ? अदृष्टेन इति चेत्; अत्राह--अदृष्ट इत्यादि । अदृष्टेन नियमे मनः अतिरिच्य
ताम्9386

त्यज्यताम् इत्यर्थः ।

अदृष्टत एव तदर्थसिद्धेः तदनर्थकमिति ययुक्तं9387 यदुक्तं परेण गन्धैकस्य ग्रन्थे,
एकस्य सर्वैः मूर्तिमद्भिः युगपत् संयोगः सर्वगतत्वम्, आत्मार 9388 त्मादेः इति;
तं निरसत्वे 9389 तन्निरंशत्वे अनुपपन्नम् इति ।

यद⁹³⁹⁰ तद् दूषयन्नाह--प्रदेशा इत्यादि ।

प्रदेशाः सन्तु मा वा सम्बध्येद् युगपद्विभुः ।

अनन्तैरपि पर्यायैः तथात्माप्यसकृत्स्वतः ॥ ३४ ॥

विभोरात्मनः अन्यस्य वा यावद्भिः परस्परव्यावृत्तैर्मूर्तिमद्भिः संयोगाः तावन्तस्ते
परस्परव्यावृत्तात्मानः संयोगिनः तावतः स्वभावभेदान् अन्यथानुपपत्त्या साधयन्ति ।
ते पुनः प्रदेशव्यापदेशभाजो भवन्तु मा वा, भावस्तादात्म्यात्तैः स्वत एव सम्बध्येत ।
एतेन...पर्याय...। संयोगभेदाभावे तदन्यतमविभागे सर्वेषां सह विभागप्रसङ्गात् ।
तथा च कस्यचिच्चलने सर्वकार्यद्रव्यं सकृदेव चलेत् सर्वत्र संयोगैकत्वोपपत्तेः । तथा
विभुद्रव्यवत् परमाणोः स्वत एवानन्तपर्यायसिद्धिः ।

प्रदेशा भागाः सन्तु मा व⁹³⁹¹ वा भूवन् प्रदेशा गगनादेः तथापि सम्बध्येत् विभुः
[p. 578 ] सर्वगतः पदार्थात्मा9392 पदार्थ आत्माकाशादिः युगपत् सर्वमूर्तैः इतीपेक्षम्9393 इतीदमत्रापेक्ष्यम् ।
ततः किं जातम् ? इत्याह--अनन्तैः पर्यायैः आत्मसम्बाध्येत 9394 आत्मा संबध्येतस्वत
आत्मने9395 आत्मना असकृत् क्रमशोऽपि तथा । ]

कारिकां विवृणोति--विभोः सर्वगतस्य आत्मनोऽन्यस्य वा गगनादेः यावद्भिः सह
संयोगाः । कैः ? इत्याह--मूर्तिमद्भिः असर्वगतद्रव्यपरिमाणं मूर्तिः, तद्वद्भिः । किंभूतैः ?
इत्याह--परस्यादि 9396 परस्परेत्यादि । किंभूतास्ते ? इत्याह--परस्परव्यावृत्तात्मानः ते संयोगाः
तावन्त एव संयोगिन आत्मादेः तावतः स्वभावभेदान् साधयन्त्येव । केन हेतुना ?
इत्याह--अन्यथानुपपत्त्या [p. ४५० क ] अन्यथा अन्येन तावतां स्वभावभेदानामभावप्रकारेण
तेषां याऽनुपपत्तिः तया । तेदि 9397 तथाहि-- येन स्वभावेन नभोऽभिसम्बद्ध्यते एकेन परमाणुना,
तेनैव सर्वद्रव्यैः; तत्परमाणुसंयुक्तस्वभावे सर्वस्य प्रवेशप्रसङ्गात् । न वैव⁹³⁹⁸ चैवमिति ।
ते स्वभावभेदाः, पुनरेतद् वितर्के प्रदेशव्यपदेशभाजो भवन्तु मा वा भूवन्, भावो गगनादिः
तैः स्वभावभेदैः स्वत एव संयोगादित्वि न पेक्ष्य 9399 दिनिरपेक्ष एव सम्बध्येत । कुतः ?
इत्यत्राह--तादात्म्यादिति ।

नन्वेकः परमाणुः षड्भिः9400

पूर्वादिदिग्वर्तिभिः परमाणुभिः ।

संयुज्यते, न च तस्य तावन्तः स्वभावभेदाः ततो व्यभिचार
इति चेत्; अत्राह--एतेन इत्यादि । कुतः ? इत्यत्राह--पर्याय इत्यादि । तदनुपपत्त्यो9401 त्त्या किं स्यादिति चेत्; अत्राह--संयोगभेदाभावे सर्वावयवानां संयोगैकत्वे त⁹⁴⁰²

तदन्य इति निरर्थकं पुनर्लिखितम् ।

दन्य तदन्यतम
विभागे तेषां कार्यद्रव्यारम्भक-परमाणूनामन्यतमस्य परमाणोः विभागे संयोगाभावे सति सह
युगपत् सर्वेषामणूनां विभागप्रसङ्गात् । तथा किं स्यात् ? इत्यत्राह--तथा च सर्वेषां विभाग
प्रकारेण पक्षवित्9403 पक्षिवत् पटादौ कस्यचित् परमाणो तंबने 9404 णोश्चलने सर्वकार्यद्रव्यं
सकृदेव चलेत् नास्यतु9405 नास्थात् । कुतः ? इत्यत्राह--सर्वत्र इत्यादि । सर्वपरमाणुषु संयोगे
9406 गैकत्वोपपत्तेः कारणात् कस्यचित् परमाणोः चलने सर्वकार्यद्रव्यं सकृदेव चलेत् ।

आह परः--क्रियातो विभागः, तत एकस्मिन् परमाणौ क्रियायां तत्रैव स⁹⁴⁰⁷

विभागः ।

युक्तो नान्यत्र ।
नहि देवदत्ताद् दण्डस्य विभागो9408 गे [p. ४५१ ख ] सर्वतः सर्वस्य भवितुमर्हति तत्कथमुच्यते—
तदन्यतमविभामैमह⁹⁴⁰⁹ भागे सहसर्वेषां विभागप्रसङ्गात् इति ? तन्न; संयोगविनाशस्य
विभागत्वात्, संयोगस्यधकत्वे9410 स्यैकत्वे त⁹⁴¹¹

तद्विनाशरूपस्य विभागस्य ।

स्याप्येकत्वात् । न हि एकस्य घटस्य बहवः प्रध्वंसाः ।
अथ विभागात् संयोगविनाशो9412

भवति ।

न पुनः स⁹⁴¹³

संयोगनाशः ।

एव स⁹⁴¹⁴

विभागः ।

इति चेत्; न; तथाऽप्रतीतेः । नवै खलु
संयोगप्रतीति9415 संयोगविनाशात् पृथक् विभागप्रतीतिरस्ति, यतः सः9416

विभागः ।

सन् तस्य⁹⁴¹⁷

संयोगस्य ।

विनाशक⁹⁴¹⁸ कःस्यात् ।
तथाप्रतीतिसद्भावे या9419 चसकृदेव संयुक्तं विभक्तो9420 संयुक्तविभक्तौपुरुदंडादिति9421 पुरुषदण्डाविति प्रतीतिः स्यात् । न चैवम्, विरोधात् । नहि यदैव दण्डी तदेकदण्डी 9422 तदैवाऽदण्डी पुरुषो
भवति । अथ संयोगस्य विनश्यदवस्थायाः विभागः9423

जायते ।

तेनायमदोषः; 9424

संयोगस्य विनश्यदवस्था ।

तदवस्था संयोग एव चेत्;
[p. 579 ] स एव दोषः । अन्या चेत्; यदि तत्कालभाविनी; युगपत् त्रयप्रतीतिः--संयोगः, तदवस्था,
विभागश्च इति । अथ तदुत्तरकालभाविनी; तदा न तर्हि संयोगः । तथा चेत्; न नहि 9425 न
तर्हिविभागात् संयोगनाशः । पूर्वं तस्य नाशात् तदंत⁹⁴²⁶ ततश्चेत्; अन्योऽन्यसंश्रयः--संयोगनाशाद्
विभागतः9427 गः, ततः तन्नाश इति ।

पर आह--विनाशसक⁹⁴²⁸ शककारणसमग्रता विनश्यदवस्थेति; तत्काले संयोगस्य भावे
स एव दोषः--संयोगविभागयोः सहप्रतीतिरिति, विभागस्यैव तद्विनाशककारणत्वात् । अथ
विभागजेन विनाशेन तिरस्कारात् न त⁹⁴²⁹

विभागकाले ।

त्काले त⁹⁴³⁰

संयोगप्रतीतिः ।

त्प्रतीतिः; तदसत्; ताभ्यामुत्तरकालभावी विनाशः
कथं पूर्वसंयोगतिरस्कारकारी । नहि रात्राद⁹⁴³¹ वविद्यमानो[p. ४५२ क ]दिवाकरप्रतानः तदाकारा9432 तारा
निकरतिरस्कारकारी ।

स्यान्मतम्--विभागसंयोगस्यव⁹⁴³³ गविनाशयोराशुवृत्तेरेककालताध्यवसायः, ततो विभाग
कालेऽपि अध्यारोपेण तद्विनाशस्य भावात् तेन त⁹⁴³⁴

संयोगतिरस्कारः ।

त्तिरस्कारः; तदपि न सुन्दरम्; यतः
अध्यारोपितस्य अर्थक्रियासामर्थ्यनिषेधात् ।

किं च, भावपक्षस्य बलीयस्त्वात् भावेन सता संयोगेन विनाशस्य तिरस्कारो युक्तः,
इतरथा ज्ञानज्ञानव्यवाये विच्छिन्ना व्यवाये विच्छिन्ना ज्ञानव्यवाये विच्छिन्ना वंशादिस्वर
धारा 9435

इति ।

प्रतिपत्तिर्न स्यात् ।

अपि च, कोऽयं तेन⁹⁴³⁶

विनाशेन ।

तस्य तिरस्कारः ? विनाशकरणं चेत्; तर्हिनविभागात् संयोगवि
नाशः, ततः संयोगस्य⁹⁴³⁷

विनाशात् ।

अभावतो विनाशो न विभागादिति प्राप्तम् । अथ सातस्थगतं9438 अथ त⁹⁴³⁸

तस्मिन् तिष्ठतीति तत्स्थम् ।

तत्स्थं
तत् तदपि9440

उच्यते उपचारात् ।

; दृश्यसा9441 स्यस्वरूपाखण्डने युक्तम् । तन्न संयोगकाल⁹⁴⁴² लेविभागः । पुनः
स्यादिति चेत्; तद्विनाशसमये स्यादिति न विभागप्रयुक्तः तद्विनाशः, सहभावात् । कुतस्तर्हि
विनाशः ? कुतो विभागः ? क्रियत⁹⁴⁴³ क्रियातः इति चेत्; अत एव विनाशः, तथादर्शनात् ।
न च त⁹⁴⁴⁴

एतत् उच्यमानम् ।

द्विनाशास्त⁹⁴⁴⁵ श-तत्कालेऽपि विभागः प्रतीतिभाक् । ततः स्थितम्--संयोगविनाशो विभागः,
तस्य चैकत्वे विभागैकत्वम् इति । एवमनैकान्तिकत्वे परिहृते यत्प्राप्त⁹⁴⁴⁶ प्तं तत् दर्शयन्नाह—
तथेत्यादि । तथा तेन प्रकारेण सति तत्परिहारे विभुद्रव्यवत् परमाणोः अनन्तपर्यायसिद्धिः
स्वत एव ।

निगमनमाह--तत इत्यादि । [p. ४५२ ख ]

ततः

क्रमेणानुभवत्तत्त्वं चेतनाचेतनात्मकम् ।

चैतन्यं संसारेतरव्यवस्थाप्रत्यनीकतः ॥ ३५ ॥

नान्यदेव ततो ज्ञानं सामान्यात्तदात्मनः ।

स्वतस्तादात्म्यपरिणामात् सम्बन्धादनवस्थितेः ॥ ३६ ॥

9447

तद्विनाशकाले तत्काले वा ।

[p. 580 ]

क्रमेण तत्त्वमेकत्वम् अनुभवत् द्रव्यं भवति इत्याध्याहारः । किंभूतम् ? इत्याह--चेत
नेत्याह⁹⁴⁴⁸ त्यादि । कीच 9449 जीवद्रव्यं चेतनात्मकमचेतनात्मक न्यदिति । कुतः चेतनात्मक
मिति चेत् ? अत्राह--चैतन्यमित्यादि । कथं संसारेतरव्यवस्था इति चेत् ? अत्राह--प्रत्य
नीक इत्यादि । यत एवं ततो नान्यदेव ज्ञानम् आत्मनः । कुतः ? इत्याह--सामान्येत्यादि ।
सोऽपि कुतः ? इत्याह तादात्म्यपरिणामात् । एतदपि कुतः ? इत्याह-- सम्बन्धादन
वस्थितेः सम्बन्धान्तरकल्पनायामनवस्थाऽनिवृत्तेः । कुतस्तन्निवृत्तरि9450 त्तिः ? इत्याह—
स्वत इत्यादि । तादात्म्यसम्बन्धादेव नान्यतः ।

प्रकृतमुपसंहरन्नाह--तदयम् इत्यादि ।

तदयं चेतनो ज्ञाता संवेदनात्मा प्रतिक्षणम् ।

तत्प्रतिबन्धविश्लेषे सर्वज्ञः सर्वार्थदृक् ॥ ३७ ॥

अन्यथाऽप्राप्यकारित्वात् कुतो व्याप्तिग्रहो यतः ॥ १/२ ॥

यत एवं तत् तस्माद्ययं 9451 दयं प्रत्यक्षवेद्यः । किं घटादिः ? नेत्याह--चेतनः । चेतना
सम्बन्धात् स⁹⁴⁵²

चेतनः ।

इति चेत्; अत्राह--संवेदनमेव आत्मा स्वभावो यस्य स संवेदनात्मा ।
अभावमात्रात्मक⁹⁴⁵³

प्रतिभासमात्रत्वात् शून्यः स्यादिति शङ्काकर्तुरभिप्रायः ।

इति चेत्; नेत्याह--ज्ञाता स्वं परं च जनातीत्यर्थः । स किम् ? इत्याह—
सर्वज्ञः । कस्मिन् सति ? इत्याह-- तत्प्रतिबन्धविश्लेषे । कुतः ? इत्याह--सर्वार्थ
इत्यादि । कदाचित् सर्वज्ञः पुनरितरः स्यादिति चेत्; नेत्याह--प्रतिक्षणं पुनः प्रतिबन्धकार
णाभावादिति भावः । सन्निहितमेव जानाति नेतरतन्नेदमिति 9454 नेतरदिति चेत्; अत्राह—
अप्राप्यकारित्वाव्ये 9455 च्चेतनस्येति । कुतोऽन्यथा व्याप्तिग्रहः ? यतोऽनुमानं वेदार्थ
परिज्ञानं वा ?

विपक्षे बाधकं दर्शयन्नाह--सर्वज्ञ इत्यादि ।

सर्वज्ञः करणपर्यायव्यवधानातिवर्तिधीः ।

परिक्षीणदोषावरणो नो चेत्9456

तुलना—
यदाह अकलङ्कः--यदि सूक्ष्मे व्यवहिते वा वस्तुनि बुद्धिरत्यन्तपरोक्षे न स्यात् कथं तर्हि ज्योतिर्ज्ञानावि
संवादः ? ज्योतिर्ज्ञानमपि हि सर्वज्ञप्रवर्तिमेव, एतस्मादविसंवादिनो ज्योतिर्ज्ञानात् सर्वज्ञसिद्धिः । तदुक्तम्—
धीरत्यन्तपरोक्षेऽर्थे न चेत्पुंसां कुतः पुनः । ज्योतिर्ज्ञानाविसंवादः श्रुताच्चेत्साधनान्तरम् ॥ इति ।--धर्मो॰
प्र॰ पृ॰ २४६ ।

भासयते हि कः ॥ ३८ ॥

तन्नापरतः कस्यचित् सर्वज्ञत्वं सत्...इति सुभाषितम् ।

करणानि इन्द्रियाणि, पर्यायः परिपादिः9457 टिःक्रम इति यावत्, व्यवधानं देशा
दिना9458

आदिशब्देन काल-स्वभावपरिग्रहः ।

वि9459 तिरोधानम्, त्य⁹⁴⁶⁰ तान्य तिवर्त्तति9461 ते इत्येवं शीला धीर्यस्य स तथोक्तः सर्वज्ञः ।
कुतः ? इत्याह--[p. ४५३ क ] परिक्षीणदोषावरणभास्रयतो9462 णो भासयतेनो चेत्
इत्थम्भूतः सर्वज्ञे9463 ज्ञोन यदि, कः सर्वज्ञः ? न कश्चित् ।

[p. 581 ]

कारिकातात्पर्यं दर्शयन्नाह--तन्न इत्यादि । यत एवं तत् तस्मात् नापरतः भिन्नज्ञानात्
चक्षुरादेर्वा कस्यचिद् ईश्वरादेः सर्वज्ञत्वम् । कुतः ? इत्यत्राह--सत् इत्यादि । इत्येवं सुभाषितं
मम इत्याध्याहारः ।

एवं यौगसौगतसायने9464 शासने अशेषज्ञां9465 ज्ञानं निराकृत्य साङ्ख्यमते तन्निराकर्तुकामः
तन्मतमुपन्यस्यव्यवका9466 न्यस्यति, अहङ्का रेत्यादि--

अहङ्कारमनोबुद्धिचैतन्यादिविभागतः ।

उपयोगमात्मनोऽज्ञस्य साङ्ख्याः संचक्षतेऽचितः ॥ ३९ ॥

चैतन्यवृत्तिमचेतनस्य स्वार्थमिन्द्रियाणि आलोचयन्ति मनः सङ्कल्पयति अह
ङ्कारोऽभिमन्यते बुद्धिरध्यवस्यति इति विनियोजयन्तः कापिलाः केवलं...। बुद्ध्यध्य
वसितमेवार्थं पुरुषश्चेतयते इत्येकान्ते न कश्चित् सर्वदर्शी स्यात् चक्षुरादिनिवृत्तेर्बुद्धेर्द
र्शनात् । यदि पुनः स्यात् तथैव पुरुषस्य बुद्धिरिति अध्यवस्यत्येव तत्र किमालोचनादि
भेदकल्पनया ? अवग्रहादिज्ञानविशेषाभिधानबहुत्वात् परिसङ्ख्या विरुध्येत तदुपयोग
विशेषाणां मतिश्रुतादिविषयत्वात् ।

अहङ्कारादीनां कृतद्वन्द्वंजां 9467 द्वन्द्वानाम् विभागेन सह तासः9468 त⁹⁴⁶⁸

तत्पुरुषसमासः इत्यर्थः ।

सः तेन ततः,
आत्मनो जीवस्य उपयोगं व्यापारविशेषं आलोचन-मनन-सङ्कल्पनाऽध्यवसायलक्षणसं
9470 णम् अ ज्ञस्य अचेतनस्य । किं कुतः स न ? इत्याह--अपितः9471 अचितः चितः पुरुषाद
न्यस्य इत्यर्थः । साङ्ख्याः संचक्षते कथयन्ति । तथा च तेषां राद्धान्ते9472

सिद्धान्ते । द्रष्टव्यम्--पृ॰ ९९ टि॰ ४ ।

इन्द्रियाण्य
र्थमालोचयन्ति, अहङ्कारोऽभिमन्यते, मनः संकल्पयति, बुद्धिरध्यवस्यति, पुरुषश्चे
तयते । इति ।

अनेन चेतनात्मधर्मान् आलोचनादीन् अचेतने प्रधाने अध्यारोपयन्तः कापिला
मूढमतयः इति दर्शयति । नहि अन्यधर्ममन्यत्र जानन् स्वस्थः, इतरथा हेम्नो9473 म्नः पीततां
शुक्ले शङ्खे पश्यन् स्वस्थो भवेत् । कथं ते तद्ध⁹⁴⁷⁴

आत्मधर्माः ।

र्मा इति चेत् ? कथं घटस्य रूपादयः ? तथा
दर्शनात्9475

इति चेत् ।

; अन्यत्र समानम्--9476

चेतनाव्याप्तानाम् ।

चेतनाकप⁹⁴⁷⁷ कवलितानाम् आलोचनादीनां प्रतीतेः, ज्ञानदर्शनोप
लक्षणत्वादात्मनः । अथ तेषु चेतना समारोपिता प्रतिभांति9478 भाति न मुख्यतः; क्व पुनरियं
मु9479

चेतना ।

ख्यतः ? पुरुषे इति चेत्; न; त⁹⁴⁸⁰

पुरुष एव ।

त्रैवौपचरिताऽस्तु[p. ४५३ ख ] अ⁹⁴⁸¹

आलोचनादौ ।

न्यत⁹⁴⁸² त्र तु मुख्या ।
तदा9483 न हि आलोचनादिव्यतिरिक्तततः9484 क्तः पुरुष⁹⁴⁸⁵ षः प्रतीतिभाक्, यस्य चेतना स्यात् ।
अथ परमार्थतः पुरुषस्यैव सा9486

चेतना ।

बाधवर्जनात्, न तेषां9487

आलोचनादीनाम् ।

विपर्ययात्; किं पुनस्तेषां स्वतन्ये9488 चैतन्ये बाधकम् ? चेतनायाः परिणामित्वापत्तिः इति चेत्; किं पुनः साङ्ख्यस्य परिणामित्वम
सिद्धम् ? तथेति चेत्; प्रधानमपरिणामीति न युक्तम्--9489

प्रकृष्ठ इति व्यर्थम् ।

प्रकृष्ठ प्रकृतेर्महान् साङ्ख्यका॰
२२ इत्यादि । प्रकृतिः परिणामिनी, न चेतना इति किं कृतो विभागः ?

[p. 582 ]

स्यान्मतम्--प्रकृतेः परिणामित्वेऽपि न पुंसस्तत् गोत्र⁹⁴⁹⁰ चित्रत्वात् भावस्वभावानाम्,
अन्यथा दहनवत् जलमपि वा9491 दाहकं स्यादिति । स्यादेतदेवं यदि प्रधानपरिहारेण पुंस्येव
अविकारिरूपं कुतश्चित् प्रतिपन्नं स्यात्, जलपरिहारेण पावकस्य उष्णरूपवत् । न चैवमिति ।
आगमात् प्रतिपन्नम्, यदाह-- न प्र⁹⁴⁹²

कारणम् ।

कृतिर्न 9493

कार्यम् ।

विकृतिः पुरुषः साङ्ख्यका॰ २३ इति
तन्नेदमुत्तरम्; अन्यत्र समत्वात् ।

किंच, तस्त⁹⁴⁹⁴ वः9494

युष्माकं मते ।

तथाविधं पुरुषं कः प्रत्येति ? प्रधानमिति चेत्; कथमचेतनम्9496

प्रत्येति इति सम्बन्धः ।

?
अन्यथा बुद्ध्यध्यवसितमर्थं चेतयमानोऽपि पुरुषः अचेतनः स्यात् । पुरुष इति चेत्; आगमेन
क्रियमाणा तस्य स्वप्रतिपत्तिः यदि कादाचित्का; तदेव तत्परिणामित्वमि वे9497 मिति । न चेदागम
वैफल्यम् । अभिव्यक्तिरपि नित्यस्य निरस्तेति यत्किञ्चिदेतत् ।

कारिकां व्याख्यातुमाह--चैतन्यवृत्तिम् इत्यादि । चैतन्यस्य वृत्तिम् आलोचनादिपरिणतिम्,
अचेतनस्य प्रधानस्य विनियोजयन्तः [p. ४५४ क ] तत्सम्बन्धिनीं कुर्वन्तः क⁹⁴⁹⁸ कापिलाः9499

सांख्याः ।

।
केन प्रकारेण ? इत्यत्राह--स्वार्थम् इत्यादि । ते किं कुर्वन्ति ? इत्याह--केवलम् इत्यादि ।
दूषणान्तरमत्रैव दर्शयन्नाह--बुद्ध्यध्यवसितम् इत्यादि । बुद्ध्यध्यवसितमनुकृतंनष्वितं
9500 नुकृतनिश्चयम् निश्चयस्यापि9501 धि गमरूपत्वाद् एवकारेण बाह्यस्य व्यवच्छेद स हा9502 दमाह अर्थम् अर्थाकारं पुरुषश्चेतयते इत्येवं यद्येकान्तोऽवश्यंभावःतस्मिन् न कश्चित् क
पिलोऽन्यो वा सर्वदर्शी स्यात् । कुतः ? इत्यत्राह--चक्षुरादिति9503 दिनिवृत्तेः चक्षुरादीनां
व्यावृत्तेः । कुतः ? इत्यत्राह--दर्शनाद् बुद्धेः पुरुषेण साक्षात्करणात् ।

स्वरि 9504 सू9504

आचार्यः ।

रिरेवं मन्यते--यदि बुद्धिं पुरुषो न पश्यति; कथं तदयवसि 9506 तदध्यवसि
तमर्थं पश्येत् ? नहि दर्पणाऽदृष्टौ तद्गतमुखविश्वदृष्टिरस्ति ।

किंच, बुद्धेस्तेनाऽदर्शने कुतस्तस्याः9507

बुद्धेः ।

सिद्धिः, अर्थाध्यवसायसिद्धिर्वा ? पुरुषादिति चेत्;
स⁹⁵⁰⁸

पुरुषः ।

तां9509

बुद्धिम् ।

न पश्यति, 9510

पुरुषादेव ।

तत एव तत्सिद्धिः इति व्याहतम् अतिप्रसङ्गात् । स्वत इति चेत्; सौगत
मतानुप्रवेशः, अर्थाकारस्य स्वसंवेदनस्य सौगतेनोपगमात् । अथ करणमन्तरेण अर्थग्रहाऽसिद्धेः
9511

करणभूतायाः बुद्धेः
सिद्धिः ।

तत्सिद्धिः; न; चक्षुरादेरेव तथा सिद्धः9512 9512

अर्थग्रहणसिद्धेः ।

तत्सिद्धेः ततोऽप्यन्यकल्पनायामनवस्था--ततोऽ
प्यपरस्य कल्पनातु9514 नात् । पश्यतीति चेत्; यदा9515 यदि आलोचनादिप्रक्रमेण अर्थवम त्त
9516 वत्; तद युक्तम्; तत्र अपरचक्षुरादिविरहानवस्थाप्राप्तार⁹⁵¹⁷ प्राप्तेः । अन्यथेति चेत्; अर्थ
मपि तत्रैव 9518 तथैव⁹⁵¹⁸

चक्षुरादिकमन्तरेण ।

पश्यतीति सूक्तम्-- बुद्ध्यध्यवसितम् इत्यादि ! ततः सूक्तम् चक्षुरादि
निवृत्तेर्दर्शनात् इति ।

अपरे9520

व्याख्याकाराः ।

[p. ४५४ ख ] पठन्ति चक्षुरादिवृत्तेर्दर्शनात् इति । तत्रास⁹⁵²¹ तत्रायमर्थः--चक्षु
रादिवृत्त्या दर्शनाद् अर्थस्य तस्या9522

चक्षुरादिवृत्ते
रेव ।

एव तेन⁹⁵²³

अर्थेन ।

सम्बन्धात्, पुरुषस्तु बुद्धिप्रतिबिम्बमेव पश्यति
नार्थ⁹⁵²⁴ र्थम्सुगतवदिति ।

[p. 583 ]

परमतमाशङ्कते--यदि पुनः इत्यादि । यदि इति पराभिप्रायस्य पुनः इति पक्षान्तरस्य
द्योतने यथा कश्चित् सर्वदर्शी स्यात् तथैव तेनैव आलोचनाद्यन्तरमन्तरेण प्रत्यक्षताप्रकारेण
पुरुषयस्य⁹⁵²⁵ षस्यबुद्धिः स्यात् इति गतेन सम्बन्धः । अध्यवस्यत्येव निश्चिनोति तथैव
बुद्धिः अर्थम् इति सर्वमपेक्षम्9526 क्ष्यम् । एवकारेण कस्यचिदप्यर्थस्य अनध्यवसायो नास्तीति
दर्शयति ।

एतद् दूषयन्नाह-- किं तत्र इत्यादि । तत्र तस्मिन्ननन्तरोक्ते परमते किम् आलो
चनादिभेदकल्पनया ? स्वार्थमिन्द्रियाण्यालोच्यन्य 9527 लोचयन्ति इत्यादिना किम् ?
यथैव पुरुषः त⁹⁵²⁸

आलोचनादिभेदमन्तरेण ।

द्भेदकल्पनामन्तरेण बुद्धिं पश्यति, बुद्धिर्वाअर्थम् इन्द्रियाणि तदालोचना
ति9529 नानि मनः तत्संकल्पनम्, अहङ्कारं तदभिमानम् तदपरेन्द्रियादिकल्पनामन्तरेण
अध्यवस्यति, अन्यथा अनवस्था । ततो न कश्चित् सर्वदर्शी स्यात्, तथा सोऽर्थं पश्येत्
इति भावः ।

अधुना चैतन्यान्नान्या बुद्धिः इति दर्शयितुं तदीयहेतोर्व्यभिचारविषयं दर्शयन्नाह—
अवग्रहादिज्ञान इत्यादि । तात्पर्यमिदमत्र-तथा 9530 यथा चैतन्यं बुद्धिः इत्यभिधानभेदमा
दाय, तथा अ वग्रहादिज्ञानविशेषाधात⁹⁵³¹ षाभिधानबुहुत्वात् कारणात् परिसंख्या
बुद्धिश्चैतन्यमिति परिगणनं [p. ४५५ क ] विरुध्येत तत्त्वबहुत्वं स्यादिति ।

स्यान्मतम्--त⁹⁵³²

अवग्रहादिज्ञानविशेषाभिधाननानात्वम् ।

दभिधानबहुत्वं जैनस्य स्वेच्छाकल्पितमिति; परमपि साङ्ख्यस्येति समा
नम् । लोकप्रसिद्धिरुभयत्र । स्यादेतत्, अवग्रहादिज्ञानविशेषा बुद्धेरेव भेदाः ततस्तदभिधानबहुत्वं
बुद्धेरेव पर्यायशब्दबहुत्वमिति; तत्राह--सति 9533 मति इत्यादि । तस्य आत्मनः उपयोगविशेषाः
तदुपयोगविशेषाः तेषां मतिः अवग्रहाद्यात्मिका श्रुतं शाब्दं ज्ञानम् आदि 9534 पदेन स्मृत्यादि—
परिग्रहः ते विषयो येषां तेषां भावात् तत्त्वात् परिसङ्ख्या विरुध्येत । एवं मन्यते--यथा अवग्र
हादेर्बुद्धावन्तर्भावः तथा तस्या आत्मनीति ।

भवतु बुद्धिचैतन्ययोरभेदः । तत्र को दोष इति चेत् ? अत्राह--नास्ति ज्ञत्वमित्यादि ।

नास्ति ज्ञत्वं प्रधानस्य चेतनाऽपरिणामिनः ।

पुरुषस्य न वै कश्चित् सर्वज्ञोऽनुभयात्मकः ॥ ४० ॥

यथैव हि शरीरयोगात् शरीरी प्राणयोगात् प्राणीति व्यपदेशश्चेतनस्य तथा
अर्थान्तरेण अहङ्कारादिना योगाद् अहङ्कारी बोद्धेति यदि व्यपदिश्येत; दृष्टिश्च पृथक्
प्राप्नोति । ततोऽयुक्तम् घटादेरिव अचेतनस्य आलोचनादिकम् । तन्न...अन्यथा ।
सतोऽपि अज्ञत्वाबुद्धिमत्त्वाभ्यां न स युक्तः । कः सर्वज्ञः ?

अयंभावः--चेतना परिणामात्मिका बुद्धिर्न प्रधानस्य पुरुषस्य वाऽपरिणामिनः
इति । ज्ञत्वं नास्ति प्रधानस्य अचेतनस्य । न च नैव इष्यते । साङ्ख्येन पुंसा ज्ञत्वं परि
णामित्वक्रयाकपिलमास्ते 9535 क्रियाकवलितमास्तेको न कश्चित् सर्वज्ञोऽनुभयात्मकः
[p. 584 ] प्रधानपुरुषस्वरूपाद् भिन्नस्वाभ्या9536 स्वभावस्यान्यस्यानभ्युपगमात् । अथवा, तत्र क आत्मा
सर्वज्ञः स्यात् तदुरूप⁹⁵³⁷ तदुभयस्वभावाद् भिन्नस्वभावः ।

कारिकार्थं दर्शयन्नाह--यथैव हि इत्यादि । यथैव हि स्पष्टं शरीरयोगाद्धेतोः जीवः शरीरी
प्राणयोगात् प्राणी इत्येवं व्यपदेशः चेतनस्य जैनमते अर्थान्तरमात्मनोऽनाच्छ⁹⁵³⁸ त्मनस्तच्छ
रीरादि, तद्योगादेव⁹⁵³⁹

व्यपदेशः ।

, न स्वतः, तथाऽर्थान्तरेण अहङ्कारादिना योगाद् अहङ्कारी बोद्धा इत्येवं
यदि व्यपदिश्येत साङ्ख्यः चेतनः इत्यनुवर्त्तते । [p. ४५५ ख ] एव⁹⁵⁴⁰ एतद्दूषयन्नाह--दृष्टिश्चे
त्यादि । दृष्टिरपि चैतन्यमपि न केवलम् अहङ्कारादि पृथक् भिन्नं पुरुषात् प्राप्नोति । नैयायि
कस्य न गाङ्ख्यस्य 9541 -ति साङ्ख्यस्य न नैयायिकस्य तेनमनत्या9542 मननादिति भावः । न चैवम्,
अतो दृष्टिवद् अहङ्कारादिकं त⁹⁵⁴³

पुरुषात् ।

तोऽभिन्नमभ्युपेयम् । यत एवं ततोऽयुक्तम् । कस्य ? इत्याह—
अचेतनस्य इत्यादि । किम् ? इत्याह--आलोचनेत्यादि । कस्येव ? इत्याह--घटादेरिव । प्रकृत
मुपसंहरन्नाह--तन्न इत्यादि । विपक्षे बाधकमाह--अन्यथा इत्यादि । पुरुषस्य स स्यादिति चेत्;
अत्राह--सतोऽपि । साङ्ख्यं पुरयो9544 साङ्ख्यपुरुषस्य अप्रमाणकत्वादसन्नेव । तथाप्युच्यते—
सतोऽपि पुरुषस्य न संयुक्तः 9545 स युक्तः कुतः ? इत्याह--अज्ञत्वाऽबुद्धिमत्त्वाभ्याम् । अन्यः
सर्वज्ञ इति चेत्; अत्राह--क इत्यादि । पूर्ववद् व्याख्याद्वयम् ।

साप्रतं पुरुषसाधकं प⁹⁵⁴⁶

साङ्ख्यस्य ।

रस्य प्रमाणं दूषयन्नाह--चेतनाचेतनमित्यादि ।

चेतनाचेतनं सर्वं चेतनं वाऽनुमीयते ।

परार्थं सङ्घातत्वात् कर्तृत्वं चक्षुरादिवत् ॥ ४१ ॥

परार्थाः चक्षुरादयः सङ्घातत्वात् शयनाद्यङ्गवत् इति चेतनसङ्घातेन चेतना
चेतनसङ्घातेन अपरार्थेनानैकान्तिकत्वादहेतुः । न हि चक्षुरादीनां सङ्घातत्वमन्यदेव ।
तत्समवस्थानमितरत्रापि विशेषाभावात् व्यामोहाभावात् ।

चेतनं सर्वं चेतनाचेतनं वा सर्वम् इति धर्मिद्वयम् न पुनः अचेतनं सर्वम्
इति वक्तव्यम्, परि9547 परंप्रति सिद्धसाध्यतापत्तेः, तेनं तथाभ्युपगमात् । परार्थं परप्रयोजन
मनुमीयते अकापिलेन⁹⁵⁴⁸ कापिलेन । कुतो हेतोः ? इत्याह--सङ्घातत्वाच्चक्षुरादिवदि ति ।
चेतनस्य सर्वस्य कर्तृत्वम्9549

अनुमीयते ।

, अन्यथा चक्षुरादेरवि त⁹⁵⁵⁰

कर्तृत्वम् ।

न्न स्यात् । नहि तस्यापि परोपकरणा
दन्यत् । तथा च अकर्त्ता निर्गुणः इ⁹⁵⁵¹

द्रष्ट
व्यम्--पृ॰ २९९ टि॰ ६ ।

त्यादि विरुध्यते । अथ नानुमीयते, तर्हि तेनैव
पुरुषसाधनस्य व्यभिचारः इति भाः9552 भावः । पक्षीकरणान्न [p. ४५६ क ] तेनम्9553 तेन व्यभिचार
इत्य दि9554 पि चेतनवर्गात् चेतनाचेतनवर्गाद्वा सोऽन्यः स्याद् यदर्थं तन्निमित्तं सकलं जगद्
भवेदिति । तन्न कश्चित् साध्यानवस्थितेः तत्राप्यपरापरसाधनात् ।

कारिकां व्याख्यातुं परप्रयोगमाह--प⁹⁵⁵⁵

परार्थाः चक्षुरादयः सङ्घातत्वात् शयनासनाद्यङ्गवत् इति ।

रार्था एताद्यन्त 9556 इत्यादि । तद् दूषयन्नाह--चेतने
[p. 585 ] त्यादि । चेतनसङ्घातेन पुरुषसङ्घातेन चेतनाचेतनसङ्घातेन प्रकृतिपुरुषसङ्घातेन अपरार्थेन
अनैकत्वा9557 कान्तिकत्वादहेतुः सङ्घातत्वादिति धर्मः ।

ननु यथं9558

यथं इति व्यर्थम् ।

यादृशं सङ्घातत्वं चक्षुरादीनां न तादृशं विपक्षे, ततो न व्यभिचार इति चेत्;
अत्राह--नहीत्यादि । हि यस्मान्न चक्षुरादीनामपि न केवलं प्रकृतस्य सङ्घातत्वमन्यदेव
अन्यत्र समवस्थानात् अविनिर्भागवर्तनादपि तु तदेव । भो तु 9559 भवतु तथापि न तद्विपक्ष इति
चेत्; अत्राह--तत्समवस्थानमितरत्रापि प्रकृतविपक्षेऽप्यस्ति । न चक्षुरादीनां सङ्घातत्वम् एकत्वम्,
न न⁹⁵⁶⁰ येन चेतनानां चेतनाचेतनानां वा ततोऽविशेष इति चेत्; अत्राह--विशेषाभावादिति ।
भेदानां परिमाणात् इ⁹⁵⁶¹

समन्वयात् शक्तितः प्रवृत्तेश्च । कारणकार्यविभागादविभागाद्वैश्व
रूपस्या ॥ इति शेषः ।

त्यादिना साङ्ख्यका॰ १५ एकपरिमाणस्य रूपादेभात् 9562 रूपा
देरभावात् भेदस्य च सर्वत्र साधयितुं शक्यत्वात् इति भावः ।

यत्पुनरुक्तम्--शयनाद्यङ्गवदिति । तत्रेदं विचार्यते--कस्तत्र परः यदर्थं तत् ? शरीरमिति
चेत्; न; तद्भोक्तृत्वापपत्तेः । अत एव न बुद्धिरपि । पुरुष इति चेत्; कः तत्तदर्थं च प्रत्येति ?
प्रधानमिति नोत्तरम्; उक्तत्वात् । स⁹⁵⁶³

पुरुष एव ।

एव स्वपरप्रकाशरूपत्वात्तस्येति चेत्; चक्षुरादावपि
स्वार्थमिन्द्रियादि स एव अवगच्छतीति किमर्थं तत्रानुमानम् ? व्यामोहव्यवच्छेदार्थ [p. ४५६ ख ]
9564 र्थं; शयनादौ तदर्थं 9565 तदस्ति, यदर्थं तदतस्तत्राह--व्यामोह⁹⁵⁶⁶ हाभावात् । तथेति चेत्;
निदर्शनान्तरास⁹⁵⁶⁷ पत्तिः अनवस्थाकारिणी । चक्षुराद्यदा करणम्9568 ? अन्योन्यमप्रयमावकति
9569 अन्योऽन्याश्रयमाकर्षति ।

किंच, स्वपरप्रकाशकत्वं पुंसः परिणामाविरोधि, सदेकस्वभावे त⁹⁵⁷⁰

स्वपरप्रकाशकत्वायोगात् ।

दयोगात् ।

ननु रश्वे9571 ननु स्वेतरग्रहणवत् कस्यचित् कारणापि 9572 कारणेऽपि यदि तस्योपयोगः
किं विरुध्येत ? न किंचित्, केवलमकर्तृत्वं न स्यात् ।

अपि च, आत्मग्रहणे यस्य⁹⁵⁷³ यदिआलोचनादिकमपेक्षेत; अनवस्थानम् । अन्यथा विषये
स किंतदपेक्षते ? ताथा9574 तथात्मानं तत्प्रत्येति9575

अन्यथा ।

, तदर्थ⁹⁵⁷⁶ र्थंशयनादिकं न प्रतीयते9577 येत, उभय
प्रतिपत्तिनान्तरीयकत्व तत्परीतेहितिदृशांते9578 कत्वात्तत्प्रतीतेरिति दृष्टान्तेसर्वमसिद्धम् ।

एतेन धर्म्याद्यसिद्धिरपि वित्तिता 9579 चिन्तिता । तन्न कपिलमते कश्चिदशेषवित्, नापि
मुक्त इति ।

तदेवाह--दृश्य- दर्शनयोरित्यादि ।

दृ9580

तदुक्तमन्यत्र
--दृश्यदर्शकयोः...यतस्तापाद्विमुच्येत तदर्थं च तपश्चरेत् ॥--न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ २३२ ।

श्यदर्शनयोर्मुक्तिर्नित्यव्यापकयोः कथम् ।

यतस्तापाद् विमुच्येत तदर्थं पुरुषो यतेत ॥ ४२ ॥

न प्रधानस्यापि परिणामातिक्रमः, चैतन्यस्य वा, अन्यथा अदृश्यस्वभावं प्रधा
नस्य प्राप्नोति । दृश्य...तथा...। एतेन पुरुषकैवल्यार्था प्रकृतिप्रवृत्तिरिति9581

पुरुषस्य
दर्शनार्थं कैवल्यार्थ तथा प्रधानस्य । पङ्ग्वन्धवदुभयोरपि संयोगस्तत्कृतः सर्गः ॥--सांख्यका॰ २१ ।

प्रतिविहितम्,
[p. 586 ] प्रागपि प्रकृतिनिवृत्तेः पुरुषकैवल्यसिद्धेः । अत एव न कश्चित् तापविमुक्तये यतेत
नहि...। दोषदर्शनतदपघाततद्धेतुप्रयत्नस्वभावैकपुरुषाभावे क्षणिकत्ववत् हेयोपादेयेषु
कुतः प्रवृत्तिरिति ? तन्न... ...

दृश्यं प्रधानं दर्शनरूपः पुरुषः तयोर्मुक्तिः कथम् ? किंभूतयोः ? इत्याह—
अनित्ये9582 नित्ये त्यादि । यतो यभ्यां वक्तं 9583 यस्मात् तापात्तापत्रयाद् विमुच्येत
तदर्थं वा तापविमोक्षार्थं वा यतेत । कः ? पुरुषः । यत इति वा आक्षेपे, नैव विमु
च्येत मतेन 9584 यतेत वा ।

कारिकार्थमाह--प्रधानेत्यादिना । ननु प्रधानं परिणामि न नित्यम्; इत्याह--न प्रधा
नस्येत्याप्य⁹⁵⁸⁵ त्यादि । अभ्युपगमसूचको वि9586 ऽपि शब्दः, भा9587

परमार्थतः ।

वतस्तत्परिणामाभावः, सर्वत्र
आविर्भावतिरोभावोपगमात् । स एव परिणामाश्च 9588 मश्चेत्; सोऽपि स्यादतः9589 द् अन्तःकरण
संयोगापाये तस्याभिव्यक्तेरुपगमात् । माभूत्तस्य त⁹⁵⁹⁰

परिणामातिक्रमः ।

दतिक्रमः पुंसो दर्शनशक्त्यतिक्रमः स्या
दिति [p. ४५७ क ] चेत्; अत्राह--चैतन्यस्य वा इत्यादि । कुतः ? इत्यत्राह--अन्यथेत्यादि ।
दृश्यस्वभावं जहाति प्रधानमिति चेत्; अत्राह--अदृश्यस्वभावम् इत्यादि । प्रधानस्य प्राप्नोति9591

इति ।

स्यात् । दर्शनभाव एव कुतः ? इत्यत्राह--दृश्येत्यादि । तत्र यदि सर्वथा दृश्यस्वभावतत्तज्ज
9592 वतां त⁹⁵⁹²

प्रधानम् ।

त् जहाति, स्यादयं दोषः, अ⁹⁵⁹⁴

यदि सर्वथा
जह्यात् ।

न्यथा अभयरूपे9595 रूपरहितस्य वन्ध्यास्तनत्वं 9596 नन्धय
व⁹⁵⁹⁶

वन्ध्यापुत्रवदभावः ।

दसत्त्वं यावता मुक्तात्मानं प्रति 9598

दृश्यस्वभाव ।

तत्स्वभावपरित्यागोऽपि9599 गेऽपि प⁹⁶⁰⁰

संसार्यात्मानं प्रति ।

रं प्रति विपर्ययः,
इ⁹⁶⁰¹

यदि संसार्यात्मानं
प्रत्यपि दृश्यस्वभावतापरित्यागः ।

तथा 9602 इतरथा कपिलेन सह सकलं जगन्मुक्तिभाग् भवेदिति चेत्; तदसत्; यतः यत्र तदा
तद्दृश्यरूपता, तत्र तदा सर्वेषां पुंसां दर्शनस्वभावानां भावानां9603

मुक्तात्मनामपि प्रति ।

भावात् । नहि समान
दर्शनदृश्यानां समानदेशानां घटादीनामयं विभागो दृष्टः । अथ यथा प्रकृतेः दृश्यस्वभावस्य
परित्यागः,⁹⁶⁰⁴

संसारिणं प्रति ।

तथा 9605

मुक्तस्य ।

पुंसो दर्शनस्वभावस्येति चेत्; अत्राह--तथेत्यादि ।

दूषणमेतदन्यत्र अतिदिशन्नाहै ते+उत्पाद्य⁹⁶⁰⁶ न्नाह--एतेन इत्यादि । ए तेन दृश्यदर्शनयोः
मुक्तिः नित्यव्यापकयोः कथम् इत्यादिना, पुरुषकैवल्यार्था पुरुषस्य कैवल्यं मुक्तिः
तदर्था, प्रकृतेः प्रवृत्तिः इत्येतत् प्रतिबिद्धिं9607 विहितं निरस्त्र⁹⁶⁰⁸ रस्तम् । न ह्युभयो9609

प्रकृतिपुरुषयोः ।

ःव्यापि
नित्यत्वे कस्यचित् प्रवृत्तिर्युक्ता । नहि गरानं9610 गगनं 9611

व्यापि नित्यं च ।

तथाविधं क्वचित् प्रवर्त्तते निवर्त्तते वा
कुतश्चित्, व्यापिताहानेः ।

किं च, का तस्याः9612

प्रकृतेः ।

9613

पुरुषविमोक्षार्था ।

तदर्था प्रवृत्तिः ? तेन संयोगस्य करणम्; न; तस्य सर्वदा भावात्,
कृतस्य कारणाभावात् । तत्संयोगश्च आत्मनः संयोगेन सदृशः एवेन दर्शितं चितं मथ 9614 एतेन
दर्शितं चित्तम् । अथकादाचित्का[p. ४५७ ख ]तत्प्रवृत्तिरिष्यते; तत्राह--प्रागपि पूर्वमपि तत्प्रवृत्तेः
[p. 587 ] प्रकृतिनिवृत्तेः पुरुषकैवल्यासिद्धेः9615 ल्यसिद्धेः प्रतिविहितम् । नहि मुक्तस्य संसारो नाम,
अतिप्रसङ्गात् ।

दोषान्तरमाह--अत एव पूर्व⁹⁶¹⁶ र्वं कैवल्यसिद्धेरेव । किम् ? इत्याह--न कश्चित् इत्यादि ।
कुतः ? इत्याह--तापेत्यादि । एतदेव भावयन्नाह--नहीत्यादि । सुगसं9617 गमम् । पुरुषस्तर्हि
यतेत इति चेत्; अत्राह--दोषदर्शन इत्यादि । दोषाणां रागादीनां च दर्शनं तेषां दोषाणा
मपघातो विनाशः तद्धेतुश्च सम्यग्दर्शनादिः प्रयतश्च⁹⁶¹⁸ त्नश्च ते एव स्वभावो यास्यस्ववासा
वेक⁹⁶¹⁹ यस्य स चासौ एक पुरुषश्च तदभावे क्षणिकत्ववत् कुतः प्रवृत्तिः । क्व ? इत्याह—
हेयोपादेयेष्विति ।

निगमनमाह--तन्नेत्यादि ।

स्वरूपपात्रवेदी सर्वज्ञ इत्येके । तत्राह-- सर्वज्ञ इत्यादि

सर्वज्ञः सकलार्थ...अशेषदोषावृतिच्छेदतः,

स्यात् करण... ... ...पुनरत्ययात् ।

ईहानन्तरभाविनांतु वचसां... ... ...गतिः,

विज्ञेयान्यविलक्षणा च महतां ज्योतिर्गणानामिव ॥ ४३ ॥

सर्वज्ञः स्याद् भवेत् । किंभूतः ? इत्याह--सकलेत्यादि । स्वरूपमात्रवेदनस्य
स⁹⁶²⁰

मिथ्याज्ञानेऽपि ।

र्वत्राविशेषात् न तावताअशेषज्ञ इति भावः । स्वभावतः स भवेदिति चेत्; अत्राह--अशेष
दोषावृतिच्छेदानिति 9621 दतः इति । कया ? इत्याह--करणेत्यादि । क्वादे 9622 ? स्यादिति
चेत्; अत्राह--अपुनतृतयादिति 9623 ? ननु यद्यसौ वति 9624 वाग्विवक्षावान्त⁹⁶²⁵ वान् भ वेदिति
नसकलदोषविच्छेदः । अथ न; किं तेनाऽनुपकारिणा इदिचे9626 इति चेत् ? अत्राह--ईहान
न्तरभाविनामित्यादि । स्वापादावन्यथा9627

विवक्षाभावेऽपि ।

भावादिति भावः । ननु वक्ता सर्वोऽपि रद्यो9628 रथ्या
पुरुषवत् सदोष इति चेत्; अत्राह--विज्ञेयेत्यादि । [p. ४५८ क ] महताम् अशेषविदां गतिः
अन्यविलक्षणा प्राक्तनपुरुषविलक्षणा ज्ञातव्या ज्योतिर्गण⁹⁶²⁹ णानामिव ॥ छ ॥

इति र वि भ द्र पादोपजीव्य न न्त वी र्य विरचितायां सि द्धि वि नि श्च य
टी का यां सर्वज्ञसिद्धिरष्टमः प्रस्तावः ॥ छ ॥

[p. 588 ]

नवमः प्रस्तावः

९ शब्दसिद्धिः

ननु यदीहा9630

विवक्षाप्रभवताम् ।

नन्तरभावितां वाग्वृत्तिर्व्यभिचरति; वाचः तर्हि का वार्त्ता इत्यत्राह--संस
र्गादित्यादि ।

संसर्गात् परमाणवः परिणता भावाः श्रुतेः गोचराः,

तद्भेदः प्रतिलब्धवर्णपदवाक्यात्माऽभिलापः स्वतः ।

सिद्धार्थो यमुपेत्य वक्ति किमयमाहेत्येसङ्कीर्तितः,

स्वार्थेऽक्षादिव भेदकाङ्क्षणमना सामान्यवेदी जनः ॥ १ ॥

निःश्रेयसाधिगतेः...

श्रुतेः श्रवणेन्द्रियस्य गोचरा विषया भावाः शब्दा न सर्वे घटादयः । शब्दाः ते9631

ते घटादयः, शब्दाः शब्दस्वरूपाः ।

मा भूवन् तत्परिणामाः9632

शब्दब्रह्मपर्यायाः ।

स्युः । तदुक्तम्--

*अनादिनिधनं ब्रह्म शब्दतत्त्वं यदक्षरम् ।

विवर्ततेऽर्थभावेन प्रक्रिया जगतो यतः ॥ वाक्यप॰ १ । १

इति चेत्; न; तेषां त⁹⁶³³

शब्दात्मकत्वेन ।

दात्मकत्वेन प्रतीतिप्रसङ्गात् गृहात्म⁹⁶³⁴ मृदात्मकत्वेन घटादि
प्रतीतिवत् । नहि मृदः न⁹⁶³⁵

न इति निरर्थकमत्र ।

परिणामा घटादयोऽतदात्मकाः प्रतीयन्ते किन्तु तदात्मकाः9636

मृदात्मकाः ।

। इ⁹⁶³⁷

यदि शब्दात्मकाः स्युर्घटादयः ।

त
रथा नालिकेरद्वीपायातस्य द⁹⁶³⁸

यथा नालिकेरद्वीपायातस्य दहनं न प्रतीयते तद्वत् अभिधानस्य प्रतीतिः न स्यात् इति व्यतिरेक्युदा
हरणमिदम् ।

हनवत्तदभिधानाप्रतीतिः स्यादिति सर्वत्र सङ्केतानर्थक्यम् ।

अथ मतम्--यथा भवतः शब्दे रूपादयो नहि9639 योऽनभिव्यक्ताः सन्ति तथा ममापि
शब्दो घटादौ इति; तदसारम्; यतः त⁹⁶⁴⁰

शब्दे ।

त्र तेषामनभिव्यक्तानामनुमानतो व्यक्तिदर्शनादिति
प्रतिपादयिष्यते अनन्तरकारिकया । न च तथा घटादौ शब्दास्तित्वे अनुमानाद्य⁹⁶⁴¹ नमस्ति । अथ सङ्केतात्तत्र तत्प्रतीतेः, पूर्वमपि स⁹⁶⁴²

शब्दः ।

तत्रेति मतिः; सापि न युक्ता; 9643

सङ्केततोऽपि ।

ततोऽपि तत्र⁹⁶⁴⁴

अर्थे ।

9645

शब्दाप्रतीतेः ।

तदप्रतीतेः ।
वक्तरि शब्दस्य, भूमावषं9646 मौ अर्थस्य प्रतीतेः । नापि देशभेदेन प्रतीयमानयोः9647

शब्दार्थयोः ।

परिणा
मिभावः, सहचरघटपटयोरपि तत्प्रसङ्गात् । भ्रान्तेस्तत्प्रतिभासो द्विचन्द्रवत् जलेतरचन्द्रवद्वा
इति चेत्; तर्हि स्वप्नादिवत् 9648

शब्दात्मकस्य घटस्य प्रतिभासोऽपि ।

शब्दघटप्रतिभासोऽपि भ्रान्त इति कः कस्य परिणामः ?
बाधकाभावोऽन्यत्रापि ।

तत्त्व 9649 ननु तयोर्देशभेदे कथं घटपटवत् सामानाधिकरण्यम् ? अस्ति च, गौरयमिति
[p. 589 ] प्रतीतेः इति चेत्; एवं सति स्थूलोऽहम् इति प्रतीतेः नात्मा शरीराद्भिन्नः स्यात्, कुन्तेभ्यो
वा पुरुषाः9650

न भिन्नाः स्युः ।

कुन्ताः प्रविशन्ति इति प्रतीतेः । सहचरणाद् अत्राऽभेदोपचारश्चेत्; अन्यत्र⁹⁶⁵¹

शब्दे ।

बाधकाभावादिति समानम् । हेतुफलयोस्तत्त्वादेव [p. ४५९ क ] परस्परमभेदोपचारो भवति
चक्षुषा पश्यति, अन्नं वै प्राणाः इति, किमङ्ग पुनः वाच्यवाचकयोः न भवति ?

किं च, भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तानामेकस्मिन्नधिकरणे प्रवृत्तिः सामानाधिकरण्याच्चाथं 9652 ण्यम्,
तच्च⁹⁶⁵²

शब्दसामानाधिकरण्यम् ।

अयं9653

अयं शब्द-गोशब्दयोः ।

गोशब्दयोरस्तीति त⁹⁶⁵⁵

शब्दयोरेव ।

योरेव ऐक्यं युक्तं न गोशब्दार्थयोः9656

गोशब्दगवार्थयोः ।

तदभावात् । न हि
तयोरेकत्वार्थे9657 त्रार्थे प्रवृत्तिः, तदपरस्याऽभावात् । एकविभक्तिकत्वं तदिति चेत्; घटपटयोः स्यात्
घटपटा 9658 घटः पटः इति प्रतीतेः । तादात्म्यं तदिति चेत्; तदसिद्धं तयोः, तदेव च साध्यं
साधनं च⁹⁶⁵⁹

स्यात् ।

। तस्मादभेदोपचारेण अयं तत्र शब्दः प्रवर्त्तते--अयं मांसपिण्डो गोसंज्ञः, तथा
भेदेन च अस्य मांसपिण्डस्य गौरिति संज्ञा ।

अपरेषां तु परिहारः--गौः शब्दो यस्य स गोशब्दः इत्यस्य पदसमुदायस्य लुप्तो9660 प्ताऽन्तरा
वयवस्य⁹⁶⁶¹

शब्दाख्यस्य ।

प्रयोगः गौः इति, यथा भीमसेन⁹⁶⁶²

भीमसेनः शब्दः संज्ञा
यस्य स भीमसेन इत्यत्र शब्द इति शब्दः लुप्यते तथा गौः इत्यत्रापि गौः शब्दो यस्य इति
शब्दशब्दस्य लोपो द्रष्टव्यः ।

इति; तेषां स न युक्तः । सर्वत्र संज्ञाशब्देषु तथा
कल्पनेन भीमसेनः इत्याद्यपि न स्यात् अपि तु भीमसेनशब्दः इत्यादि स्यात् । न चैवम्,
तथा शाब्दिकानां व्यवहारादर्शनात् । केवलानां पदार्थानां संज्ञिषु9663

संज्ञावाचकेषु शब्देषु ।

योजनप्रतीतेः, अन्यथा गौः
शब्दो यस्य इत्यन्यपदार्थोऽपि न स्यात्, पृथक् पृथक् केवलयोः सिद्धयोरेव 9664

अन्यपदार्थप्रधानबहुव्रीहिदर्शनात् ।

तद्दर्शनात् चित्रगुः
इत्यादिवत् । तन्न शब्दात्मका घटादय इति स्थितम् ।

भवतु9665 न्तुश्रुतेः गोचरा भावाः शब्दाः, ते तु नित्याः स्युरिति मीमांसकाः9666

नित्यस्तु स्यादृर्शनस्य परार्थत्वात् । नित्यः शब्दो भवितुमर्हति । कुतः दर्शनस्य परार्थत्वात् ।
दर्शनमुच्चारणं तत्परार्थं परमर्थं प्रत्याययितुम् । उच्चरितमात्रे हि विनष्टे शब्दे न चान्योऽन्यान् अर्थं
प्रत्याययितुं शक्नुयात्, अतो न परार्थमुच्चार्येत । अथ न विनष्टस्ततो बहुश उपलब्धत्वात् अर्थावगम
इति युक्तम् ।--जैमिनिसू॰, शाबरभा॰ १ । १ । ८ । शास्त्रदी॰ पृ॰ ५४०, ५५९, ५६८ । नयवि॰ पृ॰
२४२ । मी॰ श्लो॰ शब्दनि॰ । भाट्टचि॰ पृ॰ २६ । तन्त्ररह॰ पृ॰ २६ । बृह॰ १ । १ । १८ ।

; तत्राह—
परिणता इति । श्रुत्यगोचररूपपरिहारेण तद्गोचराकारेण गताः परिणता निरुच्यन्ते [p. ४५९ ख ]
अन्यथा पूर्ववत् पश्चादपि कुतस्तेषां श्रवणम् ? तदगोचरस्वभावत्वे ताल्वादिव्यापारात् पूर्वमपि
चा 9667 पूर्वमिव पश्चादपि अश्रवणम् । तद्गोचरस्वभावत्वे सेन्द्रियस्य प्रणिहितमनसः 9668

ताल्वादि
व्यापारात्पूर्वमपि ।

पूर्वमपिश्रव
णम् । व्यञ्जकाभावादिति चेत्; आस्तां तावदेतत्, अन्यत्र विचारणात्, अत्रापि लेशतो विचार
यिष्यमाणत्वात् तदिमे परमाणवः इत्यादिना ।

गगनगुणाः शब्दाः इत्यपरे9669

शब्दोऽम्बरगुणः श्रोत्रग्राह्यः ।--प्रश॰ भा॰ पृ॰ १४४ । आकाशश्च शब्दवा
निति, स एव श्रोत्रं तद्गुणश्च शब्दः ।--प्रक॰ प॰ न्यायशु॰ ।

। तत्राह--परमाणवः इति । रूपरसगन्धस्पर्शवन्तोऽति
सूक्ष्माः पुद्गलाः परमाणवः ते श्रुतिगोचरत्वेन परिणताः शब्दाः ।

[p. 590 ]

ननु परमाणु-गगनयोः अत्यन्तपरोक्षत्वाऽविशेषे कथं गगनपरिहारेण परमाणुकारणः
शब्दं9670 ब्दः सिध्यतीति चेत्; उत्तरमत्र-- नचाकारणगुणाः इत्यादि भविष्यति । माभूदाकाशं
तत्कारणम्, तथापि परमाणवः तत्कारणम् इति कुतः सिध्यति ? न तावत् प्रत्यक्षतः तेन
तदग्रहणात् । तेन गृहीतेषु प्रत्यक्षत इदं भवति--अस्मादिदं जातम्, अग्नेर्धूमवदिति । नाप्य
नुमानतः; तल्लिङ्गाभावात् । अथ पटवत् स्थूलस्य शब्दस्य ततोऽल्पपरिमाणेन उपादानेन भाव्य
मिति तत्सिद्धिरिष्यते; साऽपि न युक्ता; स्थूलादपि मृत्पिण्डात् त⁹⁶⁷¹

स्थूल ।

थाविधघटोत्पत्तिदर्शनात् ।
कदाचित् स्थूलादपि सूक्ष्मसंभव⁹⁶⁷² वाऽविरोधः, जीर्णहेमसूतकवत्9673

सुवर्णात् पारदाच्च भस्म सूक्ष्मं भवति ।

।

स्यान्मतम्--यथा यत्र यद्दृश्यते तथा तत्र तद् भवति, यत्र स्थूलं दृश्यते तत्र तत्, यत्रे
तरः तत्र इतरदुपादानम् । न च शब्दस्य द्वयोरन्यतरदुपादानमीक्ष्यते । [p. ४६० क ] न चाऽनु
पादानं कार्यमिति अदृश्यकारणसिद्ध्या तत्सिद्धिः; न; अदृश्यस्यापि स्थूलत्वाऽविरोधात्,
तदुत्तरपरिणामरूपत्वेऽपि तत एव अल्पं कारणमिष्यते । तस्य तत्त्वेऽल्पे यावत् परमाणुरिति;
न; स्थूलादपि तत्प्रतिपादनात् । निरंशपरमाण्वस्थाप्राप्तौ तु किञ्चिद् भावस्य जंवितीति
9674 भवतीतिन प्रमाणमस्ति ।

किंच, सहतकारा 9675 9675

परस्परसंघट्टितहस्ताम्याम् ।

संहतकराभ्यामेव शब्दोदयदर्शनात् तदुपादानः स इति युक्तम् ।

स्यादेतत्--उपादानोपमर्दनेवो 9677 नेन उपादेयसिद्धिरिति शब्दोत्पादककरादर्शनं घटोत्पा
त्रो9678 त्पत्तौमृत्पिण्डादृष्टिवदिति; तदपि न सारम्; चन्द्रकान्तेन व्यभिचारात् चन्द्रकरसंयो
गात्तस्य जलपरिणामेऽपि तावत् 9679 त एव दर्शनात् ।

अन्ये पुनरेतद् इत्थं परिहरन्ति--न तत्संयोगा तु 9680 गात् चन्द्रकान्तच्युतिः अपि तु
विधकरा 9681 विधुकरा9681

चन्द्रकिरणानि ।

द्रवन्तीति; तेषां प्रतिक्षणं कर्पूरादिद्रव्यं स्वल⁹⁶⁸³ न तत्परिमाणात् न्यून
परिमाणं स्यात् । सर्वदिक्षु तद्रूपादिगमनात् तत्राऽपरप्रवेशो9684 शे अन्यत्रापि स एवाऽस्तु । तन्न
परमाणवः शब्दाः ।

यदि वा, वायवीयाः ते9685

शब्दाः । इति शिक्षाकारा मीमांसकाः ।

; तथाहि--नाभिप्रदेशाद् ऊर्ध्वमाक्रामन् वायुः कण्ठादिभिरभिहतः
शब्दः इति ।

अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदुक्तम्--नाप्यनुमानतस्तत्प्रतिपत्तिः लिङ्गाभावादिति; तन्न;
चेतनाऽचेतनयोः परिमाणापकर्षस्याऽतिशयाः क्वचिद् व्यवस्थितात् सा9686 स्थिताः त⁹⁶⁸⁷

अतिशयत्वात् ।

त्त्वात्
तदुत्कर्षस्य अतिशयवत् । यत्र अचेतने स⁹⁶⁸⁸

अपकर्षातिशयः ।

व्यवस्थितात्मा स नः परमाणुरिति । न च तस्याऽ
दर्शनादभावः; अनुमेये त⁹⁶⁸⁹

अदर्शनमात्राद् अभावायोगात् ।

दयोगाद् अतिप्रसङ्गात् । न च साध्यविकलता निदर्शनस्य; [p. ४६० ख ]
प्रसाधनात् स⁹⁶⁹⁰

ज्ञानोत्कर्षातिशयवतः ।

र्वज्ञस्य । भवन्तु परमाणवः, ते तत्तत्कारणमिति कुतः ? किं तर्हि शब्दस्य उपा
दानकारणं मूर्त्तस्य ? न चानुपादानं कार्यम्; अतिप्रसङ्गात् । दण्डभेर्यादिकमिति चेत्; किं
[p. 591 ] सहकारिकारणम् ? तदभावे च कार्यं न दृष्टमिष्टं वा कस्यचित् । अ⁹⁶⁹¹

अप्रत्यक्षीभूतम् ।

दृष्टं सहकारिकारणं नोपा
दानमिति किंकृतो विभागः ?

किंच, ताल्वादीनां तदुपादानत्वे तदुपमर्दः तद्भावे, उपादेयाकारगमनलक्षणत्वाद् उपा
दानस्य । अथ त⁹⁶⁹²

ताल्वादिभागाः ।

द्भागाः केचन अदृश्याः तद्रूपतया परिणमन्ते, अपरे च त⁹⁶⁹³

अदृश्याः ।

थाविधास्तत्र प्रविशन्ति,
ततो न त्ततापितस्य⁹⁶⁹⁴ ?शब्दानां सर्वदिक्कं विसर्पणमिति मतिः; सिद्धं तर्हि नः समीहितम्
तद्भागानामेव परमाणुपदे9695 णुव्यपदेशात् । कथमेवंयवा यदि नामअदृष्टबीजाः शाल्यङ्कुरः
क्तिं त्यादि उ⁹⁶⁹⁶ रे किं स्यात् येन स तदुपादानो न स्यात् ? अन्यत्र बीजादर्शनादिति चेत्; पूर्वम
दृष्टस्थूलकारणस्य तद्विपरीतहेतुपूर्वकत्वाऽदर्शनात् अन्यत्र समानम् ।

यो9697

तथा च शिक्षाकाराः
आहुः वायुरापद्यते शब्दतामिति--शाबरभा॰ १ । १ । २२ ।

ऽपि मन्यन्ते9698 ते--वायवीयः शब्दः इति; सोऽनुकूलमाचरति, पुद्गलपर्यायाऽनतिक्रमात्,
वायोस्तत्परिणामत्वात् । निर्वाते च भूमिगृहादौ करताडनात् कुतः शब्दः ? स्तिमितात्ततः9699

वायोः ।

इति
चेत्; एतदप्यनुकूलमेव । जा9700

जन्मजातमूकस्य ।

तिमूकस्य च प्रमाण वाय⁹⁷⁰¹ प्राणवायुसद्भावेऽपि न शब्दः । तद्विशेष
कल्पनायां चरं9702 वरंपरमाणुकल्पनमस्तु दृष्टकल्पनाऽविशेषात् इति ।

प्रत्येकं परिणताः प्रायेण स्युः इति चेत्; अत्राह--संसर्गादिति । सन्तु ध्वनयः परस्पर
संसृष्टपरमाणुपरिणामविशेषाः, [p. ४६१ क ] वर्णादिस्फोटः तद्व्यङ्ग्यो नित्यो व्यापकोऽमूर्त्तः
स्यादिति चेत्; अत्राह--तद्भेद इत्यादि । तेषां श्रुतिगोचरत्वेन परिणतानामणूनां भेदो विशेषः ।
किंभूतः ? इत्याह-- प्रतिलब्ध इत्यादि प्रतिलब्धो वर्णपदवाक्यात्मा येन स तथोक्तः ।
एवं मन्यते न श्रवणेन्द्रियग्राह्याकारादिव्यतिरेकेण ध्वनिः तद्ग्राह्यो वा वर्णस्फोटः9703

नानेकावयवं वाक्यं पदं वा स्फोटवादिनाम् । निरस्तभेदं पदतत्त्वमेतत्...--स्फोटसि॰ श्लो॰
२९-३६ । स्फोटभा॰ पृ॰ १ । स्फोट॰ न्या॰ पृ॰ १ । तत्त्वतस्तु वाक्यमेवाखण्डमयूराण्डकललवदविभागं
भिन्नार्थप्रतीतिहेतुभूतं स्फोटाख्यमभ्युपगन्तव्यम् ।--स्फोटप्र॰ । इत्यनवयवः प्रत्यस्तमितवर्णपदविभागो
वाक्यस्फोट एव श्रेयान् ।--स्फोटत॰ । स्फोटच॰ । वर्णातिरक्तो वर्णाभिव्यङ्ग्योऽर्थप्रत्यायको नित्यः
शब्दः स्फोट इति तद्विदो वदन्ति । अत एव स्फुट्यते व्यज्यते वर्णैरिति स्फोटो वर्णाभिव्यङ्ग्यः स्फुटति
स्फुटीभवत्यस्मादर्थ इति स्फोटोऽर्थप्रत्यायकः इति स्फोटशब्दार्थमुभयथा निराहुः ।--सर्वद॰ पृ॰ ३०० ।
वैयाकरणभू॰ पृ॰ २९४ । परमलघु॰ पृ॰ २ ।

प्रतीतिभाक् ।
एवं पदवाक्ययोर्वाच्यम् ।

ननु न श्रोत्रेन्द्रियाध्यक्षगम्योऽसौ 9704

स्फोटः । प्रत्येकमप्रत्यायकत्वात् साहित्याभावात्
नियतक्रमभववर्तिनामयौगपद्येन संभूयकारित्वानुपपत्तेः नानावक्तृप्रयुक्तेभ्यश्च प्रत्ययादर्शनात् क्रमविपर्यये
योगपद्ये च । तस्माद् वर्णव्यतिरेकी वर्णेभ्योऽसंभवन्नर्थप्रत्ययः स्वनिमित्तमुपकल्पयति ।--स्फोटसि॰ पृ॰ २८ ।

अपि तु अर्थप्रतिपत्त्यन्यथानुपपत्त्या अर्थापत्तिगम्यः
इति चेत्; अत्राह--अभिलाप इति । अभिलप्यते अनेन इत्यभिलापः वाचकः, तद्भेदो
वर्णाद्यात्मा, तत एव अर्थप्रतीतिदर्शनात् । तथापि अन्यतः तत्कल्पने अनवस्था, ततोऽप्यन्यतः
कल्पनासंभवात् ।

अथ एकपदार्थः बहुभिरयुगपद्भाविभिरस्थिरैर्घकारटकारविसर्जनीयैः प्रतियादयितुमसद्य
[p. 592 ] इत्येवेत 9705 मशक्य इति एकेन⁹⁷⁰⁵

स्फोटेन ।

भाव्यमिति9707

वर्णानां प्रत्येकं वाचकत्वे द्वितीयादिवर्णोच्चारणानर्थक्यप्रसङ्गात् । आनर्थक्ये तु
प्रत्येकमुत्पत्तिपक्षे यौगपद्येनात्पत्त्यभावात् । अभिव्यक्तिपक्षे तु क्रमेणैवाभिव्यक्त्या समु2 akṣarasभावात् ।
एकस्मृत्युपारूढानां वाचकत्वे सरो रस इत्यादौ अर्थप्रतिपत्त्यविशेषप्रसङ्गात्, तद्व्यतिरिक्तः स्फोटो नादा
भिव्यङ्ग्यो वाचकः ।--पा॰ महाभा॰ प्र॰ पृ॰ १६ । स्फोट॰ न्या॰ पृ॰ २ । सर्वद॰ पृ॰ २९९ ।

; तदपि न सूक्तम्; यतस्तदपि एकमनभिव्यक्तं चेदत्र
प्रतीतिहेतुः; सर्वदा स्यात् इति घकाराद्युच्चारणमनर्थकम् । अभिव्यक्तं चेत्; य1 akṣaraन्येन⁹⁷⁰⁸

अभिव्यक्तं भवति तथा ।

स; एवं
दोषः घकारादिवैफल्यमिति । घकारादिभिरिति चेत्; तर्हि यया प्रत्यासत्त्या 1 akṣaraकंप्रकां9709 एकं9709

स्फोटम् ।

प्रकाशयन्ति वाचकम्, तया अर्थम् इति किमपरेण ? न च नित्यस्य कस्यचिद्वस्तुत्वमिति निरूप
यिष्यतेऽनन्तरम् ।

किंच, एवं परम्परापरिश्रमश्च घकारादिभ्यो वा9711

स्फोटस्य ।

चकस्याभिव्यक्तिः, ततोऽर्थप्रतिपत्तिः
9712

घकारादिभ्यः ।

तेभ्योऽर्थगतौ न स्यात् । अनेकप्रतीतिप्रसङ्गश्च--पूर्वं व्यञ्जकस्य⁹⁷¹³

ध्वनेः ।

पुनर्व्यङ्ग्यस्य⁹⁷¹⁴

स्फोटस्य ।

[p. ४६१ ख ]
पुनरर्थस्य । न चैवं व्यवहारः, तथापि तत्कल्पने धूमादेरन्यः9715

कश्चित् अग्निस्फोटः ।

प्रतीयते ततोऽग्निरिति स्यात् । एवं
प्रत्यक्षेऽपि वाच्यम् । ततः तद्भेदोऽभिलापः स्वतः । तदाह--स्वतः अव्यवधानेन ।

ननु तद्भेदेन किञ्चिदभिलप्यते ? न तावत् सामान्यम्; तदभावात्, प्रयोजनाभावाच्च ।
नहि सामान्यं वाद⁹⁷¹⁶ हदोहादावुपयुज्यते, विशेषाणामेव तत्रोपयोगात् लक्षितलक्षणया9717

शब्देन लक्षितं सामान्यम्, तेन लक्ष्यते विशेष इति 1 akṣaraक्षितलक्षणा ।

प्रवृत्तिः
इति न युक्तम्; तया9718 तथासामान्यप्रतीतौ स एव प्रसङ्गः9719

प्रयोजनाभावादिरूपः ।

। विशेषगतौ, सात्तद्भवतिरस्तु9720 सा
तैरस्तु, न चैवम्, अक्षसंहतेर्वैफल्यप्रसङ्गात् । ततः तद्भेदोऽनर्थक इति चेत्; अत्राह--सिद्धार्थ
मति 9721 इति । सिद्धोऽर्थो यस्य स तथोक्तः तद्भेदः । तथाहि--यथा चक्षुरादिव्यापारात्
अथ⁹⁷²² र्थप्रतिपत्तिः प्रवृत्तिः प्राप्तिश्च, तथा शब्दादपि इति, निरूपयिष्यते शेषमत्रैव ।

अथ मतम्--प्रतिबन्धाऽभावात् कथमसौ अभिलापः9723

वाचकः ।

? तथाहि--न शब्दार्थयोः देशभेदात्
तादात्म्यरूपः प्रतिबन्धः । अर्थाभावेऽपि भावात् न तदुत्पत्तिः । न च 9724

सम्बन्धान्तरम् ।

तदन्तरमस्ति इति;
तत्राह--स्वतः सिद्धार्थ इति । स्वतः स्वयोग्यतातः सिद्धार्थो नान्यतः । कुतः ? इत्यत्राह—
यमुपेत्य इत्यादि । यं तद्भेदमुपेत्य श्रवणविषयतां नीत्वा वक्ति ब्रूते । कः ? इत्याह—
जनकभूता9725 जनः । किम्भूतः ? असङ्कीर्त्तितः सङ्केतरहितः । पुनरपि किंभूतः ? सामान्य
वेदी यमुपेत्य इत्येतदत्राप्यपेक्ष्यम्, शब्दं श्रुत्वा तद्वेदी इत्यर्थः । सामान्याभावात् नैव⁹⁷²⁶ वंचेत्;
न; वस्तुषु[p. ४६२ क ]समानपरिणामव्यवस्थापनात् । किं वक्ति ? इत्याह । किमयमाह इति ।
अयं वक्ता किमाह इत्येवम् । यदि प्रथमं शब्दश्रवणात् सामान्यं तेन विदितं किमर्थमेवं
ब्रूते ? नहि नीले स्वरूपेण ज्ञाते किमेतत् इति तद्रूपे प्रश्नो युक्तः इति चेत्; अत्राह--भेद
इत्यादि । तस्य सामान्यस्य भेदोऽवान्तरविशेषः तस्य काङ्क्षणम् ग्रहीतुमीहा तत्र मनो
यस्य इति ।

[p. 593 ]

ननु सामान्यवेदने भेदवेदनम्, अन्यथा सामान्यस्यापि कुतोऽतादात्म्येन⁹⁷²⁷

वेदनमित्ति ।

, उभयात्मकं
तत्त्वमिति, न तत्र⁹⁷²⁸

विशेषे ।

काङ्क्षणम् । तादात्म्योऽपि प्रथमं सामान्यस्यैव कुत इव 9729 एव शब्दात्9730

वेदनम् ।

स्यात्
इति चेत्; अत्राह--अक्षादिव । क्व ? स्वार्थे रूपादौ । यथैव हि दूरे अक्षात् मनुष्यत्वादिसा
मान्यप्रतीतिः, पुनः तद्भिदा9731

भित् भिदा भेद इति यावत् ।

काङ्क्षणम्, पुनरपि देशनैकट्यादिसामग्रीवशात् तद्भेदावायः । तदुक्त
मत्रैव समदृष्टेर्विशेषेहा सिद्धिवि॰ २ । ९ इत्यादिना । तथा शब्दातु9732 त् प्रथमं सामान्यप्र
तीतिः पुनः तद्भेदाकाङ्क्षणम् ततोऽपि सङ्केतसामग्रीतो भेदनिश्चयौ9733 यो नैतावता शब्दः स्वतोऽशक्तः;
अक्षेऽपि प्रसङ्गात् । यथा च शब्दात् स्वार्थसन्देहः तथा अक्षादपि । कारणस्य रूपवत् सामर्थ्य
प्रतिपत्तावपि तत्र सन्देहदर्शनात् । अथ तत्र ज्ञा9734

सामर्थ्यज्ञापकं
ज्ञानम् ।

नान्तरं सन्देहरूपम्, अन्यत्रापि त⁹⁷³⁵

शब्दान्तरं यत् सन्देहं करोति ।

देव । नहि
घटाभिधानादेव चटो9736 घटोऽस्ति नास्तीति वा सन्देहो जायमानो जनेन विभाव्यते, ततोऽप्रवृत्ति
प्रसङ्गात् । अथ शब्दादर्थप्रतीता वत् सुतोपि 9737 तीतौ तत एव कुतः सन्देहः ? स्वसंवेदनात्
दानादिचेतसां स्वर्गप्रापणसामर्थ्यप्रतीतौ ततोऽपि [p. ४६२ ख ] स⁹⁷³⁸

सन्देहः ।

कुतः । अथ तद्भावाभावयोः
तत्प्रतीतेः साधारणत्वात् स इति मतिरि तत्र⁹⁷³⁹ तिः; इतरत्र समानम् । तथा सति कथं शब्दो
ऽर्थविषयः इति9740

मतम् ।

अनेन निरस्तम् । निर्विकल्पिका तत्प्रतीतिस्ततोऽयमदोषः9741

सन्देहाभावलक्षणो न
दोषः ।

; चेतनत्वादपि 9742 त्वादा
वपि स्यात् । 9743

चेतनत्वादौ ।

तत्र निर्णयोत्पत्तेर्नेति चेत्; 9744

मीमांसकस्य ।

यस्य रूपसुखादौ निर्णयरूपं मानसमध्यक्षं तस्य
तत्सामर्थ्येऽपि दुर्लभः संशयः । इतरथा शब्दार्थेऽपि स तथा न भवेत् । 9745

बौद्धस्य ।

यस्यापि मानसोऽ
विकल्पोऽनिश्चयः, तेन तस्य स्वलक्षणग्रहणात्, अविकल्पेन गृहीतस्य अगृहीतकल्पत्वात्
9746

सन्देहाभावः स्यात् ।

तथा । यथा शब्दा9747 ब्दोऽवस्तुविषयः सन्देहहेतुत्वात्, तथा प्रत्यक्षमपि 9748

बौद्धस्य ।

परस्य । ततोऽक्षात्
सामान्यग्रहणात् विशेषाकाङ्क्षणे विशेषाऽवायकारणाभावे यथा संशीतिः तथा शब्दादपि इति स्थितम् ।

स्यादेतत्--भाषान्तरे संकीर्त्तित 9749 सङ्केतितत⁹⁷⁴⁹

सङ्केतितात् इत्यर्थः ।

एव शब्दात् सामान्यं प्रतिपद्यतेन अकृत
सङ्केतात्, ततः सङ्केत एव पारम्पर्येण तद्धेतुरिति; तर्हि इन्द्रियादपि पूर्वं प्रतिपन्नसामान्य एव⁹⁷⁵¹

पुरुषः ।

—
ततः पुनः सामान्यं प्रत्येति इति । तदेवेन्द्रियमन्यदापि तद्ग्रहणकारणम् । अत्य⁹⁷⁵² अन्यत्वमन्यत्रापि
इति यत्किञ्चिदेतत् ।

नमु9753 ननु निःप्रयोजनशब्दस्वरूपपरीक्षणेन किम् ? लोकत एक⁹⁷⁵⁴ एव तत्स्वरूपसिद्धेः;
इत्यत्राह--निःश्रेयसाधिगतेः इत्यादि ।

किमाह इति चेत् ? अत्राह--शब्द [p. ४६३ क ] इत्यादि ।

9755

तथा चाहुर कलङ्कदेवाः--शब्दः पुद्गलपर्यायः
स्कन्धः छायातपादिवत् ।--त॰ श्लो॰ पृ॰ ४२४ ।

शब्दः पुद्गलपर्यायः स्कन्धः छायातपादिवत् ।

बुद्धिकार्यो विशेषात्माभिलापः स्वार्थगोचरे ॥ २ ॥

[p. 594 ]

अणवः पुद्गलपरिणामविशेषात् भेदसंसर्गप्रतीतेः । कथम् ? कथं च न स्यात् ?
सर्वथा निरंशानां दिग्भागभेदेन प्रत्येकं षडंशतापत्तेः कथं संसर्गः ? किं पुनरसंसर्गिण
एव पृथक् स्युः ? कथं तेषां व्यवधानम् प्रकृतविकल्पानतिवृत्तेः ? स्वकार्यकारणक्षणाभ्यां
स्वत एव नैरन्तर्यमनुभवतः कालप्रचयभेदोपलक्षणात् न वै क्षणवत् कस्यचित् कैश्चिन्नैर
न्तर्येऽपि सांशत्वम्, व्यवधानाभावस्यैव तत्संयोगात्मकत्वात् । अन्यथा कार्यकारणव्य
वस्थैव मा भूत् । वस्तुस्वभावतः तद्व्यवस्थायां कुतः संयोगप्रबन्धः ? तत्सं
युक्तानामविशेषप्रसङ्गात् । स्वत एव प्रदेशमात्रस्य व्यवधायकतोपपत्तेः; अनंशस्यापि
स्वभावभेदात् ग्राह्याद्याकारसं वेदनवत् तदिमे... ...नहि...प्रतिषिद्धं च । तथापरिणाम
स्यैव तद्गुणत्वसंभवात् । कथञ्च अत्यन्तपरोक्षस्य गुणः प्रत्यक्षः ? परिमण्डलानां तादा
त्म्यपरिणामोपपत्तेः । वायोरपि प्रत्यक्षत्वात् असमानम् । तदिमे चैतन्यविशेष कार्याः
वर्णपदादिरूपाः कथञ्चित् अर्थसंसर्गयोग्यतां प्रतिपद्य व्यवहारपदवीमुपनीयन्ते
नान्यथा शब्दान्तरवत् ।

शब्दः श्रवणेन्द्रियगोचरो भावः । सत्तापि स्यादिति चेत्; किं पुनः सा9756

सत्ता ।

त⁹⁷⁵⁷

शब्दात् ।

तो भिन्ना येन
एवं न स्यात् ? तथा चेत्; असन् शब्दः । तत्सम्बन्धात् सन् इति चेत्; उक्तमत्र⁹⁷⁵⁸

समवायस्य सर्वत्राविशेषात् इत्यादि ।

। तस्य ततोऽभेदे
स एव सद्भ⁹⁷⁵⁹ सन् भवेत् इति चेत्; अत्राप्युक्तम् । कथञ्चित् तत्समानपरिणामस्य अन्यत्रापि
भावात् । एतेन गुणत्व⁹⁷⁶⁰ त्वं चिन्तितम् । न च गुणः शब्दः । स किम् ? इत्याह--पुद्गलपर्यायः ।
रूपादिमन्तः पुनः पुद्गलाः, तेषां पर्यायो विकारः, न त⁹⁷⁶¹

शब्दस्य पर्यायाः
पुद्गलाः ।

त्पर्यायाः पुद्गलाः इ⁹⁷⁶²

शब्दब्रह्मवादिवत् पुद्गलस्य शब्दपर्यायत्वे ।

तरथा शब्दानुग
तस्य चक्षुरादिना घटादेर्ग्रहणं भवेत्, सद्रूपानुगतस्य इव ।

ननु यदि परमाणुरूपपुद्गलपर्यायः; तद्गतश्यामत्वादिवत् तर्हि तस्य⁹⁷⁶³

शब्दस्य ।

अस्मदादीन्द्रियेण
अग्रहणं स्यादिति चेत्; अत्राह--स्कन्ध इति । स्कन्धः अवयविद्रव्यम् । 9764

तुलना--सद्दो खंदप्पभवो
खंदो परमाणुसंघसंघादो । पुट्ठेसु तेसु जायदि सद्दो उप्पादगो णि+अदो ॥--पञ्चास्ति॰ गा॰ ७९ । पुद्गल
स्कन्धस्यैकद्रव्यस्य शब्दाश्रयत्वोपपपत्तेः सिद्धसाधनत्वात् ।--त॰ श्लो॰ पृ॰ ४२२ । न्यायकुमु॰ पृ॰
२४२ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६७० । पौद्गलिकः शब्दः अस्मदादिप्रत्यक्षत्वे अचेतनत्वे च सति क्रियावत्त्वात्
बाणादिवत् ।--प्रमेयक॰ पृ॰ ५६३ ।

स्कन्धः शब्दः
मूर्त्तत्वे अस्मदादिप्रत्यक्षत्वे सति सावयवत्वात् पटादिवत् । सः9765

तुलना--द्रव्यं शब्दः स्पर्शाल्पत्वमहत्त्वपरिमाणसंख्यासंयोग
गुणाश्रयत्वात् ।--प्रमेयक॰ पृ॰ ५५० । न्यायकुमु॰ पृ॰ २४३ ।

मूर्त्तः स्पर्शवत्त्वात् तद्वत् । स्पर्शवत्त्वं
चास्य⁹⁷⁶⁶

शब्दस्य । तुलना--कर्णशष्कुल्यां
कटकटायमानस्य प्रायशः प्रतिघातहेतोर्भवनाद्युपघातिनः शब्दस्य प्रसिद्धिरस्पर्शत्वकल्पनामस्तं गमयति ।
--अष्टश॰ अष्टस॰ पृ॰ १०७ । स्पर्शवान् शब्दः स्वसम्बद्धार्थान्तराभिघातहेतुत्वात् मुद्गरादिवत् । सुप्रतीतो
हि कंसपात्र्यादिध्वानाभिसम्बन्धेन श्रोत्राद्यभिघातः ।--प्रमेयक॰ पृ॰ ५५० । न्यायकुमु॰ पृ॰ २४३ ।

मृदुखरादिप्रत्ययग्राह्यत्वात्तद्वदेव । न चैतदसिद्धम्; सर्वलोकप्रसिद्धेः । तथाहि--वीणादि
शब्दात् जयघण्टादिशब्दं खरं निगदन्ति जनाः । तथापि तदसिद्धौ न किञ्चत् सिद्धं स्यात् ।
कर्णाभिघातदृष्टेश्च 9767

स्पर्शवत्त्व सिद्धिः ।

तत्सिद्धिः ।

[p. 595 ]

अपर आह⁹⁷⁶⁸

अनित्यः शब्दः तीव्रमन्दविषयत्वात् सुखदुःखवदिति ।--न्यायवा॰ पृ॰ २९० ।

--तीव्रत्वमन्दत्वजातिसम्बन्धात् तत्प्रत्ययविषयत्वंते9769 यतेति; सर्वत्र तथा
प्रसङ्गेन स्पर्शाभावप्रसङ्गात् ।

शब्दसहचरितस्य वायोः तद्विषयता9770

तीव्रादिप्रत्ययविषयता । तुलना--नादवृद्धिः परा । १७ । यच्चैवं बहुभिर्भेरीमाध्नद्भिः गोशब्दमु
च्चारयद्भिः महान् शब्द उपलभ्यते, तेन प्रतिपुरुषं शब्दावयवप्रचय इति गम्यते; नैवम्; निरवयवो
हि शब्दः अवयवभेदानवगमात् । निरवयवत्वाच्च महत्त्वानुपपत्तिः । अतो न वर्धते ।...तेन नादस्यैषा वृद्धिः
न शब्दस्येति ।--जैमिनिसू॰ शाबरभा॰ १ । १ । १७ ।

इत्येके; तेषामपि वाद्य⁹⁷⁷¹ वाय्वसहचरितस्य⁹⁷⁷²

शब्दस्य ।

अन्यस्य⁹⁷⁷³

कस्यचित् अदृष्टस्य ।

तद्विषयता इत्येवमनवस्था[p. ४६३ ख ] ।

स्यान्मतम्--असर्वगतद्रव्यपरिमाणं मूर्त्तिः9774

असर्वगतद्रव्यपरिमाणं मूर्तिरिति हि पदार्थविदः ।--तत्त्वबि॰ पृ॰ १५८ ।

न स्पर्शवत्त्वम्, अन्यथा मनसोऽमूर्त्तत्वं स्यात्
तदभावादिति; तन्न; शब्देऽप्यस्य भावात् स्पर्शवत्त्वात्द्रव्यत्वमसर्वगतत्वं केचास्य⁹⁷⁷⁵ त्वं च
केनास्यवार्यते ? परिमाणं दीर्घादिप्रतीतिविषयत्वात् सुप्रसिद्धमेव ।

किंच, त⁹⁷⁷⁶

मूर्तत्व
लक्षणम् ।

ल्लक्षणम् अतिप्रसङ्गि; तस्य आत्मन्यपि भावात् सर्वगतत्वनिषेधात्तत्र । ततः
सिद्धम् मूर्त्तत्वम् । अस्मदादिप्रत्यक्षत्वम् अविप्रतिपत्तिविषयम् ।

नापि सावयवत्वात् इत्यसिद्धम्; सावयवो ध्वनिः अल्पमहत्त्वग्रहणग्राह्यत्वात्
स्तम्भादिवत् । अथ व्यङ्ग्ये व्यञ्जकधर्मारोपात् त⁹⁷⁷⁷

अल्पत्वमहत्त्वग्रहण ।

द्ग्रहणग्राह्यता न स्वतः, मुखस्येव दर्पणादौ
इ⁹⁷⁷⁸

न च स्थूलत्वसूक्ष्मत्वे लक्ष्येते शब्दवृत्तिनी । बुद्धितीव्रत्वमन्दत्वे
महत्त्वाल्पत्वकल्पना । सा च पट्वी भवत्येव महातेजःप्रकाशिते । मन्दप्रकाशिते मन्दा घटादावपि सर्वदा ।
एवं दीर्घादयः सर्वे ध्वनिधर्मा इति स्थितम् ।--मी॰ श्लो॰, शब्दनि॰ पृ॰ ७८५ ।

ति चेत्; स्यादेतदेवम्--यदि एकरूपः सर्वदा शब्दः कुतश्चित् स्यात् । न च दृष्टान्तमात्रात्
साध्यं सिध्यति, अतिप्रसङ्गात् । अतः स्कन्धः शब्दः ।

नन्वेवं लोष्टादिनेव शरीरावयवादिघातैः9779 घातःतेन⁹⁷⁸⁰

शब्देन ।

, तद्वत्तस्य⁹⁷⁸¹

शब्दस्य ।

नियतदेशगमनम्, एकत्र
कर्ण⁹⁷⁸² र्णेप्रविष्टस्य 9783

कर्णान्तर ।

तदन्तराऽगमनम्, वायुनाभिहतस्य लोकान्तप्रसर्पणम्, इन्द्रियान्तरेण च
दर्शनम्9784

स्यात् ।

इति9785

तुलना--पुद्गलस्वभावत्वे दर्शनविस्तारविक्षेपप्रतिघात
कर्णपूरणैकश्रोत्रप्रवेशाद्युपालम्भो गन्धपरमाणुकृतप्रतिविधानतयोपेक्षामर्हति ।--अष्टश॰, अष्टस॰ पृ॰ १०८ ।

चेत्; अत्राह--छाया इत्यादि । आदिशब्देन अन्धकारादिपरिग्रहः, तेन
तुल्यं वर्त्तते इति तद्वत् इति । यथा अत्र⁹⁷⁸⁶

छायायाः पुद्गलरूपत्वेऽपि ।

न ते दोषाः तथा शब्देऽपि इति दृष्टान्तार्थः । नहि
अन्धकारस्य स्कन्धेऽपि स्पर्शादिना ग्रहणम् ।

अपौरुषेयः शब्दो गकारादिः इत्येके9787

मीमांसकाः ।

। तत्राह--बुद्धि इत्यादि । बुद्धेः कार्यं तदन्वय
व्यतिरेकानुविधानात् । न हि यद् यस्य अन्वयव्यतिरेकावनुविधत्ते ४६४ तद् अन्यहेतुक
महेतुकं वा युक्तमतिप्रसङ्गात् । तदभिव्यक्तिः तावनुविधत्ते इति चेत्; न; अनवस्था
प्रसङ्गात्, तत्रान्यस्य तदनुविधानकल्पनात् । कृतप्रतिक्रियश्चायं9788

शब्दाभिव्यक्तिवादपक्षः ।

पक्षः अन्यत्र । स एव
[p. 596 ] विशेषे9789 षो वर्णादिभेद आत्मा यस्य स त⁹⁷⁹⁰

तद्विशेषात्मा ।

थोक्तः । अनेन तद्व्यतिरिक्तः स्फोटात्मा निरस्तः ।
कुतः ? इत्याह--अभिलापः स एव यतोऽभिलप्यतेऽनेन इति । क्व ? इत्याह--स्वार्थगोचरे
सामान्यविशेषात्मके वस्तुनि व्यञ्जनपर्याये वा ।

शब्दः पुद्गलपर्यायः इत्यत्र साध्य⁹⁷⁹¹ ध्येसूरेर्मनसि मूर्त्तित्त्वात् इति हेतुर्वर्त्तते । निदर्शन
मुक्तमेव । तस्य परमाणुभिर्व्यभिचारः, न हि ते9792

परमाणवः ।

मूर्त्तित्वेऽपि तत्पर्यायाः ततः परस्य सूक्ष्मस्य
तस्य⁹⁷⁹³

पुद्गलस्याभावात् यस्य ते पर्यायाः स्युः ।

अभावादिति । तं परिहरन्नाह--अणवः इत्यादि । कुतः ? इत्यत्राह-- पुद्गलपरिणाम
विशेषात् । पुद्गलस्य परिणामोऽन्यथाभावः, स एव विशेषः स्थूलैकस्य सूक्ष्मनानारूपभेदः,
सूक्ष्मनानारूपस्य वा स्थूलैकरूपभेदश्च तस्मात् । तदपि कुतः ? इत्याह--भेद इत्यादि । भेदो
नानात्वम् संसर्गः एकत्वपरिणामः तयोः प्रतीतेः । एतदुक्तं भवति--यथा अनेकस्मात् अल्प
परिमाणात् संसृष्टाद् एक⁹⁷⁹⁴ कंमहत्त्वोपेतं जायमानं प्रागसत् दृष्टमिति तत्कार्यम्, तथा
एकस्मात् महत्त्वोपेतात् त⁹⁷⁹⁵

अनेकमल्पपरिमाणोपेतञ्च ।

द्विपरीतं प्रागसत् कपालादि दृष्टम् तत्कार्यमस्तु अविशेषात् । अथ
कपालादीनां प्रागपि भावात् न तत्कार्यता9796

इति चेत्; ।

; साङ्ख्यदर्शनमायातम्, घटादेरपि तथा भावप्रसङ्गात् ।
अदर्शनान्नैवं चेत्; तदन्यत्र समानम् । तन्तवः [p. ४६४ ख ] पटे दृश्यन्ते इति चेत्; न; तदा
पटस्यैव⁹⁷⁹⁷ वाऽभावात्, अन्यथा9798 थाऽसौ9798

वादी ।

गतः सौगतशासनम् । ततोऽन्य इति चेत्; न;
अस्य⁹⁸⁰⁰

अवयवावयविभेदपक्षस्य ।

पक्षस्य निषेधात् ।

किंच, यदि घटकाले ततो भिन्नानि कपालानि सन्ति, तेषां तेन सह उत्पत्तेर्न समवायि
कारणत्वम् अन्योऽन्यमिव । तेषां प्रागपि भावान्नेति चेत्; तथा घटस्यापि प्राग⁹⁸⁰¹ ग्भावोऽस्तु ।
प्रमाणबाधकमु9802 नम् उभयत्र । अनुमानात् तत्साधनान्न तद्बाधनम्; पटोऽपि महाकारणपूर्वकः
घटवत्किन्नेष्यते ? त⁹⁸⁰³

पटे ।

त्र स्थूलस्य अत्र⁹⁸⁰⁴

घटे ।

सूक्ष्मस्यादर्शनम् । तन्तूनां वैयर्थ्यं स्यादिति चेत्; अत्र
मृत्पिण्डस्य इति समानम् ।

ननु मृत्पिण्डस्य घटकारणत्वे तत्र स्थितस्य घटस्य उपलब्धिः तन्तुस्थितपटवत्9805

स्यात् ।

इति
चेत्; न; कार्याकारण⁹⁸⁰⁶ कारेणपरिणतस्य उपादानत्वोपगमात् । तन्तवोऽपि पटीभवन्ति । ततो
यथा बहूनां संसर्गादेकं9807

जायते ।

तथा तस्य विश्लेषादनेकमिति कथन्न परमाणवः तत्पर्यायाः ?

अत्राह सौगतः--कथमित्यादि ? तमाचार्यः पृच्छति--कं9808 कथं च न स्यात् इति । स
उत्तरमाह--सर्वथा इत्यादि । अन्य न⁹⁸⁰⁹ अन्येन कथञ्चित् सम्बन्धस्य प्रकारेण निरंशानां परमा
णूनां दिग्भागभेदेन प्रत्येकं षडंशतापत्तेः9810

षट्केन युगपद्योगात् परमाणोः षडंशता । षण्णां समान
देशत्वात् पिण्डः स्यादणुमात्रकः ॥--विज्ञ॰ विंशिका पृ॰ ७ । चतुःशत॰ पृ॰ ४८ । तत्त्वसं॰ पृ॰ २०३ ।

कथं संसर्गः ? परिहारोऽत्र--किं पुनः असंसर्गिण
एव इत्यभिप्रायः । एवं संसर्गं दूषयताऽपि तेन बहिरर्थमभ्युपगच्छता बहीरूपादिपरमाणवोऽभ्यु
पगता एव--

[p. 597 ]

*अर्थान्तराभिसम्बन्धाज्जायन्ते येऽणवोऽपरे ।

उक्तास्ते सञ्चिताः ते हि निमित्तं ज्ञानजन्मनः ॥

अणूनां स विशेषत्वा9811 षश्चनान्तरेण⁹⁸¹² णाऽपरानणून् ।

प्र॰ वा॰ २ । १९५-९६ इत्यभिधानात् । [p. ४६५ क ]

ते चासंसर्गिणः संसर्गरहिता एव । किं पुनर्नैव पृथक् ? पृथका 9813 पृथग् व्यवस्थिताः—
तद्रहिताः, सञ्चितास्तु संसर्गिणः; अन्यथा स्तम्भादौ अधो मध्योर्ध्वतिर्यग्भागादिषु अविच्छिन्ना
प्रतिपत्तिरिति नैयायिकं प्रति एत⁹⁸¹⁴

बौद्धेनोक्तम् ।

द् दूषणमसङ्गतम्-- अविच्छिन्ना न भासेत ततस्तत्संवि
9815 त्संवित्तिः क्रमग्रहे । प्र॰ वा॰ २ । २५६ इति तत्संवित्तिः ।

ननु च रूपादिग्रहणे सहैव सुखादिग्रहणमुपलभ्यते इति चेत्; स्तम्भादौ भागप्रतिपत्ति
रविच्छिन्ना तथैव उपलभ्यते इति समानम् ।

अपरः प्राह--नाविच्छेदप्रतिभासनात्तेषाम् अविच्छेदस्यसिद्धिः, त⁹⁸¹⁶

अविच्छेदाभावेऽपि ।

दभावेऽपि दूरस्थित
विरलकेशादौ9817

यथा विरलदेशस्था अपि केशमशकमक्षिकादयः
एकघनाकारं प्रत्ययमुपजनयन्ति ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ९४ ।

तत्प्रतिभासनादिति; तस्यापि 9818

परमाणूनाम् ।

तेषांतथाप्रतिभासने यदवभासते अविच्छिन्नं रूपं न
तत्तेषाम्, यन्नावभासते विच्छिन्नं तत्तेषामिति प्राप्तम् । तथा च संवेदने प्रतिभासमानं स्ववेदनं
तद्रूपं न भवेत् । तदभावे तदभाव⁹⁸¹⁹

संवेदनाभावः ।

इति चेत्; कुत एतत् ? तद्रूपत्वात्तस्य इति चेत्; तदपि
कुतः ? तथावभासनात्; अन्यत्र समानम्, अबाधनं च । न चैकत्र तदभावेऽपि तत्प्रतिभास
दर्शनात् सर्वत्र तथा कल्पनम्; अतिप्रसङ्गात् । परमाणवो नावभासन्ते इति चेत्; कुतो
ग्राह्याः ? ज्ञानकारणत्वात्9820

इति चेत्; ।

; चक्षुरादौ प्रसङ्गः । स्वाकारसमर्पणात्9821

इति चेत्; ।

; ज्ञानात्मनि तदाकारोऽ
न्योऽन्यविच्छिन्नः, तस्यैव समर्पणमिति स एव दोषः । 9822

यद्यपि नीलता जडता च स्तः, तथापि केवलं नीलताया ज्ञाने
समर्पणम् ।

नीलतादिमात्रसमर्पणे; सांशता इति
न पूर्वपक्षाद्विशेषः ।

किंच, तेषामप्रतिभासने [p. ४६५ ख ] किं कल्पनेन ? नीलादिज्ञानं तु अन्यत एव रूपादि
रूपाद्बाह्यतः स्यात् । ते9823

परमाणवः ।

स्वयमविच्छेदविकलाः अविच्छिन्नं ज्ञानं जनयन्ति नान्यद् अरूपादि
स्वभावं रूपाद्याकारं ज्ञानमिति किं कृतमेतत् ? तस्मात् परमाणूनामभ्युपगमे तत्प्रतिभासोऽभ्युप
गन्तव्यः । स च अविच्छिन्न इति तेऽपि तथेति साधूक्तम्-- किंपुनरसंसर्गिण एव इति ।

दूषणान्तरमभिधातुं पूर्वपक्षमुत्थापयति--स्युरिति भवेयुः असंसर्गिणः इत्यत्र वर्त्तते ।
उत्तरम्--कथम् इत्यादि । तेषां सञ्चितपरमाणूनां व्यवधानं विजातीयावस्थानम⁹⁸²⁴ याव्यवधानम्
अन्तराले तस्याऽभावात् । एतदपि कुतः ? इत्याह--प्रकृत इत्यादि । प्रकृतो विकल्पो व्यवधा
यकव्यवधीयमानयोः संसर्गोऽसंसर्गो वा तस्याऽनतिवृत्तिः9825 त्तेः 9826

संसर्गस्वीकारे ।

एकत्र प्रतिज्ञाहानिः, 9827

असंसर्गपक्षे ।

अन्यत्र
अनवस्था--पुनरपि अपरापर व्यवधानकल्पनात् । यदि वा, प्रकृतो विकल्पः सर्वथा अन्यथा
इति तस्यानतिवृत्तेः व्यवधानेऽपि । भवतु तेषां व्यवधानाभावः, ननु प्रसङ्गः षडंशतापत्तेरिति
[p. 598 ] चेत्; अत्राह--न वै कस्यचित् इत्यादि । न वै कस्यचित् मध्यवर्तिनः परमाणाः 9828 णोः कैश्चिद् दिग्भागव्यवस्थितैः परमाणुभिः नैरन्तर्येऽपि सांशत्वम् । कुतः ? इत्याह--व्यवधाना
भावस्यैव तत्संयोगात्मकत्वात् । तच्छब्देन परमाणुपरामर्शः । एतदपि कुतः ? इत्याह--पारि
मण्डल्यम् इत्यादि ।

ननु सर्वस्याभावस्य अ⁹⁸²⁹

गुणरहितत्वात् ।

गुणात्मकत्वात् संयोगस्य च गुणात्मकत्वात् [p. ४६६ क ] कथमुच्यते
व्यवधानाभावस्यैव संयोगात्मकत्वात् इति चेत्; न; अव्यवहिताङ्गुलिद्वयव्यतिरेकेण
त⁹⁸³⁰

संयोगस्याप्रतीतेः ।

दप्रतीतेः, व्यवधानाभावे एव संयोग इत्यभिधानप्रवर्त्तनात् ।

किंच, अवयवेभ्योऽवयविन इव संयोगिभ्योऽस्या9831

संयोगस्य ।

ऽभेदे ए⁹⁸³²

एकाङ्गुल्याकर्षणे ।

काकर्षणे पादाद्याकर्षणवत्9833 णं
स्यात् । एवं सति अवयविनो वैयर्थ्यम्, तत्प्रयोजनस्य अत एव सिद्धे रिति चेत्; अयमपरोऽस्य
दोषोऽस्तु । त⁹⁸³⁴

अवयवविनोऽपि ।

स्यापि प्रतिभासनात् नैवं चेत्; न; घटाद्यवयवेष्वभिन्नपदार्थद्वयप्रतिभास
विरहात् । एको हि अवयवरूपाद्यात्मकः प्रतीयते, स संयोगः अवयवी वा भवतु । संयोगस्य
अवयवित्वे अनेकमस्राणि9835 मणिसमूहोऽवयवी भवेत् इति, निरन्तरब्राह्मणचाण्डालसमूहो वा
इति चेत्; अयमपि तस्यैव दोषोऽस्तु येन तेभ्योऽभिन्न एकः संयोग इष्यते नाऽस्माकं तेषां
व्यवधानाभावं संयोगमिच्छताम् । तन्न एतेभ्योऽभिन्नः स इति चेत्; उक्तमत्र समवायनिषे
धात्, सम्बन्धाऽसिद्धिरिति ।

तेभ्य उत्पत्तेः स तेषामिति चेत्; अत्रेदं विचार्यते--निरन्तराः सन्तः9836

परमाणवः ।

ते तं9837

संयोगम् ।

जनयन्ति,
अन्यथा वा ? प्रथमपक्षे अवयविनमेव ते जनयन्तु किं संयोगजननेन परम्परापरिश्रमकारणात् ।
तथा दृष्टेरदोषश्चेत्; स्याददोषः यदि तथादर्शनं न⁹⁸³⁸

न इति निरर्थकम् ।

भवेत्, न चैवम्, नहि ते पूर्वं संयोगं पुनः
अवयविनं जनयन्तः प्रतीयन्ते । आशुवृत्तेस्तथाप्रतीतिरिति चेत्; युगपद् द्वयप्रतीतौ इदमुत्तरं
स्यात्, न चास्ति, अन्यथा संयोगमपि परं तमुत्पाद्य जनयन्तीति प्राप्तम् । [p. ४६६ ख ] द्वितीयेऽपि
दूरस्थिताः तमुपजनयन्तु तत्रापि तन्निमित्तक्रियाभावात् । ततःस्थितम्--व्यवधानस्यैव
इत्यादि ।

अपरे आहुः--नास्माभिः ज्ञानस्य अन्यस्य वा परमाणवः कारणमिष्यन्ते स्वयं तन्नि
षेधात्, तन्नि9839 तन्नयुक्तम्-- किं पुनः इत्यादि; तत्राह--क्षणवदित्यादि । क्षणवत् इति सामान्ये
न वचनेऽपि ज्ञानक्षण एव इह गृह्यते, तस्यैव परेण परमार्थेनाभ्युपगमात् क्षणस्य इव तद्वत्,
न वै कस्यचित् कैश्चित् नैरन्तर्येऽपि सांशत्वम् । किं कुर्वतः क्षणस्य ? इत्याह--अनुभवतः ।
किम् ? इत्याह--नैरन्तर्यम् । केन ? इत्याह--स्वकार्यकारणक्षणाभ्याम् । स्वशब्देन दृष्टान्तीकृतो
मध्यक्षणो गृह्यते, तस्य कार्यक्षण उत्तर उपादेयक्षणः कारणक्षणः उपादानक्षणः, ताभ्याम् । कुतः
तदनुभवतः ? इत्याह--स्वत एव न संयोगादेः इत्यर्थः । एतदपि कुतः ? इत्यत्राह--काल
इत्यादि । कालप्रचयभेदः ज्ञानसन्ताननानात्वम् तस्य उपलक्षणात् । अस्यानभ्युपगमे दूषण
[p. 599 ] माह--अन्यथा इत्यादि । नैरन्तर्याभावप्रकारेण अन्यथा कार्यकारणव्यवस्था उपादानोपा
देययोः सङ्करादि9840

आदिपदेन व्यतिकरः ।

परिहारेण स्थितिरेव मा भूत् ।

भवेन्मतम्--जाग्रत्प्रबोधज्ञानवत् वस्तुस्वभावत एव अन्यत्रापि नैरन्तर्याभावेऽपि तद्व्य
वस्था9841

कार्यकारणव्यवस्था ।

इति; अत्रोक्तमुत्तरम् । त⁹⁸⁴²

परिहारान्तरम् ।

दन्तरं वक्तुमाह--वस्तुस्वभावतः इत्यादि । वस्तु कार्यकारणे
तयोः स्वभावो योग्यता ततः तद्व्यवस्थायां कार्यकारण [p. ४७७ क ]व्यवस्थायाम् । कुतः
कारणात् संयोगप्रबन्धः । किमेकदेशेन सर्वात्मना वा संयोगः ? इत्याह--तत्संयुक्ताः स्वपर
माणवः तेषां पराभ्युपगमादेवमुक्तम्, परमाणवोऽपि क्षणवस्तुस्वभावत एव संसर्गरहिताः स्थूल
मेकं परिणाम⁹⁸⁴³ मं विभ्रति इति मन्यते । सर्वेषां तत्प्रसङ्ग इति चेत्; क्षणानामपि समानम् ।
शक्यं हि वक्तुम्--भिन्नकालं यावत् प्रबोधस्य जाग्रद्विज्ञानं कारणं तावत् अतीतजन्मान्तरज्ञानं
कुतो न भवति ? अन्यत्9844

अन्यत्वमित्य
स्मिन्नर्थेअन्यत् इति ।

; उभयत्र समानम् । तन्तवस्तर्हि पृथगवस्थिताः कुतो न पटकारणम्
इति चेत् ? जाग्रद्विज्ञानवत् कस्मान्न अग्निः धूमस्य कालव्यवहितः कारणम् ? तथाऽदर्शनम्
अन्यत्राप्युत्तरम् । एतदेवाह--अविशेषप्रसङ्गात् तद्व्यवस्थायाः स्वपरपक्षयोरिति ।

इदमपरं व्याख्यानम्--यद्यपि ततः क्वचिद् व्यवधानेऽपि तद्व्यवस्था, तथापि तत्संयुक्तानां
तेन मध्यक्षणेन संयुक्तानाम् अव्यवधानेन व्यवस्थितानां पूर्वापरक्षणानां धारावाहिनां कुतः
संयोगः9845 गप्रबन्धः ? संयोगेन व्यवधानाभावे प्रबन्धः प्रवाहः कुतो न स्यात् ? इत्याह—
अविशेषप्रसङ्गात् अविशेषेण प्रसङ्गाद्दोषात् देशप्रचयवत् कालप्रचयेऽपि दोषादित्यर्थः ।

अथवा, यदुक्तं परेण-- किं स्यात् सा चित्रतैकस्याम् प्र॰ वा॰ २ । २१०
इ⁹⁸⁴⁶

द्रष्टव्यम्--पृ॰ ६० टि॰ १० ।

त्यादि; तत्राह--कुतः इत्यादि । तेन विवक्षितनीलज्ञानपरमाणूनां संयुक्तानामपि न 9847 मवि
निर्भागवृत्तिभाजाम् अन्येषां नीलज्ञानपरमाणूनां कुतः [p. ४६७ ख ] संयोगेनाविनिर्भागेन प्रबन्धः
प्रकृष्टो विच्छेदरहितो बन्धः सहवर्त्तनं कुतो न स्यात् ? इत्याह--अविशेष इत्यादि ।

स्यान्मतम् सौगतमते न क्वापि केनचित् किञ्चित्संयुक्तम्; इत्यत्राह--स्वतः इत्याद्य⁹⁸⁴⁸ दि ।
अयमभिप्रायः--नैरन्तर्याभावे सान्तरत्वं प्रसक्तम्, तच्च व्यवधायके सति नान्यथा, तस्य स्वत
एव अन्यनिरपेक्षस्य प्रदेशमात्रस्य निरंशस्य व्यवधायकताया उपपत्तेः नवै कस्यचित् कैश्चि
न्नैरन्तर्येऽपि सांशत्वमिति उपपत्तेः इति । अनेन तदनभ्युपगमे अनवस्था स्यादिति दर्शयति ।

मा भूत् कार्यकारणव्यवस्था तथापि न दोषः, प्रतिभासाद्वैतवादिना तदभ्युपगमादिति
चेत्; अत्राह--अनं संख्यादि9849 शस्यापि इत्यादि । न केवलं सांशस्य अपि तु अनंशस्यापि
स्वभावभेदात् नवै इत्यादि सङ्गतिः । निदर्शनमत्र ग्राह्य इत्यादि ।

निगमनमाह--तदिमे इत्यादि । कुतः ? इत्याह--नहि इत्यादि । तदपि कुतः ? इत्य
त्राह--प्रतिषिद्धं च इत्यादि ।

वैशेषिकः प्राह⁹⁸⁵⁰

शब्दः क्वचिदाश्रितः गुणत्वात्...--प्रश॰
व्यो॰ पृ॰ ३२२ । न द्रव्यकर्मजातीयः शब्दः श्रोत्रग्रहणयोग्यत्वात् शब्दत्वादिवत् । गुणः शब्दः द्रव्य
कर्मान्यत्वे सति सत्तासम्बन्धित्वात् रूपादिवत् ।--प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ६४९ ।

--गुणः शब्दः निषिध्यमानद्रव्य कर्मत्वे सति सत्तासम्बन्धित्वात् रूपादिवत् ।
[p. 600 ] गुणत्वादेव द्रव्याश्रितत्वम् । त⁹⁸⁵¹

शब्दाधारः ।

दाधारो द्रव्यं विभु नित्यत्वे सति अस्मदादिप्रत्यक्षगुणत्वात्
आत्मवत् । यश्च तथाविधः तदाधारः तदाकाशमिति चेत्; अत्राह--तथा शब्दप्रकारेण
परिणामो यस्य तस्यैव तद्गुणत्वस्य शब्दगुणत्वस्य संभवात् । न चैवम् आकाशं नित्यत्वे
नोपगतं रूपादिरूपम्; रूप परिणामस्यैव [p. ४६८ क ] प⁹⁸⁵²

प्रतौ अक्षरचतुष्टयं त्रुटितम् अतिघृष्टं च परेणापि इत्येव पठितुं शक्यते ।

रेणापि रूपादिगुणत्वोपवर्णनात् ।

दूषणान्तरमाह--कथं च इत्यादि । कथं च न । कथञ्चिद् अत्यन्तपरोक्षस्य गगनस्य
गुणः शब्दः प्रत्यक्षः अस्मदादीन्द्रियग्राह्यः ? तथाहि9853

तुलना--अमूर्तगुणस्य आत्मगुणवद् इन्द्रियविषयत्वादर्शनात् ।--त॰ वा॰ पृ॰ ६९ । त॰
श्लो॰ पृ॰ ४२१ । पञ्चास्ति॰ टी॰ पृ॰ १८५ । आकाशगुणत्वे च अस्मदादिप्रत्यक्षतानुपपत्तिः ।--न्याय
कुमु॰ पृ॰ २४७ ।

--योऽत्यन्तपरोक्षगुणः नासौ अस्मदादि
प्रत्यक्षः यथा परमाणुरूपादिः, अत्यन्तपरोक्षगुणश्च परस्य शब्द इति ।

ननु च अत्यन्तपरोक्षगुणत्वं स्यात् प्रत्यक्षश्च इति सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिको हेतुः इति
चेत्; अत्राह--परिमण्डलानां परमाणूनां स शब्द आत्मा स्वभावभूतो गुणो येषां तेषां भावः
तादात्म्यं स एव परिणामः तस्य उपपत्तेः । यथा अदृश्यस्याकाशस्य तथा वि9854 तद्विधानां
परमाणूनां न स्यादिति भावः । अथ त⁹⁸⁵⁵

शब्दस्य ।

स्य परमाणुगुणत्वे तद्रूपादिवदप्रत्यक्षता स्यादिति चेत्;
आकाशगुणत्वेऽपि तद्विभुत्ववत् सा9856

अप्रत्यक्षता ।

भवेदिति समानम् । अत्र गुणवैचित्र्यसंभवे अन्यत्र कोऽपरि
तोषः ? तन्न युक्तम् परमाणुगुणत्वे शब्दस्य तद्रूपादिवत् अप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गः इति ।

यत्पुनरुक्तम्9857

तुलना--यद्याकाशं व्यापकं न भवति तदा
सर्वत्र शब्दोत्पत्तिर्न स्यात्, समवायिकारणाभावे कार्योत्पत्त्यभावात् । दिवि भुव्यन्तरिक्षे चोपजाताः शब्दा
एकार्थसमवेताः शब्दत्वात् श्रूयमाणाद्यशब्दवत् । श्रूयमाणाद्यशब्दयोश्च एकार्थसमवायः कार्यकारणभावेन
प्रत्येतव्यः ।--प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ६२ ।

--शब्दाधारो द्रव्यं विभु नित्यत्वे सति अस्मदादिप्रत्यक्षगुणत्वात् आत्म
वत् तदनेन निरस्तम्; परमाणूनामपि विभुत्वप्राप्तेः । न चात्मनि तत् इत्युक्तम् ।

अथ अत्यन्तपरोक्षगुणस्य परोक्षत्वम्; वायुगुणस्य स्पर्शविशेषस्य समानं तदिति चेत्;
अत्राह--असमानम् । कुतः ? इत्याह--वायोरपि इत्यादि । स्पर्शात्मना इति । अनेन स्पर्श
विशेषस्वभावतां वायोः दर्शयति अन्यथा न गुणगुणिभावः । कथं च वायुः प्रत्यक्षः ?
[p. ४६८ ख ] अक्षेणाऽसन्निकर्षात्; स्पर्शेऽपि भवेत्, त⁹⁸⁵⁸

स्पर्शस्य ।

स्य त⁹⁸⁵⁹

वायुसन्निकर्ष ।

त्सन्निकर्षद्वारेण तेन⁹⁸⁶⁰

इन्द्रियेण ।

सन्निकर्षात् संयु
क्तसमवायोपगमात् । अथ वायोः तेन सम्बन्धोऽस्ति, स तु तत्र ज्ञानं नोपजनयति; येन इन्द्रियं
साक्षात्सम्बद्धं तत्र न ज्ञानं संपादयति येन तद्द्वारेण⁹⁸⁶¹

सम्बद्धम् ।

तत्सम्पादयति, तदिदमायातम्--9862

अयमर्थः--यस्य भोजनं कृतं तस्य शरावः भाण्डः खण्डितः ।

यस्य भोजनं
खण्डशराव इव । स्पर्शे उत्पादयद् दृष्टं तेन तत्र उत्पादयति, नान्यत्र विपर्ययात् । कुत एतत् ?
स्पर्शप्रतीतिः9863 तेः इति चेत्; किं पुनः इयं प्रतीतिर्नास्ति--मृदुः खरः अन्यथा वा वायुः मे लगति
इति ? भ्रान्तेरियमिति चेत्; कुत एतत् ? अप्रत्यक्षेऽपि तस्मिन् प्रत्यक्षत्वारोपात् । तदपि
कुतः ? तत्प्रतीतेः विभ्रमात्; अन्योऽन्यसंश्रयः--सिद्धे तद्विभ्रमे तदप्रत्यक्षत्वम्, अतः तद्वि
भ्रम इति ।

[p. 601 ]

स्यान्मतम्, स्पर्शमात्रे वायोरारोपात् स लगति इति प्रतीतिः न त⁹⁸⁶⁴

वायुग्रहणात् ।

द्ग्रहणात् इति; तहि
रूपे घटारोपात् घटं पश्यामि इति वित्तिः न तद्दर्शनात् इति सौगतमतम् । रूपोपाधिर्घटः प्रतीयते
न स्पर्शोपाधिर्वायुः इति कुतोऽयं विभागः ? अथ 9865

चक्षुःस्पर्शनेति ।

द्वीन्द्रियग्राह्यं द्रव्यं प्रत्यक्षम्, न च वायुस्तथा9866

इति चेत्; ।

;
चन्द्रार्कादीनां प्रत्यक्षत्वं न स्यात् । पार्श्ववर्तिना9867

तदधिष्ठायकदेवेन ।

तेषाम् इन्द्रियद्वयेन ग्रहणाददोषश्चेत्; वायोरपि
विशिष्टपुरुषेण⁹⁸⁶⁸

योगिना ।

तद्द्वयेन ग्रहणाददोषोऽस्तु । किमत्र प्रमाणम् ? अन्यत्र किम् इति समानम् ।
9869

वायोः ।

तस्य रूपादेरभावान्न विशिष्टेनापि तथा9870

द्वीन्द्रियेण ।

ग्रहणमिति चेत्; चन्द्रादौ स्पर्शादिरस्ति इति कुतः ?
रूपवत्त्वात्; प्र⁹⁸⁷¹

वायौ रूपादिः ।

कृते [p. ४६९ क ] स्पर्शवत्त्वात् इत्यभ्युपगमात् । शेषं चिन्तितमत्र ।

यदि चायमेकान्तः 9872

चक्षुस्पर्शनेन्द्रियाभ्याम् ।

द्वीन्द्रियग्राह्यमेव⁹⁸⁷³

द्रव्यम् ।

प्रत्यक्षम्; आत्मा प्रत्यक्षो न स्यान्मतम 9874 स्यात्,
मनस एव तद्ग्रहणे व्यापारो नान्येन्द्रियस्य । किं च,

एकैकस्य नचेच्छक्तिः इन्द्रियस्येह तद्ग्रहे ।

तद्द्वयस्यास्तु सा कस्मात् येनैवमभिधीयते ॥

तन्न किञ्चिदेतत् ।

अथवा, गगनवत् परमाणवोऽपि अत्यन्तपरोक्षा इति तत्परिणामोऽपि शब्दः प्रत्यक्षो न
स्यादिति समानमिति चेत्; अत्राह--परिमण्डलानाम् इत्यादि । तादात्म्यपरिणामोपपत्तेः
प्रत्यक्षत्वपरिणामोपपत्तेरसमानं दूषणमिति । वायुना व्यभिचार इति चेत्; अत्राह--वायोरपि
इत्यादि ।

उपसंहारमाह--तदिमे इत्यादिना । यत एवं तत् तस्मात् इमे शब्दाः । किंभूताः ?
इत्याह--चैतन्येत्यादि । चैतन्यग्रहणेन अपौरुषेयशब्दव्युदासः, विशेषपदेन मिथ्याज्ञानप्रसृत
ध्वनिपरिहारः । किंभूताः पुनरपि ? इत्याह--वर्ण इत्यादि । ते किं क्रियन्ते ? इत्याह--व्यवहार
पदवीमुपनीयन्ते । किं कृत्वा ? इत्याह--कथञ्चिद् इत्यादि । केनचित् उपपत्तिप्रकारेण प्रतिपद्य
ज्ञात्वा । काम् ? इत्याह-- अर्थ इत्यादि अर्थे घटादौ संसर्गः सम्बन्धो यस्याः शब्दानां योग्य
तायाः ताम् । ननु नार्थे शब्दानां योग्यतयापि सम्बन्धः, तथापि पुरुषप्रकारेण ते व्यवहारपदवीमुप
नीयन्ते इति चेत्; अत्राह--नान्यथा इति । तदेव दर्शयन्नाह--कथञ्चित् इत्यादि । निदर्शन
माह--शब्दान्तरवत् इति । अवर्णाद्यात्मकसमुद्रघोषादिवदिति [p. ४६९ ख ] ।

ननु योग्यता कार्यदर्शनादनुमीयते, न च शब्दानामर्थप्रतीतिरूपं कार्यमस्ति, तेभ्यः अस्पष्ट
साधारणाकारस्यैव प्रतीति9875 स्तेतन्निरासार्थ न्वस्ति 9876 ? तेषामिन्द्रियेऽन्यथा प्रतिभासनात् ।
भिन्नावभासिनोस्व⁹⁸⁷⁷ श्च ज्ञानयोः नैकविषयता रूपादिज्ञानेष्वपि तत्प्रसङ्गात् । अथ योग्यतातः
तत्कार्यव्यवस्था; अन्योऽन्यसंश्रयः--योग्यतायाः 9878

तत्कार्यव्यवस्था ।

तद्व्यवस्था, अतश्च योग्यतासिद्धिरिति चेत्;
अत्राह--वाग् इत्यादि ।

[p. 602 ]

वागक्षसंविदेकार्थगोचरत्वेऽपि युज्यते ।

प्रतिभासभिदा दूरासन्नैकार्थोपलम्भवत् ॥ ३ ॥

सामग्रीभेदात् प्रतिभासभेदेऽपि नार्थभेदैकान्तः प्रत्यासन्नेतरज्ञानवत् । कथमन्यथा
अभ्रान्तज्ञानेन वस्तु पश्यन्नयं शुक्तिकाया विशिष्टमेव रूपं न पश्यति ? समानरूपासंभवात् ।
तत्संभवे प्रत्यासन्नेन रूपद्वयोपलम्भप्रसङ्गात् । तदयमासन्नवत् तदसाधारणं रूपं पश्यन्नपि
न निश्चिनोति निश्चयप्रत्ययवैकल्यादिति उच्यमानं न जाघटीति । न हि प्रत्यासन्नेतर
विज्ञानयोः स्पष्टास्पष्टप्रतिभासविशेषमन्तरेण निश्चयप्रत्ययसाकल्यवैकल्यसंभवः । कथं
च तयोः दूरेतरत्वादिसामग्रीभेदात् दर्शनस्वभावभेदो न स्यात् ? यतः प्रत्यासन्नवत्
दूरस्थः स्पष्टमेव पश्येत् ? तन्न...

वाचाम् अक्षाणां स्वकार्यभूताः संविदः तासाम् एकार्थगोचरत्वेऽपि यो9879 यु
ज्यते । का ? इत्याह--प्रतिभासभिदा स्पष्टेतरप्रतिभासभेदः, निदर्शनमाह--दूर इत्यादि ।
दूरासन्नौ यौ पुरुषौ तयोः एकः साधारणो योऽर्थः वृक्षादिः तस्य उपलम्भयोरिव तद्वत् ।
यथा दूरस्य तत्रैवार्थो9880 र्थेऽस्पष्ट उपलम्भः आसन्नस्य इतरः तथा क्षणस्य अस्पष्टैकत्रार्थे संविदिति
न दोषः ।

कारिकां व्याख्यातुमाह--सामग्री इत्यादि । शब्दाऽक्षादिसामग्र्याः भेदात् नानात्वात्द्वेः
9881 त्वाद्धेतोः प्रतिभासभेदेऽपि नार्थभेदैकान्तः । निदर्शनमत्र प्रत्यासन्न इत्यादि ।

ननु दूरस्थस्य अविशदं ज्ञानम् अनर्थविषयमेव, तदवभासिनो घनाऽविशदाकारस्य अर्थेऽ
भावात् । भावे वा आसन्नस्यापि 9882

घनैकाकारप्रतीति ।

तत्प्रतीतिप्रसङ्गः । विशदेतररूपद्वयसद्भावे उभयत्र उभ
यप्रतीतिः, न चैवम् । तन्नाविशदार्थगोचरमविसंवादः, प्रमाणान्तरात् 9883 ? तथा चोक्तम् ।
ममेव⁹⁸⁸⁴ ममैवंप्रतिभासो न स संस्थान [p. ४७० क ] वर्जितः । प्र॰ वार्तिकाल॰
२ । १ इत्यादि । वस्तुविषयं तु शुक्तिकादिज्ञानं दूरेऽपि विशदमेव, तत्र रजतादिप्रतीतिः अन्या
मानसी भ्रान्तिः तत्कथमुक्तम् सामग्रीत्यादि इति चेत् ? अत्राह--कथमन्यथा इत्यादि । अन्यथा
सामग्रीभेदाद् बुद्धिप्रतिभासभेदे अर्थभेदैकान्ते9885 न्तप्रकारेण दूरस्थः पश्यन् अभ्रान्तज्ञानेन
अविकल्पेन वस्तु प्रतिपद्यमानोऽयं जनः ।

तेन दूरस्थस्यापि शुक्तिकादिज्ञानं परस्य प्रत्यक्षम्, ततः परं रजतादिभ्रान्तिः मानसी,
अन्यथा तद्भ्रान्तेः न किञ्चिदुदाहरणम् इति मतं दर्शयति--शुक्तिकायाः, उपलक्षणमेतत् तेन
मरीचिकाचक्ररज्वादेः इत्यपि गृह्यते, विशिष्टमेव सर्वतो व्यावृत्तमेव रूपं स्वभावं न पश्यति
कथमिति सम्बन्धः पश्यत्येवेत्यर्थः । तथा च आसन्नवद् दूरेऽपि रजतादिभ्रान्तिः । नहि
नीले अन्यतो व्यावृत्ते दृश्यमाने सा9886

भ्रान्तिः ।

ऽस्ति इति भावः ।

स्यान्मतम्--यथा दूरेऽपि विरलकेशेषु परस्परविवेकाप्रतिभासेसर्वसाधारणी कृष्णता
प्रतिभाति; तथा शुक्तिकायाः विशिष्टरूपादर्शनेऽपि शुक्तिकारजतसाधारणं चैकविद्य⁹⁸⁸⁷ चाकचिक्य
[p. 603 ] मात्रं पश्यति इति; तत्राह--समानरूपासंभवादिति । समानस्य शुक्तिकारजतसदृशस्य रूपस्य
स्वभावस्य सौगतमतेऽसंभवात् । तथा च दूरे केशप्रतीतिवत् शुक्तिकायामपि समानरूपप्रतीति
र्मानसी भ्रान्तिः स्यादिति मन्यते । तत्र तद्रूपभावे दूषणमाह--तत्संभवे समानरूपसंभवे प्रत्या
सन्नेन नरेण रूपद्वयोपलम्भप्रसङ्गात् [p. ३७० ख ] तद्रूपासंभवादिति । पश्यत्येव तर्हि त⁹⁸⁸⁸

शुक्तिकायाः ।

स्या
विशिष्टमेव रूपम् अन्यथा अनेकान्तः स्यादिति चेत्; अत्राह--तदयम् इत्यादि । सोऽयं द्रस्थः
तदसाधारणं तस्याः शुक्तिकाया विशिष्टं रूपम् आसन्नवत् आसन्न इव तद्वत् पश्यन्नपि न
निश्चिनोति तद्रूपम् । कुतः ? इत्याह--निश्चय इत्यादि । निश्चयप्रत्ययवैकल्यात् 9889

अत्र पाठस्त्रुटितः प्रतीयते ।

इति
एवं परेणोच्यमानं न जाघटीति । कुतः ? इत्याह--नहि इत्यादि । हिर्यस्मात् न प्रत्यासन्ने
तरविज्ञानयोःस्पष्टास्पष्टप्रतिभासविशेषमन्तरेण प्रत्यासन्नस्य विज्ञानस्य स्पष्टप्रतिभासभेदम्
इतरस्य दूरस्य विज्ञानस्य अस्पष्टप्रतिभासभेदं विनाशमान⁹⁸⁹⁰ विना समानप्रतिभास इत्यर्थः ।
निश्चयस्य प्रत्ययो हेतुः तस्य साकल्यवैकल्यसंभवः । अनुभवो हि तत्प्रत्ययः, स च द्वयो
रपि समानः, नैकत्र तस्य साकल्यम् अपरत्र वैकल्यम् इति भावः । दर्शनपाटवादिकमपि तत्कार
णम्, तद् दूरस्थे नास्तीति चेत्; अत्रेदं चिन्यते--किमिदं तत्र दर्शनस्य पाटवम् ? प्रवृत्त्यभाव इति
चेत्; कुतः तस्य शुक्तिकायां मानसो रजतविपर्ययः ? यत इदं स्यात्--

*नो चेद् भ्रान्तिनिमित्तेन संयुयोज्येत गुणान्तरम् ।

शुक्तौ वा रजताकारः रूपसाधर्म्यदर्शनात् ॥ प्र॰ वा॰ ३ । ४३ इति ।

दर्शनाभावः रूपसाधर्म्यदर्शनं च इति विरुद्धम् । अथ सतोऽपि निश्चयजननासाम
र्थ्यात् तदिष्यते शुक्लतामात्रेऽपि ततो निश्चयो न भवेदिति न तत्र दर्शनव्यवहारः । तत्र
सामर्थ्यम् [p. ४७१ क ] अन्यत्र विपर्ययश्चेत्; न निरंशे तदप्ययोगात्9891

रूपद्वयाभावात् ।

। एकत्र सामर्थ्यमन्यत्र
विपर्ययश्चेत्; न; नित्यानिषेधप्रसङ्गात् ।

किंच, स्वग्रहणशक्तिरेव परग्रहणशक्तिः इति न बहिरर्थग्रहणनिषेधोऽपि । यदि पुनः अवैशद्यम्
अपाटवम्; तर्हि इदमायातम्--इतरविज्ञानाऽस्पष्टप्रतिभासविशेषे सति निश्चयप्रत्ययवैकल्य
संभवः इति, स्वभ्यासादिमतोऽपि दूरस्थस्य तन्निश्चयः इति न तद्वैकल्यं तत्र तदभावहेतुः ।
अथ अदूरत्वमपि निश्चयप्रत्ययः, ततो दूरस्थस्य तत्प्रत्ययवैकल्यसंभव इति चेत्; अत्राह—
कथं च इत्या द्य⁹⁸⁹² दि । अयमभिप्रायः--यथा प्रत्यासन्नेतरयोः शुक्तिरूपानुभवाऽविशेषेऽपि निकट
त्वाऽनिकटत्वप्रत्ययभेदात्निश्चयानिश्चयौ9893

भवतः ।

, तथा अर्थाविशेषेऽपि तयोः9894

प्रत्यासन्नेतरयोः ।

दूरेतरत्वादि
सामग्रीभेदाद् दर्शनस्य स्वभावभेदः विशदेतररूपविशेषः कथन्न स्यात् ? स्यादेव, यतो
दर्शनस्वभावभेदाभावात् प्रत्यासन्नवत् दूरस्थःस्पष्टमेव पश्येत् । यतः इति वा आक्षेपे नैव
पश्येत् । यदि च, यथा आसन्नः तथा दूरस्थोऽपि शुक्तौ विशिष्टं स्पष्टमेव रूपं पश्येत्; तर्हि
दूरस्थितविरलकेशानामपि तथाविधमेव रूपं पश्यति, निश्चयप्रत्ययवैकल्यात् न निश्चिनोति
[p. 604 ] इति स्यात् । तथा च अणवो दूरविरलकेशवत् घनैकाभासमतिहेतवः प्र॰ वार्ति
काल॰ २ । ९२ इति9895

यथा विरलदेशस्थिता अपि केशमशकमक्षिकादयः एकघनाकारं प्रत्ययमुपजनयन्ति...--प्र॰
वार्तिकाल॰ ।

प्र ज्ञा क र स्य वचनं प्लवते । ध र्म की र्त्तेः चन्द्रद्वयज्ञानम् इन्द्रि
यजम् इति9896

प्लवते इति सम्बन्धः । नीलद्विचन्द्रादिधियां हेतुरक्षाण्यपीत्ययम् ।--प्र॰ वा॰ २ ।
२९४ ।

। [p. ४७१ ख ]शक्यं हि वक्तुम्--प्रथममेकं त⁹⁸⁹⁷ मेकेन्दुदर्शनं तदनन्तरं तद्द्वय
विकल्प इति । कथमस्य वैशद्यमिति चेत् ? कथं स्थूलैकघटादिविकल्पस्य ? ।

ननु च उक्तमत्र मनसोर्युगपद्वृत्तेः प्र॰ वा॰ २ । १३३इत्यादि । सत्यमुक्तम्—
तत्तु अन्यत्राप्युत्तरम् । अ⁹⁸⁹⁸

इन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधानम् ।

क्षभावाभावानुविधानं कथम् ? इत्यपि न चोद्यम्; अस्य तद्विकल्पेऽ
पि समत्वात् । न च तत्र तन्नास्ति; लोकस्य तथैव व्यवहारात् तदुक्तम्-- अक्षज्ञानमने
कान्तमसिद्धेरपराकृतेः । प्रमाणसं॰ १ । ४ इति ।

अक्षजदर्शनान्तरभावित्वात्तत्र तद्विभ्रमः इति चेत्; तथा चोक्तम्--

प्रत्यक्षासन्नवृत्तित्वात् कदाचिद् भ्रान्तिकारणम् इति; तदपि तादृगेव ।

यत्पुनरेतत्--9899

अन्यसन्ताने ।

अन्यत्र दृष्टस्मृतिमपेक्षेत प्र॰ वा॰ २ । २९८ इति; तदप्येतेन
निरस्तम्; नहि तद्विकल्पः तामपेक्षते क्वचित्तद्दर्शनाऽनभ्युपगमात् । तद्वासनातः तद्विकल्पः
इति चेत्; न; सर्वस्य सर्वदा तस्य भावात् । व्यवहिता सा; तद्द्वयविकल्पेऽपि । कामाद्यु
पप्लववत् बहिरर्थाभावः स्यादिति चेत्; अत एव संवेदनस्यापि स्थूलैकाकारवत् न द्विचन्द्रा
कारस्य विकल्पगोचरत्वेऽपि सन्तानान्तरे वाचकैः समर्पणम् । यदि पुनः तथापि तैमिरिकः
चन्द्रादेःविशिष्टं रूपं न पश्यति; दूरस्थः शुक्तिकादेरपि तन्न पश्यति । तथाप्यस्य वस्तु
विषयत्व⁹⁹⁰⁰ त्वेशब्दस्याप्य त्वे9901 प्यस्तु । एतदेव दर्शयन्नाह--तन्न इत्यादि ।

ननु सामान्यं शाब्दे ज्ञाने प्रतिभाति । तच्च⁹⁹⁰² न चवस्तुनो भिन्ने9903 न्नंतद्रूपमस्ति विरो
धात्, ततो निर्विषयं तदिति चेत्; अत्राह--शब्द इत्यादि । [p. ४७२ क ] ।

शब्दसंसर्गयोग्येतरनिर्भासैकविकल्पवत् ।

स्याद्भेदो बहिरर्थस्य ततस्तत्त्वं द्वयात्मकम् ॥ ४ ॥

यथैव हि...ततः परमार्थसन् शब्दबुद्धौ प्रतिभासेत । यदि पुनरयं स्थिरस्थूला
कारः असन्नेव कथं प्रत्यक्षः कथं वा स्वार्थक्रियाकारी यतो लोकव्यवहारः ? तथा
विकल्पस्वलक्षणस्य तदतदात्मकत्वमनिष्टमप्युपपद्येत । तथा च बहिरर्थस्य कस्यचित्
अक्षशब्दज्ञानविषयत्वं कथन्नाङ्गीक्रियते यतः शब्दानां विकल्पानां च मिथ्यैकान्तताऽ
वसीयते । न चैतद् युक्तम्, कस्यचित्सम्यक्त्वमन्तरेण तन्मिथ्यैकान्तप्रतिपत्तेरयोगात् ।
तत्तत्त्वविकल्पसंभवे कथं सर्वविकल्पमिथ्यात्वम् ? तथाऽविकल्पसंवित्तेः निर्णयविरोधात् ।

शब्दस्य तेन वा संसर्गः सम्बन्धः तस्मै योग्यः इतरोऽयोग्यः तौ आकारौ
निर्भासौ तयोरेकः साधारणो विकल्पः । ननु सोऽपि असाधारणरूपमग्नोऽविकल्प
[p. 605 ] एवेति चेत्; आस्तां तावदेतत् । तस्येव तद्वत् । स्याद् भेदो बहिरर्थस्य ततः तत्त्वं
द्वयात्मकम् सामान्यविशेषात्मकम् ।

कारिकां व्याख्यातुमाह--यथैव हि इत्यादि । निगमनमाह--तत इत्यादि । यत एवं
ततः परमार्थसन् न संवृतिसन् शब्दबुद्धौ प्रतिभासेत ।

ननु विकल्पस्वलक्षणस्य अभिलापसंसर्गयोग्यत्वेनाभिमत आकारः ततो न व्यतिरिच्यते
इति स्वलक्षणमेव, तन्न दृष्टान्तसिद्धिरिति चेत्; अत्राह--यदि पुनः इत्यादि । अयं परि
दृश्यमानः स्थिरस्थूलाकारः शब्दवाच्यो यदि पुनः असन्नेव अविद्यमान एव विकल्पबुद्धि
र्निरंशासेति9904 र्निरंशेतियावत् कथं प्रत्यक्षः स्वसंवेदनाध्यक्षग्राह्यः ? येन प्र ज्ञा क र गु प्त स्य
इदं वचनं शोभेत-- प्रमेयद्वैविध्यं प्रमाद्वैविध्यसाधनं प्रत्यक्षतः प्रतीयते 9905

विषयद्वैविध्यं प्रत्यक्षत एव सिद्धम्--प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । २ ।

इति ।
रहयसऽछ स⁹⁹⁰⁶ नहि असत् शशविषाणमध्यक्षगोचरः; तथा च स्वलक्षणमेकमेव प्रमेव⁹⁹⁰⁷

प्रमेव इति व्यर्थंम् ।

प्रमे
यम्, तत्र प्रत्यक्षमेव प्रमाणं न द्वितीयप्रमाणावकाश इति भावः ।

स्यान्मतम्--स एव तदाकारो विशेषेषु समारोपितः सामान्यम्, ततोऽयमदोषः इति;
तत्राह--कथं च 9908 वा इत्यादि । शब्दवृत्तिः अनुमानप्रवृत्तिश्च स्वार्थक्रिया तत्कारी
विकल्पबुद्धेरयमाकारोऽसन्नेव कथम् ? वा इति दूषणसमुच्चये, यतः तत्का9909 तत्करणात्9909

अर्थक्रियाकरणात् ।

लोकस्य व्यवहारः [p. ४७२ ख ] प्रवृत्त्यादिरूपः ।

इदमत्र तात्पर्यम्--आकारोऽयं विशेषेषु किं तेनैव विकल्पेन आरोप्यते, विकल्पान्तरे
ण वा ? येनोच्यते प्र ज्ञा क रे ण-- स एवाकारोऽस्पष्टः ततोऽव्यतिरिच्यमानतनुः
स्वलक्षणमपि भिन्ने खण्डादौ चारोप्यमाणः सामान्यम् इति9911

रूपादय एवाविशेषेण सामान्यमनुमानगोचरम् । व्यक्त्यन्तरापरित्यागे हि व्यक्त
य एव सामान्यमुच्यन्ते ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ १९२ ।

। तत्राद्ये पक्षे सिद्धा
विकल्पस्य अभिलापसंसर्गयोग्यता, 9912 ? अन्यत्र आरोप्यरूपस्य भ्रान्तस्यापि स्वीकारात् ।
न चैवं परस्य मतम् । एतेन द्वितीयोऽपि विकल्पश्चिन्तितः; तथाहि--द्वितीयोऽपि विकल्पः
प्रथमविकल्पस्य आकारमन्यत्र आरोपय रियतिस्वस्य नेति तस्यापि 9913

द्वयरूपतापत्तिरित्यर्थः ।

भ्रान्तेतररूपापरि
त्यागः । अथ तस्यापि तत्र तदारोपः 9914 ? स्वाकारत्वात् स्वलक्षणम्; अत्रापि स एव दोषः
असन्नेव कथं स्वा-- इत्यादिकः । पुनरपि विकल्पान्तरेण तस्य तत्र तदारोपे अनवस्था,
पुनरपि 9915

विकल्पान्तर ।

तदन्तरकल्पनात् ।

किं च, आद्य एव अन्यत्र स्वाकारमारोपयतु किं द्वितीयेन ? तत्र सत्यपि एकत्र विभ्र
मेतरत्वानिवृत्तेः । भवतु आद्य एव तथा विकल्पः तथापि न भवतोऽभिमतसिद्धिः, आरोपिता
कारस्य असत्त्वात्, ततोऽनेकान्तेऽपि तथा स्यात् परमार्थाकारानेकान्तोपगमादिति चेत्;
अत्राह--स्वलक्षणस्य इत्यादि । विकल्पस्वलक्षणस्य तदतदात्मकत्वम् आरोपितेतराकारा
त्मकत्वं तथा तेन अनन्तरोक्तप्रकारेण उपपद्येत । किं भूतम् ? इत्याह--अनिष्टमपि सौग
[p. 606 ] तस्य अनभिमतम् । नहि निरंशैकान्तवादिनो[p. ४७३ क ]भ्रान्तोऽपि द्वितीयोंऽशः सुखाय ।
अपिशब्दः तथा इत्यस्यानन्तरं द्रष्टव्यः । तथा च तदनिष्टानुषङ्गप्रकारेण च बहिरर्थस्य
घटादेः कस्यचित् जैनोपगतस्य नापरस्य अक्षशब्दज्ञानविषयत्वं कथं नाङ्गीक्रियते ? एकत्र
भ्रान्तेतराकारद्वयाविरोधे अभ्रान्तसाधारणेतराकारद्वयाविरोधोऽपि दुर्निवार इति भावः ।
यतो मंगी9916 यदङ्गीकरणात् शब्दानां विकल्पानां च मिथ्यैकान्तता अवसीयते । विकल्पा
कारस्य शब्दसंसर्गयोगस्य⁹⁹¹⁷ स्यसत्त्वमम्भुपगम्य इदमुक्तम् ।

अधुना तत्रा9918 तन्नास्तीति दर्शयन्नाह--न चैतद् युक्तम् इत्यादि । न च नापि एतद्
विकल्पस्वलक्षणस्य तदात्मकत्वम् आरोपिताकारात्मकत्वं युक्तम् उपपन्नम् । कुतः ? इत्याह—
कस्यचित् इत्यादि । कस्यचिद् विकल्पस्य सम्यक्त्वं यथार्थत्वमन्तरेण तेषां विकल्पानां यो
मिथ्यात्वैकान्तः तस्य प्रतिपत्तेरयोगात् । अस्त्येव स विकल्पः सम्यक्, यतः तदेकान्त
प्रतीतिरिति चेत्; अत्राह--तत्तत्त्व इत्यादि । स तन्मिथ्यात्वैकान्तः तत्त्वं परमार्थो यस्य विक
ल्पस्य तस्य संभवे कथं सर्वविकल्पमिथ्यात्वम् ? विवादगोचरापन्ना विकल्पा मिथ्या
9919

विकल्पत्वात् ।

तत्त्वात् ईश्वरादिविकल्पवत् अतोऽनुमानात् तत्प्रतीतिः । 9920

अनुमानम् ।

तच्च 9921

सामान्यविषयमपि ।

अतत्त्वविषयमपि प्रमाणम्
अविसंवादात्, 9922

अविसंवादोऽपि ।

सोऽपि पारम्पर्येण वस्तुनः उत्पत्तेः । तथा चोक्तम्--

*मणिप्रदीपप्रभयोर्मणिबुद्ध्याऽभिधावतोः ।

मिथ्याज्ञानाविशेषेऽपि विशेषोऽर्थक्रियां प्रति ॥

प्र॰ वा॰ २ । ५७

[p. ४७३ ख ] तत्कथमुच्यते तत्संभव 9923 तत्तत्त्वसंभवे इति ? तदप्यसत्यम्; यतः
अनुमानस्य अतत्त्वविषयत्वे ततः तत्त्वाऽसिद्धेः, अन्यथा 9924

साङ्ख्याभिमत ।

प्रधानादिविकल्पादपि 9925

तत्त्वसिद्धिप्रसङ्गात् ।

तत्प्रसङ्गात् ।
9926

प्रधानादिविकल्पस्य ।

अस्य वस्तुन्यप्रतिबन्धात् नेति चेत्; मरीचिकाजलज्ञानादपि तत्त्वसिद्धेः तदपि प्रमाणं भवेत्,
तस्यापि पारम्पर्येण 9927

वस्तुनि ।

तत्र प्रतिबन्धात् । तथाहि--मरीचिकाभ्यः तद्दर्शनम्, अतो जलविकल्पः
इति । नो चेत् प्र॰ वा॰ ३ । ४३ 9928

नो
चेद्भ्रान्तिनिमित्तेन संयोज्येत गुणान्तरम् । शुक्तौ वा रजताकारः रूपसाधर्म्यदर्शनात् ।--प्र॰ वा॰ ।

इत्यादि वचनादस्तु प्रमाणमिति चेत्; प्रमाणा
न्तरं स्यात् । न प्रत्यक्षम्; विकल्पत्वात् । नाप्यनुमानम्; अलिङ्गजत्वात् । इतरथा अनु
मानानुमानिकम् प्र॰ समु॰ १ । ८ इत्यनेन पर्याप्तमिति भ्रान्तिसंवृतिसंज्ञा
9929 सज्ज्ञानम् प्र॰ समु॰ १ । ८ 9930

भ्रान्तिसंवृतिसज्ज्ञानमनुमानानुमानिकम् । स्मार्ताभिलापिकं चेति प्रत्यक्षाभं सतैमिरम् ।--प्र॰ समु॰ ।
भ्रान्तिज्ञानं मृगतृष्णिकायां जलावसायि, संवृतिसतो द्रव्यादेर्ज्ञानम्, अनुमानं लिङ्गज्ञानम्, आनुमानिकं
लिङ्गिज्ञानम्, स्मार्तं स्मृतिः, आभिलापिकं चेति विकल्पप्रभेद आचार्यदिग्नागेन उक्तः ।"--प्र॰ वा॰
मनोरथ॰ २ । २८८ ।

इत्यनर्थकम् । जलस्यासतो ग्रहण⁹⁹³¹ णंतु प्रमाणमनुमानम्,
तस्मात् सात्मनो9932 स्वात्मनोग्रहणात् । लोक एवं न मन्यते; यो मन्यते तं प्रमाणे ति9933 णमिति किं स्यादप्रमाणम् ? इतरथा शुक्लशङ्खादौ पीतादिज्ञानं विसंवादधियं प्रति प्रमाणं स्यादिति
[p. 607 ] तत्रानुमानोत्थापनमयुक्तमिति चेत्; उच्यते-- व्याख्यातारः खल्वेवं विवेचयन्ति प्र॰ वा॰
स्ववृ॰ १ । ७२ 9934

व्याख्यातार एवं विवेचयन्ति न व्यवहर्तारः, ते तु स्वालम्बनमेव अर्थक्रियायोग्यं मन्यमाना
दृश्यविकल्प्यार्थावेकीकृत्य प्रवर्तन्ते ।--प्र॰ वा॰ स्ववृ॰ १ । ७२ ।

इति वचनात् तेषां तत् प्रमाणं न स्यात् ।

अथ ते विवेचयन्तोऽपि गत्यन्तराभावात् दृश्यविकल्प्ययोरेकीकरणात् प्रवर्त्तते9935 न्ते; तर्हि
दूरस्थोऽविशदप्रतिभासाद् विवेचनचतुरधीरपि प्रवर्त्तते इति तदवस्थम् अनुमानोत्थापनमनर्थकम् ।
प्रवर्त्ततां को विरोध इति चेत् ? अनुमानवत् प्रमाणम् । अस्तु इति चेत्; किं नाम ? प्रत्यक्ष
मिति चेत्; अनुमानमपि स्यात् । अवैशद्यान्नेति चेत्; अत्र⁹⁹³⁶ अन्यत्रसमानम् । लिङ्गजत्वा
न्नेति चेत्; एवं तर्हि कारणभेदात् [p. ४७४ क ] मा9937

प्रमाणभेदः ।

नभेदो न प्रमेयभेदात् । तथा सति अक्षजन्मनो9938

निर्विकल्पात् ।

मानसादि प्रमाणान्तरं स्यादिति न प्रमाणसङ्ख्यानियमः ।

स्यान्मतम्--स्वलक्षणगोचरत्वात्तदपि प्रत्यक्षम्, दूरस्थानुमानज्ञानयोः साधारणाविशद
विषयत्वादेकप्रमाणत्वमस्तु । अथ व्याख्यातॄणां नानुमानं प्रमाणम्; कुतः ते स्वयं तत्त्वमव
बुद्ध्यन्ते परं वा प्रबोधयन्ति, येन ध र्म की र्त्ति प्र ज्ञा क र गु प्ता द यो व्याख्यातारः स्युः ?

अथ मतम्--परप्रसिद्धानुमाने न तेषां वृ9939

प्रबोधनव्यवहारः ।

त्तिरिति चेत्; न ते चार्वाकेभ्यो विशिष्यन्ते । तन्न
युक्तम्-- प्रमाणेतरसामान्यस्थितेः इ⁹⁹⁴⁰

अन्यधियो गतेः । प्रमाणान्तरसद्भावः प्रतिषेधाच्च कस्यचित् । इति शेषः ।

त्यादि । स्वयं चानुमानमनिच्छन्तो निरालम्बनाः
सर्वे प्रत्ययाः इति कोऽर्थः ? स्वरूपालम्बनाः प्र॰ वार्त्तिकाल॰ पृ॰ ३६५ इति कथं
ब्रूयुः तत्र प्रत्यक्षावृत्तेः इत्युक्तम् । अद्वैतं च निराकृतम् । अथ अनुमानमर्थविषयमिति तेषा
मपि प्रमाणं न मरीचिकातोयज्ञानम्; आगतास्तेऽपि तर्हि मदीयं पन्थानमिति साधूक्तम्—
सवविकल्पमिथ्यात्वमिति ।

अपरः प्राह--व्यवहारेण अनुमानं प्रमाणमिष्टम् प्रामाण्यं व्यवहारेण प्र॰ वा॰
१ । ५ इति वचनात् । व्यवहारत्यागे तत्त्यागो भाण्डत्यागे शुक्ला9941 दुग्धत्यागवत्, तत्त्वं पुन
रविकल्पाध्यक्षात् सिद्ध्यति; इत्यत्राह--अविकल्पसंवृत्तेः9942 संवित्तेः इत्यादि । कुतः ? इत्यत्राह—
तथा तेन मिथ्या सर्वे विकल्पा इति प्रकारेण निर्णयविरोधात् अविकल्पसंवित्तेः इति । तथाहि--

विकल्पानुकृतेस्तस्य अविकल्पकता कुतः ।

तेषां तया न निर्णीतिः [p. ४७४ ख ]ताद्रूप्यत्ययमिच्छताम् ॥

सारूप्यमन्यथा वित्तौ निराधारं व्रजेदधः ।

स्वरूपेतरसंवित्तौ नाविकल्पकताप्यतः ॥

तन्मिथ्यात्वस्य निर्णीतौ तया तस्या भवेत्कथम् ।

अविकल्पकता नाम क्षणभङ्गे यतोऽनुमा ॥

नसं 9943 नन्वनिर्णयज्ञानं प्रत्यक्षं कैश्चिदीक्ष्यते ।

निरस्ता ग्रन्थतोऽस्मात्ते समदोषानुषङ्गतः ॥

[p. 608 ]

यदि वा, तथा सर्वं विकल्पज्ञानं मिथ्या इत्यनेन प्रकारेण अविकल्पसंवित्तेः सकाशात्
निर्णयविरोधात् । विचारितमेतत् अभेदात् सदृशस्मृत्या सिद्धिवि॰ १ । ६ इत्यादिना ।

ननु तस्य दर्शने न कश्चिद् विकल्पो नाम, स्वरूपमात्रवेदने तदयोगादिति चेत्; उक्तमत्र—
स्थूलैकाकारप्रतिभासादिति । तथाप्यविकल्पकत्वे विकल्पे नामान्तरम्9944

कृतं स्यात् ।

। अथायमाकारो न
ज्ञाने नाप्यर्थे, वनादिवद्विचार्यमाणस्यायोगात्, केवलमविद्याबलादाभातीति; तत्राह--स्वग्राह्या
कारं विकल्प⁹⁹⁴⁵ कारवैकल्यमित्यादि ।

स्वग्राह्याकारवैकल्यं संवित् संवृण्वती स्वतः ।

भेदेऽप्यभेदग्रहणात् स्वभावानपि स्वार्थयोः ॥ ५ ॥

चित्तस्वलक्षणं कथञ्चित् प्रतिभासनं स्वार्थयोः प्रतिभासेत ग्राह्याद्याकारत्वात्
यतः, ततो न युक्तम् अनंशविषयंप्रत्यक्षादि, विकल्पकं निर्विषयम् इति ।

ग्राह्याकारस्य स्थूलाकारस्य वैकल्यम् अभावः तच्च ज्ञानस्य स्वरूपमेव । स्वं च
तद् ग्राह्याकारवैकल्यं च इति तत् । संव⁹⁹⁴⁶ संविद् बुद्धिः संवृण्वती स्वत आत्मनैव
सदपि स्वयं विषयतामनयन्ती, इतरथा न स्थूलाकारावभासः स्यात् । नहि नीलविविक्तयाते
वद्य⁹⁹⁴⁷ क्ते पीते वेद्यमाने नीलस्य विभ्रमतोऽपि प्रतिभासः । अथ तदाकाराद्भिन्नमात्मानमसौ वेत्ति
नीलादिशरीरव्यतिरेकेण संवेदनस्यान्यस्याप्रतिभासनात् इत्य⁹⁹⁴⁸

नीलादिसुखादिकमन्तरेणापरस्य ज्ञानाकारस्यानुपलक्षणात् । पृ॰ ३४५
सुखादिनीलादिव्यतिरिक्तमपरमिह जगति संवेदनं नास्तीति सुखादिवत् स्वसंवेदनं नीलादिकमपीति युक्त
एव निर्णयः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ४५४ ।

स्य विरोधात् ।

किंच, अयमाकारः [p. ४७४ क ] संवेदनात्चेद्भिन्नः; कथमाभाति ? स्वतश्चेत्; संवेदनान्त
रम्, तत्र चोक्तो दोषः--विरुद्धधर्माध्यासैकवस्तुसिद्धिरिति, मायामरीचिप्रभृतिप्रतिभासवदस
त्त्वेऽप्यदोषः प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । २११ इत्यस्य विरोधश्च । संवेदनत्वेऽप्यसत्त्वमिति चेत्;
न; अज्ञातार्थप्रकाशः इति परमार्थलक्षणम् प्र॰ वार्तिकाल॰ १ । ५ इत्यस्य विरोधात् ।
विभ्रमाच्चेत्; न विभ्रमसिद्धिः । पुनरपि संवेदनाद्भेदे अनवस्था । अविद्यावभासे एकस्य
विभ्रमेतररूपता । अथ विकल्पेन आरोप्यते स तत्राकारः; न; स्पष्टताप्रसङ्गात् ।

किंच, संवेदनात्तस्य भेदेनावभासे साकारभ्रान्तिर्न स्यात् । नहि नीलाद्भेदेन पीते प्रति
भासमाने तत्र नीलाकारेण साकारत्वभ्रमः कस्यचित् । अथ अभेदाध्यारोपादभेदभ्रमः; स कुतो
मतः ? उत्तरविकल्पात्; संहृताशेषविफल्पदशायां9949

निर्विकल्पावस्थायाम् ।

न स्यात्, अभ्यासात् प्रवर्त्तमानस्य च⁹⁹⁵⁰

न स्यात् इति सम्बन्धः ।

।
तत एव संवेदनाच्चेत्; ननु च तेन तत्र तदव्यापारो9951 तदध्यारोपोऽभेदग्रहणान्नापरः । एव
मिति चेत्; तर्हि भेदेऽपि अभेदग्रहणात् तत्संवृण्वती इति सूक्तं भवत्वेवन्वेव⁹⁹⁵² भवतु,
एवमिति चेत्; अत्राह--स्वभाव इत्यादि । स्वभावान् क्षणिकत्वादीनपि संवृणोति ।
कयोः ? इत्याह--स्वार्थयोः इति ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--चित्तस्वलक्षणम् इत्यादि । चेतसो निरंशत्वप्रतिपादनार्थं स्वलक्षण
[p. 609 ] ग्रहणम्, परस्य तत्रैव स्वलक्षणत्वोपगमात्, कथञ्चित् प्रतिभासेत न सर्वथा । किं कारणम् ?
इत्याह--स्वार्थयोः इत्यादि । किं कुर्वाणम् ? इत्याह--कथञ्चित् [p. ४७५ ख ] सच्चेतनादिप्रका
रेण न धर्मान्तरेण प्रतिभासमानम् । एतदपि कुतः ? इत्याह--ग्राह्य इत्यादि । यत इति यत
एवं ततो न युक्तम् । किम् ? इत्याह--प्रत्यक्षादि । कुतः ? इत्याह--अनंश इत्यादि । विक
ल्पकं निर्विषयम् इति । तदविकल्पकवदन्यस्यापिअसाधारणगोचरत्वादिति मन्यते ।

प्रत्यक्षस्य असाधारणविषयत्वसाधिकां परकीयां युक्तिमपनुदन्नाह--प्रत्यक्षम् इत्यादि ।

प्रत्यक्षं स्वार्थशक्तेः स्वार्थाकारानुकारि चेत् ।

सविकल्पमनस्कारशक्तेः स्यात् सविकल्पकम् ॥ ६ ॥

ततश्चैकत्वप्रसङ्गात् कस्यचित् केनचित् क्रमाक्रमनैरन्तर्यविप्रकर्षादिव्यवस्थैव
न स्यात् ।

प्रत्यक्षं कल्पनापोढमभ्रान्तं ज्ञानम् । किंभूतं तत् ? इत्याह--स्वार्थो रूपादिपरमाणवः
तद⁹⁹⁵³ तदाकारानुकारि चेत् यदि स्यात् । कुतः ? इत्यत्राह--स्वार्थस्य शक्तेः
सामर्थ्यात् । अत्र दूषणमाह--सविकल्पमनस्कारशक्तेः सामर्थ्यात् स्यात् सविकल्पकं
प्रत्यक्षम् इत्यनुवर्त्तते । तथाहि--सौगतप्रत्यक्षम् अ⁹⁹⁵⁴

श्रुतमयी चिन्तामयी च भावने अनुमानरूपे, तत्प्रकर्षपरिप्राप्तौ सुगतज्ञानं भवति ।

नुमानसविकल्पकमुपादाय उपजायते,
तथा कामशोकाद्युपप्लवः, एतदुभयोरपि नाल⁹⁹⁵⁵ तुल्यत्वात् कुतस्तयोः अन्योऽन्यतो व्यावृत्तिः येन
व्यपदेशभेदः9956

सुगतज्ञानं प्रमाणम्, कामाद्युपप्लवः तदाभासमिति ।

स्यात् । अथ ज्ञानस्य अर्थाज्ञा9957 अर्थाज्जातत्वेन, अर्थस्य ततो जडत्वेन⁹⁹⁵⁸

अस्ति प्रतिभासभेदः ।

; कुत
एतत् ? एकैकस्वभावस्यान्यासदृशस्यापि अन्यत्राभावादुच्यते; तयोः सदृशेतरतां9959 ताप्रसङ्गः ।
अपि च, येन स्वभावेन तयोः अकार्यकारणेभ्यो व्यावृत्तिः तेन चेत् परस्परमकारणतातयोरैक्यम् ।

तदेतेन अनुपादानोपादेयव्यावृत्तिरपि[p. ४७६ क ] चिन्तिता । येन च स्वभावेन घटव्य
पदेशभाजः परमाणवः मेरुपरमाणुभ्यो व्यतिरिच्यन्ते, तेन चेदन्योऽन्यम्9960

व्यतिरेकस्तर्थि ।

; समूहाभावः । सुगत
ज्ञानं स्वोपादानानुमानक्षणात् येन रूपेण व्यावर्त्तते तेन यदि स्वोपादेयोत्तरक्षणात्; तस्योपादे
यत्वमेव⁹⁹⁶¹

स्यात् किन्तु ।

न उपादानत्वम् । एतदेव दर्शयन्नाह--ततश्च तस्माच्च एकत्वप्रसङ्गात् कस्यचित् कारणक्ष
णस्य कार्यक्षणस्य वा केनचित् कार्यक्षणेनकारणक्षणेनवा यः क्रमः कस्यचिद् रसादेः केनचिद्
रूपादिना यश्च अक्रमः कस्यचिज्जाग्रद्विज्ञानस्य केनचित् पूर्वज्ञानेन नैरन्तर्य⁹⁹⁶² र्यं प्रत्यासत्तिः स्वाप
व्यवहितप्रबोधित⁹⁹⁶³ प्रबोधेन विप्रकर्षः, आदिशब्देन जडतेतरत्वादिपरिग्रहः । यदि वा, घटे
कस्यचित् परमाणोः केनचित् परमाणुना नैरन्तर्यं प्रत्यासत्तिः द्रव्यान्तरपरमाणुना विप्रक
र्पादिः तेषां व्यवस्थैव न स्यात् । एतेन द्वितीयोऽपि पक्षः चिन्तितः । तथाहि--चित्रज्ञानं
येन स्वभावेन केवलनीलज्ञानाद् व्यावृत्तं पीतेन तेन चेत् तथा विज्ञानान्तरेभ्यः पीतमेव स्यात्
[p. 610 ] इति कुतः चित्रं नाम ? पूर्वमत्र यथासंभवं योज्यम् । विज्ञानपरमाणुसमुच्चयदर्शने अर्थपस्मा
णुसमुच्चयवद् वक्तव्यम् ।

ननु यदुक्तम्-- तत्र दृष्टस्य भावस्य दृष्ट एवाऽखिलो गुणः प्र॰ वा॰ ३ । ४४
इति; तदसारम्; दृष्टस्य अदृष्टस्वरूपायोगात् अतिप्रसङ्गात् तस्येति सम्बन्धाभावात् शशवि
षाणवत् । [p. ४७६ ख ] न हि दृष्टस्य घटस्य अदृश्यं शशविषाणमिति भवति व्यपदेशः । पश्चा
त्तत्रैव प्रतीयमानेनेति चेत्; न; अत्र प्रमाणाभावात् इति; अत्राह--दृश्यादृश्यात्मभेदेऽ
पि इत्यादि ।

दृश्यादृश्यात्मभेदेऽपि तादात्म्यं रसादिषु ।

स्वसंविद्ग्राह्यनिर्भासविवेकादिवदञ्जसा ॥ ७ ॥

एकद्रव्य...स्वसंवेदनवत् ।

उपलभ्यानुपलभ्यस्वभावनानात्वेऽपि तादात्म्यम् एकत्वं स्यात् । क्व ? इत्याह—
रसादिषु । निदर्शनमाहात्र--स्वेत्यादि । स्वश्चासौ संविद्ग्राह्यनिर्भासविवेकश्च स
आदिर्यस्य चित्रज्ञाननीलाद्याकाराणां ते तथोक्ताः तेष्विव तद्वत् । अञ्जसा परमार्थेन ।

कारिकार्थमाह--एकद्रव्य इत्यादिना । अत्र निदर्शनम्--स्वसंवेदन इत्यादि ।

लब्धं फलं दर्शयन्नाह-- तत एव इत्यादि

तत एवोपाधितद्वद्भेदाभेदानुषङ्गिणः ।

अनवस्थादिदोषाः स्युस्तदनेकान्तहेतवः ॥ ८ ॥

यच्चेदम्--उपाधितद्वतोर्भेदैकान्ते सम्बन्धो न सिध्येत् । तदुपकारेऽपि तदे
कोपाधिद्वारेण सर्वोपाध्युपकाराङ्गैकात्मनो धर्मिणो ग्रहणे प्रमाणान्तरावृत्तिः । तदुपकारि
कशक्तीनां परस्परतो भेदकल्पनायामनवस्था । माभूदनवस्थेति तदभेदकल्पनायां
कुत एतत् समस्तमनेकान्तसाधनम् उपाधि...तदेकोपाधिविशिष्टस्य धर्मिणः प्रतिपत्ता
वपि प्रमाणान्तरम्, तदन्यविशिष्टस्य तस्याप्रतिपत्तेः । व्यवसायात्मकस्य प्रवर्तक
त्वात् । यदर्थसामर्थ्योत्पन्नं तदाकारमेवानुकरोति प्रत्यक्षं तदनन्तरवत्; नायमेकान्तः
चित्स्वभावाभावप्रसङ्गात् । तदनेकान्ते सामग्रीभेदात् सविकल्पादिरूपता ।

तत एव तेषां तादात्म्यादेव । किम् ? इत्याह--उपाधि इत्यादि । उपाधयः विशेष
णानि तद्वन्तो विशेष्याः तेषाम् अन्योऽन्यम् एकान्तेन यौ भेदाभेदौ तदनुषङ्गिणो ये
अनवस्थादिदोषाः आदिशब्देन विरोधादिपरिग्रहः, स्युः भवेयुः । किंभूताः ? इत्याह—
तदनेकान्तहेतवः ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--यच्चेदम् इत्यादि । पूर्वपक्षसमुच्चये चशब्दः । यत् 9964

अन्यत् ।

परं
[p. 611 ] परेणोक्तम्9965

तुलना--योऽपि मन्यते उपाधयः परस्परमाश्रयाच्च भिन्ना एव, तन्निबन्धनाः श्रुतयोऽपि
तदाधारे तत्रैव वर्तन्ते, तदयमप्रसङ्ग इति; तस्यापि नानोपाधीनामुपकाराङ्गशक्तिभ्योऽभिन्नात्मनः सर्वात्मना
ग्रहे कृते उपकार्यस्य को भेदः स्यादनिश्चितः । 9965 स्ववृत्तिः तयोरात्मनि सम्बन्धादेकज्ञाने द्वयग्रहः । धर्मोपकार
शक्तीनां भेदे तास्तस्य किं यदि । नोपकारस्ततस्तासां तथा स्यादनवस्थितिः ॥ एकोपकारके ग्राह्ये नोपका
रास्ततोऽपरे । दृष्टे यस्मिन्नदृष्टास्ते तद्ग्रहे सकलग्रहः ॥--प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ पृ॰ १३२--३८ ।

उपाधितद्वतोर्भेदैकान्ते अङ्गीक्रियमाणे सम्बन्धो न सिध्येत् । समवायादेरन्यस्य
सम्बन्धस्य निषेधात् ।

नन्वेवम् अग्निधूमयोरपि स न सिध्येत्; इत्यत्राह--यद्यनुपकारः इति । तयोर्यद्युप
काराभावः तदा न सिध्येत्, उपकारे तु सिध्येदेव । उपकारोऽस्ति चेत्; अत्राह--तदुपकारे
ऽपि इत्यादि । तयोः परस्परम् एकस्मादेकस्य[p. ४७६ क ]चोपकारेऽपि प्रमाणान्तरावृत्तिः ।
कस्मिन् सति ? आह--धर्मिणो ग्रहणे सति । केन ? इत्याह--तदेकोपाधिद्वारेण, तस्य
धर्मिणो व एक उपाधिः विशेषणं तद्द्वारेण । किंभूतस्य तस्य ? इत्याह--सर्वोपाध्युपकाराङ्गै
कात्मनः । सर्वस्य उपाधेः य उपकारः तस्य अङ्गं निमित्तम् एकोऽभिन्नः आत्मा स्वभावो
यस्य तस्व इति । एवं मन्यते परः--एकोपाधिद्वारेण सकलोपाध्युपकारशक्त्यात्मा तद्वान् प्रतीय
मानः सकलोपाधी+आह⁹⁹⁶⁷ धीर्ग्राहयति, तदग्रहे तदग्रहात् इति कुतः प्रमाणान्तरवृत्तिरिति ।
अथ तदुपकारशक्तयो भिन्नाः तेनायमदोषः; तत्राह--तदुपकार इत्यादि । तेषामुपा
धीनाम् उपकारिकाः ताश्च ताः शक्तयश्च तासाम् भेदकल्पनायाम् । कुतः ? इत्याह—
परस्परत इत्यादि । तथाहि--शक्तिशक्तिमतोर्भेदैकान्ते सम्बन्धो न सिध्येत् यद्यनुपकारः ।
तदुपकारेऽपि पूर्ववद्वक्तव्यम् । पुनरपि तद्भेदकल्पनायां स एव दोषः इत्यनवस्था स्यात् ।

सांख्यस्य मतमाशङ्कते प⁹⁹⁶⁸

बौद्धः ।

रो दूषयितुम् मा भूत् इत्यादि । माभूदनवस्था इति हेतोः तयोः
उपाधितद्वतोरभेदकल्पनायां सांख्येन क्रियमाणायाम् ? किम् ? इत्याह--कुत इत्यादि । स्वय
मेतन्निराकुर्वन्नाह--एतत् परेणोच्यमानं समस्तं निरवशेषम् अनेकान्तसाधनम् । कुतः ? इत्याह—
उपाधि इत्यादि । ततः किं जातम् ? इत्याह--तदेकोपाधि इत्यादि । तत् तस्मात् तयोः
[p. ४७७ ख ] कथञ्चित्तादात्म्यात् एकोपाधिविशिष्टस्य धर्मिणः प्रतिपत्तावपि प्रमाणान्तरं प्रव
र्तते इत्यध्याहारः । कुतः ? इत्याह--तद् इत्यादि । तस्मात् उक्तादुपाधि न्येरोपाविना 9969 धेर
न्येन उपाधिनाऽ विशिष्टस्य तस्याऽप्रतिपत्तेरिति ।

स्यान्मतम्--प्रतिपन्नस्य अप्रतिपन्नं रूपम् इति कुतोऽवगम्यते ? इत्यत्राह--व्यवसा
यात्मकस्य इत्यादि । व्यवसायात्मकस्य सामान्यविशेषात्मकवस्तुविषयस्य प्रवर्तकत्वात्
न प्रतिपरमाणुनिष्ठाजं9970 निष्ठमभ्रान्तमविकल्पकम् इन्द्रियज्ञानं चाभ्यासे प्रवर्त्तकं केषाञ्चित्9971

प्रज्ञाकरादीनाम् ।

।

एतेन सुखादिसंवेदनं व्याख्यातम् । तदपि अभ्यासजंपरस्य । अभ्यासश्च नाऽविकल्प
कस्य; चक्षुरादिज्ञानं च चिरप्रवृत्ति9972 त्तकेवलविकल्पसन्तानान्तरभावि । नहि तस्याविकल्पकारणं
पूर्वं सन्निहितमस्ति । चिरविनष्टं उपादानं च 9973

इति ।

निरस्तम् । तेषां च सविकल्पकत्वे तत्सन्ता
[p. 612 ] निनां तदेव⁹⁹⁷⁴

सविकल्पत्वमेव ।

। एतेन मानसमपि चिन्तितम् । तदपि सविकल्पाध्यक्षात्9975

जायते इति ।

तादृशमेव⁹⁹⁷⁶

सविकल्पकमेव ।

। यदि
पुनः त⁹⁹⁷⁷

विकल्पात्मकात् ।

न्मनस्काराच्चिद्रूपानुकरणमेव नाभिलापसंसर्गयोग्यानुकरणं तथा दृष्टेः, भावशक्तेरचि
न्त्यत्वात्; तत एव तर्हि परमाणुभ्यो नीलाद्याकारानुकारितैव न परस्परविवेकानुकारितैति9978 रि
तेति प्राप्तम्, तथा च परमाणूनां सावयवत्वम्, प्रत्यक्षं च सामान्यगोचरम् अनेकसाधारणा
कारानुकरणात् । अथ तत्रासौ आकारो नास्ति, कथमभा9979 कथमवभाति ? असन्नेवेति चेत्;
भ्रान्तमध्यक्षम् । तथेति चेत्; [p. ४७८ क ] लक्षणे9980

प्रत्यक्षलक्षणे ।

अभ्रान्तग्रहणमनर्थकं विषयाभावात् । व्यव
हारार्थं तदिति चेत्; न; अनुम⁹⁹⁸¹ मानशब्दज्ञानगोचरस्यापि स्वलक्षणत्वमिति प्रमेयद्वै
विध्यात् प्रमाणं द्विविधम् इ⁹⁹⁸²

मानं द्विविधं मेयद्वैविध्यात्--प्र॰ वा॰ २ । १ ।

त्यसारम्, विचार्यमाणस्याऽयोगात् । नेति चेत्; अत एव
चक्षुरादिगोचरस्यापि न स्यात् । व्यवहारादिति चेत्; प्रकृतं न परिहृतम् । अथ अनुमानादि
विषयो न स्वलक्षणम्, तस्य इन्द्रिये अन्यथा प्रतिभासनात्; स्थूलाकारोऽपि न स्वलक्षणं
योगिज्ञाने अन्यथा प्रतिभासनात् । अन्यथा कुतः परमाणुसिद्धिः येनोच्यते-- दूरविरल
केशवत् परमाणवः स्थूलप्रतिभासहेतवः इति9983

यथैव केशा दवीयसि देशेऽसंसक्ता
अपि घनसन्निवेशावभासिनः, परमाणवोऽपि तथेति न विरोधः ।--प्र॰ वार्तिकाल पृ॰ २९६ ।

? अनुमानात्तत्सिद्धिरिति चेत्; असेः
कोशस्य तीक्ष्णता--यद् योगिनाऽप्रतिपन्नम् अनुमानं प्रत्येति ।

किंच, इतरवद् योगिनो भ्रान्तत्वं सविकल्पकत्वं च, तदाकारो योगिनःस्वलक्षणं मा भूत्
अन्यस्य भविष्यतीति चेत्; अभिलापसंसर्गयोग्याकारोऽपि व्याख्यातॄणां मा भूत् व्यवहारिणां
भविष्यति । अनर्थक्रियाकारित्वान्नेति चेत्; तदाकारः किमर्थक्रियाकारी ? तथा चेत्; पर
माणुकल्पनाम⁹⁹⁸⁴ नमनर्थकम् । व्यवहारिणां स त⁹⁹⁸⁵

अर्थ
क्रियाकारी ।

त्कारीति चेत्; अभिलाप्याकारोऽपि । नहि ते9986

व्यवहारिणः ।

शब्दाऽक्षज्ञानगोचरयोः भेदं मन्यन्ते । व्याख्यातारो मन्यन्ते इति चेत्; तदनुसरणे शून्यतैव
शरणम् । 9987

शून्यतायाम् ।

तत्र—

न विकल्पो नाम्य⁹⁹⁸⁸ नाप्यविकल्प इतिप्रवदन्तिकोविदः ।

कोविदो अ⁹⁹⁸⁹ दोऽधीता येनाऽद्वैतादिविकल्पना ॥

कोविदः स्यात् निषेधात्तन्निराशङ्को विदोऽत्यये ।

ततः सिद्धं व्यवहारतः[p. ४७८ ख ]शब्दाक्षज्ञानयोः सामान्यविषयत्वम् ।

विर्विकल्पकसिद्धौ परकीयां युक्तिं दर्शयन्नाह--यदर्थ इत्यादि । प्रत्यक्षं यस्यार्थस्य
सामर्थ्येन उत्पन्नं तस्याकारमेव न जात्यादेरनुकरोति । निदर्शनमत्र, तस्य प्रत्यक्ष
जनकस्य अर्थस्य अनन्तरम् उपादेयोऽर्थस्वलक्षणमिव तद्वदिति । दूषणमत्र--नायमेकान्त
इति । कुतः ? इत्याह--चित्स्वभावाभावप्रसङ्गात् प्रत्यक्षस्य । तथाहि--यथा तत्9990

तत् तथा इति निरर्थकमत्र ।

तथा 9991

प्रत्यक्षम् ।

तत्तस्य⁹⁹⁹²

स्वलक्षणार्थस्य ।

नीलतां तथा जडतामनुकरोति9993

चेत् ।

द्वितीयार्थक्षणवत्9994

जडमेव स्यात् ।

जडत्वापत्तिः । अन्यथा
[p. 613 ] विषयसांशत्वम्9995

आपाद्यमानं कर्तृ ।

इदं9996

उच्यमानम् ।

निराकुर्यात् शब्दादर्थप्रतीतौ अक्षसंहतेर्वैफल्यम् इति9997

तुलना--न तद् वस्तु अभिधेयत्वात्
साफल्यादक्षसंहतेः ।--प्र॰ वा॰ २ । ११ । यदि समस्ताः सामान्यज्ञानेन प्रतीयन्ते तदा शब्दादुत्पद्यते
यत्सामान्यज्ञानं तेन सकलव्यक्तिस्वरूपप्रतिपत्तेरक्षसंहतेर्वैफल्यप्रसङ्गः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ प॰ १९२ ।

। ननु
पित्रोराकारमनुकुर्वदपि अपत्यं न सर्वथा यथानुकरोति तथा इदमर्थस्य इति चेत्; अत्राह—
तदे9998 तदनेकान्त इत्यादि । तस्य अर्थस्य अनेकान्ते अङ्गीक्रियमाणे । किम् ? इत्याह--सविकल्प
इत्यादि । अयम् अभिप्रायः--अनेकान्तेऽपि तत उत्पत्तेः तदाकारानुकरणेऽयं दोषो नान्यथा इति,
सविकल्पे त्याद्यनेन व्याख्यातम् ।

स्यान्मतम्--यथातत्अर्थस्य नीलत्वमनुकरोति न जडत्वं तथा त⁹⁹⁹⁹

सविकल्पचित्तात् ।

न्मनस्कारात् चिद्रूपतामात्रं10000

अनुकुर्यात् प्रत्यक्षम् ।

नाभिलाप्यमाकारम्; इत्यत्राह--सामग्रीभेदात् इत्यादि । तात्पर्यमिदमत्र--यथा कुतश्चित् प्रत्त्यासत्तेः
प्रत्यक्षम् अर्थस्य नीलतामात्रमनुकरोति नाचेतनां तथा शाब्दं ज्ञानं तन्मात्रं तस्य गृह्णाति न वैशद्य
मिति । ततो यदुक्तम्-- यदि विशदोऽन्यथा वाऽर्थः तथैव उभयत्रापि प्रतिभासेत;
[p. ४७९ क ] तन्निरस्तम्; अन्यत्र दोषात् ।

यथा अर्थस्य चेतनाद् व्यावृत्तिरन्या अन्या वा10001 चाऽनीलव्यावृत्तिः नीलस्य, अन्यथा
नीलानुकरणे जडतानुकरणमवश्यंभावि, तथा एकस्य यतो व्यावृत्तिः तद्रूपापेक्षया परमार्थभूता
स्तावत्यो वावृन्तयः10002 व्यावृत्तयः प्राप्नुवन्तीति दर्शयन्नाह--एकस्य इत्यादि ।

एकस्य सर्वतोऽन्यस्मात् व्यावृत्त्याऽनन्तरूपता ।

तन्न दृष्टस्य भावस्य दृष्ट एवाखिलो गुणः ॥ ९ ॥

कस्यचित्...नहि कश्चिदेकस्माद् व्यावृत्तः तदेकत्वप्रसङ्गात् । अविकल्पप्रत्यक्षस्य
अन्यस्य च एकदा प्रवृत्तौ कुतः पुनः प्रवृत्तिः, तस्य तद्ग्राह्यस्य चार्थस्य व्यवसायोप
पत्तेः । अत एव अक्षशब्दज्ञानानां कथञ्चित् परमार्थैकविषयत्वम् प्रत्यक्ष...

एकस्य भावस्य अनन्तररूप10003 नन्तरूपता । कया ? इत्याह--व्यावृत्त्या, जात्य
पेक्षया एकवचनम् व्यावृत्तिभिः इत्यर्थः । कुतस्तया ? इत्याह--सर्वतः साजातीयाद् विजा
तीयाच्च अन्यस्मात् परस्मात् । ततः किं जातम् ? इत्याह--तन्न इत्यादि । यत एव तत् त10004

अत्रायं पूर्वपक्षः--तस्माद् दृष्टस्य भावस्य दृष्ट
एवाखिलो गुणः ।--प्र॰ वा॰ ३ । ४४ ।

स्मात्
दृष्टस्यभावस्य उपलक्षणमेतत् अनुमितस्य शब्दप्रतिपादितस्य च न दृष्ट एव इदमप्युप
लक्षणम् अनुमित एव अखिलो गुणः जडतावद् अन्यस्यापि अदृष्टस्य विरोधात् ।

कारिकां व्याख्यातुमाह--कस्यचित् इत्यादि । तदनभ्युपगमे दूषणमाह--नहि एकस्मात्
इत्यादि । येन स्वभावेन कश्चिद् एकस्माद् व्यावर्त्तते तेन परस्मादपि इति सौत्रान्तिकस्य ।
योगाचारस्य दर्शनम् अन्यस्यात्रातविकारात् 10005 अन्यस्मात् । तत्र प्रथमपक्षे हिर्यस्मात् न
कश्चिद् भाव एकस्मात् चेतनाभिमतात् व्यावृत्तः । कुतः ? इत्याह--तदेकत्वप्रसङ्गात् ।
[p. 614 ] तच्छब्देन येभ्यो व्यावृत्तः ते गृह्यन्ते, तेषामेकत्वं समानरूपता तस्य प्रसङ्गात् । तथाहि--यथा
ज्ञानाज्जडतामादाय व्यावृत्त इति [p. ४७९ ख ]म10006 नज्ञाने जडता तथा अन्यतोऽपि इति, ततः
तस्यापि जडता न स्यात्, एकत्रैव सा भवेत् । अथ जडता यथा एकत्रतथा अन्यत्रापि इति
मतिः; हनर्हि10007 न तर्हि यथैकस्मात् व्यावृत्तःतथाऽन्यस्मादपि ।

किंच, नीलज्ञानार्थयोः यैवाऽतन्नीलात् स्वभावभूता व्यावृत्तिः सैव चेत् परस्परम्; तदा
अनीलाद् व्यावर्त्तमानस्य ज्ञानस्य10008

नीलज्ञानस्य ।

ततो10009

अनीलव्यावृत्तेः ।

यथा नीलव्यपदेशः तथा बहिरर्थादपि व्यावर्त्तमानस्य
स10010

नीलज्ञानव्यपदेश एव स्यात् ।

एव स्यात् न व्यपदेशान्तरं तन्निमित्ताभावात् । अथ तयोरनीलान्नीलतया व्यावृत्तिः न
तया ज्ञानस्य नीलार्थात्; 10011

तदा ।

कुत10012 कुतः अ विकल्पप्रत्यक्षस्य अन्यस्य च अनुमानादेः प्रवृत्तौ
सत्याम् एकदा पुनः पश्चात् प्रवृत्तेः10013 त्तिःतत्रैव व्यवसायात्मकस्य इति घटनात् । कुतः ?
इत्याह--तस्य इत्यादि । तस्य प्रत्यक्षस्य अन्यस्य वा तद्ग्राह्यस्य चार्थस्य व्यवसायोपपत्तेः ।
पुनरित्येतदत्रापि द्रष्टव्यम् । उपपत्तेः इत्यनेन एतद्दर्शयति--यथैकचित्रज्ञानं स्वनिर्भासेषु युगपदा
वर्त्तते तथा क्रमेणापीति, अत एव अनन्तरन्यायाद् अक्षशब्दज्ञानानां कथंचित् परमार्थैक
विषयत्वं सिद्धम् इत्याध्याहारः । कुतः ? इत्याह--प्रत्यक्ष इत्यादि ।

तदेव दर्शयन्नाह--प्रत्यक्षस्ये त्यादि ।

प्रत्यक्षस्य पूर्वापरकोट्योः शब्दादेस्तथा ।

स्वहेतुफलसन्तानो यथा स्वापप्रबोधयोः ॥ १० ॥

मध्यरूपं पूर्वापरकाट्योरपि कथञ्चित् उपलभ्यं स्वभावविरुद्धानुपलब्धेः । न हि
दृश्यात्मकमेव एकं स्तम्भाद्यवयवरूपमुत्प्रेक्षामहे, संवित्तिमात्रस्याप्यभावप्रसङ्गात् । तदे
कान्ते यतोऽर्थक्रियानुपपत्तिः विरुद्धकार्योपलब्धिरेव । तदेतत् द्रव्यंदृश्यादृश्यान् सह
भूतान् स्वान् स्वभावानसङ्करेण स्वयं स्वव्यापकतया लक्षयेत् स्वलक्षणमाश्रित्य मिथ्या
सन्तानव्यवस्थापनात् । स्वापप्रबोधादिषु तदतिप्रसङ्गोपालम्भेन कुतः सन्तानैकत्वं प्रति
पद्येत ?

प्रत्यक्षस्य मध्यावस्थायाम् अक्षज्ञानस्य वैशद्यस्य10014 द्यं शब्दादेः तथा परोक्षता ।
क्षेत्याह 10015 क्व ? इत्याह--पूर्वापरकोट्योरिति । दृष्टान्तमाह--स्वहेतुफलसन्तानो यथा
स्वहेतुफले उपादानोपादेयक्षणे, तयोः[p. ४८० क ] सन्तानो येन यथा प्रतीत्यादिप्रकारेण प्रत्यक्षः
सन् परोक्षः तथा प्रकृतमपि । क्व स तथाभूतः ? इत्याह--स्वापप्रबोधयोरिति । स्वापेऽयं
हि परोक्षः प्रबोधे प्रत्यक्षो भवति, पुनः त10016

प्रबोधे ।

त्र प्रत्यक्षः स्वापे परोक्ष इति ।

कारिकां व्याख्यातुमाह--उपलभ्यम् इत्यादि । उपलभ्यं मध्यरूपं पूर्वापरकोट्योरपि न
केवलं मध्य एवाऽस्तु । तर्हि पूर्वमेव परमेव वा स्यादिति चेत्; अत्राह--कथञ्चिदिति । कुतः ?
इत्याह--स्वभाव इत्यादि । स्वभाव इत्यनेन एकान्तस्वरूपं परामृश्यते तस्य विरुद्धो नित्याद्ये
[p. 615 ] कान्तः तस्य अनुपलब्धिः10017 ब्धेः सुविवेचितमेतदसकृत् । नहि इत्यादिना एतदेव दर्शयति । हि
र्यस्मात् दृश्यात्मकमेव एकं स्तम्भाद्यवयविरूपं व्यवस्थितमुत्प्रेक्षामहे युगपत् क्रमेण च कथ
ञ्चिददृश्यताविरोधात् । एतदपि कुतः ? इत्याह--संवित्तीत्यादि । संवित्तिरेवतन्मात्रं तस्यापि
न केवलं बहिरर्थस्यैवाभावप्रसङ्गात् । तदपि कुतः ? इत्यत्राह--तदेकान्त इत्यादि । तदेकान्ते
संविदोऽन्यस्य वा दृश्यात्मकैकस्वभावैकान्ते अर्थक्रियानुपपत्तिः यतोऽर्थस्य उत्तरकार्यस्य क्रिया
तदनुपपत्तिरिति विचारितमेतत् ।

ननु संवित्तिमात्रदर्शने तदनुपपत्तिरिष्यते । अशक्तं सर्वम् प्र॰ वा॰ २ । ४
इति वचनात्, न च त10018

अर्थक्रियानुपपत्तेः ।

दनुपपत्तेः संवेदनमात्रस्य प्रतीयमानस्याप्यभाव इति चेत्; अत्राह—
[p. ४८० ख ] विरुद्ध इत्यादि । तदेकान्तविरुद्धोऽनेकान्तः तस्य कार्यं पूर्वस्य उत्तरपरिणामलक्षणं
तस्य उपलब्धिरेव नानुपलब्धिः । संवित्तिमात्रमभ्युपगच्छतापि चित्रमेकमभ्युपगन्तव्यम्, तच्च
तदविरुद्धमिति मन्यते ।

निगमनमाह--तदित्यादि । यत एवं तत्तस्मादेतत् प्रतीयमानं जीवादि द्रव्यं लक्षयेत्
चिह्नयेत् । कया ? इत्याह--स्वव्यापकतया स्वेन रूपेण न समवायेन या व्यापकता तया इति ।
कान् ? इत्याह--स्वान् स्वभावान् स्वयं नेश्वरेण । किभूतान् ? इत्याह--सह इत्यादि । पुनरपि
किंभूतान् ? इत्याह--दृश्येत्यादि । केन ? इत्याह--असङ्कर इत्यादि । कुतः ? इत्याह--स्वलक्षणं
न द्रव्यमाश्रित्य मिथ्यासन्तानव्यवस्थापनात् सौगतेनेति । तदनभ्युपगमे दोषमाह--कुत
इत्यादि । कुतः कारणात् प्रमाणाद्वा सन्तानैकत्वं प्रतिपद्यत10019 द्येत सौगतः ? न कुतश्चित् ।
केन ? इत्याह--नदिति10020 तदतिप्रसङ्गोपालम्भेन--तस्य द्रव्यस्य अतिप्रसङ्गोपालम्भो
सर्वस्योभयरूपत्वे इ10021

तद्विशेषानिराकृतेः । चोदितो दघि खादेति किमुष्ट्रं नाभिधावति ॥
इति शेपः ।

त्यादिकः प्र॰ वा॰ ३ । १८१ तेन इति । क्व ? इत्याह स्वापप्रबो
धादिष्विति ।

तु 10022 ननु स्वापे यत एव चैतन्यं नोपलभ्यते तत एव नास्ति, तत्कथं तन्निदर्शनेन एकस्य
दृश्येतरतासाधनमिति चेत् ? अत्राह--परोक्ष इत्यादि ।

परोक्षक्षणिकानन्ताणुवर्णपरिमण्डलः ।

स्यात्प्रत्यक्षस्थिरैकात्मस्थूलोऽर्थः स्फुटदर्शनात् ॥ ११ ॥

न हि...परिस्फुटम्, तदतिक्रमे दृश्यादृश्यव्यवस्थानुपपत्तेः । सुदूरमपि गत्वा
दृश्यादृश्यात्मैकरूपस्य चित्तस्य इतरस्य वा प्रतिक्षेपे अभावात् किं केन प्रमीयेत ।

अर्थः स्यात् भवेत् । किंभूतः स्यात् ? इत्याह--परोक्षम्इन्द्रिय10023 याऽग्राह्यं क्षणिका
नाम् अनन्तानामणूनां वर्णपरिमण्डलं यस्य स तथोक्तः । पुनरपि किंभूतः ? इत्याह—
[p. ४८१ क ] प्रत्यक्षात्थ... प्रत्यक्षश्चासौ स्थिरः कालान्तरस्थायी एकः साधारण आत्मा
स्वभावो यस्य स चासौ स्थूलश्च । कुतः ? इत्याह--स्फुटदर्शनात् । स्थिरैकात्मनः स्थूल
[p. 616 ] स्यार्थस्य विशददर्शने प्रतिभासनात् नाविशदकल्प इत्यर्थः । ततो यद्यदर्शनात् स्वापचैतन्याभावः;
तत एव अर्थस्य क्षणिकानन्ताणुवर्णपरिमण्डलाभाव इति सौत्रान्तिकः, सर्वदा स्वापाक्रान्तः अन्यथा
हेतोरनेक10024 नेन व्यभिचार इति भावः । अथ तत्परिमण्डलस्यैव प्रत्यक्षता; स्वापचैतन्यस्यस्वास्तु
10025 स्याप्यस्तु 10026

तथा सति ।

। स्वापाभावः स्यादिति चेत्; कोऽयं स्वापो नाम ? चैतन्यरहिता मिद्धदशा इति चेत्;
कथमदृश्यस्य चैतन्यस्य तदाऽभावः ? अदृश्यानुपलब्धेर्गमकत्वापपत्तेः । व्यवहार10027 रिजनात्;
स हि स्वप्नदर्शनविरहिणीं तां दशां मन्यते इति चेत्; स एत10028 एव तर्हि तत्परिमण्डलदर्शनविकलां
सकलां सकलकालकलापकलितां तां मन्यते इति समानम् । कथमन्यथा विवादः यतः तदर्थं
शास्त्रप्रणयनम् ?

स्यान्मतम्--न व्यवहारिणोऽनभ्युपगमात् परमाणुदर्शनाभाव इति स्वापे चैतन्याभावोऽपि
मा भूत् लक्षणयुक्ते बाधासंभवे तल्लक्षणमेव दूषितं स्यात् प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २२६
इति । व्यवहारी10029 रोमया दूषितः स्यादिति चेत्; क्रियापीति समः समाधिः । यथा च तव तद्रूप
ने10030 तद्दूषणेऽपि न दोषः परमाणुसिद्धि10031 द्धेरनिवारणात् तथा ममाप्यात्मसिद्धिः अबाधनात् ।
अथ तद्दूषणे ममापि त10032

दूषणम् ।

त्, अहमपि यतो व्यवहारी10033

इति चेत् ।

; तवापि [p. ४८१ ख ]तदिति समानम्, बहिः
परमाणुषु त्व10034

बौद्धः ।

मपि व्यवहारी प्रामाण्यं व्यवहारेण प्र॰ वा॰ १ । ५ इति वचनात् । अथ
प्रथमं व्यवहारी परमाणून्यस्य10035 णून् पश्यति दर्शनोत्तरकालभाविन्या त्10036 तु विकल्पबुद्ध्या स्थिरै
कात्मस्थूलाव्य10037 लाध्यवसायो मिथ्या इति चेत्; न; उक्तमत्र--स्फुटदर्शनादिति ।

किं च, स्वापेऽपि स चैतन्यं पश्यति स्ववेदनदर्शनात्, तत्र तन्निश्चयविरहात् पुनः जाय
माना मिथ्याविकल्पबुद्धिः तदभावं व्यवस्यति । संहृतविकल्पदशायां ज्ञानहेतुत्वात्ते10038

परमाणवः ।

दृश्याः10039

इति चेत् ।

;
प्रबोधहेतुत्वात् स्वापचित्तं दृश्यम्10040

अस्तु ।

। कथमन्यस्य दृश्यत्वमन्यस्य इति चेत् ? परमाणुषु कथम् ?
तदाकारता च नेष्यते, परेणाप्यनेकाकारप्रतिभासोपगमात् । यदि सद्भावेऽपि सर्वत्र नीलज्ञाना
भावात् परमाणवोऽनुमीयेते10041 यन्ते; मृतशरीरे अन्त्यचित्तसद्भावेऽपि प्रबोधादर्शनात् सुप्तस्य
प्रबोधाऽदर्शनात्10042

प्रबोधादर्शनात् इति व्यर्थमत्र पुनर्लिखितम् ।

स्वापे चैतन्यमनुमीयताम् । जाग्रच्चित्तात्तत्प्रबोध इति चेत्; स्थूलात्तत्प्रतिभास
इति न परमाणुसिद्धिः ।

अथ केशेषु तदाकारहितेष्वपि तत्प्रत्ययदर्शनान्न तत्सिद्धिः; परमाण्वभावेऽपि कामलिक
केशादिप्रत्ययदर्शनात् तदवस्थो दोषः । ज्ञानवदर्थेऽपि स्थूलाकाराऽविरोधात् । तथापि परमाणव
एव तत्कारणं कल्प10043 प्यन्ते त्वया मया स्वापचित्तप्रबोधकारणं कल्प्यते ।

ननु चित्तं चेत्; कथमदृश्यम् ? अदृश्यं चेत्; कथं चित्तमिति चेत् ? उच्यते--[p. ४८२ क ]
परमाणवश्चेदालम्बनकार्यं10044 कारणम् कथम् अतदाकारज्ञानहेतवः ? तथा चेत्; कथमालम्बन
कारणम् ? अन्यथा नीलज्ञानस्य पीतं10045

आलम्बनं स्यात् इति योजनीयम् ।

स्यात् । अथ न तेन10046 ते 10047

परमाणवः ।

तदालम्बनकारणम्; अन्यदेव
[p. 617 ] तद्वक्तव्यम्, तस्याप्यणुरूपत्वे अन्यद्वाच्यमित्यनवस्था । नीलतामात्रेण स्वाकारज्ञानहेतव इत्य
दोषश्चेत्; कथञ्चित् प्रत्यक्षतेति आत्मनोऽपि स्वापेऽप्रत्यक्षस्यापि प्रबोधे प्रत्यक्षतेति सर्वं
सुस्थम् ।

अपरः प्राह--स्वापेऽपि प्रत्यक्षं चित्तमिति चेत्; सोऽप्यनेन निरस्तः; तत्परिमण्डल
प्रत्यक्षत्वप्रसङ्गात् । विज्ञानवादिनो न यं10048 नायं दोष इति चेत्; न; तस्यापि स्थिरैकात्मस्थूल
ज्ञानसम्भवे यथाप्रतिभासं तत्त्वसिद्धिः । किंनु 10049 किं च, दृश्येतरता एकस्याविरोधिनीति प्रति
पादितम् । त10050

स्थिरैकात्मस्थूलज्ञानासंभवे ।

दसंभवो10051 वे सौत्रान्तिकादविशेषः ।

कारिकायाः विवरणमाह--नहि इत्यादिना । कथं तर्हि तत्र प्रतिभासते ? इत्याह—
परिस्फुटमित्यादि । क्रियाविशेषणमेतत्, प्रतिभासत इति वचनपरिणामेन सम्बन्धः10052

अत्र किञ्चित् त्रुटितमिति भाति ।

। 10053 ? तदतिक्रम इत्यादि । तस्य यथोक्ताकारप्रतिभासस्य अतिक्रमे दृश्ये10054 श्यो घटादिः, अदृश्य ईश्वरादिः
तयोः व्यवस्थायाः अनुपपत्तेः ।

ननु दृश्यव्यवस्थानुपपत्तिरिति वक्तव्यम् ततोऽन्यस्य अदृश्यस्याऽभावात्, न पुनः
अदृश्यव्यवस्थानुपपत्तिः इति ततोऽन्यस्य सर्वस्यास्य दृश्यव्यवस्थानुपपत्तिः अन्यस्य तत्परि
मण्डलस्य प्रतिभासोपगमे [p. ४८२ ख ] तद्वदाकाशकुशेशयादेरपि तदुपगमापत्तेः अदृश्यव्यवस्था
नुपपत्तिरिति । माभूत् दृश्याऽदृश्यव्यवस्था, सकलशून्यतोपगमादिति चेत्; अत्राह--सुदूर
मपि इत्यादि । सुदूरं सकलशून्यत्वम् अशेषसौगतमतान्ते व्यवस्थानात्, तदपि गंधाम10055 गत्वा न केवलमदूरं सौत्रान्तिकादिमतिं 10056 मतं किम् शून्यतादिकं केन प्रत्यक्षादिना प्रमीयेत ? न
केनचित् । कुतः ? इत्याह--अभाव इत्यादि । कस्मिन् सति ? इत्याह--प्रतिक्षेपे । कस्य ?
चित्ते10057 त्तस्येतरस्य वा वचनस्य । यदि वा, इतरस्य वा बाह्यस्य च । किंभूतस्य ? दृश्या
दृश्यात्मैकरूपस्य ।

ननु चित्तस्य यथास्थिताशेषार्थग्रहणस्वभावत्वात् कथमदृश्यात्मना अन्यसम्बन्ध10058 न्धः ? तदेकत्वे अन्यतरदेव । तथापि स्वरूपनानात्वे अन्यत्य10059 अन्यत्वम् अन्यत्राऽकिञ्चित्करमिति
तदवस्थ10060 स्थंचित्तस्य स्वपरयोः सर्वात्मना ग्रहणमिति चेत्; अत्राह--

तदेतच्चित्तमन्यद्वा बन्धं प्रति परस्परम् ।

एकत्वेऽपि लक्षणतो हेमादिश्यामिकादिवत् ॥ १२ ॥

नानात्वमजहज्जातिं तथापरिणामलक्षणाम् ।

अनुरुणद्ध्येव तद्बुद्धौ वस्तुनोऽप्रतिभासनात् ॥ १३ ॥

वर्णाकृतिपरिमाणादिधर्मैः विकलात्मनः ॥ १/२ ॥

व्यपोहस्य भेदात्मकत्वे...समारोप...निर्विकल्प...विकल्पोत्पादात् । तन्नाक्ष
विज्ञानस्य सदेकान्तविषयत्वम्, प्रत्यक्षस्य अतीतविषयत्वाभ्युपगमात् । शब्दोत्थापित
विकल्पस्यापि स्वसंवेदनप्रत्यक्षत्वात् । कथम्...

[p. 618 ]

तदेतच्चित्तमन्यथा 10061 मन्यद्वा अचेतनं क10062

पुद्गलात्मकं ज्ञानावरणादि कर्म ।

र्म वस्तु परस्परमन्योऽन्यं बन्धं संयोग
विशेषं प्रति एकत्वेऽपि लक्षणतो ल10063

चेतनत्वाऽचेतनत्वरूपेण ।

क्षणेन नात्व10064 नानात्वम् हेमादिश्यामिकादिवत्
अजहद परित्यजत् तथा तेन दृश्यादृश्यात्मैकरूपपरेण परिणामलक्षणामेव नान्यथा
जातिम् आत्मलाभम् अनुरुणद्धि स्वीकरोति । कुतः ? इत्याह--वर्ण इत्यादि । तद्बुद्धौ
चित्तेतरग्राहिकायां बुद्धौ अप्रतिभासनात् चित्तेतरवस्तुनः किं स तस्य 10065 किम्भूतस्य ? इत्याह--वर्णः नीलादिः आकृतिः वर्तुलत्वादिः परिमाणम् इयत् तोन्या10066 इयत्ता तानि
आ दिभूतानि [p. ४८३ क ] येषां अनुगतेचेत10067 गतचेतनाचेतनधर्माणां ते तथोक्ताः तैः
विकलात्मनः ।

ननु नार्थः शब्दगोचरः अपि त व्यापोहत्वा10068 तु व्यपोहगोचरत्वाच्छब्दविज्ञानस्य असदे
कान्तविषयत्वमिति चेत्; अत्राह--व्यपोहस्य इत्यादि । व्यपोहनं व्यपोहः अनभिमतव्यावृत्तिः
तस्या तदा 10069 तस्य भेदा त्मकत्वे स्वलक्षणात्मकत्वे अङ्गीक्रियमाणे किं केन प्रमीयेत इति
सम्बन्धः ।

ननु शब्देन लिङ्गेन वा समारोपे व्यवच्छिन्ने तेन स्वलक्षणं प्रमीयत इति चेत्; अत्राह—
समारोप इत्यादि । तदपि कुतः ? इत्याह--निर्विकल्प इत्यादि । कुतः ? इत्याह--विकल्पोत्पा
दादिति । तन्न इत्याद्युपसंहरन्नाह--अक्षविज्ञानस्य सदेकान्तविषयत्वं न । कुतः ? इत्याह—
प्रत्यक्षस्य इत्यादि । प्रत्यक्षस्य अक्षविज्ञानस्य अतीतविषयत्वाभ्युपगमात्, उपलक्षणमेतत्
तेना+अगत10070 तेन अनागतविषयत्वाभ्युपगमादिति च गृह्यते, ततो व्यवहारे शब्दविज्ञानस्यापि
असदेकान्तविषयत्वमिति भावः । शब्दोत्थापितविकल्पस्यापि न केवलम् अध्यक्षस्य स्वसंवेद
नप्रत्यक्षत्वात् । अतिप्रायो10071 अयमभिप्रायोयथा अर्थव्यापारः तथा आत्मव्यापारोऽपि, तद्विक
कल्पस्य शब्देनान्यथा तदतज्जन्यरूपतया स एको भवेत् । अथ स्वसंवेदनरूपता पूर्वज्ञानात्;
कुत एतत् ? यस्मिन् सति भावाच्चेत्; शब्देऽपि सति समानम् । त10072

पूर्वज्ञानाभावे ।

दभावेऽभावादिति चेत्; इद
मपि समानम्10073

शब्दे समानम् ।

। नहि शब्दविकल्पाः त10074

शब्दाभावे ।

दभावे स्वरूपं लभन्ते,अ10075

शब्दाकार्यत्वप्रसङ्गात् ।

तत्कार्यताप्रसङ्गात् विक
ल्पाः शब्दयोनयः 10076

द्रष्टव्यम्--पृ॰ ३१९ टि॰ ८ ।

इति प्लवते । अथ स्वसंवेदनरूपता [p. ४८३ ख ] शब्दाभावेऽपि प्रत्यक्षेऽ
स्तीति न त10077

शब्दजन्या ।

ज्जन्या; तर्हि विकल्परूपतापि सङ्केतभाविनि शब्दे तदभाव इति 10078 वेऽस्तीति सापि
तज्जन्या न भवेत् । अन्या सा इति चेत्; अन्यत्रापि समः समाधिः । उभयं तत इति चेत्;
उभयमसत्यं न वा किञ्चित् । न चैवमिति मन्यते ।

स्यान्मतम्--अध्यक्षस्य अतीतात् भाविनो वा उत्पत्तेः स्वरूपेण तादात्म्यात् तद्विषयता,
न शब्दस्य अर्थविषयता विपर्ययादिति चेत्; एतदेवाह--कथमित्यादि ।

परिहारमाह--यथार्थेत्यादि ।

[p. 619 ]

यथार्थविभ्रमैकान्तो न सिध्येद् विभ्रमात्स्वयम् ।

तथार्थाप्रतिबन्धत्वात् सर्वमुक्तं मृषेत्यपि ॥ १३ ॥

बहिरर्थप्रतिक्षेपे सर्वज्ञानानां विभ्रमैकान्तः । विभ्रमैकान्तात् यथा विभ्रमो न सिध्यति
तथैव साकल्येन शब्दानामर्थानभिधानम् अर्थाप्रतिबन्धात् । सत्यपि बहिरर्थे विकल्पानां
विभ्रमैकान्ते तद्विभ्रमैकान्तासिद्धेः निर्विकल्पस्यअनिर्णयात्मकत्वात्तद्विवक्षाविषयैकान्ते
कुतः सत्यमिथ्याव्यवस्था यतो जयपराजयव्यवस्था कल्प्यते ?

अयमभिप्रायः--यदि अर्थाप्रतिबन्धान्निर्विषया एव शब्दाः तन्निर्विषयताप्रतिपादनाय
न शब्दप्रयोगः श्रेयानिति । तथाहि--यथा येन प्रकारेण अर्थविभ्रमैकान्तः स्तम्भादिज्ञान
मशेषं भ्रान्तम् इत्येकान्तः । यदि वा, अर्थे विभ्रमैकान्तो विकल्पानामभिप्रेतो न सिध्येत् ।
कुतः ? इत्याह--विभ्रमात् । नहि विभ्रमाद् विभ्रमसिद्धिः । अथ सिचत् 10079 अथ असिधत् स्वयं बौद्धस्य तथा तेन प्रकारेण सर्वं निरवशेषमुक्तं वचनम्, उच्यते स्म उक्तम् इति
व्युत्पत्तेः, मृषा मिथ्या इत्यपि सिध्येत् । कुतः ? इह10080 इत्यत्राह-- अर्थाप्रतिबन्धत्वादिति ।
अत्रोऽर्थ 10081 अत्र अर्थः सर्वशब्दमिथ्यात्वं पराभ्युपगतं गृह्यते तत्राऽप्रतिबन्धत्वात् त10082

शब्दमिथ्यात्व ।

न्मि
थ्यात्वप्रतिपादकं शब्दानां तथा च सर्वे मृषा शब्दाः इत्यपि न भाषणीयम् तदर्थानभिधानात् ।
तथापि भाषणे असाधनाङ्गवचनं वक्तुः निग्रहस्थानम् ।

स्यान्मतम्--व्यवहारी न मन्यते सर्वशब्दमृषात्वम्, [p. ४८४ क ] अतः तैमिरिकवदपरतैमि
रिकेण स मिथ्याशब्देन प्रतिबोध्यत इति; तदसारम्; यतः घटमानय इत्यादौ भवतु काचिद्
गतिः वस्तु वाचामगोचर10083 रम् इत्यभिधाने तु साकल्येन यद्यसौ तथा10084

वाचामगोचरम् इति सर्वशब्दमृषात्वं वा ।

प्रतिपद्यते, न तत्त्वं
प्रतिपादितः स्यात् । नहि शब्दात् सर्वशब्दमिथ्यात्वं प्रतिपद्यमानः तत्प्रतिपद्यते, न तत्त्वं प्रति
पादितः यात् । नहि शब्दात् सर्वशब्दमिथ्यात्वं प्रतिपद्यमानः तत्प्रतिपद्यते नाम विरोधात् ।
तथाहि--यदि ततः तत्प्रतिपद्यते; न सर्वशब्दमृषात्वम् । नप्रतिपद्यते चेत्; न; ततः
तत्प्रतिपत्तुमर्हति । नहि शब्दस्य अन्यस्य वा मृषात्वं जानन्नेव कश्चित् तदस्त10085 ततः तदवैति ।
यतोऽवैति तत्तस्य तन्नावैति इति चेत्; कुत एतत् ? ततस्तत्परिज्ञानात्10086

इति चेत् ।

; पटादिशब्दात् पटादि
कमवैतीति तस्यापि तन्न प्रत्येतीति समाना10087 नम् । नहि व्यवहारी सर्वप्रत्ययानां मिथ्यैकान्तं
10088 कान्तत्वंमिथ्याप्रत्ययात् तथाऽवगतादवगच्छति । एवमर्थंच अर्थविभ्रमैकान्तो न सिध्येत्
विभ्रमात् इत्युच्यते, अगत्या तत एतत्प्रतीयताम् । प्रत्यक्षादिति चेत्; आस्तां तावदेतत् ।
अथ अर्थविषया न शब्दाः तत्राऽप्रतिबन्धात् हेत्वाभासवत10089 त्; कुत इदमवगम्यते ? तद
प्रतिबन्धोऽपि कुतः ? प्रत्यक्षादिति चेत्; न न्न क्त 10090 त्; तन्नोक्तम्, आस्तां तावदेतदिति ।
त10091

अर्थाभावेऽपि ।

दभावेऽपि प्रवृत्तेरिति चेत्; उक्तमत्रोत्तरं पूर्वम्--अक्षज्ञानस्यापि तदभावे प्रवृत्तेः । अ10092

अर्थाभावे प्रवृत्तिमज्ज्ञानमन्यत्, अन्यच्च तत्सद्भावे प्रवृत्तिकारि ।

न्यत्वम्;
उभयत्रापि । मिथ्याविकल्पयोनित्वाच्चेत्; तदुक्तम्--

[p. 620 ]

*विकल्पयोनयः शब्दाः विकल्पाः शब्दयोनयः । [p. ४८४ ख ]

10093

तेषामन्योन्यसम्बन्धे न्यायमं॰ पृ॰ १५८ । तेषामत्यन्तसम्बन्धो नयचक्रवृ॰ पृ॰ २४३ ।
कार्यकारणता तेषां नार्थान् शब्दाः स्पृशन्त्यपि--न्यायावता॰ टी॰ पृ॰ ४४ । रत्नाकराव॰ पृ॰ ९ ।
स्या॰ मं॰ पृ॰ १७५ । तेषामन्योन्यसम्बन्धः--न्यायकुमु॰ पृ॰ ५३७ । स्या॰ र॰ पृ॰ ७०१ ।

तेषामन्योन्यसम्बन्धा10094 न्धोनार्थान् शब्दाः स्पृशन्त्यमी ॥ इति;

ननु सर्वविकल्पानां मिथ्यात्वैकान्ते इदमपि दुरवसेयम् । अत एव उच्यते--अर्थे विभ्रमै
कान्तो विकल्पानान्न सिध्येद् विभ्रमात् इति ।

किंच, सर्वशब्दमृषात्वप्रतिबद्धः, अन्यथा वा तत्प्रतिपादकः10095

सर्वं मृषा इत्याकारकः ।

शब्दो भवेत् ? आद्ये
विकल्पे सिद्धं नः समीहितम्, तद्वदन्यस्यापि स्वार्थप्रतिबन्धसंभवात् । द्वितीये तदप्रयोगः10096

शब्दप्रयोगो न कर्त्तव्य इति ।

। नहि
जानन्नेव सौगतः साध्याप्रतिबद्धं वस्तु, तेन व्यवहारमुपरचयति; प्रेक्षाकारिताहानेः । अगत्या
तेनापि10097

वस्त्वप्रतिबद्धेनापि शब्देन ।

रचयति इति चेत्; किम् इदानीमध्यक्षस्य अन्यस्य वा त10098

अर्थादुत्पाद ।

दुत्पादि10099 त्पादकल्पनया ?
स्वयमप्रतिबद्धाद्10100

शब्दात् ।

व्यवहारं कुर्वन्नन्यस्मै10101

चार्वाकाय ।

त10102

अप्रतिबद्धात् शब्दात् हेतोर्वा ।

त एव 10103

व्यवहारम् ।

तं कुर्वाणाय कुप्यतीति कथं स्वस्थः ? 10104

शब्दविवक्षायाम् ।

तद्वि
वक्षायां तत्प्रतिबन्ध इति चेत्; अत्रोत्तरम्-- सदसद्वस्तुभेदेन इत्यादि भविष्यति । तत
एवाह--अर्थाप्रतिबद्धत्वात् इत्यादि ।

कारिकां व्याख्यातुमाह--बहिरर्थप्रतिक्षेप इत्यादि । बहिरर्थस्य प्रतिक्षेपे क्रियमाणे निरा
चारेण योगाचारेण । किम् ? इत्याह--सर्वज्ञानानां विभ्रमैकान्ते बहिरर्थवत् स्वरूपस्यापि
प्रतिक्षेपप्रसङ्गात्, 10105

अन्यथा ।

स्वरूपवत् अर्थस्यापि प्रतिभासनात्10106

तत्सत्त्वं स्यादिति भावः ।

। चिन्तितमेतत् । ततः किम् ?
इत्याह--विभ्रमैकान्ताद्यथा विभ्रमो न सिध्यति तथैव साकल्येन शब्दानाम् अर्थानभि
धानं न सिध्यति । कुतः ? इत्याह--अर्थाप्रतिबन्धात् साकल्येन शब्दानामिति । [p. ४८५ क ]
यथा वा सौत्रान्तिकस्य सत्यपि बहिरर्थे विकल्पानां विभ्रमैकान्ते तद्विभ्रमैकान्तासिद्धिः
तच्छब्देन विकल्पानां परामर्शः, तवैवे10107 तथैव इत्याद्यत्रापि पूर्ववत् । अविकल्पात्तत्सिद्धिरिति
चेत्; अत्राह--निर्विकल्पस्य इत्यादि ।

ननु सर्वे शब्दा निर्विषयाः इत्यस्यां विवक्षायां प्रतिबन्धोऽस्ति मदीयस्य शब्दस्य,
ततोऽयमदोष इति चेत्; अत्राह--तद्विवक्ते10108 क्षे त्यादि । निर्विषयाः 10109

सर्विषयाः इति
व्यर्थमत्र पुनर्लिखितमिव ।

सर्विषयाः सर्वे शब्दा
इति वाञ्छा तद्विवक्षा विषयो यस्य तस्य भावः तत्ता तदेकान्ते कुतः सत्यमिथ्या सर्वे शब्दा
वहि10110 बहिरर्थरहिता इति वचनं सत्यम्, तत्सहिता इति च मिथ्या तयोः व्यवस्था कुतः
यतो जयपराजयव्यवस्था कल्पते 10111 कल्प्यते ? विवक्षाव्यभिचारः; उभयत्रापि । अर्था
प्रतिपादनं च10112

उभयत्रापि ।

।

[p. 621 ]

स्यान्मतम्--मदीया विवक्षा परम्परया अर्थप्रतिबद्धा नेतरा, ततः तद्व्यवस्था इति;
तदपि मदीयमतानुकूलम्; बहिरर्थेऽपि तथा प्रतिबन्धसद्भावात् ।

अत्रैव दूषणान्तरं दर्शयन्नाह--सदसद्वस्तु इत्यादि ।

सदसद्वस्तुभेदेन विवक्षायामनादरात् ।

तद्वस्तु चिन्त्यते यत्र प्रतिबद्धः फलोदयः ॥ १४ ॥

शब्दार्थविवक्षामनादृत्य सर्वोऽर्थक्रियार्थी तत्समर्थमेव शब्दार्थं परीक्षेत तत्रैव...
ततः व्यवहारं शास्त्रं च कुर्वाणः तदर्थप्रतिपादनायैव कर्तुमर्हति नान्यथा । न चायमे
कान्तः सर्वत्र अर्थप्रतिबन्धादेव बुद्धीनां प्रामाण्यम् । क्वचित् रूपमात्रप्रतिभासनात्
वर्णरसादिप्रतिबन्धाविशेषेऽपि...तज्जन्मसारूप्ययोरवस्तुत्वात् सर्वथा तदनुपपत्तेः स एव
प्रतिबन्धोऽस्तु अन्यत्र विकल्पघटनात् । यद्ययं निर्बन्धः ना10113

नाकारणं विषयः--प्र॰ वा॰ मनोरथ॰ २ । २५७ ।

कारणं विषयः प्रत्ययस्येति;
कथमनुमानज्ञानं क्वचित् प्रमाणम् ? कथं च न ? संविदितप्रतिबन्धविशेषस्य प्रत्यक्ष
सिद्धत्वात् । तदन्यत्र प्रतिबन्धासिद्धेः कथं प्रमाणम् ? सामान्येन; किं पुनरन्यापोहः ?
तदनुमानकल्पनायामनवस्थानात् । न प्रमाणमन्तरेण तत्प्रतिपत्तिः; अन्यत्रापि प्रमाण
कल्पनानर्थक्यात् । सादृश्यलक्षणजातिमन्तरेण कथं पावकादिकमन्यव्यावृत्तमेकत्वेन
प्रतीयात् ? विवक्षितज्ञानपदार्थस्य अन्यव्यावृत्तेः सर्वत्राविशेषात् ।

तद् वस्तु चिन्त्यते परीक्ष्यते यत्र वस्तुनि प्रतिव+इ10114 तिबद्धः आयत्तः फलोदयः
फलात्मलाभः शब्दाविषयत्वेनि 10115 शब्दविषयत्वेन इत्यध्याहारः । कथं चिन्त्यते ? इत्याह—
सच्चाऽसच्च सदसत् भावाऽभावावित्यर्थः, सच्च10116 सदसच्च तद्वस्तुभेदश्च सः
तेन । कस्य शब्दस्य बहिरर्थोऽस्ति, कस्य नास्ति इत्यनेन रूपेण विवक्षा कस्मान्न चिन्त्यते ?
इत्याह--विवक्षायामनादरात् । नहि त10117

विवक्षायाम् ।

स्यां जलाहरणादिफलं प्रतिबद्धम्, अन्यथा न बहिः
कश्चित् प्रवर्त्तेत । सर्वस्य वा फलं10118 लसम्बन्धः सर्वत्र विवक्षाभावात् । [p. ४८४ ख ] विवक्षा
चेच्छब्दार्थः; तत्रैव प्रवृत्तिः स्यात् न वहिरर्थे । न हि शब्दादन्यप्रतिपत्तौ अन्यत्र प्रवृत्तिः,
इतरथा गोशब्दाद् अश्वे प्रवृत्तिः10119

स्यादिति ।

। अथ विवक्षा अर्थप्रतिबद्धा, ततः तत्प्रतिपत्त्या10120

अर्थप्रतिपत्त्या ।

त10121

अर्थे ।

त्र प्रवृत्तिः;
नन्वेवं मीमांसकस्य प्रति 10122 प्रतीतपरसामान्यस्य विशेषे वृत्तिरविरुद्धा स्यात् ।

स्यादेतत्, विवक्षितस्यार्थस्य स्वलक्षणे समारोपाद् भ्रान्त्या तत्र वृत्तिरिति; तन्न सारम्;
यतः सर्वस्य सर्वत्रारोपात् प्रवृत्तिप्रसङ्गात् ।

अथ मतम्--गोविवक्षारूढस्य स्वदा10123 खण्डादावेवारोपः सादृश्यात्, नान्यत्र10124

अश्वादौ ।

विपर्ययात्;
सिद्धं तर्हि विवक्षाविकल्पस्य बहिरर्थगोचरत्वम् । नहि प्रत्यक्षस्यापि सादृश्यादपरं तत्10125

बहिरर्थगोचरत्वम् ।

। सर्वथा
सादृश्यं सर्वत्र दुर्लभम् ।

ननु नियतवृत्तयो भ्रान्तयः ततः काचित् क्वचिदिति न सर्वत्र प्रवृत्तिरिति चेत्; कुत
[p. 622 ] एतत् ? य एव हि पारम्पर्येण तद्विकल्पवासनाप्रबोधकाः तत्रैव तद्विकल्पस्य दर्शनात्, कथमेव
मानवन्ता 10126 कथमेवम् अनुमानवत् नार्थप्रतिबद्धजन्मानो विकल्पाः, यतस्तद्योनयः10127

विकल्पाज्जायमानाः ।

शब्दाः त10128

अर्थप्रतिबद्धाः ।

था
न स्युः ? भवन्तु तत्परिवद्वा10129 तत्प्रतिबद्धाः ननु 10130 नतु तद्विषया10131

अर्थविषयाः ।

इति चेत्; प्रत्यक्षस्य त10132

अर्थविषयता ।

द्वि
षयता न भवेत् । सारूप्यादिति चेत्; कुतः तस्य त10133

सारूप्यम् ।

त् ? तस्मादुत्पत्तेरिति चेत्; अविकल्पादु
त्पत्ति10134 त्तेर्विकल्पस्यापि स्यादित्युक्तम् ।

किंत्व10135 किं च,पारम्पर्येण स्वलक्षणादुत्पत्तेः तदव्य10136 तदध्यवसायी चेद् विकल्पः; चक्षु
राद्यव्य10137 द्यध्यवसायी स्यात्10138

चक्षुरादेरपि परम्परया तदुत्पत्तिदर्शनात् ।

। अयोग्यत्वान्नेति चेत्; स्वलक्षणे योग्यत्वं कुतः ? [p. ४८६ क ]
तदनुभवादुत्पत्तेः10139

इति चेत्; ।

; तस्यानुभव इति कुतः ? तत10140

स्वलक्षणात् ।

उत्पत्तेश्चेत्; चक्षुरादेः स्यात् । अतद्रूप
त्वान्न इत्यपि नोत्तरम्; स्वलक्षणेऽप्यस्य समानत्वात् । ततः स्थितम्--शब्दाद्विवक्षाप्रतीतौ
अर्थे प्रवृत्तिर्न स्यात् इति ।

कारिकार्थमाह--शब्दार्थ इत्यादिना । शब्दस्य अर्थः स विद्यमानोऽसत्त्वादविद्य
मानो वा इति तद्विवक्षाम् अर्थवाञ्छाम् अनावृत्य10141 दृत्यसर्वः । कः ? अर्थक्रियार्थी जला
द्याहरणार्थी तत्समर्थ मेव अर्थक्रियायोग्यमेव शब्दार्थं परीक्षेत । कुतः ? इत्याह--तत्रैव
इत्यादि । यत एवं तत10142

तत एवम् इति निरर्थकमत्र ।

एवं ततः व्यवहारं शास्त्रं च कुर्वाणः सुगतोऽन्यो वा तदनायैव
10143 तदर्थप्रतिपादनायैव अर्थक्रियासमर्थप्रतिपादनायैव कर्त्तुमर्हति नान्यथा नान्येन
विवक्षाप्रतिपादनप्रकारेण, तत्प्रतिपादनेऽपि प्रयोजनाभावादिति । कथं पुनः अर्थाऽप्रतिबद्धजन्मनः
शब्दाद् अर्थप्रतिपत्तिः इति ? अत्रैव पुनरपि दूषणमाह--नवैत्यादि 10144 न च इत्यादि न च नैवा
यमेकान्तः । कोऽसौ ? इत्याह--सर्वत्र मेय10145 प्रमेये बुद्धीनां प्रामाण्यम् अर्थप्रतिबन्धादेव इति ।
कुतः ? इत्याह-- इन्द्रिय इत्यादि । युक्त्यन्तरमत्रैव दर्शयन्नाह--क्वचित् इत्यादि । क्वचित्
चक्षुर्विज्ञाने रूपमात्रप्रतिभासनात्, मात्रशब्देन रूपविशेषस्य क्षणनाशादेरप्रतिभासनात्,
वर्णरसादिप्रतिबन्धाविशेषेप्या [p. ४८६ ख ]... ... ...[p. ४८७ क ]सत्त्वविशेषात् 10146 ? 10147

अत्र आदर्शप्रतौ ४८६ ख तमे पृष्ठे पङ्क्तिद्वयं रिक्तमलिखितम्,
४८७ क तमः पृष्ठश्च संपूर्णो रिक्त; ४८७ ख पृष्ठे च पङ्क्तिरेका रिक्ता वर्तते ।

नापि
व्यतिरिकानुविधानेन; संशयादिज्ञानस्य अर्थाभावेऽपि भावात्, अपि चक्षुरादिषु समर्थेषु सत्स्वपि
अर्थाभावे ज्ञानाभावः । तदनुविधानं तच्च10148 नं च न तेनैव ज्ञानेन प्रतीयते; तदा तदभावात्,
अन्यथा तद्विरोधः । अन्येन प्रतीयत इति चेत्; उभयदशावलम्बिना तेन भवितव्यम्, इतरथा
तेन तद्ग्रहणायोगात् । तस्यापि स्वद10149 स्वार्थकार्यता, अन्येन तदनुविधानग्रहण इत्यनवस्था ।
ततः स्थितम्--तज्जनो 10150 तज्जन्मसारूप्ययोरवस्तुत्वात् सर्वथा तदनुपपत्तेः स एव
प्रतिबन्धोऽस्तु । तथा 10151 सर्वथा तस्य सारूप्यस्य सर्वेण सर्वात्मनान कथञ्चित् प्रकारेण अनु
पपत्तेः ज्ञानजडत्वानेकान्तप्रसङ्गात्, स एव अस्तु इति । यदि वा, सर्वेण प्रत्यक्षानुमानप्रकारेण
[p. 623 ] तदनुपपत्तेः इति ग्राह्यम् । तथाहि--ज्ञानार्थयोः द्वयोरपि दर्शने इदमनेन समानमिति भवति
निश्चयो यमलकवत् । न च प10152

योगाचारस्य ।

रस्यार्थदर्शनमस्ति अन्यत्रोपचारात् । सोऽपि न युक्तः, यतः पूर्व10153 र्वं द्वयोःदर्शने, पुनरन्यतरदर्शनात् तत्सदृशान्यदर्शनाध्यारोपस्य10154 पः स्यात् तत्त्वात् चैत्र
मैत्रदर्शनाध्यारोपवत् । द्वयोर्दर्शने वा तदाकारेण चेतसा; तदवस्थो दोषोऽनवस्था । भ्रान्त्या
तदाकारेण वेदने सिद्धं नः समीहितम् ।

प्रत्यक्षं च सदात्मान10155 नं नीलाद्याकारवर्जितम् ।

वेत्ति तस्मान्न सारूप्यं सिद्धं ज्ञानार्थयोः क्वचित् ॥

घटादिकमहं वेद्मि [p. ४८७ ख ] देशभिन्नं परिस्फुटम् ।

इति लोके यतो दृष्टो व्यवहारो ह्यविगानतः10156

अविवादतः ।

॥

अहंप्रत्ययतो नान्या संवित्तिर्वीक्ष्यते मतम् ।

सारूप्यं सौगतैर्यस्या मानत्राणसमन्वितम् ॥

प्रत्यक्षबाधनात् सिध्येत् सारूप्यं नानुमानतः ।

प्रत्यक्षबाधितः पक्षो नान्यतः सिद्धिमृच्छति ॥

द्वयोरेकेन दृष्टिश्च दृष्टत्वान्न विरुध्यते ।

सममन्यच्च तेन स्यादेकस्मात् कार्यमन्यथा ॥

वासना कारणं वित्तेः चिन्तनीया मनीषिभिः ।

बहिरर्थग्रहे दोषैः सापि योज्या समस्तवैः 10157 ? ॥

यस्याप्यहेतुकं ज्ञानं चित्तमेकमनाविलम् ।

तस्यापि चार्थसंवित्तिरविरुद्धेति साधितम् ॥

निरंशानेकविज्ञानवादः पूर्वं कृतोत्तरः ।

एकानेकविकल्पादिशून्यं हि सर्वथा ततः ॥

सारूप्यस्य सर्वथानुपपत्तेः स एव प्रतिबन्धोऽस्तु किं सर्वथा तज्जन्मसारूप्ययोरवस्तुत्वम् ?
न; इत्याह--अन्यत्र विकल्पघटनात् विकल्पेघटनात् अन्यस्मिन् परमार्थपक्षो10158 क्षेवस्तुत्वं
तद्घटनात्तु वस्तुत्वमेव इत्यर्थः ।

ननु प्रामाण्यं व्यवहारेण प्र॰ वा॰ १ । ५ इत्यभिधानात् सौगतेनन संवृत्या10159

कल्पनया ।

तया त एव दोषाय इति चेत्; न; अन्यथाभिप्रायात् । तथाहि--तज्जन्मसारूप्यवत् विकल्प
घटनात् निराकारमेव ज्ञान बस्तु10160 मस्तु तथैव लोके व्यवहारादिति ।

पुनरपि तत्रैव दूषणान्तरमाह--यद्ययं निबन्धः 10161 निर्बन्धः इत्यादि । न प्रत्ययस्य
ज्ञाना10162 नस्य अकारणम् अपि तु कारणमेव विषयः इति; कथम् न अनुमानज्ञानं [p. ४८८ क ]
क्वचित् पावकादौ साध्ये प्रमाणम् ? परःपृच्छति-- कथंच न इति ? तस्योत्तरमाह--संविदित
इत्यादि । संविदितः प्रत्यक्षेण प्रतिपन्नः प्रतिबन्धविशेषः तदुत्पा10163 त्पत्त्यादिलक्षणो यस्य
[p. 624 ] महानससम्बधिनोऽग्न्यादेः तस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात्, न तत्र त10164

अनुमानम् ।

त् प्रमाणमिति । अन्यत्र प्रमाणमिति
चेत्; अत्राह--तदन्यत्र इत्यादि । तस्मादन्यत्र प्रत्यक्षादन्यत्र परोक्षे प्रमाणं कथम् ? कुतः ?
इत्याह--प्रतिबन्धासिद्धेः अन्यत्र इति ।

स्यान्मतम्--धूमसामान्यम् अग्निसामान्येन व्याप्तमेकदा प्रतिपन्नं सर्वदा प्रतिपन्नमेव इति
चेत्; तदाह--सामान्येन इत्यादि । परं पृच्छति किं पुनः इत्यादिना । पर आह--अन्यापोहः
सामान्य म् इत्यादि । अन्य स्माद् विजातीयादपोहः व्यावृत्तिः, अन्यस्य वा अपोहः, अन्यो वा
अपोह्यतेऽस्मिन् विकल्पाकारे इति । विकल्पान्तरवदपोहविषयत्वेन प्रत्यक्षस्य विकल्पकत्वप्राप्तेः
इति मन्यते । अथ अनुमानात् तत्प्रतीतिरिष्यते; तत्राह--तदनुमान इत्यादि । तस्य व्याप्य
व्यापकापोहसामान्यस्य अनुमानकल्पनायां सत्याम् अनवस्थानात् कथमनुमानज्ञानं क्वचित्
प्रमाणमिति ? तथाहि--सामान्यम् अनुमानात् प्रतीयते । त10165

अनुमानमपि ।

दपि लिङ्गादुदयवत्, तत्रापि सामान्येन
प्र10166

अविनाभावसम्बन्ध ।

तिबन्धवेदनम्, तत्रापि तदेव वक्तव्यं यावन्न क्वचिदवस्थानमिति ।

स्यान्मतम्--प्रमाणमन्तरेण तत्प्रतीयते इति; तत्राह--प्रमाणमन्तरेण न तस्य अपोहस्य
प्रतिपत्तिः तत्प्रतिपत्तिः । कुतः ? इत्याह--अन्यत्रापि इत्यादि । [p. ४८८ ख ] अन्यत्रापि प्रत्य
क्षानुमेयाभिमतेऽपि प्रमाणकल्पनाऽनर्थक्यात् प्रकृतसामान्यवद् अन्यस्यापि त10167

प्रमाणमन्तरेण ।

दन्तरेण प्रतीतेः ।
व्यवहारेण तस्य सार्थकत्वे प्रतिबन्धज्ञानं तथास्तु । योगिप्रत्यक्षं तदस्तीति चेत्; उक्तमत्र
सर्वस्मात् स्वविषयात् तदनुत्पत्तेः इ10168

इत्यत्तेः इति निरर्थकमत्र ।

त्यत्तेः इतरथा तत10169

योगिप्रत्यक्षादेव ।

एव साध्यसिद्धेः किमनुमानेन ? तत्रापि
सामान्येन प्रतिबन्धग्रहणे सविकल्पं तत् इति । दूषणान्तरमाह--सादृश्य इत्यादि । सदृशपरिणाम
लक्षणं10170 णांजातिं सामान्यमन्तरेण कथम् अन्यव्यावृत्तम् अन्यस्मात् विजातीयादपसृतं पावका
दिकम् एकत्वेन अभेदेन प्रतीयात् ? न कथञ्चित् । स्वयं हि सादृश्याद् व्यावर्त्तते नान्ये सदृश
परिणामलक्षणजातिसद्भावे च किमन्यापोहसामान्येन इति भावः । कुतः न कथञ्चित् प्रतीयात् ?
इत्याह--विवक्षित इत्यादि । विवक्षितं ज्ञानम् अशेषं स एव पदार्थः पदाभिधेयः तस्य अन्यस्माद
ज्ञानात् पटात् व्यावृत्तिः तस्याः सर्वत्र घटादावविशेषात् । तथा च अज्ञानात् पटाद् व्यावर्त्त
मानं यथा ज्ञानं ज्ञानपदाभिधेयं तथा घटादिकमपि स्यात्10171

घटपदाभिधेयं स्यात् ।

। अथ स्वयं ज्ञानमेव ततो व्यावर्त्तमानं
तद्व्यपदेशभागुच्यते; तर्हि साध्वेतत्--सदृश इत्यादि ।

ननु न परमार्थतः सादृश्यमप्येवं सामान्यमस्ति, केवलमेकप्रत्यवमर्शज्ञानहेतुत्वात्
धियामभेदः, तदभेदाद् व्यक्तीनामभेद इति । तदुक्तम्--[p. ४८९ क ]

*एकप्रत्यवमर्शस्य हेतुत्वाद्धीरभेदिनी ।

एकधीहेतुभावेन व्यक्तीनामप्यभिन्नता ॥ प्र॰ वा॰ ४ । १०८ इति;

तत्राह--सादृश्येन इत्यादि ।

सादृश्येन विनार्थानां प्रत्यभिज्ञाबलात् किल ।

प्रतिपत्ता तदतद्धेतूनर्थान् विभजते स्वयम् ॥ १५ ॥

[p. 625 ]

तदेकप्रत्यवमर्शस्य...

सादृश्येन सदृशपरिणामेन विना तदन्तरेण । केषाम् ? अर्थानां पावकादीनाम्
प्रत्यभिज्ञाबलात् प्रतिपत्ता सौगतोऽन्यो वा अर्थान् विभजते विभागेन व्यवस्थापयति ।
किंभूतान् ? तदतद्धेतून् तद्धेतून् उदकाद्याहरणहेतून् घटान् अतद्धेतून् पटादीन् स्वयम्
आत्मना किल इति अरुचौ, सादृश्याभावे प्रत्यभिज्ञानस्यापि दुर्लभत्वात् । नहि लूनपुनर्जात
केशादावपि त10172

सादृश्यं विना प्रत्यभिज्ञानमस्ति ।

दस्ति, अन्यथा तृणदर्शनादपि त एव केशा इति स्यात् इति मन्यते ।

कारिकां व्याख्यातुमाह--तदेकप्रत्यवमर्शस्य इत्यादि । तेषां खण्डादीनाम् एकप्रत्यव
मर्शस्य । शेषं गतार्थम् ।

अत्र दूषणमाह--विषय इत्यादि ।

विषयविषयिव्यवस्थैवं सर्वत्रोत्सन्नैव किल ।

वर्णादिप्रत्यभिज्ञानकृतेर्वर्णादिसंविदः ॥ १६ ॥

...किंचन व्यवस्थापयेत् यावता तत्संविद्धेतुत्वात् वर्णादिमत्त्वं सादृश्यवत् । ततः
किं कस्य कारणं कार्यं वा यतोऽयं व्यवहारः प्रवर्तते । न वर्णादेः प्रत्यक्षाद् व्यवस्था;
सदृशात्मनः प्रत्यक्षत्वात् । न प्रतीतेः प्रमेयव्यवस्था; एवं हि वर्णादिव्यवस्थापि मा भूत् ।
तदेको हि स्थवीयानाकारः समक्षसन्निवेशी परिस्फुटमवभासते । तदप्रत्यक्षत्वे न कोऽपि
प्रत्यक्षार्थः ।

विषयो रूपादिः विषयि तद्विज्ञानम् तयोर्व्यवस्थैव10173 वंसर्वत्र बहिरन्तश्च
उत्सन्नैव स्यात् किलशब्दः अनेन व्याख्यातः । कुतः ? इत्याह--वर्णादि इत्यादि ।
वर्णः शुक्लादिः रूपमादिर्यस्य रसादेः तस्य प्रत्यभिज्ञानं मानसो विकल्पविशेषः तस्य कृतेः
कारणात् वर्णादिसंविदः रूपादिसंवित्तयः वर्णादिसंविदांहेतुः वर्णादिः10174 देःस्यात् न ततो वर्णादिः
स्यात् । अथ मतम्--वर्णाद्यभावे खरविषाणवत् न तत्संविदः, तदभावे न तत्प्रत्यभिज्ञानमिति;
समानमेतदन्यत्रापि ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--किंच ते 10175 चन इत्यादि । कुतो न व्यवस्थापयेत् ? इत्याह--यावता
इत्यादि । वर्णादिप्रत्यभिज्ञाताद्10176 नाद्वर्णादिसंविदो व्यवस्थाप्यन्ते [p. ४८९ ख ] तत्संविदां
वर्णादिधियां हेतुत्वात् मानानां वर्णादिमत्त्वं न स्वभावतः सादृश्यवत् इति निदर्शनम् । ततः
तस्मात् भभावानां तत्त्वा10177 त्त्वव्यवस्थाभावात् किं चेतनमचेतनं वा कस्य तथाविधस्य कारणं
कार्यं वा न किञ्चित् कस्यचित् इत्यर्थः । यतोऽयं कस्यचित् कार्यकारणभावात् व्यवहारः प्रव
र्त्तते । परमतमाशङ्कते दूषयितुं वर्णादिः10178 देः इत्यादि । तात्पर्यम्--वर्णादेः प्रत्यक्षाद् व्यवस्था,
न प्रत्यभिज्ञानात् । अत्र दूषणम्-- न इत्यादि । न इति परपक्षनिषेधे । कुतः ? इत्याह—
सदृशात्मनो वर्णादेः प्रत्यक्षत्वात् । तथाहि--स10179

सङ्केतरहितस्य ।

मयरहितस्य अन्यत्र गतचित्तस्य वा क्वचित्
खण्डमुण्डादिदर्शिनः एते समानाः इति प्रतीतिः, अ10180

सदृशप्रतीतेः ।

स्या अपलापे सकला10181 लप्रतीतिविलोपरः
[p. 626 ] 10182 लोपः । परः प्राह--न प्रतीतेः प्रमेयवस्था इतरथा मरीचिकायां जलव्यवस्था तत्प्रतीतेः
स्यादिति; सोऽनेन निरस्तः; एवं हि वर्णादिव्यवस्थापि मा भूत् । शक्यं हि वक्तुं न तत्प्र
तीतेः तद्व्यवस्था10183

वर्णादिव्यवस्था ।

मरीचिकाजलवदिते10184 दिति । बाधकाभावं नैवं10185 भावान्नैवं चेत्; सादृश्य
प्रतीतेः किं बाधक10186 कम् ?प्रत्यक्षमिति चेत्; किं पुनः तद्10187

प्रत्यक्षम् ।

आत्मानं बाधते ? सादृश्यमात्र
इति चेत्; भेदमात्र इति समानम् । प्रतीतेः10188

इति चेत् ।

; इतरत्रापि सास्ति ।

किंच, तदात्मनि बाधितेतररूपद्वयं प्रतिपद्यमानमेव10189 न एव अन्यत्र सदृशेतरस्वभावद्वयं
न सहत इति महती प्रेक्षाकारिता ! किंच तेन तत्र बाधनम् ? अग्रहणमिति चेत्; तदसिद्धं
वर्णादिमात्रेऽपि प्रसङ्गात् । तदग्रहणे प्रत्यक्षाभावः; अन्यत्रापि । अतस्मिस्तंद्ग्रहज्ञापनमनेन
[p. ४९० क ] चिन्तिर्व10190 चिन्तितम् वर्णादिवद् अन्यत्रापि न तथाप्रतीतिः । तन्न प्रत्यक्षं बाधकम् ।
अत एव नाऽनुमानमपि; त10191

प्रत्यक्षाभावे ।

दभावे ऽभा10192

अनुमानस्या
प्यनुत्पत्तेः ।

वात् । व्यक्तिव्यतिरेकेण तददर्शनं बाधकमिति चेत्;
किं पुनः वर्णादेः तद्व्यतिरेकेण दर्शनमस्ति ? स एव व्यक्तिरिति चेत्; सादृश्यमप्यस्तु ।
नहि नैयायिकेनेव जैनेन तद10193 त10193

व्यक्तिभिन्नम् ।

द्- भिन्नं सामान्यमिष्यते । व्यक्तय एव स्युः इति चेत्;
भवन्तु का नो हानिः ? केवलं परस्परं सदृशात्मान इति । निरंशपरमाणुदर्शनात् न ता10195

व्यक्तीनाम् ।

सां
सदृशेतररूपतां10196 ता युक्ता इति चेत्; अत्राह--तदेको हि इत्यादि । तस्य वर्णादेः एकः
साधारणः हिर्भावनायाम् । कः ? इत्याह--आकारः । किंभूतः ? स्थवीयान् । पुनरपि
किंभूतः ? समक्षसन्निवेशी । कथं किम् ? इत्याह--परिस्फुटं यथा भवति तथा अवभासते
इति । अस्यानभ्युपगमे दूषणमाह--तदप्रत्यक्षत्वे तस्य आकारस्याऽप्रत्यक्षत्वे तको10197 न कोऽपि न कश्चित् प्रत्यक्षार्थः । विचारितमेतत् अनेकधा, न पुनरुच्यते । एवं मन्यते--यदि अयमा
कारः बहुषु परमार्थसन् खण्डादिषु सदृशपरिणामोऽपि स्यादिति ।

प्र ज्ञा क र गु प्तस्त्वाह-- न तदाकारदर्शनाद् बहिः तथा वस्तुसिद्धिः दूरविरल
केशादौ तदाकारप्रतिभासेन व्यभिचारात् इति; स प्रष्टव्यो भवति--किं बहिरर्थमाश्रित्य
एवमुच्यते, उत ज्ञानमात्रम्, विभ्रममात्रम्, शून्यतामात्रं वा ? प्रथमपक्षे बहिर्वर्णादिव्यवस्थापि
मा भूत् शुक्ले शङ्खे पीतप्रतिभासनेन व्यभिचारात् । न सुबर्णादौ पीतभासावऽ10198 पीतावभासः तत्प्रतिभासात्; मधुरे क्षीरे [p. ४९० ख ] पित्तज्वरिणः कटुकप्रतिभासेन अनेकान्तात् । 10199

न इत्यत्रापि योज्यम् ।

निम्बादौ
कटुकता तत्प्रतिभासात् । एवं सर्वत्र योज्यमिति साध्वी सारूप्यव्यवस्था ! बाधकाभावोऽन्यत्रापि ।
द्वितीयविकल्पे बहिरिव ज्ञानेऽपि स कथम् आकार इति चिन्त्यम् ? नास्तीति चेत्; किं पुनः
नीलादेरन्यद्विज्ञानम् ? तथा चेत्; नीलादिः किम् ? न किञ्चिदिति चेत्; विज्ञानमपि तथास्तु ।
प्रतीत्यपलापे परं10200 वरंसर्वालापः । एवं हि सुतरां क्लेशविच्छेदः । भ्रान्त इति चेत्; तेन तर्हि
व्यभिचारात् न प्रतिभासात् कस्यचित् स्वसंवेदनसिद्धिः । नीलादिरेव ज्ञानमिति चेत्; कथं
तत्र तदाकारः पारमार्थिकः ? अन्यथा अर्थेऽपि स्यात् । अथ दूरविरलकेशेषु व्यभिचारात् न तत्र
[p. 627 ] स10201

तदाकारः ।

तथा10202

पारमार्थिकः ।

; तत एव ज्ञानेऽपि न स्यात् । अथ ज्ञानपक्षे तत्केशानामभावात् न तैर्व्यभिचारचोदना;
परपक्षे तैरसद्भिः सा10203

व्यभिचारचोदना ।

कथं क्रियते ? पराभ्युपगमादिति चेत्; भवदभ्युपगमाद् विज्ञानवद्
अर्थेऽपि स आकारः परेण किन्न साध्यते ? सन्देहः स्यादिति चेत्; तथहि--किं ज्ञानवदर्थेऽपि
स सन् उत तत्केशवदसन् इति ? तदेतदसत्; यतः ज्ञानेऽपि सन्देहानिवृत्तेः । तद्यथा स्तम्भा
द्यर्थवत् ज्ञाने सन् अयमाकारः अहोस्विन्नखकेशादिवदसन्निति । भवेदयम् अर्थवादिनः
सन्देहो व्यभिचारविषय10204 येतेनाङ्गीकरणे धूममवि10205 मषिविपर्ययादिति चेत्; न; सारमेतत्; यतः
यथैव पराभ्युपगतव्यभिचारविषयमादाय परस्य सन्देह उत्पद्यते, तथा आत्मन्यपि उत्पादनीयः,
एवं हि मध्यस्था10206 स्थता स्यात् । [p. ४९१ क ] परो वा यदा एवं वदति--बहिरिव ज्ञानेऽपि तत
एव व्यभिचारात् नायमाकारः सत्यः; तदा किं त्व10207

बौद्धेन ।

या वक्तव्यः--तदभ्युपगमादेव स व्यभिचारः
स चाभ्युपगमो न प्रमाणम् इति चेत्; न; अप्रमाणात् संसित्प्रत्या10208 संवित्प्रतिपाददनायोगात् ।
अथं10209 अथ परो यथाकथंचिद्वक्तव्य इति, तत एव संशयगर्त्तपाती क्रियते; तर्हि बौद्धोऽपि परेण यथा
कथंचिद्वक्तव्य इति व्यभिचारविषयमनादृत्य विज्ञानवदर्थेऽपि तदाकारसत्यता साध्यते । अभ्युपग
तपरित्यागो दोष इति चेत्; न; यत्परित्यागेऽपि बहुतरं सिद्ध्यति स्वपक्षे परपक्षक्षयकारी
तत्परित्यागेऽप्यदोषात् । तदुक्तम्--

*त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् ।

ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥ तदिति ।

अथ ज्ञानेऽपि न स परमार्थतः; तर्हि तेन व्यभिचारात् वर्णादिरपि तत्र तथास्तु ।
तन्न द्वितीयोऽपि पक्षः श्रेयान् । इदानीं तृतीयो विचार्यते--येन विभ्रमोवि10210 मोऽधिगम्यते तत्प्र
तिभासस्य विभ्रमेण10211 सस्याविभ्रमे तेनैव व्यभिचारान्न सत्यता । मा भूत् इति चेत्; उक्तमत्र—
विभ्रमासिद्धेरिति ।

च10212

शून्यतामात्रमिति
पक्षः ।

तुर्थः प10213

पञ्चतां नाशतां प्राप्तः ।

ञ्चतां नीतः पक्षः पूर्वं यथाविधि ।

प्रमाणबाधनात् सत्तत10214 सत्यं तस्माद्भावा यथोदिताः ॥

ननु यया प्रत्यासत्त्या किंचित् सादृश्यं केचन भावाः स्वीकुर्वन्ति तया स्वयमतदात्मकाः
तथावभासिष्यन्त इति चेत्; अत्राह--स्वीकुर्वन्ति इत्यादि ।

स्वीकुर्वन्ति गुणानर्था यया शक्त्याऽगुणा न किम् ।

तया तत्संविदः कुर्युर्भिन्नाश्चेदेकसंविदः10215

उद्धृतोऽयम्--न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ ४०८ ।

॥ १७ ॥

यथा तत्सामान्यमेकं व्यक्तय उपकुर्वन्ति न पुनरेकबुद्धिमिति न युज्येत तथैकं
घटादितत्त्वमात्मनि स्पर्शादीन् बिभर्ति न पुनः स्पर्शाद्याकारंप्रत्ययानेव करोतीति न
घटां प्राञ्चति, ततो निराकारोऽर्थः स्यात् ।

[p. 628 ]

स्वीकुर्वन्ति गुणान् रूपादिज्ञानादीन् अर्थाः [p. ४९१ ख ] घटादयः यया शक्त्या
अगुणा गुणरहिताः न किं तया शक्त्या तत्संविदो गुणसंविदः कुर्युः भिन्नः 10216 भिन्नाः
परस्परविलक्षणाः अर्थाश्चेत् यदै 10217 यदि ए कसंविदः एका संविद् येषामिति ।

कारिकां व्याख्यातुमाह--तत्सामान्यम् इत्यादि । तत्सामान्यं सादृश्यसामान्यम् एकं
सकलबाहुलेयादिव्यक्तिसाधारणमुपकुर्वन्ति आत्मनि धारयन्ति व्यञ्जयन्ति वा । काः ? व्यक्तयः
खण्डादिविशेषाः । न पुनरेषां10218 रेकबुद्धिं गौर्गौः इति प्रत्ययं कुर्वन्ति व्यक्तय इत्येवं यथा
येन तद्बुद्धिकरणप्रकारेण न युज्येत किन्तु तदेकबुद्धिमेव कुर्वन्तीतियुज्येततत्रैव सामर्थ्य
दर्शनात्, तथा एकमखण्डं घटादितत्त्वम् आत्मनि स्वस्वरूपे स्पर्शादीन् गुणान् बिभर्त्ति न
पुनः स्पर्शाद्याकारप्रत्ययानेव करोति इत्येवं न घटां प्राञ्चति अपि तु अतद्गुणमपि तत्प्रत्ययान्
करोतीति घटां प्राञ्चति । ततोऽनन्तरन्यायात् निराकारोऽर्थः स्यात् ।

एवं हि 10219 एवं बहिः निराकारमर्थं प्रतिपाद्यावु तान्तः 10220 द्य अधुना अन्तः प्रतिपादयन्नाह—
जीव इत्यादि ।

जीवः सुखादिपर्यायानेति शक्त्या यया तया ।

शक्तिमानिव लक्ष्येत चित्रबुद्धिः यथा स्वयम् ॥ १८ ॥

यया...ततो भेदैकान्ते क्व दर्शनप्रत्यभिज्ञानादयः कथञ्चिद् व्यवहारपदवीमव
तरेयुः ?

जीवः आत्मा सुखादिपर्यायान् एति गच्छति शक्त्या योग्यतया यया तया
शक्त्या शक्तम वा 10221 शक्तिमानिव लक्ष्येत अनुभवोत्तरविकल्पबुद्ध्या व्यवसीयेत नानु
भवेन गृह्यत10222 ह्येत । परप्रसिद्धनिदर्शनमाह--चित्राहे10223 त्रेत्यादि । चित्रमेव10224 मेचकादौ
ग्राह्यादौ वा वुद्धिः स्वयमचित्रापि यथा 10225

चित्रापि यथा द्विर्लिखितम् ।

चित्रापि यथा चित्रानेव 10226 चित्रेव लक्ष्यते ।

कारिकाविवरणमाह--यया इत्यादि । [p. ४९२ क ] ततः किं जातम् ? इत्याह--ततः
तस्मात् न्यायात् क्व बहिरन्तर्वा न क्वचिद् दर्शनप्रत्यभिज्ञानादयः कथञ्चिद् व्यवहारपदवमेव
10227 दवीमवतरेयुः क्वभेयुः 10228 भवेयुः । क्व ? भेदैकान्ते इति ।

भेदैकान्ते एकप्रत्यवमर्शमभ्युपगम्य दूषणमुक्तम्, इदानीं य 10229 स10229

एकप्रत्यवमर्श एव ।

एव नास्तीति दर्शय
न्नाह--अर्था इत्यादि ।

अर्थाः प्रत्यवमर्शस्याहेतवोऽविषयीकृताः ।

ततस्तत्प्रतिबन्धस्य अविनाभावो न लैङ्गिकम् ॥ १९ ॥

नहि प्रत्यभिज्ञानं स्वयमविषयीकृतान् प्रत्यवमृशति, प्रमेयाधिक्याच्च
प्रमाणान्तरत्वप्रसङ्गात् । ततस्तत्र प्रतिबन्धाऽसिद्धौ साकल्येन व्याप्त्यसिद्धेश्च कुतोऽनु
मानम् ?

[p. 629 ]

अर्थाः परपरिकल्पितक्षणिकपरमाणुरूपा घटादयः प्रत्यवमर्शस्यास्याहेतवः
अकारणम् । किंभूताः ? इत्याह--अविषयीकृताः अदृष्टा इति यावत् । ततः तदहेतुत्वात्
तत्प्रतिबन्धस्य तेषां लिङ्गलिङ्गिभूतार्थानाम् अविनाभावः स्यात् न लैङ्गिकमनुमानं
स्यात् ।

नहि इत्यादिना कारिकार्थमाह--न खलु स्वयं प्र10231

प्रत्यभिज्ञानकर्त्रा ।

त्यभिज्ञात्रा अविषयीकृता ननुभूता
नर्थातु प्रत्यभि10232 न् अननुभूतार्थान् प्रत्यभिज्ञानं प्रत्यवमृशति त10233

अननुभूते ।

थाविधे विषये तदुदया
भावात्, अन्यथा सर्वत्र तदुदयः स्यादिति मन्यते । अथाविषयीकृतानपि प्रत्यवमृशति इति;
तत्राह--प्रमेय इत्यादि । प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् अविकल्पलिङ्गजाभ्याम् अन्यत् प्रमाणं तदन्तरं
तद्भावः तत्त्वं तस्य प्रसङ्गात् प्रत्यभिज्ञानस्य इति । नहि इत्यादिना सम्बन्धः । कुतः ? इत्य
त्राह--प्रमेयाधिवाक्या10234 धिक्याच्च इति । प्रत्यक्षानुमानाविषयीकृतप्रमेय10235 येप्रवर्त्तनात् प्रमेया
धिक्यात् इत्युक्तम् । च शब्दात्म10236 त् सविकल्पालिङ्गजत्वात् इति ।

लब्धं फलं दर्शयन्नाह--ततः स्वयमविषयीकृतस्य प्रत्यभिज्ञानेनाऽपरामर्शात् तत्र निरंशे
तत्त्वे प्रतिबन्धासिद्धौ [p. ४९२ ख ] लिङ्गस्याविनाभावाऽनिश्चये कुतो लिङ्गादनुमानम् ? न
कुतश्चित् । भवतु वा सन्निहिते प्रत्यक्षतः विषयीकृते प्रत्यभिज्ञानेन प्रत्यवमर्शः, तथापि
साकल्येन तदभावान्नानुमानमिति दर्शयन्नाह--साकल्येन इत्यादि । च शब्दोऽत्र द्रष्टव्यः ।
सामस्त्येन व्याप्त्यसिद्धेश्च कुतोऽनुमानम् ?

इन्द्रियजात् प्रत्यक्षात्10237

सामान्यलक्षणाप्रत्यासत्त्या अलौकिकप्रत्यक्षेण ।

तथा व्याप्तिसिद्धिः इत्येके10238

नैयायिकाः । लिङ्गलिङ्गिसम्बन्धदर्शनमाद्यं प्रत्यक्षम् ।--न्यायवा॰ पृ॰ ४४ । भूयोदर्शनगम्या च व्याप्तिः
सामान्यधर्मयोः । ज्ञायते भेदहानेन क्वचिच्चापि विशेषयोः ।--मी॰ श्लो॰ अनु॰ श्लो॰ १२ । भूयो
दर्शनबलादग्निधूमयोर्देशादिव्यभिचारेऽपि अव्यभिचारग्रहणम् ।--प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५७० । तस्माद
भिजातमणिभेदतत्त्ववत् भूयोदर्शनजनितसंस्कारसहितमिन्द्रियमेव धूमादीनां वह्न्यादिभिः स्वाभाविक
सम्बन्धग्राहीति युक्तमुत्पश्यामः ।--न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ १६७ । ता॰ प॰ पृ॰ ६९७ । प्रश॰ किरण॰ पृ॰
२९५ । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २०९ । तत्त्वचि॰ अनु॰ पृ॰ २१० ।

। योगिप्रत्यक्षात् इत्यपरे10239

तुलना--अन्ये तु व्याप्तिग्रहणकाले
प्रतिपत्तुर्योगिन इवाशेषविषयं परिज्ञानमस्तीति ब्रुवते । अन्यथा हि सर्वो धूमोऽग्निं विना न भवतीति
व्याप्तिस्मरणं न स्यात् ।--प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५७० ।

। मानसात्
इत्यन्ये10240

तस्य ग्रहणं प्रत्यक्षानुपलम्भसहायात् मानसात्
प्रत्यक्षात् । धूममग्निसहचरितमिन्द्रियेणोपलभ्य अनग्नेश्च जलादेर्व्यावर्तमानमनुपलम्मेन ज्ञात्वा मनसा
निश्चिनोति धूमोऽग्निं न व्यभिचरतीति ।--न्यायकलि॰ पृ॰ ३ । न्यायम॰ पृ॰ १२१, १२३ ।

। अनुमानात् इति केचन । व्यापकानुपलब्धेः इत्यर्थः । तत्राह--प्रत्यक्षात् इत्यादि ।

प्रत्यक्षात् क्वचिद् व्याप्तिरनुमानेनानवस्थितिः ।

व्यापकानुपलम्भश्च व्याप्त्यसिद्धौ न सिध्यति ॥ २० ॥

यावान्...इत्यविचारितेन नामात्मना प्रतिबन्धं व्यवस्थापयतीति सुव्यवस्थितः
[p. 630 ] प्रतिबन्धः ! तदनुमानकल्पनायाम् अनवस्थाक्षणिकत्वेनव्याप्त्यसिद्धौ व्यापकानुप
लश्भश्च न सिध्यति ।

ननु विचारितमेतत्-- भूता भव्या भवन्तो वा सर्वे भावाः सिद्धिवि॰ ३ । ८
इत्यादिना तत्किमर्थं पुनरुच्यते इति चेत् ? तत्र साक्षादनुमाननिरूपेण10241 पणे तदुक्तम्, अत्र तु
शब्दस्य प्रतिबन्धाभावे अगमकत्वे लिङ्गस्यापि त10242

अगमकत्वम् ।

त् स्यादिति प्रदर्शनार्थम् इत्यदोषः । क्वचिद्
बहिरन्तर्वा कार्यस्वभावै वा प्रत्यक्षान्10243 त् कुतश्चनापि व्याप्तिर्न सिध्यति न तद्विषयतां
गच्छति । अनुमानात् सिध्यतीति चेत्; अत्राह--अनुमानेवं 10244 नेन अङ्गीक्रियमाणे अन
वस्थितिः सत्त्वस्य व्यापकम् अर्थक्रियाकारित्वं10245 त्वं तस्य नित्येऽनुपलम्भः सत्त्वस्य
क्षणिकत्वेन व्याप्तिं साधयतीति चेत्; अत्राह--व्यापकानुपलम्भश्च न सिध्यति सत्त्व
व्यापकस्य अर्थक्रियाकारित्वस्य अनुपलम्भोऽपि अक्षणिके साकल्येन न सिध्यति । नहि अर्थ
क्रियाविकलमक्षणिकं सर्वं द्रष्टुं शक्यं येन तत्र तदभावे सत्त्वाभावः स्यात् वृक्षाभावे शिंशपा
भाववत् । अथा10246 अथ क्षणिकत्वाभावात् [p. ४९३ क ] तत्र10247

अक्षणिके ।

अर्थक्रियाकारित्वानुपलम्भः; कुतः ?
तदभावेऽदर्शनादिति चेत्; मीमांसकस्यापि दर्शननिवृत्तिः सर्वज्ञसत्तां निवर्तयेत् इति साधू
क्तम्10248

मीमांसकेन ।

--सुगतो न सर्वज्ञः वक्तृत्वादिभ्यो रथ्यापुरुषवदिति । अथ अक्षणिके सर्वादर्शनं न सर्वज्ञः
10249 ज्ञे, तत्र स्वयं सर्वज्ञान्तरेण दर्शनसंभवात् । प्र10250

अक्षणिके ।

कृते सर्वादर्शनं कुतः सिद्धम् ? तद्दृष्टः 10251 त10251

सर्वादर्शनसा
क्षात्कर्तुः ।

द्
द्रष्टुः कस्यचिज्जगति भवतोऽदर्शनात् । मीमांसकेनापि सर्वदृष्ठः10253 द्रष्टुः तत्र कस्यचिददर्शनात्
इति समानम् । त10254

यदि मीमांसकः सर्वज्ञद्रष्टा स्यात् तदा ।

स्य सर्वज्ञता स्यादिति चेत्; भवतोऽपि । भवतु इति चेत्; परस्यापि ।
10255

मीमांसकः यदि सर्वज्ञं स्वीकुर्यात् तदा ।

वेदाप्रामाण्यं स्यादिति चेत्; भवतोऽनुमानस्य10256

वैयर्थ्यं स्यात् ।

। नहि सर्वज्ञस्य अनुमानेन किंचित्10257

प्रयोजनम् ।

। परार्थं
तदिति चेत्; परस्यापि इच्छामात्रेण अशेषज्ञत्वात् ।

ननु यदि कश्चिदक्षणिकदर्शी स्यात्, स यदि इन्द्रियज्ञानेन; तन्न शक्यम्; तस्य10258

इन्द्रियज्ञानस्य ।

वर्त्तमानमात्रविषयत्वात् । अथ अनुमानेन; तन्न; 10259

प्रत्यक्षाभावे ।

तदभावेऽभावात् । न च प्रमाणान्तरादिति
चेत्; कथमिदवगतम्--सर्वमक्षज्ञानं वर्तमानविषयमेव ?

स्यान्मतम्--अखिलमिन्द्रियज्ञानं वर्त्तमानविषयं तत्त्वात् अस्मदादित नहि 10260 दिज्ञानवत्
इति; तर्हि सुगतो न सर्वज्ञो वीतरागो वा पुरुषत्वादिभ्यो रथ्यापुरुषवत् इत्यपि स्यात् ।
अथ पुरुषत्वाद्यविशेषेऽपि कश्चित् सर्वज्ञः कल्प्यते; इन्द्रियज्ञानमपि यदि किञ्चिदेव त्रिकालानु
यायिनमेकमर्थं पश्येत् को विरोधः, यतोऽक्षणिके सर्वादर्शनं सिध्येत् ? तन्न अदर्शनात्
क्षणिकाभावः । केवलम् अर्थक्रियावैकल्यमवशिष्यते । [p. ४९३ ख ] तदप्यदर्शयन्नसिद्ध10261 र्शनान्न
सिद्ध्यत्युक्तन्यायात् ।

यदि मतम्--क्षणिकत्वेन अर्थक्रिया व्याप्ता, 10262

क्षणिकत्वम् ।

तच्च विरोधादक्षणिकाद् व्यावर्त्तमानं
[p. 631 ] ता10263

तामानं इति व्यर्थमत्र द्विर्लिखितम् ।

मानं तामादाय व्यावर्त्तते, सा10264

अर्थक्रिया ।

च त 10265 सत्त्वमिति; तत्राह--व्याप्त्यसिद्धौ न
सिध्यति क्षणिकत्वेन अर्थक्रियायाः या व्याप्तिः तस्याः असिद्धौ उक्तनीत्या न सिध्यति ।

कारिकार्थमाह--यावान् इत्यादिना ।

अत्राह परः10266

बौद्धः ।

--प्रत्यक्षात् न परमार्थतः कस्यचित् केनचित् सौगतेन व्याप्तिसिद्धिरिस्वते,
अपि तुसंवृतेः, संवृतिश्च विचारानुपपत्तिः इति; तत्राह--अविचारित इत्यादि । अवि
चारितेन विचाराऽसहिष्णुना आत्मना स्वभावेन संवृतिकल्पितेन इत्यर्थः, नात्मे 10267 नाम
इत्यरुच्चौ10268 चौ प्रतिबन्धं लिङ्गलिङ्गिनोरविनाभावं व्यवस्थापयति सौगत इति एवं सुव्वव
स्थितः प्रतिबन्ध इत्युपहासः । तथा शब्दार्थयोरपि स्यादिति भावः । अनुमानात्तत्सिद्धिरिति
चेत्; अत्राह--तदनुमानकल्पनायाम् इत्यर्थः । व्यापकानुपलब्धेस्तत्सिद्धिरिति चेत्; अत्राह—
क्षणिकत्वेन इत्यादि । ततः स्थितम्--साकल्येन प्रतिबन्धसिद्धिमन्तरेण यदि लिङ्गं नमकं
शब्दोऽपि स्यादिति ।

अत्रैव युक्त्यन्तरमाह--समनन्तरमित्यादि ।

समनन्तरमज्ञेयं स्वरूपार्पणकारणम् ।

प्रतिबन्धान्तरं शंसेत् प्रत्यर्थनियतं धियाम् ॥ २१ ॥

तादात्म्यतदुत्पत्तिसम्बन्धेऽपि समनन्तरप्रत्ययस्य अविषयीकरणात् कारण...यत्र
यदेव यदर्थनियतंतदेव तमर्थं विषयीकरोतीति युक्तः प्रतिबन्धः । स शब्दज्ञानज्ञेय
योरपि पारमार्थिकः प्रतिषेद्धुमशक्यत्वात्

ननु चायमर्थः न चायमेकान्तः सर्वत्र अर्थप्रतिबन्धादेव बुद्धीनां प्रामाण्यम् इत्यनेन10269

वाक्येन ।

उक्तः, किं पुनरुच्यते ? तदुपसंहारार्थम् इत्येके10270

व्याख्याकाराः ।

। न त्रा10271 तन्न; अन्यथा व्याख्यानात् ।
समनन्तरमिति10272

पदेन ।

न उपादानज्ञानमुच्यते उक्तत्वात्, अपि तु समं नीलाकारज्ञानसदृशं
नीलम् अनन्तरं सन्निहितं पूर्व10273 तपूर्वम् [p. ४९४ क ]किंभूतम् ? इत्याह--स्वरूपार्पणकार
णम् स्वरूपार्पणेन कारणं समानन्तरमकारणमपि त्य10274 तस्योपादानम् । तथाहि--देवदत्त
नीलज्ञानस्य पूर्वानन्तरक्षणभावि सर्वनीलसमनन्तरं 10275 सर्वं नीलं सममनन्तरं च । तत्किम् ?
इत्याह--अज्ञेयं प्रत्यक्षस्याऽपरिच्छेद्यम् अदृश्यं वर्त्तमानं च ज्ञेयम् इत्यर्थः । तथाहि—
अहमहमिकया स्वसंवेदने ज्ञानमघटाकारमपि घटग्राहकं प्रतीयते । ततो यदुक्तम्-- न
नीलादिमुख्यादि10276 दिसुखादिव्यतिरेकेण तद् ग्राहकं प्रतीयते इति10277

यथा च न सुखादिव्यतिरेकेणापरं विज्ञानं तथा नीलादिव्यतिरे
केणापि ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ४०९ ।

; तत् प्रत्यक्षप्रतीति
बाधितमिति । तत्किं कुर्यात् ? इत्याह--प्रतिबन्धान्तरं सामर्थ्यलक्षणं धियां शंसेत् अर्थ
मर्थं प्रतिप्रत्यर्थं तत्र नियतं प्रत्यर्थनियतं । यथैव हि विसदृशादपि गोमयादेरेव सां10278 शालू
काद्येव जायमानं तस्यैव आत्मनि सामर्थ्यं सूचयति न सर्वस्य । नहि एवं तत्र वक्तुं शक्यम्—
[p. 632 ] सर्वं विजातीयं तत्कारणमतु न वा किञ्चित् इति, प्रतीतिबाधनात्, तथा विसदृशात् समान
कालात् नियतादेव ज्ञानात् नियतो घटादिः प्रतीयमानः तस्यैव आत्मग्रहणे शक्तिं संशति
10279 शंसति । यतो यदुक्तम्-- नियतकार्यदर्शनात् योग्यतानुमीयते कारणस्य, न योग्य
तायाः तत्कार्यम्10280

अनुमीयते ।

अतीन्द्रियत्त्वात्तस्याः । परस्परतोऽनुमाने अन्योऽन्यसंश्रयः । इति;
तदनेन निरस्तम्; नियतवर्त्तमानार्थग्रहणादेव प्रतिबन्धान्तरानुमानात् ।

एतेन इदमपि चिन्तितम्-- संविन्मात्रस्य सर्वत्राविशेषात् सर्वस्य सर्वदर्शित्वम्
इति; नियतार्थदर्शनप्रतीत्या बाधनात् । ननु अर्थदर्शनं नीलादिवदर्थधर्मश्चेत्; [p. ४९४ ख ]कथ
मर्थस्य संभवेत् ?

एतेन अनुभयधर्मता चिन्तिता इति चेत्; उच्यते--कार्यकरणं नीलादिकार्यधर्मश्चेत्;
सर्वोऽपि कस्यचित् कार्यस्य हेतुः । यथैव हि तस्य नीलत्वं नैकं प्रत्येव अपि तु सर्वं प्रति, तथा
जन्यत्वमपि येन य10281 जन्यते तं प्रत्येव तत्; तदितरत्र समानम् । कारणधर्मश्चेत्; अर्थदर्शनवत्
प्रसङ्गः ।

एतेन उभयधर्मतानिरस्ता; अनुभयधर्मता तन्मत व्याख्यात 10282 व्याघात कारिणी । अथ
क्वचिदपि हेतुफलभावो नेष्यते; किमिष्यते ? स्वसंवेदनमात्रमिति चेत्; एतदपि तादृगेव । तथाहि—
नीलज्ञानलत्वं 10283 नत्वं यथा सर्वाणि ज्ञानान्युद्दिश्य तवा10284 तथास्य संवेदनमपि इति सपीति 10285

सपीति इति व्यर्थमत्र ।

सर्वैः तत्संविदितं भवेत्; विशेषकल्पनमर्थेऽपि समानम् । अथ अन्यज्ञानं नेष्यते; किं तर्हि
स्यात् ? एकव्यक्तिप्रतिभासाद्वैतम् इति चेत्; अत्राह--मितीव10286

मितिः संवेदनम् सा इव संवेदनवत् इत्यर्थः ।

घटादेरपि प्रतिभासे तदयोगात् ।
घटज्ञानयोः सहप्रतिभासे स्वरूपसंवेदनमात्रनियतता इति चेत्; पररूपसंवेदननियतता कुतो न
भवति, कल्पनायाः निरंकुशत्वात् ? यदि च सहप्रतिभासादेकरूपता; तथा प्रतिभासमानयोः
निम्बाम्रयोः कटुकता मधुरता वा स्यात् । अथ न सहप्रतिभासात् समानता किन्तु तथा प्रति
भासात्; न तर्हि घटज्ञानयोः संवेदनैकरूपता, ग्राह्यग्राहकतयावभासनात् इत्यलमतिप्रसङ्गेन ।
ततः स्थितम्-- प्रतिबन्धान्तरं शंसेत् प्रत्यर्थनियतं [p. ४९५ क ] धियाम् इति ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--ते तदुत्पत्तित्यादि ।--10287 ह--तादात्म्य इत्यादि तादात्म्यं च
तदुत्पत्तिश्च ते तादात्म्यतदुत्पत्ती, ते एव सम्बन्धः तस्मिन्नङ्गीक्रियमाणेऽपि समस्य सदृशस्य
अनन्तरस्य अव्यवहितस्य प्रत्ययस्य कारणस्य अविषयीकरणाद् असदृशस्य वर्त्तमानस्य विष
यीकरणात् इत्यर्थः । ततः किम् ? इत्याह--कारण इत्यादि । तदेव दर्शयन्नाह--यत्र इत्यादि ।
यत्र प्रमेये यदेव मतिज्ञानम् अवग्रहादिसंवेदनं श्रुतज्ञानं वा । किंभूतं तत् ? इत्याह--यदर्थ
इत्यादि । तदेव ज्ञानं तमर्थं विषयीकरोति इति युक्तः प्रतिबन्धः । स प्रतिबन्धः शब्द
ज्ञानज्ञेययोरपि शब्दस्य यज्ज्ञानं यच्च तस्य ज्ञेयं प्रमेयं तयोरपि पारमार्थिकः । कुतः ?
इत्याह--प्रतिषेद्धुमशक्यत्वात् ।

अस्य हेतोरसिद्धतां पादत्रयेण उद्भाव्य चतुर्थपादेन परिहरन्नाह--अफलत्वात् इत्यादि ।

[p. 633 ]

अफलत्वादशक्तेश्च न सङ्केत्येरन् स्वलक्षणे ।

वाचोऽसङ्केतितं वाहुरित्यनेकान्तसाधनम् ॥ २२ ॥

नहि शब्दाः असङ्केतितं प्रतिपादयन्ति सङ्केतं च कुर्वन् प्रतिपित्सुर्वा ततः
प्रतिपत्तुमिच्छन् अर्थक्रियामेव समुद्दिश्य कर्तुं प्रतिपत्तुं वाऽर्हति । न च स्वलक्षणमेव
सङ्केतितम् व्यवहारकालमन्वेति पुनः असङ्केतितशब्दार्थप्रतिपत्त्ययोगात् । न चायं
स्वलक्षणे शक्यः कर्तुम् अविषयीकृतयोः विषयीकृतयोश्च भिन्नेन्द्रियग्राह्ययोरसंभवात् ।
मनोविकल्पमन्तरेण अस्येदमिति घटनाऽयोगात् । मनोविकल्पेन च...तन्न...। सामान्येऽपि
सुतरां न सङ्केतः तस्य दृष्टावप्रतिभासनात् सतोऽप्यर्थक्रियाऽसामर्थ्यात् । तदपोहविषयः
सङ्केतः । तद्विषयं शब्दज्ञानं विभ्रमवशात् दृश्यविकल्प्यावेकीकृत्य पुरुषं व्यवहारे नियु
ङ्क्ते । अस्यापि सङ्केतितातत्कार्यकारणव्यपो हैकरूपस्य पुरुषार्थक्रियाकारिणः कथम
भावैकान्तत्वम् ? खपुष्पादेः...तत्कृतामर्थक्रियामुपजीवति न पुनस्तद्भावतत्त्वमिति तथा
गतप्रज्ञो देवानां प्रियः । संविदः समानेतरपरिणाममन्तरेण प्रवर्तमानासंभवात् न हेतुफल
भावनियमः । तत्संभवे बहिरपि किन्न स्यात् ?

वाचः शब्दा न सङ्केत्येरन् । क्व ? स्वलक्षणे । कुतः ? इत्याह--अफलत्वात्
सङ्केतकरणस्यफलाभावात् । तथाहि--सङ्केतविषयस्य प्रत्यक्षविषयत्वात् न तत्र सङ्केतोपयोगः ।
अ10288

प्रत्यक्षाविषये ।

न्यत्र त10289

सङ्केताभावात् ।

दभावात् । इतश्च न तत्र ते सङ्केत्येरन्; इत्याह--अशक्तेश्च इति । च शब्दो हेतुसमु
च्चये । तद्यथा, नाप्रतिपन्नयोः शब्दार्थस्वलक्षणयोः सङ्केतः; अतिप्रसङ्गात् । नापि प्रतिपन्नयोः
इन्द्रियज्ञानेन; त10290

इन्द्रियज्ञानस्य ।

स्य इदमस्य वाच्यमिदं वाचकम् इति परामर्शायोगात् । नापि विकल्पेन
अवस्तुविषयेन । तन्न ते तत्र सङ्केत्येरन् । असङ्केतितमर्थं शब्दाः कथयन्ति इति चेत्; अत्राह—
[p. ४९५ ख ] असङ्केतितं वाहुः न, परोपदेशवैफल्यापत्तेः ।

इदमपरं व्याख्यानम्--चशब्दमन्तरेणापि हेतुसमुच्चयगतेः । च शब्दो भिन्नप्रक्रमः स्व
लक्षणे इत्यस्याऽनन्तरं द्रष्टव्यः उक्तसमुच्चये । ततोऽयमर्थः--न केवलं स्वलक्षणे अपि तु
सामान्येऽपि शब्दा न सङ्केत्येरन् । कुतः ? इत्याह--अफलत्वात् तत्र10291

सामान्ये ।

वाचाम् । नहि
शब्दप्रतिपादितमपि सामान्यं वाहाद्यर्थक्रियाकारि, विशेषकल्पनावैफल्यापत्तेः । हेत्वन्तरमाह—
अशक्तेरिति तत्र सङ्केतस्य कर्तुमशक्यत्वात् अप्रमाणविषयत्वात् । अथ शब्दात् सामान्यं
ततोऽपि विशेषः प्रतीयते इति मतिः10292

मीसां
सकस्य ।

; तत्राह--असङ्केतितं वाहुः न । अस्यायमर्थः--न
विद्यते सङ्केतितं सामान्यं यस्मिन् स्वलक्षणे तदसङ्केतितं न च वाचः कथयन्ते10293 न्ति । नहि यद्
द्वारेण विशेषे प्रवृत्तिः तत्र सामान्यमस्ति । तत्र उत्तरमाह--इत्येवं परेण उच्यमानम् अनेकान्त
साधनम् ।

नहि इत्यादिना कारिकार्थमाह-- न हि शब्दाः असङ्केतितं प्रतिपादयन्ति सङ्केतितं
[p. 634 ] प्रतिपादयन्ति इति चेत्; अत्राह--सङ्केतं च कुर्वन् सङ्केतकारी प्रतिपित्सुर्वा ततः सङ्केतं प्रति
पत्तुमिच्छत्ता10294 न् नाऽप्रतिपाद्यः10295

प्रतिपत्तुमयोग्यः ।

अर्थक्रियामेव समुद्दिश्य कर्तुं प्रतिपत्तुं वा अर्हति, अन्यथा
अप्रेक्षाकारितापत्तेः । द्व10296

प्रतिपाद्यप्रतिपादकयोः ।

योरपि तथेति चेत्; अत्राह--स्वलक्षणमेव इत्यादि । तत्रैव सङ्केत इति
चेत्; अत्राह--न च इत्यादि । कुतः ? इत्यत्राह--सङ्केतेति 10297 सङ्केतिते इत्यादि । व्यवहारका
लक्षणस्य असङ्केतितत्वात् । तस्य असङ्केतितस्य प्रतिपत्तिरिति चेत्; अत्राह--पुनरित्यादि ।
सङ्केतात् पश्चात् असङ्केतितशब्दार्थप्रतिपत्त्ययोगात् [p. ४९६ क ] अन्यथा गोशब्दाद् अश्व
प्रतीतिः स्यात् । अनेन अफलत्वात् इति व्याख्यातम् ।

द्वितीयं हेतुं व्याख्यातुमाह--न चायम् इत्यादि । कुतः ? इत्यत्राह--अविषयीकृतयोः
शब्दार्थयोरसंभवात् सङ्केतस्येति । विषयीकृतयोः स्यादिति चेत्; अत्राह--विषयीकृतयोश्च
विषयीकृतयोरपि असंभवादिति । किंभूतयोः ? इत्याह--भिन्नेन्द्रियग्राह्ययोः भिन्नेन्द्रियग्राह्य
त्वात् इति । श्रवणेन्द्रियज्ञानस्य शब्दमात्रे चक्षुरादिज्ञानस्य रूपादिमात्रे पर्यवसानात् । नान्योन्य
विषयीकरणे10298

अन्योन्याविषयीकरणे इत्यर्थः ।

च अस्येदम् इति घटनायोगात् सन्तानान्तरवत् । कुतस्तर्हि सङ्केतः ? इत्याह—
मनोविकल्पमन्तरेण घटनायोगात्, अस्येदम् इति सम्बन्धस्य करणासंभवात्, मनोविकल्पादेव
तद्योगात् इत्यर्थः । त10299

मनोविज्ञानादेव ।

त एव भवतु इति चेत्; अत्राह--मनोविकल्पे10300 ल्पेन च इत्यादि । न
चायं सङ्केतः स्वलक्षणे शक्यः कर्तुमिति । उपसंहरन्नाह--तन्न इत्यादि ।

द्वितीयमर्थं कथयन्नाह--सामान्येऽपि न केवलं स्वलक्षणे वस्तुनि सुतरां न सङ्केतः ।
कुतः ? इत्याह--तस्य सामान्यस्य दृष्टौ इन्द्रियज्ञानेऽप्रतिभासनात् । अनेन अशक्तं 10301 अशक्तेरिति
व्याख्यातम् सतोऽपि विद्यमानस्यापि तस्य अर्थक्रियाऽसामर्थ्यात् सामान्येऽपि न सङ्केत
इति । यत एवं तत्तस्मात् अपोहविषयः सङ्केतः । त10302

अपोहविषयत्वेऽपि ।

त्रापि शब्दात् कथं स्वलक्षणे प्रवृत्तिः इति
चेत्; अत्राह--तद्विषयम् इत्यादि । सोऽपोहः विषयो यस्य शब्दज्ञानस्य तत्तथोक्तम् । तत्पक्षी
10303 तत् क्व किंकरोति ? इत्याह--पुरुषं व्यवहारेषु [p. ४९६ ख ] नियुङ्क्ते इति । किं कृत्वा ?
इत्याह--दृश्य इत्यादि । दृश्यं स्वलक्षणं विकल्पः10304 प्यः शब्दज्ञानाकारः तौ एकीकृत्य । कुतः ?
इत्याह--विभ्रमवशात् इति । अस्योत्तरमाह--अस्य इत्यादि । अस्यापि व्यपोहस्यापि कथम्
अभावैकान्तत्वम् नीरूपतैकान्तत्वम् । किंभूतस्य ? पुरुषार्थकारिणः । पुनरपि किंभूतस्य ?
इत्याह--सङ्केतितेत्यादि । न तत् विवक्षितं कार्यकारणं येषां विजातीयाभिमतानां ते अतत्कार्य
कारणाः तेभ्यः तेषां चा10305 वा व्यपोहः, सङ्केतितानाम् अतत्कार्यकारणव्यपोहः खण्डादीनां
स एकं रूपं यस्य तस्य इति । तथापि अभावैकान्तत्वे दूषणमाह--खपुष्पादेः इत्यादि ।

सौगतमुपहसन्नाह-- तत्कृताम् इत्यादि । तत्कृतां व्यपोहकृताम् अर्थक्रियामुपजीवति न
पुनः तद्भावतत्त्वं तस्य व्यपोहस्यभावरूपमुपजीवति । कोऽसौ ? इत्याह--तथागतप्रज्ञः तथागते
सुगते प्रज्ञा यस्य स तथोक्तः देवानांप्रियः । यदि वा, तथा तेन प्रकारेण गता ध्वस्ता प्रज्ञा
[p. 635 ] यस्य इति ग्राह्यम्, अत एव देवानां प्रियः । भावा10306 भवाँस्तर्हि कुतोऽस्य भावतत्त्वमुपजीवति
इति चेत् ? अत्राह--संविद इत्यादि । संविदो ज्ञानस्य नीलतया अर्थेन सह यः न10307

नइति निरर्थकम् ।

समानो
यश्च ज10308

ज्ञानं न जडम्, अर्थस्तु जड इति ।

डेतररूपतया इतरः असमानः परिणामः तमन्तरेण तथा प्रत्यक्षादिप्रकारेण दृश्यप्रा
प्ययोरेकत्वाध्यवसायप्रकारेण वा प्रवर्तमानासंभवात् व्यवहारिणः इत्यध्याहारः । प्रवर्त
मान10309 नः संसार10310 रः, पूर्वपावकादिवासनात उत्तरोत्तरपावकादिप्रतिभासप्रवृत्तिः [p. ४९७ क ]
तस्याऽसंभवात् । किमन्तरेण ? इत्याह--समान इत्यादि । तथाहि--पूर्वोत्तरपावकज्ञानयोः उपा
दानोपादेयभूतयोः भासुरतया समान उपादानोपादेययोग्यतया इतरः परिणामः तयापि समान
परणामो विज्ञानवादेऽपि न हेतुफलभावनियमः । निरस्तमद्वैतम् । संविदो भवत्त10311 तु तत्परिणामो
नार्थस्य इति चेत्; अत्राह--तत्संभवे समानपरिणामसंभवे संविदः इत्यनुवर्त्तते बहिरपि
किन्न स्यात् तत्परिणामः ?

यदुक्तं परेण-- न चायं सङ्केतः स्वलक्षणे शक्यः कर्तुम् इति10312

शब्दाः सङ्केतितं प्राहु
र्व्यवहाराय स स्मृतः । तदा स्वलक्षणे नास्ति सङ्केतस्तेन तत्र न ॥--प्र॰ वा॰ ३ । ९१ ।

; तत्र दूषणं
दर्शयन्नाह--अशक्यसमयमित्याह 10313 त्यादि ।

अशक्यसमयं रूपं यथार्थानामनन्यभाक् ।

अशक्यदर्शनं रूपं तथार्थानामनन्यभाक् ॥ २३ ॥

यथा अर्थरूपं तथैव द्रष्टुमशक्यं कारणस्यापि दृष्टेरविषयत्वात् कालभेदात् तत्स
मानाकारदर्शनात् । तद्विषयीकरणव्यवस्थायां साकल्येन तत्सामान्यं विषयः स्यात् । न
चेयं दृष्टिः स्वकारणस्यैव रूपमनुकरोति, क्वचित् स्वयमुपादानरूपमनुकरोत्यपि, स्वकार
णोपादानस्य च । कथञ्चित् सादृश्यस्य अन्यत्राप्यनिवारणात्, सर्वथानुकरणासंभवात् ।
साक्षात्तदुत्पत्तेरभावादतत्प्रतिभासित्वमयुक्तम्; स्वप्नादावभ्रान्तत्वापत्तेः ।

अशक्यः समयः सङ्केतो यस्मिन् तत्तथोक्तम् । किम् ? रूपं स्वभावः । केषाम् ?
इत्याह--अर्थानाम् यथा येन अनन्तरोक्तप्रकारेण । किंभूतम् ? अनन्यभाग् असाधारणम्
अशक्यदर्शनं रूपं क्षणिकपरमाणुलक्षणम् तथा अर्थानामनन्यभाक् इति विचारित
मेव10314 तत् ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--यथार्थरूपम् इत्यादि । तथैव द्रष्टुमशक्यमिति । कुतः ?
इत्याह--दृष्टे रित्यादि । कारणे10315 णस्य विषयता स्यादिति चेत्; अत्राह--कारणस्यापि दृष्टे
रविषयत्वात् । कुतः ? इत्याह--कालभेदात् दृष्टिकालपरिहारेण अर्थकालो व्यवस्थितः । एव
मन्यत्रापि योज्यम् । न च परस्य कालभेदे ग्राह्यग्राहकभावः । तदाकारानुकरणात् त10316

ज्ञानम् ।

त्तस्य10317

अर्थस्य ।

ग्राहक
मिति चेत्; अत्राह--स10318 तत्समान इत्यादि । तेनार्थेन समानो य आकारः ज्ञानस्य तस्य
[p. 636 ] दर्शनात् तद्विषयीकरणव्यवस्थायाम्, त10319

तदिति शब्देन ।

दित्यर्थः परामृश्यते । साकल्येन [p. ४९७ ख ] बहिरन्तश्च
तत्सामान्यं सदृशपरिणामसामान्य10320 न्यं विषयः स्यात् दृष्टिः10321 दृष्टेः इति सम्बन्धः । ज्ञान
ज्ञेयवदन्यत्रापि त10322

सदृशपरिणामसामान्यस्य ।

त्सामान्यस्य निषेद्धुमशक्यत्वादिति भावः । अनेन कारिकायाः पाश्चात्यो
भागो विवृतो न पूर्वः सुगमत्वात् ।

यच्चान्यदुक्तम्-- मनोविकल्पमन्तरेण योजनासंभवात् मज्ञो10323 मनोविकले च वस्तु
प्रतिभासप्रत्यस्तमयात् इति; तत्राह--न चायम् 10324 चेयम् इत्यादि । च शब्दः अपि
शब्दार्थः भिन्नप्रक्रमः दृष्टिः इत्यस्यानन्तरं द्रष्टव्यः । तयोऽयमर्थः--दृष्टिरपि न केवलं मनो
विकल्पः इयं परेण अभ्युपगम्यमाना अविकल्पिका न स्वकारणस्यैव कारणशब्दात् सामान्य
वाचिनोऽपि प्रक्रमाद्10325

प्रकरणात् ।

आलम्बनकारणस्य परिग्रहः । स्वशब्दाद् अव्यवहितकारणस्व10326 स्य10326

परिग्रहः इति
सम्बन्धः तस्य ।

रूपं
स्वभावमनुकरोति । कुतः ? इत्यत्राह--क्वचिद् इत्यादि । क्वचित् सितादिशङ्खादौ स्वयम् आत्मना
न पारम्पर्येण उपादानस्य समनन्तरकारणस्य रूपमनुकरोति अपि न केवलं नानुकरोति, तत्र
हि उत्तरोत्तरं पीतज्ञानं पूर्वपूर्वपीतज्ञानस्य आकारमनुकरोति नार्थस्य तदाकाराभावात् । अय
मभिप्रायः--मनोविकल्पस्यक्वचिदर्थाभावेऽपि प्रवृत्तिदर्शनात् त10328

मनोज्ञाने ।

त्र सर्वत्र यदि वस्तुप्रतिभासप्र
त्यस्तमयः, दृष्टिरि10329 दृष्टेरपि कस्याश्चित् अर्थाकारानुकरणाभावात् सर्ववस्तुप्रतिभासप्रत्यस्तमय
इति तथा स्वकारणोपादानस्य च रूपमनुकरोति अपि । [p. ४९८ क ] अत्रापि क्वचित् इत्य
नुवर्त्तते । क्वचिद् शीघ्रभ्रमदलाभा10330 दलातादौ दृष्टेः स्वकारणम् अनन्तरक्षणम् 10331

अनन्तरक्षणम् इति व्यर्थमत्र ।

अनन्तरे10332 रः क्षणः, तस्य च यत् साक्षात् पारम्पर्येण उपादानं तयोः द्वन्द्वैकवद्भावः, तस्य च रूपमनुकरो
त्यपि । स्वकारणस्यैव रूपानुकृतौ एकचक्राकारा प्रतीतिर्न स्यात् सर्वदा प्रसङ्गात् । कथं भिन्न
कालरूपानुकृतिरिति चेत् ? कथं भिन्नदेशरूपानुकृतिः ? यतो दूरविरलकेशेषु घनैकप्रतीतिः स्यात् ।
अथ यावतो10333 न्तोऽलातक्षणाः तावत्य एव क्रमभाविन्यो दृष्टयः कल्प्यन्ते10334

तदा ।

; सन्तानान्तरवत्
चक्रबुद्धिर्न स्यात् । मानसी सा इति चेत्; न; स्पष्टत्वात् द्विचन्द्रदर्शनवत् । ततः स्वकारणो
पादानस्य च रूपमनुकरोत्यपि ।

स्यान्मतम्--भासुरतामात्रानुकृतिरेव तत्र, नाशेषरूपानुकृतिः, न चैक 10335 न वा एकत्वाद्या
कारानुकृतिरिति चेत्; अत्राह--कथञ्चित् इत्यादि । कथञ्चित् भास्वरतामात्रेण न इतराकारेण
यत्सादृश्यं सारूप्यं तस्य अन्यत्रापि प्रत्यक्षाभिमतेऽपि ज्ञाने अनिवारणात् इति । निरूपित
मेतत् । कुत एतत् ? इत्यत्राह--सर्वथा इत्यादि । नीलाकारेणैव कारेणैक10336 नीलाकारेणेव एक
त्वाद्याकारेऽप्यनुकरणम् सर्वथानुकरणम् तस्य स्वकारणं प्रत्यसंभवात् । कार्यकारणयोरविशेषा10337 ष
प्रसङ्गादिति ।

ननु यत एव साक्षद्यते10338 साक्षादुत्पद्यतेज्ञानं तस्यैव रूपमनुकरोति नापरस्य इति कदा
चित् निराकृतोऽपि प10339

बौद्धः ।

रो व्रूयात्; तत्राह--साक्षात् इत्यादि । अव्यवधानेन तस्मात् स्वकारणोपादा
[p. 637 ] नात् उत्पत्तेरभावात् [p. ४९८ ख ] अतत्प्रतिभासित्वं तदुपादानाप्रतिभासित्वमयुक्तम् । कुतः ?
इत्याह--स्व आद10340 स्वप्नादा वित्यादि । अत्र आदिशब्देन कामशोकाद्युपप्लवपरिग्रहः । नहि
तत्र10341

स्वप्नादौ ।

साक्षादर्थो ज्ञानकारणम्, अभ्रान्तत्वापत्तेः । नापि तदाकारं ज्ञानम्10342

तत्र कारणम् ।

; चिरकालव्यवहितादपि
तदाकाराज्ज्ञानात् तत्रार्थप्रतिभासप्रतीतेः । तदेव तदुपादानमिति चेत्; एवं कालव्यवहि
तोऽर्थोपि त10343

स्वप्नादिज्ञान ।

ज्ज्ञानकारणम् इति न स्वप्नादिज्ञानस्य वासनामात्रभावित्वम् । तिमिरादिज्ञानं 10344 नस्य च कथमेवंवादिनो निर्विषयता; तत्रापि व्यवहितस्यार्थस्य कारणत्वोपपत्तेः । अव्यवहितार्थाभावात्
निर्विषयत्वे; अनन्तरोपादानाभावाद् अनुपादानं किन्न स्यात् ?

स्यादेतत्--लाक्षारसावसेकोपकृतकुसुमाहितशक्तिकात् कार्पाससन्तानाद् अन्तरालविजाती
यनीलपत्रादिसंभवेऽपि यथा फले रक्तता, तथा नीलादिज्ञानाहितशक्तिकात् चित्तसन्तानत् विजाती
याऽन्तरालविज्ञानभावेऽपि स्वप्ने नीलादिज्ञानमिति; तत्रापि यदि सजातीया10345 यज्ञानाहितवासनं
भिन्नजातीयम् उपादानकारणम्; न तर्हि साक्षात्कारणस्यैव आकारमनुकरोति व्यवहितस्याप्य
नुकरणात् ।

परमतमाशङ्कते भ्रान्तेः इत्यादि ।

भ्रान्तेरदोषः स्वप्नादौ अन्यत्राप्यात्मनः कथम् ।

संवित्तेश्चेदभ्रान्तिः अविशेषात्सतोऽसतः ॥ २४ ॥

तदतद्ग्रहणलक्षणत्वात् कथं च न दोष एव तल्लक्षणव्यभिचारेऽपि इति चित्रमेतत् ।

स्वप्नादौ भ्रान्तेः कारणाददोषः अर्थप्रतिभासाभावप्रसङ्गः इति यो दोषः तस्याभावः;
साक्षादकारणस्यापि आकारानुकरणादिति चेत्; अत्रोत्तरमाह--कथम् इत्यादि । [p. ४९९ क ]
अन्यत्रापि जाग्रज्ज्ञानेऽपि सौगतस्य अभ्रान्तिः कथम् ? कुतः ? इत्याह--आत्मान10346 त्मन
इत्यादि । आत्मनः स्वरूपस्य । किंभूतस्य ? सतः विद्यमानस्य । कस्य 10347 स्याः ? संवित्तेः
अर्थस्य घटादेः असतः प्रतिपत्तेरविशेषात् । उभयत्रापि प्रतिभासाभेदात् कथमन्यत्र10348

स्वप्नादौ ।

भ्रान्तिरिति ?

उपसंहारमाह-- तद इत्यादि । यस्मादेवं तत् तस्मात् अतद्ग्रहणलक्षणत्वात् न तद्त्त
10349 तद् अतत् तस्य ग्रहणं तदेव लक्षणं यस्य तस्य भावात् तत्त्वात्, अन्यस्य कथंचन दोष
एव । कस्मिन् सति ? आह--लक्षणा10350 णव्यभिचारेऽपि तदुत्पत्तिसारूप्ये बहिरर्थदर्शनलक्षणं
तद्व्यभिचारेऽपि इति चित्रमेतत् । अनेन सौत्रान्तिकस्य सर्वत्र विभ्रमेतररूपतां दर्शने दर्शयति ।

यस्मात् यत् साक्षादुपाक्षाय ते10351 दुत्पद्यते तस्येव द्वूय10352 तस्यैव तद्रूपमनुकरोति इत्यत्र
पुनरपि दूषणमाह--तद्रपानुकृतौ इत्यादि ।

तद्रूपानुकृतौ हेतुः तत्साक्षाज्जन्मतैव न ।

परिणामाविनाभावात् गर्भपित्रादिरूपवत् ॥ २५ ॥

न वै गर्भः साक्षात्तदुत्पत्तिरपि पितृरूपमनुकरोति । साक्षादनुत्पत्तेः, तथापरिणाम
[p. 638 ] एव तदाकारानुकारित्वलक्षणं पितामहाद्याकारानुकारित्वोपपत्तेः । तथा च प्रत्यक्षवत्
स्मृतिप्रत्यभिज्ञानतर्कादेरतीतार्थानुकरणात् वस्तुनि सङ्केतो न पुनर्व्यावृत्तौ नीरूपत्वात्
खपुष्पवत् । वस्तुतत्परिणामस्यैव वस्तुनि भावात्, अविरोधात् । अर्थक्रियाकरणाच्च
तत्रैव सङ्केतः फलवान् व्यवहारकालेऽपि तद्भावान्नान्यत्र । अन्यथा प्रत्यक्षानुमानयोरपि
निरर्थकत्वम् । नहि तयोरकारणं विषयः, कारणं व्यवहारकाले न संभवत्येव अक्षणिकता
पत्तेः । विकल्पकल्पितात् दृश्यप्राप्यैकत्वादवस्तुनः अर्थक्रियासिद्धौ स्वलक्षणदर्शनं
क्वोपयुज्येत ? तत्कारणत्वेऽपि...

तस्य विवक्षितस्य रूपं तस्यानुकृतौ क्रियमाणायां हेतुः कारणम् तस्माद् विवक्षितात्
साक्षाद् ध्यनेन 10353 अव्यवधानेन जन्म यस्य तस्य भावः तत्ता सैव न । कुतः ? इत्याह—
परिणामाविनाभावात् तद्रूपानुकृतौ इति । निदर्शनमाह--गर्भ इत्यादि ।

कारिकार्थमाह--पितृरूपम् इत्यादिना । अनेन व्यवहितकारणरूपानुकरणं कार्यस्य
दर्शयति । नहि पितुः साक्षादपत्यं भवति शुक्रादेस्तथा ततो भावात् । तस्यापि तद्रूपानुकृतिरिति
चेत्; अत्राह--साक्षात् इत्यादि । नवै गर्भः शुक्रश्रोणितसंपातः पितृरूपमनुकरोति । किंभूतः ?
इत्याह--साक्षात्तदुत्पत्तिरपि साक्षात् तस्मादप्युत्पत्तिर्यस्य इति । [p. ४९९ ख ]

द्वितीयं निदर्शनं व्याख्यातुमाह--साक्षादनुत्पत्तेः इत्यादि । विवृतमेत्तमेतत् । 10354 तमे
तत् । यदि साक्षात् तज्जन्म नाकाराधानकारणं किं तर्हि स्यात् ? इत्यत्राह--तथा तेन व्यवहि
तेऽपि कार्ये तदाकारसमर्पणप्रकारेण परिणाम एव तदाकारानुकारित्वलक्षणं विवक्षितवस्त्वा
कारित्वज्ञापकम् । पितामहाद्याकारानुकारित्वस्य उपपत्तेर्दर्शनात् । भवत्वेवं तथापि प्रकृतं
किं सिद्धम् ? इत्याह--तथा च इत्यादि । तेन हि तका10355 तत्कारणाकारानुकरणप्रकारेण च
प्रत्यक्षस्य च 10356 स्येवतद्वत् स्मृतिप्रत्यभिज्ञानतर्कादेरतीतार्थानुकरणात् कारणाद् वस्तुनि
सङ्केतो न पुनर्व्यावृत्तौ । कुतः ? इत्याह-- 10357

निःस्वभावत्वात् ।

नीरूपत्वात् व्यावृत्तेरिति खपुष्पवत् इति
सूक्तम्-- तस्य य10358 व्यपोह10359 ह्यवस्तुषु भावात् 10360

तुलना--तस्य वस्तुषु भावादि साकारस्यैव साधनम्--न्यायवि॰
१ । १४८ ।

तत्कथं नीरूपत्वमिति चेत् ? अत्राह—
वस्तु इत्यादि । वस्तु च तत्परिणामश्च सः सादृश्यरूपः तस्यैव वस्तुनि खण्डादौ भावात्
न एकान्तवादिकल्पितस्यापोहादेः इत्येवकारार्थः । एतदपि कुतः ? इत्याह--अविरोधात् प्रमाण
बाधाभावात् । साधनान्तरमाह--अर्थक्रिया इत्यादि । तत्रैव सदृशपरिणाम एव सङ्केतः फल
वान् व्यहारकालेऽपि तस्य भावात् नान्यत्र फलवान् विपर्ययादिति भावः । यच्चान्यदुक्तम्—

*शब्दाः सङ्केतितं प्राहुः व्यवहाराय स स्मृतः ।

तदा स्वलक्षणं10361 णे नास्ति सङ्क्तेतस्तत्र तेन न ॥ प्र॰ वा॰ ३ । ९१ इति ।

तत्राह--अन्यथा इत्यादि । अन्येन वस्तुनि सङ्केताभावप्रकारेण अन्यथा प्रत्यक्षानुमानयोरपि
[p. ५०० क ] न केवलं शब्दस्यैव निरर्थकत्वं निष्फलत्वम् । एतदेवाह--न हिर्यस्मात् तयोः प्रत्यक्षा
[p. 639 ] नुमानयोः अकारणं विषयः किन्तु कारणमेव, प10362

बौद्धापेक्षया । नाऽहेतुर्विषयः--प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । ४०६ । अहेतुश्च विषयः कथम्--प्र॰
वा॰ । नाकारणं विषयः--प्र॰ वा॰ मनोरथ॰ २ । २५७ ।

रापेक्षया इदमुक्तम् । भवत्वेवमिति चेत्;
अत्राह--कारणं व्यवहारकाले न संभवत्येव अक्षणिकतापत्तेः । तथाहि--पूर्वकालभावि कारणम्
पूर्व10363

पूर्व इति निरर्थकम् ।

सौगतानाम् । न च त10364

पूर्वकाल
भाविनि ।

त्र योगिनापि प्रवर्तितुं शक्यम् । नापि वर्त्तमाने; तस्य अकार
णत्वेन त10365

ज्ञानाविषयत्वात् ।

दविषयत्वात् । तथापि प्रवृत्तौ न प्रमाणात् प्रवृत्तः स्यात् । न च तस्य देश
भिन्नस्य तदेव10366 तदैवप्राप्तिः । नहि यदैव धूमादग्निः अनुमीयते, तदैव प्राप्यते । अप्रवृत्तिः इति
चेत्; तदकारणं नास्ति सङ्केतितवत् । तत्सदृशे भाविनि प्रवृत्तौ तत्रापि प्रवृत्तिर्यथा देवदत्त
सदृशे यज्ञदत्ते इति; तर्हि सङ्केतितसदृशे प्रवृत्तिरस्तु । भ्रा10367

सदृशे प्रवृत्तौ ।

न्तिरुपचारो वा स्यादिति चेत्;
प्रत्यक्षादौ तथैव भाविनि10368

प्रवृत्तौ भ्रान्तता स्यात् ।

। भ्रान्त्यैव त10369

प्रत्यक्षम् ।

त्प्रमाणमिति चेत्; शब्दोऽप्यस्तु, तथा च कुतः प्रमाण
द्वयम् ? अथ सङ्केतव्यवहारकालार्थयोः भिन्नसन्तानत्वात् न10370

शब्दः प्रमाणम् ।

; एकान्तेन सन्तानभेदाभावात्;
एकस्मिन्नपि देवदत्तसन्ताने सङ्केतव्यवहारयोर्दर्शनात् ।

किंच, प्रा10371

प्रत्यक्षादिना यदेव दृष्टं स्वकारणभूतं वस्तु यच्च तेन प्राप्यम् प्रवृत्तौ सत्याम्,
तयोरेकसन्तानतानिश्चयः वृत्तः इत्यभिप्रायः ।

प्य-प्रत्यक्षादिकारणयोः एकसन्तानतानिश्चयः कुतः ? सादृश्यादिति चेत्; न;
व्यभिचारात् यमलकेन । हेतुफलभावाधिकात्10372

कार्यकारणभावे सति सादृश्यात् इत्यर्थः । हेतुफल
भावः इत्यधिकं विशेषणं सादृश्यात् इति हेतौ देयमिति भावः ।

इति चेत्; न; सुगतेतरज्ञानेन10373

यदा सुगतः इतरजनज्ञानं जानाति
तदा सुगतज्ञानेन इतरजनज्ञानस्य विषयतया कार्यकारणभावोऽस्ति, सादृश्यमपि ज्ञानरूपतया विद्यते
एव, अतः तयोरेकसन्तानत्वं स्यादिति भावः ।

व्यभिचारात् ।
10374

पूर्वं रसोऽपि सन् तस्माज्जायमानः कदाचित् अन्यः
स्यात् अथवा सन्तानान्तरवर्ती सदृशो रसः स्यादिति शङ्कान निवर्तते ।

पूर्वस्य च रसत्वे चान्यस्य तत्सदृशस्य कुतश्चित् सन्निधानाशङ्कायां दुरवबोधमेतत् । नहि कार्यमेव
अनन्तरं सदृशं वा; सर्वस्यापि तथाविधस्य [p. ५०० ख ] कार्यत्वप्रसङ्गात् । ततः सूक्तम्—
कारणं व्यवहारकाले न संभवत्येव इति ।

भावि तयोः कारणम् तन्व10375 तद् भाविकाल एव संभवाप्य परः 10376 वतीत्यपरः10377

भाविकारणवादी प्रज्ञाकरः ।

; शब्दस्यापि
यदि व्यवहारकालोऽर्थः कारणं को दोषः ? चिरभावी कथं कारणमिति चेत्; कथं मरणादिः
तथाविधः10378

चिरभावी ।

अरिष्टादेः येन 10379

अरिष्टादेः ।

अतः तदनुमानं कार्यलिङ्गज 10380 ङ्गजं स्यात् ? नरकादिदेशव्यवहितं कथं
देशान्तरे शब्दकारणमिति चेत्; उक्तमत्र कथं भवतोऽपि स्वप्नान्तिकशरीरं देशान्तरे सुप्त
शरीरात् ? सुप्तादेर्वा देशान्तरनीतस्य10381

पुरुषस्य ।

पूर्वचित्तात्10382

जाग्रच्चित्तात् ।

प्रबोध इति ।

ननु यद्यर्थात् कुतश्चित् शब्दस्य जन्म; तदा10383 तदभावे10384

अर्थाभावे ।

स न भवेत्, भवति च 10385

अर्थाभावेऽपि ।

अन्य
थापीति चेत्; उच्यते--यदि 10386

भाविनः ।

प्राप्यात्दृश्यस्य जलाभासस्य10387

विपरीतज्ञानस्य ।

जन्म, कथं मरीचिकाचक्रे10388

जलज्ञानं स्यात् ।

?
नहि तत्र स्नानादिकं प्राप्यमस्ति । भ्रान्तः स इति चेत्; अन्यत्र समानम् । अर्थभावाभावयोः
[p. 640 ] एकः शब्दः10389

एक एव शब्दः कथं प्रयुज्यते ?

; कुत एतत् ? प्रतिज्ञानात्; अत एव प्राप्यार्थक्रियाभावाभावयोः जलप्रतिभास
एकः स्यात् । व्यवहारी तथा न मन्यते इत्युभयत्र समानम् । तन्न किंचिदेतस्य10390 तत् ।

ननु दृश्यप्राप्ययोरेक व्य10391 कत्वाध्यवसायत्10392 यात्दृश्य10393 श्यः व्यवहारकालेऽप्यस्ति इति
चेत्; अत्राह--विकल्प इत्यादि । विकल्पेन कल्पितं दृश्यप्राप्ययोरेकत्वं तस्मात् विकल्प
कल्पितात् । किंभूतात् ? अवस्तुनः अर्थक्रियासिद्धौ अङ्गीक्रियमाणायां स्वलक्षणदर्शनं क्व
उपयुज्येत ? न क्वचित्, विकल्पादेव सर्वदा प्रवृत्तिसद्भावात् [p. ५०१ क ] सोऽयं दृश्यप्राप्य
योरेकत्वाव्यवसायेन प्रत्यक्ष10394 क्षंभाविनि प्रमाणमिच्छन् अभ्यासेऽविकल्पकमेव इच्छतीति कथं
स्वस्थः ?

किंच, दृश्ये प्राप्यस्य कुतश्चित् सर्वथा आरोपे, ता10395

दृश्यमात्रमेव ।

वन्मात्रमेव इति कथं त10396

प्राप्तुं योग्यस्याभावात् ।

थापि प्रवृत्ति
र्यतोऽस्य व्यवहारः सुघटः स्यात् ? प्राप्ये दृश्यस्य10397

सर्वथा आरोपे सति ।

प्राप्यवदस्यापि10398

दृश्यस्यापि ।

परोक्षता इति स एव प्रवृ
त्त्यभावः । नहि परोक्षे समारोपितमन्यथा10399

प्रत्यक्षम् ।

भवति । कथञ्चिद्वादोऽनिष्टः परस्य । अथ विकल्प
कारणत्वादविकल्पः प्रमाणम्10400

इति चेत्; ।

; तत्राह--तत्कारणत्वेऽपि इत्यादि । न चेयं दृष्टिः स्वका
रणस्यैव रूपमनुकरोति इत्यनुत्र10401 नुवर्तते ।

पुनरपि युक्त्यन्तरमाह--ज्ञानं नीलेन इत्यादि ।

ज्ञानं नीलेन सारूप्यं स्वस्य रूपस्य दर्शयेत् ।

नो चेन्नीलान्तराणां वा सर्वथाऽयमसद्ग्रहः ॥ २६ ॥ ]

वर्णाद्यात्मकोऽवबोधोऽयं स्वार्थेन स्वस्य अत्यन्तसारूप्यं स्वीकरोति न तत्कारणा
दीनामपि नीलान्तराणामिति कथं सम्भाव्यम् ? यतः अनन्यभागसाधारणोऽर्थात्मा
प्रत्यक्षविषयः स्यात् । संविदां तदाकारानुकारित्वात् ।

वा इत्यवधारणे नीलेन इत्यस्यानन्तरं द्रष्टव्यः । नीलेनैव साक्षात् कारणेनैव ज्ञानं
सारूप्यं स्वस्य रूपस्य स्वभावस्य दर्शयेत् सर्वथा नीलत्वमात्रेणेव क्षणक्षयादिनापि
नो न चेत् यदि नीलान्तराणं10402 णां रूपस्य नीलेन सारूप्यं स्वस्य वा दर्शयेत् अयं पर
स्यासंग्रहः10403 सद्ग्रहः विरूपाभिनिवेशः ।

कारिकार्थमाह--अयं स्वसंवेदनविषयो वाऽवबोधो बाह्य घटादिज्ञानं सौत्रान्तिकस्य, वर्णा
द्यात्मि10404 द्यात्मकः बाह्यरूपादिप्रतिबिम्बः10405

योगाचारस्य ।

स्वार्थेन स्वस्य साक्षात् कारणेन अर्थेन नीलादि
विशेषेण स्वस्य आत्मनः अत्यन्तसारूप्यं सर्वाकारसादृश्यं स्वीकरोति न नीलान्तराणां
स्वस्य सारूप्यं स्वीकरोति । किंभूतानाम् ? तत्कारणादीनामपि इति । तच्छब्देन ज्ञानस्य
स्वार्थो नीलादिविशेषः [p. ५०१ ख ]परामृश्यते । तस्य कारणमादिर्येषां तत्सन्तानपातिनां
सर्वेषामन्येषां वा तानि तेषामपि इति कथं संभाव्यम् ? न कथंचित् । यतः संभावनात्
अनन्यभाग् असाधारणोऽर्थात्मा प्रत्यक्षविषयः स्यात् इत्यध्याहारः । एवं मन्यते--नहि
[p. 641 ] ज्ञानं स्वार्थस्यापि दा10406

उत्तराधिकारी ।

याद् इव धनम् आकारं गृह्णाति इत्युच्यते । सदृशं च तत् सर्वनीलार्थैः इति ।
यदि स्वार्थेनैव सारूप्यम्; तर्हि चित्रो मित्रानुकारीति लोके व्यपदेशो न स्यादिति ।

ननु स्वार्थस्यैव रूपं स्वीकुर्वदुपलभ्यते ज्ञानम् न नीलान्तराणाम् तेन एवमुच्यते इति
चेत्; अत्राह--तदाकार इत्यादि । तेषां नीलान्तराणाम् आकारानुकारित्वात् संविदाम् ।

भवत्वेवम्, ततः किम् ? इत्याह--प्रत्यक्षम् इत्यादि ।

प्रत्यक्षं सदसद्रूपसामान्यार्थं तथा स्मृतिः ।

प्रत्यभिज्ञा वितर्कश्च सङ्केतस्तत्र नासति ॥ २७ ॥

सदसदात्मनि प्रत्यक्षमन्यत्र स्मरणादिकं प्रमाणं तद्व्यवहारान्यथानुपपत्तेः ।
शब्दार्थविकल्पयोः तद्विषयत्वात् । तत्र समयः कर्तुं शक्यः फलवानपि तादृशस्त्रिकाल
विषयत्वात् । अन्यथा अर्थक्रियानुपपत्तेः कथं कुतश्चित् व्यवहारप्रवर्तनं यतः तत्प्रामाण्यम्,
अर्थक्रियाऽभावे तदभावात् ।

प्रत्यक्षं चक्षुरादिज्ञानम् । तत् किंभूतम् ? इत्याह--सद् इत्यादि । सच्च विज्ञानं
तस्य स्वयमुपलभ्यमानत्वात्-- उपलम्भः सत्ता प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । ५४ इति,
असच्च तत् स्वकारणकारणादिकम्, अस्य साक्षादप्रतीतेः सदसती तयो रूपं स्वभावो
न व्यावृत्तिमात्रं ततो भिन्नं वा, तत्स्वामान्यं10407 तत्सामान्यं च सदृशपरिणामलक्षणमर्थो यस्य
तत्तथोक्तम् । यथा अर्थेऽदृष्टेऽपि तत्सदृशज्ञानदर्शनदर्शनात् न10408

न इति निरर्थकमत्र ।

नीलादिता दृष्टा इत्युच्यते,
तथा शावलेयादावदृष्टेऽपि तत्सदृशखण्डदर्शनात् तत्सदृशपरिणामसामान्यं दृष्टमुच्यतामिति
भावः । तवा च 10409 तथा च यदुक्तम् अ र्च टा दि ना-- एकव्यक्तिदर्शनकाले अन्यासाम
दर्शनात् [p. ५०२ क ] कथं तदाधारं सामान्यं प्रत्यक्षतः प्रतीयते ? इति; तदनेन निर
स्तम् । भवतु प्रत्यक्षं तदर्थम्, ततः किम् ? इत्याह--तथा तेन प्रकारेण स्मृतिः सदसद्रूप
सामान्यार्थेति, तथा प्रत्यभिज्ञा तदर्था, वितर्कश्च तदर्थः सङ्केतः तत्र तस्मिन् याये
10410 न्याये सति नासति अपोहे अपि तु वस्तुनि ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--सदसदात्मनि भावाभावात्मके वस्तुनि प्रत्यक्षम् अन्यत्र स्मर
णादिकं प्रमाणम् । कुतः ? इत्याह--तद्व्यवहार इत्यादि । प्रमाणव्यवहारस्य अन्यथानुप
पत्तेरिति निवेदितमेतत् ।

ननु भवतु तत्र10411

सदासदात्मकवस्तुनि ।

प्रत्यक्षम् अन्यत्व10412 अन्यद्वाप्रमाणम्, ननु10413 नतुशब्दः तज्जो10414

शब्दजः ।

वा विकल्पः
तत्र प्रमाणम्, अ10415

सामान्य ।

न्यविषयत्वादिति चेत्; अत्राह--शब्द इत्यादि । शब्दस्वा10416 ब्दश्चाऽ र्थविकल्प
श्च न ईश्वरादिविकल्पः, तयोश्च तद्विषयत्वात् सदसदात्मकवस्तुगोचरत्वात् । तथा चोक्तम्--

*सदसद्वस्तु10417 तदतद्वस्तुवोगेषा तदेवेत्यनुशासती ।

न सत्या स्यान्मृषावाक्यैः कथं तत्त्वार्थदेशना ? ॥

आप्तमी॰ श्लो॰ ११० इति ।

[p. 642 ]

ततः किं जातम् ? इत्याह--समयः सङ्केतः तत्र सदसदात्मनि वस्तुनि शक्यः कर्त्तुं
न केवलं शक्य एव कर्तुम् अपि तु फलवानपि । कुतः ? इत्याह--तादृशः सदसदात्मनोऽर्थस्य
त्रिकालविषयत्वात् । एतदपि कुतः ? इत्याह--अन्यथा इत्याद10418 दि । अन्येन अर्थस्य त्रिकाल
विषयत्वाभावप्रकारेण अर्थस्य उत्तरकार्यस्य अनुभवस्य वा क्रिया करणं तस्याः अनुपपत्तेः इति ।
तस्याः किम् ? इत्याह--कथम् इत्यादि । कुतश्चित् प्रत्यक्षात् अनुमानाद्वा व्यवहारप्रवर्त्तनंयत
एकान्तवादिनः [p. ५०२ ख ] कथं तत्प्रामाण्यं प्रत्यक्षादिमानत्वम् । ननु यदि नाम त10419

अर्थक्रियानुपपत्तिः ।

दनुपपत्तिः
प्रामाण्यस्य किमायातम् येन तन्न स्यात् ? इत्याह--अर्थक्रिया इत्यादि ।

एवं शब्दानां वस्तुनि सङ्केतं तत्र च तत्साफल्यं प्रतिपाद्य अधुना यदुक्तम्-- विवक्षा
प्रतिबन्ध10420 बद्धजन्मानः शब्दाः तामेव सूचयेयुः इति10421

तुलना--वक्तृव्यापापारविषयो योऽर्थो बुद्धौ प्रकाशते । प्रामाण्यं
तत्र शब्दस्य नार्थतत्त्वनिबब्धनम् ।--प्र॰ वा॰ १ । ४ ।

; तद्दूषयन्नाह--वाक्यानाम् इत्यादि ।

वाक्यानामविशेषेण वक्त्रभिप्रेतवाचिनाम् ।

सत्यानृतव्यवस्था स्यात्तत्त्वमिथ्यादर्शनात् ॥ २८ ॥

वाक्येषु वक्त्रभिप्रायसूचनेषु अविशेषेण तत्त्वविषयत्वमन्तरेण सत्यानृतव्यवस्था
नोपपद्यते प्रत्यक्षवत् । संवृतेः मिथ्यैकान्तात्मकत्वात् तद्विकल्पात् कुतः तत्त्वप्रतिलम्भो
यतो वादी विजयी स्यात् । बहिरन्तश्च प्रतिक्षणं परस्परात्मकं स्वलक्षणमनुभवतोऽपि
तिमिरादिप्रत्यक्षस्य ज्ञानावरणकर्मण उदयोदीरणाभ्यामन्यत्र कुतः निरन्वयैकान्ते
विपर्ययप्रतिपत्तिः ?

पदस्य अर्थव्यभिचाराद् व्यवहारानुपयोगाद् वाक्यानां विपर्ययात्10422

अर्थव्यभिचाराभावात् ।

इति वाक्यानाम्
इत्युक्तम् । तेषां किंभूतानाम् ? इत्याह--वक्त्रभिप्रेतवाचिनाम् विवक्षितवाचिनाम् इत्यर्थः ।
केन ? इत्याह--अविशेषेण साकल्येन यथा हरिहरहिरण्यगर्भवाक्यानां तद्वाचित्वम्; तत्राह—
सत्यानृतव्यवस्था सुगतवाक्यानां सत्यव्यवस्था क ण च रा दिवाक्यानाम् अनृतव्य
वस्था या सा स्यात् न । पूर्वकारिकातो न इत्यनुवर्त्तते । क्व 10423 वक्त्रभिप्रेतवाचि
नामित्येतद्विशेषणं हेतुश्च अविशेषेण तद्वाचित्वादिति । एवं मन्यते--त10424

अभिप्राय
वाचित्वात् ।

द्वाचित्वात् यदि सुगत
वाक्यानां सत्यव्यवस्था अन्येषामपि 10425

कणादादिवाक्यानामपि ।

स्यात् । नहि तान्यपि वक्त्रभिप्रेतादन्यत्र वर्त्तन्ते । अथ
तेषां तत्त्वप्रतिपादनाभावादनृतव्यवस्था; अत एव सुगतवाक्यानामपि इ10426

अनृतव्यवस्थैव ।

यमेवास्तु । नैवम्,
अर्व 10427 अ10427

सुगतवाक्यं परम्परया अर्थ
प्रतिबद्धं नेतरवाक्यमिति ।

र्थप्रतिबन्धेतरकृतं10429 तविशेषसद्भावात् । तथाहि--अर्थेभ्यः सुगतज्ञानं10430

उत्पद्यते ।

ततो वाञ्छा
तस्याश्च वाक्यानि, नैवमन्यत्र । ततोऽपि तद्व्यवस्था अनुमान10431 नं तदा भवदुक्तम्10432 भवेत्, तदु
क्तम्-- मणिप्रदीपप्रभयोः प्र॰ वा॰ २ । ५७ इ10433

मणिबुद्ध्याभिधावतोः । मिथ्याज्ञानाविशेषेऽपि विशेषोऽ
र्थक्रियां प्रति ॥ इति शेषः ।

त्यादि इति चेत्; उक्तमत्र अनुमानवत्तेषां
प्रमाणान्तरत्वमिति [p. ५०३ क ] तन्न तद्व्यवस्था स्यादिति । कुतः स्यात् ? इत्यत्राह--तत्त्वमिथ्या
[p. 643 ] र्थदर्शनादिति । तत्त्वार्थस्य मिथ्यार्थस्य दर्शनात् प्रतिपादनात्, दृशेर्णिजन्तस्य अ10434

दर्शनात् इति ।

यं
प्रयोगः ।

कारिकार्थं कथयितुमाह--वाक्य इत्यादि । वाक्येषु सत्यानृतव्यवस्था नोपपद्यते । किं
सर्वेषु ? न, इत्याह--वक्त्रभिप्रायसूचनेषु । तेष्वपि केषुचित् सा भवतीति चेत्; अत्राह—
अविशेषेण इति । किमन्तरेण नोपपद्यते ? इत्याह--तत्त्व इत्यादि । अत्र दृष्टान्तमाह--प्रत्यक्ष
इत्यादि । न परमार्थतः तत्र तद्व्यवस्था अपि तु संवृतेः, अतः परमार्थतः तत्र तदभावसाधनं
सिद्धसाधनमिति चेत्; अत्राह--संवृतेः इत्यादि । सत्यानृतव्यवस्थाऽभावेऽपि तद्व्यवस्थाविकल्पः
संवृतिः तस्याः मिथ्यैकान्तात्मकत्वात् मिथ्यारूप एकान्तः मिथ्यैकान्तः तदात्मकत्वात् कारणात्
तद्विकल्पात् शब्दविकल्पात् कुतो न कुतश्चित् तत्त्वस्य कृतकत्वादिसाधनस्य अन्यस्य वा प्रति
लम्भो यतः कृतकत्वादिवचनात् वादी विजयी स्यात् । नहि तद्विकल्पसंवृत्या तत्त्वविषयो
व्यवस्थाप्यमानः तत्प्रतिलम्भहेतुः, अतिप्रसङ्गात् ।

स्यादेतत्--द्विचन्द्रदर्शितैमिरिकद्वयवत् सर्वत्र तद्व्यवस्था इति चेत्; अत्राह--तिमिर
इत्यादि । स्वलक्षणमनुभवतोऽपि न केवलमन्यस्य विपर्ययविप्र10435 यप्रतिपत्तिः विपरीतार्थगृहीतिः ।
किंभूतम् ? इत्याह--परस्पर इत्यादि । भेदाभेदात्मकमित्यर्थः । क्व ? इत्याह--बहिरन्तश्च
प्रतिक्षणमनुभवन्तः10436 तः [p. ५०३ ख ] कस्य ? इत्याह--प्रत्यक्षस्य । किंभूतस्य ? इत्याह—
तिमिर इत्यादि । व्याख्यातमेतत् ।

सा10437

विपरीतार्थगृहीतिः ।

तस्य कुतः ? इत्यत्राह--कुतोऽन्यत्र इत्यादि । स्वयमुदयोवी10438 दीरणाभ्यां कुतोऽन्यत्र
अपि तु ताभ्यामेव तस्य तत्प्रतिपत्तिः इति । कस्य ताभ्याम् ? इत्याह--कर्मणः । किंभूतस्य ?
इत्याह-- ज्ञान इत्यादि । कस्मिन् ?इत्याह निरन्वयैकान्त इत्याद्य10439 दि । अयमभिप्राय10440 यः—
द्विचन्द्रदर्श10441 र्शितैमिरिकद्वयस्य भ्रान्त्या शब्दव्यवहारदर्शनात् सर्वत्र तत्कल्पनाया10442 यां प्रत्यक्ष
स्यापि व्यावर्णितरूपस्य मिथ्यादृष्टेः क्वचिद् विपर्ययप्रतिपत्तिदर्शनात् सर्वत्रानाश्वासः स्यादिति ।

ननु भवतु प्रत्यक्षस्य कर्मसंश्लिष्टस्य ता10443

उदयोदीरणाभ्याम् ।

भ्यां त10444

विपर्ययप्रतिपत्तिः ।

त्प्रतिपत्तिः शब्दस्तत्त10445 शब्दस्य तु तद्विपरी
तस्य सा कुतः ? इत्याह--उदयोदीरणाभ्याम् इत्यादि ।

उदयोदीरणाभ्यां च तदावारककर्मणाम् ।

मिथ्यार्थदर्शनज्ञानान्मिथ्यार्थत्वं गिरां स्मृतम् ॥ २९ ॥

क्षायोपशमिकस्यापि भावस्य घातिकर्मोदयोदीरणाभावे तत्त्वप्रतिपत्तिः, न
केवलं तज्जन्म सारूप्याभ्याम् तदनेन कुतश्चित्तत्त्वं व्यवस्थापयितुकामेन स्वाभिप्रेत
मात्रं निरस्ततत्त्वं संसूचयितुमयुक्तम् पक्षान्तरानतिशायनात् । स्वयमभिमतस्य सत्यानृतस्य
अनृतानृतात् न कञ्चिद्विशेषं पश्यामः वक्त्रभिप्रायमात्रे तद्व्यापारोपगमात् ।

गिरां शब्दानां मिथ्यार्थत्वं स्मृतं पूर्वाचार्यैरनुज्ञातम् । कुतः ? इत्याह--मिथ्यार्थ
[p. 644 ] दर्शनज्ञानादिति । तदपि कुतः ? इत्याह--उदयोदीरणाभ्याम् । केषाम् ? इत्याह--तद्
इत्यादि । तदि त्यनेन शब्दनिमित्ते दर्शनज्ञाने गृह्येते तदावारककर्मणाम् ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--क्षायोपशमिकस्यापि इत्यादि । भावस्य ज्ञानस्य । किंभूतस्य ?
क्षायोपशमिकस्यापि क्षयोपशमप्रयोजनस्यापि । तस्य किम् ? इत्याह--तत्त्वप्रतिपत्तिः ।
कस्मिन् सति ? इत्याह--घाति इत्यादि । घातिकर्मोदयोदीरणाभावे सति इत्यर्थः । तदु
त्पत्तिसारूप्याभ्यां स्यादिति चेत्; अत्राह--न केवलं तज्जन्म इत्यादि । प्रकृतं निगमयन्नाह—
तदनेन इत्यादि । यत एवं तत् तस्मात् अनेन सौगतेन तत्त्वं चतुरार्यसत्यादिलक्षणं त्रिरूपं
हेतुलक्षणं वा वस्तु कुतश्चित् सुगतसम्बन्धिनोऽन्यसम्बन्धिनो वा वाक्याद् व्यवस्थापयितु
कामेन स्वाभिप्रेतमात्रम्, किंभूतम् ? निरस्ततत्त्वं संसूचयितुमयुक्तम् वाक्यात् इति घटना ।
अन्यथा गां प्रतिपादयितुकामेन अश्वोऽपि सूचयितुं युक्तः स्यात् । अप्रकृतत्वमुभयत्र ।
गत्यन्तरस्याभावात् तत्सूचनमिति चेत्; न; तद्भावप्रतिपादनात् ।

किंच, साधु कर्तुमशक्तिमता साधुना किमसाधु कर्त्तव्यम् ? तत्र उपेक्षैव तस्य10446

साधोः ।

न्यायो
10447 न्याय्येति भावः । कुत एतत् ? इत्याह--पक्षान्तर इत्यादि । सौगतपक्षात् नित्यादिपक्षः
तदन्तरं तस्मादनतिशायनात् स्वपक्षस्य, त10448

वक्त्रभिप्रायमात्रसूचनस्य समानत्वात् ।

त्सूचनस्याविशेषात् इति ।

ननु सौगतपक्षे वाक्यस्य क्षणक्षयविज्ञानविभ्रमशून्यैकान्ते यद्यपि विसंवादः तथापि न
रूपादौ, वक्त्रभिप्रायद्वारेण ततः तत्प्रतीतेः, पक्षान्तरे तु सर्वत्र विसंवादः तत्कथमुच्यते पक्षा
न्तरानतिशायनात् इति चेत्; अत्राह-- सत्यानृतस्य इत्यादि । सत्यं च तद् रूपादौ
अनृतं च क्षणिकत्वाद्येकान्ते सत्यानृतं शास्त्रं तस्य । किंभूतस्य ? स्वयं बौद्धेन अभिमतस्य
अङ्गीकृतस्य अनृतात् सतोऽप्यर्थस्याप्रतिपादनं तत्प्रतिपादनाभिप्रायेण सौगतैः प्रयुज्यमानं
वचनमनृतं तस्मादपि अत्यन्तासतोऽक्षणिकत्वा10449 द्येकान्तस्य प्रतिपादनाभिप्रायेण[p. ५०४ ख ]
प्रयुज्यमानहमृत10450 नम् अनृत मनृतानृत10451 तंतस्मात् कंचिद्विशेषं न पश्यामः तत्त्वज्ञानात्
इत्यर्थः । न च परस्य तदस्ति, वक्त्रभिप्रायमात्रे तद्व्यापारोपगमात्, सतोऽपि रूपादेः बहिः
शब्देनाप्रतिपादने असदविशेषात् इति भावः ।

कथं तत्त्वे अ10452

असम्बद्धात् । न विद्यते सम्बन्धो
यस्येति ।

सम्बन्धाच्छब्दात् तत्त्वज्ञानं भ10453

जैनपक्षे ।

वत्पक्षेऽपीति चेत् ? अत्राह--वाच्य
वाचकसम्बन्ध इत्यादि ।

वाच्यवाचकसम्बन्धः स्वतः शङ्काऽन्यथा कथम् ?

असङ्केतितानन्तवाच्यभेदेऽपि गिरां श्रुतौ ॥ ३० ॥

वाच्यवाचकयोः स्वतः सम्बन्धः कथञ्चित् सिद्धः परिणामविशेषात् चक्षुरूपव
दिति । कथमन्यथा किमयमाहेति वाच्यविशेषशङ्का उपपद्येत अप्रतिपन्नरूपदर्शिनः
तद्विशेषवत् । कथम् ?

[p. 645 ]

वाच्यो घटादिः वाचको घटादिशब्दः तयोः सम्बन्धोऽविनाभावः । स्वतः
स्वमाहात्म्यात् । न सङ्केतमात्रादेव इत्यर्थः । कथमन्यथा अन्येन स्वतः सम्बन्धाभावप्रका
रेण शङ्का संशीतिः । कदा ? इत्याह--गिरां शब्दानां श्रुतौ समीचीनश्रवणेऽपि न केवल
मश्रवणे । क्व ? इत्याह--असङ्केतितानन्तवाच्यभेदे । अनेन तद्भेदे न सामान्ये शङ्केति
दर्शयति ।

कारिकां विवृणोति--वाच्यवाचकयोः घटतच्छब्दयोः स्वतः सम्बन्धः । स्व10454

मीमांसकः प्राह ।

तः संभवंति
10455 संभवन् नित्यः स्यात् । औत्पत्तिकस्तु श10456

शब्दस्यार्थेन सम्बन्धः--मी॰ सू॰ ।

ब्दार्थसम्बन्धः मी॰ सू॰ १ । १ । ५स्वाभा
विक इत्यर्थः । तथा च मीमांसकपक्षः, तदुक्तम्-- नित्याः शब्दार्थसम्बन्धाः वाक्य
प॰ २ । २३ इ10457

तत्राम्नाता महर्षिभिः ।
सूत्राणां सानुतन्त्राणां भाष्याणां च प्रणेतृभिः ॥ इति शेषः ।

त्यादि; अत्राह--परिणामविशेषादि वाय10458 दिति । वाच्यवाचकयोः यः परि
णामविशेषः तदभावे उभयोरभाव इति तस्मात्, कथञ्चित् देशनादि10459 देशादिनियतत्वेन
सिद्धो निष्पन्नो निश्चितो वा सम्बन्ध इति । निदर्शनमाह--चक्षु10460 चक्षूरूपवदिति । चक्षु
10461 चक्षूरूपयोरिव तद्वत् । उपलक्षणमेतत्, श्रोत्रादिशब्दादीनां परिणामविशेषस्तत्सम्बन्धादेव
चक्षुरेव रूपमेव प्रकाशयति न ग्राणादिकं[p. ५०५ क ] रसादिकं वा ।

स्यान्मतम्--चक्षुषो रूपेण सन्तानवृत्त्याऽतिशयः कश्चिदापादितोऽस्ति, न तत्तदेव
प्रकाशयति, नैवम् अर्थेन शब्दस्य10462

कश्चिदतिशय आपाद्यते ।

, तत्कथं दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोः साम्यमिति; तदसत्; यतः
चक्षुषा रूपस्य किमिदं प्रकाशनम् ? तत्र ज्ञानजनकत्वं चेत्; स्वसमानकालभाविनि रूपक्षणे
तज्ज्ञानं जनयति, कथमन्यथा तज्जनने रूपलक्षणः10463 रूपक्षणःतत्सहकारी यतो ज्ञानेन गृह्येत,
अकारणस्याविषयत्वात् ? न च समानसमयेन त10464

रूपक्षणेन ।

त्क्षणेन चक्षुषोऽतिशयः क्रियते । तत्कारणं
10465 त10465

अतिशयकरणम् ।

त्करणं हि तज्जननात्नाऽपरम् । एकलक्षण10467 ए10467

समानसमयवर्तिनोः कार्यकारणभावे न सन्तानः स्यात्, सर्वेषामेकक्षणे एव
उत्पद्य अनन्तरं नाशात् ।

कक्षणयोश्च हेतुफलभावः सन्ताननाश
कृत् । तन्न चक्षुःसहकारिणा रूपेणकश्चिदतिशयस्तथापि तत्प्रकाशयति तत् । अथ तदु10469

वर्तमानरूपक्षणस्य उपादानेन पूर्वरूपक्षणेन ।

पा
दानेन त10470

चक्षुषः क्रियमाणः
उपकारः ।

दुपकारः क्रियमाणः तेन10471

वर्तमानरूपेण ।

कृत इत्युच्यते सन्तानापेक्षया; तदपि न सुन्दरम्; एवं हि
रसादिनापि कृतः इति स्यात् । यथैव हि 10472

पूर्वरूपम् ।

तद् रूपग्राहकरूपजनकं तथा तत्समानकालरसादेरपि ।
कथमन्यथा 10473

रूपरसयोः ।

तयोः एकसामग्र्यधीनता । नोपादानत्वेन इति चेत्; न; उपादानेतरभावस्य भेदै
कान्तेअप्रमाणत्वादिति प्रतिपादितम्, अन्वयव्यतिरेकानुकरणस्य सर्वत्राविशेषात् । भवतु
रसादेरपि तदुपकार इति चेत्; न; तस्यापि तेन10474

चक्षुषा ।

प्रकाशनप्रसङ्गात् । अयोग्यत्वान्नेति चेत्;
तर्हि योग्यतैव प्रकाशननिबन्धनमस्तु किं तदुपकारकल्पनया ?

किंच, पूर्वापररूपमेत्कणाममे 10475 रूपक्षणानामेवैकसन्तानत्वेऽपि नीलतामिव जडतामपि
तेषां 10476

चक्षुः ।

तत्प्रकाशयेत्, 10477

जडतायाः ।

तस्याः अपि तदुपकारकत्वात् अन्यथा अंशेन जन्यजनकभावः । न
[p. 646 ] चैवम् । ततो योग्यतैवास्तु इति साधूक्तम् चक्षु10478 क्षूरूपादिवदि10479

अत्र प्रतिः त्रुटिता ।

ति ।

तदनभ्युपगमे दोषमाह--कथमित्यादि । कथम् अन्यथा अन्येन स्वतः सम्बन्धाभाव
प्रकारेण उपपद्येत घटेत । का ? इत्याह--वाच्यविशेषशङ्का । किंभूता ? इत्याह--किमयमाह
इति । कुतः ? इत्याह--अप्रतिपन्न इति । निदर्शनमत्राह--रूपदर्शिनः पुरुषस्य तद्विशेषवत्
रूपविशेष इव ।

परमतमाशङ्कते निराकर्तुं कथम् इत्यादि । तत्रोत्तरमाह--यथा इत्यादि ।

यथा प्रत्यक्षभेदाः स्युः समयापेक्षनिर्णयाः ।

तथा शब्दार्थभेदाः स्युः सङ्केतापेक्षनिर्णयाः ॥ ३१ ॥

प्रत्यक्षेण विषयीकृतेषु स्वपररूपादिविशेषेषु यथा कृतसङ्केतनिश्चयपाटवाः स्वानु
भूतविशेषान् विवेचयन्ति न तथेतरे । न चैतावता इतरे अनुपलब्धा एव, सत्यपि सङ्केते
तथाऽप्रतिपत्तिप्रसङ्गात् । तथा शब्दार्थोपलम्भिनः समयस्तद्विशेषनिर्णयहेतुः । कथं पुनः
स्वाभाविकः सम्बन्धः सङ्केतादन्यथा क्रियेत ? न हि भावस्वभावाः पुरुषेच्छया परावर्त्यन्ते
निःस्वभावताप्राप्तेः ? वचनं तु दाराः षण्णगरीत्यादौ यथा वाचकत्वेन वक्तृभिर्नियम्यते
तत्तथैवानपेक्षितबाह्यार्थं परावर्त्यम् । नैतदेवम्, परमार्थतः तत्सम्बन्धव्यपदेशयोः सङ्करव्य
तिकरप्रसङ्गात् ।

प्रत्यक्षप्रमितोऽर्थः प्रत्यक्षः तस्य भेदाः अवान्तरविशेषाः यथा येन तथा योग्य
ताप्रकारेण अन्येन वा स्युः भवेयुः । किंभूताः ? इत्याह--समयापेक्षनिर्णयाः समयापेक्षः
निर्णयो येषामिति, सङ्केतग्रहणमुपलक्षणं तेन दर्शनपाटवादेरपि ग्रहणम् । तथा शब्दार्थभेदाः
स्युः सङ्केतापेक्षनिर्णयाः ।

एवं मन्यते--यथा अनुभवः स्वार्थभेदनिश्चये स्वतो योग्योऽपि, न हि तस्य तद्योग्यता निश्चयेन
क्रियते अन्योऽन्याश्रयदोष10480 षात्, न स्वसत्तामात्रेण निश्चयं तत्र जनयति क्षणभङ्गादौ प्रसङ्गात्,
अपि तु सहकारिकारणं सङ्केतादिकमपेक्ष्यत10481 क्षते तथा शब्दोऽपि स्वतो योग्यत10482

योग्यत्वादेव ।

एव स्वार्थविशेषे
सङ्केतमपेक्ष्य निर्णयं जनयति । तथादृष्टेरुभयत्र समत्वादिति ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--प्रत्यक्षेण इत्यादि । प्रत्यक्षेण चक्षुरादिदर्शनेन विषयीकृतेषु । केषु ?
[p. ५०६ क ] स्वपररूपादिविशेषेषु स्वं च प्रत्यक्षं परश्च बहिर्घटादिः तयोर्यथासंभवं ये रूपादि
विशेषाः तेषु यथा कृतसङ्केतनिश्चयपाटवाः कृतश्चासौ सङ्केतश्च तेन निश्चयपाटवं येषां ते
तथोक्ताः यथा स्वानुभूतविशेषान् विवेचयन्ति व्यवस्यन्ति न तथा इतरे अकृतसङ्केतपाटवः
10483 वाः तथा न ताव यं ति 10484 तान् व्यवस्यन्ति न चैतावता तैरितरे विशेषाः अनुपलब्धा
एव अपि तु उपलब्धाः । कुतः ? इत्याह--सत्यपि सङ्केते तथाऽप्रतिपत्तिप्रसङ्गात् । तथा
शब्दार्थोपलम्भिनः समयः सङ्केतः तद्विशेषनिर्णयहेतुः शब्दार्थभेदनिश्चयकारणम् ।

परः प्राह-- कथम् इत्यादि । कथं पुनः स्वाभाविकः वाच्यवाचकयोरात्मभूतः योग्यता
[p. 647 ] लक्षणः सम्बन्धः सङ्केतादन्यथा अर्थान्तरप्रतिपादनप्रकारेण क्रियेत । अयमभिप्रायः परस्य—
शब्दस्य वित् 10485 चेत् सर्वत्र वार्थे स सम्बन्धः, प्रतिनियते वा ? प्रथमपक्षे युगपत् ततः सक
लार्थप्रतीतिः स्यात् । इतरत्र विपरीतसमयाद् अर्थान्तरे प्रवृत्तिर्न स्यात् । अथ सङ्केतान्तराद्
अर्थान्तरप्रतिपादनयोग्यता अस्य इति चेत्; अत्राह--नहि इत्यादि । हिर्यस्मात् न भावानां
शब्दादीनामर्थानां स्व10486

अत्र प्रतिस्त्रुटिता ।

भावाः 10487

अत्र प्रतिस्त्रुटिता ।

पुरुषेच्छया परावर्त्त्यन्ते अन्यथा अन्यथा च जायन्ते ।
कुतः ? इत्याह--निःस्वभावता 10488

अत्र प्रतिस्त्रुटिता ।

प्राप्तेस्तद्भाविनामिति । शब्दस्वभावोऽपि तर्हि सङ्केतानु
10489 तान्न परावर्त्तत10490 वर्त्त्यते इति चेत्; अत्राह--वचनं न्वि 10491

अत्र प्रतिस्त्रुटिता ।

त्वित्यादि । दाराः षण्णगरीत्यादौ
यथा वाचकत्वेन वक्तृभिर्नियम्यते तद्वचनम् [p. ५०६ ख ] तथैवानपेक्षितबाह्यार्थं पराव 10492

अत्र प्रतिस्त्रुटिता ।

र्त्त्यमिति
जातपरिणामेन सम्बन्धः । 10493

तुलना--यद् यथा वाचकत्वेन वक्तृभिर्विनियम्यते । अनपेक्षित
बाह्यार्थं तत्तथा वाचकं वचः ॥ दाराः षण्णगरीत्यादौ...--प्र॰ वा॰ ३ । ६५, ६६ ।

दाराः षण्णगरी इत्यादि अत्रोदाहरणम् । एतद् दूषयन्नाह--नैतदेवम्
इत्यादि । एतत् परक 10494

अत्र प्रतिस्त्रुटिता ।

ल्पितं भाषितं परमार्थतो नैवम् । कुतः ? इत्याह--तत्स्वम्बन्ध
10495 तत्सम्बन्धे त्यादि । तयोः वाच्यवाचकयोः सम्बन्धश्च व्यपदे श10496

अत्र प्रतिस्त्रुटिता ।

श्च अस्येदं वाचकं वाच्यं
चेति प्रतिपादनं तयोः सङ्करः सर्वेषामयोगव्यवच्छेदादीनामेव व 10497 मेकत्र गमनं व्यतिकरः
परस्परविषयगमनम् तयोः प्रसङ्गात् ।

तत्प्रसङ्गोऽस्त्येव इति चेत्; अत्राह--विशेषण इत्यादि10498

तुलना--अयोगं योगमपरैरत्यन्तायोगमेव च । व्यवच्छिनत्ति धर्मस्य निपातो व्यतिरेचकः ॥
विशेषणविशेष्याभ्यां क्रियया च सहोदितः । विवक्षातोऽप्रयोगेऽपि सर्वोऽर्थोऽयं प्रतीयते ॥ व्यवच्छेदफलं
वाक्यं यतश्चैत्रो धनुर्धरः । पार्थो धनुर्धरो नीलं सरोजमिति वा यथा ॥--प्र॰ वा॰ ४ । १९०--९२ ।

।

विशेषणविशेष्याभ्यामुक्तौ च क्रियया सह ।

अयोगं योगमपरैरत्यन्तायोगं न चान्यथा ॥ ३२ ॥

व्यवच्छिनत्ति धर्मस्य निपातो व्यतिरेचकः ।

सामर्थ्याच्चाप्रयोगेऽर्थो गम्यः स्यादेवकारयोः ॥ ३३ ॥

न वै पुरुषेच्छया चित्रो धनुर्धर एव, पार्थ एव धनुर्धरः; नीलं सरोजं भवत्येवेति
अयोगव्यवच्छेदादिस्वभावस्थितवाक्येषु अन्यथात्वं संभाव्यते, तथाप्रतिपत्तिप्रसङ्गात् ।
तत एव एवकारप्रयोगविकलेष्वपि वाक्येषु सामर्थ्यात् भवत्येव अयोगव्यवच्छेदा
दिप्रतिपत्तिः, न विवक्षया तत्प्रतिपत्तिः, तद्ग्रहणत्वात् । तथैव स्यात्कारप्रयोग
विकलेष्वपि वाक्येषु स्वरूपादिप्रतिपत्तिः ।

विशेषणं नीलत्वादि विशेष्यम् उत्पलत्वादि ताभ्याम्, क्रिया भवत्यादिका तया
च सहोक्तौ द्र10499 प्रयोगे सति अयोगं योगमपरैरत्यन्तायोगं व्यवच्छिनत्ति ।
कस्य ? इत्याह--धर्मस्य । कः ? इत्याह--निपातः । किं सर्वः ? न, इत्याह--व्यतिरेचकः
[p. 648 ] एवकार इत्यर्थः । तथाहि--विशेषणेन सहोक्तौ 10500

असम्बन्धं व्यवच्छिनत्ति ।

अयोगं विशेषेण10501 ष्येण अन्ययो गं10502

अन्येन सह सम्बन्धं व्यवच्छिनत्ति ।

क्रियया
वा अ10503

अत्यन्तसम्बन्धा
भावं व्यवच्छिनत्ति, तत्र सम्बन्धमेव द्योतयति ।

त्यन्तायोगम् एवकारो धर्मस्य व्यवच्छिनत्तीति । पुरुषेच्छातो न स्वस्वभावत इति चेत्;
अत्राह--न च नैव अन्यथा उक्तापिछातः 10504 क्तोऽपीच्छातः 10505

अयोगादिकम् ।

तं त10506

विशेषणादेः ।

स्य स10507

एवकारो
निपातः ।

व्यवच्छिनत्ति तथाऽदर्श
नात् । नहि चित्रो धनुर्धर एव इत्युक्ते इच्छातोऽपि प10508

अन्यसम्बन्धस्य ।

रयोगस्य व्यवच्छेदः प्र10509

चैत्राद् भिन्नस्य मैत्रस्यापि धर्नुधरत्वाविरोधात् ।

तीतिविषः10510 षयः इतरथा यथाविन्यासमेव च इष्टार्थप्रतीतेः भिन्नप्रक्रमयोजनं सर्वत्र अयुक्तं भवेत् । स्यादेतत्—
अनादिरयं सङ्केतो विशेषणादिना सह प्रयुज्यमान एवकारोऽयोगादिव्यवच्छेदकृदिति, ततः10511

सङ्केतात् ।

तथा प्रतीतिः न शब्दस्वभाव्यात् [p. ५०७ क ] अन्यथा सङ्केते हि तथैव तं व्यवच्छिनत्ति, न वादौ
प्रसायस्ति 10512 न चात्र दोषोऽस्ति इति; तदयुक्तम्; यतः तथा सङ्केतयतोऽपि लोकस्यानिवृत्तेः । न
खलु पक्षस्यैव धर्मो हेतुः इति वाक्याद् अयोगव्यवच्छेदं प्रतिपद्यस्व इत्युक्तोऽपि लोकः तथा
प्रतिपद्यते इति ।

अत्रैव युक्त्यन्तरमाह--सामर्थ्याच्च इत्यादि । च शब्दः अपिशब्दार्थः भिन्नप्रक्रमः ।
ततोऽयमर्थः--अप्रयोगेऽपि अनुच्चारणेऽपि । कयोः ? स्यादेवकरयोः । किम् ? इत्याह--गम्यः ।
कः ? इत्याह--अर्थः । कुतः ? इत्यत्राह--सामर्थ्यात् । एतदुक्तं भवति--यदि इच्छात एव
तदर्थः प्रतीयते, तदा 10513

एवकाराद्यप्रयोगे ।

तदप्रयोगे तदिच्छास्तीति कुतो निश्चयः ? अथ च तदर्थः सामर्थ्यात्
प्रतीयते इति ।

कारिकाया युगलं विवृण्वन्नाह--चित्रो धनुर्धर एव इत्यादि । चित्रो विशेषः10514 ष्यः तस्य धनुर्धर इति विशेषणम् अस्मात् पर एवकारः, पोऽर्थोजनौ 10515 पार्थः अर्जुनः विशेष्यः
अस्माच्च परः एव स 10516 एवकारः तद्विशेषणं धनुर्धर इति, नीलं सरोजम् इति विशिष्टं कर्तृ
निर्दिष्टं तत्क्रिया भवति इति, अस्याः पर एवकार इत्येवं यथा स्तम् 10517 स्वम् अयोगा10518 गव्यव
च्छेदादिना स्वभावेन स्थितानि यानि वाक्यानि तेषु नवै नैव पुरुषेच्छया अन्यथात्वं
विपरीतत्वं संभाव्यते । कुतः ? इत्याह--तथा इत्यादि । तथा तेन पुरुषेच्छया अन्यथात्व
प्रकारेण प्रतिपत्तिप्रसङ्गात् अयोगव्यवच्छेदादिसंवित्तिप्राप्तेः । अथवा तथा सौगताभिमत
प्रकारेण प्रतिपत्तिप्रसङ्गात्' [p. ५०७ ख ] इति ग्राह्यम् । विशेषणादिसहि स तान्न 10519 सहितात्ततो
गर्दभादिप्रतीतिप्रसङ्गादिति ।

अधुना सामर्थ्याच्च इत्यादि व्याख्यातुमाह--तत एव इत्यादि । तत एव पुरुषेच्छया
अन्यथा संभावनाभावादेव सामर्थ्याद् भवति अयोगव्यवच्छेदादिप्रतिपत्तिः । क्व ? इत्याह—
वाक्येषु । किंभूतेषु ? इत्याह--एवकारतत्प्रयोगविकलेष्वपि । विवक्षया तत्प्रतिपत्तिरिति
चेत्; अत्राह--न विवक्षया तत्प्रतिपत्तिरिति । तथाहि-- पक्षधर्मस्तदंशेन व्याप्तः । प्र॰
वा॰ ३ । १ इत्यादि वाक्ये अन्यथा विवक्षायामपि नान्यथात्वं संभाव्यते प्रमाणबाधनात्,
प्रत्यक्षाभासवत् ।

[p. 649 ]

ननु यदि एवकारप्रयोगविकलानि वाक्यानि कानिचित् सन्ति, कुतः तेषु इदमवगम्यते—
अयमर्थः अत्र एवकारस्य इति ? नहि शशशृङ्गस्य अयमर्थ इति शक्यमवसातुम् । अदर्शन
मुभयत्र, इति चेत्; अत्राह--तद्ग्रहणत्वादिति । तेन सामर्थ्यलभ्येन अर्थेन ग्रहणम् उपादानं
यस्य एवकारस्य तस्य भावा त्तत्त्वात् । यथैव हि धूमः प्रतीयमानः स्वकारणमग्निं तदविना
भावाद्गमयति तथा अर्थोऽपि कुतश्चित् प्रतीयमानः स्ववाचकमव्यभिचारं10520

यथा स्यात्तथा गमयति इति सम्बन्धः ।

। तद्यथा, न10521

धु इति धातोः संज्ञा ।

धुखेऽगे
जैनेन्द्र॰ १ । १ । १८ इत्यनेन वोः 10522 धोःएवै10523 एबेपयोः प्रतिषेध उच्यमानः तयोः विकारि
विकारव द्भावं सूचयति तदभावे तयोरभावात् प्रतिषेधानुपपत्तिः । ततो ज्ञायते न वोः10524 धोः सर्वस्य खे इति, सोऽपि ज्ञायमानः श्रुतार्थापत्त्या एकदेशशब्दं गमयतीति, लोकेऽपि स्थूलबहलो
देवदत्तो दिवा न भुङ्क्ते इति वाक्यं [p. ५०८ क ] रात्रौ भुङ्क्ते इति गमयति । एतत्
स्यात्कारेऽपि अतिदिशन्नाह--तथैव इत्यादि । तेन सामर्थ्यप्रकारेण स्यात्कारविकलेष्वपि
वाक्येषु । किम् ? इत्याह--स्वरूपादि इत्यादि ।

प्रमाणविरोधं दर्शयन्नाह--चैत्रस्याद्य 10525 स्य इत्यादि ।

चैत्रस्यायोगे व्यवच्छिन्ने योगः प्रतिपादितो भवेत् ।

सर्वथा चैत्रता सिध्येन्न च स्याद्वादविद्विषाम् ॥ ३४ ॥

चैत्रो धनुर्धर एव इति...तदयुक्तम्--पक्षधर्म एव इत्ययोगव्यवच्छेन विशेषणम् ।
यदि पुनः अन्ययोगव्यवच्छेदेन पक्षधर्मं विशेषयेत् पक्षस्यैव धर्मो हेतुरिति; तद्विशेषणा
पेक्षस्य हेतोरसाधारणता अन्यत्राप्यवृत्तेः इत्ययुक्तम्, कथम् ?

10526 अयमभिप्रायः--चैत्रस्य धनुषा अयोगे व्यवच्छिन्ने योगः प्रति
पादितो भवेत् इतरथा चैत्रो धनुर्धर एव इति प्रयोगानुपपत्तिः । स10527

प्रयोगः ।

च सर्वथा,
कथंचिद्वा स्यात् ? आद्ये पक्षे चैत्रस्य धनुषा अयोगे व्यवच्छिन्ने सति न
चैत्रता सिध्येत् धनुर्भावः सिध्येत् । केषाम् ? इत्याह--स्याद्वादविद्विषाम् एकान्त
वादिनाम् इत्यर्थः । सर्वथा तस्य तेन योगे गर्दभीक्षीरतापत्तिः तयोः अन्यथा एकान्त इति भावः ।

कारिकां व्याख्यातुमाह--चैत्रो धनुर्धर एव इति इत्यादि । निगदेन10528

स्वशब्देन ।

विवृतमेतत् । ततः
किं जातम् ? इत्याह--तदयुक्तम् इत्यादि । तत् तस्मादुक्तन्यायात् अयुक्तम् अनुपपन्नम् ।
किम् ? इत्याह--पक्षधर्म एव इति अ10529

हेतुबि॰ पृ॰ ५२ ।

योगव्यवच्छेदेन विशेषणम्, पक्ष-धर्मयोरेकत्वापत्त्या
गुडयोरसतापत्तेः 10530 गुणिगुणयोरसत्त्वापत्तेः पुनः अयोगव्यवच्छेदव्यवस्थापरेण अन्यत्र10531

अन्ययोगव्यवच्छेदे ।

दूषणमुक्तम्, तद् दूषयितुं प्रकटयन्नाह--यवि10532 दि पुनः इत्यादि । पुनरिति पक्षान्तर
द्योतने अन्ययोगव्यवच्छेदेन अन्यो विपक्षः तेन अयोगः पक्षधर्मस्य तस्य व्यवच्छेदो निरासः
तेन विशेषयेत् पक्षधर्मं पक्षस्यैव धर्मो हेतुरिति कश्चिद् व्याख्याता पक्षधर्मस्तदंशेन
हेतुबि॰ पृ॰ ५२ इत्यादेः । तत्र दूषणमाह10533

धर्मकीर्तिः ।

की र्त्ति 10534

तद्विशे
षणापेक्षस्यान्यत्राननुवृत्तेरसाधारणतेति चेत्; न; अयोगव्यवच्छेदेन विशेषणात् ।--हेतुबि॰ पृ॰ ५२ ।

स्तद्विशेषणेत्यादि । स च पक्षो
[p. 650 ] विशेषणं च [p. ५०८ ख ] तत्, तस्मिन्नपेक्षा यस्य, तदपेक्षा तद्विशेषणे, तद्विशेषणा10535

अत्र प्रतिस्त्रुटिता ।

पेक्षः
तस्य । कस्य ? हेतोः लिङ्गस्य । किम् ? इत्याह--असाधारणता । कुतः ? इत्याह अ10536

अत्र प्रतिस्त्रुटिता ।

न्य
त्रापि विपक्षेऽप्यवृत्तेः । अत्र सूरिः दूषणमाह--इत्येवं परेणोच्यमानम् अयुक्तम् इत्यनुवर्त्तते ।
क 10537

अत्र प्रतिस्त्रुटिता ।

थम् इति प्रश्ने, केन प्रकारेण अयुक्तम् इति ?

अस्योत्तरमाह--अन्ययोगव्यवच्छेदात् इत्यादि10538

अत्र प्रतिस्त्रुटिता ।

।

अन्ययोगव्यवच्छेदात् सपक्ष एव सन्निति ।

सोऽपि चेत् पक्षधर्मः स्यात् एवकारस्य किं फलम् ॥ ३५ ॥

सजातीये सन्नेव हेतुरित्ययोगव्यवच्छेदे शब्दानित्यत्वे प्रयत्नानन्तरीयकत्वादेर
हेतुत्वप्रसङ्गभयात् सजातीय एव सन् इति अन्ययोगव्यवच्छेदेनैव विशेषयेत्, तथैव
विशेषितोऽपि तद्धर्मः सन् एकान्तमतिक्रम्य यदि वस्तुस्वभावेन पक्षधर्मः स्यात् तर्हि
पक्षे एव सन्निति विशेषितोऽपि सजातीये वर्तेत स्वरसतः अनेकान्तावलम्बनात् । न
च...तदन्तर्व्याप्तेः अन्ययोग...

अ10539

अत्र प्रतिस्त्रुटिता ।

न्ययोगव्यवच्छेदेन हेतुना सं10540 सन् विद्यमानः सपक्ष एव नान्यत्र तद्विरुद्धे
हेतुरिति स10541

अत्र प्रतिस्त्रुटिता ।

म्बन्धः स इत्थंभूतोऽपि चेद् यदि पक्षधर्मः स्यात् इतरथा चाक्षुषत्वादिवद्
अपक्षधर्मः स्यात्, तदपेक्ष एव सन् सपक्षे किन्न स्यात् ? स्यादेव । विशेष्येण सह एवकारस्य
उच्चारणे किं फलम् इति चेत् ? अथ तत्तुल्य एव सन् इत्यत्र किं फलम् ? अतुल्ययोग
व्यवच्छेद्य10542 दइति चेत्; अन्यत्रापि स एवास्तु । तुल्ययोगव्यवच्छेदः कस्मान्नेति चेत् ?
पक्षयोगव्यवच्छेदो भवतोऽप्यस्तु, विपक्षवत् पक्षोऽपि अन्य एव । एतत् परे परिहरन्ति इत्थम्—
अनुमेयेत् कथ10543 येऽथतत्तुल्ये सद्भावः इ10544

यदेतदाचार्येण--अनुमेयेऽथ तत्तुल्ये
सद्भावो नास्तिताऽसति । निश्चित...--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ २२२ ।

त्यत्र अनुमेये प्रथमं हेतोः सद्भावमभिधाय
तत्तुल्य एव इत्युच्यमानम् उक्तनिषेधकं न भवति, यथा द्वौ पुत्रौ जनयांबभूव नरं
नारायणमेव च इ10545

नरं च नारायणमेव चादौ स्वतः
सुतौ द्वौ जनयांबभूतव--हेतुबि॰ टीकालो॰ पृ॰ २४७ ।

ति नारायणमेव इति श्रुतिः नरमुक्तं न निषेधति, अनुक्तनिषेधपरत्वात् ।
अत्रापि इदमेवोत्तरम्--अन्ययोगव्यवच्छेदात् इत्यादि । एवमर्थं च स तु 10546 सन्सपक्ष एव
इत्यभिप्राय10547 यः । पक्ष एव सन् इत्युक्ते यथा परेण [p. ५०९ क ] पक्षधर्मः इत्युक्त्वा10548

पक्षधर्मस्तदंशेन व्याप्तो हेतुः--हेतुबि॰
पृ॰ ५२ ।

तदंशेन इत्युक्तम् ।

कारिकार्थं प्रकटयितुं सन् सजातीय एव इत्यवधारणे प10549

तत्र हेतुलक्षणमेव तत्र यः सन् सजातीये इत्यादिकं युक्तं वक्तुम्--प्र॰ वा॰
मनोरथ॰ ४ । १८९ ।

राभिप्रायं द्योतयन्नाह—
सजातीये सन्नेव इत्यादि । सजातीये सन्नेव नाऽसन् मनागपि हेतुः इत्येवम् अयो
गव्यवच्छेदे अङ्गीक्रियमाणे शब्दानित्यत्वे साध्ये प्रयत्नानन्तरीयकत्वादेः आदि शब्दादन्य
स्यापि तत्प्रकारस्य सपक्षैकदेशवृत्तेः अहेतुत्वप्रसङ्गभयात् अन्ययोगव्यवच्छेदेनैव विशेषये
ज्जनः सजातीय एव सन् इति ।

[p. 651 ]

एतद् दूषयितुं सूत्रार्थमाह--तथैव इत्यादिना । तथैव अन्ययोगव्यवच्छेदप्रकारेणैव विशेषितो
ऽपि तद्धर्मः सन् एकान्तमतिक्रम्य विशेष्येण सहोदितो निपातो व्यतिरेचकः अन्ययोगव्यवच्छेद
नियममपहाय । केन ? इत्याह--वस्तुस्वभावेन शब्दमाहात्म्येन यदि पक्षधर्मः स्यात् । तर्हि
पक्षे एव सन्निति विशेषितोऽपि सजातीये वर्त्तेत । कुतः ? इत्याह--स्वरसतः स्वभावेन
अनेकान्तावलम्बनात् । अन्ययोगव्यवच्छेदेऽपि अनुक्तस्यैव व्यवच्छेदो नेतरस्य इति योऽयम्
अनेकान्तः तस्याश्रयणात् कारणात् पक्ष एव सन् इत्युक्तेऽपि सपक्षे वृत्त्यनिषेधः । दृश्यते
हि पूर्वोक्तस्यैव एकस्मिन् वाक्ये पश्चादप्युक्तस्याऽनिषेधः, तद्यथा ।

जिन एव परा भक्तिः सर्वज्ञे नरसेविधं10550 विते । सिसासने 10551 ? तस्य सर्वदा ॥

अस्याप्रमाणत्वे प्रकृते कः समाश्वास इति न किञ्चिदेतत् ।

यत्पुनरुक्तम्--असाधारणता स्यात् इति; सोऽपि10552 सापिन दोष इति दर्शयन्नाह--न च
इत्यादि । [p. ५०९ ख ] कुतः ? इत्याह--तदन्तर्व्याप्तेः इत्यादि । विचारितमेतत् । तन्न पक्ष एव
सन् इत्युक्तेऽपि असाधारणता नाम दोषः, अय तुं स्यादिति दर्शयन्नाह--अन्ययोग इत्यादि ।

यच्चान्यदुक्तम्-- क्रियया सहोदितोऽत्यन्तायोगमेव च व्यवच्छिनत्ति निपातो
व्यतिरेचकः । प्र॰ वा॰ ४ । १९० इति; तत्र दूषणमाह--प्राप्तम् इत्यादि ।

प्राप्तं नीलं सरोजैकरूपं व्यक्तमिदं जगत् ।

नित्यं समन्ताद्भवत्येव चेन्नीलं सरोजमिति ॥ ३६ ॥

नीलं सरोजं भवत्येवेत्यत्यन्तायोगव्यवच्छेदैकान्ते स्वकालादिनियमाक्रान्तं
सर्वं नीलमयं सरोजात्मकं शाश्वतं जगत् स्यात् । ततो नीलं सरोजमित्येव न स्यात्
व्याघातादिति । कथमन्यथा अनेन पक्षस्य धर्मो भवत्येव इति नाश्रियेत ? यतोऽ
योगव्यवच्छेदेनैव विशेषयेत् ? तन्न...न च स्याद्वादे काचिदनवस्थितिः, स्वयमभिमत
वस्तुतत्त्वप्रत्यायनात् ।

नीलं सरोजं भवत्येव इति चेत् यदि तर्हि समन्तात् नित्यं सर्वदा नीलं
सरोजैकरूपं व्यक्तं यथा भवति तथा इदं जगत् प्राप्तम् । अयम् अभिप्रायः--सर्वथा,
कथंचिद्वा नीलं सरोजं भवत्येव ? प्रथमपक्षे अयं दोषः । अ10553

कथंचिदिति पक्षे ।

न्यत्र अनेकान्त इति ।

कारिकाविवरणमाह--नीलम् इत्यादि । नीलं सरोजं भवत्येवे ति एवमत्यन्तायोगव्य
वच्छेदैकान्ते अङ्गीक्रियमाणे । किम् ? इत्याह--स्व इत्यादि । काल आदिर्यस्य द्रव्यादेः स तथोक्तः
पुनःस्वशब्दो10554 ब्देनास्य कर्मधारयः तेन नियमः तेन, स च अतिक्रान्तो येन तत्तथोक्तम्, सर्वं
नीलमयं जगत् स्यात् । किं नीलमयमेव स्यात् ? न, इत्याह--सरोजात्मकं जगत् स्यात् ।
शाश्वतं नित्यं स्वकालनियमातिक्रमात् । ततः को दोषः ? इत्याह--तत इत्यादि । तस्मात् अन
न्तरैकान्तात् नीलं सरोजम् इत्येव न स्यात् । कुतः ? इत्याह--व्याघातादिति । यदिति10555

यदिति व्यर्थमत्र ।

[p. 652 ] यदि नीलमयंन सरोजात्मकम्, अथ त10556

सरोजात्मकम् ।

दात्मकंननीलात्मकम् इत्यनयोः अन्योन10557 ऽन्य
विरोधात् ।

स्यान्मतम्--नीलं सरोजं भवत्येव इति वचनेऽपि नायं दोषः यथाभावस्वभावम् अभि
धानप्रवृत्तेरिति चेत्; अत्राह--कथमित्यादि । [p. ५१० क ] अनेन10558

बौद्धेन ।

, अस्य दोषस्य अभावप्रकारेण
अन्यथा पक्षस्य धर्मो हेतुःभवत्येव इति कथं नाश्रियेत यतोऽनाश्रयणात् अयोगव्यवच्छे
देनैव विशेषयेत् । प्रकृतं निगमयन्नाह--तन्न इत्यादि ।

ननु स्याद्वादेऽपि तथैव दोषः; इत्याह--न च इत्यादि । नच नैव स्याद्वादे काचिद् अन
वस्थितिः भावानामवस्थितेरभावः । कुतः ? इत्याह--स्वयं जैनस्य अभिमतं यद्वस्तुतत्त्वं
तस्यैव प्रत्यायनात् ।

पुनरपि वक्त्रभिप्रेतमर्थं शब्दाः सूचयन्तीत्येकान्ते दूषणमाह--एवकार इत्यादि ।

एवकारः स्वतः स्वार्थे स्वक्रममनुवर्तयन् ।

वक्त्रभिप्रायमित्यत्र यथा श्रूयेत तथा परः ॥ ३७ ॥

ध्वनयो वक्त्रभिप्रायमेव सूचयन्ति इत्येकान्ते यथा एवकारः भिन्नप्रक्रमः चकारो
वेति यदा स्वार्थप्रतिपादने कथञ्चित् शक्तिस्वाभाव्यं न भवेत् स्वेच्छया क्रमं न लङ्घ्येत् ।
योगरूढेषु दाराः षण्णगरीत्यादिष्वपि भेदप्रतिपत्तौ शब्दशक्तिरेवानुगन्तव्या । विचारितं
चैतत् स्वाभाविकत्वादभिधानस्य एकशेषानारम्भः इ10559

जैनेन्द्र॰ १ । १ । १०० ।

त्यत्र भगवद्भिः पू ज्य पा दैः
शब्दानुशासनदक्षैः । पदावधिकः समयः स्वार्थप्रतिपादने पुरुषाभिप्रायाधीनश्चेत्;
न; तावन्मात्रेण व्यवहाराभावात् । पदान्तरसन्निधाने स्वत एव विशिष्टार्थप्रतिपादने
कथं वाचकस्य स्वत एव शक्तिः प्रत्याख्यायेत ? एकपदस्य नानार्थप्रतिपादनसंभवे
सर्वथा नियमासंभवात् एकान्तो न सिध्यति इत्यलं प्रसङ्गेन

एवकारः स्वार्थे अयोगव्यवच्छेदादौ श्रूयेत स्वतो बौद्धेन । किं कुर्वन् ? इत्याह—
अनुवर्त्तयन् अनुवर्त्तमानं प्रयुञ्जानः भिक्षादिवद् अचेतनस्यापि हेतुकर्तृत्वम् । किम् ?
इत्याह--स्वक्रमम् स्वस्य आत्मनः क्रमम् । तं10560

तं इति व्यर्थम् ।

किमनुवर्त्तयन् ? इत्याह--वक्त्रभिप्रायमिति ।
क्व ? इत्याह--अत्र विवक्षा शब्दार्थ इत्येकान्ते । तदन्यत्र अतिदिशन्नाह--यथा एवकारः तथा
परोऽन्यस्तादिः10561 न्यः स्यादादिः आदिशब्दः निपातराशिग्रहणार्थः श्रूयेत अनुवर्त्तयन्
स्वक्रमं वक्त्रभिप्रायम् । न चैवम्, व्यवधानेन प्रयोगेऽपि यावद्विशेषणादिना नाभि
संबध्यते, तावत् ततः तदर्थाऽप्रतिपत्तेः इति भावः ।

कारिकाविवरणमाह--ध्वनयो वक्त्रभिप्रायमेव नार्थं सूचयन्ति इत्येकान्ते सति यथा
येन प्रकारेण एवकारः भिन्नप्रक्रमः, भिन्नः विशेषणादिव्यतिक्रमेण प्रक्रमः प्रयोगपरिपाटि
र्यस्य स तथोक्तः, तस्यैय 10562 तथैव चकारो यत्तदोर्नित्यसम्बन्धात् तथैवेति गम्यते । न
केवलं चकारः किन्तु वा इति । इति शब्दः[p. ५१० ख ] प्रकारवाची वा, एवं प्रकारोऽन्योऽपि
[p. 653 ] शब्दः10563

ज्ञातव्यः ।

। तत् किं कुर्यात् ? इत्याह--क्रमं स्वविन्यासस्थितिं न लङ्घयेत् पुरुषकारणे अन्यत्र उद्दिष्टो
विशेषणादिना न सम्बन्धमर्हेत् यथान्यासमवे10564 थान्यासमेवतमर्थं गमयेदित्यर्थः । कदा ? इत्याह—
यदि 10565 यदेत्यादि यदा शक्तिस्वाभाव्यं कथंचित् केनचित् प्रकारेण निगदितेन स्वार्थप्रतिपादनेन
भवेत् । केन कृत्वा ? इत्याह--अस्तेच्छया10566 स्वेच्छया पुरुषेच्छानुवर्त्तनेन, शब्दशक्तिस्वाभाव्ये
तु तं लङ्घयेत् अन्यत्र निर्देशेऽपि विशेषणादिसम्बन्धमन्तरेण तदर्थाप्रतिपत्तेरिति । कथं तर्हि
तत्स्वाभाव्ये एकस्मिन् कामिनीकाये दाराः ब10567

इति ।

हुवचनम् ? त10568

दाराशब्दस्य ।

स्य बहुत्वे नियतत्वात् । षण्णां
नगराणां समूहे षण्णगरी इत्येकवचनम् ? अस्य एकत्र नियमात्, षण्णगरव्यतिरेकेण तत्समूहा
भावात् । दृश्यते च तद्वचनम्10569

एकवचनं बहुवचनं च ।

, ततो मन्यामहे विवक्षार्थाऽशब्दा10570 र्थाः शब्दाः इति; तत्राह—
योग इत्यादि । योगरूढेषुदाराःषण्णगरी इत्यादिष्वपि ध्वनिषु न केवलं पूर्वेषु भेदप्रतिपत्तौ
बहुत्वैकप्रतिपत्तौ शब्दशक्तिरेव अनुगन्तव्या न विवक्षामात्रम्, अन्यथा तत10571

विवक्षातः ।

एकवचनादि
प्रसङ्गात् । विचारितं चैतत्-- स्वाभाविकत्वादभिधानस्य एकशेषानारम्भः जैनेन्द्र॰
१ । १ । १००० इत्यत्र भगवद्भिः पू ज्य पा दैः शब्दानुशासनदक्षैः इति ।

पुनरपि परमतमाशङ्कते दूषयितुं पदावधिक इत्यादि । पदमवधिर्यस्य स तथोक्तः । कः ?
इत्याह--समयः शब्दागमः । स किम् ? इत्याह--पुरुष इत्यादि । [p. ५११ क ] पुन्रुषस्य वक्तुः
अभिप्रायः समिच्छा तदधीनः तदायत्तः स्वार्थप्रतिपादने इति चेत्; अत्राह--न इत्यादि ।
यदुक्तं परेण तन्न । कुतः ? इत्याह--तावन्मात्रेण पदमात्रेण व्यवहाराभावात् शब्दस्य प्रवृत्ति
रूपस्य निवृत्तिरूपस्य वा व्यवहारस्याऽयोगात् । न खलु घट इति वचनमात्रेण तद्भावः ।

स्यान्मतम्--पदान्तरेण अभिसम्बन्धाद् विशिष्टार्थप्रतिपत्तिः, ततो व्यवहार इति; तत्राह—
पदान्तर इत्यादि । विवक्षितपदाद् अन्यत् पदं तदन्तरम् तस्य सन्निधाने सति स्वत एव
आत्मनैव पुरुषकृतसङ्केतमन्तरेण विशिष्टार्थप्रतिपादने अङ्गीक्रियमाणे । न हि सर्वा वाक्यार्थ
प्रतिपत्तिः सङ्केतमपेक्षते असकृत् पूर्ववाक्यादपि केषांचित् सुधियाम् अर्थप्रतीतिदर्शनात् कथं
स्वत एव शक्तिः बाध10572 वाचकस्य प्रत्याख्यायेत ? एवमभ्युपगम्य पदावधिकस्य समयस्य
पुरुषाभिप्रायाधीनत्वमिदं दूषणमुक्तम् ।

अधुना त10573

समये ।

त्रापि त10574

पुरुषेच्छाधीनत्वम् ।

दधीनत्वं नास्तीति दर्शयन्नाह--नानार्थ इत्यादि । नानार्थस्य अनेकार्थ
स्यौकभ्य10575 स्यैकस्यपदस्य प्रतिपादनं10576 नसंभवे, यथा अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकामः
मैत्रा॰ ६ । ३६ प्रत्यत्र 10577 इत्यत्र वाक्ये अग्न्यादिपदस्य वक्त्रभिप्रायमेव शब्दाः सूचयन्तीति निय
मासंभवात् सर्वथा अयं परकीय एकान्तो न सिध्यति । तथाहि--यदि वक्त्रभिप्रायमेव शब्दाः
सूचयन्ति; तर्हि वक्तुः मीमांसकस्य अग्निः स्वेत्य10578 अ10578

अग्निं हन्तीति अग्निहः श्वा तस्य उत्रं मांसम् अग्निहोत्र
मिति ।

ग्निहः श्वा इत्यभिप्रायाभावात् कथं कीर्त्तेः10580

धर्मकीर्तेः ।

ततः स्वार्थ10581 10581

श्वा इत्यर्थस्य ।

श्वार्थ प्रतिपत्तिर्येन उच्यते--

[p. 654 ]

*तेन अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकाम इति श्रुतौ ।

खादेत् [p. ५११ ख ] श्वमांसमित्येष नार्थः इत्यत्र का प्रमा ॥

प्र॰ वा॰ ३ । ३१८ इति ।

त10583

अत्र प्रतिः घृष्टा ।

स्य व्याख्यातैव वक्ता इत्युच्यते; न; व्याख्यातृकथितार्थादधिकस्यापि सयुक्तिके
श्रोतरि प्रमेयस्य प्रतिभासनात् । पघतृक 10584 10584

प्रकरणम् ।

प्रघट्टकमुपसंहरन्नाह--इत्येवमर्थ10586 म् अलं पर्याप्तं
प्रसङ्गेन वचनपरम्परया ।

अथ मतम्--न परमाणुव्यतिरेकेण वर्णाः पदानि वाक्यानि च सन्ति अत्र10587 अन्यत्रसंवृतेः,
तत्कथमुक्तम् तद्भिदः 10588 तद्भेदः प्रतिलब्धवर्णपदवाक्यात्मा सिद्धिवि॰ ४ । १ इति ?
तत्राह--पदमित्यादि ।

पदमभिन्नं भिन्नैः स्वैः आकारैरवभासते ।

सदसद्भिर्यथा ज्ञानमात्मनीति प्रचक्षते ॥ ३८ ॥

यथादर्शनं ज्ञानतत्त्वव्यवस्थायामनेकान्तप्रसङ्गात् तत्त्वमेकरूपं कथञ्चिददृष्टपूर्वमा
स्थेयम् । तथा च व्यलीकमात्रानिर्भासमक्षरं वितथवर्णनिर्भासं पदमदृष्टपदार्थं वाक्यमप्य
प्रतिषिद्धम् अक्रमप्रतिपत्तेः । दृष्टहानिरदृष्टकल्पनेति चेत्; संवित्तावपि समानः प्रसङ्गः ।
तद्भेदाभेदात्मकत्वे अन्यत्र कः प्रद्वेषः ?

तात्पर्यमत्र--सौगतस्य चित्रैकज्ञानोपगमे जैनस्य वर्णादिःसिद्धः । तदनभ्युपगमे निरंशत
त्त्वोपगमाद् वैयाकरणस्य10589

स्फोटवादिनो मतसिद्धिः ।

इति न तथागतस्य पतस्य10590 परपक्षपाताद् विमोक्षः इति । पदम् इत्युप
लक्षणम् वर्णवाक्ययोः, ततो वर्णः पदं वाक्यं चावभासते । कैः सह ? इत्याह--आकारैः
भेदैः । किंभूतैः ? स्वैः आत्मीयैः । कथंचित् तदात्मभूतैः, अन्यथा सत्त्वासिद्धेः, समवायादि
सम्बन्धनिषेधात् । पुनरपि किंभूतैः ? इत्याह--भिन्नैः परस्परविलक्षणैः । किंभूतं तत् ? इत्याह—
अभिन्नं स्वावयवसाधारणम्, अथवा निरंशम् । पुनरपि किंभूतैः ? इत्याह--सदा10591 सदसद्भि
रिति जैनमतापेक्षया सद्भिः विद्यमानैः वैयाकरणविशेषदर्शनापेक्षया असद्भिः । अत्र
निदर्शनमाह--यथा इत्यादि । यथा येन प्रकारेण ज्ञानम् आकारैः तथाविधैःअवभासते
इत्येवं केचित् प्रचक्षते जैनाः वैयाकरणाश्च ।

ननु क्व तदवभासते ? स्वात्मनि इति चेत्; विज्ञानम्10592

विज्ञानवादः स्यात्,
अथवा विज्ञानरूपतापत्तिः ।

। अन्यस्मिन् प्रत्यक्षे चेत्; न;
तन्निषेधात्, [p. ५१२ क ] सतोऽपि तस्य10593

प्रत्यक्षस्य ।

वर्त्तमानमात्रपर्यवसानाच्च । नानुमानेऽपि; प्रत्यक्षाभावे
तदभावात्10594

अनुमानोत्पत्त्यभावात् ।

इति चेत्; आत्मनि अनेकात्मनि स्वपरसंवेदनपरिणामात्मनि तदवभासते इति
ब्रूमः । तदुक्तं न्या य वि नि श्च ये-- आत्मनाऽनेकरूपेण न्यायवि॰ १ । ८ इत्यादि ।
पू10595

नादेनाहितबीजायामन्त्येन
ध्वनिना सह । आवृत्तिपरिपाकायां बुद्धौ शब्दोऽवभासते ॥--वाक्यप॰ १ । ८५ । न्यायकुमु॰ टि॰ पृ॰ ७४९ ।

र्वपूर्वर्णश्रवणाहितसंस्कारस्य अन्त्यवर्णश्रवणात् पूर्ववर्णस्मरणे सति मानसं प्रत्यक्षमुपजायते,
[p. 655 ] तत्रावभासते इत्येके10596

स्फोटवादिनः ।

। तदसत्यम्; निरंशैकस्वभावे तत्र क्रमभाविवर्णादिप्रतिभासायोगात् । शेषं
चिन्तितमत्र ।

कारिकां विवृण्वन्नाह-- यथादर्शनमित्यादि । दर्शनानतिक्रमेण यथादर्शनं ज्ञानतत्त्व
व्यवस्थायां क्रियमाणायाम् अनेकान्तप्रसङ्गात् अनेकान्तात्मकवर्णादिप्रसङ्गात् कारणात् तत्त्वं
ज्ञानं वस्तु, किंभूतम् ? एकरूपम् निरंशमास्थेयम् । पुनरपि किंभूतम् ? इत्याह--कथंचित्
प्रत्यक्षादिप्रकारेण स्वसंवेदनाद्वैतादिप्रकारेण वाऽ दृष्टपूर्वम्, न हि निरंशं ज्ञानं पुरुषवत् द्रष्टुं
शक्यम् । इष्यत एव तथाविधं ज्ञानतत्त्वमिति चेत्; अत्राह--तथा च तेन च तथाविधज्ञाना
भ्युमगमप्रकारेण अक्षरम् अप्रतिषिद्धम् इति गत्वा सम्बन्धः करणीयः । किंभूतम् ? इत्याह—
व्यलीकमात्रानिर्भासं व्यलीकोऽसत्यो मात्राणां ह्रस्वादीनां निर्भासो यस्मिन्निति । न केवलम्
अक्षरम् अपि तु पदमप्यप्रतिषिद्धम् । किंभूतम् ? इत्याह--वितथवर्णनिर्भासं तथा वाक्यमपि
अप्रतिषिद्धम् । किंभूतम् ? इत्याह--दृष्टपरमार्थम् 10597 अदृष्टपदार्थम् असत्यपदप्रतिभासम् ।
कुत एतत् सर्वम् ? इत्याह--अक्रमप्रतिपत्तेः इत्यादि । [p. ५१२ ख ]

परमाशङ्कते दूषयितुं दृष्टहानिः इत्यादि । दृष्टस्य मात्रादिभेदस्य हानिः अदृष्टस्य
निरंशाक्षरादेः कल्पना इति चेत्; अत्राह--संवित्तावपि न केवलम् अक्षरादौ समानःप्रसङ्गो
दोषः । न समानः तत्र चित्रैकरूपत्वोपगमात् चित्रप्रतिभासाप्येकैव बुद्धिः प्र॰
वार्तिकाल॰ ३ । २२० इत्यादि वचनादिति चेत्; अत्राह--तद् इत्यादि । तस्याः संवित्तेः
भेदाभेदात्मकत्वे अन्यत्र वर्णादौ कः प्रद्वेषः भेदाभेदात्मकत्वस्य यत्तत्र10598

अक्षरादौ ।

त10599

भेदामेदात्मकत्वम् ।

न्न भवेत् ?

नानु 10600 ननु नादृष्टपूर्वं ज्ञानतत्त्वमिष्यते येनायं दोषः, अपि तु दृष्टम्, स्वसंवेदनात्मकस्य
परोक्षत्वविरोधात् । तत्पुनरभिन्नमिव अवभासते । तदुक्तम्--

अविभागोऽपि बुद्ध्यात्मा प्र॰ वा॰ २ । ३५४ इत्यादि,

मन्त्राद्युपप्लुताक्षाणाम् प्र॰ वा॰ २ । ३५५ इत्यादि च ।

तत्राह--अभिन्नम् इत्यादि ।

अभिन्नमन्यथा ज्ञानमात्मानमवभासयेत् ।

नाक्रमं सक्रमं कुर्यात्तज्ज्ञानं पदमविद्यया ॥ ३९ ॥

यदि पुनः ज्ञानपरमाणवः सर्वथा भिन्नाः; कुतस्तत्त्वमन्यथा प्रतिभासेरन् ?
वेद्याकारः पुनः वेदकाद्याकारविलक्षण एव संवित्स्वभावमतिवर्तेत अर्थान्तरवत् ।
वेदकाकारः तद्व्यतिरेकेणासंवेद्यः कथं चेतनः यतः तस्य स्वसंवित्तिः स्यात् ? तन्न
तदभेदैकान्ते विभ्रमवशादन्यथावभासः, बहिरपि विभ्रमवशात् निःकलस्यैव पदादेर
न्यथावभासः कल्पेत ।

अभिन्नमविभागं ज्ञानं यत् सौगतेष्टम् अन्यथा ग्राह्यग्राहकसंवित्तेर्भेदवन्तमिव
[p. 656 ] आत्मानं स्वस्वरूपमवभासयेत् । कया ? अविद्यया । तत्किं कुर्यात् ? इत्याह—
नाक्रममित्यादि । अक्रमं कमरहितं सक्रमं क्रमवदिव कुर्यात् गृह्णीयात् करोतेः क्रिया
सामान्यवाचित्वात् । किम् ? न कुर्यादेव तज्ज्ञानम् ? किम् ? पदम्, उपलक्षणमेतत्
वर्णादेः । कया ? अविद्यया इति ।

स्यान्मतम्--न ज्ञानमन्यथा आत्मानमवभासते, चतप्रतिसदा 10601 तत्प्रतिभासाद्वयस्याव
भासनात् । केवलं विकल्पबुद्धिः ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदकलुषितमिव थदव्य 10602 त10602

प्रतिभासाद्वैतम् ।

दध्यवस्यति ।
तत एव 10604

धर्मकीर्तिना ।

केनचिदुक्तम्-- ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदवानिव लक्ष्यते प्र॰ वा॰ २ । ३५४
न गृह्यते इति10605

इत्युक्तमपि तु लक्ष्यते--आभाति इत्युक्तम् ।

; तत्राह--यदि पुनः इत्यादि । यदि चेत् पुनः इति वितर्के । ज्ञानपरमा
णवः । किंभूताः ? इत्याह--[p. ५१३ क ] सर्वथा भिन्नाः परस्परव्यावृत्ततनवः तत्त्वम्
इत्यव्यारो10606 त्यध्याहारोऽन्यथा बंध10607 स्कन्धस्य निःकलत्वासिद्धेः । ततः किम् ? इत्याह--कुतः
कारणात् न कुतश्चित्, कथंचिदेकत्वेन उपलक्षणमेतत् तेन स्थूलत्वेन दीर्घत्वेन सावयवत्वेन
प्रतिभासेरन् । नहि यद्रूपं यन्न भवति तद्रूपेण स्वग्राहिणि ज्ञाने तत् प्रतिभाति, इतरथा चक्षुषि
रूपं च रसात्मना प्रतिभासेत । नास्ति च तत्परमाणुषु प्रत्येकं समुदितेषु वा तदेकत्वादिकमिति,
प्रतिभा सन्ते च, संहृताशेषविकल्पदशायामपि स्थूलस्यैकस्य दर्शनात् । तदुक्तं धर्म की र्त्ति ना पि--

*सरूपयन्ति किं ज्ञानं स्थूलाभासं च तेऽणवः ।

प्र॰ वा॰ २ । ३२१ इति10608

ते परस्परं भिन्ना अणवः तज्ज्ञानं स्थूलाभासं स्थूलाकारं केन रूपेण सरूपयन्ति ? यदणुस्वरूपम
स्थूलमस्ति न तत् ज्ञानारूढम् । यच्च ज्ञानारूढं स्थौल्यं नाणुषु तदस्ति ।--प्र॰ वा॰ मनोरथ॰ ।

।

स्यान्मतम्--नाभात्येष आकारः, स तु ग्राह्याकारोऽसन्नेव मायामरीचिप्रभृतिप्रति
भासवदसत्त्वेऽप्यदोषः प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । २११ इति वचनादिति चेत्; अत्राह—
वेद्याकार इत्यादि । वेद्याकारः ग्राह्याकारः स्थूलैकरूपः यदि इत्यनुवर्तते पुनः वेदकाद्या
कारविलक्षण एव, वेदकः येनासौ वेद्याकारो गृह्यते, तदभावे तदप्रतीतिः । स्वतः प्रतीति
रिति चेत्; प्राप्तं ज्ञानत्वम् इति चित्रैकतत्त्वसिद्धिः । न चैतत् परस्य पथ्यम्, ततो ज्ञानादन्य
एवासौ । स आदिर्यस्य, संवेदनाकारस्याप्यभावे तदसिद्धिः । नहि क्रियारहितं कर्म अस्ति,
तदेवाकारः तस्माद् विलक्षण एव भिन्न एव संवित्स्वभाव10609 वं ज्ञानस्वरूपं स्वसंवेदन
लक्षणमतिवर्त्तेत अतिक्रामेत्, वेद्याकारोऽचेतनः स्यात् इत्यर्थः । तथा च यदवभासते
तज्ज्ञानं यथा सुखादि इत्यस्य अनेन व्यभिचारः । [p. ५१३ ख ]

अनेन नान्योऽनुभाव्यो बुद्ध्यास्ति प्र॰ वा॰ २ । ३२७ इत्यादि निरस्तम् ।

अत्र निदर्शनमाह--अर्थान्तरवत् इति । नीलार्थाद् अन्योऽर्थः तदन्तरम् पीत्यादि 10610 पी
तादि तदिव तद्वत् इति । यथा पीतं नीलस्वभावमतिवर्त्तते तथा वेद्याकारोऽपि संवित्स्वभाव
मिति । यदि वा, संवित् कर्त्री स्वभावं नीलबोधरूपताया10611 तयाद्व्यात्मानं विषयज्ञानं
[p. 657 ] 10612 नतज्ज्ञानविशेषाच्च द्विरूपता । प्र॰ समु॰ १ । १२ इ10613

विषयज्ञानतज्ज्ञानभेदाद् बुद्धेर्द्विरूपता । स्मृतेरप्युत्तरे काले न ह्यसावविभावितः ॥--प्र॰
समु॰ ।

ति वचनात् अतिवर्त्तेत निरा
कारा स्यात् इत्यर्थः । वेदकाकारे दूषणमाह--वेदकाकारः । किंभूतः ? असंवेद्यः । कथम् ?
इत्याह--तद्व्यतिरेकेण ग्राह्याकारव्यतिरेकेण कथंचित् प्रत्यक्षादिप्रकारेण । नहि नीलादिव्यति
रेकेण निरंशं ज्ञानमनुभूयते । कथं चेतनोऽय मतदाकारो यतः चेतनत्वात् स्वसंवित्तिः तस्य
स्यात् । निगमनमाह--तन्न इत्यादि ।

ननु न वेद्याकारः संवेदनादन्यः, किन्तु परमार्थतोऽतद्वत्यपि10614

वेद्याकारशून्यापि संवित्तिः संवेदने ।

त10615

वेद्याकारसहितेव ।

द्वतीव प्रतिभातीति चेत्;
अत्राह--तदभेदैकान्ते विभ्रमवशादन्यथावभासः संशतयेव प्रतिभासनम् । अत्रोत्तरं बहिरपि
न केवलम् अन्तः, विभ्रमवशादन्यथाऽवभासः कल्पेत । कस्य ? पदादेः । किंभूतस्य ?
निःकलस्यैव ।

ननु वर्णदिस्फोटस्य तदवयवा व्यञ्जका इष्यन्ते, तेषां चाविद्यति10616 चाभिव्यक्तिक्रिया
व्यापारः । नहि मरीचिकाजले10617 लंक्वांति द10618 काञ्चिद्र्थक्रियां विधातुमलमिति चेत्; अत्राह—
मिथ्याकारैः इत्यादि ।

मिथ्याकारैर्यथा ज्ञानमेकं जातुचित्तथा ।

10619

द्विधा भावः द्वैध्यम् ।

द्वैध्यं मिथ्याक्रमैः वाक्यं व्यज्यते व्यञ्जकैः पदैः ॥ ४० ॥

नानानिर्भासैरेकं ज्ञानं यदि वितथैरर्थैरपि व्यज्येत; वितथक्रमैः पदैः वाक्यं
व्यङ्ग्यं किन्न भवेत् विशेषाभावात्

मिथ्या असत्यैराकारैः अंशैः यथा येन तद्द्वारेण प्रतिपत्तिप्रकारेण ज्ञानम् एकम
द्वयं द्वैध्यं त्यद्यत10620 व्यज्यते जातुचित् कदाचित् तथा मिथ्याक्रमैः मिथ्या क्रमो येषां
[p. ५१४ क ] तैः इति । वाक्यम् उपलक्षणमेतत्, तेन वर्णः10621 र्णैः पदं व्यज्यते । किं कैः ?
इत्याह--व्यञ्जकैः वर्णपदवाक्यावयवैः इति ।

कारिकाविवरणमाह--नाना इत्यादि । नानाभि10622 निर्भासैः वेद्याद्याकारैः एकं निरंशं
वितथैरर्थैरपि यदि व्यज्येत ज्ञानं वितथक्रमैः पदं10623 पदैःवाक्यं व्यङ्ग्यं किन्न भवेत् ?
भवेदेव । कुतः ? इत्याह--विशेषेत्यादि ।

ननु नित्यो व्यापी च स्फोटः प10624

नानेकावयवं वाक्यं पदं वा स्फोटवादिनाम् । निरस्तभेदं पदतत्त्वमेतत्...--स्फोटसि॰ श्लो॰
२९, ३६ । वर्णातिरिक्तो वर्णाभिव्यङ्ग्योऽर्थप्रत्यायकः नित्यः शब्दः स्फोट इति तद्विदो वदन्ति
...--सर्वद॰ पृ॰ ३०० । द्रष्टव्यम्--न्यायकुमु॰ पृ॰ ७४५ टि॰ ९ ।

रैरिष्यते । न च तथाविधस्य वेदनमिति चेत्; अत्राह—
न ज्ञायेते त्यादि ।

न ज्ञायेत नोत्पद्येत न नश्यत्येकमञ्जसा ।

धीवर्णपदवाक्यादि तद्वित्तिवितथात्मना ॥ ४१ ॥

[p. 658 ]

प्रत्यक्षानुपलम्भसाधने कार्यकारणभावे न किञ्चित् कस्यचित् कार्यम्, निष्कल
साक्षात्कृतेरसंभवात् । तत एव न नश्येत् उपलब्धिमत्त्वात्

न ज्ञायेत न गृह्येत नोत्पद्येत न नश्यत्येकमञ्जसा परमार्थेन । किं तत् ?
इत्याह--धीवर्णपदवाक्यादि आदिशब्देन शब्दब्रह्मादिपरिग्रहः । केन हेतुना ? इत्याह—
तद्वित्तैरि 10625 तद्वित्ति इत्यादि । तस्य ज्ञानत्व-जन्म-नाशस्य वित्तिः तद्वित्तिः तस्या वितथो
य आत्मा स्वभावः तेन । एतदुक्तं भवति--यदि ज्ञानमज्ञातमपि स्वरूपमात्रपर्यवसितं क्षणि
कम् अहेतुफलभूतम् अनंशं चोच्यते; र्हि10626 तर्हि वर्णादिकमदृष्टमपि नित्यव्यापितया इष्यताम् ।
अस्यानुपलम्भेन असत्त्वं ज्ञानेऽपि समानमिति ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--प्रत्यक्ष इत्यादि । कार्यकारणभावे अङ्गीक्रियमाणे । किंभूते ?
इत्याह--प्रत्यक्षानुपलम्भसाधने । किं जातम् ? इत्याह--न इत्यादि । किंचित् जाग्रद्विज्ञानं
स्वापादिविज्ञानं वा कस्यचित् चक्षुरादेः वासनादेर्वा कार्यं न तथा किंचित् सुबन्तमिदमन्यद्वा10627

मिङ्न्तम् ।

पदं वाक्यं वा कस्यचित् ताल्वादेः गगनस्य वायोः शब्दस्य वा न कार्यम् । कुतः ? इत्याह—
निष्कल इत्यादि । निष्कलस्य ज्ञानादेः निरंशस्य या साक्षात्कृतिः [p. ५१४ ख ] तस्याः
असंभवात् । मा भूत् तत्कार्यं तत्, तथापि अनित्यं स्यादिति चेत्; अत्राह--तत एव तदसंभ
वादेव न नश्येत् । एतदपि कुतो10628 तः ? इत्याह--उपलब्धि इत्यादि । ततः संन्नि10629 सन्नि
त्यमेव तदिति भावः ।

ननु ज्ञानस्य निष्कलस्य10630

अविभागस्य ।

साक्षात्कृतेरसंभवेऽपि विभ्रमाकारैरनुमानादिति चेत्; अत्राह—
ज्ञानतत्त्वस्य इत्यादि ।

ज्ञानतत्त्वस्य निर्भासैस्तादात्म्यं नास्ति सर्वथा ।

तथा भ्रान्तैस्तदुत्पत्तिर्यत्तैस्तदनुमीयते ॥ ४२ ॥

ज्ञानतत्त्वं निरंशं न प्रत्यक्षम्, यदङ्गीकृत्य स्फोटमुपालभेरन्, सर्वविकल्पातीतं
निरंशं तत्त्वं यदि सांशमिव लक्ष्यते न प्रत्यक्षेण गृह्यते; तदितरत्रापि समानम् । अनादि
निधनं सादिनिधनवत् अक्रमं क्रमवदिव प्रतिभासते इति तत्त्वस्य कुतश्चित् स्वभावतः
सिद्धौ सत्यां स्यात्, अन्यथा सर्वत्रानाश्वासप्रसङ्गात्, सर्वथा विभ्रमस्य असिद्धेः

ज्ञानतत्त्वस्य निरंशस्य निर्भासैः ग्राह्याद्याकारैः नास्ति तादात्म्यं सर्वथा
भ्रान्तैः हेतुपदमेतत् वितथत्वादिति । नहि अभ्रान्तस्य भ्रान्तेन तादात्म्यं विरोधात् । तथा
नास्ति तदुत्पत्तिः तस्य तैः यद् यस्मात् तादात्म्यात् तदनुमीयते तैराकारैरिति ।

ज्ञानतत्त्व मित10631

मिततत्त्व इति व्यर्थमत्र ।

तत्त्व मित्यादिना कारिकार्थमाह-- ज्ञानतत्त्वम् किंभूतम् ? इत्याह—
10632

अत्र पाठस्त्रुटित आभाति ।

निरंशं यद् विज्ञानतत्त्वम् अङ्गीकृत्य आश्रित्य स्फोटम् उपालभेरन् सौगताः शब्दब्रह्म
वा, तन्न प्रत्यक्षम् इति ।

10633

प्रत्यक्षानुपलम्भसाधनः कार्यकारणभावः ।--हेतुबि॰ पृ॰ ५४ ।

[p. 659 ]

यत्पुनरुक्तम्10634

पृ॰ ६५६ प॰ ८ ।

--भेदवानिव लक्ष्यते न गृह्यते इति; तत्राह--सर्वान् सत्त्वादीन् विकल्पा
न् अतीतं तत्त्वं ज्ञानस्वरूपं यदि निरंशं वेद्यंस10635 वेद्याद्यंशविकलं सत् सांशमिव सभेदमिव
लक्ष्येत 10636 क्ष्यते विकल्पेन व्यवसीयेत 10637 यते न प्रत्यक्षेण गृह्यते; तद् अनन्तरोक्तम् इतर त्रापि
पदादावपि समानम् । शक्यं हि वक्तुम्--अविकल्पबोधेन पदादि अक्रमं प्रतीयते, तदुत्तरकाल
भाविन्या तु विकल्पबुद्ध्या सक्रममिव व्यवसीयते । ननु सकलं ज्ञानं स्वरूप एव मग्नं कथं
पदादौ भिन्ने प्रवृत्तिमत् ? स्वरूपे मग्नमिति कुतः ? इ10638

यदि स्वरूपमग्नं न स्यात्तदा ज्ञानमेव न स्यात् ।

तरथा, ज्ञानं तत्र भवे 10639 तन्न भवेत् ।
लक्षणान्तराभावात् इति चेत्; अ10640

लक्षणान्तरा
भावादेव ।

त एव पदरूपेऽपि [p. ५१५ क ] मग्नमित्यप्यस्तु । तथाऽदर्शना
न्नेति चेत्; इतरत्र समानम् । तथा कल्पनमुभयत्रापि ।

भवतु तर्हि वा 10641 वर्णपदवाक्यादि जन्मादिरहितम् इति चेत्; अत्राह--अनादि
इत्यादि । न विद्यते आदिनिधने जन्मविनाशौ यस्य तदनादिनिबंधस्यादि 10642 निधनम् तत्
सादि निधनवदक्रमं हेतुफलक्रमरहितं क्रमादिव10643 क्रमवदिव हेतुफलक्रमवदिव प्रतिभासत
इति एवं तत्त्वस्य ज्ञानादिस्वरूपस्य कुतश्चित् प्रत्यक्षात् अनुमानात् अन्यतो वा10644

प्रमाणात् ।

स्वभावतः
स्वभावेन सिद्धो10645 द्धौ निर्णीतौ सत्यामेवं10646 व स्यात्, अन्यथा स्वभावतः तत्सिद्ध्यभावप्रकांरेण
सर्वत्र सुखादावपि अनाश्वासप्रसङ्गात् । तथाहि--'न सुखादिकं नाम किंचन, केवलं सुखादिक
मिव न 10647 व तत् प्रतिभासते, प्रतिभासत इव इत्यपि स्यात् । न10648

प्रतिभासाद्वैतवादी प्राह ।

नु नास्त्येव सुखादिनीलादि
व्यतिरेकेण परस्य प्रतिभासनम्, सुखादिनीलादेश्च विचार्यमाणस्यायोगात्, प्रतिभासनेऽपि
भ्रान्तता इति चेत्; अत्राह--सर्वथा इत्यादि । निरूपितमेतत् ।

अत्राह प्र ज्ञा क रः-- प्रतिभासमानस्य विभ्रमायोगात् प्रतिभासाद्वैतमस्तु
इति; तत्राह--ध्वनिभ्यः इत्यादि ।

ध्वनिभ्यो वाचकं भिन्नं श्रद्धेयं विदुर्बुधाः ।

ज्ञानतत्त्वं विनिर्भासाद् व्यतिरिक्तं तथाऽन्यथा ॥ ४३ ॥

यथादर्शनमिति परीक्षानिमित्तं न भवति, प्रमाणागोचरं । तन्न...

ध्वनिभ्यः पदादिव्यञ्जकेभ्यो वाचकं स्फोटाख्यंभिन्नमर्थान्तरभूतं श्रद्धेयंश्रद्धागम्यम् न
प्रमाणगम्यं स्यात् । अन्यथा तथा ज्ञानतत्त्वं श्रद्धेयं विदुर्बुधाः । किंभूतम् ? इत्याह—
विनिर्भास इत्यादि । विधा10649 विविधोविचित्रो वा सुखादिनीलादिनिर्भासः तस्माद् व्यति
रिक्तमिति । अत्रायमभिप्रायः--प्रतिभासाद्वैतं स्तम्भादिस्वभावम्, अन्यद्वा स्यात् ? प्रथमपक्षे
आह-- यथादर्शनम् प्र॰ वा॰ २ । ३५७ 10650

यथादर्शनमेवेयं मानमेयफलस्थितिः ।
क्रियतेऽविद्यमानापि ग्राह्यग्राह्यकसंविदाम् ॥--प्र॰ वा॰ ।

इत्यादि परीक्षायाः [p. ५१४ ख ] निमित्तं न
भवति, जीवादितत्त्वाप्रतिकूलं हि तत् इति । द्वितीये दोषमाह--प्रमाणागोचरम् इत्यादि । तन्न
युक्तम्-- अज्ञातार्थप्रकाशो वा इति पारमार्थिकं प्रमाणलक्षणम् प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰
३० इति ।

[p. 660 ]

उपसंहारमाह--तन्न इत्यादि ।

सांप्रतं सौगतस्य अनवस्थितचेष्टितं प्रकटयन्नाह--बहिरर्थोऽस्ति इत्यादि ।

बहिरर्थोऽस्त्यनाकारा बुद्धिश्चाप्यनाकृतिः ।

असंभाव्याननुमेयेत्याकुलं किमतः परम् ॥ ४४ ॥

बहिरन्तर्ज्ञेययोः विधिप्रतिषेधैकान्तसंवृतिवादान् परस्परविलक्षणानवलम्ब्य किम
प्याकुलं कथयन् कथं स्वस्थात्मा नाम यतोऽयं परीक्षकसमयमवतरति ?

बहिरर्थोऽस्ति अर्थाकारा वुद्धिश्चास्ति इति सौत्रान्तिकाः । नास्ति बहिरर्थः अर्था
कारा नीलाद्याकारा10651

बुद्धिरेव ।

, तत्रैव लोकस्य अर्थ इति व्यवहारात् ए10652

अर्थाकारा इति कथनम् ।

वमभिधानम् बुद्धिरस्तीति योगा
चाराः । बहिरपि10653 रिवबुद्धावपि परमाण्वाकारपरिहारेण व्यवस्थितस्य स्थूलस्य नीलाकारस्य असंभवात्
अनाकृतिः न विद्यते आकृतिः नीलाद्याकारो यस्याः सा अनाकृतिः बुद्धिरस्ति इत्यन्यः10654

माध्यमिकः ।

तद्विशेषः10655

योगाचारविशेषः ।

।
नीलादिपरिहारेण प्रत्यक्षे तदप्रतिभासनाद् ब्रह्मवदिति, सद्भाव्याभ्रान्तान्यर्था10656 न्तार्थान्यथानुपप
पत्त्याऽनुमेयाऽनाकृतिर्बुद्धिः मीमांसकबुद्धेरिव । अर्थदृष्टतया तस्यापि क्वचिद् भ्रान्त्या सहदर्शना
भावात् न ततस्तदनुमानम् इत्यसंभाव्याऽननुमेयेत्येवमा कुल मनवस्थितत्वं किमतः
परम् ? अपि तु इदमेव आकुलत्वम् ।

अथवा दृष्टापलापित्वेन सौगतस्य चौयन्द10657 चौर्यं दर्शयन्नाह--बहिरस्ति इत्यादि ।
बहिरर्थो विचेतनो घटादिरस्तिप्रमाणवलाबलं वा 10658 बलावलम्बी विद्यते, तथापि नास्ति बहिरर्थः ।
बुद्धिरनाकृतिरस्ति तथापि अर्थाकारा संभाव्या अहमहमिकया स्वसंवेदनाध्यक्षनिश्चेबा10659 या तथाप्यसंभाव्या सुखादिनीलादि [p. ५१६ क ]व्यतिरेकेण अध्यवसेयेत्येवमाकुलम् असम्बद्धं
वचनम् किमतः परम् इदमेव प्रमाणवादिताभिधानात् 10660 भिघातात् ।

कारिकाविवरणमाह--बहिरन्तर्ज्ञेय इत्यादि । बहिर्ज्ञेयं घटादि अन्तर्ज्ञेयं बुद्धिसुखादि
तयोः पूर्वं विधिश्च पुनः प्रतिषेधश्च तावेकान्तौ च संवृतिवादश्च तान् । किंभूतान् ?
परस्परविलक्षणान् अन्योऽन्यपरिहारस्थितस्वभावान् । किम् ? अवलम्ब्य आश्रित्य आकुल
मनवस्थितम् किमपि रूपादि10661

आदिपदेन वेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानस्कन्धपरिग्रहः ।

स्कन्धजातं दुःखादि10662

आदिपदेन समुदयनिरोधमार्गलक्षणार्यसत्य
परिग्रहः ।

जातं वा कथयन् कथं स्वस्थात्मा नाम यतः
स्वस्थात्मत्वादयं सौगतः परीक्षकसमयमवतरति । द्वितीये तु व्याख्याने बहिरन्तर्ज्ञेययोः यो
विधिः स्वरूपादिचतुष्टयेन, यश्च प्रतिषेधो विपर्ययेण भावेनै10663 तावेव एकान्तौ प्रधानधर्मो
10664 र्मौतयोः संवृतिवादान् कल्पनाशिल्पितधर्मभेदवचनविशेषाविति10665 षानिति ग्राह्यम् । शेषं
पूर्ववत् ।

तर्हि सर्वस्य वस्तुनो विचार्यमाणस्पादयो10666 स्याऽयोगात् सकलशून्यतैव भवत्विति चेत्;
अत्राह--एतत् वस्तुबलागतम् इत्यादि ।

[p. 661 ]

एतद्वस्तुबलागतं जगदिदं शून्यं यदाप्तोऽब्रवीत्,

यस्माद्वस्तु विचार्यमाणमखिलं नावस्थितं चेतरत् ।

लोकेऽयमवधेयवाक्किल महाकष्टं प्रविष्टः कलिः,

एकान्तग्रहरक्तरक्तपटवाचालविप्रलब्धाकुलः ॥ ४५ ॥

यदाप्तः सुगतोऽब्रवीत् तदेतद् वस्तुबलागतम् अर्थसामर्थ्येनागतम् । किं तत् ?
इत्याह--जगदिदं शून्यम् इति । कुतः ? इत्याह--यस्मात् इत्यादि । यस्मात् कारणात्
वस्तु च इतरजातं 10667 रच्च तत् विचार्यमाणम् अखिलं निरवशेषं नावस्थितम् । च
इत्यवधारणे इति एवमयं ध र्म की र्त्तिः लोकेऽस्मिन्न अववेयवाक् 10668 न् अवधेयवाक् आदेयवचनः किल महाकष्टं प्रविष्टः कलिः । किंभूतोऽसौ ? इत्याह--एकान्तग्रहेन
10669 हेण रक्ताः त एव रक्तपटाश्च वाचालाश्च तैः पूर्वं विप्रलम्भः 10670 लब्धः वञ्चितः
[p. ५१६ ख ] पश्चादाकुलः प्रमाणप्रमेयविकलवचनादिति ।

इति र वि भ द्र पादोपजीवि-अ न न्त वी र्य विरचितायां सि द्धि वि नि श्च य
टी का यां शब्दसिद्धिर्नवमः प्रस्तावः ।

[p. 662 ]

दशमः प्रस्तावः

१० अर्थनयसिद्धिः

प्रमाणसिद्धिविधानानन्तरं नयसिद्धिं विधित्सुः तदादौ तदर्थसंग्रहवृत्तमाह--ज्ञातॄणाम्
इत्यादि ।

ज्ञातॄणामभिसन्धयः खलु नयास्ते द्रव्यपर्यायतः,

द्वेधा द्रव्यमनन्तपर्ययपदं भेदात्मकाः पर्ययाः ।

तच्छुद्धिभिदया नया बहुविधाः सप्तादितोऽर्थाश्रयाः,

चत्वारोऽत्र च नैगमप्रभृतयः शेषास्त्रयं शब्दतः ॥ १ ॥

प्रमाणेन प्रत्यक्षादिना स्वार्थं जानन्ति ज्ञातारः तेषाम् अभिसन्धयः प्रमाणप्रमितार्थैक
देशावसायकल्पाः खलु स्फुटं नयाः । नयसामान्यलक्षणमेतत् । तद्भेदमाह--ते नया द्वेधा
द्वाभ्यां प्रकाराभ्यां व्यवतिष्ठत10671 न्ते इत्यध्याहारः । कुतः ? इत्याह--द्रव्य इत्यादि । द्रव्यतो
द्रव्यमाश्रित्य पर्यायतः पर्यायाणोना10672 यानाश्रित्य द्रव्यार्थिकपर्यायार्थिकनया इत्यर्थः ।
द्रव्यस्वरूपमाह--द्रव्यम् अनन्तपर्ययपदम् अनन्ताः पर्यवसानरहिताः पर्ययाः पर्यायाः
परिणामा इत्यर्थः तेषां पदं स्थानम् । उपलक्षणमेतत्--तेन अनादिपर्ययपदम् इत्यपि ग्राह्यम्,
अनेन नित्यैकरूपं द्रव्यमपास्तम् । निरूपितं चैतत् । त10673

द्रव्यम् ।

त् पर्यायाणां पदम् इत्यनेन 10674

पर्यायाणाम् ।

तेषां स्वातन्त्र्यं
निषेधति । त10675

पर्यायवत् ।

द्वद्द्रव्यस्य किं पदम् ? द्रव्यान्तरम् इति चेत्; तस्यापि तदन्तरम् इत्यनवस्था ।
स्वतन्त्रं तदिति चेत्; पर्यायाः तथा सत्त विशेषहेतु 10676 सन्तु विशेषहेत्व भावादिति चेत्;
उक्तमत्र--चित्रैकज्ञाने नीलादिनिर्भासवत् परतन्त्राणां सदा 10677

पर्यायाणाम् ।

तेषामवभासनात् तज्ज्ञानवदेव । न
च तस्य अवश्यम् अपरस्थानान्वेषण10678 णं न्यायोपपन्नम् । अनादिपर्ययपदम् इत्यनेन जीवा
देर्द्रव्यस्य सादित्वं प्रत्याचष्टे । [p. ५१७ क ] अनन्तपर्ययपदम् इत्यनेनापि प्रदीपादेः त10679

सान्तत्वं प्रत्याख्यातं
भवति ।

त्त्वम्,
उ10680

जीवादिद्रव्यस्य सादित्वे, प्रदीपादेः सान्तत्वे च ।

भयत्रोक्तप्रमाणबाधनात् ।

न10681

नैयायिकः प्राह ।

नु यदा द्रव्यादयो भिन्नाः समवायेन च तत्र वर्तन्ते, तदापि तेषां तत्पदम्, तत्कुतोऽस्य
व्युदास इति चेत् ? अत एव, द्रव्यपर्यायसमवायानाम् अन्योऽन्यं भेदैकान्ते किं कस्य पदम्
इति न निश्चयहेतुरस्ति । पर्यायस्वरूपमाह--भेदात्मकाः भेदः परस्परव्यावृत्तिः आत्मा
स्वरूपं येषां ते तथोक्ताः पर्याया 10682 पर्ययाः इति परियन्ति भेदम् इति व्युत्पत्तेः । ननु पर्याया
इति निपातनं बाधकमिति तदसिद्धिरिति चेत्; न; पर्यायार्हर्णोत्पत्तौ वुन् जैनेन्द्र॰
२ । ३ । ९२ इत्यत्र पर्याय इति निपातनात् । सिद्धावपि न्यायपरिणायपर्यायः जैनेन्द्र॰
[p. 663 ] २ । ३ । ३६ इति निपातनं क्रियमाणं ज्ञापकम् तदनित्यत्वस्य इति उभयसिद्धेरिति । पुनरपि
तद्द्वैविध्यं दर्शयन्नाह--तच्छुद्धि इत्यादि । तेषां द्रव्य-पर्यायाणां स्तद्विश्च 10683 शुद्धिः तच्छुद्धिः द्रव्यस्य शुद्धिः पर्याय10684 यानिराकृतिः, पर्यायाणां शुद्धिः तेषां परस्परापेक्षा, तयोर्द्वन्द्वैक
वद्भावेन नपुंस्त्वह्रस्वादेशः । तदेव तस्य वा भेदतश्च10685 भिदा भेदः तया द्वेधा इति
घटना10686

सम्बन्धः ।

। पृर्वंसुनयापेक्षम्10687

द्वैविध्यमुक्तम् ।

, इदं तु सुनयदुर्नयापेक्षं द्वैविध्यम् इति विशेषः । पुनरपि तेषामवान्तर
भेदं दर्शयन्नाह--बहुविधाः । अपि कियन्तः ? इत्याह--सप्त इति । द्रव्यपर्यायतः इति
वा अत्रापि द्रष्टव्यम् । सप्तस्वपि अवान्तरभेदोऽस्ति इति दर्शयन्नाह--आदित इत्यादि ।
सप्तानां नयानाम् आदौ आदितो ये च10688

तुलना--अत्थपप्पवरं सद्दोवसज्जणं वत्थुमुज्जुसुत्तंता ।
सद्दप्पहाणमत्थोवसज्जणं सेसया विंति ॥--विशेषा॰ गा॰ २७५३ । लघी॰ श्लो॰ ७२ । त॰ वा॰ पृ॰
२६१ । नयवि॰ पृ॰ २६२ । प्रमाणनय॰ ७ । ४४, ४५ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २३ । नयप्र॰ पृ॰ १०४ ।

त्वारो नैगमप्रभृतयः अत्र लोके ते अर्थाश्रयाः
अर्थप्रधानाः शेषाः शब्दादयः । कियन्तः ? त्रयं स्ते10689 ते किम् ? [p. ५१७ ख ] इत्याह—
शब्दतः शब्दमाश्रित्य प्रवर्तयन्त 10690 र्तन्ते इति ।

एतदेव वृत्तं विवृण्वन्नाह--ज्ञानम् इत्यादि ।

ज्ञा10691

तुलना--णाणं होदि पमाणं ण+ओ वि णादुस्स हिदयभावत्थो । णिक्खेवो वि उवा+ओ जुत्ती+ए अत्थपडि
गहणं ॥--ति॰ प॰ गा॰ ८३ । ज्ञानं प्रमाणमात्मादेरुपायो न्यास इष्यते । नयो ज्ञातुरभिप्रायः युक्ति
तोऽर्थपरिग्रहः ॥--लघी॰ श्लो॰ ५२ । प्रमाणसं॰ पृ॰ १२७ । उद्धृतोऽयम्--ध॰ टी॰ संत॰ पृ॰ १६ ।

नं प्रमाणमित्याहुः नयो ज्ञातुर्मतं मतः ।

ताभ्यामधिगमोऽर्थानां द्रव्यपर्यायशालिनाम् ॥ २ ॥

ज्ञानमेव इत्यवधारणात् सन्निकर्षादेरसंविदितात्मनः व्युदासः । स्यात्कारमन्तरेण
मत्यज्ञानादेः व्युदासे कथञ्चिदनभिमतात्मनापि व्युदस्येत । ज्ञानं प्रमाणमेवेत्युच्यमाने
अनभिमतेनापि प्रसज्येत अकिञ्चित्करादेरतिचारणात् तदविसंवादनियमाभावात्,
अनधिगतार्थाधिगमलक्षणत्वात् । नयस्य प्रमाणात्मकत्वे पृथग् वचनमनर्थकम्, अन्यथा
कथं तेनाधिगमो नाम यतः प्रमाणनयैरधिगमः प्रतिपाद्येत, तन्न; ततस्तत्त्वाधिगमोपपत्तेः
तत्परीक्षालक्षणत्वान्नयस्य । द्रव्यार्थिकपर्यायार्थिकद्वयविचारे सति परमार्थप्रतिपत्त्य
विरोधात् ।

ज्ञानम् इति वचनात् ज्ञानमेव इति द्रष्टव्यम्, एवमन्यत्रापि, अन्यथा तद्वचनमनर्थकम्,
प्रमाणम् इत्यस्य तं तं10692 मतम्10692

इत्यनेन सम्बन्धः ।

। नयमाह--ए10694

प्रमाणमूलत्वात् ।

तन्मूलत्वात् नयो ज्ञातुः प्रमाणवतो मतम्
अभिप्रायः मतः । किमर्थं प्रमाणनयनिरूपणमिति चेत् ? अत्राह--ताभ्यां प्रमाणनयाभ्याम्
अधिगमो निर्णयः प्रमाणनरयैधिगमः त॰ सू॰ १ । ६ इति वचनात् । केषां
किंभूतानाम् ? इत्याह--अर्थानाम् इत्यादि10695

अत्र किम्भूतानाम् इति प्रश्नस्य उत्तरेण द्रव्य
पर्यायशालिनाम् इति भवितव्यम् ।

।

[p. 664 ]

कारिकाविवरणं ज्ञानमेव इत्यादि । ज्ञानमेव प्रमाणम् इत्यवधारणात् सन्निकर्षादेः ।
किंभूतस्य ? असंविदात्मनः मत्यज्ञानादेः व्युदासो निरासः प्रमाणत्वेन ।

ननु भवता अत्रानुग10696 त्रागमानुसारिणा ज्ञानपदेन मत्यज्ञानादिकं निराक्रियते, सौगतादिना
अभ्रान्तादिपदेन ततः तस्माद् भवतः को विशेष इति चेत् ? अत्राह--कार10697 स्यात्कार मित्यादि ।
स्यात्कारमन्तरेण मत्यज्ञानादेः कथंचित् केनापि त10698

तद्व्यवच्छेदक ।

च्छेदकविशेषेण10699 षणप्रकारेण व्युदासे
इत्यनेन का10700

कात् इति व्यर्थमत्र ।

त् सम्बन्धः । अत्र दूषणम्--अभिमतात्मनापि सौगतादिभिः येनात्मना स्वसंवेदनादि
स्वभावेन मत्यज्ञानादेः प्रामाण्यमभिमतम् तेनापि न केवलं द्विचन्द्रादिरूपेण व्युदस्येत
मत्यज्ञानादिरिति । विचारितं चैतत् । न चैवम्, अतः सर्वत्र स्यात्कारोऽपेक्षा10701 क्ष्य इति भावः ।

ननु ज्ञानेप्रामाण्यंनिय10702

निश्चितं प्रामाण्यम् ।

तमुपदर्शितं ज्ञानं त्वनियतम् [p. ५१८ क ]अप्रामाण्यमपि गच्छेत्;
तन्न युक्तम् मतिश्रुतावधिमनःपर्यकेवलानि ज्ञानम् । तत्प्रमाणे त॰ सू॰
१ । ९, १० इति, इति चेत्; अत्राह--ज्ञानं प्रमाणमेव इत्युभयावधारणमत्र इति भावः ।
एकान्तवादिनोऽप्येवं स्यादिति चेत्; अत्राह--अनभिमत इत्यादि । स्यात्कारमन्तरेण
इत्यनुवर्त्तते । यतोऽयमर्थः--स्यात्कारमन्तरेण ज्ञानं प्रमाणमेव इत्युच्यमाने येनात्मना तत्प्रमाण
मनभिमतं परस्य तेनापि प्रसज्येत प्रमाणमिति । कुतः ? इत्यत्राह--अकिञ्चित्करादेः
इत्यादि । स्वापादौ बोधोऽकिञ्चित्करः प्रवृत्त्यनङ्गत्वात् । मत्र 10703 अ10703

स्वापादौ ।

त्र तदभावे प्रबोधोऽनुपादानः
स्यात् । जाग्रच्चित्तोपादान इति चेत्; समानसमयसुप्तपित्रादि विधो10705 दिचित्तोपादानः कुतो न
स्यात् ? भिन्नकालत्वात्10706

इति चेत्; ।

; इतरत्र समानम् । भिन्नसन्तानत्वात्10707

उपादानोपादेयाभावात् ।

; अन्यत्रैकः सन्तान10708

उपादानोपादेयभावः ।

इति
कुतः ? उपादानोपादेयभावात्10709

इति चेत्; ।

; अन्योऽन्यसंश्रयः; तथाहि--विवक्षितजाग्रच्चित्तप्रबोधयोः एक
सन्तानत्वे सिद्धे सति उपादानोपादेयभावः, तत्र सति एकसन्तानत्वमिति । तत एव पितापुत्र
जाग्रच्चित्तप्रबोधयोः एकः सन्तानोऽस्तु । त10710

उपादानोपादेयाभावात् ।

दभावान्तेति चेत्; स कुतो मतः ? भिन्नसन्तान
त्वात्; अयमपरोऽन्योऽन्यसंश्रयः--तदभावे भिन्नसन्तानत्वम्, अतश्च तदभावः । अथ भिन्न
शरीरवर्त्तित्वात् न जनकजाग्रच्चित्तं जन्यप्रबोधोपादानकारणम्; तर्हि सुप्तशरीरचित्तात् स्वप्ना
न्तिकशरीरचित्तं तस्माच्च सुप्तदेहे चित्तम् स्वापशरीरप्रबोधचित्तं वाऽचेतनोपादानं स्यात् । कथं वा
ऐहिकदेहचित्तात् परलोकदेहचित्तम् ?

किंच, [p. ५१८ ख ] देवदत्तजाग्रत्सुप्तप्रबुद्धशरीरैकत्वं भेदैकान्ते कथम्10711

भवति ।

? उपादानो
पादेयभावात्; अत एव अन्यत्राप्यस्तु । यदि पुनः भिन्नदेशयोः जनकापत्यशरीरयोः न उपा
दानोपादेयभावः; सुप्तस्वप्नान्तिकदेहयोर्न स्यात् । अन्यत्र सुप्तस्य अन्यत्र प्रबोधश्च, चित्तयोः
भिन्नदेशयोरपि उपादानोपादेयभावो न शरीरयोः इति चिन्त्यमेतत् ।

स्यान्मतम्--पितृशरीरे तदवस्थ एव ततः कथम् उपादेयमपत्यशरीरं जायत इति10712

चेत्; ।

; कथं
सुप्तशरीरे तदुच्छ्वासादौ वा तदवस्थे स्वप्नान्तिकशरीरोच्छ्वासादिकम्10713

जायते ।

? तन्न किञ्चिदेतत् ।

[p. 665 ]

अथ मतम्--विवक्षितजाग्रच्चित्तानुकारित्वदर्शनात् प्रबोधस्य तदेतदुपादानम् । तथाहि—
रुष्टस्य सुप्तस्य मूर्च्छितस्य वा तदनुरूप एव प्रबोधो लक्ष्यते, पुनः शस्त्रादिग्रहणादिना इति;
तन्न; नियमाभावात् । कदाचित् प्रसन्नस्य व्यामोहवतो वा प्रबोधस्य दर्शनात् । कदाचित्
कथंचित् तदनुकारित्वम् अन्यत्रापि । तथाहि--गर्भे शुक्रशोणितसंपातानन्तरं कुतश्चिन् मृते
पितरि कालान्तरादौ पुनरपत्यं जायमानं चेतसापि तदनुकारि प्रतीयते । अपि च, यदि दीर्घकाल
व्यवहितमपि उपादानकारणम्; ज्ञानस्य आलम्बनकारणं त10714

दीर्घकालव्यवहितम् ।

थाविधं किन्न स्यात् ? भवतु को दोष
इति चेत्; भ्रान्त्यभावः, तैमिरिके अन्यदेशादेः केशोण्डुकादेः प्रतिभासनात् । व्यवहारी नैवं मन्यते
इति चेत्; व्यवहितात् जाग्रच्चित्तात्प्रबोधमप्यसौ10715

व्यवहारी ।

न मन्यत इति [p. ५१९ क ] समानम् ।
न हि सुप्तस्य व्यवहारी मृतव्यवहार ना च चशति 10716 रमारचयति किन्तु विशिष्टाकारदर्शनात्
चैतन्यमनुमिनोति । स्वयमनुपलक्षितं त10717

सुप्ते ।

त्तत्र10718

स्वयमनुपलक्षितम् ।

कथमस्तीति चेत् ? मानसमध्यक्षं त10719

स्वयमनुपलक्षितम् ।

थाविधं कथमस्ति ?
यथा तत्10720

मानसमध्यक्षम् ।

आगमे पठ्यते तथा स्वापादिचेतनापि । नचानयोरवस्थयोः विशेषः । सोक्ष्यं सोपगत्
10721 स्वोपगतमनुपलक्षितम् अस्ति इति वदति न परोपगतमिति स्वेच्छाचारी ।

ननु नीलमिदं पीतमिदमिति निर्णयात्मकं मानसं प्रत्यक्षं लक्षितमेवास्ते इत्यपरः; उक्तमत्र—
इन्द्रियव्यापारदशायां तत्कल्पनेइन्द्रियजमेव तत् इत्यस्यैव नामान्तरकरणम् । न च अन्या रूपाद्य
वभासिनी दशाऽस्ति, यत्कल्पना स्यात् । सत्यस्वप्नदशा इति चेत्; तत्र तर्हि पूर्वं पश्चात्
चाक्षुषव्यापाराप्रतीतेः इन्द्रियज्ञानेन जनितम् न्यायबि॰ १ । ६ इति10722

स्वविषयानन्तरविषयसहकारिणा इन्द्रियज्ञानेन समनन्तरप्रत्ययेन जनितं
तन्मनोविज्ञानम् ।--न्यायबि॰ ।

व्याहन्यते ।

कथमेवं योगिप्रत्यक्षं त10723

मानसप्रत्यक्षम् ।

त्प्रत्यक्षं न स्यात् ? अथ अभ्यासदशायां मानसं तदिष्यते; तत्रेदं
चिन्त्यते--प्राप्यभाविविषयम्, वर्त्तमानविषयं वा ? प्रथमपक्षे तदेव तत्र प्रमाणं नेन्द्रियजमिति
अप्रामाण्यमस्य विकल्पवत् । इतरत्र मानसस्याप्रामाण्यम् अप्रवर्त्तकत्वात् । अपिच, वर्तमाने
अक्षाणां व्यापारः तत्र मानसम्10724

स्वीक्रियते ।

, भाविनि न 10725

चाक्षुषव्यापारः ।

तद्व्यापारः तत्र इन्द्रियजम् इति व्याघातो महानिति ।

स्यान्मतम्--इन्द्रियव्यापारावस्थायां प्रत्यक्षद्वयं मानसम् इन्द्रियजं च सदा प्रवर्त्तते
इति; तर्हि नैयायिकस्येव सौगतस्यापि अस्य सर्वदा द्विःप्रतिभासंभवेत् रूपादीनाम् । अथ
मनुषे यदुत अनिर्णयात्मना मानसेसि10726 सेन [p. ५१९ ख ] तिरस्कारादिन्द्रियज्ञानमविकल्पमनुपल
क्षितमास्ते तथा स्वापादिसंवेदनं तथाविधं मिद्धदितिरस्कृतमस्तु इति साधूक्तम्--स्वापादिबोधः
इति । स आदिर्यस्य संशयविपर्यासकरस्य स तथोक्तः तस्यातिचारणात् विज्ञानाभिमतात्मनापि
प्रसज्येत इति ।

भवतु तस्यापि प्रामाण्यमिति चेत्; अत्राह--तद् इत्यादि । तस्य अकिञ्चित्करादेः
अविसंवादस्य नियमेन अवश्यंभावेन असंभवात् । अथवा तस्मिन् अविसंवादकस्य10727 दस्ययो
नियमः तस्याऽसंभवात् । स्यात्कारमन्तरेण अनभिमतात्मनाप10728 पिप्रसज्येत इति । भवतु
10729

चैतन्यम् ।

[p. 666 ] तदसंभवः, तथापि तस्य प्रामाण्यम् अज्ञातार्थप्रकाशनादिति चेत्; अत्राह--अनधिगत इत्यादि ।
ततः सूक्तम् ज्ञानं10730 नमेव प्रमाणमिति ।

नयोज्ञातुर्मतं मतः इति न व्याचष्टे सुगमत्वात् । केवलं तत्र चोद्यं परिहर्त्तुं कुर्व
न्नाह--नयस्य इत्यादि । नयस्य प्रमाणात्मकत्वे पृथक् वचनमनर्थकम्, ज्ञानं प्रमाणम्
इत्येतावदेव वक्तव्यम् तथा च परैकवाक्यता । त10731

नयस्य ।

स्य त10732

प्रमाणात्मकत्वम् ।

दात्मकत्वं नास्ति, ततः पृथग्वचनमिति
चेत्; अत्राह--अन्यथा प्रमाणात्मकत्वाभावप्रकारेण कथं तेन नयेनाधिगमो नाम स्वार्थव्यवसायो
नाम यतस्तेन अधिगमात् प्रमा णनयैरधिगमः 10733

इति ।

तत्त्वार्थसू॰ १ । ६ प्रतिपाद्येत
त त्त्वा र्थ सू त्र कृ ता । नहि अप्रमाणेन कस्यचिदधिगमः, प्रमाणपरीक्षानर्थक्यप्राप्तेः इति
भावः । तत्रोत्तरम्--न इत्यादि । यदुक्तं परेण तन्न; कुतः ? इत्याह--ततो नयात् तत्त्वस्य
जीवादेः अधिगमोपपत्तेः । एतदपि कुतः ? इत्याह--तत्परीक्षालक्षणत्वात् [p. ५२० क ] तस्य
जीवादेः परीक्षा विचारः सैव लक्षणं स्वरूपं यस्य तस्य भावात् तत्त्वात् नयस्य इति, ततः
तदधिगमोपपत्तिः । कुत इति चेत् ? अत्राह--द्रव्य इत्यादि । द्रव्यार्थिकपर्यायार्थिकयोः नययोः
द्वयेन द्वयस्य वा विचारे सति परमार्थप्रतिपत्तेः परमार्थस्य परमार्था वा प्रतिपत्तिः तस्याः
अविरोधात् । सुविचारितं तत्त्वं सुस्थिततरं भवतीति परीक्षकन्यायः ।

ननु यदि त10734

नयात् ।

तः तदधिगतिः; तर्हि प्रमाण 10735

अत्र प्रतिः घृष्टा ।

त्वापत्तिस्तस्य तल्लक्षणत्वात् । तथा च
अन्त्यचोद्यपरिहारो नान्यस्य 10736 नाद्यस्य इति चेत्; अत्राह--स्यात् प्रमाणात्मकत्वेऽपि
इत्यादि ।

स्यात्प्रमाणात्मकत्वेऽपि प्रमाणप्रभवो नयः ।

विचारो निर्णयोपायः परीक्षेत्यवगम्यताम् ॥ ३ ॥

स्वयं साक्षात्कृतेऽपि विवाददर्शनात् पुनः ऊहापोहाभिप्रायमन्तरेण न तत्र तत्त्वा
भिप्रायाभिनिवेशः यतः सर्वत्र तदनुष्ठानम् । प्रत्यक्षोपलम्भस्य परीक्षेतरयोरविशेषात्,
तावताऽर्थसिद्धौ न कस्यचित्तत्त्वज्ञानं स्यात् । कुतः पुनस्तत्त्वज्ञानमन्यद्वेति चेत्; सुन
यदुर्णयाभ्याम् । समानेऽपि साक्षात्करणे अभिप्रायभेदात् तत्त्वेतराभिनिवेशोपपत्तेः तन्नि
ष्ठत्वात् परीक्षायाः

स्यात् भवेत् प्रमाणभावः प्रमाणात् अनेकान्तग्रहणरूपात् प्रभव उत्पादो यस्य
स तथोक्तः ततो भिन्न इत्यर्थः, हेतुफलयोः कथंचिद्भेदात् । कोऽसौ ? इत्याह--नय इति ।
प्रमाणगृहीतैकदेशाव्य10737 शाध्यवसायाभिप्रायः । कस्मिन् सत्यपि ? इत्याह--प्रमात्मकत्वेऽपि ।
नयस्य तदात्मकत्वं कुतः ? इत्याह--निर्णयोपायो नयो गतः 10738 यतः । सोऽपि कुतः ?
इत्याह--विवागे10739 विचारो यतः । ननु प्रत्यक्षादेरपि सविकल्पकवादिनो विचारो भवति,
ततोऽस्य को विशेष इति चेत् ? अत्राह--परीक्षति परीक्षा इति नित्यः क्षणिको वा भावः
अनेन प्रकारेणेति या परीक्षा सा नये10740 नय इत्येवमवगम्यताम् ।

[p. 667 ]

स्यान्मतम्--प्रमाणपरिच्छिन्नार्थैकदेशे नयः10741

प्रवर्तते ।

, तस्य च प्रमाणत एव सिद्धेः, नहि समुदायाः
तदेकदेशसिद्धिमन्तरेण सिध्यन्ति । वृक्षः प्रचलन् सहावयवैः प्रचलति, ततः किं तत्र नयेन
इति ? तत्राह--स्वयम् इत्यादि । स्वयं [p. ५२० ख ] प्रतिपत्रा साक्षात्कृतेऽपि उपलक्षण मेत10742

अत्र प्रतिस्त्रुटिता ।

त्,
तेनाऽभिहितेऽपि अनुमितेऽपि विवाददर्शनाद् वस्तुनि पुनः पश्चात् ऊहापोहाभि
प्रायमन्तरेण नु10743 न तत्र10744

अत्र प्रतिस्त्रुटिता ।

तत्त्वाभिप्राययाभिनिवेशः तत्त्वरुचिर्यतः तदनुष्ठानं सर्वत्र
बहिरन्तश्च इति । तदभिप्रायमन्तरेणाऽपि10745

अत्र प्रतिस्त्रुटिता ।

तत्त्वेऽतिप्रसङ्गात्, अभिमतवदनभिमतेऽपि तद
भिनिवेशप्रसङ्गात् । प्रत्यक्षमेव अतिप्रसङ्गं निवारयतीति चेत्; अत्राह--प्रत्यक्षोपलम्भस्य
प्रत्यक्षेण दर्शनस्य परीक्षेतरयोरविशेषात् कारणात् तावता तदुपलम्भमात्रेत्यै10746 त्रेणै वार्थसिद्धौ
अङ्गीक्रियमाणायां तत्त्वज्ञानं न कस्यचित् परीक्षकस्य इतरस्य वा स्यात् इतरस्मात् परीक्षको
न भिद्येतेति परीक्षाऽनर्थिका भवेत् इति यावत् । परः पृच्छति--कुतः कारणात् पुनः तत्त्वज्ञा
नमन्यद्वाऽतत्त्वज्ञानं वा इत्येवं चेत् ? अत्रोत्तरमाह--सुनयदुर्णयाभ्याम् इति । सुनयेन तत्त्व
ज्ञानं दुर्णयेन अतत्त्वज्ञानम् । सौगतादिवदेतदिति चेत्; अत्राह--समानेऽपि जैनैकान्तवादिनोः
साक्षात्करणे अभिप्रायभेदात् अभिप्रायस्य ज्ञावभिसत्त्वेः 10747 ज्ञात्रभिरुचेःअर्थानुसारित्वेतरत्वकृत
विशेषात् तत्त्वेतराभिनिवेशोपपत्तेः । तदपि कुतः ? इत्याह--तन्निष्ठत्वात् नयस्वरूपत्वात्
परीक्षायाः ।

तद्भेदं सुनयदुर्णयत्वं च दर्शयन्नाह--तत्र इत्यादि ।

तत्र मूलनयौ द्रव्यपर्यायार्थगोचरौ ।

मिथ्यात्वं निरपेक्षत्वे सम्यक्त्वं तद्विपर्यये ॥ ४ ॥

परीक्षा भेदाभेदप्रतिष्ठा द्रव्यपर्यायविषयद्वैविध्यात् नयद्वैविध्यमाह । तत्र अन्योऽ
न्याविनाभावप्रतिपत्तिः प्रमाणम्10748

तुलना--धर्मान्तरादानोपेक्षाहानिलक्षण
त्वात् प्रमाणनयदुर्णयानां प्रकारान्तरासंभवाच्च । प्रमाणात् तदतत्स्वभावप्रतिपत्तेः नयात् तत्प्रतिपत्तेः
दुर्णयात्तदन्यनिराकृतेश्च ।--अष्टश॰, अष्टस॰ पृ॰ २७९ । लघी॰ श्लो॰ ३० । सदेव सत्स्यात् सदिति
त्रिधार्थो मीयेत दुर्नीतिनयप्रमाणैः ।--अन्ययोगव्य॰ श्लो॰ ८ ।

। इतरथा न प्रमाणपरीक्षा । सत्येव असत्त्वप्रतिपत्ते
र्दुर्णयता ।

तत्र नयसामान्यलक्षणे, मूलनयौ नैगमादिप्रकृतिभूतनयौ द्रव्यपर्यायार्थौ द्रव्यं
पर्यायश्च अर्थो गोचरो ययोः तौ तथोक्तौ--द्रव्यार्थोद्रव्यार्थिकः [p. ५२१ क ] पर्यायार्थि10749 यार्थः पर्यायार्थिक इत्यर्थः । मिथ्यात्वं तयोः निरपेक्षत्वे परस्परापेक्षाभावो10750 वे सम्यक्त्वं
तद्विपर्यये निरपेक्षत्वविषये सापेक्षत्वविषये10751 निरपेक्षत्वविपर्यये सापेक्षत्व इत्यर्थः । तथा
चोक्तम्--

10752

तुलना--निरपेक्षा नया मिथ्या सापेक्षा वस्तु
तेऽर्थकृत् ।--आप्तमी॰ श्लो॰ १०८ । तम्हा सव्वे वि णया मिच्छादिट्ठी सपक्खपडिबद्धा । अण्णोण्णणि
स्सि+आ उण हवंति सम्मत्तसब्भावा ॥--सन्मति॰ १ । २१ ।

[p. 668 ]

*य एव नित्यक्षणिकादयो नयाः मिथोऽनपेक्षाः स्वपरप्रणाशिनः ।

त एव तत्त्वं विमलस्य ते मुनेः परस्परेक्षाः स्वपरोपकारिणः ॥

बृहत्स्व॰ श्लो॰ ६१

कारिकां विवृण्वन्नाह--परीक्षा इत्यादि । परीक्ष10753 क्षा सामान्यनयस्वरूपम् इत्यर्थः ।
केषामिति किं विषया सा ? इत्याह--भेदाभेदप्रतिष्ठा भेदोभेदयोः विशेषसामान्ययोः
प्रतिष्ठा स्थितिर्यस्याः, द्रव्यपर्यायविषयद्वैविध्यात् नयद्वैविध्यमाह । सम्यक्त्वम्
इत्यादि व्याचष्टे । तत्र तस्मिन् नयस्वरूपतद्भेदे सति अन्योऽन्यं परस्परं द्रव्ययर्यौ10754 पर्याययो रविनाभावस्य प्रतिपत्तिर्यस्यां परीक्षायां सा अन्योऽन्याविनाभावप्रतिपत्तिः । सा किम् ?
इत्याह--प्रमाणं मुनय10755 सुनय इति यावत् । मिथ्यात्व मित्याद्य यदि सति तेरथा त्वमि
त्यादि व्याचष्टे--इतरथा अन्योऽन्याविनाभाव10756 नाभावाभावप्रतिपत्तिप्रकारेण इतरथा न
प्रमाणपरीक्षा इति । कुतः ? इत्याह-- 10757

सत्येव इत्याह इति पुनर्लिखितमत्र व्यर्थम् ।

सत्येव इत्याह--सत्येव इत्यादि । सत्येव विद्यमान
एव पर्यायार्थिकस्यद्रव्येद्रव्यार्थिकस्य पर्याये असत्त्वप्रतिपत्तेः न प्रमाणम् । अत एव अस्मा
देव कारणात् दुर्णयता । सत्येव असत्त्वप्रतिपत्तिं दर्शयन्नाह--द्रव्यार्थिकस्य इत्यादि ।

द्रव्यार्थिकस्य पर्यायाः सन्त्येवात्राविवक्षिताः ।

पर्यायार्थिकस्यापि सद् द्रव्यं परमार्थतः ॥ ५ ॥

द्रव्यार्थिकस्य द्रव्यविषयप्रधानाभिप्रायस्य पर्यायाः स्थासशिविकादिभेदाः सत्येव
10758 सन्त्येवअत्र विद्यन्त एव, 10759

पर्यायाभावे ।

तदभावे द्रव्यस्याप्यभावः इत्युक्तम् । ततो दुर्णयता । नय
प्रमाणयोरविशेषः स्यादिति चेत्; अत्राह--अविवक्षिता गुणीभूतास्ते[p. ५२१ ख ] तस्य
सन्ति, प्रमाणे तूभयं प्रधानमिति विभागः । तत्किम् ? इत्याह--सद् विद्यमानं परमार्थतः ।
कस्य ? इत्याह--पर्यायार्थिकस्य पर्यायप्रधानाभिप्रायस्य । अपिः अभिप्रायसमुच्चये ।
अत्राप्यविवक्षितमिति द्रष्टव्यम् । तदाभातदभावे पर्यायस्यापिविलोपः ।

कारिकायाः सुगमत्वाद् व्याख्यानं न कृतम् ।

यदि द्रव्यार्थिकस्य पर्यायाः सन्ति पर्यायार्थिकस्य द्रव्यम्10760

अस्ति ।

, कथं सत्प्र10761 तत्प्रतिक्षेप
इति चेत् ? अत्राह--संविदाम् इत्यादि ।

संविदामाकारभेदेषु विभ्रमप्रतिभासिषु ।

विसंवादोपलब्धिर्वा प्रसिद्धवितथात्मसु ॥ ६ ॥

अविशेषेण गुणपर्यायेषु मिथ्यात्वप्रतिपत्त्या द्रव्यार्थावधारणं क्वचित् केषुचित् वा
प्रत्यभिज्ञाविसंवादात् सर्वेण तद्विसंवादात् पर्यायावधारणं च दुर्णयः तत्त्वप्रतिक्षेपात् ।

संविदां ज्ञानानां विसंवादोपलब्धिः । क्व ? इत्याह--आकारभेदेषु ग्राहक
संवेदनाकारविशेषेषु, संविदामिति सम्बन्धः । नहि एकस्य अनेकं रूपं परमार्थसत् युक्तम्,
[p. 669 ] विरोधात् । एतत् शुद्धविज्ञानवादिमतापेक्षया उक्तम् । बाह्यार्थनयापेक्षया आह--विभ्रम
इत्यादि । विभ्राम्यतीति विभ्रमः पा10762 काचादिलक्षणोऽत 10763 णोऽन्तः प्रतिभासो येषां
मन्त्राद्युपप्लुतोपलब्धमृच्छकलादीनां तेषु । वा इति समुच्चये । किंभूतेषु ? प्रसिद्ध
वितथात्मसु । प्रसिद्धः परीक्षकेतरलोकविख्यातो वितथोऽसत्यः आत्मा येषां
तेषु इति ।

तदुपलब्धिः किम् ? इत्याह--अविशेषेण इत्यादि । अविशेषेण साकल्येन मिथ्या
त्वप्रतिपत्तिः । क्व ? इत्याह--गुणपर्यायेषु । तथाहि--अन्तः संवित्सुखादिभेदः बहिश्च
घटपटादिभेदः मिथ्या भिन्नप्रतिभासवेद्यत्वात् ग्राह्याद्याकारद्विचन्द्रादिभेदवदिति । तयाकि
म् ? इत्याह--तयामिथ्यात्वप्रतिपत्त्या द्रव्यार्थावधारणं द्रव्यमेव अर्थः तस्य अवधारणम्--तदेव
अस्तीति ।

एवम्मन्यते--यथा[p. ५२२ क ] ग्राह्याद्याकारभ्रमेऽपि न स्वसंवेदनभ्रमः स्वप्नादिभ्रान्तावपि
न जाग्रद्भ्रान्तिः तथा सकलभेदविभ्रमेऽपि न सत्तामात्रभ्रान्तिः । ततो यदुक्तं प्र ज्ञा क रे ण—
प्रतिभासनेऽपि सुखादिनीलादेः वितथत्वे द्रव्ये कः समाश्वासः ? इति; तन्निरस्तम्;
क्वचिद् बहिरन्तर्वा केषुचित् वा अर्थान्तरेषु लूनपुनर्जातनखादिषु प्रत्यभिज्ञाविसंवादात्
सर्वेण देशान्तरादिप्रकारेण तद्विसंवादात् पर्यायावधारणं च । किम् ? इत्याह--दुर्णयः ।
पूर्वो द्रव्यार्थिकनयाभासः परः पर्यायार्थिकनयाभास इति भावः । कुतः ? इत्याह--तत्त्वस्य
जीवादेः प्रतिक्षे पान्निरासात् ।

द्रव्यार्थावधारणं दर्शयन्नाह-- शुद्धेत्यादि ।

शुद्धद्रव्यार्थिकस्यास्ति सन्मात्रं परमार्थतः ।

नाकारभेदो न रूपादिः न क्रमो न सुखादयः ॥ ७ ॥

न खलु विज्ञानं सद्भावं व्यभिचरति विशेषेषु व्यभिचारात् । सन्मात्रस्य तद्विशेषा
विनाभावात् । न चैवं भेदाव्यभिचारि ज्ञानमस्ति इति शुद्धद्रव्यप्ररूपणात् । पर्याय
निराकरणात् दुर्णयः यथा आरामं तस्य पश्यन्ति न तं पश्यति कश्चन
बृहदा॰ ४ । ३ । १४ इति तदाश्रयं दर्शनान्तरम् । शुद्धपर्यायनयः पुनः यदि
स्वभावभेदेऽपि भावैकत्वं न क्वचित् कथञ्चिन्नानात्वं सर्वथा अद्वैतप्रसङ्गात् इति सर्वथा
द्रव्यप्रतिक्षेपे पर्याय प्ररूपणक्रमोऽयं दुर्णयः । सर्वथा अनयोरतादात्म्यनैगममाश्रित्य
दर्शनान्तरम् अविवक्षिततादात्म्यलक्षत्वात् नैगमस्य10764

तुलना--अन्योऽन्यगुणभूतैकभेदाभेदप्ररूपणात् । नैगमोऽर्थान्तरत्वोक्तौ नैगमाभास इष्यते ॥
--लघी॰ श्लो॰ ३९ । तत्र संकल्पमात्रस्य ग्राहको नैगमो नयः । यद्वा नैकं गमो योऽत्र स सतां नैगमो
मतः ॥ धर्मयोः धर्मिणोर्वापि विवक्षा धर्मधर्मिणोः ।--त॰ श्लो॰ पृ॰ २६९ । नयवि॰ श्लो॰ ३३-३७ ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३१० । नयचक्र॰ गा॰ ३३ । तत्त्वार्थसा॰ पृ॰ १०७ । प्रमाणनय॰ ७ । ७ । स्या॰ म॰
पृ॰ ३११ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २१ ।

।

[p. 670 ]

शुद्धं पर्यायमलकलङ्कविकलं द्रव्यमेव अर्थोऽस्यास्तीति शुद्धद्रव्यार्थिकः
तस्यास्ति । किम् ? इत्याह--सन्मात्रं परमार्थतो न संवृत्या, नाकारभेदोऽस्ति न
ग्राह्यादिविशेषः स्थूलादिविशेषो वा न रूपादिः न क्रमो हेतुफलभावो न सुखादयः10765

सन्तीति सन्बन्धः ।

पर
मार्थतः, अपि तु संवृत्या इति ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--न खलु विज्ञानं सद्भावं सत्त्वं व्यभिचरति । कुतः ? इत्याह—
विशेषेषु इत्यादि । सत्त्वव्यभिचारे दूषणमाह--सन्मात्र इत्यादि । तर्हि विज्ञानं विशेषमपि न
व्यभिचरति इति चेत्; अत्राह--न चैवम् इत्यादि । एवं सन्मात्रस्य तद्विशेषाविनाभावात्
भेदाव्यभिचारि ना 10766 नज्ञानमस्ति तत्र10767

भेदेषु ।

व्यभिचारप्रतिपादनात् इत्येवं शुद्धद्रव्यप्ररूपणात् ।
कुतः दुर्णयः इति घटना । कुतः ? इत्याह--पर्याय इत्यादि । निदर्शनमाह--[p. ५२२ ख ]
यथेत्यागम 10768 यथेत्यादि । आराम माटोपं तस्य सत्तामात्रद्रव्यस्य पश्यन्ति जनाः न तं
सद्भावं कश्चन पश्यतीति10769

आरामं तस्य पश्यन्ति
न तत् पश्यति कश्चन ।--बृहदा॰ ४ । ३ । १४ ।

तदाश्रयं सन्मात्राश्रय10770 यं दर्शनान्तरम् ।

पर्यायार्थिकदुर्णयाभिप्रायं दर्शयन्नाह--शुद्धपर्यायनयः पुनः इत्यादि । स्वभावभेदेऽपि
स्वरूपनानात्वेऽपि यदि भावैकत्वं न क्वचित् पटादौ कथंचिद् देशादिभेदप्रकारेण नानात्वम्,
कुतः ? इत्याह--सर्वथा सर्वेण घटादिप्रकारेण अद्वैतप्रसङ्गात् । लब्धं फलं दर्शयन्नाह--सर्वथा
इत्यादि । इति एवं पर्यायप्ररूपणक्रमोऽयं दुर्णयः । कस्मिन् सति ? इत्याह--द्रव्यप्रति
क्षेपे सति ।

नैगमाभासं दर्शयन्नाह--सर्वथा इत्यादि । सर्वेण देशादिप्रकारेण अनयोः द्रव्यपर्याययोः
अतादात्म्यात् नैगमः तमाश्रित्य दर्शनान्तरं वैशेषिकमतम् । कुतः ? इत्याह-- अविवक्षित
इत्यादि । द्रव्यपर्याययोरविवक्षितं सदपि नार्पितं यत् तादात्म्यं तल्लक्षणत्वात् नैगमनयस्य ।

तद्दर्शनान्तरस्वरूपं दर्शयन्नाह--सामान्य इत्यादि ।

सामान्यसमवायानामात्मादीनां च नित्यता ।

तत एव तत्संख्यादेर्नित्यत्वं शेषमन्यथा ॥ ८ ॥

द्रव्यार्थिकनयमाश्रित्य द्रव्यस्य तत्संख्यादेः सामान्यसमवायानां च नित्यत्वं
शेषाणामनित्यत्वं च केचिन्निगच्छन्ति कार्यद्रव्यकर्मगुणविशेषाणामनित्यत्वाभ्युपगमात् ।
न तत् सामान्यं वस्त्वन्तरमेव युक्तम्, संविदां विषयसारूप्यमिव । न हि वस्त्वन्तरभेदा
भावाः तद्वन्तः नाम स्युः । कथमुपकार्योपकारकभावमन्तरेण तद्वत्त्वमतिप्रसङ्गात् । अप
रिणामिनस्तावद् वस्तुत्वपेव न संभाव्यम् । न तादृशस्य क्वचिद् वृत्तिः क्वचिदवृत्तिः वा ।
सदादिप्रत्ययकर्तृत्वमकर्तृत्वं च क्वचित् कदाचित् कथंचिन्न संभाव्यम् । इति दुर्णयः ।
सत्तावत् जात्यन्तराणां सर्वगतत्वे वृत्तिप्रत्ययसङ्करः । स्वविषयसर्वगतत्वे निष्क्रियस्य
प्राक् तत्रासतां अर्थोत्पित्सुदेशप्राप्तिर्न स्यात् ।

10771

आटोपो विस्तारः तम् ।

[p. 671 ]

सामान्यानि च समवायश्च तेषाम् आत्मादीनाम् वा 10772 च आदिशब्दात्
अत्मव्यतिरिक्तसकलमूलद्रव्यपरिग्रहः । किम् ? इत्याह--नित्यता स10773

सत्त्वे सति कारणरहितत्वात् इति ।

दकारणत्वात् इति
मन्यते । तंत एव नित्यद्रव्येषु वर्त्तमानस्य संख्यादेः नित्यत्वं संख्यादिनित्यत्वम् । अत्र
आदिशब्देन परिणामादि 10774 परिमाणादिपरिग्रहः । एतेन नित्यव्यापिद्रव्यवृत्तयोऽन्त्यविशेषा10775

विशेषा अपि नित्या इति ।

व्याख्याताः । शेषं कथितादन्यथा अनित्यम् इति ।

कारिकां व्याख्यातुमाह--द्रव्यार्थिकनयम् इत्यादि [p. ५२३ क ] । नित्यत्वे भावानां
द्रव्यार्थिकस्यैव व्यापारो न नैगमस्य अन्यथाभूतत्वात् अतो द्रव्यार्थिकनयमाश्रित्य इत्युच्यते ।
द्रव्यस्य आत्मादेः तत्संख्यादेः सामान्यसमवायानां च नित्यत्वम् शेषाणाम् अनित्यत्वं
च, च इत्यवधारणे सामान्यादिषु केचन नैयायिकादयो निगच्छन्ति प्रतिपद्यन्ते । कुतः
शेषाणा10776 णां ने हा ह 10777 न ? इत्याह-- कार्यद्रव्य इत्यादि । कार्यद्रव्यम् प्रागसत् सत्तासम
वायिकारण10778 णं समवायि या द्रव्यम्, कर्म उत्क्षेपणादि गुणविशेषाः कार्यद्रव्यगताः सर्वे
रूपादयः नित्यद्रव्यगताः संख्यादिभ्योऽन्ये बुद्ध्यादिरक्तादयः तेषाम् अनित्यत्वाभ्युपगमात् ।
किं सामान्यम् ? इत्याह--तत्र इत्यादि । तेषु सामान्यादिषु मध्ये समानानां सदृशानां भावः
सामान्यम् तद् विशेषेभ्यो भिन्नमेव इति यौगाः । तत्राह--न तत् सामान्यं वस्त्वन्तरमेव
व्यक्तिभ्यो भिन्नमेव युक्तं कथञ्चिद्भिन्नं तु युक्तम् इति एवकारेण दर्शयति ए10779

सर्वथा भेदे ।

कत्र प्रमाणाभावाद्
अ10780

कथञ्चिद्भेदे ।

न्यत्र विपर्ययात् । कथं तत्तर्हि इति सौगतः; तत्राह--संविदाम् इत्यादि । संविदां ज्ञानानामिव
विषयसारूप्यं यथा ज्ञानानां विषयेण सारूप्यं तथा सामान्यमिति विचारितमसकृत । कुतो
न तद् वस्त्वन्तरमेव इति चेत् ? अत्राह--नहि इत्यादि । हि यस्मात् न वस्त्वन्तरेण भेदाः
परस्परविलक्षणा भावाः समाना इतरथा चन्द्रमसैकेन सर्वेऽपि उडुविशेषाः समाना इति न
तेषु तारोपति 10781 तारा इतिप्रत्ययः ।

स्यान्मतम्--न तेषु10782

तारागणेषु ।

विधुर्वर्तते, सामान्यं तु स्वपि 10783 स्वविशेषवृत्ति, ततोऽयमदोष इति;
तत्राह--तद्वन्तः सामान्यवन्तो [p. ५२३ ख ] भेदा नाम स्युः । यथा अव्यवन्नगरं 10784 ? तद्वन्त
एव इति चेत्; अत्राह--कथं च इत्यादि । केन च प्रकारेण न केनचिद् उपकार्योपकारकभाव
मन्तरेण वस्त्वन्तरेण तद्वत्त्वम् अतिप्रसङ्गात् विन्ध्यस्य साध्येन 10785 सह्येन तद्वत्ता स्यादित्यति
प्रसङ्गः ।

ननु भवन्मते--रूपतद्विज्ञानयोः उपकार्योपकारकभावमन्तरेणापि भवति तद्वत्ता रूपस्य
ज्ञानम् । अथ तत्र अयमेव तद्भावो10786

उपकार्योपकारकभावः ।

यो ग्राह्यग्राहकभावः10787

इति चेत् ।

; जातिव्यक्त्योरपि प्रकाश्यप्रकाशक
भाव एव तद्भावोऽस्तु । न हि योग्यतात्र राजदण्डवारिता । जात्या वा व्यक्तीनामुपकारः--तत्र
विशिष्टबुद्धिजननमिति चेत्; अत्राह--अपरिणामिनो नित्यैकरूपस्य सामान्यादेः तावद्वस्तु
त्वमेव सत्त्वमेव न संभाव्यं प्रमाणाभावात् । नहि खण्डादिभ्यो भिन्नस्य नित्यस्य निरंशस्य
[p. 672 ] अमूर्त्तस्य सामान्यस्य प्रतीतिरस्ति यतः तस्य ता10788

व्यक्तयः ।

व्यञ्जिकाः स्युः, सदृशात्मनां तासां स्वबुद्धौ
प्रतिभासनात् । नापि सामान्यं त10789

नित्यम् ।

थाविधं तासु प्रत्ययविशेषमुपजनयदुपलब्ध10790 ब्धंयेन तावता
दुपक 10791 तावता तदुपकारकमुच्यते, परिणामिनो भावस्य स्वयं चक्षुरादिप्रत्यये प्रथानात् ।

अथ मतं रो10792 नोपकार्योपकारकभावाद् भेदानां तद्वत्त10793 त्त्वमपि तु सामान्यस्य तत्र
समवायादिति; तत्राह--तादृशस्य इत्यादि । तादृशस्य असंभावितवस्तुत्वस्य क्वचित् शाव
लेयादौ वृत्तिः समवायः सम्बन्धः क्वचित् कर्कादाववृत्तिः न संभाव्या इति सम्बन्धः ।
यदि हि तादृशं तदुपलब्धं भवेत् तदा तत् क्वचिद्वर्त्तते न वा इति [p. ५२४ क ] कल्पनमर्हति, नान्यथा
वन्ध्यासुतवत् । अनेन तत्र तत्समवायसाधनं निरस्तम् । यदा हि तद्वर्त्तमानं तत्रोपलब्धं भवति
तदा इह जातिर्वर्त्तते इति प्रत्ययात् तद्युक्तं न वा10794

वक्तुं शक्येत ।

। एवं कदाचित् पिण्डोत्पत्तिसमये वृत्तिः तद्विनाश
समये अवृत्तिः न संभाव्या । न परिणाममन्तरेण सम्बन्धेतररूपद्वयम् एकस्य ।

ननु पिण्ड एव उत्पद्यते विनश्यति वा न सामान्यं समवायो वा, न वाऽन्यस्य उत्पत्त्या
देरन्यत् तद्वत्10795

अन्यो भावः तद्वान् भवितुमर्हति ।

; अतिप्रसङ्गात् । अतो यथा कर्तृत्वाकर्तृत्वभावेऽपि न तद्भेदः तथा वृत्त्य
वृत्तिभावेऽपि इति चेत्; न सदेतत्; यतः पूर्वरूपापरित्यागे इदमिह वर्त्तते न वर्त्तते चेति ततः
प्रत्ययायोगात्, सर्वदा वा तत्प्रत्ययप्रसवः, नित्यस्य अपेक्षायोगात् । कथंचिन 10796 कथंचन सर्वात्मना वृत्तिरवृत्तिर्न संभाव्या ।

नन्वेकस्य सदादिप्रत्ययकर्तृत्वाकर्तृत्ववत् वृत्त्यवृत्ती स्यातामिति चेत्; अत्राह—
सदादि इत्यादि । सदादिर्यस्य द्रव्यगुणादेः तस्य प्रत्ययः तस्य कर्तृत्वं अकर्तृत्वं च क्वचित्
कदाचित् कथंचिन्न संभाव्यम् इत्येवं दुर्णयः ।

किंच, सामान्यं सर्वगतम्, स्वव्यक्तिसर्वगतं वा भवेत् ? प्रथमपक्षे दूषणमाह--सत्तावत्
महासामान्यवत् जात्यन्तराण्यं10797 राणां गोत्वादीनां सर्वगतत्वे अङ्गीक्रियमाणे वृत्तिप्रत्ययसङ्करः ।
यथा गोत्वस्य खण्डादौ वृत्तिः सयवायथाददित्त्वादेरिति 10798 समवायात् तथा दधित्वादेरितिवृत्ति
संकरः, तत एव तत्र10799

खण्डादौ ।

गोप्रत्ययवत् दव्यादिप्रत्ययोऽपि स्यादिति प्रत्ययसङ्करः । द्वितीयपक्षे स्वविषय
इत्यादि । स्वविषयसर्वगतत्वे स्वगोचरे व्यक्तिव्यापित्वे क्रियावत्त्वमन्तरेण निष्क्रियस्य इत्यर्थः ।
अर्थो द्रव्यादिः [p. ५२४ ख ] उपित्सुर्यस्मिन् देशे स तथोक्तः, कामचारेण विशेषणविशेष्य
भावः इति उत्पित्सुपदस्य विशेष्यत्वं स चासौ देशश्च तत्प्रप्तिः10800 तत्प्राप्तिःप्रागुत्पत्तेः पूर्वं तत्र
देशेऽसतां जात्यन्तराणां न स्यात् । तदुक्तं स म न्त भ द्र स्वा मि भिः--

*सामान्यं समवायश्च एकत्र समवाप्तितः ।

अन्तरेणाश्रयं न स्यात् नाशोत्पादिषु को विधिः ॥

आप्तमी॰ श्लो॰ ६५ इति ।

अतश्च न तद् वस्त्वन्तरमेव युक्तमिति दर्शयन्नाह--सत्स्वभावोपलब्धौ इत्यादि ।

[p. 673 ]

सत्स्वभावोपलब्धौ किं सत्तया समवायिनाम् ?

असतां सत्ताभिसम्बन्धे नाभावः कस्यचित् क्वचित् ॥ ९ ॥

स्वतः सतो न सत्तासमवायः सामान्यसमवायवदिति । यदि पुनः स्यात्
स्वपक्षघाती कथमनुन्मत्तः ? कश्च द्रव्यादीनां स्वतः परतो वा सद्भावे विशेषः यतः
सत्तासम्बन्धेन अर्थो विशेष्येत । यदि पुनः तयोः नित्यत्वात्; उत्सन्नेदानी
मभाववार्ता । तन्नेयं परकीया वाचोयुक्तिः । सत्तावत् सामान्यान्तरेषु अयं समान
श्चर्चः तन्न...परस्पर...

सत्स्वभावः स्वरूपं येषां ते सत्स्वभावाः घटादयः, अनेन सत्तातद्वतोर्व्यंतिरेकं
प्रत्याचष्टे10801

निराकरोति ।

, तेषामुपलब्धौ दर्शने सति, अनेनापि खण्डादौ गौर्गौरिति ज्ञानं भिन्न
विशेषणनिमित्तं स्वयम् अन्यथाभूते अन्यथा ज्ञानत्वात् पुरुषे दण्डीति ज्ञानवत् इति
हेतोः व्यभिचारं दर्शयति । सन्तो घटादयः इति ज्ञानस्य भिन्नविशेषणमन्तरेणापि भावात् ।
तत्रापि भिन्नसत्ता दिप्यत 10802 दिश्यत इति चेत्; अत्राह--किं न किंचित् सत्तया भिन्नसत्ता
सम्बन्धेन इत्यर्थः । केषाम् ? इत्याह--समवायिनाम् द्रव्यगुणकर्मणाम् । ननु स्वतः सतां
त10803

सत्तासम्बन्धे ।

त्सम्बन्धे स्यादयं दोषो नाऽसतामिति चेत्; अत्राह--असतां च सत्तयाऽभिसम्बन्धे
अङ्गीक्रियमाणे नाभावः कस्यचित् शशविषाणादेः क्वचिद् देशादौ भवेत् इत्युपस्कारः ।

कारिकां व्याख्यातुमाह--स्वतः सत इत्यादि । परप्रसिद्धं निदर्शनमत्र सामान्यसमवा
यवदिति । अन्त्यविशेषण ग्र10804 षग्रहणं कुतो नेति चेत् ? केषाम्10805 तेषाम्अत्यन्तपरोक्षत्वेन प10806

वैशेषिकैः ।

रै
रभ्युपगमात् । [p. ५२५ क ] अनुमानाभासस्यापि त10807

अन्त्यविशेषेषु ।

त्रासंभवादनिदर्शनात्10808

निदर्शनरूपेण
अकथनात् ।

। अथ योगिनां व्यापक
द्रव्येषु भेदबुद्धिर्यन्निमित्ता तेऽन्त्या विशेषाः; न; तेषु स्वयमेव तद्बुद्धिभावात्, अन्यथा
त10809

विशेषेष्वपि ।

त्रापि तेषां10810

योगिनाम् ।

तद्बुद्धिरप10811

अपरविशेषपूर्विका ।

रतत्पूर्विका इत्यनवस्था ।

ननु सामान्यादयो न स्वतः, नापि परतः सत्तासामान्ये त10812

सामान्य्मन्तराभावात् ।

दन्तराभावात् तत्कथं ते
निदर्शनमिति चेत् ? अत्राह--यदि पुनः इत्यादि । सुगममुत्तरमत्र स्वपक्षघाती वैशेषिकादिः
कथमनुन्मत्तः उन्मत्त एव । सामान्यादेरभावप्रतिपादनेन सर्वाभावाभ्युपगमात् ।

पुनरपि परस्य दुश्चेष्टितं चिन्तयन्नाह--कश्च इत्यादि । चेदि10813 च इति दूषणसमुच्चये
कः न कश्चिद्विशेषः । क्व ? सद्भावे द्रव्यादीनां सत्त्वे । कुतः ? इत्याह--स्वतः परतो वा
स्यात् यतो विशेषात् सत्तासम्बन्धेन अर्थो द्रव्यादिः विशिष्येत । तथाहि--गुणदोषदर्शनाभ्यां
क्वचित् पक्षपातेतरौ सतां युक्तौ, नान्यथा । न च स्वतः सद्भावे अर्थस्य दोषम् लेश10814 दोषलेश
स्यापि दर्शनम् । तथाऽदर्शनमेव त10815

दोषलेशदर्शनम् ।

द्दर्शनमिति चेत्; किं पुनः स्वतोऽसतां शशशृङ्गादीनां दर्शन
मस्ति ? विरोधात् ।

[p. 674 ]

स्यान्मतम्--अर्थस्य स्वतःसद्भावे अपरसामान्याभावः सत्तादिवत् स्यादिति; न; उक्त
मत्र--चित्रत्वाद्भावानाम् । कस्यचित् स्वतः सतोऽपरजातिः न शब्दस्य तथाऽदर्शनात् गुणादि
योगवत् । ननु न सर्वस्य स्वतोऽसतो दर्शनमिष्यते किन्तु सत्तासम्बन्धिन इति चेत्; अत्राह—
यदि पुनः इत्यादि । तयोः सत्तासमवाययोः नित्यत्वात् । उपलक्षणमेतत् व्यापित्वात्10816

इत्यपि गृह्यते ।

च उत्सन्ना नष्टा इदानीमभाववार्त्ता खरविषाणादीनामपि [p. ५२५ ख ] सत्त्वापत्तेः, यत
एवं तन्नेयं परकीया वाचोयुक्तिरुपपद्यते इत्युपसंहारः । एतदन्यत्रातिदिशन्नाह--सत्तावत्
इत्यादि । सत्तायामिव सामान्यान्तरेषु द्रव्यत्वादिषु अयम् अनन्तरः समानश्चर्चः
परीक्षा । तथाहि--जीवादीनां द्रव्यादिस्वभावोपलब्धौ किं द्रव्यत्वादिना भिन्नेन ? स्वयमद्रव्या
दीनां द्रव्यत्वाद्यदि10817 त्वादिसम्बन्धे नाद्रव्यादिः कश्चित् स्यात् । शेषमत्रापि समानम् ।
तन्न इत्याद्युपसंहारः । कुतः ? इत्याह--परस्पर इत्यादि ।

सांप्रतं सांख्य नैगमाभासं दर्शयन्नाह--द्रव्यं शुद्धम् इत्यादि ।

द्रव्यं शुद्धमशुद्धं च संश्रित्यान्योऽस्ति नैगमः ।

चित्प्रधानप्रपञ्चेन यथा लक्ष्येत दुर्णयः ॥ १० ॥

चिच्छक्तेरात्मनोऽदर्शितविषयवतो नानात्वमेकत्वं च ममाश्रित्य प्रधानं कार्यकारण
भावमासाद्य महदादिक्रमेण विवर्तमानमात्मानं तदर्थं समर्पयति इति नैगमो
दुर्णयः, प्रधानपुरुषयोः परिणामस्वभावव्यवस्थापनात् । तदेकपुरुषमनेकपुरुषं च अनी
श्वरेतरभेदात् भिद्यते । प्रधानस्य पुरुषार्थिप्रवृत्तिसंभवेन अनीश्वरभेदः तत्प्रवृत्तेरसंभवेन
सेश्वरभेदः; अपरिणामिनश्चैतन्यस्य वस्तुत्वं प्रत्युक्तम् सामान्यादिना । कादाचित्कम्
कुतः...। हर्षविषादाद्यनेकाकारविवर्तज्ञानवृत्तेः प्रकृतेरपरां चैतन्यवृत्तिं कः प्रेक्षावान्
प्रतिजानीते ? अनुपयोगात् । प्रकृतदर्शितविषयवतः पुरुषस्य अविकारित्वविशेषतो
दुरन्वयम् । पुरुषस्य भोक्तृस्वभावनित्यात्वे प्रकृतेः भोग्यात्मनो नित्यत्वे सति तत्प्रवृत्ति
निवृत्ती इति दुरन्वयम् । प्रकृतेः परिणामे वा चिच्छक्तेरपि विवर्तः तद्दर्शितविषयत्वात् ।
अचेतनभेदानां सुखदुःखमेहात्मकप्रधानमित्यभिधानात्मा जातिः प्रकृतिरेव, न पुनः
सर्वपुरुषाणां संवेदनजातिः सामान्यमिति दुरन्वयमेतत् । तन्न...

द्रव्यं पुरुषरूपम्, किंभूतम् ? शुद्धम् सुखादिभेदरहितम् अशुद्धं च महदादिपर्याय
परिकरितं द्रव्यं प्र10818

प्रकृतिः प्रधानं बहुधानकम् इत्यादिना व्यपदिश्यमानमित्यर्थः ।

धानलक्षणं संश्रित्य अन्यो नैयायिको 10819 क नैगमात् भिन्नोऽस्ति नैगमः
चित्पुरुषः । प्रधानं 10820

आद्यकारणम् ।

मूलप्रकृतिः तयोः प्रपञ्चेन । कथमस्ति इह ? यथा येन प्रमाणानुप
पन्नत्वप्रकारेण लक्ष्येत निश्चीयेत दुर्णयः तथास्ति ।

कारिकार्थं कथयन्नाह--चिच्छक्तिः10821 चिच्छक्तेः इत्यादि । प्रधानं कर्त्तृ समर्पयति ।
कस्य ? इत्याह--आत्मनः पुरुषस्य । किंभूतस्य ? इत्याह--चिच्छक्तेः चित् चेतना शक्तिः
[p. 675 ] स्वभावो यस्य तस्य चिच्छक्तेः चैतन्यं षुरुषस्य स्वरूपम् योगभा॰ १ । ९ इति
वचनात् । किं कृत्वा ? इत्याह--समाश्रित्य अवलम्ब्य । किम् ? इत्याह--नानात्वम् पुरुष
बहुत्वं सिद्धम् सांख्यका॰ १८इत्यादिवचनात् त्रिदण्डिमतत्10822 म् । एकत्वं च आत्मनः
इत्युभयत्र सम्बध्यते । एकदण्डिदर्शनमिदम्--

*एकमेकं हि 10823 एक एव हिभूतात्मा भूते व्यवस्थितः ।

एक-वा10824 धानेक वा10825 धाचैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥

ब्र॰ बि॰ ११

इ10826

एक एव हि भूतात्मा...एकधा बहुधा चैव...--त्रि॰ ता॰ ५ । १२ ।

ति वचनात् । पुनरपि किंभूतस्य [p. ५०६ क ] तस्य ? इत्याह--अदर्शित इत्यादि ।
इन्द्रियवृत्तिदर्शितविषयवतः साक्षाद्विषयादर्शित10827 र्शिन इत्यर्थः । किं समर्पयति ? इत्याह--आत्मानं
स्वस्वरूपम् । किं कृत्वा ? इत्याह--आसाद्य लब्ध्वा । किम् ? कार्यकारणभावम्, अनेन हेतुफलै
क्यमाह । तदेव दर्शयन्नाह--विवर्त्तमानमिति । केन क्रमेण ? इत्याह--महानित्यादि ।
प्रकृतेर्महान् सांख्यका॰ २२इत्यादि10828

ततोऽहङ्कारः
तस्माद्गणश्च पोडशकः । तस्मादपि षोडशकात् पञ्चभ्यः पञ्च भूतानि ॥ इति शेषः ।

। किमर्थम् ? इत्याह--तदर्थम् आत्मोपभोग्यार्थम्
इत्येवं दुर्णयः । किन्नाम ? इत्याह--नैगमः इति । कुतः ? इत्याह--प्रधानपुरुषयोः इत्यादि ।
प्रधानस्य पुरुषस्य च परिणामस्वभावस्य व्यवस्थापनात् । पुनरपि किंभूतम् प्रधानम् ?
इत्याह--तदित्यादि । तत् प्रधानम् एकपुरुषम् एकपुरुषभोग्यम् अनेकपुरुषम् अनेकपुरुषभोग्यम्
इत्यर्थः । च इति समुच्चये । पुनरपि प्रधानभेदं कथयन्नाह--अनीश्वरेतरभेदाद् भिद्यते इति तत्
इत्यनुवर्त्तते । तत् प्रधानं भिद्यते । कुतः ? अनीश्वरभेदात् न विद्यते ईश्वरः प्रवर्त्तको यस्य
वत्सविवृद्धिनिमित्तं ते चेतनं यथा क्षीरम् इ10829

वत्सविवृद्धिनिमित्तं
क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिरज्ञस्य । पुरुषविमोक्षनिमित्तं तथा प्रवृत्तिः प्रधानस्य ॥--सांख्यका॰ ५७ ।

त्यादि वचनात्, तस्यविशेषात् । इतरभेदात्
शश्वदविशेषात् अज्ञो जन्तुरनीशोऽयम् महा॰ वनपर्व ३० । २८ इ10830

आत्मनः सुखदुः खयोः । ईश्वरप्रेरितो गच्छेत् श्वभ्रं वा स्वर्गमेव वा । इति शेषः ।

त्याद्यभिधानात् ।
अज्ञोऽचेतनो जन्तुः प्रकृतिरेव इह उच्यते । कुतः सः भेदः ? इत्याह--प्रधानस्य इत्यादि । प्रधा
नस्य विचेतनस्य षुरुषार्थिप्रवृत्तेः संभवेन स्वतः इत्यध्याहारो ऽनी श्वरभेदः तत्प्रवृत्तेर
संभवेन सेश्वरभेदः । कुतः स दुर्णयः इत्यध्याहारः ? अपरिणामिन इत्यादि । परिणाम
विकलस्य चैतन्यस्य पुरुषस्य वस्तुत्वं प्रत्युक्तम् अपाकृतम् । केन ? इत्याह--सामान्यादिना
जात्यादिदूषणेन । न केवलमेतदेव प्रत्युक्तम् [p. ५२६ ख ] अपि तु परमपि इत्याह--कादाचित्कम्
इति हेतोः । न हि अपरिणामिन एकदा विषयानुभवनम्, अन्यदा त10831

विषयानुभवरहितत्वम् ।

द्विपर्ययो युक्त इति विचारितम् ।
ततः किं जातम् ? इत्याह--कुतः इत्यादि । स्पष्टम् ।

अधुना चैतन्यस्य सतोऽपि वैफल्यं दर्शयन्नाह--हर्ष इत्यादि । प्रकृतेः सकाशादपराम्
अन्यां चैतन्यवृत्तिं विषयानुभवलक्षणां कः प्रेक्षावान् प्र10832 प्रामाणिकः प्रतिजानीते । किंभूतायाः
प्रकृतेः ? इत्याह--हर्षविषादाद्यनेकाकारो विवर्त्तः परिणामो यस्य तत्तथोक्तम् तच्च तज्ज्ञानं
[p. 676 ] च तदेव वृत्तिः वर्त्तनं यस्याः तस्या इति । कुतो न प्रतिजानीते ? इत्याह--अनुपयोगात्
चैतन्यशक्तेः क्वचिद् व्यापाराभावात्, तत्प्रयोजनस्य प्रकृत्या करणात् । विशेषतः इत्यादिना
पुनरपि तत्र दोषं योजयन्नाह--विशेषेण विशेषतः । अनेन पूर्वदोषादस्य अतिशयमाह--प्रकृत्या
दर्शितो दर्शनगोचरतां नीतो यो विषयः तद्वतः तदनुभवतः पुरुषस्य अविकारित्वं दुरन्वयम्
अप्रमाणम्, एवं मन्यते--सरसि अपरापरतारानिकुरुम्बस्येव पुंसि प्रकृतिदर्शिताऽपरापरविषयं10833 य
प्रतिभासनमेव तस्याविकारित्वमिति युक्तं यदि तत्र प्रमाणं प्रवर्त्तेत, वचनमात्रकात्तदसिद्धि
10834 द्धेरिति ।

परमपि तत्र दुरन्वयं कथयन्नाह--तो कृत्स्व10835 भोक्तृस्वभावनित्यत्वे दर्शनरूपनित्यत्वे
पुरुषस्य प्रकृतेर्भोग्यात्मनो दृश्यभावस्य नित्यत्वे सति तस्याः प्रवृत्तिः संसारदशायां
निवृत्तिः निर्वाणे इति दुरन्वयमेतत्, [p. ५२७ क ] सर्वदा दर्शनमदर्शनं वा स्यादिति भावः ।
दूषणान्तरमाह--प्रकृतेः इत्यादि । प्रकृतेः परिणामे वा भोग्यस्वभावपरिहारेण अभोग्य
स्वभावविकारे वा चिच्छक्तेरपि पुरुषस्यापि विवर्त्तः भोक्तृस्वभावपरिहारेण अभोक्तृस्वभाव
परिणामः । कुतः ? इत्याह--तद् इत्यादि । तया प्रकृत्या दर्शितो विषयः स यस्यास्ति तस्य
भावात् तत्त्वात् । एतदुक्तं भवति--यथा यदा पुरुषेण युज्येत प्रकृतिः तदैव तस्या10836

प्रकृतेः ।

भोग्यता
नान्यदा, तथा यदा प्रकृत्या पुंसो विषयः प्रदर्श्यते तदैव तस्य10837

पुरुषस्य ।

भोक्तृता, विशेषाभावादिति ।

एवं पुरुषं निराकृत्य अधुना प्रकृतिं निराकुर्वन्नाह--सुख इत्यादि । जातिः प्रकृतिरेव,
किंभूता ? सुखदुःखमोहात्मकप्रधानम् इत्यभिधानात्मा । केषाम् ? इत्याह--अचेतनभेदानाम्
न पुनः संवेदनजातिः सर्वपुरुषाणां सामान्यमिति दुरन्वयमेतत् । एतेन प्रधानसाधनानां
भेदानां परिमाणादिहेतूनां10838

भेदानां परिमाणात् समन्वयात् शक्तितः प्रवृत्तेश्च । कारणकार्य
विभागादविभागाद्वैश्वरूप्यस्य ॥--सांख्यका॰ १५ ।

व्यभिचारमाह । तन्न इत्यादि उपसंहारः ।

परमपि नैगमाभासं दर्शयन्नाह--तथा इत्यादि ।

तथा,

सत्ता द्रव्यत्वगोत्वादिसामान्यव्यपदेशभाक् ।

समवायिविशेषैः स्यादेकसामान्यवादिनाम् ॥ ११ ॥

विना...व्यापित्वे...भावस्यैव सामान्यविशेषभावोपपत्तेः समवायिविशेषात्;
सत्तासमवायिनोर्भेदैकान्ते अयमपि परः नैगमो दुर्णयः ।

तमेव दर्शयन्नाह--सत्ता इत्यादि । सत्ता स्याद् भवेत् । किंभूता ? द्रव्यत्वे10839 त्व
गोत्वादिसामान्यस्यपदेस10840 न्यव्यपदेशभागिति । कैः ? इत्याह--समवायि
विशेषैः । सत्तायाः समवायो येषामस्ति द्रव्यादिखण्डादीनां ते समवायिनः, तेषां ते वा
विशेषाः तैरिति । तदुक्तम्--

[p. 677 ]

तां प्रातिपदिकार्थं च धात्वर्थं च प्रचक्षते ।

सा नित्या सा महानात्मा यामाहुः त्वतलादयः ॥ वाक्यप॰ ३ । ३४ इति ।

ननु यत्रअवान्तरे10841 रगोत्वादिजातयः समवेताः तत्रैव सत्ता, [p. ५२७ ख ] तस्मादे
कार्थसमवायात् सा10842

सत्ता ।

तद्व्यपदेशभागिति चेत्; अत्राह--विना इत्यादि ।

ननु यौगपक्षोपक्षिप्तमत्र दूषणं कुतो नेति चेत् ? अत्राह--व्यापित्वे इत्यादि । विचारि
तमनन्तरमिति । दोषानुषङ्ग एव न भवति एकसामान्यवादिनां सत्ताजातिवादिनाम् । कुतः ?
इत्याह--भावस्यैव सत्ताया एव सामान्यविशेषभावोपपत्तेः द्रव्यत्वगोत्वादिसामान्यभेदोप
पत्तेः । कुतः ? इत्याह--समवायिविशेषात् सोणादि10843 गोत्वादिव्यपदेशभाक्त वा 10844 भाक्तया प्रकृतापि इति सत्तासमवायिनोर्भेदैकान्ते अयमपि दुर्णयः । पूर्वविधिना अत एव उक्तम् तथा
तेन प्रकारेण परोऽन्यो नैगमो दुर्णय इति ।

संप्रति सौगतेन नैगमस्य सर्वस्य दुर्णयत्वं चिन्तितं दूषयन्नाह--सत्ताम् इत्यादि ।

सत्तां बिभ्रते यस्माज्ज्ञानशब्दकृतः इति ।

व्यक्तयः सन्तु तस्मादर्थाकारे विदां समम् ॥ १२ ॥

येन...इति यत् चोद्यं तत् संविदां विषयाकारप्रतिपत्तावपि सामानम् ।

यद् यस्माद् योग्यताविशेषात् व्वक्तयो विशेषाः बिभ्रते धारयन्ति । किम् ? सत्तां
जात्यन्तरं वा गोत्वादिकं तस्मात् योग्यताविशेषात् ज्ञानशब्दकृतोऽनुगतज्ञानाभिधान
प्रवृत्तिहेतवः सत्त 10845 सन्तु व्यक्तयः इत्येवं चोद्यम् अर्थाकारे रूपादिलक्षणे ग्राह्ये विदां
बुद्धीनां समम् । तथाहि--यतः पटादयोऽर्थाः रूपादीन् बिभ्रते तत एव स्वयमतदात्मानो10846

रूपादिरहिताः ।

रूपादिबुद्धिहेतवो भविष्यन्तीति किं रूपादिकल्पनया ? इति निराकारार्थसिद्धिः । अथ रूपा
द्यात्मकोऽर्थः प्रतीयते; सामान्यात्मकोऽपि प्रतीयते इति समानम् ।

कारिकार्थमुपदिशन्नाह--येन इत्यादि । सुगमम् । इति एवं यच्चाद्यं न 10847 यच्चोद्यं तत् संविदां विषयाकारप्रतिपत्तावपि समानम् [p. ५२८ क ] अन्यत्रापि असकृदुक्तमेतत् । तथाहि—
संविदो यतः10848

यतः स्वसंवेद इति पुनर्लिखितमाभाति ।

स्वसंवेद यतः स्वसंवेदनात्मतां स्वीकुर्वन्ति तत एव अतदात्मिका सु10849 काः त
थावभासन्त इत्यपि स्यात् ।

तदेव10850 वं नैगमं तदाभासं च प्रतिपाद्य संग्रहनयं प्रतिपादयन्नाह--आयासाद्वा इत्यादि ।

आयासाद्वा यतो भेदानभेदः स्वीकरोत्ययम् ।

स एव भेदसंव्यवहारान् केवलो न करोति किम् ॥ १३ ॥

न हि अभिन्नतत्त्वस्य...स्वप्नादौ दर्शनात् । भेदवादिनोऽपि निरंशमवर्णा
द्यात्मकं तज्ज्ञानं रूपादिकं स्थूलत्वाद्यनेकधर्माभिन्नं सांशमिव तद्व्यवहारं प्रथयत्येव
[p. 678 ] तत्त्वदर्शनस्य सर्वथानुपपत्तेः । प्रमाणेतरनिमित्तभूतौ संवादविसंवादावपि तत्र अविशेषतः
स्याताम् । तत् सर्वविकल्पातीतं सन्मात्रं तत्त्वमिति संग्रहनयः10851

तुलना--स्वजात्यविरोधेनैकध्यमुपनीय पर्यायानाक्रान्तभेदान् अविशेषेण समस्तग्रहणात्
संग्रहः ।--स॰ सि॰ १ । ३३ । त॰ वा॰ १ । ३३ । तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ १ । ३६ । शुद्धं द्रव्यमभिप्रैति संग्रह
स्तदभेदतः । भेदानां नासदात्मैकोऽप्यस्ति भेदो विरोधतः ॥--लघी॰ श्लो॰ ३२ । धवलाटी॰ सत्प्ररू॰ । त॰
श्लो॰ पृ॰ ७० । नयवि॰ श्लो॰ ६७ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २७२ । नयचक्र॰ गा॰ ३४ । तत्त्वार्थसा॰ पृ॰
१०७ । प्र॰ नय॰ ७ । १३ । स्या॰ मं॰ पृ॰ ३११ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २२ । संगहिय पिंडियत्थं संग्रहवयणं
समासओ विंति ।--अनु॰ द्वा॰ ४ । आ॰ नि॰ गा॰ ७५६ । विशेषा॰ गा॰ २६९९ ।

। संवित्तेरेव बहिरिव
प्रतिभासनात्, तत्पुनरदृष्टपरमार्थमेव मिथ्या...। तत्र स्वपरसन्तानक्षणक्षयविकल्प
व्यवस्थेयं अविद्यात्मनः आभासेत बहिरर्थावभासवदिति । तदर्थासंभवेऽपि विप्लवान्तर
वत् । पारम्पर्येणापि चेतनान्तरसंभवनियमः कुशकाशावलम्बनम् व्यापारादिभावात्तन्नि
यमः ।...प्रतिषिद्धार्थप्रतिप्रसवप्रसङ्गात् बहिरन्तर्भेदात् ।

आयासाद्यन्ताद्यतो 10852 --सात् यत्नतःयतो वा इति पक्षान्तरद्योतकः, भेदान् चेतनेतर
विशेषान् अभेदः सत्तामात्रं स्वीकरोति अय 10853 अयं भेदसंव्यवहारान् किं न करोति
सोऽभेदः केवलः सकलभेदविकलः ।

ननु यदि अभेदः; भेदव्यवहारः ततः कथम् ? अन्यथा नीलात् पीतव्यवहारः स्यात्
इति चेत्; अत्राह--नहि अभिन्नतत्त्वस्य इत्यादि । कुतः ? इत्यत्राह--स्वप्नादौ दर्शनात् ।
अत्र आदिशब्देन द्विचन्द्रादिपरिग्रहः । स्वप्ने हि कृशोऽपि स्थूलतया, अन्यकालादिः अन्य
का10854

अर्धरात्रे मध्याह्न
स्वप्नदर्शनं भवति ।

लादितया, देवदत्त एकोऽपि अनेकतया, जागरणे चन्द्रः तथा सुत्ति काने10855 शुक्तिका अनेकतया
प्रतिभातीति भावः । परस्यापि एतदस्तीति दर्शयन्नाह--भेदवादिनोऽपि न केवलमभेदवादिनः
तज्ञानं 10856 तज्ज्ञानं भेदवादिज्ञानम्; किंभूतम् ? निरंशम्, पुनरपि किंभूतम् ? अवर्णाद्यात्मकं
रूपरसादिरहितम्, रूपादिकं स्थूलत्वाद्यनेकधर्माभिन्नं न च निरंशे तद्युक्तम् । किं करोति ?
इत्याह--तद्व्यवहारं भेदव्यवहारं प्रथयत्येव । किंभूतम् ? सांशमिव वर्णादिनिर्भासमिव, च
शब्दोऽत्रापि योज्यः ।

ननु यथा भेदः प्रतिभाति नैवमभेदः, ततोऽस्त्यनयोः 10857

भेदाभेदयोः ।

विशेष इति चेत्; अत्राह--तत्त्व
इत्यादि । तत्त्वस्य निरंशात्मनो यद्दर्शनं तस्य सर्वथा सर्वेण प्रत्यक्षादिप्रकारेण स्वतः परतः
[p. ५२८ ख ] इति वा प्रकारेण अनुपपत्तेः । कल्पनया तदुपपत्तिः, उभयत्रापि ।

स्यान्मतम्--त ज्ञानं 10858 तज्ज्ञानं निरंशमवर्णाद्यात्मकं तथैव व्यवहारं प्रथयति इति;
तत्राह--तत्त्व इत्यादि । व्याख्यानम् तदेव । यदि वा, यदि ज्ञानं सांशमेव वर्णादिनिर्भासं
व्यवहारं प्रथयति तथैव तदिति तत्त्वम् इत्यादि सौगतस्य यत्तस्य दर्शनस्य सर्वथानुपपत्तेर्वा
भेदवादिनोऽपि इत्यादिना सम्बन्धः ।

ननु यदि अभेदः तर्हि जाग्रद्दशायामविसंवादोयः प्रमाणव्यवस्थानिमित्तंस्वप्ने यश्च विसंवा
दोऽप्रमाणव्यवस्थाकारणं 10859

अविसंवाद-विसंवादौ ।

तौ कथं स्याताम् ? भेदे तस्या 10860 न स्यातामिति चेत्; अत्राह--संवाद्
[p. 679 ] इत्यादि । संवादासंवादौ । किंभूतौ ? प्रमाणेतरनिमित्तभूतौ यथासंख्येन प्रमाणाप्रमाणहेतु
भूतौ तत्र तयोः भेदाभेदयोः स्याताम् । कुतः ? इत्याह--अविशेषतः वासंनादार्ढ्याऽदार्ढ्य
10861 र्ढ्याभेदतः । यत एवं तत् तस्मात् सर्वविकल्पातीतं तत्त्वम् । किं तत् ? इत्याह--सन्मात्रम्
इत्येवं संग्रहनयः । अत्र यदुक्तं सौगतेन दूषणम् कथं बहिरन्तः प्रतिभासभेदे सन्मात्रं
तत्त्वम् ? तद्विभ्रमे सन्मात्रे कः समाश्वासः इति; तदेग10862 तदेतत् तस्यापि10863

बौद्धस्यापि ।

समानमिति
दर्शयन्नाह--संवित्तेरेव इत्यादि । भेदवादिनो बौद्धस्य विज्ञप्तिमात्रं बुद्धिमात्रं तत्त्वं यथा
संग्रहवादिनः सन्मात्रम् ।

ननु तस्य बहिरन्तर्वा भेदोऽप्यस्ति इति चेत्; अत्राह--संवित्तेरेव नान्यस्य बहिरिव
प्रतिभासनात् ततो यथा अस्याऽबाह्यमपि बाह्यतया चकास्ति तथा परस्य10864

अभेदवादिनः ।

अभिन्नं भिन्नतया
[p. ४२९ क ] इति मन्यते ।

स्यान्मतम्--यथा विज्ञप्तिमात्रं दृश्य10865 श्यं न तथा अन्यदिति चेत्; अत्राह--तद् विज्ञाप्ति
मात्रं पुनः अदृष्टपरमार्थमेव । नहि निरंशं भ्रष्टं10866 द्रष्टुं शक्यम्, अन्यत्रापि प्रसङ्गात् । तत्किम् ?
इत्याह--मिथ्या इत्यादि । ततो यथा भेदव्यवहारस्य मिथ्यात्वेऽपि न संवित्तेसत्10867 त्तेः त10867

मिथ्यात्वम् ।

त् तथा अन्यत्रापि इति भावः ।

ननु विज्ञप्तिमात्रे स्वपरसन्तानभेदः क्षणक्षयादिभेदश्च पारमार्थिक इति चेत्; अत्राह--तत्र
इत्यादि । तत्र विज्ञप्तिमात्रे स्वपरसन्तानाश्च क्षणक्षयश्च ते एव तेषां वा विकल्पा भेदाः, यदि
वा, मानसाः प्रत्ययाः, तेषां व्यवस्थेयं10869 यमाभासेत । कुतः ? इत्याह-- अविद्यात्मनः
अविद्यास्वभावात् कुतश्चिद् विकल्पवासनातः, तत्र परस्य प्रमाणाभावात् । अत्र निदर्शनमाह—
बहिरर्थावभासवदिति । निदर्शनसमर्थनमाह--तदर्थासंभवेऽपि इत्यादि । जाग्रद्व्यापारादि
विप्लवात् स्वप्नादितद्विप्लव सुदतरी 10870 वस्तदन्तरम् तत्रेव तद्वदिति ।

ननु जाग्रद्दशायां साक्षाद् व्यापारादिनिर्भासः, परचेतसः शरीरान्तरे स्वप्ने परम्पर
येत्यव्यभिचार इति चेत्; अत्राह-- पारम्पर्येणापि इत्यादि । चेतनान्तरसंभवे10871 वनियमः
सन्तानान्तरचेतनेयोः 10872 तनायाः सकाशात् संभवस्य उत्पादस्य नियमः कुशकाशावलम्बनम् ।
कस्यास्तनि10873 कस्मात्तन्नियमः ? इत्याह--व्यापार इत्यादि । केन प्रकारेण सः ? इत्याह--न केवलं
जागरणे साक्षात्तस्याः तन्नियमः, तदवलम्बनस्वशरीरेऽपि निरंशबुद्धिव्यापारयोरन्वयग्रहणाभावात्
सकलव्याप्तेरसिद्धेः प्रमाणविरहात्, स्वापादौ चैतन्याभावेऽपि व्यापारादिभावात्, शा10874

शालूकः वृश्चिकः ।

लूकादि10875 देः [p. ५२९ ख ] शालूकादिभ्यो दृष्टावपि पुनर्गोमयादेः दर्शनात् संभाव्यव्यभिचारित्वात्, व्यापार
प्रतिभासस्य सर्वत्रार्थप्रतिभासवद् भ्रान्तत्वात्, अपि तु पारम्पर्येणापि जागरणे साक्षात् चेतनान्तरः
तस्यास्तन्नियमः स्वप्ने पारम्पर्येण बुद्धेरेव तद्बुद्धिसंभवात्, तद्विभ्रमस्तदवलम्बते उक्तदोषेण
अनुमानाप्रवृत्तेः, शरीरप्रभृतेः सर्वस्य भ्रान्तत्वाच्च । कुतः ? इत्याह--प्रतिषिद्धार्थ इत्यादि ।
प्रतिषिद्धः सौगतेन निराकृतो योऽर्थः अचेतनो घटादिः तस्य प्रतिप्रसवः प्रत्युज्जीवनं तस्य
[p. 680 ] प्रसङ्गात् । एतदपि कुतः ? इत्याह--बहिरन्तभदाद् बाह्येतरभेदसिद्धिरिति भावः । तथाहि—
स्ववपुषि बुद्धिव्यापारयोः परमार्थतो यदि कुतश्चित् हेतुफलभावः प्रतीयते; व्यक्तं ग्राह्यग्राहकभावः
समापतति ।

एतेन व्याप्तिग्रहणमपि चिन्तितम् । वासनातः सकलं ज्ञानम् इत्यत्रापि न्यायोऽयं योज्यः ।

ननु अर्थः प्रतिभासात् सिध्यति, स10876

प्रतिभासः ।

च स्वप्ने तद10877

अर्थाभावेऽपि ।

भावेऽपि भवन्ननैकान्तिक इति चेत्;
न; व्यापारादिरपि तथैव स्यादिति दोषात्, तत्रास्य पारम्पर्येण परचेतसः सभावो 10878 सद्भावो नार्थप्रतिभासस्य इति किंकृतमेतत् ?

अ10879

प्रज्ञाकरगुप्तादयः ।

परे मन्यन्ते--तत्रापि स्वप्नान्तिकशरीरस्य परमार्थतोऽभ्युपगमात् साक्षात् परचेतस एव
स इति; तेषां तत्र स्तम्भादिप्रतिभासोऽपि सत्य इति कल्पनापोढमभ्रान्तं प्रत्यक्षम्
न्यायवि॰ १ । ४ इति अभ्रान्तग्रहणमनर्थकं निवर्त्त्याभावात्, त10880

स्वप्नान्तिकशरीरवत् ।

च्छरीरवत् द्विचन्द्रादेरपि
[p. ४३० क ] सत्यताप्राप्तेः । व्यवहारेण अभ्रान्तग्रहणमिति चेत्; न; तेनैव तच्छरीरस्यापि
सत्यत्वोपगमात्, व्यवहारेण परलोक साधनात्, इतरथा कुतः प्रतिभासाद्वैतम् ? निरालम्बनाः
सर्वे प्रत्ययाः प्रत्ययत्वात् प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३६१ इत्यत्र वा किं वा निदर्शनम् ?
स्वरूपालम्बनत्वेऽपि अनेकान्तार्थप्रति स्य बद्ध10881 प्रतिबद्धस्य प्रतिप्रसवप्रसङ्गः, शरीरादेः सांशत्वेन
प्रतिभासनात् । ततो न किंचिदेतत् ।

अन्येषां दर्शनम्--न सन्तानः सन्तानान्तरं वा अन्यत्र संवृतेः इति त10882

सन्तानान्तराभावसाधनम् ।

दभावसाधनं
सिद्धसाधनमिति, तेषामप्युत्तरमुक्तम् नेह पुनरुच्यते, चित्रज्ञाने नीलादीनाम् अन्योऽन्याननुगमे
सन्तानान्तरसिद्धिः । परस्परादर्शनेऽपि सद्भावे इतरथा सकलशून्यता, तदनुगमे अनेकान्तसिद्धि
रिति । तन्न परस्य स्वर10883 स्वपरसन्तानादिभेदसिद्धिः ।

क्वचिद् बहिररन्तभेदात् इति पाठेत्र10884 पाठे तु बाह्येतरयोरविशेषादित्यर्थः ।

स्यान्मतम्--प्रागभावादिचतुष्टयप्रतीतेः कथं सन्मात्रं तत्त्वमिति ? तत्राह--विज्ञेयम्
इत्यादि ।

विज्ञेयं विद्यमानार्थवुद्ध्याऽभावचतुष्टयम् ।

कथञ्चिन्नान्यथा न्यायाद् बुद्धिः सन्मात्रगोचरा ॥ १४ ॥

नहि अभावचतुष्टयज्ञानं सर्वथा निर्विषयं युक्तम्, अर्थान्तरालम्बनोपगमात् ।
सः परमाणुपर्यन्तज्ञानस्वरूपपरीक्षासमये स्वरूपमवलम्बेत नार्थभेदम् । तदभावे संविद्
व्यपदेशानुपपत्तेः । तन्न भावव्यतिरेक्तो विशेषः क्वचित् कथञ्चित् प्रमेयतां प्रतिपद्येत ।

विज्ञेयं परिच्छेद्यकेम्10885 द्यं । किम् ? अभावचतुष्टयं प्रागभावाद्यभावचतुष्टयम् ।
कया ? विद्यमानार्थबुद्ध्या भावज्ञानेन । कथंचित् केनापि तदुत्पत्तियोग्यताप्रकारेण
[p. 681 ] नान्यथा बुद्ध्या विज्ञेयत्वाभावप्रकारेण वुद्धिः अभावचतुष्टये इति सम्बन्धः । प्रत्य
यादिवेदनतो न्यायात् सन्मात्रगोचरी10886 रा बुद्धिरिति ।

कारिकार्थं विवृणोति । नहि अभावचतुष्टयज्ञानं सर्वथा निर्विषयं विषयरहितं तुच्छा
भावगोचरमेव नहि युक्तम् । ननु यद्यभावविषयं कथं निर्विषयमुच्यते इति चेत्; न; सौगता
पेक्षयैवमभिधानात् । [p. ५३० ख ] स हि अभावं नेच्छति । कुतो न निर्विषयमिति चेत्;
अत्राह--अ र्थान्तर इत्यादि । विवक्षितादर्थाद् अन्योऽर्थः तदन्तरम् तद् अवलम्बनं यस्य
तस्य उपगमात्10887

भावान्तरस्वभावत्वादभावस्य ।

सौगतेन ।

न्ववेनमपि 10888 नन्वेवमपि परस्परविविक्तभावावलम्बनात् कथं सन्मात्रगोचरा बुद्धिरिति
चेदतदत्त10889 चेदत्राह स इत्यादि । तदभावचतुष्टयज्ञानमात्रमत्र सः परमाणुपर्यन्तज्ञानस्वरूप
परीक्षासमये स्वरूपमवलम्बेत नार्थभेदम् । कुतः ? इत्याह--तदभावे स्वरूपावलम्बनाभावे
संविद्व्यपदेशानुपपत्तेः । अर्थग्रहणात् ज्ञानस्य तद्व्यपदेशो न स्वरूपावलम्बनादिति चेत्;
ननु अर्थग्रहणं बुद्धिः इति केनावगम्यते ? तयैव बुद्ध्या इति चेत्; न; स्वरूपग्रहणप्रसङ्गात्,
तदग्रहे ममार्थग्रहणम् इति प्रतिपत्त्ययोगात् । बुध्यात्तया10890 थाइति चेत्; सापि स्वरूपसंवेदनविकला
बुद्धिः इति कथमवगम्यते ? आद्यज्ञानार्थग्रहणात्; तदपि कुत इति तदवस्थं चोद्यम् अनवस्था च ।

नन्वर्थो यतो दृश्यते तज्ज्ञानमिति चेत्; सत्यम्; दृश्यते, नाऽस्वसंवेदनज्ञानात्;
इतरथा परज्ञानादपि दृश्येत इत्युक्तम् । एतेन मीमांसकोऽपि कृतोत्तरः । भवतु स्वरूपावलम्बनं
ज्ञानम्, तत् स्वरूपमन्यते10891 तो व्यावृत्तमवलम्ब्यत इति चेत्; अत्राह--तन्न इत्यादि । तत् तस्मात्
स्वरूपमवलम्बेत इति न्यायात् न भावव्यतिरिक्तो ज्ञानसत्ताभिन्नो न विशेषो भेदः क्वचिद्
विज्ञाने अन्यत्र वा कथंचिदेकानेकादिरूपेण प्रमेयतां प्रतिपद्येत । नहि स्वरूपमग्नं ज्ञानम्
अन्यदविषयीकुर्वाणं त10892

अविषयीकृतार्थात् ।

तः [p. ५३१ क ] कस्यचिद्भेदम् अन्यद्वा प्रतिपद्यत इति ।

स्यादेतत्--यदि ज्ञानं स्वरूपमेव लंबि 10893 व अवलम्बि, तदेव प्रतिभासाद्वैतमायातम्,
तच्च सौगतस्य नानिष्टम्, अभ्युपगमात् । अथ तथा सत्ताद्वैतम्; तन्न; अ10894

अप्रतीतेरित्यर्थः ।

प्रत्ययात्, चित्र
प्रतिभासात् । अ10895

चित्र
प्रतिभासस्य ।

स्य मिथ्यात्वे ततो10896

चित्रज्ञानात् ।

भेदे न स10897

यस्मात् चित्रज्ञानाद् व्यावर्तते यच्च व्यावर्तते तदपेक्षया द्वैतं स्यात् ।

त्ताद्वैतमिति चेत्; अत्राह--मिथ्यैकान्त
इत्यादि ।

मिथ्यैकान्तविविधनिर्भासप्रतिभासैक्यतत्त्वयोः ।

आत्मनोऽत्यन्तभेदोऽयं समः क्षणिकसंविदः ॥ १५ ॥

यथा परमात्मनः सद्रूपस्य तत्त्वम् अदृश्यात्मनः सकलविकल्पात् सर्वथा व्यति
रिच्येत अदृष्टं यतः खरविपाणवदिति तथा क्षणिकसंविदोऽपि तत्त्वं ततस्तथा व्यति
च्येत, यथातत्त्वं स्वयमेव संवेदनात् । मिथ्या ग्राह्यग्राहिकायाः भेदात्मनाऽनुभवात् ।

अन्तम् अवसानम् अतिक्रान्तोऽन्तः 10898 ऽत्यन्तः स चासौ भेदश्च विशेषः निरव
[p. 682 ] सानो विशेषोऽयं परेण उच्यमानः सन्मात्रपक्षे समः सदृशः । कस्य ? आत्मनः स्वस्य ।
कस्याः ? इत्याह--क्षणिकसंविदः सौगतसम्बन्धिबुद्धेः । कयोः सतोः ? इत्याह--मिथ्या
इत्यादि । मिथ्यात्वम् एकान्तो यस्य स तथोक्तः स चासौ विविधः स्थूलत्वदीर्घत्ववर्तुल
त्वादिना चित्रो निर्भासश्च घटादिप्रतिभासः तेन विद्यते प्रतिभासो दर्शनं ययोः ऐक्य
तत्त्वयोः निरंशत्वस्वसंवेदनस्वरूपयोः सतोः आत्मनः क्षणिकसंविदः । एतदुक्तं भवति—
यथा मिथ्याचेतनेतरनिर्भासतिरस्कृतत्वात् न सत्तामात्रस्य नित्यत्वादि स्वरूपं वाऽवभासते,
तथा स्थूलत्वादिचित्रप्रतिभासेन प्रतिहतप्रसरत्वा न10899 न्न संविदात्मनोरेक्यतत्त्वयोः प्रतिभास
नमिति ।

यथा इत्यादिना कारिकार्थमाह--यथातत्त्वं स्वरूपम् । कस्य ? द्रव्यस्य । किंभूतस्य ?
सद्रूपस्य सत्तात्मकस्य । पुनरपि किंभूतस्य ? परमात्मनः परमः सर्वाधिक आत्मा रूपं यस्य
तस्य इति । तत्तत्त्वं किं स्यात् ? इत्याह--व्यतिरिच्येत स्वयं भिद्येत । कुतः ? इत्याह--सकल
विकल्पात् [p. ५३१ ख ] निखिलचेतनेतरभेदात् । किंभूतात् ? इत्याह--अदृश्यात्मनः । कथम् ?
इत्याह--सर्वथा सर्वेण वस्तुगतधर्मकलापप्रकारेण । कुतः ? इत्याह--अदृष्टं य10900

यत इति व्यर्थमत्र ।

त यतः खर
विषाणवदिति तथा क्षणिकसंविदोऽपि तत्त्वं ततः तथा व्यतिरिच्येत । कुतः ? इत्याह—
यथातत्त्वम् इत्यादि । यथातत्त्वंस्वयमेव संवेदनात् क्षणिकसंविदः । एतदपि कुतः ?
इत्याह--मिथ्या इत्यादि । मिथ्या ग्राह्यग्राहकौ यस्याः नान्योऽनुभाव्यो बुद्ध्यास्ति
प्र॰ वा॰ २ । ३२७इत्यादि वचनात्, तस्या भेदात्मना नानास्वभावेन अनुभवात् । अनेन
विरुद्धोपलब्धिं दर्शयति ।

ननु सत्ता व्यापिनी नित्यैका न्ने10901 चेष्यते, न च तत्र प्रमाणमिति क्षणभङ्गे निरूपितम् ।
संवित्तिः पुनः क्षणिका अनेका, तत्र प्रमाणमस्ति इति चेत्; अत्राह--नहि इत्यादि ।

न हि तत्त्वोपलम्भानवस्थापयति कल्पना ।

मिथ्या दोषान् निराकृत्य स्वस्मादवर्णात्मिका ॥ १६ ॥

स्वप्नादौ विभ्रमे वा अवर्णात्मिकैव संवित्तिः वर्णाद्यात्मना निरंशैव सांशेव अव
भासते । नैतावता स्वयमदृश्यात्मैव यतो दृश्यात् सर्वथा भिद्येत इति समाधिः परमात्मनः
द्रव्यमात्रेऽपि समः ।

क्षणिकसन्तानभेदकल्पना । अनेन नित्यैव10902 कत्वव्यापित्ववद् अ10903

क्षणिकपक्षेऽपि ।

न्यत्रापि कल्पनातो
नान्या गतिरिति दर्शयति । किंभूता सा ? इत्याह--मिथ्या असत्या, नित्यत्वेऽवस्थापयति
न खलु । कान् ? इत्याह--तत्त्वोपलम्भ इत्यादि । तान् किं कृत्वा इत्याह--स्वस्माद्
आत्मनः सकाशात् निराकृत्य तद्दोषान् इति, समानत्वात् उभयत्र तद्दोषाणाम् इति भावः ।
ननु सत्तावन्नादृश्या संवित्तिः, तस्या एव अन्यथा प्रतिभासनात्, म10904

यथा मरूभूमिषु दूरे अल्पोऽपि महान् दृश्यते ।

रुष्विवाल्पस्य महत्त्वेन इति
चेत्; अत्राह--अवर्णात्मिका । गतार्थमेतत् ।

[p. 683 ]

कारिकासूत्रं व्याचष्टे स्वप्नादौ इत्यादिना । स्वप्नादौ विभ्रमे वा अवर्णात्मिकेव 10905 कैव
स्थूलार्थाकाररहितैव संवित्तिः वर्णाद्यात्मना [p. ५३२ क ] यथा विप्लवसामर्थ्यप्रकारेण अवभा
सते तथा निरंशैव अविभागैव सांशेव अवभासते नैतावता स्वयमदृश्यात्मैव अदृश्य
आत्मा स्वरूपं यस्या इति, तस्या एव तथावभासनादिति । यतो यस्माददृश्यात्मकत्वात् दृश्यात्
ग्राह्यादिविप्लवात् सर्वथा सर्वेण स्वभावेन भिद्येत इत्येवमुच्यमानः समाधिः समः । क्व ?
इत्याह--द्रव्यमात्रेऽपि । कुतः ? इत्याह--परमात्मन इत्यादि ।

संग्रहनयेन सौगतं दूषयित्वा संग्रहाभास10906

तुलना--संग्रहः सर्वभेदैक्यमभिप्रैति सदात्मना । ब्रह्मवादस्तदाभासः स्वार्थभेदनिराकृतेः ॥—
लघी॰ श्लो॰ ३८ । त॰ श्लो॰ पृ॰ २७० । नयवि॰ श्लो॰ ६८ । न्यायावता॰ टी॰ पृ॰ ८५ । प्र॰ नय॰ ७ ।
१५-२१ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २४ ।

मधुना व्यवहारनयेन अपहस्तयन्नाह--भेद
इत्यादि ।

भेदाः कर्मफलादीनामिह लोके परत्र वा ।

भेदे सति प्रवर्तेत नाभेदे सः प्रवर्तते ॥ १७ ॥

लोकद्वैतं...

भेदे सति । केषाम् ? कर्मफलादीनाम् आदिशब्देन कर्मसाधनादिपरिग्रहः ।
किं स्यात् ? इत्याह--प्रवर्त्तेत । क्व ? इत्याह--इहलोकोऽच 10907 लोके अत्र कर्मशब्देन क्रिया
गृह्यते फलवचनेनौदनादिकम् । परत्र वा अत्रापि कर्म शुभाशुभमदृष्टं फलं स्वर्गादिकम् ।
अभेदेऽपि सः प्रवर्त्तते इति चेत्; अत्राह--नाभेद इत्यादि ।

लोक10908

तुलना--कर्मद्वैतं फलद्वैतं लोकद्वैतं च नो भवेत् । विद्याविद्याद्वयं
न स्याद् बन्धमोक्षद्वयं तथा ॥--आप्तमी॰ श्लो॰ २५ ।

द्वैतम् इत्यादिना कारिकार्थमाह । सर्वं सुगमम् ।

यदुक्तम्-- नहि अभिन्नतत्त्वस्य भेदप्रतिभासव्यवहारो विप्रतिषिद्धः स्वप्नादौ
दर्शनात् इति दूषयन्नाह--मिथ्यात्वम् इत्यादि ।

मिथ्यात्वं संविदां वीक्ष्य क्वचित् सर्वत्र तद्विदः ।

त्यजेत् संग्रहवादः सन्मात्रं स्वाभिमतं तथा ॥ १८ ॥

प्रमाणतः सन्मात्रप्रतिपत्तेः प्रमाणसन्मात्रभेदसिद्धेः स्वाभिमतं त्यजेत् । प्रमाणादृते
तद्व्यवस्थितेरभावादतिप्रसङ्गात् । आस्तां तावत् द्रव्यमात्रं पर्यायमात्रमिव । सम्य
ङ्मिथ्यात्ववेदकमन्तरेण क्वचित् कस्यचित् कथञ्चित्तदसिद्धेः । कुतः...तत्त्वमिदन्तया
अन्यथा वा व्यवस्थापयितुकामेन तत्वज्ञानं प्रमाणमन्वेष्यम्, अनुपायोपेयासिद्धेः ।

संविदां भेदज्ञानानाम् मिथ्यात्वम् असत्यत्वं वीक्ष्य क्वचित् स्वप्नादौ सर्वत्र
जाग्रद्दशायामपि या तद्वित् मिथ्यात्वं10909 मिथ्या संवित् तस्याः तद्विदः सकाशात् त्यजेत्
संग्रहवादो स्वाभिमत10910 तं सन्मात्रम् । यथैव हि क्वचिद् भेदविभ्रमदर्शनात् सर्वत्र
[p. 684 ] तदु10911 द्भ्रमः, तथा अविशेषेण विशेषविभ्रमदर्शनात् सन्मात्रभ्रमोऽपि स्यादिति मन्यते । नहि
त10912

सन्मात्रम् ।

द् विशेषादन्यदेव उपलभ्यते, यतोऽयं भेदः स्यात् । [p. ५३२ ख ]

ननु द्वित्वाहु 10913 द्वित्वात् चन्द्रत्वादिकं भिन्नमुपलभ्यते, तथापि त10914

चन्द्रत्वमेव ।

देव सत् न द्वित्वम्,
तथा अत्रापि स्यादिति चेत्; तदसत्; भेदेऽपि तथा सत्येतरव्यवस्थापत्तेः । अपि च, प्रमाणात्,
अन्यतो वा सन्मात्रं प्रतीयेत ? प्रथमपक्षे--धाते 10915 ? प्रमाणात्, प्रमाणमन्तरेण न तद्व्यव
स्थितिः, अपि तु प्रमाणतः सन्मात्रप्रतिपत्तेः स्वाभिमतं त्यजेत्, प्र10916

ज्ञापक-ज्ञेयरूपेण भेदः स्यात् ।

माणसन्मात्रभेदसिद्धेः ।
स्यादेवं यदि भिन्नात् प्रमाणान्न10917 णात् तत्10917

सन्मात्रम् ।

ज्ञायेत, यावता आत्मनि तदेव प्रमाणं नासं 10919 ? प्रत्ययाद् भेदसिद्धेः । द्वितीयेऽपि पक्षे एतदेव वाच्यम् प्रमाणादृते तदन्तरेण तद्व्यवस्थितः
10920 तेः सन्मात्रस्थितेरभावादिति10921 द् अतिप्रसङ्गात् ।

ननु यथा विभ्रमवादिनः प्रमाणमन्तरेण स्वाभिमतं सिध्यति तथा ममापि इति चेत्;
अत्राह--आस्तां तावत् इत्यादि । आस्तां तिष्ठन्तु तावत् । किं ? द्रव्यमात्रम् । किमिव ?
पर्यायमात्रमिव । सन्मात्रवादिनः सिद्धमिदं निदर्शनम् । किन्तु मिथ्यैकान्त एव न सिध्येत् ।
किमन्तरेण ? इत्याह--सम्यङ्मिथ्यात्ववेदकमन्तरेण क्वचिद् बहिरन्तर्वा स्वप्नादौ अन्यत्र वा
कस्यचित् प्रत्यक्षस्य अन्यस्य वा कथंचित् अभिमतप्रकारेण सम्यक्त्वम् अन्यथापि विपर्यय
इति प्रकारेण तदसिद्धेः । फलं दर्शयन्नाह--कुतः इत्यादि । अनेन साध्यसमत्ता10922 तां निद
र्शनस्य दर्शयति । यदि वा, शून्यता अनेन निरस्ता । न मया परबलेन तत्त्वं व्यवस्थाप्यते
अपि तु [p. ५३३ क ] स्वबलेन इति चेत्; अत्राह--तत्त्वम् इत्यादि । तत्त्वं भावस्वरूपमिदंतया
सन्मात्रतया अन्यथा वा व्यवस्थापयितुकामेन संग्रहवादिना तत्त्वज्ञानं तच्च प्रमाणमन्वेष्य
10923 ष्यम् । कुतः ? इत्याह--अनुपायोपेयासिद्धेः ।

तत्त्वम् इदन्तया नेदन्तया वा अवाच्यमिति चेत्; अत्राह--प्राकृतात् इत्यादि ।

प्राकृताद् भिद्यते विद्वान् सम्यग्ज्ञानावलम्बनात् ।

तदभावेऽप्यवाच्यत्वे व्यक्तं निद्रायितं जगत् ॥ १९ ॥

सदसद्व्यवहारनिबन्धनं सम्यग्ज्ञानम् । तदन्वयैकान्ते कः प्राकृतबुद्धिः बोद्धा वा
क्वचित् किञ्चिदाश्रित्य न तिष्ठेत् प्रतिष्ठेत अपसरेद्वा हितान्वेषी । कथञ्चित् तत्त्वमिथ्यात्व
व्यवस्थापनम् अनेकान्त...मिथ्यैकान्त...अपेक्ष्यं तत्रैव प्रवर्तयति

प्राकृतः अतत्त्वज्ञः नित्यत्वादिधर्मैः वस्तुवाच्यताभिनिविष्टः तस्माद् भिद्यते विशिष्टो
भवति । कः ? विद्वान् तत्त्वज्ञः सर्वथा अवाच्यतत्त्वप्रतिपत्ता । कुतः ततो भिद्यते ?
इत्याह--सम्यग्ज्ञानावलम्बनात्, अवाच्यतत्त्वगोचरम् अबाधितप्रसरं समीचीनं ज्ञानं
सम्यग्ज्ञानं तस्यावलम्बनात् स्वीकारात् । यदा हि श्वग10924 शृङ्गग्राहिकया10925

प्रतिनियतव्यक्तिरूपेण ।

तत्तत्वं कुतश्चित् प्रति
[p. 685 ] पद्यते, तदा स ततोऽन्यथा सर्वेऽपि प्राकृता इति न अवाच्यतत्त्वावतारः । तथापि तदवतारे
दोषमाह--तदभावेऽपि सम्यग्ज्ञानावलम्बनाभावेऽपि अवाच्यत्वे तत्त्वस्य अभ्युपगम्यमाने
व्यक्तं यथा भवति तथा निद्रायितः निद्राक्रान्तः पुरुषो निद्रितमिवाचरति स्म । किं तत् ?
इत्याह--जगद् अवाच्यतत्त्ववादिलोकः । एवं मन्यते--यथा निद्राकान्तः अदृष्टतत्त्वोऽपि किंचिद
सम्बद्धं प्रलपति तथाऽयमपि इति ।

कारिकां स्पष्टयन्नाह--सदसद्व्यवहार इत्यादि । सदसदद्वैतम् 10926 सद् अद्वैतं एकत्वादि
धर्मैरवाच्यम् असत् नीलादिभेदजातं तयोर्व्यवहारस्य व्यवस्थायाः निबन्धनं, किम् ? सभ्यग्ज्ञानं
तदन्वयैकान्ते, कः प्राकृतबुद्धिः अतत्त्वबुद्धिः न कश्चित् । सम्यग्ज्ञानेन बाध्य न बुद्धिः10927

अत्र प्रतिर्धृष्टा ।

...
द्धिरित्युच्यते, तदभावे न किंचिद्बाध्यते केनचित् कः [p. ५३३ ख ] बोद्धा वा तत्त्वज्ञो बोद्धा
सोऽपि तदभावे...10928

अत्र प्रतिर्धृष्टा ।

ति हेतोः क्वचित् सम्मात्रादवावाञ्ये10929 त्रावाच्ये किंचिदागमादिकमाश्रित्य न
तिष्ठेत् स्थितिं न कुर्यात् भ र्तृ ह रिः न प्रतिष्ठेत न वाऽपसरेद्वा कुतश्चित् भेदवर्गात् । क्वचित्
इति कुतश्चिदिति जातविभक्तिपरिणामः सम्बध्यते । किंभूतः ? हितान्वेषी स्वर्गापवर्गमार्गा
न्वेषणशीलः ।

सम्यग्ज्ञानावलम्बने परस्यानिष्टमापततीति दर्शयन्नाह--कथंचित् इत्यादि । केनापि
प्रत्यक्षादिप्रकारेण तत्त्वमिथ्यात्वव्यवस्थापनं कर्तृ पेक्षा10930 अपेक्ष्यं कारणं प्रवर्त्तयति । किंभूतं
तत् ? इत्याह--अनेकान्त इत्यादि । क्व ? इत्याह--तत्रैव अनेकान्तसिद्धावेव । के ने ह10931 केन ?
इत्याह मिथ्यैकान्त इत्यादि ।

प्रकृतोपसंहारकारिकामाह--सन्तान इत्यादिकाम् ।

सन्तानसमुदायादिर्नैकान्ताभेदभेदयोः ।

ततश्च व्यवहारो न संग्रहे ऋजुसूत्रवत् ॥ २० ॥

प्रभवः तदन्यथा च...इति व्यवहारनयः10932

तुलना--लौकिकसमः उपचारप्रायो विस्तृतार्थो व्यवहारः । आह च--लोकोप
चारनियतं व्यवहारं विस्तृतं विद्यात् ।--तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ १ । ३५ । संग्रहनयाक्षिप्तानामर्थानां विधिपूर्वकमव
हरणं व्यवहारः ।--स॰ सि॰ १ । ३३ । व्यवहाराविसंवादी नयः स्याद् दुर्नयोऽन्यथा । बहिरर्थोऽस्ति विज्ञप्तिमात्रं
शून्यमितीदृशः ॥--लधी॰ श्लो॰ ४२ ।

चशब्द इवार्थो भिन्नक्रमः ऋजुसूत्र इत्यस्यानन्तरं द्रष्टव्यः । ततोऽयमर्थः--ततः
तद्धर्मात् उक्तात् न्यायात् संग्रहे व्यवहारो न स्यात् ऋजुसूत्र ः क इव 10933 त्रवत्, तदिव कुतः ? इत्याह--सन्तानः हेतुफलभावविशेषः समुदायः स्कन्धः आदिशब्देन अन्योऽपि
जगन्निवासी गृह्यते, स न, क्व ? एकान्ताभेदभेदयोः यतः इति निरूपितमेतदसकृत् ।

कारिकाविवरणमाह--प्रभव इत्यादि तदन्यथा त10934

तदन्यथा इति द्विर्लिखितम् ।

दन्यथा सोऽन्यथा च कार्यव्यतिरेक
[p. 686 ] साधनश्च शेषं सुगमम् । इत्येवं व्यवहारनयः ।

व्यवहारम् ऋ10935

ऋजुसूत्रस्य पर्यायः प्रधानं चित्रसंविदः । चेतनाणुसमूहत्वात् स्याद् भेदानुपलक्षणम् ॥
--लघी॰ श्लो॰ ४३ । पच्चुप्पन्नग्गाही उज्जुसु+ओ णयविही मुणेयव्वो ।--अनु॰ द्वा॰ ४ । सतां साम्प्रता
नामभिधानपरिज्ञानमृजुसूत्रः ।--तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ १ । ३५ । "ऋजुं प्रगुणं सूत्रयति तन्त्रयत इति ऋजुसूत्रः ।
--स॰ सि॰ १ । ३३ । सूत्रपातवद् ॠजुत्वात् ॠजुसूत्रः ।--त॰ वा॰ १ । ३३ । ॠजु प्रगुणं सूत्रयति नयत
इति ऋजुसूत्रः । सूत्रपातवद् ऋजुसूत्र इति ।--नयच॰ वृ॰ पृ॰ लि॰ पृ॰ ५४ ख॰ । धवलाटी॰
सत्प्ररू॰ । ऋजुसूत्रं क्षणध्वंसि वस्तुसत् सूत्रयेदृजु । प्राधान्येन गुणीभावाद् द्रव्यस्यानर्पणात् सतः ॥
--त॰ श्लो॰ पृ॰ २७१ । नयवि॰ श्लो॰ ७७ । सन्मति टी॰ पृ॰ ३११ । नयचक्र॰ गा॰ ३८ । तत्त्वार्थसा॰
पृ॰ १०७ । प्र॰ नय॰ ७ । २८ । स्या॰ मं॰ पृ॰ ३१२ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २२ ।

त्रुसूत्रो दर्श10936 दूषयन्नाह--तत्र इत्यादि ।

तत्र भेदे यथा नॄणां सन्तानैक्यं तथा नयन् ।

ऋजुसूत्रनयोऽभेदे असर्वविषयत्वतः ॥ २१ ॥

कल्पनाशिल्पिघटितत्वाद् व्यवहारो मिथ्यैव10937

तुलना--पूर्वापरा
स्त्रिकालविषयानतिशय्य वर्तमानकालविषयानादत्ते । अतीतानागतयोर्विनष्टानुत्पन्नत्वेन व्यवहाराभावात् ।
--स॰ सि॰, त॰ वा॰ १ । ३३ ।

। तद्वशादेकत्वव्यवस्थापनमयुक्तं
सूर्यवंशादिवत् । स्मृतिप्रत्यवमर्शकर्मफलसम्बन्धादयः क्वचित् स्युः हेतुफलभावविशेषात्
इह नियतवृत्तयः स्मृत्यादयः न पुनरैक्यात्, विप्रतिषेधात् । न चानेकतत्वस्य दर्शनादेरकत्वे
क्वचिदनेकत्वं युक्तम् । विकल्पशब्दव्यवहाराणां भेददर्शनात् ।

तत्र व्यवहारनये दूषणम् इत्यध्याहारः । किम् ? इत्याह--सन्तानैक्यं सन्तत्यभेदः,
केषाम् ? नॄणाम् पुरुषाणाम् । उपलक्षणमेतत् तेन [p. ५३४ क ] अचेतनानामपि । कस्मिन् सति ?
इत्याह--भेदे नानात्वे । कथम् ? इत्याह--यथा येन कल्पनारोपितप्रकारेण अभेदे संग्रह
इत्यर्थः । तथा नयन् वस्तु गमयन् ऋत्रुसूत्रनयो भवति इत्यध्याहारः । तदैक्यं भावतः
कुतो न इति चेत्; अत्राह--असर्व इत्यादि ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--कल्पना इत्यादि । व्यवहारो मिथ्यैव । कुतः ? इत्याह--कल्पना
शिल्पिघटितत्वात् व्यवहारस्य इति । ततः किं जातम् ? इत्याह--तद्वयसा इ 10938 तद्वशात् व्यवहारवशाद् एकत्वव्यवस्थापनमयुक्तम् । अत्र निदर्शनमाह--सूर्यवंशादिवत् सूर्यवंशादेरिव ।

तु 10939 ननु प्रमातरि पूर्वापरप्रत्यययोर्यद्येकत्वं न स्यात् स10940

प्राण्यन्तरवत् ।

त्त्वान्तरवत् स्मृत्यादयो न स्युः इति
चेत्; अत्राह--स्मृति इत्यादि । स्मृतिश्च स इति ज्ञानं प्रत्यवमर्शश्च प्रत्यभिज्ञानं कर्म च क्रिया
अदृष्टं वा फलं वोद 10941 च ओदनादि स्वर्गादि च, तयोः सम्बन्धश्च ते आदयो येषाम्
ऊहादीनाम् ते तथोक्ताः क्वचिद् एकस्मिन् सन्ताने स्युः भवेयुः । कुतः ? इत्याह--हेतुफलभाव
विशेषात् हेतुः अनुभवः फलं स्मरणम् तयोर्भावः तस्य विशेषात् अतिशयात् । किम् ? इह
नियतवृत्तयः स्मृत्यादयः । तथाहि--स्वसन्तानगतोऽनुभवः तद्गतस्मरणजननसमर्थ एव
तदेव जनयति नान्यो विपर्ययात्, इतरथा आत्मवादिनोऽप्ययं समानो दोषः । अन्यस्य अनुभवः
[p. 687 ] अन्यस्य स्मरणं कुतोन जनयति ? असामर्थ्यात्10942

इति चेत्; ।

; अन्यत्र समानम् । एकत्वाभावात्10943

इति चेत्; ।

;
स्वपरयोः एकत्वमपि कुतो न ? तद्धेतोः तथा सामर्थ्यात्10944

इति चेत्; ।

; आनुगत10945 अनुगतः प्रसङ्गः ।
तथादर्शनात्10946

इति चेत्; ।

; किं पुनः परानुभवतोऽन्यस्मरणमुपलभ्यते ? [p. ५३४ ख ]

एते न प्रत्यवमर्शादयो व्याख्याताः ।

ननु यावत्तद्विशेषान्नियतवृत्तयः ते तावदैक्यात् कुतो न भवन्ति ? तत्राह--न पुनरैक्यात् ।
सुः 10947 स्युः । कुतः ? इत्याह--विप्रतिषेधात् कि 10948 विशेषेण निषेधात् ऐक्यस्य । यदि वा,
विरोधात् । तथाहि--यदि दर्शनस्मरणादयो ऽनर्था10949 योऽर्थान्तरभूताः; नैक्यम् । त10950

ऐक्यं चेत् ।

च्चेत्; न ते10951

दर्शनस्मरणादयः पृथक् ।

इति । अथ अनेकान्तेऽयमदोषः; तत्राह--नच इत्यादि । नच नैव अनेकसत्त्वस्य परस्पर
भिन्नतत्त्वस्य दर्शनादेर व त्वे 10952 रेकत्वे अङ्गीक्रियमाणे क्वचित् पादादौ10953 पादपादौ अनेकत्वं
युक्तम् सर्वस्य ऐक्यं स्यात् इत्यर्थः । इतश्च तन्न युक्तम्; इत्याह--एकत्वानेकत्वयोः विप्रति
षेधात् विरोधात् कथमेकं तत्त्वम् अनेकम् ? अनेकं वा एकमिति ? अतश्च न तत्तथा;
इत्याह--विकल्पेत्यादि । एतदुक्तं भवति--एकत्र अनित्यत्वाद्यनेकधर्मविकल्पशब्दव्यवहाराणां
भेददर्शनात् तत्र भेदसिद्धिः प्रार्थ्यते, तेषां च वस्तुतत्त्वे नियमानुपपत्तिः । तन्न युक्तम्
संज्ञासंख्याविशेषाच्च आप्तमी॰ श्लो॰ ७२ इ10954

द्रव्यपर्याययोरैक्यं तयोर
व्यतिरेकतः । संज्ञासंख्याविशेषाच्च तन्नानात्वं न सर्वथा ॥--आप्तमी॰ ।

त्यादि । वस्तुस्वभावानन्वयाच्च तत्तथा
न संगतमिति ।

ननु भेदैकान्ते कथमुपादानोपादेयभावः यतः तथा स्मृत्यादय इति चेत् ? अत्राह—
स्वभावानन्वये इत्यादि ।

स्वाभावानन्वयेऽन्यत्र स्याद्धेतुफलयोर्यथा ।

कार्यकारणभावो वा ततस्तत्त्वं निरन्वयम् ॥ २२ ॥

नावश्यं कारणानि कार्यवन्ति भवन्ति अतिप्रसङ्गात् । सादृश्यविशेषात् तद्विशेषे
क्वचिदन्वयप्रतिपत्तिः मायागोलकवत् । यमलकयोरकार्यकारणत्वेऽपि सादृश्यं तद्विशेष
प्रतिपत्तेः । तद्...

अन्यत्र सहकारिकारणे स्वापादौ वा वल्लीदाह-देशान्तरपर्णकोथयोर्वा कार्यकारण
भावो यथा येन योग्यताप्रकारेण स्वभावानन्वये कार्यकारणोरूपाणयोरुपादानोपादेया
ननुगमे सति स्याद् भवेद् विवादविषये हेतुफलयोः उपादानोपादेययोः तद्वत्तद्भावः,
ततः तत्त्वं निरन्वयम् । [p. ५३५ क ]

कारिकार्थमुपदिशन्नाह--नावश्यम् इत्यादि । कुतः ? इत्याह--अतिप्रसङ्गात् कुलाल
घटयोः स्वापप्रबोधयोः प्राप्तेः ।

स्यान्मतम् पूर्वापरक्षणयोः निरन्तरोपलभ्यमानयोः उपादानोपादेयभूतयोः अन्वयोऽपि
[p. 688 ] प्रतीयते इति; तत्राह--तद्विशेषे हेतुफलभेदे उपादानोपादेयभूते क्वचिन्निरन्तरोपलभ्यमाने अन्वय
प्रतिपत्तिः एकत्वसंवित्तिः । कुतः ? इत्याह--सादृश्यविशेषात् मायागोलकवत् । तदुक्तम्—
सदृशापर इ10955

सदृशापरापरोत्पत्तिविप्रलब्धो वा लूनपुनर्जातनखादिवत्--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ १४४ ।

त्यादि । अथ तद्विशेष एव हेतुफलयोस्तादात्म्यम्; तत्राह--सादृश्यम् इत्यादि ।
कुतः ? इत्याह--अकार्यकारणत्वेऽपि यमलकयोः तद्विशेषस्य सादृश्यविशेषस्य प्रतिपत्तेः ।
भ्रान्तः स तत्र इति चेत्; अत्राह--तद् इत्यादि । एवं ऋजुसूत्रदुर्णयो10956

निराकरोति यद् द्रव्यं बहिरन्तश्च सर्वदा । स तदाभोऽभिमन्तव्यः प्रतीतेरपलापतः ॥--त॰ श्लो॰ पृ॰
२७१ । श्लो॰ ७८ । न्यायावता॰ टी॰ पृ॰ ८८ । प्र॰ नय॰ ७ । ३०, ३१ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २४ ।

दर्शितः ।

कथमयं दुर्णय इति चेत् ? अत्राह--प्रत्यक्षेतरयोरैक्यम् इत्यादि ।

प्रत्यक्षेतरयोरैक्यं प्रतिपन्नं विरुणद्धि चेत् ।

अनेकान्तं कुतः को वा विजयेतर्जुसूत्रकम् ॥ २३ ॥

यदि एकान्तविरोधात् न संविदः प्रत्यक्षादिभिरेकत्वं प्रतिपद्येत; किं केन प्रति
पद्येत तद्व्यतिरेकेण स्वरुचिविरचितनिरंशतत्त्वस्यानुपलब्धेः गत्यन्तराभावादिति ।

प्रत्यक्षः प्रत्यक्षज्ञानपरिच्छेद्यः चन्द्रत्वादिः, इतरः तदपरिच्छेद्यः विभ्रमे एक
त्वादिः । अथवा तत्रैव10957

द्विचन्द्रज्ञाने ।

प्रत्यक्ष10958 क्षं कल्पनापोढमभ्रान्तं ज्ञानस्य रूपं वा वल्यादिना10959 वर्तुल
त्वादिना इतरत् तदाभासं द्वित्वादिना । यदि वा, प्रत्यक्षं विकल्पबुद्धेः स्वरूपम् इतरद्
अप्रत्यक्षम् अर्थेऽनभिलाप्यं रूपं तयोरैक्यं प्रतिपन्नमभ्युपगतं चेत् यदि सौगतेन, कुतः
अनेकान्तं सौगतदर्शन10960 नं विरुणद्धि व्याहन्ति विरुणद्ध्येव तदन्यत्रापि तथाऽनेकान्ता
निवारणात् । अथ तदप्रतिपन्नम्; तत्राह--को वा इत्यादि । न इत्यनुवर्त्तते । ततोऽयमर्थः—
को वा न विजयेत अपि किन्तु सर्वोऽपि विजयेत [p. ५३५ ख ] ऋजुसूत्रकम् । अदृष्टमे
कान्तं कल्पयतः सर्वैः बाधनसंभवात्, तस्य वा सर्वैः कल्पनसंभवादिति भावः ।

इतरस्य सुगमत्वात्, को वा इत्यादि विवृण्वन्नाह--संविद इत्यादि । संविदो ज्ञानस्य
प्रत्यक्षादिभिरेकत्वं संवित्प्रत्यक्षविकल्पविकल्पविभ्रमैकत्वं तद्यदि सौगतो न प्रतिपद्येत
नाभ्युपगच्छेत । अत्र हेतुमाह--एकान्तविरोधादिति । तत्र दूषणमाह--किं क्षणक्षयादि केन
प्रत्यक्षादिना न केनचित् प्रतिपद्येत । कुतः ? इत्याह--तद्व्यतिरेकेण इत्यादि । संवित्प्रत्यक्षा
द्यैव10961 द्येकत्वव्यतिरेकेण स्वरूचिविरचितस्य निरंशतत्त्वस्यानुपलब्धेः । न जैनोपगता
शेपि 10962 त सांशेऽपि निरंशात् संविद्रूपात् किंचित् प्रतिपद्यते अपि तु अन्यतः इति चेत्; अत्राह—
गत्यन्तराभावादिति ।

ननु सौत्रान्तिका10963 कन10964

मतापेक्षया ।

यापेक्षया भवतु ज्ञानं निर्दिष्टप्रकारं न ज्ञा10965

योगाचार ।

नवादिनयापेक्षया,
तत्र हि स्वरूपस्य स्वतो गतिः प्र॰ वा॰ १ । ५ इति चेत्; अत्राह--अन्यथा इत्यादि ।

[p. 689 ]

अन्यथा संविदस्तत्त्वं प्रतिभासोऽन्यथेत्यपि ।

सुखोत्पाद...मतं प्राप्नोति संग्रहः ॥ २४ ॥

संविदस्तत्त्वं निरंशमभिन्नं कुतश्चित् भिन्नप्रतिभासमिवेति कल्पनायां संग्रहेऽपि तथैव
किन्न कल्प्येत, यतः क्षणक्षयादिसाधनमायास मात्रफलम् अवलम्बेत ।

अयमभिप्रायः--नीलादेः अन्यनीलादिरेव वा, संविद्रूपं स्यात् ? प्रथमपक्षे अन्यथा
अन्येन निरंशप्रकारेण संविदः तत्त्वं स्वरूपं प्रतिभासः संविदः अन्यथा ग्राह्यादिभेद
प्रकारेण । एवं मन्यते--यदा नीलादेरन्य त10966 त्तत्त्वं तदा नीलादिभेदप्रतिभासः । तद्विप्लव एव इति
चेत्; अत्राह--इत्यपि इत्यादि । एवमपि मतं संग्रहः प्राप्नोति संग्रहाक्रान्तं भवेत् इत्यर्थः ।
कुतः ? इत्याह--सुखोत्पाद इत्यादि ।

तत्त्वम् इत्यादिना कारिकार्थमाह--तत्त्वमभिन्नं निरंशं संविदः [p. ५३६ क ] कुतश्चिद्
आन्तरविभ्रमकारणवशात् भिन्नप्रतिभासमिव इत्येवं कल्पनायां संग्रहेऽपि न केवलं ऋजुसूत्रे
तथैव किन्न कल्प्येत । विवृतमेतत् । यतोऽकल्पनात् क्षणक्षयादिसाधनमवलम्बेत । किंभूतम् ?
इत्याह--आयास इत्यादि ।

ननु संग्रहे नित्यं तत्त्वम्, इतरत्रानित्यं हेतुफलात्मकमिति तयोर्भेद इति तत्साधनमिति
चेत्; अत्राह--अप्राप्त इत्यादि ।

अप्राप्तकार्यकालस्य कारणत्वमनिश्चितम् ।

सर्वथा सर्वदाऽदृष्टं श्रद्धेयमतिबह्विदम् ॥ २५ ॥

कार्यक्षणम् ।...यथा कार्योत्पत्तिक्षणसमये कारणात्मलाभोऽकिञ्चित्करः तथा
तत्कृतोपकारानपेक्षस्य समनन्तरसंभवश्च । यतो नैरन्तर्यविशेषमेव प्रभवमाचक्षीत । न च
पौर्वापर्यमेव उपकारः । तादृशामुपादानेतरव्यवस्था कीदृशी ? तदर्थक्रियायाः नित्यत्वे
क्षणिकत्वे चासंभवे कथमकार्यकारणं सर्वं न स्यात्, यद्यनेकान्तसिद्धिर्न भवेत् ।

अप्राप्तः कार्यकालो येन निरंशेन, पूर्वमेव सर्वथा नाशात् तस्य कारणत्वमनिश्चितम् ।
तदनुभवपथप्रथोऽपि न भवति तत्कथं कारणत्वनिश्चय इति भावः । एतदेवाह--सर्वथा क्षणक्ष
यादिरूपेणैव 10967 णेव सच्चेतनादिरूपेणापि सर्वदा विकल्पावस्थायामिव 10968

निर्विकल्पावस्थायामपि ।

संहृतविकल्पेऽपि, यदि वा
स्वाप इव जागरणेऽपि अदृष्टं श्रद्धेयम् अतिबह्विदं संविदस्तत्त्वम् ।

कारिकाविवरणं कार्यक्षणम् इत्यादि । सर्वं सुगमम् ।

ननु न पूर्वमुत्पद्य विनष्टं कारणम् अपि तु समनन्तरमिति चेत्; अत्राह--कार्य इत्यादि ।
कार्योत्पत्तेः क्षणसमये कारणात्मलाभो यथा येन तदुपत्त्यकारणप्रकारेण, नहि सहसंभविनो
रेकमन्यस्य जनकम्, द्वयोरपि अन्योऽन्यं जनकत्वे अन्योऽन्याश्रयदोषात्, न किंचित्करः तथा
समनन्तरसंभवश्च अकिंचित्करः । तथाहि--पूर्वं समनन्तरं यावदुत्तरस्य कारणम्; तावदुत्तरं
[p. 690 ] तथाविधं पूर्वस्य कुतो न भवति ? अविनाभावस्य उभयापेक्षयापि समानत्वात् । तथा सति
अन्योऽन्यसंश्रयः तदवस्थः ।

स्यान्मतम्--यथा सहभाविनोरितरेण [p. ५३६ ख ] नान्यस्य उपकारः तथा समनन्तरयोरपि,
तथाप्येकमन्यस्य कारणं नियमेन तदनन्तरभावादिति; तत्राह--तत्कृतोपकारानपेक्षस्य इत्यादि ।
अन्यथा सर्वं सर्वस्मात् नियमेन अनन्तरं स्यात् । यतो यस्मात् तन्नियमश्रद्धानात् नैरन्तर्य
विशेषमेव प्रभवं हेतुफलभावमाचक्षीत सौगतः । अत्रैव दोषान्तरमाह--न च इत्यादि । च
इति दूषणसमुच्चये । न पौर्वापर्यमेव उपकारः सर्वेषामपि पूर्वापरीभूतानां स10969

उपकारः ।

भवेत् इति भावः ।
तादृशाम् अनन्तरवरवर्णितस्वभावानाम् उपादानेतरव्यवस्था नाम कीदृशी ?

ननु न किंचित् कस्यचित् कारणम् अशक्तं सर्वम् प्र॰ वा॰ २ । ४ इत्यादि
वचनादिति चेत्; अत्राह--तदर्थ इत्यादि । सा चासौ यदेवार्थक्रियाकारितदेव
परमार्थसत् इ10970

अर्थक्रियासमर्थं यत्तदत्र परमार्थसत् । अन्यत् संवृतिसत्प्रोक्तं ते स्वसामान्य
लक्षणे ॥--प्र॰ वा॰ २ । ३ ।

ति वचनात् सौगताभ्युपगतार्थक्रिया च तस्याः नित्यत्वे क्षणिकत्वे च
असंभवे अङ्गीक्रियमाणे कथमकार्यकारणं सर्वं न स्याद् भवेत् । तथा च ब्र10971

नित्यब्रह्मवत् ।

ह्मवदनित्यपक्षेऽपि
सर्वहेत्वादिव्यवहारापहार इति भावः ।

ननु खात्पतिता रत्नवृष्टिः प्रतिभासाद्वैतवादिनः, तेनाभ्युपगमादिति चेत्; अत्राह--यदि
अनेकान्तसिद्धिर्न भवेत् स्याद् अकार्यकारणं सर्वमिति सम्बन्धः । यावता नीलादिस्वभावामपि
संविदं वदतोऽनेकान्तसिद्धिः हेतुफलभावाविरोधिनी भवेत् इत्युक्तम् ।

नन्वनेकान्ते विरोधादिदोषात् कथं तत्सिद्धिः ? इत्यत्राह--विरोधात् इत्यादि । [p. ५३७ क ]

विरोधाद्विभ्यतस्तस्य तव कथन्न विरुध्यते ।

शून्यता बहिरन्तश्च मानमेयनिराकृतेः ॥ २६ ॥

बहिरन्तरनुभवविषयं प्रत्यक्षगोचरमनेकान्तत्वं विरोधशङ्कया परिहरतस्ते क्षणक्षयै
कान्तोपलम्भावलम्बनं वहिरर्थनिराकरणं गण्डूपदभयादजगरमुखप्रवेशमनुसरति ।

उपलक्षणमेतत्, तेन वैयधिकरण्यसंशयानवस्थाऽभावदोषपरिग्रहः । तस्य अनेकान्तस्य
सम्बन्धी यो विरोधः तस्माद् बिभ्यतः तव सौगतस्य कथं न विरुध्यते । का ?
शून्यता । क्व ? बहिरन्तश्च । कुतः ? मानमेयनिराकृतेः इति । एवं मन्यते--अनेका
न्तस्य विरोधादिनान्यस्यानुदलंभेनात् 10972 नुपलम्भनात् सकलशून्यता मानत्राणरहिता सुतरां
विरोधमास्तिघ्रुते इति ।

बहिरन्तरनुभवविषयम् इत्यादि कारिकाविरणम् । अनेकान्तत्वं प्रत्यक्षगोचरं विरोधं
10973 धशङ्कया कृत्वा परिहरतः त्यजतः ते सौगतस्य क्षणक्षयैकान्तोपलम्भावलम्बनं तदेकान्त
दर्शनस्वीकरणं कर्तृ गण्डूपदभयात् मूकसर्पोऽजगरः तस्य मुखप्रवेशमनुसरति । तदनेकान्त
[p. 691 ] परित्यागे एकपरमाणुमात्रं तत्त्वं भवेत् इत्युक्तम्, तस्य वानुपलम्भनमिति किमाश्रयं तदेकान्तोप
लम्भनम् । परमपि तत्प्रवेशमनुसरति इत्याह--बहिरर्थनिराकरणम् इत्यादि । सुविवेचितमेतत् ।

ननु नयदुर्णयचिन्तेयम् आगम एव सिद्धा, तत्किमनया परमार्थविचार इति चेत् ?
अत्राह--सापेक्षा इत्यादि ।

सापेक्षा नया सिद्धाः दुर्णया अपि लोकतः ।

स्याद्वादिनां व्यवहारात् कुक्कुटग्रामवासितम् ॥ २७ ॥

लोकव्यवहार...कुक्कुटेन ग्रामवासितमिति संग्रहाभिप्रायः । नवै ग्रामवासितम्
अपि तु तत्पाटके गृहे वृक्षे शाखायां मुखादौ वा व्यवहारदर्शनात् । नयाः सामान्याद्यर्पणात्
अन्यथा दुर्णयाः ।

भिन्नप्रक्रमः अपिशब्दः लोकत इत्यस्यानन्तरं द्रष्टव्यः । ततोऽयमर्थः स्याद्वादिनां
जैनानां लोकात् लोकतोऽपि न केवलम् आगमत एव सिद्धा निश्चयमुपागताः । के ? इत्याह—
नयाः । किंभूताः ? इत्याह--सापेक्षाः न10974

नयान्तरविषयगौणकारकाः ।

यान्तरगोचरानिषेद्धारः । दुर्णयाश्च ततोऽपि सिद्धाः,
इत्याह--दुर्णया लोकतोऽपि [p. ५३७ ख ] सिद्धा इति । किंभूताः ? निरपेक्षाः परविषय
निषेद्धारः । तां दुर्णयत्वेद त्यो10975 ते दुर्णयाः ।

ननु एकान्तवादिनः कुतः लोकतः सिद्धाः ? इत्याह--लोकव्यवहार इत्यादि ।
निदर्शनमत्राह--कुक्कुटेन ग्रामे गृहविशेषविशिष्टदेशे वासितम् इति संग्रहाभिप्रायः सामान्य
मात्रस्यार्पणात् । नवै नैव ग्रामे सर्वत्र वासितम् अपि तु तत्पाटके ग्रामैकदेशे इति नैगम
सिद्धिः प्रधानेतरभावेन उभयार्पणात् । व्यवहारं दर्शयन्नाह--गृह इत्यादि । अत्रापि न चैतत्
पाटके अपि तु गृहे वृक्षे शाखायां वासितम् इति योज्यम् । ऋजुसूत्रमाह--सुख10976 मुख10976

मुखे एव वासितं शब्द इति भ्रवति इति ऋजुसूत्राभिप्रायः ।

इत्यादि ।
आदिशब्देन ताल्वादिपरिग्रहः व्यवहारदर्शनात् नयाः । कथम् ? इत्याह--सामान्य इत्यादि ।
दुर्णयानाह--अन्यथा इत्यादिना ।

कृतार्थस्मरणार्थं भेदा इत्यादि प्रस्तावान्ते वृत्तमाह--

भेदाभेदात्मनिष्ठेष्वपि मतिविषयेषु स्युर्नया लक्ष्यमाणाः,

लोके सापेक्षवृत्त्या जिनपतिसमये चार्थमात्रावलम्बे ।

विज्ञेया दुर्णयाश्च कुमतिर्भूताः कौविदैः कोविदानाम्,

अन्यथा इदंतया... ...को नु विदधीत मानम् ॥ २८ ॥

भेदाभेदौ व्याख्यातलक्षणौ तावेवात्मानौ वस्तुनः स्वभावौ, नैकान्तेन भिन्नौ,
तन्निष्ठेषु तत्परेष्व पी स्यस्यानन्तरे पठितव्यः । किंभूतेषु ? इत्याह--मतिविषयेष्वपि
श्रुतविषयेष्वपिशब्दात् । तेषु किम् ? इत्याह--नयाः स्युः ज्ञात्रभिसन्धयो भवेयुः । किंभूताः ?
लक्ष्यमाणाः । क्व ? इत्याह--लोके जिनपतिसमये च जिनागमे च । कथं लक्ष्यमाणाः ?
[p. 692 ] इत्याह--सापेक्षवृत्त्या । किंभूते ? इत्याह--अर्थमात्रालंबा10978 मात्रावलम्बे अर्थमात्रम्
उपलक्षणमेतत्, तेन [p. ५३८ क ] पर्यायमात्रग्रहणम्, तदवलम्बान10979 लम्बे न केवलं नयो
10980 नया दुर्णयाश्च स्युः । किंभूताः ? इत्याह--क्रमति 10981 कुमति इत्यादि । पूर्वेण विषयः
अनेन हेतुः निर्दिष्टः । नयाः दुर्णयाश्च विज्ञेयाः कोविदानां कोविदैः पण्डितैः
इत्यर्थः । तत्प्रयोजनमाह--मान इत्यादि । अन्यथा नयाभावप्रकारेण को नु विदधीत
न कश्चित् । कथम् ? इत्याह--इदन्तया । कम् ? इत्याह--मान इत्यादि ॥ छ ॥

इति र वि भ द्र पादोपजीवि-अ न न्त वी र्य विरचितायां सि द्धि वि नि श्च
य टी का याम् अर्थनयसिद्धिः दशमः प्रस्तावः ।

[p. 693 ]

एकादशमः प्रस्तावः

११ शब्दनयसिद्धिः

शेषास्तुय 10982 षाः त्रयः शब्दनया इत्युक्तम्10983

पृ॰ ६६२ ।

, तत्र शेषा व्याख्यातुं तन्निबन्धनभूतं शब्दं
निरूपयन्नाह--प्रोक्त इत्यादि ।

प्रोक्ते व्याकरणे पुराऽक्षरपदान्युद्दिश्य तत्राक्षरम्,

द्रव्यात्माणुमयं भतोऽनुपवनं गत्यापि मूर्तं यतः ।

जन्मानन्तविवर्तिनः समुदयः तेषां पदं कृत्रिमम्,

नित्यं जन्मपरिग्रहादसदनुत्पत्त्या लभेत जातताम् ॥ १ ॥

नित्यस्य सर्वथैव सतः उत्पत्त्ययोगात् तदभावैकान्ताविशेषे अक्षरादेः कारण
मस्ति नेतरस्येति किंकृतमेतत् ? खरशृङ्गस्य पुनः यथा अनुत्पत्तेरसत्त्वम्, असत्त्वाच्चानु
त्पत्तिरित्यन्योऽन्यसंश्रयदूषणं तथा अकारणत्वादनुत्पत्तिः अनुत्पत्तेरकारणत्वमिति समा
नम् । स्वस्माद्भावस्य जन्म व्याहतम् आत्मनि क्रियाविरोधादिति चेत्; कथमसति
पूर्वमुत्पद्य कार्यकालं गत्वा तत्करणे क्षणिकत्वम् ? यदि मायासुतः पूर्वं संसारी कथं
पुनः तत्त्वाभ्यासाद् बुद्धो जातः ? कथञ्चित् सन्नेव सुगतत्वं प्राप्नोतीति समञ्जसम् ।
नापि मायासुतादन्यो बुद्धः संभाव्यते यतः परस्मादेव जन्म स्यात्, तत्त्वाभ्यास
तत्फलयोः भिन्नाधिकरणत्वप्रसङ्गात् । सन्तानापेक्षया एकत्वेऽपि वस्त्वपेक्षया नानात्वं
पितापुत्रयोरप्यस्ति । तत्र सन्ताननानात्वं नेतरत्रेति नापरं कारणमुत्प्रेक्षामहे अन्यत्र
द्रव्यभेदात् । कथं पुनः...? उक्तमत्र...

प्रथमम् उक्तम् प्रोक्तं तस्मिन् । कस्मिन् ? इत्याह--व्याकरणे साधुशनेः10984 शब्दानु
शासनलक्षणसमुदायरूपे । ननु नेदानीं तत्10985

व्याकरणम् ।

केनचित् प्रथममुक्तम्, न हि कश्चिदाचष्टे
पूर्वमेकान्तेन असद् व्याकरणतत्त्वमिदं मया इदानीं प्रादुर्भावितमिति चेत्; अत्राह--पुरा
इति । भगवतः प्रथमतीर्थकरस्य पुरुदेवनाम्नः काले । एवं हि श्रूयते--पुरा पुरुदेवो भ10986

स्वपुत्रान् ।

रतादीन्
पाठयितुं पञ्चशताध्यायपरिमाणं स्व य म्भू ना म कं व्याकरणं चकार इति ।

ननु त10987

भगवतः ।

स्यापि अन्यतः तदध्ययनम् अस्मदादिवदिति चेत्; भ10988

महाभारत ।

रभा रता दि वत् करणे
को विरोधः ? वेदाङ्गत्वविरोध इति चेत्; न; वेदस्यापि कृत्रिमत्वप्रतिपादनात् । न च तदङ्गत्व
मस्य सिद्धम् । अथ कैश्चित् तदङ्गत्वेन केनचित् तिरितरोद्भवद् 10989 10989

तित्तिरो
पनिषद्वत् ।

तित्तिरोद्भववद्10990

इति चेत्; ।

; वेदस्यापि
कृतत्वप्राप्तेः । न10992

नहि देवदस्यापि कृत्वग्राप्तेःइतिद्विर्लिखितम् ।

हि देवदस्यापि कृत्व प्राप्तेः । नहि देवदत्तस्या [p. ५३८ ख ] गम 10993 स्याङ्गा
[p. 694 ] दर्शनेन स मर्दितः स्यात्, अतिप्रसङ्गश्चैवम् । सर्वस्यापि व्राह्मणकृतस्य नास्तिकादिशास्त्रस्य
तदङ्गताप्राप्तेः, तथा चतदर्थानुष्ठानम् । अथ ब्राह्मणोऽसौ न भवति; कुत एतत् ? अप्रमाणार्था
भिधानात्; शब्दसाधुत्वे किं प्रमाणं येन तदनुवादकरणात् पा णि निः ब्राह्मणः स्यात् ।
श10994 शास्त्र मिति चेत्; अन्यत्र समानम्, अन्यस्यापि वेदाङ्गत्वप्रतिपादनात् । धर्महेतुतत्साधुत्व
कथनात् स ब्राह्मण इति चेत्; न; अत्रापि प्रमाणाभावात् । अथ वैदिकशब्दानुशासनात् ब्राह्मणोऽ
सौ; अन्योऽपि वैदिकमात्रिकविवाहाद्यर्थानुशासनाद् ब्राह्मणोऽस्तु । वेदे सोऽर्थो नास्तीति चेत्; न;
तच्छास्त्रस्य वेदाङ्गत्वात् । पुरुषकृतस्य कथं तदिति चेत्; न तर्हि पा णि ने स्तदङ्गता । पा
णि नि ना तत्स्मृतमिति चेत्; प्रकृतेऽपि समानमेतत् ।

किंच, जै ने न्द्रं पू10995

देवनन्दिना आचार्येण ।

ज्य पा दे न तीर्थङ्करादधीतं पुनर्विस्मृतं स्मृतमिति किन्नेष्यते ?

स्यान्मतम्--पा णि नि मतानुसरणं तत्र श्रूयते, दृश्यते च10996

इति चेत्; ।

; तत्रापि परमतानुसरणं
श्रूयते दृश्यते च इति समानं परस्यापि परानुसरणम् । यथा च इदानीम् अन्यमतानुसरणात्
केषांचिद् व्याकरणं तथा द्विजानामपि पुरा परमतानुसरणात् तत्करणे को विरोधः ? तन्न अतो
व्याकरणस्य तदङ्गता ।

अथ वेदार्थप्रत्यायनात् तदङ्गता10997

वेदाङ्गता ।

; न; तत्र शब्दाः केवलं व्युत्पाद्यन्ते, त10998

व्याकरणे ।

त्र ते
व्युत्पादिताः तदर्थवद् अन्यमपि सङ्केतात् कथयन्ति । यथा च [p. ५३९ क ]क्वचित् सामान्यलक्षणा
10999 णपरिगृहीता वैदिकाः शब्दा व्युत्पाद्यन्ते तथा अन्यत्र अन्य इति समानम् । यदि मतम्--वेदोक्त
शब्दाश्रयणात् तदिति तत्तदङ्गमिति; तदास्तां तावत् । तन्न तदनादि इतरशास्त्रवत् ।

किं कृत्वा प्रोक्तम् ? इत्याह--उद्दिश्य अवलम्ब्य । कानि ? अक्षरपदानि अवीको
यन्नि 11000 अचीको यण् जैनेन्द्र॰ ४ । ३ । ६५ इत्यादावक्षराणि सुम्मिङन्तं पदम् जैने
न्द्र॰ १ । २ । १०३ इत्यादौ पदानि ननु धुयोगे *11001 धुयोगे त्या जैनेन्द्र॰ २ । ४ । १
इत्यादौ वाक्यान्यपि उद्दिश्य तत्प्रोक्तम् तत्कथमिह तदग्रहणमिति चेत् ? न; तदुपलक्षणत्वाद्
अस्य । द्व11002

अक्षरपदयोः ।

योज 11003 योरुपादानमनर्थकम् एकेन उपलक्षणादिति चेत्; न; मीमांसकं प्रति दृष्टान्तार्थ
त्वात् पदोपादानस्य । तथाहि--यथा 'गौः इत्यत्र न गकारादिव्यतिरेकेण पदम्, अथ गौः
इत्यत्र कः शब्दः ? गकारौकारविसर्जनीयाः इति भगवानुपवर्षः । शाबरभा॰ १ । १ । ५
इति वचनात्, तथा नाक्षरं तदवयवव्यतिरेकेण । सावयव11004 वं चाक्षरं यद्वक्ष्यति अणुमयम्
इति त11005

अणुमयस्य ।

न्मयस्य घटादिवत् सावयवत्वात् । तथापि अक्षरभाववत् तदभावोऽपि इति तत्र किम् ?
इत्याह--तत्र इत्यादि । अनेन शब्दनिरूपणे स्वातन्त्र्यमात्मनो निराकरोति । तत्र व्याकरणे,
तेषु वा मध्ये इत्येके11006

व्याख्याकाराः ।

, अक्षरं वर्णजात्यपेक्षम् एकवचनम् । किम् ? इत्याह--द्रव्यात्म
द्रव्यस्वभावम् । पुनरपि किंभूत11007 तम् ? इत्याह--अणुमयम् भाषापरमाणुविकाररूपम् ।

ननु परमाणुविकारस्य घटादिवद् द्रव्यात्मकत्वाव्यभिचारात् किं द्रव्यात्मपदेन इति चेत्;
न; एकान्ताभावात् । त11008

परमाणुविकारः ।

द्विकारो हि कश्चिद् गुणः श्यामत्वरक्तत्वादिवत्, अपरः कर्म गमनादिवत्,
[p. 695 ] अन्यो द्रव्यं कुम्भादिवत्, तत इतरव्यवच्छेदेनास्य [p. ५३९ ख ] प्रतिपादनार्थं द्रव्यात्मग्रहणम् ।
तदपि किमर्थमिति चेत् ? उच्यते-- गुणः शब्दः निषिध्यमानद्रव्यकर्मभावत्वे सति
सत्तासम्बन्धित्वात् रूपादिवत् इ11009

अनुमाने ।

त्यत्र असिद्धताप्रतिपादनार्थं हेतोः तत् । तथाहि--शब्दे
निषिद्ध्यमानकर्मभावत्वे सत्यपि द्रव्यत्वनिषेधाभावात्, प्रमाणबाधनात् । किं तत् प्रमाणमिति चेत् ?
क11010

बौद्धः प्राह ।

थ्यते--द्रव्यमक्षरं क्रियावत्त्वात् लोष्टवत् । क्रियावतो हि परेणापि द्रव्यत्वमिष्यते-- क्रिया
वद्गुणवत्समवायिकारणं द्रव्यम् वैशे॰ सू॰ १ । १ । १५इत्यभिधानात् । न च क्रियावत्त्वं
तत्राऽसिद्धम्; अक्षरं क्रियावत् क्रमेण देशाद्देशान्तरप्राप्तिमत्त्वात् वाणवत् । परेणापि तथा
वक्तृमुखदेशात् श्रोतृश्रवणदेशप्राप्तस्य ग्रहणोपगमात् चक्षुःश्रोत्रमनसाम् अप्राप्तकारित्वम्
इ11011

अप्राप्तान्यक्षिमनःश्रोत्राणि--अभि॰ को॰ १ । ४३ ।
चक्षुःश्रोत्रमनोऽप्राप्तविषयमुपात्तानुपात्तमहाहेतुः शब्द इति सिद्धान्तात् ।--तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ ६०३ ।
उद्धृतमिदम्--न्यायकुमु॰ पृ॰ ८३ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५४५ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३३३ ।

ति वचनात् ।

उत्पत्तिदेश एव गृह्यते इत्येके11012

बौद्धाः ।

; तेषाम् अनुवातप्रतिवाताभ्यां तद्ग्रहणाग्रहणे न स्याताम्
स्तम्भवत् । नहि स्तम्भः स्वदेशस्थो गृह्यमाणः अनुवाते गृह्यते न प्रतिवात इति दृष्टम् । अथ
प्रतिवातेन प्रतिघातः श्रोत्रस्य विधीयते; ननु प्राप्तः सः11013

प्रतिवातः ।

प्रतिघातकारी नान्यथा, अतिप्रसङ्गात् ।
ततः शब्ददेशाद् यदा श्रोतृदेशं याति वायुः तदा शब्दग्रहणं भवेत् । तस्य तेन प्रतिघातान्नेति
चेत्; न; अन्यत्र तथाऽदर्शनात् । एतत11014 त्तुस्यात्, प्रतिवायुना श्रवणप्रतिकूलदेशोपनीतो
नोपलभ्यते तूलादिवदिति योग्यतावदिति11015 ग्यसामग्रीविरहात् प्रतिवचने अग्रहणो 11016 प्रतिवाते
अग्रहणम् अयोग्यत्वात्, अन्यथा समे अनुकूले वा मरुति ग्रहणं न स्यात् । सैव सामग्रीति
[p. ५४० क ] चेत्; निर्वाते न ग्रहो भवेत् । अत्रापि सैव सामग्रीति चेत्; स्याद्यदि वाताभावः
पदार्थान्तरं भवेत् । शब्दरूपमेव इति चेत्; तत् प्रतिकूलेऽपि अनिले अविकलम् । तेन तस्य
ग्राह्यता शक्तिः प्रतिहता इत्यपि नोत्तरम्; तत्रस्थस्यैव तच्छक्तिः प्रतिहता, उत 11017

अथवा ।

देशान्तरं नीत
इति न निश्चयहेतुरस्ति । वयं तु ब्रूमः देशान्तरं नीतः11018

इति ।

त11019

देशान्तरस्थैः ।

त्रस्थैः श्रवणात् । नच क्षणिकवादिनो
गन्धादिवद् भिन्नदेशोत्पत्तिः शब्दे विरुद्ध्यते । तथापि न श्रोत्रप्रदेशं प्रति त11020

शब्दोत्पत्तिः ।

दुत्पत्तिरिति चेत्;
तद्भावेऽपि न किंचिद् विरुद्ध्यते । दूरे शब्दः इति प्रतीतिर्विरुध्यते इति चेत्; तत्र तन्न;
गन्धेऽपि तत्प्रतितिभावात् । ततोऽक्षर11021 रं क्रियावदेव । आह--अनुपवनं गत्यापीति पवनेन
सह अनुपवनं शब्दस्य या गतिः तया तद्द्रव्यात्मा अपिशब्दः उक्तहेतुसमुच्चये, तेन 11022

स्पर्शवत्त्वात्,
संख्यावत्त्वात्, संयोगवत्त्वात् इत्यादि ग्राह्यम् ।

स्पर्श
संख्यावत्त्वेन इत्यादि ग्राह्यम् ।

ननु गन्धस्य अनुवचनं11023 अनुपवनं गतिरस्ति तथापि न द्रव्यम् अतो व्यभिचार इति;
न; पक्षीकरणात् । गन्धवद् द्रव्यम् अनुपवनं गतिमत् न गन्धः, तथापि उपचारेण 11024

गन्धोऽपि ।

सोऽपि
[p. 696 ] तद्वान् व्यपदिश्यते यथा तथा अक्षरमिति चेत्; किं पुनः गन्धाधारस्य द्रव्यस्येव शब्दाधारस्य
गतिरस्ति येनैवम् ? नो चेत्; कथम् उपचारकल्पना ? अथ वायुगतेः अक्षरे अध्यारोपात् तद्वत्11025

अक्षरं गतिमत् भाति ।

;
तथा गमनमपि भ11026

वायुगत्यध्यारोपात् क्रियावत् भवेत् ।

वेत् ।

स्यान्मतम्, गगने तदध्यारोपनिमित्तं नास्ति; किं पुनरक्षरे अस्ति ? तत्साहचर्य्यमिति
चेत्; न; निष्क्रियस्य तस्य कीदृश्यं वायुना साहचर्यम् ? न हि घोटकारूढराजवत् वाय्वा
रूढस्य11027

शब्दस्य ।

देशान्तरे प्राप्तिरस्ति । भावे वा शब्दे [p. ५४० ख ] संयोगवृत्तिः11028

संयोगसम्बन्धस्वीकारे सुतरां द्रव्यत्वोपपत्तिः ।

।

अथ मतम्, यं देशमुपसर्पति वायुः तत्र देशे समवायिकारणाद् आकाशाद् असमवा
यिकारणात् पूर्वशब्दाद् विनस्यत्ताव11029 विनश्यतस्ताव-तोऽपरापरशब्दभावात् साहचर्यमिति11030

इति चेत्; ।

;
पांश्वादिवत् तस्यैव11031

शब्दस्यैव ।

गतिपरिणामे को दोषः ? क्षणिकत्वान्न तत्परिणामः11032

इति चेत्; ।

कुतः क्षणिकत्व
मुच्यते ? क्षणिकः शब्दः अस्मदादिप्रत्यक्षत्वे सति विभुद्रव्यविशेषगुणत्वात् सुखादिवत् इति
चेत्; न; वक्ष्यमाणगुणो11033 माणोत्तरत्वात् । यद्वक्ष्यति नित्यं जन्मपरिग्रहात् इति ।
चर्चितं चैतदस्माभिः द्रव्यसिद्धिप्रकरणे । ततः स्थितम्--अक्षरं द्रव्यात्मा अनुपवनं
गत्यापि लोष्टवदिति ।

स्यान्मतम्--द्रव्यात्मत्वेऽपि नानुपवनं गतिः, सर्वगताऽमूर्तत्वात् आकाशवदिति चेत्;
अत्राह--अणुमयम् इति । अणवो भाषापरमाणवः तद्विकारः तन्मयम्11034

विकारार्थे मयट् ।

ततोऽसिद्धो हेतुः
सर्वगतामूर्त्तत्वात् इति । नहि तद्विकारस्य तत्त्वम्; विरोधात् । तन्मयं कुत इति चेत् ?
आह--मूर्त्तं 11035 र्त्तं रूपरसगन्धस्पर्शवन्मूर्त्तं पूर्वाचार्यैरभ्युपगतं यतः । तथाहि--अक्षरमणुमयं
मूर्त्तत्वात् पटादिवत् । मूर्त्तत्वं च शब्दः पुद्गलपर्यायः सिद्धिवि॰ ७ । २ इत्य
त्रावसरे प्रतिपादितम् नेह पुनरुच्यते । यदि वा, द्रव्यस्वभावमपि मीमांसककल्पितं न 11036 तत् स्यात्; इत्यत्राह--अणुमयं । तदपि कुतः ? इत्याह--मूर्तं यतः । एतदपि केन ? इत्याह—
अनुपवनं गत्यापि मतं न केवलं शरीरावयवविशेषस्प11037 स्पृष्टादिनैव इति अपिशब्दः11038

अपिशब्दार्थः ।

तथाहि--अनुपवनं गत्या तस्य तृणादिवत्तेन संयोगविशेषोऽनुमीयते [p. ५४१ क ] तदभावे तद
भावात् । ततश्च स्पर्शविशेषः, तस्माच्च रूपादिः इति ।

परः प्राह--ताल्वादिसंयोगविभागजाः शब्दाभिव्यक्तिहेतवः पवनेन वायवः प्रेर्यन्ते,
तैस्तु यथावस्थितमक्षरं व्यज्यते, अतोऽनुपवनं गतिरस्य असिद्धा इति; तन्न; नित्यस्य
व्यक्तिनिषेधात् । भवतु अक्षरं 11039

अणुमयम् ।

तन्मयम्, तदभिव्यङ्ग्यं पदं नित्य मूर्त्तत्वं 11040 त्यममूर्त्तं स्यादिति
चेत्; अत्राह--पद11041 पदंसमुदयः तेषामक्षराणां तद्व्यतिरेकेण तदनुपलब्धेः इति भावः ।
ततः किम् ? इत्याह--मतम् अभ्युपगतम् कृत्रिमं कृतकपदम् । नहि कृतकसमुदायोऽन्यथा11042

नित्यः ।

;
अतिप्रसङ्गात् । क्षणिकत्वात्तस्य, नानुपचारादिति11043

किन्तु उपचारादेव इति ।

वैशेषिकादिः; तं प्रत्याह--नित्यम्
[p. 697 ] इत्यादि । नित्यं ध्रुवम् कथंचिदक्षरम् । कुतः ? इत्याह--जन्मपरिग्रहात् । ननु विरुद्धोऽयं
हेतुः; प्रागसतः पुनरात्मपरिग्रहलक्षणत्वात् जन्मनः, नित्ये च कालत्रयानुयायिनि तन्न
संभवति इति चेत्; अत्राह--असदनुत्पत्त11044 त्त्या इत्यादि । न सतो विद्यमानस्य आत्म
लाभः । कया ? इत्याह--असतः खरविषाणसमानस्य अनुत्पत्त्या । तस्य कुतश्चिदात्मलाभो
विरुद्ध्यते इति चेत्; अत्राह--जन्म इत्यादि । जन्मन्येव अनन्तविवर्त्ताः परिणामाः
तद्वतः, एकान्तेन सतः आत्मलाभ11045 भोविरुद्धो न परिणामिन इति भावः । सप्रपञ्चं तन्नित्यत्वं
साधयन्नाह--नित्यम् इत्यादि । परिणामनित्यम क्षरम् । कुतः ? उत्पत्तेः । विरुद्धो हेतुः इति
चेत्; अत्राह--लभेत इत्यादि । कुत एतदपि ? इत्याह--जात इत्यादि । सुगमम् ।

विरुद्धतां परिहरन् कारिकार्थमाह--नित्यस्य इत्यादिना । सर्वथा असत उत्पत्तौ को
दोष इति चेत् ? अत्राह--सर्वथैव इत्यादि । [p. ५४१ ख ] स्यान्मतम्, अक्षरा11046 रस्य आकाशादिकं
कारणमस्ति तेन उत्पद्यते, न तु खरशृङ्गादि विपर्ययादिति चेत्; अत्राह--तदभावैकान्तो11047 न्ताऽ
विशेष इत्यादि । तयोः अक्षरादिखरविषाणयोः अभावैकान्ताविशेषे सति अक्षरादेः कारणमस्ति
न इतरस्य खरशृङ्गस्य इत्येवं किंकृतमेतत् ।

ननु खरशृङ्गमकारणम् अनुत्पत्तेः नाक्षरादिः विपर्ययादिति चेत्; अत्राह--पुनः इत्यादि ।
अयम्अभिप्रायः, खरविषाणामकारणम् इति साध्यम्, अनुत्पत्तेरिति हेतुः, तेन च सिद्धेन
भाव्यमिति, तस्य कुतः सिद्धिः ? असत्त्वादिति चेत्; उच्यते--पुनः इति वितर्के, खरशृङ्गस्य
यथानुत्पत्तेः सकाशादसत्त्वं सिद्ध्यति असत्त्वाच्च अनुत्पत्तिः इति एवमन्योऽन्यसंश्रयदूषणं
तथा तेन प्रकारस्य11048 रेण अकारणत्वादनुत्पत्तिः अनुत्पत्तेरकारणत्वम् इत्येवं समानम्
अन्योऽन्यसंश्रयदा11049 यापादनम् ।

परो ब्रूयात् न असत्त्वात् तदनुत्पत्तिः साध्यते यतोऽयं दोषः, अपि तु कारणाभावादिति,
तदा इदं वक्तव्यम् इत्यभिप्रायः । तदेवमनुत्पत्तेरसिद्धेः अकार11050 रादिविशेषणमनुत्पत्तिः इत्य
समञ्जसम् ।

ननु सर्वगमिदं चोद्यम् । तथाहि--जीवः पुद्गलादुपादानकारणात् कुतो न भवति ? तस्य
तदकारणत्वादिति चेत्; एतदपि कुतः ? ततोऽनुत्पत्तेः इति चेत्; सापि कुतः ? तदाकारण
त्वात्11051

इति चेत् ।

; पूर्ववदन्योऽन्यसंश्रयः । तत्र तस्य असत्त्वादनुत्पत्तिः इति चेत्; असत्त्वं कुतः ?
अनुत्पत्तेश्चेत्; स एव प्रसङ्गः । एवं सर्वत्र कत्तव्यम्11052 वक्तव्यम् । अथ जीवस्य दृश्यसतः
पुद्गलोपादेयतया [p. ५४२ क ] अदर्शनात् तत्रासत्त्वम् अतश्च ततस्तदनुपपत्तिः अस्यास्त11053

जीवो न पुद्गलकारणकः ।

त्तदकारणम्
इत्यन्योऽन्यसंश्रयाभावः, एवमन्यत्रापि तदभावः स्यादिति चेत्; सत्यं स्यात्, किन्तु प्रतीतिर
नुसृता स्यात्, न विचारमात्रम् । तथा सति मृत्पिण्डात् घटादिकं तत्र मृद्द्रव्यादिरूपेण
सदेवं11054 सदेव जायते तथाप्रतीतेः, न खरविषाणं विपर्ययात् । यद्वक्ष्यति-- बहिरन्तश्च
सिद्धिवि॰ ११ । ३ इत्यादि । परमतमाशङ्कते स्वस्मादि त्यादि भावस्य कार्यपदार्थस्य
[p. 698 ] जन्म उत्पत्तिः व्याहतम् । कुतः ? इत्याह--स्वस्माद् आत्मनः सकाशात्, आत्मनि क्रियाविरोधात्
इत्येवं चेत्; एतद् दूषयन्नाह--कथम् इत्यादि । सति कारणे तस्य जन्म इत्यदोष इति चेत्;
अत्राह--असतीत्याद्ययमभिप्रायः--पूर्वमुत्पद्य का11055

कार्य इति व्यर्थमत्र ।

र्य कार्यकालंगत्वा तत्करणे क्षणिकत्वम् ?
कार्येण सह कारणोत्पत्तौ सन्तानोच्छेदः इति विरोधः ।

पुनरपि यदि इत्यादिना पराभिप्रायमाशङ्कते, कथम् इत्यादि अत्र दूषणम् । मायासुतः
माया नाम सुगतस्य जननी तस्याः पुत्रः पूर्वं संसारी पुनः पश्चात् तत्त्वाभ्यासाद् बुद्धो
विधूतकल्पनाजालपर्यायस्वभावो जातः । एतदपि नेष्यते इति चेत्; अत्राह--कथंचित् सच्चे
तनादिरूपेण सन्नेव सुगतत्वम् अपुनरावृत्त्यादिधर्मकत्वं प्राप्नोति इति समज्जसम् वन्ध्यासुतवत् ।

ननु न मायासुतः सुगतो भवति गन्ता नास्ति शिवाय चास्ति गमनम् इति वचनात्,
अपि तु तद11056 तदुपादानादन्य एव सुगतो भवतीति चेत्; अत्राह--नापि इत्यादि । मायासुतात्
कारणभूता दन्यः बुद्धो जातः संभाव्यते नापि यतः संभावनात् [p. ५४२ ख ] परस्मादेव
वस्त्वन्तरादेव जन्म स्याद् बुद्धस्य । कुतो न संभाव्य इति चेत् ? तत्त्वाभ्यासतत्फलयोः
भिन्नाधिकरणत्वप्रसङ्गात् ।

परस्य मतमाशङ्कते--सन्तान इत्यादि । मायासुत-सुगतत्वयोःसन्तानापेक्षया एकत्वेऽपि
वस्त्वपेक्षया मायासुतसुगतस्वलक्षणापेक्षया ना11057 नाना त्वमिति चेत्; अत्राह--पिता
इत्यादि । हेतुफललक्षणप्रबन्धः सन्तानः पितापुत्रयोरप्यस्तीति भावः ।

स्यान्मतम्--हेतुफललक्षणप्रबन्धविशेषः स त11058

पितापुत्रयोः ।

योर्नास्ति इति भिन्नसन्तानत्वमिति चेत्;
अत्राह--तत्र इत्यादि । तयोः पितापुत्रयोः सन्ताननानात्वं नेतरत्र इतरयोः मायासुतसुगतयोर्न
सन्ताननानात्वं तत्र तदेकत्वम् इत्यर्थः, इत्येवं मते नापरं कारणमुत्प्रेक्षामहे । कुतो ना
परम् ? इत्याह--द्रव्य इत्यादि । यत्र11059 अन्यत्र द्रव्यभेदस्तु11060 भेदात् । यत्र द्रव्यभेदः तत्र
सन्तानस्य नानात्वं यत्र तदभेदः तत्र एकत्वम्, अन्यथा हेतुफलभावविशेषोऽपि दुर्लभ इति
निरूपितम् ।

पुनरपि परमतमाशङ्कते--कथं पुनः इत्यादि; तत्रोत्तरम्--उक्तमत्र इत्यादि ।

तदेव दर्शयन्नाह--स्थूल इत्यादि ।

स्थूलमेकं सकृत्तत्त्वं बाह्यं जायेत घटादि चेत् ।

क्रमेणान्तर्विद्विर्तेत वेद्यवेदकलक्षणम् ॥ २ ॥

एकस्य...

बाह्यं घटादि तत्त्वं चेत् यदि । किंभूतम् ? इत्याह--स्थूल इत्यादि । विद्वेद्यवेदक
लक्षणं चान्तः तत्त्वमिति गम्यते, सकृदेकदा जायेत तर्हि क्रमेण एकं तत्त्वं विवर्त्तेत
इत्युक्तम् ।

[p. 699 ]

कारिकाविवरणम्--एकस्य इत्यादि । अनेकधा विवृतार्थमिति नेह विव्रियते ।

ननु सर्वस्य विचारतोऽयोगात् कस्य कुतोऽनेकान्तसाधनमिति चेत् ? अत्राह--बहिरन्तः
इत्यादि ।

बहिरन्तश्च परीक्षायामेकान्तेष्वनवस्थितिः ।

साक्षात्कृतमनेकान्ततत्त्वं सम्प्रतिपादयेत् ॥ ३ ॥

यथैव हि एकान्तवादिनः अणूनामप्रतिभासनान्न चक्षुरादिविषयहेतुत्वमिति न
किञ्चित् प्रत्यक्षव्यपदेशभाक् । परमाणुषु स्थूलैकाकाराभावात्, तद्व्यतिरिक्तस्य च कस्य
चिदभावात् । कस्यचित्परस्याभावात् कस्य वा स्वसंवेदनम् ? यथाप्रतिभासमसम्भवात् ।
अप्रामाणिक...तथैव स्वयमभिमतंव्यवस्थापयन् एकान्तमवलम्ब्य पुनरपि विचारभङ्गुरत्वं
पुनरपि सत्तां निवर्तयन् न केवलं स्वामेव वृत्तिं स्ववाचा विडम्बयति अपितु अनेकान्ततत्त्वं
समर्थयति ।

एकान्तेषु [p. ५४३ क ] सकलशून्यतादिनियमप्रवादेषु । क्व ? इत्याह--बहिरन्तरि ति
तेषु किम् ? इत्याह--अनवस्थितिः । बहिरन्तस्तत्त्वस्य पूर्वकारिकोपात्तं तत्त्वपदं जात
11061

पष्ठी ।

विभक्तिपरिणाममिह सम्बध्यते । कस्यां सत्याम् ? इत्याह--परीक्षायां विचारे सति इत्यर्थः ।
सा किं कुर्यात् ? इत्याह--संप्रतिपादयेत् । किम् ? अनेकान्ततत्त्वम् । किंभूतम् ? इत्याह—
साक्षात्कृतमिति । 11062

तात्पर्यमित्यर्थः ।

कैम्पर्यमत्र सकलस्य एकान्तस्य अनवस्थानात् न तदवलम्बनेन क्वचिद्
विधिप्रतिषेधव्यवहारः । सांप्रतम् अनेकान्ततत्त्वावभासनमवशिष्यते । तच्चेत् मिथ्या; निरालम्बा
विधिप्रतिषेधव्यवस्था । ततः परमार्थद11063

परमार्थदर्शनविषयीकृतम् ।

र्शनमनेकान्ततत्त्वं विधिप्रतिपेधव्यवहारान्यथानुप
पत्तेः इति ।

यथैव हि इत्यादिना कारिकां विवृणोति--य11064 तथैवेति गम्यते यत्तदोः नित्यसम्बन्धात् ।
ततोऽयमर्थः--यथैव हि किम् ? न किंचित् प्रत्यक्षव्यपदेशभाग् एकान्तवादिनः । कुतः ?
इत्याह--चक्षुरादिविषयहेतुत्वमणूनां यतः । कुतः ? इत्याह--अप्रतिभासनात्तेषामिति ।
यद्वक्ष्यति-- न चैकरूपेना11065 पेण अनेकार्थानुकरणंविरुद्धम् सिद्धिवि॰ ११ । २१ इत्यादि ।

स्यान्मतम्--परमाणुच्चा11066 णुष्वात्मभूतः कश्चिदेकः स्थूल उपकारोऽस्ति स तद्व्यपदेशभाक्
स्यादिति चेत्; अत्राह--परमाणुषु स्थू लस्यैकस्य आकारस्याऽसंभवात् । किंभूतेषु ? संचितेष्वपि
न केवल11067 लं पृथगवस्थितेषु घटादिवत् परमाणुत्वविरोधात् किं प्रत्यक्षस्य व्यपदेशभागिति ।

अथ मतम्--तेभ्यो भिन्नः क्रियागुणवान् दृश्य आकारः तद्व्यपदेशभागिति चेत्;
अत्राह--तद्व्यतिरिक्तस्य च परमाणुभ्यो भिन्नस्य च [p. ५४३ क ] कस्यचिदवयव्यादेरभावात्
किं प्रत्यक्षव्यपदेशभाक् ? विचारितश्चायं परो 11068 पक्षोनेह विचार्यते । अत एव स्वरूपस्य च
स्वतो गतिः प्र॰ वा॰ १ । ५ इति चेत्; अत्राह--कस्यचिद् इत्यादि । परमाणुषु स्थूलैका
[p. 700 ] कारव्यतिरेकेण परस्य अभावात् कस्य वा स्वसंवेदनम् ? न कस्यचित् । स्वसंवेदनधर्मस्य
धर्मिनिष्ठत्वात्, अन्यथा खरविषाणं स्व11069

स्वसंवेदनविषयम् ।

संवेदनं भवेत् ।

ननु नीलादि यथावभासते तत्तथैव स्वसंवेदनम्, यद् यथैव अवभासते तत्तथैव पर
मार्थसत् इत्यादेः यदवभासते तज्ज्ञानम् इत्यादेश11070 श्च वचनादिति चेत्; अत्राह—
यथाप्रतिभासम् इत्यादि । प्रतिभासानुसारेण यथाप्रतिमासमसंभवात् तत्त्वस्य किन्तु11071 किन्नु तद्व्यपदेशभाक् कस्य वा स्वसंवेदनम् ? तदसंभवश्च विचारायोगात् । सकलशून्यता स्यादिति
चेत्; अत्राह--अप्रामाणिक इत्यादि । तथैव स्वयम् आत्मना अभिमतम् एकान्ततत्त्वम्
व्यवस्थापयन् न केवलं स्वामेव वृत्तिं चरितं स्ववाचा विडम्बय चेत् सावयति11072 यति
कुत्सापयति अपि तु समर्थयति अनेकान्ततत्त्वं त11073

अनेकान्तमन्तरेण ।

दन्तरेण प्रतिभासाद्वैतादेरप्यसंभवात् । किं
कुर्वन् स्ववृत्ति वाचा विडम्बयति ? इत्याह--एकान्त इत्यादि । प्रथमं क्षणिकत्वाद्येकान्तमव
लम्ब्य पुनरपि विचारचंचुर11074 चारभङ्गुरत्वम्वलम्ब्य पुनरपि विचारत11075 रानेकान्तदर्शनात्
सत्तां विद्यमानतं निवर्त्तयन् अभ्युपगतत्वं दूषयन्नित्यर्थः ।

एकान्तदर्शनमाश्रितं तर्हि व्यवस्थापयति इति चेत्; अत्राह--भाव इत्यादि ।

भावो येनात्मना सिद्धः कथञ्चित्तेन जायते ।

ज्ञानं येनात्मना सिद्धं यथा तेनावभासते ॥ ४ ॥

द्रव्यस्य सदादिरूपेण भाव्यम्, येन प्रत्युत्पादं भिद्येत । पर्यायः अक्षरादिव्यप
देशभाक् सदसदात्मकत्वात्तस्य । भेदैकान्तदर्शनेऽपि तदनिराकृतेः । यथा चित्रमेकं
ज्ञानं बोधाकारेण सर्वत्राविशिष्टं तं स्वभावं बिभर्त्ति येन प्रतिविषयं भिद्येत इति तथा
प्रकृतमपि । न चायमाकारः विरुद्धधर्माध्यासभयात् परमार्थतोऽङ्गीक्रियते । तदनेकान्ता
त्मकत्वे परिणामाविरोधात् । भेद...सर्वथा तत्त्वप्रतीतिनान्तरीयकत्वादतत्त्वप्रतिभास
ज्ञानस्य । यथा...

भावो जीवादिः येनात्मना सच्चेतनादिस्वभावेन सिद्धः [p. ५४४ क ] सर्वदा
लब्धात्मलाभः, तेन जायते उत्पत्तिमान् भवति उपलक्षणमेतत्, तेन विनश्यतितिष्ठति च ।
किं सर्वथासर्वात्मना ? न, इत्याह--कथंचित् इति । एतदुक्तं भवति--भाव एव उद्यति 11076 उदेति विनश्यति तिष्ठति नान्ये पर्याया इति । अत्र निदर्शनमाह-- ज्ञानम् इत्यादि । ज्ञानं
स्वसंवेदनं येनात्मना सच्चेतनादिस्वभावेन सर्वत्र साधारणेन सिद्धं ज्ञानं11077 ज्ञातं निष्पन्नं वा
यथा तेनावभासते प्रतिभासते कथंचित् इति सम्बन्धः । तथाहि--सौत्रान्तिकमते न तत्
क्षणक्षपाव 11078 क्षय्यव भासते; तदनुमानवैयर्थ्यापत्तेः । नापि स्वकारणात्; अर्थस्य नीलाकारेणैव
11079 णेव जडाकारेणापि11080

ज्ञाने आकाराधायकत्वे सति ।

; ज11081

ज्ञानस्य ।

डतापत्तेः । नच चित्रज्ञानं बोधाकारेणैव11082

प्रतिभासत ।

, नीलाकारेणापि पीताद्या
कारे प्रतिभासने चित्रताहानेः । सुगतज्ञानम् आत्मानं यथास्वम् अतीतपूर्वक्षणोपादेयं पश्यति
[p. 701 ] नैवं तथाविधोत्तरक्षणोपादेयम्; विभ्रमप्राप्तेः हेतुफलभावानवस्थितेर्वा11083

प्राप्तेः ।

इति । योगाचारदर्शने
तत् ग्राह्याकारविवेकम् आत्मनो न पश्यति भ्रान्त्यभावप्रसङ्गात् । भ्रान्तैकान्तेऽपि न विभ्रम
म्11084

स्वयमेव पश्यति ।

। अत एव सर्वविकल्पातीततत्त्वे त11085

सर्वविकल्पातीतत्वं स्वयमेव न पश्यति ।

दतीतत्वम्, स्थूलादिदर्शनादिति ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--द्रव्यस्य इत्यादि । द्रव्यस्य जीवादेः सदादिरूपेण स्वरूपादि
चतुष्टयेन यत्सत्त्वं तदादिर्यस्य पररूपादिचतुष्टयेन असत्त्वादेः तत्तथोक्तम् । तच्च तद्रूपं च
तेन भावम्11086 भाव्यम् अन्यथा त11087

द्रव्याव्य
वस्थितिः ।

दव्यवस्थितिः इति दे वा ग मा द11088

आप्तमीमांसाग्रन्थात् ।

वगन्तव्यम् । येन
तद्रूपेण प्रत्युत्पादं भिद्येत नाना भवेत् द्रव्यम् । अक्षरादिरेव द्रव्यं प्रत्युत्पादं भिद्यते ।
[p. ५४४ ख ] तदुक्तम्--

*अनादिनिधनं शब्दब्रह्मतत्त्वं यदक्षरम् ।

विवर्त्तते अर्थभावेन प्रक्रिया जगतो यतः ॥ वाक्यप॰ १ । १

इति चेत्; अत्राह--अक्षरादिव्यपदेशभाक् । किम् ? इत्याह--पर्यायः पुद्गलादि
द्रव्यविकारो न मूलद्रव्यमित्यर्थः । कुतः ? इत्याह--सदसदात्मकत्वात् उपलभ्यमानः
पर्यायः सन्, तद्विपरीतः पू11089

अतीतो भविष्यंश्च ।

र्वोऽपरश्च असन् तौ आत्मानौ यस्य तस्य भावात् तत्त्वात् तस्य
द्रव्यस्य इति । न च अक्षरादि तथाविधम् । यदि वा, यदुक्तम्-- द्रव्यस्य सदादिरूपेण
भाव्यम् इति; कुत एतत् ? इत्याह--सदेत्यादि ।

ननु द्रव्यादेकान्तेन उत्पादादयो भिन्नाः; तत्कथं प्रत्युत्पादं तद्भिद्येत ? नहि अन्यस्य भेदे
अन्यद्भिद्यते इति चेत्; अत्राह--भेदैकान्तदर्शनेऽपि इत्यादि । द्रव्यपर्याययोः भेद एव भेदैकान्तः
तस्य दर्शने मते अपिशब्दः भावनायां तद्दर्शनस्य पूर्वं निरासात् । किम् ? इत्याह--तद् इत्याह
11090 त्यादि । तत् प्रत्युत्पादं द्रव्यभेदस्वभावस्य अनिराकृतेः कारणात् येन प्रत्युत्पादं भिद्येत
इति सम्बन्धः, द्रव्यस्य स्वभावभेदमन्तरेण भिन्नोत्पादाद्ययोगात् इति प्रत्ययादिति । ततो
यदुक्तम्-- शब्दाधारो द्रव्यं विभु द्रव्यत्वे सति अस्मदादिप्रत्यक्षविशेषगुणत्वात् आत्म
वत् इति; तन्निरस्तम्; साध्यदृष्टान्तयोः नित्यत्वैकान्त11091 न्ताऽसिद्धेः । निषिद्धं चात्मनि
विभुत्वम् । विभुनोऽप्रत्यक्षस्य गगनस्य अन्यस्य वा गुणश्चेत् शब्दः; न अस्मदादिप्रत्यक्ष
इत्युक्तम् । तन्न किंचिदेतत् ।

कथमेकमनेकाकारमिति चेत् ? अत्राह--यथा इत्यादि । [p. ५४५ क ] ज्ञानं चित्रपेकं
संवेदनं बोधाकारेण सर्वत्र नीलादौ बाह्येऽविशिष्टं तं स्वभावं बिभर्त्ति येन प्रतिविषयं भि
द्येत इति एवं यथा तथा प्रकृतमपि इति । एतत् सौत्रान्तिकं प्रति उक्तम् । योगाचारं प्रत्याह
नच इत्यादि । न चायमाकारः स्थूलाकारः अस्य ज्ञानस्य परमार्थतोऽङ्गीक्रियते सौगतेन
एकत्र विरुद्धधर्माध्यासभयात् । एवं मन्यते--यदि अयमस्य भ्रान्त आकारः एकस्य विभ्रमे
तरात्मता न भवति विषयविवेकादर्शनाद् दृश्येतररूपता इति नीलाद्याकारैश्चित्रमेकं तदि
[p. 702 ] ष्यते इति चेत्; अत्राह--तद् इत्यादि । तस्य ज्ञानस्य अनेकान्तात्मकत्वे अङ्गीक्रियमाणे
परिणामाविरोधात् । द्रव्यस्य इत्यादि सम्बन्धः । भ्रान्तमनेकान्तात्मकत्वमिति चेत्;
अत्राह--भेद इत्यादि । कुतः ? इत्याह--सर्वथा इत्यादि । तत्त्वप्रतीतिना11092

अविनाभावित्वात् ।

न्तरीयकत्वाद
तत्त्वप्रतिभासज्ञानस्य इति । तथापि तदुपपत्तौ दूषणमाह--यथा इत्यादि । सुगमम् ।

एवमक्षरमभिधाय पदमभिधातुकामः प्राह--वर्णम् इत्यादि ।

वर्णमेकमनेकं वा पदं शंसन्ति नान्यत् ।

ध्वनिव्यङ्ग्यं नित्यं वा प्रत्येकमदर्शनात् ॥ ५ ॥

द्योतकत्वेऽपि पदत्वात् ततोऽर्थः प्रतीयते । न च नित्यत्वैकान्ते वाचकं ध्वनि
व्यङ्ग्यम् । अनभिव्यक्तमात्मानं विहाय आत्मान्तरमासादयतोऽनित्यताप्रसङ्गात् ।
व्यक्तेन च तादात्म्यं हि परिणामलक्षणम् ।

वर्णमेकमसहायमनेकं वा वर्णं पदं शंसन्ति पूर्वाचार्याः तदेव पदं वा एकम्
अर्थप्रतिपादकं संति11093 शंसन्ति । ततः किं जातम् ? इत्याह--न इत्यादि । उक्तपदात् अन्यत्
पदं नास्ति । किंभूतम् ? इत्याह--ध्वनिव्यङ्ग्यम् अकारादिप्रकारादिप्रकाश्यम् । पुनरपि
किं भूतम् ? इत्याह--नित्य11094 त्यम् इत्यादि । घटाद्यर्थप्रतिपत्त्यन्यथानुपपत्त्या तत्पातत्परि 11095 त्त्या
तत्परि कल्पनम्11096

नित्यत्वपरिकल्पनम् ।

, 11097

घटाद्यर्थप्रतिपत्त्यन्यथानुपपत्तिः ।

सा चोन्त11098 चान्त्यपद एव उपयुक्तशक्तिका इति न ततः तत्परिकल्पना
इति भावः ।

ननु यद्येकोऽपि [p. ५४५ ख ] वर्णः पदं किमर्थमुक्तम्-- पद11099 दंसमुच्च11100 दयः तेषाम्
सिद्धिवि॰ ११ । १ इति चेत्; अत्राह--वर्ण इत्यादि । कुतः ? इत्यत्राह--प्रत्येकम् इत्यादि ।
अदर्शनात् इत्यनेन एतद्दर्शयति प्र11101

प्रति
इति निरर्थकमत्र ।

ति प्रतिपत्तुः 11102

गृहीतसङ्केतस्य ।

कृतसङ्गीतेरका11103

अकारो वासुदेवः इति कोशानुसारेण ।

रादिश्रवणाद् वासुदेवा
दिप्रतिपत्तिरुपलभ्यते, सा अकारादेः, अन्यतो वा संभवन्ती भवेत् ? प्रथमपक्षे सिद्धं वर्णानां
वाचकत्वमिति स्फोटोऽनर्थकः । अकारादिरेव स्फोट इति चेत्; न; तस्य अणुमयत्वप्रतिपा
दनात् स्फोटोऽमूर्त्तो नित्यश्च स्यात् ।

किं च, सोऽभिव्यक्तः, अन्यथा वा तत्प्रतीतिहेतुः ? आद्ये मते कुतः तस्याऽभिव्यक्तिः ?
श्रोत्रादेरिति चेत्; तर्हि घट इत्यत्रापि तत एव तदभिव्यक्तेर्घकारादिकमनर्थकम् । घकारादेः
इति चेत्; इः कामदेवः इत्यत्र परस्य ध्वनेः व्यञ्जकस्याभावादनभिव्यक्तिः । अत्र
ताल्वादिप्रेरिता वायवो व्यञ्जका नान्यत्र इति किंकृतो विभागः ? अथ 11104

घटः इत्यत्र ।

अन्यत्र घकारा
देर्व्यञ्जकस्य भावात् न ते तद्व्यञ्जकाः; किं तत्र वायवो न विद्यन्ते ? सन्ति तथापि ते
घकारादीनां व्यञ्जकाः, घादयश्च स्फोटस्य इति चेत्; तदितरत्र समानम् । शक्यं हि वक्तुम्—
वायोः अकाराभिव्यक्तिः, ततः स्फोटस्य इति । तथाऽदर्शनमुभयत्र हेतुः इति सर्वदा ततः
तत्प्रतीतिः स्यादविशेषात् । तन्नप्रथमः पक्षः श्रेयान् परस्य । द्वितीयः स्यादिति चेत्; न;
[p. 703 ] अकारादेरेव प्रतीतिभावात् । तथापि अन्यतः तत्कल्पने; धूमोऽपि पावककृतोनभवेत् । अपि
च, अकारादिरनर्थकः क्वचिदनुपयोगात् [p. ५४६ क ] तदभिव्यक्तावुपयोग इति चेत्; न; ततः
तद्वदर्थाभिव्यक्तिप्रसङ्गात् । नहि एकस्मिन्नकारे 11105

प्रत्येकं व्यञ्जयन्ति समुदिता वा इति ।

प्रत्येकःसमुदायविचारावतार इति ।

ननु विसर्जनीयादिर्वाचको दृश्यते न केवलः तथा च वैयाकरणमतम्-- न केवला
प्रकृतिः प्रयोक्तव्या न च केवलः प्रत्ययः इति11106

तुलना--उभयनियमोऽयं प्रकृतिपर एव प्रत्ययः
प्रयोक्तव्यः प्रत्ययपरैव च प्रकृतिः ।--पात॰ महा॰ ३ । १ । २ । न केवला...--लघुशब्देन्दु॰ ३ । १ । २ ।

; ततः समुदायस्यैव पदत्वात् कथ
मुक्तम्11107

यदाह अकलङ्कः सिद्धिविनिश्चये--वर्णसमुदायः पदमिति प्रायिकमेतत्, प्रत्येकमकारादेः कादाचित्कत्व
दर्शनात् ।--स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ६४१ ।

-- वर्णसमुदायः पदमिति प्राति11108 अभिप्रायिकमेतत् इति । अथ सम्बोधनादौ
विभक्तिलोपापेक्षया इदमुच्यते; न; लोपेऽपि पदत्वं प्रत्युपयोगात् ।

स्यान्मतम्, स्वादावधे जैनेन्द्र॰ १ । २ । १०६इत्यनेन पूर्वस्य पदत्वे केवलोऽ
कारादिः पदमिति; तन्न सारम्; यतः वाचकस्य पदत्वात्, वाचकं च सविभक्तिकम्,
पूर्वस्य तु प्रयोजनविशेषापेक्षया पदत्वं पारिभाषिकम् इति ।

अत्र प्रतिविधीयते--न सुम्मिङ्न्तं पदम् जैनेन्द्र॰ १ । २ । १०३ इति पारिभा
षिकपदमिति11109

पारिभाषिकपदमिति पुनर्लिखितमत्र ।

पारिभाषिकपदमिह गृह्यते, अपि तु पद्यते गम्यते येनार्थः तत्पदम्, अर्थश्च
अविभक्तिकादपि शब्दात् अन्वयव्यतिरेकाभ्यां गम्यते, इतरथा वित्तत्सुत्पत्तेः 11110 विभक्त्युत्पत्तेः प्राक् अर्थवत्त्वापरिज्ञानात् न प्रातिपदिकसंज्ञाविधानम् इत्यनर्थकमिति न सूक्तम् अर्थतद्
धातुप्रज्ञायः 11111 अर्थवद् धातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् पाणिनि॰ १ । २ । ४५ इति ।
तस्मात् केवलादपि अर्थः प्रतीयते ।

नन्वेवं नियतोप11112 निपातोपसर्गाणाम् पदत्वंनस्यात्, नहि तैः कश्चिदर्थोऽपूर्वो
गम्यते प्रकृत्यर्थाद्योतकत्वादिति चेत्; अत्राह--द्योतकत्वेऽपि इत्यादि । न केवलं वाचकत्वे
अपि तु द्योतकत्वे पदत्वात्ततोऽप्यर्थः प्रतीयते अन्यथा[p. ५४६ ख ] तत्प्रयोगानर्थक्यम् ।
एतेन अन्यानुकरणशब्दाः व्याख्याताः । यदि पद्यते येनार्थः तत्पदम्11113

इति चेत्; ।

; स्फोट एव स्यात्, तेन
हि अकारादिव्यंजेन 11114 व्यङ्ग्येन अर्थः गम्यते इति चेत्; अत्राह--न च नैव वाचकं युक्त
11115 उक्तन्यायेन । किम् ? इत्याह--ध्वनिव्यंग्य 11116 व्यङ्ग्यं ध्वनिभिः अकारादिभिः प्रकास्थां
11117 प्रकाश्यम् ध्वनिभ्य एव अर्थप्रतीतिदर्शनात् इत्युक्तम् । दूषणान्तरमाह--नित्यत्वैकान्त
इत्यादि । तदपि कुतः ? इत्याह--अनभिव्यक्तम् अदृश्य11118 श्यम् आ त्मानं स्वभावं विहाय
आत्मान्तरं दृश्यस्वभावमासादयतोऽनित्यताप्रसङ्गात् । एतदपि कुतः ? इत्याह--तादा
त्म्यं व्यक्तेन च आत्मत्वं हिर्यस्मात् परिणामलक्षणम् ।

अथ ध्वनिभिः तस्य न किंचिदसतीयते च प 11119 दसज्जन्यते सच्चापनीयते वा तत्त्व थ
11120 त11120

उपजननम् अपायश्च अनित्यत्वमित्यर्थः ।

त्त्वमनित्यत्वम्, अत्राह--नया11122 अनपायोपजनेत्यादि ।

[p. 704 ]

अनपायोपजनमविकारमविशेषतः ॥ १/२ ॥

तादृशां नियमेन नित्यत्वे निष्कलत्वे अभिव्यक्तौ घटादेस्तथाभावः किन्न
कल्प्येत अविशेषात् । ध्वनिभ्योऽर्थाः...न च...ततो न सत् कूटस्थं नाम तद्बुद्धे
रसञ्चारप्रसङ्गात् । ननु क्षणिकत्वेऽपि तद्बुद्ध्यसंचारदोषः तदभावाविशेषात् अनन्तर
क्षणवत् अन्यदापि प्रसङ्गात् । सत्यम्, एवमेतत् ।

आपायो विनाश उपजननम् उपजनः जन्म, न विद्येते अपायोपजनौ यस्य स
तथोक्तः । स 11123 नविकारो यस्य तदपि तथोक्तम् अविकारम् इत्यर्थः । तत्प्रतिध्वनीनाम्
अकिञ्चित्करत्वात् कथं व्यञ्जकत्वं तेषामिति ? किं च तस्य तैर्यौगपद्येनाभिव्यक्तौ घेन11124

घटः इत्यत्र आद्येन घकारेण ।

एकेन
सर्वात्मनाभिव्यक्तत्वात् टकारादीनां वैयर्थ्यम्, प्रकाशितप्रकाशनदोषात् । क्रमेण इति चेत्;
अत्राह--अविशेषत इत्यादि । स्पष्टम् ।

अत्रैव दोषान्तरमाह--तादृशाम् इत्यादि । तादृशां ध्वनिव्यापारात् पूर्वम् एकान्तेनानुप
लभ्यमानानां तद्व्यापारे च उपलभ्यमानानां नियमेन नित्यत्वे निष्कलत्वे निरंशत्वे अङ्गी
क्रियमाणे तादृशां स्फोटादीनामभिव्यक्तौ च चाङ्गीक्रियमाणायां घटादेः [p. ५४७ क ] तथा
नित्यत्वनिष्कलत्वाभिव्यङ्ग्यत्वप्रकारेण भावः सत्ता किन्न कल्पे11125 ल्प्येत ? कुतः ? इत्याह—
अविशेषात् अतिशयाभावात् । घटादिरपि नित्यो निरवयवश्चक्रादिभिरभिव्यज्यते न क्रियते
इत्यपि स्यात् । दीपादिवैयर्थ्यमिति चेत्; न; एकत्र प्रकाशकद्वयाविरोधात् रूपे चक्षुरा
लोकवत् । सदा चक्रादिसहितस्यैव दीपादेः तत्प्रकाशनं चेत्; न; कदाचित् निरालोकस्य11126

आलोकरहितस्य नक्तंचरचक्षुषः ।

चक्षुष
एव प्रकाशकत्वदर्शनात् । अथ घटादेः प्रदीपारेरिव11127 पादिरेव व्यञ्जकः; चक्रादिः किं भविष्यति,
अकिञ्चित्करस्य अपेक्षणीयत्वायोगात् ? कारक इति चेत्; कुत एतत् ? प्रागसतः तत आत्म
लाभात् घटादेरिति चेत्; प्रागसतः इति कुतः ? दृश्यस्यादर्शनादिति चेत्; स्फोटस्य ध्वनि
व्यापारात् प्राक् किं दर्शनमस्ति ? तथा चेत्; त11128

ध्वनिव्यापार ।

द्व्यापारवैफल्यम् । नो चेत्; कुतः सत्त्वम् ?
पुनरुपलम्भात्, इतरथा खरविषाणवत् तदयोगादिति चेत्; तदेतत् घटादौ समानम् । ष्यास्या
11129 अदृश्यात्मकत्वे ध्वनिभ्योऽपि न दर्शनमिति साध्वी तेषां व्यञ्जकत्वकल्पना । पूर्वं तदात्म11130

अदृश्यात्मकत्वम् ।

कत्वं न पश्चात्11131

इति चेत्; ।

; इतरत्र समानम् ।

स्यान्मतम्--ध्वनीनां कारकत्वे व्यञ्जकं किं तस्य11132

शब्दस्य ।

? तैलादेः कारकत्वे दीपादेर्व्यञ्जकान्तरं
मृग्यम् इत्यलं प्रसङ्गेन ।

स्यान्मतम्--घटादेः सावयवस्य प्रतीतेः त11133

अभिव्यङ्ग्यत्वभावः ।

थाभावो निष्क11134

निरवयवत्वम् ।

लभावः कल्प्येत, स्फोटस्यापि
क्रमशोऽभिव्यज्यमानस्य सावयवत्वप्रतीतिः तदवस्था । भ्रान्तिः इत्यपि नोत्तरम्; अन्यत्र
प्रसङ्गात् । निष्कलरूपादर्शनमुभयत्र । ततः स्थितम्--अविशेषादिति चक्रादेरनन्तरं घटादे
रुपलम्भात् । भवतु [p. ५४७ ख ] तस्य ततोऽभिव्यक्तिः न ध्वनिभ्यः स्फोटस्य विपर्ययादिति
[p. 705 ] दर्शयन्नाह--ध्वनिभ्योऽर्था...५४८ क, ख ५४९ क, ख इति द्वे पत्रे अलिखिते एव वर्तेते
...कर्षमन्तरेण प्रत्ययहेतुः स्यात् तन्न गोत्वं भिन्नं विनियतं सिद्ध्यति । राजपुरुषवत् स्यादिति
चेत्; न; तत्रोपकारभावात् । अन्यत्रापि तथाकल्पनायां सूक्तम् न च इत्यादि ।

ननु यदुक्तं केनचित् किंचिद्क्रियमाणंवक्ष्यमानं11135 व्यज्यमानं वा तत्कृतोपकारमपेक्षते
नाम इति; तदयुक्तम्; ज्ञानस्यैव तेन तत्र जननात् । इदमत्र चिन्त्यते--सामान्यं स्वविज्ञान
जनन योग्यम्, अन्यथा वा ? योग्यं चेत्; व्यक्त्यभावेऽपि जनयेत् । शेषं च चिन्तितमत्र ।

प्रकृतं निगमयन्नाह--ततो न सद् विद्यमानं कूटस्थ11136 स्थं नाम । कुतः ? इत्यत्राह—
तद्बुद्धेरसंचारप्रसङ्गात् । कूटस्थस्य बुद्धेः तद्बुद्धेः संचरणं देशकालान्तरगमनं संचारः न
संचारोऽसंचारः तस्य प्रसङ्गात् । तथाहि--यदा एकस्मिन् क्षणे देशे वा तस्य11137

कूटस्थस्य ।

सत्त्वम्; ततः
कालान्तरादितत्सम्बन्धस्य एकान्तेन अभेदे तावन्मात्रं तदिति द्वितीयादिक्षणानां तच्छून्यत्वमिति
न तत्र11138

द्वितीयादिक्षणे ।

तद्बुद्ध्यवतारो निर्विषयत्वभयात् । भेदे वा क्षणिकत्वम् । यदि वा, येन स्वभावेन
क्वचिद् देशादौ स्वज्ञानं जनयति तत् तेनैव, अन्यत्र अन्यदा तज्जनने सर्वतत्कार्यस्यैकदा एकत्र
प्रसव इति न कालादैर्ध्यादिप्रतीतिः । नन्वेवम्--प्र ज्ञा क रि णै व 11139 क रे णे व भवतापि क्षणिकत्वं
कक्षीकृतं स्यात्, त च्च नक्षमृते अत्यक्षा11140 तच्च न क्षमते अध्यक्षादात्मानं क्षणमात्रमपि भेदे
न व्यवस्थापयितुम्; इत्याह--ननु इत्यादि । न केवलं कूटस्थे किन्तु क्षणिकत्वेऽपि समानः तस्य
क्षणिकत्वस्य बुद्धिः तस्याः असंचारः स एव दोषः तद्बुद्ध्यसंचारदोषः । कुतः ? इत्यत्राह—
[p. ५५० क ] तदभावाविशेषादिति । तयोः कूटस्थक्षणिकत्वयोः अभावस्य अविशेषात् । यथैव हि
कूटस्थस्य पूर्वापरसत्त्वयोर्मध्यसत्त्वाभेदभावः, तथाहि निरंशक्षणिकपरमाणुसंवेदनस्य पुरुषाद्य
संवेदनादभेदादभावः । कल्पनया उभयसत्त्वम् । यदि वा, क्षणिकेतरपक्षयोः बुद्धिसंचार11141 रा
भावात् । यथैव हि कूटस्थे समर्थे एकत्र क्षणे सकलबुद्ध्युत्पादः तथा क्षणिकेऽपि तत्काल एव
बुद्धिभावात् सन्तानसंचरणाभावः । द्वितीयक्षणे तत्कार्यमिति चेत्; अत्राह--अनन्तरक्षणवत्
इत्यादि । कारणक्षणाद् द्वितीयः क्षणः अनन्तरक्षणः तत्र इव तद्वत् अन्यदापि कालान्तरेऽपि
प्रसङ्गात् कार्यस्य पारतन्त्र्याभावात् । अन्यत्रापि प्रसङ्गोऽस्त्येव जाग्रद्दर्शनात् प्रबोधभावादिति
चेत्; न; तदनन्तरं तन्निश्चयानुदयप्रसङ्गेन क्षणक्षयादिवत् तद्व्यवहारोच्छेद इत्युक्तमिति ।
अत्रोत्तरमाह--सत्यम् इत्यादि । यदुक्तं कूटस्थवत् क्षणिकत्वेऽपि बुद्ध्यसंचार इति सत्यमेव
मुक्तप्रकारेणे 11142 णैतत्, उभयात्मकतत्त्वोपगमादिति भावः ।

तत्रापि उभयदोषप्रसङ्गः । नहि चौरसमुदायोऽचौरइष्ट इति चेत्; अत्राह--स्याद्धेतु
फलतादात्म्ये इत्यादि ।

स्याद्धेतुफलतादात्म्ये महत्स्थूलाणुतत्त्ववत् ।

उभयैकान्तादिदोषा न वेद्यवेदकज्ञानवत् ॥ ६ ॥

[p. 706 ]

कथञ्चिन्नित्यत्वेऽपि पूर्वापरयोः...यथा नित्यत्वे क्षणक्षये वा परमाणूनां पारिमण्ड
ल्यमजहतामेव स्थूलत्वे स्थूलाकारेणापि नानुपलम्भप्रसङ्गः पारिमण्डल्यवत् । यथा वा
ज्ञानस्य संवेदनवत् नीलाद्याकारस्य नाविशेषप्रसङ्गः कथञ्चित्तादात्म्यात्, तथा सर्वस्य
स्यात्, हेतुफलयोस्तादात्म्येनैवोपलब्धेः इति

स्यात् कथंचित् हेतुफलयोः उपादानोपादेययोः तादात्म्ये सति न उभयैकान्त
दोषः आदिशब्देन विरोधादिपरिग्रहः । वैशेषिकप्रसिद्धनिदर्शनमाह--महत्स्थूलाणुतत्त्ववत्
इति । स्थूलं च तदवयव्यपेक्षया अणु च अवयवापेक्षया तदेव च तत्त्वं महच्च तत्
स्थूलाणु [p. ५५० ख ] तत्रेव तद्वदिति । यथा अवयवावयविनोः कथंचित्तादात्म्ये स न दोषः,
तथा अन्यत्रापि । चिन्तितमेतत् । बौद्धप्रसिद्ध11143

उदाहरणमाह ।

निदर्शनमाह--वेद्य इत्यादि ।

कारिकाविवरणमाह--कथंचिद् इत्यादि । यथा इत्यादिना दृष्टान्तद्वयं व्याचष्टे । 11144

क्षणक्षयेति पुनर्लिखितं भाति ।

क्षण
क्षयेति नित्यत्वे क्षणक्षये वा परमाणूनां पारिमण्डल्यं निरंशवर्तुलत्वमजहतामेव त
त्परित्यागे अभागोऽवयवी सकलावरणादिदोषभाग् भवेत् । स्थूलत्वे स्थूलपरिणात्मकत्वेऽपि
नानुपलम्भप्रसङ्गः । केन ? स्थूलाकारेणापि । केनेव ? इत्याह--पारिमण्डल्येनेव तद्व
दिति स्थूलाकारवद्वा तेषां न पारिमण्डल्योपलब्धिः । निदर्शनान्तरमाह--यथा चा 11145 वा ज्ञानस्य चित्रबोधस्य यो नीलादिराकारः तस्य नाविशेषप्रसङ्गः । कस्य वा11146

वा इवार्थे ।

? इत्याह—
संवेदनवत् संवेदनस्येव । एतदुक्तं भवति--यथा ज्ञानस्य स्वनीलाद्याकारे संवेदनमविशिष्टं नैव
11147 वंनीलादिः11148 देःचित्रर्वा11149 चित्रत्वाभावप्रसङ्गादिति । संवित्तेर्वा नीलवदचेतनत्वम् । यथा वा न
तात्पर्य 11150 ताद्रूप्यसंवित्तिःनीलेन नीलाकारतया समानापि न जडतया समा इति । कुतः ?
इत्यत्राह--कथंचित्तादात्म्यात् । कथंचिदिति, संवित्तेर्वा कथंचित्ता11151 त्तदात्मना कील11152 नील
सदृशात्मकत्वात् ।

ननु यदि नाम दृष्टान्तत्वेनोपात्ते वस्तुनि कथंचिदभेदः तथोपलब्धेः पूर्वापरयोः किमाया
तम्, येनोच्यते कथंचिन्नित्यत्वेऽपि इति चेत्; अत्राह--स्यात् कथंचित् हेतुफलय्रोः यत्तादा
त्म्यं तेनैव उपलब्धेः सर्वस्य इति । तत्र11153 तन्न वहिस्तत्त्वम् अन्तस्तत्त्वं [p. ५५१ क ] वा
अविकल्पे निरंशक्षणिकतया चकास्ति ।

11154

कथञ्चिन्नित्या
नित्यतया ।

विपरीतप्रतिभासस्तु मिथ्याविकल्प इति चेत्; अत्राह--नित्यक्षणिकतत्त्वार्थ
इत्यादि ।

नित्यक्षणिकतत्त्वार्थमिथ्यैकान्तविकल्पयोः ।

अविकल्पाप्रसिद्धिः स्यादनियोगग्रहोऽनयोः ॥ ७ ॥

यथैव...दृष्टे प्रमाणान्तरवृत्तेः । असमारोपित...न...समारोपव्यवच्छेदस्यैव
व्यवसायात्मकत्वात् इत्युक्तप्रायम् । स्वसंवित्तेः स्वतः व्यवसायोपपत्तेश्च, अन्यथा अन
[p. 707 ] वस्थानादप्रतिपत्तिः परतः...तस्मात् तत्त्वतः इष्टानिष्टग्रहत्यागयोः नियोगतः अनुपपत्तेः
प्रेक्षावान् कुतः प्रवर्तेत ?

क्वचित् परिच्छेद्ये कर्मणि नियोजनमिति नियोगि11155 गः नित्यं क्षणिकं वा विषयीकुर्विति,
न विद्यते नियोगोऽस्य इति अनियोगः स चासौ ग्रहश्च निर्विषयग्रह इत्यर्थः । कयोः ?
इत्याह--अनयोः नित्यक्षणिकतत्त्वार्थयोः स्याद् भवेत् । कयोः सतोः ? इत्याह--नित्य
इत्यादि । 11156

नित्यादि इति पुनर्लिखितम् ।

नित्यादि नित्यक्षणिकतत्त्वे सर्वोपायो 11157 तत्त्वे एवार्थो ययोस्तौ च तौ
मिथ्यैकान्तविकल्पौ च तयोः सतोः इति । निर्विकल्पे सति स नियोगग्रहोऽनयोरिति
चेत्; अत्राह--अविकल्पाप्रसिद्धिः अविकल्पस्य अविकल्पेन च अप्रसिद्धिः अनयोरिति
व्याख्याने । अत्र विवरणम्--यथैव इत्यादि भविष्यति ।

इदमपरं व्याख्यानम्--नित्यक्षणिकतत्त्वार्थमिथ्यैकान्तविकल्पयोरन11158 नि
योगग्रहः । कुतः ? इत्याह--अविकल्पेनाप्रसिद्धिः स्यादनयोः यतः, तदुक्तमत्र
पूर्वम् अङ्गीकृतात्मसंवित्तेः सिद्धिवि॰ १ । १८ इत्यादि । विवरणम् अत्रापि अन्यथाऽ
नवस्थानात् इत्यादि । तथा इदमपरं11159

व्याख्यानम् ।

तद्विकल्पयोरनियोगग्रहः क्षणिकविकल्पस्य
प्रमाणत्वेन स्वीकारो नेतरस्य इति यो नियोगो नियमः तस्य अभावो यस्मिन् तथोक्तो ग्रहः
द्वयोर्ग्रहणमग्रहणं वा इत्यर्थः । अथ क्षणिकविकल्पस्य वस्तुनि प्रतिबन्धात्11160

सम्बन्धात् ।

तस्याविकल्पेन
प्रतिपत्तेः तस्यैव ग्रह इति चेत्; अत्राह--अविकल्प11161 ल्पाऽप्रसिद्धेः11162 द्धिः [p. ५५१ ख ]
अविकल्पेन तत्त्वस्यासिद्धिः । वृत्ति11163 कुत इति चेत्; अत्राह-- अविकल्प इत्यादि ।

कारिकार्थमुपदिशन्नाह--यथैव इत्यादि । कृत11164 कुतः ? इत्याह--दृष्टे प्रत्यक्षेण प्रतिपात्र
11165 पन्नेक्षणिकत्वादौ प्रमाणान्तरस्य अनुमानस्य वृत्तेः इतरथा तन्न वर्त्तेत ।

स्यान्मतम्--यत्र समारोपो नास्ति तस्य निश्चयमन्तरेणापि सिद्धिः, तदाह--असमारोपित
इत्यादि । अत्रोत्तरमाह--न इत्यादि । परेण यदुक्तं तन्न । कुतः ? इत्याह--समारोप इत्यादि ।
समारोपस्य व्यवच्छेदो यस्मिन् ज्ञाने तस्यैव व्यवसायात्मकत्वात् इत्युक्तप्रायम् प्रथम
प्रस्तावे । एतेन अभ्यासदशापि चिन्तिता तस्यामपि सांशस्यैव प्रवेदनादि ति; तत्र11166 तन्न; इत्याह--स्वसंवित्तेः इत्यादि । व्यवसायस्य या आत्मवित्तिः तस्याः स्वतः आत्मनैव व्यवसा
योपपत्तेश्च तत्र अन्यथा स्वतो व्यवसायाभावप्रकारेण अनवस्थानादप्रतिपत्तिः व्यवसायस्व
रूपनिश्चायकस्यापि निश्चयस्य अन्यतो निश्चयात् । अत्र निदर्शनमाह--परत इत्यादि । उपसंह
रन्नाह--तस्मात् इत्यादि । सुगमम् ? ततः किं जातम् ? इत्याह--तत्त्वत इत्यादि । परमार्थतः
तच्चेष्टमिष्टं11167 इष्टं च अनिष्टं च तयोः ग्रहत्यागयोः नियोगतः स्वयमनुपपत्तेः प्रेक्षावान्
कुतो नित्यविकल्पाद् अ11168

क्षणिकविकल्पाद्वा ।

न्यतो वा प्रवर्त्तेत तद्यदि अनेकान्तप्रतिपत्तिरिति । ततः स्थितम्--अक्षरं
नित्यमर्थप्रतिपादकं चेति ।

नित्यमपि व्यापि स्यादिति मीमांसकः; तत्राह--नित्यत्वेऽपि इत्यादि ।

[p. 708 ]

नित्यत्वेऽपि शब्दानां सर्वेषां स्यात्सकृच्छ्रुतिः ।

समाक्षग्रहयोग्यत्वात् व्यापिनां समवस्थितेः ॥ ८ ॥

तत्कृतमुपकारमात्मसात्कुर्वतः तद्देशवृत्तिनियमभावात् । कूटस्थस्य नियमेन तद्देश
वृत्तिर्न संभवत्येव । सर्वगतत्वेऽपि विवक्षितैकशब्दश्रुतिर्न स्यात् । नहि समानदेशानां11169

तुलना--सर्वशब्दानां युगपद्ग्रहणप्रसङ्गात् । श्रोत्रं तावत् समानेन्द्रियग्राह्यसमानदेशसमान
धर्मापन्नार्थानां ग्रहण्मय प्रतिनियतसंस्कारकसंस्कार्यं न भवति इन्द्रियत्वात् चक्षुर्वत् । शब्दा वा प्रतिनियत
संस्कारकसंस्कार्या न भवन्ति समानेन्द्रियग्राह्यसमानधर्मापन्नत्वे सति युगपदिन्द्रियसम्बद्धत्वात् घटादिवत् ।
--न्यायसा॰ पृ॰ ३० । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ६४८ । न्यायवा॰ पृ॰ २८८ । समानकरणानां तादृशामभिव्यक्ति
नियमायोगात् सर्वत्र सर्वदा सर्वेषां संकुला श्रुतिः स्यात् ।--अष्टश॰ अष्टस॰ पृ॰ १०५ । न्यायकुमु॰ पृ॰
७०८ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४२३ । संन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३६ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ६८३ । प्रमेयरत्नमा॰ ३ । १०० ।
शास्रवा॰ टी॰ पृ॰ ३७८ ।

समानाक्षविषयाणामेतत् न्याय्यम् । प्रत्येकं व्यज्जकनियमे कलकलश्रुतेरनुपपत्तेः । व्यक्ता
व्यक्तस्वभावप्राप्तिपरिहारमन्तरेण कुतो व्यक्तिः ? तत्त्यागोपादानाभ्यामृते कुतः
तिरोधानाम् ?

नित्यत्वे कूटस्थत्वेऽपि शब्दानामक्षराणां [p. ५५२ क ] न केवलं क11170 कादाचित्कश्रवणं
न संभवति श्रवणैकस्वभावानां सर्वदा श्रवणं संभवति इत्यर्थः । अथ यदा ज्ञानं तदा श्रवणम्,
अन्यदा विपर्ययः; न ज्ञानं कुतः तेभ्यः सर्वदा स्यात् ? नित्यस्यापेक्षणं च निरस्तम् ।

स्यान्मतम्--आवरणसद्भावे अश्रवणं तदभावे श्रवणम्; उपपन्नमेतत्--यस्यावरणेन तेषां11171

शब्दानाम् ।

तज्जननसामर्थ्यमपसार्येत । समर्थं तु व्यवहितमपि स्वकार्यं जनयति यथा11172

नक्तंचरचक्षुः ।

संभूतचक्षुः तिमिरव्यवहितं
रूपस्य । ततो न केवलं कादाचित्कश्रवणं न संभवति विवक्षितैकश्रुतिनियमश्च न संभवति सकृत्
सर्वेषां श्रुतिः स्यात् इत्यर्थः । अथ सर्वत्र सर्वदा सर्वेषां सन्निधानेऽपि यस्य यत्र व्यञ्जक
सन्निधिः तत्र तस्य श्रवणमिति; तत्राह--समाक्ष इत्यादि । इष्टस्य अकारस्य अन्यस्य वा
ताल्वादिप्रेरितात् ध्वनेरभिव्यक्तिः प्रकाशनं नेतरस्य इति योऽयं तद्व्यक्तिनियमः स न । कुतः ?
इत्याह--समाक्षग्रहयोग्यत्वात् एकेन्द्रियग्राह्यत्वात् ।

ननु एकेन्द्रियग्रहयोग्या अपि देशादिभिन्ना घटादयो नैकप्रदीपव्यङ्ग्या इति चेत्;
अत्राह--व्यापिनां तेषां समवस्थितेः एकदेशे स्थितेः अतः तन्नियमाभावात् सर्वेषामक्षराणां
सकृच्छ्रुतिः । न खलु समानदेशेषु समानेन्द्रियग्रहणयोग्येषु व्यक्तिनियमो दृष्टः येन अन्यत्रापि
कल्प्यते ।

ननु घटादौ दृष्टो धर्मो नान्यत्र योजनमर्हति, अन्यथा रथ्यापुरुषे उपलब्धो ध11173

असर्वज्ञत्वलक्षणः ।

र्मः पुरुष11174 षे स्वयमभिमते योजनमर्हेत् । अथ पुरुषातिशयोऽप्यस्ति; व्यञ्जकातिशयोऽपि तथास्तु । [p. ५५२ ख ]

स्यान्मतम्--अनुपदेशाऽलिङ्गाऽव्यभिचारिनष्टमुष्ट्याद्युपदेशान्यथानुपपत्तेः त11175

पुरुपातिशयस्य कल्पनमिति । तुलना--अनुपदेशालिङ्गानन्वयव्यतिरेकपूर्वकाविसंवादिनष्टमुष्टिचिन्तालाभाला
भसुखदुःखग्रहोपरागाद्युपदेशकरणान्यथानुपपत्तेः ।--बृहत्सर्वज्ञ॰ पृ॰ १३० ।

त्कल्पनमिति;
तर्हि व्यापिनां समाक्षग्रहयोग्यानां कादाचित्काऽश्रवणान्यथानुपपत्त्या प्रतिनियतावरणम्, तथा
[p. 709 ] विध11176

प्रतिनियत ।

श्रवणान्यथानुपपत्तेः प्रतिनियतव्यञ्जकानां वा इति कल्पनमस्तु अविशेषादिति; न; प्रतिनिय
तावरणनिषेधात्, तत्स्वरूपाखण्डनात् । अथ इन्द्रियस्य त11177

शब्दग्रहणयोग्यता ।

द्ग्रहणयोग्यता तेन11178

आवरणेन ।

प्रतिहन्यते; सापि
न साध्वी कल्पना; विषयस्य दर्शनजननयोग्यस्य भावे दर्शनस्य अवश्यम्भावात् । सहकारिणः
प्रतिहतप्रसरत्वान्नेति चेत्; न; नित्यस्य तदपेक्षायोगात् । आत्मनः सा11179

योग्यता ।

तेन प्रतिहन्यत इत्यपि
मिथ्या; नित्यत्वात्तस्य । कार्योत्पत्तिप्रतिबन्धः क्रियते चेत्; न; समर्थे कारणे तस्याऽवश्यंभावात्,
इतरथा कारणं जनयति तच्च प्रतिबध्नातीति काचपच्यं भावाना11180 नाम् । तस्माद् व्यवधायकमेव
आवरणं व्यापिनाम् । तदपि कथमिति चेत् ? अयमपरोऽस्य दोषोऽस्तु, केवलं वयमभ्युपगमवा
दिनः । तच्च व्यवधायकमेकमपि समानदेशानां समानेन्द्रियग्राह्याणां समानमिति केनचित्तदपसारणे
सर्वेषां युगपद्ग्रहणम्, क+उ11181 क11181

कटश्च पटश्च
आवरणभूतौ तयोः ।

टपटापसारणे तथापिच 11183 त11183

समानदेशसमानेन्द्रियग्राह्य ।

थाविधघटानामिव ।

11185

नैयायिकाः ।

येऽपि मन्यन्ते--आत्मा मनसा युज्यते त11186

मनः

दपि नभसा श्रवणेन्द्रियेण, तत्पुनरर्थेन शब्देन ।
अत्र इ11187

श्रवणशब्दयोः
गुणिगुणभूतयोः ।

न्द्रियार्थयोः समवायः [p. ५५३ क ] सम्बन्ध इति; तेऽपि एतेन निर्वर्त्तितोत्तराः; तेषामपि
सकृत् सर्वेषां शब्दानां श्रुतिः स्यात् व्याप्येकान्ततः श्रोत्रम्, तत्र समवेताः सर्वे शब्दा इति
संयुक्तसमवायः मनसा विवक्षितवत् सम्बन्धोऽविशिष्ट इति । विशिष्टादृष्टस्य नियामकत्वे;
मानोमनोऽतिरिच्यत11188

युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिरपि विशिष्टादृष्टादेव स्यादिति मनःकल्पना व्यर्था स्यादिति
भावः

इत्युक्तमत्रैव सर्वज्ञसिद्धौ । किंच, समवायोऽप्येवं11189

व्यापित्वात् ।

न ग्रहणकारणम् ।
अदृष्टवशाद् गगनसमवेतस्य कर्णशष्कुलीश्रोत्रेणाविरोधात् ग्रहणस्य, घटसमवेतरूपस्येव
चक्षुषा । शब्दस्य आकाशगुणत्वं च निषिद्धम् । तन्न युक्तम्-- 11190

तुलना--यस्य बाह्यैकेन्द्रियग्राह्यविशेषगुणग्राहकं यदिन्द्रियं तत्तद्गुणकं
यथा रूपग्राहकं चक्षू रूपाधिकरणम्, श्रोत्रं च तथाभूतस्य शब्दस्य ग्राहकं तस्मात्तदपि शब्दगुणकम् ।--प्रश॰
कन्द॰ पृ॰ ६३

शब्दः स्वसमानजातीय
विशेषगुणवता इन्द्रियेण गृह्यते बाह्यैकेन्द्रियग्राह्यत्वात् रूपादिवत् ।

स्यान्मतम्--अनेकत्वात् नभसो नायं दोष इति; तथाहि--देवदत्तकर्णशष्कुलीपरिकर
परिरुद्धमत्र 11191 मन्यत् नभोऽन्यदत्तः11192 न्यच्च यज्ञदत्तस्य तत्र समवेतस्य नान्येन ग्रहणम् । तत्रेदं
चिन्त्यते--किं तस्य कारणमिति ? तदेव नभः इति चेदं11193 चेत्; असमवायिकारणं वाच्यम् ? न
च तदन्तरेण परस्य गुणभावः । भेरीदण्डसंयोग इति चेत्; न; तत्र 11194

शब्दाभावात् ।

तदभावात्, स्वकारण
समवायि वा समवायि कारण 11195 स्वसमवायिकारणसमवेतत्वात्ध्वनेः । व्युपरते च 11196

भेरीदण्डसंयोगे ।

तत्संयोगे पुनः
तच्छ्रवणं न स्यात् । क्षणिकत्वात् ध्वनेः न तस्य तत्; शब्दान्न 11197 च्च शब्दनिष्पत्तिः
वैशे॰ सू॰ २ । २ । ३१ इति11198

संयोगाद्विभागात् शब्दाच्च शब्द
निष्पत्तिः ।--वैशे॰ सू॰ ।

व्याहन्यते । अथ पूर्वः शब्दोऽसमवायिकारणम् स 11199

आकाशान्तर ।

नभोऽन्तरसम
वेतो त11200 नतत्कारणम्, अन्यथा कपालरूपादयः पटरूपादीनां 11201

असमवायिकारण ।

तत्कारणं स्युः ।

यदि पुनरेतन्मतम्--पूर्वशब्दाकाशैः तदाकाश11202 शंजन्यते, ततः स्वकारणसमवायि वाऽ
[p. 710 ] समवायिकारणं न विरुध्येते11203 ध्यते । [p. ५५३ ख ]तानि तस्य समवायिकारणं चेत्; प्रथमशब्दाकाश
मारूढानामेव परेषामुत्पत्तिरिति नाकाशवृद्धिः, सति कारणे कार्योत्पत्तौ सन्तानावृद्धिवत् ।
अन्यत्वे तदवस्थो दोषः । एवं च त11204

आकाशनित्यत्वव्यापित्वलोपात् ।

न्नित्यत्वव्यापित्वविलोपात् आकाशद11205

निराकरणमित्यर्थः ।

र्वणं11206 द्रव्यं नयौगस्य ।
अथ शब्दः अन्तःकरणप्रत्यासन्नो गृह्यते विभुद्रव्यविशेषगुणत्वात् सुखादिवत्; अत्रापि
नभसोऽनेकत्वे पूर्ववद् दोषः । एकत्वे; गगनमनसोरनंशयोः संयोगे सर्वेषां शब्दानां तत्प्रत्या
सत्तिः समाना इति स्थितमिदम्--सर्वेषां सकृच्छ्रतिरिति ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--तत्कृतमित्यादि । अयमभिप्रायः--व्य11207

ध्वनिना ।

ञ्जकेन व्य11208

शब्दस्य ।

ङ्ग्याभिमतस्य
कश्चिदतिशयः क्रियते, न वा ? प्रथमपक्षे तत्कृतं व्यञ्जककृतम् उपकारं ग्राह्यतालक्षण
मिति11209 णमतिशयमात्मसात्कुर्वतः स्वभावभूतमवलम्बमानस्य तद्देशवृत्तिनियमा11210 मभावात्
व्यञ्जकदेशवर्त्तननियमात् । श्रवणेन्द्रियग्राह्यस्वभावः पदार्थः शब्दः, स यत्रैव श्रूयते
तत्रैवास्ति, व्यञ्जकदेशे च श्रूयते । न खलु घटोऽन्यत्र दृश्यमानः अन्यत्राप्यस्ति, सर्वगतत्व
प्रसङ्गादिति भावः । तन्नियमात् किम् ? इत्याह--कूटस्थस्य नित्याभिमता क्ष11211 तार्थस्य नियमे
तदेश 11212 मेन तद्देशवृत्तिरेव ततः किम् ? इत्याह--न संभवति सर्वगतत्वम् इत्यध्याहारः ।
अनेन व्यापिनाम् इति निरस्तम् ।

सर्वगतत्वमभ्युपगम्य दूषणं दर्शयन्नाह--सर्वगतत्वेऽपि इत्यादि । संभावनायाम् अपि
शब्दः । सर्वगतत्वे सत्यपि शब्दानां विवक्षितैकशब्दश्रुतिर्न स्यात्, सर्वेषां [p. ५५४ क ]
स्यादित्यर्थः, श्रवणग्रहणयोग्यत्वात् ।

ननु नियतव्यञ्जककृता नियतश्रुतिः, इत्यत्राह--नहि इत्यादि । न हिर्यस्मात् समानदेशानां
स11213

समानेन्द्रियगोचराणाम् ।

मानाक्षविषयाणामेतत् नियतव्यञ्जक11214 व्यङ्ग्यत्वम् नाप्यं11215 न्याय्यम् प्रमाणोपपन्नं क्वचित्
तथाऽदर्शनात् व्य11216

आवरण ।

वधायकतदपसारणयोः सर्वत्र साधारणत्वात् । व्यञ्जकनियममभ्युपगम्य
दूषयन्नाह--प्रत्येकम् इत्यादि । एकमेकं वर्णं प्रति प्रत्येकम् व्यञ्जकनियमे अकारस्य व्यञ्जको
नापरस्य इति नियोगे अङ्गीक्रियमाणे कलकलश्रुतेरनुपपत्तेः कारणात् एतन्न्याय्यम् नहि ।
तथा हि--आवरणविगमकारिणि व्यञ्जके तन्नियमो11217

नियतव्यञ्जकव्यङ्ग्यत्वम् ।

न संभवति इत्युक्तम् । व्यङ्ग्यातिशया
वापि ने11218 शयो व्यापिनि तु संभवति किन्तु तस्यानित्यत्वम्, श्रोत्रातिशयाधाय्यकिञ्चित्करम्
इत्युक्तम् । केवलं तद्बुद्धिजनकं व्यञ्जकमवशिष्यते, तस्य व्यक्तिरपि बुद्धिरेव । तत्रैकत्वेन
बुद्धिः कस्यचित् केनचिदुत्पादिता यदा भवति, तदा सतोऽप्यन्यान् न गृह्णीयात् । विवक्षितैः
व्यञ्जकैः सह संभूय सैका11219

बुद्धिः ।

जन्यत इति चेत्; न सदेतत्; यतः व्यञ्जकानियमप्रसङ्गात्,
अन्यव्यञ्जकैरपि अन्यबुद्धिजननात् । नवांशेन11220 न चांशेनतज्जननं युक्तम्, एकान्तहानेः ।
तद्वद्वर्णेष्वपि सावयवत्वप्रसङ्गात् तथाप्रतीतेः । तन्न कलकलश्रुतिः । एको वर्णः कलकल इति चेत्;
न; वर्णभेदप्रतीतेः ।

[p. 711 ]

अथ व्यञ्जकेन तस्य न किंचित् क्रियते तथापि ततो व्यक्तिः; तत्राह--व्यक्त इत्यादि ।
व्यञ्जकव्यापारदशायां व्यक्तश्च तद्व्यापारात्पूर्वमव्यक्तस्व 11221 श्चतौ स्वभावौ च योतः
प्राप्तिश्च परिहारश्च याथासंख्येन[p. ५५४ ख ] तावन्तरेण कुतो व्यक्तिः ? अधुना व्यक्तस्य
तिरोधानं दूषयन्नाह--तत् इत्यादि । तयोः व्यक्ताव्यक्तस्वभावयोः याथासंख्येन त्यागश्चोपा
दानं च ताभ्यामृते कुतः तिरोधानम् इत्युक्तप्रायम् ।

नास्ति सर्वगतत्वमिति चेत्; अत्राह--सत्या11222 त्यांच इत्यादि । किम् ? इत्याह—
व्यञ्जक इत्यादि ।

सत्यां च

व्यञ्जकव्यापृतौ न स्याद् व्यङ्ग्यस्य नियमाद्गतिः ।

नावश्यंभावनियमः श्रुतेरुच्चारणात्ततः ॥ ९ ॥

शब्दानामव्यापित्वे सत्यपि व्यञ्जकव्यापारे व्यक्तिरवश्यम्भाविनी न भवेत् जाति
सम्बन्धवत् । न हि व्यक्तिजन्मदेशे प्राक् असत्या जात्या सम्बन्धो युज्यते ।

व्यञ्जकस्य ताल्वादेः तज्जनितवायोर्वा व्यापृतौ न स्याद् व्यङ्ग्यस्य शब्दस्य
नियमाद्गतिः । नहि प्रदीपव्यापारे नियमेन घट11223

घट उपलभ्यते ।

गतिः । ततः किम् ? इत्याह--नावश्यं
भावनियमः श्रुतेः शब्दस्य उच्चारणात् ताल्वादिव्यापारात्ततः ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--शब्दानामव्यापित्वे अङ्गीक्रियमाणे सत्यपि विद्यमानेऽपि
व्यञ्जकव्यापारे व्यक्तिरवश्यंभाविनी न भवेत् । निदर्शनमाह--जातिसम्बन्धवत् । जात्या
व्यक्तेः सम्बन्धः तस्येव तद्वत् । व्यक्तिगतजातिमपेक्ष्य इदमुक्तम् । एतदेव समर्थयते--नहि
इत्यादिना । नहि प्राक् व्यक्त्युत्पत्तेः पूर्वम् असत्या जात्या । क्व ? इत्याह--व्यक्तिजन्मदेशे
सम्बन्धो युज्यत इति ।

सौगतेन उच्यमानमिदं मीमांसकदूषणं तस्यपि लगतीति दर्शयन्नाह--सन्निवे11224 धे
रित्यादि ।

सन्निधेरेकाक्षसम्बन्धे एकदाऽशेषतः श्रुतिः ।

न बहिरन्तरभिप्रेतानंशक्षणिकसंविदः ॥ १० ॥

क्षणिकपरमाणुषु मोहोद्रेकात् तद्विपरीतस्वभावोपलब्धौ न तत्त्वोलब्धिः । तथा
अन्तस्तत्त्वे समानम् । वेद्य...इत्यभ्युपेत्य सौगतः प्रतिपत्तुः यथासन्निधानं सकलोपल
म्भाशक्तेः कथञ्चित् कस्यचित् श्रुतिरिति ब्रुवाणं मीमांसकं कथं प्रतिक्षिपेत् ? विषय
विषयिणोः अविसंवादनियमस्य अनेकान्ताकर्षणात् तदन्यथानुपपत्तेः, असंभवात् ।
स्वेष्टार्थाविसंवादे लक्षणं न प्रमाणं स्वाकारज्ञानहेतुता । नहि...परम्परयापि स्वलक्षणानि
हेतवो न भवन्त्येव क्षणिकत्वे...अतः सर्वथा न संभवत्यर्थस्य अविसंवादलक्षणम् । तत
[p. 712 ] एव ज्ञानस्यापि तदाकारस्य, तद्विषयतायाः सौगतैरनभ्युपगमात् तत्प्रतिभासविरोधाच्च
कथमव्याप्तिः ? उपादानोपादेयसंविदोः । विज्ञान...

एकदा एकस्मिन् क्षणे श्रुतिः श्रवणं11225 णं संभवेत् इत्युपस्कारः । कथम् ? इत्याह—
अशेषतः अशेषरूपेण, सदादिनेव क्षणक्षयादिनापि इत्यर्थः । केषाम् ? शब्दानाम्
इत्यनुवर्त्तते । कुतः ? इत्याह--सन्निधेः शब्दत्वादि11226 देरिव सन्निधानात् क्षणक्षयादेरपि ।
कस्मिन् सति ? इत्याह--एकाक्षसम्बन्धे एकेन अक्षेण सम्बन्धे सति [p. ५५५ क ] येनाक्षेण
सदादेः तेन क्षणक्षयादेरपि । एवं मन्यते--यदि समानदेशानां समानेन्द्रियग्राह्याणां नियमेन युग
पछ्रुतिः तर्हि सदादिक्षणक्षयादेः युगपच्छ्रवणं11227 पद् ग्रहणं भवेद् एकाधारैकेन्द्रियग्राह्यत्वात्,
तथा च व्यञ्जकान्तरवत् प्रमाणान्तरमनर्थकमिति भावः । अशेषतः श्रुतिरस्त्येव-- एकस्यार्थ
स्वभावस्य प्र॰ वा॰ ३ । ५२ इ11228

प्रत्यक्षस्य सतः स्वयं । कोऽन्यो न दृष्टो भागः स्याद्यः प्रमाणैः परीक्ष्यते ।--प्र॰ वा॰ ।

त्यादि वचनात्, इति चेत्; अत्राह--न इत्याद्यते11229 त्यादि । न केवलम् अन्तरभिप्रेतानंशक्षणिकसंविदो न बहिरप्यभिप्रेतानंशक्षणिकसंविदो न
तथाप्रतीतिः इति भावः । चर्चितमेतत् ।

कारिकां व्याख्यातुमाह--क्षणिकपरमाणुषु इत्यादि । क्षणिकेषु परमाणुषु न तत्त्वस्य
निरंशक्षणिकस्वभावस्य उपलब्धिः । कस्मिन् सति ? इत्याह--तद्विपरीत इत्यादि । क्षणिक
परमाणुप्रत्यनीकस्वभावोपलब्धौ सत्यां । कुतः ? मोहोद्रेकात् अज्ञानमाहात्म्यात् । अनेन
बहिरभिप्रेतानंशक्षणिकसंविदः इति व्याख्यातम् । तथा अन्तस्तत्त्वे समानं न
तत्त्वोपलब्धिः इत्येतत्सदृशम् । कस्मिन् सति ? इत्याह--वेद्य इत्यादि । अनेन नान्तरभि
प्रेतानंशक्षणिकसंविदः इति व्याख्यातम् । इत्येवम् अभ्युपेत्य अभ्युपगम्य सौगतः
कथं प्रतिक्षिपेत् निराकुर्यात् ? किं कुर्वन्तम् ? इत्याह--प्रतिपत्तुः इत्यादि । प्रतिपत्तुः पुरुषस्य
यथासन्निधानं सन्निधानानतिक्रमेण सकलस्य शब्दराशेः उपलम्भाशक्तेः कथंचित् केनापि
नियतदेशादिप्रकारेण कस्यचिद् अकारस्य अन्यस्य वा शब्दात्मनः श्रुतिरित्येवं ब्रुवाणं
मीमांसकम् । यथा बहिःपरमाणूनां नीलतामात्रस्य अन्तःसंवेदनस्य सच्चेतनादेरुपलम्भेऽपि
[p. ५५५ ख ] सन्निहितस्यापि न क्षणक्षयादेरुपलम्भः तथा अकारोपलम्भे सन्निहितस्यापीतरस्य11230

घकारादेः ।

न श्रुतिः प्रतिपत्तिः तथाशक्तेः इति भावः ।

ननु नान्तर्बहिर्वा परमार्थतो निरंशक्षणिकपरमाणुरूपं तत्त्वं येनायं दोषः स्यात् अपि तु
यथाऽविसंवादनियममिति चेत्; अत्राह--विषय इत्यादि । विषयो घटादिः विषयि ज्ञानं
तयोः योऽविसंवादनियमः तस्य अनेकान्ताकर्षणात् तेन तदाकर्षणादिति द्रष्टव्यम् । कुतः ?
इत्याह--तस्य तन्नियमस्य अन्यथा तदाकर्षणाभावप्रकारेण अनुपपत्तेः ।

ननु यदुक्तम्-- न बहिरभिप्रेतानंशक्षणिकसंविदः इति, नियमस्य अनेकान्ता
कर्षणात्' इति च; तन्न युक्तम्; परमाणुभ्योऽनंशक्षणिकाकारसंविदोऽभावात् । तन्नियमोऽपि
[p. 713 ] तत्रैव इति चेत्; अत्राह--असंभवात् इत्यादि । स्वस्य सौगतस्य इष्टोऽर्थः क्षणिकनिरंशपरमाणु
लक्षणः तस्याऽविसंवादे संप्रतिपत्तौ क्रियमाणायां लक्षणं न प्रमाणम् सारूप्यमस्य प्रमाणम्
न्यायबि॰ १ । २० इ11231

अर्थसारूप्यमस्य प्रमाणम्--न्यायबि॰ ।

ति वचनात् । किम् ? इत्याह--स्वाकारज्ञानं11232 नहेतुता स्वस्य अर्थस्य
आकार इव आकारो यस्य ज्ञानस्य हेतोः भावः तत्ता । अत्र हेतुत्रयमाह--असंभवात् इत्यादि ।
प्रथमं दर्शयति--नहि इत्यादिना । अनेन स्वलक्षणानां प्रत्यक्षग्राह्यत्वंनिषेधतिस्म । तर्हि स्वलक्षणेभ्यः
कार्यं किंचिल्लिङ्गभूतं ततः तदाकारं ज्ञानम् अतः परम्परया तानि स्वाकारज्ञानहेतव इति;
तत्राह--परम्परयापि उक्तया न केवलं साक्षात् हेतवो न भवन्ति [p. ५५६ क ] एव स्वलक्षणानि ।
कुतः ? इत्याह--क्षणिकत्वे इत्यादि । विवेचितमसकृत् । अनेन अनुमेयत्व11233

निषेधतिस्म इति सम्बन्धः ।

म् । अतोऽस्मान्न्यायात्
सर्वथा प्रत्यक्षानुमानप्रकारेण न संभवत्यर्थस्य परपरिकल्पितवस्तुनोऽविसंवादात्11234 दलक्षणम
व्यभिचारि प्रमाणम् । माभूत् बहिः स्वलक्षणानामविसंवाहलक्षयं11235 वादलक्षणं सौगतैः त11236

बहिरर्थनिषेधात् ।

न्निषे
धात्, ज्ञानस्य तु स्यादिति चेत्; अत्राह--तत इत्यादि । तत एव स्थूलैकान्वयिनः साक्षाद्दर्श
नादेव ज्ञानस्यापि न केवलं बहिःस्वलक्षणानाम् । किंभूतस्य ? तदाकारस्य स्वलक्षणाकारस्य
सर्वथा न संभवति तल्लक्षणमिति पदघटना । यद्यथावभासते तत्तथैव परमार्थसद्व्यव
हारावतारि इत्यादि वचनात् स्थूलैकान्वयिविषयमेव ज्ञानमस्तु इति चेत्; अत्राह--तद्
इत्यादि । तद् इत्यनेन स्थूलैकान्वयी परामृश्यते स विषयो यस्य ज्ञानस्य तस्य भावः तत्ता
तस्याः सौगतैरनभ्युपगमात् क्षणभङ्गादिभङ्गभयात् । हेत्वन्तरमाह--तत्प्रतिभासविरोधाच्च
इति । तस्य स्थूलैकान्वयिनः प्रतिभासः तदाकारता ज्ञानस्य तस्य विरोधात् । उपलक्षणमेतत्
वैयधिकरण्यदः11237 ण्यादेः । च इति हेतुसमुच्चये ।

द्वितीयं हेतुं व्याख्यातुं परेण आत्मानं पयुति 11238 प्रश्नयति कथमव्याप्तिः इति; उत्तर
माह--उपादानोपादेयसंविदोः इत्यादि । सर्वं गतार्थम् । अव्याप्तिं व्याख्यातुं प्रश्नयति—
कथमव्याप्तिः इति ? तत्रोत्तरं विज्ञान इत्यादि तादृगेव11239

गतार्थम् ।

।

भवतु वा सदादिनेव क्षणयादिनापि भावस्य ग्रहणं तथापि सौगतस्य मीमांसको दुर्जय
इति दर्शयन्नाह--भिन्नस्य इत्यादि ।

भिन्नस्य सर्वतोऽन्यस्मात् भेदं तद्व्यवसाययेत् ।

प्रत्यक्षं सर्वतः तद्वत् नियमः स्याद् गिरां श्रुतेः ॥ ११ ॥

स्वलक्षणस्य स्वभावविलक्षणस्य दर्शनं तत्स्वभावविशेषसन्निधानाविशेषेऽपि
क्वचित् यदि साक्षाद् व्यवसायं जनयति, गिरां...बुद्धिः अखण्डं स्वं परं वा खण्ड
यन्ती कथं नियमात् सन्निहितसकलार्थग्राहिणी नाम, न वै विकल्पवुद्धिः अपरमार्थ
विषया प्रोक्तम्...

भिन्नस्य व्यावृत्तस्य व्यावृत न तयो11240

प्रतौ रिक्तभेतत् स्थलम् ।

...[p. ५५६ ख ]...रस्मात्11241 ? । किं भूतात् ? सर्वतः
[p. 714 ] सजातीयेतररूपात् संबन्धि यत् प्रत्यक्षं तद्व्यवसायये निश्वासंय 11242 साययेत् निश्चाय येत् । किम् ? भेदं व्यावृत्तिम् न 11243 तत् सर्वतः विजातीयात्तं व्यवसाययेन्न सजातीयपूर्वो
त्तरक्षणाभ्यां क्षणिकत्वानुमानवैफल्यापत्तेः यद्वत् तद्वदिति श्रवणादेवं गम्यते तद्वन्नियमः
स्यात् गिरां श्रुतेः ।

कारिक11244 कां विवृण्वन्नाह--स्वभाव इत्यादि । स्वलक्षणस्य । तस्य विशेषणमाह—
स्वभाव इत्यादि । तस्य किम् ? इत्याह--दर्शनम् । तत् कथं कुर्वन् किं करोति ? इत्याह—
साक्षाद् अव्यवधानेन व्यवसायं निश्चयं जनयत्11245 यति सतत 11246 ? सर्वव्यावृत्तिप्रसङ्गात् ।
कस्मिन् सत्यपि ? इत्याह--तत्स्वभाव इत्यादि । सः स्वानुभूते व्यवसायजनकः स्वभावविशेषो
यस्य, अन्यथा नीलादा व11247 दौ व्यवसायो न भवेद् असक्त11248 अशक्तस्याजनकत्वात्, तज्जनकेतर
भेदात् तद्भेदो वा, तत्तथोक्तं दर्शनं तस्य सन्निधानस्याऽविशेषेऽपि यदि । परिहारमाह--गिराम्
इत्यादि । दर्शनपाटवाद्यभावस्य उभयत्र समानत्वात् । अथ नीलादिवत् क्षणक्षयादौ व्यवसाय
जनकः त11249

स्वभावविशेषः ।

द्विशेषः तस्य नास्ति; तत्राह--अखण्डम् इत्यादि । अखण्डमद्वयं स्वम् आत्मानं
बुद्धिः खण्डयन्ती स्वविषये अध्यवसायजननसमर्थेतररूपतया सांशं कुर्वन्ती । ननु नीलादौ
तज्जननसामर्थ्यमेव 11250

क्षणक्षयादौ ।

अन्यत्राऽसामर्थ्यम्11251

अस्ति ।

, अतोऽयमदोष इति चेत्; नित्यस्यापि एकदा सामर्थ्य
मन्यदा असामर्थ्यं स्यात्, ततो यथा नित्यं स्वकार्यं युगपत् सर्वदात्मानं भिन्नन्ति11252 भिनत्ति तथा
बुद्धिरपि इति [p. ५५७ क ]स्थितम् परं वाऽखण्डं ख11253

खण्डम् इति द्विर्लिखितम् ।

ण्डं खण्डयन्ती । तथाहि--नीले निश्चयं
जनयति न क्षणक्षये, ततो गृहीतेतरयोरिव निश्चितेतरयोरपि भेदः । कथं नियमात् नियमेन
सन्निहितसकलार्थग्राहिणी नाम । यथाहि दर्शनं स्वविषयत्वाऽविशेषेऽपि सन्निहितयोरपि
11254

नीलक्षणिकत्वयोरपि इति द्विर्लिखितम् ।

नीलक्षणिकत्वयोरपि नीलक्षणिकत्वयोर्विभागेन निश्चयं जनयति तथा श्रोत्रं स्वबिषयेषु रा11255 ग
कारादिषु इति भावः ।

ननु स्यादेवं यदि दर्शनवद् अर्थविषया विकल्पबुद्धिः स्यात्, यावता निर्विषयता
तत्कथं तद्भेदादर्थभेद इति ? तदाह--न वै विकल्पबुद्धिः इत्यादिना । तत्र परिहारं पठति
प्रोक्तम् इत्यादिक11256 कम् ।

दर्शनं नीलवत् क्षणक्षये प्रवृत्तमपि सहकारिवैफ11257 कल्यादविशेषेणन निश्चयमुत्पा
दयति इत्यत्र दर्शने11258

मते ।

पुनरपि दूषणं दर्शयन्नाह--साकल्येन इत्यादि ।

साकल्येन गृहीतेऽपि शब्दराशौ सकृद्धिया ।

शब्दः प्रतीयते नान्यो यद्व्यवसायेऽस्ति प्रत्ययः ॥ १२ ॥

सर्वतः...

साकल्येन सामस्त्येन गृहीतेऽपि शब्दराशौ अकारि11259 कारादिहकारपर्यन्तवर्णसमूहे
सकृद्विया 11260 सकृत् धिया श्रवणज्ञानेन, यस्य शब्दस्य व्यवसायो यद्व्यवसायः तस्मिन्
[p. 715 ] कर्त्तव्ये अस्ति प्रत्ययः सहकारिकारणं विद्यते श11261 ? शब्दः प्रतीयते नान्य इति ।

कारिकार्थं दर्शयन्नाह--सर्वत इत्यादि । सुगमम् ।

दर्शनस्य विभागेन विकल्पजनकत्वमभ्युपगम्य इदमुक्तम्, इदानीं त11262

विकल्पजनकत्वमेव ।

देव नास्तीति
दर्शयन्नाह--यथा इत्यादि ।

यथार्थोऽनुभवं साक्षात् स्वापेक्षं कर्तुमर्हति ।

तथार्थानुभवः साक्षादनन्यव्यवसायकृत् ॥ १३ ॥

यथा रूपस्वलक्षणं साक्षादुपनिपत्य विज्ञानं जनयत् आत्मनान्तरीयकमाकारं
पुरस्कर्तुं नायुक्तं तथा तद्दर्शनं व्यवसायं तेन विशेषः व्यवसीयेत । दृष्टेः स्वभावभूत
विशेषव्यवसायाभावे कुतः सजातीयस्मृतिः क्षणक्षयादिवत् ?

यथा येनयोग्यताप्रकारेण अर्थो रूपादिः अनुभवं दर्शनं साक्षाद् अव्यवधानेन
कर्तुमर्हति । किंभूतम् ? इत्याह--स्वापेक्षं स्वशब्देन अर्थः परामृश्यते तस्मिन् अपेक्षा
तदनुभवनाकाङ्क्षा [p. ५५७ ख ] यस्य तत्तथोक्तम् स्वाकारम् इत्यर्थः । तथा तेन प्रकारेण अर्थानु
भवः साक्षादनन्यव्यवसायकृत् न विद्यते अन्यत् स्वरूपान्तरं यस्य तत् अन
न्यत् स्वलक्षणमिति यावत्, तस्य व्यवसायः तत्कृत11263 त् । चर्चितमेतत्-- अभेदात्
सदृशस्मृत्याम् सिद्धिवि॰ १ । ६ इत्यादिना ।

कारिकार्थं दर्शयन्नाह--रूपस्वलक्षणम् इत्यादि । रूपग्रहणमुपलक्षणं रसादेः तदेव
स्वलक्षणं साक्षादुपनिपत्य उपढौक्य विज्ञानं स्वानुभवं जनयता11264 यत्यथा येन वस्तुस्वभाव
प्रकारेण नायुक्तमेवम् आत्मनान्तरीयकम् आत्मानम11265 त्मनिविद्यमानमाकारं पुरस्कर्तुम्
तथा तद्दर्शनं स्वलक्षणानुभवः साक्षादुपनिपत्य व्यवसायं नात्मानन्तरीयकमाकारं पुरस्कर्तु मा
11266 र्तुं नायुक्तम्, तेन कारणेन विशेषः स्वलक्षणं व्यवसीयेत ।

अधुना प्रकारान्तरेण दर्शनस्य व्यवसायहेतुत्वं निराकुर्वन्नाह--दृष्ट 11267 ष्टेरित्यादि । अयम
भिप्रायः--स्वयं व्यवसायात्मिका दृष्टिः, अन्यथा वा स्यात् ? तत्राद्यपक्षे; किमपरेण व्यवसाये
न ? द्वितीये; दृष्टेः स्वभावभूतो विशेषव्यवसायः तस्याभावे अविकल्पकत्वे, कुतः
सजातीयस्मृतिः ? नैव । अत्र निदर्शनमाह--क्षण इत्यादि । तदुक्तम्-- व्यवसायात्मनो
दृष्टेः सिद्धिवि॰ १ । ४ इत्यादि । अस्ति च परस्य तत्स्मृतिः, ततस्तदन्यथानुपपत्तेः11268

स्मृत्यन्यथानुपपत्तेः ।

व्यव
सायात्मिका दृष्टिरिति ।

अधुना श्रोत्रियवत्11269

मीमांसकवत् ।

स्फोटवाद्यपि प11270

बौद्धस्य ।

रस्य दुर्जय इति दर्शयन्नाह--व्यवस्थायाम् इत्यादि ।

व्यवस्थायां कुतस्तत्त्वं स्याद्विकल्पाविकल्पयोः ।

यतः स्वलक्षणं शब्दः स्फोटो नेति व्यवस्थितिः ॥ १४ ॥

स्वलक्षणविषयमविकल्पकं ज्ञानं न तावत् सर्वथा स्वार्थसाधनम्, अध्यवसायात्म
[p. 716 ] त्वात् सिद्धेः । कुतोऽन्यथा अनुभूते अनुमानम् अनुमितवत् । सामान्यविषयं भावतो
निर्विषयत्वं तस्य अभावात्मकत्वात् । तदभावं विषयीकरोति विकल्पकमिति न परिच्छिन
त्तीति अकिञ्चित्करो विकल्पः कुतः साधनम् यतः तत्त्वसिद्धिः समयान्तरवत् ? तदयं
किंप्रमाणः परमुपालभेत अशब्दरूपम्...?

तत्त्वमिदं नेदमिति स्थितिः व्यवस्था तस्याम्, अवि11271 अधिकरण[p. ५५८ क ]भूतायां
स्याद् भवेत् तत्त्वं वस्तुस्वरूपं कुतो विकल्पाविकल्पयोर्मध्ये विकल्पादविकल्पाद्वा न
कुतश्चित् द्वयोरपि त11272

तन्निश्चायकत्वादिति भावः ।

दध्यवसायक11273 यात्मत्वादिति भावः । यतः तयोः कुतश्चित्तत्र तद्भावात्
स्वलक्षणं शब्दः स्फोटः शब्दो नेति व्यवस्थितिः द्वयोरप्यदृष्टकल्पनाऽविशेषात् ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--स्वलक्षणविषयम् इत्यादि । जा11274

सामान्यविषय ।

तिविषयव्यवच्छेदार्थं स्वलक्षण
विषयग्रहणम् । अविकल्पकं । किम् ? ज्ञानम् स्वार्थसाधनं न तावत् सर्वथा नीलादि
प्रकारेण च11275 णेवक्षणक्षयादिनापि । कुतः ? इत्याह--अध्यवसायात्मत्वात् । ततोऽपि प्रतीति
मात्ररूपा सिद्धिः स्यादिति चेत्; अत्राह--सिद्धेः इत्यादि । कुतोऽन्यथा तस्याः11276

सिद्धेः ।

तल्लक्षण
त्वाभावप्रकारेण अनुभूते अविकल्पकगृहीते अनुमानं क्षणक्षयादौ प्रमाणं स्यात् । दृष्टान्तमाह—
अनुमिते इव अनुमितवत् इति । समारोपव्यवच्छेदकरणात् तत्प्रमाणतापि चिन्तिता ।
तन्न अविकल्पात्तत्त्वसिद्धिः । विकल्पात् स्यादिति चेत्; अत्राह-- विकल्पज्ञानम् इत्यनुवर्त्तते
सामान्यविषयं । ततः किम् ? इत्याह--भावतो निर्विषयत्वं विकल्पकस्य इति । कुतः ?
इत्याह--तस्य इत्यादि । तस्य सामान्यस्य अभावात्मकत्वाद् अन्यते11277 तोव्यावृत्त्यात्मकत्वात् ।
भवत्वभावः सामान्यम्, ततः किम् ? इत्याह--तदभावम् इत्यादि । तदभांवे11278 वं विजातीयव्यावृत्तिं
विषयीकरोति विकल्पकमित्येवं न परिच्छिनत्ति इति प्राप्तम् ततोऽकिञ्चित्करो विकल्पः
कुतः [p. ५५८ ख ] साधनं प्रमाणं यतः साधनत्वात् तत्त्वसिद्धिः विकल्पात् इति समयान्तेरे
11279 न्तरेइव तद्वदिति निदर्शनम् ।

प्रकृतमुपसंहरन्नाह--तदयम् इत्यादि । यत एवं तस्मादयं सौगतः किंप्रमाणः परं
प्रतिवादिनम् उपालभेत । केन रूपेण ? इत्याह--अशब्दरूपम् इत्यादि ।

एवं परमते सौगतदोषपरिहारं विधाय इदानीं जैनमते यदुक्तं तेन11280

बौद्धेन ।

--रूपादिमत्पुद्गलविका
रस्य ध्वनेः शब्दरूपस्य 11281

श्रोत्रेन्द्रियेण ।

केनचिद् ग्रहणे तदव्यतिरेकिणो रूपादेः तेनैव ग्रहणात् तस्माद्
दृष्टस्य भावस्य दृष्ट एवाखिलो गुणः प्र॰ वा॰ ३ । ४४ इति वचनात् अ11282

जैनमतेऽपि ।

न्यत्रापि
शेषेन्द्रियवैफल्यमिति । तत्परिहरन्नाह--अशब्दादिव्यवच्छिन्नम् ।

अशब्दादिव्यवच्छिन्नं प्रत्यक्षमेकमेव तत् ।

गन्धवद् व्यवसीयेत कथञ्चित् केनचित् क्वचित् ॥ १५ ॥

स्वलक्षणमेकं सन्निहितं प्रत्यक्षम्, तस्य यावन्ति पररूपाणि तावत्यो व्यावृत्तयः,
[p. 717 ] तत्र काचित् केनचित् प्रतीयते ततो न प्रतिज्ञार्थैकदेशासिद्धो हेतुः, अप्रतीत...नाम...
अतोऽन्यापोहः तेषां विषय इति, तथा स्वलक्षणं शब्दाद्यात्मकम्, तत्र श्रोत्रादिसामग्रीं
पुरस्कृत्य अनुभवात् अशब्दव्यवच्छेदः केवलं प्रतीयते, । तन्न पुद्गलस्वलक्षणस्यैकत्वेऽपि
शेषेन्द्रियाणां कैमर्थक्यं स्यात् । प्रत्यक्षतः शब्दादिस्वलक्षणभेदप्रतीतेः असमानम्;
तन्न; स्वलक्षणस्य अव्यवसेयत्वात् । निर्जितान्यसमारोपमनसः स्वार्थानुभवस्य व्यव
सायात्मकतोपपत्तेः निश्चयारोपमनसोर्बाध्यबाधकभावः अन्यथा नोपपद्येत । दृष्टेः खण्डशः
पाटवादिसंभवे अनेकान्तप्रसङ्गात् तथा अर्थोपलब्धिः, किन्न प्रतिपद्येत ? यतः अनु
पात्तस्पर्शाद्यात्मनः शब्दपुद्गलस्य श्रुतिर्न स्यात् । तन्नायं विकल्पानामेव अपराधः यतः
दृष्टस्य अर्थस्य अखिलो गुणः दृष्ट एवेत्येकान्तः शोभेत ।

अशब्दः शब्दाभावः न पुनः शब्दादन्यः11283

कश्चित् पदार्थः ।

रूपादीनामपि ततोऽन्यथा द 11284 अ शब्दव्यवच्छिन्नम् इति वक्तव्यं स्यात्, स आदि र्येषां रूपादीनां तेभ्यः स्वयं व्यवच्छि
द्यते स्म तद्व्यवच्छिन्नं शब्दरूपरसस्पर्शगन्धात्माम् 11285 त्मकम् इत्यर्थः । घटादिवदेकं न
स्यादिति चेत्; आह--एकमेव विरुद्धधर्माध्यासस्य एकान्तेन अभेदक्त्वात्11286

भेदकत्वाभावात् ।

इति भावः । तत्
प्रत्यक्षं विशदवेदनवेद्यं यथा भवति तथा व्यवसीयेत निश्चीयेत । अनेन प्रत्यक्षव्यवसाय
योरेकत्वमाह--कथंचिदशब्दव्यवच्छिन्नप्रकारेण नारूपादिव्यवच्छिन्नेन केनचित् श्रोत्रेण न
चक्षुरादिना । अत्र गन्धद्रव्यं निदर्शनम् । क्वचित् न सर्वत्र देशे । अनेन तस्य व्यापित्वं
निषेधति ।

सोपपत्तिकं कारिकार्थं दर्शयति यथा इत्यादिना । यथा [p. ५५९ क ] सौगतस्य स्वलक्षणमेकं
प्रत्येकं प्रत्यक्षम् । किंभूतम् ? इत्याह--सन्निहितेत्यादि । तस्य स्वलक्षणस्य 11287

अत्रायं पूर्वपक्षः--तस्मादेकस्य भावस्य
यावन्ति पररूपाणि तावत्यस्तदपेक्षया तदसंभाविकार्यकारणस्तस्य तद्भेदात् यावत्यश्च व्यावृत्तयः तावत्यः
श्रुतयोऽतत्कार्यकारणपरिहारेण व्यवहारार्थः ।--प्र॰ वा॰ स्ववृ॰ १ । ४४ ।

यावन्ति पर
रूपाणि तावत्यो व्यावृत्तयः तत्र तासु व्यावृत्तिषु मध्ये काचिदशब्दादिव्यावृत्तिः केनचित्
शब्दादिविकल्पेन शब्देन शब्दब्दाद्यभिधाने चा11288 धानेनकरणभूतेन प्रतीयते । नहि शब्द इति
विकल्पेन अभिधानेन वा नित्यव्यावृत्तिः प्रतीयते ततः तस्मान्न्यायात् न प्रतिज्ञार्थैकदेशा
सिद्धो हेतुः सत्त्वादिः । कुतः ? इत्याह--अप्रतीतेत्यादि । केषाम् ? इत्याह--नाम इत्यादि ।
अतः अस्मात् करणात् अन्यापोहः तेषामभिधानविकल्पान्तराणां विषय इति तथा तेन प्रकारेण
स्वलक्षणं शब्दरूपम् । किंभूतम् ? इत्याह--शब्दाद्यात्मकम् इति यावत् । तत्र स्वलक्षणे
श्रोत्रादिसामग्रीं पुरस्कृत्योत्यत्राद11289 त्पादिताद नुभवात् प्रत्यक्षात् अशब्दव्यवच्छेदः केवलं
प्रतीयेत नाऽस्पर्शादिव्यवच्छेदः । विकल्पवदनुभवस्यापि व्य11290

अन्यापोह ।

वच्छेदविषयत्वात् इति मन्यते । यत
एवं तत्तस्मात् न शेषेन्द्रियाणाम् 11291

किमर्थस्य
भावः कैमर्थक्यम् कस्मै प्रयोजनाय इति भावः ।

कैमर्थक्यं वैयर्थ्यं स्यात् तेषामप्रतीतप्रत्यायनार्थत्वात् ।
कस्मिन् सत्यपि ? इत्याह--पुद्गलस्वलक्षणस्यैकत्वेऽपि इति ।

[p. 718 ]

ननु चक्षुषा रूपं प्रतीयते रसनेन रसः, एवं शेषेन्द्रियेष्वपि वाच्यम्, न च तत्र अपरमाभाति,
न च इन्द्रियान्तरमस्ति यत्र वस्त्वन्तरप्रतिभासः, ततो न रूपादिभ्यः किमपिपरं पुद्गलस्वल
क्षणमेकम्, तदाह--प्रत्यक्षत इत्यादि । प्रत्यक्षात् श्रोत्रादिज्ञानाद् [p. ५५९ ख ] उक्तविधिना
शब्दादिस्वलक्षणभेदप्रतीतेः कारणादसमानं यथा विकल्पेन अन्यतो व्यवच्छेदः प्रतीयते
तथा प्रत्यक्षेणापि इति असदृशमिति चेत्; उत्तरमाह--न इत्यादि । यदुक्तं परेण तन्न । कुतः ?
स्वलक्षणस्य रूपादिपरमाणुलक्षणस्य अव्यवसेयत्वाद् अनिश्चेयत्वात् । एवं मन्यते यथा चक्षुषा
केवलं रूपं प्रतीयते नान्यात्मकं नाप्पन्या वा 11292 न्यथा न प्रमाणान्तरापेक्षणमस्ति । स्वार्था
नुभवादेव अन्यसमारोपव्यवच्छेदेन तत्त्वसिद्धिरिति चेत्; अत्राह--स्वार्थानुभवस्य स्वपर
दर्शनस्य व्यवसायात्मकतोपपत्तेः त11293

तदपपत्तेः इति पुनर्लिखितमिव भाति ।

दपपत्तेः तदपेक्षणादिति । किंभूतस्य ? इत्याह—
निर्जितान्यसमारोपमनाश्च 11294 मनसः । भविष्यति तदनुभवो न च व्यवसायात्मक इति चेत्;
अत्राह--निश्चय इत्यादि । निश्चयश्च आरोपमनश्च तयोः बाध्यबाधकभावः परेण इष्टः11295

निश्चयारोपमनसोर्बाध्यबाधकभावतः ।—
प्र॰ वा॰ ३ । ४८ ।

अन्यथा तदनुभवस्य व्यवसायात्मकताभावप्रकारेण नोपपद्येत न घटेत अविकल्पान्यसमारोप
मनसोरपि बाध्यबाधकभावोपगमात्, तथा च अनुभवगन्धादेव नष्टव्यं समारोपेण इति, न11296

न इति निरर्थकमत्र ।

समारोपवार्त्तापि न भवेत् ।

ननु नीलादौ अन्यसमारोपमनसो नानुभावाद् व्यवच्छेदः, अपि तु सादृश्यदर्शनस्य
तत्क11297 तत्कारणस्याभावात् स्वयमेवानुत्पाद इति चेत्; न, प्र11298

सांख्याभिमतप्रधानादिविकल्पस्य ।

धानादिसमारोपस्य सदृशदर्शनाभावेऽपि
भावात् । अनाद्यन्तर्वासना तत्र कारणमिति चेत्; न; अवान्तरवासनातोऽपि समारोपदर्शनात्
श्रोत्रियत्रियजोहिद्भ11299 त्रियोन्मत्तस्येव अशुचौ शुचित्वस्य । भवत्वेवम्, को दोष इति चेत् ? नीलादौ
तथा अनीलादिसमारोपः स्यात् । तन्निश्चयान्नेति चेत्; इदमत्र चिन्त्यते--किम् अनुभवात्, उत
उत्तरविकल्पाद्वा ? आद्यविकल्पोः 11300 ल्पे अनुकूलमाचरसि स्वार्थानुभवस्य इत्याद्यनिवारणा
त् । द्वितीये अन्तराले समारोपप्रवेशे निश्चयो दुर्लभः । अथ अनुभवो हठान्निश्चयमुप
जनयति; अनीलवासना अनीलसमारोपम्11301

हठाज्जनयेदिति ।

इति काचपच्यम् ।

किंच, क्षणिकनिश्चयमपि स11302

अनुभवः ।

तथोपजनयेत् । असामर्थ्यान्नेति चेत्; नीलादावपि
तदस्तु । तत्र सामर्थ्यं नान्यत्रेवि11303 तिकल्पनायां दृष्टेः सांशत्वे मे11304 त्वमनेकान्तं प्रतिवहति ।
तदाह--दृष्टेः खण्डशः नीलादौ न क्षणक्षयादौ पाटवं निश्चयोपजननसामर्थ्यमादिर्यस्य
अभ्यासादेः तस्य संभवे अनेकान्तप्रसङ्गात् कारणात् तथा तेन खण्डश इति प्रकारेण अर्थो
पलब्धिः अर्थदृष्टिः किन्न प्रतिपद्येत स्वीक्रियेत तो 11305 यतः अस्वीकारात् शब्दपुद्गलस्य
श्रुतिर्न स्यात् । किंभूतस्य ? अनुपात्तस्पर्शाद्यात्मनः अनुपात्तः सन्नपि अगृहीतः स्पर्शाद्यात्मा
यस्य इति ।

[p. 719 ]

प्रकृतोपसंहारमाह--तन्न इत्यादिना । यत एवं तत्तस्मादयं खण्डशः प्रतिपत्तिलक्षणः
अपराधो दोषो न विकल्पानामेव किन्तु दृ11306

निर्विकल्पकस्यापि ।

ष्टेरपि इति भावः । यतः तेषामेवापराधात् 11307

तस्माद् दृष्टस्य भावस्य दृष्ट एवाखिलो गुणः ।--प्र॰ वा॰ ३ । ४४ ।

दृष्टस्य
अर्थस्य अखिलो गुणोदृष्ट एव इत्येकान्तः शोभेत ।

ननु शब्दरूपादीनां पुद्गलद्रव्यधर्मत्वाऽविशेषेऽपि शब्दस्यैव ग्रहणं न रूपादीनाम् इति
कुतोऽयं विभागः ? तथा, [p. ५६० ख ] सहोपलम्भनियमाभावेऽपि च तादात्म्यमिति कुतः ?
इति चेत्; अत्राह--द्रव्याणाम् इत्यादि ।

द्रव्याणामुपलम्भश्च स्वीयैरुद्भूतवृत्तिभिः ।

न गुणैस्तेजोद्रव्यादेर्यथानुद्भूतवृत्तिभिः ॥ १६ ॥

नहि शब्दादीनामेकसामग्र्यधीनानामविनिर्भागवृत्तिभाजां सहोपलम्भनियमा
भावेऽपि परस्परमतादात्म्यैकान्तः परमाणुस्थूलाकारवत् । तदन्यतरापाये अर्थस्यानु
पपत्तेः । व्यतिरेकैकान्ते पृथक्सिद्धिप्रसङ्गात्, सम्बन्धासिद्धेः । अभेदैकान्ते सहोपलम्भ
नियमात् व्यर्थमिन्द्रियनानात्वम् । कथञ्चित्तादात्म्येऽपि रूपादेः सन्निहितस्य
तत्कारणान्तरसाकल्येऽपि सहानुपलम्भः उद्भूतगुणत्वात् । तद्यथा तजोद्रव्यस्य क्वचित्
कदाचित् उद्भूतस्पर्शस्योपलम्भेऽपि न रूपोपलब्धिः तदनुद्भूतवृत्तेः, आलोकस्य
रूपोपलब्धौ स्पर्शानुपलक्षणम् । क्वचिदुभयोपलब्धिः उद्भूतवृत्तेरेव यथा अग्निरिति ।
पार्थिवादीनां गन्धाद्युपलब्धावपि अयं क्रमः लक्ष्यते । तथा पुद्गलस्य रसाद्यात्मनोऽपि
शब्दात्मनोपलब्धिः तदुद्भूतिनियमात् । विचित्रा हि परिणामवृत्तिः । स्वसंवित्तेरपि...
अन्यतो व्यावृत्त्या प्रतिभासनात् । सकृत्...

द्रव्याणाम् उपलम्भो दर्शनं गुणैः सह न केवलानाम् । किंभूतैः ? इत्याह—
स्वीयैः आत्मीयैः न द्रव्यान्तरगतैः । अनेन 11308

वैशेषिकाभिमतस्य ।

मुक्तिदशायां विशेषगुणरहितस्य आत्मनोऽनु11309

उपलम्भाविषयत्वम् ।

प
लम्भं दर्शयति । पुनरपि किंभूतैः ? इत्याह--उद्भूतवृत्तिभिः उद्भूता पुरुषमात्रस्य
ज्ञानग्रहणयोग्या वृत्तिः परिणामो येषां तैः इति । च शब्दो भिन्नप्रकमः, अस्यानन्तरं द्रष्टव्यः ।
नानुद्भूतवृत्तिभिः; अत आह--नानुद्भूतवृत्तिभिः । अत्र निदर्शनमाह--यथा इत्यादि ।
तेजोद्रव्यादेः आदिशब्देन गन्धद्रव्यादिपरिग्रहः स्तोता11310 श्रोत्रादिभिः उद्भूतगुणैरुपलम्भ इति
उद्भूतवृत्तिः11311 वृत्तिभिःनानुद्भूतवृत्तिभिः इति, अनेन सहोपलम्भनियमात् इत्यस्य व्यभिचार
माह ।

नहि इत्यादिना एतदेव दर्शयति--शब्दा आदिर्येषां रूपादीनां तेषाम् । किंभूतानाम् ?
एकसाग्र्यधीनानाम् अविनिर्भागवृत्तिभाजा11312 जांसहोपलम्भनियमाभावेऽपि परस्परमता
दात्म्यैकान्तो भेदैकान्तौ नहि । केषामिव ? इत्याह--परमाणुस्थूलाकारवत् । परमाणवश्च
स्थूलाकारश्च तेषामिव तद्वद् इति । स्थूलाकारोपलम्भेऽपि न तदारम्भकपरमाणूपलम्भः
[p. 720 ] तथापि न तद्भेदैकान्तः । अनेन शब्दपुद्गलस्य शब्दरूपादीनां भेदैकान्तसाधने सहोपलम्भनिय
माभावस्य व्यभिचारं दर्शयति । परमाणूनामुपलम्भद11313 म्भाभावाद् भाव इत्येके11314

चार्वाकाः ।

[p. ५६१ क ]स्थूला
कारस्य11315

अभाव इति बौद्धाः ।

इत्यपरे तत्कथं तैर्व्यभिचारो हेतोः इति; तत्राह--तदन्यतरापाय इत्यादि । तयोः
परमाणुस्थूलाकारयोः अन्यतरः, तस्यापाये अर्थस्य घटादेरनुपपत्तेः तद्वत् न तेषामतादात्म्यै
कान्तः । तथाहि--स्थूलाकारापाये परमाणव एव, तेषामनुपलम्भेन असत्त्वम्, परमाणू11316 ण्वपाये
स्थूलाकारमात्रमनवयवः11317

अवयवशून्यः निरंश इति यावत् ।

, तथा सति एकदेशचलनादिप्रसङ्गः । दृश्याः भंगाः11318 भागाः सन्ति
नान्य इति चेत्; तर्हि प्रागसतां मेघादीनां कुतः प्रादुर्भावः ? अहेतुक इति चेत्; सर्वः तथा
स्यादिति हेतुफलभावविलोपः । निषिद्धोऽद्वैतादिवादः । सूक्ष्मपार्थिवादिभागेभ्यः इति चेत्;
अनुकूलमाचरसि, परमाण्वनिषेधात् । स्वयं वाऽदृश्यपरमाणुभ्यो दृश्यपरमाणूत्पादमभ्युपगम्य
ते तः11319 तेभ्यः स्थूलोत्पादं कथं नेच्छेत् ? ।

स्यान्मतम्, अस्तु सूक्ष्मं कार्यकाले कारणविलयात्; उक्तमत्र अहेतुकत्वप्रसङ्गादिति । ततः
सूक्तम्--परमाणुस्थूलाकारवदिति ।

ननु परमाणुभ्यः स्थूलमन्यदेव, कारणात् कार्यस्य अन्यत्वात्, अतः तेषामपि पक्षी
करणात् न तैर्व्यभिचार इति चेत्; अत्राह--व्यतिरेकैकान्ते भेदैकान्ते पृथक्सिद्धिप्रसङ्गात्
अन्यत्र लौकिके देशे अवयवानाम् अन्यत्र अवयविनः सिद्धिः उपलब्धिः पितापुत्रवत्, तस्याः
प्रसङ्गात् । कुतः ? इत्याह--सम्बन्धासिद्धेः समवायि11320 यनिषेधात् । तन्न नैयायिकपक्षो युक्तः ।

सांख्यपक्षः स्यादिति चेत्; अत्राह--अभेदैकान्ते परमाणुस्थूलाकारयोः [p. ५६१ ख ]
'एकत्वैकारयोः11321

एकत्वै
कारयोः इति व्यर्थमत्र पुनर्लिखितम् ।

, एकत्वैकान्ते सहोपलम्भनियमात् कारणात् व्यर्थम् इन्द्रियनानात्वम् । एवं
मन 11322 एवं न परमाणूपलम्भः, तत्कथं तदभेदैकान्तः ? तथापि तदुपलम्भकल्पने चक्षुषा रूपोप
लम्भे रसादीनामुपलम्भ इति व्यर्थमिन्द्रियनानात्वमिति । कथंचित्पक्षे कुतोऽयं न दोष इति
चेत् ? अत्राह--कथंचित्तादात्म्येऽपि न केवलं विपर्यये रूपादेः अपिशब्दः अत्रापि द्रष्टव्यः,
न केवलं परमाणुतदाकारयोः, सन्निहितस्य सहानुपलम्भः । कस्मिन् सत्यपि ? इत्याह—
तत्करणान्तरसाकल्येऽपि तत्कारणं रूपज्ञानकारणं चक्षुः तदन्तरं रसनादिः तस्य साकल्येऽपि ।
कुतः ? इत्याह--उद्भूतगुण इत्यादि । ततः स्थितम्--परमाणुस्थूलाकारवत् इति । यदि वा,
शब्दादीनां सहोपलम्भनियमाभावे परस्परम् एकसामग्र्यधीनानाम् माभूताद11323 माभूदतादात्म्यै
कान्तः शब्दोपलम्भे रूपाद्यनुपलम्भात्, अभावैकान्तस्तु भवेदिति चेत्; अत्राह--परमाणुस्थूला
कारवदिति । स्थूलाकारोपलम्भे परमाणुवत् शब्दोपलम्भे रूपाद्यनुपलम्भेऽपि नाभावः
इत्यध्याहारः । कुतः ? इत्याह--तदन्यतरापाये सदा 11324 स चाऽसावन्यतरश्च शब्दो रूपादि
भ्रान्तस्योपाये11325 श्च तस्यापाये अर्थस्य चेतनस्येतरस्य वानुपपत्तेः । तथाहि--प्रतीयमानस्य
शब्दस्य अभावे घटादौ कः समाश्वासः ? अनुमीयमानस्य तस्य तत्र रूपादेरभावे स्थूले परमाणुषु
[p. 721 ] नाश्वासः । तदुक्तम् अनुपवनं गत्यापि मूर्त्त मतम् सिद्धिवि॰ ११ । १ इति [p. ५६२ क ] ।

भवन्तु शब्दे रूपादयोऽपि तत्र भिन्ना इति चेत्; अत्राह--व्यतिरेकैकान्त इत्यादि ।
अव्यतिरेकैकान्ते दोषमाह--अभेदैकान्त इत्यादि । शेषं पूर्ववत् । उदाहरणं दर्शयति तद्यथा
इत्यादिना । तेजोद्रव्यस्य क्वचिदवा11326

वायुशून्य ।

तान्धकारपूरितापवरकादौ का11327 कदाचिद् भैष्मरात्रिसमये11328

भीषणरात्रिकाले ।

उद्भूतस्पर्शस्य उद्भूतः स्पर्शो यस्य तस्य उपलम्भेऽपि न रूपोपलब्धिः । कुतः ?
इत्याह--तदनुद्भूतवृत्तेः तस्य रूपस्य याऽनुद्भूतवृत्तिः तस्या इति । तथा, आलोकस्य प्रदीपा
द्यालोकस्य रूपोपलब्धौ स्पर्शानुपलक्षणम् । क्वचिदुभयोपलब्धिः स्पर्शरूपोपलब्धिः । कुतः ?
इत्याह--उद्भूतवृत्तेरेव यथा अग्निरिति ।

ननु यथा उभयोपलब्धिः उद्भूतवृत्तेरुपदर्शिता तथा उभयानुपलब्धिः विपर्ययात्11329

अनुद्भूतवृत्तेः ।

कस्मा
न्न दर्शिता ? विषयाभावादिति चेत्; न; नायनरश्मिरूपस्य विषयस्य भावात् । नैतदस्ति, यतः
सर्वविशेषगुणानुद्भूता व 11330 तौ च एवं भावस्य अनुद्भूतसकलगुणस्य घटादेः सर्वत्र भाव इति
सांख्यदर्शनम् । नायनरश्मिषु अनुमानात्11331

अनुद्भूतरूपस्पर्शसिद्धिः ।

, अन्यत्र विपर्ययात् असमानमिति चेत्; न;
तन्निषेधात् इत्यभिप्रायः तथावदतः ।

ननु पृथिव्यां क्वचित् सन्नपि गन्धो नोपलभ्यते यथा घटे, एवं रूपादयोऽपि वक्तव्याः ।
तथा सर्वत्र अप्सु गन्धः, तेजसि गन्धरसौ, वायौ रूपरसगन्धाः11332

नोपलभ्यन्ते ।

, तत्र का वार्त्ता इति ?
जलादौ गन्धाद्यभाव इत्येके । तत्राह--पार्थिव इत्यादि । प्रत्येकम् आदिशब्दः सम्बध्यते
पार्थिवादिः गन्धादिरिति । ततोऽयमर्थः--पृथिव्येव पार्थिवम् आदिर्येषाम् [p. ५६२ ख ]
अबादीनां तेषां गन्धादयः तेषामुपलब्धावपि न केवलमनुपलब्धौ क्रमोऽयमनन्तरोक्तो लक्ष्यते ।
तथाहि--पृथिव्याः गन्धादयो योगिनां प्रत्यक्षा एव उद्भूतत्वात्, अस्मादृशाम् उभयथा
उद्भूतानुद्भूतवृत्तित्वात् । न च यदानुद्भूतिः तदा तदभावः; चरमक्षणनिषेधात्11333

रूपादिप्रवाहस्वीकारात् ।

, र11334

यदि अनुद्भूतिकाले अभावस्तदा ।

सात्
रूपाद्यनुमानाभावप्रसङ्गाच्च । जलादौ योगिनामेव गन्धाद्युपलब्धिः, अस्मादृशां विपर्ययः अनु
द्भूतत्वात् । अस्मादृशः प्रति पार्थिवगन्धादिग्रहणं परं प्रति दृष्टान्तार्थम् । यथा सतामपि पार्थिव
गन्धादीनाम् अनुद्भूतिः तथा अबादीनामपि । तत्र सद्भावे किं प्रमाणमिति चेत् ? स्पर्श
वत्त्वं ब्रूमः ।

एवं दृष्टान्तं व्याख्याय दार्ष्टान्तिके योजयति तथा इत्यादिना । तथा पुद्गलस्य प्रकृतस्य
रसाद्यात्मनोऽपि शब्दात्मनोऽपि शब्दात्मनोपलब्धिः । कुतः ? इत्याह--तद् इत्यादि । तस्य
शब्दात्मन उद्भूतिनियमात् ।

ननु पृथिव्यामिव जलादौ गन्धादिसद्भावे क्वचित्तज्जातीये त11335

गन्धाद्यभि
व्यक्तिः स्यात् ।

दभिव्यक्तिः, हेमसजातीये
पावके उष्णताव्यक्तिवत्, न चैवम्, इति चेत्; अत्राह--विचित्रा हि इत्यादि । विचित्रा
[p. 722 ] नानारूपा हिर्यस्मात् वृत्तिः वर्त्तनं परिणामानाम् । तथाहि--क्वचित् तत्र तज्जातीये च गुणा
भिव्यक्तिः, यथा सर्वत्रात्मनि ज्ञाना11336 ज्ञानाभिव्यक्तिः । क्वचित् तत्रानभिव्यक्तिः तज्जातीये व्यक्तिः
उ11337

शब्दे यथा रूपाद्यनभिव्यक्तिः पुद्गलजातीये घटादौ तदभिव्यक्तिरिति ।

क्तवत् । क्वचित् तत्र तज्जातीये वा किं व्यक्ति11338 वाऽनभिव्यक्तिः परमतेऽपि आत्मादिविभुत्ववत् ।
आश्रयादर्शनात्तद11339

आत्मादिविभुत्वादेः ।

दर्शनमिति चेत्; न; शब्दाग्रहणप्रसङ्गात्11340

तदाश्रयस्य आकाशस्य अप्रत्यक्षत्वात् ।

। यस्य च पुद्गलविकाराःपृथिव्यादयः
तस्य [p. ५६३ क ] जलादिशशभीये11341 सजातीयेपार्थिवविकारे गन्धाद्यभिव्यक्तिः सुलभैव इति सर्वं
सुस्थम् । सौगतं प्रति तत्प्रसिद्धं निदर्शनमाह--स्वसंवित्तेरपि इत्यादि । चर्चितंतदत्रैव ।
कुतः तदसंभवः ? इत्यत्राह--तस्याः स्वसंवित्तेः अन्यतो ग्राह्याद्याकाराद् या व्यावृत्तिः तया
प्रतिभासनात् । सिद्धं फलं दर्शयन्नाह-- सकृत् इत्यादि । सुगमम् ।

यत एव परिणामसिद्धिः अत एव सिद्धम्; इत्याह--सामान्यस्य इत्यादि ।

सामान्यस्याभिलाप्यत्वादेः स्वलक्षणविपर्ययात् ।

यदुक्तं तत्प्रतिव्यूढम् अनेकान्तात्मसाधनैः ॥ १७ ॥

यत्पुनः...न हि सदृशपरिणामसामान्यं प्रतिषेद्धुं शक्यम् । अतदात्मनः स्वलक्ष
णस्य स्वाकारज्ञानार्थक्रियायामनुपयोगात् । न हि संवित्तौ...परस्पर...। तदेतत्
सामान्यमवस्तु अभिधेयत्वात् अर्थक्रियाऽसमर्थत्वादित्यादि तत्साधनं परिणामसाधनेन
प्रत्युक्तम् । सदृश...स्थूलस्य...असंभावितैकात्मनः संविदः कथञ्चित् प्रत्यक्षत्वात् । क्षणि
कपरिमण्डलादिस्वलक्षणस्य चाक्षुषत्वे रसाद्यात्मनापि चाक्षुषत्वं स्यात् । शेषेन्द्रियसा
मर्थ्यं प्रमाणान्तरवत् पारम्पर्येण समारोपव्यवच्छेदार्थं न विरुध्येत, तन्निर्णयविशेषोपपत्तेः

अभिलाप्यत्वम् आदिर्यस्य वस्तुनः तत्त्वाभासवाच्यत्वादेः स तथोक्तः तस्मात् ।
हेत्वन्तरमाह--स्वलक्षणविपर्ययात् स्वलक्षणम् अर्थक्रियाकारित्वं तद्विपर्ययः तस्माच्च
सामान्यस्य यदवस्तुत्वं परेण उक्तम् तत्प्रतिव्यूढम् निरस्तम् । कैः ? इत्याह--अनेका
न्तात्मसाधनैः ।

कारिकार्थमाह--नहि इत्यादिना । भवत्11342 तुसदृशपरिणाम एव सामान्यं तदपि परस
मानमिति चेत्; अत्राह--यत्पुनः इत्यादि । नहि प्रतिषेद्धुं शक्यम् दर्शनभ्रान्ततापत्तेः ।
स्वलक्षणमेव प्रत्यक्षमिति चेत्; अत्राह--अतदात्मनः समानपरिणामस्वभावरहितस्य स्वलक्ष
णस्य स्वाकारज्ञानं स्वलक्षणाकारज्ञानं तदेव अर्थक्रिया तस्या ननु प्र11343 तस्याम् अनुप
योगात् । कुतः ? इत्याह--नहि संवित्तौ इत्यादि । सुगममम् । एतपि कुतः ? इत्याह—
परस्पर इत्यादि । परपक्षमुपन्यस्यति दूषयितुं तदेतत् सामान्यम् इत्यादि । तदेतत् सदृश
परिणामलक्षणं सामान्यम् अवस्तु । कुतः ? इत्याह--अभिधेयत्वात् इत्यादि । अनेन अभि
लाप्यादेः इति व्याख्यातम् । स्वलक्षणविपर्ययात् इति कथयन्नाह--अर्थक्रियाऽसमर्थ
[p. 723 ] त्वादित्यादिकं परकीयं भाषितं परिणामसाधनेन [p. ५६३ ख ] प्रत्युक्तम् निरस्तं तत्साधनम् ।
कुत इति चेत् ? अत्राह--सदृश इत्यादि । तदपि कुतः ? इत्याह-- स्थूलस्य इत्यादि ।
कथंचिदुपलब्धिं साधयन्नाहा-ह- संभावितैकात्मनोऽपि संभावित एकः अखण्ड आत्मा
स्वभावो यस्याःतस्या अपि । कस्याः ? इत्याह--संविदः संवित्तेः । कथंचित् चेतनादि
रूपेणन क्षणक्षयादिना11344

अन्यथा क्षणक्षयानुमानवैयर्थ्यं स्यात् ।

प्रत्यक्षत्वात् । क्षणक्षयादिनापि प्रत्यक्षत्वे दूषणमाह--क्षणिक इत्यादि ।
क्षणिकः परिमण्डलो निरंशत्वलक्षण आदिशब्दात् स्वर्गप्रापणादिर्यस्य तत्तथोक्तं तच्च तत्स्वल
क्षणं च इति, तस्य चाक्षुषत्वे, उपलक्षणमेतत् सर्वाध्यक्षसंवित्तीनाम्, 11345

एतदन्तर्गतः पाठो द्विर्लिखितः ।

रसाद्यात्मनापि चाक्षुषत्वं
उपलक्षणमेतत् सर्वाध्यक्षसंवित्तीनाम्, रसाद्यात्मनापि चाक्षुषत्वं स्यात् । तथाऽप्रतीतिः,
उभयत्र समानाः । शेषेन्द्रियवैफल्यं स्यादिति चेत्; अत्राह--शेषेन्द्रियसामर्थ्यं प्रमाणान्तरस्य
अनुमानस्येव तद्वत्, समारोपव्यवच्छेदार्थम् अनुमानसामर्थ्यं न विरुध्यते तथा चक्षुषा
रूपवता रसादिके गृहीतेऽपि न विरुध्येत । यथा प्रत्यक्षेण नीलवत् क्षणिकत्वे प्रतिपन्नेऽपि
तत्समारोपव्यवच्छेदार्थम् अनुमानसामर्थ्यं न विरुध्यते तथा चक्षुषा रूपवत् रसादिके गृहीतेऽपि
तत्समारोपव्यवच्छेदार्थं शेषेन्द्रियसामर्थ्यं न विरुध्यते । कथम् ? इत्याह--पारम्पर्येण
शेषेन्द्रियेभ्यो रसादिज्ञानं ततो विकल्पः तस्मात् समारोपव्यवच्छेदः । नहि शेषेन्द्रियमन्तरेण
तज्ज्ञानं तदन्तरेण तद्विकल्पः । तदाह--तन्निर्णय इत्यादि । तस्मात् शेषेन्द्रियात11346 यात् तज्
ज्ञानाद्वा निर्णयविशेषस्य उपपत्तेः ।

अधुना अभिधेयत्वादीनां परसाधनानामनैकान्तिकत्वं दर्शयन्नाह--स्वलक्षणे इत्यादि ।
[p. ५६४ क ]

स्वलक्षणेऽभिधेयत्वाद्यस्ति तेनाप्यसाधनम् ।

सामान्याभावतत्त्वादेः तदभावं तु साधयेत् ॥ १८ ॥

चक्षुर्वुद्देरतदाभासत्वेऽपि यदि स्वलक्षणं विषयः; शब्दबुद्धेः किन्न स्यात् ?
स्पष्टेतर...तन्न...तथा च प्रत्यक्षव्यक्तेः स्वलक्षणानां तत्त्वान्यत्वाभ्यामवाच्यत्वम् । तद
हेतुत्वे साधारणत्वात्सामान्यस्यावस्तुत्वे स्थूलस्य...एतेन...अर्थक्रियाम्...सङ्केत...

स्वलक्षणे अभिधेयत्वादि आदिशब्दाद् वस्तुनः तत्त्वान्यत्वाभ्यामवाच्यत्वादि
परिग्रहः, अस्ति विद्यते तेनापि न केवलमनन्तरन्यायेन असाधनमभिधेयत्वाद्य
लिङ्गम् । कस्य ? इत्याह--सामान्य इत्यादि । सामान्याभावतत्त्वम् आदिर्यस्य अव
यव्याद्यभावस्य, तस्य व्यभिचारादिति मन्यते । तस्यापि पक्षीकरणाददोष इति चेत्; अत्राह—
तु शब्दः शिरःकम्पे । तदभावं स्वलक्षणाभावं किं तु साधयेत् तत्साधने सर्व
व्यवहारविलोप इति भावः ।

कारिकायाया11347 कांव्याख्यातुमाह--चक्षुर्बुद्धेः इत्यादि । अतदाभासत्वेऽपि अस्वलक्षणा
भासत्वेऽपि यदि स्वलक्षणं विषयः शब्दद्वेः 11348 शब्दबुद्धेः किं न स्यात् भवेदेव स्वलक्षणं विषयः ।
[p. 724 ] तन्न युक्तम्-- शब्देनाव्यापृताक्षस्य इ11349

यच्छास्रम्--शब्देनाव्यापृताख्यस्य बुद्धावप्रतिभासनात् । अर्थस्य दृष्टाविवेति--अपोहसि॰
पृ॰ ६ । उद्धृतोऽयम्--शब्देनाव्यापृताक्षस्य...अर्थस्य दृष्टाविव तदनिर्देशस्य वेदकम् ॥--सन्मति॰
टी॰ पृ॰ ५२५ ।

त्यादि । स्वलक्षणे शाब्देन्द्रियज्ञानयोः न प्रतिभास
भेदोऽस्ति, तथापि अभ्युपगम्य उच्यते स्पष्टेतर इत्यादि ।

प्रकृतमुपसंहरन्नाह--तन्न इत्यादि । परमपि परकीयहेतुं तथाविधं दर्शयन्नाह--तथा च
इत्यादि । तथा च तेनैव च प्रकारेण प्रत्यक्षेण विषयीकृता स्थूलाकारा व्यक्तिर्विशेषः प्रत्यक्ष
व्यक्तिः तस्याः सकाशात् तत्त्वान्यत्वाभ्यामवाच्यत्वम् । केषाम् ? इत्याह--स्वलक्षणानाम् ।
तदहेत11350 तुत्वे इत्यादिना हेत्वन्तरं पुनरपि दूषयन्नाह--साधारणत्वात् सामान्यस्य अवस्तुत्वे
अङ्गीक्रियमाणे । किम् ? इत्याह--स्थूलस्य इत्यादि । अस्य अन्यत्रातिदेशं कुर्वन्नाह--ए तै ते
11351 एतेन इत्यादि । लिङ्गान्तरं दूषयति अर्थक्रियाम् इत्यादिना । पुनरपि लिङ्गान्तरं निराचष्टे—
[p. ५६४ ख ] सङ्केत इत्यादिना ।

एतदपि कुतः ? इत्याह--स्वलक्षणम् इत्यादि ।

स्वलक्षणमनिश्चेयमसन्निश्चितमित्यपि ।

मिथ्यार्थनिश्चयैकान्तात् किल तत्त्वं प्रपद्यते ॥ १९ ॥

स्वलक्षणविषयं...व्यवस्थापयेत् । कथञ्च एतदुभयं तत्त्वं परमार्थतः असदर्थज्ञाना
विशिष्टप्रत्ययग्राह्यत्वात् ? नन्वयम् असदर्थज्ञानस्वलक्षणेषु भवन् कथं सामान्याभावं
साधयेत् ? साधयन् वा कथं स्वलक्षणाभावं न साधयेत् ? उभयत्र...अयमपरोऽस्य
दोषोऽस्तु न पुनः स्वलक्षणेष्वस्तीत्येतावता प्रकृतं साधयेत् व्यभिचारात् ।

स्वलक्षणं परपरिकल्पितपरमाणुलक्षणम् अनिश्चय11352 अनिश्चेयमविकल्पपरिच्छे
द्यम् इति असदविद्यमानं निश्चितमित्यपि मिथ्यार्थनिश्चयैकान्तात् किल तत्त्वं
प्रपद्यते सौगतः ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--स्वलक्षणविषयम् इत्यादि व्यवस्थापयेत् इति पर्यन्तं सुगमम् ।
कथं च ? न कथंचिद् एतत् स्वलक्षणविषयमविकल्पकम् असत्सामान्यविषयं विकल्पज्ञानम्
इत्युभयं तत्त्वं परमार्थः तः11353 र्थतः; इत्याह--असदा11354 दर्थ इत्यादि 11355 ? दृष्टान्तः । नन्वेतन्नि
दर्शनमसिद्धम्, सामान्यस्याप्यभावे यस्मात् असदर्थज्ञानाविशिष्टा11356 ष्टप्रत्ययग्राह्यत्वादित्ययं हेतुः,
स च स्वलक्षणे सत्यप्यस्ति, तदभावे न किञ्चित् स्यात्; तदाह--अनन्वयम् 11357 नन्वयम् इत्यादि ।
अयम् अनन्तरोक्तो हेतुः असदर्थज्ञानस्वलक्षणेषु असन्नर्थो यस्य तत्तथोक्तं ज्ञानं येषु तानि
तथोक्तानि स्वलक्षणानि तेषु भवनु11358 न् कथं सामान्याभावं साधयेत् ? साधयन् वा सामान्या
भावं कथं तत्स्वलक्षणाभावं न साधयेत् । कुतः ? इत्यथाह--उभयत्र इ11359

समानत्वात् इति सम्बन्धः ।

त्यादि इति नैयायि
कादिः; अत्र उत्तरमाह--अयमपरोऽस्य सौगतस्य नानेकान्तवादिनः दोषोऽस्तु न पुनः
[p. 725 ] स्वलक्षणेष्वस्ति इत्येतावता प्रकृतं सौगतं साधयेत् । कुतः ? इत्याह--अव्यभिचारात्
जैनस्य उभयभावं साधयतीति भावः ।

न च जैनप्रसिद्धस्य सामान्यस्य असदर्थज्ञानाविशिष्टप्रत्ययग्राह्यत्वम्; इत्याह--स्थूल
इत्यादि । [p. ५६५ क ] ।

स्थूलस्यैकस्य ज्ञानस्य मिथ्या तत्त्वव्यवस्थितिः ।

कथं मिथ्याविकल्पैः स्यात् स्वांशमात्रावलम्बिभिः ॥ २० ॥

इन्द्रियार्थविकल्पबुद्धिः परमार्थतः स्थूलैकतत्त्वम् इन्द्रियार्थसन्निकर्षमाश्रित्य,
बहिरर्थग्राहित्वात् स्वयं ग्राह्याद्याकारां स्वसंवित्तिं वा व्यवस्थापयन्ती कथं भ्रान्तिर्नाम ?
सामान्यस्य च...

स्थूलस्यैकस्य घटादितत्त्वस्य ज्ञानं तया11360 स्य मिथ्यातत्त्वव्यवस्थितिः ।
कथं मिथ्याविकल्पैः स्यात् । किंभूतैः ? इत्याह--स्वांश इ11361

स्वांशमात्रावलम्बिभिः इति भावः ।

त्यादि । निर्विकल्पनिषेधात्
न तैः स्यादिति ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--इन्द्रियार्थ इत्यादि । विकल्पबुद्धिः सामान्यबुद्धिः कथं भ्रान्ति
र्नाम ? किं कुर्वती ? इत्याह--व्यवस्थापयन्ती परमार्थतः । किम् ? इत्याह--स्थूलैकतत्त्वम्
इत्यादि । कुतः ? इत्याह--इन्द्रियार्थसन्निकर्षमाश्रित्य बहिरर्थापेक्षया इदमुक्तम् । अन्तरङ्गा
पेक्षया आह--स्वसंवित्तिम् आत्मसंवेदनं साध्य11362 ध्यं व्यवस्थापयन्ती कथं भ्रान्तिर्नाम ?
किंभूताम् ? इत्याह--ग्राह्य इ11363

ग्राह्यग्राहकाद्याकाराम् ।

त्यादि । न तत्त्वतः त11364

ग्राह्याद्याकारा ।

था स्वसंवित्तिः, केवलं भ्रान्त्या तथावभासते,
तदुक्तम्-- अविभागोऽपि बुद्ध्यात्मा प्र॰ वा॰ २ । ३५४ इ11365

विपर्यासितदर्शनैः । ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदवानिव लक्ष्यते । इति शेषः ।

त्यादि । बहिरर्थग्राहित्वात्
कारणात् । किम् ? इत्याह--स्वयम् इत्यादि । परत्र विपर्ययं दर्शयन्नाह--सामान्यस्य च
इत्यादि ।

तदेव दर्शयन्नाह--प्रत्यक्षम् इत्यादि ।

प्रत्यक्षं मतं न स्यात् कथं सामान्यगोचरम् ।

अर्थाकारं समं पश्यत् कार्यकारणस्वार्थयोः ॥ २१ ॥

विषयविषयिणोः सदसत्सारूप्यैकानुभवलक्षण...तत्प्रत्यक्षबुद्धेः तत्सारूप्यव्यति
रेकेण यदि अर्थदर्शनं चेत्; तेन तद्व्यवधानात् सन्निकर्षादिवत् साधकतमतैव मा भूत् ।
तत्पुनः सारूप्यं संवित्तेरेवानुभूतं रूपं नार्थस्येति कुतः अर्थोपलब्धिरन्यत्रोपचारात् । न
चैतत् कार्यकारणभाव एव स्यात् यतः तत्रैव तद्भावात् समकालभाविनो भविष्यतो वा
दर्शनं न भवेत् । न चैवं यमलकवदविसंवादो न स्यात् । तदेतत् ज्ञानं त्रिकालविषय
सारूप्यं कुतः कारणस्यैव विनियम्येत यतः विकल्पज्ञानवत् सामान्यगोचरं न स्यात् ।
न चैकरूपेण अनेकार्थानुकरणं विरुद्धम्, संचितालम्बनतोपगमात् पञ्चविज्ञानकायानाम् ।
[p. 726 ] कायग्रहणात् प्रत्येकं संचितालम्बनत्वमेव इति चेत्; न; स्थूलैकप्रतिभासाविरोधात्,
सन्तानान्तरवत्

प्रत्यक्षं सामान्यगोचरं कथं मतम् अभ्युपगतं सौगतस्य न स्याद् भेवेदेव । किं
कुर्वत् ? इत्याह--पश्यतु11366 त् किम् ? इत्याह--अर्थाकारं समं सदृशम् । कयोः ? स्वार्थयोः ।
किंभूतयोः ? इत्याह--कार्यकारणयोः यथासंख्येन ।

कारिकां विवृण्वन्नाह-- विषयविषयिणोः इत्यादि । सदसत्सारूप्यैकानुभवलक्षण-
पर्यन्तं गतार्थमसकृत् । अस्यानभ्युपगमे दूषणमाह--तत्प्रत्यक्षबुद्धिः11367 द्धेः इत्यादि । तस्य
स्वलक्षणस्य या प्रत्यक्षबुद्धिः तस्याः तत्सारूप्यव्यतिरेकेण यदि अर्थदर्शनं निराकारेण ज्ञानेन
योग्यताबलाच्चेद् अर्थसाक्षात्करणं तेन तद्बलेन तद्वद्य11368 तद्व्यवधानात् [p. ५६५ ख ] सन्नि
कर्षादिवत् साधकतमतैव मा भूत्, ततः किं सारूप्यकल्पनया ? सारूप्यमेव साधकतममिति
चेत्; अत्राह--तत्पुनः सारूप्यं ज्ञानार्थयोः सादृश्यं संचित्तोरेव11369 संवित्तेरेव रूपं स्वभावः
अनुभूतम् । एवकारफलं दर्शयति--नार्थस्य तद्रूपमनुभूतमिति । कुतः ? इत्याह--कुतः
इत्यादि । कुतः प्रमाणात् परस्य अर्थोपलब्धिः न कुतश्चित् अन्यत्रोपचारात् । तत एव तदुप
लब्धिर्यथा चैत्रमित्रयोः चैत्रदर्शनाच्चैत्रसदृशे मित्रे दर्शनोपचारः ।

एतदुक्तं भवति--उभयदर्शनात् सारूप्यप्रतिपत्तिर्यथा चैत्रमित्रयोः, न च परस्य11370

योगाचारस्य ।

अर्थदृष्टिः
तत्कथं तद्गतसारूप्यप्रतीतिः उपचारात् ? इति त्वभ्युपगम्य उक्तम्, न भावतः11371

परमार्थतः ।

। नहि अदृष्ट
मित्रस्य11372

मित्रम् अजानतः पुरुषस्य ।

दर्शनमुपचारतः चैत्रे भवति । तदुपलब्धिः उपाचारादेव तु इति चेत्; अत्राह--न चैतत्
सारूप्यं कार्यकारणभाव एव स्यात् अपि तु तदभावेऽपि य11373

सहजातयोः ।

मलकयोरिव स्यादिति भावः, यतः
तत्रैव तद्भावात् समकालभाविनोऽर्थस्य भविष्यतो वा दर्शनं न भवेद् भवेदेव । तथा च
प्र ज्ञा क र स्य कुतो भा11374

ततो
भाव्यर्थविषयं प्रमाणान्तरगोचरम् । प्रमाणमध्यारोपेण व्यवहारावबोधकृत् ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ५ ।

विन्येव वर्त्तनात् प्रत्यक्षं प्रमाणं स्यात् ?

ननु अकारणेन11375

अकारणभूतेन अर्थेन ।

सारूप्ये अविसंवादो न स्यादिति चेत्; अत्राह--न चैवम् अविसंवादो
न स्यात् भवेदेव यमलकवत् ।

प्रकृतमुपसंहरन्नाह--तद् इत्यादि । यत एवं तत्तस्माद् एतन्नीलाद्याकारं ज्ञानं त्रिकाल
विषयसारूप्यं त्रयः कालो विषयो यस्य सारूप्यस्य तद्विभूत्सम्भव 11376 तत्तथोक्तम् कुतः कारणस्यैव
विनियम्येत यतो [p. ५६६ क ] विनियमाद् विकल्पज्ञानवत् सामान्यगोचरं न स्यात् भवे
देव । कथमेकस्य त्रिकालगोचरार्थानुकरणमविरुद्धमिति चेत् ? अत्राह--न चैकरूपेण एकस्व
भावेन ज्ञानेन अनेकार्थानुकरणं विरुद्धम् । कुतः ? इत्याह--संचितालम्बनतोपगमात् ।
संचिताः सन्निवेशविशेषविशिष्टाः परमाणव आलम्बनं येषां तेषां भावः तत्ता तस्या उप
गमात् । केषाम् ? इत्याह--पञ्चविज्ञानकायानाम् चक्षुरादिज्ञानसमूहानाम् संचिता
[p. 727 ] लम्बनाः पञ्च विज्ञानकायाः इ11377

द्रष्टव्यम्--पृ॰ २५ टि॰ १० ।

ति राद्धान्तात् । एवं मन्यते--यथैकज्ञानम् समानकालमनेक
मर्थमनुकरोति तथा भिन्नकालमपि इति निराकृतमेतत्-- वर्त्तमानमात्रवृत्तिः अक्षाणाम्
इति11378

तुलना--योग्यदेशस्थितेऽक्षाणां वृत्तिर्नातीतभाविनि । तदाश्रितं
च विज्ञानं न कालान्तरभाविनि ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २४६ ।

।

ननु ज्ञानसमूहः संचितालम्बनः, प्रत्येकं तु ज्ञानम् एकैकपरमाणुनिष्ठम् । तदाह--काय
ग्रहणात् इत्यादि । समूहाभिधानात् प्रत्येकं संचितालम्बनत्वमय11379 मेव ज्ञानानाम् इत्येव11380 वं चेद्; अत्रोत्तरमाह--न इत्यादि । न इति परपक्षप्रतिक्षेपे । कुतः ? इत्याह--स्थूलैकप्रति
भास11381 साविरोधात् । निदर्शनमाह--सन्तानान्तरवदिति । शेषमत्र चिन्तितम् ।

सारूप्यवशादर्थग्रहणे दूषणान्तरमाह--एकार्थ इत्यादि ।

एकार्थसन्निकृष्टाक्षदृष्ट्यन्योऽन्यवीक्षणम् ।

अन्योऽन्याकारसंवित्त्वान्नो च्चेन्नैकार्थवीक्षणम् ॥ २२ ॥

सहैकार्थोपनिबद्धदृष्टीनां यथार्थानुकरणं तथा अन्योऽन्यानुकरणमवश्यम्भावि,
ततोऽर्थोपलब्धिरिव अन्योऽन्योपलब्धिः विषयरूपतैव यतो ग्रहणकारणम् । नाकारणं
विषय इति चेत्; न तर्हि अर्थसारूप्यम्, सत्यपि तस्मिन् प्रामाण्यव्यभिचारात्, आल
म्बनाभिमतात् कारणाच्च संवित्तिर्नवै विशेषान्तरं प्रतिलभते अन्यत्र तदाकारानुकरणात् ।
तत्पुनः नीलतयेव जडात्मनापि सुतरां सारूप्यम् । त11382

अत्रायं पूर्वपक्षः--तस्माच्चक्षुश्च
रूपं च प्रतीत्योदेति नेत्रधीः । ३ । १९० भिन्नकालं कथं ग्राह्यमिति चेद् प्राह्यतां विदुः । हेतुत्वमेव युक्तिज्ञा
ज्ञानाकारार्पणक्षमम् ॥ कार्यं ह्यनेकहेतुत्वेऽप्यनुकुर्वदुदेति यत् । तत्तेनाप्यत्र तद्रूपं गृहीतमिति चोच्यते ॥
३ । २४७-४८ अर्थेन घटयत्येनां न हि मुक्त्वार्थरूपतां । तस्मात् प्रमेयाधिगतेः साधनं मेयरूपता ॥
--प्र॰ वा॰ ३ । ३०५ ।

ज्जन्मसारूप्यलक्षणं व्यभिचरति
समानार्थदर्शननानैकसन्तानेषु संभवात्11383

न तज्जन्म न ताद्रूप्यं न तद्व्यवसितिः सह । प्रत्येकं वा भजन्तीह प्रामाण्यं
प्रति हेतुतान् ॥--लघी॰ श्लो॰ ५८ । तत्सारूप्यतदुत्पत्ती यदि संवेद्यलक्षणम् । संवेद्यं स्यात् समानार्थं
विज्ञानं समनन्तरम् ॥--प्र॰ वा॰ ३ । ३२४ ।

। त11384

पूर्वपक्षः--अविकल्पमपि प्रत्यक्षं विकल्पोत्पत्तिशक्तिमत् ।
निःशेषव्यवहाराङ्गं तद्द्वारेण भवत्यतः ॥--तत्त्वसं श्लो॰ १३०६ ।

दध्यवसायहेतुत्वं च11385

न केवलं विपयबलात् दृष्टे
रुत्पत्तिः अपि तु चक्षुरादिशक्तेश्च । विषयाकारानुकरणाद् दर्शनस्य तत्र विषयः प्रतिभासते न पुनः करणम्
तदाकारानुकरणादिति चेत्तर्हि तदर्थवत् करणमनुकर्तुमर्हति न चार्थं विशेषाभावात् । दर्शनस्य तज्जन्मरूपावि
शेषेऽपि तदध्यवसायनियमाद् बहिरर्थविषयत्वमित्यसारम्; वर्णादाविव उपादानेऽप्यध्यवसायप्रसङ्गात् ।
--अष्टश॰, अष्टस॰ पृ॰ १८८ । प्रमेयक॰ पृ॰ १०८ । सम्मति॰ टी॰ पृ॰ ५१० । ताद्रूप्यस्य समानार्थैः
तदुत्पत्तेः इन्द्रियादिभिः तद्द्वयस्य समानार्थसमनन्तरप्रत्ययैः, तत्त्रितयस्य शुक्ले शङ्खे पीताकारज्ञानेन
व्यभिचारात् ।--प्रमेयरत्नमा॰ २ । ९ । प्र॰ मी॰ २० । प्र॰ नय॰ ४ । ४७ । रत्नाकराव॰ ४ । ४७ ।

। क्वचित्...

एकस्मिन् नर्त्तकीलक्षणे अर्थे सन्निकृष्टानि संसृष्टानि अक्षाणि यासां दृष्टीनां
दर्शनानां तासाम् अन्योऽन्यवीक्षणं । कुतः ? इत्याह--अन्योऽन्याकारसंवित्त्वात्
[p. 728 ] परस्परसदृशत्वात् नो चेत् न यदि परस्परवीक्षणं तासां नैकार्थवीक्षणम् एकस्यार्थस्य ग्रहणं
न भवेत्, त11386

एकार्थे ।

त्रापि सारूप्यमेव [p. ५६६ ख ] ग्रहणकारणं त11387

सारूप्यम् ।

त्तु अव्यभिचारीति भावः ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--सह एकार्थोपनिबद्धदृष्टीनाम् इत्यादि । सह युगपद् एक
स्मिन्नर्थे उपनिबद्धाः दृष्टयो येषां तेषां पुरुषाणां यथार्थानुकरणं तथा अन्योऽन्यानुकरण
मवश्यंभावि ततोऽर्थोपलब्धिरिव अन्योऽन्योपलब्धिः । कुतः ? इत्याह--विषयरूपतैव
इत्यादि ।

परमतमाशङ्कते-- नाकारणम् इ11388

विषय इति चेत् । द्रष्टव्यम्--पृ॰ १८८ टि॰ ७ ।

त्यादि । अत्र दूषणमाह--न तर्हि अर्थसारूप्यम्
इत्यादि । कुतः ? इत्याह--सत्यपि तस्मिन् अर्थसारूप्ये प्रामाण्यव्यभिचारात् उक्तया
11389 उक्तन्यायेन ।

ननु सारूप्यमात्रे तद्व्यभिचारः, कारणाच्च त11390

सारू
प्यविशेषः ।

द्विशेषोऽव्यभिचारी जायत इति चेत्;
अत्राह--कारणाच्च हेतोरपि । किंभूतात् ? आलम्बनाभिमतात् अनेन समनन्तरादिनिरासः11391

आदिपदेन सहकार्यधिपतिप्रत्ययौ ग्राह्यौ ।

संवित्तिर्न वै नैव विशेषान्तरं प्रतिलभते अन्यत्र तदाकारानुकरणात् कारणानुकरणमेव
विशेषं लभत इत्यर्थः । भवत्वेवमिति चेत्; अत्राह--तत्पुनः इत्यादि । नीलतयेव दा11392 जडा
त्मनापि सारूप्यम् इति स्वतराम् 11393 सुतराम् इत्यनेन दर्शयति । ज11394 तज्जन्मादिकमपि
व्यभिचारयन्नाह--तज्जन्मेत्यादि11395

तज्जन्मसारूप्यलक्षणं व्यभिचरतीति ।

। कुतः ? इत्याह--समानार्थ इत्यादि । समानः सदृशोऽर्थो
येषां दर्शनानां तानि तथोक्तानि दर्शनानि तेषां नानैकसन्तानाः तेषु संभवात् समानार्थदर्शनानां
सन्तानेषु संभवात् तज्जन्मसारूप्ययोः । तथाहि--पितृशरीरात् जायमानमपत्यशरीरं यथा कदा
चित्तदाकारं तथा त11396

पितृचेतसः ।

च्चेतसोऽपत्यचित्तं कदाचित्तदाकारमुपलभ्यते, [p. ५६७ क ] जन्यजनकयोः
प्रायेण समानत्या11397

समानदानादिप्रवृत्तिदर्शनात् ।

गादिचित्तव्यवहारप्रसिद्धेः । न चापत्यचित्तं जनकचेतसि प्रमाणम्, इतरश्रा
प्रकृतपुरुषस्य परचित्तप्रत्यक्षता इति व्याहतमेतत्-- शरीरप्रत्यक्षत्वेऽपि न बुद्धिः प्रत्यक्षा,
बुद्धिविकल्पे संशयात् इत्यादि । तथा, समानार्थदर्शनैकसन्तानेषु भिन्ना तेषु 11398 भिन्नेषु संभवात्तयोः11399

जन्मसारूप्ययोः ।

। तथाहि--नीलात् नीलज्ञानं तस्माच्चापरापराणि नीलज्ञानानि जायन्ते तद्रूपाणि,
न च तानि तत्र11400

पूर्वनीलज्ञाने ।

प्रमाणम्, वहिस्ततोऽप्रवृत्तिप्रसङ्गात् ।

स्यान्मतम्--तेभ्यो11401

पूर्वनीलज्ञानेभ्यः जन्मैव उत्तरनीलज्ञानानां न तद्रूपता ।

जन्मैव न तद्रूपता; अर्थापि11402 अर्थेऽपि 11403

तद्रूपता ।

सा न भवेत् । दृश्यते नीलतया
इति चेत्; बोधरूपतया बोधादपि इति समानम् । 11404

बोधरूपतामात्रेण ।

तावन्मात्रेण भवतु न नीलतया इति चेत्;
न; अंशेन जन्यजनकभावप्रसङ्गात् । तथा, पूर्वज्ञानम् उत्तरस्य बोधरूपतया जनकं न नीलरूपतया
तथा उत्तरं तथैव जन्यथा11405 जन्यं स्यादिति यथा बोधात् तद्रूपता तथा नीलादपि 11406 नीलतापि स्यात् । अर्थस्य वैयर्थ्यमिति चेत्; सार्थकत्वेऽपि पूर्वदोषानतिवृत्तिः । यदि वा, नैकस्य
नानाकारानुकरणं विरुद्धम् इत्युक्तम्; कथमन्यथा सर्वदर्शिज्ञानम् अशेषनीलाकारानुकारि
[p. 729 ] भवतो भवेत् ? यदि मतम्, आद्यं नीलज्ञानं पूर्वनीलज्ञानमन्तरेण जातं तन्न तस्य नीलता पूर्वज्ञान
नीलताकृता, तथा अन्यत्रापि इति; तन्न सारम्; यतः यथासंभवं हेतुफलभावात् । ततः
स्थितम्--तज्जन्मसारूप्यलक्षणं व्यभिचरतीति । तदव्य11407 त11407

अनुकूलविकल्पोत्पादः तदध्यवसायः ।

दध्यवसायसहितं न तथा11409

व्यभिचारतीति ।

इति चेत्; अत्राह--तदध्यवसायहेतुत्वं च तस्य अर्थाकारज्ञानस्य व्यवसायकारणत्वं च
व्यभिचरति । कुतः ? इत्याह--क्वचिद् इ11410

शुक्ले शङ्खे पीतकारज्ञानादुत्प
न्नेन समनन्तरज्ञानेन व्यभिचारीति ।

त्यादि ।

[p. ५६७ ख ] नन्वेवंबहिरर्थस्य अग्रहणमेव प्रकारान्तरासंभवादिति पायसे घृतप्लवः सौगत
जनस्य इति चेत्; अत्राह--प्रत्यर्थनियता इत्यादि ।

प्रत्यर्थनियता बुद्धिः प्रत्यर्थविषया सती ।

तज्जन्मसारूप्यतदध्यवसायेषु सत्स्वपि ॥ २३ ॥

तथा च समानेऽपि अर्थग्रहणे अकारणं चार्थं विषयीकुर्वतो न कश्चिद् व्याघातः ।
संवादस्य...प्रत्यक्षस्यापि व्यतीतस्य अप्रतिभासनात् । अनागतार्थस्य संप्रत्यभावेऽपि
विषयतोपपत्तेः अविसंवादः व्यवहारात् । अक्षशब्दज्ञानयोः स्वार्थप्रतिपत्तिं प्रति नान्तर
मुत्प्रेक्षामहे । प्रतिभासभेदस्य वस्तुभेदकत्वाभावात् ।

प्रत्यर्थनियता बुद्धिः । किंभूता ? इत्याह--प्रत्यर्थ इत्यादि । केषु सत्स्वपि ?
इत्याह--तज्जन्म इत्यादि ।

कारिकार्थं दर्शयति-- समानेऽपि इत्यादिना । तथा च तेन प्रकारेण अर्थग्रहणे सति
अर्थग्रहणेऽकारणं च अर्थं विषयीकुर्वतः संवेदनस्य न कश्चित् प्रत्यक्षादिबाधलक्षणो व्याघातः ।
संवादो न स्यादिति चेत्; अत्राह--संवादस्य इत्यादि । प्रतिपादितमेतत् । तथापि स्वकारण
एवाऽविसंवाद इति चेत्; अत्राह--प्रत्यक्षस्यापि इत्यादि । व्यतीतस्य ज्ञानात्मनि अप्रति
भासनात् सारूप्यनिषेधात् भाविकारणनिराकरणादिति भावः ।

ननु भविष्यदर्थविषया बुद्धिर्निर्विषया, तत्काले त11411

भविष्यदर्थस्य ।

दर्थस्यासंभवेन तत्राप्रतिभासनात्,
तदस्याः कथमविसंवाद इति चेत् ? अत्राह--अनागतस्य इत्यादि । अनागतस्य अर्थस्य मरणादेः
संप्रति अरिष्टादिकाले अभावेऽपि विषयतोपपत्तेः अरिष्टलिङ्गजनितबुद्धिगोचरतोपपत्तेः अवि
संवादः । कुतः ? इत्याह--व्यवहार इत्यादि ।

ननु भावी चेत् मरणादिः कथं प्राक्प्रतिभासगोचरः ? प्रागनुत्पन्नः भावी इत्युच्यते,
अनुत्पन्नश्च खरविषाणवत् न तद्गोचरः, इतरथा [p. ५६८ क ] न भावी, वर्त्तमानघटादिवत्,
ततो भविष्यदर्थबुद्धिर्निर्विषया इति चेत्; अत्राह--अक्ष इत्यादि । अक्षशब्दयोः कार्यभूते वस्तुज्ञाने,
शब्दज्ञानग्रहणम् उपलक्षणम् तेन अनागतविषयम् अविशदं सर्वं विज्ञानं गृह्यते । तयोः स्वार्थ
प्रतिपत्तिं प्रति नान्तरं भेदमुत्प्रेक्षामहे । एवं मन्यते--यथा भविष्यदर्थः तद्बुद्धिकाले नास्ति,
[p. 730 ] तथा प्रत्यक्षार्थः तद्देशे नास्ति । नहि प्रत्यक्षपरिच्छेद्याः अर्थाः सर्वे तदाधारे आत्मनि व्यवस्थिताः ।
अतद्देशाः परिच्छिद्यन्ते नातत्काला इति किंकृतो विभागः ? भाविनोऽपि स्वकालसत्ताऽनिषेधः,
अन्यथा वर्त्तमानो भवेत् । सोऽपि किंचिदपेक्ष्य भावीति । ननु किमुच्यते--ना11412

नान्तरमुच्यते इति पुनर्लिखितम् ।

न्तरमुच्यते—
नान्तरमुत्प्रेक्षामहे इति ? यावता विशदेतरताकृतं त11413

अन्तरम् ।

दस्ति इति चेत्; अत्राह--प्रतिभासभेद
इ11414

प्रतिभासभेदस्य वस्तुभेदकत्वाभावात् ।

त्यादि ।

स्यान्मतम्--शब्दज्ञानस्य नाविशदत्वात् निर्विषयत्वमुच्यते, किन्तु तद्ग्राह्यसामान्यस्य
अवस्तुत्वात्, तदप्यसदर्थप्रत्ययत्वादिति; तत्राह--स्वकारण इत्यादि ।

स्वकारणस्वलक्षणस्याप्यन्तर्बहिर्विकल्प्यवत् ।

परमार्थाविसंवादि न प्रत्यक्षं न लैङ्गिकम् ॥ २४ ॥

प्रमाणाविसंवादकत्वं यथातत्त्वं युक्तम्, प्रतिपत्रभिप्रायाणामप्रतिष्ठानात् । तदनु
करणे स्वमतव्याघातात् । धर्म...तत्त्वतः । परम्परया; नचानर्थविषयैर्विकल्पैः तत्त्वव्यव
स्थापनम् । केषांचिन्मिथ्यात्वेऽपि कथञ्चित् केनचित् तत्त्वव्यवसाय इत्यपि मिथ्या
विकल्पात् कुतस्तत्त्वप्रतिपत्तिः ? यतः स्वलक्षणव्यवस्थाऽविसंवादः । तन्न...विप्रतिपत्तेः ।
नापि विकल्पकम्, परमार्थतः अतद्विषयत्वात् । तत एवाविकल्पज्ञानं न व्याख्यात्रभि
प्रायेणापि अविसंवादकम् । बहिः यथा...

स्वकारणं तत्स्वलक्षणं च इति तस्यापि विकल्प11415 ल्प्यवत् सामान्यवत्
असदर्थप्रत्ययविषयत्वमवगन्तव्यम् । तदाह--परमार्थ इत्यादिना । परमार्थः क्षणिकनिरंश
परमाणुरूपः तदविसंवादि न प्रत्यक्षम् उक्तन्यायात्, अत एव न लैङ्गिकम् । कुतः ?
इत्याह--अन्तर्बहिः इत्यादि ।

कारिकार्थमाह--प्रमाण इत्यादिना । तदविसंवादकत्वं यथातत्त्वं तत्त्वानतिक्रमेण
युक्तम् उपपन्नम् । प्रतिपत्रभिप्रायादिति चेत्; अत्राह--प्रतिपत्रभिप्रायाणामप्रतिष्ठानात् तथा
11416 यथातत्त्वं युक्तमिति [p. ५६८ ख ] तदनुकरण11417 णे प्रतिपत्रभिप्रायानुकरणेन स्वमतव्याघा
तात् । तदाह--धर्म इत्यादिना । अस्तु यथातत्त्वं तदिति चेत्; अत्राह--तत्त्वत इत्यादि ।

नन्वविकल्पाद् विकल्पवासनाप्रबोधः, ततो विकल्पः तस्मात् तत्त्वव्यवस्था इति, अतो
विकल्पात् सेति चेत्; अत्राह--परम्परया इत्यादि । भवतु तत् तेषामेव इति चेत्; अत्राह—
न चानर्थविषयैर्विकल्पैः तत्त्वव्यवस्थापनम् । तेभ्योऽपि परम्परया वस्तुप्रतिबद्धेभ्यस्तद्
व्यवस्थापनमिति चेत्; अत्राह--मिथ्यात्वेऽपि इत्यादि । मिथ्यात्वेऽपि केषांचित् विकल्पानां
तत्त्वव्यवसायः कथंचित् केनचित् परम्पराप्रतिबन्धप्रकारेण इत्यपि एवमपि मिथ्या,
विकल्पात् कुतः तत्त्वप्रतिपत्तिः यतो यस्याः तत्त्वप्रतिपत्तेः अनुमानभ्रान्तेः सकाशात्
स्वलक्षणव्यवस्थाऽविसंवादः । यतः इति चाक्षेपे, नैव स्यात् । एवं मन्यते--विकल्पस्य कस्य
[p. 731 ] चित् परम्परया अर्थप्रतिबन्धो न तावदविकल्पात्11418

ज्ञायते ।

; तेन विकल्पाविषयीकरणात्, ततः11419

अविकल्पात् ।

तत्त्वात्
सिद्धे11420 तत्त्वासिद्धेश्च क्षणक्षयादिवत् । नापि विकल्पात् निर्विषयात्; तस्यापि त11421

विकल्पान्तरात् ।

दन्तरात्
प्रतिबन्धसाधने अनवस्था । अथ एकेन विकल्पेन अन्यस्य तेन प्रतिबन्धः साध्यते; अन्योऽन्य
संश्रयः । एतेन विकल्पात्मवेदनात् तत्सिद्धिर्निरस्ता; तेन11422

स्वसंवेदन ।

अर्थापरिच्छेदादवि11423

निर्विकल्पपक्षो
पक्षिप्तदोषानुषङ्गात् ।

कल्पदोषाच्च इति ।

प्रकृतं निगमयन्नाह--तन्न इत्यादि । कुतः ? इत्याह--विप्रतिपत्तेः विकल्प इति सम्बन्धः ।
यदि वा, विकल्पापेक्षया विपरीता विरुद्धा वा प्रतिपत्तिः तस्या इति । विकल्पकं स्वलक्षणतत्त्वा
विसंवादि स्यादिति चेत्; अत्राह--नापि [p. ५६९ क ] इत्यादि । कुतः ? इत्याह--अतद्विषय
त्वात् स्वलक्षणतत्त्वाविषयत्वात् विकल्पकस्य परमार्थतः, कल्पनया केवलं परं स्यात् व्याख्या
त्रभिप्रायवशादविकल्पकं तदविसंवादि इति चेत्; अत्राह--तत एव विकल्पस्य अतद्विषयत्वादेव ।
यदि वा, विकल्पे विप्रतिपत्तेरेव अविकल्पप्रतिपत्तेरेव अविकल्पज्ञानं व्याख्यात्रभिप्रायेणापि
नाविसंवादकम् । कुतः ? इत्याह--बहिः इत्यादि । तदपि कुतः ? इत्याह--यथा इत्यादि ।

एतदेव समर्थयमानः प्राह--प्रत्यक्षमित्यादि ।

प्रत्यक्षं निश्चयापेक्षं न प्रमाणं स्वलक्षणे ।

सन्निधानेतराभ्याञ्च प्रतिभासभिदा धियः ॥ २५ ॥

प्रत्यक्षं सर्वतो व्यावृत्तं वस्तु गृह्णदपि अनीलादिसमारोपं व्यवच्छिनत्ति,
सामान्य...तन्नैतत् प्रत्यक्षं न चानुमेयम् । न च...कार्यकारणयोः विषयविषयिणोः
विनष्टेतरयोः प्रतिभासाविशेषात् । नापि विज्ञप्तिमात्रे एतल्लक्षणम्, स्वप्नादौ तल्ल
क्षणाभावप्रसङ्गात् । सत्यपि स्वप्नादौ कथं तदा चित्तचैत्तानां प्रत्यक्षत्वम् ? कथं च
न स्यात् ? निरंशतत्त्वस्य स्पष्टप्रतिभासाभावात् तद्व्यवच्छेदानिर्णयाच्च यतः सर्वे
प्र॰ वा॰ ३ । ३९ इत्यादि भवेत् ।

प्रत्यक्षं स्वलक्षणे न प्रमाणं किन्तु सामान्ये । कुतः ? इत्याह--निश्चयापेक्षं
यतो निश्चये स्वसामान्ये, इतरथा क्षणिकत्वानुमानमनर्थकमेव । तदपेक्षमपि स्वलक्षणे प्रमाणम्;
तर्हि तदपेक्षा11424 क्ष्य यौगः11425

यौगः सन्निकर्षः योग एव यौगः । अथवा, यौगाभिमतः सन्निकर्षः प्रमाणं स्यादिति ।

। तन्निरपेक्षमेव प्रमाणमिति चेत्; अत्राह--सन्निवे11426 धान
इत्यादि । स्वलक्षणस्य यत् सन्निधानं यच्च इतरदसन्निधानं ताभ्यां धियः प्रत्यक्षबुद्धेः
प्रतिभासभिदा च न तदाकारासान 11427 कारज्ञान इत्यर्थः ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--सर्वतः सजातीयाद् विजातीयाद् व्यावृत्तमपसृतं वस्तु गृह्णदपि
प्रत्यक्षम् अनीलादिसमारोपं व्यवच्छिनत्ति यत्रांशे निश्चयं जनयति इत्यर्थः । यदि तत्रैव
प्रमाणं किं स्यात् ? इत्याह--सामान्य इत्यादि । यत एवं तत् तस्मात् नैतत् स्वलक्षणं प्रत्यक्षं
न चानुमेयम् प्रत्यक्षाभावे अनुमानाभावात् । स्वानुभूते सर्वत्र प्रमाणमिति चेत्; अत्राह--नच
इत्यादि । व्याख्यातम् । एतदपि कुतः ? इत्याह--कार्य इत्यादि । कार्यं ज्ञानं कारणमर्थः तयोः ।
[p. 732 ] किंभूतयोः ? विषयविषयिणोः विषयोऽर्थः विषयि ज्ञानं तयोः विनष्टेतरयोः प्रतिभासाविशे
षात् । सर्वदा [p. ५६९ ख ] स्थूलप्रतिभासादित्यर्थः । तर्हि बहिः स्वलक्षणस्या11428 स्यविचार्यमाणस्य
अयोगात्, अन्तः स्वलक्षणमस्तु इति चेत्; अत्राह--नापि इत्यादि । विज्ञप्तिरेव नार्थः विज्ञप्ति
मात्रं तस्मिन्नपि न केवलं बहिः, एतल्लक्षणम् एतस्य परपरिकल्पितस्वलक्षणस्य लक्षणं
दर्शनं नापि । नहि ज्ञानपरमाणवः प्रतिभान्ति पुरुषवत् । सुखादिनीलादितत्त्वस्य परेण प्रति
भास इष्यते । अभ्युपगमे वा नीलादिप्रतिभासः किमसत्य इति चेत्; अन्यत्र कः समाश्वासः ?
कुतश्च 11429

नीलादिप्रतिभासस्य असत्यता ।

तदसत्यता ? ग्राह्यत्वेनावभासनात्; तैमिरिकोपलेब्धकेशादिवदिति चेत्; अत्राह—
स्वप्नादावित्यादि । स्वप्न आदिर्यस्य काचकामलादिविभ्रमस्य स तथोक्तः तत्र तल्लक्षणाभाव
प्रसङ्गाद् विज्ञप्तिदर्शनाभावप्रसङ्गात् नापि तन्मात्रेऽपि तल्लक्षणमिति । अयमभिप्रायः—
यथा विभ्रमे बहिरर्थाभावः, प्रतिभासेऽपि तथा स्वसंवेदनाभावोऽपि । तत्र परसन्तानस्य असतो
ऽपि प्रतिभासनात् तत्र सत्त्वे, अन्यत्र कः प्रद्वेषः इति विचारितम् । तर्हि प्रतिभासाविशेषात्
बाध्यबाधकभावविरहात् जाग्रद्दशावत11430 त् स्वप्नादावप्यर्थोऽस्ति इति चेत्; अत्राह--सद्यपि
11431 सत्यपि विद्यमानेऽपि बाह्यार्थे स्वप्नादौ कथं तदा स्वप्नादिकाले चित्तचैत्तानां प्रत्यक्षत्वं
प्रत्यक्षग्राह्यत्वम् ? कथं च न स्यात् ? इति परः पृच्छति । तं प्रत्युत्तरं स्पष्टप्रतिभासा
भावात् निरंशतत्त्वस्य इति । हेत्वन्तरमाह--तद् इत्यादि । तस्य विपरीतारोपस्य व्यवच्छे
दोऽभावः तस्यानिर्णयाच्च यतः स्पष्टप्रतिभासात् [p. ५७० क ] तन्निर्णया च्च सर्वे
प्र॰ वा॰ ३ । ३९ 11432

सर्वे भावाः स्वभावेन स्वस्वभावव्यवस्थितेः । स्वभावपर
भावाभ्यां यस्मात् व्यावृत्तिभागिनः ॥--प्र॰ वा॰ ।

इत्यादि भवेत् । ततः सर्वदा निरंशज्ञानतत्त्वस्याप्रतिभासनाद् बहिरर्थ
स्य विपरीतस्य प्रतिभासनात् तावन्मात्रं सौगतस्य तत्त्वं प्रसक्तमिति भावः ।

यत्रैव जनयेदेनां11433

विकल्पबुद्धिम् ।

तत्रैवास्य11434

निर्विकल्पस्य ।

प्रमाणता इत्यत्र पुनरपि दूषणं दर्शयन्नाह—
षण्णां धियामित्यादि ।

षण्णां धियां सकृद्भावे विवेकानुपलक्षणात् ।

सकृद्भावः प्रसज्येत सविकल्पमनोधियाम् ॥ २६ ॥

शब्दादिष्वभिमतेषु युगपत्सन्निहितेषु तद्विज्ञानानां क्रमोत्पत्तौ प्रत्येकं पञ्चभि
र्व्यवधानात् प्रत्येकं विच्छेदः प्रतीयेत । भावपक्षस्य बलीयस्त्वादिति चेत् स एव
रसः...ततः...इति कल्पनायाम् तदन्यव्यवच्छेदव्यवसायात्मनां सविकल्पमनोऽक्षज्ञाना
नाम् तदविच्छेदप्रतीतौ सहभावः प्रसज्येत । तत्रैव हि विच्छेदानुपलक्षणं युक्तम् तद
विशेषात् स्पष्टनिर्भासेऽपि ततः तदन्यव्यवच्छेदव्यवसायात्मनां च सहभावः प्रसज्येत ।

तात्पर्यमिदमत्र यथाऽनन्तरः परस्य अभ्युपगमः तथा शब्दादिषु युगपत् सन्निहितेषु
तथा षट्बुद्धयो जायन्त इति । तत्र षण्णां । कासां ? धियाम् रूपरसगन्धस्पर्शशब्दविक
ल्पज्ञानानां भावे । कदा ? सकृत् सह । कुतः तद्भावः ? इत्याह--विवेकानुपलक्षणात्
[p. 733 ] विवेकस्य कर्कटीभक्षणादौ धिया कालविच्छेदस्य अनिश्चात् । एतद् दूषयन्नाह--सकृद्भावः
प्रसज्येत । केषाम् ? सविकल्पमनोधियाम् । समर्थकारणबहुत्वाद् युगपत्कार्यबहुत्व
मनिवार्यम्, तथा च अश्वं विकल्पयतोऽपि गोदर्शनात् इत्यादि विरुध्यते ।

षण्णां धियां सकृद्भावे परकीयां युक्तिं दर्शयन्नाह--शब्दादिषु इत्यादि । शब्दः आदि
र्येषां रूपादीनां तेषु । किंभूतेषु ? अभिमतेषु युगपत् सन्निहितेषु सत्सु तद्विज्ञानानां शब्दादि
धियां क्रमोत्पत्तौ अङ्गीक्रियमाणायां प्रत्येकम् एकमेकं प्रति विच्छेदः प्रतीयेत युगपच्छ
ब्दादिप्रतीतिर्न स्यात् । कुतः ? इत्याह--प्रत्येकं पञ्चभिर्व्यवधानात् ।

नैयायिकमतमाशङ्कते सौगतः भावपक्षस्य इत्यादि । तत्र दूषणमाह--स एव रस इत्यादि ।
तत इत्याद्युपसंहारः ।

संप्रत्याचार्यः कारिकां विवृण्वन्नाह--इति इत्यादि । इति एवं कल्पनायां [p. ५७० ख ]
सहभावः प्रसज्येत । केषाम् ? इत्याह--सविकल्प इत्यादि । सविकल्पमनश्च अक्षज्ञानानि च
तेषाम् । पुनरपि केषाम् ? इत्याह--तदन्यव्यवच्छेद इत्यादि । अन्यस्यअन्यतो वा व्यवच्छेदः,
तेषां तज्ज्ञानानाम् अन्यव्यवच्छेदः तदन्यव्यवच्छेदः तस्य व्यवसायो निर्णय आत्मा एव11435 स्वभावो
यासां तासां च संविदाम् इति पदघटना, मनोविकल्पानाम् इत्यर्थः । कस्मिन् सति ? इत्याह—
तदविच्छेदप्रतीतौ तेषां सविकल्पमनोऽक्षज्ञानानामविच्छेदप्रतीतिर्या तस्यां सत्याम् । नहि
तदन्यव्यवच्छेदव्यवसायात्मसंविदामभावे तदविच्छेदप्रतीतिः । किं ताभिः कर्त्तव्यम् त11436

सविकल्पमनोऽक्षज्ञानैरेव ।

ज्ज्ञानैरेव
तत्प्रतीतिसद्भावादिति चेत्; अत्राह--तत्रैव हि इत्यादि । तत्रैव तास्वेव व्यवसायात्मकसंवि
त्तिषु सतीपु हिर्यस्माद् विच्छेदस्य अन्यतो व्यावृत्तेरनुपलक्षणं युक्तम् न पुनरविकल्प
ज्ञानेषु सत्सु । कुतः ? इत्याह--तद् इत्यादि । तेषां न विकल्पज्ञानानां स्वापादिनाऽविशेषात् ।

ननुयतःस्पष्टनिर्भासाऽन्यविकल्पज्ञानानि इति, तत एव तदुपलक्षणमिति चेत्; अत्राह—
स्पष्टनिर्भासेऽपि इत्यादि । ततः तदन्यवच्छेदव्यवसायात्मनां च सहभावः प्रसज्येत इति ।

स्यान्मतम्--षण्णां धियाम् अनन्तरमेकं सविकल्पमनोज्ञानं तदव्य11437 तदध्यवसायि
जायते, ततोऽयमदोष इति; तन्न; अनेकान्तप्रसङ्गादिति प्रतिपादितम् ।

एतदेव दर्शयन्नाह--स्पष्टस्य इत्यादि ।

स्पष्टस्यालातचक्रादेर्विभ्रमस्यापि वीक्षणात् ।

स्वलक्षणोपलब्धीनां नैकक्षणिकदर्शनम् ॥ २७ ॥

प्रतिक्षणं निरंशक्षणिकपरमाणुषु प्रत्यक्षेषु परस्परासम्प्लवे कुतश्चक्रभ्रान्तिः ?
सा च भवन्ती कथमनेकान्तसिद्धिर्न भवेत् तदुपलम्भानुपलम्भयोर्विरोधात् ।

भिन्नप्रक्रमः अपिशब्दः, ततो न केवलम् अन्तरेकविकल्पविभ्रमस्य अपि तु स्पष्ट
स्यापि अलातचक्रादेः [p. ५७१ क ] विभ्रमस्य वीक्षणात् अनेकान्तसिद्धिः इत्युपम्कारः ।

[p. 734 ]

ननु प्रतिपरमाणु प्रतिक्षणं संविदां भेदात् नैकंचित्रम् अलातचक्रज्ञानमिति चेत्; अत्राह—
स्वलक्षणोपलब्धीनाम् इत्यादि । नैकक्षणिकपरमाणुदर्शनं विभ्रमः अतिप्रसङ्गात् ।

प्रतिक्षणम् इत्यादिनाकारिकार्थमाह--क्षणं क्षणं प्रति प्रतिक्षणम् । केषु ? निरंश
क्षणिकपरमाणुषु प्रत्येकम् एकं परमाणुं प्रति प्रत्यक्षेषु दर्शनेषु परस्परासंप्लवे एव 11438 एकचित्र
ज्ञानाभावे कुतः चक्रभ्रान्तिः न एकैका11439

एकैकस्य आरस्य चक्रभागस्य ।

नु11440 काकारदर्शनं चक्षु11441 चक्रदर्शनं नाम इति भावः ।
सा च चक्रभ्रान्तिर्भवन्ती जायमाना कथम् अनेकान्तसिद्धिः अनेकान्तप्रतीतिर्न भवेत् ?
भवेदेव । अथ अपरदेशोपसर्पिणाम् अलातक्षणानाम् अन्योऽन्यविवेकानुपलम्भेऽपि सर्वसाधारण11442 ण
भासुरतामात्रदर्शनात् चक्रभ्रान्तिरिति; तत्राह--तदुपलम्भ इत्यादि । तेषाम् अलातस्वलक्षणानां
भासुरतामात्रेण य उपलम्भः यश्च परस्परविवेकरूपेण अनुपलम्भः तयोः विरोधात्
एकस्य दृश्येतरताप्राप्तेः अनेकान्तसिद्धिरिति ।

न केवलम् अनन्तरविधिना अनेकान्तसाधनम्, अपि तु तदन्तरेणापि इति दर्शयन्नाह—
प्रत्यक्षात् इत्यादि ।

प्रत्यक्षाच्चानुमेयादेः अन्येऽर्था मदगोचराः ।

इत्यागमाविसंवादि ज्ञानं स्याद्वादशंसनम् ॥ २८ ॥

परिगणितप्रमाणवृत्तिनिवृत्त्योः अर्थतत्त्वासिद्धिः अनेकान्तमपेक्षते । प्रत्यक्षं तत्र...

प्रत्यक्षात् प्रत्यक्षप्रमितादर्थात् स्याद्वादस्य स्यादस्ति इत्यादि शासनस्य
शंसनं । तदनंतरदनु11443 तदनुकूलत्वात्तस्य । तथा अनुमेयादेश्च अनुमानगम्यम् अनुमेयं
प्रतिक्षणपरिणामादिकम् आदिर्यस्य चित्तादिगोचरस्य स तथोक्तः तस्माच्च स्याद्वादशं
सनम् । अन्ये प्रत्यक्षानुमेयादिबहिर्भूता अर्थाः । किं भूताः ? मदगोचराः [p. ५७१ ख ]
अस्मादृशां दर्शनाविषयाः केवलं योगिगम्याः सन्नि वेद्य11444 सन्ति विद्यन्त इति एवम्
आगमाद् यद् अविसंवादिज्ञानं धर्मादिविषयं तदपि तच्छंसनमिति । किं बहुना
उक्तेन, उ11445

चक्षुष उन्मीलनमपि ।

न्मिषितमपि अनेकान्तमन्तरेण नास्तीति ।

कारिकां व्याख्यातुमाह--परिगणित इत्यादि । सौगतादिभिः यानि परिगणितानि
प्रमाणानि तेषां या वृत्तिः विधिसाधनाय प्रवृत्तिः या च कुतश्चित् निषेध्यान्निवृत्तिः तयोः
अर्थस्य चेतनेतररूपस्य तत्त्वं विधिप्रतिषेधात्मकत्वं तस्य सिद्धिः अनेकान्तमपेक्षते प्रत्यक्षं
11446 क्षवृत्तेः अर्थतत्त्वसिद्धिः । तदपेक्षां कथयन्नाह--प्रत्यक्षम् इत्यादि । कुतः ? इत्याह—
तत्र इत्यादि । तत्र प्रत्यक्षे इत्यर्थः ।

तथाहि इत्यादिना तदेव दर्शयति ।

तथाहि—

अविकल्पमसत्कल्पमज्ञेयं स्वलक्षणम् ।

अवाच्यं केवलं नेति तथा च प्रतिपादितम् ॥ २९ ॥

[p. 735 ]

चित्तानां स्वरूपस्य कथन्न स्वतः सिद्धिः ? अव्यवसायात्मकत्वात्, तादृशां
परतश्च न । न च नित्यस्य कादाचित्कदर्शनं युक्तम्, तद्दर्शनस्य परिणामाविनाभा
वात् । नापि...तद्विषयं प्रत्यक्षमव्यवसायात्मकमिति परकल्पनमनुभवविरुद्धम्; तद्
भ्रान्तिविरोधात् । सर्वत्र...विरोध...तदात्मकं तत्त्वम् एकान्त...

अविकल्पं प्रत्यक्षम् इत्यनुवर्त्तते । तत्किंभूतम् ? इत्याह--असत्कल्पम् अस्ति
इति कल्पनारहितमेतद् अर्थभेदाभेदैकान्तार्थग्राहकं विकल्पकम् । ततः किम् ? इत्याह--स्वल
क्षणमज्ञेयम् । केवलमवाच्यं तत्11447

स्वलक्षणम् ।

इति चेत्; अत्राह--अवाच्यं केवलम् इति एवं नेत्येव
यु11448 वमुक्तम्, न केवलमत्रैव उक्तम् अपि तु अन्यत्रापि इति दर्शयन्नाह--तथा च प्रति
पादितम् ।

किं प्रतिपादितम् ? इत्यत्राह--स्वरूपस्य इत्यादि । स्वरूपस्य आत्मनः स्वतः
सिद्धिः चित्तानां निरंशसंवेदनानां न कथं न । कुतः ? इत्यत्राह--अव्यवसायात्मकः कत्वात्
तेषां व्यवसायस्वभावस्याभावात् । परतः स्यादिति चेत्; अत्राह--परतश्च ज्ञानान्तरा न पि
11449 रादपितथा न, तादृशां निरंशानां प्रतिभासाभावादिति भावः । भेदैकान्तस्यापि प्रतिभासो
[p. ५७२ क ] नास्तीति दर्शयन्नाह--न च इत्यादि । नैव नित्यस्य आत्मादेः कादाचित्कदर्शनं
युक्तम् । कुतः ? इत्याह--तद् इत्यादि । तस्य दर्शनस्य परिणामाविनाभावात् । परिणामः
तस्य स्यादिति चेत्; अत्राह--नापि इत्यादि ।

ननु विचारयतोऽपि तदेकान्तविषयं निर्णयाध्यक्षं न निवर्त्तत इति चेत्; अत्राह--तद्
इत्यादि । स तदेकान्तो विषयो यस्य तत्तद्विषयम् । किम् ? प्रत्यक्षम् । किंभूतम् ? इत्याह—
अव्यवसायात्मकम् इति एव11450 वं परकल्पनमनुभवविरुद्धम्, अनेकान्तस्य अनुभवे प्रतिभास
नात् । भ्रान्तिरियमिति चेत्; अत्राह--तद् इत्यादि । तस्य अनेकान्तप्रतिभासस्य भ्रान्ति
विरोधात् । अर्थैकान्तवद् अनेकान्तस्यापि अप्रतिभासनात् समानं चोद्यमिति चेत्; अत्राह--सर्वत्र
इत्यादि । भवतु त11451

अनेकान्तप्रतिपत्तिः ।

त्प्रतिपत्तिः, तथापि विरोधान्न युक्तमिति चेत्; अत्राह--विरोध इत्यादि ।
ततः किम् ? इत्याह--तदात्मकम् अनेकान्तात्मकं तत्त्वम् । कुतः ? इत्याह--एकान्त इत्यादि ।

तत्त्वमवाच्यमिति चेत्; अत्राह--कथंचिद् इत्यादि ।

कथञ्चिदिष्टं तत्त्वस्यावाच्यत्वं न सर्वथा ।

विज्ञप्तिमात्रे का कस्योक्तिश्चार्थक्रियास्थितिः ॥ ३० ॥

आस्तां तावत्...

कथंचित् सकृत् अस्तित्वादिति11452 त्वादिधर्मप्रतिपादनप्रकारेण अवाच्यं11453 च्यत्वं तत्त्वस्य इष्टम् । सर्वथाऽवाच्यमिति चेत्; अत्राह--सर्वथा इत्यादि । वाच्यं तर्हि तत्त्व
मिति चेत्; अत्राह--विज्ञप्तिमात्रे इत्यादि । निरंशज्ञानमात्रे नैरात्म्ये च का कस्य पदा
[p. 736 ] र्थस्य उक्तिः ? सर्वस्यास्य विचार्यमाणस्यायोगात् इति भावः । दूषणान्तरमाह--का अर्थक्रिया
इत्यादि । सर्वत्र तदेकान्ते का न काचिदर्थक्रियायाः कारकज्ञापकरूपायाः स्थितिः ।

कारिकां व्याचष्टे--आस्तां तावत् इत्यादिना । [p. ५७२ ख ] सर्वं सुगमम् ।

एवं शब्दस्वरूपं निरूप्य अधुना तदाश्रितनयात् दर्शयितुम् अन्त्यवृत्तमाह--भेदैः
इत्यादि ।

भेदैः श11454

इच्छ+इ विसेसियतरं पच्चुप्पण्णो ण+ओ सद्दो ।--अनु॰ ४ द्वा॰ । आ॰ नि॰ गा॰ ७५७ ।
विशेषा॰ गा॰ २७१८ । लिङ्गसंख्यासाधनादिव्यभिचारनिवृत्तिपरः शब्दः ।--स॰ सि॰ १ । ३३ । काल
कारकलिङ्गानां भेदाच्छब्दोऽर्थभेदकृत् । अभिरूढस्तु पर्यायैरित्थम्भूतः क्रियाश्रयः ॥--लघी॰ श्लो॰ ४४ ।
शब्दपृष्ठतोऽर्थग्रहणप्रवणः शब्दनयः, लिङ्गसंख्याकालकारकपुरुषोपग्रहव्यभिचारनिवृत्तिपरत्वात् ।"--धवला
टी॰ सत्प्ररू॰ । त॰ श्लो॰ पृ॰ २७२ । नयवि॰ श्लो॰ ८४ । न्यायकुमु॰ पृ॰ ६३९ । प्रमेयक॰ पृ॰ ६७८ ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३१२ । नयचक्रगा॰ ४० । तत्त्वार्थसा॰ पृ॰ १०७ । प्र॰ नय॰ ७ । ३२, ३३ । स्या॰ म॰
पृ॰ ३१३ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २२ ।

ब्दार्थभेदं नयन् स वाच्यः कारकादिस्वभावैः,

अ11455

वस्थू+ओ संकमणं हो+इ अवत्थून+ए समभिरूढे ।--अनु॰ ४ द्वा॰ ।
आ॰ नि॰ गा॰ ७५८ । विशेषा॰ गा॰ २७२७ । सत्स्वर्थेष्वसंक्रमः समभिरूढः--तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ १ । ३५ ।
नानार्थसमभिरोहणात् समभिरूढः ।--स॰ सि॰ १ । ३३ । अथवा यो यत्राभिरूढः स तत्र समेत्य आभि
मुख्येनारोहणात् समभिरूढः ।--त॰ वा॰ १ । ३३ । समभिरूढः एवं मत्त्वैकीभावेन आभिमुख्ये एक एव
रूपादिरर्थ एवेति या ज्ञाना 11455 ? समभिरूढः ।--नयचक्रवृ॰ प॰ ४८३ ख । पर्यायशब्दभेदेन भिन्नार्थ
स्याधिरोहणात् । नयः समभिरूढः स्यात् पूर्ववच्चास्य निश्चयः ॥--त॰ श्लो॰ पृ॰ २७३ । नयवि॰ श्लो॰ ९२ ।
प्रमेयक॰ पृ॰ ६८० । सन्मति॰ टी॰ ३१३ । नयच॰ गा॰ ४१ । तत्त्वार्थसा॰ पृ॰ १०७ । प्र॰ नय॰ ७ । ३६ ।
स्या॰ म॰ पृ॰ ३१४ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २२ ।

भिरूढोऽस्तु नयोऽभिरूढिविषयः पर्यायशब्दार्थभित् ।

इ11457

वंजण अत्थ तदुभयं एवंभू+ओ विसेसे+इ--अनु॰ ४ द्वार ।
आ॰ नि॰ गा॰ ७५८ । विशेषा॰ गा॰ २७४३ । व्यञ्जनार्थयोरेवम्भूतः ।--तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ १ । ३३ ।
योनात्मना भूतः तेनैवाध्यवसाययति इत्येवम्भूतः अथवा येनात्मना येन ज्ञानेन भूतः परिणतः तेनैव अध्य
वसाययति ।--स॰ सि॰ १ । ३५ । धवलाटी॰ सत्प्र॰ पृ॰ ९० । जयध॰ पृ॰ २९ । तत्क्रियापरिणामोऽर्थः
तथैवेति विनिश्चयात् । एवम्भूतेन नीयेत क्रियान्तरपराङ्मुखः ॥--त॰ श्लो॰ पृ॰ २७४ । नयवि॰ श्लो॰
९४ । प्रमेयक॰ पृ॰ ६८० । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३१४ । नयचक्र॰ गा॰ ४३ । तत्त्वार्थसा॰ पृ॰ १०७ । प्र॰
नय॰ ७ । ४० । स्या॰ म॰ पृ॰ ३१५ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २३ ।

त्थम्भूतनयः क्रियार्थवचनः स्यात्कारमुद्राङ्कितः ।

तत्प्रमितोंऽशः कथंचन पृथगिति संविदुः तत्त्वदर्शिनः 11458 ? ॥ ३१ ॥

भेदैः विशेषैः शब्दस्य अर्थः व्यञ्जनपर्यायः तस्य भेदं नानात्वं नयन् तत्प्रति
पत्तत् प्रायत् 11459 पत्तिं प्रापयन् वाच्यः कथनीयः । किंभूतैः भेदैः ? इत्याह--कारक इ11460

कारकादिस्वभावैः ।

त्यादि ।
अभिरूढं दर्शन्नाह--अभिरूढिविषयोऽभिरूढनयः इत्यर्थः । किंभूतः ? इत्याह--पर्याय
इत्यादि । पर्यायैः शब्दार्थभित् । इत्थंभूतं कथयन्नाह--इत्थम्भूतःवाच्यः ।
[p. 737 ] किंभूतः ? इत्याह--क्रियार्थवचनः एतेषां क्रमेण उदाहरणानि न11461

लघीयस्त्रयान्तर्गतनयप्रवेशकप्रकरणात् ।

य प्र वे श क प्र क र णा
दवगन्तव्यानि । को वयः 11462 नयःको वाऽन्यः ? इत्याह--स्यात्कार इ11463

मुद्राङ्कितः इति शेषः ।

त्यादि । परो दुर्णय इति
गम्यते । तत्प्रमितः तेन सम्यङ्नयेन प्रमितः अर्थाशः कथंचन न सर्वात्मना स्वारा11464 स्वाधा
रात् पृथक् इत्येवं तत्त्वदर्शिनः तीर्थकरादयः संविदुः ।

इति सि द्धि वि नि श्च य टीकायाम न न्त वी र्य विरचितायां
शब्दनयसिद्धिः एकादशमः प्रस्तावः ॥ छ ॥

[p. 738 ]

द्वादशमः प्रस्तावः

१२ निक्षेपसिद्धिः

नयानन्तरं तत्फलत्वान्निक्षेपान् दर्शयितुं मुखवृत्तमाह--निक्षेपोऽनन्तकल्प इत्यादि ।

11465

विस्तरेण लक्षणतो विधानतश्चाधिगमार्थं न्यासो निक्षेपः ।--तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ १ । ५ । णिच्छ+ए
णिण्ण+ए खिवदि त्ति णिक्खेवो ।--धवला टी॰ सत्प्ररू॰ ।

निक्षेपोऽनन्तकल्पश्चतुरवरविधः प्रस्तुतव्याक्रियार्थः11466

सः किमर्थः ? अप्रकृतनिराकरणाय प्रकृतनिरू
पणाय च ।--स॰ सि॰ १ । ५ । लघी॰ स्ववृ॰ श्लो॰ ७६ । अथ किमिति निक्षेपः क्रियते इति चेत्; उच्यते—
त्रिविधाः श्रोतारः अव्युत्पन्नः अवगताशेषविवक्षितपदार्थः एकदेशतोऽवगतविवक्षितपदार्थ इति । तत्र
प्रथमोऽव्युत्पन्नाध्यवस्यतीति विवक्षितपदस्यार्थम् । द्वितीयः संशेते कोऽर्थोऽस्य पदस्याधिकृत इति,
प्रकृतार्थादन्यमर्थमादाय विपर्यस्यति वा । द्वितीयवत्तृतीयोऽपि संशेते विपर्यस्यति वा । तत्र यद्यव्युत्पन्नः
पर्यायार्थिको भवेन्निक्षेपः; अव्युत्पन्नव्युत्पादनमुखेन अप्रकृतनिराकरणाय । अथ द्रव्यार्थिकः; तद्द्वारेण
प्रकृतनिरूपणाय अशेषनिक्षेपा उच्यन्ते व्यतिरेकधर्मनिर्णयमन्तरेण विधिनिर्णयानुपपत्तेः । द्वितीयतृतीययोः
संशयविनाशायाशेषनिक्षेपकथनम् । तयोरेव विपर्यस्यतोः प्रकृतार्थावधारणार्थं निक्षेपः क्रियते । उक्तं हि—
अवगयणिवारणर्ट्ठ पयदस्स परूवणाणिमित्तं च । संसयविणासणट्ठं तच्चत्थवधारणट्ठं च ॥--धवला टी॰
सत्प्ररू॰ पृ॰ ३० ।

,

तत्त्वार्थज्ञानहेतुर्द्वयनयविषयः संशयच्छेदकारी ।

शब्दार्थप्रत्ययाङ्गं विरचयति यतस्तद्यथाशक्ति भेदम्,

वाच्यानां वाचकेषु श्रुतविषयविकल्पोपलब्धेस्ततः सः ॥ १ ॥

धर्मिणि क्वचिद् धर्माणां नयाधिगतानां निक्षेपणं योजनम् अध्यारोपणं निक्षेपः । स
कतिविधः ? इत्याह--अनन्तकल्पः11467

जत्थ य जं जाणेज्जा निक्खेवं निक्खिवे निरवसेसं । जत्थ वि अ न जाणेज्जा च+उक्कगं
निक्खिवे तत्थ ॥--अनु॰ सू॰ ८ ।

अनन्तभेदः तद्विषयानन्त्यात्; कथमन्यत्र11468

तत्त्वार्थसूत्रादौ ।

चतुर्विधो
निक्षेप उक्तः11469

नामस्थापनाद्रव्यभावतस्तन्न्यासः ।—
त॰ सू॰ १ । ४ ।

? इत्याह--चतुरवरविधः चत्त्वारो नामस्थापनाद्रव्यभावलक्षणैः अवर11470 रा अ वान्तररूपा विधा भेदो यस्य स तथोक्तः । सः किंप्रयोजनः ? इत्याह--प्रस्तुतव्याक्रियार्थः ।
प्रस्तावगतं वस्तु प्रस्तुतं [p. ५७३ क ] तस्य विशेषेण अनिष्टनिवृत्त्यादिलक्षणेन आ समन्तात्
करणं व्युत्पादनं व्याक्रिया तस्मै तदर्थः । कुतः ? इत्याह--तत्त्वार्थज्ञानहेतुः यतः
तत्त्वार्था जीवादयः तेषां ज्ञानं तस्य हेतुः कारणम् । नहि शब्दादिनिक्षेपमन्तरेण शब्दादिभ्योऽ
र्थप्रतीतिः । स किं कारणः ? इत्याह--द्वयनयविषयः नन्यत्र11471 अयमत्रभावः--द्वयोपलक्षि
तान्नयात् द्रव्यार्थिकपर्यायार्थिकरूपादि11472 दन्यतो न भवति किन्तु तत एव इति तद्विषय
इत्युच्यते । न केवलं तत्त्वार्थज्ञानहेतुरेव, अपि तुसंशयच्छेदकारी विपर्ययादिव्यवेच्छेदो
पलक्षणमेतत् । पूर्वेण तत्त्वार्थज्ञानहेतुता अनेन समारोपव्यवच्छेदहेतुता उक्ता इति विभागः ।
[p. 739 ] तज् ज्ञानहेतुः कुतः ? इत्याह--शब्दार्थप्रत्ययाङ्गम् इति शब्दानु11473 त् कारणाद्
अर्थस्य घटादेर्ग्राहकः यः प्रत्ययः तस्याङ्गं निमित्तम् । एतदपि कुतः ? इत्याह--विरचयति
यतः । कम् ? भेदम् । कथम् ? यथाशक्ति । केषाम् ? वाच्यानाम् अभिधेयानाम् ।
क्व ? वाचकेषु । यत एवं ततः प्रतिपत्तुः पुरुषस्य श्रुतविषयविकल्पोपपब्धेः उपयोगं
निक्षेप इति ।

अस्यानि11474 अस्मान्नि11474

निबन्धनस्थानं मूलसूत्रमिति यावत् ।

बन्धनस्थानादर्थानादाय व्युत्पादयन्नाह--न्यास इत्यादि ।

न्यासः समासतो नामस्थापनाद्रव्यभावतः ।

व्यासतोऽङ्गप्रविष्टाङ्गबहिःश्रुतविकल्पकः ॥ २ ॥

यस्य कस्यचित् अनिर्दिष्टविशेषस्य निमित्तान्तरानपेक्षं संज्ञाकर्म नाम11476

नाम संज्ञाकर्म इत्यनर्थान्तरम्--तत्त्वार्थाधि॰
भा॰ १ । ५ । अतद्गुणे वस्तुनि संव्यवहारार्थं पुरुषकारान्नियुज्यमानं संज्ञाकर्म नाम ।--स॰ सि॰ १ । ५ ।
त॰ वा॰, त॰ श्लो॰ १ । ५ । विशेषा॰ गा॰ ६५ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २५ । बृहत्कल्पभा॰ गा॰ ११ ।

। 11477

तुलना—
किञ्चिद्धि प्रतीतमेकजीवनाम यथा डित्थ इति, किञ्चिदनेकजीवनाम यथा यूथ इति, किञ्चिदेकाजीवनाम यथा
घट इति, किञ्चिदनेकाजीवनाम यथा प्रासाद इति, किञ्चिदेकजीव-एकाजीवनाम यथा प्रतीहार इति, किञ्चिदेक
जीवानेकाजीवनाम यथा काहार इति, किञ्चिदेकाजीव-अनेकजीवनाम यथा मन्दुरेति, किञ्चिदनेकजीवाजीवनाम
यथा नगरमिति प्रतिविपयमवान्तरभेदाद् बहुधा भिद्यते संव्यवहाराय नाम लोके ।--त॰ श्लो॰ पृ॰ ९८ ।

व्यस्त
समस्तैकानेकजीवाजीवविषयतोपपत्तेः । 11478

तुलना--नाम्नो वक्तुरभिप्रायो निमित्तं कथितं समम् । तस्मादन्यत्तु जात्यादि निमित्तान्तरमिष्यते
॥--त॰ श्लो॰ पृ॰ ९९ ।

निमित्तान्तरं पुनः जातिः द्रव्यं गुणः क्रिया ।
11479

यः काष्ठपुस्तचित्रकर्माक्षनिक्षेपादिषु स्थाप्यते जीव इति स्थापनाजीवः ।
देवताप्रतिकृतिवद् इन्द्रो रुद्गः स्कन्द विण्णुरिति ।--तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ १ । ५ । काष्ठपुस्तचित्रकर्माक्षनिक्षेपादिषु
सोऽयमिति स्थाप्यमाना स्थापना ।--स॰ सि॰ १ । ५ । जं पुण तयत्थसुण्णं तयब्भिपा+एण तारिसागारं ।
कीर+इ व णिरागारं इत्तरमियरं व सा ठवणा ॥--विशेषा॰ गा॰ २६ । सब्भावमसब्भावे ठवणा पुण
इदंकेदुमा+ईया । इत्तरमणित्तरा या ठवणा णामं तु आवकहं ॥--बृहत्क॰ भा॰ गा॰ १३ । सद्भावस्थापनया
नियमः, असद्भावेन वाऽतद्रूपेति स्थूणेन्द्रवत् ।--नयचक्रवृ॰ लि॰ पृ॰ ३८१ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २५ ।
आहिदणामगस्स अण्णस्स सोयमिदि ट्ठवणं ठवणा णाम । सा दुविहा सब्धावासब्भावट्ठवणा चेदि । तत्थ
आगारवंत+ए वत्थुम्मि सब्भावट्ठवणा तव्विवरीया असब्भावट्ठवणा ।--धवलाटी॰ सत्प्ररू॰ । त॰ श्लो॰ पृ॰
१११ ।

स्थापना सद्भावासद्भावभेदेन । तत्र...। किमनयेति सौगतः, सोऽयं घोटकारूढोऽपि
विस्मृतघोटको जातः । अतोऽन्या असद्भावस्थापना । विवक्षितासाम्प्रतिकपर्यायविशेष
स्थितिर्द्रव्यनिक्षेपः11480

अनागतपरिणामविशेषं प्रति गृहीताभिमुख्यं द्रव्यम्, अतद्भवं वा ।--त॰ वा॰ १ । ५ ।
त॰ श्लो॰ पृ॰ १११ । बृहत्क॰ भा॰ १४ । विशेषा॰ गा॰ २८ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २५ । आ॰ नि॰
मलय॰ पृ॰ ६ ।

। आगम...। तथैवोपयोगपरिणामलक्षणो भा11481

वर्तमानतत्पर्यायोपलक्षितं द्रव्यं भावः ।--स॰ सि॰, त॰ वा॰ १ । ५ । त॰ श्लो॰
पृ॰ ११३ । बृहत्क॰ भा॰ गा॰ १५ । आ॰ नि॰ मलय॰ पृ॰ ९ ।

वनिक्षेप इति । स
व्यासतोऽनन्तविकल्पः तद्भेद...चेतनेतर...सकल...

न्यासो निक्षेपः समासतः संक्षेपेण नामस्थापनाद्रव्यभावतः एतानाश्रित्य भवति
[p. 740 ] इति व्यासतो विस्तारतः अङ्गप्रविष्ट-अङ्गबहिःश्रुतविकल्पकः । आ चा रा दी नि
अङ्गानि तेषु प्रविष्टं तदन्तर्भूतम् । यच्छ्रुतम् अङ्गेभ्यो बहिः श्रुतं तस्य विकल्पा
भेदा यस्य स तथोक्तः ।

कारिकां व्याचष्टे--यस्य इत्यादिना । [p. ५७३ ख ] यस्य कस्यचित् चेतनस्य इतरस्य
वा अनिर्दिष्टविशेषस्य संज्ञाकर्म । किम् ? नाम । किंभूतम् ? इत्याह--निमित्तान्तरानपेक्षम्
यस्य त11482

नाम क्रियते ।

त्कर्म क्रियते तत्तस्य निमित्तं ततोऽन्यज्ञा11483 त् जात्यादिकं त11484

निमित्तान्तरम् ।

दन्तरम्, तस्मिन् अनपेक्षा यस्य
तत्तथोक्तम् । तस्य नाम्नो भेदं दर्शयन्नाह--व्यस्त इत्यादि । अश्च चो 11485 अतशचोदाहार्य11486 र्यं नाम इति सम्बन्धः । कुतः ? इत्याह--व्यस्तश्च समस्तश्च एकश्च अनेकश्च ते एव
जीवाः11487 जीवाजीवाः ते विषयो11488 या यस्य तत्तथोक्तम् तस्य भावः तत्ता तस्याः उपपत्तेः । तथा
व्यस्तजीवविषयतोपपत्तेः, अयं मांसपिण्डो देवदत्तः अयं देवदत्त इत्यादिवत् । समस्त
जीवविषयतोपपत्तेः, एते सर्वे गर्गादय इत्यादिवत् । एकजीवविषयतोपपत्तेः, नाभेयः पुरुदेव
इत्यादिवत् । अनेकजीवविषयतोपपत्तेः अयं डित्थः अयं डवित्थः अयं जिनदत्त इति चत्वारो
जीवभेदाः । तथा व्यस्ताऽजीवविषयतोपपत्तेः स11489 सः जैनेन्द्र॰ १ । ३ । २ नुत्य11490 नु वा
जैनेन्द्र॰ ४ । ४ । ४ क्यच11491 क्यचि जैनेन्द्र॰ ५ । २ । १४२इत्यादि । समस्ताजीवविषय
तोपपत्तेः भूवादयो धुः जैनेन्द्र॰ १ । २ । १ इत्यादिवत् । एकाजीवविषयतोपपत्तेः
आकाशं कालो धर्मः अधर्म इत्यादिवत् । अनेकाजीवविषयतोपपत्तेः तौ सत् जैनेन्द्र॰
२ । २ । १०५ इतिवत् । एतेऽपि चत्वारो विकल्पाः11492

अजीवस्य ।

। किं पुनः निमित्तान्तरं यदनपेक्षं तदु
च्यते ? इत्याह--निमित्तान्तरं पुनः इत्यादि । गौः इत्येवमादौ जातिः11493

गोत्वजातिः ।

। दण्डी इत्येव
मादौ द्रव्यम्11494

दण्डद्रव्यम् ।

। शुक्लः पटः इत्यादौ गुणः । पाचकः इत्यादौ क्रिया11495

पचनक्रिया ।

। जत्यादिद्वारेण
अन्यत्र शब्दवृत्तेः ।

ननु जात्यादौ वर्त्तमानः शब्दो यदि निमित्तान्तरमपेक्षते; अनवस्था[p. ५७४ क ] । श्च
11496 स्वतः तत्र वर्त्तते; अन्यत्रापि तथैव वर्त्ततां किमन्यनिमित्तवृत्तिकल्पनया इति चेत्; न;
उभयथापि शाब्दव्यवहारस्य दर्शनात् । एवं चोदयतापि प्र ज्ञा क रे ण प्रत्यक्षज्ञानग्राह्यता
पेक्षया बहिरर्थे प्रत्यक्षव्यपदेशः क्रियते, नान्यथा अतिप्रसङ्गात् । अत एव अक्षाश्रितत्वोपलक्षित
वैशद्यापेक्षया ज्ञानेषु प्रत्यक्षव्यपदेशः तदंशः हेतुबि॰ पृ॰ ५३ ।इ11497

तदंशो ही तद्धर्म एव ।--हेतुबि॰ ।

त्यत्र धर्मे अंशशब्दः
न किंचिदपेक्ष्य क्रियते । यदि च, शब्दा सङ्केतितं प्राहुः प्र॰ वा॰ ३ । ९१ स च
सङ्केतो व्यवहारिजनायत्तः, व्यवहारिण एव जानन्ति किं तत्र भवतः प्रयासेन ? तदनुसारि
णा केवलं भवता भाव्यं व्यवहारे अत्य11498 अध्यक्षादिचिन्तापि दूरोत्सारिता स्यात् यदि
भवदनुसारिणो व्यवहारिणः, ते च शाब्द उभयथा दृश्यन्ते इति यत्किंचिदेतत् ।

स्यादेतत् जात्यादिद्वारेण विशेषे शब्दनिक्षेपः किन्नामा स्यात् ? स्थापनानामा इति, अन्य
शब्दस्य अन्यत्रारोपाद् अर्हच्छब्दस्य असद्भावस्थापनावत् । अत एव नामानन्तरं स्थापनानिर्देशः ।

[p. 741 ]

नामानन्तरं स्थापनाभेदमाह--स्थापना इत्यादिना । कुतः ? इत्याह--सद्भाव इत्यादि ।
सद्भावस्थापना11499 नां व्याचष्टे तत्र इत्यादिना । किमनया प्रयोजनम् अन्य यात्ति11500 थाप्तितया
इति सौगतः; सोऽयं घोटकारूढोऽपि विस्मृतघोटको जातः । स्वयं बहिरर्थसदृशे ज्ञाने
11501

अर्थव्यवहार ।

तद्व्यवहारप्रवर्त्तनात् । असद्भावस्थापनामाह-- अतोऽन्या इत्यादिना । विकल्पाकारे अर्थ
सदृशे अर्थव्यवहारं प्रवर्त्तयन् यदि 11502

स्थापनाम् ।

मामनर्थिकां ब्रूयात् तथैव परिहर्त्तव्यः ।

द्रव्यनिक्षेपमाह--द्रव्य इत्यादिना । कः ? इत्याह--[p. ५७४ ख ] विवक्षितश्चासौ
असाम्प्रतिकोऽनागतः पर्यायविशेषश्च तत्र स्थितिर्यस्य स तथोक्तः ।

दृश्ये प्राप्यसमारोपं कुर्वन् 11503

प्रत्यक्षप्रमाणता ।

प्रत्यक्षमानता ।

निमित्तं द्रव्यनिक्षेपं कः क्षेप्तुं क्षमते जनः ॥

तद्भेदमाह--आगम इत्यादिना ।

भावनिक्षेपमाह--तथोपयोग इत्यादिना । तथैव विवक्षितप्रकारेणैव उपयोगो व्यापारः
परिणामो लक्षणं यस्य स तथोक्तः आगमनो+आगमप्रभेदः इति अनुवर्त्तते भावनिक्षेप इति ।
किं चत्वार एव भेदा निक्षेपस्य ? न, इत्यादि11504 त्याह-- स निक्षेपो व्यासतोऽनन्तविकल्पः
प्रतिपत्तव्यः । कुतः ? इत्याह--तद्भेद इत्यादि यतः । एतदपि कुतः ? इत्याह--चेतनेतर
इत्यादि । पुनरपि कुतः ? इत्याह--सकल इत्यादि ।

एतदेव अनन्तरं दर्शयन्नाह--भाव इत्यादि ।

भा11505

नामं ठवणा दवि+ए त्ति
एस दव्वट्ठियस्स निक्खेवो । भावो उ पज्जवट्ठि+अस्स परूवणा एस परमत्थो ॥--सन्मति॰ १ । ६ ।

वः पर्यायार्थिकस्य शेषा द्रव्यार्थिकास्त्रयः ।

प्रस्तुतव्याक्रियार्थः क्रियन्तेतत्त्वदर्शिभिः ॥ ३ ॥

पर्यायमात्रं,...तथा द्रव्यार्थिकस्य प्रत्येतव्यः नाम...सर्वथा शुद्धस्य अशुद्धस्य
च द्रव्यस्यैवोपलब्धिः ।

भावः भावनिक्षेपः पर्यायार्थिकस्य शेषा निक्षेपाः द्रव्यार्थिक11506 काः क्रियन्ते । कति ? इत्याह--त्रयः । कुतस्तेऽभ्युपगम्यते11507 न्ते ? इत्याह--प्रस्तुत इत्यादि ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--पर्यायमात्रम् इत्यादि । राजपथीकृतमेतदनेकधा । तथा तेन
प्रकारेण द्रव्यार्थिकस्य प्रत्येतव्ये11508 व्यः निक्षेपः । कुतः ? इत्याह--नाम इत्यादि । नहि पर्याय
मात्रे तत्संभवः । न खलु द्रव्यमस्ति, अनुपलब्धेः खरविषाणवत्, तत्कथं 11509

द्रव्यार्थिकः ।

तद्वान् नयः, यस्य
नामादिनिक्षेपः स्यादिति चेत्; अत्राह--सर्वथा इत्यादि । सर्वेण प्रत्यक्षानुमानप्रकारेण बहि
रन्तःप्रकारेण भ्रान्तेतरप्रत्ययाकारणे11510 कारेण द्रव्यस्यैव उपलब्धिः । किंभूतस्य ? इत्याह—
शुद्धस्य निर्विशेषणस्य अशुद्धस्य सविशेषणस्य [p. ५७५ क ] ।

तदुपलब्धिं दर्शयन्नाह--अविकल्प11511 ल्प्य इत्यादि ।

[p. 742 ]

अविकल्प्य स्वमन्यस्मात् सत्तामात्रमचेतनात् ।

पश्यन् विजानाति द्रव्यादि मतिभेदैर्विकल्पयन् ॥ ४ ॥

स्वस्मात्...स्वप्नादौ विशेषविप्लवेऽपि सन्मात्रे विप्लवमपश्यतां शुद्धद्रव्यग्रहः ।
ज्ञाने अर्थवति सकृत् स्वार्थस्वभावप्रकाशनभ्रान्तिरपि स्यात् । भ्रान्तिज्ञानं पुनः...तन्न
तथा अवग्रहादिभिः विकल्पयन् अवश्यं स्वपरस्वभावविवेकी । तन्न...सर्वथा ।

अविकल्पा 11512 प्य अविच्छिद्य । किम् ? इत्याह--स्वम् आत्मानम् । कुतः ?
इत्याह--अन्यस्मात् । किंभूतात् ? इत्याह--अचेतन इत्यादि, सस्मान्मद् 11513 तस्मात्, यत् अविकल्पे 11514 प्य इ ति च द्रष्टव्यम् । सत्तामात्रं पश्यन् दर्शनेन विषयीकुर्वन् आत्मा
शुद्धस्य इति दर्शितम् । तथाद्वि--यस्य विशेषस्य यद्ग्रहणं तत् तत्सामान्यग्रहणपूर्वकं
यथा स्थाणुपुरुषत्वविशेषावायद्वयग्रहणं तदूर्ध्वतासामान्यग्रहणपूर्वकम्, सामान्यविशेषग्रहणं
च अवग्रहज्ञानम्, ततः तदपि तत्सामान्यग्रहणपूर्वकम् । न च सत्तातोऽपरं सामान्यम्, यतोऽन
वस्था स्यात् । नापि तद्ग्रहणं विशेषग्रहणम्; यतो हेतोर्व्यभिचारः । सः पश्यन् किं करोति ?
इति आह--विजानाति द्रव्यादि विशिष्टं द्रव्यं जानाति । कैः ? इत्याह--मतिभेदैरेव
11515 रवग्रहादिभिः । किं कुर्वन् ? विकल्पयन् व्यवस्यन् । अनेन अशुद्धस्य इति
कथितम् ।

स्वस्मादि त्या दि ना कारिकार्थमाह । ननु विषस्या11516 विशेषस्याग्रहणे कथं द्रव्यस्य
ग्रहणं त11517

विशेप-द्रव्ययोः ।

योर्भेदप्रसङ्गादिति चेत्; अत्राह--विप्लवेऽपि इत्यादि । स्वप्नादौ आदिशब्देन तैमिरि
कादिदशापरिग्रहः, तत्र, यो विशेषेषु स्वशरीरादिकृस्ट11518 कृशत्वादिभेदेषु विप्लवः अन्यथाग्रहः
तस्मिन्नपि, न केवलमविप्लवे साति11519 सति सिद्धः । कः ? इत्याह--शुद्धद्रव्यग्रहः । केषाम् ?
इत्याह--विप्लवमपश्यताम् । क्षे11520 क्व ? इत्याह--सन्मात्रे इति । एतदुक्तं भवति--यथा स्थौल्या
दिग्रहणविप्लवे स्वशरीरादिकाद्य11521 र्श्याऽग्रहणे षुतणत् 11522 ? तथा विशेषाग्रहणेऽपि सन्मात्रग्रहणमिति ।

ननु स्वप्नादौ यद्यर्थग्रहणं कथं [p. ५७५ ख ] विप्लवसंभवः यतः तन्निरासार्थं प्रमाणलक्षण
प्रणयनमिति चेत् ? अत्राह--ज्ञाने । किंभूते ? अर्थवति । सकृदेकहेलया । स्वार्थयोः
स्वार्थस्य वा स्वभावाः कार्श्यादयः तेषा प्रकाशनं तस्य भ्रान्तिरपि न केवलम् अभ्रान्तिः
स्यात् । तथाहि--अरिष्टे बाहुस्थौल्यदर्शिनः तत्कार्श्यमपश्यन्तोऽपि बाहुं पश्यन्ति, तददर्शने वा
नारिष्टदर्शनं विपरीतदर्शनाभावात्, मदीयोऽयं बाहुः अविसंवादश्च न स्यादिति । शेषं
चिन्तितमत्र ।

भवत्वेवंततः किम् ? इत्याह--भ्रान्तिज्ञानम् इत्यादि । स्वप्नेत्यादिविप्लवज्ञानं
पुनः । शेषं पूर्वं व्याख्यातम् । उपसंहरन्नाह--तन्न इत्यादि । तथा तेन भ्रान्तिज्ञानप्रकारेण
अवग्रहादिभिः विकल्पयन् वा अवस्यन् नावश्यं स्वपरस्वभावविवेकी । तन्न इत्यादि
अत्रोपसंहारः । कुतः ? इत्याह--सर्वथा इत्यादि ।

[p. 743 ]

पश्यन् स्वलक्षणमेव पश्यतीति चेत्; अत्राह--स्वतश्च इत्यादि ।

स्वतश्च कार्यतोऽर्थानां संवित्तिः सम्प्रतीयते ।

द्रव्यात्मनां वाऽशुद्धानां शुद्धानां न चान्यथा ॥ ५ ॥

न हि...प्रत्येयम् । बहिरन्तश्च...कथम् ?

स्वतः स्वरूपेण कार्यतः फलरूपेण च अर्थानां संवित्तिः संवेदनं सम्बन्धि संप्र
तीयते । किंभूतानाम् ? इत्याह--द्रव्यात्मनाम् द्रव्यस्वभावानाम् । पुनरपि किंभूतानाम् ?
अशुद्धानां शुद्धानां वा नच नैव अन्यथा अ11523

विपरीतस्वरूपाणाम् ।

न्यथात्मनां संवित्तिः संप्रतीयते । अनेन
स्वभावकार्योपलब्धि11524 ब्धिं दर्शयति ।

नहि इत्यादिना न चान्यथा इति व्याचष्टे, प्रत्येयम् इति पर्यन्तेन । शेषं विवृ
ण्वन्नाह--बहिरन्तश्च इत्यादि ।

कथमिति प्रश्ने; अवीक्ष्य इत्यादि उत्तरम् ।

अवीक्ष्य पारिमण्डल्यं स्थूलाकृतीक्षणात् ।

तथा क्षणक्षयं वार्थं वीक्षेरन् द्रव्यतत्त्वतः ॥ ६ ॥

पुद्गलानां पारिमण्डल्यादिभेदान् पश्यन्त एव तत्सामान्यमेकं स्थूलं स्वभावं प्रति
क्षणं पश्यन्ति । प्रत्यक्षबुद्धौ तथा प्रतिभासनात् तदतिक्रमे तथा तत्क्षणक्षयादिविशे
षमदृष्ट्वैव उभयत्र द्रव्यतत्त्वं पश्यन्त्येव अविशेषात् ।

अवीक्ष्य । किम् ? पारिमण्डल्यं रूपम् । कुतः ? इत्याहा11525 ह--स्थूलाकृतीक्ष
णात् कारणात् तथा क्षणक्षयं वा ऽवीक्ष्य त11526

स्थूलाकृतीक्षणादेव ।

त एव [p. ५७६ ख ] किं वीक्षेरन् ? इत्याह—
अर्थं वीक्षेरन् । केन ? इत्याह--द्रव्यतत्त्वतो द्रव्यरूपेण ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--पुद्गलानाम् इत्यादि । पुद्गलानां परमाणुरूपाणां पारि
मण्डल्यादिभेदान् पश्यन्त एव जनाः । किं कुर्वन्ति ? पश्यन्ति । किम् ? इत्याह--तद्इत्यादि ।
तेषां पुद्गलानां सामान्यमेकं स्थूलं स्वभावे 11527 वम् । कदा ? इत्याह--प्रतिक्षणम् । कुतः ?
इत्याह--प्रत्यक्षबुद्धौ इ11528

तथा प्रतिभासनात् इति ।

त्यादि । तदपि कुतः ? इत्याह--तदतिक्रम इत्यादि । तस्य तथा
प्रतिभासस्य अतिक्रम इत्यर्थः । तथा तेन प्रकारेण तेषां क्षणक्षयादिविशेषमदृष्टैव11529 ष्ट्वैव द्रव्यतत्त्वं पश्यन्त्येव । क्व ? इत्याह--उभयत्र बहिरन्तश्च । कुतः ? अविशेषात् ।

स्यान्मतम्, तत्सामान्यैकस्थूलस्वभावस्य घनादितद् 11530 व11530

यथा दूर
विरलतरुषु एकं वनमिति प्रत्ययो भ्रान्त्या भवति, यथा वा एकं घनं सघनमिति वा प्रत्ययः ।

नादिवत् बहिरन्तश्च भ्रान्तत्वेना
योगात्, अतोऽन्यदेवाद्वयं ज्ञानतत्त्वमिति; तत्राह--विज्ञानम् इत्यादि ।

विज्ञानं ग्राह्यनिर्भासवैकल्यात्मानमात्मनः ।

संविदत्स्वं कथञ्चिच्चेदात्मानं द्रव्यसाधनम् ॥ ७ ॥

[p. 744 ]

ज्ञानं ग्राह्याकारविविक्तमात्मस्वभावमननुभवत् सत्ताद्याकरमात्मनोऽनुभवत् पर्यायै
कान्तकल्पनामस्तंगमयेत् क्षणक्षयादिप्रतिभासाभावात् । तत एव स्वभावनैरात्म्यं
प्रतिपद्यमानः स्वामेव वृत्तिं स्ववाचा विडम्बयति आप्तागमविलोपात् । प्रमाणमन्तरेण
तदभावप्रतिपत्तौ भावप्रतिपत्तिरेव किन्न स्यादिति यत्किञ्चिदेतत्, प्रस्तुतेतर
कथनात् ।

विज्ञानं द्रव्यसाधनम् । किंकुर्वत् ? इत्याह--संविदत् । किम् ? इत्याह—
ग्राह्यनिर्भासवैकल्यात्मानं ग्राह्यो निर्भासो ग्राह्याकारः तस्य वैकल्यम् अभावः तदेव
आत्मा स्वभावः तम् । कस्य ? इत्याह--आत्मनः । पुनरपि किंकुर्वत् ? इत्याह--कथंचित्
सच्चेतनादिप्रकारेण स्वम् आत्मानं संविदत् । एवं मन्यते--तत्सामान्यैकस्थूलस्वभावो
बहिरिव ज्ञानस्यापि यदि नास्ति, ज्ञानं तर्हि ततः तत्त्वतो भिन्नम्, तद्भेदं च आत्मनो यदि
जानाति; तदेव न तद्भ्रान्तिः । नहि नीलज्ञानं पीताद्भिन्नम् आ11532

स्वस्वरूपम् ।

त्मानं प्रतिपद्यमानं तत्र भ्रान्तम् ।
अथ तत्स्वभावं पश्यति, स्वं च ततो भिन्नं ततोऽयमदोषः; निराकारदर्शनम्, नान्योऽनु
भाव्यो बुद्ध्यास्ति प्र॰ वा॰ २ । ३२७ इत्यादि विरोधश्च । [p. ५७६ ख ] असत इव
सतोऽपि भिन्नस्य वेदनसंभवाद् बहिरर्थसिद्धिः । तत्र च विभ्रमे; तत्र विभागप्रसाधनात् । अथ
ततो विवेकमात्मनो नावैति11533

इति चेत् ।

; अनेकान्तसिद्धिरिति ।

कारिकार्थमुपदिशति ज्ञानम् इत्यादिना । ज्ञानम् आत्मनः स्वभावम् । किंभूतम् ?
ग्राह्याकारविविक्तम् अननुभवत् सत्यता11534 सत्ताद्याकारमात्मनोऽनुभवत् । किं कुर्यात् ?
इत्याह--पर्यायैकान्त इत्यादि । इतश्च तत्कल्पनामस्तु ग11535 स्तङ्गमयेत्; इत्याह--क्षणक्षयादि ।
इ11536

प्रतिभासाभावात् ।

त्यादि । तर्हि ग्राह्याकारविविक्तं11537 क्तस्वभावमिव सत्ताद्याकारमपि आत्मनो नानुभवति इति
शून्यवादी; तत्राह--तत एव इत्यादि । तत एव अनन्तरन्यायात् स्वभावनैरात्म्यं सकल
शून्यत्वं प्रतिपद्यमानः सौगतः स्वामेव वृत्तिं स्वचेष्टितं शून्यताद्यभ्युपगमलक्षणं स्ववाचा
विडम्बयति वित्सारयति, तत्प्रतिपादकवचनाभ्युपगमे त11538

शकलशून्यताऽयोगात्, वचनस्य
सद्भावस्वीकारात् ।

दयोगात् ।

न्यायान्तरं ज्ञातुं परः पृच्छति । कथमितं11539 ति ? तं प्रत्युत्तरमाह--आप्तागम इत्यादि ।
त11540

आप्तागमविलोपः ।

द्विलोपः तत्त्वत इष्यते, संवृत्या तदभ्युपगमादिति चेत्; अत्राह--प्रमाणमन्तरेण तदभाव
प्रतिपत्तौ तेषाम् आप्तादीनाम् अभावसंवित्तौ अङ्गीक्रियमाणायां भावप्रतिपत्तिरेव आत्मादीनां
किन्न स्यात् भवेदेव इति यत्किञ्चिदेतत् न किंचिदेतत् परमतम् । कुतः ? इत्याह—
प्रस्तुतेरत11541 प्रस्तुतेतर इ11542

कथनात् इति ।

त्यादि ।

[एतदन्यत्रातिदिशन्नाह--शब्द इत्यादि ।

शब्दनिर्णययोरन्यापोहैकान्तसमाश्रयः ।

प्रतिपन्नः सौगतेन प्रतिव्यूढोऽनया दिशा ॥ ८ ॥

[p. 745 ]

न हि...पुनः...एतदपि तादृगेव । शब्दो निर्णयो वा तत्त्वाप्रत्यायनात् किं
कुर्वाणोऽन्यापोहं करोति ? प्रतिपत्रभिप्रायानुसरणेऽपि यथा अन्यापोहोऽर्थः, तथैव स्वार्थ
प्रत्यायनमविशेषात् । अन्यथा--

शब्दनिर्णययोः सम्बन्धी यः । कः ? इत्याह--अन्यापोहैकान्तसमाश्रयः ।
किंभूतः ? प्रतिपन्नः सौगतेन अङ्गीकृतः । स किम् ? इत्याह--प्रतिव्यूढो [p. ५७७ क ]
निरस्तः । केन ? इत्याह--अनया दिशा स्वामेव वृत्तिंस्ववाचा इ11543

पृ॰ ७४४ ।

त्यादिना मार्गेण ।

कारिकार्थं स्पष्टयति नहि इत्यादिना । गतार्थमेतत् । सविकल्पं तत्साधयतीति चेत्;
अत्राह--पुर11544 पुन रित्यादो11545 दि । ए तदपि तादृगेव ।

ननु यद्यपि निर्विषयो विकल्पः, तथापि अन्यापोहकरणात् व्यवहारोपयोगी इति चेत्;
अत्राह--किं कुर्वाण इत्यादि । किं कुर्वाणः न किंचित्कुर्वन् शब्दो निर्णयो वा अन्यापोहं करोति
इत्युच्यते । एवं मन्यते--यदि सः11546

शब्दो निर्णयो वा ।

तत्त्वं विषयीकरोति; तदैत भूत्वमन्यतोऽस्मात् चाक्वाद्यावृत्त
मिति11547 तदा एतत्तत्त्वमन्यतः अन्यस्माद् वाक्याद् व्यावृत्तमिति प्रतिपद्यमानः अन्यापोहं करोति
इत्युच्यते अन्यथा वचनमात्रकमिति । तदाह--तत्त्वाप्रत्यायनादिति ।

ननु परमार्थतोऽन्यापोहकरोऽप्यसौ न भवति, केवलं प्रतिपत्रभिप्रायवशादेवमुच्यते इति
चेत्; अत्राह--प्रतिपत्रभिप्राय इत्यादि । श11548

शब्दोऽनित्यः इत्यत्र ।

ब्दादेर्वस्तुनो नित्यादिव्यावृत्तिरेव अनित्यादि
शब्दनिर्णयाभ्यां क्रियते, न वस्तु विधिरूपतया विषयीक्रियते इति यः प्रतिपत्तॄणामभिप्रायः11549

तेनान्यापोहविषयाः
प्रोक्ताः सामान्यगोचराः । शब्दाश्च बुद्धयश्चैव वस्तुन्येषामसंभवात् ॥--अन्यापोहविषया आचार्येण प्रोक्ताः ।
अपोहः शब्दलिङ्गाभ्यां प्रतिपाद्यते इति ब्रुवता ।--प्र॰ वा॰, मनोरथ॰ ३ । १३३ ।

तस्यानुसरणेऽपि यथा अन्यापोहः शब्दनिर्णययोरर्थः तथैव स्वार्थप्रत्यायनं तदभिप्रायस्य
तत्राप्यविशेषात् । युक्तिवाधनमुभयत्र ।

तदनङ्गीकरण11550 णेदूषणमाह--अन्यथा इत्यादि । एवं मन्यते--अन्यापोहः पर्युदासरूपः,
प्रसज्यरूपो वा स्यात् ? प्रथमपक्षे त11551

शब्दनिर्णययोः ।

योर्वस्तुविषयत्वम् । अ11552

प्रसज्यपक्षे ।

न्यत्र; अन्यथा इत्यादि दूषणमिति ।

तदाह--निर्विकल्पात् इत्यादिना ।

निर्विकल्पात् कुतः सिद्धिः ? सिद्धिश्चेन्निर्णयात्मिका ।

सविकल्पात् कुतः सिद्धिः ? तत्त्वं चेन्नास्य गोचरः ॥ ९ ॥

जीवे अजीवे वा पर्यायतत्त्वं निक्षिपन् सौगतो न प्रत्यक्षतो निक्षेप्तुमर्हति, तद्
अनिर्णयात्मकत्वात् समारोपव्यवच्छेदकत्वाभावात् अन्यथा अतिप्रसङ्गात्
नापि विकल्पतः; तद्भावाविपयत्वात् विपक्षाविशेषाच्च । स्वलक्षणदर्शने प्रभवविकल्प
स्यापि सर्वथा मिथ्यात्वात् कुत एव भावनिक्षेपः ? तदुपेक्षिततत्त्वार्थैः यथाविकल्पप्रति
भासनं निक्षेपकरणे द्रव्यनिक्षेपोऽपि किन्न स्यात् ?

[p. 746 ]

निर्विकल्पात् प्रत्यक्षात् कुतो नैव सिद्धिः तत्त्वप्रतिपत्तिः[p. ५७७ ख ] सिद्धिश्चेद्
यदि निर्णयात्मिका सबिकल्पात् कुतः सिद्धिः तत्त्वं चेत् तस्य11553 नास्य सविक
ल्पस्य गोचर इति स्वापाविशेषप्रसङ्गः ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--पर्यायतत्त्वम् इत्यादि । जीवे अजीवे वा पर्यायतत्त्वं निक्षिपन्
योजयन् सौगतः न प्रत्यक्षतो निक्षेप्तुं योजयितुमर्हति । कुतः ? इत्याह--तद् इ11554

अनिर्णयात्मकत्वात् ।

त्यादि ।
तद् इत्यनेन प्रत्यक्षमविकल्पकं प्रत्यवमृशति । तदपि कुतः ? इत्याह--समारोप 11555

व्यवच्छेदकत्वाभावात् ।

इत्यादि ।
तदनभ्युपगमे दूषणमाह--अन्यथा 11556

अतिप्रसङ्गात् ।

इत्यादि । विकल्पतो निक्षेप्तुमर्हति इति चेत्; अत्राह—
नापि इ11557

विकल्पतः ।

त्यादि । कुतः ? इत्याह--तद्भावाविषयत्वात् पर्यायसत्ताऽगोचरत्वाद् विकल्पस्य ।
हेत्वन्तरमाह--विपक्ष इत्यादि । विपक्षो द्रव्यतत्त्वं तत्र अविशेषाच्च तस्य । अथ अनुमान
विकल्पाद्11558 ल्पो व11559

परम्परया ।

स्तुप्रतिबन्धेन प्रमाणम्, तन्निक्षेप्तुमर्हतीत्युच्यते; तत्राह-- स्वलक्षण
दर्शन इत्यादि । स्वलक्षणमात्रतत्त्वमिति यद्दर्शनं मतं तस्मिन् स्वलक्षणदर्शने अङ्गीक्रियमाणे
प्रभवविकल्पस्यापि हेतुफलनिर्णयस्यापि न केवलं तादात्म्यनिर्णयस्य सर्वथा मिथ्यात्वात् कुत
एव भावनिक्षेपः ? हेतुफलभावोऽपि विकल्पसाध्यै11560 ध्योनाविकल्पसाध्य इति मन्यते ।

स्यान्मतम्--भवतु प्रभवविकल्पः सर्वथा मिथ्या, तथापि तत एव व्यवहारं11561 रभङ्गभयात्
हेतुफलभावं प्रतिपाद्य अनुमानानुमेयव्यवहारं प्रतियन्ति सौगताः ततोऽनुमानविकल्पात् तन्निक्षेप
इति; तत्राह--तदुपेक्षित इत्यादि । स क्षणस्थायी निरंशः [p. ५७८ क ] उपेक्षितोऽवज्ञातः
तत्त्वार्थो यैः सौगतैः तैः यथाविकल्पप्रतिभासनं विकल्पप्रतिभासनानतिक्रमेण निक्षेपकरणे
द्रव्यनिक्षेपोऽपि किन्न स्यात् ? त11562

द्रव्यनिक्षेपेऽपि ।

त्रापि कल्पनया हेतुफलभावस्य अनुमानादिव्यवहारनिमित्तस्य
भावादिति भावः ।

ननु परमार्थतो निरंशं प्रतिभासाद्वैततत्त्वम् अन्यत् सर्वं मिथ्या विकल्पबुद्धेरुपप्लव
मात्रम्, तद्वशात्11563

अद्वैततत्त्वस्वीकारात् ।

पर्यायतत्त्वनिक्षेप इति चेत्; अत्राह--मिथ्या इत्यादि ।

मिथ्याविकल्पनिक्षेपे संग्रहः संश्रितो वरम् ।

सन्तानान्तरमुत्सृज्य क्षणभङ्गमनन्वयम् ॥ १० ॥

सर्वमेकात्मकं तत्त्वं केवलमविद्या आत्मनि विनिर्भासभेदादसतां जन्म दर्शयतीति
एतावता सर्वं सुस्थितम् । नहि...भेदलक्षणं । स्वयं...न चापरम् । तदशक्यः...नहि
व्यापारव्याहारादिनिर्भासज्ञानं स्वोपादानप्रकृतेर्भवितुमर्हति इति किं कारणान्तरकल्प
नया ? मिथ्यैकान्त...

मिथ्याविकल्पेन निक्षेपे पर्यायतत्त्वयोजने अभ्युपगम्यमाने संग्रहसंसृतो
11564 संग्रहः संश्रितोवरम् । किं कृत्वा ? इत्याह--क्षणभङ्गमुत्सृज्य त्यक्त्वा । किंभूतम् ?
[p. 747 ] अनन्वयं दृष्टान्तरहितम् । अथवा, द्रव्यानश्यति रहित 11565 द्रव्यान्वयविरहितं सन्तानान्तरं
च उत्सृज्य ।

कारिकां व्याचष्टे सर्वम् इत्यादिना । नीलादिसुखादिनान11566 ज्ञानं सर्वम् एकात्मकम्
एकस्वभावं तत्त्वं परमार्थरूपम् । कथं चित्रप्रतिभास इति चेत् ? अत्राह--केवलम् इत्यादि ।
अविद्या क्वंत्तीं11567 कत्रीदर्शयति । किम् ? इत्याह--जन्म् इत्यादि । किंभूतानाम् ? असताम् ।
क्व ? इत्याह--आत्मनि । कुतः ? इत्याह--निर्भासभेदात्तद्भेदमाश्रित्य इत्येवम् एतावता सर्वं
सुस्थितम् । स्यादेतत्, प्रतिभासभेदात् विरुद्धधर्माध्यासाच्च नानात्वमेव युक्तमिति कथं सर्वमेका
त्मकमिति चेत् ? अत्राह--नहि इत्यादि11568

नहि इति प्रारभ्य ।

भेदलक्षणपर्यन्तं सुगमम् । कुतः ? इत्याह स्वयम्
इत्यादि । ततोऽन्यद्भेदलक्षणमिति चेत्; अत्राह--न चापरम् इत्यादि । प्रकृतं निगमयन्नाह—
तदशक्य इत्यादि ।

ननु माभूदन्वयः, तथापि अन्यथानुपपत्त्या स11569

हेतुः ।

त्त्वादिकं क्षणभङ्गं साधयति इति चेत्;
अत्राह--नहि [p. ५७८ ख ] इत्यादि । सुगमम् । कथं सन्तानान्तरव्यसनं वादिनः प्रेक्षाकारितां
व्याहन्ति इति चेत् ? अत्राह--व्यापार इत्यादि । व्यापारव्याहारादि निर्भासज्ञानं स्वोपा
दानं11570 नप्रकृतेरविद्याप्रकृतेः भवितुमर्हति इति एवं हेतोर्वा किं कारणान्तरस्य सन्तानान्तर
लक्षणस्य कल्पनया ? कुतः ? इत्याह--मिथ्यैकान्त इत्यादि । तत्सिद्धेः सन्तानान्तरसिद्धि
रिति ।

एवं संग्रहमयान् 11571 हनयात् कुर्वतस्तन्निक्षेपमाह--विद्या इत्यादिना ।

विद्याविद्याविनिर्भासात् नित्यानित्यत्वसंभवात् ।

स्वार्थस्वरूपयोः सिद्धिः द्वयरूपेति नैगमः ॥ ११ ॥

साकल्येन नित्यक्षणिकैकान्तयोः ग्राह्यग्राहकबहिरन्तर्मुखप्रतिभास इति व्यवस्था ।
तत्र स्वसंविन्मात्रं नित्यं तावतः सर्वत्राविशेषात् । शेषं कादाचित्कम् । एतदुक्तं च--

*अभिन्नः संविदात्मार्थः भाति भेदीव सः पुनः ।

प्रतिभासादिभेदे स्वापप्रबोधादौ न भिद्यते ॥ इति ।

बोधाकारेण सर्वत्राविशेषोऽविप्रतिपत्तेः । तदभावे मिद्धादेरनुपपत्तेः अवस्थाचतु
ष्टयाभावस्तदवस्थ एव । तथा तदागन्तुभिः सुखादिनीलादिनिर्भासैः भेदिनीमिव वृत्ति
मनुभघति ।

विद्या तत्त्वज्ञानम् अविद्या विप्लवज्ञानं तयोर्विनिर्भासात् प्रतीतेः नित्या
नित्यत्वसंभवो य एकत्र तस्मात् स्वार्थस्वरूपयोः स्वस्वरूपस्य अर्थं11572 अर्थस्वरूपस्य
च सिद्धिः निष्पत्तिः निर्णीतिर्वा द्वयरूपा नित्यानित्यत्वस्वभावा इत्येवं नैगमः ।

साकल्येन इत्यादिना कारिकां व्याचष्टे--साकल्येन अनवयवेन नित्यक्षणिकैकान्तयोः
[p. 748 ] नित्यैकान्ते क्षणिकैकान्ते च अयं ग्राह्याकारो नीलादिस्थूलाद्याकारः अयं ग्राहकाकारः अयं
बहिर्मुखप्रतिभासः अयमन्तर्मुखप्रतिभासः इत्येवं व्यवस्था स्थितिः । किं कृत्वा ? इत्याह—
तत्र इत्यादि । तत्र तस्मित्तर11573 स्मिन् अनन्तरन्याये सति स्वसंविन्मात्रम् स्वशब्देन परसंविदं
निराचष्टे11574

निराकरोति ।

नित्यं कालान्तरस्थायि । कुतः ? इह11575 एतत् ? तावतः स्वसंविन्मात्रस्य सर्वत्र
स्वसन्तानसुखादौ अविशेषात् । शेषं सुखादि । किंभूतम् ? कादाचित्कम् अनित्यमेव ।
अन्यत्राप्येतदुक्तमिति दर्शयन्नाह--एतदुक्तं च इत्यादि । कथमुक्तमिति चेत् ? उच्यते—
अभिन्नोऽखण्डः । कः ? इत्याह--संविदात्मा स एवार्थः संवित्स्वभावो जीव इत्यर्थः । किम
भिन्न एव ? न, इत्याह--[p. ५७९ क ] भेदा11576 दीव भाति मनाक् भेदी प्रतिभातीत्यर्थः ।
कुतः ? इत्याह--प्रतिभासादिभेदेन आदिशब्दात् प्रयोजनादिभेदो गृह्यते । कुतोऽभिन्नम् ?
11577 न्नः ? इत्याह--स इत्यादि । सः11578

प्रतौ चतुरक्षरमितं स्थानं रिक्तमस्ति ।

संविदात्मार्थः पुनः स्वापप्रबोधादौ आदिशब्देन
जन्ममरणादिपरिग्रहः, न भिद्यते सन्तानान्तरं 11579 र वत् नाना न भवति इति । एतदेव व्याचष्टे—
बोधाकारेण चेतनारूपेण सर्वत्र स्वसुखादावविशेषो ऽभेदो ज्ञानस्य । कुतः ? इत्याह—
अविप्रतिपत्तेः इत्यादि । तदपि कुतः ? इत्याह--स्वाप इत्यादि । ननु स्वापे ज्ञानं नास्त्येव
इति चेत्; अत्राह--तदभाव इ11580

प्रतौ अष्टाक्षरमितं स्थानं रिक्तं
वर्तते ।

त्यादि । तदभावे ज्ञानस्य असति मिद्धादेः अनुपपत्तेः
इति । मिद्धो निद्रा आदिर्यस्य मूर्च्छादेः तस्यानुपपत्तेः मरणोपपत्तेः अवस्थाच11581

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिमरणलक्षणावस्थाचतुष्टय ।

तुष्टयाभावः
तदवस्था11582 स्थ एव । पुनस्तत्रैव11583

आत्मनि ।

ज्ञानोदयात् नायं प्रसङ्ग इति चेत्; न; अहेतुकोदयायोगात् ।
जाग्रज्ज्ञानहेतुकत्वं11584

प्रबोधज्ञानस्य ।

निरस्तम्, चिरविनष्टस्य11585

जाग्रज्ज्ञानस्य ।

अकारणत्वात्, इतरथा अन्त्यचित्तं पुनः तत्रैव
शरीरे चित्र11586 चित्तकारणमिति न मरणं नाम इति । अथा11587

आवेधः संस्कारः ।

वेधकर्मवशात् देहान्तरे तदारम्भक
मिष्यते; न; तद्व्यतिरेकेण कर्मणोऽभावात् । तदेव विशिष्टं कर्म इति चेत्; न; विशिष्टस्य
11588 विनष्टस्य खरविषाणोवम11589 पमस्य का विशिष्टता नाम ? स्वकाले सर्वस्यापि सत्त्वमिति न
स्वप्नादिदर्शनम् अनर्थकहेतुकं स्यात् । तथाव्यवहाराभावात् स्यादिति चेत्; इतरत्र समानम् ।
तन्न स्वप्नादौ ज्ञानाभावः ।

ननु कोऽयं मिद्धादिर्नाम ? ज्ञानाभावश्चेत्; स्वापाभावः । तदभावश्चेत्; विरुद्धो हेतुः
इति चेत्; अनुपलक्षितज्ञानभावः इति प्रतिपादितम् । त11590

स्वापादौ ज्ञानसत्त्वम् ।

दस्तित्वं सुखेनाहं सुप्तः इति
[p. ५७९ ख ] पुनर्विकल्पोदयात् पुनर्विकल्पयन् किंचित् प्र॰ वा॰ २ । १२५ इ11591

किंचिदासीन्मे कल्पनेदृशी ।
यथा विकल्पावस्थाया ऊर्ध्वं पुनर्विकल्पयन् पुमान् आसीत् मे कल्पनेदृशीति वेत्ति ।'--प्र॰ वा॰ मनोरथ॰ ।

त्यादि
वत्11592

सिद्धमिति ।

। तदनित्यातां दर्शयन्नाह--तथा इत्यादि । तेन स्वापप्रबोधादौ चैतन्यानतिशयप्रकारेण ।
तदित्यादि क्वचित् पाठः । तच्चैतन्यम् इत्यर्थः । आगन्तुभिः कादाचित्कैः सुखादिनीला
दिनिर्भासौः सुखादिभिः नीलादिनिर्भासैः तदनुभवे भेदिनीमिव वृत्तिमनुभवति ज्ञानमिति ।

[p. 749 ]

ततः किं सिद्धम् इत्याह--यथा इत्यादि ।

यथा चैतन्यभेदोऽयं भवेदागन्तुकैस्तथा ।

जातिभेदस्ततस्तत्त्वं पृथक् च नित्यात्मकम् ॥ १२ ॥

चित्रसंविदः संभाव्यनिरंशस्वभावस्य सर्वथानुपलब्धौ निरुपाख्यतैव स्यात्
अनवस्थाप्रसङ्गात् । न च तस्याः प्रतिपत्तिः प्रमाणाभावात् । तदेतेन स म्ब न्ध प री क्षा
प्रतिव्यूढा । कथं हि सम्बन्धाभावे बहिरन्तर्मुखादिप्रतिभासनियमः क्वचित् प्रतीयेत ?
नहि...कुतः ग्राह्याद्याकारणां स्वभावभेदः तदेकत्वहानेः इति नामस्थापनाद्रव्यभेदात्
निक्षेपस्तत्रैव ।

यथा चैतन्यस्य भेदोऽयं नानात्वमिदं भवेत् । कैः ? इत्याह--आगन्तुकैः
अनन्तरोक्तैः तथा जातिभेदः सन्ताननानात्वं ततः तत्त्वं नित्यात्मकम् । संकरः स्यादिति
चेत्; अत्राह--पृथक् परस्परं भिन्नं च अनेन सर्वस्योभयरूपत्वे प्र॰ वा॰ ३ । १८१
11593

तद्विशेषनिराकृतेः । चोदितो दधि खादेति किमुष्ट्रं नाभिधावति ॥ इति शेषः ।

इत्यादि निरस्तम् ।

कारिकां विवृण्वन्नाह--चित्र इत्यादि । ननु चित्रता एकस्याः संविदोऽपि नेष्यते किं
स्यात् सा चित्रतैकस्याम् प्र॰ वा॰ २ । २१० 11594

न स्यात्तस्यां
मतावपि । यदीदं स्वयमर्थेभ्यो रोचते तत्र के वयम् ॥ इति शेषः ।

इत्यादि वचनात्, केवलं सा निरंशापि
सांशेव भाति इति चेत्; अत्राह--संभाव्य इत्यादि । संभाव्यः संविदो यः निरंशः स्वेभावः
तस्य सर्वथा प्रत्यक्षानुमानप्रकारेण अनुपलब्धौ सत्यमनुपलब्धस्वभावस्य सभेदस्य तथा
विरोधप्रकारेण संभावनायाम् निरुपाख्यतैव नैरात्म्यमेव स्यात् । कुतः ? इत्याह--अनवस्था
प्रसङ्गात् । क्वचित्तत्त्वे अवस्थितेरभावानुषङ्गात् मायामरीचिप्रभृतिप्रतिभासवदसत्त्वेऽप्य
दोषः प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । २११ इति वचनात् इष्यते एव तदिति चेत्; अत्राह--न च
इत्यादि । नैव तस्याः निरुपाख्यतायाः प्रतिपत्तिः । [p. ५८० क ] कुतः ? इत्याह--प्रमाणाभावात् ।
स्वसंवेदनाध्यक्षं तत्र प्रमाणमित्येके । विवत्तदेकम् 11595 ? इत्यपरे । तथा च किं जातम् ? इत्याह—
तदेतेन इत्यादि । तेन एतेन संविद एकस्याः चित्रतापादनेन च सं ब न्ध प री क्षा11596

एतन्नामकं प्रकरणं धर्मकीर्तिकृतम् ।
इयं प्रमेयकमलमार्तण्डे पृ७ ५०९ संपूर्णा समुद्धृता ।

सम्बन्ध
निराक्रिया ध र्म की र्त्ति सम्बन्धिनी प्रतिव्यूढा । कुतः ? इत्याह--कथं हिर्यस्मात् सम्बन्धाभावे
बहिरन्तर्मुखादिप्रतिभासनियमो ग्राह्यग्राहकसंवेदनाकाराणां नियमः नियतज्ञानायत्तता क्वचित्
प्रतीयेत ? तादात्म्यान्नियम इति चेत्; अत्राह--नहि इत्यादि । कुतः स्वभावभेदो ग्राह्याद्या
काराणाम् । तथापि तादात्म्यैकान्ते दूषणमाह--तदेकत्व इत्यादि । तत्तस्मात् एकत्वहानेः
कारणात् इत्येवं निक्षेपः । कुतः ? इत्याह--तत्रैव निगमनिक्षेप एव नामस्थापनाद्रव्यभेदात् ।

व्यवहारनयनिक्षेपं दर्शयन्नाह--

11597

व्यवहारः प्रवर्तते इति सम्बन्धः ।

[p. 750 ]

स्याच्चेतनादिनिक्षेपे व्यवहारैर्विना जगत् ।

सर्वथार्थक्रियाऽयोगो नित्यत्वे च क्षणक्षये ॥ १३ ॥

क्षणिकाक्षणिकयोः अन्योऽन्यापेक्षायां व्यवहारः प्रवर्तते ।

स्याद् भवेद् व्यवहारैः विना जगत् । कस्मिन् ? इत्याह--नित्यत्वे क्षणक्षये
च चेतनादिनिक्षेपे क्रियमाणे । कुतः ? इत्याह--सर्वथा क्रमयौगपद्यप्रकारेण अर्थक्रियाऽ
योगो नित्यत्वे क्षणक्षये च इति सम्बन्धः ।

कारिकार्थमुपदर्शयन्नाह--क्षणिक इत्यादि । कस्याम् ? इत्याह--परस्पर इत्यादि । क्षणिका
क्षणिकयोः अन्योऽन्यापेक्षायां सत्याम् ।

कथं तर्हि व्यवहारनिक्षेपः प्रवर्त्तते ? इत्याह--जीवादि इत्यादि ।

जीवादिभेदमाश्रित्य तत्पर्यायांश्च निक्षिपन् ।

प्रसिद्धं हि व्यवहारस्य मिथ्यात्वं भेदसंश्रितम् ॥ १४ ॥

द्रव्यपर्याययोर्भेदैकान्तमवलम्ब्यापि द्रव्यस्य पर्यायात्मता अङ्गीकर्त्तव्या । अन्यथा
अभावाविशेषात् । तथा च किं पृथक् पर्यायकल्पनया ? तावता यतो व्यवहारसिद्धिः
इति व्यवहारनयस्तथैव विनिक्षिपेत् ।

जीव आदिर्यस्य पुद्गलादेः स तथोक्तः तस्य भेदं नानात्वम् आश्रित्य तत्पर्या
यांश्च जीवादिपर्यायांश्च आश्रित्य निक्षिपन् जीवादीन्यपा11598 न् पर्यायेषु पर्यायान् [p. ५८० ख ]
जीवादौ योजयन् व्यवहारः प्रवर्त्तते इत्युपस्कारः । कुतः ? इत्याह--प्रसिद्धंहि यस्मात्
मिथ्यात्वं व्यवहारस्य भेदसंश्रितं द्रव्यपर्यायनानात्वाश्रितम् ।

कारिकार्थं कथयति द्रव्या 11599 व्येत्यादिना । द्रव्यपर्याययोः भेदैकान्तमवलम्ब्यापि
वैशेषिकादिभिः द्रव्यस्य आत्मादेः पर्यात्मता अपरापरकार्योत्पादकापरसामर्थ्यपरिणामात्मता
अङ्गीकर्त्तव्या । कुतः ? इत्याह--अन्यथा इत्यादि । अन्यथा तदनङ्गीकरणप्रकारेण अभावा
विशेषात् शशविषाणाद्यविशेषात् द्रव्यस्य सा अङ्गीकर्त्तव्या इति । तदङ्गीकरणमस्तु इति चेत्;
अत्राह--तथा च तदङ्गीकरणप्रकारेण च किं पृथक् पर्यायकल्पनया ? कुतः ? इत्याह—
तावता तत्सामर्थ्यपरिणाममात्रेण व्यवहारसिद्धिर्यतः इति एवं व्यवहारनयः । तथैव
तनैव प्रकारेण विनिक्षेपे11600 विनिक्षिपेत् द्रव्यपर्यायान् इत्यध्याहारः ।

शब्दादिनयानां निक्षेपं दर्शयन्नाह--काल11601

तुलना--कालकारकलिङ्गानां भेदाच्छब्दोऽर्थभेदकृत् । अभिरूढस्तु पर्यायैरित्थम्भूतः क्रियाश्रयः
॥ ४४ ॥ कालभेदात् तावदभूत् भवति भविष्यति इति, कारकभेदात् करोति क्रियते इत्यादि, लिङ्गभेदात्
देवदत्तो देवदत्ता इति, तथा पर्यायभेदात् इन्द्रः शक्रः पुरन्दर इति तथैतौ शब्दसमभिरूढौ । क्रियाश्रय
एवम्भूतः, कुर्वत एव कारकत्वम् ।--लघी॰ स्ववृ॰ श्लो॰ ४४ ।

इत्यादि । व्याख्यातार्थमेतत् ।

[p. 751 ]

काल... ... ...।

... ... ...॥ १५ ॥

न केवलम् । लिङ्गभेदाद् वस्तुस्वभावभेदे धिषणा...न केवलं लिङ्ग...यथा
इन्द्रः । इत्थम्भूतस्य...तदेवम्...

न केवलम् इत्यादिना कारिकार्थमाह । लिङ्गभेदाद् वस्तुस्वभावभेदे उदाहरणमाह—
धिषणा इत्यादि ।

समभिरूढं दर्शयति । न केवलं लिङ्ग इत्यादिना । यथा इन्द्रः इत्यादि 11602

उदाहरणम् ।

निदर्शनम्
अत्रैव । इत्थम्भूतस्य इत्यादिना । शास्त्रार्थमुपसंहरन्नाह--तदेवम् इत्यादि ।

शास्त्रान्ते मङ्गलमाह--जीयात् इत्यादि ।

जीयात्... ... ...

... ... ...

... ... ...

... ... ...॥ १६ ॥

इति सि द्धि वि नि श्च य टी का याम् अ न न्त वी र्य विरचितायां
निक्षेपसिद्धिः द्वादशमः प्रस्तावः समाप्तमिति 11603 प्त इति ॥ छ ॥

स मा प्तो ऽ यं ग्र न्थः

Notes

1 | लेशेन । Return
2 | अनन्तशक्तियुक्तोऽपि, पक्षे ग्रन्थकारः । Return
3 | वाक्यम् । Return
4 | स्पष्टम् । Return
5 | स्वैरं Return
6 | बौद्धाचार्यः । Return
7 | अकलङ्कदेवः । Return
8 | प्रतिभासाद्वैतवादी प्रज्ञाकरः प्राह । Return

9

प्रतिभासाद्वैतमेव ।
परमार्थतः तदद्वैतावबोधादेव प्रमाणं भगवानपि न सर्वार्थपरिज्ञानतः । सर्वार्थपरिज्ञानं तु लोक
व्यवहारेण सांवृतमेव । तथा चोक्तम्--अद्वयं यानमुत्तमम् ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ २ । ७ ।

Return

10

तुलना—
पूर्वाकारपरित्यागाऽजहद्वृत्तोत्तराकारान्वयप्रत्ययविषयस्योपादानत्वप्रतीतेः ।--अष्टस॰ पृ॰ ६५ ।
परापरस्वभावपरिहारावाप्तिस्थितिलक्षणोऽर्थः--प्रमाणसं॰ पृ॰ १२३ ।

Return

11 | पूर्वपर्याय Return
12 | वर्धमानशब्दस्य । Return
13 | ष्या Return
14 | मि Return
15 | विषयी स्याद्वादो वाचकत्वात् विषयश्च अनेकान्तः तद्वाच्य त्वात् । Return
16 | अनेकान्ते । Return
17 | श Return
18 | चर्मलोचनाः । Return
19 | व Return
20 | तमसः Return
21 | निर्विकल्पकदर्शनविषयभूते । Return

22

बुद्ध्या ।
उदधिश्च स्तम्भादयश्च तेषां भागानाम् । तुलना--अथ नानात्वे बुद्धीनां प्रतिपरमाणु तावत्यो बुद्धय
इति परमाणुग्रहणप्रसङ्गोऽनेकप्रतिपत्त्यप्रसङ्गश्च परस्परमप्रतिपत्तेरभावात् 22 ? च खलु स्वसंविदितानां
नानात्वप्रतिपत्तिः सन्तानान्तरस्यापि प्रतिभासप्रसङ्गात्... ...--प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । ११ । नन्वेवं
नीलवेदनस्यापि प्रतिपरमाणु भेदात् नीलाणुसंवेदनैः परस्परं भिन्नैः भवितव्यं...--अष्टस॰ पृ॰ ७७ ।
तथाहि नीले प्रवृत्तं ज्ञानं पीतादौ न प्रवर्तते इति पीतादेः सन्तानान्तरवदभावः । पीतादौ च प्रवृत्तं तन्नीले
न प्रवर्तते इत्यस्याप्यभावस्तद्वत् । नीलकुवलयसूक्ष्मांशे च प्रवृत्तिमज्ज्ञानं नेतरांशनिरीक्षणे क्षममिति
तंदशानामप्यभावः संविदितांशस्य चावशिष्टस्य स्वयमनंशस्याप्रतिभासनात् सर्वाभावः ।--प्रमेयक॰
पृ॰ ९७ ।

Return

22 | ? Return
24 | द् Return
25 | त्यन्त्याः Return
26 | परमाणूनाम् । Return
27 | एकपरमाणोः । Return
28 | निरंशस्य प्रतिभासाभावात् स्वयमभावः । Return

29

यद् यथा भासते ज्ञानं तत्तथैवानुभूयते ।--प्र॰ वा॰ ३ । २२२ । तुलना--तथा यद् यथा
वभासते तत् तथैव सत् इत्यभ्युपगन्तव्यं यथा नीलकुवलयं नीलतयावभासमानं तेनैव रूपेण सत्,
क्षणपरिगतेनैव रूपेण अवभासन्ते च सर्वे भावाः इत्यनुमानतोऽपि । 29 पूर्वपक्षे--न्यायकुमु॰ पृ॰ ३७८ ।

Return

29 | पूर्वपक्षे Return
31 | तुलना--तथाहि--यदवभासते तज्ज्ञानमेव यथा सुखादि, अवभासन्ते च भावा इति । 31 पूर्वपक्षे— न्यायकुमु॰ पृ॰ ११७ । प्रमेयक॰ पृ॰ ८३ । युक्त्यनु॰ टी॰ पृ॰ ४५ Return
31 | पूर्वपक्षे Return

33

न परलोको नेहलोको न परलोक
बाधनं 33 --साधनं--पाठान्तरम् न सन्देहो न महाभूतपरिणतिरित्यादि विज्ञप्तिमात्रकमेव । अथापि व्यव
हारादेतत्; एवं परलोकोऽपीति । यद्यद्वैतेन तोषोऽस्ति मुक्त एवासि सर्वथा । वर्तते व्यवहारश्चेत् परलोकोऽपि
चिन्त्यताम् ॥ ३९८ ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ५७ ।

Return

33 | --साधनं--पाठान्तरम् Return

35

भावा येन निरूप्यन्ते तद्रूपं नास्ति तत्त्वतः ।
यस्मादेकमनेकञ्च रूपं तेषां न विद्यते ॥--प्र॰ वा॰ ३ । ४६० । यदेकानेकस्वभावं न भवति न तत्परमार्थ
सत् यथा व्योमकमलम् एकानेकस्वभावं च न भवति विज्ञानम् ।--तर्कभा॰ मो॰ पृ॰ ३८ ।

Return

36 | भासोऽशून्य Return
37 | त्र । अथ Return
38 | तच्छून्यमिष्यते । Return
39 | नीलाद्याकाराणाम् । Return
40 | कथमुक्तं Return
41 | व्यवहारेण । Return
42 | परलोकाद्यपि । Return
43 | नान्योऽन्यं Return
44 | क्तं Return
45 | स्वरूपस्य । Return
46 | स्वरूपेण । Return
47 | सांख्याभिमत । Return
48 | अन्येषां प्रकृतिपुरुषादीनाम् । Return
49 | तेषां प्रकृतिपुरुषा दीनामभावः । Return
50 | चेत्; । Return
51 | दर्शननिवृत्तिः । Return
52 | प्रकृत्यादिविविक्तता । Return
53 | नीलादेः । Return
54 | पी Return
55 | पीतादिविविक्तता । Return
56 | स्वसंवेदनमपि । Return
57 | ग Return
58 | अभावप्रसङ्गः । Return
59 | प्रज्ञाकरगुप्तः प्राह । Return
60 | नील मात्रमपि । Return
61 | शक्यविवेचनं चित्रमनेकमशक्यविवेचनाश्च बुद्धेर्नीलादयः...--प्र॰ वार्तिकाल॰ । Return
62 | संसारमुक्तावस्थाव्यापी एक आत्मा सिद्ध इत्यर्थः । Return
63 | र्थम् Return
64 | मीमांसकः प्राह । Return

65

नरः कोऽप्यस्ति
सर्वज्ञः स तु सर्वज्ञ इत्यपि । साधनं यत्प्रयुज्येत प्रतिज्ञामात्रमेव तत् ॥ श्लोकोऽयं कुमारिलनाम्ना
तत्त्वसंग्रहे पृ॰ ८४१ किञ्चित् पाठभेदेन वर्तते । द्रष्टव्यम्--न्यायावता॰ वा॰ वृ॰ पृ॰ ५५ ।

Return

66 | धर्मः सर्वज्ञत्वम् । Return
67 | सर्वज्ञत्वाधारस्य आत्मनः सत्त्वम् । Return
68 | अपौरुषेयेण । Return
69 | प्रति पादितम् । Return
70 | दन्यैव⁷⁰ भिन्नैव । Return
70 | भिन्नैव । Return
72 | सिद्धिः । Return
73 | निश्चयस्य । Return
74 | तुलना--प्रामाण्यं तु स्वतःसिद्धमभ्यासात् परतोऽन्यथा ।--प्रमाणप॰ पृ॰ ६३ । परीक्षामु॰ १ । १३ । Return
75 | तुलना--चतुर्विधा चात्र विप्रतिपत्तिः संख्यालक्षणगोचरफलविषया ।--न्यायबि॰ १ । २ । प्रमाणसमु॰ टी॰ पृ॰ ४ । Return
76 | ग्रन्थे । Return
77 | प्रमाण एव । Return
78 | उपयोगौ श्रुस्य द्वौ स्याद्वादनयसंज्ञितौ । स्याद्वादः सकलादेशो नयो विकलसंकथा ॥ अनेकान्तात्मकार्थकथनं स्याद्वादः...प्रमाणं स्याद्वादः ।--लघी॰ स्व॰ श्लो॰ ६२ । Return
79 | मः Return
80 | नयस्य । Return
81 | प्रमाणभेदत्व । Return
82 | ये Return
83 | णे Return
84 | सकलादेशे एव । Return
85 | आदिपदेन लघीयस्त्रयन्यायविनिश्चयौ ग्राह्यौ । तथाहि--प्रत्यक्षं विशदं ज्ञानं मुख्यसंव्य वहारतः । परोक्षं शेषविज्ञानं प्रमाणे इति संग्रहः ॥--लघी॰ श्लो॰ ३ । न्यायवि॰ श्लो॰ ४६९ । Return
86 | प्रमाणेन । Return
87 | प्रमाणसंग्रहादौ । Return
88 | कैश्चित्कृतं व्याख्यानम् । Return
89 | युक्तम् । Return

90

सिद्धार्थं सिद्धसम्बन्धं
श्रोता श्रोतुं प्रवर्तते । शास्त्रादौ तेन वक्तव्यः सम्बन्धः सप्रयोजनः ॥ यावत्प्रयोजनेनास्य सम्बन्धो नाभि
धीयते । असम्बद्धप्रलापित्वात् भवेत्तावदसङ्गतिः ॥ तस्माद् व्याख्याङ्गमिच्छद्भिः सहेतुः सप्रयोजनः । शास्त्राव
तारसम्बन्धो वाच्यो नान्योऽस्ति निष्फलः ॥--मी॰ श्लो॰ प्रतिज्ञासू॰ श्लो॰ १७, २०, २५ । सम्बन्धाद्यनु
बन्धचतुष्टयस्य व्यस्तसमस्तरूपेण चर्चा निन्नलिखितग्रन्थेषु द्रष्टव्या--माध्यमिकवृ॰ पृ॰ ३ । हेतुबि॰ टी॰
पृ॰ १ । न्यायबि॰ टी॰ पृ॰ ५ । बोधिचर्या॰ पं॰ पृ॰ ५ । वादन्यायटी॰ पृ॰ १ । तत्त्वसं॰ पं॰ पृ॰ २ ।
सम्बन्धवा॰ पृ॰ ७ । मा॰ गौडपा॰ शा॰ भा॰ पृ॰ ४ । न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ ४ । न्यायम॰
पृ॰ ६ । त॰ । श्लो॰ पृ॰ ३ । न्यायकुमु॰ पृ॰ २० । प्रमेयक॰ पृ॰ २ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २६९ ।
शास्त्रदी॰ पृ॰ ४ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १४ । जैनतर्कवा॰ पृ॰ ११ । रत्नाकराव॰ पृ॰ ५ ।

Return

91

अनुक्तेषु तु
प्रतिपत्तृभिः निष्प्रयोजनमभिधेयं संभाव्येतास्य प्रकरणस्य काकदन्तपरीक्षाया इव । अशक्यानुष्ठानं वा ज्वर
हरतक्षकचूडारत्नालङ्कारोपदेशवत्, अनभिमतं वा प्रयोजनं मातृविवाहक्रमोपदेशवत् ।--न्यायबि॰ टी॰
पृ॰ १४ ।

Return

92 | तथा च दशदाडिमादि Return
93 | तस्मात् प्रयोजनरहितं वाक्यं तदर्थो वा न तत् प्रेक्षावता आरभ्यते कर्तुं प्रतिपादयितुं वा, तद्यथा दशदाडिमादिवाक्यम् ।--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ २ । Return
94 | तुलना--प्रमेयसिद्धिः प्रमाणाद्धि--सांख्य का॰ ४ । उक्तं च प्रमाणाधीनो हि प्रमेयाधिगमः--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३४० । Return
95 | ण Return

96

तस्मात् श्रोतृ
जनप्रवृत्त्यर्थः प्रयोजनादिवाक्योपन्यासः इति स्थितम् ।--तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ ६ । तच्च श्रोतृजनप्रवृत्त्य
र्थमिति केचित्--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ १ । तच्च श्रोतृप्रवृत्त्यर्थमिति कश्चित् न्यायावता॰ वा॰ वृ॰
पृ॰ १ ।

Return

97 | संशयेनापि प्रवृत्तिदर्शनात् यथा कृषीवलादीनाम्--तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ ६ । Return

98

धर्मोत्तरादयः । अश्रुते प्रकरणे कथितान्यपि न निश्चीयन्ते । उक्तेषु त्वप्रमाणकेष्वप्यभिधेयादिषु
संशय उत्पद्यते । संशयाच्च प्रवर्तन्ते । अर्थसंशयोऽपि हि प्रवृत्त्यङ्गं प्रेक्षावताम् ।--न्यायबि॰ टी॰ पृ॰ २ ।
आदिवाक्यादेव श्रोतुः शास्त्रप्रयोजनपरिज्ञानमर्थसंशयाच्च श्रवणे प्रवृत्तिः ।--न्यायम॰ पृ॰ ६ ।

Return

99 | उपेयार्थितया सर्वः प्रवर्तननिवर्तने । करोति पुरुषस्तस्य सन्देहश्चेत् कथं प्रमा ॥... ...तत उपायनिश्चये सति कृषीवलादिवत् प्रामाणिकाः प्रवर्त्तन्ताम् ।"--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २६ । Return

100

तुलना--श्रद्धाकुतूहलो
त्पादनार्थं तदित्येके; तदप्यनेनैव निरस्तम्; तस्य प्रमाणत्वाप्रमाणत्वपक्षयोस्तदुत्पादकत्वाऽयोगात् ।
--त॰ श्लो॰ पृ॰ ४ ।

Return

101

तुलना--यच्च श्रोतुः प्रवृत्त्यङ्गं श्रद्धाद्युत्पादनं बुद्धैः । व्यावर्णितमसन्दिग्धमादि
वाक्यप्रयोजनम् ॥ तदप्याप्तोक्तितश्चेत्स्यात् वाक्यमेतद् वृथा भवेत् । आप्ताज्ञयैव श्रद्धादेः संभवादादि
वाक्यवत् ॥ अन्यथा ह्यादिवाक्येऽपि श्रद्धाद्युत्पत्तिकारणम् । वाक्यान्तरं प्रतीक्ष्यं स्यादनवस्थानदुःखदम् ॥
अनाप्तवचनत्वेऽस्य बालोन्मत्तादिवाक्यवत् । श्रद्धाकुतूहलोत्पत्तिरतः संभाव्यते कथम् ॥--न्यायवि॰ वि॰
प्र॰ पृ॰ ५५ ।

Return

102 | तन्न; Return

103

तुलना--स चायं शास्त्रार्थसंग्रहोऽनूद्यते नापूर्वो विधीयते इति ।--न्यायभा॰ ४ । २ । १ ।
अत एव शास्त्रार्थप्रतिज्ञाप्रतिपादनपरः आदिवाक्योपन्यासः इत्याद्यपि प्रतिक्षिप्तम्--सन्मति॰ टी॰ पृ॰
१७२ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १९ ।

Return

104 | अस्मात् खलु अर्था आदाय आदाय व्याख्यायन्ते ।--हेतुबि॰ टीकालो॰ पृ॰ २४३ । Return
105 | स्थानादर्था Return
106 | श्च Return
107 | कथञ्चित्तदिति Return
108 | चापदिश्यते Return
109 | कथञ्चित्तादात्म्ये । Return
110 | घटो Return
111 | उपचारः । Return
112 | मतप्रति Return

113

नैयायिकादीनाम् । अक्षस्य अक्षस्य
प्रतिविषयं वृत्तिः प्रत्यक्षम् । वृत्तिस्तु सन्निकर्षो ज्ञानं वा । यदा सन्निकर्षः तदा ज्ञानं प्रमितिः, वदा
ज्ञानं तदा हानोपादानबुद्धयः फलम् ।--न्यायभा॰ १ । १ । ३ । इन्द्रियार्थसन्निकर्षस्य करणभावान्नाऽकरणा
प्रमाणोत्पत्तिः ।--न्यायवा॰ पृ॰ ६ ।

Return

114 | सन्निकर्षादेरज्ञानस्य प्रामाण्यमनुपपन्नमर्थान्तरवत्--लघी॰ स्व॰ १ । ३ । ज्ञानं प्रमाणं नाज्ञानमिन्द्रियार्थसन्निकर्षादि ।--प्र॰ वा॰ मनोरथ॰ पृ॰ ३ । Return

115

तस्मात् कर्तृकर्मव्यतिरिक्तमव्यभि
चारादिविशेषणकार्थप्रमाजनकं कारकं करणमुच्यते, तदेव च तृतीयया व्यपदिशन्ति दीपेन पश्यामि चक्षुषा
निरीक्षे लिङ्गेन बुध्ये शब्देन जानामि मनसा निश्चिनोमि इति ।--न्यायम॰ पृ॰ १४ ।

Return

116 | तज् Return
117 | जैनं प्रति । Return
118 | आलोकोऽपि न कारणं परिच्छेद्यत्वादर्थवत् ।--लघी॰ स्व॰ श्लो॰ ५५ । परीक्षामु॰ २ । ६ । प्रमाणमी॰ १ । १ । २५ । Return
119 | प्रदीपितोऽयं घट इत्याकारकविज्ञाने । Return
120 | प्रदीपस्य । Return
121 | चेन्न इति पदं व्यर्थमत्र । Return
122 | ईश्वरज्ञानेन । Return
123 | विषयपरिच्छेदायोगात् । Return
124 | ईश्वरज्ञानेन । Return
125 | समसमय वर्तिनां कार्यकारणभावाऽभावात् । Return
126 | तुलना--सदसद्वर्गः कस्यचिदेकज्ञानालम्बनोऽनेकत्वात् पञ्चाङ्गुलवत् इत्यत्र... ..."--प्रमेयक॰ पृ॰ १४२ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४७७ । Return
127 | सहभाविनामपि । Return
128 | ईश्वरज्ञानेन । Return
129 | खरविषाणादीनाम् । Return
130 | प्रदीपाभावेऽपि । Return
131 | त्प्राणिवि Return
132 | मार्जारादीनाम् । Return
133 | प्रदीपाद्यभावेऽपि । Return
134 | नहि तमः चक्षुर्ज्ञानप्रतिषेघकं तमोविज्ञानाभावप्रङ्गात् ।--लघी॰ स्व॰ श्लो॰ ५६ । Return

135

तमसो निष्पत्त्यनभिकॢप्तेः । रूपवत्त्वेन हि तमो द्रव्यं स्यात्, तच्चानेकद्रव्यारब्धं सच्चाक्षुषं
भवेत् । न च द्रव्याणि सन्ति, सन्ति चेद्दिवाप्यारभेरन् अन्धानामिव नीलिमाभिमानः नभस एवेत्युक्तम् ।
--प्रक॰ प॰ पृ॰ १४३ । तन्त्रह॰ पृ॰ २१ । आलोकज्ञानाभावस्तम इति प्रभाकराः परिभावयन्ति ।
प्रम॰ सेतु॰ पृ॰ ४२ । न्यायकुमु॰ पृ॰ ६६३ ।

Return

136 | रूपज्ञानम् । Return
137 | चक्षुः । Return
138 | ततः सुभाषि तम्--इन्द्रियमनसी कारणं विज्ञानस्य अर्थो विषयः ।--लघी॰ स्व॰ श्लो॰ ५४ । Return
139 | अतीन्द्रियप्रत्यक्षं पुनः व्यवसायात्मकं स्फुटमवितथमतीन्द्रियमव्यवधानं लोकोत्तरमात्मार्थविषयम् ।--लघी॰ स्व॰ श्लो॰ ६१ । Return
140 | प्रदीपादिज्ञानहेतुः । Return
141 | घटस्यापि । Return
142 | म्भात् Return
143 | तमोऽपि । Return

144

तच्च तैजसं रूपादिषु मध्ये निय
भेन रूपव्यञ्जकत्वात् । यद्यत् रूपादिषु मध्ये नियमेन रूपव्यञ्जकं तत्तैजसं यथा प्रदीपम्, तथा च रूपादिषु
मध्ये नियमेन रूपव्यञ्जकं चक्षुः तस्मात्तैजसमिति ।--प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २५६ । तैजसत्वं तु तस्य रूपादिषु
मध्ये नियमेन रूपस्यैवाभिव्यञ्जकत्वात् प्रदीपवत् ।--प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ४० । प्रश॰ किरणा॰ पृ॰ ७३ ।
वैशे॰ उप॰ पृ॰ १२८ ।

Return

145 | ज्ञानत्वेन । Return
146 | तेषामिन्द्रियाणां ज्ञानहेतुत्वेऽपि । Return
147 | विगतचेतनत्वात्, अचेतनत्वादित्यर्थः । Return
148 | धार्थः Return
149 | क्षणिकत्वस्यापि । Return
150 | प्रत्यक्षादेव । Return
151 | नीलादौ । Return
152 | समारोपाऽव्यव च्छेदकत्वात् । Return
153 | चित्तमर्थमात्रग्राहि, चैत्ता विशेषावस्थाग्राहिणः सुखादयः... ...नास्ति सा काचित् चित्तावस्था यस्यामात्मनः संवेदनं प्रत्यक्षं न स्यात् ।--न्यायबि॰ टी॰ पृ॰ ६४ । Return
154 | समारोपव्यवच्छेदाभावात् Return
155 | अभ्यासावस्था । Return
156 | अनुमानम् । Return
157 | भागा Return
158 | आत्मादेः । Return
159 | ने Return
160 | ला Return
161 | नित्यत्वादिसमारोपः । Return
162 | अर्थरूपे अनुमानस्य । Return
163 | अनुमानम् । Return
164 | बौद्धस्य । Return
165 | समारोपव्यवच्छेदम् । Return
166 | इच्छता Return
167 | नाशस्य निर्हेतुकत्वस्वीकरात् । Return
168 | समारोपक्षणस्य । Return
169 | समारोपस्य । Return
170 | शु Return
171 | शुक्त्यादि विकल्पः । Return
172 | नात् Return
173 | इन्द्रियमानसस्वसंवेदनयोगिप्रत्यक्षलक्षणम् । Return
174 | दर्शनेना Return
175 | देर्नि Return
176 | दर्शनेन । Return
177 | नीलादौ । Return
178 | सर इतः Return
179 | यस्मिन् नीलाद्यंशे । Return
180 | विकल्पबुद्धिम् । Return

181

निर्विकल्पस्य ।
उद्धृतोऽयम्--प्रमेयक॰ पृ॰ ३५ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५१२ । न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ ५२३ ।
शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ १५१ ।

Return

182 | तस्मादध्यवसायं कुर्वदेव प्रत्यक्षं प्रमाणं भवति ।--न्यायबि॰ टी॰ १ । २१ । Return

183

प्रत्यक्षं सन्निहितरूपादिमात्रग्राहि विकल्पान्तरेणैकत्वाध्यवसाये सति प्रवर्तकम्--प्र॰ वार्ति
काल॰ पृ॰ २१६ । तुलना--अविकल्पमपि ज्ञानं विकल्पोत्पत्तिशक्तिमत् । निःशेपव्यवहाराङ्गं तद्द्वारेण भव
त्यतः ॥--तत्त्वसं॰ श्लो॰ १३०६ ।

Return

184 | प्रमाणम् । Return
185 | विकल्पस्यैव । Return
186 | यत्र भाविगतिस्तत्रानुमानं मानमिष्यते । वर्तमानेऽतिमात्रेण वृत्तावध्यक्षमानता ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २१८ । Return
187 | जम Return
188 | प्रमाणम् । Return
189 | न Return
190 | सो Return
191 | अभ्यासे । Return
192 | कल्पनया । प्रमाणमन्तरेण प्रतीत्यभिमानमात्रं संवृतिः--प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । ५ । असद्रूपपदार्थालम्बना हि संवृतिः तत्त्वसंवरणात् ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २०३ । Return
193 | दनु Return
194 | अनुभवपूर्वक त्वात् । Return
195 | संवृतिविकल्पस्य । Return
196 | कदाऽनुमा न Return
197 | णेव Return
198 | अभेदसंभवात् Return
199 | रच Return
200 | निर्विकल्पकम् । Return
201 | अथवेत्थमिदम् Return
202 | बाध्यमानत्वायोगात् । Return
203 | प्रमाणं Return
204 | बुद्धिमात्रम् । Return

205
मा205

अनुमा--अनुमानं प्रमाणं
न स्यादित्यर्थः ।

न Return

205 | अनुमा--अनुमानं प्रमाणं न स्यादित्यर्थः । Return
207 | बौद्धस्य । Return
208 | एकस्मिन् प्रमेये अनेकप्रमाणानां प्रवृत्त्यनभ्युपगमात् । Return
209 | न्तं Return
210 | प्रमाणम् । Return
211 | प्रमाणम् । Return
212 | निर्णीतिजनकत्वात् । उपलब्धिहेतुश्च प्रमाणम्--न्यायभा॰ २ । १ । ११ । Return
213 | सन्नि कर्पादि । Return
214 | परनिरपेक्षा । Return
215 | निर्णीत्यभावे । Return
216 | सन्निकर्षादिसद्भावेऽपि । Return
217 | सिद्ध्यभावात् । Return
218 | स्यादिति सम्बन्धः । Return
219 | चक्षुःसंयुक्ते घटे रसस्यापि समवायात् । Return
220 | प्तः Return

221

परमार्थश्चाद्वैतरूपता, तत्प्रकाशनमेव प्रमाणम् । तथा च प्रत्ययादिस्वरूपस्य स्वतो गतिरिति
--प्र॰ वार्तिकाल॰ २ । ५ । पृ॰ ३० । विचार्यमाणं सकलं विशीर्यते नाद्वैतादपरं तत्त्वमस्ति ।--प्र॰ वार्ति
काल॰ २ । ६ । पृ॰ ३१ ।

Return

222 | प्रतिभासाद्वैतस्य । Return
223 | त्--अध्यक्ष Return
224 | प्रतिभासाद्वैते । Return
225 | अनुमा--अनुमानं न स्यात् । Return
226 | ब्धेर Return
227 | नित्यैकब्रह्मरूपपुरुषोपलब्ध्या । Return
228 | क्षणिकादिसिद्धिः । Return

229

अज्ञातार्थप्रकाशो वा--अथवेदं प्रमाण
लक्षणम्, प्रकाश्यतेऽनेनेति प्रकाशः, अज्ञातस्यार्थस्य प्रकाशकं ज्ञानं प्रमाणम् । अथवा अर्थशब्देन परमार्थ
उच्यते । अज्ञातार्थप्रकाश इति परमार्थप्रकाश इत्यर्थः । परमार्थश्चाद्वैतरूपता, तत्प्रकाशनमेव प्रमाणम् ।
तथा च प्रत्ययादिस्वरूपस्य स्वतो गतिरिति, उक्तञ्च प्रामाण्यं व्यवहारेणेति । तत्र पारमार्थिकप्रमाणलक्षणमे
तत्, पूर्वं तु सांव्यवहारिकस्य ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३० ।

Return

230 | अर्थः न Return
231 | नीलादिग्राहकम् । Return
232 | दत्तोत्तरस्य । Return
233 | तुलना--अत एवोक्तम्--प्रमाणस्य साक्षात्फलं सिद्धिः स्वार्थविनिश्चयः ।--प्रमाणनि॰ पृ॰ २ । Return
234 | फले । Return
235 | आदिपदेन संशयविपर्ययौ ग्राह्यौ । Return
236 | ग्राहकम् । Return
237 | नीलादेः । Return
238 | नीलादेः । Return
239 | शरीरसुखादेः । Return
240 | स्वार्थविनिश्चय इति । Return
241 | नीलादेर्भिन्नाया इति । Return
242 | अभावे Return
243 | यथा च न सुखादि व्यतिरेकेणापरं विज्ञानं तथा नीलादिव्यतिरेकेणापि--प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । ३८७ । Return
244 | नीलादेः परः । Return
245 | शरीरस्वरूपमेव । Return
246 | शरीरस्य च । Return
247 | त्सुक्येन Return
248 | शरीरादेः । Return
249 | अहम्प्रत्यये । Return
250 | स्वरूपस्य । Return
251 | प्रतिभासादेव । Return
252 | अहम्प्रत्ययस्य ग्राहकः । Return

253

तुलना--"समकालश्चेत्तर्हि यथा ज्ञानमर्थस्य ग्राहकम् एवमर्थोऽपि
ज्ञानस्य ग्राहकः स्यात् । समसमयभावित्वाविशेषात् । 253 पूर्वपक्षः--स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १६२ । प्रमेयक॰
पृ॰ ८५ ।

Return

253 | पूर्वपक्षः Return
255 | तत्र Return
256 | नीलादौ । Return
257 | प्रतीयते । Return
258 | अहम्प्रत्ययस्य । Return
259 | ग्राह्यता । Return
260 | नीलादितत्प्रत्यययोः । Return
261 | ग्राह्यग्राहकतयोरभावे । Return
262 | परस्य ग्रहणम्, अर्थात् परग्राहकत्वमस्तु । Return
263 | प्रत्युक्तं Return
264 | संप्रत्ययेन । Return
265 | नीलादिरेव जनितः, यतो हि तस्य स्वभावभूता गृहीतिस्तेन जन्यते । Return
266 | नीलादेः । Return
267 | भिन्नगृहीत्यु त्पादने च । Return
268 | द Return
269 | संप्रत्ययेन । Return

270

तुलना--अथ गृहीतिकरणादर्थस्य ज्ञानं ग्राहकम्, ननु सा अर्थादर्था
न्तरम् अनर्थान्तरं वा तेन क्रियते ? अर्थान्तरत्वे अर्थस्य न किञ्चित्कृतमिति कथं तेनास्य ग्रहणम् ? तस्येय
मिति सम्बन्धासिद्धिश्च । तयाप्यस्य गृहीत्यन्तरकरणेऽनवस्था । अनर्थान्तरत्वे तु तत्करणे अर्थ एव तेन
क्रियते इत्यस्य ज्ञानता ज्ञानकार्यत्वात् उत्तरज्ञानवत् ।--प्रमेयक॰ पृ॰ ८५ ।

Return

271 | विज्ञानं स्वरूपस्य । Return
272 | गृहीतेः । Return
273 | स्वार्थग्रहणात्मकज्ञानपक्षे । Return
274 | स्वार्थयोः । Return
275 | नीलादेः । Return
276 | प्रत्यये । Return
277 | योग्यतायाः । Return
278 | तेन अर्थग्रहणेन ग्रहणम् । Return
279 | अर्थग्रहणादेव । Return

280

तुलना--ननु नीलं कथमात्मरूपं प्रकाशयति ? न हि प्रकाश्या घटादयः प्रदीपादिना स्वप्रकाशकाः, आत्मनि
क्रिया विरुद्ध्यते । न हि सैवासिधारा तयैव छिद्यते । अत्र परिहारः--प्रकाशमानस्तादात्म्यात् स्वरूपस्य
प्रकाशकः । यथा प्रकाशोऽभिमतस्तथा धीरात्मवेदिनी ॥ ३३० ॥ अवेद्यवेदकाकारा...स्वात्मनि क्रियाविरोध इति
कुतः प्रमाणादवगतम् ? न हि दृष्टान्तमात्रादर्थस्य प्रसिद्धिः । समीहितस्य विपर्ययेऽपि दृष्टान्तस्य प्रदीपस्य
संभवात् । यदि घटः प्रदीपेन बाह्यात्मना प्रकाश्यते, प्रदीपोऽपि तथाभूतेनापरेणेति न पर्यनुयोगः...वस्तु
स्वभाव एष इति का वात्र क्षतिः ? अथ स्वात्मनि क्रियाविरोध इति; उच्यते--यदा स्वरूपन्तत्तस्य तदा कैव
विरोधिता । स्वरूपेण विरोधे हि सर्वमेव प्रलीयते ॥ न हि स्वेनैव रूपेण कस्यचिद्विरोधः । तथा चेन्न
किञ्चिद्भवेत् स्वेन रूपेणेति सकलमस्तंगतं भवेत् । छेदस्तु पुनर्विशिष्टोत्पादनं न च तेनैव तस्योत्पादनम् ।
अयमेवार्थः स्वात्मनि क्रियाविरोध इति । स्वप्रकाशरूपं तु तस्य स्वरूपं न तेनैव विरुध्यते...--प्र॰
वार्तिकाल॰ पृ॰ ३५३--५४ । अत्र केचिदाहुः न चित्तचैत्तानां स्वसंवेदनं घटते स्वात्मनि कारित्वविरोधात् ।
न हि सुशिक्षितोऽपि बटुः स्वस्कन्धमारोढुं शक्नोति । न हि तीक्ष्णाऽप्यसिधारा आत्मानं छिनत्ति । न हि
सुप्रज्वलितोऽपि वह्निस्कन्ध आत्मानं दहति तथा चित्तचैत्तमपि कथमात्मानं प्रत्येतु ?...अत्रोच्यते न कर्म
कर्तृभावैन वद्यवदकत्वं ज्ञाने वर्ण्यते । किं तर्हि ? व्यवस्थाप्यव्यवस्थापकभावेन । यथा प्रदीप आत्मान
मात्मना प्रकाशते तथा ज्ञानमपि जडपदार्थविलक्षणं स्वहेतोरेव प्रकाशस्वभावमुपजायमानं स्वसंवेदनं
व्यवस्थाप्यते ।--तर्कभा॰ मो॰ पृ॰ ९--१० ।

Return

281 | क्तेः Return
282 | स्वग्रहणशक्तेः । Return
283 | स्वशक्तेः । Return
284 | वेति Return
285 | अहम्प्रत्ययेन । Return
286 | नीलादेः । Return
287 | सतः Return
288 | नीलादेः । Return
289 | वादिप्रतिवादिभ्याम् । Return
290 | तयैव तद्ग्राहकत्वमुपयाति इति निरर्थकं भाति । Return
291 | वदति यदहम् । Return
292 | बोधमात्रसंगमो हि स्वप्नेतरप्रत्ययसंभवी समान एव सर्वत्र--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ४ । Return
293 | स्वप्नदृष्टार्थज्ञानमपि । Return
294 | अनर्थ Return
295 | न स्वप्नदृष्टार्थज्ञानं प्रमाणम् । Return
296 | त्तरम्; Return

297

स्वप्नदृष्टार्थज्ञानस्य । न तावज्ज्ञानान्तरेणा
भावः स्वप्नज्ञानस्यान्यस्य वा केनचित् क्रियते, तत्काले तस्य स्वयमेव नाशात् । न चाक्षिनिमीलनान्नष्टे
ज्ञाने बाध्यता प्रतीयते ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ४ ।

Return

298

दैवरक्ता हि किंशुका केन रज्यन्ते नाम
--प्रमेयक॰ पृ॰ ७५ । दैवरक्ता हि किंशुकाः क एनानधुना रञ्जयति ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३७४ ।
दैवरक्ता हि किंशुकस्तवकावतंसकाः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ५८४ ।

Return

299

अन्येन नहि ज्ञानेन तस्य
विषयापहारोऽसत्ताज्ञापनलक्षणो बाधः । न च स्वविषये प्रवृत्तमन्यविषयापहारं रचयितुमलम्, स्वविषय
299 ज्ञान स्वविषयस्य रूपसाधनं हि ज्ञानानां धर्मः । परविषयापहरणं तु नराधिपधर्मः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰
पृ॰ ३५९ ।

Return

299 | ज्ञान Return
301 | स्वप्नदृष्टस्य । Return
302 | प्रतिभासमात्रमेतत् इति ज्ञापनम् । Return
303 | असन् स्यात् । Return
304 | न घटादिरसन् किन्तु सत्यः । Return
305 | जलार्थि नोऽपि Return
306 | वो Return
307 | चेत् । Return
308 | पूर्वेण उत्तरस्य उत्तरेण च पूर्वस्याज्ञानात् नैकाधिकरणत्व प्रतीतिरिति भावः । Return
309 | स्वप्नदृष्टः । Return
310 | जाग्रतेन सा अर्थक्रिया न क्रियते अतः सा अर्थक्रियैव न भवति । Return
311 | जाग्रद्दृष्टार्थक्रियापि अर्थक्रिया न स्यात् । Return
312 | स मा भूत्, भवतु सन्देहः Return
313 | स्वप्नज्ञानमपि । Return
314 | प्रमाणलक्षण । Return
315 | ईश्वराद्यनुमाननिषेधवचनम् । द्रष्टव्यम्--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३२ । Return
316 | ईश्वराद्यनुमानम् । Return
317 | वान्ध्यम् Return
318 | ईश्वराद्यनुमाने । Return
319 | यदुक्तं तेन Return
320 | अलौकिको वा Return
321 | बौद्धस्य । Return
322 | आलम्बनम् । Return
323 | लौकिक एव । Return
324 | ईश्वरादिः । Return
325 | नित्येश्वरादिप्रतिपत्तिः । Return
326 | तुलना--अस्तु तर्हि विपरीत ख्यातिः पूर्वकालमेव दृश्यते तत्कालतया...--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ १९५ । Return
327 | जैनादयः । विपरीत ख्यातिस्तस्मादाश्रयणीया मतिमद्भिः ।--न्यायम॰ पृ॰ १७३ । न्यायकुमु॰ पृ॰ ६६ । Return
328 | आदित्यदेशतया । Return
329 | पद्येत Return
330 | अनुमानात् । Return
331 | स्वलक्षणे । Return
332 | अन्यत्र आरोपिता प्रतिभाति वाक्यमेतन्निरर्थकम् । Return
333 | असत्ख्याति Return
334 | स्वप्नदशावत् जाग्रद्दशायामपि अर्थो नास्तीत्यस्मिन् विकल्पे । Return
335 | जाग्रदव स्थायाम् । Return
336 | साकल्येन स्वसाध्यव्याप्तं प्रतिपन्नमिति भावः । Return
337 | सालम्बनत्वे । Return
338 | प्रत्ययानालम्बनत्व Return
339 | अनुमानम् । Return
340 | स्वप्नदृष्टान्तेन । Return
341 | न इति निरर्थकम् । Return
342 | जैनादिः । Return
343 | यद् विसंवादिदर्शनविषयम् । Return
344 | र्थवि Return
345 | विभ्रमे विभ्रमे तेषां विभ्रमोऽपि न सिद्ध्यति ।--न्यायवि॰ १ । ५४ । Return
346 | महानसादौ । Return
347 | अग्नेरेव धूमः । Return
348 | नैयायिकादिभिरपि । विवादास्पदं बोधाधारकारणं कार्यत्वात्, यद्यत् कार्यं तत्तद् बोधाधारकारणं यथा घटादि...--प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३८२ । Return
349 | तनुकरणभुवनादिषु । Return
350 | पक्षधर्म स्तदंशेन व्याप्तो हेतुस्त्रिधैव सः । अविनाभावनियमाद्धेत्वाभासास्ततोऽपरे ॥--हेतुबि॰ श्लो॰ १ । प्र॰ वा॰ ३ । १ Return
351 | बहिरर्थेन । Return
352 | संवित्तिमात्रेऽपि । Return
353 | अर्थाभावेऽपि । Return
354 | स्वप्नसमये । Return
355 | अर्थाभावः । Return
356 | ल्पञ्चोप Return
357 | स्वप्ने । Return
358 | बहिरर्थस्य । Return
359 | असत्त्वमभ्युपगतम् । Return
360 | संवेदनसिद्धिः । Return
361 | धः Return
362 | द्रष्टव्यम् पृ॰ १२ टि॰ ७ । Return
363 | संवेदनाद्वैतवादी । Return
364 | नं Return
365 | जैनादिनापि । Return
366 | जाग्रदवस्थायाम् । Return
367 | नतु Return

368

प्रतिभासाद्वैतवादी
प्रज्ञाकरः प्राह । तुलना--तस्मात् सुखादिनीलादिव्यतिरिक्तमपरमिह जगति संवेदनं नास्तीति सुखादिवत्
स्वसंवेदनं नीलादिकमपि इति युक्त एष निर्णयः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । ५०८ ।

Return

369 | सन्निकर्षादि । Return
370 | तुलना--पक्षधर्मश्च यथास्वं प्रमाणेन निश्चितः--प्र॰ वा॰ स्व॰ पृ॰ १८ । तत्र पक्षधर्मस्य साध्यधर्मिणि प्रत्यक्षतोऽनुमानतो वा प्रसिद्धिः--हेतुबि॰ पृ॰ ५३ । Return
371 | यस्मिन् नीला द्यंशे । Return
372 | सविकल्पबुद्धिम् । Return
373 | निर्विकल्पस्य । Return
374 | निर्विकल्पदर्शनात् । Return
375 | ग्रन्थे । Return
376 | प्रमेय निश्चयः । Return
377 | परोक्षज्ञानवादिनो मीमांसकाः, ज्ञानान्तरप्रत्यक्षज्ञानवादिनो नैयायिकाः, प्रधानपरिणामज्ञान वादिनः सांख्याः । Return
378 | नान्तर Return
379 | टीकाकाराः । Return
380 | थाऽ Return
381 | स्वपरव्यवसायः । Return
382 | सरस्यां Return
383 | पुरुष एव । Return
384 | तद्व्यवसायः प्रमेयनिश्चयः फलं यस्य तत् । Return
385 | स्वकारणभूतस्य अर्थस्य आकारधारकं यज्ज्ञानं तत्प्रमाणमित्यर्थः । Return
386 | मरीचिकादर्शनादपि । Return
387 | तुलना--सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वपुरुषार्थसिद्धिरिति...--न्यायबि॰ १ । १ । Return
388 | ? Return
389 | न चैवं तदनुसरणमयुक्तं स्यात् इति व्यर्थमत्र पुनर्लिखितम् । Return
390 | नो चेद् भ्रान्तिनिमित्तेन संयोज्येत गुणान्तरम् । शुक्तौ वा रजताकारः रूपसाधर्म्यदर्श नात् ॥--प्र॰ वा॰ ३ । ४३ । Return
391 | न प्राक् Return
392 | मनसोर्युगपद्वृत्तेः सविकल्पाविकल्पयोः । विमूढो लघुवृत्तेर्वा तयोरैक्यं व्यवस्यति ॥--प्र॰ वा॰ २ । १३३ । Return
393 | स्त Return
394 | परस्ततो Return
395 | स्तस्यां Return
396 | स्वार्थविनिश्चयफलादपि । Return
397 | वा Return
398 | प्रवृत्तिकाले । Return
399 | क्षणिकत्वेन तद्विनाशात् । Return
400 | प्रश्नः Return
401 | निर्विकल्पकदर्शनस्य अविसंवादः । Return
402 | पा Return
403 | व्याख्यातार्थम् । Return

404

पीतशङ्खादिविज्ञानं तु
न प्रमाणमेव तथार्थक्रियावाप्तेरभावात् । संस्थानमात्रार्थक्रियाप्रसिद्धावन्यदेव ज्ञानं प्रमाणमनुमानं तथाहि
प्रतिभास एवम्भूतो यः स न संस्थानवर्जितः । एवमन्यत्र दृष्टत्वादनुमानं तथा च तत् ॥ येन कदाचिद्
व्यभिचार उपलब्धः स यथाभिप्रेते विसंवादाद् विसंवाद्यत एव । यस्तु व्यभिचारसंवेदी स विचार्य प्रवर्तते
संस्थानमात्रं तावत् प्राप्यते परत्र सन्देहो विपर्ययो वा । ततोऽनुमानं संस्थाने संशयः परत्रेति प्रत्ययद्वय
मेतत् प्रमाणमप्रमाणं च ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ५ ।

Return

405 | यत्रैव Return
406 | अविसंवादसद्भावः । Return
407 | प्रत्यक्षेणैव सिद्ध्यति । प्रत्यात्मवेद्यः सर्वेषां विकल्पो नामसंश्रयः ॥ इति शेषः । Return
408 | तच्चतुर्विधम्--न्यायबि॰ १ । ७ । इन्द्रियमानसस्वसंवेदनयोगिप्रत्यक्षभेदात् । Return
409 | प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् । उद्धृतमिदम्--तत्त्वोप॰ पृ॰ २९ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४६८ । न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ २५६, ५३२ । Return
410 | तुलना--यत्रात्यन्ताभ्यासादविकल्पयतोऽपि प्रवर्तनं तत्र प्रत्यक्षं प्रमाणम् ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २१८ । Return
411 | अविसंवादिप्रवर्तकविकल्पोत्पादकत्वात् । Return
412 | प्रत्यक्षमपि । Return
413 | इति प्रारभ्य । Return
414 | इति पर्यन्तेन । Return
415 | ददोषः Return
416 | यत्तत् Return
417 | सन्निकर्ष विनापि ज्ञानोत्पादकत्वात् । अप्राप्तान्यक्षि मनःश्रोत्राणि--अभिध॰ को॰ १ । ४३ । Return
418 | प्रमाणता । Return
419 | व्याप्तिविषये । Return
420 | निर्विकल्पदर्शनस्या भावात् सर्वविषयत्वाद् व्याप्तेः Return
421 | निर्विकल्पदर्शनम् । Return
422 | सर्वोपसंहारवति व्याप्तिविषये । Return
423 | सर्वस्य । Return
424 | नैकरूपप्रवेदनात् । द्वयस्वरूपग्रहणे सति सम्बन्धवेदनम् ॥ इति शेषः । Return
425 | अदो Return
426 | क्षणिक त्वादौ । Return
427 | नैरात्म्यमार्ग । Return
428 | न Return
429 | तुलना--यत्र भाविगतिस्तत्रानुमानं मानमिष्यते । वर्तमानेऽतिमा त्रेण वृत्तावध्यक्षमानता ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २१८ । Return
430 | बौद्धेन । दृष्टव्यम्--पृ॰ १९ टि॰ १४ । Return
431 | जैनस्य । Return
432 | दर्शनस्येति शेषः । Return
433 | 433 बौद्धः । ननु Return
433 | बौद्धः । Return

435

यथैव केशा दवीयसि देशेऽसंसक्ता अपि घनसन्निवेशावभासिनः परमाणवोऽपि
तथेति न विरोधः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २९६, २८७ । परस्परविविक्ताणु प्रथमप्रतिभासनम् ।
विकल्पकात्तु विज्ञानात् घनाकारावभासिता ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३३६ ।

Return

436 | दर्शनस्य । Return
437 | आलम्ब नेन । Return
438 | प्रत्यक्षलक्षणे अभ्रान्तमिति पदम् । Return
439 | अभ्रान्तमिति पदमुक्तम् । Return
440 | जाग्रत्स्तम्भादिः Return
441 | जाग्रत्स्तम्भादिविषयत्वे हि तस्य विकल्पकत्वं स्यादिति भावः । Return
442 | विकट Return
443 | यदि तु इत्यधिकं भाति । Return
444 | ता इति षष्ठीविभक्तेः संज्ञा । Return
445 | तथा Return
446 | तदा Return
447 | हि Return
448 | पश्यन् Return
449 | क्षणिकत्वानुमान । Return
450 | फ Return
451 | समारोपव्यवच्छेद । Return
452 | प्रतिभासाद्वैतस्वीकारात् । ननु सर्व प्रत्ययप्रलय एवायं प्रवर्तते नात्र प्रतीतेरुदयः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २९३ । Return
453 | द्य Return
454 | व्यवहारेणैव । Return
455 | नं Return
456 | द्धेः Return
457 | निर्णयात्मकत्वम् । Return
458 | अन्यथे Return

459
459

वा इति प्रथमाविभक्तेः संज्ञा । वान्तं प्रथमान्तमित्यर्थः । अन्यतः इति पञ्चम्यन्तं पदं
अन्यत् इति प्रथमान्तरूपेणात्र सम्बद्ध्यते इति भावः ।

वान्त Return

459 | वा इति प्रथमाविभक्तेः संज्ञा । वान्तं प्रथमान्तमित्यर्थः । अन्यतः इति पञ्चम्यन्तं पदं अन्यत् इति प्रथमान्तरूपेणात्र सम्बद्ध्यते इति भावः । Return
461 | पुरुषे । Return
462 | इतिपदं द्विर्लिखितमत्र । Return
463 | संशयादिव्यवच्छेदः । Return
464 | निर्णयात्मकत्वम् । Return
465 | गृहीतग्राहित्वात् । Return
466 | अत एवानधिगतविषयं प्रमाणम्--न्यायबि॰ टी॰ पृ॰ १९ । Return
467 | सर्वं क्षणिकमित्यनुमानम् । Return
468 | ङ्गात् Return
469 | न चेत् कदर्थय न्नाह-- Return
470 | नीलमिदमित्याकारं विकल्पज्ञानम् । Return
471 | दाव Return
472 | सर्वं क्षणिकं सत्त्वादित्यादि । Return
473 | तत् Return
474 | क्ष Return
475 | स्त Return
476 | क्ष्य Return
477 | अनधिगमा भावात् इति निरर्थकं भाति । Return
478 | तन्निर्णीतिः । Return
479 | अनधिगतार्थाधिगन्तृ पदेन । Return
480 | क्षणिके । Return
481 | संवृतिर्विकल्पः । Return
482 | प्रमाणम् । Return
483 | त⁴⁸³ तस्मिन् व्याप्तः यः एकत्वारोपलक्षणः समारोपः । द्व्याप्त Return
483 | तस्मिन् व्याप्तः यः एकत्वारोपलक्षणः समारोपः । Return
485 | सञ्चितालम्बनाः पञ्च विज्ञानकायाः इति सिद्धान्तः ।--प्र॰ वा॰ मनो॰ २ । १९४ । Return
486 | संवृत्यनुमानयोः । Return
487 | वानुकृत Return
488 | सन्तानविरोधिसर्वज्ञोतरज्ञानवत् इति द्विरुक्तं भाति, निरर्थकञ्च । Return

489

हेयोपादेयविषये
प्रवर्तकं हि प्रमाणमुच्यते । तत्र च प्रवर्तने धीरेव प्रधानम् । यद्यपि नाम भाव्यर्थो न प्रतिपन्नस्तथापि
तत्र प्रवर्तनात् प्रमाणं यथानुमानस्याग्रहणेऽपि 489 प्रामाण्यं न ह्यनुमाने वस्तुस्वरूपस्वीकार इति प्रतिपाद
यिष्यते । न च चक्षुरादिकात् प्रवर्तते ज्ञानमन्तरेण, विकल्पमन्तरेणापि बुद्ध्या अभ्यासात् प्रवर्तते । ततो
हेयोपादेयविषये धीरेव पूर्विका प्रवर्तनात् प्रमाणं न विकल्पादयः । यत्र तु नाभ्यासस्तत्र अनुमानमेव
न प्रत्यभिज्ञानादयोऽतो नातिप्रसङ्गः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २२, २१८ ।

Return

489 | प्रामाण्यं Return
491 | उद्धृतोऽयम्— प्रमाणप॰ पृ॰ ५४ । व्यवसायात्मनो दृष्टेः संस्कारः इत्यंशः न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ ४९३, ५२१ । Return
492 | स्य Return
493 | दर्शनात् । Return
494 | ष्टेः Return
495 | 495 साक्षात् स्मृतिरुत्पद्यते । ष्टेः Return
495 | साक्षात् स्मृतिरुत्पद्यते । Return
497 | दृष्टिशब्दस्य । Return
498 | व्याख्यातारः । Return
499 | दृष्ट एवार्थे । Return

500

अनुभूते हि स्मृतिः--हेतुबि॰ टीकालो॰ पृ॰ २६९ ।
तदित्याकाराऽनुभूतार्थविषया स्मृतिः--प्रमाणप॰ पृ॰ ६९ । अनुभूतविषयासंप्रमोषः स्मृतिः—
योगसू॰ १ । ११ ।

Return

501 | दृष्टेः । Return
502 | वा शब्दस्य । Return
503 | पुंसः । Return
504 | स्मृतेरनन्तरम् । Return
505 | प्रमाणात् । Return
506 | नुत्पादात्, अ Return
507 | न Return
508 | सुखसाधनविनाशात् । Return
509 | समुदायासंभवात् । Return
510 | प्रत्यक्षप्रमाणात् । Return
511 | प्रत्यक्षपूर्वकत्वेन । Return
512 | आत्मनः । Return
513 | अयुक्तः प्रतिषेधः । Return
514 | चित्रज्ञानम् । Return
515 | क्रमेण एकः आत्मा नानापर्यायान् न व्याप्नोति न वा जानाति इति कथनं परमाश्चर्यकरम् । Return
516 | कारणकार्यभावप्रतिपत्तिः । Return
517 | पूर्वोत्तरपर्यायव्यापिना आत्मना तत्प्रति पत्तिसंभवादिति भावः । Return
518 | सुखे । Return
519 | जलाद्यर्थस्य । Return
520 | स्तत्र Return
521 | एतच्चिह्नान्तर्गतः पाठः पुनरुक्तो भाति । Return
522 | प्रवृत्तेश्च । Return
523 | जलादेः । Return
524 | प्रतीतिः । Return
525 | सुखं प्रति । Return
526 | जलाद्यर्थस्य । Return
527 | र्य Return
528 | तदैव सुखप्राप्तेः । Return
529 | निष्पाद्यतया । Return
530 | सुखसाधने । Return
531 | पूर्वोत्तराभ्याम् । Return
532 | मध्यक्षणस्य । Return
533 | रहितताप्रतिपत्तिः, उतृदिर हिंसायामिति रौधादिधातोः निष्पन्नमिदं गणकार्यस्यानित्यत्वात् । Return
534 | द्रष्टव्यम्--पृ॰ २ टि॰ १० । Return
535 | मध्यक्षणप्रत्यक्षेण । Return
536 | पूर्वोत्तरक्षणयोः प्रत्यक्षम् । Return
537 | तर्हि पूर्वो त्तरयोः वर्तमानक्षणापत्तिः । Return
538 | पूर्वोत्तरयोरपि । Return
539 | त्रुट्यत्ता क्षणिकता, रहितता वा । Return
540 | त्रुट्य Return
541 | मध्य क्षणदर्शनेन । Return
542 | त्रुट्य Return
543 | पूर्वस्य पूर्वस्मिन् क्षणे उत्तरस्य च उत्तरक्षणे । Return
544 | भविष्यति निष्पाद्यत्वेन । Return
545 | त्रुट्य Return
546 | पूर्वोत्तरयोः । Return
547 | मध्यदर्शनादेव । Return
548 | जलादिसाधनस्य । Return
549 | साधनस्वभावभूता, अतः साधनज्ञानादेव प्रतीयताम् । Return
550 | साधनात् । Return
551 | सुखसाधनत्वप्रतीतेः । Return
552 | त्रुट्य Return
553 | क्षणिकतानुमानम् । Return
554 | त्रुट्य Return
555 | शब्दादौ । Return
556 | त्रुट्य Return
557 | क्षणिकता । Return
558 | पूर्वं Return
559 | त्रुट्य Return
560 | मध्यक्षणदर्शनेन पूर्वोत्तरयोः विषयीकरणे च । Return
561 | सुख हेतुता । Return
562 | था Return
563 | त्रुट्य Return
564 | साधनदर्शनम् । Return
565 | त्रुट्य Return
566 | त्रुट्यत्तादर्शनम् । Return
567 | जलादिसाधनदर्शनम् । Return
568 | व्यवहारेणैव । Return
569 | अद्वैते । Return
570 | कारणत्वादिविकल्पप्रतिपत्तिश्चेत् । Return
571 | यथा कारणत्वादिविकल्पानामप्रतिपत्ता वपि तद्विविक्तताप्रतिपत्तिस्तथा कार्यानवधारणेऽपि कारणतावधारणं स्यात् । Return
572 | ज्ञानम् । Return
573 | संस्कारादिहेतुः स्यात् । Return
574 | प्रघट्टकं प्रकरणम् । Return
575 | व्यवसायात्मकं ज्ञानम् । Return
576 | निर्विकल्पकदर्शनम् । Return
577 | पाटवादिकमपेक्षते । Return
578 | नीलादौ । Return
579 | पाटवाभ्यासादिसद्भावात् । Return

580

तुलना--येषां तु पुनरभ्यासपाटवादयो निश्चयस्य हेतवः सन्ति ते महामतिशक्तयः...--प्र॰ वार्तिकाल॰
पृ॰ २४० । यथा दृष्टस्याकारोऽभ्यासपाटवादिप्रत्ययान्तरसापेक्षो विशेषस्तस्य ग्रहणात् । न हि दृष्टमित्येव
विकल्पेन गृह्यते; दर्शनाऽविशेषात् सर्वाकारेषु विकल्पोदयप्रसङ्गात्, अपि तु कश्चिदेव अभ्यासादिप्रत्यया
पेक्ष इत्याकारग्रहणेनाचष्टे ।--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ २६ । यथानुभवमभ्यासपाटवादिप्रत्ययान्तरसहकारिणां
विकल्पानामुदयात् ।--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ २२ । अथ मतम् अभ्यासप्रकरणबुद्धिपाटवार्थित्वेभ्यो निर्विकल्प
कादपि दर्शनान्नीलादौ संस्कारः स्मरणं चोत्पद्यते न पुनः क्षणिकादौ तदभावात् ।--प्रमाणप॰ पृ॰ ५४ ।
प्रमेयक॰ पृ॰ ३३ । स्या॰ र॰ पृ॰ ८४ ।

Return

581 | वं Return
582 | पाटवञ्च । पाटवं तीक्ष्णता बुद्धेः इति, प्रकरणात् आदि शब्दात् प्रत्यासत्तितारतम्यादेर्ग्रहणम्--हेतुबि॰ टीकालो॰ पृ॰ २७१ । Return
583 | दर्शन Return
584 | तत्रेव⁵⁸⁴ नीलादौ इव । Return
584 | नीलादौ इव । Return
586 | नीलादौ पाटवम् क्षणिकादौ च अपाटवमिति । Return
587 | अतिप्रसङ्गात् Return
588 | क्षणिकादौ । Return
589 | संस्कारस्मृतिप्रबोधः । Return
590 | अभ्यास पाटवादिकार्यम् । Return
591 | किमर्थम् । Return
592 | दर्श नपाटवे । Return
593 | क्षणिकत्वादौ नित्यत्वाद्यारोपस्य । Return
594 | संयोज्येत गुणान्तरम् । शुक्तौ वा रजताकारः रूपसाधर्म्यदर्शनात् ॥ इति शेषः । Return
595 | अभ्यासे । Return
596 | द्रष्टव्यम्--पृ॰ २२ टि॰ १७ । Return
597 | समर्थितेन भाव्यम् । Return
598 | हेतुः । Return
599 | अनन्तवीर्योऽयं प्रकृतटीकाकारात् रविभद्रपादोपजीविनोऽनन्तवीर्याद् भिन्न एव भाति । Return
600 | आधत्तां Return
601 | न्त Return
602 | पृ॰ ३० प॰ १४ । Return
603 | सदृशापरोत्पत्तिदर्शन Return
604 | उत्पत्तिविषयके दर्शने । Return
605 | उत्पत्ति । Return
606 | किन्तु उत्पत्तिविषयकं दर्शनम् । Return
607 | स्थिरस्थूलादिभ्रमः । Return
608 | न्न Return

609

सदृशापरोत्पत्तिविप्रलब्धो वा, सदृशे हि तदेवेदमिति बुद्धिर्यमजे ।...अत्रापि सदृशापरोत्प
त्तिविप्रलब्धो लूनपुनर्जातकेशनखादिवत्...--प्र॰ वार्तिकाल॰ २ । २०९ । तस्मात् सदृशापरभावनिबन्धन
एवायं केशकदलीस्तम्बादिष्विव आकारसाम्यतामात्रापहृतहृदयानां भ्रान्त एव तत्त्वाध्यवसायो मन्तव्यः...
पृ॰ ८६ सदृशापरभावग्रहकृतश्च अर्वाग्दर्शनानामेकत्वविभ्रमो लूनपुनर्जातेष्विव नखकेशादिष्विति
किन्नेष्यते । पृ॰ १२० सदृशापरमावतिबन्धनं चैकतया प्रत्यभिज्ञानं लूनपुनर्जातेष्विव केशनखादिषु
इत्यत्र विरोधाभावादिति ।--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ १३६ । तुल्येत्यादिना भदन्तशुभगुप्तस्य परिहारमा
शङ्कते--तुल्यापरक्षणोत्पादाद्यथा नित्यत्वविभ्रमः । अविच्छिन्नसजातीयग्रहे चेत्स्थूलविभ्रमः ॥--तत्त्वसं॰
श्लो॰ १९७२ ।

Return

610 | समारोपक्षणवत् । Return
611 | कारणभूतसमारोपक्षणे । Return
612 | समारोपान्तरक्षणम् । Return
613 | निवारयितुं शक्यते । Return
614 | नित्यत्वादचिकित्स्यस्य Return
615 | सामर्थ्यनिवारणाभावे । Return
616 | बौद्धस्य । Return
617 | पूर्वक्षणवर्तित्व-उत्तरक्षणवर्तित्वरूप भिन्नस्वभावत्वे । Return
618 | यदि । Return
619 | उत्तरस्यापि । Return
620 | पूर्वं प्रति । Return
621 | द्वितीयः समारोपक्षणः । Return
622 | तृतीयसमारोपक्षणजनने । Return
623 | तयोः पूर्वोत्तरयोः समानसमारोपत्वेनापि सादृश्यं नास्ति इत्यर्थः । Return
624 | भवति Return
625 | क्षणिकत्वावधारणं प्रत्यक्षत एव स्यात् । Return
626 | वैलक्षण्याबधारणाभावमात्रम् । Return
627 | पूर्वोत्तरक्षणयोः । Return
628 | णं सुतरां Return
629 | वैलक्षण्यानवधारणमपि । Return
630 | बौद्धः । Return
631 | कारणान्तराणां विकलता । Return
632 | संस्काराद्यहेतुत्वमभिधाय । Return
633 | स्वभावव्यवसायाभावः । Return
634 | स्मृतेरपि । Return
635 | स्वभावे सर्वं ज्ञानं निर्विकल्पकमिति तत्सिद्धान्तात् । Return
636 | व्यवसायः । Return
637 | मर्थं च Return
638 | स्मृतेः । Return
639 | बौद्धस्य । Return
640 | निर्विकल्यानुभव । Return
641 | पूर्वदृष्टस्य । Return
642 | अर्थरूपे । Return
643 | निश्चयात्मकम् । Return
644 | याध्यव Return
645 | सुप्तस्य पश्चात् Return
646 | त्वम् Return
647 | सुप्तस्य । Return
648 | चेत् । Return
649 | सुप्तस्य । Return

650

जाग्रद्दशाभाविचेतसः प्रबोधचेतस उत्पत्तिस्वीका
रात् । गाढसुप्तस्य विज्ञानं प्रबोधे पूर्ववेदनात् । जायते व्यवधानेन कालेनेति विनिश्चितम् ॥--प्र॰ वार्ति
काल॰ पृ॰ ६८ ।

Return

651 | बौद्धमतप्रसिद्धमुदाहरणम् । Return

652
सुगतस्य अ⁶⁵²

सुगतत्वप्राप्तिप्राक्कालभाविनी श्रुतमयी चिन्तामयी च
भावना अत्र क्रमशः परार्थानुमानस्वार्थानुमानरूपा ग्राह्या ।

नुमानदशा Return

652 | सुगतत्वप्राप्तिप्राक्कालभाविनी श्रुतमयी चिन्तामयी च भावना अत्र क्रमशः परार्थानुमानस्वार्थानुमानरूपा ग्राह्या । Return

654

न भावनामात्रत एव योगी भवति,
अपि तु श्रुतमयेन ज्ञानेन अर्थान् गृहीत्वा युक्तिचिन्तामयेन व्यवस्थाप्य भावयतां तन्निष्पत्तौ यदवितथविषयं
तदेव प्रमाणं तद्युक्ता योगिनः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । २८५ । यादृशो योगिनां भावनाक्रमो विनिश्चिये
श्रुतमयेत्यादिनाऽभिहितः...--न्यायबि॰ ध॰ पृ॰ ६८ । वृत्तस्थः श्रुतचिन्तावान् भावनायां प्रयुज्यते ।
धियः श्रुतादिप्रभवा नामोभयार्यगोचराः ॥...श्रुतमयी प्रज्ञा हि आप्तप्रमाणजो निश्चयः, चिन्तामयी प्रज्ञा
युक्तिनिध्यानजो निश्चयः...--अभिध॰ को॰ ६ । ५ ।

Return

655 | याध्य Return
656 | उद्धृतोऽयम्--न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ ५२० । Return
657 | निरंशात् । Return
658 | सदृशस्मृतिसंभवोऽस्तु । Return
659 | पूर्वानुभवाभ्यासान्वयव्यतिरेकानुविधायिनी स्मृतिः--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ६१० । Return
660 | दर्शनाभावे । Return
661 | अर्थपूर्विका । Return
662 | बौद्धः । Return
663 | निर्विकल्पात् । Return
664 | स्मृतिहेतुः । Return
665 | स्मृतौ । Return
666 | आदिपदेन संयुक्तसम वाय-संयुक्तसमवेतसमवाय-समवाय-समवेतसमवाय-विशेषणविशेष्यभावा ग्राह्याः । Return
667 | सन्निकर्षः । Return
668 | निर्विकल्पस्य । Return
669 | त्तत्स्व Return
670 | धः Return
671 | सविकल्यस्य । Return
672 | सदृशस्मृतेः । Return
673 | स्मृतिः । Return
674 | स्मरणादिकम् । Return
675 | स्मृतौ । Return
676 | न इति निरर्थकमत्र । Return
677 | स्मृतेः । Return
678 | संस्कारप्रबोधः । Return
679 | पश्यतां Return
680 | विकल्पे । Return
681 | र्निविकल्पारोपात् । Return
682 | बौद्धापेक्षया । Return
683 | परमार्थतस्तु । Return

684
684

ज्ञानावरणक्षय-क्षयोपशमाभ्यामेव ज्ञाने वैशद्यं भवति ।

आवरणविग
माद् Return

684 | ज्ञानावरणक्षय-क्षयोपशमाभ्यामेव ज्ञाने वैशद्यं भवति । Return
686 | बौद्धः । Return
687 | अर्थाभिलाप Return
688 | अभिलापस्य । Return
689 | अभिलापस्मृतेः अविकल्पकत्वेन शब्दशून्यत्वात्, अतो नापरशब्दापेक्षा । Return

690

विशेषणादिसम्बन्धवस्तुप्रतिभासा प्रतीतिः कल्पना--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २४५ । वाच्यवाचकाकार
संसर्गवती प्रतीतिः कल्पना ।--प्र॰ वा॰ मनो॰ १ । १२५ । अभिलापिनी प्रतीतिः कल्पना--तत्त्वसं॰ श्लो॰
१२१४ ।

Return

691 | व्यर्थमेतत् । Return
692 | ? Return
693 | प्रत्यक्षं कल्पनापोढम्--न्यायप्र॰ पृ॰ ७ । Return
694 | प्रत्यक्षा स्यात् । Return
695 | तस्य विषयः स्वलक्षणम्--न्यायबि॰ १ । १२ । Return
696 | व्यवच्छेद्यस्य विकल्पस्य अभावात् । Return
697 | अभिला पस्मृतिः । Return
698 | शब्दरहिता अपि । Return
699 | शब्दाद्वैतवादिना । Return
700 | ...लोके यः शब्दानुगमादृते । अनुविद्धमिवाभाति सर्वं शब्दे प्रतिष्टितम् ॥ इति शेषः । Return
701 | बौद्धः । अभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासा प्रतीतिः कल्पना ।--न्यायबि॰ १ । ५ । Return
702 | शब्द सामान्येन । Return
703 | अर्थसामान्यस्य । Return
704 | उद्धृतोऽयम्--न्यायबि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ ९८ । Return
705 | यस्यार्थस्य सन्निधानासन्निधानाभ्यां ज्ञानप्रतिभासभेदः तत् स्वलक्षणम् । तदेव परमार्थ सत् ।--न्यायबि॰ १ । १३, १४ । Return
706 | जनः Return
707 | रूपवेदनाविज्ञानादयः । पञ्चसञ्चयस्यालम्बात्--प्रमाणसमु॰ श्लो॰ १७ । Return
708 | तुलना--प्रत्यक्षं कल्पनापोढं प्रत्यक्षादिनिराकृतम् ।--न्यायवि॰ १ । १५४ । Return
709 | कथ ञ्चित् नित्यानित्यात्मकम् । Return
710 | युगपदनेकद्रव्यव्यापकस्कन्धविषयकः स्थूलत्वग्राहकः । Return
711 | दर्शितः । क्रमशः परापरपर्यायव्याप्येकद्रव्यविषयकः स्थिरत्वग्राहकः । Return
712 | मति Return
713 | परमार्थसन्तोऽवयवाः संवृतिसन्नवय वीति...--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ५५५ । पृ॰ १८७ । Return
714 | सत्तां स्वीकुर्वन्ति । Return
715 | तथा परिणतमेव तत् भवति न परापेक्षया तथाऽपरिणतं तद् भवितुमर्हति, व्यवहार एव हि परापेक्षया भवति न स्वरूपम् । Return
716 | पूर्वोत्तरयोः । Return
717 | मध्यक्षणेन । Return
718 | नैकरूपप्रवेदनात् । द्वयोः स्वरूपग्रहणे सति सम्बन्धवेदनम् । इति शेषः । Return
719 | प्रत्येतुमर्हति । विचार्यमाणं सकलं विशीर्यते नाद्वैतादपरं तत्त्वमस्ति ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३१ । Return
720 | दर्शनम् । Return
721 | पूर्वोत्तरादि । Return
722 | भावान् वीक्षितुं Return
723 | असत्त्वं स्यादित्यर्थः । Return
724 | नं Return
725 | इतरनिरपेक्षं सत् स्वरूपं लभते, इति अस्तित्वविहीन मित्यर्थः । अथवा सामान्यवत्--सामान्यम् अस्तित्वं तद्वत् अस्तित्वशालि इर्त्थः । Return
726 | स्थूलस्कन्धज्ञानम् । Return
727 | स्तम्भज्ञानमेकम् । Return
728 | अभिधानसंसृष्टार्थग्राहकत्वे साध्ये सविकल्पकत्वादिति हेतोः । Return
729 | क्षणिक स्वलक्षणग्राहकनिर्विकल्पप्रत्यक्षासंभवः । Return
730 | शी Return
731 | क्षणक्षयपरमाणुलक्षणानि । Return
732 | बौद्धस्य । द्रष्टव्यम्— पृ॰ ३९ टि॰ २ । Return
733 | विभिन्नपुरुषज्ञानवत् । Return
734 | परस्परविभिन्न । Return
735 | एक Return
736 | शी Return
737 | नातिशायिकस्य⁷³⁷ अतिशयवाचिनः प्रत्ययस्य । Return
737 | अतिशयवाचिनः प्रत्ययस्य । Return
739 | अतिशयेन स्थूल इति स्थवीयान् इत्यत्र अतिशयार्थस्य श्रुतिः वृत्तौ वर्तते । Return
740 | एतेन Return
741 | व्याख्यातम् Return
742 | तेनाक्षणिकमिति द्विर्लिखितम् । Return
743 | आकारः Return
744 | बौद्धस्य । Return
745 | तथा नाभ्यनुजानाति745 परः । Return
745 | परः । Return
747 | जैनो नाभ्यनुजानाति अत एव । Return
748 | इतरस्य बौद्धस्य । कथमन्यथा इति अत्रापि योज्यम् । Return
749 | रस्य Return
750 | क्षणक्षयानुमानम् । Return
751 | ज्ञाना Return

752
डिण्डिक⁷⁵²

डिण्डि
करागम्--परेणोक्ते तस्योपरि मयाऽवश्यमयुक्ततया निष्फलमभिधानीयम् इत्यस्थानाभिनिवेशम्--हेतुबि॰
टी॰ पृ॰ ७१ ।

Return

752

डिण्डि
करागम्--परेणोक्ते तस्योपरि मयाऽवश्यमयुक्ततया निष्फलमभिधानीयम् इत्यस्थानाभिनिवेशम्--हेतुबि॰
टी॰ पृ॰ ७१ ।

Return

754 | विकल्पज्ञानस्य । Return
755 | इन्द्रियजं निर्विकल्पज्ञानम् । Return
756 | शब्दजनित । Return
757 | विक ल्पप्रतिभासतुल्यत्वात् । Return
758 | दे Return
759 | तस्या इव Return
760 | अव्यापृतानि अक्षाणि यस्य तस्य Return
761 | स्थवीयसः आकारस्य Return
762 | ता इति षष्ठीविभक्तेः संज्ञा जैनेन्द्रव्याकरणे । Return
763 | एकस्थूलाकारस्य । Return
764 | इन्द्रियव्यापारशून्यस्य पुंसः वासनाजन्यविकल्पज्ञाने । Return
765 | इन्द्रियजन्यविकल्पबुद्धौ । Return
766 | मानसकल्पनाज्ञाने । Return
767 | भागेषु आकारो Return
768 | रहितमर्थं Return
769 | बौद्धः । Return
770 | स्फुटं प्रतिभासनम् । Return
771 | स्मृतिः । Return
772 | स्मृतिः । Return
773 | स्मृतेः । Return
774 | अनु भूतविषयत्वात् स्मृतेः । Return
775 | त्वाभावात् Return
776 | अज्ञातार्थप्रकाशो वा--प्र॰ वा॰ । Return
777 | एतच्चिह्नान्तर्गतः पाठो द्विर्लिस्वितः । Return

778

तस्मादन
धिगतार्थविषयं प्रमाणमित्यपि अनधिगते स्वलक्षणे इति विशेषणीयम् ।--हेतुबि॰ पृ॰ ५३ । तत्राप्य
विसंवादग्रहणात् ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३० । तस्मादुभयमपि परस्परसापेक्षमेव लक्षणं बोद्धव्यम् ।—
प्र॰ वा॰ मनो॰ १ । ८ ।

Return

779 | बौद्धस्य । Return
780 | निर्विकल्पप्रत्यक्षे । Return
781 | परिस्फुटरूपेण । Return
782 | विद्यते । Return
783 | स्थिरस्थूलादिरूपेण । Return
784 | बौद्ध । Return
785 | स्तिमितेनान्तरात्मना । स्थितोऽपि चक्षुषा रूपमीक्षते साऽक्षजा मतिः । इति शेषः । Return
786 | निर्विकल्पकरूपाम् । Return
787 | बौद्धेन । Return
788 | अन्यथा भवितुमर्हति । Return

789

उद्धृतोऽयम्--तत्त्वो
प॰ पृ॰ ४० । न्यायम॰ पृ॰ ८६ । न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ १३६ । अष्टस॰ पृ॰ १२२ । सन्मति॰ टी॰
पृ॰ ५२५ ।

Return

790 | अर्थशब्देन अर्थविषयकं निर्विकल्पकज्ञानं ग्राह्यम् । Return
791 | तत्रैवास्य प्रमाणता इति शेपः । द्रष्टव्यम्--पृ॰ १० टि॰ ३ । Return
792 | यद्यविद्यमानमाकारमुपदर्शयेत् । Return
793 | विकल्पस्य Return
794 | ? Return

795

तदुक्तम्—
तद्ध्यर्थसामर्थ्येनोत्पद्यमानं तद्रूपमेवानुकुर्यात्--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ १९५ । तथाहि--अर्थस्य सामर्थ्येन
समुद्भवात् इत्याह--तद्धि अर्थस्य सामर्थ्येनात्पद्यमानं तद्रूपमेवानुकुर्यात् ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २७८ ।

Return

796 | न अन्तरा भवतीति नान्तरीयकम् अविनाभावीत्यर्थः । Return

797

प्रसङ्गसाधनं परस्येष्ट्या अनिष्टापादनात् ।...साध्यसाधनयोर्व्याप्यव्यापकभावसिद्धौ व्याप्या
भ्युपगमो व्यापकाभ्युपगमनान्तरीयकः व्यापकाभावो वा व्याप्याभावाविनाभावी इत्येतप्रदर्शनफलम् ।—
प्रमेयक॰ पृ॰ ५४४ । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ४३ ।

Return

798 | ज्ञानाकाराननुकारी । Return
799 | ज्ञानस्य । Return
800 | अर्थस्य । Return
801 | अविकल्पकं स्यात् । Return
802 | न वा Return
803 | संहृताशेषविकल्पावस्था । Return
804 | बौद्धैः । Return
805 | अवयविनो द्रव्यस्य वा । Return
806 | अवयवी । Return
807 | अवयवचलनेऽपि अवयवी न चलतीत्याकारिका । Return
808 | चलति Return
809 | अवयवेऽपि । Return
810 | अवयवक्रियायाम् अबाधितप्रत्ययः प्रमाणमिति चेत् । Return

811

वैशेषिकः ।
तुलना--अवयविसद्भावे तु बाधकं प्रमाणमस्ति । तथाहि--पाणौ कम्पवति तदाश्रितं शरीरं न कम्पते, पादे
वा कम्पमाने तद्गतं शरीरं न कम्पते इत्येकस्य विरुद्धधर्मताप्रसङ्गः; तदसङ्गतम्; पाणौ कम्पमाने शरीर
कम्पस्यावश्यम्भावनियमाभावात् । यदा पाणिमात्रं चालयितुं कारणं भवति तदा तन्मात्रं चलति न शरीरं
कारणाभावात् । यदा तु शरीरस्यापि चलनकारणं भवेत् तदा शरीरं चलत्येव नास्याचलनमस्तीति कुतो
विरोधः ?--प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ४१-४२ ।

Return

812 | तावान् काष्ठ Return
813 | शरीरे । Return
814 | शरीरं नृत्यति इत्याकारप्रतीत्यभावप्रसङ्गात् । Return
815 | वैशेषिकेण । Return
816 | सत् Return
817 | चलति Return
818 | क्रियाशीलस्य । Return
819 | शरीरस्य । Return
820 | संयोगः विभागो वा । Return

821

विभागजस्तु
द्विविधः कारणविभागात् कारणाकारणविभागाच्च । कारणविभागात्तावत् कार्याविष्टे कारणे कर्मोत्पन्नं यदा
तस्य अवयवान्तराद् विभागं करोति न तदा आकाशादिदेशात्, यदा तु आकाशादिदेशाद्विभागं करोति न
तदा अवयवान्तरादिति स्थितिः । अतः अवयवकर्म अवयवान्तरादेव विभागमारभते । ततो विभागाच्च
द्रव्यारम्भकसंयोगविनाशः, तस्मिन् विनष्टे कारणाभावात् कार्याभाव इत्यवयविविनाशः । तदा कारणयोर्वर्त
मानो विभागः कार्यविनाशविशिष्टं कालं स्वतन्त्रं वा अवयवमपेक्ष्य सक्रियस्यैवावयवस्य कार्यसंयुक्तादाका
शादिदेशात् विभागमारभते न निष्क्रियस्य, कारणाभावादुत्तरसंयोगानुत्पत्तावनुपभोग्यत्वप्रसङ्गः । न तु
तदवयवकर्म आकाशादिदेशाद् विभागं करोति तदारम्भकालातीतत्वात् । प्रदेशान्तरसंयोगं तु करोत्येव
अकृतसंयोगस्य कर्मणः कालात्ययाभावात् । कारणाकारणविभागादपि कथम् ? यदा हस्ते कर्मोत्पन्नमवयवा
न्तराद् विभागमकुर्वद् आकाशादिदेशेभ्यो विभागानारभ्य प्रदेशान्तरे संयोगानारभते तदा ते कारणाकारण
विभागाः कर्म यां दिशं प्रति कार्यारम्भाभिमुखं तामपेक्ष्य कार्याकार्यविभागानारभन्ते, तदनन्तरं कारणा
कारणसंयोगाच्च कार्याकार्यसंयोगाविति ।--प्रश॰ भा॰ पृ॰ ६७--६८ ।

Return

822 | कारणसंयोगिना ह्यकारणेन कार्यमवश्यं संयुज्यते इति न्यायः--प्रश॰ भा॰ पृ॰ ४८५ । कारणसंयोगिना कार्यं संयुज्यते--प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ १४९ । Return
823 | पटसंयुक्ततुरीवत्--प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ १४९ । Return
824 | निमित्तभूतेनापि । Return
825 | मदोषः ? Return
826 | त्स्यमान Return
827 | ल्पं Return
828 | तन्तुपटयोः । Return
829 | प्रत्यासत्तेः । Return
830 | भिन्नम् । Return
831 | गं Return
832 | गं Return

833

तुलना—
एकदेशाश्रयत्वे तु यदेकस्माद् विभागकृत् । तदेवान्यत इत्यस्ति न विभागो विभागजः ॥--न्यायम॰ पृ॰
१२३ ।

Return

834 | चेत् । Return
835 | अवस्थाविशेष । Return
836 | विभागान्तरम् । Return
837 | विभागान्तरम् । Return
838 | आकाशादिना । Return
839 | खादेः । Return
840 | संयोगविनाशः । Return
841 | विभागाच्च । Return
842 | संयोगनाशः । Return
843 | क्रियातः । Return
844 | नाशोऽपि Return
845 | गमनशील । Return
846 | संयोगस्य । Return
847 | क्रि Return
848 | व्यापित्वात् समवायस्य । Return
849 | चलति Return
850 | कर्म । Return
851 | चलनक्रियारहिते । Return
852 | संयोगवि भागेष्वनपेक्षकारणमिति--वैशे॰ सू॰ । संयोगविभागेष्वनपेक्षं कारणमिति--नयचक्रवृ॰ पृ॰ ३० । Return
853 | विफलमिति निरर्थकम् । Return
854 | कार्यं विरोधि यस्येति बहुव्रीहिः--वैशे॰ उप॰ पृ॰ २१ । Return
855 | शरीराकाशसंयोग । Return
856 | शरीरम् । Return
857 | शरीरम् । Return
858 | शरीरसंयोगः । Return
859 | यश्चासौ रूप Return
860 | अनुप Return
861 | रूपसमवायस्य चाक्षुषप्रत्यक्षहेतुत्वात् । Return
862 | अनेकरूपविषयत्वास्वीकारात् । Return
863 | चित्रशब्दः । Return
864 | न Return

865

तुलना--एकदा एकस्मिन् द्रव्ये एकमेव कर्म वर्तते, एकं कर्म एकत्रैव द्रव्ये वर्तते ।--प्रश॰ कन्द॰
पृ॰ २९० । अविभुनि द्रव्ये समानेन्द्रियग्राह्याणां विशेषगुणानामसमवायादिति व्याहन्यते--प्रश॰
व्यो॰ पृ॰ २२० ।

Return

866 | चित्रं रूपम् । Return
867 | ऊक्तानुमाने निदर्शनस्य साध्यविकलता । Return
868 | चित्ररूपे । Return
869 | द्रव्ययोरेव संयोगात् । Return
870 | चित्ररूपस्य । Return
871 | द्रव्यस्यैव समवायिकारणत्वात् । Return
872 | विशेषणीभा वेनैव वर्तन्ताम् । Return
873 | चित्रैकरूपवदिति दृष्टान्तः । Return
874 | दृश्यैः Return
875 | अदृश्यैश्च Return
876 | अवयवात्मक-अवयविस्वीकारे । Return

877

भूयो
ऽवयवेन्द्रियसन्निकर्षानुगृहीतेन अवयवीन्द्रियसन्निकर्षेण ग्रहणात् ।--प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४६ । इदं तस्य वृत्तं
येषामिन्द्रियसन्निकर्षाद् ग्रहणमवयवानां तैः सह गृह्यते येषामवयवानां व्यवधानादग्रहणं तैः सह न
गृह्यते ।--न्यायभा॰ २ । १ । ३२ ।

Return

878 | नोर्भे Return
879 | अवयविनि । Return
880 | समन्धकारादौ अस्पष्टताव्यवहारः Return
881 | अवयविनः । Return
882 | एकावयवस्यापि । Return
883 | अथ ने Return
884 | एका वयवेन्द्रियसन्निकर्षः । Return
885 | एकावयवोपलम्भकः । Return
886 | यावन्तः परमाणुरूपा अवयवाः सन्ति तावतां सन्निकर्षः आवश्यकः । Return
887 | अवयविनि । Return
888 | शुण्डा । Return
889 | एकं चलं चलैर्नान्यैः नष्टं नष्टैर्न चापरैः । आवृतैरावृतं रूपं रक्तं रक्तैर्विलोक्यते ॥--प्रमाणसं॰ पृ॰ १०२ । न्यायवि॰ २ । २७१ । Return

890

न तावदे
कस्यावयविनो ग्रहणाग्रहणे; अवयवावरणेऽपि तस्य कतिपयावयवावस्थानस्य ग्रहणादेव । न च बह्ववयवा
वस्थानस्य ग्रहणे इव तादृशस्थौल्यानवभासादनवभासोऽवयविन इति साम्प्रतम्; परिमाणभेदो हि
स्थौल्यमवयविधर्मः । न च तस्य तादृशस्यानवभासे अवयवी अनवभासितो भवति, तस्य ततोऽन्यत्वात्,
तस्मादिन्द्रियसन्निकर्षमात्रादवयविनो ग्रहणम् । इन्द्रियेणार्थस्य इन्द्रियावयवैरर्थस्य इन्द्रियेणार्थावयवानाम्
इन्द्रियावयवैरर्थावयवानां सन्निकर्षात् परिमाणभेदग्रहणमिति सामग्रीभेदादवयवितत्परिमाणभेदयोर्ग्रहणा
ग्रहणे उपपद्येते ।--न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ ३८४ । एकावयवावरणे अवयव्यावरणस्याभावात् । स ह्येको
ऽनेकेषु अनावृतेतरकतिपयावयवग्रहणेन गृह्यते तस्य सर्वत्राभिन्नत्वात् ।--प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ४२ ।

Return

891 | अवयविनः । Return
892 | अल्पस्य आवारकम् । Return
893 | अधिकस्यावारकं विशेषसंयोगसद्भावात् । Return

894

एक
स्मिन् भेदाभावात् भेदशब्दप्रयोगानुपपत्तेरप्रश्नः ॥ ११ ॥-कृत्स्नमिति अनेकस्याशेषाभिधानम्, एकदेश
इति नानात्वे कस्यचिदभिधानम्, ताविमौ कृत्स्नैकदेशशब्दौ भेदविषयौ नैकस्मिन्नवयविनि उपपद्येते
भेदाभावादिति ।--न्यायभा॰ ४ । २ । ११ ।

Return

895 | अवयवात् । Return

896

यत्तु बहुतरावयवग्रहणवत् स्थूल
प्रतीतिर्न भवति तद् भूयोऽवयवप्रचयग्रहणस्य परिमाणप्रकर्षप्रतीतिहेतोरभावात् । यत्र तु भूयसामवयवाना
मावरणम् अल्पतरावयवग्रहणं च तत्रावयविनो न ग्रहणम्, यथा जलनिमग्नस्य शिरोमात्रदर्शनात् ।
--प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ४२ ।

Return

897 | अवयवैः । Return
898 | संयोगस्य । Return
899 | अवयवी । Return
900 | सांशत्वानुपपत्तिः । Return
901 | अवयविनः । Return
902 | स्वरूपेण । Return
903 | एकस्वरूपे अवयविनि । Return
904 | संयोगरहितम् । Return
905 | आवृतावयवविशिष्टश्च । Return
906 | उपल भ्यते । Return
907 | अवयवी । Return
908 | नानावयवात्मनः इति वचनम् । Return
909 | क्रि Return
910 | गात् Return
911 | द्रव्योत्पादक । Return
912 | सकाशात् भवति । Return
913 | आकाशादिदेशविभाग । Return
914 | द्रव्यार Return
915 | अववयविभागम् । Return
916 | द्रव्यस्य । Return

917

तुलना--कर्मोत्पन्नं यदा तस्यावयवस्य अवयवान्तराद् द्रव्यारम्भकसंयोगविनाशकं
विभागं करोति न तदा द्रव्यविरुद्धाद् आकाशादिदेशाद्विभागं करोति । यदा चाकाशादिदेशात्; न तदा
अवयवान्तरादिति स्थितिनियमः ।--प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ १५५ ।

Return

918 | आकाशादिदेश--अवयवान्तर-एतदु भयसंयोगित्वात् । Return
919 | हस्तस्य । Return
920 | हलनचलनादिरूपाणि । Return
921 | उत्पाटनादिरूपाणि । Return
922 | दूरो त्क्षेपण । Return
923 | द्रष्टव्यम्--पृ ४५ टि॰ १० । Return
924 | न इति निरर्थकमत्र । Return
925 | अवयविभूतशरीरगुणानाम् । Return
926 | अवयवछेदनात् । Return
927 | यदि शरीरविनाशः स्यात् तदा । Return
928 | मद्यं पीत्वैव अयं विश्वासयोग्यः यत् तत्र अन्यत् शरीरमुत्पन्नमिति । Return
929 | तदेवेदं शरीरमिति । Return
930 | परमाणुष्वेव शरीरादिप्रतीतिर्भविष्यति । Return
931 | अवयवात् । Return
932 | अन्यत्र Return
933 | शात् Return
934 | वैशेषिकस्य । Return
935 | संयोगस्यअसमवायिका रणत्वस्वीकारात् । Return
936 | कार्यनाशः । Return
937 | स्वल्पत्वक् Return
938 | द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागः । Return
939 | र्या Return
940 | र्वं Return
941 | अवयवान्तरात् । Return
942 | अवयवस्य । Return

943

संयोगविभागवेगानां कर्म सामान्यम् ॥ २० ॥ कारणमित्यनुषङ्गः । यत्र
द्रव्ये कर्मोत्पन्नं तेन समं यावद्द्रव्यं संयुक्तमासीत् तावत् संख्याकान् विभागान् जनयित्वा तावतः संयो
गानपि पुनरन्यत्र जनयति...--वैशे॰ उप॰ १ । १ । २० ।

Return

944

कार्येणाविष्टं व्याप्तमारब्धकार्यमिति यावत्
तस्मिन् कारणे कर्मोत्पन्नं न कारणमात्रे यदा अवयवान्तराद्विभागं द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिनं करोति न
तदा आकाशादिदेशात्, यदा त्वाकाशादिदेशान्न तदा अवयवान्तराद्विशिष्टं विभागमिति स्थितिः विभाग
जविभागचिन्तायाः प्रतिज्ञाता ।--प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४९९ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ २५० । आकाश
विभागकर्तृत्वं कर्मणो द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागानारम्भकत्वेन व्याप्तम् । द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधि
विभागानारम्भकत्वविरुद्धं च द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागोत्पादकत्वम् । अतो यत्रेदमुपलभ्यते तत्र
द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागानुत्पादकत्वे निवर्तमाने तद्व्याप्तम् आकाशविभागकर्तृत्वमपि निबर्तते यथा
वह्निव्यावृत्तौ धूमव्यावृत्तिः ।--प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ १५६ ।

Return

945 | जैनं प्रति । Return
946 | चिन्तितम् । Return
947 | अव यवान्तरविभागाहेतुः । Return
948 | परस्परविभागे । Return
949 | उत्पन्नं भवेत् । Return
950 | स एवायमिति एकत्वप्रतिपत्तिश्च । Return
951 | सक्रियावयवस्य । Return
952 | आकाशादेः । Return
953 | द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागजनकम् । Return
954 | यथा अङ्गुल्याकाशादिविभागात् हस्ताकाशविभागः...--प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५०९ । Return
955 | तः Return
956 | अङ्गुलिहस्तयोः । Return
957 | तदवसरभ्रंशात् Return
958 | व्यः Return
959 | विभागानन्तरमेव । Return
960 | पूर्वदृष्टशरीरविनाशः । Return
961 | कर्माण्युत्पद्यन्ते, तेभ्यो विभागाः, विभागेभ्यः संयोगविनाशाः, संयोगविनाशेभ्यश्च कार्यद्रव्यं विनश्यति ।--प्रश॰ भा॰ ४६ । Return
962 | अवयवस्वरूप । Return
963 | भिन्नद्रव्यक्रियातः अन्यत्र चलनस्वीकारे । Return
964 | अवयवानाम् । Return
965 | कर्मणोऽपि । Return
966 | भिन्नत्वादेव । Return
967 | विनाशः । Return
968 | नान्न Return
969 | नाशो Return
970 | संयोगात् । Return
971 | वैशेषिकस्य । Return
972 | पूर्वमवयवेषु Return
973 | प्रतीतिगोचरचारी । Return
974 | कारणद्रव्येभ्यः कार्यद्रव्यस्य भिन्नत्वनिषेधात् । Return
975 | ततः Return
976 | संयोगस्य । Return
977 | पटादौ । Return

978

क्वचिन्न नियमो दृष्ट्या पार्थिवाल्लोहलेख्यवत् ॥--बहुषु पार्थिवेषु काष्ठ
पाषाणादिषु लोहलेख्यत्वदर्शनेऽपि पार्थिव एव वज्रे अलोहलेख्यत्वदर्शनेऽपि पार्थिव एव...--प्र॰ वा॰
मनो॰ ४ । २४० ।

Return

979 | शिवककालेऽपि । Return
980 | मृत्पिण्डदर्शनम् । Return
981 | काकारपरि Return
982 | पूर्वपर्यायविशिष्टाः । Return
983 | किन्तु उपरत एव । Return
984 | पटान्तरजनने । Return
985 | पटकालेऽपि । Return
986 | तन्तुसत्त्वस्वीकारात् । Return
987 | शक्त्यपहाराभावात् अन्यथा अनित्यत्वापत्तिः । Return
988 | नित्यत्वादेव । Return
989 | प्रति इति निरर्थकं भाति । Return
990 | संयोगस्य । Return
991 | सत्ताऽ Return
992 | न Return
993 | कर्मान्तरम् । Return
994 | ततस्त्यक्त Return
995 | द्रव्यान्तरारम्भकम् । Return
996 | कर्तृ । परापेक्षयदेमुक्तम् । Return
997 | कपालानाम् । Return
998 | कपालानि । Return
999 | कपालानाम् । Return
1000 | मा Return
1001 | घटावस्थायां कपालस्वीकारेऽपि अर्थक्रियाव्यापदेशादयो न सन्तीति भावः । Return
1002 | घटादेः । Return
1003 | रूपाद्यात्मनः । Return
1004 | देशान्तरप्राप्तिः । Return
1005 | रूपादौ । Return
1006 | सम्भवति । Return
1007 | द्रव्याश्रय्यगुणवान् संयोगविभागेष्वकारणमनपेक्ष इति गुणलक्षणम्--वैशे॰ सू॰ । Return
1008 | गुणगुणि नोर्भेदैकान्तलक्षणः । Return
1009 | घटरूपाद्योः परस्परं तादात्म्ये । Return
1010 | घटाद्यारम्भः । Return
1011 | पृथगारम्भाभा वात् । Return
1012 | द्रव्याणि द्रव्यान्तरभारभन्ते गुणाश्च गुणान्तरम्--वैशे॰ सू॰ । Return
1013 | गुणिस्वरूपम् । Return
1014 | प्रत्यक्षे । Return
1015 | कमाश्रित्य । Return
1016 | स्येव Return

1017

मृत्पिण्डावस्थायाम्
घटस्य उपमा--उपमानम्, अर्थक्रिया--जलाहरणादि, व्यपदेशः घट इति संज्ञा, आदि पदेन लक्षणगुणादयो न
दृश्यन्ते अतः तत्काले घटसत्त्वं नास्ति ।

Return

1018 | यथा इत्यस्मिन् अर्थे प्रयुक्तः । Return
1019 | व्याख्याकाराः । Return
1020 | इव Return
1021 | क्य Return
1022 | सूचितः Return
1023 | निर्गमो Return
1024 | घटादेः । Return
1025 | क्षणक्षयादिलक्ष णम् । Return
1026 | बौद्धः । Return
1027 | इदं भ्रान्तम् इद्वञ्चाभ्रान्तमिति विवेको भेदः । Return
1028 | क्षणभङ्गादिसाधने प्रत्यक्षस्या नुपयोगस्वीकारे । Return
1029 | भ्रान्तत्वञ्च । Return
1030 | विवेकैकान्तः भेद इति यावत् । Return
1031 | परमार्थानाम् स्वलक्ष णपरमाणूनां सञ्चयमात्रमेव तत्त्वम् । Return

1032
परलोकं प्रत्या
ख्याति1032

परलोको हि इहजन्मान्त्यचित्तस्य परजन्माद्यचित्तेन सहैक्य
प्रतिपत्तिगम्यः । सैव च न संभवति इति तत्प्रत्याख्यानमेव जातमिति भावः ।

Return

1032 | परलोको हि इहजन्मान्त्यचित्तस्य परजन्माद्यचित्तेन सहैक्य प्रतिपत्तिगम्यः । सैव च न संभवति इति तत्प्रत्याख्यानमेव जातमिति भावः । Return

1034

प्रत्यक्षविषयभूतो
ह्यर्थः प्रत्यक्षमुत्पाद्य क्षणिकत्वात् विनश्यति । अतः यत् दृश्यं भवति प्रत्यक्षस्य न तत् प्राप्यते इति अन्यद्
दृष्टं प्राप्तञ्चान्यदिति विसंवादि प्रत्यक्षं स्यात् इत्याशङ्कायां समाहितम्--यत् दृश्य-प्राप्यक्षणयोः एकत्वमा
रोप्य यद् दृष्टं तदेव प्राप्तमिति एकत्वाध्यवसायकृतस्तत्र अविसंवादः । अतः प्रत्यक्षप्रामाण्यसमर्थनाय
स्वासत्कालीनार्थक्रिया कथञ्चिदभ्युपगतैव सौगतेन इति भावः ।

Return

1035 | याया असंभवे Return
1036 | पूर्वोपलम्भकाले । Return
1037 | र्शनेन Return
1038 | उत्तरदर्शनकालेऽपि । Return
1039 | पूर्वोत्तरयोः । Return
1040 | अर्थक्रियायाः । Return
1041 | यौगपद्यपक्षे । Return
1042 | उत्तरक्षणे च कर्तुं योग्यस्याभावात् अर्थक्रियाया अभाव एव । Return
1043 | अर्थक्रियायाः । Return
1044 | क्षणिकैकान्ते । Return
1045 | नित्यपक्षे । Return
1046 | अर्थक्रियाविरोधाभावस्य । Return
1047 | अक्षणिकत्वस्य । Return
1048 | एकस्या नेकक्षणव्यापित्वरूपक्रमेण अर्थक्रियाकारित्वादिति भावः । Return

1049

योगिदर्शने ते सर्वे पूर्वोत्तरकालवर्त्तिनः
परमाणवः प्रतिभान्ति अतः विषयकारणतावादिनां सर्वेषां तदनुभवरूपकार्याणाम् वर्तमानपरमाणुकार्यभूत
अनुभवेन सह एकदेशता एककालता च स्यात्, एतच्च साङ्कर्य्यमसिद्धम् ।

Return

1050 | एवं न स्यात्तदा नित्य पक्षेऽपि यौगपद्येन अर्थक्रियाप्रसाधने कालसाङ्कर्य्यापत्तिः कथं दीयते ? Return
1051 | प्रतिभासाद्वैतवादी प्राह । Return

1052

तुलना--सत्येव कारणे यदि कार्यम्; त्रेलोक्यमेकक्षणवर्ति स्यात्, कारणक्षणकाल एव सर्वस्य
उत्तरोत्तरक्षणसन्तानस्य भावात्, ततः सन्तानाभावात् पक्षान्तरासंभवाच्च ।...यदि पुनरसत्येव कारणे
कार्यम्; तदा कारणक्षणात् पूर्वं पश्चाच्च अनादिरनन्तश्च कालः कार्यसहितः स्यात् कारणाभावाविशेषात् ।
--अष्टश॰, अष्टस॰ पृ॰ १८७ ।

Return

1053 | सत्समयपक्षे । Return

1054

द्वितीयः क्षणः स्वसत्समये अर्थात् द्वितीयक्षणे
एव तृतीयमुत्पादयति अतः तृतीयस्य द्वितीयक्षणे स्थितिः । एवं द्वितीयस्य स्वकारण-प्रथमक्षणकाले इति
उत्तरोत्तरकार्याणां प्रथमक्षणे एव स्थित्यापत्तिः ।

Return

1055 | असत्समये इति पक्षे । Return

1056

व्यवहितकारणवादी
प्रज्ञाकरः प्राह । अविद्यमानस्य करणमिति कोऽर्थः ? तदनन्तरभाविनी तस्य सत्ता । तदेतदानन्तर्यमु
भयापेक्षयापि समानम् । न चानन्तर्यमेव तत्त्वे निबन्धनं व्यवहितस्यापि कारणत्वात् । तथाहि--गाढसुप्तस्य
विज्ञानं प्रबोधे पूर्ववेदनात् । जायते व्यवधानेन कालेनेति विनिश्चितम् ॥...तस्मादन्वयव्यतिरेका
नुविधायित्वं निबन्धनम् । कार्यकारणभावस्य तद्भाविन्यपि विद्यते ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ६८ ।

Return

1057 | जाग्रद्विज्ञाने । Return
1058 | जाग्रद्विज्ञानाभावे । Return
1059 | जाग्रद्विज्ञानम् । Return
1060 | जाग्रद्विज्ञानकाल एव । Return
1061 | अभ्युपग न्तव्यमिति । Return
1062 | पश्चात् यथाकालम् । Return
1063 | तथैव तच्छक्तिसंभवात् । Return

1064

यत् सत् तत् क्षणिक
मेव अक्षणिकत्वे अर्थक्रियाविरोधात् तल्लक्षणवस्तुत्वं हीयते ।--हेतुबि॰ पृ॰ ५४ । यदि न सर्वं सत्
कृतकं वा प्रतिक्षणविनाशि स्यात्, अक्षणिकस्य क्रमयौगपद्याभ्यामर्थक्रियाऽयोगात् अर्थक्रियासामर्थ्यलक्षण
मतो निवृत्तमित्यसदेव स्यात् ।--वादन्या॰ पृ॰ ६--८ ।

Return

1065

यथा किल वहनारूढैः वाणिग्भिः शकुनि
र्मुच्यते अपि नाम तीरं द्रक्ष्यतीति । स यदा सर्वतः पर्यटंस्तीरं नासादयति तदा वहनमेवागच्छतीति
तद्वदेतदपि द्रष्टव्यम्--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ १९३ ।

Return

1066 | नित्यात् । Return
1067 | सह युगपत् । Return
1068 | युगपत् । Return
1069 | यथैव अक्रम-नित्यकारणात् क्रमेण कार्योत्पत्तिर्विरुद्धा तथैव--क्रमिकारणात् अक्रमेण कार्योत्प त्तिरपि विरुद्धैवेति भावः । Return

1070

उपलब्धिलक्षणप्राप्तिः उपलम्भप्रत्ययान्तरसाकल्यं स्वभावविशेषश्च ।
उपलम्भप्रत्ययान्तरसाकल्यमिति ज्ञानस्य घटोऽपि जनकः अन्ये च चक्षुरादयः, घटाद् दृश्यादन्ये हेतवः
प्रत्ययान्तराणि तेषां साकल्यं सन्निधिः ।...यः स्वभावः सत्सु अन्येषूपलम्भप्रत्ययेषु सन् प्रत्यक्ष एव भवति
स स्वभावविशेषः ।--न्यायबि॰ २ । १४--१५ ।

Return

1071 | क्षणिकैकान्तः । Return
1072 | क्षणिकैकान्तः । Return
1073 | उपलम्भगोचरः । Return
1074 | उपल ब्धिलक्षणप्राप्तत्वे सति इत्यसिद्धेः । Return
1075 | क्षणिकैकान्तः । Return
1076 | सत्-असत् इति । Return
1077 | चित्रज्ञानस्यापि । Return
1078 | एकं सत् अनेकाकाररूपतया । Return

1079

ननु यदि सा चित्रता बुद्धावेकस्यां स्यात्, तया च चित्रमेकं
द्रव्यं व्यवस्थाप्येत तदा किं दूषणं स्यात् ? आह--न स्यात्तस्यां मतावपि, न केवलं द्रव्ये तस्यां मतावपि
एकस्यां न स्याच्चित्रता । कथम् ? अनेकपुरुषप्रतीतिवत् । कथं तर्हि प्रतीतिरित्याह--यदीदं स्वयमर्थेभ्यो रोचते
तत्र के वयम्--यदीदम् अताद्रूप्येऽपि ताद्रूप्यप्रथनम् अर्थानां भासमानानां नीलादीनां स्वयम्--अपरप्रेरणया
रोचते तत्र तथाप्रतिभासे के वयमसहमानाः अपि निषेद्धुम् । अवस्तु च प्रतिभासते चेति व्यक्तमाली
क्यम्--प्र॰ वा॰ मनो॰ ।

Return

1080

तिमिरमक्ष्णोविप्लवः, इन्द्रियगतमिदं विभ्रमकारणम् । आशुभ्रमणम् अलातादेः । मन्दं हि
भ्राभ्यमाणे अलातादौ न चक्रभ्रान्तिरुत्पद्यते, तदर्थम् आशुग्रहणेन विशेष्यते भ्रमणम् । एतच्च विषयगतं विभ्र
मकारणम् । नावा गमनं नौयानम् । गच्छन्त्यां नावि स्थितस्य गच्छद्वृक्षादिभ्रान्तिरुत्पद्यते इति यानग्रहणम् ।
एतच्च बाह्याश्रयस्थितं विभ्रमकारणम् । संक्षोभो वातपित्तश्लेष्मणाम् । वातादिषु हि क्षोभं गतेषु ज्वलितस्त
म्भादिभ्रान्तिरुत्पद्यते । एतच्च अध्यात्मगतं विभ्रमकारणम् ।--न्यायबि॰ टी॰ १ । ६ ।

Return

1081 | निरालम्बे नभसि केशाकारा उण्डुकाकारा च प्रतीतिः । Return
1082 | अर्थरूपे भ्रान्तं स्वरूपे च अभ्रान्तमिति द्वावाकारौ । Return
1083 | साऽज्ञातरूपा Return
1084 | कल्पनापोढमभ्रान्तं प्रत्यक्षम् न्यायबि॰ १ । ४ इत्यत्र । Return
1085 | केशोण्डुकादिज्ञानस्य । Return
1086 | रूपद्वयप्राप्तिः । Return
1087 | बौद्धेन । Return
1088 | टीकाकारस्य । Return
1089 | विकल्पिका । Return
1090 | माणस्याच्छब्दाद् Return
1091 | णी Return

1092

...रागादीनामनन्यभाक् । तेषामतः स्वसंवित्तिर्नाभिजल्पानुषङ्गिणी ॥
--प्र॰ वा॰ । ...नीलादीनामनन्यभाक् तेषामतश्च संवित्ति...--तत्त्वसं॰ पृ॰ ३७८ । प्रकृतपाठः—
विधिवि॰ टी॰ पृ॰ १९० । शा॰ भा॰ भामती २ । २ । २४ । ...नामादीनामनन्यमाक् । तेषामतो न चान्यत्वं
कथञ्चिदुपपद्यते ।--सन्मति॰ टी॰ पृ॰ १८५ । ...तथा मतो न वाच्यत्वं कथञ्चिदुपपद्यते ।--तत्त्वसं॰
प॰ पृ॰ २९० ।

Return

1093 | भिन्नम् । Return
1094 | अभिलापिन्याः प्रतीतेः । Return
1095 | अभिलापिन्याः प्रतीतेः । Return
1096 | त्रतोऽ Return
1097 | साध्यसाधनभावः । Return

1098

प्रमाणमन्तरेण प्रतीत्यभिमानमात्रं संवृतिः । पृ॰ १८३
संवृतिर्नाम विकल्पविज्ञानम् अधिमुक्तिमाह अनादिवासनातः पृ॰ १८५ संवृत्यास्तीति भ्रान्तजनापेक्षया
अस्तीति पृ॰ ३७७ --प्र॰ वार्तिकाल॰ ।

Return

1099 | संवृतिः । Return
1100 | साध्यसाधनभावः । Return
1101 | इति Return
1102 | भ्रान्तिः । Return
1103 | भ्रान्तेः । Return
1104 | जाग्रद्दशायामपि । Return
1105 | भ्रान्तेरेव । Return

1106

तथा च अनुमानानुमेयव्यवहारोऽयं सर्वो हि
बुद्धिपरिकल्पितः बुद्ध्यारूढेन धर्मधर्मिभेदेनेत्युक्तम्--आचार्यदिग्नागेनाप्ये तदुक्तमित्याह तथा चेत्यादि—
प्र॰ वा॰ स्व॰, टी॰ पृ॰ २४ ।

Return

1107 | ये Return
1108 | पर्वतशिखरे आदित्यः समुदेति इत्यादौ । Return

1109

तत्र संशयस्तावद्व
स्तुस्वरूपानवधारणात्मकः प्रत्ययः । अनवधारणात्मकश्च प्रत्ययश्चेति व्याहन्यते; न व्याघातः स्वरूपाव
धारणात् । स्वरूपमस्य अवधार्यते अस्ति मे संशयज्ञानमिति वस्तुस्वरूपं तु नानेन परिच्छिद्यते ।—
न्यायवा॰ पृ॰ १२ । अयं हि सामान्यविशिष्टधर्म्युपलम्भेन धर्मविशेषानुपलम्भविरुद्धोभयविशेषस्मरण
सहकारिणा जन्यमान इति सामान्यविशिष्टं धर्मिणमवधारयन् स्थाणुर्वा पुरुषो वेति विशेषमनवधारयन्
अनवधारणात्मकः प्रत्ययश्च स्यात् । दृष्टं हि यत्र विलक्षणसामग्री तत्र कार्यमपि विलक्षणमेव यथा प्रत्य
भिज्ञानम् ।--प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ १७६ ।

Return

1110 | विपर्ययोऽपि । Return
1111 | स्वतन्त्रस्वरूपाः । Return

1112

केशोण्ड्रकादिविज्ञाननिवृत्त्यर्थमिदं कृतम् ।—
तत्त्वसं॰ श्लो॰ १३१२ । तैमिरिकाणामिव केशोण्डुकाद्याभासं विनाप्यर्थसत्त्वादिति ।--मध्यान्तवि॰
पृ॰ १५ । केशोण्डुकं यथा मिथ्या गृह्यन्ते तैमिरैर्जनैः ।--लङ्कावतार॰ पृ॰ २७४ । केशोण्डुका
नाम पक्षिणः ये केशमूलान्युत्पाटयन्ति ।--शिक्षासमु॰ पृ॰ ७० । यथा चिरकालीनाध्ययनादिखिन्नस्य
अस्थितस्य नीललोहितादिगुणविशिष्टः केशोण्ड्रकाख्यः कश्चिन्नयनाग्रे परिस्फुटति । अथवा करसंमृदित
लोचनरश्मिषु येयं केशपिण्डावस्था स केशोण्ड्रकः ।--शास्त्रदी॰ युक्ति॰ पृ॰ ९९ ।

Return

1113

अथ कल्पना
च कीदृशी चेदाह--नामजात्यादियोजना । यदृच्छाशब्देषु नाम्ना विशिष्टोऽर्थ उच्यते डित्थ इति । जाति
शब्देन जात्या गौरयमिति । गुणशब्देन गुणेन शुक्ल इति । क्रियाशब्देषु क्रियया पाचक इति । द्रव्यशब्देषु
द्रव्येण दण्डी विषाणी इति ।--प्रमाणसमु॰ टी॰ पृ॰ १२ । न्यायप्र॰ वृ॰ पृ॰ ३५ । जात्यादिसंसृष्टं तु
मनोज्ञानं कल्पना इत्यन्ये कथयन्ति ।--न्यायबि॰ टी॰ टि॰ पृ॰ २१ । पूर्वापरमनुसन्धाय शब्दसंयुक्ता
कारा प्रतीतिरन्तर्जल्पाकारा वा कल्पना ।--तर्कभा॰ मो॰ पृ॰ ७ ।

Return

1114 | चा Return

1115

सर्वमालम्बने भ्रमः ।...
परमार्थतस्तु सकलमालम्बने भ्रान्तमेव--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २८० । उद्धृतोऽयम्--सन्मति॰ टी॰
पृ॰ ५१२ । न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ ३२०, ४६७ ।

Return

1116

योगाचारमतेन च तथागतज्ञानमद्वयं मुक्त्वा
सर्वं ज्ञानं ग्राह्यग्राहकत्वेन विकल्पितं कल्पना ।--न्यायबि॰ टी॰ टि॰ पृ॰ २१ । तस्मादनादितथा
भूतानुमानपरम्पराप्रवृत्तमनुमानमाश्रित्य बहिरर्थकल्पनायां ग्राह्यग्राहकसंवेदनकल्पनाप्रवृत्तेः ग्राह्यादि
कल्पना, परमार्थतः संवेदनमेवाविभागमिति स्थितम् ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३९८ ।

Return

1117 | कल्पना । Return

1118

रूपादेश्चेतसश्चैवमविशुद्धधियं प्रति । ग्राह्यलक्षणचिन्तेयमचिन्त्या योगिनां गतिः ॥—
प्र॰ वा॰ ३ । ५३० । अविभागोऽपि बुद्ध्यात्मा विपर्यासितदर्शनैः । ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदवानिव लक्ष्य
ते ॥--प्र॰ वा॰ ३ । ३५४ ।

Return

1119 | सर्वचित्तचैत्तानामात्मसंवेदनं प्रत्यक्षम्--न्यायबि॰ १ । १० । Return
1120 | द्विषतीति Return
1121 | बुद्धेः Return
1122 | अलब्धधर्मानुवृत्तिर्योगः, लब्धधर्मानुवृत्तिः क्षेमः ।--प्र॰ वा॰ स्व॰ टी॰ १ । २४ । प्रतिक्षणं विषयपरि च्छेदलक्षणो योगः तदर्थक्रियानुष्ठानलक्षणश्च क्षेमः परिपालनरूपः ।--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ ३७ । Return
1123 | परस्परं संविदं न भिनत्ति । Return
1124 | पुनः द्वितीयादिक्षणभाविज्ञानजातमपि परस्परं संविदं न भिनत्ति इति एकसन्तानमात्रमा पतितमिति भावः । Return
1125 | प्रतिपाद्यभूतस्य सन्तानान्तरस्य । Return
1126 | प्रमाणत्वम् । Return
1127 | अप्रमाणत्वम् । Return
1128 | सत्त्वचेतनत्वाद्यपेक्षया प्रमाणत्वम्, स्वर्गप्रापणशक्त्याद्यपेक्षया अप्रमाणत्वम् इति ग्राह्यम् । Return
1129 | द्रष्टव्यम्— पृ॰ २ टि॰ १० । Return
1130 | नेदं निरात्मकं जीवच्छरीरम् अप्राणादिमत्त्वप्रसङ्गात्--न्यायवा॰ पृ॰ १२३ । Return
1131 | मत्त्वस्य Return

1132

साध्येतरयोरतो निश्चयाभावात् ॥ १०८ ॥...नच सात्मकानात्मकाभ्यां परः प्रकारः संभवति । ततः
प्राणादिमत्त्वाद् धर्मिणि जीवच्छरीरे संशय आत्मभावाभावयोरित्यनैकान्तिकः प्राणादिरिति ।--न्यायवि॰
टी॰ पृ॰ २२२ ।

Return

1133 | सात्मके । Return
1134 | प्राणादिमत्त्वम् । Return
1135 | विज्ञानसन्ताने । Return
1136 | अग्निमति । Return
1137 | शाश्वतः स्नेहः Return
1138 | कथञ्चित् नित्यानित्यात्मकचित्तसन्तानरूपे आत्मनि । Return
1139 | कारणं स्यात्तदा । Return
1140 | चित्तात्मन एव । Return
1141 | सर्वज्ञत्वात् सुगतस्य । Return
1142 | युगपदिव । Return
1143 | नानावयवात्मनोऽनेकगुणात्मकस्य च अवयविनः । Return
1144 | पदार्थम् । Return
1145 | ...बहिरर्थस्य तादृशः । विचित्रं ग्रहणं व्यक्तं विशेषणविशेष्यभाक् ॥ इति शेषः । Return
1146 | भिन्नम् । Return
1147 | विरुद्धधर्माध्यासेऽपि भेदाभावे । Return
1148 | वस्तुभेदः । Return
1149 | बाह्ये विभ्रम रूपस्यापि स्वरूपेऽविभ्रमात्मनः । Return
1150 | पे Return
1151 | किं स्यात् सा चित्रतैकस्यां न स्यात्तस्यां मतावपि । यदीदं स्वय मर्थेभ्यो रोचते तत्र के वयम् ॥--प्र॰ वा॰ २ । २१० । Return
1152 | अभाग Return
1153 | सम्बन्धः Return
1154 | सुखादिसंवेदनस्य । Return
1155 | अविभागबुद्ध्यात्मा । Return
1156 | जलरहितस्य । Return
1157 | मरीचिकाचक्रे । Return
1158 | सुवर्णादिरूपेण । Return
1159 | महानल्पोऽपि Return
1160 | सुवर्णादिरूपात् भिन्नतया मृच्छकलादित्वेनैव । Return
1161 | अविभागरूपेण न कदाचिदपि भवतीति भावः । Return
1162 | दर्शनविपयीभूतस्य संवेदनस्य । Return
1163 | असत्यत्वात् । Return
1164 | अद्वयस्य अविभागिनः । Return
1165 | क्तोऽभाग Return
1166 | अविभागबुद्ध्यात्मा । Return
1167 | चेत् । Return
1168 | ग्राह्याकारकल्पने । Return
1169 | ग्राह्याकारः ग्राहकाकारः संवि दाकारश्च भिन्नसन्तानः स्यात् । Return
1170 | यत्पुनरेतत्प्रसङ्गः इति द्विर्लिखितम् । Return
1171 | विकल्पः । Return
1172 | नाध्य Return
1173 | स्यन् Return
1174 | विकल्पः । Return
1175 | ग्राह्यग्रा हकादिभेदवान् । Return
1176 | तद्वत् स Return
1177 | भागीव क्रमवानिव वा । Return
1178 | भागी क्रमवान् वा । Return
1179 | भासमानम् । Return
1180 | द्रष्टव्यम्--पू॰ २ टि॰ १० । Return
1181 | बुद्ध्यात्मनैव । Return
1182 | ग्राह्यग्राहकादिभेदवत्त्वेन । Return
1183 | बौद्धस्य । प्रत्यक्षं कल्पनापोढम्--प्र॰ समु॰ श्लो॰ Return
1184 | भागवानिव Return
1185 | कल्पनापोढमभ्रान्तं प्रत्यक्षम्--न्यायबि॰ १ । ४ । Return
1186 | सने Return
1187 | व कल्पनाया इति पुनरुक्तम् । Return
1188 | निर्विकल्पम् । Return
1189 | स्वरूपम् । Return
1190 | सर्वं Return
1191 | बाह्य Return
1192 | ता इति षष्ठी । Return
1193 | प्रत्यक्षाभावे । Return
1194 | प्रत्यक्षाभासम् । Return
1195 | ढाऽ Return
1196 | न्तरमस्मात् Return
1197 | शङ्ख Return
1198 | क्षणमिति Return
1199 | इन्द्रियप्रत्यक्षेण विषयी कुर्वतः । Return
1200 | इन्द्रियभ्रान्तेः । Return

1201

त्रिविधं कल्पनाज्ञानं प्रत्यक्षाभं मरीचिकायां जलाध्यवसायि भ्रान्ति
ज्ञानम् संवृत्तौ विसंवादिव्यवसायसांवृतज्ञानम् पूर्वदृष्टैकत्वकल्पनाप्रवृत्तं लिङ्गानुमेयादिज्ञानम् । अविकल्प
कं चैकम् प्रत्यक्षाभम् । कीदृशम् ? आश्रयस्य इन्द्रियस्य उपप्लवः तिमिराद्युपघातः तस्माद् भवो यस्य
तत्तथा । एवञ्च चतुर्विधञ्च प्रत्यक्षाभासम् ।--प्र॰ वा॰ मनो॰ ।

Return

1202 | तुलना--यदि तावत् मानसमेतत् द्विचन्द्रादिज्ञानमिन्द्रियभावाभावानुरोधि न स्यात् ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३३६ । Return
1203 | इन्द्रियस्य । Return

1204

किम्वैन्द्रियं-यदक्षाणां...सैवेयं किन्निषिध्यते ।..."तिमिरज्ञानं भ्रममनिच्छतोऽपि किं
कीदृशमैन्द्रियज्ञानमिष्यते ? यदक्षाणां भावाभावयोरनुरोधि स्वभावाभावाभ्यामनुवर्तकं तदैन्द्रियमिति चेत्;
तत इन्द्रियभावाभावानुरोधित्वं तैमिरिकज्ञानस्यापि तुल्यम् । न हि इन्द्रियव्यापारमन्तरेण तैमिरिकज्ञान
मुत्पद्यते । इन्द्रियविकारेण विक्रियावज्ज्ञानमैन्द्रियं चेत्; द्विचन्द्रादिज्ञानानां तिमिरादीन्द्रियविकारेण विक्रि
या । सैवेयम् अभूतार्थोपदर्शनात्मिका भ्रान्तत्वनिमित्तमुक्ताऽस्माभिः किं निषिध्यते ?--प्र॰ वा॰ मनो॰

Return

1205 | यथा रज्जौ सर्पादिभ्रान्तिः मानसी इन्द्रियविकारे सत्यपि मानसविमर्शात् निवर्तते । Return
1206 | द्विचन्द्रादि भ्रान्तेः । Return
1207 | इन्द्रियस्य अकारणत्वात् स्पष्टप्रतिभासो न स्यात् । Return
1208 | ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदसंवेदनरूपा भ्रान्तिः । Return
1209 | अत एव सर्वे प्रत्यया अनालभ्बनाः प्रत्ययत्वात् स्वप्नप्रत्ययवदिति प्रमाणस्य परिशुद्धिः— प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३५९ । Return
1210 | क्षाभं Return
1211 | स्वरूपे । Return
1212 | बौद्धेन । Return
1213 | बहिरपि । Return
1214 | सज् Return
1215 | अनुमानगृहीतेऽपि । Return
1216 | सज् Return

1217

भ्रान्तिः संवृतिसज्ज्ञानमनुमानानुमानिकम् । स्मरणं चाभिलाषश्चेत्यक्षाभासं सतैमिरम् ॥ ८ ॥
मरीचिकादिषु जलादिकल्पनाद् भ्रमज्ञानं प्रत्यक्षाभासम् । संवृतिसत्यं हि स्वस्मिन् अर्थान्तरमारोप्य
तत्स्वरूपकल्पनात् प्रत्यक्षाभासम् । अनुमानं तत्फलं च पूर्वानुभवकल्पनात् न प्रत्यक्षम् ।--प्र॰ समु॰ वृ॰
१ । ८ ।

Return

1218 | न प्रत्यक्षपरोक्षाभ्यां मेयस्यान्यस्य संभवः ।--प्र॰ वा॰ ३ । ६३ । यस्यार्थस्य सन्निधाना सन्निधानाभ्यां ज्ञानप्रतिभासभेदः तत् स्वलक्षणम् । अन्यत् सामान्यलक्षणम् ।--न्यायबि॰ १ । १३, १७ । Return
1219 | सामान्यविशेषात्मन एकस्यैव प्रमेयत्वात् । Return
1220 | प्रमाणमविसंवादिज्ञानम् ।--प्र॰ वा॰ २ । १ । Return
1221 | स्थाऽभावे Return
1222 | इदं वस्तुबलायातं यद्वदन्ति विपश्चितः । यथा यथार्थाश्चिन्त्यन्ते विशीर्यन्ते तथा तथा ॥--प्र॰ वा॰ । Return
1223 | काकु इति प्रश्नपद्धतौ । Return
1224 | आशुभ्रमणनौयानसंक्षोभादिकारणानामुपलक्षणम् । Return
1225 | द्विचन्द्रादौ ॥ Return
1226 | भावा येन निरूप्यन्ते तद्रूपं नास्ति तत्त्वतः । यस्मादेकमनेकं च रूपं तेषां न विद्यते ॥--प्र॰ वा॰ ३ । ४६० । Return
1227 | रयमर्थः Return
1228 | ततो निरालम्बनाः सर्व एव प्रत्ययाः स्वप्नप्रत्ययवदिति कोऽर्थः ? स्वरूपालम्बनाः । पृ॰ ३६५ निरालम्बनशब्दस्य स्वांशालम्बाभिधेयता ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३७२ । Return
1229 | भाति Return
1230 | अनेकान्तविद्विषाम् Return
1231 | माध्यमिकस्य । Return
1232 | स्वरूपे सर्वमभ्रान्तं पररूपे विपर्ययः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३७२ । Return
1233 | स्वसं Return

1234

नीलादिसुखादितः । तुलना—
तस्मान्न नीलादिव्यतिरेकेण बोधो बुद्धिरिति निरूप्यते । नीलान्न व्यतिरेकेण विषयिज्ञानमीक्षते । ज्ञानपृष्ठेन
भेदस्तु कल्पनाशिल्पिनिर्मितः ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ४०६ । नहि सितासितादिव्यतिरेकेण ग्राहकादिता
प्रतिभासमानोपलभ्यते ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३७२ ।

Return

1235 | ग्राह्याद्यात्मकम् । Return
1236 | ...सा चित्रतैकस्यां न स्यात्तस्यां मतावपि । यदीदं स्वयमर्थेभ्यो रोचते तत्र के वयम् ।--प्र॰ वा॰ । Return
1237 | बौद्धस्य । द्रष्टव्यम्--पृ॰ २५ टि॰ १० । Return
1238 | निराकरोति । Return
1239 | निराचष्टे इति सम्बन्धः । Return
1240 | बुद्धिः अनेकान्तसिद्धिः Return
1241 | सामान्यविषयके अनुमाने । Return
1242 | सामान्य । Return
1243 | तन्न Return
1244 | मीमांसकाभिमतम् । Return
1245 | तथैव Return
1246 | सर्वचित्तचैत्तानामात्मसंवेदनं प्रत्यक्षम् ।--न्यायबि॰ १ । १० । Return
1247 | मादिः Return
1248 | र्न स्वा Return
1249 | आत्मान्तर । Return
1250 | यापि Return
1251 | अर्थनिश्चयः । Return
1252 | निश्चयैः । Return
1253 | निश्चयस्य । Return
1254 | स्वरूपविषयत्वे । Return
1255 | प्रत्यक्षागमविरुद्धः कालात्ययाय दिष्टः--न्यायकलि॰ पृ॰ १५ । न्यायकुमु॰ पृ॰ ३२० टि॰ ७ । Return
1256 | न युक्तम् । स्वरूपेणैव स्वयमिष्टो ऽनिराकृतः पक्षः--न्यायबि॰ । Return
1257 | प्रत्यक्षं वा । Return
1258 | प्रत्यक्षम् । Return

1259

तुलना--यद्यथैवाविसंवादि
प्रमाणं तत्तथा मतम् ।--लघी॰ श्लो॰ २२ । उद्धृतमिदम्--त॰ श्लो॰ पृ॰ १७० । अष्टस॰ पृ॰ १६३ ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५९५ ।

Return

1260 | अनुपचरित । Return
1261 | परो Return
1262 | अवञ्चनम् Return
1263 | स्वप्नादावपि । Return
1264 | स्वप्नादौ । Return
1265 | वस्तुतः स्वार्थौ । Return
1266 | स्वार्थव्यवसाय । Return

1267

तुलना—
कोऽयं बाधो नाम--परेण विषयाभावज्ञापनं स यदीष्यते । स्वार्थे प्रवृत्तिमज्ज्ञानमभावं ज्ञापयेत् कथम् ॥
न तावज्ज्ञानान्तरेणाभावः स्वप्नज्ञानस्यान्यस्य वा केनचित् क्रियते तत्काले तस्य स्वयमेव नाशात् । नाक्षि
निमीलनान्नष्टे ज्ञाने बाध्यता प्रतीयते । अन्येन न हि ज्ञानेन तस्य विषयापहारोऽसत्ताज्ञापनलक्षणो बाधः...
विजातीयविदुत्पत्तिर्यदि बाधकमुच्यते । घटज्ञाने पटज्ञानं बाधकं किन्न युक्तिमत्...तस्माद् यथा जाग्रत्प्रत्ययः
स्वप्नप्रत्ययस्य बाधकः तथा विपर्ययोऽपि केवलग्रहणादिति न्याय एषः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ४--७ ।

Return

1268 | जाग्रत्स्तम्भादौ । Return
1269 | अविसंवादः । Return
1270 | प्रथमज्ञानस्य । Return
1271 | पुनः पुनरुपलम्भस्य फलेन वाभिसम्बन्ध स्याभावात् । Return
1272 | व्यवहारमात्रमेवेदं स्वप्नास्वप्नभेदो नाम तथा प्रमाणाप्रमाणभेद इति हि वक्ष्यते ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ५ । Return
1273 | स्वसंवेदनमात्रसिद्धौ । Return
1274 | प्रतिभासमात्रादेव । Return
1275 | विभ्रमेतरविभागा भावः । Return
1276 | जाग्रदवस्थायाम् । Return
1277 | ज्ञाने । Return
1278 | जैनादिकस्य । Return

1279

तुलना--यदि प्रमाणतः
सिद्धं नानात्मसिद्धं नाम, परस्येव आत्मनोऽपि वादिनः सिद्धत्वात्, प्रमाणसिद्धस्य सर्वेपामविप्रतिपत्ति
विषयत्वात्...यत् प्रमाणमन्तरेण सिद्धं तत् परस्यापि न सिद्धम् ।--अष्टश॰, अष्टस॰ पृ॰ ३६--३७ ।

Return

1280 | परस्य अभ्युपगमात् । Return
1281 | हेतुसिद्धौ । Return
1282 | सुखादयोऽचेतनाः उत्पत्तिमत्त्वात् घटादिवत् इत्यादिना । Return

1283

कश्चिद् बहिःस्थितानेव सुखादीनप्रचेतनान् । ग्राह्यानाह न तस्यापि सकृद्युक्तो द्वय
ग्रहः ॥--प्र॰ वा॰ २ । २६८ इत्यादिना । अचेतनाः सुखादयः इति साध्ये उत्पत्तिमत्त्वमनित्यत्वं वा सांख्यस्य
स्वयं वादिनोऽसिद्धम् ।--न्यायबि॰ ३ । ६० । प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ४७० ।

Return

1284 | घटादीनाम् । Return
1285 | अन्तरा विना भवतीति अन्तरीयकः विनाभावी, न अन्तरीयकः नान्तरीयकः अविनाभावीत्यर्थः । Return
1286 | प्रति वादिनः । Return
1287 | वादिप्रतिवादिनोः । Return
1288 | प्रमाणतः सिद्ध्यभावे । Return
1289 | प्रतिवादिनोऽपि । Return
1290 | शर्करा दिकम् । Return
1291 | एवं कथितो वा । Return
1292 | न बहिरर्थो विपर्ययात् इति । Return

1293

यदेव दृश्यते तदेवाभ्यु
पगम्यते । तथाहि प्रतिभासात्तद्गतमेव नीलमवभासते नापरं ततः प्रतिभासव्यतिरेकेण न प्रमाणम् ततो ना
भ्युपगमः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३८९ ।

Return

1294 | जडे । Return
1295 | पतिभासाद्वैतवादी । Return
1296 | जडे । Return
1297 | तत्रानुपलब्धिर्यथा न प्रदेशविशेषे क्वचिद् घटः = क्वचिदिति प्रतिपत्तृप्रत्यक्षे क्वचिदेव प्रदेशे इति--न्याय बि॰, टी॰ २ । १३ । Return
1298 | वचो Return
1299 | प्रतिभासमानत्वात् इति । Return
1300 | न Return
1301 | मीमांसकोक्तं न भवेत् । Return
1302 | जडाभावात् । Return
1303 | बौद्धः । सर्वज्ञो वक्ता नोपलभ्यते, इत्येबम्प्रकारस्यानुपलम्भस्य अदृश्यात्मविषयत्वेन सन्देहहेतुत्वात् ।--न्यायबि॰ ३ । ७० । Return
1304 | अनुपलम्भमात्रात् न तु दृश्यानुपलम्भात् । Return
1305 | सन्दिग्ध विपक्षव्यावृत्तिकत्वं शेषवदुच्यते प्रतिबन्धाभावादित्यर्थः ।--प्र॰ मनोरथ॰ । Return
1306 | जडे । Return
1307 | विचारः । Return
1308 | निर्विकल्पकत्वेन अविचारकत्वात् । Return
1309 | अविषयीकृते । Return
1310 | यावान् कश्चित् प्रतिषेधः स सर्वोऽ नुपलब्धेः--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ५२०, ६३८ । Return
1311 | चारः Return
1312 | निषेध्यः प्रतिभासः । Return
1313 | प्रतिभासविविक्तजडप्रति पत्तेरेव । Return
1314 | प्रतिभासानुपलम्भात्मकत्वादिति भावः । Return
1315 | तुज Return
1316 | अदृश्यात्मनामेव । Return
1317 | असर्वज्ञत्वम् । Return
1318 | प्रतिभासस्य । Return
1319 | ज्ञानत्वेन । Return
1320 | सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिक इत्यर्थः । Return

1321

भ्रान्तिरपि
च वस्तुसम्बन्धेन प्रमाणमेव--प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । १७५ । तदाह न्यायवादी--भ्रान्तिरपि सम्बन्धतः
प्रमा ।--न्यायबि॰ धर्मो॰ पृ॰ ७८ । उद्धृतमिदम्--भ्रान्तिरपि अर्थसम्बन्धतः प्रमा--तत्त्वोप॰ पृ॰ ३० ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४८१ । अतस्मिंस्तद्ग्रहो भ्रान्तिरपि सन्धानतः प्रमा--षड्द॰ बृह॰ पृ॰ ४१ ।

Return

1322 | भिन्नकालं वा । Return
1323 | सम्बन्धकल्पना । Return
1324 | व्यवहारदर्शितात् । Return
1325 | परमार्थतः । Return
1326 | व्यवहारात् सम्बन्ध कल्पनायाः । Return
1327 | निष्फलमेव Return
1328 | प्रत्यक्षानन्तरोद्भूतसमारोपनिवारणात् । इष्टं तु लैङ्गिकं ज्ञानं प्रमाणम्...--तत्त्वसं॰ श्लो॰ १३०२ । Return
1329 | प्राप्य Return
1330 | समारोपक्षणम् । Return
1331 | तृतीयसमारोपक्षण । Return
1332 | संवृत्या एव । Return
1333 | स Return
1334 | समारो पव्यवच्छेदकरणेन । Return
1335 | संवृत्या सिद्धेन । Return
1336 | जाड्य Return
1337 | स्वस्मात् । Return
1338 | अनुभवति । Return
1339 | भिन्नकालत्वाविशेषात् । Return
1340 | इत्यतिप्रसङ्गः । Return
1341 | गृहीतेः । Return
1342 | नीलादेः । Return
1343 | श्च Return
1344 | गृहीत्यन्तरकरणे । Return
1345 | प्रत्यक्षात् । Return
1346 | नवे Return
1347 | न विद्यते भिन्नो वेदको येषां ते, स्वसंविदिता इति यावत् । Return
1348 | घटादीनाम् । Return
1349 | अवभासनात् Return
1350 | परस्य दुर्णयः दुरभिप्रायः । Return
1351 | स्वप्नदृष्टार्थेऽपि । Return
1352 | वैशद्यस्य । Return
1353 | अवै Return
1354 | ध्यामलिताकारापेक्षया । Return
1355 | विशेषावयवस्य । Return
1356 | गृहीते । Return
1357 | अस्पष्टताव्यवहारः । Return
1358 | अविद्यमाने । Return
1359 | धर्मिण्यविशदम् अत्र तु धर्मिण्यप्य Return
1360 | अनुपलम्भः । Return
1361 | अभावाविना भावीति । Return
1362 | व्याप्तिज्ञानम् । Return
1363 | त्रेति Return

1364

अविशदमपि प्रत्यक्षमिति प्रज्ञाकरमतम्--एतच्चानुमानज्ञानं क्वचिद्
प्रत्यक्षं क्वचित्तु प्रत्यक्षमेव अकस्माद् धूमादग्निप्रतिपत्तौ । नहि पूर्वानुभूतकल्पनास्ति ।--प्र॰ वार्तिकाल॰
३ । २८८ ।

Return

1365 | प्रत्यज्ञानं इति द्विलिंखितम् । Return
1366 | ? Return
1367 | नैयायिकाः । सामान्यलक्षणाप्रत्यासत्त्या धूमत्वेन अखिलधूमानाम् अग्नित्वेन च निखिलाग्नीनामलौकिकार्थसन्निकर्षेण ज्ञानसम्भवात् । Return
1368 | तज्ज्ञा नं प्रत्यक्षम् ? प्रत्यक्षं तज्ज्ञानम् Return
1369 | ज Return
1370 | तदपि परम्परया इन्द्रियार्थसन्निकर्षजम् । Return
1371 | प्रमाणसंख्या । Return
1372 | अनुमानस्य । Return
1373 | प्रत्यक्षात् । Return
1374 | साक्षात् । Return
1375 | परम्परासम्बन्धः । Return
1376 | अनुमानेऽपि । Return
1377 | पृथक् प्रमाणं स्यादिति भावः । Return
1378 | अव्यपदेश्य मव्यभिचारिव्यवसायात्मकं प्रत्यक्षमिति शेषः । Return
1379 | सन्निकर्षात्मकप्रत्यक्षलक्षणे । Return
1380 | सुखादिसंवेदनमपि । Return
1381 | सुखादिसंवेदनम् । Return
1382 | स्वसंविदितस्य । Return
1383 | अतः । Return
1384 | सद्वर्गः द्रव्यगुणकर्माणि सत्तासम्बन्धित्वात् । असद्वर्गशब्देन सामान्यविशेषसमवायाः ग्राह्याः । Return
1385 | सर्व ज्ञप्रत्यक्षम् । Return
1386 | नैयायिकोक्तसन्निकर्षजरूपप्रत्यक्षलक्षणेन । Return
1387 | वे Return
1388 | आत्मा सर्वार्थैः संयुक्तः, आत्मसंयुक्तं मनः इन्द्रियाणि च अतः परम्परासम्बन्धः सर्वार्थैः स्यात् । Return
1389 | सम्बन्धसम्बन्धः Return
1390 | दृ Return
1391 | पि Return
1392 | अदृष्टात्मनोः सर्वथा भेदे । Return
1393 | समवायस्य च व्यापकत्वात् सर्वात्मभिः तत्सम्बन्धहेतुः स्यादिति भावः । Return
1394 | सर्वज्ञज्ञानम् । Return
1395 | सत्सम्प्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत्प्रत्यक्षमनिमित्तं विद्यमानोपलम्भनत्वात् ।--मी॰ द॰ १ । १ । ४ । Return

1396

इन्द्रियप्रणालिकया बाह्यवस्तूपरागात् सामान्यविशेषात्मनोऽर्थस्य विशेषावधारण
प्रधाना वृत्तिः प्रत्यक्षम्--योगद॰ व्यासभा॰ पृ॰ २७ । विषयैश्चित्तसंयोगात् बुद्धीन्द्रियप्रणालिकात् ।
प्रत्यक्षं साम्प्रतं ज्ञानं विशेषस्यावधारकम् ॥ २३ ॥--योगकारिका ।

Return

1397

तुलना--श्रोत्रादिवृत्तिः भ्रान्तेऽ
पि न हि नाम न विद्यते । न च ज्ञानं विना वृत्तिः श्रोत्रादेरुपपद्यते ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३४० ।
श्रोत्रादिवृत्तिः प्रत्यक्षं यदि तैमिरिकादिषु । प्रसङ्गः किमतद्वृत्तिस्तद्विकारानुकारिणी ॥--न्यायवि॰ १ ।
१६५ । प्र॰ समु॰ पृ॰ ६४ । तत्त्वोप॰ पृ॰ ६१ । न्यायवा॰ पृ॰ ४३ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ १५५ ।
२३३ । न्यायम॰ पृ॰ १०० । त॰ श्लो॰ पृ॰ १८७ । नयचक्र वृ॰ पृ॰ १०७ । षड्द॰ बृह॰ पृ॰ ४१ ।
प्रमेयक॰ पृ॰ १९ । प्रमाणमी॰ पृ॰ २४ ।

Return

1398 | तभाग Return
1399 | तेष्वेका Return
1400 | विरुद्धधर्माध्यासः । Return

1401

यदाह--नहि स्वसामान्यलक्षणाभ्यामपरं प्रमेयमस्ति । स्वलक्षण
विषयं प्रत्यक्षं सामान्यलक्षणविषयमनुमानमिति ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ १६९ । स्वसामान्यलक्षणाभ्यां
भिन्नलक्षणं प्रमेयान्तरं नास्ति ।--प्र॰ समु॰ वृ॰ पृ॰ ४ ।

Return

1402 | अविसंवादाभावेऽपि । Return
1403 | तत्र Return
1404 | दात् अ Return
1405 | नञ्च Return
1406 | तिमिरादिजन्यद्वि चन्द्रादिज्ञानम् । Return
1407 | विकल्पज्ञानवत् गृहीतग्राहित्वादप्रमाणं स्यात् । Return
1408 | हिमालयो Return

1409

येन न कदाचिद् व्यभिचार
उपलब्धः स यथाभिप्रेते विसंवादात् विसंवाद्यत एव । यस्तु व्यभिचारसंवेदी स विचार्य प्रवर्तते । संस्था
नमात्रं तावत् प्राप्यते, परत्र संदेहो विपर्ययो वा ततोऽनुमानं संस्थाने...--प्र॰ वार्तिकाल॰ २ । १ ।

Return

1410 | प्रसन्नेन्द्रियाणाम् । Return
1411 | क्षाः Return
1412 | नम्1412 प्रमाणं स्यात् । । Return
1412 | प्रमाणं स्यात् । Return
1414 | व्यवहारिजनानुरोधादेव । Return
1415 | अविसंवादकम् । Return
1416 | चित्रज्ञानमस्वीकुर्वतः । Return
1417 | स्वसंवेदनाभावे । Return
1418 | रः सन् इतरो Return
1419 | संवित्तिः । Return
1420 | अथ असन्नात्मभूतः Return
1421 | सा यद्या Return
1422 | तस्य Return
1423 | सत्त्वेन चेतनत्वेन वेत्यादिरूपेण । Return
1424 | दूरदूरतरादौ । Return
1425 | विशेषवत्त्वात् । Return
1426 | तस्यां Return
1427 | सत्ता मात्रस्यापि । Return
1428 | दाध्यव सायात् Return
1429 | रमपेक्ष्य आधे Return
1430 | विशेषवत् । Return
1431 | सामान्यप्रत्यक्षाद्विशेषाप्रत्यक्षाद्विशेषस्मृतेश्च संशयः--वैशे॰ सू॰ २ । २ । १७ । Return
1432 | नैयायिकादिः । Return
1433 | कं नाभ्युपगच्छति इति Return
1434 | स्वैर Return
1435 | तत् ? आरामं Return
1436 | भेदमारामं Return
1437 | प्रकारार्थः । Return

1438

सांख्यानां मतमिदम् । कारिकेयं निम्नलिखितग्रन्थेषु समुद्धृ
ताऽस्ति--तथा च शास्त्रानुशासनम्--गुणानां...--योगभा॰ ४ । १३ । षष्टितन्त्रशासनस्यानुशिष्टिः--गुणानां
...--योगभा॰ तत्त्ववै॰ ४ । १३ । भगवान् वार्षगण्यः--गुणानां...--शा॰ भा॰ भामती पृ॰ ३५२ ।
नयचक्रवृ॰ पृ॰ ६३ । तत्त्वोप॰ पृ॰ ८० । गुणानां सुमहद्रूपम्...--प्र॰ वार्तिकाल॰ ४ । १२ । लघी॰
स्व॰ पृ॰ १४ । अष्टस॰ पृ॰ १४४ ।

Return

1439 | सत्त्वरजस्तमसाम् । Return
1440 | उत्कृष्टं रूपं प्रधानम् । Return
1441 | विकाररूपं महदादि । Return
1442 | अद्वैतवादी । Return
1443 | ह्यग्नि Return
1444 | सोऽ Return
1445 | दूषणम् । Return
1446 | ब्रह्मतद्विवर्तयोः । Return
1447 | एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥— त्रि॰ ता॰ ५ । १२ । Return
1448 | ...तिमिरोपप्लुतो जनः । संकीर्णमिव मात्राभिश्चित्राभिरभिमन्यते ॥ तथेदममलं ब्रह्म निर्विकारमविद्यया कलुषत्वमिवापन्नं भेदरूपं प्रपश्यति ॥--बृहदा॰ भा॰ वा॰ ३ । ५ । ४३, ४४ । Return
1449 | एकत्वम् । Return
1450 | आरामो Return
1451 | रा Return
1452 | पर्यायस्य । Return
1453 | सौगताभिमत । Return
1454 | क्षणक्षयश्च सन्तानान्तरं च, तयोः साधने क्रियमाणे । Return
1455 | क्षणक्षयसन्तानान्तर Return
1456 | बौद्धेन । Return
1457 | उद्धृतमिदम्--न्यायप्र॰ वृ॰ पृ॰ ३५ । अष्टस॰ पृ॰ ११८ । न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ १३२ । Return
1458 | असन्प्र Return
1459 | नतुरगा Return
1460 | परमाणुषु खलक्षणेषु । Return
1461 | पुरुषस्य । Return
1462 | क्रमशः । Return
1463 | कनकार्थिनः कस्यचित् । Return
1464 | स्वलक्षणेषु । Return
1465 | तदुक्तम्--तद्ध्यर्थसामर्थ्येनोपजायमानं तद्रूपमेवानुकुर्यात् ।--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ १९५ । प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २७८ । Return
1466 | असङ्गतमेतत्, प्राकृतमेतत् ग्राम्यार्थे प्रयुज्यते, असंस्कृतमित्यर्थः । Return
1467 | गन्धादेः । Return
1468 | स्य Return
1469 | अदर्शनमात्रादेव । Return
1470 | अतीन्द्रियेण । Return
1471 | सर्वज्ञशून्यम् । Return
1472 | ऽक्ष Return
1473 | चेत्; Return
1474 | अनुमानस्य । Return
1475 | सर्वज्ञस्य । Return
1476 | सर्वज्ञोऽपि । Return
1477 | शब्देन । Return
1478 | बालकस्य अव्युत्पन्नसङ्केतस्य । Return
1479 | अभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासोऽपि । Return
1480 | निर्विकल्पकप्रत्यक्षम् । Return
1481 | स्मार्तेन शब्दानुयोजनेन, तथा च साक्षात् स्वलक्षणरूपादर्थात् इन्द्रियज्ञानं न स्यात् । Return
1482 | उद्धृतोऽयम्--तत्त्वोप॰ पृ॰ ४० । अष्टस॰ पृ॰ १२२ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ १३६ । न्यायम॰ प्र॰ पृ॰ ८६ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५२५ । Return
1483 | स्वलक्षणेषु तद्ग्राहिषु इन्द्रियप्रत्यक्षेषु वा । Return
1484 | नात्मता Return
1485 | स्थूलात्मकताभावे । Return
1486 | स्थवीयसः । Return
1487 | सिद्धिवि॰ १ । ३ । Return
1488 | अभाववादिनं विभ्रम वादिनं वा । Return
1489 | प्र॰ वा॰ २ । ३५७ । Return

1490

तुलना--तत्र शौद्धोदनेरेव कथं प्रज्ञापराधिनी बभूवेति वथं
तावद् बहुविस्मयमास्महे ॥ तत्राद्यापि जडाः सक्तास्तमसो नापरं परम् ।--न्यायवि॰ १ । ५२, ५३ ।
अष्टश॰, अष्टस॰ पृ॰ ११६ । आचार्यस्तस्यैव तावदिदमीदृशं प्रज्ञास्खलितं कथं वृत्तमिति सविस्मयानु
कम्पं नश्चेतः । तदपरेऽप्यनुवदन्तीति निर्दयाक्रान्तभुवनं धिग्व्यापकं तमः ।--वादन्या॰ टी॰ पृ॰ ५१ ।

Return

1491 | ब्रुवन् Return
1492 | बहिरन्तरर्थाभावस्य प्रतिपत्तिः । Return
1493 | भेदे । Return
1494 | लिङ्गवचनयोः भावः सद्भावश्चेत्; न सर्वशून्यता । अभावश्चेत्; कथं ताभ्याम् परस्य प्रतिपत्तिरिति भावः । Return
1495 | प्रत्यक्षात् । Return
1496 | सर्वाभा वस्य । Return
1497 | स्वस्वरूपे । Return
1498 | कल्पनापोढमभ्रान्तं प्रत्यक्षम् न्यायबि॰ १ । ४ इत्यादिना लक्षयन् । Return
1499 | मानमेयफलस्थितिः--प्र॰ वा॰ । Return
1500 | प्रतिपाद्यं Return
1501 | इदं वस्तुबलायातम्--प्र॰ वा॰ । Return
1502 | प्रत्यक्षत्वेन अनु मानत्वेन वा प्रमाणत्वाभावे मिथ्याज्ञानत्वमेव आपद्येत । Return
1503 | तथेव Return
1504 | मतान्तरेषु । Return
1505 | मतसंग्रहार्थम् । Return
1506 | शुद्धोदनस्य अपत्यं शौद्धोदनिः तस्य बुद्धस्येत्यर्थः । Return
1507 | विधूतकल्प नाजालगम्भीरोदारमूर्तये । नमः समन्तभद्राय समन्तस्फुरणत्विषे ॥ इत्यत्र । Return
1508 | प्रज्ञाकरगुप्तः तत्र पारमार्थिकप्रमाणलक्षणमेतत् पूर्वं तु सांव्यवहारिकस्य--प्र॰ वार्तिकाल॰ । Return
1509 | बाह्यार्थोऽस्तीति ग्राहः अभिनिवेशः । उद्धृतोऽयम्--न्यायवि॰ वि॰ द्वि॰ पृ॰ १७ । Return
1510 | तुलना--यद्भावस्वपरभावसत्यासत्यशाश्वतोच्छेदनित्यानित्यसुखदुःखशुच्यशुच्यात्मानात्मशून्याशून्यलक्ष्यल क्षणैकत्वान्यत्वोत्पादनिरोधादयो विशेषाः तस्य न संभवन्ति ।--बोधिच॰ प॰ पृ॰ ३६६ । Return
1511 | अक्रमत्व सकलविकल्पातीतयोः । Return
1512 | सकलविकल्पातीतत्व । Return
1513 | भा Return
1514 | मात्राम् Return
1515 | सामनु Return
1516 | सन्तानान्तरवदभाव इत्यर्थः । Return
1517 | पूर्वोत्तरा भ्याम् । Return
1518 | निःस्वभावा अमी भावाः तत्त्वतः स्वपरोदिताः । एकानेकस्वभावेन वियोगात् प्रति बिम्बवत् ॥--बोधिच॰ प॰ पृ॰ ३४८ । Return
1519 | रमेव Return
1520 | साक्षात् । Return
1521 | उद्धृतोऽयम्--न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ ९८ । Return
1522 | क्षणक्षयस्य अधिगतिस्तु निर्विकल्पकप्रत्यक्षादेव जाता अतः तदेव तत्र प्रमाणमिति नानुमा नस्य आवश्यकतेति भावः । Return
1523 | प्रमेयत्वमेव । Return
1524 | प्रदीपप्रकाशो घटाद्युपलब्धिसाधनस्याङ्गत्वात् प्रमाणम्--न्यायवा॰ २ । १ । १९ । Return
1525 | ज्ञानहेतुत्वेन । Return
1526 | रप्येवं Return
1527 | तद्वेतुत्वाविशेषात् । Return
1528 | प्रमात्रादित्वे । Return

1529

साधकतमं प्रमाणं न तु प्रमातृप्रमेये--न्यायवा॰ पृ॰ ६ । प्रमातृप्रमेयव्यवच्छेदार्थं फलाद्भेदज्ञाप
नार्थञ्च साधनग्रहणम् ।--न्यायसा॰ पृ॰ २ । करणव्युत्पत्तेश्च कर्तृकर्मविलक्षणमेतद् वेदितव्यम् ।
--न्यायकलि॰ पृ॰ १ ।

Return

1530

विवादाध्यासिताः प्रत्ययान्तरेणैव बेद्याः प्रत्ययत्वात् । एवं प्रमेयत्वगुणत्वसत्त्वादयोऽपि
प्रत्ययान्तरवेद्यत्वहेतवः प्रयोक्तव्याः ।--विधिवि॰ न्यायकणि॰ पृ॰ २६७ । ज्ञानान्तरसंवेद्यं संवेदनं
वेद्यत्वात् घटादिवत्--प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५२९ ।

Return

1531 | ज्ञानान्तरेणैव । Return
1532 | प्रमात्रन्तरेणैव । Return
1533 | प्रमात्रा । Return
1534 | प्रमाणस्य । Return
1535 | साक्षात् । Return
1536 | परम्परया, अथवा परोक्षरूपेण । Return
1537 | द्येत Return
1538 | इयम् आत्मबुद्धिरिति । Return
1539 | वा Return
1540 | मीमांसकस्य । Return
1541 | मीमांसकस्य । Return
1542 | अर्थविषयकप्रत्यक्षताजननात् । Return
1543 | ज्ञानजनितापि । Return
1544 | अर्थापरोक्षता । Return
1545 | अर्थपरो क्षतायाः । Return
1546 | पुत्रादीनाम् । Return

1547
1547

अन्येन मन्त्रप्रयोगे कृते यथा अन्यस्य विपापहारो भवति,
तत्रापि मम इति प्रत्ययो भवतीत्यर्थः ।

अन्यध्यानात् Return

1547 | अन्येन मन्त्रप्रयोगे कृते यथा अन्यस्य विपापहारो भवति, तत्रापि मम इति प्रत्ययो भवतीत्यर्थः । Return
1549 | ज्ञातत्वात् इति हेतोः । Return
1550 | अर्थप्रत्यक्षताकारणम् । Return
1551 | चक्षुराद्येव । Return
1552 | णत्वं स्व Return
1553 | श्च Return

1554

सांख्यमतम् ।
एवं बुद्ध्यहङ्कारमनश्चक्षुषां क्रमशो वृत्तिर्दृष्टा--चक्षू रूपं पश्यति मनः सङ्कल्पयति अहङ्कारोऽभिमानयति
बुद्धिरध्यवस्यति ।--सांख्यका॰ माठर॰ का॰ ३० ।

Return

1555 | न व्यवस्थापयितुं शक्यते । Return
1556 | द्रष्टव्यम्--पृ॰ ९८ टि॰ १ । Return
1557 | जैनस्य तु केवलम् । Return
1558 | मीमांसकस्य । Return
1559 | नीलात्मकमेव । Return
1560 | द्धे Return
1561 | दृष्टान्तेन । Return
1562 | ज्ञानस्य स्वसंवेद्यत्वे । Return
1563 | अनुमानमपि । Return
1564 | बौद्धाभिमत । Return
1565 | निर्विकल्पकम् । Return

1566

दानचित्ते अहिंसकचित्ते च स्वर्गप्रापणसामर्थ्य
मस्ति । बौद्धमते च वस्तु निरंशं विद्यते । अतः तस्माद् दृष्टस्य भावस्य दृष्ट एवाखिलो गुणः । इति न्यायात्
दानादिचित्तग्राहिणा निर्विकल्पेन तत्सामर्थ्यमपि गृहीतम्, तथा च दानादिग्राहिचित्तादेव स्वर्गादिफलज्ञप्तिः
स्यादिति दोषः ।

Return

1567 | किं पुनरस्य प्रमाणस्य फलम् ? प्रमेयाधिगतिः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । ३०१ । Return
1568 | अधिगतिमात्रमेव सिद्धिरिति । Return
1569 | त्रं Return
1570 | शङ्कां Return
1571 | अत्र Return
1572 | त्म Return
1573 | अन्यापेक्षित्वे प्रकृष्टसाधकत्वानुपपत्तेः । Return
1574 | अन्यानपेक्षं निर्वि कल्पकम् । Return
1575 | सर्वपुरुषार्थसिद्धिः--न्यायबि॰ । Return
1576 | हिताहितप्राप्तिपरिहारार्थी सर्वः पृ॰ २८ सम्यग्ज्ञानपूर्वकत्वं च हिताहितप्राप्ति परिहारयोरुक्तम् ।--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ ४० । Return
1577 | चित्तचैतसिकानाम् । Return
1578 | ब्धेः Return
1579 | ज्ञाननिवृत्तिरूपायाः । Return
1580 | सिद्धेर्ज्ञानधर्मत्वात् । Return
1581 | उपलब्धि निवृत्तिः । Return
1582 | स्वापादौ । Return
1583 | चित्तचैतसिकान्तरसद्भावे । Return
1584 | नैयायिकमतप्रवेशः । Return
1585 | स्वापादि कालीनशरीराद्यप्रतिपत्तौ । Return
1586 | चित्तचैतसिकाभावनिर्णयः । Return
1587 | अदृश्यानुपलम्भादप्यभावश्चेत् तदा । Return
1588 | जाग्रत्सुप्तसुषुप्तमृत । Return
1589 | स्वापादौ । Return
1590 | वा Return
1591 | चित्तचैत्तसिकसद्भावापेक्षे । Return
1592 | एवमेव, यद्वा तद्वा । Return
1593 | स्वापादौ । Return
1594 | स्वापादौ । Return
1595 | त¹⁵⁹⁵ चित्तचैतसिकसद्भावः । द्भा Return
1595 | चित्तचैतसिकसद्भावः । Return
1597 | यदि स्वापादौ ज्ञानं न स्यात्तदा आत्मनोऽभावः स्यात् । Return
1598 | न Return
1599 | बौद्धाभिमते चित्तचैतसिकसद्भावे, जैनाभिमते आत्मनि च । Return
1600 | व्यापारादेः । Return
1601 | स्वा पादौ । Return
1602 | प्रमाणेतरसामान्यस्थितेरन्यधियो गतेः । प्रमाणान्तरसद्भावः प्रतिषेधाच्च कस्यचित् ॥ कारिकेयं तदुक्तं धर्मकीर्तिना इति कृत्वा प्रमाणपरीक्षायां पृ॰ ६४ वर्तते । तर्कभा॰ मो॰ पृ॰ ४ । Return
1603 | परसन्तानसमुद्धारार्थम् । Return
1604 | आकारादेव । Return
1605 | आकारः । Return
1606 | सहकारिकारणात् । Return
1607 | केवलात् उपादानभूतात् रसादेव । Return
1608 | ...रूपादे रसतो गतिः । हेतुधर्मानुमानेन धूमेन्धनविकारवत् इति शेषः । Return
1609 | नीलाकारादेव । Return
1610 | प्रत्यक्षलक्षणे । Return
1611 | स्वापादौ । Return
1612 | स्वापादौ ज्ञानाभावम् । Return
1613 | गादिः Return
1614 | यत्किञ्चिदेतत् । न Return
1615 | च Return
1616 | असमर्थत्वात् समासाभाव इति चेन्न; सापेक्षस्यापि समासदर्शनात् इति भावः । Return
1617 | निर्विकल्पाया Return
1618 | संवित्तेः । Return
1619 | नापि Return
1620 | सविकल्पां बुद्धिम् Return
1621 | निर्विकल्पस्य । Return
1622 | ...प्रत्यक्षस्य सतः स्वयं । कोऽन्यो न भागो दृष्टः स्याद्यः प्रमाणैः परीक्ष्यते ॥ इति शेषः । Return
1623 | मृगतृष्णिकाज्ञानस्य । Return
1624 | सलिलादौ । Return
1625 | नं न Return
1626 | सुप्तेन । Return
1627 | अनवस्थाख्यम् । Return
1628 | निर्विकल्परूपे । Return
1629 | र व Return
1630 | विकल्पबुद्ध्यन्तर । Return
1631 | ल्पेत्यादि Return
1632 | इति प्रारभ्य । Return
1633 | एतत्पर्यन्तम् । Return
1634 | सन्ततिवद Return
1635 | भ्रान्तिः । Return
1636 | ग्राह्याकारनिबन्धनत्वात् । Return
1637 | चेत् । Return
1638 | वश्च Return
1639 | अस्वसंवेदित्वादित्यर्थः । Return
1640 | स्वसंवेदित्वेन । Return
1641 | निर्विकल्पके । Return
1642 | प्रमितिः । Return
1643 | गृहीतग्राहित्वादित्यर्थः । Return
1644 | प्रत्यक्षपृष्ठभाविनो नीलमिदम् इति विकल्पस्यैव । Return
1645 | प्रामाण्यं Return
1646 | प्रमितिम् । Return
1647 | पक्षधर्मस्य साध्यधर्मिणि प्रत्यक्षतोऽनुमानतो वा प्रसिद्धिः निश्चय इति--हेतुबि॰, टी॰ पृ॰ ३९ । Return
1648 | घिसंज्ञः Return
1649 | सुखादिवेदनकाले च । Return
1650 | अनुभवात् । Return
1651 | प्रेक्षापूर्विका । Return
1652 | व्यवसायात्मकज्ञानादेव । Return
1653 | व्यवसायस्य । Return

1654

उद्धृतोऽयम्--प्रश॰
कन्द॰ पृ॰ १९० । प्रमेयक॰ पृ॰ ३१ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५०० । म्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ ३१४ ।
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३२ । धर्मसं॰ पृ॰ १३४ ।

Return

1655 | प्रवृत्तिरपि अनुभूयमाना, अतस्तत्रापि प्रवृत्तिर्भवेदिति प्रवृत्त्यनवस्था । Return
1656 | एतदन्तर्गतः पाठो द्विर्लिखितः । Return
1657 | सुखकारि । Return
1658 | अनुमानार्थी । Return
1659 | लिङ्गे । Return
1660 | अनुमानकारणताम् । Return
1661 | अप्रतियन् ओदनादेः Return
1662 | बौद्धविशेषैः । Return
1663 | जैनानाम् । Return
1664 | क्ष्य Return
1665 | विकल्पस्य । Return
1666 | अज्ञस्य Return
1667 | कल्पनारहितम् । Return
1668 | अज्ञस्य विषदर्शनेऽपि । Return
1669 | अविसंवादहानितः । Return
1670 | र्यस्तः Return
1671 | त्राह-- Return
1672 | तु दकमपि इति पुनर्लिखितं निरर्थकञ्च । Return
1673 | ? Return
1674 | क्षणिकांशे समारोपव्यवच्छेदाभावात् । Return
1675 | बौद्धः । Return
1676 | विकल्पस्य । Return
1677 | निर्विकल्पक दर्शनस्य । Return
1678 | दिति Return
1679 | साधनान्तरापेक्षणमात्रेण । Return
1680 | दर्शनम् । Return
1681 | बुद्धौ Return
1682 | चेतनेतराणाम् । Return
1683 | केवलं दृश्यविक ल्प्यार्थैकीकरणमात्रेण व्यवहारमात्रमेतत् ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३९८ । Return
1684 | यत्र वासनादार्ढ्यं स जाग्रत्प्रत्ययः । पृ॰ ७२ झटित्येव स्वप्नदृष्टं नश्यति । वासनादार्ढ्यमे तत् न त्वर्थ एव साधयितुं शक्यः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३६० । Return
1685 | दशायामपि Return
1686 | स्वप्नज्ञानमपि । Return
1687 | स्वप्ने दृष्ट प्राप्त्या । Return
1688 | अभिप्रायस्य । Return
1689 | प्रत्यक्षलक्षणम् । Return

1690

"तत्रेदमुक्तं भगवता--क्षणिकाः सर्वसंस्काराः
स्थिराणां कुतः क्रिया । भूतिर्यैषां क्रिया सैव कारकं सैव चोच्यते ॥--तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ ११ । बोधिच॰
प॰ पृ॰ ३७६ । तन्त्रवा॰ पृ॰ १२० । क्षणिकाः सर्वसंस्काराः विज्ञानमात्रमेवेदं भो जिनपुत्राः यदिदं
त्रैधातुकम्--सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ७३१ ।

Return

1691

नान्योऽनुभाव्यस्तेनास्ति तस्या नानुभवोऽपरः । तस्यापि
तुल्यचोद्यत्वात् स्वयं सैव प्रकाशते ॥--प्र॰ वा॰ २ । ३२७ । बुद्ध्यास्ति...ग्राह्यग्राहकवैधुर्यात् स्वयं...
इति पाठभेदेन उद्धृतोऽयम्--प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५२५ । न्यायम॰ पृ॰ ५४० । त॰ श्लो॰ पृ॰ १२१ ।
आप्तप॰ पृ॰ ४७ । अष्टस॰ पृ॰ ११० । मी॰ श्लो॰ टी॰ पृ॰ २७५ । शास्त्रदी॰ पृ॰ १९५ । प्रमेयक॰
पृ॰ ९० । न्यायकुमु॰ पृ॰ १३३ । न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ २५१ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४८३ । स्या॰
रत्ना॰ पृ॰ १५० । स्या॰ म॰ पृ॰ १३९ । सर्वद॰ सं॰ पृ॰ ३१ । शास्त्रवा॰ टी॰ पृ॰ १७४ ।

Return

1692 | मतान्तरवत् । Return
1693 | मास्तु सिद्धिः, प्रतिभासाद्वैतोपगमादित्युक्ते प्राह । Return
1694 | स्वलक्षणग्रहणात् । Return
1695 | पुरुषाद्वैतम् । Return
1696 | विकल्पकम् । Return
1697 | मानसो हि विकल्पो रागादिरूपः प्रतिसंख्यानेन प्रतिपक्षतत्त्वज्ञानेन निवर्त्यते । Return
1698 | क्षम् Return
1699 | अन्धादा Return
1700 | विकल्पस्य । Return
1701 | विक्रियावच्चेत् सैवेयं किन्निषिध्यते इति शेषः । Return
1702 | अशुभाद्यालम्बना रागादिप्रतिपक्षभूता प्रज्ञा प्रतिसंख्यानम्--तत्त्वस॰ प॰ पृ॰ ५४७ । तेन प्रज्ञाविशेषेण प्राप्यो निरोधः इति प्रतिसंख्यानिरोधः ।--स्फुटार्था॰ पृ॰ १६ । Return
1703 | विनिवर्त्य Return
1704 | अश्वकल्पनाकाले । Return
1705 | गोव्यवहारो । Return
1706 | गोविकल्पानुत्पत्तेः । Return
1707 | एकमिन्द्रियजन्यमपरं च मानसमिति । Return
1708 | गुणपर्य यवद्द्रव्यं ते सहक्रमवृत्तयः ।--न्यायवि॰ १ । १११ Return

1709

यथोक्तं स्याद्वादमहार्णवे--सुखमाह्लादना
कारम्...--न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ ४२८ । अष्टस॰ पृ॰ ७८ । न्यायकुमु॰ पृ॰ १२९ । सन्मति॰
टी॰ पृ॰ ४७८ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १७८ । प्र॰ रत्नमा॰ ४ । ८ ।

Return

1710 | तदा Return
1711 | प्रत्यक्षस्य । Return
1712 | ज्ञानस्य अर्थकार्यतानिषेधः । अन्वयव्यतिरेकाभ्यामर्थश्चेत्कारणं विदः । संशयादिविदुत्पादः कौतस्कुत इतीक्ष्यताम् ॥ ५४ इत्यादिना क्रियमाणः । Return
1713 | अर्थान्वयव्यतिरेकानुविधा नम् । Return
1714 | रे Return
1715 | त्तन्मानसमपि त्वैन्द्रियं तथापि Return
1716 | तत्त्वज्ञानेन । Return
1717 | द्धेः Return
1718 | अविकल्पादपि । Return

1719

स्वसंवित्तिः फलं चात्र--प्र॰ समु॰ १ । १० । फलं
स्ववित्--प्र॰ वा॰ २ । ३३६ । विषयाधिगतिश्चात्र प्रमाणफलमिष्यते । स्ववित्तिर्वा...--तत्त्वसं॰ श्लो॰
१२४४ ।

Return

1720 | बौद्धस्य । Return
1721 | तयोः Return
1722 | उद्धृतोऽयम्--त॰ श्लो॰ पृ॰ १८९ । न्यायवि॰ वि॰ द्वि॰ पृ॰ ४१ । Return

1723

वर्तमानेऽति
मात्रेण वृत्तावध्यक्षमानता । यत्रात्यन्ताभ्यासादविकल्पयतोऽपि प्रवर्तनं तत्र प्रत्यक्षं प्रमाणम्--प्र॰
वार्तिकाल॰ पृ॰ २१८ ।

Return

1724

तस्माद् व्यवहारमात्रप्रसिद्धानुमानाश्रयेण प्रसिद्धं सम्बन्धमाश्रित्य तदेत
दर्थक्रियासाधनमिति दर्शनेन स्पृश्यादिसाधनस्य प्रतिपत्तौ प्रवर्तते । पश्चादभ्यासानुमानमन्तरेणापि प्रति
भासमात्रादेव वृत्तिरिति प्रत्यक्षमपि प्रवर्तकत्वात् प्रमाणम् । अत उच्यते प्रामाण्यं व्यवहारेणेति ।—
प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २५ ।

Return

1725 | व्यवहारमेव । Return
1726 | अक्षज्ञानैः तद्भेदान् विनिश्चत्य प्रवर्तते इति । Return
1727 | इति वाक्यं तु । Return
1728 | मकराकर Return
1729 | क Return
1730 | मति रिति Return
1731 | अवग्रहेहावायधारणाः ।--त॰ सू॰ १ । १५ । Return
1732 | बहुबहुविधक्षिप्रानिःसृतानुक्तध्रुवाणां सेतरा णाम् ।--त॰ सू॰ १ । १६ Return
1733 | पेक्षम् Return
1734 | आगमानुसारित्वम् । Return
1735 | सौगतप्रसिद्धम् । Return
1736 | तदाह--न चेमाः कल्पना अप्रतिसंविदिता एवोदयन्ते व्ययन्ते चेति । प्र॰ वा॰ स्व॰ टी॰ पृ॰ १२७ । Return
1737 | न्ता Return
1738 | श्यन्तः Return
1739 | तत् तस्मात् Return
1740 | मननं मतिः स्मरणं स्मृतिः संज्ञानं संज्ञा चिन्तनं चिन्ता आभिमुख्येन नियतं बोधनमभिनि बोध इति--त॰ वा॰ १ । १३ । ५ । Return
1741 | नञ् Return
1742 | द Return
1743 | यं Return
1744 | वाचकेन शब्देन । Return
1745 | मत्यादिः Return
1746 | न प्रत्यक्षपरोक्षाभ्यां मेयस्यान्यस्य संभवः ।--प्र॰ वा॰ २ । ६३ । Return
1747 | क्षाः Return
1748 | क्ता Return
1749 | पञ्चसञ्चयस्यालम्बात्--प्र॰ समु॰ १ । १७ । Return
1750 | इतरेण Return
1751 | संवित्तेः । Return
1752 | स्थूलैकचित्राकार एव । Return
1753 | यथैव केशा दवीयसि देशे असंसक्ता अपि घनसन्निवेशावभासिनः परमाणवोऽपि तथेति न विरोधः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २९६, पृ॰ ९४ । Return
1754 | क्षाः Return
1755 | प्रत्यक्षलक्षणे । Return
1756 | परमाणवः । Return
1757 | इति Return
1758 | परमाणवः । Return
1759 | भूतकालार्थे क्ते प्रत्यये सति । Return
1760 | क्ते सति Return
1761 | षष्ठ्या विग्रहे सति इत्यर्थः । Return
1762 | उद्धृतमिदम्--न्याय वि॰ वि॰ द्वि॰ पृ॰ १८७, ३६० । श्रुतमविस्पष्टतर्कणम्--न्यायकुमु॰ पृ॰ ४०४ । Return
1763 | त्या Return
1764 | व Return
1765 | अशाब्दा Return
1766 | यथा बौद्धानाम् अनुमानं सामान्यविषयं न तथा । Return
1767 | भि Return
1768 | श्रुतं मतिपूर्वं द्व्यनेकद्वादशभेदम्--त॰ सू॰ । Return
1769 | बौद्धः प्राह । Return
1770 | निर्विकल्पकम् । Return
1771 | विकल्पः । Return
1772 | र्द Return
1773 | एकत्वादेः । Return
1774 | सर्वं क्षणिकं सत्त्वादित्यादिकम् । Return
1775 | न विकल्पोत्पत्तिः, अतः समारोपव्य वच्छेदाय अनुमानं सफलमिति । Return
1776 | नीलादौ, न क्षणिकत्वादौ । Return
1777 | उद्धृतोऽयम्--सर्वद॰ सं॰ पृ॰ ३० । Return
1778 | कामुकशुना Return
1779 | कुणपं Return
1780 | तिस्रो Return
1781 | वासनापरिपाकस्य । Return
1782 | क्षण Return
1783 | पूर्वोत्तरपर्यायग्राहकम् । Return
1784 | आत्मनः । Return
1785 | ज्ञानम् । Return
1786 | नैयायिकस्य । Return
1787 | तुलना--अनित्यः शब्दः गुणत्वे सति अस्मदादीन्द्रिय विषयत्वात् बुद्धिवत् ।--न्यायवा॰ पृ॰ २९९ । Return
1788 | विभुद्रव्यमत्र आत्मा । Return
1789 | चित्रविचित्ररूपेण । Return
1790 | अनेकाकारेण । Return
1791 | यौगः । Return
1792 | एकस्वभावेन विषयीकरणेऽपि अर्थभेदश्चेत् । Return
1793 | सुखे विनश्यति सति वा न दुःखमोहादयो विनश्यन्ति । Return
1794 | सुखदुःखमोहादीनाम् । Return
1795 | भेदभृत् न तु Return
1796 | साकल्येन । Return
1797 | विपक्ष भूतात् चित्रज्ञानात् । Return
1798 | सुखादीनाम् । Return
1799 | चित्राभासापि बुद्धिरेकैव बाह्यचित्रविलक्षणत्वात् । शक्यविवेचनं चित्र मनेकमशक्यविवेचनाश्च बुद्धेर्नीलादयः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । २२० । Return
1800 | सन्ताननिषेधक । Return
1801 | बौद्धः । Return
1802 | तर्वादिभिः Return
1803 | उर्वीपर्वततरुतन्वादिकं बुद्धिमद्धेतुकं कार्यत्वात् इति ईश्वरानुमाने पक्षीकृतैः तर्वादिभिः व्यभिचार उद्भाव्यते यत्--ते कार्याः न च बुद्धिमद्धेतुकाः । द्रष्टव्यम्--प्र॰ वा॰ १ । १४--१७ । Return
1804 | एको जीवः पूर्वोत्तर पर्यायौ व्याप्नोतीति भावः । Return
1805 | सन् Return
1806 | यादृशोऽनुभवस्तादृशी स्मृतिरित्यभेदः । Return
1807 | णानुभवात् Return
1808 | क्ता Return
1809 | स्मृतिः । Return
1810 | व्याप्तुं योग्यस्य विशेषस्य अप्रतिपत्तौ । Return
1811 | अर्थं च Return
1812 | दातुमेव Return
1813 | विशेषाकारेण । Return
1814 | वानां न Return
1815 | वानाम् Return
1816 | अनेन धर्मकीर्तिना सर्वद्रव्याणां सर्वात्मकत्वं कल्पयित्वा चोदितो दधि खादेति किमुष्ट्रं नाभिधावति इति दूषणं दत्तम्, तन्निराकृतम् । Return
1817 | अवयविनि । Return
1818 | स्थूलस्थूलतरादिव्यवहारे । Return
1819 | वेष्वपि Return
1820 | बौद्धः । Return
1821 | वन्वेतुं Return
1822 | द्रष्टव्यम्--पृ॰ २ टि॰ १० । Return
1823 | स्थवीयांसम् । Return
1824 | अत्रायं पूर्वपक्षः--पररूपं स्वरूपेण यया संव्रियते धिया । एकार्थप्रतिभासिन्या भावानाश्रित्य भेदिनः ॥ Return
1825 | अन्ये तु इति पदेन अस्य व्याख्यान्तरं सूचयति टीकाकारः । Return
1826 | सन् Return
1827 | इदं वस्तुबलायातं यद्वदन्ति विपश्चितः । यथा यथार्थाश्चिन्त्यन्ते विशीर्यन्ते तथा तथा ॥ --प्र॰ वा॰ । Return
1828 | बौद्धमत । Return
1829 | सन्तानान्तराणाम् । Return
1830 | न्य Return
1831 | सा Return
1832 | अनुपलम्भाद्धेतोः सन्तानान्तरस्य अभावं कृत्वा । Return
1833 | विज्ञानवादी । Return
1834 | ईहाज्ञानस्य विद्यमानत्वे सत्येव । Return
1835 | ईहाज्ञानस्य परिणामिकारणभूतम् । Return
1836 | मानसम् । Return
1837 | भिन्नं बाह्यं वस्तु । Return
1838 | किम् ? Return
1839 | अक्षज्ञानम् । Return
1840 | नाऽ Return
1841 | अनुमननात् Return
1842 | द्वितीयः श्लोकः । Return
1843 | क्रमेण । Return
1844 | बौद्धः । Return
1845 | ईहा इति Return

1846

शान्तभद्रस्त्वाह--यद्यपि प्रत्यक्षतः तस्माद् भेदो न लक्ष्यते कार्यतो लक्ष्यत एव । कार्यं हि
नीलादिविकल्परूपं स्मरणापरव्यपदेशं न कारणमन्तरेण कादाचित्कत्वात् । न चाक्षज्ञानमेव तस्य कारणं
सन्तानभेदात् प्रसिद्धसन्तानान्तरतज्ज्ञानवत् । ततोऽन्यदेवाक्षज्ञानात्तत्कारणं तदेव च मानसं प्रत्यक्षमिति ।
--न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ ५२६ । इह शान्तभद्रेण सौत्रान्तिकानां मतं दर्शयता पूर्वं चक्षू रूपे चक्षुर्विज्ञानं
ततस्तेनेन्द्रियविज्ञानेन सहजक्षणसहकारिणा तृतीयस्मिन् क्षणे मानसप्रत्यक्षं जन्यते इति व्याख्यातम्...इह
पूर्वैः चक्षुरादिविज्ञानेनानुभूतत्वान्न विकल्पाभाव इति चाशङ्क्याभिहितम्--देवदत्तेनापि दृष्टे यज्ञदत्तस्यापि
विकल्पप्रसङ्गः...--न्यायबि॰ ध॰ पृ॰ ६१-६२ ।

Return

1847 | दिजं युक्तम् Return
1848 | तद्वत् Return
1849 | गर्दभपुत्रादपि । Return
1850 | इन्द्रियाध्यक्षात् । Return
1851 | मानसप्रत्यक्षस्य । Return
1852 | किन्तु Return
1853 | इदमित्यादि यज्ज्ञानमभ्यासात् पुरतः स्थिते । साक्षात्करणतस्तत्तु प्रत्यक्षं मानसं मतम् ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३०५ । Return
1854 | नीलादिप्रतीतिवत् । Return
1855 | अक्षज्ञानम् । Return
1856 | स्वस्वरूपात्मकम् । Return
1857 | अवस्थातुरनिर्णयात् । Return
1858 | त्र Return
1859 | द्व्या Return
1860 | पूर्वापरयोः ग्रहणे । Return
1861 | रना Return
1862 | तुलना--यदि कालकलाव्यापिवस्तुग्रहणमक्षतः । सर्वकालकलालम्बे ग्रहः स्यान्मरणावधेः ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ५९२ । Return
1863 | नेनाऽना Return
1864 | मध्यक्षणवत् वर्तमानत्वात् । Return
1865 | इन्द्रियज्ञानस्य इन्द्रियेभ्यः अनुत्पादात् । Return
1866 | इन्द्रियज्ञानजन्यम् । Return
1867 | मनःसंविदः । Return
1868 | मानसज्ञानकारणम् । Return
1869 | मानसम् । Return
1870 | कल्पनयैव । Return
1871 | मानसमपि । Return
1872 | कल्पनायाः । Return
1873 | घाटामस्तकान्तरालवर्तिमांसपिण्डापरनाम गडुरिव गडुः निष्फ लत्वात् ।--हेतु॰ टीकालो॰ पृ॰ २९५ । प्र॰ वा॰ स्व॰ टी॰ पृ॰ २१७ । Return
1874 | ले Return
1875 | विशदः Return
1876 | धत्तूरकस्य । Return
1877 | मानसाध्यक्षजनितम् । Return
1878 | सः Return
1879 | अग्नि । Return
1880 | व्याख्याकाराः । Return
1881 | गर्भस्थेऽपि । Return
1882 | भट्टाकलङ्कदेवेन । Return
1883 | णत्वात् Return
1884 | भवतः Return
1885 | तर्को न Return
1886 | धूमसामा Return
1887 | ईहादेः । Return
1888 | तस्य Return
1889 | अतत्कारणकार्यव्यावृत्तिरूपस्य सामान्यस्य निश्चयः संजायते । Return
1890 | बौद्धः । Return
1891 | ष्याः Return
1892 | सत्ता सामान्यं विशेषणम् । Return
1893 | दर्शनबलात् । Return
1894 | ताकैवेति Return
1895 | वर्णसंस्थानादिसामान्यम् । Return
1896 | अपोहविषयः । Return
1897 | अपोह इत्युच्यते । Return
1898 | विधाय Return
1899 | निरुत्तरः तत्र कृतः परेण । वस्तुस्वभावैरिह वाच्यमित्थं तथोत्तरे स्याद् विजयी समस्तः ॥--इति शेषः । Return
1900 | असतः Return
1901 | सद् व्यवच्छिन्द्यात् व्य Return
1902 | सौगतस्य । Return
1903 | न इन्द्रियजन्या, अपि तु मानसी निर्विकल्पजन्या वा । Return
1904 | अर्थसामर्थ्य समुद्भूतत्वादर्थजन्यैव सा । Return
1905 | विकल्पबुद्धेरपि । Return
1906 | पृ॰ १३३ प॰ १ । Return
1907 | कम्पे Return
1908 | क्रमेणैव । Return
1909 | क्रमेणैव । Return
1910 | समविषमाकारदर्शनविशेषान् । Return
1911 | मद्यपानाद्विना । Return
1912 | बौद्धाभिमत । Return
1913 | चन्द्राद्यदर्शनं Return
1914 | ब्धेः । Return
1915 | एकत्वादिविशेषानुपलब्धौ । Return
1916 | बहिरर्थस्य । Return
1917 | नश्यतीति Return
1918 | अन्तरपि । Return
1919 | अवायात्मकनिश्चयविषयो भवति । Return
1920 | रन्निव Return
1921 | का इति पञ्चमीविभक्तेः संज्ञा । Return
1922 | तुलना— मानसं तदपीत्येके तेषां ग्रन्थो विरुध्यते । नीलद्विचन्द्रादिधियां हेतुरक्षाण्यपीत्ययम् ॥--प्र॰ वा॰ ३ । २९५ । Return
1923 | सादृश्यप्रभवापि । Return
1924 | स्पष्टा । Return
1925 | वैक ल्य Return
1926 | त्त्वे Return
1927 | व्याप्यस्य । Return
1928 | व्यापकं विना अभवनात् । Return
1929 | सूच्यते Return
1930 | बौद्धादयः । Return
1931 | सामान्यविशेषात्मकतत्त्वप्रतीतेः । Return
1932 | सामान्यदर्शनम् । Return
1933 | समदृष्टेः । Return
1934 | प्तः Return
1935 | विशेषस्य अभाव एव । Return
1936 | उपलब्धिलक्षणप्राप्तो न भवति । Return
1937 | समदृष्टेः । Return
1938 | व्यापकभूतं सामान्यम् । Return
1939 | घटः Return
1940 | तुलना--अन्यथा उपलब्धिलक्षणप्राप्तानुपलम्भादभावो नानुपलब्धिमात्रात् । तथाप्यनुपल ब्धेरेव संशयः व्यर्थमेतत् सामान्यप्रत्यक्षादिति ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ १८ । Return
1941 | ब्धेरेव Return
1942 | भाव Return
1943 | द्, इतः Return
1944 | तुलना--दृश्यते कान्यकुब्जादिषु सामान्यप्रत्यक्षतामन्तरेणापि प्रथमतरमेव स्मरणात् संशयः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ १८ । Return
1945 | संशयाभावात् । Return
1946 | सङ्केताग्राहिणो यथा शास्त्रार्थसन्देहो न भवति । अपि तु तस्य अप्रति पत्तिरेव । Return
1947 | समया Return
1948 | स्यादिति सम्बन्धः । Return
1949 | विशेषाग्रहणस्य । Return
1950 | नहि विशेषस्मृतिव्यतिरेकेणापरः संशयः, उभयांशावलम्बिस्मृति रूपत्वादस्य ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ १८ । Return
1951 | व्यभिचारः, तद्धि स्मरणपूर्वकमपि प्रत्यक्षं स्पष्टावभासि च । Return
1952 | प्रत्यभिज्ञानम् । Return
1953 | तुना Return
1954 | इति दूषणं दीयते । Return
1955 | दर्शनात् । Return
1956 | वस्तुस्वभावादेव । Return
1957 | आकारवती स्यात् । Return

1958

तुलना--तद्दृष्टावेव दृष्टेषु संवित्सामर्थ्यभाविनः । स्मरणाद् व्यवहारश्चेदनुमानं तथा सति ।--प्र॰
वार्तिकाल॰ पृ॰ २४ । येन वार्तिककार एवमाह--तद्दृष्टावेव दृष्टेषु संवित्सामर्थ्यभाविनः । स्वव्यापारत्व
कारणास्मरणादित्यादि--न्यायबि॰ टी॰ टि॰ पृ॰ ३१ । आह च--तद्दृष्टावेव...स्मरणादभिलाषेण व्यवहारः
प्रवर्तते--सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ४९८ । पुनश्चोक्तं दृष्टेषु संवित्सामर्थ्यभाविनं स्मरणादित्यादि--प्र॰ वा॰
स्व॰ टी॰ पृ॰ ६ ।

Return

1959 | साकारतायाः । Return
1960 | दर्शनं साकारं । Return
1961 | निर्विकल्पिकामर्थबुद्धिम् । Return

1962

सा
धनं मेयरूपता ।--प्र॰ वा॰ । तस्मादर्थाधिगतेः प्रमाणं मेयरूपता ।--तत्त्वोप॰ पृ॰ ५३ । प्रकृतपाठः—
न्यायकुमु॰ पृ॰ १६७ । प्रमेयक॰ पृ॰ १०७ । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ १२३ । न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ २४० ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३१२ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १३६ । प्रमेयरत्नमा॰ २ । ९ । स्या॰ म॰ पृ॰ १३७ ।
प्रमाणमी॰ पृ॰ ३३ । सर्वद॰ पृ॰ ३६ ।

Return

1963 | सर्वस्य सतः आकारमनुकुर्यादिति भावः । Return
1964 | योग्यतया । Return
1965 | यदार्थाकारं Return
1966 | सदर्थे Return
1967 | सन् Return
1968 | तन्न Return
1969 | अर्थाकार । Return
1970 | न स आकारो Return
1971 | दृष्टान्तात् । Return
1972 | तेनैव Return
1973 | बौद्धः । Return
1974 | द्ध Return
1975 | चाऽ Return
1976 | ब्रह्मसिद्धिः । Return
1977 | विभ्रमवादिनाम् । Return
1978 | चेतनेतररूपानर्थानेव इदन्तया Return
1979 | फल्यं Return
1980 | क्षयतो Return
1981 | सन्निकर्षात् । Return
1982 | इन्द्रियार्थसन्निकर्षरहित । Return
1983 | ष्ट Return
1984 | इन्द्रियार्थसन्निकर्षविशिष्टः । Return
1985 | ह्यौ Return
1986 | कर्मधारयसमासः । Return
1987 | भवति । Return
1988 | दर्शनं निमित्तं यस्य । Return
1989 | न् Return
1990 | वासनाप्रबोधकारणभूतस्य । Return
1991 | ध्यक्ष Return
1992 | अनेकान्तं पश्यतीति Return
1993 | वत् इति निरर्थकं भाति, वनादिप्रत्ययो यथा भ्रान्तः केवलं समूहालम्बनः वृक्षादिव्यति रेकेण वनस्य स्वतन्त्रस्याभावात् । Return
1994 | न Return
1995 | सिद्धौ Return
1996 | क्ष्यम् अपेक्षाम Return
1997 | मेवेयं Return
1998 | अविद्यमानापि ग्राह्यग्राहकसंविदाम् इति शेषः । Return
1999 | त्त्वं Return
2000 | ननु इति वितर्के । Return
2001 | णोऽपि Return
2002 | परमार्थतः । Return
2003 | अनुमानं स्वीक्रियते । Return
2004 | ब्रह्मवादिनः सांख्यस्य वा । Return
2005 | क्षमते Return
2006 | तच्चित्रैक Return
2007 | तस्मै अर्था याः Return
2008 | ईहा इत्युच्यते । Return
2009 | एव Return
2010 | सामर्थ्यवतो द्रव्यात् । Return
2011 | भेदैकान्ते सामर्थ्य-सामर्थ्यवद्भावाऽयोगात् । Return
2012 | सामर्थ्य स्वरूपत्वात् । Return
2013 | भेदेऽपि तस्येति स्वीकारे । Return
2014 | नित्यत्वात् व्यापकत्वादेकत्वाच्च सर्वं प्रति समानः समवाय इति भावः । Return
2015 | भेदाविशेषेऽपि । Return
2016 | क्वचित् Return
2017 | इष्यताम् । Return

2018
वत्तदन्तरे
णा2018

स्वशब्दं विनापि ।

पि Return

2018 | स्वशब्दं विनापि । Return
2020 | भवस्य शिवस्यानुमानम् । Return
2021 | नैयायिकानां दर्शनम् । Return
2022 | तावेव अवग्रहेहयोरर्थौ Return
2023 | संयोज्येत गुणान्तरम् । शुक्तौ वा रजताकारो रूपसाधर्म्यदर्शनात् ॥ इति शेषः । Return
2024 | भेदाभेदवाद । Return
2025 | क्तेः Return
2026 | कार्योपादोऽनुमीयते । अर्थान्तरान पेक्षत्वात् स स्वभावोऽनुवर्णितः ॥ इति शेषः । Return
2027 | नैकरूपप्रवेनात् । द्वयोः स्वरूपग्रहणे सति सम्बन्धवेदनम् ॥ इति शेषः । Return
2028 | याः Return
2029 | क्तेः Return
2030 | भवन् न नीलादावित्ये Return
2031 | गृहीतं पश्येत् न चैवम् Return
2032 | इत्यतिप्रसङ्गात् ताम् Return
2033 | व्यवसायो विकल्पः संजायते, न तु स्वयं तन्निश्चयात्मकम् । Return
2034 | च्च Return
2035 | स्वार्थावायः । Return
2036 | निर्विकल्पकदृष्टिः । Return
2037 | ञ्च Return
2038 | स्वार्थावायः । Return
2039 | नत्तीत्य Return
2040 | परि Return
2041 | निर्विकल्पेन । Return
2042 | विकल्पस्य अवस्तुभूतसामान्यविषयत्वात् । Return
2043 | निर्विकल्पात् । Return

2044
विषयात्ततः2044

निर्विकल्पात् ।

2045

विकल्पः ।

सः नीला
दिविषयात्तु2046

निर्विकल्पात् ।

स्यात् Return

2044 | निर्विकल्पात् । Return
2045 | विकल्पः । Return
2046 | निर्विकल्पात् । Return
2048 | निर्विकल्पस्य । Return
2049 | नीले विकल्पजनकत्वं क्षणिकांशे तदजनकत्वमिति रूपद्वया सम्भवादिति भावः । Return
2050 | अनुमानहेतुत्वाभावात् । Return
2051 | सम्बध्यते Return
2052 | एवमन्यत्र दृष्टत्वात् अनुमानं तथा सति । इति शेषः । Return
2053 | निर्वि Return
2054 | भिन्नत्वाविशेषात् । Return
2055 | पूर्वापरगतम् । Return
2056 | स्मरणाभावात् । Return
2057 | अतीतानागतादौ । Return
2058 | योग्यदेशस्थितेऽक्षाणां वृत्तिर्नातीतभाविनि । तदाश्रितं च विज्ञानं न कालान्तरभाविनि ॥--प्र॰ वार्तिका ल॰ । उद्धृतोऽयम्--न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ १४२ । Return
2059 | पूर्वापरसदृशविकल्पेन । Return
2060 | स्मृतिः स्यात् । Return
2061 | पूर्वापरतादात्म्येन । Return
2062 | सदृशोऽयमिति विकल्पः । Return
2063 | पूर्वापरतादात्म्येन । Return
2064 | बौद्धेन । Return
2065 | बौद्धस्य । Return
2066 | अलक्ष्यमनध्यवसेयं नियमेन Return
2067 | अयं गौरित्यादि Return
2068 | बौद्धस्य । Return
2069 | स्वलक्षणदर्शनाद्वा । Return
2070 | स्वलक्षणम् । आद्यमसाधारणविषयमेव--हेतुबि॰, टी॰ पृ॰ २५ । Return
2071 | दर्शने । Return
2072 | स्थूलाकारस्य । Return
2073 | दर्शने । Return
2074 | स्वलक्षणानाम् । Return
2075 | परमाणुस्वलक्षणानि । Return
2076 | सञ्चिताः Return
2077 | राद् भिन्नेन Return
2078 | तिर्यगूर्ध्वताभेदम् । Return
2079 | क्ता Return

2080

यदा सन्निकर्षः तदा ज्ञानं प्रमितिः, यदा ज्ञानं तदा हानोपादानोपेक्षाबुद्धयः फलम्...--न्यायभा॰ १ । १ ।
३ । तत्र सामान्यविशेषेषु स्वरूपालोचनमात्रं प्रत्यक्षं प्रमाणम्...प्रमितिः द्रव्यादिविषयं ज्ञानम्...अथवा
सर्वेषु पदार्थेषु चतुष्टयसन्निकर्षादवितथमव्यपदेश्यं यज्ज्ञानमुत्पद्यते तत्प्रत्यक्षं प्रमाणं...प्रमितिः गुणदोष
माध्यस्थ्यदर्शनमिति ।--प्रश॰ भा॰ पृ॰ १८७ । यदा निर्विकल्पकं सामान्यविशेषज्ञानं प्रमाणं तदा
द्रव्यादिविषयं विशिष्टं ज्ञानं प्रमितिरित्यर्थः । यदा निर्विकल्पकं सामान्यविशेषज्ञानमपि प्रमारूपमर्थप्रती
तिरूपत्वात् तदा तदुत्पत्तावविभक्तमालोचनमात्रं प्रत्यक्षं...विशेष्यज्ञानं विशेषणज्ञानस्य फलं विशेषणज्ञानं
न ज्ञानान्तरफलं...यदा निर्विकल्पकं सामान्यविशेषज्ञानं फलं तदा इन्द्रियार्थसन्निकर्षः प्रमाणम्, यदा
विशेष्यज्ञानं फलं तदा सामान्यविशेषालोचनं प्रमाणमित्युक्तं तावत्...सम्प्रति हानादिबुद्धीनां फलत्वे
विशेष्यज्ञानं प्रमाणमित्याह...--प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ १९९ । प्रमाणफलते बुद्ध्योर्विशेषणविशेष्ययोः ।
यदा तदापि पूर्वोक्ता भिन्नार्थत्वनिराक्रिया ॥ विशेषणे तु बोद्धव्ये यदालोचनमात्रकम् । प्रसूते निश्चयं पश्चा
त्तस्य प्रामाण्यकल्पना ॥ निश्चयं तु फलं तत्र नासावालोचितो यदा । तदा नैव प्रमाणत्वं स्यादर्थानवधार
णात् ॥ हानादिबुद्धिफलता प्रमाणं चेद् विशेष्यधीः । उपकारादिसंस्मृत्या व्यवायश्चेदियं फलम् ॥--मी॰
श्लो॰ प्रत्यक्ष॰ श्लो॰ ७०-७३ ।

Return

2081 | विशेष्यज्ञानस्य । Return
2082 | मध्यक्षणावलोकनमात्रपर्यवसितम् । Return
2083 | गोविशेषे । Return
2084 | व्यक्तिनि ष्ठस्य । Return
2085 | बौद्धस्य । Return
2086 | व्यवहारतः । Return
2087 | यदि Return
2088 | यथानुदर्शनं चेयं मानमेयफलस्थितिः । क्रियतेऽविद्यमानापि ग्राह्यग्राहकसंविदाम् ॥--प्र॰ वा॰ इति मतस्य । Return
2089 | कल्पनापोढमभ्रान्तं प्रत्यक्षम् न्यायबि॰ १ । ४ इति प्रत्यक्षलक्षणत्वात् । Return
2090 | द्धेः Return
2091 | सै Return
2092 | प्रमाणान्तरासिद्धिः । Return
2093 | वोन्मत्त Return
2094 | धर्म्यादेर Return
2095 | धर्म्यादिज्ञानस्य । Return
2096 | क्षः Return
2097 | निबोधः । Return
2098 | टीकायाम् । Return
2099 | निबोधः । Return
2100 | ईहा । Return
2101 | वति तन्नि Return
2102 | निबोधस्य । Return
2103 | तावेव Return
2104 | लक्षयति Return
2105 | ल्पितस्य Return
2106 | समारोपव्यवच्छेदकम् । Return
2107 | रादि Return
2108 | अनुभूतम् । Return
2109 | षं Return
2110 | यद्यपि विशेषरूपेण लक्षणीकृत एव विचारः प्रवर्तते । Return
2111 | लक्षणीकृतविचारेऽपि Return
2112 | सदृशस्मृतिः । Return
2113 | कार्यकारणभावात्मकः । Return
2114 | नीलानुभववतः पुरुषस्य । Return
2115 | दर्शनवत् । Return
2116 | विशेषस्मृतिरपि । Return
2117 | अर्थक्रियाकारिस्वलक्षणाविषयत्वात् । Return

2118 | विकल्प बुद्धिसद्भावेनैव । Return

2119 | नीलार्थक्रियाभिलाषिणः । Return

2120 | तत्त्वे Return

2121 | च्च Return

2122 | समानाकारस्मृतिः । Return

2123 | धर्म्या Return

2124 | सौगतस्य । Return

2125 | प्रत्यक्षा भासस्य । Return

2126 | प्रत्यक्षाभावे । Return

2127 | कल्पनापोढमभ्रान्तं प्रत्यक्षम् इति प्रत्यक्षलक्षणे । Return

2128 | यस्य²¹²⁸ बौद्धस्य । हि Return

2128 | बौद्धस्य । Return

2130 | तत्र स्वार्थं त्रिरूपाल्लिङ्गाद् यदनुमेये ज्ञानम्--न्यायबि॰ । Return

2131 | तन्न Return

2132 | यायाः Return

2133 | वञ्चनमपि Return

2134 | सम्बन्धात् । Return

2135 | लिङ्गाभास-लिङ्ग्याभासरहितयोः अर्थात् सम्यक्लिङ्गलिङ्गिनोः अवञ्चनम् अविसंवादः । Return

2136 | पीते । Return

2137 | ऽप्रामाण्य Return

2138 | बौद्धस्य । Return

2139 | व्यवहर्त्रभिप्रायवशात् । Return

2140 | न तत्प्राप्तिमन्त इति तद Return

2141 | सविकल्पाविकल्पयोः । विमूढो लघुवृत्तेर्वा तयोरैक्यं व्यवस्यति ॥ इति शेषः । Return

2142 | दर्शनदृष्टविषयत्वव्यवस्था । Return

2143 | विसंवादत्वस्वीकारात् । Return

2144 | अविसंवादात्, स्वलक्षणवस्तु विषयत्वाच्च । Return

2145 | कथं Return

2146 | यस्य Return

2147 | बौद्धाभिप्रायेण । Return

2148 | प्रामाण्यं व्यवहारेण ।--प्र॰ वा॰ । Return

2149 | अविकल्पबुद्धेः । Return

2150 | द्धेः Return

2151 | प्रत्यक्षानुमानरूपप्रमाणद्वयसंख्या । Return

2152 | विकल्पे । Return

2153

तुलना--यद्यपि तेनानधिगतं सामान्यमधि
गम्यत इति वर्ण्यते तथापि तदर्थक्रियासाधनं न भवतीति तदधिगन्ता तैमिरिकादिज्ञानप्रख्यो विधिविकल्पो
न प्रमाणम्...जातेस्तु अर्थक्रियासाधनत्वाभावादनधिगताया अधिगमेऽपि केशादिज्ञानस्येव न प्रामाण्यम् ।
--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ २७ ।

Return

2154 | स्युः Return

2155 | विज्ञप्तिमात्रमपि । Return

2156

चित्रं तदेकमिति चेदिदं चित्रतरं ततः ।...चित्रं नीलपीताद्यात्मकं
तत् पतङ्गादिकमेकमिति चेत्; इदम् चित्रमेकम् यदुच्यते तत् ततः चित्रपतङ्गादपि चित्रतरम् आश्चर्यतरम् ।
चित्रमिति नानारूपाणि तदेव पुनरेकमुच्यत इत्युपहसति ।--प्र॰ वा॰ मनोरथ॰ ।

Return

2157 | विज्ञप्तिमात्रमपि । Return

2158 | प्रज्ञाकरोक्तम् । Return

2159

नीलादिसुखादिकमन्तरेणापरस्य ज्ञानाकारस्यानुपलक्षणात् पृ॰ ३४५
यथा च न सुखादिव्यतिरेकेणापरं विज्ञानं तथा नीलादिव्यतिरेकेणापि । पृ॰ ४०९, ४५४ । नीलान्न
व्यतिरेकेण विषयिज्ञानमीक्ष्यते पृ॰ ४०६ न हि सितासितादिव्यतिरेकेणापरा ग्राहकादिता प्रति
भासमानोपलभ्यते ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३७८ ।

Return

2160 | वं Return

2161 | इदं वस्तुबलायातं यद् वदन्ति विपश्चितः । यथा यथार्थाश्चिन्त्यन्ते विशीर्यन्ते तथा तथा ॥--प्र॰ वा॰ । Return

2162 | ता Return

2163 | नाति Return

2164 | उत्तरं प्रदत्तं तदनवसरं स्यात् । Return

2165 | साध्यधर्मित्वे दृष्टान्तत्वे च । Return

2166 | प्रतिभासनात् । Return

2167 | निरंशज्ञानात्मके तद्व्यवहाराभावा दिति भावः । Return

2168 | प्रज्ञाकरस्य । Return

2169 | तद Return

2170 | सत्यताऽसत्यता Return

2171 | रः Return

2172 | क्व ? अन्तः Return

2173 | सति Return

2174 | मै Return

2175 | निराकृततो इति पदं पुनरुक्तम् । Return

2176

न नीलाद्यतिरेकेण ग्राह्य
त्वमपरं क्वचित् । नीलादिता च विभ्रान्तविज्ञानेऽप्यवभासनात् ॥ पुरः स्फुटावभासित्वं भ्रान्तेर्वा न किमी
क्ष्यते । तस्मान्न किंचिद् ग्राह्यत्वं यद् भ्रान्तादतिरिच्यते ॥ पृ॰ १७७ । नीलादयो हि स्वप्नप्रतिभास
वदसत्याः पू॰ १८५ ग्राह्यता प्रतिभासादन्या नास्ति पृ॰ १९६ । २९५ । तस्मादनादितथा
भूतानुमानपरम्पराप्रवृत्तमनुमानमाश्रित्य बहिरर्थकल्पनायां ग्राह्यग्राहकसंवेदनकल्पनाप्रवृत्तेः ग्राह्यादि
कल्पना । परमार्थतः संवेदनमेवाविभागमिति स्थितम् पृ॰ ३९८ ग्राह्यग्राहकभावो हि नैवास्ति
परमार्थतः । अपरप्रत्ययं रूपमतद्व्यावृत्तितस्तथा ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ४२७ ।

Return

2177 | कर्णकगोमिनामा प्रमाणवार्तिकस्ववृत्तिटीकाकारो बौद्धाचार्यः । Return

2178 | यथास्वं प्रत्ययापेक्षादविद्योपप्लुतात्मनाम् । विज्ञप्तिर्वितथाकारा जायते तिमिरादिवत् ॥— प्र॰ वा॰ ३ । २१८ । Return

2179 | सौत्रान्तिकेन । Return

2180 | अर्थपक्षे । Return

2181 | मात्रं Return

2182

अप्रत्यक्षश्चासौ उपलम्भश्च तस्य अस्वसंवि
दितज्ञानस्य इत्यर्थः । तुलना--अप्रसिद्धोपलम्भस्य नार्थवित्तिः प्रसिध्यति ।--तत्त्वसं॰ श्लो॰ २०७४ ।
उद्धृतोऽयम्--न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ ८२ । प्रमेयक॰ पृ॰ २९ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ८१ ।

Return

2183 | ज्ञान प्रतिभास । Return

2184 | अर्थसिद्धिः । Return

2185 | तुलना--अन्यथानुपपन्नत्वमसिद्धस्य न सिध्यति ।"--न्यायवि॰ १ । १२ । प्रमाणनि॰ पृ॰ १२ । प्रमेयरत्नमा॰ ३ । १५ । Return

2186 | बुद्धेरप्रत्यक्षत्वम् । Return

2187 | विशेषाकारेण । Return

2188 | प्रत्यक्षस्य सतः स्वयम् । कोऽन्यो न दृष्टो भागः स्याद्यः प्रमाणैः परीक्ष्यते । इति शेषः । Return

2189 | बौद्धस्य । Return

2190 | सं Return

2191 | रेवाऽ Return

2192 | त्वा Return

2193 | बुद्धेः । Return

2194 | तस्याः Return

2195 | क्षा Return

2196 | बहिरर्थोऽपि । Return

2197 | र्तुम Return

2198 | णं Return

2199 | विषयभूतम् । Return

2200 | बाह्यवस्तु Return

2201 | प्रत्यक्षम् । Return

2202 | चिद्रूपमात्रम् । Return

2203 | अथावस्थानामग्रहणे न 2203 पि पूर्वापरव्याप्तिप्रतीतिः; अवस्थाऽग्रहणेऽवस्थातृप्रतीतिः कथं भवेत् । व्याप्याप्रतीतावन्यस्य व्यापकत्वाप्रतीतितः ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ । Return

2203 | पि Return

2205 | आत्मा । Return

2206 | इति शङ्कायामुक्तम् । Return

2207 | व्याप्यभूतानाम् । Return

2208 | व्यापकस्य सामान्यस्य ते विशेषा इति । Return

2209 | व्याप्ये । Return

2210 | व्याप्ये । Return

2211 | उभयकालभाविनः एकस्य ग्राहकप्रमाणाभावात् । Return

2212 | क्रमभाव्युभयव्यापिनः एकस्य सिद्धौ तथाभूतस्यात्मनोऽपि सिद्धिः स्यादिति भावः । Return

2213 | प्रत्यक्षाभावे । Return

2214 | अनुमानस्याप्यभावादिति । Return

2215 | सर्वतोऽव्यावृत्तत्वात् । Return

2216 | र्थः Return

2217 | इत्याह Return

2218 | आत्मनो नित्यस्य । Return

2219 | न Return

2220 | परतः । Return

2221 | प्रतिभासः । Return

2222 | जडस्य । Return

2223 | बौद्धस्य । Return

2224 | अनु मानेन समारोपस्य व्यवच्छेदः क्रियते इति तयोः व्यवच्छेद्यव्यवच्छेदकभावः । Return

2225 | तुलना--नीलान्न व्यतिरेकेण विषयि ज्ञानमीक्ष्यते । ज्ञानपृष्ठेन भेदस्तु कल्पनाशिल्पिनिर्मितः ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ४०६ । Return

2226 | नीलं न नीलम् इत्यप्यनुमानं स्यादित्यापादयति । Return

2227 | चक्षुरादि । Return

2228 | नीलाद्युपलम्भः । Return

2229 | भिन्नरूपेण । Return

2230 | चक्षुरादीनां ज्ञानत्वे । Return

2231 | द्वितीयस्य । Return

2232 | तद्ग्राहकाभिमतस्य ज्ञानस्य । Return

2233 | ग्राहकाभिमतं ज्ञानम् । Return

2234 | अप्रमाणसिद्धस्य दृष्टान्तत्वे । Return

2235 | अनित्यः शब्दः चाक्षुषत्वात् । Return

2236 | तुलना--वासनाबलभावित्वे बोधतैव प्रसज्यते । वासना स्मृत्यभिज्ञानकारणत्वेन लक्षिता ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३१९ । Return

2237 | जैनं प्रति । Return

2238 | वासनाकार्यत्वासिद्धेः । Return

2239 | श्च Return

2240 | क्षो Return

2241

जं सामण्णं गहणं भावाणं
णेव कट्टुमायारं । अविसेसदूण अट्ठे दंसणमिदि भण्ण+ए सम+ए ॥--गो॰ जी॰ । उद्धृतेयं गाथा धवला
टीकायाः सत्प्ररूपणायाम् । जं सामण्णग्गहणं दंसणमेयं विसेसियं णाणं ।--सन्मति॰ २ । १ ।

Return

2242 | सामण्णं गहणं दंसणमिदि Return

2243 | सामान्यम् । Return

2244 | भेदो यस्य Return

2245 | अपरा योजनिका2245 व्याख्या । Return

2245 | व्याख्या । Return

2247 | 2247 तत् सत् द्विविधं पुद्गलात्मकम् पुद्गलभिन्नजीवादिरूपं च इत्यादिरूपेण । पुद्गलेतरस्वभावं Return

2247 | तत् सत् द्विविधं पुद्गलात्मकम् पुद्गलभिन्नजीवादिरूपं च इत्यादिरूपेण । Return

2249 | सर्वतः सर्वस्मात् Return

2250 | क्तं Return

2251 | णं Return

2252 | र्वं Return

2253 | चेतनेतर Return

2254 | कालादिभेदेन । Return

2255 | पलघटीमुहूर्तादिरूपस्य । Return

2256 | प्रत्यक्षत्वात् पर Return

2257 | कालाणुरूपस्य । Return

2258 | अनुमान । Return

2259 | चेतनेतर सामान्येन । Return

2260 | वस्तुसत्त्वम् । Return

2261

उक्तं च--बुद्धिपूर्वां...मन्यते बुद्धिसद्भावः सा न येषु न तेषु धीः ॥
--त॰ वा॰ पृ॰ २६ । धर्मकीर्तिकृतसन्तानान्तरसिद्धौ प्रथमश्लोकोऽपि ईदृश एव । पूर्वार्धः--न्यायवि॰
वि॰ प्र॰ पृ॰ ३०३ ।

Return

2262 | तन्मात्रे Return

2263 | ? Return

2264
व्या2264

वचनादेः ।

हारादेरर्थवदसत्त्वात्,
व्याहारादि Return

2264 | वचनादेः । Return

2266 | हा Return

2267 | सुषुप्त्यनन्तरं प्रबोधावस्थायाम् । Return

2268 | वचनं च Return

2269

स्वप्नान्तिकशरीरसञ्चारदर्शनात्...
--प्र॰ वार्तिकाल॰ २ । ५४, पृ॰ ७२ । यथा स्वप्नान्तिकः कायस्त्रासलङ्घनधावनैः । जाग्रद्देहविकाराय तथा
जन्मान्तरेष्वपि ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ २ । ३७ ।

Return

2270 | अनेकविज्ञानसन्तानवादिनं प्रति । Return

2271 | तन्नियमवत् Return

2272 | सन्तानान्त रासिद्धिप्रसङ्गरूपेण । Return

2273 | तां Return

2274 | द्धेः Return

2275 | अथ तर्वादौ न²²⁷⁵ व्यापारव्याहारात्मिका क्रिया । , Return

2275 | व्यापारव्याहारात्मिका क्रिया । Return

2277 | बुद्धिपूर्वायाः क्रियाया एव । Return

2278 | धर्म्यन्तरधर्मस्यापि Return

2279 | तर्वादौ । Return

2280 | बुद्धिपूर्वक्रियातः । Return

2281 | चैतन्ये तद्रहितं Return

2282 | चा Return

2283 | र्ग्र Return

2284 | ब्धेः Return

2285 | स्यात् । भवान् Return

2286 | वः Return

2287 | बौद्धस्य । Return

2288

विज्ञानेन्द्रियायुर्निरोधलक्षणस्य मरणस्यानेनाभ्युपगमात्, तस्य च तरुष्वसंभवात् ।--न्यायबि॰ ३ । ५९ ।
विज्ञानादिनिरोधो हि मरणं बौद्धबोधतः । असिद्धं यस्य तरुषु विज्ञानं तन्मतिस्तथा ॥--प्र॰ वार्ति
काल॰ पृ॰ ४६ ।

Return

2289 | नावगतम् Return

2290 | दस्य Return

2291 | श्चेत् Return

2292 | पृ॰ २ टि॰ १० । Return

2293 | निश्चयचित्तस्य आरोप चित्तस्य च परस्परं बाध्यबाधकभावात् । Return

2294 | अनुमानम् । Return

2295 | समारोपव्यवच्छेदं करोति इत्याशङ्कायामाह--। Return

2296 | समारोपव्यवच्छेद इत्युच्यते कार्ये कारणोपचारात् । Return

2297 | धर्म्यादिकम Return

2298 | धर्म्यादिकम् । Return

2299 | निर्लोठि Return

2300 | प्रत्यक्षेऽपि न संभवति; Return

2301 | च Return

2302 | यात्मके च Return

2303 | सति Return

2304 | अन्येन प्रकारेण Return

2305 | स्वतः असिद्धौ अनुमानस्य असंभव इति भावः । Return

2306 | द्धौ अ Return

2307 | प्रत्यक्षम् । Return

2308 | ल्पं Return

2309 | द्रव्यत्वगुणत्वकर्म त्वादिना । Return

2310 | प्रत्यक्षम् । Return

2311 | विशेषणा Return

2312 | तुलना--विशिष्टबुद्धिरिष्टेह नचाज्ञातविशेषणा ।--मी॰ श्लो॰ अपोह॰ श्लो॰ ८८ । Return

2313 | प्रत्यक्षम् । Return

2314 | सत्तासामान्यस्य । Return

2315 | द्रव्यादिभिः । Return

2316 | द्रव्यत्वगुणत्वकर्मत्व सामान्यस्य । Return

2317 | गुणकर्मभिः । Return

2318 | द्रव्यस्य । Return

2319 | अव यविना अवयवानाम् Return

2320 | अवयवैर्वा । Return

2321 | अवयविनः । Return

2322 | तयः Return

2323 | विशेषस्य, अवयविनो वा । Return

2324 | सन्ति च Return

2325 | अनुस्यूतबुद्धयः । Return

2326 | द्रव्यत्वगुणत्वादीनि अपरसामान्यानि । Return

2327 | त्याह-- Return

2328 | वैशेषिकस्य । Return

2329 | नानामुक्ता नामेक Return

2330 | द्रव्यादयः । Return

2331 | घटस्य पटस्य वा । Return

2332

द्रव्यगुणकर्मसु सत्सदिति प्रत्ययो
विशेष्यव्यतिरिक्तानुगतनिमित्तनिबन्धनः भिन्नेषु अनुगतप्रत्ययात् कम्बलादिषु नीलद्रव्यसम्बन्धात् नीलं
नीलमिति ज्ञानवत् ।...एवं दण्डीति ज्ञाने दण्डो निमित्तम्...--प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ६८७ । प्रश॰ कन्द॰
पृ॰ ३१३ ।

Return

2333 | द्रव्यादिप्रत्ययात् विशिष्टप्रत्ययत्वात् । Return

2334 | सत्त्वज्ञेयत्वादिप्रतीतेरभावप्रसङ्गात् । Return

2335 | सामान्यादीनाम् । Return

2336 | सांख्याभिमत । Return

2337 | स्था, स्वतः अपर Return

2338 | त्वादौ असति सा मिथ्या इति Return

2339 | सत्त्वादिप्रतीतेः । Return

2340 | सामान्यादौ । Return

2341 | भिन्नविशेषणं मुख्यं दण्ड्यादिवत्--प्र॰ वार्तिकाल॰ १९५ । Return

2342 | इति चेत्; । Return

2343 | उपचरिता । Return

2344 | भिन्नसत्तादीनां सम्बन्धाभावात् । Return

2345 | भिन्नस्य सामान्यस्य अप्रतीतेः । Return

2346 | द्रव्यादौ । Return

2347 | सामान्यादौ । Return

2348 | अत एव मुख्या । Return

2349 | द्रव्यादौ । Return

2350 | सामान्यादौ । Return

2351 | समवायहेतुकत्वात् । Return

2352 | स्वविषयसर्वगतमभिन्नात्मकमनेकवृत्ति...--प्रश॰ भा॰ पृ॰ ३११ । Return

2353 | सामान्यत्वप्रसङ्गः अनेकवृत्तित्वात् । Return

2354 | समवायेऽपि समवायः समवायः इत्यनुवृत्तिज्ञाननिबन्धनं भवत्येव । Return

2355 | समवायनिमित्तम् । Return

2356 | तत्प्र Return

2357 | वैशेषिकस्यापि । Return

2358 | सत्त्वे तत्प्रत्ययहेतुत्वे च । Return

2359 | एतच्चिह्नान्तर्गतः पाठः पुनर्लिखितः । Return

2360 | वैशेषिकस्यैव । Return

2361 | वैशेषिकस्य । Return

2362 | अविभागिनो वृत्त्यात्मकस्य समवायस्य नान्या वृत्तिरस्ति तस्मात् स्वात्मवृत्तिः ।--प्रश॰ भा॰ पृ॰ ३२९ । Return

2363 | समवाये अभावे च विशेषणविशेष्यभावादिति--न्यायवा॰ १ । १ । ४ तस्माद् विना सम्बन्धान्तरं विशेषणविशेष्यभाव एषितव्य इति सिद्धम्--न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ १११ । Return

2364 | वर्तने Return

2365 | स्वत एव । Return

2366 | तर्हि Return

2367 | इह शाखादिषु वृक्षः इत्यादि बुद्धिरपि । Return

2368 | कारणं तथा Return

2369 | इह शाखादिषु वृक्षः इत्यादि प्रतीतेरपि । Return

2370 | न्तरेण Return

2371 | तदाऽन Return

2372 | स्वत एव । Return

2373 | समवायात् । Return

2374 | च्चाऽ Return

2375 | मत्र Return

2376 | समवाय्यसम्बद्धात् समवायात् । Return

2377 | तुलना--इत्ययुक्तः स सम्बन्धो न युक्तः समवा निभिः । आप्तमी॰ श्लो॰ ६४ । Return

2378 | सम्बन्ध्यसम्बद्धत्वात् Return

2379 | नहि स्वसम्बिन्धिभिः असम्बद्धः कश्चित् सम्बन्धो भवितुमर्हति । Return

2380 | वृत्त्यभावेऽपि तत्प्रतीतौ ईश्वरकालादेरेव सा प्रतीतिर्भवतु इति दोषः । Return

2381
2381

सन्निकर्षाभावेऽपि ।

अन्यथा
पि Return

2381 | सन्निकर्षाभावेऽपि । Return

2383 | वैशेषिकेण । Return

2384 | चोदितो दधि खादेति किमुष्ट्रं नाभिधावति । प्र॰ वा॰ इति बौद्धस्य प्रश्ने । Return

2385 | स्यावि Return

2386 | अविशेषः, येन दध्याख्यः सम्बन्धी उष्ट्ररूपः स्यात् । Return

2387 | उभयनिष्ठत्वात् संयोगस्य । Return

2388 | बदराख्यं द्रव्यमुभयनिष्ठं न हि भवितुमर्हति । Return

2389 | सामान्यसमवाययोः । Return

2390

क्वचिदेव समीहितप्रत्ययहेतुतया
सामर्थ्यमन्यत्र तु असामर्थ्यमिति स्वभावभेदेन । यद्यपि अपरिच्छिन्नदेशानि सामान्यानि भवन्ति
तथाप्युपलक्षणनियमात् कारणसामग्रीनियमाच्च स्वविषयसर्वगतानि पृ॰ ३१४ यथा कुण्डदध्नोः
संयोगैकत्वे भवत्याश्रयाश्रयिभावनियमः तथा द्रव्यत्वादीनामपि समवायैकत्वेऽपि व्यङ्ग्यव्यञ्जकशक्तिभेदाद्
आधाराधेयनियमः ।--प्रश॰ भा॰ पू॰ ३२७ ।

Return

2391 | सामान्यसमवाययोः । Return

2392 | न Return

2393 | षेऽप्या Return

2394 | स्वभावभूतशक्तिभेदः । Return

2395 | स्वभावभूतशक्तिविशेषस्वीकारे च । Return

2396 | स्वव्यक्तिसर्वगतत्वपक्षे । Return

2397 | निरंशस्य निष्क्रियस्यापि । Return

2398 | स्वाकारेषु Return

2399 | अन्य²³⁹⁹ बौद्धस्य । Return

2399 | बौद्धस्य । Return

2401 | स्यावि Return

2402 | निरंशस्य वृत्तिप्रतिषेधम् । Return

2403 | अत्र Return

2404 | द्रव्यम् । Return

2405 | द्रव्यस्य । Return

2406 | शक्त्यनुमान । Return

2407 | न्य Return

2408 | व्यक्तिशक्त्यात्मकत्वात् । Return

2409 | अभेदे सति व्यक्तिः प्रत्यक्षा शक्तिः परोक्षेति द्वयात्मकता न स्यादिति भावः । Return

2410 | घटस्यापि पटः स्यात् । Return

2411 | समवायस्य । Return

2412 | समवायात् । Return

2413 | सामान्ये इत्यादि Return

2414 | समवायादेः । Return

2415 | द्रव्यादेरपि । Return

2416 | कार्यं Return

2417 | कारिकार्थः । Return

2418 | सौगतमते । Return

2419 | क्तिं Return

2420 | वं Return

2421 | स्मृतौ Return

2422 | तं Return

2423 | योऽपि Return

2424 | नीलादिसुखादिकमन्तरेणापरस्य ज्ञानाकारस्यानुपलक्ष णात्--प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । ३१३ । Return

2425 | चित्राभासापि बुद्धिरेकैव बाह्यचित्रविलक्षणत्वात् । शक्यविवेचनं चित्रमनेकमशक्यविवेचनाश्च बुद्धेर्नीलादवः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ । Return

2426 | नीलादिग्राह्यदृश्याकारैः Return

2427 | शबला Return

2428 | पर्ययैः Return

2429 | अनुभवेन । Return

2430 | अनुभूतत्वस्य परिच्छेदायोगादिति भावः । Return

2431 | स्मरणेन । Return

2432

तुलना—
ननु अनुभूते जायमानमित्येतत् केन प्रतीयताम् ? न तावदनुभवेन तत्काले स्मृतेरेवासत्त्वात् । न चासती
विषयीकर्तुं शक्या । न चाविषयीकृता तत्रोपजायते इत्यधिगतिः । न चानुभवकाले अर्थस्य अनुभूतताऽस्ति,
तदा तस्यानुभूयमानत्वात् । तथा चानुभूयमाने स्मृतिरिति स्यात् । अथानुभूते स्मृतिरित्येतत् स्मृतिरेव
प्रतिपद्यते; न; अनया अतीतानुभवार्थयोरविषयीकरणे तथा प्रतीत्ययोगात् ।--प्रमेयक॰ पृ॰ ३३६ ।

Return

2433 | एव तद् Return

2434

तस्मात् स एवायमिति प्रत्ययद्वयमेतत्--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २२ । यदतीतं न तद् ग्राह्यं यदा ग्राह्यं न
तत्तथा । स्मर्यमाणेन रूपेण तदतीतं न वस्तुसत् ॥ निश्चयस्य दृढत्वाच्च प्रामाण्यमुपपत्तिमत् । प्रत्यभिज्ञान
मप्येवमक्षयोगस्त्वपार्थकः ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ५९३ । प्र॰ वा॰ स्ववृ॰ टी पृ॰ ७८ ।

Return

2435 | प्रत्यभिज्ञानाभावे । Return

2436 | त् Return

2437 | त् Return

2438 | चित्राभ Return

2439 | बौद्धेन । अविसंवादसद्भावात् प्रमाणं ज्ञानमिष्यते । वर्तमानेऽविसंवादो न तु पूर्वविनाशिनि ॥ न स्याद्यदि तदेकत्वं किं ततोऽर्थक्रिया न सा...--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ५९३ । Return

2440 | चित्रात्मकम् । Return

2441 | तुलना--प्रमाणमर्थसम्बन्धात् प्रत्यक्षान्वयिनी स्मृतिः ।--प्रमाणसं॰ श्लो॰ १० । Return

2442 | अज्ञातार्थप्रकाशो वा--प्र॰ वा॰ १ । ७ । Return

2443 | अज्ञातार्थप्रकाशाभावात् । Return

2444 | गृहीत ग्रहणान्नेष्टं सांवृतं...--प्र॰ वा॰ १ । ५ । Return

2445 | अर्थसारूप्याभावात् । Return

2446 | प्रत्ययस्य । Return

2447 | बौद्धः । Return

2448 | प्रमाणं भवति । Return

2449 | अनिश्चितार्थनिश्चायकाभावात् । Return

2450 | समारोपायोगात् कथं तद्व्यवच्छेद इति भावः । Return

2451 | स्तम्भादौ Return

2452 | वाहि Return

2453 | स्मृतिवत् । Return

2454 | तेन Return

2455 | नं Return

2456 | साध्यत्वेन । Return

2457 | अगृहीतव्याप्तिकस्य । Return

2458 | न चैवम् Return

2459 | पुरुषस्य । Return

2460 | व्याप्तौ । Return

2461 | साध्यं शक्यम भिप्रेतमप्रसिद्धम्--न्यायवि॰ २ । ३ । Return

2462 | साध्यस्य । Return

2463 | स्मृतेः । Return

2464 | प्रदेशः । Return

2465 | यावान् कश्चिद् भावः स सर्वः क्षणिकः इति प्रयोगे । Return

2466 | यत् तज् Return

2467 | प्ते न Return

2468 | व्यवहारेणैव । Return

2469 | प्रामाण्यं स्वीकर्तव्यमिति । Return

2470 | प्रमाणस्वीकारेण । Return

2471 | द्वे एव प्रमाणे इति वचनम् । Return

2472 | अस्तु प्रमाणस्यापि विलोपः अद्वैतोपगमात् इति प्रज्ञाकरगुप्तः, तत्राह--। Return

2473 | अनुमानस्य । Return

2474 | स्मृत्य न्तरात् । Return

2475 | अप्रमाणत्वं स्यात् गृहीतग्राहित्वादिति भावः । Return

2476 | लिङ्गि Return

2477 | अनुमानस्य । Return

2478 | के Return

2479 | प्रमाणेतर व्यवस्था । Return

2480 | व्यप्तिज्ञानविषयीकृते । Return

2481 | तुलना--सामान्येनान्वये सिद्धे पक्षधर्मत्वयोगतः । विशेषनिष्ठता तस्य सम्बन्धग्रहणात्मना ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । ४० । Return

2482 | समानम् । 2482 अनुमानस्थले । एकत्र Return

2482 | अनुमानस्थले । Return

2484 | स्मृतौ । Return

2485 | विशेषस्यानिराकरणात् । Return

2486 | प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २१ । श्लोकोऽयं मीमांसकोक्तत्वेन उपलभ्यते--सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३१८ । प्रमेयक॰ पृ॰ ६१ । हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ २८० । Return

2487 | प्रामाण्यस्य । Return

2488 | अर्चटम् । Return

2489 | ज्ञानजो ज्ञानहेतुश्च संस्कारः--प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । ५२७ । Return

2490 | गो Return

2491 | संज्ञासंज्ञिसम्बन्धप्रतिपत्तिः । Return

2492 | वाक्यविज्ञानात् । Return

2493 | प्रमाणेन । Return

2494 | उपगम्यते Return

2495 | तर्काख्यम् । Return

2496 | नैयायिकः । Return

2497 | अथवा Return

2498 | स्त्र्ये Return

2499 | स्त्र्या Return

2500 | इयं सा स्त्रीशब्दवाच्या इत्यादि ज्ञामम् । Return

2501 | आत्ममनो Return

2502

प्रत्यभिज्ञानं हि नाम आद्यप्रत्यक्षनिरोधे
द्वितीयदर्शने प्रागाहितसंस्काराभिव्यक्तौ स्मृतिपूर्वं तृतीयं दर्शनम् ।--न्यायवा॰ पृ॰ ४०० । एवं पूर्व
ज्ञानविशेषितस्य स्तम्भादेर्विशेषणमतीतक्षणविषय इति मानसी प्रत्यभिज्ञा ।--न्यायम॰ प्रमे॰ पृ॰ ३३ ।

Return

2503 | जायमानम् । Return

2504 | प्रत्यभिज्ञानाख्यम् । Return

2505 | संख्यादिज्ञानम् । Return

2506 | अनुमानस्यापि । Return

2507 | तस्यास्तु ज्ञानत्वादेव हेतोः मानसज्ञानवत् । Return

2508 | प्रमाणान्तरम्--प्रत्यभिज्ञानाख्यम् । Return

2509 | तत् ? Return

2510 | योऽर्थः Return

2511 | अविनाभूतः सन् । Return

2512 | चिन्ता । Return

2513 | पक्षः Return

2514 | इत्यूहनं चिन्तन Return

2515 | व्याख्याकाराः । Return

2516 | टीकातः सूत्रस्य भेदो न स्यादिति भावः । Return

2517 | प्रमाणम् । Return

2518 | नास्तिरूपेण ग्रहणसंभवात् । Return

2519 | प्रत्यक्षादेः । Return

2520 | भावांशे । Return

2521 | प्रत्यक्षादि । Return

2522 | प्रत्यक्षादि । Return

2523 | मेयो यद्वदभावो हि मानमप्येवमिप्यताम् । भावात्मके यथा मेये नाभावस्य प्रमाणता ॥ तथैवाभावमेयेऽपि न भावस्य प्रमाणना ।--मी॰ श्लो॰ अभाव॰ श्लो॰ ४५-४६ । Return

2524 | प्रत्यक्षेण घटाद्यभावस्य प्रतीयमानत्वात् । Return

2525 | मैत्रा॰ ६ । ३६ । Return

2526 | अग्निहोत्रादियागप्रतिपादनवत् । Return

2527 | बौद्धादिकल्पितस्य खादेत् श्वमांसम् इत्याद्यनिष्टार्थस्य निवृत्तिरपि ततः प्रतीयते इति भावः । Return

2528 | इत्येव वर्त्तते इति द्विर्लिखितम् । Return

2529 | प्रत्यभिज्ञानाख्यस्य सप्तमस्यापि प्रमाणस्य प्रसङ्गात् । Return

2530

अप्र
मीयमाणत्वमेव हि नास्तित्वं नापरं न चाप्रमीथमाणतैव प्रमेयं यस्मात्तदर्थासंसृष्टानुभवयुक्ततैव आत्मनः
तस्यार्थस्याप्रमीयमाणता । सा चावस्था आत्मनः स्वसंविदितैव, अतः प्रमेयं नावशिष्यते ।--बृहती प॰ पृ॰
११९-२० । तस्माद् भावग्राहकप्रमाणाननुवृत्तिरेव अभावावगमं प्रसूते पृ॰ ११९ अभावस्य तु स्वरूपा
वगतिर्नास्ति इति न प्रमाणाभावादन्यः प्रमेयाभावः । प्रमाणाभावोऽपि च स्वरूपान्तरानवगमादेव न
भावान्तरप्रमितेर्भिद्यते, भावान्तरप्रमितिश्च स्वयं प्रकाशरूपा न प्रमेयतामनुभवतीति प्रमेयमभावाख्यस्य
प्रमाणस्य नोपपद्यते । प्रमेयासद्भावाच्च न प्रमाणान्तरमवकल्पन इति स्थितम् । पृ॰ १२४ नास्तित्वञ्च
प्रमाणानामनुत्पत्त्यैव गम्यते । नास्तित्वप्रतिपत्तिर्हि तां विना नास्ति कुत्रचित् ॥ योग्यप्रमाणानुत्पत्तेः
कारणत्वपरिग्रहात् । अतिप्रसङ्गदोषोऽपि नावकाशमुपाश्नुते ॥--प्रक॰ प॰ पृ॰ १२९ । नयवि॰ पृ॰ १६२ ।
तन्त्ररह॰ पृ॰ १७ । प्रभाकरवि॰ पृ॰ ५७ ।

Return

2531 | अनुमानार्थापत्त्योः । Return

2532 | प्र भा क र स्य Return

2533 | कथैव Return

2534 | दनुमानात् Return

2535 | अर्थापत्तौ साधर्म्यदृष्टान्ते व्याप्तिग्रहणं नावश्यकम् । अविनाभाविता चात्र तदैव परिगृह्यते । न प्रागवगतेत्येवं सत्यप्येषा न कारणम् ॥--मी॰ श्लो॰ अर्था॰ श्लो॰ ३० । Return

2536 | अर्थापत्तेः । Return

2537 | अपि भेदोऽस्तु । इति तद्रहिताऽर्थापत्तिः प्रमाणं स्यात् ।--न्यायकुमु॰ पृ॰ ५१९ । Return

2538 | कुमारिलप्रभाकरयोः । Return

2539 | अनुमानार्थापत्त्योः । Return

2540 | असत्त्वात् । Return

2541 | दृष्टान्ताभावः । Return

2542 | साध्या विनाभावितया ज्ञातुं न शक्येत । Return

2543 | तुलना--उपमानं प्रसिद्धार्थसाधर्म्यात् साध्यसाधनम् । तद्वैधर्म्यात् प्रमाणं किं स्यात् संज्ञिप्रतिपादनम् ॥ १९ ॥--लघी॰ । न्यायावता॰ वा॰ श्लो॰ १४ । Return

2544 | प्रसिद्धसाध र्म्यात् साध्यसाधनमुपमानम्--न्यायसू॰ १ । १ । ६ । Return

2545 | वनवासिनम् । Return

2546 | दा Return

2547 | अटव्याम् । Return

2548 | काक्वा Return

2549 | प्रमाणान्तरमस्तु । Return

2550 | गोसदृशस्य यागादौ आलम्भनं क्रियते इति सदृशस्मृतेः वैदिकं प्रयोजनं विद्यते इति भावः । Return

2551 | लौकिकजनस्य गोविलक्षणमहिषादिज्ञा नरूपं प्रयोजनमस्त्येवेति भावः । Return

2552 | चिन्ता; तस्याः Return

2553

तस्य ग्रहणं प्रत्यक्षानुपलम्भसहायान्मानसात् प्रत्यक्षात् । धूमम
ग्निसहचरितमिन्द्रियेणोपलभ्य अनग्नेश्च जलादेर्व्यावर्तमानमनुपलम्भेन ज्ञात्वा मनसा निश्चिनोति धूमोऽग्निं
न व्यभिचरतिति ।--न्यायकलि॰ पू॰ ३ ।

Return

2554 | सिद्धसाधनमेव । Return

2555 | प्रमातृप्रमेयाम्यामन्यस्य प्रमाणता भवति । Return

2556 | आह- Return

2557 | ज्ञानम् । Return

2558 | न हि किञ्चिदवान्तरविशेषमात्रेण प्रमाणान्तरत्वं भवति । Return

2559

तत्पूर्वकं
त्रिविधमनुमानं पूर्ववच्छेषवत्सामान्यतो दृष्टं चेति सू॰ १ । १ । ५ त्रिविधमिति अन्वयी व्यतिरेकी
अन्वयव्यतिरेकी चेति ।--न्यायवा॰ पृ॰ ४६ ।

Return

2560 | र्वं Return

2561 | किन्त्वत्रापि Return

2562 | नैयायिकादिः । Return

2563 | नैयायिकः । Return

2564 | अविनाभावग्रहणं बिना यत् ज्ञानं सादृश्याद् भवति तद् भवतु उपमानमित्यभिप्रायः । Return

2565 | उपमानादावेव । Return

2566 | प्रत्यक्षमपि । Return

2567 | प्रत्यक्षेऽपि । Return

2568 | अर्थाविनाभावप्रतिपत्तिः । Return

2569 | प्रत्यक्षमनुमानञ्च । Return

2570

अत एवाह--अर्थस्यासंभवे...--प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । ११७ ।
तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ ७७५ । आप्तप॰ पृ॰ १७३ । न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ २० । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५५५ ।
न्यायावता॰ वा॰ वृ॰ पृ॰ ८६ । धर्मकीर्तिरप्येतदाह प्रमाणमी॰ पृ॰ ८ ।

Return

2571 | चिन्तो Return

2572 | वत् Return

2573 | चिन्तायाः तर्कस्य अन्त र्भावात् । Return

2574 | ण Return

2575 | व्याप्तिज्ञान । Return

2576 | द्विविधं सम्यग्ज्ञानम् । प्रत्यक्षमनुमानं च--न्यायबि॰ १ । २, ३ । प्र॰ वा॰ २ । १ । प्रत्यक्षानुमानभेदेन द्विविधमेव प्रमाणं प्रतिपत्तव्यम्--प्र॰ वार्तिकाल॰ २ । १ । Return

2577 | विचा रस्य । Return

2578 | विचारात् । Return

2579 | निर्विकल्पकस्य हि प्रत्यक्षत्वमभ्युपगभ्यते, विचारस्य च विकल्परूपत्वादिति भावः । Return

2580 | स्वसंवेदनप्रत्यक्षम् । Return

2581 | असत्त्वेन वा । Return

2582 | बौद्धेन । Return

2583

धर्मकीर्तिरप्येतदाह--प्रमाणेतरसामान्यस्थितेरन्यधियो
गतेः । प्रमाणान्तरसद्भावः प्रतिषेधाच्च कस्यचित् ॥--प्र॰ मी॰ पृ॰ ८ । प्रमेयरत्नमा॰ २ । १ । तथा चोक्तं
तथागतैः--प्रमाणान्तरसामान्यस्थिते...--सर्वद॰ सं॰ पृ॰ १९ ।

Return

2584 | तस्मात् संवेदनमेव केवलमद्वैत मपरस्याभावादिति स्थितम् । पृ॰ २९० नाद्वैतादपरं तत्त्वमस्ति--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३० । Return

2585 | उपलम्भः सत्तेति व्यवस्था--प्र॰ वार्तिकाल॰ । Return

2586 | सर्ववस्त्वभावे Return

2587 | ती Return

2588 | व्याप्तिज्ञाने । Return

2589

उद्धृतमिदम्--अनेकान्तजय॰
पृ॰ २०७ । धर्मसं॰ पृ॰ १७६ । बोधिचर्या॰ प॰ पृ॰ ३९८ । तत्त्वार्थश्लो॰ पृ॰ २१९ । आप्तप॰
पृ॰ १६८ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३५५, ५०२ । न्यायकुमु॰ पृ॰ ६४० । स्या॰ र॰ पृ॰ ७६९ । न्यायवि॰ वि॰
प्र॰ पृ॰ २९० । स्या॰ मं॰ पृ॰ २०६ । अहेतुश्च विषयः कथम्--प्र॰ वा॰ ३ । ४०६ । नाहेतुर्विषयः—
प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । ४०६ । न ह्यकारणं प्रतीतिविषयः--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ ८० । नाननुकृतान्वयव्यतिरेकं
कारणं नाकारणं विषयः--न्यायकुमु॰ पृ॰ ६४० । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५१० । प्र॰ मी॰ पृ॰ ३४ ।
षड्द॰ बृ॰ वृ॰ पृ॰ ३७ ।

Return

2590 | समसमयभाविनोः कार्यकारणभावाभावात् । Return

2591 | तज्ज्ञानं Return

2592 | व्याप्तिज्ञानम् । Return

2593 | प्रत्यक्षम् । Return

2594 | त्थम् Return

2595 | मूह Return

2596 | व्याप्तिज्ञानम् । Return

2597 | लैङ्गिक Return

2598 | क्षा Return

2599 | प्रतिभासाद्वैतस्वरूपस्य । Return

2600 | जैनादिकम् । Return

2601 | विकल्परूपस्य । Return

2602 | मा अनुमा प्रमाणम् इत्यर्थः । Return

2603 | अनुमानेन । Return

2604

अनुमानम् । यदा पुनरनुमानेन समारोपव्यवच्छेदः कृतो
न भवतीति तदर्थमन्यत् प्रवर्तते ।--प्र॰ वा॰ स्व॰ पृ॰ १२५ । समारोपविवेकेऽस्य प्रवृत्तिरिति
गम्यते ।--प्र॰ वा॰ ३ । ४८ ।

Return

2605 | समारोपव्यवच्छेदस्य । Return

2606

तुलना--अन्ये तु व्याप्तिग्रहणकाले
प्रतिपत्तुर्योगिन इवाशेषविषयं परिज्ञानमस्तीति ब्रुवते ।--प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५७० । योगिप्रत्यक्षतो
व्याप्तिसिद्धिरित्यपि दुर्घटम्--त॰ श्लो॰ पृ॰ १७९ । न्यायकुमु॰ पृ॰ ४३२ । प्रमेयक॰ पृ॰ ३५१ ।

Return

2607 | प्रत्यक्षप्रमेयम् । Return

2608 | रोपोऽनभ्या सदशा च, यतः Return

2609 | व्याप्तिः । Return

2610 | मनःसंयुक्तेन आत्मना सम्बद्धाः सर्वेऽर्थाः । Return

2611 | णम Return

2612 | द्य Return

2613

नैव
प्रत्यक्षतः कार्यविरहाद्वा सर्वशक्तिविरहोऽक्षणिकत्वे उच्यते किन्तु तद्व्यापकविरहात् । तथाहि--क्रमयौगप
द्याभ्यां कार्यक्रिया व्याप्ता प्रकारान्तराभावात् । ततः कार्यक्रियाशक्तिव्यापकयोस्तयोरक्षणिकत्वे विरोधान्नि
वृत्तेस्तद्व्याप्तायाः कार्यक्रियाशक्तेरपि निवृत्तिरिति सर्वशक्तिविरहलक्षणमसत्त्वमक्षणिकत्वे व्यापकानुपलब्धि
राकर्षति विरुद्धयोरेकत्रायोगात् । ततो निवृत्तं सत्त्वं क्षणिकेष्वेवावतिष्ठमानं तदात्मतामनुभवतीति यत्
सत् तत् क्षणिकमेव इत्यन्वयव्यतिरेकरूपाया व्याप्तेः सिद्धिःनिश्चयो भवति ।--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ १४६ ।

Return

2614

यथा किल वहनारूढैर्वणिग्भिः शकुनिर्मुच्यते अपि नाम तीरं द्रक्ष्यतीति । स यदा सर्वतः पर्यटं स्तीरं
नासादयति तदा वहनमेवागच्छति तद्वदेतदपि द्रष्टव्यम् । यतश्चावश्याभ्युपगमनीयोऽयं पक्षः तस्मान्न
किञ्चिदमया अविद्यमानप्रतिष्ठानया दिशः प्रतिपत्त्या प्रयोजनम् ।--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ १९३ ।

Return

2615 | कूटस्थात् Return

2616 | स्वा भिमत Return

2617 | अर्थक्रियाया अभावः । Return

2618 | रेव Return

2619 | प्रदीपादिः । Return

2620 | व्यतिरेकवचनम् । Return

2621

अन्वयव्यतिरेक
वचनयोर्वा साधर्म्यवति वैधर्म्यवति च साधनप्रयोग एकस्यैवाभिधानेन सिद्धेर्भावात् द्वितीयस्यासामर्थ्य
मिति तस्याप्यसाधनाङ्गस्याभिधानं निग्रहस्थानं व्यर्थाभिधानादेव ।--वादन्या॰ पृ॰ ६५ ।

Return

2622 | इत्युक्तं Return

2623 | अतीन्द्रि यत्वात् । Return

2624 | क्षणक्षयसम्बन्धिनी । Return

2625 | अर्थक्रिया । Return

2626 | द्धेः Return

2627 | का इति पञ्चमीविभक्तेः संज्ञा । Return

2628 | पञ्चमी तत्पुरुषसमासः । Return

2629

क्षणिकाः सर्वसंस्काराः अस्थिराणां कुतः क्रिया ? भूतिर्यैषां क्रिया सैव कारकं
सैव चोच्यते ॥--बोधिचर्या॰ पृ॰ ३७६ । मध्यमकवृ॰ पृ॰ ११६ टि॰ १ । ब्र॰ भा॰ पृ॰ ५३१ ।
रत्नाकराव॰ पृ॰ २९ । स्या॰ म॰ श्लो॰ १६ ।

Return

2630 | र्यै Return

2631 | अक्षणिकात् । Return

2632 | नन्वे Return

2633 | कालत्रयानुयायित्वम् । Return

2634 | क्षणिकत्वम् । Return

2635 | प्रत्यक्षात् । Return

2636 | नित्यस्य । Return

2637 | अपि द्रष्टुमशक्यमिति सम्बन्धः । Return

2638 | योरसत्ता Return

2639 | अभावः । Return

2640 | वत्त्व Return

2641 | रत्रापि अ Return

2642 | णोऽप्यस्त्येव, ततोऽन्यथा Return

2643 | त्रापि Return

2644 | केन Return

2645 | केन नाम अर्थ Return

2646 | वं Return

2647 | सत्त्वमेव । Return

2648 | व्याप्यं व्यापकं च । Return

2649 | उपलब्धिर्हि ज्ञानात्मिका विषयिणी तस्याः विषयभूतायां सत्तायामुपचारः क्रियते । Return

2650 | अक्षणिकाभाव । Return

2651 | अर्थक्रियाऽदर्शने । Return

2652 | प्रत्यक्षपूर्वत्वादनुमानस्य । Return

2653 | उद्धृतोऽयम्--न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ ४७५ । Return

2654 | कारण कार्ययोः सहभावविरोधात् । Return

2655

तद्भावे भावः तदभावेऽभावश्च प्रत्यक्षानुपलम्भसाधनश्च कार्यकारण
भावः--हेतुबि॰ पृ॰ ५४ । यतोऽन्वयव्यतिरेकनिबन्धनः कार्यकारणभावव्यवहारः--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰
१७० । भावे भाविनि तद्भावः भाव एव च भाविता । प्रसिद्धे हेतुफलते प्रत्यक्षानुपलम्भतः ।--सम्बन्धप॰
श्लो॰ १६, प्र॰ वार्तिकाल॰ भू॰ । प्रमेयक॰ पृ॰ ५१० । कार्यकारणभावप्रसाधनं भावाभावप्रसाधन
प्रमाणाभ्यां यथा इदमस्मिन् सति भवति सत्स्वपि तदन्येषु समर्थेषु तद्धेतुषु तदभावे न भवतीति ।
--वादन्या॰ पृ॰ १४ । अस्मिन् सति इदं भवत्यस्योत्पादादिदमुत्पद्यते इत्येतदेव हेतुलक्षणं भगवतोक्तम्
--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ६७, ६८, २७ । अन्वयो नाम सर्वत्र सत्येव साध्ये हेतोर्भावो व्याप्त्या । चासति
साध्ये हेतोरभावो व्यतिरेकः--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ २२४ ।

Return

2656 | तत् Return

2657 | कार्यकारणयोः । Return

2658 | कारणकाले कार्यसद्भावे । Return

2659 | समस्तमुत्तरोत्तरक्षणवृत्तिकार्यम् । Return

2660 | न चैवाक्षणिकस्य क्वचित् कदाचित् शक्तिरस्ति क्रमयौगपद्याभ्यां कार्यक्रियाशक्तिविरहात्... --हेतुबि॰ पृ॰ ६३ । Return

2661 | यदि कारणाभावेन कार्योत्पत्तेर्विरोधो नास्ति तदा । Return

2662 | त्येव Return

2663 | तिष्ठतु Return

2664 | दृष्टान्तार्थम् Return

2665 | करोति । Return

2666 | क्रमरहितात् नित्यात् । Return

2667 | यदा Return

2668 | उद्धृतोऽयम्--न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ ४७५ । Return

2669 | कारणस्य । Return

2670 | न्तन Return

2671 | वर्त्तिदाहाद्येक Return

2672 | एतदन्तर्गतः पाठो व्यर्थः । Return

2673 | दशा-वर्तिका तस्याः आननदाहः मुखदाहः इत्यर्थः । Return

2674 | योगिज्ञानेन । Return

2675 | तुलना--सत्यभवतः स्वयमेव नियमेन पश्चाद्भवतः तत्कार्यत्वं विरुद्धम्, कालान्तरेऽपि किन्न स्यात्तदभावाविशेषात् समनन्तरवत् ।--अष्टश॰ अष्टस॰ पृ॰ ९० । Return

2676 | अभावस्य । Return

2677 | प्रज्ञाकरो हि व्यवहितकारणवादी । Return

2678 | जाग्रद्वि ज्ञानम् । Return

2679 | विज्ञानाद्वैतवादिनः प्रज्ञाकरस्य । Return

2680 | जैनादेः । Return

2681 | किं कर्त्तव्यम् Return

2682 | स्वतन्त्रत्वात् । Return

2683 | प्रज्ञाकरः । गाढसुप्तस्य विज्ञानं प्रबोधे पूर्ववेदनात् । जायते व्यवधानेन कालेनेति विनिश्चतम् ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ६७ । Return

2684 | नहि Return

2685 | शा Return

2686 | नित्यस्य । Return

2687 | क्षणिकस्य । Return

2688 | सहकारिकारणापेक्षया । Return

2689 | यदि विद्येत किञ्चन । यदकिञ्चित्करं वस्तु किं केनचिदपेक्ष्यते ॥ इति शेषः । Return

2690 | रो Return

2691 | उपकारम् । Return

2692 | न्तः Return

2693 | स्वरूपम् । Return

2694 | सहकारिभिरेव । Return

2695 | क्षणिकस्यापि । Return

2696 | स्वभावभेद प्राप्तेः । Return

2697 | र्या Return

2698 | द्धि देशादि Return

2699 | नित्यानाम् । Return

2700 | पृ॰ १९४ । Return

2701 | सहकारिणः सकाशात् कार्यनिष्पत्तौ । Return

2702 | यद्युपादानं प्राक् समर्थम् । Return

2703 | समर्थमपि । Return

2704 | सहकारिणामेव । Return

2705 | तस्य कारणत्वम् । Return

2706 | नित्येऽपि । Return

2707 | कुत एतत् ? Return

2708 | बौद्धेन । Return

2709 | मर्थमत्रोक्तं Return

2710

सत्त्वमर्थक्रियया व्याप्तम्, सा च क्रमयौगपद्याभ्याम्, ते च
नित्यान्निवर्तमाने स्वव्याप्यामर्थक्रियामादाय निवर्तेते, सा च स्वव्याप्यं सत्त्वम् इति व्यापकानुपल
ब्धिबलात् सत्त्वस्य क्षणिकत्वेन व्याप्तिः साध्यते । यदा अक्षणिकेऽपि अर्थक्रिया सिद्धा तदा न सत्त्व
क्षणिकत्वयोः व्याप्तिः सिद्धेति भावः । द्रष्टव्यम्--पृ॰ १९० टि॰ ४ ।

Return

2711 | ब्धेः Return

2712 | अर्थक्रियाया अभावे । Return

2713 | सत्त्वस्य । Return

2714 | क्षणिकत्वेन व्याप्तिसिद्धिः । Return

2715 | कार्ये । Return

2716 | सर्वचित्तचैत्तानाम् इत्यादिना कल्पनाज्ञानस्यापि स्वरूपसंवेदनं अविभ्रमात्मकमेव । Return

2717 | यदि ततः प्रवृत्तिर्न स्यात्तदा । Return

2718 | संविदः । Return

2719 | म Return

2720 | संवित् । Return

2721 | संविदात्मनः Return

2722 | यथा भ्रान्तैर्निरीक्ष्यते । विभक्तलक्षणग्राह्यग्राहकाकारविप्लवा ॥ इति शेषः । Return

2723 | नं Return

2724 | र स्य Return

2725 | विकल्पेन अनुभवादुपजायमानेन व्यवस्थाप्यते व्यवहारतः । अनुदर्शनं दर्शनानुरूपो विकल्पः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । ३५७ । Return

2726 | प्रज्ञाकरः । Return

2727 | धर्मकीर्तेः । Return

2728 | द्विचन्द्रादिभ्रान्तः । Return

2729 | नीलद्विचन्द्रादिधियां हेतुरक्षाण्यपीत्ययम् ॥...किं वैन्द्रियं यदक्षाणां भावाभावानुरोधि चेत् । तत्तुल्यं विक्रियावच्चेत् सैवेयं किं निषिध्यते ॥--प्र॰ वा॰ २ । २९०--९६ इत्यादिना भ्रान्तेरिन्द्रियजत्वं 1 akṣaraधयतः । Return

2730 | अविभ्रमस्वभावः । Return

2731 | दृष्टान्तसहितम् । Return

2732

अहेतुत्वाद्विनाशस्य स्वभावादनुब2 akṣarasता । न
हि विनश्वरं तद्भावे हेतुमपेक्षते स्वहेतोरेव विनश्वराणां भावात् ।--प्र॰ वा॰ स्व॰ पृ॰ ३६० । विनाशं
प्रति सर्वेषामनपेक्षतया स्थितेः ।...सर्वत्रैवानपेक्षाश्च विनाशे जन्मिनोऽखिलाः । सर्वथा नाशहेतूना तत्राकि
च्चित्करत्वतः ॥--तत्त्वसं॰ श्लो॰ ३५३, ३५७ ।

Return

2733 | रवि Return

2734 | विनाशं प्रति अन्यकारणानामपेक्षा नास्तीत्यर्थः । Return

2735 | तद्धे Return

2736

विनाशहेत्वयोगात् । स्वभावत एव
भावा नश्वराः, नैषां स्वहेतुभ्यो निष्पन्नानामन्यतो विनाशोत्पत्तिः तस्यासामर्थ्यात् । न हि विनाशहेतु
र्भावस्य स्वभावमेव करोति तस्य स्वहेतुभ्यो निर्वृत्तेः । नापि भावान्तरमेव; भावस्य तदवस्थत्वात्तथो
पलब्ध्यादिप्रसङ्गः । नापि भावान्तरेणावरणम्; तदवस्थे तस्मिन्नावरणायोगात् । नापि विनाशहेतुना
अभावः क्रियते अभावस्य विधिनान्यतयोपगमे व्यतिरेकाव्यतिरेकविकल्पनातिक्रमात् । भावप्रतिषेधकरणे
न तस्य किंचित् भवति न भवत्येव केवलमिति । एवं च कर्ता न भवतीत्यकर्त्तुरहेतुत्वमिति न विनाशहेतुः
कश्चित् । वैयर्थ्याच्च । यदि स्वभावतो नश्वरः न किञ्चिन्नाशकारणैः, तत्स्वभावतयैव स्वयं नाशात् ।
यो हि यत्स्वभावः स स्वहेतोरेवोत्पद्यमानस्तादृशो भवति न पुनस्तद्भावे हेत्वन्तरमपेक्षते ।--हेतुबि॰
पृ॰ ५६ । प्र॰ वा॰ स्व॰ १ । २७२ ।

Return

2737 | तं Return

2738 | स्वात्म Return

2739 | नाकरणे Return

2740 | पूर्ववदुपलम्भादिप्रसङ्गलक्षणः । Return

2741 | द्धेः Return

2742 | भावाभावयोः । Return

2743 | इन्द्रियेण सह । Return

2744 | आत्मखण्डनं भिन्नमभिन्नं वा क्रियते इत्यादि । Return

2745 | भिन्नाभिन्नविनाशकरणरहितः । Return

2746 | पस्कारः, यतः Return

2747 | अथ क्रियानिषेधोऽयं भावं नैव करोति हि । तथाप्यहेतुता सिद्धा कर्तुर्हेतुत्वहानितः ॥ --तत्त्वसं॰ श्लो॰ ३६६ । Return

2748

यद्भावं प्रति यन्नैव हेत्वन्तरमपेक्षते । तत्तत्र नियतं ज्ञेयं स्वहेतुभ्यस्तथो
दयात् ॥ निर्निबन्धा हि सामग्री स्वकार्योत्पादने यथा । विनाशं प्रतिसर्वेऽपि निरपेक्षाश्च जन्मिनः ॥--तत्त्वसं॰
श्लो॰ ३५४--५५ ।

Return

2749 | स्वकार्योत्पादमस्वभावनियता । Return

2750 | उत्पादः । Return

2751 | सद्भावकरणप्रसङ्गात् । Return

2752 | अभावादेव सर्वकार्योत्पत्तेः । Return

2753 | मृत्पिण्डस्य । Return

2754 | मृत्पिण्डम् । Return

2755 | मृत्पिण्डात् । Return

2756 | ग् Return

2757 | प्राग्भावम् । Return

2758 | भिन्नाभिन्नपक्षयोः । Return

2759 | भावम् । Return

2760 | पृ॰ १९८ । Return

2761 | णं Return

2762 | अन्यः कारणसमूहः । Return

2763 | क्षं Return

2764 | तथैव Return

2765 | तथैव स्थितिं प्रत्यनपेक्षं स्थास्नु तद्धेतोरकि ञ्चित्करत्वात्, तद्व्यतिरिक्ताव्यतिरिक्ताकरणादित्यादि सर्वं समानम् ।--अष्टश॰ अष्टस॰ पृ॰ १८५-८६ । Return

2766 | स्थितिरूपस्य धर्मिणोऽसिद्धिः । Return

2767 | भेदवत् । Return

2768 | अभेदस्यापि । Return

2769 | स्थितिरंशेन Return

2770 | भावम् । Return

2771 | विनाशहेतुना । Return

2772 | अनश्वरस्वभावम् । Return

2773 | तद्वद्वि Return

2774 | नीयः Return

2775 | क्व Return

2776 | ते Return

2777 | एतच्च बाधकं प्रमाणं व्यापकानुपलब्धिरूपमुत्तरत्रावसरप्राप्तं स्वयमेव वक्ष्यति । तदनया बाधकप्रमाणप्रवृत्त्या साध्यधर्मस्य वस्तुनः साधनधर्मस्वभावता सिध्यति ।--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ ४४ । Return

2778 | धम् Return

2779

अनयोरेव द्वयो रूपयोः सन्देहे अनैकान्तिकः । यथा सात्मकं जीवच्छरीरं प्राणादिमत्त्वादिति ।
न हि सात्मकनिरात्मकाभ्यामन्यो राशिरस्ति यत्रायं प्राणादिर्वर्तेत । आत्मनो वृत्तिव्यवच्छेदाभ्यां सर्वसंग्र
हात् ।...न तत्रान्वेति । एकात्मन्यपि असिद्धेः ।--न्यायबि॰ ३ । ९६-९९, १०३--४ ।

Return

2780

शुद्धः सत्त्वं हेतुः ।
अभिन्नविशेषणविशिष्टः उत्पत्तिमत्त्वात् इति, भिन्नविशेषणविशिष्टः कृतकत्वादिति । एतौ अशुद्धौ ।
द्रष्टव्यम्--न्यायबि॰ ३ । ९-११ ।

Return

2781 | रे Return

2782 | अस्ति यत्र तद्राशौ Return

2783 | शब्देन । Return

2784 | बुद्ध्यादीनाम् । Return

2785 | द्धेः Return

2786 | ताल्वादिव्यापारः । Return

2787 | द Return

2788 | क्षणिकत्ववत् । Return

2789 | नीलादेरपि । Return

2790 | यथा परार्थाश्चक्षुरादयः संघातत्वात् शयनासनाद्यङ्गवदिति । तदिष्टासंहतपारार्थ्यविपर्यय साधनाद् विरुद्धः ।--न्यायबि॰ ३ । ८७, ८८ । Return

2791 | चक्षुरादीनाम् । Return

2792 | विपक्ष एव । Return

2793 | पक्ष एव । Return

2794 | पृ॰ २०२ । Return

2795 | 2795 तद्भावं प्रत्यन्यानपेक्षत्वादिति । अयमेव Return

2795 | तद्भावं प्रत्यन्यानपेक्षत्वादिति । Return

2797 | हेतोर्य त्तेनैव परं प्रत्यसिद्धता उद्भाविता Return

2798 | निदर्शनार्थम् Return

2799 | नं Return

2800 | कथञ्चिन्नित्ये । Return

2801 | विपक्ष एव । Return

2802 | स्थितेः । Return

2803 | चित्को Return

2804 | वदन्यत्राप्येतदस्ति Return

2805 | र्वा न Return

2806 | उत्पत्तिस्थितिस्वभावः । Return

2807 | बाधास द्भावात् । Return

2808 | उत्पत्तिस्थितिस्वभावम् । Return

2809 | आपाद्यं यत् साध्यम् उत्पत्तिस्थितिस्वभावरूपं तस्मिन् । Return

2810 | पूर्वाकारपरित्यागः उत्तराकारस्वीकारश्च परस्परम् अजहद्वृत्तः--ध्रौव्यत्वं स्वीकुर्वन्नेव संजायते इति भावः । द्रष्टव्यम्--पृ॰ १ टि॰ ९ । Return

2811 | उपादानेन । Return

2812 | प्रति इव विनाशं Return

2813 | हेतोः । Return

2814 | विनाशाविनाभाव Return

2815 | विनाशं प्रत्यन्यानपेक्षणादिति हेतुः असिद्धः इति भावः । Return

2816 | तदिमे Return

2817 | पर्यायस्य । Return

2818 | कस्य कारणाहिता Return

2819 | उत्तरांशः उद्धृतः--न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ ४१४ । Return

2820 | नम् Return

2821 | सर्वथा नूतनस्योत्पादे । Return

2822 | ण Return

2823 | उपादान कारणाभावे इत्यर्थः । Return

2824 | उपादानकारणात् । Return

2825 | कार्यकारणव्यवहाराभावः । Return

2826 | सर्वथा निरन्वय विनाशस्वीकारे । Return

2827 | चतुर्थप्रस्तावे । Return

2828 | गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यं नास्ति इति शङ्काभिप्रायः । Return

2829 | सांख्यः प्राह । Return

2830 | न प्रधानम् अन्यहेतुतः समुद्भूतं तस्य नित्यत्वादिति । Return

2831 | अकार्यभूता नित्येति । Return

2832 | महदादिकार्याणां सर्वदोत्पत्तिः । Return

2833 | जीवात्मा । Return

2834 | वा कथं मुक्तः ? Return

2835 | कपिलादिकं प्रति महदादिकार्योत्पादस्या भावः । Return

2836 | नित्ये प्रधानाख्ये कारणे । Return

2837 | कपिलादिसंसर्गे सत्येव । Return

2838 | कार्योत्पादनस्वभावः । Return

2839 | अविकृतिः--नित्येति कथमुच्यते ? Return

2840 | क्तिश्च, आह च-- Return

2841 | सांख्यः । किं सांख्यमतमवलम्ब्य सर्वं सर्वत्र विद्यते ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ १८० । Return

2842 | समसम यभाविनोः कार्यकारणभावाभावात् । Return

2843 | हेतुफलात्मना । Return

2844 | पुरुष एवेदं यद् भूतं यच्च भव्यम् । उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥--श्वे॰ ३ । १५ । Return

2845 | न स्वत उत्पद्यते इति सम्बन्धः । Return

2846 | स्वभावतः एव विनश्यतीति सम्बन्धः । इति बौद्धाः । Return

2847 | विनाशो न Return

2848 | नैयायिकादयः । Return

2849
गगनवच्च²⁸⁴⁹

नैयायिकमतापेक्षया
इदमुक्तम् ।

,
एवमर्थं Return

2849 | नैयायिकमतापेक्षया इदमुक्तम् । Return

2851 | सत् Return

2852 | नहि स कश्चित् क्षणो विद्यते यस्मात् अग्रिमक्षणोत्पत्तिर्न भवति इति चरमक्षणस्य अभाव एव । Return

2853 | न Return

2854 | उत्पादात्मकं Return

2855 | उत्पादात्मकम् । Return

2856 | सन्तं Return

2857 | सत् क्षणिकमेव इत्यनुमानं स्यात् । Return

2858 | स्थास्नु । Return

2859 | स्थित्यात्मकम् । Return

2860 | देव Return

2861 | तु Return

2862 | ते Return

2863 | यदा देवदत्तो न दृश्यते तदा । Return

2864 | यदि उपलब्धस्यैव तत्स्वभावता व्यवस्थाप्यते तदा अदृष्टस्य--अनुपलब्धस्य । Return

2865 | अभिमतो यः प्रतिभासरूपः स्वभावः तस्य असिद्धिः स्यादिति भावः । Return

2866 | देवदत्तादौ । Return

2867 | त्राप्यति Return

2868 | खरविषाणस्य उत्पादादिस्वभावशून्यस्य । Return

2869

प्रज्ञाकरेण भाविकारणवादिना । यथा च कारणस्य पूर्वं भावं विना न भवति कार्यं तथा
अवश्यंभावि कारणं कार्यस्य परभावं विना नेति समानं कार्यकारणभावनिबन्धनमिति द्वयोरपि परस्परं
कार्यकारणभावः ।--प्र॰ वार्त्तिकाल॰ पृ॰ २८ ।

Return

2870 | लोकविरुद्धो यथा शुचि नरशिरःकपालं प्राण्यङ्गत्वात् शङ्खशुक्तिवत्--न्यायप्र॰ पृ॰ २ । परीक्षा॰ ६ । १९ । Return

2871 | यत् अद्वैतवादिनां मतम् । Return

2872 | हेतुफलव्यवस्थायाः । Return

2873 | कथयन् । Return

2874 | विवेकरहित एव । Return

2875 | वि Return

2876 | कल्पनात्मकमेव । Return

2877 | नैयायिकादेः । Return

2878 | पदार्थान्तरे । Return

2879 | उपकर्तुं योग्ये पदार्थे तु । Return

2880 | उपकार्यम् उपकारकं च, अत एव कारणकार्यात्मकम् । Return

2881

उक्तं
च--...द्रव्यात् स्वस्मादभिन्नाश्च व्यावृत्ताश्च परस्परम् । उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति जलकल्लोलवज्जले ॥
--न्यायकुमु॰ पृ॰ ३७० । देवैर्निवेदितं चैतत् स्वयमन्यत्र तद्यथा । द्रव्यात् स्वस्माद...--न्यायवि॰
वि॰ प्र॰ पृ॰ ४३२ ।

Return

2882 | द्रव्यात् । Return

2883 | अभेदप्रतिपादकम् । Return

2884 | चाऽ Return

2885 | सांख्यमतं नषेधति । Return

2886 | धर्मकीर्तिकृताक्षेपं निषेधति । Return

2887 | जीवस्य । Return

2888 | मृदः पुद्गलस्य । Return

2889 | निषेधति इति सम्बन्धः । Return

2890 | उद्धृतमिदम्--अष्टश॰, अष्टस॰ पृ॰ २३४ । Return

2891 | अभिन्नाविव Return

2892 | गुणपर्यायाः । Return

2893 | युक्त्यैकान्तवादिनः । Return

2894 | नैयायिकादिना । Return

2895 | हठात् Return

2896

षट्केन
युगपद् योगात् परमाणोः षडंशता । षण्णां समानदेशत्वात् पिण्डः स्यादणुमात्रकः ॥--विज्ञ॰ विंशि॰ श्लो॰
१२ । चतुःश॰ पृ॰ ४८ । तत्त्वसं॰ पृ॰ २०३ ।

Return

2897 | अन्तरा विना न भवतीति नान्तरीयकम् अविना भावीत्यर्थः । Return

2898 | परमाणवः । Return

2899 | अवयविनम् । Return

2900 | संयोगः । Return

2901 | दिग्विभागेन । Return

2902 | परमाणूनाम् । यतः सर्वे षट्दिग्वर्तिभिः परमाणुभिः संयुज्यन्ते । Return

2903 | क Return

2904 | चितः प्रति कारणकार्यभावाभावात् । Return

2905 | चित्क्षण Return

2906 | प्राचीनबौद्धानाम् । Return

2907

अर्थान्तराभिसम्बन्धा
ज्जायन्ते येऽणवोऽपरे । उक्तास्ते सञ्चितास्ते हि निमित्तं ज्ञानजन्मनः ॥ अणूनां स विशेषश्च नान्तरेणापरा
नणून् ।...--प्र॰ वा॰ २ । १९५-९६ ।

Return

2908 | असंसृष्टाः परमाणवः । Return

2909 | सर्वात्मना एकदेशेन वा संयोगः इति संयोगनिबन्धनम् । Return

2910 | स्वापात् प्राग्वर्ति जाग्रच्चेतः स्वापानन्तरमुत्थितस्य प्रबोधचेतः, तयोः मिथः कारणकार्यभावः स्वापावस्थायां ज्ञानाभाववादिनः प्रज्ञाकरमतेऽस्ति । Return

2911 | यथा न नित्ये कारणकार्यभावः तथात्रापि । Return

2912 | जाग्रत्प्रबोधचेतसोः । Return

2913 | विज्ञानाद् व्यतिरिक्तैः अर्थैः । Return

2914 | निरन्तरत्वं वा । Return

2915 | ते Return

2916 | उपहासपदमेतत् । Return

2917 | ब्रह्मवादी । Return

2918 | न पूर्वं कारणम्, नापि परम् कार्यम् । Return

2919 | क्षणानामभावात् । Return

2920 | अनन्तक्षण Return

2921 | परमाणोः । Return

2922 | त्व Return

2923 | ज्ञानस्य । Return

2924 | क्षणमध्यवर्तिनः । Return

2925 | पूर्वोत्तरयोर्वामध्ये । Return

2926 | चित्रप्रतिपत्तेः । Return

2927

अणुपरिमाणम् । नित्यं परमाणुमनःसु, तत्तु पारिमण्डल्यम् । पारिमण्डल्यमिति तस्य नाम ।
तथाहि--परिमण्डलानि परमाणुमनांसि, तेषां भावः पारिमण्डल्यं तत्परिमाणमेव ।--प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४७३ ।
पारिमण्डल्यमिति सर्वापकृष्टं परिमाणम् ।--प्रश॰ कन्द॰--पृ॰ १३३ । पारिमण्डल्यं परमाणुपरिमाणम् ।—
सप्तप॰ टी॰ पृ॰ ४९ । मुक्ता॰ श्लो॰ १५ ।

Return

2928 | कपालकपालिकादीनामपि । Return

2929 | सांख्यस्य । Return

2930 | ब्रह्मवादिनः । Return

2931 | निरस्यति इति गतेन सम्बन्धः । Return

2932 | प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यामन्वयव्यतिरेकयोः गतिः...--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ १८३ । Return

2933 | प्रत्यक्षपूर्वकस्य । Return

2934 | अनुमानस्य । Return

2935 | यदीन्द्रियं न स्यात् तर्हि रूपादिज्ञानं न स्यादितिवत् यदि परमाणवो न स्युः तर्हि घटादिकार्यं कुतः स्यादिति । Return

2936 | परमाण्वभावे । Return

2937 | नियमेन Return

2938 | स्थूल । Return

2939 | तथा कार्यादल्पपरिमाणं समवायिकारणं तस्याप्यन्यदल्पपरिमा णमित्याद्यं कार्यं निरतिशयपरमाणुपरिमाणैरारब्धमिति ज्ञायते ।--प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ २२४ । Return

2940 | सूक्ष्मं वस्तु । Return

2941 | अष्टाणुकात् स्थूलात् । Return

2942 | परस्मात् सूक्ष्मात् । Return

2943 | घटादि Return

2944 | परमाणु । Return

2945 | यथा विज्ञानस्य उत्कर्षातिशयदर्शनात् पराकाष्ठासिद्धिर्भवति यथा वा परिमाणस्य अतिमहा परिमाणरूपता च प्रसाध्यते तथैव । Return

2946 | र्षाति शयात् Return

2947

तथा घटादिकारणकारणेषु अल्पतरादिभावः क्वचिद्विश्रान्तः
तरतमशब्दवाच्यत्वात् महापरिमाणवत् । यत्र विश्रान्तस्ते परमाणव इति ।--प्रश॰ व्यो॰ पू॰ २२४ ।
प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ३१ । न्यायकुमु॰ पृ॰ २१७ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८७० ।

Return

2948 | सर्वज्ञ-महत्त्वपरिमाण योरभावो भवेत्, यश्च प्रमाणबाधितः । Return

2949 | पदार्थस्य नाशाभावात् । Return

2950 | परिमाणप्रकर्षेऽपि इयं दुष्कल्पना भवेत् । Return

2951 | उपसर्गस्य । Return

2952 | कथनम् । Return

2953 | प्रदर्शनार्थम् । Return

2954 | कथनम् । Return

2955 | चूर्णिप्रकरणमेतत् । Return

2956 | उपमानादिज्ञानम् । Return

2957 | अवग्रहाद्यात्मकत्वात् । Return

2958 | मतिज्ञाने । Return

2959 | पुरुषस्य । Return

2960 | उत्पद्यन्ते । Return

2961 | उपमानम् । Return

2962 | सर्वतो व्यावृत्तस्य । Return

2963 | प्रत्यभिज्ञानत्वोपगमात् । Return

2964 | सादृश्यविनि बन्धना, एकत्वविषया च । Return

2965 | शुद्धभूतलं वस्तु । Return

2966 | यस्य अभावः क्रियते सः प्रतियोगी तम् । Return

2967 | प्रत्यभिज्ञानत्वस्वीकारात् । Return

2968 | अन्याय्यं Return

2969 | घट-भूतलग्राहिप्रत्यक्षाभ्याम् । Return

2970 | अभावप्रतीतेः । Return

2971 | अभावस्यापि । Return

2972 | प्रतीतेः । Return

2973 | असंसृष्टत्वप्रतिपत्तौ । Return

2974 | घटविविक्तभूतलस्मरणाद् घटस्य भूतलासंसृष्टताप्रतिपत्तिः, घटस्य भूतलासंसृष्टताप्रतिपत्तौ च घटविविक्तभूतलस्मरणमिति । Return

2975 | मतिप्र भेदात्मकम् । Return

2976 | अभावज्ञानम् । Return

2977 | न तत् प्रत्यक्षात्मकम् । Return

2978 | मतिज्ञानप्रभेदलक्षणम् । Return

2979 | तथोक्तम् Return

2980 | मीमांसकादिनापि । Return

2981 | तत्तल्लणम् ? Return

2982 | मतिज्ञानम् । Return

2983 | एतत्तु श्रुतमेव । Return

2984 | पुंसः । Return

2985 | मतिज्ञानप्रभेदलक्षणम् । Return

2986 | णमविसंवादादिति Return

2987 | हः तदिवेति Return

2988 | तृतीयप्रस्तावे । Return

2989 | तृतीय प्रस्तावे । Return

2990 | पृ॰ १८७ । Return

2991 | मतिश्रुतावधिमनःपर्ययकेवलज्ञानेषु । Return

2992 | शब्दसंसर्गात् । Return

2993 | श्रुतत्वाभिधानात् । Return

2994 | व्याख्यातृभिः । Return

2995 | ? Return

2996 | अर्थप्राप्तिः । Return

2997 | मिथ्या ज्ञानेऽपि । Return

2998 | उच्यते Return

2999 | मात्तम् ए Return

3000 | द्ये Return

3001 | प्रमाणमस्ति । Return

3002

तस्मान्न परमार्थतः किञ्चिदस्तीत्यस्तु यथा तथा संवृत्या एतावतापि प्रमाणाप्रमाणव्यव
स्थितिर्न काचित् क्षतिः । अभिप्रेत एव भवत्पक्षोऽस्माकमिति न वस्तुतत्त्वमतिक्रम्य वर्तितुं शक्यम् ।--प्र॰
वार्तिकाल॰ पृ॰ १८६ ।

Return

3003 | संवेदनाद्वैतस्य । Return

3004 | प्रमाणादिनिषेधकरणात् । Return

3005 | सकलविकल्पातीतम् । Return

3006 | अद्वैतवादिना । Return

3007 | एकस्य अनेकात्मकताभयात् । Return

3008 | अद्वैतवादिना । Return

3009 | सौगतेन । Return

3010 | अदृष्टम्— अप्रामाणिकम् । Return

3011 | मतेः । Return

3012 | व्यवस्येत् Return

3013 | स्वपरविषयकमेव । Return

3014 | तर्कात् । Return

3015 | तस्या नानुभवोऽपरः । ग्राह्यग्राहकवैधुर्यात् स्वयं सैव प्रकाशते ॥ इति शेषः । Return

3016 | स्वपरविषयः । Return

3017 | उमास्वाम्यादिना तत्त्वार्थसूत्रादौ निर्दिष्टा । Return

3018 | विधे Return

3019 | संवेदनाद्वैतसिद्धिः । Return

3020 | पृ॰ १७५ । Return

3021 | स्मरणस्य । Return

3022 | अचेतनम् । Return

3023 | स तम्3023 अचेतनम् । Return

3023 | अचेतनम् । Return

3025 | निर्विकल्पकगृहीतम् । Return

3026 | वस्तु । Return

3027 | गृह्णाति Return

3028 | अकलङ्कदेवस्य । Return

3029 | त्वात् Return

3030 | मध्यस्य क्षणस्य । Return

3031 | पूर्वोत्तरयोः । Return

3032 | जैनमतेऽपि । Return

3033 | चार्वाकः । Return

3034 | भूतचतुष्टयात्मकं यत् परचैतन्यम् । Return

3035 | अनुभव एव । Return

3036 | भूतोपादनतया । Return

3037 | नोपा Return

3038 | चार्वाकस्य । Return

3039 | ज्ञानस्य । Return

3040 | रास्तां तावदेतत् Return

3041 | प्रत्ययस्य । Return

3042 | सिद्धे सम्बन्धे अनुमानोत्थानम्, तस्मिंश्च सम्बन्धसिद्धिः । Return

3043 | अनुमानान्तरेण व्याप्तिप्रतिपत्तौ । Return

3044 | मानसविकल्पेन । Return

3045 | विदिहेक्ष्य Return

3046 | हे जिन, यदा सामान्यमनुष्योऽपि सत्त्वसामान्येन सर्वं वस्तुजातं जानन् सर्वज्ञो भवति तदा अखिलज्ञानवान् यदि सर्वज्ञो भवेत् किमत्र चित्रम् । Return

3047 | यदि निषेधः क्रियते तदा । Return

3048 | पृ॰ १२ । Return

3049 | स्वरचितलघीयस्त्रये उक्तम् । Return

3050 | प्रत्यभिज्ञा Return

3051 | प्रस्तावादौ Return

3052 | इत्याह Return

3053

तुलना--सान्तरग्रहणं न स्यात् प्राप्तौ
ज्ञानाधिकस्य च । अधिष्ठानाद्बहिर्नाक्षं न शक्तिर्विषयेक्षणे ॥ २० ॥ सर्वार्थसम्प्रयोगे तु सान्तराधिकयोर्ग्रहः ।
यो दृष्टश्शब्दरूपाभ्यां बाध्यते स निरन्तरम् ॥ ४१ ॥--प्र॰ समु॰ १ । २०, ४१ ।

Return

3054 | सांख्यसम्मतः । Return

3055 | चार्वाकाभिमतः । Return

3056

निर्बाधता । पश्चात्तापोऽनुतापश्च विप्रतीसार इत्यपि--अमरकोशः । तत्र
विदूषणसमुदाचारोऽकुशलं कर्माध्याचरति तत्र तत्रैव च विप्रतिसारबहुलो भवति ।--शिक्षासमु॰ पृ॰ १६० ।
न विप्रतिसारः अविप्रतिसारः, दोषरहित इत्यर्थः ।

Return

3057 | अन्तः । Return

3058 | बहिः । Return

3059 | प्रत्यक्षबाधितस्यापि साध्यत्वे । Return

3060 | ज्ञानात् । Return

3061 | त्तस्तत्त्वतोऽस्ति Return

3062 | ज्ञानजनकः । Return

3063 | एवं बुद्ध्यहङ्कारमनश्चक्षुषां क्रमशो वृत्तिर्दृष्टा— चक्षू रूपं पश्यति, मनः संकल्पयति, अहङ्कारोऽभिमानयति, बुद्धिरध्यवस्यति ।--सांख्यका॰ माठर॰ ३० । Return

3064 | स्यैव Return

3065 | भव Return

3066 | बुद्धौ । Return

3067 | दर्पणवत् । Return

3068 | वत् Return

3069 | आत्मा । Return

3070 | तान् Return

3071 | अर्थान् । Return

3072 | तस्मात् स एवायमिति प्रत्यय द्वयमेतत् ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २२ । Return

3073 | प्रत्यक्षस्मरणव्यतिरिक्तम् । Return

3074 | आत्मा । Return

3075 | आत्मा । Return

3076 | अवस्थाः । Return

3077 | अभिज्ञया । Return

3078 | इन्द्रियकार्यभूते ज्ञाने । Return

3079 | जातानि । Return

3080 | तर्कित Return

3081 | तर्कितम् Return

3082 | रसाद्या त्मकस्य Return

3083 | वे Return

3084 | वस्तुनः । Return

3085 | एकत्वस्य । Return

3086 | प्रत्यभिज्ञायाः । Return

3087 | पूर्वापरैकत्वदर्शनसंभवो मा भूत् तथापि । Return

3088 | पुरुषस्य स्यात् । Return

3089 | घटगतैकत्व । Return

3090 | अभितः Return

3091 | अभितः Return

3092 | तो Return

3093 | तद्वानवश्यं Return

3094 | सर्वास्ताः3094 अवस्थाः । Return

3094 | अवस्थाः । Return

3096 | अभिज्ञया । Return

3097 | बुध्येत Return

3098 | कृत्त्वा उत्तर Return

3099 | नाध्यवसाय Return

3100 | प्रत्यभिज्ञानं स्मरणस्य फलमिति भावः । Return

3101 | तर्कस्य । Return

3102 | यथातथाशब्दसहितम् । Return

3103 | चक्षुः असम्बद्धमेवार्थम् । Return

3104 | स्मरणकाले । Return

3105

गृह्यमाणे स्मृति
र्नास्ति ग्रहणानन्तरं हि सा । अतीतेग्रहणे तस्य रूपाभावे न सा स्मृतिः ॥ इदानीं स्मरणं जातं कथं जानाति
पूर्वताम् । अविद्यमानं नीरूपं कथं तद्रूपता स्मृतेः ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ६०२ ।

Return

3106 | अप्राप्तान्य क्षिमनःश्रोत्राणि--अभिध॰ को॰ १ । ४३ । Return

3107 | तेश्च Return

3108

प्राप्यकारि चक्षुः इन्द्रियत्वात् घ्राणादिवत् ।--न्यायवा॰ पृ॰ ३६ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰
पृ॰ १२२ । प्राप्तार्थप्रकाशकं चक्षुः व्यवहितार्थाप्रकाशकत्वात् प्रदीपवत् बाह्येन्द्रियत्वात् त्वगिन्द्रियवत् ।
--प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २३ ।

Return

3109 | चक्षुःश्रोत्रे प्राप्यार्थं परिच्छिन्दाते बाह्येन्द्रियत्वात् त्वगिन्द्रियवत् । --न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ ७३ । Return

3110 | मनःकल्पना व्यर्था । Return

3111 | भ्र Return

3112 | साध्य । Return

3113 | यावतः Return

3114 | अल्पेन । Return

3115 | चक्षुषा । Return

3116 | शुण्डादण्ड । Return

3117

रश्म्यर्थसन्निकर्षविशेषात्तद्ग्रहणम् ।--न्यायसू॰ ३ । १ । ३२ । तयोर्महदण्वोर्ग्रहणं
चक्षूरश्मेरर्थस्य च सन्निकर्षविशेषाद् भवति यथा प्रदीपरश्मेरर्थस्य चेति ।--न्यायभा॰ । चक्षुर्बहिर्गतं
बाह्यालोकसम्बन्धाद् विषयपरिमाणमुपपद्यते...--प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ १५९ । पृथुग्रहणस्यापि पृथ्वग्रतया
तद्वदेवोपपत्तेः ।--प्रश॰ किर॰ पृ॰ ७४ ।

Return

3118 | चक्षु । Return

3119 | सृ गतावित्यस्य । Return

3120 | अपरनयन Return

3121

तुलना--कृष्णसारं रश्मिवत् द्रव्यत्वे सति रूपोपलब्धौ नियतस्य साधनाङ्गस्य निमित्तत्वात् ।
अथवा, रश्मिवच्चक्षुः द्रव्यत्वे सति नियतत्वे च सति स्फटिकादिव्यवहितार्थप्रकाशकत्वात् प्रदीपवत् ।
--न्यायवा॰ पृ॰ ३८१ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ ५२५ ।

Return

3122 | चक्षुषः । Return

3123 | उष्णताविशेषस्य । Return

3124 | निशित³¹²⁴ शाणीकृततीक्ष्णशस्त्रादौ । Return

3124 | शाणीकृततीक्ष्णशस्त्रादौ । Return

3126 | नक्तञ्चरनयनरश्मिदर्शनाच्च । सू॰ दृश्यन्ते हि नक्तं नयनरश्मयो नक्तञ्चराणां वृषदंशप्रभृतीनाम्, तेन शेषस्यानुमानम् ।--न्यायभा॰ ३ । १ । ४३ । न्यायम॰ पृ॰ ४८० । Return

3127 | द्रष्टव्यम् पृ॰ ८ टि॰ ४ । Return

3128 | हेतोः । Return

3129 | तुलना--अप्राप्यकारि चक्षुः स्पृष्टानवग्रहात् । यदि प्राप्यकारि स्यात् त्वगिन्द्रियवत् स्पृष्टमञ्जनं गृह्णीयात् । न च गृह्णाति ।--त॰ वा॰ पृ॰ ६७ । Return

3130 | नैयायिकस्य । Return

3131 | नेदं जीवच्छरीरं निरात्मकम् अप्राणादिमत्त्वप्रसङ्गात् ।--न्यायवा॰ पृ॰ ४६ । Return

3132 | न तैजसं चक्षुः । तुलना--न तैजसं चक्षुः तमःप्रकाशकत्वात् ।--न्यायकुमु॰ पृ॰ ८० । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३२४ । Return

3133 | तमिवेक्षकाः Return

3134 | नक्तञ्चरादौ । Return

3135 | सद्रूपेण । Return

3136

रश्मिकारणकम् । तुलना--करणं
वास्यादि प्राप्यकारि दृष्टं तथा चेन्द्रियाणि तस्मात् प्राप्यकारीणि ।--न्यायवा॰ पृ॰ ३६ । इन्द्रियाणां
कारकत्वेन प्राप्यकारित्वात् ।--न्यायम॰ पृ॰ ३७ ।

Return

3137 | तुलना--तथैव कारणत्वस्य मनसा व्यभिचारिता । मन्त्रेण भुजङ्गाद्युच्चाटकादिकरेण वा ॥ ८८ ॥ --त॰ श्लो॰ पृ॰ २३४ । न्यायकुमु॰ पृ॰ ८२ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३३० । Return

3138 | आकाशमपि । Return

3139 | चक्षुषः । Return

3140 | संयुक्तम् । Return

3141 | आत्मापि । Return

3142 | एतदन्तर्गतः पाठो द्विर्लिखितः । Return

3143 | यति न चक्षुः Return

3144

तुलना--पश्येच्चक्षु
श्चिराद् दूरे गतिमद् यदि तद्भवेत् । अत्यभ्यासे च दूरे च रूपं व्यक्तं न तत्र किम् ॥ १३ ॥ यदि चक्षुः
प्राप्यकारित्वात् विषयदेशं गच्छेत् तदा उन्मिषितमात्रेण न चन्द्रतारकादीनर्थान् गृह्णीयात् ।--चतुःश॰
पृ॰ १८६ । चक्षुर्हि शाखाचन्द्रमसावभिन्नकालमुपलभते...--त॰ वा॰ पृ॰ ६८ ।

Return

3145 | शाखायाः । Return

3146 | सम्बन्धः । Return

3147 | चन्द्रमसः । Return

3148

यत्पुनरेतत्-शाखाचन्द्रमसोस्तुल्यकालग्रहणमिति; तदपि
न; अनभ्युपगमात् को हि स्वस्थात्मा शाखाचन्द्रमसोः तुल्यकालग्रहणं प्रतिपद्यते । कालभेदाग्रहणात्
मिथ्याप्रत्यय एषः उत्पलदलशतव्यतिभेदवदिति ।--न्यायवा॰ पृ॰ ३५ । न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰
१२० । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २३ । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ १५९ । प्रश॰ किर॰ पृ॰ ७४ । मुक्ता॰ पृ॰ १७८ ।

Return

3149 | मूर्त्तस्य । Return

3150 | यौगपद्यविभ्रमसिद्धिः । Return

3151 | आत्मा । Return

3152 | आवरणसिद्धिः । Return

3153 | देशादीनाम् अपायाऽसंभवात् । Return

3154 | रागादीनाम् । Return

3155 | 3155 अनुमानप्रयोजकहेत्वभावात् । तदुत्थापक Return

3155 | अनुमानप्रयोजकहेत्वभावात् । Return

3157 | आत्मनः । Return

3158 | आवरणसिद्धिः । Return

3159 | आत्मनः । Return

3160 | सांख्याभिमत । Return

3161 | आद्यो ज्ञान दर्शनावरणवेदनीयमोहनीयायुर्नामगोत्रान्तरायाः ।--त॰ सू॰ ८ । ४ । Return

3162 | मिथ्याज्ञानम् । Return

3163 | ज्ञाना वरणोदयात् । Return

3164 | धा Return

3165 | तत्त्रितयानिवृत्तेः Return

3166 | मिथ्यात्वम् अज्ञानत्वमस्पष्टत्वञ्च । Return

3167 | आत्मनः । Return

3168 | अदेशाः चित्तचैतसिकाः Return

3169 | आत्मनोऽपि । Return

3170 | ज्ञाता । Return

3171 | सत्यं तमाहुराचार्याः Return

3172 | प्रभुरेषोऽवलोकते Return

3173 | ज्ञानाभावान्न ग्रहणमित्यत्र । Return

3174 | सति । Return

3175 | टीकायाम् । Return

3176 | ज्ञाता । Return

3177 | विभ्रमप्रतिपत्तिः । Return

3178 | स्व Return

3179 | ज्ञानरूपता । Return

3180 | साध्यदृष्टान्तधर्मिणोः । Return

3181 | णोः Return

3182 | मिथ्याज्ञानस्य प्रसिद्धेः । Return

3183 | अनुमानात् । Return

3184 | परमार्थतः । Return

3185 | आवरण । Return

3186 | थ्याप्य Return

3187 | तद Return

3188 | मणि प्रभामणिज्ञानम् । Return

3189 | प्रमाणम् । Return

3190 | कुञ्चिकाविवरस्थायां मणिप्रभायाम् । Return

3191 | अपवरकाभ्यन्तरे । Return

3192 | प्रमाणम् । Return

3193 | चेत्; स्यादेतत् Return

3194 | तुलना--कदाचिदन्यसन्ताने तथैवार्प्येत वाचकैः । दृष्टस्मृतिमपेक्षेत न भासेत परिस्फुटम् ॥--प्र॰ वा॰ २ । २९८ । Return

3195 | वाचकैः Return

3196 | तत्त्वज्ञानेन । Return

3197 | शुक्तौ Return

3198 | भ्रान्तेः । Return

3199 | सादृश्यादिना । Return

3200 | नित्यत्वादिलक्षणम् । Return

3201 | नेतरस्य Return

3202 | सविकल्पाविकल्पयोः । विमूढो लघुवृत्तेर्वा तयोरैक्यं व्यवस्यति ॥ इति शेषः । Return

3203 | अनुमानम् Return

3204 | मणिबुद्ध्या भिधावतोः । भिथ्याज्ञानाविशेषेऽपि विशेषोऽर्थक्रियां प्रति ॥ इति शेषः । Return

3205 | सिद्धिवि॰ २ । २४ । Return

3206 | चेतन Return

3207 | आत्मा । Return

3208 | बुध्यते । Return

3209 | बुध्यते । Return

3210 | पृ॰ २१७ । Return

3211 | का इति पञ्चमीविभक्तिः । Return

3212 | प्रामाण्यम् । Return

3213 | तस्याः Return

3214 | स्वत Return

3215 | मनोवाक्कायकर्मभिरास्रवैः Return

3216 | जीवे । Return

3217 | विषादेरिव Return

3218 | मत्यज्ञान इत्यादि Return

3219 | सामान्यरूपेण । Return

3220 | वि Return

3221 | चानेकधा । कस्य Return

3222 | चार्वाकाभिमतस्य । Return

3223 | सांख्याभिमतस्य । Return

3224 | आवरणे । Return

3225 | च Return

3226 | दृष्टान्ते मण्यादौ । Return

3227 | मण्या Return

3228 | चेतनस्य समवायिकारणं यन्न भवति तदचेतनमित्यर्थः । Return

3229 | ज्ञातृ व्यपदेशात् । Return

3230 | चेतनमस्ति । Return

3231 | चेतनसद्भावे वा । Return

3232 | एव सिद्धेः Return

3233 | हि--अतः Return

3234 | धर्मित्वम् । Return

3235 | दृष्टान्तत्वम् । Return

3236 | चेतनायाः समवायिकारणं यन्न भवति तदचेतनमित्यर्थः । Return

3237 | महानिः Return

3238 | यः स्वयं चेतनरूपेण परिणमति तस्यैव । Return

3239 | चेतना समवायिकारणत्वप्रसङ्गात् । Return

3240 | चक्षुरादौ । Return

3241 | चेतनायाः । Return

3242 | समवायाभावात् । Return

3243 | चक्षुरादौ सति चेतनाया आत्मलाभस्य प्रतीतेः । Return

3244 | तत्वम्; Return

3245 | सांख्येन कार्यकारणयोरभेदत्वस्वीकारात् । Return

3246 | चेतनासमवायिकारणम् । Return

3247 | आकाशस्य असर्वगतत्वप्रसङ्गात् । Return

3248 | आत्मवत् । Return

3249 | समवायिकारणत्वोपपत्तेः । Return

3250 | प्रकृतिः सांख्याभिमता । Return

3251 | द्रव्यम् । Return

3252 | घटस्यैव । Return

3253 | तदेकत्वस्य Return

3254 | पर्यायाणाम् । Return

3255 | णेति; तत् Return

3256 | अक्षातीतत्वात् Return

3257 | प्राप्यं Return

3258 | प्रज्ञाकरः । Return

3259 | प्र Return

3260 | रूपितं Return

3261

यदि षड्भिः प्रमाणैः
स्यात् सर्वज्ञः केन वार्यते । एकेन तु प्रमाणेन सर्वज्ञो येन कल्प्यते । नूनं स चक्षुषा सर्वान् रसादीन् प्रति
पद्यते ॥--मी॰ श्लो॰ चोदनासू॰ श्लो॰ १११--१२ ।

Return

3262 | व्याप्तेः त्रिकालगोचरत्वात् । Return

3263 | आत्मनि । Return

3264 | क्रमज्ञानानि । Return

3265 | थञ्चिज्जा Return

3266 | णा Return

3267 | परोक्षं ज्ञानम् । Return

3268 | समन्धका Return

3269 | ऽपि Return

3270 | वशात् Return

3271 | दा Return

3272

तिमिराशुभ्रमणनौयानसंक्षोभाद्य...--तिमिरमक्ष्णोर्विप्लवः, इन्द्रियगतमिदं विभ्रमकारणम् ।
आशुभ्रमणम् अलातादेः । मन्दं हि भ्राम्यमाणे अलातादौ न चक्रभ्रान्तिरुत्पद्यते तदर्थमाशुग्रहणेन विशेष्यते
भ्रमणम् । एतच्च विषयगतं विभ्रमकारणम् । नावा गमनं नौयानम् । गच्छन्त्यां नावि स्थितस्य गच्छ
द्वृक्षादिभ्रान्तिरुत्पद्यत इति यानग्रहणम् । एतच्च बाह्याश्रयस्थितं विभ्रमकारणम् । संक्षोभो वातपित्त
श्लेष्मणाम् । वातादिषु हि क्षोभं गतेषु ज्वलितस्तम्भादिभ्रान्तिरुत्पद्यते । एतच्च अध्यात्मगतं विभ्रम
कारणम् । सर्वैरेव च विभ्रमकारणैरिन्द्रियविषयबाह्याध्यात्मिकाश्रयगतैः इन्द्रियमेव विकर्तव्यम् ।--न्याय
बि॰ टी॰ १ । ६ ।

Return

3273 | वि Return

3274 | मूर्च्छाशयसंपर्क Return

3275 | निरर्थंकमिदम् । Return

3276 | ? Return

3277 | कार्यकारणतायाः । Return

3278 | चित्तानाम् । Return

3279 | त्तस्य Return

3280 | क्षणैकान्ते Return

3281 | चित्तानाम् । Return

3282 | व्यवहितकारणवादी प्रज्ञाकरः । Return

3283 | व्यवहितेऽपि । Return

3284 | कालं येषां तानि3284 समानकालानि । Return

3284 | समानकालानि । Return

3286 | व्यर्थमेतत् । Return

3287 | प्रबोधचेतसः । Return

3288 | जाग्रच्चेतसः । Return

3289 | जाग्रद्विज्ञानात् । Return

3290 | नैककालभाविनाम् Return

3291 | सर्वज्ञातुः ज्ञानस्य । Return

3292 | यदि पूर्वमपि सौगतं सर्वज्ञज्ञानमस्ति तदा कुतः उपायात् सर्वज्ञत्वं जायते इति स्यात् ? Return

3293 | गरुडध्यानादिकम् । Return

3294 | काले भवः काल्यः । Return

3295 | क्षणिकैकान्ते । Return

3296 | वा शब्दः यथा अर्थे । Return

3297 | सन्ताननियमः । Return

3298 | क्रोधादिसद्भावे । Return

3299 | एकसन्ताननियमः । Return

3300 | एकसन्तानत्वम् । Return

3301 | नियमान्न पुत्रः पितृचित्तमनुवर्तते इत्युक्ते प्राह । Return

3302 | हेतुफलभावाभावस्वीकारे । Return

3303 | देशादिनै कट्याभावेऽपि । Return

3304 | नपरि Return

3305 | वि Return

3306 | स्वापादिदशा । Return

3307
कार्पासादि3307

तुलना--व्यवहितस्यापि लाक्षारसादेरुपधानस्य दर्शनादिति
--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ४३३ । लाक्षादिरसावसिक्तानामिव बीजानां...--तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ १८२ ।

Return

3307 | तुलना--व्यवहितस्यापि लाक्षारसादेरुपधानस्य दर्शनादिति --प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ४३३ । लाक्षादिरसावसिक्तानामिव बीजानां...--तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ १८२ । Return

3309 | ? Return

3310 | राज्ञो Return

3311 | वास्यवासकभावः कारणानुरूपकार्यभावो वा । Return

3312 | ज्ञाऽ Return

3313 | पितुः आकारं न हि तत्सन्तानत्वेन गृह्णन्ति । Return

3314 | भर्तरि । Return

3315 | यास्त Return

3316

तुलना--नेदं निरात्मकं
जीवच्छरीरमप्राणादिमत्त्वप्रसङ्गात् । निरात्मकेषु घटादिषु दृष्टादृष्टेषु प्राणाद्यदर्शनात् तन्निवृत्त्या आत्मगतेः ।
अदृश्यानुपलम्भादभावासिद्धौ घटादेर्नैरात्म्यासिद्धेः प्राणादेरनिवृत्तिः ।--प्र॰ वा॰ स्व॰ पृ॰ ६२ ।

Return

3317 | जाग्रत्सुप्तसुषुप्तमृतेति+अवस्थाचतुष्टयमत्र ग्राह्यम् । Return

3318 | कारणा दीनामन्योन्यं व्यभिचारदर्शनात् सर्वत्रानाश्वासे Return

3319 | किन्न आत्म Return

3320 | स्वापादिमत्यपि पुरुषे । Return

3321 | व्यवहारिणाम् । Return

3322 | स्वापादिदशायाम् । Return

3323 | चैतन्याभाव । Return

3324 | व्यवहारिभिः क्षणभङ्गस्याऽमननात् । Return

3325 | व्यवहा रिभिः । Return

3326 | क्षणभङ्गदर्शनम् । Return

3327 | विकल्पस्य वासनाजन्यत्वस्वीकारात् । Return

3328 | निरर्थकमेतत् । Return

3329 | तो विनिवृत्ता Return

3330 | क्ताः तानिति Return

3331 | तुलना--न चैकस्य विरुद्धौ स्वभावौ संभवतः, विरुद्धधर्माध्यासेन तस्यैकत्वहानिप्रसङ्गात् । --हेतु बि॰ टी॰ पृ॰ २२० । Return

3332 | परमार्थतोऽ Return

3333 | अशक्यविवेचनमपि । Return

3334 | भिन्नप्रकारम् । Return

3335 | मप Return

3336 | न Return

3337 | मार्थेन Return

3338 | स्ववेद्येषु इत्यर्थः । Return

3339 | यो Return

3340 | वधा Return

3341 | तक्षणम्3341 तीक्ष्णकरणम् । Return

3341 | तीक्ष्णकरणम् । Return

3343 | विपरीतधर्माणामदर्शनात् । Return

3344 | सर्वविकल्पातीतम् । परमार्थतस्तु विज्ञानं सर्वमेवाविकल्पकम् ।--प्र॰ वार्तिकाल पृ॰ ३०८, ३९८ । Return

3345 | इति महदाश्चर्यम् । Return

3346 | यानभि Return

3347 | भ्रान्ताऽभ्रान्तस्वभावान्वयि Return

3348 | वाक्यमिदं पुनरुक्तमिव भाति । Return

3349 | भ्रान्ताभ्रान्तौ च Return

3350 | बौद्धस्य । Return

3351 | भ्रान्तिरपि च वस्तुसम्बन्धेन प्रमाणमेव ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । १७५ । Return

3352 | तत्क्षण Return

3353 | यद्धि सर्वतो Return

3354 | न तत् Return

3355 | क्षणाभ्यां व्यावृत्तमिति कथितम् । Return

3356 | ननु इ Return

3357 | द्रष्टव्य इति सम्बन्धः । Return

3358 | क्वथित Return

3359 | क्वथितफलवत् शीर्णफलवत् इत्यर्थः । Return

3360 | गत्वा Return

3361 | तादृक् स्वसंवेदने Return

3362 | न्तीं Return

3363 | त्वा च Return

3364 | न् Return

3365 | न् Return

3366 | तस्यात्यन्तम Return

3367 | त्वा Return

3368 | अज्ञातार्थप्रकाशो वा Return

3369 | तत्र पारमार्थिक प्रमाणलक्षणमेतत् । पूर्वं तु सांव्यवहारिकस्य--प्रमाणवार्तिकाल॰ २ । ६ । Return

3370 | न्धः, न Return

3371 | णः Return

3372 | अहमहमि Return

3373 | ननु Return

3374 | परव्यावृत्तः । Return

3375 | परस्वीकारे अद्वैतवादविरोधः । Return

3376 | -र्थे चतुर्थ्यन्त Return

3377 | चतुर्थीप्रतिरूपको निपातः । Return

3378 | कुतश्चित् Return

3379 | क्षा Return

3380 | तद् Return

3381

तुलना--ये यद्भावं प्रत्यनपेक्षास्ते तद्भावनियताः, यथा समनन्तरफला सामग्री स्वकार्योत्पादने नियता,
विनाशं प्रत्यनपेक्षाश्च सर्वे जन्मिनः कृतका भावा इति स्वभावहेतुः ।--तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ १३२ ।
द्रष्टव्यम्--पृ॰...टि॰...।

Return

3382 | ? Return

3383 | तुना Return

3384 | क्तेः Return

3385 | स्थास्नु Return

3386 | जैनमतसिद्धिभयात् । Return

3387 | उत्पादो वा । Return

3388 | नाशस्यापि । Return

3389 | ऐकान्तिकाः व्यभि Return

3390 | प्रध्वंसरूपेण परिणतिः तथा हन्तुः देवतत्तविनाशरूपेण परिणतिः । Return

3391 | हन्त्रा । Return

3392 | तिरोधानस्य । Return

3393 | तिरोधानात्मकस्य अभावस्य । Return

3394 | प्रध्वंसप्रध्वंसोऽपि । Return

3395 | प्रध्वंसरूपस्य कपालस्य नाशेऽपि घटस्य दर्शनं न भवति । Return

3396 | अन्या Return

3397 | अन्यस्य Return

3398 | द्रव्यस्य । Return

3399 | अभावस्य । Return

3400 | सन्निकर्ष । Return

3401 | अभावत्वाविशेषात् । Return

3402 | घटोत्पादेन । Return

3403 | तत्प्रागभावस्य Return

3404 | घटोपलब्धि । Return

3405 | तत्तिरस्कारको Return

3406 | प्रागभावः । Return

3407 | घटोत्पत्तिकालेऽपि प्रागभावः स्यादिति । Return

3408 | प्रागभावस्य । Return

3409 | स्याऽ Return

3410 | शब्दस्य । Return

3411 | प्रागभावाभावेन । Return

3412 | प्रागभावस्य । Return

3413 | प्रध्वंसाभावाभावः । Return

3414 | एतद नुमानानभ्युपगमे । Return

3415 | विनाशकालेऽपि । Return

3416 | पूर्वमपि । Return

3417 | इतिशब्देन । Return

3418 | स्यात् यदि Return

3419 | का Return

3420 | इत्यूर्ध्वमनन्तरं Return

3421 | नाम Return

3422 | भावस्व Return

3423 | भावस्य । Return

3424 | भिन्नयोः । Return

3425 | सर्वस्य सर्वव्यपदेशप्रसङ्गात् । Return

3426 | स्यात् । Return

3427 | भाव निवृत्तिरेव । Return

3428 | भावस्य । Return

3429 | नाशेन । Return

3430 | अभिन्ना । Return

3431 | अभिन्नोऽस्तु । Return

3432 | च विनाश एव Return

3433 | विनाशसम्बन्धात् । Return

3434 | विनाशस्य । Return

3435 | विनाशः । Return

3436 | न च Return

3437 | विशेषणीभावस्यापि । Return

3438 | स्यापि नियमयि Return

3439 | उपलम्भप्रतिबन्धायोगात् । Return

3440 | नेष्यन्ते योगिभिः स्वयं । Return

3441 | द्वार्ता गता Return

3442 | क्षणं Return

3443 | जीवन्तु Return

3444 | यैः कौटस्थ्येन Return

3445 | योगिनः वंचकाः Return

3446 | ? Return

3447 | ? Return

3448 | भावाः Return

3449 | सांख्य Return

3450 | र्थे Return

3451 | कस्याः ? Return

3452 | वैशेषिकस्य । सदिति यतो द्रव्यगुणकर्मसु सा सत्ता--वैशे॰ सू॰ १ । २ । ७ । Return

3453 | वैशेषि केण । Return

3454 | ष्वन्तर्भाव Return

3455 | घटमपि । Return

3456 | पि Return

3457 | घटहेतुः । Return

3458 | णाम्3458 उत्पत्तिमुपजनयतीति सम्बन्धः । Return

3458 | उत्पत्तिमुपजनयतीति सम्बन्धः । Return

3460 | दजा Return

3461 | समवायेन वा । Return

3462 | यदि Return

3463 | वैशेषिकस्य । Return

3464 | अंश Return

3465 | कलङ्करहितम् अकलङ्कन्यायम् । Return

3466 | न्य Return

3467 | घटादेः । Return

3468 | हेतुना जन्यत्वे Return

3469 | प्रागभावत्वप्रध्वंसत्वादि । Return

3470 | जातिसम्बन्धस्वीकारे । Return

3471 | स्यात् इति शेषः । Return

3472 | सामा न्यादौ अवान्तरजातिविरहेऽपि । Return

3473 | द् Return

3474 | सत्तासम्बन्ध । Return

3475 | स्था, अभिमतं च तत् Return

3476 | मात्रम् स्वेष्टि Return

3477 | सिद्धान्त । Return

3478 | शो Return

3479 | सन् Return

3480 | असतः आत्मलाभ एवोत्पत्ति रिति भावः । Return

3481 | त्वात् । कस्यचिद् Return

3482 | चेत् पटादिवत् Return

3483 | आधातुमपनेतुं वा न शक्यते Return

3484 | तदसत्; Return

3485 | तेः Return

3486 | हेत्व Return

3487 | शि Return

3488 | बौद्धः । Return

3489 | विनाशहेतुस्वीकारे । Return

3490 | क्रियाप्रादुर्भावः । Return

3491 | संयोगविनाशस्यापि । Return

3492 | घटस्य । Return

3493 | विज्ञानाभाव एव तमोऽस्तु । Return

3494 | तमः । Return

3495 | ना Return

3496 | क्वचित् Return

3497 | ज्ञानाभाव । Return

3498 | तमः Return

3499 | तमोऽस्ति इत्यादि । Return

3500 | हेतुमत्त्वे Return

3501 | कारणेन । Return

3502 | तुलना--न हि विनाशहेतुर्भावस्य स्वभावमेव करोति; तस्य स्वहेतुभ्यो निर्वृत्तेः ।--हेतुबि॰ पृ॰ ५६ । Return

3503 | अहेतुकत्वं स्यात् । Return

3504 | अल्पे । Return

3505 | परमार्थतः । Return

3506 | विमुखताम्— युक्तिशून्यताम् । Return

3507 | शोऽपि निर्हेतुः Return

3508 | बौद्धः । Return

3509 | नैयायिकम् । Return

3510 | हेतुमत्ता । Return

3511 | पृ॰ २३९ । Return

3512 | द्रव्यस्य । Return

3513 | तादात्म्यसम्बन्धे । Return

3514 | जीव एव स्यात् कर्म एव वा । Return

3515 | क्ष्य Return

3516 | उपयोगो लक्षणम्--त॰ सू॰ २ । ८ । Return

3517 | स्पर्शरसगन्धस्वर्णवन्तः पुद्गलाः ।--त॰ सू॰ ५ । २३ । Return

3518 | जीवकर्मणोः । Return

3519 | पृ॰ २३१ । Return

3520 | रूपवेदनाविज्ञानसंज्ञासंस्काराः । Return

3521 | धे Return

3522 | पञ्चस्कन्धसमूहः । Return

3523 | संयोगाभावः । Return

3524

अन्तरालाभावरूपस्य सम्बन्धस्य । प्राप्तावस्थाविशेषे हि नैरन्तर्येण जातितः ।
ये पश्यत्याहरत्येष वस्तुनी ते तथाविधे ॥ ६६६ ॥ ये निरन्तरोत्पन्ने वस्तुनी ते एव संयुक्तशब्दवाच्ये...
--तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ २२१ ।

Return

3525 | संयोगोऽपि नैरन्तर्यावस्थितार्थव्यतिरेकेण अपरो न प्रतीयते । --न्यायकुमु॰ पृ॰ २७७ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६७७ । Return

3526 | आत्ममनः Return

3527 | मूर्तामूर्तयोः । Return

3528 | सांख्याभिमतः । Return

3529 | सर्वथा नित्यस्य निष्क्रिस्य स्वयमचेतनस्य च । Return

3530 | था Return

3531 | सुखदुःखादिकम् । Return

3532 | चेतना मानसं कर्म— अभिध॰ को॰ । Return

3533 | कुतोऽस्याः3533 चेतनायाः । Return

3533 | चेतनायाः । Return

3535 | त्वम् ? Return

3536 | विपरीतायाः । Return

3537 | वासनायाश्च । Return

3538 | नां Return

3539 | नरकं Return

3540 | निर्विकल्पदर्शने । Return

3541 | निश्चयानिश्चयलक्षणविरुद्ध धर्माध्यासप्रसङ्गात् । Return

3542 | ध्यतेऽ Return

3543 | कर्मभिः । Return

3544 | न स्वयम् Return

3545 | अज्ञो जन्तुरनीशोऽयमात्मनः सुखदुःखयोः । ईश्वरप्रेरितो गच्छेत् श्वभ्रं वा स्वर्गमेव वा ॥--महाभा॰ वनप॰ ३० । २८ । Return

3546 | कर्मणाम् । Return

3547 | वेति मन्यते Return

3548 | कर्माणि । Return

3549 | ष्टाना Return

3550 | वैशेषिकस्य । Return

3551 | कर्माणि । Return

3552 | ईश्वरज्ञानम् । Return

3553 | ईश्वरस्य । Return

3554 | स्वयं सम्बन्धोऽस्तु । Return

3555 | बध्यते Return

3556 | कामवाङ्मनःकर्म योगः । स आस्रवः ।--त॰ सू॰ ६ । १, २ । Return

3557 | यद्यास्रव Return

3558 | आस्रवशब्देन । Return

3559 | भि Return

3560 | आस्रव शब्देन । Return

3561 | रागादीनामेव । Return

3562 | वचनप्तामर्थ्यादज्ञानादिर्दोषः स्वपरपरिणामहेतुः ।...आवरणात् पौद्गलिकज्ञानावरणादिकर्मणो भिन्नस्वभाव एवाज्ञानादिर्दोषोऽभ्यूह्यते ।--अष्टस॰ पृ॰ ५१ । Return

3563 | मुक्तपुरुषाः । Return

3564 | रागादिरहितत्वात् । Return

3565 | व Return

3566 | कार्यत्वात् । Return

3567 | महाभूतचतुष्टयमुपलब्धिम त्पूर्वकं कार्यत्वात्...--प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ५५ । न्यायकुसु॰ ५ । १ । Return

3568 | स्वयं स्वः क्रियते । Return

3569 | न Return

3570 | आत्मा । Return

3571 | आस्रवैः । Return

3572 | क्षणिकत्वात्, अन्येन क्रियते अन्यश्च बध्यते इति भावः । Return

3573 | इति मन्येत । Return

3574 | सकाशात् । Return

3575 | वेदानुसारी । Return

3576 | शङ्काऽ Return

3577 | ठकः चौरवृत्त्या गृहीतं द्रव्यम् । Return

3578 | ठकद्रव्यग्राही पुरुषो ऽपि । Return

3579 | यन्म Return

3580 | त्वाः सर्वे इति व्यर्थमत्र द्विर्लिखितं भाति । Return

3581

...यत्प्राप्तमर्थकुशलं मयाऽमलं ।
तेन सर्वजगदर्थसाधिनी सिद्धिरस्तु जगतोऽस्य सर्वदा ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ६४८ । तत्त्वसं॰ प॰
पृ॰ ९३६ । बोधिच॰ पं॰ पृ॰ ६०५ ।

Return

3582 | नैतावता Return

3583 | कश्चित् पापबुद्धिः । Return

3584 | पापी । Return

3585 | दी Return

3586 | नहि सर्व एव तत्र Return

3587 | कश्चिदिष्टजनः, अथ च । Return

3588 | वित्वं Return

3589 | चक्रवर्ती Return

3590 | टीकायाम् । Return

3591 | स्रुता3591 आस्रवकारकाः । Return

3591 | आस्रवकारकाः । Return

3593 | शुभाचारात् । Return

3594 | ज्जन्याद्वा Return

3595 | शुभ एव । Return

3596 | अपायस्य । Return

3597 | दिव्याहारात् । Return

3598 | मृत्युः । Return

3599 | विषमेव । Return

3600 | तेऽपि Return

3601 | बन्धनं Return

3602 | भाचरणात् Return

3603 | यज्ञादिदक्षिणायाम् । Return

3604 | तल्लाभा Return

3605 | हिंसाद्यनुष्ठानादेव । Return

3606 | हिरण्यादिसुखसाधनलाभस्वीकारे । Return

3607 | सुखसाधनलाभः । Return

3608

तुलना--परस्यानुकूलेष्वनुकूलाभिमान
जनितोऽभिलाषः अभिलषितुरर्थाभिमुखक्रियाकारणमात्मविशेषगुणमाराध्नोति अनुकूलेष्वनुकूलाभिमानज
निताभिलाषत्वात् आत्मनोऽनुकूलेष्वनुकूलाभिमानजनिताभिलाषवत् इत्यस्य...--प्रमेयक॰ पृ॰ ५५५ ।

Return

3609 | यदि इति निरर्थकम् । Return

3610 | कर्तुर Return

3611 | नैव Return

3612 | पापहेतुः । Return

3613 | वेदात् । Return

3614 | इयं हिंसा पुण्यहेतुरियं च पापहेतुरिति । Return

3615 | नः Return

3616 | पृथङ्निर्देशः । Return

3617 | सांख्याभि मतायाः । Return

3618 | बौद्धाभिमतस्य । Return

3619 | नित्यैकजीवस्य । Return

3620 | त्रे Return

3621 | णाभावाच्च Return

3622 | अस्यैव ग्रहणम् इति पुनरुक्तम् । Return

3623 | वैशेषिकाद्यपेक्षया । Return

3624 | नित्ये व्यापिनि निष्क्रिये च । Return

3625 | अतीसीतैलादि । Return

3626 | द्रष्टव्यम्--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ २१० । न्यायबि॰ टी॰ २ । ४९ । Return

3627 | मालवकतैलात् अतीसीतैलाद्वा । Return

3628 | सांख्यस्य । Return

3629 | वेदान्तिनः । Return

3630 | अर्हद्वाक्यत्वासिद्धेः । Return

3631 | परस्य प्रतिवादिनो या अपप्रतीतिः तस्याप्यविरोधात् । Return

3632 | मर्हति Return

3633 | प्रमाणमेव । Return

3634 | श्रेयो हि पुरुषप्रीतिः सा द्रव्यगुणकर्मभिः । चोदनालक्षणैः साध्या तस्मात्तेष्वेव धर्मता ॥--मी॰ श्लो॰ सू॰ २ । Return

3635 | न जातु ब्राह्मणं हन्यात् ।--मनु॰ ८ । ३८० । उदधृतमिदम्— सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ७३१ । Return

3636 | प्रवृत्तिरेषा भूतानां निवृत्तिस्तु महाफला ।--मनु॰ । Return

3637 | महाफला Return

3638 | प्रतिभासा द्वैतवादी । Return

3639 | अचेतनैः कर्मभिः । Return

3640 | न बध्यन्ते न मुच्यन्ते उदयव्ययधर्मिणः । संस्काराः पूर्ववत्सत्त्वो बध्यते न न मुच्यते ॥--माध्य॰ का॰ १६ । ५ । Return

3641 | मनोवाक्कायकर्मभिः । Return

3642 | प्रकृतेरेव । Return

3643 | द्रष्टव्यम्--पृ॰ ८९ टि॰ ५ । Return

3644 | वं Return

3645 | आत्मान्तराणाम् । Return

3646 | अदृष्ट । Return

3647 | कल्पनायाः । Return

3648 | अद्वैतस्य । Return

3649 | अद्वैतसिद्धिः । Return

3650 | चेत्; Return

3651 | स्वदर्शनम् । Return

3652 | स्वव्यव Return

3653 | नीलादेः प्रतिभासास्वीकारे । Return

3654 | वेदने । Return

3655 | स्वपरयोः । Return

3656 | मेक Return

3657 | रौ Return

3658 | स्वपरौ । Return

3659 | पीतज्ञानात् । Return

3660 | पीतज्ञान-रक्तज्ञानयोः । Return

3661 | भवतु Return

3662 | योग्यता । Return

3663 | वेदानीं Return

3664 | भा Return

3665 | नीलाद्या Return

3666 | नित्यत्वापत्तिरिति भावः । Return

3667 | प्रागभावप्रध्वंसाभावस्वीकारे । Return

3668 | सद्भावः । Return

3669 | कार्यकारणभाव । Return

3670 | ण Return

3671 | शून्यतैवास्तु । Return

3672 | नान्योऽनुभाव्यो बुद्ध्यास्ति तस्या नानुभवोऽपरः । ग्राह्यग्राहकवैधु र्यात्...--इति पूर्वांशः । Return

3673 | स्वप्रकाशायोगात् । Return

3674 | बुद्धिप्रकाशकः । Return

3675 | बुद्ध्या । Return

3676 | तन्न; Return

3677 | न नीलाद् व्य Return

3678 | स्वस्वरू पस्य । Return

3679 | नीलादेः । Return

3680 | गृहीतिः । Return

3681 | गृहीत्यन्तरस्य । Return

3682 | वद Return

3683 | अस्ति इति वक्तुं शक्यते । Return

3684 | यः दोषप्रसङ्गः अर्थपक्षे अस्ति तस्य अनुबद्धत्वमत्रापि स्यात् । Return

3685 | गृहीत्या । Return

3686 | पूर्वनीलादेः । Return

3687 | गृहीत्या । Return

3688 | वंशतामेव Return

3689 | शेमुष्या Return

3690 | बुद्ध्या । Return

3691 | निवा Return

3692 | न चेतनस्य जीवस्य सिद्धिर्नापि कुड्यस्य अचेतनस्येति भावः । Return

3693 | क्षेण Return

3694 | स्वाधीनम्, न पराधीनम् अपराधीनम् इति व्युत्पत्तेः । Return

3695 | बुद्धेः Return

3696 | प्रतिभासाद्वैतवादिनः । Return

3697 | स्वरूपवत् । Return

3698 | पीताकारज्ञानवद्वा । Return

3699 | पीताकारज्ञानस्य । Return

3700 | नीलापेक्षया । Return

3701 | नीलादेः । Return

3702 | आत्मनः । Return

3703 | स्वप्नदशायामिव । Return

3704 | स्ववेदनात् । Return

3705 | स्ववेदनस्वीकारात् । Return

3706

अर्धवेशन्यायः ॥ २५६ ॥ यथा कश्चिद्यवनः कुक्कुटीमांसभोजनकामः तत्सन्त
तिकामश्च तद्ग्रीवादिकं छित्त्वा भुङ्क्ते, उदरं च सन्तानार्थं स्थापयतीति यथा न संभवति तथा प्रकृते
ऽपि ।--भु॰ लौकिकन्याय॰ पृ॰ १०४ । न चार्धवैशसं युक्तं तत्त्वज्ञाने विवक्षिते ।...कुक्कुटादेरेको देशः
प्रसवाय कल्पते पच्यते देशान्तरमित्यर्धवैशसम्...--बृहदा॰ वा॰ टी॰ १ । ४ । १२७६ । लौकिकन्या॰
द्वि॰ ।

Return

3707 | वैशस Return

3708 | जैनादिना । Return

3709 | स्तम्भादेः सत्त्वम् । Return

3710 | द्रष्टव्यम्--पृ॰ ६४ टि॰ ५ । Return

3711 | न विफलं Return

3712 | सांशम् न निरंशम् । Return

3713 | अती Return

3714 | अभेदप्रतीतिः । Return

3715 | चक्षुरादि व्यापारात् । Return

3716 | संहतत्वादेः3716 परार्थाश्चक्षुरादयः संघातत्वात् शयनासनाद्यङ्गवत् इत्यादेः । Return

3716 | परार्थाश्चक्षुरादयः संघातत्वात् शयनासनाद्यङ्गवत् इत्यादेः । Return

3718 | दृष्टान्तं प्रतिपन्नम् । Return

3719 | त् Return

3720 | सिध्येत् । Return

3721 | पक्षलक्षणे उपात्तं स्वयं शब्दं । Return

3722 | स्वयं3722 द्रष्टव्यम्--प्र॰ वा॰ ४ । ३०...। Return

3722 | द्रष्टव्यम्--प्र॰ वा॰ ४ । ३०...। Return

3724 | घटादौ । Return

3725 | न स्वेच्छा अस्वेच्छा, अन्येच्छा इत्यर्थः । Return

3726 | अन्येच्छा Return

3727 | विशेषाभावात् । Return

3728

तत्र परार्थानुमानं
स्वदृष्टार्थप्रकाशनमित्याचार्यीयलक्षणम् ।--प्र॰ वा॰ मनो॰ ४ । १ । तत्र परार्थानुमानं तु स्वदृष्टार्थ
प्रकाशनम्--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ४६७ ।

Return

3729 | प्रतिभासाद्वैतवादिना । Return

3730 | जाग्रत्प्रत्ययस्य । Return

3731 | बाधका भावात् । Return

3732 | तत्र Return

3733 | केनचिज्ज्ञातं कुतश्चिद् Return

3734 | अदर्शनमात्रेण । Return

3735 | नाम Return

3736 | नच Return

3737 | परम्परया Return

3738 | स्यात् । Return

3739 | घटादौ । Return

3740 | यथा कार्यत्वहेतोः विपक्षे बाधकं दुर्लभम् तथा अन्यत्रापि विशददर्शनगम्यत्वेऽपि हेतौ दुर्लभम् । Return

3741 | एते दोषाः । Return

3742 | स तेन Return

3743 | राक्रि Return

3744 | सत्त्वस्वीकारात् । Return

3745 | तं Return

3746 | कार्यकारणभावसिद्धेश्च । Return

3747 | बुद्धि । Return

3748 | नन्वे Return

3749 | तत् Return

3750 | व्यभिचारशङ्काप्रदर्शनात् । Return

3751 | स्वग्राहि न Return

3752 | ज्ञानं परेण ग्राह्य मिति । Return

3753 | एकं 3753 कथं चैवं वादिनां सर्व ज्ञानम् एकं च सिध्यति तदद्वैतनिषेधात् इति सम्बन्धः । च तद Return

3753 | कथं चैवं वादिनां सर्व ज्ञानम् एकं च सिध्यति तदद्वैतनिषेधात् इति सम्बन्धः । Return

3755 | कथमभूत् ? प्रत्यक्षस्य Return

3756 | स्वभा वातिक्रमस्य आशङ्का स्यादिति भावः । Return

3757 | त्वेन प्रकृत्या भास्वराणाम् आगन्तुकं Return

3758 | अचेतनकर्मबन्धः । Return

3759 | अविरत Return

3760 | मादो Return

3761 | तदादानम् Return

3762 | कर्मणा । Return

3763 | थ्यामा Return

3764 | अज्ञानादि Return

3765 | अनुमीयते इति सम्बन्धः । Return

3766 | असद्व्यवहारकारण । Return

3767

अस्त्यात्मास्तमितादिबन्धनगतः तद्बन्धनान्यास्रवैः । ते क्रोधादिकृताः प्रमादजनिताः क्रोधादयस्तेऽ
व्रतात् ॥ मिथ्यात्वोपचितात् स एव समलः कालादिलब्धौ क्वचित् । सम्यक्त्वव्रतदक्षताकलुषतायोगैः
क्रमान्मुच्यते ॥--आत्मानु॰ श्लो॰ २४१ ।

Return

3768 | तेऽ Return

3769 | क्त्ववान् Return

3770 | तत्र क्रोधादिभ्य Return

3771 | तथा Return

3772 | ? Return

3773 | सन्ततौ Return

3774 | एकक्षेत्रावगाहे सत्यन्योऽन्यानुप्रवेशलक्षणः । Return

3775 | फलविकल्पः । Return

3776 | द्रव्यगुणक्रियादीनाम् । Return

3777 | यज्ञकाल एव । Return

3778 | ह Return

3779 | द्रव्यादिभ्यः । Return

3780 | प्रवाहस्थितिः । Return

3781 | य Return

3782 | तपसः सामर्थ्यात् तत्स्यात् । Return

3783 | फलम् । Return

3784 | नैयायिकादेः । Return

3785 | इति Return

3786 | न ह्यकारणं प्रतीतिविषयः--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ ८० । Return

3787 | शास्त्र । Return

3788 | यथा संशयज्ञानं स्थाण्वादावर्थे संशयरूपमपि स्वरूपे असंशयात्मकं भवति तथा । Return

3789 | मोक्षस्य । Return

3790 | धर्मादीनाम् । Return

3791 | धर्मादिशून्यस्य आत्मनः सद्भावात् । Return

3792 | मोक्षे । Return

3793 | धर्मादीनामभावः । Return

3794 | कार्याणि सन्त्यपि न दृश्यन्ते । Return

3795 | आत्मव्यापकत्व । Return

3796 | कालादयः । Return

3797 | सामग्री । Return

3798 | भिन्नैव । Return

3799 | य Return

3800 | सामग्र्याः । Return

3801 | कालादिकारण । Return

3802 | सामग्री-कारणयोः । Return

3803 | कालादयः । Return

3804 | ल्पं Return

3805 | पुरुषाणाम् । Return

3806 | फलविकल्पः । Return

3807 | पुनर्बन्ध Return

3808 | षष्ठीसमासः । Return

3809 | पयि Return

3810 | कर्मोदय-मिथ्यात्वादिसन्तानस्य । Return

3811 | तत्त्वरुचि Return

3812 | ज्ञानोद्भवायोगात् । Return

3813 | कासाञ्चिद् विषकल्पानां Return

3814 | नैयायिकादिना । Return

3815 | मिथ्यात्वात् । Return

3816 | मिथ्यात्वम् । Return

3817 | द्वैविध्या Return

3818 | स्ति Return

3819 | संशयः । Return

3820 | संशयस्य । Return

3821 | च Return

3822 | मिथ्यात्व Return

3823 | शब्दोऽत्र Return

3824 | नास्तिक्यम् । Return

3825 | स्याऽ Return

3826 | तद् द्वेधेति Return

3827 | द्वेधा Return

3828 | प्रज्ञेति Return

3829 | स्पष्टं Return

3830

समन्ताद्वरणं संवृतिः । अज्ञानं हि समन्तात् सर्वपदार्थतत्त्वाच्छादनात् संवृतिरित्युच्यते ।
परस्परसंभवनं वा संवृतिः अन्योऽन्यसमाश्रयेणेत्यर्थः । अथवा संवृतिः संकेतो लोकव्यवहार इत्यर्थः । स
च अभिधानाभिधेयज्ञानज्ञेयादिलक्षणः ।--माध्य॰ वृ॰ पृ॰ २४० । प्रमाणमन्तरेण प्रतीत्यभिमानमात्रं
संवृतिः । संवृतिर्नाम विकल्पविज्ञानमधिमुक्तिमाह अनादिवासनातः ।--प्र॰ वार्तिका॰ पृ॰ ३ । ४ ।
संव्रियत आव्रियते यथाभूतपरिज्ञानं स्वभावावरणादावृतप्रकाशनाच्चानयेति संवृतिः । अविद्या मोहो विप
र्यास इति पर्यायः ।--बोधिच॰ प॰ पृ॰ ३५२ ।

Return

3831 | भ्रंश Return

3832 | चेतन मचेतनं वा Return

3833 | ? Return

3834 | नास्तिक्यम् । Return

3835 | मेव Return

3836 | उपलम्भविलोपे । Return

3837 | ध Return

3838 | कुम्भस्तम्भादिप्रतिपादने । Return

3839 | पुरुषाद्वैतवादि दृष्टम् । Return

3840 | सदि Return

3841 | द्रष्टव्यम्--पृ॰ २६४ प॰ ७ । Return

3842 | द्रव्यगुणकर्मसु । Return

3843 | चिन्तनं Return

3844 | एकदेशेऽपि । Return

3845 | वर्तने । Return

3846 | एतदन्तर्गतः पाठो द्विर्लिखितः । Return

3847 | गुणादिवन्तश्च । Return

3848 | यो वृत्तिविकल्प आ Return

3849 | क्तो Return

3850 | स्थूलस्य । Return

3851 | संयोगः । Return

3852 | क्षा Return

3853 | प्रज्ञप्तिसत् । Return

3854 | स्थूलस्य । Return

3855 | कल्पना । Return

3856 | स्थूलादि स्वभावाव्यतिरेकिणः । Return

3857 | प्रज्ञप्तिसत् । Return

3858 | प्येत Return

3859 | प्रज्ञाकरेण । Return

3860 | बुद्धेः । Return

3861 | परिणाम्यात्मनोऽपि । Return

3862 | विज्ञप्तिमात्रस्य । Return

3863 | अवभासितं Return

3864 | म Return

3865 | अतिसूक्ष्मेक्षिकया Return

3866 | सत् भवेत् । Return

3867 | अहेतुकत्वेऽपि । Return

3868 | उत्पत्तिनियमे । Return

3869 | अर्थप्रतिनियमः । Return

3870 | अर्थप्रतिनियमवत् । Return

3871 | रिक्तस्य वि Return

3872 | तस्या नानुभवोऽपरः । तस्यापि तुल्यचोद्यत्वात् स्वयं सैव प्रकाशते ॥ इति शेषः । Return

3873 | गत्व Return

3874 | विज्ञप्तेः । Return

3875 | ये Return

3876 | विज्ञप्तिमात्रतां व्यवस्थापयन्ति तान् प्रति । तथा चोक्तम्--अद्वयं...--प्र॰ वार्तिकाल॰ २ । ७ । Return

3877 | उत्पद्यमानमपि । Return

3878 | समकालत्वात् । Return

3879 | परात् प्रकृतस्योत्पत्तिः, प्रकृताच्च परस्येति । Return

3880 | यदुच्यते प्रतिभासाद्वैतवादिना यदि समकालं ज्ञानं नीलादेर्ग्राहकम्, तदा नीलादिरपि कुतो न ज्ञानस्य ग्राहक इति ? Return

3881 | ज्ञानेन Return

3882 | अर्थादभिन्नायाः । Return

3883 | अभेदपक्षे । Return

3884 | भेदपक्षे सम्बन्धार्थम् उपकारान्तरस्वीकारे अनवस्था । Return

3885 | विशेषाभावात् । Return

3886 | कारणस्य । Return

3887 | कार्यकाले । Return

3888 | शून्य एव । Return

3889 | प्रमाणा भावेन । Return

3890 | अन्येन Return

3891 | प्रमाणाभावेन । Return

3892 | अथवा, एकत्र Return

3893 | प्रमाणाभावे । Return

3894 | पत्वात् Return

3895 | यस्य Return

3896 | स्वतश्चेत्; Return

3897 | चार्वाकः । Return

3898 | न इति निरर्थकं भाति । Return

3899 | अविप्लवेन सहितं वैशद्यम् । Return

3900 | प्रत्यक्षव्यक्ति । Return

3901 | अनुमान । Return

3902 | प्रत्यक्षात् । Return

3903 | प्रमाणान्तरनिषेधस्य । Return

3904

तत्त्वोपप्लवग्रन्थस्य कर्ता जयराशिभट्टः ।
नास्ति तत्फलं वा स्वर्गादि...उक्तं च परमार्थविद्भिरपि--लौकिको मार्गोऽनुसर्तव्यः अ...। लोकव्यवहारं
प्रति सदृशौ बालपण्डितौ ॥ इत्यादि । ननु यद्युपप्लुतस्तत्त्वानां किमाया...अथातस्तत्त्वं व्याख्यास्यामः
पृथिव्यप्तेजोवायुरिति तत्त्वानि, तत्समुदाये शरीरेन्द्रियविषयसंज्ञा इत्यादि ? न; अन्यार्थत्वात् । किमर्थम् ?
प्रतिबिम्बनार्थम् । किं पुनरत्र प्रतिबिम्ब्यते ? पृथिव्यादीनि तत्त्वानि लोके प्रसिद्धानि, तान्यपि विचार्यमाणानि
न व्यवतिष्ठन्ते किं पुनरन्यानि । पृ॰ १ तदेवमुपप्लुतेष्वेव तत्त्वेषु अविचारितरमणीयाः सर्वे व्यवहारा
घटन्त इति । पृ॰ १२५--तत्त्वोप॰ ।

Return

3905 | प्रत्यक्षानुपपत्तिः । Return

3906 | उद्घृतमिदम्--सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६९, ७४ । Return

3907 | भूतैरेवेति गृह्यते यतः Return

3908 | पृथिव्यादि-जीवयोः । Return

3909 | चार्वाकः । Return

3910 | प्रमाणलक्षणस्य । Return

3911 | अदुष्टत्वस्य वा । Return

3912 | अदुष्टकारणारब्धत्वपरिज्ञाने । Return

3913 | ज्ञानप्रामाण्ये । Return

3914 | एतत् शोभेत Return

3915 | अपेक्षया Return

3916 | सत्यम् । Return

3917 | न Return

3918 | अपलापो Return

3919 | अपलापस्य Return

3920 | सत्यम् । Return

3921 | द्यते इ Return

3922 | ना Return

3923 | निरंशे Return

3924 | स्वसंवेदनेऽपि । Return

3925 | सन्नप्य Return

3926 | स्वसंवेदनेन । Return

3927 | तच्चेत्; Return

3928 | व्यवहारः । Return

3929 | अनुमानमेव । Return

3930 | यथा बलिस्तथा यक्षः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २९३ । Return

3931 | विभ्रमैकान्ताऽसिद्धेः । Return

3932 | ता एव इति निरर्थकमत्र । Return

3933 | जात्यन्ध इव Return

3934 | धारणं पृथिव्याः ईरणं वायोः द्रवत्वं जलस्य उष्णता च अग्नेः लक्षणम् । Return

3935 | भूतेभ्यः । Return

3936 | परः । Return

3937 | चैतन्ये । Return

3938 | विरुध्यते इति शेवः । Return

3939 | दण्डाग्रहणे दण्ड्यग्रहणवत् । Return

3940 | पिण्डस्थासादिपर्या याग्रहणेऽपि । Return

3941 | जैनमते । Return

3942 | पूर्वापरपर्यायरूपपरिणामस्य । Return

3943 | त्वा Return

3944 | अतिनैकट्यात् । Return

3945 | द्वयो Return

3946 | परकायानुप्रवेशकारिणा पुरुषेण । Return

3947 | ष Return

3948 | लक्षणभेदात् । Return

3949 | कथनं Return

3950 | चतुर्भूतव्यवस्था । Return

3951 | परोक्षाणामपि लक्ष णात् Return

3952 | स्वीकारात् । Return

3953 | पत्तेः Return

3954 | परोक्षाणामपि । Return

3955 | धृत्यादि Return

3956 | अन्नादिरूपात् । Return

3957 | बुभुक्षादिपीडानिवारकम् । Return

3958 | नैः Return

3959 | ज्ञानपदोपादाना Return

3960 | चार्वाकस्य । Return

3961 | 2 akṣarasयज्ञानम् । Return

3962 | भूते एव । Return

3963 | त्यर्थः Return

3964 | सांख्यकल्पित । Return

3965 | सत्यार्थम् । Return

3966 | आस्ताम् Return

3967 | असद्रूपात् । Return

3968 | व्याख्यानम् । Return

3969 | न पुनः पार्थिवात् काष्ठादेरग्निः जलाद्वा पार्थिवं मुक्ताफलादिकम् । Return

3970 | पद्य Return

3971 | भिन्नत्वं दर्शयति । Return

3972 | तत्त्वान्तरं Return

3973 | न चातुर्विध्यहानिः । Return

3974 | परस्परविविक्ततया । Return

3975 | भूतेषु । Return

3976 | भूतपर्यायतया । Return

3977 | तुलना--जलबुद्बुदवज्जीवाः यथैव हि समुद्रादौ नियामकादृष्टरहिताः पदार्थसामर्थ्यवशात् वैचित्र्यव्यपदेशभाजो बुद्बुदाः प्रादुर्भवन्ति तथा सुखदुःखवैचित्र्यभाजो जीवाः..."--न्यायकुमु॰ पृ॰ ३४२ । Return

3978

मदशक्तिवद् विज्ञानम्--न्यायकुमु॰ पृ॰ ३४२ । ब्र॰ शा॰ भा॰ ३ । ३ । ५३ । न्यायक॰ पृ॰ ४३७ ।
न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ ९३ । मदशक्तिवच्चैतन्यमिति--प्रक॰ प॰ पृ॰ १४६ । तुलना--मद्याङ्गवद् भूत
समागमे ज्ञः...--युक्त्यनु॰ श्लो॰ ३५ ।

Return

3979 | भूतेषु । Return

3980 | ग्रन्थकारोऽकलङ्कदेवः । Return

3981 | स्वोपज्ञटीकायाम् । Return

3982 | अचेतनस्य । Return

3983 | न परिणामः तर्हि । Return

3984 | अविकल्पदर्शनात् । Return

3985 | प्रज्ञाकरादीनाम् । Return

3986 | प्रबोधः । Return

3987 | नैयायिकादीनाम् । Return

3988 | प्रबोधः । Return

3989 | भूतवदचेतनत्वादित्यर्थः । Return

3990 | कार्यरूपाणां भूतानाम् । Return

3991 | वः Return

3992 | तथापि Return

3993 | कारणात्मकभूतानां परमाणूनामित्यर्थः । Return

3994 | कारणात्मकभूतपरमाणुगता रूपादयः । Return

3995 | बुद्ध्या Return

3996 | भूताश्रितत्वेऽपि । Return

3997 | आकाशाश्रितः । Return

3998 | शरीरस्य । Return

3999 | धा Return

4000 | त्वम् Return

4001 | प्रबोधकारणत्वम् । Return

4002 | जाग्र च्चितम् । Return

4003 | प्रबोधचित्तस्य । Return

4004 | विधवा । Return

4005 | क Return

4006 | जाग्रच्चित्तम् । Return

4007 | भवत्येव । Return

4008 | त Return

4009 | लस्यापि Return

4010 | अप्रतिसंवदिता एवोदयन्ते व्ययन्ते वा यतः सत्योऽप्यनुपलक्षिताः स्युः इति शेषः । Return

4011 | स्वापादिवत् । Return

4012 | प्रबोधवत् कारणरहितः । Return

4013 | र्वं Return

4014 | अहेतुकमिति । Return

4015 | पृथिव्यादिरेव तत्कारणं तर्हि । Return

4016
वः स्यात्4016

इति न
पृथिव्यादीनां तत्त्वान्तरम् ।

इति । Return

4016 | इति न पृथिव्यादीनां तत्त्वान्तरम् । Return

4018 | आत्मवदेव । Return

4019 | स्पर्शरसगन्धवर्णवन्तः पुद्गलाः ।--त॰ सू॰ ५ । २३ । Return

4020 | त्याह--खर इत्यादि । खर Return

4021 | जलानलानिलादीनि गन्धरसरूपसहितानि स्पर्शवत्त्वात् पृथिवीवत् । Return

4022

वायुस्तावद् रूपादिमान्
स्पर्शवत्त्वात् घटादिवत् ।...आपो गन्धवत्यः स्पर्शवत्त्वात् पृथिवीवत् । तेजोऽपि रसगन्धवत् रूपवत्त्वात् ।
--स॰ सि॰ ५ । ३ ।

Return

4023 | द्रवति Return

4024 | चन्द्ररश्मेः । Return

4025 | प्रतिक्षणं अपरापरचन्द्रश्मय उत्पद्यन्ते चेत्; मणिरपि अपरापर एवोत्पन्नोऽस्तु । Return

4026 | बहुब्रीहिः । Return

4027 | सूतकादेः Return

4028 | पृथिव्यादिरूपेण । Return

4029 | विपरिवर्तेत Return

4030 | पृथिव्यादिषु । Return

4031 | सँ Return

4032 | चेतने । Return

4033 | सँल्लक्ष्येत Return

4034 | चेतने । Return

4035 | पृथि व्यादिभूतचतुष्टयव्यवस्था । Return

4036 | नं Return

4037 | चार्वाकः स्वयं Return

4038 | विपर्यस्तबुद्धिः । Return

4039 | चार्वाकः । Return

4040 | तत्प्रियः Return

4041 | विपर्यस्तबुद्धिः । Return

4042 | ततत्त्वो Return

4043 | चार्वाकस्य । Return

4044 | पंच वि इंदियपाणा मणवचिकायेसु तिण्णि बलपाणा । आणापाणप्पाणा आ+उगपाणेण होंति दस पाणा ।--गो॰ जीव॰ गा॰ १२९ । Return

4045 | प्राणादिमत्त्वेन Return

4046 | आद्यन्तचित्तानाम् । Return

4047 | तम् Return

4048 | त्तानामनु Return

4049 | नोऽन्तः Return

4050 | आदिः अन्तश्च । Return

4051 | निधन Return

4052 | जन्म । Return

4053 | एवं वक्तव्यम् इति निरर्थकं भाति । Return

4054 | भेदाभावे उपादानोपादेयभावासंभवात् । Return

4055 | सामान्यस्य च विशेषनिष्ठत्वात् न निरन्वयदोषोऽपि । Return

4056

ननु प्रत्ययविशेषो धर्मी सामान्यं साध्यमिति न प्रतिज्ञा
र्थैकदेशता ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३८७ । हेतु॰ टीकालो॰ पृ॰ ३९६ । प्रमेयर॰ १ । १ । स्या॰ रत्ना॰
पृ॰ ४१--४२ ।

Return

4057 | अन्यथानुपपत्तिविशिष्टो हेतुः । Return

4058
जातस्य⁴⁰⁵⁸

तदहःसमुत्पन्नस्य बालकस्य । तुलना--पूर्वा
भ्यस्तस्मृत्यनुबन्धाज्जातस्य हर्षभयशोकसंप्रतिपत्तेः ।--न्यायसूत्र॰ ३ । १ । १९ ।

Return

4058 | तदहःसमुत्पन्नस्य बालकस्य । तुलना--पूर्वा भ्यस्तस्मृत्यनुबन्धाज्जातस्य हर्षभयशोकसंप्रतिपत्तेः ।--न्यायसूत्र॰ ३ । १ । १९ । Return

4060 | जातस्य Return

4061 | उत्पन्नस्य Return

4062 | न्यभ्यस्त Return

4063 | कं तस्य Return

4064 | 4064 भवन्नपि स्मृत्यनुबन्धः । भवन्नपि Return

4064 | भवन्नपि स्मृत्यनुबन्धः । Return

4066 | क्त्र Return

4067 | स्मृत्यनुबन्ध । Return

4068 | अग्निसमुद्भूतद्वितीयाग्नेः । Return

4069
त⁴⁰⁶⁹

ज्वाला
पूर्वकत्वम् ।

त्पूर्व Return

4069 | ज्वाला पूर्वकत्वम् । Return

4071 | अग्नित्वात् । Return

4072 | अन्यपथिकाग्निपूर्वकत्वज्ञापनार्थम् । Return

4073 | पथिकस्य । Return

4074 | भूत्वा Return

4075 | मानी Return

4076 | अग्नित्वात् । Return

4077 | पथिकाग्नेः । Return

4078 | नतु Return

4079 | नतु Return

4080 | नहि Return

4081 | अस्मदादिप्रत्यक्षम् । Return

4082 | भावा ल्लिङ्गाभावो Return

4083 | चित्तम् । Return

4084 | भावि । Return

4085 | कारणत्वायोगात् । Return

4086 | कुर्वाणम् । Return

4087 | अविद्यमानम् । Return

4088 | सत्ताम् । Return

4089 | तन्न Return

4090 | कारणमात्रम् । Return

4091 | कार्यकारण-उभय व्यतिरिक्तस्य । Return

4092 | उत्तरचित्तम् । Return

4093 | अनुमानशून्यम् । Return

4094 | तस्य भावात् Return

4095 | तनवत् Return

4096 | दूष Return

4097 | सतश्चेतनस्य Return

4098 | अन्त्यः Return

4099 | अर्थक्रियासामर्थ्यम् । Return

4100 | वस्तुलक्षणम् । Return

4101 | वस्तुलक्षणम् । Return

4102 | वस्तुलक्षणम् । Return

4103 | वैशेषिकाभिमतम् । द्रव्यादीनां त्रयाणामपि सत्तासम्बन्धः...--प्रश॰ भा॰, व्यो॰ पृ॰ १२१ । Return

4104 | तेषां स्वतः सत्त्वात् सामान्यविशेषसमवायेषु सत्तासम्बन्धाभावात् । Return

4105 | र्वा Return

4106 | तेषां Return

4107 | तु न Return

4108 | अन्ते Return

4109 | अन्ते । Return

4110 | भृन्मात्रस्य Return

4111 | अल्पज्ञत्वादिति । Return

4112 | धये Return

4113 | अन्ते Return

4114 | स्थास्नुर्न Return

4115 | उत्पत्तिरेव । Return

4116
स⁴¹¹⁶

उद्धृतोऽयम्...जातिरेव...नश्येत्
पश्चात् स केन वा--षड्द॰ वृह॰ पृ॰ १२ ।

केन वा Return

4116 | उद्धृतोऽयम्...जातिरेव...नश्येत् पश्चात् स केन वा--षड्द॰ वृह॰ पृ॰ १२ । Return

4118 | मध्ये । Return

4119 | तदेव अन्तेऽपि Return

4120 | टि Return

4121 | क्षुरादि Return

4122 | सदा स्थास्नोः । Return

4123 | विनाशासंभवात् । Return

4124 | स्थितिम् । Return

4125 | प्रत्यक्षस्य Return

4126 | हानिः । Return

4127 | चार्वाकः । Return

4128 | चेतनाचेतनयोरभेद । Return

4129 | मन्तो Return

4130 | जले एव । Return

4131 | शक्त्या Return

4132 | सती किण्वादिभिः Return

4133 | वं Return

4134 | अर्के Return

4135 | आदिपदेन उत्पत्ति मत्त्वकृतकत्वादयो ग्राह्याः । Return

4136 | अर्कवत् Return

4137 | कस्येव Return

4138 | एकादशेन्द्रियपञ्चतन्मात्रासमूहरूपात् षोडशकगणात् । Return

4139 | दी वा Return

4140 | रूपरसगन्ध स्पर्शशब्द लक्षण पञ्चतन्मात्राभ्यः । Return

4141 | पक्ष एव साध्यसाधनयोर्व्याप्तिरन्तर्व्याप्तिः । तुलना--अन्तर्व्याप्तावसिद्धायां बहिरङ्गमनर्थकम् प्रमाणसं॰ पृ॰ १११ । Return

4142 | न इति निरर्थकम् । Return

4143 | अत्यन्तभिन्नं चैतन्यमभिन्नं Return

4144 | प्रमाणम् इति सम्बन्धः । Return

4145 | कीं Return

4146 | तदाकारतानिरा करणात् । Return

4147 | भूतात्ममात्रस्य । Return

4148 | जायमानं भिन्नमपि । Return

4149 | साधर्म्यमस्ति । Return

4150 | प्रमाणं साधकमस्ति । Return

4151 | चेतने Return

4152 | सत्त्वादिभ्यः । Return

4153 | आत्मनः । Return

4154 | नैयायिकस्य । Return

4155 | तथा Return

4156 | दर्शनस्वभावत्वे । Return

4157 | कदाचिदाविर्भावः कदाचिच्च तिरोभावः । Return

4158 | कूटस्थनित्यस्य पुरुषस्य सदैकरूपत्वात् । Return

4159 | अदृष्टस्य । Return

4160 | दृश्यमन्यस्यादृश्यं Return

4161 | भुजिक्रियायाः कर्तुरेव च भोक्तृत्वात् । Return

4162 | नैयायिक सांख्ययोः । Return

4163 | व्यापकत्व-निरंशत्वयोः । Return

4164 | ल्पना Return

4165 | सर्वगतत्वपक्षे । Return

4166 | निरंशत्वे । Return

4167 | जननम् Return

4168 | तस्य Return

4169 | वस्तु मुक्त्वा Return

4170 | बन्ध्यासूनो Return

4171 | परकृतस्य उपकारस्य आधानायोगात् । Return

4172 | तल्लक्षणकर्तृत्वाभावात् परोपकारः कुतः । Return

4173 | आत्मनः । Return

4174 | नैयायिकेन । Return

4175 | अदृष्टेन । Return

4176 | देवदत्तविशेषगुणप्रेरितभूतकार्याः तदुपगृहीताश्च शरीरादयः कार्यत्वे सति तदुप भोगसाधनत्वात् गृहवदिति ।--प्रश॰ किरणा॰ पृ॰ १४९ । Return

4177 | अविकार्यात्मगुणत्वम् । Return

4178 | सम्पद् Return

4179 | परिणामाभावे । Return

4180 | किं वत् Return

4181 | आत्मा Return

4182 | प्रकृतितत्त्वस्य । Return

4183 | देः Return

4184 | स्वीक्रियेत । Return

4185 | पुरुषस्य । Return

4186 | बाधा Return

4187 | र्यत्वमस्य Return

4188 | येत Return

4189 | जैनस्य । Return

4190 | अभ्युपगमस्य । Return

4191 | जैनागमे सुखादेश्चेतनत्ववर्णनात् । Return

4192 | पुरुषः । Return

4193 | इति चेत् । Return

4194 | सुखादयः । Return

4195 | आत्मत्वेना ग्रहणात् । Return

4196 | सति सुखादेः आत्मत्वेनाग्रहणे अचेतनप्रधानपरिणामसिद्धिः, तत्सिद्धौ च अनात्मग्रहण सिद्धिरिति । Return

4197 | उत्पत्तिमत्त्वादेः Return

4198 | तन्न; Return

4199 | पृथिव्यादिवत् । Return

4200 | पृथिव्यादि । Return

4201 | अचेतनम् । Return

4202 | उत्पत्तिमत्त्वाद्य Return

4203 | बुद्धिमतः प्रधानादेव । Return

4204 | कादेश Return

4205 | शरीरस्य उ Return

4206 | वात् मिथ्या अ Return

4207 | निरंशस्य । Return

4208 | 4208 लटपिपीलिकादेः त्रसजीवस्य । लटादेः Return

4208 | लटपिपीलिकादेः त्रसजीवस्य । Return

4210 | अकलङ्कदेवेन । Return

4211 | वस्तु Return

4212 | अन्त्य Return

4213 | अभावस्तुच्छः Return

4214 | णवद् Return

4215 | ज्ञेयत्वं । Return

4216 | च Return

4217 | नैयायिक-सौगतादिना । Return

4218 | र Return

4219 | क Return

4220 | आत्मनः । Return

4221 | अन्त्यचित्तक्षणस्य । Return

4222 | द Return

4223 | तत्क Return

4224 | व्याप्नोति इति क्रिया कृदन्तप्रत्ययान्ता व्याप्ता इति रूपं प्राप्ता अत्र सम्बन्ध्यते । Return

4225 | त्प्र Return

4226 | द्विवचन । Return

4227 | ता इति षष्ठीविभक्तेः संज्ञा । Return

4228 | इप्4228 अत्र तु अर्थक्रियाम् इति द्वितीयान्तं सम्बध्यते । Return

4228 | अत्र तु अर्थक्रियाम् इति द्वितीयान्तं सम्बध्यते । Return

4230 | तथापि Return

4231 | ? Return

4232 | अत्र पाठः त्रुटितः । Return

4233 | स्वसत्ताम Return

4234 | सत्तया । Return

4235 | पुरःस्थिते । Return

4236 | ता Return

4237 | सजातीयेतरकरणस्वभावता । Return

4238 | अथ न कार्यसत्तया Return

4239 | भाव सत्ता । Return

4240 | यदि पुनरयं निर्बन्धः Return

4241 | सर्वेऽर्थाः सजातीयमेव उत्तरक्षणं कुर्वन्तु न सर्वज्ञचित्तं विजातीयमिति भावः । Return

4242 | तत्र हि सजातीयमुत्तरक्षणं जनयित्वैव विजातीयं क्षणं प्रति सहकारिभावकल्पनेनैव निर्वाहः । Return

4243 | अर्थक्रियासत्तयोरविनाभावाभावात् । Return

4244 | कार्यनिवृत्तौ । Return

4245 | तज्जनन सामर्थ्यम् । Return

4246 | कार्याकरणेऽपि । Return

4247 | सैव Return

4248 | एकं Return

4249 | कार्यजनकम् । Return

4250 | वैकल्यात् Return

4251 | उपान्त्यक्षणादौ । Return

4252 | अक्षणिकमपि Return

4253 | अर्थक्रियायाः । Return

4254 | त⁴²⁵⁴ वस्तुसत्तया । याऽव्याप्तेः Return

4254 | वस्तुसत्तया । Return

4256 | वस्तुसत्तापि । Return

4257 | विषेण अ Return

4258 | विषम् । Return

4259 | साकल्यवैकल्या Return

4260 | विशेषतः Return

4261 | संभव Return

4262 | वा Return

4263 | संभवसामग्रीसन्निधिः इति शब्देन Return

4264 | नित्यस्य । Return

4265 | तत्रापि पूर्वं सामर्थ्येऽपि यथासहकारिसन्निपातं कार्योत्पादात् । Return

4266 | नित्यस्य । Return

4267 | सन्निवाव इति व्यर्थमत्र । Return

4268

उद्धृतोऽयम्--अमूर्तश्चेतनो भोगी नित्यः
सर्वगतोऽक्रियः । अकर्ता निर्गुणः सूक्ष्म आत्मा कापिलदर्शने ॥--स्या॰ म॰ पृ॰ १८५ । षड्द॰ बृह॰ पृ॰
४१ । अकर्ता निर्गुणो भोक्ता आत्मा सांख्यनिदर्शने ।--सूत्रकृ॰ टी॰ पृ॰ २१ । अकर्ता निर्गुणः शुद्धः
--न्यायकुमु॰ पृ॰ ११२ । यश॰ उ॰ पृ॰ २५० । अकर्ता निर्गुणः शुद्धो नित्यः सर्वगतोऽक्रियः ।
अमूर्तश्चेतनो भोक्ता आत्मा कापिलशासने ॥--आत्मानुशा॰ ति॰ श्लो॰ १३७ । तुलना--तस्माच्च विपर्या
सात् सिद्धं साक्षित्वमस्य पुरुषस्य । कैवल्यं माध्यस्थ्यं द्रष्ट्टत्वमकर्तृभावश्च ॥--सांख्यका॰ १९ ।

Return

4269 | बाध्यते Return

4270 | द्यान्पश्यन्त्या Return

4271 | वचनं तेषां Return

4272 | उक्तं च भर्तृहरिणा--सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ७५३ । Return

4273 | युक्तिः । Return

4274 | युक्तेः । Return

4275 | धा Return

4276 | ध Return

4277 | प्रतिपत्तिः । Return

4278 | नां Return

4279 | भ्रान्तिः । Return

4280 | युक्तिबाधन । Return

4281 | उत्तरपर्यायप्रवृत्तिः । Return

4282 | भेदानां परिमाणात् समन्वयात् शक्तितः प्रवृत्तेश्च । कारणकार्यविभागादविभागाद्वैश्वरूप्यस्य ॥--सांख्यका॰ १५ । Return

4283 | साधनाभावा शङ्का । Return

4284 | साङ्ख्येन । Return

4285 | व्याख्याकाराः । Return

4286 | प्रधानात्मकधर्मिणः । Return

4287

भावसाधने असिद्धः, अभावे विरुद्धः उभय
धर्मे च अनैकान्तिकः । नासिद्धे भावधर्मोऽस्ति व्यभिचार्युभयाश्रयः । धर्मो विरुद्धोऽभावस्य सा सत्ता
साध्यते कथम् ॥--प्र॰ वा॰ ३ । १९० ।

Return

4288 | न विद्यते परमं द्वितीयं यस्य तस्य भावस्तत्त्वम् अपरमत्वम्, तद् अर्थो यस्येति अपरमत्वार्थकम्, एकमेव प्रधानं न द्वितीयमित्यर्थः । Return

4289 | त्वा Return

4290 | त्वादी Return

4291 | रूपादिः Return

4292 | यथा नैयायिकमते अग्नौ रसगन्धौ जले गन्धः वायौ च रूपरसगन्धा न स्वीक्रियन्ते न तथा अत्र विकलत्वम् । Return

4293 | स्पर्शरसग न्धवर्णवन्तः पुद्गलाः--त॰ सू॰ । Return

4294 | रूपरसगन्धस्पर्शशब्दाः तन्मात्राः । Return

4295 | मूलकारणभूता । Return

4296 | कार्यापेक्षया । Return

4297 | पि, इतरथा Return

4298 | सर्वं कार्यं महदादिरूपम् । Return

4299 | प्रधानाख्य । Return

4300 | पुरुषस्य । Return

4301 | कार्यम् । Return

4302 | विकारा णाम् । Return

4303 | ...महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त । षोडशकश्च विकारो न प्रकृतिः न विकृतिः पुरुषः ॥ इति शेषः । Return

4304 | एतच्चिह्नान्तर्गतः पाठः पुनर्लिखितः । Return

4305 | न इति निरर्थकमत्र । Return

4306 | प्रति यन्नि- Return

4307 | न्ते Return

4308 | सत्त्वो Return

4309 | क्तिः Return

4310 | चितिशक्ति रपरिणामिन्यप्रतिसङ्क्रमाऽदर्शितविषया शुद्धा चानन्ता च सत्त्वगुणात्मिका चेयम् ।--योगभा॰ । Return

4311 | आत्मनः । Return

4312 | आत्मनः । Return

4313

इन्द्रियाणि अर्थमालोचयन्ति बुद्धिरवधारयति मनः संकल्पते आत्मा
चेतयते इति । एवं बुद्ध्यहङ्कारमनश्चक्षुषां क्रमशो वृत्तिर्दृष्टा--चक्षू रूपं पश्यति मनः संकल्पयति अह
ङ्कारोऽभिमानयति बुद्धिरध्यवस्यति ।--सांख्यका॰ माठर॰ पृ॰ ४७ ।

Return

4314 | वस्तुनि Return

4315 | न Return

4316 | त⁴³¹⁶ चैतन्यवृत्तेः । द्वृत्तेः Return

4316 | चैतन्यवृत्तेः । Return

4318 | क्तिः Return

4319 | किंभूता ? Return

4320 | क्षा Return

4321

उद्धृत
मिदम्--त॰ श्लो॰ पृ॰ ५० । आप्तप॰ पृ॰ १६४ । प्रमेयक॰ पृ॰ १०० । न्यायकुमु॰ पृ॰ १९० ।
न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ २३५ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २३३ ।

Return

4322 | र्थं पुरुषः Return

4323 | ते Return

4324 | कारणम् । Return

4325 | कार्यम् । Return

4326 | क्षो Return

4327 | चैतन्यशक्तिरपि । Return

4328 | पुरुष Return

4329 | पुरुषः । Return

4330 | र्तम् Return

4331 | व्याख्यानम् । Return

4332 | अनेकैव न भवेदिति अन्वयः । Return

4333 | चिच्छक्तिः । Return

4334 | बुद्धिविवर्तानुकारिणी चेत्; । Return

4335 | विषयग्रहणम् । Return

4336 | कारणस्य । Return

4337 | ज्ञानादिकम् Return

4338 | साङ्ख्येन । Return

4339 | सर्वथा भिन्नम् । Return

4340 | निराश्रयत्वात् । Return

4341 | अर्थस्य । Return

4342 | एकत्वे । Return

4343 | सर्वान् प्रति अवि शेषात् । Return

4344 | णा Return

4345 | समवायस्य । Return

4346 | आत्मनः । Return

4347 | आत्मगुणत्वे । Return

4348 | बौद्धः प्राह । Return

4349 | तत्स्वरूपात् । Return

4350 | पूर्वक्षणवर्तिनः उत्तरक्षणवर्तिनश्च स्वरूपस्य । Return

4351 | अभेदे कारणत्वं दुरुपपादमिति सम्बन्धः । Return

4352 | क्षणिकस्य । Return

4353 | कार्यम् । Return

4354 | कारणत्वम् । Return

4355 | नित्यस्यापि । Return

4356 | स्वरूपात् । Return

4357 | एकरूपत्वात् कारणत्वं दुरुपपादमिति सम्बन्धः । Return

4358 | अभेदेऽपि एकत्वाभावे । Return

4359 | कं Return

4360 | उपरचितां Return

4361 | जैनादिकम् । Return

4362 | अग्निसंसर्गादग्नित्वेन परिणामात् । Return

4363 | मनीषिका Return

4364 | नैतन्मन्तव्यं Return

4365 | नैयायिकः । Return

4366 | सम्बन्धे Return

4367 | ज्ञः अ Return

4368 | सन्नात्मा Return

4369 | भिन्नचैतन्यात् । Return

4370 | रूपरसगन्धस्पर्शस्नेहसांसिद्धिकद्रवत्वबुद्धिसुखदुःखे च्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मभावनाशब्दाः वैशेषिकगुणाः ।--प्रश॰ भा॰ पृ॰ ३९ । Return

4371 | तत्र द्रव्याणि पृथिव्यप्ते जोवाय्वाकाशकालदिगात्ममनांसि सामान्यविशेषसंज्ञयोक्तानि नवैवेति ।--प्रश॰ भा॰ पृ॰ ३ । Return

4372 | चेतना समवायस्य । Return

4373 | आकाशेऽपि भावात् । Return

4374 | सम्बन्धाविशेषेऽपि । Return

4375 | सम्बन्धिनोर्विशेषता स्वीक्रियते । Return

4376 | किं सम्बन्धकल्पनया । Return

4377 | ब्धेः Return

4378 | आत्मनि । Return

4379 | अर्थान्तरम् । Return

4380 | अन्यगुण । Return

4381 | ज्ञानसम वायादेव । Return

4382 | अर्थग्रहणस्वभावाभावात् । Return

4383 | ज्ञानस्य । Return

4384 | चैतन्यविशिष्टस्य । Return

4385 | चार्वाक सम्बन्धि । Return

4386 | जैनदर्शनम् । Return

4387 | र्तत्वात्, मूर्तत्वं Return

4388 | कर्मसम्बद्धदशायाम् । Return

4389 | न्धीनीति Return

4390 | पृ॰ ३२१ । Return

4391 | कर्मणा । Return

4392 | अमूर्तवचनम् । Return

4393 | अविद्यादेः । Return

4394 | पृ॰ २५४ । Return

4395 | पृ॰ २५५ । Return

4396 | पृ॰ २५५ । Return

4397 | कालिमादिभिः । Return

4398 | म्बद्ध्य Return

4399 | मूर्त्यभावात् । Return

4400 | मल Return

4401 | परः--स्व Return

4402 | मलयुक्तखानिजन्यत्वात् । Return

4403 | मलैः Return

4404 | लं Return

4405 | तं Return

4406 | अदृष्टाख्येन । Return

4407 | स्वीक्रियमाणे । Return

4408 | धर्मः पुरुषगुणः कर्तुः प्रियहितमोक्षहेतुः अती न्द्रियोऽन्त्यसुखसंविज्ञानविरोधी पुरुषान्तःकरणसंयोगविशुद्धाभिसन्धिजः...--प्रश॰ भा॰ पृ॰ १३८ । Return

4409 | क्तया Return

4410 | अर्थ इति द्रव्यगुणकर्मसु--वैशे॰ सू॰ । Return

4411 | गगना Return

4412 | रूपि । Return

4413 | भिन्नया । Return

4414 | वृत्तौ, श्लोके वा । Return

4415 | जैनः । Return

4416 | सन्तः । Return

4417 | धर्मः पुरुषगुणः--प्रश॰ भा॰ पृ॰ १३८ । Return

4418 | गुणपदार्थस्य कर्मपदार्थस्य च । Return

4419 | पुरुषान्तःकरणसंयोगविशुद्धाभिसन्धिजः--प्रश॰ भा॰ पृ॰ १३८ । Return

4420 | निरस्तम् । Return

4421 | क्रियापूर्वकत्वात् । Return

4422 | देवदत्तविशेषगुणप्रेरितभूतकार्य्याः तदुपगृहीताश्च शरीरादयः कार्यत्वे सति तदुपभो गसाधनत्वात् गृहवदिति...--प्रश॰ किरणा॰ पृ॰ १४९ । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ४११ । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ८८ । Return

4423 | लं Return

4424 | ण्येव वा Return

4425 | स इति निरर्थकम् । Return

4426 | द्रव्यादौ । Return

4427 | एव वा वृत्तिः Return

4428 | सम्बन्धान्तर । Return

4429 | इह समवायिषु समवायः इति प्रत्ययेनैव । Return

4430 | समवायिषु । Return

4431 | असम्बन्धे वा समवायस्य । Return

4432 | समवायस्य । Return

4433 | सम्बन्धत्व प्रसङ्गः । Return

4434 | स्वसम्बन्धिषु सम्बन्धाभावेऽपि । Return

4435 | कार्यं सुखदुःखादिफलं विरोधि यस्य । अदृष्टे हि स्वकार्यं कृत्वा विनश्यतीति भावः । Return

4436 | धर्मः इति । द्रष्टव्यम्--पृ॰ ३०८ टि॰ ३ । Return

4437 | There is a footnote reference in the book, but no corresponding footnote. Return

4438 | म् Return

4439 | श्रुतम् । Return

4440 | शब्दप्रयोगे कर्त्तव्ये सति । Return

4441 | स्वार्थे असंसाधिते Return

4442 | कथयन्तम् । Return

4443 | अन्यैः छलादिभिः उपायैः । Return

4444 | कुतो न निगृह्णाति ? Return

4445 | उज्झा Return

4446 | ङ्गं Return

4447 | साधनाङ्गस्य अवचनम् । Return

4448 | च अदोषोक्तिश्च Return

4449 | वैतण्डिकः । Return

4450 | विजिगीषुणा उभयं कर्त्तव्यं स्वपरपक्षसाधनदूषणम् --अष्टश॰, अष्टसह॰ पृ॰ ८७ । Return

4451 | अयं Return

4452 | तोज्झं न Return

4453 | पा Return

4454 | असिद्धश्चासौ महामहीपः महाभूपालः तेन अन्तरितः आक्रान्तः विषयः पक्षः यस्य असिद्धपक्ष इति यावत् । Return

4455 | अत्रायमभिप्रायः Return

4456 | इति, यद्वा Return

4457 | तूष्णींभूतो भवानिति कथनमात्रेण । Return

4458 | सोऽप्यन्य इत्यादि Return

4459 | स्वाकूतोज्झया Return

4460

तुलना--समर्थवचनं वादः । प्रकृतार्थप्रत्यायनपरं
साक्षिसमक्षं जिगीषतोरेकत्र साधनदूषणवचनं वादः ।--प्रमाणसं॰ पृ॰ १११ । त॰ श्लो॰ पृ॰ २८० ।
प्रमेयरत्नमा॰ ६ । ४७ । प्रमाणनय॰ ८ । १ । प्रमाणमी॰ २ । १ । ३० ।

Return

4461 | जल्पपरिज्ञानम् । Return

4462 | समन्त भद्रादीनाम् । Return

4463 | जल्पः । Return

4464 | नैयायिकवैशेषिकवत् । Return

4465 | कारी Return

4466 | तेन तत्स्तुतम् Return

4467 | क्त्या Return

4468 | तत्त्वार्थवार्तिककारेण इत्यर्थः । अथवा प्रस्तुतग्रन्थगतमूलश्लोका अपि वार्तिकशब्देन उच्यन्ते, तत्कर्त्रा । Return

4469 | नैयायिकः प्राह । Return

4470 | आम्रान् पृष्टः कोविदारान् Return

4471 | न च Return

4472 | वादजल्पयोर्भेदभ्रमनिराकरणार्थम् । Return

4473 | जल्पविशेषः । Return

4474 | वादात् । Return

4475 | घटविशेषाः । Return

4476 | चेदं Return

4477 | नं Return

4478 | बौद्धाभिमतम् । Return

4479 | नैयायिकस्वीकृतम् । Return

4480 | उदाहरणम् उदाहारः कथनमित्यर्थः । Return

4481 | परप्रतिपत्तिः । Return

4482 | छलादयः । Return

4483 | न्त्य Return

4484 | परपक्षेण सह विरोधाभावात् । Return

4485 | छलादिप्रयोगेऽपि । Return

4486 | एतद्वृत्तम् Return

4487 | असामर्थ्या Return

4488 | तदर्थे Return

4489

जल्पः ।
यत्र विजिगीषुः विजिगीषुणा सह लाभपूजाख्यातिकामः जयपराजयार्थं प्रवर्तते सा विजि
गीषुकथा । विजिगीषुकथा जल्पवितण्डासंज्ञोक्ता ।--न्यायसा॰ पृ॰ १६ । न्यायकलि॰ पृ॰ १३ ।

Return

4490

तत्र वादो नाम यत् परस्परेण सह शास्त्रपूर्वं विगृह्य कथयति । स वादो द्विविधः संग्रहेण जल्पो वितण्डा
च ।--चरकसं॰ पृ॰ २६२ । वादिप्रतिवादिनोः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहः कथा । सा द्विविधा--वीतरागकथा
विजिगीषुकथा चेति । यत्र वीतरागो वीतरागेणैव सह तत्त्वनिर्णयार्थं साधनोपालम्भौ करोति सा वीतराग
कथा वादसंज्ञया उच्यते ।--न्यायसा॰ पृ॰ १५ । वादो नाम वीतरागयोः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहपूर्वकः
प्रमाणतर्कपूर्वकसाधनोपालम्भप्रयोगे क्रियमाणे एकपक्षनिर्णयावसानो वाक्यसमूहः ।--न्यायकलि॰
पृ॰ १३ ।

Return

4491 | उक्तं च--स्वसमयपरसमयज्ञाः कुलजाः पक्षद्वयस्थिताः क्षमिणः । वादपथेष्वभियुक्तास्तुला समाः प्राश्निकाः प्रोक्ताः ॥--न्यायप्र॰ वृ॰ पृ॰ १४ । प्रमाणमी॰ पृ॰ ६३ । न्यायता॰ दी॰ पृ॰ १५८ । Return

4492 | ङ्गं Return

4493 | र्थ Return

4494 | वादिप्रतिवाद्यभावात् । Return

4495 | सभ्य Return

4496 | दर्शयति । Return

4497 | वादजल्पयोः । Return

4498 | समर्थवचनम् । Return

4499 | अपरिसमाप्तिः । Return

4500 | असाधनाङ्गादेः Return

4501 | वादिपक्षस्य निर्णीतत्वादित्यर्थः । Return

4502 | तुलना--स्वनिश्चयवदन्येषां निश्चयोत्पादनं बुधैः । परार्थं मानमाख्यातं वाक्यं तदुपचारतः ॥ --न्यायावता॰ श्लो॰ १० । Return

4503 | स्वपक्षनिर्णयाभावे । Return

4504 | जल्पेऽधिकारः Return

4505 | पक्षनिर्णय । Return

4506

अपक्षपतिताः प्राज्ञाः
सिद्धान्तद्वयवेदिनः । असद्वादनिषेद्धारः प्राश्निकाः प्रग्रहा इव ॥ इत्येवंविधप्राश्निकांश्च... ...--प्रमेयक॰
पृ॰ ६४९ ।

Return

4507 | राजा, सभापतिपदे स्थितः । Return

4508 | अतः । Return

4509 | सभापतिपक्षनिर्णयान्तम् । Return

4510 | पाद्य Return

4511 | या Return

4512 | अविना भाविसाधनप्रयोगजनितः । Return

4513 | प्राश्निकादीनाम् । Return

4514 | वादिवचनाज्जायमानायाः प्रतिपत्तेः सकाशात् । Return

4515 | त्तेः Return

4516 | 4516 प्राश्निकादिचेतसि । तन्मन Return

4516 | प्राश्निकादिचेतसि । Return

4518 | कसौटी इत्याख्यः पाषाणः सुवर्णपरीक्षणोपयोगी । Return

4519 | षोपलसमा Return

4520 | प्राश्निकाद्य पेक्षा । Return

4521 | मार्गप्रकाशनस्य । Return

4522 | छलादितः । Return

4523 | स्वकृततत्त्वाध्यवसायम् । Return

4524 | क्रियमाणं । Return

4525 | संरक्षणम् । Return

4526 | यदि सौगतादयः सप्रमाणकवाक्यात् तत्त्वं निराकुर्वन्ति । Return

4527 | सभापतिना । Return

4528 | नां Return

4529 | राज्ञा । Return

4530 | आज्ञापने । Return

4531 | मार्गप्रभावना । Return

4532 | नां Return

4533 | औद्धत्य Return

4534 | कैश्चित्4534 नैयायिकैः । Return

4534 | नैयायिकैः । Return

4536 | यथोक्तोपपन्नः छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भो जल्पः--न्यायसू॰ १ । २ । २ । Return

4537

तुलना--तत्त्वरक्षणार्थं सद्भिरुपह2 akṣaras
व्यमेव छलादि विजिगीषुभिरिति चेत्; नखचपेटशस्त्रप्रहारादीपनादिभिरपि इति वक्तव्यम् । तस्म2 akṣaras
ज्यायानयं तत्त्वरक्षणोपायः ।--वादन्या॰ पृ॰ ७१ । लकुटचपेटादिभिस्तन्न्यक्कारस्यापि तत्त्वाध्यवसा2 akṣaras
संरक्षणार्थत्वानुषङ्गात् ।--न्यायकुमु॰ पृ॰ ३३८ ।

Return

4538

नवकम्बलोऽयं माणवक इति प्रयोगः । अत्र 2 akṣaras
कम्बलोऽस्येति वक्तुरभिप्रायः । विग्रहे तु विशेषो न समासे । तत्रायं छलवादी वक्तुरभिप्रायादविवक्षि2 akṣaras
मन्यार्थम्--नव कम्बला अस्येति तावदभिहितं भवता इति कल्पयति । कल्पयित्वा चासंभवेन प्रतिषे2 akṣaras
एकोऽस्य कम्बलः कुतो नव कम्बलाः इति ? तदिदं सामान्यशब्दे वाचि छलं वाक्छलमिति । अस्य
प्रत्यवस्थानम्...। सोऽयमनुपपद्यमानार्थकल्पनया परवाक्योपालम्भो न कल्पते इति ।--न्यायभा॰
१ । २ । १२ । चरकसं॰ पृ॰ २६६ । उपायहृ॰ पृ॰ १५ । न्यायासा॰ पृ॰ १६ । न्यायकालि॰ पृ॰ १६ ।

Return

4539 | प्रयोगपुरस्सरे Return

4540 | छलाद्युद्भावने । Return

4541 | प्रयोजनम् । Return

4542 | प्रतिवादिनि । Return

4543 | छलादिप्रयोगवैयर्थ्यात् । Return

4544 | अविशेषोक्ते हेतौ प्रतिषिद्धे विशेषमिच्छतो हेत्वन्तरम्--न्यायसू॰ ५ । २ । ६ । Return

4545 | शत्रौ नहि Return

4546 | निग्रहस्थानमिति । Return

4547 | शीतस्पर्शो Return

4548 | अग्नेः इत्यस्यार्थे शिखिनः इति प्रयोगे क्रियमाणे कश्चित् शिखिशब्दं मयूरार्थकं मत्त्वा दूषयेत् । Return

4549 | छलोद्भावन । Return

4550 | अनेकार्थकशब्दप्रयोगमात्रेण । Return

4551 | छलोद्भावनम् । Return

4552 | नैयायिकाः । Return

4553 | तदा स्यात् यदा । Return

4554 | प्रतिवादी । Return

4555 | प्रतिवादिना । Return

4556 | त्वया4556 वादिना । Return

4556 | वादिना । Return

4558 | निग्रहप्राप्तस्यानिग्रहः पर्यनुयोज्योपेक्षणम् ।--न्यायसू॰ ५ । २ । २१ । निग्रहस्थाने कृतेऽपि निगृहीतोऽसि इति अवचनात् । Return

4559 | प्रतिवादिन एव । Return

4560 | स्वकृतछलाद्युद्भावने । Return

4561 | तुलना--एतच्च कस्य पराजय इत्यनुयुक्तया परिषदा वचनीयम्, न खलु निग्रहं प्राप्तः स्वकौपीनं विवृणुयादिति ।--न्यायभा॰ ५ । २ । २१ । Return

4562 | वादिनः छलाद्यनुद्भावनमुद्भावयन्ति । Return

4563 | वादिनः । Return

4564 | न्ति Return

4565 | छलादिप्रयोगं जल्पे स्वीकुर्वतो नैयायि कस्य । Return

4566 | तर्हि । Return

4567 | छलाद्यनुद्भावनम् । Return

4568 | साधनगुणेन । Return

4569 | दोषः । Return

4570 | साधनाभा समुद्भावयेत् । Return

4571 | प्रतिवादी । Return

4572 | जय-पराजययोः । Return

4573 | ने Return

4574 | निग्रहं कल्पयन्तु । Return

4575 | प्राश्निकाः । Return

4576 | दोषानुद्भावने । Return

4577 | वादिप्रतिवादिनोः । Return

4578 | साम्येन व्यवस्थापनमस्तु । Return

4579 | स Return

4580 | साधनाभासवादिता । Return

4581 | ता Return

4582 | नान्नष्टा Return

4583 | छलोद्भावनमपि । Return

4584 | ण Return

4585 | साधनाभासदोषः । Return

4586 | नोद्भाव्येत । अनुद्भावने Return

4587 | तद्द्वयं Return

4588 | अथवा किमपि न स्यादिति भावः । Return

4589 | नं नि Return

4590 | तत् त्रिविधं वाक्छलं सामान्यछलमुपचारछलं चेति ।--न्यायसू॰ १ । २ । ११ । Return

4591 | स्वयम् Return

4592 | प्रत्यग्रं नूतनम् । Return

4593 | तदुक्त Return

4594 | लात् यत् Return

4595 | यद्विवक्षितमर्थमाप्नोति च अत्येति च तदतिसामान्यम् । यथा ब्राह्यणत्वं विद्याचरण सम्पदं क्वचिदाप्नोति क्वचिदत्येति ।--न्यायभा॰ १ । २ । १३ । Return

4596 | विघातः Return

4597 | सामान्य Return

4598 | ब्राह्मणस्य प्रशंसा । Return

4599 | व्रात्योऽपि4599 असंस्कृतोऽपि । Return

4599 | असंस्कृतोऽपि । Return

4601 | विद्याचरणयुक्तः । Return

4602 | एतदन्तर्गतः पाठो द्विर्लिखितः । Return

4603 | नमत्र Return

4604 | उत्तराभासे । Return

4605 | त्या Return

4606 | यतो न घटः आकाशगुणः । Return

4607 | अप्रस्तुताकाशगुणत्वबाधनेऽपि अनित्य Return

4608 | व्याप्तिकात् Return

4609 | ते न Return

4610 | न च Return

4611 | जातेः । Return

4612 | साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां प्रत्यवस्थानं जातिः ।--न्यायसू॰ १ । २ । १८ । Return

4613

साधर्म्येणो
पसंहारे साध्यधर्मविपर्ययोपपत्तेः साधर्म्येणैव प्रत्यवस्थानमविशिष्यमाणं स्थापनाहेतुतः साधर्म्यसमः
प्रतिपेधः । निदर्शनं क्रियावानात्मा द्रव्यस्य क्रियाहेतुगुणयोगात् । द्रव्यं लोष्टः क्रियाहेतुगुणयुक्तः क्रियावान्
तथा चात्मा तस्मात् क्रियावानिति । एवमुपसंहृते परः साधर्म्येणैव प्रत्यवतिष्ठते निष्क्रिय आत्मा विभुनो
द्रव्यस्य निष्क्रियत्वात् । विभु च आकाशं निष्क्रियं च, तथा चात्मा, तस्मान्निष्क्रियः इति । न चास्ति
विशेषहेतुः क्रियावत्साधर्म्यात् क्रियावता भवितव्यं न पुनरक्रियसाधर्म्यान्निष्क्रियेणेति विशेषहेत्वभावात्
साधर्म्यसमः प्रतिषेधो भवति ।--न्यायभा॰ ४ । १ । २ ।

Return

4614 | क्रियाहेतुगुणः अदृष्टम् । Return

4615 | क्रियावान् । Return

4616 | तद्वद् [p. 319 ] विभु Return

4617 | पूर्वहेतोः व्याप्तेरखण्डनादेव । Return

4618

भाष्यकारः । वैधर्म्येण चोपसंहारे निष्क्रियः आत्मा
विभुत्वात् । क्रियावद् द्रव्यमविभु दृष्टं यथा लोष्टः, न च तथात्मा तस्मान्निष्क्रियः इति । वैधर्म्येण प्रत्यव
स्थानं निष्क्रियं द्रव्यमाकाशं क्रियाहेतुगुणरहितं दृष्टम्, न तथा आत्मा तस्मान्निष्क्रिय इति । न चास्ति
विशेषहेतुः क्रियावद्वैधर्म्यात् निष्क्रियेण भवितव्यं न पुनरक्रियवैधर्म्यात् क्रियावतेति विशेषहेत्वभावात्
वैधर्म्यसमः । अथ वैधर्म्यसमः--क्रियाहेतुगुणयुक्तो लोष्टः परिच्छिन्नो दृष्टः, न च तथात्मा तस्मान्न लोष्टवत्
क्रियावानिति । न चास्ति विशेषहेतुः क्रियावत्साधर्म्यात् क्रियावता भवितव्यं न पुनः क्रियावद्वैधर्म्यादक्रि
येणेति विशेषहेत्वभावाद् वैधर्म्यसमः ।--न्यायभा॰ ५ । १ । २ ।

Return

4619 | विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्च निग्रहस्था नम् ।--न्यायसू॰ १ । २ । १९ । Return

4620 | सामर्थ्यम् Return

4621 | वादिनः Return

4622 | सूचनमेव Return

4623 | णतदाभासाः Return

4624 | तत्त्व Return

4625 | वस्तुनि । Return

4626 | वस्तुविषयः । Return

4627 | वस्तुसिद्धेः । Return

4628 | अविकल्पाद् वस्तुसिद्धिः । Return

4629 | विकल्पाः शब्दयोनयः । तेषामन्योऽन्यसम्बन्धो नार्थान् शब्दाः स्पृशन्त्यमी । इति शेषः । --न्यायकुमु॰ पृ॰ ५३७ टि॰ ७ । Return

4630 | तुलना--तत्कृतां वस्तुसिद्धिमुपजीवति न तद्वाच्यतां चेति स्वदृष्टिरागमात्रमनवस्थानुषङ्गात् । --अष्टश॰ अष्टस॰ पृ॰ १३० । Return

4631 | पूर्वपक्षः--साध्याभिधानात् पक्षोक्तिः पारम्पर्येण नाप्यलम् । शक्तस्य सूचकं हेतुवचोऽशक्तमपि स्वयम् ॥--प्र॰ वा॰ ४ । १७ । Return

4632 | वाचा । Return

4633

स्वेन दृष्टं स्वदृष्टं वादिप्रति
वादिभ्यां प्रतिपाद्यप्रतिपादकाभ्यां स्वदृष्टस्येत्यर्थः । यदि प्राश्निकाः तेषामधिकारात् । विप्रतिपत्तिनिरासस्तु
सामर्थ्यादेव प्रसिद्धः । प्रकाश्यतेऽनेन स्वप्रतीतोऽर्थः परं प्रति । तच्च कायवाग्विज्ञप्तिरूपम् । तत्र स्वदृष्टोऽर्थः
त्रिरूपं लिङ्गम् ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ ४ । १ ।

Return

4634 | सिद्धौ । Return

4635 | दिः Return

4636 | साधनदूषणरूपपदार्थाकथने । Return

4637

शब्दात् । तुलना--अनेन एतदपि निराकृतम्--अद्वैते कथं 3 akṣarasतिबोधनाय प्रवर्तते इति ।
स्वपरयोरस्यार्थस्यासिद्धेः । अयं परोऽहं न परः इति स्वसंवेदनमेवैतद् 3 akṣarasसादयति । नात्र परमार्थतो
विभागः--अहं प्रश्नयिता परः कथयति । द्वयोरपि स्वाकारोपरक्तप्रत्ययसं3 akṣarasवैतत् न तु विभागः स्वप्न
प्रत्ययवत् उन्मत्तप्रत्ययप्रलापवच्च । उन्मत्तस्तर्हि वादी कथं ततोऽद्वैतप्र3 akṣarasरपि ? ननु सर्वप्रत्ययप्रलय
एवायं प्रवर्तते नात्र प्रतीतेरुदयः । किं तर्हि प्रतिवादिनाऽन्येन वा कर्त्तव्यम् ? 3 akṣaras क्रियमाणं किञ्चिद् दृश्यते ?
--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २९३ ।

Return

4638 | वैशेषिकाभिमतं । संयोगि समवा3 akṣarasर्थसमवायि विरोधि च । --वैशे॰ सू॰ ३ । १ । ९ । Return

4639 | अविनाभावाभावेन । Return

4640 | न तत्त्यागः Return

4641

भविष्यत्प्रतिपद्येत शकटं
कृत्तिकोदयात् । श्व आदित्य उदेतेति ग्रहणं वा भविष्यति ॥--लघी॰ 3 akṣaras १४ । कृत्तिकोदयमालक्ष्य
रोहिण्यासत्तिकॢप्तिवत् ।"--मी॰ श्लो॰ पृ॰ ३५१ ।

Return

4642 | व्यभिचा3 akṣaras । Return

4643 | र्थं Return

4644 | बौद्धः । Return

4645 | अविनाभावशून्यात् । Return

4646

पीतशङ्खादिविज्ञानं तु न प्रमाणमेव तथा3 akṣarasयावाप्तेरभावात् । संस्थान
मात्रार्थक्रियाप्रसिद्धावन्यदेव ज्ञानं प्रमाणमनुमानं । तथाहि--प्रतिभास एवं 3 akṣaras यः स न संस्थानवर्जितः ।
एवमन्यत्र दृष्टत्वादनुमानं तथा च तत् ॥ येन न कदाचिद् व्यभिचार उपल3 akṣaras स यथाभिप्रेते विसंवादात्
विसंवाद्यत एव । यस्तु व्यभिचारसंवेदी स विचार्य प्रवर्तते--संस्थानमात्रं 3 akṣarasवत् प्राप्यते परत्र संदेहो
विपर्ययो वा, ततोऽनुमानं संस्थाने संशयः परत्रेति प्रत्ययद्वयमेतत् प्रमा3 akṣarasमाणं च ।...शब्दविषयं तु
ज्ञानमभिप्रायनिवेदनात् प्रमाणं...--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ५ ।

Return

4647 | नरस्य न Return

4648 | 3 akṣarasदिवत् । Return

4649 | शब्दस्य । Return

4650 | ध्य Return

4651 | शब्दत्यागे । Return

4652 | र्थम् Return

4653 | ध्या Return

4654 | ननु Return

4655 | वचनादेव । Return

4656 | वाक्यस्यैव । Return

4657 | या Return

4658 | सांख्याभिमत । Return

4659 | स्वमताग्रहात् । Return

4660 | निंर्विकल्पकत्वापत्तेः Return

4661 | एकस्य विकल्पस्य स्वरूपे निर्विकल्पकत्वं बहिरर्थे च विकल्पकत्वमिति रूपद्वयं न संभवति विरोधादित्यर्थः । Return

4662 | सति । Return

4663 | व्यापारतिरस्कारः तद् Return

4664 | इन्द्रिव्यापारस्य । Return

4665

तथा चानुमानानुमेयव्यवहारोऽयं सर्वो हि बुद्धिपरिकल्पतो बुद्ध्यारूढेन धर्मधर्मिभेदेनेति
उक्तम्--प्र॰ वा॰ स्ववृ॰ १ । ३ । आचार्यदिग्नागेनाप्येतदुक्तमित्याह--तथा चेत्यादि...--प्र॰ वा॰ स्ववृ॰
टी॰ पृ॰ २४ ।

Return

4666 | स्वस्वभावव्यवस्थितेः । स्वभावपरभावाभ्यां यस्माद् व्यावृत्तिभागिनः ॥ इति शेषः । Return

4667 | सत्त्वं धर्मस्य असत्त्वं च धर्मिणः । Return

4668 | रार्थः । अर्थस्य Return

4669 | अर्थादर्थगतेः--प्र॰ वा॰ ४ । १५ । Return

4670 | विकल्पात् । Return

4671 | अर्थगतिः । Return

4672 | नार्थोऽपि Return

4673 | सांशश्च Return

4674 | अथोक्तम्-विकल्पोऽवस्तुनिर्भासाद् विसंवादादुपप्लवः इति ।--प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ १९० । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५०० । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ८२ । धर्मसं॰ पृ॰ १३४ । सर्वद॰ पृ॰ ४४ । Return

4675 | विचार्यमाणं हि सकलमेव विशीर्यते नाद्वैतादपरं तत्त्वमस्ति--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ३१ । Return

4676 | प्रज्ञाकरस्य । Return

4677 | विकल्पाः । Return

4678 | यं Return

4679 | बहिरर्थविषयत्वम् । Return

4680 | शब्दस्य । Return

4681 | बौद्धेन । Return

4682

शब्देऽप्यभिप्रायनिवेदनात् ॥ ३ ॥
वक्तृव्यापारविषयो योऽर्थो बुद्धौ प्रकाशते । प्रामाण्यं तत्र शब्दस्य नार्थतत्त्वनिबन्धनम् ॥ ४ ॥--प्र॰ वा॰
१ । ३-४ ।

Return

4683 | शब्देन । Return

4684 | वस्तुभूतार्थस्य । Return

4685 | अश्व Return

4686 | प्रतिपत्तिः । Return

4687 | वस्तुभूतेऽर्थे । Return

4688 | सादृश्याभावात् । Return

4689 | अग्निकार्यः । Return

4690 | अकारणभूताऽर्थविषयकम् । Return

4691 | साक्षात् Return

4692 | लिङ्गात् । Return

4693 | इति । कुतः ? Return

4694 | श्रुतिदुष्टा Return

4695 | पक्षो धर्मी अवयवे समुदायोपचारात्--हेतुबि॰ पृ॰ ५२ । Return

4696 | व्याप्तिर्हि व्यापकस्य तत्र भाव एव, व्याप्यस्य वा तत्रैव भावः ।--हेतुबि॰ पृ॰ ५३ । Return

4697 | व्यापकस्य भाव एव नाभावः कदाचन । Return

4698 | वः Return

4699 | वर्तते तत्रैव व्याप्यस्य भावः । Return

4700 | द्धे Return

4701 | विरुद्धानैकान्तिकनिराकरणात् । Return

4702 | बौद्धः । Return

4703 | बौद्धस्य । Return

4704 | संभवाद्विरुद्धः Return

4705 | सम्भवात् । Return

4706 | भाविकारणवादिप्रज्ञाकरकल्पिताः । Return

4707 | वैशेषिककल्पिताः । Return

4708 | साध्य Return

4709 | व Return

4710 | न चायोगे Return

4711 | अपिना Return

4712 | क्ष्यम् Return

4713 | भावेन Return

4714 | तथा Return

4715 | तथा Return

4716 | विवेचनेन Return

4717 | पत्रवाक्यं ह्यनेकार्थं भवति । Return

4718 | क्ष्यम् Return

4719 | व्यभिचारचोदनया । Return

4720 | दर्शनमूलत्वात् विक ल्पानाम् । Return

4721 | प्रतिभासाद्वैतवादिनः । Return

4722 | स्वसंवेदनेऽपि । Return

4723 | इन्द्रियमनःस्वसंवेदनयोगिप्रत्यक्षभेदेन । Return

4724 | शोण्डु Return

4725 | अनुमानम् । Return

4726 | परमार्थतः । Return

4727

अद्वैतेऽपि
कथं वृत्तिरिति चोद्यं निराकृतम् । यथा बलिस्तथा यक्ष इति किं केन सङ्गतम् ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰
२९३ ।

Return

4728 | परमार्थतः । Return

4729 | इति चेत् । Return

4730 | स्वार्थे । Return

4731 | अनुमानस्य । Return

4732 | अर्थाव्यभिचारः । Return

4733 | वे Return

4734 | परम्परया तत्कार्यत्वात् । Return

4735 | प्रत्यक्षं । Return

4736 | अन्येन = प्रत्यक्षेण । Return

4737 | अन्येन Return

4738 | नेऽसामर्थ्यात् Return

4739 | जैनस्य । Return

4740 | नीलादिकम् । Return

4741 | च Return

4742 | प्रत्यक्षेण Return

4743

चत्वारः प्रत्यया हेतुश्चालम्बनमनन्तरम् । तथैवाधिपतेयं
च प्रत्ययो नास्ति पञ्चमः ॥--माध्यमिकका॰ १ । २ । तुलना--नीलाभासस्य हि चित्तस्य नीलादालम्बनप्रत्य
यान्नीलाकारता । समनन्तरप्रत्ययात् बोधरूपता । चक्षुषोऽधिपतिप्रत्ययात् रूपग्रहणप्रतिनियमः । आलोकात्
सहकारिप्रत्ययाद्धेतोः स्पष्टार्थता ।--ब्र॰ शा॰ भामती २ । २ । १९ ।

Return

4744 | प्रति विवादसद्भावात् । Return

4745 | विरुध्येत । अपि Return

4746 | तवैव Return

4747 | प्रत्यक्षम् । Return

4748 | नीलादिकम् । Return

4749 | प्रत्यक्षेण नीलादेर्ग्रहणमिति भेदप्रयोगः । Return

4750 | युक्तम् Return

4751 | परः । Return

4752 | द्यं स्वी Return

4753 | नीलादिकम् । Return

4754 | इति चेत् । Return

4755 | कल्पनापोढमभ्रान्तं प्रत्यक्षमित्यत्र । Return

4756 | ब्धेः Return

4757 | तन्न Return

4758 | साध्योपलब्धौ प्रत्यक्षं न समर्थमिति । Return

4759 | न सा Return

4760 | कारणे । Return

4761 | बहिरर्थे भ्रान्तं प्रत्यक्षम् । Return

4762 | परमार्थैकतानत्वे शब्दानामनिबन्धना । न स्यात् प्रवृत्तिरर्थेषु समयान्तरभेदिषु ॥--प्र॰ वा॰ ३ । २०६ । Return

4763 | समतन्त्रो Return

4764 | तदायातम् Return

4765 | निर्विषयत्वं प्राप्तम् । Return

4766 | च Return

4767 | प्रतीतिम तिलङ्घयेत् । वितथज्ञानसन्तानविशेषेषु न केवलम् ॥ इति शेषः । Return

4768 | ? Return

4769 | तत्त्वप्रतिपत्तिरेव । Return

4770 | हर्तारो Return

4771 | अतिशेरते Return

4772 | वाक्यं न बहिरर्थप्रतिपादकमिति प्रतिज्ञा । Return

4773 | तत्कार्य Return

4774 | सामग्री । Return

4775 | सामग्र्याः । Return

4776 | सामग्र्याः । Return

4777 | त् Return

4778 | समवायस्य । Return

4779 | सामग्री । Return

4780 | सामग्र्या । Return

4781 | कार्यम् । Return

4782 | शब्दोऽत्र Return

4783 | अर्थाभावे । Return

4784 | घटाभावे । Return

4785 | शब्दयोः । Return

4786 | पावकस्य । Return

4787 | एतदन्तर्गतः पाठः पुनर्लिखितः । Return

4788 | वल्मीकात् । Return

4789 | धूमोत्पादकत्वात् । Return

4790 | अग्न्यु त्पादकत्वाविशेषात् । Return

4791 | शब्दः । Return

4792 | ष्ठादि Return

4793 | वल्ली Return

4794 | ते Return

4795 | प्रत्यक्षादिकं Return

4796 | अप्रमाणभूतप्रत्यक्षादेः । Return

4797 | द्वितीयार्धस्य तात्पर्यमाह । Return

4798 | एतदन्तर्गतः पाठः पुनर्लिखितः । Return

4799 | त्रि Return

4800 | दोषं समुद्भाव्य इति Return

4801 | सत्त्वं Return

4802 | अनित्यः शब्दः सत्त्वात् इत्यत्र । Return

4803 | सत्त्वादेव । Return

4804

एकस्मादेव साध्यसिद्धौ द्वितीयहेतू
पादाने हेत्वन्तरं नाम निग्रहस्थानं भवति । अविशेषोक्ते हेतौ प्रतिषिद्धे विशेषमिच्छतो हेत्वन्तरम् ।—
न्यायसू॰ ५ । २ । ६ ।

Return

4805 | पृ॰ ३२२ । Return

4806 | वाद्यपि Return

4807 | णं समुद्भाव्य Return

4808 | वादिनं जयतीति सम्बन्धः । Return

4809 | द्वितीयार्थेन । Return

4810 | कारिकाम् । Return

4811 | सौगत एव । Return

4812

प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावय
वोपपन्नः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो वादः स्यायसू॰ १ । २ । १ इति वादलक्षणे । अनेन च हीनमन्यतमेना
प्यवयवेन न्यूनम्, हेतूदाहरणाधिकमधिकम् इति न्यूनाधिकयोरुद्भावनमनुज्ञायते । सिद्धान्ताविरुद्धग्रह
णेनापि सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्विरोधी विरुद्धः इति विरुद्धाख्यहेत्वाभासोद्भावनमनुज्ञातमित्येवं वादे त्रीणि
निग्रहस्थानान्युद्भावनीयानि । अन्ये वदन्ति--विरुद्ध एव हेत्वाभासो वादे चोद्यते नानैकान्तिकादिरिति
कथमेतद् युज्यते ? निग्रहस्थानेभ्यः पृथगुपदिष्टाः हेत्वाभासा वादे चोदनीया भविष्यन्ति इति भाष्य
कारवचनात् प्रमाणपदेन च तन्मूलावयवाक्षेपात् प्रमाणाभासमूलनिरासे सति सकलहेत्वाभासोद्भावनमपि
तत्र सिद्धमिति । सिद्धान्ताविरुद्धग्रहणेन सिद्धान्तमभ्युपेत्यानियमात् कथाप्रसङ्गोऽपसिद्धान्त इत्यप
सिद्धान्ताख्यनिग्रहस्थानानि वादे उद्भाव्यन्त इति ।--न्यायम॰ प्रमे॰ पृ॰ १५० ।

Return

4813 | ल्प Return

4814 | निग्रहस्थानम् । Return

4815 | प्रतिवादिनोऽपि । Return

4816 | तूष्णीम्भावात् । Return

4817 | जयः । Return

4818 | तयोः प्रसङ्गः Return

4819 | उद्भावनमस्ति । Return

4820 | साधनं च Return

4821 | तेषाम् Return

4822 | अन्यतरस्यापि Return

4823 | ने Return

4824 | अन्यतरस्मिन् Return

4825 | प्रतिवादी । Return

4826 | वादिनः । Return

4827 | प्रतिवादिनः । Return

4828 | सभा एव । Return

4829 | प्रतिवादिनः । Return

4830 | यदा Return

4831 | नोपलक्षयति तदा Return

4832 | पूर्वपक्षः--असाधनाङ्गवचनमदोषोद्भावनं द्वयोः । निग्रहस्थानमन्यत्तु न युक्तमिति नेष्यते ॥--वादन्या॰ श्लो॰ १ । Return

4833 | साधनाङ्गस्य अवचनम् Return

4834 | व्यक्त्य Return

4835 | वै Return

4836 | किमर्थ मेवम Return

4837 | चेत्; । Return

4838 | समयान्तरप्रवेशार्थमेव । Return

4839 | स्वम3 akṣarasशात् । Return

4840 | वादे । Return

4841 | अन्यस्यापि Return

4842 | नि Return

4843 | प्रतिवादी । Return

4844 | निगृह्णातीति Return

4845 | मूकः । Return

4846 | ठकप्रयोगात् । Return

4847 | वादिप्रतिवादिनोः । Return

4848 | 3 akṣarasदिनः । Return

4849 | निग्रहायैव । Return

4850 | तस्माज्जिगीषता स्वपक्षश्च स्थापनीयः परपक्षश्च निराकर्तव्यः । 3 akṣarasदन्या॰ पृ॰ ७२ । Return

4851 | परपक्षसाधकत्वेन Return

4852

साधनस्य
सिद्धेर्यन्नाङ्गम् असिद्धो विरुद्धोऽनैकान्तिको वा हेत्वाभासः तस्य 3 akṣaras वचनं वादिनो निग्रहस्थानम् असम
र्थोपादानात् ।--वादन्या॰ पृ॰ ६६ ।

Return

4853 | वादिपक्षे दोषोद्भावनात् । Return

4854 | षे Return

4855 | प्रतिवादी । Return

4856 | साधनोपन्यासः । Return

4857 | अदोषोद्भावनादेव । Return

4858 | साधनाभावे । Return

4859 | प्रतिवादी । Return

4860 | सम्यक्साधनप्रयोगात् । Return

4861 | तदैव । Return

4862 | न्य Return

4863 | तत Return

4864 | वादी । Return

4865 | सदो षत्वेन तस्य Return

4866 | क्ष्य Return

4867
स⁴⁸⁶⁷

वादी ।

तं4868

प्रतिवादिनम् ।

जयतीति Return

4867 | वादी । Return

4868 | प्रतिवादिनम् । Return

4870 | तस्य प्रतिवादिनः अदोषोद्भावनमाविर्भावयेत् । Return

4871 | तु अन्य Return

4872 | वादिनः । Return

4873 | प्रतिवादिनि । Return

4874 | षा Return

4875 | पराजयोऽपि । Return

4876 | निर्भरं Return

4877 | त्वया Return

4878 | तथा च समम् । इत्याह-- Return

4879

अथवा तस्यैव साधनस्य यन्नाङ्गं
प्रतिज्ञोपनयनिगमनादि तस्य असाधनाङ्गस्य साधनवाक्ये उपादानं वादिनो निग्रहस्थानं व्यर्थाभिधानात् ।
--वादन्या॰ पृ॰ ६१ ।

Return

4880 | ज्ञाद्यसिद्धा Return

4881

अथवा सिद्धिः साधनं तदङ्गं धर्मो यस्यार्थस्य विवादाश्रयस्य वादप्रस्तावहेतोः
स साधनाङ्गः तद्व्यतिरेकेणापरस्याप्यजिज्ञासितस्य विशेषस्य शास्त्राश्रयव्याजादिभिः प्रक्षेपो मोषणं च
परव्यामोहनानुभाषणशक्तिविघातादिहेतोः, तदप्यसाधनाङ्गवचनं वादिनो निग्रहस्थानमप्रस्तुताभिधानात् ।
--वादन्या॰ पृ॰ ६६ ।

Return

4882 | समुद्भाव्य Return

4883 | समु Return

4884 | द्धिं प्रतिपन्नवता Return

4885 | अस्य Return

4886 | प्रकारेण Return

4887 | स्वपक्षसिद्धिं प्रति । Return

4888 | सभा Return

4889 | वा स्यादिति Return

4890 | कृतौ असता Return

4891 | न् Return

4892 | ष्यान् Return

4893 | नः Return

4894 | ? Return

4895 | वादिनापि, तत्कर्तव्यमिति सम्बन्धः । Return

4896 | ध्ये Return

4897 | तद्वत् Return

4898 | यनि Return

4899 | ने Return

4900 | ष्येते Return

4901 | ति वृत्तौ4901 टीकायाम् । Return

4901 | टीकायाम् । Return

4903

अथवा तस्यैव साधनस्य
यन्नाङ्गं प्रतिज्ञोपनयनिगमनादि, तस्यासाधनाङ्गस्य साधनवाक्ये उपादानं वादिनो निग्रहस्थानं व्यर्थाभि
धानादेव ।--वादन्या॰ पृ॰ ६१ ।

Return

4904 | यद Return

4905 | हेतोरुपसंहार उपनयः । Return

4906 | समानं भाव्यमिति सम्बन्धः । Return

4907 | प्रतिज्ञाया उपसंहारो निगमनम् । Return

4908 | पक्षधर्मत्ववचनम् । Return

4909 | व्यतिरेके च अन्वय Return

4910 | दि Return

4911 | रेव Return

4912 | प्रतिज्ञादिवचनैः । Return

4913 | साधनसामर्थ्यपरिज्ञाने । Return

4914 | अनर्थकज्ञानेनैव Return

4915 | सामर्थ्या Return

4916 | विशेषण । Return

4917 | देवाऽ Return

4918 | शब्दान्तरेण । Return

4919 | सत्त्वशब्देनैव उत्पत्त्यादिवचने । Return

4920 | तुलना--यथा यत् सत् तत् सर्वं क्षणिकं यथा घटादयः, संश्च शब्दः ।--हेतुबि॰ पृ॰ ५५ । Return

4921 | उपाधिभेदापेक्षो वा स्वभावः केवलोऽथवा । उच्यते साध्यसिद्ध्यर्थं नाशे कार्यत्वसत्त्ववत् ॥--प्र॰ वा॰ ३ । १८५, १८६ । Return

4922 | क्वचित् स्वभावभूतधर्मपरिग्रहद्वारेण यथा तत्रैवोत्पत्तिः ।--प्र॰ वा॰ स्व॰ पृ॰ ३४९ । Return

4923

यत्
सत् तत्सर्वमनित्यं यथा घटादिरिति शुद्धस्य स्वभावहेतोः प्रयोगः । यदुत्पत्तिमत्तदनित्यमिति स्वभाव
भूतधर्मभेदेन स्वभावस्य प्रयोगः । यत्कृतकं तदनित्यमिति उपाधिभेदेन । एवं प्रत्ययभेदभेदित्वादयो
द्रष्टव्याः ।--न्यायबि॰ ३ । ११-१३, १५ । एतेन प्रत्ययभेदभेदित्वादयो व्याख्याताः ।--प्र॰ वा॰ स्ववृ॰
पृ॰ ३४८ ।

Return

4924 | सत्त्वात् प्रयत्नानन्तरीयकत्वादेरभेदे । Return

4925 | प्रयत्नानन्तरीकत्वे । Return

4926 | सत्त्वेन । Return

4927 | णेनान्येन Return

4928 | प्रतिभासाद्वैतवादिनः प्रज्ञाकरादयः । Return

4929 | प्रतिभासनमेव । Return

4930

प्रत्यक्षे । तुलना--तस्मादुभयहानेन व्यावृत्त्यनुगमात्मकः । पुरुषोऽ
भ्युपगन्तव्यः कुण्डलादिषु सर्पवत् ॥--मी॰ श्लो॰ आत्मवाद श्लो॰ २८ । प्रत्यक्षप्रतिसंवेद्यः कुण्डलादिषु
सर्पवत् ।--न्यायवि॰ २ । ११६ । तत्त्वसं॰ श्लो॰ २२३-२४ ।

Return

4931

एकान्तेन विभिन्ने च ते स्यातां
वस्तुनी स च । तयोः केन विभिन्नाभ्यामभेदस्य विभेदतः । तेषामभेदसिद्ध्यर्थमभिन्नो यदि तूच्यते ॥
अन्यः स्वभावस्तस्यापि तदभेदप्रसिद्धये । कल्पनीयः स्वभावोऽन्यः तथा स्यादनवस्थितिः ॥--हेतुबि॰
टी॰ पृ॰ १०५ ।

Return

4932 | निश्चयो हि अर्थरूपे विकल्पकोऽपि सन् स्वरूपे अविकल्पको भवति । Return

4933 | वृत्तिरिति । Return

4934 | उत्तरपर्यायप्रत्यक्षस्य । Return

4935 | प्रत्यक्षेण । Return

4936 | धर्मिणो द्रव्यस्य । Return

4937 | प्रत्यक्षम् । Return

4938 | प्रत्यक्षाभावे । Return

4939 | जैनोऽपि । Return

4940 | मानान् भावान् Return

4941 | पूर्वापरानुयायित्व । Return

4942 | अविच्छिन्नत्वस्य । Return

4943 | अन्येन प्रत्यक्षेण ग्रहणसंभवादिति भावः । Return

4944 | च Return

4945 | प्रत्यक्षपूर्वकस्य । Return

4946 | व्यवहारस्य । Return

4947 | अ Return

4948 | क्षणिकाः । Return

4949 | नी Return

4950 | तुच्छत्वं स्यात् । Return

4951 | च Return

4952 | इति Return

4953 | उपायान्तर कल्पने । Return

4954 | सवदसत्त्वेऽपि Return

4955 | सांशान्वितैक Return

4956 | धर्म्या Return

4957 | असन्त Return

4958 | अधिकशब्दस्य । Return

4959 | ज्ञया इति Return

4960 | विनाशसाधनसामर्थ्यात् Return

4961 | विशेषणेन । Return

4962 | नात् प्र Return

4963 | वं Return

4964 | वादिन इति Return

4965 | उत्पत्तिशब्देन । Return

4966 | स्वभावनिष्पत्तौ अपेक्षितव्यापारभावो हि कृतकः । तेनेयं कृतकश्रुतिः स्वभावाभिधायिन्यपि परोपाधिमाक्षिपति ।--प्र॰ वा॰ स्व॰ पृ॰ ३४८ । Return

4967 | स्वपर व्यापारापेक्षया । Return

4968 | पि Return

4969 | शिष्य Return

4970 | क्तेन Return

4971 | शिष्यानुग्रहाभावात् । Return

4972 | असौ4972 मध्यक्षणो वा । Return

4972 | मध्यक्षणो वा । Return

4974 | पूर्वापरक्षणयोः । Return

4975 | तुं Return

4976 | प्रज्ञाकरस्य । Return

4977 | नं Return

4978 | नम् Return

4979 | तथा च वादी Return

4980 | गु प्ते न Return

4981 | उपलब्धिलक्षणप्राप्तो भावः । Return

4982 | तथा Return

4983 | क्षः Return

4984 | स तत्स्वभावनियतः, यथा अन्त्या कारणसामग्री स्वकार्यो त्पादने । Return

4985 | गमकत्वे Return

4986 | धेः Return

4987 | त्वादेर Return

4988 | धेः Return

4989

तुलना--सत्त्वमात्रेण नश्वरत्वसिद्धौ उत्पत्तिमत्त्वकृतकत्वादिवचनमतिरिक्तविशेषणोपादानात्
कृतकत्वप्रयत्नानन्तरीयकादिषु च कप्रत्ययातिरेकादसाधनाङ्गवचनं पराजयाय प्रभवेत्...--अष्टश॰ अष्टस॰
पृ॰ ८६ । कथं कृतकत्वादिति हेतुः क्वचिद्वदतः स्वार्थिकस्य कप्रत्ययस्य वचनम्, यत्कृतकं तदनित्यं दृष्टमिति
व्याप्तिं प्रदर्शयते यत्तद् वचनमधिकं नाम निग्रहस्थानं न स्यात्, तेन विनापि तदर्थप्रतिपत्तेः । सर्वत्र वृत्ति
पदप्रयोगादेव चार्थाप्रतिपत्तौ संभाव्यमानायां वाक्यस्य वचनं कमर्थं पुष्णाति येनाधिकं न स्यात्...--त॰
श्लो॰ पृ॰ २९१ । अन्यथा त्वत्प्रयोगेऽपि स्वार्थिकस्तद्धितस्तथा । यत्तत्पदं च दोषः स्यात् प्रतीतार्थातया
स्थितेः ॥ कृतं सर्वमनित्यं हि दृष्टं यद्वद् घटादिकम् । कृतश्च शब्द इत्येतन्मात्रात् साध्यस्य निर्णयात् ॥
संक्षेप्तव्यं ततस्तेन विनापि वचनं त्वया । अन्यथा निग्रहादुक्तमिदं सिद्धिविनिश्चये ॥ सर्वनाम्ना विना वाक्यं
तद्धितेन विना पदम् । संक्षेप्तव्यं समासार्थनिग्रहस्थानाभीरुणा ॥--न्यायवि॰ वि॰ द्वि॰ पृ॰ २३७--३८ ।

Return

4990 | तद्धितीयो यः स्वार्थे कः इत्यादि प्रत्ययः तेन विना । कृतकम् इत्यत्र कृतम् इत्येव प्रयोक्तव्यमिति भावः । Return

4991 | समास एव Return

4992 | प्रकृत्या Return

4993 | भीरुणा Return

4994 | यदि वा Return

4995 | वा Return

4996

तुलना--अन्तर्व्याप्तावसिद्धायां बहिरङ्गमनर्थकम् ।--प्रमाणसं॰ पृ॰ १११ । अन्तर्व्याप्त्यैव
साध्यस्य सिद्धौ बहिरुदाहृतिः । व्यर्था स्यात्तदसद्भावेऽप्येवं न्यायविदो विदुः ॥--न्यायावता॰ श्लो॰ २० ।
अन्तर्व्याप्त्या हेतोः साध्यप्रत्यायने शक्तावशक्तौ च बहिर्व्याप्तेरुद्भावनं व्यर्थम् । पक्षीकृत एव साधनस्य
साध्येन व्याप्तिरन्तर्व्याप्तिः अन्यत्र तु बहिर्व्याप्तिः । यथा अनेकान्तात्मकं वस्तु सत्त्वस्य तथैवोपपत्तेः, अग्नि
मानयं देशो धूमवत्त्वात्, य एवं स एवं यथा पाकस्थानम् ।--प्रमाणनय॰ ६ । ३५, ३६ । धर्मसं॰ वृ॰
पृ॰ ८२ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ १२ ।

Return

4997 | सद Return

4998 | पक्षे । Return

4999 | वत्येव Return

5000 | वक्तुं न शक्यम् । Return

5001 | न वक्तव्यमिति । Return

5002 | सौगतस्य । Return

5003 | सपक्षसत्त्व शून्यम् । Return

5004 | प्रतिपाद्यम् । Return

5005 | पत्तौ प्रतिज्ञा Return

5006 | सत्त्व Return

5007 | साध्यप्रतिपत्तिश्च । Return

5008 | अनुमानस्य । Return

5009 | अनुमानात् । Return

5010 | पक्षे सपक्षे च सर्वत्र साध्यसाधनयोः व्या3 akṣaras सकलव्याप्तिः । Return

5011 | अन्यत्र Return

5012 | प्तिः सर्वत्र Return

5013 | शिकी Return

5014 | व्याप्तिः । Return

5015 | प्रतिबन्धसद्भावेऽपि Return

5016 | तुलना--लक्षणयुक्ते बाधासंभवे तल्लक्षणमेव दूषितं स्यादिति सर्वत्रानाश्वासः ॥--प्र॰ वा॰ स्ववृ॰ १ । २२ । प्र॰ 3 akṣarasकाल॰ ३ । ७१ । Return

5017 | हेत्वन्तरापक्षा Return

5018 | तद्भाव Return

5019 | लोहलेख्यत्वम् । Return

5020 | साकल्यव्याप्तिप्रतिपत्त्यसंभवात् । Return

5021 | साध्यानिर्देशः । Return

5022 | साध्यनिर्देशः । Return

5023 | प्रत्यक्ष विरोधः । Return

5024 | प्रत्यक्षविरोधसंभवे । Return

5025 | स्यत्वमिति समर्थनार्थ Return

5026 | अन्तर्व्याप्त्यभावे । Return

5027 | कश्चित् Return

5028 | साध्यधर्मः Return

5029 | अत्र हेतुलक्षणे निश्चेतव्ये धर्मी अनुमेयः । अन्यत्र तु साध्यप्रति पत्तिकाले समुदायोऽनुमेयः । व्याप्तिनिश्चयकाले तु धर्मोऽनुमेयः इति--न्यायबि॰ टी॰ २ । ८ । Return

5030 | तत्पक्ष Return

5031 | दभा Return

5032 | दर्श्येते Return

5033 | तादात्म्यतदुत्पत्ती । Return

5034 | निर्दोषतायाः । Return

5035 | वत्त्वेन Return

5036 | वति Return

5037 | दोषम् । Return

5038 | अन्यं वा दोषमु Return

5039 | प्राश्निकाः । Return

5040 | न्ति Return

5041 | प्रतिवाद्युद्भावनापेक्षणेन । Return

5042 | प्राश्निकैः सदोपसाधनवादिनः पराजयघोषणेन । Return

5043 | प्रतिवादिनः । Return

5044 | प्रतिवादिना कृतस्य दोषोद्भावनस्य अपेक्षा । Return

5045 | वादिनः । Return

5046 | व्याप्तिवचनम् । Return

5047 | बहिर्दृष्टान्ताभावात् Return

5048 | तदसारम् Return

5049 | परमाणोस्तदन्तर⁵⁰⁴⁹ परमाण्वन्तर । Return

5049 | परमाण्वन्तर । Return

5051 | यद Return

5052 | क्षात् Return

5053 | तदुदाहरणेन । Return

5054 | मध्यक्षणभिन्नयोः पूर्वापरयोः । Return

5055 | लम्भात् Return

5056 | त्रं Return

5057 | ब्धि Return

5058 | लम्भाद Return

5059

सा हि साध्यविपर्यये हेतोर्बाधक
प्रमाणवृत्तिः । यथा यत्सत् तत्क्षणिकमेव, अक्षणिकत्वे अर्थक्रियाविरोधात् तत्लक्षणवस्तुत्वं हीयते ।—
हेतुबि॰ पृ॰ ५४ । स्वभावहेतौ विपर्यये बाधकप्रमाणवृत्त्या तादात्म्यसिद्धिनिबन्धनत्वात् ।--हेतुबि॰
टी॰ पृ॰ ५१ ।

Return

5060 | अर्थक्रियया । Return

5061 | अर्थक्रिया । Return

5062 | नित्यात् । Return

5063 | सत्त्वम् । Return

5064 | अर्थक्रिया । Return

5065 | नित्यात् । Return

5066 | नित्यात् । Return

5067 | क्रमयौगपद्ययोः । Return

5068 | अर्थक्रिया । Return

5069 | अक्षणिकेऽपि । Return

5070 | नित्यादेव । Return

5071 | तर्हीदम् Return

5072 | असंभवादिति Return

5073 | शब्दस्य । Return

5074 | साध्य Return

5075 | नं न Return

5076 | दृष्टान्तः । Return

5077 | किमिति चेत् ? आह-- Return

5078

यदि प्रयत्नानन्तरीयकत्वमन्तरेणापि कृतकत्वस्य भावाद
तत्स्वभावत्वम्; अनित्यत्वेऽप्ययमेव वृत्तान्तः । ततश्च तादात्म्यविरहात् प्रयत्नानन्तरीयकत्वस्यानित्यत्वे
नान्वयो न स्यात्, तन्निवृत्तौ वा निवृत्तिरिति कथं ततस्तत् प्रतीयते ? नैष दोषः; प्रयत्नानन्तरीयकप
दार्थस्वभावस्यैव अनित्यत्वस्य तेन साधनात् ।--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ ७३-७४ ।

Return

5079 | सौगतः । Return

5080 | ता Return

5081 | चेत् Return

5082 | किम् न इति शब्दयोः । Return

5083 | वचनात् Return

5084 | पाशारज्जू Return

5085 | तत्र Return

5086 | णीयम् अन्यत् Return

5087 | षष्ठीविभक्ति । Return

5088 | साधनम् । Return

5089 | णे Return

5090 | न Return

5091 | षष्ठी । Return

5092 | मनुक्तम् अनुक्त्वा Return

5093 | णे Return

5094 | चा Return

5095 | प्रथमविकल्पे । Return

5096 | द्वितीयविकल्पे । Return

5097 | हेतोः । Return

5098 | उद्धृतोऽयम्--न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ ३७६ । Return

5099 | किलेत्यरुचा Return

5100 | जैनमते । Return

5101 | विरोधाख्यात् । Return

5102 | तिरिष्यते, अत Return

5103 | नि Return

5104 | वादिनो निग्रहायोगात् । Return

5105 | चेन्न दोषवचनं Return

5106 | नवादिनम् Return

5107 | प्रतिपक्षोऽत्र स्वपक्षः, प्रतिवादिपक्षापेक्षया वादिपक्षस्यापि प्रतिपक्षत्वात् । Return

5108

उत्तरपक्षवादी
वैतण्डिकः प्रथमवादिप्रसाध्यमानपक्षापेक्षया हस्तिप्रतिहस्तिन्यायेन प्रतिपक्ष इत्युच्यते तमसावभ्युपगच्छत्येव
न तत्र साधनमुपदिशति परपक्षमेवाक्षिपन्नास्ते ।--न्यायम॰ प्रमे॰ पृ॰ १५३ ।

Return

5109 | र्थेन Return

5110 | असमर्थस्य । Return

5111 | रिव Return

5112 | यथार्थ । Return

5113 | प्रतिवादिनः । Return

5114 | तथापि ऐकान्तिकपराजयाद्वरं सन्देह इति युक्तं तत्प्रयोगकरणेन स्फुटाटोपकरणम् ।--न्याय म॰ प्रमे॰ पृ॰ १५२ । Return

5115 | प्रतिज्ञादिवचने । Return

5116 | प्रतिवादी । Return

5117 | एतदन्तर्गतः पाठः पुनर्लिखितः । Return

5118 | नान्यतरो Return

5119 | च्चार्य इत्यादि Return

5120 | विज्ञातस्य परिषदा त्रिरभि हितस्यापि अप्रत्युच्चारणमननुभाषणम्--न्यायसू॰ ५ । २ । १६ । Return

5121 | हेतुं Return

5122 | प्रत्य Return

5123 | परिपूर्णः स्यात् Return

5124 | द्वयोः Return

5125 | वादी । Return

5126 | प्रतिज्ञादिवचन । Return

5127 | इत्यादि Return

5128 | कया ? इ Return

5129 | कम् Return

5130 | साधयेत् Return

5131 | सतामपि Return

5132 | स्व Return

5133 | वादिनः । Return

5134 | प्राश्निकाः । Return

5135 | निग्रहप्राप्तिः । Return

5136 | न वादिजयात् । Return

5137 | तिदिश Return

5138 | उत्तरस्याप्रति पत्तिरप्रतिभा--न्यायसू॰ ५ । २ । १८ । Return

5139 | निग्रहस्थानानाम् । Return

5140 | एतन्नामकाद् ग्रन्थविशेषात् । Return

5141 | ह-- Return

5142 | णाभावे च Return

5143 | इत्यन्तेन⁵¹⁴³ पृ॰ ३११ । Return

5143 | पृ॰ ३११ । Return

5145 | पृ॰ ३११ । Return

5146 | पृ॰ ३११ । Return

5147 | इत्यन्तेन⁵¹⁴⁷ पृ॰ ३३० । Return

5147 | पृ॰ ३३० । Return

5149 | पृ॰ ३११ । व्याख्यातम् इति सम्बन्धः । Return

5150 | पृ॰ ३३१ । Return

5151 | पृ॰ ३३२ । Return

5152 | पुनः पक्षनिर्णयपर्यन्तेन इति द्विरुक्तमत्र । Return

5153 | पृ॰ ३११ । व्याख्यातम् । Return

5154 | पृ॰ ३३२ । Return

5155 | सिद्धौ Return

5156

इष्टस्यार्थ 5156 स्य सिद्धिः साधनं तस्य निर्वर्त्तकमङ्गं तस्य वचनं तस्याङ्गस्यानुच्चारणं वादिनो निग्रहा
धिकरणम्--तच्च साधनाङ्गमिह निश्चितत्रैरूप्यं लिङ्गमुच्यते, तस्य साधनाङ्गस्य वचनं त्रिरूपलिङ्गख्यानम्,
तस्य साधनाङ्गस्यावचनमनुच्चारणमनभिधानम्...--वादन्या॰ टी॰ पृ॰ ३ ।

Return

5156 | स्य Return

5158 | पूर्व इति निरर्थकम् । Return

5159 | त्रैरूप्यं पुनर्लिङ्गस्यानुमेये सत्त्वमेव सपक्षे एव सत्त्वम् असपक्षे चासत्त्वमेव निश्चितम् ।--न्यायबि॰ २ । ५ । Return

5160 | एकः सपक्षे शब्दः द्विर्लिखितः । Return

5161 | असपक्षे Return

5162 | अथ Return

5163 | अनुपलब्धिः स्वभावः कार्यं चेति ।--न्यायबि॰ २ । ११ । Return

5164 | हेतवो Return

5165 | अग्रे उच्यमानम् । Return

5166 | सपक्षे सत्त्वं Return

5167 | तत्पूर्वकं त्रिविधमनुमानं पूर्वच्छेषवत् सामान्यतो दृष्टं च इति । Return

5168 | उच्चारणापेक्षया, हेतोः पूर्वं पक्षः समुच्चार्यते इत्यर्थः । Return

5169 | पूर्ववत् इति । Return

5170

शेषवत्
इति । तुलना अथवा त्रिविधमिति पूर्वच्छेषवत्सामान्यतो दृष्टं चेति । पूर्वं साध्यं तद्व्याप्त्या यस्यास्तीति
तत् पूर्ववत् । साध्यतज्जातीयः शेषः तदस्यास्तीति तत् शेषवत् । पूर्ववन्नाम साध्यव्यापकं शेषवदिति समानेऽ
स्ति...--न्यायवा॰ पृ॰ ४६ ।

Return

5171 | शेषेणैव Return

5172

त्रिविधमिति अन्वयी व्यतिरेकी अन्वयव्यतिरेकी चेति । तत्रान्वयव्यतिरेकी विवक्षिततज्जा
तीयोपपत्तौ विपक्षावृत्तिः यथा अनित्यः शब्दः सामान्यविशेषवत्त्वे सति अस्मदादिबाह्यकरणप्रत्यक्षत्वात्
घटवदिति । अन्वयी विवक्षिततज्जातीयवृत्तित्वे सति विपक्षहीनः । यथा सर्वानित्यत्ववादिनाम् अनित्यः
शब्दः कृतकत्वादिति । अस्य हि विपक्षो नास्ति । व्यतिरेकी विवक्षितव्यापकत्वे सति सपक्षाभावे सति
विपक्षावृत्तिः यथा नेदं जीवच्छरीरं निरात्मकम् अप्राणादिमत्त्वप्रसङ्गादिति ।--न्यायवा॰ पृ॰ ४६ ।

Return

5173 | केवलान्वयिनः विपक्षेऽसत्त्वाभावात्, केवलव्यतिरेकिणश्च सपक्षसत्त्वाभावात् । Return

5174

पूर्ववदिति यत्र
कारणेन कार्यमनुमीयते यथा मेघोन्नत्या भविष्यति वृष्टिरिति । शेषवत् तद् यत्र कार्येण कारणमनुमीयते
पूर्वोदकविपरीतमुदकं नद्याः पूर्णत्वं शीघ्रत्वं च दृष्ट्वा स्रोतसोऽनुमीयते भूता वृष्टिरिति । सामान्यतोदृष्टं
व्रज्यापूर्वकमन्यत्र दृष्टस्य अन्यत्र दर्शनमिति तथा चादित्यस्य ।--न्यायभा॰ १ । १ । ५ ।

Return

5175 | दीति Return

5176

सांख्योक्तम् ।
तत्र प्रथमं तावत् द्विविधं वीतमवीतं च । अन्वयमुखेन प्रवर्त्तमानं विधायकं वीतम्, व्यतिरेकमुखेन
प्रवर्तमानं निषेधकमवीतम् । तत्रावीतं शेषवत्...वीतं द्वेधा पूर्ववत् सामान्यतो दृष्टं च ।--सांख्यत॰ कउ
का॰ ५ ।

Return

5177 | पूर्वत्वम् इति पुनरुक्तम् । Return

5178 | इत्यत्र आदिशब्दः । Return

5179 | तदंशव्याप्तः Return

5180 | आदिशब्दात् । Return

5181 | ते ई Return

5182 | इष्टसिद्धिः । Return

5183 | अन्यथानुपपत्तेः । Return

5184 | तादात्म्यतदुत्पत्त्योः । Return

5185 | ? Return

5186 | अन्यथानुपपत्तिरपि । Return

5187 | अन्तर्गडुतेति Return

5188 | अन्यथानुपपत्तिरहितत्वात् । Return

5189 | पक्षविपक्षवत् Return

5190 | अन्यथानुपपत्तिरहितम् । Return

5191 | आत्मविशेषगुणः । Return

5192 | क्षणत्वात् Return

5193 | धितत्वम् ? Return

5194 | साध्याभावे-विपक्षे इत्यर्थः । Return

5195 | अबाधितत्व-अन्यथानुपपन्नत्वयोः । Return

5196 | क्रमेण । Return

5197 | नात् Return

5198 | अबाधितत्वमपि । Return

5199 | कण⁵¹⁹⁹ कणादः इत्यर्थः । चरोऽन्यो वा Return

5199 | कणादः इत्यर्थः । Return

5201 | रागादिकारणम् । Return

5202 | सामग्र्याः । Return

5203 | रागाद्यनुमाने । Return

5204 | यतः सामग्री रागादिकारणम् अतः केवलपुरुषात् तदुत्पादो न भवति । Return

5205 | पुरुषस्य । Return

5206 | सामग्र्याः । Return

5207 | पुरुषस्य । Return

5208 | अग्निसंयोगजरूपाद्युत्पत्तौ । Return

5209 | चक्राद्यभावेऽपि । Return

5210 | त्वोपपत्तेः Return

5211 | सामान्यतोदृष्टं तु यदकार्यकारणभूताल्लिङ्गात् तादृशस्यैव लिङ्गिनोऽनुमानं यथा कपित्थादौ रूपेण रसानुमानम् ।--न्यायम॰ प्रमा॰ पृ॰ ११९ । Return

5212 | कुतः इति द्विर्लिखितम् । Return

5213 | नात् Return

5214 | फले । Return

5215 | 5215 बुद्ध्यादेः । तस्याऽ Return

5215 | बुद्ध्यादेः । Return

5217 | एकार्थसमवायात् । Return

5218 | रूपवत् । Return

5219 | क्रियायाः । Return

5220 | अनुमितिसंभवे । Return

5221 | फले । Return

5222 | लिङ्गम् । Return

5223 | तस्याप्यन्यतोऽनुमानात् सम्बन्धप्रतिपत्तिरिति । Return

5224 | सत्त Return

5225 | अनन्तसुखस्य वा । Return

5226 | व Return

5227

बुभुक्षाद्यभावे
साध्ये । तुलना--केवली न भुङ्क्ते रागद्वेषाभावानन्तवीर्यसद्भावान्यथानुपपत्तेः ।--प्रमेयक॰ पृ॰ ३०० ।
अनाकाङ्क्षारूपत्वेऽप्यस्या दुःखरूपतया अनन्तसुखे भगवत्यसंभवात् ।--प्रमेयक॰ पृ॰ ३०५ ।

Return

5228 | एतच्च Return

5229 | सर्वज्ञस्य । Return

5230 | तर्केण । Return

5231 | सिद्धेरिति Return

5232 | व्यव Return

5233 | अनुमानमपि । Return

5234 | तन्निश्चयश्च Return

5235 | सतोऽपि Return

5236 | तदर्थस्य Return

5237 | तर्कः । Return

5238 | परमार्थसद्वस्तु । Return

5239 | शब्दविकल्पयोः इत्यत्र शब्दग्रहणम् । Return

5240 | शब्दस्यापि । Return

5241 | शब्दविकल्पयोः । Return

5242 | तादात्म्यतदुत्पत्तिलक्षण । Return

5243 | यद्येवं शास्त्रकारेण कथमन्यत्र प्रतिपा दितम्--योग्यः शब्दो...--न्यायवि॰ वि॰ द्वि॰ पृ॰ ३२१ । Return

5244 | तादात्म्यदुत्पत्त्यभावेऽपि । Return

5245 | शब्द विकल्पयोः । Return

5246 | विकल्पे । Return

5247 | जैनेन । Return

5248 | शब्दे । Return

5249 | शब्दविकल्पयोः । Return

5250 | विकल्पस्य । Return

5251 | ज्ञानावरणकर्मणः । Return

5252 | शब्दस्य । Return

5253 | वाञ्छन्तो वा न वक्तारः शास्त्राणां मन्दबुद्धयः । इति शेषः । Return

5254 | किमिव ? इ Return

5255 | प्रभास्वर Return

5256 | आगन्तवो मलाः । इत्युत्तरार्धम् । Return

5257 | बुद्धीनाम् । Return

5258 | स्वतो Return

5259 | 5259 मिथ्यात्वम् । न्यत्वं Return

5259 | मिथ्यात्वम् । Return

5261 | शब्दस्यापि । Return

5262 | अतत्त्वं Return

5263 | त्वं Return

5264 | प्रयत्नैरपि इत्यत्र । Return

5265 | बौद्धस्य । Return

5266 | स्ते Return

5267 | अत एवोक्तम्--विशेषं कुरुते हेतुः विस्रसा परिणामिनाम् । मुद्गरादिर्घटादीनामा न्वयव्यतिरेकवान् ॥ इति ॥--न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ ६२ । Return

5268 | र्यं Return

5269 | योग्यताया । Return

5270 | तदभावे Return

5271 | सामान्यस्य । Return

5272 | निर्विकल्पस्य । Return

5273 | णत्वन्न Return

5274 | इतिवचनात् इति पुनरुक्तम् । Return

5275 | न्यात्मकम् Return

5276 | विज्ञानसन्तत्यादिरूपम् । Return

5277 | ष्ठेत् Return

5278 | स्ति Return

5279 | व्यवहारेण । Return

5280 | अनित्य Return

5281 | अद्वैतेऽपि कथं वृत्तिरिति चोद्यं निराकृतम् । यथा बलिस्तथा यक्ष इति किं केन संगतम् ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २९३ । Return

5282 | अन्य Return

5283 | स्थूलैकाकारविषयात् । Return

5284 | द्रष्टव्यम्--पृ॰ ८२ टि॰ ४ । Return

5285 | रे Return

5286 | निर्विकल्पकप्रत्यक्षसाम3 akṣaras । Return

5287 | जैनादिकं । Return

5288 | पारम्पर्येण वस्तुनि । प्रतिबन्धात् तदाभा3 akṣaras योरप्य वञ्चनम् । इति शेषः । Return

5289 | अभिधावतोः । मिथ्याज्ञानाविशेषेऽपि विशेषोऽर्थक्रियां प्रति । 3 akṣarasत शेषः । Return

5290 | एवं सति धूमपर्वतयोः अदर्शनं स्यादिति भावः । Return

5291 | स्थूलैकत्वदर्शन एव । Return

5292 | ताम् ? Return

5293 | बाधनम्, अक्रमवत् Return

5294 | लो3 akṣarasतीतिम् । Return

5295 | नित्यत्रापि इति व्यर्थम् । Return

5296 | नैयायिकादेरपि नित्यतत्त्वसिद्धिः स्यात् । Return

5297 | सात्मकं Return

5298 | अवि3 akṣarasव । Return

5299 | सम्बन्धादौ । Return

5300 | प्रतिबन्धादिविकल्पस्य । Return

5301 | ? Return

5302 | विज्ञानाद्वैतवादिना । Return

5303 | नीलादेः । Return

5304 | स्यान्मतम्--यद् यथावभासते Return

5305 | अन्यथैवावभासन्ते तद्रूपरहिता अपि इति शेषः । Return

5306 | तथैवादर्शनात् तेषामनुपप्लुतचेतसाम् इति पूर्वार्द्धम् । Return

5307 | बुद्ध्यात्मा विपर्यासितदर्शनैः । ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदवानिव लक्ष्यते । इति शेषः । Return

5308 | मृच्छक Return

5309 | र्गं व्यवहारात् Return

5310 | मे Return

5311 | प्रत्यक्षे । Return

5312 | णं Return

5313 | असाधारणसंवेदनप्रतीत्यभावे । Return

5314 | प्रत्यक्षबुद्धौ । Return

5315 | प्रतीतिरस्ति न वेति Return

5316 | विकल्पविषयस्य परमार्थत्वसिद्धेः । Return

5317 | ? Return

5318 | नाव्यापृताक्षस्य Return

5319 | श्लोकोऽयम् अपोहसिद्धौ पृ॰ ६ यच्छास्त्रम् इति कृत्वा समुद्धृतः । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २६० । Return

5320 | वक्ति वागगोचरं Return

5321 | चेति Return

5322 | प्रतिभासभेदः । Return

5323 | तेन Return

5324 | तास्त थोक्ताः Return

5325 | यासां Return

5326 | प्रत्यक्षेत्यादि Return

5327 | तावैक Return

5328 | नीलप्रत्ययौ । Return

5329 | च Return

5330 | प्रत्ययौ Return

5331 | पुरुषयोः । Return

5332 | था Return

5333 | ? Return

5334 | ? Return

5335 | प्रतिभास एवम्भूतो यः स न संस्थानवर्जितः । एव मन्यत्र दृष्टत्वादनुमानं तथा च तत् ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ २ । ११ । Return

5336 | अवस्तु यत् सामान्यं तद्विषयत्वात् । Return

5337 | इत्येवं वदन् Return

5338 | अवस्तुविषयमिति । Return

5339 | न् Return

5340 | विकल्पप्रभवस्य । Return

5341 | स्वलक्षणे । Return

5342 | सम्बन्धः । Return

5343 | स्वलक्षणे । Return

5344 | द्धौ Return

5345 | बद्धः । Return

5346 | सः पृष्ट Return

5347 | जल्पोपन्यास । Return

5348 | सामस्त्येन Return

5349 | का ? Return

5350 | शेमुषी Return

5351 | निरुपमम् अनुपमम् Return

5352 | अद्धा झटिति Return

5353 | क्तं Return

5354 | गौणेऽपि । Return

5355 | वृत्तस्य । Return

5356 | विषयेण Return

5357 | हेतुवाक्यमपि । Return

5358 | त्यद्धा Return

5359 | अनन्तज्ञानदर्शनसुखवीर्यलक्षणस्य । Return

5360 | तत्तथेति Return

5361 | स्वभावाध्व इति व्यर्थमत्र । Return

5362 | नैसर्गिकं मिथ्यात्वम् । Return

5363 | काहलखलः Return

5364 | कत्वतः Return

5365 | खलत्व⁵³⁶⁵ खलत्वात् । तः Return

5365 | खलत्वात् । Return

5367 | स्वयम् Return

5368 | नपूर्वः Return

5369 | कारणेन । Return

5370 | परोपदेशजं मिथ्यात्वम् । Return

5371 | पक्षधर्मस्तदंशेन व्याप्तो हेतुस्त्रिधैव सः । अविनाभावनियमात् हेत्वाभासास्ततोऽपरे ॥--हेतुबि॰ श्लो॰ १ । प्र॰ वा॰ ३ । ३ । Return

5372 | तीर्थकरस्य । Return

5373 | नेः Return

5374

व्याख्याकाराः ।
तुलना--नेदं स्वबुद्धिकल्पितम् अपि तु परागमसिद्धमित्युपदर्शयितुकामो भावत्सीमन्धरस्वामितार्थंकर
देवसमवसरणात् गणधरदेवप्रसादादासादितं देव्या पद्मावत्या यदानीय पात्रकेसरिस्वामिने समर्पितमन्यथा
नुपपत्तिवार्तिकं तदाह--अन्यथानुपपन्नत्वं...--न्यायवि॰ वि॰ द्वि॰ पृ॰ १७७ । हेतुलक्षणं वार्तिककारेणैव
मुक्तम्--अन्यथानुपपन्नत्वं...--त॰ श्लो॰ पृ॰ २०५ । प्रमाणप॰ पृ॰ ७२ । जैनतर्कवा॰ पृ॰ १३५ ।
सूत्रकृ॰ टी॰ पृ॰ २२५ । प्र॰ मी॰ पृ॰ ४० । अन्यथेत्यादिना पात्रस्वामिमतमाशङ्कते...नान्यथानुप
पन्नत्वं...अन्यथानुपपन्नत्वं...--सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५६० । न्यायदी॰ पृ॰ ३२ । तदुक्तं पात्रस्वामिना
--अन्यथानुपपन्नत्वं...--स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ५२१ । अन्यथाऽसम्भवो ज्ञातो यत्र तत्र त्रयेण किम् ।—
प्रमाणसं॰ पृ॰ १०४ । तदुक्तम्--अन्यथानुपपन्नत्वं...--प्र॰ वा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ ९ ।

Return

5375 | पात्रकेशरिणा । Return

5376 | सीमन्धरेण । Return

5377 | एतन्नामकं शास्त्रम् । Return

5378 | आराधनाकथाकोशे । Return

5379 | अन्यथानुपपत्ति श्लोकस्य । Return

5380 | सीमन्धरकृतत्वे । Return

5381 | प्रमाणाभावे Return

5382 | पात्रकेशरिकृतमिति प्रसिद्धौ । Return

5383 | पात्रकेशर्य्यर्थम् । Return

5384 | स्वशिष्यार्थम् । Return

5385 | व्याख्यान । Return

5386 | सूत्रस्य । Return

5387 | नालं Return

5388 | वितथा Return

5389 | काहल Return

5390 | जात ता Return

5391 | किमप्ययुक्तमाकुलम् । प्रलपन्ति प्रतिक्षिप्तं तदप्येकान्तसंभवात् ॥ इति शेषः । Return

5392 | तुलना--पक्षधर्मस्तदंशेन व्याप्तो हेतुः...--हेतुबि॰ श्लो॰ १ । Return

5393 | अनुमेयोऽत्र जिज्ञासितविशेषो धर्मी ।--न्यायबि॰ २ । ६ । Return

5394

तुलना--नन्वाचार्यस्य
पक्षवचनमभिमतमेव । यदाह--स्व निश्चयवदन्येषां निश्चयोत्पादनेच्छया । पक्षधर्मत्वसम्बन्धसाध्योक्तेर
न्यवर्जनम् ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ४८७ । स्वनिश्चयवदन्येषां निश्चयोत्पादनं बुधैः । परार्थं मानमा
ख्यातं वाक्यं तदुपचारतः ॥--न्यायावता॰ श्लो॰ १० ।

Return

5395 | तदंशो हि तद्धर्म एव--हेतुबि॰ पृ॰ ५३ । Return

5396 | पक्षो धर्मी अवयवे समुदायोपचारात्--हेतुबि॰ पृ॰ ५२ । Return

5397 | तदा हि वक्तुरभिप्रायवशान्न तदेकदेशः तदंशः पक्षशब्देन समुदायावचनात् ।--प्र॰ वा॰ स्ववृ॰ पृ॰ १६ । Return

5398 | तस्य व्याप्तिर्हि व्यापकस्य तत्र भाव एव । व्याप्यस्य वा तत्रैव भावः ।--हेतुबि॰ पृ॰ ५३ । Return

5399

तुलना--चन्द्रादे
र्जलचन्द्रादिप्रतिपत्तिस्तथाऽनुमा ।--लघी॰ श्लो॰ १३ । सास्नाविषाणयोरेवं चन्द्रार्वाक्परभागयोः ।
--न्यायवि॰ २ । १७१ ।

Return

5400 | तदसत्तां Return

5401 | शब्दानित्यत्वे साध्ये । Return

5402 | साध्ये । Return

5403 | कत्वम् एति Return

5404 | चेत् Return

5405 | ननु इति वितर्के । Return

5406 | परार्थं Return

5407 | यत् Return

5408 | स्व Return

5409 | जिज्ञासावतः । Return

5410 | जिज्ञासावतः । Return

5411 | प्रतिपाद्यस्यैव । Return

5412 | प्रसिद्धमित्यर्थः । Return

5413 | व्याप्तिर्हि व्यापकस्य तत्र भाव एव, व्याप्यस्य वा तत्रैव भावः ।--हेतुबि॰ पृ॰ ५३ । Return

5414 | व्यापके साध्ये सत्येव, न तु व्यापकाभावे । Return

5415 | तस्य⁵⁴¹⁵ व्याप्यस्य । Return

5415 | व्याप्यस्य । Return

5417 | व्याप्ये सति । Return

5418 | सद्भाव एव न तु कदाचिदप्यभाव इति । Return

5419 | तदंशेन Return

5420 | व्याकरणानुसारिसमासेन । Return

5421 | पक्षधर्म इत्यत्र । Return

5422 | पक्षस्य । Return

5423 | पक्षाश्रितत्वात् । Return

5424 | एतेन अन्वयो व्यतिरेको वा पक्षधर्मश्च यथास्वं प्रमाणेन निश्चित उक्तः ।--हेतुबि॰ पृ॰ ५३ । Return

5425 | सपक्षसत्त्वम् । Return

5426 | असपक्षेऽसत्त्वम्, विपक्षाद्व्यावृत्तिरित्यर्थः । Return

5427
तदंशः5427

न तदंशपदस्य
तदवयवः इत्यर्थः स्यात् ।

Return

5427 | न तदंशपदस्य तदवयवः इत्यर्थः स्यात् । Return

5429 | यदि तदंशपदेन अवयवः परिगृह्यते तर्हि । Return

5430 | स अवयवः तद्धर्म पदेन न वक्तुं शक्यते इत्यर्थः । Return

5431 | धर्म-अवयवयोः । Return

5432

तुलना--तच्छब्देन पक्षः परामृश्यते
न धर्मः । धर्मस्य धर्मासंभवात् । अंशश्च धर्मो नैकदेशः । पक्षशब्देन धर्मिमात्रवचनात् न तदंशः
तस्य एक देशाभावादिति ।--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ १७ ।

Return

5433 | अन्येन वोच्यन्ते Return

5434 | त Return

5435 | धर्मकीर्तिः । Return

5436 | धर्मधर्मितया भेदो बुद्ध्याकारकृतः ।--प्र॰ वा॰ स्ववृ॰ । Return

5437 | वदतीति Return

5438 | प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ पृ॰ १२ । Return

5439 | पक्षो धर्मी अवयवे समुदायोपचारात्--हेतुबि॰ पृ॰ ५२ । Return

5440 | परोपचरितं इति द्विर्लिखितम् । Return

5441 | ये Return

5442 | षष्ठी । Return

5443 | तत्र हेतुलक्षणे निश्चेतव्ये धर्मी अनुमेयः, अन्यत्र तु साध्यप्रतिपत्तिकाले समुदायो ऽनुमेयः । व्याप्तिनिश्चयकाले तु धर्मोऽनुमेयः--न्यायबि॰ टी॰ पृ॰ ९७ । Return

5444 | धर्मः तदेकदेशः Return

5445 | निरंशस्य । Return

5446 | ष्टम् Return

5447 | न Return

5448 | इच्छायाः । Return

5449 | साध्यनिश्चये । Return

5450 | हेतुना । Return

5451 | न Return

5452 | सा Return

5453 | ति, इच्छन्तं Return

5454 | किंचन⁵⁴⁵⁴ वस्तु । इति Return

5454 | वस्तु । Return

5456 | क्ष Return

5457 | शः Return

5458 | साध्यधर्मेण । Return

5459

तुलना--पक्षधर्म इत्यत्र हेतुलक्षणेऽपि क्रियमाणे यदि समुदायः पक्षो गृह्यते
योऽनुमानविषयः तदा सर्वो हेतुरसिद्धः, सिद्धौ वा अनुमानवैयर्थ्यमित्याह पक्षो धर्मीति ।--हेतुबि॰ टी॰
पृ॰ १७ ।

Return

5460 | कथमसिद्धिम् इति द्विर्लिखितम् । Return

5461 | धर्मकीर्तिः । Return

5462 | र्मी अ Return

5463 | चारात् Return

5464 | दर्शनस्य उच्चारणस्य परार्थ त्वात् नित्यः शब्दः । न ह्यनित्यस्य पुनरुच्चारणं घटते इति । Return

5465 | तद्धर्मेण Return

5466 | धर्मेण Return

5467 | साधयितुमिष्टः । Return

5468 | साध्यः । Return

5469 | ये Return

5470 | पक्ता Return

5471 | किन्तु अपक्वतन्दुलस्य पक्ता । Return

5472 | अहम् Return

5473 | यथा ग्रामस्य तदेकदेशस्थितोऽहमद्राक्षम् इत्यत्र । Return

5474 | धर्मकीर्तिना । Return

5475 | केऽ Return

5476 | अभिधेयः । Return

5477 | त Return

5478 | गङ्गास्नानभयात् । Return

5479 | व्याप्तिः । Return

5480 | धर्मो वर्तते । Return

5481 | धर्मे । Return

5482 | सद्भाव एव न तु कदाचिदप्यभावः । Return

5483 | चेति Return

5484 | तस्या Return

5485 | बौद्धः । Return

5486 | व्यापकाभावे । Return

5487 | व्याप्यम् । Return

5488 | क्षणिकम् । Return

5489 | नष्टस्य Return

5490 | कथ Return

5491 | वचनम् Return

5492 | सद्भावः । Return

5493 | कारणाभावे । Return

5494 | अभेदैकान्ते । Return

5495 | भावात् Return

5496 | व्याप्यसद्भावे व्याप्याभावे च भवति । Return

5497 | परं व्याप्यं व्यापक निष्ठमेव, न कदाचिदपि व्यापकाभावे भवति । Return

5498 | नित्यत्वव्यावृत्त्या Return

5499 | प्रमाणवार्तिके यदपोहप्रकरणं तस्मै । Return

5500 | न अव्यापकः किन्तु व्यापकः । Return

5501 | कार्यस्वभावयोः । Return

5502 | तद्वशात् Return

5503 | तद्व्य Return

5504 | क्षे तस्य⁵⁵⁰⁴ विकल्पाभिप्रायस्य । Return

5504 | विकल्पाभिप्रायस्य । Return

5506 | प्रत्यक्षे । Return

5507 | विकल्पस्य । Return

5508 | तत्त्वाच्छादनेन । Return

5509 | द्रष्टव्यम्--पृ॰ १८८ टि॰ ७ । Return

5510 | तादात्म्यतदुत्पत्तिव्यवस्थायाः । Return

5511 | विकल्पः । Return

5512 | विकल्पः । Return

5513 | प्रमाणलक्षणाभावात् । Return

5514 | प्रमा णान्तरम् । Return

5515 | वि Return

5516 | बौद्धेन । Return

5517 | व्यवहर्त्रभिप्रायस्य । Return

5518 | वादि Return

5519 | बौद्धस्य । Return

5520 | विज्ञानवादी प्राह । Return

5521 | अर्वाग्भागपरभाग Return

5522 | सहभाविनोरपारतन्त्र्यात् कार्यकारणभावाभावात् । Return

5523 | नैव भावाः Return

5524 | भवन्तु Return

5525 | तेऽबाधबोधे Return

5526 | भावस्वभावाः Return

5527 | देर्यः Return

5528 | वं Return

5529 | पावके । Return

5530 | तस्यां च Return

5531 | त्वम् Return

5532 | प्रत्यक्षात् । Return

5533 | बौद्धस्य । Return

5534 | एकस्मिन् स्वलक्षणविशेषे द्वयोः प्रमाणयोः प्रवर्तनात् । Return

5535 | वात् Return

5536 | चन्दनागुरुवह्निप्रतीतिदर्शनात् । Return

5537 | विशेषे । Return

5538 | णेव Return

5539 | ये Return

5540 | विशेषधर्मैरेव । Return

5541 | तन्न Return

5542 | ? Return

5543 | प्रत्यक्षस्य सतः स्वयम् । कोऽन्यो न दृष्टो भागः स्यात् यः प्रमाणैः परी क्ष्यते ॥ इति शेषः । Return

5544 | अन्यथानुपपत्तेस्तु । Return

5545 | सत्त्वादि । Return

5546 | क्ष्य Return

5547 | बौद्धः । Return

5548 | द्यनपेक्षणात् Return

5549 | बहिर्व्याप्तिम् । Return

5550 | असिद्धत्वादित्यर्थः । Return

5551 | सिध्येत् । Return

5552 | सा Return

5553 | सकलव्याप्तिः । Return

5554 | ? Return

5555 | तथा च तेन च Return

5556 | अपि Return

5557 | क्षितैः ? Return

5558 | सर्वे Return

5559 | सर्वेन्द्रियगोचराणाम् । Return

5560 | स्वभावैः Return

5561 | पठि Return

5562 | अस्ति मातुलिङ्गे रूपं रसात् इत्यादि । Return

5563 | तथा Return

5564 | प्रत्यादि इति निर र्थकमत्र । Return

5565 | क्षौ Return

5566 | उपयन् Return

5567 | वस्य Return

5568 | विकल्पस्वरूपसंवेदनम् । Return

5569 | इति Return

5570 | स्थः Return

5571 | सर्वचित्तचैत्तानामात्मसंवेदनं स्वसंवेदनम्--न्यायबि॰ । Return

5572 | सूक्तं स्यात् इति सम्बन्धः । Return

5573 | म इति निरर्थकमत्र । Return

5574 | ? Return

5575 | प्रत्यनीकस्वभावयोः विकल्पा विकल्पयोः । Return

5576 | ब्धेः Return

5577 | अन्यथानुपपत्तेरेव । Return

5578 | एकस्मिन् द्रव्ये तादात्म्यमिति । Return

5579 | वैशेषिकः । Return

5580 | तादात्म्यम् आत्मादौ Return

5581 | उपयुक्तस्य रसस्य तत्सहभाविनो रूपस्य च परिणामिकारणस्य उत्तररसात्मकत्वेन उत्तररूपात्म कत्वेन च स्वयं परिणामिनः । Return

5582 | उत्तररसोत्पत्तौ । Return

5583 | उत्तररसोत्पत्तौ । Return

5584 | लोके । Return

5585 | धर्मकीर्तिना । Return

5586 | तत्र Return

5587 | विलङ्घनेन ? ततः Return

5588 | रसस्य । Return

5589 | त इति निरर्थकमत्र । Return

5590 | ? Return

5591 | शक्तिप्रवृत्त्या न विना रसः सैवान्यकारणम् । इत्यतीतैक कालानां गतिस्तत्कार्यलिङ्गजा ॥... ... Return

5592 | अतीतैककालानां गतिर्नानागतानां व्यभिचारात्--प्र॰ वा॰ स्ववृ॰ १ । १२ । Return

5593 | पूर्वरसस्य । Return

5594 | प्र॰ वा॰ स्ववृ॰ १ । १२ । Return

5595

एकसामग्र्यन्तर्गतपूर्वरस-पूर्वरूपादिना । पूर्वरूपं हि स्वसजातीयं उत्तररूपमुत्पाद्यैव
उत्तररसोत्पादकसामग्र्यामनुप्रविशति इति आस्वाद्यमानरसात् सामग्र्यनुमानं यद्यपि कार्यात् कारणानु
मानं तथपि एकसामग्र्यन्तर्गतपूर्वरूपात् उत्तररूपानुमानं कारणात् कार्यानुमानमेव इति भावः ।

Return

5596 | चा Return

5597 | प्रज्ञाकरः । Return

5598 | प्रज्ञाकरः । Return

5599 | धर्मकीर्तेः । Return

5600 | एकसामग्र्यधीनस्य रूपादे रसतो गतिः । हेतुधर्मानु मानेन धूमेन्धनविकारवत् ॥--प्र॰ वा॰ । Return

5601 | कृतनाशाऽ Return

5602 | एकार्थतादात्म्यात् । Return

5603 | तर्हि तदुत्पत्तिः । Return

5604 | परस्यापि न प्रामाणिकत्वम् Return

5605 | द्धेः अर्धवैशस Return

5606 | द्रष्टव्यम्— पृ॰ २६३ टि॰ ११ । Return

5607 | प्रतीतिः Return

5608 | स्वं इति द्विर्लिखितम् । Return

5609 | संवित्तेः Return

5610 | रूपादयः एव एकान्तभिन्नाः परमार्था इति बौद्धकल्पितम्, अवयव-अवयविनौ एकान्तभिन्नाविति यौगैः परिकल्पितम् । Return

5611 | स्येव Return

5612 | प्रवृत्ता Return

5613 | भ्याम Return

5614 | कल्पः स्याद्विधेः Return

5615 | उद्धृतोऽयम्--न्यायवि॰ वि॰ द्वि॰ पृ॰ १४ । Return

5616 | यथा मृच्छकलादयः । अन्यथैवावभासन्ते तद्रूपरहिता अपि । इति शेषः । Return

5617 | अविभागोऽपि बुद्ध्यात्मा विपर्यासितदर्शनैः । ग्राह्यग्राहकंवित्तिभेदवानिव लक्ष्यते ॥ Return

5618 | चेति Return

5619 | स्वरूपेऽविभ्रमाकारः पररूपे च विभ्रमाकारः । Return

5620 | यं सैव Return

5621 | नान्योऽनुभाव्यो बुद्ध्यास्ति तस्या नानुभवोऽपरः । ग्राह्यग्राहकवैधुर्यात् स्वयं सैव प्रकाशते ॥--प्र॰ वा॰ । Return

5622 | न्तं तत्त्वमु- Return

5623 | ल Return

5624 | द्यप्या Return

5625 | सच्चेतनादितया Return

5626 | स्व Return

5627 | संवित्तिः Return

5628 | प्य Return

5629 | स्व Return

5630 | च तौ Return

5631 | बुद्धेरित्या Return

5632 | तौ Return

5633 | ऽवस्तुनिर्भासः Return

5634 | वेदिनः Return

5635 | ग्राह्यग्राहकाकारौ । Return

5636 | अविभागबुद्धौ । Return

5637 | ग्राह्यग्राहकाकारौ । Return

5638 | भासते Return

5639 | तोऽन्तश्चेतनैव Return

5640 | ज्ञानकाले । Return

5641 | ज्ञानकारणस्य फलस्य अभावात् । Return

5642

एतदेव स्वयं देवैरुक्तं सिद्धिवि
निश्चये । प्रत्यासत्त्या ययैक्यं स्यात् भ्रान्तिप्रत्यक्षयोस्तथा । भागतद्वदभेदेऽपि ततस्तत्त्वं द्वयात्मकम् ॥
--न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ १६८ ।

Return

5643 | वित्तिः Return

5644 | हित Return

5645 | क्ष्यम् Return

5646 | नत्वेवं Return

5647 | तौ Return

5648 | ताप्र Return

5649 | ने Return

5650 | हेतुः पूर्वपर्यायः फलमुत्तरपर्यायः तयोश्च अन्वितं सामान्यं द्रव्यमिति वस्तुत्रयम् । Return

5651 | सत्त्या Return

5652 | प्रत्यासत्त्या यया Return

5653 | म्बन्ध्यर्थ Return

5654 | सामान्यं वस्तु स्यात्5654 अर्थक्रियाकारित्वात् । Return

5654 | अर्थक्रियाकारित्वात् । Return

5656 | च समत्वम् Return

5657 | नास्ति Return

5658
सा5658

इह च रूपादौ वस्तुनि दृश्यमाने आन्तरः सुखाद्याकारस्तुल्यकालं
संवेद्यते । न च गृह्यमाणाकारो नीलादिः सातरूपो वेद्यते इति शक्यं वक्तुम्; यतो नीलादिः सातरूपेणानु
भूयते इति न निश्चीयते ।--न्यायबि॰ टी॰ १ । १० ।

तादि Return

5658

इह च रूपादौ वस्तुनि दृश्यमाने आन्तरः सुखाद्याकारस्तुल्यकालं
संवेद्यते । न च गृह्यमाणाकारो नीलादिः सातरूपो वेद्यते इति शक्यं वक्तुम्; यतो नीलादिः सातरूपेणानु
भूयते इति न निश्चीयते ।--न्यायबि॰ टी॰ १ । १० ।

Return

5660 | प्रमाणतापरीक्षणम् । Return

5661 | तत्स म्बन्धिना Return

5662 | तापि Return

5663 | कार्य Return

5664 | वा Return

5665 | व्यबहारिजनेच्छया । Return

5666 | जडतया Return

5667 | तज्जन्यफलजनक Return

5668 | तावदन्ध्यविजृम्भणं Return

5669 | तद्विजृम्मणे Return

5670 | पपत्तेरु Return

5671 | तुलना--तुलोन्नामरसादीनां तुल्यकालतया न हि । नामरूपादिहेतुत्वं न च तद्व्यभिचारिता ॥ तादात्म्यं तु कथञ्चित् स्यात् ततो हि न तुलान्तयोः ।--न्यायवि॰ २ । ३३८ । प्रमाणसं॰ पृ॰ १०७ । Return

5672

तुलना--न हि वृक्षादिः छायादेः स्वभावः कार्यं वा । न चात्र विसंवादोऽस्ति । चन्द्रादेर्जल
चन्द्रादि प्रतिपत्तिस्तथानुमा । न हि जलचन्द्रादेः चन्द्रादिः स्वभावः कार्यं वा ।--लघी॰ स्ववृ॰ श्लो॰
१२--१३ ।

Return

5673 | सकाशात् छाया Return

5674 | क्षादेः Return

5675 | संभावयन् Return

5676 | वः Return

5677 | अपेक्षितपरव्यापारो हि भावः स्वभावनिष्पत्तौ कृतक इति ।--न्यायबि॰ ३ । १२ । Return

5678 | तन्न Return

5679 | न Return

5680 | आम्रलतासंभवात् । Return

5681 | वात् । एतदे Return

5682 | स्वोरस्ताडं Return

5683

तुलना--भविष्यत्प्रतिपद्येत 2 akṣaras कृत्तिकोदयात् । श्व आदित्य उदेतेति ग्रहणं वा भविष्य
ति ॥ तदेतत् भविष्यद्विषयमविसंवादकं 2 akṣaras प्रतिबन्धसंख्यां प्रमाणसंख्यां च प्रतिरुणद्धि ।--लघी॰
स्व॰ श्लो॰ १४ ।

Return

5684 | ज्ज्यो Return

5685 | न चेष्यते Return

5686 | कृत्तिकोदय-शकटोद2 akṣaras । Return

5687 | इन्द्रियज्ञानविषयस्य अनन्तरो विषयः इन्द्रियज्ञा नस्य सहकारी भवन् मनोविज्ञानमुत्पादयति 2 akṣaras स्यादिति भावः । Return

5688 | नु Return

5689 | धादिति चेत्; इदं Return

5690 | ति Return

5691 | भाव्यपि Return

5692 | कारणस्य Return

5693 | भाविकारणवादिनः प्रज्ञाकरगुप्ताः । Return

5694

तुलना--तेन यदुच्यते भट्टेन--यः सवित्रुदयो भावी
न तेनाद्योदयोऽन्वितः । अथ चाद्योदयात् सोऽपि भविता श्वोऽनुमीयते ॥...तदपास्तम्, यतश्च यथोपवर्णितः
साध्यान्वयो हेतुर्विद्यते ।--प्र॰ वा॰ स्ववृ॰ टी॰ पृ॰ १८ । यच्चाद्योदयात् श्वः सूर्योदयाद्यनुमानं न
तदनुमानं नियामकलिङ्गाभावात्, अद्य गर्दभदर्शनात् श्वः सूर्योदयानुमानवत् ।--प्र॰ वा॰ स्ववृ॰ टी॰
पृ॰ ४९ ।

Return

5695 | तदुदयात् Return

5696 | श्व आदित्य उदेतेति ग्रहणं वा भविष्यति--लघी॰ श्लो॰ १४ । Return

5697 | ध Return

5698 | क्ता Return

5699 | नागामि Return

5700 | सुगतत्वात् प्राक्तनी या दशा सा सर्वा Return

5701 | त्वे Return

5702 | शास्त्रादौ शास्त्रार्थत्वात् । भगवानेव हि प्रमाणभूतोऽस्मिन् प्रसाध्यते ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ १ । Return

5703 | जगच्छासनात् शास्तृत्वं Return

5704 | स्वार्थसम्पत् Return

5705

अत्र च
भगवतो हेतुफलसम्पत्त्या प्रमाणभूतत्वेन स्तोत्राभिधानं प्रकरणादौ प्रसादजननार्थम् । तत्र हेतुराशयप्रयो
गसम्पत्, आशयो जगद्धितैषिता, प्रयोगो जगच्छासनात् शास्तृत्वम्, फलं स्वार्थसम्पत् । स्वार्थसम्पत्
सुगतत्वेन त्रिविधमर्थमुपादाय । प्रशास्तार्थं सुरूपवत् । अपुनरावृत्त्यर्थ सुनष्टज्वरवत्, निःशेषार्थं सुपूर्णघट
वत्...--प्र॰ समु॰ वृ॰ ज॰ १ । १ ।

Return

5706 | हे Return

5707 | च Return

5708 | सुगतत्वाभावेऽपि तत्सद्भावात् । Return

5709 | आशय Return

5710 | आशयप्रयोगसम्पदभावे । Return

5711 | थाऽ Return

5712 | अन्योऽन्याश्रयदोषदुष्टमप्यभी Return

5713 | प्रज्ञाकरगुप्तः नष्टप्रज्ञः इत्यर्थः । Return

5714 | ज्ञ एव Return

5715 | त Return

5716 | कृत्तिकेत्यादि Return

5717 | न चानुमाता सर्वदर्शी विद्यते, अनुमानवैफल्यात् । Return

5718 | तथा Return

5719 | देशान्तरे कालान्तरे द्रव्यान्तरस म्बन्धे च मधुराणामपि दर्शनात् । Return

5720 | अविनाभावावगम । Return

5721 | आदिपदेन तदुत्पत्तिर्ग्राह्या । Return

5722 | वृक्ष स्वभावा । Return

5723 | सकृदपि तस्य Return

5724 | वे Return

5725 | शिंशपायाः । Return

5726 | स्वकारणात्5726 तत्स्वभावाया एव उत्पन्नत्वात् इति सम्बन्धः । Return

5726 | तत्स्वभावाया एव उत्पन्नत्वात् इति सम्बन्धः । Return

5728 | कारणानुमानप्र सङ्गः । Return

5729 | वं Return

5730 | तो Return

5731 | किं Return

5732 | शकटोदयाद्यनुमानं स्वीकुर्वतः । Return

5733 | तादात्म्य-तदुत्पत्तिव्यतिरिक्तपूर्वोत्तरचरस्वरूप-अविना भावस्वीकारापत्तेः । Return

5734 | व्याप्तिग्राहक । Return

5735 | इति नियमानुसारेण । Return

5736 | बुद्धेः । Return

5737 | कारणम् । Return

5738 | तं5738 अन्यदेशे अन्यकाले च कार्यं कुर्यादितिः । Return

5738 | अन्यदेशे अन्यकाले च कार्यं कुर्यादितिः । Return

5740 | सूक्तत्वात् Return

5741 | किन्तु Return

5742 | प्रमाणप्रमेयव्यवस्थाऽयोगात् । Return

5743 | यदा हि प्रमाणप्रमाणाभासयोः सामान्या स्थितिर्भवति तदा इदं प्रमाणम् इदञ्चाप्रमाणमिति विभागः अविसंवादिहेतुमूलकेन अनुमानेनैव भवति । Return

5744

अन्य
धियो गतेः । प्रमाणान्तरसद्भावः प्रतिषेधाच्च कस्यचित् इति शेषः । श्लोकोऽयं धर्मकीतिरप्येतदाह इति
कृत्वा उद्धृतः प्रमाणमीमांसायाम् पृ॰ ८ उद्धृतश्च प्रमाणप॰ पृ॰ ६४ प्रमेयक॰ पृ॰ १८०
स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ २६१ इत्यादिषु ।

Return

5745 | प्रत्यक्षस्य । Return

5746 | स्वसंवेदनम् । Return

5747 | धर्मेण Return

5748 | क्तिं Return

5749 | स्वलक्षणविलक्षणम् । Return

5750 | त्व Return

5751 | स्तम्भादेः । Return

5752 | ने 5752 स्तम्भादित्वायोगात्, स्वसंवेदनरूपताप्राप्तेरित्यर्थः । तद Return

5752 | स्तम्भादित्वायोगात्, स्वसंवेदनरूपताप्राप्तेरित्यर्थः । Return

5754 | प्रतिभासते स्तम्भा दिकम्, तदा । Return

5755 | रेऽपि Return

5756 | उपलम्भः Return

5757 | ऽयं Return

5758 | ध्य Return

5759 | न्न Return

5760 | तथाऽयं Return

5761 | त्रिरूपाणि च त्रीण्येव लिङ्गानि--न्यायबि॰ । Return

5762 | इत्यत्राह-- Return

5763 | न्तः Return

5764 | च Return

5765 | न्त Return

5766 | च Return

5767 | क Return

5768 | एतन्नामकात् ग्रन्थात् । द्रष्टव्यम्--प्रमाणसं॰ पृ॰ १०४ । Return

5769 | र्मानशालिभिः Return

5770 | रूपतया Return

5771 | सन्निति Return

5772 | यि Return

5773 | चारोपपत्तेः Return

5774 | रेणैव Return

5775 | तदयम् Return

5776 | पूर्वकर्मतः Return

5777 | इत्याह तद्व्यवहारमर्थव्यवहारमवतार्यते Return

5778 | तमेव Return

5779 | तद्विरु द्धादि Return

5780 | तत्कार्यादि Return

5781 | एव Return

5782 | एकान्तानुपलब्धिश्च । Return

5783 | त्तिः, Return

5784 | अन्योपलब्धिरूपा अनुपलब्धिः अनेकान्तमन्तरेण न सिद्धिमुपयाति । Return

5785 | णेति Return

5786 | अत्राह Return

5787 | ब्धेः Return

5788 | न Return

5789 | प्रतिवादिनामेव । Return

5790 | ष्टव्यम् Return

5791 | शानां Return

5792 | वादे Return

5793 | यत एव Return

5794 | तत Return

5795 | कल्पिता एव स्वीकर्त्तव्या इति भावः । Return

5796 | एकदेशेन वृत्तिः सर्वात्मना वा इत्यादयो वृत्ति विकल्पाः । Return

5797 | णानां, तत् Return

5798 | स्य Return

5799 | तं Return

5800 | पा Return

5801 | पा Return

5802 | धियोऽधिगमभेदतः Return

5803 | द्रष्टव्यम् पृ॰ ३८८ टि॰ ४ । Return

5804 | द्रष्टव्यम्--पृ॰ ३८८ टि॰ ५ । Return

5805 | तादात्म्ये । Return

5806 | अन्तरपि । Return

5807 | इदं वस्तुबलायातं यद्वदन्ति विपश्चितः । यथा यथार्थाश्चि न्त्यन्ते विशीर्यन्ते तथा तथा ॥--प्र॰ वा॰ । Return

5808 | प्रमाणात्मकविचारस्याप्यभावात् । Return

5809 | प्रमाणं चेदस्ति । Return

5810 | स्य Return

5811 | द् Return

5812 | साऽनर्था Return

5813 | अलब्धधर्मानुवृत्तिर्योगः, लब्धधर्मानुवृत्तिः क्षेमः ।--प्र॰ वा॰ स्ववृ॰ टी॰ १ । २४ । Return

5814 | वनं Return

5815 | दुष्टे । Return

5816 | न्तान्नापर Return

5817 | ष Return

5818 | अभिन्नयोगक्षेमत्वम् । Return

5819 | मि Return

5820 | चित्रपतङ्ग Return

5821 | तस्यां मतावपि । यदीदं स्वयमर्थेभ्यो रोचते तत्र के वयम् इति शेषः । Return

5822

असिद्धः...सत्त्वादिरचलात्मनि ।--प्रमाणसं॰ पृ॰ ११४ । प्रकृतपाठः न्यायवि॰ वि॰
द्वि॰ पृ॰ १८१ । असिद्धः...विरुद्धो मल्लवादिनः ।...--जैनतर्कवा॰ पृ॰ १०७ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰
१०३२ ।

Return

5823 | वाति Return

5824 | सिद्धसेनस्य । Return

5825 | नैयायिकस्य । Return

5826 | क्षणिकपक्षात् । Return

5827 | संतवाय Return

5828 | असब्भावे Return

5829 | सच्चा Return

5830 | यान् सद्वाददोषान् शाक्यौलूक्या भणन्ति सांख्यानाम् । सांख्या अपि असद्वादे तेषां सर्वेऽपि ते सत्याः । Return

5831 | पूज्यपादस्य । Return

5832 | वैशेषि कस्यापि । Return

5833 | तथाभूतमानसज्ञानाभावे । Return

5834 | णोन्मुखता Return

5835 | शक्तयः । Return

5836 | तस्य Return

5837 | परमार्थतः । Return

5838 | राभावश्चा Return

5839 | नित्यपक्षे । Return

5840 | प्रवृत्तिनिवृत्तिस्वीकारे । Return

5841 | तात्म Return

5842 | त्वन्मत Return

5843 | मतं शासनं Return

5844 | नित्यवाद्यपेक्षया । Return

5845 | तत्रोन्निद्राः Return

5846

स्थित्वा प्रवृत्तिसंस्थानविशेषाऽर्थक्रियादिषु । इष्टसिद्धिरसिद्धिर्वा दृष्टान्ते संशयोऽथवा ॥ १० ॥
ते एते कार्यहेतुत्वेनाभिमताः स्थित्वाप्रवृत्त्यादयो नैते सम्यग्घेतवः । यत एषु सत्स्वपीष्टस्यैव सिद्धिः सिद्ध
साधनम् । न च सिद्धः पक्षो भवतीति...--प्र॰ वार्तिकाल॰ ।

Return

5847 | अपेक्षाया अयोगतः । इति हेत्वंशः । Return

5848 | तदापि Return

5849 | भित्तौ गवाक्षे वा । Return

5850 | कारणत्वम् । Return

5851

द्विविधो हि पदार्थानां विरोधः । अविकलकारणस्य भवतो
ऽन्यभावे अभावाद् विरोधगतिः । शीतोष्णस्पर्शवत् । परस्परपरिहारस्थितलक्षणतया वा भावाभाववत् ।
--न्यायबि॰ ३ । ७२-७५ ।

Return

5852 | तद्भिन्नायाः । Return

5853 | पूर्वापरपर्याययोः । Return

5854 | क्रमयौगपद्ये । Return

5855 | अर्थकिया । Return

5856 | दनै Return

5857

तथाहि क्रमयौगपद्याभ्यां कार्यकिया व्याप्ता प्रकारान्तराभावात् । ततः कार्यकियाशक्तिव्यापकयोः
तयोरक्षणिकत्वे विरोधान्निवृत्तेस्तद्व्याप्तायाः कार्यक्रियाशक्तेरपि निवृत्तिरिति सर्वशक्तिविरहलक्षणमसत्त्वमक्ष
णिकत्वे व्यापकानुपलब्धिराकर्षति विरुद्धयोरेकत्रायोगात् । ततो निवृत्तं सत्त्वं क्षणिकेष्वेवावतिष्ठमानं तदा
त्मतामनुभवतीति यत् सत् तत् क्षणिकमेवेति अन्वयव्यतिरेकरूपायाः व्याप्तेर्निश्चयो भवति पृ॰ १४६,
४७ तस्मात् तीरादर्शिनेव इत्यादि । यथा किल बहनारूढैर्वणिग्भिः शकुनिर्मुच्यते अपि नाम तीरं द्रक्ष्य
तीति । स यदा सर्वतः पर्यटँ स्तीरं नासादयति तदा वहनमेव आगच्छति तद्वदेतदपि द्रष्टव्यम् । पृ॰ १९३
--हेतुबि॰ टी॰ ।

Return

5858 | व्यापके क्रमयौगपद्ये । Return

5859 | त्वर्थक्रियायाः Return

5860 | अर्थक्रिया । Return

5861 | अनेकान्ता वर्तमाना, अथवा पक्षविप क्षयोर्वर्तमाना । Return

5862 | क्षणिके । Return

5863 | सत्त्वाभावम् । Return

5864 | क्षणिकात् । Return

5865 | सत्त्वनिवृत्तिश्च । Return

5866 | सति भवति । Return

5867 | अक्षणिके । Return

5868 | अर्थक्रियादर्शनम् । Return

5869 | हीयते Return

5870 | क्त Return

5871 | दृष्टान्तमन्तरेण । Return

5872 | क्षणिके । Return

5873 | स्वभावेन । Return

5874 | वदितरस्यापि Return

5875 | क्षणिकस्यापि । Return

5876 | क्रमकरणम् । Return

5877 | जाग्रच्चित्तं हि अनन्तरं प्राणादि जनयति सुषुप्त्यनन्तरं प्रबोधं च उत्पादयति । Return

5878 | निरस्तम् Return

5879 | युगपत्करणम् । Return

5880 | क्षणिकस्य । Return

5881 | इत्याह-- Return

5882 | वृत्त्या Return

5883 | स्वपक्षे Return

5884 | विपक्षाद् व्यावृत्तिः Return

5885 | प्रत्यक्षवृत्ति-विपक्षव्यावृत्त्योः । Return

5886 | नन्व Return

5887 | प्रतिपत्ता । Return

5888 | पि तत् Return

5889 | प्रत्यक्षमर्थमनुमातुं तत् Return

5890 | क्षणिके Return

5891 | इष्यते Return

5892 | बाधकमाह Return

5893 | न इति निरर्थकम् । Return

5894 | येन तत्साधनेनेदं स्या Return

5895 | अपरिणामिन्येव वस्तुन्य Return

5896 | प्रत्यक्षमस्ति ? Return

5897 | स्या Return

5898 | मि Return

5899 | णे Return

5900 | अवि कल्पकः Return

5901 | वति अविकल्पकः अभिन्नः Return

5902 | षो वा Return

5903 | त्योऽयमिति अ Return

5904 | संशयस्य प्रत्याख्यान Return

5905 | नित्यमित्यादिना Return

5906 | परिणामे सत्यपि नित्यत्वम्, उत्पादव्ययध्रौव्यात्मकत्वमित्यर्थः । Return

5907 | कूटस्थनित्यत्वस्यानिष्टेः । Return

5908 | मेतद् इति Return

5909 | कथनात् । सर्वे भावा निःस्वभावत्वात् शून्याः इति ।--विग्रहव्या॰ श्लो॰ १ । अतो लक्षणशून्य त्वान्निःस्वभावाः प्रकाशिताः ।--प्र॰ वा॰ २ । २१५ । Return

5910 | अनन्तरोक्तम् । Return

5911 | शून्यवादी । Return

5912 | येना Return

5913 | स्वं च अ Return

5914 | ब्धेः Return

5915 | ब्धेः Return

5916 | अत्राह Return

5917 | ब्धे Return

5918 | नीलाद्युपलब्धिः । Return

5919 | भावस्य । Return

5920 | भावरूपत्वसाधकाभावात् । Return

5921 | तत्साधि Return

5922 | तस्याः5922 उपलब्धेः सद्भावात् । Return

5922 | उपलब्धेः सद्भावात् । Return

5924 | भावरूपत्वम् । Return

5925 | उपलब्धेः । Return

5926 | विशेषः । Return

5927 | उभयैकान्तयोः । Return

5928 | स्वप्नभाविनी । Return

5929 | अर्थक्रियान्तरात् । Return

5930 | भावजन्यत्वात् अर्थक्रियाया भावरूपता, अर्थक्रियायाश्च भावस्य भावरूपतेति । Return

5931 | अर्थक्रियायाः भावरूपत्वञ्चेत् । Return

5932 | वचनानाम् । Return

5933 | अङ्ग इति सम्बोधने । Return

5934 | परमार्थसत्त्वम् । Return

5935 | प्रतिभासादेव । Return

5936 | परमार्थसत्त्वमिति । Return

5937 | यान Return

5938 | द्रष्टव्यम्--पृ॰ १ टि॰ ८ । Return

5939 | प्रति Return

5940 | प्रतिभासमानशरीराः । Return

5941 | स्तम्भादयः । Return

5942 | यदि असन्तः तर्हि । Return

5943 | ज्ञानस्यापि परित्यागः । Return

5944 | विज्ञानवादी बौद्धः । Return

5945 | सम्बोधने । Return

5946 | षयया Return

5947 | अभ्रान्ता । Return

5948 | स्वसंवित्तेः । Return

5949 | बहिरर्थे विरुद्ध धर्मप्रतिभासस्यापि । Return

5950 | अनन्तरोक्तम् । Return

5951 | शङ्कायाः । Return

5952 | पूर्वश्लोकेन । Return

5953 | स्वसंवित्तेः । Return

5954 | अभ्रान्तम् । Return

5955 | संवित्त्या । Return

5956 | मिथ्या चेत् । Return

5957 | तया Return

5958 | यौ Return

5959 | बहिरर्थप्रतिषेधाभावे । Return

5960 | विज्ञानैकान्तवादसिद्धिरिति । Return

5961 | बुद्धिसत्त्व Return

5962 | अज्ञातार्थप्रकाशो वा इति पारमार्थिकं प्रमाणलक्षणम् । अविसंवादिज्ञानम् इति तु व्यावहारिकमिति । Return

5963 | बहिरर्थस्वीकारेऽपि । Return

5964 | पक्षौ Return

5965 | क्षणिकपक्षनिषेधकः । Return

5966 | न्तया Return

5967 | नन्वुक्त Return

5968 | विज्ञानवादिनः । Return

5969 | अपरमार्थसन् । Return

5970 | अर्थस्यापि । Return

5971 | विज्ञप्तिमात्र । Return

5972 | उत्पतन्नेव Return

5973 | विज्ञप्ति मात्रस्यापि । Return

5974 | अपरमार्थसदेव । Return

5975 | चित्त्वेन प्रतिभासमानस्य । Return

5976 | प्रमाणात् । Return

5977 | प्रमाणेन । Return

5978 | यदि तैमिरिककेशादीनां न परमार्थसद्भावः तर्हि । Return

5979 | तैमिरिककेशादौ । Return

5980 | स्वसाध्येन । Return

5981 | अथ न Return

5982 | स्वीक्रियते । Return

5983 | नेन Return

5984 | स्यात् । अथ Return

5985 | व्यवहारिणः । Return

5986 | ण Return

5987 | षो Return

5988 | स्वसंवेदनस्य परमार्थसत्त्वम् । Return

5989 | अपरमार्थसत्त्वेऽपि तस्मादिष्टसिद्धौ । Return

5990 | मतां Return

5991 | स इति निरर्थकम् । Return

5992 | द Return

5993 | बौद्धस्य । Return

5994 | नः Return

5995 | ? Return

5996 | ज्ञानरूपत्वात् । Return

5997 | बौद्धेन विज्ञानवादिना । Return

5998

सकृत्संवेद्यमानस्य
नियमेन धिया सह । विषयस्य ततोऽन्यत्वं केनाकारेण सिध्यति ॥ विषयस्य हि नीलादेः धिया सह
सकृदेव संवेदनं धिया सह न पृथक्...--प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । ३८८ । धर्म्यत्र नीलाकारतद्धियौ तयो
रभिन्नत्वं साध्यधर्मः यथोक्तः सहोपलम्भनियमो हेतुः । ईदृश एवाचार्यीये प्रयोगे हेत्वर्थोऽभिप्रेतः ।—
तत्त्वसं पं॰ पृ॰ ५६७ ।

Return

5999 | भेदे इति निरर्थकम् । Return

6000 | सहोपलम्भस्य । Return

6001 | सहोपलम्भनियमात् । Return

6002 | भेदसिद्धेः । Return

6003 | तत्सहभावः Return

6004 | वक्तुं युक्तम् । Return

6005 | भ्रान्तविज्ञानस्थले । Return

6006 | एकत्वेऽपि । Return

6007 | सहोपलम्भनि यमः । Return

6008

तुलना--तत्र भदन्तशुभगुप्तस्त्वाह--विरुद्धोऽयं हेतुः, यस्मात् सहशब्दश्च लोकेऽन्यो6008 स्या न्नैवान्येन विना क्वचित् । विरुद्धोऽयं ततो हेतुर्यद्यस्ति सहवेदनम् ॥ पुनः स एवाह--यदि सहशब्द एकार्थः
तदा हेतुरसिद्धः । तथाहि--नटचन्द्रमल्लप्रेक्षासु न ह्येकेनैवोपलम्भः । तथाहि--नीलोपलम्भेऽपि
तदुपलम्भानामन्यसन्तानगतानामनुपलम्भात् । यदा च सत्त्वं प्राणभृतां सर्वे चित्तक्षणाः सर्वज्ञेनावसी
यन्ते तदा कथमेकेनैवोपलम्भः सिद्धः स्यात् । किंच, अन्योपलम्भनिषेधे सत्येकोपलम्भनियमः
सिध्यति । न चान्योपलम्भप्रतिषेधसंभवः स्वभावविप्रकृष्टस्य विधिप्रतिषेधायोगात् । अथ सहशब्द
एककालविवक्षया; तदा बुद्धज्ञेयचित्तेन चित्तचैत्तैश्च सर्वथा अनैकान्तिकता हेतोः । यथा किल बुद्धस्य भग
वतो यद्विज्ञेयं सन्तानान्तरचित्तं तस्य बुद्धज्ञानस्य च सहोपलम्भनियमेऽप्यस्त्येव च नानात्वम्, तथा चित्त
चैत्तानां सत्यपि सहोपलम्मे नैकत्वमित्यतोऽनैकान्तिको हेतुरिति ।...स्यादेतत् यद्यपि विपक्षे सत्त्वं न निश्चितं
सन्दिग्धं तु, ततश्चानैकान्तिको हेतुः सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकत्वात् ।--तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ ५६७--६९ । सहो
पलम्भनियमान्नाभेदो नीलतद्धियोः । विरुद्धासिद्धसन्दिग्धव्यतिरेकानन्वयत्वतः ॥--न्यायवि॰ १ । ८३ ।
शाबरभा॰ बृह॰ पं॰ १ । १ । ५ । शा॰ भा॰ भामती २ । २ । २८ । योगसू॰ तत्त्ववै॰ ४ । १४ । न्यायकणि॰ पृ॰
२६४ । अष्टश॰ अष्टस॰ पृ॰ २४२ । प्रमेयक॰ पृ॰ ७९ । न्यायकुमु॰ पृ॰ १२२ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰
३५२ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ १५२ ।

Return

6008 | स्या Return

6010 | भूतलादिप्रदेशे । Return

6011 | अतीते । Return

6012 | वर्तमाने । Return

6013 | स्मरणस्य । Return

6014 | अनुमानोत्पत्तिर्न स्यात् । Return

6015 | अविनाभावसम्बन्ध । Return

6016 | पूर्वं तद्ग्रहात्तदा तद्भावे बाल्ये तद्ग्रहाद् Return

6017 | घटादौ बहिरर्थे । Return

6018 | दस्यानु Return

6019 | अभेदे नानुमानम् । भिन्न Return

6020 | मतम् । Return

6021 | ज्ञानस्य अर्थस्य च । Return

6022 | द्रष्टव्यम् --पृ॰ ८२ टि॰ ४ । Return

6023 | ब्देन च Return

6024 | भ्रान्तिज्ञानस्य । Return

6025 | गृह्यते । Return

6026 | यौगपद्योपलम्भात् । Return

6027 | स्वसं Return

6028 | प्रत्यक्षमेव । Return

6029 | भ्रान्तिः । Return

6030 | प्रत्यक्षतः । Return

6031 | अत्रान्वय Return

6032 | भ्रान्तिरेव । Return

6033 | प्रत्यक्षम् । Return

6034 | प्रत्यक्षप्रमाणञ्च Return

6035 | तम् Return

6036 | स्यादिति निपातलब्धम् । Return

6037 | नैकरूपप्रवेदनात् । द्वयस्वरूपग्रहणे सति सम्बन्धवेदनम् ॥ इति शेषः । Return

6038 | यु Return

6039 | ? Return

6040 | षां Return

6041 | तद्भावहेतुभावौ हि दृष्टान्ते तदवेदिनः । ख्याप्येते... इति शेषः । Return

6042 | नर्तकी अ Return

6043 | ता Return

6044 | अङ्कुरे । Return

6045 | सहो पलम्भनियमात् । Return

6046 | णे Return

6047 | व्यवहारेणैव । Return

6048 | तज्ज्ञानेनैव । Return

6049 | तस्य⁶⁰⁴⁹ ज्ञानस्य । Return

6049 | ज्ञानस्य । Return

6051 | सहोपलम्भनियमात् । Return

6052 | ग्जनेन Return

6053 | एतदन्तर्गतः पाठो द्विर्लिखितः । Return

6054 | ह्य Return

6055 | रा Return

6056 | ज्ञता Return

6057 | सुगतस्य । Return

6058

जगद्धितैषिणे प्रणम्य शास्त्रे सुगताय तायिने ।
प्रमाणसिद्ध्यै स्वकृतिप्रकीर्णनात् निबध्यते विप्रसृतं समुच्चितम् इति शेषः ।--प्रमाणसमु॰ । जगद्धि
तैषिणे प्रणम्य शास्त्रे सुगताय तायिने । कुतर्कसम्भ्रान्तजनानुकम्पया प्रमाणसिद्धिर्विधिवद्विधीयते । इति
शेषः--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ १ ।

Return

6059 | सुगतः । Return

6060 | प्रमाणात् । Return

6061 | प्रमाणभूताय इत्यादिरूपेण । Return

6062 | सुगतेन । Return

6063 | स्तित्वमव Return

6064 | षं Return

6065 | ब्द Return

6066 | र्थं Return

6067 | नीलत्वापत्तिलक्षणः । Return

6068 | स्यादिति । Return

6069 | वेदने Return

6070 | लं Return

6071 | परेष्टि Return

6072 | सहोपलम्भनियममात्रात् । Return

6073 | सहोपलम्भनि यमेन । Return

6074 | नीलप्रतिभास । Return

6075 | चित्रैकज्ञाना Return

6076 | सन्तानाभावात् । Return

6077 | अनेकमेकरूपम् । Return

6078 | सहशब्दम् । Return

6079 | सूचक इति । Return

6080 | ज्ञानस्य उ Return

6081 | सह इति Return

6082 | ज्ञाने Return

6083 | च Return

6084 | नञा6084 असहानुपलम्भ इत्यत्र नञ्समासे । अभिसम्बन्धे Return

6084 | असहानुपलम्भ इत्यत्र नञ्समासे । Return

6086 | क्ष्यते; Return

6087 | अभावरूपमेव । Return

6088 | शशविषाण-खरविषाणयोरिव Return

6089 | गमयति Return

6090 | अर्थादर्थगतेः--प्र॰ वा॰ ४ । १५ । Return

6091 | क्तं Return

6092 | मः, तत्र Return

6093 | ज्ञानकालीनस्य अर्थस्य ज्ञानं प्रति कारणत्वाभावात् सहभाविनोः कार्यकारणभावाभावात् । ज्ञानकालेऽविद्यमानस्य ग्राह्यत्वे सकलातीतानागतस्य ग्रहणप्रसङ्ग इति भावः । Return

6094 | साधयितुं Return

6095 | ना Return

6096 | पूर्वपक्षः--यथास्वं प्रत्ययापेक्षादविद्योपप्लुतात्मनाम् । विज्ञप्तिर्वितथाकारा जायते तिमिरादिवत् ॥--प्र॰ वा॰ २ । २१७ । Return

6097 | ण्डु Return

6098 | निरालम्बे नभसि केशाकारा उण्डुकाकारा--मशकाद्याकारा या बुद्धिः । Return

6099 | वितथ Return

6100 | द्धेः Return

6101 | वादिना यदिष्टं Return

6102 | किन्नामा ? इत्याह-- Return

6103 | त्वेन Return

6104 | विपरीतेन रुद्धः विरुद्ध इति । Return

6105 | विवादास्पदीभूतवेदनानाम् । Return

6106 | सविषयता Return

6107 | न केवलमस्यैव । Return

6108 | तद्व्याप्तिशून्यः । Return

6109 | तद्व्याप्तिविभ्रमकारीत्यर्थः । Return

6110 | मोपेतो Return

6111 | याः Return

6112 | साध्येत इति । Return

6113 | यदा Return

6114 | ग्राह्यग्राहकाकारत्वे सत्यपि । Return

6115 | विज्ञानवादी । Return

6116 | प्रकृतानुमानेन सविषयतासमारोपव्यवच्छेदः क्रियते अस्मिन् विकल्पे दूषणमाह । Return

6117 | सविषयताविकल्परूपः समारोपः स्यात् । Return

6118 | त् Return

6119 | वि Return

6120 | न Return

6121 | तत् प्रत्यक्षं निर्विषयताविषयकत्वात् सविषयमिति भावः । Return

6122 | र्था Return

6123 | सत्त्वम् । Return

6124 | सत्यतेत्यादि Return

6125 | प्रज्ञाकरः । Return

6126 | स चान्तो धर्मः तस्मिन् अभ्यु Return

6127 | निरंशस्य । Return

6128 | येयम् अ Return

6129 | भेदाभेदयोः । Return

6130 | द्विचन्द्रनिर्भासयोः । Return

6131 | न्तं Return

6132 | भ्रान्तम् । Return

6133 | तत्त्वमिथ्येत्यादि । Return

6134 | निरंशसंवेदनानुभवसद्भावे ऽपि । Return

6135 | ऽप्यर्थवत् त⁶¹³⁵ अनुभवस्यापि । स्यापि Return

6135 | अनुभवस्यापि । Return

6137 | क्वान्तर्ज्ञेय Return

6138 | न्ते Return

6139 | ज्ञानार्थयोः Return

6140 | सहोपलम्भनियमेऽपि । Return

6141 | ? Return

6142 | स्वसंवेदनस्य । Return

6143 | किमिव Return

6144 | सहोपलम्भनियमः । Return

6145 | चेतना मानसं कर्म--अभिध॰ । Return

6146 | निबन्धो Return

6147 | दृश्ये Return

6148 | यं Return

6149 | सहोपलम्भनियमात् । Return

6150 | सहोपलम्भनियमेऽपि । Return

6151 | बुद्धचित्त-तद्ग्राह्यसकलपदार्थयोः । Return

6152 | साधनम् Return

6153 | तस्य आत्मनः Return

6154 | बुद्धज्ञानं हि सकलार्थैः समम् उपलभ्यते न च तैः सह तस्य एकत्वमिति सहोपलम्भोऽनेकान्तः व्यभिचारीत्यर्थः । Return

6155 | सन्तानं इति पुनरुक्तंभाति । Return

6156 | लं Return

6157 | मानसज्ञानं Return

6158 | लम्भेन ए Return

6159 | सन्तानानां सन्तानान्तराणां च । Return

6160

अत्र
भगवतो हेतुफलसम्पत्त्या प्रमाणभूतत्वेन स्तोत्राभिधानं शास्त्रादौ शास्त्रार्थत्वात्, भगवानेव हि प्रमाणभूतोऽ
स्मिन् प्रसाध्यते ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ ।

Return

6161 | पमात्रपर्य Return

6162 | वि Return

6163 | परमार्थतः । Return

6164 | स्वपरसन्तानविकल्पमात्रोपदेशः । Return

6165 | कपिलादेः । Return

6166 | त्र Return

6167 | विकल्पानां मिथ्यारूपावात् । Return

6168 | तद्वत् Return

6169 | विकल्पज्ञानम् । Return

6170 | प्रमाणान्तरमिति । Return

6171 | सविकल्पेन गृहीतस्य ग्रहणात् । Return

6172 | तन्न ग Return

6173 | बौद्धमतापेक्षयैव मिथ्या इति विशेषणं प्रदत्तमिति । Return

6174 | जैनोऽपि । Return

6175 | मग्नं Return

6176 | पटु, अ Return

6177 | प्रत्यक्षम् । Return

6178 | ने Return

6179 | पूर्वापरैकत्वम् । Return

6180 | तत्कार्यवत् Return

6181 | उमास्वाम्याचार्यः । Return

6182 | जीवः । Return

6183 | जीवस्य इतरस्य वा Return

6184 | जीवः । Return

6185 | अपरं भिन्नं सामान्यं सत्ताख्यम् । Return

6186 | अवग्रेहावायधारणा रूपेण । Return

6187 | सू6187 तत्त्वार्थसूत्रकारेण । त्र Return

6187 | तत्त्वार्थसूत्रकारेण । Return

6189 | व्यावृत्तस्य Return

6190 | परमाणूनाम् । Return

6191 | चार्वाकः । Return

6192 | पुरुषस्य । Return

6193 | प्रत्यभिज्ञानं न भवतीत्यर्थः । Return

6194 | तत्र Return

6195 | यदा सुगतः इतरजनचित्तं जानाति तदा इतरजनचित्तं सुगतचित्तस्य कारणं भवति, अतस्तयोः एकसन्तानतापत्तिः । Return

6196 | द्रष्टा Return

6197 | सन्तानः । Return

6198 | घटपूर्वोत्तरक्षणयोः ज्ञायकेन सुगतज्ञानेन सह एकसन्तानत्वा पत्तिः । Return

6199 | इतरजनज्ञान-तज्ज्ञायकसुगतज्ञानयोरेकसन्तानत्वापत्तिः ज्ञानत्वेन सादृश्यात् । Return

6200 | ज्ञातुमभि लपितम् । Return

6201 | उपादेयम् । Return

6202 | संस्कृतचित्तोत्पत्तिः । Return

6203 | संस्कृतचित्तात् । Return

6204 | ज्ञानं तेषु6204 योगिषु । Return

6204 | योगिषु । Return

6206 | संस्कृत मेव । Return

6207 | चित्तात् । Return

6208 | न Return

6209 | जाग्रद्विज्ञानं प्रबोधस्योपादानमिति । Return

6210 | गच्छच्छकटे देशान्तरे सुप्तस्य अन्यत्र च प्रबोधे । Return

6211 | यथा स्वप्नान्तिकः कायः त्रासलङ्घनधावनैः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ २ । ३७ । Return

6212 | नमपी Return

6213

तुलना—
असिद्धस्त्वप्रतीतो यो योऽन्यथैवोपपद्यते । विरुद्धो योऽन्यथाप्यत्र युक्तोऽनैकान्तिकः स तु ॥--न्याया
वता॰ श्लो॰ २३ । अन्यथासंभवाभावभेदात् स बहुधा स्मृतः । विरुद्धासिद्धसन्दिग्धैरकिञ्चित्करविस्तरैः ॥
--न्यायवि॰ श्लो॰ ३६५--३६६ । स विरुद्धोऽन्यथाभावाद् असिद्धः सर्वथाऽत्ययात् । व्यभिचारी विपक्षेऽपि
सिद्धेऽकिञ्चित्करोऽखिलः । अज्ञातः संशयासिद्धव्यतिरेकानन्वयादितः ॥--प्रमाणसं॰ श्लो॰ ४८-४९ ।

Return

6214 | त्रैरूप्यं पुनः लिङ्गस्यानुमेये सत्त्वमेव ॥ ५ ॥ सपक्षे एव सत्त्वम् ॥ ६ ॥ असपक्षे चासत्त्वमेव निश्चितम् ॥ ७ ॥"--न्यायबि॰ परि॰ २ । Return

6215 | कं Return

6216 | तैक Return

6217 | अदृश्यार्थलक्षणे । Return

6218 | दृश्यार्थ Return

6219 | रा Return

6220 | तस्या Return

6221 | प्रतियोगिव्यतिरिक्त-उपलम्भकारणान्तराणां समुदाये सति । Return

6222 | घटादे Return

6223 | घटस्य । Return

6224 | प्रत्यक्षस्य सतः स्वयम् । कोऽन्यो न दृष्टो भागः स्याद्यः प्रमाणैः परीक्ष्यते ॥ इति शेषः । Return

6225 | म⁶²²⁵ मनस्कारः चेतसः आभोगः--उपयोग इति यावत् । नस्कारा Return

6225 | मनस्कारः चेतसः आभोगः--उपयोग इति यावत् । Return

6227 | एतदन्तर्गतः पाठो द्विर्लिखितः । Return

6228 | तत्र उपलब्धिलक्षणप्राप्तिः उपलम्भप्रत्ययान्तरसाकल्यं स्वभावविशेषश्च ।--न्यायबि॰ २ । १४ । Return

6229 | योग्यता शक्तिरूपा । Return

6230 | परलोकगामिनो जीवस्य प्रत्यक्षत्वे तद्योग्यताया अपि साक्षात्करणं यतो जातम् । Return

6231 | दृश्यलक्षणप्राप्तः । Return

6232 | व्यवस्थितिः Return

6233 | कस्मिन् Return

6234 | ? Return

6235 | दृश्यादृश्या Return

6236 | अदृश्यार्थलक्षणरहितस्य । Return

6237 | अत्र ग्रन्थस्त्रुटितो भाति । Return

6238 | अन्वयव्यतिरेकयोः । Return

6239 | वेन⁶²³⁹ साकल्येन । Return

6239 | साकल्येन । Return

6241 | अविनाभावसाधकम् । Return

6242 | प्रतिपत्तृ Return

6243 | इति एवम् अजानन् Return

6244 | व्याप्तिज्ञो Return

6245 | ज्ञता Return

6246 | कथम् इति Return

6247 | अज्ञातव्याप्तिकस्य । Return

6248 | अनुमानकरणाभावात् । Return

6249 | णा Return

6250 | अनुपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य । Return

6251 | ब्धिः Return

6252 | तज्ज्ञान Return

6253

यदि कारणाव्यापकौ तदन्यभावसिद्ध्या अनुपलब्ध्या सिद्धसद्व्यवहारौ अन्यस्याभावमभावव्यवहारं
च साधयतः, सा च तयोरुपलब्धिलक्षणप्राप्तावेवासद्व्यवहारस्य साधिकेति कथं तयोः कारणव्यापकानुप
लब्ध्योः परोक्षेऽर्थे प्रयोगः ? नैव प्रयोगः प्रमाणतया लिङ्गस्यानिश्चयात् । केवलं कारणव्यापकयोर्हि सिद्ध
सम्बन्धयोर्यद्यभावः परस्याप्यवश्यं नियमेनाभाव इत्येतस्य दर्शनार्थमेते क्वचित् प्रयुज्येते इति । 6253 हेतुबि॰
पृ॰ ६८ कारणव्यापकयोर्हि कार्यकारणभावप्रसाधकेन पूर्वोक्तेन प्रमाणेन व्याप्यव्यापकभावसाधकेन च
तदुत्पत्तिलक्षणे तादात्म्यलक्षणे च सम्बन्धे साधिते सिद्धसम्बन्धयोर्यद्यभावः यत्र यत्र अभावः स्यात् पर
स्यापि कार्यस्य व्याप्यस्य वा अवश्यं नियमेनाभावः, अन्यथा अहेतुकत्वप्रसङ्गाच्च... ...--हेतुबि॰ टी॰
पृ॰ २०३--४ ।

Return

6253 | हेतुबि॰ पृ॰ ६८ Return

6255 | परिहृतम् Return

6256 | देशान्तरादौ । Return

6257 | वृक्षा भावश्चेत् Return

6258 | अन्यथा । Return

6259 | भवितव्यम्, अन्यथा । Return

6260 | अविनाभाव । Return

6261 | सिद्धा । Return

6262 | वृक्षाभावे । Return

6263 | तथादर्शनम् । Return

6264 | तथादर्शनं तर्हि । Return

6265 | स्यात् । Return

6266 | प्रयत्ना भावेऽपि अनित्या दृश्यन्ते इति चेत् । Return

6267 | अनित्यस्य । Return

6268 | वृक्षाभावेऽपि शिंशपालतायाः संभाव्यमा नत्वादिति । Return

6269 | शिंशपायाः । Return

6270 | वृक्षस्वभावता चेत् । Return

6271 | वृक्षाभावात् । Return

6272 | शिंशपायाः । Return

6273 | णं Return

6274

तुलना--अदृश्यानुपलम्भादभावासिद्धिरित्ययुक्तं परचैतन्यनिवृत्तावारेकापत्तेः संस्कर्तॄणां
पातकित्वप्रसङ्गात्, बहुलमप्रत्यक्षस्यापि रोगादेर्विनिवृत्तिनिर्णयात् ।--अष्टश॰ अष्टस॰ पृ॰ ५२ । अदृश्य
परचित्तादेरभावं लौकिका विदुः । तदाकारविकारादेरन्यथानुपपत्तितः ॥--लघी॰ श्लो॰ १५ ।

Return

6275

यदि
पुनरयं निर्बन्धः विप्रकर्षिणामभावासिद्धेस्तदा कृतकत्वधूमादेर्विनाशानलाभ्यां व्याप्तेरसिद्धेर्न कश्चिद् हेतुः ।
ततः शौद्धौदनिशिष्यकाणामनात्मनीनमेतत् अनुमानोच्छेदप्रसङ्गात् ।--अष्टश॰ अष्टस॰ पृ॰ ५२ । लघी॰
स्ववृ॰ श्लो॰ १५ । प्रमाणसं॰ पृ॰ १०८ ।

Return

6276 | अनुमानकर्तुरभावः हेत्वाद्यभावश्च । Return

6277 | नियमेन कारणाद्य Return

6278 | वे Return

6279 | अभावः स्यादित्यर्थः । Return

6280 | उपलम्भः । Return

6281 | द्रष्टुः प्रकाशादेर्वा सद्भावे । Return

6282 | ष्ट्रा Return

6283 | दृश्ये वस्तुनि आधारभूते । Return

6284 | प्रत्यक्षस्य । Return

6285 | न च कारणान्यवश्यं कार्यवन्ति भवन्ति--न्यायबि॰ टी॰ २ । ४८ । Return

6286 | कारणस्य । Return

6287 | कार्यसिद्धिः । Return

6288 | अर्थस्य Return

6289 | प्रतिपत्तुः । कारणस्य वा । Return

6290 | सामर्थ्यप्रतिबन्धसद्भावाशङ्कया । Return

6291 | भूतले घट Return

6292 | घटाभावः । Return

6293 | दृष्टान्ता Return

6294 | अनुमातृपक्षदृष्टान्तादिसद्भावे । Return

6295 | परचित्तादेः । Return

6296 | अनुमेयस्याभावे । Return

6297 | अनुमानाभावः । Return

6298 | ? Return

6299 | सम्बन्धः । Return

6300 | व्यापारव्या Return

6301 | व्याहारो वचनम् । Return

6302 | वः Return

6303 | तदेव चैतन्यम् Return

6304 | सांख्यं Return

6305 | र्ष्ट्यात् Return

6306 | सांख्यः । Return

6307 | चार्वाकेण । Return

6308 | चार्वाकस्य । Return

6309 | दृष्टस्यापि । Return

6310 | मृताभिमत Return

6311 | तुलना--कारणानि च नावश्यं कार्यवन्ति भवन्तीति कार्यादर्शनादप्रतिबद्ध सामर्थ्यानामेवाभावः साध्यः नत्वन्येषाम् ।--न्यायबि॰ टी॰ २ । ३२ । Return

6312

अदृष्टं ज्ञानाख्यं कार्यं येषां
धूमशिंशपादीनाम् । एवंभूता धूमशिंशपादयः, ये स्वविषयकं ज्ञानमपि नोत्पादयन्ति । अनुपलब्धाः
इत्यर्थः ।

Return

6313 | अविनाभावसिद्धिः । Return

6314 | सद्भावः । Return

6315 | ण Return

6316 | कार्यादर्शनात् । Return

6317 | घटादौ । Return

6318 | घटादेः । Return

6319 | भित्त्यादेः । Return

6320 | पक्षः तस्य Return

6321 | भित्त्यादेः । Return

6322 | च Return

6323 | इदमेवाकलय्य देवैरन्यत्रोक्तम्--अदृश्यानुपलम्भारेकैकान्ते— न्यायवि॰ वि॰ द्वि॰ पृ॰ २६ । Return

6324 | उपलब्धिलक्षणप्राप्तिः । Return

6325 | अदृश्यानुपलम्भाद् आरेकैकान्ते संशयैकान्ते सति । Return

6326 | विविक्त क्षणिक Return

6327 | तद् व्यावृत्तस्य Return

6328 | य Return

6329 | खण्डमुण्डादिगोविशेषेषु । Return

6330 | कर्कादि--श्वेताश्वादि । Return

6331 | सर्वे Return

6332

सर्वे भावाः स्वभावेन स्वस्वभावव्यवस्थितेः । स्वभावपरभावाभ्यां यस्माद्
व्यावृत्तिभागिनः ॥ तस्माद् यतो यतोऽर्थानां व्यावृत्तिस्तन्निबन्धनाः । जातिभेदाः प्रकल्प्यन्ते तद्विशेषावगा
हिनः ॥ तस्माद्यो येन धर्मेण विशेषः संप्रतीयते । न स शक्यस्ततोऽन्येन तेन भिन्ना व्यवस्थितिः ॥--प्र॰
वा॰ ३ । ३९-४१ ।

Return

6333 | वाः Return

6334 | विज्ञानवादिना । Return

6335 | व्यवहारं Return

6336 | प्रत्यक्षम् । Return

6337 | प्रत्यक्षम् । Return

6338 | व्यवहारि Return

6339 | दध्यादि Return

6340 | प्राप्तौ Return

6341 | रज तादे Return

6342 | बोधिसत्त्व Return

6343 | गमे Return

6344 | अन्येन Return

6345 | दधिभक्षणाय । Return

6346 | शरीरम् । Return

6347 | दध्यादिनिष्पन्नम् । Return

6348 | भक्षको भिक्षुः । Return

6349 | नि Return

6350 | दूषणान्तरमाह । Return

6351 | क्षणभङ्गो हि दृश्यघटादेरात्मभूतोऽपि अदृश्यो भवति । Return

6352 | रया Return

6353 | विप्रकृष्टविषया पुनरनुपलब्धिः प्रत्यक्षानुमाननिवृत्तिलक्षणा संशयहेतुः ।--न्यायबि॰ २ । ४७ । Return

6354 | चित्तादे Return

6355 | अप्रत्यक्षोपलब्धेः इति द्विर्लिखितम् । Return

6356 | नुमानम् अनुमितं Return

6357
त्र⁶³⁵⁷

असिद्धविरुद्धानैकान्तिकसंज्ञिकाम् । सत्तासाध्ये
भावधर्मो हेतुरसिद्धः, अभावधर्मो विरुद्धः, उभयधर्मश्च अनैकान्तिक इति ।

यीं दोषजातिं
नातिवर्तते Return

6357 | असिद्धविरुद्धानैकान्तिकसंज्ञिकाम् । सत्तासाध्ये भावधर्मो हेतुरसिद्धः, अभावधर्मो विरुद्धः, उभयधर्मश्च अनैकान्तिक इति । Return

6359 | नुमा Return

6360 | वे Return

6361 | सत्तायाः । Return

6362 | उपल ब्ध्यभावे । Return

6363 | अर्थान्तरोपलम्भस्य । Return

6364 | त्वं Return

6365 | चार्वाकात् । Return

6366 | काल्पनिकः । Return

6367 | वन्ध्या Return

6368 | अभावानामेव । Return

6369 | शब्दवत् । Return

6370 | अवस्तुभूत । Return

6371 | वस्तुनि । Return

6372 | रूप Return

6373 | कार्यस्वभावहेत्वोरपि । Return

6374 | क्तं Return

6375 | तज्जनि Return

6376 | तत्त्वम् । Return

6377 | कार्यस्वभावहेतुभ्यामेव । Return

6378 | तद्विष Return

6379 | एतत् Return

6380 | नन्वस्तु Return

6381 | तदे इ Return

6382 | दीनां Return

6383 | मृत्पिण्डशिवकछत्रकस्थासकोशकुशूलघटाः क्रमवर्तिनः पर्यायाः मृदो घटाकारभवनोन्मुखायाः । Return

6384 | अवयवसंहतानाम्6384 अवयवरूपेण संहतानाम् एकत्रीभूतानाम् स्कन्धानाम् । Return

6384 | अवयवरूपेण संहतानाम् एकत्रीभूतानाम् स्कन्धानाम् । Return

6386 | यी Return

6387 | अस्य Return

6388 | न्ता Return

6389 | त्वं नो Return

6390 | जनैः Return

6391 | महावाक्यमवान्तरवाक्यञ्च शास्त्रे भवतः । Return

6392 | महदवा Return

6393 | आप्तप्रणीतं प्रामाणिकम् Return

6394 | षष्ठी । Return

6395 | कृद्योगे कर्तरि कर्मणि च षष्ठी स्यात्--सि॰ कउ २ । ३ । ६५ । Return

6396 | इत्यर्थः । क्व ? इ Return

6397 | तत् Return

6398 | भगवदर्हतः कार्यं श्रुतम् । Return

6399 | का ? न काचित् आरेका Return

6400 | धार्ष्ट्यैः Return

6401 | पर्याप्तम् अत्र इति Return

6402 | एकान्तवादिप्रयुक्तदोषाणाम् । Return

6403 | त⁶⁴⁰³ शास्त्रमुपादेयम् । दुपादेयम् ? Return

6403 | शास्त्रमुपादेयम् । Return

6405 | तं Return

6406 | कम् उद्वीक्ष्य Return

6407 | यात् Return

6408 | तद्वाक्यैः Return

6409

एवं तत्त्वाभ्यासान्नास्मि न मे नाहमित्यपरिशेषम् । अविपर्ययाद्विशुद्धं केवलमुत्पद्यते ज्ञानम्
॥ ६४ ॥ ज्ञानं गुणपुरुषान्तरोपलब्धिरूपमित्यर्थः । प्राप्ते शरीरभेदे चरितार्थत्वात् प्रधानविनिवृत्तौ ।
ऐकान्तिकमात्यन्तिकमुभयं कैवल्यमाप्नोति ॥ ६८ ॥ इत्थमेकान्तमत्यन्ततः तापत्रयस्याभावात् उपरमाद
नुत्पत्तेः कैवल्यं मोक्ष इत्यर्थः, तमाप्नोति ।--सांख्यका॰ माठरवृ॰ ।

Return

6410 | दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्या ज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापायादपवर्गः ।--न्यायसू॰ १ । १ । २ । Return

6411

अथवा, एतेसं अभिसम्बुद्धत्ता
अरियभावसिद्धतोपि अरियसच्चानि । यथाह--इमेसं खो भिक्खवे चतुन्नं अरियसच्चानं यथाभूतं अभि
सम्बुद्धत्तो तथागतो अरहं सम्मासम्बुद्धोत्ति वुच्चतीति सं॰ ५ । ४३३ --विसुद्धि॰ १६ । २०-२२ ।
यद्विनिश्चयः--चतुरार्यसत्यदर्शनवदिति । आरात् पापकेभ्यो धर्मेभ्यो याता इत्यार्याः । अत एव तानि सत्यतया
मन्यन्त इति तेषां सत्यानि । चतुष्ट्वाच्च तेषां चत्वारीत्युक्तम् । फलभूताः पञ्चसंक्लेशस्कन्धाः दुःखाख्यं
सत्यमेकम् । त एव हेतुभूतास्तृष्णासहायाः समुदयाख्यं सत्यं द्वितीयम् । चित्तस्य निष्क्लेशावस्था
निरोधाख्यं सत्यं तृतीयम् । तदवस्थाप्राप्तिहेतुनैरात्म्याद्याकारश्चित्तविशेषो मार्गाख्यं सत्यं चतुर्थमिति ।
--न्यायबि॰ ध॰ प्र॰ पृ॰ ६७ ।

Return

6412 | मोक्षमार्गस्य । सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः--त॰ सू॰ १ । १ । Return

6413 | सन्ततीनाम भावात् । Return

6414 | ज्ञानाद् भिन्नानाम् । Return

6415 | श्रुतस्य शब्दस्य । Return

6416 | नामिव इति नात्म Return

6417 | ज्ञानसम्बन्धः Return

6418 | विद्यमानस्यापि सर्वगतस्य एकस्य । Return

6419 | आत्मनि । Return

6420 | गुणत्वायोगात् । Return

6421 | यतः Return

6422 | आधारदर्शनम् । Return

6423 | ज्ञानादि Return

6424 | नात्मा Return

6425 | प्रसाधनात्, तथा Return

6426 | पूर्वापरीभूतैकज्ञानस्य । Return

6427 | 6427 जैनपक्ष । मत्पक्ष Return

6427 | जैनपक्ष । Return

6429 | नं Return

6430 | य्य Return

6431 | स्तु त Return

6432 | सति Return

6433 | न्यं Return

6434 | स्वरूपम् Return

6435 | श्रेयः । Return

6436 | पुरुषा द्रष्टारः, बोद्धृ Return

6437 | भेदाभावात् । बुद्धिरुपलब्धिर्ज्ञानमित्यनर्थान्तरम्--न्यायसू॰ १ । १ । १५ । Return

6438 | मीमांसकः प्राह । Return

6439 | बौद्धः प्राह । सूत्रपिटकं विनयपिटकम् अभिधर्मपिटकं चेति त्रयम् । Return

6440 | पुरुषाणाम् । Return

6441 | श्रेयःपथः । Return

6442 | सूच Return

6443 | ख्यं Return

6444 | सौगतम् । Return

6445
विच
यते6445

विचारं करोति ।

Return

6445 | विचारं करोति । Return

6447 | स्याः Return

6448 | इत्याह--ऐ Return

6449 | स तम् Return

6450 | करणं Return

6451 | अमृष्यन्तः Return

6452 | अमृष्यन्तः Return

6453 | पुरुषे । Return

6454 | उपलब्ध्यभावात् । Return

6455 | द्यु Return

6456 | करणदर्शितम् । Return

6457 | करणम् Return

6458 | उक्तं च--अमूर्तश्चेतनो भोगी नित्यः सर्वगतोऽक्रियः । अकर्ता निर्गुणः सूक्ष्म आत्मा कापिल दर्शने ॥--षड्द॰ बृह॰ पृ॰ ४२ । Return

6459 | दर्शनस्व Return

6460 | रूपमजहतः Return

6461 | पूर्व न युक्तम् इति पुनलिंखितम् । Return

6462 | द्रष्टापि दर्शनक्रियायाः कर्त्ता एव । Return

6463 | नीयो Return

6464 | द Return

6465 | दर्शनकर्तृत्वरूपद्रष्टृत्वायोगात् । Return

6466 | पुरुषः । Return

6467 | भवेत् ? वा Return

6468 | प्रकृतिपुरुषोः । Return

6469 | प्रधानवत् । Return

6470 | अतः Return

6471 | भवेदित्यस्या Return

6472 | तदव्यवहितपूर्वस्याभावात् । Return

6473 | अयोनिशो मनस्कारः भ्रान्तः निर्णयः--अभिध॰ को॰ टी॰ ५ । ३४ । Return

6474 | भ्रान्तः इत्यर्थः । Return

6475 | मेव न संभाव्यम् । अनेन Return

6476 | बोद्धृणाम् Return

6477 | द Return

6478 | स्थाप्येरन् Return

6479 | अर्थाऽ Return

6480 | अर्थैरेव । Return

6481 | शब्दात् । Return

6482 | प्रकर्ष Return

6483 | तन्न Return

6484 | वेदको Return

6485 | नैयायिकशास्त्र । Return

6486 | बौद्धशास्त्र । Return

6487 | न आत्म Return

6488 | यावता नैरात्म्ये प्रत्यक्षादिकमस्ति Return

6489 | पक्षे6489 आत्मवादपक्षे । Return

6489 | आत्मवादपक्षे । Return

6491 | न्धभावः Return

6492 | तत् स्वलक्षणं च Return

6493 | कथञ्चिन्नित्यानित्मकम् । Return

6494 | नात् Return

6495 | तत्त्वस्य चतुःसत्यस्य Return

6496 | र्थ Return

6497 | नैयायिकादिवचनादपि संभवति । Return

6498

संभारावेधतस्तस्य
पुंसश्चिन्तामणेरिव । निःसरन्ति यथाकामं कुट्यादिभ्योऽपि देशनाः ॥--तत्त्वसं॰ श्लो॰ ३६८० ।
सान्निध्यमात्रतस्तस्य... मी॰ श्लो॰ सू॰ २ श्लो॰ १३८ ।

Return

6499 | जगतः । Return

6500 | सुगतसन्निधानमात्रेण । Return

6501 | हेयं दुःखसत्यम्, उपादेयं निरोधसत्यम्, तयोः अभ्युपायः समुदय--मार्गसत्ये । Return

6502 | मसाविष्टो Return

6503 | एत आगच्छत । Return

6504 | पक्षिणो । दूरदर्शिनः दूरश्रुतींश्च । Return

6505 | विकल्पात्मकभावनायाः । Return

6506 | द्विविधमेव प्रमाणम् --प्र॰ वार्तिकाल॰ । Return

6507 | सुगतसन्निधानेन । Return

6508 | सुगतसन्निधानं सार्थकम् । Return

6509 | सुगतसन्निधानात् । Return

6510 | कुड्या दिभ्यः । कुट्यादिभ्यः इति पाठे मूलगन्धकुटीतः इत्यर्थः । Return

6511 | चैतन्याभावेऽपि भूतमात्रात् । Return

6512 | का Return

6513 | सुग तस्य । Return

6514 | था Return

6515 | कपिलादि । Return

6516 | कपिलादिदेशनाः अपि तत्त्वप्रतिपादिकाः स्युः । Return

6517 | शब्दाः । Return

6518 | देशनाः । Return

6519 | धर्मदेशना Return

6520 | बुद्धत्वकल्पनम् । Return

6521 | नेः Return

6522 | अनर्थ Return

6523 | अथ द्वैतमलखेद Return

6524 | सुगतात् । Return

6525 | त्तौ Return

6526 | वचनात् । Return

6527 | इति दोषः । Return

6528 | सुगते न Return

6529 | न च सुगतस्यैव अविकल्पमध्यक्षम्; Return

6530 | साधारणजनस्य । Return

6531 | अभ्यासजं Return

6532 | निर्विकल्पकम् । Return

6533 | ती Return

6534 | सुगतस्य । Return

6535 | अस्मदादेः । Return

6536 | यथा सुगतस्य वचनमर्थवत् तथा अन्यस्या पीति । Return

6537 | अन्यस्यापि Return

6538 | निश्चयादेव Return

6539 | विनेयजातं Return

6540 | स्व Return

6541 | सुगतवचनस्य । Return

6542 | अर्थसम्बद्धत्वे । Return

6543 | विकल्पत्वात् । Return

6544 | त्त्वं Return

6545 | च Return

6546 | विनश्वरात् Return

6547 | बोढुं समर्थः इति पुनर्लिखितम् । Return

6548 | यम् Return

6549 | क्त्याऽ Return

6550 | शब्दैश्चेत् Return

6551 | प्रप Return

6552 | प्रप Return

6553 | वं Return

6554 | सुगतवचनात् । Return

6555 | क्तेः Return

6556 | त्वान्न कृतम् Return

6557 | न खल्वित्यादि Return

6558 | लु Return

6559 | तत्त्वेतस् Return

6560 | क्षा Return

6561 | कश्चिद्भेदोऽ Return

6562 | यथैवेन्द्रि Return

6563 | प्रति Return

6564 | त्त्व Return

6565 | शब्दः क्षणिकः सत्त्वात् इत्यादि । Return

6566 | समारोपव्यवच्छेदकम् । Return

6567 | दोऽ Return

6568 | समारोपव्यवच्छेद । Return

6569 | ङ्गः स्यात् Return

6570 | कत्व Return

6571 | नं Return

6572 | तत्प्र Return

6573 | सुगतोक्त । Return

6574 | निरो6574 निर्वाण । Return

6574 | निर्वाण । Return

6576 | ते Return

6577 | केन ? Return

6578 | स Return

6579 | ग्रन्थे । Return

6580 | न्ती Return

6581 | श्च Return

6582 | त्मानः Return

6583 | नाश्च Return

6584 | व्याख्याकाराः । Return

6585 | क्रमभवान्योऽन्यव्यावृ त्तैकात्मसम्बन्धिसंविदाम् Return

6586 | य Return

6587 | न्धिन्यः Return

6588 | स्वपर Return

6589 | क्तं Return

6590 | नात् क्रम Return

6591 | नात् Return

6592 | कटुकत्वम् । Return

6593
ननु न ता6593

तासां
क्रमसंविदाम् ।

सा Return

6593 | तासां क्रमसंविदाम् । Return

6595 | चेतनारूपता । Return

6596 | क्रमभाविनीनां संविदाम् । Return

6597 | दि Return

6598 | ऽपि Return

6599 | तिशये Return

6600 | स्वोपादा Return

6601 | लात्मना Return

6602 | ऽयं Return

6603 | स्व Return

6604 | परचे Return

6605 | तन्वन् Return

6606 | सर्वेषां युगपत्प्राप्तिः सङ्करः । Return

6607 | रः Return

6608 | परस्परविषयगमनं व्यतिकरः । Return

6609 | अस्खलत् । Return

6610 | वेदान्तवादी प्राह । Return

6611 | जीवे । Return

6612 | अग्रिमश्लोके । Return

6613 | अनुमानम् । Return

6614 | चेत् Return

6615 | अनुमानम् । Return

6616 | न्त Return

6617 | विशेषपदार्थवादी । Return

6618 | तुलना--तस्यान्यस्य प्रदेशस्य केवलस्य यत्तत् कैवल्यम् एकाकित्वमसाहयता तदेव अप रस्य प्रतियोगिनो घटादेः वैकल्यम् अभाव इति ।--हेतुबि॰, टी॰ पृ॰ १८८ । Return

6619 | बौद्धः प्राह । Return

6620 | संविदाम् । Return

6621 | क्षा Return

6622 | नियमः नियामः इत्येकार्थौ । Return

6623 | नियामो Return

6624 | वीक्षानियाम Return

6625 | चशब्द इवार्थः । Return

6626 | प्रकरणात् । Return

6627 | संविदाम् । Return

6628 | व्याख्याकाराः । Return

6629 | साधारणं न तु उपादानोपादेयतया क्रमम् । Return

6630 | क्षा Return

6631 | सन्तानान्तरसंवित्तिभिः क्रमवार्तिनीभिः । Return

6632 | क्रमोपलम्भात् इति समग्रस्य हेतोः । Return

6633 | वादिना । Return

6634 | विज्ञानवाद्यपेक्षया । Return

6635 | क्रमोपलब्धिनियमात् । Return

6636 | पातयन्6636 दूषणं ददन् । Return

6636 | दूषणं ददन् । Return

6638 | वतः Return

6639 | तस्य Return

6640 | भिन्ना । Return

6641 | उत्प त्तिवान् । Return

6642 | आत्मादिरपि । Return

6643 | स्वकारणसत्तासम्बन्धः, तेन सता कार्यमिति व्यवहारात् ।--प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ १२९ । Return

6644 | घटादेः इति व्यपदिश्येत । Return

6645 | भिन्नापि यद्युत्पत्तिः घटादेर्व्यपदिश्यते तदा । Return

6646 | पि सा Return

6647 | लब्धात्मरूपत्वमेव । Return

6648 | भावेन । Return

6649 | विनाशसम्बन्धः । Return

6650 | अथ वि Return

6651 | भान्न इति पुनर्लि खितम् । Return

6652 | विनाशोपरक्तः विनष्ट इत्यर्थः । Return

6653 | नीलानुरक्त । Return

6654 | रक्तोत्पल प्र Return

6655 | दकम् Return

6656 | विशेषणीभावस्यापि । Return

6657 | भावविनाशाभ्याम् । Return

6658 | सम्बन्धाभावेऽपि उत्पत्तिः । Return

6659 | स Return

6660 | विशेषणीभावः । Return

6661 | द्रव्यस्य । Return

6662 | द्रव्य-द्रव्ययोरेव संयोगात् । Return

6663 | संयुक्तसमवायादिर्हि परतन्त्राणां गुणकर्मजात्यादीनां भवति । Return

6664 | संयुक्तसमवायरूपः सम्बन्धसम्बन्धः मनःसंयुक्ते आत्मनि सुखादीनां समवायात् । Return

6665 | नाशयो Return

6666 | भावः सम्बन्धः Return

6667 | भावानिवर्तनात् । Return

6668 | चाऽ Return

6669 | उत्पादेन विनाशस्य तेन वोत्पादस्य बाधनात् न उत्पादो विनाशो वा स्यादित्यर्थः । Return

6670 | नष्ट Return

6671 | मव Return

6672 | दि Return

6673 | क्रमवर्तिनः । Return

6674 | कार्यस्य । Return

6675 | माह--निश्चये Return

6676 | त्व Return

6677 | सत्त्वेन चेतनत्वेन च अभेदात् । Return

6678 | सन्तानान्तरगतानाम् । Return

6679 | स Return

6680 | सन्तानस्य हेतुफलभावरूपत्वात् । Return

6681 | कार्यकारणभावाभावोऽपि । Return

6682 | णभावा Return

6683 | येन प्रमाणेन तत्प्रति क्षेपः क्रियते तस्य भावरूपत्वादिति भावः । Return

6684 | रूपम् । Return

6685 | चेति, हेतुः पूर्वं फलञ्चोत्तरमिति Return

6686 | वात् भावस्य Return

6687 | इत्याह-- Return

6688 | इत्ययुक्तम् Return

6689 | क्षणिकस्य । Return

6690 | मेक Return

6691 | सति कारणे यदि कार्यं तदा सर्वेषामुत्तरोत्तरकार्यभूतक्षणानां पूर्वपूर्वकारणकाले संक्रमात् एकक्षणमात्रं जगत् । Return

6692 | स्तं Return

6693 | मं तत Return

6694 | क्षणसन्तान Return

6695 | त्वाद्यभावः Return

6696 | अर्थक्रियाकारित्वाभावेऽपि । Return

6697 | नित्य । Return

6698 | पूर्वमुत्तरं वा कारणं साम्प्रतिकं कार्यं स्वकाले पूर्वकाले उत्तरकाले वा जनयति । पूर्वं कारणं भवत्येव । उत्तरं तु भाविकारणापेक्षया उक्तम् । Return

6699 | पूर्वत्र उत्तरत्र वा । Return

6700 | कारणकाले Return

6701 | कारणकाले Return

6702 | कालभेदो Return

6703 | इत्याह Return

6704 | अभिमतम् । Return

6705 | कारणेऽसति भवतोऽहेतुत्वम् Return

6706 | अकारणस्य । Return

6707 | हेतोरन्यानपेक्षणात् । अपेक्षातो हि भावानां कादा चित्कत्वसम्भवः । इति शेषः । Return

6708 | प्रज्ञाकरः प्राहः । Return

6709 | कारणमन्तरेण । Return

6710 | उत्पन्नस्य । Return

6711 | तत् Return

6712 | बौद्धस्य । Return

6713 | अव्यवहितम् । Return

6714 | उत्तरमनन्तरम् । Return

6715 | ण Return

6716 | कार्यकारणभावः । Return

6717 | किञ्चिद Return

6718 | कार्यकार णनियमः । Return

6719 | श्रुतमयी भावना परार्थानुमानरूपा चिन्तामयी च भावना स्वार्थानुमानरूपा, ताभ्याम् अनुमानरूपाभ्यां योगिज्ञानं निर्विकल्पकं जायते इत्यर्थः । Return

6720 | सादृश्यमेव । Return

6721 | र्यते Return

6722 | पूर्वापरगतैकस्य । Return

6723 | पूर्वापरसादृश्यस्यापि न ग्रहणमिति । Return

6724 | स्यादेतदेवं Return

6725 | ज्ञानानि । Return

6726 | वस्तु । Return

6727 | वस्तुना । Return

6728 | असमर्थः । Return

6729 | तद्विवेको नैवं Return

6730 | ब्धेन Return

6731 | लभ्य Return

6732 | बोधरूपत्वात् । Return

6733 | क्षणक्षयो पलम्भे । Return

6734 | जीवाभावः । Return

6735 | स्वापादौ । Return

6736 | ब्रूमः । Return

6737 | चिरविनष्टम् । Return

6738 | च Return

6739 | चार्वाकस्य । Return

6740 | किञ्चित् प्रयोजनम् । Return

6741 | पृथिव्यादिवत् । Return

6742 | जीवाभावः । Return

6743 | रागादि । Return

6744 | पुद्गलात्मकम् । Return

6745 | जीवस्य । Return

6746 | रं Return

6747 | नित्यद्रव्यादभेदे । Return

6748 | सम्बन्धाभावात् । Return

6749 | समवायस्यापि । Return

6750 | तिरोभावौ Return

6751 | स्यां Return

6752 | तदभावः Return

6753 | स्वापप्रबोधान्यथानुपपत्तेः । Return

6754 | स्वापादिदशापरिगतो भवति । Return

6755 | स्यात् Return

6756 | ननु Return

6757 | संसारनिर्वाणयोः । Return

6758 | जीवात् । Return

6759 | त्तेः इति Return

6760 | संसारनिर्वाणयोः । Return

6761 | हेतुफलभूतक्षणेषु । Return

6762 | तां पुनरनित्यतां पश्यन्नपि मन्दबुद्धिर्नाध्यवस्यति सत्तोपलम्भेन सर्वदा तद्भावशङ्काविप्रलब्धः सदृशापरोत्पत्तिविप्रलब्धो वा...--प्र॰ वार्तिकाल॰ २ । २०८ । Return

6763 | सत्तो Return

6764 | गो Return

6765 | क्वचित्तदपरिज्ञानं सदृशापरसम्भवात् । भ्रान्तेरपश्यतो भेदं मायागोलकभेदवत् ॥--प्र॰ वा॰ २ । १०४ । हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ १२० । Return

6766 | चित्तक्षणाः Return

6767 | भाति Return

6768 | मं Return

6769 | ज्ञानाभावस्य । Return

6770 | इवशब्दः यथा इत्यस्यार्थे । Return

6771 | अस्मिन्नेव श्लोके । Return

6772 | पूर्वश्लोके । Return

6773 | निर्वाणे Return

6774 | कः Return

6775 | कः Return

6776 | रोऽ Return

6777 | कारकक्रियादीनां भेदप्रतीतिः । Return

6778 | कारकज्ञापकस्थितिः । Return

6779 | प्रत्यक्षं कल्पनापोढम भ्रान्तमिति--न्यायबि॰ १ । ४ । Return

6780 | क्षणिकैकान्ते । Return

6781 | सांख्यमतीय । Return

6782 | बौद्धस्य । Return

6783 | अनुमानात् । Return

6784 | भा इति तृतीयाविभक्तिः । Return

6785 | बौद्धस्य । Return

6786 | ना Return

6787 | ध्य Return

6788 | अनुमानस्य । Return

6789 | परसन्तानाभावेऽपि । Return

6790 | स्य Return

6791 | जाग्रद्दशायामपि । Return

6792 | अर्थक्रियाविरहेऽपि । Return

6793 | पर Return

6794 | जाग्रद्द शायामपि । Return

6795 | सन्तानान्तराभावेऽपि । Return

6796 | व्यापारव्याहारादिसद्भावः । Return

6797 | प्रज्ञाकरः । Return

6798 | क्र Return

6799 | ता सत्तां Return

6800 | ब्धेः Return

6801 | कस्य विप्रति Return

6802 | दनमात्रं Return

6803 | सदनं गमनमित्यर्थः । Return

6804 | सदे Return

6805 | स्य Return

6806 | भेदैकान्तवत् Return

6807 | र्वं Return

6808 | सर्वसन्तानान्तर Return

6809 | यापि Return

6810 | पटादिषु सुखादिषु च । Return

6811 | सच्चेतनादिना एकत्व Return

6812 | सापि Return

6813 | अनुमानस्य । Return

6814 | एकात्मपरिणामस्वीकारे । Return

6815 | सद्गमने धातोः । Return

6816 | आगमस्य । Return

6817 | भेदसाधक-आगमान्तरसद्भावाच्च । Return

6818 | ब्रह्मणः । Return

6819 | द्धेः Return

6820 | अभेदवादे । Return

6821 | ब्रह्मप्रतीतिः तयोरभेदात् । Return

6822 | अभेदस्वरूपम् । Return

6823 | ऽविविक्तके Return

6824 | नेत्यपो Return

6825 | आत्मवेदनस्य । Return

6826 | अभेदात् । Return

6827 | त्ति Return

6828 | पं स्वं सद् Return

6829 | चेत्तमात्मानं Return

6830 | अती Return

6831 | आगमात् । Return

6832 | आगमः । Return

6833 | भिन्नत्वेन अभिन्नत्वेन वा । Return

6834 | यथानुदर्शनञ्चेयं मान मेयफलस्थितिः । क्रियतेऽविद्यमानापि ग्राह्यग्राहकसंविदाम् ॥--प्र॰ वा॰ २ । ३५७ । Return

6835 | रम Return

6836 | प्रकरणात् । Return

6837 | सन्तानान्तरगतसुखादीनाम् अभेदो नास्ति इत्यर्थः । Return

6838 | त्त्वं नै Return

6839 | विज्ञानवादी प्राह । Return

6840 | प्रमेयासत्यता । Return

6841 | त Return

6842 | जाग्रदवस्थायामपि । Return

6843 | अविद्यात्मकत्वम् । Return

6844 | अविद्यात्मकत्व । Return

6845 | अविद्यात्मकत्वम् । Return

6846 | सत्त्वम् अन्धायति6846 प्रतिपक्षम् अन्धकल्पितमिव ब्रूते । Return

6846 | प्रतिपक्षम् अन्धकल्पितमिव ब्रूते । Return

6848 | वत् स्व Return

6849 | बाह्यार्थ वादिना । Return

6850 | समारोपव्यवच्छेदरूपादनुमानादपि । Return

6851 | दिमौ Return

6852 | या Return

6853 | नन्वस्ति Return

6854 | दर्शनानुसारेण व्यवहारेणेत्यर्थः । Return

6855 | मानमेयफलस्थितिः । Return

6856 | सकलविभ्रमाभ्युपगमश्च । Return

6857 | मानमेयफलस्थितिः । Return

6858 | न्तु Return

6859 | कत्व Return

6860 | रेव Return

6861 | स्याद Return

6862 | दे Return

6863 | जैनमतेऽपि । Return

6864 | भ्रान्ति Return

6865 | उद्धृतोऽयम्--न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ १७९ । प्र॰ नि॰ पृ॰ ७१ । Return

6866 | तत्तादात्म्येन Return

6867 | अन्यथा । Return

6868 | कस्यचित् Return

6869 | कामोद्वेग । Return

6870 | क्रोद्रवादि Return

6871 | सूर्यग्रहणात् । Return

6872 | 6872 स्वरूपहानिश्चेत् । तद्धानिश्चेत्; अ Return

6872 | स्वरूपहानिश्चेत् । Return

6874 | स नाशं Return

6875 | तद्भ्रान्तेः Return

6876 | मदावस्थायाः । Return

6877 | भ Return

6878 | मत्तः न स्यात् तेन मदावस्थायाः प्रत्यक्षेणानुभवात् । Return

6879 | योगिनि तदवस्थायाः समवायो नास्तीति चेत् । Return

6880 | या Return

6881 | समवायस्य नित्यत्वात् सर्वगतत्वाच्च न ततो विशेषः, तस्य सर्वत्राविशेषात् । Return

6882 | तत्कर्म । Return

6883 | भ्रान्तेः । Return

6884 | तत्सम्बद्ध Return

6885 | अस्माकं जैनानाम् । Return

6886 | मे इति निरर्थकम् । Return

6887
उत्पलादौ6887

नीलोत्पले पीतभ्रान्तिः पित्तादि
संक्षोभात् भवति ।

Return

6887 | नीलोत्पले पीतभ्रान्तिः पित्तादि संक्षोभात् भवति । Return

6889 | तत्पूर्व Return

6890 | अदर्शनाद् यद्यभावः । Return

6891 | अङ्कुरस्य । Return

6892 | बीजपूर्वकत्व । Return

6893 | अथ Return

6894 | जीवस्य । Return

6895 | मनोभ्रान्तयः । Return

6896 | कर्मणः इति पुनर्लिखितम् । Return

6897 | पूर्वभ्रान्तेरेव । Return

6898 | स्वापादौ । Return

6899 | तस्मात् ज्ञानमात्रमपि स्वापादौ न स्वीक्रियते इति शङ्काकर्तुः प्रज्ञाकरस्याभिप्रायः । Return

6900 | कर्मणो नित्यत्वस्वीकारे । Return

6901 | र्न Return

6902 | कर्म । Return

6903 | सतो Return

6904 | ञ्चः Return

6905 | तदन्तरं Return

6906 | मदादि Return

6907 | सांख्यः प्राह । Return

6908 | जीवस्य । Return

6909 | अनाधेयाप्रहेयातिशयत्वात् । न कश्चिदतिशयः आधातुं प्रहातुं वा शक्यते इत्यर्थः । Return

6910 | दुःखाद्यभि Return

6911 | प्रक्रा न्तरस्य पुनरिति Return

6912 | ष्ये Return

6913 | असत्तुल्यत्वात् । Return

6914 | विकारित्वं । Return

6915 | नित्य इति पुनर्लिखतम् । Return

6916 | तुलना--एकमेवेदं हर्षविषादाद्यनेकाकारविवर्तं पश्यामः तत्र यथेष्टं संज्ञाः क्रियन्ताम् ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । २७७ । Return

6917 | न Return

6918 | समवायात् । Return

6919 | वैशेषिकाः । Return

6920 | दर्शन Return

6921 | श्च, आ Return

6922 | णाऽ Return

6923 | य्य Return

6924 | द्ध Return

6925 | इत्ययुक्तम् Return

6926 | समवायम् । Return

6927 | तदेवा Return

6928 | त्ययु Return

6929 | स्वशब्देन पटरूपं गृह्यते, तस्य कारणं पटः, तत्कारणेषु तन्तुषु समवायि तन्तुरूपं पटरूपं प्रत्यसमवायिकारणम् । Return

6930 | ण Return

6931 | पटरूप । Return

6932 | पटस्य । Return

6933 | तदनन्तरं Return

6934 | सापि Return

6935 | ततो Return

6936 | तुलना--देवदत्तविशेषगुणप्रेरितभूतकार्याः तदुपगृहीताश्च शरीरादयः कार्यत्वे सति तदुपभोग साधनत्वात् गृहवदिति ।--प्रश॰ किरणा॰ पृ॰ १४९ । Return

6937 | अदृष्टेन । Return

6938 | अव्यवस्था स्यादित्यर्थः । Return

6939

कालः सृजति भूतानि कालः संहरते प्रजाः । संहरन्तं प्रजाः कालं कालः शमयते पुनः ॥
कालो विकुरुते भावान् सर्वांल्लोके शुभाशुभान् । कालः संक्षिपते सर्वाः प्रजा विसृजते पुनः ॥ कालः
सुप्तेषु जागर्ति कालो हि दुरतिकमः । कालः सर्वेषु भूतेषु चरत्यविधृतः समः ॥ अतीतानागता भावा ये च
वर्तन्ति साम्प्रतम् । तान् कालनिर्मितान् बुद्ध्वा न संज्ञां हातुमर्हसि ॥--महाभा॰ ।

Return

6940 | पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भाव्यम्--ऋक्॰ । Return

6941 | प्रकृतेर्महान् ततोऽहङ्कारस्तस्माद् गणश्च षोडशकः । तस्मादपि षोडशकात् पञ्चभ्यः पञ्च भूतानि ॥--सांख्यका॰ । Return

6942 | ईश्वरः । Return

6943 | स्य आत्मनोऽपि Return

6944 | आत्मानं न Return

6945 | शुद्धधियस्तदसंभवात् Return

6946 | क्रीडया । Return

6947 | इन्द्रजालकारिणः । Return

6948 | ईश्वरः । Return

6949 | ईश्वरस्य । Return

6950 | कर्मान्तरवत् Return

6951 | प्रेरितं । Return

6952 | पोऽ Return

6953 | दायी अन्य Return

6954 | कर्मसम्बन्धात्मकं सहकारिणम् । Return

6955 | न्धं Return

6956 | पा Return

6957 | त्तेः Return

6958 | ईश्वरस्य । Return

6959 | ज्ञत्वात् ज्ञात्वा Return

6960 | अज्ञत्वात् । Return

6961 | ईश्वरस्य । Return

6962 | उत्पादनाच्चेत् । Return

6963 | रहितत्वे Return

6964 | ईश्वरस्य । Return

6965 | कालादेः । Return

6966 | ईश्वरस्य । Return

6967 | ईश्वरः । Return

6968 | 1 akṣara प्रवर्तयति इति सम्बन्धः । Return

6969 | यदि वा Return

6970 | न्धं Return

6971 | कर्मणः । Return

6972 | ईशेन । Return

6973 | ईश्वरः । Return

6974 | कार्यम् । Return

6975 | ईश्वर एव । Return

6976 | यदि कारणं विना तर्हि । Return

6977 | ईश्वरस्य । Return

6978 | कर्मणा । Return

6979 | स्व Return

6980 | कर्म । Return

6981 | 6981 पृथग्जनम् । तज्ज Return

6981 | पृथग्जनम् । Return

6983 | अथ तेन⁶⁹⁸³ कर्मणा । Return

6983 | कर्मणा । Return

6985 | ईश्वरस्य । Return

6986 | कर्मप्रेरणे । Return

6987 | कार्योत्पादकत्वमस्तु । Return

6988 | कर्म । Return

6989 | चेतनाधिष्ठितमेव Return

6990 | प्रधानपरमाणुकर्माणि प्राक् प्रवृत्तेः बुद्धिमत्कारणाधिष्ठितानि प्रवर्तन्ते अचेतनत्वात् वास्यादिवत् ।--न्यायवा॰ पृ॰ ४५७ । Return

6991 | ईश्वरस्य । Return

6992 | असिद्धस्य उदाहरणरूपेण कथनं कृतम् । Return

6993 | तः समुदाहृतम् Return

6994 | चेतनत्वात् ज्ञानाद्वा । Return

6995 | समवाय निराकरणात् । Return

6996 | न्ध्य Return

6997 | ईश्वरस्वभावं ज्ञानमिति । Return

6998 | इति चेत् । Return

6999 | किञ्चिदेव Return

7000 | एतदुच्यमानं मद्यपानादेव बुद्धौ समाविशति । Return

7001 | न Return

7002 | स्वभावादेव । Return

7003 | कर्मणः । Return

7004 | त्त Return

7005 | अस्मदादिदृष्टान्तेन । Return

7006 | कार्यत्वं । Return

7007 | तस्या Return

7008 | ईश्वरस्यापि । Return

7009 | अस्मदादेरपि । Return

7010 | प्रेरकत्वम् । Return

7011 | न; उक्तोत्तरत्वात् Return

7012 | ण Return

7013 | क Return

7014 | जीवोपयोगयोग्यैः Return

7015 | न्ये Return

7016 | का इति प्रश्ने । Return

7017 | कारणादि इति निरर्थकं पुनर्लिखितम् । Return

7018 | सा Return

7019 | स्यैव Return

7020 | शरीरादिकरणे । Return

7021 | कार्यम् । Return

7022 | ति Return

7023 | चैवमिति । अत्रापरः Return

7024 | क Return

7025 | तुं Return

7026 | पूर्वपक्षमुपन्यस्यति Return

7027 | तः Return

7028 | कृत्यादि Return

7029 | आत्मोपभोग Return

7030 | ग्र Return

7031 | व्यापृतिः Return

7032 | णां Return

7033 | पृति Return

7034 | चेत्; इत्याह-- Return

7035 | तत्कृतिः । Return

7036 | न्द्रियादि Return

7037 | ष्यात् Return

7038 | तत्त्वदूषकादयः इति पुनर्लिखितम् । Return

7039 | शरीरादिकरणरूपा । Return

7040 | च्छया Return

7041 | सर्वैककार्यनिपातः स्यात् Return

7042 | वोऽन्यत्राप्यनिवार्यः Return

7043 | साक्षा Return

7044 | तस्य अर्थस्मरणे Return

7045 | णमन्यत्राप्य Return

7046 | उत्पद्यते इति उत्पत्ता । Return

7047 | च तेनाऽ Return

7048 | रेण सृष्टः Return

7049 | तत् Return

7050 | ईश्वरस्य । Return

7051 | परम् इष्टानिष्ट Return

7052 | दिमानेव Return

7053 | सन्तोऽपि Return

7054 | मरण Return

7055 | व Return

7056 | दोषात् । Return

7057 | न्धा Return

7058 | कर्मसम्बन्धाभावः स्यात् । Return

7059 | तावत् Return

7060 | ईश्वरस्य । Return

7061 | दर्शितम् Return

7062 | नां Return

7063 | ग्य Return

7064 | व Return

7065 | अन्ते Return

7066 | परमात्मा । Return

7067 | स भगवान् Return

7068 | ज्येत ? Return

7069 | न Return

7070 | ईश्वरः । Return

7071 | नं Return

7072 | प्राप्तं Return

7073 | उपभोगयोग्यकरणसामर्थ्यम् । Return

7074 | परलोकशरीरान्तरसंचरणम् । Return

7075 | प्राग्भवीयशरीरादिरहितस्य । Return

7076 | बौद्धेन । Return

7077
7077

सती
अपि ।

सत्यप्य Return

7077 | सती अपि । Return

7079 | स्वापाद्यवस्थायाम् । Return

7080 | यतः आत्मा परलोके शरीरान्तरं प्रति संचरति । Return

7081 | शरीरान्त रसंचरण । Return

7082 | त्वं Return

7083 | तनता त Return

7084 | किञ्चिदे Return

7085 | दोषरहितस्य, शरीरादिरहितस्य वा । Return

7086 | तन्वादि Return

7087 | अद्रोहकृत्सु तन्नायं निग्रहस्तेन योजयेत् । कर्तुं बुद्धिमता देवैरिदमन्यत्र भाषितम् ॥ तन्वादिकरणात्...--न्यायवि॰ वि॰ द्वि॰ पृ॰ २३१ । Return

7088 | तन्वादी Return

7089 | तद्वान् Return

7090 | सत्त्वान् । Return

7091 | तत्राह--अन्य Return

7092 | म Return

7093 | ईश्वरः । Return

7094 | ईश्वरः । Return

7095 | धकान् Return

7096 | यैः Return

7097 | णः Return

7098 | क्षमोऽपि औ Return

7099 | अन्येषां Return

7100 | तयन्ति इति पुनर्लिखितम् । Return

7101 | कुर्वन्तु इति Return

7102 | पयोगमकुर्वतः Return

7103 | ची Return

7104 | श्यं Return

7105 | चा Return

7106 | न Return

7107 | ईश्वरः । Return

7108 | दि Return

7109 | ड Return

7110 | शिष्ट Return

7111 | शिष्टः Return

7112 | डनः स्यात् ? Return

7113 | क्रीडया । Return

7114 | सूर्यस्य । Return

7115 | ईश्वरस्य । Return

7116

महाभूतचतुष्टयमुपलब्धिमत्पूर्वकं कार्यत्वात्...सावयवत्त्वात्
--प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ५४ । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ३०१ । वैशे॰ उप॰ पृ॰ ६२ । शरीरानपेक्षोत्पत्तिकं बुद्धि
मत्पूर्वकं कारणवत्त्वात्...--प्रश॰ किरणा॰ पृ॰ ९७ । न्यायली॰ पृ॰ २० । न्यायमुक्ता॰ दि॰ पृ॰ २३ ।
बुद्धिमत्कारणाधिष्ठितं महाभूतादिव्यक्तं सुखदुःखादिनिमित्तं भवति रूपादिमत्त्वात् तुर्यादिवत् । धर्मा
धर्मौ बुद्धिमत्कारणाधिष्ठितौ पुरुषस्योपभोगं कुरुतः करणत्वात् वास्यादिवत् ।...बुद्धिमत्कारणाधिष्ठितानि
स्वासु स्वासु धारणादिक्रियासु महाभूतानि वाय्वन्तानि प्रवर्तन्ते अचेतनत्वात् ।--न्यायवा॰ पृ॰ ४५७—
६७ । विवादाध्यासिताः तनुतरुमहीधरादयः उपादानाभिज्ञकर्तृका उत्पत्तिमत्त्वात् अचेतनोपादानत्वाद्वा...
यथा प्रासादादि ।--न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ ५९७ । न्यायमं॰ पृ॰ १९४ । कार्यायोजनधृत्यादेः पदात्
प्रत्ययतः श्रुतेः । वाक्यात् संख्याविशेषाच्च साध्यो विश्वविदव्ययः ॥--न्यायकुसु॰ ५ । १ । तत्राविद्धकर्णो
पन्यस्यतम् ईश्वरसाधने प्रमाणद्वयमाह--यत्स्वारम्भकेत्यादि । यत्स्वारम्भकावयवसन्निवेशविशेषवत् ।
बुद्धिमद्धेतुगम्यं तत्तद्यथा कलशादिकम् ॥ द्वीन्द्रियग्राह्यमग्राह्यं विवादास्पदमीदृशम् । बुद्धिमत्पूर्वकं तेन
वैधर्म्येणाणवो मताः ॥ तन्वादीनामुपादानं चेतनावदधिष्ठितम् । रूपादिमत्त्वात्तन्त्वादि यथा दृष्टं स्वकार्य
कृत् ॥--तत्त्वसं श्लो॰ ४७-४९ ।

Return

7117 | वि Return

7118 | पृ॰ ४७७ । Return

7119 | शरीररहितस्य । Return

7120 | कार्य करणम्, ताः Return

7121 | ईश्वरस्यैव । Return

7122 | कः Return

7123 | लोगो अकिट्टिमो खलु--मूला॰ गा॰ ७१२ । Return

7124 | नन्वे Return

7125 | ईश्वरस्य । Return

7126 | प्युपपद्ये Return

7127 | एवमर्थं Return

7128 | ऽन्य Return

7129 | नित्यस्य ईश्वरस्यापि अन्यचेतनाधिष्ठितत्वे । Return

7130 | सतनु Return

7131 | ईश्वरकर्मणः । Return

7132 | अन्यजनस्यापि । Return

7133 | अनि Return

7134 | महे Return

7135 | ईश्वरः । Return

7136 | यति Return

7137 | हेतुः Return

7138 | स्त्रं Return

7139 | नं तदेव Return

7140 | मोक्षात्मकम् Return

7141 | ह-- Return

7142 | दुःखादिवत् संवित्तेरपि तेनैव ग्रहणे Return

7143 | पृथक्संवित्तिपदस्य ग्रहणम् । Return

7144 | संसारसुखसंवित्तीनाम् । Return

7145 | कार्यस्योपरमः कथम्— न्यायवि॰ । Return

7146 | न च Return

7147 | स्व Return

7148 | अन्या Return

7149 | ननु तत्क्षय Return

7150 | ईश्वर एव । Return

7151 | संसारावस्थायामेव मोक्षः स्यादित्यर्थः समर्थकारणसद्भावात् । Return

7152 | वा, एवं Return

7153 | देरी Return

7154 | त्म Return

7155 | ईश्वरो Return

7156 | संसारादिक्ष Return

7157 | क्षात्मकं Return

7158 | ग्रन्थकारादेः । Return

7159 | अन्यकृतशास्त्रेण । Return

7160 | नचेतनम Return

7161 | तत्र Return

7162 | यावत् । एव Return

7163 | चेश्वरस्येष्टम्, Return

7164 | अन्यप्राणिषु । Return

7165 | कर्मणः । Return

7166 | ईश्वराहेतुकत्वे । Return

7167 | कार्यत्वादीनाम् । Return

7168 | स्त्रं Return

7169 | ते Return

7170 | बुद्धिसुख दुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मसंस्कारा विशेषगुणाः । Return

7171 | तत्त्वज्ञानं व्यर्थं स्यात् । Return

7172 | रो Return

7173 | नाया Return

7174 | महेश्वरपूर्वकत्वात् । Return

7175 | व्याख्येयम् । Return

7176 | अ क्ष पा दो निः श्रेय Return

7177 | ईश्वरसूत्रका रयोः Return

7178 | यतः Return

7179 | रसम्बद्धा Return

7180 | ईश्वरोपदेशादेव । Return

7181 | देव Return

7182 | तत्प्रतिपत्तौ Return

7183 | संभवात् । एवं मन्यते Return

7184 | तद्विघातक Return

7185 | द Return

7186 | मलस्यापगमेन Return

7187 | न्यो Return

7188

तुलना--न हि गुणादिविनाशात् जडः, गुणगुणिविनाशात्
शून्यः, भोग्यविरहात् तदभोक्ता--लघी॰ स्ववृ॰ श्लो॰ ७६ । स्वरूपावस्थितिः पुंसस्तदा प्रक्षीणकर्मणः ।
नाभावो नाप्यचैतन्यं न चैतन्यमनर्थकम् ॥--तत्त्वानु॰ श्लो॰ २३४ ।

Return

7189

तुलना--तस्मादनादिसन्तानतुल्यजातीयबीजिकाम् । उत्खातमूलां कुरुत सत्त्वदृष्टिं मुमुक्षवः ॥
--प्रमाणवा॰ २ । २५६ । तत्र निरवशेषस्याविद्यारागादिकस्य क्लेशगणस्य प्रहाणात् सोपधिशेषं निर्वाण
मिष्यते । तत्रोपधीयते अस्मिन्नात्मस्नेह इत्युपधिः । उपधिशब्देन आत्मप्रज्ञप्तिनिमित्ताः पञ्चोपादानस्कन्धा
उच्यन्ते । शिष्यते इति शेषः । सह उपधिशेषेण वर्तते इति सोपधिशेषं । किं तन्निर्वाणम् ? तच्च स्कन्ध
मात्रकमेव केवलं सत्कायदृष्ट्यादिक्लेशतस्कररहितमवशिष्यते निहताशेषचौरगणग्राममात्रावस्थानसाधर्म्येण ।
तत्सोपधिशेषं निर्वाणम् । यत्र तु निर्वाणे स्कन्धमात्रमपि नास्ति तन्निरुपधिशेषं निर्वाणम् । निर्गत उपधि
शेषोऽस्मिन्निति कृत्वा, निहताशेषचौरगणस्य ग्राममात्रस्यापि विनाशसाधर्म्येण । तदेव चाधिकृत्योच्यते...
असंलीनेन कायेन वेदनामध्यवासयत् । प्रद्योतस्येव निर्वाणं विमोक्षस्तस्य चेतसः ॥--माध्य॰ वृ॰ पृ॰
५१९--२० ।

Return

7190

नवानामात्मगुणानामत्यन्तोच्छित्तिर्मोक्षः ।--प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ६३८ । यावदात्मगुणाः
सर्वे नोच्छिन्ना वासनादयः । तावदात्यन्तिकी दुःखव्यावृत्तिर्नावकल्प्यते ॥ ननु तस्यामवस्थायां कीदृगात्मा
वशिष्यते । स्वरूपैकप्रतिष्ठानः परित्यक्तोऽखिलैर्गुणैः ।--न्यायम॰ पृ॰ ५०८ । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २८७ ।
प्रश॰ किर॰ पृ॰ ६ ।

Return

7191 | तुलना--तस्मात्तत्संयोगाद् दृश्यस्योपलब्धिर्या स भोगः, या तु द्रष्टुः स्वरूपो पलब्धिः सोऽपवर्गः ।--योगभा॰ २ । २३ । Return

7192 | तल्लाभः Return

7193 | द्रव्यकर्माभावः । Return

7194 | अन्तर्मलरूपभावकर्माभावे । Return

7195 | जीवस्य । Return

7196 | जीवस्य । Return

7197 | मोक्षम् । Return

7198 | शिष्मः Return

7199 | तस्य ? अभवितु Return

7200 | ब्रूमः । Return

7201 | शिष्मः Return

7202 | व Return

7203 | वैशेषिकस्य । Return

7204 | ल्ये Return

7205 | णं Return

7206

शिवमजरमरुज
मक्षयमव्याबाधं विशोकभयशङ्कम् । काष्ठागतसुखविद्याविभवं विमलं भजन्ति दर्शनपूताः ॥--रत्नक॰
श्लो॰ ४० । सर्वार्थसि॰ पृ॰ १ ।

Return

7207 | वा इवार्थे । Return

7208 | दूषणमाह--अन्यथा इ Return

7209 | अभावस्य Return

7210 | णे Return

7211 | स्याभि Return

7212 | कण Return

7213 | कणाद-अक्षपादादयः । Return

7214 | मोक्षार्थम् । Return

7215 | ईश्वरवचनात् । Return

7216 | अशेषगुणवैकल्ये सति । Return

7217 | स्वात्मन्यवस्थानस्य अभावः स्यात् । Return

7218 | अशेषगुणवैकल्यम् । Return

7219 | स्वात्मन्यवस्थानेन । Return

7220 | विरुद्धमिति । Return

7221 | 7221 मतवादिनः । मतवतः Return

7221 | मतवादिनः । Return

7223 | न्धाः Return

7224 | रात् Return

7225 | किं विशिष्येत Return

7226 | अभिमतेतरयोः Return

7227 | ते तव । Return

7228 | पम् ? इ Return

7229 | स Return

7230 | र्थं Return

7231 | त्तं Return

7232 | तपस्तपेत् Return

7233

उत्पादादित्रयरहितत्वात् असत्त्वादित्यर्थः । उक्तं हि भगवता त्रीणीमानि भिक्षवः संस्कृतस्य
संस्कृतलक्षणानि । संस्कृतस्य भिक्षव उत्पादोऽपि प्रज्ञायते व्ययोऽपि स्थित्यन्यथात्वमपि इति । न चाविद्य
मानस्य खरविषाणस्येव जात्यादिलक्षणमस्ति ।--माध्य॰ वृ॰ पृ॰ १४५ ।

Return

7234 | क्षणेभ्यः । Return

7235 | नस्याऽ Return

7236 | सन्तान क्षयार्थः । Return

7237 | न्न Return

7238 | युक्तम् । Return

7239 | य Return

7240 | न Return

7241 | स्वं च तत् Return

7242 | हेतुफलभावप्रवृत्तिरेव । Return

7243 | स्वचि Return

7244 | कारणम् । Return

7245 | उत्तररसं प्रति । Return

7246 | उपादा नकारणत्वम् । Return

7247 | सामग्र्य Return

7248 | रूपादे रसतो गतिः । हेतुधर्मानुमानेन धूमेन्धनविकारवत् इति शेषः । Return

7249 | सान्निध्ये Return

7250 | पि Return

7251 | र्यं Return

7252 | चरम Return

7253 | नुबन्धात् Return

7254 | तृष्णानुबन्धाभावात् । Return

7255 | न अनुसन्तानः अननुसन्तानः, पश्चात् सन्तानाभाव इत्यर्थः । Return

7256 | कारणम् Return

7257 | नानुबन्धसन्ता Return

7258 | त्रस्यातत्कार्यत्वात् वि Return

7259 | महाक Return

7260 | सदावस्थानम् Return

7261 | महाकरुणाऽभावात् । Return

7262 | दीपादौ । Return

7263 | भवा Return

7264 | सत्येव यस्मिन् यज्जन्म विकारे चापि विक्रिया । तत्तस्य कारणं प्राहुः...--प्र॰ वा॰ १ । १८२ । Return

7265 | कार्यम् । Return

7266 | सजातीयम् । Return

7267 | विजातीय । Return

7268 | 7268 सत्त्वमिति । तदिति Return

7268 | सत्त्वमिति । Return

7270 | णस्य तेन वोपा Return

7271 | स्वं इति निरर्थकम् । Return

7272 | सजातीयानारम्भे Return

7273 | निरंशसत्ता Return

7274 | नि Return

7275 | निर्वाणम् । Return

7276

कार्यकारणभूताश्च तत्राविद्यादयो मताः ।
बन्धस्तद्विगमादिष्टो मुक्तिर्निर्मलता धियः ॥...यथोक्तम्--चित्तमेव हि संसारो रागादिक्लेशवासितम् । तदेव
तैर्विनिर्मुक्तं भवान्त इति कथ्यते ॥--तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ १८४ ।

Return

7277

वृत्तस्थः श्रुतचिन्तावान् भावनायां
प्रयुज्यते । धियः श्रुतादिप्रभवा नामोभयार्यगोचराः ॥ ५ ॥ श्रुतादिभ्यः प्रज्ञा प्रभवति 7277 जायते तत्र श्रुतमयी
प्रज्ञा नामार्थम्, चिन्तामयी उभयस्य नाम्नोऽर्थस्य च कृते । भावनामयी प्रज्ञा केवलमर्थस्य कृत इति वैभा
षिकाः । सौत्रान्तिकाः 7278 वसुवन्धुः श्रुतमयी प्रज्ञा हि आप्तप्रमाणजो निश्चयः, चिन्तामयी प्रज्ञा युक्तिनिध्यान
7279 युक्त्या नितीरणजो निश्चयः, समाधिजो निश्चयः भावनामयी प्रज्ञा ।--अभिध॰ को॰ टी॰ पृ॰ १६१ ।

Return

7277 | जायते Return

7278 | वसुवन्धुः Return

7279 | युक्त्या नितीरण Return

7281 | बौद्धस्य । Return

7282 | सर्वस्य क्षणिकत्वा Return

7283 | गरुडभिन्नेऽपि । Return

7284 | गरुडोऽहम् । Return

7285 | कामशोकभयोन्मादचौरस्वप्नाद्यु पप्लुताः । अभूतानपि पश्यन्ति पुरतोऽवस्थितानिव ॥--प्र॰ वा॰ २ । २८२ । Return

7286 | र्बी Return

7287 | क्षा Return

7288

इदानीं नास्ति सामर्थ्यं दीक्षादीनामजन्मने । यदि स्यान्मरणादूर्ध्वमिति नास्ति प्रमे
दृशी ॥...निर्ह्रासातिशयात् पुष्टौ प्रतिपक्षस्वपक्षयोः ॥ २६७ ॥ दोषाः स्वबीजसन्ताना दीक्षितेऽप्यनिवारिताः ।
--प्र॰ वा॰, प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ १६० ।

Return

7289 | तस्माद् भूतमभूतं वा यद् यदेवाभिभाव्यते । भावनाप रिनिष्पत्तौ तत् स्फुटाकल्पधीफलम् ॥--प्र॰ वा॰ ३ । २८६ । Return

7290 | जायते । Return

7291 | छिद्र Return

7292 | दि Return

7293 | न Return

7294 | शरी Return

7295 | महाकुलोद्भवस्य Return

7296 | वैराग्यम् । Return

7297 | गलद्रुधि Return

7298 | अतत्त्व विदः । Return

7299 | तत्त्वज्ञस्य । Return

7300 | श्रेष्ठमङ्गम् । Return

7301 | वैराग्यम् । Return

7302 | यदिति निरर्थकमत्र । Return

7303 | न संभवति इति सम्बन्धः । Return

7304 | त्या Return

7305 | अनुमानस्य परम्परया वस्तुप्राप्तेः । Return

7306 | स्व Return

7307 | नैयायिकः प्राह । Return

7308 | आत्मस्वरूपत्वात् । Return

7309 | ज्ञानसमवाये । Return

7310 | प्राक्तनाचेतन Return

7311 | पत्यागत Return

7312 | अचेतनस्वरूपापरि त्यागे । Return

7313 | उपचारात् । Return

7314 | भवेत् Return

7315 | न्नं Return

7316 | न्धा Return

7317 | द्धेः Return

7318 | चेत्; । Return

7319 | यतोऽन्योऽपि Return

7320 | अर्थग्रहणायोगात् । Return

7321 | तथा सति । Return

7322 | म्भू Return

7323 | तद्वैकल्यम् Return

7324 | मुपाय Return

7325 | क्ष Return

7326 | कोऽजानन्नेव Return

7327 | आत्मीयं तत्त्वम् । Return

7328 | यावदात्मद्रव्यं तावत् शरीरादिकं न भवति । Return

7329 | इन्द्रियाद्याश्रितत्वात् । Return

7330 | क्वे Return

7331 | ओदनं Return

7332 | चैतन्यम् । Return

7333 | चैतन्य-कर्मणी । Return

7334 | यं इति व्यर्थम् । Return

7335 | तदात्माऽनित्यत्वादिकं Return

7336 | निसर्गादित्यादि, तदा Return

7337 | अभियुज्येत Return

7338 | वा बाधारोग Return

7339 | वमनादौ Return

7340 | द Return

7341 | नान्यथा Return

7342 | कम Return

7343 | तच्च स्वः परश्च Return

7344 | गस Return

7345 | एव Return

7346 | पृथिव्यादी Return

7347 | निरंशचित्ताप्रतीतौ । Return

7348 | लं Return

7349 | सः शिष्ये Return

7350 | मे Return

7351 | ग Return

7352 | वीतरागे । Return

7353 | ण Return

7354 | शङ्कितुं Return

7355 | शिष्यादौ Return

7356 | दिः Return

7357 | किं सांख्यमतमवलम्ब्य सर्वं सर्वत्र विद्यते । --प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ १८० । Return

7358 | न्ते Return

7359 | चिन्तितः Return

7360 | गुणगुणिनो Return

7361 | मादृष्टेः Return

7362 | आत्मनः । Return

7363 | तदेकार्थ Return

7364 | तदात्मसमवेतद्वितीयज्ञानेन । नैयायिकापेक्षया । Return

7365 | मीमांसकापेक्षया । Return

7366 | अन्यथा । Return

7367 | भवतु तस्य Return

7368 | नैव एकान्ते Return

7369 | तिः चित्तस्य Return

7370 | स्वय Return

7371 | प्रकृतिभिन्नरूपेण । Return

7372 | क्ततया Return

7373 | प्रकृतिपुरुषयोर्भेदपरिज्ञानात् । Return

7374 | नात् Return

7375 | प्रकृतिपुरुषयोः । Return

7376 | तथा भेदज्ञाने Return

7377 | ममेति स्व रूपसंवेदने । Return

7378 | स्वस्वरूपम् । Return

7379 | स्वज्ञानग्रहणं । Return

7380 | कल्प नेन Return

7381 | पुरुषस्य । Return

7382 | एकस्य । Return

7383 | परिणामित्व कल्पने । Return

7384 | नचैकान्तेन Return

7385 | वस्य Return

7386 | वाद्यपि निरस्तः Return

7387 | फ Return

7388 | सत्तादयः Return

7389 | नोत्सृष्टः7389 खण्डित इत्यर्थः । Return

7389 | खण्डित इत्यर्थः । Return

7391 | त्व Return

7392 | ज्ञानस्य । Return

7393 | ज्ञानात् । Return

7394 | यत् स्वयं Return

7395 | वा Return

7396 | सम्बध्ये Return

7397 | अर्थग्रहणमपि । Return

7398 | बुद्धिरिति ? अर्थग्रहणमिति Return

7399 | नस्तदेवा Return

7400 | ता Return

7401 | दि Return

7402 | दन् कोऽपि Return

7403 | ऽप्य Return

7404 | स्व Return

7405 | यथाकूतम् Return

7406 | धर्म्माद्य Return

7407 | स्वात्मनि । Return

7408 | ज्ञेयभिन्नत्वात् ज्ञानत्वादित्यर्थः । Return

7409 | प्रत्यक्षादुत्त रात् Return

7410 | न Return

7411 | तस्य अतद्विषय Return

7412 | निरंशादितत्त्वा Return

7413 | यस्माच्च Return

7414 | अन्यं च Return

7415 | मः Return

7416 | अन्यवेद्यनियमात् इत्यस्य । Return

7417 | न⁷⁴¹⁷ नञ्समासे सति, अनन्यवेद्यनियमात् इति सिध्यति । ञाऽ Return

7417 | नञ्समासे सति, अनन्यवेद्यनियमात् इति सिध्यति । Return

7419 | न्धः Return

7420 | न्त Return

7421 | णा Return

7422 | वत् तेन अर्थ Return

7423 | सपक्षरहितस्य । Return

7424 | अ⁷⁴²⁴ सन्तानान्तरवत् । न्यव Return

7424 | सन्तानान्तरवत् । Return

7426 | परोक्षा इति निरर्थकम् । Return

7427 | न अन्यवेद्यः अ Return

7428 | चित्तं Return

7429 | चित्तान्तरवेद्यम् । Return

7430 | न्तर Return

7431 | ऽवेद्यस्य Return

7432 | संवित्तेः Return

7433 | दन्यत्वे Return

7434 | ज्ञानत्वादि इति निरर्थकम् । Return

7435 | विपार्यासितदर्शनैः । ग्राह्यग्राहक संवित्तिभेदवानिव लक्ष्यते ॥--प्र॰ वा॰ । Return

7436 | संवित्तिरूपत्वात् । Return

7437 | न तद् Return

7438 | दिभिः Return

7439 | आदि Return

7440 | द् Return

7441 | अभिन्नस्य । Return

7442 | मपरो Return

7443 | न्नाह--चित्तानाम् Return

7444 | सां Return

7445 | खर Return

7446 | भा Return

7447 | क्तम् । Return

7448 | तदपेक्षा इति Return

7449 | त्कारणम् Return

7450 | त्वं Return

7451 | ऽसतो Return

7452 | प्रागभाववतः Return

7453 | सिद्धे हि कार्यत्वे तत्प्रागभावसिद्धिः, ततश्च कार्यत्वमिति । Return

7454 | नाम Return

7455 | चेत् Return

7456 | सर्वं Return

7457 | तस्मादन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वं निबन्धनम् । कार्यकारणभावस्य--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ६८ । Return

7458 | पूर्ववत् दोषः इत्यर्थः । Return

7459 | कारणव्यतिरेकानुविधानम् । Return

7460 | प्रागपि Return

7461 | कृतत्वात् Return

7462 | स्वो Return

7463 | जैनैरपि Return

7464 | र्यं तथैव Return

7465 | त्तु Return

7466 | मेतत् Return

7467 | द्धं Return

7468 | देवं न चैवम् ए Return

7469 | नं Return

7470 | दूष्येत । Return

7471 | न्तस्यापि न क्वचिद्द Return

7472 | सत्त्वभेदाभावात् इत्यनेन । Return

7473 | सत्यां च इ Return

7474 | स्वपरसन्तान Return

7475

मैत्र्यद्वेषः करुणा च मुदिता सुमनस्कता । उपेक्षाऽलोभः
आकारः सुखिताः वत दुःखिताः । मुदिताः सत्त्वा वत च । मैत्रीभावनाया आकारः सुखितान् सत्त्वान् दृष्ट्वा
सुखिताः वत सत्त्वाः, करुणाभावनायाः दुःखिताः वत सत्त्वाः, उपेक्षा माध्यस्थ्यरूपा । मुदितायाः मुदिता
वत सत्त्वाः ।--अभिध॰ टी॰ ८ । ३० । सत्त्वेषु मैत्रीं गुणिषु प्रमोदं क्लिष्टेषु जीवेषु कृपापरत्वम् । माध्यस्थ्य
भावं विपरीतवृत्तौ सदा ममात्मा विदधातु देव ॥--सामायिकपा॰ श्लो॰ १ ।

Return

7476 | मैत्र्यादीन् Return

7477 | अप्रतिजानानः Return

7478 | स्या Return

7479 | काये Return

7480 | लम् एवं Return

7481

तुलना--तथान्य
गुणदोषेषु संशयैकान्तवादिनाम् । पुरुषातिशयो ज्ञातुं यद्यशक्यः किमिष्यते ॥--न्यायवि॰ श्लो॰ ३८८ ।
प्रमाणसं॰ पृ॰ ११६ ।

Return

7482 | पुरुषातिशयापेक्षं यथार्थमपरे विदुः । इष्टोऽयमर्थः प्रत्येतुं शक्यः सोऽतिशयो यदि । अयमेवं नवेत्यन्यदोषा निर्दोषतापि वा । दुर्लभत्वात्प्रमाणानां दुर्बोधेत्यपरे विदुः ॥--प्र॰ वा॰ १ । २२०-२१ । Return

7483 | वञ्चनं Return

7484 | तस्य Return

7485 | पुरुषातिशयः । Return

7486 | अविसंवादार्थम् । Return

7487 | पुरुषातिशयस्वीकारेऽपि । Return

7488 | चेत् यदि Return

7489 | यथाभिप्रायम् । Return

7490 | भिसन्धयः ना Return

7491 | वाग्व्यव Return

7492 | न् Return

7493 | अपेक्षा Return

7494 | पोप्लूयते Return

7495 | संभवात्, अ Return

7496

स्वदृष्टमार्गोपदेशकत्वात् । ततः प्रमाणं तायो वा चतुःसत्यप्रकाशनम्--प्र॰ वा॰ १ । १४७ ।
तस्माच्चतुरार्यसत्यप्रकाशनमेव तायः, तस्मात् । चतुःसत्योपदेशलक्षणात् कार्यभूतात् तायाद्धि
भगवान् सुगत इति ज्ञायते ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ १६४ ।

Return

7497 | भगवान् Return

7498 | सुगतत्व Return

7499

प्रमाणभूताय जगद्धितैषिणे प्रणस्य
शास्त्रे सुगताय तायिने । प्रमाणासिद्ध्यै स्वमतात् समुच्चयः करिष्यते विप्रसृतादिहैकतः ॥--प्र॰ समु॰
१ । १ ।

Return

7500 | दे Return

7501 | उपायाभ्यास एवायं तादर्थ्याच्छासनं मतम्--प्र॰ वा॰, वार्तिकाल॰ १ । १३९ । Return

7502 | चे Return

7503 | तुलना--नावश्यं कारणानि कार्यवन्ति भवन्ति प्रतिबन्धवैकल्यसंभवात्--हेतु बि॰ टी॰ पृ॰ २१० । Return

7504 | मन्त्रादिना । Return

7505 | तम् Return

7506 | तृष्णे Return

7507 | त्म्य Return

7508 | ऽनु Return

7509 | अनुभूयमानत्वात् Return

7510 | भाविनि । Return

7511 | प्रत्यक्षस्याप्रवृत्तेः । Return

7512 | प्रत्यक्षमात्रप्रमाणकं स्यादि ति भावः । Return

7513 | कमतम Return

7514 | न चार्वाकमतप्रसङ्गो दोष इति चेत् । Return

7515 | न्न तथा Return

7516 | ततो भाव्यर्थविषयं विषयान्तरगोचरम् । प्रमाणमध्यारोपेण व्यवहारावबोधकृत् ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ५ । Return

7517 | चित्तं न Return

7518 | ? Return

7519 | ध्य Return

7520 | णं Return

7521 | एकत्वाध्यवसायसद्भावात् । Return

7522 | प्राप्ये । Return

7523 | ध्य Return

7524 | भाविनि Return

7525 | ज्ञायते इत्यर्थः । Return

7526 | ? Return

7527 | ? Return

7528 | नुसन्धान Return

7529 | लम् Return

7530 | चाऽ Return

7531 | स्वभावकार्यानुपलब्धिभेदेन त्रित्वनियमः । Return

7532 | क्वायं Return

7533 | ष्ण Return

7534 | सन्धा Return

7535 | तज्जननसामर्थ्यमात्र । Return

7536 | तापि नियमव Return

7537 | सशरीर Return

7538 | चित्तं Return

7539 | अन्त्यचेतसस्तदनुमानम्, Return

7540 | परलोक स्वीकारः । Return

7541 | हि Return

7542 | यं Return

7543 | असङ्गतम् । Return

7544 | क्तं किमुच्यताम् Return

7545 | र्यस्याव्य Return

7546 | किञ्च Return

7547 | भाविकारणवादी प्रज्ञाकरः । Return

7548 | व्यनु Return

7549 | र्यं Return

7550 | भाविमरणकार्यभूतात् । Return

7551 | ऽनु Return

7552 | नं Return

7553 | र्य Return

7554 | त्वे Return

7555 | तस्या Return

7556 | ? Return

7557 | नं Return

7558 | द्य Return

7559 | मोक्षाप्रतिपत्तौ च । Return

7560 | त्म्या Return

7561 | मोक्षोपायः । Return

7562 | यथा रोगी व्याध्युपशमकारण Return

7563 | यद्यवि Return

7564 | णादवश्यं कार्य Return

7565 | कार्योत्पत्तिः । Return

7566 | कारणात् । Return

7567 | अविकलकारणत्वम् । Return

7568 | द्धि Return

7569 | आप्तोपदेशात् । Return

7570 | मोक्षप्रतीतिः । Return

7571 | णं Return

7572 | ते Return

7573 | र्यं Return

7574 | खलविलान्तर्गतं बीजाख्यं कारणम् । Return

7575 | अङ्कुरानुत्पादकमपि । Return

7576 | शब्दस्य कार्यानुत्पाद कत्वे अनर्थक्रियाकारित्वेन अवस्तुत्वं स्यात् इति भावः । Return

7577 | कं Return

7578 | दृष्टान्ते तदवेदिनः । ख्याप्येते विदुषां वाच्यो हेतुरेव हि केवलः । इति शेषः । Return

7579 | कामस्तदन्वेषते Return

7580 | तच्च Return

7581 | योग्यम् Return

7582 | बौद्धस्य । Return

7583 | ग्धे Return

7584 | निवर्तेत वा अ- Return

7585 | अनर्थे इत्यस्य पञ्चम्यन्तं अनर्थात् इतिरूपमपेक्ष्यम् । Return

7586 | क्ष्यम् Return

7587 | स⁷⁵⁸⁷ यथेच्छम् । कामं तद्धेतुश्च Return

7587 | यथेच्छम् । Return

7589 | --णं च विपर्ययात्7589 इन्द्रियग्राह्यत्वात् । Return

7589 | इन्द्रियग्राह्यत्वात् । Return

7591 | स्वय Return

7592 | शो Return

7593 | यम Return

7594 | जातत्वान्न शक्यमपनेतुम् Return

7595 | जायमानत्वात् Return

7596 | 7596 तत्प्रतिपक्षभूतचारित्रेण । तदन्य Return

7596 | तत्प्रतिपक्षभूतचारित्रेण । Return

7598 | अयोन्या अन्यायेन क्लेशयोगेन च प्रवृत्तो मनस्कारः ।--अभिध॰ को॰ टी॰ ४ । ९४ । Return

7599 | शो Return

7600 | वर्त्म Return

7601 | --पं तस्मिन्नसति Return

7602 | न्नपि न Return

7603 | द्विवचन । Return

7604 | च Return

7605 | परेण Return

7606 | द्ग Return

7607 | त् Return

7608 | अतीतैककालानां च गतिर्नानागतानाम्--प्र॰ वा॰ स्व॰ पृ॰ ४९ । Return

7609 | तद्वि Return

7610 | भूतेन Return

7611 | काला Return

7612 | णात् Return

7613 | यत् पुनः Return

7614 | कृत्तिकोदयस्य हेतोः । Return

7615 | शकटोदयादौ साध्ये । Return

7616 | दर्शयन् कारिकार्थमाह इति अन्वयः । Return

7617 | यं Return

7618 | अरिष्टं Return

7619 | न तु Return

7620 | णं Return

7621 | प्रकृतजन Return

7622 | भाविनि । Return

7623 | गमकत्वमाह इति सम्बन्धः । Return

7624 | सेवनतः Return

7625 | वो Return

7626 | भवि Return

7627 | प्र Return

7628 | ङ्गं Return

7629 | तीति च Return

7630 | ओदनादावपि Return

7631 | द्यु Return

7632 | प्रतिभासाद्वैतवादी प्राह । Return

7633 | तच्चित्तं Return

7634 | यत Return

7635 | नापि Return

7636 | कं7636 अनुभूयते । Return

7636 | अनुभूयते । Return

7638 | भेदः । Return

7639 | थे Return

7640 | नन्वयं Return

7641 | ऐक्याभावार्थं Return

7642 | कां Return

7643 | ना Return

7644 | मनिष्ट Return

7645 | वर्तेत Return

7646 | इच्छन् Return

7647 | च्छन् Return

7648 | तत् Return

7649 | सं Return

7650 | त Return

7651 | ने Return

7652 | नम्-- Return

7653 | ? Return

7654 | तदने इति व्यर्थम् । Return

7655 | ? Return

7656 | रं दत्त Return

7657 | दुःखं संसारिणः स्कन्धाः--प्र॰ वा॰ १ । १४९ । रूपवेदनाविज्ञान संज्ञासंस्काराख्याः पञ्च स्कन्धाः । Return

7658 | त्वे Return

7659 | दम Return

7660 | दि Return

7661 | चेत्; इ Return

7662 | कामे Return

7663 | स्पष्ट Return

7664 | ल्प Return

7665 | न्ती Return

7666 | भ्रान्ता । Return

7667 | चेत्; अ Return

7668 | स्पष्टता; इत्याह-- Return

7669 | अत्र पाठस्त्रुटितो भाति । Return

7670 | प्रमाणान्तरप्रवृत्तिः । Return

7671 | सन्तानान्तरे । Return

7672 | अनुमानप्रमाणस्य प्रवृत्तिः । Return

7673 | तथा हि-- Return

7674 | सदावस्थानं Return

7675 | त्सम्बद्ध Return

7676 | साधोरिव Return

7677 | मत्तस्य अशुचि Return

7678 | सावरणं Return

7679 | त् Return

7680 | नी Return

7681 | तर्वादि Return

7682 | विपरीतत्वादित्यर्थः । Return

7683 | प्रमाणा स्तरस्य प्रवृत्तिः । Return

7684 | कं Return

7685 | त्पत्त्युप युक्तौ Return

7686 | अङ्गनाद्यभिलाषः । Return

7687 | भिर Return

7688 | ग्रन्थे चतुर्थपरिच्छेदे । Return

7689 | स्व Return

7690 | न तु Return

7691 | तन्निमित्तम् । Return

7692 | चारात् । अतः Return

7693 | तम्-- Return

7694 | लं Return

7695 | नाङ्गे Return

7696 | श्च Return

7697 | सत् Return

7698 | श्च Return

7699 | श्चेत् Return

7700 | याभिलाषः Return

7701 | तेऽप्यौषधेस्तस्य Return

7702 | अदृष्टम् । Return

7703 | एव ह्य Return

7704 | दयोऽयसा Return

7705 | विशिष्टस्य Return

7706 | तदाकृष्टिहेतुत्वात् । Return

7707 | व्यभिचारः । Return

7708 | शस्पन्द Return

7709 | जैनं प्रति । Return

7710 | प्रयत्नस्यासिद्धेः । Return

7711 | अपि तु सिध्यत्येव । Return

7712 | तत्क्षये चा Return

7713 | दोषावरणयोर्हानिः निःशेषास्त्यतिशायनात् । क्वचिद् यथा स्वहेतुभ्यो बहिरन्तर्मलक्षयः ॥ --आप्तमी॰ १ । ४ । Return

7714 | आप्तमीमांसायाः अपरनाम देवागमः । Return

7715 | ष्विव ? इ Return

7716 | तद Return

7717 | अन्येन Return

7718 | वः स च Return

7719 | वे Return

7720 | वैशेषिकाभिमत । Return

7721 | षट्प Return

7722 | सद्भावे Return

7723 | श्रुतज्ञानाभावे । Return

7724 | ज्ञो Return

7725 | श्रुतम् । Return

7726 | कथंचन Return

7727 | शं Return

7728 | ज्योतिर्ज्ञानादिकम् । Return

7729 | विवर्त्ता Return

7730 | ज्योतिर्ज्ञा Return

7731 | र्गाच्च⁷⁷³¹ इन्द्रियसंसर्गात् । Return

7731 | इन्द्रियसंसर्गात् । Return

7733 | नैयायिकस्य । Return

7734 | इन्द्रियप्रत्यक्षम् । Return

7735

तच्चेदं प्रत्यक्षं चतुष्टयत्रयद्वयसन्निकर्षात् प्रवर्तते । तत्र बाह्ये रूपादौ विषये चतुष्टयसन्निकर्षाज्ज्ञानमुत्पद्यते—
आत्मा मनसा युज्यते, मन इन्द्रियेण, इन्द्रियमर्थेनेति । सुखादौ तु त्रयसन्निकर्षात् ज्ञानमुत्पद्यते, तत्र
चक्षुरादिव्यापाराभावात्...--न्यायम॰ । उक्तं च--आत्मा सहैति मनस मन इन्द्रियेण...--बृहत्सं॰
७४ । ३ ।

Return

7736 | मानसप्रत्यक्षम् । Return

7737 | एवं Return

7738 | प्र Return

7739 | घटः । Return

7740 | अर्थग्रहण । Return

7741 | ईश्वरज्ञानस्य स्वसंवेदनात्मकत्वे । Return

7742 | ईश्वरस्यैव । Return

7743 | ज्ञानं स्वसंवेदि । Return

7744 | ईश्वरस्यैव । Return

7745 | र्मेण Return

7746 | पि Return

7747 | ज्ञानत्वादिना । Return

7748 | ईश्वरज्ञान अस्मदादिज्ञानयोः । Return

7749 | विरोधः Return

7750 | तदपि ज्ञेयं न च ज्ञानान्तरवेद्यम् । Return

7751 | णाऽवान्तरेण⁷⁷⁵¹ मध्यवर्तिना । Return

7751 | मध्यवर्तिना । Return

7753 | ज्ञानस्य । Return

7754 | ईश्वरज्ञानमेव । Return

7755 | तथा Return

7756 | ईश्वरं विनापि तज्ज्ञानं निराश्रयमेव भवतु । Return

7757 | द्रव्याश्रयिणः एव गुणत्वं भवति न तु निराधारस्य । Return

7758 | वोऽस्तु अध्यक्षसिद्धत्वात् Return

7759 | करोति । Return

7760 | जैनेन तस्यापि अनेक स्वभावस्वीकारात् । Return

7761 | ईश्वरज्ञानमपि । Return

7762 | अगृहीतस्य । Return

7763 | स्थापयितुम शक्तेः Return

7764 | मेतत् Return

7765 | नं Return

7766 | ईश्वरस्य । Return

7767 | स्वभिन्नस्य । Return

7768 | अर्थजातस्य । Return

7769 | द्वितीयं ज्ञानम् अर्थग्राहिज्ञानं वेत्ति । Return

7770 | यावद् Return

7771 | रूपद्वयं Return

7772 | द्वितीयेन ज्ञातं सत् प्रथमज्ञानमात्मसत्तां ख्यापयेत्, ख्यापितात्मसत्ताकञ्च प्रथमं द्वितीयेन ज्ञायेत इति । Return

7773 | नं Return

7774 | मपि Return

7775 | तदस्ति Return

7776 | भेदानुकारि; Return

7777 | चै Return

7778 | कथमयं7778 बौद्धः । Return

7778 | बौद्धः । Return

7780 | बाह्यार्थम् । Return

7781 | निरंशं क्षणिकं ब्रुवन् Return

7782 | निराकारत्वम् । Return

7783 | बुद्धिम् । Return

7784 | नहि मुक्त्वाऽ Return

7785 | तस्मात् प्रमेयाधिगतेः साधनं मेयरूपता । इत्युत्तरार्धः । Return

7786 | त्र Return

7787 | 7787 उत्पादकत्वमपि । जननमपि Return

7787 | उत्पादकत्वमपि । Return

7789 | स्वयं सुगतस्य सृष्टिकर्तृत्वप्राप्तेः । Return

7790 | जननमपि न तस्य Return

7791 | अर्थक्रियाकारित्वाभावात् । Return

7792 | सुगतस्य । Return

7793 | अर्थेषु । Return

7794 | जननशक्तिस्तु । Return

7795 | स्वसन्तानज्ञानजनन एव । Return

7796 | यद्येवम् ए Return

7797 | अस्तु । Return

7798 | बौद्धस्य । Return

7799 | जननशक्तिः । Return

7800 | ग्रहणशक्तिः । Return

7801 | ष Return

7802 | जानानस्य । Return

7803 | स्वस्वरूपे । Return

7804 | त्मन्य Return

7805 | कालान्तरवर्ति । Return

7806 | स्यात् तदा । Return

7807 | वाः Return

7808 | ज्ञानम् । Return

7809 | चेत् । Return

7810 | तादात्म्यतदुत्पत्तिरूप । Return

7811 | त्रित्वसङ्ख्या । Return

7812 | त्तेः Return

7813 | चिरभूतात् भाविनश्चार्थात् सुगतज्ञानोत्पत्तिस्वीकारे । Return

7814 | सुगतेन । Return

7815 | भा Return

7816 | अपरकार्यकालतायाम् कालान्तरस्थायित्वं स्यादिति भावः । Return

7817 | सर्वम् आ Return

7818 | एतदन्तर्गतं पुनर्लिखितम् । Return

7819 | च ज्ञत्त्वम Return

7820 | कालाभावात् । Return

7821 | तदपेक्षया Return

7822 | ज्ञानस्य । Return

7823 | न् Return

7824 | भ्रान्तः । Return

7825 | निरस्ताः Return

7826 | तत्पूर्वकत्वादस्य⁷⁸²⁶ अनुमानस्य । Return

7826 | अनुमानस्य । Return

7828 | र्षजम्, अतो Return

7829 | 7829 उत्पत्तिमपेक्षते । जन्मताम Return

7829 | उत्पत्तिमपेक्षते । Return

7831 | आगम एव । Return

7832 | यद्ये Return

7833 | परोक्षविषया । Return

7834 | नाप्यनये Return

7835 | न्तेन ज्ञात्वा Return

7836 | परम्परैकान्तः Return

7837 | यह्यवेत्ता Return

7838 | परान् Return

7839 | स्ती Return

7840 | ? Return

7841 | कृत्रि Return

7842 | माश्रित्ये Return

7843 | र्शिनः Return

7844 | न्त्रं Return

7845 | दिवत् Return

7846 | शूद्रादयः । Return

7847 | नान्य इति Return

7848 | शूद्रोऽपि Return

7849 | मेकं प्रत्याकाशम् अन्यं Return

7850 | अथा Return

7851 | तमर्थं Return

7852 | द्विजेन । Return

7853 | द्विजस्य । Return

7854 | स्वस्यार्थं Return

7855 | फ Return

7856 | निवेदितं Return

7857 | वृत्तौ Return

7858 | वर्तते Return

7859 | ? Return

7860 | स्यात् Return

7861 | अर्थ Return

7862 | व्याख्यातारं व्याख्यातारं प्रति प्रतिव्याख्यातृ । Return

7863 | तृ Return

7864 | निवेदनकर्तृरि सति । Return

7865 | वेदे Return

7866 | विप्रतिपत्तिः । Return

7867 | आदिपदेन भावनाविध्यादिपरिग्रहः । Return

7868 | यावा Return

7869 | अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकामः इत्यादौ । Return

7870 | तच्च Return

7871 | तम् Return

7872

अग्निहोत्रं जुहुयात् इत्यस्य अग्निं हन्तीति अग्निहः श्वा, तस्य उत्रं मासं जुहुयात् खादेत्
इत्यर्थः स्यात् । तेनाग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकाम इति श्रुतौ । खादेत् श्वमांसमित्येष नार्थ इत्यत्र का
प्रमा ॥--प्र॰ वा॰ ३ । ३१८ ।

Return

7873 | अर्थं Return

7874 | कस्यचित् Return

7875 | नेः Return

7876 | रागादिरहितस्य उपलब्धिः, उप Return

7877 | न्तरोक्तो Return

7878 | शा Return

7879 | मीमांसकाचार्याः । Return

7880 | णयन्तः Return

7881 | क पि ला दी न् अतिशेरते Return

7882 | र्शि Return

7883 | र्शिन Return

7884 | वा; Return

7885 | णाद् व्यवस्थापयेत् Return

7886 | नेदन्तया वाऽ Return

7887 | एतदन्तर्गतः पाठः पुनर्लिखितः । Return

7888 | स्यादप्यना Return

7889 | तु Return

7890 | न ज्ञायेत । योऽर्थः Return

7891 | दिः सः अन्योऽन्यः7891 कल्पितः । Return

7891 | कल्पितः । Return

7893 | सारिणा Return

7894 | अर्थान्तर Return

7895 | जः, क Return

7896 | णत्व Return

7897 | ब्राह्मण त्वयोगः । Return

7898 | सौगतमतग्रहणात् प्राक् । Return

7899 | गोत्व Return

7900 | श्वेताश्वः । Return

7901 | 7901 धर्मान्तरकारी । मतान्तरयोगी Return

7901 | धर्मान्तरकारी । Return

7903 | वं Return

7904 | जाः Return

7905 | र्यहन्तारः Return

7906 | सुगतमतानुप्रवेशे । Return

7907 | अश्वमध्ये तिष्ठन् मुण्डः । Return

7908 | सौगतमतस्वीकारेऽपि । Return

7909 | वेद भक्तिरेव । Return

7910 | भक्तेः । Return

7911 | द्विजस्य मारणेऽपि । Return

7912 | व्यापादने ऽपि Return

7913 | वेदभक्त्यभावेऽपि । Return

7914 | वेदभक्त्या । Return

7915 | वेद भक्तिसद्भावात् । Return

7916 | वेदपाठाधिकाररहिते शूद्रे । Return

7917 | विद्यमानापि । Return

7918 | भक्तिः । Return

7919 | ब्राह्मणे । Return

7920 | वेदार्थानुष्ठानमेव । Return

7921 | शिशुः Return

7922 | द्विजः । Return

7923 | भवेत् Return

7924 | अनुष्ठानरहितत्वेऽपि शिशुकाले ब्राह्मणत्वस्वीकारे । Return

7925 | यौवनाद्यवस्थायाम् । Return

7926 | अद्विजोऽपि वेदार्थानुष्ठानात् द्विजः स्यात् । Return

7927 | न Return

7928 | द्विजत्वम् । Return

7929 | वेदार्था नुष्ठानाभावेऽपि । Return

7930 | द्विजत्वम् । Return

7931 | सुगतमतानुसारी । Return

7932 | बहुजनगृहीत एव । Return

7933 | श्वमांसभक्षणमपि Return

7934 | यागादिरूपः । Return

7935 | प्रमाणम् Return

7936 | वं Return

7937 | ण्यं Return

7938 | कृतं दृष्टम् विट्जन्मनि7938 व्यभिचारिपुरुषे । Return

7938 | व्यभिचारिपुरुषे । Return

7940 | म Return

7941 | न्नि Return

7942 | रागाद्यभावात् । Return

7943 | दोषाभावः । Return

7944 | तद्गुणैरपकृष्टानां शब्दे सङ्क्रान्त्यसम्भवात् । इति शेषः । Return

7945 | त्तु Return

7946 | शङ्कैव Return

7947

तेन वेदे व्यवहरद्भिः अवश्यं स्मरणीयः सम्बन्धस्य कर्ता
स्यात् व्यवहारस्य च...तस्मात् कारणादवगच्छामो न कृत्वा सम्बन्धं व्यवहारार्थं केनचिद् वेदाः प्रणीता
इति...तस्मादपौरुषेयः शब्दस्यार्थेन सम्बन्धः ।--शाबरभा॰ १ । १ । ५ । बृहती॰ पृ॰ १७७ । यदा चाप्त
प्रणीतत्वात् शब्दोऽर्थं प्रतिपादयेत् । न स्वशक्त्या तदाप्तत्वं मितौ न स्मर्यते कथम् ॥ तस्मादवश्यं स्मर्त
व्यस्य वेदानां सम्बन्धानां च कर्तुरस्मरणात् योग्यानुपलम्भनादभावेऽवधारिते सिद्धं वेदानां सम्बन्धानां च
नित्यत्वमित्याह दृष्ट इति ।--मी॰ श्लो॰ सम्बन्धा॰ श्लो॰ १२३, १३० । न्यायरत्ना॰ । कथं पुनरपौरुषेय
त्वं वेदानाम् ? पुरुषस्य कर्तुरस्मरणात् ।--प्रक॰ पृ॰ १४० । कर्तुरस्मरणाच्चापौरुषेयत्वम्--भाट्टदी॰ पृ॰
३३ । नयवि॰ पृ॰ २७९ । स्मर्तव्यत्वे सत्यस्मरणात् योग्यानुपलब्धिनिरस्तस्य कर्तुरनुमानासंभवात् समा
ख्याप्रवचननिमित्तत्वात् अपौरुषेया वेदा इति ।--शास्त्रदी॰ पृ॰ ६९, ६१६ ।

Return

7948 | स्वमता Return

7949 | स्मर्ता Return

7950 | प्रवचनस्यापि Return

7951 | अपौरुषेयत्वं नित्यत्वं वा । Return

7952 | प्रवचन इव । Return

7953 | प्रवचनेऽपि । Return

7954 | अन्यथा Return

7955 | स्मर्तव्य Return

7956 | अनुक्तां Return

7957 | ? Return

7958 | य Return

7959 | न चाक्षर Return

7960 | शास्त्रान्तरात् । Return

7961 | शास्त्रान्तरपरिहारेण । Return

7962 | हारेण Return

7963 | साधिकां Return

7964 | स्मरणे Return

7965 | कर्तुः स्मर्ता एव न स्मृतः Return

7966 | तत्राद्य Return

7967 | वेदवत् वर्णपदादावपि Return

7968 | प्रकृता Return

7969 | वर्णपदे अग्न्यादिरूपे भिन्ने, उ Return

7970 | वाक्यानां प्रमाणत्वमित्यत्र । Return

7971
द्वैतम्7971

द्वैतमिति
द्वौ विकल्पौ वक्ष्यमाणौ इत्यर्थः ।

, कृत Return

7971 | द्वैतमिति द्वौ विकल्पौ वक्ष्यमाणौ इत्यर्थः । Return

7973 | इतरं प्रति Return

7974 | चिन्तिता Return

7975 | वैदिकवाक्यराशेः । Return

7976 | पौरुषेयवाक्यराशिं प्रति । Return

7977 | मता Return

7978 | वैदिकवाक्य राशेः । Return

7979 | रागादिमता । Return

7980 | इष्टविपरीता अभिव्यक्तिः स्यात् । Return

7981 | यादृशम् । Return

7982 | तेनाभि Return

7983
खड्गादौ7983

आयते खड्गे
आयतः मुखः दृश्यते ।

Return

7983 | आयते खड्गे आयतः मुखः दृश्यते । Return

7985 | आयताद्याकारतया । Return

7986 | न्य Return

7987 | सापि अभ्यस्तास्तिक Return

7988 | वेदः । Return

7989 | प्रसृत Return

7990 | ऽप्युक्तम् Return

7991 | नन्वि Return

7992 | प्रसृत Return

7993 | वेदत्वात् । Return

7994 | भा7994 महाभारतरामायणादीनाम् । र ता Return

7994 | महाभारतरामायणादीनाम् । Return

7996 | अतीतकाले । Return

7997 | सृ Return

7998 | महा भारतं व्यासकृतम् इति प्रसिद्ध्या । Return

7999 | हिरण्यगर्भेण व्यक्तो वेदः इति प्रसिद्ध्या । Return

8000 | पे Return

8001 | अतीतकालेऽपि । Return

8002 | हिण्यगर्भः समवर्तताग्रे, यो वै वेदांश्च प्रहिणोति इत्यादिना हिरण्यगर्भकृतो वेदः इति प्रसिद्धिः वेदेऽपि समानेति भावः । Return

8003 | कुर्यात् इति विध्यंशे एव तत्प्रामाण्यस्वीकारात् । Return

8004 | तत्वाद्वेदस्य प्रामाण्यं Return

8005 | न Return

8006 | सङ्केतवशात् । Return

8007 | तद्वक्तृनि Return

8008 | र्शि Return

8009 | णेऽपि Return

8010 | शादेव Return

8011 | वम् । Return

8012 | परोपदेशादेव । Return

8013 | क्त्या Return

8014 | र्वा Return

8015 | कृतेति Return

8016 | त्वं Return

8017 | त्वे Return

8018

तुलना--म्लेच्छादिव्यवहाराणां नास्तिक्यवचसामपि । अनादित्वात्तथाभावः
पूर्वसंस्कारसन्ततेः ॥ तादृशेऽपौरुषेयत्वे कः सिद्धेऽपि गुणो भवेत् ।--प्र॰ वा॰ ३ । २४५--४६ । अष्टश॰
अष्टस॰ पृ॰ २३८ ।

Return

8019 | नीन्तन Return

8020 | अभिव्यक्तिवत् । Return

8021 | सम्प्रदाया Return

8022 | च्छि Return

8023 | च्छि Return

8024 | भाविनि । Return

8025 | ह-- Return

8026 | शक्यश्चासौ Return

8027 | वि Return

8028 | नं Return

8029 | चेतसः Return

8030 | वं Return

8031 | सर्वज्ञज्ञानम Return

8032 | नमपि Return

8033 | णं Return

8034 | अतीतःनागतं वाच्यं न स्यादर्थेन तत्क्षयात्--प्र॰ 1 akṣara॰ २ । १८ । Return

8035 | सर्वज्ञज्ञानवत् अतीतानागतस्यापि तत्रावधारणात् Return

8036 | श्रुतयो निविशन्ते सद Return

8037

अतीतानागतेऽप्यर्थे सामान्यनिबन्धनाः सामान्याश्रयाः श्रुतयो निविशन्ते व्यवतिष्ठन्ते—
1 akṣara सीत् घटो भविष्यतीत्यादयः । तथा चासतो घटस्य सामान्यं धर्म इत्युक्तं स्यात् तच्च सामान्यं सत्
2 akṣarasऽतीतादेर्धर्मः कथं भवेत् ? न हि तैक्ष्ण्यं शशविषाणस्य भवति ।--प्र॰ वा॰ मनोरथ॰ ।

Return

8038 | नेऽपि Return

8039 | प्यन्य Return

8040 | पेक्षया अतीतानागतत्वात् Return

8041 | सर्वज्ञाः Return

8042 | ब्दवन्न स्युः Return

8043 | सर्वज्ञानामपि । Return

8044 | सत् Return

8045 | मानेऽ Return

8046 | तदप्युक्तम्-- Return

8047 | यद् दृष्टं Return

8048 | द्विभा Return

8049 | सर्वज्ञज्ञानेषु । Return

8050 | कमिति Return

8051 | सर्वज्ञज्ञानेषु । Return

8052 | सर्वज्ञज्ञानानाम् । Return

8053 | कार णत्वानभ्युपगमात्, अनन्तरपूर्वस्यैव कारणत्वस्वीकारादित्यर्थः । Return

8054 | स्थां न Return

8055 | हेतुत्वेन । Return

8056 | ता Return

8057 | ना Return

8058 | तत्त्वाभ्यासदशाम् । Return

8059 | सनं न वा वर्तमानतया Return

8060 | एतत् ? Return

8061 | तस्या नानुभवोऽपरः । ग्राह्यग्राहकवैधुर्य्यात् स्वयं सैव प्रकाशते ॥ इति शेषः । Return

8062 | ता Return

8063 | न निराकृताः ? Return

8064 | योगिनः स्युः । Return

8065 | मात्र पर्यवसाने Return

8066 | ज्ञत्वं Return

8067 | सर्वज्ञान । Return

8068 | प्रसराः Return

8069 | साधूक्तम् Return

8070 | सैव प्रत्यक्षाप्रत्यक्षाभासा भिन्नाभासा मतिः एकरूपात् शब्दादेः, आदिशब्दात् गन्धर सादेः कुतः ? एकरूपविषया च भिन्नाभासा चेति विरुद्धम् ।--प्र॰ वा॰ मनोरथ॰ । Return

8071 | शब्दादेव । Return

8072 | त्तौ न ताव दक्षसंहतेः Return

8073 | परं तत्त्वमव Return

8074 | कश्चित्तदुक्तप्रतिपत्तये... इत्युत्तरांशः । Return

8075 | सर्वज्ञेषु । Return

8076 | प्रमेयद्वैविध्याद्धि प्रमाणद्वित्वसंख्या व्यवस्थाप्यते । Return

8077 | स्यादित्यर्थः । Return

8078 | तन्न Return

8079 | नन्वनादि Return

8080 | स्त्रं Return

8081 | न्य Return

8082 | शुद्धोदनेःशिष्य कात् Return

8083 | दि ग्ना गा देः Return

8084 | शंस Return

8085 | निःस्वभावानि Return

8086 | केन Return

8087 | अस्ति इति कथ्यते । Return

8088 | किञ्चिदस्तीति यदि उच्यते । Return

8089 | विभ्रस्याप्यसिद्धेः । Return

8090 | अनेनापि Return

8091 | दर्शयति । Return

8092 | ज्ञाने Return

8093 | चेतसा Return

8094 | त्त्वं Return

8095 | जभ्रम Return

8096 | सर्वज्ञाभावात् । Return

8097 | भिन्नः । Return

8098 | बुद्धेर्भिन्नः । Return

8099 | बुद्ध्या । Return

8100 | न्धाभावात् Return

8101 | घटदृष्टान्तात् । Return

8102 | तनुकरणभुवनादिकर्तुः । Return

8103 | ईश्वरस्य । Return

8104 | न घटस्य । Return

8105 | आत्ममनः Return

8106 | तरकारणविभागस्य Return

8107 | भवति8107 उत्पद्यते । Return

8107 | उत्पद्यते । Return

8109 | अयुतसिद्धानामाधार्या धारभूतानां यः सम्बन्ध इहप्रत्ययहेतुः स समवायः ।--प्रश॰ भा॰ पृ॰ ५ । Return

8110 | इहेतिप्रत्यय । Return

8111 | फलमिति, न इहेति इ Return

8112 | अत्र पाठस्त्रुटितः इति । Return

8113 | स्वमाहात्म्यादेव । Return

8114 | ? Return

8115 | वृक्षे Return

8116 | तत्र Return

8117 | भि Return

8118

वृक्षे । तुलना--पटस्तन्तुष्वित्यादिशब्दाश्चेमे स्वयं कृताः । शृङ्गं गवीति लोके स्यात् शृङ्गे
गौरित्यलौकिकम् ॥--प्र॰ वा॰ १ । ३५० । वृक्षे शाखाः शिलाश्चाग इत्येषा लौकिका मतिः ।...ताः
पुनस्तास्विति ज्ञानं लोकातिक्रान्तमुच्यते ॥--तत्त्वसं॰ पृ॰ २६७ । लघी॰ स्ववृ॰ पृ॰ १४ ।

Return

8119 | वृक्षोत्पाद्यत्व । Return

8120 | रभ्य Return

8121 | तद् आरम्भकम्; Return

8122 | पूर्वं Return

8123 | क्ष्मात् Return

8124 | घटात् । Return

8125 | इह तन्तुषु पटः इत्यत्र । Return

8126 | व Return

8127 | सामान्यादयः । Return

8128 | तन्निबन्धनत्व Return

8129 | विशेषणीभावोऽपि स्वसम्बन्धिभ्यां सम्बद्धः असम्बद्धो वा इत्यादि । Return

8130 | बुद्धेः । Return

8131 | आत्मनि । Return

8132 | न्तेत्यादि Return

8133 | ला Return

8134 | त्रिकालविषयकजीवाभावे । Return

8135 | चोदना हि भूतं भवन्तं भविष्यन्तं सूक्ष्मं व्यवहितं विप्रकृष्टमित्येवञ्जातीयकमर्थमवगमयितुमलं नान्यत्किञ्चनेन्द्रियादिकम्--शाबरभा॰ । Return

8136 | शा Return

8137 | सर्वज्ञोऽपि सिद्धः स्यात् । Return

8138 | इतरोऽपि Return

8139 | नं Return

8140 | चार्वाकोऽपि Return

8141 | त्रिकालविषयः । Return

8142 | मीमांसकः । एकेन तु प्रमाणेन सर्वज्ञो येन कल्प्यते । नूनं स चक्षुषा सर्वान् रसादीन् प्रतिपद्यते ॥--मी॰ श्लो॰ चोदनासू॰ श्लो॰ १११ । Return

8143 | ये Return

8144 | सादयन्, तत्र च Return

8145 | नं Return

8146 | स्यादसति Return

8147 | ह्येऽ Return

8148 | उद्धृतमिदम्--जयध॰ प्र॰ भा॰ पृ॰ ६६ । अष्टस॰ पृ॰ ५० । असति प्रतिबन्धके...न स्यात्कथमप्रतिबन्धकः--योगबि॰ । Return

8149 | द्यं Return

8150 | न्य Return

8151 | अनुमानम् । Return

8152 | उक्तम् । Return

8153 | काल्पनिकं भावनात्मकम् । Return

8154 | कामादिभावनाविषये । Return

8155 | मनोज्ञानम् । Return

8156 | क्त्य Return

8157 | घृष्यमाणो हि नाङ्गारः शुक्लामेति जातुचित् । निजः स्वभावसम्पर्कः केनचिन्न निवार्यते ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ २ । २३४ । Return

8158 | तस्य इन्दूपलम्भ Return

8159 | सत्यस्वप्ना दिवत् सत्य Return

8160 | चेत् द्वि Return

8161 | दोषात् । Return

8162 | चेत्; तदितरत्र Return

8163 | ज्ञाने इति द्वर्लिखितम् । Return

8164 | वैशद्याभावादनेकान्तो Return

8165 | आवरणप्रहाणवत् । Return

8166 | दृष्टिर्ज्ञानम् । Return

8167 | प्रहाणमप्य Return

8168 | दृष्टेरपि । Return

8169 | आवरणवत् । Return

8170 | वि Return

8171 | आकाशादेः । Return

8172 | भावो ल Return

8173 | ततो यथा आत्मनः कर्मणां तथा तस्या अपि न आत्मनः Return

8174 | वैशद्यस्य Return

8175 | वैशद्य Return

8176 | तदविनाभावि । Return

8177 | श्रुतः Return

8178 | वा Return

8179 | सिद्धः Return

8180 | क्तृ Return

8181 | श्रुतात् कल्पितात् । Return

8182 | बुद्ध्यात्मा । Return

8183 | सम्बद्धं वर्तमानं च गृह्यते चक्षुरादिना--मी॰ श्लो॰ सू॰ ४ श्लो॰ ८४ । Return

8184 | दृष्टेः । Return

8185 | उद्धृतोऽयम्--...श्रुताच्चेत्... प्र॰ मी॰ पृ॰ १२ । Return

8186

तुलना--ग्रहादिगतयः सर्वाः
सुखदुःखादिहेतवः । येन साक्षात्कृताः तेन किन्न साक्षात्कृतं जगत् ॥--न्यायवि॰ ३ । ४१४ । चन्द्रसूर्योपरागादेः
ततः संवाददर्शनात् । अप्रत्यक्षेऽपि पापादौन प्रामाण्यं न युज्यते ॥--शास्त्रवा॰ २ । ३ ।

Return

8187 | धीः अनन्तरोक्ता Return

8188 | यन् न Return

8189 | क्व ? अ Return

8190 | धर्मादौ Return

8191 | ज्योतींषि Return

8192 | णोपराग Return

8193
पृ8193

असर्वज्ञानाम्
इत्यर्थः ।

थगात्मनाम् Return

8193 | असर्वज्ञानाम् इत्यर्थः । Return

8195 | अत्यन्तपरोक्षेऽर्थे । Return

8196 | सः शास्त्रार्थ Return

8197 | तत्सम्ब न्ध Return

8198 | सा Return

8199 | सर्वज्ञसिद्धिमन्तरेण । Return

8200 | शास्त्रेऽविसंवादाभावात् । Return

8201 | वं चो Return

8202 | ना Return

8203
त⁸²⁰³

परोक्ष
ज्ञानस्य ।

ज्ज्ञा Return

8203 | परोक्ष ज्ञानस्य । Return

8205 | रि च Return

8206 | कं Return

8207 | इति नियमात् । Return

8208 | तदाकारज्ञानान्यथानुपपत्तेरित्यर्थः । Return

8209 | कात् Return

8210 | पि, इतरथा Return

8211 | तेनापि अ Return

8212
वादिना8212

सर्वज्ञागमनिरा
करणवादिना ।

Return

8212 | सर्वज्ञागमनिरा करणवादिना । Return

8214 | नाऽ Return

8215 | तार्थता Return

8216 | त्तेः Return

8217 | प्राग् व्याप्ति Return

8218 | एकप्रमाणवादिनः चार्वाकस्य, द्विप्रमाणवादिनः बौद्धस्य च । Return

8219 | वेद । Return

8220 | नं वा Return

8221 | अनागते । Return

8222 | प्रमाणं स्वीकृतम् । Return

8223 | अनागतादौ । Return

8224 | उद्धृतोऽयम्--प्र॰ मी॰ पृ॰ १२ । Return

8225 | निवेदयेत् Return

8226 | किं तत् ? Return

8227 | ग्ये Return

8228 | किमविशेषेण Return

8229 | णै Return

8230 | त्रिकालविषय । Return

8231 | तच्च Return

8232 | ? Return

8233 | आवरणविच्छेदस्य । Return

8234 | अर्थानाम् । Return

8235 | पा Return

8236 | स कथयेत् Return

8237 | नास्ति कश्चित् वेदार्थतत्त्वज्ञः पुरुषत्वात् रथ्यापुरुष वत् इत्यनुमानेन । Return

8238 | 8238 एतद्द्वयम् । द्वयं Return

8238 | एतद्द्वयम् । Return

8240 | अपौरुषेयम् नित्यं च । Return

8241 | इन्द्रियात् । Return

8242 | इन्द्रियाभावेऽपि । Return

8243 | अपौरुषेयत्वसाधकम् । Return

8244 | उद्धृतोऽयम्...विज्ञानातिशये...न्यायवि॰ वि॰ द्वि॰ पृ॰ २५२ । Return

8245

तुलना--एवं यत्केवलज्ञानमनुमानविजृम्भितम् । नर्ते तदागमात् सिध्येत् न च तेन विना
गमः ॥ सत्यमर्थबलादेव पुरुषातिशयो मतः । प्रभवः पौरुषेयोऽस्य प्रबन्धोऽनादिरिष्यते ॥--न्यायवि॰
३ । ४१२--१३ ।

Return

8246 | तुलना--सर्वज्ञप्रतिषेधे तु सन्दिग्धा वचनादयः ।--न्यायवि॰ २ । ३४९ । Return

8247

तुलना—
सकलज्ञस्य नास्तित्वे स्वसर्वानुपलम्भयोः । आरेकासिद्धते तस्याप्यर्वाग्दर्शनतोऽगतेः ॥--न्यायवि॰ ३ । ४०६ ।
सर्वादृष्टिश्च सन्दिग्धा स्वादृष्टिर्व्यभिचारिणी । विन्ध्याद्रिरन्ध्रदूर्वादेरदृष्टावपि सत्त्वतः ॥--तत्त्वसं॰ पृ॰
६५ । प्रमाणसं॰ पृ॰ १०० । त॰ श्लो॰ पृ॰ १३ । आत्मतत्त्ववि॰ पृ॰ ९४ ।

Return

8248 | अक्ष Return

8249 | प्रतिना इति द्विर्लिखितम् । Return

8250 | पण्डितः Return

8251 | अनक्ष Return

8252 | सकलस्य Return

8253 | ज्योतिः Return

8254 | असहायाक्षात् अक्षा Return

8255 | माद Return

8256 | विद्वान्न Return

8257 | संशेते Return

8258 | अतीन्द्रियज्ञाने । Return

8259 | श्च Return

8260 | वा Return

8261

अनिश्चयकरं प्रोक्तं ईदृक्क्वानुपलम्भनम् । तन्नात्यन्तपरोक्षेषु सदसत्ता
विनिश्चयौ ॥--किन्तु ईदृगतीन्द्रियार्थविषयमनुपलम्भनमनिश्चयकरं प्रोक्तम्, सत्यप्यर्थे सम्भवात् । तत्
तस्मात् अत्यन्तपरोक्षेषु सदसत्तानिश्चयौ न स्तः, सत्यपि प्रमाणावृत्तेः । प्रमाणनिवृत्तावपि अर्थाभावा
सिद्धेः ।--प्र॰ वा॰ मनोरथ॰ २ । ९४ ।

Return

8262 | विप्रकृष्टविषया पुनरनुपलब्धिः प्रत्यक्षानुमाननिवृत्तिलक्षणा संशयहेतुः ।--न्यायबि॰ २ । ४७ । Return

8263 | बौद्धः । Return

8264 | सेवनादेः Return

8265 | तारतम्यात् Return

8266 | र्थं Return

8267 | त्र वि Return

8268 | तारतम्य Return

8269 | किं विरुध्येत ? Return

8270 | शेषः श्लोकांशः व्याख्यात इत्यर्थः । Return

8271 | ताऽवि Return

8272 | वेदः स्वत एव Return

8273 | र्थं Return

8274 | ण्यं Return

8275 | तं Return

8276 | षेषु Return

8277 | अतीन्द्रियज्ञेभ्यः एव । Return

8278 | बाधक Return

8279 | जगति Return

8280 | अतीन्द्रियज्ञाभाव । Return

8281 | सर्वत्र सर्वज्ञो नास्ति इति प्रत्यक्षं जानतः स्वयं सर्वज्ञता । Return

8282 | तत⁸²⁸² पराभ्युपगमादेव । Return

8282 | पराभ्युपगमादेव । Return

8284 | चार्वाकस्य । Return

8285 | लोकव्यवहारः । Return

8286 | अनुमान मपि । Return

8287 | व्याप्तिज्ञानं विना । Return

8288 | अतीन्द्रियज्ञानम् । Return

8289 | अतीन्द्रियज्ञानम्, न विद्यते निषेधो यस्य तत् अनिषेधम् अशक्यनिषेधमित्यर्थः । Return

8290 | म् इ Return

8291 | सर्वज्ञाभावसाधकम् । Return

8292 | जायते Return

8293 | र्थं Return

8294 | तत्रा Return

8295 | अतीन्द्रियधर्मादेरपि । Return

8296 | अभावः । Return

8297 | अभावसाधकः । Return

8298 | धर्मादौ । Return

8299 | धर्मादौ । Return

8300 | आगमस्य । Return

8301 | तद्भावे Return

8302 | ज्ञसद्भावे Return

8303 | शास्त्रम् । Return

8304 | शास्त्रप्रमाणतया । Return

8305 | ह--युक्त्यबा Return

8306 | णेन तु Return

8307 | शास्त्रम् । Return

8308 | त्वेन Return

8309 | सर्वज्ञे । Return

8310 | क्त्य Return

8311 | सर्वज्ञस्य । Return

8312 | सर्वज्ञाभावात् । Return

8313 | परे णेदम् Return

8314 | जैनस्य । Return

8315 | तत एव Return

8316 | तु Return

8317 | अशक्यत्व Return

8318 | त्मानो Return

8319 | यन्ते Return

8320 | तुम् Return

8321 | तु Return

8322 | व्या8322 व्याहारो वचनम् । Return

8322 | व्याहारो वचनम् । Return

8324 | व्या Return

8325 | वं Return

8326 | व्या Return

8327 | नमेव Return

8328 | अनुमानम् । Return

8329 | प्रति Return

8330 | मातुं शक्याः Return

8331 | ब्धे Return

8332 | क्षण इति द्विर्लिखितम् । Return

8333 | न्ति Return

8334 | न्न Return

8335 | अन्येन Return

8336 | अनव Return

8337 | न सर्व Return

8338 | मिथ्यात्वसासादनादि अयोगिकेवल्यन्तानि । Return

8339 | सर्वज्ञसद्भाव । Return

8340 | मीमांसकः । Return

8341 | प्रामाण्यम् । Return

8342 | सूरिराह-- Return

8343 | मीमांसकः । Return

8344 | क ण भ क्षा द यो8344 वैशेषिकबौद्धादयः । Return

8344 | वैशेषिकबौद्धादयः । Return

8346 | कर्तृस्मरणम् । Return

8347 | मीमांसकानाम् । Return

8348 | प्रवचने । Return

8349 | उच्छिन्नम् । Return

8350 | न्नं Return

8351 | न्नं Return

8352 | जैनस्य । Return

8353 | देव आरा Return

8354 | शिष्यभूताचार्यैः । Return

8355 | क Return

8356 | वं Return

8357 | सति अन्योऽ Return

8358 | सर्वज्ञाऽ Return

8359 | भावान् Return

8360 | सर्वज्ञः । Return

8361 | सर्वज्ञाभावसाधनम् । Return

8362 | नं Return

8363 | न चेत्यादि । अयम Return

8364 | अपि तु प्रतिपादकमेव । Return

8365 | न तु Return

8366 | धृ8366 निषेधकम् । ; Return

8366 | निषेधकम् । Return

8368 | सूत्र-विनय-अभिधर्माख्यं पिटकत्रयम् । Return

8369 | इति चेत्; अ Return

8370 | ह Return

8371 | स Return

8372 | वि Return

8373 | नं Return

8374 | अनुमानात् । Return

8375 | मणिप्रदीपप्रभयोः मणिबुद्ध्याऽभिधावतोः । मिथ्याज्ञानाविशेषेऽपि विशेषोऽर्थक्रियां प्रति ॥ --प्र॰ वा॰ २ । ५७ । Return

8376 | मणिज्ञानात् मिथ्या Return

8377 | अनुमानम् । Return

8378 | जम Return

8379 | तेनेन्द्रियार्थसम्बन्धात् प्रागूर्ध्वं वापि यत्स्मृतेः । विज्ञानं जायते सर्वं प्रत्यक्षमिति गम्यताम् ॥--मी॰ श्लो॰ ४ । २३६ । Return

8380 | प्रत्यभिज्ञानमपि । Return

8381 | प्रत्यभिज्ञानस्य । Return

8382 | प्रत्यक्षमविकल्पकमेवेति । Return

8383 | द्धा Return

8384 | प्रत्यभिज्ञानस्य । Return

8385 | विचाररूपत्वात् । Return

8386 | त्वं Return

8387 | गति Return

8388 | प्रत्यक्षेऽपि हि अन्यद्दृश्यते प्राप्यते चान्यदिति । Return

8389 | प्रतीयेत Return

8390 | वक्तृत्वात् पुरुषत्वात् हस्तपादादिमत्त्वात् इत्यादिभ्यः । Return

8391 | असर्वज्ञत्वमस्तु । Return

8392 | न Return

8393 | प्रतीतिः Return

8394 | त्तुं Return

8395 | मूर्खः । Return

8396 | वक्ता । Return

8397 | कदाचित् Return

8398 | ज्ञोऽपि Return

8399 | तादात्म्यादेः । Return

8400 | असर्वज्ञो वक्ता Return

8401 | अन्यथानुपपत्तिरहितत्वम् । Return

8402 | सर्वज्ञे । Return

8403 | विरोधग्राहक । Return

8404 | वक्तृत्वा पकर्षः । Return

8405 | तदुपलम्भाभावान्न Return

8406 | सर्वज्ञाः । Return

8407 | भ Return

8408 | ज्ञभा Return

8409 | ज्ञानां Return

8410 | म्भसंभवात् Return

8411 | अनुपलम्भः स्वस्य सर्वस्यवा ? इत्यादि । Return

8412 | मिवावर्तते Return

8413 | सर्वज्ञः स आ Return

8414 | त्व Return

8415 | ब्धेः Return

8416 | ज्ञाभावं Return

8417 | तद्व्याप्त्या Return

8418 | द्धायां Return

8419 | व्याप्तिः । Return

8420 | सर्वज्ञा भावो Return

8421 | सर्वज्ञाभावः । Return

8422 | सर्वविदभावसिद्धिः । Return

8423 | मान प्रस्तावेन Return

8424 | नान्न Return

8425 | अर्हतः । Return

8426 | रागादिमत्त्वसाधने । Return

8427
एवं तावत् तत्त्वात्8427

वचनत्वात् चोदना
वचनमप्रमाणम् इतरवचनवत् ।

Return

8427 | वचनत्वात् चोदना वचनमप्रमाणम् इतरवचनवत् । Return

8429 | ण्यं Return

8430 | ब्धं Return

8431 | भाट्ट । उद्धृतोऽयम्--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ ३३ । प्र॰ परी॰ पृ॰ ६३ । त॰ श्लो॰ पृ॰ १७३ । प्रमेयक॰ पृ॰ ६११ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३१८ । नयोप॰ पृ॰ ३३ । Return

8432 | प्रामाण्य Return

8433 | श्चेत् Return

8434 | यथा Return

8435 | प्रवृत्त्या तेन Return

8436 | अबाधावि Return

8437 | वद्बाधो Return

8438 | ज्ञो Return

8439 | अबाधि Return

8440 | पादका Return

8441 | निगमयन्नाह-- Return

8442

तुलना--तदस्ति सुनिश्चितासंभवद्बाधकत्वात् सुखादिवत्--लघी॰ स्व॰ १ । ४ । त॰ श्लो॰
पृ॰ १८५ । आप्तप॰ श्लो॰ १०९ । अष्टश॰ अष्टस॰ पृ॰ ४४ । प्र॰ मी॰ पृ॰ १४ । प्र॰ नि॰ पृ॰ २९ । षड्द॰
बृह॰ पृ॰ १४ ।

Return

8443 | व्याख्याकाराः । Return

8444 | मेवत्प्रामाण्यं इति व्यर्थमत्र द्विर्लिखितम् । Return

8445 | आगम प्रामाण्यसमर्थनम् । Return

8446 | क्तिः Return

8447 | मीमांसकीयम् । Return

8448 | इति Return

8449 | शास्त्रात् । Return

8450 | दोषवत्कारणाभावात् इत्यस्यानन्तरम् । Return

8451 | वादपि Return

8452 | वलं Return

8453 | यद् बाध्यमानं Return

8454 | वा Return

8455 | अन्यथा । Return

8456 | अभावप्रमाणस्य । Return

8457 | द्वौ विकल्पौ । Return

8458 | क्वचित्, सा Return

8459 | क्षोऽ Return

8460 | प्रतिपक्षसपेक्षत्वात् असत्त्वसापेक्ष सत्त्ववत् । Return

8461 | द्वैतम्-- Return

8462 | सम्बद्धं वर्तमानं च गृह्यते चक्षुरादिना--मी॰ श्लो॰ सू॰ ४ श्लो॰ ८४ । Return

8463 | नाशङ्कि Return

8464 | अन्त्य Return

8465 | सर्वज्ञा भाव । Return

8466 | सर्वज्ञप्रतिपत्तिः । Return

8467 | साकल्येन सर्वज्ञाभावप्रतिपत्तिः यदि न । Return

8468 | सर्वज्ञाभावप्रतिपत्तिः । Return

8469 | सत्सम्प्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां यद् बुद्धिजन्म तत्प्रत्यक्षम्--मी॰ सू॰ । Return

8470 | प्रसाधयता Return

8471 | वस्तुसत्तावबोधार्थं तत्राभावप्रमाणता इति शेषः । Return

8472 | सर्वज्ञसत्ताम् । Return

8473 | प्रमाणपञ्चकमिध्यादि अभावप्रमाणग्रन्थम् । Return

8474 | तुलना--एतद्धि वर्घमानं यत्र निरतिशयं स सर्वज्ञः । अस्ति काष्ठाप्राप्तिः सर्थज्ञबीजस्य सातिश यत्वात् परिमाणवदिति, यत्र काष्ठाप्राप्तिर्ज्ञानस्य स सर्वज्ञः ।--योगभा॰ १ । २५ । प्र॰ मी॰ पृ॰ १२ । Return

8475 | षे Return

8476 | वा इवार्थः । Return

8477 | परिमाण Return

8478 | नं मलहानेः Return

8479 | कां Return

8480 | वैशद्यम् Return

8481 | अत्राह-- Return

8482 | मलहानेस्ति Return

8483 | इत्यत्रापि Return

8484 | शोधकोपायप्रयत्नप्रकर्षशीलस्य । Return

8485 | आत्यन्तिकी । Return

8486 | शयवती Return

8487 | नेऽ Return

8488 | दौ Return

8489 | उदाहरणमात्रात् । Return

8490 | किं Return

8491 | मलाती तम् निर्मलमित्यर्थः । Return

8492 | स्वमाहात्म्यात् Return

8493 | निति Return

8494 | अतीतोऽपि कालः सर्वज्ञशून्यः कालत्वात् 2 akṣarasनीन्तनकालवत् ॥--मी॰ श्लो॰ ता॰ पृ॰ ७५ । Return

8495 | लौ Return

8496 | 8496 देशत्वात् कालत्वाद्वा । तत्त्वात् आ Return

8496 | देशत्वात् कालत्वाद्वा । Return

8498 | शं Return

8499 | रहितं वोपलभ्य Return

8500 | 8500 पारसीकदेशान् स्वमातुविवाहशून्यान्, कालांश्च पण्डितरहितान् । सर्वान् Return

8500 | पारसीकदेशान् स्वमातुविवाहशून्यान्, कालांश्च पण्डितरहितान् । Return

8502 | त् Return

8503 | क्रमशः, कालान्तरे कश्चिदपण्डितोऽपि पण्डितो भवति । Return

8504 | सर्वज्ञाभावे । Return

8505 | वेदागमस्य कार्येऽर्थे प्रामाण्यात् न तु स्वरूपे । Return

8506 | ध्या Return

8507 | त Return

8508 | ल Return

8509 | ज्ञा Return

8510 | क्तैव Return

8511 | मात्तद Return

8512 | अकृत्रिममत्वादेव । Return

8513 | प्रमाणसिद्धं वस्तु । Return

8514 | लं Return

8515 | दं Return

8516 | सर्वात्मनां स्वभाव सद्भावात् । Return

8517 | ये Return

8518 | नम् Return

8519 | सर्वथा नूतनपदार्थदर्शनात् । Return

8520 | प्रतिपक्षस्य सम्यग्दर्शनादेः । Return

8521 | तियवशात् Return

8522 | विमुक्तेः Return

8523 | स्वभावातिक्रान्तिकल्पने । Return

8524 | तत्स्वभावत्वात् । Return

8525 | दे Return

8526 | र्य Return

8527 | न्न Return

8528 | न्तोऽपि, आ Return

8529 | स्व Return

8530 | तस्या8530 ज्ञानस्वभावातिशयकाष्ठावाप्तेः । Return

8530 | ज्ञानस्वभावातिशयकाष्ठावाप्तेः । Return

8532 | तत् किं Return

8533 | ? Return

8534
8534

सद्वर्गः द्रव्यगुणकर्मरूपः सत्तासामान्यसम्बन्धवान्, असद्वर्गश्च सामान्यविशेषसमवायात्मकः सत्तासम्बन्ध
रहितः स्वतःसन् इत्यर्थः ।

सदसद्वर्ग Return

8534 | सद्वर्गः द्रव्यगुणकर्मरूपः सत्तासामान्यसम्बन्धवान्, असद्वर्गश्च सामान्यविशेषसमवायात्मकः सत्तासम्बन्ध रहितः स्वतःसन् इत्यर्थः । Return

8536 | तत्त्वं Return

8537 | द्वितीयया । Return

8538 | स्वभाव Return

8539 | आत्मा । Return

8540 | चेत् । Return

8541 | भिन्नज्ञान । Return

8542 | अर्थग्रहणम् । Return

8543 | ज्ञानभावः8543 ज्ञानात्मकत्वपरिणतिः । Return

8543 | ज्ञानात्मकत्वपरिणतिः । Return

8545 | शक्तिः । Return

8546 | तत्समवायिकारणम् Return

8547 | समवायस्य । Return

8548 | समानत्वात् । Return

8549 | योग्यता Return

8550 | च्य Return

8551 | योग्यताशक्तिः । Return

8552 | शक्तिरहिंतेन । Return

8553 | ग्यताऽ Return

8554 | अस्ति भिन्ना; Return

8555 | द्वितीया । Return

8556 | ङ्गः-- Return

8557 | शक्त्यैव । Return

8558 | ज्ञानं न Return

8559 | रि Return

8560 | सहकारिवैकल्यात् । Return

8561 | णा Return

8562 | आत्मनः । Return

8563 | सहकारिवैकल्येन । Return

8564 | शक्तेः । Return

8565 | तदा Return

8566 | णेन Return

8567 | नम्; Return

8568 | अनित्यत्वापत्तिरिति । Return

8569
नापेक्षा8569

सहकारिणोऽपेक्षा
न स्यात् ।

इति Return

8569 | सहकारिणोऽपेक्षा न स्यात् । Return

8571 | सहकारिसान्निध्येन । Return

8572 | काष्ठापि, अपरेण Return

8573 | किञ्चित् इत्यादि Return

8574 | सुगमम् Return

8575 | दिति Return

8576 | र्थं Return

8577 | कुमारिलमतम् । श्लोकोऽयं कुमारिलोक्तमिति कृत्वा तत्त्व संग्रहे उद्धृतः । न योजनशतं गन्तुं शक्तोऽम्यासशतैरपि इत्युत्तरार्धम् । Return

8578 | रन् Return

8579 | पक्षिराट् ? उपप्लवे Return

8580 | गरुडः पक्षिजातीयः, इतरस्तु मनुष्यजातीय इति भिन्नजातीयत्वम् । Return

8581 | तम् Return

8582 | ? Return

8583 | पक्ष्य Return

8584 | प्यनारम्भः Return

8585 | वशात् Return

8586 | आ कुतः ? Return

8587 | कस्मादि Return

8588 | वीर्यमुत्पद्यते । Return

8589 | तत्र Return

8590 | वक्तरि अ Return

8591 | दोषविमुक्तिप्रतिज्ञायाः । Return

8592 | अयं च वक्तृत्वाख्यो हेतुः यस्य ज्ञेयप्रमेयत्ववस्तुसत्त्वादिलक्षणाःइत्यत्र आदिपदेन आक्षिप्त एवेति ।--तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ ८८१ । Return

8593 | ततश्चैतन्यकरणपाटवयोरेव साधकतमत्व मिति ॥--अष्टस॰ पृ॰ ७३ । Return

8594 | यद Return

8595 | रागादिमत्कार्यमिति । Return

8596 | अन्य Return

8597 | वर्णत्वेन । Return

8598 | सर्वज्ञादेः Return

8599 | वचनत्वादेव । Return

8600 | रागादिमत्कार्यत्वात् । Return

8601 | र्वं Return

8602 | वक्तारः Return

8603 | नित्यता । Return

8604 | प्रस्तावे । Return

8605 | त् Return

8606 | कर्तुरस्मरणम् । Return

8607 | रीत्यभिधाय तत् Return

8608 | नित्यता । Return

8609 | परिणामनित्यतायामपि । Return

8610 | सुवर्णका Return

8611 | कटककुण्डलादिपर्यायोत्पादने । Return

8612 | कां व्याख्या Return

8613 | वक्ते Return

8614 | वक्तृत्वादेव । Return

8615 | वचनशब्दः । Return

8616 | वक्तुः Return

8617 | रभिव्यक्तिः Return

8618 | यदि पुरुषात् अथंमभिदधेयुः तदा । Return

8619 | दोषैर्नोप Return

8620 | रन्नेव, तत्त्वाऽ Return

8621 | षो Return

8622 | सर्वज्ञोक्तं प्रवचनम्, Return

8623 | वेदात् विशेषयेत् Return

8624 | नान्येन प्रकारेण Return

8625 | अव्यवहित पूर्वकालीनेच्छाप्रेरितयत्नाभावेऽपि । Return

8626 | दर्शनात् वाक्यस्य इति Return

8627 | बुद्धिकरणपाटवाभावेऽपि वचनोत्पत्तिलक्षणः । Return

8628 | बुद्धिकरण पाटवपूर्वकत्वेऽपि । Return

8629 | शास्त्राणाम् । Return

8630 | तच्च Return

8631 | नं Return

8632 | तत्त्वे तरज्ञानि Return

8633 | र्थं Return

8634 | व्याख्याविप्रतिपत्त्य Return

8635 | वाक्यान्त राणाम् Return

8636 | शक्यकल्पितम् अवयवत्वेन⁸⁶³⁶ भागशः । न Return

8636 | भागशः । Return

8638 | चैतन्यनान्तरीयकत्वम् । Return

8639 | मीमांसकेन । Return

8640 | तत् श्रुतेः इ Return

8641 | इच्छाऽव्यभि Return

8642 | वक्तृत्वं Return

8643 | साधयत्येव Return

8644 | ? Return

8645 | वचनत्वाऽ Return

8646 | वेदनि त्यतापि । Return

8647 | षः Return

8648 | प्रामाण्यान्यथानुपत्तेः नित्यो वेद इति । Return

8649 | आगमस्य Return

8650 | वेदनित्यत्व । Return

8651 | कलापव्यापी सः8651 कर्त्रभावः । Return

8651 | कर्त्रभावः । Return

8653 | पुरुषा तिशयमन्तरेण । Return

8654 | ण तत् Return

8655 | सर्वज्ञः । Return

8656 | अन्यस्य च इयतो Return

8657 | वेदनित्यता । Return

8658 | धो Return

8659 | ज्ञा Return

8660 | स्त्व Return

8661 | घटनात् । यत्तु Return

8662 | वान्न Return

8663 | सर्वज्ञाभावे । Return

8664 | स्यादिति । Return

8665 | तदभावो यदि न निश्चितस्तदा । Return

8666 | साकल्येन सर्वज्ञाभावनिश्चयोऽपि । Return

8667 | वेदः प्रमाणम् । Return

8668 | नच Return

8669 | स तु असर्वज्ञेन Return

8670 | रहिते नाव Return

8671 | तां Return

8672 | स्मात्तद्वि Return

8673 | सर्वज्ञोऽनवबुद्धश्च येनैव स्यान्न तं प्रति । तद्वाक्यानां प्रमाणत्वं मूलाज्ञानेऽन्यवाक्यवत् ॥--मी॰ श्लो॰ । Return

8674 | अज्ञेयम् Return

8675 | त्त्वं Return

8676 | प्रमाणस्य । Return

8677 | यतत्त्वं Return

8678 | वाऽजानता8678 पुरुषेण । Return

8678 | पुरुषेण । Return

8680 | तज्ज्ञाने च Return

8681 | नां Return

8682 | विज्ञेयाज्ञेय Return

8683 | एतेष्व Return

8684 | अन्यत्र नेत्यजानन् Return

8685 | चोदनालक्षणोऽर्थोः धर्मः--मी॰ सू॰ १ । १ । २ । चौदनैव प्रमाणञ्चेत्येतद् धर्मेऽवधारितम्--मी॰ श्लो॰ चो॰ सू॰ श्लो॰ ४ । Return

8686

चोदना हि भूतं भवन्तं
भविष्यन्तं सूक्ष्मं व्यवहितं विप्रकृष्टमित्येवं जातीयकमर्थमवगमयितुमलं नान्यत् किञ्चनेन्द्रियादिकम्
--शाबरभा॰ १ । १ । २ ।

Return

8687 | प्लवते Return

8688 | लब्धिरसिद्धा Return

8689 | व एव Return

8690 | सर्वज्ञस्य । Return

8691 | कदाचिद् यदि Return

8692 | वेदस्य Return

8693 | अवशिष्येत इति सम्बन्धः । Return

8694 | वेदस्य । Return

8695 | सर्वज्ञज्ञान परिसमाप्तावपि । Return

8696 | आत्मनां ज्ञानानां वा । Return

8697 | अपि तु तेनाज्ञातानामपि सद्भावात् । Return

8698 | कालत्वादिति हेतोः वर्तमानकालवत् इति यः सर्वज्ञताऽभावः साध्यते स न इति भावः । Return

8699 | न Return

8700 | स्यान्मतम् Return

8701 | ज्ञं Return

8702 | दोषस्योद्भावनमयुक्तम् । Return

8703 | तं Return

8704 | भवेत् Return

8705 | ज्ञा Return

8706 | वेदान्यस्मिन्-सर्वज्ञे योगस्य-प्रामाण्यसम्बन्धस्य यः व्यवच्छेदोऽभावः तेन रूपेण । Return

8707 | सर्वज्ञाभावे संशये सति । Return

8708 | कर्त्रभावोऽपि । Return

8709 | वेदस्य । Return

8710 | वेदकर्तुः । Return

8711 | कर्त्रभावम् । Return

8712 | जैनादिकस्यापि । Return

8713 | स्मरणाभावात् । Return

8714 | प्रमेयाभावात् इति द्विर्लिखितम् व्यर्थम् । Return

8715 | अकार्यादपि यदि अकारणस्य अभावः स्यात्तदा । Return

8716 | धूमा Return

8717 | यदि स्मरणाभावादभावः स्यात् । Return

8718 | स्मरणकारणस्य । Return

8719 | अनुभवाभावे । Return

8720 | सर्वज्ञाभावः । Return

8721 | सर्वज्ञाभावम् । Return

8722 | वेत्ति; Return

8723 | सर्वज्ञस्य Return

8724 | कुतः ? Return

8725 | रुषवि Return

8726 | स्या Return

8727 | रुषयोः Return

8728 | असवर्ज्ञत्वे साध्ये । Return

8729 | ज्ञे Return

8730 | चर्चितम् Return

8731 | मेवोह्यम् Return

8732 | एवं Return

8733 | वा असकलज्ञम्, किञ्चिज्ज्ञं जगद्विदन् Return

8734 | तस्य Return

8735 | ज्ञाः Return

8736 | ज्ञः Return

8737 | जैमिन्यादयः । Return

8738 | नानि Return

8739 | वा Return

8740 | प्रत्यक्षत्वात् । Return

8741 | दानीन्तनप्रत्यक्षज्ञानवत् Return

8742 | विषयत्वात् । Return

8743 | घटादिवत् । Return

8744 | तदप्युक्तम्-- Return

8745 | स्वयं प्रभुरलङ्घनार्हः स्वार्थालोकपरिस्फुटमवभासते सत्यस्वप्नवत् ।--प्रमाणसं॰ पृ॰ ९९ । Return

8746 | सर्वज्ञेऽभा- Return

8747 | साधकबाधक प्रमाणाभावात् सर्वज्ञे संशयोऽस्तु इत्ययुक्तम्...--अष्टस॰ पृ॰ ४९ । Return

8748 | द्धम् । Return

8749 | स Return

8750 | बाह्यमरी चिकादिनीराद्याकारे Return

8751 | परमार्थसत्त्वनिवृत्तौ । Return

8752 | बाधकाभावः । Return

8753 | परमार्थसत्त्वाभावेऽपि । Return

8754 | बाधकाभावात् । Return

8755 | परमार्थसत्त्वेन । Return

8756 | बाधकाभावव्याप्तिः । Return

8757 | तन्न Return

8758 | सत्तासम्बन्ध Return

8759 | परमार्थसत्त्वाभावेऽपि । Return

8760 | बाधकाभावपरमार्थ सत्त्वयोः । Return

8761 | संभवस्य Return

8762 | न्धे च Return

8763 | सन्देहं वदन्तः Return

8764 | बाधकाभावात् । Return

8765 | केवलेन । Return

8766 | साधकस्यैव Return

8767 | व्यावर्तकः । Return

8768 | निपातोऽयं8768 एवकारः । Return

8768 | एवकारः । Return

8770 | सिद्धमेव Return

8771 | वा Return

8772 | कश्चिद् Return

8773

तुलना—
साधकबाधकप्रमाणाभावमात्रं चात्र सन्देहेन लक्ष्यते ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ ४ । ९१ । सेयं साधकबाधक
प्रमाणानुपपत्तौ सत्यां समानधर्मोपलब्धिः विनश्यदवस्था विशेषस्मृत्या सहाविनश्यदवस्थय एकस्मिन्
क्षणे सती संशयज्ञानस्य हेतुरिति सिद्धम् ।--न्यायवा॰ ता॰ टी॰ पृ॰ २४७ । न्यायकुसु॰ स्त॰ २
पृ॰ ८ । साधकबाधकप्रमाणयोर्निर्णयात् भावाभावयोरविप्रतिपत्तिः अनिर्णयादारेका स्यात् ।--अष्टश॰
अष्टस॰, पृ॰ ४९ । लघी॰ स्ववृ॰ पृ॰ २ । प्रमाणनय॰ १ । ११ । प्रमेयरत्नमा॰ ३ । २९ । प्र॰ मी॰ पृ॰ ५ ।

Return

8774 | हेतोः । Return

8775 | सर्वज्ञसन्देहसाधनायोगात् । Return

8776 | द्ध Return

8777 | साधकबाधकाभावद्वय । Return

8778 | त्वि Return

8779 | साधकबाधका भावसन्देहात् । Return

8780 | सर्वज्ञे । Return

8781 | इति Return

8782 | हः Return

8783 | बाधकभावनिर्णयात् । Return

8784 | स्ववेदनवत् बाह्यमपि Return

8785 | कं Return

8786 | स्या Return

8787 | साधकप्रतिषेध एव । Return

8788 | च Return

8789 | साधकविधिरेव । Return

8790 | सती Return

8791 | तद्भावे Return

8792 | व्यावर्तक इत्यर्थः । Return

8793 | 8793 एवकारः । निपातः Return

8793 | एवकारः । Return

8795 | इत्यस्य Return

8796 | बाधकनिवृत्तेः । Return

8797 | सर्वज्ञसद्भावेन । Return

8798 | सर्वज्ञसद्भावासिद्धौ । Return

8799 | बाधकनिवृत्तेः व्याप्तिः । Return

8800 | बाधकनिवृत्तेः । Return

8801 | सर्वज्ञसद्भावः । Return

8802
तर्हि न सर्वज्ञे धर्मिणि 8802

बाधकनिवृत्तेः ।

तन्निवृत्तेस्तत्सद्भावेन⁸⁸⁰³

सर्वज्ञसद्भावेन ।

व्याप्तिः Return

8802 | बाधकनिवृत्तेः । Return

8803 | सर्वज्ञसद्भावेन । Return

8805 | सुखादौ । Return

8806 | सर्वज्ञसत्त्वम् । Return

8807 | घटादावपि न Return

8808 | शब्दा नित्यत्वे साध्ये । Return

8809 | व्याप्तिरिति चेत्; । Return

8810 | रुपदर्शिता Return

8811 | न च Return

8812 | सपक्षे बहिर्व्याप्तिमात्रेण । Return

8813 | हेतोर्गमक Return

8814 | गर्भस्थो मैत्रतनयः श्यामो भविष्यति मैत्रतनयत्वात् इत्यादेः । Return

8815 | हेतोः । Return

8816 | अन्तर्व्याप्तिः । Return

8817 | न चैतत् तन्निवृत्तेरस्ति इ Return

8818 | सर्वविदि Return

8819 | सत्तालक्षणस्य । Return

8820 | अनु मानान्तर । Return

8821 | यं Return

8822 | सर्वज्ञः Return

8823 | णत्वात् । तदाह-- Return

8824 | कस्यचिदपि अर्ह Return

8825 | सर्वज्ञाभावः । Return

8826 | ल्येन तत्सा Return

8827 | साधक प्रमाणाभावे Return

8828 | सत्त्वं परमार्थत्वम् Return

8829 | दर्शितं दर्शनविषयीभूतम् एतावन्मात्रेण प्रमाणत्वं नेति भावः । Return

8830 | निश्चयाऽ Return

8831 | सत्त्वम् । Return

8832 | तत्कुतो Return

8833 | ष्टे धर्मे इत्येवमर्थं Return

8834 | क्तम्-- Return

8835 | मत्रै Return

8836 | धक Return

8837 | ज्ञानम् । Return

8838 | संशयः । Return

8839 | शून्यत्ववत् इत्यर्थः कदाचित् स्यात् मृतवत् इत्यर्थः । Return

8840 | शून्यत्वे । Return

8841 | प्रति । Return

8842 | द्वितीयम् । Return

8843 | सुक्तम् इति निरर्थकं पुनर्लिखितम् । Return

8844 | स्वानुभूतस्य Return

8845 | कल्प्येरन् Return

8846 | ज्ञाः Return

8847 | द् विप्रलभन्ति Return

8848 | ननु Return

8849 | मण्या Return

8850 | नां Return

8851 | प्रतिक्षणम् । Return

8852 | मान्त्य Return

8853 | त्यि Return

8854 | मण्यादौ Return

8855 | शशविषाणादीनाम् । Return

8856 | शशविषाणादीनामभावे । Return

8857 | इति चेत्; । Return

8858 | कारणाभावे अत्यन्ताभावरूपता सिद्ध्यति, तस्याश्च कारणाभाव इति । Return

8859 | च Return

8860
इ⁸⁸⁶⁰

समवायिकारणम्
असमवायिकारणं च कुतो न ? ।

तरन् नेति Return

8860 | समवायिकारणम् असमवायिकारणं च कुतो न ? । Return

8862 | अदर्शनादेव । Return

8863 | शब्दादीनाम् । Return

8864 | नी Return

8865 | सेऽपि Return

8866 | न Return

8867 | त्वं Return

8868 | दुर्भा Return

8869 | द्रव्याश्रितत्वम् । Return

8870 | तुलना--गुणः शब्दो द्रव्यकर्मान्यत्वे सति सत्तासम्बन्धित्वात् रूपादिवत् ।--प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ६४९ । Return

8871 | भा वाच्चेत्; तद् Return

8872 | सन्निति प्रत्ययस्यौपचारिकत्वे तत्सम्बन्धाभावः, तस्मिंश्च तत्प्रत्ययस्यौपचारिकत्वमिति । Return

8873 | द्रव्यादिविषय उपचरितो इति पुनर्लिखितं व्यर्थम् । Return

8874 | सत्प्रत्ययस्य द्रव्यादिविषयत्वम् । Return

8875 | चेत्; । Return

8876 | न्यतमः, अन्याश्रितत्वेनाप्रतीतेः । अ Return

8877 | ध्वंसे सत्ता Return

8878 | चेत्; । Return

8879 | किञ्च Return

8880 | अन्यथा तत्र अ Return

8881 | भावत्वे सति कादाचित्कत्वात् इति । Return

8882 | समवायिकारणाभावेऽपि । Return

8883 | त्त्य Return

8884 | सोऽपि कुतः ? Return

8885 | ति Return

8886 | तथेति स्वरूपसत्त्व Return

8887 | त् ? यतः Return

8888 | नाशं Return

8889 | नाशं Return

8890 | प्रतिषेधति । Return

8891 | यो Return

8892 | र्थः त Return

8893 | न स्यात् Return

8894 | तदा Return

8895 | यदात्म Return

8896 | कारणवशात् Return

8897 | न च इत्यादि । 8897 त्र्यात्मनो भावः त्र्यात्म्यम्, अत्पादादित्रयात्मकत्वमित्यर्थः । त्र्यात्म्यं Return

8897 | त्र्यात्मनो भावः त्र्यात्म्यम्, अत्पादादित्रयात्मकत्वमित्यर्थः । Return

8899 | कारणसद्भावात् । Return

8900 | सदपि Return

8901 | 2 akṣarasस्वभावरहितम् । Return

8902 | रं Return

8903 | त्र्यात्मकत्वव्यतिरेकेण । Return

8904 | रहितम् इत्यर्थः । Return

8905 | कुतश्चित् स्थापन Return

8906 | अदृष्टं धर्माधर्मादि । Return

8907 | शक्यमिति Return

8908 | कार्यविरोधि कर्म--कर्म स्वकार्येण फलेन विरुध्यते विनाश्यते इत्यर्थः । Return

8909 | तन्वाद्युत्पादने । Return

8910 | 2 akṣarasशक्तरूपता । Return

8911 | तद्व्यव Return

8912 | विनाशप्रत्यय Return

8913 | सन्निधाने । Return

8914 | घटादेः । Return

8915 | नाशमे Return

8916 | न एति इति Return

8917 | तेजोद्रव्यात्मके सुवर्णे उष्णस्पर्शानुद्भवो यथा । Return

8918 | शेऽपि Return

8919 | विपत्तिर्वा Return

8920 | धर्मवत् कस्य Return

8921 | घटविनाशानन्तरसमुद्भूतखर्परादौ । Return

8922 | तदवस्थस्य Return

8923 | तिरोधानायोगात् । Return

8924 | त् Return

8925 | स्वद्रव्यादिभ्योऽन्ये द्रव्यादयः Return

8926 | इतरेतराभावाभावे सर्वात्मकम्, प्रागभावाभावे--उत्पत्त्यभावे अनादि, प्रध्वंसाभावाभावे अनन्तं स्यादिति भावः । Return

8927 | र्वं Return

8928 | बौद्धः । Return

8929 | स्व Return

8930 | च Return

8931 | तत्स्थितेः Return

8932 | व Return

8933 | स्वाभावान्तरप्राप्तिरेव । Return

8934 | पूर्वस्वभावप्रच्युतिः । Return

8935 | रेव Return

8936
तत्स्थः8936

तस्मिन्
तिष्ठतीति तत्स्थः, पूर्वावस्थाभावी ।

Return

8936 | तस्मिन् तिष्ठतीति तत्स्थः, पूर्वावस्थाभावी । Return

8938 | तद् यदा Return

8939 | र्या Return

8940 | तत्प्रच्युतिरिति Return

8941 | कम्, अतो Return

8942 | रूप Return

8943 | उपलभ्यते । Return

8944 | सुगमम् Return

8945 | सदस्तु, असतः Return

8946 | कारणादुत्पत्तिविरोधात् खरविषाणवत् । Return

8947 | सत् । Return

8948 | स्वसन्तान Return

8949 | पतितम् Return

8950 | उपादेयक्षणम Return

8951 | करणा Return

8952 | अन्यथा । Return

8953 | कुत Return

8954 | अनुगमः Return

8955 | पूर्वमपि क्षयमिच्छन् Return

8956 | अपि Return

8957 | स्थितिपक्षे । Return

8958 | न पूर्वत्र Return

8959 | क्ताः, उद्भू Return

8960 | त Return

8961 | पुद्गलस्य, अत्रा Return

8962 | बहुव्रीहिसमास इत्यर्थः । Return

8963 | भवन्ति Return

8964 | रूपरसस्पर्शाः । Return

8965 | अनुद्भूतौ । Return

8966 | सन्तः इ Return

8967 | तज्जा Return

8968 | इति चेत्; । Return

8969 | हेम्नि Return

8970 | तत्साधकमस्ति Return

8971 | ना Return

8972 | नात् तत्8972 तेजस्त्वम् । Return

8972 | तेजस्त्वम् । Return

8974 | सुवर्णे । Return

8975 | भासुररूपादेः । Return

8976 | पीतत्वस्य निर्मल Return

8977 | भावात् । एव Return

8978 | नां Return

8979 | त्वात्मकत्वं Return

8980 | गुणगुणिनोर्भेदैकान्तस्य । Return

8981 | तैव Return

8982 | नेतरेति Return

8983 | इतर गुणसम्बन्धितायाः । Return

8984 | गुणग्रहणाभावे । Return

8985 | सा8985 गुणसम्बन्धितापि । पि अन्यैवेति Return

8985 | गुणसम्बन्धितापि । Return

8987 | तत्रैव युक्तं इति व्यर्थं पुनर्लिखितम् । Return

8988 | यत्वेनेति चेत्; अ Return

8989 | अन्यथा क्षणक्षयानु मानवैयर्थ्यं स्यादिति भावः । Return

8990 | 8990 विनष्ट । च्युतो Return

8990 | विनष्ट । Return

8992 | त्तेः Return

8993 | बहिःशब्दादे Return

8994 | क्षणिकत्वं च उत्तरकार्यजनकत्वं च तयोरप्रतिभासे । Return

8995 | से Return

8996 | समावेशात् न Return

8997 | एवं Return

8998 | योऽयम् Return

8999 | तद्वन्तः Return

9000 | सुग Return

9001 | उत्तरत्र Return

9002 | दिं Return

9003 | सत्सं Return

9004 | युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम् ।--न्यायसू॰ १ । १ । १६ । Return

9005 | ईश्वरस्य, वैशेषिकस्य वा । Return

9006 | सकलज्ञता । Return

9007 | विरुद्धा चेत् । Return

9008 | सुगतज्ञानस्यापि । Return

9009 | नित्यज्ञानाऽभावात् । Return

9010 | प्रमाणम् । Return

9011 | नित्यज्ञाने । Return

9012 | व्यभिचारात् । Return

9013 | स्य Return

9014 | आत्मान्तर । Return

9015 | विशेषाभावः । Return

9016 | कार्योत्पादे व्यापारः । Return

9017 | पदार्थग्रहणे एव । Return

9018 | मन्यथा Return

9019 | बुद्धिसहितेन । Return

9020 | बुद्ध्यैव । Return

9021 | णो Return

9022 | प्रत्याकर्षणम् ? Return

9023 | मन्त्रेऽपि Return

9024 | तद्धे Return

9025 | ईश्वरज्ञानो त्पत्तिकारणम् । Return

9026 | प्रमाणम् । Return

9027 | स्वेन । Return

9028 | सर्वा2 akṣarasरेण । Return

9029 | 9029 ईश्वरज्ञानान्तराभावात् । तदन्तराभावादिति Return

9029 | ईश्वरज्ञानान्तराभावात् । Return

9031 | ज्ञानमात्रेणैव । Return

9032 | ननु निराश्रयं ज्ञानं कथं स्या2 akṣarasशङ्कायामाह । Return

9033 | ईश्वरज्ञानमेव । Return

9034 | ज्ञानसामान्ये । Return

9035 | अनित्यत्वनित्यत्व Return

9036 | द्वै विकल्पौ इत्यर्थः । Return

9037 | षः Return

9038 | स4 akṣaras । Return

9039 | न्नं Return

9040 | नित्यस्यात्मनः । Return

9041 | सर्वज्ञता । Return

9042 | सर्वज्ञता । Return

9043 | आत्म Return

9044 | इति Return

9045 | र्थ्य Return

9046 | सन्निकपंनिरपेक्षम् । Return

9047 | वा, Return

9048 | द्ध Return

9049 | द्ध Return

9050 | वै Return

9051 | त्वाऽ Return

9052 | जन्मान्त रीयतपसः संभावना वर्तते इति भावः । Return

9053 | तपःप्रभावात् । Return

9054 | जायन्ते येन Return

9055 | गतिः Return

9056 | विहाय Return

9057 | चक्षुषैव । Return

9058 | रसादेरपि । Return

9059 | चरमध्यक्ष Return

9060 | णाऽ Return

9061 | दौ Return

9062 | वदिति Return

9063 | स्यात्, त Return

9064 | आत्मना मनः संयुक्तम्, तेन च सर्वेऽर्थाः इति परम्परासम्बन्धस्य । Return

9065 | चाऽ Return

9066 | भेदाभावात् । Return

9067 | अशेषार्थ वैशद्यवत् । Return

9068 | युगपज्ज्ञानानुत्पत्तेरपि । Return

9069 | अदृष्टादेव । Return

9070 | स्यैवावश्यम् Return

9071 | किन्तु Return

9072 | ज्यते Return

9073 | अपेक्षिणा Return

9074 | त्तो Return

9075 | क्षिणा Return

9076 | इत्याह-- Return

9077 | संवित्तिविशेष । Return

9078 | नात् न तु Return

9079 | अस्तु Return

9080 | ? Return

9081 | भेदात् अ Return

9082 | अभेदे । Return

9083 | त्येक एव Return

9084 | त्वं Return

9085 | वैशेषिकेण । Return

9086 | षट्पदार्थभिन्ना अपि । Return

9087 | सन्ति Return

9088 | तत्राह-- Return

9089 | भिन्नस्य । Return

9090 | समवाय इति व्यर्थम् । Return

9091 | तुलना--सदिति यतो द्रव्यगुणकर्मसु सा सत्ता ।--वैशे॰ सू॰ १ । २ । ३८ । Return

9092 | न्यादिरूपापत्तेः सन्तः Return

9093 | सा अ Return

9094 | जः Return

9095 | जो वा Return

9096 | र्वकत्वात् Return

9097 | संयोगा भावे । Return

9098 | अभेदः । Return

9099 | प्रदेशानाम् । Return

9100 | न च इ Return

9101 | प्रदेशाः । Return

9102 | युक्तम्; Return

9103 | नो Return

9104 | प्रदेशबहुत्वे । Return

9105 | ब्ध Return

9106 | प्रदेशानाम् । Return

9107 | एतदन्तर्गतः पाठो व्यर्थः । Return

9108 | आत्ममनसोः संयोगाद्धर्मोत्पत्तिरिति--प्रश॰ भा॰ पृ॰ ६३८ । Return

9109 | वैति Return

9110 | आत्मप्रदेशेषु । Return

9111 | कर्तुः प्रियहितमोक्षहेतुः--प्रश॰ भा॰ पृ॰ ६३७ । Return

9112 | अगमने Return

9113 | ना Return

9114 | तदन्तरमितिपक्षे । Return

9115 | इत्यपि Return

9116 | त्वम् । Return

9117 | प्रसङ्गात् अनवस्था Return

9118 | का Return

9119 | सूचने अपि शब्दः Return

9120 | नः Return

9121 | स्व Return

9122 | आत्म इत्यादि Return

9123 | पुनरपि दूषणमाह--आत्म Return

9124 | अक्षेण Return

9125 | येण अ Return

9126 | मनसा । Return

9127 | इन्द्रियैः । Return

9128 | तथैव Return

9129 | आत्मान्तरे ज्ञानोदये । Return

9130 | दनेक Return

9131 | यतति Return

9132 | मनसा आत्मैकः Return

9133
क⁹¹³³

कठिना इत्यर्थः ।

ष्टा अदृष्टस्य
घटनात् नियम Return

9133 | कठिना इत्यर्थः । Return

9135 | क्त Return

9136
अ⁹¹³⁶

प्रदेश
रहितस्य ।

प्रदे Return

9136 | प्रदेश रहितस्य । Return

9138 | भा Return

9139 | न हि Return

9140 | आत्मनः कूटस्थस्य । Return

9141 | ज्ञानसम्बन्धेऽपि । Return

9142 | नित्यत्वात् पूर्वावस्थावत् । Return

9143 | णादस्य निस्रय Return

9144 | इदममत्त्वा एवं पर्यनुयोगः त⁹¹⁴⁴ ज्ञानसम्बन्धात् । Return

9144 | ज्ञानसम्बन्धात् । Return

9146 | अस्त्येव, उत Return

9147 | उत्पद्यते इति शेषः । Return

9148
पूर्ववत् वाच्यम्9148

न हि तत्सम्बन्धेऽपि विषयग्रहणोन्मुखता पूर्ववत्
इति दूषणं वक्तव्यम् ।

। Return

9148 | न हि तत्सम्बन्धेऽपि विषयग्रहणोन्मुखता पूर्ववत् इति दूषणं वक्तव्यम् । Return

9150 | प्राणिमात्रस्य । Return

9151 | सकलज्ञत्वम् Return

9152 | सर्वज्ञत्वमसंभाव्यमिति । Return

9153 | ननु च उत्तरज्ञानं प्रति Return

9154 | मुख्यं Return

9155 | समवायिकारणत्वम् । Return

9156 | प्राग् अव Return

9157 | तज्ज्ञान Return

9158 | न्धविकलस्य Return

9159 | लस्य Return

9160 | यत् Return

9161 | भाव Return

9162 | लं न तत् Return

9163 | अनित्यस्वभावस्य । Return

9164 | ज्ञानसमवायिकारणत्वे । Return

9165 | त्मनः Return

9166 | हेतोः । Return

9167 | त्, त⁹¹⁶⁷ आधारमात्रम् । च्चा Return

9167 | आधारमात्रम् । Return

9169 | पृथिव्यादिपरमाणूनाम् । Return

9170 | ज्ञानकारणत्वे । Return

9171 | विद्यते इति शेषः । Return

9172 | ज्ञानसम्बन्ध । Return

9173 | समवायि कारणाद्भिन्नम् । Return

9174 | ज्ञानस्वभावसम्बन्धविकलमपि । Return

9175 | ज्ञानसमवायिकारणम् । Return

9176 | उत्तर शब्दस्य कारणम् आकाशः तत्र समवायि । Return

9177 | पटरूपस्य कारणं पटः, तस्य कारणं तन्तवः, तेषु समवायि समवायसम्बन्धेन वर्तमानं तन्तुरूपम् । Return

9178 | पटरूपं प्रति तन्तुरूपम् Return

9179
समवायि9179

ज्ञानस्य एकं कारणम् आत्मा, अपरञ्च कारणं मनः,
उभयत्र समवायसम्बन्धेन वर्तमानः आत्ममनःसंयोग इति ।

वा Return

9179 | ज्ञानस्य एकं कारणम् आत्मा, अपरञ्च कारणं मनः, उभयत्र समवायसम्बन्धेन वर्तमानः आत्ममनःसंयोग इति । Return

9181 | कार्ये Return

9182 | माच्च इ Return

9183 | तस्य इति व्यर्थम् । Return

9184 | संस्कारोत्पत्तौ । Return

9185 | तुलना--ज्ञानजो... प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । ५२७ । Return

9186 | स्मरणस्य कारणम् आत्मा तत्र समवेतः संस्कारः इति । Return

9187 | ज्ञानस्वभावविकलस्य आत्मनः । Return

9188 | नाऽचेतन Return

9189 | न Return

9190 | अन्यत्वं नेति Return

9191 | प्रदेश Return

9192 | प्रतिपत्ता Return

9193 | लक्षयेत चेत् Return

9194 | र्य Return

9195 | तानत्व Return

9196 | गग Return

9197 | प्रदेशतद्वतोः । Return

9198 | ते वा प्रदेशाः Return

9199 | आत्मादीनाम् स्युः । Return

9200 | प्रदेशानाम् । Return

9201 | स्यादिति । Return

9202 | न्त्र्यं Return

9203 | न स्वातन्त्र्यम् । Return

9204 | समवायासंभवः । Return

9205 | ष्ठते Return

9206 | दि Return

9207 | तथा Return

9208 | संयोगः । Return

9209 | स्यात्, तयोः संयोगात्मकः । Return

9210 | मं Return

9211 | प्यः Return

9212 | न्धात् Return

9213 | प्यः Return

9214 | सम्बन्धः । Return

9215 | अन्यः सम्बन्धो न विद्यतेऽस्येति असम्बन्धः । Return

9216 | न; अशक्तस्य Return

9217 | समवायात् । Return

9218 | ल्पने अनवस्था । Return

9219 | वोऽत्र Return

9220 | श्चेत् Return

9221 | सर्वत्राऽ Return

9222 | वं Return

9223 | समवाये । Return

9224 | द्रव्यादौ । Return

9225 | न्धेऽपि Return

9226 | सम्बन्धान्तरकल्पने । Return

9227 | समवायात् । Return

9228 | गुण्यादेः । Return

9229 | शक्ति Return

9230 | अस्ति ? । Return

9231 | दि Return

9232 | नम् Return

9233 | हेतोः Return

9234 | गः Return

9235 | संयोगस्य । Return

9236 | रप्ये Return

9237 | षट् Return

9238 | तः Return

9239 | तज्जा9239 भवति । Return

9239 | भवति । Return

9241 | त Return

9242 | त्व Return

9243 | क्ष्य Return

9244 | सहकारि । Return

9245

तुलना--सुखादयो वा करणपरिच्छेद्याः ग्राह्यत्वाद् रूपादिवत् ।--प्रश॰
व्यो॰ पृ॰ ४२५ । सुखादिप्रतीतिरिन्द्रियजा अपरोक्षप्रतीतित्वात् ।...स्मृतिः इन्द्रियजा ज्ञानत्वात् ।--प्रश॰
क॰ पृ॰ ९० ।

Return

9246 | मनसः सकाशात् उत्पादे । Return

9247 | का Return

9248 | तस्यापि Return

9249 | अदृष्टादेव । Return

9250 | रूपादिज्ञानोत्पत्तेः । Return

9251 | त्त्वेऽसत्य Return

9252 | वा मनसोऽप्या Return

9253 | तं Return

9254 | त्वन्म⁹²⁵⁴ जैनमतेऽपि । Return

9254 | जैनमतेऽपि । Return

9256 | दागम⁹²⁵⁶ तदेतदागम इति वक्ष्यमाणायाः वृत्तेः प्रतीकम् । Return

9256 | तदेतदागम इति वक्ष्यमाणायाः वृत्तेः प्रतीकम् । Return

9258 | मपठि Return

9259 | र्थम् Return

9260 | स्व Return

9261 | अकिञ्चित्करम् इति । Return

9262 | स्वसंवेदने शेषमिन्द्रियम्, अमनस्के Return

9263 | ? Return

9264 | बहिश्च Return

9265 | स्वविज्ञानस्य Return

9266 | रपरस्यानुभवादे इति द्विर्लिखितम् । Return

9267 | शिक्षालापादि Return

9268 | ननु Return

9269 | आत्मप्रदेशेषु यः अवारणक्षयोपशमः तद्रूपस्य । Return

9270 | क्व Return

9271 | भावेन्द्रियस्य । Return

9272 | द्रव्येन्द्रियापेक्षा । Return

9273 | द Return

9274 | तेन एकादशेन्द्रियस्वीकारात् । Return

9275 | तत्क्षयोपशमस्य Return

9276 | वपि Return

9277 | क्षं न Return

9278 | क्व Return

9279 | अध्यक्ष त्वात् । Return

9280 | इति चेत्; । Return

9281 | परि Return

9282 | न सर्वज्ञानं वा तथापि यौगमते इति द्विर्लिखितम् । Return

9283 | त्यः Return

9284 | नम् अनेकत्वात् Return

9285 | पञ्चाङ्गुलवत् Return

9286 | स्यात् । Return

9287 | स्थानतोऽ Return

9288 | सत्त्वा Return

9289 | ऋद्धा Return

9290 | धा Return

9291 | वं Return

9292 | परमार्थतः । Return

9293 | वात् । ऋद्धि Return

9294 | त⁹²⁹⁴ सन्निकर्षस्य नष्टत्वात् । द् Return

9294 | सन्निकर्षस्य नष्टत्वात् । Return

9296 | आगामिकाले । ऋद्धिप्रादुर्भावानन्तरम् । Return

9297 | सदसदा Return

9298 | नां तु सत्ता Return

9299 | द्रव्यद्रव्ययोः संयोगात् । Return

9300 | तत्त्वतस्त Return

9301 | संयुक्तसमवायः समवेतसमवायादिको वा, विशेषण विशेष्यभावो वा, न संभाव्यः, सम्बद्धयोरेव तद्भावात् । Return

9302 | कं Return

9303 | सम्बद्धः । Return

9304 | सत्; य Return

9305 | अभावेन । Return

9306 | घटस्या सद्भावात् । Return

9307 | टा Return

9308 | एकः समवेत शब्दोऽधिकः । इन्द्रियसंयुक्ते घटे रूपं समवेतं तद्विशेषणमभावः । Return

9309 | पत्वा Return

9310 | एकः समवेत शब्दोऽधिकः । इन्द्रियसंयुक्ते घटे रूपं समवेतं तत्र रूपत्वं समवेतं तद्विशेषणमभावः । Return

9311 | स्व Return

9312 | य Return

9313 | यो Return

9314 | भ्यां Return

9315 | स एव Return

9316 | न्तव्यवधि Return

9317

तुलना--यस्योभयान्तव्यवधिसत्तासम्बन्धवाचिनी । अनित्यताश्रुतिः = यस्य नैयायिकादेः उभयस्य
प्राक् पश्चाद् भावस्य अन्तस्य व्यवधायकः सत्तासम्बन्धः तद्वाचिनी अनित्यताश्रुतिरिष्टा--प्र॰ वा॰
मनोरथ॰ २ । १११ । या उभयान्तपरिच्छिन्नवस्तुसत्ता सा अनित्यता--न्यायवा॰ ।

Return

9318 | संयोगसमवाया प्रतीतौ । Return

9319 | संयुक्त इति समवेत इति वा प्रतीतिः । Return

9320 | संयोगस्य समवायस्य वा । Return

9321 | श्चात्स्थो9321 प्राक्पश्चाच्च तिष्ठतीति प्राक्पश्चात्स्थः । ऽभावः Return

9321 | प्राक्पश्चाच्च तिष्ठतीति प्राक्पश्चात्स्थः । Return

9323 | तावत् Return

9324 | घटकाले । Return

9325 | अभावस्य असद्भावात् । Return

9326 | अभावः । Return

9327 | सत्तायाः । Return

9328 | प्रागभावस्यापि । Return

9329 | प्रक्रिया Return

9330 | प्रागभावप्रध्वंसाभावमध्यवर्तिन्याः सत्तायाः सम्बन्धाऽ भावादित्यर्थः । अर्थात् यः उत्पद्यते विनश्यति च स एवानित्यः । Return

9331 | पटादौ Return

9332 | भावोऽपरतः सम्बध्यमानश्चेत् Return

9333 | सौ9333 विशेषणीभावः । अनेकः ? Return

9333 | विशेषणीभावः । Return

9335 | भेदाऽ भावात् । Return

9336 | विशेषणीभावनिबन्धनापि । Return

9337 | नश्य Return

9338 | कालम् अर्थं Return

9339 | न्निःशे Return

9340 | दां Return

9341 | अर्थात् । Return

9342 | थ Return

9343 | क Return

9344 | दां Return

9345 | योगैः Return

9346 | अग्नेः । Return

9347 | ज्वलननिमित्त Return

9348 | यस्य प्र Return

9349 | तत्प्रत्यक्ष Return

9350 | कारार्पण Return

9351 | भिन्नकालं कथं ग्राह्यमिति चेद् ग्राह्यतां विदुः । हेतुत्वमेव युक्तिज्ञास्तदा कारार्पणक्षमम् ॥--प्र॰ वा॰ । Return

9352 | तत्प्रत्यक्षत्वकल्पनायाम् । Return

9353 | भावलक्षणे इति व्यर्थम् । Return

9354 | णं Return

9355 | चिरतरातीत Return

9356 | कार्यम् । Return

9357 | प्रमेयम् । Return

9358 | प्रमेय Return

9359 | इति Return

9360 | द्रष्टव्यम्--पृ॰ ४१९ । Return

9361 | प Return

9362 | एतत् Return

9363 | ज्ञानस्वभावकत्वम् । Return

9364 | ववत्त्वं Return

9365 | चेत् ? दृष्टा Return

9366 | कृष्या Return

9367 | जनिका Return

9368 | ज्ञान समवायोऽपि । Return

9369 | तदन्यया अर्थान्तरसम्बन्धिन्या वा स्वापप्रबोधश्चेत् आत्मनः Return

9370 | न तु आ Return

9371 | ? Return

9372 | तत्तस्मात् Return

9373 | प्रदेशरहितस्य । Return

9374 | आका शस्य Return

9375 | संयोगः । Return

9376 | त्यादि Return

9377 | चारतः Return

9378 | यन्मुख्योऽर्थः Return

9379 | यतोऽग्निरपि स्वतः उष्णस्पर्शरहितः, उष्णसम्बन्धादेव उष्णो भवति इत्यर्थः । Return

9380 | दोऽ Return

9381 | आकाशस्य । Return

9382 | तत्श्रवणमिति Return

9383 | विभुद्रव्यम् शब्दे आकाशः । Return

9384 | अथ Return

9385 | शाखा Return

9386 | त्यज्यताम् इत्यर्थः । Return

9387 | यदुक्तं Return

9388 | त्मादेः Return

9389 | तन्निरंशत्वे Return

9390 | तद् दूषय Return

9391 | वा Return

9392 | पदार्थ आत्माकाशादिः Return

9393 | इतीदमत्रापेक्ष्यम् Return

9394 | आत्मा संबध्येत Return

9395 | आत्मना Return

9396 | परस्परेत्यादि Return

9397 | तथाहि-- Return

9398 | चैव Return

9399 | दिनिरपेक्ष Return

9400 | पूर्वादिदिग्वर्तिभिः परमाणुभिः । Return

9401 | त्त्या Return

9402 | तदन्य इति निरर्थकं पुनर्लिखितम् । Return

9403 | पक्षिवत् Return

9404 | णोश्चलने Return

9405 | नास्थात् Return

9406 | गै Return

9407 | विभागः । Return

9408 | गे Return

9409 | भागे सह Return

9410 | स्यैकत्वे Return

9411 | तद्विनाशरूपस्य विभागस्य । Return

9412 | भवति । Return

9413 | संयोगनाशः । Return

9414 | विभागः । Return

9415 | संयोगविनाशात् पृथक् विभागप्रतीति Return

9416 | विभागः । Return

9417 | संयोगस्य । Return

9418 | कः Return

9419 | च Return

9420 | संयुक्तविभक्तौ Return

9421 | पुरुषदण्डाविति Return

9422 | तदैवाऽदण्डी Return

9423 | जायते । Return

9424 | संयोगस्य विनश्यदवस्था । Return

9425 | न तर्हि Return

9426 | तत Return

9427 | गः, ततः Return

9428 | शक Return

9429 | विभागकाले । Return

9430 | संयोगप्रतीतिः । Return

9431 | व Return

9432 | तारा Return

9433 | गवि Return

9434 | संयोगतिरस्कारः । Return

9435 | इति । Return

9436 | विनाशेन । Return

9437 | विनाशात् । Return

9438
अथ त⁹⁴³⁸

तस्मिन् तिष्ठतीति तत्स्थम् ।

तत्स्थं
तत् Return

9438 | तस्मिन् तिष्ठतीति तत्स्थम् । Return

9440 | उच्यते उपचारात् । Return

9441 | स्य Return

9442 | ले Return

9443 | क्रियातः Return

9444 | एतत् उच्यमानम् । Return

9445 | श-त Return

9446 | प्तं तत् Return

9447 | तद्विनाशकाले तत्काले वा । Return

9448 | त्यादि Return

9449 | जीव Return

9450 | त्तिः ? इ Return

9451 | दयं Return

9452 | चेतनः । Return

9453 | प्रतिभासमात्रत्वात् शून्यः स्यादिति शङ्काकर्तुरभिप्रायः । Return

9454 | नेतरदिति Return

9455 | च्चे Return

9456

तुलना—
यदाह अकलङ्कः--यदि सूक्ष्मे व्यवहिते वा वस्तुनि बुद्धिरत्यन्तपरोक्षे न स्यात् कथं तर्हि ज्योतिर्ज्ञानावि
संवादः ? ज्योतिर्ज्ञानमपि हि सर्वज्ञप्रवर्तिमेव, एतस्मादविसंवादिनो ज्योतिर्ज्ञानात् सर्वज्ञसिद्धिः । तदुक्तम्—
धीरत्यन्तपरोक्षेऽर्थे न चेत्पुंसां कुतः पुनः । ज्योतिर्ज्ञानाविसंवादः श्रुताच्चेत्साधनान्तरम् ॥ इति ।--धर्मो॰
प्र॰ पृ॰ २४६ ।

Return

9457 | टिः Return

9458 | आदिशब्देन काल-स्वभावपरिग्रहः । Return

9459 | ति Return

9460 | तान्य Return

9461 | ते Return

9462 | णो भासयते Return

9463 | ज्ञो Return

9464 | शासने Return

9465 | ज्ञानं Return

9466 | न्यस्यति, अहङ्का Return

9467 | द्वन्द्वानाम् Return

9468 | त⁹⁴⁶⁸ तत्पुरुषसमासः इत्यर्थः । सः Return

9468 | तत्पुरुषसमासः इत्यर्थः । Return

9470 | णम् अ Return

9471 | अचितः Return

9472 | सिद्धान्ते । द्रष्टव्यम्--पृ॰ ९९ टि॰ ४ । Return

9473 | म्नः Return

9474 | आत्मधर्माः । Return

9475 | इति चेत् । Return

9476 | चेतनाव्याप्तानाम् । Return

9477 | कव Return

9478 | भाति Return

9479 | चेतना । Return

9480 | पुरुष एव । Return

9481 | आलोचनादौ । Return

9482 | त्र तु Return

9483 | न हि आ Return

9484 | क्तः Return

9485 | षः Return

9486 | चेतना । Return

9487 | आलोचनादीनाम् । Return

9488 | चैतन्ये Return

9489 | प्रकृष्ठ इति व्यर्थम् । Return

9490 | चित्र Return

9491 | दा Return

9492 | कारणम् । Return

9493 | कार्यम् । Return

9494 | वः9494 युष्माकं मते । त Return

9494 | युष्माकं मते । Return

9496 | प्रत्येति इति सम्बन्धः । Return

9497 | मिति । न चे Return

9498 | का Return

9499 | सांख्याः । Return

9500 | नुकृतनिश्चयम् Return

9501 | धि Return

9502 | दमाह Return

9503 | दिनि Return

9504 | सू9504 आचार्यः । रि Return

9504 | आचार्यः । Return

9506 | तदध्यवसि Return

9507 | बुद्धेः । Return

9508 | पुरुषः । Return

9509 | बुद्धिम् । Return

9510 | पुरुषादेव । Return

9511 | करणभूतायाः बुद्धेः सिद्धिः । Return

9512 | 9512 अर्थग्रहणसिद्धेः । तत्सिद्धेः Return

9512 | अर्थग्रहणसिद्धेः । Return

9514 | नात् Return

9515 | यदि आ Return

9516 | वत्; तद Return

9517 | प्राप्तेः । अ Return

9518 | तथैव⁹⁵¹⁸ चक्षुरादिकमन्तरेण । Return

9518 | चक्षुरादिकमन्तरेण । Return

9520 | व्याख्याकाराः । Return

9521 | तत्राय Return

9522 | चक्षुरादिवृत्ते रेव । Return

9523 | अर्थेन । Return

9524 | र्थम् Return

9525 | षस्य Return

9526 | क्ष्यम् Return

9527 | लोचयन्ति Return

9528 | आलोचनादिभेदमन्तरेण । Return

9529 | नानि Return

9530 | यथा Return

9531 | षाभिधान Return

9532 | अवग्रहादिज्ञानविशेषाभिधाननानात्वम् । Return

9533 | मति Return

9534 | पदेन स्मृत्यादि Return

9535 | क्रियाकवलितमास्ते Return

9536 | स्वभावस्या Return

9537 | तदुभय Return

9538 | त्मनस्तच्छ Return

9539 | व्यपदेशः । Return

9540 | एतद् Return

9541 | -ति साङ्ख्यस्य न नैयायिकस्य तेन Return

9542 | मनना Return

9543 | पुरुषात् । Return

9544 | साङ्ख्यपुरुषस्य अ Return

9545 | स युक्तः Return

9546 | साङ्ख्यस्य । Return

9547 | परं Return

9548 | कापिलेन Return

9549 | अनुमीयते । Return

9550 | कर्तृत्वम् । Return

9551 | द्रष्ट व्यम्--पृ॰ २९९ टि॰ ६ । Return

9552 | भावः Return

9553 | तेन Return

9554 | पि Return

9555 | परार्थाः चक्षुरादयः सङ्घातत्वात् शयनासनाद्यङ्गवत् इति । Return

9556 | इत्यादि । तद् Return

9557 | कान्तिकत्वा Return

9558 | यथं इति व्यर्थम् । Return

9559 | भवतु Return

9560 | येन Return

9561 | समन्वयात् शक्तितः प्रवृत्तेश्च । कारणकार्यविभागादविभागाद्वैश्व रूपस्या ॥ इति शेषः । Return

9562 | रूपा देरभावात् Return

9563 | पुरुष एव । Return

9564 | र्थं Return

9565 | तदस्ति, यदर्थं Return

9566 | हा Return

9567 | प Return

9568 | ? Return

9569 | अन्योऽन्याश्रयमाकर्षति Return

9570 | स्वपरप्रकाशकत्वायोगात् । Return

9571 | ननु स्वे Return

9572 | कारणेऽपि Return

9573 | यदि Return

9574 | तथा Return

9575 | अन्यथा । Return

9576 | र्थं Return

9577 | येत Return

9578 | कत्वात्तत्प्रतीतेरिति दृष्टान्ते Return

9579 | चिन्तिता Return

9580 | तदुक्तमन्यत्र --दृश्यदर्शकयोः...यतस्तापाद्विमुच्येत तदर्थं च तपश्चरेत् ॥--न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ २३२ । Return

9581 | पुरुषस्य दर्शनार्थं कैवल्यार्थ तथा प्रधानस्य । पङ्ग्वन्धवदुभयोरपि संयोगस्तत्कृतः सर्गः ॥--सांख्यका॰ २१ । Return

9582 | नित्ये Return

9583 | यस्मात् Return

9584 | यतेत Return

9585 | त्यादि । अ Return

9586 | ऽपि Return

9587 | परमार्थतः । Return

9588 | मश्चेत्; Return

9589 | द् अन्तः Return

9590 | परिणामातिक्रमः । Return

9591 | इति । Return

9592 | वतां त⁹⁵⁹² प्रधानम् । त् ज Return

9592 | प्रधानम् । Return

9594 | यदि सर्वथा जह्यात् । Return

9595 | रूप Return

9596
नन्धय
व⁹⁵⁹⁶

वन्ध्यापुत्रवदभावः ।

दसत्त्वं Return

9596 | वन्ध्यापुत्रवदभावः । Return

9598 | दृश्यस्वभाव । Return

9599 | गेऽपि Return

9600 | संसार्यात्मानं प्रति । Return

9601 | यदि संसार्यात्मानं प्रत्यपि दृश्यस्वभावतापरित्यागः । Return

9602 | इतरथा Return

9603 | मुक्तात्मनामपि प्रति । Return

9604 | संसारिणं प्रति । Return

9605 | मुक्तस्य । Return

9606 | न्नाह--एतेन इत्यादि । ए Return

9607 | विहि Return

9608 | रस्तम् Return

9609 | प्रकृतिपुरुषयोः । Return

9610 | गगनं Return

9611 | व्यापि नित्यं च । Return

9612 | प्रकृतेः । Return

9613 | पुरुषविमोक्षार्था । Return

9614 | एतेन दर्शितं चित्तम् । अथ Return

9615 | ल्यसिद्धेः Return

9616 | र्वं Return

9617 | गमम् Return

9618 | त्नश्च Return

9619 | यस्य स चासौ एक Return

9620 | मिथ्याज्ञानेऽपि । Return

9621 | दतः इति Return

9622 | ? Return

9623 | ? Return

9624 | वाग् Return

9625 | वान् भ Return

9626 | इति चेत् ? अ Return

9627 | विवक्षाभावेऽपि । Return

9628 | रथ्या Return

9629 | णा Return

9630 | विवक्षाप्रभवताम् । Return

9631 | ते घटादयः, शब्दाः शब्दस्वरूपाः । Return

9632 | शब्दब्रह्मपर्यायाः । Return

9633 | शब्दात्मकत्वेन । Return

9634 | मृदात्म Return

9635 | न इति निरर्थकमत्र । Return

9636 | मृदात्मकाः । Return

9637 | यदि शब्दात्मकाः स्युर्घटादयः । Return

9638 | यथा नालिकेरद्वीपायातस्य दहनं न प्रतीयते तद्वत् अभिधानस्य प्रतीतिः न स्यात् इति व्यतिरेक्युदा हरणमिदम् । Return

9639 | योऽनभि Return

9640 | शब्दे । Return

9641 | नमस्ति । अथ Return

9642 | शब्दः । Return

9643 | सङ्केततोऽपि । Return

9644 | अर्थे । Return

9645 | शब्दाप्रतीतेः । Return

9646 | मौ अर्थ Return

9647 | शब्दार्थयोः । Return

9648 | शब्दात्मकस्य घटस्य प्रतिभासोऽपि । Return

9649 | ननु Return

9650 | न भिन्नाः स्युः । Return

9651 | शब्दे । Return

9652
ण्यम्,
तच्च⁹⁶⁵²

शब्दसामानाधिकरण्यम् ।

अयं9653

अयं शब्द-गोशब्दयोः ।

Return

9652 | शब्दसामानाधिकरण्यम् । Return

9653 | अयं शब्द-गोशब्दयोः । Return

9655 | शब्दयोरेव । Return

9656 | गोशब्दगवार्थयोः । Return

9657 | त्रार्थे Return

9658 | घटः पटः Return

9659 | स्यात् । Return

9660 | प्ता Return

9661 | शब्दाख्यस्य । Return

9662

भीमसेनः शब्दः संज्ञा
यस्य स भीमसेन इत्यत्र शब्द इति शब्दः लुप्यते तथा गौः इत्यत्रापि गौः शब्दो यस्य इति
शब्दशब्दस्य लोपो द्रष्टव्यः ।

Return

9663 | संज्ञावाचकेषु शब्देषु । Return

9664 | अन्यपदार्थप्रधानबहुव्रीहिदर्शनात् । Return

9665 | न्तु Return

9666

नित्यस्तु स्यादृर्शनस्य परार्थत्वात् । नित्यः शब्दो भवितुमर्हति । कुतः दर्शनस्य परार्थत्वात् ।
दर्शनमुच्चारणं तत्परार्थं परमर्थं प्रत्याययितुम् । उच्चरितमात्रे हि विनष्टे शब्दे न चान्योऽन्यान् अर्थं
प्रत्याययितुं शक्नुयात्, अतो न परार्थमुच्चार्येत । अथ न विनष्टस्ततो बहुश उपलब्धत्वात् अर्थावगम
इति युक्तम् ।--जैमिनिसू॰, शाबरभा॰ १ । १ । ८ । शास्त्रदी॰ पृ॰ ५४०, ५५९, ५६८ । नयवि॰ पृ॰
२४२ । मी॰ श्लो॰ शब्दनि॰ । भाट्टचि॰ पृ॰ २६ । तन्त्ररह॰ पृ॰ २६ । बृह॰ १ । १ । १८ ।

Return

9667 | पूर्वमिव पश्चादपि अ Return

9668 | ताल्वादि व्यापारात्पूर्वमपि । Return

9669 | शब्दोऽम्बरगुणः श्रोत्रग्राह्यः ।--प्रश॰ भा॰ पृ॰ १४४ । आकाशश्च शब्दवा निति, स एव श्रोत्रं तद्गुणश्च शब्दः ।--प्रक॰ प॰ न्यायशु॰ । Return

9670 | ब्दः Return

9671 | स्थूल । Return

9672 | वाऽ Return

9673 | सुवर्णात् पारदाच्च भस्म सूक्ष्मं भवति । Return

9674 | भवतीति Return

9675 | 9675 परस्परसंघट्टितहस्ताम्याम् । संहतकरा Return

9675 | परस्परसंघट्टितहस्ताम्याम् । Return

9677 | नेन उ Return

9678 | त्पत्तौ Return

9679 | त Return

9680 | गात् च Return

9681 | विधुकरा9681 चन्द्रकिरणानि । Return

9681 | चन्द्रकिरणानि । Return

9683 | न तत् Return

9684 | शे Return

9685 | शब्दाः । इति शिक्षाकारा मीमांसकाः । Return

9686 | स्थिताः Return

9687 | अतिशयत्वात् । Return

9688 | अपकर्षातिशयः । Return

9689 | अदर्शनमात्राद् अभावायोगात् । Return

9690 | ज्ञानोत्कर्षातिशयवतः । Return

9691 | अप्रत्यक्षीभूतम् । Return

9692 | ताल्वादिभागाः । Return

9693 | अदृश्याः । Return

9694 | ? Return

9695 | णुव्यपदे Return

9696 | रे किं स्यात् येन स तदु Return

9697 | तथा च शिक्षाकाराः आहुः वायुरापद्यते शब्दतामिति--शाबरभा॰ १ । १ । २२ । Return

9698 | ते Return

9699 | वायोः । Return

9700 | जन्मजातमूकस्य । Return

9701 | प्राणवायु Return

9702 | वरं Return

9703

नानेकावयवं वाक्यं पदं वा स्फोटवादिनाम् । निरस्तभेदं पदतत्त्वमेतत्...--स्फोटसि॰ श्लो॰
२९-३६ । स्फोटभा॰ पृ॰ १ । स्फोट॰ न्या॰ पृ॰ १ । तत्त्वतस्तु वाक्यमेवाखण्डमयूराण्डकललवदविभागं
भिन्नार्थप्रतीतिहेतुभूतं स्फोटाख्यमभ्युपगन्तव्यम् ।--स्फोटप्र॰ । इत्यनवयवः प्रत्यस्तमितवर्णपदविभागो
वाक्यस्फोट एव श्रेयान् ।--स्फोटत॰ । स्फोटच॰ । वर्णातिरक्तो वर्णाभिव्यङ्ग्योऽर्थप्रत्यायको नित्यः
शब्दः स्फोट इति तद्विदो वदन्ति । अत एव स्फुट्यते व्यज्यते वर्णैरिति स्फोटो वर्णाभिव्यङ्ग्यः स्फुटति
स्फुटीभवत्यस्मादर्थ इति स्फोटोऽर्थप्रत्यायकः इति स्फोटशब्दार्थमुभयथा निराहुः ।--सर्वद॰ पृ॰ ३०० ।
वैयाकरणभू॰ पृ॰ २९४ । परमलघु॰ पृ॰ २ ।

Return

9704

स्फोटः । प्रत्येकमप्रत्यायकत्वात् साहित्याभावात्
नियतक्रमभववर्तिनामयौगपद्येन संभूयकारित्वानुपपत्तेः नानावक्तृप्रयुक्तेभ्यश्च प्रत्ययादर्शनात् क्रमविपर्यये
योगपद्ये च । तस्माद् वर्णव्यतिरेकी वर्णेभ्योऽसंभवन्नर्थप्रत्ययः स्वनिमित्तमुपकल्पयति ।--स्फोटसि॰ पृ॰ २८ ।

Return

9705 | मशक्य इति एकेन⁹⁷⁰⁵ स्फोटेन । Return

9705 | स्फोटेन । Return

9707

वर्णानां प्रत्येकं वाचकत्वे द्वितीयादिवर्णोच्चारणानर्थक्यप्रसङ्गात् । आनर्थक्ये तु
प्रत्येकमुत्पत्तिपक्षे यौगपद्येनात्पत्त्यभावात् । अभिव्यक्तिपक्षे तु क्रमेणैवाभिव्यक्त्या समु2 akṣarasभावात् ।
एकस्मृत्युपारूढानां वाचकत्वे सरो रस इत्यादौ अर्थप्रतिपत्त्यविशेषप्रसङ्गात्, तद्व्यतिरिक्तः स्फोटो नादा
भिव्यङ्ग्यो वाचकः ।--पा॰ महाभा॰ प्र॰ पृ॰ १६ । स्फोट॰ न्या॰ पृ॰ २ । सर्वद॰ पृ॰ २९९ ।

Return

9708 | अभिव्यक्तं भवति तथा । Return

9709 | एकं9709 स्फोटम् । Return

9709 | स्फोटम् । Return

9711 | स्फोटस्य । Return

9712 | घकारादिभ्यः । Return

9713 | ध्वनेः । Return

9714 | स्फोटस्य । Return

9715 | कश्चित् अग्निस्फोटः । Return

9716 | ह Return

9717 | शब्देन लक्षितं सामान्यम्, तेन लक्ष्यते विशेष इति 1 akṣaraक्षितलक्षणा । Return

9718 | तथा Return

9719 | प्रयोजनाभावादिरूपः । Return

9720 | सा तैरस्तु Return

9721 | इति Return

9722 | र्थ Return

9723 | वाचकः । Return

9724 | सम्बन्धान्तरम् । Return

9725 | जनः । किम्भूतः ? Return

9726 | वं Return

9727 | वेदनमित्ति । Return

9728 | विशेषे । Return

9729 | एव Return

9730 | वेदनम् । Return

9731 | भित् भिदा भेद इति यावत् । Return

9732 | त् Return

9733 | यो Return

9734 | सामर्थ्यज्ञापकं ज्ञानम् । Return

9735 | शब्दान्तरं यत् सन्देहं करोति । Return

9736 | घटोऽस्ति Return

9737 | तीतौ तत एव Return

9738 | सन्देहः । Return

9739 | तिः; इतरत्र Return

9740 | मतम् । Return

9741 | सन्देहाभावलक्षणो न दोषः । Return

9742 | त्वादा वपि Return

9743 | चेतनत्वादौ । Return

9744 | मीमांसकस्य । Return

9745 | बौद्धस्य । Return

9746 | सन्देहाभावः स्यात् । Return

9747 | ब्दोऽ Return

9748 | बौद्धस्य । Return

9749 | सङ्केतितत⁹⁷⁴⁹ सङ्केतितात् इत्यर्थः । Return

9749 | सङ्केतितात् इत्यर्थः । Return

9751 | पुरुषः । Return

9752 | अन्य Return

9753 | ननु Return

9754 | एव Return

9755 | तथा चाहुर कलङ्कदेवाः--शब्दः पुद्गलपर्यायः स्कन्धः छायातपादिवत् ।--त॰ श्लो॰ पृ॰ ४२४ । Return

9756 | सत्ता । Return

9757 | शब्दात् । Return

9758 | समवायस्य सर्वत्राविशेषात् इत्यादि । Return

9759 | सन् भ Return

9760 | त्वं Return

9761 | शब्दस्य पर्यायाः पुद्गलाः । Return

9762 | शब्दब्रह्मवादिवत् पुद्गलस्य शब्दपर्यायत्वे । Return

9763 | शब्दस्य । Return

9764

तुलना--सद्दो खंदप्पभवो
खंदो परमाणुसंघसंघादो । पुट्ठेसु तेसु जायदि सद्दो उप्पादगो णि+अदो ॥--पञ्चास्ति॰ गा॰ ७९ । पुद्गल
स्कन्धस्यैकद्रव्यस्य शब्दाश्रयत्वोपपपत्तेः सिद्धसाधनत्वात् ।--त॰ श्लो॰ पृ॰ ४२२ । न्यायकुमु॰ पृ॰
२४२ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ६७० । पौद्गलिकः शब्दः अस्मदादिप्रत्यक्षत्वे अचेतनत्वे च सति क्रियावत्त्वात्
बाणादिवत् ।--प्रमेयक॰ पृ॰ ५६३ ।

Return

9765 | तुलना--द्रव्यं शब्दः स्पर्शाल्पत्वमहत्त्वपरिमाणसंख्यासंयोग गुणाश्रयत्वात् ।--प्रमेयक॰ पृ॰ ५५० । न्यायकुमु॰ पृ॰ २४३ । Return

9766

शब्दस्य । तुलना--कर्णशष्कुल्यां
कटकटायमानस्य प्रायशः प्रतिघातहेतोर्भवनाद्युपघातिनः शब्दस्य प्रसिद्धिरस्पर्शत्वकल्पनामस्तं गमयति ।
--अष्टश॰ अष्टस॰ पृ॰ १०७ । स्पर्शवान् शब्दः स्वसम्बद्धार्थान्तराभिघातहेतुत्वात् मुद्गरादिवत् । सुप्रतीतो
हि कंसपात्र्यादिध्वानाभिसम्बन्धेन श्रोत्राद्यभिघातः ।--प्रमेयक॰ पृ॰ ५५० । न्यायकुमु॰ पृ॰ २४३ ।

Return

9767 | स्पर्शवत्त्व सिद्धिः । Return

9768 | अनित्यः शब्दः तीव्रमन्दविषयत्वात् सुखदुःखवदिति ।--न्यायवा॰ पृ॰ २९० । Return

9769 | यते Return

9770

तीव्रादिप्रत्ययविषयता । तुलना--नादवृद्धिः परा । १७ । यच्चैवं बहुभिर्भेरीमाध्नद्भिः गोशब्दमु
च्चारयद्भिः महान् शब्द उपलभ्यते, तेन प्रतिपुरुषं शब्दावयवप्रचय इति गम्यते; नैवम्; निरवयवो
हि शब्दः अवयवभेदानवगमात् । निरवयवत्वाच्च महत्त्वानुपपत्तिः । अतो न वर्धते ।...तेन नादस्यैषा वृद्धिः
न शब्दस्येति ।--जैमिनिसू॰ शाबरभा॰ १ । १ । १७ ।

Return

9771 | वाय्व Return

9772 | शब्दस्य । Return

9773 | कस्यचित् अदृष्टस्य । Return

9774 | असर्वगतद्रव्यपरिमाणं मूर्तिरिति हि पदार्थविदः ।--तत्त्वबि॰ पृ॰ १५८ । Return

9775 | त्वं च केनास्य Return

9776 | मूर्तत्व लक्षणम् । Return

9777 | अल्पत्वमहत्त्वग्रहण । Return

9778

न च स्थूलत्वसूक्ष्मत्वे लक्ष्येते शब्दवृत्तिनी । बुद्धितीव्रत्वमन्दत्वे
महत्त्वाल्पत्वकल्पना । सा च पट्वी भवत्येव महातेजःप्रकाशिते । मन्दप्रकाशिते मन्दा घटादावपि सर्वदा ।
एवं दीर्घादयः सर्वे ध्वनिधर्मा इति स्थितम् ।--मी॰ श्लो॰, शब्दनि॰ पृ॰ ७८५ ।

Return

9779 | घातः Return

9780 | शब्देन । Return

9781 | शब्दस्य । Return

9782 | र्णे Return

9783 | कर्णान्तर । Return

9784 | स्यात् । Return

9785 | तुलना--पुद्गलस्वभावत्वे दर्शनविस्तारविक्षेपप्रतिघात कर्णपूरणैकश्रोत्रप्रवेशाद्युपालम्भो गन्धपरमाणुकृतप्रतिविधानतयोपेक्षामर्हति ।--अष्टश॰, अष्टस॰ पृ॰ १०८ । Return

9786 | छायायाः पुद्गलरूपत्वेऽपि । Return

9787 | मीमांसकाः । Return

9788 | शब्दाभिव्यक्तिवादपक्षः । Return

9789 | षो Return

9790 | तद्विशेषात्मा । Return

9791 | ध्ये Return

9792 | परमाणवः । Return

9793 | पुद्गलस्याभावात् यस्य ते पर्यायाः स्युः । Return

9794 | कं Return

9795 | अनेकमल्पपरिमाणोपेतञ्च । Return

9796 | इति चेत्; । Return

9797 | वाऽ Return

9798 | थाऽसौ9798 वादी । गतः Return

9798 | वादी । Return

9800 | अवयवावयविभेदपक्षस्य । Return

9801 | ग् Return

9802 | नम् उ Return

9803 | पटे । Return

9804 | घटे । Return

9805 | स्यात् । Return

9806 | कारेण Return

9807 | जायते । Return

9808 | कथं Return

9809 | अन्येन Return

9810 | षट्केन युगपद्योगात् परमाणोः षडंशता । षण्णां समान देशत्वात् पिण्डः स्यादणुमात्रकः ॥--विज्ञ॰ विंशिका पृ॰ ७ । चतुःशत॰ पृ॰ ४८ । तत्त्वसं॰ पृ॰ २०३ । Return

9811 | षश्च Return

9812 | णाऽ Return

9813 | पृथग् व्य Return

9814 | बौद्धेनोक्तम् । Return

9815 | त्संवि Return

9816 | अविच्छेदाभावेऽपि । Return

9817 | यथा विरलदेशस्था अपि केशमशकमक्षिकादयः एकघनाकारं प्रत्ययमुपजनयन्ति ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ९४ । Return

9818 | परमाणूनाम् । Return

9819 | संवेदनाभावः । Return

9820 | इति चेत्; । Return

9821 | इति चेत्; । Return

9822 | यद्यपि नीलता जडता च स्तः, तथापि केवलं नीलताया ज्ञाने समर्पणम् । Return

9823 | परमाणवः । Return

9824 | याव्यवधानम् अ Return

9825 | त्तेः Return

9826 | संसर्गस्वीकारे । Return

9827 | असंसर्गपक्षे । Return

9828 | णोः Return

9829 | गुणरहितत्वात् । Return

9830 | संयोगस्याप्रतीतेः । Return

9831 | संयोगस्य । Return

9832 | एकाङ्गुल्याकर्षणे । Return

9833 | णं स्यात् Return

9834 | अवयवविनोऽपि । Return

9835 | मणि Return

9836 | परमाणवः । Return

9837 | संयोगम् । Return

9838 | न इति निरर्थकम् । Return

9839 | तन्न Return

9840 | आदिपदेन व्यतिकरः । Return

9841 | कार्यकारणव्यवस्था । Return

9842 | परिहारान्तरम् । Return

9843 | मं Return

9844 | अन्यत्वमित्य स्मिन्नर्थेअन्यत् इति । Return

9845 | ग Return

9846 | द्रष्टव्यम्--पृ॰ ६० टि॰ १० । Return

9847 | मवि Return

9848 | दि । अयम Return

9849 | शस्यापि Return

9850

शब्दः क्वचिदाश्रितः गुणत्वात्...--प्रश॰
व्यो॰ पृ॰ ३२२ । न द्रव्यकर्मजातीयः शब्दः श्रोत्रग्रहणयोग्यत्वात् शब्दत्वादिवत् । गुणः शब्दः द्रव्य
कर्मान्यत्वे सति सत्तासम्बन्धित्वात् रूपादिवत् ।--प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ६४९ ।

Return

9851 | शब्दाधारः । Return

9852 | प्रतौ अक्षरचतुष्टयं त्रुटितम् अतिघृष्टं च परेणापि इत्येव पठितुं शक्यते । Return

9853

तुलना--अमूर्तगुणस्य आत्मगुणवद् इन्द्रियविषयत्वादर्शनात् ।--त॰ वा॰ पृ॰ ६९ । त॰
श्लो॰ पृ॰ ४२१ । पञ्चास्ति॰ टी॰ पृ॰ १८५ । आकाशगुणत्वे च अस्मदादिप्रत्यक्षतानुपपत्तिः ।--न्याय
कुमु॰ पृ॰ २४७ ।

Return

9854 | तद्वि Return

9855 | शब्दस्य । Return

9856 | अप्रत्यक्षता । Return

9857

तुलना--यद्याकाशं व्यापकं न भवति तदा
सर्वत्र शब्दोत्पत्तिर्न स्यात्, समवायिकारणाभावे कार्योत्पत्त्यभावात् । दिवि भुव्यन्तरिक्षे चोपजाताः शब्दा
एकार्थसमवेताः शब्दत्वात् श्रूयमाणाद्यशब्दवत् । श्रूयमाणाद्यशब्दयोश्च एकार्थसमवायः कार्यकारणभावेन
प्रत्येतव्यः ।--प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ ६२ ।

Return

9858 | स्पर्शस्य । Return

9859 | वायुसन्निकर्ष । Return

9860 | इन्द्रियेण । Return

9861 | सम्बद्धम् । Return

9862 | अयमर्थः--यस्य भोजनं कृतं तस्य शरावः भाण्डः खण्डितः । Return

9863 | तेः Return

9864 | वायुग्रहणात् । Return

9865 | चक्षुःस्पर्शनेति । Return

9866 | इति चेत्; । Return

9867 | तदधिष्ठायकदेवेन । Return

9868 | योगिना । Return

9869 | वायोः । Return

9870 | द्वीन्द्रियेण । Return

9871 | वायौ रूपादिः । Return

9872 | चक्षुस्पर्शनेन्द्रियाभ्याम् । Return

9873 | द्रव्यम् । Return

9874 | स्यात्, मनस Return

9875 | स्तेत Return

9876 | ? Return

9877 | श्च Return

9878 | तत्कार्यव्यवस्था । Return

9879 | यु Return

9880 | र्थे Return

9881 | त्वाद्धेतोः Return

9882 | घनैकाकारप्रतीति । Return

9883 | ? Return

9884 | ममैवं Return

9885 | न्त Return

9886 | भ्रान्तिः । Return

9887 | चाकचिक्य Return

9888 | शुक्तिकायाः । Return

9889 | अत्र पाठस्त्रुटितः प्रतीयते । Return

9890 | विना समान Return

9891 | रूपद्वयाभावात् । Return

9892 | दि । अयम Return

9893 | भवतः । Return

9894 | प्रत्यासन्नेतरयोः । Return

9895 | यथा विरलदेशस्थिता अपि केशमशकमक्षिकादयः एकघनाकारं प्रत्ययमुपजनयन्ति...--प्र॰ वार्तिकाल॰ । Return

9896 | प्लवते इति सम्बन्धः । नीलद्विचन्द्रादिधियां हेतुरक्षाण्यपीत्ययम् ।--प्र॰ वा॰ २ । २९४ । Return

9897 | मेकेन्दु Return

9898 | इन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधानम् । Return

9899 | अन्यसन्ताने । Return

9900 | त्वे Return

9901 | प्यस्तु । ए Return

9902 | न च Return

9903 | न्नं Return

9904 | र्निरंशेति Return

9905 | विषयद्वैविध्यं प्रत्यक्षत एव सिद्धम्--प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । २ । Return

9906 | नहि असत् शश Return

9907 | प्रमेव इति व्यर्थंम् । Return

9908 | वा Return

9909 | तत्करणात्9909 अर्थक्रियाकरणात् । Return

9909 | अर्थक्रियाकरणात् । Return

9911 | रूपादय एवाविशेषेण सामान्यमनुमानगोचरम् । व्यक्त्यन्तरापरित्यागे हि व्यक्त य एव सामान्यमुच्यन्ते ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ १९२ । Return

9912 | ? Return

9913 | द्वयरूपतापत्तिरित्यर्थः । Return

9914 | ? Return

9915 | विकल्पान्तर । Return

9916 | यदङ्गी Return

9917 | स्य Return

9918 | तन्ना Return

9919 | विकल्पत्वात् । Return

9920 | अनुमानम् । Return

9921 | सामान्यविषयमपि । Return

9922 | अविसंवादोऽपि । Return

9923 | तत्तत्त्वसंभवे Return

9924 | साङ्ख्याभिमत । Return

9925 | तत्त्वसिद्धिप्रसङ्गात् । Return

9926 | प्रधानादिविकल्पस्य । Return

9927 | वस्तुनि । Return

9928 | नो चेद्भ्रान्तिनिमित्तेन संयोज्येत गुणान्तरम् । शुक्तौ वा रजताकारः रूपसाधर्म्यदर्शनात् ।--प्र॰ वा॰ । Return

9929 | सज्ज्ञा Return

9930

भ्रान्तिसंवृतिसज्ज्ञानमनुमानानुमानिकम् । स्मार्ताभिलापिकं चेति प्रत्यक्षाभं सतैमिरम् ।--प्र॰ समु॰ ।
भ्रान्तिज्ञानं मृगतृष्णिकायां जलावसायि, संवृतिसतो द्रव्यादेर्ज्ञानम्, अनुमानं लिङ्गज्ञानम्, आनुमानिकं
लिङ्गिज्ञानम्, स्मार्तं स्मृतिः, आभिलापिकं चेति विकल्पप्रभेद आचार्यदिग्नागेन उक्तः ।"--प्र॰ वा॰
मनोरथ॰ २ । २८८ ।

Return

9931 | णं Return

9932 | स्वात्मनो Return

9933 | णमिति Return

9934 | व्याख्यातार एवं विवेचयन्ति न व्यवहर्तारः, ते तु स्वालम्बनमेव अर्थक्रियायोग्यं मन्यमाना दृश्यविकल्प्यार्थावेकीकृत्य प्रवर्तन्ते ।--प्र॰ वा॰ स्ववृ॰ १ । ७२ । Return

9935 | न्ते Return

9936 | अन्यत्र Return

9937 | प्रमाणभेदः । Return

9938 | निर्विकल्पात् । Return

9939 | प्रबोधनव्यवहारः । Return

9940 | अन्यधियो गतेः । प्रमाणान्तरसद्भावः प्रतिषेधाच्च कस्यचित् । इति शेषः । Return

9941 | दुग्ध Return

9942 | संवित्तेः Return

9943 | नन्व Return

9944 | कृतं स्यात् । Return

9945 | कारवैकल्य Return

9946 | संवि Return

9947 | क्ते पीते वेद्य Return

9948

नीलादिसुखादिकमन्तरेणापरस्य ज्ञानाकारस्यानुपलक्षणात् । पृ॰ ३४५
सुखादिनीलादिव्यतिरिक्तमपरमिह जगति संवेदनं नास्तीति सुखादिवत् स्वसंवेदनं नीलादिकमपीति युक्त
एव निर्णयः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ४५४ ।

Return

9949 | निर्विकल्पावस्थायाम् । Return

9950 | न स्यात् इति सम्बन्धः । Return

9951 | तदध्यारोपो Return

9952 | भवतु, एव Return

9953 | तदाकारा Return

9954 | श्रुतमयी चिन्तामयी च भावने अनुमानरूपे, तत्प्रकर्षपरिप्राप्तौ सुगतज्ञानं भवति । Return

9955 | तुल्य Return

9956 | सुगतज्ञानं प्रमाणम्, कामाद्युपप्लवः तदाभासमिति । Return

9957 | अर्थाज्जा Return

9958 | अस्ति प्रतिभासभेदः । Return

9959 | ता Return

9960 | व्यतिरेकस्तर्थि । Return

9961 | स्यात् किन्तु । Return

9962 | र्यं Return

9963 | प्रबोधेन Return

9964 | अन्यत् । Return

9965

तुलना--योऽपि मन्यते उपाधयः परस्परमाश्रयाच्च भिन्ना एव, तन्निबन्धनाः श्रुतयोऽपि
तदाधारे तत्रैव वर्तन्ते, तदयमप्रसङ्ग इति; तस्यापि नानोपाधीनामुपकाराङ्गशक्तिभ्योऽभिन्नात्मनः सर्वात्मना
ग्रहे कृते उपकार्यस्य को भेदः स्यादनिश्चितः । 9965 स्ववृत्तिः तयोरात्मनि सम्बन्धादेकज्ञाने द्वयग्रहः । धर्मोपकार
शक्तीनां भेदे तास्तस्य किं यदि । नोपकारस्ततस्तासां तथा स्यादनवस्थितिः ॥ एकोपकारके ग्राह्ये नोपका
रास्ततोऽपरे । दृष्टे यस्मिन्नदृष्टास्ते तद्ग्रहे सकलग्रहः ॥--प्रमाणवा॰ स्ववृ॰ पृ॰ १३२--३८ ।

Return

9965 | स्ववृत्तिः Return

9967 | धीर्ग्राह Return

9968 | बौद्धः । Return

9969 | धेर न्येन उपाधिनाऽ Return

9970 | निष्ठम Return

9971 | प्रज्ञाकरादीनाम् । Return

9972 | त्त Return

9973 | इति । Return

9974 | सविकल्पत्वमेव । Return

9975 | जायते इति । Return

9976 | सविकल्पकमेव । Return

9977 | विकल्पात्मकात् । Return

9978 | रि तेति Return

9979 | कथमवभा Return

9980 | प्रत्यक्षलक्षणे । Return

9981 | मान Return

9982 | मानं द्विविधं मेयद्वैविध्यात्--प्र॰ वा॰ २ । १ । Return

9983 | यथैव केशा दवीयसि देशेऽसंसक्ता अपि घनसन्निवेशावभासिनः, परमाणवोऽपि तथेति न विरोधः ।--प्र॰ वार्तिकाल पृ॰ २९६ । Return

9984 | नम Return

9985 | अर्थ क्रियाकारी । Return

9986 | व्यवहारिणः । Return

9987 | शून्यतायाम् । Return

9988 | नाप्य Return

9989 | दोऽ Return

9990 | तत् तथा इति निरर्थकमत्र । Return

9991 | प्रत्यक्षम् । Return

9992 | स्वलक्षणार्थस्य । Return

9993 | चेत् । Return

9994 | जडमेव स्यात् । Return

9995 | आपाद्यमानं कर्तृ । Return

9996 | उच्यमानम् । Return

9997

तुलना--न तद् वस्तु अभिधेयत्वात्
साफल्यादक्षसंहतेः ।--प्र॰ वा॰ २ । ११ । यदि समस्ताः सामान्यज्ञानेन प्रतीयन्ते तदा शब्दादुत्पद्यते
यत्सामान्यज्ञानं तेन सकलव्यक्तिस्वरूपप्रतिपत्तेरक्षसंहतेर्वैफल्यप्रसङ्गः ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ प॰ १९२ ।

Return

9998 | तदने Return

9999 | सविकल्पचित्तात् । Return

10000 | अनुकुर्यात् प्रत्यक्षम् । Return

10001 | चाऽ Return

10002 | व्यावृत्तयः Return

10003 | नन्तरूप Return

10004 | अत्रायं पूर्वपक्षः--तस्माद् दृष्टस्य भावस्य दृष्ट एवाखिलो गुणः ।--प्र॰ वा॰ ३ । ४४ । Return

10005 | अन्यस्मात् Return

10006 | न Return

10007 | न तर्हि Return

10008 | नीलज्ञानस्य । Return

10009 | अनीलव्यावृत्तेः । Return

10010 | नीलज्ञानव्यपदेश एव स्यात् । Return

10011 | तदा । Return

10012 | कुतः अ Return

10013 | त्तिः Return

10014 | द्यं Return

10015 | क्व ? इत्याह Return

10016 | प्रबोधे । Return

10017 | ब्धेः Return

10018 | अर्थक्रियानुपपत्तेः । Return

10019 | द्येत Return

10020 | तदति Return

10021 | तद्विशेषानिराकृतेः । चोदितो दघि खादेति किमुष्ट्रं नाभिधावति ॥ इति शेपः । Return

10022 | ननु Return

10023 | याऽ Return

10024 | नेन Return

10025 | स्याप्यस्तु Return

10026 | तथा सति । Return

10027 | रि Return

10028 | एव Return

10029 | रो Return

10030 | तद्दूषणेऽ Return

10031 | द्धे Return

10032 | दूषणम् । Return

10033 | इति चेत् । Return

10034 | बौद्धः । Return

10035 | णून् पश्यति Return

10036 | तु Return

10037 | लाध्य Return

10038 | परमाणवः । Return

10039 | इति चेत् । Return

10040 | अस्तु । Return

10041 | यन्ते Return

10042 | प्रबोधादर्शनात् इति व्यर्थमत्र पुनर्लिखितम् । Return

10043 | प्य Return

10044 | कारणम् Return

10045 | आलम्बनं स्यात् इति योजनीयम् । Return

10046 | ते Return

10047 | परमाणवः । Return

10048 | नायं Return

10049 | किं च, Return

10050 | स्थिरैकात्मस्थूलज्ञानासंभवे । Return

10051 | वे Return

10052 | अत्र किञ्चित् त्रुटितमिति भाति । Return

10053 | ? Return

10054 | श्यो Return

10055 | गत्वा न Return

10056 | मतं Return

10057 | त्तस्ये Return

10058 | न्धः ? Return

10059 | अन्यत्वम् अन्य Return

10060 | स्थं Return

10061 | मन्यद्वा अ Return

10062 | पुद्गलात्मकं ज्ञानावरणादि कर्म । Return

10063 | चेतनत्वाऽचेतनत्वरूपेण । Return

10064 | नानात्वम् Return

10065 | किम्भूतस्य ? Return

10066 | इयत्ता तानि आ Return

10067 | गतचेतनाचेतन Return

10068 | तु व्यपोहगोचरत्वाच्छ Return

10069 | तस्य भेदा Return

10070 | तेन अनागत Return

10071 | अयमभिप्रायो Return

10072 | पूर्वज्ञानाभावे । Return

10073 | शब्दे समानम् । Return

10074 | शब्दाभावे । Return

10075 | शब्दाकार्यत्वप्रसङ्गात् । Return

10076 | द्रष्टव्यम्--पृ॰ ३१९ टि॰ ८ । Return

10077 | शब्दजन्या । Return

10078 | वेऽस्तीति Return

10079 | अथ असिधत् Return

10080 | इत्यत्राह-- Return

10081 | अत्र अर्थः Return

10082 | शब्दमिथ्यात्व । Return

10083 | रम् Return

10084 | वाचामगोचरम् इति सर्वशब्दमृषात्वं वा । Return

10085 | ततः त Return

10086 | इति चेत् । Return

10087 | नम् Return

10088 | कान्तत्वं Return

10089 | त्; कुत Return

10090 | त्; तन्नोक्त Return

10091 | अर्थाभावेऽपि । Return

10092 | अर्थाभावे प्रवृत्तिमज्ज्ञानमन्यत्, अन्यच्च तत्सद्भावे प्रवृत्तिकारि । Return

10093

तेषामन्योन्यसम्बन्धे न्यायमं॰ पृ॰ १५८ । तेषामत्यन्तसम्बन्धो नयचक्रवृ॰ पृ॰ २४३ ।
कार्यकारणता तेषां नार्थान् शब्दाः स्पृशन्त्यपि--न्यायावता॰ टी॰ पृ॰ ४४ । रत्नाकराव॰ पृ॰ ९ ।
स्या॰ मं॰ पृ॰ १७५ । तेषामन्योन्यसम्बन्धः--न्यायकुमु॰ पृ॰ ५३७ । स्या॰ र॰ पृ॰ ७०१ ।

Return

10094 | न्धो Return

10095 | सर्वं मृषा इत्याकारकः । Return

10096 | शब्दप्रयोगो न कर्त्तव्य इति । Return

10097 | वस्त्वप्रतिबद्धेनापि शब्देन । Return

10098 | अर्थादुत्पाद । Return

10099 | त्पाद Return

10100 | शब्दात् । Return

10101 | चार्वाकाय । Return

10102 | अप्रतिबद्धात् शब्दात् हेतोर्वा । Return

10103 | व्यवहारम् । Return

10104 | शब्दविवक्षायाम् । Return

10105 | अन्यथा । Return

10106 | तत्सत्त्वं स्यादिति भावः । Return

10107 | तथैव इ Return

10108 | क्षे Return

10109 | सर्विषयाः इति व्यर्थमत्र पुनर्लिखितमिव । Return

10110 | बहिरर्थ Return

10111 | कल्प्यते Return

10112 | उभयत्रापि । Return

10113 | नाकारणं विषयः--प्र॰ वा॰ मनोरथ॰ २ । २५७ । Return

10114 | तिबद्धः Return

10115 | शब्दविषयत्वेन इ Return

10116 | सदसच्च Return

10117 | विवक्षायाम् । Return

10118 | ल Return

10119 | स्यादिति । Return

10120 | अर्थप्रतिपत्त्या । Return

10121 | अर्थे । Return

10122 | प्रतीत Return

10123 | खण्डादा Return

10124 | अश्वादौ । Return

10125 | बहिरर्थगोचरत्वम् । Return

10126 | कथमेवम् अनुमानवत् ना Return

10127 | विकल्पाज्जायमानाः । Return

10128 | अर्थप्रतिबद्धाः । Return

10129 | तत्प्रतिबद्धाः Return

10130 | नतु Return

10131 | अर्थविषयाः । Return

10132 | अर्थविषयता । Return

10133 | सारूप्यम् । Return

10134 | त्ते Return

10135 | किं च, Return

10136 | तदध्य Return

10137 | द्यध्य Return

10138 | चक्षुरादेरपि परम्परया तदुत्पत्तिदर्शनात् । Return

10139 | इति चेत्; । Return

10140 | स्वलक्षणात् । Return

10141 | दृत्य Return

10142 | तत एवम् इति निरर्थकमत्र । Return

10143 | तदर्थप्रतिपादनायैव Return

10144 | न च इत्यादि Return

10145 | प्रमेये Return

10146 | ? Return

10147 | अत्र आदर्शप्रतौ ४८६ ख तमे पृष्ठे पङ्क्तिद्वयं रिक्तमलिखितम्, ४८७ क तमः पृष्ठश्च संपूर्णो रिक्त; ४८७ ख पृष्ठे च पङ्क्तिरेका रिक्ता वर्तते । Return

10148 | नं च Return

10149 | स्वार्थ Return

10150 | तज्जन्मसारूप्ययोर Return

10151 | सर्वथा तस्य Return

10152 | योगाचारस्य । Return

10153 | र्वं Return

10154 | पः स्यात् Return

10155 | नं Return

10156 | अविवादतः । Return

10157 | ? Return

10158 | क्षे Return

10159 | कल्पनया । Return

10160 | मस्तु Return

10161 | निर्बन्धः Return

10162 | नस्य अ Return

10163 | त्पत्त्या Return

10164 | अनुमानम् । Return

10165 | अनुमानमपि । Return

10166 | अविनाभावसम्बन्ध । Return

10167 | प्रमाणमन्तरेण । Return

10168 | इत्यत्तेः इति निरर्थकमत्र । Return

10169 | योगिप्रत्यक्षादेव । Return

10170 | णां Return

10171 | घटपदाभिधेयं स्यात् । Return

10172 | सादृश्यं विना प्रत्यभिज्ञानमस्ति । Return

10173 | वं Return

10174 | देः Return

10175 | चन इ Return

10176 | नाद् Return

10177 | त्त्व Return

10178 | देः Return

10179 | सङ्केतरहितस्य । Return

10180 | सदृशप्रतीतेः । Return

10181 | ल Return

10182 | लोपः Return

10183 | वर्णादिव्यवस्था । Return

10184 | दिति Return

10185 | भावान्नैवं Return

10186 | कम् ? Return

10187 | प्रत्यक्षम् । Return

10188 | इति चेत् । Return

10189 | न एव Return

10190 | चिन्तितम् Return

10191 | प्रत्यक्षाभावे । Return

10192 | अनुमानस्या प्यनुत्पत्तेः । Return

10193 | त10193 व्यक्तिभिन्नम् । द्- Return

10193 | व्यक्तिभिन्नम् । Return

10195 | व्यक्तीनाम् । Return

10196 | ता Return

10197 | न कोऽपि Return

10198 | पीतावभासः Return

10199 | न इत्यत्रापि योज्यम् । Return

10200 | वरं Return

10201 | तदाकारः । Return

10202 | पारमार्थिकः । Return

10203 | व्यभिचारचोदना । Return

10204 | ये Return

10205 | मषिवि Return

10206 | स्थ Return

10207 | बौद्धेन । Return

10208 | संवित्प्रतिपाद Return

10209 | अथ Return

10210 | मोऽधि Return

10211 | सस्याविभ्रमे तेनैव Return

10212 | शून्यतामात्रमिति पक्षः । Return

10213 | पञ्चतां नाशतां प्राप्तः । Return

10214 | सत्यं त Return

10215 | उद्धृतोऽयम्--न्यायवि॰ वि॰ प्र॰ पृ॰ ४०८ । Return

10216 | भिन्नाः Return

10217 | यदि ए Return

10218 | रेक Return

10219 | एवं बहिः Return

10220 | द्य अधुना अन्तः Return

10221 | शक्तिमा Return

10222 | ह्येत Return

10223 | त्रे Return

10224 | मेच Return

10225 | चित्रापि यथा द्विर्लिखितम् । Return

10226 | चित्रेव Return

10227 | दवीमव Return

10228 | भवेयुः Return

10229 | स10229 एकप्रत्यवमर्श एव । Return

10229 | एकप्रत्यवमर्श एव । Return

10231 | प्रत्यभिज्ञानकर्त्रा । Return

10232 | न् अननुभूतार्थान् Return

10233 | अननुभूते । Return

10234 | धिक्या Return

10235 | ये Return

10236 | त् स Return

10237 | सामान्यलक्षणाप्रत्यासत्त्या अलौकिकप्रत्यक्षेण । Return

10238

नैयायिकाः । लिङ्गलिङ्गिसम्बन्धदर्शनमाद्यं प्रत्यक्षम् ।--न्यायवा॰ पृ॰ ४४ । भूयोदर्शनगम्या च व्याप्तिः
सामान्यधर्मयोः । ज्ञायते भेदहानेन क्वचिच्चापि विशेषयोः ।--मी॰ श्लो॰ अनु॰ श्लो॰ १२ । भूयो
दर्शनबलादग्निधूमयोर्देशादिव्यभिचारेऽपि अव्यभिचारग्रहणम् ।--प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५७० । तस्माद
भिजातमणिभेदतत्त्ववत् भूयोदर्शनजनितसंस्कारसहितमिन्द्रियमेव धूमादीनां वह्न्यादिभिः स्वाभाविक
सम्बन्धग्राहीति युक्तमुत्पश्यामः ।--न्यायवा॰ ता॰ पृ॰ १६७ । ता॰ प॰ पृ॰ ६९७ । प्रश॰ किरण॰ पृ॰
२९५ । प्रश॰ कन्द॰ पृ॰ २०९ । तत्त्वचि॰ अनु॰ पृ॰ २१० ।

Return

10239

तुलना--अन्ये तु व्याप्तिग्रहणकाले
प्रतिपत्तुर्योगिन इवाशेषविषयं परिज्ञानमस्तीति ब्रुवते । अन्यथा हि सर्वो धूमोऽग्निं विना न भवतीति
व्याप्तिस्मरणं न स्यात् ।--प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ५७० ।

Return

10240

तस्य ग्रहणं प्रत्यक्षानुपलम्भसहायात् मानसात्
प्रत्यक्षात् । धूममग्निसहचरितमिन्द्रियेणोपलभ्य अनग्नेश्च जलादेर्व्यावर्तमानमनुपलम्मेन ज्ञात्वा मनसा
निश्चिनोति धूमोऽग्निं न व्यभिचरतीति ।--न्यायकलि॰ पृ॰ ३ । न्यायम॰ पृ॰ १२१, १२३ ।

Return

10241 | पणे Return

10242 | अगमकत्वम् । Return

10243 | त् Return

10244 | नेन अङ् Return

10245 | त्वं Return

10246 | अथ Return

10247 | अक्षणिके । Return

10248 | मीमांसकेन । Return

10249 | ज्ञे Return

10250 | अक्षणिके । Return

10251
त10251

सर्वादर्शनसा
क्षात्कर्तुः ।

द्
द्रष्टुः Return

10251 | सर्वादर्शनसा क्षात्कर्तुः । Return

10253 | द्रष्टुः Return

10254 | यदि मीमांसकः सर्वज्ञद्रष्टा स्यात् तदा । Return

10255 | मीमांसकः यदि सर्वज्ञं स्वीकुर्यात् तदा । Return

10256 | वैयर्थ्यं स्यात् । Return

10257 | प्रयोजनम् । Return

10258 | इन्द्रियज्ञानस्य । Return

10259 | प्रत्यक्षाभावे । Return

10260 | दिज्ञानवत् इति; तर्हि Return

10261 | र्शनान्न सिद्ध्य Return

10262 | क्षणिकत्वम् । Return

10263 | तामानं इति व्यर्थमत्र द्विर्लिखितम् । Return

10264 | अर्थक्रिया । Return

10265 | स Return

10266 | बौद्धः । Return

10267 | नाम इ Return

10268 | चौ Return

10269 | वाक्येन । Return

10270 | व्याख्याकाराः । Return

10271 | तन्न; अ Return

10272 | पदेन । Return

10273 | तपूर्वम् Return

10274 | त Return

10275 | सर्वं नीलं सममनन्तरं Return

10276 | दिसुखादि Return

10277 | यथा च न सुखादिव्यतिरेकेणापरं विज्ञानं तथा नीलादिव्यतिरे केणापि ।--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ४०९ । Return

10278 | शा Return

10279 | शंसति Return

10280 | अनुमीयते । Return

10281 | ज Return

10282 | व्याघात Return

10283 | नत्वं Return

10284 | तथा Return

10285 | सपीति इति व्यर्थमत्र । Return

10286 | मितिः संवेदनम् सा इव संवेदनवत् इत्यर्थः । Return

10287 | ह--तादात्म्य इत्यादि Return

10288 | प्रत्यक्षाविषये । Return

10289 | सङ्केताभावात् । Return

10290 | इन्द्रियज्ञानस्य । Return

10291 | सामान्ये । Return

10292 | मीसां सकस्य । Return

10293 | न्ति Return

10294 | न् नाऽ Return

10295 | प्रतिपत्तुमयोग्यः । Return

10296 | प्रतिपाद्यप्रतिपादकयोः । Return

10297 | सङ्केतिते Return

10298 | अन्योन्याविषयीकरणे इत्यर्थः । Return

10299 | मनोविज्ञानादेव । Return

10300 | ल्पेन Return

10301 | अशक्तेरिति व्याख्यातम् Return

10302 | अपोहविषयत्वेऽपि । Return

10303 | तत् क्व किं Return

10304 | प्यः Return

10305 | वा Return

10306 | भवाँ Return

10307 | नइति निरर्थकम् । Return

10308 | ज्ञानं न जडम्, अर्थस्तु जड इति । Return

10309 | नः Return

10310 | रः Return

10311 | तु त Return

10312 | शब्दाः सङ्केतितं प्राहु र्व्यवहाराय स स्मृतः । तदा स्वलक्षणे नास्ति सङ्केतस्तेन तत्र न ॥--प्र॰ वा॰ ३ । ९१ । Return

10313 | त्यादि Return

10314 | त Return

10315 | ण Return

10316 | ज्ञानम् । Return

10317 | अर्थस्य । Return

10318 | त Return

10319 | तदिति शब्देन । Return

10320 | न्यं Return

10321 | दृष्टेः Return

10322 | सदृशपरिणामसामान्यस्य । Return

10323 | मनो Return

10324 | चेयम् Return

10325 | प्रकरणात् । Return

10326
स्य10326

परिग्रहः इति
सम्बन्धः तस्य ।

Return

10326 | परिग्रहः इति सम्बन्धः तस्य । Return

10328 | मनोज्ञाने । Return

10329 | दृष्टेर Return

10330 | दलाता Return

10331 | अनन्तरक्षणम् इति व्यर्थमत्र । Return

10332 | रः Return

10333 | न्तो Return

10334 | तदा । Return

10335 | न वा एकत्वाद्या कारानुकृतिरिति चेत्; अ Return

10336 | नीलाकारेणेव एक Return

10337 | ष Return

10338 | साक्षादुत्पद्यते Return

10339 | बौद्धः । Return

10340 | स्वप्नादा Return

10341 | स्वप्नादौ । Return

10342 | तत्र कारणम् । Return

10343 | स्वप्नादिज्ञान । Return

10344 | नस्य Return

10345 | य Return

10346 | त्मन Return

10347 | स्याः Return

10348 | स्वप्नादौ । Return

10349 | तद् अतत् त Return

10350 | ण Return

10351 | दुत्पद्यते Return

10352 | तस्यैव तद्रूप Return

10353 | अव्यवधानेन Return

10354 | तमे तत् Return

10355 | तत्का Return

10356 | स्येव Return

10357 | निःस्वभावत्वात् । Return

10358 | व्य Return

10359 | ह्य Return

10360 | तुलना--तस्य वस्तुषु भावादि साकारस्यैव साधनम्--न्यायवि॰ १ । १४८ । Return

10361 | णे Return

10362 | बौद्धापेक्षया । नाऽहेतुर्विषयः--प्र॰ वार्तिकाल॰ ३ । ४०६ । अहेतुश्च विषयः कथम्--प्र॰ वा॰ । नाकारणं विषयः--प्र॰ वा॰ मनोरथ॰ २ । २५७ । Return

10363 | पूर्व इति निरर्थकम् । Return

10364 | पूर्वकाल भाविनि । Return

10365 | ज्ञानाविषयत्वात् । Return

10366 | तदैव Return

10367 | सदृशे प्रवृत्तौ । Return

10368 | प्रवृत्तौ भ्रान्तता स्यात् । Return

10369 | प्रत्यक्षम् । Return

10370 | शब्दः प्रमाणम् । Return

10371 | प्रत्यक्षादिना यदेव दृष्टं स्वकारणभूतं वस्तु यच्च तेन प्राप्यम् प्रवृत्तौ सत्याम्, तयोरेकसन्तानतानिश्चयः वृत्तः इत्यभिप्रायः । Return

10372 | कार्यकारणभावे सति सादृश्यात् इत्यर्थः । हेतुफल भावः इत्यधिकं विशेषणं सादृश्यात् इति हेतौ देयमिति भावः । Return

10373

यदा सुगतः इतरजनज्ञानं जानाति
तदा सुगतज्ञानेन इतरजनज्ञानस्य विषयतया कार्यकारणभावोऽस्ति, सादृश्यमपि ज्ञानरूपतया विद्यते
एव, अतः तयोरेकसन्तानत्वं स्यादिति भावः ।

Return

10374 | पूर्वं रसोऽपि सन् तस्माज्जायमानः कदाचित् अन्यः स्यात् अथवा सन्तानान्तरवर्ती सदृशो रसः स्यादिति शङ्कान निवर्तते । Return

10375 | तद् भावि Return

10376 | वतीत्य Return

10377 | भाविकारणवादी प्रज्ञाकरः । Return

10378 | चिरभावी । Return

10379 | अरिष्टादेः । Return

10380 | ङ्गजं स्यात् Return

10381 | पुरुषस्य । Return

10382 | जाग्रच्चित्तात् । Return

10383 | तद Return

10384 | अर्थाभावे । Return

10385 | अर्थाभावेऽपि । Return

10386 | भाविनः । Return

10387 | विपरीतज्ञानस्य । Return

10388 | जलज्ञानं स्यात् । Return

10389 | एक एव शब्दः कथं प्रयुज्यते ? Return

10390 | तत् Return

10391 | कत्वाध्य Return

10392 | यात् Return

10393 | श्यः Return

10394 | क्षं Return

10395 | दृश्यमात्रमेव । Return

10396 | प्राप्तुं योग्यस्याभावात् । Return

10397 | सर्वथा आरोपे सति । Return

10398 | दृश्यस्यापि । Return

10399 | प्रत्यक्षम् । Return

10400 | इति चेत्; । Return

10401 | नुवर्तते Return

10402 | णां Return

10403 | सद्ग्रहः Return

10404 | द्यात्म Return

10405 | योगाचारस्य । Return

10406 | उत्तराधिकारी । Return

10407 | तत्सामान्यं Return

10408 | न इति निरर्थकमत्र । Return

10409 | तथा च Return

10410 | न्याये Return

10411 | सदासदात्मकवस्तुनि । Return

10412 | अन्यद्वा Return

10413 | नतु Return

10414 | शब्दजः । Return

10415 | सामान्य । Return

10416 | ब्दश्चाऽ Return

10417 | तदतद्वस्तु Return

10418 | दि Return

10419 | अर्थक्रियानुपपत्तिः । Return

10420 | बद्ध Return

10421 | तुलना--वक्तृव्यापापारविषयो योऽर्थो बुद्धौ प्रकाशते । प्रामाण्यं तत्र शब्दस्य नार्थतत्त्वनिबब्धनम् ।--प्र॰ वा॰ १ । ४ । Return

10422 | अर्थव्यभिचाराभावात् । Return

10423 | वक्त्र Return

10424 | अभिप्राय वाचित्वात् । Return

10425 | कणादादिवाक्यानामपि । Return

10426 | अनृतव्यवस्थैव । Return

10427
अ10427

सुगतवाक्यं परम्परया अर्थ
प्रतिबद्धं नेतरवाक्यमिति ।

र्थ Return

10427 | सुगतवाक्यं परम्परया अर्थ प्रतिबद्धं नेतरवाक्यमिति । Return

10429 | त Return

10430 | उत्पद्यते । Return

10431 | नं Return

10432 | भवेत्, तदु क्तम्-- Return

10433 | मणिबुद्ध्याभिधावतोः । मिथ्याज्ञानाविशेषेऽपि विशेषोऽ र्थक्रियां प्रति ॥ इति शेषः । Return

10434 | दर्शनात् इति । Return

10435 | यप्र Return

10436 | तः Return

10437 | विपरीतार्थगृहीतिः । Return

10438 | दी Return

10439 | दि । अयम Return

10440 | यः Return

10441 | र्शि Return

10442 | यां Return

10443 | उदयोदीरणाभ्याम् । Return

10444 | विपर्ययप्रतिपत्तिः । Return

10445 | शब्दस्य तु Return

10446 | साधोः । Return

10447 | न्याय्ये Return

10448 | वक्त्रभिप्रायमात्रसूचनस्य समानत्वात् । Return

10449 | द्ये Return

10450 | नम् अनृत Return

10451 | तं Return

10452 | असम्बद्धात् । न विद्यते सम्बन्धो यस्येति । Return

10453 | जैनपक्षे । Return

10454 | मीमांसकः प्राह । Return

10455 | संभवन् नि Return

10456 | शब्दस्यार्थेन सम्बन्धः--मी॰ सू॰ । Return

10457 | तत्राम्नाता महर्षिभिः । सूत्राणां सानुतन्त्राणां भाष्याणां च प्रणेतृभिः ॥ इति शेषः । Return

10458 | दिति । वाच्य Return

10459 | देशादि Return

10460 | चक्षू Return

10461 | चक्षू Return

10462 | कश्चिदतिशय आपाद्यते । Return

10463 | रूपक्षणः Return

10464 | रूपक्षणेन । Return

10465 | त10465 अतिशयकरणम् । त्करणं Return

10465 | अतिशयकरणम् । Return

10467
ए10467

समानसमयवर्तिनोः कार्यकारणभावे न सन्तानः स्यात्, सर्वेषामेकक्षणे एव
उत्पद्य अनन्तरं नाशात् ।

कक्षण Return

10467 | समानसमयवर्तिनोः कार्यकारणभावे न सन्तानः स्यात्, सर्वेषामेकक्षणे एव उत्पद्य अनन्तरं नाशात् । Return

10469 | वर्तमानरूपक्षणस्य उपादानेन पूर्वरूपक्षणेन । Return

10470 | चक्षुषः क्रियमाणः उपकारः । Return

10471 | वर्तमानरूपेण । Return

10472 | पूर्वरूपम् । Return

10473 | रूपरसयोः । Return

10474 | चक्षुषा । Return

10475 | रूपक्षणानामे Return

10476 | चक्षुः । Return

10477 | जडतायाः । Return

10478 | क्षू Return

10479 | अत्र प्रतिः त्रुटिता । Return

10480 | षात् Return

10481 | क्षते Return

10482 | योग्यत्वादेव । Return

10483 | वाः Return

10484 | तान् व्यवस्यन्ति Return

10485 | चेत् Return

10486 | अत्र प्रतिस्त्रुटिता । Return

10487 | अत्र प्रतिस्त्रुटिता । Return

10488 | अत्र प्रतिस्त्रुटिता । Return

10489 | तान्न Return

10490 | वर्त्त्यते Return

10491 | अत्र प्रतिस्त्रुटिता । Return

10492 | अत्र प्रतिस्त्रुटिता । Return

10493 | तुलना--यद् यथा वाचकत्वेन वक्तृभिर्विनियम्यते । अनपेक्षित बाह्यार्थं तत्तथा वाचकं वचः ॥ दाराः षण्णगरीत्यादौ...--प्र॰ वा॰ ३ । ६५, ६६ । Return

10494 | अत्र प्रतिस्त्रुटिता । Return

10495 | तत्सम्बन्धे Return

10496 | अत्र प्रतिस्त्रुटिता । Return

10497 | मेकत्र Return

10498

तुलना--अयोगं योगमपरैरत्यन्तायोगमेव च । व्यवच्छिनत्ति धर्मस्य निपातो व्यतिरेचकः ॥
विशेषणविशेष्याभ्यां क्रियया च सहोदितः । विवक्षातोऽप्रयोगेऽपि सर्वोऽर्थोऽयं प्रतीयते ॥ व्यवच्छेदफलं
वाक्यं यतश्चैत्रो धनुर्धरः । पार्थो धनुर्धरो नीलं सरोजमिति वा यथा ॥--प्र॰ वा॰ ४ । १९०--९२ ।

Return

10499 | प्र Return

10500 | असम्बन्धं व्यवच्छिनत्ति । Return

10501 | ष्येण Return

10502 | अन्येन सह सम्बन्धं व्यवच्छिनत्ति । Return

10503 | अत्यन्तसम्बन्धा भावं व्यवच्छिनत्ति, तत्र सम्बन्धमेव द्योतयति । Return

10504 | क्तोऽपीच्छातः Return

10505 | अयोगादिकम् । Return

10506 | विशेषणादेः । Return

10507 | एवकारो निपातः । Return

10508 | अन्यसम्बन्धस्य । Return

10509 | चैत्राद् भिन्नस्य मैत्रस्यापि धर्नुधरत्वाविरोधात् । Return

10510 | षयः Return

10511 | सङ्केतात् । Return

10512 | न चात्र दोषोऽस्ति Return

10513 | एवकाराद्यप्रयोगे । Return

10514 | ष्यः Return

10515 | पार्थः अर्जुनः Return

10516 | एवकारः Return

10517 | स्वम् Return

10518 | ग Return

10519 | सहितात्त Return

10520 | यथा स्यात्तथा गमयति इति सम्बन्धः । Return

10521 | धु इति धातोः संज्ञा । Return

10522 | धोः Return

10523 | एबेप Return

10524 | धोः Return

10525 | स्य इत्यादि । Return

10526 | अयम Return

10527 | प्रयोगः । Return

10528 | स्वशब्देन । Return

10529 | हेतुबि॰ पृ॰ ५२ । Return

10530 | गुणिगुणयोरसत्त्वापत्तेः Return

10531 | अन्ययोगव्यवच्छेदे । Return

10532 | दि Return

10533 | धर्मकीर्तिः । Return

10534 | तद्विशे षणापेक्षस्यान्यत्राननुवृत्तेरसाधारणतेति चेत्; न; अयोगव्यवच्छेदेन विशेषणात् ।--हेतुबि॰ पृ॰ ५२ । Return

10535 | अत्र प्रतिस्त्रुटिता । Return

10536 | अत्र प्रतिस्त्रुटिता । Return

10537 | अत्र प्रतिस्त्रुटिता । Return

10538 | अत्र प्रतिस्त्रुटिता । Return

10539 | अत्र प्रतिस्त्रुटिता । Return

10540 | सन् Return

10541 | अत्र प्रतिस्त्रुटिता । Return

10542 | द Return

10543 | येऽथ Return

10544 | यदेतदाचार्येण--अनुमेयेऽथ तत्तुल्ये सद्भावो नास्तिताऽसति । निश्चित...--हेतुबि॰ टी॰ पृ॰ २२२ । Return

10545 | नरं च नारायणमेव चादौ स्वतः सुतौ द्वौ जनयांबभूतव--हेतुबि॰ टीकालो॰ पृ॰ २४७ । Return

10546 | सन् Return

10547 | यः Return

10548 | पक्षधर्मस्तदंशेन व्याप्तो हेतुः--हेतुबि॰ पृ॰ ५२ । Return

10549 | तत्र हेतुलक्षणमेव तत्र यः सन् सजातीये इत्यादिकं युक्तं वक्तुम्--प्र॰ वा॰ मनोरथ॰ ४ । १८९ । Return

10550 | विते Return

10551 | ? Return

10552 | सापि Return

10553 | कथंचिदिति पक्षे । Return

10554 | ब्दे Return

10555 | यदिति व्यर्थमत्र । Return

10556 | सरोजात्मकम् । Return

10557 | ऽन्य Return

10558 | बौद्धेन । Return

10559 | जैनेन्द्र॰ १ । १ । १०० । Return

10560 | तं इति व्यर्थम् । Return

10561 | न्यः स्यादादिः Return

10562 | तथैव Return

10563 | ज्ञातव्यः । Return

10564 | थान्यासमेव Return

10565 | यदेत्यादि Return

10566 | स्वेच्छया Return

10567 | इति । Return

10568 | दाराशब्दस्य । Return

10569 | एकवचनं बहुवचनं च । Return

10570 | र्थाः शब्दाः Return

10571 | विवक्षातः । Return

10572 | वाच Return

10573 | समये । Return

10574 | पुरुषेच्छाधीनत्वम् । Return

10575 | स्यैकस्य Return

10576 | न Return

10577 | इत्यत्र Return

10578
अ10578

अग्निं हन्तीति अग्निहः श्वा तस्य उत्रं मांसम् अग्निहोत्र
मिति ।

ग्निहः श्वा इत्य Return

10578 | अग्निं हन्तीति अग्निहः श्वा तस्य उत्रं मांसम् अग्निहोत्र मिति । Return

10580 | धर्मकीर्तेः । Return

10581 | 10581 श्वा इत्यर्थस्य । श्वार्थ Return

10581 | श्वा इत्यर्थस्य । Return

10583 | अत्र प्रतिः घृष्टा । Return

10584 | 10584 प्रकरणम् । प्रघट्टक Return

10584 | प्रकरणम् । Return

10586 | म् अलं Return

10587 | अन्यत्र Return

10588 | तद्भेदः Return

10589 | स्फोटवादिनो मतसिद्धिः । Return

10590 | पर Return

10591 | सद Return

10592 | विज्ञानवादः स्यात्, अथवा विज्ञानरूपतापत्तिः । Return

10593 | प्रत्यक्षस्य । Return

10594 | अनुमानोत्पत्त्यभावात् । Return

10595 | नादेनाहितबीजायामन्त्येन ध्वनिना सह । आवृत्तिपरिपाकायां बुद्धौ शब्दोऽवभासते ॥--वाक्यप॰ १ । ८५ । न्यायकुमु॰ टि॰ पृ॰ ७४९ । Return

10596 | स्फोटवादिनः । Return

10597 | अदृष्टपदार्थम् Return

10598 | अक्षरादौ । Return

10599 | भेदामेदात्मकत्वम् । Return

10600 | ननु Return

10601 | तत्प्रतिभासा Return

10602 | त10602 प्रतिभासाद्वैतम् । दध्य Return

10602 | प्रतिभासाद्वैतम् । Return

10604 | धर्मकीर्तिना । Return

10605 | इत्युक्तमपि तु लक्ष्यते--आभाति इत्युक्तम् । Return

10606 | त्यध्याहारोऽ Return

10607 | स्कन्ध Return

10608 | ते परस्परं भिन्ना अणवः तज्ज्ञानं स्थूलाभासं स्थूलाकारं केन रूपेण सरूपयन्ति ? यदणुस्वरूपम स्थूलमस्ति न तत् ज्ञानारूढम् । यच्च ज्ञानारूढं स्थौल्यं नाणुषु तदस्ति ।--प्र॰ वा॰ मनोरथ॰ । Return

10609 | वं Return

10610 | पी तादि Return

10611 | तया Return

10612 | न Return

10613 | विषयज्ञानतज्ज्ञानभेदाद् बुद्धेर्द्विरूपता । स्मृतेरप्युत्तरे काले न ह्यसावविभावितः ॥--प्र॰ समु॰ । Return

10614 | वेद्याकारशून्यापि संवित्तिः संवेदने । Return

10615 | वेद्याकारसहितेव । Return

10616 | चाभिव्यक्ति Return

10617 | लं Return

10618 | काञ्चिद् Return

10619 | द्विधा भावः द्वैध्यम् । Return

10620 | व्यज्यते Return

10621 | र्णैः Return

10622 | नि Return

10623 | पदैः Return

10624

नानेकावयवं वाक्यं पदं वा स्फोटवादिनाम् । निरस्तभेदं पदतत्त्वमेतत्...--स्फोटसि॰ श्लो॰
२९, ३६ । वर्णातिरिक्तो वर्णाभिव्यङ्ग्योऽर्थप्रत्यायकः नित्यः शब्दः स्फोट इति तद्विदो वदन्ति
...--सर्वद॰ पृ॰ ३०० । द्रष्टव्यम्--न्यायकुमु॰ पृ॰ ७४५ टि॰ ९ ।

Return

10625 | तद्वित्ति इ Return

10626 | तर्हि Return

10627 | मिङ्न्तम् । Return

10628 | तः ? Return

10629 | सन्नि Return

10630 | अविभागस्य । Return

10631 | मिततत्त्व इति व्यर्थमत्र । Return

10632 | अत्र पाठस्त्रुटित आभाति । Return

10633 | प्रत्यक्षानुपलम्भसाधनः कार्यकारणभावः ।--हेतुबि॰ पृ॰ ५४ । Return

10634 | पृ॰ ६५६ प॰ ८ । Return

10635 | वेद्याद्यंश Return

10636 | क्ष्यते Return

10637 | यते Return

10638 | यदि स्वरूपमग्नं न स्यात्तदा ज्ञानमेव न स्यात् । Return

10639 | तन्न भवेत् Return

10640 | लक्षणान्तरा भावादेव । Return

10641 | वर्ण Return

10642 | निधनम् तत् सादि Return

10643 | क्रमवदिव Return

10644 | प्रमाणात् । Return

10645 | द्धौ Return

10646 | व Return

10647 | व तत् Return

10648 | प्रतिभासाद्वैतवादी प्राह । Return

10649 | विविधो Return

10650 | यथादर्शनमेवेयं मानमेयफलस्थितिः । क्रियतेऽविद्यमानापि ग्राह्यग्राह्यकसंविदाम् ॥--प्र॰ वा॰ । Return

10651 | बुद्धिरेव । Return

10652 | अर्थाकारा इति कथनम् । Return

10653 | रिव Return

10654 | माध्यमिकः । Return

10655 | योगाचारविशेषः । Return

10656 | न्तार्थान्यथा Return

10657 | चौर्यं द Return

10658 | बलावलम्बी Return

10659 | या Return

10660 | भिघातात् Return

10661 | आदिपदेन वेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानस्कन्धपरिग्रहः । Return

10662 | आदिपदेन समुदयनिरोधमार्गलक्षणार्यसत्य परिग्रहः । Return

10663 | तावेव ए Return

10664 | र्मौ Return

10665 | षानिति Return

10666 | स्याऽयो Return

10667 | रच्च तत् Return

10668 | न् अवधेयवाक् Return

10669 | हेण Return

10670 | लब्धः Return

10671 | न्ते Return

10672 | याना Return

10673 | द्रव्यम् । Return

10674 | पर्यायाणाम् । Return

10675 | पर्यायवत् । Return

10676 | सन्तु विशेषहेत्व Return

10677 | पर्यायाणाम् । Return

10678 | णं Return

10679 | सान्तत्वं प्रत्याख्यातं भवति । Return

10680 | जीवादिद्रव्यस्य सादित्वे, प्रदीपादेः सान्तत्वे च । Return

10681 | नैयायिकः प्राह । Return

10682 | पर्ययाः Return

10683 | शुद्धिः तच्छुद्धिः Return

10684 | या Return

10685 | भिदा भेदः Return

10686 | सम्बन्धः । Return

10687 | द्वैविध्यमुक्तम् । Return

10688

तुलना--अत्थपप्पवरं सद्दोवसज्जणं वत्थुमुज्जुसुत्तंता ।
सद्दप्पहाणमत्थोवसज्जणं सेसया विंति ॥--विशेषा॰ गा॰ २७५३ । लघी॰ श्लो॰ ७२ । त॰ वा॰ पृ॰
२६१ । नयवि॰ पृ॰ २६२ । प्रमाणनय॰ ७ । ४४, ४५ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २३ । नयप्र॰ पृ॰ १०४ ।

Return

10689 | ते Return

10690 | र्तन्ते Return

10691

तुलना--णाणं होदि पमाणं ण+ओ वि णादुस्स हिदयभावत्थो । णिक्खेवो वि उवा+ओ जुत्ती+ए अत्थपडि
गहणं ॥--ति॰ प॰ गा॰ ८३ । ज्ञानं प्रमाणमात्मादेरुपायो न्यास इष्यते । नयो ज्ञातुरभिप्रायः युक्ति
तोऽर्थपरिग्रहः ॥--लघी॰ श्लो॰ ५२ । प्रमाणसं॰ पृ॰ १२७ । उद्धृतोऽयम्--ध॰ टी॰ संत॰ पृ॰ १६ ।

Return

10692 | मतम्10692 इत्यनेन सम्बन्धः । Return

10692 | इत्यनेन सम्बन्धः । Return

10694 | प्रमाणमूलत्वात् । Return

10695 | अत्र किम्भूतानाम् इति प्रश्नस्य उत्तरेण द्रव्य पर्यायशालिनाम् इति भवितव्यम् । Return

10696 | त्राग Return

10697 | स्यात्कार Return

10698 | तद्व्यवच्छेदक । Return

10699 | षण Return

10700 | कात् इति व्यर्थमत्र । Return

10701 | क्ष्य Return

10702 | निश्चितं प्रामाण्यम् । Return

10703 | अ10703 स्वापादौ । त्र Return

10703 | स्वापादौ । Return

10705 | दिचित्तो Return

10706 | इति चेत्; । Return

10707 | उपादानोपादेयाभावात् । Return

10708 | उपादानोपादेयभावः । Return

10709 | इति चेत्; । Return

10710 | उपादानोपादेयाभावात् । Return

10711 | भवति । Return

10712 | चेत्; । Return

10713 | जायते । Return

10714 | दीर्घकालव्यवहितम् । Return

10715 | व्यवहारी । Return

10716 | रमारचयति Return

10717 | सुप्ते । Return

10718 | स्वयमनुपलक्षितम् । Return

10719 | स्वयमनुपलक्षितम् । Return

10720 | मानसमध्यक्षम् । Return

10721 | स्वोपगत Return

10722 | स्वविषयानन्तरविषयसहकारिणा इन्द्रियज्ञानेन समनन्तरप्रत्ययेन जनितं तन्मनोविज्ञानम् ।--न्यायबि॰ । Return

10723 | मानसप्रत्यक्षम् । Return

10724 | स्वीक्रियते । Return

10725 | चाक्षुषव्यापारः । Return

10726 | सेन Return

10727 | दस्य Return

10728 | पि Return

10729 | चैतन्यम् । Return

10730 | नमेव Return

10731 | नयस्य । Return

10732 | प्रमाणात्मकत्वम् । Return

10733 | इति । Return

10734 | नयात् । Return

10735 | अत्र प्रतिः घृष्टा । Return

10736 | नाद्यस्य Return

10737 | शाध्य Return

10738 | यतः Return

10739 | विचारो Return

10740 | नय Return

10741 | प्रवर्तते । Return

10742 | अत्र प्रतिस्त्रुटिता । Return

10743 | न Return

10744 | अत्र प्रतिस्त्रुटिता । Return

10745 | अत्र प्रतिस्त्रुटिता । Return

10746 | त्रेणै Return

10747 | ज्ञात्रभिरुचेः Return

10748

तुलना--धर्मान्तरादानोपेक्षाहानिलक्षण
त्वात् प्रमाणनयदुर्णयानां प्रकारान्तरासंभवाच्च । प्रमाणात् तदतत्स्वभावप्रतिपत्तेः नयात् तत्प्रतिपत्तेः
दुर्णयात्तदन्यनिराकृतेश्च ।--अष्टश॰, अष्टस॰ पृ॰ २७९ । लघी॰ श्लो॰ ३० । सदेव सत्स्यात् सदिति
त्रिधार्थो मीयेत दुर्नीतिनयप्रमाणैः ।--अन्ययोगव्य॰ श्लो॰ ८ ।

Return

10749 | यार्थः Return

10750 | वे Return

10751 | निरपेक्षत्वविपर्यये Return

10752

तुलना--निरपेक्षा नया मिथ्या सापेक्षा वस्तु
तेऽर्थकृत् ।--आप्तमी॰ श्लो॰ १०८ । तम्हा सव्वे वि णया मिच्छादिट्ठी सपक्खपडिबद्धा । अण्णोण्णणि
स्सि+आ उण हवंति सम्मत्तसब्भावा ॥--सन्मति॰ १ । २१ ।

Return

10753 | क्षा Return

10754 | पर्याययो Return

10755 | सुनय Return

10756 | नाभावाभाव Return

10757 | सत्येव इत्याह इति पुनर्लिखितमत्र व्यर्थम् । Return

10758 | सन्त्येव Return

10759 | पर्यायाभावे । Return

10760 | अस्ति । Return

10761 | तत्प्र Return

10762 | का Return

10763 | णोऽन्तः Return

10764

तुलना--अन्योऽन्यगुणभूतैकभेदाभेदप्ररूपणात् । नैगमोऽर्थान्तरत्वोक्तौ नैगमाभास इष्यते ॥
--लघी॰ श्लो॰ ३९ । तत्र संकल्पमात्रस्य ग्राहको नैगमो नयः । यद्वा नैकं गमो योऽत्र स सतां नैगमो
मतः ॥ धर्मयोः धर्मिणोर्वापि विवक्षा धर्मधर्मिणोः ।--त॰ श्लो॰ पृ॰ २६९ । नयवि॰ श्लो॰ ३३-३७ ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३१० । नयचक्र॰ गा॰ ३३ । तत्त्वार्थसा॰ पृ॰ १०७ । प्रमाणनय॰ ७ । ७ । स्या॰ म॰
पृ॰ ३११ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २१ ।

Return

10765 | सन्तीति सन्बन्धः । Return

10766 | न Return

10767 | भेदेषु । Return

10768 | यथेत्यादि । आराम Return

10769 | आरामं तस्य पश्यन्ति न तत् पश्यति कश्चन ।--बृहदा॰ ४ । ३ । १४ । Return

10770 | यं Return

10771 | आटोपो विस्तारः तम् । Return

10772 | च Return

10773 | सत्त्वे सति कारणरहितत्वात् इति । Return

10774 | परिमाणादि Return

10775 | विशेषा अपि नित्या इति । Return

10776 | णां Return

10777 | न ? इत्याह-- Return

10778 | णं Return

10779 | सर्वथा भेदे । Return

10780 | कथञ्चिद्भेदे । Return

10781 | तारा इति Return

10782 | तारागणेषु । Return

10783 | स्ववि Return

10784 | ? Return

10785 | सह्येन Return

10786 | उपकार्योपकारकभावः । Return

10787 | इति चेत् । Return

10788 | व्यक्तयः । Return

10789 | नित्यम् । Return

10790 | ब्धं Return

10791 | तावता तदुपकारक Return

10792 | नो Return

10793 | त्त्व Return

10794 | वक्तुं शक्येत । Return

10795 | अन्यो भावः तद्वान् भवितुमर्हति । Return

10796 | कथंचन Return

10797 | राणां Return

10798 | समवायात् तथा दधित्वादेरिति Return

10799 | खण्डादौ । Return

10800 | तत्प्राप्तिः Return

10801 | निराकरोति । Return

10802 | दिश्यत Return

10803 | सत्तासम्बन्धे । Return

10804 | षग्र Return

10805 | तेषाम् Return

10806 | वैशेषिकैः । Return

10807 | अन्त्यविशेषेषु । Return

10808 | निदर्शनरूपेण अकथनात् । Return

10809 | विशेषेष्वपि । Return

10810 | योगिनाम् । Return

10811 | अपरविशेषपूर्विका । Return

10812 | सामान्य्मन्तराभावात् । Return

10813 | च इति Return

10814 | दोषलेश Return

10815 | दोषलेशदर्शनम् । Return

10816 | इत्यपि गृह्यते । Return

10817 | त्वादि Return

10818 | प्रकृतिः प्रधानं बहुधानकम् इत्यादिना व्यपदिश्यमानमित्यर्थः । Return

10819 | क Return

10820 | आद्यकारणम् । Return

10821 | चिच्छक्तेः Return

10822 | म् Return

10823 | एक एव हि Return

10824 | धा Return

10825 | धा Return

10826 | एक एव हि भूतात्मा...एकधा बहुधा चैव...--त्रि॰ ता॰ ५ । १२ । Return

10827 | र्शिन Return

10828 | ततोऽहङ्कारः तस्माद्गणश्च पोडशकः । तस्मादपि षोडशकात् पञ्चभ्यः पञ्च भूतानि ॥ इति शेषः । Return

10829 | वत्सविवृद्धिनिमित्तं क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिरज्ञस्य । पुरुषविमोक्षनिमित्तं तथा प्रवृत्तिः प्रधानस्य ॥--सांख्यका॰ ५७ । Return

10830 | आत्मनः सुखदुः खयोः । ईश्वरप्रेरितो गच्छेत् श्वभ्रं वा स्वर्गमेव वा । इति शेषः । Return

10831 | विषयानुभवरहितत्वम् । Return

10832 | प्रा Return

10833 | य Return

10834 | द्धे Return

10835 | भोक्तृस्व Return

10836 | प्रकृतेः । Return

10837 | पुरुषस्य । Return

10838 | भेदानां परिमाणात् समन्वयात् शक्तितः प्रवृत्तेश्च । कारणकार्य विभागादविभागाद्वैश्वरूप्यस्य ॥--सांख्यका॰ १५ । Return

10839 | त्व Return

10840 | न्यव्यपदेश Return

10841 | र Return

10842 | सत्ता । Return

10843 | गोत्वादि Return

10844 | भाक्तया Return

10845 | सन्तु Return

10846 | रूपादिरहिताः । Return

10847 | यच्चोद्यं तत् Return

10848 | यतः स्वसंवेद इति पुनर्लिखितमाभाति । Return

10849 | काः त Return

10850 | वं Return

10851

तुलना--स्वजात्यविरोधेनैकध्यमुपनीय पर्यायानाक्रान्तभेदान् अविशेषेण समस्तग्रहणात्
संग्रहः ।--स॰ सि॰ १ । ३३ । त॰ वा॰ १ । ३३ । तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ १ । ३६ । शुद्धं द्रव्यमभिप्रैति संग्रह
स्तदभेदतः । भेदानां नासदात्मैकोऽप्यस्ति भेदो विरोधतः ॥--लघी॰ श्लो॰ ३२ । धवलाटी॰ सत्प्ररू॰ । त॰
श्लो॰ पृ॰ ७० । नयवि॰ श्लो॰ ६७ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ २७२ । नयचक्र॰ गा॰ ३४ । तत्त्वार्थसा॰ पृ॰
१०७ । प्र॰ नय॰ ७ । १३ । स्या॰ मं॰ पृ॰ ३११ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २२ । संगहिय पिंडियत्थं संग्रहवयणं
समासओ विंति ।--अनु॰ द्वा॰ ४ । आ॰ नि॰ गा॰ ७५६ । विशेषा॰ गा॰ २६९९ ।

Return

10852 | --सात् यत्नतःयतो Return

10853 | अयं Return

10854 | अर्धरात्रे मध्याह्न स्वप्नदर्शनं भवति । Return

10855 | शुक्तिका अने Return

10856 | तज्ज्ञानं Return

10857 | भेदाभेदयोः । Return

10858 | तज्ज्ञानं Return

10859 | अविसंवाद-विसंवादौ । Return

10860 | न स्या Return

10861 | र्ढ्या Return

10862 | तदेतत् Return

10863 | बौद्धस्यापि । Return

10864 | अभेदवादिनः । Return

10865 | श्यं Return

10866 | द्रष्टुं Return

10867 | त्तेः त10867 मिथ्यात्वम् । त् Return

10867 | मिथ्यात्वम् । Return

10869 | य Return

10870 | वस्तदन्तरम् Return

10871 | व Return

10872 | तनायाः Return

10873 | कस्मात्तन्नि Return

10874 | शालूकः वृश्चिकः । Return

10875 | देः Return

10876 | प्रतिभासः । Return

10877 | अर्थाभावेऽपि । Return

10878 | सद्भावो Return

10879 | प्रज्ञाकरगुप्तादयः । Return

10880 | स्वप्नान्तिकशरीरवत् । Return

10881 | प्रतिबद्ध Return

10882 | सन्तानान्तराभावसाधनम् । Return

10883 | स्वपर Return

10884 | पाठे तु Return

10885 | द्यं । किम् ? Return

10886 | रा Return

10887 | भावान्तरस्वभावत्वादभावस्य । Return

10888 | नन्वेवमपि Return

10889 | चेदत्राह Return

10890 | था Return

10891 | तो Return

10892 | अविषयीकृतार्थात् । Return

10893 | व अवलम्बि Return

10894 | अप्रतीतेरित्यर्थः । Return

10895 | चित्र प्रतिभासस्य । Return

10896 | चित्रज्ञानात् । Return

10897 | यस्मात् चित्रज्ञानाद् व्यावर्तते यच्च व्यावर्तते तदपेक्षया द्वैतं स्यात् । Return

10898 | ऽत्यन्तः Return

10899 | न्न Return

10900 | यत इति व्यर्थमत्र । Return

10901 | चे Return

10902 | क Return

10903 | क्षणिकपक्षेऽपि । Return

10904 | यथा मरूभूमिषु दूरे अल्पोऽपि महान् दृश्यते । Return

10905 | कैव Return

10906

तुलना--संग्रहः सर्वभेदैक्यमभिप्रैति सदात्मना । ब्रह्मवादस्तदाभासः स्वार्थभेदनिराकृतेः ॥—
लघी॰ श्लो॰ ३८ । त॰ श्लो॰ पृ॰ २७० । नयवि॰ श्लो॰ ६८ । न्यायावता॰ टी॰ पृ॰ ८५ । प्र॰ नय॰ ७ ।
१५-२१ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २४ ।

Return

10907 | लोके अत्र Return

10908 | तुलना--कर्मद्वैतं फलद्वैतं लोकद्वैतं च नो भवेत् । विद्याविद्याद्वयं न स्याद् बन्धमोक्षद्वयं तथा ॥--आप्तमी॰ श्लो॰ २५ । Return

10909 | मिथ्या Return

10910 | तं Return

10911 | द् Return

10912 | सन्मात्रम् । Return

10913 | द्वित्वात् Return

10914 | चन्द्रत्वमेव । Return

10915 | ? Return

10916 | ज्ञापक-ज्ञेयरूपेण भेदः स्यात् । Return

10917 | णात् तत्10917 सन्मात्रम् । Return

10917 | सन्मात्रम् । Return

10919 | ? Return

10920 | तेः Return

10921 | द् अति Return

10922 | तां Return

10923 | ष्यम् Return

10924 | शृङ्ग Return

10925 | प्रतिनियतव्यक्तिरूपेण । Return

10926 | सद् अद्वैतं Return

10927 | अत्र प्रतिर्धृष्टा । Return

10928 | अत्र प्रतिर्धृष्टा । Return

10929 | त्रावाच्ये Return

10930 | अपेक्ष्यं Return

10931 | केन ? इत्याह Return

10932

तुलना--लौकिकसमः उपचारप्रायो विस्तृतार्थो व्यवहारः । आह च--लोकोप
चारनियतं व्यवहारं विस्तृतं विद्यात् ।--तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ १ । ३५ । संग्रहनयाक्षिप्तानामर्थानां विधिपूर्वकमव
हरणं व्यवहारः ।--स॰ सि॰ १ । ३३ । व्यवहाराविसंवादी नयः स्याद् दुर्नयोऽन्यथा । बहिरर्थोऽस्ति विज्ञप्तिमात्रं
शून्यमितीदृशः ॥--लधी॰ श्लो॰ ४२ ।

Return

10933 | त्रवत्, तदिव Return

10934 | तदन्यथा इति द्विर्लिखितम् । Return

10935

ऋजुसूत्रस्य पर्यायः प्रधानं चित्रसंविदः । चेतनाणुसमूहत्वात् स्याद् भेदानुपलक्षणम् ॥
--लघी॰ श्लो॰ ४३ । पच्चुप्पन्नग्गाही उज्जुसु+ओ णयविही मुणेयव्वो ।--अनु॰ द्वा॰ ४ । सतां साम्प्रता
नामभिधानपरिज्ञानमृजुसूत्रः ।--तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ १ । ३५ । "ऋजुं प्रगुणं सूत्रयति तन्त्रयत इति ऋजुसूत्रः ।
--स॰ सि॰ १ । ३३ । सूत्रपातवद् ॠजुत्वात् ॠजुसूत्रः ।--त॰ वा॰ १ । ३३ । ॠजु प्रगुणं सूत्रयति नयत
इति ऋजुसूत्रः । सूत्रपातवद् ऋजुसूत्र इति ।--नयच॰ वृ॰ पृ॰ लि॰ पृ॰ ५४ ख॰ । धवलाटी॰
सत्प्ररू॰ । ऋजुसूत्रं क्षणध्वंसि वस्तुसत् सूत्रयेदृजु । प्राधान्येन गुणीभावाद् द्रव्यस्यानर्पणात् सतः ॥
--त॰ श्लो॰ पृ॰ २७१ । नयवि॰ श्लो॰ ७७ । सन्मति टी॰ पृ॰ ३११ । नयचक्र॰ गा॰ ३८ । तत्त्वार्थसा॰
पृ॰ १०७ । प्र॰ नय॰ ७ । २८ । स्या॰ मं॰ पृ॰ ३१२ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २२ ।

Return

10936 | दूष Return

10937

तुलना--पूर्वापरा
स्त्रिकालविषयानतिशय्य वर्तमानकालविषयानादत्ते । अतीतानागतयोर्विनष्टानुत्पन्नत्वेन व्यवहाराभावात् ।
--स॰ सि॰, त॰ वा॰ १ । ३३ ।

Return

10938 | तद्वशात् Return

10939 | ननु Return

10940 | प्राण्यन्तरवत् । Return

10941 | च ओद Return

10942 | इति चेत्; । Return

10943 | इति चेत्; । Return

10944 | इति चेत्; । Return

10945 | अनुगतः Return

10946 | इति चेत्; । Return

10947 | स्युः Return

10948 | वि Return

10949 | योऽर्था Return

10950 | ऐक्यं चेत् । Return

10951 | दर्शनस्मरणादयः पृथक् । Return

10952 | रेकत्वे Return

10953 | पादपादौ Return

10954 | द्रव्यपर्याययोरैक्यं तयोर व्यतिरेकतः । संज्ञासंख्याविशेषाच्च तन्नानात्वं न सर्वथा ॥--आप्तमी॰ । Return

10955 | सदृशापरापरोत्पत्तिविप्रलब्धो वा लूनपुनर्जातनखादिवत्--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ १४४ । Return

10956 | निराकरोति यद् द्रव्यं बहिरन्तश्च सर्वदा । स तदाभोऽभिमन्तव्यः प्रतीतेरपलापतः ॥--त॰ श्लो॰ पृ॰ २७१ । श्लो॰ ७८ । न्यायावता॰ टी॰ पृ॰ ८८ । प्र॰ नय॰ ७ । ३०, ३१ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २४ । Return

10957 | द्विचन्द्रज्ञाने । Return

10958 | क्षं Return

10959 | वर्तुल त्वादिना Return

10960 | नं Return

10961 | द्येकत्व Return

10962 | त सांशेऽपि Return

10963 | क Return

10964 | मतापेक्षया । Return

10965 | योगाचार । Return

10966 | त्त Return

10967 | णेव Return

10968 | निर्विकल्पावस्थायामपि । Return

10969 | उपकारः । Return

10970 | अर्थक्रियासमर्थं यत्तदत्र परमार्थसत् । अन्यत् संवृतिसत्प्रोक्तं ते स्वसामान्य लक्षणे ॥--प्र॰ वा॰ २ । ३ । Return

10971 | नित्यब्रह्मवत् । Return

10972 | नुपलम्भनात् Return

10973 | ध Return

10974 | नयान्तरविषयगौणकारकाः । Return

10975 | ते दुर्णयाः । Return

10976 | मुख10976 मुखे एव वासितं शब्द इति भ्रवति इति ऋजुसूत्राभिप्रायः । Return

10976 | मुखे एव वासितं शब्द इति भ्रवति इति ऋजुसूत्राभिप्रायः । Return

10978 | मात्रावलम्बे अ Return

10979 | लम्बे न Return

10980 | नया Return

10981 | कुमति Return

10982 | षाः त्रयः Return

10983 | पृ॰ ६६२ । Return

10984 | शब्दानु शासन Return

10985 | व्याकरणम् । Return

10986 | स्वपुत्रान् । Return

10987 | भगवतः । Return

10988 | महाभारत । Return

10989
10989

तित्तिरो
पनिषद्वत् ।

तित्तिरोद्भववद्10990

इति चेत्; ।

Return

10989 | तित्तिरो पनिषद्वत् । Return

10990 | इति चेत्; । Return

10992 | नहि देवदस्यापि कृत्वग्राप्तेःइतिद्विर्लिखितम् । Return

10993 | स्याङ्गा Return

10994 | शा Return

10995 | देवनन्दिना आचार्येण । Return

10996 | इति चेत्; । Return

10997 | वेदाङ्गता । Return

10998 | व्याकरणे । Return

10999 | ण Return

11000 | अचीको यण् Return

11001 | धुयोगे त्या Return

11002 | अक्षरपदयोः । Return

11003 | योरु Return

11004 | वं Return

11005 | अणुमयस्य । Return

11006 | व्याख्याकाराः । Return

11007 | तम् ? Return

11008 | परमाणुविकारः । Return

11009 | अनुमाने । Return

11010 | बौद्धः प्राह । Return

11011

अप्राप्तान्यक्षिमनःश्रोत्राणि--अभि॰ को॰ १ । ४३ ।
चक्षुःश्रोत्रमनोऽप्राप्तविषयमुपात्तानुपात्तमहाहेतुः शब्द इति सिद्धान्तात् ।--तत्त्वसं॰ प॰ पृ॰ ६०३ ।
उद्धृतमिदम्--न्यायकुमु॰ पृ॰ ८३ । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ५४५ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ३३३ ।

Return

11012 | बौद्धाः । Return

11013 | प्रतिवातः । Return

11014 | त्तु Return

11015 | ग्यसामग्री Return

11016 | प्रतिवाते अग्रहणम् अ Return

11017 | अथवा । Return

11018 | इति । Return

11019 | देशान्तरस्थैः । Return

11020 | शब्दोत्पत्तिः । Return

11021 | रं Return

11022 | स्पर्शवत्त्वात्, संख्यावत्त्वात्, संयोगवत्त्वात् इत्यादि ग्राह्यम् । Return

11023 | अनुपवनं Return

11024 | गन्धोऽपि । Return

11025 | अक्षरं गतिमत् भाति । Return

11026 | वायुगत्यध्यारोपात् क्रियावत् भवेत् । Return

11027 | शब्दस्य । Return

11028 | संयोगसम्बन्धस्वीकारे सुतरां द्रव्यत्वोपपत्तिः । Return

11029 | विनश्यतस्ताव- Return

11030 | इति चेत्; । Return

11031 | शब्दस्यैव । Return

11032 | इति चेत्; । Return

11033 | माणो Return

11034 | विकारार्थे मयट् । Return

11035 | र्त्तं Return

11036 | तत् Return

11037 | स्पृ Return

11038 | अपिशब्दार्थः । Return

11039 | अणुमयम् । Return

11040 | त्यममूर्त्तं Return

11041 | पदं Return

11042 | नित्यः । Return

11043 | किन्तु उपचारादेव इति । Return

11044 | त्त्या Return

11045 | भो Return

11046 | रस्य आ Return

11047 | न्ताऽ Return

11048 | रेण Return

11049 | यापादनम् Return

11050 | रादि Return

11051 | इति चेत् । Return

11052 | वक्तव्यम् Return

11053 | जीवो न पुद्गलकारणकः । Return

11054 | सदेव Return

11055 | कार्य इति व्यर्थमत्र । Return

11056 | तदु Return

11057 | नाना Return

11058 | पितापुत्रयोः । Return

11059 | अन्यत्र Return

11060 | भेदात् Return

11061 | पष्ठी । Return

11062 | तात्पर्यमित्यर्थः । Return

11063 | परमार्थदर्शनविषयीकृतम् । Return

11064 | त Return

11065 | पेण अ Return

11066 | णुष्वा Return

11067 | लं Return

11068 | पक्षो Return

11069 | स्वसंवेदनविषयम् । Return

11070 | श्च Return

11071 | किन्नु Return

11072 | यति कुत्सापयति Return

11073 | अनेकान्तमन्तरेण । Return

11074 | चारभङ्गुरत्वम् Return

11075 | राने Return

11076 | उदेति Return

11077 | ज्ञातं Return

11078 | क्षय्यव Return

11079 | णेव Return

11080 | ज्ञाने आकाराधायकत्वे सति । Return

11081 | ज्ञानस्य । Return

11082 | प्रतिभासत । Return

11083 | प्राप्तेः । Return

11084 | स्वयमेव पश्यति । Return

11085 | सर्वविकल्पातीतत्वं स्वयमेव न पश्यति । Return

11086 | भाव्यम् Return

11087 | द्रव्याव्य वस्थितिः । Return

11088 | आप्तमीमांसाग्रन्थात् । Return

11089 | अतीतो भविष्यंश्च । Return

11090 | त्यादि Return

11091 | न्ताऽ Return

11092 | अविनाभावित्वात् । Return

11093 | शंसन्ति Return

11094 | त्यम् Return

11095 | त्त्या तत्परि Return

11096 | नित्यत्वपरिकल्पनम् । Return

11097 | घटाद्यर्थप्रतिपत्त्यन्यथानुपपत्तिः । Return

11098 | चान्त्य Return

11099 | दं Return

11100 | द Return

11101 | प्रति इति निरर्थकमत्र । Return

11102 | गृहीतसङ्केतस्य । Return

11103 | अकारो वासुदेवः इति कोशानुसारेण । Return

11104 | घटः इत्यत्र । Return

11105 | प्रत्येकं व्यञ्जयन्ति समुदिता वा इति । Return

11106 | तुलना--उभयनियमोऽयं प्रकृतिपर एव प्रत्ययः प्रयोक्तव्यः प्रत्ययपरैव च प्रकृतिः ।--पात॰ महा॰ ३ । १ । २ । न केवला...--लघुशब्देन्दु॰ ३ । १ । २ । Return

11107 | यदाह अकलङ्कः सिद्धिविनिश्चये--वर्णसमुदायः पदमिति प्रायिकमेतत्, प्रत्येकमकारादेः कादाचित्कत्व दर्शनात् ।--स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ६४१ । Return

11108 | अभि Return

11109 | पारिभाषिकपदमिति पुनर्लिखितमत्र । Return

11110 | विभक्त्युत्पत्तेः Return

11111 | अर्थवद् धातुरप्रत्ययः Return

11112 | निपातोप Return

11113 | इति चेत्; । Return

11114 | व्यङ्ग्येन Return

11115 | उक्त Return

11116 | व्यङ्ग्यं Return

11117 | प्रकाश्यम् Return

11118 | श्यम् आ Return

11119 | दसज्जन्यते सच्चाप Return

11120 | त11120 उपजननम् अपायश्च अनित्यत्वमित्यर्थः । त्त्व Return

11120 | उपजननम् अपायश्च अनित्यत्वमित्यर्थः । Return

11122 | अनपा Return

11123 | न Return

11124 | घटः इत्यत्र आद्येन घकारेण । Return

11125 | ल्प्ये Return

11126 | आलोकरहितस्य नक्तंचरचक्षुषः । Return

11127 | पादिरेव Return

11128 | ध्वनिव्यापार । Return

11129 | अदृश्या Return

11130 | अदृश्यात्मकत्वम् । Return

11131 | इति चेत्; । Return

11132 | शब्दस्य । Return

11133 | अभिव्यङ्ग्यत्वभावः । Return

11134 | निरवयवत्वम् । Return

11135 | व्यज्यमानं Return

11136 | स्थं Return

11137 | कूटस्थस्य । Return

11138 | द्वितीयादिक्षणे । Return

11139 | क रे णे व Return

11140 | तच्च न क्षमते अध्यक्षा Return

11141 | रा Return

11142 | णै Return

11143 | उदाहरणमाह । Return

11144 | क्षणक्षयेति पुनर्लिखितं भाति । Return

11145 | वा Return

11146 | वा इवार्थे । Return

11147 | वं Return

11148 | देः Return

11149 | चित्रत्वा Return

11150 | ताद्रूप्य Return

11151 | त्त Return

11152 | नील Return

11153 | तन्न Return

11154 | कथञ्चिन्नित्या नित्यतया । Return

11155 | गः Return

11156 | नित्यादि इति पुनर्लिखितम् । Return

11157 | तत्त्वे एवार्थो ययो Return

11158 | नि Return

11159 | व्याख्यानम् । Return

11160 | सम्बन्धात् । Return

11161 | ल्पाऽ Return

11162 | द्धिः Return

11163 | कुत इति Return

11164 | कुतः ? Return

11165 | पन्ने Return

11166 | तन्न; Return

11167 | इष्टं च अनिष्टं च Return

11168 | क्षणिकविकल्पाद्वा । Return

11169

तुलना--सर्वशब्दानां युगपद्ग्रहणप्रसङ्गात् । श्रोत्रं तावत् समानेन्द्रियग्राह्यसमानदेशसमान
धर्मापन्नार्थानां ग्रहण्मय प्रतिनियतसंस्कारकसंस्कार्यं न भवति इन्द्रियत्वात् चक्षुर्वत् । शब्दा वा प्रतिनियत
संस्कारकसंस्कार्या न भवन्ति समानेन्द्रियग्राह्यसमानधर्मापन्नत्वे सति युगपदिन्द्रियसम्बद्धत्वात् घटादिवत् ।
--न्यायसा॰ पृ॰ ३० । प्रश॰ व्यो॰ पृ॰ ६४८ । न्यायवा॰ पृ॰ २८८ । समानकरणानां तादृशामभिव्यक्ति
नियमायोगात् सर्वत्र सर्वदा सर्वेषां संकुला श्रुतिः स्यात् ।--अष्टश॰ अष्टस॰ पृ॰ १०५ । न्यायकुमु॰ पृ॰
७०८ । प्रमेयक॰ पृ॰ ४२३ । संन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३६ । स्या॰ रत्ना॰ पृ॰ ६८३ । प्रमेयरत्नमा॰ ३ । १०० ।
शास्रवा॰ टी॰ पृ॰ ३७८ ।

Return

11170 | का Return

11171 | शब्दानाम् । Return

11172 | नक्तंचरचक्षुः । Return

11173 | असर्वज्ञत्वलक्षणः । Return

11174 | षे Return

11175 | पुरुपातिशयस्य कल्पनमिति । तुलना--अनुपदेशालिङ्गानन्वयव्यतिरेकपूर्वकाविसंवादिनष्टमुष्टिचिन्तालाभाला भसुखदुःखग्रहोपरागाद्युपदेशकरणान्यथानुपपत्तेः ।--बृहत्सर्वज्ञ॰ पृ॰ १३० । Return

11176 | प्रतिनियत । Return

11177 | शब्दग्रहणयोग्यता । Return

11178 | आवरणेन । Return

11179 | योग्यता । Return

11180 | नाम् Return

11181
क11181

कटश्च पटश्च
आवरणभूतौ तयोः ।

ट Return

11181 | कटश्च पटश्च आवरणभूतौ तयोः । Return

11183 | त11183 समानदेशसमानेन्द्रियग्राह्य । थाविध Return

11183 | समानदेशसमानेन्द्रियग्राह्य । Return

11185 | नैयायिकाः । Return

11186 | मनः Return

11187 | श्रवणशब्दयोः गुणिगुणभूतयोः । Return

11188 | युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिरपि विशिष्टादृष्टादेव स्यादिति मनःकल्पना व्यर्था स्यादिति भावः Return

11189 | व्यापित्वात् । Return

11190

तुलना--यस्य बाह्यैकेन्द्रियग्राह्यविशेषगुणग्राहकं यदिन्द्रियं तत्तद्गुणकं
यथा रूपग्राहकं चक्षू रूपाधिकरणम्, श्रोत्रं च तथाभूतस्य शब्दस्य ग्राहकं तस्मात्तदपि शब्दगुणकम् ।--प्रश॰
कन्द॰ पृ॰ ६३

Return

11191 | मन्यत् Return

11192 | न्यच्च यज्ञदत्तस्य Return

11193 | चेत्; अ Return

11194 | शब्दाभावात् । Return

11195 | स्वसमवायिकारणसमवेतत्वात् Return

11196 | भेरीदण्डसंयोगे । Return

11197 | च्च Return

11198 | संयोगाद्विभागात् शब्दाच्च शब्द निष्पत्तिः ।--वैशे॰ सू॰ । Return

11199 | आकाशान्तर । Return

11200 | न Return

11201 | असमवायिकारण । Return

11202 | शं Return

11203 | ध्यते Return

11204 | आकाशनित्यत्वव्यापित्वलोपात् । Return

11205 | निराकरणमित्यर्थः । Return

11206 | द्रव्यं न Return

11207 | ध्वनिना । Return

11208 | शब्दस्य । Return

11209 | णमति Return

11210 | म Return

11211 | तार्थ Return

11212 | मेन तद्देश Return

11213 | समानेन्द्रियगोचराणाम् । Return

11214 | व्यङ्ग्य Return

11215 | न्याय्यम् Return

11216 | आवरण । Return

11217 | नियतव्यञ्जकव्यङ्ग्यत्वम् । Return

11218 | शयो व्यापिनि Return

11219 | बुद्धिः । Return

11220 | न चांशेन Return

11221 | श्च Return

11222 | त्यां Return

11223 | घट उपलभ्यते । Return

11224 | धे Return

11225 | णं Return

11226 | दे Return

11227 | पद् ग्रहणं Return

11228 | प्रत्यक्षस्य सतः स्वयं । कोऽन्यो न दृष्टो भागः स्याद्यः प्रमाणैः परीक्ष्यते ।--प्र॰ वा॰ । Return

11229 | त्यादि । Return

11230 | घकारादेः । Return

11231 | अर्थसारूप्यमस्य प्रमाणम्--न्यायबि॰ । Return

11232 | न Return

11233 | निषेधतिस्म इति सम्बन्धः । Return

11234 | दल Return

11235 | वादलक्षणं Return

11236 | बहिरर्थनिषेधात् । Return

11237 | ण्यादेः Return

11238 | प्रश्नयति Return

11239 | गतार्थम् । Return

11240 | प्रतौ रिक्तभेतत् स्थलम् । Return

11241 | ? Return

11242 | साययेत् निश्चाय Return

11243 | तत् Return

11244 | कां Return

11245 | यति Return

11246 | ? Return

11247 | दौ व्यव Return

11248 | अशक्त Return

11249 | स्वभावविशेषः । Return

11250 | क्षणक्षयादौ । Return

11251 | अस्ति । Return

11252 | भिनत्ति Return

11253 | खण्डम् इति द्विर्लिखितम् । Return

11254 | नीलक्षणिकत्वयोरपि इति द्विर्लिखितम् । Return

11255 | ग Return

11256 | कम् । Return

11257 | क Return

11258 | मते । Return

11259 | कारादि Return

11260 | सकृत् धिया Return

11261 | ? Return

11262 | विकल्पजनकत्वमेव । Return

11263 | त् Return

11264 | यत् Return

11265 | त्मनि Return

11266 | र्तुं ना Return

11267 | ष्टेरित्यादि । अयम Return

11268 | स्मृत्यन्यथानुपपत्तेः । Return

11269 | मीमांसकवत् । Return

11270 | बौद्धस्य । Return

11271 | अधि Return

11272 | तन्निश्चायकत्वादिति भावः । Return

11273 | यात्म Return

11274 | सामान्यविषय । Return

11275 | णेव Return

11276 | सिद्धेः । Return

11277 | तो Return

11278 | वं Return

11279 | न्तरे Return

11280 | बौद्धेन । Return

11281 | श्रोत्रेन्द्रियेण । Return

11282 | जैनमतेऽपि । Return

11283 | कश्चित् पदार्थः । Return

11284 | अ Return

11285 | त्मकम् Return

11286 | भेदकत्वाभावात् । Return

11287

अत्रायं पूर्वपक्षः--तस्मादेकस्य भावस्य
यावन्ति पररूपाणि तावत्यस्तदपेक्षया तदसंभाविकार्यकारणस्तस्य तद्भेदात् यावत्यश्च व्यावृत्तयः तावत्यः
श्रुतयोऽतत्कार्यकारणपरिहारेण व्यवहारार्थः ।--प्र॰ वा॰ स्ववृ॰ १ । ४४ ।

Return

11288 | धानेन Return

11289 | त्पादिताद Return

11290 | अन्यापोह । Return

11291 | किमर्थस्य भावः कैमर्थक्यम् कस्मै प्रयोजनाय इति भावः । Return

11292 | न्यथा Return

11293 | तदपपत्तेः इति पुनर्लिखितमिव भाति । Return

11294 | मनसः Return

11295 | निश्चयारोपमनसोर्बाध्यबाधकभावतः ।— प्र॰ वा॰ ३ । ४८ । Return

11296 | न इति निरर्थकमत्र । Return

11297 | तत्का Return

11298 | सांख्याभिमतप्रधानादिविकल्पस्य । Return

11299 | त्रियोन्मत्त Return

11300 | ल्पे Return

11301 | हठाज्जनयेदिति । Return

11302 | अनुभवः । Return

11303 | ति Return

11304 | त्वमने Return

11305 | यतः Return

11306 | निर्विकल्पकस्यापि । Return

11307 | तस्माद् दृष्टस्य भावस्य दृष्ट एवाखिलो गुणः ।--प्र॰ वा॰ ३ । ४४ । Return

11308 | वैशेषिकाभिमतस्य । Return

11309 | उपलम्भाविषयत्वम् । Return

11310 | श्रोत्रा Return

11311 | वृत्तिभिः Return

11312 | जां Return

11313 | म्भाभावाद् Return

11314 | चार्वाकाः । Return

11315 | अभाव इति बौद्धाः । Return

11316 | ण्व Return

11317 | अवयवशून्यः निरंश इति यावत् । Return

11318 | भागाः Return

11319 | तेभ्यः Return

11320 | य Return

11321 | एकत्वै कारयोः इति व्यर्थमत्र पुनर्लिखितम् । Return

11322 | एवं न Return

11323 | माभूद Return

11324 | स चाऽ Return

11325 | श्च तस्यापाये Return

11326 | वायुशून्य । Return

11327 | कदा Return

11328 | भीषणरात्रिकाले । Return

11329 | अनुद्भूतवृत्तेः । Return

11330 | तौ च Return

11331 | अनुद्भूतरूपस्पर्शसिद्धिः । Return

11332 | नोपलभ्यन्ते । Return

11333 | रूपादिप्रवाहस्वीकारात् । Return

11334 | यदि अनुद्भूतिकाले अभावस्तदा । Return

11335 | गन्धाद्यभि व्यक्तिः स्यात् । Return

11336 | ज्ञाना Return

11337 | शब्दे यथा रूपाद्यनभिव्यक्तिः पुद्गलजातीये घटादौ तदभिव्यक्तिरिति । Return

11338 | वाऽनभिव्यक्तिः Return

11339 | आत्मादिविभुत्वादेः । Return

11340 | तदाश्रयस्य आकाशस्य अप्रत्यक्षत्वात् । Return

11341 | सजातीये Return

11342 | तु Return

11343 | तस्याम् अनुप Return

11344 | अन्यथा क्षणक्षयानुमानवैयर्थ्यं स्यात् । Return

11345 | एतदन्तर्गतः पाठो द्विर्लिखितः । Return

11346 | यात् तज् Return

11347 | कां Return

11348 | शब्दबुद्धेः Return

11349

यच्छास्रम्--शब्देनाव्यापृताख्यस्य बुद्धावप्रतिभासनात् । अर्थस्य दृष्टाविवेति--अपोहसि॰
पृ॰ ६ । उद्धृतोऽयम्--शब्देनाव्यापृताक्षस्य...अर्थस्य दृष्टाविव तदनिर्देशस्य वेदकम् ॥--सन्मति॰
टी॰ पृ॰ ५२५ ।

Return

11350 | तु Return

11351 | एतेन इ Return

11352 | अनिश्चेय Return

11353 | र्थतः; Return

11354 | द Return

11355 | ? Return

11356 | ष्ट Return

11357 | नन्वयम् Return

11358 | न् Return

11359 | समानत्वात् इति सम्बन्धः । Return

11360 | स्य Return

11361 | स्वांशमात्रावलम्बिभिः इति भावः । Return

11362 | ध्यं Return

11363 | ग्राह्यग्राहकाद्याकाराम् । Return

11364 | ग्राह्याद्याकारा । Return

11365 | विपर्यासितदर्शनैः । ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदवानिव लक्ष्यते । इति शेषः । Return

11366 | त् Return

11367 | द्धेः Return

11368 | तद्व्य Return

11369 | संवित्तेरेव Return

11370 | योगाचारस्य । Return

11371 | परमार्थतः । Return

11372 | मित्रम् अजानतः पुरुषस्य । Return

11373 | सहजातयोः । Return

11374 | ततो भाव्यर्थविषयं प्रमाणान्तरगोचरम् । प्रमाणमध्यारोपेण व्यवहारावबोधकृत् ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ ५ । Return

11375 | अकारणभूतेन अर्थेन । Return

11376 | तत्तथोक्तम् Return

11377 | द्रष्टव्यम्--पृ॰ २५ टि॰ १० । Return

11378 | तुलना--योग्यदेशस्थितेऽक्षाणां वृत्तिर्नातीतभाविनि । तदाश्रितं च विज्ञानं न कालान्तरभाविनि ॥--प्र॰ वार्तिकाल॰ पृ॰ २४६ । Return

11379 | मेव Return

11380 | वं Return

11381 | सा Return

11382

अत्रायं पूर्वपक्षः--तस्माच्चक्षुश्च
रूपं च प्रतीत्योदेति नेत्रधीः । ३ । १९० भिन्नकालं कथं ग्राह्यमिति चेद् प्राह्यतां विदुः । हेतुत्वमेव युक्तिज्ञा
ज्ञानाकारार्पणक्षमम् ॥ कार्यं ह्यनेकहेतुत्वेऽप्यनुकुर्वदुदेति यत् । तत्तेनाप्यत्र तद्रूपं गृहीतमिति चोच्यते ॥
३ । २४७-४८ अर्थेन घटयत्येनां न हि मुक्त्वार्थरूपतां । तस्मात् प्रमेयाधिगतेः साधनं मेयरूपता ॥
--प्र॰ वा॰ ३ । ३०५ ।

Return

11383

न तज्जन्म न ताद्रूप्यं न तद्व्यवसितिः सह । प्रत्येकं वा भजन्तीह प्रामाण्यं
प्रति हेतुतान् ॥--लघी॰ श्लो॰ ५८ । तत्सारूप्यतदुत्पत्ती यदि संवेद्यलक्षणम् । संवेद्यं स्यात् समानार्थं
विज्ञानं समनन्तरम् ॥--प्र॰ वा॰ ३ । ३२४ ।

Return

11384 | पूर्वपक्षः--अविकल्पमपि प्रत्यक्षं विकल्पोत्पत्तिशक्तिमत् । निःशेषव्यवहाराङ्गं तद्द्वारेण भवत्यतः ॥--तत्त्वसं श्लो॰ १३०६ । Return

11385

न केवलं विपयबलात् दृष्टे
रुत्पत्तिः अपि तु चक्षुरादिशक्तेश्च । विषयाकारानुकरणाद् दर्शनस्य तत्र विषयः प्रतिभासते न पुनः करणम्
तदाकारानुकरणादिति चेत्तर्हि तदर्थवत् करणमनुकर्तुमर्हति न चार्थं विशेषाभावात् । दर्शनस्य तज्जन्मरूपावि
शेषेऽपि तदध्यवसायनियमाद् बहिरर्थविषयत्वमित्यसारम्; वर्णादाविव उपादानेऽप्यध्यवसायप्रसङ्गात् ।
--अष्टश॰, अष्टस॰ पृ॰ १८८ । प्रमेयक॰ पृ॰ १०८ । सम्मति॰ टी॰ पृ॰ ५१० । ताद्रूप्यस्य समानार्थैः
तदुत्पत्तेः इन्द्रियादिभिः तद्द्वयस्य समानार्थसमनन्तरप्रत्ययैः, तत्त्रितयस्य शुक्ले शङ्खे पीताकारज्ञानेन
व्यभिचारात् ।--प्रमेयरत्नमा॰ २ । ९ । प्र॰ मी॰ २० । प्र॰ नय॰ ४ । ४७ । रत्नाकराव॰ ४ । ४७ ।

Return

11386 | एकार्थे । Return

11387 | सारूप्यम् । Return

11388 | विषय इति चेत् । द्रष्टव्यम्--पृ॰ १८८ टि॰ ७ । Return

11389 | उक्तन्या Return

11390 | सारू प्यविशेषः । Return

11391 | आदिपदेन सहकार्यधिपतिप्रत्ययौ ग्राह्यौ । Return

11392 | जडा Return

11393 | सुतराम् Return

11394 | तज्ज Return

11395 | तज्जन्मसारूप्यलक्षणं व्यभिचरतीति । Return

11396 | पितृचेतसः । Return

11397 | समानदानादिप्रवृत्तिदर्शनात् । Return

11398 | भिन्नेषु Return

11399 | जन्मसारूप्ययोः । Return

11400 | पूर्वनीलज्ञाने । Return

11401 | पूर्वनीलज्ञानेभ्यः जन्मैव उत्तरनीलज्ञानानां न तद्रूपता । Return

11402 | अर्थेऽपि Return

11403 | तद्रूपता । Return

11404 | बोधरूपतामात्रेण । Return

11405 | जन्यं स्यादिति Return

11406 | नीलतापि Return

11407 | त11407 अनुकूलविकल्पोत्पादः तदध्यवसायः । दध्य Return

11407 | अनुकूलविकल्पोत्पादः तदध्यवसायः । Return

11409 | व्यभिचारतीति । Return

11410 | शुक्ले शङ्खे पीतकारज्ञानादुत्प न्नेन समनन्तरज्ञानेन व्यभिचारीति । Return

11411 | भविष्यदर्थस्य । Return

11412 | नान्तरमुच्यते इति पुनर्लिखितम् । Return

11413 | अन्तरम् । Return

11414 | प्रतिभासभेदस्य वस्तुभेदकत्वाभावात् । Return

11415 | ल्प्य Return

11416 | यथा Return

11417 | णे Return

11418 | ज्ञायते । Return

11419 | अविकल्पात् । Return

11420 | तत्त्वासिद्धे Return

11421 | विकल्पान्तरात् । Return

11422 | स्वसंवेदन । Return

11423 | निर्विकल्पपक्षो पक्षिप्तदोषानुषङ्गात् । Return

11424 | क्ष्य Return

11425 | यौगः सन्निकर्षः योग एव यौगः । अथवा, यौगाभिमतः सन्निकर्षः प्रमाणं स्यादिति । Return

11426 | धान Return

11427 | कारज्ञान Return

11428 | स्य Return

11429 | नीलादिप्रतिभासस्य असत्यता । Return

11430 | त् Return

11431 | सत्यपि Return

11432 | सर्वे भावाः स्वभावेन स्वस्वभावव्यवस्थितेः । स्वभावपर भावाभ्यां यस्मात् व्यावृत्तिभागिनः ॥--प्र॰ वा॰ । Return

11433 | विकल्पबुद्धिम् । Return

11434 | निर्विकल्पस्य । Return

11435 | स्व Return

11436 | सविकल्पमनोऽक्षज्ञानैरेव । Return

11437 | तदध्य Return

11438 | एक Return

11439 | एकैकस्य आरस्य चक्रभागस्य । Return

11440 | काकार Return

11441 | चक्र Return

11442 | ण Return

11443 | तदनु Return

11444 | सन्ति विद्य Return

11445 | चक्षुष उन्मीलनमपि । Return

11446 | क्ष Return

11447 | स्वलक्षणम् । Return

11448 | वमु Return

11449 | रादपि Return

11450 | वं Return

11451 | अनेकान्तप्रतिपत्तिः । Return

11452 | त्वादि Return

11453 | च्यत्वं Return

11454

इच्छ+इ विसेसियतरं पच्चुप्पण्णो ण+ओ सद्दो ।--अनु॰ ४ द्वा॰ । आ॰ नि॰ गा॰ ७५७ ।
विशेषा॰ गा॰ २७१८ । लिङ्गसंख्यासाधनादिव्यभिचारनिवृत्तिपरः शब्दः ।--स॰ सि॰ १ । ३३ । काल
कारकलिङ्गानां भेदाच्छब्दोऽर्थभेदकृत् । अभिरूढस्तु पर्यायैरित्थम्भूतः क्रियाश्रयः ॥--लघी॰ श्लो॰ ४४ ।
शब्दपृष्ठतोऽर्थग्रहणप्रवणः शब्दनयः, लिङ्गसंख्याकालकारकपुरुषोपग्रहव्यभिचारनिवृत्तिपरत्वात् ।"--धवला
टी॰ सत्प्ररू॰ । त॰ श्लो॰ पृ॰ २७२ । नयवि॰ श्लो॰ ८४ । न्यायकुमु॰ पृ॰ ६३९ । प्रमेयक॰ पृ॰ ६७८ ।
सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३१२ । नयचक्रगा॰ ४० । तत्त्वार्थसा॰ पृ॰ १०७ । प्र॰ नय॰ ७ । ३२, ३३ । स्या॰ म॰
पृ॰ ३१३ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २२ ।

Return

11455

वस्थू+ओ संकमणं हो+इ अवत्थून+ए समभिरूढे ।--अनु॰ ४ द्वा॰ ।
आ॰ नि॰ गा॰ ७५८ । विशेषा॰ गा॰ २७२७ । सत्स्वर्थेष्वसंक्रमः समभिरूढः--तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ १ । ३५ ।
नानार्थसमभिरोहणात् समभिरूढः ।--स॰ सि॰ १ । ३३ । अथवा यो यत्राभिरूढः स तत्र समेत्य आभि
मुख्येनारोहणात् समभिरूढः ।--त॰ वा॰ १ । ३३ । समभिरूढः एवं मत्त्वैकीभावेन आभिमुख्ये एक एव
रूपादिरर्थ एवेति या ज्ञाना 11455 ? समभिरूढः ।--नयचक्रवृ॰ प॰ ४८३ ख । पर्यायशब्दभेदेन भिन्नार्थ
स्याधिरोहणात् । नयः समभिरूढः स्यात् पूर्ववच्चास्य निश्चयः ॥--त॰ श्लो॰ पृ॰ २७३ । नयवि॰ श्लो॰ ९२ ।
प्रमेयक॰ पृ॰ ६८० । सन्मति॰ टी॰ ३१३ । नयच॰ गा॰ ४१ । तत्त्वार्थसा॰ पृ॰ १०७ । प्र॰ नय॰ ७ । ३६ ।
स्या॰ म॰ पृ॰ ३१४ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २२ ।

Return

11455 | ? Return

11457

वंजण अत्थ तदुभयं एवंभू+ओ विसेसे+इ--अनु॰ ४ द्वार ।
आ॰ नि॰ गा॰ ७५८ । विशेषा॰ गा॰ २७४३ । व्यञ्जनार्थयोरेवम्भूतः ।--तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ १ । ३३ ।
योनात्मना भूतः तेनैवाध्यवसाययति इत्येवम्भूतः अथवा येनात्मना येन ज्ञानेन भूतः परिणतः तेनैव अध्य
वसाययति ।--स॰ सि॰ १ । ३५ । धवलाटी॰ सत्प्र॰ पृ॰ ९० । जयध॰ पृ॰ २९ । तत्क्रियापरिणामोऽर्थः
तथैवेति विनिश्चयात् । एवम्भूतेन नीयेत क्रियान्तरपराङ्मुखः ॥--त॰ श्लो॰ पृ॰ २७४ । नयवि॰ श्लो॰
९४ । प्रमेयक॰ पृ॰ ६८० । सन्मति॰ टी॰ पृ॰ ३१४ । नयचक्र॰ गा॰ ४३ । तत्त्वार्थसा॰ पृ॰ १०७ । प्र॰
नय॰ ७ । ४० । स्या॰ म॰ पृ॰ ३१५ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २३ ।

Return

11458 | ? Return

11459 | पत्तिं प्रापयन् Return

11460 | कारकादिस्वभावैः । Return

11461 | लघीयस्त्रयान्तर्गतनयप्रवेशकप्रकरणात् । Return

11462 | नयः Return

11463 | मुद्राङ्कितः इति शेषः । Return

11464 | स्वाधा Return

11465 | विस्तरेण लक्षणतो विधानतश्चाधिगमार्थं न्यासो निक्षेपः ।--तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ १ । ५ । णिच्छ+ए णिण्ण+ए खिवदि त्ति णिक्खेवो ।--धवला टी॰ सत्प्ररू॰ । Return

11466

सः किमर्थः ? अप्रकृतनिराकरणाय प्रकृतनिरू
पणाय च ।--स॰ सि॰ १ । ५ । लघी॰ स्ववृ॰ श्लो॰ ७६ । अथ किमिति निक्षेपः क्रियते इति चेत्; उच्यते—
त्रिविधाः श्रोतारः अव्युत्पन्नः अवगताशेषविवक्षितपदार्थः एकदेशतोऽवगतविवक्षितपदार्थ इति । तत्र
प्रथमोऽव्युत्पन्नाध्यवस्यतीति विवक्षितपदस्यार्थम् । द्वितीयः संशेते कोऽर्थोऽस्य पदस्याधिकृत इति,
प्रकृतार्थादन्यमर्थमादाय विपर्यस्यति वा । द्वितीयवत्तृतीयोऽपि संशेते विपर्यस्यति वा । तत्र यद्यव्युत्पन्नः
पर्यायार्थिको भवेन्निक्षेपः; अव्युत्पन्नव्युत्पादनमुखेन अप्रकृतनिराकरणाय । अथ द्रव्यार्थिकः; तद्द्वारेण
प्रकृतनिरूपणाय अशेषनिक्षेपा उच्यन्ते व्यतिरेकधर्मनिर्णयमन्तरेण विधिनिर्णयानुपपत्तेः । द्वितीयतृतीययोः
संशयविनाशायाशेषनिक्षेपकथनम् । तयोरेव विपर्यस्यतोः प्रकृतार्थावधारणार्थं निक्षेपः क्रियते । उक्तं हि—
अवगयणिवारणर्ट्ठ पयदस्स परूवणाणिमित्तं च । संसयविणासणट्ठं तच्चत्थवधारणट्ठं च ॥--धवला टी॰
सत्प्ररू॰ पृ॰ ३० ।

Return

11467 | जत्थ य जं जाणेज्जा निक्खेवं निक्खिवे निरवसेसं । जत्थ वि अ न जाणेज्जा च+उक्कगं निक्खिवे तत्थ ॥--अनु॰ सू॰ ८ । Return

11468 | तत्त्वार्थसूत्रादौ । Return

11469 | नामस्थापनाद्रव्यभावतस्तन्न्यासः ।— त॰ सू॰ १ । ४ । Return

11470 | रा अ Return

11471 | अयमत्र Return

11472 | द Return

11473 | त् Return

11474 | अस्मान्नि11474 निबन्धनस्थानं मूलसूत्रमिति यावत् । Return

11474 | निबन्धनस्थानं मूलसूत्रमिति यावत् । Return

11476

नाम संज्ञाकर्म इत्यनर्थान्तरम्--तत्त्वार्थाधि॰
भा॰ १ । ५ । अतद्गुणे वस्तुनि संव्यवहारार्थं पुरुषकारान्नियुज्यमानं संज्ञाकर्म नाम ।--स॰ सि॰ १ । ५ ।
त॰ वा॰, त॰ श्लो॰ १ । ५ । विशेषा॰ गा॰ ६५ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २५ । बृहत्कल्पभा॰ गा॰ ११ ।

Return

11477

तुलना—
किञ्चिद्धि प्रतीतमेकजीवनाम यथा डित्थ इति, किञ्चिदनेकजीवनाम यथा यूथ इति, किञ्चिदेकाजीवनाम यथा
घट इति, किञ्चिदनेकाजीवनाम यथा प्रासाद इति, किञ्चिदेकजीव-एकाजीवनाम यथा प्रतीहार इति, किञ्चिदेक
जीवानेकाजीवनाम यथा काहार इति, किञ्चिदेकाजीव-अनेकजीवनाम यथा मन्दुरेति, किञ्चिदनेकजीवाजीवनाम
यथा नगरमिति प्रतिविपयमवान्तरभेदाद् बहुधा भिद्यते संव्यवहाराय नाम लोके ।--त॰ श्लो॰ पृ॰ ९८ ।

Return

11478 | तुलना--नाम्नो वक्तुरभिप्रायो निमित्तं कथितं समम् । तस्मादन्यत्तु जात्यादि निमित्तान्तरमिष्यते ॥--त॰ श्लो॰ पृ॰ ९९ । Return

11479

यः काष्ठपुस्तचित्रकर्माक्षनिक्षेपादिषु स्थाप्यते जीव इति स्थापनाजीवः ।
देवताप्रतिकृतिवद् इन्द्रो रुद्गः स्कन्द विण्णुरिति ।--तत्त्वार्थाधि॰ भा॰ १ । ५ । काष्ठपुस्तचित्रकर्माक्षनिक्षेपादिषु
सोऽयमिति स्थाप्यमाना स्थापना ।--स॰ सि॰ १ । ५ । जं पुण तयत्थसुण्णं तयब्भिपा+एण तारिसागारं ।
कीर+इ व णिरागारं इत्तरमियरं व सा ठवणा ॥--विशेषा॰ गा॰ २६ । सब्भावमसब्भावे ठवणा पुण
इदंकेदुमा+ईया । इत्तरमणित्तरा या ठवणा णामं तु आवकहं ॥--बृहत्क॰ भा॰ गा॰ १३ । सद्भावस्थापनया
नियमः, असद्भावेन वाऽतद्रूपेति स्थूणेन्द्रवत् ।--नयचक्रवृ॰ लि॰ पृ॰ ३८१ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २५ ।
आहिदणामगस्स अण्णस्स सोयमिदि ट्ठवणं ठवणा णाम । सा दुविहा सब्धावासब्भावट्ठवणा चेदि । तत्थ
आगारवंत+ए वत्थुम्मि सब्भावट्ठवणा तव्विवरीया असब्भावट्ठवणा ।--धवलाटी॰ सत्प्ररू॰ । त॰ श्लो॰ पृ॰
१११ ।

Return

11480

अनागतपरिणामविशेषं प्रति गृहीताभिमुख्यं द्रव्यम्, अतद्भवं वा ।--त॰ वा॰ १ । ५ ।
त॰ श्लो॰ पृ॰ १११ । बृहत्क॰ भा॰ १४ । विशेषा॰ गा॰ २८ । जैनतर्कभा॰ पृ॰ २५ । आ॰ नि॰
मलय॰ पृ॰ ६ ।

Return

11481 | वर्तमानतत्पर्यायोपलक्षितं द्रव्यं भावः ।--स॰ सि॰, त॰ वा॰ १ । ५ । त॰ श्लो॰ पृ॰ ११३ । बृहत्क॰ भा॰ गा॰ १५ । आ॰ नि॰ मलय॰ पृ॰ ९ । Return

11482 | नाम क्रियते । Return

11483 | त् जा Return

11484 | निमित्तान्तरम् । Return

11485 | अतशचो Return

11486 | र्यं Return

11487 | जीवाजीवाः Return

11488 | या Return

11489 | सः Return

11490 | नु वा Return

11491 | क्यचि Return

11492 | अजीवस्य । Return

11493 | गोत्वजातिः । Return

11494 | दण्डद्रव्यम् । Return

11495 | पचनक्रिया । Return

11496 | स्वतः Return

11497 | तदंशो ही तद्धर्म एव ।--हेतुबि॰ । Return

11498 | अध्य Return

11499 | नां Return

11500 | थाप्ति Return

11501 | अर्थव्यवहार । Return

11502 | स्थापनाम् । Return

11503 | प्रत्यक्षप्रमाणता । Return

11504 | त्याह-- Return

11505 | नामं ठवणा दवि+ए त्ति एस दव्वट्ठियस्स निक्खेवो । भावो उ पज्जवट्ठि+अस्स परूवणा एस परमत्थो ॥--सन्मति॰ १ । ६ । Return

11506 | काः Return

11507 | न्ते Return

11508 | व्यः Return

11509 | द्रव्यार्थिकः । Return

11510 | कारेण Return

11511 | ल्प्य Return

11512 | प्य अ Return

11513 | तस्मात्, यत् Return

11514 | प्य इ Return

11515 | रव Return

11516 | विशेषस्या Return

11517 | विशेप-द्रव्ययोः । Return

11518 | कृश Return

11519 | सति Return

11520 | क्व ? इ Return

11521 | र्श्याऽ Return

11522 | ? Return

11523 | विपरीतस्वरूपाणाम् । Return

11524 | ब्धिं Return

11525 | ह Return

11526 | स्थूलाकृतीक्षणादेव । Return

11527 | वम् Return

11528 | तथा प्रतिभासनात् इति । Return

11529 | ष्ट्वैव Return

11530
व11530

यथा दूर
विरलतरुषु एकं वनमिति प्रत्ययो भ्रान्त्या भवति, यथा वा एकं घनं सघनमिति वा प्रत्ययः ।

नादिवत् Return

11530 | यथा दूर विरलतरुषु एकं वनमिति प्रत्ययो भ्रान्त्या भवति, यथा वा एकं घनं सघनमिति वा प्रत्ययः । Return

11532 | स्वस्वरूपम् । Return

11533 | इति चेत् । Return

11534 | सत्ता Return

11535 | स्तङ्ग Return

11536 | प्रतिभासाभावात् । Return

11537 | क्त Return

11538 | शकलशून्यताऽयोगात्, वचनस्य सद्भावस्वीकारात् । Return

11539 | ति Return

11540 | आप्तागमविलोपः । Return

11541 | प्रस्तुतेतर Return

11542 | कथनात् इति । Return

11543 | पृ॰ ७४४ । Return

11544 | पुन Return

11545 | दि । ए Return

11546 | शब्दो निर्णयो वा । Return

11547 | तदा एतत्तत्त्वमन्यतः अन्यस्माद् वाक्याद् व्यावृत्तमिति Return

11548 | शब्दोऽनित्यः इत्यत्र । Return

11549

तेनान्यापोहविषयाः
प्रोक्ताः सामान्यगोचराः । शब्दाश्च बुद्धयश्चैव वस्तुन्येषामसंभवात् ॥--अन्यापोहविषया आचार्येण प्रोक्ताः ।
अपोहः शब्दलिङ्गाभ्यां प्रतिपाद्यते इति ब्रुवता ।--प्र॰ वा॰, मनोरथ॰ ३ । १३३ ।

Return

11550 | णे Return

11551 | शब्दनिर्णययोः । Return

11552 | प्रसज्यपक्षे । Return

11553 | नास्य Return

11554 | अनिर्णयात्मकत्वात् । Return

11555 | व्यवच्छेदकत्वाभावात् । Return

11556 | अतिप्रसङ्गात् । Return

11557 | विकल्पतः । Return

11558 | ल्पो Return

11559 | परम्परया । Return

11560 | ध्यो Return

11561 | र Return

11562 | द्रव्यनिक्षेपेऽपि । Return

11563 | अद्वैततत्त्वस्वीकारात् । Return

11564 | संग्रहः संश्रितो Return

11565 | द्रव्यान्वयविरहितं Return

11566 | ज्ञानं Return

11567 | कत्री Return

11568 | नहि इति प्रारभ्य । Return

11569 | हेतुः । Return

11570 | न Return

11571 | हनयात् Return

11572 | अर्थ Return

11573 | स्मिन् अनन्तर Return

11574 | निराकरोति । Return

11575 | एतत् ? Return

11576 | दी Return

11577 | न्नः ? Return

11578 | प्रतौ चतुरक्षरमितं स्थानं रिक्तमस्ति । Return

11579 | र वत् Return

11580 | प्रतौ अष्टाक्षरमितं स्थानं रिक्तं वर्तते । Return

11581 | जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिमरणलक्षणावस्थाचतुष्टय । Return

11582 | स्थ Return

11583 | आत्मनि । Return

11584 | प्रबोधज्ञानस्य । Return

11585 | जाग्रज्ज्ञानस्य । Return

11586 | चित्त Return

11587 | आवेधः संस्कारः । Return

11588 | विनष्टस्य Return

11589 | पम Return

11590 | स्वापादौ ज्ञानसत्त्वम् । Return

11591 | किंचिदासीन्मे कल्पनेदृशी । यथा विकल्पावस्थाया ऊर्ध्वं पुनर्विकल्पयन् पुमान् आसीत् मे कल्पनेदृशीति वेत्ति ।'--प्र॰ वा॰ मनोरथ॰ । Return

11592 | सिद्धमिति । Return

11593 | तद्विशेषनिराकृतेः । चोदितो दधि खादेति किमुष्ट्रं नाभिधावति ॥ इति शेषः । Return

11594 | न स्यात्तस्यां मतावपि । यदीदं स्वयमर्थेभ्यो रोचते तत्र के वयम् ॥ इति शेषः । Return

11595 | ? Return

11596 | एतन्नामकं प्रकरणं धर्मकीर्तिकृतम् । इयं प्रमेयकमलमार्तण्डे पृ७ ५०९ संपूर्णा समुद्धृता । Return

11597 | व्यवहारः प्रवर्तते इति सम्बन्धः । Return

11598 | न् पर्या Return

11599 | व्येत्या Return

11600 | विनिक्षिपेत् Return

11601

तुलना--कालकारकलिङ्गानां भेदाच्छब्दोऽर्थभेदकृत् । अभिरूढस्तु पर्यायैरित्थम्भूतः क्रियाश्रयः
॥ ४४ ॥ कालभेदात् तावदभूत् भवति भविष्यति इति, कारकभेदात् करोति क्रियते इत्यादि, लिङ्गभेदात्
देवदत्तो देवदत्ता इति, तथा पर्यायभेदात् इन्द्रः शक्रः पुरन्दर इति तथैतौ शब्दसमभिरूढौ । क्रियाश्रय
एवम्भूतः, कुर्वत एव कारकत्वम् ।--लघी॰ स्ववृ॰ श्लो॰ ४४ ।

Return

11602 | उदाहरणम् । Return

11603 | प्त इति Return