Dharmakīrti Dharmottara Durveka Miśra

Nyāyabindu Nyāyabinduṭīkā Dharmottarapradīpa

Title: Nyāyabindu

Title: Nyāyabinduṭīkā

Title: Dharmottarapradīpa

Author: Dharmakīrti

Author: Dharmottara

Author: Durveka Miśra

Funder: German Research Foundation (DFG); Project "SARIT: Enriching Digital Text Collections in Indology" (Bilalteral Digital Humanities Programme DFG/NEH), 2013-2017

Principal: Birgit Kellner

RespStmt: data entry by Aurorachana, Auroville

RespStmt: prepared for SARIT by Liudmila Olalde

[p. 1 ]

प्रथमः प्रत्यक्षपरिच्छेदः

आचार्यधर्मोत्तरविरचिता

न्यायबिन्दुटीका

आचार्य्धर्मकीर्त्तिप्रणीतो न्यायबिन्दुः

प्रथमः प्रत्यक्षपरिच्छेदः ।

ऊँ नमो वीत्तरागाय¹

ऊँ नमः सर्वज्ञाय--B. E. H. N. नास्ति A. P.

 ।

सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वपुरुषार्थसिद्धिरिति तद् व्युत्पाद्यते ॥१॥

जयन्ति जातिव्यसनप्रबन्धप्रसूतिहेतोर्जगतो विजेतुः ।

रागाद्यरातेः सुगतस्य वाचो मनस्तमतानबवमादधानाः ॥

[p. 1b ] 2

पत्रमत्र त्रुटितम्--सं०

सूत्राभिधर्मविनयाः सुगतस्य वाचो बाधा विनाद्भुततया सततं जयन्ति ।
आभान्ति दर्पण इव प्रतिबिम्बितानि तत्त्वानि यत्र सकलस्य पदार्थराशेः ॥
श्रीधर्मकीर्त्त्यभिमुखानि जगद्धितानि धर्मोत्तरस्य विपुलानि पदान्यमूनि ।
सम्यक् प्रकाश्य सुकृतं समुपार्जयामि तेनापि दुःखजलधेर्जगदुद्धरामि ॥

मात्सर्यादिमलोपेतैः 3

पत्रमत्र त्रुटितम्--सं०

शक्यं न गुणदर्शनम् ।

यतो हेमपरीक्षायाः सन्तो हि निकषोपलाः ॥

न्यायबिन्दुटीकां चिकीर्षुरेष धर्मोत्तरो भगवत्पूजापुण्ययोः साध्यसाधनभावमतीन्द्रिय
मीदृशि विषये गत्यन्तरविरहादभ्युपेयप्रामाण्यादागमादवगम्य, पुण्यस्य चापुण्यविरोधित्वाद
पुण्यफलविध्नाद्यभावो व्यापकविरुद्धविधिना सम्भवी, तेनाविध्नेन ग्रन्थकरण⁴

पत्रमत्र त्रुटितम्--सं०

तत्समाप्तौ

[p. 2 ]
तदध्ययने च भगवद्गुणगणश्रवणजनितातिशयविशेषासादितपुण्यस्य तथैवाविध्नेन जिज्ञासित
शास्त्रार्थतत्त्वावगमो भविष्यति, दृष्टशिष्टाचारोप्यनुपालितो भविष्यतीत्यभिसन्धाय वाग्विजया
ख्यानद्वारां भगवतः पूजां स्तुतिमयीमारभते ।

स्यादेतत्--पूजायाः पुण्योपजननमात्रप्रयोज⁵

पत्रमत्र त्रुटितम्--सं०

नस्य सम्पादकत्वादारिप्सितारम्भात्प्राक्
कायमयीमेवेष्टदेवतापूजामारचय्य किमिति न तदारभ्यते ? अथोच्यते--तत्पूर्विकायामपि
प्रवृत्तौ स्तुतिपूजैव प्रवृत्तिपुरःसरी किन्न कृता इति चोद्यमापद्येत । तथा चाशोकवनिकाचोद्य
सदृशमिदमिति नानुवाद्यमपि विदुषामिति । असदेतत् । एवं हि6

पत्रमत्र त्रुटितम्--सं०

कायपूजाया आरचने स्तुति
पदानि प्रयुञ्जानस्याऽतद्व्याख्यानभूतस्यास्य श्लोकस्याप्रकृतस्य करणं नापद्येत । कायपूजा तु
सुखासनोपदेशनादीतिकर्त्तव्यतास्थानीयत्वान्नाप्रकृतकरणचोद्येनोपद्रूयत इति ।

अत्रोच्यते--स्यादेवैतद् यदि स्वार्थमुद्दिश्य स्तुतिरीदृशी पूजा विधीयते । किं तर्हि ?
श्रोतृजना7

पत्रमत्र त्रुटितम्--सं०

र्थमुद्दिश्यापि भगवतो गुणकीर्त्तने कृते श्रोतृभिरन्ततः काव्यगुणजिज्ञासयापि
श्लोकोऽवश्यं ज्ञातव्यः । तज्ज्ञानात् तथागतगुणास्तावत्कालं तावच्छोतृसन्तानमध्यासते । तत्र
ये तावद् भगवति प्रागतिप्रसन्नमनसस्तेषामेवंविधगुणातिशयशालिनि स्थान एवास्माकं मनः
प्रसन्नम्इति निश्चिन्वतां स्थे8

पत्रमत्र त्रुटितम्--सं०

मानमासादयति चित्तम् ।ये च मध्यस्थास्तेषाम् एवंभूतगुणरत्ना
लङ्कृते महतो महीयसि चित्तमावर्जयितुमुचितं स्वहितावहितैः, तद्वयमियन्तं कालं प्रमाद्यन्त
एवोदास्महे स्म इति निर्विद्यमानानां चित्तमतिमत्तं प्रतिष्ठते । येऽप्यनतिप्रसन्नास्तेषामपि—
एवंविधगुणनिकेतने किमस्माभिरकस्माद्विद्विष्यते इति मननान्मनागावर्जनं माध्यस्थ्यं वा
9

पत्रमत्र त्रुटितम्--सं०

स्यादित्यतिप्रसन्नमध्यस्थयोः पुरुषयोश्चित्तप्रसादस्थैर्य-मनःप्रसादोपजननाभ्यां पुण्यातिशयो
जायते । तृतीयस्यापि मनागावर्जनेपि पुण्यप्रसवः । माध्यस्थ्ये तु भगवद्विद्वेषोपचयोपनेय
नरकेष्वनतिपतनं विद्वेषोपशमाद् भवति । असत्यां तु स्तुतिमयपूजायामित्थं त्रिविधश्रोतृजन
प्रयोजनं यत् तन्न कृतं स्यात्--इति स्वपरार्थो[p. 2a ]द्देशेन स्तुतिमयी पूजा विधीयत इति
स्थितम् ।

तत्रानेन श्लोकेन भगवान् स्वार्थसम्पदा परार्थसम्पदुपायसम्पदा परार्थसम्पदा च स्तूयते ।
तासां तिसृणामपि सम्पदामवश्यवक्तव्यत्वात् । तथाहि चिरकालाभ्याससात्म्यीकृतमहाकृपस्य
भगवतः परार्थसम्पत् प्रधानं प्रयोजनम्, इतरदप्रधानम्, आनुषङ्गिकं तथागतत्वमपीति सा
तावदवश्याभिधेया ।

तदाह भट्टवराहस्वामी--

साक्षात्कृताशेषजगत्स्वभावं प्रासङ्गिकं यस्य तथागतत्वम् । इति ।

सा चोपायसम्पदमन्तरेणासम्भविनीति तदभिधानमप्यावश्यकम् । इयञ्चानधिगत
स्वाथसम्पदो न सिध्यतीति तदभिधानमपि नियतमापतितम् । तदाह स एव--

तीर्णः स्वयं याति जगत्समग्रं मार्गोपदेशेऽधिकृतो हि नाथः । इति ।

तत्र स्वार्थसम्पन्नस्य परार्थसम्पादनोपायसम्पत् तत्साध्या च परार्थसम्पादनसम्पदिति
प्रथमं जातीत्यादिना सुगतस्येत्यन्तेन स्वार्थसम्पत्तिरुक्ता । अनुपायस्य परार्थसम्पत्तिर्न सम्पद्यत
[p. 3 ]
इति तदनु वाच इत्यनेन परार्थोपायसम्पदुक्ता । ईदृशं वस्तुनो रूपम्, इदञ्चानुष्ठेयम् इत्यादि
रूपेण धर्मदेशनैव हि भगवतो जगद्धितावगमनलक्षणपरार्थसम्पादनोपायसम्पद् वैद्यवरस्येव
व्याधिस्वरूपप्रतीतिशक्तिभैषज्योपदेशो रोगोपशमसम्पादनोपायसम्पत् । तदनन्तरं तदुपाय
सम्पत्तिसाध्या परार्थसम्पदन्येन पदेनोक्ता ।

तत्र वाचो जयन्ति--इति सम्बन्धः । अविवक्षितकर्मत्वादकर्मत्वम् । वाचः सूत्राभि
धर्मविनयलक्षणाः । जयन्ति उत्कृष्यन्ते प्रकृष्टा भवन्ति । उत्कर्षश्च सजातीयापेक्षयेति
सामर्थ्यादीश्वरादिवचनेभ्यः प्रकृष्टा भवन्तीत्यर्थः । यद्वा जयन्ति अभिभवन्ति । अभिभवश्च
प्रतियोगिगोचर इति । अर्थात् तीर्थिकशास्त्राभिभवं कुर्वन्तीत्यर्थः । प्रमाणोपपन्नार्थप्रतिपादक
त्वादासाम् । तेषां तु तद्वैपरीत्यादिति बुद्धिसिद्धं कृत्वा केवलमेतदत्रोक्तम् । विनिश्चय
टीकायां पुनरनेन युक्तिप्रभावेत्यादि हेतुभावेन विशेषणमुपात्तम् ।

कस्य ता इत्याकाङ्क्षायामाह--सुगतस्य इति । सुशब्दोऽयमर्थत्रयवृत्तिर्द्रष्टव्यः । प्रशस्तं
गतः सुगतः । प्रशस्तं यथा भवति तथा गतः--संसारात् प्रक्रान्तः । कथं तथा गमनं तस्य ?
नैरात्म्यदर्शनेन संसारातिक्रमात् । तस्य च प्रज्ञानिश्रयात् । अथवा गत्यर्थानां ज्ञानार्थत्वादपि
प्रशस्तं गतः ज्ञातवानित्यर्थः । प्रशस्तञ्च तत् तत्त्वं नैरात्म्यलक्षणम् । तत्त्वरूपत्वञ्च
तस्य प्रमाणोपपन्नत्वात् । दृष्टश्चायं सुशब्दः प्रशस्तार्थवृत्तिः । सुरूपा रूपाजीवेति यथा ।
अपुनरावृत्त्या वा गतः सुगतः । गतः प्रयातः संसारात् । पुनरावृत्तिशब्दवाच्ययोर्जन्मदोषयो
रात्मदर्शनबीजोपघातेन भगवता समूलघातं निहतत्वात् । एतदर्थेपि सुशब्दो दृष्टः । सुनयो
ज्वर इति यथा । निःशेषं वा गतः सुगतः । निःशेषं यावद् गन्तव्यं तावद् गतः प्राप्तः ।
अक्लेशनिर्जरकायवाग्बुद्धिवैगुण्यलक्षणशेषलक्षणप्रहाणेन मुनेस्तत्पदप्राप्तेः । एवंवृत्तिरपि
सुशब्दो दृश्यते । सुपूर्णो घट इति यथा ।

तस्य सु[p. 2b ]गतस्य किम्भूतस्येत्याह--विजेतुः अभिभवितुः । कस्यासौ विजेते
त्याह--जगतो जीवलोकस्य । विजयश्च जगदपेक्षया परमपदप्राप्त्या तस्य प्रकृष्टत्वं द्रष्टव्यम् ।
अत एव जगदभिभूतं भवति । तस्य तद्वैपरीत्यात् । न पुना राजविजय इव राजान्तरापेक्षया
कायादितिरस्कारोऽभिभवोऽवसेयः ।

जगतः कीदृशस्य ? जायते संसरत्यनयेति जातिः तृष्णा । व्यस्यते विविधेन प्रकारेणे
तस्ततो अस्यते10 तोऽस्यतेक्षिप्यते अनेनेति, अस्यतीति वा व्यसनम् । जातिरेव व्यसन
मित्यन्तर्नीतनियमः समासः कर्त्तव्यः । तृष्यन्नेव हि प्राणी तत्तदाचरति येन संसारे संसरति ।
ततस्तयैवासौ इतस्तत उत्पादद्वारेण व्यस्तः क्षिप्तो भवतीति सैव व्यसनं युक्तम् । अथवा
जातौ उत्पत्तौ निकायविशिष्टायां व्यसनम् आसक्तिः विद्याधरोऽहं भूयासं, देवोऽहं भूयासम्
इत्याद्याकारोऽभिनिवेशः । यद्वा जात्याश्रितानि व्यसनानि दुःखानि11

प्रतौ दुष्खानि इत्येवं वर्त्तते--सं०

रोगशोकादीनि ।
प्राक्तनव्याख्याने तस्य, अन्तिमव्याख्याने तेषां प्रबन्धः प्रवाहः । तदेव वा प्रकृष्टो बन्धः ।
प्रवाहपक्षे प्रबन्धेन । बन्धपक्षे प्रबन्धस्य । प्रसूतेः कारणस्य । एवञ्च प्रबन्धप्रसूति-
श्रुतिसहितं हेतुपदमुपाददानः परमतनिराकरणञ्चाभिप्रैति । तथा ह्येवमभिधाने सत्ययं
[p. 4 ]
तात्पर्याथः--जगदेवानन्यसत्त्वनेयं स्वयमेव तथा तत्तदाचरति येन तथा संसारे संसरति । न तु
परप्रेरितं यथाऽन्ये मन्यन्ते--

अज्ञो जन्तुरनीशोऽयमात्मनः सुखदुःखयोः ।

ईश्वरप्रेरितो गच्छेत् स्वर्गं वा स्व¹² श्वभ्रमेव वा ॥ महाभा० वन० ३०. २८इति ।

इतरथा जातिव्यसनाश्रयस्येति तदन्यविशेषणसहितमेव ब्रूयादिति ।

किम्भूतस्य सुगतस्य ? रागादीनां क्लेशानाम् अरातेः शत्रोः सत्कायदृष्टिविगमेन,
तेन तेषां स्वसन्ताने समूलमुन्मूलितत्वात् । यत एव भगवान् रागाद्यरातिः, जगच्च जाति
व्यसनप्रबन्धप्रसूतिहेतुः, अत एवासौ ततः प्रकृष्टो भवति विजेता तस्य । अथवा रागाद्यरातेरिति
जगतो विशेषणम् । रागादयोऽरातयः प्रतिपक्षा नित्यमुपघातका यस्येति कृत्वा । तदा तु
तद्विजेता भगवान् सुगतत्वादेव बोद्धव्यः । जगतो ये रागादयस्तेषामरातेरित्यादिव्याख्यानं
तु क्लिष्टत्वात् नोक्तम् ।

किंविशिष्टा वाच इत्याह--मन इत्यादि । सदसदर्थविवेकविबन्धकत्वात् तम इव
तनोऽज्ञानमविद्या । तच्च मनसो विकल्पविज्ञानस्य कयाचिद्व्यपेक्षया धर्म इव भिन्नः कथ्यते ।
वस्तुतस्तु क्लिष्टमेव ज्ञानमविद्या । यद्वा क्लिष्टं मन एव तम इव तमः पूर्ववत् ।

केचित्तु मनस्तम इति शब्दसमुदायमज्ञानार्थवाचकमाचक्षते ।

तस्य तानवं तनुत्वं मन्दीभवनमित्यर्थात् । तद् आदधानाः कुर्वाणाः । तानवग्रहणेन
चेदमाचष्टे--न भगवतो वाचः सर्वथा जगदज्ञानमुपध्नन्ति, तच्छ्रवणमात्रेण मोहहान्या मुक्त
त्वात् मार्गभावनावैयर्थ्यप्रसङ्गात् । किन्तु कियन्तं कालमालोच्यमानाः समुदाचारतो मोहस्य
मान्द्यापादनेन तं तनूकुर्वन्तीति ।

अथवा अन्यथा व्याख्यायते--ता वाचस्तमो जयन्ति अभिभवन्ति13

लेखोऽत्र घृष्टः ।

... ... ...
... ... [p. 3a ] ... ... ...मोहप्रचारम् आदधानाः । शेषं समानं पूर्वेण ।

यद्वा मनसि तमो यस्य स मनस्तमा मूढ उक्तः । तस्य भावो मनस्तमस्ता । तस्या
अनवो निष्ठा । तथाहि--नूतिर्नवः । तद्विरुद्धेन¹⁴

लेखोऽत्र घृष्टः ।

... ... ... तमादधानाः
मूढत्व¹⁵

लेखोऽत्र घृष्टः ।

... ... ...प्रवर्त्तनात् । शेषं समानं पूर्वेणेति व्याख्यातः श्लोकः ।

केवलमिदमालोच्यताम्--तथागतमभिस्तुवता धर्मोत्तरेणास्यैव विजयो मुख्यवृत्त्या
किं न कथितः ? किं पुनर्धर्मिविशेषणत्वेनानुषङ्गतः प्रतिपादित इति ? अत्र समाधीयते ।
आचायश्रीधर्मकीर्त्तिना भगवत्प्रवचनार्थसमर्थन¹⁶

लेखोऽत्र घृष्टः ।

... ... ...
... ...प्रकृतत्वात् विजयो मुख्यतः प्रतिपाद्यते ।

यद्वा यस्य वाच एव तथा जयन्ति तस्य विजयो दण्डाज्जयन्यायेनातिशयेन प्रतिपादितः ।
सूचितश्चासौ विजेतृपदेन ।

[p. 5 ]

सम्यग्ज्ञानपूर्विके17

०पूर्विका सर्वेत्यादिना--A. P. E.

त्यादिनाऽस्य प्रकरणस्याभिधेयप्रयोजनमुच्यते ।

अथवाऽऽगमिकानां मतेन निरुपधिशेषे निर्वाणधातौ परिनिर्वृतो भगवान् । परिनिर्वृत
स्यास्य प्रवचनमयमेव वपुर्विद्यत इति आगमिको वाग्विजयमेव प्रतिपादयते स्मेति ।

सम्यग्ज्ञानेत्यादिना प्रकरणस्य यत् प्रयोजनं सम्यग्ज्ञानव्युत्पत्तिः, तस्या यत् प्रयोजनं
पुरुषार्थसिद्धिरूपं तदुच्यते । न च सम्यग्ज्ञानव्युत्पत्तेः सम्यग्ज्ञानपरिज्ञानं प्रयोजनं न पुरुषार्थ
सिद्धिरिति शक्यमभिधातुम् । विप्रतिपत्तिनिराकरणेन स्वरूपप्रतिपत्तिरि18 रेव हि
सम्यग्ज्ञानस्य व्युत्पत्तिः । सा कथमात्मन एव प्रयोजनं भवेदित्यभिप्रायेण व्याख्यातवन्तौ
विनीतदेव-शान्तभद्रौ । तद्व्याख्यानमवमन्यमानोऽभिधेयप्रयोजनमुच्यते इति व्याचष्टे ।
अवज्ञाने चायमाशयः--अस्येदं प्रयोजनमिति खल्वन्वय-व्यतिरेकाभ्यामवधार्यते । नान्यथा ।
इयञ्च-स्वरूपा प्रसिद्धिः 19 पुरुषार्थसिद्धिः सम्यग्ज्ञानव्युत्पत्तिमन्तरेणापि गोपालाङ्गनादीनां
भवन्ती सति सम्यग्ज्ञानि20 ने, सत्यामपि तद्व्युत्पत्तौ असति सम्यग्ज्ञाने मनीषिणामभवन्ती
न तद्व्युत्पत्तेरन्वयव्य-तिरेकावनुविधत्ते । किन्तर्हि ? सम्यग्ज्ञानस्येति तस्यैव
प्रयोजनं भवितुमर्हतीति ।

सम्यग्ज्ञानेत्यादिना वाक्येन करणेन प्रकरणाभिधेयस्य सम्यग्ज्ञानलक्षणस्य प्रयोजनं दृष्टं
पुरुषार्थसिद्धिलक्षणमुच्यते वार्त्तिककृता कर्त्रेत्यर्थात् ।

ननु च यत्राभिधाव्यापारः समाप्यते स वाक्यार्थः । न चासौ पुरुषार्थसिद्धौ
विश्राम्यति । किं तर्हि ? श्रोतुः सम्यग्ज्ञानव्युत्पत्तौ । तत् कथं सा वाक्यार्थत्वेनोच्यते ? उच्यते ।
यद्यपि शब्दाभिधाव्यापारापेक्षया तत् सम्यग्ज्ञानं व्युत्पाद्यते शिष्य इति शिष्यसम्यग्ज्ञानविषया
व्युत्पत्तिक्रिया प्राधान्याद्वाक्यार्थः, तथाप्यस्य तात्पर्यार्थसम्भवे तन्निरूपणेनेदमुच्यते । तथा हि
तद्व्युत्पत्तिमेवासौ किमति कार्यते ? यतः सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वपुरुषार्थसिद्धिः21

लेखोऽत्र घृष्टः ।

... ... ...
... ... ...मुच्यते । यत्र पुनरभिधाविषय एवार्थः सम्भवी न तु तात्पर्यार्थो [p. 3b ] 22

एकोऽक्षरोत्र वर्त्तते किन्तु स सम्यङ्न पठ्यते ।

...स्तत्र
स एव वाक्यार्थः कल्प्यते । द्वितयसम्भवे तु यत्परं वाक्यं तथा च तस्यार्थ इत्यार्थेन न्यायेना
भिधेयस्य प्रयोजनं पुरुषाथसिद्धिर्वाक्यार्थत्वेनोच्यत इति व्याख्यायत इति ।

केचित् पुनरिदं धर्मोत्तरीयं वाक्यमन्यथा व्याचक्षते । नात्र प्रयोजनशब्देन फलमभिप्रेतं
किन्तु प्रयुज्यते प्रवर्त्त्यतेऽनेनेति, प्रयोजयतीति वा प्रयोजनम् । तच्च पुरुषार्थसिद्धिहेतुत्वम् ।
अभिधेयस्य हि सम्यग्ज्ञानस्य पुरुषार्थसिद्धिहेतुत्वेन प्रयुक्तः पुरुषः प्रवर्त्तत इति ।
उत्तरत्रापि प्रयोजनमिदमेव विवक्षितम् । अत एव--अत्र चेत्यादिवाक्ये सर्वपुरुषार्थसिद्धिहेतुत्वं
प्रयोजनं प्रवर्त्तकमुक्तमिति स्पष्टीकरणं घटत इति । तच्च नातिश्लिष्टमुत्पश्यामः । तथा
हि अत्र च प्रकरणाभिधेयस्य सम्यग्ज्ञानस्य पुरुषार्थसिद्धिहेतुत्वं प्रयोजनमुक्तमिति
वक्ष्यमाणेन व्यक्तीकृतत्वादिहापि अभिधेयस्य प्रयोजनम् इति षष्ठीतत्पुरुषोऽवश्यकार्यः । तथा चाय
मसमर्थः पदविधिर्भवेत् । तद्धि पुरुषार्थसिद्धिहेतुत्वं नाभिधेयस्य सम्यग्ज्ञानस्य प्रवर्त्तकमपि
तु पुरुषस्य । तत् कथमभिधेयपदेन समस्येत प्रयोजनपदम् ? न च केनचिद्रूपेणाभिधेयसम्बन्धि

[p. 6 ]
त्वऽस्य समर्थयोरेकार्थीभावो भवतीति । न हि यज्ञदत्तपुत्रो भृत्यत्वादिना रूपेण देवदत्त
सम्बन्धी भवन्देवदत्तपुत्र इति षष्ठीसमासस्य विषयो भवितुमर्हति ।

अथ भावप्रधानत्वान्निर्देशस्य प्रयोजनं प्रयोजकत्वमित्यर्थः । तच्चाश्रितस्य प्रयोजकतया
भवति सम्बन्धीति समर्थविधिः कल्प्यते ।

ननु यदि सम्यग्ज्ञानगतं पुरुषार्थसिद्धिहेतुत्वं प्रयोजनं प्रयोजकत्वं तर्हि सम्यग्ज्ञानं प्रयोजन
मित्यापन्नम् । यतो न प्रयोजनत्वमेव प्रयोजनं भवितुमर्हति । न च सम्यग्ज्ञानेन प्रयुक्तः
पु षः सम्यग्ज्ञाने प्रवर्त्तते, किन्तु पुरुषार्थसिद्धिहेतुत्वेन । तत् कथं प्रयोजनं भवितुमर्हति ?
किञ्च वृद्धव्यवहारो हि शब्दार्थव्यवहारभूमिः । न च वृद्धैः प्रयोजकः सत्यपि प्रयोजयितृत्वे
प्रयोजनमुच्यते । अन्यथा सम्यग्ज्ञानं व्युत्पद्यमानानामात्मानं व्युत्पादकं कर्त्तुं प्रवर्त्तमान आचार्यः
प्रयोजक इति सम्यग्ज्ञानव्युत्पत्तेः प्रयोजनमुच्येत । योऽपि कटं कुर्वन्तं कर्त्तुं प्रयुङ्क्ते सोऽपि
तत्प्रयोजनमुच्येतेत्येवंवादी न लौकिको न परीक्षक इत्युपेक्षणीय एव ।

अपि च किमेतदन्यथा नोपपद्यत एव येनैवं मृत्वा शीर्त्वोपपाद्येत । न चैवम्, अन्यथापि
सूपपादत्वात् । प्रयोजकत्वमिति निर्द्देशे च धर्मोत्तरः किं गौरवं पश्यति येनैवमवाचकमाचक्षीत ?
कथञ्च प्रकरणस्येति दुरुपपादं प्रयुञ्जीत ? किञ्च यदीप्सञ्जिहासन् वा पुरुषः प्रवर्त्तते
तदुपादानपरित्यागाभ्यां प्रवर्त्तितो भवति । यथाह अक्षपादः--यमर्थमधिकृत्य प्रवर्त्तते तत्
प्रयोजनम् न्यायसू० १. १. २४ इति । अधिकृत्य उद्दिश्येत्यर्थः । न च सम्यग्ज्ञानस्य भिन्नं
सदपि पुरुषार्थसिद्धिहेतुत्वम् ईप्सन् जिहासन् वा प्रवर्त्तते । किन्तर्हि ? हिताहितप्राप्ति
परिहारावुद्दिश्येति तावेव प्रयोजने युक्ते । किञ्चिदजिहासोरनुपादित्सोरर्थनिरीह[p. 4a ]स्य
सत्यपि पुरुषार्थसिद्धिहेतुत्वे अप्रवर्त्तनात् । स्मरणादभिलाषेण व्यवहारः प्रवर्त्तते इत्यलं
शब्दमात्रसमर्थनदृष्टेरर्थतत्त्वानवगाहिनो वचनेऽन्धादरेण ।

अथाभिधेयप्रयोजनं प्रवर्त्तकमिति समस्यते । ततोऽयमदोष इति चेत् । तदवद्यम् ।
न हि पुरुषाथसिद्धिहेतुत्वेन प्रयुक्तः पुरुषः सम्यग्ज्ञानलक्षणे अभिधेये प्रवर्त्तते किन्तु प्रकरणे
प्रवर्त्तते--ग्रन्थश्रवणलक्षणां प्रवृत्तिमनुतिष्ठति ।

अथ ग्रन्थस्य शब्दार्थस्वभावत्वाद् । एवमप्यसौ शब्देऽभिधेये च समुदाये प्रवृत्तो भवति ।
तद् ग्रन्थस्य प्रकरणस्येति षष्ठी कथम् ? अथ पुनरयमर्थोऽस्य प्रकरणस्याभिधेयेऽर्थादभिधाना
भिधेयसमुदाये प्रयोजनं प्रवर्त्तकमिति । तथा च प्रकरणस्य प्रकरणे प्रवर्त्तकमित्यसङ्गतमुक्तं
स्यात् । यदि चोक्तया व्युत्पत्त्या प्रयोजनशब्देन प्रयोजकं तथाभूतमस्य बुबोधयिषितं भवेत्
तदा सम्यग्ज्ञानपूर्विकेत्यादिना अभिधेयप्रयोजनमुच्यत इत्युक्तं स्यात् । मुख्यश्च सम्बन्धी
पुरुषः पुरुषस्येति दर्शितः स्यात् । न चैवम्, तस्मात् प्रयोजनशब्देन फलमेवास्याभिप्रेतमत्रो
त्तरत्रापि ।

अथोच्यते । फलार्थी चेत् प्रतिपत्ता फल एव किं न प्रवर्त्तते ? कि श्रमः सम्यग्ज्ञान
इति । हेयोपादेययोर्हानोपादानलक्षणफलार्थितैव तन्निबन्धनं ज्ञानं मृगयते । अन्यथा विसंवादन
मात्मीयमाशङ्कमान इति का क्षतिः ? फलपक्षे तु पुरुषप्रवृत्त्युपयोगि चास्याभिधेयमिति
तद् दर्शितं भवति ।

[p. 7 ]

द्विविधं हि प्रकरणशरीरम्--शब्दः, अर्थश्च²³

श्चेति--E. H. N. P.

 ।

तत्र शब्दस्य²⁴

शब्दस्याभिधे B. C. D.

स्वाभिधेयप्रतिपादनमेव प्रयोजनम् । नान्यत् । अतस्तन्न²⁵

तन्निरूप्यते A

निरूप्यते ।

26

अथाभिधेयस्यापि किं प्रयोजनाभिधानेनेत्याह--टि०

अभिधेयं27

अभिधेये तु निष्प्रयोजने तत्प्रति--B. D.

तु यदि निष्प्रयोजनं28

प्रयोजनं तदा--C

स्यात् तदा 29

अभिधेयप्रतिपत्तये--टि०

तत्प्रतिपत्तये शब्दसन्दर्भोऽपि30

अपिशब्दादर्थसन्दर्भे30 र्भोऽपि--टि०

नारम्भणीयः स्यात् ।

ननु च नायं प्रत्यस्तमितावयवार्थः संज्ञाशब्दः । किं तर्हि ? प्रयुज्यतेऽनेन इति,
प्रयोजयतीति वा व्युत्पत्त्या फलेऽपि वर्त्तते । तत् कथमेतद् व्याख्यायत इति चेत् । सत्य
मेतत् । केवलं न पुरुषार्थसिद्धिहेतुत्वं सम्यग्ज्ञानस्यात्मन एव प्रयोजकं किन्तु पुरुषस्य । तत्र
चोक्ता दोषमात्रा । अभिधेये प्रयोजनमिति विग्रहे च भूयान् दोषो दर्शितः । तस्मात् तथाभूत
व्युत्पत्तिनापि प्रयोजनशब्देनात्र न तथाभूतं प्रयोजकं वाच्यम्, अपि तु फलमेवेति सर्वमवदातम् ।

ननु च प्रकरणे श्रोतृन् प्रविवर्त्तयिषुरयमभिधेयप्रयोजनमभिधत्ते तदनेनास्यैव तदाख्यातु
मुचितम् । तच्च यथास्वमभिधेयप्रत्यायनलक्षणमित्याशङ्क्याह--द्विविधं हि इत्यादि ।
हिर्यस्माद् द्विप्रकारं प्रकरणस्य शरीरं स्वभावः । तदुक्तं काव्यालङ्कारे--शब्दार्थौ सहितौ
काव्यम् 32

काव्यालङ्कारवृत्तौ--काव्यशब्दोऽयं गुणालङ्कारसंस्कृतयोः शब्दार्थयोर्वर्त्तते १. १. इति ।

का० १. १६ इति । तस्मादभिधेयप्रयोजनमुच्यत इति ।

कथं द्वैविध्यमित्याह--शब्द इति । चः शब्देन सहार्थं प्रकरणशरीरत्वेन समुच्चिनोति ।
एतदुक्तं भवति--शब्दार्थयोरवच्छेद्यावच्छेदकत्वेन स्थितयोः प्रकरणत्वं नान्यथेत्युभयस्वभाव
त्वात् प्रकरणस्याभिधेयप्रयोजनाभिधाने प्रकरणस्यैवाभिहितं भवतीति ।

यद्येवं शरीरत्वाविशेषात् अभिधेयस्येवाभिधानात्मनोपि तत् किन्नोच्यते ? किञ्च, न
निष्कृष्टरूपेऽभिधेये पुरुषः प्रवर्त्तते किन्तु ग्रन्थ एव श्रवणलक्षणां प्रवृत्तिमाचरति अभिधेयज्ञानाय ।
तदस्यैव प्रयोजनं वाच्यमिति पूर्वपक्षद्वितयं पश्यन्नाह--तत्रेति निर्धा[p. 4b ]रणे चैतत् ।
नान्यदिति पुरुषप्रवृत्त्युपयोगि ।

अयमस्याशयः--न हि शब्दस्य स्वार्थप्रत्यायनलक्षणं फलमस्तीति शब्दसन्दर्भ आरभ्यते
श्रूयते वा, तस्य काकदन्तपरीक्षासाधारणत्वेनागण्यमानत्वात् । किन्तर्हि ? तदर्थस्य
सप्रयोजनत्वेन । अतः किमनेनोक्तेनापीति ? तर्हि अभिधेयस्यापि तत् किमुच्यत इत्याह—
अभिधेयं तु इत्यादि । तुरभिधानादभिधेयं भेदवद्दर्शयति । अपिशब्दो नारम्भणीय इत्यस्मात्परो
द्रष्टव्यः । तदयमर्थः--तत्प्रतिपत्तये शब्दानां सन्दर्भो नारम्भणीयोऽपि स्यात्, किं पुनः
श्रवणीय इति ।

[p. 8 ]

यथा काकदन्तप्रयोजनाभावात् न तत्परीक्षा आरम्भणीया प्रेक्षावता ।

तस्मादस्य प्रकरणस्यारम्भणीयत्वं दर्शयता अधियप्रयोजनमनेनोच्यते । यस्मात्
सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वपुरुषार्थसिद्धिः, तस्मात् तत्प्रतिपत्तये33

तत्प्रतिपत्त्यर्थमिदम् A. E. N. H. P.

इदमारभ्यत इत्ययमत्र वाक्यार्थः ।

34

अत्र च एवंप्रकारवाक्ये--टि०

अत्र च प्रकरणाभिधेयस्य सम्यग्ज्ञानस्य सर्वपुरुषार्थसिद्धिहेतुत्वं प्रयोजनमुक्तम् ।

यथेति सामान्येनोक्तस्यार्थस्य विषयोपदर्शने । यथैतद्दर्शितं तद्वत् सर्वं द्रष्टव्यमिति
यथाशब्दार्थः ।

तत्परीक्षेतीक्षेत्थमित्थञ्चेति कर्मोपदेशः । पदसंहतिरिति च बुद्धिस्थम् । परीक्षणं
वा परीक्षा विमृष्यावधारणं तादर्थ्यात् शास्त्रमपि तथा ।

ननु निष्प्रयोजनाभिधेयं मारम्भि, वचनेन त्वनेन किं क्रियत इत्याह--तस्माद् इत्यादि ।
यस्मान्निष्प्रयोजनाभिधेयं नारभ्यते तस्मादारम्भणीयत्वं दर्शयता आरम्भयोग्यमेवेदं मयारभ्यत
इति प्रकाशयता, आरम्भणीयत्वे च दर्शिते श्रवणीयत्वमपि निमित्तसाम्याद् दर्शितं भवतीति ते
प्रवर्त्तिता भवन्ति ।

ननु च सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वपुरुषार्थसिद्धिरित्यनेनैकदेशेनाभिधेयप्रयोजनमुवतम्, न
समुदितेन । तत् कथम् अनेन वाक्येनोच्यते इत्युच्यते ? उच्यते । वाक्यं हि नामैकस्मिन्नर्थे
प्राधान्येन प्रतिपाद्ये गुणगुणिभावमनुभवतामर्थद्वारेणान्योन्यापेक्षिणां सम्बद्धानां पदानां समूह
उच्यते । तत्र यदि सर्वेषां पदार्थानां प्राधान्यं स्यात् तदा परस्परानुपकारात् सम्बन्ध एव
पदानां न स्यादिति वाक्यरूपतैव हीयेतेति सूक्तमनेनेति । अभिधेयप्रयोजनाभिधानमेवास्य
सम्यग्ज्ञानेत्यादिपदसमूहात्मकस्य यथा तथा यस्मादित्यादिना कण्ठोक्तं करोति । तस्य
सम्यग्ज्ञानस्य प्रतिपत्तये शिष्यस्येत्यर्थात् । एतच्च तद् व्युत्पाद्यत इत्यस्य सामर्थ्यावस्थितार्थ
कथनं द्रष्टव्यम् । इतिना वाक्यार्थस्य स्वरूपम्, इदमा च बुद्धिसिद्धत्वेन तदेवाङ्गुली
व्यपदेशयोग्यमिव दर्शयति । अनेन च पुरुषार्थसिद्धेरुपेयत्वात् प्राधान्यम्, प्रतिपाद्यमानस्य च
सम्यग्ज्ञानस्य तदुपायत्वादप्राधान्यम् । अत एव चार्थेन न्यायेन पुरुषार्थसिद्धेर्वाक्यार्थत्वम् ।
शाब्द्या तु वृत्त्या शिष्यसम्यग्ज्ञानविषया व्युत्पत्तिक्रिया वाक्यार्थ इति दर्शितम् ।

ननु सम्यग्ज्ञानेत्यादिना वाक्येन सम्यग्ज्ञानस्य पुरुषार्थसिद्धौ हेतुभावः परं प्रदर्शितो न
पुनरिदं तस्य प्रयोजनमिति दर्शितम् । तस्यैव प्रयोजनमनेनोच्यत इति चोक्तम् । तत् कथं
युज्यते ? अथ न³⁵ चैतावतापि न ज्ञायते कस्य किं तदभिधेयं किञ्च तस्य प्रयोजनमित्या
शङ्क्याह--अत्र चेत्यादि ।

अथ सम्यग्ज्ञानस्य पुरुषार्थसिद्धिहेतुत्वं प्रयोजनमित्यवद्यम् । मूलविरोधाद् युक्ति
विरोधाच्च । तथा हि पुरुषार्थसिद्धिमेवाचार्यीयं सम्यग्ज्ञानेत्यादिवचनं प्रयोजनमनुजानाति न
तु पुरुषार्थसि[p. 5a ]द्धिहेतुत्वम् । अवयवार्थव्याख्याने तस्य तामेव प्रयोजनतया व्यक्ती
करिष्यति । न च हेतुत्वं हतोर्भिन्नमिष्यते युज्यते वा । तत् कथमस्यैव सम्यग्ज्ञानस्य प्रयोजनं

[p. 9 ]

36

ननु अभिधेयप्रयोजनाभिधानेपि यावच्छास्त्रस्य सम्बन्धादीनि नोक्तानि तावत्
प्रेक्षावन्तो न तत्र प्रवर्त्तन्ते इत्याह--त³⁶ अत्रेत्यादि । ननु तथाप्यस्मदुक्तस्य किमुत्तर
मित्याह--अस्मिंश्चार्थे--टि०

मस्मिंश्चार्थ उच्यमाने सम्बन्धप्रयोजनाभिधेयानि38

अभिधेयार्थेऽकथितान्यपि सामर्थ्यादुक्तानि भवन्तीत्यर्थः--टि०

उक्तानि39

अभिधेयप्रत्यागते--

भन्वित

भविष्यति । न चात्र प्रयोजनं प्रयोजकं वाच्यम्, उक्तन्यायात् । इहापि प्रवृत्तिसम्बन्धिन
उपादानप्रसङ्गाच्च । न च राजशासनं सामान्यं किञ्चिदस्ति येन भावप्रधानः प्रयोजनशब्दः
कल्प्येत । तदिष्टौ पूर्वोक्तं दूषणं परावर्त्तेतेति ।

सत्यम् । न पुरुषार्थसिद्धिहेतुत्वं सम्यग्ज्ञानस्य प्रयोजनमभिप्रेतम् । किन्तर्हि ?
पुरुषार्थसिद्धिरेव ।

अशाब्दिकाऽसौ कथमुच्यतामिति चेत् । उच्यते । चशब्दोऽत्र यस्मादर्थे । ततो
यस्मात् प्रकरणाभिधेयस्य सम्यग्ज्ञानस्य पुरुषार्थसिद्धिहेतुत्वमुक्तम्, तस्मात् प्रयोजनमुक्तमिति
द्विरावर्तनीयम् । तच्चात्रार्थात् पुरुषार्थसिद्धिरेवावतिष्ठते । सम्यग्ज्ञानस्य तां प्रति हेतुत्वोक्तौ
च सा प्रयोजनमुक्तेति किं साक्षाद्वाचकेन पदेन क्रियत इति भावः । एतावतैव तावदिदं
समाधीयते । बहवः पुनरत्रायास्यन्ति ।

सर्वा पुरुषार्थसिद्धिर्यतो हेतुत्वात् तत् सर्वपुरुषार्थसिद्धि तथाविधं हेतुत्वं यत्र प्रयोजनं
तत् तथा । तच्च पुरुषार्थसिद्धिरेवेति । अनया व्युत्पत्त्या अनेन शब्देन सैवोक्ता ।

कस्य तादृशमित्यपेक्षायामिदमुक्तम्--प्रकरणाभिधेयस्य सम्यग्ज्ञानस्येति केचित् प्रत्ति
पद्यन्ते । अन्ये त्वर्ष 40 र्श 41

पाणिनि टि० ५. २. १२७

आदित्वे प्रयोजनमस्यास्तीति मत्वर्थीयमतं विधाय प्रधानवन्निर्देशं
विवक्षित्वा प्रयोजनवत्त्वमिति प्रतिजानते । एवं चार्थं समर्थयन्ति--यत एव पुरुषार्थसिद्धिः
सम्यग्ज्ञानसाध्या तत एव सा प्रयोजनम् । तस्यापि यदेव तां प्रति हेतुत्वं तदेव
प्रयोजनवत्त्वमिति ।

एके तु यतः सम्यग्ज्ञाने सति पुरुषार्थसिद्धिहेतुत्वं व्यवस्थाप्यते, ततः प्रमाण-फलवद्
व्यवस्थाप्य-व्यवस्थापनभावमाश्रित्येदमुक्तं ततो न किञ्चिदवद्यमिति मन्यन्ते ।

अपरे तु चशब्दं भिन्नक्रमं कृत्वा पुरुषार्थसिद्धिहेतुत्वमुक्तम्, प्रयोजनं चोक्तमिति
योजयन्ति ।

इतरे तु पुरुषार्थसिद्धिहेतुशब्देन कारणे कार्यमुपचर्य पुरुषार्थसिद्धिमेवाभिदधति । अनन्यो
पायसाध्यतादर्शनार्थं चोपचारकरणं समादधते ।

केचित्तु निबन्धकृतः कथञ्चिदपीदं समर्थयितुमनीशानाः सहितशब्दपातात् प्रमादपाठ
एवेति वर्णयन्ति ।

अत्र सारासारं सन्त एव विवेचयिष्यन्ति ।

स्यादेतत् । यथा प्रवृत्त्यङ्गतया अभिधेयप्रयोजनमुच्यते, तद्वत् सम्बन्धादिकमपि
किं नोच्यत इत्याह--अस्मिंश्चेति । चो यस्मादर्थे ।

[p. 10 ]

42

सर्वपुरुषार्थसिद्धिहेतुः सम्यग्ज्ञानम् । अस्मिन्नर्थे उच्यमाने कथं सम्बन्धादीन्युक्तानि-टि०

तथाहि--पुरुषार्थोपयोगि सम्यग्ज्ञानं व्युत्पादयितव्यमनेन प्रकरणेनेति ब्रुवता
सम्यग्ज्ञानमस्य शब्दसन्दर्भस्याभिधेयम्, तद्व्युत्पादनं प्रयोजनम्, प्रकरणं चेदमपायो व्युत्पादन
स्येत्युक्तं भवति ।

तस्मादभिधेयभागप्र योजनाभिधानसामर्थ्थात् सम्बन्धादीनि उक्तानि भवन्ति । 43

नन्वादिवाक्ये यथाऽभिधेयप्रयोजनमभिधत्ते एवं सम्बन्धादि किमिति न वक्ति ?
इक्याह--टि०

न
त्विदमेकं धाक्यं सम्बन्धम्, अभिधेयम्, प्रयोजनं च वक्तुं साक्षात् समर्थम् ।44

यदि साक्षान्न वक्ति कथं तर्हि समर्थं तद्दर्शने इत्याह--टि०

एकं तु वदत् त्रयं
सामर्थ्यात् दर्शयति । 45

अथ वार्त्तिकेन सामर्थ्यलब्धमभिधेयं प्रयोजनं चाह--टि०

तत्र--

कथं पुनरन्यस्योक्तावन्यदुक्तं भवतीत्याह--तथा हि इति । निपातसमुदायश्चायं
यस्मादित्यस्यार्थे सर्वत्र वर्त्तते ।

पुरुषार्थो हेयोपादेयहानोपादानलक्षण उपयोगो व्यापारः । सोऽस्यास्तीति तथा ।

एवं सति किं सिद्धमित्याह--तस्माद् इति । तच्छब्देनानन्तरोक्तो वाक्यार्थः
प्रत्यवद्र⁴⁶ म्रष्टव्यः ।

अभिधेयभागोऽङ्ग एकदेशः । सम्बन्धादिभागापेक्षया ।

सम्बन्धादीत्यादिग्रहणेनाभिधेयप्रयोजनयोः संग्रहः । [p. 5b ] उक्तानीति उक्तानीव
उक्तानि प्रकाशितानि । न तु तत्राऽभिधाऽस्य सम्भविनी ।

अथाभिधेयप्रयोजनं यथा वाक्येन साक्षादुच्यते, तथा सम्बन्धादीन्यपि किन्नोच्यन्त
इत्याह--न त्विति । तुरवधारयति विशिनष्टि वा ।

अयमाशयः--यदि सर्वेपदार्थाः प्राधान्यमश्नुवीरन्, वाक्यमेव तदा विशीर्येतान्योन्याऽव्य
पेक्षाभावेनैकार्थाप्रत्यायनात् । ततो वाक्यमेकार्थमभिधेयतया उपादातुं कल्प्यते नानेकम् ।

यदि साक्षान्न समर्थम्, कथं नासमर्थम् ? अथासमर्थमेव । न साक्षात् समर्थमिति
तर्हि न वाच्यमिति । आह--एकं तु--इति । तुरत्रापिवद् ग्राह्यः । साक्षाद्वाच्यत्वेन
एकं व्यवच्छिनत्ति । दर्शयति प्रकाशयति, तत्र वाक्यस्याभिधाव्यापारासंभवात् । अत एवो
क्तानीवोक्तानीति तथाऽस्माभिर्व्याख्यातम्, अन्यथा तदनेन विरुध्येत ।

ननु यदि नामाभिधेयादिकं वाक्यस्य प्रकाश्यम्, नाभिधेयम् तथापि पदार्थेन तेनावश्यं
भाव्यम् । तथा च कस्य किं वाचकं पदमित्याशङ् क्याह--तत्र इत्यादि--तेषु अभिधेयादिषु ।

[p. 11 ]

तद् इति अभिधेयपदम् । 47

व्युत्पाद्यत इति णिच्निर्द्देशात् प्रयोक्तृप्रयोज्यविषयं प्रयोजनं वाच्यमित्याह--टि०

व्युत्पाद्यत इति प्रयोजनपदम्48

प्रयोजनमिदम्--A. P. H.

 । प्रयोजनं चात्र वक्तुः49

शास्त्रकर्त्तुः--टि०

प्रकरणकरणव्यापारस्य चिन्त्यते, श्रोतुश्च श्रवणव्यापारस्य ।

तथा हि--सर्वे प्रेक्षावन्तः प्रवृत्तिप्रयोजनमन्विष्य प्रवर्त्तन्ते । ततश्चाचार्येण⁵⁰

तत आचा० A. P.

प्रकरणं
किमर्थं कृतम्, श्रोतृभिश्च किमर्थं श्रूयत इति संशये51

संशयव्यु० P. H.

व्युत्पादनं प्रयोजनमभिधीयते । सम्यग्ज्ञानं
52

व्युत्पाद्यमा० B. E. H. N. विबुध्यमानानाम्--टि०

व्युत्पद्यमानानामात्मानं व्युत्पादकं कर्त्तुं प्रकरणमिदं कृतम् । शिष्यैश्चाचार्यप्रयुक्तामात्मनो
व्युत्पत्तिमिच्छदिभः प्रकरणमिदं53

प्रकरणं श्रूय० C. D. B.

श्रूयत इति प्रकरणकरण-श्रवणयोः प्रयोजनं54

प्रयोजनव्यु० H. N.

व्युत्पादनम् ।

तदिति द्वितीयान्तमेतत् । यतो व्युत्पाद्यत इत्यत्र लकारः प्रयोज्यकर्मणि विहितो न प्रयोज्य
क्रियाकर्मणीति । वाक्येऽपि लोके पद्यते गम्यतेऽनेनाऽर्थ इति व्युत्पत्त्या पदप्रयोगो दृश्यते ।
ततो व्युत्पाद्यत इति प्रयोजनपदमित्याह । अन्यथा पदवृन्दमिदं न पदम् । यद्वा व्युत्पाद्यत
इत्यत्रेति द्रष्टव्यम् ।

ननूक्तम्--प्रयोजनं पुरुषार्थसिद्धिः । तत् किं पुनश्चिन्त्यते । कथञ्च तदन्यथोच्यत
इत्याह--प्रयोजनं चात्र इति । चो वक्तव्यान्तरसमुच्चये । तदयमर्थः--नोक्तं प्रयोजनमिति
चिन्त्यते किन्तु गुणभूतार्थप्रयोजकपदस्य व्युत्पाद्यत इत्यस्य प्रयोजनम् । तद्व्युत्पत्तिः क्रियत
इति णिचः किं प्रयोजनमिति प्रश्ने तस्य प्रयोजनं चिन्त्यत इति यावत् ।

अत्र--इति गुणभूतार्थनिरूपणे प्रकरणकरणमेव व्यापारः ।

ननु कस्मादियमाशङ्का--वक्त्रा किमर्थं क्रियते, श्रोतृभिश्च किमर्थ श्रूयते इति । तौ
खल्वेवमेव प्रवर्त्तेयातामित्याशङ्क्याह--तथा हि इति यस्मात् ।

अथ कथमुभयोर्व्युत्पादनं प्रयोजनमुच्यते ? यद्यतो व्युत्पद्यते तस्य व्युत्पत्तिः प्रयोजनम् ।
यस्तु व्युत्पादयति तस्य व्युत्पादनमिति । नैतदस्ति । प्रयोजकव्यापारवती हि व्युत्पत्तिः
प्रयोजनमिष्टेत्युभयोर्व्युत्पादनमेव प्रयोजनम् । केवलमेकोऽन्यथा प्रवर्त्ततेऽन्यश्चान्यथा । कथं
नाम मद्व्यापारवशेन श्रोतृसन्तानवर्त्तिनी व्युत्पत्तिर्भूयादिति आचार्यः प्रवर्त्तते । अत एव
स्वप्रयोजकव्यापाराधिष्ठिता श्रोतृसन्तानवर्त्तिनी व्युत्पत्तिः कर्त्तुः प्रयोजनम् । एवमेवासौ
व्युत्पादको भवति । श्रोता तु कथं नामैतदाचार्यव्यापारवसे55 शेन मत्संतानवर्तिनी व्युत्पत्ति
र्भूयादिति प्रवर्तते ।

अत एवाचार्यव्यापाराधिष्ठिता व्युत्पत्तिः श्रोतुरपि प्रयोजनम् । एवमेवासौ तद्व्युत्पाद्यो

[p. 12 ]

56

ननु यथाऽभिधेयप्रयोजने दर्शिते एवं सम्बन्धादि दर्श्यतामित्याह--टि०

सम्बन्धप्रदर्शनपदं तु न विद्यते । सामर्थ्यादेव तु स प्रतिपत्तव्यः ।

प्रेक्षावता हि सम्यग्ज्ञानवव्युत्पादनाय प्रकरणमिदमारब्धवता अयमेवोपायो नान्यः
इति दर्शित एवोपायोपेयभावः प्रकरणप्रयोजनयोः सम्बन्ध इति ।

भवति । ततो व्युत्पादनं प्रयोजकव्यापारवशवर्त्तिनी व्युत्पत्तिर्द्वयोरपि प्रयोजनमिति इतिशब्दं
हेतुपदं कृत्वोपसंहरन्नाह--प्रकरणकरणश्रवणयोः प्रयोजनं व्युत्पादनमिति ।

ननु च णिचि कृते व्युत्पादनं कथमुभयोः प्रयोजनम्, इत्थमिति [p. 6a ] प्रश्नविसर्जने
स्याताम् । तेनैव तावता दर्शितेन किं प्रयोजनम् ? सम्यग्ज्ञानव्युत्पत्तौ कथञ्चिन्निमित्त
मात्रात् दधिभोजनादेराचार्यस्यासाधारणकारणताप्रतिपत्तिः प्रयोजनम् । अयमर्थः--अस्ति
प्रयोजकव्यापारप्रदर्शने सम्यग्ज्ञानव्युत्पत्तावुपयोगित्वमात्रेण स्वास्थ्यादिना साम्यमाचार्यस्य
दर्शितं स्यात् । अस्ति चास्य तद्व्युत्पत्तावुपदेशलक्षणोऽसाधारणो व्यापारः । स कथं नाम
प्रतीयेतेति णिचा निर्देशः कृत इति ।

अथ भोजनादेस्तद्व्युत्पत्तौ साक्षाद्व्यापाराऽसम्भवाद् आचार्यव्यापारः प्रतिपत्स्यत इति
चेत् । नैतत् । एवं हि व्याख्यातृणामिदं प्रतिपादनकौशलं स्यान्न कर्त्तुरिति न्याय्यो णिचा
निर्देशः ।

ननूक्तम्--अभिधानस्य प्रयोजनं न निरूप्यत इति । तत् किमिदानीं तदेव व्याजान्तरेण
निरूप्यते ? सत्यम् । केवलं वाक्यार्थत्वेन न निरूप्यत इत्यभिसन्धिना तन्न निरूप्यते
इत्युक्तम् । न तु पदार्थत्वेनापीति किं विरोधः ?

सम्यग्ज्ञानं व्युत्पद्यमानानाम् इत्यसाधुरयं शब्दः--व्युत्पत्त्यर्थस्य पदेरकर्मत्वाद् इति
भागवृत्तिकारः । तन्नातिश्लिष्टम् ज्ञानार्थस्य पदेः सकर्मकस्य व्युत्पन्नः सङ्केतः इत्यादौ
बहुशः प्रयोगदर्शनात् । यथाऽवादि प्रमाणवार्त्तिके वार्त्तिककृता--

मनोऽव्यु57 मनो व्युत्पन्नसंकेतमस्ति तेन स चेन्मतः प्रमाणवा० २. १४३ इति ।

यद्यभिधेयादयः पदार्थाः, सम्बन्धस्तर्हि कस्य पदस्यार्थ इत्याह--सम्बन्धेत्यादि ।

सामर्थ्याद् इति नाभिधाव्यापारेण । एवकारेण पदस्याप्यभिधामपोहति । तुशब्दः
केवलमित्यस्यार्थे ।

कथं सामर्थ्यादित्याह--प्रेक्षावता इति । उपायः कारणम् । उपेया सम्यग्ज्ञानव्युत्पत्तिः
साध्या । तयोर्भावः । यद्वशेनोपायोपेयज्ञानाभिधाने भवतः । एवकार उपायशब्दात् परो
द्रष्टव्यः । प्रतियोगिनोपायायोगस्यैव शङ्कितत्वात् । तदन्ययोगस्य च शङ्किष्यमाणत्वात् ।
अनर्थाशङ्कोपस्थापितान्ययोगनिरासे तु कर्त्तव्ये सामर्थ्यगम्यमवधारणान्तरं कार्यम् । न त्विदमेव
वाच्यम् । नान्य इति च नान्य एवेत्यवसेयम् ।

[p. 13 ]

ननु च प्रकरणश्रवणात् प्राग् उक्तान्यपि58

उक्तान्यभिधे० B.

अभिधेयादीनि प्रमाणाभावात् प्रेक्षावद्भिर्न
गृह्यन्ते । तत् किमेतैरारम्भप्रदेशे उक्तैः ?

सत्यम् । अश्रुते प्रकरणे कथितान्यपि न निश्चीयन्ते । उक्तेषु त्वप्रमाणकेष्वप्य
भिधेयादिषु संशय उत्पद्यते । संशयाच्च प्रवर्त्तन्ते । अर्थसंशयोऽपि हि प्रवृत्त्यङ्गं प्रेक्षावताम् ।

एवंरूपस्य सम्बन्धो व्युत्पाद्यत इति प्रयोजनाभिधानादेव दर्शितम् । तदुक्तम्--

शास्त्रं प्रयोजनं चैव सम्बन्धस्याश्रयाद्गतौ ।59

श्रयावुभौ--श्लोकवा०

तदुक्त्यन्तर्गतस्तस्माभिन्नो नोक्तः प्रयोजनाद् ॥ श्लोकवा० १. १८ इति

अभिधेयादिप्रकाशनद्वारेणादिवाक्यं प्रवर्त्तकमिति असहमान आह--ननु च इति ।
निपातसमुदायश्चायं चोदयामि, अभिमुखो भव इत्यस्यार्थस्य द्योतकः । श्रवणानन्तरं तेषां
प्रतीयमानतया प्रमाणाभावासिद्धेः श्रवणात्प्राग् इत्याह । अयं पूर्वपक्षवादिनोऽभिप्रायः--श्रवणात्
प्राक् शब्दाश्रयेण प्रवर्त्तमानमनुमानमन्यद्वा शब्दस्यार्थनान्तरीयतायां प्रवर्त्तयितुमर्हति ।
असम्बन्धनिबन्धनायाः परोक्षार्थप्रतिपत्तेः प्रामाण्यायोगात् । सा च शब्दस्यासम्भविनी ।
आचार्यस्य चाप्तभावो दुर्बोधो येनाप्तोपदेशतया शब्दोऽर्थतथात्वं प्रत्याययेदिति । आरभ्यत
इत्यारम्भः प्रकरणम् । तस्य प्रदेशः एकदेशः । सामर्थ्यात् तदादिः ।

सच्चोद्ये सत्यम् इत्याह । यदि सत्यमिदं किमर्थं तर्हि [p. 6b ] ते कथ्यन्त इति ? उक्तेषु
इति । तुरनुक्तपक्षादुक्तपक्षस्य विशेषं दर्शयति । अनेनैतदाह--साधकबाधकप्रमाणाभावे येनर्ते
ब्याहारात् प्रतिनियताधिकरणो यौक्तः संशयो भवितुमर्हतीति । अपि न्यायतः सम्भावनां
दर्शयति, अतिशयं वा । अन्यथा किं सप्रमाणकेष्वपि संशयो जायते येनापिश्रुतिः संगच्छेत् ।

ननु प्रवृत्तिफलमादिवाक्यं, प्रवृत्तिश्चेन्नास्ति किं संशयेनोत्पादितेनापीत्याह--संशयाच्च
इति । चो यस्मादर्थे ।

अथ ये तावन्मदाः श्रद्धया वाऽऽचार्यमुपसन्नास्ते तद्वचनादर्थं निश्चित्यैव प्रवर्त्तमाना न
संशयात्प्रवर्त्तन्ते । येऽपि तद्विपरीताः संशेरते तेषामपि न संशयात्प्रवृत्तिः । प्रवृत्तौ वा
प्रेक्षावत्त्वहानिरित्याशङ्क्याह--अर्थसंशयोपीति । न केवलमर्थनिश्चय इत्यपिशब्देनाह । शक्य
निश्चये हि निश्चयमन्तरेण प्रवर्त्तमानाः प्रेक्षावत्ताया हीयेरन् । यत्र त्वर्थसंशयेनार्थितया प्रवर्त्त
मानाः, नोपालम्भमर्हन्तीति भावः । यदि च युक्ता द्वितीयाकारानुप्रवेशेन संशयानस्य न
क्वचित्प्रवृत्तिः, तर्हि न कस्यचिद् वचनात् क्वचित् प्रवर्त्तितव्यमिति भूयान् व्यवहारो
विलुप्येत ।

ननु निवृत्तिरनर्थनिश्चयनिबन्धना । अनर्थनिश्चयश्च प्रमाणात् । तच्चेह नास्ति ।
निवृत्तीतरस्तु प्रवृत्तिव्यातिरेकी प्रकारो नास्ति । ततोऽथत्नसिद्धा प्रवृत्तिः । तत्किं तदर्थेनादि

[p. 14 ]

अनर्थं संशयोऽपि60

संशयो निवृ० A. P. H. E. N.

निवृत्त्यङ्गम् । अत एव शास्त्रकारेणैव⁶¹

अत्रवशब्दो व्याख्यातृणामभिधेयादिप्रकाशने कदाचित् क्रीडाद्यर्थमपि प्रवृत्ति
र्भवतीति--टि०

पूर्व सम्बन्धादीनि युज्यन्ते वक्तुम् ।

62

आख्यातृणां हि E. N. आख्यातृणां टीकाकाराणां हि B.

व्याख्यातृणां हि वचनं63

क्रीडार्थं A. P. E.

क्रीडाद्यर्थमन्यथापि सम्भाव्यते । शास्त्रकृतां तु प्रकरणप्रारम्भे
न विपरीताभिधेयाद्यभिधाने प्रयोजनमुत्पश्यामो नापि प्रवृत्तिम् । अतस्तेषु संशयो युक्तः ।
अनुक्तेषु तु प्रतिपत्तृभिर्निष्प्रयोजनमभिधेयं संभाव्येताऽस्य प्रकरणस्य काकदन्तपरीक्षाया इव⁶⁴

इव १--इत्यादिरूपेण अनर्थसम्भावनाया अनन्तरं संख्याङ्का निर्दिष्टाः B प्रतौ
D प्रतौ च--सं०

,
अशक्यानुष्ठानं वा ज्वरहरतक्षकचूडारत्नालङ्कारोपदेशवद्, अनभिमतं वा प्रयोजनं
मातृविवाहक्रमोपदेशवद्, अतो वा प्रकरणात् लघुतर उपायः प्रयोजनस्य, अनुपाय एव वा
प्रकरणं सम्भाव्येत ।

वाक्येनेत्याह--अनर्थेत्यादि । न केवलमनर्थनिश्चयोऽपीत्यपि शब्दः ।

यद्यवश्यं वक्तव्यान्यभिघेयादीनि तर्हि व्याख्यातार एव तानि वक्ष्यन्ति । तत्किं
शास्त्रकृतो व्याहारेणेत्याह--शास्त्रकारेणैव न व्याख्यातृभिः ।

अथोच्यते--प्रवृत्त्यङ्गत्वाच्च व्याचक्षते । अभिधेयाद्यनभिधाने तु प्रवृत्तेरेवासम्भवात्कथं
सम्भविनो व्याख्यातारो येनाशङ्क्य तेषां व्याहारमयं निरस्यतीति । अत्रोच्यते । न सर्वथाऽ
भिधेयादिप्रकाशनं केनचिन्न कर्त्तव्यमेवेति चोद्यं प्रवृत्तम्, किन्त्वादिवाक्यं तदर्थं न
कर्त्तव्यमित्यभिसन्धिना । तत्र ये तावत् साक्षादाचार्योपसन्नारतेषां तद्वचनादेव तत्प्रतीतौ
प्रवृत्तिज्ञानयोः सम्भवात् सम्भवि व्याख्यातृत्वम् । तेभ्योऽपि तदुपसन्नानामिति किमवद्यम् ?

ननु च न शास्त्रकृद्वचनमपि प्रसह्य प्रवर्त्तयति, किं तर्हि प्रयोजनाद्यभिधानेन प्रवृत्ति
विषयोपदर्शनात् । तच्च व्याख्यातृवचनेऽपि सम्भवतीति किमुच्यते शास्त्रकारेणैवेत्यत
आह--व्याख्यातॄणां हि इति । हिर्यस्मादर्थे । शास्त्रकारेष्वपीदं समानमित्याह--शास्त्र
कृतामिति । तुना व्याख्यातृभ्यः शास्त्रकृतां वैधर्म्यमाह । विपरीतं च तदभिधेयाद्यभिधानं
चेति विग्रहः । अथवा विपरीतं च तदसत्यत्वादभिधेयञ्चाभिधेयतया प्रकाशनात् । तस्या
भिधानमिति विग्रहीतव्यम् । उत्पश्याम उत्प्रेक्षामहे । अनेनैतदाह--तेषामपि तथाभिधाने
किमस्माकं बाधकं प्रमाणम् ? केवलमेषां महीयसाऽऽशयेन शास्त्रं प्रणेतुमिच्छतां परार्थ
प्रवृत्तानां नैतत्सम्भावयाम इति ।

प्रकरणस्य प्रारम्भ आदौ । एतच्च प्रयोजनाद्यभिधाननियतसन्निधेर्यथाभूतार्थचिन्ता
विधानविषयस्य कालस्य निर्देशो न तु प्रकरणस्य [p. 7a ] मध्येऽवसाने वा तत् सम्भवति
सप्रयोजनं चेति ।

65

उपायोऽस्ति प्रयो० C

[p. 15 ]

एतासु66

भवतु नामैतावद्द्वषणसंभावना को दोष इति चेदाह--टि०

चानर्थसम्भावनास्वेकस्यामप्यनर्थसम्भावनायां न प्रेक्षावन्तः प्रवर्तन्ते ।

अथयद्येवंविधा प्रवृत्तिः शास्त्रकृतां दृश्यते त्वयाऽप्यस्य किं न सम्भाव्यत इत्याह—
नापि इति । अपिरप्रयोजनापेक्षया समं प्रवृत्तिदर्शनं समुच्चिनोति । तदेवोत्पश्याम इति
सम्बध्यमानमिह पश्याम इत्यास्यार्थे सम्बद्ध⁶⁷ न्धव्यम् । पश्याम इति वाऽध्याहार्यम् ।
अनेनैतदाह--तथापि सम्भावयामो यदि तेषामीदृशी पश्यामो न त्वेवमिति । अतो हेतोस्तेष्वभि
धेयादिषु यद्वा तेषु शास्त्रकारेषु वक्तृषु सत्सु तदुक्तेष्वभिधेयादिष्विति प्रकरणात्संशयो
ऽर्थोन्मुख इति द्रष्टव्यम् ।

ननु सत्यप्यर्थसंशयेऽर्थित्वाभावे प्रवृत्तिर्नास्ति । तन्निमित्ता तु सा संशयमात्रादपि
भवति । तन्मात्रञ्च साधकबाधकविरहादप्यर्थे सिद्धम् । तत् किं तदुत्पादार्थेन वाक्येने
त्याह--अनुक्तेषु--इति । तुरुक्तावस्थाया अनुक्तावस्थां भेदवतीं दर्शयति ।

निर्गतं प्रयोजनं यस्मान्निष्कान्तं वा प्रयोजनात् । काकदन्ता ह्यभिधेयाः । ते च न
क्वचित् पुरुषार्थ उपयुज्यन्ते । सप्रयोजनं वाभिधेयमशक्यानुष्ठानं सम्भाव्येत । किंवदित्याह—
ज्वरेत्यादि । ज्वरं हरतीति ज्वरहरः । तक्षकाख्यस्य नागराजस्य चूडा शिखा । तस्या
रत्नं रतिं तनोतीति विशिष्टं वस्तु । तेनालङ्करणम् अलङ्कारः । ज्वरहरश्चासावेवंभूतश्चेति
विग्रहः । स उपदिश्यते येन ग्रन्थेन तद्वत् ।

सतोर्वा सप्रयोजनशक्यानुष्ठानत्वयोरस्य प्रयोजनमनभिमतमेवास्तिकानां सम्भाव्येत ।
मातुर्विवाहस्य क्रमः परिपाटिरुपदिश्यते येन पारसीकशास्त्रेण तद्वत् । पारसीकशास्त्रेण हि
मृते पितरि माता प्रथममग्रजेन पुत्रेण परिणेतव्या, तदनु तदनुजेनेत्युपदिश्यते ।

अतो वा प्रकरणाल्लघुरल्पग्रन्थः प्रयोजनस्य सम्यग्ज्ञानव्युत्पत्तिलक्षणस्य । अनुपाय
एव अनिमित्तमेव ।

चत्वारोऽपि वाशब्दाः पूर्वपूर्वापेक्षया पक्षान्तरमवद्योतयन्ति । सम्भावना च सर्वा
वर्णिताऽनर्थोन्मुखा प्रतिपत्तिः युक्त्या द्वितीयाकारानुप्रवेशाच्च संशयपदाभिलाप्या प्रत्येतव्या,
सर्वत्रेवाकारान्तरस्य प्रतियोगिनः समुदाचारतोऽदर्शनात् । तथाविधाऽनर्थसम्भावनायाश्च
बीजमिदमस्त्यादिवाक्ये-यद्यस्य प्रयोजनादिकं भवेद् बहुभिरन्यैरिवानेनाप्यादावुक्तं भवेत् । न
चानेन किञ्चिदवादीति मतिः ।

कामममूरनर्थसम्भावना भवन्तु का नो हानिरित्याह--एतास्विति । न केवलं सर्वा
इत्यपिशब्देनाह । प्रयोजनाद्यनभिधान इव यद्यभिधानेऽपि भवन्ति तास्तदा किमभिधेयादिभि
रभिहितैरपीत्याह--अभिधेयादिषु इति । तुरुक्तेषु इत्यस्यानन्तरं द्रष्टव्यः, अनुक्तपक्षाच्च
विशेषस्य द्योतकः ।

अथ कथमनयोरर्थानर्थसम्भावनयोर्विरोधो यतः सम्भावना संशय उच्यते । स चोभयां
[p. 16 ]

अभिधेयादिषु68

उक्तेषु त्वाभिधेयादिष्वर्थसं०--E. अभिधेयादिष्वर्थसं० H. P. अभिधेयादिषु
त्त⁶⁸ तूक्तेष्वर्थसं० B.

तूक्तेष्वर्थसंभावना70

नन्वभिधेयाभिधानेऽप्यनर्थसम्भावनया न प्रवृत्तिर्भविष्यतीत्याह--टि०

अनर्थसम्भावनाविरुद्धा उत्पद्यते । तया71

तया तु प्रेक्षा०--A. P. H. N.

प्रेक्षावन्तः
प्रवर्तन्ते इति72

इति तस्मादर्थे--टि०

प्रेक्षावतां प्रवृत्तन्यङ्गमर्थसम्भावनां कर्तुं सम्बन्धादीन्यभिधीयन्त इति स्थितम् ।

शावलम्बन इत्यन्योन्यस्यामन्याकारोऽस्तीति कुतः सहानवस्थानम् । उच्यते । एकस्या
मनर्थांकार उद्रिक्तोऽनुभूयते, युक्तेस्तु द्वितीयाकारानुप्रवेशः । इतस्यां नू 73 तू द्रिक्तोऽ[p. 7b ]
र्भाकारोऽनुभूयते युक्तेस्त्वनर्थाकारानुप्रवेश इत्युभयोरप्यन्योन्यवैपरीत्येनानुभवाद् कथ
मविरोधः ।

भवत्वेवं तथापि कथमस्याभिधानेऽनर्थाशङ्का निरस्तेति चेत् । उच्यते । पुरुषार्थ
सिद्धिरूपाभिधेयप्रयोजनाभिधानेनाऽऽदिमाऽनर्थसम्भावना निरस्ता । अभिधेयतत्प्रयोजनयो
रूपनिरूपणेन च द्वितीयतृतीये निरस्ते । अन्तिमाऽपि सामर्थ्यगतिसम्बन्धप्रतिपादना
न्निरस्ता । तुरीयां तु परमविवेकशालिन आचार्यस्य प्रकरणारम्भसामर्थ्यान्निरस्यते । तथाहि
न समानेऽप्युपायान्तरे सम्भवति महतो महानयं प्रेक्षापूर्वकारी प्रकरणमीदृशमारभते, किमङ्ग
पुनर्लघूनीति ।

अथ स्यात्--समसमयसम्भवी देशान्तरवर्ती च कश्चिदेतदग्रतो लघूपायान्तरकाकः 74 न्तर
ग्रन्थः ? स्यात् । तत्कथं तत्प्रणीतलघूपायान्तरनिरासः ? अत्रापि तत्प्रेक्षावत्तैव महती निबन्धनम् ।
प्रेक्षापूर्वकारित्वादेव तथाभूतात्तेनास्मिन्नार्यावर्तेऽन्यत्र वा लोके नेदानीन्तनेनैतदर्थं प्रकरणं
प्रणीतमिति बहुधाऽनुसर्त्तव्यम् । अनुसृत्य दृष्ट्वा तल्लघुरुपाय इति च निश्चित्येदं प्रणेतुमुचितं
नान्यथेति । सर्वत्रैव प्रकरणे सत्यादिवाक्ये लघूपायान्तरनिरासे गतिरियमेव । नहि अन्यत्रा
प्यभिधेयतत्प्रयोजनादिप्रकाशनमन्तरेण लघूपायान्तरनिरासाभिधानमस्तीति किं नानुमन्यते ?

यद्येवमितरासामप्यनर्थसम्भावनानामेवमेवास्तु निरासस्तत्किमादिवाक्येन ? नैतत् ।
नहि सूचीप्रवेशैत्येव मूष⁷⁵ मूस लप्रवेशः । तथाहि--असत्यादिवाक्ये प्रेक्षापूर्वकारिप्रयुक्तत्वमेव
प्रकरणस्य न शक्यते कल्पयितुम, प्रत्युताप्रेक्षापूर्वकारिप्रयुक्तत्वमेव शक्यकल्पनम् । दृश्यन्ते
हि प्रेक्षापूर्वकारिणः प्रकरणादौ सर्वत्र प्रयोजनाद्यभिधायकमादिवाक्यं प्रणयन्ते76 न्तः । न चानेना
दिवाक्यं तदर्थमकारि । तस्मान्नायं प्रकरणकारः प्रेक्षापूर्वकारीतिसङ्कल्पादु77 न्नोपाददीति 78 त ।

ननु च प्रवृत्त्यर्थोऽयं प्रयासः । सा चेन्नास्ति किं तयोत्पन्नयापीत्याह तया--इति ।
यद्यर्थसम्भावना प्रकरणे पुरुषस्य प्रवर्त्तयित्री तर्हि किमभिधेयाद्यभिधीयत इत्याह--इति—
इति । यस्मादर्थसम्भावनया प्रवर्त्तन्ते इतिस्तस्मादर्थसम्भावनां कर्त्तुम् । किम्भूतां ?
प्रवृतेरङ्गं निमित्तम् । अङ्गादिशब्दानामसति बहुव्रीहौ परलिङ्गाग्रहणात्स्वलिङ्गेन निर्देशः ।
इतिरेवमर्थे स्थितं निश्चितम् ।

[p. 17 ]

अविसंवादकं ज्ञानं सम्यग्ज्ञानम् ।

79

अथाविसंवादकमिति कः शब्दार्थ इत्याह--टि०

लोके च पूर्वमुपदर्शितमर्थं प्रापयन् संवादक उच्यते । तद्वज्ज्ञानमपि स्वयं 80

०मपि प्रद० A. C. D. P. E.

प्रदर्शितमर्थं
प्रापयत् संवादकमुच्यते । 81

ननु प्रदर्शक-प्रवर्त्तक-प्रापकाणि विभिन्नान्येव प्रमाणानि । तत् कथं स्वयं प्रदर्शित
मर्थं ज्ञानं प्रापयदिति सामानाधिकरण्यमित्याशङ्क्याह ॥ यद्वा प्रदर्शक-प्रवर्तक-प्रापकाणि
विभिन्नान्येव प्रमाणानि अभ्युपगम्यन्ते कैश्चिदिति तन्निराकर्तुं प्रवर्त्तक-प्रापकयोस्तावदैवयं
प्रदर्शयन्नाह--टि०

प्रदर्शिते चार्थे प्रवर्त्तकत्वमेव प्रापकत्वम्, नान्यत् । तथा हि--न

एवमनेन प्रवन्धेन सम्यग्ज्ञानेत्यादिवाक्यस्य समुदायार्थं व्याख्यायावयवार्थमिदानीम्
अविसंवादकम् इत्यादिना व्याचष्टे ।

अत्रायं पूर्वपक्षः । किमिदं सम्यक्त्वं ज्ञानस्याभिप्रेतम् ? यद्योगात्सम्यग्ज्ञानमुच्यते ।
यद्येवं वस्तुतत्त्वग्रहणं सम्यक्त्वम्, अथापि गृहीतवस्तुप्रापणम् ? उभयथाऽपि अनुमानमवस्तुग्रहणा
दसम्यग्ज्ञानम् । अगृहीतप्रापणाद् वा सम्यग्ज्ञानत्वे जलज्ञानमप्युपदर्शितमरीचिकाः प्रापयतीति
न किञ्चित्सम्यग्ज्ञानं न स्यादिति ।

सिद्धान्तवाद्यप्यमीषां पक्षाणामनभ्युपगमेन निरासं मन्यमानः--अविसंवादकत्वं सम्यक्त्वं
विवक्षितमिति [p. 8a ] दर्शयति । अविसंवादकं संवादकमुच्यते । विशब्दो हि संवादकप्रतिषेधे
वर्त्तते । तत्प्रतिषेधस्य विधिरूपत्वात् संवादक एवावतिष्ठत इति संवादकार्थोऽविसंवादकशब्दः ।
तदयमर्थः--अविसंवादकं प्रवृत्तिविषयवस्तुप्रापकं सम्यग्ज्ञानमिति ।

स्यादेतत्--वृद्धव्यवहारो हि शब्दार्थनिश्चयभूमिः । तत्र च संवादकशब्दो नोपदर्शितार्थ
प्रापके वर्त्तते । किं तर्हि ? सत्यवादिनि । न च ज्ञानस्य ताद्रूप्यमस्ति । तत् कुतस्तत्र
संवादकशब्द इत्याह--लोके च--इति । चो यस्मादर्थे अपिशब्दार्थे वा । लोके व्यवहर्त्तरि
जने । अयमाशयो यथा लोके सत्यवादिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्योपदर्शितार्थप्रापणस्य पुरुषे
सम्भवात्संवादकशब्दः प्रवर्त्तते, तथा ज्ञानेऽपि तत्सम्भवादिति ।

अथोच्यते नोपदर्शितार्थप्रापणनिमित्तकः पुरुषे संवादकशब्दः किन्तु प्रतिज्ञातार्थप्रापण
निमित्तकः । तत् कथमिह निमित्तसम्भव इति ? तदवद्यम् । तत्रापि प्रतिज्ञयोपदर्शनस्योप
लक्षणात् । तदेव तूपदर्शनं क्वचिद् वचनेन, क्वचिदध्यवसायेना82

पाठोऽत्र पश्चाद् वर्धितो दृश्यते किन्तु सूक्ष्मत्वात् न पठ्यते ।

... ...पि क्वचिद् वस्तुप्रति
भासपूर्वकेण क्वचिदन्यथा वृत्तेनेति विशेषः । संवादकशब्दःप्र⁸³ ब्दप्रवृत्तिनिमित्तं तु सर्वत्र
समानमिति ।

प्रापयन् इति 84

पाणिनि ३. २. १२६ ।

लक्षणहेत्वोरिति हेतौ शतुर्विधानात् प्रापणादित्यर्थः । एवमुत्तरत्रा
प्यवसेयम् ।

[p. 18 ]

ज्ञानं जनयदर्थं प्रापयति, अपि त्वर्थे पुरुषं प्रवर्त्तयत् प्रापयत्यर्थम् । प्रवर्त्तकत्वमपि प्रवृत्तिविषय
प्रदर्शकत्वमेव । न हि पुरुषं हठात् प्रवर्त्तयितु शक्नोति 85

ज्ञानम्--B. N.

विज्ञानम् ।

ननूपदर्शितार्थप्रापकं संवादकमिति ब्रुवता ज्ञानस्यैकस्योपदर्शकत्वप्रापकत्वे प्रतिज्ञाते ।
प्रवृत्तिमन्तरेण प्राप्तेरनुपपत्तेरर्थतः प्रवर्त्तकत्वमपि । न चैकस्यैते व्यापाराः सम्भवन्ति ।
यतोऽन्यत् प्रदर्शति येन जानीते, अन्यत्प्रवर्त्तयति यदनन्तरं प्रवृत्तिमाचरति, अन्यच्च
प्रापयति यतः प्राप्त्याभिसम्बद्ध्यते पुरुष इत्याशङ्क्याह--प्रदर्शिते च--इति । चो यस्मादर्थे ।

प्रवर्त्तकत्वमेव प्रापकत्वं ब्रुवतोऽयमभिप्रायः--यद्यप्यर्थं साक्षात्कृत्यानुरूपं निश्चयं
जनयत्प्रदर्शकं किञ्चित्, अपरं प्रदर्शयद् वा बाह्यायाः प्रवृत्तेः कारणं भवत्प्रवर्त्तकम्, इतरत्प्र
वर्त्तनद्वारेण बाह्यायाः प्राप्तेर्निमित्तं भवत् प्रापकं व्यपदिश्यते, तथापि स एव बाह्यप्रवृत्ति
कारणभावः प्रवर्तयितृत्वादिप्रयोजकव्यापाररूपो ज्ञानस्य पुरुषप्रेरणेनार्थजननेन च प्रवर्त्तन
प्रापणयोरसम्भवेन प्रदर्शनादन्यो नोपयुज्यत इति वस्तुतः सर्वस्यैव ज्ञानस्य निश्चयानुगतस्याधि
गमान्नापरौ प्रवर्त्तन-प्रापणव्यापारौ । अत एव तत्राद्यमेव ज्ञानं प्रमाणं व्यवस्थाप्यते । ततो वस्तुतः
प्रदर्शकत्वादीनामभेदः, व्यावृत्तिनिबन्धनस्तु भेदोऽस्त्येव । अत एवैते प्रदर्शक-प्रवर्त्तक-प्रापकशब्दाः
कृतकत्वानित्यत्वादिवन्न पर्याया इति ।

स्यान्मतम्--किं पुनः प्रयोजनं येन प्रर्वत्तनात् नाऽपरः प्रापणव्यापारो ज्ञानस्य, अधि
गमाच्च नान्यत्प्रवर्त्तन प्रयत्नेन साध्यते ? यद्युत्तरज्ञानस्य प्रामाण्यनिषेधार्थम्, तदा गृहीत
ग्राहितैव तन्निषेत्स्य[p. 8b ]तीति किं तदर्थेन प्रयासेनेति ? अत्रोच्यते । यदि प्रवर्त्तयितृत्वं प्रापयि
तृत्वं च प्रदर्शकत्वात्परमार्थतोऽन्यत् स्यात् तदा गृहीतग्राहितैव न शक्यते प्रतिपादयितुमिति केन
प्रामाण्यं निषेध्येत ? तथा हि न तज्ज्ञानं गृहीतं गृह्णाति, अपि तु गृहीते प्रवर्त्तयति ।
अपरं तु गृहीतं प्रापयति । तथाकारिणोश्च भिन्नोपयोगत्वात्प्रामाण्यं कथमपाक्रियते ? यदा
तु प्रवर्त्तनान्नापरः प्रापणव्यापारो ज्ञानस्य प्रदर्शनाच्च नान्यत्प्रवर्त्तनम्, प्रथमेनैव च प्रत्यक्षा
नुमानक्षणेनार्थक्रियासमर्थो वस्तुसन्तानः प्रवृत्तिविषयीकर्त्तुं निश्चयात् शक्यते, तदोत्तरेषां
तत्सन्तानभाविनामभिन्नयोगक्षेमतया प्रामाण्यमपास्यत इति ।

एतेन तदपि प्रत्युक्तं यत् केनचिदभ्यधायि धर्मोत्तरे--यद्युपदर्शकत्वमेव प्रापकत्वं तर्हि
यदुक्तं उपदर्शितमर्थं प्रापयत् संवादकमिति तस्यायमर्थः स्यात्--उपदर्शितमुपदर्शयदिति । न
चैतद् युक्तमर्थभेदाभावात् । तथा हि यदि परमार्थतोऽर्थाभेद उच्यते तदा न किञ्चिदवद्यम् ।
अथ तदापि नैवं वक्तव्यः । अत्यल्पमिदमुच्यते । कृतकत्वमनित्यत्वं प्रतिपादयतीत्यपि न
वक्तव्यम्, अर्थाभेदादित्यपि किं नोच्यते ? अथ शब्दप्रवृत्त्यपेक्षयाऽर्थाभेद उच्यते तदाऽसावसिद्धो
व्यावृत्तिभेदस्य दर्शितत्वात् । तेनायमर्थः--उपदर्शितं साक्षात्कृत्य जनितानुरूपनिश्चयमर्थं
प्रवर्त्तनद्वारेण बाह्यायाः प्राप्तेः साक्षाद् योग्यतया वा निमित्ततां गच्छत् संवादकमिति ।
वास्तवस्तु प्रवर्त्तकप्रापकयोः प्रमेयाधिगतिलक्षणात्प्रदर्शनव्यापारादन्यो व्यापारो नास्तीति
न प्रवर्त्तयितृत्वं प्रापयितृत्वं च प्रयोजक-व्यापारोऽनयोर्भिन्नः इति ।

[p. 19 ]

86

यत एव प्रवर्त्तकत्वमेव प्रापकत्व प्रवर्तकत्वमपि प्रवृत्तिविषयप्रदर्शकत्वम्--टि०

अत एव 87

अत एवार्था० B.

चार्थाधिगतिरेव प्रमाणफलम् । अधिगते चार्थे प्रवर्तितः पुरुषः प्रापित
श्चार्थः । तथा च सत्यर्थाधिगमात् समाप्तः प्रमाणव्यापारः । 88

यत एव समाप्ता प्रमाणव्यापृतिः--टि०

अत एव 89

अत एवानधि A. P. H. E. N.

चानधिगतविषयं
प्रमाणम् । येनैव हि ज्ञानन प्रथममधिगतोऽर्थः, तेनैव प्रवर्त्तितः पुरुषः, प्रापितश्चार्थः । तत्रैव
चाथ⁹⁰

तत्रैवार्थे A. P. E. H. N.

किमन्येन ज्ञानेनाधिकं कार्यम् ? 91

ततो A. B. C. D. P. H. E. N.

अतोऽधिगतविषयमप्रमाणम् ।

स्यान्मतम्--यद्यधिगतिरेवोत्तरेषामपि फलं स्यात् तदोपयोगान्तराभावाद् भवेदप्रामाण्यं
यावता प्रवर्त्तकस्य प्रवृत्तिः फलम्, प्रापकस्य प्राप्तिरिति फलभेदनिष्पत्तेर्भिन्नो व्यापार इत्याह—
अत एव--इति । यतो नार्थजननद्वारेणार्थप्रापणं ज्ञानस्य, यतश्च न प्रसह्य प्रेरणेन प्रवर्त्तनम्,
अत एवास्मादेव कारणादर्थस्याधिगतिः परिच्छित्तिः फलम्, न प्रवृत्त्यादि ।

ननु तत् प्रमाणस्य फलं व्यवस्थाप्यते, यस्मिन् सति तद्व्यापारः परिसमाप्यते । न
चाधिगतावपि प्रवृत्ति-प्राप्त्योरभावे स परिसमाप्यत इत्याह--अधिगते च--इति । चो
यस्मादर्थे । यस्माद् येनार्थः सम्यग्ज्ञानेन दर्शितस्तत्र तेनाप्रवर्त्तितोऽपि पुरुषः प्रवृत्तियोग्योप
दर्शनात्, तद्गतस्य च व्यापारान्तरस्याभावात्प्रवर्त्तित इत्युच्यते । सत्यर्थित्वे प्रवर्त्तनमेव ।
ज्ञानेन तावत्प्रवृत्तियोग्यः कृत इति यावत् ।

अस्तु पुरुषस्तथा प्रवर्त्तितोऽर्थस्तु न प्रापितः, तथा च व्यापारान्तरमन्याधीनमस्तीत्याह
प्रापित इति । चः पूर्ववत् । अर्थोऽप्यसावप्राप्तोऽपि शक्यप्राप्तिको दर्शित इति प्रापित
उच्यते । अत एव प्रापणशक्तिरेव ज्ञानस्य प्रामाण्यम् । सा च प्राप्यादर्थादात्मलाभनिमित्तेति,
यतो [p. 9a ] येन प्रवर्त्तते तदपि प्रापणयोग्यमेव । शक्तिनिश्चयस्त्वर्थक्रियानिर्भासस्य सर्वस्यानु
मानस्य च स्वत एव । प्रवर्त्तकाध्यक्षस्य च कस्यचित्स्वत एव यदभ्यासेन परितो निरस्तविभ्रमा
शङ्कम्, यन्निद्राद्यनुपप्लुतं सद् आसन्नदेशमनाशङ्क्यव्यञ्जकाधीनाऽन्यथाभिव्यवित च वस्तु
गृह्णाति । तद्रूपसंवेदनादेव सत्यार्थं निश्चीयते । कस्यचित्तु परतोऽर्थक्रियानिर्भासात्मकात्
स्वतः प्रमाणादन्यतो वा यतः कुतश्चिन्नान्तरीयकार्थदर्शनान्मध्यकालवर्त्तिभ्रान्तिशङ्कापनोदेन
निश्चीयत इति । प्रापितश्चार्थमिति क्वचित्पाठः । स तु युक्तरूपः प्रवृत्तियोग्यीकरणात्प्रवर्त्तितः
प्राप्यार्थोपदर्शनात्प्रापितोऽर्थमित्येकवाक्यतयोपदर्शनात् । एवमुत्तरत्राऽप्येष एव पाठोऽवदात
इति । तथा च सति तस्मिंश्च प्रकारे सति । समाप्तः पर्यवसानं गतः । तस्मादधिगमस्य
फलत्वं युक्तमिति भावः । यतोऽधिगमादन्यत्फलं नोपपद्यते, जाते च तस्मिन् समाप्यते व्यापारः,
अतोऽस्मात्कारणाद् अनधिगतो ज्ञानान्तरेणापरिच्छिन्नो विषयोऽर्थो यस्य तत् प्रमाणं भवति ।

ननु अधिगतविषयमुदीचीनं ज्ञानं तत्रार्थे किञ्चिदधिकमादधानं प्रमाणं भविष्यति । न हि
विषयभेदादेव प्रमाणभेदोऽपि तूपयोगभेदादपीत्याह--येनैव--इति । हिर्यरमात् । पूर्वाद् योग्य
तया प्रवर्त्तितः प्रापित इति चोक्तं तत्रैव पूर्वज्ञानादधिगते किमधिकमतिरिक्तं कार्यं कर्त्तव्यम् ?

[p. 20 ]

92

एवं सामान्येनाविसंवादकं सम्यग्ज्ञानं प्रतिपाद्य विशेषेण प्रत्यक्षानुमाने स्वव्यापारं
कुर्वतां सम्यग्ज्ञानं भवत इति दर्शयन्नाह--टि०

तत्र योर्थो दृष्टत्वेन ज्ञातः स प्रत्यक्षेण प्रवृत्तिविषयीकृतः93

विषयः कृतः B. C. D.

 । यस्माद् यस्मिन्नर्थे
प्रत्यक्षस्य साक्षात्कारित्वव्यापारो विकल्पेनानुगम्यते94

अनुभूयते--टि०

तस्य प्रदर्शकं प्रत्यक्षम्; तस्माद् दृष्टतया
ज्ञातः95

निश्चितः--टि०

प्रत्यक्षदर्शितः । अनुमानं तु 96

लिङ्गदर्शनं लिङ्गजातम् । तच्च वह्न्यव्यभिचारि धूमनिश्चयं ज⁹⁶ नयतिसामान्येन
साध्याविनाभावित्वस्मरणजातम्--यथा धूमं प्रत्यक्षेण गृहीत्वा सर्वत्रायं वह्निज इति स्मरणं
तस्मात्--टि०

लिगदर्शनान्निंश्चिन्वत्98

विकल्पयत्--टि०

प्रवृत्तिविषयं दर्शयति ।

न किञ्चित् । आद्येनैव कर्त्तव्यस्य कृतत्वादिति भावः । अतोऽस्माद् हेतोरिधगतषियं तदधि
गन्तृसजातीयं विजातीयं वा न प्रमाणम् । तेन प्रमाणसम्प्लवो नाम नास्त्येवेति प्रकाशितम् ।

ननु च प्रबन्धेनानेन प्रवृत्तिविषयोपदर्शकं सम्थग्ज्ञानमिति दर्शितम् । वक्ष्यमाणया नीत्या
प्रत्यक्षानुमाननामनी द्वे सम्यग्ज्ञाने । तत्र यदि समानमनयोः प्रवृत्तिविषयोपदर्शनं तदिदं
प्रत्यक्षं सत्प्रमाणम्, इदमनुमानं सदिति भेदो न स्यात् । अतस्तदनयोरसमानविषयत्वमेव
कथितव्यम् । एवं च कस्य कथं तदिति वक्तव्यमित्याह--तत्र इति । तयोः प्रत्यक्षानुमानयो
र्मध्ये दृष्टत्वेन ज्ञातो निश्चितः । यदि ज्ञात इत्येव क्रियते तदाऽनुमेयोऽपि निश्चितः सन्
प्रत्यक्षेण प्रवृत्तिविषयीकृतः प्रसज्येतेति दृष्टत्वेनेति कृतम् । अथ यो दृष्ट इति किं नोच्यते ?
नोच्यते । क्षणिकत्वादेरपि दृष्टत्वेन प्रत्यक्षविषयत्वादनुमानावताराभावप्रसङ्गादिति ।

ननु न प्रत्यक्षस्य निश्चयनाद् ग्रहणमपि तु प्रतिभासात् । तत्किमुच्यते ज्ञातो निश्चित
इत्याशङ्क्याह--यस्माद् इति । विकल्पेनानुगम्यतेऽनुस्त्रियतेऽध्यवसीयते पश्यामीत्याकारेण ।
तस्माद् दृष्टत्वेन ज्ञात इत्युच्यते । विकल्पेनेति तत्पृष्ठभाविनाऽनुरूपेणेति द्रष्टव्यम् । अननु
रूपविकल्पानुगतव्यापारस्य तत्राप्रामाण्यात् क्षणिकत्व इव । एवं ब्रुवतश्चायमभिप्रायः—
सांव्यवहारिकस्य प्रमाणस्येदं लक्ष[p. 9b ]णमुच्यते । ततो वस्तुवृत्त्या प्रकाशमानमप्यनुरूप
विकल्पेनाविषयीकृतं सदप्रतिभासमानं नातिशेते, व्यवहारायोग्यत्वात् । एवं तद्ग्राहकमपि
तथाविधविकल्पेनाननुगम्यमानव्यापारं व्यवहारयितुमपर्याप्तं सत् तृणस्यापि कुब्जीकरणेऽसमर्थ
मग्राहकं नातिवर्त्तते । तेन यदुक्तं प्रदर्शकत्वमेव प्रवर्त्तकत्वादीति, यच्चोक्तम्--अधिगतिरेव
फलमिति तदनुरूपनिश्चयानुगतव्यापारमनुरूपनिश्चयानुगताविति द्रष्टव्यम् । एवं यत्र यत्रोच्यते
प्रत्यक्षं वस्तूपदर्शकं वस्तुग्राहकमित्यादिना शब्देन तत्र सर्वत्रानुरूपनिश्चयानुगतव्यापारमेव
बोद्धव्यम् ।

अथैवं सति विकल्पस्यापि प्रामाण्यं प्रसज्येतेति चेत् । एतत्स्वयमेव धर्मोत्तरेणाशङ्क्य
निराकरिष्यत इति नेहोच्यते । यदि प्रत्यक्षमेवं प्रवृत्तिविषयमुपदर्शयति अनुमानमप्येवं तदा

99

तत्पृष्ठभाविना विकल्पेनावसीयते । एतदुक्तं भवति--प्रतिभासमानार्थाध्यवसायं
कुर्वत् प्रत्यक्षप्रमाणं संवादकमित्यर्थः--टि०

[p. 21 ]

तथा च प्रत्यक्षं प्रतिभासनं नियतमर्थं दर्शयति । अनुमानं च लिङ्गसम्बद्धं नियतमर्थं
दर्शयति । अत एते 100

नियतार्थस्य B.

नियतस्यार्थस्य प्रदर्शके । तेन ते प्रमाणे । नान्यद्विज्ञानम् ।101

शब्दोपमानादिकम्--टि०

प्राप्तुं शक्यमर्थमादर्शयत्102

०र्थमुपदर्श० C. D. B.

प्रापकम् । प्रापकत्वाच्च प्रमाणम् ।

कथं भेदव्यवस्थेति ? आह--अनुमानं तु--इति । तुः प्रत्यक्षादनुमानस्य वैधर्म्यमाह । प्रत्यक्षं न
स्वयं निश्चिन्वत् प्रवृत्तिविषयं दर्शयति किन्तु निश्चाययत् । अनुमानं तु स्वयमेव निश्चिन्वदिति ।

कथमप्रतिभासमानं निश्चेतुमीष्टे तदित्याह--लिङ्गदर्शनाद् इति । लिङ्गस्य साध्या
विनाभूतस्य धूमादेर्दर्शनात् । दर्शनं च स्वरूपग्रहणपूर्वकं सर्वत्रेदं साध्याविनाभूतमिति ज्ञानम्,
सर्वत्र साध्याविनाभूतमिति स्मरणपुरःसरं वा क्वचित् स्वरूपग्रहणमिह विवक्षितम् ।

ननु च प्रत्यक्षानुमानज्ञानवदन्यस्यापि ज्ञानस्य यथा प्रवृत्तिविषयप्रदर्शनं तथा किं न
प्रदर्श्यते ? अथाप्रामाण्यान्नोपदर्श्यते । कथं पुनरप्रामाण्यमन्यस्य ? अनियतप्रवृत्तिविषयप्रदर्शक
त्वादिति चेत् । तर्हि प्रत्यक्षानुमानयोरपि तथात्वेन प्रामाण्यं न स्यादित्यागूर्य ज्ञानान्तराद
भेदमनयोर्दर्शयन्नाह--तथा च--इति । तस्मिश्च प्रत्यक्षस्य स्वव्यापारानुसारिविकल्पोपजननेन
निश्चयनात्, प्रवृत्तिविषयप्रदर्शनप्रकारे103

सूक्ष्मत्वात् न पठ्यते ।

... ... ...मन्यदा लिङ्गदर्शनात्स्वयं निश्चयेन प्रवृत्ति—
विषयप्रदर्शनप्रकारे । प्रत्यक्षं ज्ञानं प्रतिभासमानं स्वरूपेण प्रकाशमानं नियतमर्थक्रियाक्षमे भावरूप
एव व्यवस्थितं दर्शयति । तेन नानर्थं नाप्यनियतं दर्शयतीत्याकूतम् । अनुमानं च नियतमर्थं
दर्शयति । चः प्रत्यक्षेण सममनुमानं नियतप्रदर्शकत्वेन समुच्चिनोति । लिङ्गसम्बद्धम् इति
हेतुभावेन विशेषणम् । तदयमर्थः--यस्माल्लिङ्गं विजातीयव्यावृत्तेऽर्थेक्रियाकारिणि तादात्म्येन
तदुत्पत्त्या वा सम्बद्धमायत्तं तस्मात् तत्प्रभवमप्यनुमानं नियतं दर्शयति अध्यवस्यतीति । तेनानु
मानमपि नानर्थं नाप्यनियतं भावात्मन्यभावात्मनि वा दर्शयतीति प्रकाशितम् । इयांस्तु
विशेषोऽनुमानं सम्बन्धग्रहणकालदृष्टसाधारणं रूपमाश्रित्योदयमानं स्वलक्षणमध्यवस्यदपि न
सन्तानान्तरासाधारणमध्यवस्यतीति प्रवृत्तिविषयापेक्षमपि सामान्यविषयमेव । प्रत्यक्षं तु
प्रवृत्तिविषयापेक्षमप्यसाधारणविषयमेव । सन्तानान्तरासाधा[p. 10a ]रणेनैव रूपेण विषयस्य
निश्चायनादिति ।

इदानीं यस्यायमाशयः--अस्तु प्रत्यक्षं नियतार्थदर्शकम्, अर्थस्य साक्षात्करणात्; अनुमानं
तु परोक्षार्थस्यासाक्षात्करणात्कथं नियतं दर्शयति ? तस्मान्न द्वयोर्नियतार्थप्रदर्शकत्वम्, अपि तु
एकस्यैव इति । तं सामस्त्यनिषेधवादिनं प्रत्युपसंहरन्नाह--अत इति । यस्माद् वस्तुप्रकाशात्
प्रत्यक्षं नियतं दर्शयति । परोक्षस्यान्तरा साक्षादनवभासेऽपि तत्सम्बद्धतया चानुमानं कार्य
स्वभावजमेकान्तनियतं भावम्, अनुपलम्भजमेकान्तनियतमभावं तथाभूतं दर्शयति । अतोऽस्माद्
हेतोरेते द्वे अपि तथारूपे । ततोऽनेन सामस्त्यनिषेधस्य निषेध उपसंहृतः । अन्यथा
व्याख्यायमाने तु यतोऽस्तु104 यतस्तु नियतमर्थं प्रदर्शयतोऽत एते नियतार्थोपदर्शके इत्यर्थः स्यात् ।
एतच्च परिस्फुटस्यैव स्कुटीकरणमनर्थकमापद्येतेति ।

[p. 22 ]

आभ्यां प्रमाणाभ्यामन्येन¹⁰⁵

शब्दादिना--टि०

च¹⁰⁶

०न्येन ज्ञानेन E. N.

ज्ञानेन 107

प्रदर्शितो A. C. P. N.

दर्शितोऽर्थः कश्चिदत्यन्तविपर्यस्तः । यथा
मरीचिकासु जलम् । 108

अर्थः--टि०

स चासत्त्वात् प्राप्तुमशक्यः । कश्चिदनियतो भावाभावयोः109

०योः तद्व¹⁰⁹ च्च यथा C.

 । यथा
संशयार्थः । न च भावाभावाभ्यां युक्तोऽर्थो जगत्यस्ति । ततः प्राप्तुमशक्यस्तादृशः ।111

अनियतोऽर्थः--टि०

सर्वेण 112

मानसविकल्प०--टि०

चालिङ्गेन¹¹³

चालिङ्गजेन C. D. A. B. P. H. E. N.

विकल्पेन 114

लिङ्गम्--टि०

नियामकमदृष्ट्वा प्रवृत्तेन 115

सत्त्वासत्त्वयोः--टि०

भावाभावयोरनियत

भवतामेते नियतार्थोपदर्शके, प्रमाणे तु कथमित्याह--तेन--इति । तेन नियतार्थप्रदर्श
कत्वेन । नियतार्थप्रदर्शकत्वाभावात् किलाप्रामाण्यमनयोः शङिकतम् । सत्यपि तस्मिन्
कथं तत् स्यादिति भावः । अनयोः प्रवृत्तिविषयप्रदर्शनप्रकारोपदर्शने तदन्यस्य ज्ञानस्य च
तदप्रदर्शने यद् बुद्धिस्थमासीत्, तदिदानीं नान्यदित्यादिनाऽभिव्यनक्ति । नान्यद् विज्ञानं
प्रमाणमिति वचनविपरिणामेन सम्बन्धः ।

यद्येवं ज्ञानत्वाविशेषादमू अपि प्रमाणे मा भूतामित्याह--प्राप्तुम् इति । आदर्शयदिति
हेतौ शतुर्विधानाद्धेतुपदमेतत् । तेनायमर्थः--यतः प्राप्तुं शक्यमर्थमादर्शयति तेन प्रत्यक्षादिकं
प्रापकमिति । भवतु प्रापकम्, प्रमाणं तु कस्मादित्याह--प्रापकत्वाच्च--इति । चोऽवधारणे ।

ननु आभ्यामन्येनापि दर्शितोऽर्थः शक्यप्रापण एव ततस्तदुपदर्शकमपि किं न प्रापकं
प्रापकत्वाच्च किं न प्रमाणमित्याह--प्रमाणाभ्याम् इति । चो यस्मात् । अत्यन्तग्रहणेन
संशयज्ञानविषयाद् विशेषं दर्शयति । तथाविधोऽपि किं न प्राप्येत इत्याह--स च इति ।
चो यस्मादर्थे । नियतोपदर्शकत्वेऽप्यनर्थोपदर्शकत्वादप्रामाण्यमस्य दर्शितम् । यदि कश्चि
दीदृशस्तदन्यज्ञानविषयोऽन्यादृशो भविष्यति । तदुपदर्शकं च प्रमाणं भविष्यतीत्यत आह—
कश्चिद् इति । संशयार्थः संशयालम्बनः स्थाणुर्वा पुरुषो वाइति हि प्रत्ययः स्थाणुमुल्लिख्य
पुरुषो वेत्यालम्बयंस्तदभावमुल्लिखति । ततः स्थाण्वभावाव्यभिचारिणं पुरुषं पुरुष¹¹⁶ षा
भावाव्यभिचारिणं च स्थाणुमवस्यन्न भावे नाप्यभाव¹¹⁷ वे नियतं स्थाणं पुरुषं वा दर्शयतीति
भावाभावयोरनियतं दर्शयति । यत एवायमेकान्तनियतं दर्शयितुमनीशानो दोलायते, तत
एव संशय इत्युपपद्यत इति ।

अथ विपर्ययार्थोऽसत्त्वान्न प्राप्यताम्, अयं तु कस्मान्न प्राप्यत इत्याह--न च इति ।
चो यस्मादर्थे ।

ननु भवतु संशयविपर्यययोरप्रामाण्यं[p. 10b ] किं नश्छिन्नम् ? एतदतिरिक्तं प्रत्यक्षानु
मानाभ्यामन्यत्प्रमाणं भविष्यतीत्याशङ्क्याह--सर्वेण च--इत्यादि । चो यस्मात् । सर्वान्त

[p. 23 ]

एवार्थो दर्शयितव्यः । स¹¹⁸

अनियतोर्थः--टि०

च प्राप्तुमशक्यः । तस्मादशक्यप्रापणम्--अत्यन्तविपरीतम्,
भावाभावानियतं चार्थं दर्शयद् अप्रमाणमन्यज्ज्ञानम् । अर्थक्रियार्थिभिश्चार्थक्रियासमर्थ¹¹⁹

०समर्थार्थप्रा० A. H. P. N. ०समर्थप्रा० B. E.

वस्तुप्राप्तिनिमितं ज्ञानं मृग्यते । यच्च तैर्मृग्यते तदेव¹²⁰

तदेव तेन शास्त्रे B. H.

शास्त्रे विचार्यते । ततोऽर्थक्रिया
समर्थवस्तुप्रदर्शकं सम्यग्ज्ञानम्121

इति तद भवति सम्यग्ज्ञानमिति शेषः--टि०

 ।

र्गतत्वादनुमानस्यापि तथात्वं स्यादित्याह--अलिङ्गेन--इति । नास्य लिङ्गमुत्पादकत्वेन
विद्यत इत्यलिङ्गम् । यद्यलिङ्गेन सर्वेण तत्करणीयं तदा प्रत्यक्षपृष्ठभाविनोऽपि विकल्पस्य
तदाऽऽयातमित्याह--नियामकम् इति । विषयाधीनो हि नियतार्थपरिग्रहो ज्ञानस्येत्यर्थो
नियामकः । तमदृष्ट्वा ।

ननु किं प्रत्यक्षपृष्ठभाव्यपि नियामकमर्थं दृष्ट्वा प्रवर्त्तते, येन ताद्रूप्यविरहादन्येषां
विकल्पानां तथात्वमाशङ्क्यते । उच्यते । प्रवर्त्तेनेत्यत्रान्तर्भूतो णिजर्थो द्रष्टव्यः । ततोऽयमर्थः
नियामकमदृष्ट्वा प्रवर्त्तितेनेति । तथा च सति प्रत्यक्षपृष्ठभावी विकल्पो नियामकं दृष्ट्वैव
प्रत्यक्षेण प्रत्ययेन प्रवर्त्त्यत इति तथात्वेन परिहृतो भवति । इतरे त्वलिङ्गविकल्पा येन प्रवर्त्त्यन्ते
जायन्ते न तेन साक्षान्नियामको दृष्ट इति तेषां तथात्वानुषङ्गः ।

अन्ये तु अनुमाननिवृत्त्यर्थमलिङ्गेति योजयित्वा कथं पुनरवसायात्मकेनाप्यलिङ्गेन
तेनैवं करणीयमित्याशङ्क्य नियामकमदृष्ट्वेत्यस्य तु हेतुभावेन विशेषणत्वान्नियामकमदृष्ट्वा
प्रवृत्तत्वादित्यर्थः, इति व्याख्याय तात्पर्यार्थमपि दर्शयन्ति । यद्यपि शब्दादिजन्मानो विकल्पा
नोभयपक्षसंस्पर्शेन दोलायन्ते, तथापि ते नियामकानाश्रयेण प्रवर्त्तमाना न यौक्ति122 क्तसंशयरूप
तामतिवर्त्तन्त इति । पूर्वव्याख्यानेऽप्ययमेवाशयः । सर्वस्य तस्य समुदाचरतोर्विरुद्धयोराकार
योरभावेऽपि युक्त्या द्वितीयाकारानुप्रवेशात्संशयरूपत्वेन भावाभावानियतार्थोपदर्शकत्वमिति ।

एके तु नियामकं विकल्पयितव्यं वस्तुनान्तरीयकं वस्त्वदृष्ट्वा प्रवृत्तेनेति योजयन्ति ।
अलिङ्गेनेति चास्यैवार्थस्य हेतुभावेन विशेषणमाहुः । उभयेऽपि तु प्रत्यक्षपृष्ठभाविविकल्पेनाति
प्रसङ्गमनधिगतार्थाधिगन्तुर्विकल्प्य¹²³ ल्पस्य प्रामाण्यचिन्ताऽधिकारेण निराकुर्वते । तेनायमर्थः—
सर्वेण तेनानधिगतत्वा124 गतार्थाधिगन्तृतयाऽभिप्रेतेनैवमवश्यकरणीयमिति ।

अनियतार्थप्रदर्शकमपि तत्प्रापकं स्यादित्याह--स च इति । चो यस्मादर्थे । अशक्य
इत्यस्यानन्तरं स अवधारणार्थो द्रष्टव्यः । सोऽनियतोऽर्थो न प्राप्तुं शक्योऽशक्यत्वादिति भावः ।

ननु च तादृशं सर्वं मा भूत्प्रापकम्, प्रमाणं तु कस्मान्न भवतीत्याशङ्क्य पूर्वोक्तमेवोप
संहरति तस्माद् इति । यस्मात्प्रापकत्वादेव प्रमाणं तस्मात् । अर्थस्याशक्यप्रापणत्वेऽत्यन्त
विपरीतत्वानित्य¹²⁵ त्वानियतत्वे हेतू हेतुभावेनानयोर्विशेषणत्वात् । चोऽप्राप्तिकार्थसमुच्चये ।
कश्चिदत्यन्तविपर्यस्तः, कश्चिदनियत इत्यादेर्यथाक्रममुपसंहारः--अन्यज्ज्ञानमिति नान्यज्ज्ञान
मित्यस्य ।

[p. 24 ]

यच्च तेन¹²⁶

ज्ञानेन--टि०

प्रदर्शितं तदेव¹²⁷

तदेव तेन प्रा० C. D.

प्रापणीयम् । 128

ननु च यदि उपदर्शितार्थप्रापणात् प्रमाणं सम्यग्ज्ञानं शुक्लशङ्खे पीतज्ञानं कुञ्चिका
विवरमणिप्रमायां मणिज्ञानम्, अर्धरात्रे मध्याह्नकालग्राहिस्वप्नज्ञानं च प्रमाणमाप्नोति ।
एभिरुपदर्शितार्थस्यार्थमात्रस्य प्राप्तेस्ततश्च सम्यग्ज्ञानमित्याशङ्क्याह--टि०

अर्थाधिगमात्मकं129

अर्थाधिगमात्मकत्वं हि प्रापकत्वमि० C. D. अर्थक्रियासमर्थवस्त्वधिगमात्मकत्वम्--B.

हि 130

प्रापणमि० N.

प्रापकमित्युक्तम् ।

स्यादेतत्--शक्यप्राप्तिकार्थोपदर्शकमेव सम्यग्ज्ञानं[p. 11a ] नान्यदिति निर्निमित्तमिदम् ।
तथा चान्यदपि किं न परीक्ष्यत इत्याह--अर्थक्रियार्थिभिः--इति । चो यस्मात् । अर्थस्य
दाहादेः, क्रियानिष्पत्तिः । तामर्थयन्ताति तथा । एतैरर्थक्रियायां शक्तस्य वस्तुनः प्राप्ते
र्यन्निमित्तं तन्मृग्यतेऽन्विष्यते । अर्थक्रियार्थित्वादेव च तदन्वेषणमेषामवसेयम् । तैश्च
प्रेक्षावद्भिरिति प्रकरणाद् द्रष्टव्यम् । इतरथार्थक्रियार्थिभिरप्यप्रेक्षावद्भिर्मिथ्याज्ञानमपि
निभाल्यत इति तत्परीक्षाऽप्यापतेत् ।

यदि नाम तैस्तन्मृग्यं तथापि तदितरदपि ज्ञानं किं न परीक्ष्यत इत्याह यच्च--इति ।
चोऽवधारणे । विचार्यते परीक्ष्यते । ईदृशं तत्सम्यग्ज्ञानं प्रवर्त्तकं यदनुसरन्ति भवन्त इति
विभज्य प्रतिपाद्यते । अयमस्याशयः--न व्यसनितयाऽऽचार्येण ज्ञानं विचार्यते । किन्तर्हि ?
अर्थक्रियार्थिजनानुरोधेन । ते तथाभूतमेव ज्ञानं मृगयन्ते नान्यदिति तदेव विचार्यत इति ।
तदेवेति च मुख्यवृत्त्यभिप्रायेणोक्तम् न तु मिथ्याज्ञानं शास्त्रेऽस्मिन् न विचार्यते एव ।
प्रसङ्गात्तु तस्यापि कल्पनाप्रभृतौ विचारसम्भवादिति ।

ननु शक्यप्रापणार्थोपदर्शकमेव सम्यग्ज्ञानं कुतो व्यवस्थाप्यते नान्यदिति प्रश्ने किमिदम
प्रकृतमुच्यत इत्याह--तत इति । यतोऽर्थक्रियार्थिनां प्रेक्षावतां नान्यन्मृगयणीयम्, तदन्वेषणीय
मेव विचारणीयम्, व्यसनितया विचारासम्भवात् । ततोऽर्थक्रियासमर्थस्य वस्तुनः प्रदर्शकं
सम्यग्ज्ञानं नान्यदिति अर्थात् ।

अस्तु सम्यग्ज्ञानमीदृशमेव । तत्पुनरन्यदुपदर्श्य अन्यत् प्रापयदपि किं न सम्यग्ज्ञानं
सत् प्रमाणं व्यवह्रियते ? तथा च पीतसंख्या131 शङ्खादिज्ञानमपि प्रामाण्यान्नापैति । आह--यच्च
इति । चोऽवधारणे । अनेन पीतसं132 शङ्खादिज्ञानमप्यंशे संवादात् प्रमाणमिति यत्कैश्चि
दिष्टिं तदपि सम्यग्ज्ञानव्यवच्छेद्यमिति दर्शयति ।

ननु चानुक्तसममिदं पीतशङ्खादिज्ञानेनानुपदर्शितस्यापि शुक्लशङ्खस्य, जलज्ञानेनानुप
दर्शितस्यापि मरीचिकानिचयस्य प्रापणदर्शनात् । नैतदस्ति । यतो न तज्ज्ञानपूर्विका सा
प्राप्तिः, तस्याऽज्ञातवस्तुविषयत्वात् । न च तेन शुक्लशङ्खवस्तु मरीचिवस्तु वा ज्ञातम् । यथा
तु ज्ञानान्तरादेव तथाविधार्थप्राप्तिर्न ततस्तथा अनेनैव प्रामाण्यपरीक्षायां निर्लोठितमिति
नेहोच्यते ।

[p. 25 ]

तत्र प्रदर्शितादन्यद्वस्तु भिन्नाकारम्, भिन्नदेशम्, भिन्नकालं च । विरुद्धधर्मसंसर्गाद्धि अन्यद्
वस्तु । देशकालाकारभेदश्च विरुद्धधर्मसंसर्गः ।

तस्माद् अन्याकारवद्वस्तुग्राहि133

०न्याकारवस्तुग्राहि--B. C. D.

नाकारान्तरवति वस्तुनि प्रमाणम् । यथा पीतशङ्खग्राहि
शुक्ले शङ्खे । देशान्तरस्थग्राहि च न देशान्तरस्थे प्रमाणम् । यथा कुञ्चिकाविवरदेशस्थायां
मणिप्रभायां मणिग्राहि ज्ञानं नापवरकस्थे134

०वरकदेशस्थे--A. B. C. D. P. E. H. N.

मणौ । कालान्तरयुक्तग्राहि च न कालान्तरवति
वस्तुनि प्रमाणम् । यथार्द्धरात्रे मध्याह्नकालवस्तुग्राहि स्वप्नज्ञानं नार्धरात्रकाले135

०अर्धरात्रकालवस्तुनः N. अर्धरात्रः कालो यस्य मध्याह्नकालवस्तुनः टि० ।

वस्तुनि
प्रमाणम् ।

तदेव तेन प्रापणीयमिति कुत एतदित्याह--अर्थाधिगमेति । हिर्यस्मात् । उक्त
मिति प्रदर्शनादीनां वस्तुतोऽभेदं प्रतिपाद्य अत एवार्थाधिगतिरेव प्रमाणफलमिति अनेन
प्रकाशितत्वात्, न तु साक्षादभिहितम् । यद्यन्यदधिगम्यान्यत् प्रापयेत्, तदा प्रदर्शनप्रापणयो
र्भेद एव स्यात्, अभेदश्च प्रतिपादित इति भावः ।

कथं पुनरधिगतिरेव फलमित्यनेन तथात्वमस्योक्तम् ? यतः प्रापकत्वं प्रामाण्यम्, फलं च
तदव्यतिरिक्तमिति । अथवा प्राप्तुं शक्यमर्थमादर्शयत्प्रापकमित्यनेनैवमुक्तम् । तथाहि
तादृशमर्थमादर्शयदिति परिच्छिन्ददित्यर्थः । परिच्छेदश्च प्रापकत्वान्न भिद्यत इति ।

भवतूपदर्शितार्थप्रापकत्वमेव सम्यग्ज्ञानम् । यत्तु तदेव प्राप्य वस्तु शङ्खादिकं पीतरूपतया
प्रदर्शयति तत्कथमसम्यग्ज्ञानमित्याह--तत्र इति । तत्रेति वाक्योपक्षेपे चैतत् । प्रदर्शिताद् रूपाद्
भिन्नाकारादि सद् वस्त्वन्यदित्यन्यत्वं विधेयम् । आकारादिभिन्नमपि न ततोऽन्यत्, तदेवेद
मित्यध्यवसायादित्याह--विरुद्धेति । हिर्यस्मात् । यदि विरुद्धधर्माध्यासादन्यत्वम्, न
तर्हि देशादिभेदादित्याह--देशेति । चो यस्मादर्थे । भवत्वेवं तथाप्याकारादिभिन्नग्राहि
ज्ञानमाकारान्तरादियोगिनि वस्तुनि किं न प्रमाणमित्याह--तस्माद् इति । यस्मात्सम्यग्ज्ञानेन
यदेव हि दर्शितं तदेव प्रापणीयम्, आकारादिभिन्नं च ततोऽन्यत् तस्मात् । किमिव क्व
न प्रमाणमित्याह--यथेति । भिन्नदेशग्राहिणः का वार्तेत्याह--देशान्तरेति । किंवन्न
प्रमाणमित्याह--यथेति । अव¹³⁶ पवरकशब्देन देशविशेषो लयनोदरादिशब्दवाच्य उच्यते ।
अपवरकशब्दस्याप्येतदर्थस्य भावात् । अपवरकदेशस्थ इति पाठेऽपि न दोषः ।

भिन्नकालग्राहिणः का व्यवस्था इत्याह--कालान्तरेति । उपदर्शनकालादन्येन कालेन
व्यावहारिकेण युक्तं सम्बद्धं तद्ग्राहि भिन्नकालवस्तुग्राहीति यावत् । चः पूर्ववत् पूर्वेण सहेद
मप्रामाण्येन समुच्चिनोति । तदुदाहरन्नाह--यथेति । अयमस्यार्थः--अधरात्रे निद्राणस्य मध्याह्न
कालप्रतिभासमनुभवतो वणिज्यागतसुतवस्तुदर्शनहृषितरोम्ण एव झटिति बोधे काकतालीय
न्यायेन च सत्यपि पुत्रोपलम्भे तज्ज्ञानं न प्रमाणम् । तत्खलु परमार्थेनार्धरात्रकालसम्बद्धं
मध्याह्नकालाकलितं च प्रतीतमिति मध्याह्नकालत्वेनावभासनादेव च मध्याह्नकालं तद्वस्तूक्तम् ।

[p. 26 ]

ननु 137

ननु देश A. P. E.

च देशनियतम्, आकारनियतं च प्रापयितुं शक्यम् । यत्कालं तु परिच्छिन्नं
तत्कालं न शक्यं प्रापयितुम् । नोच्यते--यस्मिन्नेवकाले परिच्छिद्यते तस्मिन्नेव काले प्रापयि
तव्यमिति । अन्यो हि दर्शनकालः, अन्यश्च प्राप्तिकालः । किन्तु यत्कालं परिच्छिन्नं तदेव
तेन¹³⁸

तदेव प्रा० D. A. P. E.

प्रापणीयम् । अभेदाध्यवसायाच्च सन्तानगतमेकत्वं द्रष्टव्यमिति ।

अर्धरात्रः काल आगमनकालो यस्य तस्मिन् न प्रमाणम् । अथवा योऽर्धरात्रे सुप्तोऽह्नो मध्यमुद्गते
सवितरि पुत्रमागतं दृष्टवा प्रभातायां रात्रौ सम्पन्ने मध्यन्दिने तस्मिन्नेव च देशे तमेव सुत¹³⁹ तं
प्रागतं प्रबुद्धोऽपि पश्यति । तस्य तज्ज्ञानं संवादमात्रभागपि न प्रमाणम्, यतोऽर्धरात्रे
मध्याह्नम्, तदानीमनागतमपि पुत्रवस्त्वागतम्, तेनावगतम् । न चार्धरात्रे देशकालनियतस्य
पुत्रस्य, तस्य च कालस्यास्ति सद्भावः । तदा त्वर्धरात्रः परमार्थतः प्रतिभासकालो यस्य
मध्याह्नकालयुक्तवस्तुन इति योज्यम् ।

एतेन सुप्तस्य केनचित् पठ्यमानं ग्रन्थं शृण्वतो ज्ञानमसत्यार्थं व्याख्यातमवसेयम् ।
यस्माद्देशकालभिन्नात्मानं श्रोतारं ग्रन्थं च श्रोतव्यं पश्यति निद्रोपहतः । न च तद्देशकालसम्बद्धौ
स्तः । यद्देशकालौ च स्तस्तथा न गृह्णातीति ।

अनयैव च दिशा वाजिस्वप्नोऽपि व्याख्यातो द्रष्टव्यः । यतस्तत्रापि घोटकस्वप्ने
यत्कालदर्शनवि[p. 12a ]षया भावा दृश्यन्ते न तथा सन्ति, यत्कालाश्च सन्ति तत्काला न दृश्यन्ते ।
अर्धरात्रादिषु हि स्वप्नदर्शनम्, सूर्योदयादिसम्बद्धाश्च ते भावा दृश्यन्ते । तस्मात्स्वप्ने केषाञ्चि
दनुभूतानामत्यन्तमभावादर्थक्रियाया नास्ति सत्त्वम् । केचित्तु अर्थक्रियाकारितया
अभिमताः सत्यस्वप्ने विषया दृष्टकालभेदव्यभिचारिणो न सन्त्येवेति प्रकरणार्थः ।

इदमीदृग्विशिष्टं स्वप्नज्ञानमुदाहरतो धर्मोत्तरस्यायमाशयः--एवंविधस्य स्वप्नज्ञानस्य
सदर्थत्वाभिमानः केषाञ्चित्सत्यस्वप्नवादिनामस्तीति तदभिमानशमनायेदं मयोदाहरणीकृतम् ।
न त्वस्मादन्यस्य स्वप्नज्ञानस्य कश्चिद् विशेषः । सर्वस्यैव स्वप्नज्ञानस्य निरालम्बनतया
मिथ्याज्ञानत्वादिति ।

इदानीं परिच्छिद्यमानस्य यत्कालं परिच्छेदनं तत्कालमेव प्राप्यमाणस्य प्रापणमभि
मतम्--एवं ब्रुवत इति मत्वाऽस्यार्थस्यानुपपत्तिं चोदयति--ननु च--इति । देशे नियत
माकारे नियतं च शक्यं प्रापयितुमित्यभिदधानोऽनयोरविप्रतिपत्तिमाह । इदं तु न सम्भाव्यत
इत्याह--यत्कालं तु--इति । तुनाऽनन्तरोक्ताभ्यां विधाभ्यां वैधर्म्यमाह । यः कालोस्य
परिच्छेदनस्य तद् यथा भवति तथा परिच्छिन्नम् । स कालो यस्य प्रापणस्य तद् यथा भवति
तथा न शक्यं प्रापयितुम् । यस्मिन् काले परिच्छिन्नं तस्मिन् काले न शक्यते प्रापयितुमित्यर्थः ।
एवं च ब्रुवताऽनेन कालान्तरग्राहीति यदुक्तं तदयुक्तमिति दर्शितम् । सर्वस्यैव ज्ञानस्य
एवंशीलत्वादिति ।

नोच्यत इत्यादिना सिद्धान्तवादी चोदकस्यानुक्तोपालम्भमाह । अनेनापि न किञ्चि

[p. 27 ]

सम्यग्ज्ञानं पूर्वं कारणं यस्याः सा तथोक्ता । कार्यात् 140

कथं पूर्वशब्दः कारणे वर्त्तते इत्याह--टि०

पूर्वं भवत् कारणं पूर्वमुक्तम् ।
कारणशब्दोपादाने141

शब्दापादाने A. B.

तु पुरुषार्थसिद्धेः142

अव्यवहितम्--टि०

साक्षात्कारणं 143

मन्यते A. H.

गम्येत । पूर्वशब्दे तु पूर्वमात्रम् ।

त्कारणमुक्तम् । तत् किं त्वयैवं नोच्यत इति पार्श्वस्थं प्रत्यस्यैवाभिप्रायं प्रकाशयति--अन्यो
हि--इति । हीति यस्मात् । यद्येवं नोच्यते तर्हि किं नामोच्यत इत्याह--किन्तु--इति ।
निपातानिपातसमुदायोऽयं केवलमित्यस्यार्थे ।

ननु असङ्गतमिदं वाक्यम् । न हि यदेव परिच्छिन्नमित्यस्ति येनैवमुच्येत । यत्कालं
तु परिच्छिन्नं तत्कालमिति तु युक्तं वक्तुम्, न तदेवेति । सत्यमेतत् । केवलं बोधे यत्नः
करणीयः । यत्कालमित्यनेन हि तत्कालमिति प्राप्तम्, तदेवेति तच्छब्देन वस्तुविषयो यच्छब्द
आकृष्यते । ततोऽयमर्थः--यत्कालं परिच्छिन्नं यद् वस्तु तत्कालं तदेव वस्तु प्रापणीयमिति ।
अहो गडुप्रवेशेऽक्षितारानिर्गमो जातः । एवं खलु वाक्यं स्यात् समर्थितम्, पूर्वपक्षात्पुनरस्या
विशेषः प्राप्तः । अस्ति विशेषो महान्, केवलं भवता न समीचीनं निरूपितः । तथाहि
पूर्वपक्षावस्थायां यत्कालं तत्कालं इति चात्र बहुव्रीहिणा परिच्छेदनलक्षणा प्रापणलक्षणा च
क्रियाऽभिधीयते । इदानीं पुनर्वस्तुतो नायमर्थः । यद् वस्तु येन कालेन सम्बद्धं परिच्छिन्नं
तदेव तेन कालेन सम्बद्धं स्वरूपेण प्रापणीयं तदाऽन्यदा वा । परिच्छेदस्य यादृशः कालस्त
स्मिन् काले यद् विद्यमानं तदेव प्रापणीयमिति यावत् । ततश्च परिच्छेदका[p. 12b ]लाऽसतो
यद् ग्राहकं तन्न प्रमाणमित्यवतिष्ठते । नोच्यते यस्मिन् काल इत्यादिना च यदेतदुक्तं तद्
बाह्यप्रापणाभिप्रायेण द्रष्टव्यम् । परमार्थतस्तु ज्ञानस्य प्रदर्शनादन्यः प्रापणव्यापारो नास्तीति
यस्मिन्नेव काले परिच्छिद्यतेऽर्थस्तस्मिन्नेव काले प्राप्यत इति । एतच्चानन्तरमेवानेनैव विस्तरेण
प्रतिपादितमिति स्ववचनव्याघातोऽन्यथाऽस्य स्यादिति ।

नन्वेवमपि परिच्छेदकालवर्त्तिनः प्रापणं न सम्भवत्येव । सर्वस्यैव विषयस्य
क्षणिकत्वात् । तथा चोपदर्शितार्थप्रापकत्वं नाम कस्यचिदपि ज्ञानस्य नास्तीत्यसम्भवितैव सम्यग्
ज्ञानत्वलक्षणस्य स्यादित्याशङ्क्याह--अभेदेति । अभेदेनैकरूपत्वेन तदेवेदमित्याकारे
णाध्यवसायात् । उपादानोपादेयकृतक्षणप्रबन्धः सन्तानस्तद्गतस्तदाश्रितः ।

अयमस्य भावः--सांव्यवहारिकस्येह प्रमाणस्य लक्षणमुच्यते । तेन नैकान्तेन वस्तु
स्थितिरपेक्ष्यते । तत्र यद्यपि वस्तुस्थित्या परिच्छिन्नप्राप्ययोर्नानात्वं तथापि व्यवहर्त्तारो
निरन्तरापरापरोत्पत्तेरविद्यावशाच्च हेतुफलरूपं क्षणप्रचयं तदेवेदमित्येकत्वेनाधिमुञ्चन्ति ततः
परिच्छेदकालभाविनः प्रापणं सम्भवत्येव । इतिः सम्यग्ज्ञानपदव्याख्यानपरिसमाप्तौ ।

तदनेन प्रबन्धेन सम्यग्ज्ञानपदं व्याख्यायाधुना पूर्वशब्दं व्याचिख्यासुस्तेन सार्धमस्य
विग्रहमाह--सम्यग्ज्ञानम् इति ।

[p. 28 ]

144

किमनन्तरकारणं ज्ञानं भवति यदपेक्षया व्यवहितस्य ग्रहणार्थं पूर्वग्रहणं
कृतमित्याह--टि०

द्विविधं च सम्यग्ज्ञानं--अर्थक्रियानिर्भासम्, अर्थक्रियासमर्थे च प्रवर्त्तकम् । 145

तयोर्यत्--A. P. H. E. N.

तयोर्मध्ये
यत् प्रवर्तकं तदिह परीक्ष्यते । तच्च पूर्वमात्रम् । न तु साक्षात्कारणम् । सम्यग्ज्ञाने हि सति
पूर्वदृष्टस्मरणम् । स्मरणादभिलाषः । अभिलाषात् प्रवृत्तिः । प्रवृत्तेश्च प्राप्तिः । ततो
न साक्षाद्धेतुः ।

ननु पुरुषार्थसिद्धिः सम्यग्ज्ञानस्य प्रयोजनं कार्यत्वेन । तथा च सम्यग्ज्ञानकारणिकेति
वक्तुमुचितं तत्किमेवमुक्तमित्याह--कार्याद् इति । अनेन व्यवस्थावाची सन्नेव पूर्वशब्दः
कारणे वर्त्तत इति दर्शयति ।

भवदिति लक्षणहेत्वोः क्रियायाः पाणिनि. ३. २. १२६ इति हेतौ शतुर्विधानात्
हेतुपदमेतत् । यद्येवं कारणशब्द एव क्रियतामित्याह--कारणेति । अयं भावः--करोतीति
कारणमुच्यते, न त्वकुर्वद्रूपम् । अकुर्वति पुनः कारणव्यपदेशः कारणकारणत्वादीपचारिकः । न
च मुख्ये सम्भवति अमुख्ये प्रत्ययो युज्यते । ततो यदेव ज्ञानमव्यवधानेन पुरुषार्थसिद्धेर्निबन्धनं
तदेव कारणशब्देन प्रतीयेतेति । यदि पूर्वग्रहणेऽप्येवं प्रत्ययस्तदा को विशेष इत्याह--पूर्वशब्द
इति । तुः कारणशब्दाद् विशेषमस्याह । पूर्वमात्रमिति साक्षात्कारणमितरच्च ।

ननूभयोः सम्भवे साक्षात्कारणपरिहारेणेतरग्रहणाय पूर्वशब्दः शोभते । न चैवमस्ति,
सर्वस्यैव पुरुषार्थसिद्धिं प्रति साक्षात्कारणत्वादित्याह--द्विविधं च--इति । चो यस्मादर्थे ।
कथं द्वैविध्यमित्याह--अर्थक्रियेति । निर्भासतेऽस्मिन्निति निर्भासः । अर्थक्रियाया निर्भासो
यस्मात् तत् तथा । यतः साधनज्ञानादनन्तरं दाहादिप्रतिभासज्ञानमुत्पद्यते तदेवमुच्यते ।

केचित्तु क्षणेन कार्यकारणव्यवहारस्यार्वाग्दर्शनेन कर्त्तुमशक्यत्वाद् दाहादिप्रतिभासमेव
ज्ञानमेवं ब्रुवते । अर्थक्रियाया [p. 13a ] निर्भासोऽस्मिन्निति कृत्वा । अपरम् अर्थक्रियासमर्थे च
प्रवर्त्तकम् । यत् प्रवृत्तिसमधिगम्यार्थक्रियागोचरं तदेवमुक्तम् । चोऽर्थक्रियानिर्भासापेक्षया
समुच्चये । अनयोः किं परीक्ष्यत इत्याह तयोः--इति । प्रवर्त्तकमपि साक्षात्कारणं तत् कोऽन्यत्र
विद्वेषो येनेदमेव विचार्यते ? किं वा पूर्वशब्देनेत्याह--तच्च--इति । चो यस्मात् ।

अयमाशयः--यतः प्रवर्त्तन्ते तत् सर्वमर्थप्राप्तेर्व्यवहितं कारणम् । अतश्च सम्भव
त्प्रतिबन्धं तत् प्रवृत्त्यङ्गत्वात्पूर्वमात्रम्, न त्वनन्तरं कारणमिति । पूर्वमात्राभिधानेन सान्तरम् ।
अमुमेव द्रढयन्नाह--न तु--इति । तुर्विशेषार्थः । कुत एतदित्याह--सम्यग्ज्ञान इति । हि
र्यस्मात् । तस्मिन् सम्यग्ज्ञाने प्रकरणात् साधननिर्भासे सति । स्मृतिबीजोपजननयोग्यज्ञान
ज्ञातस्य दाहादेः स्मरणम् । ततोऽभिलाषः--तत्प्राप्तीच्छा । ततः प्रवृत्तिः प्रवर्त्तकज्ञानोपदर्शितमर्थं
प्राप्तुकामा व्यापारसहाया बुद्धिः । तस्याश्च प्राप्तिरुपादित्सितलाभः । यस्मात् स्मरणादिना
व्यवधानं ततः तस्मात् न साक्षात् हेतुः प्राप्तेरुपायः पुरुषार्थसिद्धेरिति प्रकरणात् ।

[p. 29 ]

अर्थक्रियानिर्भासं146

०निर्भासे तु--A. C. P. H. N. निर्भासात्तु B. E. D.

तु यद्यपि साक्षात्147

प्रवृत्तिस्तथापि--A. P. H. ०प्राप्तिहेतुः तथापि C

प्राप्तिः, तथापि तन्न परीक्षणीयम् । यत्रैव हि
प्रेक्षावन्तोऽर्थिनः 148

ससन्देहाः--टि०

साशङ्काः, तत् परीक्ष्यते । अर्थक्रियानिर्भासे च ज्ञाते149

ज्ञाने B. P. H.

सति सिद्धः
पुरुषार्थः । तेन तत्र न साशङ्का150

साशङ्का अर्थे ज्ञाते A. P. H.

अर्थिनः । अतस्तन्न परीक्षणीयम् । तस्मात् परीक्षार्ह
मसाक्षात् कारणं सम्यग्ज्ञानमादर्शयितुं कारणशब्दं परित्यज्य पूर्वग्रहणं कृतम् ।

यदि परम्परयाऽपि प्राप्तिहेतुः परीक्ष्यते तर्हि साक्षात् हेतुरतितरां परीक्षणीय इत्याह—
अर्थक्रियानिर्भासमिति । तुः प्रवर्त्तकाध्यक्षादर्थक्रियानिर्भासं भेदवद् दर्शयति ।

यदा प्राप्तिहेतुरिति पाठस्तदा अर्थक्रियानिर्भासमित्यस्यान्त्यव्याख्यानपक्षे भिन्ना
सन्तोषादिप्राप्तिर्लोकाध्यवसायसिद्धा या तस्या हेतुः । प्राप्तिपाठे तु तद्व्याख्यानानवद्यता ।
पूर्वव्याख्याने तूपचारात् प्राप्तिहेतुः प्राप्तिशब्देन वक्तव्यः । करणसाधनो वा प्राप्तिशब्दो
द्रष्टव्यः ।

कस्मात् तत् न परीक्ष्यत इत्याह--यत्रैव हि--इति । हिर्यस्मात् । साशङ्काः ससन्देहाः ।
आशङ्काग्रहणस्योपलक्षणत्वात् सविपर्यासा इत्यपि द्रष्टव्यम् ।

एवं ब्रुवतश्चायमाशयः--न व्यसनमेतच्छास्त्रकृतो येन ज्ञानमपरीक्षमाणः स्वास्थ्यमलभमानः
परीक्षते । किन्तर्हि ? व्युत्पाद्यजनप्रयोजनोद्देशेनायमस्यारम्भः । संशयविपर्यासापसारणं च
व्युत्पाद्यजनप्रयोजनम् । ततो यत्रैव ते तथाप्रवृत्तयस्तदेव परीक्ष्यत इति । अर्थक्रिया
निर्भासेऽपि ते तथावृत्तय इत्याह--अर्थक्रियेति । चशब्दस्तुशब्दस्यार्थे ।

कुतो न तथावृत्तयः ? येन साक्षात्कारणेऽस्मिन् सति सिद्धः पुरुषार्थः, तेनानन्तरमेव
फलस्यानुभूयमानत्वात्, तदैव सन्तोषादिगमनाद् वा । व्याख्यानद्वयेपि अर्थक्रियानिर्भास
शब्दवाच्य द्वये स्थिते द्वयमेतत् शङ्कायाः कारणम्--अनन्तरफलादर्शनम्, अध्यवसायसिद्ध
भिन्नप्राप्त्यभावो वा । तदभावे तु कथं शङ्केरन्निति भावः ।

मा भूवंस्तत्र साशङ्कास्तत् किं सिद्धमित्याह--अत इति ।

यदि व्यवहितं प्रवर्त्तकं पुरुषार्थसिद्धेर्न कारणं तर्हि कथमुक्तम्-- कार्यात् पूर्वं भवत् कारणं
पूर्वमुक्तम् इति ? असाक्षात् कारणे चाकारणे कारण[p. 13b ]विशेषणं साक्षादिति निरर्थक
मित्याशङ्क्याह--तस्माद् इति । यस्मात् साक्षात् कारणमाशङ्कानास्पदं सदपरीक्षणीयं तस्माद्
यदसाक्षात्कारणमत एव च परीक्षार्हं परीक्षायोग्यं प्रवर्त्तकं सम्यग्ज्ञानमादर्शयितुमादर्श
यिष्यामि--इति कारणशब्दं विहाय पूर्वग्रहणं कृतमाचार्येणेत्यर्थात् ।

एतदुक्तं भवति--योऽयं कारणशब्दो व्यवहिते कारणकारणे वर्त्तते नायं तत्राभिधायकत्वेन
वर्त्तते करोतीति कारणमिति व्युत्पत्तेः । किन्तर्हि ? तादर्थ्यादुपचारत इति ।

[p. 30 ]

पुरुषस्यार्थः151

नास्तीदं पदं--A. B. D. P. H. E. N.

पुरुषार्थः । अर्थ्यत इत्यर्थः काम्यत इति यावत् । हयोऽर्थः, उपादेयो
वा । हेयो ह्यर्थो हातुमिष्यते, उपादेयोऽपि उपादातुम् । न च हेयोपादेयाभ्यामन्यो राशिरस्ति ।
उपेक्षणीयो152

०णीयोऽनु० A. ०णीयोप्यनु B. H. N. ०णीयोपि ह्यनु० C. D.

ह्यनुपादेयत्वात् हेय एव । तस्य सिद्धिः--हानम्, उपादानं च । हेतुनिबन्धना153

अर्थहेतुनिबन्धना--टि० ।

हि सिद्धिरुत्पत्तिरुच्यते । ज्ञाननिबन्धना तु सिद्धिरनुष्ठानम् । हेयस्य च¹⁵⁴

हेयस्य हा०--A. B. P. H. E. N.

हानमनुष्ठानम्
उपादेयस्य चोपादानम् । ततो हेयोपादेययोर्हानोपादानलक्षणानुष्ठितिः 155

सिद्धिरुच्यते B.

सिद्धिरित्युच्यते ।

स्यादेतत्--सत्यपि कारणग्रहणे विचारार्हमेव सम्यग्ज्ञानं प्रतिपत्स्यते । यतस्तद्व्युत्पा
द्यत इत्यर्थः, साध्यत्वात् । प्रातिपदिकार्थस्तु कारकत्वाद् गुणः प्रधानानुयायी । तेन प्रधाना
नुरोधात् तच्छब्दो वर्णितया नीत्या मुख्यस्य कारणस्य सम्यग्ज्ञानस्य व्युत्पत्तिकर्मताऽनुपपत्तेस्तत्परि
त्यागेन लक्षणया तादर्थ्यभूतया प्रत्यासत्त्याऽर्थक्रियासमर्थप्रवर्त्तक एव प्रवर्त्तिष्यते । यथा मञ्चाः
क्रोशन्तीत्यत्र प्रधानानुरोधात् मञ्चशब्दः क्रोशनक्रियाकर्त्तृत्वानुपपत्तेर्मुख्यमर्थं त्यक्त्वा लक्षणया
तात्स्थ्यभूतया प्रत्यासत्त्या पुरुषेषु वर्त्तत इति । सत्यमेतत् । केवलमेवं सति व्याख्यातृणामिदं
कौशलं स्यान्न शास्त्रकृत इति सर्वमनवद्यम् ।

इदानीं पुरुषार्थसिद्धिपदं विवरिषुः पुरुषशब्देन सार्धमर्थशब्दस्य विग्रहम्, अर्थस्य च
स्वरूपं पुरुषस्येत्यादिनाचष्टे । अर्थ्यत इत्याचक्षाणो 156

अर्थ उपयाच्ञायाम्--धातुपाठ १०. ३७३ ।

अर्थ याच्ञायाम् इत्यतो णिजन्तात्
कर्मण्यचं दर्शयति । अर्थ्यत इत्यस्यार्थं स्पष्टयति--काम्यत इष्यत इत्यनेन यावानेवार्थ
उक्तस्तावानेवार्थ्यत इत्यनेनापीति इति यावदित्यस्यार्थः ।

कोऽसावर्थ इत्याह--हेय इति । वाशब्दश्चशब्दस्यार्थे । अर्थ्यमान इष्यमाणोऽर्थः ।
न तर्हि हेयोऽर्थ इत्याह--हेय इति । हिर्यस्मात् । हेयो हातुं त्यक्तुमिष्यते तस्मादर्थः ।
अयमाशयः--इष्यमाणः खल्वर्थः । अत्र यद्यपि स्वीकरणेच्छा नास्ति तथापि परिहारेच्छा तावद
स्तीति । यदि हातुमिष्यमाणोऽर्थः कथमुपादेयोऽर्थ इत्याह--उपादेयोऽपीष्यते केवलमुपादातुम् ।
न केवलं हेय इष्यते इत्यपिशब्दः ।

ननु च न हेयोपादेयावर्थोऽपि तु अन्योपि । ततः सोऽपि कस्मान्न प्रदर्श्यत इत्याह—
न चेति । चोवधारणे यस्मादर्थे वा ।

ननूपेक्षणीयोऽपि राशिरस्ति । यत्र न प्रवृत्तिर्यतश्च न निवृत्तिः । तत् कथमनुभव
सिद्धस्यापह्नव इत्याह--उपेक्षणीय इति । हिर्यस्मात् ।

अत्र कश्चिदाह--यथाऽसावनुपादेयस्तथाऽहयोपि । तत्र यद्यनुपादेयत्वाद्धेयस्तदाऽहेय
त्वादुपादेयः किं न भवति इति । साधूक्तं तेन भदन्तेन केवलं हेयशब्दार्थविचारे मनो न

[p. 31 ]

सर्वा चासौ पुरुषार्थसिद्धिश्चेति । सर्वशब्द इह द्रव्यकार्त्सन्ये157

प्रवृत्तः--D.

वृत्तो न 158

न च प्र० B. H. न प्रकार C. P. E.

तु प्रकार
कार्त्स्न्ये । ततो नायमर्थः--द्विप्रकारापि सिद्धिः सम्यग्ज्ञाननिबन्धनैवेति ।159

निबन्धनेति A. B. D. P. H. E.

अपि त्वयमर्थः--या
काचित् सिद्धिः सा सर्वा कृत्स्नैवासौ सम्यग्ज्ञाननिबन्धनेति ।160

निबन्धनैवेति A. P. H. E.

मिथ्याज्ञानाद्धि काकतालीयाऽपि
नास्त्यर्थसिद्धिः । तथा हि--यदि प्रदर्शितमर्थं प्रापयत्येवं161

एवमिति सम्यग्ज्ञानवत्--टि०

ततो162

ततो मिथ्याज्ञानात्--टि०

भवत्यर्थसिद्धिः ।

प्रणिहितम् । तथाहि--हीयते, त्यज्यते, न स्वीक्रियते इति हेयः । हानञ्चास्वीकरणम् ।
न तु गृहीत्वा परित्यागः । तेन अहिविषकण्टकादीनामपि हानं तत्रा[p. 14a ]ऽप्रवृत्तिरेव ।
सा चोपेक्षणीयेऽप्यस्ति । तथा च यदि तस्य स्वीकारो भवेत्, तदाऽहेयत्वं सिद्धिमध्यासीत ।
न च तत् स्वीक्रियत इति व्यक्तमयं हेतुरसिद्धस्तस्य । न त्वस्माकमसिद्धः । अनुपादेयत्वस्य
अस्वीकर्त्तव्यत्वस्य सिद्धत्वात् ।

अथानुभवसिद्धस्य तृतीयराशेरुपेक्षणीयस्यास्वीकरणमात्राद्धेयेन सार्धमैक्यप्रतिपादन
मयुक्तमिति चेत् । प्रियमुक्तं प्रियेण । न हि वयमपि प्रसिद्धयोर्हेयोपेक्षणीययोरर्थयोरेकस्वभावता
मातिष्ठामहे । किन्तु क्रियानिमित्तेन हेयशब्देनैकाभिधानम् तथाऽस्वीकरणार्थेन हानशब्दे
नोपेक्षाया अभिधानमिति किमवद्यम् ? एतच्च हेयोपादेयत्वमर्थस्यैकपुरुषैककालापेक्षया
प्रत्येयम् ।

अधुना सिद्धिशब्दस्यार्थपदेन विग्रहं ब्रुवन्नर्थमाह--तस्य--इति ।

ननु लोके सिद्धिर्निष्पत्तिरुच्यते, यथौदनस्य सिद्धिरिति । तत्कथमेवं वर्ण्यत इत्याह
हेतुनिबन्धनेति । हेतुः कारणं निबद्ध्यतेऽस्मिन्निति निबन्धनं प्रतिबन्धविषयः । हेतुर्निबन्धन
मस्या इति विगृह्य हेतुप्रतिबद्धेत्यर्थो वक्तव्यः ।

यदि जनकनिबन्धना सिद्धिरीदृशी तर्हि ज्ञाननिबन्धना कीदृशी भविष्यतीत्याह--ज्ञानेति ।
तुः पूर्वस्याः सिद्धेरस्या भेदं दर्शयति । एवं च व्याचक्षाण अर्थपदव्याख्याने अर्थः प्रयोजनं दाहादि,
सिद्धिपदव्याख्याने च तस्य दाहादेर्निष्पत्तिः इति यद् विनीतदेवशान्तभद्रौ व्याचक्षातां तद्
द्वयमप्यपास्यति । यतः स्वहेतोरेव वह्न्यादेर्दाहादेर्निष्पत्तिर्न तु ज्ञानात् तस्य तदकारकत्वादिति ।

ननु यदि सिद्धिरनुष्ठानं तर्हि हानमुपादानं च कथं सिद्धिरित्याह--हेयस्य च--इति ।
चो हेतौ, अवधारणे वा हानमित्यस्मात्परो द्रष्टव्यः । द्वितीयश्चकारः समुच्चयार्थः ।
किमेवं सति सिद्धमित्याह--तत इति । यतो ज्ञाननिबन्धना सिद्धिरीदृशी ततस्तस्मात्कारणात् ।

पुरुषार्थसिद्धिशब्दानां विग्रहमर्थं च व्याख्याय सम्प्रति सर्वशब्दं व्याख्यातुं विग्रहमाह—
सर्वा च--इति । एवं च विगृह्णन् यद् विनीतदेवेन व्याख्यातं सर्वश्चासौ लौकिको लोकोत्तर
श्चासन्नदेशो दूरदेशश्च पुरुषार्थश्चेति, तथा तस्य सिद्धिः इतिः तद् दूषयति । एवं हि

[p. 32 ]

प्रदर्शितं च प्रापयत् सम्यग्ज्ञानमेव । प्रदर्शितं चाप्रापयत् मिथ्याज्ञानम् । अप्रापकं च
कथमर्थसिद्धिनिबन्धनं स्यात्? तस्माद् यन्मिथ्याज्ञानं न ततोऽर्थसिद्धिः । यतश्चार्थसिद्धिस्तत्
सम्यग्ज्ञानमेव । अत एव सम्यग्ज्ञानं यत्नतो व्युत्पादनीयम् । यतस्तदेव पुरुषार्थसिद्धि163

सिद्धेः B

—
निबन्धनम् ।

व्याख्यायमाने सर्वशब्देन पुरुषार्थसिद्धेरविशेषणाद् मिथ्याज्ञानात् काकतालीयार्थसिद्धिरनि
वारिता स्यात् । न च सा सम्भविनी । यथा च सा न सम्भवति, तथाऽनन्तरमेव प्रतिपादयिष्यते ।

योऽपि शान्तभद्रः सर्वश्चासौ पुरुषार्थश्च, सर्वेषां वा पुरुषाणामर्थस्तस्य सिद्धिः इति
व्याचष्टे सोऽप्यनयैव द्वारा निराकृतः ।

ननु सर्वशब्दस्य प्रकारकार्त्स्न्यवृत्तेरपि दर्शनान्न ज्ञायते किंवृत्तिरत्राभिप्रेत इत्याह—
सर्वशब्द इति । द्रव्यस्य निःशेषतायां वृत्तः प्रवृत्तो वाचकभावेन । यथा सर्वोत्पत्तिमता
मीश्वरो निमित्तकारणम् इत्य[p. 14b ]त्र । द्रव्यशब्देन चेदं तदिति व्यपदेशयोग्यं ग्रहीतव्यम् ।
न तु वैशेषिकसिद्धान्तप्रसिद्धं पृथिव्यादि । तदुक्तम्--

वस्तूपलक्षणं यत्र सर्वनाम प्रसज्यते ।

द्रव्यमित्युच्यते सोऽर्थो भेद्यत्वेन विवक्षितः ॥ इति ।

पुरुषार्थसिद्धिरपीदं तदिति व्यपदेशयोग्या । तेन साऽपि द्रव्यम् । तथावृत्तेरस्य ग्रहणादन्य
वृत्तितया प्रसिद्धस्यापि प्रतिषेधं कण्ठोक्तं करोति । वृत्त इति वर्त्तते । यथा पूर्वे व्याचक्षते
सर्वरसभोक्ताऽयं भिक्षाकः इति । यथाऽयं सर्वशब्दः प्रकारकार्त्स्न्यवाची तद्वदत्रापीति ।
प्रकारकार्त्स्न्यवृत्तेरग्रहणे को गुण इत्याह--तत इति । ततः प्रकारकार्त्स्न्यवृत्तस्याग्रहणत् ।
तथापि कथमयमर्थो भवतीति चेत् । भवति हि प्रकारकार्त्स्न्यवचने सर्वशब्दे सत्ययमर्थः--न
सोऽस्ति पुरुषार्थसिद्धेः प्रकारः फललक्षण उपादानलक्षणो वा यो न सम्यग्ज्ञाननिबन्धन इति ।
सति चैवं द्विप्रकाराऽपि सिद्धिः सम्यग्ज्ञानपूर्विकेत्ययमर्थो भवति ।

ननु चास्मिन्नप्यर्थे प्रकारद्वितयस्य संगृहीतत्वात् किमसंगृहीतं नाम येनायमर्थो यत्नेन
महता हीयत इति? कथं न हीयतां कस्याश्चित् तत्प्रकारान्तःपतिताया हानव्यक्ते164

सम्यक् न पठ्यते ।

... ... ...।
न हि षडपि रसप्रकारान् भुञ्जानः कश्चिन्मधुराम्लादिरसव्यक्तीः सर्वा एव भुङ्क्ते । न च
तथाऽकुर्वन् सर्वरसभोक्ता न भवतीति ।

यद्ययं नार्थः कस्तर्हीत्याह--अपि तु--इति । निपातसमुदायोऽयं किन्त्वित्यस्यार्थे
सर्वत्र वर्त्तते ।

ननु कृत्स्नैवासौ सम्यग्ज्ञाननिबन्धनेत्युच्यमाने मिथ्याज्ञानात् काकतालीयाऽप्यर्थसिद्धि
र्नास्तीति दर्शितं स्यात् । न चैतद् युज्यते । यतो यद्यपि मिथ्याज्ञानान्नियमवती नास्त्यर्थ
सिद्धिः, तथापि कादाचित्की विद्यत एव । यथा कश्चित् दहनोपरिवर्त्तिं मशकवर्त्तिं धूम
मवसायाग्निमनुमाय यदि प्रवृत्त्याऽग्निमासादयति । अत एव च मिथ्याज्ञानस्य कादाचित्कार्थ

[p. 33 ]
सिद्धिनिबन्धनत्वात्, सम्यग्ज्ञानस्य तु नियमेनार्थसिद्धिनिबन्धनहेतुत्वात्सम्यग्ज्ञानमेव यत्नतो
व्युत्पाद्यते । न त्वेतावता मिथ्याज्ञानान्नास्त्येवार्थसिद्धिः । प्रकारकार्त्स्न्यवृत्तग्रहणे तु नायं
दोषः । एवं हि सम्यग्ज्ञानासाध्यः परप्रकारो निराक्रियते । न तु तत्प्रकारान्तःपातिन्याः
कस्याश्चित् सिद्धिव्यक्तेर्मिथ्याज्ञानसाध्यत्वम् । न च हानोपादानव्यक्तयः प्रत्येकं प्रकारशब्द
वाच्याः प्रकारानन्त्यप्रसङ्गात् । तस्मात् सर्वशब्दः प्रकारकार्त्स्न्यवृत्तिरेव ग्रहीतव्यः--इति
पूर्वेषां मतमाशङ्क्याह--मिथ्येति । काकतालयोः संयोग इवाकस्मिकी काकतालीया ।
कुतो नास्तीत्याह--तथा हीति । तत इति मिथ्याज्ञानात् । तदपि प्रापयत्येवेत्याह—
प्रदर्शितम् इति । चो यस्मात् ।

प्रदर्शितं प्रापयदपि मिथ्याज्ञानं भविष्यति । ततः सम्यग्ज्ञानमेवेत्यवधारणमयुक्त
मित्याह--प्रदर्शितम् इति । चोऽवधारणे अप्रापयदित्यतः परो द्रष्टव्यः । लक्षणहेत्वोः पाणिनि—
३. २. १२६ इति हेतौ शतुर्विधानात् । प्रदर्शितार्थाप्रापणादेव मिथ्याज्ञान [p. 15a ] मित्यर्थः ।
मिथ्याज्ञानस्य हीदमेव तत्त्वं यत् प्रदर्शिताप्रापकत्वं नाम । प्रापके तु मिथ्याज्ञानव्यपदेशः समा
रोपितः स्यादिति भावः । मा भूत् प्रापकम्, तदर्थसिद्धेस्तु निबन्धनं किं न स्यादित्याह—
अप्रापकमिति । चो यस्मादर्थे ।

तस्मादित्यादिनोक्तार्थोपसंहारं करोति । यस्मादुपदर्शिताप्रापकमेव मिथ्याज्ञानं
तस्माद् यत्किञ्चिन्मिथ्याज्ञानं ततः सर्वत एव नार्थसिद्धिः । यः पुनरकस्माद् वह्नेरुपरि
मशकवर्त्तिं धूममवसाय वह्निमवस्यति, सोऽप्यनुमानकालात्पूर्वं यावन्मशकवर्त्त्यादिभ्यो व्यावृत्तं
वह्निकार्यं नियतं धूमरूपं निरूप्य विवेचितं तदानीमनुमानकाले नानुसरति, तदनुसरणे
भ्रान्त्ययोगात्, तावदनिवर्त्तिंते संशयहेतौ, तिष्ठतु तावन्मशकवर्त्तिदर्शनम्, सत्यधूमदर्शनेऽपि
सन्दिग्धवह्निकार्यत्वात्कथं निःशङ्को नाम सचेतनः । तस्मान्निश्चितनियतरूपादेव धूमाद्
वह्निनिश्चयः । अन्यस्मात्त्वेकांशावग्रहोऽप्यनिवर्तितशङ्काहेतुः संशय एव । संशयश्च भावाभावा
नियतस्यार्थस्याशक्यप्रापणस्य दर्शको नार्थसिद्धेर्निबन्धनम् । ज्ञानान्तरादेव तु सा प्राप्तिरित्य
स्याभिप्रायः । एवमन्यत्रापि मिथ्याज्ञाने यथा प्रामाण्यं न युज्यते, यथा च ज्ञानान्तरादेव सा
प्राप्तिस्तथा धर्मोत्तरेणैव विनिश्चयटीकायां विपञ्चितमिति नेह प्रतन्यते ।

कुतश्चिदर्थसिद्धिरपि स्यादित्याह--यतश्च--इति । चोऽन्यस्माद् भेदवद्रूपमुपदर्शयति ।
अर्थसिद्धिनिबन्धनं मिथ्याज्ञानमाचार्यस्यापि नाभिमतमिति सामर्थ्याद् दर्शयति । यदाऽऽह—
अत एवेति । यत एव मिथ्याज्ञानादर्थसिद्धिर्नास्ति, सम्यग्ज्ञानाच्चास्त्येव । अतोऽस्मादेव हेतोः ।
यत्नग्रहणमनुषङ्गेण मिथ्याज्ञानव्युत्पादनं दर्शयति । मिथ्याज्ञानस्यापि कस्यचिद् व्युत्पादना
दित्युक्तप्रायम् । अत एवेत्यनेन यदेव हेतुत्वेनापेक्षितं तदेव यत इत्यादिना सुखप्रतिपत्त्यर्थं
कण्ठोक्तं करोति । अयमाशयः--यद्याचार्यो मिथ्याज्ञानादप्यर्थसिद्धिं भवित्रीमभिप्रेयात्, तदा
न सम्यग्ज्ञानमेव प्रस्तारेण व्युत्पादयेत् । तदेव च तथा व्युत्पादितवान् । अतोऽवसीयते नैव
तस्येदमभिप्रेतमिति ।

ननु सम्यग्ज्ञानपूर्विकैवेत्यवधारणे सति मिथ्याज्ञानादर्थसिद्धिर्नास्तीति लभ्यते । न
चोपात्तमवधारणम् तत्कथमयमर्थो लभ्यत इत्याह--तत इति । यतः सर्वशब्दे द्रव्यकार्त्स्न्य- [p. 34 ]

ततो यावद् ब्रूयात् 165

ब्रूयात् पुरु० B. C. P. H. E.

या काचित् पुरुषार्थसिद्धिः 166

सिद्धिः सम्य० A. C. P. H. E.

सा सम्यग्ज्ञाननिबन्धनैवेति तावदुक्तं
सर्वा सा167

सर्वा सम्य० D.

सम्यग्ज्ञानपूर्विकेति । इतिशब्दस्तस्मादित्यस्मिन्नर्थे । यत्तदोश्च नित्यमभि
सम्बन्धः । तदयमर्थः--168

तस्मात् P.

यस्मात् सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वपुरुषार्थसिद्धिः, तस्मात् तत्169

तद्व्युत्पा० A. P. H. E.

सम्यग्ज्ञानं व्युत्पाद्यते ।

170

ननु बहुव्रीहिणा सर्वपुरुषार्थसिद्धिरुच्यते । ततः प्राधान्यात् तच्छब्देन तत्सम्बन्धो
युक्तो न तु ज्ञानस्येत्याह--टि०

यद्यपि च¹⁷¹

यद्यपि समा० C.

समासे गुणीभूतं सम्यज्ञानं तथापीह प्रकरणे व्युत्पादयितव्यत्वात्
प्रधानम् । ततस्तस्यैव तच्छब्देन सम्बन्धः ।

172

एवं मन्यते--विप्रतिपत्तिनिराकरणद्वारेण सम्यग् ज्ञाप्यतेऽनेन प्रकरणेनेति वक्ष्यमाण
लक्षणयुक्तं सम्यग्ज्ञानं नान्यलक्षणयुक्तमिति स्वरूपकथनम् । तामेव विप्रतिपत्तिं क्रमेण
दर्शयति--टि०

व्युत्पाद्यते इति विप्रतिपत्तिनिराकरणेन प्रतिपाद्यते173

प्रतिपाद्यते व्युत्पाद्यत इति E. P.

इति ॥

वृत्तौ सति सर्वा कृत्स्ना पुरुषार्थसिद्धिः सम्यग्ज्ञानपूर्विका, न तु काचिद् व्यक्तिरस्ति या न
तत्पूर्विकेत्ययमर्थो लभ्यते, ततः कारणात् पुरुषार्थसिद्धिः सम्यज्ञाननिबन्धनैवेति सावधारणं
वाक्यम् । यत्परिमाणमभिधेयं ब्रूयाद् वक्तुं शक्नोति, तावत्परिमाणमुक्तम् सर्वा सम्यज्ञान
पूर्विकेत्यनेन । वर्त्ततामितिशब्दस्तस्मादित्यस्यार्थे । क्व पुनर्यत् शब्दोऽस्ति येन वक्ष्य
माणार्थसङ्गतिरित्याह--यद् इति । चो [p. 15b ] व्यक्तमेतदित्यस्मिन्नर्थे । शब्दयोः साक्षा
दन्योन्यापेक्षाभावात् यत्तदर्थयोरिति द्रष्टव्यम् । अभिसम्बन्धो व्यपेक्षा । एवं सति कीदृशोऽर्थो
व्यवतिष्ठत इत्याह--तद् इति ।

ननु बहुव्रीहौ गुणीभूतं सम्यग्ज्ञानं तत्कथं तस्याप्रधानस्य प्रधानप्रत्यवमर्शिना तच्छब्दे
परामर्शः स्यादित्याह--यद्यपि चेति । यद्यपि चेति निपातसमुदायो विशेषाभिधानार्थाभ्युपगमे
बर्त्तते । महाभाष्ये चायं प्रायेण दृश्यते । समास इति समासार्थ इत्यर्थः । व्युत्पादयित
व्यत्वात्प्रधानमित्यभिदधतोऽयमाशयः--द्वेधा हि प्राधान्यं शब्दतोऽर्थतश्च । तत्र शाब्देन
न्यायेनासत्यपि प्राधान्ये सम्यग्ज्ञानस्य व्युत्पादयितव्यतया बुद्ध्यन्तरेणोपस्थापितस्य स्वतन्त्र
स्याऽऽर्थेन न्यायेन प्राधान्यं कोऽपहस्तयेदिति तच्छब्देन तस्य परामर्शो न विरुद्ध्यत इत्येवं
व्याचक्षाणो विनीतदेवव्याख्यां तिरस्करोति । एवं ह्यसौ व्याचष्टे--तदिति नपुंसकलिङ्गेन
निर्देशात् सम्यग्ज्ञानं परामृश्यत इति । सम्यग्ज्ञानस्याप्राधान्येन परामर्शानुपपत्तौ तल्लिङ्ग
ग्रहणस्यैवायोगात् कथमसिद्धेन साध्यतामित्याशयः । ततः प्राधान्यात्तस्यैव सम्यग्ज्ञानस्य

[p. 35 ]

चतुर्विधा चात्र विप्रतिपत्तिः संख्या-लक्षण-गोचर-फलविषया । तत्र संख्याविप्रतिप्रत्तिं
निराकर्त्तुमाह--

द्विविधं सम्यग्ज्ञानम् ॥ २ ॥

द्विविधम्174

द्विविधम्--इति इति नास्ति H.

इति--द्वौ175

द्वे विधे B.

विधौ प्रकारावस्येति द्विविधम् । संख्याप्रदर्शनद्वारेण च
व्यक्तिभेदो दर्शितो भवति ।

तच्छब्देन सम्बन्धनं सम्बन्धः स्वीकार इति यावत् । ततोऽयमर्थः--तत् सम्यग्ज्ञानं कर्मभूतं
विप्रतिपत्तिनिराकरणेन प्रतिपाद्यते बोध्यते शिष्यजन इत्यर्थात् । अत एव तदिति द्वितीयान्त
मेतदिति सोपपत्तिकमाह ।176

स्मार्यते समयं परः प्रमाणवा० ४. २६७--सं० ।

समयं स्म¹⁷⁷ स्मार्यते परः प्रमाणवा०--४. २६७ इति यथा ।
विप्रतिपत्तिनिराकरणेन प्रतिपाद्यत इति ब्रुवता लक्षणं नं विरुध्यते । प्रसिद्धानि प्रमाणानि
न्याया० २ इत्यादि तदपहस्तितं वेदितव्यम् ।

ननु वार्त्तिकादिनैव सम्यग्ज्ञानस्य व्युत्पादनात् कथमस्य न वैयर्थ्यमिति चेत् संक्षिप्तरुचीन्
प्राज्ञानधिकृत्येदं प्रकरणं प्रणीतमित्यदोषः ।

अथ काऽत्र विप्रतिपत्तिः यन्निराकरणेनेदं प्रतिपाद्यत इत्याह--चतुर्विधेति । चो
यस्मात् । चतुर्विधा चतुःप्रकारा । अत्र सम्यग्ज्ञाने विरुद्धा प्रतिपत्तिर्विप्रतिपत्तिः । किं
विषया सेत्याह--संख्येति । अनेन विषयभेदाच्चातुर्विध्यं विप्रतिपत्तेर्दर्शितम् । तथाहि
संख्याविप्रतिपत्तिस्तावत् प्रत्यक्षमेवैकं प्रमाणमिति लोकायतिकानाम् । प्रत्यक्षानुमानाप्तवचनानि
त्रीण्येव प्रमाणानीति सांख्यानाम् । आर्षस्य ज्ञानस्य प्रतिभापरनाम्नः कदाचिदिह लौकिकाना
मुत्पद्यमानस्य प्रत्यक्षानुमानयोरेकत्राप्यन्तर्भावाप्रदर्शनात्प्रत्यक्षानुंमानार्षाण्येवेति चिरन्तनवैशेषि
काणाम् । प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दा एवेति नैयायिकानाम् । प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दार्थापत्तय
एवेति प्राभाकराणामिति । प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दार्थापत्त्यभावा एवेति कौमारिलानाम् ।

लक्षणविप्रतिपत्तिरपि--सविकल्पकमेव प्रत्यक्षमिति वैयाकरणबार्हस्पत्यादीनाम् ।
सविकल्पकं निर्विकल्पकं चेति नैयायिक [p. 16a ] मीमांसकादीनाम् । पीतशङ्खादिज्ञानं भ्रान्तमपि
प्रत्यक्षमित्यंशसंवादवादिनाम् । एकलक्षणहेतुजमनुमानमित्यह्रीकाणाम् । षड्लक्षणहेतुजमिति
पूर्वयौगानाम् । पञ्चलक्षणहेतुजं चतुर्लक्षणहेतुजं चे178 वेति नैयायिकानाम् ।

विषयविप्रतिपत्तिरपि--सामान्यविषये प्रत्यक्षानुमाने इति नैयायिकमीमांसकादीनाम् ।

फलविप्रतिपत्तिरपि--सर्वेषां प्रमाणा179 णव्यतिरिक्तमेव प्रमाणरू180 प्रमारूपं फलमिति ।

तत्र तासु मध्ये संत्ख्यात्वजात्या निर्धार्यते । ततो निर्धारणे युक्तं द्वौ विधौ प्रकारावस्येति
विगृह्णन् विधशब्दोऽप्यस्ति प्रकारवाचीति दर्शयति । तथा हि प्रकीर्णवृत्तिकृद्धर्मपालेनापि

[p. 36 ]

द्वे181

द्वे सम्य० A. P. E.

एव सम्यग्ज्ञानव्यक्ती इति । 182

ननु सम्यग्ज्ञानलक्षणे कथिते सति पश्चात् तद्भेदः प्रदर्शयितुं युज्यत इत्याह--टि०

व्यक्तिभेदे च¹⁸³

व्यक्तिभेदे प्रद० A. P. H. E. N. भेदे प्रद० B. व्यक्तिभेदे च दर्शिते D.

प्रदर्शिते प्रतिव्यक्तिनियतं सम्य
ग्ज्ञानलक्षणमाख्यातुं शक्यम् । अप्रदर्शिते तु व्यक्तिभेदे सकलव्यक्तत्यनुयायि सम्यग्ज्ञान
लक्षणमेकं न शक्यं वक्तुम् । ततो लक्षण¹⁸⁴

लक्षणभेदकथ० A. B. D. P. H. E. N.

कथनाङ्गमेव संख्याभेदकथनम् । अप्रदर्शिते 185

च C. अप्रदर्शिते व्य० A. E.

तु
व्यक्तिभेदात्मके संख्याभेदे लक्षणभेदस्य दर्शयितुमशक्यत्वात् । लक्षणनिर्देशाङ्गत्वादेव च
प्रथमं संख्याभेदकथनम् ॥

विधशब्दः प्रकारवाची प्रदर्शितः । न पुनरस्यायमभिप्रायः--विधा186 धशब्दो जातिवाचित्वात्प्रकार
वाची न भवतीति । अनेकार्थत्वात्तस्य प्रकारवाचिनोऽपि प्रयोगस्य चतसृषु चैवंविधासु
तत्त्वं परिसमाप्यते न्यायभा० पृ० २ इत्यादावनेन प्रायशो दृष्टत्वात् ।

ननु कथं नाम प्रमाणादेव प्रवर्त्तेय नाप्रमाणादिति प्रवर्त्तितुमनाः प्रमाणस्य लक्षणमेव
जिज्ञासते न सङ्ख्याम् । ततो लक्षणमेव व्युत्पाद्यं न सङ्ख्या । तच्च लक्षणं यद्येकस्यैवास्ति
तदेकमेव प्रमाणम् । अथ बहूनां तदा प्रमाणबाहुल्यमनिवार्यमेव । अथ तल्लक्षणं नैकस्यैवास्ति,
नापि बहूनाम् । तर्हि लक्षणव्युत्पत्तौ सामर्थ्यात्संख्याविप्रतिपत्तिर्निराकृता भवतीति किं पृथक्
संख्याविप्रतिपत्तिनिराकरणेनेत्याह--संख्येति । चो यस्मादर्थे । द्वारमुपायः ।

केनाकारेण दर्शितो भवतीत्याह--द्वे इति । इतिना व्यक्तिभेदस्य स्वरूपमाह । व्यक्ति
भेदेनैव दर्शितेन किं प्रयोजनमित्याह--व्यक्तिभेदे चेति । चो यस्मादर्थे । यद्यदर्शितेऽपि व्यक्तिभेदे
लक्षणाख्यानं शक्यं तथापि किं दर्शितेनेत्यन्वयमात्रादप्रतिपत्तेर्व्यतिरेकमपि दर्शयितुमाह—
अप्रदर्शित इति । तुः प्रदर्शनपक्षादप्रदर्शनपक्षस्य भेदमाह । सकलव्यक्त्यनुयायीति ब्रुवतोऽयं
भावः--व्यक्तिभेदानुपदर्शने प्रतिव्यक्तिनियतस्य लक्षणस्याख्यातुमशक्यत्वात् । लक्षणमुच्यमानं
सकलव्यक्त्यनुयायि तदेकं वक्तव्यम् । न च तद् वक्तुं शक्यमसम्भवादेवेति ।

ननु किमुच्यते सकलव्यक्त्यनुयायि वक्तुमशक्यमिति यावताऽविसंवादिज्ञानं प्रमाण
मित्यस्ति लक्षणमेकं सुवचमपीति । सत्यम् । केवलं ज्ञानानां यत्प्रातिस्विकं रूपं प्रवृत्तिकामानां
प्रवृत्त्युपयोगि, तदुपलक्षणं नास्तीत्यभिप्रायाददोषः । यद्वा विप्रतिपत्तिनिराकरणप्रवणं यत्सा
धारणं लक्षणं तन्नास्ति । यच्चाविसंवादित्वं लक्षणं न तेन विप्रतिपत्तिर्निराकृता भवति ।
अन्यत्रापि परैरविसंवादित्वस्येष्टत्वादित्यनेनाभिप्रायेणोक्तम्--न शक्यमेकं वक्तुमितिविशेषप्रति
षेधसामर्थ्यात् शेषविधिसिद्धौ च तथाभूतस्य साधारणस्य सम्भवादेव सकलशब्दोऽयमुपयुक्त
कार्त्स्न्ये प्रवर्त्त[p. 16b ]नीयः । तेनायमर्थः--प्रदर्शितव्यक्तिभेदात्मकचतुर्विधप्रत्यक्षानुयायि कल्पनाऽ
पोढाभ्रान्तत्वम्, प्रदर्शितव्यक्तिभेदात्मकद्विविधानुमानानुयायि त्रिरूपलिङ्गजत्वं शक्यं वक्तुमिति ।
यदि नामैवं ततः किमित्याह--तत इति । यतोऽप्रदर्शिते न शक्यमेकं तथाविधं दर्शयितुं तत
स्तस्मात् । लक्षणकथनाङ्गमिति प्रतिव्यक्तिनियतलक्षणकथनाङ्गमित्यवसेयम् ।

[p. 37 ]

किं पुनस्तद् द्वैविध्यमित्याह--

प्रत्यक्षमनुमानञ्चेति187

नास्ति इति पदं B. P. H. E. N. प्रतिषु किन्तु विद्यते तत्पदं C. D. प्रतयोः ।

 ॥ ३ ॥

अथ तथाविधं लक्षणमेकं वक्तुं न शक्यतां नाम । किमतः ? केवलमदर्शितेऽपि संख्याभेदे
लक्षणभेदो दर्शयितुं शक्यताम् । तत् कस्मात्तत्कथनाङ्गं संख्याभेदकथनमित्याशङ्क्यान्वयमुखे
नोक्तमर्थं द्रढयितुं व्यतिरेकमुखेणाह--लक्षणेति । लक्षणभेदस्य प्रतिव्यक्तिभिन्नस्य दृष्टस्य ।
कदा दर्शयितुमशक्यत्वं यत एवं भवतीत्याकाङ्क्षायाम्--अप्रदर्शित इति पश्चाद् योजनीयम् ।
तुरवधारयति, प्रदर्शिताद् वा भिनत्ति ।

ननु च न संख्याभेद एव व्यक्तिभेदः । तत् कथं व्यक्तिभेदात्मक इत्युच्यत इति चेत् ।
वस्तुतः संख्येयादन्यस्याः संख्याया वास्तव्या अभावेन संख्यासंख्येययोरेकत्वविवक्षया चैवमुच्यते ।
पूर्वं तु कल्पनानिर्मितात्मनां188 नाभिन्नामवलम्ब्य संख्याप्रदर्शनद्वारेणेत्युक्तम् । संख्यासंख्येययो
रेकत्वविवक्षयैव च संख्याविप्रतिपत्तिं निराकर्त्तुमाहेत्युक्तमवसेयम् । परमार्थतस्तु प्रत्यक्षमनुमानं
चेत्युक्तेः संख्यासंख्येयविप्रतिपत्तिरेव निराकृतेति । अथवा वस्तु189 व्यक्ति भेदस्तदात्मा तथा
विधः कल्पनाशिल्पिनिर्मितो यस्य संख्याभेदस्य स तथोक्तः । परमार्थतो भिन्ने हि वस्तुनि
संख्याभेदः कल्प्यत इति वास्तवरूपानुवादमिदमुक्तमिति किमवद्यम् ? सर्वेण चानेन नै190 चानेनै
तदुक्तम्--प्रवृत्तिकामानामुपयोगित्वाल्लक्षणमेव वक्तुं युक्तं तदेतत्त्वन्यथा न शक्यमाख्यातु
मिति संख्याभेदप्रदर्शनमिति ।

नन्वसत्यपि द्विविधमिति संख्याभेदप्रदर्शने तत् सम्यग्ज्ञानं प्रत्यक्षमनुमानं चेत्युक्तेऽपि
व्यक्तिभेदो दर्शितो भवत्येव । सति चैवं लक्षणभेदाख्यानमपि सुकरमिति कृतं द्विविधशब्देनेति
चेत् । सिद्धे सतीदं वचनं द्विविधमेवेति नियमार्थमिति ब्रूमः । इतरथेह तावदेताव
द्व्युत्पाद्यतया प्रस्तुतमन्यत्र पुनरन्यदप्यस्ति व्युत्पाद्यं सम्यग्ज्ञानमित्याशङ्काहत्य न निराकृता
स्यादिति । यत्पुनरुक्तम्--तर्हि लक्षणव्युत्पत्त्यैव संख्याविप्रतिपत्तिर्निराकृता भवतीति तदत्यन्त
मसङ्गतम् । यतो यदि विशेषलक्षणमभिप्रेत्येदमुच्यते; तदा व्यक्तिभेदानुपदर्शने प्रतिव्यक्ति
नियतं तदेवाशक्यं191 यकथनमित्युक्तम् । न चोक्तमिति तथा कर्त्तुमीष्टे । यतस्तदीदृशं
प्रत्यक्षमनुमानं चेत्येतत्कर्त्तुं शक्नोति । न त्वाभ्यामन्यन्न सम्यग्ज्ञानमिति । अथ सामान्यलक्षणम् ।
तदपि तथाविधं साधारणं वक्तुमशक्यमिति केन तथा क्रियताम् ? न च तेनोक्तेनापि तादृशी
विप्रतिपत्तिर्निराक्रियत इत्युक्तम् । अथापि स्यात्--द्विविधमित्युक्तेऽपि कथ [p. 17a ] माभ्यामन्य
स्यासम्यग्ज्ञानत्ववि192 त्वाधिगमः? उच्यते । ये तावदाचार्यप्रमाणका व्युत्पित्सवस्ते तद्वचन
मात्रेणैव विवक्षितमर्थं बोध्यन्ते । ये ते युक्त्यनुसारिणस्तेभ्योऽपि प्रकरणान्तरेषूपपत्ति
रुदाहृता । प्राज्ञजनाधिकारेण चास्य प्रकरणस्य प्रारम्भात्स्वयमेव तैरुपपत्तिरुक्तेति न संख्या
वचनमनुपादेयमिति । अस्तु लक्षणनिर्देशाङ्गम्, आदौ तु कस्मादुच्यत इत्याह--लक्षण इति ।
चस्तुल्योपायत्वं समुच्चिनोति ।

यथाकथञ्चिद् द्वैविध्यसम्भवे पृच्छति--किं पुनरिति । किमिति सामान्यतः, पुनरिति
[p. 38 ]

प्रत्यक्षमिति । प्रतिगतमाश्रितम् अक्षम् । अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयया
वा० २. २. १८. इति समासः । प्राप्तापन्नालङ्गति193

उपसर्ग--टि०

समासेषु परवल्लिङ्गप्रतिषेधाद्
अभिधेयवल्लिङ्गे सति सर्वलिङ्गः प्रत्यक्षशब्दः सिद्धः । 194

ननु चास्यां व्युत्पत्तौ इन्द्रियज्ञानस्यैव प्रत्यक्षशब्दवाच्यता स्याद् न योगिज्ञानादे
रित्याह--टि०

अक्षाश्रितत्वं च व्युत्पत्तिर्निमित्तं
शब्दस्य । न तु प्रवृत्तिनिमित्तम् । 195

इन्द्रियज्ञानेऽक्षाश्रितत्वमर्थसाक्षात्कारित्वं च समवेतम्--टि०

अनेन 196

अनेन त्वलक्षाश्रि० A.

त्वक्षाश्रितत्वेनैका 197

एकस्मिन्निन्द्रियज्ञाने--टि०

र्थसमवेत 198

एकार्थसम्बद्धम्--टि०

मर्थसाक्षा
त्कारित्वं 199

लभ्यते--B. N.

लक्ष्यते । तदेव शब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तम् । ततश्चा यत्किञ्चिदर्थस्य साक्षात्कारि
ज्ञानं तत् प्रत्यक्षमुच्यते ।

विशेषतः । अभिमतमाह--प्रत्यक्षम् इति । प्रत्यक्षमित्यत्र कः समासः, केन च सूत्रेणेत्याशङ्क्य
सुखप्रतिपत्त्यर्थं विप्रतिपत्तिनिराकरणार्थं चाह प्रतिगतम् इत्यादि । अक्षमिन्द्रियं गतमाश्रितं
जन्यतया, न त्वाधेयभावेन । एवं च विगृह्णन् अक्षमक्षं प्रति वर्त्तत इति व्युत्पत्तिप्रकारेणाव्ययी
भावं निरस्यति । समास एकार्थीभावः । स चायं समासस्तत्पुरुषसंज्ञको ज्ञातव्यः । केन
सूत्रेणायमित्याह--अत्यादय इति । आहोपुरुषिकयाऽयं प्रकारस्त्वया दर्शितो न त्वस्य कश्चिद्
गुणोऽस्तीत्याह--सर्वलिङ्ग इति । अव्ययीभावपक्षे प्रत्यक्षो वृक्षः प्रत्यक्षा मृगाश्चेति न स्यात् ।
प्रत्यक्षस्येति श्रुतिश्च न स्यादित्यभिप्रायः । कथं पुनः सर्वलिङ्गताऽस्येत्याह--अभिधेयवदिति ।
अभिधेयस्येवाभिधेयवत् । अभिधेयवल्लिङ्गं यस्य तत्तथा तस्मिंश्च सत्ययं प्रत्यक्षशब्दः
सर्वलिङ्गः ।

ननु च परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोः पाणिनि--२. ४. २६ इति समस्तेन प्रत्यक्षशब्देन
प्रतिशब्दो200 ब्दापेक्षया परस्थानस्थितस्याक्षशब्दस्य लिङ्गपरिग्रहात्कथमस्याभिधेयवल्लिङ्गते
त्याह--प्राप्तेति ।

ननु केनास्य परवल्लिङ्गनिषेधः ? न तावत् प्राप्तापन्नालङ्गतिसमासेन तेषां
स्वरूपग्रहणात्तत्र । अत्र च तदभावात् । गतिसमासादिति चेत् । तदप्यसत्, उपसर्गाः क्रियायोगे
पाणिनि--१. ४. ५९ इत्यतः क्रियायोगे वर्त्तमाने गतिश्च पाणिनि--१. ४. ६० इत्यनेन
क्रियायोग एव गतिसंज्ञाविधानात् । न चायं प्रतिशब्दः क्रियायोगी । न च गमनक्रिया
योगोऽत्रास्तीति वाच्यम् । प्रतिशब्दस्यैव तत्रार्थे वर्त्तमाना201 नत्वात् नायं दोषः,
गतिग्रहणेन तत्र येषां गतिसंज्ञा दृष्टा तेषां ग्रहणात् । प्रत्यादीनां सा दृष्टेति तेषामपि
तथात्वेन सङ्ग्रह इति ।

यद्येवं समासस्तर्हि कथमाचार्यदिग्नागेन अक्षमक्षं प्रति वर्त्तत इति प्रत्यक्षम्
न्यायमुख इत्युक्तम् ? तदर्थमात्रं कथितमित्यदोषः ।

[p. 39 ]

यदि त्वक्षाश्रितत्वमेव प्रवृत्तिनिमित्तं स्याद् इन्द्रियविज्ञानमेव²⁰²

इन्द्रियज्ञान० A. P. H. E.

प्रत्यक्षमुच्येत, न
मानसादि । यथा गच्छतीति गौः इति गमनक्रियायां व्युत्पादितोऽपि गोशब्दो गमनक्रियो
पलक्षितमेकार्थसमवेतं गोत्वं203

जातिः--टि०

प्रवृत्तिनिमित्तीकरोति । तथा च गच्छत्यगच्छति च गवि
गोशब्दः सिद्धो भवति ।

मीयतेऽनेनेति मानम् । करणसाधनेन मानशब्देन²⁰⁴

सामान्यलक्षण०--टि० अर्थसारूप्य०--टि०

सारूप्यलक्षणं प्रमाणमभिधीयते ।
लिङ्गग्रहण सम्बन्धस्मरणस्य पश्चात् मानम् अनुमानम् । गृहीते205

गृहीतपक्ष० B.

पक्षधर्मे स्मृते च
साध्यसाधनसम्बन्धेऽनुमानं प्रवर्त्तत इति पश्चात्कालभाव्युच्यते ।

अथ प्रतिगतमाश्रितमक्षमित्यस्यामपि व्युत्पत्तौ मानस-स्वसंवेदन-योगिप्रत्यक्षाणां न
स्यात्प्रत्यक्षशब्दवाच्यतेत्याह--अक्षाश्रितत्वम् इति । चो यस्मात् । प्रकृत्यादिविभागेन शब्दस्य
निष्पत्तिर्व्युत्पत्तिः । प्रवृत्तिरर्थाभिधानम् शब्दस्येति प्रकृतस्य प्रत्यक्षशब्दस्य । तुरवधारणे । किं
तर्हि प्रवृत्तिनिमित्तमित्याह--अनेन--इति । तुना व्युत्पत्तिनिमित्तादस्य भेदं द[p. 17b ]र्शयति ।
यत्तदोर्नित्यमभिसम्बन्धात् यदक्षाश्रितत्वेनार्थसाक्षात्कारित्वमर्थापरोक्षीकरणमुपलक्ष्यते तदेव तु
प्रत्यक्षशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तम् । कथं पुनरन्येनासम्बद्धेनान्यस्योपलक्षणम् ? मा भूदि206 दतिप्रसक्ति
रित्याह--एकार्थसमवेतम् इति हेतुभावेन विशेषणात् । यत एकार्थसमवेतं ततो लक्ष्यत
इत्यर्थः । एकस्मिन्नर्थे ज्ञानलक्षणेऽर्थसाक्षात्कारित्वमक्षाश्रितत्वेन समं समवेतम् । यद्यपि
परमार्थतः समवायसमवायिनौ न स्तस्तथापि तद्व्यावृत्तिनिबन्धनयोस्तथाभूतवस्त्वाश्रयेण
कल्पितयोरक्षाश्रितत्वार्थसाक्षात्कारित्वयोरेकार्थसमवायस्य च कल्पितस्य सम्भवादेवमभिधाने
को विरोधः ? परप्रसिद्ध्या वा एवमुक्तमिति का क्षतिः ? एवमपि कथं पूर्वदोषातिवृत्ति
रित्याह--ततश्चेति । साक्षात्कारित्वस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वात् । चशब्द एव तस्मादिदमुच्यत इत्यर्थं
द्योतयति ।

अक्षाश्रितत्वे प्रवृत्तिनिमित्ते को दोष इति पार्श्वस्थस्याश्रुतचोदकवाक्यस्य वचन
माशङ्क्याह--यदि--इति । तुना भेदवदेतद्दर्शयति ।

अथाभिधीयते--यदर्थसाक्षात्करणमक्षाश्रितत्वेन समवेतं तदेवानेनोपलक्षणीयमिति तद
वस्थे207 स्थोमानसादेरसङ्ग्रह इति । न । अक्षजत्वस्योपलक्षणत्वेनाप्राधान्यादर्थसाक्षात्कारित्व
मुपलक्ष्यमाणं प्रधानमुपलक्ष्यैव निवृत्तेरदोष एव । यथा काकेभ्यो दधि रक्ष्यतामित्यत्र ।
अन्यथाऽत्रापि काकत्वेनैकार्थसमवेतस्योपधातकत्वस्योपलक्षणात्, श्वादिभ्यो दधिरक्षा न स्यात् ।
अथ यदेवोपधातकं208 कत्वं काकेषु समवेतं तदेवान्यत्रापि । तच्चोपलक्षितमिति तदन्यतोऽपि
दधिरक्षोच्यते । अर्थसाक्षात्कारित्वेऽपि समानमिदमिति कथं न मानसादेः प्रत्यक्षशब्दाभि
लाप्यत्वमिति । किं दृष्टमिदं यदन्यत्र व्युत्पादितोऽपि शब्दोऽन्यत्र तत्प्रवृत्तिविषयीकरोती
त्याह--यथेति । सुगममेतत्, केवलमपिरवधारणे गोत्वम 209 मित्य स्मात्परो द्रष्टव्यः ।

प्रत्यक्षमूलत्वादनुमानस्यादौ प्रत्यक्षमुपात्तं प्रत्येयम् । यत्र हि निमित्तान्तरं दर्शयितु

[p. 40 ]

चकारः प्रत्यक्षानुमानयोस्तुल्यबलत्वं समुच्चिनोति । यथार्थाविनाभावित्वादर्थं प्रापयत्
प्रत्यक्षं प्रमाणम्, तद्वदर्थाविनाभावित्वाद् अनुमानमपि परिच्छिन्नमर्थं प्रायपत् प्रमाणमिति ॥

तत्र प्रत्यक्षं कल्पनाऽपोढमभ्रान्तम् ॥ ४ ॥

तत्रेति सप्तम्यर्थे वर्त्तमानो निर्धारणे वर्त्तते । ततोयं वाक्यार्थः--तत्र तयोः प्रत्यक्षा
नमानयोरिति समुदायनिर्देशः । प्रत्यक्षम् इत्येकदेशनिर्देशः210

इत्येकदेशः A. C. P. E. H.

 । तत्र समुदायात् प्रत्यक्षत्व
जात्यैकदेशस्य पृथक्करणं निर्धारणम् । तत्र प्रत्यक्षमनूद्य²¹¹

प्रत्यक्षत्वमनू० B. D. P. E. H. N.

कल्पनाऽपोढत्वम्, अभ्रान्तत्वं च²¹²

त्वं विधी० B.

विधीयते । यत्213

ननु प्रत्यक्षस्याद्याप्यसिद्धत्वात् कथमनूद्यत्वं सम्भवतीत्याह--टि०

तत् भवताम् अस्माकं चार्थेषु साक्षात्कारि ज्ञानं प्रसिद्धं तत् कल्पनाऽपोढा
भ्रान्तत्वयुक्तं द्रष्टव्यम् ।

मशक्यं तत्र क्रमप्रवृत्तित्वाद् वाचः, क्रमस्य न्यायप्राप्तत्वादित्युच्यते, न तु सत्यपि निमित्तान्तरे
यथोद्देशमेव व्याख्यानं युक्तमिति ।

प्रत्यक्षपदं व्याख्यायाधुनाऽनुमानपदं व्याचिख्यासुः मानशब्दस्य तावदर्थमाचष्टे मीयत
इति । एवं व्युत्पादितेनानेन शब्देन किं प्रतिपाद्यत इति ? करणेति । करणस्यानुमान
लक्षणक्रियासिद्धौ साधकतमस्य साधनेन वाचकेन । सारूप्य²¹⁴ प्यंलक्षणं स्वभावो यस्य तत्तथा ।
हेतुभावेन चैतद् विशेषणम् ।

यद्येवं कथं तर्हि क्वचित् त्रिरूपाल्लिङ्गाद् यदनुमेये ज्ञानं तदनुमानम् इति ? सारूप्यो
पलक्षितं ज्ञानमेव तथाऽभिधास्यत इति को विरोधः ? एवं तावन्मानम् । अनुमानं तु
कथमित्याह--पश्चाद् इति । अनेन पश्चादर्थवृत्तेनानुशब्दस्य मानशब्देन सह गतिप्रादय
इत्यनेन तत्पुरुषसमासं दर्शयति । न च मानस्य पश्चादिति [p. 18a ] विवक्षितम्, येनानुरथादि
वदव्ययीभावो भवेत् । अत्र हि मानमेव पक्षधर्मग्रहणादेः पश्चाद्भावि विवक्षितम् । न मानस्य
पश्चाद्भावि किञ्चिदिति । अव्ययीभावपक्षे तु न केवलं विवक्षितार्थक्षतिः, किन्त्वनु मानस्येति
षष्ठी च न श्रूयेत । कस्य पश्चादित्याह--लिङ्गेति । षष्ठ्यतसर्थप्रत्ययेन पाणिनि--२. ३. ३०
इत्यनेन पश्चात् शब्दयोगे षष्ठीयम् । कथमेतद् द्वयस्य पश्चाद् भाव्यनुमानमित्याह--गृहीत
इति । तुल्यबलत्वं तुल्यसामर्थ्यम् । प्रामाण्यासादनायेति प्रकरणवशात् । यथेत्यादिनैतदेव
समर्थयते । अनुमानस्य त्वर्थाविनाभावित्वं पारम्पर्येण द्रष्टव्यम् । न चैवं प्रापणे प्रामाण्यावहे
कश्चिद् विशेषः । परिच्छिन्नमित्यध्यवसितम् । एवं ब्रुवतः प्रत्यक्षमप्यध्यवसितमेव सन्तानं
प्रापयत् प्रमाणम् । इदमपि तथेति कथमस्य न तथात्वमिति भावः । तुल्यबलप्रदर्शनेऽप्ययं
भावः । प्रत्यक्षस्यापि यदर्थाविनाभावित्वं तत् तदुत्पत्तिनिमित्तकमेव । तच्चानुमानस्यापि
समानमिति अर्थाव्यभिचारेणापि निमित्तिना समानेन भाव्यमिति ।

[p. 41 ]

न²¹⁵

ननु च तयोरप्रसिद्धत्वात् प्रत्यक्षस्याप्यप्रसिद्धिरेव, प्रत्यक्षस्यैतत्स्वभावत्वादित्याह--टि०

चैतन्मन्तव्यम्--कल्पनाऽपोढाऽभ्रान्तत्वं चेदप्रसिद्धम्, किमन्यत् प्रत्यक्षस्य ज्ञानस्य
रूपमवशिष्यते यत् प्रत्यक्षशब्दवाच्यं सद् अनूद्येतेति । यस्मादिन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधा
य्यर्थेषु साक्षात्कारिज्ञानं प्रत्यक्षशब्दवाच्यं सर्वेषां216

०षां सिद्धं A. C. P. H. E.

प्रसिद्धम्, तदनुवादेन कल्पनाऽपोढाभ्रान्त-217

पोढत्वाभ्रा० C. D.

त्वविधिः ।

कल्पनाया अपोढम् अपेतं कल्पनापोढम् । कल्पना218

सर्वासु प्रतिषु कल्पनास्वभावरहितमित्यर्थः इति पाठस्य सत्त्वेऽपि प्रदीपानुसारी
पाठोऽत्र गृहीतः ।--सं० ।

स्वभावेन रहितमित्यर्थः । अभ्रान्त-

अनेन प्रत्यक्षमेकं प्रमाणम् इति ब्रुवाणश्चार्वाकः, अनुमानादर्थनिश्चयो दुर्लभः ।
कनिष्ठं च तत्प्रमाणम् इत्याचक्षाणो मीमांसकश्च निरस्तः । सर्वत्रायम् इतिर्वाक्यार्थपरि
समाप्तौ । यत्र त्वर्थविशेषे वर्त्तते स कथ्यत एव ।

तत्रेत्यादि निर्धारणमित्यन्तं सुगमम् । केवलमिन्द्रियज्ञानादिप्रत्यक्षानुयायित्वात्प्रत्य
क्षत्वाख्या जातिर्या व्यवहारसिद्धा तयेति द्रष्टव्यम् ।

तत्रेत्ययमेवं व्यवस्थिते सतीति वाक्योपन्यासे । एवं चानुवादविधिक्रमेण यदन्यदन्येन
व्याख्यातम् प्रत्यक्षमिति संज्ञा कल्पनापोढत्वादि संज्ञ्येव । तेन संज्ञासंज्ञिसम्बन्धः प्रतिपाद्यते
इति तद् विप्रतिपत्तिनिराकरणे प्रस्तुतेऽप्रस्तुतम् । ततोऽपव्याख्यानमिति प्रकाशयति । यदप्य
परेण व्याख्यातं प्रदेशान्तरप्रसिद्धयोः कल्पनापोढत्वाभ्रान्तत्वयोरनुवादेन प्रत्यक्षत्वं विधीयते
इति तदपि न चतुरस्रमिति प्रतिपादयति । यतः प्रसिद्धे लक्ष्यलक्षणभावे लक्षणानुवादेन
लक्ष्यं विधेयम्, अप्रसिद्धे तु लक्षणवाक्येन लक्षणमेव विधेयम्, न लक्ष्यमिति न्याय इति ।
अनयोश्च पक्षयोर्यावान् समर्थनदूषणप्रकारस्तावाननेनैव विनिश्चयटीकायां स्वयं विवेचित
इति नेहोच्यते । कथं प्रत्यक्षत्वानुवादेन कल्पनापोढत्वादिविधानमित्याह--प्रसिद्धमिति ।
अनेन पूर्वं प्रसिद्धस्य पश्चाच्छब्देनाभिधानमनुवाद इति दर्शयति । तदेवं द्रष्टव्यमिति विदधा
नोऽज्ञातस्य शब्देन ज्ञापनं विधिरिति दर्शयति ।

न चैतदित्यादीतिशब्दान्तं सुबोधम् ।

इन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधायिग्रहणं मानसाद्यसाधारणतयाऽनुपन्यासार्हमपि प्रत्यक्ष
शब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्यार्थसाक्षात्कारित्वस्य यदुपलक्षकं तदुपदर्शनार्थमुपन्यस्तमिति ज्ञातव्यम् ।
परिपाट्या प्रसिद्धत्वप्रदर्शनार्थं वा । तथा हि प्रथमं यत् तद् इन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधायितया
प्रत्यक्षं प्रसिद्धमिति प्रतिपाद्यते । तदनु यदीदमिन्द्रियाश्रितं ज्ञानं भवतां प्रत्यक्षं प्रसिद्धं तत्रापि
प्रत्यक्षश [p. 18b ]ब्दप्रवृत्तावर्थसाक्षात्कारित्वमेव निमित्तं जानीते इति प्रतिपाद्यते । तदनु
वादेनेति सुगमम् ।

यत् कल्पनयाऽपोढं रहितं तत् कल्पनाया अपोढमपगतं भवतीत्यर्थाभेदं मत्वा कल्पनाया
अपोढमिति कर्त्तरि निष्ठामाह । न तु कल्पनापोढमिति कर्त्तरि निष्ठैव । एवं हि तया
रहितमित्याचार्यविवरणविरोधः स्यात् ।

[p. 42 ]

मर्थक्रियाक्षमे वस्तुरूपेऽविपर्यस्तमुच्यते । अर्थक्रियाक्षमं च²¹⁹

०क्षमं वस्तु० A. P. E.

वस्तुरूपं सन्निवेशोपाधिवर्णात्मकम्220

०धिधर्मात्म० P. H.

 ।
तत्र यन्न भ्राम्यति तदभ्रान्तम् ।

ननु किमेकस्मिन् ज्ञाने ज्ञानान्तरसम्भवोऽस्ति येनायं प्रतिषेधः शोभेत ? कल्पनाज्ञानेऽपि
च कल्पनान्तरं नास्तीति तदपि कल्पनापोढं प्रसज्येतेति वचनावकाशं पश्यन् कल्पनास्वभावे
ने221

धर्मोत्तरे सर्वत्र प्रतिषु कल्पनास्वभावरहितम् इत्येव पाठो लभ्यते न तु कल्पनास्व
भावेन रहितम् इति ।

त्यादिनाऽस्य विवक्षितमर्थं स्फुटयति ।

एवञ्च ब्रुवन् कल्पनाऽपोढमित्यत्राचार्योये लक्षणवाक्ये भावप्रधानोऽयं कल्पनाशब्दः,
तेन कल्पनात्वेन रहितमित्यर्थ इति दर्शयति । धर्मिणा वा कल्पनाख्येन धर्मस्याभिलापसंसर्ग
योग्यप्रतिभासत्त्वाख्यस्य निर्देशं दर्शयति । उभयथाऽपि कल्पनास्वभावरहितमित्यर्थः इत्यस्य
स्फुटीकरणस्य घटनात् । कल्पना च वक्ष्यमाणलक्षणा ग्राह्या । एवं च शब्दार्थं स्फुटयताऽनेन
यद् आचार्यदिग्नागीयप्रत्यक्षलक्षणदूषणावसरे--कल्पना नामजात्यादियोजना । तेन यन्नाम्ना
नाभिधीयते, जात्यादिना च न व्यपदिश्यते विषयभेदानुविधायि यज् ज्ञानं तत्प्रत्यक्षम्
न्यायवा० पृ० ४१ इत्यर्थं परिकल्प्य अथ प्रत्यक्षशब्देन कोऽर्थोऽभिधीयते । यदि प्रत्यक्षं
कथमवाच्यम् ? अथ न प्रत्यक्षमवाचकस्तर्हि प्रत्यक्षशब्दः । प्रत्यक्षत्वसामान्याभिधानेऽपि यदि
तद्व्यतिरेकि; न प्रत्यक्षमुक्तम् । अथाव्यतिरेकि । कथं नोक्तम् ? कल्पेनापोढशब्देनापि यदि
तदुच्यते कथं न व्याघातः ? अथ नोच्यते तस्योच्चारणवैयर्थ्यम् ? प्रत्यक्षं कल्पनाऽपोढमिति
च व्यपदिश्यते, न चाभिधेयमिति कोऽन्यो भदन्ताद् वक्तुमर्हति न्यायवा० पृ० ४१ इत्यादि
यदवादीदुदद्योतकरस्तत्सर्वं कल्पनापोढशब्दार्थाऽपरिज्ञानविलसितं तस्य तपस्विन इति सूचितम् ।

इहाविसंवादकत्वमभ्रान्तत्वमभिप्रेतम् । तेन द्विचन्द्रादिज्ञानं व्यवच्छिन्नम्, योगाचार
मतमपि सगृहीतं भवतीति पूर्वव्याख्यानमवमन्यमानोऽभ्रान्तशब्दस्यार्थमाह--अभ्रान्तम्
इति । अभ्रान्तमर्थक्रियाक्षमेऽविपर्यस्तं यत् तदुच्यते । न त्वविसंवादकमिह ग्रहीतव्यमिति
बुद्धिस्थं पश्चाद् व्यक्तीकर्त्तव्यम् । अनर्थोऽपि वस्तुतयाऽध्यवसीयत इत्यर्थक्रियाक्षम इति
विशेषणम् । तर्ह्यर्थक्रियाक्षम इत्येवास्तु । न । अर्थक्रियाक्षमस्यैव वस्तुत्वज्ञापनार्थत्वात् । किं
तदर्थक्रियाक्षमम् ? किमवयवि ? अथान्यदेवेत्याह--अर्थक्रियेति । सन्निवेशश्चतुरस्रत्वादिः प्रति
भासधर्मः । स उपाधिर्विशेषणं यस्य वर्णस्य वस्तुशब्दवाच्यस्य शुक्लादिपरमाणुसंघातस्य
तथोत्पन्नस्य स तथा । सन्निवेशविशिष्टस्यैव वर्णस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यामर्थक्रियायामुपयोग
दर्शनादेतदाह । स एवात्मा स्वभावो यस्येति तत्तथा । एतच्च चाक्षुषज्ञानविषयाभिप्रायेणोक्तं
द्रष्टव्यम् । अन्यथा बह्वसमञ्जसं स्यादिति । अनेन परमाणुप्रचयमात्रस्यैवार्थक्रि[p. 19a ]या
कारित्वं नावयविनस्तस्यासत्त्वादिति सूचितम् । न भ्राम्यति न विपर्यस्यति--अन्यथाग्राहि न
भवति ।

स्यादेतत्--परमाण्वर्थ एव भवन्मते बाह्यं वस्तु । सर्वं च विज्ञानं तेषु परमसूक्ष्मेषु

[p. 43 ]
स्थूलाभासमाजायते । तत्कथं किञ्चिदभ्रान्तं नामेति ? अत्रोच्यते । एकसामग्रीजन्मनां
परमाणूनां भिन्नदेशस्वभावानां तद्धेत्वभावतच्छायालोकपरमाणुस्वभावेनान्तरेण रहितत्वान्नि
रन्तरत्वेन प्रतिभास एव देशवितानावभासात्मा स्थौल्यं नापरं किञ्चित् । तत्र तथाभूतपर
माणुसमुदायनिष्ठं निर्विकल्पकं विज्ञानं कथं भ्रान्तं स्यात्? यद्येकैकं परमाणुमनेकदेशावष्ट
म्भेन गृह्णीयान्न पुनरनेकमनेकदेशावष्टम्भेन गृह्णत् । इतोऽपि विपर्यस्येद् यदि भिन्नदेशान्
परमाणून् एकदेशान् गृह्णीयात् । न चैतदस्ति, अणुमात्रकपिण्डप्रतिभासाभावात् । एकदेश
ग्रहणे हि पिण्डो भासेत अणुमात्रको न तु विततदेशः । न चानेकग्रहो भ्रमः । अतस्मिं
स्तदिति प्रत्ययस्य तादात्म्यात् । तदयमर्थः--एकज्ञानग्राह्यास्तथाविधा बहवः परमाणवः स्थूल
इति । एकोऽयं स्थूल इति तु तथाभूतप्रतिभासाश्रयेण व्यवस्थाप्यमानत्वात् प्रतिभासधर्म
इत्युच्यते । न वस्तुधर्मः, प्रत्येकमपरिसमाप्तेरित्यलमिह विस्तरेण ।

ननु चैवमप्यन्योन्यमसंसृष्टस्वभावान् परमाणून् संसृष्टान् गृह्णद्विज्ञानं कथमिव
विपर्यस्तं नामेति । अत्राप्युच्यते । किमिदमसंसृष्टत्वमिष्टं भवता, यद् विपर्ययग्रहणाद् भ्रान्तं
ज्ञानमुपवर्ण्यते ? किं नानारूपत्वम्, अथ नानादेशत्वम्, उत रूपेणैव विजातीयेन व्यवहितत्वम्,
आहोस्विदिन्द्रियान्तरग्राह्येणार्थेन व्यवकीर्णत्वम् ? तत्र यदि नानारूपत्वमसंसृष्टत्वमिष्टं तदा
न कश्चित्संसृष्टग्रहो नाम सम्भवति यतोऽसंसृष्टा एव परमाणवः सर्वदा गृह्यन्ते । विततदेश
स्वभावानामेव तेषामवभासनात् । यदि ह्येकरूपा भासेरन, अणुमात्रकः पिण्डो भासेत । न
तु विततदेशभासनं स्यात् ।

अथ नानादेशत्वमसंसृष्टत्वमभिप्रेतं तदपि नतरामसंसृष्टग्रहो यतो नानादेशा नीला
परमाणवो नानादेशा एव च गृह्यन्ते । एकदेशत्वभासने हि पिण्डो भासेताणुमात्रक इत्युक्तम् ।

अथ रूपेणैव विजातीयेन व्यवहितत्वमसंसृष्टत्वं विवक्षितम्; तदा तु तदसम्भवादेव
न तद्विपरीतग्रहः । यतो रूपान्तरव्यवधानरहिता एव निरन्तरा नीलाः परमाणवः,
भासन्ते च तथाभूता इति कथं विभ्रमः । मध्यवर्त्तिनो विजातीयस्यालोकादिपरमाणोर
नुत्पत्तेरप्रतिभासनाच्च । अथ च्छायालोकपरमाणुरुत्पद्यमानः केन प्रतिबद्धो यतो नोत्पद्यते ।
न च शक्यं वक्तुम्--मध्ये परमाण्वोर्नास्ति परमाण्वन्तरस्यावकाश इति । यतो निरवयवः
परमाणुः सर्वत्र सावकाश इति । सत्यमेतत् । केवलं नावकाशाभावात् तदनुत्पत्तिरपि तु
हेत्वभावात् । कस्माद् हेतुर्न भवति ? स्वहे[p. 19b ]त्वभावादित्यपर्यनुयोग एव ।

अथ भिन्नेन्द्रियग्राह्यस्पर्शादिव्यवकीर्णत्वमसंसृष्टत्वमभिमतम् । तदा संसृष्टान् परमाणून्
गृह्णाति विज्ञानमिति इन्द्रियान्तरग्राह्यशून्यान् गृह्णातीत्युक्तं भवति । तथा च न किञ्चिदनि
ष्टम् । तथाहि यदि नामेन्द्रियान्तरग्राह्यस्पर्शादिर्न गृह्यते तथापि नीलरूपं तावत् स्वदेशस्वभावस्थितं
गृह्यत एव । न च भिन्नेन्द्रियग्राह्यशून्यानां स्वरूपं गृह्यमाणं विपरीतं गृहीतं भवति । देशकाला
काराणामेकस्याप्यविपर्यासात् । न चाग्रहो भ्रम इति । ननु च परमाणूनामन्तराण्याकाशात्म
कानि सन्ति । न च ते सान्तराः प्रतिभासन्ते । तत्कथमविपर्यास इति । अथ किमिदमाकाशं
नाम । यदि रूपान्तरात्मकं तन्नास्तीत्युक्तम् । अथापि स्पर्शाद्यात्मकं तत्राप्युक्तम् । अथ
सप्रतिघद्रव्याभावः । एवमप्यवस्त्वाकाशम् । ततश्चाकाशमन्तरमित्यन्यवस्त्वन्तरं न किञ्चिद- [p. 44 ]

एतच्च 222

कल्पनाभ्रान्त०--टि०

लक्षणद्वयं विप्रतिपत्तिनिरासार्थम्,²²³

निराकरणार्थम् A. C. P. E. H. N.

न त्वनुमाननिवृत्त्यर्थम् । यतः

न्तरमित्युक्तं स्यात् । तथा निरन्तराः परमाणव इत्युक्तं भवति । ततो निरन्तराश्च परमाणवो
निरन्तरा एव भासन्ते । तत् किमुच्यतेऽन्तरमाकाशम्, न च तत्प्रतिभासत इति ? यत्खल्वत्यन्त
मसत् शशविषाणप्रख्यं तत्कथं भासेत ?

नन्वाकाशात्मनोऽप्यन्तरस्याभावे रूपसंसर्गः परमाणुनां प्रसज्येत । नैष दोषः ।
नास्माभिरुच्यते रूपमेकं परमाणूनां देशो नैक इति । अपि तु भिन्नरूपदेशा उत्पन्ना
मध्यवर्त्तिविजातीयरूपरहितास्तथैव भासन्त इति तत् कथं रूपसंसर्गप्रसङ्गः ?

ननु च रसादिदेशे नीलरूपं प्रतिभासते । ततश्चातद्देशं तद्देशतया गृह्णद् विज्ञानं कथ
मभ्रान्तं नामेति ? तत्राप्युच्यते । यदा देशः प्रतिभासते तदा तस्मिन् देशे प्रतिभासमाने यः प्रति
भासतेऽर्थः स देशविशिष्ट उच्यते । यदि च रसादिश्चक्षुर्विज्ञाने प्रतिभासेत तदा तद्देशव्यापिनि
नीले गृह्यमाणे स्याद् भ्रान्तं विज्ञानम् । न च तत्र रसादिः प्रतिभासते, इन्द्रियान्तरग्राह्यस्येन्द्रि
यान्तरज्ञाने प्रतिभासायोगात् । तत् कुतस्तद्देशनीलग्रहणम् ? नीलमेव हि भासमानं देशः
नापरो देशः कश्चिदाभासते । इन्द्रियान्तरग्राह्याप्रतिभासे च शुद्धरूपप्रतिभासः । शुद्धरूप
प्रतिभास एव च निरन्तरप्रतिभासः । ततो निरन्तरा नीलाः परमाणवो गृह्यन्ते । तस्मात्
स्वदेशस्थायिनो नीलपरमाणवः स्वरूपेणैव गृह्यन्ते । ततो देशकालाकाराणामेकस्याप्यपरित्यागा
न्नीलाभासं विज्ञानमभ्रान्तमेव । सर्वं चैतद् ग्राह्यतत्त्वं विनिश्चये धर्मोत्तरेणैव विस्तरेण
निरूपितमिति नेह प्रतन्यते ।

नन्वेवमभ्रान्तत्वे योगाचारमतमसङ्गृहीतं स्यात् । ग्राह्यग्राहकाकारतया प्रवृत्तेः
सर्वस्यैवासर्वज्ञाविज्ञानस्यालम्बने भ्रान्तत्वात् । तत्कथं पूर्वव्याख्यानावज्ञा न क्रियत इति चेत् ।
उच्यते । न योगाचारनये लक्षणमिदम्, किन्तु सौत्रान्तिकनय एव । न च सर्वं विज्ञानवादे
योजयि[p. 20a ]तुं शक्यम् । तस्य विषयः स्वलक्षणम् इत्यादेरशक्ययोजनत्वात् । तस्मिन्
किं प्रत्यक्षलक्षणमिति चेत् । कल्पनापोढत्वमेव । द्विचन्द्रादिनिरासः कथमिति चेत् सम्यग्ज्ञानं
सदेवमित्यभिप्रायाददोषः । सौत्रान्तिकनयेऽपि किं नैवं ? ततश्चाभ्रान्तग्रहणमतिरिच्यत इति
चेत् । सत्यमेतत् । केवलं विप्रतिपत्तिनिरासार्थं वर्णयिष्यत इति । इहाभ्रान्तपदं तैमिरिकादि
ज्ञानव्यवच्छेदार्थम् । कल्पनाऽपोढग्रहणं तु अनुमाननिरासार्थमिति यत्पूर्वकैर्व्याख्यातं
तद् व्यक्तमेवापहस्तयन्नाह--एतच्च--इति । चोऽवधारणे । विप्रतिपत्तिनिरासार्थमित्यतः परो
द्रष्टव्यः । पूर्वेषामभिप्रेतं प्रतिषेधति । न त्विति भेदार्थः । ननु किमुच्यते न त्वनु
माननिवृत्त्यर्थमिति ? यावतैकैकेनानुमाननिवर्त्तनादिति चेत् । उच्यते । लक्षणद्वयमिति द्वयोरुपा
दानं विप्रतिपत्तिनिराकरणार्थम्, एकैकेनानुमानव्यवच्छेदसिद्धेरिति समुदितफलमेतत् । ततो
नानुमाननिवृत्त्यर्थमिति नानुमाननिवृत्त्यर्थमेवेति सावधारणं निषिध्यते । यदि तु विप्रतिपत्ति
निराचिकीर्षया क्रियमाणमनुमानं व्यवच्छिनत्ति न तदर्थमेव द्वयमिति ।

ननु नेदं लक्षणद्वयमनुमानव्यवच्छेदार्थं पूर्वकैर्व्याख्यातम् । किन्तु कल्पनाऽपोढग्रहणमेव ।
अभ्रान्तग्रहणं तु द्विचन्द्रादिज्ञानव्यवच्छेदार्थम् । तत् कथं न त्वनुमाननिवृत्त्यर्थम् तथा

[p. 45 ]

कल्पनाऽपोढग्रहणेनैवानुमानं निवर्तितम् । तत्रासत्यभ्रान्तग्रहणे गच्छद्वृक्षदर्शनादि प्रत्यक्षं
कल्पनाऽपोढत्वात् स्यात् । ततो हि प्रवृत्तेन²²⁴

प्रमात्रा--टि०

वृक्षमात्रमवाप्यते इति संवादकत्वात् सम्यग्ज्ञानम्,
कल्पनाऽपोढत्वाच्च प्रत्यक्षमिति स्यादाशङ्का । तन्निवृत्त्यर्थम् अभ्रान्तग्रहणम् । तद्धि225

गच्छदवृक्षदर्शनम्--टि०

भ्रान्तत्वात् न प्रत्यक्षम् । त्रिरूपलिङ्गजत्वाभावाच्च नानुमानम् । न च प्रमाणान्तरमस्ति ।
अतो गच्छद्वृक्षदर्शनादि मिथ्याज्ञानमित्युक्तं भवति ।

यतः कल्पनापोढग्रहणेनैवानुमानं निवर्त्तितम् इत्युच्यत इति चेत् । सत्यम् । केवलं यद्यभ्रान्त
ग्रहणं व्यवच्छेदार्थमेव तदानुमानव्यवच्छेदार्थमेव युज्यते । न तु द्विचन्द्रादिज्ञाननिरासार्थम्,
तस्य सम्यग्ज्ञानाधिकारादेव व्यवच्छेदसिद्धेः । तथा हि द्विविधं सम्यग्ज्ञानमिति प्रस्तुत्य
लक्षणमिदं विधीयमानं तदधिकारेणैव विहितं भवति ।

नन्वेवं सति कल्पनापोढग्रहणेनैव निवृत्तेरभ्रान्तग्रहणमतिरिच्यते । अयमपरस्तेषां
दोषोऽस्ति । न तु द्विचन्द्रादिज्ञाननिवृत्त्यर्थमिदं युज्यत इति धर्मोत्तरस्याशयः । यद्येतदर्थ
मभ्रान्तग्रहणं न भवति तर्हि किमनेनेत्याह--तत्र--इति ।

ननु गच्छद्वृक्षदर्शनादेः कल्पनापोढस्यापि विसंवादकत्वेन सम्यग्ज्ञानत्वाभावादेव
व्यवच्छेदे सिद्धे किमेतदर्थेनाभ्रान्तपदेनेत्याह--ततो हि--इति । वृक्षमात्रमिति गमनेनाऽन
वच्छिन्नम् । इति हेतौ । अस्तु सम्यग्ज्ञानम्, प्रत्यक्षसम्भावना त्वस्य कथम् ? न हि यदेव
सम्यग्ज्ञानं तदेव प्रत्यक्षमित्याशङ्क्य पूर्वोक्तमेव प्रसङ्गेनाह--कल्पना--इति । चः संवादक—
त्वापेक्षया समुच्चयार्थः । इतिकरणेनाशङ्कायाः स्वरूपं दर्शयति । आशङ्का चेयमीदृशी
यौक्ती द्रष्टव्या । यद् वा चो यस्मादर्थे ।... ... ...असत्यभ्रान्तग्रहणे स्यादियमाशङ्का ।
यदि सत्यपि स्यात्तदा किमनेनेत्याह--तन्निवृत्त्यर्थमिति शङ्कानिवृत्त्यर्थमात्रम् । अनेन एतद्
दर्शयति--यद्यपि परमार्थतः सम्यग्ज्ञानाधिकारादेवमादिज्ञानं व्यवच्छिद्यते । तथाप्यंशसंवाद
वादिनामाहत्य विप्रतिपत्तिनिराकरणार्थं क[p. 20b ]र्त्तव्यमेवाभ्रान्तग्रहणमिति ।

स्यादेतत्--किमभ्रान्तग्रहणेनाधिकं कृतम् । येनैतद् विप्रतिपत्तिनिराकरणार्थं भवती
त्याशङ्कायां दूरस्थितमपि गच्छद्वृक्षदर्शनादि मिथ्याज्ञानमित्युक्तं भवतीति योजनीयम् ।
इतिना उक्तेराकारं कथयति । उक्तं प्रकाशितं भवत्यभ्रान्तग्रहणेनेति प्रकरणात् । कुतो
मिथ्याज्ञानं तदुक्तमित्यपेक्षायां प्रथममुक्तं तदिति योजनीयम् । हिर्यस्मात् ततोऽयमर्थः—
यस्मात् तद् गच्छद्वृक्षदर्शनादि भ्रान्तत्वात् न प्रत्यक्षम्, अतो मिथ्याज्ञानमित्यभ्रान्तग्रहणेनोक्तं
भवति । भवतु भ्रान्तत्वादप्रत्यक्षम्, अनुमानरूपत्वे त्वनिवर्त्तिते कथमस्य तथात्वमित्याशङ्कायां
योज्यम् । चो यस्मान्नानुमानम् । कथं नानुमानम् ? त्रिरूपलिङ्गजवाभावात् । यद्येव
मन्यत्प्रमाणं भविष्यति, तथापि कथं मिथ्याज्ञानमित्याशङ्कायां वाच्यम् । चो यस्मान्नाभ्यां
प्रमाणान्तरमस्ति । अतः प्रत्यक्षत्वादिस्वाभावत्वाभावात् । यद् वाऽतोऽभ्रान्तग्रहणादित्यर्थः ।

नन्वनुमानादिरूपनिराकरणे यद्यभ्रान्तग्रहणस्य व्यापारो भवेत्, भवेदेव मिथ्याज्ञानत्वा
भिधाने सामर्थ्यं यावतो226 तायथा स्वयमुपपत्त्यैवानुमानादिभावो व्युदस्तस्तत् कथमभ्रान्त

[p. 46 ]

यदि मिथ्याज्ञानम् कथं ततो वृक्षावाप्तिरिति चेत्, न ततो वृक्षावाप्तिः । नाना
देशगामी हि227

०गामी वृक्षः--C.

वृक्षस्तेन परिच्छिन्नः । एकदेशनियतश्च वृक्षोऽवाप्यते । ततो यद्देशो228

यो देशो यस्य--टि०

गच्छद्वृक्षो दृष्टः, तद्देशो नावाप्यते । यद्देशश्चावाप्यते229

०प्यते न स दृष्ट इति--C.

स न दृष्ट इति न तस्मात् कश्चि
दर्थोऽवाप्यते । ज्ञानान्तरादेव तु230

देव च वृ० B. D.

वृक्षादिरर्थोऽवाप्यते । इत्येवमभ्रान्तग्रहणं विप्रतिपत्ति
निरासार्थम् ।

तथा231

तथेत्यारभ्य विप्रतिपत्तिनिराकरणार्थमित्यन्तः पाठो नास्ति--A. P. E. H.

अभ्रान्तग्रहणेनाप्यनुमाने निवर्तिते कल्पनापोढग्रहणं 232

सविकल्पकज्ञानमपि प्रत्यक्षमित्युक्तं मीमांसकैः यथा अस्ति ह्यालोचना मीमांसा
श्लो० प्रत्यक्षसूत्र--श्लो० ११२ इत्यादि । एतस्य विप्रतिपत्तेः--टि०

विप्रतिपत्तिनिरा-

ग्रहणेन तन्मिथ्याज्ञानमित्युक्तं भवतीत्युच्यते । सत्यम् । किन्त्वनुमानादिरूपतानिराकरण
हेतुना दत्तसाहायकेन सताऽभ्रान्तग्रहणेन तन्मिथ्याज्ञानमित्युक्तं भवतीत्युक्तमिति बोद्धव्यम् ।

ननु प्रत्यक्षलक्षणशून्यस्याप्रत्यक्षतैव दर्शयितव्या, तत्किमनुमानादिरूपतानिराकरण
मप्रकृतं कृतमिति चेत् । अप्रत्यक्षत्वप्रदर्शने प्रसङ्गेन कृतमिति का क्षतिः ?

यदीत्यादि सुगमम् । केवलं तत इति गच्छद्वृक्षदर्शनरूपान्मिथ्याज्ञानात्परिच्छिन्नो
दृष्टः । वृक्ष इति वृक्षत्वेन प्रथनादुच्यते न त्वसौ तथाऽवभासमानो वृक्ष एव । एकदेशनियत
इ ति प्राप्यमाणपरमार्थवृक्षाभिप्रायेणोक्तम् । चो हेतौ । ततस्तस्मादनन्तरोक्तात् कारणात् ।
चोऽप्राप्यमाणाद् भेदमस्य दर्शयति । इतिः हेतौ । तस्मान्मिथ्याज्ञानात् ।

ननु ततोऽपि प्रवृत्तस्यास्ति च्छायाद्यर्थक्रियाकारिरूपस्य पादपस्य प्राप्तिस्तत्कथमपह्नूयत
इति ? आह--ज्ञानान्तराद्--इति । तद्देशोपसर्पणजन्मनः स्थितवृक्षप्रतिभासात्मनो ज्ञानान्तरात् ।
तत्र मिथ्याज्ञानमर्थिनः प्रवृत्तिमात्रहेतुर्न तु वृक्षप्रापकमिति संक्षेपार्थः । यदि मिथ्याज्ञानत्वप्रति
पादनार्थमभ्रान्तग्रहणं न तर्हि विप्रतिपत्तिनिराकरणार्थमित्याह--एवम् इति । एवमित्यनेना
नन्तरोक्तस्योपपत्तिप्रकारस्याकारो दर्शितः । ततोऽयमर्थः--एवमनन्तरोक्तेन युक्तिप्रकारेण ।
एतादृशमपि प्रत्यक्षमिति विरुद्धायाः प्रतिपत्तेर्निरासार्थमभ्रान्तग्रहणमिति । यद्येवमभ्रान्त
ग्रहणमेव विप्रतिपत्तिनिराकरणार्थम् । न तु कल्पनापोढग्रहणम् । उक्तं च द्वयमेतत् तन्निरासार्थ
मित्याशङ्क्याह--तथेति । यथाऽभ्रान्तपदं तथेदमित्यर्थः ।

विप्रतिपतिनिराकरणार्थमिति प्रत्यक्षपृष्ठभाविनोऽपि विकल्पस्य व्यावहारिकलोका
ध्यवसायेनाभ्रान्तस्य यत्प्रत्यक्षत्वं कैश्चिदिष्टम्, तन्नि[p. 21a ]राकरणार्थमिति द्रष्टव्यम् ।
तत्रासति कल्पनापोढग्रहणे घटोऽयमित्यादिज्ञानं प्रत्यक्षमभ्रान्तत्वात् स्यात् । ततो हि प्रवृत्तेन
घटादिरर्थः प्राप्यत इति संवादकत्वान्सम्यग्ज्ञानमभ्रान्तत्वाच्च प्रत्यक्षं स्यादा दित्या शङ्का ।
तन्निवृत्त्यर्थम् । कल्पनात्मकत्वान्न प्रत्यक्षम्, त्रिरूपलिङ्गजत्वाभावाच्च नानुमानम् ।

[p. 47 ]

करणार्थम्233

विप्रतिपत्तिनिरासार्थम्--B. C. D. N.

 । भ्रान्तं हि अनुमानं स्वप्रतिभासेऽनर्थे234

सामान्ये--टि०

ऽर्थाध्यवसायेन प्रवृत्तत्वात् । प्रत्यक्षं
तु ग्राह्ये रूपे न विपर्यस्तम् ।

न तु अविसंवादकमभ्रान्तमिह ग्रहीतव्यम् । यतः सम्यग्ज्ञानमेव प्रत्यक्षम्, नान्यत् ।
तत्र सम्यग्ज्ञानत्वादेवाऽविसंवादकत्वे लब्धे पुनरविसंवादक²³⁵

०वादग्रह० E. ०वादकत्वग्रह C.

ग्रहणं निष्प्रयोजनमेव । एवं हि
वाक्यार्थः स्यात्--प्रत्यक्षाख्यं यदविसंवादकं ज्ञानं तत् कल्पनापोढमविसंवादकं चेति । न
चानेन द्विरविसंवादकग्रहणेन किञ्चित्236

न किञ्चित् प्रयोजनम्--टि०

 । तस्माद् ग्राह्येऽर्थक्रियाक्षमे वस्तुरूपे यदविपर्यस्तं
तदभ्रान्तमिह वेदितव्यम् ॥

कीदृशी पुनः कल्पनेह गृह्यत इत्याह--

अभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासा237

०भासप्र० B. P. E. H. N.

प्रतीतिः कल्पना ॥ ५ ॥

238

अभिलापेति--E. P. अभिलापेत्यादि इति नास्ति--A. B. H. N.

अभिलापेत्यादि । 239

ननु न²³⁹ चयद्यपि तस्मिन् ज्ञाने आकारयोर्मिलनं तथापि शब्दार्थयोः संसर्गो
नास्तीत्याह--टि०

अभिल²⁴¹

अभिलाप्यते--A. P. H. E.

प्यतेऽनेनेति अभिलापः वाचकः शब्दः । अभिलापेन
संसर्गः--242

नास्ति--अभिलापसंसर्गः इति--A. P. E.

अभिलापसंसर्गः--एकस्मिन् ज्ञानेऽभिधेयाकारस्याभिधानाकारेण सह²⁴³

वाच्यरूपत्वेन--टि०

ग्राह्याकारतया

न च प्रमाणान्तरमस्ति । अतो घटोऽयमित्यादिज्ञानमसम्यग्ज्ञानं भवतीति पूर्ववद् वचनीयं
योजनीयं च ।

ननु च संवादिनोऽस्य कथमसम्यग्ज्ञानत्वम् ? यदि नाम विसंवादकत्वलक्षणम् असम्य
ग्ज्ञानत्वं नास्ति तथापि गृहीतार्थग्राहिणोऽस्यापूर्वाधिगमाभावात् करणार्थाभावरूपमसम्यग्ज्ञानत्वं
स्मरणादेरिव किं नानुमन्यते ? जात्यादिविशिष्टवस्तुग्राहिणोऽस्यापूर्वार्थाधिगमोऽस्तीति चेत् ।
इदमन्यत्र विस्तरेण निरस्तमित्यास्तां तावदिहेति । स्वप्रतिभास इत्यादेर्ग्रन्थस्य तु सत्यमर्थं
विषयविप्रतिपत्तिनिराकरणवाक्यविवरणं विवेचयिष्यन्तो विवेचयिष्यामः । सम्प्रति यद्
दोषदर्शनात्पूर्वेषां व्याख्यानमवमन्यान्यथाऽयमभ्रान्तार्थं व्याचष्टे तं कण्ठोक्तं कर्त्तुं तेषामभिमत
मभ्रान्तार्थं पूर्वं सामर्थ्यान्निषिद्धमपि साक्षान्निषेधन्नाह--न तु--इति । तुरतिशये । यत
इत्यादि वेदितव्यमित्यन्तं सुबोधम् ।

यदि जात्यादियोजनात्मिका कल्पना । सा जात्याद्यभावादेव न सम्भवति । अथ ग्राह्यग्राहक
भावेन प्रवर्त्तमानं ज्ञानं कल्पना तदा सर्वमसर्वज्ञज्ञानं तथा प्रवृत्तमिति किमवशिष्यते यदविकल्पकं
स्यादित्यभिप्रेत्य कल्पनायाः स्वरूपं पृच्छति--कीदृशीति सामान्यतः पृच्छति । पुनरिति विशेषतः ।
इहेति प्रत्यक्षलक्षणे ।

अभिलप्यते उच्यतेऽनेनेत्यभिलापो वाचकः शब्दः । स च सङ्केत-मिलनम् ।

[p. 48 ]

ततो यदैकस्मिञ्ज्ञानेऽभिधेया244

०ज्ञानेऽभिधानाभिधेययोः--B.

भिधानयोराकारौ245

०कारौ निविष्टौ B.

संनिविष्टौ भवतस्तदा संसृष्टे अभिधा
नाभिधेये भवतः । अभिलापसंसर्गाय योग्योऽभिधेयाकार²⁴⁶ रा भासो247

अभिधेयाभासो A. P. H. E. अभिधेयाकाराभासो--N.

यस्यां प्रतीतौ
सा तथोक्ता ।

तत्र काचित् प्रतीतिरभिलाप²⁴⁸

०लापेन संसृ० A. P. H. E. N.

संसृष्टाभासा भवति । यथा व्युत्पन्नसङ्केतस्य घटार्थ
कल्पना घटशब्दसंसृष्टार्थावभासा 249

भवति इति नास्ति B. D.

भवति । काचित्त्वभिलापेनासंसृष्टापि अभिलापसंसर्ग
योग्याभासा भवति । यथा बालकस्याव्युत्पन्नसङ्केतस्य कल्पना । तत्र अभिलापसंसृष्टाभासा250

०सृष्टप्रतिभासा D. संसृष्टप्रतिभासा B.

कल्पना इत्युक्तावव्युत्पन्नसङ्केतस्य²⁵¹

नास्ति कल्पना इति A. B. P. H. E. N.

कल्पना न संगृह्येत²⁵²

संगृह्यते C.

 । योग्यग्रहणे253

०ग्रहणेन तु C.

तु254

बालकल्पना--टि०

सापि संगृह्यते ।
यद्यपि अभिलापसंसृष्टाभासा255

०सृष्टप्रतिभासा C. A.

न भवति तदहर्जातस्य²⁵⁶

नास्ति बालकस्य इति A. P. E.

बालकस्य कल्पना, अभिलापसंसर्ग
योग्यप्रतिभासा तु भवत्येव । या चाभिलापसंसृष्टा सापि योग्या । तत उभयोरपि योग्य
ग्रहणेन संग्रहः ।

कालेन दृष्टेन रूपेणैक्यमापादितोऽन्तर्जल्पाकारस्तथा प्रतिभासमानो वाच्यः । संसर्ग
पदेन सार्धमस्य विग्रहं प्राह--अभिलापेन--इति । अभिलापेन वाचकेन संसर्गः सम्बन्धः ।
तृतीये पाणिनि--२. १. ३०ति योगविभागात्समासः । अथवाऽर्थकथनमिदं कृतम्, समासस्तु
षष्ठीतत्पुरुषः कार्यः । कथं पुनर्वाच्यवाचकयोः संसर्गः सम्भवतीत्याह--एकस्मिन् इति ।
ग्राह्याकारतया मिलनमित्येकज्ञानग्राह्याकारतयाऽवस्थानमिति वाच्यम् । अर्थाकारश्चेद् वाचक
शब्दाकारेण सहैकज्ञानारूढो भवति तदा वाच्यवाचकयोः संसर्ग इति यावत् । भवत्वभिधानाभि
धेयाकारयोरेकज्ञानारोहः । किमेतावताऽभिधानाभिधेये वाच्यवाचकतया सम्बद्धे भवतः, येन
तद्ग्राहि विज्ञानं सविकल्पकं स्यादित्याशङ्क्योपसंहारव्याजेनाह--तत इति । यदाकारौ
संन्निविष्टौ प्रतिभासितौ भवतस्तदा संसृष्टे तथातया सम्बद्धे भवतः । एकस्मिन् ज्ञाने विशेष्य
विशेषणत्वेनाकारप्रतिभास एवानयोर्वाच्यवाचकत्वग्रहणमिति भावः । अभिलापसंसर्गाय योग्य
इत्यर्थकथनमिदं [p. 21b ] कृतम् । समासस्त्वभिलापसंसर्गस्य योग्य इति कर्त्तव्यः । तादर्थ्य
चतुर्थ्याः प्रकृतिविकार एव समासात् ।

यद्येवमभिलापसंसृष्टप्रतिभासेत्येवास्तु किं योग्यग्रहणेनेत्युपालम्भं पश्यन् यथाऽस्य
साफल्यं तथा दर्शयितुमुपक्रमते--तत्रेति । वाक्योपन्यासे चैतत् । अभिलापसंसृष्ट आभासो
यस्याः सा तथा । कस्येवेत्याह--यथेति । इदमस्य वाच्यमिदमस्य वाचकम् इत्युभयांशाव

[p. 49 ]

असत्यभिलापसंसर्गे कुतो योग्यतावसितिरिति257

योग्यत्वावसितिः C. D. B.

चेत् । अनियतप्रतिभासत्वात् ।
258

ननु च विकल्पज्ञानस्यानियतप्रतिभासित्वमेव न सिद्धम्--टि०

अनियतप्रतिभासत्वं च प्रतिभासनियमहेतोरभावात् । ग्राह्यो ह्यर्थो विज्ञानं जनयन्नियत
प्रतिभासं कुर्यात् । यथा रूपं चक्षुर्विज्ञानं जनयन्नियतप्रतिभासं जनयति । विकल्पविज्ञानं
त्वर्थान्नोत्पद्यते । ततः प्रतिभासनियमहेतोरभावादनियतप्रतिभासम् ।

लम्बिज्ञानं सङ्केतः, शब्दार्थप्रयोगप्रतिपत्त्योः कार्यकारणभावरूपो वा । व्युत्पन्नो ज्ञातः
संकेतो येन स व्युत्पन्नसंकेतः । तस्य यदि सर्वैव तादृशी तदा काचिदिति न वाच्यम्,
योग्यग्रहणेन च न किञ्चिदित्याह--काचिद् इति । तुः व्युत्पन्नसंकेतप्रतीतेर्बालप्रतीतिं भेद
वतीमाह । कस्य सदृशी सम्भवतीत्याह--यथेति । बालक इत्यल्पार्थे कन् । यद्यभिलाप
संसृष्टाभासेति कृतेऽपि तथाभूतायाः प्रतीतेः सङ्ग्रहः, कृतं तर्हि योग्यग्रहणेनेत्याह--तत्रेति ।
तयोर्मध्येऽव्युत्पन्नसंकेतस्य या सा न सङ्गृह्यते । कदा तु सङ्गृह्यतेत्याह--अभिलापेति । अर्थ
प्रदर्शनत्वादस्याभिलापसंसृष्टाभासा प्रतीतिः कल्पनेत्युक्तौ वचने सतीत्यर्थः । इतिनोक्तेराकारः
कथितः । असति तावदयं दोषः । यदि सत्यपि योग्यग्रहणे तदसंग्रहस्तथापि किं तेनेत्याह—
योग्येति । तुरकरणावस्थाया विशेषमाह । न केवलं तत्संसृष्टाभासेत्यापेशब्दः । तथा
विधबालस्य च कल्पनाऽनुमानसिद्धा । तेन साऽवश्यं ग्राह्येति भावः । कथं पुनर्योग्यग्रहणेन
तस्याः सङ्ग्रह इत्याह--यद्यपीति । निपातसमुदायोऽयं विशेषाभिधानार्थाभ्युपगमे सर्वत्र ।
अह्नि जातं जन्मास्येति तथा । अह्नि वा जात उत्पन्न इति तथा । अहर्जातस्यैतदह
र्जातस्येति द्रष्टव्यम् । यद्येवं व्युत्पन्नसङ्केतस्य सा कथं सङ्गृह्यत इत्याह--या चेति । च
पूर्वापेक्षया समुच्चये । यदि सा तत्संसर्गयोग्या न स्यात्कथं तत्संसर्गमनुभवेदिति भावः । यत
एवं तस्मात् ।

ननु प्रतीतप्रतिभासस्य तत्संसर्गानुभवान्यथानुपपत्त्या योग्यता कल्पनीया । न च
बालकल्पनाया अभिलापसंसर्गोऽस्ति, संकेताव्युत्पत्तेः । तत्कथं योग्यता कल्प्यतामित्यभि
सन्धिना असतीत्यादिना पूर्वपक्षमुत्थापयति । एवं चोदयित्वाऽनुमानतः सा सिद्ध्यतीति
मन्वानः साधनमाह--अनियतेति । प्रतिनियताकारत्वाभावादित्यर्थः । प्रकरणापन्ने साध्ये
हेतौ चाभिहिते सुकरः साधनप्रयोग इति प्रयोगं न जगौ । एवमुत्तरत्रापि हेतुमात्राभिधानेऽ
स्यायमभिप्रायः प्रत्येतव्यः । प्रयोगस्त्वेवमिह कर्त्तव्यः--योऽनियतप्रतिभासो विकल्पः, स
शब्दसंसर्गयोग्यो यथाच्छात्रविकल्पः । अनियतप्रतिभासश्च बालविकल्प इति भवत्येव प्रयोगः ।
केवलमिदमत्र निरूप्यताम् । बालस्य विकल्प एव कुतः सिद्धो येनेदमुत्तराणि चैतदङ्गानि
साधनानि ना[p. 22a ]श्रयासिद्धानि स्युरिति ? नैष दोषः । अनुमानसिद्धं विकल्पं धर्मिणं कृत्वाऽ
मीषामुपादानस्याभिप्रेतत्वात् । तत्पुनरनुमानमनेन सुज्ञातत्वान्नोपन्यस्तमिति वेदितव्यम् ।
एवं तद् द्रष्टव्यम्--या नियमवती प्रवृत्तिः क्वचित्प्राणिनः, सा विकल्पपूर्विका । यथा
व्युत्पन्नसङ्केतव्यवहारस्यान्नादिविषया प्रवृत्तिः । नियमवती च तदितरपरिहारेण स्तनादौ
प्रवृत्तिर्बालकस्येति कार्यहेतुः । सा च तादृशी प्रवृत्तिः प्रत्यक्षाधिगतेति स्वसिद्धौ न प्रमाणान्तरं

[p. 50 ]

कुतः पुनरेतद्विकल्पोऽर्थान्नोत्पद्यत इति? 259

उत्तरमाह--टि०

अर्थसन्निधिनिरपेक्षत्वात् । बालोऽपि हि
यावद् दृश्यमानं स्तनं स एवायम् इति पूर्वदृष्टत्वेन न प्रत्यवमृशति तावन्नोपरतरुदितो

प्रयोजयति । न पुनरनेन बालोऽपि हीत्यादिना विकल्पसाधनमुपन्यस्तमिति मन्तव्यम्,
यथाऽन्यैर्व्याख्यातम्, अर्थसन्निधिनिरपेक्षत्वसिद्धिप्रदर्शनोन्मुखत्वात्तस्य ग्रन्थस्येति ।

ननु च परोक्षत्वात्तस्यानियतप्रतिभासत्वसन्देहे सन्दिग्धासिद्धोऽयं हेतुरिति । आह—
अनियतप्रतिभासत्वं च--इति । चो यस्मादित्यस्मिन्नर्थे । प्रतिभासस्य ज्ञानाकारस्य नियमः—
अर्थाकार एवायं शब्दाकार एव वा, रूपाकार एवायं रसाकार एव वेत्यात्मको वा तस्य
हेतुर्जनकः तस्माद् । अभावादनुत्पादात् । भवनं भाव उत्पादस्तन्निषेधाद् अभावोऽनुत्पाद
एव । प्रतिभासनियमहेतोरभावाद्--अविद्यमानत्वादिति व्याख्याने तु यथाश्रुति व्यधिकरणा
सिद्धो हेतुः स्यात् । अन्यथा हेतुवचने तु क्रियमाणे तत्रार्थे हेतुरनभिहित एव स्यात् । साधन
स्वरूपमात्रकथने चात्र घर्मोत्तरस्य शैली लक्ष्यते । कुतः पुनरेतद् विकल्पोऽर्थान्नोत्पद्यत इति
च पूर्वपक्षः सूत्थानो न स्यात् । मृत्वा शीर्त्वा यथा कथञ्चित् सर्वस्यास्य समर्थने च वक्तु
रकौशलं स्यादिति ।

ननु प्रतिभासनियमहेतुर्यः कश्चन स च तत्र भविष्यति । अथ विशिष्टः ।
वक्तव्यस्तदाऽसौ यतः सकाशादनुत्पादात्तथात्वं ज्ञातव्यमित्याह--ग्राह्य इति । यद्यर्थ इत्येव
क्रियते तदेन्द्रियमप्यर्थो ज्ञानं जनयतीति तस्याप्याकारनियामकत्वं स्यात् । न चापोद्धार
द्वारेण तस्याकारविशेषहेतुत्वं व्यवस्थापितम्, अपि तु विषयग्रहणप्रतिनियमहेतुत्वमिति ग्राह्य
ग्रहणम् । ग्राह्य आलम्बनः । यद्येवं ग्राह्य इत्येवास्तु । अपोहस्यापि ग्राह्यताऽस्ति ।
न चाऽसौ प्रतिभासनियमहेतुः । अतस्तन्निवृत्त्यर्थमर्थोऽर्थक्रियासमर्थ इति कृतम् । कुर्यात् कर्तुं
शक्नोति । अपोद्धारेण तत्रैव तच्छक्तेरवधृतत्वात् । अत्र निदर्शनं यथेति । नियतप्रति
भासमिति शब्दाकारपरिहारेणार्थाकारधार्येव रसाकारपरिहारेण रूपाकारधार्येव चेति । यद्येवं
बालविकल्पोऽपि अर्थादेवोत्पत्स्यते, ततो नियतप्रतिभासो भविष्यतीत्याशङ्क्य पूर्वोक्तमेव प्रसङ्गेन
स्मारयति--विकल्पेति । तुरुदाहृताद् विज्ञान भिनत्ति । एवं तु प्रयोगः कार्यः--यदर्था
न्नोत्पद्यते ज्ञानं तन्नियतप्रतिभासं न भवति । यथा व्युत्पन्नव्यवहारस्यातीतादिस्मरणम्,
रूपरसादिसङ्कलनाज्ञानं वा । नोत्पद्यते चा[p. 22b ]र्थाद् बालकस्य विकल्प इति व्यापकानुप
लब्धिः ।

ननु बालविकल्पस्य परोक्षत्वात् तत उत्पत्तिरनुत्पत्तिर्वा न शक्यते निश्चेतुम् । अतोऽयं
सन्दिग्धासिद्धो हेतुरित्यभिप्रेत्य चोदयति कुत इति सामान्यहेतोः प्रश्नः । पुनरिति विशेषस्य ।
विदर्भ्योक्त्या चायं क्षेपे किमः प्रयोगः । तेन न कुतश्चिद्धेतोरिदमित्यर्थः । हेतुमाह--अर्थेति ।
एवं तु प्रयोगः करणीयः--यज्ज्ञानं स्वोत्पत्तावर्थसन्निधिनिरपेक्षं तदर्थान्नोत्पद्यते । यथा
व्युत्पन्नसंकेतस्य चिरनष्टवस्तुविषयं विज्ञानम् । अर्थसन्निधिनिरपेक्षं च बालविकल्पविज्ञानमिति
विरुद्धव्याप्तोपलब्धिः । असिद्धिमस्याः परिहत्तु भूमिकां रचयन्नाह--बालोऽइ हि--इत्यादि ।
[p. 51 ]

मुखमर्पयति स्तने । पूर्वदृष्टापरदृष्टं चार्थमेकीकुर्वद् विज्ञानमसन्निहितविषयम्, पूर्वदृष्टत्व²⁶⁰

धर्मोत्तरे सर्वप्रतिषु पूर्वदृष्टस्य इति पाठः । किन्त्वत्र प्रदीपानुसारी पाठो
गृहीतः ।--सं०

स्या
सन्निहितत्वात् । असन्निहितविषयं चार्थनिरपेक्षम् । अनपेक्षं च प्रतिभासनियमहेतोरभावा
दनियतप्रतिभासम् । तादृशं चाभिलापसंसर्गयोग्यम् ।

न केवलं व्युत्पन्न इत्यपिशब्दः । हिर्यस्मात् । यावदिति निपातोऽवधौ । पूर्वदृष्टत्वं पूर्व
दर्शनविषयत्वम् । तेन यो मया पूर्वं क्षुत्प्रतिघातहेतुत्वेन प्रतिपन्नः स एवाऽयमिति प्रत्यवमर्षस्य
रूपमाचष्टे । न प्रत्यवमृशति प्रत्यभिजानाति । तावदित्यप्यवधौ । उपरतं रुदितं यस्मात्
स तथा सन्नायर्पति । सर्वैरेव स्वसन्ततावेवमादिव्यवहारस्य दृष्टदृश्यमानयोरेकीकरणकारण
त्वेनावगतत्वादेवमुच्यते । तस्यैव चान्यत्र लोष्टादौ ढौकितेऽपि तथाऽदर्शनाच्च ।

ननु बालस्य करणानामपाटवात् संकेताग्रहणाच्च नान्तर्जल्पाकारोऽपि शब्दः सम्भवति ।
सम्भवे वा योग्यग्रहणानर्थक्यम् । तत्कथमेवं यावन्न प्रत्यवमृशति--इत्युच्यते ? उच्यते ।
अनयैव हि भङ्ग्या अस्ति सा काचिद् दृष्टदृश्यमानयोरेकीकरणावस्था या तत्र निमित्तमिति
प्रतिपाद्यते । सा च शब्देन प्रतिपाद्यमाना अभ्यस्तेनामुना शब्देन प्रतिपाद्यते । न पुनरेव
मेवासौ प्रत्यवमृशतीत्युच्यते ।

ननु द्वितीयादिदर्शनकाले भवतु पूर्वदृष्टापरदृष्टयोरेकीकरणेन मुखार्पणम्, भूमिपातानन्तरं
तु कथम् ? न खलु स्तनमद्राक्षीद् असौ येन दृष्टेन दृश्यमानमेकीकृत्यार्पयेत् । तदा तु
जन्मान्तरानुभवादिति ब्रूमः । तत्रापि जन्मनि जन्मान्तरानुभवबलात् । न चादिमान् संसार
इति का क्षतिः ? शब्दाकारोऽपि तत्रास्त्येव । तत् किमनेन योग्यग्रहणसफलीकरण
प्रयासेनेति चेत् । अस्तु तत्र जन्मान्तराभ्यासात् मूर्च्छितः शब्दाकारः, मा च भूत्
सर्वथा पश्चाद्व्युत्पत्स्यमानेन विशिष्टेन शब्देन संसृष्टार्थप्रतिभासः, न भवति तस्य विकल्पप्रत्यय
इत्युच्यते । स एवायम् इति पूर्वदृष्टत्वेन स्तनं प्रत्यवमृशतु । किमत इत्याह--पूर्वदृष्टेति ।
पूर्वदृष्टं चापरदृष्टं चेति द्वन्द्वैकवद्भावः । चोऽवधारणे कुर्वदित्यस्मात्परो द्रष्टव्यः । हेतौ
वा शतृप्रत्ययः ।

तेनायमर्थः--यस्मात्पूर्वदष्टापरदृष्टमेकीकरोत्येव तस्मादसन्निहितविषयमिति । तथा
कुर्वदपि कथमसन्निहितविषयमित्याह--पूर्वदृष्टत्वस्य 261

धर्मोत्तरे सर्वप्रतिषु पूर्वदृष्टस्य इति पाठः । किन्त्वत्र प्रदीपानुसारी पाठो
गृहीतः ।--सं०

--इति । अयमाशयः--पूर्वदर्शनविषयत्वं
पूर्वदृष्टत्वमुच्यते । निवृत्ते च पूर्वदर्शने पूर्वदर्शनविषयत्वं वस्तुनो नास्ति । तदुत्तरकालभाविना
ज्ञानेन पूर्वज्ञानविष[p. 23a ]यत्वमसन्निहितमेव वस्तुनो दृश्यत इति । भवत्वसन्निहितविषयम्,
अर्थसन्निधिनिरपेक्षं तु कथं सिद्धमित्याह--असन्निहितेति । चो यस्मात् । असन्निहितविषय
मर्थसन्निधिनिरपेक्षम् । अनेनार्थसन्निधिनिरपेक्षत्वेऽर्थसन्निधिनिरपेक्षत्वं हेतुमाह । ईदृशस्तु
प्रयोगो ज्ञातव्यः--यदसन्निहितविषयं ज्ञानं तदर्थसन्निधिनिरपेक्षम्, यथाऽतीतानागतविषयो
ऽस्मदादिविकल्पः । पूर्वदृष्टत्वेन प्रत्यभिज्ञानाच्च बालविज्ञानमसन्निहितविषयमिति स्वभावः ।

सम्प्रति शिष्याणां सुखप्रतिपत्त्यर्थं यथोत्तरोत्तरस्य हेतोः सिद्धौ पूर्वपूर्वस्य हेतोः सिद्धि
र्भवति तथा दर्शयति--अनपेक्षं च--इति ।

[p. 52 ]

इन्द्रियविज्ञानं तु सन्निहितार्थ²⁶²

सन्निहितमात्रग्रा० A. P. H. E. N.

मात्रग्राहित्वादर्थसापेक्षम् । अर्थस्य च प्रतिभास
निवमहेतुत्वान्नियतप्रतिभासम् । ततो नाभिलापसंसर्गयोग्यम् ।263

इन्द्रियविज्ञानम्--टि०

अत एव स्वलक्षणस्यापि वाच्यवाचकभावमभ्युपगम्यै264

एतस्य इन्द्रियग्राहिणो ज्ञानस्य--टि०

तदविकल्पकत्वमुच्यते । यद्यपि
हि स्वलक्षणमेव वाच्यं वाचकं च भवेत् तथापि अभिलापसंसृष्टार्थ²⁶⁵

वाच्यवाचकभावसद्भावेऽपि अभिलापसंसृष्टार्थं सद् विज्ञानं सविकल्पकम्, अन्यथा
निर्विकल्पकमित्यर्थः--टि०

विज्ञानं सविकल्पकम् ।
न चेन्द्रियविज्ञानम् अर्थेन नियमितप्रतिभासत्वाद् अभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासं भवतीति
निर्विकल्पक्रम् ।

श्रोत्रज्ञानं266

श्रोत्रविज्ञानं B. D. N.

तर्हि 267

तर्हि स्व० B.

शब्दस्वलक्षणग्राहि 268

शब्दादिकं घटादिकं वा--टि०

शब्दस्वलक्षणं च²⁶⁹

नास्ति च A. P. H. E.

किञ्चिद्वाच्यं किञ्चिद्वाच
कम्--इत्यभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासं स्यात् । तथा च सविकल्पकं स्यात् ।

नैष दोषः । सत्यपि स्वलक्षणस्य वाच्यवाचकभावे संकेतकालदृष्टत्वेन गृह्यमाणं

ननु किमनियतप्रतिभासत्वे साध्येऽर्थनिरपेक्षत्वं हेतुर्येन तथा सदनियतप्रतिभासमि
त्युच्यते । प्रतिभासनियमहेतोरिति च मध्यवर्त्ती च ग्रन्थः कथं नेयः ? उच्यते । नाय
मनपेक्षमित्यादिरेकवाक्यतया नेयः । किं तर्हि ? वाक्यभेदोऽत्र कर्त्तव्यः । तत्र चो यस्मात् ।
अनपेक्षमर्थसन्निधिनिरपेक्षं सत्प्रतिभासनियमहेतोरनुत्पन्नमिति प्रतिभासनियमहेतोरभावादित्यस्य
सामर्थ्याद् वाक्यभेदं कृत्वा । ततः प्रतिभासनियमहेतोरभावादनुत्पादादनियतप्रतिभासमिति
योजनीयम् । तादृशमित्यनियतप्रतिभासम् । चो वक्तव्यमित्येतदित्यस्मिन्नर्थे ।

सर्वमेतदिन्द्रियज्ञानेऽपि परः कदाचिदाशङ्कयेदिति तन्निरासार्थमाह--इन्द्रियेति ।
तुर्विकल्पज्ञानं विशिनष्टि । ततो नियतप्रतिभासत्वात् ।

इह पूर्वव्याख्यातृभिः असामर्थ्यवैयर्थ्याभ्यां स्वलक्षणस्य संकेतयितुमशक्यत्वादवाच्य
वाचकत्वम् । अवाच्यावाचकस्वलक्षणग्राहित्वाच्चेन्द्रियज्ञानमविकल्पकमिति व्याख्यातम् ।
तच्चावद्यम्, अन्यथाऽप्यविकल्पत्वस्य सुसाधत्वात् किमन्यापोहानयनेनाप्रकृतेनेति मन्यमान
आह--अत एव--इति । यस्मादिन्द्रियज्ञानं नियतप्रतिभासम्--अत एव अस्मादेव हेतोः । स्वलक्षणं
वक्ष्यमाणलक्षणम् । अपिरवधारणे । वाच्यग्रहणे कथमविकल्पकमित्याह--यद्यपि हि--इति ।
यद्यपि हीति निपातसमुदायो यदि नामशब्दस्यार्थे वर्त्तते । हिर्वाक्यालङ्कारो वा । अभि
लापसंसृष्टार्थं सद् विज्ञानं विकल्पकं भवति । एवं ब्रुवतोऽयं भावः--कोष्ठशुद्ध्या वाच्यमस्तु
स्वलक्षणं तथापि तदिन्द्रियज्ञानं केवलमेव स्वलक्षणमात्मन्यादर्शयति, न तु वाचकमपीति
कथमभिलापसंसृष्टार्थप्रतिभासत्वं विकल्पकत्वमात्मसात् कुर्यादिति ?

[p. 53 ]

स्वलक्षणं वाच्यं वाचकं च गृहीतं स्यात् । न च संकेतकालभावि दर्शनविषयत्वं वस्तुनः
सम्प्रत्यस्ति । यथा हि संकेतकालभावि दर्शनमद्य²⁷⁰

ग्रहणकाले--टि०

निरुद्धम्, तद्वत् तद्विषयत्वमपि271

स्मर्यमाणसंकेतस्य--टि०

अर्थस्याद्य
नास्ति । ततः पूर्वकालदृष्टत्वमपश्यच्छोत्रज्ञानं272

श्रोत्रविज्ञानं--B. D. N.

न वाच्यवाचकभावग्राहि ।

अनेनैव न्यायेन योगिज्ञानमपि सकलशब्दार्थावभासित्वेऽपि संकेतकालदृष्टत्वाग्रहणा
न्निर्विकल्पकम् ॥

भवतु रूपाद्यालम्बनमिन्द्रियज्ञानम्, वाचकस्याप्रतिभासाद् वाच्यस्यैव प्रतिभासादवि
कल्पकम् । यत्पुनरेतद्द्वयप्रतिभासीन्द्रियज्ञानं तद् द्वयप्रतिभासाद् विकल्पकं प्राप्तमित्यभिप्रेत्य
चोदयति--श्रोत्रेति । तर्हिरक्षमायाम् । सर्वमिन्द्रियज्ञानमविकल्पकमिति न क्षम्यत एतदित्यर्थः ।
श्रोत्रज्ञानमभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासं स्यादिति सम्बन्धः । किम्भूतं ? शब्दस्वलक्षणग्राहि ।
हेतुभावेनास्य विशेषणत्वात् शब्दस्वलक्षणग्राहित्वादित्यर्थः । शब्दग्राहिणोऽपि वाच्याग्रहणे
कथं तथात्वमित्याह--शब्देति [p. 23b ] । चो यस्मात् । किञ्चिद् वाचकं किञ्चिद् वाच्यम् ।
यथा तरप्तमपौ घः पाणिनि--१. १. २२इत्यादि बुद्धिस्थम् । इतिस्तस्मात् । अस्तु तथाप्रतिभासं
किमत इत्याह--तथा चेति । तथा च सति तस्मिश्चोक्तप्रकारे सति । एवं चैतद् द्रष्टव्यम्—
यदैकेन तरप्तमपौ संज्ञिनावुच्चार्येते तदैव च कथञ्चिदन्येन घः इति संज्ञोच्चार्यते । तदा
तद्द्वितयमेकेन श्रोत्रज्ञानेन प्रतियतः पुंसः श्रोत्रधीर्विकल्पिका प्रसज्येतेति ।

कथं तर्हि नैष दोष इत्याह--सत्यपीति । चो यस्मात् तदेवेदं यन्मया संकेतकाल
त्वेन गृह्यमाणं तथा गृहीतं भवति । यद्येवमस्तु सकेतकालदृष्टत्वेन ग्रहणमित्याह--न चेति ।
चोऽवधारणे हेतौ वा । दर्शनविषयत्वमिति ब्रुवन् पूर्वदृष्टत्वशब्दस्यार्थमाह । कथं नास्तीत्याह—
यथेति । हिर्यस्मादर्थे ।

अर्थस्येति सम्प्रति दृश्यमानस्य । तद्भावे निगडाकर्षणन्यायेन प्राक्तनदर्शनस्यापि स्थितिः
प्रसज्येतेति भावः । मा ग्रहीत् संकेतकालदृष्टत्वं तयोर्गृ ह्यमाणयोः संज्ञासंज्ञिभूतयोः शब्दयोस्तथापि
कथं न वाच्यवाचकभावग्राहि तज्ज्ञानमित्याशङ्क्योपसंहरन्नाह--तत इति । यतः संकेतकालत्वेन
गृह्यमाणं वाच्यं वाचकं च गृहीतं भवति ततः कारणात् श्रोत्रविज्ञानं न वाच्यवाचकभावग्राहि ।
भवतु तथागृह्यमाणस्य स्वलक्षणस्य तथात्वम् । किमतः ? एतत्पुनरेनं तथैव ग्रहीष्यतीत्याह—
पूर्वेति । हेतौ शतुर्विधानात् पूर्वकालदृष्टत्वाग्रहणादित्यर्थः ।

स्यादेतत्--संकेतदृष्टत्वेनापि न ग्रहीष्यतेऽर्थः शब्दो वा । अथ च विशिष्टवाचक
वाचकत्वेन विशिष्टार्थवाचकत्वेन च ग्रहीष्यत इति । असदेतत् । एवं हि ब्रुवतेदमभिप्रेतम्—
येन ज्ञानेन योऽर्थः संकेतकालोपलब्धो यच्छब्दसंसर्गिणा रूपेण नैकीक्रियते, न स तेन तच्छब्द
वाच्यो गृह्यते । यथा गोज्ञानेन संकेतकालोपलब्धाश्वशब्दसंसर्गिणाऽश्वरूपेण सहैकत्वेनाप्रतीय
मानो गौर्नाश्वशब्दवाच्यो गृह्यते । श्रोत्रज्ञानेन संकेतकालोपलब्धघशब्दसंसर्गिणा च रूपेण
नैकीक्रियेते च तदा तरप्तमपाविति व्यापकानुपलब्धिः । तथा येन ज्ञानेन यः शब्दः

[p. 54 ]

तया रहितं तिमिराशुभ्रमणनौयानसंक्षोभाद्यनाहितविभ्रमं ज्ञानं प्रत्यक्षम् ॥ ६ ॥

तया कल्पनया कल्पनास्वभावेन रहितं शून्यं सज्ज्ञानं यदभ्रान्तं तत् प्रत्यक्षम् इति
273

सूत्रेण--टि०; परेण सूत्रेण सं० B.

परेण सम्बन्धः । कल्पनापोढत्वाभ्रान्तत्वे परस्परसापेक्षे प्रत्यक्षलक्षणम्, न प्रत्येकमिति
दर्शयितुं तया रहितं यदभ्रान्तं तत् प्रत्यक्षमिति लक्षणयोः परस्परसापेक्षयोः प्रत्यक्षविषत्यवं
दर्शितमिति274

द्रष्टव्यमिति अध्याहारः--टि०

 ॥

संकेतकालदृष्टयदर्थसंसर्गिणा रूपेण नैकीक्रियते, न तेनासौ तदर्थवाचको गृह्यते । यथा
गोशब्दज्ञानेन संकेतकालोपलब्धाश्वार्थसंसर्गिणाश्वशब्देन सहैकत्वेनाप्रतीयमानो गोशब्दो नाश्वार्थ
वाचको गृह्यते । श्रोत्रज्ञानेन संकेतदृष्टतरप्तमबर्थसंसर्गिणा रूपेण नैकीक्रियते च तदा धशब्द
इति सैव असिद्धिरनुभवेन निराकृता । वास्तवसम्बन्धनिराकरणाच्च व्याप्तिः सिद्धेति । यदा
तु पूर्वदृष्टत्वेन ग्रहोऽस्ति तदा तज्ज्ञानमभिलापसंसृष्टार्थप्रतिभासं सद् विकल्परूपमेवेति
सर्वमवदातम् ।

श्रोत्रज्ञाने यथाऽभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासत्वं चोदितं तथा योगिज्ञानेऽपि चोदयितुं
शक्यमिति तत्राप्यमुमेव परिहारमतिदिशन्नाह--अनेनेति । यज्ज्ञानं संकेतकालविषयत्वं
गृह्यमाणस्य न गृह्णाति, न तद् वाच्यवाचकभावग्राहीत्यनेन न्यायेन युक्त्या योगिज्ञानं वक्ष्यमाण
लक्षणं सकलशब्दार्थावभासित्वे सत्यपि निर्विकल्पकम् ।

ननु चान्यस्य वाच्यवाचकभावग्राहिणो ज्ञानस्यास्तु निर्विकल्पकत्वम्, अस्य तु सर्वशब्दार्थ
ग्राहिणः कथं तथात्वमित्याह--संकेतेति । तथाऽग्रहणमुक्तेन न्यायेन योगिनं प्रत्यपि पूर्वदर्शन
विषयत्वस्यासत्त्वादिति भावः ।

तया रहितमित्याचार्यीयं विवरणं व्याच[p. 24a ]ष्टे--तयेति ।

ननु विकल्पेऽपि विकल्पान्तरं नास्ति । ततस्तस्यापि कल्पनापोढत्वं किं न भवति ? अथ
कल्पनया रहितमिति यन्न विकल्प्यते इत्युच्यते, तदपि कल्पनापोढमित्यनेनैवाकारेण विकल्प्यत
इति कथमेतदुच्यत इति पश्यन् कल्पनया रहितमित्यस्य विवक्षितमर्थमाह--कल्पनास्वभावेनेति ।
कल्पनायाः स्वभावोऽभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासत्वम्, तेन । यथा विषाणी ककुद्मान् प्रान्ते
वालधिरिति विषाणादिमता275 तोविषाणादीन्येव गोत्वलिङ्गानि व्यपदिश्यन्ते । तद्वत् कल्पनाख्येन
धर्मिणा धर्मोऽभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासत्वाख्यो निर्द्दिष्ट इति दर्शयति । अत एव चाचार्य
दिग्नागीयप्रत्यक्षलक्षणे कल्पनापोढत्वाख्ये यदुद्द्योतकरचोद्यमिहैव पूर्वमुपदर्शितं तत्खलु धर्म
कीर्त्तिचोद्यसदृशमिति स्थितम् । परेणेति परदेशस्थितेन तदनाहितविभ्रमं ज्ञानं प्रत्यक्षमित्यनेन ।
अभ्रान्तग्रहणस्यैव तद् विवरणमिति अभ्रान्तग्रहणमिह । दूरस्थितेन सम्बन्धकरणे किम्प्रयो
जनमित्याह--कल्पनापोढेति । मिलितयोरनयोस्तल्लक्षणत्वात् प्रत्यक्षलक्षणमित्येकवचनेन
निर्देशः । इतिना दर्शनीयस्य रूपमाह । कथं परस्परसापेक्षतेत्याह--तया रहितं यदभ्रान्तं
तत्प्रत्यक्षं व्यवहर्त्तव्यमिति शेषः । इतीत्यादिनैव चोपसंहरति । यस्मादेवमितिस्तस्मात् ।
प्रत्यक्षविषयत्वं दर्शितमन्ते प्रत्यक्षग्रहणसामर्थ्यात् ।

[p. 55 ]

तिमिरम् अक्ष्णोर्विप्लवः । इन्द्रियगतमिदं 276

०मिदं भ्रम० B.

विभ्रमकारणम् । आशुभ्रमणम् अलातादेः ।
मन्दं हि277

मन्दं भ्रम्य A; मन्दं हि भ्राम्य० C. D. B. N.

भ्रम्यमाणेऽलातादौ न चक्रभ्रान्तिरुत्पद्यते । तदर्थम् आशुग्रहणेन विशेष्यते
भ्रमणम् । एतच्च विषयगतं विभ्रमकारणम् । नावा गमनं नौयानम् । गच्छन्त्यां
नावि स्थितस्य गच्छद्वृक्षादिभ्रान्तिरुत्पद्यते इति यानग्रहणम् । एतच्च बाह्याश्रयस्थितंर
विभ्रमकारणम् । संक्षोभो वातपित्तश्लेष्मणाम् । वातादिषु हि क्षोभं गतेषु ज्वलितस्त²⁷⁸

ज्वलितरूपस्त० B. D.

म्भादिभ्रान्तिरुत्पद्यते एतच्चाध्यात्मगतं279

०ध्यात्मिकं भ्रान्तिका० B. D.

विभ्रमकारणम् ।

सर्वैरेव च विभ्रमकारणैरिन्द्रियविषयबाह्याध्यात्मिकाश्रयगतैरिन्द्रियमेव विकर्त्तव्यम् ।
अविकृते इन्द्रिये इन्द्रिय²⁸⁰

ज्ञानस्य--टि०; अविकृते इन्द्रिये भ्रान्त्ययोगात्--B.

भ्रान्त्ययोगात् । एते संक्षोभपर्यन्ता आदयो येषां ते तथोक्ताः ।
आदिग्रहणेन काचकामलादय इन्द्रियस्था गृह्यन्ते । आशुनयनानयनादयो विषयस्थाः ।
आशुनयनानयने हि281

नयने कार्य B. D. N.

कार्यमाणेऽलाते282

०लातादौ--A. P. H. N.

ऽन्निवर्णदण्डाभासा भ्रान्तिर्भवति । हस्तियानादयो
बाह्याश्रयस्थाः, गाढमर्मप्रहारादय आध्यात्मिकाश्रयस्था विभ्रमहेतवो गृह्यन्ते ।

283

एतैर० B. D.

तैरनाहितो विभ्रमो यस्मिंस्तथाविधं ज्ञानं प्रत्यक्षम् ॥

तिमिरमक्ष्णोर्विप्लवहेतुत्वाद् विप्लवः । इन्द्रियगतमिन्द्रियाश्रितम् । विभ्रमस्य
भ्रान्तत्वस्य कारणं साक्षात् कारणत्वेन । अलातं विदग्धकाष्ठम् । आशुग्रहणस्य फलमाह—
मन्दम् इति । यद्यपि मन्दं भ्रम्यमाणस्यालातस्य विभ्रमकारणत्वादर्शनादाशु भ्रमणं लभ्यते,
तथापि शास्त्रकृता स्वकीयवचनाकौशलपरिहारार्थमाशुग्रहणं कृतमित्यवसेयम् । पूर्वस्मादेतद्
भेदेन कथमुक्तमित्याह--एतद् इति । चो यस्मादर्थे । आशुग्रहणेन नौयानमपि विशेष
णीयम् । मन्दं हि गच्छन्त्यां नावि न गच्छद्वृक्षादिदर्शनं भवतीत्यनुभवसिद्धमेतत् । इति
र्हेतौ । एतत् कस्मात् पृथगुक्तमित्याह एतच्चेति । चो यस्मात् । संक्षोभ उपचयः ।
प्रकोप इति यावत् । स केषामित्याकाङ्क्षायामाह--वातेति । नासौ विभ्रमकारणमित्याशङ्का
मपनुदन्नाह--वातादिषु--इति । हिर्यस्मात् । क्षोभं प्रकोपं गतेषु संक्षुब्धेष्विति यावत् ।

स्यादेतत्--अस्तु तिमिरस्येन्द्रियोपघातहेतुकत्वाद् भ्रान्तज्ञानहेतुत्वम् । नौयानादीनां
तु कथं सत्स्वपि तेषु तदवस्थत्वादिन्द्रियस्येत्याह--सर्वैरेवेति । इन्द्रियगतस्य तिमिरादेरिन्द्रिय
विकारत्वेन सम्मतस्याप्युपादानं दृष्टान्तार्थम् । तेनायमर्थः--यथेन्द्रियगतं तिमिरादीन्द्रिय
विकुर्वद् विभ्रमहेतुः, तथा अन्यैरपि तद्विकुर्वद्भिरेव विभ्रमहेतुभिर्भाव्यमिति ।

कस्मात्पुनरमीभिरिन्द्रियविकारोऽवश्यकर्त्तव्य इत्याह--अविकृत इत्यादि । एतदुक्तं
भवति । तद्विकारविकारित्वादाश्रयाश्चक्षुरादय इति । प्रयोग[p. 24b ]स्त्वेवं कर्त्तव्यः । यदि

[p. 56 ]

तदेवं लक्षणमाख्याय 284

वैभाषिकैः--टि०

यैरिन्द्रियमेव द्रष्टृ कल्पितं मानसप्रत्यक्षलक्षणे च दोष
उद्भावितः, स्वसंवेदनं च नाभ्युपगतम्, योगिज्ञानं च; तेषां विप्रतिपत्तिनिराकरणार्थं285

निरासार्थम्--B. C. D.

प्रकारभेदं प्रत्यक्षस्य दर्शयन्नाह--

तत् चतुर्विधम् ॥ ७ ॥

तत् चतुर्विधमिति ॥

इन्द्रियज्ञानम् ॥ ८ ॥

इन्द्रियस्य ज्ञानम् इन्द्रियज्ञानम् । इन्द्रियाश्रितं यत् तत् प्रत्यक्षम् ।

न्द्रियजभ्रमकारणं तदिन्द्रियं विकरोत्येव यथा तिमिरादि । इन्द्रियजभ्रमकारणं च नौयानादीति
स्वभावहेतुः । एवंविधस्य ज्ञानस्य भ्रमरूपत्वं बाधवशादवसितमिन्द्रियान्वयव्यतिरेकानु
विधानाच्चेन्द्रियजत्वम् । तथाभूतविभ्रमकारणत्वं च नौयानादेः स्वान्वयव्यतिरेकानुविधानात्
सिद्धम् । व्याप्तिरपि तिमिरादौ दर्शिता । अयमेव प्रयोगो दर्पणादिष्वपीन्द्रियजभ्रमनिमित्तेषु
द्रष्टव्यः । उपयुक्तकार्त्स्न्ये वाऽयं सर्वशब्दः प्रवर्त्तनीयः । एत इत्यादि विभ्रमहेतवो गृह्यन्त
इत्यन्तं सुबोधम् । केवलं पर्यन्तोऽन्तो वाच्यः । काचोऽक्षिविकारहेतू रोगविशेषः । कामलो
च 286 लोऽत्र नयनवदनादिविकारकारणं व्याधिविशेष एवेति द्रष्टव्यम् ।

तैरनाहितो विभ्रमो यस्मिन्निति विगृह्णंस्त्रिपदं बहुव्रीहिं दर्शयति । अनाहितो
विभ्रमो यस्मिंस्तत्तथेति प्रसाध्य तेषामनाहितविभ्रम इति षष्ठीतत्पुरुषः कार्यः । इदन्त्वर्थ
कथनमिति बोद्धव्यम् । यो हि तैरनाहितविभ्रमः स तेषां भवतीति । ज्ञानाधिकारेण
लक्षणविधानाल्लब्धं ज्ञानम्, तेन ज्ञानमित्युक्तम् ॥

सम्प्रत्याचार्यस्यावान्तरप्रत्यक्षभेदव्युत्पादने निमित्तं दर्शयन्नाह--तदेवमिति । निपात
समुदायश्चायमुक्तेन प्रकारेणेत्यस्यार्थे वर्त्तते । यैरिति प्रत्येकं योजनीयम् । यैः स्वयूथ्यैर्वैभाषिकैः ।
यदि ज्ञानं द्रष्टृ स्यात्, तस्याप्रतिघत्वात् व्यवहितमपि गृह्णीयात् । ततः चक्षुः पश्यति
रूपाणि अभिध० १. ४२ इत्यादिवादिभिरिन्द्रियमेव द्रष्टृ कल्पितम् । यैर्मीमांसकैराचार्य
दिग्नागीये मानसप्रत्यक्षलक्षणे गृहीतग्राहित्वलक्षणोऽप्रामाण्यनिमित्तं दोष उद्भावितः । लक्षण
ग्रहणस्योपलक्षणत्वात् मानसप्रत्यक्षाभ्युपगमेऽपि यो दोषोऽन्धबधिराद्यभावलक्षणः सोऽपि
द्रष्टव्यः । यैश्च मीमांसकैः कुमारिलमतानुसारिभिर्नैयायिकवैशेषिकैश्च स्वात्मनि क्रियाविरोधेन
स्वसंवेदनं नाभ्युपगतम् । यैश्च चार्वाकमीमांसकैर्योगिन एव न सम्भवन्ति, कुतस्तेषां ज्ञानमिति
वादिभिर्योगिज्ञानं च नाभ्युपगतमिति वर्त्तते । त्रयोऽपि चकारा वक्तव्यान्तरं समुच्चिन्वन्ति ।
तेषाममीषां तत्र तत्र या विमतिस्तन्निराकरणार्थं प्रत्यक्षस्योक्तलक्षणस्य प्रकारो विशेषस्तस्यं भेदं
नानात्वम्, अवान्तरजातिभेदमिति यावत् ।

तदिति प्रत्यक्षं चतुर्विधं चतुष्प्रकारम् ॥

तत्रैकं तावदिन्द्रियज्ञानमुक्तं व्याचक्षाण आह--इन्द्रियस्येति । ज्ञायतेऽनेनेति ज्ञानम्,

[p. 57 ]

मानस²⁸⁷

मानसे च प्रत्य० B. D.

प्रत्यक्षे परैर्यो288

परैर्दोष० D.

दोष उद्भावितस्तं निराकर्त्तुं मानसप्रत्यक्षलक्षणमाह--

स्वविषयानन्तरविषयसहकारिणेन्द्रियज्ञानेन समनन्तरप्रत्ययेन जनितं
तन्मनोविज्ञानम् ॥ ९ ॥

इन्द्रियं च तज्ज्ञानं चेति कृत्वा शक्यमिन्द्रियज्ञानमिति वक्तुम्, तत्कथं विप्रतिपत्तिर्निराकृतत्या
शङ्कामपाकर्त्तुम् इन्द्रियज्ञानमित्यत्राचार्यस्येइन्द्रियस्य ज्ञानमिति षष्ठीतत्पुरुषो विवक्षित इति
दर्शयति-इन्द्रियस्य ज्ञानमिति । यदिन्द्रियेण जन्यते तदिन्द्रियस्य भवतीति भावः ।

ननु चेन्द्रियानुमानमपि कार्यप्रभवं भवतीन्द्रियस्य ज्ञानम् । ततस्तस्यापि प्रत्यक्षत्वं प्राप्त
मित्याह इन्द्रियाश्रितमिति । आश्रितं जन्यतया तस्मिन् सत्येव भावात् । न चेन्द्रियानु
[p. 25a ]मानमिन्द्रियेण साक्षाज्जन्यते, येन तस्य प्रत्यक्षत्वं स्यादिति भावः । अनेकहेतुत्वेऽपि
ज्ञानस्येन्द्रियेण व्यपदेशोऽसाधारणत्वात्तस्येति द्रष्टव्यम् । इन्द्रियस्य ज्ञानं प्रत्यक्षमिति कथयता
नेन्द्रियस्य द्रष्टृत्वमिति दर्शितम् । ततो विप्रतिपत्तिर्निराकृता ।

ननु इन्द्रियज्ञानस्य द्रष्टृत्वे तस्याप्रतिघत्वाद् व्यवहितस्यापि ग्रहणं प्रसन्येतेति तैरुक्तो
दोषः । स कथं परिहृतो येन विप्रतिपत्तिर्निराकृतेति चेत् । अयमाशयः--न ज्ञानं गत्वा
गत्वाऽर्थं गृह्णाति, येन गमनविबन्धाभावात् व्यवहितमपि गृह्णीयात् । किन्तर्हि ? यदाकार
मुत्पद्यते तद् गृह्णातीत्युच्यते । न चायोग्यदेशस्थोऽर्थस्तत्स्वरूपकोऽन्वयव्यतिरेकाभ्या विज्ञातः ।
तत्कथं तस्य तेन ग्रह इति सुज्ञानमेतदिति किमत्रोपपत्त्याभिहितयेति ? इन्द्रियज्ञान प्रत्यक्ष
मिन्द्रियादिसामग्रीजन्यज्ञानं प्रत्यक्षम्, एकस्य जनकत्वविरोधात् । नाज्ञानमित्यथात् ।

एवं च दर्शयता वार्त्तिककारेण यद्वेन्द्रियं प्रमाणं स्यात् तस्य वार्थेन सङ्गतिः शलोकवा०
४--६० इत्यादि वचनात्तस्यापि या प्रत्यक्षप्रमाणता मीमांसकादिभिरभ्युपगता सा निरस्ता
वेदितव्या । तथाहि--प्रापकं प्रमाणं भवेत् । नान्यत् । प्रापकत्वं च प्रवर्त्तकत्वेनाव्यवधानेन
नान्यथा । प्रवर्त्तकत्वं चाधिगमात्मकत्वेन नान्यथा । न च तस्य तथात्वमस्ति ।
अधिगमोपगमेन प्रवर्त्तकत्वे च नैव व्यवधीयते । यतश्चाव्यवधानेन प्रवृत्तिः स एव प्रवर्त्तकत्वात्
प्रमाणं युक्तम् । तच्च ज्ञानमेव । तदुक्तम्,

धीप्रमाणतां

प्रवृत्तेस्तत्प्रधानत्वाद्धेयोपादेय
वस्तुनि

प्रमाणवा० १. ५ इति ।

यद्वा प्रमायाः करणात् प्रमाणम् । प्रमा च नीलस्येयं न पीतस्येति विशिष्टेनैवाधि
करणेनावच्छिन्ना प्रतीयत इति तत्करणं भवितुमर्हति । यत इयमव्यवधाना ताद्रूप्येण व्यवस्थां
लभते । इन्द्रियार्थसन्निकर्षादिश्च नीलपीतादि289

अस्पष्टम्--सं०

... ... ...स्य भेदव्यवस्थाङ्गम् । स्वभेदेनं
क्रियाभेदनिबन्धनं च करणं ततो ज्ञानात्मकमेव सारूप्यमधिगतिक्रियाभेदव्यवस्थाङ्गं प्रमाणं
युज्यत इति । द्वयी चेयं विधाऽन्यत्रावार्येण विपञ्चितेति नेहोच्यते, प्राज्ञजनाधिकारेणास्य
प्रकरणस्य प्रारम्भात् । दिङ्मत्रिं तूक्तमिति ।

[p. 58 ]

स्व आत्मीयो विषय इन्द्रिय²⁹⁰

इन्द्रियविज्ञान० B.

ज्ञानस्य तस्य अनन्तरः--न विद्यतेऽन्तरमस्येति291

०स्येति अनन्तरः B. D.

 । अन्तरं
292

च नास्ति--C.

च व्यवधानं विशेषश्चोच्यते । ततश्चान्तरे प्रतिषिद्धे समानजातीयो द्वितीयक्षणभाव्युपादेयक्षण
इन्द्रियविज्ञानविषयस्य गृह्यते । तथा च सति इन्द्रिय²⁹³

इन्द्रियविज्ञान०--C.

ज्ञानविषयक्षणादुत्तरक्षण एकसन्ता
नान्तर्भूतो गृहीतः । स सहकारी यस्येन्द्रियज्ञानस्य²⁹⁴

इन्द्रियविज्ञान० A. B. D. P. H. E. N.

तत् तथोक्तम् । द्विविधश्च सहकारी—
परस्परोपकारी एककार्यकारी च । इह च क्षणिके वस्तुन्यतिशयाधानाऽयोगादेककार्यकारित्वेन²⁹⁵

अत्र प्रदीपसम्मतः--एकार्थक्रियाकारित्वेन इति पाठः ।--सं०

सहकारी गृह्यते ।

ननु चतुर्विधप्रत्यक्षाभिधाने निमित्तमुक्तमेव धर्मोत्तरेण तत्कथं तदेव मानसेत्यादिना
पुनराचष्टे । अथाचार्यस्य चतुष्टयाभिधाने निमित्तं यदासीत् बुद्धिस्थं तत्प्रागुक्तम्, तदेव तु
यथायोगं प्रत्यक्षव्यक्तिविशेषाभिधानेऽभिधानीयमिति । तर्हि यैरिन्द्रियं द्रष्टृ कल्पितं तन्निरा
करणार्थमाह--इन्द्रियंज्ञानमिति तथाऽन्यत्रापि स्वसंवेदनादौ तत्तन्निमित्तमनेन किन्नोक्तम् ?
तदत्रापि मानसं व्याख्यातुमाहेति वक्तुं युक्तमिति । सत्यमेतत् । केवलं मानसस्य प्रत्यक्षस्या
शक्यनिश्चयत्वेनाव्यवहाराङ्गत्वात्परोक्तदोषनिराकरणमात्रमेवास्य लक्षणाख्याने निमित्तं नान्य
दिति प्रतिपादयितुमुक्तमेव निमित्तमनूदितमिति न किञ्चिदवद्यम् । अथेन्द्रियज्ञानस्यापि
लक्षण[p. 25b ]मन्येषामिव किं नोक्तम् ? नोक्तम् । तल्लक्षणविप्रतिपत्त्यभावात् । इन्द्रिय
ज्ञानमिति निगदेनैव व्याख्यातत्वाच्चेति ।

स्यान्मतम् । अभिमतं चतुर्विधं प्रत्यक्षं दर्शयितव्यम् । तच्चैकदा वक्तुमशक्यत्वात्
क्रमेण वचनीयम् । क्रमश्चैवंविधोऽस्त्वन्यादृशो वा किमत्रादरेणेति इन्द्रियज्ञानादिरीदृशः क्रमः
कृतः, अथान्यदप्यस्य निमित्तमस्तीति ? अन्यदप्यस्तीत्युच्यते । तथाहि सर्वस्य सर्वव्यव
हाराङ्गमिन्द्रियज्ञानमिति तदादितोऽभिहितम् । तेनैवेन्द्रियज्ञानेन तथाभूतेन मानसं जन्यत
इति तदनु मानसं व्याख्यातम् । तस्य पश्चात्प्रत्यात्मवेद्यतयाऽस्तिवेन शक्यनिश्चयतया च
स्वसंवेदनमुदितम् । ततः सर्वज्ञज्ञानस्य सामग्रीमात्रप्रदर्शनतयऽन्तिमपुरुषार्थतया चान्ते योगि
ज्ञानमुपदर्शितमिति ।

स्व इत्यादिना स्वविषयेत्यादिलक्षणं व्याचष्टे । तच्च तत्तथोक्तमित्येतदन्तं सुगमम् ।

नन्वनुपकारकस्य सहकारित्वेऽतिप्रसङ्गाद् उपकारिणा सहकारिणा भाव्यम् । समसमययो
श्चोपकार्योपकारकभावाभावात् कथमसौ विषयक्षणस्तस्य सहकारीत्याशङ्क्याह--द्विविधश्चेति ।
चो यस्मात् । द्विविधो द्विप्रकारः सहकरणशीलो भावः । कथं द्वैविध्यमित्याह—
परस्परेत्यादि । परस्परोपकारितया च सहकारित्वमेकत्वाध्यवसायाधीनं सन्तानगतममुख्यम् ।
मुख्यं तु एकार्थक्रियाकारित्वेन । यदि द्वैविध्येऽपि प्राक्तनस्य ग्रहणं तदा तदवस्थो दोष इत्याह—
इहेति । इह मानसक्रियायाम् । चोऽवधारणे । एकार्थक्रियाकारित्वेनेत्यस्मात् परो
द्रष्टव्यः । सहकारी हि गृह्यते विषयक्षण इति प्रकरणादवसेयम् । पूर्वं कस्मान् न गृह्यत

[p. 59 ]

विषयविज्ञानाभ्यां 296

भ्यां मनो D. B.

हि मनोविज्ञानमेकं क्रियते यतस्तदनयोः297

०नयोर्न परस्प० A. C. P. H. E. N.

परस्पर 298

परस्परस्य सह B. D.

सहकारित्वम् ।

299

स्वविषयानन्तरेत्यादिना--टि०

ईदृशेनेद्रिन्यविज्ञानेनाल³⁰⁰

आलम्बनप्रत्ययभूतेनापि A. B. C. D. P. H. E. N. यदा योगिना परस्यै
वंविधज्ञानमालम्ब्यते तदालम्बनभूतेन तेन च योगिज्ञानं जन्यते इति--टि०

म्बनभूतेनापि301

अपिशब्दो भिन्नक्रमे--योगिज्ञानमपि इति--टि०

योगिज्ञानं जन्यते । तन्निरासार्थं
302

बौद्धानां मते समनन्तरप्रत्ययेति उपादानकारणमुच्यते--टि०

समनन्तरप्रत्ययग्रहणं 303

कृतम् इति नास्ति D. B.

कृतम् । समश्चासौ ज्ञानत्वेन, अनन्तरश्चा304

श्चाव्यव D. B.

सौ अव्यवहितत्वेन, स
चासौ प्रत्ययश्च हेतुत्वात् समनन्तरप्रत्ययः, तेन जनितम् ।

इत्याह--क्षणिक इति । हेतुभावेन विशेषणम् । अथ यदि वस्तुनः क्षणिकत्वेनातिशयाधाना
सम्भवात् परस्परोपकारित्वेन न सहकारी गृह्यते द्विविधश्च सहकारीत्यनन्तरमुदितमनेन
व्याहन्येत । हेतुबिन्दुश्च विरुध्येतेति सर्वमसमञ्जसम् । न । अभिप्रायापरिज्ञानात् ।
तथा हि क्षणिके वस्तुनीति धारयाऽप्रवाहिणि सजातीयाप्रसवधर्मिण्यन्तिमे मानसोत्पादकतयाऽ
भिमत इन्द्रियज्ञाननाम्नि निरोधोन्मुख इत्यभिप्रेतम् । न त्वक्षणिकव्यावृत्त्या क्षणिकपदाभि
लाप्येऽवस्तुमात्रव्यावृत्त्या च वस्तुमात्र इति ।

एतदुक्तं भवति । यदीदं मानसोपजननोन्मुखमिन्द्रियज्ञानमेकजातीयप्रवाहवाहि स्यात्तदा
सन्तानोपकारद्वारकातिशयाधायकत्वे विषयोऽस्य सहकारीति कल्प्येत । केवलमिदमपेत
सजातीयप्रसवशक्तिकं सन्तानवर्त्तीति कथमस्य विषयस्तथा सहकारी कल्प्येतेति । ननु किं
तदेकं यत्कुर्वतोरेतयोस्तथासहकारित्वमुच्यत इत्याह विषयेति । हिरवधारणे । यतो
यस्मादाभ्यामेव तदेकं क्रियते, तस्मात् । तदित्ययं तस्मादित्यस्मिन्नर्थे । अन्योन्यस्य सहकारित्व
मेकार्थक्रियाकारित्वेनेति प्रकरणात् ।

ईदृशेनेत्यादिना समनन्तरप्रत्ययग्रहणस्य व्यवच्छेदं दर्शयति । ईदृशेन स्वविषयानन्तर
विषयग्रह[p. 26a ]णसहकारिणा । आलम्ब्यत इति आलम्बनभूतं रूपं यस्य तेन
ग्राह्यस्वभावेन सता जन्यत इत्यर्थः । तस्य योगिज्ञानस्य निरासर्थं मानसत्वनिराकरणार्थम् ।
एवञ्च व्याचक्षाणेन समनन्तरप्रत्ययग्रहणमन्धबधिराद्यभावप्रसङ्गनिराकरणार्थमिति यदन्येन
व्याख्यातम्--तदपहस्तितम् । इन्द्रियज्ञानग्रहणेनैव तत्प्रसङ्गस्य निराकृतत्वादिति ।

समश्चेत्यादिना समनन्तरप्रत्ययशब्दस्य विग्रहमर्थं चाह । हेत्वर्थः प्रत्ययार्थः । शकन्ध्वा
दिपाठाच्च न दीर्घत्वम् । यदि नामैवं व्युत्पत्तिस्तथापि प्राक्तनमेव विज्ञानमुपादानभूतमागमे
तथा रूढं नान्यत् । तदुक्तमभिधर्मकोशे--चित्तचैत्ता अचरमा उत्पन्नाः समनन्तरः २. ६२
इति । सिद्धान्तप्रसिद्धया चामुया संज्ञया व्यवहरताऽऽचार्येण सिद्धान्तप्रसिद्धत्वमस्य दर्शितम् ।

[p. 60 ]

तदनेनैकसन्तानान्तर्भूतयोरेवेन्द्रिय³⁰⁵

०न्द्रियविज्ञान--C.

ज्ञान-मनोवि306

मनोज्ञान A. B. P. H. E.

ज्ञानयोर्जन्यजनकभावे मनोविज्ञानं
प्रत्यक्षमि 307

०क्षमुक्तं B--

त्युक्तं भवति । ततो योगिज्ञानं परसन्तानवर्त्ति निरस्तम् ।

ननु किं कृतं समनन्तरप्रत्ययग्रहणेन येन योगिज्ञानस्य तथात्वेन निरास इत्याह--तदिति ।
यस्मात्समनन्तरप्रत्ययरूपेणेन्द्रियज्ञानेन यज्जनितं तन्मानसं तत्तस्मात्कारणादनेन समनन्तर
प्रत्ययग्रहणेनैकसन्तानान्तर्भू तयोरेकसन्ततिपतितयोरेव जन्यजनकभावे सति मनोविज्ञानमिति ।
साक्षादिन्द्रियाजन्यतया मनोमात्राश्रितत्वान्मानसमेवोक्तम् । आगमेऽपि मनःशब्देनैतदेवोच्यत
इति प्रदर्शनार्थं चैवमभिधानं मन्तव्यम् । तथापि कथं योगिज्ञानं तथात्वेन निरस्तमित्याह—
तत्र इति । यस्मादुपदानोपादेयभूतयोर्ग्रहणं भिन्नसन्तानवर्त्तिनोश्चोपादानोपादेयभावाभावः,
तस्माद् योगिज्ञानं निरस्तं मानसत्वेन प्रतिक्षिप्तम् । यदि पुनरिन्द्रियज्ञानेन जनितमित्येता
वदुच्येत तदाऽऽलम्बनभूतेनापि तेनादौ जन्यत इति निरस्तं न स्यादिति भावः ।

स्यादेतत्--यद्येतदर्थं समनन्तरप्रत्ययग्रहणं तर्हि नितरां न कर्त्तव्यम् । स्वविषयानन्तर
विषयक्षणसहकारिणेत्यनेनैव योगिज्ञानस्य निरस्तत्वात् । न हि तदिन्द्रियज्ञानं योगिज्ञाने कर्त्तव्ये
स्वविषयानन्तरविषयक्षणसहकारीति । अथोच्यते--यदेन्द्रियज्ञानं योगिज्ञानं जनयति तदा
स्वोपादेयमपि ज्ञानं जनयत्येव । ततः स्वसन्ततिपतितजन्यक्षणापेक्षया तद् भवति स्वविषया
नन्तरविषयक्षणमहकारीत्यस्ति तज्जनितस्य तस्य मानसत्वलक्षणमिति । अहो शब्दार्थव्य
वस्थापनकौशलम्? यदेव हि जन्यतया प्रकृतं तदपेक्षमेव सहकारिणः सहकारित्वं चिन्तनीयम् ।
न तु यत्किञ्चिदपेक्षम् । न च तदेव योगिज्ञानं प्रति तत् सहकारि तदिन्द्रियज्ञानं येन
तथात्वमस्योच्यमानं शोभेत । अथ तत् सहकारि तद् वस्तुवृत्त्या तदिन्द्रियज्ञानम् ।
तत् किम् तदपेक्षया चिन्तयेति चेत् । यद्येवं कृतेऽपि समनन्तरप्रत्ययग्रहणे योगिज्ञानं निरसितु
मशक्यं तथापि यथा तदिन्द्रियज्ञानं स्वोपादेयज्ञानापेक्षं स्वविषयानन्तरविषयसहकारि तथा
तदेवापेक्ष्य समनन्तरप्रत्ययोऽप्यदो भ[p. 26b ]वत्येव । ततस्तथाभूतेन तेन जन्यमानस्य
योगिज्ञानस्य कथं तथात्वेन निरासः । ननु न तदपेक्षं तस्य समनन्तरप्रत्ययत्वम् । हन्त
तत्सहकारित्वमपि किमस्य तदपेक्षमस्ति ? अथ समनन्तरप्रत्ययत्वं प्रकृतजन्यापेक्षं ग्राह्यम्,
न तु वास्तवं रूपमुपादेयं फलाभावेन तस्यानुवाद्यताऽनुपपत्तेः । अन्यथा समस्तवास्तवरूपानु
वाद्यताप्रसं गादिति चेत् । समानमिदं स्वविषययानन्तरविषयक्षणसहकारिग्रहणेऽपि । न च
राजशासनसमानं किञ्चिदुत्पश्यामो येन समनन्तरप्रत्ययजन्यत्वमेव प्रकृतजन्यापेक्षमिह ग्राह्यम्,
न तु स्वविषयानन्तरविषयक्षणसहकारित्वमिति कल्पनीयमिति ।

अत्रोच्यते । यदा--योगी इन्द्रियज्ञानं तत्सहभुवं चार्थक्षणं च कुतश्चित्कारणाद्दिदृक्षमाणो
योगिज्ञानेन तद्द्वयमपि पश्यति तदा तेनेन्द्रियज्ञानेन स्वविषयानन्तरविषयक्षणसहकारिणा तद्
योगिज्ञानं जन्यत इति असति समनन्तरप्रत्ययग्रहणे मानसप्रत्यक्षं समासज्येत । ततस्तन्नि
वृत्त्यर्थं कर्त्तव्यमेव समनन्तरप्रत्ययग्रहणम् । एवंविधमेव च योगिज्ञानमभिप्रत्येत्येदृशेनेत्येभिहितं
धर्मोत्तरेणेति सर्वमवदातम् ।

[p. 61 ]

308

अत्र परस्यायमाशयः--मनोविज्ञानमिन्द्रियसव्यपेक्षम् । अथ चेन्द्रियविज्ञानं308 ना
दन्यो विषयस्तस्य । ततोऽन्धबधिराद्यभावो व्यवहितस्य नीलादेर्ग्रहणं च प्राप्नोतीत्याह
यदेत्यादि । अयमर्थः--यस्मादिन्द्रियविज्ञानविषयोपादेयभूतः क्षण एको गृहीतक्षणो न भवत्यस्य
विषयः, अन्धबधिरादेश्च नेन्द्रियज्ञानविषयसहकारि विद्यते तेन तेषां न मनोविज्ञानं
भवतीत्यर्थः--टि०

यदा चेन्द्रियज्ञानविषयादन्यो विषयो मनोविज्ञानस्य तदा गृहीतग्रहणादासञ्जितोऽ³¹⁰

कल्पितः--टि०

प्रामाण्यदोषो निरस्तः ।

यदा चेन्द्रिय³¹¹

०न्द्रियज्ञान० A. B. C. P. H. E. N.

विज्ञानविषयोपादेयभूतः312

०भूतः क्षण एको गृहीतः D.

क्षणो गृहीतः, तदेन्द्रियज्ञानेनागृहीतस्य विषया
न्तरस्य ग्रहणादन्धबधिराद्यभावदोषप्रसङ्गो313

प्रसङ्गोऽपि निर० D.

निरस्तः ।

सम्प्रति यथा गृहीतग्राहित्वद्वारको दोषः परस्य परिह्रियते तथा दर्शयन्नाह--यदा चेति ।
चो व्यक्तमेतदित्यस्मिन्नर्थे । यदैवं तदा निरस्तः । इन्द्रियज्ञानविषयादन्योऽस्य विषय
इत्येतदेव कुतो येनासौ निरस्तो भवति इत्याशङ्क्याह--यदा चेति । चोऽवधारणे । इन्द्रिय
विज्ञानविषयोपादेयभूत इत्यस्मात्परो द्रष्टव्यः । इन्द्रियज्ञानस्य विषयो यस्तस्योपादेयभूतो
यः क्षणः स गृहीत इन्द्रियज्ञानस्य मानसोपजनने सहकारिकारणत्वेन स्वीकृतस्तदेतीहैवच्छेदः
कर्त्तव्यः । एवं ब्रुवतेदमाकूतम्--जनकविशेषस्य विषयत्वान्मानसप्रत्यक्षस्य विषयेण भवता
जनकेनावश्यभाव्यम् । जनकश्चेन्द्रियज्ञानसहभूः क्षणस्तस्येति । सोऽस्येन्द्रियज्ञान
विषयात्प्राक्तनार्थक्षणादन्यो विषय इति । अनेन च स्वविषयानन्तरविषयक्षणसहकारिग्रहणस्यो
पयोगो दर्शितः ।

अथेत्थं गृहीतग्राहित्वादप्रामाण्यप्रसङ्गो निराक्रियताम् । अन्धबधिराद्यभावदोषप्रसङ्गस्तु
कथङ्कारं निराक्रियेतेत्याशङ्क्याह--इन्द्रियज्ञानेनेति । अमुनाऽगृहीतस्य विषयान्तरस्य
ग्रहणान्मानसेनेति प्रकरणात् । तस्माद् हेतोरिन्द्रियज्ञानेनागृहीतं मानसेन गृह्यत इति दर्शयता
चानेन यस्यैवेन्द्रियमस्ति तस्यैव तेनेन्द्रियज्ञानेन सहभूविषयक्षणसहकारिणा जनितत्वान्मानसं
प्रत्यक्षम् । तेनागृहीतंतत्सहभुवं विषयक्षणं गृह्णाति । यस्य पुनः पुंसोऽर्थविषयमिन्द्रियज्ञानमेव
नास्ति तस्य कथं मानसमुत्पद्येत, गृह्णीयाद् वा तं विषयक्षणमिति दर्शितम् । अतोऽन्धबधिरा
द्यभावदोषप्रसङ्गो निरस्त इति । अनेनेन्द्रियज्ञानग्रहणस्य स्वविषयानन्तरविषयक्षणसहकारि
सचिवस्योपयोगो दर्शितः । केवलेऽपि ज्ञानेनेति ग्रहणेस्व [p. 27a ]विषयानन्तरविषयक्षण
सहकारिणेतिविशेषणवलाद् यदि नामेन्द्रियज्ञानेनेति लभ्यते तथापि प्रतिपत्तिगौरवपरिहारार्थ
मिन्द्रियग्रहणं कृतमित्यवसेयम् । अन्धबधिरादीत्यत्रादिग्रहणात्काप्ति314 कुष्ठिरोगिणो ग्रहणम्
तस्यापि मानसेन स्पर्शज्ञानात् ।

इह शान्तभद्रेण सौत्रान्तिकानां मतं दर्शयता पूर्वं चक्षूरूपे चक्षर्विज्ञानं ततस्तेनेन्द्रिय
विज्ञानेन सहजक्षणसहकारिणा तृतीयस्मिन् क्षणे मानसप्रत्यक्षं जन्यते इति व्याख्यातम् ।

[p. 62 ]

एतच्च मनोविज्ञानमुपरतव्यापारे चक्षुषि प्रत्यक्षमिव्यते । व्यापारवति तु चक्षुषि
यद्रूपज्ञानं तत्सर्वं चक्षुराश्रितमेव । इतरथा चक्षुराश्रितत्वानुपपत्तिः कस्यचिदपि315

०पि ज्ञानस्य B. D.

विज्ञानस्य ।

तदवमन्यमान आह--एतच्चेति । चोऽवधारणे । उपरतव्यापार इत्यस्यानन्तरं द्रष्टव्यः ।
चक्षुषो व्याप्रियमाणावस्था प्रणिधानमेव । एतन्मनोविज्ञानं प्रमाणं प्रमाणत्वेनोपगतमुपरतव्यापार
एव चक्षुषि भवतीतीष्यत इति समुदायार्थो द्रष्टव्यः । यदि प्रणिहिते नयने मनोज्ञानं न जन्यते
तर्हि किं नाम जायत इत्याह--व्यापारेति । तुर्निर्व्यापारावस्थाया व्यापारवतीमवस्थां भिनत्ति ।
रूपज्ञानमिति वास्तवानुवादो न पुनरन्यज्ञानसम्भवेन तद्व्यवच्छेदार्थम् । यद्वा रूपशब्दः स्व
भाववचनस्तेन यत्स्वभावज्ञानमित्यर्थः । सर्वग्रहणेन व्याप्तिमाह । चक्षुराश्रितं चक्षुर्जन्यं
चक्षर्विज्ञानमिति यावत् । उपपत्तिमाह--इतरथेति ।

ननु व्यापारवत्यपि चक्षुषि मानसोत्पत्तौ न चक्षुराश्रितत्वानुपपत्तिरादिमस्यैव ज्ञानस्य
चक्षुराश्रितत्वोपपत्तेः । सत्यम् । केवलमयमभिप्रायः--यदपि तदाद्यं चक्षुर्विज्ञानं तदपि
चक्षुरन्वयव्यतिरेकेऽ³¹⁶ कानुविधानादेव तदाश्रितं व्यवस्थापनीयम् । सत्यपि तदन्वयव्यति
रेकानुविधाने यदि कस्यचिन्मानसत्वं तदा चक्षुरन्वयव्यतिरेकौ चक्षुराश्रितत्वव्यवस्थाया अनङ्ग
मित्याद्येऽपि तद्व्यवस्था न स्यादिति साधीयान् प्रसङ्गः ।

स्यादेतत्--किमेतन्मानसं चक्षुर्विज्ञानेनैव रूपविषये जन्यते किं वा रसनादिज्ञानेनापि
रसादिविषय इति ? किं चातः ? यदि रूप एव तदा 317

द्रष्टव्योऽभिधर्मकोषः--पञ्च बाह्या द्विविज्ञेयाः-- १. ४८.

द्विविधज्ञानविज्ञेयाः पञ्च बाह्यविषयाः
इत्यागमो विरुद्ध्येत । अथ समस्तरूपादिविषयमिष्यते तदा शब्दविषयत्वेन तस्यासम्भवः ।
नहि रसादिरिव ताल्वादिजन्मा शब्दः प्रवाहवाही, येन श्रोत्रेन्द्रियज्ञानेन स्वाविषया
नन्तरविषयक्षणसहकारिणा तत्र मानसं जन्येतेति । उच्यते--रूपादिपञ्चकविषयमेतत्, न तु
रूपमात्रविषयम् । तदाहाचार्यः--इन्द्रियज्ञानेन, न तु चक्षुर्विज्ञानेनेति । यत्पुनरवादीद् भगवान्—
द्वाभ्यां भिक्षवो रूपं गृह्यते, चक्षुर्विज्ञानेन तदाकृष्टेन च मनसेति तद्रूपस्य ग्रहणप्रसङ्गेनो
क्तम्, न तु रूपमेव द्विधा गृह्यत इति विवक्षितम् ।

ननूक्तं न तस्य शब्दविषयत्वेन सम्भवस्तत्कथमेवमभ्युपगमः ? सत्यमेतत् । केवलं
यदाऽभिहन्यमानं घण्टाटि रणति तदा तदुक्तः318 त्थःशब्दः कियन्तं कालं सन्तानेन प्रवहतीति
श्रोत्रज्ञानेन स्वविषयानन्तरविषयक्षणसहकारिणा तद्विषयं मानसं जन्यते । एतावताऽपि
द्विविधज्ञानवेद्यत्ववचनं चरितार्थम् । तदुक्तमभिधर्मकोशे--रूपादिजात्यभिसम्बन्धिवचनाद्
इति । अस्यार्थः--रूपादिजात्यभिसन्धिना तदुक्तं भगवता, न तु [p. 27b ] सर्वरूपादिव्यक्त्य
भिप्रायेणेति ।

इह पूर्वैः--बाह्यार्थालम्बनमेवंविधं मनोविज्ञानमस्तीति कुतोऽवसेयम् इत्याशङ्क्य
तदभावे तद्बलोत्पन्नानां विकल्पानामभावाद् रूपादौ विषये व्यवहाराभावप्रसङ्गः स्याद्
इत्युक्तम् । चक्षुरादिविज्ञानेनानुभूतत्वान्न विकल्पाभाव इति चाशङ्क्याभिहितम्--देवदत्तेनापि

[p. 63 ]

एतच्च सिद्धान्तप्रसिद्धं मानसं प्रत्यक्षम् । न त्वस्य प्रसाधकमस्ति प्रमाणम् । एवं
जातीयकं तद् यदि स्यात् न कश्चिद् दोषः स्यादिति वक्तुं लक्षणमाख्यातमस्येति ॥

दृष्टे यज्ञदत्तस्यापि विकल्पप्रसङ्गः । सन्तानभेदान्नभविष्यति इति च पुनराशङ्क्य अत्रापि
सन्तानभेदादेव विकल्पो न प्राप्नोति, यत इहापीन्द्रियाश्रयभेदादेव सन्तानभेदो युगपत्प्रवृत्तेश्च ।
दीर्धशष्कुलीभक्षणादौ हि युगपज्ज्ञानप्रवृत्तिर्दृश्यते । न च सन्तानस्यैक्ये युगपत्प्रवृत्ति
र्न्याय्या । तस्माद् रूपादिविकल्पाभावो मा भूदित्यवश्यमविकल्पकं मनोविज्ञानमभ्युपेयम् ।
एतेन निश्चयस्मरणाभावप्रसङ्गोऽपि ढौकनीयः । निर्विकल्पकं मनोविज्ञानं यदि नास्त्येव तदा
योगिज्ञानाभावप्रसङ्गः । अस्त्येव निर्विकल्पकं मनोविज्ञानं किन्त्विन्द्रियज्ञानपृष्ठभावि नास्तीति
चेत् । सति सम्भवे तस्याप्यस्तित्वे को विरोधः । न ह्यत्र बाधकं प्रमाणं दृश्यते, येन तन्नास्तीति
स्यात् । अस्तित्वे चोक्तं प्रमाणम् । तस्मादस्तीन्द्रियज्ञानपृष्ठभावि मनोज्ञानं निर्विकल्पकम्
इत्येवमाद्यभिहितम् । तदेतत्तदीयं कदलीगर्भनिःसारं मन्यमानः प्राह--एतच्चेति । चोऽवधारणे ।
सिद्धान्तप्रसिद्धमित्यतः परो द्रष्टव्यः । एतदेव व्यतिरेकमुखेण द्रढयति न त्वस्येति । तुरवधारयति
भिनत्ति वा । प्रवाहानारम्भकस्यास्यज्ञानात्मतया स्वसंवेदनरूपत्वेऽप्यसंविदितकल्पत्वादनुभव
गम्यमिदंयथा चक्षुरादिज्ञानमिति दर्शयितुमशक्यत्वान्नास्य प्रसाधकं निश्चायकं प्रमाणमस्ति ।

ननु तैर्दर्शितमेव विकल्पाभावप्रसङ्गः स्यादित्यादिना प्रसङ्गमुखेन प्रमाणं विकल्पोदया
दिति तत्किमुच्यते न त्वस्य प्रसाधकमस्ति प्रमाणमिति । अयमस्याशयः--सत्यमुक्तमतार्किकीयं
तु तत् । तथाहि यत् तावदुक्तमिन्द्रियाश्रयभेदाद् युगपत्प्रवृत्तेश्च सन्तानभेदोऽस्ति । न च
सन्तानभेदेऽन्यानुभूतेऽन्यविकल्पो युक्त इति । तदवाच्यम् । यदीन्द्रियाश्रयभेदाद् युगपत्प्रवृत्तेश्च
सन्तानभेदस्तद्भेदे च न कार्यकारणभावः, तदा स्वापादुत्थितमात्रस्य पुंसश्चक्षुर्विज्ञानं
319

पङ्क्तिबाह्यं लिखितः पाठो न पठ्यतेऽस्पष्टत्वात्--सं०

... ... ...नोत्पद्येत । तत् खलूपजायमानं मनोज्ञानाद् वा प्राचीना
दुत्पद्येत, इन्द्रियज्ञानाद् वा । न तावदिन्द्रियज्ञानात् तस्य पूर्वमभावात्, नापि जागरावस्थाभावी
न्द्रियज्ञानात् । तस्य चिरनिरुद्धत्वात् । न च चिरातीतं कारणमिष्यते । अथैवं भिन्नसन्तानै
रेव विकल्पितैर्विकल्पोदयोऽस्त्येव न तु निर्विकल्पाद् विकल्पोदय इति चेत् । सन्तानभेदेऽपि
जन्यजनकभावे निर्विकल्पादपि विकल्पोदयस्य को निषेद्धा । न चेन्द्रियाश्रयभेदाद् युगपत् प्रवृत्तेश्च
सन्तानभेदो युज्यते । परस्परपरोक्षतादिप्रसङ्गात् । तस्मात्प्रभूतमल्पं वा सदृशादेव कारणा
ज्जायते । न तु प्रभूतस्योदयमात्रेण सन्तानभेदोऽभ्युपेतव्यः । यथाऽग्निकणिकायाः [p. 28a ]प्रभा
प्रतानवती प्रदीपशिखा जायमाना न सन्तानभेदमात्मन्यावहति । यत्पुनर्योगिज्ञानस्य तथात्वे-,
ऽपीदानीं मनोज्ञानं निर्विकल्पकं नाभ्युपेयते तद् यादृश्याः सामग्र्यास्तदुद्भवो यदाकारञ्च तत्
तत्सामग्र्यभावात्तदाकारस्य च मनोविज्ञानस्य निर्विकल्पस्यासंवेदनादिति किमत्रादरेणेति ।

ननु च यद्यस्य प्रसाधकं प्रमाणं नास्ति किमर्थं तर्हि प्रत्यक्षप्रकरण उपन्यास इत्याशङ्क्याह—
एवमिति । एवंजातीयकमेवम्प्रकारवत् । एवम्प्रकारलक्षणकथनस्यैव किम्प्रयोजनमिति
चेत् । सूत्रकारस्य सिद्धान्तप्रसिद्धमानसाभ्युपगमे प्रसक्तचोद्यनिराकरणम्--यद्यस्ति मानसं
प्रत्यक्षमेवं तस्य लक्षणमिति ॥

[p. 64 ]

स्वसंवेदनमाख्यातुमाह--

सर्वचित्तचैत्तानामात्मसंवेदनम् ॥ १० ॥

320

सर्वचित्तेत्यादि नास्ति A. C.

सर्वचित्तेत्यादि । चित्तम् अर्थमात्र³²¹

मात्रावग्राहि C.

ग्राहि । चैत्ता विशेषावस्थाग्राहिणः सुखादयः ।
सर्वे च ते चित्तचैत्ताश्च सर्वचित्तचैत्ताः । सुखादय एव स्फुटानुभवत्वात् स्वसंविदिताः, नान्या
चित्तावस्थेत्येतदाशङ्कानिवृत्त्यर्थं सर्वग्रहणं कृतम् । नास्ति सा काचित् चित्तावस्था यस्यामा
त्मनः322

०मात्मसंवे० D.

संवेदनं न प्रत्यक्षं स्यात् ।

येन हि रूपेणात्मा वेद्यते तद्रूपमात्मसंवेदनं प्रत्यक्षम् ।

वैभाषिकप्रक्रियया यदाचार्येण चित्तचैत्तौ भेदेनोक्तौ तयोरर्थमाह--चित्तमर्थमात्रग्राहि
वस्तुमात्रग्राहि । तत्रार्थदृष्टिर्विज्ञानम् इति वचनात् । चैत्ता विशेषावस्थाग्राहिणो विशेषा
वस्थास्वीकर्त्तारो विशेषावस्थाकारा इति यावत् । तद्विशेषे तु चैतसा इति वचनात् । क एवं
रूपा इत्याह--सुखादय इति । सर्वे चेति विगृह्णन् पूर्वं चित्तानि च चैत्ताश्चेति समस्य
पश्चात्सर्वशब्देन समास इति दर्शयति । सुखेत्यादिना सर्वग्रहणस्य फलमाह--स्फुटो व्यक्तो
ऽनुभवः प्रकाशो यस्य तस्य भावस्तस्मात् । सर्वग्रहणे सति कीदृशोऽर्थो भवति, येनाशङ्का
निवर्त्त्यत इत्याह--नास्तीति । काचिदिति भ्रान्ता वाऽभ्रान्ता वेत्यर्थः ।

ननु ज्ञानस्य संवेद्यात्मनः किमन्यद् रूपान्तरं यत्स्वसंवेदनं प्रत्यक्षं स्यादित्याशङ्क्याह—
येन हीति । हिर्यस्मादर्थे ।

अथ यदनुभूयते तदन्येनैव यथा घटादि । तत्कथमात्मनैवात्मनः संवेदनमिति चेत् ।
न । योग्यतायास्तथाव्यवहारात् । अस्ति ज्ञानस्य सा योग्यता जडव्यावृत्तता ज्योतीरूपता यया
स्वप्रकाशे प्रकाशान्तरं नापेक्षते । यथा प्रदीपः प्रकाशस्वाभाव्यादात्मानं स्वयमेव प्रकाशयति,
न तु प्रदीपान्तरमपेक्षत इति ।

ननु किं घटादिदृष्टान्तबलात्प्रकाशान्तरप्रकाश्यता ज्ञानस्यास्ताम्, आहोस्वित् प्रदीप
दृष्टान्तसामर्थ्यात् प्रकाशान्तरनिरपेक्षतया स्वप्रकाशता ? अत्रोच्यते । ज्ञानस्य स्वप्रकाशरूपत्वा
भावे घटादेः स्वरूपप्रकाशनानुपपत्तेः स्वप्रकाशतैवेष्टव्या । अत्र च प्रयोगः--यदव्यक्तव्यक्तिकं
न तद् व्यक्तम् यथा किञ्चित्कदाचित् कथञ्चिदव्यक्तव्यक्तिकम् । अव्यक्तव्यक्तिकश्चायं
घटादिः ज्ञानपरोक्षत्व इति व्यापकानुपलब्धिप्रसङ्गः । ज्ञानस्य ज्ञानान्तरेण व्यक्तौ हेतुरयमसिद्ध
इति चेन्न, नीलज्ञानोदयकालेऽसिद्धत्वाद् हेतोर्नीलस्य परोक्षत्वप्रसञ्जनात् । न च भवतामपि
मतै सर्वं विज्ञानमेकार्थसमवायिना ज्ञानेन ज्ञायते । बुभुत्साऽभावे तदभावात्, यथोपेक्षणीय
विषया संवित् । तत उपेक्षणीयमेव तावदव्यक्तव्यक्तिकत्वादव्यक्तं प्रसज्येत । न चेयम

[p. 65 ]

323

मीमांसकान् प्रति विज्ञानं स्वसंवेदनप्रत्यक्षमुक्तम् । यश्च सांख्योऽपि बाह्यरूपाः
सुखादयः इति मन्यते तं प्रत्याह--टि० । इह रूपादौ D.

इह च रूपादौ वस्तुनि दृश्यमाने324

०मानेऽन्तरः A. B. C. D. P. H. E.

आन्तरः सुखाद्याकारस्तुल्यकालं 325

०कालं वेद्यते C.

संवेद्यते । न च—
गृह्यमाणाकारो नीलादिः 326

सातादिरू० P. H. E. N.

सातरूपो वेद्यते इति 327

इति वक्तुं शक्यम्--A. P. H. E.

शक्यं वक्तुम् । यतो नीलादिः 328

सातादिरूपेण A. C. D. P. H. E. N. सातानुरूपेण--B.

सात
रूपेणानुभूयत इति न निश्चीयते ।

यदि हि सातरूपोऽयं329

सातादिरूपोऽयं A. C. P. E. N.

नीलादिरनुभूयते इति निश्चीयेत, स्यात्330

स्यात् तस्य A. C. P. E.

तदा तस्य
सातादिरूपत्वम् । यस्मिन् रूपे प्रत्यक्षस्य साक्षात्कारित्वव्यापारो विकल्पेनानुगम्यते तत्
प्रत्यक्षम् ।

नुपलब्धिः सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्त्याऽनैकान्तिकी कीर्त्तनीया । [p. 28b ] तथा हि यद्यव्यक्त
व्यक्तिकमपि व्यक्तव्यवहारविषयस्तदा पुरुषान्तर्वर्त्तिज्ञानव्यवितकमपि वस्तु स्वज्ञानोदयकालवत्
तथैव व्यक्तं व्यवह्रियेत । अस्वसंवेदनात्मतया स्वपरसन्तानवर्त्तिनोर्ज्ञानयोर्विशेषाभावात् ।
तत्सन्ताने ज्ञानस्याभावात् कथं वस्तुनस्तथा व्यवहार इति चेत् । भावेऽपि तदप्रकाशे कथं
तथा व्यवहारः ? न हि तेनास्य किञ्चित् क्रियते । 331

पङ्क्तिबाह्यं लिखितं सम्यक् न पठ्यते--सं०

... ...तदा तदपि पुरुषान्तरस्य
किन्न तथा व्यवहारगोचरः ? तदयं व्यक्तव्यवहारो व्यक्तव्यक्तिकत्वेन व्याप्तः । सिद्धे
च व्याप्यव्यापकभावे व्यापकानुपलब्धिर्नानैकान्तिकीति ।

ननु किं तद्रूपान्तरम्, येनोच्यते--येनात्मा संवेद्यते, तदात्मसंवेदनं प्रत्यक्षमिति ?
केवलमर्थशून्यमेतदुच्यते इत्याशङ्क्याह--इहेत्यादि । अन्तरे भव आन्तरोऽध्यात्मपरिस्पन्दी ।
कोऽसावीदृश इत्याह--सुखेति ।

ननु गृह्यमाण एव रूपादिः सुखाद्याकारोऽनुभूयते । न तु ततोऽन्यत्सुखादिरूपं येन
तस्य वेदनरूपता व्यवस्थाप्येतेत्याह--न चेति । चोऽवधारणे, यस्मादर्थे वा । गृह्यमाण
आकारो यस्य ग्राह्यस्वभाव इत्यर्थः । सातरूपः सुखस्वभावः । सातग्रहणस्योपलक्षणत्वाद्
दुःखरूप इत्यपि द्रष्टव्यम् । इतिना वचनस्याकारं दर्शयति । कुत एवं वक्तुं न शक्यत
इत्याह--यत इति । इतिर्निश्चयस्य स्वरूपमाह । किं ताद्रूप्येण निश्चयेऽपि ताद्रूप्यानुभवः
सिद्ध्यति, येन तदा332 दभावान्नैवं शक्यते वक्तुमित्युच्यते इत्याह--यदीति । हिर्यस्माद्
इति । इतिकरणेन निश्चयस्वरूपमुक्तम् । अनेन यदेवानुरूपविकल्पेन यथात्वेन निश्चीयते
तदेव तथात्वव्यवहारगोचरो यथा नीलादिरित्याकूतम् । ननु च तत्प्रतिभासादनुभवः प्रमाणम् ।

[p. 66 ]

न च नीलस्य 333

सातदिरूप० C.

सातरूपत्वमनुगम्यते । तस्मादसातान्नीलाद्यर्थादन्यदेव³³⁴

नीलादर्थाद० C. D.

सातमनु
भूयते335

सातरूपत्वमनु० D.

नीलानुभवकाले । तच्च ज्ञानमेव । ततोऽस्ति336

०स्ति विज्ञा० D.

ज्ञानानुभवः ।

तच्च 337

ज्ञानरूपं वेदनं A. B. P. H. E. N. ज्ञानस्वरूपवेदनं C. D.

ज्ञानरूपवेदनमात्मनः साक्षात्कारि निर्विकल्पकमभ्रान्तं च । 338

तस्मात्--A. B. C. P. E. H. N.

ततः प्रत्यक्षम् ॥

निश्चयो भवतु, मा वा भूत् । तत्किमेवमुच्यत इत्याशङ्क्य पूर्वोक्तमेव स्मारयति--यस्मिन्निति ।
रूपे स्वभावे । शेषं प्रागेव कृतव्याख्यानम् । गृहीतं नीलस्य सातरूपत्वं विकल्पेनानुगम्यत
एवेत्याह--न चेति । चः पूर्ववत् । अनुगम्यते विकल्पेनेति वर्त्तते । तस्मादित्यादिनोक्त
मुपसंहरति । यस्माद् गृह्यमाणाकारो नीलादिर्न तथा निश्चीयते, अस्ति च हर्षाद्याकार
संवेदनम्, तस्माद् ।

भवतु साताकारोऽनुभूतः । केवलमसावज्ञानात्मा भविष्यति । तथा च कथमज्ञानेन
ज्ञानात्मसंवेदनम् ? कथं चात्मवेदनं प्रत्यक्षमित्याह--तच्चेति । चोऽज्ञात्मन एवं भिनत्ति ।
ज्ञानमेवेत्यवधारयतः प्रकाशात्मन एवं ज्ञानत्वमन्यथा प्रकाशायोगादित्यभिप्रायः । यत एवं
ततोऽस्ति ज्ञानानुभवः । इत्यन्तर्मुखस्य सुखाद्याकारस्य ग्राहकाकाराख्यस्येत्यर्थः । न च
ग्राह्याकारादन्य दनुभूयमानं सातं ग्राहकाकारादप्यन्यदुपपद्यते । ग्राह्यं वा प्रकाशेत, ग्राहकं
वा । न च तद् ग्राह्यमतो ग्राहकमेव । अथ ज्ञानमस्तु तथानुभूतम् । तत्पुनरात्मसंवेदनं प्रत्यक्षं
कुत इत्याह--तच्चेति । चो यस्माद् । वेद्यतेऽनेनेति वेदनम् । ज्ञानरूपस्य वेदनमिति
विग्रहः[p. 29a ] । यद्वा ज्ञानरूपं च तद् वेदनञ्चेति तथा । साक्षात्कारि अपरोक्षताकारि,
स्कुटावभासमिति यावत्, हेतुभावेनास्य विशेषणत्वात् । अत एव च निर्विकल्पकम् । विकल्पा
नुबद्धस्य स्पष्टार्थप्रतिभासित्वायोगात् । भवतु निर्विकल्पकं द्विचन्द्रादिज्ञानवद् भविष्यती
त्याह--अभ्रान्तं चेति । चस्तुल्योपायत्वं समुच्चिनोति । नहि तत् स्वात्मनि अतस्मिंस्तदिति
प्रवृत्तम्, येन तत्र भ्रान्तिर्भविष्यतीति भावः । भवतां निर्विकल्पकत्वाभ्रान्तत्वे ततः किं
सिद्धमित्याह--तत इति । यत एतद् रूपद्वययोगि ततस्तस्मात् । एतावन्मात्रलक्षणत्वा
त्प्रत्यक्षस्येति भावः ।

तत्र चेयं व्यवस्था । आत्मात्मयोग्यता प्रमाणम्, आत्मसंवित् फलमिति द्रष्टव्यम् ।
स्यान्मतम्--इत्यं तस्य वेदनस्य प्रत्यक्षत्वे विकल्पात्मवेदनस्यापि तत्त्वं स्यात् । न च
विकल्पात्मा प्रत्यक्षं युज्यते । युज्यते, स्वात्मनि अविकल्पनादभ्रान्तत्वाच्च । विकल्पो हि बाह्यं
विकल्पयति न त्वात्मानम् । भ्राम्यति च ब्राह्ये, नात्मनि । ततः किं न प्रत्यक्षम् ? प्रयोगः—
यदभ्रान्तत्वे सत्यविकल्पं तत् प्रत्यक्षम् । यथेन्द्रियज्ञानस्य बाह्यसंवेदनम् सारूप्याख्यम् ।
अभ्रान्तत्वे सत्यविकल्पकं चात्मनि विकल्परूपवेदनमिति स्वभावः । यथा च ज्ञानात्मनि
समयासम्भवो यथा वा समितः शब्दसंसृष्टो न गृह्यते तथाऽन्यत्र प्रपञ्चितमिति नेहोच्यत इति ॥

[p. 67 ]

योगिप्रत्यक्षं व्याख्यातुमाह³³⁹

०ख्यातुकाम आह C. D.

भूतार्थभावनाप्रकर्षपर्यन्तजं योगिज्ञानं चेति ॥ ११ ॥

भूतः 340

यथावस्थितः--टि०

सद्भूतोऽर्थः । प्रमाणेन दृष्टश्च सद्भूतः ।

यथा 341

दुःखसमुदयमार्गनिरोधाः । तत्र दुःखं संसारिणः स्कन्धाः । समुदयो रागादिगणः ।
मार्गः क्षणिकत्वभावना । निरोधो मोक्षः ।--टि०

चत्वार्यार्यसत्यानि ।

भूतस्य भावना पुनः पुनश्चेतसि विनिवेशनम् । भावनायाः प्रकर्षो भाव्यमानार्थाभासस्य³⁴²

०र्थावभासस्य B. N.

ज्ञानस्य स्फुटाभत्वारम्भः । प्रकर्षस्य पर्यन्तो यदा स्फुटाभत्वमीषदसम्पूर्णं भवति । यावद्धि
स्फुटाभत्वमपरिपूर्णं तावत् तस्य³⁴³

स्फुटाभत्वस्य--टि०

प्रकर्ष³⁴⁴

प्रकर्षगतिः A. P. H. E. N.

गमनम् ।

भूतशब्दस्य विवक्षितमर्थमाह--सद्भूत इति । अर्थ इति ब्रुवाणो भूतश्चासावर्थ
श्चेति कर्मधारयं दर्शयति । ननु सुखादिमयत्वमप्यर्थस्य सांख्यपरिकल्पितं सद्भूतमित्याह—
प्रमाणेनेति । दृष्टो निश्चितः । चकारः स्फुटमेतदित्यर्थं द्योतयति ।

कः पुनरीदृशोऽर्थो विवक्षित इत्याह--यथेति । अनेन भूतार्थशब्देनात्र सत्यचतुष्टयं
विवक्षितमिति दर्शितम् । यथा चतुरार्यसत्यभावनाबलजं ज्ञानं योगिनः प्रत्यक्षम्, तथाऽन्यसद्
भूतार्थविषयमपि द्रष्टव्यमिति यथाशब्दार्थोऽप्यस्ति । यद्विनिश्चयः तुरार्यसत्यदर्शनवदिति ।
आरात्पापकेभ्यो धर्मेभ्यो याता इत्यार्याः । अत एव तानि सत्यतया मन्यन्त इति तेषां सत्यानि ।
चतुष्ट्वाच्च तेषां चत्वारीत्युक्तम् ।

फलभूताः पञ्च सक्लेशस्कन्धा दुःखाख्यं सत्यमेकम् । त एव हेतुभूतास्तृष्णासहायाः
समुदयाख्यं सत्यं द्वितीयम् । चित्तस्य निष्क्लेशावस्था निरोधाख्यं सत्यं तृतीयम् । तद
वस्थाप्राप्तिहेतुनैरात्म्याद्याकारश्चित्तविशेषो मार्गाख्यं सत्यं चतुर्थमिति ।

भावनाशब्देन विग्रहं तस्य चार्थमाचष्टे भूतस्येति । भूतार्थस्येति द्रष्टव्यम् । लक्ष्यते च
भूतशब्दसान्निध्याल्लेखकेन प्रथमपुस्तके भूशब्दः प्रक्षिप्तः । तस्येति तु वचनं संक्षेपेण विग्रहं
दर्शयतो धर्मोत्तरस्य पाठोऽन्यथा यथाभूतं विग्रहं दर्शयितुकामेनार्थपदोपादाने किमक्षरगौरवं दृष्टम्,
येन केवलभूतशब्दोपादाने प्रतिपत्तिगौरवं लिखनाकौशलञ्चाविष्कृतमिति । भावनार्थमाह—
पुनरिति । पुनरित्यप्रथमतः । द्विर्वचनेनाप्रथमप्रचारस्य प्राचुर्यं दर्शयति । तथानिवेशनञ्च
विजा[p. 29b ]तीयाव्यवधानेन द्रष्टव्यम् । सत्यचतुष्टयविषयो विजातीयाव्यवहितः
सदृशचित्तप्रवाहो भावनेति यावत् ।

[p. 68 ]

सम्पूर्ण तु यदा, तदा नास्ति प्रकर्षगतिः । ततः सम्पूर्णावस्थायाः प्राक्तन्यवस्था स्फुटा
345

त्वं प्रक० E.

भत्वप्रकर्षपर्यन्त उच्यते । तस्मात् पर्यन्ताद् यज्जातं346

जातं ज्ञानं भाव्य० C. D.

भाव्यमानस्यार्थस्य³⁴⁷

भाव्यमानस्य सं० A. B. P. H. E.

सन्निहितस्येव
स्फुटतराकारग्राहि ज्ञानं योगिनः प्रत्यक्षम् ।

तदिह स्फुटाभत्वारम्भावस्था भावनाप्रकर्षः । अभ्रकव्यवहितमिव यदा भाव्यमानं

यादृशो योगिनां भावनाक्रमो विनिश्चये श्रुतमयेत्यादिनाभिहितो यथा भावना
प्रकर्षविशदाभत्वयोः कार्यकारणभावस्तत्रैव कामशोकेत्यादिना दर्शितस्तथेहापि द्रष्टव्यः ।
यादृशश्चाकारस्तेषां सत्यानामनित्यत्वादिके भावनीयो यावत्कालावधिका च भावनाऽनेकजन्म
परम्परानुयाता, यच्च निबन्धनं भावनायाः करुणा बोधिसत्त्वानाम्, तदन्येषां संसारोद्वेगस्तदपि
सर्व यथा प्रमाणवार्त्तिके निर्णीतं तथेहाप्यनुगन्तव्यम् । इह तु योगिज्ञानस्य स्वरूपमात्रमुप
दर्शयितुमुपक्रान्तमिति ।

प्रकर्षशब्देन सह विग्रहं तस्य चार्थं विवक्षितमाह--भावनाया इति । स्फुटाभत्वस्यारम्भ
उपक्रमः । स च यत्स्फुटत्वतदधिकस्फुटत्वादिना रूपेण तज्ज्ञानस्योदय एव । पर्यन्तशब्देन
विग्रहं तस्य चार्थमाचष्टे प्रकर्षस्येति । पर्यन्तोऽवसानम् । कदा च तस्यावसानमित्याह--यदेति ।
यस्मिन् काले स्फुटाभत्वं भावनार्थं विषयस्य ज्ञानस्येति प्रकरणात् । इदं लेशतोऽसम्पूर्णं भवति
यदनन्तरं योगिप्रत्यक्षेण भवितव्यं तस्मिन् काले प्रकर्षस्य पर्यन्तोऽवसानं ज्ञातव्यः । तत्कालो
पलक्षितं तथाभूतं ज्ञानं पर्यन्त इत्यर्थः ।

ननु प्रकर्षस्य पर्यन्तः स युज्यते यस्मिन् सति प्रकर्षो निवर्त्तते । तच्च सम्पूर्वं
348 र्णमेव स्कुटाभत्वम्, तत्कथमुच्यते कथञ्च पर्यन्तजं योगिज्ञानम्, न तु तदेव पर्यन्त इत्या
शङ्क्याह--यावदिति । हिर्यस्मात् ।

सम्पूर्णे तु प्रकर्षगमनं नास्तीति दर्शयति--सम्पूर्णमिति । तुरिमामवस्थां भेदवती
माह । प्रकर्षस्य गतिर्गमनम् । एवं ब्रुवतोऽयमाशयः । प्रकर्षः प्रकृष्यमाणता साति
शयं रूपमुच्यते । पर्यन्तश्च गत्यर्थादामर्द्धातोस्तत्प्रत्ययेन 349 ? परिसमन्तादन्त इति प्रादिसमासेन
निःशेषगमनमेवोच्यते । ततः स पर्यन्त उच्यते यदनन्तरं प्रकर्ष³⁵⁰ कृष्यमाणेन न
भवितव्यम् । न तु यदर्थं येषां प्रकर्षवतामुदय इति । एतदेवोपसंहरति तत इति । प्राक्तनी
व्यवधानशून्या यदनन्तरं स्फुटतरज्ञानोदयः । सम्पूर्णावस्थायाः स्फुटत्वसम्पूर्णावस्थायाः
स्फुटतराकारग्रहणावस्थाया इति यावत् । सन्निहितस्येति । यथाऽन्यस्याभावितस्य निकटस्थस्य
घटघ³⁵¹ पटाद³⁵² देरन्यज्ञानं स्फुटतराकारग्राहि प्रत्यक्षं तद्वद् भाव्यमानार्थस्फुटतराकारग्राहि
यज्ज्ञानं तद्योगिनः प्रत्यक्षम् ।

उक्तमेव भावनाप्रकर्षार्थं तत्पर्यन्तार्थं तज्ज्ञानं चोपसंहारव्याजेन सुखप्रतिपत्त्यर्थं पुन
र्दर्शयति तदिति । तत्तस्मात् । इहेति योगिप्रत्यक्षलक्षणप्रतीतिकाले । अवस्था भावनाज्ञान

[p. 69 ]

वस्तु पश्यति सा प्रकर्षपर्यन्तावस्था । करतलामलकवद् भाव्यमानस्यार्थस्य यद् दर्शनं तद्
योगिनः प्रत्यक्षम् । तद्धि स्फुटाभम् ।

स्फुटाभत्वादेव च निर्विकल्पकम् । विकल्पविज्ञानं हि सङ्केतकालदृष्टत्वेन वस्तु गृह्ण
च्छब्दसंसर्गयोग्यं गृह्णीयात् । सङ्केतकालदृष्टत्वं च सङ्केतकालोत्पन्नज्ञानविषयत्वम् । यथा च
पूर्वोत्पन्नं विनष्टं ज्ञानं सम्प्रत्यसत्, तद्वत् पूर्वविनष्टज्ञानविषयत्वमपि सम्प्रति नास्ति वस्तुनः ।
तदसद्रूपं वस्तुनो गृह्णद् असन्निहि353

०हितग्राहि० B. C.

तार्थग्राहित्वाद् अस्फुटाभम्354

०ग्राहित्वादस्फुटाभं सविकल्पकम् C. अस्फुटाभम् । अस्फुटा
भत्वात् सविकल्पकं--A. P. अस्फुटाभम् । अस्फुटाभत्वादेव च सवि० D. B. H. E. N.

विकल्पकम् । ततः स्फुटाभ
त्वान्निर्विकल्पकम् ।

स्येति प्रकरणात् । अभ्रकेणातिस्वच्छतया पाश 355 र्श्वतो द्विधाकर्त्तुमशक्येनेति प्रस्तावाद्
व्यवहितमावृतं तदिव । करस्वरूपं करतलं सन्निहितस्येवेत्यनेन यत्पूर्वमुक्तं[p. 30a ] तस्याय
मुपसंहारः ।

अस्तु तथाविधं योगिज्ञानम्, तत्पुनः कथं प्रत्यक्षमित्याशङ्कामपाकर्त्तु प्रत्यक्षलक्षणेन
योगमस्य दर्शयन्नाह तद्धीति । हिर्यस्मात् ।

स्फुटाभं भवतु, निर्विकल्पकं तु कथं येन प्रत्यक्षं स्यादित्याह--स्फुटाभत्वादेवेति ।
चो निर्विकल्पकमित्यतः परः स्फुटाभत्वापेक्षैकविषयत्वं निर्विकल्पकत्वस्य समुच्चिनोति ।
अयमस्याशयः--शब्दाकारसंसर्गो हि स्फुटाभत्वविरोधीति यद्यसावभविष्यत् तदा स्फुटाभमेव
नाभविष्यदिति । अभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासमेव स्फुटाभं भविष्यति कोऽनयोर्विरोध इत्याश
ङ्क्य विकल्पेत्यादिना विरोधमेव दर्शयितुमुपक्रमते । हिर्यस्मात् । वस्त्विति दृश्यमानं यथा
चैतत्तथा पूर्वमेव विवेचितं गृह्णीयाद् ग्रहीतुमर्हति । सङ्केतकालदृष्टत्वेन च वस्तु
ग्राहित्वेऽसन्निहितविषयं स्यादिति दर्शयितुमाह--सङ्केतेत्यादि । चो हेतौ । भवतु सङ्केत
कालदृष्टत्वस्य तथात्वम्, किमत इत्याह--यथा चेति । चो वक्तव्यमेतदित्यस्यार्थे ।

भवत्वेवं तथापि वाचकाकारसंसर्गिणोऽपि कथं न स्फुटाभत्वमित्याह--तदिति । यत
एवं तत्तस्मात् । विकल्पयतीति विकल्पकं विज्ञानम् । अस्फुटाभं तु कुतस्तदित्याह—
असन्निहितार्थग्राहित्वादिति । सन्निहिततया हि भासमानो विशदो भवेत् । पूर्ववृत्तदर्शन
विषयतया च भूतपूर्वो भावो गृह्यमाणो न सन्निहितरूपो भासते । तेनाविशदाभो विकल्पः ।
तेन शब्दाकारसंसर्गो विकल्पस्य विशदाभत्वविरोधीत्यस्याभिप्रायः । असन्निहितविषयत्वमेव
तस्य कुतोऽवसीयत इत्याह--असद्रूपमिति । यत्पूर्वदृष्टत्वं सम्प्रत्यसद्, असद्रूपं वस्तुनो
गृह्यमाणस्य गृह्णदिति हेतौ शतुर्विधानादसद्रूपग्रहणादित्यर्थः ।

स्फुटाभत्वादेवेति यदवोचत्, तदेवोपसंहरति तत इति । यतो विकल्पस्य स्पष्टाभत्वं
न युज्यते, अनन्तरोक्तेन क्रमेण ततस्तस्मात्स्फुटाभत्वाद् विशदाभत्वान्निर्विकल्पकं योगिज्ञानमिति
प्रकरणात् । प्रयोगः--यत् सङ्केतकालदृष्टतया वस्तुसंस्पर्शि ज्ञानं न तत् स्फुटाभम् । यथा चिर

[p. 70 ]

प्रमाणशुद्धार्थग्राहित्वाच्च संवादकम् । अतः प्रत्यक्षम् । इतरप्रत्यक्षवत् ।

योगः 356

शुभचित्तैकाग्र्यम्--टि०

समाधिः । स यस्यास्ति357

यस्यास्तीति स C.

स योगी । तस्य ज्ञानं प्रत्यक्षम् । इतिशब्दः
परिसमाप्ति358

परिसमाप्त्यर्थः A. P. H. E. N.

वचनः । इयदेव प्रत्यक्षमिति ॥

तदेवं प्रत्यक्षस्य कल्पनापोढत्वाभ्रान्तत्वयुक्तस्य प्रकारभेदं प्रतिपाद्य विषयविप्रतिपत्तिं
निराकर्त्तुमाह--

तस्य विषयः स्वलक्षणम् ॥ १२ ॥

तस्येत्यादि । तस्य चतु359

तस्य प्रत्यक्षस्य C. तस्य चतुर्विधप्रत्य० A. P. H. E. N.

र्विधस्य प्रत्यक्षस्य विषयो बोद्धव्यः360

पर्यायग्राह्य इत्यर्थः--टि०

स्वलक्षणम् । स्वम्
असाधारणं लक्षणं तत्त्वं361

अर्थक्रियाकारित्वम्--टि०

स्वलक्षणम् । वस्तुनो ह्यासधारणं च तत्त्वमस्ति सामान्यं च ।
362

तत्र नास्ति--A. B. D. P. H. E.

तत्र यदसाधारणं तत् प्रत्यक्षस्य³⁶³

प्रत्यक्षग्राह्यम् A. B. P. H. E.

ग्राह्यम् ।

दृष्टनष्टवस्तुविकल्पः । सङ्केतकालदृष्टतया च दृश्यमानवस्तुसंस्पर्शी विकल्पः । स्फुटाभासत्वं
नाम सन्निहितरूपभासनम् । असन्निहितरूपभासनेन च वस्तुनः पूर्वदृष्टत्वग्रहणं व्याप्तम् ।
न हि पूर्वज्ञानविषयत्वं पूर्वस्मिन् ज्ञाने निवृत्ते वस्तुनोऽस्ति । तदुत्तरकालभाविना ज्ञानेन पूर्वज्ञान
विषयत्वमसन्निहितमेव वस्तुनः स्पृश्यते । पूर्वज्ञानविषयत्वग्रहणमेव च सङ्केतकालदृष्टशब्द
विशिष्टत्वग्रहणम् । तदिदं विरुद्धं364 द्धव्याप्तोपलब्धेर्भवतु निर्विकल्पकम् ।

असत्यभ्रान्तत्वे तु कथं प्रत्यक्षमित्याह--प्रमाणेति । प्रमाणाधिगतोऽर्थः प्रमाणशुद्ध
उच्यते । सत्यचतुष्टयं चैवमात्मकम् । तदेव शुद्धत्वेन विवक्षितम् । चः [p. 30b ] संवादक
मित्यतः परो निर्विकल्पत्वेन सह संवादकत्वेन संवादकत्वं समुच्चिनोति, तत्रस्थ एववा
पूर्वहेत्वपेक्षया हेत्वन्तरसमुच्चयार्थः । अतोऽस्मान्निर्विकल्पकत्वादभ्रान्तत्वाच्च ।

योगिशब्दस्य व्युत्पत्तिमाह--योग इति । समाधिश्चित्तैकाग्रता । इह धर्मोत्तरेण लोक
प्रसिद्धिराश्रिता । विनिश्चयटीकायां तु शास्त्रस्थितिस्तेनाविरोधः । यद्वा समाधिग्रहणस्योप
लक्षणत्वात् प्रज्ञा च विवेककरणशक्तिर्द्रष्टव्या । स यस्यास्ति स नित्यसमाहितो विवेककरण
तत्परश्च योगी । परिसमाप्तेराकारं दर्शयति--इयदिति । इयदेव चतुःसंख्यावच्छिन्नमेव ॥

तदेवमित्याद्याहेत्येतदन्तं सुबोधम् । विषयो बोद्धव्यः । क इत्याकाङ्क्षायामाह—
स्वलक्षणमिति । स्वशब्दस्य लक्षणशब्दस्य चार्थमाचक्षाणो विग्रहमुपलक्षयति--स्वमित्यादिना ।
स्वमात्मीयमुच्यते । यस्य यत् स्वं तत् तस्यैव नान्यस्येति लक्षणया स्वशब्देनासाधारणमुक्तम् ।
लक्षणशब्देन च तत्त्वं स्वरूपं विवक्षितम् । स्वशब्दलक्षणशब्दयोरर्थमभिधाय तयोः समस्तं
पदमाह--स्वलक्षणमिति । अनेन स्वमसाधारणं च तल्लक्षणं स्वरूपं चेति कर्मधारयो दर्शितः ।

[p. 71 ]

द्विविधो हि विषयः 365

हि प्रमाणस्य विषयः A. P. H. N.

प्रमाणस्य--ग्राह्यश्च यदाकारमुत्यद्यते, प्रापणीयश्च यमध्यवस्यति ।
अन्यो हि ग्राह्योऽन्यश्चाध्यवसेयः । प्रत्यक्षस्य हि क्षण एको ग्राह्यः । अध्यवसेयस्तु प्रत्यक्ष
बलोत्पन्नेन निश्चयेन संतान एव । सन्तान एव च प्रत्यक्षस्य प्रापणीयः । क्षणस्य प्रापयितु
मशक्यत्वात् ।

तथानुमानमपि 366

सामान्ये--टि०

स्वप्रतिभासेऽनर्थेऽर्थाव्यवसायेन³⁶⁷

ऽनर्थेऽनर्थाध्य० A. P. H.

प्रवृत्तेरनर्थग्राहि368

सामान्यग्राहि--टि०

 ।

ननु सम्भवे व्यभिचारे च विशेषणमर्थवत् । अत्र च सर्वस्यैव स्वरूपस्यासाधा
रणत्वात् सम्भव एव, न व्यभिचार इति किं स्वशब्देन ? एवं तु वक्तव्यम्--वस्तुरूपं तस्य
विषय इत्याशङ्कयाह--वस्तुन इति । हिर्यस्मात् । चो वक्ष्यमाणापेक्ष्यःक्षः समुच्चये ।
सामान्यं साधारणं रूपं संवृतिज्ञानघटितम् । चः पूर्वापेक्षः समुच्चये । सति चैवं द्वैरूप्ये किं
पूर्वं रूपम्, अथ परं प्रत्यक्षस्य विषय इति सन्देहे--यदसाधारणं तत्प्रत्यक्षस्य ग्राह्यमुच्यत इति
शेषः । ग्राह्यमिति ब्रुवन् विषयशब्देनाचार्यस्य ग्राह्यो विषयोऽभिप्रेत इति दर्शयति ।

स्यादेतत्--प्रवृत्तिविषय एव प्रमाणस्य विषयस्ततः प्रवृत्तिविषयस्तस्य विषय इति
वक्तव्यम् । तत्किं ग्राह्यमित्युच्यत इत्याह--द्विविध इति । अनेन भेदः प्रतिज्ञातः । हिर्यस्मात्
द्विप्रकारो विषयः प्रमाणस्येति । जातिविवक्षयैकवचनम् । एको ग्राह्योऽन्यः प्रापणीयः । भेदमुप
पादयति--यदाकारं यत्प्रतिभासं ज्ञानमुत्पद्यते । सोऽपि द्विविधः--परमार्थ आरोपितश्च ।
द्वयोरपि स्वज्ञाने प्रकाशनमस्त्येवेति द्रष्टव्यम् । प्रापणीयो यमध्यवस्यति । ततो ज्ञानाद् यत्र
प्रवर्त्तत इति यावत् । चकारौ पूर्वापरापेक्षया समुच्चयार्थौ ।

ननु ग्राह्याध्यवसेयशब्दयोरेव भेदो न त्वर्थस्य । यतो यदेव प्रकाशते तदेवाध्यवसीयते,
तत् किंमेवमुच्यत इत्याह--अन्यो हीति । हिर्यस्मादर्थे । चोऽवधारणे । कस्य कीदृशो ग्राह्य
इतरो वेत्याह--प्रत्यक्षस्येति । हिरवधारणे एक इत्यस्मात्परो द्रष्टव्यः । कस्तर्ह्यवसेय अध्य
वसेय इति [p. 31a ] । तुर्ग्राह्यादध्यवसेयं भिनत्ति । अथ किं प्रत्यक्षमवसायात्मकं येन तस्या
साववसेय इत्याह--प्रत्यक्षेति । प्रत्यक्षपृष्ठभाविनो निश्चयस्य प्रत्यक्षगृहीत एव प्रवृत्त
तयाऽनतिशयाधानेन यत् तेनाध्यवसितं तत्प्रत्यक्षेणैवावसितमिति भावः ।

ननु ग्राह्यादन्यः प्रापणीयो विषयः प्रत्यक्षस्योक्तः । इदानीं पुनरवसेयः । तदयं तृतीयो
विषयः प्राप्त इत्याह--सन्तान एवेति । चो यस्मादर्थे । उपादानोपादेयभावेन व्यवस्थितः
क्षणप्रबन्ध एकत्वेनाधिमुक्तः सन्तानः । ग्राह्य एव कस्मान्न तेन प्राप्यत इत्याह--लक्षणस्येति
369 इत्याह--क्षणस्येति । यदाकारं प्रत्यक्षमुत्पद्यते तस्य क्षणस्येति प्रस्तावात् । एवञ्च
विवृण्वतोऽस्य प्रमाणस्येत्यत्र प्रत्यक्षाभिप्रायेण प्रमाणशब्द इन्द्रियजप्रत्यक्षविवक्षया द्रष्टव्यः ।
स्वसंवेदनादीनां विषयद्वैविध्यासम्भवादिति ।

अथ भवत्वेकं प्रत्यक्षं विषयद्वैविध्यवद्, अनुमानं तु कथं तथाविधम् ? प्रमाणस्येति च

[p. 72 ]

स पुनरारोपितोऽर्थो गृह्यमाणः स्वलक्षणत्वेनावसीयते370

नाध्यवसी० C. D. N.

यतः,³⁷¹

०सीयते ततश्च स्व० D.

ततः स्वलक्षणमवसितं372

०मध्यवसितम् A. B. D. P. H. E. N.

प्रवृत्तिविषयोऽनुमानस्य³⁷³

०षयोऽस्यानुमा० C. D.

 । अनर्थस्तु ग्राह्यः । तदत्र प्रमाणस्य ग्राह्यं विषयं दर्शयता
प्रत्यक्षस्य स्वलक्षणं विषय उक्तः ।

ब्रुवता तदपि विषयद्वैविध्यवदभ्युपगतमेव इत्याशङ्क्याह--तथेति । येन प्रतिभासाध्यवसाय
लक्षणेन प्रकारेण प्रत्यक्षमन्यग्राह्यन्याध्यवसायि तथा तेन प्रकारेणेति तथाशब्दार्थः । न केवलं
प्रत्यक्षमन्यद् गृह्णाति, अन्यदध्यवस्यति, किन्त्वनुमानमप्यन्यग्राह्यन्याध्यवसायीत्यपिशब्देनाह ।
इहैवच्छेदः कर्त्तव्योऽन्यथा व्याख्यानमसमञ्जसं स्यात् । किं गृह्णातीत्याह--अनर्थग्राहीति ।
अनुमानमिति प्रकृतत्वात् । कथमुपपद्यत इत्याशङ्क्योपपत्तिमाह--स्वप्रतिभास इति । स्वस्य
प्रतिभास इव प्रतिभासः । शक्तिद्वययोगात्तथारोप्यमाणं रूपम् । तस्मिन्ननर्थेऽबाह्यरूप्ये374 रूपे
ऽर्थाध्यवसायेन बाह्याध्यवसायेन तद्भेदानवभासनात्मकाभेदाध्यवसानलक्षणेन प्रवृत्तेः प्रवर्त्तनात् ।

अथानर्थे स्वप्रतिभासेऽर्थाध्यवसायेनानुमानविकल्पोऽन्यो वा प्रवर्त्तक इति किमुक्तं
भवति ? स्वप्रतिभासस्यारोप्यमाणस्य चार्थस्यावसीयमानस्य विवेकं न प्रतिपद्यत इत्युक्तं
भवति । न हि तेनैव विवेकप्रतिपत्तिः, तेन स्वप्रतिभासस्य तथात्वेनाविकल्पनात् । अत्र
चानुभवः प्रमाणम् । बाह्यवहन्यादावप्रवृत्त्यादिप्रसङ्गश्च । नापि विकल्पान्तरेण । तस्यापि
तथा प्रवृत्तितया पूर्वविकल्पप्रतिभासासंस्पर्शादित्यलमिह विस्तरेण । यद्येवं कोऽस्या
ध्यवसीयमानः प्रापणीयो विषय इत्याह--स इति । पुनरिति सर्वतो विशिनष्टि । आरोपित
इति स्वरूपानुवादः । अर्थ इति अर्थ इवार्थो गृह्यमाणः प्रतीयमानस्तस्मिन् ज्ञाने प्रकाशमान
इति यावत् । अनेन स्वलक्षणमध्यवस्यतीदमिति प्रकाशितम् । तदनेनानुमानस्य ग्राह्याध्य
वसेयौ भेदेन सामर्थ्यादभिधाय सुखप्रतिपत्त्यर्थं तावेव कण्ठोक्तौ करोति--तत इति । यतः
स्वलक्षणत्वेन तस्यावसायस्ततः [p. 31b ]स्वलक्षणमवसितं प्रवृत्तिविषयोऽनुमानस्य । स्वलक्षण
मवसितमित्येतदप्यभिमानादभिधीयते । न पुनः स्वलक्षणमवसायस्य गोचरः । तद्विषयत्वे
तस्य निरंशत्वात् क्षणिकत्वादेरप्यवसितावनुमानानवतारप्रसङ्गात् । एतच्च किञ्चिदिहैवो
परिष्टात्स्पष्टयिष्यामः । परार्थानुमाने तु यथाऽवसरं विस्तरेण निर्णेष्यामः ।

प्रवृत्तिविषयस्यैव प्रापणीयत्वात् प्रापणीय एव प्रवृत्तिविषयशब्देनोक्तः । तुः प्रापणीयाद्
विषयाद् ग्राह्यं भेदवन्तं दर्शयति । तस्मिन् ज्ञाने प्रकाशमाने प्रकाशनादनर्थो ग्राह्य उक्तः ।

स्यादेतत्--यद्यवसितं स्वलक्षणं प्रवृत्तिविषयोऽनुमानस्य तदा कथमेष धर्मोत्तरो विनि
श्चयटीकायामवादीत् अवसितश्चाकारो विकल्पानां ग्राह्यः इति । एवं हि स्वलक्षणमेव ग्राह्यं
समर्थितं स्यान्नानर्थ इति । ततो व्यक्तो व्याघातः । परमार्थदृष्ट्या तत्र तथाभिधानान्न दोषः ।
तथाहि परमार्थतो विकल्पानामारोपितमेव रूपमवसेयं ग्राह्यम् तथापि व्यवहर्त्तार आरोपितमेव
रूपमवृक्षव्यावृत्तमवस्यन्तो बाह्यस्यापि तथात्वाद् बाह्यं वृक्षमवस्याम इत्यभिमन्यन्ते, तयोर्विवे

[p. 73 ]
काप्रतिपत्तेः । तदनुरोधात्स्वलक्षणमवसितमित्युच्यते । तस्यैव त्वारोपितस्य परमार्थतोऽनुमेयस्य
प्रतिभासमानं केवलमाकारमाश्रित्य ग्राह्यत्वमुच्यते । ततस्तत्र वास्तवावसितरूपाभिप्रायेण
तथाभिधानात् को विरोधः ?

तदत्रेत्यादिनोपसंहरति । यस्मात्प्रमाणस्य द्विविधो विषयो ग्राह्याध्यवसायभेदेन
तत् तस्मात् । अत्र विषयविप्रतिपत्तिनिराकरणकाले ग्राह्यं विषयं दर्शयतेति ब्रुवन् विषयशब्देना
चार्यस्य ग्राह्मो विषयोऽभिप्रेत इति स्फुटयति ।

स्यादेतत्--न वै ग्राह्यविषयापेक्षं प्रत्यक्षस्य प्रामाण्यमुपपद्यते । यत एकः क्षणस्तस्य
ग्राह्यः । न च तत्प्रापणं सम्भवति । नाप्यनुमानस्य ग्राह्यापेक्षं प्रामाण्यम् । अनर्थो हि
तस्य ग्राह्यः । न च तत्प्राप्तिः सम्भविनी । न च येन यस्याप्रापणं तस्य तत्र प्रामाण्यमभ्युपेयते,
अतिप्रसङ्गापत्तेः । अथैकनीलक्षणाकारतयोत्पत्तिरेव प्रत्यक्षस्य तत्प्रापणम्, अनुमानस्यापि
वह्न्याद्यध्यवसायितया तथोत्पत्तिरेव तत्प्रापणमुच्यते । तर्हि न किञ्चिदवशेषितं स्यात् । कस्य
नाम ज्ञानस्य सविकल्पस्य निर्विकल्पकस्य वा तत्तदाकारतयोत्पत्तिर्नास्ति येन तस्य प्रामाण्यं न
स्यात् । तस्मान्न द्विविधो विषयः प्रमाणस्याभिधानीयोऽपि त्वेक एव प्रवृत्तिविषयाख्यो विषयः
ख्यापनीय इति ।

अत्र च समाधीयते । ज्ञानानां तावद् ग्राह्याध्यवसा375 सेयभेदेन द्विविधो विषयो
ऽवश्यैषितव्योऽनुभवसिद्धत्वात् । तत्र प्रामाण्यं प्रवृत्तिविषयापेक्षं व्यवस्थाप्यते । ज्ञानत्वं
तूभयापेक्षमेव । अज्ञानस्य च प्रामाण्यासम्भवेन ज्ञानान्तर्भूतं प्रमाणं विषयद्वैविध्यवदेव भवति ।
केवलं न ग्राह्यापे[p. 32a ]क्षं प्रामाण्यमपि तु प्रवृत्तिविषयापेक्षमिति प्रतिपाद्यते । ग्राह्यापेक्षया
तु प्रमाणस्येति वचनं स्वरूपानुवादकम् । यद्वा प्रमाणशब्देन ज्ञानमेवात्र विवक्षितम् । यथाऽयं
विनिश्चयटीकायां स्वार्थानुमानव्याख्यानावसरे व्यक्तमाह--द्विविधो ज्ञानानां विषयो
ग्राह्यश्चाध्यवसेयश्च इत्यादि । ततो न किञ्चिदवद्यम् ।

अथापि स्यात् । यदि ग्राह्यो विषयो न कदाचिदपि प्रत्यक्षस्य प्रापणीयस्तर्हि तेन दर्शितेन
किम्प्रयोजनं येनोच्यते तदत्र ग्राह्यं विषयं दर्शयता प्रत्यक्षस्य स्वलक्षणं विषय उक्त इति ।
नैष दोषः । एवमेवास्य प्रवृत्तिविषयप्रदर्शनात् । यदि हि प्रत्यक्षं क्षणमेकं गृह्णाति तत्रानीलव्या
वृत्तिनिश्चयोपजने सन्तानं निश्चाययत् प्रवृत्तिविषयं प्रदर्शयेत् तत्सन्तानभाविनाञ्च ज्ञानानाम
प्रामाण्यमापादयेत्, न तु किञ्चिदगृह्णत् । तथा हि सन्तानोल्लेखेन निश्चयाभावेऽप्यनीलव्या
वृत्तिस्तावदनागतसर्वक्षणसाधारणी प्रत्यक्षेण गृहीतनिश्चिता । तन्निश्चय एव सर्वानीलव्यावृत्तो
पादानोपादेयभावस्थितनीलक्षणनिश्चयः, तदभिन्नयोगक्षेमत्वादुत्तरप्रबन्धस्य । तथानिश्चय एव च
सन्ताने निश्चय उच्यते । अत एव च तदाद्यं ज्ञानं तथाऽनुष्ठानं तत्सन्तानभावीनि पराञ्चि
ज्ञानान्यनीलव्यावृत्तं रूपं गृहीतमेव गृह्णन्त्यनीलव्यावृत्तिनिश्चयं च कृतमेव कुर्वन्त्यनतिशयाधायीनि
प्रचुराण्यपि प्रामाण्यात्प्रच्यावयत् प्रामाण्यमात्मसात्करोतीति न्याय्यं ग्राह्यप्रदर्शनमिति सर्व
मवदातम् ॥

इहाचार्यस्य--स्वमसाधारणं सन्तानान्तरसाधारणं यन्न भवति, यदर्थक्रियाक्षममेव सर्वतो
व्यावृत्तं तत्त्वं तदेव स्वलक्षणम्, न चैतद्विपरीतमनुमा विषयोऽपीत्यभिप्रेतम् । स्वमसाधारणं [p. 74 ]

कः पुनरसौ विषयो ज्ञानस्य यः स्वलक्षणं प्रतिपत्तव्य इत्याह--

यस्यार्थस्य संनिधानासंनिधानाभ्यां ज्ञानप्रतिभासभेदस्तत् स्वलक्षणम् ॥ १३ ॥

यस्यार्थस्येत्यादि । अर्थशब्दो विषयपर्यायः । यस्य ज्ञानविषयस्य । संनिधानं
निकटदेशावस्थानम् । असंनिधानं दूरदेशावस्थानम् । तस्मात् संनिधानादसंनिधानाच्च
ज्ञानप्रतिभासस्य ग्राह्याकारस्य भेदः स्फुटत्वास्फुटत्वाभ्याम् । यो हि ज्ञान³⁷⁶

ज्ञानस्य विषयः A. P. H. E. N.

विषयः संनिहितः
सन्377

स स्फुटा० B. C. D.

स्फुटाभासं ज्ञानस्य करोति, असंनिहितस्तु योग्यदेशस्थ³⁷⁸

देशावस्थित A. B. C. P. H. E. N.

एवास्फुटं करोति, तत्
स्वलक्षणम् । सर्वाण्येव हि वस्तूनि दूरादस्फुटानि दृश्यन्ते, समीपे स्फुटानि । तान्येव³⁷⁹

तान्येव हि स्व० C.

स्वलक्षणानि ॥

लक्षणं तत्त्वं स्वलक्षणमिति विवृण्वता च धर्मोत्तरेण तदेव दर्शितम् । केवलं न व्यक्तीकृत
मतस्तस्य विषयः स्वलक्षणमिति शब्दमात्रश्राविणोऽविदिताचार्याभिप्रायस्याविभावितधर्मोत्तरवि
वरणार्थस्य यद्यसाधारणं पररूपेणामिश्रं रूपं स्वलक्षणं तदाऽग्नित्वमपि गोत्वादिसामान्येनामिश्रं
स्वलक्षणं प्रसज्येतेति व्याप्तिं मन्यमानस्यायं कः पुनरित्यादिप्रश्नः । क इत्यनेन सामान्याकारेण
विषयं पृच्छति । पुनरित्यनेन विशेषाकारेण । स्वलक्षणशब्दस्यासति बहुव्रीहावजहल्लिङ्गत्वात्
स्वलक्षणमिति ।

चोदकेन विषयं सम्पृष्ट आचार्यः कस्मादर्थमुत्तरीकरोतीत्याशङ्क्याह--अर्थेति । ज्ञानस्य
प्रत्यासन्नत्वाज्ज्ञानविषयो लब्ध इत्यभिप्रेत्य यस्य ज्ञानविषयस्येति विवृणोति । सन्निधाना
सन्निधानशब्दौ निकटदूरावस्थानार्थौ व्याचक्षाणो यदन्यैराख्यातं--असन्निधानं योग्यदेशे सर्वथा
वस्तुनोऽभावः इति तदपाकरोति । अयञ्चास्याभिप्रायो यत्र वस्तु नास्ति तत्र ज्ञानमेव न
जायते । न तु तत्प्रतिभासस्य भेदो नानात्वमस्तीति । तस्मादित्यादिना स [p. 32b ]
न्निधानासन्निधानाभ्यामिति पञ्चमीद्विवचनान्तमेतदिति दर्शयति । स्फुटत्वास्फुटत्वाभ्यामिति
अर्थक्रियासामर्थ्यानुगताभ्यामिति द्रष्टव्यम् । 380

पाणिनि २. ३. २१.

इत्थम्भूतलक्षणा चेयं तृतीया ।

पदार्थं व्याख्याय समुदायार्थं व्याचष्टे । द्वयी चेयं शैली व्याख्यातृणाम् । क्वचित्स
मुदायार्थ व्याख्याय पश्चात्पदार्थम् विवृण्वते । क्वचित्पदार्थं विवृत्य पश्चात्समुदायार्थं व्याचक्षत
इति । हिरवधारणे । योग्यदेशस्थ एवत्यनेन दूरदेशस्थं निरस्यति । दूरस्थो हि ज्ञानमेव
न जनयति किमङ्ग पुनर्भिन्द्यादित्यभिप्रायः ।

स्वलक्षणलक्षणस्याव्यापित्वासम्भवित्वशङ्कामपाकुर्वन्नाह--सर्वाणीति । । सर्वशब्दो
व्याप्तिप्रदर्शनार्थः । अनेनाव्यापित्वं निराकृतम् । हिर्यस्मादर्थे । दृश्यन्ते प्रतीयन्ते ।
अनेनासम्भवित्वं निरस्तम् । अतिव्यापित्वमपहस्तयन्नाह--तान्येवेति । यान्यमूनि प्रत्यक्ष
विषयस्तान्येव । नानुमानविषयोऽपीति प्रकरणात् । दूरादस्फुटानि दृश्यन्त इति वदतश्चाय
माशयः--दूरे हि वस्तु गृह्यमाणं प्रचुररजोनीहारादिसंसृष्टं गृह्यते । ततोऽस्पष्टं गृह्यते । न तु

[p. 75 ]

कस्मात् पुनः प्रत्यक्षविषय एव स्वलक्षणम् ? तथा हि विकल्पविषयोऽपि वह्निर्दृश्यात्मक³⁸¹

०क इवाव D.

एवावसीयत इत्याह--

तदेव परमार्थसत् ॥ १४ ॥

तदेव परमार्थसदिति । 382

परमार्थोऽकृ० A. B. C. P. H. E. N.

परमोऽर्थोऽकृत्रिममनारोपितं रूपम् । तेनास्तीति परमा
र्थसत् । य एवार्थः सन्निधानासन्निधानाभ्यां स्फुटमस्फुटं च प्रतिभासं करोति परमार्थसन्
स एव । स³⁸³

स एव च B. H. E. N.

च प्रत्यक्षस्य³⁸⁴

प्रत्यक्षविषयो A. B. C. D. P. H. E. N.

विषयो यतः, तस्मात् तदेव स्वलक्षणम् ॥

न गृह्यत एव । तथागृहीतस्यापि वृक्षस्य च्छायाद्यर्थक्रियाकारित्वात् । न चाधिकग्रहणं
भ्रम इति ।

इदं पुनरत्र निरूप्यते । यदि य एवार्थः सन्निधानादसन्निधानाच्च ज्ञानप्रतिभासं
स्फुटत्वास्फुटत्वाभ्यां भिनत्ति स एव स्वलक्षणं तर्हि स्पर्शरसौ स्वलक्षणे न स्याताम् ।
तौ खलु असन्निहितौ ज्ञानमेव न जनयतः । किं पुनर्ज्ञानप्रतिभासं स्फुटत्वास्फुट
त्वाभ्यां भेत्स्यतः ? किञ्चैतस्मिन् स्वलक्षणलक्षणे विज्ञानमस्वलक्षणं स्यात् । तस्याऽऽ
स्तां तावदसन्निहितस्यास्फुटज्ञानजनकत्वं सन्निहितस्यापि स्फुटज्ञानजनकत्वं नास्ति । न च तस्य
दूरान्तिकवर्त्तित्वमस्त्यदेशत्वात् । तदीदृशीं महतीमव्यापितामनालोच्येदृशं स्वलक्षणं प्रणयन्ना
चार्यः, धर्मोत्तरोऽप्येवं प्रसभं व्याचक्षाणः कथं न प्रमाद्यतीति ? न । अभिप्रायापरिज्ञानात् ।
यदि हीदं लक्षणं यथाश्रुति व्यवतिष्ठेत, स्यादेवैतत् । केवलं सन्निधानासन्निधानाभ्यां ज्ञानप्रति
भासभेदकत्वेन यदेकार्थसमवेतमसाधारण्यं व्यक्त्यन्तरासनुयायित्वं तदुपलक्षितम् । यतो
हेतुबिन्दुः तत्र तदाद्यमसाधारणविषयम् इति पृ० ५३ । अत एव--असाधारणविषयं
स्वलक्षणविषयम् इति हेतु० टी० पृ० २५ भट्टार्चटो व्याचष्टे । अत एवानुमानस्यैतद्विपर्ययेण
साधारणं रूप विषयो दर्शयिष्यते । तेन नाव्याप्तिर्न चान्यो लक्षणदोषः । तस्य विषयः
स्वलक्षणमित्यभिहितेऽपि स्वलक्षणशब्दस्यान्यथापि निर्वचनसम्भवात्, नायमभिमतोऽर्थो ज्ञायेत
प्रतिपत्तृभिरिति तदभिमतार्थ इत्थमुपलक्षित इति च द्रष्टव्यम् ॥

तस्य विषयः स्वलक्षणमित्यत्र यदि तस्यैव विषयः स्वलक्षणमित्यवधार्यते तदा यत
एवकारकरणं ततोऽन्यत्रावधारणमिति स्वलक्षणस्य प्रत्यक्षे नियमात् प्रत्यक्षमन्यविषयमपि
स्यात् । अथ स्वलक्षणमेवेत्यवधार्यते । तदाऽपि प्रत्यक्षस्य स्वलक्षणे नियतत्वाद् [p. 33a ]
अनियतं स्वलक्षणमनुमानस्यापि विषयः स्यादित्युभयावधारणं कार्यम् । तस्यैव विषयः स्वलक्षण
मेवेति । एतदसहमानः पूर्वपक्षवाद्याह--कस्मादिति । कस्मादिति सामान्येन कारणं पृच्छति ।
पुनरिति विशेषतः । यद्वा यस्यार्थस्येत्यत्र तत्स्वलक्षणमिति । तदेव प्रत्यक्षविषयः स्वलक्षणं
नानुमानविषय इत्यभिप्रेतं तदसहमान एवमाह । कस्मात्प्रत्यक्षविषय एवेति ब्रुवतोऽनुमान
स्यापि विषयः किं न स्वलक्षणमित्यभिप्रायः । स एव किं न तथेत्याशङ्क्य पूर्वपक्षवाद्येवोपपत्ति

[p. 76 ]

कस्मात् पुनस्तदेव परमार्थसदित्याह--

अर्थक्रियासामर्थ्यलक्षणत्वाद्वस्तुनः ॥ १५ ॥

अर्थ्यत इत्यर्थः । हेय उपादेयश्च । हेयो हि हातुमिष्यते उपादेयश्चोपादातुम् । अर्थस्य
प्रयोजनस्य क्रिया निष्पत्तिः । तस्यां सामर्थ्यं शक्तिः । तदेव लक्षणं रूपं यस्य वस्तुनः

माह--तथा हीति । विकल्पशब्दः प्रमाणविषयचिन्तनादनुमानविकल्पो द्रष्टव्यः । दृश्यात्मक
एव स्वलक्षणात्मक एव ।

ननु यस्यार्थस्य सन्निधानासन्निधानाभ्यां ज्ञानप्रतिभासभेदस्तत्स्वलक्षणम् इत्युक्ते कुतोऽस्य
प्रश्नस्यावकाशः ? न हि विकल्पविषयस्य सन्निधानासन्निधानाच्च ज्ञानप्रतिभासभेदोऽस्ति
यतोऽस्योत्थानं स्यात् । सत्यम् । केवलमयमस्याशयः--यदेतद् भवद्भिर्लक्षणं स्वलक्षणस्य प्रतीतं
तदस्य लक्षणमेव न भवति किन्तु यदेव दृश्यतयाऽध्यवसीयते तदेव स्वलक्षणमितीदं तस्य
लक्षणम् । सति चैवमनुमानविकल्पविषयस्यापि तथात्वमनिवारितमेवेति सूत्थानः प्रश्नः ।
एतत्प्रश्नविसर्जनमाचार्यीयं दर्शयन्नाह--तदेवेति ।

अथ स्यात् यदि385

पङिक्तबाह्यं लिखितं न पठ्यते--सं०

... ... ...त्युच्यमानं शोभेत यावतेदमेव न सिद्धं तत्कुतोऽयं प्रश्न
विसर्जनप्रकार इति ? उच्यते । स्वलक्षणमिति स्वमसाधारणं पारमार्थिकः स्वभाव उच्यते ।
स एव च पारमार्थिकः स्वभाव उच्यते, य एवार्थक्रियाक्षमः । स एव च परमार्थसन्निति युक्त
मिदमुत्तरं तदेवेति । परमोऽर्थ इति दर्शयन् कर्मधारयं दर्शयति । अकृत्रिममित्यादि परमशब्दस्य
व्याख्यानम् । तेनास्तीति सदित्यस्यार्थकथनम् । तेन रूपेण सद् विद्यमानमिति विग्रहः । शत्रन्त
श्चायमसिः । कर्त्तृकरणे कृता बहुलम् पाणिनि २. १. ३२इति च समासः । परमार्थसदित्य
स्यार्थमाख्याय तदेवेत्येतद् विवृणोति य एवेति । प्रतिभासं ज्ञानस्येति प्रकरणात् । अर्थक्रिया
समर्थोऽर्थः । स्वलक्षणं चैवमात्मकमित्यभिप्रायेण य एवार्थः स एवेत्याह । अस्तु तादृशः परमार्थसन् ।
स तु न तस्य विषयोऽन्यस्यापि वा विषयो भविष्यति । तथा च विवक्षितार्थासिद्धिरित्याह
स चेति । चोऽवधारणे प्रत्यक्षस्येत्यतः परो द्रष्टव्यः । तदेवेति प्रत्यक्षविषयत्वेन स्थितं वस्त्वेव
न त्बनुमानविषयोऽपीति । अनेन कस्मात्पुनः प्रत्यक्षविषय एव स्वलक्षणमित्येतत्प्रश्नविषर्जन
स्योपसंहारः कृतो वेदितव्यः ॥

इदानीं स्वलक्षणस्यैव परमार्थसत्त्वमसहमान आह--कस्मादिति । अयमस्याशयः—
स एव खलु परमार्थसन्नर्थो य एवार्थत्वेनाध्यवसीयते । अनुमानविषयोऽपि च वह्निस्तथाऽध्य
वसीयत इति सोऽपि कस्मान्न परमा[p. 33b ]र्थसन्निति ।

अत्र--अर्थेत्यादि यदुत्तरं तद् अर्थ्यत इत्यादिना व्याचष्टे । चस्तुल्यबलत्वं समु
च्चिनोति । हेयः कथमर्थ्यत इत्याह--हेय इति । हिर्यस्मात् । यदि हातुमर्थ्यमानोऽर्थो न तर्ह्यु
पादेयोऽर्थ इत्याह--उपादेय इति । चो हेयापेक्षयोपादेयस्यार्थ्यमानत्वं समुच्चिनोति । अर्थस्य
प्रयोजनस्य दाहादेः । एवं च व्याचक्षणः साध्यो दाहादिरेव मुख्यवृत्त्योपादेया हेयो वा ।
[p. 77 ]

तद् अर्थक्रियासामर्थ्यलक्षणम् । तस्य भावः, तस्मात् । वस्तुशब्दः परमार्थपर्यायः ।
तदयमर्थः--यस्मादर्थक्रियासमर्थं परमार्थसदुच्यते, सन्निधानासन्निधानाभ्यां च ज्ञानप्रतिभासस्य
भेदकोऽर्थोऽर्थक्रियासमर्थः, तस्मात् स एव परमार्थसन् । तत एव हि प्रत्यक्षविषयादर्थक्रिया
प्राप्यते न विकल्पविषयात्386

सामान्यात्--टि०

 । अत एव यद्यपि विकल्पविषयो दृश्य इवावसीयते तथापि
न³⁸⁷

न दृश्य A. B. P. H. E. N.

स दृश्य एव 388

विकल्पविषयात्--टि०

ततोऽर्थक्रियाया389

०क्रियाभावात्--A. B. P. H. E. N.

अभावात्, दृश्याच्च भावात् । अतस्तदेव स्वलक्षणं
न विकल्पविषयः390

विषयम् A. B. P. H. E. N.

 ॥

अन्यत् सामान्यलक्षणम् ॥ १६ ॥

391

अन्यदित्यादि--नास्ति A. P. H. E. N.

अन्यदित्यादि । एतस्मात् स्वलक्षणाद् यद् अन्यत्--स्वलक्षणं यो न भवति ज्ञान
विषयः--तत्392

तस्मात् सामा० B.

सामान्यलक्षणम्, विकल्पज्ञानेनावसीयमानो ह्यर्थः सन्निधानासन्निधानाभ्यां
ज्ञानप्रतिभासं न भिनत्ति । तथाहि आरोप्यमाणो वह्निरारोपादस्ति । आरोपाच्च दूरस्थो
निकटस्थश्च । तस्य समारोपितस्य सन्निधानासन्निधानाच्च ज्ञानप्रतिभासस्य न भेदः
स्फुटत्वेनास्फुटत्वेन वा । ततः स्वलक्षणादन्य उच्यते । सामान्येन लक्षणं सामान्य
लक्षणम् । साधारणं रूपमित्यर्थः ।

समारोप्यमाणं हि रूपं सकलवह्निसाधारणम् । ततः393

ततस्तस्मात् सामा० B.

तत् सामान्यलक्षणम् ॥

तमेवोपादातुं हातुं वा तत्साधनस्योपादानं हानं वाऽन्यथा न शक्यत इति तत्साधनभूतो
वह्न्यादिरुपादेयादिरुपपद्यत इति दर्शयति । तस्यामित्यादि तस्मादित्यन्तं सुबोधम् । परमा
र्थसतस्तत्त्वे प्रतिपाद्ये किमति वस्तुनस्ताद्रूप्यमाचार्येण दर्शितमित्याशङ्कामपाकुर्वन्नाह--वस्तुशब्द
इति । तदयमर्थ इत्यादिर्न विकल्पविषय इत्यन्तो ग्रन्थस्तूक्तार्थोपसंहारः । स च सुज्ञानः ॥

इह प्रस्तुतस्वलक्षणापेक्षमन्यत्वमाचार्यस्याभिप्रेतम् । स्वलक्षणशब्दस्य चान्यशब्द
योगात्पञ्चम्या भवितव्यमित्यभिप्रेत्य एतस्मादित्याह । अन्यत्वमभिव्यनक्ति--स्वलक्षणं यो न
भवतीति । शशविषाणादिव्यवच्छेदार्थमाह--ज्ञानविषय इति । प्रमाणविषयचिन्तायाः
प्रस्तुतत्वाद् विज्ञानविषय इति लब्धम् । असिद्धमस्य ततोऽन्यत्वम्, अस्यापि स्वलक्षणकार्य
कारित्वादित्याह--विकल्पेत्यादि । हिर्यस्मादर्थे ।

प्रतिभासाभेदकत्वं तस्य कुतोऽवसीयते सर्वदा तस्य सन्निहितरूपत्वादसन्निहितरूपत्वादेव
वेत्याह--तथा हीति । आरोप्यमाणस्तथा प्रतीयमानः । आरोपात् तथोत्पादलक्षणादध्य
वसायाद् अस्ति वह्निरूपेण । आस्तामारोपात् तथाभूतस्तथापि तस्य सन्निधानासन्निधान³⁹⁴ ने
कुत इत्याह--आरोपादिति । चो व्यक्तमेतदित्यस्यार्थे । द्वितीयश्चकारो दूरस्थत्वापेक्षया
निकटस्थत्वस्यैकविषयत्वं समुच्चिनोति ।

तस्येत्याद्युच्यत इत्यन्तं स्पष्टार्थम् ।

[p. 78 ]

तच्चानुमानस्य ग्राह्यं दर्शयितुमाह--

सोऽनुमानस्य विषयः ॥ १७ ॥

सोऽनुमानस्य विषयो ग्राह्यरूपः395

बहुव्रीहि--टि०

 । सर्वनाम्नोऽभिधेयवल्लिङ्गपरिग्रहः ।

सामान्यलक्षणमनुमानस्य विषयं व्याख्यातुकामेनायं स्वलक्षणस्वरूपाख्यानग्रन्थ
आवर्त्तनीयः स्यात् । ततो लाघवार्थं प्रत्यक्षपरिच्छेद एवानुमानविषय उक्तः ॥

सामान्यशब्देन लक्षणशब्दस्य विग्रहम ह--सामान्येनेति । सामान्येन, न विशेर्षेण
सन्तानान्तरसाधारणं स्वरूपम् । साधनं कृतेति समासः । तस्य पदस्यार्थं स्पष्टयति—
साधारणमिति ।

विकल्पविषयस्याप्यसाधारणत्वादसिद्धं व्यक्त्यन्तरसाधारणत्वमित्याह--समारोप्यमाण
मिति । हिर्यस्मात् । समारोप्यमाणं विकल्पेन तथा प्रतीयमानम् । सकलश्चासौ तार्णपार्णा
दिभेदभिन्नो वह्निश्चेति तथा । तत्साधारणं तथाविधलिङ्गबलेनानग्निव्यावृत्तवस्तुमात्रप्रति
भासनादिति भावः ।

ननु च तथाविधं सामान्यं विकल्पगोचरोऽवस्तु । तद्विषयत्वेऽनुमानस्य कथं बाह्ये
प्रवर्त्तकत्वं तत्प्रापकत्वञ्च, यतः प्रामाण्यमस्य स्यादिति चेद् । उच्यते । विकल्पाः खल्वेतेऽनाद्य
विद्यावशात्स्वप्रतिभासमनग्निव्यावृत्तमवस्यन्तो बाह्योऽप्यनग्निव्यावृत्त इति तदध्यवसानमेव
बाह्यो वह्निरध्यवसित इति मन्यन्ते । अनग्निव्यावृत्ततया बाह्यसदृशवह्न्यध्यवसाय एव
बाह्यवह्न्यध्यवसायः । तयोर्विवेकाप्रतिपत्तेः । अत एव ते विकल्पा दृश्यविकल्प्यावर्थावे
कीकृत्य बाह्ये लोकं प्रवर्त्तयन्ति । दृश्यविकल्प्यैकीकरणमपि तेषां तथा प्रवृत्तिहेतुतयोत्पत्ते
रेव द्रष्टव्यम् । [p. 34a ] बाह्यसम्बद्धसम्बद्धत्वाच्चानुमानविकल्पः संवादकः, अध्यवसेयापेक्षया
च प्रमाणम् । तदाह न्यायवादी--भ्रान्तिरपि सम्बन्धतः प्रमा इति । एष चार्थः स्वप्रति
भासेऽनर्थेऽर्थाध्यवसायेन प्रवृत्तेरित्यत्राप्यपेक्षणीयः । समासतस्तु तत्रास्माभिः किञ्चिदवादीति ।
यत एवं तत्तस्मादित्युपसंहारः । तदिति तदारोप्यमाणम् ॥

तच्चेत्यादिना सोऽनुमानेत्यस्यावतारं दर्शयति । चोऽवधारणे । ग्राह्यं रूपं स्वभावो
ऽस्येति विग्रहः । एवं व्याचक्षाणो विषयशब्देन ग्राह्यो विषयोऽभिप्रेतोऽत्र प्रमाणव्यापार
विषयोऽध्यवसेयः स्वलक्षणस्यैव तदध्यवसेयत्वेन तथा व्यवस्थापनादिति दर्शयति । तस्य तु
तत्र स्वरूपेणाप्रतिभासनादग्राह्यत्वम् । प्रकाशमानं च रूपमाश्रित्य ग्राह्यत्वमुच्यत इत्युक्त
प्रायम् ।

अनुमानस्यापि ग्राह्यविषयदर्शनेऽयमभिप्रायो यदीदमनुमानमनर्थमनग्निव्यावृत्तिमात्रं
सामान्यरूपं गृहणाति, तत्र तत्सामान्यरूपं किञ्चिदवभासेत, तदा तत्स्वलक्षणत्वेनावस्यत्स्व
लक्षणं प्रवृत्तिविषयीकुर्यात् । तथा कुर्वच्च वस्तुविषयं प्रामाण्यमश्नुवीत नान्यथेति । स
[p. 79 ]

विषयविप्रतिपत्तिं निराकृत्य फलविप्रतिपर्त्तिं निराकर्त्तुमाह--

तदेव³⁹⁶

तदेव प्रत्य० C.

च प्रत्यक्षं ज्ञानं प्रमाणफलम् ॥ १८ ॥

तदेवेति । यदेवानन्तरमुक्तं प्रत्यक्षं 397

प्रत्यक्षं तदेव A. B. P. H. E.

ज्ञानं तदेव प्रमाणस्य फलम् ॥

कथं प्रमाणफलमित्याह--

अर्थप्रतीतिरूपत्वात् ॥ १९ ॥

अर्थस्य प्रतीतिरवगमः, सैव रूपं यस्य प्रत्यक्ष³⁹⁸

प्रत्यक्षस्य ज्ञान० D.

ज्ञानस्य तदर्थप्रतीतिरूपम् । तस्य
भावः, तस्मात् ।

एतदुक्तं भवति--प्रापकं ज्ञानं प्रमाणम् । प्रापणशक्तिश्च न केवलादर्थाविना
भावित्वाद् भवति । बीजाद्यविनाभाविनोऽप्यङ्कुरादेरप्रापकत्वात् । तस्मात् 399

तस्मादर्थादुत्प० A. P. H. E. तस्माद् ग्राह्यादर्थादुत्प० N.

प्राप्यादर्थादुत्प
त्तावप्यस्य ज्ञानस्याऽस्ति कश्चिदवश्यकर्त्तव्यः प्रापकव्यापारोयेन कृतेनार्थः प्रापितो भवति ।

स एव च प्रमाणफलम्, यदनुष्ठानात् प्रापकं भवति ज्ञानम् । उक्तं च पुरस्तात् प्रवृत्ति
विषयप्रदर्शनमेव प्रापकस्य प्रापकव्यापारो नाम ।

तदेव च प्रत्यक्षम् अर्थप्रतीतिरूपम् 400

अर्थदर्शन A. P. H. E. N.

अर्थप्रदर्शनरूपम् । अतस्तदेव प्रमाणफलम् ॥

इति पुंल्लिङ्गनिर्देशसमर्थनार्थमाह--सर्वेति । इवार्थे वति । तद्वल्लिङ्गस्य परिग्रह इति
षष्ठ्यन्तेन विग्रहः । अत्रापि सामान्यलक्षणमेवानुमानस्य विषय इत्यवधारणीयं न त्वनुमान
स्यैवेति प्रत्यक्षपृष्ठभाविनोऽपि विकल्पविशेषस्य तत्विषयत्वादन्यथा लिङ्गनिश्चयायोगादिति ।

सम्प्रति प्रत्यक्षस्य विषयविप्रतिपत्तिनिराकरणे प्रकृते किमप्रकृतमनुमानस्य विषय
विप्रतिपत्तिनिराकरणमाचरितमित्याशङ्कामपाकर्त्तुं सामान्येत्यादिनोपक्रमते । एतच्चोक्त
इत्येतदन्तं सुज्ञानम् ॥

विषयेत्यादि फलमित्येदन्तं सुबोधम् । फलप्रदर्शने चायं वार्त्तिककारस्याशयः—
प्रमाकरणं खलु लोके प्रमाणमुच्यते । ततः करणसाध्या फलरूपा प्रमितिरवश्यदर्शयितव्येति ॥

ननु यस्मिन् विषये क्रियासाधनं व्याप्रियते401

अत्र पङ्क्तिबाह्यं किञ्चिल्लिखितमस्ति । सूक्ष्मत्वात् न पठ्यते--सं०

...कथमिति । किमन्यत्प्रमाणमिति
पुनरिहोपेक्षितमनेन । अर्थेत्यादि प्रतिवचनं व्याचष्टे अर्थस्येति । एतच्च तस्मादित्यन्तं सुगमम् ।

ननु संवादकं ज्ञानं प्रमाणम् । संवादश्च तदुत्पत्तिमात्रात् । तत् किमर्थे प्रतीति
स्तत्फलं मृग्यत इत्याशङ्क्याह--एतदुक्तं भवतीति ।

[p. 80 ]

अथ प्रापकत्वं प्रापणशक्तियोगात् । सा च शक्तिस्तत उत्पत्तेरेव । तथा च कथं
पूर्वपक्षातिक्रम इत्याह--प्रापणशक्तिश्चेति । चो यस्मात् । न केवलादेकाकिनोऽर्थप्रदर्शन
विनाकृतात् । विवक्षितेन विना भवतीति विनाभावी ग्रहादित्वाण्णिनिः, व्यभिचारीत्यर्थः ।
अर्थेन विना भावीति तृतीया पा० २. १. ३० इति योगविभागात्समासः । तस्य भाव
स्तस्मात् । कथं पुनर्न केवलादित्याह--बीजादिति । यत एवं तस्मात् । यद्यपि सन्तान
एव प्राप्यो न च तस्मात्तस्योत्पत्तिस्तथापि विषयेऽस्यैकत्वमध्यवसाय प्राप्यादर्थादुत्त्पत्ता
वपीत्युक्तम् । प्रापकस्य ज्ञानस्यावश्यकर्त्तव्यः प्रतीतिक्रियारूपः । प्रापितो भवतीति पूर्ववद्
योग्यत[p. 34b ]योच्यते । भवतु तस्य कर्त्तव्यमन्यत्, तथापि न तत्फलमित्याह--स एवेति ।
च स्फुटमेतदित्यस्मिन्नर्थे ।

भवतु अवश्यकर्त्तव्यः प्रापकव्यापारः । स पुनरज्ञानात्मको भविष्यति । तथा च कथं
प्रतीतिः फलमित्याह उक्तमिति । चो यस्मादर्थे । पुरस्तात्पूर्वस्मिन् । केनोक्तमेतदिति चेत्
प्रवर्त्तकत्वमपि प्रवृत्तिविषयोपदर्शकत्वमेवेत्यादिना । आस्तामर्थप्रतीतिरवश्यकर्त्तव्या प्रमाणस्य
तथापि कथं तदेव प्रत्यक्षज्ञानं फलं तस्यातद्रूपत्वादित्याशङ्क्य यदर्थप्रतीतिरूपत्वं प्रतिज्ञातं
तदुपपादयन्नाह--तदेवेति । चो यस्मादर्थे ।

नन्वर्थप्रदर्शनं कर्त्तव्यतया प्रदर्शितम् । तत् कथमर्थप्रतीत्यामेकं तत् प्रदर्श्यत इत्याह—
अर्थप्रदर्शनरूपमिति । अनयोरर्थाभेद इत्यभिप्रायः । यत एवमतोऽस्मात्तदेव प्रत्यक्षं ज्ञानमेव
नार्थान्तरमित्यर्थात् । प्रमाणादन्यज्ज्ञानमेव फलं यदि स्यात्, किंस्यात् ? येन यत्नेन गरीयसा
प्रमाणादभेदोऽस्य साध्यत इति चेत् । उच्यते । धीप्रमाणता, प्रवृत्तेस्तत्प्रधानत्वात् प्रमाणवा०
१. ५.इत्यत्राज्ञानात्मनस्तावत्प्रामाण्यमपहस्तितम् । ज्ञानात्मनश्च प्रमाणस्या402 स्य भिन्नेऽपि
प्रमितिरूपे फलेऽवश्यमर्थपरिच्छेदात्मताऽभ्युपेतव्या । अन्यथा ज्ञानत्वमेव तस्य न स्यात् । प्रमा
जनकत्वेन च ज्ञानत्वे चक्षुरादेरपि ज्ञानत्वं स्यात् । बोधरूपत्वं चास्वसंवेदनतया न नियामकम् ।
स्वसंवेदनरूपत्वे वा ग्राह्याकारसंवेदनमेवार्थवेदनमिति कथं भिन्नं फलम् ? प्रतिकर्मव्यवस्था
ऽनुपपत्तेश्च न निराकारत्वं विज्ञानस्याभ्युपेयम् । ज्ञानमेवार्थस्य प्रकाश इति च सर्वतन्त्र
सिद्धोऽयमर्थः । ततो न ज्ञानस्याधिगमरूपतायां विप्रतिपत्तव्यं केनचित् । सत्यां च तदात्मतायां
तदेव फलं युज्यते, तावतैव प्रमाणव्यापारपरिसमाप्तेः ।

अपि च यदि ज्ञानस्य स्वयमर्थरूपपरिच्छेदरूपत्वेनार्थपरिच्छेदकत्वं न स्यात्, किन्तु
भिन्नपरिच्छित्तिजनकत्वेन; तदाऽर्थस्य परिच्छित्तेरपरोक्षतैव व्यवस्थापयितुं न शक्येत ।
तथाहि तदाद्यं ज्ञानमर्थं परिच्छिनत्त्यर्थमपरोक्षयतीति कोऽर्थोऽर्थविषयां परिच्छित्तिं जनयतीति ।
साऽपि यद्यर्थमपरोक्षयति तदाऽपरां प्रतीतिं जनयतीति स्यात् । एवमुत्तरत्राप्येवमेवेति
परिच्छित्तीनामानन्त्यम्, न त्वर्थस्यापरोक्षतेत्यायातमान्ध्यमशेषस्य जगतः ।

अथ तासामेका स्वयमर्थपरिच्छेदरूपा अर्थापरोक्षतारूपोपेयते; तदा न भिन्नपरिच्छित्ति
जनकत्वं परिच्छेदकत्वम् । किन्तर्हि ? स्वयमर्थपरिच्छेदात्मत्वमिति आद्यस्यापि तथात्व
मनिवारितम् । तथा च कथं प्रमाणाद् व्यतिरिक्तं फलमिति ? ।

इह न क्रियैव करणं लोके तयोर्भेदेनावस्थितेः । या चेयं ज्ञानलक्षणा क्रिया सा चेत्फलं

[p. 81 ]

यदि तर्हि ज्ञानं प्रमितिरूपत्वात् प्रमाणफलम्, किं तर्हि प्रमाणमित्याह--

अर्थसारूप्यमस्य प्रमाणम् ॥ २० ॥

अर्थेन सह यत् सारूप्यं403

०रूप्यं यत् सादृ० B. D.

सादृश्यम् अस्य ज्ञानस्य तत् प्रमाणम् । इह यस्मा
द्विषयाद्404

०याद् ज्ञान० A. C. P. H. E. N.

विज्ञानमुदेति तद्विषयसदृशं तद् भवति । यथा नीलादुत्पद्यमानं नीलसदृशम् । तच्च⁴⁰⁵

तच्च सादृ० A. P. E.

सारूप्यं सादृश्यम् आकार इत्याभास इत्यपि व्यपदिश्यते ॥

ननु च ज्ञानादव्यतिरिक्तं सादृश्यम् । तथा च सति तदेव ज्ञानं प्रमाणं तदेव च⁴⁰⁶

च नास्ति A. B. C. P. H. E. N.

प्रमाणफलम् । न चैकं वस्तु साध्यं साधनं चोपपद्यते । तत् कथं सारूप्यं प्रमाणमित्याह--

तद्वशादर्थप्रतीतिसिद्धेरिति ॥ २१ ॥

॥ 407

प्रथमः परिच्छेदः B. C.

प्रत्यक्षपरिच्छेदः ॥

किमन्यत्प्रमाणं भविष्यति इत्यागूर्य पूर्वपक्षवादी यदीत्याद्याह । यदीति सम्भावयति । तर्हि
शब्दोऽक्षमायाम् । तदेव प्रत्यक्षं ज्ञानमेवमि408 मेवेति न क्षम्यत एतदित्यर्थः । प्रमाणस्य फलं
साध्यम् । तर्हि तस्मिन् काले किम्प्रमाणमिति योज्यम् ।

अत्रार्थसारूप्यमित्युत्तरं व्याचष्टे--अ[p. 35a ]र्थेनेति । अर्थेन विषयेण । विषयसारूप्यं
च ज्ञानस्य प्रत्यक्षाख्यस्य विषयसमानाकारतयोत्पादः । इहेत्यादिना सारूप्यमेवोपपादयति ।
एतच्च नीलसदृशमित्यन्तं सुबोधम् । केवलमेवं वदतोऽयमाशयः--अनेकप्राग्भावेनोदयमानमपि
विज्ञानमर्थस्यैवाकारं बिभर्ति, नान्यस्येत्यनुभवसिद्धमपर्यनुयोज्यम्, सदृशत्वनिश्चयस्य
ताद्रूप्येण सततमुदयात् । यदि हि तदन्याकारो विषयः स्यात् तदा तदितरस्याकारधारि
विज्ञानं कदाचिज्जनयेत् । यथा शुक्तिः कथञ्चिद्रजताकारज्ञानप्रबन्धोदयेऽपि तद्देशोपसृष्टस्य
स्वाकारानुकारि ज्ञानं जनयति । न चाभ्रान्तस्य नीलज्ञानस्य कदाचिदप्यन्याकारत्वमस्ति ।
तस्मादर्थोऽप्येवमाकार इति निश्चीयते । बाह्यार्थेऽर्थसारूप्यावगमे गतिरियमेवेति ।

ननु चान्यत्र विषयाभासः प्रमाणमुक्तस्तथाविषयाकारः, इह त्वर्थसारूप्यम् । तत्कथं न
व्याघात इत्याशङ्क्याह--तच्चेति । चो यस्मादवधारणे वा । इत्यप्यनेनापि शब्देन ।
अर्थसारूप्यमेव तेन तेन शब्देनाभिहितम् । ततो न व्याघात इत्यभिप्रायः ॥

किं तर्हि प्रमाणमिति पृच्छता यच्चेतसि निहितमासीत् तदिदानीं ननु चेत्यादिना
कण्ठोक्तं करोति । एतच्च प्रमाणमित्येतदन्तं सुबोधम् ।

[p. 82 ]

तद्वशादिति । तदिति सारूप्यम्, तस्य वशात् सारूप्यसामर्थ्यात् । अर्थस्य
प्रतीतिः अवबोधः । तस्याः सिद्धिः । 409

ततः सिद्धेः B.

तत्सिद्धेः कारणात् । अर्थस्य प्रतीतिरूपं
प्रत्यक्षं विज्ञानं सारूप्यवशात् सिद्ध्यति प्रतीतं भवतीत्यर्थः । नीलनिर्भासं हि विज्ञानं
यतः, तस्मात् नीलस्य प्रतीतिरवसीयते । येभ्यो हि चक्षुरादिभ्यो410

भ्यो ज्ञानं D. B.

विज्ञानमुत्पद्यते न तद्वशात्
तज्ज्ञानं नीलस्य संवेदनं शक्यतेऽवस्थापयितुम्411

साधारणत्वाच्चक्षुरादीनाम्--टि०

 । नीलसदृशं तु अनुभूयमानं नीलस्य संवेदन
मवस्थाप्यते ।

न चात्र जन्यजनकभावनिबन्धनः, साध्यसाधनभावः, येनैकस्मिन् वस्तुनि विरोधः
स्यात् । अपि तु व्यवस्थाप्यव्यवस्थापनभावेन⁴¹²

स्थापकभा० A. B. C. D. P. E. H. N.

 । तत एकस्य वस्तुनः किञ्चिद्रूपं प्रमाणं
किञ्चित् प्रमाणफलं न विरुध्यते ।

एतस्मिन् पूर्वपक्षे तद्वशादित्याद्युत्तरमाचार्यीयं विवृणोति तदिति । तच्छब्दार्थं
वशशब्दार्थं च स्फुटयति सारूप्येति । अर्थस्येति नीलपीताद्यात्मना विशिष्टस्येति द्रष्टव्यम् ।
यतः प्रमितिरियं विशिष्टेनैव कर्मणाऽवच्छिन्ना प्रतीयते । अमुमेवार्थम्--अर्थस्येत्यादिना
स्पष्टयति । सिद्धिशब्दस्यार्थमभिव्यनक्ति प्रतीतमिति । प्रतीतं तन्नीलस्येदं ज्ञानं न पीतस्येत्या
द्याकारेण निश्चितं भवतीत्यर्थः । उक्तमर्थं नीलेत्यादिनोपसंहरति । हिरवधारणे । यत
एवं तत्तस्मात् नीलस्य प्रतीतिर्नीलस्यैवेदं ज्ञानमित्यवसीयते ।

ननु जनकेभ्य एवेयं ज्ञानस्य व्यवस्था भविष्यति । ते हि ज्ञानं जनयितुं शक्ताः
किमङ्ग निश्चाययितुं न शक्नुयुः ? अतश्च न सारूप्याधीनोऽयं प्रतीतिनियम इत्याशङ्क्याह—
येभ्य इति । हिर्यस्मात् । एवं ब्रुवतोऽयं भावः--नेन्द्रियालोकौ नियामकौ । तयोः सर्वज्ञान
साधारणत्वात् । अर्थगतोऽपि विशेषो न नियामकः । ज्ञानादेव हि स प्रत्येतव्यः । तदविशेषे स
कथं विशेषव्यवस्थाया अङ्गं भवेदिति । नीलसारूप्येऽपि यद्ययं न्यायस्तदा कथं तस्यापि निया
मकत्वमित्याह--नीलेति । तुरिन्द्रियादिभ्यो जनकेभ्यः सारूप्यं भेदवद् दर्शयति । नील
सदृशमनुभूयमानं संवेदनं ज्ञानं नीलस्य नीलस्यैवेति व्यवस्थाप्यते ।

अयमत्र प्रकरणार्थः--यदि ज्ञानमर्थसरूपं न स्यात् किन्तु निराकारं बोधैकरूपं तदाऽ
नुभवैकरूपतया तदविशिष्टं, सर्वत्र परिच्छेद्यतया कर्मस्थानप्राप्ते नीलपीतादाविति नील
स्यैवेदं संवेदनम्, इदं पीतस्यैवेत्यनुभवसिद्धः प्रतिकर्मविभागो हीयेत । [p. 35b ]अर्थगतश्चाकारो
ज्ञानाधीनप्रतिपत्तितया ज्ञानस्य विशिष्टरूपतासन्देहेन सन्दिग्धः । न च तेनैव सन्दिग्धरूपेण
तदेव सन्दिग्धं रूपं निश्चेतुं शक्यम् । ज्ञानगतश्च विशेषोऽर्थकृतः सारूप्यादन्यो नोपपद्यते ।
सन्नपि न तावदिदंतयाऽसौ निर्देष्टुं शक्यः । न चानिरूपितेन तदात्मकः कर्मनियमनिश्चयः ।
यद्रूपश्च यश्च कर्मनियमनिश्चयो ज्ञानस्य तस्मिन्ननिरूपिते कीदृशी तद्रूपताव्यवस्था ? यथा

[p. 83 ]

व्यवस्थापनहेतुर्हि सारूप्यं तस्य ज्ञानस्य । व्यवस्थाप्यं च नीलसंवेदनरूपम् ।

व्यवस्थाप्यव्यवस्थापकभावोऽपि कथमेकरय ज्ञानस्येति413

ज्ञानस्य चेत् A. C. P.

चेत् । उच्यते । नीलसदृश
मनुभूय⁴¹⁴

०ते । सदृशमनुभूयमानं तद्वि० A. B. P. H. E. N. ०ते । सदृशमनुभूय तद्वि० C. D.

तद्विज्ञानं यतो नीलस्य ग्राहकमवस्थाप्यते निश्चयप्रत्ययेन, तस्मात् सारूप्यमनुभूतं
व्यवस्थापनहेतुः । निश्चयप्रत्ययेन च तज्ज्ञानं नीलसंवेदनमवस्थाप्यमानं व्यवस्थाप्यम् ।

तस्मादसारूप्यव्यावृत्त्या सारूप्यं ज्ञानस्य व्यवस्थापनहेतुः । अनीलबोधव्यावृत्त्या च
नीलबोधरूपत्वं व्यवस्थाप्यम् ।

नीलादिरनिरूपिते क्षणिकत्वे तद्रूपो न निरूप्यत इति । तस्माद् यत इयमधिगतिरव्यवधानात्
तत्त्वं प्रतिलभते तदेवान्येनाव्यवधीयमानव्यापारं स्वभेदेन भेदकं प्रमाकरणं प्रमाणम् । न
पुनरनेनैव व्यवधीयमानव्यापारमिति । तच्चेदृशं सारूप्यमेवेति । एष च वादोऽस्माभि
र्विस्तरेण विशेषाख्यानेऽभिहित इति ततोऽप्यपेक्षितव्य इति ।

ननु चैवमप्येकस्यैव ज्ञानस्य साध्यत्वं साधनत्वञ्च कथमुपपद्यते ? नहि परशुरेव च्छिदा
भवति । ततः प्रमाणफलयोरभेदो नाभ्युपैतव्य इत्याशङ्क्याह--न चेत्यादि । चो
यस्मादर्थे । अत्रेति प्रमाणफलचिन्तायां विरोधोऽनुपपत्तिः स्यात् । यद्येवं न भवति कथं
नामेत्याह--अपि तु किन्तु । व्यवस्थाप्यं विशेषरूपेण नियाम्यम् । व्यवस्थाप्यते विशिष्टे
नात्मना नियम्यतेऽनेनेति व्यवस्थानिमित्तम् व्यवस्थापनमभिप्रेतम् । व्यवस्थापनभावेनेत्ययं
पाठो वक्ष्यमाणविरोधी । यदा तु व्यवस्थापकभावेनेति पाठो दृश्यते तदा करणे कर्त्तृ
भावविवक्षया तथा द्रष्टव्यम् । साध्वसिश्च्छिनत्तीति यथा । तयोर्व्यवस्थाप्यव्यवस्थापनयो
र्भावस्तथाज्ञानाभिधाननिमित्तं रूपं तेन । इत्थंभूतलक्षणा चेयं तृतीया । यत एवं ततस्त
स्मादेकस्य वस्तुनः प्रत्यक्षलक्षणस्य ज्ञानस्य वस्तुनः किञ्चिद्रूपं व्यावृत्तिपरिकल्पितं कृतकत्वा
दिवत् । तत्रेयं ब्राह्यार्थे प्रमाणादिव्यवस्था । ग्राह्याकारोऽर्थसारूप्याख्य आत्मनः संविदमर्थ
संविदमादर्शयन्नर्थे प्रमाणम् । अत एव बाह्योऽर्थः प्रमेयः । वस्तुतः स्वविदपीयमर्थसम्बन्धिनी
व्यवसीयमानाऽर्थसंवित्तिः फलमिति ।

ननु किमत्र व्यवस्थापननिमित्तम्, किञ्च व्यवस्थाप्यं येनैतत् स्यादित्याह--व्यवस्था
पनेति । व्यवस्थापनं व्यवस्थाकारणम् । व्यवस्थायां प्रयोजकव्यापार इति यावत् । तस्य
हेतुर्निमित्तम् । हिर्यस्मात् । तस्य प्रत्यक्षज्ञानस्य । किन्तर्हि व्यवस्थाप्यमिति ? चो
व्यवस्थापनहेतोर्व्यवस्थाप्यं भिनत्ति । नीलस्येदं नान्यस्येत्यनेनाकारेण यन्नीलसंवेदनं तद्रूपम् ।

एतदसहमानो व्यवस्थाप्येत्याद्याह । न केवलमेकस्य जन्यजनकभावोऽनुपपन्न इत्यपिना
दर्शयति । उच्यत इत्यादिना परिहरति । यतो यस्मान्नीलसदृशमनुभूयेति वास्तवं रूपमनू
दितम् । न तु नीलसदृशमनुभवामीति निश्चयोऽस्ति । अपि तु नीलमेवानुभवामीति नीलस्य
ग्राहकमवस्थाप्यते ।

[p. 84 ]

व्यवस्थापकश्च विकल्पप्रत्ययः प्रत्यक्षबलोत्पन्नो द्रष्टव्यः । न तु415

न च निर्वि० C.

निर्विकल्पकत्वात्
प्रत्यक्षमेव नीलबोधरूपत्वेना416

रूपत्वं नात्मा० C.

त्मानमवस्थापयितुं शक्नोति । निश्चयप्रत्ययेनाव्यवस्थापितं
सदपि नीलबोधरूपं विज्ञानमसत्कल्पमेव । तस्मान्निश्चयेन नीलबोधरूपं व्यवस्थापितं विज्ञानं
नीलबोधात्मना सद् भवति ।

तस्मादध्यवसायं कुर्वदेव प्रत्यक्षं प्रमाणं भवति । अकृते त्वध्यवसाये नीलबोधरूपत्वे
नाव्यवस्थापितं भवति विज्ञानम् । तथा च प्रमाणफलमर्थाधिगम⁴¹⁷

०रूपत्वम् A. C. D. P. H. E.

रूपमनिष्पन्नम् । अतः
साधकतमत्वाभावात् प्रमाणमेव न स्याज्ज्ञानम् ।

ननु न तावता ज्ञानमात्मनैवात्मानं418

इतिकरणेनाभ्युपगमस्य स्वरूपं चेत्यनेनाभ्युपगमं दर्शयति । इति पाठोऽष्टम
पंक्तिसम्बद्धत्वेन पक्तिबाह्यभागे लिखितः प्रतौ दृश्यते किन्तु तस्य कुत्र निवेश इति न
ज्ञायते--सं०

तथा[p. 36a ]व्यवस्थापयति, अनिश्चयात्मकत्वात् ।
न च निश्चयोऽप्यात्मानं तथाऽवस्थापयितुं पर्यवाप्नोति, स्वात्मन्यविकल्पकत्वात् । तत्केन
तथा व्यवस्थाप्यत इत्याह--निश्चयप्रत्ययेनेति । निश्चयात्मकज्ञानेनोत्तरकालभाविना ।
तेनाप्यनुरूपेणेति द्रष्टव्यम् । तस्मात्सारूप्यमनुभूतं स्वसंवेदनेन प्रतीतं व्यवस्थापनहेतुर्नीलस्येदं
संवेदनम्, न पीतस्येति नियमकरणस्य हेतुर्निमित्तम् । इदं च व्यवस्थापनहेतुर्हि सारूप्यं तस्य
ज्ञानस्येत्यस्य समर्थनम् । यदि ज्ञानस्य तस्य सारूप्यमेवं व्यवस्थापनहेतुस्तर्हि किं कीदृशं च
सद् व्यवस्थाप्यमित्याह--निश्चयेति । चोऽवधारणे । तदित्यस्मात्परो द्रष्टव्यः । यस्यैव
नीलज्ञानस्य सारूप्यं तथोक्तं तदेव ज्ञानं व्यवस्थाप्यं नीलस्यैवेत्याकारेण नियाम्यमित्यर्थः ।

कीदृशं सत्तथा व्यवस्थाप्यमित्याह--नीलेति । पीतादिसंवेदनव्यावृत्त्या नीलस्येदं संवेदनं
ज्ञानमित्यवस्थाप्यमानं निश्चीयमानम् । केनावस्थाप्यमानमित्याकाङ्क्षायां निश्चयप्रत्ययेनेति
योजनीयम् । ननु किं ज्ञानात् सारूप्यं व्यतिरिच्यते येन सारूप्यं तथोक्तम्, ज्ञानं त्वेवमुच्यत
इत्याशङ्क्योपसंहारव्याजेनाह--तस्मादिति । यस्मात् सारूप्यादन्यव्यवस्थापनहेतुर्न घटते,
सारूप्यं च ज्ञानादन्यं नोपपद्यते तस्मात्कारणात् । अयं च--तत एकस्य वस्तुनः किञ्चिद्रूप
मित्यादेरुपपत्त्या प्रसाधितस्योपसंहारः ।

अयं प्रकरणार्थः । एकस्यैव ज्ञानस्य व्यावृत्तिकृतं भेदमाश्रित्याह व्यवस्थाप्यव्यस्था
पनभावः । वास्तवं चाभेदमुपादाय प्रमाणफलयोरभेद उच्यते । न च काचित्क्षतिरिति ।

सम्प्रति निश्चयप्रत्ययेनेति ब्रुवता यादृशो निश्चयो विवक्षितस्तं व्यवस्थापक इत्यादि
नोपसंहारव्याजेन स्पष्टयति । व्यवस्थापयतीति व्यवस्थापकः । स च तद्बलोत्पन्नोऽप्यनुरूपो
द्रष्टव्यः । अननुरूपविकल्पेन व्यवस्थापितयोरपि व्यस्वथाप्यव्यवस्थापनयोरनुपपत्तेः । यथा
मरीचीर्दृष्ट्वा तद्बलोत्पन्नेन विकल्पेनावस्थाप्यमानयोर्जलसारूप्यज्ञानयोर्न तथाभावः ।

[p. 85 ]

जनितेन त्वध्यवसायेन सारूप्यवशान्नीलबोधरूपे ज्ञाने 419

ज्ञानेऽवस्था० A. P. H. E. N.

व्यवस्थाप्यमाने सारूप्यं व्यव
स्थापनहेतुत्वात् प्रमाणं सिद्धं भवति ।

यद्येवमध्यवसायसहितमेव प्रत्यक्षं प्रमाणं स्यात् न केवलमिति चेत् । नैतदेवम् ।
यस्मात् प्रत्यक्षबलोत्पन्नेनाध्यवसायेन 420

दृष्टत्वेना० A. B. C. D. P. H. E. N.

दृश्यत्वेनार्थोऽवसीयते नोत्प्रेक्षितत्वेन । दर्शनञ्चार्थ
साक्षात्करणाख्यं प्रत्यक्षव्यापारः । उत्प्रेक्षणं तु421

०क्षणं विक० A. C. D.

विकल्पव्यापारः । तथाहि परोक्षमर्थं

येनाभिप्रायेण निश्चयप्रत्ययस्य व्यवस्थापकत्वमुक्तं तमभिव्यनक्ति--न त्विति । तुर्निश्चया
त्प्रत्यक्षं भेदवद् दर्शयति । अवस्थापनाऽशक्तौ हेतुमाह--निर्विकल्पकत्वादिति ।

ननु परमार्थतो यदि तज्ज्ञानं नीलमेव रूपतया सरूपं तदा तथानिश्चयो भवतु वा मा
वा । स्वयमेवाविकल्पकत्वेऽपि तेन रूपेण सद्व्यवहारगोचरो भविष्यतीत्याशङ्क्याह—
निश्चयप्रत्ययेनेत्यादि । निश्चयप्रत्ययेनानुरूपेण । अननुरूपेणाक्षणिकविकल्पेनावस्थापितस्यापि
क्षणिकबोधस्य सद्व्यवहारस्य योग्यत्वात् । तेनाव्यवस्थापितमसत्कल्पमसत्तुल्यम् स्वविषये
व्यवहारयितुमशक्तत्वा[p. 36b ]त् । गच्छत्तृणज्ञानादिवत् ।

तस्मादित्यादिनाऽमुमर्थमुपसंहरति । यस्मान्निश्चयेन तथाऽव्यवस्थापितमसता सदृशं
भवति तस्मात् । नीलबोधात्मना नीलस्यायं बोध इत्याकारेण सद् भवति सद्व्यवहारयोग्यं
भवति । यस्मात्स्वसामर्थ्योत्पन्नेनानुरूपेण निश्चयप्रत्ययेन व्यवस्थापितं तथा भवति नान्यथा
तस्मात्कारणादध्यवसायमनुरूपं निश्चयं कुर्वत् । एवकारेणाऽकरणावस्थायाः प्रमाणव्यवहारं
निरस्यति । अमुमेवार्थं व्यतिरेकमुखेन द्रढयन्नाह--अकृते त्विति । तुः करणावस्थां भेदवतीमाह ।

भवतु तथाऽव्यवस्थापितं किमत इत्याह--तथा चेति । तस्मिंश्च तेनात्मनाऽव्यवस्था
पनप्रकारे सति । तदनिष्पत्तावपि किं न प्रमाणमित्याह--अत इति । अतोऽधिगतिक्रियायाः
फलभूताया अनिष्पत्तेः । साधकतमत्वाभाव इति वाक्यभेदः । तस्मात्साधकतमत्वाभावात् ।
अर्थाधिगमलक्षणप्रमाणसिद्धौ हि साधकतमं प्रमाणमुच्यते । सा चेन्न निष्पन्ना तर्हि किमपेक्ष्य
साधकतमत्वमात्मसात्कुर्यात्, येन तज्ज्ञानं प्रामाण्यमश्नुवीतेति समुदायार्थः ।

ननु अवसायाभावे तावदियं गतिस्तद्भावेऽपि यद्येषैव गतिस्तदा न प्रत्यक्षं नाम प्रमाण
मित्याशङ्क्यान्वयमुखेनेदानीमाह--जनितेनेति । तुरजननावस्थाया जननावस्थां भेदवतीं
दर्शयति । तेन तथाव्यवस्थाप्यमाने व्यवस्थापकत्वे च निमित्तमाह--सारूप्यवशादिति ।
सिद्धं प्रतीतं भवति ।

यदि प्रत्यक्षं केवलमसहायं प्रवर्त्तयितुमनीशानं नियमेन निश्चयमपेक्षते तर्हि तत्सहितमेव
प्रमाणं प्रसज्येतेत्यभिप्रायवान् प्राह--यद्येवमिति । एवमनन्तरोक्तं यद्यभ्युपगम्यते तदैवं स्यात् ।
चेदिति पराभ्युपगमं दर्शयति । नेति प्रतिषेधति । एवं सत्येतन्न भवति । हेतुमाह—

[p. 86 ]

विकल्पयन्त उत्प्रेक्षामहे न तु पश्याम इति उत्प्रेक्षात्मकं विकल्पव्यापारमनुभवादध्यवस्यन्ति422

भवादवस्यन्ति A. C. P. H. E. N.

 ।
तस्मात् स्वव्यापारं तिरस्कृत्य प्रत्यक्षव्यापारमादर्शयति यत्रार्थे प्रत्यक्षपूर्वकोऽध्यवसायस्तत्र
प्रत्यक्षं केवलमेव प्रमाणमिति ॥

॥ 423

प्रमाणमिति न्यायबिन्दुटीकायां प्रथमः परिच्छेदः समाप्तः ॥ मङ्गलमस्तु ॥ A.
प्रमाणमिति आचार्यधर्मोत्तरविरचितायां न्यायबिन्दुटीकायां प्रथमः परिच्छेदः समाप्तः । C.

आचार्यधर्मोत्तरविरचितायां न्यायबिन्दुटीकायां प्रत्यक्षपरिच्छेदः प्रथमः ॥

यस्मादिति । दृश्यत्वेन दर्शनविशिष्टत्वेन । प्रकारान्तरं निरस्यति नेति । उत्प्रेक्षितत्वं
साक्षात्करणाभिमानशून्यज्ञातृत्वम् ।

ननु विकल्पव्यापारो दर्शनम् । ततः स्वव्यापारविशिष्टार्थाध्यवसाने तस्य का
क्षतिरित्याशङ्क्याह--दर्शनञ्चेति । चो यस्मादर्थे । यद्येवं कस्तर्हि विकल्पव्यापार इत्याह—
उत्प्रेक्षणमिति ।

एतदेव तथाहीत्यादिनाऽवस्यन्तीत्यनेन⁴²⁴ त्यन्तेन ग्रन्थेन समर्थयति ।

भवत्वेवं तथापि कथं प्रत्यक्षस्य केवलस्य प्रामाण्यं न तु विकल्पस्यापीत्याशङ्क्यो
पसंहारापदेशेनाह--तस्मादिति । एतच्च सुबोधम् ।

एवमभिधाने चायमस्याशयो बोद्धव्यः । स्यात्खलु विकल्पस्यापि प्रामाण्यं यद्यसौ
स्वव्यापारयुक्त एव प्रत्यक्षस्य साहाय्यं भजते । न चायं तथा व्याप्रियते । स्वीकृतप्रत्यक्ष
व्यापारस्यैव प्रवृत्तिदर्शनात् । स च दर्शनलक्षणो व्यापारः प्रत्यक्षेणैव सम्पादित इति
कथमयमपि पिष्टपेषणकारी प्रामाण्यं प्रतिलभेत ।

अथ प्रत्यक्षं तावत्स्वप्रामाण्यव्यव[p. 37a ]हाराय तमपेक्षते । ततः सोऽपि प्रमाणमेवेति
मतिस्तर्हि पिता पितृव्यवहारायावश्यं पुत्रमपेक्षत इति पुत्रोऽपि पिता प्रसज्यत इति
कृतमतार्किकवचनविचारणयेति सर्वमवदातम् ॥

॥ पण्डितदुर्वेकविरचितधर्मोत्तरनिबन्धस्य धर्मोत्तरप्रदीपसंज्ञितस्य प्रथमः परिच्छेदः ॥

[p. 87 ]

द्वितीयः स्वार्थानुमानपरिच्छेदः ।

एवं प्रत्यक्षं व्याख्यायानुमानं व्याख्यातुकाम⁴²⁵

व्याख्यातुमाह--A.

आह--

अनुमानं द्विधा ॥ १ ॥

अनुमानं द्विधा द्विप्रकारम् । अथानुमानलक्षणे वक्तव्ये किमकस्मात् प्रकारभेदः कथ्यते ?
उच्यते । परार्थानुमानं शब्दात्मकम्, स्वार्थानुमानं तु ज्ञानात्मकम् । तयोरत्यन्तभेदात्
नैकं लक्षणमस्ति । ततस्तयोः प्रतिनियतं लक्षणमाख्यातुं प्रकारभेदः कथ्यते । प्रकारभेदो
हि व्यक्तिभेदः । व्यक्तिभेदे च कथिते प्रतिव्यक्तिनियतं लक्षणं शक्यते वक्तुम् । नान्यथा ।
ततो लक्षणनिर्देशाङ्ग⁴²⁶

निर्देशार्थमेव A. C.

मेव प्रकारभेदकथनम् । अशक्यतां च प्रकारभेदकथनमन्तरेण लक्षण
निर्देशस्य ज्ञात्वा प्राक्427

ज्ञात्वा प्रथमं प्रका० C. D.

प्रकारभेदः कथ्यत इति ॥

प्रत्यक्षानुमानभेदेन द्वैधं प्रमाणमुद्दिष्टम् । तत्र व्याख्यातं प्रत्यक्षम् । यथोद्देशमधुनाऽ
नुमानं व्याख्यातुमवसरप्राप्तमित्यभिसन्धायाह--एवमिति । एवमनन्तरोक्तेन चतुर्विध
विप्रतिपत्तिनिराकरणप्रकारेण । प्रकारे धाप्रत्ययोऽयमिति दर्शयन्नाह--द्विप्रकारमिति ।

ननु चानुमानस्य लक्षणं वक्तुकामेनास्य लक्षणमेव वक्तव्यम् । तत्किमिदमप्रस्तुता
भिधानमास्थीयत इति पूर्वपक्षम्--अथेत्यादिनोत्थापयति । अथशब्दोऽत्र प्रश्ने । अकस्मादिति
निपातो निर्निमित्तवचनः । उच्यत इत्यादिना परिहरति । तयोर्ज्ञानाभिधानात्मनोः । एकमिति
साधारणम् । यथा चतुर्णामपि प्रत्यक्षाणां ज्ञानरूपत्वादेकं कल्पनापोढत्वादिसाधारणं लक्षणं
सम्भवति, तथा यदि स्यात् प्रत्यक्षवल्लक्षणमेव प्रथममुक्तं स्यादिति भावः । प्रतिनियतं
प्रातिस्विकम् । प्रकारस्य भेदो नानात्वम् ।

ननु प्रतिव्यक्तिनियतं लक्षणं व्यक्तिविशेषोपदर्शनं विना न शक्यते दर्शयितुमिति
व्यक्तिभेद एव कथयितव्यः । तत्किं प्रकारभेदः कथ्यत इत्याह--प्रकारेति । हिर्यस्मात् ।
यदि तस्मिन् दर्शितेऽपि प्रतिनियतलक्षणाख्यानं न शक्यं तर्हि किं तेन कथितेनेत्याह--व्यक्तीति ।
चो यस्मादर्थे । प्रतिशब्दोऽत्र नियतार्थवृत्तिः, तेन प्रति विशिष्टा व्यक्तिस्तत्र नियतमिति,

[p. 88 ]

किं पुनस्तद् द्वैविध्यमित्याह--

स्वार्थं परार्थं च ॥ २ ॥

स्वस्मायिदं स्वार्थम् । येन स्वयं प्रतिपद्यते तत् स्वार्थम् । परस्मायिदं परार्थम् ।
येन परं प्रतिपादयति तत् परार्थम् ॥

सप्तमीपाणिनि २-१-४० इति योगविभागात्समासः । यद्वा नियतं विशिष्टं लक्षणं न
शक्यं वक्तुम् । क्व च नियतमित्याशङ्क्योक्तं--प्रतिव्यक्तीति । व्यक्तौ व्यक्तावित्य
व्ययीभावः । यस्मादन्यथा प्रतिनियतलक्षणाख्यानस्याशक्यत्वं ततस्तस्मात् । लक्षणनिर्देशा
ङ्गमेवेति लक्षणनिर्देशनिमित्तमेव ।

एतेन यच्चोद्यते लक्षणमात्रे कथिते विशिष्टलक्षणमनुमानमेकमनेकं वाऽस्तु । किं तस्य
प्रकारभेदकथनेन इति तत्परिहृतम् । यदि हि साधारणं लक्षणमभिप्रेत्येदमुच्यते तदा तन्नास्तीति
किं कथ्येत । अथ विशिष्टं लक्षणं तदपि व्यक्तिभेदकथनमन्तरेण वक्तुं यदि शक्येत किं न
कथ्येत । केवलमिदमेव नास्तीति । अत एवादावेव तदभिधानं न्याय्यम्, न तु पश्चादिति
दर्शयितुमाह--अशक्यताम् इति । तदन्तरेण लक्षणनिर्देशस्याशक्यतां ज्ञात्वा । चोऽवधारणे ।
प्राग्लक्षणकथनात्पूर्वम् ।

स्यादेतत्--स्वार्थानुमानमेवंलक्षणं परार्थानुमानमेवंलक्षणमिति किं विशिष्टं लक्षणं न
शक्यते वक्तुम् ? एवमपि किमनुमानद्वैतं नावेदितं भवति येन ससंख्येया संख्या--अनुमानं
द्विधा स्वार्थं परार्थं चेत्युच्यत इति ? सत्यमेतत् । केवलं नियमार्थमेतद् विभागवचनमिति ब्रूमः ।
अनुमानं द्विधा--द्विधैवैवमात्मकमिति कथं नाम [p. 37b ] प्रतीयेतेति । इतरथेह तावदेतावदेव
व्युत्पाद्यतया प्रस्तुतम्, अन्यत्र पुनरन्यदप्यनुमानं व्युत्पाद्यमस्तीत्याशङ्का नाहत्य निराकृता
स्यादिति ॥

पूर्ववच्छेषवदादिरूपेण अन्यथाऽपि द्वैविध्यसम्भवात् संशयानः पृच्छति--किं पुनरिति ।
किमिति सामान्यात् पृच्छति । पुनरिति विशेषतः ।

स्वार्थशब्दस्य विग्रहं दर्शयति--स्वस्मायिति । अर्थशब्देन नित्यसमासादस्य पदविग्र
हमाह । इदमित्यनुमानन् । स्वार्थमिति समस्तपदनिर्देश एषः । अस्य चात्मप्रतिपत्तिः प्रयोजन
मित्यर्थः । अमुमेवार्यं स्फुटयन्नाह--येनेति । येनानुमानेन करणभूतेनानुमाता स्वयं प्रतिपद्यते
परोक्षमर्थमिति शेषः, प्रकरणलभ्यं वा । तत्स्वार्थज्ञानमात्मप्रतिपत्तिप्रयोजनमिति यावत् ।

अयमाशयः--त्रिरूपलिङ्गस्य ज्ञानं यस्य सन्तान उत्पद्यते तत्तदर्थमेव । तेनाऽन्यस्या
प्रतिपत्तेः । ततः स्वार्थमुच्यते । न तु किञ्चिज्ज्ञानं क्वचित्पुंसि नियतमस्ति । यदपेक्षया
स्वार्थमुच्येत । येन स्वयं प्रतिपद्यत इति ब्रुवतश्चायमभिप्रायः । यद्यपि प्रतिपत्तिरनुमानज्ञा
नात्मिका तथाप्येकस्यापि व्यवस्थाप्यव्यवस्थापनभावेन क्रियाकरणभेदो दर्शित इति सारूप्यभागः
करणमनुमानम्, अधिगमरूपा फलावस्था प्रतिपत्तिरिति ।

[p. 89 ]

तत्र⁴²⁸

तत्र त्रिरू० E.

स्वार्थं त्रिरूपाल्लिङ्गाद् यदनुमेये429

०मेयज्ञानं C.

ज्ञानं तदनुमानम् ॥ ३ ॥

तत्र तयोः स्वार्थपरार्थानुमानयोर्मध्ये स्वार्थं ज्ञानं किंविशिष्टमित्याह--त्रिरूपादिति ।
त्रीणि रूपाणि यस्य वक्ष्यमाण⁴³⁰

वक्ष्यमाणानि D.

लक्षणानि तत् त्रिरूपम् । लिङ्ग्यते गम्यतेऽनेनाऽर्थ इति

परार्थमित्यस्य विग्रहमाह--परस्मायिति । पूर्ववदस्य पदविग्रहः । परार्थमिति समस्तं
पदमुक्तम् । अस्य च परप्रतिपत्तिः प्रयोजनमित्यर्थः । अमुमर्थं येनेत्यादिना स्पष्टयति । येन
वाक्येन करणेन परं प्रति वाच्यं प्रतिपादयति परोक्षमर्थं बोधयति तत् त्रिरूपलिङ्गाख्यानं वाक्यं
परार्थमनुमानम् ।

अत्राप्ययमस्याभिप्रायः--यद्यपि अभिधानरूपमप्यनुमानं न नियतं पुंसि तथाऽपि तत्परार्थ
मेव । तथाहि यद् यदुद्दिश्य प्रवर्त्तते तत् तदर्थमुच्यते । परमुद्दिश्य प्रवर्त्तते च शब्दो
नात्मानम् । अतो नानवस्थितपारार्थ्यः शब्दः । प्रयोक्तृसंमीहाविषयस्यार्थस्य पर एव
प्रयोजको यस्मादिति । परोक्षार्थप्रतिपत्तिफलत्वेन पारम्पर्येणाविशिष्टविषयत्वेऽपि स्वार्थादस्य
पृथग्वचनम्, साक्षादनयोर्व्यापारभेदादिति च द्रष्टव्यम् ।

ननु च परार्थानुमानोत्पादकवाक्यवदस्ति किञ्चिद् वाक्यं यत्परप्रत्यक्षोपयोगि । यथा एष
कलभो धावति इति वाक्यम् । अतः परार्थानुमानवत्परार्थं प्रत्यक्षं किं न व्युत्पाद्यत इति ?
अत्रोच्यते--परोक्षार्थप्रतिपत्तेर्या सामग्री--लिङ्गस्य पक्षधर्मता साध्यव्याप्तिश्च--तदाख्यानाद्
वाक्यमुपचारतः परार्थानुमानमुच्यते । न तु तत्र कथञ्चिदङ्गभावमात्रेण, स्वास्थ्यादेरपि तथा
प्रसङ्गात् । इदं पुनः अयं कलभः इत्यादिवाक्यं न प्रत्यक्षोत्पत्तेर्या सामग्रीन्द्रियालोकादि
तदभिधानात्तन्निमित्तं भवत्तथा व्यपदेशमश्नुते येन व्युत्पाद्यतामप्यश्नुवीत । किं तर्हि ? कस्यचिद्
दिदृक्षामात्रजननेन । यथा कथञ्चित्परप्रत्यक्षोत्पत्तावङ्गभावमात्रेण ताद्रूप्ये नेत्रोत्सवे वस्तुनि
सन्निहितेऽपि कथञ्चित्पराङ्मुखस्य परेण यदभिमुखीकरणं [p. 38a ] शिरसस्तदपि वचनात्मकं
परार्थप्रत्यक्षं व्युत्पादयितुर्व्युत्पाद्यमापद्येत । एतच्च कः स्वस्थात्मा मनसि निवेशयेत् । किञ्च
भवतु तथाविधं वचनं परार्थं प्रत्यक्षम् । किं नश्छिन्नम् ? तस्यापि व्युत्पादनार्हस्याव्यु
त्पादनात्प्रमाद एव महती क्षतिरिति चेत् । न तथारूपस्य व्युत्पादनम्, अविप्रतिपत्तेः ।
विप्रतिपत्तिनिराकरणेन हि स्वरूपप्रतिपादनं व्युत्पादनम् । न तु केचित् तथाविधे वचने
परार्थप्रत्यक्षोपयोगिनि विप्रतिपद्यन्ते । येन तदपि व्युत्पाद्येत । परार्थानुमाने431

अस्पष्टम्--सं०

... ... ...
वस्तु प्रतिपद्यमाना अपि तद्धर्मव्याप्तिव्यतिरेकाभ्यां निगदन्तो दृष्टाः, अविनाभावावचनात्,
उपनयसाध्यतदावृत्तिवचनानाञ्च प्रयोगादिति तद् व्युत्पाद्यते । यदि तु तत्रापि न विप्रति
पद्येरन् परे तदा तदपि नैव व्युत्पादितं स्याद्, इत्यलमतिविस्तरेण ॥

इह यथैव स्वयं प्रतिपन्नः परोक्षार्थस्तथैव परस्मै प्रतिपाद्यत इति स्वार्थानुमानपूर्वकत्वा
त्परार्थानुमानस्य प्रथमं स्वार्थानुमानमुक्तम् । यथोद्देशमेव च लक्षणं प्रणेयमिति स्वार्थानुमान

[p. 90 ]

लिङ्गम् । तस्मात् त्रिरूपाल्लिङ्गात् यत् जातं ज्ञानम् इति । एतद् 432

त्रिरूपलिङ्गजं ज्ञानमित्यर्थः । हेतुः कारणम्--टि० ।

हेतुद्वारेण विशेषणम् ।
तत् 433

०षणम् । त्रिरूपा० C. D.

त्रिरूपाच्च लिङ्गात् त्रिरूपलिङ्गालम्बनमप्युत्पद्यत इति विशिनष्टि--अनुमेय इति ।
एतच्च विषयद्वारेण विशे षणम् ।

त्रिरूपाल्लिङ्गाद्यदुत्पन्नमनुमेयालम्बनं ज्ञानं तत् 434

स्वार्थानु० D.

स्वार्थमनुमानमिति ॥

लक्षणविप्रतिपत्तिं निराकृत्य फलविप्रतिपत्तिं निराकर्त्तुमाह--

प्रमाणफलव्यवस्थाऽत्रापि प्रत्यक्षवत् ॥ ४ ॥

प्रमाणस्य⁴³⁵

प्रमाणफलमिति । प्रमाणस्य यत्--B. C. D.

यत् फलं तस्य या व्यवस्था 436

०स्थाऽत्रा० A. B. P. H. E.

साऽत्रानुमानेऽपि 437

०पि प्रत्यक्षवत् प्रत्यक्ष इव P. H. E.

प्रत्यक्ष इव प्रत्यक्षवत्
वेदितव्या ।

स्यैवं लक्षणं तत्रेत्यादिनाऽऽदित उपदिष्टमाचार्येण तद् व्याचष्टे तत्रेति । स्वार्थपरार्थानुमान
समुदायात् स्वार्थानुमानं स्वार्थत्वज्ञात्या निर्धार्यते । तस्मात्त्रिरूपाल्लिङ्गाद् यज्जातमिति
व्याचक्षाणो मूले त्रिरूपाल्लिङ्गादिति या पञ्चमी सा गम्यमानजनिक्रियापेक्षया जनिकर्त्तुः
प्रकृतिः पाणिनि १. ४. ३० इत्यनेन लब्धापादानसंज्ञकादपादान एवेति दर्शयति । हेतुद्वारेण
जनकमुखेन । त्रिरूपाल्लिङ्गादिति चाचक्षाणेनाचार्येणैकद्विपदव्युदासेन षट्पक्षीं प्रतिक्षिप्य
सप्तमपक्षपरिग्रहेण लिङ्गस्य लक्षणमभिप्रेतं प्रकाशितमिति । यथा चैतत् तथा भट्टार्चट
निबन्धनमर्चटालोकसंज्ञितं विधास्यन्तो विस्तरेण स्पष्टयिष्यामः ।

अनुमेयग्रहणस्य व्यावर्त्त्यं दर्शयति--त्रिरूपाच्चेति । चो यस्मादर्थे । इतिर्हेतौ ।
त्रिरूपलिङ्गालम्बनमिति धूमं दृष्ट्वा सर्वत्रायं वह्निनान्तरीयक इति ज्ञानं वाच्यम् । तद्धि
परम्परया त्रिरूपाल्लिङ्गाज्जातमिति । इतिना विशेषणस्य स्वरूपमुक्तम् । विशेषितमेव
ज्ञानम् । किम्पुनर्विशिष्यत इत्याह--एतच्चेति । चो यस्मात् । विषयद्वारेणावसीयमानविषय
द्वारेण विशेषणं व्यवच्छेदकम् ।

अवयवार्थं व्याख्याय समुदायार्थं त्रिरूपेत्यादिना व्याचष्टे । अनुमेयो धर्मधर्मिसमुदायः
आलम्ब्यत इत्यालम्बनं यस्येति विग्रहः । इतिर्वाक्यार्थपरिसमाप्तौ एवमर्थः सन्नापरेण
सम्बद्ध्यते--एवमुक्तेन प्रकारेण लक्षणविप्रतिपत्तिं निराकृत्येति ॥

ननु च प्रमाणस्य फलमिति यद्याचार्यस्य विवक्षितं धर्मोत्तरेण चैवं व्याख्यायते तदा
प्रमाणभागव्यवस्थायां किमुक्तमाचार्येण, धर्मोत्तरेणापि नीलसारूप्यं व्यवस्थापनहेतुः प्रमाणम्
इत्युपरिष्टात्पृ० ९१ किमिति दर्शयिष्यते इति चेत् । नैष दोषः । नहि प्रमाणस्येत्यादिना

[p. 91 ]

यथा हि 438

नीलस्वरूपं C. D.

नीलसरूपं प्रत्यक्षमनुभूयमानं नीलबोधरूपमवस्थाप्यते439

०रूपमेवावस्था० C.

, तेन नीलसारूप्यं
440

०रूप्यं नीलव्यव० C.

व्यवस्थापनहेतुः प्रमाणम्, नीलबोधरूपं तु 441

०रूपं त्ववस्था० D. ०रूपत्वमवस्था० C.

व्यवस्थाप्यमानं प्रमाणफलम्; तद्वद् अनुमानं
नीलाकारमुत्पद्यमानं नीलबोधरूपमवस्थाप्यते, तेन नीलसारूप्यमस्य⁴⁴²

०प्यं प्रमा० C.

प्रमाणम्, नीलविकल्पन
रूपं त्वस्य⁴⁴³

०रूपं तु प्रमा० B. D.

प्रमाणफलम् । सारूप्यवशाद्धि तन्नीलप्रतीतिरूपं सिध्यति । नान्यथेति ॥

एवमिह संख्या-लक्षण-फलविप्रतिपत्तयः । प्रत्यक्षपरिच्छेदे तु गोचरविप्रतिपत्ति
र्निराकृता । लक्षणनिर्देशप्रसङ्गेन तु त्रिरूपं लिङ्गं प्रस्तुतम् । तदेव व्याख्यातुमाह--

त्रैरूप्यं पुनर्लिङ्गस्यानुमेये सत्त्वमेव, सपक्ष एव सत्त्वम्, असपक्षे
चासत्त्वमेव निश्चितम् ॥ ५ ॥

त्रैरूप्यमित्यादि । लिङ्गस्य यत् त्रैरूप्यं यानि त्रीणि रूपाणि तदिदमुच्यत इति शेषः ।
किं पुनस्तत्444

पुनस्त्रैरूप्यम्--A.

त्रैरूप्यमित्याह--अनुमेयं वक्ष्यमाणलक्षणम् । तस्मिन् लिङ्गस्य सत्त्वमेव
निश्चितम्--एकं रूपम् । यद्यपि चात्र निश्चितग्रहणं न कृतं तथापि अन्ते कृतं प्रक्रान्तयो
र्द्वयोरपि रूपयोरपेक्षणीयम् । यतो न योग्यतया लिङ्गं परोक्ष⁴⁴⁵

परोक्षं ज्ञानस्य--C.

ज्ञानस्य निमितम् । यथा

मौलस्य प्रमाणशब्दस्य फलशब्देन विग्रहो दर्शितः । किन्त्व[p. 38b ]र्थप्रदर्शनं कृतम् ।
एतच्चोपलक्षणं तेन फलस्य साधनं च यत्तस्यापि या व्यवस्था साऽपि गृह्यते । मूले तु द्वन्द्व
समास एवाभिप्रेतो वार्त्तिककारस्य । पूर्वनिपातविधेश्चानित्यत्वात् न फलशब्दस्य पूर्वनिपातः ।
अत एव विनिश्चयः--न प्रमाणफलयोर्विषयभेदः इति ।446

पङ्क्तिबाह्यं लिखितं न पठ्यते--सं०

...लक्षणगोचरफलविषय इति ।
नीलसारूप्यम् अस्पष्टनीलसारूप्यम्, अनुमानस्यापरोक्षीकरणाभावात्, विजातीयमात्रव्या
वृत्तस्यानुमानेन प्रतीतेः । नीलप्रतीतिरूपं नीलविकल्पनरूपं सिद्ध्यति निश्चीयते ॥

ननु सङ्ख्यालक्षणफलविप्रतिपत्तय एवानुमानस्य निराकृता, न तु विषयविप्रतिपत्ति
रित्याह--एवमिति । एवमनन्तरोक्तेन प्रकारेण इहानुमानपरिच्छेदे निराकृता इति शेषः,
वक्ष्यमाणं वा निराकृतेति पदं वचनविपरिणामेन सम्बन्धनीयम् ।

त्रैप्रूयमित्यादिग्रन्थस्य यत उत्थानम्, तत् लक्षणेत्यादिना दर्शयति । प्रसङ्गेन प्रस्तावेन
यानि त्रीणि रूपाणि तान्येव तथेत्यावेदयति । तदिदं त्रैरूप्यमिति प्रकृतत्वात् शेषोऽध्याहारः ।
अबाधितविषयत्वाद्यनेकरूपसम्भवे पृच्छति किं पुनरिति । किमिति सामान्यतः पृच्छति ।
पुनरिति विशेषतः । कस्मात् पुनस्तदपेक्षणीयमित्याह--यत इति । परोक्षो योऽर्थस्तस्य यज्ज्ञानं
तस्य । बीजं वैधर्म्यदृष्टान्तः । कस्मान्न तथेत्याह--अदृष्टादिति । अप्रतिपत्तेः परोक्षार्थस्येति
प्रकरणात् । यद्यज्ञातं लिङ्गं न परोक्षज्ञाननिमित्तं तर्हि पक्षधर्मतया ज्ञातमेवास्तु परोक्षप्रकाशनं

[p. 92 ]

बीजमङ्कुरस्य । अदृष्टाद् धूमाद् अग्नेरप्रतिपत्तेः । 447

ननु च यदा धूमस्वरूपमेव प्रत्यक्षेण ज्ञायते तदा परोक्षस्य निश्चायकं भवति ।
आह ।--टि०

नापि स्वविषयज्ञानापेक्षं 448

परोक्षप्रका० C.

परोक्षार्थ
प्रकाशनं । यथा प्रदीपो घटादेः । 449

धूमात्--टि०

दृष्टादप्यनिश्चितसम्बन्धादप्रतिपत्तेः450

अग्नेः--टि०

 । तस्मात्
451

०क्षार्थाना० E.

परोक्षार्थनान्तरीयकतया निश्चयनमेव लिङ्गस्य परोक्षार्थप्रतिपादनव्यापारः । नापरः
कश्चित् । अतोऽन्वयव्यतिरेकपक्षधर्मत्वनिश्चयो लिङ्गव्यापारात्मकत्वादवश्यकर्त्तव्य इति
सर्वेषु रूपेषु निश्चितग्रहणमपेक्षणीयम् ।

तत्र सत्त्ववचनेनासिद्धं चाक्षुषत्वादि निरस्तम्452

दि निषिद्धम् B. D.

 । एवकारेण पक्षैकदेशासिद्धो
निरस्तः453

०सिद्धो यथा A. N. P. ०सिद्धो निरस्तो हेतुः यथा B. D. E. H.

 । यथा चेतनास्तरवः स्वापादिति । पक्षीकृतेषु तरुषु पत्रसङ्कोचलक्षणः स्वाप
एकदेशे न सिद्धः । न हि सर्वे वृक्षा रात्रौ पत्रसंकोचभाजः किन्तु केचिदेव । सत्त्ववचनस्य

तत् किमन्वयव्यतिरेकनिश्चयेन तस्य ? इत्याशङ्क्याह--नापीति । लिङ्गमिति सम्बध्यते ।
प्रदीपोऽपि दृष्टादनिश्चितादपि । न केवलमदृष्टादित्यपिशब्दः । यत एवं तस्माद् हेतोः ।
अन्तरं व्यवधानम्, न तथा नान्तरम् । न भ्राड् पाणिनि ६. ३. ७१इत्यादिसूत्रे नेति
योगविभागान्नलोपाभावः । नान्तरे भव इति गहादित्वाच्छ । ततः स्वार्थिकः कन् । परोक्षस्य
वह्न्यादेर्नान्तरीयकोऽविनाभावी तस्य भावस्तत्ता तया निश्चयनम्--सर्वत्रायमेतदविनाभावीति
विकल्पनम् । लिङ्गस्य गमकस्य व्यापृतं रूपं व्यापारः । तथानिश्चयारूढस्यैव रूपस्य लिङ्ग
त्वात् । एवकारेण व्यवच्छिन्नमेवान्यस्य तद् व्यापाररूपत्वं स्पष्टार्थं नापर इत्यनेनानूदितम् ।
यत्पुनरत्राप्ययमेतन्नान्तरीयक इति ज्ञानं तदनुमानज्ञानमिति ज्ञेयम् । पूर्वकं तु लिङ्गज्ञान
मिति । अतः सत्त्वेनानिश्चिताल्लिङ्गादनिश्चितसम्बन्धाच्चाप्रतिपत्तेः कारणादन्वयादिनिश्चयो
ऽवश्यकर्त्तव्यः । तथापि कथं कर्त्तव्य इत्याशङ्क्य व्यतिरेकमुखेणोक्तमेव हेतुमन्वयमुखेनापि
दर्शयन्नाह--लिङ्गेति । लिङ्गव्यापारस्य परोक्षप्रतिपादने गमकव्यापारस्यात्मा स एव तथेति
स्वार्थिकः कन् कर्त्तव्यः । तस्य भावस्तस्मादिति हेतुपदं कृत्वाऽयमुपसंहारः । सर्वेष्वनुमेय
सत्त्वादिषु रूपेषु लक्षणेषु । [p. 39a ]

सम्प्रत्येकैकस्य रूपस्य यद् व्यावर्त्त्य तत्क्रमेण दर्शयितुमाह--तत्रेति । आदिग्रहणाद्
व्यधिकरणासिद्धविशेषणासिद्धविशेष्यासिद्धानां सङ्ग्रहः । अमीषामपि स्वरूपासिद्ध एवान्त
र्भावात् । यथा तु प्रभेदो यथा वान्तर्भावस्तथोपरिष्टाद् वक्ष्यामः । केचिदेव तिन्तिडिका
प्रभृतयः ।

अथापि स्यात् स्वापवत् धूमोऽप्ययमेकदेशासिद्ध एव । तथाहि पर्वतादिरिह पक्षस्तत्र
च क्वचिदेव देशे सिद्धो न सर्वत्र । न च पर्वतादिरेकोऽवयव्यभ्युपगतः । अथैवंविधोऽपि
पक्षव्यापक उच्यते तर्हि स्वापेन किमपराद्धं येनासावेवैको न युक्त इति ।

[p. 93 ]

पश्चात्कृतेनैव⁴⁵⁴

अग्रे कृतेन--टि०

कारेणासाधारणो धर्मो निरस्तः । यदि हि अनुमेय एव सत्त्वम् इति कुर्यात्455

इति ब्रूयात्--B. D.

श्रावणत्वमेव हेतुः स्यात् । निश्चितग्रहणेन सन्दिग्धासिद्धः 456

असर्वज्ञः कश्चित् वक्तृत्वात्--टि०

सर्वो निरस्तः ।

सपक्षो वक्ष्यमाणलक्षणः । तस्मिन्नेव सत्त्वं निश्चितमिति द्वितीयं रूपम् । इहापि

अत्र केचिदेवं प्रतिविदधति । जिज्ञासितधर्मविशेषवत्त्वेन हि रूपेण धर्मी पक्ष उच्यते ।
यश्चासौ पर्वतादिस्तत्र न वह्निर्जिज्ञासितः । किन्तर्हि ? यत्र तत्रोद्देशे । तत्रैकदेशस्थधूम
दर्शनेऽप्येकदेशवह्निर्जिज्ञासितो ज्ञायत इति किं सर्वपर्वतव्यापिना धूमेन कार्यम् ? यदि पुनः
सर्वत्रैव वह्निमत्त्वं जिज्ञासितं स्यात्, स्यादेवायं पक्षैकदेशासिद्धः । न चैतदेवम् । ततः
कथमस्य तथात्वम् ? अत्र पुनः सर्वेषामेव तरूणां चैतन्यं जिज्ञासितमिति सकलपादपव्यापिनैव
स्वापेन प्रयोजनम् । यथा वेदस्य सर्वस्यैव पौरुषेयत्वे साध्ये सकलाम्नायव्यापकेनैव वाक्यत्वेन
प्रयोजनम् । न चायं सर्वान् व्याप्नोति । ततः पक्षैकदेशासिद्ध उच्यते ।

एके तु--लोकाध्यवसायसिद्धं महीधरादेरेकत्वमवलम्ब्यायं व्यवहारः, न च सर्वेषां
तरूणां तथैकत्वं लोकोऽध्यवस्यति, येन स्वापस्यापि तथा सिद्धिर्भवति, ततः किमवद्यं
नामेति प्रतिपन्नाः ।

अथाभिधीयते--यदि कश्चित्तिन्तिडिकाप्रभृतीनेव पादपान् पक्षयित्वा स्वापं हेतूकरोति,
तदाऽयं न पक्षैकदेशासिद्ध इति किं न साधयेच्चैतन्यमिति ।

असदेतत्--विकल्पानुपपत्तेः । यदि सर्वजनप्रसिद्ध इन्द्रियव्यापारविरोध्यवस्थाविशेषः
स्वापो निद्रापरनामा हेतुरभिप्रेतस्तदाऽयं तेष्वपि तरुष्वसिद्ध इति कथं चैतन्यमनुमापयेत् ?

अथ येन केनचिदुपाधिना स्वापशब्दमात्रवाच्योऽर्थो हेतुः; तथाविधस्य स्वापस्य चैतन्येन
व्याप्त्यसिद्धेः सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकतयाऽनैकान्तिकः ।

षष्ठ्यतसर्थप्रत्येयन पाणिनि २. ३. ३०इत्यनेन पश्चाच्छब्दयोगे सत्त्ववचनात्षष्ठी ।
असाधारणः सपक्षासपक्षसाधारणो यो न भवति । पक्षस्यैव यो धर्म इति यावत् । निरस्तो
हेतुत्वेन प्रतिक्षिप्तः । पूर्वावधारणे तु नायं निराकृतः स्यादिति दर्शयति यदीति । हिर्यस्मात् ।
अयमस्याशयः--यद्यनुमेय एव सत्त्वं यस्येति लक्षणं स्यात्तदा सपक्ष एव सत्त्वमिति वचनमति
रिच्यमानं लक्षणान्तरं भविष्यति । व्याघात एव वा भविष्यतीति । निश्चितग्रहणस्येहा
पेक्षितस्य व्यवच्छेद्यं दर्शयति--निश्चितेति । सन्दिग्धश्चासावस्य हेतुत्वेन विशेषणत्वेन
चासिद्धोऽनिश्चितश्चेति विग्रहः । सन्दिग्धविशेषणासिद्धः, सन्दिग्धविशेष्यासिद्धश्च सन्दिग्धासिद्ध
एवान्त[p. 39b ]र्भवतीति, सोऽप्यनेनैव निरस्तः । यथाऽनयोर्भेदो यथा चान्तर्भावस्तथा
परस्तात्प्रदर्शयिष्यामः । इहाश्रितत्वादार्थेन न्यायेन हेतुसत्त्वस्य विशेषणरूपत्वाद् अनेन
सहोदिति457 तएवकारो धर्मायोगस्य व्यवच्छेदको द्रष्टव्यः ।

[p. 94 ]

सत्त्वग्रहणेन विरुद्धो निरस्तः । स हि नास्ति सपक्षे । एवकारेण साधारणानैकान्तिकः458

अत्र D. प्रतौ पङ्क्तिबाह्यभागे अनित्यः शब्दः प्रमेयत्वात् इति टिप्पणं वर्त्तते ।
तच्च B. प्रतौ मूले निवेशितम् इति प्रतिभाति । H. N. प्रतावपि एवमेव--सं०

 ।
स हि न सपक्ष एव वर्त्तत किन्तूभयत्रापि । सत्त्वग्रहणात् पूर्वावधारणवचनेन 459

सपक्षव्या० B. H.

सपक्षाव्यापि
सत्ताकस्यापि प्रयत्नानन्तरीयकस्य हेतुत्वं कथितम् । पश्चादवधारणे460

०णे हि अय० A. C.

त्वयमर्थः स्यात्—
सपक्षे सत्त्वमेव यस्य स हेतुरिति प्रयत्नानन्तरीयकत्वं न हेतुः स्यात् । 461

निश्चयवच० A.

निश्चितवचनेन
सन्दिग्धान्वयोऽनैकान्तिको निरस्तः । यथा सर्वज्ञः कश्चिद् वक्तृत्वात् । वक्तृत्वं हि सपक्षे
सन्दिग्धम् ।

असपक्षो वक्ष्यमाणलक्षणः । तस्मिन्नसत्त्वमेव निश्चितम्--तृतीयं रूपम् । तत्रा
सत्त्वग्रहणेन विरुद्धस्य निरासः462

पूर्ववदत्रापि D. प्रतौ नित्यः शब्दः कृतकत्वात् खवत् इति पङ्क्तिबाह्यं टिप्पणत्वेन
लिखितः पाठः B. प्रतौ मूलत्वेन संनिविष्ट इति भाति--N. प्रतौ अपि तथैव कृतम् । H. प्रतौ
तु विपक्षैकदेशवृत्तेर्निरासः इत्यनन्तरं मुद्रितः--सं०

 । विरुद्धो हि विपक्षेऽस्ति । एवकारेण साधारणस्य विपक्षैक
देशवृत्तेर्निरासः । 463

प्रयत्नानन्तरीयकः शब्दः, अनित्यत्वात् घटवत्--टि०

प्रयत्नानन्तरीयकत्वे साध्ये ह्यनित्यत्वं विपक्षैकदेशे विद्युदादौ अस्ति,
आकाशादौ नास्ति । ततो 464

नियमतोऽस्य C.

नियमेनास्य निरासः । 465

असत्त्ववचनात् पूर्व० A. P. H. E. N. ०शब्दात् पूर्व० B. C. D.

असत्त्वशब्दाद्धि पूर्वस्मिन्नवधारणेऽयमर्थः
स्यात्--विपक्ष एव यो नास्ति स हेतुः । तथा च प्रयत्नानन्तरीयकत्वं सपक्षेऽपि 466

०पि नास्ति--B. E.

सर्वत्र

साधारणश्चासौ सपक्षासपक्षवृत्तित्वादनैकान्तिकश्चैकस्मिन्नन्ते साध्ये विपर्यये वाऽव्यव
स्थितश्चेति तथा निरस्त इति वर्त्तते । सपक्षाव्यापिनी सकलसपक्षावर्त्तिनी सत्ता यस्येति
विग्रहः । प्रयत्नानन्तरीयकत्वमप्यनित्यत्वसिद्धौ समर्थो हेतुरिति दर्शयितुं सकलसपक्षाव्यापि
प्रयत्नानन्तरीयकत्वमुदाहृतमिति द्रष्टव्यम् । वस्तुतस्तु सर्व एव कार्यहेतुर्धूमादिः सपक्षैक
देशवृत्तिर्बोद्धव्यः । इतिरेवमर्थे । एवं सति प्रयत्नानन्तरीयकत्वमुपलक्षणत्वादस्य धूमादिक
मपि न हेतुः स्यात् । सन्दिग्धोऽन्वयो यस्य स तथा । इहाश्रयत्वादार्थेन न्यायेन सपक्ष
लक्षणस्य धर्मिणो विशेष्यत्वादनेन सहोदितो निपातः पक्षे वृक्षे वृत्तौ लब्धायां समुच्चीय
मानावधारणत्वादसपक्षलक्षणधर्म्यन्तरयोगस्य व्यवच्छेदको द्रष्टव्यः ।

तृतीयं रूपं व्याख्यातुमाह--असपक्ष इति । वक्ष्यमाणं लक्षणमस्येति विग्रहः ।
कथमस्य निरास इत्याह--विरुद्धो हीति । हिर्यस्मात् । साधारणस्य सपक्षासपक्ष
साधारणस्य । कस्मिन् साध्ये किन्तदीदृशमित्याह--प्रयत्नेति । प्रयत्नः पुरुषव्यापारः । नियमेना

[p. 95 ]

नास्ति । ततो न हेतुः स्यात् । ततः पूर्वं न कृतम् । निश्चितग्रहणेन सन्दिग्धविपक्ष
व्यावृत्तिकोऽनैकान्तिको467

असर्वज्ञः कश्चित् वक्तृत्वात्--टि०

निरस्तः ।

ननु च सपक्ष एव सत्त्वमित्युक्ते विपक्षेऽसत्त्वमेवेति यम्यत एव । तत् किमर्थं 468

०र्थमुभ C. D.

पुनरुभयो
रुपादानं कृतम् ? उच्यते 469

तदुच्यते--A. P. H. E.

। अन्वयो व्यतिरेको वा प्रयुज्यमानः नियमवानेव प्रयोक्तव्यो
नान्यथेति दर्शयितुं470

द्वयोरुपादानं--B. C. D.

द्वयोरप्युपादानं कृतम् । अनियते471

अनियमे हि A. P. H. E. N.

हि द्वयोरपि प्रयोगेऽयमर्थः स्यात्—
सपक्षे योऽस्ति विपक्षे च यो472

च नास्ति स A. B. D. P. H. E. N.

नास्ति स हेतुरिति । तथा च सति स श्यामः473

श्यामः त्वत्पुत्र० C.

तत्पुत्रत्वात् दृश्यमान-

वधारणेन एवकारणेति यावत् । असपक्ष एवेति किं नावधार्यत इत्याह--असत्त्वेति ।
हिर्यस्मात् । भवत्वेवं का क्षतिरित्याह तथा चेति । प्रयत्नानन्तरीयकग्रहणं पूर्ववदुप
लक्षणम् । निश्चितग्रहणस्य व्यावृत्त्यर्थमाह--निश्चितेति । विपक्षाद् व्यावृत्तिर्विपक्षव्यावृत्तिः ।
सन्दिग्धा विपक्षव्यावृत्तिर्यस्य स तथा ।

ननु न सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकत्वं नागायं हेतुदोषः । तत्कथं निरस्यते ? तथाहि—
य एव विपक्षे वीक्षितो हेतुः स एव प्रमेयत्वादिवदभिमतं न साधयेत् । यः पुनर्महताऽपि
प्रयत्नेन मृग्यमाणोऽसपक्षे नोपलक्षितः स कथमङ्ग साध्यं न साधयेदिति ? तदेतदवद्यम् ।
यतो योऽपि विपक्षे वीक्षितो हेतुः सोऽपि इष्टो दुष्टः । कथं ? साध्यं विनाऽप्युपलब्धेरिति
चेत् । ननु यदि नामासौ साध्यमन्तरेणान्यत्र दृष्टस्तथापि विवादाध्यासिते धर्मिणि साध्यं
किं न साधयति ? नहि अयमत्रापि साध्यं विनैव वर्त्तत इति प्रसाधकं प्रमाणमस्ति । न चैकत्र
येन विना यो दृष्टः सर्वत्रासौ तेन विनैव वर्त्तते इति सिद्धम् । अन्यथाऽपि बहुलं दर्शनात् ।
अथ साध्यमन्तरेण यो वृत्तः साध्ये सत्येवासौ वर्त्तत इति नियमाभावाद् विवादाध्यासिते सन्देह
हेतुर्न सम्यग् हेतुर्भवितुमर्हति । हन्त तर्हि विपक्षे वीक्षणं तस्य साध्यधर्मिणि साध्यविनाकृतां
वृत्तिं सम्भावयद् हेतुमनिश्चयहेतूकरोतीति आयातम् । सति चैवं साध्यविपर्यये हेतुसत्ता
वाधकप्रमाणादर्शनमपि--यद्ययं च धर्मो भविष्यति, न च ततः साध्यमित्येवंविधां वृत्तिमस्य—
सम्भावयति तदा किमयं निश्चयहेतुर्भवितुमर्हति ? ततो वि[p. 40a ]पक्षे दर्शनं वा तथा शङ्का
बीजमस्तु विपर्यये वा बाधकप्रमाणादर्शनं वेति को विशेषः ? तथा चाह वार्त्तिककारः--न
तु सपक्षविपक्षयोः सत्त्वमसत्त्वं वा निश्चयापेक्षम् । निश्चयेऽपि सन्देहमुखेनैव दोषात् ।
सोऽनिश्चयेऽपि तुल्य इति तथाविधोद्भावनमप्यत्र दूषणमेव । तथा विपक्षप्रचाराशङ्काव्य
वच्छेदेन लभ्यं गमकत्वं कथमात्मसात्कुर्याद् इति ।

ननु चेत्यादिना लक्षणे चोद्यमाशङ्कते । विपक्षेऽसत्त्वमेवेति गम्यत इति ब्रुवतोऽयं
भावः । पक्षे वृत्तौ लब्धायां सपक्ष एव सत्त्वं निश्चितमिति खलु समुच्चीयमानावधारणोऽयं
निर्णयः । अयं चासपक्षेऽसत्त्वेऽनिश्चिते सन्दिग्धे वा न घटत इति अवश्यमसपक्षेऽसत्त्वमेव

[p. 96 ]

पुत्रवदिति तत्पुत्रत्वं हेतुः स्यात् । तस्मान्नियमवतोरेवान्वयव्यतिरेकयोः प्रयोगः कर्त्तव्यो येन
प्रतिबन्धो गम्येत साधनस्य साध्येन । नियमवतोश्च प्रयोगेऽवश्यकर्त्तव्ये द्वयोरेक एव प्रयोक्तव्यो474

एव कर्त्तव्यो न A.

न द्वाविति नियमवानेवान्वयो व्यतिरेको वा प्रयोक्तव्य इति शिक्षणार्थं द्वयोरुपादानमिति ॥

त्रैरूप्यकथनप्रसङ्गेनानुमेयः सपक्षो विपक्षश्चोक्तः । तेषां लक्षणं वक्तव्यम् । तत्र
कोऽनुमेय इत्याह--

अनुमेयोऽत्र जिज्ञासितविशेषो धर्मी ॥ ६ ॥

निश्चितमाक्षिपतीति । एवमुपलक्षणत्वादस्यासपक्षे चासत्त्वमेव निश्चितमित्यनेन सपक्षे
वृत्तिमात्रं लब्धमेव । तेनैव च प्रयोजनमिति किं सपक्ष एव सत्त्वमित्यनेनेति द्रष्टव्यम् ।

उच्यत इति परिहारः । साध्येनान्वीयमानत्वं सत्येव साध्ये भवितृत्वं साधनस्य
स्वगतो धर्मोऽन्वयः । साध्याभावे व्यतिरिच्यमानत्वम् अभवितृत्वं हेतोः स्वगतो धर्मो
व्यतिरेकः । स चासश्च 475

प्रयुज्यमानः इति पाठः मूले नोपलभ्यते । प्रदीपानुरोधात्
तत्र कोष्ठके स्थापितः ।

प्रयुज्यमानः शब्देन प्रतिपाद्यमानो नियमवानव्यभिचारवान्
प्रयोक्तव्योऽन्यथा परोक्षप्रतीत्यङ्गं नोक्तं स्यात् । कथं च तथा प्रयुक्तो भवति ? यदाऽन्वय
वाक्ये साध्ये नियतं साधनं व्यतिरेकवाक्ये च साधनाभावे नियतः साध्याभावः । साधनानु
वादपूर्वसाध्यविधानेन साध्याभावानुवादपूर्वसाधनाभावविधानेन वीप्सापदयुक्तेन सर्वशब्द
संहितेन एवकारोपेतेन । अन्यथा न प्रतिपाद्यते ।

अनियमेनापि प्रयोगे यद्यन्वयव्यतिरेकयोस्तादृशोः प्रतीतिरस्ति तदा किं नियमवत्प्रयोगेणे
त्याह--अनियते हीति । हिर्यस्मादनियते विवक्षितनियमाख्यापके । आस्तां तावदेकस्य
प्रयोगे द्वयोरप्ययमर्थः स्यादित्यपिशब्दः । इतिरर्थस्याकारं दर्शयति । अस्त्वयमर्थः । का
क्षतिरित्याह--तथा चेति । काकतालीयन्यायेन चाश्यामेषु निकटवर्त्तिषु अतत्पुत्रेषु एतद्
द्रष्टव्यम् । अन्यथा ह्यनियतोऽपि व्यतिरेकोऽत्र नोक्त इति वचनावकाशः स्यात् । यत
एवं तस्माद् येन नियमवत्प्रयोगेण प्रतिबन्धः प्रतिबद्धत्वमायत्तत्वम् । कस्येत्याकाङ्क्षायामाह—
साधनस्येति । कुत्रेत्यपेक्षायामाह--साध्य इति ।

यद्येवमेकस्मिन्नेव साधनवाक्ये नियमवानेवान्वयो व्यतिरेकश्च प्रयुज्यतामित्याह--नियम
वतोश्चेति । चो वक्तव्यान्तरसमुच्चये । अयमाशयः--अन्वयवाक्येनापि तथाप्रयुक्तेन
सामर्थ्याद् व्यतिरेकस्य, व्यतिरेकवाक्येनापि सामर्थ्यादन्वयस्य प्रकाशनात् किं प्रतीतप्रत्यायकेन
द्वितीयवाक्येन कार्यमिति ? यत एवमितिस्तस्माद् । द्वितीय इतिः शिक्षणस्य स्वरूपं दर्शयति ।
शिक्षणमज्ञमुद्दिश्यज्ञापनम् । तदर्थं तन्निमित्तम् । अनेन प्रयो[p. 40b ]गसमास एव दर्शितो न
रूपसमास इति दर्शितम् । प्रयोगदर्शनाभ्यासात्कश्चित्प्रयोगभङ्ग्यैव स्वयमपि परोक्षमर्थं
प्रतिपद्यत इति स्वार्थेऽप्यनुमाने निर्णीतमिदं लक्षणकथनप्रसङ्गेन । ततो न दोष इति द्रष्टव्यम् ।
एतच्चोपरिष्टान्निवेदयिष्यते ॥

[p. 97 ]

अनुमेयोऽत्रेत्यादि । अत्र हेतुलक्षणे निश्चेतव्ये476

ज्ञातव्ये पक्षधर्मत्वे पक्षो धर्म्यभिधीयते ।
व्याप्तिकाले भवेद् धर्मः साध्यसिद्धौ पुनर्द्वयम् ॥--टि०

धर्मो अनुमेयः । अन्यत्र तु 477

साध्ये प्रति०--C.

साध्य
प्रतिपत्तिकाले समुदायोऽनुमेयः । व्याप्तिनिश्चयकाले तु धर्मोऽनुमेय इति दर्शयितुम् अत्र
ग्रहणम् । जिज्ञासितो ज्ञातुमिष्टो विशेषो धर्मो यस्य धर्मिणः स तथोक्तः ॥

कः सपक्षः ?

साध्यधर्मसामान्येन समानोऽर्थः सपक्षः ॥ ७ ॥

समानोऽर्थः सपक्षः । समानः सदृशो478

सदृशोऽर्थो यः पक्षेण C.

योऽर्थः पक्षेण स⁴⁷⁹

पक्षेण स सपक्ष B. C. D. P. H. E. N.

पक्ष उक्त उपचारात्
समानशब्देन विशेष्यते । समानः पक्षः सपक्षः, समानस्य च सशब्दादेशः480

सशब्द आदेशः E.

 ।

ननु यदि धर्मधर्मिसमुदायो मुख्योऽनुमेयोऽत्र गृह्यते तदा न कस्यचित्साधनस्य तद्धर्मत्वं
ग्रहीतुं शक्येत । ग्रहणे वा व्यक्तमेव वैयर्थ्यमित्यभिप्रायवान् पृच्छति--तत्र क इति
तेषु मध्ये ।

अत्रेत्यस्य तात्पर्यार्थमत्रेत्यादिना निरूपयति । धर्मिधर्मयोश्चानुमेयत्वम् । तस्मिं
स्तस्मिन् कालेऽनुमेयैकदेशत्वादुपचारतो द्रष्टव्यम् । तदुक्तम्--

समुदायस्य साध्यत्वात् धर्ममात्रे च धर्मिणि ।

अमुख्येऽप्येकदेशत्वात्साध्यत्वमुपचर्यते ॥ इति ॥

अथ यदि सह पक्षेण वर्त्तते इति सपक्षोऽभिप्रेतस्तदाऽर्थासङ्गतिः । अथापि समानः
पक्षेणेति मतं तदा पक्षसमान इति प्राप्नोतीत्यभिप्रेत्य पृच्छति क इति । समानोऽर्थ इति
सिद्धान्ती । समानशब्दस्यार्थमाह--समानः सदृशोऽर्थ इति । अर्थशब्दोऽत्र प्रतीयमानार्थोऽर्थ्यते
गम्यत इति कृत्वा । न त्वर्थोऽर्थक्रियासमर्थो वाच्यः । क्रमाक्रमायोगेनाक्षणिकस्य सामर्थ्याभाव⁴⁸¹ वे
साध्येऽम्बरारविन्दादेरपि सपक्षत्वेनेष्टत्वात् ।

ननु समानश्चासौ पक्षश्चेति किं नाभिप्रेतम् ? तत्र पक्ष एवासौ दृष्टान्तधर्मी कथं
येन समानशब्देन विशिष्यत इत्याह--पक्ष इति । कथमन्यार्थेन तेन शब्देन स तथोच्यता
मित्याह--उपचारादिति । क्वचित्सपक्ष उक्त इति पाठः । तत्र सोऽर्थः पक्ष उक्तः
इति योज्यम् । उपचारे च साध्यधर्मयोगो निमित्तम् । स उपचाराद् यः पक्ष उक्तः
विशि482 शेष्यते व्यवच्छेद्यते तदसमानात् । यदि समानशब्दो विशेषणमस्य तर्हि सशब्दश्रुतिः
कथमित्याह--समानस्येति । समानस्य समानशब्दस्य स्थाने सशब्दादेशश्च समानस्य
पाणिनि ६. ३. ८४.इति योग वेभागात् । समानः पक्षो यस्य स तथेति बहुव्रीहिः किमिति धर्मो
त्तरेण नाश्रितो येनैवमात्मा प्रयासित इति चेत् । सत्यम् । केवलं विनिश्चयानुरोधादेव

[p. 98 ]

स्यादेतत्--किं तत् पक्षसपक्षयोः 483

साम्यम् B.

सामान्यं येन समानः सपक्षः पक्षेणेत्याह--साध्य
धर्मसामान्येनेति । साध्यश्चासौ असिद्धत्वात्, धर्मश्च पराश्रितत्वात् साध्यधर्मः । न च
विशेषः साध्यः, अपि तु सामान्यम् । अत इह सामान्यं 484

पक्ष--टि०

साध्यमुक्तम् । साध्यधर्मश्चासौ
सामान्यं चेति साध्यधर्मसामान्येन समानः पक्षेण सपक्ष इत्यर्थः ॥

कोऽसपक्ष इत्याह--

न सपक्षोऽसपक्षः ॥ ८ ॥

न सपक्षोऽसपक्षः । सपक्षो यो न भवति सोऽसपक्षः ॥

कश्च सपक्षो न भवति ?

माचरितम् । विनिश्चये हि नवपक्षधर्मप्रवेदननिर्देशप्रकरणे साध्यधर्मसामान्येन समानः पक्षः सपक्ष
स्तदभावोऽसपक्षः इत्युक्तम् । अतो वार्त्तिककारस्यैव दृष्टान्तधर्मी पक्षोऽभिप्रेत उपचारादित्यत्रा
प्येवमयं व्याचष्ट इत्यदोषः ।

येन सामान्येन पक्षेण समानः सपक्ष इत्याहेति योज्यम् । साध्यशब्देनोपचाराद्
वह्न्यादिकमभिप्रेतम् । साध्यत्वे हेतुमाह--असिद्धत्वात् तत्रानिश्चितत्वात् ।

ननु साध्यधर्मश्चासौ सामान्यं चेति कर्मधारयगर्भः कर्मधारय इहाभिप्रेतः, विशेषश्च
साध्यत इति कथं सामान्यशब्देन साध्यधर्मशब्दस्य समास इत्याशङ्क्याह--न चेत्यादि । चो
यस्मादर्थे अवधारणे वा । सामान्यमतद्रूपव्यावृत्तवस्तुमात्रम् । तथाविधेनैव हेतोः [p. 41a ]
व्याप्यत्वादित्यभिप्रायः । यत एवमतोऽस्माद्धेतोरिह सपक्षलक्षणकाले । सामान्यस्य
साध्यतामुक्त्वा साध्यधर्मशब्देन सह सामान्यशब्दस्य विग्रहं दर्शयति--साध्येति । साध्यधर्म्ये
485 र्मे त्यादिनोपसंहरति । समान एवेत्यवधारणीयम् न तु सामान्येनैवेति, अन्येनापि
वस्तुत्वादिना सादृश्यात् दृष्टान्तधर्मिणः सपक्षत्वाभावप्रसङ्गादिति ।

यदि सपक्षादन्योऽसपक्षोऽन्यधर्मयोगाच्चान्यस्तदा सपक्ष एवान्यधर्मयोगादन्य इति
तत्रासपक्षे वर्त्तमानो हेतुः सर्व एवानैकान्तिकत्वादहेतुः प्रसज्येत । अथ विरुद्धे नञो
विधानात् सपक्षविरुद्धोऽसपक्षः सहानवस्थानलक्षणेन विरोधेन विरुद्धस्तदाऽग्निलक्षणो
हेतुरौष्ण्यं न गमयेत् । अथाभावे नञिष्यते, तदाऽभावे कस्यचित्सत्त्वासम्भवात् साधारणा
नैकान्तिको न कश्चित्स्यादिति मनसि निवेश्य पृच्छति--कोऽसपक्ष इति । अनीदृशाशयस्या
ज्ञस्यैव वा प्रश्नः ।

न सपक्ष इत्याद्युत्तरम् । सपक्षो यो न भवतीति साध्यधर्मवान् यो न भवतीत्यर्थः ।
एवञ्चाचक्षाणः प्रसज्यप्रतिषेधवृत्तिं नञं दर्शयति । यद्येवम्, समासः कथमिति चेत् । गमक
त्वादसूर्य्यम्पश्यानीत्यादिवत् । अपुनर्ज्ञेयानि सामानि, अलवणभोजी, असूर्य्यम्पश्यानि
मुखानि सुडनपुंसकस्य पाणिनि १. १. ४३ इति । प्रयोगसंख्यानियमस्तु भाष्यकारीयो
यथाऽनुपपन्नस्तथा चाचार्येणैव विनिश्चये दुःखं बतायं तपस्वी इत्याद्युपहासपूर्वकं--यथा
निकेतेन प्रतिपत्तेः इत्यादिना प्रतिपादित इति नेहोच्यते ।

[p. 99 ]

ततोऽन्यस्तद्विरुद्धस्तदभावश्चेति ॥ ९ ॥

ततः सपक्षाद् 486

इयं पृष्वी, गन्धवत्त्वात् । यत्तु पृथ्वी न भवति तद् गन्धवदपि न, यथा अबादिः ।
अत्र अबादिर्दृष्टान्तीकृतः साध्यादन्य इति--टि०

अन्यः । तेन च⁴⁸⁷

तेन विरु० B.

विरुद्धः488

वह्निनिवृत्तौ धूमनिवृत्तेरास्पदं जलाशय इति साध्येन सह विरुद्धः--टि०

 । तस्य च सपक्षस्याभावः489

यथा क्षणिकत्वनिवृत्तौ सत्त्वनिवृत्तेरास्पदं खरविषाणमिति साध्याभावमात्रम्--टि०

 ।
सपक्षादन्यत्वं तद्विरुद्धत्वं च न तावत् प्रत्येतुं शक्यं यावत् सपक्षस्वभावाभावो न विज्ञातः ।
तस्मादन्यत्वविरुद्धत्वप्रतीतिसामर्थ्यात् सपक्षाभावरूपौ प्रतीतावन्यविरुद्धौ ।

एवं सत्यन्यविरुद्धयोरसपक्षत्वं न स्यादित्यसपक्षशब्देन तदभावतदन्यतद्विरुद्धनां त्रयाणा
मपि सङ्ग्रहं दर्शयितुं कश्चेत्यादिना प्रश्नपूर्वमुपक्रमते । चकारः पुनःशब्दस्यार्थे ।

अन्य इति विवक्षितधर्मानाधारः, अन्यविषयेऽपि नञि विभागेन नियोगवृत्तेः । न हि
स एव ब्राह्मणस्तज्जातियोगाद्, अब्राह्मणश्च धर्मान्तरसमावेशाल्लोके प्रतीयत इति । विरुद्ध
इति सहस्थितिलक्षणेनाऽन्योन्यात्मपरिहारस्थितिलक्षणेन च विरोधेन विरुद्धः । चोऽन्यापेक्षया
विरुद्धमसपक्षत्वेन समुच्चिनोति । तस्य चाभावस्तुच्छरूपः प्रसज्यात्मा व्यवहर्त्तव्यैकस्वभावः ।

अयमत्र प्रकरणार्थः--सपक्षाभावोऽसपक्षः । साध्यधर्मवान् यो न भवतीत्यर्थः ।
साध्यधर्माभावार्थत्वादसपक्षशब्दस्य । न चैवं निषेधमात्रमसपक्षः । किन्तर्हि ? सर्वः प्रतियोगी
निषेधः पर्युदस्तश्च, अतत्त्वलक्षणत्वादसपक्षस्य । तद् विवक्षिते प्रतियोगिनि तुल्यम्, व्यतिरेकगतेः
सर्वत्र तुल्यत्वात्, साक्षादर्थापत्त्या वेति । चः पूर्वापेक्षः समुच्चये । अन्यविरुद्धयोरपि वस्तु
सतोः कल्पितयोश्चासपक्षत्वात् । तत्र वर्त्तमानस्य साधारणानैकान्तिकत्वान्न तदभावदोषः, अन्य
विरुद्धयोश्च स्वरूपकथनेन तदसपक्षत्वपक्षोक्तो दोषो निरस्त इति सर्वमवदातम् ।

ननु च सपक्षो यो न भवतीति वचनेन यस्य सपक्षाभावस्वभावत्वं तस्यैवासपक्षत्वं
[p. 41b ]प्रतिपाद्यते । न चान्यविरुद्धयोस्तदभावस्वभावता सम्भव⁴⁹⁰ विनी, विधिरूपत्वात् ।
तत्कथं तयोस्तथात्वमित्याशङ्क्याह--सपक्षादिति । अन्यत्वं ततो भिद्यमानत्वं पृथक्त्वमिति
यावत् । तेन च विरुद्धत्वं तावन्न शक्यं ज्ञातुम्, यावत्सपक्षाभावस्वभावो न विज्ञातो भवति ।
सोऽन्यो विरुद्धश्चेत्यर्थात् ।

अयमाशयः--यदि तस्यान्यत्वाभिमतस्य यतोऽन्यत्वं व्यवहर्त्तव्यं तद्रूपता चेत्तस्यासिद्धा
सन्दिग्धा वा भवेत् तदाऽन्यत्वमेव न स्यात्, तदात्मवत्, धूमस्येव वा बाष्पादिभावेन सन्दिह्य
मानस्य न बाष्पादेरन्यत्वनिश्चयः । येन च विरुद्धं यत् तद्रूपं चेत् सिद्धं सन्दिग्धं वा
ताद्रूप्येण, तदा तेन सह तस्यावस्थितिः, तदात्मपरिहारेण वाऽवस्थानं कथम्, कथं च निश्चीयेत
तदात्मवत् पूर्वोक्तधूमवत् ?

यत एवं तस्मात् । तयोः साध्यधर्मवत्त्वाभावादित्यर्थः । यत एवं ततो हेतोः साक्षाद
व्यवधानेन । अनेन यद्येक एवासपक्षो वक्तव्यः तदा तदभाव एवेति सूचितम् । तुरभावा

[p. 100 ]

ततोऽभावः साक्षात् सपक्षाभावरूपः प्रतीयते । अन्यविरुद्धौ तु सामर्थ्यादभावरूपौ
प्रतीयेते । ततस्त्रयाणामप्यसपक्षत्वम् ॥

त्रिरूपाणि च त्रीण्येव लिङ्गानि ॥ १० ॥

उक्तेन त्रैरूप्येण त्रिरूपाणि च त्रीण्येव लिङ्गानि इति । चकारो वक्तव्यान्तर
समुच्चयार्थः । त्रैरूप्यमादौ पृष्टं त्रिरूपाणि च लिङ्गानि परेण । तत्र त्रैरूप्यमुक्तम् ।
त्रिरूपाणि चोच्यन्ते--त्रीण्येव त्रिरूपाणि लिङ्गानि । त्रयस्त्रिरूपलिङ्गप्रकारा इत्यर्थः ॥

कानि पुनस्तानीत्याह--

अनुपलब्धिः स्वभावः491

०भावकार्यं E. ०भावकार्ये D. B. P. H. N.

कार्यं चेति ॥ ११ ॥

प्रतिषेध्यस्य साध्यस्यानुपलब्धिस्त्रिरूपा । विधेयस्य साध्यस्य स्वभावश्च⁴⁹²

०भावस्त्रिरूपः A. B. D. P. H. E. N.

त्रिरूपः,
कार्य च ॥

दन्यविरुद्धयोर्वैधर्म्यमाह । यतोऽन्यो विरुद्धश्चोक्तया नीत्या सपक्षाभावरूपौ ततस्तस्मात् ।
आस्तामेकस्य द्वयोर्वा त्रयाणामपीत्यपिशब्दः ।

त्रैरूप्येण त्रिरूपेणेत्यर्थः । त्रीणि रूपाणि लक्षणानि येषामिति विग्रहः । त्रीण्येव
त्रिसंख्यान्येव । त्रिरूपाणीत्यनेनाबाधितविषयत्वादिरूपान्तरयोगेन चतुर्लक्षणत्वं षड्लक्षणत्वं वा
पराभिमतं हेतोः प्रतिषेधति, त्रीण्येवेत्यनेन संयोग्यादिभेदेन भूयिष्ठसंख्यत्वम् ।

पृष्ट इति पाठे त्वाचार्य इति शेषः । यत् त्रैरूप्यं पृष्टो यद् वा यत्त्रैरूप्यं पृष्टं
तत्त्रैरूप्यमुक्तमुक्तेन ग्रन्थेन । अथवा यद् यस्मात्त्रैरूप्यं पृष्ट आचार्यः, पृष्टं वा तत् तस्मात्
त्रैरूप्यमुक्तमिति । चस्त्रैरूप्येण समं त्रिरूपाणामुक्तकर्मतां समुच्चिनोति ।

ननु न तावत्परस्यैतद् द्वितयप्रश्नवाक्यं श्रुतम् । तत्कथं परस्य द्वेधा प्रश्नः संकीर्त्त्यत
इति चेत् । उच्यते । त्रिरूपाल्लिङ्गादिति श्रुतवता पूर्वपक्षवादिनाऽवश्यं किं तत् त्रैरूप्यं
कियच्च त्रिरूपं लिङ्गमित्याकाङ्क्षितव्यम्, तेन पृष्टमित्युच्यते । एतदेव कथमवसीयत इति चेत् ।
त्रैरूप्यं लिङ्गस्यैवमात्मकमित्यभिधानादाचार्यस्य पूर्वपक्षवादिन एवंरूप प्रश्नोऽवसीयते ।
त्रिरूपाणि च त्रीण्येवेत्यभिधानाच्च संख्याप्रश्नः । ततः साधूक्तं त्रैरूप्यमादावित्यादि ।
लिङ्गप्रकारा लिङ्गस्वरूपाणि ॥

संयोग्यादिभेदेन त्रित्वासम्भवात् पृच्छति--कानीति । सामान्यविशेषाकाराभ्यां
प्रश्नः । कार्यं च विधेयस्येति प्रकृतम् । केवलं विधेयस्येति पूर्वं सामर्थ्यादनर्थान्तरस्य
विधेयस्य, अधुना त्वर्थान्तरस्य विधेयस्येत्यवसेयम् । विधेयस्यार्थान्तरस्य कार्यं त्रिरूपमिति
योजनीयम् । चकारौ पूर्वापेक्षया समुच्चयार्थौ ॥

[p. 101 ]

अनुपलब्धिमुदाहर्त्तुमाह--

तत्रानुपलब्धिर्यथा--न प्रदेशविशेषे क्वचिद् घटः, उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्या
नुपलब्धेरिति ॥ १२ ॥

यथेत्यादि । यथेत्युपप्रदर्शनार्थम् । यथेयमनुपलब्धिस्तथान्यापि । न त्वियमेवेत्यर्थः ।
प्रदेश एकदेशः । विशिष्यत इति विशेषः प्रतिपत्तृप्रत्यक्षः । तादृशश्च न सर्वः प्रदेशः ।
तदाह--क्वचिद् इति । प्रतिपत्तृप्रत्यक्षे क्वचिदेव प्रदेश इति धर्मो । न घट इति साध्यम् ।
493

उपलब्धिज्ञानम् । तस्य लक्षणं जनिका--A.

उपलब्धिर्ज्ञानम् । तस्या 494

कारणम्--टि०

लक्षणं जनिका सामग्री । तया हि495

ह्यनुपल० H.

उपलब्धिर्लक्ष्यते । तत्प्राप्तोऽर्थो
496

आलम्बनत्वेन--टि०

जनकत्वेन सामग्र्यन्तर्भावात् । उपलब्धिलक्षणप्राप्तो दृश्य इत्यर्थः । तस्यानुपलब्धेः—
इत्ययं हेतुः ।

अथ यो यत्र नास्ति स कथं तत्र दृश्यः ? दृश्यत्वसमारोपादसन्नपि दृश्य उच्यते ।
497

यश्चार्थ--टि०

यश्चैवं सम्भाव्यते--यद्यसावत्र भवेद् दृश्य एव भवेदिति । स तत्र अविद्यमानोऽपि दृश्यः
समारोप्यः । कश्चैवं सम्भाव्यः ? यस्य समग्राणि स्वालम्बनदर्शनकारणानि भवन्ति ।
कदा च तानि समग्राणि गम्यन्ते ? यदैकज्ञानसंसर्गिवस्त्वन्तरोपलम्भः । एकेन्द्रियज्ञान
ग्राह्यं लोचनादिप्रणिधानाभिमुखं 498

पट-भूतल--टि०

वस्तुद्वयमन्योन्यापेक्षमेकज्ञानसंसर्गि 499

गम्यते B.

कथ्यते । तयोर्हि

न घट इति घटाभावव्यवहारयोग्यतेति द्रष्टव्यम् । घटाभावस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् ।
एतच्च परस्तादभिधास्यते । तया लक्ष्यत इति ब्रुवता लक्ष्यतेऽनेनेति लक्षणमिति व्यक्तीकृतस् ।
तदित्युपलब्धिलक्षणम् । कथं तत्प्रान्त इत्याह--जनकत्वेन । किं तेनैकेन सा जन्यते ये[p. 42a ]
नैवमुच्यत इत्याह--सामग्र्यन्तर्भावादिति ।

समुदायार्थं स्फुटयति । दृश्यो दर्शनयोग्यः । इतिरेवमर्थे । एवमभिधेयो यस्यो
पलब्धिलक्षणप्राप्तशब्दस्य ।

यद्यविद्यमानः समारोपाद् दृश्य उच्यते तदा भिन्नेन्द्रियग्राह्यमपि तत्रानेकमस्ति ।
तस्यापि तर्हि तथात्वमायातमित्याशङ्क्याह--यश्चैवमिति । चोऽवधारणे । स तादृशो
दृश्यतया समारोप्यो न सर्व इत्यर्थात् । कश्चैवं सम्भाव्य इति पृच्छति । पुनः
शब्दार्थश्चकारः ।

यस्येति सिद्धान्ती । यस्येति प्रतिषेध्यस्य । स्वमात्मानमालम्बत इत्यालम्बनं । यस्य
दर्शनस्य । तस्य कारणानि । तच्चेन्नास्ति कथं तद्दर्शनकारणसामग्र्यावगतिरित्याशयः पृच्छति
कदेति । च पूर्ववत् । एकस्मिन् ज्ञाने संसर्गः प्रतिभासः स यस्यास्ति । तच्च तद् वस्त्वन्तरं
चेति तथा तस्योपलम्भो यदेत्युक्तम् ।

[p. 102 ]

सतोर्नैकनियता भवति प्रतिपत्तिः । योग्यताया द्वयोरप्यविशिष्टत्वात् । तस्मादेक
ज्ञानसंसर्गिणि दृश्यमाने500

भूतले--टि०

सत्येकस्मिन्नितरत्501

घटः--टि०

समग्रदर्शनसामग्रीकं यदि भवेद् दृश्यमेव
भवेदिति सम्भावितं 502

दृश्यमा० A. P. H. E. N.

दृश्यत्वमारोप्यते । तस्यानुपलम्भो दृश्यानुपलम्भः । तस्मात् स एव
503

घटादिविविक्त० B.

घटविविक्तप्रदेशस्तदालम्बनं च ज्ञानं दृश्यानुपलम्भनिश्चयहेतुत्वात् दृश्यानुपलम्भ उच्यते ।

यावद्धि एकज्ञानसंसर्गि वस्तु504

वस्तु तज्ज्ञानं चा504 वा न निश्चितम् न तावद् B. वस्तु तज्ज्ञानं वा न निश्चितम्
न तावद् D.

न निश्चितम्, तज्ज्ञानं च, न तावद् दृश्यानुपलम्भ
निश्चयः । ततो वस्तु अनुपलम्भ उच्यते, तज्ज्ञानं च । दर्शननिवृत्तिमात्रं तु स्वयमनिश्चित
त्वादगमकम्506

०गमकमेव C.

 । 507

०कम् । तादृशघटरहितः । B.

ततो दृश्यघटरहितः प्रदेशः, तज्ज्ञानं च वचनसामर्थ्यादेव दृश्यानुपलम्भ
रूपमुक्तं द्रष्टव्यम् ॥

तत्र यदि निराकारं विज्ञानमिति स्थितिस्तदैकशब्दो द्वयादिसंख्यानिरासार्थः । यदा
तु साकारमिति स्थितिस्तदा पक्षद्वयम्--एकमेव वाऽनेकाकारमशक्यविवेचनं चित्रं ज्ञानम्,
प्रतिवस्त्वनेकमेव वा तत्तदाकारानुकारि । पूर्वस्मिन् पक्षे पूर्ववदेकशब्दः । शेषपक्षे त्वेक
चक्षुरायतनप्रभवत्वादेकरूपालम्बनत्वाच्चैकशब्दो गौणः ।

ननु यदि तत् प्रतिषिध्यमानमनेन भूतलादिना सहैकस्मिन् ज्ञाने प्रतिभासेत तदपेक्ष
मिदमेकज्ञानसंसर्गि कथ्येत । यावतेदमेव नास्तीत्याशङ्क्य तथात्वमेव तयोरेकेन्द्रियेत्यादिना
दर्शयति । लोचनादीनां प्रणिधानं स्वज्ञानोपजनने योग्यीभवनं तत्राभिमुखमनुगुणम् ।
अन्योन्यापेक्षमिति घटाद्यपेक्षं भूतलादि, तदपेक्षं च घटादीत्यर्थः ।

यदि नाम द्वयं तत्रावस्थितं तथाप्येकमेव तत्रावभासिष्यत इत्याह--तयोरिति ।
हिर्यस्मात् । उपपत्तिमाह--योग्यताया इति । यत एव तयोर्घटादिभूतलाद्योरेकज्ञानसंसर्गः
सम्भवी तस्मात् । एकस्मिन् भूतलादिके दृश्यमाने सतीतरद् घटादिकं परिपूर्णदर्शनसामग्रीकं
ज्ञातव्यम् । तथासदविद्यमानमपि समारोपाद् दृश्यमुच्यत इति दर्शयति ।

भवेदितिना सम्भावनाया आकारः कथितः । तस्यैव सम्भावनार्हस्यानुपलम्भस्तद्
विविक्तान्योपलम्भरूपः । यस्मात्तस्यैकज्ञानसंसर्गिणो भूतलादेर्दर्शनात् तदनुपलम्भो निश्चीयते
तस्मात् ।

ननु भूतलादिज्ञाननिश्चय एव तदनुपलम्भनिश्चयहेतुत्वादनुपलम्भोऽस्तु भूतलादिकं तु
कथमित्याह--यावदिति । हिर्यस्मात् । अनेन ज्ञानविशिष्टं भूतलादि, भूतलाद्यवच्छिन्नञ्च
ज्ञानं दृश्यस्यानुपलम्भमुपलम्भाभावं व्यवहर्त्तव्यैकस्वभावं निश्चाययतीति दर्शितम् । वस्त्विति
भूतलादि । ज्ञानमिति तद्ग्राहि । चस्तुल्योपायत्वं समुच्चिनोति ।

[p. 103 ]

का पुनरुपलब्धिलक्षणप्राप्तिरित्याह--

उपलब्धिलक्षणप्राप्तिरुपलम्भप्रत्ययान्तरसाकल्यं स्वभावविशेषश्च ॥ १३ ॥

उपलब्धिलक्षणप्राप्तिः--उपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वं घटस्य उपलम्भप्रत्ययान्तरसाकल्यमिति ।
ज्ञानस्य घटोऽपि जनकः, अन्ये च चक्षुरादयः । घटाद् दृश्यादन्ये हेतवः प्रत्ययान्तराणि ।
तेषां साकल्यं सन्निधिः । स्वभाव एव विशिष्यते तदन्यस्मादिति विशेषो विशिष्ट इत्यर्थः ।
तदयं विशिष्टः स्वभावः प्रत्ययान्तरसाकल्यं चैतद् द्वयमुपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वं घटादेर्द्रष्टव्यम् ॥

यद्येकस्मिन् ज्ञाने ययोः संसर्गोऽस्ति तयोरेकतरोपलम्भस्तदितरानुपलम्भनिश्चयहेतुत्वाद्
अनुपलम्भस्तस्माच्च तस्याभावव्यहारस्तदा नीलज्ञानानुभवे पीतज्ञानाभावव्यवहारो न स्यात्
तयोरेकज्ञा[p. 42b ]नसंसर्गाभावात् । न हि भवन्मते ज्ञानं ज्ञानान्तरेण वेद्यते, स्वसंवेदनत्वा
भावप्रसङ्गादिति चेत् । सत्यमेतत् । केवलमेकज्ञानसंसर्गिशब्देनान्योन्याव्यभिचरितोपलम्भत्वमिह
विवक्षितम् । तच्च ज्ञानेऽप्यस्ति । यदि हि तज्ज्ञानं विद्यमानं स्यात् तदा नीलज्ञानवत्संविदित
मेव भवेत् । न च संवेद्यते । तस्मान्नास्तीति व्यवह्रियत इति किमवद्यम् ।

स्यादेतत् । किं पुनर्ज्ञातृज्ञेयधर्मोपलब्धिव्युदासेन पर्युदासवृत्तिना नञा ज्ञातृज्ञेयधर्म
लक्षणा द्विविध पलब्धिः प्रतिपाद्यते ? न तूपलम्भाभावमात्रं प्रसज्यप्रतिषेधाश्रयेणोच्यते
यथेश्वरसेनो मन्यत इत्याशङ्क्याह--दर्शनत्यादि । दर्शनमुपलब्धिस्तस्य निवृत्तिरभावस्तुच्छरूपः
सैव तन्मात्रं वस्त्वन्तरसंसर्गविरहः । तुः पूर्वस्मादनुपलम्भाद् वैधर्म्यमस्य द्योतयति ।
स्वयमनिश्चितत्वादिति ब्रुवताऽनुपलम्भात् तत्प्रतिपत्तावनवस्थादोषप्रसङ्गेन तस्य साधकाभावः
सूचितः । अनिश्चितत्वादेवागमकः । एवञ्च व्याचक्षाणेन इदं सूचितम्--तथाविधानुपलब्धिः
प्रमाणनिवृत्तावप्यर्थाभावाभावादभावव्यवहारे साध्येऽनैकान्तिकीति । वचनसामर्थ्यादित्युप
लब्धिलक्षणप्राप्तस्येतिवचनसामर्थ्यात्, अन्यथैतदतिरिच्येतेति भावः ॥

ननूपलब्धिलक्षणप्राप्तः स उच्यते यस्योपलब्धिलक्षणप्राप्तिरस्ति । यथा यस्याप्ति
र्यथार्थदर्शनादिरूपाऽस्ति स आप्त इत्युच्यते । सा चोपलब्धिलक्षणप्राप्तिर्यद्यात्ममनःसन्निकर्षः,
इन्द्रियमन संयोगः, इन्द्रियार्थसन्निकर्षः, विषयप्रकाशसंयोगः, अनेकद्रव्यवत्त्वम्, रूपं चोद्भूतं
समाख्यातं तदा त्वन्मतेऽमीषामभावादुपलब्धिलक्षणप्राप्तिरसम्भविनीति मन्यमानः पृच्छति
का पुनरिति । सामान्यविशेषाकाराभ्यामयं प्रश्नः । आचार्यस्यापि नामून्युपलब्धिलक्षण
प्राप्तिशब्देन विवक्षितानि ।

किं तर्हीयमित्यभिप्रायेण यदुपलब्धिलक्षणेत्यादिप्रतिवचनं तदुपलब्धीत्यादिना व्याख्यातु
मुपक्रमते । व्याख्येयमेवोपलब्धिलक्षणप्राप्तिशब्दसमानार्थेनोपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वशब्देनानु
वदति । अयं चास्याशयः--यस्योपलब्धिलक्षणप्राप्तिस्तस्यावश्यमुपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वमस्तीति ।
अत एवोपलब्धिलक्षणप्राप्तिरुपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वमित्युक्तम् । कस्येत्याकाङ्क्षायामाह—
घटस्येति ।

ननु साकल्यं नामानेकधर्मः । न च ज्ञानस्य हेतवो बहवः । किञ्च यदि प्रतिषेध्योऽपि
ज्ञानस्य हेतुः स्यात्तदा तस्मात्प्रत्ययादन्ये प्रत्ययाः प्रत्ययान्तराण्युच्यन्त इत्याशङ्क्याह--ज्ञानस्येति । [p. 104 ]

कीदृशः स्वभावविशेष इत्याह--

508

यः स्वभावः सत्स्वन्येषूपलम्भप्रत्ययेषु यत्प्रत्यक्ष एव भवति स स्वभावः B. P. H.
सत्स्वन्येषूपलम्भप्रत्ययेषु यः प्रत्यक्ष एव भवति स स्वभावः E.

यः स्वभावः सत्स्वन्येषूपलम्भप्रत्ययेषु सन् प्रत्यक्ष एव भवति 509

स स्वभावविशेषः इति नास्ति C. D. प्रतयोः

स स्वभाव
विशेषः ॥ १४ ॥

सत्स्वित्यादि । उपलम्भस्य यानि घटाद् दृश्याद् प्रत्ययान्तराणि तेषु सत्सु विद्यमानेषु
यः स्वभावः सन् प्रत्यक्ष एव भवति स स्वभावविशेषः । तदयमत्रार्थः--एकप्रतिपत्त्रपेक्षमिदं
प्रत्यक्षलक्षणम् । तथा च सति द्रष्टुं प्रवृत्तस्यैकस्य द्रष्टुर्दृश्यमान उभयवान् भावः । अदृश्य
मानास्तु देशकालस्वभावविप्रकृष्टाः स्वभावविशेषरहिताः प्रत्ययान्तरसाकल्यवन्तस्तु । यैर्हि
प्रत्ययैः स द्रष्टा पश्यति ते सन्निहिताः । अतश्च सन्निहिता510

०हिताय द्रष्टुं A. P. E. ०हिता यः द्रष्टुं H. ०हिता यैः द्रष्टुं N.

यद् द्रष्टुं 511

प्रवृत्ताः B.

प्रवृत्तः सः ।

न केवलं प्रत्ययान्तरसाकल्यमुपलब्धिलक्षणप्राप्तिः किन्त्वन्यदपीत्याह--स्वभावेति । चस्तुल्य
बलत्वं समुच्चिनोति । तदन्यस्मात् पिशाचादेर्विशिष्यते । ज्ञानजननयोग्यतया विशेषणत्वेऽ
प्यस्य राजदन्तादिपाठाद् विशेषशब्दस्य पूर्वनिपाता[p. 43a ]भावः । कर्मसाधनस्यैव विशेष-
शब्दस्यार्थमाह--विशिष्ट इति ।

द्वयमेतन्मिलितमेवोपलब्धिलक्षणप्राप्तिशब्दवाच्यमुपसंहारव्याजेन तदित्यादिना दर्शयति ।
यतः प्रत्ययान्तरसाकल्यं स्वभावविशेषश्चोपलब्धिलक्षणप्राप्तिर्विवक्षिता तत्तस्मादुपलब्धि
लक्षणप्राप्तिशब्दवाच्यमुपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वं घटादेः प्रतिषेध्यस्य ॥

अथ किं स्थवीयान् स्वभावः स्वभावविशेष उतस्वित्पररूपामिश्रस्वलक्षणात्मक
इत्यभिप्रेत्य पृच्छति कीदृश इति । सत्स्वित्याद्युत्तरमुपलम्भस्येत्यादिना व्याचष्टे ।

ननु किमस्य सम्भवोऽस्ति यदुत प्रत्ययान्तरसाकल्ये सत्यपि स्वभावः प्रत्यक्ष एव
भवतीति । तथा हि सत्यपि घटस्य तादृशे स्वभावे विदूरवर्त्तिनः पुरुषस्य लोचनादि
प्रणिधानेऽपि नासौ प्रत्यक्षो भवतीत्याशङ्क्याह--तदयमिति । यस्माद् द्वयमेतदुपलब्धिलक्षण
प्राप्तिमवोचदाचार्यस्तत्तस्मादत्र प्रस्तावेऽयमर्थो वाच्योऽभिमतः ।

कोऽसावित्याह--एकेति । एकश्चासौ विवक्षितः प्रतिपत्ता चेति तथा तदपेक्ष
मिदं प्रत्यक्षलक्षणम् । यः स्वभावः सत्स्वन्येषूपलम्भप्रत्ययान्तरेषु सन् प्रत्यक्ष एव भवतीत्येवं
रूपः । एकश्च प्रतिपत्ता स एव वाच्यो योऽव्यवधानादिदेशो द्रष्टुं प्रवृत्तश्च । तथाविधे च
द्रष्टरि तथाविधोऽवश्यं प्रत्यक्ष एव भवतीति ।

तथापि कथं पूर्वपक्षातिक्रम इत्याह--तथा चेति तस्मिश्च प्रकारे सति । दृश्यमान
इति हेतुभावेन विशेषणम् । उभयवान् स्वभावविशेषवान् प्रत्ययान्तरसाकल्यवांश्च । यद्य

[p. 105 ]

द्रष्टुमप्रवृत्तस्य तु योग्यदेशस्था अपि द्रष्टुं ते न शक्याः प्रत्ययान्तरवैकल्यवन्तः, स्वभावविशेष
युक्तास्तु । दूरदेशकालास्तु उभयविकलाः । तदेवं पश्यतः कस्यचिन्न प्रत्ययान्तरविकलो
नाम, स्वभावविशेषविकलस्तु भवेत् । अपश्यतस्तु512

०स्तु शक्यो द्रष्टुं योग्य० A. P. H. E. N.

द्रष्टुं शक्यो योग्यदेशस्थः प्रत्ययान्तर
विकल । अन्ये तूभयविकला इति ॥

दृश्यमाना अपि स्वभावविशेषवन्तस्तदा किं स्वभावविशेषग्रहणेनेत्याह--अदृश्यमाना इति ।
तुर्दृश्यमानेभ्योऽदृश्यमानान् भिनत्ति । देशादिविप्रकृष्टत्वमदृश्यमानत्वे निबन्धनम्, हेतु
भावेन विशेषणात् । ते प्रत्ययान्तरसाकल्यवन्तः । तुः स्वभावविशेषविरहात्प्रत्ययान्तरसाकल्य
वत्त्वेन तान् विशिनष्टि । द्रष्टुं प्रवृत्तस्येत्यस्यानुवृत्ताविदं द्रष्टव्यम् ।

अयमत्र प्रकरणार्थः--एकप्रतिपत्त्रपेक्षया यस्तथाविधः स्वभावः सोऽपि यद्युपलब्धि
लक्षणप्राप्तिलक्षणत्वेन नोपादीयते, तदा तेषामपि देशादिविप्रकर्षिणां प्रत्ययान्तरसाकल्य
मुपलब्धिलक्षणप्राप्तिरस्तीत्युपलब्धिलक्षणप्राप्तानामनुपलम्भादभावव्यवहारः प्रवर्त्तनीयः स्यात् ।
न चैतद् युज्यते । तस्माद् विशिष्टप्रतिपत्त्रपेक्षमिदं स्वभावविशेषस्य लक्षणमित्युपलब्धि
लक्षणप्राप्तिलक्षणं सूक्तमिति ।

प्रत्ययान्तरसाकल्यवत्त्वमेव तेषां साधयन्नाह--यैरिति । हिर्यस्मादर्थे । एतदेव कुतः
सिद्ध्यतीत्याह--अत इति ॥ अत इत्ययं निपातो वक्ष्यमाणहेत्वर्थः । चो वक्तव्यमेतदित्य
स्मिन्नर्थे । सन्निहितास्ते प्रत्यया यद् यस्माद् द्रष्टुं प्रवृत्तस्तद् विविक्तं द्रष्टुं प्रवृत्तो यत
इत्यर्थः । यद् वा तदेव निरीक्षितुं प्रवृत्तो यत इति । तदा तु[p. 43b ]प्रेक्षापूर्वकारीति द्रष्टव्यम् ।
दर्शनप्रवृत्तपुरुषापेक्षया तावदर्थस्यैवंप्रकारवत्त्वम्, द्रष्टुमप्रवृत्तस्य तु स कीदृश इत्याह—
द्रष्टुमप्रवृत्तस्येति । तुना द्रष्टुं प्रवृत्तादप्रवृत्तस्य भेदमाह । यावत्येव देशे सति तस्मिन् प्रत्यया
न्तरे दृश्यन्तेऽर्थाः स एव योग्यो देशः, तत्रस्थाः ।

तस्माद् दृश्यादन्ये ये चक्षुरादयो हेतवस्तानि प्रत्ययान्तराणि । तेषां वैकल्यमभाव
स्तद्वन्तः, हेतुभावेन विशेषणाद् । अत एव द्रष्टुं ते न शक्याः । स्वभावविशेषस्तु तेषामस्तीति
दर्शयन्नाह--स्वभावेति । तुना प्रत्ययान्तरवैकल्यवत्त्वात्स्वभावविशेषयुक्तत्वेनतान् विशिनष्टि ।
तथाविधपुरुषापेक्षया देशकालविप्रकृष्टानां तु का वार्त्तेत्याह--दूरेति । दूरौ देशकालौ येषां
ते तथोक्ताः । ये हि देशेन विप्रकृष्टास्ते दूरदेशाः, ये च कालेन ते दूरकाला भवन्तीति
भावः । । तुः पूर्वेभ्य इमान् भिनत्ति । अत्रापि द्रष्टुमप्रवृत्तस्येत्यनुवर्त्तते । तदेवमित्यादिनो
क्तमेवोपसंहरति ।

अथवा एकप्रतिपत्त्रपेक्षमिदमित्यन्यथा व्याख्यायते--इहोपलब्धिलक्षणप्राप्तस्येत्यनेन
देशकालस्वभावविप्रकृष्टतयाऽनुपलब्धिलक्षणप्राप्ताः किल व्यावर्त्तयितव्याः । न च तेऽप्यनु
पलब्धिलक्षणप्राप्ताः शक्या वक्तुं यतो व्यवच्छिद्येरन्, तथापि पिशाचोऽपि सजातीयैरुपलभ्यते ।
एवं देशविप्रकृष्टोऽपि तद्देशीयैः । तथा कालविप्रकृष्टोऽपि तत्कालिकैरिति व्यावर्त्त्याभावादुप
[p. 106 ]

अनुपलब्धिमुदाहृत्य स्वभावमुदाहर्त्तुमाह--

स्वभावः 513

स्वभावः सत्ता० C. स्वभावः स्वसत्ताभावि E.

स्वसत्तामात्रभाविनि साध्यधर्मे हेतुः ॥ १५ ॥

514

स्वभाव इत्यादि इति नास्ति A. P. H. E. N.

स्वभाव इत्यादि । स्वभावो हेतुरिति सम्बन्धः । कीदृशो हेतुः साध्यस्य⁵¹⁵

साध्यस्यैव स्व० A. P. H. E. N. साध्यस्य भाव B.

स्वभाव
इत्याह--स्वस्य आत्मनः सत्ता । सैव केवला स्वसत्तामात्रम् । तस्मिन् सति भवितुं शीलं
यस्येति । यो हेतोरात्मनः सत्तामपेक्ष्य विद्यमानो भवति, न तु हेतुसत्ताया व्यतिरिक्तं
कञ्चिद्धेतुमपेक्षते स⁵¹⁶

स इति नास्ति A.

स्वसत्तामात्रभावी साध्यः । तस्मिन् साध्ये यो हेतुः स स्वभावः तस्य
साध्यस्य 517

नान्यः इति नास्ति C.

नान्यः ॥

उदाहरणम्--

यथा वृक्षोऽयं शिंशपात्वादिति518

त्वाद् । C.

 ॥ १६ ॥

519

यथेति इति नास्ति H. E. N.

यथेति । अयम् इति धर्मो । वृक्ष इति साध्यम् । शिंशपात्वादिति हेतुः ।
तदयमर्थः--वृक्षव्यवहारयोग्योऽयम्, शिंशपाव्यवहारयोग्यत्वादिति । यत्र प्रचुरशिंशपे520

शिंशपदेशे--C.

देशेऽविदितशिंशपाव्यवहारो जडो 521

यथा B.

यदा केनचिदुच्चां 522

०मुपदर्श्य B.

शिंशपामुपादर्श्योच्यते अयं वृक्षः
इति तदासौ जाड्याच्छिंशपाया उच्चत्वमपि 523

वृक्षत्वव्यवहारनिमि० C. ०व्यवहारनिमि० A. P. E. H. N.

वृक्षव्यवहारस्य निमित्तमधस्यति तदा
यामेवानुच्चां 524

०च्चां शिंशपां पश्यति तामे० A. P. H. E. N.

पश्यति शिंशपां 525

०मेवावृक्षत्वम० A.

तामेवावृक्षमवस्यति । स मूढः शिंशपात्वमात्रनिमित्ते

लब्धिलक्षणप्राप्तस्येति विशेषणमनर्थकमित्याशङ्क्याह--तदयमत्रार्थ इति । तदा तु प्रत्यक्ष
शब्देनोपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वं वाच्यम्, तस्य लक्षणमिदं पूर्वोवतमिति योज्यम् । एकप्रतिपत्त्र
पेक्षमिदं प्रत्यक्षलक्षणमुपलब्धिलक्षणमित्यर्थः ।

तथापि कथं चोद्यातिक्रम इत्याह--तथा चेति । शेषं पूर्वमेव कृतव्याख्यानम् ॥

सम्प्रति स्वभावहेतुं विवरितुमनुपलब्धिमित्यादिनोपक्रमते । सामान्यवृत्तिरप्ययं
स्वभावशब्दः साध्यधर्मस्य श्रुतत्वात्तस्यैव स्वभावे वर्त्तते इत्यभिप्रायेण साध्यस्य स्वभाव
इत्यभ्यवादीत् । हेतोः स्वरूपस्य चिन्तनात्स्वशब्देन तस्यैवात्मा विवक्षितः । एतदेव यो
हेतोरित्यादिना स्फुटयति । तस्मिन् साध्ये यो हेतुर्गमकः ॥

[p. 107 ]

वृक्षव्यवहारे प्रवर्त्त्यते । नोच्चत्वादि निमित्तान्तरमिह वृक्षव्यवहारस्य । अपि तु शिंशपा
त्वमात्रं निमित्तं--शिंशपागतशाखादिमत्त्वं निमित्तमित्यर्थः ॥

कार्यमुदाहर्त्तुमाह--

कार्यं यथा526

यथाग्निरत्र B. D. P. H. E. N.

वह्निरत्र धूमादिति ॥ १७ ॥

527

अग्निरिति B. D. P. H. E. N.

वह्निरिति साध्यम् । अत्रेति धर्मी । धूमादिति हेतुः । कार्यकारणभावो लोके
प्रत्यक्षानुपलम्भनिबन्धनः528

०पलम्भः निबन्धनं प्र० B.

प्रतीत इति न स्वभावस्येव कार्यस्य लक्षणमुक्तम् ॥

उदाहरणमस्यार्थस्येति प्रकरणात् । उदाह्रियते प्रदर्श्यते स्वभावहेतुरनेनेत्युदाहरणं
स्वभावहेतुप्रतिपादकं वाक्यम् । इदं च स्वभावहेतोरर्थकथनं न तु तत्प्रयोगोपदर्शनम् ।
प्रयोगस्तु--यः शिंशपात्वव्यवहारयोग्यः, स वृक्षत्वव्यवहारयोग्यः । यथा प्रवर्त्तितवृक्षत्वव्यवहारा
पूर्वाधिगता शिंशपा । शिंशपाव्यवहारयोग्यश्चायमिति ।

ननु च यः शिंशपां पश्यति स वृक्षं जानात्येव । तत्कथमत्र साध्यसाधनभाव इत्याह—
तदयमिति । यस्मात् शिंशपा साधनत्वेनोपन्यस्ता, वृक्षः साध्यत्वेन । न चैतद् यथाश्रुति
सङ्गच्छते तत् तस्मात्, वृक्षोऽयं--वृक्षव्यवहारयो [p. 44a ] ग्योऽयं शिंशपात्वात् शिंशपाव्यवहार
योग्यत्वादित्ययमर्थो वाच्यः--वृक्षोऽयं शिंशपात्वादित्यस्य वाक्यस्येति प्रकरणात् । इतिर्वाक्यार्थं
स्यैव स्वरूपं दर्शयति ।

ननु यो विदितवृक्षव्यवहारः स स्वयं प्रत्यक्षेणैव तं व्यवहारं प्रवर्त्तयिष्यति तत्कथ
मस्यानुमानस्यावतार इत्याह--तत्रेति वाक्योपक्षेपे । निमित्तमित्यन्तं सुबोधम् ।

अनेन च प्रबन्धेन मूढं प्रत्येतद् व्यवहारसाधनमनुमानमिति दर्शितम् । केवल
मिदमत्र निरूपणीयम् । यदा च वृक्षत्वव्यहारव्युत्पत्तिं कार्यमाण एवारोपितोच्चत्वादि
निमित्तः, तदा केन दृष्टान्तेन बोधयितव्यः ? आदित एव तेन शाखादिमत्त्वमात्रं निमित्तं
न गृहीतमिति । सत्यमेतत् । केवलं बोधे यत्नः करणीयः । तदासौ जाड्यादुच्चत्वमपि
निमित्तमवस्यतीतीदमेतस्मिन् मूढे प्रतिपत्तरि योजनीयम् । यः प्रथमं तावत् शिंशपागतं
शाखादिमत्त्वमात्रमेव निमित्तमवसाय वृक्षव्यवहारं प्रावर्त्तयत् पश्चाज्जाड्यवशात्तन्मात्रं
निमित्तं विस्मृत्यान्यदेव वृक्षव्यवहारकाले उच्चत्वमपि निमित्तमासीदिति व्यामुह्य तदोच्चत्वमपि
वृक्षव्यवहारनिमित्तमवकल्पयतीति । स चैवंभूतो जडः शिंशपाव्यवहारयोग्यत्वेन हेतुना प्रथमं
प्रवर्त्तिततन्मात्रनिमित्तवृक्षव्यवहारया तदानीं तथास्मारितया शिंशपया दृष्टान्तेन वृक्षव्यवहार
योग्यतां बोधयितुं शक्यत एव । यः पुनरादित एवारोपितोच्चत्वादिनिमित्तस्तं प्रति हेतूपन्यास
एव न युज्यते । किन्तर्हि ? वृक्षव्यवहारसमयमेवासौ ग्राहयितव्य इति सर्वमवदातम् ॥

[p. 108 ]

ननु त्रिरूपत्वादेकमेव लिङ्गं529

लिङ्गमयुक्तम् B. C. D. P. H. E. N.

युक्तम् । अथ प्रकारभेदाद्भेदः । एवं सति स्वभावहेतो
रेकस्यानन्तप्रकारत्वात् त्रित्वमयुक्तमित्याह--

अत्र द्वौ वस्तुसाधनौ । एकः प्रतिषेधहेतुः ॥ १८ ॥

अत्र द्वौ इति । अत्रेत्येषु त्रिषु हेतुषु मध्ये द्वौ हेतू वस्तुसाधनौ--विधेः साधनौ गमकौ ।
एकः प्रतिषेधस्य हेतुर्गमकः । प्रतिषेध इति चाभावोऽभावव्यवहारश्चोक्तो द्रष्टव्यः ।

इदानीं कार्यहेतुं विवरीतुमाह--कार्यमिति । हेतोः प्रकृतत्वात्कार्यमिति कार्यहेतुमित्य
वसेयं सुखप्रतिपत्त्यर्थम् ।

साध्यादिस्वरूपमाह वह्निरिति । एतदपि हेतोरर्थकथनम् । न तु प्रयोगप्रदर्शनम् ।
व्याप्तेर्दर्शयितव्याया अप्रदर्शनात् । अनिर्देश्यायाश्च प्रतिज्ञाया निर्देशात् । व्याप्तिवेदिन्यपि
पुंसि हेतुरनुवाद्येनैव रूपेण निर्दिश्यमान प्रथमान्त एव निर्देश्यः--अत्र धूम इति । न तु धूमा
दिति । न च तथाविधं प्रत्यपि प्रतिज्ञा प्रयोज्या अन्यथा क एनामसाधनाङ्गं ब्रूयात् ।
साधनाङ्गत्वे च शतमुखी बाधा वादन्यायस्यापद्येत ।

ईदृशस्तु प्रयोगः करणीयः--यत्र धूमस्तत्र सर्वत्र वह्निर्यथा महानसे, धूमश्चात्रेति ।
स्वभावानुपलब्ध्योरिव कार्यहेतोरपि कस्माल्लक्षणमाचार्येण न प्रणीतमित्याशङ्कामपाकुर्वन्नाह—
कार्येति । लोके व्यवहर्त्तरि जने । प्रतीतः प्रसिद्धः । इतिर्हेतौ । नोक्तमाचार्येणेति शेषः ।

अयमभिप्रायः--अनुपलब्धौ खलु बहवो विप्रतिपन्नाः । उपलब्ध्यभावमात्रमनुपलब्धि
मीश्वरसेनो मन्यते । कुमारिलस्तु वस्त्वन्तरस्यैकज्ञानसंसर्गितामनपेक्ष्यैवान्यमात्रस्य ज्ञानमनुप
लब्धिमभावप्रमाणतया वर्णयति । तथा, विवक्षितज्ञानानाधारतालक्षणमात्मनोऽपरिणामं स्वापादि
साधारणम[p. 44b ]पि तथात्वेन वर्णयति । यदाह--सात्मनोऽपरिणामो वा विज्ञानं
वाऽन्यवस्तुनि श्लोकवा० अभाव० ११ इति ।

तथा स्वभावेऽपि हेतौ बहवो विप्रतिपेदिरे । केचिदर्थान्तरापेक्षिण्यपि धर्मे स्वभावं
हेतुमध्यवसिताः । केचित्तु वस्तुनो धर्मविशेषमाश्रितं स्वभावमिति ।

तद्विप्रतिपत्तिनिराकरणार्थं तयोर्लक्षणमाख्यातम् । अत्र तु कार्यत्वरूपे न केचिद्
विप्रतिपद्यन्त इति नास्य लक्षणमुक्तमिति । कार्यकारणभावेन गम्यगमकभावे सर्वथा
गम्यगमकभावप्रसङ्ग इत्यादिकायां विप्रतिपत्तावपि न कार्यस्य लक्षणे विप्रतिपत्ति ।
किन्तर्हि ? तस्य गमकत्वे । सा चान्यत्र निराकृताऽत्रापि प्राज्ञैः स्वयमभ्यूह्या प्राज्ञजना
धिकारेणास्य प्रारम्भादिति ॥

सम्प्रति त्रिरूपाणि च त्रीण्येवेत्यसहमानः प्राह--नन्विति । ननु प्रश्नः । अथशब्दो
यदिशब्दस्यार्थे । प्रकारस्य स्वरूपस्य भेदाद् विशेषात् भेदो नानात्वम् । एवमभ्युपगमे सति ।
एकस्येत्यभिन्नस्य । अभिन्नत्वञ्चास्वभावहेतुत्वव्यावृत्तेः सर्वत्र भावात् ।

[p. 109 ]

तदयमर्थः--हेतुः साध्यसिद्ध्यर्थत्वात् साध्याङ्गम्, साध्यं प्रधानम् । अतश्च साध्योप
करणस्य हेतोः प्रधानसाध्यभेदाद्भेदः न 530

स्वरूपात् C.

स्वरूपभेदात् । साध्यश्च कश्चिद्विधिः, कश्चित्
प्रतिषेधः । विधिप्रतिषेधयोश्च 531

परस्परं परि० B. D.

परस्परपरिहारेणावस्थानात् तयोर्हेतू भिन्नौ । विधिरपि
कश्चिद्धेतोर्भिन्नः, कश्चिदभिन्न । भेदाभेदयोरप्यन्योन्यत्यागेनात्मस्थितेर्भिन्नौ हेतू । ततः
साध्यस्य परस्परविरोधात् हेतवो532

हेतवोऽपि भिन्ना B.

भिन्नाः, न तु स्वत एवेति ॥

कस्मात् पुनस्त्रयाणां हेतुत्वम्, कस्माच्चान्येषामहेतुत्वमित्याशङ्क्य यथा त्रयाणामेव
हेतुत्वमन्येषां चाहेतुत्वं तदुभ्यं दर्शयितुमाह--

स्वभावप्रतिबन्धे हि सत्यर्थोऽर्थं गमयेत् ॥ १९ ॥

अनन्तप्रकारत्वादिति ब्रुवतोऽयं भावः--सविशेषणनिर्विशेषणव्यतिरिक्ताव्यतिरिक्त
विशेषणत्वादिभेदेनानन्तस्वभावत्वादिति । गमकाविति विवृण्वन् साधयत इति साधनाविति
कर्त्तरि ल्युटं दर्शयति । अत्र च वस्तुनः साधनावेवेत्यवधारणीयं न तु वस्तुन एवेति । इतर
व्यवच्छेदस्यापि ताभ्यां साधनात् । प्रतिपत्त्रध्यवसायानुरोधात्तु विधिसाधनत्वमनयोरुच्यते ।
प्रतिषेधस्य हेतुरेवेत्यवधारणीयम्, न त्वयमेवेति, पूर्वाभ्यामपि सामर्थ्यात्प्रतिषेधस्य साधनात् ।

ननु न दृश्यानुपलम्भेनाभावः साध्यते, तस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् । किन्तु व्यवहारः ।
तत्कथं प्रतिषेधोऽनुपलम्भसाध्यः ? अथाभावव्यवहारः प्रतिषेध उच्यते । तर्हि व्यापकानुप
लम्भादिना व्याप्याद्यभावे साध्ये केनाभावः साधितः ? ततः किमत्र प्रतिषेधशब्देन
प्रतिपत्तव्यमित्याशङ्क्याह--प्रतिषेध इति । इतिः प्रतिषेधशब्दं प्रत्यवमृशति ।

तेन प्रतिषेध इत्यनेन शब्देनाभावोऽभावव्यवहारश्चोक्तो द्रष्टव्य इत्यर्थः । एकस्य प्रतिषेधेन
इति मुख्यया वृत्त्या सङ्ग्रहोऽन्यस्य प्रतिषेधाश्रयतया गौण्या वृत्त्येति भावः । नास्तीति ज्ञानं
नास्तीत्यभिधानं निःशङ्काऽत्र गमनागमनलक्षणा प्रवृत्तिर्व्यवहारः । स च हठात्प्रवर्त्तयितुं न
शक्यत इति तद्योग्यतैव साध्येति द्रष्टव्यम् । एवं तु स्वभावहेतावन्तर्भावेऽप्यनुपलम्भस्य
ततः पृथक्करणं प्रतिपत्त्रध्यवसायवशादित्यवसेयम् ।

ननु विधिप्रतिषेधसाधनत्वेऽप्यमीषां त्रिरूपत्वमविशिष्टम् । तत्त्वादेव चाभेदश्चोदितः ।
तत्कथमिदमुत्तरं पूर्वपक्षमतिवर्त्ततामित्याशङ्क्याह--तदयमिति । यस्मादिदमुत्तरीकृतमाचार्येण
यथाश्रुति च पूर्वपक्षं नातिक्रामति तत्तस्मादयमर्थो वाक्यस्यायं तात्पर्यार्थ इत्यर्थः । एतमेवार्थं
हेतुरित्यादिना न तु स्वत एवेत्यन्तेन ग्रन्थेन प्रतिपादयति ॥

अथ कथमन्योऽर्थोऽन्यमर्थं न व्यभिचरति येनैते त्रयो हेतवः ? य[p. 45a ]था चामीषां
स्वसाध्यसाधनाद् गमकत्वं तथाऽन्येषामप्यकार्यस्वभावानुपलम्भात्मनां किं न भवतीति मन्वानः
प्रश्नेनोपक्रमते--कस्मादिति । कस्मादिति सामान्यतो हेतुं पृच्छति पुनरिति विशेषतः ।
त्रयाणामनुपलब्ध्यादीनाम् । चः पूर्वनिमित्तापेक्षया निमित्तान्तरसमुच्चयार्थः । अन्येषा
मनीदृशात्मनां संयोग्यादीनाम् ।

[p. 110 ]

स्वभावप्रतिबन्ध इति । स्वभावेन प्रतिबन्धः 533

स्वभावप्रतिबन्धः इति नास्ति C.

स्वभावप्रतिबन्धः । साधनं कृता व्या०
महा० २. १. ३३ इति समासः । स्वभावप्रतिबद्धत्वं प्रतिबद्धस्वभावत्वमित्यर्थः । कारणे
534

स्वभावे स्वोत्पत्तौ सत्यां प्रतिबन्धः स्वसत्तायाः प्रतिबन्धः ।--टि०

स्वभावे च साध्ये स्वभावेन प्रतिबन्धः कार्यस्वभावयोरविशिष्ट इत्येकेन समासेन द्वयोरपि
संग्रहः । हिर्यस्मादर्थे । यस्मात् स्वभावप्रतिबन्धे सति साधनार्थः साध्यार्थ गमयेत्, तस्मात्
त्रयाणां गमकत्वम्, अन्येषामगमकत्वम् ॥

कस्मात् पुनः स्वभावप्रतिबन्ध एव सति गम्यगमकभावो नान्यथेत्याह--

तदप्रतिबद्धस्य तदव्यभिचारनियमाभावात् ॥ २० ॥

तदप्रतिबद्धस्येति । तद् इति स्वभाव उक्तः । तेन स्वभावेन अप्रतिबद्धः--तदप्रति
बद्धः । यो यत्र स्वभावेन न प्रतिबद्धः तस्य⁵³⁵

लिङ्गस्य--टि०

536

स्वभावेन अप्रतिबद्धस्य--टि०

तदप्रतिबद्धस्य तदव्यभिचारनियमाभावात्537

०नियमाभावः--A. P. H. E.

 ।
538

तस्याप्रतिबद्धविषयस्य A. P. H. तस्य प्रति० N.

तस्याप्रतिबन्धविषयस्याव्यभिचारः तदव्यभिचारः, तस्य नियमः तदव्यभिचारनियमः,
तस्याभावात् ।

539

अयमर्थः A. B. C. D. P. H. E. N.

तदयमर्थः--न हि यो यत्र स्वभावेन⁵⁴⁰

स्वभावेन प्रति B.

न प्रतिबद्धः, स 541

तमप्रतिबद्धविष० A. P. H.

तमप्रतिबन्धविषयमवश्यमेव
न व्यभिचरतीति नास्ति तयोरव्यभिचारनियमः--अविनाभावनियमः । अव्यभिचार-

स्वभावेन स्वरूपेण । साधनं कृता व्या० महा० २. १. ३३इति पाणिनीयभाष्यकारस्येदं
सूत्रम् । तेन कर्त्तृकरणे कृता बहुलम् पाणिनि २. १. ३२ इति सूत्रमपनीय गलेचोपक
इत्यादिसिद्ध्यर्थ साधनं कृता इति सूत्रं कृतम् । वार्त्तिकसूत्रिकाणां तु तृतीया पाणिनि
२. १. ३० इति योगविभागात्समासोऽवसेयः । अनेन च तृतीयासमासेनैव कार्यस्वभावयोः
संग्रहादावृत्त्या षष्ठीसप्तमीसमासाभ्यां कार्यस्वभावयोः संग्रह इति यत्पूर्वैर्व्याख्यातं तदप
व्याख्यानमिति ख्यापितम् ।

समस्तस्य पदस्यार्थमाह--स्वभावेति । अनेन प्रतिबन्धशब्देन प्रतिबद्धत्वमायत्तत्व
मुच्यत इति दर्शयति । अस्यैवार्थं स्पष्टयति । प्रतिबद्धेति । यः स्वरूपेण क्वचिदायत्तस्तस्य
स्वभावस्तत्र प्रतिबद्ध आयत्त इत्यर्थाभेदेन प्रतिबद्धस्वभावत्वमित्यर्थ इति स्पष्टीकृतम् ।

ननु पूर्वेषामभिमतसमासव्युदासेन तृतीयासमासं दर्शयता किंस्विदति यो लब्धः ?
केवलमाहोपुरुषिका प्रकाशितेत्याशङ्क्य पूर्वं बुद्धिस्थमेव स्फुटयितुमाह--कारण इति । कस्यासौ

[p. 111 ]

नियमाच्च गम्यगमकभावः । न हि योग्यतया प्रदीपवत् परोक्षार्थप्रतिपत्तिनिमित्तमिष्टं
लिङ्गम् अपि त्वव्यभिचारित्वेन निश्चितम् । ततः स्वभावप्रतिबन्धे 542

सत्यविनाभावनिश्चयः । A. P. H. E. N.

सत्यविनाभावित्व
निश्चयः, ततो गम्यगमकभावः । तस्मात् स्वभावप्रतिबन्धे सत्यर्थोऽर्थं गमयेन्नान्यथेति स्थितम् ॥

ननु च परायत्तस्य प्रतिबन्धोऽपरायत्ते । तदिह साध्यसाधनयोः कस्य क्व
प्रतिबन्ध इत्याह--

स च प्रतिबन्धः साध्येऽर्थे लिङ्गस्य ॥ २१ ॥

प्रतिबन्ध इत्य काङ्क्षायामाह--कार्यस्वभावयोस्तयोरेव प्रकृतत्वात् । अविशिष्टः साधारणः ।
द्वयोरपि कार्यस्वभावयोरतिशये सङ्ग्रहः स्वीकारः । अयमेवातिशय इति भावः । साधन
लक्षणोऽर्थः साध्यलक्षणमर्थं गमयेत् बोधयितुं शवनोति । यत एवं तस्माद् अन्येषां तद्व्यति
रिक्तानाम् । तेषां स्वभावप्रतिबन्धाभावात् । तदभावश्च तेषां तादात्म्यतदुत्पत्त्यभावात् ।
तदन्यस्य च सम्बन्धस्याभावात् । तादात्म्यतदुत्पत्तिभावे च कार्यस्वभावयोरेवान्तर्भाव
इति भावः ॥

तदित्यादिना समासं प्रदर्श्य तदप्रतिबद्धस्येति योजयता धर्मोत्तरेण मूले तदप्रतिबद्ध
स्येति पाठो दर्शितः । दृश्यते च बहुशस्तदप्रतिबद्धस्वभावस्येति पाठः । तत्रापि पाठे तदप्रतिबद्धः
साध्याप्रतिबद्धः स्वभावः स्वरूपं यस्य लिङ्गस्येति विग्रहः कार्यः । प्रतिबन्धः प्रतिबद्धत्वमा
यत्तत्वं यत्साधनस्य, तस्य विषयोऽव्यभिचारस्तेन विनाऽभवितृत्वम् । तस्य नियमोऽवस्य⁵⁴³ श्यन्ता ।

ननु तदप्रतिबद्धत्वेऽपि अद्यतन आदित्योदयोऽस्तमयमप्रतिबन्धविषयं न व्यभिचरतीत्या
शङ्क्याह--तदयमर्थ इति । यत एवमुक्तम् तत्तस्मादयं तात्पर्यार्थः । आदित्योदयोऽपि हि
भविष्यति । न च तदहरस्तमयः, महर्षिणाऽन्येन वा महर्धिना केनचित्तस्यास्तमयविबन्ध
सम्भवात् । तस्मादादित्यस्य तस्मादस्तमययोःयतैव साध्या--अयमादित्योदयोऽस्तमययोग्य
उदयत्वात् । श्वस्तनोदयवदिति । सति चैवं स्वभावहेतुत्वमस्यायातमिति भावः ।

ननु चाव्यभिचारमात्रेण प्रयोजनम्, तत्किं नियमेनेत्याह--अव्यभिचारेति । चोऽव
धारणे हेतौ वा । एतदेव कुत इत्याह--न हीति । [p. 45b ] हिर्यस्मात् । प्रदीपो वैधर्म्य
दृष्टान्तः । अपि तु किन्त्वव्यभिचारित्वेन साध्यस्य प्रकृतत्वात् साध्याविनाभावित्वेन
निश्चितम् । नियमाभावे च कुतोऽव्यभिचारनिश्चय इत्यस्य तात्पर्यार्थः । निश्चीयतां
तदव्यभिचारोऽन्येषामपि, प्रतिबन्धस्तु कस्मान्मृग्यत इत्याह--तत इति । यतोऽवश्यमव्य
भिचारो निश्चेतव्यस्ततस्तस्मात् । अन्यथाऽव्यभिचार एव न शक्यते निश्चेतुमित्यर्थादनेन
दर्शितम् । एतावताऽपि कथं गमकत्वमित्याह--तत इति । ततो निश्चितादव्यभिचारा
ल्लिङ्गस्य गमकत्वे मिद्धे साध्यस्यापि गमक⁵⁴⁴ गम्यत्वं सिद्ध्यतीति द्वयोरुपयासः । उक्त
मर्थमुपसंहरन्नाह--तस्मादिति । अर्थो लिङ्गलक्षणः, अर्थं लिङ्गिलक्षणम् ॥

तत्तस्मादिहानुमानानुमेयचिन्तायां स्वभावप्रतिबन्धचिन्तायां वा ।

[p. 112 ]

स चेति । स च स्वभावप्रतिबन्धो लिङ्गस्य साध्येऽर्थे । लिङ्गं परायत्तत्वात्
प्रतिबद्धम् । साध्यस्त्वर्थोऽपरायत्तत्वात् प्रतिबन्धवियो न 545

न प्रतिब० A. B. D. P. H. E. N.

तु प्रतिबद्ध इत्यर्थः । तत्राय
मर्थः--तादात्म्याविशेषेऽपि यत् प्रतिबद्धं546

लिङ्गम्--टि०

तद् गमकम् । यत् प्रतिबन्धविषयः तद् गम्यम् ।
यस्य च धर्मस्य 547

यन्नियतः A. B. C. D. P. H. E. N.

यो नियतः स्वभावः स तत्प्रतिबद्धः । यथा प्रयत्नानन्तरीयकत्वाख्योऽनित्यत्वे ।
यस्य तु स चान्यश्च स्वभावः च प्रतिबन्धविषयः, न तु प्रतिबद्धः । यथाऽनित्यत्वाख्यः
प्रयत्नानन्तरीयकत्वाख्ये । निश्चयापेक्षो हि गम्यगमकभावः । प्रयत्नान्तरीयकत्वमेव
चानित्यत्वस्वभावं निश्चितम् । अतस्तदेव अनित्यत्वे प्रतिबद्धम् । तस्मान्नियतविषय एव
गम्यगमकभावः नान्यथेति ।

ननु भिन्नयोर्गम्यगमकभावे लिङ्गं तदुत्पत्त्या परायत्तत्वात्प्रतिबद्धम् । साध्यस्त्वपरायत्त
त्वात्प्रतिबन्धविषयः । तदाश्रयश्च साध्यसाधनभावनियमः स्यात् । स्वभावयोस्तु
तद्भावे हेतोस्तादात्म्यप्रतिबद्धत्वम् । तादात्म्यं चोभयोरविशिष्टम् । ततः प्रतिवद्धत्वं प्रतिबन्ध
विषयत्वं वा द्वयोरविशिष्टमायाति । तदाश्रयश्च नियतः साध्यसाधनभावः प्रसक्त इत्याह—
तत्रायमर्थ इति । न केवलमर्थान्तरत्व इत्यपिशब्दः । यत्प्रतिबद्धमिति यत्साध्यप्रतिबद्धतया
तदायत्ततया निश्चितमिति द्रष्टव्यम् । प्रतिबन्धविषयोऽपि तत्त्वेन निश्चितो द्रष्टव्यः ।

ननु तादात्म्याविशेषादेकस्तत्र प्रतिबन्धविषयतया न तु प्रतिबद्धतयेत्ययमेव विभागः कुत
इत्याह--यस्येति । यद्वा तादात्म्यानुभाविनि द्वये किन्तत्र प्रतिबद्धं यद् गमकं किञ्च प्रति
बन्धविषयो यद् गम्यमित्यजानन्तं प्रत्याह--यस्येति । चो हेतौ द्वितीयपक्षेऽवधारणे । यस्य
धर्मस्य व्यावृत्तिकल्पितस्य यो नियतः प्रतिनियतः स एव स्वभावो न तदन्योऽपि । स इति
यस्येति षष्ठ्यन्तेनोक्तः परामृष्टः । तदिति य इति प्रथमान्तेनोक्तः प्रत्यवमृष्टस्तस्मिन् प्रतिबद्ध
इति विग्रहः । निश्चीयत इति शेषः । प्रकरणलभ्यं वा । कः पुनरीदृश इत्याह--यथेति ।
प्रयत्नः पुरुषव्यापारस्तस्यानन्तरमव्यवधानम् । तत्र भव इति दिगादित्वाद् यत् । ततः
स्वार्थे कन् । तस्य भावस्तत्त्वम् । तदाख्या नाम यस्य स तथा । प्रयत्नानन्तर्यकत्वस्य
ह्यनित्यत्वमेव स्वभावो न तु नित्यत्वमपि । ततोऽनित्यत्वे प्रतिबद्धं निश्चीयते ।

ईदृशस्य तावदियं गतिरन्यस्य तु का वार्त्तेत्याह--यस्येति । धर्मस्येत्यनुवृत्तेर्यस्येति
धर्मस्य । तुर्विशिष्टं धर्मं दर्शयति । स च सोऽपि प्रयत्नानन्तर्याख्योऽन्यश्चासश्च⁵⁴⁸ चा
प्रयत्नानन्तरीयको वनकुसुमादिरपि । स प्रतिबन्धस्य साधनगतप्रतिबद्धत्वस्य विषयो गोचरः ।
एतदेव व्यतिरेकमुखेण द्रढयति--न त्विति । पुनरर्थे तुशब्दः । कोऽसावीदृश इत्याह--यथेति ।
अनित्यत्वाख्यः प्रयत्नानन्तर्यत्वाख्येन प्रतिबद्ध इति योज्यम् । एवञ्चार्थात्प्रतिबन्धविषये
चेत्यव[p. 46a ]तिष्ठते । एतच्चानित्यत्वस्य तदसत्स्वभावत्वेनानियतस्वभात्वमनित्यत्वसामान्या
भिप्रायेणोक्तम् । अन्यथा घटादिगतानित्यत्वस्य प्रयत्नानन्तरीयकत्वमन्तरेण कुतोऽवस्थानम् ।
येनान्यस्वभावतयाऽस्यानियतत्वं स्यादिति ।

[p. 113 ]

कस्मात् पुनः स्वभावप्रतिबन्धो 549

लिङ्गस्य न वस्तुन इत्याह--B. D. H. लिङ्गस्य साध्येनेत्याह N.

लिङ्गस्येत्याह--

550

वस्तुनः P.

वस्तुतस्तादात्म्यात्551

तादात्म्यात्साध्यार्थादुत्प० B. P. H. E. N.

तदुत्पत्तेश्च ॥ २२ ॥

वस्तुत इत्यादि । स साध्योऽर्थ⁵⁵²

स साध्यः स्वभावो--B. ऽर्थस्वभाव आत्मा यस्य D.

आत्मा स्वभावो यस्य तत् तदात्मा553

तदात्म--C. D.

 । तस्य
भावस्तादात्म्यम्554

तादात्म्यं तत्स्वभावत्वम् तस्मा० B.

 । तस्माद्धेतोः । यतः साध्यस्वभावं साधनं तस्मात्555

तत् तत्र B. N. H.

तत्र स्वभावप्रतिबन्ध⁵⁵⁶

प्रतिबद्धमित्यर्थः--A. B. P. H. E. N.

इत्यर्थः ।

यदि साध्यस्वभावं साधनं साध्यसाधनयोरभेदात् प्रतिज्ञार्थैकदेशो हेतुः स्यादित्या
वस्तुत इति । परमार्थसता रूपेणाऽभेदस्तयोः । विकल्पविषयस्तु यत् समारोपितं रूपम् ।
तदपेक्षः साध्यसाधनभेदः । 557

विकल्प०--टि०

निश्चयापेक्ष⁵⁵⁸

निश्चयापेक्षया--B. C. D.

एव हि गम्यगमकभावः । ततो निश्चयारूढ
रूपापेक्ष एव तयोर्भेदो युक्तः वास्तवस्त्वभेद इति । न केवलात् 559

केवलं तादा० A. B. D. P. H. E. N.

तादात्म्यादपि तु ततः
साध्यादर्थाद् उत्पत्तिर्लिङ्गस्य--तदुत्पत्तेश्च साध्येऽर्थे स्वभावप्रतिबन्धो लिङ्गस्य ॥

स्यादेतत्तादात्म्यं तावत्तयोरस्ति । तत्किं प्रतिबद्धत्वप्रतिबन्धविषयत्वनिश्चयेन गम्य
गमकत्वव्यवस्थानिबन्धनीकृतेनेत्याह--निश्चयेति । हीति यस्मात् । तदपेक्षायामपि किमिति
प्रयत्नानन्तरीयकत्वमेव गमकमित्याह--प्रयत्नेति । चो यस्मादर्थे । यतस्तत्स्वभावं निश्चितम्
अतोऽस्मात्तदेवानित्यत्वे प्रतिबद्धमुच्यत इति शेषः । यतस्तादात्म्याविशेषेऽपि यत्प्रतिबद्धतया
निश्चितं तदेव गमकमितरद् गम्यं तस्मान्नियतः प्रतिनियतः प्रयत्नान्तरीयकमेव गमकम्,
अनित्यत्व च गम्यमेवेत्येवंरूपो विषयो यस्य गम्यगमकभावस्य स तथा । एतदेव व्यतिरेकमुखेण
द्रढयति नान्यथेति ॥

ननु च य एकस्यान्यत्र प्रतिबन्धस्तदायत्तत्वं स तावन्नाहेतुकः । कश्चासौ हेतुरित्यभि
प्रेत्य प्रश्नयति--कस्मादिति । निमित्तप्रश्नश्चैषः । तादात्म्यादिति मौलमुत्तर व्याख्यातु
माह--यत इति । तत्र साध्ये स्वभावेन प्रतिबन्धः प्रतिबद्धत्वं लिङ्गस्येति शेषः ।

प्रतिज्ञा साध्यनिर्देशः । तस्या अर्थो धर्मधर्मिसमुदायः । अत्र च साध्यसाधनयोरैका
त्म्यस्य प्रस्तुतत्वात्साध्यलक्षणस्य प्रतिज्ञार्थस्य हेतुत्वमासक्तम् । ततश्च साध्यधर्मवत्साधन
धर्मस्याप्यसिद्धिः । सिद्धौ वा हेतुवैयर्थ्यमिति भावः । यदि परमार्थतोऽभेदः, कथं तर्हि
भेदनिबन्धनो गम्यगमकभाव इत्याह--विकल्पेति । तुः पारमार्थिकादभेदाद् वैधर्म्यमाह ।
कोऽसौ विकल्पविषयः ? यदि बाह्यस्तदा तदवस्थो दोष इत्याह--यदिति । तमपेक्षत

[p. 114 ]

कस्मान्निमित्तद्वयात् स्वभावप्रतिबन्धो लिङ्गस्य नान्यस्मादित्याह--

अतत्स्वभावस्यातदुत्पत्तेश्च तत्राप्रतिबद्धस्वभावत्वात् ॥ २३ ॥

अतत्स्वभावस्येति । स स्वभावोऽस्य⁵⁶⁰

०भावो यस्य सो D. ०भावो यस्येति सो C.

सोऽयं तत्स्वभावः । न तत्स्वभावोऽतत्स्वभावः ।
तस्मादुत्पत्तिरस्य सोऽयं तदुत्पत्तिः । न तथाऽतदुत्पत्तिः । यो यत्स्वभावो यदुत्पत्तिश्च
न भवति तस्य अतत्स्वभावस्य, अतदुत्पत्तेश्च । तत्र 561

असाध्य⁵⁶¹ ध्येऽकारणे च--टि०

अतत्स्वभावे अनुत्पादके चाप्रतिबद्धः
स्वभावोऽस्येति 563

०ति अप्रति० D.

सोऽयमप्रतिबद्धस्वभावः । तस्य 564

तस्य भावस्तस्मात्--D. C.

भावोऽप्रतिबद्धस्वभावत्वम् । तस्मादप्रतिबद्ध
स्वभावत्वात् । यद्यतत्स्वभावेऽनुत्पादके च कश्चित् प्रतिबद्धस्वभावो भवेद्, भवेदन्यतोऽपि565

संयोगसमवायादेः--टि०

निमित्तात्566

निमित्तत्वात् स्व० C.

स्वभावप्रतिबन्धः । प्रतिबद्धस्वभावत्वं हि स्वभावप्रतिबन्धः । न चान्यः567

संयोग्यादिः--टि०

कश्चिदायत्तस्वभावः । तस्मात् तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्यामेव स्वभावप्रतिबन्धः ॥

इति तदपेक्षः । इदं साधनमिदं साध्यमिति साध्यसाधनरूपो भेदो नानात्वमित्यर्थः । यदि
नाम कल्पनानिर्मितो भेदस्तथापि कथं गम्यगमकभाव इत्याह--निश्चयेति । हिर्यस्मात् ।
निश्चयापेक्ष इति निश्चयविषयीकृतरूपापेक्ष इत्यर्थः । यत एवं ततस्तस्मात्तयोः साध्यसाधनयो
र्भेदो नानात्वं युक्त्या सङ्गतो युक्तः । वस्तुनोऽकृत्रिमाद् रूपादागतो वास्तवः ।

स्यान्मतम्--भेदेन कल्पितयोर्न तादात्म्यं गम्यगमकभावनिबन्धनमस्ति । वास्तवेन
च रूपेणैकत्वान्न गम्यगमकभाव इति कथं स्वभावहेतोर्गमकत्वम् ? नाहेतुत्वम् । यद्दर्शनद्वारा
यातावेतौ धर्मौ तथाप्रतीयमानौ तत् तावत्परमार्थतस्तदात्मकमित्येकस्य धर्मान्तरा
व्यभिचारः । वास्तवं तादात्म्यगतं च यस्य गमकत्वं स स्वभावहेतुरुच्यत इति को विरोधः ?

अयं प्रकरणार्थः--न निश्चयस्थे समारोपिते रूपे समारोपितत्वेनाध्यवसीयमाने गम्य
गमके किन्तु स्वलक्षणत्वेनाध्यवसीयमाने । तत्र तादात्म्यमस्ति । एतदुक्तं भवति--आरोप्यमाणं
रूपमारोपितभेद[p. 46b ]म् । आरोपितसदृशं च स्वलक्षणम् । तेनारोपितेन रूपेणानुगम्यमानं
भिन्नमघ्यवसीयते । तदवध्यवसितभेदनिबन्धनो गम्यगमकभावस्तस्य स्वतश्च तादात्म्यमिति ।

द्वितीयं प्रतिबन्धकारणं व्याख्यातुमाह--न केवलादिति । चः साधारणं निमित्तं
समुच्चिनोति ॥

ननु च समवायादितोऽपि निमित्तात्प्रतिबन्धो नासम्भवी । तत्कथं तादात्म्यात्तदुत्पत्तेरेव
च स उच्यते इत्यभिप्रायवान् पृच्छति--कस्मादिति । अन्यनिमित्तस्यानभिधानान्निमित्त
द्वयादित्याह ।

अतत्स्वभावस्येत्यादि ब्रुवतश्चाचार्यस्यायमाशयः--भवेदेवान्यतः सम्बन्धात्प्रतिबन्धो

[p. 115 ]
यदि समवायादिरन्यः सम्बन्धः प्रमाणबाधितो न भवेत् । न चासौ न बाध्यते । तत्कुतो
ऽसावसन्नस्य निमित्तं भवेदिति ।

समुदायार्थं व्याचष्टे--यो यत्स्वभाव इति । अप्रतिबद्धस्वभावत्वादिति मूलस्य भाव
प्रत्ययं त्यक्त्वा विग्रहमाह--अप्रतिबद्ध इति । तस्य भावस्तत्त्वम् । तस्मादिति तु योज्यम् ।
अमुमेवार्थं यदीत्यादिना स्फुटयति । कस्मात्पुनरन्यतो निमित्तान्न भवतीत्याह--प्रतिबद्धेति ।
हिर्यस्मात् । प्रतिबद्धस्वभावत्वमेवान्यस्यान्यत्र भविष्यतीत्याह--न चेति । चोऽवधारणे हेतौ
वा । अन्यस्य सम्बन्धस्याभावात्तादात्म्यतदुत्पत्त्यभावे चेति प्रकरणलभ्यं कृत्वा न चान्यः
कश्चिदायत्तस्वभाव इत्युक्तम् ।

ननु चासत्यपि तादात्म्ये तदुत्पत्तौ चान्यत्रास्वभावेऽनुत्पादके चान्यत्प्रतिबद्धं यथा—
आतपो वृक्षच्छायायाम् । तुलाया अर्वाग्भागनमनावनमने परभागोन्नमनावनमनयोः । अर्वाग्भागः
परभागे । रसो रूपे । पाणिः पादयोः । अपतज्जलमाधारे । बलाका सलिले । नदीपूर
उपरिवृत्तायां वृष्टौ । चन्द्रोदयः समुद्रवृद्धौ कुमुदविकासे च । कृत्तिकोदयो रोहिण्युदये ।
पिपिलिकोत्सरणं मत्स्यविकारश्च वृष्टौ । शरदि जलप्रसादोऽगस्त्योदये । विशिष्टो मेघो
दयो वर्षकर्मणि । अद्यादित्योदयोऽस्तमये श्वस्तनोदये च । कुष्माण्डगुडकोऽन्तःस्थितबीजे ।
परिव्राजको दण्डे । सन्त्रस्तो नकुलः सर्पे । कियद् वा शक्यते निदर्शयितुम् ? एतावत्तूच्यते—
यद् येनाविनाभूतं दृश्यते तत्तत्र प्रतिबद्धम् । तस्य च लिङ्गम् । अत एव त्रीण्येव लिङ्गानीति
संख्यानियमोऽप्ययुक्तः । केवलं लिङ्गस्य रूपाण्येव वक्तव्यानि । यद्दर्शनात् हेतुत्वमवसीयत इति ।

नैष दोषः । अमीषां मध्ये येषां प्रतिबन्धोऽस्ति तेषां तादात्म्यतदुत्पत्त्योरन्यतर
सम्भवाद्, येषु च तदभावस्तेषामप्रतिबन्धादगमकत्वात् । तथाहि वृक्षस्य छायायामेकसामग्र्य
धीनतयैव प्रतिबन्धः । ततस्तत्प्रतिपत्तिः कार्यलिङ्गजैव । छाया हि प्रतिभासमानरूपसंस्थान
वती शैत्याद्यर्थक्रियाकारिणी वस्त्वेव, न त्वेवालोकाभावः । सा च पूर्वस्मादालोकोपादानात्
पूर्ववृक्षक्षणाद् वृक्षक्षणेन सार्धमुत्पद्यते । तथाऽर्वाग्भागनमनावनमने अपि तुलायाः परभागो
न्नमनावनमनाभ्यामेव समं पुरुषप्रयत्नादेव तथाविधात्तदुपादानसह[p. 47a ]कारिण उत्पद्येते ।
तथाऽर्वाग्भागपरभागयोरसरूपयोरप्येकसामग्र्यधीनतैव । पाणिस्त्वप्रतिबद्ध एव, व्यङ्गस्यापि
सम्भवात् । अव्यभिचारे चैकसंसर्गाधीनतैव निबन्धनम् । तादृशं च जलमाधारस्य कार्यमेव,
तादृशी च बलाका सलिलस्य । नदीपूरोऽपि तथाविध उपरिवृष्टेः । दृश्यादृश्यसमुदायश्च
यथायोगं सर्वत्र धर्मी कर्त्तव्यः । नदीपूरे चान्योऽपि प्रकारो वक्तुं शक्यः । नदी
धर्मिणी । उपरिवृष्टिमद्देशसबन्धित्वमस्याः साध्यम् । तथाविधपूरत्वमात्रं हेतुः । एवं चन्द्रो
दयसमुद्रवृद्धिकुमुदविकाशा568 सानामप्येकसामग्र्यधीनतैव । एकस्मादेव महाभूतविशेषात्
कालव्यवहारविषयादेतदुत्पादापेक्षिणस्तेषामुत्पादात् । तथा य एव कृत्तिकोदयहेतु
र्महाभूतविशेषः कालसंज्ञितः स एव कतिपयकालव्यवधानेन रोहिण्युदयहेतुरिति तद्दर्शनाद्
हेतोस्तज्जननयोग्यताधर्मोऽनुमीयते एव । तथा पिपीलिकोत्सरणस्य मत्स्यविकारस्य च
यो हेतुः स एव कतिपयकालव्यवधानेन वर्षकरणयोग्यस्ततः पूर्ववद् हेतुधर्मानुमानम्, रूपरसयो
रिवैकसामग्र्यधीनतयैव वा तत्समकालिकवर्षणानुमानम् । तदा त्वश्रवणीयबहिःस्थितशब्दगर्भ
गृहादिव्यवस्थितोऽनुमाता प्रत्येतव्यः । तथा शरदादिजलप्रसादोऽगस्त्योदयस्य कार्यमेव । अथ
जलप्रसादं दृष्ट्वोदेष्यतीत्यनुमीयते, तदा तस्मादेव महाभूतात्कालसंज्ञिताज्जलप्रसादः । स [p. 116 ]

भवतु नाम तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्यामेव स्वभावप्रतिबन्धः । कार्यस्वभावयोरेव तु
गमकत्वं कथमित्याह--

ते च तादात्म्यतदुत्पत्ती स्वभावकार्ययोरेवेति ताभ्यामेव वस्तुसिद्धिः ॥ २४ ॥

ते चेति । इतिः तस्मादर्थे । यस्मात् स्वभावे कार्ये एव च तादात्म्यतदुत्पत्ती स्थिते,
तन्निबन्धनश्च गम्यगमकभावस्तस्मात् ताभ्यामेव कार्यस्वभावाभ्यां वस्तुनो विधेः569

साध्यस्य--टि०

सिद्धिः ॥

अथ प्रतिषेधसिद्धिरदृश्यानुपलम्भादपि कस्मान्नेष्टेत्याह--

प्रतिषेधसिद्धिरपि570

०सिद्धिर्यथोक्ता० E.

यथोक्ताया एवानुपलब्धेः ॥ २५ ॥

प्रतिषेधव्यवहारस्य सिद्धिर्यथोक्ता या दृश्यानुपलब्धिस्तत एव भवति यतस्तस्मा
दन्यतो571

अदृश्यानुपलब्धेः--टि०

नोक्ता ॥

ततस्तावत् कस्माद्भवतीत्याह--

सति वस्तुनि तस्या572

तस्यासम्भवात् C.

असम्भवात् ॥ २६ ॥

सति तस्मिन् प्रतिषेध्ये वस्तुनि, यस्माद् दृश्यानुपलब्धिर्न सम्भवति तस्माद्--असम्भवात्
ततः प्रतिषेधसिद्धिः ॥

च कतिपयकालव्यवधानेन तदुदयनिमित्तमिति पूर्ववद् हेतुधर्मानुमानम् । मेघस्यापि तथाविध
स्यात्यन्तायोग्यताव्यावृत्त्या वृष्टिकरणयोग्यताऽनुमेया । न तु भाविवर्षं व्यभिचारसम्भवात् ।
सा च स्वभावभूतैवानुमीयत इति तादात्म्यमेव निबन्धनम् । आदित्योदयस्य तु प्रभावातिशय
वता योग्यादिना विबन्धसम्भवात् नास्त्येवाविनाभावः । अन्यथाद्य गर्दभदर्शनस्याप्यस्तमयश्व
स्तनोदययोस्तथात्वं स्यात् । एवं तु युक्तम्--अयमुदेता अस्तमयश्वस्तनोदययोग्य इति । तथा
चोदयतथाविधयोग्यतयोस्तादात्म्यमेव निबन्धनम् । कुष्माण्डस्यापि बीजेनैकसामग्र्यधीनतैव ।
परिव्राजकनकुलौ दण्डसर्पयोरप्रतिबद्धावेव । अन्यथापि सम्भवात् । कियद् वा शक्यते परि
हर्त्तुम् ? एतावदुच्यते--असति तादात्म्ये तदुत्पत्तौ वा कस्यचित्क्वचित्प्रतिबन्धे ताद्रूप्येण च
गमकत्वे सर्वं सर्वत्र प्रतिबद्धं तद्गमकं प्रसज्येतेति ॥

कार्यस्वभावयोरेव तु गमकत्वं कथमिति ब्रुवतः पूर्वपक्षवादिनोऽयमाशयः--तादात्म्य
तदुपत्ती एवान्यस्य भविष्यतः, ततश्च गमकत्वमिति । कार्यस्वभावयोरिति द्वयोरुच्चारणे
चायं तस्य भावः--भवद्भिरेवानुपलम्भोऽनयोरन्तर्भावित इति ॥

573

अस्पष्टम्--सं०

... ... ...नुपलब्धिरित्युक्ते कुतोस्य पूर्वपक्षस्योत्थानम् ?
सत्यमेतत्, केवलं तदेवा574

अस्पष्टम्--सं०

... ... ...मित्यस्या अप्यनुपल[p. 47b ]ब्धेः

[p. 117 ]

अथ तत एव कस्मादित्याह--

अन्यथा चानुपलब्धिलक्षणप्राप्तेषु देशकालस्वभाववि575

०प्रकृष्टेष्वात्मप्र०--B. P. H. E. N.

प्रकृष्टेष्वर्थेष्वात्मप्रत्यक्ष
निवृत्तेरभावनिश्चयाभावात् ॥ २७ ॥

अन्यथा चेति । सति वस्तुनि तस्या अदृश्यानुपलब्धेः सम्भवादित्यन्यथाशब्दार्थः ।
एतस्मात् कारणात् नान्यस्या576

अदृश्यानुपलब्धेः--टि०

अनुपलब्धेः प्रतिषेधसिद्धिः ।

कुत एतत्--सत्यपि वस्तुनि तस्याः सम्भव इत्याह--अनुपलब्धिलक्षणप्राप्तेष्वित्यादि ।
इह प्रत्ययान्तरसाकल्यात् स्वभावविशेषाच्चोपलब्धिलक्षणप्राप्तोऽर्थ⁵⁷⁷

प्राप्तार्थ उक्तः A. B. P. H. प्राप्तेऽर्थे C.

उक्तः । 578

द्वयोरेकस्याप्य० B. द्वयोरेकैकस्याभावे--C.

द्वयोरेकैक
स्याप्यभावेऽनुपलब्धिलक्षणप्राप्तोऽर्थ⁵⁷⁹

प्राप्तेऽर्थे उच्यते--C.

उच्यते ।

तदिहानुपलब्धिलक्षणप्राप्तेष्विति प्रत्ययान्तरवैकल्यवन्त उक्ताः । देशकालस्वभाव
विप्रकृष्टेष्विति 580

स्वभावविशेषविप्रकृष्टाः A. P. H. E. N. स्वभावविप्रकृष्टा--C.

स्वभावविशेषरहिता उक्ताः । देशश्च कालश्च स्वभावश्च तैर्विप्रकृष्टा
इति विग्रहः । तेष्वभावनिश्चयस्याभावात् । सत्यपि वस्तुनि 581

अदृश्यानुपलब्धेः--टि० । तस्याभावः P. H. E. N.

तस्या भाव इष्टः ।

कस्मान्निश्चयाभाव इत्याह--तेषु प्रतिपत्तुरात्मनो यत् प्रत्यक्षं तस्य निवृत्तेः कारणात्
निश्चयाभावः । यस्मादनुपलब्धिलक्षणप्राप्तेष्वात्मप्रत्यक्षनिवृत्तेरभावनिश्चयाभावः, तस्मात्
सत्यपि वस्तुनि आत्मप्रत्यक्षनिवृत्तिलक्षणाया अदृश्यानुपलब्धेः सम्भवः । ततो यथोक्ताया
एव प्रतिषेधसिद्धिः ॥

प्रतिषेधसम्भवादित्यभिप्रायेण पूर्वपक्षप्रवृत्तेरदोष एषः । प्रतिषेधशब्देन व्यवहारोऽभिप्रेत इति
प्रतिषेधव्यवहार इति विवृतम् । मूले त्वपिशब्दः साध्यान्तरसमुच्चये । काऽसौ यथोक्ते
त्याह--येति ।

मूलसामर्थ्यस्थितमभिव्यनवित--तस्मादन्यतोऽदृश्यानुपलब्धेर्नोवता प्रतिषेधसिद्धिरिति
प्रकृतेन सम्बन्धः ॥

यद्यदृश्यानुपलब्धेर्न भवति तदाऽनुपलब्धित्वाविशेषे विवक्षिताया अपि मा भूदित्यभि
प्रेत्याह--ततस्तावदिति । तस्मादसम्भवात् कारणातत इति तत एव दृश्यानुपलब्धेरिति
विवक्षितमितरथाऽन्यस्या अपि प्रतिषेधसिद्धिकथनप्रसङ्गात् ॥

ननु ततोऽप्यस्त्यन्यतोऽपि । कथं पुनस्तत एवेति नियमो लभ्यते इत्यभिप्रायवानाह—
अथेति । अथशब्दः प्रश्ने । अन्यथा चेत्युत्तरं व्याचक्षाण इहैवच्छेदं दर्शयति चशब्दञ्च
यस्मादर्थे । दृश्यानुपलब्धेरुक्तात्प्रकाराददृश्यानुपलब्धेरन्यप्रकारत्वमन्यथात्वं विवक्षितमाचार्य

[p. 118 ]

अथेयं दृश्यानुपलब्धिः कस्मिन् काले प्रमाणम्, किंस्वभावा, किंव्यापारा चेत्याह--

अमूढस्मृतिसंस्कारस्यातीतस्य वर्त्तमानस्य च प्रतिपत्तृप्रत्यक्षस्य 582

निवृत्तिरनुपलब्धिरभाव० C. D.

निवृत्ति
रभावव्यवहारप्रवर्त्तनी583

०हारसाधनी B. C. D. P. H. E. N.

 ॥ २८ ॥

584

अमूढेति A. P. E. नास्ति H. N.

अमूढेत्यादि । प्रतिपत्तुः प्रत्यक्षो घटादिरर्थः, तस्य निवृत्तिरनुपलब्धिः तद्भावस्य
भावेति यावत् । अत एवाभावो न साध्यः स्वभावानुपलब्धेः, सिद्धत्वात् । 585

यथा च प्रतिपत्तृप्रत्यक्षनिवृत्तिरनुपलब्धिः प्रदेशस्तज्ज्ञानं चोच्यते तथा अविद्यमानो
ऽपीत्यादिना दर्शयति--टि०

अविद्यमानोऽपि
586

०मानोपि घटा० C.

च घटादिरेकज्ञानसंसर्गिणि 587

०र्गिर्णि भास० A. E. P.

भूतले भासमाने समग्रसामग्रीको ज्ञायमानो 588

दृश्यमानतया B. D. H. N.

दृश्तया सम्भावित
त्वात् प्रत्यक्ष उक्तः । अत एकज्ञानसंसर्गो589

संसर्गात् B.

दृश्यमानोऽर्थस्तज्ज्ञानं च प्रत्यक्षनिवृत्तिरुच्यते ।
ततो हि दृश्यमानादर्थात् तद्बुद्धेश्च समग्रदर्शनसामग्रीकत्वेन प्रत्यक्षतया सम्भावितस्य निवृत्ति
रवसीयते । तस्मादर्थज्ञाने एव प्रत्यक्षस्य घटस्याभाव उच्यते । न तु निवृत्तिमात्र
मिहाभावः, निवृत्तिमात्राद् दृश्यनिवृत्त्यनिश्चयात् ।

स्येति दर्शयन्नाह--सतीति । एतस्मात्सति वस्तुनि तत्सम्भवात् । मूले त्वन्यथा चानुपलब्धि
लक्षणप्राप्तेष्वित्येकवाक्यतयैवार्थः सङ्गच्छते । ना यशब्दार्थव्याख्या, नाप्युत्तरपदव्याख्याने पूर्व
पक्षवचना590 नप्रयासः कश्चित् । तथा तु न प्रक्रान्तं धर्मोत्तरेणेति किमत्र कुर्मः ? कुत एतदिति
सामान्येनोक्त्वा विशेषनिष्ठं करोति सत्यपीति । एतच्च विग्रह इत्यन्तं सुगमम् । तेष्वनुप
लब्धिलक्षणप्राप्तेष्वभावनिश्चयाभावात् । सत्यपि वस्तुनि तस्या अनुपलब्धेर्भाव इष्टः ।
अनेनैतदाह--नास्माकमत्र प्रमाणमस्ति यत्सत्येव वस्तुनि सा भवतीति । किन्तु तस्यां सत्यामपि
यस्मात्प्रत्ययो दोलायते तस्मादेवमुच्यत इति ।

सम्प्रति निश्चयाभावस्यावधिं पर्येषमाण आह--कस्मात्सकाशादिति । परप्रत्यक्ष
निवृत्तेरशक्यनिश्चयत्वे तन्निवृत्त्यर्थमात्मप्रत्यक्षग्रहणम् । ननु यद्ययमपादानप्रश्नो न तु हेतु
प्रश्नस्तदा कथमिदमाह--तस्य निवृत्तेः कारणान्निश्चयाभाव इति चेत् । न । अन्यार्थत्वात्
कारणशब्दस्य । निश्चयाभावस्य शाब्देन न्यायेन जायमानस्यैषा प्रकृतिः कारणम् । जनिकर्त्तुः
प्रकृतिः पाणिनि १. ४. ३०इत्यनेन लब्धापादानसंज्ञकादस्मादित्यर्थस्य विवक्षितत्वात् । अन्यथा
त्वसमञ्जसं स्यात् । यस्मादित्यादिनोवतमर्थमुपसंहरति । एतच्च प्रतिषेधसिद्धिरित्येतदन्तं
सुगमम् ॥

सम्प्रत्यनुपलब्धेरनुमानज्ञानहेतुत्वात् प्रामाण्यं स्वभावविशेषो व्यापारश्चोक्तोऽपि
कालपुरुषविशेषपरिग्रहेण वक्तुम्--अथेत्यादिना प्रश्नपूर्वमुपक्रमते । अथशब्द आरम्भे पूर्ववत् ।

[p. 119 ]

ननु च दृश्यनिवृत्तिरवसीयते दृश्यानुपलम्भात् । सत्यमेवैतत् । केवलमेकज्ञान
संसर्गिणि दृश्यमाने घटो यदि भवेद् दृश्य एव भवेदिति दृश्यः सम्भावितः । 591

विविक्तप्रदेशज्ञानात्०--टि०

ततो दृश्यानु
पलब्धिर्निश्चिता । 592

दृश्यानुपलम्भनिश्च C. D.

दृश्यानुपलब्धिनिश्चयसामर्थ्यादेव च⁵⁹³

०देव दृश्या० E.

दृश्याभावो निश्चितः । 594

अमुमेवार्थं व्यतिरेकमुखेन भावयति--टि०

यदि
हि दृश्यस्तत्र भवेद् दृश्यानुपलम्भो न भवेत् । अतो दृश्यानुपलम्भनिश्चयाद् दश्याभावः
सामर्थ्यादवसितः, न⁵⁹⁵

न तु व्यव० A. P. H. E. N.

व्यवहृत इति दृश्यानुपलम्भेन व्यवहर्त्तव्यः ।

तस्मादर्थान्तरम्--एकज्ञानसंसर्गि दृश्यमानम्, तज्ज्ञानं च प्रत्यक्षनिवृत्तिनिश्चयहेतुत्वात्
प्रत्यक्षनिवृत्तिरुक्तं द्रष्टव्यम् ।

प्रत्यक्षपरिच्छेद्यत्वात् प्रत्यक्षो घटादिः । निवृत्तिशब्देनाचार्यस्यानुपलब्धिर्विवक्षितेति
दर्शयति तस्य निवृत्तिरनुपलब्धिरिति । अनुपलब्धिशब्देनापि विवक्षितकर्त्तृकर्मधर्मोपलब्धि
पर्युदासेनान्यदेकज्ञानसंसर्गि वस्तु तज्ज्ञानं च विवक्षितम् । [p. 48a ]एतदेव स्पष्टयति तदभाव
स्वभावेति यावदिति । तस्य प्रतिषेध्यस्य घटादेरभावो विशिष्टो भावस्तत्स्वभावा । तदभाव
स्वभावशब्देन यावानर्थ उक्त तदनुपलब्धिशब्देनापीति इति यावदित्यस्यार्थः । यतोऽन्यो
पलब्धिरेव तदनुपलब्धिः । सैव च तदभावो नान्योऽत एवास्मादेव कारणादभावो घटादेर्न
साध्यः । कुतो न साध्य इत्याह--स्वभावानुपलब्धेर्लिङ्गात् । कुतो न साध्य इत्याह—
सिद्धत्वात् निश्चितत्वात् घटाभावस्येति प्रकरणात् ।

एवं मन्यते--तदेकज्ञानसंसर्गि वस्तु तज्ज्ञानं च घटाद्यनुपलब्धिस्तदभावश्च । तच्चेन्द्रियजेन
प्रत्यक्षेण स्वसंवेदनेन च सिद्धमिति न लिङ्गादभावः साध्यत इति । नन्वविद्यमानो घटादिः कथं
प्रत्यक्षः ? अथ प्रत्यक्षः, कथं तदनुपलब्धिरुच्यत इत्याह--अविद्यमानोऽपि चेति । न केवलं
विद्यमानः प्रत्यक्ष उच्यते इत्यपिशब्दः । समग्रा समस्ता सामग्री कारणकलापो यस्येति विग्रहः ।
शेषाद्विभाषा पाणिनि ५. ४. १५४ इति कप् । न कपि पाणिनि ७. ४. १४ इति ह्रस्वत्व
प्रतिषेधः । ज्ञायमानो निश्चीयमानो घटादिरेकज्ञानसंसर्गिणि प्र⁵⁹⁶

अस्पष्टम्--सं०

...तदुपलब्धेरेवेत्यव
धारणीयम् । प्रत्यक्षनिवृत्तिर्घटाद्यनुपलब्धिः । कस्मात्तु द्वयं तथोच्यत इत्याह--ततो हीति । हीति
यस्मात् । यस्मादमू एव दृश्यघटादितुच्छरूपनिवृत्त्यवसेयहेतू तस्मात् कारणात् । अर्थ
एकज्ञानसंसर्गिवस्त्वन्तरम्, ज्ञानं च तस्यैव । एतदेव व्यतिरेकमुखेण द्रढयति--न त्विति ।
निवृत्तिमात्रमुपलब्ध्यभावमात्रम् । तस्य तथात्वे को दोष इत्याह--निवृत्तिमात्रादिति ।
दृश्यनिवृत्त्यनिश्चयाद् दृश्याभावानिश्चयात् । इह निवृत्तिमात्रस्य प्रसज्यप्रतिषेधात्मनो
निश्चेतुमशक्यत्वान्न हेतुत्वं युज्यत इति धर्मोत्तरस्याशयो निवृत्तिमात्राद् दृश्यनिवृत्त्यनिश्चया
दिति ब्रुवतः । पूर्वपक्षवादिना त्वेवं ज्ञातम्--निवृत्तिमात्रान्निर्विशेषणादयमेवं प्रतिषेधति ।
तदहं सविशेषणं निवृत्तिमात्रमेव दर्शयामीति प्रमोदमान आह--ननु चेति ।
दृश्यनिवृत्तिर्दृश्याभावः । दृश्यानुपलम्भादित्यत्रानुपलम्भशब्देनोपलम्भाभावमात्रं विवक्षित
मितरथा पूर्वपक्षवादिनः प्रकृतं हीयेत । अनेन सविशेषणमेवोपलम्भाभावमात्रं प्रसज्यप्रति

[p. 120 ]

यथा597

प्रतिपत्तृप्रत्यक्षस्यैतद् व्याख्याय अतीतस्य वर्त्तमानस्यैतद् विशेषणद्वयं व्याचष्टे--टि०

चैकज्ञानसंसर्गिणि प्रत्यक्षे घटस्य प्रत्यक्षत्वमारोपितम् असतोऽपि, तथा तस्मिन्नेक
ज्ञानसंसर्गिण्यतीते598

०तीते वर्त्तमाने चामूढस्मृतिसंस्कारे च घट० A. B. C. D. P. H. N.

चामूढस्मृतिसंस्कारे, वर्त्तमाने च घटस्य तत्त⁵⁹⁹

तद्रूप A. B. P. H. E. N.

द्रू600

अतीतादि--टि०

पमारोपितमसत इति
द्रष्टव्यम् । अनेन च⁶⁰¹

अनेन दृश्या A. B. P. H. E. N.

दृश्यानुपलब्धिः प्रत्यक्षघटनिवृत्तिस्वभावोक्ता । सा च सिद्धा ।
तेन न⁶⁰²

तेन घटा० B.

घटाभावः साध्यः, अपि तु अभावव्यवहार इत्युक्तम् ।

षेधरूपं लिङ्गमस्तु, न तु नञः पर्युदासवृत्त्या तदेकज्ञानसंसर्गि वस्तु, तज्ज्ञानं चेति पूर्वपक्षवादी
दर्शयति । सत्यमित्यादिना प्रतिविधत्ते । किन्त्वेकज्ञानसंसर्गिणि भूतलादौ दृश्यमाने सति
दृश्यः सम्भावित आरोपितः स प्रतिषेध्य इति प्रकरणात् । ततो दृश्यत्वसमारोपात् दृश्यानु
पलब्धिर्दृश्यज्ञानाभावस्तुच्छरूपो व्यवहर्त्तव्यमात्रं निश्चिता भवति । निश्चीयतामुपलब्ध्य
भावो ज्ञेयाभावस्तावन्न निश्चित इति तन्निश्चयार्थं निवृत्तिमात्रं व्यापरिष्यत इत्याह--दृश्येति ।
दृश्यज्ञानाभावनिश्चयसामर्थ्यादन्यथाऽनु[p. 48b ]पपत्तेः । चो हेतौ । दृश्यस्य ज्ञेयस्याभावो
व्यवहर्त्तव्यैकरूपः । सामर्थ्यमेव यदीत्यादिना दर्शयति । हिर्यस्मादर्थे । दृश्यानुपलम्भ इति
दृश्योपलम्भाव इत्यर्थः । अतोऽस्माद् दृश्यानुपलम्भनिश्चयात् । दृश्यस्य ज्ञेयस्याभाव उक्ता
त्सामर्थ्यादवसितः । दृश्योपलम्भाभावनिश्चयस्त्वेकज्ञानसंसर्गिवस्त्वन्तरोपलग्भेनेति द्रष्टव्यम् ।

ननु यदि ज्ञेयाभावोऽप्यवसितस्तर्हि कथं लिङ्गेन साध्यत इत्याह--न व्यवहृत इति ।
अदृष्टानामपि सत्त्वशङ्कया न प्रत्यक्षं व्यवहारयितुं शक्नोतीति भावः । केन तर्हि व्यवह्रियत
इत्याह--दृश्यानुपलम्भेन लिङ्गभूतेन ।

603

अस्पष्टम्--सं०

...ऽभावव्यवहार एव 604

अस्पष्टम्--सं०

... ... ... ज्ञानं चेति । चकारस्तुल्यकक्षतां दर्शयति ।
द्वयोश्च निवृत्तिनिश्चयहेतुत्वम्; ज्ञानमन्तरेण--यस्मादयं केवलः प्रदेशस्तस्मात् घटादिर्नास्ति
इत्यध्यवसातुमशक्यत्वात्; तथा विषयमन्तरेण--यस्मात्केवलप्रदेशापरोक्षीकरणं तस्मात् तज्ज्ञानं
नास्ति इति निश्चेतुमशक्यत्वादिति द्रष्टव्यम् । प्रत्यक्षस्य घटादेनिवृत्तिनिश्चयहेतुत्वात्प्रत्यक्ष
निवृत्ति605

अस्पष्टम्--सं०

रुक्तं द्रष्टव्यम्  ।

ननु च प्रतिषेध्यस्य घटादेरसतोऽपि तथाऽस्तु प्रत्यक्षत्वम् । यत्पुनस्तत्र नासीदेव तस्य
कथमतीतत्वम्; यच्च तत्र नास्त्येव तस्य कथं वर्त्तमानत्वम्, कथं च तत्रानुपलब्धेर्व्यापार
इत्याशङ्कामपाकुर्वन्नाह--यथेति । येन प्रकारेण घटो यदि भवेद् दृश्य एव भवेदित्येवं
रूपेण । चो हेतौ । तस्मिन्नेकज्ञानसंसर्गिण्यतीतेऽमूढस्मृतिसंस्कारे । चो वक्तव्यान्तरसमुच्चये ।
वर्त्तमाने च । समुच्चये चकारः । तथा तेन प्रकारेण--यदि तत्र पूर्वं घटः स्थितो यदि स्यात्,
उपलब्धः स्यात्, न चोपलभ्यते--इत्येवमात्मना घटस्यारोपात् प्रत्यक्षस्य तदानीमसत
स्तद्रूपमतीतत्वं वर्त्तमानत्वञ्चारोपितमारोपसिद्धम् इतिरेवं द्रष्टव्याकारं दर्शयति । द्रष्टव्यं
ज्ञातव्यमिति योजनीयमिदम् ।

[p. 121 ]

606

पदानां प्रयोजनं प्रतिपाद्येदानीं सम्बन्धमर्थं च दर्शयति--टि०

अमूढोऽभ्रष्टो दर्शनाहितः स्मृतिजननरूपः संस्कारो यस्मिन् घटादौ स तथोक्तः ।
तस्य अतीतस्य प्रतिपत्तृप्रत्यक्षस्येति सम्बन्धः । वर्त्तमानस्य च प्रतिपत्तृप्रत्यक्षस्येति सम्बन्धः ।
अमूढस्मृतिसंस्कारग्रहणं तु न वर्त्तमानविशेषणम् । यस्मादतीते घटविविक्तप्रदेशदर्शने स्मृति
संस्कारो मूढो दृश्यघटानुपलम्भे दृश्ये च घटे मूढो भवति । वर्त्तमाने तु607

वर्त्तमाने च घट० A. B. P. H. E. N.

घटरहितप्रदेशदर्शने न
स्मृतिसंस्कारमोहः । अत एव 608

अतएव न घटानुपलम्भे नापि घटे मोहः A. C. D. P. H. E. N. अत एव घटा
नुपलम्भे नापि घटे मोहः--B.

न घटाभावे, नापि घटानुपलम्भे मोहः । तस्मान्न वर्त्तमाननिषेध्य
विशेषणममूढस्मृतिसंस्कारग्रहणम्, 609

०हणम् व्यभि० C.

स्मृतिसंस्कारव्यभिचाराभावाद् वर्त्तमानस्यार्थस्य । अत एव
वर्त्तमानस्य चेति चशब्दः कृतः, विशेषणरहितस्य वर्त्तमानस्य विशेषणवतातीतेन समुच्चयो
यथा विज्ञायेतेति610

विज्ञायेत । तदय० B.

 ।

तदयमर्थः--अतीतोऽनुपलम्भः स्फुटः611

स्फुटं B. P. H. E. N.

स्मर्यमाणः प्रमाणम्, वर्त्तमानश्च । ततो
नासीदिह घटः, अनुपलब्धत्वात्, नास्ति अनुपलभ्यमानत्वात् इति शक्यं ज्ञातुम् । न तु
न भविष्यत्यत्र घटः, 612

अनुपलभ्यमानत्वात्--A.

अनुपलप्स्यमानत्वात् इति613

इति ज्ञातुं शक्यम्--C.

शक्यं ज्ञातुम् । अनागताया अनुपलब्धेः
सत्त्वसन्देहादिति कालविशेषोऽनुपलब्धेर्व्याख्यातः ।

ननु दृश्यानुपलब्धिः कस्मिन् काले प्रमाणं किंस्वभावा किंव्यापारा चेति त्रितयं पृष्ट
आचार्यस्तत्रानेन किमाख्यातमाचार्येणेत्याशङ्कामपाकुर्वन्नाह--अनेनेति । अनेन प्रतिपत्तृप्रत्यक्षस्य
निवृत्तिरिति वचनेन । चोऽवधारणे । स्वभावस्ये 614 भावेत्यस्यानन्तरं द्रष्टव्यः ।
प्रत्यक्षस्य घटस्य । प्रसज्यप्रतिषेधलक्षणनिवृत्तिनिश्चयहेतुत्वात्प्रत्यक्षघटनिवृत्तिः प्रत्यक्षघटानुप
लब्धिः । नञः पर्युदासवृत्त्या । तदेकज्ञानसंसर्गि वस्तु तज्ज्ञानं च द्वयं स्वभावो रूपं यस्या
दृश्यानुपलब्धेः सा तथोवता व्याख्यातेति शेषः ।

ननु दृश्यानुपलब्धिरूपं लिङ्गमस्तु पर्युदासरूपम्, साध्यस्तु प्रसज्यप्रतिषेधरूपः किं न
भवतीत्याह--सेति । चो यस्मात् । सा तथाविधाऽनुपलब्धि... ... ...उक्तमाचार्येण
साऽभावव्यवहारप्रवर्त्तनीत्यनेन शब्देनेति भावः । धर्मोत्तरेण चात एव अभावो न साध्य इत्यनेन ।

घटविविक्तप्र[p. 49a ]देशदर्शनेनाहित आरोपितः संस्कारो विशिष्टशक्तियुक्तविज्ञानात्मिका
वासना, न तु पराभिमतो भावनाख्यः । अनुरूपस्मरणं जनयितुमनीशानो मूढ इति व्यपदिश्यते ।
दृश्यघटानुपलम्भे दृश्यस्य घटस्योपलब्ध्यभावे तुच्छरूपे । अत एव च दृश्ये घटे । अमूढस्मृति
संस्कारग्रहणं कस्मान्न वर्त्तमानविशेषणमित्याह--वर्त्तमाने त्विति । तुरतीताद्वर्त्तमानस्य वैधर्म्य
माह । अतो मोहाभावान्न घटाभावे व्यवहर्त्तव्यैकरूपे । नापि घटानुपलम्भे घटोपलब्ध्यभावे तुच्छ
रूपे । प्रत्यक्षवदारोपाद् वर्त्तमानस्यार्थस्य घटादेः । अत एव वर्त्तमानग्रहणस्य
निर्विशेषणत्वादेव ।

615

अस्पष्टम्--सं०

[p. 122 ]

व्यापारं दर्शयति । अभावस्य व्यवहारः नास्ति इत्येवमाकारं ज्ञानम्, शब्दश्चैव
माकारः, निःशङ्कं616

निःशङ्कगमागमलक्ष० D. B. निःशङ्का गमनागमनयो 616 ? लक्ष० C.

गमनागमनलक्षणा च प्रवृत्तिः कायिकोऽभावव्यवहारः । घटाभावे हि
ज्ञाते निःशङ्कं गन्तुमागन्तुं च प्रवर्त्तते ।

618

तदेवमस्य C. D. तदेवमेतस्य A. P. H. E. N. तदेव तस्य--B.

तदेतस्य त्रिविधस्याप्य⁶¹⁹

प्यभावस्य व्यव० C.

भावव्यवहारस्य दृश्यानुपलब्धिः 620

प्रवर्त्तनी इति नास्ति A. B. C. D. P. H. E. N.

प्रवर्त्तनी साधनी प्रवर्त्तिका ।

यद्यपि च नास्ति घटः इति ज्ञानमनुपलब्धेरेव भवति, अयमेव चाभावनिश्चयः, तथापि
यस्मात् प्रत्यक्षेण केवलः प्रदेश उपलब्धस्तस्मात् इह घटो नास्ति इत्येवं 621

त्येवं प्रत्य० C.

च प्रत्यक्षव्यापारमनु
सरत्यभावनिश्चयः; तस्मात् प्रत्यक्षस्य केवलप्रदेशग्रहणव्यापारानुसार्यभावनिश्चयः प्रत्यक्षकृतः ।

ननु यथा विकल्पेन विषयीक्रियमाणोऽतीतोऽनुपलम्भः प्रमाणमुच्यते तथा विकल्पस्या
व्याहतप्रसरत्वादनागतोऽप्यनुपलम्भो विकल्प्यमानः किं न तथाप्रमाणमित्याह--तदयमिति ।
यस्मात्केवलप्रदेशदर्शनाहितः संस्कारोऽतीते घटादावमूढो गृह्यते, वर्त्तमाने तु तस्मिन् स्मृति
संस्कारे मोहो न सम्भवत्येव तत्तस्मादयं तात्पर्यार्थः । अनुपलम्भनिश्चयहेतुत्वादनुपलम्भः
केवलप्रदेशादिः स्फुटो यथाऽसौ केवलोऽनुभूतस्तथा स्मृत्वा विषयीक्रियमाणः प्रमाणम् । वर्त्त
मानश्च तादृगनुपलम्भः स्फुटोऽभ्रान्तेन ज्ञानेन गृह्यमाण इति द्रष्टव्यम् । यत ईदृशोऽनुपलम्भः
प्रमाणं ततस्तस्मात् । कुतो न शक्यते ज्ञातुमित्याह--अनागताया इति । तथात्वेन निश्चितो हि
हेतुर्गमकोऽन्यथा सन्दिग्धासिद्धता हेतुदोषः स्यादित्यभिप्रायः । प्रत्यक्षनिवृत्तिशब्देन तावद्
दृश्यानुपलब्धेः स्वभावो दर्शितोऽमूढेत्यादिना तु किं दर्शितमित्याह--कालेति । इतिरेवमर्थे ते
नैवं कालविशेषोऽनुपलब्धेर्व्याख्यात इति । कालविशेषोऽतीतो वर्त्तमानश्च व्याख्यातः कथितो
ऽनेनेति शेषः । एतच्चातीते वर्त्तमाने च कालेऽनुपलब्धेः प्रामाण्याख्यानमस्योपलक्षणं द्रष्टव्यम्,
कार्यस्वभावहेत्वोरपि तयोः कालयोः प्रामाण्यात् । तथा ह्यासीदत्र वह्निर्धूमस्योपलब्धत्वात् ।
अस्ति वह्निरिह धूमस्योपलभ्यमानत्वात् । तथाऽसीदिह पादपः शिंशपाया उपलब्धत्वात् ।
अस्तीह वृक्षः शिंशपाया उपलभ्यमानत्वाद् इत्यपि भवत्येव ।

ननु दृश्यानुपलम्भे भवतु ज्ञानाभिधानलक्षणो व्यवहारः । कायिकस्तु कथमित्याह--घटेति ।
हिर्यस्मात् । प्रवर्त्तत इति योग्यतयोच्यते । प्रवृत्तियोग्यस्तावद् भवतीति । अत एव चाभाव
योग्यता साध्योच्यते ।

तदेतस्येति लोकोक्तिरेषा । तच्चैतच्चेति विग्रहः कार्यः । यद्वा यतोऽभाव
निश्चयोऽनुपलब्धिनिमित्तकस्तत्तस्मात् । अपिरतिशये । आस्तामेकस्य द्वयोर्वा प्रवर्त्तनी,
त्रिविधस्य यावत्प्रवर्त्तनीत्यर्थः । प्रवर्तनीत्यस्य द्वयमेतद् विवरणं स्पष्टार्थं साधनी प्रवर्त्तिके
[p. 49b ] ति प्रवर्त्तयतीति प्रवर्त्तनीति योग्यतयोक्तम् । साभावत्रितयमभावव्यवहारं प्रवर्त्तयितुं
योग्या तावन्मात्रनिमित्तकत्वात्तस्य । सत्यर्थित्वे पुरुषस्तान् व्यवहारानाचरतु मा वा ।
अत एवाभावव्यवहारयोग्यता प्रदेशादेः साध्यते दृश्यानुपलम्भेनेति परमार्थः ।

[p. 123 ]

किञ्च । दृश्यानुपलम्भनिश्चयकरणसामर्थ्यादेव पूर्वोक्तया नीत्या प्रत्यक्षेणैवाभावो
निश्चितः । केवलमदृष्टानामपि सत्त्वसम्भवात्, सत्त्वशङ्कया न शक्नोत्यसत्त्वं622

शक्नोत्यभावं व्य० C.

व्यवहर्त्तुम् ।
अतोऽनुपलम्भोऽभावं623

०लम्भो व्यव० A.

व्यवहारयति--दृश्यो यतोऽनुपलब्धः, तस्मान्नास्ति इति । अतो
दृश्यानुपलम्भोऽभावज्ञानं कृतं प्रवर्त्तयति, न तु अकृतं करोती624

करोत्यभाव० C.

त्यभावनिश्चयोऽनुपलम्भात्
प्रवृत्तोऽपि प्रत्यक्षेण कृतोऽनुपलम्भेन प्रवर्त्तित उक्त इत्यभावव्यवहारप्र⁶²⁵

०हारे प्रवर्त्त्यनुपलब्धिः C. प्रवर्तन्युपल A. प्रवर्तिन्युपल P. H. प्रवर्तिन्यनु० B.

वर्त्तन्यनुलब्धिः ॥

कस्मात् पुनरतीते वर्त्तमाने चानुपलब्धिर्गमिकेत्याह--

तस्या एवाभावनिश्चयात् ॥ २९ ॥

तस्या एव यथोक्तकालाया अनुपलब्धेरभावनिश्चयात् । अनागता ह्यनुपलब्धिः स्वयमेव
सन्दिग्धस्वभावा । तस्या असिद्धाया नाऽभावनिश्चयोऽपि त्वतीतवर्त्तमानाया इति ॥

ननु यदि नास्तीत्येवमाकारं ज्ञानमनुपलब्धेर्लिङ्गाद् भवति, कथं तर्हि प्रत्यक्षावसितोऽभाव
उक्त इत्याह--यद्यपि चेति निपातसमुदायो यद्यपिशब्दवद् विशेषाभिधाननिमित्ताभ्युपगमे
वर्त्तते । अभावनिश्चयशब्दसामानाधिकरण्यादयमेवेति निर्देशः । चशब्दो वक्तव्यमेतदित्यस्यार्थे
ऽत्र वर्त्तते । अभावनिश्चयस्य तदा स्थैर्यलाभादनुपलम्भादेवेत्युक्तं द्रष्टव्यम् । तथापीति
लौकिकोक्तिरियं निगदाभिधानारम्भे । तस्माच्छब्देन यस्माच्छब्द आक्षिप्तः । तेनायमर्थः ।
यस्मात्केवलप्रदेशग्रहणलक्षणव्यापारानुसारी घटो नास्तीत्यभावनिश्चयः तस्मात्प्रत्यक्षकृत उच्यत
इति शेषः । कस्य व्यापारानुसारीत्याकाङ्क्षायामुक्तम्--प्रत्यक्षस्य प्रमाणविशेषस्येति ।

अथ स्याद्--यद्ययं प्रत्यक्षकृतस्तदा प्रत्यक्षप्रवर्त्तितोऽपि । तत्किं दृश्यानुपलम्भेन क्रियत
इत्याशङ्क्याह--किञ्चेति वक्तव्यान्तरसमुच्चये । तद्विविक्तप्रदेशादिग्राहिणा प्रत्यक्षेणैवाभावो
निषेध्याभावः प्रसज्यप्रतिषेधात्मा निश्चितः । कथं ? दृश्यस्यानुपलम्भ उपलम्भाभाव
स्तुच्छरूपस्तन्निश्चयकरणसामर्थ्यादन्यथाऽनुपपत्तेः । पूर्वोक्तया नीत्या युक्त्या यदि हि दृश्यस्तत्र
भवेत्, दृश्यानुपलम्भो न भवेदित्येवमात्मिकया । यदि प्रत्यक्षमित्थं प्रतिषेध्याभावं निश्चाययति,
व्यवहारयितुमपि शक्नोत्येवेत्याह--केवलं किन्तु न शक्नोति व्यवहर्त्तुमित्यन्तर्भूतणिजर्थत्वान्नि
र्देशस्य व्यवहारयितुमित्यर्थः । कुतो न शक्नोतीत्याह--सत्त्वशङ्कयेति प्रतिषेध्यसत्त्वस्य
स्वरूपस्य सत्त्वशङ्कया सन्देहेन हेतुना ।

नन्वदर्शनेऽपि कथं सन्देह इत्याह--अदृष्टेति । तेन प्रत्यक्षेणादृष्टानामपि पिशाचादीनां
सत्वस्य सद्भावस्य सम्भवात् सम्भाव्यमानत्वात् नित्यं शङ्क्यमानानुपलम्भव्यभि
चारो ह्यभाव इति भावः । अतः प्रत्यक्षस्य तत्राशक्तत्वात् साऽपि कथं व्यवहारयतीत्याह—
दृश्य इति । अतोऽस्मात्कारणात्कृतं प्रत्यक्षेणेति प्रकरणात् । एतदेव व्यतिरेकमुखेण
द्रडयति--न त्विति । यस्मात् प्रत्यक्षव्यापारानुसार्यभावनिश्चय इतिस्तस्मात् । अभाव

[p. 124 ]

सम्प्रत्यनुपलब्धेः प्रकारभेदं दर्शयितुमाह--

सा च प्रयोगभेदादेकादशप्रकारा ॥ ३० ॥

सा च एषानुपलब्धिः 626

ब्धिरेकादश प्रकारा अस्या A. P. E.

एकादशप्रकारा--एकादश प्रकारा अस्या इत्येकादशप्रकारा ।

कुतः प्रकारभेदः ? प्रयोगभेदात् । प्रयोगः प्रयुक्तिः शब्दस्याभिधाव्यापार⁶²⁷

भिधानव्या० A. B. C. D. P. H. E. N.

उच्यते । शब्दो हि साक्षात् क्वचिदर्थान्तराभिधायी628

शीतादिविरुद्धवह्न्यभिधायी--टि०

, क्वचित् 629

वृक्षाप्रद्य 629 ? भावप्रतिषेधाभिधायी--टि०

प्रतिषेधान्तराभिधायी ।
सर्वत्रैव तु दृश्यानुपलब्धिरशब्दोपात्तापि गम्यत इति वाचकव्यापारभेदादनुपलम्भप्रकारभेदो न
तु स्वरूपभेदादिति यावत् ॥

प्रकारभेदान् आह--

स्वभावानुपलब्धिर्यथा--नात्र धूम उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धेरिति ॥ ३१ ॥

निश्चयोऽनुपलम्भात् प्रवृत्तोऽपि दृढीभूतोऽपि प्रत्यक्षेण केवलप्रदेशादिवेदिना सामर्थ्यात् कृत
उत्पादितोऽनुपलम्भेन दृश्यानुपलम्भेन प्रवर्त्तितः साधित उक्त आचार्येणाभावव्यवहारप्रवर्त्तनी
त्यनेन शब्देनेति बुद्धिस्थम् । इतीत्यादिनोपसंहारः । इतिरेवमुक्तेन क्रमेणानुपलब्धिर्दृश्या
नुपलब्धिस्तस्या एव प्रकृतत्वात् ।

कस्मादित्यादि वर्त्तमानाया इत्यन्तं सुगमम् ।

अनागताया अप्यनुपलब्धेरभावनिश्चयः कस्मान्न भवतीत्याह--अनागतेति । हिर्यस्मादर्थे ।
तस्या इति पञ्चम्यन्तमिदम् । अयमेव च सामर्थ्यावसितो मौलोर्थोऽनागता हि इत्यादिना
धर्मोत्तरेण⁶³¹

अस्पष्टम्--सं०

...काङ्क्षोपशमार्थं पुरस्तादुक्तः ।

स्यादेतत्--प्रतिषेधसिद्धिरित्यादिना निश्चयाभावादित्यन्तेन [p. 50a ] ग्रन्थेनास्यार्थस्य
गतत्वात्तस्या एवाभावनिश्चयादित्ययमाचार्यीयो ग्रन्थः पुनरुक्त इति । न पुनरुक्तः । यतो
यथाऽतीतेऽपि काले घटादेस्तत्कालवर्त्तिदृश्यानुपलब्धेरतीतायाः स्मृत्यारूढाया स्व⁶³² अभावनिश्चय
स्तवाऽनागतेऽपि काले घटादेरभावनिश्चयः किं न भवतीति केनापाकृतं येनायं पुनरुक्तः स्यादिति ॥

सम्प्रति अनुपलब्धेः प्रकारस्य स्वरूपस्य भेदं नानात्वं633

अस्पष्टम्--सं०

...प्रकारभेद⁶³⁴

अस्पष्टम्--सं०

...
द्रष्टव्यम् । चो वक्तव्यान्तरसमुच्चये । सेति मूलानुवादः । एषेति तस्य व्याख्यानम् ।
एकादशग्रहणं चाचार्यस्योपलक्षणार्थं यथा प्रमाणवार्त्तिके635

अस्पष्टम्--सं०

...ग्रहणं636

अस्पष्टम्--सं०

...षोडशप्रकारेति
तु द्रष्टव्यम् । एतच्च कारणविरुद्धकार्योपलब्धिव्याख्यानानन्तरं दर्शयिष्यामः । विवक्षिता
न्योपलम्भैकरूपत्वाद् दृश्यानुपलब्धेः, कथमयं भेद उपपद्येतेत्यभिप्रेत्य पृच्छति कुत इति ।

[p. 125 ]

स्वभावेत्यादि । प्रतिषेध्यस्य यः स्वभावस्तस्यानुपलब्धिर्यथेति । अत्रेति धर्मी । न
धूम इति साध्यम्, उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धेरिति हेतुः, अयं च हेतुः पूर्ववद्व्याख्येयः ॥

प्रतिषेध्यस्य यत् कार्यं तस्यानुपलब्धिरुदाह्नियते--

कार्यानुपलब्धिर्यथा--नेहाप्रतिबद्धसामर्थ्यानि धूमकारणानि सन्ति,
धूमाभावादिति637

इति नास्ति । B. P. H. E. N.

 ॥ ३२ ॥

यथेति । इहेति धर्मी । अप्रतिबद्धम् अनुपहतं धूमजननं प्रति सामर्थ्यं येषां तान्य
प्रतिबद्धसामर्थ्यानि न सन्तीति साध्यम् । धूमाभावदिति हेतुः ।

प्रयोगभेदादित्याचार्यीयमुत्तरमनूद्य प्रयोगशब्दं व्याचष्टे प्रयोग इति । प्रयुक्त्यर्थमाह--शब्देति ।
शब्दशब्देन प्रकरणाद् वाचकः शब्दो गृह्यते । अभिधा अर्थप्रकाशनम् । तत्र व्यापारो व्यापृतिः
प्रवृत्तिः, यद्वाऽभिधा अर्थप्रकाशनं तल्लक्षणो व्यापारस्तस्य प्रयोगस्य भेदाद् भिद्यमानत्वादिति
तु सुबोधत्वात् धर्मोत्तरेण न व्याख्यातम् ।

ननु शब्दस्यैवानुपलम्भवाचकस्यानुपलम्भ एव वाच्यस्तत्कथं प्रयोगभेदो येनानुपलम्भस्य
प्रकारभेद उच्यत इत्याह--शब्दो हीति । हिर्यस्मात् । साक्षादव्यवधानेन । क्वचिद् विरुद्धोप
लम्भादौ प्रतिषेध्याच्छीतस्पर्शादेरर्थान्तरमग्न्याद्यभिधत्ते । क्वचिद् व्यापकानुपलब्ध्यादौ
विवक्षितात् शिंशपादिप्रतिषेधात्प्रतिषेधान्तरं वृक्षादिप्रतिषेधमभिधत्ते । यद्यर्थान्तरविधिरर्था
न्तरप्रतिषेधश्च क्रियते तर्हि638

अस्पष्टम्--सं०

... ... ...द्यत इत्याह--सर्वत्रेति । तुर्विशेषार्थः ।
अशब्दोपात्ता स्ववाचकपदानुपात्ता । यथा चाशब्दोपात्ताऽपि सा प्रतीयते तथा पुरस्तादभिधास्यते ।
अपिरवधारणे अतिशये वा । इतिस्तस्मादर्थे एवमर्थे639

अस्पष्टम्--सं०

... ... ...अत एवार्थीं
गतिमाश्रित्योक्तं न तु शाब्दीमिति द्रष्टव्यम् ॥

अनुपलम्भस्य प्रकृतत्वात् प्रकारभेदान्--इति मन्तव्यम् । तस्यानुपलब्धिः पूर्वोक्तया
नीत्या तद्विविक्तः प्रदेशस्तज्ज्ञानं चावसेयम् । एवं कार्यानुपलब्ध्यादिषु द्विरूपैवाऽनुप
लब्धि640

अस्पष्टम्--सं०

...ति निदर्शनेन ।

ननु कीदृश्युपलब्धिलक्षणप्राप्तिः ? कथञ्चाविद्यमान⁶⁴¹

अस्पष्टम्--सं०

... ... ... अयञ्चेति ।
पूर्वस्मिन्ननुपलब्धिलक्षणाख्यान इव । चो [p. 50b ]यस्मादर्थे, अवधारणार्थे वा पूर्ववदित्यस्यानन्तरं
द्रष्टव्यः । एतच्च स्वभावानुपलम्भस्यार्थकथनं कृतमाचार्येण न प्रयोगो दर्शितः, असाधनाङ्गस्य
प्रतिज्ञाया उपादानात् साधनाङ्गस्य च व्याप्तेरप्रदर्शनात् हेतोश्चानुवाद्यरूपस्य प्रथमान्तस्या
निर्देशात् । एवमितरासु सर्वास्वेवानुपलब्धिषु बोद्धव्यम् ।

प्रयोगः पुनरीदृशः--यद् यत्रोपलब्धिलक्षणप्राप्तं सन्नोपलभ्यते तत्सर्वं तत्रासद्व्यवहार
योग्यम्--यथा--तुरङ्गमोत्तमाङ्गे शृङ्गम् । नोपलभ्यते चात्रोपलब्धिलक्षणप्राप्तो धूम इति ।
अनेन सामान्यादिनिराकरणे दृश्यानुपलम्भः प्रयोक्तव्य इति दर्शितमाचार्येण तुल्यन्यायत्वा
दित्य वसेयम् ।

[p. 126 ]

कारणानि च नावश्यं कार्यवन्ति भवन्तीति कार्यादर्शनादप्रतिबद्धसामर्थ्यानामेवाभावः
साध्यः,⁶⁴²

साध्यते न त्व० C.

न त्वन्येषाम् । अप्रतिबद्धशक्तीनि चान्त्यक्षणभावीन्येव, अन्येषां प्रतिबन्धसम्भवात् ।

कार्यानुपलब्धिश्च यत्र कारणमदृश्यं तत्र प्रयुज्यते । दृश्ये तु कारणे दृश्यानुपलब्धिरेव
गमिका ।

तत्र 643

०गृहस्योपरि० B. C. D.

धवलगृहोपरिस्थितो गृहाङ्गणमपश्यन्नपि चर्तुषु पार्श्वेष्वङ्गणभित्तिपर्यन्तं पश्यति ।
भित्तिपर्यन्तसमं 644

आलोकतमसी आकाश इति बौद्धमतम्--टि०

चालोकसंज्ञकमाकाशदेशं धूमविविक्तं पश्यति । तत्र धूमाभावनिश्चयाद् ।
यद्देशस्थेन वह्निना जन्यमानो धूमस्तद्देशः स्यात् । तस्य च⁶⁴⁵

एवार्थः--टि० । तस्य वह्ने० B.

वह्नेरप्रतिबद्धसामर्थ्यस्याभावः
प्रतिपत्तव्यः । तद्गृहाङ्गणदेशेन⁶⁴⁶

तद्गृहाङ्गणदेशस्थेन वह्निना--C. D. तद्गृहाङ्गणदेशेन भ⁶⁴⁶ च A. तद्गृहाङ्गण
स्थेन च वह्निना--B. तद्गृहाङ्गणदेशेन वह्नि P. H. E.

च वह्निना जन्यमानो धूमस्तद्देशः स्यात् । तस्मात् तद्देशस्य
648

अप्रतिबद्धसामर्थ्यस्येत्यर्थः--टि०

वह्नेरभावः प्रतिपत्तव्यः ।

तद्गृहाङ्गणदेशं भित्तिपरिक्षिप्तं भित्तिपर्यन्तपरिक्षिप्तेन चालोकात्मना धूमविविक्तेना
काशदेशेन सह धर्मिणं करोति ।

इह--अनुपलम्भः केवलप्रदेशादिः, अभावव्यवहारयोग्यता च साध्या, दृश्यानुपलम्भस्य
तादात्म्यलक्षण एव प्रतिबन्धो गम्यगमकभावनिबन्धनम्--इति केषाञ्चिन्मतम् । केचित्तु—
अनुपलम्भाऽभावव्यवहारयोग्यतयोर्गम्यगमकभावे विपर्ययतादात्म्यलक्षणः प्रतिबन्धो निमित्तमिति
प्रतिपेदिरे । अत एवानुपलम्भः कार्यस्वभावाभ्यां भेदेन निर्दिष्टः, स्वसाध्ये प्रतिबन्धा
नपेक्षणाद्, इतरयोश्च तद्वैपरीत्यादिति च । एवं चैतत् समादधतीति । तथा हि--उप
लब्ध्यव्यभिचारात् तादृशी अनुपलब्धेरेव सत्ता । तत उपलब्धिलक्षणप्राप्तसत्त्वे तदुपलम्भयो
स्तादात्म्यादेवानुपलम्भासद्व्यवहारयोर्गम्यगमकभावः । यदि तु तद्विविक्तप्रदेशाद्युपलम्भ
रूपस्यानुपलम्भस्य तदसद्व्यवहारयोग्तायाश्च यत्तादात्म्यं तन्निमित्तमुच्येत, तदा तस्य
भूतलादेरनुपलब्धिलक्षणप्राप्ताऽसद्व्यवहारयोग्यताऽप्यात्मभूतैवेति पिशाचाद्यभावव्यवहारमप्य
नुपलम्भः साधयेत् तत्प्रतिबन्धादिति ॥

ननु कार्याभावात् कारणाभावः साध्यताम् । किमप्रतिबद्धसामर्थ्यस्येति साध्यधर्म
विशेषणेनेत्याह--कारणानीति । चो यस्माद् । इतिस्तस्मात् । साध्यः साधयितुं युज्यत इत्यर्थः ।
एतदेव व्यतिरेकमुखेण द्रढयति न त्विति । तुर्वैधर्म्यार्थ एवकारार्थो वा । नान्येषां
कारणकारणतयोपचरितकुर्वद्रूपाणाम् ।

अथ परिपूर्णया अपि सामग्र्या विधारकसम्भवात् प्रतिबन्धः सम्भाव्यते । तदसम्भवीदं

[p. 127 ]

तस्माद् 649

दृश्यमानाका० C. A.

दृश्यमानादृश्यमानाकाशदेशावयवः प्रत्यक्षाप्रत्यक्षसमुदायो वह्नयभावप्रतीति
सामर्थ्यायातो धर्मी, न दृश्यमान⁶⁵⁰

दृश्यमान इव C.

एव । इह--इति तु प्रत्यक्षनिर्देशो दृश्यमानभागापेक्षः ।

न केवलमिहैव दृश्यादृश्यसमुदायो धर्मी, अपि त्वन्यत्रापि । शब्दस्य क्षणिकत्वे
साध्ये कश्चिदेव शब्दः प्रत्यक्षोऽन्यस्तु परोक्षस्तद्वदिहापि । यथा चात्र धर्मी साध्यप्रतिपत्त्य
धिकरणभूतो दृश्यादृश्यावयवो दर्शितस्तद्वदुत्तरेष्वपि प्रयोगेषु स्वयं प्रतिपत्तव्यः ॥

विशेषणमित्याह--अप्रतिबद्धेति चशब्दस्तुशब्दस्यार्थे हेतौ वा । कुत एतदित्याह—
अन्येषामिति । अन्त्यक्षणप्राप्तानि च कारणानि योगिनाऽपि प्रतिबद्धु651 न्धुमशक्यानि,
इतरथा ताद्रूप्यमेव हीयेत । अतस्तथाविधानि कारणानि कार्याव्यभिचारीणि कार्येण व्याप्यन्ते ।
ततः कार्यं निवर्तमानं कारणानि तादृशानि निवर्त्तयतीति द्रष्टव्यम् ।

इह यद्यप्यनेनान्त्यक्षणेनेदं कार्यं कृतमिति नावगतं तथापि वस्तुनः काचिदवस्था कार्यं
कुर्वती प्रतीतैव यदनन्तरं कार्यमुपलब्धम् । सैव चावस्थाऽत्रापि निषिध्यते । अत एवायं
क्षणिकाक्षणिकसाधारणावस्थातिशयनिषेधः ।

ननु कार्यस्य ता[p. 51a ]वद् दृश्यस्यात्रानुपलम्भो हेतुरुपादातव्यः । तत्किमस्य
सम्भवोऽस्ति यत्कार्यमेव दृश्यं न तु कारणं येन कार्यानुपलब्धिः प्रयुज्यत इत्याशङ्क्य
विषयमस्या दर्शयितुमाह--कार्येति ।

कोऽसावेवंविधो विषय इत्याह--तत्रेति वाक्योपक्षेपे ।

यदि पुनर्गृहाङ्गणं पश्येत् दृश्यानुपलब्धिरेव प्रयुक्ता स्यादित्यभिप्राथेणाह--गृहाङ्गण
मपश्यन्नपीति । अपिरवधारणे । अङ्गणभित्तेः पर्यन्तमवसानं । भित्तिपर्यन्तेन समं तुल्यम् ।

सौत्रान्तिकानामालोकतमः स्वभाव एवाक श इति । तन्मयत्या652 तन्मत्या आलोक
संज्ञाकमित्युक्तम् ।

अत्राकाशे किं प्रत्येतव्यमित्याह--यद्देशेति । यदा यद्देशे चेति पाठस्तदा यो
देशोऽस्येति विग्रहः । यदा तु यद्देशस्थेनेति तदा यश्चासौ देशश्च तत्र तिष्ठतीति तद्देशस्थ
इति । स देशोऽस्येति विग्रहः ।

एतावताऽपि न ज्ञायते कस्तेन प्रतिपत्त्रा धर्मी कृत इत्याह--तद्गृहेति । स चासौ
गृहाङ्गणदेशश्चेति समासः । अङ्गणस्य प्रकृतत्वाद् भित्तिः तस्यैव, तया परिक्षिप्तं परिच्छिन्नं
धर्मिणं करोतीति सम्बन्धः । किमेतावदेवेत्याह भित्तीति । भित्तिरङ्गणस्यैव । भित्तेश्च
प्रान्तो वाच्यस्तस्याः पर्यन्तोऽवसानं निष्ठा तेन परिक्षिप्तं परिच्छिन्नं तेन । चस्तुल्यबलत्व
समुच्चयार्थः ।

तस्मादित्यादिनोपसंहारव्याजेन लोकाध्यवसायसिद्धं धर्मिणं दर्शयति । दृश्यादृश्य
समुदायो लोकेनैकत्वेनाकलितः । तावान् देशो दृश्यमानः किमात्मकः ? देशावयवो भागो यस्य

[p. 128 ]

प्रतिषेध्यस्य व्याप्यस्य यो व्यापको धर्मस्तस्यानुपलब्धिरुदाह्नियते--

स तथा । कथमेवंविधो धर्मीत्याह--वहन्यभावेति । वह्निरिति विशिष्टो धूमजननेऽव्य
वधेयशक्तिः । तस्याप्युपलक्षणत्वादन्यस्य धूमजननेऽप्रतिबद्धस्याभावप्रतीतिर्ग्रहीतव्या ।

अयमर्थः--लोकस्तावत्तथाविधदेशे धूममनुपलभमानस्तावति देशे तथाभूतवह्न्यभावं
प्रत्येति । न चैतदेवंविधं धर्मिणमन्तरेण घटत इति सामर्थ्यमन्यथाऽनुपपत्तिस्तस्माद् आयात
उपस्थितः । अत एवाचार्येणापि

इष्टं विरुद्धकार्येऽपि देशकालाद्यपेक्षणम् ।

प्रमाणवा० ३. ५
इति ब्रुवतैवं धर्मीष्ट एवेति भावः ।

नन्वप्रत्यक्षस्यापि धर्मित्वे कथमिहेतीदमो हप्रत्ययान्तस्य निर्देश इत्याशङ्क्याह—
इहेति । तुशब्दो यस्मादर्थे । इतिरिहशब्दस्य निर्दिष्टस्याकारं प्रत्यवमृशति । प्रत्यक्ष
वस्तुप्रतिपादको निर्देशस्तथोक्तः ।

ननु यदि दृश्यादृश्यसमुदायो धर्मीं घटते तदा कार्यस्वभावहेत्वोरपि किमयं न सम्भवती
त्याह--न केवलमिति । इहैव कार्यानुपलम्भ एव । अपि तु किन्त्वन्यत्रापि कार्यविशेषे
स्वभावविशेषे च तत्र तत्र कार्यहेतोर्धूम-वाक्यादग्नि-पौरुषेयत्वादिसिद्धौ तथाविधो धर्मी
सुव्यक्त इति न तत्र दर्शितस्तुल्यत्वा653 न्यायतया वा द्रष्टव्यः ।

कथं हेतावप्येवंविधस्य धर्मिणः सम्भव इत्थाह--शब्दस्येति । कश्चिदेव श्रूयमाणः
प्रत्यक्षोऽन्यस्त्वश्रूयमाणः परोक्षः । अनेनावश्यं दृश्यादृश्यशब्दसमुदायोऽत्र धर्मीति दर्शितम् ।
दृश्यादृश्यात्मना च शब्देन धर्मिणा भाव्यमिति प्रतिपाद्यजनसंशयारोपाभ्यामायातम् । नहि
प्र[p. 51b ]तिपाद्यः शब्दस्यानित्यत्वे संशयानो विपर्यस्यति, अर्थात् घटशब्द एव, श्रूयमाण एव च
सन्देग्धि, विपर्यस्यति वा । किन्त्विहे654 हघटपटादिशब्दे श्रूयमाणे श्रुते श्रोष्यमाणे च । ततस्तद
नुरोधात् प्रत्यक्षाप्रत्यक्षशब्दसमुदायोऽनित्यत्वे साध्ये धर्मीं प्रसह्य पतितः । तद्वदिहापि
कार्यानुपलम्भे ।

अमुमेव न्यायमन्यत्राप्यतिदिशन्नाह--यथा चेति । चोऽवधारणे साध्यप्रतिपत्त्यधि
करणभूत इति विशेषणव्याजेन धर्मिणो लक्षणमुक्तम् ।

कार्यानुपलब्धिप्रयोगस्त्वेवं कर्त्तव्यः । यत्र यस्य कार्यमुपलब्धिलक्षणप्राप्तं नोपलभ्यते
तत्तु तज्जननाप्रतिबद्धसामर्थ्यं नास्ति । यथा क्वचिद् दृश्यमानेऽङ्कुरे तथाविधं बीजम् ।
नोपलभ्यते चात्रोपलब्धिलक्षणप्राप्तो धूम इति ।

अनेन च कार्यानुपलम्भप्रदर्शनेन यज्जल्पितं जल्पमहोदधिना निःशब्दे देशे शब्दमात्रा
भावे साध्ये कस्तदेकज्ञानसंसर्गिवस्त्वन्तरोपलम्भो येन शब्दाभावव्यवहारो बौद्धानां भवेद्
इति तत्प्रत्युक्तं द्रष्टव्यम् । तथाहि--नेहाप्रतिबद्धसामर्थ्यानि श्रोत्रज्ञानकारणानि सन्ति ।
श्रोत्रज्ञानाभावादिति कार्यानुपलब्धिः स्फुटैव । श्रोत्रज्ञानानुपलम्भश्च तदन्यज्ञानोपलम्भरूपः
संविदितोऽस्त्येव । एकज्ञानसंसर्गित्वं चान्योन्याव्यभिचरितोपलम्भत्वमित्युक्तं पुरस्तात् ।
प्रयोगस्त्वनन्तरवद्विज्ञातव्य इति ॥

[p. 129 ]

व्यापकानुपलब्धिर्यथा655

नुपलब्धेर्य० C.

--नात्र शिंशपा, वृक्षाभावादिति656

इति नास्ति E.

 ॥ ३३ ॥

यथेति । अत्रेति657

अत्र धर्मी--A. B. P. H. E.

धर्मी । न शिंशपेति शिंशपाऽभावः साध्यः । वृक्षस्य व्यापकस्या
भावादिति हेतुः ।

इयमप्यनुपलब्धिर्व्याप्यस्य शिंशपात्वस्या658

शिंशपात्वदृश्यस्याभाव B. शिंशपात्वस्य दृश्याभावे A. P. H. E. N. शिंशपात्वस्य
दृश्यस्याभावे--C. D.

ऽदृश्यस्याभावे659

साध्ये टि० ।

प्रयुज्यते । उपलब्धिलक्षण
प्राप्ते तु व्याप्ये दृश्यानुपलब्धिर्गमिका । तत्र यदा पूर्वापरावुपश्लिप्टौ समुन्नतौ देशौ भवतः,
तयोरेकस्तरुगहनोपेतो660

०पेताऽपर C.

ऽपरश्चैकशिलाघटितो निर्वृक्षकक्षकः661

तृणोत्करः--टि० । ०कक्षः । द्र० A. B. C. D. P. H. E. N.

 । द्रष्टापि तत्स्थान् वृक्षान्
पश्यन्नपि शिंशपादिभेदं662

०भेदं न यो विवे--A. P. H. E.

यो न विवेचयति, तस्य वृक्षत्वं प्रत्यक्षं अप्रत्यक्षं663

०त्यक्षं शिंश० A. B. C. H. E. N.

तु शिंशपात्वम् । स
हि निर्वृक्ष एकशिलाघटिते वृक्षाभावं दृश्यत्वाद् दृश्यानुपलम्भादवस्यति । शिंशपात्वाभावं तु
व्यापकस्य वृक्षत्वस्याभावादिति । तादृशे664

तादृशविष० A.

विषयेऽस्या665

स्याः प्रयोगोऽभावसाधनाय C.

अभावसाधनाय प्रयोगः ॥

स्वभावविरुद्धोपलब्धिर्यथा--नात्र शीतस्पर्शो 666

अग्नेरिति--B. P. H. E. N.

वह्नेरिति ॥ ३४ ॥

प्रतिषेध्यस्य स्वभावेन विरुद्धस्योपलब्धिरुद्राह्रियते 667

०ह्रियते । अत्रेति--B. C. D.

यथेति । अत्रेति धर्मी । न
शीतस्पर्श 668

इति नास्ति A.

इति शीतस्पर्शप्रतिषेधः साध्यः । वह्नेरिति हेतुः । इयं चानुपलब्धिस्तत्र
प्रयोक्तव्या यत्र शीतस्पर्शोदृश्ऽयः, दृश्ये669

दृश्ये तु दृश्या० B. C. D.

दृश्यानुपलब्धिप्रयोगात् ।

व्यापकानुपलब्धिं व्याख्यातुमाह--प्रतिषेध्यस्येति । तादात्म्याविशेषेऽपि यथा कश्चिदेव
धर्मो व्याप्य इतरो व्यापकश्च तथा प्रागेव धर्मोत्तरेण निर्णीतम् । धर्म इति च धर्म्यपेक्षया
वृक्षत्वादि । न शिंशपेति न शिंशपात्वमित्यर्थः । वृक्षस्येति च धर्मिणा धर्मस्य वृक्षत्वस्य निर्देशः ।

ननूपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य तावद् वृक्षत्वस्यानुपलब्धिः प्रयोक्तव्या । तथा च शिंशपात्व
मपि दृश्यमेव निषेध्यमिति दृश्यानुपलब्धिरेव प्रयोगार्हेत्याह--इयमपीति । न केवलं
पूर्विका विशिष्टे विषये किन्त्वियमपीत्यपिशब्दः । शिंशपात्वस्यादृश्यस्येति--यदि स्याद्
दृश्यमेव स्यादिति सम्भावनामतिवृत्तस्येत्यर्थः । एवमुत्तरत्राप्यदृश्यत्वमीदृशमेव द्रष्टव्यम् ।
तस्याभावे साध्य इत्यध्याहारः ।

[p. 130 ]

तस्माद् यत्र वर्णविशेषाद् वह्निर्दृश्यः, शीतस्पर्शो दूरस्थत्वात्670

दूरत्वात् B. D.

सन्नप्यदृश्यः, तत्रास्याः
प्रयोगः ॥

विरुद्धकार्योपलब्धिर्यथा--नात्र शीतस्पर्शो धूमादिति ॥ ३५ ॥

प्रतिषेध्येन यद् विरुद्धं तत्कार्यस्योपलब्धिर्गमिका--यथेति । अत्रेति धर्मी । न
शीतस्पर्श इति शीतस्पर्शाभावः साध्यः । धूमादिति हेतुः । यत्र शीतस्पर्शः सन् दृश्यः

कोऽसावेवंविधो विषय इत्याह--तत्रेति वाक्योपन्यासे । उपश्लिष्टौ प्रत्यासन्नौ
समुन्नतावुच्चौ । तरूणां गहनं गह्वरं तेनोपेतो युक्तः । द्वितीय एकया शिलया घटितो निर्मित
एकशिलारूपस्तूप इति यावत् । तत्त्वेनैव च निर्वृक्षकक्षकः । कक्षस्तृणम् । निर्गतौ वृक्षकक्षौ
यत इति विग्रहः । भवत्वेवं तथापि कथमस्याः प्रयोग इत्याह--द्रष्टापीति । अपिरवधारणे—
न विवेचयतीत्यस्यानन्तरं द्रष्टव्यम् 671 व्यः । तस्य तादृशस्य द्रष्टुः ।

भवतु द्रष्टुस्तावद् दूरदेशस्थायितया शिंशपाया अविवेकस्तथापि येनैव वृक्षाभावं
प्रतिपद्यते तेनैव शिंशपाऽभावमपि किं न प्रतिपद्यत इत्याह--स हीति । हिर्यस्मात् । कथं
दृश्यानुपलम्भादवस्यतीत्याह--दृश्यत्वाद् वृक्षत्वस्येति प्रकरणात् । कुतस्तर्हि शिंशपा[p. 52a ]
त्वाभावमवैतीत्याह--शिंशपेति । तुशब्दो वैधर्म्ये । इतिस्तस्मादर्थे । अभावशब्देनाभावोऽभाव
व्यवहारश्चोक्तो द्रष्टव्यः । एवमुत्तरत्रापि प्रत्येयम् ।

प्रयोगः पुनरीदृशः कार्यः--यत्र यस्य व्यापकं नास्ति न तत् तत्रास्ति । यथा--असति
प्रमेयत्वे प्रामाण्यम् । नास्ति च वृक्षत्वं शिंशपात्वस्य व्यापकमिति । अनेन व्यापकानुप
लम्भस्य व्याप्याभावे गमकत्वप्रतिपादनेन नित्यानामर्थक्रियाकारित्वाभावः क्रमयौगपद्ययो
व्यपिकयोरभावादित्यादि दर्शितं द्रष्टव्यम् ॥

प्रतिषेध्येत्यादिना स्वभावविरुद्धोपलब्धिं व्याचष्टे--मूले तूदाह्रियत इत्यध्याहार इति
दर्शयन्नाह--उदाह्रियत इति ।

सुखप्रतिपत्त्यर्थं मौल धर्म्यादिप्रविभागं दर्शयन्नाह--अत्रेति ।

एतेनेश्वरेऽप्येकोपादानादिविकल्पे सम्प्रदानादिविकल्पाभावो विरुद्धोपलब्धिप्रसङ्गेन
दर्शितः । विकल्पस्य विकल्पान्तरेण सहास्थितिलक्षणस्य विरोधस्य स्वसन्ताने सिद्धत्वात् । ततश्च
तस्यानिरूप्यकर्त्तृत्वमायातम् । अन्यथा युगपद्दृष्टोत्पादानामनुत्पत्तिः प्रसज्येत । अनिरूप्यकर्त्तृत्वे
चाऽऽधिपत्यमात्रेण कर्त्तृत्वं स्यात् । तथा च कर्मणा सिद्धसाधनत्वमीश्वरसाधनानां कार्यत्वादीना
मित्यादि दर्शितम् ॥

विरुद्धकार्योपलब्धिं व्याचक्षाण आह--प्रतिषेध्येनेति । मूलगमिका विवक्षिताभाव
प्रतिपादकेति विवक्षितमिति दर्शयितुमाह--गमिकेति । पूर्ववद् धर्म्यादिकथनम् ।

[p. 131 ]

स्यात् तत्रदृश्यानुपलब्धिर्गमिका । यत्र विरुद्धो वह्निः प्रत्यक्षः, तत्र विरुद्धोपलब्धिर्गमिका672

ब्धिः । द्वयो० A. B. P. H. E. N.

 ।
द्वयोरपि तु परोक्षत्वे 673

विरोधका० A.

विरुद्वकार्योपलब्धिः प्रयुज्यते ।

674

यत्र A.

तत्र समस्तापवरकस्थं शीतं निवर्त्तयितुं समर्थस्याग्नेरनुमापकं यदा विशिष्टं धूमकलापं
निर्यान्तमपवरकात् पश्यति, तदा विशिष्टाद्वह्नेरनुमितात् शीतस्पर्शनिवृत्तिमनुमिमीते675

निवृत्तिरनुमीयते A. C.

 । इह
दृश्यमानद्वारप्रदेशसहितः 676

सर्वापवरका० A. P. H. E. N.

सर्वोऽपवरकाभ्यन्तरदेशो धर्मी साध्यप्रतिपत्त्यनुसरणात् पूर्ववद्
द्रष्टव्य इति677

इति नास्ति A. B. C. P. H. E. N.

 ॥

विरुद्धव्याप्तोपलब्धिर्यथा--न ध्रुवभावी भूतस्यापि भावस्य विनाशः,
हेत्वन्तरापेक्षणादिति678

इति नास्ति E.

 ॥ ३६ ॥

प्रतिषेध्यस्य यद् विरुद्धं तेन व्याप्तस्य धर्मान्तरस्य उपलब्धिरुदाहर्त्तव्या । यथेति ।
ध्रुवम् अवश्यं भवतीति679

भवति ध्रु० B. C. D.

ध्रुवभावी नेति ध्रुवभावित्वनिषेधः680

०त्वप्रतिषेधः--C.

साध्यः । विनाशो धर्मी ।

कस्मिन्नियं प्रयोक्तव्येत्याह--यत्रेति । द्वयोर्विरुद्धशीतस्पर्शयोः । अपिरवधारणे ।
तुः पूर्वस्माद् वैधर्म्ये ।

कः पुनरीदृशो विषय इत्याह--तत्रेति ।

ननु च प्रदीपशिखाप्रभावे681 भवे धूमेऽपि न शीतस्पर्शाभावः, तत्कथमियं गमिकेत्याह—
समस्तेति । 682

प्रतौ सर्वत्र अववरकेत्यादि दृश्यते टीकायां तु अपवरकेति ।

अपवरकग्रहणं शीतस्थानोपलक्षणार्थम् । अपवरकात् निर्यान्तं निर्गच्छन्तम् ।
अन्यत्र च गम्यमानो धूमः कथमन्यत्र शीताभावं साधयतीत्याह--इहेति । इह विरुद्धकार्यो
पलब्धौ । दृश्यमानश्चासौ द्वारदेशश्च तेन सहितः ।

उपपत्तिमाह--साध्येति । साध्यस्य शीतस्पर्शाभावस्य प्रतिपत्तिरवबोधस्तस्य प्रतिपत्ते
रनुसरणं निरूपणं तस्मात् । पूर्ववदिति यथापूर्वं कार्यानुपलम्भे वह्न्याद्यभावप्रतीतिसामर्थ्या
यातस्तादृशो धर्मी तद्वत् ।

अयमस्य भावः--शीतस्पर्शाभावप्रतीतिरेवेयं विमृश्यमाणाऽवश्यमेवंविधधर्मिणमाकर्षतीति ।

प्रयोगः पुनरस्या एवं कर्त्तव्यः--यत्र धूमविशेषस्तत्र शीतस्पर्शाभावः । यथा महानसादौ ।
तथाविधश्चात्र धूम इति । एतच्चात्यन्ताभ्यासाज्झटिति धूमदर्शनाच्छीतस्पर्शा
भावप्रतीत्युदये विरुद्धकार्योपलम्भजमेकमनुमानमाचार्येणोक्तमिति द्रष्टव्यम् । अनभ्यासदशया

[p. 132 ]

भूतस्यीपि भावस्येति धर्मिविशेषणम् । भूतस्य जातस्यापि विनश्वरः स्वभावो नावश्यम्भावी,
किमुताजातस्येति अपिशब्दार्थः । 683

जननाद् A. P. H. E.

जनकाद्धेतोरन्यो हेतुः हेत्वन्तरं मुद्गरादि684

मुद्गरादिः C.

 । तदपेक्षते
विनश्वरः685

विनश्वरस्यापेक्ष० A.

 । तस्यापेक्षुणादिति हेतुः । हेत्वन्तरापेक्षणं 686

पेक्षणं नाध्रुव० B.

नामाध्रुवभावित्वेन व्याप्तं यथा
वाससि रागस्य 687

राजकादि० B. C. D.

रञ्जमादिहेत्वन्तरापेक्षणमध्रुवभावित्वेन व्याप्तम्688

व्याप्तं तद्वद् । ध्रुव० C.

 । ध्रुवभावित्वविरुद्धं
चाध्रुवभावित्वम् । विनाशश्च विनश्वरस्वभावात्मा हेत्वन्तरापेक्ष इष्टः । ततो विरुद्ध
व्याप्तहेत्वन्तरापेक्षणदर्शनाद् ध्रुवभावित्वनिषेधः ।

इह ध्रुवभावित्वं नित्यत्वम्, अध्रुवभावित्वं 689

च नास्ति B. D.

चानित्यत्वम् । नित्यत्वानित्यत्वयोश्च
परस्परपरिहारेणावस्थानादेकत्र विरोधः । तथा690

स्वभावानुपलब्धिरूपता स्यात् । स्वभावानुपलब्धिरूपा चाभ्युपेता पूर्वाचार्यै
रित्याह--टि०

च सति परस्परपरिहारवतोर्द्वयोर्यदैकं
दृश्यते तत्र द्वितीयस्य तादात्म्यनिषेधः कार्यः । तादात्म्यनिषेधश्च 691

धश्च तयाभ्यु० A.

दृश्यतयाऽभ्युपगतस्य
सम्भवति । 692

य एवं--A.

यत एवं तादात्म्यनिषेधः क्रियते--यद्ययं दृश्यमानो नित्यो भवेन्नित्यरूपो दृश्येत ।
न च नित्यरूपो दृश्यते । तस्मान्न नित्यः । एवं च प्रतिषेध्यस्य नित्यत्वस्य दृश्यमाना693

दृश्यमानात्मत्वमभ्यु A. P. H. E. N.

त्मकत्वमभ्युपगम्य प्रतिषेधःकृतो भवति । 694

अथ न वस्त्वेकत्वविरोधोऽनयोः परं यो निषेधो ध्रुवभावित्वस्य विधीयते स ।
यद्यया 694 ? दृश्यत्वे सति पूर्वानुपलब्धिष्विव भवेत् तदा नास्यानुपलब्धेः । अथ भवतु
नित्यत्वस्यावस्तुन एवं निषेधः, पिशाचादीनां तु सतां कथं निषेध इत्याह--टि०

वस्तुनोऽप्यदृश्यस्य पिशाचादेर्यदि696

यदैव B.

दृश्यघटात्मक⁶⁹⁷

०त्मत्वं० A. P. H. E. N.

-

पुनरज्ञातेऽनुमाने कार्यलिङ्गजविरुद्धोपलम्भजे भवतः । तथाहि--यत्र धूमस्तत्र सर्वत्र वह्निर्यथाऽ
यस्कारकुट्याम्, धूमश्चात्रेति कार्यलिङ्गजमेकमत्र नियतप्राग्भावि, तदनु यत्र वह्निर्न तत्र
शीतस्पर्शो यथा रसवतीप्रदेशे, वह्निश्चात्रेति विरुद्धोपलम्भजं द्वितीयमिति ॥

प्रतिषेध्यस्येत्यादिना विरुद्धव्याप्तोपलब्धिं[p. 52b ] व्याचष्टे । पूर्ववत्साध्यादिप्रदर्शनम् ।

किमुतेति निपातसमुदायः किम्पुनरित्यस्यार्थे वर्त्तते ।

ननु किमजातस्यापि वस्तुनो नाशमवश्यं भाविनं केचिदिच्छन्ति येनापिशब्दः समुच्चये
व्याख्यायत इति ? नैष दोषः । अजातस्य तावदनिष्टत्वादेव नावश्यम्भावी विनाशः,
जातस्यापि नावश्यम्भावीतीत्थं मूलेऽपिशब्दः । केवलं किमुताजातस्येति व्याचक्षाणेन धर्मोत्तरेणाय
मर्थो न व्यक्तीकृतः । तत्रापि किम्पुनरजातस्य यस्य विनाश एव नेष्ट इत्यभिप्रायेण

[p. 133 ]

त्वनिषेधः क्रियते दृश्यात्मक⁶⁹⁸

०त्मत्वं० A. P. H. E. N.

त्वमभ्युपगम्य कर्त्तव्यः । 699

यद्ययं दृश्य० A. P. H. E. N.

यद्ययं घटो दृश्यमानः पिशाचात्मा
भवेत् पिशाचो दृष्टो भवेत् । न च दृष्टः । तस्मात् न पिशाच इति । दृश्यात्मत्वाभ्युपगम
पूर्वको दृश्यमाने घटादौ700

०माने वस्तुनि घटादौ C.

वस्तुनि वस्तुनोऽवस्तुनो वा दृश्यस्यादृश्यस्य च तादात्म्य⁷⁰¹

निषेधः A. B. P. H. E. N.

प्रतिषेधः ।
तथा च सति यथा घटस्य दृश्यत्वमभ्युपगम्य 702

निपेधः B.

प्रतिषेधो दृश्यानुपलम्भादेव तद्वत् सर्वस्य
परस्परपरिहारवतोऽन्यत्र दृश्यमाने निषेधो दृश्यानुपलम्भादेव । तथा 703

तादात्म्यनिषेधसंसूचकस्य व्यापकानुपलब्धिप्रयोगस्य । स च एवं--नित्यस्य
सत्ता स्थिरोपलम्भत्वेन व्याप्ता । तस्य स्थिरोपलम्भविषयत्वस्य तत्र घटादौ अनुपलब्ध्या
नित्यसत्ताया व्याप्तायाःनिषेधः--टि०

चास्यैवंजातीयकस्य
प्रयोगस्य स्वभावानुपलब्धावन्तर्भावः ॥

योजनीयः । यद्वा प्रागभावस्यानादेरजातस्यापि नाशमवश्यम्भाविनं केचिदिच्छन्तीति तदपेक्षया
अपिशब्दः समुच्चये । तन्मुद्गराद्यपेक्षते विनश्वरो विनंष्टुमिति शेषः । तस्य हेत्वन्तरस्य ।

प्रयोगः पुनरीदृशः कर्त्तव्यः--यद्यदवस्थाप्राप्तौ हेत्वन्तरमपेक्षते न तदवश्यं तद्रूपं भवति ।
यथा वस्त्रं रक्तरूपतापत्तौ रागद्रव्यसंयोगापेक्षं नावश्यं रक्तं भवति । अपेक्षते च भावो
विनंष्टुं हेत्वन्तरमिति विरुद्धव्याप्तोपलब्धिप्रसङ्ग एषः । अत एव मूलेऽपिशब्दः प्रसङ्गसाधनत्व
प्रसङ्गार्थो लक्ष्यते । स्वतन्त्रसाधनं तु विरुद्धव्याप्तोपलम्भाख्यमेवं द्रष्टव्यम्--यो
विरुद्धधर्मसंसर्गवान्नासावेको यथा द्रवकठिने । विरुद्धधर्मसंसर्गवांश्च सामान्यादिरिति ।

ननु च कोऽर्थयोर्विरोधः, किञ्चास्य विरोधस्य साधकं प्रमाणमित्याशङ्कामपाकर्त्तु
माह--इहेति । नित्यत्वशब्देनावश्यम्भावित्वम्, अनित्यत्वशब्देनाऽनवश्यभ्भावित्वमुक्तं द्रष्टव्यम् ।
अन्यथा केन नित्यो विनाशोऽभ्युपेतो येनास्याऽनित्यताऽपो704 ऽऽपाद्येत । यच्च पूर्वं ध्रुवभावित्व
शब्दं विवृण्वताऽनेन ध्रुवमवश्यं भवतीति विवृतं तच्च व्याहन्येत ।

सम्प्रति विरोधमुपपादयति--नित्यानित्ययोरिति । चो हेतौ ।

इदानीं परस्परपरिहारस्थितलक्षणविरोधव्यवस्थापकं दृश्यानुपलम्भं दर्शयितुमाह—
तथा चेति । कथं दृश्यतयाऽभ्युपगतस्य निषेध इत्याह--यत इति । एवं वक्ष्यमाणेन
प्रकारेण । तमेवाह--यद्ययमिति । न च नैवं नित्यरूपोऽवश्यम्भाविस्वरूपो दृश्यते प्रतीयते ।
यद्यप्येवं तथापि दृश्यात्मकाभ्युपगम इत्याह--एवमिति चो यस्मात् । एवमनन्तरोक्तेन
क्रमेण दृश्यमानस्यादृश्येनावस्तुनाऽन्योन्यपरिहारस्थितलक्षणविरोधव्यवस्थायां तावदेवं दृश्यानु
पलम्भ उपायः । वस्तुनाऽप्यदृश्येन तथात्वव्यवस्थायामयमेवोपाय इति दर्शयितुं वस्तुनोऽपीत्या
दिनोपक्रमते । न केवलं कल्पितस्यावस्तुन इत्यपिशब्दः । इतिर्हेतावेवमर्थे वा । दृश्यस्येति
वस्त्वपेक्षया ।

[p. 134 ]

कार्यविरुद्धोपलब्धिर्यथा--नेहाप्रतिबद्धसामर्थ्यानि शीतकारणानि सन्ति,
705

अग्नेरिति--B. C. P. H. E. N.

वह्नेरिति ॥ ३७ ॥

प्रतिषेध्यस्य यत् कार्यं तस्य यद्विरुद्धं तस्योपलब्धेरुदाहरणम्--यथेति । इहेति धर्मी ।
अप्रतिबद्धं सामर्थ्य येषां शीतकारणानां शीतजननं प्रति706

प्रति न तानि सन्ति इति--A. P. H. E. N.

, तानि न सन्ति इति साध्यम् ।
वह्नेरिति हेतुः ।

यत्र शीतकारणानि अदृश्यानि, शीतस्पर्शोऽप्यदृश्यः, तत्रायं हेतुः प्रयोक्तव्यः । दृश्यत्वे
तु शीतस्पर्शस्य तत्कारणानां वा कार्यानुपलब्धिर्दृश्यानुपलब्धिर्वा गमिका । तस्मादेषाप्य
भावसाधनी । ततो यस्मिन् 707

देशे A. B. C. D. P. H. E. N.

उद्देशे सदपि शीतकारणमदृश्यं शीतस्पर्शश्च⁷⁰⁸

अदृश्यः--टि०

दूरस्थत्वात्
प्रतिपत्तुर्वह्निर्भास्वरवर्णत्वाद् दूरादपि दृश्यस्तत्रायं प्रयोग इति709

इति नास्ति A. B. P. H. E. N.

 ॥

वाशब्दार्थश्चकार इति केचित् ।

अन्ये तु अवस्तुनोऽदृश्यत्वस्य सिद्धत्वात् किं तदनुवादेन कार्यम् ? ततो द्वयमप्येतद्
वस्त्वपेक्षया योज्यम् । वस्तुनो दृश्यस्य घटादेः, अदृश्यस्य पिशाचादेः । अन्यथा पिशाचादिवस्तुन
स्तथात्वं नोक्तं स्यात् । प्रकृतं च तदेव इति प्रतिपन्नाः ।

भवत्वेवं ततः किं सिद्धमित्याह--तथा च सतीति । तद्वद् घटवत् । अन्य [p. 53a ] त्र
अन्यस्मिन् दृश्यमाने वस्तुनि ।

ननु भवतु दृश्यानुपलम्भाद् दृश्यमानेङ्गुल्यादौ सर्वस्य सुमेर्वादेस्तादात्म्यनिषेधस्तथाप्यु
क्तास्वनुपलब्धिषु कुत्रायमन्तर्थवतीत्याशङ्कामपाकर्त्तुमुपसंहारव्याजेनातिदेशमप्याह--एवमिति ।
एवंजातीयकस्यैवम्प्रकारवतः । एवम्प्रकारस्येत्युक्ते वचनभं 710 वचनलभ्यं ? स्यात् । तत्रान्तर्भावो
दर्शित एवेति भावः ।

अथ यदि दृश्यानुपलम्भादन्यत्रान्यस्य दृश्यस्यादृस्यश्य वा तादात्म्यनिषेधः कथं विरुद्धे711 द्ध
व्याप्तोपलब्धेरवतार इति चेत् । न दोषः । विरोधप्रतिपत्तिकाले दृश्यानुपलम्भस्य व्यापारात् ।
तदवगतविरोधेन तु व्याप्तं यत्र दृश्यते विरुद्धव्याप्तोपलम्भादेव विवक्षिताभावप्रतीतिरिति
किमवद्यम् ॥

प्रतिषेध्यस्येत्यादिना कार्यविरुद्धोपलब्धिं विवृणोति । पूर्ववद् धर्म्यादिप्रदर्शनम् ।
वह्नेरिति शीतनिवर्त्तनक्षमाद् विशिष्टादिति द्रष्टव्यम् । अन्यथा प्रति712 दीपाद्यात्मनः शीतऽ
निवर्त्तकत्वेनानैकान्तिकतापत्तेः ।

[p. 135 ]

व्यापकविरुद्धोपलब्धिर्यथा--नात्र तुषारस्पर्शो 713

अग्नेरिति B. C. P. H. N. E.

वह्नेरिति ॥ ३८ ॥

प्रतिषेध्यस्य यद् व्यापकं तेन यद् विरुद्धं तस्योपलब्धिरुदाहर्त्तव्या यथेति । अत्रेति
धर्मी । तुषारस्पर्शो नेति साध्यम् । 714

अग्नेरिति D. B.

वह्नेरिति हेतुः ।

यत्र 715

यत्र प्रतिषेध्यतुषार० C.

व्याप्यस्तुषारस्पर्शो व्यापकश्च⁷¹⁶

व्यापकं च शी० D.

शीतस्पर्शो न दृश्यस्तत्रायं हेतुः । तयोर्दृश्यत्वे717

यथासंख्यम्--टि०

स्वभावस्य व्यापकस्य चानुपलब्धिर्यतः प्रयोक्तव्या718

प्रयोगश्चैवम्--नात्र तुषारस्पर्शः, उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धेः । नात्र तुषार
स्पर्शः, शीतस्पर्शाभावात् ।

 । तथा च⁷¹⁹

च नास्ति B. P. E.

सत्यभावसाधनीयम् ।
दूरवर्त्तिनश्च प्रतिपत्तुस्तुषारस्पर्शः शीतस्पर्शविशेषः, शीतमात्रं 720

च नास्ति B.

च परोक्षम् । वह्निस्तु
रूपविशेषाद् दूरस्थोऽपि प्रत्यक्षः । ततो वह्नेः शीतमात्राभावः । ततः शीतविशेषेतुषारस्पर्शा
भावनिश्चयः । शीतविशेषस्य शीतसामान्येन व्याप्तत्वादिति 721

विशिष्टे विष० B.

विशिष्टविषयेऽस्याः प्रयोगः ॥

कारणानुपलब्धिर्यथा--नात्र धूमो 722

अग्न्यभावादिति । B. D. P. H. N. अग्न्यभावात् E.

वहायभावादिति ॥ ३९ ॥

प्रतिषेध्यस्य यत् कारणं तस्यानुपलब्धेरुदाहरणं यथेति । अत्रेति धर्मी । न धूम

कीदृशि विषयेऽस्याः प्रयोग इत्याह--यत्रेति । न केवलं पूर्व इत्यपिशब्दः । अभावो
ऽभावव्यवहारश्चाभावशब्देनोक्तः ।

स्यान्मतम् । कथं पुनः शीतस्पर्शशीतकारणेऽदृश्ये वह्निस्तु दृश्यः सम्भवति येनास्याः
प्रयोगो घटत इत्याह--यस्मिन्निति । उद्देशे प्रदेशे प्रतिपत्तुर्दूरस्थत्वादिति शीतस्पर्शशीतकारणयो
रदृश्यत्वे कारणम् । भास्वरवर्णत्वादिति वह्नेर्दृश्यत्वे निबन्धनम् । भास्वरो भासनशीलो
वर्णो यस्य तद्भावस्तस्मात् । न केवलं निकट इत्यपिशब्दः । तत्र तस्मिन् देशे ।

प्रयोगः पुनरेवं कार्यः--यत्र विशिष्टो वह्निर्न तत्र शीतोपजननाप्रतिबद्धशक्तीनि
शीतकारणानि । यथा क्वचिदनुभूते प्रदेशे । तथाभूतश्चात्र वह्निरिति ।

एतच्चाभ्यासाज्झटिति वह्निदर्शनेन तथाभूतशीतकारणाभावप्रतीतिजन्मन्येकं कार्य
विरुद्धोपलम्भजमनुमानमुक्तमाचार्येणेति द्रष्टव्यम् । अन्यथा तु विरुद्धोपलम्भकार्यानुपलम्भजे
द्वे एते अनुमाने । तथा हि यत्र वह्निर्न तत्र शीतस्पर्श इति स्वभावविरुद्धोपलम्भजमेक
मनुमानम् । यत्र च यत्कार्यं नास्ति, न तत्र तत्कारणं तज्जननाप्रतिबद्धसामर्थ्यमस्तीति
कार्यानुपलम्भजं द्वितीयमिति ॥

[p. 136 ]

इति साध्यम् । वह्न्यभावादिति हेतुः । यत्र कार्यं सदपि 723

सदपि न दृश्यं भवति C. सदपि दृश्यं न भवति A. P. H. E. N.

अदृश्यं भवति तत्रायं प्रयोगः ।
दृश्ये तु कार्ये दृश्यानुपलब्धिर्गमिका । ततोऽयमप्यभावसाधनः724

०साधकः C.

 । निष्कम्पायतसलिलपूरिते
ह्रदे हेमन्तोचितबाष्पयोद्गमे विरले सन्ध्यातमसि सति सन्नपि तत्र धूमो न दृश्यत⁷²⁵

दृश्य इति A. P. H. E. N.

इति
कारणानुपलब्ध्या 726

प्रतिषिध्यते B.

प्रतिषेध्यते । वह्निस्तु यदि तस्याम्भस उपरि प्लवमानो भवेत्727

भवेज्ज्वलितो रूप० A. P. H. N. भवेज्ज्वलितरूप० E.

प्रज्वलितो,
रूपविशेषादेवोपलब्धो भवेत् । अज्वलितस्तु 728

तु वनमध्य० B.

इन्धनमध्यनिविष्टो भवेत् । तत्रापि दहनाधि
करणमिन्धनं प्रत्यक्षमिति स्वरूपेण, आधाररूपेण वा दृश्य⁷²⁹

दृश्यमानरूप एव C.

एव वह्निरिति तत्रास्य⁷³⁰

तत्रास्याः प्रयोगः A. B. C. D. P. H. E. N.

प्रयोग
731

इति नास्ति A. B. P. H. E. N.

इति ॥

व्यापकविरुद्धोपलब्धिं व्याख्यातुमाह--प्रतिषेध्येत्यादि । पूर्ववद् धर्म्यादिप्रदर्शनम् ।
अत्रापि विशिष्टाद् वह्नेरिति द्रष्टव्यम् ।

अस्यापि प्रयोगविषयमाह--यत्रेति । कथं तयोरदृश्यत्वम्, वह्नेश्च दृश्यत्वम्, कथं
च न शीतस्पर्श एव तुषारस्पर्श इत्याशङ्कात्रितयमपाकुर्वन्नाह--दूरेति । चो हेतौ नियमे वा ।
तयोर्भेदमुपपादयति तुषारेति । शीतमात्रमशीतव्यावृत्तिमात्रम् । ततः शीतमात्राऽभावात् ।
शीतविशेषश्चासौ तुषारस्पर्शश्चेति विग्रहः ।

कथं तदभावनिश्चय इत्याह--शीतविशेषस्येति । एष च वास्तवो निवृत्तिक्रमः
परामर्शदशायां दर्शितो न तु तत्प्रयोग[p. 53b ]कालिकः । तथात्वे हि नैकमनुमानमिदं स्यात् ।
इतीत्यादिनोपसंहरति । इतिरेवमर्थे । तस्मादर्थे वा । एतेन यद् यत्र नियतसहोपलम्भं
तत्ततो न भिद्यते । यथैकस्माच्चन्द्रमसो द्वितीयश्चन्द्रमा । नियतसहोपलम्भस्तु नीलादिर्ज्ञानेने
त्यादि दर्शितं द्रष्टव्यम् ॥

कारणानुपलब्धिं विवरिषुराह--प्रतिषेध्येति ।

ननु द्वयोरपि तुल्यस्वज्ञानजननयोग्यतारूपत्वात् तुल्यदृश्यत्वमिति कथमस्याः प्रयोग
इत्याशङ्क्य विषयमस्या दर्शयितुं यत्रेत्यादिनोपक्रमते ।

ननु मनोमोदकोपयोगमात्रमेतत् न पुनरीदृशो विषयोऽस्ति यत्राग्निरेव दृश्यो न धूम
इति कथं पूर्वोक्तातिक्रम इत्याह--निष्कम्पेति । ह्रदो जलाधारविशेषः । निर्गतः कम्पश्चलनं
यस्मात्स तथा स चासावायतो महानिति तथा । स चासौ सलिलपूरितश्चेत्येवं विग्रहः कार्यः ।
आयतग्रहणेन ह्रदस्य महत्त्वाद् बाष्पे भूयस्त्वमत एव धूमस्य ततो भेदेनानुपलक्षणमिति दर्शयति ।

पुनः किं विशिष्टे ? हेमन्ते हेमन्तसंज्ञके काले । उचितोऽधिकृतश्चासौ बाष्पश्चेति

[p. 137 ]

कारणविरुद्धोपलधिर्यथा--नास्य रोमहर्षादिविशेषाः,
सन्निहितदहनविशेषत्वादिति ॥ ४० ॥

प्रतिषेध्यस्य यत् कारणं तस्य यद्विरुद्धं तस्योपलब्धेरुदाहरणं यथेति । अस्येति
धर्मी । रोम्णां हर्ष उद्भेदः । स आदिर्येषां दन्तवीणादीनां शीतकृतानाम्, ते विशि 732

विशेष्यन्ते B.

ष्यन्ते
तदन्येभ्यो भयश्रद्धादिकृतेभ्य इति रोमहर्षादिविशेषाः । ते न सन्तीति साध्यम् । दहन एव
विशिष्यते733

विशेष्यन्तेऽन्यस्मा० B. विशिष्यतेऽन्यस्मा० C. D.

तदन्यस्माद्दहनाच्छीतनिवर्त्तनसामर्थ्येनेति दहनविशेषः । कश्चिद् दहनः सन्नपि
न शीतनिवर्त्तनक्षमो यथा प्रदीपः । तादृशनिवृत्तये विशेषग्रहणम् । सन्निहितो दहनविशेषो
यस्य स तथोक्तः । तस्य भावस्तस्मादिति हेतुः । यत्र शीतस्पर्शः सन्नप्यदृश्यो रोमहर्षादि
विशेषाश्चादृश्याः, तत्रायं प्रयोगः । रोमहर्षादिविशेषस्य दृश्यत्वे दृश्यानुपलब्धिः प्रयोक्तव्या ।
शीतस्पर्शस्य दृश्यत्वे कारणानुपलब्धिः । तस्मादभावसाधनोऽयम् । रूपविशेषाद्धि दूराद्

तथा तस्योद्गम ऊर्ध्वं गमनं यस्मिन् यस्माद् वा स तथा । कालविशेषेऽप्यस्याः प्रयोग इति
दर्शयति विरले । सन्ध्याकालोचितं तमः सन्ध्यातमः तस्मिन् विरले मन्दप्रचारे । कुत्र ? ह्रदे
तथाविधे च तमसि सति । इतिस्तस्माद् । वह्नेरपि तत्रेयं गतिर्भविष्यतीत्याह—
वह्निस्त्विति । तुः पूर्ववत् । अम्भस इति षष्ठी पुनः षष्ठ्यतसर्थे पाणिनि २. ३. ३०
त्यादिना उपरिशब्दस्यातसर्थप्रत्ययान्तत्वात् । तथाहि ऊर्ध्वंर्ध्वशब्दाद् उपर्युपरिष्टाद्
पाणिनि ५. ३. ३१इतिरित्प्रत्ययो निपातितः । तेनैव सूत्रेणोर्ध्वशब्दस्योपादेशोऽपि ।

प्लवमानोऽवतिष्ठमानः । अनेकार्थत्वाद् धातोर्गच्छन्निति वा । स्वरूपेण ज्वाला
रूपेणाधाररूपेणेन्धननिविष्टेन । इतिर्हेतौ । तत्र तस्मिन् स्थानविशेषे । अस्य कारणानुपलम्भस्य ।

तमिस्रायामेव तु रात्रौ निराधारके प्रदेशे कारणानुपलब्धेः प्रयोगः सुकरः, तत्र वह्नेर्दृश्य
त्वाद् धूमस्य सतोऽप्यदृश्यत्वात् । अनेन पुनरेवंविधं विषयं परित्यज्यान्यं विषयमुपपादयता
किमित्यात्माऽऽयासित इति न प्रतीमः ।

एवं तु प्रयोगः कार्यः--यत्र यस्य कारणं नास्ति न तत्तत्रास्ति । यथा बीजाभावेऽ
ङ्कुरः । नास्ति चात्र धूमस्य कारणं वह्निरिति ।

एतेन यत्र यत्र विज्ञानस्य कारणं विज्ञानं नास्ति न तत्र विज्ञानमुपपद्यते । यथोपलशकले ।
नास्ति च प्राग्भवीयं विज्ञानं कललावस्थायामिति कारणानुपलब्धिप्रसङ्गः सूचितस्तुल्यन्यायार्थः ॥

कारणविरुद्धोपलब्धिं व्याख्यातुमाह प्रतिषेध्यस्येति । पूर्ववद् धर्म्यादिप्रदर्शनम् । उद्भेदः
पुलक इत्यर्थः । दन्तवीणाऽधरोपरिस्थितदन्तपङ्क्तिभ्यां सत्वरमभिहन्यमानाभ्यां... ... ...
कटकटकरणम् । आदिशब्देन शरीरकम्पस्य ग्रहणम् । 734

टीकायां नास्ति सुखादीति पाठः--सं०

सुखादित्यादिग्रहेण हर्षवीररसयोर्ग्रहणम् ।

[p. 138 ]

व्धनं पश्यति । शीतस्पर्शस्त्वदृश्यो रोमहर्षादिविशेषाश्च । तेषां कारणविरुद्धोपलब्ध्याऽभावं735

०भावः प्रति P. H. E. N. भाव प्रति A.

प्रतिपद्यत इति तत्रास्य प्रयोग⁷³⁶

तत्रास्याः प्रयोग०--A. B. C. D. P. H. E. N.

इति ॥

कारणविरुद्धकार्योपलब्धिर्यथा--न रोमहर्षादिविशेषयुक्तपुरुषवानयं
प्रदेशः, धूमादिति ॥ ४१ ॥

प्रतिषेध्यस्य यत् कारणं तस्य यद् विरुद्धं तस्य यत् कार्यं तस्योपलब्धिरुदाहर्त्तव्या—
यथेति अयं737

अयं देश इति A. P. H. E. N.

प्रदेश इति धर्मी । योगो युक्तम् । रोमहर्षादिविशेषैर्युवतं 738

०हर्षविशेष० C. रोमहर्षादिविशेषयुक्तम् नास्ति--B.

रोमहर्षादि
विशेषयुक्तम् । तस्य सम्बन्धी 739

पुरुषो नास्ति--C.

पुरुषो 740

विशेषगुणयुक्तः B.

रोमहर्षादिविशेषयुक्तपुरुषः । तद्वान् न भवतीति
साध्यम् । धूमादिति हेतुः ।

किं [p. 54a ] शीतनिवर्त्तनाऽक्षमोऽप्यस्ति दहनो येन ततो विशिष्यत इत्याह--कश्चिदिति ।
सन्निहितो दहनविशेषो यस्येति विगृह्णन् सन्निहितश्चासौ दहनविशेषश्चेति यदन्येन व्याख्य तं
तदपहस्तयति । तदा हि व्यधिकरणासिद्धो हेतुः स्यादिति ।

क्व पुनरस्याः प्रयोग इत्याह--यत्रेति ।

ननु शीतस्पर्शरोमहर्षविशेषाणामदृश्यत्वे कथं वह्नेर्दृश्यत्वमित्याह--रूपेति । हिर्यस्मात् ।
इतिरेवमनन्तरोक्तेन न्यायेन । तत्र विशेषेऽस्य कारणविरुद्धोपलम्भस्य । एष तु प्रयोगोऽभिधानीयः
यत्र यत्कारणविरुद्धमस्ति न तत्तत्रास्ति । यथा श्लेष्मविरुद्धे पित्ते न श्लैष्मिको व्याधिः ।
अस्ति च रोमहर्षादिकारणविरुद्धो वह्निरत्रेति ।

एतदप्यत्यन्ताभ्यासाज्झटिति सन्निहितदहनविशेषत्वावगममात्रे रोमहर्षादिविशेषाभाव
प्रतीत्युदये सत्येकमाचार्येणोक्तम् । धर्मोत्तरेणापि तथा व्याख्यायत इति द्रष्टव्यम् । अन्यथा
तु विरुद्धोपलम्भकारणानुपलम्भसम्भवे द्वे इमे अनुमाने । तथा हि--यत्र वह्निर्न तत्र शीतस्पर्श
इति विरुद्धोपलम्भजमेकमनुमानम् । यत्र शीतस्पर्शाभावो न तत्र तत्कार्यरोमहर्षादीति
कारणानुपलम्भजं द्वितीयमिति ॥

प्रतिषेध्यस्येत्यादिना कारणविरुद्धकार्योपलब्धिं व्याचष्टे । पूर्ववद् धर्म्यादिप्रदर्शनम् ।

रोमहर्षादिविशेषैर्युक्तश्चासौ पुरुषश्चेति कर्मधारयं कृत्वा स विद्यते यत्र स तद्वानिति
शान्तभद्रेण व्याख्यातम् । तच्चावद्यम् । यतः कर्मधारयमत्त्वर्थीयाद् बहुव्रीहिरेव लाघवेन
इति वचनाद् रोमहर्षादिविशेषयुक्तः पुरुषो यत्रेत्येवं विशिष्टे प्रदेशेऽवगते किं मत्वर्थीयेनेति
मन्यमानो महावैयाकरणोऽयं धर्मोत्तरः प्राहः--योगो युक्तमिति भावे निष्ठा । यद्येवं कृष्णः सर्पो

[p. 139 ]

741

रोमहर्षविशेष D. B.

रोमहर्षादिविशेषस्य प्रत्यक्षत्वे दृश्यानुपलब्धिः । कारणस्य शीतस्पर्शस्य प्रत्यक्षत्वे
कारणानुपलब्धिः । वह्नेस्तु742

वह्नेः प्रत्य० C. D.

प्रत्यक्षत्वे कारणविरुद्धोपलब्धिः प्रयोक्तव्या । त्रयाणामप्यदृश्यत्वेऽयं
प्रयोगः । तस्मादभावसाधनोऽयम् । 743

यत्र A.

तत्र दूरस्थस्य प्रतिपत्तुर्दहनशीतस्पर्शरोमहर्षादिविशेषा
अप्रत्यक्षाः सन्तोऽपि, धूमस्तु प्रत्यक्षो यत्र, तत्रैतत् प्रमाणम् । धूमस्तु 744

यादृशस्तस्मिन्देशे A. C. P. H. E. N.

यादृशस्तद्देशे स्थितं
शीतं निवर्त्तयितुं समर्थस्य वह्नेरनुमापकः स इह ग्राह्यः । धूममात्रेण 745

तु नास्ति--A.

तु वह्निमात्रेऽनुमितेऽपि
न शीतस्पर्शनिवृत्तिः, नापि 746

हर्षादिनिवृत्ति D. B.

रोमहर्षादिविशेषनिवृत्तिरवसातुं 747

शक्यत इति C. शक्येति धूम० A. शक्येते न धू० H.

शक्येति न धूममात्रं हेतुरिति
द्रष्टव्यमिति ॥

यस्मिन् वल्मीके, लोहितः शालिर्यस्मिन् ग्रामे, गौरः खरो यस्मिन्नरण्य इति बहुव्रीहिणा भवितव्यम् ।
ततश्च कृष्णमर्पवान् वल्मीको, लोहितशालिमान् ग्रामः, गौरखरवदरण्यमिति न स्यात् ।
साधवश्चामी प्रयोगास्तत्कथमनेनैवं व्याख्यातमिति चेत् । नैष दोषः । यस्मात् कर्मधारयमत्वर्थीयाद्
बहुव्रीहिर्लाघवेन इतीदं वचनं संज्ञाशब्दं वर्जयित्वा वेदितव्यम् । संज्ञाशब्दाश्चैते कृष्णसर्प
लोहितशालिगौरखरशब्दा इति साधूक्तं योगो युक्तमिति । रोमहर्षादिविशेषयुक्तमिति रोम
हर्षादिविशेषयोग इत्यर्थः । तस्य तद्युक्तस्य तद्योगस्य सम्बन्धी । सम्बन्धीत्यनेन सम्बन्ध
षष्ठीयं समस्यत इति दर्शयति । यतोऽयं रोमहर्षादिविशेषयोगः स्वात्मना पुरुषं व्यवच्छिनत्ति ।
ततो व्यवच्छेदकः सन्पुरुषं स्वसम्बन्धिनमुपपादयति ।

कदाऽयं प्रयोगो द्रष्टव्य इत्याह--त्रयाणामिति वह्निशीतस्पर्शरोमहर्षादिविशेषाणाम् ।
अपिरवधारणे । कस्मादेवमित्याह--रोमहर्षादिविशेषस्येत्यादि । हिशब्दार्थश्चात्रार्थाद् द्रष्टव्यः ।
यत एवं तस्मात् । [p. 54b ] अयमित्ययमपीति द्रष्टव्यम् ।

क्व पुनस्त्रयाणामप्रत्यक्षत्वं धूमस्य तु प्रत्यक्षत्वमित्याह--तत्रेति वाक्योपक्षेपे । विद्यमाना
अप्यप्रत्यक्षा यद्यभविष्यन्, नियतमुपालप्स्यन्तेति सम्भावनामतिवृत्ताः । दूरस्थस्येति हेतुभावेन
विशेषणम् । ततोऽयमर्थः--दूरस्थत्वात् प्रतिपत्तुस्ते सन्तोऽप्यप्रत्यक्षा इति ।

तत्र स्थाने । एतत् कारणविरुद्धकार्यरूपं साधनं प्रमाणमित्यनुमानाख्यप्रमाण
जनकवात् । अदूरस्थत्वे तु प्रतिपत्तुः प्राकारादिव्यवहितोद्देशेऽयं प्रयोगो द्रष्टव्यः । धूमशब्देन
विशिष्टो धूमो विवक्षित इति दर्शयति--धूमस्त्विति । तुशब्दो विशेषार्थः ।

एतदेव व्यतिरेकमुखेण द्रढयन्नाह--धूममात्रेणेति । तुः पूर्वस्माद् वैधर्म्यमाह । इति
र्हेतौ । द्वितीय इतिरेवमर्थः ।

[p. 140 ]

यद्येकः प्रतिषेधहेतुरुक्तः कथमेकादशाऽभावहेतव इत्याह--

इसे सर्वे कार्यानुपलध्यादयो दशानुपलब्धिप्रयोगाः स्वभावानुपलब्धौ
सङ्ग्रहमुपयान्ति ॥ ४२ ॥

748

इमे सर्वे इत्यादि नास्ति--H. N. इम इत्यादि A. B. D. E. P.

इमे सर्वे इत्यादि । इमेऽनुपलब्धिप्रयोगाः । इदमानन्तरप्रक्रान्ता749

०न्तरप्रयोगान्ता H. E. ०न्तरप्रयोक्तानां नि० A.

निर्दिष्टाः ।
तत्र कियतामपि ग्रहणे प्रसक्त आह--कार्यानुपलब्ध्यादय इति । कार्यानुपलब्ध्यादीनामपि
त्रयाणां चतुर्णां वा ग्रहणे प्रसक्त⁷⁵⁰

प्रसक्ते सत्या P. H. E. N. प्रसक्तेत्याह A.

आह--दशेति । 751

तत्र नास्ति--A. B. P. H. E. N.

तत्र दशानामप्युदाहृतमात्राणां ग्रहण
प्रसङ्गे 752

ङ्गे आह--B.

सत्याह--सर्व इति ।

एतदुक्तं भवति--अप्रयुक्ता753

भवति । प्रयुक्ता C.

अपि प्रयुक्तोदाहरणसदृशाश्च सर्व एवेति । दशग्रहण
मन्तरेण सर्वग्रहणे क्रियमाणे प्रयुक्तोदाहरणकार्त्स्न्यं 754

गम्यते A. B. C. D. P. H. E. N.

गम्येत । दशग्रहणात्755

दशग्रहणोदाहरण० B.

756

०दाहृतका० C.

तूदाहरण
कार्त्स्न्येऽवगते सर्वग्रहणमतिरिच्यमानमुदाहृतसदृशकार्त्स्न्यावगतये757

०याधिगतये C.

758

जातम् E.

जायते ।

प्रयोगः पुनरीदृशो वाच्यः--यत्र यत्कारणविरुद्धकार्यमस्ति तत्र तन्नास्ति । यथा
रुदितविशेषे सति न स्मितविशेषः । रोमहर्षादिविशेषयुक्तपुरुषवत्त्वकारणशीतस्पर्शविरुद्ध
वह्निकार्यञ्चात्र धूम इति ।

एतदप्यत्यन्ताभ्यासाज्झटिति धूमदर्शनेन रोमहर्षादियुक्तपुरुषवत्त्वाभावप्रतीत्युदये सति
कारणविरुद्वकार्योपलब्धिजमेकमनुमानमुक्तमाचार्येणेति द्रष्टव्यम् । अन्यथा कार्यहेतुविरुद्धो
पलम्भकारणानुपलम्भसम्भवानि त्रीण्यमून्यनुमानानि । तथा हि--तदेयं परिपाटिः--यत्र
धूमस्तत्राग्निरिति कार्यहेतुजमेकमनुमानम् । यत्र वह्निर्न तत्र शीतस्पर्श इति विरुद्धोपलम्भजं
द्वितीयम् । यत्र शीतस्पर्शाभावो न तत्र तत्कार्यरोमहर्षादिविशेषयुक्तपुरुषभाव इति कारणानु
पलम्भजं तृतीयमिति ।

एते च प्रकारा अनुपलब्धेरुपलक्षणं वेदितव्याः । अन्यासामपि विधानसम्भवात् ।
तथाहि व्यापकविरुद्धकार्योपलब्धिरप्यस्ति--यथा ात्र तुषारस्पर्शो धूमादिति । कार्यविरुद्ध
कार्योपलब्धिरप्यस्ति । यथा--नेहाप्रतिबद्धसामर्थ्यानि शीतकारणानि सन्ति धूमादिति ।
व्यापकविरुद्धव्याप्तोपलब्धिरप्यस्ति--यथा नायं नित्यः कदाचित्कार्यकारित्वादिति । प्रतिषेध्यस्य
नित्यत्वस्य व्यापकं निरतिशयत्वम् । तस्य विरुद्धं सातिशयत्वम् । तेन व्याप्तं कदाचित्कार्य
कारित्वमिति । आसाञ्च यथास्वं यथायोगं प्रयोगाः स्वयमूह्याः ।

[p. 141 ]

ते स्वभावानुपलब्धौ सङ्ग्रहं 759

तत्स्वाभाव्येन--टि०

तादात्म्येन गच्छन्ति । स्वभावानुपलब्धिस्वभावा760

स्वभावा आत्मोत्पादकाः । भावध्वनिरुत्पादकपर्यायः--टि०

इत्यर्थः ॥

ननु च स्वभावानुपलब्धिप्रयोगाद् भिद्यन्ते कार्यानुपलब्ध्यादयः । तत् 761

०मन्तर्भाव इत्याह--C.

कथमन्त
र्भवन्ति ? इत्याह--

पारम्पर्येणार्थान्तरविधिप्रतिपेधाभ्यां प्रयोगभेदेऽपि ॥ ४३ ॥

प्रयोगभेदेऽपि--प्रयोगस्य शब्दव्यापारस्य भेदेऽपि अन्तर्भवन्ति । कथं प्रयोगभेद
इत्याह--अर्थान्तरविधीति762

विधीत्यादि P. H. E. N.

 । 763

प्रतिषेध्यादर्थान्तरस्य B.

प्रतिषेध्यादर्थादर्थान्तरस्य विधिरुपलब्धिः स्वभावविरुद्धाद्यु
पलब्धिप्रयोगेषु । प्रतिषेधः कार्यानुपलब्ध्यादिषु प्रयोगेषु । अर्थान्तरविधिना, अर्थान्तर-

केचित्तु नेहाप्रतिबद्धसामर्थ्यानि वह्निकारणानि सन्ति, तुषारस्पर्शादिति कार्यविरुद्ध
व्याप्तोपलब्धिमिच्छन्ति । नात्र धूमस्तुषारस्पर्शादिति कारणविरुद्धव्याप्तोपलब्धिमपीति ॥

सा च प्रयोगभेदादेकादश प्रकारेति यदुक्तं तदसहमानश्चोदयति यदीति । 764

न्यायबिन्दुः २. १७.

अत्र द्वौ
वस्तुसाधनावेकः प्रतिषेधहेतुरित्यनेनैकः प्रतिषेधहेतुरुक्त इति चोदयितुराशयः । कार्येत्यादिना
दशग्रहणस्य तात्पर्यार्थं व्याचष्टे । अपिशब्दः शङ्कायाम् । सर्वग्रहणस्यापि तात्पर्यार्थमाह—
तत्रेति वाक्योपन्यासे । अपिः पूर्ववत् । उदाहृत एवोदाहृतमात्राणि तेषाम् । अनेन
द्रव्यकार्त्स्न्यवृत्तः सर्वशब्दो गृहीत इति दर्शितम् ।

तर्हि [p. 55a ] सर्वग्रहणमेवास्तु किं दशग्रहणेनेत्याह--दशेति । प्रयुक्तोदाहरणकार्त्स्न्यं
गम्येतेति लोके सर्वे पदातु765 तयोऽत्र योद्धारः इत्यादौ सर्वशब्दस्योपदर्शितकार्त्स्न्यवृत्तस्य
दर्शनादुक्तम् । यद्येवं दशग्रहणेऽप्येवं किं न स्यादित्याह--दशग्रहणादिति । तुर्दशग्रहणरहित
पक्षाद् वैधर्म्यमाह । अतिरिच्यमानमधिकीभवद् गतार्थं सदिति यावत् उपदर्शिततुल्यावबोधाय
सम्पद्यते ।

स्यादेतत्--इमे सर्वे दशानुपलब्धिप्रयोगा इत्येतावतैव कियतां ग्रहणप्रसङ्गो निराकृत
एवेति कथं कार्यानुपलब्ध्यादिग्रहणमाचार्यस्य नातिरिच्यते, कथं च धर्मोत्तरस्यैषा तात्पर्यार्थ
व्याख्या--तत्कियतामपि प्रसक्त आहेत्यपर्यालोचितव्याख्यानं न भवतीति चेत् । नैष
दोषः । तथाहि--प्राक्तनैकादशग्रहणस्योपलक्षणार्थत्वेनान्येषामपि व्यापकविरुद्धव्याप्तोप
लब्ध्यादिप्रयोगाणामभिमतत्वादाद्यान् कार्याऽनुपलब्ध्यादिप्रयोगान्विहाय दशसंख्यापूरणं कृतं
भवत्येवेति तदाशङ्कानिवृत्त्यर्थं कार्यानुपलब्ध्यादिग्रहणं कृतमाचार्येण । धर्मोत्तरेणाऽपि तथा
व्याख्यातमिति । न तर्हि दशग्रहणं कर्त्तव्यमिति चेत् । न । अस्योपलक्षणार्थत्वाददोष एषः ।

[p. 142 ]

प्रतिषेधेन च प्रयोगा भिद्यन्ते । यदि प्रयोगान्तरेष्वर्थान्तरविधिप्रतिषेधौ कथं 766

कथमन्तर्भ० C.

तर्हि
अन्तर्भवन्ति ? इत्याह--पारम्पर्येणेति प्रणालिकयेत्यर्थः ।

एतदुक्तं भवति--न साक्षादेते प्रयोगा दृश्यानुपलब्धिमभिदधति, दृश्यानुपलब्ध्य
व्यभिचारिणं त्वर्थान्तरस्य विधिं निषेधं वाऽभिदधति । ततः प्रणालिकयामीषां स्वभावानुपलब्धौ
सङ्ग्रहो न साक्षादिति ॥

यदि प्रयोगभेदादेष⁷⁶⁷

भेदेन भेदः A. P. H. E. N. प्रयोगभेदादेव भेदः B. C.

भेदः; परार्थानुमाने वक्तव्य एषः । शब्दभेदो हि प्रयोगभेदः ।
शब्दश्च⁷⁶⁸

शब्दस्तु परा० B. C.

परार्थानुमानमित्याशङ्क्याह--

प्रयोगदर्शनाभ्यासात् स्वयमप्येवं व्यवच्छेदप्रतीतिर्भवतीति769

प्रतीतिरिति स्वार्थानुमानेऽप्यस्याः प्रभेदनिर्देशः--C.

स्वार्थेऽप्यनुमाने
ऽस्याः प्रयोगनिर्देशः ॥ ४४ ॥

प्रयोगदर्शनेत्यादि । प्रयोगाणां 770

शास्त्रघटितानाम् A. P. H. E. N. शास्त्रपरिघटितानाम् B. शास्त्रगदितानां—
पाठान्तरम्--टि०

शास्त्रपरिपठितानां दर्शनमुपलम्भः । तस्याभ्यासः
पुनः पुनरावर्त्तनम् । तस्मान्निमित्तात् । स्वयमपीति प्रतिपत्तुरात्मनोऽपि । एवम् इत्य
नन्तरोक्तेन 771

प्रयोगदर्शनाभ्यासक्रमेण--टि०

क्रमेण । व्यवच्छेदस्य प्रतिषेधस्य प्रतीतिर्भवतीति772

भवति इतिश० C. B.

इतिशब्दस्तस्मादर्थे ।

कथं सङ्ग्रहमन्तर्भावं गच्छन्तीत्याह--तादात्म्येनेति । तस्याः स्वभावानुपलब्धेरात्मा
तदात्मा तस्य भावस्तेन स्वभावानुपलब्धित्वेन । अनुपलब्धिस्वभावा इत्यर्थः--इतीदं स्पष्टी
करणमपि स्वभावानुपलब्धिस्मारकत्वेन तत्स्वभावा इति द्रष्टव्यम् ॥

773

अस्पष्टम्--सं०

...रेव किं न शब्दाख्या यत इति चेत् न--पारम्पर्यग्रहणव्याघातप्रसङ्गात्, न साक्षादेत
इत्यादिवक्ष्यमाणधर्मोत्तरीयव्याख्यानव्याघातप्रसङ्गाच्चेति । शब्दस्य व्यापारोऽभिधालक्षणः
तस्य भेदे भिद्यमानत्वेऽपि । स्वभावविरुद्धादीत्यादिग्रहणेन कारणविरुद्धादीनां ग्रहणम् ।
कार्यानुपलब्ध्यादीत्यादिग्रहणेन व्यापकानुपलब्ध्यादीनां ग्रहणम् । अर्थान्तरविधिप्रतिषेधाभ्या
मिति मूले करणतृतीयाद्विवचनान्तमेतदिति दर्शयन्नाह--अर्थान्तरेति । चस्तुल्यबलत्वं
समुच्चिनोति । भिद्यन्ते नानारूपा भवन्ति । प्रयोगान्तरेष्वित्यन्तरशब्दोऽन्यवचनः
स्वभावानुपलब्ध्यपेक्षया । परम्परा परिपाटिः । सैव पारम्पर्यमिति स्वार्थिकः प्रत्ययः ।
एतदेव स्पष्टयति--प्रणालिकयेति ।

ननु यद्यमीषां दृश्यानुपलब्धावन्तर्भावस्तदा साक्षात्तदभिधानं तथात्वे च कथं पारम्पर्येणे
त्याशङ्क्याह--एतदुक्तं भवति । यदि नाभिदधति तदा--न साक्षादिति न कर्त्तव्यम् ।

[p. 143 ]

तदयमर्थः--यस्मात् स्वयमप्येवमनेनोपायेन⁷⁷⁴

मनेन मेयेन--पाठः--टि०

प्रतिपद्यते प्रयोगाभ्यासात्, तस्मात्
स्वप्रतिपत्तावप्युपयुज्यमानस्यास्य प्रयोगभेदस्य स्वार्थानुमाने निर्देशः । 775

यत् पुनस्त्रिरूपं लिङ्गाख्यानम्--टि०

यत् पुनः परप्रति
पत्तावेवोपयुज्यते तत् परार्थानुमान एव वक्तव्यमिति ॥

सङ्ग्रहश्च कथमित्याह--दृश्येति । तुर्विशेषार्थे यस्मादर्थे वा । विधिमग्न्यादेः । निषेधं व्यापकादेः ।
चकारो वाशब्दार्थे । ततस्तदव्यभिचारिविधिनिषेधाभिधानात् । न साक्षात्
नाव्यवधानेन । अर्थान्तरविधिप्रतिषेधयोश्च दृश्यानुपलम्भाव्यभिचारित्वं कार्यकारणभावादि
ग्रहणकालप्रवृत्तदृश्यानुपलम्भस्मारकादि द्रष्टव्यम् ।

एष भे [p. 55b ]द इति स्वभावानुपलब्ध्यादिरूपः । कस्मात्तत्र वाच्य इत्याह शब्देति ।
हिर्यस्मात् । शब्दभेदस्त्रिरूपलिङ्गवाक्यनानात्वम् । यद्यप्येवं तथापि कथं तत्र वक्तव्य
इत्याह--शब्दश्चेति । चो हेतौ ।

शास्त्रपरिपठितानामिति शास्त्रपरिपठितद्वारेण परिज्ञातानां स्वभावाद्यनुपलब्ध्यादि
वाचकानां वाक्यानामिति द्रष्टव्यम् । उपलम्भो द्विविधो वाच्यरूपो वाचकरूपश्च । अत
एवावर्त्तनमपि द्वेधा शब्दरूपावर्त्तनम्, अर्थावर्त्तनं च । तत्रार्थावर्त्तनं पुनः पुनश्चेतसि निवेशनम् ।
शब्दावर्त्तनं पुनः पुनरुच्चारणम् ।

मूले स्वयंशब्द आत्मन इति षष्ठ्यर्थे वर्त्तमानो गृहीत इत्याशयेनाह--प्रतिपत्तुरात्मन
इति । स्वार्थानुमानप्रस्तावात्प्रतिपत्तृशब्देन यस्त्रिरूपेण लिङ्गेन परोक्षमर्थं प्रतिपद्यते स गृह्यते ।
अपिशब्दात्परोऽपि तस्मात्प्रतिपद्यत इति सम्बन्धनीयम् । मूले तु न केवलं परस्येति
योजनीयम् । अनन्तरोक्तेन परिपठितस्वभावानुपलब्ध्यादिसूचितेन स्वभावानुपलब्ध्यादिप्रयोग
क्रमेण ।

यत इतिशब्दस्तस्मादर्थे तत्तस्माद् अयं वक्ष्यमाणोऽर्थः । तस्माच्छब्देन यस्मा
च्छब्दस्यान्वयाद् यस्मादित्युक्तम् । अनेन स्वभावानुपलब्ध्यादिप्रयोगलक्षणेनोपायेन प्रतिपद्यत
इत्याशङ्क्य पूर्वमेव स्मरयति प्रयोगाऽभ्यासादिति ।

स्यान्मतम्--न स्वयमुच्चरितः शब्दस्तत्प्रतिपत्तेर्निमित्तम् । प्रतिपन्ने शब्दप्रयोगात् ॥
अन्यथा प्रतिनियतप्रयोगायोगात् । तत्कथं पिष्टपेषणकारी शब्द उपायत्वेनोच्यत इति
नैतदस्ति । यतो लिङ्गदर्शनेनान्यतो वा निमित्तात्प्रबुद्धवासनो मन्दप्रचारार्थस्मरणोऽत्यन्ताभ्यस्त
प्रयोगस्तथाविधप्रयोगमुच्चार्यैवं तत्त्वमवगाहमानस्तदर्थं प्रतिपद्यते--यथा कश्चिदभ्यासात्सति
धर्मिणि धर्माणां लोके चिन्ता प्रवर्त्तत इत्युच्चार्यैवास्यार्थं प्रतिपद्यते, तद्वत् त्रिरूपाख्यानं वाक्य
मुच्चार्यैव कश्चिदभ्यस्तप्रयोगः परोक्षमर्थं प्रतिपद्यते । ततोऽयमुपायो भवत्येव ।

ततो परस्यापि प्रतीत्युदयात् परार्थानुमानमपि स्यादिति चेत् । भवतु । का क्षतिः ?
स्वप्रतिपत्तिप्रयोजनं सत्स्वार्थानुमानं तदैव च तेनान्यः प्रतिपद्यत इति परप्रतिपत्तिप्रयोजनं सत्
परार्थानुमानम् । अत एवमशब्दोऽपि कश्चिन्नियतोऽस्तीत्यवाचामेति ।

[p. 144 ]

ननु च कार्यानुपलब्ध्यादिषु कारणादीनामदृश्यानामेव 776

०मेव प्रतिषेधः A. P. H. E. N.

निषेधः, दृश्यनिषेधे स्वभावा
777

०नुपलम्भप्र० A. B. P. H. E. N.

नुपलब्धिप्रयोगप्रसङ्गात् । तथा च सति778

अदृश्यानां निषेधे सति--टि०

न तेषां779

कारणादीनाम्--टि०

दृश्यानुपलब्धेर्निषेधः । तत् कथ
मेषां प्रयोगाणां दृश्यानुपलब्धावन्तर्भाव इत्याह--

सर्वत्र 780

चास्यामभावाभावव्यव E.

चास्यामभावव्यवहारसाधन्यामनुपलब्धौ येषां स्वभावविरुद्धादीनामुप
लब्ध्या781

विरुद्धानामुप० C.

कारणादीनामनुपलब्ध्या च प्रतिषेध उक्तस्तेषामुपलधिलक्षणप्राप्ताना
मेवोपलब्धिरनुपलब्धिश्च वेदितव्या ॥ ४५ ॥

782

सर्वत्र चेत्यादि नास्ति H. N.

सर्वत्र चेत्यादि । अभावश्च 783

अभावश्च तस्य च व्यवहारोऽभावव्य० A. P. H. E.

तद्व्यवहारश्च अभावव्यवहारौ । रवभावानुप
लब्धावभावव्यवहारः साध्य । शिष्टेष्वभावः । तयोः साधन्यामनुपलब्धौ । सर्वत्र चेति
चशब्दो हिशब्दस्यार्थे । यस्मात् सर्वत्रानुपलब्धौ784

लब्धौ सत्यां--B. H. L.

येषां प्रतिषेध उक्तस्तेषामुपलब्धिलक्षण
प्राप्तानां 785

दृश्यमानानामेव B.

दृश्यानामेवं 786

मेव स प्रति० A. P. H. E. N.

प्रतिषेधस्तस्माद् दृश्यानुपलब्धावन्तर्भावः ।

कुत एतद् दृश्यानामेवेत्याह--स्वभावेत्यादि । अत्रापि चकारो हेत्वर्थः । यस्मात्
स्वभावविरुद्ध आदिर्येषां तेषामुपलब्ध्या, कारणमादिर्येषां तेषामनुपलब्ध्या प्रतिषेध उक्तस्तस्माद्
दृश्यानामेव प्रतिषेध इत्यर्थः ।

यदि नाम स्वभावविरुद्धाद्युपलब्ध्या कारणाद्यनुपलब्ध्या787

कारणानुपलब्ध्या--C.

च प्रतिषेध उक्तस्तथापि
कथं दृश्यानामेव प्रतिषेध इत्याह--उपलब्धिरित्यादि । अत्रापि चकारो हेत्वर्थः । यस्माद्
ये विरोधिनः, व्याप्यव्यापकभूताः, कार्यकारणभूताश्च ज्ञातास्तेषामवश्यमेवोपलब्धिः, उपलब्धि
पूर्वा चानुपलब्धिर्वेदितव्या 788

ज्ञातव्या नास्ति A. B. P. H. E. N.

ज्ञातव्या । उपलब्ध्यनुपलब्धी च द्वे येषां स्तस्ते दृश्या एव ।
तस्मात् स्वभावविरुद्धाद्युपलब्ध्या कारणाद्यनुपलब्ध्या चोपलब्ध्यनुपलब्धिमतां विरुद्धादीनां
प्रतिषेधः क्रियमाणो दृश्यानामेव कृतो द्रष्टव्यः ।

केचित्पुनरेवं व्याचक्षते--स्वयमित्यादिना ग्रन्थेन वार्त्तिककृतेदमुक्तम्--स्वभावादीनामनुप
लब्ध्या विरुद्धादीनाञ्चोपलब्ध्या यथायोगमभावं तद्व्यवहारं च प्रयोगनिरपेक्ष एव प्रतिपत्ता
प्रत्येति । न केवलं प्रयोगाभ्यासात् प्रतिपत्तिसमय एव प्रयोगमुच्चारयति । न तु ततो
ऽपूर्वमवगच्छतीतरथा प्रतिनियतशब्दोच्चारणं न भवेदिति । अनेनोपायेनेति चोपाय इहोपाय
स्तथाशब्दोच्चारणक्रमस्तेनेति वर्णयन्ति । एतेन चानुपलब्धिप्रयोगसमर्थनन्यायेन ।

[p. 145 ]

बहुषु चोद्येषु प्रक्रान्तेषु परिहारसमुच्चयार्थश्चकारो हेत्वर्थो भवति । यस्मादिदं चेदं
च समाधानमस्ति तस्मात् तत्तच्चोद्यमयुक्तमिति चकारार्थः ॥

कस्मात् पुनः प्रतिषेध्यानां विरुद्धादीनामुपलब्ध्यनुपलब्धी वेदितव्ये इत्याह--

अन्येषां विरोधकार्यकारणभावाभावासिद्धेः789

०कारणभावासिद्धेः E. ०कारणभावासिद्धिः B. P. H.

 ॥ ४६ ॥

अन्येषामिति । उपलब्ध्यनुपलब्धिमद्भ्योऽन्येऽनुपलब्धा एव ये तेषां विरोधश्च
कार्यकारणभावश्च केनचित्सहाभावश्च व्याप्यस्य⁷⁹⁰

व्याप्यस्येति व्याप्यरूपाणामिति व्याख्येयम् । बहुस्थानेषु पाठोऽपि न--टि०

व्यापकस्याभावे791

व्यापकाभावे C.

न सिध्यति यस्मात् ततो
विरोध⁷⁹²

विरोधिकार्य० A. B. P. E. H. N.

कार्यकारणभावाभावासिद्धेः कारणाद् उपलब्ध्यनुपलब्धिमन्त एवं विरुद्धादयो
निषेध्याः । उभयवन्तश्च दृश्या एव । तस्माद् दृश्यानामेव प्रतिषेधः ।

तदयमर्थः । विरोधश्च⁷⁹³

विरोधः कार्य० A. P. H. E.

कार्यकारणभावश्च व्यापकाभावे व्याप्याभावश्च दृश्यानु
पलब्धेरेवेति । 794

०संनिधाने परा० C.

एकसंनिधावपराभावप्रतीतौ ज्ञातो विरोधः । कारणाभिमताभावे च
कार्याभिमताभावप्रत्ययेऽवसितः795

०वसितकार्य० P. H. A. B.

कार्यकारणभावः । व्यापकाभिमताभावे च 796

व्याप्याभावे A. B. D. P. H. E. N.

व्याप्याभि-

अन्ये पुनरन्यथा व्यवस्थिताः--स्वयमपीत्यादिकं नाविर्भूतप्रयोगमधिकृत्योक्तम्, किन्त्वन्त
र्जल्पाकारप्रवृत्तं स्वप्रतिपत्तिकालभा[p. 56a ]विनमिति ।

अत्र च साध्वसाधु वा व्याख्यानं साधुभिरेव ज्ञातव्यमिति ।

स्यादेतत्--यथा प्रयोगभेदः स्वार्थानुमाने कथ्यते तथा च न किञ्चिद् वाच्यं परार्थानु
माने स्यादित्याशङ्क्याह--यत्पुनरिति । परप्रतिपत्तावेव, न तु स्वप्रतिपत्तावपीत्यवधारणार्थः ॥

सम्प्रति दृश्यानुपलब्धावन्तर्भावं सर्वानुपलब्धीनामसहमान आह--ननु चेति । तथा
च सति कारणादीनामदृश्यानां निषेधप्रकारे सति ।

शिष्टेषु परिशिष्टेषु अभाव इत्यभावोपीति द्रष्टव्यम् । न त्वभाव एव व्यवहारस्यापि
साधनात् ।

कारणाद्यनुपलब्ध्या च करणभूतया । कार्यकारणभावादिग्रहणकाले योपलब्धिरनु
पलब्धिश्च पूर्वमासीत् तद्वतां प्रतिषेधः क्रियमाणो दृश्यानामेव कृतो द्रष्टव्यो ज्ञातव्यः । यथा
अर्थविरोधादिग्रहणकालेऽवश्यंभाविनी दृश्यानुपलब्धिस्तथाऽनन्तरमेव धर्मोत्तरेण प्रसाधयिष्यते ।

ननु च कारणादीनां चेत्यनेन प्र⁷⁹⁷ चकारेणावश्यं समुच्चयार्थेन भाव्यम्, तत्कथं हेत्वर्थे
व्याख्यायत इत्याशङ्क्य पूर्वं बुद्धिस्थं स्पष्टयन्नाह--बहुष्विति ।

एवम्मन्यते--समुच्चयार्थे वर्त्तमान एवायं हेत्वर्थे वर्त्तते । न त्वेवं समुच्चयार्थो
निराक्रियते, हेतूनां परस्परसमुच्चयस्य प्रतीयमानत्वात् । तथा स न हेत्वर्थो भवति । इतिरेवं
चकारस्यार्थः प्रयोजनम् ॥

[p. 146 ]

मताभावे निश्चिते निश्चितो व्याप्यव्यापकभावः । तत्र⁷⁹⁸

तत्--C.

व्याप्यव्यापकभावप्रतीतेर्निमित्तमभावः
प्रतिपत्तव्यः । इह गृहीते वृक्षाभावे हि शिंशपात्वाभावप्रतीतौ 799

०भावप्रतीतौ व्या० B.

प्रतीतो व्याप्यव्यापकभावः ।
अभावप्रतिपत्तिश्च सर्वत्र दृश्यानुपलब्धेरेव । तस्माद्विरोधम् कार्यकारणभावम्, व्याप्यव्यापक
भावं च स्मरता विरोध-कार्यकारणभाव-व्याप्यव्यापकभाविविषयाभावप्रतिपत्ति800

देशकालस्वभावविप्रकृष्टाः पिशाचादययस्तेषां पिशाचादीनां विरोधश्च केनचिदग्निना
सह न सिध्यतीति सम्बन्धः । तथा कार्यकारणभावश्च पिशाचादीनां केनचिद्धूमेन सार्धं
न सिध्यति । टि० ।

निबन्धनं
दृश्यानुपलब्धिः स्मर्तव्या । दृश्यानुपलब्ध्यस्मरणे विरोधादीनामस्मरणम् । तथा च सति
न विरुद्धादिविधिप्रतिषेधाभ्यामितराभावप्रतीतिः स्यात् । विरोधादिग्रहणकालभाविन्यां च
दृश्यानुपलब्धाववश्यस्मर्तव्यायां तत एवाभावप्रतीतिः ।

तत्र यद्यपि संप्रतितनी 801

संप्रति नास्ति--A. P. H. E. N.

नास्ति दृश्यानुपलब्धिर्विरोधादिग्रहणकाले त्वासीत् । या
दृश्यानुपलब्धिः संप्रति स्मर्यमाणा सैवाभावप्रतिपत्तिनिबन्धनम् । ततः संप्रति नास्ति 802

दृश्योपलब्धि० A. B. P. H. E. N.

दृश्यानु
पलब्धिरित्यभावसाधनत्वेन दृश्यानुपलब्धिप्रयोगाद् भिद्यन्ते कार्यानुपलब्ध्यादिप्रयोगाः ।

विरुद्धशब्देन प्रतिषेध्यस्य विरुद्धं ग्राह्यम् । आदिशब्देन विरुद्धकार्यादीनां ग्रहणम् ।
येषामेकदोपलब्धिस्तेभ्योऽन्येऽनुपलब्धा एव । कदाचित्क्वचिदज्ञाता एव । व्यापकस्याभावेऽ
भावश्च व्याप्यस्य न सिद्ध्यिति यस्मात् ।

अयमाशयः--यदि पूर्वं व्यापकाभिमतस्याभावे व्याप्याभिमताभावो निश्चितो भवेत् तदा
व्याप्यव्यापकभावः सिद्ध्येत्, तदा च व्यापकानुपलब्धिर्गमिका स्यात्, नान्यदेति ।

अयमत्र प्रकरणार्थः--प्रबन्धेन भवतो यद्भावे यस्याभावस्तस्य विरोधगतिर्यत्स्व
भावश्च येनोपलभ्यते तेन सह कार्यकारणभावोऽपि पञ्चप्रत्यक्षानुपलम्भसमधिगम्यः, व्याप्य
व्यापकभावोऽपि प्रत्यक्षानुपलम्भावसेय इति कथमदृश्यस्य सिद्ध्यन्तीति ।

ननु भवन्तु तेऽन्यत्र दृश्याः, तत्र तावददृश्या एव वक्तव्याः । दृश्यत्वे दृश्यानुपलम्भ
प्रयोगात् । तत्कथं दृश्यानुपलब्धावितरासामनुपलब्धीनामन्तर्भाव इत्याशङ्क्य तथा तत्रान्तर्भा
वस्तथा दर्शयितुमाह--तदिति । यस्मादन्यत्र दृश्यत्वेऽपि विरुद्धादीनां दृश्यानुपलम्भेऽन्तर्भावो
न घटते, स चाचार्येणोक्तस्तत्तस्मादयमर्थः--सर्वत्र चेत्यादेर्वाक्यस्य तात्पर्यार्थः । कथं
दृश्यानुपलब्धेरित्यमुमर्थं तावत्प्रसाधयति--एकेति ।

कार्यकारणभावे का वार्तेत्याह--कारणेति ।

यद्येवं व्याप्यव्यापकभावस्य का गतिरित्याह--व्यापकेति ।

ननु च व्याप्यव्यापकभावनिश्चये तयोरेकत्वात् किमभावनिश्चयेनेत्याह--तत्र व्याप्य
व्यापकभावनिश्चये कर्त्त[p. 56b ]व्ये । कथमभावप्रतीतिर्व्याप्यव्यापकभावप्रतीतेर्निमित्त
मित्याह--इहेति ।

[p. 147 ]

विरुद्धविधिना, कारणादिनिषेधेन च यतो दृश्यानुपलब्धिराक्षिप्ता ततो दृश्यानुप
लब्धेरेव⁸⁰³

०लब्धिरेव C.

कालान्तरवृत्तायाः स्मृतिविषयभूताया अभावप्रतिपत्तिः । अमीषां च प्रयोगाणां
दृश्यानुपलब्धावन्तर्भावः । तदनेन सर्वेण दृश्यानुपलब्धावन्तर्भावो दशानामनुपलब्धिप्रयोगाणां
पारम्पर्येण दर्शित इति वेदितव्यम् ॥

आस्तां सर्वत्र विरोधादावभावप्रतीतिः, दृश्यानुपलब्धिस्तु क्वोपयुज्यत इत्याह—
अभावेति । चो हेतौ ।

ननु यदि नाम विरोधादिग्रहणकाले दृश्यानुपलब्धिरासीत्, तथापि न सा विरुद्धोप
लब्धि-व्यापकानुपलब्ध्यादिप्रयोगविषये सम्प्रत्यनुवर्त्तते । तत्कथं विरुद्धोपलब्ध्यादीनां तत्रान्तर्भाव
इत्याह--तस्मादिति । यतोऽभावप्रतीतिमन्तरेण न विरोधादिसिद्धिः, अभावसिद्धिश्च दृश्यानु
पलब्धेस्तस्माद् हेतोर्विरोधादिकं स्मरतेति विरुद्धोपलम्भव्यापकानुपलम्भादिप्रयोगकाल इति
द्रष्टव्यम् । तदस्मरणे हि यतो विरुद्धादिरिहास्ति, यतोऽयं व्यापकादिर्नास्ति, तस्मात्तत्तन्ना
स्तीत्यस्याः प्रतीतेरयोगात्--इत्यपि द्रष्टव्यम् । स्मरतेति च तदानीं विरोधादेर्ग्रहणाद् गृहीतस्यैव
विकल्पनादुक्तम् । कुतः पुनरवश्यस्मर्त्तव्या सेत्याह--दृश्येति ।

अथ स्यात्--प्राक्तनी दृश्यानुपलब्धिः सदा स्मर्यताम्, तथापि कथमसौ विवक्षिताभाव
सिद्धावुपयोगं भजते, येनात्मनीतरा अनुपलब्धौ804 ब्धीरन्तर्भावयतीत्याह--विरोधेति । चो
यस्मात्तस्यां नियतस्मरणायां सत्याम् ।

ननु विरुद्धोपलब्धिकारणाद्यनुपलब्धिप्रयोगविषये सा नास्ति तत्कथमविद्यमाना सैवा
भावप्रतीतेर्निबन्धनमित्याह--तत्रेति वाक्योपन्यासे । सम्प्रतीदानीं स्मर्यमाणा सैवाभावप्रती
तेर्निबन्धनं विरुद्धाद्यभावज्ञानस्य करणम् ।

कथं तर्हि दृश्यानुपलब्धेर्विरुद्धोपलब्ध्यादीनां भेद इत्याह--तत इति । ततो विरोधादि
ग्रहणकालप्रवृत्ताया दृश्यानुपलब्धेः स्मर्यमाणत्वात्, सम्प्रति सा नास्ति । इतिस्तस्माद
त्राभावः साध्यते तेनाभावसाधनत्वेन ततो भिद्यन्ते विरुद्धोपलब्ध्यादिप्रयोगाः ।

विरुद्धविधिनेत्यादिनोक्तमर्थमुपसंहरति । विरुद्धविधिनेत्युपलक्षणम । विरुद्धकार्या
दिविधिनाऽपि दृश्यानुपलम्भाक्षेपात् । अन्यथा तासां तत्रान्तर्भावो न स्यात् ।

ननु स्वातन्त्र्येण त्वया तस्या एव प्राक्प्रवृत्ताया अभावनिश्चयो दर्शितस्तत्र चानुपलब्धी
नामन्तर्भावः, न त्वाचार्यस्यायमभिप्रेत इत्याशङ्क्याचार्यस्यैवायमभिप्रेतोऽर्थ इति दर्शयन्नाह—
तदनेनेति । अनेन इमे सर्व २. ४२ इत्यादिना805

अत्र मूले प्रदीपानुसारी पाठो नोपलभ्यते । तत्र तु विरोध
कार्यकारणभावाभावासिद्धेः २. ४६ इति लभ्यते ।

व्यापकभावासिद्धेरित्यन्तेन ।

यदि साक्षात्तस्यामन्तर्भावस्तदा दश्यानुपलब्धिः स्यात्, न बिरुद्धोपलब्ध्यादिभेद इत्याह—
पारम्पर्येणेति । विरुद्धादिप्रयोगकाले न साऽस्ति केवलं प्राक्प्रवृत्ता सा स्मर्यत इति ।

अयमत्र प्रकरणार्थः--दृश्यानुपलम्भस्यावक्तव्यत्वेन दशानामप्यनुपलब्धोनां तत्रान्तर्भावः,
विरुद्धाद्यभावप्रतीतावनुपयोगश्चेति ।

[p. 148 ]

उक्ता दृश्यानुपलब्धिरभावे, अभावव्यवहारे च साध्ये प्रमाणम् । अदृश्यानुपलब्धिस्तु806

लब्धिः किं A. P. H. E.

किंस्वभावा, किंव्यापारा807

पारेत्याह--B. D.

चेत्याह--

विप्रकृष्टविषया808

विषयानुप०--B. C. H. E. N.

पुनरनुपलब्धिः प्रत्यक्षानुमाननिवृत्तिलक्षणा संशयहेतुः ॥ ४७ ॥

विप्रकृष्टेत्यादि । विप्रकृष्टस्त्रिभिर्देशकालस्वभावविप्रकर्षैर्यस्या विषयः सा विप्रकृष्ट
विषयेति संशयहेतुः । किंस्वभावा सेत्याह--प्रत्यक्षानुमाननिवृत्तिर्लक्षणं स्वभावो यस्याः
सा प्रत्यक्षानुमाननिवृत्तिलक्षणा । न ज्ञानज्ञेयस्वभावेति यावत् ॥

केचित्पुनरत्रैवं ब्रुवते--इहैकज्ञानसंसर्गिवस्त्वन्तरोपलम्भोऽनुपलम्भः । न च शीतस्य
निषेधे साध्ये दूरत्वाद् वह्नेर्भास्वररूपोपलब्धिः शीतस्पर्शानुपलब्धिर्युज्यते । येनानुपलब्धिः
सिद्ध्येत्, रूपस्पर्शयोरेकज्ञानसंसर्गित्वाभावात् । [p. 57a ] न च विरोधग्रहणकालप्रवृत्त
दृश्यानुपलम्भस्मारकत्वेन दृश्यानुपलम्भत्वं वाच्यम्, प्राक्प्रवृत्तप्रत्यक्षस्मारकत्वेनापि प्रत्यक्षत्व
प्रसंङ्गात् । अत एव विरोधादिग्रहणकालप्रवृत्तदृश्यानुपलम्भस्मारकत्वेनानुपलब्धीनां तत्रान्तर्भावो
न युज्यते । नापि स्मृतायास्तस्या एवाभावनिश्चयः, व्याप्तिग्राहकप्रमाणस्मारकत्वेन परार्थानु
मानस्य तत्प्रमाणान्तर्भावप्रसङ्गात्, तत एव स्मर्यमाणात् प्रमाणाद् विवक्षितप्रतीतिप्रसङ्गाच्च ।
तस्मात्सर्वत्रैव सम्प्रतितनो दृश्यानुपलम्भो दर्शनीयस्तद्बलेनैवाभावनिश्चयो वाच्यः, न तु
प्राक्प्रवृत्ताद् दृश्यानुपलम्भात् स्मृत्या विषयीकृतादभावनिश्चयः । नापि तत्स्मारकत्वेनानुप
लब्धीनां तथात्वमिति ।

यद्येवं कथङ्कारं स प्रदर्श्यतामिति चेत् । उच्यते । दूराद् वह्ने रूपविशेषं दृष्ट्वा
यत्रैवंविधरूपविशेषस्तत्र तावद्देशव्यापकस्तुषारस्पर्शविशेषोऽस्ति । यथा महानसादौ तथा
विधमेवरूपमित्यानुमानिकी विशिष्टोष्णस्पर्शप्रतीतिः । सैव च शीतस्पर्शानुपलब्धिरुष्णशीत
स्पर्शयोरेकज्ञानसंसर्गित्वात् । विवक्षितोपलम्भादन्य उपलम्भोऽनुपलम्भः । स क्वचित्प्रत्यक्षात्मा
क्वचिदनुमानात्मेति न शास्त्रविरोधो न युक्तिविरोधः । तत एव तद्दृश्यानुपलम्भाच्छीतस्प
र्शाभावप्रतीतिः ।

आहत्यन्तं 809 आहत्य दृश्यानुपलब्धेरनुदयाद् दृश्यानुपलब्धेर्भेदेन निर्देशः । अत एव चानु
मिताऽनुमानमेतत् । केवलमत्यन्ताभ्यासाञ्झटिति तथाप्रतीत्युदये सत्येकमनुमानमुक्तम् ।
वस्तुतस्त्वनेकमनुमानमेतत् । एवं व्यापकविरुद्धकार्योपलब्ध्यादावपि सर्वं द्रष्टव्यम् । तथा
च व्यापकविरुद्धोपलब्ध्यादिष्वपरमनुमानमेकं प्लवमानमवसेयम् । ययोश्च परस्परपरिहा
रस्थितलक्षणो विरोधस्तत्र दृश्यानुपलब्धिः स्फुटैव । तेन विरुद्धव्याप्तोपलब्ध्यादिषु सम्प्रत्येव
दृश्यानुपलब्धिरस्ति । भेदस्तु पारम्पर्येण तदुदयात् । एवं व्यापककारणानुपलब्ध्यादिष्व
कारणव्यापकादेर्धर्मस्यैवानुपलम्भादभावे 810 सिद्धे तत एव सामर्थ्यात्कार्यादेरभावावसाय इतीदा
नीन्तनस्यैव दृश्यानुपलम्भस्योपयोगो न प्राक्तनस्य स्मृत्यादिविषयीकृतस्य । दृश्यानुप
लम्भस्य च साक्षात्कारणे व्यापारात् पारम्पर्येण च विरुद्धाद्यभावे भावे व्यापारात् दृश्यानुप
लब्धेर्भेदेन कारणानुपलब्ध्यादीनां प्रयोग इति ॥

[p. 149 ]

ननु च प्रमाणात् प्रमेयसत्ताव्यवस्था । ततः प्रमाणाभाबात् प्रमेयाभावप्रतित्तिर्यु
क्तेत्याह--

प्रमाणनिवृत्तावप्यर्थाभावासिद्धेरिति ॥ ४८ ॥
 ॥ 811

॥ द्वितीयपरिच्छेदः ॥--D. B. ॥ न्यायबिन्दुप्रकरणे द्वितीयः परिच्छेदः समाप्तः ॥--E.

स्वार्थानुमानपरिच्छेदो द्वितीयः समाप्तः ॥

प्रमाणनिवृत्तावपीत्याह । कारणं व्यापकं च निवर्तमानं कार्यं व्याप्यं च निवर्तयेत् ।
न च प्रमाणं प्रमेयस्य कारणं नापि व्यापकम् । अतः प्रमाणयोर्निवृत्तावपि अर्थस्य प्रमेयस्य
निवृत्तिर्न सिध्यति । ततोऽसिद्धेः संशयहेतुरदृश्यानुपलब्धिः, न निश्चयहेतुः । यत् पुनः
प्रमाणसत्तया प्रमेयसत्ता सिध्यति तद् युक्तम् । प्रमेयकार्य हि प्रमाणम् । न च कारण
मन्तरेण कार्यमस्ति । न 812

न च--B. D.

तु कारणान्यवश्यं कार्यवन्ति भवन्ति । तस्मात् प्रमाणात्
प्रमेयसत्ता व्यवस्थाप्या, न प्रमाणामावात् प्रमेयाभावव्यवस्थेति ॥

॥ 813

॥ न्यायबिन्दुटीकायां द्वितीयः परिच्छेदः समाप्तः ॥ A. B. P. H. E. ॥ न्याय
बिन्दुटीकायां द्वितीयः परिच्छेदः ॥ D.

आचार्यधर्मोत्तरकृतायां न्यायबिन्दुटीकायां स्वार्थानुमानो द्वितीयः परिच्छेदः ।

सम्प्रत्यदृश्यानुपलब्धिमधिकृत्योक्तं व्याचक्षाण आह--उक्तेति ।

ननु यदि प्रत्यक्षाऽनुमाननिवृत्तिमात्ररूपाऽदृश्यानुपलब्धिरभावे साध्ये संशयहेतुरनैकान्तिकी
तर्हि सा ततश्च हेत्वाभासावसर एव वक्तव्या । तत् किमिहोच्चयत इति चेत् । नैतम⁸¹⁴ दस्ति । यतो
न सा वचनव्यक्त्याऽनुपलब्धिक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धिरसद्व्यवहारे साध्ये न प्रमाणम्, ऐकान्तिक
सद्व्यवहारनिषेधे तु प्रमाणमिति प्रदर्शनात् ।

न ज्ञानज्ञेयस्वभावेति यावदित्यार्थं न्यायमाश्रित्योक्तं न शाब्दमिति द्रष्टव्यम् ॥

यदि प्रमाणनिवृत्त्या[p. 57b ]प्रमेयानिवृत्तिस्तर्हि तत्सत्तयाऽपि न प्रमेयसत्ता सिद्ध्ये
दित्याशङ्क्य तत्रोपपत्तिं दर्शयन्नाह--यत्पुनरिति । ननु कारणमप्यवश्यं कार्यवद् भवति
ततश्च सति ज्ञेये ज्ञानेनाप्यवश्यभाव्यम् । तच्चेन्नास्ति ज्ञेयमपि नास्त्येव । ततः सिद्ध्यत्येवाऽ
दृश्यस्याप्यभाव इत्याशङ्क्याह--न त्विति । तुना कार्यधर्मात् कारणधर्मस्य वैधर्म्यमाह । एतच्च
कारणमात्राभिप्रायेणोक्तम्, तथा चैत्तथा प्रागेव निर्णीतम् । तस्मादित्यादिनाऽस्यैव प्रकृत
स्योपसंहार इति ॥

॥ पण्डितजितारिशिष्यदुर्वेकमिश्रविरचितधर्मोत्तरनिबन्धस्य द्वितीयः परिच्छेदः ॥

[p. 150 ]

तृतीयः परार्थानुमानपरिच्छेदः ।

स्वार्थ-परार्थानुमानयोः स्वार्थं व्याख्याय परार्थ व्याख्यातुकाम आह--

त्रिरूपलिङ्गाख्यानं 815

परार्थानुमा० B. P. H. E. N.

परार्थमनुमानम् ॥ १ ॥

त्रिरूपलिङ्गाख्यानमिति । त्रीणि रूपाणि--अन्वय-व्यतिरेक-पक्षधर्मत्वसंज्ञकानि यस्य
तत् त्रिरूपम् । त्रिरूपं च 816

च लिङ्ग चं A.

तल्लिङ्गं च तस्याख्यानम् । आख्यायते प्रकाश्यतेऽनेनेति—
त्रिरूपं 817

त्रिरूपलि० E.

लिङ्गमिति आख्यानम् । किं पुनस्तत् ? वचनम् । वचनेन हि त्रिरूपं818

त्रिरूपलि० C.

लिङ्गमा
ख्यायते । परस्मायिदं 819

परस्मायिति परा० E.

परार्थम् ॥

ननु 820

ननु सम्य० A.

च सम्यग्ज्ञानात्मकमनुमानमुक्तम् । तत् किमर्थं संप्रति वचनात्मकमनुमान
मुच्यत इत्याह--

कारणे कार्योपचारात् ॥ २ ॥

कारणे कार्योपचारादिति । 821

त्रिरूपलिङ्गालम्बना स्मृतिः C. D. B.

त्रिरूपलिङ्गाभिधानात् त्रिरूपलिङ्गस्मृतिरुत्पद्यते822

श्रोतुः--टि०

 ।
स्मृतेश्चानुमानम् । 823

तस्यानुमानस्य--A. B. P. H. E. N.

तस्माद् अनुमानस्य परम्परया त्रिरूपलिङ्गाभिधानं कारणम् । तस्मिन्
कारणे वचने कार्यस्य अनुमानस्योपचारः समारोपः क्रियते । ततः समारोपात् कारणं वचन-

त्रिरूपं लिङ्गं ज्ञातमपि वक्तुमविदुषो बालस्य व्युत्पादनार्थं त्रिरूपलिङ्गाख्यानलक्षणं
यत्परार्थमनुमानमुक्तं तद् व्याख्यातुं स्वार्थेत्यादिना प्रस्तौति । द्वयो रूपयोरभिधानादेकस्य
गम्यमानत्वादाख्यायते प्रकाश्यतेऽनेनेति त्रिरूपं लिङ्गमिति विवृतं न त्वभिधीयतेऽनेनेति ।
अभिधेयस्य गम्यमानस्य च प्रकाश्यत्वं तुल्यमिति प्रकाश्यते इत्यनेन द्वयोः सङ्ग्रहः ।
येनार्थक्रमेणात्मनः परोक्षार्थज्ञानमुत्पन्नं तेनैव क्रमेण परसन्ताने लिङ्गिज्ञानोत्पिपादयिषया
त्रिरूपस्य लिङ्गस्य ख्यापकं यद् वचनं तत्परार्थमनुमानमिति द्रष्टव्यम् ॥

कारणे वचने कार्यस्य ज्ञानस्योपचारात् समारोपात् ।

कथं पुनर्वचनस्यानुमानहेतुत्वमित्याह--त्रिरूपेति ।

[p. 151 ]

मनुमानशब्देनोच्यते । औपचारिकं824

औपचारकम्--A.

वचनमनुमानम्, न मुख्यमित्यर्थः । न यावत्825

न च यावत् A. B. D. P. H. E. N.

किंचिदु
पचारादनुमानशब्देन वक्तुं शक्यं तावत् सर्वं व्याख्येयम् । किन्त्वनुमानं व्याख्यातुकामेनानु
मानस्वरूपस्य⁸²⁶

स्वरूपस्यैव व्या० C.

व्याख्येयत्वान्निमित्तं व्याख्येयम् । निमित्तं च त्रिरूपं लिङ्गम् । तच्च स्वयं
वा प्रतीतमनुमानस्य निमित्तं भवति, परेण वा प्रतिपादितं भवति827

भवति नास्ति A. C. P. E. N.

 । तस्माल्लिङ्गस्य स्वरूपं
828

च नास्ति A. P. H. E. N.

च व्याख्येयम्, तत्प्रतिपादकश्च शब्दः । तत्र स्वरूपं स्वार्थानुमाने व्याख्यातम् । प्रतिपाद
कश्च⁸²⁹

०दकः शब्द A. B. P. H. E. N.

शब्द इह व्याख्येयः । ततः प्रतिपादकं शब्दमवश्यं वक्तव्यं दर्शयन् अनुमानशब्दे
नोक्तवानाचार्य इति परमार्थः ॥

परार्थानुमानस्य प्रकारभेदं दर्शयितुमाह--

तद् द्विविधम् ॥ ३ ॥

ननु च त्रिरूपलिङ्गाभिधानादवगते सति धर्मिणि लिङ्गं ज्ञायते । तस्य तु व्याप्तिः
स्मर्यते । तत्कथं त्रिरूपलिङ्गवचनात् तत्स्मृतिरुत्पद्यते इत्युच्यत इति चेत् । उच्यते ।
गृह्यमाणमपि धूमादिवस्तु न तावल्लिङ्गं यावद् वह्न्यादिसाध्याविनाभूततया न ज्ञायते ।
तथात्वं च तस्य न तदा ग्राह्यमपि तु पूर्वगृहीतमेव स्मर्त्तव्यमिति सूक्तं त्रिरूपलिङ्गस्मृति
रुत्पद्यत इति । स्मृतेरिति पक्षधर्मग्रहणसहिताया इति द्रष्टव्यम् ।

अयमर्थः--वचनमपि त्रिरूपं लिङ्गं स्मरयत् परोक्षार्थज्ञानस्य परम्परया कारणं भवदु
पचारादनुमानमुच्यत इति ।

अथाबाधितत्वाद्यपि लिङ्गस्य लक्षणमित्याचक्षते केचिदिति विप्रतिपत्तिदर्शनात् तद्व्यु
त्पादनं युक्तम्, न तु तद्वचनम्, तस्य विप्रतिपत्त्यभावादिति चेत् । न अत्राप्यव्याप्तिव्यति
रेकाभ्यां निगदन्तो विप्रतिपन्ना इत्यस्यापि व्युत्पादनं न्याय्यम् ।

अथाऽपि स्यात्, यदि परम्परयाऽनुमानहेतुत्वेन वचनमुपचारादनुमानमिति व्युत्पाद्यते
तर्हि जिज्ञासास्वास्थ्यादिकमपि परम्परयाऽनुमानहेतुत्वादनुमानशब्देन वक्तुं शक्यमिति तदपि
किं नोच्यत इत्याह--न यावदिति ।

ननु स्वास्थ्यादिकमपि निमित्तमिति तदवस्थो दोषः । न । निमित्तं व्याख्पेयमित्य
व्यहितमसाधारणं निमित्तमाख्येयमित्यर्थः ।

ननु स्वयं प्रतीतं लिङ्गमनुमानस्य निमित्तम् । तत्किं तद्वचनेन व्याख्यातेनेत्याह—
तच्चेति । चो यस्मादर्थे । वाशब्दो विकल्पार्थः । यतः परेण प्रतिपादितमपि तल्लिङ्ग
मनुमानस्य निमित्तं ततस्तस्मादवश्यं वक्तव्यं प्र [p. 58a ] तिपादकं लिङ्गप्रतिपादकं वचनं दर्शयन्न
नुमानशब्देनोक्तवानाचार्यः ।

[p. 152 ]

तद् द्विविधमिति । तदिति परार्थानुमानम् । द्वौ विधौ प्रकारौ यस्य तद् द्विविधम् ॥
कुतो द्विविधमित्याह--

प्रयोगभेदात् ॥ ४ ॥

प्रयोगस्य शब्दव्यापारस्य भेदात् । प्रयुक्तिः प्रयोगोर्थाभिधानम् । शब्दस्यार्थाभि
धानव्यापारभेदाद् द्विविधमनुमानम् ॥

तदेवाभिधानव्यापारनिबन्धनं830

अभिधानस्य व्यापारो निबन्धनं यस्य--टि०

द्वैविध्यं दर्शयितुमाह--

साधर्म्यवद्वैधर्म्यवच्चेति831

वच्च ॥ C.

 ॥ ५ ॥

साधर्म्यवद्वैधर्म्मवच्चेति । समानो धर्मोऽस्य⁸³²

धर्मो यस्य C. A. P. H. E. N.

सोऽयं सधर्मा । तस्य भावः साधर्म्यम् ।
विसदृशो धर्मोऽस्य विधर्मा । विधर्मणो भावो वैधर्म्यम् । दृष्टान्तधर्मिणा सह साध्यधर्मिणः
सादृश्यं हेतुकृतं साधर्म्यमुच्यते । असादृश्यं च हेतुकृतं वैधर्म्यंमुच्यते । 833

तयोः साधर्म्यवैधर्म्ययोः--टि०

तत्र यस्य साधन
वाक्यस्य साधर्म्यमभिधेयं तत् साधर्म्यवत् । यथा--यत कृतकं तदनित्यं यथा घटः, तथा च
कृतकः शब्द इत्यत्र कृतकत्वकृतं दृष्टान्तसाध्यधर्मिणोः सादृश्यमभिधेयम् । यस्य तु वैधर्म्यम
भिघेयं तद् वैधर्म्यवत् । यथा--यन्नित्यं तदकृतकं दृष्टं यथाकाशम् । शब्दस्तु कृतक इति
834

इति अकृतकत्वकृतम्--C.

कृतकत्वाऽकृतकत्वकृतं शब्दाकाशयोः साध्यदृष्टान्तधर्मिणोरसादृश्यमिहाभिधेयम् ॥

यद्यनयोः प्रयोगयोरभिधेयं भिन्नं कथं तर्हि त्रिरूपं लिङ्गमभिन्नं प्रकाश्यमित्याह--

नानयोरर्थतः कश्चिद्भेदः ॥ ६ ॥

नानयोरर्थत इति अर्थः प्रयोजनम्835

०जनम् प्रकाशयितव्यं वस्तु यदुद्दिश्यानु० A. P. H. E. N.

 । यत् प्रयोजनं प्रकाशयितव्यं वस्तु उद्दिश्या
नुमाने प्रयुज्येते, ततः 836

प्रयोजनान्नानयोर्भेदः--B. D.

प्रयोजनादनयोर्न भेदः कश्चित् । त्रिरूपं हि लिङ्गं प्रकाशयितव्यम् ।
तदुद्दिश्य द्वे अप्येते प्रयुज्येते । द्वाभ्यामपि त्रिरूपं लिङ्गं प्रकाश्यत एव । ततः प्रकाश
यितव्यं प्रयोजनमनयोरभिन्नम् । तथा च न ततो भेदः कश्चित् ॥

अनेनैतदाह-न स्वास्थ्यादि प्रतिपन्नमपि परोक्षार्थप्रतिपादकं येन तदुच्येत । तद्वचन
मवश्यं दर्शयितव्यमनुमानशब्देनाभिलप्येत । स्वयमशक्तमपि तु हेतुवचनं परोक्षप्रकाशनवस्तुसू
चकत्वादनुमानशब्देनोक्तमिति । इति परमार्थ एवमस्योपचारस्य परमः प्रकृष्टोऽर्थः प्रयोजनम् ॥

विधशब्देन च विगृह्णतोऽभिप्रायः प्रागेव प्रदर्शितः ॥

अभिधानमर्थप्रकाशनम् ॥

[p. 153 ]

अभिधेयभेदोऽपि तर्हि न स्यादित्याह--

अन्यत्र प्रयोगभेदात् ॥ ७ ॥

अन्यत्र प्रयोगभेदादिति । प्रयोगोऽभिधानं वाचकत्वम् । वाचकत्वभेदादन्यो भेदः
प्रयोजनकृतो नास्तीत्यर्थः ।

एतदुक्तं भवति । अन्यदभिधेयमन्यत् प्रकाश्यं प्रयोजनम् । तत्राभिघेयापेक्षया
वाचकत्वं भिद्यते । प्रकाश्यं त्वभिन्नम् । अन्वये हि कथिते वक्ष्यमाणेन न्यायेन व्यतिरेक
गतिर्भवति । व्यतिरेके चान्वयगतिः । ततस्त्रिरूपं लिङ्गं प्रकाश्यमभिन्नम् । न च यत्राभि
धेयभेदस्तत्र सामर्थ्यगम्योऽप्यर्थो837

प्रयोजनम्--टि०

भिद्यते । यस्मात् पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्ते पीनो
देवदत्तो रात्रौ भुङ्क्ते इत्यनयोर्वाक्ययोरभिधेयभेदेपि गम्यमानमेकमेव⁸³⁸

गम्यं दिवा भोजनाभावविशेषं पीनत्वं रात्रिभोजनकार्यमेकमेव--टि०

तद्वदिहाभिधेयभेदेपि
गम्यसानं वस्त्वेकमेव ॥

केन कस्य किं कृतं च साधर्म्यं वैधर्म्यं चेत्याह--दृष्टान्तेति । सादृश्यं हेतुकृतमिति
हेतुसद्भावद्वारकम् । असादृश्यं च हेतुकृतमिति हेतुसद्भावासद्भावद्वारकं द्रष्टव्यम् । वतुबर्थं
प्रयोजयितुमाह--तत्रेति वाक्योपन्यासे । यस्य वाक्यस्य साधर्म्य सादृश्यमभिधेयमस्ति ।
एतदेवोदाहरणेन दर्शयन्नाह--यथेति । यत्कृतकमिति । यद् यद् कृतकमिति वीप्सार्थों
विवक्षितः, तदित्यत्रापि । तथा च कृतकः शब्द इति पक्षधर्मताकथनमिदम् । न त्वेवं
पक्षधर्मो दर्शनीयः । कृतकश्च शब्दः इत्येतावतैव गतार्थत्वेन तथाशब्दस्य वैयर्थ्यात् । ततः
कृतकश्च शब्दः इत्येव दर्शनीयः । इतरथा परेषामिवोपनयप्रयोगः स्यात् । स चायुक्त
इति । यन्नित्यमिति साध्याभावानुवादस्तदकृतकमिति साधनाभावविधिः ॥

अभिधेयं भिन्नमिति ब्रुवतोऽयमाशयः--साधर्म्यवत्प्रयोगस्यान्वयः पक्षधर्मता चाभिधेया ।
अभिन्नं साधारणं प्रकाश्यं द्वयोः प्रयोगयोः ।

अर्थः प्रयोजनवाच्याचार्येणोक्तो नाभिधेयवाचीति दर्शयति यदुद्दिश्येति स्पष्टयन्
प्रयुज्यतेऽनेनेति प्रयोजनं साधनवाक्यस्य प्रवर्त्तकं लिङ्गवस्तूक्तं न फलं प्रयोजनमिति दर्शयति ।
प्रकाशयितव्यं रूपत्रययोगिलिङ्गं तच्चाभिन्नं साधारणं द्वयोरपि प्रयोगयोः, द्वाभ्यामपि तस्यैव
प्रतिपादनात् । अनुमानहेतुत्वादनुमाने साधर्म्यवैधर्म्यवती वाक्ये कथिते । तत इति प्रयोजन-
समानाधिकरणं न हेतुपदमेतत् ॥

नन्वभिधेयमेव प्रकाश्यं तत्कथं प्रकाश्याभेद इत्याशङ्क्याह--एतदुक्तं भवतीति ।
अन्यत्प्रकाश्यमिति सामर्थ्यगम्यं प्रकाश्यम् । न तु तत्राभिधाव्यापार इत्याकूतम् । तत्रेति
वाक्योपक्षेपे ।

यदि साधर्म्यवद्वाक्येऽन्वयोऽभिधेयस्तर्हि कथं व्यतिरेकः प्रकाश्यतां गतः ? बैधर्म्यवाक्ये

[p. 154 ]

तत्र साधर्म्यवत्प्रोगः839

०र्म्यवत् यदुप०--D. B. P. H. E. N.

--यदुपलब्धिलक्षणप्राप्तं सन्नोपलभ्यते सोऽस
द्व्यवहारविषयः सिद्धः । यथाऽन्यः कश्रिद् दृष्टः शशविषाणादिः । नोपलभ्यते
च क्वचित् प्रदेशविशेष⁸⁴⁰

विषये उप० C.

उपलब्धिलक्षणप्राप्तो घट⁸⁴¹

घट इति ॥ D. B. P. H. E. N.

इत्यनुपलब्धिप्रयोगः ॥ ८ ॥

तत्रेति तयोः साधर्म्यवैधर्म्यवतोरनुमानयोः साधर्म्यवत् 842

तावदुहारणमुदाहर्त्तुमनुप० C. B.

तावदुहारन्ननुपलब्धिमाह—
यदित्यादिना । यदुपलब्धिलक्षणप्राप्तं--यद् दृश्यं सन्नोपलभ्यते इत्यनेन दृश्यानुपलम्भोऽ
नूद्यते । सोऽसद्व्यवहारविषयः843

विषयस्तद० B. C. D.

सिद्धः--तदसदिति व्यवहर्तव्यमित्यर्थः । अनेनासद्व्यवहार
योग्यत्वस्य⁸⁴⁴

योग्यत्वे विधिः B.

विधिः कृतः । ततश्चासद्व्यवहारयोग्यत्वे845

०हारस्य योग्य० A. B. P. H. E. N.

दृश्यानुपलम्भो नियतः कथितः ।
दृश्यमनुपलब्धमसद्व्यवहारयोग्यमेवेत्यर्थः । साधनस्य च साध्येऽर्थे नियतत्वकथनं व्याप्ति-

च यदि व्यतिरेकोऽभिधेयः, कथमन्वयः प्रकाश्यतामापन्न इत्याह--अन्वय इति । हिर्यस्मात् ।
वक्ष्यमाणेन साधर्म्येणापि ही त्यादिना प्रतिपादयिष्यमाणेन न्यायेन युक्ता ।

स्यान्मतम्--ययोरभिधेयं भिन्नं तयोः सामर्थ्यगम्यमप्यवश्यं भिद्यते--यथा गङ्गायां
घोषः, कूपे गर्गकुलमित्याशङ्क्याह--न चेति । चो यस्मादर्थे । अर्थः प्रयोजनं यदुद्दिश्य
प्रवृत्तं वाक्यम् ।

उपपत्तिमाह--यस्मादिति । एकस्य वाक्यस्य दिवा भोजनाभावोऽभिधेयोऽन्यस्य
रात्रिभोजनमित्यनयोर्वाक्य[p. 58b ]योरभिधेयभेदोऽस्ति । तस्मिन् सत्यपि यथा भोजनविशिष्टं
देवदत्तस्य पीनत्वं प्रतिपाद्यं न भिद्यते तद्वदत्राभिधेयस्यान्वयपक्षधर्मतालक्षणस्य व्यतिरेक
पक्षधर्मतालक्षणस्य भेदेऽपि गम्यमानमेकमभिन्नम् ।

अथ गम्ययानं सामर्थ्यात् प्रतीयमानमुच्यते । तच्च दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोर्भिद्यत एव ।
तथाहि दिवा भोजननिषेधवाक्यस्य गम्यमानं रात्रिभोजनं रात्रिभोजनविधानवाक्यस्य तु
गम्यमानं दिवा भोजननिषेधनम्, तथा दार्ष्टान्तिकेपि साधन 846 साधर्म्य वद् वाक्ये व्यतिरेको
गम्यमानो वैधर्म्यवद्वाक्ये चान्वयो गम्यमानः । यदेकस्याभिधेयं तदेकस्य गम्यमानम्, यदन्यस्य
गम्यमानं तदितरस्याभिधेयमिति संक्षेपः । ततः कथमुच्यते वाक्ययोर्गम्यमानमेकमिति ।
किन्नोच्यते ? गम्यमानशब्दस्येहान्यार्थस्य विवक्षितत्वात् । तथाहि गम्यमानशब्देनात्राभिधेयं
सामर्थ्यप्रकाश्यञ्च । यत्तु द्वयं प्रतीयमानतामात्रेणोपाधिना विवक्षितं तच्च दृष्टान्तवाक्ययो
र्भोजननिमित्तपीनत्वलक्षणं दार्ष्टान्तिकवाक्ययोश्चान्वयतिरेकपक्षधर्मतात्मकरूपत्रययोगलिङ्ग
लक्षणमेकमभिन्नमित्यनवद्यमेतत् ॥

साधर्म्यमभिधेयं यस्य विद्यते तदुदाहरणेन दर्शयन्ननुपलब्धिमाह । तावच्छब्दः क्रमे ।

[p. 155 ]

कथनम् । यथोक्तम् व्याप्ति847

व्याप्तिव्या० A.

र्व्यापकस्य तत्र भाव एव, व्याप्यस्य 848

स्य च B. C. D. P. H. E. N.

वा तत्रैव भावः इति ।
हेतु० पृ० ५३ व्याप्तिसाधनस्य प्रमाणस्य विषयो दृष्टान्तः । तमेव दर्शयितुमाह--यथान्य
इति । साध्यधर्मिणोऽन्यो दृष्टान्त इत्यर्थः । दृष्ट इति प्रमाणेन⁸⁴⁹

प्रत्यक्षेण निश्चित इति न व्याकर्तव्यम्--टि०

निश्चितः । शशविषाणं हि
न चक्षुषा विषयीकृतम् अपि तु प्रमाणेन दृश्यानुपलम्भेनासद्व्यवहारयोग्यं विज्ञातम् ।
शशविषाणमादिर्यस्यासद्व्यवहारविषयस्य स तथोक्तः । शशविषाणादौ हि दृश्यानुपलम्भ
मात्रनिमित्तोऽसद्वयवहारः850

निमित्तान्तराभावोपदर्शनेन दृश्यानुपलब्धिव्यतिरिक्तासम्भविनिमित्तश्चासद्व्य
वहारः--टि०

प्रमाणेन सिद्धः । तत एव⁸⁵¹

ततः प्रमा० C. दृश्यानुपलम्भादेव--टि०

प्रमाणादनेन⁸⁵²

व्याप्तिसाधकेन--टि०

वाक्येनाभिधीयमाना
व्याप्तिर्ज्ञातव्या ।

संप्रति व्याप्तिं कथयित्वा दृश्यानुपलम्भस्य पक्षधर्मत्वं दर्शयितुमाह--नोपलभ्यते चेति ।

स च द्विरावृत्त्याऽनुपलब्धिमित्यत्रापि द्रष्टव्यः । तेनायमर्थः--साधर्म्यवत्तावदुदाहरन्ननुप
लब्धिमाह । पश्चाद् वैधर्म्यवदुदाहरन् वक्ष्यति । तथाऽनुपलब्धिं तावदाह पश्चात्स्वभावकार्ये
वक्ष्यतीति ।

नन्वाचार्येणैव साधर्म्यवद् वैधर्म्यवच्चोदाहृतमत्रेति किमिति धर्मोत्तरेण--यथा यत्कृतक
मित्यादिना साधर्म्यवद् वैधर्म्यवच्चोदाहृतं प्रागिति चेत् । नैष दोषः । दृष्टान्तसाध्यधर्मिणोः
सादृश्याख्यं साधर्म्यम्, वैसदृश्याख्यं वैधर्म्यं च हेतुद्वारकमेव न तु सामान्येन, अन्यथा प्रतियोग्य
पेक्षयाऽपि साधर्म्यं वैधर्म्यं च केनचिदाकारेणास्तीति न तन्निराकृतं स्यादिति दर्शयितुं तदुदा
हृतम्, न त्वाचार्येण नोदाहृतमित्युदाहृतमिति । तेनात्राप्याचार्यीये निदर्शने हेतुकृतमेव
तत्प्रत्येतव्यं व्यवस्थितम् ।

असद्व्यवहारः--असदिति ज्ञानमसदित्यभिधानं निःशङ्का च गमागमादिका प्रवृत्तिः ।
यतो दृश्यानुपलम्भोऽभूदतोऽसद्व्यवहारयोग्यत्वं विहितम् । ततस्तस्मात् । चोऽवधारणे ।

अयमाशयः--यदनूद्यते तद् व्याप्यम् । यद् विधीयते तद् व्यापकम् । व्याप्यं च
व्यापके नियतं भवतीति । एवमुत्तरत्राप्यनुवादविधिक्रमो द्रष्टव्यः ।

अथ द्व्यवयवे साधनवाक्ये दर्शयितव्ये व्याप्तिः पक्षधर्मता च दर्शनीया । न चात्र
व्याप्तिरुपदर्शिता, केवलमनुवादविधिक्रमो दर्शितः, पक्षधर्मता च दर्शयिष्यते । तत्कथं परिपूर्णं
साधनवाक्यमिदं भविष्यतीत्याशङ्क्याह--साधनस्येति । चो हेतौ ।

ननु परोक्षार्थप्रतिपत्तौ सर्वथाऽनुपयोगी दृष्टान्तस्तत्किं तेनाख्यातेनेत्याह व्याप्तीति ।
व्याप्यव्यापकधर्मलक्षणा [p. 59a ] व्याप्तिः साध्यते निश्चीयते येन प्रमाणेन तस्य विषयो यत्र

[p. 156 ]

प्रदेश एकदेशः पृथिव्याः । स एव विशिष्यतेऽन्यस्मादिति विशेषः एकः । प्रदेशविशेष
इत्येकस्मिन् प्रदेशे । क्वचिदिति । प्रतिपत्तुः प्रत्यक्ष⁸⁵³

प्रत्यक्षे । एको० C. D. E. N.

एकोऽपि प्रदेशः । स एवाभाव
व्यवहाराधिकरणं यः प्रतिपत्तुः प्रत्यक्षो नान्यः । उपलब्धिलक्षणप्राप्त इति दृश्यः । यथा
चासतोऽपि घटस्य समारोपितमुपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वं तथा व्याख्यातम् ॥

स्वभावहेतोः साधर्म्यवन्तं प्रयोगं दर्शयितुमाह--

तथा स्वभावहेतोः प्रयोगः--यत् सत् तत् सर्वमनित्यम्, यथा घटादि
रिति शुद्धस्य⁸⁵⁴

शुद्धस्वभावस्य प्रयोगः C. ।

स्वभावहेतोः प्रयोगः ॥ ९ ॥

तथेति । यथाऽनुपलब्धेस्तथा स्वभावहेतोः साधर्म्यवान् प्रयोग इत्यर्थः । यत् सदिति

प्रवृत्तं प्रमाणं साध्यसाधनयोर्व्याप्तिमवस्यति । स च विषयो दृष्टो निश्चितः साध्यसाधनयो
रन्तोऽवसानं यथायोगं नियतत्वनियमविषयत्वनिपुणो यस्मिन्निति व्युत्पत्त्या दृष्टान्तशब्दोऽ
भिलप्यः । तमेव ख्यापयितुमाहाचार्यः । अनेनैतदाकूतम्--व्याप्तिसाधकप्रमाणस्याधिकरणतां
गच्छन् दृष्टान्तः साधनावयवस्य व्याप्तेः प्रतिपत्त्यङ्गम् । न तु साक्षात्साधनस्य । नापि
साध्यसिद्धेः । तद्वचनमपि तत्स्मारकत्वेन साधनवाक्य उपयुज्यते । अत एव वचनसाधन
वाक्यस्यावयवोऽथ च प्रयोक्तव्य इति । कुतोऽन्य इत्याह--साध्यधर्मिण इति । शशवि
षाणादेश्च व्याप्तिसाधकप्रमाणाधिकरणत्वेन दृष्टान्तरूपत्वाद् दृष्टान्त इत्यर्थ इति स्पष्टयति ।

ननु दृष्टश्चक्षुषा ज्ञात इति किं न व्याख्यायते ? किं पुनरेवं व्याख्यायत इत्याह—
शशेति । हीति यस्मात् । विषयीकृतं विज्ञातमिति चातीते निष्ठां प्रयुञ्जानः प्राग्भावि
व्याप्तिग्रहणं दर्शयति । कथं पुनः शशविषाणादि दृष्टान्तो येन सा ख्याप्यत इत्याह--शशेति ।
हिर्यस्मात् । दृश्यानुपलम्भ एव तन्मात्रं तन्निमित्तं यस्य स तथा । अनेन व्याप्तिसाधक
प्रमाणाधिकरणत्वात्तस्य दृष्टान्तरूपतामाह । किं तत्प्रमाणं येन तत्र प्रवृत्तेन दृश्यानुपलम्भा
भावव्यवहारयोग्यत्वयोर्व्याप्तिः साध्यत इति चेत् । उच्यते । वादन्यायोक्तेन न्यायेन बुद्धिव्य
पदेशाभावादेरसद्व्यवहारानिमित्तत्वेन निमित्तान्तराभावे दृश्यानुपलम्भ एवान्यनिरपेक्षो
निमित्तम् । यच्च यन्मात्रनिमित्तं तत्तस्मिन् सति भवति । यथा बीजादिसामग्रीमात्रनि
मित्तोऽङ्कुरः सति तस्मिन् भवति । दृश्यानुपलम्भमात्रनिमित्तश्चासद्व्यवहार इत्यनुमानं तत्र
प्रबृत्तं साध्यसाधनयोर्व्याप्तिमवस्यतीति ।

अनेन वाक्येन यदुपलब्धिलक्षणप्राप्तमित्यादिनाऽभिधीयमाना प्रकाश्यमाना । तत एव
प्राक्प्रवृत्तादनन्तरोक्तादनुमानात्मनः प्रमाणाद् व्याप्तिर्ज्ञातव्या ।

एतदुक्तं भवति तत्प्रमाणसिद्धैव व्याप्तिरनेन वाक्येन स्मर्यत इति ॥

स्वभावेत्यादिना स्वभावहेतोः साधर्म्यवत्प्रयोगं विवरितुमुपक्रमते । सर्वशब्दस्याऽ
शेषताऽर्थः । तयैव प्रतिपादितया साधनस्य साध्यायत्तताख्यो यो नियमः स प्रतिपादितो

[p. 157 ]
सत्त्वमनूद्य तत् सर्वमनित्यमित्यनित्यत्वं विधीयते । सर्वग्रहणं च नियमार्थम् । सर्वमनित्यम् ।
न किञ्चिन्नानित्यम् । यत् सत् तदनित्यमेव । अनित्यत्वादन्यत्र नित्यत्वे सत्त्वं नास्तीत्येवं
सत्त्वमनित्यत्वे साध्ये नियतं ख्यापितं भवति । तथा च सति व्याप्तिप्रदर्शनवाक्यमिदम् ।
यथा घटादिरिति 855

व्याप्तिसाधनस्य A. B. C. D. P. H. E. N. नित्यक्रमयौगपद्याभ्याम् अर्थ
क्रियाविरोधादिति विपर्ययबाधकं प्रमाणम्--टि०

व्याप्तिसाधकस्य प्रमाणस्य विषयकथनमेतत् । शुद्धस्येति निर्विशेषणस्य
स्वभावस्य 856

प्रयोगस्य विशेषणं दर्श० B.

प्रयोगः ।

सविशेषणं दर्शयितुमाह--

यदुत्पत्तिमत् तदनित्यमिति स्वभावभूतधर्मभेदेन स्वभावस्य प्रयोगः ॥ १० ॥

यदुत्पत्तिमदिति ।857

यदुत्पत्तिः C. यदुत्पत्तिमदिति उत्पत्तिमत्त्वमनू० A.

उत्पतिः स्वरूपलाभो858

लाभःस यस्यास्ति--B.

यस्यास्ति तद् उत्पत्तिमत् । उत्पत्ति
मित्त्वमनूद्य तदनित्यमित्यनित्यत्वविधिः859

विधेः A. P. H.

 । तथा च सत्युत्पत्तिमत्त्वमनित्यत्वे नियतमाख्यातम् ।

स्वभावं860

अग्रे स्वयं दुर्वेकेण स्वभावभूतः स्वभावात्मकः इत्यादिना स्वभावभूतः इत्येव
धर्मोत्तरसंमतः पाठ इति गृहीतस्तथापि अत्र तेनैव स्वभावं भूतः इत्येवंरूपेण गृहीतोऽस्ति
इति व्याख्यानुरोधाद् भाति-सं० । स्वभावभूतः-A. B. C. D. P. H. E. N.

भूतः 861

स्वभावात्मको A. B. C. D. P. H. E. N.

तदात्मको धर्मः । तस्य भेदेन । भेदं हेतूकृत्य प्रयोगः । 862

ननु स्वभावभूतस्य कथं भद इत्याह--टि०

अनुत्प
न्नेभ्यो हि व्यावृत्तिमाश्रित्योत्पन्नो भाव⁸⁶³

भाव उच्यते A. B. D. P. H. E. N.

इत्युच्यते । सैव व्यावृत्तिर्यदा व्यावृत्त्यन्तरनिरपेक्षा
वक्तुमिष्यते तदा व्यतिरेकिणीव निर्दिश्यते--भावस्य उत्पत्तिरिति । तया च व्यति
रिक्तयेवोत्पत्त्या विशिष्टं864

विशिष्टं च वस्तु--C.

वस्तु उत्पत्तिमदुक्तम् । तेन स्वभावभूतेन धर्मेण कल्पितभेदेन

भवतीति नियमख्यापनार्थं सर्वग्रहणं भवति । अन्यथा निःशेषत्वानुपपत्तेरिति । सर्वमित्या
द्यस्यैव स्पस्टीकरणम् । तथा च सति नियतत्वनियमविषयत्वख्यापनप्रकारे सति । इदं
वाक्यं यत्सत्तदनित्यमित्यात्मकम् । व्याप्तिसाधकस्य प्रमाणस्येति यस्य क्रमाक्रमाऽयोगो न तस्य
क्वचित्सामर्थ्यं यथाऽऽकाशकुशेशयस्य । अस्ति चाक्षणिके स इति व्यापकानुपलम्भसम्भवस्या
नुमानस्येति द्रष्टव्यम् । एतच्च बहुवाच्यमन्यत्र विपञ्चितं नेहाप्रकृतत्वात्प्रतन्यते ।

कथं पुनरुत्पत्तिर्भावस्य विशेषणमित्याह--स्वभावमिति । स्वभावं भूतः प्राप्त इति
कर्त्तरि निष्ठा द्वितीया पाणिनि २. १. २४.इति योगविभागा[p. 59b ]त्समासः । अस्यैव
स्पष्टीकरणं तदात्मक इति । यदि स्वभावः कथं विशेषणम्, भेदेन तस्य दर्शनाद् इत्याह—

[p. 158 ]

विशिष्टः स्वभावः प्रयुक्तो द्रष्टव्यः ॥

यत् कृतकं तदनित्यमित्युपाधिभेदेन ॥ ११ ॥

यत् कृतकमिति कृतकत्वमनूद्य अनित्यत्वं विधीयत इति 865

अनियतत्वे--A.

अनित्यत्वे नियतं कृतकत्व
मुक्तम् । अतो व्याप्तिरनित्यत्वेन कृतकत्वस्य दर्शिता । उपाधिभेदेन स्वभावस्य प्रयोग इति
संबन्धः । उपाधिर्विशेषणम् । तस्य भेदेन भिन्नेनोपाधिना विशिष्टः स्वभावः प्रयुक्त इत्यर्थः ।

866

परार्थानुमाने--टि०

इह कदाचिच्छुद्ध एवार्थ उच्यते, कदाचिदव्यतिरिक्तेन विशेषणेन विशिष्टः कदाचि
द्व्यतिरिक्तेन । देवदत्त इति शुद्धः, लम्बकर्ण इत्यभिन्नकर्णद्वयविशिष्टः, चित्रगुरिति व्यति
रिक्तचित्रगवीविशिष्टः । तद्वत् सत्त्वं शुद्धम्, उत्पतिमत्त्वमव्यतिरिक्तविशेषणम्, कृतकत्वं
व्यतिरिक्तविशेषणम् ॥

तस्येति । भेदेन विशेष्याव्यतिरिक्ततया विशेषकत्वलक्षणेन विकल्पसन्दर्शितेन । स्वभावभूतः
स्वभावात्मको धर्म इति च परमार्थाभिप्रायेणोक्तम् । भेदेनेतीयं तृतीया हेताविति दर्शयन्नाह—
भेदमिति । व्यवहारसिद्धं भेदमुत्पत्तुः सकाशादन्यत्वं हेतूकृत्य निबन्धनीकृत्य प्रयोगः सवि
शेषणस्य स्वभावहेतोरिति प्रकरणात् ।

कल्पनयाऽपि कथं भेदो येनोत्पत्त्या विशिष्टमुत्पत्तिमदुच्यत इत्याह--अनुत्पन्नेभ्य
इति । हिर्यस्मात् । अनुत्पन्नेभ्य आकाशादिभ्यो व्यावृत्तिं व्यवच्छेदमाश्रित्य परिकल्प्य ।
यदि व्यावृत्त्याश्रयेणोत्पन्नो भाव उच्यते तर्हि कथमुत्पत्तिरस्येति प्रयोग इत्याह--सैवेति ।
व्यावृत्त्यन्तरं महत्त्वादि तन्निरपेक्षा वक्तुमिष्यते यदा तदा । तेन परमार्थः स्वभावभूते
नोत्पत्त्याख्येन धर्मेण कल्पितः समारोपितो भेदोऽर्थान्तरत्वं यस्य ये867 तेन अव्यतिरिक्तेन
विशेषणेन विशिष्टस्य स्वभावहेतोः प्रयोग इत्यर्थः ।

पूर्वमव्यतिरिक्तविशेषणविशिष्टस्य स्वभावस्य प्रयोगः । अधुना तु भिन्नविशेषण
विशिष्टस्येति भेदस्तदाह--भिन्नेनेति । यद्वा भिन्नेन पूर्वस्मादन्यादृशेन सङ्केतवशादन्तर्भा
वितेन, न तु विद्यमानस्ववाचकेन । अत एवायमन्यतो भिद्यते प्रयोगः ।

इहेति परप्रतिपादनार्थे शब्दप्रयोगे । शुद्धो निर्विशेषणः । अथ किमेकोऽर्थः शुद्धः
कदाचिदव्यतिरिक्तोपाधिना विशिष्टः; कदाचिद् व्यतिरिक्तविशेषणविशिष्टो दृष्टः शिष्टैः
प्रयुज्यमानो येनैवमुच्यमानं परभागं पुष्णातीत्याह--देवदत्त इति । वक्ष्यमाणतद्वत्शब्दात्
यद्वत्शब्दोऽत्र द्रष्टव्यः । चित्रा चासौ गौश्चेति गोरतद्धितलुकि पाणिनि ५. ४. ६२ इति
टच्, टित्वाङ्ङीप् तया विशिष्टः । यथाक्रममेव दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोजना कार्या ।

चित्रगुशब्देन कृतकशब्दस्य साम्यं नास्तीति मन्वानः पर आह--ननु चेति । कारणा नां
व्यापारो नियतप्राग्भाव स्तदतिरेकिणो व्यापारस्याभावात् । ननु च कृतकशब्दे न विशेषण
वाचिशब्दोऽस्तीति यदुक्तं तत्तदवदस्थमेवेत्याह--यद्यपीति । अन्तर्भावितं प्रकाशितम् । कथं

[p. 159 ]

ननु च चित्रगुशब्दे व्यतिरिक्तस्य विशेषणस्य वाचकश्चित्रशब्दो गोशब्दश्चास्ति ।
कृतकशब्दे तु निर्विशेषणवाचिनः शब्दस्य प्रयोगोस्तीत्याशङ्क्याह--

अपेक्षितपरव्यापारो हि भावः स्वभावनिष्पत्तौ कृतक इति ॥ १२ ॥

अपेक्षितेति । परेषां कारणानां व्यापारः स्वभावस्य निष्पत्तौ--निष्पत्त्यर्थमपेक्षितः
परव्यापारो यन स तथोक्तः । हीति यस्मादर्थे । यस्मादपेक्षितपरव्यापारः कृतक उच्यते
तस्माद् व्यतिरिक्तेन विशेषणेन विशिष्टः स्वभाव उच्यते । यद्यपि व्यतिरिक्तं विशेषणपदं
न⁸⁶⁸

न च प्रयु० B.

प्रयुक्तं तथापि कृतकशब्देनैव व्यतिरिक्तं 869

विशेषणमन्त० A. P. H. N.

विशेषणपदमन्तर्भावितम् । अत एव
संज्ञाप्रकारोऽयं कृतकशब्दो यस्मात् संज्ञायामयं कन्प्रत्ययो विहितः । यत्र च विशेषणमन्तर्भा
व्यते तत्र विशेषणपदं न प्रयुज्यते ।

क्वचित्तु870

क्वचित् प्र० A. B. P. H. E. N.

प्रतीयमानं विशेषणं यथा कृत इत्युक्ते हतुभिरित्यतत् प्रतायते । तत्र⁸⁷¹

तत्र हेतु B.

च हेतुशब्दः प्रयुज्यते, कदाचिन्न वा प्रयुज्यते ॥

एवं प्रत्ययभेदभेदित्वादयोऽपि872

०दयो द्र० B. P. H. E. N.

द्रष्टव्याः ॥ १३ ॥

प्रयुज्यमानस्व⁸⁷³

स्वशब्दो विशेषणशब्दः--टि०

शब्दश्च यथा प्रत्ययभेदभेदिशब्दे874

प्रत्ययभेदशब्दे B.

प्रत्ययभेदशब्दः875

प्रत्ययभेदः A. B. P. H. E. N.

 । यथा च⁸⁷⁶

यथा कृत० C.

कृतकशब्दो भिन्नविशेषणस्वभावाभिधायी एवं प्रत्ययभेदभेदित्वमादिर्येषां प्रयत्नान्तरीय
कत्वादीनां तेऽपि स्वभावहेतोः प्रयोगा भिन्नविशेषणस्वभावाभिधायिनो द्रष्टव्याः ।

प्रत्ययानां कारणानां भेदो विशेषस्तेन प्रत्ययकालाभेदेनं भेत्तुं शीलं यस्यस प्रत्ययभेदभेदी
शब्दस्तस्य भावः प्रत्ययभेदभेदित्वम् । ततः प्रत्ययभेदभेदित्वाच्छब्दस्य कृतकत्वं साध्यते ।
प्रयत्नानन्तरीयकत्वादनित्यत्वम्877

त्वं साध्यते । A. P. H. E. N.

 । तत्र प्रत्ययभेदशब्दो व्यतिरिक्तविशेषणाभिधायी
प्रत्ययभेदभेदिशब्दे प्रयुक्तः । प्रयत्नानन्तरीयकशब्दे च प्रयत्नशब्दः ।

पुनः कृतकशब्देनान्तर्भावितमित्याह--यस्मादिति । संज्ञायां नाम्नि कन्प्रत्ययो विहितस्त
स्मादन्तर्भावितमिति । अत एव संज्ञाया कनो विधानादेवायं कृतकशब्दः संज्ञाप्रकारः संज्ञा
विशेषः संज्ञाशब्द इति यावात् ।

अन्तर्भावेऽपि कथं विशेषणपदाप्रयोग इत्याह--यत्रेति । चो यस्मादर्थे । अथावसि
तस्याप्यस्ति प्रयोगो यथा कृतक इत्युक्ते हेतुनेति प्रतीतावपि हेतुशब्दप्रयोग इत्याह--क्वचि
दिति । तुः पूर्वस्माद् वैधर्म्यं 878 र्म्ये । प्रतीयमानं स्वत उत्पादायोगात् सामर्थ्यादवसीयमानम् ।

[p. 160 ]

तदेवं त्रिविधः स्वभावहेतुप्रयोगो879

०हेतुयोगो B.

दर्शितः शुद्धोऽव्यतिरिक्तविशेषणो व्यतिरिक्त
विशेषणश्च ।

880

एतदर्थम्--B. D.

एवमर्थं चैतदाख्यातम्--वाचकभेदान्मा भूत् कस्यचित्स्वभावहेतावपि प्रयुक्ते
व्यामोह इति ॥

881

सन्नोत्प० E.

सन्नुत्पत्तिमान् कृतको वा शब्द इति पक्षधर्मोपदर्शनम्882

अस्मिन् सूत्रे न किंचित्केनचिद्व्याख्यातम्--सं०

 ॥ १४ ॥

अथ किमेते स्वभावहेतवः सिद्धसम्बन्धे स्वभावे साध्ये प्रयोक्तव्या आहोस्विदसिद्ध
सम्बन्ध इत्याशङ्क्य सिद्धसम्बन्धे प्रयोक्तव्या इति दर्शयितुमाह--

सर्व एते साधनधर्मा यथास्वं प्रमाणौः सिद्धसाधनधर्ममात्रानुवन्ध एव
साध्यधर्मेऽवगन्तव्याः ॥ १५ ॥

सर्व एत इति । गमकत्वात् साधनानि, पराश्रितत्वाच्च धर्माः, साधनधर्मा एव

अयमस्याशयः--न कृतकशब्देन प्रतिपादितस्यार्थस्य अन्यथानुपपत्त्या हेतुव्यापारोऽत्र
प्रतीयते येनात्रापि विशेषण [p. 60a ] पदस्य प्रयोगो वक्तुरिच्छातः स्याद् वा न वा किन्तु स्वोत्पत्ता
वपेक्षितपरव्यापारस्यैवार्थस्येदं नामेति कुतोऽनयोः साम्यमिति ।

एवं तावत्कश्चिद् विशेषणभूतोऽर्थोऽर्थात्प्रतीयमानः स्वशब्देनोच्यते न वा वक्तुरिच्छा
वशादिति प्रतिपाद्य कश्चित्पुनर्विशेषणभूतोऽर्थः प्रतीयमानोऽप्यवश्यं स्वशब्देनोपादेय इति
दर्शयितुमाह--प्रयुज्यमानेति । प्रयुज्यमान उपादीयमानः । स्वशब्दः स्ववाचको यस्य
विशेषणरूपस्यार्थस्य स तथोक्तः । कोऽसावीदृश इत्याह--यथेति । प्रत्ययभेदः प्रत्ययभेद
लक्षणोऽर्थो विशेषणात्माऽवश्यं स्ववाचकेन प्रत्ययभेदशब्देनाभिधीयत इति प्रकरणात् ।

भेत्तुं भिदां गन्तुं । कस्मिन् साध्ये साधनमिदमित्याह--शब्दस्येति । एतच्च
मीमांसकादीनां प्रति द्रष्टव्यम् ।

तदेवमित्यादिनोपसंहारः । स्वभावहेतोः साधर्म्यवत्प्रयोगमात्रे दर्शयितव्ये किमनेकस्य
स्वभावहेतोः प्रयोगो दर्शित इत्याशङ्क्य फलमस्योपदर्शयन्नाह--एवमर्थं चैतदिति । एवं
वक्ष्यमाणकोऽर्थः प्रयोजनं यस्येति विग्रहः कार्यः । चोऽवधारणे हेतौ वा । एतदिति त्रैविध्यम् ।
एवमर्थं चैतत् हेतुजातमिति क्वचित्पाठस्तत्र च जातं वृन्दं द्रष्टव्यम् । तमेवार्थं वाचकेत्यादिना
दर्शयति । वाचके व्यामोहो भ्रमस्तस्मात् । कस्यचित्प्रतिपत्तुः स्वभावहेतावपि प्रयुक्ते
व्यामोहो नायं स्वभावः इति विपर्ययज्ञानम् ।

एतदुक्तं भवति--यदि त्रयाणामन्यतम उपादीयेत तदा कदाचिदन्येनान्यथा प्रयुक्ते
स्वभावहेतौ शास्त्रोक्तस्वभावहेतुवाचकभिन्नत्वात् नायं स्वभाववाचकः इति वाचके

[p. 161 ]

साधनधर्ममात्रम् । मात्रशब्देनाधिकस्यापेक्षणीयस्य निरासः । तस्यानुबन्धोऽनुगमनमन्वयः ।
सिद्धः साधनधर्ममात्रानुबन्धो यस्य स तथोक्तः । केन सिद्ध इत्याह--यथास्वं प्रमाणैरिति883

प्रमाणैर्यस्य साधनधर्मस्य यदात्मीयं C. D. प्रमाणैर्यस्य यदात्मीयं--B.

 ।
यस्य साध्यधर्मस्य यदात्मीयं प्रमाणं तेनैव प्रमाणेन सिद्ध इत्यर्थः । स्वभावहेतूनां च बहुभे
दत्वात् संबन्धसाधनान्यपि प्रमाणानि बहूनीति प्रमाणैरिति बहुवचननिर्देशः । गमयित
व्यत्वात् साध्यः, पराश्रितत्वाच्च धर्मः साध्यधर्मः ।

तदयं परमार्थः--न हेतुः प्रदीपवद् योग्यतया गमकोऽपि तु नान्तरीयकतया विनि
श्चितः884

अथ नान्तरीयत्वानिश्चयेऽपि लिङ्गस्य परोक्षार्थप्रतिपादकत्वं स्यादित्याह--टि०

 । साध्याविनाभावित्वनिश्चयनमेव⁸⁸⁵

०मेव हेतोः B.

हि हेतोः साध्यप्रतिपादनव्यापारो नान्यः
कश्चित् ।

व्यामुह्य नायं स्वभावः इति साधनेऽपि व्यामुह्येत । स व्यामोहो मा भूदित्येतदर्थं त्रिविधः
स्वभावहेतुरुक्तः ।

अथेति सम्बोधने । सिद्धो निश्चितः सम्बन्धस्तादात्म्यलक्षणो यस्य तस्मिन् । यस्य
साध्यधर्मस्य यदात्मीयमिति येन प्रमाणेन यस्य साध्यस्य साधनव्यापकत्वं निश्चीयते ।
तदेव तस्येत्यभिप्रायेणोक्तम् । व्यक्तिभेदविवक्षया बहूनीत्युक्तम् ।

साध्यसाधनयोः सम्बन्धो वास्तवोऽस्तु । किं तन्निश्चयेनेत्याह--तदयमिति । यत
एवं तत्तस्मादयमभिधास्यमानस्तात्पर्यार्थः सर्व इत्यादेर्वाक्यस्य । प्रदीपो वैधर्म्यदृष्टान्तः ।
योग्यतया तथाशक्यतया ।

ननु परोक्षार्थप्रतिपादनव्यापारसमावेशाद् हेतुर्गमकः तत्किं साध्यनान्तरीयकत्वनिश्चयेने
त्याह--साध्येति । हिर्यस्मादर्थे । साध्याविनाभावित्वनिश्चयनमत्रापीदमेतत्स्वभावमिति
निश्चयः । तदेव हेतोः प्रतिपादनव्यापारः परोक्षार्थप्रतिपादनलक्षणो व्यापारः परोक्षार्थप्रतिपा
दकत्वमित्यर्थः । यद्येवमनिश्चितसम्बन्धेऽपि साध्यधर्मे साधनधर्मस्तन्नान्तरीयकतया निश्चेतुं
शक्य इति किं सिद्धसम्बन्धेन साध्येनानुसृतेनेत्याह--प्रथममिति । प्रथमं हेतुप्रयोगात्प्राक्,
बाधकेन साध्यविपर्ययो हेतो[p. 60b ] 886

नैतत्पत्रं प्रतिबिम्बितम्--सं०

... ... ...
... ... ...
... ... ...
... ... ...
...[p. 61a ] साध्यसाधनभाव इति चेत् । यद्दर्शनद्वारायातावेतौ कृतकत्वानित्यत्वविकल्पौ
व्यावृत्तिनिष्ठौ परमार्थतस्तस्य तादात्म्यादित्युक्तप्रायमित्यदोषः । तादात्म्यावसायः कुत इति चेद्
विपर्यये वाधकप्रमाणवशात् । तत एव तर्हि साध्यं सिद्धमिति किं साध्यत इति चेत् । न ।
ततो धर्म्यनवच्छेदेन प्लवमानाकारायाः प्रतीतेरप्रवृत्त्यङ्गस्योदयात् । यत्पुनरियं घर्मकालविशे

[p. 162 ]

887

प्रागनुमानात्--टि०

प्रथमं बाधकेन प्रमाणेन साध्यप्रतिबन्धो निश्चेतव्यो हेतोः । पुनरनुमानकाले888

०कालेन साधनं--A. B. P. H. E.

साधनं साध्य⁸⁸⁹

साध्यानन्तरीयकं A. B. P. H. E.

नान्तरीयकं सामान्येन स्मर्तव्यम् । कृतकत्वं नामानित्य⁸⁹⁰

०त्यत्वस्व० A. B. P. H. E. N.

स्वभावमिति सामा
न्येन स्मृतमर्थ⁸⁹¹

स्मृतमर्थाय--B.

पुनर्विशेषे योजयति--इदमपि कृतकत्वं शब्दे वर्तमानमनित्य⁸⁹²

०त्यत्वस्व० C.

स्वभावमेवेति ।

तत्र सामान्यस्मरणं लिङ्गज्ञानम्893

लिङ्गनिश्चायकं ज्ञानम्--टि०

 । विशिष्टस्य तु शब्दगतकृतकत्वस्या894

कृतकस्या० H.

ऽनित्य
त्वस्वभावस्य स्मरणमनुमानज्ञानम्895

मानं ज्ञानं--C.

 । तथा च सत्यविनाभावित्वज्ञानमेव परोक्षार्थ
प्रतिपादकत्वं नाम । तेन निश्चिततन्मात्रानुबन्धे साध्यधर्मे स्वभावहेतवः प्रयोक्तव्या
नान्यत्रेत्युक्तम् ॥

यद्येवं सम्बन्धो निश्चेतव्यः साध्यस्य साधनेन सह । साधनधर्ममात्रानुबन्धस्तु
साध्यस्य कस्मान्निश्चितो मृग्यत इत्याह--

896

तस्यैव--इति नास्ति--P. H.

तस्यैव तत्स्वभावत्वात् ॥ १६ ॥

तस्यैवेति सिद्धसाधनधर्ममात्रानुबन्धस्य । तत्स्वभावत्वादिति साधनधर्मरवभावत्वात् ।
यो हि साध्यधर्मः साधनधर्ममात्रानुबन्धवात् स एव तस्य साधनधर्मस्य स्वभावो नान्यः ॥

भवतु ईदृश एव स्वभावः । स्वभाव एव तु साध्ये कस्माद्धेतुप्रयोगः ?

स्वभावस्य च⁸⁹⁷

०स्य हेतु० C.

हेतुत्वात् ॥ १७ ॥

स्वभावस्य च⁸⁹⁸

०स्य हेतु० C.

हेतुत्वात् । स्वभाव एव⁸⁹⁹

स्वभाव एव हेतु--B. स्वभाव इह A. P. H. N.

इह हेतुः प्रक्रान्तः । तस्मात् स एव
साध्यः कर्तव्यः यः साधनस्य स्वभावः स्यात् । साधनधर्ममात्रानुबन्धवांश्च⁹⁰⁰

०न्धश्च स्व० A. P. E. H. N.

स्वभावो नान्यः ॥

यदि साध्यधर्मः साधनस्य स्वभावः901

स्वभावः प्रति० A. B. D. P. E. H. N.

स्यात् प्रतिज्ञार्थैकदेशस्तर्हि हेतुः स्यादित्याह--

वस्तुतस्तयोस्तादात्म्यम्902

०त्म्यात् B. D. P. H. E. N.

 ॥ १८ ॥

वस्तुत इति । वस्तुतः परमार्थतः साध्यसाधनयोस्तादात्म्यम् । समारोपितस्तु
साध्यसाधनभेदः903

०साधनयोर्भेदः A. P. H. E. N.

 । साध्यसाधनभावो हि निश्चयारूढे रूपे । निश्चयारूढं च रूपं समारोपितेन

षानवच्छेदेन तदात्मताप्रतीतिः प्रवृत्त्यङ्गमियमस्मादेव लिङ्गादिति किमवद्यम् ? एवं सत्त्वहेता
वपि द्रष्टव्यम् । एतच्चोक्तमपि स्वार्थानुमानेऽधिकाभिधानार्थं पुनरुक्तमिहेति द्रष्टव्यम् ॥

[p. 163 ]

भेदेनेतरेतरव्यावृत्तिकृतेन भिन्नमिति अन्यत् साधनम्, अन्यत् साध्यम् । दूराद्धि शाखादिमानर्थो
बृक्ष इति निश्चीयते न शिंशपेति । अथ च स एव वृक्षः सैव शिंशपा । तस्मादभिन्नमपि वस्तु
निश्चयो भिन्नमादर्शयति व्यावृत्तिभेदेन । तस्मान्निश्चयारूढरूपापेक्षया अन्यत् साधनम अन्यत्
साध्यम् । अतो न प्रतिज्ञार्थैकदेशो हेतुः । वास्तवं च तादात्म्यमिति ॥

कस्मात् पुनः साधनधर्ममात्रानुबन्ध्येव⁹⁰⁴

०बन्धे च साध्यः--B.

साध्यः स्वभावो नान्य इत्याह--

तन्निष्पत्तावनिष्पन्नस्य तत्स्वभावत्वाभावात्905

तत्स्वभावात् C.

 ॥ १९ ॥

तन्निष्पत्ताविति । यो हि यन्नानुबध्नाति स⁹⁰⁶

स तन्निष्पत्तावनिष्पन्नस्य साधन A

तन्निष्पत्तावनिष्पन्नः । तस्य तन्निष्पत्ता
वनिष्पन्नस्य साधनस्वभावत्वमयुक्तम् । यतो निष्पत्त्यनिष्पत्ती भावाभावरूपे । भावाभावौ
च परस्परपरिहारेण स्थितौ । यदि च पूर्वनिष्पन्नस्य, अनिष्पन्नस्य चैक्यं भवेदेकस्यैवार्थस्य
भावाभावौ स्यातां युगपत् । न च विरुद्धयोर्भावाभावयोरैक्यं युज्यते, विरुद्धधर्मसंसर्गात्मक
त्वादेकत्वाभावस्य ।907

अयमेव भेदोभावनां विरुद्धधर्माध्यासः, कारणभेदश्च--टि०

किञ्च पश्चादुत्पद्यमानं पूर्वनिष्पन्नाद्भिन्नहेतुकम् । हेतुभेदपूर्वकश्च कार्यभेदः । ततो
निष्पन्नानिष्पन्नयोर्विरुद्धधर्मसंसर्गात्मको भेदो भेदहेतुश्च कारणभेद इति कुत एकत्वम् ?
तस्मात् साधनधर्ममात्रानुबन्ध्येव साध्यः स्वभावो नान्यः ॥

मा भूत् पश्चान्निष्पन्नः पूर्वजस्य स्वभावः । साध्यस्तु कस्मान्न भवतीत्याह--

व्यभिचारसंभवाच्च ॥ २० ॥

908

व्यभिचारेत्यादि--नास्ति--A. B. D. P. H. E. N.

व्यभिचारेत्यादि । पूर्वजेन पश्चान्निष्पन्नस्य व्यभिचारः परित्यागो यस्तस्य संभवाच्च

ननु किमस्य सम्भवोऽस्ति यदुतैकात्मन एवैका व्यावृत्तिर्निश्चीयते नेतरेत्याह--दूरादिति ।
हिर्यस्मात् । अथ चेति निपातसमुदायः प्रतिपिपादयिषितपरमार्थद्योतकः । वृक्षः शिंशपेति
चोपलक्षणमेतत् ।

तस्मादित्यादिनोपसंहारः । वास्तवं वस्तुस्वरूपादागतमसमारोपितमित्यर्थः । तुशब्दार्थ
श्चकारः ॥

यः साध्यधर्मो यं साधनधर्मं नानुबध्नाति, नानुगच्छति, तस्मिन् सति नियमेन नोपति ठत
इति यावत् । कस्मात् तत्स्वभावत्वमयुक्तमित्याह--यत इति । भवतां भावाभावरूपे तथाऽपि
किं तयोस्तत्स्वभावत्वमित्याह--भावेति । चो यस्मादर्थे । यदिच्छ 909 यदि चेति चशब्दो
वक्तव्यान्तरसमुच्चये ।

[p. 164 ]

न पूर्वनिष्पन्नस्य पश्चान्निष्पन्नः साध्यः । तस्मात् साधनधर्ममात्रानुबन्ध्येव⁹¹⁰

०बन्ध्येव यः स्वभावः B. C. D. E.

स्वभावः । स
एव च साध्यः । तथा च सिद्धसाधनधर्ममात्रानुबन्ध एव स्वभावे स्वभावहेतवः प्रयोक्तव्या
इति स्थितम् ॥

कार्यहेतोः911

कार्यहेतुप्रयोगः C. कार्यहेतोरपि प्रयोगः B. D. P. H. E. N.

प्रयोगः--यत्र धूमस्तत्राग्निः । यथा महानसादौ । अस्ति
चेह धूम इति ॥ २१ ॥

कार्यहेतोः प्रयोगः । साधर्म्यवानिति प्रकरणादपेक्षणीयम् । यत्र धूम इति धूममनूद्य
तत्राग्निरित्यग्ने912

त्यग्निविधः--B.

र्विधिः । तथा च 913

व्याप्तिर्व्यापकस्य तत्र भाव एवेत्यादिकः--टि०

नियमार्थः पूर्ववदवगन्तव्यः । तदनेन कार्यकारणभावनिमित्ता
व्याप्तिर्दर्शिता ।

व्याप्तिसाधनप्रमाणविषयं दर्शयितुमाह--यथा महानसादाविति । महानसादौ हि
प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां कार्यकारणभावात्माविनाभावो निश्चितः ।

अस्ति चेहेति साध्यधर्मिणि पक्षधर्मोपसंहारः ॥

इहापि सिद्ध एव कार्यकारणभावे कारणे साध्ये 914

कार्यं हेतु० C. D.

कार्यहेतुर्वक्तव्यः ॥ २२ ॥

इहापीति । न केवलं स्वभावहेताविहापि कार्यहेतौ915

कार्यहेतोः B.

 । सिद्ध एवेति निश्चिते कार्य
कारणत्वे । कार्यकारणभाव⁹¹⁶

कार्यकारणत्वनिश्चयो A. P. H. N. कार्यकारणनिश्चयो C.

निश्चयो ह्यवश्यं कर्तव्यः । यतो न योग्यतया हेतुर्गमकोऽपि तु
नान्तरीयकत्वादित्युक्तम् ॥

एवं विरुद्धधर्मसंसर्गात्मकभेदं प्रतिपाद्य तस्य हेतुं कारणभेदं प्रतिपादयितुमाह—
किञ्चेति निपातसमुदायो वक्तव्यान्तरसमुच्चये । पूर्वनिष्पन्नवस्तुहेतुकत्वे तदैवोत्पत्तिप्रसङ्गेन
पश्चादुत्पादायोगादिति भावो भिन्नहेतुकमिति ब्रुवतः । भिन्नहेतुकत्वेऽपि कथं भेद इत्याह—
हेतुभेदेति । चो हेतौ । तत इत्यादिनोऽपसंहारः । तस्मादित्यादिनाऽऽद्यस्योपसंहारः ॥

पूर्वस्मिन् काले जातः पूर्वजः । व्यभिचारस्तदन्तरेणाऽपि केवलस्य स्थितिः । चोऽस्व
भावतापेक्षयाऽसाध्यतां समुच्चिनोति । तस्मादित्यादिना साधनधर्ममात्रानुबन्धिनस्तत्स्वभावत्वं
साधनस्वभावत्वञ्चोपसंहरति । चशब्दः साध्य इत्यस्यानन्तरं तत्स्वभावत्वापेक्षया साध्यत्वं
समुच्चिनोति । तथा च तन्निष्पत्तावेव निष्पन्नस्य तादात्म्ये तन्मात्रानुबन्धिन एव च साध्यत्वे सति ॥

[p. 165 ]

साधर्म्यवान्स्वभावकार्यानुपलम्भानां प्रयोगो दर्शितः । वैधर्म्यवन्तं दर्शयितुमाह--

वैधर्म्यवतः917

वैधर्मवतः E.

प्रयोगः--यत् सदुपलब्धिलक्षणप्राप्तं तदुपलभ्यत
एव । यथा नीलादिविशेषः । न चैवमिहोपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य सत
उपलब्धिर्घटस्येत्यनुपलब्धिप्रयोगः ॥ २३ ॥

वैधर्म्यवत 918

वैधर्म्यवतः यत् सदिति C.

इति यत् सदुपलब्धिलक्षणप्राप्तमिति यत् सत् दृश्यमित्यस्तित्वानुवादः ।
तदुपलभ्यत इत्युपलम्भविधिः । 919

तस्मात्--टि०

तदनेन दृश्यस्य सत्त्वं दर्शनविषयत्वेन व्याप्तं कथितम्,
असत्त्वनिवृत्तिश्च सत्त्वम । अनुपलम्भनिवृत्तिश्च उपलम्भः । तेन साध्यनिवृत्त्यनुवादेन
साधननिवृत्तिर्विहिता । तथा च⁹²⁰

सत्त्वम्--टि०

साध्यनिवृत्तिः साधननिवृत्तौ नियतत्वात् साधननिवृत्त्या
व्याप्ता कथिता । यदि च धर्मिणि साध्यधर्मो न भवेद् 921

हेतुरपि । हेत्व० B. P. H. हेतुरपि न स्यात्--D.

हेतुरपि न भवेत् । 922

उपलम्भः--टि०

हेत्वभावेन
923

सत्त्वस्य--टि०

साध्याभावस्य व्याप्तत्वात् । अस्ति च हेतुः924

अनुपलभ्यमानः--टि०

 । अतो व्यापकस्य साधनाभा925

उपलम्भः--टि०

वस्याभावाद्
व्याप्यस्य⁹²⁶

सत्त्वस्य--टि०

साध्याभावस्याभाव इति साध्यगति927

साध्यनिश्चयो भवति A. B. C. D. P. H. E. N.

र्भवति । ततो वैधर्म्यप्रयोगे साधनाभावे
साध्याभावो928

नियमः B.

नियतो दर्शनीयः सर्वत्रिति न्यायः ॥

प्रकरणात्साधर्म्यवत्प्रयोगदर्शनप्रस्तावात् । तथा चेति धूमानुवादेनाग्निविधाने सतीत्यर्थः ।
नियमोऽव्यभिचारः, तल्लक्षणोऽर्थः प्रतिपाद्यतयाऽभिधेयः प्रयोजनं वाऽस्य--यत्र धूम इत्यादेः
प्रयोगस्येति प्रस्तावात्, सोऽनुगन्तव्यः प्रत्येतव्यः । पूर्ववदनुपलब्ध्यादिवत् ।

एतदेव व्यनक्ति तदिति यत एवं तत्तस्मात् । व्याप्तिरविनाभावः, साध्यनियतत्वं
साधनस्येति यावत् । दर्शिता प्रदर्शिता । किंनिमित्ता सेत्याह--कार्येति ।

अयमाशयः--व्याप्तिः खलुः प्रतिबन्धः साध्यायत्तत्वम् । तच्चार्थान्तरस्यार्थान्तरे प्रति
बद्धत्वं कार्यकारणभाववशादिति स एव निमित्तं तस्य, अनर्थान्तरस्य तु तादा[p. 61b ]त्म्यम् ।

महानसः सूपकारशाला । आदिशब्देनायस्कारकुट्यादेर्ग्रहणम् । किं तत्र व्याप्तिसाधकं
प्रमाणं यदपेक्षया तस्य विषयत्वमित्याह--प्रत्यक्षेति । हिर्यस्मादर्थे । प्रत्यक्षानुपलम्भानां
प्रत्येकं जात्येकत्वविवक्षया प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यामित्युक्तम् । परमार्थतस्तु त्रिभिरनुपलम्भैर्द्वाभ्यां
प्रत्यक्षाभ्यामित्यवसेयम् । कार्यकारणभावादात्मा निश्चयारूढः स्वभावो यस्येति विग्रहः कार्योऽ
न्यथा युक्तिविरोधः स्ववचनविरोधश्चाऽस्य स्यात् । अविनाभावोऽव्यभिचारः साध्यायत्तता
साधनस्येति यावत् ।

पक्षधर्मस्योपसंहारो ढौकनं तत्र सत्त्वप्रदर्शनमित्यर्थः ॥

[p. 166 ]

स्वभावहेतोर्वैधर्म्यप्रयोगमाह--

असत्यनित्यत्वे नास्त्येव⁹²⁹

नास्ति सत्त्वम्--B. D. P. H. E. N.

सत्त्वमुत्पत्तिमत्त्वं कृतकत्वं वा ।930

असंश्च B. P. H. N.

संश्च शब्द उत्पत्तिमान् कृतको वेति स्वभावहेतोः प्रयोगः ॥ २४ ॥

असत्यनित्यत्व इति । इहानित्यत्वस्य साध्यस्याभावो हेतोरभावे नियत⁹³¹

नियमः B.

उच्यते ।
तेन हेत्वभावेन⁹³²

सत्त्वेन--टि०

साध्याभावो व्याप्त⁹³³

नित्यत्वम्--टि०

उक्तस्त्रिष्वपि स्वभावहेतुषु । सन्नुत्पत्तिमान् कृतको
वा शब्द इति त्रयाणामपि पक्षधर्मत्वप्रदर्शनम् । इह⁹³⁴

शब्दे धर्मिणि--टि०

च साधनाभावस्य व्यापकस्याभाव
उक्तः । ततो व्याप्योऽपि साध्याभावो निवर्तत⁹³⁵

निवृत्त इति A. P. H. E. N.

इति साध्यगतिः ॥

कार्यहेतोर्वैध⁹³⁶

वैधर्म्यप्रयो० A. P. H. E. N.

र्म्यवत्प्रयोगमाह--

असत्यग्नौ न भवत्येव धूमः ।
अत्र चास्ति धूम⁹³⁷

अत्र चास्तीति कार्य--C. D.

इति कार्यहेतोः प्रयोगः ॥ २५ ॥

असत्यग्नाविति । इहापि938

इहापि च C. D.

वह्न्यभावो धूमाभावेन व्याप्त उक्तः । 939

अत्र चास्ति धूम इति C. D.

अस्ति
चात्र धूम इति व्यापकस्य धूमाभावस्याभाव उक्तः । ततो व्याप्यस्य वह्न्यभावस्याभावे
साध्यगतिः ॥

ननु च साधर्म्यवति940

साधर्म्यव्यतिरेको B.

व्यतिरेको नोक्तः । वैधर्म्यवति चान्वयः । तत् कथमेतत्
त्रिरूपलिङ्गाख्यानमित्याह--

दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोर्हेतुसद्भावासद्भावद्वारकं वैधर्म्यं विद्यते प्रतिपाद्यतया यस्य
तं दर्शयितुमाह वार्तिककारः ।

तथा चेति साध्यनिवृत्त्यनुवादेन साधननिवृत्तिप्रकारे सतीत्यर्थः । साध्यनिवृत्तिरभावः
साधनस्य निवृत्त्याऽभावेन व्याप्ता आत्मनियतीकृता कथिता प्रकाशिता । कुत इत्याह—
साधनस्य निवृत्तावभावे नियतत्वादव्यभिचारित्वात्साध्यनिवृत्तेरिति प्रक्रमात् । यतो यत्र
साध्याभावस्तन्नियतत्वमस्य । इमामेव व्याप्तिं व्यनक्ति यदीति । चो हेतौ । धर्मिणीत्यनेन
धर्मिमात्रमुपदर्शयन् सर्वोपसंहारवतीं व्याप्तिमाह । कुतः पुनः साध्याभावे साधनाभाव इत्याह—
हेत्वभावेनेति । अस्ति हेतुर्श्दृयानुपलम्भः । अनेन व्यापकस्य साधनाभावलक्षणस्याभावो दर्शितः ।
अतो व्यापकाभावात्साध्याभावः सद्व्यवहारयोग्यत्वलक्षणो व्याप्यो निवर्त्तते । यत एवम्

[p. 167 ]

साधर्म्येणापि हि प्रयोगेऽर्थाद्वधर्म्यगतिरिति941

गतिः ।--C.

 ॥ २६ ॥

साधर्म्येणेति । साधर्म्येणापि अभिधेयेन युक्ते प्रयोगे क्रियमाणे अर्थात्942

अर्थादिति--C.

सामर्थ्यात्
वैधर्म्यस्य व्यतिरेकस्य गतिर्भवतीति943

भवति । ही B. C. D.

 । हीति यस्मात् । तस्मात् त्रिरूपलिङ्गाख्यानमेतत्944

मेव तत् C.

 ।

यदि नाम व्यतिरेकोऽन्वयवता945

वति नोक्तोऽन्वय० A. P. E. C.

नोक्तस्तथापि अन्वयवचनसामर्थ्यादेवावसीयते ॥
कथम् ?

असति तस्मिन् साध्येन हेतोरन्वयाभावात् ॥ २७ ॥

असति तस्मिन् व्यतिरेके946

व्यतिरेकबु० A.

947

बुद्ध्यध्यवसिते A. B. P. H. E. N.

बुद्ध्याध्यवसिते साध्येन हेतोरन्वयस्य 948

बुद्ध्यावसितस्य A. P. H. E. N. बुद्ध्यवसितस्य B. D.

बुद्ध्याध्यवसित-949

०सितत्वाभावात् C.

स्याभावात् । 950

साध्ये नियतमित्यादिनाऽन्वयबा950 बोधसामर्थ्यात् व्यतिरेकं दर्शयति--टि०

साध्ये नियतं साधनमन्वयवाक्यादवस्यता साध्याभावे साधनं नाशङ्कनीयम् ।

इतिस्तस्मात् । साध्यस्यासद्व्यवहारयोग्यत्वस्य गतिरवसायो भवति, सर्वत्र हेतुत्रयवैधर्म्य
प्रयोगे ॥

स्वभावहेतुमधिकृत्याह--स्वभावेति । वैधर्म्यप्रतिपादकः प्रयोगस्तथोक्तः । कथं पुनरत्र
साध्यनिश्चयो जायत इत्याह--इहेति स्वभावहेतुप्रयोगत्रये । चो यस्मात् साधनाभावस्य
सत्त्वादिनिवृत्तेरभावः सत्त्वादिविधिरुक्तः । ततस्तस्मात् । व्याप्योऽपि क्षणिकत्वाभावोऽपि ।
अपिः साधनाभावनिवृत्त्यपेक्षया साध्याभावनिवृत्तिं समुच्चिनोति । यत एवमितिस्तस्मात् ।
साध्यस्य क्षणिकत्वस्य गतिर्निश्चय इति ॥

कार्यहेतुमुद्दिश्याह--कार्येति । न केवलं पूर्वयोरित्यपिशब्दः । धूमाभावस्याभावो धूमसत्तैव
प्रतिषेधप्रतिषेधस्य विधिरूपत्वादेवं पूर्वत्रापि विज्ञेयम् । ततो व्यापकस्य घूमाभावस्याभावात्
व्याप्यस्य वह्र्यभावस्याभाव 952 वे न्यायसिद्धे सति ॥

न केवलं व्यतिरेकेणाभिधेयेन युक्त इत्यपिशब्दः । अभिधेयेन साक्षादभिधाविश्राम
विषयेण । सामर्थ्यादन्यथाऽनुपपत्तेः ।

एतदिह ज्ञातव्यम्--अन्वयव्यतिरेकयोर्भेदस्य व्यावृत्तिनिबन्धनत्वाद् वस्तुतस्तादात्म्यात्
स्वभावहेतुजानुमानबलादितरप्रतीतिर्न त्वन्यथाऽनुपपत्तिलक्षणार्थापत्तिरनेनोच्यत इति ।

[p. 168 ]

इतरथा 953

साध्ये नियत० C.

साध्यनियतमेव न प्रतीतं स्यात् । साध्याभावे च साधनाभावगतिर्व्यतिरेकगतिः ।
अतः साध्यनियतस्य साधनस्याभिधानसामर्थ्यादन्वयवाक्येऽवसितो व्यतिरेकः ॥

तथा वैधर्म्येणाप्यन्वयगतिः ॥ २८ ॥

तथेति । यथाऽन्वयवाक्ये तथाऽर्थादेव वैधर्म्येण प्रयोगेऽन्वयस्यानभिधीयमानस्यापि गतिः ॥
कथम् ?

असति तस्मिन् साध्याभावे हेत्वभावस्यासिद्धेः ॥ २९ ॥

असति तस्मिन् अन्वये बुद्धिगृहीते 954

गृहीते ते साध्या--A. P. H.

साध्याभावे हेत्वभावस्यासिद्धेरनवसायात् ।
हेत्वभावे साध्याभावं नियतं व्यतिरेकवाक्यादवस्यता हेतुसंभवे साध्याभावो नाशङ्कनीयः ।
इतरथा हेत्वभावे955

साध्याभारो955 वोऽनग्निः--टि०

नियतो957

नियतः साध्याभावो न स्यात्--A. B. D. P. H. E. N.

न स्यात् प्रतीतः । हेतुसत्त्वे च साध्यसत्त्व⁹⁵⁸

साध्यसत्त्वं गतिः--A.

गतिरन्वयगतिः ।
अतः साधनाभाव⁹⁵⁹

साधनाभावे नियतस्य--C.

नियतस्य साध्याभावस्याभिधानसामर्थ्याद् व्यतिरेकवाक्येऽन्वयगतिः ॥

एतदेव दर्शयितुमाह--यदि नामेति । विशेषाभिधाननिमित्ताभ्युपगमे चायं निपात
समुदायः । अन्वयवताऽन्वयेनाभिधेयेन युक्ते प्रयोगेणेति प्रस्तावात् । अन्वयवचनसामर्थ्यादन्व
[p. 62a ]याभिधानबलात् ॥

अभिप्रायमजानानः पर आह--कथमिति ।

असतीत्यादि सिद्धान्तवादी । अभिधेयतया स्थित इत्याशङ्कामपाकर्त्तुमाह--बुद्ध्येति ।
तादात्म्यतदुत्पत्तिनिबन्धने प्रतिबन्धेन प्रतिबद्धत्वात्साधनमिदं साध्याभावे न भवत्येवेति बुद्धयाऽ
ध्यवसिते विषयीकृतेऽसति । साध्येन हेतोरन्वयस्य--अन्वीयमानत्वस्य--यत्र साधनं तत्र
सर्वत्रावश्यं साध्यमित्येवंरूपस्य बुद्ध्याऽध्यवसितस्येत्येतदन्वयवाक्योपस्थापितया बुद्ध्या गृहीत
स्याभावादभावप्रसङ्गादित्यर्थः ।

एतदुक्तं भवति । यदि साध्याभावेऽपि साधनं स्यात् तदा यत्रैवादः साध्याभावेऽपि
वृत्तमिष्यते तत्रैव तत्साधनमप्यस्ति न च साध्यमिति कथं यत्र यत्र साधनधर्मस्तत्र तत्र साध्यधर्म
इति सर्वोपसंहारेणान्वय उक्तः स्यादिति । तस्माद् हेतोरन्वयाभावाद् हेतोः साध्ये नियतं
साध्याविनाभाविसाधनमन्वयवाक्वादिवा 960 क्यादव स्यता प्रतियता साध्याभावे साधनं नाशङ्कनीयं
न सन्देहनीयम् । आशङ्कानिषेधेन च विपर्ययोऽत्यन्तं निषिद्धः ।

कथं पुनस्तेनैवं नाशङ्कनीयमित्याह--इतरथेति--अतोऽन्येन प्रकारेण । अस्तु साध्याभावे
साधनाभावावसायो व्यतिरेकस्तु कथं प्रतीयत इत्याह--साध्येति । चो यस्मादर्थे । यत

[p. 169 ]

यदि नामाकाशादौ साध्याभावे साधनाभावस्तथापि किमिति हेतुसंभवे साध्यसंभव
इत्याह--

न हि स्वभावप्रतिबन्धेऽसत्येकस्य निवृत्तावपरस्य नियमेन
निवृत्तिः ॥ ३० ॥

नहीति । 961

भावः--उत्पादः, सत्ता वा--टि०

स्वभावेन प्रतिबन्धो यस्तस्मिन्नसत्येकस्य साध्यस्य निवृत्त्या नापरस्य
साधनस्य नियमेन युक्ता नियमवती निवृत्तिः ॥

स च द्विप्रकारः सर्वस्य । तादात्म्यलक्षणस्तदुत्पत्तिलक्षणश्चे
त्युक्तम् ॥ ३१ ॥

एवमतो हेतोरित्यादिनोपसंहारः । असति व्यतिरेके प्रतिबन्धानाक्षेपादन्वयस्यैवासत्त्वादसतश्च
सत्त्वेन तत्प्रतिपादनायोगात्प्रेक्षावतामन्वयवचनमेव न प्रयुक्तं स्यादिति समुदायार्थः ॥

वैधर्म्येणाभिधेयेन युक्त इत्यध्याहारः । प्रयोगे साधनवाचकशब्दसमूहे ॥

कथमिति परः ।

असतीत्यादि सिद्धान्तवादी । बुद्धिगृहीत इति बुद्ध्यन्तरगृहीत इति ग्राह्यम् । एतदेव
प्रतिपादयन्नाह--हेत्वभाव इति । इतरथा हेतुसद्भावे साध्याभावसम्भवप्रकारे सति नियतो न
स्यात्प्रतीतः साध्याभाव इति शेषः ।

मा भून्नियतोऽनुगतः किं नश्छिन्नमित्याह--हेतुसत्त्वे इति । चः समुच्चये ।

अयमाशयः--सति साधनेऽवश्यं साध्यमित्येवंलक्षणोऽन्वयोऽस्त्येव । केवलं व्यतिरेक
वाक्यान्न प्रतीयत इत्युच्यते पूर्वपक्षवादिना । यदा च हेत्वभावे न नियतः साध्याभावः सम्भाव्यत
इति कुतो यत्र यत्र साधनं तत्र तत्र साध्यमित्येवंरूपोऽन्वयः सिद्ध्येत् । तत्रैवं सम्भावना
विषये हेतुभावेऽपि साध्याभावादिति ।

यत एवमतोऽस्माद् हेतोरित्यादिनोपसंहारः । अत्राप्ययमाशयः--यदि यत्र साधनं
तत्रावश्यं साध्यमिति न स्यात्तदा तत्रैव तावदसत्यपि साध्ये साधनं वृत्तमिति कुतः साध्याभावे
साधनं न वर्त्तत इत्येवंरूपो व्यतिरेकः सिद्ध्येदिति ॥

अत्राभिप्रायमपरिज्ञायमानः 962 रिजानानः प्राह--यदि नामेति ।

नहीत्यादि प्रतिविधानमाचार्यीयं नहीत्यादिना व्याचष्टे । अयं च मौलो हिशब्दः
पश्चाद् व्याख्यास्यते । नियमेनावश्यंतया । या चावश्यं भाविनी निवृत्तिः सा नियमेन युक्ता
भवतीत्यर्थकथनमेतत् ॥

[p. 170 ]

स च स्वभावप्रतिबन्धो द्विप्रकारः सर्वस्य 963

हेतोः--टि० । प्रतिबद्धस्य इति नास्ति A. P. H.

प्रतिबद्धस्य । तादात्म्यं लक्षणं निमित्तं यस्य
स तथोक्तः । तदुत्पत्तिर्लक्षणं निमित्तं यस्य स तथोक्तः । यो यत्र प्रतिबद्धस्तस्य स
प्रतिबन्धविषयोऽर्थः स्वभावः कारणं वा स्यात् । अन्यस्मिन् प्रतिबद्धत्वानुपपत्तेः । तस्माद्
द्विप्रकारः स इत्युक्तम् । स च सार्ध्येऽर्थे लिङ्गस्य इत्यत्रान्तरेऽभिहितः ॥

तेनं हि निवृत्तिं कथयता प्रतिबन्धो दर्शनीयः । तस्मात् निवृत्ति
वचनमाक्षिप्तप्रतिबन्धोपदर्शनभेव भवति । यच्च प्रतिबन्धोपदर्शनं 964

तदन्वय--C.

तदेवान्व
यवचनमित्येकेनापि वाक्येनान्वयमुखेन व्यतिरेकमुखेन वा प्रयुक्तेन सपक्षासप
क्षयोर्लिङ्गस्य सदसत्त्वख्यापनं 965

सदसत्त्वाख्यापनं--C.

कृतं भवतीति नावश्यं वाक्यद्वयप्रयोगः ॥ ३२ ॥

966

पूर्वसूत्रोक्तः--टि०

हिर्यस्मादर्थे । यस्मात् स्वभावप्रतिबन्धे निवर्त्यनिवर्तकभावस्तेन⁹⁶⁷

तेनेत्युपसंहरति--टि०

साध्यस्य निवृत्तौ
साधनस्य⁹⁶⁸

साधननिवृत्तिं C. D.

निवृत्तिं कथयता प्रतिबन्धो निवर्त्यनिवर्तकयोर्दर्शनीयः । यदि हि साधनं साध्ये
प्रतिबद्धं भवेद् एवं साध्यनिवृत्तौ 969

निवृत्तौ नियमेन--B. C. D.

तन्नियमेन निवर्तेत । यतश्च तस्य प्रतिबन्धो दर्शनीयः
तस्मात् साध्यनिवृत्तौ यत् साधननिवृत्तिवचनं970

अन्तर्भावितम्--टि० । तेनाक्षिप्त प्रतिबन्घोपदर्शनं तदेवान्वय--B.

तेनाक्षिप्तं प्रतिबन्धोपदर्शनम् । यच्च
तदाक्षिप्तं971

क्षिप्तप्रति A. P. H. E. N.

प्रतिबन्धोपदर्शनं तदेवान्वयवचनम् । प्रतिबन्धश्चेदवश्यं दर्शयितव्यो न वक्त
व्यस्तर्ह्यन्वयः । यस्माद् दृष्टान्ते प्रमाणेन प्रतिबन्धो972

वचनरूपो यत्र यत्र धूमस्तत्राग्निरित्येवं न वक्तव्यस्तर्ह्यन्वयः प्रतिबन्धशून्यः ।
साध्यहेत्वोस्तादात्म्यतदुत्पत्तिरूपप्रतिबन्धे स्थिते सिद्ध एवान्वय इति भावः--टि० ।

दर्श्यमान एवान्वयो नापरः कश्चित्,

अथ स्वभावप्रतिबन्धश्चेदेकनिवृत्तावपरनिवृत्तिनिबन्धनं तदा कार्यहेतोरेव व्यतिरेको न
स्वभावहेतो[p. 62b ]रिति973

पाठोऽत्र घृष्टः ।

...तस्यासौ न तर्हि कार्यंहेतावित्याह--स चेति । चो यस्मादर्थे ।
स्वभावेन प्रतिबन्धः प्रतिबद्धत्वं साध्यायत्तत्वम् । कस्यासावित्याशङ्कायामाह--प्रतिबद्धस्य
साधनस्य । सर्वस्येत्यनेन व्याप्तिं दर्शयति । तत्र संयोगादिनिमित्तशङ्काव्युदासायाभिमतं
द्वितं974 द्वैतंदर्शयन्नाह--तादात्म्यमित्यादि । लक्ष्यतेऽनेनेति लक्षणम् । अत एवाह निमित्तमिति
किम्पुनस्तेन स्वभावेन⁹⁷⁵

पाठोऽत्र घृष्टः ।

...मित्याह--अन्यस्मिन्नस्वभावेऽकारणे च । संयोगसमवाययोः
प्रमाणबाधितत्वेन निमित्तत्वानुपपत्तेरिति भावः । यत एवं तस्माद् हेतोः । स इति
प्रतिबन्धः ॥

पूर्वकं हिशब्दमिदानीं यथायोगं व्याचष्टे--हिरिति यस्मादर्थवृत्तिं हिशब्दम् । अस्य

[p. 171 ]

तस्मान्निवर्त्यनिवर्तकयोः976

०र्तकप्रतिब--A. D. P. H. E.

प्रतिबन्धो ज्ञातव्यः । तथा चान्वय एव ज्ञातो भवति । इति
शब्दो हेतौ । यस्मादन्वयेऽपि977

अन्वये व्य० A. P. H. E. N.

व्यतिरेकगतिः व्यतिरेके चान्वयगतिः, तस्माद् एकेनापि सपक्षे
चासपक्षे च सत्त्वासत्त्वयोः ख्यापनं कृतम् ।

अन्वयो मुखमुपायोऽभिधेयत्वाद् यस्य तद् अन्वयमुखं वाक्यम् । एवं व्यतिरेको मुखं
978

मुखमस्य--C.

यस्येति । इति979

इतिकरणो हेतौ A.

हेतौ । यस्मादेकेनापि वाक्येन द्वयगतिस्तस्मादेकस्मिन् साधनवाक्ये
द्वयोरन्वयव्यतिरेकवाक्ययोरवश्यमेव प्रयोगो न कर्त्तव्यः ।

अर्थगत्यर्थो हि शब्दप्रयोगः । अर्थश्चेदवगतः, किं शब्दप्रयोगेण ? 980

एकमेव त्वन्वय A. P. H. E. N.

एकमेवान्वयवाक्यं
व्यतिरेकवाक्यं वा प्रयोक्तव्यम् ॥

अनुपलब्धावपि--यत् सद् उपर्लाब्धलक्षणप्राप्तं तद् उपलभ्यत
एवेत्युक्ते--अनुपलभ्यमानं तादृशमसदिति प्रतीतेरन्वयसिद्धिः ॥ ३३ ॥

हिशब्दस्य अर्थं कृत्वा शब्दपदार्थकस्या981

पाठोऽत्र घृष्टः ।

...एवमुक्ते वक्ष्यमाणे च सर्वत्र द्रष्टव्यम् ।
अमुमेव यस्मादर्थमपेक्ष्य तेनेति योजयितुमिति दर्शयितुमाह--यस्मादिति । एतच्च नहीत्यादि
वाक्यस्य प्रकाश्यमर्थं गृहीत्वोक्तं न त्वभिधेयम्, निवृत्तिनिषेधस्यैव तत्राभिधेयत्वात् ।

ननु प्रतिबन्धः प्रतिबद्धत्वम् । स च निवर्त्तमानस्यैव न निवर्त्तकस्य । यदि हीत्यादिना
च⁹⁸²

पाठोऽत्र घृष्टः ।

...दर्शयिष्यति । तत्कथमिह निवर्त्यनिवर्त्तकयोरित्युक्तम् । सत्यम् । केवलमत्र
प्रतिबन्धशब्देन प्रतिबद्धत्वं प्रतिबन्धविषयत्वं च विवक्षितम् ।

तेनायमर्थः । प्रतिबन्धविषये प्रतिबद्धत्वं दर्शनीयम् । तथा च न कश्चिद् दोषः ।

कस्मात्पुनः प्रतिबन्धो दर्शनीय इत्याशङ्क्याह--यदीति । हीति यस्मात् । तेन
व्यतिरेकवचनेनाक्षिप्तं प्रकाशितं । प्रतिबन्धस्तादात्म्यतदुत्पत्तिनिबन्धनं दर्शयष्यिते प्रकाश्यतेऽ
नेनेति तथा । प्रतिबन्धोऽवश्यदर्शयितव्योऽन्यथा व्यतिरेकस्यैवासिद्धेरिति भावः । भवतु
तत्तथा--यदिति । चोऽवधारणे । तदयमर्थः--यदेवाक्षिप्तप्रतिबन्धोपदर्शनं तदेवान्वयवचन
मन्वयप्रकाशनम् ।

ननूपदर्श्यतां प्रतिबन्धो983

पाठोऽत्र घृष्टः ।

...स कथं तेनोक्तो भवतीत्याह--प्रतिबन्ध इति । यद्यवश्यं
दर्शयितव्यो नियमेन ख्यापनीयस्तर्हि न वक्तव्यः प्रतिपादयितव्योऽन्वयः ।

ननु च दृष्टान्तेन प्रतिबन्धसाधनकेन प्रमाणेन केवलं प्रतिबन्धः प्रदर्श्यते, न त्वन्वयः ।
तत्कथं वक्तव्यस्तेन वाक्येनेत्याह--यस्मादिति । तस्य तादात्म्यनिबन्धनस्य तदुत्पत्तिनिबन्धनस्य
वाऽन्वयात्मकत्वादिति भावः ॥

[p. 172 ]

अनुपलब्धावपि व्यतिरेकेणो984

केण युक्तेन B.

क्तेनान्वयगतिः । यत् सद् उपलब्धिलक्षणप्राप्तमिति
साध्यस्य--असद्व्यवहारयोग्यत्वस्य निवृत्तिं दृश्यसत्त्व⁹⁸⁵

सत्त्वस्वरूपामाह--C.

रूपामाह । तदुपलभ्यत एवेत्यनुपलम्भस्य
निवृत्तिमुपलम्भरूपामाह । तदनेन साध्यनिवृत्तिः साधननिवृत्त्या व्याप्ता दर्शिता । यदि च
साधनसंभवेपि 986

सत्त्वम्--टि०

साध्यनिवृत्तिर्भवेत् न साधनाभावेन⁹⁸⁷

उपलम्भेन--टि०

व्याप्ता भवेत् । अतो व्याप्तिं988

व्याप्तिप्रति A.

प्रति
पद्यमानेन साधनसंभवः साध्यसंभवेन व्याप्तः प्रतिपत्तव्यः । अत एवाह--अनुपलभ्यमानं
तादृशमिति दृश्यमसदिति प्रतीतेः989

प्रतीतेः इति नास्ति A.

संप्रत्ययाद् अन्वयसिद्धिरिति ॥

द्वयोरप्यनयोः प्रयोगयो990

प्रयोगेऽवश्यं B. P. H. प्रयोगे नावश्यं--E. N.

र्नावश्यं पक्षनिर्देशः ॥ ३४ ॥

यतश्च साधनं साध्यधर्मप्रतिबद्धं तादात्म्य-ददुत्पत्तिभ्यां प्रतिपत्तव्यं द्वयोरपि प्रयोगयोः,
तस्मात् पक्षोऽवश्यमेव न निर्देश्यः । यत् साधनं साध्यनियतं प्रतीतं तत एव साध्यधर्मिणि
दृष्टात्991

दृष्ट्वा A. P. H.

साध्यप्रतीतिः । अतो न किंचित् साध्यनिर्देशेनेति ॥

निवृत्तिवचनं चैतदुपलक्षणं द्रष्टव्यम् । तेनान्वयवचनेपि सर्वं यथायोगं द्रष्टव्यम् ।

यस्मादेवमनुवादविधिक्रमस्तत् तस्मादनेन वाक्येन दर्शिता प्रकाशिता । भवत्वभाक्यो
र्व्याप्यव्यापकभावस्तथाप्यन्वयः कथं सिद्ध्यतीत्याह--यदीति । चो हेतौ । न व्याप्ता भवेत्
साध्यनिवृत्तिरिति प्रकृतत्वात् ॥

तस्मात्पक्षोवश्यमेव न निर्देश्य इत्यनेन नावश्यं पक्षनिर्देश इत्यस्यार्थः कथितः ।

एवञ्च व्याचक्षाणेन यत्कैश्चित्स्वयूथ्यैर्विद्वस्यमानैः अवश्यं पक्षनिर्देशो न; किन्तर्हि ?
कदाचिन्निर्देशः, कदाचिन्न इति व्याख्यातं तदपहस्तितं द्रष्टव्यम् । कदाचिदपि तस्य प्रयोगार्हत्वे
प्रतिज्ञायाः साधनाङ्गत्वप्रसङ्गात् । तथात्वे च वादन्यायस्य [p. 63a ] 992

अस्मिन् पत्रे अधिकं घृष्टं वर्तते । अत एव सम्यक् न पठयते--सं०

विरोधः स्यात् ।

नन्वसति साध्यनिर्देशे कुतस्तदवगतिर्येन तदनिर्देश इत्याशङ्क्याह--यदिति । साध्य
नियतं साध्यनान्तरीयकम् । प्रतिबन्धसाधकेन प्रमाणेनेति बुद्धिस्थम् । तत एव साधनात्
धर्मिणि विवादास्पदीभूते दृष्टात् प्रमाणेनावगतात् साध्यस्य धर्मधर्मिसमुदायस्य प्रतीतिर्भवति ।

एतदुक्तं भवति...प्रतीतार्थप्रतिपादकेन कर्त्तव्यमिति । शङ्कराचार्य...ईश्वर
कारणे...विशेषः प्रतीयेतेत्यादिना वाक्यप्रबन्धेन विरुद्धशङ्काव्यवच्छेदार्थं साध्यवचनमिति
समाधानात् । तथाहि तस्य प्रबन्धस्यायमर्थः--असति साध्यवचने यत् कृतकं तद् सर्वमनित्यं

[p. 173 ]
यथाः...कुतश्चिद् भ्रान्तिनिमित्तादीदृशं व्याप्तिवचनं संभाव्यते । अथ तथाविधा
भिप्रायो वक्ता कृतकत्वं प्रयुञ्जानः तस्य नित्यत्वेन व्याप्तिं ब्रूयात् । तदयुक्तम् । यतस्त
योर्व्याप्तिं ब्रुवाणो...कथयेत्...चेत् साधन... ... ...
साधनविकलः साध्यविकलो वा मा भूद् दृष्टान्त इति यत् कृतकं तदनित्यमिति प्रयोगोपि विरुद्ध
वाद्येव द्रष्टव्यः । ... तदेतद्भौ ताख्यानं किमत्र ब्रूमः तथा हि कः खलु प्रेक्षावान्
साधनविकलं विहायसं साध्यविकलं च कुम्भमालोचयितुमीशानोऽभिप्रेतनित्यत्वविरुद्धेनानित्य
त्वेन साध्ये 993 ध्य विकलतया कुम्भसन्निभ एव घटे व्याप्तिं दर्शयेत् । भ्रान्त्या चेत् ।
साधनवैकल्यमाकाशस्य... ...वाऽभिप्रेतेन नित्यत्वेन कृतकत्वस्य व्याप्निं न
प्रदर्शयेत् । तत्र साधनवैकल्यम्, कुम्भे च साध्यवैकल्य...कुम्भतुल्येपि घटे व्यामुह्यति,
भ्रान्तेर्नियतनिमित्तत्वादिति चेत् । एवं तर्हि पक्षवचनेपि कथं...संभाव्यत्वात् ।
...समानोपि विसंवादनाभिप्रायो न...। न चाप्युत्पत्तौ न चान्यदास्यान्यादृशं
वचनमिदानीं तु द्रुतादिभेदभिन्नमित्यादिना प्रकारेण वचनविशेषेण ज्ञानेन कार्यभूतेनाविपरीतोऽ
भिप्रायोऽवधार्यते । तेन... ...तदनित्यमित्यभिधातरि...विशेषः । वचनसांकर्यान्नैवं
तत्र निश्चय इति चेत् । एतत् पक्षवचनेपि समानम् । एवं निश्चेतुं शक्येति तस्य तत्र
तथात्वावगमो भविष्यतीति चेत् सर्वं समानमन्यत्राऽविशेषात् । किञ्च स एवं वादी तपस्वी
...[p. 63b ]स्वयमेव तावद् दुष्यति । न हि कश्चित्साधनवादी प्रतिज्ञाहेतूदाहरणान्ये
वाभिधायोपरमते । किन्तर्हि ? निगमनमप्युपादत्ते--तस्मादनित्यः शब्द इति । एवमुक्ते
च कुतो नित्यत्वशङ्का, यतः कृतकत्वस्य विरुद्धता भवेत् ? ततश्च निगमनेनैव विरुद्धशङ्का
व्यवच्छेदस्य कृतत्वात्पक्षवचनमपार्थकम् । यदाहाक्षपादः 994

अत्र अक्षपादवचनत्वेन यदुद्धृतं तन्नास्ति न्यायसूत्रे किन्तु वार्तिके--साध्यविपरीत
प्रसङ्गप्रतिषेधार्थं यत् पुनरभिधानं तत् निगमनम् इति वर्तते--१. १. ३९.

--साध्ये विपरीतशङ्काव्यवच्छेदार्थ
निगमनमिति । तथा हेतुवचनस्याप्यनुत्थानमायातम् । निगमनेऽनाश्वास इति चेद् । हन्त
प्रतिज्ञावचनेऽप्यनाश्वासस्तुल्यः । यत्तत्र समाधानं तन्निगमनेऽपि भविष्यति । तस्मात् तन्मतेऽपि
निगमनादेवाभिप्रेतसाध्यप्रतीतेर्न विरुद्धाशङ्कानिरासार्थं पक्षवचनं करणीयम् । तदयं यथा नाम
कश्चित् स्वाङ्गुलिज्वालया परं दिधक्षुः स परं दहेद्वा न वा, स्वाङ्गुलिदाहमेव तावदनुभवतीति
वृत्तान्तो जातः ।

यद्येवं निगमनमप्यपार्थकमापद्यत इति चेत् । अयमपरोऽस्तु दोषः । कथं नाम ताथागता
जयन्ति ? केवलं सति निगमने विरुद्धशङ्काव्यवच्छेदार्थं पक्षवचनं न कार्यम् । निगमनेनैव
तदाशङ्काव्यवच्छेदस्य कृतत्वादित्युच्यत इति ।

त्रिलोचनः पुनर्न्यायभाष्यटीकायामिदमवादीत्--साध्यवचनमसाधनाङ्गवचनं न भवति,
यतो विवादेषु परप्रतिपत्तिमधिकृत्य न प्रयोगनियमः शक्यः । पटुमन्दादिभावेन परप्रतिपत्तीना
मनवस्थानात् । तथा हि हेतुवचनादेव कश्चित्प्रत्येति । कश्चित्पुनरन्तरेणापि हेतुवचनं
वक्तृस्वरूपपरिशीलनात्प्रागेव शब्दनिष्पत्तेरोष्ठादिस्थानव्यापारोपलब्धेर्वक्तुरभिप्रेतमन्वेति ।
तस्मादनपेक्षितपरप्रतिपत्तिरेवायं ज्ञाता ज्ञानस्थमर्थं प्रतिपादयन्तं तस्य स्वप्रतिपत्त्याऽऽरूढस्यार्थस्य
[p. 174 ]

995

एवमे० A. B. P. H. E. एतमे० N.

एनमेवार्थमनुपलब्धिप्रयोगे दर्शयति--

यस्मात् साधर्म्यवत्प्रयोगेऽपि--यदुपलब्धिलक्षणप्राप्तं सन्नोपलभ्यते
सोऽसद्व्यवहारविषयः996

विषयः सिद्धः C.

 । नोपलभ्यते चात्रोपलब्धिलक्षणप्राप्तो घट इत्युक्ते
सामर्थ्यादेव नेह घट इति भवति ॥ ३५ ॥

साधर्म्यवति प्रयोगेपि सामर्थ्यादेव नेह प्रदेशे997

नेह घट० A. B. P. H. N.

घट इति भवति ।

किं पुनस्तत् सामर्थ्यमित्याह--यदुपलब्धिलक्षणप्राप्तं998

प्राप्त मिति । अनु० A. P. H.

सन्नोपलभ्यते--इत्यनुपलम्भा
नुवादः । सोऽसद्व्यवहारविषयः--इत्यसद्व्यवहारयोग्यत्वविधिः । तथा च सति दृश्यानु-

वाचकं शब्दं प्रयोक्तुमर्हति । स्वप्रतिपत्तिश्च लिङ्गजा ज्ञापनीयधर्मविशिष्टं धर्णिमभिनिविशते ।
तस्मात्परस्य विवादयित्रा ज्ञानस्थमर्थं परो बोद्धव्य इति स एव परं प्रत्युपाय इति ।

तदेतत्कार्पटिककर्णाटरटितमश्रद्धेयं धीमताम् । तथा हि--सत्यम्, स्वप्रतिपत्त्याऽऽरूढ
एवार्थः परस्मै प्रतिपाद्यते । केवलमिदमालोच्यताम्--किं पक्षधर्मवचनाद् व्याप्तिवचनसहिता
त्सोऽर्थः प्रतिपादितो भवति नवेति । प्रतिपादने किं प्रतीतप्रत्यायकेन तद्वचनेन कार्यम् ?
तावतो वचनात्तत्प्रतिपत्तिमपह्नवानेव 999 नेन तु नापहनुतं नाम किञ्चिद् । अवश्यं चैतदन्यथा
स्वार्थानुमानकाले प्रतिज्ञावचनमन्तरेण कथं प्रतिपत्तिः स्यात् ? स्वप्रतिपत्तिकाले च यावतोऽ
थात्साध्यप्रतीतिरासीत् परार्थानुमानकालेऽपि तावत एव वचनमुपादेयम् । तत्र च न प्रज्ञापनीय
धर्मविशिष्टधर्मिदर्शनपूर्वकादिसाधनादिदर्शनात् साध्यप्रतीतिरासीत् । किन्तर्हि ? पक्ष
धर्मदर्शनात् तदविनाभावस्मरणसहितादिति तावत एव वचनं न्याय्यम् ।

अथोक्तं पटुमन्दादि भावेन परप्रतीतीनामनवस्थानान्न शक्यते प्रयोगनियमः कर्त्तुमिति ।
सत्यमुक्तम्[p. 64a ] केवलं स्ववधाय कृत्योत्थापनप्रायं तत् । यतः पटुमन्दादिभेदेन प्रति
पतृणामनेकप्रकारत्वात्स्यादपि कश्चिद् यः पञ्चावयवेऽपि वाक्ये प्रयुक्ते पूर्वं संशयजिज्ञासा
दिवचनमन्तरेण न बुद्ध्यते बोधयितव्यमिति तद्वचनस्याप्यवश्यप्रयोज्यत्वादवयवत्वादवगत
1000 दपगतं पञ्चावयवत्वं साधनवाक्यस्य । अभ्युपगमे च गौड्.अकाश्मीरपुरुषविधायो 1001 विषयो
पाख्यानं कुतूहलास्पदमवतरते । प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनान्यवावयवा इति शास्त्रस्थिते
रपसिद्धान्तोऽपि दीप्ताज्ञः पार्थिव इव निगृहणाति ।

अथ किमस्य सम्भवोऽस्ति यो निर्दिष्टे हि साध्ये साधने वाऽभिहिते निदर्शिते चोदाहरणे
कृतेऽप्युपनये निगमिते च सर्वावयवव्यापारे साध्यं न बुध्यत इति ? ननु अस्यापि प्रतिपत्तुः
किमस्ति सम्भवो यत्र धर्मिणि साधनं बोधितः, तस्य साध्याविनाभावितां स्मरितोऽपि यस्तत्र
साध्यं नावबुध्यत इति ? सम्भवति बुद्धिमान्द्यादिति चेत् । सर्वं समानमिदमन्यत्राभिनिवेशा
दित्यलं विस्तरेण ।

[p. 175 ]

पलम्भोऽसद्व्यवहारयोग्यत्वेन व्याप्तो दर्शितः । नोपलभ्यते च इत्यादिना1002

०भ्यते इत्या० A. B. P. H. N.

साध्यधर्मिणि
सत्त्वं लिङ्गस्य दर्शितम् । यदि च साध्यधर्मस्तत्र साध्यधर्मिणि न भवेत् साधनर्मोऽपि न
भवेत् । साध्यनियतत्वात् तस्य साधनधर्मस्येति सामर्थ्यम ॥

तथा वैधर्म्यवत्प्रयोगेऽपि--यः सद्व्यवहारविषय उपलब्धिलक्षणप्राप्तः,
स उपलभ्यत एव । न¹⁰⁰³

न च C.

तथाऽत्र तादृशो घट उपलभ्यत इत्युक्ते सामर्थ्या
देव नेह सद्व्यवहारविषय इति भवति ॥ ३६ ॥

यथा साधर्म्यवत्प्रयोगे तथा वैधर्म्यवत्प्रयोगेऽपि सामर्थ्यादेव नेह सद्व्यवहार¹⁰⁰⁴

०व्यवहारस्य विष० C. D.

विषयोऽस्ति
घट इति भवति ।

सामर्थ्य दर्शयितुमाह--यः सद्व्यवहारविषय इति विद्यमानः । उपलब्धिलक्षणप्राप्त इति
दृश्यः इत्येषा साध्यनिवृत्तिः । 1005

स नास्ति A. B. C. D. P. H.

स उपलभ्यत एवेति साधननिवृत्तिरिति । अनेन च¹⁰⁰⁶

च नास्ति C. E. अनेन न H.

साध्य
निवृत्तिः साधननिवृत्त्या व्याप्ता दर्शिता । न तथेति--यथाऽन्यो दृश्य उपलभ्यते न तथात्र
प्रदेशे तादृश इति दृश्यो घट उपलभ्यत इति । अनेन साध्यनिवृत्तेर्व्यापिका निवृत्तिरसती
साध्यधर्मिणि दर्शिता । यदि च¹⁰⁰⁷

च न साध्य० A. B. P. H. N.

साध्यधर्मः साध्यधर्मिणि न स्यात् साधनधर्मोऽपि1008

०र्मिणि भवेत् साधन० A. B. P. H. E. N.

न भवेत् ।

तदपि1009 यदपि न्यायभाष्यटीका-वातिंकयोर्विश्वरूपोद्योतकरावाहतुः पुरा विषयनिरूपण
पूर्वकमेव हि करणव्यापरणं दृष्टम् । करणं च साधन¹⁰¹⁰ नंव्यापारयितव्यम् । अतो विषय
निरूपणं साध्यवचनेन क्रियते, अन्यथा करणप्रवर्त्तनस्याशक्यत्वादिति । 1011

नोपलभ्यते न्यायवार्तिके--सं०

तदपि न चतुरस्रम् ।
यतो यदि हेतुं प्रयुञ्जानेन विषयः सिसाधयिषितोऽर्थों निरूपयितव्यो बुद्धौ निवेशनीय इत्यभि
मतम्, तदाऽभ्युपगम एवोत्तरम् । नहि कश्चित् साध्यमनिश्चित्यैव परप्रतिपत्तये साधनवाक्य
मभिधत्ते । अथ वचनेन करणस्य हेतोः स विषयो दर्शयितव्य इति मतिः, तदा तेनैव तावद्
दर्शितेन कोऽर्थः ? यदि परस्य प्रतीतिरन्यथा न स्यात्सर्वं शोभेतेत्युत्तरमिति किं क्षुण्णक्षो
दीकरणेन ?

अध्ययनः पुना रुचिटीकायामिदमवोचत् धर्मविशिष्टस्य धर्मिणो निर्देशः क्रियते श्रोतु
राश्वासनार्थम् । न त्वादौ धर्मविशिष्टस्य धर्मिणो निर्देशो युक्तः । अयुक्ततां 1012 ता तस्य
प्रतिपत्तावदृष्टत्वात् । तत्र प्रदेशमात्रमुपलभते, तत्स्थं च धर्मम् । ततोऽविनाभावं स्मरति ।
तदनन्तरं तदेवेदमिति परामृशति । ततो विशिष्टतां प्रदेशस्य प्रतिपद्यते, न त्वादेव 1013 त्वादावेव ।
परामर्शस्य च स्वार्थपूर्वकत्वम् । न च स्वार्थे धर्मविशिष्टस्य धर्मिणो दर्शनमस्ति ।
तेन परप्रतिपत्तावपि न कार्यम् । आदौ तु क्रियते, प्रतिपाद्यस्यास्थोत्पादनार्थमिति ।
[p. 176 ]

अस्ति च साधनधर्म इति सामर्थ्यम् ।1014

सामर्थ्यात् ततः A. B. P. H. N.

अतः सामर्थ्यात् नात्स्यत्र घट इति प्रतीतेर्न पक्षनिर्देशः ।
एवं कार्यस्वभावहेत्वोरपि सामर्थ्यात् संप्रत्यय इति न 1015

पक्षो निर्देश्यः E.

पक्षनिर्देशः ॥

कीदृशः पुनः 1016

पक्षः निर्देशः C.

पक्ष इति निर्देश्यः ? ॥ ३७ ॥

कीदृशः पुररर्थः पक्ष इति--अनेनशब्देन निर्देश्यो वक्तव्यः ? इत्याह--

स्वरूपेणैव स्वयमिष्टो1017

०मिष्टो निरा० B. P.

ऽनिराकृतः पक्ष इति1018

इति निर्देश्यः--C.

 ॥ ३८ ॥

स्वरूपेणैवेति साध्यत्वेनैव । स्वयमिति वादिना । इष्ट इति--नोक्त एवापि त्विष्टो
ऽपीत्यर्थः । एवंभूतः सन् प्रत्यक्षादिभिः अनिराकृतो 1019

०कृतोऽर्थो यः स B. C. D.

योऽर्थः स पक्ष इत्युच्यते ।

अथ यदि 1020

अथ यदि न पक्षो A. B. P. H. E. N.

पक्षो न निर्देश्यः, कथमनिर्देश्यस्य लक्षणमुक्तम् ? न साधनवाक्यावय
वत्वादस्य लक्षणमुक्तमपि त्वसाध्यं 1021

किञ्चत्--B.

केचित् साध्यम्, साध्यं चासाध्यं 1022

केचित् नास्ति--C. A. P. H. E. N.

केचित् प्रतिपन्नाः ।
तत् साध्यासाध्यविप्रतिपत्तिनिकारणार्थं पक्षलक्षणमुक्तम् ॥

स्वरूपेणेष्ट इत्यस्य विवरणम--

स्वरूपेणेति साध्यत्वेनेष्टः ॥ ३९ ॥

साध्यत्वेनेष्ट इति । पक्षस्य साध्यत्वान्नापरमस्ति रूपम् । अतः स्वरूपं साध्यत्वमिति ॥

एवशब्दं विवरितुमाह--

स्वरूपेणैवेति साध्यत्बेनैवेष्टो1023

०त्वेनेष्टो C. B. H. P. E. N.

न साधनत्वेनापि ॥ ४० ॥

स्वरूपेणैवेति । ननु चैवशब्दः केवल एव प्रत्यवमर्ष्टव्यस्तत्1024

तत्कथम्--B.

किमर्थं स्वरूपशब्देन

तेन तु तपस्विना बहूक्तं समञ्जसं । केवलं प्रतिपत्तुराश्वासेनैवोत्पादितेन किं प्रयोजनम् ?
कथं चासौ सन्दिग्धार्थाभिधायिनः प्रतिज्ञावचनादास्थामुत्पादयतीति समीचीनं निरूपितम्!
आस्था खलु इदमेव मन्येऽथेत्यभिसम्प्रत्ययः । सा कथं वचनमात्राज्जायेत ? जातौ वा
साधनाद्यभिधानं न कथं वैयर्थ्यमश्नुवीतेत्यलं बहुना ॥

अत्र सामर्थ्यात्स्वयं शब्दस्य वादिनेति विवृतिः कृता न तु स्वयंशब्दस्य वादिनेत्यर्थः ।
एतच्चानन्तरमेव दर्शयिष्यते ॥

[p. 177 ]

सह प्रत्यवमृष्टः ? उच्यते । एवशब्दो निपातो द्योतकः । पदान्तराभिहितस्यार्थस्य
विशेषं द्योतयति इति पदान्तरेण विशेष्यवाचिना सह निर्दिष्टः । न साधनत्वेनापीति । यत्
साधनत्वेन निर्दिष्टं तत् साधनत्वेनेष्टम् । असिद्धत्वाच्च¹⁰²⁵

०त्वात् साध्य० B.

साध्यत्वेनापीष्टम् । तस्य
निवृत्त्यर्थ¹⁰²⁶

०त्त्यर्थम्--D.

एवशब्दः ॥

तदुदाहरति--

यथा शब्दस्यानित्यत्वे साध्ये चाक्षुषत्वं हेतुः, शब्देऽसिद्धत्वात्
साध्यम् । न पुनस्तदिह साध्यत्वेनैवेष्टम्1027

साध्यत्वेनेष्टम् C. D. E.

, साधनत्वेनाभिधानात्1028

०त्वेनाप्यभिधानात् B. P. H. E. N.

 ॥ ४१ ॥

1029

यथेति नास्ति A.

यथेति । शब्दस्यानित्यत्वे साध्ये चाक्षुषत्वं हेतुः शब्देऽसिद्धत्वात् साध्यम्--इत्यनेन
साध्यत्वेनेष्टिमाह ।

तद् इति चाक्षुषत्वम् । इहेति शब्दे । साध्यत्वेनैवेष्टम्--इति साध्यत्वेनेष्टिनियमा
भावमाह । साधनत्वेनाभिधानाद् इति--यतः साधनत्वेनाभिहितम्, अतः साधनत्वेनापीष्टम् ।
न साध्यत्वेनैवेति ॥

स्वयमित्यनेन स्वयंशब्दं व्याख्येयमुपक्षिप्य तस्यार्थमाह--

स्वयमिति वादिना ॥ ४२ ॥

वादिनेति । स्वयंशब्दो निपात आत्मन इति 1030

नाशं स्वयमिच्छतीत्यादौ आत्मनो नाशमिच्छतीत्यर्थः--टि०

षष्ठ्यन्तस्यात्मनेति च तृतीयान्त
स्याथ¹⁰³¹

०स्यार्थेन युक्तः--B.

वर्त्तते । तदिह तृतीयान्तस्यात्मशब्दस्यार्थे वृत्तः स्वयंशब्दः । आत्मशब्दश्च सम्बन्धि
शब्दः । वादी च प्रत्यासन्नः1032

प्रत्यासन्नभूतः यस्य A. B. P. H.

 । ततो यस्य वादिन आत्मा तृतीयार्थयुक्तः1033

तृतीयार्थेन युक्तः C. D.

स एव¹⁰³⁴

एव नास्ति--B.

तृतीयार्थयुक्तो निर्दिष्टो वादिनेति । न¹⁰³⁵

ननु A. B. P. H.

तु स्वयंशब्दस्य वादिनेत्येष पर्यायः ॥

पक्षस्यानुमेयस्य ॥

स्वरूपशब्देनेति सहार्थे तृतीया ।

[p. 64b ] उच्यत इति सिद्धान्तवादी ।

यत्साधनत्वेनेष्टं तत्कथं साध्यत्वेनापीष्टं भवतीत्याह--असिद्धत्वादिति । चो यस्मात् ।
साध्यत्वेनेष्टोऽपि यदा साधनत्वेनोक्तस्त दाऽपक्ष इत्येवमर्थ एवशब्द इति समुदायार्थः ॥

[p. 178 ]

कः पुनरसौ वादीत्याह--

यस्तदा साधनमाह ॥ ४३ ॥

यस्तदा--इति वादकाले साधनमाह । अनेकवादिसम्भवेऽपि1036

०सम्भवे स्वयं० B. C. D.

स्वयंशब्दवाच्यस्य
वादिनो विशेषणमेतत् ।

यद्येवं1037

यद्येव--A. B. P. H.

वादिन इष्टः साध्यः--इत्युक्तम् । एतेन च किमुक्तेन ? अनेन¹⁰³⁸

अनेन च C.

तदा
वादकाले तेन वादिना स्वयं यो धर्मः साधयितुमिष्टः स एव साध्यो1039

साध्यो धर्मो नेतर इत्यु० C.

नेतरो 1040

धर्म नास्ति B.

धर्म इत्युक्तं
भवति । वादिनोऽनिष्टधर्मसाध्यत्वनिवर्त्तनमस्य वचनस्य फलमिति यावत् ॥

अथ कस्मिन् सत्यन्यधर्मसाध्यत्वस्य¹⁰⁴¹

साध्यत्वसम्भ० A. C. P. H. E.

सम्भवो यन्निवृत्त्यर्थं 1042

०त्त्यर्थं चेदं A. D. P. H. E. N. ०त्त्यर्थं चैतत्--B.

तद् वक्तव्यमित्याह--

एतेन यद्यपि क्वचिच्छास्त्रे स्थितः साधनमाह, तच्छास्त्रकारेण तस्मिन्
धर्मिएयनेकधर्माभ्युपगमेऽपि यस्तदा तेन वादिना1043

तेन स्वयं वादिना धर्मः साध० C.

धर्मः स्वयं साधयितु-

तत्तस्मादर्थद्वयवृत्तित्वात् । इह पक्षलक्षणे स्वयंशब्दो गृहीत इति शेषः । तृतीया
प्रतिपाद्योऽर्थोऽत्रैषणकर्त्तृत्वम् । आत्मना इष्ट इत्यत्र तृतीयायाः कर्त्तरि विधानात् ॥

अनेकवादिसम्भवेऽपि शब्दगताकाशगुणत्वादिवादिभूयस्त्वेऽपि । वादित्वं च योग्यतया ।
न तु तदा स्वपरपक्षसिद्ध्यसिद्ध्यर्थवचनलक्षणवादप्रणेतारः । विशेषणं व्यवच्छेदकमेतद् यस्तदा
साधनमाहेति वचनम् ।

यद्येवमिति परः । अयं च निपातसमुदायोऽनिष्टापादनप्रारम्भे वर्त्तते । इत्युक्तमनेन
वाक्येनेति शेषः ।

उच्यतामेवं को दोष इत्याह--एतेनेति । चशब्दोऽपिशब्दस्यार्थे । शास्त्रकारेष्टमपि
वादीष्टं भवति । तत्कोऽतिशयोऽनेन प्रतिपादित इति चोदयितुराशयः । अनेनेति सिद्धान्तवादी ।
अनेन यस्तदा साधनमाहेति विशेषणावच्छिन्नेन स्वयंशब्देन ।

एतदुक्तं भवति । यच्छास्त्राभ्युपगमेनापि वादी क्वचित्साधनमभिधत्ते, तच्छास्त्रकारेण
तत्र यावदिष्टं तावच्चेत्तस्य साध्यत्वेनेष्टं तदेष्टमित्येव कृतं स्यात्, न तु स्वयमिति । नेतर
इति तच्छास्त्रकारेष्टोऽम्बरगुणत्वादिरिति बुद्धिस्थम् । वादिन इति आद्यस्यैव व्यक्तीकरणम् ॥

अथेत्यामन्त्रणे ।

[p. 179 ]

मिष्टः, स एव साध्यो नेतर इत्युक्तं भवति ॥ ४४ ॥

तच्छास्त्रकारेणेति । यच्छास्त्रं तेन वादिनाऽभ्युपगतं तच्छास्त्रकारेण तस्मिन् साध्य
धर्मिणि अनेकस्य 1044

अनेकधर्म० C.

धर्मस्याभ्युपगमे सति अन्यधर्मसाध्यत्वसम्भवः । तथाहि--शास्त्रं येनाभ्यु
पगतं 1045

तस्मिन् सिद्धो E.

तत्सिद्धो धर्मः सर्व एव तेन साध्य इत्यस्ति विप्रतिपत्तिः । अनेनापास्यते । अनेक
धर्माभ्युपगमेऽपि सति स एव साध्यो यो वादिन इष्टो नान्य इति ।

ननु च शास्त्रानपेक्षं 1046

तादात्म्यतदुत्पत्तेः--टि०

वस्तुबलप्रवृत्तं लिङ्गम् । अतोऽनपेक्षणीयत्वान्न शास्त्रे
स्थित्वा वादः कर्त्तव्यः । सत्यम् । आहोपुरुषिकया तु यद्यपि क्वचिच्छास्त्रे स्थित इति
किञ्चिच्छास्त्रमभ्युपगतः साधनमाह, तथापि य एव तस्येष्टः स एव¹⁰⁴⁷

स एव तस्य A. E.

साध्य¹⁰⁴⁸

साध्यत इति--C.

इति ज्ञापना
येदमुक्तम् ॥

इष्ट इतीष्टशब्दमुपक्षिप्य व्याचष्टे--

इष्ट इति यत्रार्थे विवादेन साधनमुपन्यस्तं तस्य सिद्धिमिच्छता
सो 1049

सोऽर्थोऽनु० C.

ऽनुक्तोऽपि वचनेन साध्यः ॥ ४५ ॥

यत्रार्थ आत्मनि विरुद्धो वादः प्रक्रान्तः--नास्ति आत्मा--इत्यात्मप्रतिषेधवाद आत्म
सत्तावादविरुद्धः, विधिप्रतिषेधयोर्विरोधात् । तेन विवादेन हेतुना साधनमुपन्यस्तं तस्या
त्मार्थस्य सिद्धिं निश्चयम् इच्छता वादिना सोऽर्थः साध्य इत्युक्तं भवति इष्टशब्देन । यत्
तद् इत्युक्तं भवति इति ग्रहणमन्ते तदिहापेक्ष्य वाक्यं 1050

वाक्यं परिसमा० A. B. C. D. P. H. E. N.

समापयितव्यम् ।

यद्यपि परार्थानुमान उक्त एव साध्यो युक्तः, अनुक्तोपि 1051

तुशब्दस्तथापीत्यर्थे--टि०

तु वचनेन साध्यः, सामर्थ्यो
क्तत्वात् तस्य ॥

इत्यस्ति विप्रतिपत्तिर्न्यायविरुद्धा प्रतिपत्तिः केषाञ्चित् । अनेनात्मविशेषणेनापास्यते ।
अनेकेत्यादिनोपसंहरति । अनेकधर्माभ्युपगमेऽपि शास्त्रकारस्य तत्र धर्मिण्यनेकधर्मोपगमे
सत्यपि । वादिन इत्यात्मन इति षष्ठ्यन्तस्यार्थे वृत्तं स्वयंशब्दमुपादाय ।

आहोपुरुषिकयाऽभ्युपगत इति कर्त्तरीयं निष्ठा ॥

विरुद्धः परस्य चाभिप्रेतविपरीतार्थोपस्थापको वादः स्वपरपक्षयोः सिद्ध्यसिद्ध्यर्थं
वचनम् । प्रक्रान्तः प्रवृत्तः । इत्युक्तं भवतीति नात्र श्रूयते तत्कथमेवं व्याख्यायत इत्याह—
यत्तदिति । लोकोक्तिश्चैषा । इहेष्टपदविवरणे । समापयितव्यं सङ्गतार्थं कर्त्तव्यम् ।

[p. 180 ]

कुत एतदित्याह--

तदधिकरणत्वाद्विवादस्य ॥ ४६ ॥

1052

तदित्यादि तदिति A. B. C. D. P. H. E. N.

तदिति सोऽर्थोऽधिकरणम् आश्रयो यस्य स तदधिकरणो विवादः । तस्य
भावस्तत्त्वम् । तस्मादिति ।

एतदुक्तं भवति--यस्माद्विवादं निराकर्त्तुमिच्छता वादिना साधनमुपन्यस्तं तस्माद्
यद् अधिकरणं विवादस्य तदेव साध्यम् । यतो विरुद्धं वादमपनेतुं साधनमुपन्यस्तं तच्चेत् न
साध्यं किमिदानीं 1053

जगति नियतम्--B. C. D. P. H. E. N.

जातिनियतं किंचित् साध्यं स्यादिति ॥

अनुक्तमपि परार्थानुमाने साध्यमिष्टम् । 1054

०मिष्टमुदाहरति--B. साध्यं दृष्टमुदाह० C. D.

तदुदाहरति--

यथा परार्थाश्चक्षुरादयः संघातत्वाच्छयनासनाद्यङ्गवदिति । 1055

०दिति । आत्मार्था इत्यनुत्था 1055 क्ता प्यात्मार्थता साध्यते तेन--C.

अत्रात्मार्था
इत्यनुक्तावप्यात्मार्थता साध्या । 1057

साध्या । अनेन B. P. H. E.

तेन नोक्तमात्रमेव साध्यम्--इत्युक्तं
भवति ॥ ४७ ॥

परार्था इति । चक्षुरादिर्येषां श्रोत्रादीनां ते1058

ते नास्ति B.

चक्षुरादय इति धर्मी । परस्मायिमे
परार्था इति साध्यं पारार्थ्यम् । सङ्घातत्वादिति हेतुः । व्याप्तिविषयप्रदर्शनं 1059

च नास्ति--A. B. D. P. H. E. N.

च शयनासना
द्यङ्गवदिति । शयनमासनं च ते आदी1060

आदिर्यस्य D.

यस्य तच्छयनासनादि पुरुषोपभोगाङ्गं संघातरूपम् ।
तद्वदत्र 1061

तद्वदत्र यत्प्रमाणे--A. B. P. H.

प्रमाणे यदप्यात्मार्थाश्चक्षुरादय इत्यात्मार्थता नोक्ता 1062

नोक्ताप्या० B. अनुक्ताप्या--A. C. D. P. H. E. N.

अनुक्तावप्यात्मार्थता साध्या ।

अनुक्तोऽपि तु वचनेन । वचनेन साक्षादभिधाव्यापारविषयत्वमनापादितोऽपि ।
तुर्विशेषदीपने । साध्यः साध्य एव । कुत इत्याह--सामर्थ्योक्तत्वात्तस्य बुद्धिस्थस्यात्मादेः ।

एतदुक्तं भवति--परार्थानुमाने उक्तोऽर्थः साध्यः । उक्तश्च प्रकाशित उच्यते । प्रका
श्यमानता च साक्षादभिधाव्यापारविषयतया च सामर्थ्यगम्यतया च । उक्तम 1063 उक्तता तु
प्रकाशितताख्या द्वयोरप्यविशिष्टेति ॥

कुत एतदिति सामर्थ्योक्तत्वमिति हेतोराह वार्त्तिककारः ।

[p. 181 ]

तथा हि--सांख्येनोक्तम्--अस्ति आत्मा । तद्विरुद्धं बौद्धेनोक्तं--नास्त्यात्मेति । ततः
सांख्येन स्ववादविरुद्धं बौद्धवाद हेतूकृत्य विरुद्धवादनिराकरणाय स्ववादप्रतिष्ठापनाय च
साधनमुपन्यस्तम् । अतोऽनुक्तावप्यात्मार्थता1064

०नुक्ताप्या० A. B. C. D. P. H. E. N.

साध्या, 1065

य आत्मप्रतिषेधवादोऽधिकरणं यस्य--टि०

तदधिकरणत्वाद् विवादस्य ।1066

शयनादिषु A.

शयना
सनादिषु हि पुरुषोपभोगाङ्गेष्वात्मार्थत्वेनान्वयो1067

०र्थत्बेन प्रसिद्धः A.

न प्रसिद्धः । सङ्घातत्वस्य 1068

परार्थमा० A. B. P. H. परार्थत्वमा० N.

पारार्थ्यमात्रेण
तु सिद्धः । ततः परार्था इत्युक्तम् ।

चक्षुरादय इत्यत्रादिग्रहणाद्विज्ञानमपि1069

बौद्धानां मते परमाणुरूपं ज्ञानमतः सङ्घातरूपत्वम्--टि०

परार्थं साधयितुमिष्टम् । विज्ञानाच्च पर
आत्मैव स्यात् ।

1070

परस्य नास्ति--B.

परस्यार्थकारि विज्ञानं सेत्स्यतीति सामर्थ्यादात्मार्थत्वं सिध्यति चक्षुरादीनामिति मत्वा
परार्थग्रहणं कृतम् । तेनेष्ट¹⁰⁷¹

साध्यवच० A. B. P. H. E, N.

साध्यत्ववचनेन नोक्तमात्रम्, अपि तु प्रतिवादिनो विवादा
स्पदत्वाद् वादिनः1072

वादिना E.

साधयितुमिष्टम्-उक्तम्, अनुक्तं वा प्रकरणगम्यं साध्यमित्युक्तं भवति ॥

यद्यपि तन्मूलो विवादस्तथापि अभिधाव्यापारविश्रामभूमिरेवार्थः साध्यः । न चात्मा
दिर्विवादाधिकरणम् । तथाभूतस्तत्कथं साध्य इत्याशङ् क्याह--एतदुक्तं भवतीति । यदा
त्मादि अधिकरणमास्पदं विवादस्य--अस्तीदं नास्तीदमित्यात्मकस्य परस्परविरुद्धस्य वादस्य ।
अत्रोपप[p. 65a ] त्तिमाह--यत इति । विरुद्धं स्वपक्षप्रत्यनीकं नास्तीदमिति वादम् । तद्
विरुद्धवादापनेतृहेतूपन्यासविषयं चेद् यदि न साध्यं न जिज्ञापयिषितमिदानीमेतस्मिन्नभ्युपगमे
किं जातिनियतं साध्यत्वजातिनियतं जातिवशं किञ्चिद् वस्तु साध्यं स्याद् भवितुमर्हति ।
क्षेपे किमः प्रयोगान्न किञ्चिदित्यर्थोऽवतिष्ठते ॥

अनुक्तमपि साक्षादभिधाव्यापाराविषयोऽपि । संहा 1073 धा तत्वादनेकरूपत्वात् । कालवि
शेषानपेक्षं चैतद् द्रष्टव्यम् । तेन क्रमेण युगपद् वा संहतं तदिति संहतरूपं विज्ञानमपि क्रमेणा
नेकरूपमतस्तत्रापि संहा 1074 धा तत्वं सिद्धिमिति तदप्यादिशब्देन सङ्गृहीतं धर्मि कर्त्तव्यम् । अत
एवानन्तरम् अत्रादिशब्दाद् विज्ञानमपि इति वक्ष्यते । अन्यथा तु चक्षुरादीनां विज्ञानलक्षण
परार्थतासिद्धावा 1075 व पि नाभिप्रेतं सांख्यस्य सिद्ध्येत् । अनुक्तावप्यनभिधानेऽपि तस्येत्यर्थात् ।
क्वचित्पुनरनुक्ताप्यात्मार्थतेति पाठः । तत्रार्जवेनै व सम्बन्धः । साधनोपन्यासाश्रयत्वेन
प्रकृतत्वात्तस्या इति भावः ।

तथा हीत्यादिनैतदेव प्रतिपादयति । हेतूकृत्य निमित्तीकृत्य । चः फलसमुच्चये ।
अनुक्तावपीति पूर्ववद्वाच्यम् । यद्ययं तस्याभिप्रायस्तदाऽऽत्मार्था इत्येव किं न ब्रवीतीत्या
शङ्क्य येनाभिप्रायेणैवमवादीत्तं दर्शयितुमाह--शयनेति । हिर्यस्मादर्थे ।

[p. 182 ]

अनिराकृत इति--एतल्लक्षणयोगेऽपि यः साधयितुमिष्टोऽप्यर्थः
प्रत्यक्षानुमानप्रतीतिस्ववचनैर्निराक्रियते, न स पक्ष¹⁰⁷⁶

पक्षः दर्श० C.

इति प्रदर्शनार्थम् ॥ ४८ ॥

अनिराकृत इति व्याख्येयम् । एतदिति--अनन्तरप्रक्रान्तं यत् पक्षलक्षणमुक्तं
साध्यत्वेनेष्टेत्यादि1077

साध्यत्वेनेष्टत्वादि C. D.

--एतल्लक्षणेन योगेऽप्यर्थो न पक्ष इति प्रदर्शनार्थम् 1078

प्रदर्शनाय A. C. P. H.

प्रतिपादनाय अनि
राकृतग्रह्णं कृतम् ।

कीदृशोऽर्थो न पक्षः साधयितुमिष्टोऽपीत्याह--यः साधयितुमिष्टोऽर्थः--प्रत्यक्षं चानुमानं
च प्रतीतिश्च स्ववचनं च--1079

तैर्नि० E. N.

एतैर्निराक्रियते--विपरीतः साध्यते 1080

साध्यते स न पक्ष B. D.

न स पक्ष इति ॥

तत्र प्रत्यक्षनिराकृतो यथा--अश्रावणः शब्द इति ॥ ४९ ॥

तत्रेति । तेषु चतुर्षु प्रत्यक्षादिनिराकृतेषु1081

०कृतेषु निरा० B.

प्रत्यक्षनिराकृतः कीदृशः ? यथेति ।
यथाऽयं प्रत्यक्षनिराकृतस्तथाऽन्येऽपि द्रटव्या इति यथाशब्दार्थः ।

श्रवणेन ग्राह्यः श्रावणः । न श्रावणोऽश्रावणः । श्रोत्रेण न ग्राह्य इति प्रतिज्ञार्थः ।
श्रोत्राग्राह्यत्वं शब्दस्य प्रत्यक्षसिद्धेन श्रोत्र¹⁰⁸²

श्रोत्रज्ञानग्राह्य०--टि०

ग्राह्यत्वेन बाध्यते ॥

ननु चक्षुरादीनां विज्ञानलक्षणपरार्थता सेत्स्यति । तत्कथमात्मार्थतासिद्धिरित्याह चक्षुरादय
इत्यत्रेति । तथापि कुतस्तत्सिद्धिरित्याह विज्ञानाच्चेति । चो यस्मात् । अथ विज्ञानस्यापि
धर्मित्वे कथमात्मार्थतासिद्धिरित्याशङ्क्य स्पष्टयितुमाह--परस्येति । सामर्थ्यादात्मार्थत्वं
सिद्ध्यति चक्षुरादीनामित्येवं मत्वा परार्थग्रहणं कृतं सांख्येनेति प्रस्तावात्, अध्याहारे वा,
तेषां विज्ञानार्थताया अपि सम्भाव्यत्वात् । तत् सिद्धैकं सामर्थ्यमित्याशङ्क्य परस्येति योज्यम् ।

अर्थकारि प्रयोजनकारि विज्ञानमपीति द्रष्टव्यम् । सेत्स्यतीति ब्रुवतोऽयं भावः ।
आदिशब्दाद् विज्ञानस्यापि तथात्वे साध्ये विज्ञानं परार्थकारि सेत्स्यतीति । इतिर्हेतौ । अनेन
सामर्ध्यं चक्षुरादीनामात्मार्थतासिद्धौ दर्शितम् ।

तेनेत्यस्य मूलस्य व्याख्यानमिष्टसाधन 1083 साध्यत्व वचनेनेति वादिनः साधयितुमिच्छया
विषयीकृतम् ।

तच्च द्विविधमिति दर्शयन्नाह--उक्तमित्यादि । उक्तं साक्षादभिधाविषयीकृतम् ।
तद्विपरीतमनुक्तम् । कथं तर्हि तत्साध्यमित्याह--प्रकरणेति । प्रकरणेन साध्योपन्यासा
श्रयतया प्रकृतत्वेन गम्यं प्रकाश्यं साध्यं साध्यमेवेत्युक्तं भवति ॥

[p. 183 ]

अनुमाननिराकृतो यथा--नित्यः शब्द इति ॥ ५० ॥

1084

श्रवणेन्द्रिय प्रभवज्ञानेनेत्यर्थः--टि०

अनुमाननिराकृतो यथा1085

यथा नास्ति C. D. H. E. N.

नित्यः शब्द इति । शब्दस्य प्रतिज्ञातं नित्यत्वम् अनित्य
त्वेनानुमानसिद्धेन निराक्रियते ॥

प्रतीतिनिराकृतो यथा--अचन्द्रः शशीति ॥ ५१ ॥

प्रतीत्या निराकृतः अचन्द्र इति चन्द्रशब्दवाच्यो न भवति शशीति प्रतिज्ञातार्थः ।1086

प्रतिज्ञार्थः--C. D.

अयं च प्रतीत्या निराकृतः । प्रतीतोऽर्थ उच्यते विकल्पविज्ञानविषयः । प्रतीतिः प्रतीतत्वं

एतल्लक्षणयोगेऽपीत्यस्यार्थकथनमिदमेतल्लक्षणेन योगेऽप्यर्थ इति ।

ननु च प्रत्यक्षादिभिर्निराक्रियतेऽपसार्यत इति किल मतम् । न चाक्षा1087 र्थापसारणं
प्रत्यक्षादिधर्मोऽपि तु वस्तुव्यवस्थापनमित्याह--विपरीत इति ॥

श्रूयतेऽनेनेति श्रवणं श्रोत्रेन्द्रियं तेन ग्राह्यः उपलब्धः । तज्ज्ञानग्राह्यत्वाच्च तद्ग्राह्यत्व
मुक्तम् । नञा समासमाह--नेति । समस्तस्यार्थमाह--श्रोत्रेणेति । अयमस्याशयः—
अश्रावणः शब्दः--श्रोत्रजे[p. 65b ]न ज्ञानेन नानुभूयत इति यः प्रतिजानीते तस्य सा प्रतिज्ञा
श्रवणेन्द्रियजेन प्रत्यक्षेण शब्दालम्बनेन बाध्यते शब्दगताऽप्रतिभासनविपरीतस्य तत्प्रतिभासनस्य
तेनोपस्थापनादिति ।

एतेन तन्निराकृतम्, यदुद्द्योतकरेणोक्तम्1088

न्यायवार्त्तिकं द्रष्टव्यम्--१. १. ३३. पृ० ११३.

--अश्रावणः शब्द इति प्रत्यक्षविरुद्धोदाहरणं
वर्णयति । न प्रत्यक्षस्य विषयो ज्ञातो नानुमानस्य । किं कारणम् ? इन्द्रियवृत्तीनाम
तीन्द्रियत्वात् । श्रावणत्वञ्चेन्द्रियवृत्तिः । सा कथं प्रत्यक्षा भविष्यति ? तस्मादनुमान
विरुद्धस्योदाहरणमिदम् । अनुष्णो वह्निः कृतकत्वादिति प्रत्यक्षविरुद्धस्येति ।

न ह्मश्रावणशब्देन शब्दाख्ये विषये ज्ञानोत्पत्तौ श्रोत्रेन्द्रियस्य वृत्तेरभावोऽभिमतो यस्य
वादिनस्तं प्रति शब्दविषयश्रवणेन्द्रियवृत्तेः प्रत्यक्षविरुद्धत्वात्प्रत्यक्षनिराकृतमिदमाचार्येणोक्तम्,
येनोच्यतेऽतीन्द्रियेन्द्रियवृत्तिः कथं प्रत्यक्षा येनेदमुदाहरणं संगच्छेतेति । किन्तर्हि ? यः
कश्चिद् व्यामोहमाहात्म्याद् यदेतच्छ्रोत्रग्राह्यं रूपमद्वयं तन्नास्तीति प्रतीजानीते तं वादिविशेषं
प्रतीति कथं न प्रत्यक्षविरुद्धोदाहरणमिदमिति ।

एतदुक्तं भवति । शब्दो नास्तीत्येवमपि ब्रुवाणस्यास्ति प्रत्यक्षबाधा । केवलं विषयो
निषेधोऽनेकमार्गः । शब्दो नास्ति व्यापितया नित्यतयेत्यादि । तत्रासति श्रावणशब्दे सर्वस्यैव
निषेधे प्रत्यक्षबाधा शङ्क्येत । श्रावणशब्देन तु श्रुतिमात्रग्राह्यमेव यद्रूपं तन्निषेधे प्रत्यक्ष
बाधा न तु सामान्यधर्मनिषेध इति ख्याप्यत इति ॥

[p. 184 ]

विकल्पविज्ञानविषयत्वमुच्यते । तेन विकल्पज्ञानेन¹⁰⁸⁹

विकल्पविज्ञानविषयत्वेन प्र० B. P. H. E. विकल्पज्ञानविषयत्वेन C. D.
विकल्पविज्ञानेन A.

प्रतीतिरूपेण शशिनश्चन्द्रशब्दवाच्यत्वं
सिद्धमेव । तथा हि--यद्विकल्प¹⁰⁹⁰

यद्विकल्पज्ञान० B. P. H. N. यज्ज्ञानग्राह्यं A.

विज्ञानग्राह्यं तच्छब्दाकारसंसर्गयोग्यम् । यच्छब्दाकारसंसर्ग
योग्यं तत् साङ्केतिकेन शब्देन वक्तुं शक्यम् । अतः प्रतीतिरूपेण विकल्पविज्ञानविषयत्वेन सिद्धं
चन्द्रशब्दवाच्यत्वमचन्द्रत्वस्य बाधकम् । स्वभावहेतुश्च प्रतीतिः । यस्माद्विकल्पविषयत्व
मात्रानुबन्धिनी साङ्केतिकशब्दवाच्यता, ततः स्वभावहेतुसिद्धं चन्द्रशब्दवाच्यत्वमवाच्यत्वस्य
बाधकं द्रष्टव्यम् ॥

प्रतीत्या विकल्पविज्ञानरूपेण विषयिणा विषयस्य निर्देशात् । एतदेव दर्शयति प्रतीत
इति । प्रतीत उच्यते व्यवह्रियते, साक्षात्कृतस्याप्यजाताध्यवसायस्य तथाव्यवहारा
भावादिति भावः । विषयिणा विषयगतो धर्म उक्त इति स्फुटयति प्रतीतिः प्रतीतत्वरूपेण
प्रतीतत्वमिति । तेन विकल्पज्ञानेनेति विकल्पविज्ञानविषयत्वेनेति ज्ञेयं प्रतीतिरूपेण ।
तथा हीत्यनेनैतदेवोपपादयति ।

भवतु शब्दाकारसंसर्गयोग्यत्वम् । तच्छब्दवाच्यता तु कथमित्याह--यदिति । अत
इत्यादिना प्रतीतेर्बाधकत्वं दर्शयति । अचन्द्रत्वस्याचन्द्रशब्दवाच्यत्वस्य । किंसाधनसिद्धमिदं
चन्द्रशब्दवाच्यत्वमित्याह--स्वभावेति । स्वभावहेतुलक्षणं योजयन्नाह--यस्मादिति । तत
इत्यादिनोपसंहारः ।

एवं तु प्रयोगो द्रष्टव्यः--योऽर्थो विकल्पविज्ञानविषयः स साङ्केतिकेन शब्देन वक्तुं
शक्यः । यथा शाखादिमानर्थो वृक्षशब्देन । विकल्पविज्ञानविषयश्च शशीति ।

इह केनचिच्छब्देन कस्यचिदभिधातुमशक्यत्वं वास्तवे प्रतिनियतार्थशब्दसम्बन्धे सति
स्यात् । स चान्यत्र प्रतिषिद्धः । पारिशेष्याज्ज्ञानात्मन्यारूढस्यार्थस्य शब्दसम्बन्धः कर्त्तुं
कस्य शक्यो यस्तेन शब्दाकारेण सह नैकस्मिन् ज्ञानेन संसृज्यते । अनियतार्थं च विज्ञानमिति
तदारूढोऽर्थस्तदभिधानाकारसंसर्गयोग्य एव । तस्मात्तेन शब्देनाभिधातुमशक्यत्वमतदाकार
संसर्गयोग्यत्वेन व्याप्तम् । व्या[p. 66a ]पकविरुद्धं च तदभिधानाकारसंसर्गयोग्यत्वम् । तेन
च विकल्पविज्ञानविषयत्वं व्याप्तम् । तदेवं विकल्पविज्ञानविषयत्वं तद्व्यापकविरुद्धव्याप्त
त्वात्तेनापि विरुद्ध्यते । ततश्च तद्विरुद्धेन शक्यत्वेन व्याप्त इति स्वभावहेतुः । तस्माद्
विकल्पविज्ञानविषयत्वमेव प्रतीतिः प्रसिद्धिर्व्यवहारश्चोच्यते । अनया प्रतीत्या यत्साधितं
शशिनश्चन्द्रशब्दवाच्यत्वं तत्स्वविरुद्धस्य तदनभिधेयत्वस्य बाधकं भवति । तेन प्रतीतेर्वि
कल्पविज्ञानलक्षणाया जातो धर्म इष्टशब्दाभिधेयत्वलक्षणस्तेनानभिधेयत्वस्य बाधनात्प्रतीति
बाधोच्यत इति परमार्थः ।

यद्वा प्रतीतेस्तथारूपाया जात एवेष्टशब्दाभिधेयत्वलक्षणो धर्मः प्रतीतिशब्देनोक्तः,

[p. 185 ]

स्ववचननिराकृतो यथा-नानुमानं प्रमाणम् ॥ ५२ ॥

स्ववचनं प्रतिज्ञार्थस्यात्मीयो वाचकः शब्दः । तेन निराकृतः प्रतिज्ञार्थो न साध्यः ।
यथा नानुमानं प्रमाणम्--इत्यत्र¹⁰⁹¹

प्रमाणम् । अत्र A. B. D. P. H. E. N.

अनुमानस्य प्रामाण्यनिषेधः प्रतिज्ञार्थः । स¹⁰⁹²

स चानुमा० C.

नानुमानं
प्रमाणम्--इत्यनेन स्ववाचकेन वाक्येन बाध्यते । वाक्यं हि एतत् प्रयुज्यमानं वक्तुः
1093

शाब्दस्य प्रत्य० A. B. C. D. P. H. E. N.

शाब्दप्रत्ययस्य सदर्थत्वमिष्टं सूचयति । तथाहि-मद्वाक्याद् योऽर्थसम्प्रत्ययस्तवोत्पद्यते सोऽसत्यार्थ
इति दर्शयन् वाक्यमेव नोच्चारयेद्वक्ता, वचनार्थश्चेदसत्यः परेण ज्ञातव्यो वचनमपार्थकम् ।
योऽपि हि सर्वं मिथ्या ब्रवीमीति1094

ब्रवीति वक्ति B.

वक्ति सोऽप्यस्य वाक्यस्य सत्यार्थत्वमादर्शयन्नेव वाक्यमु
च्चारयति । यद्येतद्वाक्यं सत्यार्थमादर्शितम्, एवं वाक्यान्तराण्यात्मीयान्यसत्यार्थानि1095

०न्यसत्यानि A.

दर्शितानि
भवन्ति । 1096

एतदेव इत्यादि भवन्ति इत्यन्तं सूत्रत्वेन H. प्रतौ मुद्रितम् । किन्तु नास्त्येतत्
सूत्रम्--सं०

एतदेव तु यद्यसत्यार्थम्, अन्यान्यसत्यार्भानि न दर्शितानि भवन्ति । ततश्च न
किञ्चिदुच्चारणस्य फलमिति नोच्चारयेत् । तस्माद्वाक्यप्रभवं वाक्यार्थालम्बनं विज्ञानं
सत्यार्थं दर्शयन्नेव वक्ता 1097

अनुमानप्रामाण्यनिषेधलक्षणम्--टि०

वाक्यमुच्चारयति । तथा1098

यथा A.

च सति बाह्यवस्तुनान्तरीयकं शब्दं
दर्शयता शब्दजं विज्ञानं सत्यार्थं दर्शयितव्यम् । ततो बाह्यार्थकार्याच्छब्दादुत्पन्नं विज्ञानं
सत्यार्थमादर्शयता1099

आदर्शयिता--A.

कार्यलिङ्गजमनुमानं प्रमाणं शाब्दं दर्शितं भवति ।

प्रतीतिमात्रादेव सिद्धो योऽर्थः स इह बाधक इति दर्शयितुम् । एतच्च स्वभावहेतुत्वं कल्पित
मिष्टम्, न वास्तवम्, शशिनो विकल्पविज्ञानविषयत्वस्याऽऽध्यवसानिकत्वात् । अन्यथाऽनु
माननिराकृतान्नास्य पृथङ्निर्देशः स्यादिति ॥

स्वशब्देनात्मवचनेन प्रकृतत्वात्साध्यस्यात्मा गृह्यत इति अभिप्रायेणाह--प्रतिज्ञार्थ
स्यात्मीय इति । तेन निराकृत इति तदुपस्थापितेनानुमानप्रामाण्येन निराकृत इति द्रष्टव्यम् ।
कथं निराक्रियत इत्याह--वाक्यमिति । यस्माद् एतद् वाक्यं प्रयुज्यमानं सद् वक्तुः शाब्द
प्रत्ययस्य शब्दप्रभवस्य ज्ञानस्य सदर्थत्वं सत्यार्थत्वमिष्टं सूचयति प्रकाशयति ।

प्रयुक्तमपि कथं तथाकरोतीत्याह--तथा हीति । नोच्चारयेदुच्चारयितुं नार्हति, अपार्थ
कत्वादिति बुद्धिस्थम् । वचनेत्यादिना त्वेतदेव व्यनक्ति-न सर्वं वचनं प्रयुज्यमानं तथाकारि यथा
सर्वं मिथ्या ब्रवीमीति वचनमित्याह--योऽपीति । हिर्यस्मात् । कथं तथादर्शयन्नुच्चारय
तीत्याह--यद्येतदित्यादि । भवतु वाक्यप्रभवं वाक्यार्थालम्बनं ज्ञानं सत्यार्थम्, तथापि कथ
मनुमानप्रामाण्यं वचनेनोपस्थाप्यते येनानुमानप्रामाण्यप्रतिषेधस्तद्वचनोपस्थापितानुमानप्रामाण्येन

[p. 186 ]

तस्मात् नानुमानं प्रमाणम्--इति ब्रुवता शाब्दस्य प्रत्ययस्यासन्नर्थो1100

०स्यासन् ग्राह्य उक्तो A. P. H. N.

ग्राह्य उक्तः ।
असदर्थत्वमेव ह्यप्रामाण्यमुच्यते, नान्यत् । शब्दोच्चारणसामर्थ्याच्चार्थाविनाभावी स्वशब्दो
दर्शितः । तथा च 1101

सन्नार्थो--E.

सन्नर्थो दर्शितः । 1102

नानुमानं प्रमाणं इत्यस्माच्छब्दाद्योऽर्थो बुध्यते तेन जनितो नानुमान इत्यादिकः
शब्दः न प्रत्येष्यति नास्तिको व्यभिचारात्--टि०

ततः 1103

अध्यारोपित०--टि०

कल्पितादर्थकार्याच्छब्दाच्छाब्द¹¹⁰⁴

०च्छब्दप्र० A.

प्रत्ययार्थस्या
नुमितं सत्त्वं प्रतिज्ञायमानमसत्त्वं प्रतिबध्नाति ।

तदेवं स्ववचनानुमितेन सत्त्वेनासत्त्वं बाध्यमानं1105

वाच्यमानं A. B. P. H. E. N.

स्ववचनेन बाधितमुक्तमित्ययमत्रार्थः ।

अन्ये त्वाहुः--अभिप्रायकार्याच्छब्दाज्जातं ज्ञानमभिप्रायालम्बनम् । सदर्थमिच्छतः
शब्दप्रयोगः । तेनाप्रामाण्यं प्रतिज्ञातं बाध्यत इति ।

निराक्रियमाणः स्ववचननिराकृतो भवतीत्याशङ्क्याह--तथा च सतीति--शब्दज्ञानस्य
सत्यार्थत्वप्रतिपादनाभिप्रायेण वाक्योच्चारणप्रकारे सति । बाह्यवस्तुनान्तरीयकं तदविना
भाविनं दर्शयता सत्यार्थं दर्शयितव्यं दर्शयितुं युज्यते शक्यत इत्यर्थः । यत एवं ततस्तस्मात् ।
बाह्यार्थकार्यादिति सति भेदे तदुत्पत्त्यैव नान्तरीयकत्वसम्भवादिति भावः । शाब्दमिति
प्रकृतत्वाज्ज्ञानं कार्यलिङ्गजं शब्दरूपकार्यलिङ्गजमिति हेतुभावेन विशेषणमनुमानं प्रमाणं दर्शितं
प्रकाशितं भवति ।

तस्मादित्यादिनोपसंहरति ।

नन्वनुमानस्याऽसन् ग्राह्य इति युज्यते वक्तुम् । तत्किं शाब्दस्य प्रत्ययस्येत्युवतमिति
चेत् । नैष दोषः । शाब्दस्यापि प्रत्ययस्योक्तेन न्यायेनानुमानत्वात् । सर्वानुमानप्रामाण्य
प्रतिषेधे चास्यापि प्रतिषिद्धत्वात् । अस्यैव चानुमानस्यानुमानप्रामाण्यप्रतिषेधलक्षणप्रतिज्ञार्थ
बाधकत्वादुपन्यासो युक्तरूपः ।

यद्येवमप्रामाण्यमुक्तम् तच्च बाध्य[p. 66b ]त इति वक्तुं युज्यते । तत्किमेवमुक्तमित्याह
असदर्थत्वमिति । हीति यस्मात् । आस्तामसन् ग्राह्योऽभिहितः किमत इत्याह--शब्देति ।
चो हेताववधारणे वा । शब्दोऽप्यतस्तथा दर्शितस्तथापि किमायातमित्याह--तथा चेति शब्दस्य
बाह्यार्थाविनाभाविप्रदर्शनप्रकारे सति सन्नर्थोऽध्यवसेयो दर्शितः । सदर्थत्वं प्रामाण्यलक्षणं
दर्शितमिति यावत् । तस्य सदर्थत्वं प्रदर्श्यतां बाधा तु कथमित्याह तत इति । शाब्दप्रत्ययस्य
योऽर्थो ज्ञाप्योऽनुमानप्रामाण्यलक्षणस्तस्यानेनैव शब्दलिङ्गेनानुमानेनानुमितं सत्त्वं कर्त्तृ प्रतिज्ञाय
मानमसदर्थमप्रामाण्यलक्षणं कर्मभूतं प्रतिबध्नाति । निराकरोतीति वक्तव्ये प्रतिबध्नातीति
ब्रुवाणः परमार्थतोऽस्यावास्तवत्वान्न बाधा किन्त्वेतदुपस्थापितेतरयोः परस्परप्रतिबन्ध इति
सूचयति ।

[p. 187 ]

तदयुक्तम् । यत इह प्रतीतेः स्वभावहेतुत्वम्, स्ववचनस्य च कार्यहेतुत्वं कल्पितमिष्टम् ।
न वास्तवम्1106

वास्तवमिति C. D.

अभिप्रायकार्यत्वं च वास्तवमेव शब्दस्य । ततस्तदिह न गृह्यते ।

किञ्च । यथा--अनुमानमनिच्छन्1107

अग्न्यव्य० D.

वह्न्यव्यभिचारित्वं धूमस्य न प्रत्येति, तथा
शब्दस्याप्यभिप्रायाव्यभिचारित्वं न प्रत्येष्यति । बाह्यवस्तुप्रत्यायनाय च शब्दः प्रयुज्यते ।
तन्न शब्दस्याभिप्रायाविनाभावित्वाभ्युपगमपूर्वकः शब्दप्रयोगः । 1108

अपि च इति यस्मादर्थेऽव्ययम्--टि० । अपि च इत्यारभ्य शब्दप्रयोगः इत्यन्तः
पाठो नास्ति--B.

अपि च, न स्वाभिप्राय
निवेदनाय शब्द उच्चार्यते, अपि तु बाह्य 1109

बाह्यवस्तुसत्त्व A. B. C. D. P. H. E. N.

सत्त्वप्रतिपादनाय, तस्माद् बाह्यवस्त्वविनाभावि
त्वाभ्युपगमपूर्वकः शब्दप्रयोगः । ततः पूर्वकमेव¹¹¹⁰

पूर्वमेव E.

व्याख्यातमनवद्यम्1111

व्याख्यानम० A. B. C. D. P. H. E. N.

 ॥

इति चत्वारः पक्षाभासा निराकृता भवन्ति ॥ ५३ ॥

एवं1112

एवं सति--A. P. N.

च सति--अनिराकृतग्रहणेनानन्तरोक्ताश्चत्वारः पक्षवदाभासन्त इति पक्षाभासा
निरस्ता भवन्ति ॥

सम्प्रति पक्षलक्षणपदानि येषां व्यवच्छेदकानि तेषां व्यवछेदेन यादृशः 1113

पक्षो--C.

पक्षार्थो लभ्यते
तं दर्शयितुं व्यवच्छेद्यान् संक्षिप्य दर्शयति--

नन्वनुमानप्रामाण्यमसत्त्वं बाधते न तु स्ववचनं तत्कथं स्ववचननिराकृतोदाहरणमिद
मुक्तमित्याशङ्क्य स्ववचननिराकृत इत्यत्र यादृशोऽर्थो विवक्षितस्तं दर्शयति तदेवमिति ।
अत्रेति स्ववचननिराकृते । यथानुमानं न प्रमाणमित्यत्र ।

स्वाभिप्रायेणैव व्याख्याय अन्ये त्वित्यादिना पूर्वव्याख्यानं दूषयितुमाह । तुना स्वव्या
ख्यानाद् वैसदृश्यमाह ।

न वास्तवमिति ब्रुवतो यदीदं वास्तवमनुमानं स्यात्तदानुमाननिराकृतोदाहरणान्न
पृथगुच्येतेति । किञ्चेति वक्तव्यान्तराभ्युच्चये । बाह्यवस्तुप्रत्यायनाय चेति चकारोऽपि
वक्तव्यान्तरसमुच्चये । यत एवं ततस्मात् । स्वस्योच्चारयितुमभिप्रायो वक्तुकामता,
तदव्यभिचारित्वाभ्युपगमः पूर्वो यस्य तथा न भवति । पूर्वं बाह्यवस्तुप्रत्यायनायेत्यनेन
सामर्थ्यान्न स्वाभिप्रायप्रत्यायनायेत्युक्तमपि स्फुटं दर्शयितुं तन्न शब्दस्याभिप्रायाविनाभा
वित्वाभ्युपगमपूर्वकः शब्दप्रयोग इत्यनेन सामर्थ्याद् बाह्मवस्त्वविनाभावित्वाभ्युपगमपूर्वक इति
दर्शितमपि साक्षाद् दर्शयितुमपि चेत्यादिनोपक्रमते । अपि चेति पूर्वोक्तस्य वक्तव्यान्तर
द्योतकस्य स्पष्टीकरणम् । यत्राप्यसत्त्वप्रतिपादनाय शब्दः प्रयुज्यते तत्रापि विवक्षितसत्त्व
विविक्तस्यान्यसत्त्वस्य प्रतिपादनाद् बाह्यसत्त्वप्रतिपादनायेत्युक्तम् । यद्वा सत्त्वग्रहणस्योप

[p. 188 ]

1114

एवं नास्ति B. P. H.

एवं सिद्धस्य, असिद्धस्यापि साधनत्वेनाभिमतस्य, स्वयं वादिना तदा
साधयितुमनिष्टस्य, उक्तमात्रस्य निराकृतस्य च विपर्ययेण साध्यः । तेनैव
स्वरूपेणाभिमतो वादिन इष्टोऽनिराकृतः पक्ष इति पक्षलक्षणमनवद्यं1115

लक्षणमवद्यं B. P.

दर्शितं
भवति ॥ ५४ ॥

एवम्--इत्यनन्तरोक्तक्रमेण¹¹¹⁶

०रोक्तेन क्रमेण B. C. D.

 । सिद्धस्य विपर्ययेण विपरीतत्वेन हेतुना साध्यो
द्रष्टव्यः । यस्मादर्थात् सिद्धोऽर्थो विपरीतः, स साध्य इत्यर्थः । सिद्धश्च विपरीतोऽसिद्धस्य ।
तस्माद् असिद्धः साध्यः । असिद्धोऽपि न सर्वोऽपि तु साधनत्वेनोक्तस्यासिद्धस्यापि विपर्ययेण ।
स्वर्य वादिना साधयितुमनिष्टस्य असिद्धस्य विपर्ययेण । तथा उक्तमात्रस्य असिद्धस्यापि
विपर्ययेण । तथा निराकृतस्यासिद्धस्यापि विपर्ययेण साध्यः ।

यश्चायं पञ्चभिर्व्यवच्छेद्यै रहितोऽर्थोऽसिद्धो1117

असिद्धो इत्यादिपदानन्तरं A. प्रतौ D. प्रतौ च संख्याङ्काः दत्ता वर्त्तन्ते--सं०

ऽसाधनं वादिनः स्वयं साधयितुमिष्ट
उक्तोऽनुक्तो वा प्रमाणैरनिराकृतः साध्यः, स एवासौ स्वरूपेणैव स्वयमिष्टोऽनिराकृत एतैः
पदैरुक्त इत्यर्थः । यश्चायं साध्यः स पक्ष 1118

इति नास्ति A. B. D. P. H. E. N.

इति उच्यते । इतिशब्द एवमर्थे । एवं पक्ष
लक्षणमनवद्यमिति । अविद्यमानमवद्यं दोषो यस्य तदनवद्यम् । दर्शितं कथितम् ।

त्रिरूपलिङ्गाख्यानं परिसमापय्य¹¹¹⁹

समाप्य E.

प्रसङ्गागतं च पक्षलक्षणमभिधाय हेत्वाभासान्
वक्तुकामस्तेषां प्रस्तावं रचयति त्रिरूपेत्यादिना--

त्रिरूपलिङ्गाख्यानं परार्थानुमानमित्युक्तम् । तत्र त्रयाणां रूपाणामेक
स्यापि रूपस्यानुक्तौ साधनाभासः ॥ ५५ ॥

एतदुक्तं भवति--त्रिरूपलिङ्गं1120

लिङ्गाख्यानं वक्तु० A. B. P. H. E. N.

वक्तुकामेन स्फुंट तद्वक्तव्यम् । एवं च तत् स्फुटमुक्तं

लक्षणत्वाद् बाह्यसत्त्वप्रतिपादनायेत्यपि द्रष्टव्यम् । सर्वथा न स्वाभिप्रायस्य सत्त्वमसत्त्वं वा
प्रतिपादयितुं शब्दप्रयोग इत्यने न हेतुम् । यत एवं ततस्तस्मात्पूर्वकमेव यन्मया व्याख्यात
मनवद्यमपगतदोषम् ॥

इति चत्वारः पक्षाभासा निराकृता भवन्तीति मूलं व्याचक्षाण आह--एवमिति ।
निरस्ता भवन्ति पक्षत्वेनेति प्रस्तावात् ॥

पक्ष इत्युच्यते व्यक्तीक्रियत इति व्युत्पत्त्येति भावः ॥

ननु त्रिरूपलिङ्गाख्यानं प्रकृतमुक्तमेव । तत् किं हेत्वाभासाख्यानमप्रकृतं क्रियत

[p. 189 ]

भवति यदि तच्च, तत्प्रतिरूपकं1121

प्रतिरूपं बोध्यते A. B. P. H. लिङ्गाभासम्--टि०

चोच्यते । हेयज्ञाने1122

हेयज्ञाते E.

हि तद्विविक्तमुपादेयं सुज्ञातं भवतीति ।
त्रिरूपलिङ्गाख्यानं 1123

परार्थानु--A. B. P. H. E. N.

परार्थमनुमानम् ३. १. इति प्राग् उक्तम् ।

तत्रेति तस्मिन् सति । त्रिरूपलिङ्गाख्याने परार्थानुमाने1124

परार्थेऽनुमाने--C.

सतीत्यर्थः । त्रयाणां रूपाणां
मध्य एकस्याप्यनुक्तौ । अपिशब्दाद् द्वयोरपि । साधनस्य आभासः सदृशं साधनस्य, न
साधनमित्यर्थः । त्रयाणां रूपाणां न्यूनता नाम साधनदोषः ॥

उक्तावप्यसिद्धौ सन्देहे वा प्रतिपाद्यप्रतिपादकयोः ॥ ५६ ॥

न केवलमनुक्तावुक्तावप्यसिद्धौ सन्देहे वा । कस्येत्याह--प्रतिपाद्यस्य प्रतिवादिनः,
प्रतिपादकस्य च वादिनो हेत्वाभासः ॥

अथ 1125

कस्य रूप० A. P. H. E. N. हेत्वाभासोऽप्येकस्य रूप० C.

कस्यैकस्यारूपस्यासिद्धौ सन्देहे1126

सन्देहे वाक्यं सं० A.

वा किंसंज्ञको हेत्वाभास इत्याह--

एकस्य रूपस्य धर्मिसम्बन्धस्यासिद्धौ सन्देहे 1127

सन्देहे चासि० B. C. D. P. H. E.

वाऽसिद्धो हेत्वाभासः ॥ ५७ ॥

इत्याशङ्क्याह--एतदुक्तं भवतीति । त्रिरूपलिङ्गाख्यानस्य स्फुटाभिधानार्थत्वं चोपलक्षणं
तेन विप्रतिपत्तिनिराकरणार्थं चेति द्रष्टव्यम्, सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकत्वादोष 1128 दिषु
विप्रतिपत्तिदर्शनात् ।

सदृ[p. 67a ] शं साधनस्येत्यर्थकथनमेतद् । व्युत्पत्तिस्त्वाभासनमाभासः प्रतिभासः, साधन
स्येवाभासः प्रतिभासोऽस्येति तथा । न्यूनता ऊनत्वमपरिपूर्णता । कस्येत्याकाङ्क्षायामाह—
त्रयाणामिति । यस्मादेकस्य द्वयोर्वाऽनुक्तौ त्रीणि परिपूर्णं प्रतिपादितानि न भवन्ति तस्मा
त्त्रयाणां न्यूनतेत्यर्थः ।

ननु हीनाङ्गत्वं न साधनदोषः । विद्यमानेऽपि हि रूपत्रये द्वयोरेकस्य वा वक्त्राऽन
भिधाने सति न्यनतायाः सम्भवात् । तत्कथं वक्तृदोषः साधनदोष इत्युच्यत इति चेत् ।
सत्यम्; केवलं नात्र साधनशब्देन लिङ्गमभिप्रेतम् । किं तर्हि ? तत्प्रतिपादकं वाक्यं तस्य
चापरिपूर्णता दोषो भवत्येव । वक्तृदोषस्तु निमित्तमपरिपूर्णताया इति किमवद्यम् ?

एवमुपलक्षणार्थत्वादस्य यथाऽन्यतमेनापि रूपेण हीनत्वान्न्यूनता साधनदोषस्तथा हेतू
दाहरणादप्याधिक्यं साधनदोषो वार्त्तिककारस्याभिप्रेतो द्रष्टव्यः, उभयत्रापि त्वसाधनाङ्ग
वचनाद् वादिना निग्रहो विवक्षित इत्यपीति ॥

प्रतिपाद्यस्येत्यादिना प्रतिपाद्यप्रतिपादकशब्दयोरेवार्थं व्याचष्टे । आचार्यस्य तु
प्रतिपाद्यस्य प्रतिपादकस्य च प्रतिपाद्यप्रतिपादकयोश्चेति व्यस्तसमस्तनिर्देशोऽभिप्रेतः ।

[p. 190 ]

एकस्य रूपस्येति । धर्मिणा सह सम्बन्धः धर्मिसम्बन्धः । धर्मिणि सत्त्वं हेतोः ।
तस्य असिद्धौ सन्देहे वा असिद्धसंज्ञाको हेत्वाभासः । असिद्धत्वादेव च धर्मिण्यप्रतिपत्तिहेतुः ।
न साध्यस्य, न विरुद्धस्य, न संशयस्य हेतुरपि त्वप्रतिपत्तिहेतुः । न कस्यचिदतः प्रतिपत्तिरिति
कृत्वा । अयं चार्थोऽसिद्धसंज्ञाकरणादेव प्रतिपत्तव्यः ॥

उदाहरणमाह--

यथा--अनित्यः शब्द इति साध्ये चाक्षुषत्वमुभयासिद्धम् ॥ ५८ ॥

यथेत्यादि । 1129

नित्यः B.

अनित्यः शब्द इत्यनित्यत्वविशिष्टे शब्दे साध्ये चाक्षुषत्वं चक्षुर्ग्राह्यत्वं
शब्दे 1130

द्वयोर्द्वयोरपि B.

द्वयोरपि वादिप्रतिवादिनोरसिद्धम् ॥

चेतनास्तरव इति साध्ये सर्वत्वगपहरणे मरणं1131

मरणादिति प्रति० C.

प्रतिवाद्यसिद्धम्, विज्ञानेन्द्रिया
युर्निरोधलक्षणस्य¹¹³²

०स्यानेन मरणस्याभ्यु० C.

मरणस्यानेनाभ्युपगमात्, तस्य च तरुष्वसम्भवात् ॥ ५९ ॥

चेतनास्तरव इति तरूणां चैतन्ये साध्ये । सर्वा त्वक् सर्वत्वक् । तस्या अपहरणे
सति मरणं दिगम्बरैरुपन्यस्तं प्रतिवादिनो बौद्धस्यासिद्धम् ।

कस्मादसिद्धमित्याह--विज्ञानं चेन्द्रियं चायुश्चेति द्वन्द्वः1133

चायुश्च रूपा० A. P. H. चायुश्च तत्र B. N.

 । तत्र विज्ञानं1134

विज्ञानचक्षु--B.

चक्षुरादि
जनितम्1135

जयित--B. चक्षुरादिविज्ञानं रूपा० E. चक्षुरादिज्ञानं रूपा० C.

 । रूपादिविज्ञानोत्पत्त्या यदनुमितं 1136

कार्यान्त० B. P.

कायान्तर्भूतं चक्षुर्गोलकादिस्थितं1137

स्थितरूपम्--A. B. P. H. N.

रूपं

अयं हेत्वाभासः कीदृशीं प्रतिपत्तिं प्रसूत इत्याह--असिद्धत्वादेवेति । तुशब्दार्थश्चकारः ।
कभमेतत्प्राप्यत इत्याह--अयञ्चेति । चो यस्मादर्थे । कस्याश्चिदपि प्रतिपत्तेहेतुतया न
सिद्ध इति असिद्ध उक्त इत्यभिप्रायः ॥

द्वयोरपि वादिप्रतिवादिनोरसिद्धमनिश्चितम् । अनेन व्यधिकरणासिद्धोऽप्युक्तो
द्रष्टव्यः । यथा राज्ञोऽयं प्रासादः, काकस्य कार्ष्ण्यादिति । तस्यापि कार्ष्ण्यस्य प्रासादे
धर्मिणि उभयोरसिद्धत्वात्, केवलं तत्रासिद्धोऽप्यर्थधर्मिगतत्वेनोपादानात् तथा व्यपदिश्यते ।

ननु व्यधिकरणमपि लिङ्गं गमकं दृष्टम् । यथा प्रत्यग्रशरावदर्शनं भ्रान्तिम त्
प्रत्यग्रशरावत्वस्य भ्रान्तिमच्चक्रवत्त्वे । अस्य च हेतुत्वाद् । देश एव हि धर्मी अविदूर
कुलालसम्बन्धित्वं साध्यम् तस्य च धर्मिणः प्रत्यग्रशरावसम्बन्धित्वं भ्रान्तिमच्चक्रसम्बन्धित्वञ्च
धर्मो भवत्येव । न त्वत्र कुलालस्य धर्मिणः सद्भावः साध्यते, येनैव तदुच्येतेति ।

तथा, विशेषणासिद्धविशेष्यासिद्धावप्यनेनैवोक्तौ द्रष्टव्यौ । यथाऽनित्यः शब्दोऽनभि
[p. 191 ]

तदिन्द्रियम् । आयुरिति लोके प्राणा 1138

उच्यते--B.

उच्यन्ते । न चागमसिद्धमिह युज्यते वक्तुम् । अतः
1139

प्रमाणस्व० H.

प्राणस्वभावमायुरिह । तेषां निरोधो निवृत्तिः । स लक्षणं तत्त्वं यस्य तत् तथोक्तम् ।
तथाभूतस्य मरणस्य अनेन बौद्धेन प्रतिज्ञातत्वात् ।

यदि नामैवं तथापि कथमसिद्धमित्याह--तस्य च विज्ञानादिनिरोधात्मकस्य 1140

तरुष्वभावात्--B.

तरुष्व
सम्भवात् । सत्तापूर्वको निरोधः । ततश्च यो विज्ञाननिरोधं तरुष्विच्छेत् स कथं विज्ञानं
नेच्छेत् । तस्माद् विज्ञानानिष्टेर्निरोधोऽपि नेष्टस्तरुषु ।

ननु च शोषोऽपि मरणमुच्यते । स च तरुषु सिद्धः । सत्यम् । केवलं विज्ञान
सत्तया1141

सत्ताया A.

व्याप्तं यत् मरणं तदिह हेतुः । विज्ञाननिरोधश्च तत्सत्तया व्याप्तः, न शोषमात्रम् ।
ततो1142

तत्र A.

यन्मरणं1143

मरणहेतुः--A. B. P. H. N.

हेतुस्तत् तरुष्वसिद्धम् । यत्तु1144

यच्च D.

सिद्धं शोषात्मकं तदहेतुः ।

दिगम्बरस्तु साध्येन 1145

विज्ञानेन्द्रियायुर्निरोधलक्षणम्--टि०

व्याप्तमव्याप्तं1146

शोषलक्षणम् ।

वा मरणमविविच्य मरणमात्रं हेतुमाह ।
तदस्य वादिनो हेतुभूतं1147

हेतुज्ञात्ततं A. विज्ञानेन्द्रियायुर्निरोधलक्षणम्--टि०

मरणं न ज्ञातम् । अज्ञानात् सिद्धं शोषरूपम्, शोषरूपस्य मरणस्य
तरुषु दर्शनात् । प्रतिवादिनस्तु ज्ञातमतोऽसिद्धम् । यदा तु वादिनोऽपि ज्ञातं तदा वादिनो
प्यसिद्धं स्यादिति न्यायः ॥

धेयत्वे सति प्रमेयत्वात् । अनित्यः शब्दः प्रमेयत्वे सति अनभिधेयत्वादिति विशेषणविशिष्टस्य
रूपस्य तत्र धर्मिणि द्वयोरपि वादिप्रतिवादिनोरसिद्धत्वात् । केवलं तत्रासिद्धो विशेषण
विशिष्टतयोपात्तस्य रूपस्य तथाऽसिद्धेस्तथा तथा व्यपदिश्यत इति ॥

चेतना इति । चेतयन्त इति चेतनाः । दिश एवाम्बरं येषामिति व्युत्पत्त्या दिगम्बराः
क्षपणका उच्यन्ते । तैः किम्प्रमाणसमधिगतमिन्द्रियमित्याह--रूपादीति । सत्स्वन्येषु
कारणेष्वव्यापृते चक्षुरादौ रूपादिज्ञानमनुत्पद्यमानं स्वोत्पत्तौ कारणा[p. 67b ]न्तरमपेक्षणीयं
सूचयति । प्रणिहिते तु चक्षुरादौ जायमानं तत्रस्थं तत् किमपि कारणमस्तीति ख्यापयति ।
अत एवाह--कायान्तर्भूतं कायाश्रितम् । सामान्येनोक्तं कायाश्रितत्वम् । विशिष्टज्ञानाभि
प्रायेणोक्तं विशिष्टाश्रयाश्रितत्वं दर्शयति चक्षुरिति । आदिशब्देन रसनादिपरिग्रहः ।
प्रसन्नार्थादेरपि सद्भावान्न गोलकादिरेवेन्द्रियमिति भावः । किमायुरित्याह--आयुरिति आयुः
शब्देनेत्यर्थः । लोके व्यवहर्त्तरि जने प्राणोऽन्तःशरीरे रसमलधातूनां प्रेरणादिहेतुरेकः सन्
क्रियाभेदोद 1148 भेदाद पानादिसंज्ञां लभत इति तत्तदवस्थाविवक्षया प्राणा इति बहुवचनम् ।

नन्वागमे जीवितेन्द्रियमायुरित्युक्तम् । तत्किमेवं व्याख्यायत इत्याह--न चेति ।
चोऽवधारणे हेतौ वा । यत एवमतः कारणात् । इह प्रमाणसिद्धवस्तूपदर्शनप्रस्तावे तथा

[p. 192 ]

अचेतनाः सुखादय इति साध्य उत्पत्तिमत्वम् अनित्यत्वं1149

अनित्यं B. P. H. E. N.

वा सांख्यस्य
स्वयं वादिनोऽसिद्धम् ॥ ६० ॥

अचेतनाः सुखादय इति--सुखमादिर्येषां दुःखादीनां ते सुखादयः । तेषामचैतन्ये साध्ये
उत्पत्तिमत्त्वम्, अनित्यत्वं वा लिङ्गमुपन्यस्तम् । य उत्पत्तिमन्तोऽनित्या वा ते न चेतनाः ।
यथा रूपादयः । तथा चोत्पत्तिमन्तोऽनित्या वा सुखादयस्तस्मादचेतनाः । चैतन्यं तु पुरुषस्य
1150

स्वं रूपम्--A. B. P. H. N.

स्वरूपम् । अत्र चोत्पत्तिमत्त्वमनित्यत्वं वा पर्यायेण हेतुर्न युगपत् । तच्च द्वयमपि
सांख्यस्य वादिनो न सिद्धम् । परार्थो1151

परार्थादि हे० B.

हि हेतूपन्यासः । तेन यः परस्य सिद्धः स हेतु
र्वक्तव्यः । परस्य चासत उत्पाद उत्पत्तिमत्त्वम्, सतश्च निरन्वयो विनाशोऽनित्यत्वं सिद्धम् ।
तादृशं च द्वयमपि सांख्यस्यासिद्धम् । इहाप्यनित्यत्वोत्पत्तिमत्त्वसाधनाद् वादिनोऽसिद्धम् ।
यदि त्वनित्यत्वोत्पत्तिमत्त्वयोः 1152

प्रमाणं A. C. P. H. E. N.

प्रामाण्यं वादिनो 1153

विज्ञानं C.

ज्ञातं स्याद् 1154

तदा नास्ति A. P. H. E. N.

तदा वादिनोऽपि सिद्धं स्यात् ।
ततः प्रमाणापरिज्ञानादिदं वादिनोऽसिद्धम् ॥

संदिग्धासिद्धं दर्शयितुमाह--

तथा स्वयं तदाश्रयणस्य वा संदेहेऽसिद्धः ॥ ६१ ॥

स्वयमिति हेतोरात्मनः सन्देहेऽसिद्धः । तदाश्रयणस्य 1155

०स्य चेति A. B. C. D. P. H. E.

वेति--तस्य हेतोराश्रयणम्—
आश्रीयतेऽस्मिन् हेतुरित्याश्रयणं हेतोर्व्यतिरिक्त आश्रयभूतः1156

आश्रयभूतसा० E.

साध्यधर्मी कथ्यते । तत्र हि

तस्यैव रूपस्य । विज्ञानसत्तया व्याप्तं यदिति यस्मिन् मरणेऽवश्यं प्रागासीद् विज्ञानम्, तद्
विज्ञानसत्तया व्याप्तमुक्तम् । तच्च श्वासोष्मपरिस्पन्दादिविगमलक्षणम् । दिगम्बरस्यापि
कथं सिद्धमित्याह--अज्ञानादिति । चैतन्याव्यभिचारिणो मरणस्याज्ञानात् । अनेनैतदाह—
यदि तेन साध्यव्याप्तं मरणं मरणशब्दमात्रसमतां बिभ्रतः शोषमात्राद् भेदेन विवेचितं स्यात्
केवलमज्ञानात्तत्सिद्धमुच्यत इति ।

एतदेवाह--यदा त्विति । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् ।

सुखमनुकूलवेदनीयम् । आदिशब्दादिच्छाद्वेषादिपरिग्रहः । पुरुषस्य सांख्यपरिकल्पित
स्यात्मनः । पुरुषश्चेतयते बुद्धिरध्यवस्यतीति सिद्धान्तात् । सांख्यस्य संख्यया पञ्च
विंशतितत्त्वानीत्यनया व्यवहरतीति सांख्यो योगरूढिश्चैषा, कपिल एव तथोच्यते ।

ननूत्पत्तिमत्त्वं कृतकत्वम् वा स्वसिद्धमेव तेनोपन्यसनीयमुपन्यस्तं च । तत्कथं वाद्यसिद्धते
त्याह--परार्थो हीति । हिर्यस्मात् । परार्थः परप्रतिपत्तिप्रयोजनः । निरन्वयः सर्वथोच्छेदः ।

[p. 193 ]

हेतुर्वर्त्तमानो गमकत्वेनाश्रीयते । तस्याश्रयणस्य सन्देहे सन्दिग्धः ॥

1157

स्वात्मना A. B. C. D. P. E. H. N.

आत्मना सन्दिह्यमानमुदाहर्त्तुमाह--

यथा बाष्पादिभावेन संदिह्यमानो भूतसङ्घातोऽग्निसिद्धावुपदिश्यमानः
1158

संदिग्धासिद्धः नास्ति C.

संदिग्धासिद्धः ॥ ६२ ॥

यथेति । बाष्प आदिर्यस्य स बाष्पादिः । तद्भावेन बाष्पादित्वेन संदिह्यमानो
भूतसंङ्घात इति भूतानां पृथिव्यादीनां संङ्घातः समूहः । अग्निसिद्धौ--अग्निसिद्ध्यर्थम् उपादी
यमानोऽसिद्धः ।

एतदुक्तं भवति--यदा धूमोऽपि बाष्पादित्वेन संदिग्धो भवति तदाऽसिद्धः, गमकरूपा
निश्चयात् । धूमतया निश्चितो 1159

वह्निकार्यत्वाद्ग० C.

वह्निजन्यत्वाद् गमकः । यदा तु संदिग्धस्तदा न गमक
इत्यसिद्धताख्यो दोषः ॥

आश्रयणासिद्धमुदाहरति--

यथेह निकुञ्जे1160

निगुञ्जे--C.

मयूरः केकायितादिति ॥ ६३ ॥

यथेति । इह निकुञ्ज इति धर्मी । पर्वतोपरिभागेन तिर्यङ्निर्गतेन प्रच्छादितो
भूमागो निकुञ्जः । मयूर इति साध्यम् । केकायितादिति हेतुः । केकायितं--मयूरध्वनिः ॥

न तु विनष्टस्यापि सत्त्वरजस्तमोरूपेणानुगम इष्टः । न केवलं पूर्वमेवेत्यपिशब्दः । अनित्य
त्वोत्पत्तिमत्त्वयोर्यत्साधनं प्रमाणं तस्य 1161 स्याऽ ज्ञानादनिश्चयात् यदीत्यादिनैतदेव द्रढयति ॥

स्वयमित्यात्मन इति षष्ठ्यन्तस्यानुवर्त्तते । हेतोश्च प्रकृतत्वाद् हेतोरिति विवृणोति ।
आश्रीयते साधनत्वेनोपादीयते अस्मिन्निति ॥

यस्यात्मनः सन्देहः स आत्मना सन्दिह्यमानो भवतीत्यभिप्रायेणाह--आत्मना सन्दिह्य
मानमिति । आदिशब्देन नीहारादिपरिग्रहः ।

ननु यद्यसौ परमार्थतो धूमस्तदा सन्देहेऽपि किं न गमक इत्याह--एतदुक्तं भवतीति ।
किं तद् गमकं रूपं येनानिश्चित इत्याह--वह्नीति । यदा त्वित्यादिनोक्तमेव स्पष्टयति ।
तदा न गमक इति ब्रुवतश्चायमाशयो वह्निजन्यत्वस्यैव गमकत्वनिबन्धनस्य तदाऽनिश्चितत्वात् ।

एतेन सन्दिग्धविशेषणासिद्धः सन्दिग्धविशेष्यासिद्धश्चोक्तो द्रष्टव्यः [p. 68a ] यथा
षड्जादिसत्त्वसन्देहे मयूरशब्दोऽयं षड्जादिमत्त्वे सति अवर्णात्मकत्वात् । अवर्णात्मकत्वे सति

[p. 194 ]

1162

कथमाश्र० A. B. P. H. E.

कथमयमाश्रयणासिद्ध इत्याह--

तदापातदेशविभ्रमे ॥ ६४ ॥

तदापात¹¹⁶³

तदघात--A.

इति । तस्य केकायितस्यापात 1164

आगमः C.

आगमनं तस्य देशः स उच्यते यस्माद
वेशादागच्छति केकायितम् । तस्य विभ्रमे व्यामोहे सत्ययमाश्रयणासिद्धः । निरन्तरेषु
वहुषु निकुञ्जेषु सत्सु यदा केकायितापातनिकुञ्जे1165

केकायितापातविभ्रमः A. P. H.

विभ्रमः--किमस्मान्निकुञ्जात् केकायित
मागतम् । आहोस्विदन्यस्मादिति1166

आहोस्विदस्मादिति--A. P. H. N.

, 1167

तादाश्रय० A. B. P. H. E. N.

तदायमाश्रयणासिद्ध इति ॥

धर्मिणोऽसिद्धावप्यसिद्धत्वमुदाहरति--

धर्म्यसिद्धावप्यसिद्धः--यथा सर्वगत आत्मेति साध्ये सर्वत्रोपलभ्य
मानगुणत्वम् ॥ ६५ ॥

यथेति । सर्वस्मिन् गतः स्थितः सर्वगतो व्यापीति यावत् । व्यापित्व आत्मनः साध्ये
सर्वत्रोपलभ्यमानगुणत्वं लिङ्गम् । सर्वत्र देश उपलभ्यमानाः सुखदुःखेच्छाद्वेषादयो गुणा
यस्यात्मनस्तस्य भावस्तत्त्वम् । न गुणा गुणिनमन्तरेण वर्त्तन्ते । गुणानां गुणिनि समवायात् ।
निष्क्रियश्चात्मा । ततश्च यदि व्यापी न भवेत् कथं दाक्षिणापथ उपलब्धाः सुखादयो मध्यदेश
उपलभ्येरन् । तस्मात् सर्वगत आत्मा ।

तदिह बौद्धस्यात्मैव न सिद्धः, किमुत सर्वत्रोपलभ्यमानगुणत्वं सिध्येत् तस्येत्यसिद्धौ1168

घर्मिति 1168 णि हेतोः सम्बन्धस्य सत्त्वस्येत्यसिद्धौ--टि०

हेत्वाभासः । पूर्वमाश्रयणसंदेहेन धर्मिणि संदेह उक्तः । संप्रति त्वसिद्धो धर्म्युक्त इत्यन
नयोर्विशेषः ।

षड्जादिमत्त्वादिति । उभयत्रापि विशेषणविशिष्टस्य रूपस्य वादिप्रतिवादिनोर्द्वयोरप्यनिश्चित
त्वात्केवलं विशेषणसन्देहेन च विशेषणविशिष्टेन रूपेणासिद्ध इति तथा व्यपदिश्यत इति ॥

पर्वतोपरिभागेन तिर्यग्निर्गतेनेति च भूभाग इति चोपलक्षणं द्रष्टव्यम् । न तु तथाविध
एव निकुञ्जः, पर्वतगह्वरदेशस्यैव निकुञ्जशब्दाभिलप्य वात् ॥

यस्माद् देशादागच्छतीति वचनव्यक्त्या चोत्पन्नः शब्दश्चतुर्दिवक शब्दसन्तानं जनयति,
स च जलतरङ्गन्यायेन श्रोत्रदेशमागतो गृहीत इति दर्शयति ॥

द्वेषादीत्यत्रादिग्रहणेन बुद्धिप्रयत्नादीनां ग्रहणम् । सामान्यवान् गुणः संयोगविभागयो
रनपेक्षो न कारणम् इति गुणलक्षणयोगाद् गुणाः । समवायात्समवेतत्वात् । प्रतिषिद्धानां

[p. 195 ]

तदेवमेकस्य¹¹⁷⁰

सर्वेष्वपि असिद्धेषु एकं रूपं पक्षधर्मत्वमसिद्धम्--टि०

रूपस्य 1171

धर्मिबद्ध० A. P. B. H.

धर्मिसम्बद्धस्यासिद्धावसिद्धो हेत्वाभासः ॥

तथैकस्य रूपस्यासपक्षेऽसत्त्वस्यासिद्धावनैकान्तिको हेत्वाभासः ॥ ६६ ॥

1172

तथा पर० A. B. P. H.

तथाऽपरस्यैकस्य रूपस्य--1173

विपक्षे--टि०

असपक्षेऽसत्त्वाख्यस्यासिद्धावनैकान्तिको हेत्वाभासः ।

एकोऽन्त एकान्तो निश्चयः । स प्रयोजनमस्येत्यैकान्तिकः1174

०मस्यैकान्तिकः C. D.

 । नैकान्तिकोऽनैकान्तिकः ।
यस्मान्न साध्यस्य न विपर्ययस्य निश्चयोऽपि तु तद्विपरीतः संशयः । साध्येतरयोः संशयहेतु
रनैकान्तिक उक्तः ॥

च न समवाय इति । निष्क्रियत्वं च क्रियाया मूर्त्तद्रव्यवृत्तित्वात्, आत्मनश्चामर्त्तत्वादिति
सिद्धान्तस्थितेः ।

किमुतेति निपातः किम्पुनरित्यस्यार्थे वर्त्तते ।

आश्रयणासिद्धधर्म्यसिद्धयोः कियान् भेद इत्याशङ्क्य भेदमुपपादयन्नाह--पूर्वमिति ।
अयमर्थः--पूर्वं परमार्थतो विद्यमानोऽपि हेत्वाधाररूपतया सन्देहादनिश्चित इति तद् धर्म्यसिद्ध
उक्तः । सम्प्रति तु सर्वथैवासौ धर्मित्वेनासिद्ध उच्यत इति । धर्म्यसिद्ध एवाश्रयासिद्ध
उच्यत इति । तेन नाश्रयासिद्धो नाम अन्यः प्रभेदः ।

अन्यथासिद्धस्त्वसिद्ध एव न भवतीति न तस्यान्तर्भावश्चिन्त्यते । तथा ह्यन्यथासिद्ध
इति कोऽर्थः ? किमन्यथैव सिद्ध आहोस्वित् अन्यथाऽपि सिद्धः ? ननु यद्यन्यथैव, तदा
जिज्ञापयिषितविपर्ययेणैव सिद्ध उपपन्नो नानेन प्रकारेणेति विरुद्ध एव । अथान्यथाऽपि
सिद्धः, तदैतस्मादन्येनापि प्रकारेण सिद्धोऽयमित्ययमपि भविष्यति । न च साध्यमिति सन्दिग्ध
विपक्षव्यावृत्तिरनैकान्तिक एवेति ॥

अनैकान्तिकशब्दस्य व्युत्पत्तिमाह--एक इति । एक इति ब्रुवन्नेकस्ता1175 कश्चासौ साध्य
लक्षणैकार्थविषयत्वादन्तश्च कथावसानहेतुत्वादाकाङ्क्षोपशमहेतुत्वाद् वेति दर्शयति । समस्तं
पदमर्थञ्चाह--एकान्तो निश्चय इति । साध्येतरयोरेकतरनिश्चयफल इत्यर्थः । तद्विरुद्धे
चायं नञ् द्रष्टव्यः । यस्मादित्यादिनैतदेव स्फुटयति । यस्माद्धेतोरित्यपादाने चेयं पञ्चमी ।
किन्तु तद्विपरीतो निश्चयविपरीतः यत्तदोर्नित्यमभिसम्बन्धात्स इति द्रष्टव्यम् । क्व संशय
इत्याह--साध्येति ।

यद्वा कथमनैकान्तिको भवतीत्याह--यस्मादिति हेतुपञ्चमी । ऐकान्तिकप्रतिषेधेनान्यः
प्रतिपत्तिहेतुरुक्तो नञेंत्यभिप्रायेणाह--संशयहेतुरिति । तेन नासिद्धस्य तथात्वप्रसङ्गः ।
अथवैकान्तनियतत्वादेक इत्यन्त इति च निश्चयः प्रोक्तः । तथाहि सर्वोऽयं पदार्थभेद

[p. 196 ]

तमुदाहरति--

यथा शब्दस्यानित्यत्वादिके धर्मे साध्ये प्रमेयत्वादिको धर्मः सपक्ष
विपक्षयोः सर्वत्रैकदेशे वा वर्त्तमानः ॥ ६७ ॥

यथेत्यादिना । अनित्यत्वमादिर्यस्याऽसौ1176

०र्यस्य सोऽनि० A. B. D. P. H. E. N.

अनित्यत्वादिको धर्मः । आदिशब्दादप्रयत्ना
नन्तरीयकत्वं प्रयत्नानन्तरीयकत्वं 1177

नित्यत्वं नास्ति B.

नित्यत्वं च परिगृह्यते । प्रमेयत्वम् आदिर्यस्य स
प्रमेयत्वादिकः । आदिशब्दादनित्यत्वम्, पुनरनित्यत्वम्, अमूर्त्तत्वं च 1178

गृह्यन्ते B.

गृह्यते । शब्दस्य
धर्मिणोऽनित्यत्वादिके धर्मे साध्ये प्रमेयत्वादिको धर्मोऽनैकान्तिकः । चतुर्णामपि 1179

नास्ति हि--A. B. P. H. N.

हि विपक्षेऽ
सत्त्वमसिद्धम् ।

तथाहि-अनित्यः शब्दः प्रमेयत्वात्1180

प्रमेयत्वात्, आकाशवत् घटवदिति--A. B. D. P. H. E. N.

घटवद्-आकाशवदिति प्रमेयत्वं सपक्षविपक्षव्यापि ।

अप्रयत्नानन्तरीयकः शब्दोऽनित्यत्वात्, विद्युदाकाशवद् 1181

काशघटव० A.

घटवच्च--इत्यनित्यत्वं सपक्षै
कदेशवृत्ति--विद्युदादावस्ति, नाकाशादौ; 1182

इत आरम्भ नाकाशादौ पर्यन्तः पाठो नास्ति B.

विपक्षव्यापि--1183

०व्यापि सर्वत्र प्रयत्नानन्तरीयके भावात् C.

प्रयत्नानन्तरीयके सर्वत्र भावात्1184

अनित्यत्वस्य--टि०

 ।

अनित्यत्वात् प्रयत्नानन्तरीयकः शब्दो घटवद् विद्युदाकाशवच्च--इत्यनित्यत्वं विपक्षैक
देशवृत्ति--विद्युदादावस्ति नाकाशादौ । सपक्षव्यापि1185

व्यापि सपक्षे सर्वत्र C. D.

सर्वत्र प्रयत्नानन्तरीयके भावात्1186

साध्यैः सह क्रमात् योज्यते--टि०

 ।

नित्यः शब्दोऽमूर्त्तत्वाद् आकाशपरमाणुवत्,¹¹⁸⁷

नित्यत्वस्य--टि०

कर्मघटवच्च । इत्यमूर्तत्वमुभयैक
देशवृत्ति--उभयोरेकदेश आकाशे कर्मणि च वर्तते । परमाणौ तु सपक्षैकदेशे घटादौ च
विपक्षैकदेशे न वर्त्तते । मूर्त्तत्वात् घटपरमाणुप्रभृतीनाम् ।

नित्यास्तु परमाणवो 1188

वैशेषिकैरप्यभ्युप० C.

वैशेषिकैरभ्युपगम्यन्ते । ततः सपक्षान्तर्गताः ।

एकस्मिन्ना1189 न्नन्तेऽवतिष्ठेते--नित्यो वाऽनित्यो वेत्यादिरूपेण । स प्रयोजनमस्य स तथा । न
तथाऽनैकान्तिकः ॥

विपक्षेऽसत्त्वमसिद्धं सर्वत्रेति द्रष्टव्यम् । [p. 68b ] सदकारणवन्नित्यम् वै० सू० ४.
१. १. इति नित्यलक्षणयोगान्नित्या इष्टाः परमाणवः ॥

[p. 197 ]

अस्य चतुर्विधस्य पक्षधर्मस्यासत्त्वमसिद्धं विपक्षे । ततोऽनैकान्तिकता ॥

तथा--अस्यैव रूपस्य संदेहेऽप्यनैकान्तिक एव ॥ ६८ ॥

यथा चास्य रूपस्यासिद्धावनैकान्तिकस्तथा अस्यैव विपक्षेऽसत्त्वाख्यस्य¹¹⁹⁰

०ख्यरूपस्य C.

रूपस्य संदेहे
ऽनैकान्तिकः ॥

तमुदाहरति--

यथाऽसर्वज्ञः कश्चिद्विवक्षितः पुरुषो रागादिमान् वेति साध्ये वक्तृत्वादिको
धर्मः सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकः ॥ ६९ ॥

यथेति । असर्वज्ञ इत्यसर्वज्ञत्वं साध्यम् । कश्चिद्विवक्षित इति वक्तुरभिप्रेतः पुरुषो
धर्मीं । रागा आदिर्यस्य द्वेषादेः स रागादिः । स यस्यास्ति स रागादिमान् इति द्वितीयं
साध्यम् । 1191

वेति ग्रह० C. D.

वाग्रहणं रागादिमत्त्वस्य पृथक्साध्यत्वख्यापनार्थम् । ततोऽसर्वज्ञत्वे रागादिमत्त्वे
वा1192

मत्त्वे च साध्ये C.

साध्ये प्रकृते वक्तृत्वं--वचनशक्तिस्तदादिर्यस्योन्मेषनिमेषादेः स वक्तृत्वादिको धर्मोऽ
नैकान्तिकः ।

सन्दिग्धा1193

संदिग्धवि० B.

विपक्षा व्यावृत्तिर्यस्य स तथोक्तः । असर्वज्ञत्वे साध्ये सर्वज्ञत्वं विपक्षः ।
तत्र वचनादेः सत्त्वमसत्त्वं वा सन्दिग्धम् । अतो न ज्ञायते किं1194

किं नास्ति A. B. D. P. H. E. N.

वक्ता सर्वज्ञ उतासर्वज्ञ
इत्यनैकान्तिकं वक्तृत्वम् ।

ननु च सर्वज्ञो वक्ता नोपलभ्यते तत्कथं वचनं सर्वज्ञे सन्दिग्धम् ? अत एव

1195

सर्वत्रैकदेशे वा सर्वज्ञो B. P. H.

सर्वज्ञो वक्ता नोपलभ्यते इत्येवंप्रकारस्यानुपलभ्भस्यादृश्यात्मविषयत्वोन
1196

संदेहे हेतु B. P. H. E.

संदेहहेतुत्वाद् ।1197

त्वादसर्व० B. D. P. H. E.

ततोऽसर्वज्ञविपर्ययाद्वक्तृत्वादेर्व्यावृत्तिः सन्दिग्धा ॥ ७० ॥

सर्वज्ञो वक्ता नोपलभ्यते इत्येवम्प्रकारस्य--1198

०जातीयकस्य--B.

एवंजातीयस्यानुपलम्भस्य संदेहहेतुत्वात् ।
कुत इत्याह--अदृश्य¹¹⁹⁹

अदृश्यात्मा A. B. P. H. E. N.

आत्मा विषयो यस्य तस्य भावोऽदृश्यात्मविषयत्वं तेन सन्देहहेतुत्वम् ।

द्वेषादेरित्यादिग्रहणेन मोहादेर्ग्रहणम् ॥

अत एवानुपलम्भमात्रादेवेति सिद्धान्ती । अमुमेवार्थं मूलेन संस्यन्दयन्नाह--सर्वज्ञ इति ।
तेनादृश्यविषयत्वेन हेतुना सन्देहहेतुत्वं सन्देहहेतुत्वादिति । हेतुपञ्चमीमिदानीं व्याचष्टे—
यत इति ॥

[p. 198 ]

यतोऽदृश्यविषयोऽनुपलम्भः1200

संशयहे० A. P. H. E. N.

सन्देहहेतुर्न निश्चयहेतुस्ततोऽसर्वज्ञविपक्षात् सर्वज्ञाद् वक्तृत्वा
देर्व्यावृत्तिः सन्दिग्धा ॥

नानुपलम्भात् 1201

०भात् संदिग्धे वक्तृ० B.

सर्वज्ञे वक्तृत्वमसद्ब्रूमः । अपि तु सर्वंज्ञत्वेन सह वक्तृत्वस्य विरोधात् ।
एतन्न¹²⁰²

एतन्न नास्ति E.

 ।

वक्तृत्वसर्वज्ञत्वयोर्विरोधाभावाच्च यः सर्वज्ञः स वक्ता न भवतीत्य
दर्शनेपि व्यतिरेको न सिध्यति, संदेहात् ॥ ७१ ॥

सर्वज्ञत्ववक्तृत्वयोर्विरोधो नास्ति । विरोधाभावाच्च कारणाद् व्यतिरेको न सिध्यति—
इति संबन्धः ।

व्याप्तिमन्तं व्यतिरेकं दर्शयति--यः सर्वज्ञ इति । साध्याभावरूपं सर्वज्ञत्वमनूद्य
1203

न स वक्ता भवति A. P. H. E. N.

स वक्ता न भवति इति साधनस्य वक्तृत्वस्याभावो विधीयते । तेन साध्याभावः साधनाभावे
नियतत्वात् 1204

साधर्म्यभावेन B.

साधनाभावेन व्याप्त उक्त इति । व्याप्तिमानीदृशो व्यतिरेको विरोधे सति
वक्तृत्वसर्वज्ञत्वयोः सिध्येत् । न चास्ति विरोधः । तस्मान्न सिध्यतीति1205

सिध्यति । कुतः A. P. H. E. N.

 । कुत इत्याह—
संदेहात् । यतो विरोधाभावः, तस्मात् संदेहः । सन्देहाद् व्यतिरेकासिद्धिः ॥

कथं विरोधाभावः ?

द्विविधो हि पदार्थानां विरोधः ॥ ७२ ॥

1206

हिर्यस्मादर्थेद्विवि० D. हिर्यस्मात्--B.

हीति यस्माद् द्विविध एव विरोधो नान्यः, तस्मान्न वक्तृत्वसर्वंज्ञत्वयोर्विंरोधः ॥

कः पुनरसौ द्विविधो विरोध इत्याह--

अविकलकारणस्य भवतोऽन्यभावेऽभावाद्1207

०भावः । अभा० B. P. H.

विरोधगतिः 1208

गतिरिति--C.

॥ ७३ ॥

अविकलकारणस्येति । अविकलानि समग्राणि कारणानि यस्य स तथोक्तः । यस्य
कारणवैकल्यादभावो न तस्य केनचिदपि विरोधगतिः । तदर्थम् अविकलकारणग्रहणम् ।

ननु च यस्यापि कारणसाकल्यं तस्यापि निवृत्तिरशक्या केनचिदपि कर्त्तुम् । तत्
कुतो विरोधगतिः ? एवं तर्हि अविकलकारणस्यापि यत्कृतात् कारणवैकल्याद् अभावस्तेन
विरोधगतिः ।

यस्येत्यादिनाऽविकलकारणस्य फलं वर्णयति । एवं तर्हीत्युत्तरम् । तर्हि तस्मिन्
काले । एवं बोद्धव्यमित्यर्थः । अपि सम्भावनायाम् । न्यायबलादेवं सम्भावयाम इत्यर्थः ।
विरोधस्य गतिः प्रतिपत्तिः ।

[p. 199 ]

तथा च सति यो यस्य विरुद्धः स तस्य किञ्चित्कर एव । तथा हि--शीतस्पर्शस्य
जनको भूत्वा शीतस्पर्शान्तरजननशक्तिं प्रतिबध्नन् शीतस्पर्शस्य निवर्त्तको विरुद्धः । तस्माद्धेतु
वैकल्यकारी विरुद्धो जनक एक निवर्त्त्यस्य । सहानवस्थानविरोधश्चायम् । ततो विरुद्धयो
रेकस्मिन्नपि क्षणे सहावस्थानं परिहर्त्तव्यम् । दूरस्थयोर्विरोधाभावाच्च निकटस्थयोरेव
निवर्त्त्यनिवर्त्तकभावः ।

तस्माद्यो यस्य निवर्त्तकः स तं यदि परं तृतीये क्षणे निवर्त्तयति । प्रथमे क्षणे सन्निपत
न्नसमर्थावस्थाधानयोग्यो1209

स्थाधाने योग्यो D. ०स्थानयोग्यो A. B. P. H. E.

भवति । द्वितीये विरुद्धमसमर्थं करोति । तृतीये त्वसमर्थे
निवृत्ते तद्देशमाक्रामति ।

तत्रालोको गतिधर्मा क्रमेण जलतरङ्गन्यायेन 1210

तद्देशमा० C. D.

देशमाक्रामन्1211

०माक्रामयन् B. N.

यदाऽन्धकारनिरन्तर-1212

कारे निर० A. B. P. H. E. N.

मालोकक्षणं जनयति तदाऽऽलोकसमीपवर्त्तिनमन्धकारमसमर्थं जनयति । ततोऽसामर्थ्यं तस्प यस्य
समीपवर्त्त्यालोकः । 1213

असमर्थ्ये A. असामर्थ्ये P. H. E. N.

असमर्थे निवृत्ते 1214

तादृशो A. B. P. H. N.

तद्देशो जायत आलोक इत्येवं क्रमेणाऽऽलोकेनान्ध
कारोऽपनेयः । तथोष्णस्पर्शेन शीतस्पर्शो निवर्त्तनीयः ।

किमतः सिद्धमित्याह--तथा चेति कारणवैकल्यकारिणो विरोधावगमप्रकारे सति ।
किञ्चित्करत्वमेव तथा हीत्यादिना दर्शयति । यथा चास्य जनकत्वं तथाऽनन्तरमेव व्यक्ती
करिष्यते ।

ननु किं कतिपयक्षणसहितयोः पश्चान्निवर्त्त्यनिवर्त्तकभावेन विरोधोऽथवाऽन्यथेत्या
शङ्क्याह--सहेति । चो यस्मात् ततस्तस्मात् । न केवलं बहुषु क्षणेष्वित्यपि शब्दः ।
सहावस्थानमेकत्र स्थितिः । निकटावस्थानं तु न परिहर्त्तव्यमिति बुद्धिस्थम् । परिहर्त्तव्यं नाङ्गी
कर्त्तव्यम् । तयोरेकस्मिन्नपि क्षणे सहस्थित्यभावात् कथमेवमङ्गीक्रियते ? अत एव । न
सहस्थितयोः पश्चाद् विरोध इति वा कृतमनेन ।

यद्येवं क्वचित्प्रदेशे वर्त्तमान आलोकस्त्रिलोकीव्यवस्थितानि तमांस्यनेनैव क्रमेणापनये
दिति न क्वचित् तमांस्यवतिष्ठेरन्नित्याह--निकटस्थयोरिति ययोर्निवर्त्त्यनिवर्त्तकभावो दृष्ट
स्तयोर्निकटस्थयोरेव न तु निकटस्थयोरवश्यं निवर्त्त्यनिर्वर्त्तकभाव इत्यस्यार्थो द्रष्टव्यः । तयोरेव
कथं तथाभाव इत्याशङ्कायां दूरस्थायोरिति योज्यम् । चोऽवधारणे । यतः किञ्चित्करस्यैव
निवर्त्तकत्वं तस्माद् हेतोः परं प्रकृष्टं यथा भवति । एतदेवोपपादयन्नाह--प्रथम इति सन्नियत
न्निकटीभवन्निवर्त्तक इति प्रकरणात् । असमर्था चोपादेयक्षणनिर्माणे अशक्तावस्था यस्यान्ध
कारक्षणस्य तस्याऽऽधानमुत्पादनम्, तत्र योग्यः समर्थो भवति । द्वितीये क्षणे इत्यनुवर्त्तते ।
विरुद्धमन्धकारमसमर्थं सजातीयक्षणान्तरजननाक्षमं करोति । तृतीये क्षणेऽऽसमर्थे तस्मिन्

[p. 200 ]

यदा त्वालोकस्तत्रैवान्धकारदेशे जन्यते तदा यतः क्षणादन्धकारदेशस्यालोकस्य जनकः1215

जनकक्षणः A. B. P. H. E. N.

क्षणः उत्पद्यते तत एवान्धकारोऽन्धकारान्तरजननासमर्थ¹²¹⁶

अन्धकारान्तरासमर्थः A. अन्धकारान्तराजननासमर्थः B. C.

उत्पन्नः । 1217

ततोऽसामर्थ्याव० B.

ततोऽसमर्थावस्था
जनकत्वमेव निवर्त्तकत्वम् ।

अतश्च यस्मिन् क्षणे जनकस्ततस्तृतीये क्षणे निवृत्तो विरुद्धो यदि शीघ्रं निवर्त्तते ।

जन्यजनकभावच्च 1218

सन्तनयोः A.

सन्तानयोर्विरोधो न क्षणयोः । यद्यपि च न सन्तानो नाम वस्तु
तथापि सन्तानिनो वस्तुभूताः । ततोऽयं परमार्थः--न क्षणयोर्विरोधः । अपि तु बहूनां

वन्ध्यक्षणे निवृत्ते स्वरसतो निरुद्धे तद्देशं तस्यासमर्थक्षणस्य देशं स्थानमाक्रामति, तद्देशो
भवति निवर्त्तक इत्यर्थात् ।

इह कश्चिन्निवर्त्तक आलोको यामेव दिशमाक्रामति तद्दिग्वर्त्तिनमेव स्वविरुद्धं गति
क्रमेणैव निवर्त्तयति । कश्चित्पुनर्विरुद्धावष्टब्ध एव देशे समुत्पन्नमात्र एवानेकदिग्वर्त्तिनं विरुद्धं
झटिति निवर्त्तयति । तत्र न ज्ञायते कस्य कथं किञ्चित्करतया निवर्त्तकत्वमित्याह--तत्रेति
वाक्योपक्षेपे । देशमभिमतं स्थानमाक्रामंस्तद्देशो भवन्नालोक इत्यर्थः । अन्धकारनिरन्तर
मन्धकाराव्यवहितम् । आलोकसमीपवर्त्तिनमिति तज्जन्यमानालोकसमीपवर्त्तिनम् । असमर्थ
मन्धकारान्तरजननाशक्तं जनयति । यत एवं ततस्तस्य जनकत्वम् । ततस्तस्मात्समीप
वर्त्त्यालोक इति गतिधर्मेति द्रष्टव्यम् । असामर्थ्यं चो[p. 69a ]पादेयक्षणोपजननं प्रतीति
प्रस्तावादवसेयम् । असमर्थे तस्मिन्नन्धकारे निवृत्ते स्वरसतोवि1219 निरुद्धे सति । सोऽसमर्थान्ध
कारक्षणदेशो देशो यस्य स तथा जायते आलोकः । इतिस्तस्मात् । एवमनन्तरोक्तेन क्रमेण
परिपाट्या गतिधर्मालोकस्तद्देशाक्रमणाय सन्निपतन्नसमर्थावस्थाऽऽधानयोग्यो भवति । द्वितीये
क्षणेऽसमर्थं जनयति । तृतीये तद्देशो जायत इत्यनन्तरोक्तः क्रमो विभज्य योजनीयः ।

अमुमेव क्रममन्यत्रादिशन्नाह--तथेति । यथा--प्रालोकान्धकारयोर्निवर्त्त्यनिवर्त्तक
भावस्तेन प्रकारेण उष्णस्पर्शेन गतिधर्मेण दृष्टान्तवशाद् द्रष्टव्यम् ।

गतिधर्मणस्तावदालोकस्यायं क्रमः । विरुद्धाक्रान्तदेशमध्योत्पन्नस्य कीदृश इत्याह—
यदेति । तुर्विशेषणार्थः । यतः क्षणादालोकस्य जनकः क्षण उत्पद्यते । कीदृशस्यालोक
क्षणस्येत्याह--अन्धकारेति । अन्धकारदेशस्य निवर्त्त्याऽन्धकारसम्बन्धी देशो यस्य स तथा
तत एव तमोदेशालोकोत्पादक्षणयोरेकसामग्र्यधीनतामाह । यतोऽन्धकारदेशालोकहेतूत्पादकस्य
क्षणस्य वन्ध्यान्धकाराधायकत्वतो हेतोरविद्यमानं सजातीयजन्मनि सामर्थ्यं यस्या अवस्थाया
अन्धकारसम्बन्धिन्याः सा तथा । तज्जनकत्वमेवालोकस्येति प्रकरणात् ।

अत्रापि तृतीये क्षणे परं निवर्त्तकत्वमिति दर्शयन्नाह--अतश्चेति । चोऽवधारणे । अत्रापि
प्रथमे क्षणेऽन्धकारदेशालोकहेतूत्पादकः क्षणः समुद्भवन्नेवान्धकारासमर्थावस्थातद्देशालोकहेतुजनन

[p. 201 ]

क्षणानाम् । यतः सत्सु दहनक्षणेषु प्रवृत्ता अपि शीतक्षणा निवृत्तिधर्माणो भवन्तीति सन्तानयो
र्निवर्त्त्यनिवर्त्तकत्वनिमित्ते च विरोधे स्थिते सर्वेषां परमाणूनां सत्यप्येकदेशावस्थानाभावे न
विरोधः, इतरेतरसन्तानानिवर्त्तनात् तेषाम् । गतिधर्मा चालोको यां 1220

दिशं क्राम० C.

दिशमाक्रामति
1221

तद्विवर्त्तिनः A.

तद्दिग्वर्त्तिनो विरोधिसन्तानान् निवर्त्तयति । ततोऽपवरकैकदेशस्था प्रदीपप्रभाऽन्धकारनिकट
वर्त्तिव्यपि नान्धकारं निवर्त्तयति, 1222

अन्धकारायाक्रान्तायां A.

अन्धकाराक्रान्तायां दिश्यालोकक्षणान्तरजननासामर्थ्यात् ।
कारणासामर्थ्यहेतुत्वकृतं1223

०हेतुकृतं--A. P. H. E. N.

सन्ताननिष्ठमेव विरोधं दर्शयता 1224

भवतेति P. H.

भवत इति कृतम् । भवतः
प्रबन्धेन¹²²⁵

०न्धेन वर्त्त० A. B. D. P. H. E. N.

प्रवर्त्तमानस्य¹²²⁶

०स्य सन्तान० C.

शीतस्पर्शसन्तानस्याभावोऽन्यस्योष्णसन्तानस्य भावे सतीति ।

योग्यो भवति । द्वितीयेऽन्धकारदेशालोकोत्पादकक्षणविरुद्धानन्धकारानसमर्थान् जनयति ।
तृतीये त्वसमर्थेषु निवृत्तेषु तद्देश आलोको जायत इति प्रत्येतव्यम् । तथा शीताक्रान्तदेश
मध्योत्पन्नेनोष्णस्पर्शेन स्थितधर्मणा तथैव शीतस्पर्शो निवर्त्तनीय इत्यपि द्रष्टव्यम् ।

ननु च येनालोकक्षणेन सन्निपति 1227 पत तान्धकारक्षणोऽसमर्थो जन्यते न तेन तद्देश
आक्रम्यते । येन चाक्रम्यते न तेनासमर्थो जन्यते । तथा योऽन्धकारस्तत्सन्निपतनकालभावी
नासौ तद्विरुद्धः । यश्चासमर्थस्तज्जन्मा सोऽपि तज्जन्यत्वादविरोधी । ये चानुत्पत्तिधर्माण
स्तेऽप्यसत्त्वात्कथं तैर्विरुद्धा इत्याशङ्क्याह--जन्यजनकभावादिति । चोऽवधारणे सन्तानयो
रित्यस्यानन्तरं द्रष्टव्यः ।

अयमाशयः--जन्यजनकभावविशेष एवायं निवर्त्त्यनिवर्त्तकभावः अर्वाग्दर्शी च न
क्षणयोः कार्यकारणभावं विभावयितुं विभवति । अपि तु सन्तानयोस्ततोऽन्धकारक्षणप्रबन्ध
मेकत्वेनावसाय निवर्त्त्यं विरुद्धमध्यवस्यालोकक्षणप्रबन्धं चैकत्वेनाधिमच्य तद्विरोधिन
मधिमुञ्चतीति ।

परमार्थदृष्ट्या चेदं क्षणोल्लेखेनाख्यायते । न तु लोकस्थित्याश्रयेण । न तर्हि पर
मार्थतो विरोध इति चेत् । किं वै कार्यकारणभावविशेष एवैवंविधो न विद्यते, येनैवं वक्तु
मध्यवसितो भवानिति ? एतच्चानन्तरमेव निरूपयिष्यते ।

ननु न सन्तानिव्यतिरेकेण सन्तानो नामान्यः सम्भवी । तत्कथं[p. 69b ]द्वयोः सन्तानयोर्विरोध
उच्यत इत्याह यद्यपीत्यनुमतौ । यतः सन्तानिनो वस्तुभूताः सन्ति ततो हेतोरयं वक्ष्यमाणकः ।
उपपत्तिमाह--यत इति । यस्माद् ग¹²²⁸ शीतक्षणप्रबन्धस्याभावान्निवृत्तिधर्मकत्वम् । तथा
यतः सत्स्वालोके1229 कक्षणेषु प्रवृत्ता अप्यन्धकारक्षणान्नि1230 णा निवृत्तिधर्माणो भवन्तीति द्रष्टव्यम् ।
अन्धकारादिक्षणप्रबन्धस्य¹²³¹

कोष्ठकान्तर्गतः पाठः व्यर्थः--सं० ।

1232 आलोकादिक्षणप्रबन्धस्य आलोकादिक्षणप्रबन्धेन सह विरोध इति
प्रकरणार्थः ।

[p. 202 ]

ये त्वाहुर्न विरोधो वास्तव इति त इदं वक्तव्याः--यथा न निष्पन्ने कार्ये कश्चिज्जन्य-

यदि येन सह यस्यैकदेशास्थितिर्न भवति तेन तस्य सहानवस्थानलक्षणो विरोधस्तर्हि
सर्व एव परमाणवः सप्रतिघत्वादन्योन्यदेशपरिहारेण वर्त्तन्त इति सर्वेषामेव परमाणूनामयं
विरोधः किन्न व्यवस्थाप्यत इत्याशङ्क्याह--सन्तानयोरिति । चोऽवधारणे । हेतुमाह—
इतरेतरेति । यतः सत्स्वपि तेषु सर्व एव सन्तानेन प्रवहन्ति ततः सन्तानाऽनिवर्त्तनं तेषाम् ।

ननु यद्यालोकान्धकारयोर्निवर्त्त्यनिवर्त्तकभावेन विरोधस्तर्हि प्रदीपमल्लिकातलवर्त्त्येव
वरकात्माण निवर्त्ती1233 ? अन्धकारस्तत्समीपवर्त्तिनाऽऽलोकेन किं न निवर्त्त्यत इत्याशङ्क्याह—
गतिधर्मेति । चो यस्मादर्थे । तद्दिग्वर्त्तिन एवेत्यर्थाद् द्रष्टव्यः । यतो यद्दिगभिमुखगति
रालोकस्तदाक्रम्यमाणदिग्वर्त्तिन एव विरोधिसन्तानान्निवर्त्तयति । ततस्तस्मात्कारणात् ।

कुतो न निवर्त्तयतीत्याह--अन्धकारेति । अन्धकाराक्रान्तायामित्यनेन दिशोऽन्त¹²³⁴ ऽन्ध
काराक्रान्तत्वमालोकक्षणान्तराजननासामर्थ्यकारणं नोक्तम् । किन्तर्हि ? वास्तवानुवादः
कृतः । या सा दिगन्धकाराक्रान्ता दृश्यते तत्र तस्य तज्जननासामर्थ्यादित्यर्थः । अन्यथाऽ
न्धकाराक्रान्तत्वमेव तस्य न स्यात् । आलोकेन समीपवर्त्तिनाऽन्धकारापनयासम्भवादिति
कथमेनं संगच्छेत ।

अयमत्र परमार्थः--दृश्यते तावत्काचिदन्धकारमात्रा निकटस्थितेनाप्यालोकेनाऽनिवर्त्तिता ।
दृष्टश्चान्यस्याववरकवर्त्तिनोऽन्धकारप्रचयस्योच्छेदः । तस्मादालोकस्यालोकान्तरजननासामर्थ्य
मन्यत्र तु सामर्थ्यं तत्त्वचिन्तकैरचिन्त्यत्वात्प्रतीत्यसमुत्पादस्य कल्प्यत इति । अत एव ययो
र्जन्यजनकभावेन निवर्त्त्यनिवर्त्तकभावो नास्ति तयोः प्रदीपमल्लिकादितलवर्त्त्यन्धकारतदासन्ना
लोकयोर्नविरोधः । प्रायोवृत्त्या तु तौ विरोधेनावबुद्ध्येते । अत एव पूर्वं दूरस्थयोर्विंरोधा
भावाच्च निकटस्थयोरेव निवर्त्त्यंनिवर्त्तकभावः इत्युक्तम्, न तु निकटस्थयोर्निवर्त्त्यनिवर्त्तक
भाव एव इति । सति निवर्त्त्यनिवर्त्तकत्वे निकटस्थयोरेव, न तु निकटस्थयोरवश्यं निवर्त्त्य
निवर्त्तकभावः इति च व्याख्यातमेव ।

सम्प्रति जन्यजनकभावनिबन्धनं सन्तानगतमेव च विरोधं स्वयं प्रतिपादितमाचार्य
स्याप्यभिप्रेतमेतदिति दर्शयन्नाह--कारणैरिति 1235 णेति । कारणस्य निवर्त्तयितव्यस्य शीत
स्पर्शादेर्यदसामर्थ्यं सजातीयक्षणनिर्माणेऽशक्तत्वं तत्र यद्धेतुत्वं निवर्त्तकस्य तत्कृतं तत्प्रयुक्तम् ।
अत एव सन्ताननिष्ठं सन्ताने क्षणप्रबन्धे निष्ठा व्यवस्थाप्यतया पर्यवसानं यस्य तं दर्शयता
प्रकाश[p. 70a ]यताऽऽचार्येणेत्यर्थात् ।

ये पुनः शान्तभद्रादयः-- न तावदालोकादेरुत्पन्नेनान्धकारादिना विरोधः, तस्यातीत
त्वेनासत्त्वात् । न चोत्पित्सुना सह, तस्याप्यनागततयाऽसत्त्वात् । नाऽपि वर्त्तमानेन, तस्यापि
तज्जन्मतयाऽविरोधित्वात् । तस्मान्न विरोधो नाम द्विष्ठः सम्बन्धोऽस्ति । किन्तु काल्पनिक
एव । अत एवाचार्येण विरोधगतिरित्यभिधायि । न तु विरोध इति ।--इति व्याख्यात
वन्तस्तान् वचनभङ्ग्या निराचिकीर्षुराह--ये त्विति ।

[p. 203 ]

जनकभावो नाम 1236

दृष्टोऽस्ति--A. B. P. H. E. N.

द्विष्ठोऽस्ति । कारणपूर्विका तु कार्यंवृत्तिः1237

कार्यप्रवृत्तिः--A. B. C. D. P. H. E. N.

 । अतो वास्तव एव ।
तद्वत् न निवृत्ते वस्तुनि कश्चित् 1238

कश्चिदिष्टो A. B. P. H. N. कश्चिद् दृष्टो--E.

द्विष्ठो नाम विरोधोऽस्ति । दहननिमित्तं तु शीतस्पर्शस्य
1239

क्षणान्तरासाम० A. B. P. H. E. N.

क्षणान्तरजननासामर्थ्यम् । अतो1240

ततो--C.

विरोधोऽपि वास्तव एव ॥

उदाहरणमाह--

शीतोष्णस्पर्शवत् ॥ ७४ ॥

1241

शीतञ्चो० D.

शीतश्चोष्णश्च तावेव स्पर्शौ तयोरिव । शीतोष्णस्पर्शयोर्हिं पूर्ववद्विरोधो योजनीयः ॥

द्वितीयमपि विरोधं दर्शयितुमाह--

परस्परपरिहारस्थितलक्षणतया 1242

वा नास्ति--C.

वा 1243

वा भाववत् B. P. H.

भावामाववत् ॥ ७५ ॥

परस्परस्य¹²⁴⁴

परस्परं A. B. P. परस्परपरि० H. E.

परिहारः परित्यागस्तेन स्थितं लक्षणं रूपं ययोस्तद्भावः परस्परपरिहार
स्थितलक्षणता1245

तया नास्ति--C.

तया ।

इह यस्मिन् परिच्छिद्यमाने यद् व्यवच्छिद्यते तत् परिच्छिद्यमानमवच्छिद्यमान
परिहारेण स्थितरूपं द्रष्टव्यम् । नीले च परिच्छिद्यमाने ताद्रूप्यप्रच्युतिरवच्छिद्यते, तदव्य
वच्छेदे नीलापरिच्छेदप्रसङ्गात् । तस्माद्वस्तुनो भावाभावौ परस्परपरिहारेण स्थितरूपौ ।
नीलात्तु यदन्यद्रूपं तन्नीलाभावाव्यभिचारि । नीलस्य दृश्यस्य पीतादावुपलभ्यमानेऽनुपलम्भाद-

कारणपूर्विका कारणत्वेनाभिमतपदार्थसत्तापूर्विका कार्यंस्य कार्यत्वेनाभिमतस्य वृत्तिः
प्रवृत्तिर्भाव इति यावत् । तुर्विशेषणार्थः । यत एवमतो हेतोर्वास्तवः पारमार्थिकः । अन्यथा
कार्यकारणभावोऽप्यवास्तवोऽस्त्विति भावः ।

ननु किं कार्यकारणभावोऽपि द्विष्ठः सम्बन्धः कश्चिदिष्टो येनैवमुच्यत इति चेत् ।
न । कारणपूर्विकायाः कार्यवृत्तेर्वास्तवत्वात् । इहापि तर्हि दहनादिनिमित्तं शीतस्पर्शादे
र्जननासामर्थ्यं वास्तवमस्तु । न तु विरोधः सम्बन्ध इति चेत् । न । एतावतोऽन्यस्मात्कार्य
कारणभावादस्य कार्यकारणभावस्य विशेषरूपत्वाभ्युपगमात् । अस्माभिरपीदृश एव कार्य
कारणभावविशेषो विरोध इत्युच्यत इति कथमयमवास्तवः स्यादिति ॥

पूर्वंवत्पूर्वोपदर्शितवत् ॥

[p. 204 ]

भावनिश्चयात् । यथा च नीलं1246

नीलमभावं A. B. C. P. H.

स्वाभावं परिहरति, 1247

तमिव अभाववत्--टि०

तद्वद् अभावाव्यभिचारि पीतादिक
मपीति1248

मपि । तथा A. B. P. H. E. N.

 । तथा च भावाभावयोः साक्षाद्विरोधः,¹²⁴⁹

विरोधौ A. क्षाद्विरोधः कः कस्य B.

वस्तुनोस्त्वन्योन्याभावाव्यभिचारित्वा
द्विरोधः ।

कस्य चान्यत्राभावावसायः ? यो नियताकारोऽर्थः,¹²⁵⁰

र्थः, न तु E.

तस्य । न त्वनियताकारः,¹²⁵¹

०कारोऽर्थः क्ष० A. B. P. H. E. N.

क्षणिकत्वादिवत् । क्षणिकत्वं हि सर्वेषां नीलादीनां स्वरूपात्मकम् । अतो न नियताकारम् ।
1252

अतः D. E. प्रत्यन्तरे यतः इति इति D. प्रतौ टिप्पणं वर्त्तते ।

यतः क्षणिकत्वपरिहारेण न किञ्चिद् दृश्यते ।

ननु सर्वमेव वस्तु सत्त्वरजस्तमोरूपेणैकमिति कथमन्योन्यरूपपरित्याग इत्याह--इहेति ।
यद् व्यवच्छिद्यते यन्न परिच्छिद्यते । अपरिच्छेदस्यैव व्यवच्छेदरूपत्वात् । अवच्छिद्यमानपरि
हारेण व्यवच्छिद्यमानपरिहारेण स्थितं व्यवस्थितं रूपं स्वरूपं यस्य तत्तथा । किम्पुनरिदं
प्रसिद्धमित्याह--नीलमिति । चो यस्मात् । तदेव रूपं तद्रूपम्, तद्रूपमेव ताद्रूप्यम् तस्य प्रच्युति
रभावो व्यवहर्त्तव्यैकरूपः प्रसज्यप्रतिषेधात्मा तुच्छरूपः । उपपत्तिमाह--तदव्यवच्छेद इति ।
यत एवं तस्मात् कारणात् । यदि भावाभावयोर्विरोधः, न तर्हि नीलपीतयोः स स्यादित्याह—
नीलादिति । तुर्विशेषद्योतकः । अभावाव्यभिचारित्वमेव साधयन्नाह--नीलस्येति । भवत्येवं
नीलस्य पीतादावभावः, न तु तत्परिहारेण तद् व्यवस्थितमित्याह--यथेति । चो यस्मादर्थे ।
नीलं कर्त्तृ स्वाभावं स्वभावं 1253 ? स च मानभावश्च 1254 ? तं न व्यभिचरतीति तथा । एवं
सति किं व्यवस्थितमित्याह--तथा चेति नीलस्य साक्षात्स्वाभावपरिहारप्रकारे तदव्यभि
चारित्वादर्थान्तरपरिहारप्रकारे च सति ।

नतु 1255 नु यद् यदभावाव्यभिचारि य 1256 त त्तत्तेन विरुद्ध्यते । तस्य न
तदात्मकत्वेनाभावावसायस्तादात्म्याभावआवसायफलत्वादन्यस्य विरोधस्य । तर्हिक्षणिकत्वमपि
नीलाभावाव्यभिचारित्वान्नीलेन विरुद्ध्यमानं न नीलात्मकं स्यात् । तदपि नीलाभाववदेव
अन्यथा क्षणिकत्वं नीलात्मतैव स्यात् । तथा च यावत्क्षणिकं तावन्नीलमिति कृत्स्ना त्रिलोकी
नीलैव स्यादिति मनसि निधायाह--कस्य चेति । तुशब्दार्थश्चकारः ।

परमु[p. 70b ]खेन प्रश्नं कृत्वा प्रश्नविसर्जनमाह--य इति । नियतस्य प्रतिनियतस्य
वस्तुन आकारः स्वरूपमिति विग्रहीतव्यम् । एतदेब व्यतिरेकमुखेणाह--न त्विति । न
पुनरनियतस्य सर्ववस्तुस्वरूपात्मकस्य । तदेव दर्शंयति--क्षणिकत्वादिवदिति । आदिशब्दात्पर
माणुमयत्वादिपरिग्रहः । अनेनैतदाह--अभावाव्यभिचारित्वेऽपि नियताकारेण तेन सममस्य
विरोधो नानियताकारेणेति ।

अनियताकारत्वमस्योपपादयन्नाह--क्षणिकत्वं हीति । हिर्यस्मादर्थे । सन्मात्रानु
बन्धित्वात्क्षणिकस्येत्यभिप्रायः । यत एव्रमतः कारणात् । न त्वयमर्थः--नियतः प्रतिनियत

[p. 205 ]

यद्येवमभावोऽपि न नियताकारः । 1257

कथं न निय० A. B. P. H. N.

कथमनियताकारो नाम ? यावता वस्तुरूप
विविक्ताकारः कल्पितोऽभावः । ततो दृष्टं कल्पितं वा नियतं रूपमन्यत्रासदित्यवसीयते1258

०त्राऽसदवसीयते A. B. D. P. H. E. N.

 ।
नानियतम् । एवं 1259

नित्यत्वे पिशा० A. P. H.

नित्यत्वपिशाचादिरपि नियताकारः कल्पितो द्रष्टव्यः । एकात्मत्व-1260

एकात्मकत्व A. B. C. D. P. H. E. N.

विरोधश्चायम् । ययोर्हि 1261

परस्परेणाव० B.

परस्परपरिहारेणावस्थानं तयोरेकत्वाभावः ।

आकारो यस्येति । एवं हि क्षणिकत्वादेरपि नियताकारत्वं स्यात् । तथाहि परमसङ्कुचित
कालवर्त्तिरूपत्वेन नियताकारत्वात् । धर्मोत्तरोऽपि क्षणिकत्वं हि सर्वेषां नीलादीनां स्वरूपात्मक
मिति ब्रुवाणो नियताकार इत्यत्र षष्ठीतत्पुरुषमभिव्यनक्ति इतरथा क्षणिकत्वस्य हि सर्वो
नीलादिः स्वरूपम् इत्यभिदध्यादिति । एवञ्चा 1262 च क्षणिकस्यापि न नीलेऽभावावसायस्तस्य
सर्वनीलादिवस्त्वात्मकत्वेनानियताकारत्वात् । येन च क्षणिकं कल्पितं न तेन प्रतिनियत
वस्त्वात्मक 1263 कं कल्पितमत एव नीलग्राहि प्रत्यक्षं क्षणिकत्वाक्षणिकत्वयोरुदासीनं नीलमात्रे
प्रमाणम् । तथा च नीलस्याक्षणिकत्वपरिहारेणावस्थानं क्षणिकत्वसिद्धेः प्राङ् निश्चेतु
मशक्यमिति न्यायबलात्प्राप्तम् ।

एवञ्चाविरोधरूपविवेचके धर्मोत्तरे सत्त्यपि ये केचिद् द्विष्यमानजल्पमहोदधिप्रभृतयो
विरोधचोद्यपरिजिहीर्षया परस्परपरिहारस्थितलक्षणं विरोधं परिहारीकुर्वन्ति तैरयं कस्य चा
न्यत्राभावावसायः ।यो नियताकारो न त्वनियताकारः क्षणिकत्वादिरिति धर्मोत्तरस्य ग्रन्थो न
दृष्टो न चार्थस्य समीचीनिधिस 1264 ? ज्ञात इति लक्ष्यते ।

यद्ययमपरिहारः, कस्तत्र परिहार इति चेत् । यथैतत्परिह्रियते तथा विशेषाख्यान
एवास्माभिरभ्यधायीति तत एवापेक्षितव्यम् । इह पुनरप्रकृतत्वान्नोच्यत इति ।

यदि नियताकारं वस्तु परिहरति नानियताकारम्, तर्हि भावो नाभावं परिहृत्य तिष्ठेत्
तस्यानियताकारत्वाद् इत्याशङ्कमान आह--यद्येवमिति । एवञ्चेदभ्युपगम्यते तदेत्यर्थात् ।
न केवलं क्षणिकत्वादीत्यपि शब्दः । कथमिति सिद्धान्ती ।

यावतेति तृतीयान्तप्रतिनिरूपको निपातोऽत्र यस्मादित्यस्यार्थे वर्त्तते । वस्तुरूपविविक्तो
दृश्यनीलादिस्वभावरहित आकारो यस्येति विग्रहः ।

कल्पितग्रहणेनैतदाह--नाभावो नाम कश्चित् प्रमाणसिद्धोऽस्ति । केवलं कल्पिकया
बुद्ध्या तथा समारोपित इति । यत एवं तस्माद् दृष्टं प्रमाणावगतं कल्पितम् आगमाश्रयेणा
न्यथा वा समारोपितम् । अन्यत्र ततोऽन्यस्मिन्, नीलादौ वाऽनियतम्, न नीलाद्यात्मकं सत्
तत्रैवाऽसदि त्यवसीयते । अमुमेव न्यायमन्यत्रादिशन्ना[p. 71a ]ह--एवमिति । यथाऽभावो नियता
कार एव कल्पितो नानियताकार एवं नित्यत्वमपि सर्वकालावस्थायित्वलक्षणं नियताकारमेव

[p. 206 ]

अत एव लाक्षणिकोऽयं विरोध उच्यते । लक्षणं रूपं वस्तूनां प्रयोजनमस्येति कृत्वा ।
विरोधेन ह्यनेन वस्तुतत्त्वं विभक्तं व्यवस्थाप्यते । अत एव दृश्यमाने रूपे यन्निषिध्यते
तद् दृश्यमेवाभ्युपगम्य निषिध्यते । तथा हि--अभावोऽपि पिशाचोऽपि यदा पीते निषेद्धुमिष्यते
तदा दृश्यात्मतया निषेध्य इति दृश्यत्वमभ्युपगम्य दृश्यानुपलब्धेरेव निषेधः । तथा च सति
रूपे परिच्छिद्यमान एकस्मिंस्तदभावो दृश्यो व्यवच्छिद्यते । 1265

अथ यत्तदभाववत् पा 1265 पी तादि तत् कथं व्यवच्छिद्यते इत्याह--टि०

यच्च तदभाववन्नियताकारं

कल्पितम्, न तु सर्वस्य नीलादेः । अक्षणिकत्वं तु सर्वस्य नीलादेः स्वरूपात्मकं सर्वस्यैवानेक
क्षणस्थायित्वात् । न चाक्षणिक एव नित्यः, सतोऽकारणस्याकाशादेः कियत एव तथात्वात् ।
तथा पिशाचत्वमप्यस्थिस्नायुमयसूचीवक्त्रादिरूपस्यैव स्वरूपं कल्पितमिति । तस्यापि नीला
कारत्वान्नीलादिना 1267 ता । अयं विरोधः । यद्वा नियतः प्रतिनियत आकारः स्वभावो यस्य
स तथा निषेधेनानियताकारः । तदा तु सर्वनीलाद्यनात्मकत्वसर्वनीलाद्यात्मकत्वे नियताकार
त्वामियताकारत्वे वाच्ये । तेन न क्षणिकत्वादौ नियताकारत्वस्य प्रसङ्गः । सर्देषां स्वरूपा
त्मकमिति च विवरणमर्थाभेदेन नेयमिति ।

ननु चानेनापि विरोधेन विरोधिनोः सहावस्थानं निषिध्यते । पूर्वेणापि परस्परपरि
हारावस्थानं प्रतिपाद्यत इति कथमन्योन्यानन्तर्भाव इत्याशङ्क्याह--एकात्मत्वेति । चो
यस्मादर्थे । विरुद्धयोरेकात्मनिषेधको विरोध एकात्मविरोध उक्तः । कथमस्य तथा
त्वमित्याह--ययोरिति । हिर्यस्मादर्थे ।

यत एतेन विरोधेन विरुद्धयोरेकात्मत्वं निषिध्यते अत एवास्मादेव कारणात् ।
कथमीदृशो विरोधो भवता लाक्षणिकशब्देनाभिधीयते इत्याह--लक्षणमिति । विभक्तस्वरूपं
प्रयोजनं व्यवस्थाप्यतया साध्यम्, प्रयुज्यते अनेन इति वा प्रयोजनं प्रयोजकस्य । इति
कृत्वा एवं व्युत्पाद्य ईदृश्या व्युत्पत्त्येति यावत् ।

कथमेतत्प्रयोजनमित्याह--विरोधेनेति । हीति यस्मात् । विभक्तमन्येन विभक्तं
यतोऽनेनेति विरोधेन नीलादेर्विभक्तरूपव्यवस्थापनादन्येन सहैकात्म्यं निषिध्यते । अत एवा
स्मादेव कारणात् । दृश्यमाने रूपे प्रतीयमाने वस्तुस्वरूपे यन्निषिध्यते दृश्यमानात्मकत्वेन
प्रतिषिध्यते ।

ननु दृश्ये वस्तुनि दृश्यान्तरस्य दृश्यत्वाभ्युपगमपूर्वको निषेधो युक्तो न त्वदृश्यस्येत्या
शङ्क्याह--तथा हीति । न केवलं भाव इत्यपिशब्दः । न केवलमभाव इत्यपिशब्दः ।
दृश्यात्मतया दृश्यपीतात्मतया निषेध्यो निषेधार्हः, नायं दृश्यमानः पीतः, अभावः, पिशाचो वा
ताद्रूप्येणाप्रतिभासनादित्येवं निषेधादित्यभिप्रायः । इतिर्हेतौ । दृश्यानुपलब्धेरेवान्यस्य
तादात्म्येनान्यस्मिन्निषेधः ।

अथ स्यात्प्रत्यक्षमेवात्र नीलस्य पीतात्मताऽभावव्यवहारं करोति । तत् किमेवमुच्यते ?
अथोक्तमेतददृष्टानामपि सत्त्वसंज्ञया न शक्तो व्यवहारयितुमिति चेत् । न । इह तादात्म्य
[p. 207 ]

रूपं तदपि दृश्यं व्यवच्छिद्यते । ततः स्वप्रच्युतिवत् प्रच्युतिमन्तोऽपि व्यवच्छिन्ना इति ये
परस्परपरिहारस्थितरूपाः सर्वे तेऽनेन निषिद्धैकत्वा इति । सत्यपि चास्मिन् विरोधे
सहावस्थानं स्यादपि ।

ततो भिन्नव्यापारौ विरोधौ । एकेन विरोधेन शीतोष्णस्पर्शयोरेकत्वं वार्यते । अन्येन
सहावस्थानम् । भिन्नविषयौ1268

भिन्नप्रवृत्तिविषयौ A. P. H. N.

च । सकले वस्तुन्यवस्तुनि च परस्परपरिहारविरोधः ।
वस्तुन्येव कतिपये 1269

सहावस्थान० B. C.

सहानवस्थानविरोधः । तस्माद्भिन्नव्यापारौ भिन्नविषयौ च । ततो
नानयोरन्योन्यान्तर्भाव इति ॥

स च द्विविधोऽपि विरोधो वक्तृत्वसर्वज्ञत्वयोर्न सम्भवति ॥ ७६ ॥

निषेधात् । आधेयनिषेधे ह्ययं न्यायो न तु दृश्यमानात्मतानिषेध इति । सत्यमेतत् । केवल
मत्यन्तमूढं प्रत्येतदुक्तमित्यदोषः । किमेवं सति सिद्धिमित्याह--तथा च तति ऐकात्म्यनिषेधे
सर्वस्य दृश्यात्मतया निषेधप्रकारे सति । तदभावस्तस्य परिच्छिद्यमानस्य स्वरूपस्य नीलादे
रभावस्तदभावो दृश्यो दृश्यात्म[p. 71b ]कः सन् व्यवच्छिद्यते तादात्म्येन निषिध्यते । अयं
दृश्यमानो नीलो नाभावः तुच्छरूपेण अभावरूपेणाप्रतिभासनादिति कृत्वा दृश्यमानरूपात्मतया
निषेधादिति भावः ।

भवतु परिच्छिद्यमानाऽभावस्य दृश्यस्य व्यवच्छेदस्तदव्यभिचारिणस्तु निषेधे का
वार्त्तेत्याह--यच्चेति । अपिशब्दार्थश्चकारः । तदभावो विद्यतेऽस्येति तथा ।

यदि तदभाववांस्तादात्म्येन प्रतिषिध्यते तर्हि क्षणिकत्वमपि पूर्वोक्तेन न्यायेन नीला
भाववदिति तदपि तादात्म्यतया व्यवच्छेद्यं स्यादित्याह--नियताकारमिति । एतच्च पूर्वमेव
कृतव्याख्यानम् । यतो द्वयोरप्यभावतद्वतोर्दृश्यमानात्मतया निषेधाद् द्श्ययोरेव निषेधस्तत
स्तस्मात्स्वप्रच्युतिरिव स्वाभाव इव व्यवच्छिन्ना निषिद्धतादात्म्याः । इतिस्तस्मात् । सर्व
ग्रहणं कार्त्स्न्यप्रतिपादनार्थम् । अनेनेति विरोधेन निषिद्धमेकत्वं येषामिति विग्रहः । विरोधे
परस्परपरिहारस्थितात्मलक्षणे सहैकत्र लोकप्रतीतिसिद्धे देशेऽवस्थानं स्थितिः स्यात् । अपिः
सम्भावनायाम् । यस्मादनेन विरोधेन नैकत्रावस्थानं निषिद्ध्यते किन्त्वेकात्मकत्वम् । पूर्वेण
चैकत्रावस्थानं न त्वेकात्मकत्वम् ।

ततः कारणाद् भिन्नौ नानाभूतौ व्यापारौ ययोस्तौ तथोक्तौ । भिन्नव्यापारत्व
मेवानयोरेकेत्यादिना स्फुटयति । न केवलं व्यापारभेदादनयोर्भेदेनोपन्यासः । किन्तु
विषयभेदादपीत्याह--भिन्नविषयौ चेति । न केवलं भिन्नव्यापारौ भिन्नविषयावपीत्यपि
शब्दार्थश्चकारः । भिन्नविषयत्वमेव दर्शयन्नाह--सकल इति ॥

भवतूक्तलक्षणो द्विविध एव विरोधः । तथाप्यनयोरन्यतर एव विरोधो वक्तृत्वसर्वज्ञ
त्वयोर्भविष्यतीत्याह--स चेति । चो यस्मात्सोऽयमनन्तरोक्तो द्विविधो नास्ति । अपि
रतिशये ।

[p. 208 ]

स चायं द्विविधोऽपि विरोधो वक्तृत्वं च सर्वज्ञत्वं च तयोर्न सम्भवति । न ह्यविकल
कारणस्य सर्वज्ञत्वस्य वक्तृत्वभावादभावगतिः1270

गतिरिति--D.

 । सर्वज्ञत्वं ह्यदृश्यम् । अदृष्टस्य चाभावो
नावसीयते । ततो नानेन विरोधगतिर्भवति ।

न च वक्तृत्वपरिहारेण सर्वज्ञत्वमवस्थितम् । काष्ठादयो हि1271

०दयोऽपि वक्तृ० A. B. P. H. E. N. ०दयोऽपि हि वक्तृ C.

वक्तृत्वपरिहृताः ।
तेषामपि सर्वज्ञत्वप्रसङ्गात् । नापि सर्वज्ञत्वपरिहारेण वक्तृत्वम् । काष्ठादीनामपि वक्तृत्व
प्रसङ्गात् । तत एवाविरोधाद् वक्तृत्व¹²⁷²

विधाने न सर्व० A. B. P. H. E. N.

विधेर्न सर्वज्ञत्वनिषेधः ॥

स्यादेतत्--यदि नास्त्येव विरोधो घटपटयोरिव स्यादपि तयोः सहावस्थितिदर्शनम्1273

०र्शनम् । अदर्शनात् तु--A. B. D. P. H. E. N.

 ।
सहाववस्थित्यदर्शनात्तु विरोधगतिः । विरोधा1274

विरोधादभा B. D.

च्चाभावगतिरित्याशङ्क्याह--

न¹²⁷⁵

न च विरु० C.

चाविरुद्धविधेरनुपलब्धावप्यभावगतिः ॥ ७७ ॥

तत्राद्यस्य तावदभावं न हीत्यादिना दर्शयति । हीति यस्मात् । कुतो नाभावगति
रित्याह--सर्वज्ञत्वं हीति । हिर्यस्मात् । अदृश्यस्यापि किं माभावगतिरित्याह--अदृष्टस्येति ।
चो यस्मादर्थे । यत एवं ततस्तस्मात् । अनेन वक्तृत्वेन विरोधगतिर्नास्ति तस्य सर्वज्ञ
त्वस्येत्यर्थात् ।

द्वितीयस्य विरोधस्य अभावं प्रतिपादयन्नाह--न चेति । चः प्रतिषेधसमुच्चये ।
उपपत्तिमाह--काष्ठेति । हिर्यस्मात् । कुतो वक्तृत्वपरिहारेण सर्वज्ञत्वं नाबस्थितमित्याह—
तेषामपि काष्ठादीनां सर्वज्ञत्वस्य प्रसङ्गात्प्रसक्तेः । कुतस्तेषां तथात्वप्रसङ्ग इत्याशङ्क्य
योजनीयं काष्ठादय इति । हिर्यस्मात् । काष्ठादयो वक्तृत्वेन वचनशक्त्या परिहृता
स्त्यक्ताः । वक्तृत्वमेव सर्वज्ञत्वपरिहारेण व्यवस्थितं भविष्यतीत्याह--नापीति । अपिः
प्रतिषेधसमुच्चये । अत्रापि तामेवोपपत्तिमाह--काष्ठेति । इहापि काष्ठादयो हि सर्वज्ञ
त्वेन परिहृता इति द्रष्टव्यम् ।

स्यादेतत्--वक्तृत्वसर्वज्ञत्वयोः परस्परपरिहारस्थितलक्षणताविरोधेऽपि का क्षतिर्येन
तन्निषेधः कृतः । तथा ह्यन्योन्यपरिहारेणावस्थानेऽपि यद् वक्तृत्वं तत्सर्वज्ञत्वं मा भूत्,
सर्वज्ञत्वं वा वक्तृत्वम् । तयोस्त्वेकत्रस्थितिरविरुद्धैव । तदनन्तरमेवोक्तं धर्मोत्तरेण [p. 72a ]
सत्यपि चास्मिन् विरोधे सहावस्थानं स्यादपीति ।

तदेतदसत् । येषां हि वक्तृत्वसर्वज्ञत्वलक्षणौ धर्मिणो भिन्नावेव धर्मौ तेषामिदं शोभते
न तु ताथागतानां धर्मधर्मिणोर्वास्तवमभेदमिच्छताम् । तथा हि यदि वक्तृत्वं सर्वज्ञत्वपरि

[p. 209 ]

न चाविरुद्धविधेरिति अनुपलब्धावपि नायं विरुद्धविधिः यद्यपि 1276

यद्यपि च A. B. P. H. E. N.

सहावस्थाना
नुपलम्भस्तथापि न तयोर्विरोधः । यस्मान्न सहानुपलम्भमात्राद् विरोधोऽपि तु द्वयोरुपलभ्य
मानयोर्निव¹²⁷⁷

निर्वत्य A.

र्त्यनिवर्तकभावावसायात् । तस्मादनुपलब्धावपि न वक्तृत्वविधे र्विरुद्धविधिः ।1278

वक्तृत्वविरोधिविरुद्धविधिः A. B. P. H. N.

अतोऽस्मान्नान्यस्याभावगतिः ॥

तथा न वक्तृत्वाद् रागादिमत्त्वगतिः । यतो यदि वचनादि रागादीनां कार्यं स्याद्वच
नादे रागादिगतिः स्यात् । रागादिनिवृत्तौ वचनादिनिवृत्तिः1279

वचननिवृ० B. C. D.

स्यात् । न च कार्यम् ।
कुतः--

रागादीनां वचनादेश्च कार्यकारणभावासिद्धेः ॥ ७८ ॥

रागादीनां वचनादेश्च कार्यकारणभावस्याऽसिद्धेः कारणान्न कार्यम् । अतोऽस्मान्न
गतिः ॥

मा भूद्रागादिकार्यं वचनं सहचारि तु भवति । ततो रागादौ सहचारिणि निवृत्ते
निवर्त्तंते1280

निवर्त्तिष्यते C.

वचनमित्याशङ्क्याह--

अर्थान्तरस्य 1281

वा कारण० A. B. P. H. E. वाऽकारण० N.

चाकारणस्य निवृत्तौ न वचनादेर्निवृत्तिः ॥ ७९ ॥

अर्थान्तरस्य¹²⁸²

वा कारण० A. B. P. H. E. वाऽकारण० N.

चाकारणस्य निवृत्तौ सहचारित्वदर्शनमात्रेण नान्यस्य वचनादेर्निवृत्तिः ।
अतो वक्तृत्वं भवेद्रागादिविरहश्च ॥

इति सन्दिग्ध¹²⁸³

सन्दिग्धव्यावृत्ते 1283 त्ति काऽनै० C.

व्यतिरेकोऽनैकान्तिको वचनादिः ॥ ८० ॥

हृतं स्यात् तदा वक्तृत्वस्य वक्तुरभेदात्सर्वज्ञत्वस्य च सर्वज्ञाद्, वक्तैव सर्वज्ञो न स्यात्, सर्वज्ञ
एव वा वक्तेति युक्तमनयोः परस्परपरिहारस्थितलक्षणताऽभावप्रतिपादनमिति ।

यदि नास्त्येव विरोधः सहानवस्थानलक्षण इति द्रष्टव्यम् । अन्यथा घटपटयोर्दृष्टान्तता
न स्यात् । उपसंहारे चायमर्थो व्यक्तीकरिष्यते । उक्तं विरुद्धत्वे सहावस्थानादर्शनं
कारणम्, तत्किमेवमुच्यत इत्याशङ्क्याह--यद्यपीति । तथापि तेनापि प्रकारेण । अतो
हेतोरस्माद् वक्तृत्वाद् अन्यस्य सर्वज्ञत्वस्य नाभावप्रतिपत्तिः ॥

यथा वक्तृत्वादसर्वज्ञत्वगतिर्नास्ति तथा वक्तृत्वाद् रागादिमत्त्वस्यापि गतिर्नास्तीति
जिज्ञापयिषुराह--तथेति । आदिग्रहणाद् द्वेषादिपरिग्रहः ।

रागादिशब्दसन्निधानाद्रागादि सहचारीति बोद्धव्यम् । यथा सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिक
साधनदोषस्तथा प्रागेवाभिहितमिति न पुनरुच्यते ॥

[p. 210 ]

इति शब्दस्तस्मादर्थे । 1285

तस्मादसर्वज्ञत्वावीतरागत्वविपर्ययात् विपक्षात् सर्वज्ञत्वा 1285 त्व वीतरागादिमत्त्वात्
सन्दिग्धो--B. तस्मादसर्वज्ञरागादिमत्त्वविपर्ययात् विपक्षात् सर्वज्ञत्वादरागादिमत्त्वाच्च सन्दिग्धो C.

तस्मादसर्वज्ञत्वविपर्ययाद् विपक्षात्सर्वज्ञत्वाद्, रागादिमत्त्व
विपर्ययादरागादिमत्त्वात् सन्दिग्धो व्यतिरेको वचनादेः ।1287

वचनादिः C.

अतोऽनैकान्तिको वचनादिः ॥

एवमेकैकरूपादिसिद्धिसन्देहे हेतुदोषान् आख्याय द्वयोर्द्वयो रूपयोरसिद्धिसन्देहे
हेतुदोषान् वक्तुकाम¹²⁸⁸

कामा C.

आह--

द्वयो रूपयोर्विपर्ययसिद्धौ विरुद्धः ॥ ८१ ॥

द्वयोरिति1289

द्वयोः । D.

 । द्वयो रूपयोर्विपर्ययसिद्धौ सत्त्यां विरुद्धः ॥

त्रीणि च रूपाणि सन्ति । ततो विशेषज्ञाप¹²⁹⁰

ज्ञानार्थ० C.

नार्थमाह--

कयोर्द्वयोः ? ॥ ८२ ॥

कयोर्द्वयोरिति ॥

विशिष्टे रूपे दर्शयति--

सपक्षे सत्वस्य, असपक्षे चासत्वस्य । यथा कृतकत्वं1291

स्य च कृत० C.

प्रयत्नानन्तरीय
कत्वं च नित्यत्वे साध्ये विरुद्धो हेत्वाभासः ॥ ८३ ॥

सपक्षे सत्त्वस्य, असपक्षे चासत्त्वस्य विपर्ययसिद्धाविति1292

सिद्धिरिति C.

सम्बन्धः । कृतकत्वमिति
स्वभावहेतुः । प्रयत्नानन्तरीयकत्व मिति कार्यहेतुः1293

कार्यहेतोः H.

 । प्रयत्नानन्तरीयक¹²⁹⁴

०कत्वश० C.

शब्देन हि प्रयत्ना
नन्तरं जन्म ज्ञानं च प्रयत्नानन्तरीयकमुच्यते । जन्म जायमानस्य स्वभावः । ज्ञानं ज्ञेयस्य
कार्यम् । तदिह प्रयत्नानन्तरं 1295

प्रयत्नानन्तरीयकत्वग्राहकम्--टि०

ज्ञानं गृह्यते । 1296

ततः का० C. D.

तेन कार्यहेतुः ।

सर्वानैकान्तिकप्रकारानुक्त्वा विरुद्धत्वाख्यं हेतुदोषमभिदधानो वार्तिककारस्याभिप्रायम्
एवमित्यादिना दर्शयति ।

व्यक्तिभेदविवक्षया हेतुदोषानिति बहुवचनेनाह ॥

विशिष्टे रूपे द्वे दर्शयति । यदि द्वावपि स्वभावहेतू तदा किं द्वयाभिधानेन ?
एकेनापि स्वभावहेतुना विरुद्धत्वस्य दर्शितत्वादित्याशङ्क्य समर्थनमाह--कृतकत्वमिति । ननु
स्वभावहेतुत्वेन प्रयत्नानन्तरीयकत्वमन्यत्र दर्शितम् । तत्कथमनेनैवमुच्यत इत्याह--प्रयत्नेति ।
हिर्यस्मात् । प्रयत्नस्य पुरुषव्यापारस्यानन्तरमव्यवहितं जन्म ज्ञानं च तद्विषयमुच्यते ।

1297

चेति C.

[p. 211 ]

एतौ हेतू नित्यत्वे साध्ये विरुद्धौ हेत्वाभासौ ॥

कस्मात् पुनरेतौ विरुद्धावित्याह--

अनयोः सपक्षेऽसत्वम्, असपक्षे च सत्वमिति विपर्ययसिद्धिः1298

०द्धिरिति--C.

 ॥ ८४ ॥

अनयोरिति । सपक्षे हि1299

हि नास्ति A. B. P. H. E. N.

नित्ये कतकत्वप्रयत्नानन्तरीयकत्वयोरसत्त्वमेव निश्चितम् ।
अनित्ये विपक्षे एव सत्त्वं निश्चितमिति विपर्ययसिद्धिः ॥

कस्मात् पुनर्विपर्ययसिद्धावप्येतौ विरुद्धावित्याह--

एतौ च साध्यविपर्ययसाधनाद्विरुद्धौ ॥ ८५ ॥

एतौ च साध्यस्य नित्यत्वस्य विपर्ययम्--अनित्यत्वं साधयतः । ततः1300

ततः नास्ति--A. B. P. H. N.

साध्यविपर्यय
साधनाद्विरुद्धौ ॥

यदि साध्यविपर्ययसाधनाद्विरुद्धावेतौ, उक्तं च परार्थानुमाने साध्यम्, न त्वनुक्तम्;
इष्टं च अनुक्तम् । अतोऽन्य इष्टविघातकृदाभ्यामिति दर्शयन्नाह--

1301

तत्र च--B. P. H.

ननु च तृतीयोऽपीष्टविघातकृद् विरुद्धः ॥ ८६ ॥

ननु च तृतीयोऽपि विरुद्ध उक्तः1302

प्रमाणविनिश्चयादौ--टि०

 । उक्तविपर्ययसाधनौ द्वौ । तृतीयोऽयमिष्टस्य
शब्देनानुपात्तस्य 1303

विधानं--A. B. P. H.

विघातं करोति विपर्ययसाधनादिति इष्टविघातकृत् ॥

तमुदाहरति--

यथा परार्थाश्चक्षुरादयः सङ्घातत्वाच्छयनासनाद्यङ्गवदिति ॥ ८७ ॥

ननु प्रयत्नानन्तरीयकत्वशब्द उपात्तस्तत्किंप्रयत्नानन्तरीयकशब्दस्यार्थ उच्यत
इत्याह--प्रयत्नानन्तरीयकत्वमिति प्रयत्नानन्तरीयकत्वशब्देनापि तदेवोक्तं वस्तुत इत्यर्थः । तेन
शब्देन द्वयस्याभिधाने कदा स्वभावस्याभिधानं कदा कार्यस्येत्याशङ्क्य जन्मेत्यादिना विभजते ।
यतो ज्ञानस्याप्यभिधानं तत्तस्मादिह विरुद्धोदाहरणप्रक्रमे ।

अनुपलम्भस्त्वनयोरेवान्तर्भूतत्वान्न पृथगुपदर्शितः । एतयोरुदाहृतयोरेव सोऽपि सुज्ञान
इति भाव उन्नेयः ।

लक्ष्यते चायमाचार्यंस्याशयः--सपक्षावृत्तौ सत्यां व्याप्त्याऽव्याप्त्या वा विपक्षवृत्तो
विरुद्ध एवेति दर्शयितुमुभयोपादानम् । अन्यथा कृतकत्वमात्रे प्रदर्शिते सपक्षावृत्तौ विपक्षव्यापक
एव यः स विरुद्धो न तु प्रयत्नानन्तरीयकवद् यो विपक्षव्यापीति शङ्का स्यात् । तथा

[p. 212 ]

यथेति । चक्षुरादय इति धर्मी । परोऽर्थः प्रयोजनं 1304

परोऽर्थः प्रयोजनं सं०--A. B. C. D. P. H. E. N.

परार्थः प्रयोजकः संस्कार्य
उपकर्त्तव्यो येषां ते परार्थाः-इति साध्यम् । संघातत्वात् सञ्चितरूपत्वादिति हेतुः । चक्षुरादयो
हि परमाणुसञ्चिति1305

०संचयरू C. D.

रूपाः । ततः संघातरूपा उच्यन्ते । शयनमासनं चादिर्यस्य तच्छयना
सनादि । तदेवाङ्गं पुरुषोपभोगाङ्गत्वात् । अयं व्याप्तिप्रदर्शनविषयो दृष्टान्तः । अत्र हि
पारार्थ्येन संहतत्वं1306

संघातत्वं D.

व्याप्तम् । यतः 1307

शयनादयः D.

शयनासनादयः संघातरूपाः पुरुषस्य भोगिनो भवन्त्यु
पकारका इति परार्था उच्यन्ते ॥

कथमयमिष्टविघातकृदित्याह--

तदिष्टासंहतपारार्थ्यविपर्ययसाधनाद्विरुद्धः ॥ ८८ ॥

तदिष्टासंहतपारार्थ्यविपर्ययसाधनादिति । असंहते विषये पारार्थ्यमसंहतपारार्थ्यम् ।1308

०र्थ्यम् । इष्टासंहतपारार्थ्यं तस्य सांख्यस्य वादिन इष्टासंहतपारार्थ्यम् C. D.

तस्य सांख्यस्य वादिन इष्टमसंहतपारार्थ्यं तदिष्टासंहतपाराथ्यंम् । तस्य विपर्ययः संहत
पारार्थ्यं नाम । तस्य साधनाद् विरुद्धः ।

आत्मा अस्ति इति ब्रुवाणः सांख्यः कुत एतद् इति पर्यनुयुक्तो बौद्धेनेदमात्मनः सिद्धये
प्रमाणमाह । तस्मादसंहतस्यात्मन उपकारकत्वं साध्यं चक्षुरादीनाम् । अयं तु हेतुर्विपर्यय
व्याप्तः । यस्माद्यो यस्योपकारकः स तस्य जनकः । जन्यमानश्च युगपत्1309

०मानस्तु युग० D.

क्रमेण वा
भवति1310

भवतीति D.

संहतः । तस्मात् परार्थाश्चक्षुरादयः1311

चक्षुरादय इति संहं० A. B. P. H. N.

संहतपरार्था इति सिद्धम् ॥

प्रयत्नानन्तरीयकत्वमात्रे प्रदर्शिते सपक्षावृत्तावव्याप्त्यैव यो विपक्षे वर्त्तते स एव विरुद्धो नान्य
इति शङ्का स्यात्, एतावतापि [p. 72b ] विपर्ययसिद्धेरुपपत्तेः । यदि तु कार्यहेतुरुदाहृत
इत्युच्यते, तदानुपलब्धिरप्युदाहर्त्तव्या स्यात् । न च तस्यास्तत्रान्तर्भावान्नोदाहरणमिति युक्तम्,
अन्वयादिप्रदर्शनेऽपि अनुदाहरणप्रसङ्गात् । एवं धर्मोत्तरेण कथं न व्याख्यातमिति न प्रतीमः ॥

अर्थशब्दः प्रयोजने वृत्तस्तस्य च प्रयोजयतीति व्युत्पत्त्या प्रयोजकशब्दाभिलप्यत्वमित्यभि
प्रेत्य परार्थः प्रयोजक इत्युक्तः । परस्मिन्नर्थः प्रयोजनं येषामिति गमकत्वाद् व्यधिकरण
बहुव्रीहौ तु सर्वं समञ्जसं केवलमनेन तथा न व्याख्यातमिति न विद्मः । अङ्गं निमित्तम् ।
कस्य तदङ्गमित्युच्यत इत्याह--पुरुषेति ॥

क्रमेण युगपद् वाऽपि द्वेधाप्यसंहतं द्रष्टव्यम् ।

कुतः पुनरसंहतविषयं पारार्थ्यमिष्टं सांख्यस्याख्यायत इत्याशङ्क्याह आत्मेति । असंहतो
पकारकत्वं तावच्चक्षुरादीनां तेनैषितव्यमन्यथाऽऽत्माऽसिद्धेः । यच्च तदसंहतरूपं स एवा
त्मेत्यभिप्रायेणोक्तमसंहतस्यात्मन इति ॥

[p. 213 ]

अयं च विरुद्ध आचार्यदिङ् नागेनोक्तः--

स 1312

स कस्मा० C.

इह कस्मान्नोक्तः ॥ ८९ ॥

स कस्माद् वार्त्तिककारेण सता त्वया नोक्तः ? इतर¹³¹³

वार्त्तिंककारः--टि०

आह--

अनयोरेवान्तर्भावात् ॥ ९० ॥

अनयोरेव साध्यविपर्ययसाधनयोरन्तर्भावात् ।

ननु चोक्तविपर्यपं न साधयति । तत् कथमुक्तविपर्ययसाधनयोरेवान्तर्भाव इत्याह--

न ह्ययमाभ्यां साध्यविपर्ययसाधनत्वेन भिद्यते ॥ ९१ ॥

न ह्ययमिति । हीति यस्मादर्थे । यस्माद् अयमिष्टविधातकृदाभ्यां हेतुभ्यां साध्य
विपर्ययस्य¹³¹⁴

विपर्ययसाध०--A. B. P. H. E. N.

साधनत्वेन न भिद्यते । यथा तौ साध्यविपर्ययसाधनौ तथाऽयमपीति । उक्त
विपर्ययं तु साधयतु1315

ध्यतु मा वा E. D.

वा मा वा किमुक्तविपर्ययसाधनेन । तस्मादनयोरेवान्तर्भावः ॥

ननु चोक्तमेव साध्यं1316

साध्ये A. B. P. H. N.

तत् कथं साध्यविपर्ययसाधनत्वेनाभेद इत्याह--

नहीष्टोक्तयोः साध्यत्वेन कश्चिद्विशेष इति ॥ ९२ ॥

न हीति यस्मादिष्टोक्तयोः 1317

परस्परस्य D. B. P. H. E.

परस्परस्मात् साध्यत्वेन न कश्चिद्विशेषो भेद इति ।
तस्मादनयोरेवान्तर्भाव इत्युपसंहारः ।

प्रतिवादिनो हि यज्जिज्ञासितं तत् प्रकरणापन्नम् । यच्च प्रकरणापन्नं तत् साधनेच्छया
विषयीकृतं साध्यमिष्टमुक्तमनुक्तं वा, न तूक्तमात्रमेव साध्यम् । तेनाविशेष इति ॥

द्वयो रूपयोरेकस्यासिद्धावपरस्य च सन्देहेऽनैकान्तिकः ॥ ९३ ॥

द्वयो रूपयो1318

रूपयोरसिद्धौ विरुद्धः--A. B. C. D. P. H. N.

र्विपर्ययसिद्धौ विरुद्ध उक्तः । 1319

अनयोस्तु द्वयो० D. अनयोर्द्वयोर्म० A. B. P. H. E. N.

तयोस्तु द्वयोर्मध्य एकस्यासिद्धौ, अपरस्य
च सन्देहेऽनैकान्तिकः ॥

इतर इति चोदकादन्यो वार्तिककार इत्यर्थात् ।

नह्यक्तविपर्ययसाधकत्वेन विरुद्ध उच्यते । किन्तर्हि ? साध्यविपर्ययसाधकत्वेन ।
तस्मात् किमुक्तविपर्ययसाधनेनेत्युक्तम् ॥

तमेव साध्यत्वेनाभेदं साधयन्नाह--प्रतिवादिनो हीति । हिर्यस्मादर्थे । तेन साध्येच्छया
विषयीकृतमात्रस्य साध्यत्वेनाविशेषोऽभेदः ॥

[p. 214 ]

कीदृशोऽसावित्याह--

यथा वीतरागः 1320

कश्चित् नास्ति--C.

कश्चित् सर्वज्ञो वा, वक्तृत्वादिति1321

वक्तृत्वात् । व्य० C.

 । व्यतिरेको
ऽत्रासिद्धः । सन्दिग्धोऽन्वयः ॥ ९४ ॥

यथेति । विगतो रागो यस्य स वीतराग इत्येकं साध्यम् । सर्वज्ञो वेति द्वितीयम् ।
वक्तृत्वादिति हेतुः । व्यतिरेकोऽत्रासिद्ध इति । स्वात्मन्येव सरागे चासर्वज्ञे च विपक्षे
वक्तृत्वं दृष्टम् । अतोऽसिद्धो व्यतिरेकः । सन्दिग्धोऽन्वयः ॥

कुत इत्याह--

सर्वज्ञवीतरागयोर्विप्रकर्षाद्वचनादेस्तत्र सत्त्वमसत्त्वं वा सन्दिग्धम् ॥ ९५ ॥

सपक्षभूतयोः सर्वज्ञवीतरागयोर्विप्रकर्षादित्यतीन्द्रियत्वाद् वचनादेरिन्द्रियगम्यस्यापि तत्र
अतीन्द्रिययोः सर्वज्ञत्ववी 1322 ज्ञवी तरागयोः सत्त्वमसत्त्वं वा सन्दिग्धम् । ततश्च न ज्ञायते किं
बक्तृत्वात् सर्वंज्ञ उत नेत्यनैकान्तिकं इति ॥

सम्प्रति द्वयोरेव सन्देहेऽनैकान्तिकं वक्तुमाह--

अनयोरेव द्वयो रूपयोः सन्देहेऽनैकान्तिकः ॥ ९६ ॥

अनयोरेव--अन्वय-व्यतिरेकरूपयोः सन्देहात् संशयहेतुः ।

उदाहरणम्1323

उदाहरणं यथा D. उदाहरणं च C.

--

यथा1324

यथा नास्ति B. C. D. P. H.

सात्मकं जीवच्छरीरं प्राणादिमत्वादिति1325

०मत्वात् ।--C.

 ॥ ९७ ॥

यथेति1326

यथेति नास्ति--A. B. C. D. P. H. N.

 । सहात्मना वर्त्तंते सात्मकमिति साध्यम् । शरीरमिति धर्मी । जीवद्ग्रहणं
धर्मिविशेषणम् । मृते ह्यात्मानं नेच्छति ।

प्राणाः 1327

प्राणा आश्वा० A. B. P. H. E. N.

श्वासादय आदिर्यस्योन्मेषनिमेषादेः प्राणिधर्मस्य स प्राणादिः । स यस्यास्ति
तत् प्राणादिमत् जीवच्छरीरम् । तस्य भावस्तत्त्वम् । तस्मादित्येष हेतुः । अयमसाधारणः
संशयहेतुरुपपादयितव्यः ॥

जीवत्प्राणान् धारयच्च तच्छरीरं चेति विग्रहः । उन्मेषश्चक्षुर्विकाश आदिर्यस्य निमेषा
देस्तस्य प्राणिधर्मस्य जीवधर्मस्य । असाधारणः सपक्षविपक्षावृत्तेः । विवादाध्यासितस्यैव
धर्मिणो धर्म इत्यर्थः । असाधारणत्वादेव संशयहेतुरिति हेतुभावेन विशेषणम् ॥

[p. 215 ]

पक्षधर्मस्य च द्वाभ्यां कारणाभ्यां संशयहेतुत्वम् । संशयविषयौ यावाकारौ ताभ्यां
सर्वस्य वस्तुनः संग्रहात् । तयोश्च व्यापकयोराकारयोरेकत्रापि वृत्त्यनिश्चयात् । 1328

यकाभ्यां A. B. C. D. P. H. N.

याभ्यां
ह्याकाराभ्यां सर्वं वस्तु न संगृह्यते तयोराकारयोर्न संशयः । प्रकारान्तरसम्भवे हि पक्षधर्मो
धर्मिणमवियुक्तं द्वयोरेकेन धर्मेण दर्शयितुं न शक्नुयात् । अतो न संशयहेतुः स्यात् ।
द्वयोर्धर्मयोरनियतं भावं दर्शयन् संशयहेतुः । द्वयोस्त्वनियतमपि भावं दर्शयितुमशक्तो1329

शशविषाणादिः--टि०

ऽप्रतिपत्ति
हेतुः । नियतं तु1330

तु नास्ति A. B. P. H. E. N.

भावं दर्शयन् 1331

सम्यग् नास्ति A. B. P. H. E. N.

सम्यग् हेतुर्विरुद्धो वा स्यात् । तस्माद् 1332

यकाभ्यां B. C. D. P. H. N.

याभ्यां सर्वं वस्तु
संगृह्यते तयोः1333

तयोराकारयोः सं० C.

संशयहेतुर्यदि तयोरेकत्रापि सद्भावनिश्चयो न स्यात् । सद्भावनिश्चये तु
यद्येकत्र नियतसत्तानिश्चयो1334

०यो विरुद्धो हेतुर्वा स्यात् A. B. D. P. H. E. N.

हेतुर्विरुद्धो वा स्यात् । अनियतसत्तानिश्चये तु साधारणानैकान्तिकः,
सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकः, सन्दिग्धान्वयोऽसिद्धव्यतिरेको वा स्यात् । एकत्रापि तु

कथं पुनरयं संशयहेतुरुत्पादयितुं शक्यते यावता नास्मात्सात्मकत्वस्यानात्मकत्वस्य
वा प्रतिपत्तिर्जायते । ततोऽप्रतिपत्तिरेवासाधारण इत्युद्द्योतकरमतमाशङ्क्य यत्र 1335 यत् न
हीत्युक्तं वार्तिककृता तदवतारयितुं भूमिकां रचयन्नाह--पक्षधर्मस्येति । चो यस्मादर्थे ।
पक्षस्य धर्मस्य सतो द्वाभ्यां कारणाभ्यां निमित्ताभ्याम् । सर्वस्य निःशेषस्य संग्रहाज्ज्ञापनात् ।
तयोर्व्यापकयोराकारयोः सात्मकत्वानात्मकत्वाख्ययोर्विषयभूतयोरेकत्रापि विषयेऽनिश्चयात्तस्य
पक्षधर्मस्येत्यर्थात् ।

ननु संशय्यमानयोराकारयोः सर्ववस्तुव्यापनेन किं ? येन तथात्वं तयोरुपवर्ण्यत
इत्याह--याभ्यामिति । हीति यस्मात् । कथं पुनस्तयोराकारयोर्न संशय इत्याह--प्रकारान्तरेति ।
हिर्यस्मादर्थे । पक्षधर्मः सन् धर्मिणं तं पक्षं द्वयोरेकेन धर्मेण सात्मकत्वाख्येन
अनात्मत्वाख्येन वा । अवियुक्तं युक्तं सम्बद्धमिति यावत् । न शक्नोति दर्शयितुं प्रकारान्तरेण
सम्बन्धस्य तस्य सम्भवात् । यत एवमतः स पक्षधर्मो न संशयहेतुः स्यात् । तयोराकारयोरिति
सामर्थ्यात् ।

अथ कथं सात्मकत्वानात्मकत्वे द्वौ धर्मौ दर्शयन्नपि संशयहेतुरुच्यत इत्याह--द्वयोरिति ।
दर्श[p. 73a ] यन्निति हेतौ शतुर्विधानादनियतभावप्रदर्शनादित्यर्थो बोद्धव्यः ।

ननु नियताभावमदर्शयन्नप्रतिपत्तिहेतुरेवायं युज्यत इत्याह--द्वयोस्त्विति । तुशब्दो
यस्मादर्थे । नियतप्रदर्शकस्यापि किं न तथात्वमित्याह--नियतत्वं1336 यतं त्विति । तुः पूर्ववद्
विशेषणार्थो वा । यस्मादेवं तस्माद् हेतोः ।

नियतोऽन्यत्राननुगामी सत्तानिश्चयो यस्य स तथा । विरुद्धोऽपि विपर्यये सम्यघेतु
रेवेत्येकत्र सत्तानिश्चये विरुद्धो वा स्यादित्युक्तम् ।

[p. 216 ]

वृत्त्यनिश्चयादसाधारणानैकान्तिको भवति । ततोऽसाधारणानैकान्तिकस्यानैकान्तिकत्वे हेतुद्वयं
दर्शयितुमाह--

न हि 1337

सात्मकानात्मका० C.

सात्मकनिरात्मकाभ्यामन्यो राशिरस्ति यत्रायं1338

यत्र प्राणा० D. B. P. H. E. N. प्राणादिर्वर्त्तेत N.

प्राणादिर्वर्त्तते
1339 र्वर्तेत ॥ ९८ ॥

नहीति । सहात्मना वर्त्तते सात्मकः । निष्क्रान्त आत्मा यस्मात् स निरात्मकः ।
1340

आभ्यां D.

ताभ्यां यस्मान्नान्यो राशिरस्ति । किंभूतः ? यत्रायं वस्तुधर्मः प्राणादिर्वर्त्तेत ? तस्मादयं
1341

०दयं द्वयोर्भ० C.

तयोर्भवति संशयहेतुः ॥

कस्मादन्यराश्यभाव इत्याह--

आत्मनो1342

आत्मवृत्ति० C.

वृति-व्यवच्छेदाभ्यां 1343

सर्वस्य सं० C.

सर्वसंग्रहात् ॥ ९९ ॥

आत्मनो वृत्तिः सद्भावो व्यवच्छेदोऽभावः । ताभ्यां सर्वस्य वस्तुनः संग्रहात् क्रोडी
करणात् । यत्र ह्यात्मा अस्ति तत् सात्मकम् । 1344

तदन्यन्नि० A. B. P. H. N.

अन्यन्निरात्मकम् । ततो नान्यो राशिरस्ति—
1345

इति नास्ति A. B. C. D. P. H. N.

इति संशयहेतुत्वकारणम् ॥

यदैकत्रैव सत्तानिश्चयो विरुद्धो वा स्यादित्युक्तम्, यदैकत्रैव सत्तानिश्चयो नास्ति तदा
का वार्त्तेत्याह--अनियतेति । तुर्विशेषार्थः । अनियतोऽत्रैवायं वर्त्तत इत्येवंरूपनियमशून्यो यः
सत्तानिश्चयस्तस्मिन् सति । यदोभयत्र सत्तानिश्चयस्तदा सपक्षविपक्षसाधारणत्वात्साधारणः,
यदा तु विपक्षवृत्तिसम्भावनायामनिश्चय¹³⁴⁶ नियतसत्तानिश्चयस्तदा सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकः ।
यदा पुनः सपक्षे वृत्तिसन्देहनानियतसत्तानिश्चयस्तदा सन्धिग्धान्वयासिद्धव्यतिरेकः । यदा तु
सपक्षासपक्षयोरेकत्रापि सत्तानिश्चयो नास्ति तदा सपक्षासपक्षावृत्तेरसाधारणः । एतदेवाह—
एकत्रापीति । यतः पक्षधर्मस्योक्ताभ्यां कारणाभ्यां संशयहेतुत्वं ततस्तस्मात् दर्शयितुं
दर्शयिष्यामीति मत्त्वा ।

राशिः प्रकारः । वस्तुधर्मत्वं च प्राणादेरवस्तुनि शशविषाणादाववृत्तेः । यतो राश्य
न्तराभावस्तस्मात्कारणादयं प्राणादिमत्त्वाख्यो हेतुः । तयोः सात्मकनिरात्मकयोः ।

साधारणस्य धर्मस्य संशयहेतुत्वे द्वे कारणे । तत्रामुना नहीत्यादिना मूलेन संशयविषयाभ्या
माकाराभ्यां सर्ववस्तुसंग्रह एकं कारणमुक्तम् । नाप्यनयोरित्यादिना तु तयोरेकत्रापि
वृत्त्यनिश्चयो द्वितीयं कारणमुक्तमिति दर्शयितुमाह--संशयेति ॥

[p. 217 ]

प्रकाराभ्यां 1347

सर्वसंग्रहं A. B. C. P. H. E. N.

सर्ववस्तुसङ्ग्रहं प्रतिपाद्य द्वितीयमाह--

नाप्यनयोरेकत्र वृत्तिनिश्चयः ॥ १०० ॥

नाप्यनयोः सात्मकानात्मकयोर्मध्य एकत्र सात्मकेऽनात्मके1348

०के निरात्मके C.

वा वृत्तेः सद्भावस्य
निश्चयोऽस्ति । द्वावपि राशी त्यक्त्वा न वर्त्तते प्राणादिः, वस्तुधर्मत्वात् । ततश्चानयोरेव
वर्त्तते1349

वर्त्तते एताव० C.

इत्येतावदेव ज्ञातम् । विशेषे तु वृत्तिनिश्चयो नास्तीत्ययमर्थः1350

नास्तीत्यर्थः C. D.

 ॥

तदाह--

1351

सात्मकत्वेन निरात्मक० B. P. H. E. N.

सात्मकत्वेनाऽनात्मकत्वेन वा प्रसिद्धे प्राणादेरसिद्धेः1352

रसिद्धिस्ताभ्यां न व्यतिरिच्यते E.

 ॥ १०१ ॥

1353

सात्मकत्वेन निरात्मक० D.

सात्मकत्वेनाऽनात्मकत्वेन वा विशेषेण युक्ते प्रसिद्धे निश्चिते वस्तुनि प्राणादेर्धर्मस्य
1354

०र्धर्मस्यासिद्धेरनैकान्तिकोऽनिश्चि० A. B. P. H. E. N. ०र्धर्मस्यासिद्धेरनिश्चि० C.

सर्ववस्तुव्यापिनोः प्रकारयोरेकत्र नियतसद्भावस्यासिद्धेरनैकान्तिकः, अनिश्चितत्वात् ।

तदेवमसाधारणस्य धर्मस्यानैकान्तिकत्वे कारणद्वयमभिहितम् ॥

प्रकाराभ्यामात्मव्यवच्छेदरूपाभ्यामाकाराभ्याम् । वृत्तिः प्रवृत्तिरर्थात् भाव एवाव
तिष्ठत इत्यभिप्रायेणाह--वृत्तेः सद्भावस्येति ।

यद्येवं तयोर्न वर्त्तत इत्येव किं न स्यात् ? तथा च कथं संशयहेतुरित्याशङ्क्य
यादृशोऽस्यार्थोऽभिप्रेतस्तं स्फुटयितुमाह--द्वावपीति । कुतो न वर्त्तत इत्याह--वस्तुधर्मत्वा
दिति । प्रायादे 1355 प्राणादे रिति विभक्तिविपरिणामेन सम्बन्धनीयम् । वस्तुना वाऽवश्यं
सात्मकेनाऽनात्मकेन वा भाव्यमिति भावः ।

ततो वस्तुसत्त्वेन सिद्धपरित्यागेनान्यत्रावृत्तेः कारणात् । अनयोः सात्मकानात्मकयोः ।
एवकारेणान्यत्रा 1356 त्र वृत्तिनिषेधं स्पष्टयति । इतिरेतावतः स्वरूपं दर्शयति । यदिदमनन्तरोक्त
मेतत् परिमाणं यस्य प्रमेयस्य तद् एतावद् वस्तुतत्त्वं निश्चितम् । कुतस्तर्हि नास्य वृत्ति
निश्चय इत्याह--विशेषे त्विति । विशेषे विशिष्टे प्रकारे । तुरिमामवस्थां भेदवतीमाह ।
तेन सात्मकत्व 1357 सात्मक एवानात्मक एवेत्यर्थः । वृत्तेः स्वभावस्य प्राणादेरिति प्रकरणात् ।
इतिरेवमर्थे । अर्थोऽभिधेयो यस्य नाप्यनयोरेकत्र वृत्तिनिश्चयः इत्यस्य मौलस्य वाक्यस्ये
त्यर्थात् ॥

यस्मादेवमेतद् वक्तुं युज्यते, नान्यथा तत्तस्मा [p. 73b ] दाह वार्त्तिककारः । किमाहेत्याह
सात्मेति । तदेवमित्यादिनोपसंहरति । एवं च व्याचक्षाणेन न मया स्वातन्त्र्येण पक्षधर्मस्ये

[p. 218 ]

पक्षधर्मश्च भवन्1358

भवत् सर्वः A.

सर्वः साधारणोऽसाधारणो वा भवत्यनैकान्तिकः । तस्मादुपसंहार
व्याजेन पक्षधर्मत्वं दर्शयति--

तस्माज्जीवच्छरीरसम्बन्धी प्राणादिः सात्मकादनात्मकाच्च सर्वस्माद्
व्यावृत्तत्वोनासिद्धेस्ताभ्यां1359

०नासिद्धिः ॥ E. ताभ्यामि त्यादि नास्ति E.

न व्यतिरिच्यते ॥१०२॥

तस्मादित्यादिना । जीवच्छरीरस्य सम्बन्धी पक्षधर्म इत्यर्थः । यस्मात् तयोरेकत्रापि
न निवृत्तिनिश्चयस्तस्मात् ताभ्यां न व्यतिरिच्यते ।

वस्तुधमे हि सर्ववस्तुव्यापिनोः प्रकारयोरेकत्र नियतसद्भावो निश्चितः प्रकारान्तरान्नि
वर्त्तेत ।1360

०रान्निवर्त्तते । तत एवाह--D. ०रान्निवर्त्तेत । तत एवाह C. A. B. P. H. E. N.

अत एवाह--सात्मकादनात्मकाच्च सर्वस्माद् वस्तुनो व्यावृत्तत्वेनासिद्धेरित ।
प्राणादिस्तावत् कुतश्चिद् घटादेर्निवृत्त एव । तत एतावदवसातुं शक्यम्--सात्मकादनात्मकाद्वा
कियतो निवृत्तः । सर्वस्मात् 1361

तु नास्ति--C.

तु निवृत्तो नावसीयते । ततो न कुतश्चिद् व्यतिरेकः ॥

दिनाऽसाधारणस्य संशयहेतुत्वनिमित्तद्वयमादितो दर्शितम् । किं तर्हि ? वार्त्तिककारेणैवैतद
भिहितमिति दर्शितम् ॥

ननु चासाधारणस्य प्राणादेरनैकान्तिकत्वकारणद्वयमनन्तरोक्तमभिधीयताम् । तस्मा
दित्यादिना तु शरीरसम्बन्धित्वमस्य कस्मादाचार्यो दर्शयतीत्याशङ्कां निराचिकीर्षुः पक्ष
धर्मश्चेत्यादिनोपक्रमते । चो यस्मादर्थे । अपक्षधर्मस्त्वसिद्धत्वाख्यामन्यामेव दोषजातिमनुश्नुत
इति भावः पक्षधर्मत्वं प्रदर्शयतो वार्तिककारस्योन्नेयः । वाशब्देनानियतप्रभेदेऽनास्थां दर्शयति ।
न त्वसाधारणत्वाख्यं पक्षान्तरम्, सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकादेरसङ्ग्रहप्रसङ्गात् । यस्मादपक्ष
धर्मो नानैकान्तिक उपवर्णितेनाभिप्रायेण तस्मात्कारणात् । दर्शयति प्रकाशयति ।

केन दर्शयतीत्याकाङ्क्षायामाह--तस्मादित्यादिनेति । पक्षधर्मत्वप्रदर्शनं तु जीवच्छरीर
सम्बन्धीति वचनं द्रष्टव्यम् । तस्मादित्यनेन यस्मादित्याक्षिप्तं दर्शयन्नाह--यस्मादिति ।
एकत्रापि न वृत्तिनिश्चयस्तस्य प्राणादेरित्यर्थात् । तस्मात्कारणात् ताभ्यां सात्मकत्वानात्म
कत्वाभ्यां न व्यतिरिच्यते न निवर्त्तते, तदसंस्पर्शी न भवतीति यावत् ।

तयोरेकत्र वृत्त्यनिश्चयेऽपि कथं ताभ्यां न व्यतिरिच्यत इत्याह--वस्त्विति । हीति
यस्मादर्थे । प्रकारयोस्तद्वृत्तिव्यवच्छेदरूपयोः स्वरूपयोराकारयोरिति यावत् । तयोर्धर्म
एकत्र नियतः अत्रैवायं वर्त्तत इति नियमवान् सद्भावः सत्त्वं यस्य स तथा । प्रकारान्तरा
न्नियतसद्भावविषयादन्यस्मादाकारात् । निवर्त्तेत निवर्तितुमर्हति, तन्न संस्पृशेदिति यावत् ।
एकत्र वृत्त्यनिश्चयाच्च नायं तथेत्यभिप्रायः ।

यत एवमेतद् भवति, न चायं प्राणादिस्तथा, अत एवाहाचार्यः । किमाहेत्याह—
सात्मकादित्यादि । सर्वस्मादिति प्रत्येकं सम्बद्ध 1362 न्द्ध व्यम् ।

[p. 219 ]

यद्येवमन्वयोऽस्तु तयोर्निश्चित इत्याह--

न¹³⁶³

न च तत्रा० C. D.

तत्रान्वेति ॥ १०३ ॥

न¹³⁶⁴

न च तत्र D.

तत्र सात्मकेऽनात्मके वाऽर्थेन्वेति--अन्वयवान् प्राणादिः ॥

कुत इत्याह--

एकात्मन्यप्यसिद्धेः ॥ १०४ ॥

1365

एकात्मन्यपीति--नास्ति A. B. C. D. P. H. N.

एकात्मन्यपीति । एकात्मनि सात्मकेऽनात्मके वाऽसिद्धेः कारणात् । वस्तुधर्मतया
तयोर्द्वयोरेकत्र¹³⁶⁶

०र्द्वयोरप्येकत्र C. D. ०कत्र तावत् वर्त्तत इ० C.

वा वर्त्तत इत्यवसितः प्राणादिः । न तु सात्मक एव निरात्मक एव वा
वर्त्तत इति कुतोऽन्वयनिश्चयः ॥

ननु च प्रतिवादिनो न किञ्चत् सात्मकमस्ति । ततोऽस्य हेतोर्न सात्मकेऽन्वयो1367

अनुगमनं सद्भाव इत्यर्थः टि०

न
व्यतिरेक¹³⁶⁸

व्यावृत्तिः--अभाव इत्यर्थः--टि०

इत्यन्वयव्यतिरेकयोरभावनिश्चयः सात्मके, न तु सद्भावसंशय इत्याशङ्क्याह--

नापि 1369

सात्मकान्निरात्मका० B. D. P. H. E. N.

सात्मकादनात्मकाच्च तस्यान्वयव्यतिरेकयोरभावनिश्चयः ॥ १०५ ॥

ननु घटपटादेरनेकस्मात्प्राणादिर्निवर्त्तमानो दृष्टस्तत्कथं तस्य व्यावृत्तत्वेनासिद्धि
रित्याह--प्राणादिरिति । ततः सर्वस्मात् सात्मकादनात्मकाच्च निवृत्त्यनवसायात् । कुतः ?
सात्मकादनात्मकाच्च प्रतिबन्धासिद्धेरिति चात्र सर्वत्राभिप्रायः ।

ननु किमुच्यते न कुतश्चिदिति ? यावता निरात्मकादेव व्यतिरेकोऽस्यावसातुं शक्यः,
बौद्धेन घटादेर्निरात्मकत्वेनेष्टत्वादिति चेत् । यद्येवं जीवच्छरीरमपि बौद्धेन तथात्वेनेष्टमिति
तस्यापि तथात्वं किन्न भवेत् । अभ्युपगमेन च सात्मकानात्मके विभज्य हेतुं कथयता गमिकत्व
मिति यत्किञ्चिदेतत् ॥

तयोरिति विषयसप्तमी । तस्य प्राणादेरिति च शेषः ॥

ननु वस्तुधर्मेण तेनावश्यं क्वापि नियतेन भाव्यम् । तत्कथमन्वयाभाव इत्याह—
वस्तुधर्मतयेति । न चानियतवृत्तिनिश्चयोऽन्वयो नामेति भावः ।

ननु चासाधारणत्वान्निरात्मकेऽन्वयनिश्चयो मा भूद् । व्यतिरेकनिश्चयस्त्वस्तु, निरात्मके
घटादौ प्राणादेरदर्शनादिति चेत् । न । तस्यैव [p. 74a ] शरीरस्य निरात्मकत्वसम्भावनायां
सर्वस्मान्निरात्मकान्निवृत्तिनिश्चयाभावात् । न च तथानिश्चयनिमित्तं प्रतिबन्धनिश्चयोऽ
ऽस्तीति ॥

[p. 220 ]

नापि सात्मकाद् वस्तुनः तस्य प्राणादेरन्वयव्यतिरेकयोरभावनिश्चयः । नापि च
निरात्मकात् । सात्मकादनात्मकादिति च पञ्चमी व्यतिरेकशब्दापेक्षया द्रष्टव्या ॥

कथमन्वयव्यतिरेकयोर्नाभावनिश्चय इत्याह--

1370

एकस्याभा० C.

एकाभावनिश्चयस्यापर¹³⁷¹

०स्यापराभावनान्त० B. P. H. ०स्यापरभावनान्तरी० D. E.

भावनिश्चयनान्तरीयकत्वात् ॥ १०६ ॥

एकस्यान्वयस्य व्यतिरेकस्य वा योऽभावनिश्चयः 1372

स एवापरस्य E. N.

सोऽपरस्य द्वितीयस्य 1373

भावे निश्च० A. B. P. H.

भावनिश्चय
नान्तरीयकः 1374

०रीयकः भवति निश्च० A. B. P. H.

भावनिश्चयस्याव्यभिचारी । तस्य भावस्तत्त्वं तस्मात् । यत एकाभावनिश्चयो
ऽपरभावनिश्चय¹³⁷⁵

निश्चय नास्ति A. C.

नान्तरीयकः, तस्मान्न द्वयोरेकत्राभावनिश्चयः ॥

कस्मात् पुनरेकस्याभावनिश्चयोऽपरसद्भावनिश्चयाऽव्यभिचारीत्याह--

1376

अत एवान्वय० C.

अन्वय-व्यतिरेकयोरन्योन्यव्यवच्छेदरूपत्वात् । 1377

अत एव D. B. P. H. E. N.

तत एवान्वय
व्यतिरेकयोः सन्देहादनैकान्तिकः ॥ १०७ ॥

अन्वयव्यतिरेकयोरन्योन्यव्यवछेदरूपत्वादिति । अन्योन्यस्य व्यवच्छेदोऽभावः, स
एव रूपं ययोस्तयोर्भावस्तत्त्वम् तस्मात् कारणात् ।

अन्वयव्यतिरेकौ भावाभावौ । भावाभावौ च परस्परव्यवच्छेदरूपौ । यस्य व्यवच्छेदेन
यत् परिच्छिद्यते तत् तत्परिहारेण व्यवस्थितम् । स्वाभावव्यवच्छेदेन च भावः परिच्छिद्यते ।

तस्मात् स्वाभावव्यवच्छेदेन भावो व्यवस्थितः । अभावो हि नीरूपो यादृशो विकल्पेन
दर्शितः । नीरूपतां च व्यवच्छिद्य रूपमाकारवत् परिच्छिद्यते । तथा च सत्यन्वयाभावो
व्यतिरेकः, व्यतिरेकाभावश्चान्वयः ।

ततोऽन्वयाभावे निश्चिते व्यतिरेको निश्चितो भवति । व्यतिरेकाभावे च निश्चिते
ऽन्वयो निश्चितो भवति ।

ननु चेत्यादि तस्मात्कारणादित्येतदन्तं स्पष्टार्थ तेन न व्याख्यायते ।

अन्योन्यव्यवच्छेदरूपत्वमेवान्वयव्यतिरेकयोः कथमित्याशङक्याह--अन्वयव्यतिरेका
विति । अभावरूपत्वञ्च व्यतिरेकस्य प्रतीतिसिद्धस्य बोद्धव्यम् । भवतां तौ तथारूपौ
किमत इत्याह--भावाभावाविति । चो यास्मादर्थे । भवत्वेवं तथापि कथं तयोरन्योन्यपरि
हारेणावस्थानमित्याह--यस्येति ।

नन्वत्र कस्य व्यवच्छेदेन किं परिच्छिद्यते येन तत्परिहारेहण तद् व्यवतिष्ठत इत्याह—
स्वाभावेति । हेत्वर्थश्चकारः । तावत्कासा 1378 कोऽसा वभावो नाम यद्व्यवच्छेदेन भावः

[p. 221 ]

तस्माद् यदि नाम सात्मकमवस्तु निरात्मकं च वस्तु, तथापि 1379

तथापि न तयोः A. B. P. H. E. N.

तयोर्न प्राणादेरन्वय
व्यतिरेकयोरभावनिश्चयः । एकत्र¹³⁸⁰

एकवस्तु० A. B. P. H. E. N.

वस्तुन्येकस्य¹³⁸¹

एकवस्तु० A. B. P. H. E. N.

वस्तुनो युगपद्भावाभावविरोधात्
तयोरभावनिश्चयायोगात्1382

निश्चययोगात् B.

 ।

न च प्रतिवाद्यनुरोधात् सात्मकानात्मके वस्तुनी सदसती । किन्तु प्रमाणानुरोधाद् ।
इत्युभे सन्दिग्धे । ततस्तयोः प्राणादिमत्त्वस्य सदसत्त्वसंशयः ।1383

सदसत्त्वानिश्चयः C.

यत एव क्वचिदन्वय-व्यतिरेकयोर्न भावनिश्चयो 1384

नाभावनि० C.

नाप्यभावनिश्चयः, तत एवान्वय
व्यतिरेकयोः सन्देहः ।

यदि तु क्वचिद¹³⁸⁵

क्वचिदन्वय० C. D.

प्यन्वय-व्यतिरेकयोरेकस्याप्यभावनिश्चयः स्यात्, स एव द्वितीयस्य
भावनिश्चय इत्यन्वयव्यतिरेकसन्देह एव न स्यात् । यतश्च¹³⁸⁶

यतस्तु C. D.

न क्वचिद्भावाभावनिश्चयस्तत
एवान्वयव्यतिरेकयोः सन्देहः । सन्देहाच्चानैकान्तिकः1387

०कान्तिक इत्याह । E.

 ॥

परिच्छिद्यत इत्याह--तथा चेति नीरूपताव्यवच्छेदेन रूपस्य प्रतिष्ठिताकारवतः परिच्छेदप्रकारे
सति । ततोऽन्योन्याभावरूपत्वादनयोः ।

ननु बौद्धानां सात्मकं नाम नास्त्येवेत्यवस्तु । सन्मात्रं तु निरात्मकमतो वस्तु । तत्र
वस्तुनिनिरात्मको1388 के हेतोरन्वयव्यतिरेकयोरभावनिश्चयो मा भूत्सात्मके त्ववस्तुनि स कथं
न स्यादित्याशङ्क्योपसंहारव्याजेनाह तस्मादिति । यस्माद् विधिप्रतिषेधयोरेकप्रतिषेधोऽपर
विधिनान्तरीयकस्तस्मात् । कथं न भावनिश्चयस्तयोरित्याशङक्योपपत्तिमाह--एकत्रेति ।
तयोरन्वयव्यतिरेकयोर्भावाभावात्मनोरभावनिश्चयस्यायोगादनुपपत्तिः । कथमयोग इत्याह—
एकस्येति । कालभेदे किं न युज्यते इत्याह--युगपदिति ।

इदं च प्रतिवाद्यभ्युपगमबलात्सात्मकानात्मकयोः । सदसत्त्वमभ्युपगम्योक्तम् । तदेव तु
न युज्यत इति दर्शयन्नाह--न चेति । चो वक्तव्यान्तरसमुच्चये । प्रकरणादिह प्रतिवादी
बौद्धस्तदनुरोधवशादिष्ट्यनिष्टिवशात्सात्मकमसन्निरात्मकं सदिति यथायोगं योजनीयम् ।
एवं ह्यवास्तवमनुमानं स्यात् न वस्तुबलप्रवृत्तमिति भावः । यद्येवं ते सदसती न भवतः कथं
नामेत्याह--किन्त्विति । प्रमाणं चेदं नियतं वर्त्तते । आत्मन्येव च विवादवृत्तेरन्याऽपि
1389 न्यत्रापि ? सात्मकत्वमनात्मकत्वेन 1390 कत्वं वा न ? व्यवतिष्ठत इति भावः । इतिस्तस्मात् ।
उभे सात्मकत्वानात्मकत्वे । यत एवं ततः कारणात्सात्मकानात्मकयोः सदसत्त्वयोः संशयः ।
कस्येत्याकाङ्क्षायामुक्तम्--प्राणादिमत्त्वस्येति ।

[p. 222 ]

कस्मादनैकान्तिक इत्याह¹³⁹¹

इत्याह नास्ति A. B. C. D. P. H. N.

--

साध्येतरयोरतो निश्चयाभावात् ॥१०८॥

साध्यस्य, इतरस्य च विरुद्धस्य अतः--सन्दिग्धान्वययतिरेकान्निश्चयाभावात् ।
सपक्षविपक्षयोर्हि सदसत्त्वसन्देहे न साध्यस्य न विरुद्धस्य सिद्धिः1392

असिद्धिः B.

 । न च सात्मकानात्मकाभ्यां1393

०भ्यां च परः A. B. P. H. N.

परः प्रकारः संभवति । ततः प्राणादिमत्त्वाद् धर्मिणि जीवच्छरीरे संशय आत्मभावा
भावयोरित्यनैकान्तिकः प्राणादिरिति ॥

अस्तु सदसत्त्वसंशयोऽन्वयव्यतिरेकनिश्चयस्तु किन्न भवतीत्याह--यत इति । न भावनिश्चयो
नाभावनिश्चय इत्येकत्र सात्मकेऽनात्मके वेति द्रष्टव्यम् । सात्मकेऽनात्मके वा प्राणादेः
सदसत्त्वनिश्चयाभावादेवान्वयव्यतिरेकयोः सन्देहो नान्यथेति प्रतिपादयितुमाह--यदि त्विति ।
तुरिमामवस्थां भेदवतीमाह ।

उक्तमेवोपसंहरन्नाह--यतश्चेति । चोऽवधारणे । तस्मात् सन्देहात् अनैकान्तिकः
प्राणादिमत्त्वाख्यो हेतुरिति प्रकरणात् ॥

सन्दिग्धावन्वयव्यतिरेकौ यस्य तत्तथा, तस्मात्साध्यस्य विरुद्धस्य वा निश्चयाभावात् ।
सपक्षेत्यादि[p. 74b ]नैतदेव समर्थयते । हिर्यस्मात् । सपक्षविपक्षयोर्विषयभूतयोर्हेतोः सदसत्त्व
सन्देहे न साध्यस्यानुमित्सितस्य विरुद्धस्य विपर्ययस्य सिद्धिर्निश्चयः । विरुद्धोऽपि विपर्यये
सम्यग्धेतुरित्यभिप्रायेणेदमुक्तम् ।

न चेत्यादि प्राणादिरित्यन्तं सुगमम् ।

ईदृश एव चासाधारणो हेतुः कैश्चिन्नैयायिकैरनुपसंहार्य इत्युक्तम् । ततोऽनुपसंहार्योऽयं
हेत्वाभास इति शब्दश्रवणार्थ...साहः करणीयः ।

उद्द्योयकरस्तु श्रावणत्वाख्येऽसाधारणहेतावाचार्यदिग्नागेन दर्शित इदमवादीत्—
यद्येतच्छ्रावणत्वं नित्यानित्ययोर्दृष्टं स्याज्जनयेत्तयोः संशयमूर्ध्वत्वमिव स्थाणुपुरुषयोः । न
च दृष्टम् । तस्मान्नायं संशयहेतुरपि त्वप्रतिपत्तिहेतुरेव । अथ श्रावणत्वं वस्तुधर्मः । वस्तुना
नित्येन भाव्यमनित्येन वा प्रकारान्तराभावात् । न च तयोरेकत्रापि दृष्टम् । अतस्तयोः
संशयं करोति । तर्हि वस्तुधर्मत्वात् संशयो न श्रावणत्वादिति । तुल्यन्यायतयाऽत्राप्य
साधारणे तदीयमिदमीदृशं चर्चितमासज्यत एवेति कथमयं संशयहेतुरुपपादयितव्यः इति
साधूक्तं तेन । केवलं गमकरूपविवेचने समीचीनमनो न प्रहितम् । यतो वस्तुधर्मत्वं श्रावण
त्वस्य नित्याकारसंस्पर्शिज्ञानजनने निबन्धनम् । न तु तस्मादेव वस्तुधर्मादुभयाकारसंस्पर्शी
प्रत्ययो दोलायते न च यद्यस्य प्रतिपत्तिकारणे कारणम् तत एव सा प्रतिपत्तिः, न तु तस्मादिति
शक्यते वक्तुम् । तदुत्पत्तेरग्निप्रतिपत्तिर्न तु धूमादित्यस्याभिधानप्रसङ्गात् ।

[p. 223 ]

किञ्चैवं प्रमेयत्वादेरपि न संशयः स्यात् । शक्यते हि तत्रापि वक्तुमुभयत्र दर्शनात्
संशयो न प्रमेयत्वादिति । अथ तस्य तावदुभयत्र दर्शनं तेन तस्मादुच्यते । यद्येवं वस्तुधर्म
त्वमपि श्रावणत्वस्यैवेति कथं न तस्मादसौ । अपि चोर्ध्वत्वमपि यद्यपि स्थाणुपुरुषयोरपि
दृष्टं तथापि तावत्तत्रान्तरेणात्रैव भविष्यतीति पर्यनुयोगे सतीदमेव वाच्यम्--यदुतोर्ध्वत्वं नाम
वस्तुधर्मः । वस्तुना चैवंविधिः--स्थाणुना पुरुषेण वाऽवश्यं भाव्यमिति । तथा च वस्तुधर्मादेव
संशयो नोर्ध्वत्वादित्यनिष्टापादनं--केन निराक्रियेतेत्यलं विस्तरेण ।

साधनस्य सिद्धेर्यन्नाङ्गमसिद्धो विरुद्धोऽनैकान्तिको हेत्वाभासः । तस्यापि वचनं वादिनो
निग्रहस्थानमसमर्थोपादानात् । तस्मादेवंविधो हेत्वाभासः स्वयमप्रयोज्यः परप्रयुक्तश्चावश्य
मुद्भावयितव्य इति हेत्वाभासव्युत्पादने वार्त्तिककारस्याभिप्रायो बोद्धव्यः ।

स्यादेतत्--असमर्थंविशेषणोऽसमर्थविशेष्यश्चास्ति प्रभेदः । यथाऽनित्यः प्रमेयत्वे
सति कृतकत्वात् । अत्र कृतकत्वं विशेष्यमेव साध्यसिद्धौ समर्थम्, न तु प्रमेयत्वं विशेषण
मित्यसमर्थं विशेषणम्, यत्र विशेष्यमेव समर्थमिति कृत्वा भवत्यसमर्थविशेषणो हेतुः ।
यञ्च 1394 च्चा नित्यः शब्दः कृतकत्वे सति प्रमेयत्वादिति । अत्र हि कृतकत्वं विशेषणमेव
साध्यसिद्धौ समर्थम्, न तु प्रमेयत्वं विशेष्यमित्यसमर्थं विशेष्यम् । यत्र हि विशेषणमे [p. 75a ] व
समर्थमिति कृत्वा भवत्ययमसमर्थविशेष्यो हेतुः । शेषमुभयीविधास्वन्तर्भाव्यताम् । न तावद
सिद्धे, द्वयोरपि धर्मिणि सिद्धेः । न च विरुद्धे, विपर्ययव्याप्त्यभावात् । नाप्यनैकान्तिके कृतक
त्वविशिष्टप्रमेयत्वस्य प्रमेयत्वविशिष्टकृतकत्वस्य च साध्याऽव्यभिचारात् । तस्मादसिद्धत्वा
देरन्य एवायं हेतुदोषप्रकारः प्राप्त इति ।

तदेतदवद्यम्, हेत्वदोषात् । यदि ह्येवमयं प्रयुक्तो हेतुर्द्विष्येत् 1395 त तदाऽस्यामीषु
हेतुराशिष्वन्तर्भावश्चिन्त्येत, अन्यो वा हेतुदोषोऽभ्युपगम्येत । यावता नैवमयं प्रयुक्तोऽन्यथेति
साध्यसाधनादिति । न तर्ह्येवं वादी निगृह्यत इति चेत् । किं न निगृह्यते, असाधनाङ्ग
वचनात् ? उभयत्रापि साध्यसिद्ध्यनङ्गस्य प्रमेयत्वस्यासमर्थस्याभिधानात् । यथा च
साध्यसिद्ध्यनङ्गस्य वचने निग्रहोऽवश्यम्भावी, अनिग्रहे वा दोषः, तथा वादन्यायेऽवादीन्न्या
वादीति ततस्तदपेक्षितव्यः । ततोऽयमर्थो वक्तृदोष एव न हेतुदोषः । तेनानन्तर्भावेऽपि न
हेत्वाभासानुषङ्ग इति ।

भवतु तावदत्रेयं गतिः । सिद्धसाधने तु साधने किं भविष्यति ? न तावत् सिद्धसाधनं
साधनमसिद्धत्वाद्यन्यतमदोषदूषितं साध्यसाधनसामर्थ्याप्रच्युतेरिति ।

अत्रोच्यते--इह हेतुर्द्वेधा दुष्यति । कश्चिदसामर्थ्यात्, अपरो वैयर्थ्यात् । तत्रासामर्थ्य
एव दोषो वार्त्तिककारेणाऽनन्तरोक्तेन क्रमेण त्रिधा दर्शितः । न तु वैयर्थ्यलक्षणः । सिद्ध
साधनं तु वैयर्थ्यलक्षणोऽन्य एवायं हेतोः स्वगतो दोष इति कस्मादस्यान्तर्भावश्चिन्तनीयः ?
यदाहाचार्यः--अन्यथानिष्ठं1396 ष्टंभवेद् विफलमेव वा । तथा न साध्यत्वे वैकल्याद्
इत्यादीति ।

वक्तृदोष एवैष इत्यपि वार्त्ता, यथायोगं परिपूर्णसाधनरूपाभिधानादनुपयुक्तानभि
धानाच्च वक्तुरदुष्टत्वात् । वक्ताऽयं हेतुनिश्चितो 1397 ताऽर्यप्रयुक्तो वैयर्थ्यमनुभवति । न तु [p. 224 ]

त्रयाणां रूपाणामसिद्धौ1398

०मसिद्धिसंदेहे हेतु० C.

सन्देहे च¹³⁹⁹

वा D.

हेतुदोषानुपपाद्योपसंहरन्नाह--

1400

एवं त्र० B. D. P. H. E. N.

एवमेषां त्रयाणां रूपाणामेकैकस्य र्द्वयोर्द्वयोर्वा रूपयोरसिद्धौ संदेहे
वा1401

च B. P. H. E. N.

यथायोगमसिद्धविरुद्धानैकान्तिकास्रयो हेत्वाभासाः ॥ १०९ ॥

एवमित्यनन्तरोक्तेन क्रमेण । एषां मध्य एकैकं रूपं 1402

यदसिद्धं A. B. P. H. N.

यदाऽसिद्धं सन्दिग्धं वा1403

वा नास्ति B.

भवति,
द्वे द्वे वाऽसिद्धे संदिग्धे वा1404

वा नास्ति B.

भवतः, तदासिद्धश्च विरुद्धश्चानैकान्तिकश्च ते हेत्वाभासाः ।
यथायोगमिति । यस्यासिद्धौ संदेहे वा यो हेत्वाभासो युज्यते स तस्याऽसिद्धेः संदेहाच्च
व्यवस्थाप्यत इति यस्य यस्य 1405

येन नास्ति B.

येन येन योगो यथायोगमिति ॥

विरुद्धाव्यभिचार्यपि संशयहेतुरुक्तः । स इह कस्मान्नोक्तः ? ॥ ११० ॥

ननु चाऽऽचार्येण विरुद्धाव्यभिचार्यपि संशयहेतुरुक्तः । हेत्वन्तरसाधितस्य 1406

०स्य यद्विरुद्धं तन्न B. D.

विरुद्धं
यत् तन्न व्यभिचरतीति1407

०रति स विरु० A. B. P. H. E. N.

विरुद्धाव्यभिचारी । यदि वा विरुद्धश्चासौ साधनान्तरसिद्धस्य
धर्मस्य विरुद्धसाधनात्, अव्यभिचारी च स्वसाध्याव्यभिचाराद्विरुद्धाव्यभिचारी ॥

स्वतोऽ¹⁴⁰⁸ तोदुष्टस्ततो वक्तृदोषो युज्यत एवेति चेत् । तर्हि विरुद्धत्वमपि वक्तृदोषोऽस्तु
न्यायस्य समानत्वात् । शक्यते हि तत्राप्येवमभिधातुम्--वक्ताऽयमननुरूपे साध्ये प्रयुक्ते विपर्यय
साधानाद् विरुद्धतामनुभवति न त्वयं स्वतो दुष्टो नामेति । विवक्षितार्थसाधनासामर्थ्यं
तावदस्य स्वतोऽस्ति तेना1409 नहेतुदोष एवायमिति चेत् । इहापि निश्चितार्थनिश्चयनं तावदस्य
स्वतोऽस्तीति कथं न वैयर्थ्यं तस्य दोष इति चिन्त्यतामिति ।

निग्रहस्त्वेवंवादिनोऽसाधनाङ्गवचनाद् बोद्धव्यः । सिद्धिःसाधनं तदङ्गंम् धर्मो यस्या
र्थस्य विवादाश्रयस्य वादप्रस्तावाद् हेतोः । स साधनाङ्गः । तथा यो न भवति तस्या
प्रस्तुतस्याभिधानादिति कृत्वेति सर्वमेवावदातम् ।

केचित्पुनरेवमसिद्धेऽन्तर्भावयितुं प्रयतन्ते । अन्ये तु विरुद्धे । यथा च तेषां प्रयतिर्यथा
तदभजमानमभिधानं तथा स्वयूथ्यविचार एवाभिहित इति तत एवापेक्षितव्य इति ॥

त्रयाणामित्यादि व्यवस्थाप्यत इत्येतदन्तं सुबोधम् ।

यस्येति हेत्वाभासस्य । सर्वहेत्वाभाससङ्ग्रहणार्थं यस्येति द्विरुक्तं येन [p. 75b ] येन
दोषेण योगः सम्बन्धः । एतच्चार्थकथनम् । योगानतिक्रमेणेति विग्रहः कार्यः ॥

ननु चेत्यादीत्याहेत्येतदन्तं सुगमम् ।

[p. 225 ]

सत्यम् । उक्त आचार्येण । मया त्विह नोक्तः । कस्मादित्याह--

अनुमानविषयेऽ¹⁴¹⁰

०विषये तस्यासं० C.

सम्भवात् ॥ १११ ॥

अनुमानस्य विषयः प्रमाणसिद्धं त्रैरूप्यम् । यतो हि अनुमानसम्भवः1411

अनुमानसद्भावः A. B. C. P. H. N. अनुमानस्य सम्भवः E.

सोऽनुमानस्य
विषयः । प्रमाणसिद्धाच्च त्रैरूप्यादनुमानसम्भवः1412

अनुमानसद्भावः A. B. P. H. N.

 । तस्मात् तदेवानुमानविषयः । तस्मिन्
प्रक्रान्ते न विरुद्धाव्यभिचारिसम्भवः । प्रामाणसिद्धे हि त्रैरूप्ये प्रस्तुते स एव हेत्वाभासः
सम्भबति यस्य प्रमाणसिद्धं रूपम् । न च विरुद्धाव्यभिचारिणः प्रमाणसिद्धमस्ति रूपम् ।
अतो न सम्भवः । ततोऽसम्भवात्1413

ततोऽसम्भवो नोक्तः A. B. P. H.

नोक्तः ॥

कस्मादसंभव इत्याह--

न हि सम्भवोऽस्ति कार्यस्वभावयोरुक्तलक्षणयोरनुपलम्भस्य च¹⁴¹⁴

वा D.

विरुद्धतायाः ॥११२॥

न हीति । यस्मान्न सम्भवोऽस्ति विरुद्धतायाः । कार्य च स्वभावश्च तयो
रुक्तलक्षणयोरिति ।

अनुमानस्य त्रैरूप्याल्लिङ्गसम्बन्धिनोऽन्यस्मात् त्रैरूप्यं विषयः । यथा मत्स्यानां विषयो
जलमिति । एतदेवाह--यत इति । हिर्यस्मादर्थे । प्रक्रान्ते प्रस्तुते अनुमानविषयो1415 ये
वै1416 त्रैरूप्ये सति ।

कस्मात्तत्र विरुद्धाव्यभिचारिणोऽसम्भव इत्याह--प्रमाणेति । हीति यस्मात् । स
एव हेत्वाभासो विरुद्धाव्यभिचार्याख्यः सम्भवति यस्य प्रमाणेन सिद्धं रूपं पक्षधर्मान्वयव्यति
रेकात्मकमिति विवक्षितम् ।

अयमाशयः--यदि तदेकेन द्वाभ्यां वा रूपाभ्यां हीनं स्यात्तदेष्वेव हेत्वाभासेष्वन्तर्भवेत् ।
न त्वेतदतिरिक्तो विरुद्धाव्यभिचारी नाम हेत्वाभासो भवेत् । भवता त्वनेन प्रमाणसिद्ध
त्रैरूप्येणैव भाव्यमिति ।

अस्तु तस्य तथात्वमित्याह--न चेति । चोऽवधारणे, व्यक्तमेतदित्यस्मिन्नर्थे वा ।

एवं ब्रुवतश्चास्यायमभिप्रायः--वस्तुनः परस्परविरुद्धरूपद्वयासम्भवाद् अवश्यमनयोरेक
मसम्पूर्णाङ्गमिति ॥

कुतः पुनरनुमानविषयेऽस्यासम्भवोऽवसीयत इत्यभिप्रेत्य पृच्छति परः--कस्मादिति

[p. 226 ]

कार्यस्य कारणाज्जन्मलक्षणं तत्त्वम् । स्वमावस्य च साध्यव्याप्तत्वं तत्त्वम् । यत्
कार्यम्, यश्च स्वभावः, स कथमात्मवारणं व्यापकं च स्वभावं परित्यज्य भवेद् येन विरुद्धः
स्यात् । अनुपलम्भस्य च उक्तलक्षणस्येति । दृश्यानुपलम्भत्वं 1417

०त्वमनुप० A. B. C. P. H. E. N.

चानुपलम्भलक्षणम् ।
तस्यापि1418

तस्यापि च स्वभावा० A. B. P. H.

वस्त्वभावाव्यभिचारित्वान्न विरुद्धत्वसम्भवः1419

०सम्भवः स्यात् । एते० A. P. H. ०सम्भवः स्यादेति 1419 ? तत् एते० B.

 ॥

स्यादेतत्--एतेभ्योऽन्यो भविष्यतीत्याह--

न चान्योऽव्यभिचारी ॥ ११३ ॥

न चान्य एतेभ्योऽव्यभिचारी त्रिभ्यः । अत 1421

अत एव तेष्वेव A. B. P. H. E. N. अत एवैतेष्वेव C.

एवैष्वेव हेतुत्वम् ॥

क्व तर्ह्याचार्यदिग्नागेनायं हेतुदोप उक्त इत्याह--

तस्मादवस्तुदर्शनबलप्रवृत्तमागमाश्रयमनुमानमाश्रित्य तदर्थविचारेषु
विरुद्वाव्यभिचारी साधनदोष उक्तः ॥ ११४ ॥

यस्माद् वस्तुबलप्रवृत्तेऽनुमाने न सम्भवति तस्माद् आगमाश्रयमनुमानमाश्रित्य
व्यभिचार्युक्तः । आगमसिद्धं हि यस्यानुमानस्य लिङ्गत्रैरूप्यं तस्यागम आश्रयः ।

ननु चागमसिद्धमपि त्रैरूप्यं प्रमाणसिद्धमित्याह--अवस्तुदर्शनबलप्रवृत्तमिति ।
अवस्तुनो दर्शनं विकल्पमात्रम् तस्य बलं सामर्थ्यम् । ततः प्रवृत्तम्--अप्रमाणाद्विकल्पमात्राद्
व्यवस्थितं त्रैरूप्यमागमसिद्धमनुमानस्य । न तु प्रमाणात् ।

नहीत्यत्रस्थस्य हिशब्दस्यार्थो यस्मादित्यनेनोक्तः । विरुद्धतायाः एकसाधनसाधितस्यार्थस्य
प्रत्यनीकपक्षसाधनरूपतायाः ।

एतदुक्तं मवति--स्वसाध्याव्यभिचारिणा हि भवता कार्येण स्वभावेन वा भाव्यम् ।
न च वस्तुनस्तदतत्स्वभावौ स्तो येन तदतत्स्वभावाव्यभिचारिणौ द्वौ हेतू सन्निपतन्तौ विरुद्धा
व्यभिचारिणौ स्यातामिति । येन कार्यस्वभावयोः कारणव्यापकविधिना कृसतद्भावेन विरुद्धं
तत्रैव धर्मिणि हेत्वन्तरसाधितार्थं विरुद्धसाधनं भवेत् ।

यद्येवमनुपलम्भे तत्सम्भविष्यतीत्याह--अनुपलम्भस्येति । चः पूर्वापेक्षः समुच्चये ॥

यत एतदतिरिक्तोऽव्यभिचारी न सम्मत अत एवास्मादेव कारणात् । एष्वेव
कार्यस्वभावानुपलम्भेष्वेव ॥

कथमागमाश्रयत्वमनुमानस्येत्याह--आगमसिद्धमिति । हिर्यस्मादर्थे । सति तस्मिन्ना
गमेऽनुमानस्य प्रवृत्तेरसावाश्रयस्तस्य ।

[p. 227 ]

तत् तर्ह्यनुमान¹⁴²²

नुमानेनागम० A. B. P. H.

मागमसिद्ध¹⁴²³

सिद्धं त्रैरू० C.

त्रैरूप्यं क्वाधिकृतमित्याह--1424

०त्याह तस्यागम० B.

तदर्थेति । तस्यागमस्य
योऽर्थोऽतीन्द्रियः प्रत्यक्षानुमानाभ्यामविषयीकृतः सामान्यादिस्तस्य विचारेषु प्रक्रान्तेषु आगमाश्रय
मनुमानं सम्भवति । तदाश्रयो विरुद्धाव्यभिचार्युक्त आचार्येणेति ॥

कस्मात् पुनरागमाश्रये1425

०श्रयोऽप्य A.

प्यनुमाने सम्भव इत्याह--

शास्त्रकाराणामर्थेषु भ्रान्त्या 1426

विपरीतस्य स्वभा० B. P. H. E.

विपरीतस्वभावो1427

भावस्योपसं० N.

पसंहारसम्भवात् ॥ ११५ ॥

शास्त्रकृतां विपरीतस्य वस्तुविरुद्धस्य स्वभावस्य उपसंहारो ढौकनमर्थेषु । तस्य
संभवाद् विरुद्धाव्यभिचारिसम्भवः । भ्रान्त्येति विपर्यासेन । विपर्यस्ता हि शास्त्रकाराः1428

०कारास्तं तमसन्तं स्वभा० E.

सन्तमसन्तं स्वभावमारोपयन्तीति ॥

यदि शास्त्रकृतोऽपि भ्रान्ताः, अन्येष्वपि पुरुषेषु क आश्वास इत्याह--

न ह्यस्य सम्भवो1429

सम्भवोऽस्ति यथा० C.

यथावस्थितवस्तुस्थितिष्वात्मकार्यानुपलम्भेषु1430

०ष्वात्मकार्येषूपलम्भेषु--B. P. H.

 ॥ ११६ ॥

नहीति । न हेतुषु कल्पनया हेतुत्वव्यवस्था । अपि तु वस्तुस्थित्या । ततो
यथावस्थितवस्तुस्थितिष्वात्मकार्यानुपलम्भेष्वस्य सम्भवो नास्ति ।

अवस्थितं परमार्थसद्वस्तु तदनतिक्रान्ता यथावस्थिता 1431

०स्थितवस्तु० C.

वस्तुस्थितिर्व्यवस्था1432

०स्थितिव्यव० A. B. P. H. E.

येषां ते
यथावस्थितवस्तुस्थितयः । ते हि यथा वस्तु स्थितं तथा स्थिताः1433

तथा स्थापिता न C. D.

 । न कल्पनया । 1434

अतः A. B. P. H. E. N.

ततस्तेषु
न भ्रान्तेरवकाशोऽस्ति येन विरुद्धाव्यभिचारिसम्भवः स्यात् ॥

तत्र विरुद्धाव्यभिचारिण्युदाहरणम्--

ननु चेत्यादि विपर्यस्ता हीत्येतदन्तं सुगमम् । शास्त्रकारा इति तीर्थिकशास्त्रप्रणेतार इति
द्रष्टव्यम्, तद्वचनस्यैव प्रमाणबाधितत्वेन तेषामेव विपर्यस्तत्वात् ॥

अन्येष्वपीति कार्यादिहेतुप्रयोक्तृषु ।

यथावस्थितवस्तुस्थितिष्विति--अस्य तात्पर्यार्थमाह--न हेतुष्विति । ततः
कल्पनया हेतुत्वाद्य¹⁴³⁵ त्वव्यवस्थायाः । अर्थक्रियासमर्थत्वं1436 न्तु परमार्थसत् । कथं ते तथारूपा
इत्याह--ते हीति । ते कार्यादयो हिर्यस्मादर्थे । हेतुभावे चैतद्विशेषणम् । यतस्ते यथा
वस्थितयस्ततस्तेष्व¹⁴³⁷ षुसम्भवो नास्तीत्यर्थः । सत्यां स्थितौ किं न सम्भव इत्याह--तत इति ।

[p. 228 ]

1438

अत्रोदा० E.

तत्रोदाहरणम्--यत् सर्वदेशावस्थितैः 1439

०तैः सम्बन्धिभिः सम्ब० C. तैः स्वसम्वन्धिभिः सम्ब० B. P. H. N.

स्वसम्बन्धिभिर्युगपदभिसम्बध्यते
तत् सर्वगतम् । यथाऽऽकाशम् ।1440

०काशमिति C.

अभिसम्बध्यते च¹⁴⁴¹

च नास्त्रि B. P. H. E.

सर्वादेशावस्थितैः
स्वसम्बन्धिभिर्युगपत् सामान्यमिति ॥ ११७ ॥

यत् सर्वस्मिन् देशेऽवस्थितैः स्वसम्बन्धिभिर्युगपदभिसम्बध्यते 1442

ध्यते तत्सर्वः A. B. P. H. E. N.

इति सर्वदेशावस्थि
तरभिसम्बध्यमानत्वं सामान्यस्य अनूद्य सर्वगतत्वं विधीयते । तेन युगपदभिसम्बध्यमानत्वं
सर्वगतत्वे नियतं तेन व्याप्तं कथ्यते ।

इह सामान्यं कणादमहर्षिणा निष्क्रियं दृश्यमेकं1443

दृश्यमेवोक्तम् B.

चोक्तम् । युगपच्च सर्वैः स्वैः
1444

सर्वैः स्वैः स्वैः सम्ब० A. P. H. E. N. सर्वैः स्वैः स्वैः स्वसम्ब० B.

सम्बन्धिभिः समवायेन संबद्धम् । तत्र पैलुकेन कणादशिष्येण व्यक्तिषु व्यक्तिरहितेषु च

यतस्ते कल्पनया नः स्थापितास्ततः कारणात् । भ्रान्तेर्विपर्यासस्यावसरोऽवकाशः । येन
भ्रान्त्यवकाशेन ॥

कस्यानुवादेनात्र कस्य विधिरित्या[p. 76a ]ह--सर्वेति । सर्वदेशावस्थितैः--स्व
सम्बन्धिभिरित्यर्थात् । यत एवमनुवादविधिक्रमस्तेन हेतुना ।

ननु सर्वैः स्वसम्बन्धिभिर्युगपदभिसम्बन्धो नाम सामान्यस्य युगपत्सर्वसम्बन्धिसमवाय
एव । सर्वगतत्वमपीदमेवास्येति ।

कथमनयोर्व्यावृत्तितोऽपि भेदसम्बन्धभावतो गम्यगमकभाव इति चेत् । नैष दोषः ।
नानादेशस्थैः स्वसम्बन्धिभिः शावलेयादिभिर्युगपदभिसम्बन्धो हेतुः । सम्बन्धिदेशतदन्तराल
व्यापित्वं तु साध्यमिति गम्यगमकभावो न विरुध्यते । सर्वसम्बन्धिभिर्युगपदभिसम्बन्धश्चा
गत्वाऽनागच्छद्भिरिति द्रष्टव्यम् ।

अथ केन विरुद्धो1445 द्धाव्यभिचारिप्रसवबीजं धर्मद्वययोः किमभ्युपगतं येन तयोः सन्नि
पाताद् विरुद्ध¹⁴⁴⁶ द्धाव्यभिचारिसम्भव इत्याह--इहेति । इह सामान्यपदार्थविचारप्रक्रमे ।
कणमत्तीति कणादः । रूढिवशाच्चायं शब्दः काश्यपे मुनौ वर्त्तते । स चासौ महर्षिश्चेति ।
हेतुभावेनास्य विशेषणत्वात् कणादत्वादेव महर्षिः । एवं तस्य हि काष्ठागता निःस्पृहता यतोऽ
न्यरवो1447 ?स्वभोज्यादिकमपि परित्यज्य कणमात्रं भुक्त्वा ध्यानादिकमाचरति । अथोऽसाव
न्येभ्यः सातिशयवान् भवतीति । निष्क्रियं क्रियाशून्यममूर्त्तत्वात् । एकमनानारूपम्, प्रत्येकं
स्वाश्रयेषु लक्षणाविशेषाद्, विशेषलक्षणाभावाच्च । न तु समवायादेकं त्रिलोक्यां सामान्यम्,
प्रत्ययभेदात् परस्परतोऽन्यत्वात् । गोत्वादीनाञ्च निष्क्रियत्वेन सहाऽस्यैकत्वं समुच्चिनोति ।

[p. 229 ]

देशेषु सामान्यं स्थितं साधयितुं 1448

प्रमाणमुप० C.

प्रमाणमिदमुपन्यस्तम् यथाकाशमिति--व्याप्तिप्रदर्शन
विषयो दृष्टान्तः । आकाशमपि हि सर्वदेशावस्थितैर्वृक्षादिभिः स्वसंयोगिभिर्युगपदभिसम्बध्यमानं
सर्वगतं च । अभिसम्बध्यते च¹⁴⁴⁹

०ते वा सर्व० B.

सर्वदेशावस्थितैः स्वसम्बन्धिभिरिति हेतोः पक्षधर्मत्वप्रदर्शनम् ॥

अस्य स्वभावहेतुत्वं 1450

प्रयोजयितुमाह--A. B. P. H. N. योजयन्नाह E.

योजयितुमाह--

तत्सम्बन्धिस्वभावमात्रानुबन्धिनी तद्देशसन्निहितस्वभावता ॥ ११८ ॥

तत्सम्बन्धीति । तेषां सर्वदेशावस्थितानां द्रव्याणां सम्बन्धी सामान्यस्य स्वभावः स एव
तत्सम्बन्धिस्वभावमात्रम् । तदनुबध्नातीति तदनुबन्धिनी ।

कासावित्याह--तद्देशसंन्निहितस्वभावता । तेषां सम्बन्धिनां देशस्तद्देशः । तद्देशे
सन्निहितः स्वभावो यस्य तत् तद्देशसंनिहितस्वभावम्1451

स्वभावः C. D. E.

 । तस्य भावस्तत्ता । यस्य हि येषां
सम्बन्धी स्वभावः तन्नियमेन तेषां देशे सन्निहितं भवति । ततस्तत्सम्बन्धित्वानुबन्धिनी तद्देश
संनिहितता सामान्यस्य ॥

युगपदेककालम् । चः पूर्वापेक्षया समुच्यये समवायेन सम्बन्धेन सम्बद्धत्वम् । एवमभिहिते
कणादेन तच्छिष्येण पैलुकेन । पीलवः परमाणवः । पीलुपाके चायं पीलुशब्द उपचारासता
स्त्त्येन 1452 उपचरितोऽस्ति । तेन निमित्तेन व्यवहरतीति पैलुकः । तेनाविवक्षिताऽऽन्तरभेदस्य
युगपत्सर्वसम्बन्धमात्रहेतुत्वादाकाशस्य दृष्टान्तरूपता द्रष्टव्या । न तु सामान्यस्येवास्य
सम्बन्धिभिः समवायेन सम्बन्धः । संयोगलक्षणेनास्य सम्बन्धेन सम्बन्धात् ।

एतदेवाभिप्रेत्याह--आकाशमपीति । हीति यस्मात् । स्वसंयोगिभिरिति वास्तवा
नुवादः । न त्येतत् प्रकृताङ्गम् । दार्ष्टान्तिकेऽस्यानुपपत्तेः । चोऽभिसम्बन्ध¹⁴⁵³ न्ध्यमानत्वेन
सह सर्वगतत्वस्यैकविषयतां समुच्चिनोति ॥

द्रव्याणां गवादीनाम् । एतच्च गोत्वादिसामान्यविवक्षयोक्तम् । उपलक्षणं द्रव्यग्रहणं
कर्त्तव्यम्, इतरथोत्क्षेपणत्वादिसामान्यस्यासङ्ग्रहः स्यात् ।

एतच्च तस्य भाव इत्येदन्तं सुगमम् ।

1454

०ते वा सर्व० B.

तस्मादित्यनेनार्थागतं स्वभावहेतुत्वनिमित्तं दर्शयति । न तु तद्धितप्रत्ययान्ते
पञ्चम्यस्ति यां व्याचक्षीत । अयं त्वस्यार्थः--यस्माद् युगपत् सर्वदेशावस्थितसम्बन्धिसम्बन्धः
स्वसत्तामात्रानुबन्धिनि साध्ये हेतुः, तस्मात्स्वभाव हेतुत्वमस्येति ।

ननु तत्सम्बन्धिनोऽपि तद्देशसन्निहितस्वभावतैव कुतो येनैवं भवतीत्याह--यस्येति ।
हिर्यस्मात् । यतोऽयं सामान्यन्यायः ततस्त[p. 76b ]स्मात् । यद्वा सर्वसम्बन्धित्वेऽपि कस्मा

1455

अत्र मूले तस्य भावः । तस्मात् इति पाठः कल्प्यः--सं०

[p. 230 ]

ननु च गवां सम्बन्धी स्वामी । न च 1456

न च तद्देशे सन्नि० A. B. P. H. E. न च तद्देशसंनि० N.

गोदेशे सन्निहितस्वभावः । 1457

०भावः स्वामी A. B. P. H. E. N.

तत् कर्थं 1458

कथं संबं० A. B. C. D. P. H. N.

तत्सम्ब
न्धित्वात् तद्देशत्वमित्याह--

न हि यो यत्र नास्ति तद्देशमात्मना व्याप्नोतीति स्वभावहेतुप्रयोगः ॥ ११९ ॥

न हीति । यो यत्र देशे नास्ति स देशो यस्य स तद्देशः तं न व्याप्नोत्यात्मना स्वरूपेण ।

इह सामान्यस्य तद्वतां च समवायलक्षणः 1459

लक्षणसम्ब० A.

सम्बन्धः । स चाभिन्नदेशयोरेव । 1460

अनेन B.

तेन
यत्र यत् समवेतं 1461

कर्त्तृ--टि०

तत् 1462

कर्म--टि०

तदात्मी न रूपेण क्रोडीकुर्वत् 1463

समवायरूप० C.

समवायिरूपदेशे स्वात्मानं निवेशयति ।

त्तद्देशसन्निहितस्वभावतेत्याह--तस्मादिति । तस्मात्तत्सम्बन्धिमात्रानुबन्धिनीति । तद्देश
सन्निहितस्वभावताऽऽकाशस्य दृष्टा तस्मात् कारणात् । यस्य वस्तुनस्तेषां 1464 नो येषां सम्बन्धी
स्वभावः । हिरवधारणे सम्बन्धीत्यस्मात्परो द्रष्टव्यः । तद् वस्तु नियमेनावश्यंतया
तेषां सम्बन्धीनां देशे सन्निहितं भवति । यत एवं सामान्यन्यायस्ततः । तस्मादिति पाठे
भावगतिः । 1465

अत्र मूले तस्य भावः । कस्मात् ? इति पाठः कल्प्यः--सं०

कस्मादिति तु क्वचित्पुस्तके पाठः । स तु युक्तरूपः । तत्सम्बन्धिस्वभाव
मावमात्रानुबन्धिनी तद्देशसन्निहितस्वभावतेति व्याख्या । कस्मादेतदिति कारणाकाड्क्षासम्बन्धात् ।
तदनन्तरं च यस्य हीत्यादेः सामान्योत्तरस्य, तत इत्यादेश्चोपसंहारव्यपदेशेन विशेषोत्तरस्य
सुमो 1466 यो ज्यत्वादिति ।

यत्र तु तस्य भावस्तत्तेति पाठः तत्र सर्वमवदातम् ॥

ननु चैकदेशस्थमेव सामान्यं युगपत्सर्वैः सम्बन्धिभिरभिसम्भन्त्स्यते । तत्किं तस्य
व्यापारासम्भवेनावेदितेनेत्याह--इहेति ।

स इति समवायः । चकारः पुनः शब्दस्यार्थे । अभिन्नदेशयोरिति लोकप्रसिद्ध
देशापेक्षयोक्तम् न तु शास्त्रप्रसिद्धदेशापेक्षयेति द्रष्टव्यम् । अन्यथा यदा 1467 था पट तन्तूनां
समवायो न स्यात् । पटस्य तन्नथा 1468 तन्तवो देशः । तन्तूनां पुनरंशवः । सामान्यतद्वतोश्च
न स्यात् । गोत्वसामान्यस्य गौर्देशः । गोश्च सास्नादयोऽवयवा इति ।

अथवा सामान्यलक्षणयुगा 1469 योगा पेक्षया अभिन्नदेशत्वं विवक्षितम् । न तु प्रत्येका
पेक्षम् । तेनायमर्थः--कुण्डबदरवद् यत्र द्वावपि सम्बन्धिनौ भिन्नदेशौ न तयोः समवायः । ययोस्त्वे
कतरस्यान्यतरो देशस्तयो समवाय इति । एवञ्च पटतन्तूनां सामान्यतद्वतोश्च नासङ्ग्रह इति ।
येन कारणेनाभिन्नदेशयोरेव समवायस्तेन प्रथमव्याख्याने समवायिरूपस्य समवायिस्वभावस्य
देश इति । द्वितीयव्याख्याने समवायिरूपमेव समवायिस्वभाव एव देश इति विगृह्य तस्मिन्निति

[p. 231 ]

1470

तद्देशे रूप० D.

तद्देशरूपनिवेशनमेव तत्क्रोडीकरणम् । ततस्तत्समवायः ।

तस्माद् यद् यत्र समवेतं तत् 1471

तत् तत्र द्र० E.

तद्द्रव्यं व्याप्नुवदात्मना तद्देशे संन्निहितं भवति ।

तदयमर्थः--तद्देशस्थवस्तुव्यापनं तद्देशसत्तया व्याप्तम् । तद्देशसत्ताऽभावे1472

तद्देशसत्ताया अभावे B. C.

तद्व्यापना
भावाद् व्यापनलक्षण समवायसंम्बन्धो न स्यात् । अस्ति च व्यापनम् । अतस्तद्देशे सन्निहितत्व
मिति । तदयं स्वभावहेतुः ॥

पैठरप्रयोगं दर्शयन्नाह--

द्वितीयोऽपि प्रयोगः--यदुपलब्धिलक्षणप्राप्तं सन्नोपलभ्यते न तत्
तत्रास्ति । तद्यथा--क्कचिदविद्यमानो घटः ।1473

घट इति C.

नोपलभ्यते चोपलब्धिलक्षण
प्राप्तं सामान्यं व्यक्तयन्तरालेष्विति । अयमनुपलम्भः1474

लम्भप्रयोगः स्व० D. B. P. H. E. N.

स्वभावश्च परस्पर
विरुद्धार्थसाधनादेकत्र संशयं जनयतः ॥ १२० ॥

द्वितीयोऽपि--इति । यदुपलब्धेर्लक्षणतां विषयतां प्राप्तं दृश्यमित्यर्थः । एतेन दृश्या
नुपलब्धिमनूद्य न 1475

०नूद्य तत्तत्र B. नूद्य त 1475 न तत्तत्र A. नूद्य तत्तत्तत्र P. H.

तत् तत्रास्ति इत्यसद्व्यवहार्यत्वं1477

व्यवहारविषयत्वं विहितम् D.

विहितम् । ततो 1478

व्याप्यस्य दृ० E.

व्याप्यदृश्यानुप
लब्धेर्व्यापकमसद्व्यवहार्यत्वं दर्शितम् । तद्यथेति क्वचिदसन् घटो दृष्टान्तः ।

योज्यम् । उभयत्रापि तु समवाय 1479 यि शब्देनाधारोऽभिप्रेतः । स्वात्मानं निवेशयत्युपनयति ।

ननु तद्व्यापनं तत्क्रोडीकरणमभिप्रेतम् । तत्कथं सम्बन्धिनि स्वात्मनि निवेशनं
व्याख्यायत इत्याह--तद्देश इति । स चासौ देशश्च तत्र रूपस्य स्वरूपस्य निवेशनमुपनयनम् ।
ततस्तस्मात्तद्देशरूपनिवेशनात्तस्यः । सम्बन्धिनः समवायः । तस्मादित्यादिनोपसंहारः ।

ननु तद्व्यापनमपि भविष्यति, न च तद्देशसन्निहितस्वभावतेत्याशङ्क्याह--तदयमिति ।
यत आत्मना तद्व्यापनलक्षणेन सम्बन्धेन तद्व्याप्यमानदेशसन्निधानमुक्तं तत्तस्मादयं तात्प
र्यार्थः । स चासौ देशश्च तत्रस्थवस्तुव्यापनं लोकप्रसिद्धदेशापेक्षया तस्य देशस्तद्देशस्तत्र या
सत्ता विद्यमानता तया व्याप्तम् । अन्यथा तु स्वरूपेण व्यापनासम्भवादित्यभिप्रायः ।

तदेव व्यतिरेकमुखेणोपपादयन्ना[p. 77a ]ह--तद्देशेति । नास्त्येवायं सम्बन्ध इति चेदाह--
अस्ति चेति । चोऽवधारणे । यत उक्तेन क्रमेण स्वभावलक्षणयोगोऽस्यास्ति । तत्तस्मादयं
युगपत् सर्वसम्बन्ध्यभिसम्बन्धलक्षणो हेतुः स्वभावः ॥

[p. 232 ]

पक्षधर्मत्वं दर्शयितुमाह--नोपलभ्यते चेति । 1480

व्यक्तेरन्तरालं A. B. P. H.

व्यक्त्यन्तरालं--व्यक्त्यन्तरं च व्यक्ति
शून्यं चाकाशम् । दृश्यमपि कस्यांचिद्व्यक्तौ गोसामान्यमश्वादिषु व्यक्त्यन्तरेषु व्यक्तिशून्ये1481

रेषु शून्ये चाका० A.

चाकाशे 1482

चोपलभ्य० A. B. P. H.

नोपलभ्यते । तस्मान्न तेष्वस्तीति गम्यते ।

अयमनुपलम्भः पूर्वोक्तश्च स्वभावः 1483

परस्परविरु० A. B. C. P. H. E. N.

परस्परस्य विरुद्धौ यावर्थौ तयोः साधनात्
तावेकस्मिन् धर्मिणि संशयं जनयतः । न ह्येकोऽर्थः परस्परविरुद्धस्वभावो भवितुमर्हति । 1484

स्वभावेन--टि०

एकेन
चात्र 1485

व्यक्त्यन्तरेषु--नास्ति B.

व्यक्त्यन्तरेषु व्यक्तिशून्ये चाकाशे सत्त्वम्, अपरेण चानुपलम्भेनासत्त्वं साध्यते । न

कणादस्यैवापरः शिष्यः पैठरस्तस्य प्रयोगम् । पिठरोऽवयविद्रव्यम् । पूववदुपचारात्पिठर
शब्दस्तेन व्यवहरतीति तथोक्तः ।

असदव्यवहार्यत्वमसदिति व्यवहारणीयत्वं विहितम् । कस्याञ्चित्सास्नादिमत्यां व्याप्तौ
1486 व्यक्तौ व्यज्यते सामान्यमनयेति व्यक्तिः ।

प्रागुक्तस्तावत्स्वभावः, अयं तु किंसंज्ञको हेतुरित्याह--अयमिति । प्रागुक्तं स्मारयति
पूर्वेति । तुशब्दश्चशब्दस्यार्थे । तावेतौ हेतू धर्मिण्येकस्मिन् सामान्याख्ये । संशयं प्रकृतयोः
साध्ययोरित्यर्थात् कथं संशयं जनयत इत्याह । एकस्यैव तौ विवक्षितसर्वगतत्वासर्वंगतत्व
लक्षणौ स्वभावौ भविष्यत इत्याह--न हीति । हिर्यस्मात् । परस्परविरुद्धौ स्वभावौ
यस्येति तथा ।

ननु चात्र विरुद्धावेव धर्मावेकस्य सामान्यस्य द्वाभ्यामेताभ्यां सिद्ध्येते इति । तत्किमेत
दुच्यत इत्याह--एकेनेति । चो यस्मादर्थे । एकेनति प्रागुक्तेन स्वभावेन । अपरेणेति
पश्चादुक्तेन । तमेवाह अनुपलम्भेन प्रकरणाद् दृश्यानुपलम्भेनेति नेयम् । साधयतां तर्हि
व्यक्त्यन्तराले सामान्यस्य सत्त्वमसत्त्वं च एतौ हेतू का क्षतिरिह--इत्याह न चेति । चोऽव
धारणे । सत्त्वमसत्त्वं च द्वयोर्द्वाभ्यां साधने किमनुपपन्नमित्याशङ्क्याह--एकस्यापि । कालभेदे
किन्नैवं सम्भवतीत्याशङ्क्याह--एकदैवेति । कस्याप्येकदैवाधिकरणभेदेऽप्येतदित्याशङ्क्याह—
एकत्रेति । कथमयुक्तमित्याह--तयोरिति । तयोः सत्त्वासत्त्वयोः । विरोधात्परस्परपरि
हारव्यवस्थितरूपत्वात् ।

कथं पुनरागमाश्रयानुमानाश्रयत्वं विरुद्धाव्यभिचारिणी त्याशङक्योपसंहारव्याजेन
यथाऽनयोस्तथात्वं तथा दर्शयन्नाह--तदिति । यत एवं तत्तद्वदेकं सामान्यं कणादेन उक्तम्,
तद्रूपविचारे तच्छिष्याभ्यामेवं प्रक्रान्तं तत् तस्मादागमसिद्धस्यागमप्रतिपादितस्यानुपलम्भेनापि
व्यक्तत्यन्तरालासत्त्वप्रतिपादनद्वारम्1487 द्वाराऽसर्वगतत्वस्य साधनात् । सर्वगतत्वासर्वगतत्वयोः
साध्ययोरेतावित्याह । एवावन्तं 1488 ? तथोक्तौ हेतू ।

विरुद्धाव्यभिचारित्वमेवानयोरुपदर्शयन्नाह--यत इति । चकारः पूर्वापेक्षया समुच्चये ।

[p. 233 ]

चैकस्यैकदैकत्र सत्त्वमसत्त्वं च¹⁴⁸⁹

वा D.

युक्तम्, तयोर्विरोधात् । 1490

तस्मादागम० B.

तदागमसिद्धस्य सामान्यस्य
सर्वगतत्वासर्वगतत्वयोः साध्ययोरेतौ विरुद्धाव्यभिचारिणौ जातौ । 1491

अथ परस्परविरुद्धाव्यभिचारिहेतुदोषः कणादशिष्ययोरेवायम्, न कणादस्येत्याह--टि०

यतः सामान्यस्यैकस्य
युगपत् सर्वदेशावस्थितैरभिसम्बन्धित्वं1492

०भिसम्बद्धत्वम् B. भिसम्बन्धत्वम् D.

चाभ्युपगतम्, दृश्यत्वं च । ततः सर्वसम्बन्धित्वात्
सर्वगतत्वम्, 1493

दृश्यत्वादन्तरालानुपल० A. B. C. D. P. H. E. N.

दृश्यत्वादन्तरालादनुपलम्भादसर्वगतत्वम् । ततः 1494

कणादद्वारेण--टि०

शास्त्रकारेणैव विरुद्धव्याप्तत्व
मपश्यता विरुद्धव्याप्तौ धर्मावुक्त्वा1495

धर्मावुक्तौ । इह विरुद्धा० B. धर्मावुक्तौ विरु० C. D.

विरुद्धाव्यभिचार्यवकाशो दत्त इति । न च¹⁴⁹⁶

च नास्ति B. D.

वस्तुन्यस्य
1497

०स्य हेतोः सम्भवः B. D. विरुद्धाव्यभिचारिणः--टि०

सम्भवः । इत्युक्ता हेत्वाभासाः ॥

ननु च साधनावयवत्वाद् यथा हेतव उक्तास्तत्प्रसङ्गेन 1498

च नास्ति--D.

च हेत्वाभासाः, तथा साधना
वयवत्वाद् दृष्टान्ता वक्तव्यास्तत्प्रसङ्गेन च दृष्टान्ताभासाः । तत् कथं नोक्ता इत्याह--

ततोऽभ्युपगतात्सर्वसम्बन्धिनः सर्वसम्बन्धित्वात् । सर्वगतत्वमन्तरेण तदसम्भवादिति भावः ।
अनुपलम्भेऽपि कथमसर्वगतत्वं निश्चेतुं शक्यत इत्याह--दृश्यत्वात्तत इत्यनुवर्त्तते ।

ननु चान्तरालेऽनुपलम्भादिति युज्यते वक्तुम् । तत्किमुक्तमन्तरालादिति । सत्यमेतत् ।
केवलमनुपलम्भादनुपलम्भव्यवहारादित्यर्थविवक्षितत्वाददोषः । क्वचित्पुनरन्तरालानुपलम्भादिति
पाठः । तत्र च यथायोगं समासः ।

ननु यदि शास्त्रात्मकाऽऽगमकारेणास्य परस्परविरुद्धस्वभावावहं किञ्चिद् द्वयमुक्तं भवेत्,
विरुद्धाव्यभिचार्यवकाशः । यावतेदमेव नास्तीत्याशङ्कापनोदव्याजेनोपसंहरन्नाह--तत इति ।
[p. 77b ] यत एवं शास्त्रकारेणैवेदञ्चेदञ्चाभ्युपगतं ततस्तस्मात् शास्त्रकारेणैव प्रकरणात्कणादेन
विरुद्धाव्यभिचारिणोऽवकाशो दत्तः । किं कृत्वा तेन तदवकाशो दत्त इत्याह--विरुद्धेति ।
परस्परसाध्यविरुद्धत्वव्याप्तिधर्मौ प्रकरणाद् युगपत्सर्वसम्बन्धिसम्बन्धदृश्यत्वाख्या 1499 ख्यौ
वक्तुर¹⁵⁰⁰ ?दृश्यत्वविषयस्यानुपलम्भस्य विरुद्धव्याप्तत्वाद् दृश्यत्वं विरुद्धव्याप्तमिति तु द्रष्टव्यम् ।

कथं पुनस्तयोर्धर्मयोः परस्परविरुद्धार्थव्याप्तत्वं विदुषा तेनैवमुच्येत येन तदवकाशदानं
तस्य कल्प्यत इत्याह--विरुद्धव्याप्तत्वमिति । परस्परविरुद्धसर्वगतत्वासर्वगतत्वलक्षणार्थव्याप्तत्वं
तयोर्धर्मयोरित्यर्थात् । अपश्यता अनालोचयता भ्रान्त्या तावदभिधायेति यावत् । इतिस्तस्मात्
न वस्तुनि न वस्तुवलप्रवृत्तेऽनुमानेऽस्य विरुद्धाव्यभिचारिणो जातिविवक्षयैकवचनम् । इतिरेवमर्थे ।
तेनायमर्थः--एवमुक्तेन प्रकारेणोक्ताः कथिता हेत्वाभासाः, कुतश्चित्साम्याद् हेतुवदाभासाः ॥

साम्प्रतं हेतौ तदाभासे च कथिते तुल्यन्यायतयाऽपरमपि स्वाभाससहितं किं नोक्तमिति

[p. 234 ]

त्रिरूपो1501

त्रिलक्षणो हेतु० C.

हेतुरुक्तः । तावता 1502

तावतैवार्थ० B. D. P. H. E. N. तावता वा 1502 चार्थप्रतीतिसिद्धेरिति C.

चार्थप्रतीतिरिति न पृथग्दृष्टान्तो नाम
साधनावयवः कश्चित् । तेन नास्य लक्षणं पृथगुच्यते गतार्थत्वात् ॥ १२१ ॥

त्रिरूपो हेतुरुक्तः, तत् किं दृष्टान्तैः ?

स्यादेतत्--तावता नार्थप्रतीतिरित्याह--तावता 1504

तावता वे1504 चेति C. तावतैवेति B. D. P. H. E. N.

चेति । उक्तलक्षणेनैव हेतुना
भवति साध्यप्रतीतिः । 1506

ततः B.

अतः स एव गमकः । 1507

ततः नास्ति A. P. H.

ततस्तद्वचनमेव साधनम् । न दृष्टान्तो
नाम नाधनस्यावयवः । यतश्चायं नावयवः, तेन नास्य दृष्टान्तस्य लक्षणं हेतुलक्षणात् पृथगुच्यते ।

कथं तर्हि हेतोर्व्याप्तिनिश्चयो यद्यदृष्टान्तको हेतुरिति चेत् । नोच्यते हेतुरदृषटान्तक
एव । अपि तु न हेतोः पृथग्दृष्टान्तो नाम हेत्वन्तर्भूत एव दृष्टान्तः । अत एवोक्तं नास्य
लक्षणं पृथगुच्यत 1508

इति नास्ति B. D.

इति । न त्वेवमुक्तम्--नास्य लक्षणमुच्यत इति ।1509

इति नास्ति B.

चोदयन्नाह--ननु चेति । अथ कथं साधनावयवत्वं हेतूनां येन साधनावयत्वाद् यथा हेतव उक्ता
इत्युच्यते ? तथा हि साध्यते निश्चीयते साध्यमनेनेति साधनम् । पक्षधर्मान्वय
व्यतिरेकवल्लिङ्गमुच्यते । तदाख्यानादेव च वाक्यमपि साधनमुच्यते । न तु वाक्यात्साध्य
सिद्ध्युपयोगितया हेतुरपि तदेव तद्वचनमपीति । द्वेधाऽपि तं समुदायमपेक्ष्यास्यावयवत्वं येनैव
मुच्यत इति । न । अभिप्रायापरिज्ञानात् । इहैवं पूर्वपक्षवादी मन्यते । परोक्षोऽर्थो निश्चीयमानो
हेतुदृष्टान्ताभ्यां निश्चीयते । न तु हेतुनैव । अदृष्टान्तकस्य हेतोः साध्यसाधनाशक्तेः ।
ततश्च हेतुदृष्टान्तसमुदायः साध्यस्य साधनम् । तत्र यथा समुदायापेक्षया हेतुरूपोऽवयव
उक्तस्तदाभासश्च तथा साधनावयवत्वाविशेषत्वाद् दृष्टान्तरूपोऽपरोऽयमवयवः सप्रतिपक्षः
किन्नोक्त इति । एवञ्चोदयन्नयमेव साधनावयवत्वाद्यभिधानमिति । तत्प्रसङ्गेन तत्प्रस्तावेन ।

उक्तं पक्षधर्मान्वयव्यतिरेकात्मकं लक्षणं यस्य तेन । एवकारेण दृष्टान्तस्य साक्षात्
सिद्ध्युपयोगितां निरस्यति । यत एवमतो हेतोः, स इति हेतुः । नियमेन दृष्टान्तस्य
गमकरूपविरहं द्रढयति । यतः साक्षात् सिद्धिरुपजायते, स एव गमयति प्रत्याययति साध्य
मिति कृत्वा उच्यते, नान्य इति भावः । यस्माद् हेतोरेव गमकत्वं ततस्तस्मात् तस्य हेतो
स्त्रिरूपस्य वचनं साधनं साधनाभिधानं न दृष्टान्तस्येत्यर्थात् । तावता चार्थप्रतीतिरिति
मौलमितिशब्दमपेक्ष्य न पृथग्दृष्टान्तो नाम साधनावयव इति मूलं व्याचष्टे न दृष्टान्त इति ।
अर्थरूपो दृष्टान्तस्तद्वचनं वा, न साधनस्यार्थरूपस्य वचनस्य वा । नावयवो नैकदेशः ।
हेत्वन्तरर्भूतत्वं च व्याप्तिग्राहकप्रमाणाधिकरणतया हेतावुपयोगात् । न तस्य स्वरू[p. 78a ]पेण

[p. 235 ]

यद्येवं हेतूपयोगिनोऽपि लक्षणं वक्तव्यमेवेत्याह--गतार्थत्वात्--गतोऽर्थः प्रयोजनमभिधेयं
वा यस्य दृष्टान्तलक्षणस्य । 1510

तत् नास्ति E. N.

तत् तथा । तस्य भावस्तत्त्वम् । तस्मात् । दृष्टान्तलक्षणं
ह्यच्यते दृष्टान्तप्रतीतिर्यथा स्यात् । दृष्टान्तश्च हेतुलक्षणादेवावसितः । ततो दृष्टान्त
लक्षणस्य यत् प्रयोजनम्--दृष्टान्तप्रतीतिस्तद् गतं निष्पन्नम् । अभिधेयं वा गतं ज्ञातं1511

ज्ञानं B. P. H. E. गतं दृष्टा० A.

दृष्टान्ताख्यम् ॥

कथं 1512

गतार्थमि० E.

गतार्थत्वमित्याह--

हेतोः सपक्ष एव सत्त्वमसपक्षाच्च सर्वतो व्यावत्ती 1513

व्यावृत्तरूप० B. P. व्यावृत्तो रूप० H.

रूपमुक्तमभेदेन ।
पुनर्विशेषेण 1514

०स्वभावयोर्जन्म० B. D. P. H. E. N.

कार्यस्वभावयोरुक्तलक्षणयोर्जन्मतन्मात्रानुबन्धौ दर्शनीयावक्तौ ।
तच्च दर्शयता-यत्र धूमस्तत्राग्निः, असत्यग्नौ न क्वचिद् धूमो यथा महानसे
तरयोः; यत्र कृतकत्वं तत्रानित्यत्वम्, अनित्यत्वाभावो कृतकत्वाऽसम्भवो1515

सम्भवोऽस्ति C.

यथा घटाकाशयोः--इति दर्शनीयम् । न हयन्यथा सपक्षविपक्षयोः सदसत्वे
यथोक्तप्रकारे शक्ये दर्शयितुम् । तत्कार्यतानियमः1516

नियमं C.

कार्यलिङ्गस्य, स्वभाव
लिङ्गस्य 1517

वा C.

च स्वभावेन¹⁵¹⁸

स्वभावव्याप्तिरिति C.

व्याप्तिः । 1519

अस्मिन्नर्थे C.

अस्मिंश्चार्थे दर्शिते दर्शित एव दृष्टान्तो
भवति । एतावन्मात्ररूपत्वात् तस्येति1520

इति नास्ति C.

 ॥ १२२ ॥

हेतो 1521

रूपमभेदेनोक्तं सा० A. D. P. H. E.

रूपमुक्तमभेदेन सामान्येन । साधारणं कार्यस्वभावानुपलम्भानामेतल्लक्षण
मित्यर्थः । किं पुनस्तत् ? सपक्ष एव 1522

यत् नास्ति B. C. D.

यत् सत्त्वम्, विपक्षाच्च सर्वस्मात् व्यावृत्तिर्या ।
रूपद्वयमेतदभेदेनोक्तम् ।

न च सामान्यमुक्तमपि शक्यं ज्ञातुम् । अतस्तदेव विशेषनिष्ठं वक्तव्यम् । अतः
पुनरपि विशेषेण विशेषवन्तौ जन्मतन्मात्रानुबन्धौ दर्शनीयावुक्तौ । कार्यस्य जन्म ज्ञातव्य
मुक्तम् । जन्मनि हि 1523

विज्ञाते A. P. H. E.

ज्ञाते कार्यस्य सपक्ष एव सत्त्वं विपक्षाच्च सर्वस्माद् व्यावृत्तिर्ज्ञाता

हेतावन्तर्भावः, साक्षात्साध्यसिद्ध्युपयोगिताप्रसङ्गात् । न च साऽस्य सम्भविनीति । अनेका
र्थत्वाद् वा हेतो 1524 धातो र्गतं निष्पन्नमिति विवृतम् । गत्यर्थानां ज्ञानार्थत्वादपि गतं ज्ञातमित्यपि
चोक्तम् ॥

ननु च हेतुः सपक्षवृत्तिना विपक्ष¹⁵²⁵ क्षावृत्तेनैव च रूपेण गमकः । तच्चेत् कथितं किं
विशेषलक्षणकथनेनेत्याह--न चेति । चोऽवधारणे हेतौ वा । सामान्यं साधारणं प्रकरणा

[p. 236 ]

भवति । स्वभावस्य तन्मात्रानुबन्धो दर्शनीय उक्तः । तदिति साधनम् । तदेव तन्मात्रम्
साधनमात्रम्1526

मात्रस्यानु० C. D. साधनमात्रम् । साधनमात्रस्यानुब० B. N.

 । तस्यानुबन्धोऽनुगमनम्--साधनमात्रस्य¹⁵²⁷

मात्रभावे A. B. D. P. H. E. N.

भावे भावः साध्यस्य । 1528

अथ साधनधर्ममात्रानुबन्धः साध्यस्य तथापि तादात्म्यं न स्यादित्याह--टि०

तन्मात्र
भावित्वमेव हि साध्यस्य तादात्म्यम् । साधनस्य¹⁵²⁹

यदा साधनस्य च स्व० C.

यदा स्वभावो ज्ञातो भवति, तदा स्वभाव
हेतोः--सपक्ष एव सत्त्वम्, विपक्षाच्च सर्वस्माद् व्यावृत्तिर्ज्ञाता भवति ।

तदेवं1530

तदेव E.

सामान्यलक्षणं विशेषात्मकं ज्ञातव्यं नान्यथा । ततो विशेषलक्षणमुक्तम् ।

किमतो1531

विशेषलक्षणात्--टि०

यदि नामैव¹⁵³²

नामैवं तदित्याह E. प्रागुक्तन्यायेन--टि०

मित्याह--तच्च¹⁵³³

तत्र A. B. P. H. E.

सामान्यलक्षणं दर्शयितुकामेन विशेषलक्षणं
दर्शयतैवं1534

०तैवं च दर्श० B.

दर्शनीयम्--इति सम्बन्धः । यत्र धूमस्तत्राग्निरिति कार्यहेतोव्याप्तिर्दशिता ।
व्याप्तिश्च कार्यकारणभावसाधनात्1535

प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्याम्--टि०

प्रमाणान्निश्चीयते । ततो यथा महानस इति दर्शनीयम् ।

ल्लक्षणं न शक्यं ज्ञातुमिति प्रवृत्त्युपयोगितया न शक्यमिति मन्तव्यम् । न तु सामान्यलक्षणस्य
वाक्यात्प्रतीतिर्न भवत्येव । विशेषवन्तौ च विशिष्टावित्यर्थः । एतदेव विभज्यमान आचार्ये
1536 आह--कार्यस्ये त्यादि ।

ननूक्तेऽप्यस्मिन् यदि सामान्यलक्षणप्रतीतिर्नास्ति किमनेनोक्तेनापीति । आह—
जन्मेति । हिर्यस्मादर्थे । ननु स्वभावहेतौ साधनस्वभावता साध्यस्य दर्शयितुं युज्यते, तत्किं
तन्मात्रानुबन्धो दर्शनीय उक्त इत्याह--तन्मात्रेति । हिर्यस्मात् । अथ तन्मात्रानुवन्धे
दर्शितेऽपि कथं सामान्यलक्षणप्रतिपत्तिरित्याह--साधनस्येति । तदेवमित्यादिनोपसंहारः ।

अनुपलब्धेश्चानयोरेवान्तर्भावान्न पृथग् विशिष्टलक्षणाभिधानमित्यवसेयम् ।

अथ किं हेतोरन्वयव्यतिरेकावेव लक्षणं येनैतद् द्वयमेव लक्षणतया स्मर्यते । न चैतत्,
पक्षधर्मताया अपि लक्षणत्वादभिहितत्वाच्चेति चेत् । सत्यम् । केवलं न हेतोः सर्वरूपमिह
प्रक्रान्तम् । किन्तु यद्रूपप्रदर्शनेन दृष्टान्तप्रदर्शनं कृतं भवति तत्प्रकृतमिति ।

यद्यप्येवं यदि नाम सामान्यविशेषलक्षणाऽभिधानमतोऽभिधानात् किं भवति ? किमः
क्षेपे प्रयोगात्, न किञ्चिद् भवतीत्यर्थः । य 1537 त दित्युत्तरम् । चो यस्मात् । व्याप्तिप्रदर्शने
ऽपि कथं दृष्टान्ताख्यानमवतरतीत्याह--व्याप्तिश्चेति । हेत्वर्थश्चकारः । कार्यकारणभाव
साधनात्प्रमाणान्निश्चीयतां व्याप्तिस्तथापि दृष्टान्तः कथं प्रकृतो भवतींत्याह--तत इति ।
दृष्टान्तमन्तरेण तदेव प्रमाणं न प्रवर्त्तेत । तदप्रवृत्तौ च सामान्यलक्षणमेव न ज्ञायेतेति भावः ।

[p. 237 ]

असत्यग्नौ न भवत्येव धूम इति व्यतिरेको दर्शितः । स च यथेतरस्मिन्निति दर्शनीयः ।
वह्निनिवृत्तिर्हि धूमनिवृत्तौ नियता दर्शनीया । सा च महानसादितरत्रेति दर्शनीया ।

यत्र कृतकत्वं तत्रानित्यत्वमिति स्वभावहेतोर्व्याप्तिर्दर्शिता । अनित्यत्वाभावे न भवत्येव
कृतकत्वमिति व्यतिरेको दर्शितः । व्याप्तेश्च साधकं प्रमाणं 1538

साधर्म्यम् दृ० B.

साधर्म्यदृष्टान्ते दर्शनीयम् ।
प्रसिद्धव्याप्तिकस्य च हेतोः साध्यनिवृत्तौ निवृत्तिर्नियता1539

निवृत्तिर्दर्श० A. B. D. P. H. N. E.

दर्शनीया । तदवश्यं यथा घटे, यथा
आकाशे चेति दर्शनीयम् ।

कस्मादेवमित्याह--न हीति । यस्मादन्यथा सामान्यलक्षणरूपे सपक्षविपक्षयोः सदसत्त्वे
यथोक्तप्रकारे इति नियते--सपक्ष एव सत्त्वम्, विपक्षेऽसत्त्वमेवेति नियमो यथोक्तप्रकारः--ते
न शक्ये दर्शयितुम् । विशेषलक्षणे हि दर्शिते यथोक्तप्रकारे1540

यथोक्तलक्षणे सद० C.

सदसत्त्वे दर्शिते भवतः । न
च विशेषलक्षणमन्यथा शक्यं दर्शयितुम् ।

तस्य साध्यस्य कार्यम्--तत्कार्यं धूमः । तस्य भावस्तत्कार्यता । सैव नियमो

अन्वयप्रदर्शनेन साधर्म्यदृष्टान्ताख्यानमाख्याय व्यतिरेकोक्त्याऽपि वैधर्म्यदृष्टान्तौ किं
1541 दृष्टान्तोक्तिं दर्शयितुमाह--असत्यग्नाविति । व्यतिरेकप्रदर्शनेऽपि कथं दृष्टान्ताऽऽ
पतनमिति आशङ्क्याह--स चेति । चो यस्मादर्थे । इतरस्मिन्नग्निमत्प्रदेशादन्यस्मिन्
महाह्रदादौ । यत्र कयोश्चिद् व्याप्यव्यापकभावो दर्शयितव्यस्तत्रास्तु दृष्टान्तोपनिपातः,
व्यतिरेकोपदर्शने किं तेनेत्याह--वह्नीति । हीति यस्मात् । अत्रापि विध्योर्विपर्ययेण व्याप्य
व्यापकभावो दर्शयितव्य इत्यर्थः । एतच्च व्यतिरेकाख्यानं दृष्टान्तोपदर्शनमुद्दिष्टविषयं
प्रयोगमधिकृत्योक्तमित्यधिगन्तव्यम् ।

यत्रेत्यादिना स्वभावहेतुमधिकृत्य दृष्टान्तस्य गतार्थत्वं दर्शयितुमुपक्रमते । एवं प्रदर्शयतां
व्याप्तिः, दृष्टान्तावतारकस्तु1542 रस्तुकथमित्याह--व्याप्तेश्चेति । चो यस्मात् । प्रमाणाऽ
प्रदर्शने व्याप्तेरसिद्धेः । तच्च प्रमाणम्, अन्तरेणाधिकरणं न सम्भवतीति भावः । यद्येवं
व्यतिरेक [p. 78b ] प्रदर्शने कृतं दृष्टान्तेनेत्याह--प्रसिद्धेति । दर्श्यतामेव, तथापि दृष्टान्तोप
निपातः कथमित्याह--तदिति । यस्मादेव दर्शनीयं तत्तस्मात् । सच्चासच्च सदसती तयो
र्भावस्ते प्रदर्शनक्रियापेक्षया च द्वितीयाद्विवचनान्तमेतत् । यादृश उक्तो यथोक्तः प्रकारः
स्वरूपं ययोस्ते तथोक्ते । अस्यैवार्थमाह--नियते इति । सपक्षासपक्षसदसत्त्वयोरुक्तमेव प्रकारं
स्पष्टयन्नाह--सपक्ष इति । इतिर्नियमस्याकारं दर्शयति । ते यथोक्तप्रकारे सदसत्त्वे ।
कथं ते न शक्ये दर्शंयितुमित्याह--विशेषेति । हिर्यस्मादर्थे । दर्श्यतां तर्हि विशेषलक्षणम् ।
दृष्टान्तस्य तु किमायातमित्याह--न चेति । चो यस्मादर्थेऽवधारणे वा । यद्विशेषलक्षणं
दृष्टान्तमन्तरेणाशक्यप्रदर्शनं तत्स्वरूपाख्यानम् । मूलं व्याख्यातुमाह--तस्येत्यादि । विशेष

[p. 238 ]

यतस्तत्कार्यतया धूमो दहने नियतः । सोऽयं तत्कार्यतानियमो विशेषलक्षणरूपोऽन्यथ दर्शयितु
मशक्यः । स्वभावलिङ्गस्य च स्वभावेन साध्येन व्याप्तिर्विशेषलक्षणरूपा न शक्या दर्शयितुम् ।
यस्मात् कार्यकारणभावस्तादात्म्यं च महानसे घटे च ज्ञातव्यम्, तस्माद् व्याप्तिसाधनं प्रमाणं
दर्शयता 1543

साध्यदृष्टा० B.

साधर्म्यदृष्टान्तो दर्शनीयः । वैधर्म्यदृष्टान्तस्तु प्रसिद्धे तत्कार्यत्वे कारणाभावे
कार्याभावप्रतिपत्त्यर्थम्1544

०त्त्यर्थः E.

 । तत एव नावश्यं वस्तु भवति । कारणाभावे कार्याभावो वस्तु
न्यवस्तुनि वा भवति । ततो वस्त्ववस्तु वा वैधर्म्यदृष्टान्त इष्यते ।

तस्माद् दृष्टान्तमन्तरेण¹⁵⁴⁵

दृष्टान्तव्यतिरेकेण हे० A. P. H. E. N.

न हेतोरन्वयो व्यतिरेको वा1546

वा न शक्यो A. P. H. E. N.

शक्यो दर्शयितुम् अतो
हेतुरूपाख्यानादेव हेतोर्व्याप्तिसाधनस्य¹⁵⁴⁷

०साधकस्य E.

प्रमाणस्य दर्शकः साधर्म्यदृष्टान्तः ।

प्रसिद्धव्याप्तिकस्य साध्याभावे हेत्वभाव¹⁵⁴⁸

भावदर्श० C. D.

प्रदर्शनाद्वैधर्म्यदृष्टान्त उपादेय इति 1549

च एवार्थे--टि०

च
दर्शितं भवति ।

लक्षणस्य स्वरूपमाख्यायाख्यान्यथाप्रदर्शनाशक्यत्वं दर्शयन्नाह--सोऽयमिति ।

वैधर्म्यदृष्टान्तस्तर्हि न प्रदर्शनीय इत्याह--वैधर्म्येति । तुः साधर्म्यदृष्टान्ताद् वैधर्म्य
दृष्टान्तं भेदवन्तं दर्शयति । एतच्च यदा व्यतिरेकमुखेण प्रयोगः क्रियते, तत्कालाभिप्रायेणोच्यत
इति द्रष्टव्यम् । न त्वेकस्मिन् प्रयोगे द्वयोपन्यासः सम्भवी । एतच्च प्रागेव निर्लोठितम् ।
यतः प्रसिद्धे तत्कार्यत्वे कारणाभावे कार्याभावप्रतिपत्त्यथं दर्शनीयो वैधर्म्यदृष्टान्तस्तत एव
तस्मादेव कारणात् । नावश्यं नियमे न वस्तु भवति । वस्त्वप्यवस्त्वपि वैधर्म्यदृष्टान्तो
भवतीत्यर्थः । यदि हि कस्यचिद् विधिना कस्यचिद् विधिर्दर्शयितव्यः स्यात्, तदा गम 1550 गगना
दिरसन् कथं कस्यचिदाधारः स्यादिति, न सिद्ध्येत्तदुपदर्शनम् । यदा त्वेकस्य व्याप्यस्याभावे
अपरस्य व्यापकस्याभावो दर्शयितव्यस्तदा व्यापकस्याऽभावेऽवस्तुनि सुष्ठु सम्भवति । इतरथाऽ
भावेऽपि अस्य भावो विहितो भवेत् । सोऽपि नेति चेत्, अयमेवाभाव इत्यभिप्रायः । वैधर्म्य
दृष्टान्तग्रहणं चैतदेकधर्माभावेनापरधर्माभावोपदर्शनविषयोपलक्षणं द्रष्टव्यमन्यथा साधर्म्यदृष्टा
न्ते त्ववश्यं वस्तु स आश्रय इष्ट इति स्यात् । तथा च सति बह्वसमञ्जसं स्यादिति । यतः
कारणाभावात्कार्याभावो वस्तुन्यवस्तुनि च भवति ततः कारणाद् वस्तु महाह्रदादि । अवस्तु
आकाशादि । वाशब्दस्तुल्यबलत्वं समुच्चिनोति ।

तस्मादित्यादिना प्रकृतमुपसंहरति । व्याप्तिसाधकप्रमाणाधिकरणत्वाद् दर्शयतीति
दर्शकः । यद्येवं साध्यसाधकव्याप्तिप्रसाधकप्रमाणप्रदर्शकत्वात्साधर्म्यदृष्टान्त एवोपादेयो न
वैधर्म्यदृष्टान्त इत्याह--प्रसिद्धेतिं । वैधर्म्यदृष्टान्त उपादेय इति योजयित्वा कुत उपादेय
इत्याशङ्कायां प्रसिद्धेत्यादिहेतुपदं योज्यम् । साध्याभावे हेत्वभावप्रदर्शनात् । तत्रेति
बुद्धिस्थम् । यद्वा प्रदर्श्यतेऽस्मिन्निति प्रदर्शयतीति वा प्रदर्शनो हेत्वभावस्य प्रदर्शन इति तथा ।
भावप्रधानत्वान्निर्देशस्य हत्वभावप्रदर्शनत्वादित्यर्थः ।

[p. 239 ]

अस्मिंश्चार्थे दर्शिते दर्शित एव दृष्टान्तो भवति । योऽयमर्थो व्याप्तिसाधनप्रमाण
प्रदर्शनः1551

प्रमाणदर्शिनः A. B. P. H. N.

कश्चिदुपादेयो निवृत्तिप्रदर्शन¹⁵⁵²

निवृत्तिप्रदर्शकश्च B.

श्च--इत्यस्मिन्नर्थे 1553

प्रदर्शिते A. P. H. E. N.

दर्शिते दर्शितो दृष्टान्त
1554

दृष्टान्तः । कस्मादित्याह E.

इत्याह--एतावन्मात्रं रूपं यस्य तस्य भावस्तत्त्वम्, तस्मादिति । एतावदेव हि रूपं
दृष्टान्तस्य, यदुत व्याप्तिसाधनप्रमाण¹⁵⁵⁵

०प्रमाणदर्शनत्वं A. B. D. P. H. E.

प्रदर्शकत्वं नाम साधर्म्यदृष्टान्तस्य, प्रसिद्धव्याप्तिकस्य
च¹⁵⁵⁶

वा A. B. D. P. H. E. N.

साध्यनिवृत्तौ साधननिवृत्तिप्रदर्शकत्वमित्येत¹⁵⁵⁷

वैधर्म्यदृष्टान्तस्य एतत् नास्ति B. वैधर्म्यदृष्टान्तस्य नास्ति. D.

द्वैधर्म्यदृष्टान्तस्य । 1558

तत् A. D. P. H. E. N. प्रागुक्तन्यायेन--टि०

एतच्च हेतुरूपाख्याना
देवाख्यातमिति किं दृष्टान्तलक्षणेन ? ॥

एतेनैव दृष्टान्तदोषा अपि निरस्ता भवन्ति ॥ १२३ ॥

एतेनैव च हेतुरूपाख्यानाद् दृष्टान्तत्वप्रदर्शनेन दृष्टान्तदोषा1559

दृष्टान्तस्य दोषाः A. P. H. E. N.

दृष्टान्ताभासाः1560

निरसनद्वारा कथिताः--टि०

कथिता
भवन्ति । तथाहि--पूर्वोक्तसिद्धये य उपादीयमानोऽपि1561

०पि न समर्थः B.

दृष्टान्तो न समर्थः स्वकार्यं
साधयितुं स दृष्टान्तदोष इति सामर्थ्यादुक्तं1562

०र्थ्यादित्येतदुक्तं B.

भवति ॥

अस्मिंश्चेत्यादि मूलमनूद्य व्याचष्टे योऽयमिति । पूर्ववत्प्रदर्शनशब्दस्य व्युत्पत्तिः,
समासश्च कर्त्तव्यः । प्रसिद्धायां व्याप्तौ साध्या[p. 79a ]भावे हेतोर्निवृत्तिप्रदर्शन इत्यर्थो द्रष्टव्यः ।
एतावदेवैतावन्मात्रम् । अन्यदप्यस्य रूपमस्तीत्याह--एतावदेवेति । हिर्यस्मादेतत् परिमाण
मस्येति तथा । एवकारेणान्यस्य ताद्रूप्यनिरासो दृढीकृतः । किं तद्रूपमित्याह--यदुतेति ।
निपातसमुदायश्चायं यदेतदित्यस्यार्थे ॥

येषु दृष्टान्तत्वेनोपात्तेषु स्वकार्यका1563 करणासामर्थ्ये दोषः सम्भवति ते कुतश्चित्सामा
न्याद् दृष्टान्तवदाभासमाना दृष्टान्ताभासा भवन्तीति अर्थं न्यायमाश्रित्याह--दृष्टान्तदोषा
दृष्टान्ताभासाः कथिता भवन्तीति । यस्मात्ते दृष्टान्ताभासत्वेन कथिता भवन्त्यत एव दृष्टा
न्तत्वेन निरस्ता भवन्तीत्यत एव मूलमर्थतो व्याख्यातमित्यवगन्तव्यम् । दृष्टान्ततत्त्वप्रदर्शनेन
यथा दृष्टान्ताभासा1564 सकथनं कृतं भवति तथा दर्शयितुं तथा हीत्यादिनोपक्रमते । पूर्वोक्तस्य
जन्मतन्मात्रानुबन्धस्य सिद्धये निश्चयाय । स्वकार्यं साधनसम्भवे साध्यप्रदर्शनसम्भवलक्षणम्,
सिद्धव्याप्तिकस्य च हेतोः साध्याभावे साधननिवृत्तिप्रदर्शनलक्षणं च साधयितुं य उपादीय
मानोऽपि न समर्थः, स दृष्टान्तदोषो दुष्टो दृष्टान्तः, दृष्टान्ताभास इति यावत् । सामर्थ्यात्
स्वकार्याकारणलक्षणात् ॥

[p. 240 ]

दृष्टान्ताभासामुदाहरति--

यथा नित्यः शब्दोऽमूर्त्तत्वात् । कर्मवत् परमाणुवद् घटवदिति । एते
दृष्टान्ताभासाः साध्यसाधनधर्मोभयविकलाः ॥ १२४ ॥

यथा 1565

यथेति नित्यः A. B. P. H. E. N.

नित्यः शब्द इति 1566

इति नित्यत्वे साध्ये शब्दस्यामू० D. B.

शब्दस्य नित्यत्वे साध्येऽमूर्तत्वादिति हेतुः । साधर्म्येण
कर्मवत् परमाणुवद् घटवदित्येते दृष्टान्ता उपन्यस्ताः । एते च दृष्टान्तदोषाः । साध्यं च
साधनं चोभयं चेति1567

च । तैर्वि० C.

 । तैर्विकलाः । साध्यविकलं कर्म, तस्याऽनित्यत्वात् । साधनविकलः
परमाणुः, मूर्त्तत्वात् परमाणूनाम । 1568

असर्वगतं द्र० A. B. P. H. N.

असर्वगतद्रव्यपरिमाणं मूर्त्तिः । असर्वगताश्च द्रव्यरूपाश्च
परमाणवः । नित्यास्तु वैशेषिकैरिष्यन्ते । ततो न साध्यविकलः1569

साध्यविकलाः C. D.

 । घटस्तूभयविकलः,
अनित्यत्वान्मूर्त्तत्वाच्च घटस्येति1570

घटस्य । E.

 ॥

तथा सन्दिग्धसाध्यधर्मादयश्च । यथा रागादिमानयं वचनाद्रथ्या
पुरुषवत् । मरणधर्माऽयं पुरुषो रागादिमत्वाद्रथ्यापुरुषवत् । असर्वज्ञोऽयं
रागादिमत्वाद्रथ्यापुरुषवदिति ॥ १२५ ॥

तथा1571

तथेति E.

संदिग्धः साध्यधर्मो यस्मिन् स संदिग्धसाध्यधर्मः । स आदिर्येषां ते तथोक्ताः ।
संदिग्धसाध्यधर्मः । संदिग्धसाधनधर्मः संदिग्धोभयः1572

०भयधर्मः । C.

 ।

दृष्टान्ताभासानित्यादि परमाणूनामित्येतदन्तं सुगमम् ।

कथं परमाणवः साधनविकला न साध्यविकला इत्याह--असर्वेति । परिमाणं मान
व्यवहारकारणम् । तच्च गुणत्वाद् द्रव्याश्रयीति । द्रव्यग्रहणेन वास्तवं रूपमनूदितम् । तत्र
यदि द्रव्यपरिमाणं मूर्त्तिरित्येव तावदुच्यते तदाऽऽकाशादेरपि द्रव्यस्य परममहत्त्वनामधेयं
परिमाणमस्तीति मूर्त्तत्वं प्रसज्येत । अतस्तन्निवृत्त्यर्थं द्रव्ये विशेषणमसर्वगतग्रहणम् । तत्र परमाणोः
परिमाणं भवत्यसर्वगतस्य द्रव्यस्येति दर्शयन्नाह--असर्वगताश्चेति । समवायिकारणं द्रव्यं
गुणवद्वेति द्रव्यलक्षणयोगाद् द्रव्यरूपः । चकारौ पूर्वापेक्षया एकविषयत्वमनयोः समुच्चिनुतः ।
तत् पुनः परमाणोः परिमाणं पारिमाण्डलसंज्ञकं ज्ञातव्यम् । इयता साधनवैकल्यं दर्शितम् ।

साध्यावैकल्यं दर्शयन्नाह--नित्यास्त्विति । तुनेनार्थमान्तरेण 1573 ? विशिनष्टि । द्रव्य
गुणकर्मसामान्यविशेषसमवायात्मकैः पदार्थविशेषैर्व्यवहरन्तीति वैशेषिकाः, रूढ¹⁵⁷⁴ ढे श्चाभ्यु
पगतकणादशास्त्रा एवोच्यन्ते । अथवा षट्पदार्थीप्रतिपादकतया विशिष्यते तदन्यस्मा
च्छास्त्रादिति विशेषः काणादं शास्त्रं विवक्षितम् । 1575

तुलना--तदधीते तद्वेद पाणिनि ४. २. ५६.

तद् विदन्त्यधीयते वा इति वैशेषिका
स्तैरिष्यन्त इति वचनव्यक्त्या चेष्टिमात्रमेतन्न पुनरत्र प्रमाणमस्तीति सूचयति ।

1576

दिति साध्य० B. P. H. E. N.

[p. 241 ]

उदाहरणम्--रागादिमानिति रागादिमत्त्वं साध्यम् । वचनाद् इति हेतुः । रथ्या
पुरुषवदिति दृष्टान्ते1577

दृष्टान्तः रा० A. B. D. P. H. E. N.

रागादिमत्त्वं सन्दिग्धम् । मरणं धर्मोऽस्येति मरणधर्मा । तस्य भावो
मरणधर्मत्वं साध्यम् । अयं पुरुष इति धर्मी । रागादिमत्त्वादिति हेतुः । रथ्यापुरुषे दृष्टान्ते
सन्दिग्धं साधनम् । साध्यं तु निश्चितं मरणधर्मत्वमिति । असर्वज्ञ इति । असर्वज्ञत्वं
साध्यम् । रागादिमत्त्वादिति हेतुः । तदुभयमपि रथ्यापुरुषे दृष्टान्ते सन्दिग्धम् । असर्वज्ञत्वं
रागादिमत्त्वं चेति ॥

1578

तथा नास्ति B. P. H. E. N.

तथाऽनन्वयोऽप्रदर्शितान्वयश्च । यथा - यो वक्ता स रागादिमान्,
इष्टपुरुषवत् । अनित्यः शब्दः कृतकत्वाद् घटवदिति ॥ १२६ ॥

तथाऽनन्वय इति । यस्मिन् दृष्टान्ते साध्यसाधनयोः सम्भवमात्रं दृश्यते, न तु साध्येन
व्याप्तो हेतुः, सोऽनन्वयः । अप्रदर्शितान्वयश्च--यस्मिन् दृष्टान्ते विद्यमानोऽप्यन्वयो न
प्रदर्शितो वक्त्रा सोऽप्रदर्शितान्वयः ।

अनन्वयमुदाहरति--यथेति । यो वक्तेति वक्तृत्वमनूद्य स रागादिमानिति रागादि
मत्त्वं1579

०मत्त्वे वि० A.

विहितम् । ततो वक्तृत्वस्य रागादिमत्त्वं 1580 वे प्रतिनियमः । तेन व्याप्तिरुक्ता । इष्ट
पुरुषवदिति । इष्टग्रहणेन प्रतिवाद्यपि 1581

गृह्यते A. P. H. E. N.

संगृह्यते वाद्यपि । तेन वक्तृत्वरागादिमत्त्वयोः
सत्त्वमात्रमिष्टे पुरुषे सिद्धम् । व्याप्तिस्तु न सिद्धा । तेनाऽनन्वयो दृष्टान्त इति ।

अनित्यः शब्द इत्यनित्यत्वं साध्यम् । कृतकत्वादिति हेतुः । घटवदिति1582

०दित्यत्र दृ० A. P. H. E.

दृष्टान्ते
न प्रदर्शितोऽन्वयः ।

तत इत्यादि मरणधर्मत्वमित्येतदन्तं सुज्ञानम् ।

ननु मरणधर्मत्वमप्यस्य कथं निश्चितं येन हेतुरेव सन्दिग्ध उच्यत इति चेत् । सत्यम् ।
केवलं प्रसिद्धिसमाश्रयेणैवमुक्तमित्यवसेयम् । अन्वीयमानत्वं साधनस्य साध्येनान्वयः । स
च प्रतिबन्धसाधकप्रमाणाक्षेपात् प्रसिद्ध्यति । यत्र तु तन्नास्ति केवलं सम्भवमात्रं साहचर्यमात्रं
दृश्यत इत्यभिप्रायः ॥

वक्तृत्वस्य हेतो रागादिमत्त्वे [p. 79b ] साध्ये प्रतिनियमः प्रतिनियतत्वमुक्तमिति शेषः ।
तेन साध्यनियतत्वेन व्याप्तिरनयोरुक्ता प्रदर्शिता । एवंविधानुवादविध्युपदर्शने तथा प्रतीते
राहत्योदयाद् व्याप्तिरुक्तेत्युक्तम् । न त्वसावनयोर्वाक्यतोऽस्ति । यतो द्वयोरपि वादिप्रति
वादिनोदृष्टान्तत्वेन सङ्ग्रहः तेन हेतुना सत्त्वमात्रं सम्भवमात्रं साहचर्यमात्रमिति यावत् ।
अस्ति चेष्टिः सहमात्रोपदर्शनमदोषावहमित्याह--व्याप्तिस्त्विति । तुः सत्त्वमात्राद् व्याप्तिं
भिनत्ति । न सिद्धा न प्रमाणनिश्चिता । अनयोर्व्याप्तिसाधकप्रमाणाभावादिति भावः ।

अप्रदर्शितान्वयमुदाहरन्नाह--अनित्य इति ।

[p. 242 ]

इह यद्यपि कृतकत्वेन घटसदृशः शब्दस्तथापि नानित्यत्वेनापि सदृशः प्रत्येतुं शक्यते1583

शक्योऽति० A. P. H. E. N.

ऽतिप्रसङ्गात्1584

पाक्योऽपि प्राप्तः--टि०

 । यदि तु कृतकत्वम् अनित्य¹⁵⁸⁵

अनित्यत्व A. C. P. H. E. N.

स्वभावं1586

ज्ञातं C.

विज्ञातं भवत्येवं1587

०त्येव कृ० C.

कृतकत्वादनित्यत्व
प्रतीतिः स्यात् । तस्माद् यत् कृतकं तदनित्यमिति कृतकत्वमनित्यत्वे1588

०त्यत्वनिय० A. P. H. E. N.

नियतमभिधाय नियम
साधनायान्वयवाक्यार्थप्रतिपत्तिविषयो दृष्टान्त उपादेयः । स च प्रदर्शितान्वय एव । अनेन
त्वन्वयवाक्यमनुक्त्वैव दृष्टान्त उपात्तः । ईदृशश्च साधर्म्यमात्रेणैवोपयोगी । न च साधर्म्यात्
साध्यसिद्धिः । अतोऽन्वयार्थो दृष्टान्तस्तदर्थश्चानेन नोपात्तः । साधर्म्यार्थश्चोपात्तो निरुपयोग

ननु घटोपदर्शनेन कृतकत्वेन तावद् घटसदृशः शब्दो दर्शितः । तथा चानित्यत्वेनापि
सदृशो दर्शितस्ततश्च व्याप्तिर्दर्शितैवेत्याह--इहेति । इहानित्यत्वसिद्धिप्रस्तावे । कुतस्तथा
प्रत्येतुमशक्य इत्याह--अतिप्रसङ्गादिति । मूर्त्तत्वादि1589 देरपि सादृश्यागम 1590 सादृश्यावगमात्
प्रसक्ति 1591 क्ते रिष्टं धर्ममतिक्रान्तः प्रसङ्गोऽतिप्रसङ्गः तस्मात् । न तर्हि कृतकत्वादनित्यत्वं कदा
चिदपि प्रत्येतव्यमित्याह--यदि त्विति । तुरिमामवस्थां विशेषवतीं दर्शयति । यदि कृतक
त्वानुवादपूर्विका 1592 पूर्वक विधानेनार्थान्तरत्वे सति न नित्यत्वस्वभावं कृतकत्वं प्रतीतं भवत्येवं
तत्स्वाभाव्येन प्रतिपत्तौ कृतकत्वादनित्यत्वप्रतीतिः स्यात् । यतः कृतकत्वस्यानित्यत्वस्वभावा
वगमात्ततस्तत्प्रतीतिर्नान्यथा तस्माद् हेतोः । अन्वयवाक्यस्य साध्यनियतत्वं साधनस्यार्थोऽ
भिधेयः, तत्प्रतिपत्तिविषयस्तत्प्रदर्शन इत्यर्थः । अन्वयवाक्यार्थप्रतिपत्तिविषयोऽपि दृष्टान्तो
यद्यप्रदर्शितान्वयस्तदा सोऽपि निरुपयोगः किमित्युपादेय इत्याह--स चेति । चोऽवधारणे
यस्मादर्थे वा । अनेन कथं नामायमुपात्तो येनैवमभिधीयत इत्याह--अनेनेति । अनेन
वादिना । तुर्विशेषार्थः । अन्वयप्रतिपादकं वाक्यमन्वयवाक्यम् । तदनुक्त्वैव । अथैव
मुपात्तोऽपि यद्युपयुज्यते तदा का क्षतिरित्याह--ईदृशश्चेति । चकारोऽस्येमामवस्थां भेदवतीमाह ।
समानः प्रकरणाद् घटेन सदृशो धर्मो यस्यासौ सधर्मा । तस्य भावः साधर्म्यम् । तदेव तन्मात्रम् ।
मात्रग्रहणेन विशिष्टं साधर्म्यमपाकरोति । तेनैवकारेण निराकृतनिरासमेव द्रढयति । साधर्म्य
प्रदर्शनमात्रेणैवायमुपयोगवानित्यर्थः । अथैतत्पददर्शितात्साधर्म्यादपि यदि साध्यं सिद्ध्यति
तदा कथमयमनुपयुक्त इत्याह--न चेति । चोऽवधारणे यस्मादर्थे वा ।

एवं ब्रुवतोऽयं भावः--अनेन खलु साधर्म्यं प्रदर्शनीयम् । कृतकत्वेनैव च साधर्म्यं
प्रदर्श्यायञ्चरितार्थो भविष्यति । न च कृतकत्वेन घटसाधर्म्ये शब्दस्यावगतेऽप्यनित्यत्वेनापि
तत्साधर्म्यावगमोऽवश्यम्भावीति शक्यमभिधातुम् । मूर्त्तत्वादिनापि सादृश्यावगमेऽस्यानिवार्यत्व
प्रसङ्गादिति । यतः साधर्म्यमात्रान्न साध्यसिद्धिरतः कारणात् । अन्वयोऽन्वीयमानत्वं
साधनस्य साध्येन सोऽर्थः प्रयोज [p. 80a ] नं यस्य स तथा न साधर्म्यमात्रप्रदर्शनार्थ इत्यर्थात् ।
अनेनाप्यन्वयार्थ एवायमुपात्त इत्याह--तदर्थश्चेति । चो यस्मादर्थे । सोऽन्वयोऽर्थो यस्य स
तथा । अनेन वादिना । किमर्थस्तर्ह्यनेनायमुपात्त इत्याह--साधर्म्येति । चो यस्मादर्थे ।

[p. 243 ]

इति वक्तृदोषादयं दृष्टान्तदोषः । वक्त्रा ह्यत्र परः प्रतिपादयितव्यः । ततो यदि नाम न
दुष्टं वस्तु तथापि वक्त्रा दुष्टं दर्शितमिति दुष्टमेव ॥

तथा विपरीतान्वयः--यदनित्यं तत् कृतकमिति ॥ १२७ ॥

तथा विपरीतोऽन्वयो यस्मिन् दृष्टान्ते स तथोक्तः । तमेवोदाहरति--यदनित्यं तत्
कृतकमिति । कृतकत्वमनित्यत्वनियतं दृष्टान्ते1593

दृष्टान्तेन E.

दर्शनीयम् । एवं कृतकत्वादनित्यत्वगतिः
स्यात् । अत्र त्वनित्यत्वं कृतकत्वे1594

०कत्वनियतं D.

नियतं दर्शितम् । कृतकत्वं 1595

त्वनियतमेवोक्तमनित्यत्वे C. D.

त्वनियतमेवानित्यत्वे ।1596

अत्र ततः कृतकत्वमनित्यत्वे नियतमेव इत्यधिकः पाठोऽस्ति E. प्रतौ ।

ततो यादृशमिह कृतकत्वमनियतमनित्यत्वे 1597

प्रदर्शितम् A. B. P. H. E. N.

दर्शितं तादृशान्नास्त्यनित्यत्वप्रतीतिः । तथाहि—
यदनित्यमित्यनित्यत्वमनूद्य तत् कृतकमिति कृतकत्वं विहितम् । अतोऽनित्यत्वं नियतमुक्तं
कृतकत्वे, न तु कृतकत्वमनित्यत्वे । ततो यथाऽनित्यत्वादनियतात् प्रयत्नानन्तरीयकत्वे न
प्रयत्नानन्तरीयकत्वप्रतीतिः, तद्वत् कृतकत्वादनित्यत्वप्रतिपत्तिर्न स्याद्, अनित्यत्वेऽनियतत्वात्
कृतकत्वस्य ।

साधर्म्यार्थः साधर्म्यप्रतिपादनप्रयोजन उपात्तस्तस्मान्निरुपयोगः स । तस्मादर्थें वा । अयं
चशब्दात् परो द्रष्टव्यः । ननु कृतकत्वानित्यत्वयोस्तावद् वस्तुतोऽन्वयोऽस्त्येव । तत्कथं
विद्यमानेऽपि तस्मिन् तथाऽप्रदर्शनमात्रेणासौ दृष्टान्तो दुष्यतीत्याह--वक्तृदोषादिति । वक्ता
हीत्यादिनैतदेव समर्थयते । ननु वक्तैवासौ तथा प्रदर्शयन्नपराध्यतु, अन्यस्य दृष्टान्तत
पस्विनः कोऽपराध इति चेत् । स्वकार्याऽकरणमेव दोषः । तदकरणं तस्य स्वत एव 1598 एवाऽ
सामर्थ्याद्, अन्येनान्यथाप्रदर्शनाद् वाऽस्तु । किमेतावता तदकरणं तस्य नास्त्येवेति सूक्तं
वक्तुदोषादयं दृष्टान्तदोष इति ॥

विपरीतोऽन्वय इति वैपरीत्येन प्रदर्शनाद् विपरीत उक्तो न तु विपरीतोन्वयोऽस्त्येव ।
कीदृशोऽविपरीतोऽन्वयो यस्मादयं विपरीत इत्याह--कृतकत्वमिति । एवं प्रदर्शने को गुण
इत्याह--एवमिति । एवं कृतकत्वस्यानित्यत्वे नियतत्वप्रदर्शने सति । अत्र पुनः कुत्र किं
नियतमित्याह--अत्रेति । तुरिमामवस्थां विशेषवतीं दर्शयति । अनित्यत्वानुवादेन
कृतकत्वस्य विधानाद् विधीयमानस्य व्यापकतया नियमविषयत्वादित्यभिसन्धिः कृतकत्वं
पुनः कीदृशं दर्शितमित्याह--कृतकत्वमिति । तुरनित्यत्वात् कृतकत्वं भिनत्ति । अनित्यत्वे
ऽनियतमिति कोऽर्थोऽनिप्यत्वेऽपि कृतकत्त्वं भवति, अन्तरेण कृतकत्वमिति । अनित्यत्वा
नियतादपि कृतकत्वादि 1599 द नित्यत्वं प्रतिपश्येत इत्याह--तत इति । यत एवमनुवादविधिक्रमे
कृतकत्वमनित्यत्वानियतं दर्शितं भवति, ततस्तस्मादिह प्रयोगे । यादृशमिति विधीयमानम् ।
पूर्वमेवंवादिनाऽनित्यत्वं कृतकत्वे नियतं दर्शितम्, न कृतकत्वमनित्यत्वे चेति प्रतिज्ञामात्रेणोक्तमधुना
तु येन प्रकारेण तस्यैव प्रदर्शनमायातं तथाहीत्यादिना तद् दर्शयति । अनित्यत्वं प्रयत्नानन्तरीयक

[p. 244 ]

यद्यपि च कृतकत्वं वस्तुस्थित्याऽनित्यत्वे नियतं 1600

तथाप्यनियतं नास्ति B.

तथाप्यनियतं वक्त्रा1601

प्रदर्शितम् C.

दर्शितम् ।
अतः 1602

अतस्तत् स्वयं न दुष्ट० A. B. P. H. E. N.

स्वयमदुष्टमपि 1603

वक्तुर्दोषात्--A. P. H. E.

वक्तृदोषाद् दुष्टम् ।

तस्माद् विपरीतान्वयोऽपि वक्तुरपराधात्, न वस्तुतः 1604 नः । परार्थानुमाने च¹⁶⁰⁵

च नास्ति C. D.

वक्तु
रपि 1606

न केवलं हेतोः--टि०

दोषश्चिन्त्यत इति ॥

साधर्म्येण दृष्टान्तदोषाः 1607

दृष्टान्तदोषाः इति नास्ति--B. P. H. E. N.

॥ १२८ ॥

साधर्म्येण¹⁶⁰⁸

०र्म्येण तद्दृ० B.

नव दृष्टान्तदोषा उक्ताः ॥

वैधर्म्येणापि1609

०पि नव दृ० A. P. H. E. N.

दृष्टान्तदोषान्1610

वक्तुकाम आह B. D.

वक्तुमाह--

वैधर्म्येणापि--परमाणुवत् कर्मवद् आकाशवदिति साध्याद्यव्यतिरेकिणः ॥ १२९ ॥

नित्यत्वे शब्दस्य साध्ये हेतावमूर्त्तत्वे 1611

परमाणुवद्वध० A. P. H. E. परमाणुर्वैधर्म्येण C.

परमाणुर्वैधर्म्यदृष्टान्तः साध्याव्यतिरेकी ।
नित्यत्वात् परमाणूनाम् । कर्म साधनाव्यतिरेकि, अमूर्त्तत्वात् कर्मणः आकाशमुभया
व्यतिरेकि, नित्यत्वादमूर्त्तत्वाच्च ।

त्वमन्तरेणाचिरप्रभादौ दृश्यमानमनियतं तत्र । तत्र यथाऽनित्यत्वात्प्रयत्नानन्तरीयकत्वा
प्रतीतिस्तद्वत् कृतकत्वादप्यनित्य त्व नियतान्नानित्यत्वप्रतीतिर्भवितुमर्हति ।

ननु भवतु अनित्यत्वात्प्रयत्नानन्तरीयकत्वाप्रतीतिर्वस्तुतस्तस्य तत्रानियतत्वात्कृतकत्वं तु
परमार्थतो नियतमनित्यत्वे । तत्कुतस्तस्मात्तस्याप्रतीतिरित्याह--यद्यपित्यादि । एवं ब्रुवतोऽयं
भावः--वस्तुतश्छेदनस्वभावोऽपि परशुर्यदाच्छेदकेन भ्रान्त्याऽन्यथा वा उद्वर्त्त्य बाहुमुद्यम्य
द्वैधीभावार्थं धवादौ निपात्यते, तदा तेन स्वयमदुष्टेनापि यथा छिदा न सम्पाद्यते, तद्वदनेनापि
परोक्षार्थप्रतीतिर्न सम्पाद्यते, स्वयमदुष्टेनापीति ।

यस्मादेवं त [p. 80b ] स्माद् हेतोर्वक्तुरनुमापयितुरपराधाद् दोषाद् विपरीतान्वयोऽपि
दृष्टान्तदोष इति दोषः । न केवलमप्रदर्शितान्वय इत्याह--न वस्तुनः कृतकत्वस्यापराधात् ।
तत्तावत्स्वतोऽदुष्टम् । तत्किं वक्तृदोषेण चिन्तितेनेत्याह--परार्थेति । न केवलं साधनस्य
दोषश्चिन्त्यत इत्यपि शब्दात् ॥

यतोऽल्पीयो नास्ति स परमाणुः वैधर्म्यप्रतिपाद न विषयोपात्तत्वान् वैधर्म्यदृष्टान्त
उक्तः । साध्यस्याव्यतिरेको निवृत्त्यभावः सोऽस्यास्तीति तथोक्तः ॥

[p. 245 ]

साध्यमादिर्येषां तानि साध्यादीनि साध्यसाधनोभयानि । तेषामव्यतिरेको 1612

०रेको वृत्त्य० A. P. H. N. ०रेको निवृत्ता1612 त्त्य भावः B.

निवृत्त्य
भावः । स येषामस्ति ते साध्याद्यव्यतिरेकिणः । ते चोदाहृताः ॥

अपरानुदाहर्त्तुमाह--

तथा संदिग्धसाध्यव्यतिरेकादयः । यथाऽसर्वज्ञाः कपिलादयोऽनाप्ता वा
अविद्यमानसर्वज्ञताप्ततालिङ्गभूतप्रमाणातिशयशासनत्वादिति । अत्र 1614

वैधर्म्येणोदा० C.

वैध
र्म्योदाहरणम्--यः सर्वज्ञ आप्तो वा स ज्योतिर्ज्ञानादिकमुपदिष्टवान् ।
1615

तद्यथा B. D. P. H. E. N.

यथा--1616

वृषभ C.

ऋषभवर्धमानादिरिति । 1617

रिति वैधर्म्योदाहरणादसर्व० C.

तत्रासर्वज्ञतानाप्ततयोः साध्यधर्मयोः
संदिग्धो व्यतिरेकः ॥१३०॥

तथेति । साध्यस्य व्यतिरेकः साध्यव्यतिरेकः । संदिग्धः साध्यव्यतिरेको यस्मिन् स
संदिग्धसाध्यव्यतिरेकः । स आदिर्येषां ते तथोक्ताः ।

संदिग्धसाध्यव्यतिरेकमुदाहर्त्तुमाह--यथेति । असर्वज्ञा इत्येकं साध्यम् । अनाप्ता
अक्षीणदोषा इति द्वितीयम् । कपिलादय इति धर्मीं । अविद्यमानसर्वज्ञतेत्यादि हेतुः । सर्वज्ञता
च आप्तता च तयोर्लिङ्गभूतः प्रमाणातिशयो लिङ्गात्मकः प्रमाणविशेषः । अविद्यमानः
सर्वज्ञताप्ततालिङ्गभूतः प्रमाणातिशयो यस्मिन् तत् तथोक्तं शासनम् । तादृशं शासनं येषां
ते1618

कपिलादयः--टि०

तथोक्ताः । तेषां भावस्तत्त्वम् । तस्मात् । प्रमाणातिशयो ज्योतिर्ज्ञानोपदेश इहाभिप्रेतः ।
यदि हि कपिलादयः सर्वज्ञा आप्ता वा स्युस्तदा ज्योतिर्ज्ञानादिकं कस्मान्नोपदिष्टवन्तः ? न
चोपदिष्टवन्तः । तस्मान्न सर्वज्ञा आप्ता वा ।

अत्र प्रमाणे वैधर्म्योदाहरणम् । यः सर्वज्ञ आप्तो वा स ज्योतिर्ज्ञानादिकं सर्वज्ञताप्तता
लिङ्गभूतमुपदिष्टवान् । यथा ऋषभो वर्धमानश्च तावादी यस्य स ऋषभ-वर्धमानादिर्दि-

प्रकरणात्क्षीणदोषत्वमाप्तत्वलक्षणमस्य विवक्षितमिति तत्वा अनाप्ता अक्षीणदोषा इति
व्याचष्टे । कपिलः सांख्यदर्शनकारो मुनिः । आदिशब्देन गौतमादेः सङ्ग्रहः । शासनं मार्ग
स्तत्प्रणीतशास्त्रमिति यावत् ।

ननु तेषामपि शासने लिङ्गात्मकः प्रमाणातिशयोऽनेकोऽस्त्येव । तत्कथं हेतुरयमसिद्धो न
भवतीत्याह--प्रमाणातिशय इति । ज्योतिषां ग्रहनक्षत्राणां ज्ञानं तस्योपदेशः । ज्योतिर्ज्ञानस्यो
पलक्षणत्वाज्ज्योतिर्ज्ञानाद्युपदेश इत्यवगन्तव्यम् । तदयं समुदायार्थः--यस्मात्तैर्ज्योतिर्ज्ञानमन्या
तीन्द्रियज्ञानं च स्वशासने नोपदिष्टं तस्मात्ते न तथारूपा इति । यदि हीत्यादिनैतदेव दर्शयति ।

[p. 246 ]

गम्बराणां शास्ता1619

शास्ता साध्यव्यतिरेकः सर्व० C.

सर्वज्ञश्च¹⁶²⁰

च नास्ति A. B. P. H. E. N.

आप्तश्चेति । तदिह वैधर्म्योदाहरणाद् ऋषभादेरसर्वज्ञत्वस्या
नाप्ततायाश्च व्यतिरेको व्यावृत्तिः संदिग्धा । यतो ज्योतिर्ज्ञानं चोपदिशेद् असर्वज्ञाश्च भवेद्
अनाप्ता वा । कोऽत्र विरोधः ? नैमित्तिकमेतज्ज्ञानं व्यभिचारि न सर्वज्ञत्वमनुमापयेत् ॥

आदिशब्देनान्यातीन्द्रियज्ञानं संगृह्यते । ऋषभवर्धमाननामधेयावह्नीकाणामिष्टदेवौ ।
आदिशब्देन पार्श्वनाथारिष्टनेमिप्रभृतेः सङ्ग्रहः । शास्ता स्वदृष्टमन्योपदेष्टा । सर्वज्ञश्चा
प्तश्चेत्यनेन द्वयस्यापि साध्यस्याभावं दर्शयति । यदाह--अकलङ्कः--यदि सूक्ष्मे व्यवहिते वा
वस्तुनि बुद्धिरत्यन्तपरोक्षे न स्यात्कथं तर्हि ज्योतिर्ज्ञानाविसंवादः ? ज्योतिर्ज्ञानमपि हि सर्वज्ञ
प्रवर्त्तितमेव, एतस्मादविसंवादिनो ज्योतिर्ज्ञानात्सर्वज्ञसिद्धिः । तदुक्तम्--

धीरत्यन्तपरोक्षेऽर्थे न चेत्पुंसां कुतः पुनः ।

ज्योतिर्ज्ञानाविसंवादः श्रुतत्वाच्चेत्साधनान्तरम् ॥

सिद्धिवि०, पृ० ४१३ इति ।

कथं पुनः सत्यपि ज्योतिर्ज्ञानाद्युपदेशे विपक्षादृषभादेरसर्वज्ञत्वादेर्व्यावृत्तिः सन्दिग्धेत्याह—
यत इति । अत्र सर्वज्ञतायामनिष्टायां सत्यामपि ज्योतिर्ज्ञानाद्युपदेशे को विरोधोऽनुपपत्तिः ?
क्षेपे किमः प्रयोगान्न कश्चिदित्यर्थः ।

अथासर्वज्ञत्वे तस्यैतस्मादिदं ग्रहोपरागादि भावि ततश्चैवं भावीति ज्ञानं कथं वृत्तं येन
सम्वादि तथोपदिशेत् । तस्मात् सर्वज्ञ एवासाविति निश्चय इत्याशङ्क्याह--नैभित्तिकमेत
दिति । एतज्ज्योतिर्ज्ञानादिकं निमित्तात्परम्परया कारणाद् । विषयेण च विषयिणो
निर्देशान्निमित्तदर्शनादागतं नैमित्तिकम्, अत एव तदुपदेष्टुः सर्वज्ञता व्यभिचरतीति । तथा
सर्वज्ञतामन्तरेणापि भवतीदानीन्तनज्योतिषिकाणामिवाऽतीन्द्रियोपरागादिज्ञानमित्यभिप्रायः ।
तथाभूतं ज्ञानं न सर्वज्ञतामनुमापयेदनुमापयितुं शक्नोति ।

ननु च तथाभूतेन भाविवस्तुना सह कस्यचित्कार्यकारणभाव एव तेन कश्चिद् ज्ञातः ।
यद्य[p. 81a ]सावसर्वज्ञो भवेद् असर्वज्ञश्च कथमुपदिशेदिति चेत् । न । एतदन्यतोऽपि ज्ञात्वा तदुप
देशसम्भवात् । तस्यान्यतस्तथाविधात् । न चादिमान् संसारः । येन स एवाद्यस्तथा ज्ञानी
सर्वज्ञः, स चास्माकमृषभादिरित्यप्युच्येत । अथवा--यद्यसावसर्वज्ञस्तदा तस्य तथाभूतस्य
साध्यसाधनभावस्याविदुष उपदेशादस्मदादीनामतीन्द्रियोपरागादिज्ञानं संवादि च कथं भवेदि
त्याशङ्क्याह--नैमित्तिकमिति ।

अयमर्थः--कारणदर्शनस्वभावकार्यज्ञानमेतत्; एतच्च भाविवस्तुव्यतिरेकेण भवेदपि,
नावश्यं कारणानि कार्यवन्ति भवन्तीति न्यायात् । एतच्च व्यभिचारि ज्ञानमुपदिश्यमानं
नोपदेष्टुः सर्वज्ञतामनुमापयितुं कल्प्यते ।

अथ तदेव तस्य तथाभूतस्य कारणवस्तुनस्तत्तद्भाविवस्तु प्रति कारणत्वं कथं जानीया
त्कथं चोपदिशेद् यद्यसावसर्वज्ञ इति चेत् । अन्यतस्तद्धि ज्ञात्वा ज्ञातं 1621 नं चोपदेशश्च तस्योप

[p. 247 ]

सन्दिग्धसाधनव्यतिरेको यथा--न त्रयीविदा ब्राह्मणेन ग्राह्यवचनः
कश्चिद् 1622

कश्चित् पुरुषो B. P. H. E.

विवक्षितः पुरुषो रागादिमत्त्वादिति । अत्र वैधर्म्योदाहरणम्--ये
ग्राह्यवचना न ते रागादिमन्तः । तद्यथा 1623

गोतमा० D.

गौतमादयो धर्मशास्त्राणां1624

धर्मशास्त्रप्रणे० C.

प्रणेतार इति । गौतमादिभ्यो रागादिमत्तवस्य साधनधर्मस्य व्यावृत्तिः
सन्दिग्धा ॥ १३१ ॥

सन्दिग्धः साधनव्यतिरेको यस्मिन् स तथोक्तः । तमुदाहरति--यथेति । ऋक्सामयजंषि
त्रीणि त्रयी तां वेत्तीति1625

वेत्ति त्रयी० A. B. D. P. H. E. N.

त्रयीवित् । तेन न ग्राह्यं वचनं यस्येति साध्यम् । विवक्षित इति
कपिलादिर्धर्मी । रागादिमत्त्वादिति हेतुः ।

अत्र प्रमाणे वैधर्म्योदाहरणम्--साध्याभावः साधनाभावेन 1626

०भावेन व्याप्तो यत्र दर्श्यते--A. P. H. E.

यत्र व्याप्तो दर्श्यते तद्
वैधर्म्योदाहरणम् । ग्राह्यं वचनं येषां ते ग्राह्यवचना इति साध्यनिवृत्तिमनूद्य न ते रागादिमन्त
इति साधनाभावो विहितः । गौतम आदिर्येषां ते तथोक्ता मन्वादयो धर्मशास्त्राणि स्मृतय
स्तेषां कर्त्तारः त्रयीविदा हि ब्राह्मणेन ग्राह्यवचना धर्मशास्त्रकृतो वीतरागाश्च त इतीह
1627

इतीह धर्मिव्य० C. D. इति धर्मी A. P. H. N. इति धर्मिव्य० E.

धर्मी व्यतिरेकविषयो गौतमादय इति । गौतमादिभ्यो रागादिमत्त्वस्य साधनस्य निवृत्तिः
सन्दिग्धा । यद्यपि ते ग्राह्यवचनास्त्रयीविदस्तथापि1628

०विदा तथापि A. P. H. E. N.

किं सरागा उत वीतरागा इति सन्देहः ॥

सन्दिग्धोभयव्यतिरेको यथा--अवीतरागाः कपिलादयः, परिग्रहाग्रह योगादिति ।
अत्र वैधर्म्येणोदाहरणम्--यो वीतरागो न तस्य परिग्रहाग्रहः ।

पद्यते । तस्याप्यन्यस्माद् । अनादिश्च संसार इति कथमेतावन्मात्रेण वर्धमानाहेः सर्वज्ञत्व
सिद्धिरिति ॥

त्रयोऽवयवा यस्याः संहतेरिति त्रयीत्यदन्तात् ङीप् । किमत्र साध्या भावा नुवादेन साधना
भावो विहितो येनैतद् वैधर्म्योदाहरणं भवतीत्याशङ्क्याह--साध्येति । गौतमोऽक्षपादापरनामा
न्यायसूत्रस्यापि प्रणेता मुनिः । मनुरिति स्मृतिकारो मुनिः । आदिशब्दाद् विश्वरूपयाज्ञ
वल्क्यसंवृत्तादेः सङ्ग्रहः । इतिस्तस्मात् । धर्मित्वमात्रजिज्ञापिषया धर्मी व्यतिरेकविषय इति
अभिधाय तस्यैव विशेषनिष्ठप्रतिपादनेच्छया गौतमादय इत्युक्तम् । 1629

सन्दिग्धम्--स०

इन्द्रियमनस्कारजमेत
द्राजा1630 मेतज्ज्ञानमित्यादिवत् तस्माद् वैधर्मी दृष्टान्तो गौतमादिरिति वाक्यार्थः । तथात्वं च तेषां
तथात्वेनोपादानान्न तु परमार्थत इत्यवसेयम् । ग्राह्यवचनत्वेऽपि तेषां कथं ताद्रूप्यसन्देह
इत्याह--यद्यपीति । उतेति पक्षान्तरमुद्द्योतयति ॥

[p. 248 ]

यथर्षभादेरिति1631

भादेः । ऋष० C.

 । ऋषभादेरवीतरागत्वपरिग्रहग्रहयोगयोः साध्यसाधनधर्मयोः
सन्दिग्धो व्यतिरेकः ॥१३२॥

सन्दिग्ध उभयोर्व्यतिरेको यस्मिन् स तथोक्तः । तमुदाहरति यथेति । अवीतरागा
इति रागादिमत्त्वं साध्यम् । कपिलादय इति धर्मी । परिग्रहो लभ्यमानस्य स्वीकारः प्रथमः ।
स्वीकारादूर्ध्वं यद् गार्ध्यं मात्सर्यं स आग्रहः । परिग्रहश्च आग्रहश्च, ताभ्यां योगात् । कपिला
दयो लभ्यमानं स्वीकुर्वन्ति स्वीकृतं न मुञ्चन्ति--इति ते रागादिमन्तो गम्यन्ते । अत्र प्रमाणे
वैधर्म्योदाहरणम्--यत्र साध्याभावे साधनाभावो दर्शयितव्यः । यो वीतराग इति साध्याभाव
मनूद्य, न तस्य परिग्रहाग्रहाविति साधनाभावो विहितः । यथर्षभादेरिति दृष्टान्तः । एतस्मादृ
षभादेर्दृष्टान्ताद् अवीतरागत्वस्य साध्यस्य परिग्रहाग्रहयोगस्य¹⁶³²

योगत्वस्य A.

च साधनस्य 1633

व्यावृत्तिः C. E.

निवृत्तिः
सन्दिग्धा । ऋषभादीनां हि परिग्रहाग्रहयोगोऽपि सन्दिग्धो वीतरागत्वं च । यदि नाम तत्सिद्धान्ते
वीतरागाश्च निष्परिग्रहाश्च 1634

परिपठ्यन्ते D.

पठ्यन्ते तथापि सन्देह एव ॥

अपरानपि 1635

अपराण्यपि त्रीण्युदा० D.

त्रीनुदाहर्त्तुमाह--

अव्यतिरेको यथा--अवीतरागोऽयं1636

०रागो वक्तृ० D. B. P. H. E. N.

वक्तृत्वात् । वैधर्म्येणोदा
हरणम्1637

वैधर्म्योदाहर० B. P. H. E. N. तवात् । यत्रावी० C.

--1638

यत्र वीत० B. P. H. E.

यत्राऽवीतरागत्वं नास्ति, 1639

नास्ति स वक्ता B. P. H. E. नास्ति स न वक्ता C.

न स वक्ता । यथा--उपलखण्ड
इति । यद्यप्युपलखण्डादुभयं व्यावृत्तं 1640

व्यावृत्तया सर्वो--B. P. H. व्यावृत्तं यो सर्वो० E. ०वृत्तं तथा सर्वो० C.

तथापि सर्वो वीतरागो न वक्तेति
व्याप्त्या व्यतिरेकासिद्धेरव्यतिरेकः ॥ १३३ ॥

उभयश¹⁶⁴¹ उभशब्दस्य द्विवचनान्तस्य प्रयोगदर्शनादुभयोरित्युभशब्देनार्थमाह । लब्धमिदं
वस्तु मत्तोऽन्यत्र नरामदि 1642 मागादिति तु विशेषोऽत्र मात्सर्यमभिप्रेत आग्रहः । न मुञ्चति
1643 न्ति नान्यस्मै ददति । अनेनैव रूपेण वैधर्म्योदाहरणं भवति । नान्यथेति द्रढयितुमुक्तमपि
स्मारयन्नाह--यत्रेति । ऋषभादीनामित्यनेन वैधर्म्योदाहरणाद् ऋषभादेः साध्यसाधनयो
र्व्यावृत्तिसन्देहं दर्शयति ।

नन्वस्मदागमे तद्गुणद्वययोगिनस्ते कथितास्तत्कथमनयोस्ततो व्यावृत्तिः सन्दिह्यत
इत्याह--यदि नामेति । पठ्यन्त इति च वचनव्यक्त्या च पाठमात्रेण तेषां तद्गुणयोगः सिद्धः
न तु प्रमाणेनेति दर्शयति । अत एवाह--तथापीति ॥

त्रीनिति दृष्टान्तदोषान् ।

[p. 249 ]

अविद्यमानो व्यतिरेको यस्मिन् सोऽव्यतिरेकः । अवीतराग इति रागादिमत्त्वं साध्यम् ।
वक्तृत्वादिति हेतुः । इह व्यतिरेकमाह--यत्रावीतरागत्वं नास्तीति साध्याभावानुवादः । तत्र
वक्तृत्वमपि नास्ति--इति साधनाभावविधिः । तेन साधनाभावेन साध्याभावो व्याप्त उक्तः ।
1644

अत्र दृष्टा० D.

दृष्टान्तो यथोपलखण्ड 1645

०खण्डेति० A. B. P. H.

इति ।

कथमव्यमव्यतिरेको यावतोपलखण्डादुभयं1646

०भयमपि नि० D.

निवृत्तम् ? किमतः ?¹⁶⁴⁷

यद्युपल० A. B. P. H. E.

यद्यपि उपल
खण्डादुभयं व्यावृत्तं सरागत्वं च वक्तृत्वं च¹⁶⁴⁸

यत्र वीतरागत्वं तत्र वक्तृत्वं नास्ति--टि०

, तथापि व्याप्त्या1649

व्याप्तो व्य० C.

व्यतिरेको यस्तस्याऽसिद्धेः
कारणाद् अव्यतिरेकोऽयम् ।

कीदृशी पुनर्व्याप्तिरित्याह--सर्वो वीतराग इति साध्याभावानुवादः । न वक्तेति
साधनाभावविधिः । तेन साध्याभावः साधनाभाव¹⁶⁵⁰

साधनाभावे नि० D. साधनाभावो नि० C.

नियतः 1651

स्थापितो--A.

ख्यापितो भवतीति1652

भवति । ई० D. B.

 । इदृशी
व्याप्तिः । तया व्यतिरेको न सिद्धः । अस्य चार्थस्य प्रसिद्धये दृष्टान्तः । तत् स्वकार्या
ऽकरणाद् दुष्टः ॥

अप्रदर्शितव्यतिरेको यथा--अनित्यः शब्दः, कृतकत्वादाकाशवदिति
वधर्म्येण¹⁶⁵³

नास्ति वैधर्म्येण E. वैधर्म्येणापि B. D. P. H. न मूलत्वेनापि तु टीकास्थं
गृहीतं N. प्रतौ ।

 ॥१३४॥

येनायमनुवादविधिक्रमस्तेन हेतुना । यावतेति तृतीयान्तप्रतिरूपको यस्मादित्यस्यार्थे वर्त्तमानोऽत्र
गृहीतः । उ[p. 81b ] पलखण्डाच्छिलाशकलात् । उभयं साध्यसाधनम् । किमत इति सिद्धान्ती ।
अत उभयनिवृत्ते किं भवति ? न किञ्चिदित्यर्थः । ननूपलखण्डात्तावद् वैधर्मीदृष्टान्तादुभयं
निवृत्तं दर्शितं येन तत्किमेवमुच्यत इत्याह--यद्यपीति । व्याप्त्या सर्वरागित्वजन्यतास्वीकारेण ।
तस्य व्याप्तिमतो व्यतिरेकस्याऽसिद्धेरनिश्चयात् । कीदृशीति सामान्यतः पृच्छति । पुनरिति
विशेषतः । इतिरनन्तरोक्तं शब्दं परामृशति । तेनानेन शब्देनेत्यर्थः । न वक्तव्येत्यत्रापीति पूर्ववत् ।
येनैवमनुवादविधिक्रमस्तेन । इतिरीदृश्या व्याप्तेः स्वरूपं प्रकाशयति यस्मादर्थे वा । तत्प्रतीत्थं
भूतलक्षणतयेयं तृतीया, साधनाभावेन साध्याभावन्यायेन लक्षणा व्याप्तिरीदृशीत्यर्थः । ईदृशं
व्याप्तिमन्तं व्यतिरेकं प्रसाधयितुमसमर्थोऽयं कथमयं दृष्टान्तोऽत्रेष्ट इत्याह--अस्य चेति । अस्य
साधनाभावे साध्याऽभावनियतलक्षणस्यार्थस्य । चो यस्मादर्थेऽवधारणे वा । प्रसिद्धये निश्चयार्थं
दृष्टान्त उपादीयत इति शेषः, प्रकरणलभ्यं वा, न चायं तथाप्रदर्शन इत्यमुमर्थं प्रकरण
गम्यं कृत्वा । तत्तस्मात् स्वकार्याकरणाद् दुष्ट इत्युक्तम् । यद् वा भवत्वस्यार्थस्य प्रसिद्धये

[p. 250 ]

अप्रदर्शितो व्यतिरेको यस्मिन् स तथोक्तः । अनित्यः शब्द इत्यनित्यत्वं साध्यम् ।
कृतकत्वादिति हेतुः । आकाशवदिति वैधर्म्येण दृष्टान्तः ।

इह परार्थानुमाने परस्मादर्थः प्रतिपत्तव्यः । स शुद्धोऽपि स्वतो यदि परेणाशुद्धः
ख्याप्यते स तावद्यथा प्रकाशितस्तथा न युक्तः । यथा युक्तस्तथा न प्रकाशितः । प्रकाशितश्च
हेतुः । अतो वक्तुरपराधादपि परार्थानुमाने हेतुर्दृष्टान्तो वा दुष्टः स्यादपि । न च सादृश्या
वसादृश्याद्वा साध्यप्रतिपत्तिः, अपि तु साध्यनियताद्धेतोः । अतः साध्यनियतो हेतुरन्वयवाक्येन
व्यतिरेकवाक्येन 1654

च वक्त० A. B. P. H. E. N.

वा वक्तव्यः । अन्यथा गमको नोक्तः स्यात् । स तथोक्तो दृष्टान्तेन¹⁶⁵⁵

दृष्टान्तेनासिद्धो B.

दृष्टान्तस्तथाप्ययं कथं दुष्ट इत्याह--तत्स्वकार्येति । तच्च तत्स्वकार्यं च । साधनाभावे
साध्याभावनियतख्यापनलक्षणं चेति । तथा तस्याकरणादसम्पादनाद् दुष्ट इति ॥

अथ परमार्थतस्तावद् दृष्टान्ते नभसि साध्याभावोऽप्यस्ति, साधनाभावश्च । तत्कथम
प्रदर्शितव्यतिरेको दृष्टान्तो दुष्ट इत्याह--इहेति । परस्मात्साधनवादिनः । अर्थो हेतुलक्षणः ।
प्रकरणात्साध्याभावे साधनाभावलक्षणश्च । स स्वतः शुद्धो वस्तुवृत्त्या परिशुद्धः । तथात्वेन
विद्यमान इति यावत् । न केवलमशुद्धः--इत्यपिशब्दात् । परेण साधनप्रयोक्त्रा । यथा
प्रकाशितो व्यतिरेकमात्रवान् प्रकाशितो व्याप्तिशून्यश्च प्रकाशितः । तथा न युक्तो नोपयुक्तः
साध्यसिद्धौ । यदि हि साध्याभावानुवादेन साध्या1656 धनाभावो विधीयते दृष्टान्ते प्रदर्श्येतैव
मसौ हेतुः साध्यसिद्ध्यङ्गव्यतिरेकवान् सिद्ध्येत् । एवमेव चाऽसौ व्याप्तिमद्व्यतिरेकः प्रसिद्ध्येत् ।
तत्प्रदर्शनश्च दृष्टान्तोऽदुष्टो भवेदित्यभिप्रायः ।

यदि नाम तथा न प्रकाशितस्तथापि तदुपयोगी हेतुर्दृष्टान्तो वा तथा किं न प्रतिपद्यत
इत्याह--प्रकाशितश्चेति । चो यस्मादर्थे । हेतुरित्युपलक्षणम् । तेन दृष्टान्तोऽपि द्रष्टव्यः ।
अ¹⁶⁵⁷ यत एवम् अतो अस्माद् हेतोः । न केवलं वचोव्यवस्थिताद् दोषादित्यपिशब्देनाह ।
यद्यपि दृष्टान्त एव प्रकृतस्तथापि हेतुरप्येवंविधः स्वतोऽदुष्टोऽपि वक्तृदोषादेव दुष्यतीति
तुल्यन्यायतया प्रसङ्गन दर्शितम् । यद्वा यथैवंविधो हेतुर्वक्तृदोषाद् दुष्टो भवति तद्वद् दृष्टान्तोऽ
पीति दृष्टान्तार्थं हेतोः वक्त्रपराधेना1658 न दुष्टत्वख्यापनं कृतमिति सर्वमवदातम् ।

[p. 82a ] ननु च यथा कृतकत्वेनाकाशविधर्मा शब्दः प्रतीयते तथाऽनित्यत्वेनापि तद्विधर्मा
भविष्यति तत्कथमनुपयुक्त इत्याह--न चेति । चोऽवधारणे हेतौ वा । एवंवदतोऽयमाशयः—
यद्येकेन धर्मेण वैधर्म्य¹⁶⁵⁹ र्म्ये प्रतीतेऽपरेणापि तद्वैधम्यप्रतीतिरवश्यम्भाविनी, तदा मूर्त्तत्वेनापि
शब्दस्य तद्वैधर्म्यप्रतीतिः प्रसज्येतेति । तुल्यन्यायतयाऽन्वयवाक्यमधिकृत्य सादृश्यादित्युक्तम् ।
सादृश्यादसादृश्याद् वेति साधर्म्यवैधर्म्यदृष्टान्तप्रतिपादितादिति प्रकरणात् ।

व्यतिरेकवाक्येनापि साधनाभावेनापि नियमख्यापनद्वारा साध्य एव हेतोर्नियतत्व
ख्यापनाद् व्यतिरेकवाक्येन चेत्युक्तम् ।

[p. 251 ]

सिद्धो दर्शयितव्यः । तस्माद् दृष्टान्तो नामान्वयव्यतिरेकवाक्यार्थप्रदर्शनः1660

प्रदर्शनार्थे । C. D.

 । न चेह व्यतिरेक
वाक्यं प्रयुक्तम् । अतो वैधर्म्यदृष्टान्त इहासादृश्यमात्रेण¹⁶⁶¹

सादृश्यभावेन साध० A. B. P. H. N.

साधक उपन्यस्तः । न च तथा
साधकः । व्यतिरेकविषयत्वेन स साधकः । च न तथोपन्यस्त इति1662

इति । अतोऽप्र० A. P. H. E. N. इति । अप्र० C.

अयमप्रदर्शित
व्यतिरेको वक्तुरपराधाद् दुष्टः ॥

विपरीतव्यतिरेको 1663

यथा नास्ति D.

यथा--यदकृतकं तन्नित्यं भवतीति ॥१३५॥

1664

विपरीतो इत्यारभ्य तमुदाहरति पर्यन्तः पाठो दुर्वेकसमीपस्थैकस्मिन्नादर्शे नासी
दिति व्याख्यानुरोधात् ज्ञायते--सं०

विपरीतो व्यतिरेको यस्मिन् वैधर्म्यदृष्टान्ते स तथोक्तः । तमुदाहरति--1665

यथा नास्ति A. B. P. H. E. N.

यथा यद-

अन्वयवाक्ये साधनमनूद्य साध्यं विधातव्यम् । व्यतिरेकवाक्ये च साध्याभावमनूद्य
साधनाभावो विधातव्यः । तथैव हेतोः साध्यनियतत्वाभिधानादित्यस्यार्थः ।

कस्मादसौ वाक्यद्वयेनाप्येव वक्तव्य इत्याह--अन्यथेति । अस्मादन्येन प्रकारेण
गमकः परोक्षार्थप्रकाशको नोक्तः स्यात् ।

काममसावेवमुच्यताम् । दृष्टान्तस्तु कथमत्राधिक्रियत इत्याह--स इति । स हेतु
स्तथोक्तः साध्यनियत उक्तः । दृष्टान्तेन साधर्म्यवता वैधर्म्यवता च करणेन सिद्धो निश्चितो
दर्शयितव्यः ।

नन्वेवमपि न ज्ञायते किंव्यापारो दृष्टान्त इहोपयुज्यते इत्याशङ्क्योपसंहारव्याजेनाह—
तस्मादिति । नामशब्दः प्रसिद्धाविह । अन्वयव्यतिरेकवाक्ययोरथा 1666 र्थोऽ भिधेयः--उक्तेन
प्रकारेण हेतोः साध्यनियतत्वम्--प्रदर्श्यः । तं प्रदर्शयतीति तथा । यद्वा प्रदर्श्यतेऽनेनेति
प्रदर्श्यतेऽस्मिन्निति प्रदर्शनः । तस्य प्रदर्शन इति विग्रहः ।

यद्येवमयमपि वैधर्म्यदृष्टान्तस्तथाकार्येवात्रोपयोज्यत इत्याह--न चेति । चो
यस्मादर्थे । इह प्रयोगे । व्यतिरेकख्यापकं साध्याभावानुवादेन साधनाभावविधायकं
वाक्यमित्यर्थः । अतस्तथाभूतवाक्यप्रयोगाद वैधर्म्यदृष्टान्त आकाशः । इहानित्यत्वसाधन
प्रयोगे साध्यधर्मिणोऽसादृश्यं केवलं यत्तन्मात्रेण तन्मात्रप्रदर्शनेन, विषयेण विषयिणो निर्देशात् ।
साधको निश्चायको हेतोः साध्यनियतत्वस्येति प्रकरणात् ।

यदि तन्मात्रेणापि साधकस्तदा का क्षतिरित्याह--न चेति । तथेत्यसादृश्यमात्रेण ।
वाद्युक्तेन धर्मेण साध्यधर्मिणोऽसादृश्यावगमे धर्मान्तरेणाप्यसादृश्यावगमोऽवश्यम्भावीति युज्यते
ऽतिप्रसङ्गादित्यभिप्रायः ।

[p. 252 ]

कृतकमित्यादि । इहान्वय¹⁶⁶⁷

व्यतिरेकवाक्याभ्यां A. B. D. P. H. E. N.

व्यतिरेकाभ्यां साध्यनियतो हेतुर्दर्शयितव्यः । यदा च साध्यनियतो
हेतुर्दर्शयितव्यस्तदा व्यतिरेकवाक्ये साध्याभावः साधनाभावे नियतो दर्शयितव्यः । एवं हि
हेतुः साध्यनियतो दर्शितः स्यात् । यदि तु साध्याभावः साधनाभावे नियतो नाख्यायते साधन
सत्तायामपि साध्याभावः सम्भाव्येत¹⁶⁶⁸

सम्भाव्यते B.

 । तथा च साधनं साध्यनियतं न प्रतीयेत¹⁶⁶⁹

प्रतीयते B. C.

 । तस्मात्
साध्याभावः साधनाभावे नियतो वक्तव्यः । विपरीतव्यतिरेके च साधनाभावः साध्याभावे
नियत उच्यते । न साध्याभावः साधनाभावे । तथा हि--यदकृतकमिति साधनाभावमनूद्य
तन्नित्यमिति साध्याभावविधिः ।

ततोऽयमर्थः--अकृतको नित्य एव । तथा च सति अकृतकत्वं नित्यत्वे साध्याभावे
नियतमुक्तम्, न नित्यत्वं साधनाभावे । ततो न साध्यनियतं हेतुं व्यतिरेकवाक्यमाह । तथा
च विपरीतव्यतिरेकोऽपि वक्तुरपराधाद् दुष्टः ॥

यद्येवमसाधकः कथं नाम साधक इत्याह--व्यतिरेकेति । व्यतिरेकविषयत्वेनेति
व्यतिरेकप्रतिपत्तिविषयत्वेन । चो यस्मादर्थे, व्यक्तमेतदित्यस्मिन्नथे वा । अनेनापि तथैवो
पन्यस्त इत्याह--न चेति । चोऽवधारणे । व्यतिरेकवाक्यमनुक्त्वैव तस्योपादानादित्यभिप्रायः ।
इतिस्तस्मादथे एवमर्थे वा ॥

विपरीतव्यतिरेकं व्याचक्षाण आह--यदा चेति । विपरीतान्वयश [p. 82b ] ब्दस्य
व्युत्पत्तौ दर्शितायां विपरीतव्यतिरेकशब्दस्यापि--विपरीतो वैपरीत्येन प्रदर्शनाद् व्यतिरेको
यस्मिन् दृष्टान्ते स तथोक्त इति--व्युत्पत्तिर्दर्शिता भवत्येवेति चाभिप्रायेण नोक्ता । तमुदा
हरतीति सुज्ञानत्वान्नोक्तमिति प्रतिपत्तव्यम् । यत्र तु पुस्तके विपरीतव्यतिरेको यथेत्यस्य
मूलस्य व्याख्यानग्रन्थोऽस्ति तत्र सर्वमवदातम् । असतीयं गतिरस्माभिर्दर्शिता ।

ननु किं नाम व्यतिरेकवाक्येन दर्शनीयम् ? यद्वैपरीत्येन दर्शनादयं विपरीतव्यतिरेक
उच्यत इत्याह--यदा चेति । चोऽवधारणे । साध्यनियत इत्यस्मात्परः प्रतिपत्तव्यः । यदा
यस्मिन् काले प्रतिपादनकाल इत्यर्थात् । कालान्तरे तथाप्रदर्शनानुपपत्तेः । हेतोः साध्ये
नियतत्वप्रदर्शनञ्चावश्यकार्यमन्यथा गमको नोक्तः स्यादित्यभिप्रायः । तदा तस्मिन् काले ।
साध्याभावानुवादेन साधनाभावोऽभिधातव्य इत्यस्यार्थः । कस्मात्पुनरेवं दर्शयितव्य इत्याह—
एवं हीति । हीति यस्मात् । एवं साध्याभावस्य साधनाभावे नियतत्वप्रदर्शनप्रकारे सति ।

अथान्यथाप्रदर्शनेऽपि यदि साधनं साध्यनियतं प्रतीयते तदा तथाप्रदर्शनेनैव किं प्रयोजन
मित्याह--यदि त्विति । तुस्तथाऽनाख्यानावस्थां भेदवतीं दर्शयति । तथा च साधनसत्ताया
मपि साध्याभावसम्भावनाप्रकारे सति । यस्मादेवं तस्मादित्युपसंहारः । अस्मिन् प्रयोगे
किं नामोच्यत इत्याह--विपरीतेति । तुशब्दार्थश्चकारः । तथा हीत्यादिनैतदेव प्रति
पादयति । यत एवमनुवादविधिस्ततः । तथा चाकृतकस्य नित्यत्वोक्तिप्रकारे सति ।

[p. 253 ]

दृष्टान्तदोषानुदाहृत्य दुष्टत्वनिबन्धनत्वं दर्शयितुमाह--

न ह्येभिर्दृष्टान्ताभासैर्हेतोः सामान्यलक्षणं सपक्ष एव सत्वं विपक्षे च
सर्वत्रासत्वमेव निश्चयेन शक्यं दर्शयितुं विशेषलक्षणं वा । तदर्थापत्यैषां
निरासो 1670

निरासो वेदितव्यः B. D. P. H. E. N.

द्रष्टव्यः ॥१३६॥

नह्येभिरिति । साध्यनियतहेतुप्रदर्शनाय हि दृष्टान्ता वक्तव्याः । एभिश्च हेतोः
सपक्ष एव सत्त्वं विपक्षे च सर्वत्रासत्त्वमेव यत् सामान्यलक्षणं तत् निश्चयेन न शक्यं दर्शयितुम् ।

ननु च सामान्यलक्षणं विशेषनिष्ठमेव प्रतिपत्तव्यं न स्वत एवेत्याह--विशेषलक्षणं
वा । यदि विशेषलक्षणं प्रतिपादयितुं शक्येत स्यादेव सामान्यलक्षणप्रतिपत्तिः । विशेष
लक्षणमेव तु न शक्यमेभिः प्रतिपादयितुम् । तस्मादर्थापत्त्या सामर्थ्येन¹⁶⁷¹

सामर्थ्येनेति न तेषां A. B. P. सामर्थ्येनेति तेषां E. H. सामर्थ्येन तेषां D.

एषां निराकरणं
द्रष्टव्यम् । साध्यनियतसाधनप्रतीतये1672

प्रतिपत्तये उपा० B.

उपात्ताः । तदसमर्था दुष्टाः, 1673

स्वकार्यकरणात् A. B. P. H.

स्वकार्याकरणादिति
1674

असामर्थ्यम् इति संशोधितं C. D. प्रतयोः । इति सामर्थ्यम्--A. B. P. H. E. N.

असामर्थ्यम् । इयता साधनमुक्तम् ॥

अकृतकत्वं कृतकत्वस्य साधनस्याभावः । नित्यत्वेऽनित्यत्यत्वलक्षणसाध्याभावे । न नित्यत्वं
साध्याभावलक्षणं साधनाभावे कृतकत्वलक्षणसाधनाभावेऽकृतकत्व इत्यर्थात् । यत एवं ततो
हेतोर्व्यतिरेकवाक्यं कर्त्तृ हेतुं कर्मभूतं न साध्यनियतमाह । उक्तया नीत्या साधनाभावः
साध्याभावे नियतत्वात्तमन्तरेण न भवेत् । न तु यत्र साध्याभावस्तत्रावश्यं साधनाभाव इति
साध्यमन्तरेणापि साधनं भवेत् । ततश्च साध्यानियतं साधनमित्यभिप्रायः । तथा च साध्य
नियतहेत्वप्रदर्शनप्रकारे सति वक्तुरेवंवाक्यप्रयोक्तुः ॥

निश्चयेनावश्यन्तया । विशेषनिष्ठमेव प्रत्येतव्यमिति ब्रुवतोऽयं भावः--यदि नामा
मीभिः सपक्ष एव सत्त्वं विपक्षे सर्वत्रासत्त्वं निश्चयेन शक्यते दर्शयितुम्, तथाप्येते विशेषलक्षणं
सामान्यलक्षणप्रतिपत्त्यङ्गं प्रतिपादयन्त उपयोक्ष्यन्त इति । अत्र विशेषलक्षणश्चेत्युत्तरं यदीत्या
दिना व्याचष्टे । यतः सामान्यलक्षणं विशेषलक्षणं वा न शक्यमेभिर्दर्शयितुम् । तस्मात्
कारणात् । अर्थापत्त्येत्यस्य व्याख्यानम् सामर्थ्येन सामान्यविशेषलक्षणाप्रतिपादनलक्षणन ।
एषां दृष्टान्ताभासानां निराकरणं दृष्टान्तरूपत्वेनेत्यर्थात् ।

कथममी दुष्टा येन तथात्वेन निराकरणमेषामित्याशङ्क्योपसंहरन्नाह--साध्येति ।
तदसमर्थास्तदप्र 1675 तत्प्र तीतिकारणाशक्ताः । असामर्थ्यमेव कथं येनासाम [p. 83a ]र्थ्याद् दुष्टा
उच्यन्त इत्याह--स्वकार्यस्य हेतोः साध्यनियतत्वप्रदर्शनलक्षणस्याकरणात् । ननु तदकरण
मेवासामर्थ्यमुक्तमिति चेत् । सत्यम् । केवलमसामर्थ्यव्यवहारापेक्षयैवमुक्तमित्यवसेयम् । इति
स्तस्मादर्थे, एवमर्थे वा । असामर्थ्यमेषामित्यर्थात् । साध्यादिविकलस्यानन्वयाप्रदर्शितान्वया

[p. 254 ]

दूषणं वक्तुमाह--

दूषणा 1676

न्यूनतायुक्तिः--B. P. H. दूषणानि न्यू० E.

न्यूनताद्युक्तिः ॥ १३७ ॥

1677

दूषणानि कानि द्रष्टव्यानि--E.

दूषणा का द्रष्टव्या ? न्यूनतादीनामुवितः । उच्यतेऽनयेत्युवितर्वचनम् न्यून
तादे1678

न्यूनतादिर्व A. B. P. H. न्यूनतादिवच० E. N.

र्वचनम् ॥

दूषणं विवरीतुमाह--

ये पूर्वं न्यूनतादायः साधनदोषा उक्तास्तेषामुद्भावनं दूषणम् । तेन
परेष्टार्थसिद्धिप्रतिबन्धात् ॥१३८॥

ये पूर्वं न्यूनतादयोऽसिद्धविरुद्धानैकान्तिका उक्तास्तेषामुद्भावकं यद्वचनं तद् दूषणम् ।

ननु च न्यूनतादयो न विपर्ययसाधनाः । तत् कथं दूषणमित्याह--तेन न्यूनतादि
वचनेन परेषामिष्टश्चासावर्थश्च तस्य सिद्धिः निश्चयस्तस्याः प्रतिबन्धात् । नावश्यं विपर्यय
साधनादेव दूषणं विरुद्धवत् । अपि तु परस्याभिप्रेतनिश्चय¹⁶⁷⁹

०निश्चयनिबन्ध० A. B. C. D. P. H. N. निश्चयप्रतिबन्ध० E.

विबन्धान्निश्चयाभावो भवति
निश्चयविपर्यय इत्यस्त्येव¹⁶⁸⁰

इत्यस्ति विप० A. P. H. E.

विपर्ययसिद्धिरिति । 1681

उक्तंदूषणम् E.

उक्ता 1682

नास्ति दूषणा A. B. P. H.

दूषणा ॥

देरपि दृष्टान्ताभासस्यासाधनाङ्गवचनाद् वादिनो निग्रहोऽसामर्थ्योपादानान्न्यायप्राप्तः । तस्मा
देवंविधाः स्ववाक्ये वर्जनीयाः । परोपात्ताश्च चोदनीया इति दृष्टान्ताभासव्युत्पादने वार्त्तिक
कृतोऽभिप्रायः प्रत्येतव्य इति ।

सम्प्रति सुखग्रहणार्थमुक्तप्रबन्धस्याचार्यीयस्य प्रतिपादितमवच्छिन्दन्नाह--इयतेति
त्रिरूपलिङ्गाख्यानमित्यादिनैतदन्तेन, इदं परिमाणमस्येतीयत् तेनेयता महावाक्येन साधनमुक्त
माचार्येणेति शेषः । प्रसङ्गागतस्यानेकस्यापि तदभिधानमतिवृत्तम्, तदपि साधनप्रतिपादन एव
साक्षात्परम्परया वा समुपयुक्तम् । साधनाभासाभिधानमपि तस्यैव स्फुटावगमार्थं तत्रैवोप
युक्तमिति मन्यमानेनोक्तमियता साधनमुक्तमिति ।

इति भूतदूषणोद्भावना दूषणा । दुषेर्णिजन्ताद् युचंकृत्वा टाप्कर्त्तव्यः । एतच्च
तददूषणमित्यन्तं सुबोधम् ।

विपरीतसाधनस्यैव दूषणत्वात्कथं न्यूनताद्युक्ति 1683 क्ते र्दूषणत्वमित्यभिप्रेत्याह--ननु चेति ।
अत्र तेनेत्याद्युत्तरं व्याचक्षाण आह--तेनेत्यादि ।

[p. 255 ]

दूषणाभासास्तु जातयः ॥ १३९ ॥

दूषणाभासा इति । 1684

दूषणावत् B.

दूषणवदाभासन्त इति दूषणाभासाः । के ते ? जातयः 1685

इति नास्ति A. B. P. H. E. N.

इति ।
जातिशब्दः सादृश्यवचनः । उत्तरसदृशानि जात्युत्तराणि1686

०राणीति A. P. H. E.

 । उत्तरस्थानप्रयुक्तत्वाद् उत्तर
सदृशानि जात्युत्तराणि ॥

तदेवोत्तरसादृश्यमुत्तरस्थानप्रयुक्त्वेन दर्शयितुमाह--

1687

अनुभूत B. P. H.

अभूतदोषोद्भावनानि जात्युत्तराणीति ॥ १४० ॥

॥ 1688

तृतीयपरिच्छेदः समाप्तः इति नास्ति C. D.

तृतीयपरिच्छेदः समाप्तः ॥

॥ न्यायबिन्दुः समाप्तः ॥ लघुधर्मोत्तरसूत्रं समाप्तमिति ॥

ननूक्तं विपरीतसाधनं दूषणम् । तत्कथं परेष्टार्थसिद्धिप्रतिबन्धकस्यापि न्यूनतादिवचनस्य
तथात्वमुच्यत इत्याशङ्कामपाकुर्वन्नाह--नावश्यमिति । किन्त्वपरस्य सिसाधयिषितार्थनिश्चय
विबन्धाद् अप्यत्रार्थाद् द्रष्टव्यम् । अन्यथाऽवश्यं ग्रहणमवधारणं विरुद्धवदित्यपि दुर्योजं स्यात् ।
मृत्वा शीर्त्वा च तद्योजने वक्तुरकौशलं स्यादिति ।

यदि त्ववश्यं विपर्ययसाधनत्वस्यैव दूषणत्वमिति निर्बन्धस्तदा तदप्यस्य न्यूनतादिवचन
स्यास्तीति दर्शयन्नाह--निश्चयेति । वाशब्दः पक्षान्तरमवद्योतयति । इतिस्तस्मादस्त्येव ॥

सादृश्यार्थवृत्तेरपि जातिशब्दस्य दर्शनाज्जातिशब्दः सादृश्यवचन इत्याह ।

ननु जातिशब्दः सादृश्यवचनत्वादस्त्वयमर्थः--जातयः सदृशा इति । कानि पुनस्तानि
केन च सदृशानीति न ज्ञायत इत्याशङ्कामपाकुर्वन्नाह--उत्तरेति । एतच्चाचार्येणैव विवरणे
स्पष्टीकृतमिति मन्यते । तदयमर्थः-जातिशब्देन जात्युत्तरमेवात्र वार्त्तिककारस्य विवक्षितमिति ।

कथं पुनर्दूषणाभासानां जात्युत्तरशब्दवाच्यत्वमित्याशङ्क्याह--उत्तरेति । लक्ष्यते
चायमाचार्यस्याशयो यदुतोत्तरस्थाने जायत इति । विवरणेऽप्युत्तरस्थाने जायमानत्वाज्जायत
उत्तरत्वेनाभासनादुत्तराणीति । एवं तु कथमनेन न व्याख्यातमिति न प्रतीमः ॥

जात्युत्तरशब्दस्य विग्रहं दर्शयन्नाह--जात्येति । अभूतदोषोद्भावनानि जात्युत्तराणीति
ब्रुवता वार्त्तिककृता भूतदोषोद्भावनं तु यद् दूषणाख्यं तदेवोत्तीर्यते अनिष्टपक्षादनेनोत्तारयति,
निर्वाहयति वा स्वपक्षमिति । [p. 83b ]...मिति सूचयति । एतच्च जात्युत्तरव्युत्पादन
माचार्यस्य हेत्वाभासवन्न प्रयोगार्थम् । यथा नैयायिका मन्यन्ते--अत्यन्तपराजीयमानावस्थायां

[p. 256 ]

अभूतस्यासत्यस्य दोषस्य उद्भावनानि । उद्भाव्यत 1689

एतैरुद्भा C.

एतैरित्युद्धावनानि वचनानि ।
तानि जात्युत्तराणि । जात्या सादृश्येनोत्तराणि जात्युत्तराणीति ॥

कतिपयपदवस्तुव्याख्यया यन्मयाप्तं कुशलममलमिन्दोरंशुवन्न्यायबिन्दोः ।

पदमजरमवाप्य ज्ञानधर्मोत्तरं यज् जगदुपकृतिमात्रव्यापृतिः1690

व्यापृतः C. D.

स्यामतोऽहम् ॥

आचार्यधर्मोत्तर¹⁶⁹¹

समाप्तेयं न्यायबिन्दुटीका कृतिराचार्यधर्मोत्तरस्य ॥ आ. ०रपादविरचितायां B. D.

विरचितायां न्यायबिन्दुटीकायां तृतीयः परिच्छेदः समाप्तः ॥1692

A. B. प्रतिषु--

सहस्रमेकं श्लोकानां तथा शतचतुष्टयम् ।

सप्तसप्ततिसंयुक्तं निपुणं परिपिण्डितम् ॥

D. प्रतौ--० पिण्डितम् ॥ १४७ ॥ मंगलं महा श्री ॥
C. प्रतौ--समाप्तमिति ॥ संवत् १४९० वर्षे मार्गशिर सुदि ३ रवौ श्री खरतरगच्छे
श्री जिनराजसूरिपट्टे, श्री श्री जिनभद्रसूरिराज्ये परीक्षगूर्जरसुतधरणाकेन
लिखापितं ॥ शुभं भवतु ॥ कल्याणमस्तु ॥ न्यायबिन्दुसूत्रवृत्ति...पुरोहित
हरीयाकेन लिखितम् ॥

जातिर्हेत्वाभासश्च प्रयोक्तव्य इति । किञ्च दूषणस्वरूपस्य स्फुटार्थबोधनार्थम् । हेयज्ञाने
हि तद्विविक्तमुपादेयं सुज्ञातं भवतीति जाति 1693 तेः हेत्वाभासानाञ्च स्फुटस्वरूपपरिज्ञानस्य
प्रयोजनम् स्ववाक्ये परिवर्जनं परप्रयुक्तानामपि दोषोद्भावनमितरथा व्यामोहः स्यादि
त्युक्तप्रायम् ।

तत्र जात्युत्तरस्योदाहरणं यथा--अनित्यः शब्दः कृतकत्वाद् घटवदित्युक्ते किमिदं
कृतकत्वं शब्दगतं हेतुत्वेनोपनीतमाहोस्विद् घटगतम् । यदि शब्दगतं तस्य घटो दृष्टान्तो
ऽसम्भवादव्याप्तेरनैकान्तिको... ... ...प्रत्यवस्थानात्मिका
जाति... ... ...साधर्म्यादिति नैयायिक... ...
... ... ... आचार्यस्य त्वयमाशयो... ... ...
... ... ...तथाहि नैयायिका ... ...प्रतिज्ञापदयो
र्विरोधमाहुस्तथा--प्रयत्नानन्तरीयकः शब्दः... ... ...प्रयत्नानन्तरीयकत्वादि...
... ...हेतुमाचक्षते । तयैव दूषणा... ... ...
शब्दस्य धर्मित्वात् । न चेयं जाति... ... ...भवति । ततश्च यस्यैव
प्रत्यवस्थानस्य... ... ...तत्प्रयो
... ... ...
... ... ...जात्युत्तराणीत्यत्रेतिशब्दो
माहावाक्यपरिसमाप्तौ ॥

[p. 257 ]

आचार्यश्रीधर्मकीर्त्तिविरचितस्यास्य न्यायबिन्दुसंज्ञकस्य प्रकरणस्य यथावदर्थप्रकाशिकां
महापटीयसीमीदृशीं व्याख्यां विरचयता मया... ...किमपि पुण्यमुपार्जितं
तदनेन तादृशीमवस्थां प्राप्य सकलसत्त्वोपकारं... ...मित्यध्याशयो मे... ... ...क्रिया
योगात्सात्मीकृतपरार्थकरणोऽयं धर्मोत्तरः कतिपयेत्यादिना... ... ...श्लोकमाह ।

अस्यायं समुदायार्थः । न्यायबिन्दोः कियत्... ... ...कुशलमाप्तमतः
कुशलादजरं ज्ञानधर्मोत्तरं च पदं तदवाप्य जगदुपकृतिमात्र व्यापृतिः स्यामिति ।... ...
... ...बुद्ध्यते । पद्यन्ते गम्यन्तेऽर्था एभिरिति पदानि वाक्यानि तेषां वस्तुप्रतिपाद्यतयास्ति
तमभिधेयरूपं... ...शेषो ज्ञेयः । आप्तं प्राप्तं कुशलं सुकृतम् । किं कुर्वता ? [p. 84a ]...
...भवति पुण्यमपि कुशलञ्च । यथा पर... ...परोद्भवापि । ततो व्यभिचारसंभवा
द्विशेषणम् । किंवन्निर्मलम् ? इन्दोरंशुवदिति । इन्दोश्चन्द्रमसोंऽशवः किरणास्त इव । एवं
विधविधानेन यत् पुण्यं जन्यते तदवश्यममलतयैतत्तुल्यं भवतीति भावः । पदं प्रतिष्ठामवस्था
मिति यावत् । किं... ...द्यते...यत्र तत्तथा । जराग्रहणस्योपलक्षणत्वात् मृत्योरपि
सङ्ग्रहो ज्ञातव्यः । तेनायमर्थः--अजरममर्त्यं चेति । अथवा जरानिर्देशेनैव दण्डापूपन्यायेन
मृत्योः प्रतिषेधः कृत एवेत्यवसेयम् । पुनरपि तद्विशिनष्टि--ज्ञानेति । ज्ञानं हेयोपादेयतत्त्वस्य
साभ्युपायस्यावबोधो विवक्षितः । धर्मंश्च सर्वोपकरणनिवर्त्तकोऽदृष्टः । तावेवोत्तरावधिकौ
यत्र पदे तत्तथा । ताभ्यां चोत्तरं श्रेष्ठम् । यत्तदोश्च नित्यमभिसम्बधेन तच्छब्दस्य लब्धत्वात्
तदवाप्येत्यर्थोऽवतिष्ठते । जगतो जीवलोकस्य उपकृतिरुपकारः । सैव तन्मात्रम् । तद्व्यापृति
र्व्यापारो व्याप्रियमाणता यस्य मम सोऽहं तथा ।

नावाशंसाविषयेऽस्मिन्नाशीर्लिङ्गा भूयासमिति शब्दसिद्धेर्नैवमनेन वक्तव्यम् तत्
किमेवमवादीदिति चेत् । न । आशंसाविषयत्वाभावात् । यत ऽएवंविधानुष्ठानजन्मना
पुण्यातिशयेन एवम्भूतपदप्राप्तेस्ततोऽपि ममैवंविधक्रियस्य सम्भाव्यमानत्वादेव...
...यमेतदित्यभिप्रायात् सर्वमवदातमिति ॥

गुरोर्जितारेरधिगम्य धीधनं मया हि टीका विवृता पटीयसी ।

कुतूहलेनापि तदत्र युज्यते निरीक्षणं साधु विवेचकानाम् ॥

अज्ञो जनस्त्यजति लब्धमपीह रत्नं काचेन तुल्यमिति चलायतेति1694 मिति चंचलमानसोऽपि ।

एतावतैव तदलंङ्करणं न किं स्यात् किं वाऽऽदरेण तदुपाददते न धन्याः ॥

इमं निबन्धं विधिवद्विधाय मया ह्यवाप्तं सुकृतंथकञ्चित् ।

इहैव जन्मन्यथ तेन सत्त्वा अनन्तसंबोधिमवाप्नुवन्तु ॥

॥ पण्डितदुर्वैकमिश्रविरचितधर्मोत्तरप्रदीपो नाम निबन्धः समाप्तः ॥

Notes

1 | ऊँ नमः सर्वज्ञाय--B. E. H. N. नास्ति A. P. Return
2 | पत्रमत्र त्रुटितम्--सं० Return
3 | पत्रमत्र त्रुटितम्--सं० Return
4 | पत्रमत्र त्रुटितम्--सं० Return
5 | पत्रमत्र त्रुटितम्--सं० Return
6 | पत्रमत्र त्रुटितम्--सं० Return
7 | पत्रमत्र त्रुटितम्--सं० Return
8 | पत्रमत्र त्रुटितम्--सं० Return
9 | पत्रमत्र त्रुटितम्--सं० Return
10 | तोऽस्यते Return
11 | प्रतौ दुष्खानि इत्येवं वर्त्तते--सं० Return
12 | श्व Return
13 | लेखोऽत्र घृष्टः । Return
14 | लेखोऽत्र घृष्टः । Return
15 | लेखोऽत्र घृष्टः । Return
16 | लेखोऽत्र घृष्टः । Return
17 | ०पूर्विका सर्वेत्यादिना--A. P. E. Return
18 | रे Return
19 | पुरुषार्थसिद्धिः Return
20 | ने Return
21 | लेखोऽत्र घृष्टः । Return
22 | एकोऽक्षरोत्र वर्त्तते किन्तु स सम्यङ्न पठ्यते । Return
23 | श्चेति--E. H. N. P. Return
24 | शब्दस्याभिधे B. C. D. Return
25 | तन्निरूप्यते A Return
26 | अथाभिधेयस्यापि किं प्रयोजनाभिधानेनेत्याह--टि० Return
27 | अभिधेये तु निष्प्रयोजने तत्प्रति--B. D. Return
28 | प्रयोजनं तदा--C Return
29 | अभिधेयप्रतिपत्तये--टि० Return
30 | अपिशब्दादर्थसन्दर्भे30 र्भोऽपि--टि० Return
30 | र्भो Return
32 | काव्यालङ्कारवृत्तौ--काव्यशब्दोऽयं गुणालङ्कारसंस्कृतयोः शब्दार्थयोर्वर्त्तते १. १. इति । Return
33 | तत्प्रतिपत्त्यर्थमिदम् A. E. N. H. P. Return
34 | अत्र च एवंप्रकारवाक्ये--टि० Return
35 | चै Return

36

ननु अभिधेयप्रयोजनाभिधानेपि यावच्छास्त्रस्य सम्बन्धादीनि नोक्तानि तावत्
प्रेक्षावन्तो न तत्र प्रवर्त्तन्ते इत्याह--त³⁶ अत्रेत्यादि । ननु तथाप्यस्मदुक्तस्य किमुत्तर
मित्याह--अस्मिंश्चार्थे--टि०

Return

36 | अ Return
38 | अभिधेयार्थेऽकथितान्यपि सामर्थ्यादुक्तानि भवन्तीत्यर्थः--टि० Return
39 | अभिधेयप्रत्यागते-- Return
40 | र्श Return
41 | पाणिनि टि० ५. २. १२७ Return
42 | सर्वपुरुषार्थसिद्धिहेतुः सम्यग्ज्ञानम् । अस्मिन्नर्थे उच्यमाने कथं सम्बन्धादीन्युक्तानि-टि० Return
43 | नन्वादिवाक्ये यथाऽभिधेयप्रयोजनमभिधत्ते एवं सम्बन्धादि किमिति न वक्ति ? इक्याह--टि० Return
44 | यदि साक्षान्न वक्ति कथं तर्हि समर्थं तद्दर्शने इत्याह--टि० Return
45 | अथ वार्त्तिकेन सामर्थ्यलब्धमभिधेयं प्रयोजनं चाह--टि० Return
46 | म्र Return
47 | व्युत्पाद्यत इति णिच्निर्द्देशात् प्रयोक्तृप्रयोज्यविषयं प्रयोजनं वाच्यमित्याह--टि० Return
48 | प्रयोजनमिदम्--A. P. H. Return
49 | शास्त्रकर्त्तुः--टि० Return
50 | तत आचा० A. P. Return
51 | संशयव्यु० P. H. Return
52 | व्युत्पाद्यमा० B. E. H. N. विबुध्यमानानाम्--टि० Return
53 | प्रकरणं श्रूय० C. D. B. Return
54 | प्रयोजनव्यु० H. N. Return
55 | शे Return
56 | ननु यथाऽभिधेयप्रयोजने दर्शिते एवं सम्बन्धादि दर्श्यतामित्याह--टि० Return
57 | मनो व्यु Return
58 | उक्तान्यभिधे० B. Return
59 | श्रयावुभौ--श्लोकवा० Return
60 | संशयो निवृ० A. P. H. E. N. Return
61 | अत्रवशब्दो व्याख्यातृणामभिधेयादिप्रकाशने कदाचित् क्रीडाद्यर्थमपि प्रवृत्ति र्भवतीति--टि० Return
62 | आख्यातृणां हि E. N. आख्यातृणां टीकाकाराणां हि B. Return
63 | क्रीडार्थं A. P. E. Return
64 | इव १--इत्यादिरूपेण अनर्थसम्भावनाया अनन्तरं संख्याङ्का निर्दिष्टाः B प्रतौ D प्रतौ च--सं० Return
65 | उपायोऽस्ति प्रयो० C Return
66 | भवतु नामैतावद्द्वषणसंभावना को दोष इति चेदाह--टि० Return
67 | न्ध Return
68 | उक्तेषु त्वाभिधेयादिष्वर्थसं०--E. अभिधेयादिष्वर्थसं० H. P. अभिधेयादिषु त्त⁶⁸ तूक्तेष्वर्थसं० B. Return
68 | तू Return
70 | नन्वभिधेयाभिधानेऽप्यनर्थसम्भावनया न प्रवृत्तिर्भविष्यतीत्याह--टि० Return
71 | तया तु प्रेक्षा०--A. P. H. N. Return
72 | इति तस्मादर्थे--टि० Return
73 | तू Return
74 | न्तर ग्रन्थः ? Return
75 | मूस Return
76 | न्तः Return
77 | न्नो Return
78 | त Return
79 | अथाविसंवादकमिति कः शब्दार्थ इत्याह--टि० Return
80 | ०मपि प्रद० A. C. D. P. E. Return

81

ननु प्रदर्शक-प्रवर्त्तक-प्रापकाणि विभिन्नान्येव प्रमाणानि । तत् कथं स्वयं प्रदर्शित
मर्थं ज्ञानं प्रापयदिति सामानाधिकरण्यमित्याशङ्क्याह ॥ यद्वा प्रदर्शक-प्रवर्तक-प्रापकाणि
विभिन्नान्येव प्रमाणानि अभ्युपगम्यन्ते कैश्चिदिति तन्निराकर्तुं प्रवर्त्तक-प्रापकयोस्तावदैवयं
प्रदर्शयन्नाह--टि०

Return

82 | पाठोऽत्र पश्चाद् वर्धितो दृश्यते किन्तु सूक्ष्मत्वात् न पठ्यते । Return
83 | ब्दप्र Return
84 | पाणिनि ३. २. १२६ । Return
85 | ज्ञानम्--B. N. Return
86 | यत एव प्रवर्त्तकत्वमेव प्रापकत्व प्रवर्तकत्वमपि प्रवृत्तिविषयप्रदर्शकत्वम्--टि० Return
87 | अत एवार्था० B. Return
88 | यत एव समाप्ता प्रमाणव्यापृतिः--टि० Return
89 | अत एवानधि A. P. H. E. N. Return
90 | तत्रैवार्थे A. P. E. H. N. Return
91 | ततो A. B. C. D. P. H. E. N. Return
92 | एवं सामान्येनाविसंवादकं सम्यग्ज्ञानं प्रतिपाद्य विशेषेण प्रत्यक्षानुमाने स्वव्यापारं कुर्वतां सम्यग्ज्ञानं भवत इति दर्शयन्नाह--टि० Return
93 | विषयः कृतः B. C. D. Return
94 | अनुभूयते--टि० Return
95 | निश्चितः--टि० Return

96

लिङ्गदर्शनं लिङ्गजातम् । तच्च वह्न्यव्यभिचारि धूमनिश्चयं ज⁹⁶ नयतिसामान्येन
साध्याविनाभावित्वस्मरणजातम्--यथा धूमं प्रत्यक्षेण गृहीत्वा सर्वत्रायं वह्निज इति स्मरणं
तस्मात्--टि०

Return

96 | नयति Return
98 | विकल्पयत्--टि० Return
99 | तत्पृष्ठभाविना विकल्पेनावसीयते । एतदुक्तं भवति--प्रतिभासमानार्थाध्यवसायं कुर्वत् प्रत्यक्षप्रमाणं संवादकमित्यर्थः--टि० Return
100 | नियतार्थस्य B. Return
101 | शब्दोपमानादिकम्--टि० Return
102 | ०र्थमुपदर्श० C. D. B. Return
103 | सूक्ष्मत्वात् न पठ्यते । Return
104 | यतस्तु Return
105 | शब्दादिना--टि० Return
106 | ०न्येन ज्ञानेन E. N. Return
107 | प्रदर्शितो A. C. P. N. Return
108 | अर्थः--टि० Return
109 | ०योः तद्व¹⁰⁹ च्च यथा C. Return
109 | च्च Return
111 | अनियतोऽर्थः--टि० Return
112 | मानसविकल्प०--टि० Return
113 | चालिङ्गजेन C. D. A. B. P. H. E. N. Return
114 | लिङ्गम्--टि० Return
115 | सत्त्वासत्त्वयोः--टि० Return
116 | षा Return
117 | वे Return
118 | अनियतोर्थः--टि० Return
119 | ०समर्थार्थप्रा० A. H. P. N. ०समर्थप्रा० B. E. Return
120 | तदेव तेन शास्त्रे B. H. Return
121 | इति तद भवति सम्यग्ज्ञानमिति शेषः--टि० Return
122 | क्त Return
123 | ल्प Return
124 | गतार्था Return
125 | त्वानियत Return
126 | ज्ञानेन--टि० Return
127 | तदेव तेन प्रा० C. D. Return

128

ननु च यदि उपदर्शितार्थप्रापणात् प्रमाणं सम्यग्ज्ञानं शुक्लशङ्खे पीतज्ञानं कुञ्चिका
विवरमणिप्रमायां मणिज्ञानम्, अर्धरात्रे मध्याह्नकालग्राहिस्वप्नज्ञानं च प्रमाणमाप्नोति ।
एभिरुपदर्शितार्थस्यार्थमात्रस्य प्राप्तेस्ततश्च सम्यग्ज्ञानमित्याशङ्क्याह--टि०

Return

129 | अर्थाधिगमात्मकत्वं हि प्रापकत्वमि० C. D. अर्थक्रियासमर्थवस्त्वधिगमात्मकत्वम्--B. Return
130 | प्रापणमि० N. Return
131 | शङ्खा Return
132 | शङ् Return
133 | ०न्याकारवस्तुग्राहि--B. C. D. Return
134 | ०वरकदेशस्थे--A. B. C. D. P. E. H. N. Return
135 | ०अर्धरात्रकालवस्तुनः N. अर्धरात्रः कालो यस्य मध्याह्नकालवस्तुनः टि० । Return
136 | प Return
137 | ननु देश A. P. E. Return
138 | तदेव प्रा० D. A. P. E. Return
139 | तं Return
140 | कथं पूर्वशब्दः कारणे वर्त्तते इत्याह--टि० Return
141 | शब्दापादाने A. B. Return
142 | अव्यवहितम्--टि० Return
143 | मन्यते A. H. Return
144 | किमनन्तरकारणं ज्ञानं भवति यदपेक्षया व्यवहितस्य ग्रहणार्थं पूर्वग्रहणं कृतमित्याह--टि० Return
145 | तयोर्यत्--A. P. H. E. N. Return
146 | ०निर्भासे तु--A. C. P. H. N. निर्भासात्तु B. E. D. Return
147 | प्रवृत्तिस्तथापि--A. P. H. ०प्राप्तिहेतुः तथापि C Return
148 | ससन्देहाः--टि० Return
149 | ज्ञाने B. P. H. Return
150 | साशङ्का अर्थे ज्ञाते A. P. H. Return
151 | नास्तीदं पदं--A. B. D. P. H. E. N. Return
152 | ०णीयोऽनु० A. ०णीयोप्यनु B. H. N. ०णीयोपि ह्यनु० C. D. Return
153 | अर्थहेतुनिबन्धना--टि० । Return
154 | हेयस्य हा०--A. B. P. H. E. N. Return
155 | सिद्धिरुच्यते B. Return
156 | अर्थ उपयाच्ञायाम्--धातुपाठ १०. ३७३ । Return
157 | प्रवृत्तः--D. Return
158 | न च प्र० B. H. न प्रकार C. P. E. Return
159 | निबन्धनेति A. B. D. P. H. E. Return
160 | निबन्धनैवेति A. P. H. E. Return
161 | एवमिति सम्यग्ज्ञानवत्--टि० Return
162 | ततो मिथ्याज्ञानात्--टि० Return
163 | सिद्धेः B Return
164 | सम्यक् न पठ्यते । Return
165 | ब्रूयात् पुरु० B. C. P. H. E. Return
166 | सिद्धिः सम्य० A. C. P. H. E. Return
167 | सर्वा सम्य० D. Return
168 | तस्मात् P. Return
169 | तद्व्युत्पा० A. P. H. E. Return
170 | ननु बहुव्रीहिणा सर्वपुरुषार्थसिद्धिरुच्यते । ततः प्राधान्यात् तच्छब्देन तत्सम्बन्धो युक्तो न तु ज्ञानस्येत्याह--टि० Return
171 | यद्यपि समा० C. Return

172

एवं मन्यते--विप्रतिपत्तिनिराकरणद्वारेण सम्यग् ज्ञाप्यतेऽनेन प्रकरणेनेति वक्ष्यमाण
लक्षणयुक्तं सम्यग्ज्ञानं नान्यलक्षणयुक्तमिति स्वरूपकथनम् । तामेव विप्रतिपत्तिं क्रमेण
दर्शयति--टि०

Return

173 | प्रतिपाद्यते व्युत्पाद्यत इति E. P. Return
174 | द्विविधम्--इति इति नास्ति H. Return
175 | द्वे विधे B. Return
176 | स्मार्यते समयं परः प्रमाणवा० ४. २६७--सं० । Return
177 | स्मा Return
178 | वे Return
179 | ण Return
180 | प्रमारू Return
181 | द्वे सम्य० A. P. E. Return
182 | ननु सम्यग्ज्ञानलक्षणे कथिते सति पश्चात् तद्भेदः प्रदर्शयितुं युज्यत इत्याह--टि० Return
183 | व्यक्तिभेदे प्रद० A. P. H. E. N. भेदे प्रद० B. व्यक्तिभेदे च दर्शिते D. Return
184 | लक्षणभेदकथ० A. B. D. P. H. E. N. Return
185 | च C. अप्रदर्शिते व्य० A. E. Return
186 | ध Return
187 | नास्ति इति पदं B. P. H. E. N. प्रतिषु किन्तु विद्यते तत्पदं C. D. प्रतयोः । Return
188 | ना Return
189 | व्यक्ति Return
190 | चानेनै Return
191 | य Return
192 | त्वाधि Return
193 | उपसर्ग--टि० Return
194 | ननु चास्यां व्युत्पत्तौ इन्द्रियज्ञानस्यैव प्रत्यक्षशब्दवाच्यता स्याद् न योगिज्ञानादे रित्याह--टि० Return
195 | इन्द्रियज्ञानेऽक्षाश्रितत्वमर्थसाक्षात्कारित्वं च समवेतम्--टि० Return
196 | अनेन त्वलक्षाश्रि० A. Return
197 | एकस्मिन्निन्द्रियज्ञाने--टि० Return
198 | एकार्थसम्बद्धम्--टि० Return
199 | लभ्यते--B. N. Return
200 | ब्दा Return
201 | नत्वा Return
202 | इन्द्रियज्ञान० A. P. H. E. Return
203 | जातिः--टि० Return
204 | सामान्यलक्षण०--टि० अर्थसारूप्य०--टि० Return
205 | गृहीतपक्ष० B. Return
206 | द Return
207 | स्थो Return
208 | कत्वं Return
209 | मित्य Return
210 | इत्येकदेशः A. C. P. E. H. Return
211 | प्रत्यक्षत्वमनू० B. D. P. E. H. N. Return
212 | त्वं विधी० B. Return
213 | ननु प्रत्यक्षस्याद्याप्यसिद्धत्वात् कथमनूद्यत्वं सम्भवतीत्याह--टि० Return
214 | प्यं Return
215 | ननु च तयोरप्रसिद्धत्वात् प्रत्यक्षस्याप्यप्रसिद्धिरेव, प्रत्यक्षस्यैतत्स्वभावत्वादित्याह--टि० Return
216 | ०षां सिद्धं A. C. P. H. E. Return
217 | पोढत्वाभ्रा० C. D. Return
218 | सर्वासु प्रतिषु कल्पनास्वभावरहितमित्यर्थः इति पाठस्य सत्त्वेऽपि प्रदीपानुसारी पाठोऽत्र गृहीतः ।--सं० । Return
219 | ०क्षमं वस्तु० A. P. E. Return
220 | ०धिधर्मात्म० P. H. Return
221 | धर्मोत्तरे सर्वत्र प्रतिषु कल्पनास्वभावरहितम् इत्येव पाठो लभ्यते न तु कल्पनास्व भावेन रहितम् इति । Return
222 | कल्पनाभ्रान्त०--टि० Return
223 | निराकरणार्थम् A. C. P. E. H. N. Return
224 | प्रमात्रा--टि० Return
225 | गच्छदवृक्षदर्शनम्--टि० Return
226 | ता Return
227 | ०गामी वृक्षः--C. Return
228 | यो देशो यस्य--टि० Return
229 | ०प्यते न स दृष्ट इति--C. Return
230 | देव च वृ० B. D. Return
231 | तथेत्यारभ्य विप्रतिपत्तिनिराकरणार्थमित्यन्तः पाठो नास्ति--A. P. E. H. Return
232 | सविकल्पकज्ञानमपि प्रत्यक्षमित्युक्तं मीमांसकैः यथा अस्ति ह्यालोचना मीमांसा श्लो० प्रत्यक्षसूत्र--श्लो० ११२ इत्यादि । एतस्य विप्रतिपत्तेः--टि० Return
233 | विप्रतिपत्तिनिरासार्थम्--B. C. D. N. Return
234 | सामान्ये--टि० Return
235 | ०वादग्रह० E. ०वादकत्वग्रह C. Return
236 | न किञ्चित् प्रयोजनम्--टि० Return
237 | ०भासप्र० B. P. E. H. N. Return
238 | अभिलापेति--E. P. अभिलापेत्यादि इति नास्ति--A. B. H. N. Return
239 | ननु न²³⁹ चयद्यपि तस्मिन् ज्ञाने आकारयोर्मिलनं तथापि शब्दार्थयोः संसर्गो नास्तीत्याह--टि० Return
239 | च Return
241 | अभिलाप्यते--A. P. H. E. Return
242 | नास्ति--अभिलापसंसर्गः इति--A. P. E. Return
243 | वाच्यरूपत्वेन--टि० Return
244 | ०ज्ञानेऽभिधानाभिधेययोः--B. Return
245 | ०कारौ निविष्टौ B. Return
246 | रा Return
247 | अभिधेयाभासो A. P. H. E. अभिधेयाकाराभासो--N. Return
248 | ०लापेन संसृ० A. P. H. E. N. Return
249 | भवति इति नास्ति B. D. Return
250 | ०सृष्टप्रतिभासा D. संसृष्टप्रतिभासा B. Return
251 | नास्ति कल्पना इति A. B. P. H. E. N. Return
252 | संगृह्यते C. Return
253 | ०ग्रहणेन तु C. Return
254 | बालकल्पना--टि० Return
255 | ०सृष्टप्रतिभासा C. A. Return
256 | नास्ति बालकस्य इति A. P. E. Return
257 | योग्यत्वावसितिः C. D. B. Return
258 | ननु च विकल्पज्ञानस्यानियतप्रतिभासित्वमेव न सिद्धम्--टि० Return
259 | उत्तरमाह--टि० Return
260 | धर्मोत्तरे सर्वप्रतिषु पूर्वदृष्टस्य इति पाठः । किन्त्वत्र प्रदीपानुसारी पाठो गृहीतः ।--सं० Return
261 | धर्मोत्तरे सर्वप्रतिषु पूर्वदृष्टस्य इति पाठः । किन्त्वत्र प्रदीपानुसारी पाठो गृहीतः ।--सं० Return
262 | सन्निहितमात्रग्रा० A. P. H. E. N. Return
263 | इन्द्रियविज्ञानम्--टि० Return
264 | एतस्य इन्द्रियग्राहिणो ज्ञानस्य--टि० Return
265 | वाच्यवाचकभावसद्भावेऽपि अभिलापसंसृष्टार्थं सद् विज्ञानं सविकल्पकम्, अन्यथा निर्विकल्पकमित्यर्थः--टि० Return
266 | श्रोत्रविज्ञानं B. D. N. Return
267 | तर्हि स्व० B. Return
268 | शब्दादिकं घटादिकं वा--टि० Return
269 | नास्ति च A. P. H. E. Return
270 | ग्रहणकाले--टि० Return
271 | स्मर्यमाणसंकेतस्य--टि० Return
272 | श्रोत्रविज्ञानं--B. D. N. Return
273 | सूत्रेण--टि०; परेण सूत्रेण सं० B. Return
274 | द्रष्टव्यमिति अध्याहारः--टि० Return
275 | तो Return
276 | ०मिदं भ्रम० B. Return
277 | मन्दं भ्रम्य A; मन्दं हि भ्राम्य० C. D. B. N. Return
278 | ज्वलितरूपस्त० B. D. Return
279 | ०ध्यात्मिकं भ्रान्तिका० B. D. Return
280 | ज्ञानस्य--टि०; अविकृते इन्द्रिये भ्रान्त्ययोगात्--B. Return
281 | नयने कार्य B. D. N. Return
282 | ०लातादौ--A. P. H. N. Return
283 | एतैर० B. D. Return
284 | वैभाषिकैः--टि० Return
285 | निरासार्थम्--B. C. D. Return
286 | लोऽत्र Return
287 | मानसे च प्रत्य० B. D. Return
288 | परैर्दोष० D. Return
289 | अस्पष्टम्--सं० Return
290 | इन्द्रियविज्ञान० B. Return
291 | ०स्येति अनन्तरः B. D. Return
292 | च नास्ति--C. Return
293 | इन्द्रियविज्ञान०--C. Return
294 | इन्द्रियविज्ञान० A. B. D. P. H. E. N. Return
295 | अत्र प्रदीपसम्मतः--एकार्थक्रियाकारित्वेन इति पाठः ।--सं० Return
296 | भ्यां मनो D. B. Return
297 | ०नयोर्न परस्प० A. C. P. H. E. N. Return
298 | परस्परस्य सह B. D. Return
299 | स्वविषयानन्तरेत्यादिना--टि० Return
300 | आलम्बनप्रत्ययभूतेनापि A. B. C. D. P. H. E. N. यदा योगिना परस्यै वंविधज्ञानमालम्ब्यते तदालम्बनभूतेन तेन च योगिज्ञानं जन्यते इति--टि० Return
301 | अपिशब्दो भिन्नक्रमे--योगिज्ञानमपि इति--टि० Return
302 | बौद्धानां मते समनन्तरप्रत्ययेति उपादानकारणमुच्यते--टि० Return
303 | कृतम् इति नास्ति D. B. Return
304 | श्चाव्यव D. B. Return
305 | ०न्द्रियविज्ञान--C. Return
306 | मनोज्ञान A. B. P. H. E. Return
307 | ०क्षमुक्तं B-- Return

308

अत्र परस्यायमाशयः--मनोविज्ञानमिन्द्रियसव्यपेक्षम् । अथ चेन्द्रियविज्ञानं308 ना
दन्यो विषयस्तस्य । ततोऽन्धबधिराद्यभावो व्यवहितस्य नीलादेर्ग्रहणं च प्राप्नोतीत्याह
यदेत्यादि । अयमर्थः--यस्मादिन्द्रियविज्ञानविषयोपादेयभूतः क्षण एको गृहीतक्षणो न भवत्यस्य
विषयः, अन्धबधिरादेश्च नेन्द्रियज्ञानविषयसहकारि विद्यते तेन तेषां न मनोविज्ञानं
भवतीत्यर्थः--टि०

Return

308 | ना Return
310 | कल्पितः--टि० Return
311 | ०न्द्रियज्ञान० A. B. C. P. H. E. N. Return
312 | ०भूतः क्षण एको गृहीतः D. Return
313 | प्रसङ्गोऽपि निर० D. Return
314 | कुष्ठि Return
315 | ०पि ज्ञानस्य B. D. Return
316 | का Return
317 | द्रष्टव्योऽभिधर्मकोषः--पञ्च बाह्या द्विविज्ञेयाः-- १. ४८. Return
318 | त्थः Return
319 | पङ्क्तिबाह्यं लिखितः पाठो न पठ्यतेऽस्पष्टत्वात्--सं० Return
320 | सर्वचित्तेत्यादि नास्ति A. C. Return
321 | मात्रावग्राहि C. Return
322 | ०मात्मसंवे० D. Return
323 | मीमांसकान् प्रति विज्ञानं स्वसंवेदनप्रत्यक्षमुक्तम् । यश्च सांख्योऽपि बाह्यरूपाः सुखादयः इति मन्यते तं प्रत्याह--टि० । इह रूपादौ D. Return
324 | ०मानेऽन्तरः A. B. C. D. P. H. E. Return
325 | ०कालं वेद्यते C. Return
326 | सातादिरू० P. H. E. N. Return
327 | इति वक्तुं शक्यम्--A. P. H. E. Return
328 | सातादिरूपेण A. C. D. P. H. E. N. सातानुरूपेण--B. Return
329 | सातादिरूपोऽयं A. C. P. E. N. Return
330 | स्यात् तस्य A. C. P. E. Return
331 | पङ्क्तिबाह्यं लिखितं सम्यक् न पठ्यते--सं० Return
332 | द Return
333 | सातदिरूप० C. Return
334 | नीलादर्थाद० C. D. Return
335 | सातरूपत्वमनु० D. Return
336 | ०स्ति विज्ञा० D. Return
337 | ज्ञानरूपं वेदनं A. B. P. H. E. N. ज्ञानस्वरूपवेदनं C. D. Return
338 | तस्मात्--A. B. C. P. E. H. N. Return
339 | ०ख्यातुकाम आह C. D. Return
340 | यथावस्थितः--टि० Return
341 | दुःखसमुदयमार्गनिरोधाः । तत्र दुःखं संसारिणः स्कन्धाः । समुदयो रागादिगणः । मार्गः क्षणिकत्वभावना । निरोधो मोक्षः ।--टि० Return
342 | ०र्थावभासस्य B. N. Return
343 | स्फुटाभत्वस्य--टि० Return
344 | प्रकर्षगतिः A. P. H. E. N. Return
345 | त्वं प्रक० E. Return
346 | जातं ज्ञानं भाव्य० C. D. Return
347 | भाव्यमानस्य सं० A. B. P. H. E. Return
348 | र्ण Return
349 | ? Return
350 | कृष्य Return
351 | प Return
352 | दे Return
353 | ०हितग्राहि० B. C. Return
354 | ०ग्राहित्वादस्फुटाभं सविकल्पकम् C. अस्फुटाभम् । अस्फुटा भत्वात् सविकल्पकं--A. P. अस्फुटाभम् । अस्फुटाभत्वादेव च सवि० D. B. H. E. N. Return
355 | र्श्व Return
356 | शुभचित्तैकाग्र्यम्--टि० Return
357 | यस्यास्तीति स C. Return
358 | परिसमाप्त्यर्थः A. P. H. E. N. Return
359 | तस्य प्रत्यक्षस्य C. तस्य चतुर्विधप्रत्य० A. P. H. E. N. Return
360 | पर्यायग्राह्य इत्यर्थः--टि० Return
361 | अर्थक्रियाकारित्वम्--टि० Return
362 | तत्र नास्ति--A. B. D. P. H. E. Return
363 | प्रत्यक्षग्राह्यम् A. B. P. H. E. Return
364 | द्ध Return
365 | हि प्रमाणस्य विषयः A. P. H. N. Return
366 | सामान्ये--टि० Return
367 | ऽनर्थेऽनर्थाध्य० A. P. H. Return
368 | सामान्यग्राहि--टि० Return
369 | इत्याह--क्षणस्येति Return
370 | नाध्यवसी० C. D. N. Return
371 | ०सीयते ततश्च स्व० D. Return
372 | ०मध्यवसितम् A. B. D. P. H. E. N. Return
373 | ०षयोऽस्यानुमा० C. D. Return
374 | रूपे Return
375 | से Return
376 | ज्ञानस्य विषयः A. P. H. E. N. Return
377 | स स्फुटा० B. C. D. Return
378 | देशावस्थित A. B. C. P. H. E. N. Return
379 | तान्येव हि स्व० C. Return
380 | पाणिनि २. ३. २१. Return
381 | ०क इवाव D. Return
382 | परमार्थोऽकृ० A. B. C. P. H. E. N. Return
383 | स एव च B. H. E. N. Return
384 | प्रत्यक्षविषयो A. B. C. D. P. H. E. N. Return
385 | पङिक्तबाह्यं लिखितं न पठ्यते--सं० Return
386 | सामान्यात्--टि० Return
387 | न दृश्य A. B. P. H. E. N. Return
388 | विकल्पविषयात्--टि० Return
389 | ०क्रियाभावात्--A. B. P. H. E. N. Return
390 | विषयम् A. B. P. H. E. N. Return
391 | अन्यदित्यादि--नास्ति A. P. H. E. N. Return
392 | तस्मात् सामा० B. Return
393 | ततस्तस्मात् सामा० B. Return
394 | ने Return
395 | बहुव्रीहि--टि० Return
396 | तदेव प्रत्य० C. Return
397 | प्रत्यक्षं तदेव A. B. P. H. E. Return
398 | प्रत्यक्षस्य ज्ञान० D. Return
399 | तस्मादर्थादुत्प० A. P. H. E. तस्माद् ग्राह्यादर्थादुत्प० N. Return
400 | अर्थदर्शन A. P. H. E. N. Return
401 | अत्र पङ्क्तिबाह्यं किञ्चिल्लिखितमस्ति । सूक्ष्मत्वात् न पठ्यते--सं० Return
402 | स्य Return
403 | ०रूप्यं यत् सादृ० B. D. Return
404 | ०याद् ज्ञान० A. C. P. H. E. N. Return
405 | तच्च सादृ० A. P. E. Return
406 | च नास्ति A. B. C. P. H. E. N. Return
407 | प्रथमः परिच्छेदः B. C. Return
408 | मेवे Return
409 | ततः सिद्धेः B. Return
410 | भ्यो ज्ञानं D. B. Return
411 | साधारणत्वाच्चक्षुरादीनाम्--टि० Return
412 | स्थापकभा० A. B. C. D. P. E. H. N. Return
413 | ज्ञानस्य चेत् A. C. P. Return
414 | ०ते । सदृशमनुभूयमानं तद्वि० A. B. P. H. E. N. ०ते । सदृशमनुभूय तद्वि० C. D. Return
415 | न च निर्वि० C. Return
416 | रूपत्वं नात्मा० C. Return
417 | ०रूपत्वम् A. C. D. P. H. E. Return

418

इतिकरणेनाभ्युपगमस्य स्वरूपं चेत्यनेनाभ्युपगमं दर्शयति । इति पाठोऽष्टम
पंक्तिसम्बद्धत्वेन पक्तिबाह्यभागे लिखितः प्रतौ दृश्यते किन्तु तस्य कुत्र निवेश इति न
ज्ञायते--सं०

Return

419 | ज्ञानेऽवस्था० A. P. H. E. N. Return
420 | दृष्टत्वेना० A. B. C. D. P. H. E. N. Return
421 | ०क्षणं विक० A. C. D. Return
422 | भवादवस्यन्ति A. C. P. H. E. N. Return
423 | प्रमाणमिति न्यायबिन्दुटीकायां प्रथमः परिच्छेदः समाप्तः ॥ मङ्गलमस्तु ॥ A. प्रमाणमिति आचार्यधर्मोत्तरविरचितायां न्यायबिन्दुटीकायां प्रथमः परिच्छेदः समाप्तः । C. Return
424 | त्यन्तेन Return
425 | व्याख्यातुमाह--A. Return
426 | निर्देशार्थमेव A. C. Return
427 | ज्ञात्वा प्रथमं प्रका० C. D. Return
428 | तत्र त्रिरू० E. Return
429 | ०मेयज्ञानं C. Return
430 | वक्ष्यमाणानि D. Return
431 | अस्पष्टम्--सं० Return
432 | त्रिरूपलिङ्गजं ज्ञानमित्यर्थः । हेतुः कारणम्--टि० । Return
433 | ०षणम् । त्रिरूपा० C. D. Return
434 | स्वार्थानु० D. Return
435 | प्रमाणफलमिति । प्रमाणस्य यत्--B. C. D. Return
436 | ०स्थाऽत्रा० A. B. P. H. E. Return
437 | ०पि प्रत्यक्षवत् प्रत्यक्ष इव P. H. E. Return
438 | नीलस्वरूपं C. D. Return
439 | ०रूपमेवावस्था० C. Return
440 | ०रूप्यं नीलव्यव० C. Return
441 | ०रूपं त्ववस्था० D. ०रूपत्वमवस्था० C. Return
442 | ०प्यं प्रमा० C. Return
443 | ०रूपं तु प्रमा० B. D. Return
444 | पुनस्त्रैरूप्यम्--A. Return
445 | परोक्षं ज्ञानस्य--C. Return
446 | पङ्क्तिबाह्यं लिखितं न पठ्यते--सं० Return
447 | ननु च यदा धूमस्वरूपमेव प्रत्यक्षेण ज्ञायते तदा परोक्षस्य निश्चायकं भवति । आह ।--टि० Return
448 | परोक्षप्रका० C. Return
449 | धूमात्--टि० Return
450 | अग्नेः--टि० Return
451 | ०क्षार्थाना० E. Return
452 | दि निषिद्धम् B. D. Return
453 | ०सिद्धो यथा A. N. P. ०सिद्धो निरस्तो हेतुः यथा B. D. E. H. Return
454 | अग्रे कृतेन--टि० Return
455 | इति ब्रूयात्--B. D. Return
456 | असर्वज्ञः कश्चित् वक्तृत्वात्--टि० Return
457 | त Return
458 | अत्र D. प्रतौ पङ्क्तिबाह्यभागे अनित्यः शब्दः प्रमेयत्वात् इति टिप्पणं वर्त्तते । तच्च B. प्रतौ मूले निवेशितम् इति प्रतिभाति । H. N. प्रतावपि एवमेव--सं० Return
459 | सपक्षव्या० B. H. Return
460 | ०णे हि अय० A. C. Return
461 | निश्चयवच० A. Return

462

पूर्ववदत्रापि D. प्रतौ नित्यः शब्दः कृतकत्वात् खवत् इति पङ्क्तिबाह्यं टिप्पणत्वेन
लिखितः पाठः B. प्रतौ मूलत्वेन संनिविष्ट इति भाति--N. प्रतौ अपि तथैव कृतम् । H. प्रतौ
तु विपक्षैकदेशवृत्तेर्निरासः इत्यनन्तरं मुद्रितः--सं०

Return

463 | प्रयत्नानन्तरीयकः शब्दः, अनित्यत्वात् घटवत्--टि० Return
464 | नियमतोऽस्य C. Return
465 | असत्त्ववचनात् पूर्व० A. P. H. E. N. ०शब्दात् पूर्व० B. C. D. Return
466 | ०पि नास्ति--B. E. Return
467 | असर्वज्ञः कश्चित् वक्तृत्वात्--टि० Return
468 | ०र्थमुभ C. D. Return
469 | तदुच्यते--A. P. H. E. Return
470 | द्वयोरुपादानं--B. C. D. Return
471 | अनियमे हि A. P. H. E. N. Return
472 | च नास्ति स A. B. D. P. H. E. N. Return
473 | श्यामः त्वत्पुत्र० C. Return
474 | एव कर्त्तव्यो न A. Return
475 | प्रयुज्यमानः इति पाठः मूले नोपलभ्यते । प्रदीपानुरोधात् तत्र कोष्ठके स्थापितः । Return
476 | ज्ञातव्ये पक्षधर्मत्वे पक्षो धर्म्यभिधीयते । व्याप्तिकाले भवेद् धर्मः साध्यसिद्धौ पुनर्द्वयम् ॥--टि० Return
477 | साध्ये प्रति०--C. Return
478 | सदृशोऽर्थो यः पक्षेण C. Return
479 | पक्षेण स सपक्ष B. C. D. P. H. E. N. Return
480 | सशब्द आदेशः E. Return
481 | वे Return
482 | शे Return
483 | साम्यम् B. Return
484 | पक्ष--टि० Return
485 | र्मे Return
486 | इयं पृष्वी, गन्धवत्त्वात् । यत्तु पृथ्वी न भवति तद् गन्धवदपि न, यथा अबादिः । अत्र अबादिर्दृष्टान्तीकृतः साध्यादन्य इति--टि० Return
487 | तेन विरु० B. Return
488 | वह्निनिवृत्तौ धूमनिवृत्तेरास्पदं जलाशय इति साध्येन सह विरुद्धः--टि० Return
489 | यथा क्षणिकत्वनिवृत्तौ सत्त्वनिवृत्तेरास्पदं खरविषाणमिति साध्याभावमात्रम्--टि० Return
490 | वि Return
491 | ०भावकार्यं E. ०भावकार्ये D. B. P. H. N. Return
492 | ०भावस्त्रिरूपः A. B. D. P. H. E. N. Return
493 | उपलब्धिज्ञानम् । तस्य लक्षणं जनिका--A. Return
494 | कारणम्--टि० Return
495 | ह्यनुपल० H. Return
496 | आलम्बनत्वेन--टि० Return
497 | यश्चार्थ--टि० Return
498 | पट-भूतल--टि० Return
499 | गम्यते B. Return
500 | भूतले--टि० Return
501 | घटः--टि० Return
502 | दृश्यमा० A. P. H. E. N. Return
503 | घटादिविविक्त० B. Return
504 | वस्तु तज्ज्ञानं चा504 वा न निश्चितम् न तावद् B. वस्तु तज्ज्ञानं वा न निश्चितम् न तावद् D. Return
504 | वा Return
506 | ०गमकमेव C. Return
507 | ०कम् । तादृशघटरहितः । B. Return
508 | यः स्वभावः सत्स्वन्येषूपलम्भप्रत्ययेषु यत्प्रत्यक्ष एव भवति स स्वभावः B. P. H. सत्स्वन्येषूपलम्भप्रत्ययेषु यः प्रत्यक्ष एव भवति स स्वभावः E. Return
509 | स स्वभावविशेषः इति नास्ति C. D. प्रतयोः Return
510 | ०हिताय द्रष्टुं A. P. E. ०हिता यः द्रष्टुं H. ०हिता यैः द्रष्टुं N. Return
511 | प्रवृत्ताः B. Return
512 | ०स्तु शक्यो द्रष्टुं योग्य० A. P. H. E. N. Return
513 | स्वभावः सत्ता० C. स्वभावः स्वसत्ताभावि E. Return
514 | स्वभाव इत्यादि इति नास्ति A. P. H. E. N. Return
515 | साध्यस्यैव स्व० A. P. H. E. N. साध्यस्य भाव B. Return
516 | स इति नास्ति A. Return
517 | नान्यः इति नास्ति C. Return
518 | त्वाद् । C. Return
519 | यथेति इति नास्ति H. E. N. Return
520 | शिंशपदेशे--C. Return
521 | यथा B. Return
522 | ०मुपदर्श्य B. Return
523 | वृक्षत्वव्यवहारनिमि० C. ०व्यवहारनिमि० A. P. E. H. N. Return
524 | ०च्चां शिंशपां पश्यति तामे० A. P. H. E. N. Return
525 | ०मेवावृक्षत्वम० A. Return
526 | यथाग्निरत्र B. D. P. H. E. N. Return
527 | अग्निरिति B. D. P. H. E. N. Return
528 | ०पलम्भः निबन्धनं प्र० B. Return
529 | लिङ्गमयुक्तम् B. C. D. P. H. E. N. Return
530 | स्वरूपात् C. Return
531 | परस्परं परि० B. D. Return
532 | हेतवोऽपि भिन्ना B. Return
533 | स्वभावप्रतिबन्धः इति नास्ति C. Return
534 | स्वभावे स्वोत्पत्तौ सत्यां प्रतिबन्धः स्वसत्तायाः प्रतिबन्धः ।--टि० Return
535 | लिङ्गस्य--टि० Return
536 | स्वभावेन अप्रतिबद्धस्य--टि० Return
537 | ०नियमाभावः--A. P. H. E. Return
538 | तस्याप्रतिबद्धविषयस्य A. P. H. तस्य प्रति० N. Return
539 | अयमर्थः A. B. C. D. P. H. E. N. Return
540 | स्वभावेन प्रति B. Return
541 | तमप्रतिबद्धविष० A. P. H. Return
542 | सत्यविनाभावनिश्चयः । A. P. H. E. N. Return
543 | श्य Return
544 | गम्य Return
545 | न प्रतिब० A. B. D. P. H. E. N. Return
546 | लिङ्गम्--टि० Return
547 | यन्नियतः A. B. C. D. P. H. E. N. Return
548 | चा Return
549 | लिङ्गस्य न वस्तुन इत्याह--B. D. H. लिङ्गस्य साध्येनेत्याह N. Return
550 | वस्तुनः P. Return
551 | तादात्म्यात्साध्यार्थादुत्प० B. P. H. E. N. Return
552 | स साध्यः स्वभावो--B. ऽर्थस्वभाव आत्मा यस्य D. Return
553 | तदात्म--C. D. Return
554 | तादात्म्यं तत्स्वभावत्वम् तस्मा० B. Return
555 | तत् तत्र B. N. H. Return
556 | प्रतिबद्धमित्यर्थः--A. B. P. H. E. N. Return
557 | विकल्प०--टि० Return
558 | निश्चयापेक्षया--B. C. D. Return
559 | केवलं तादा० A. B. D. P. H. E. N. Return
560 | ०भावो यस्य सो D. ०भावो यस्येति सो C. Return
561 | असाध्य⁵⁶¹ ध्येऽकारणे च--टि० Return
561 | ध्येऽ Return
563 | ०ति अप्रति० D. Return
564 | तस्य भावस्तस्मात्--D. C. Return
565 | संयोगसमवायादेः--टि० Return
566 | निमित्तत्वात् स्व० C. Return
567 | संयोग्यादिः--टि० Return
568 | सा Return
569 | साध्यस्य--टि० Return
570 | ०सिद्धिर्यथोक्ता० E. Return
571 | अदृश्यानुपलब्धेः--टि० Return
572 | तस्यासम्भवात् C. Return
573 | अस्पष्टम्--सं० Return
574 | अस्पष्टम्--सं० Return
575 | ०प्रकृष्टेष्वात्मप्र०--B. P. H. E. N. Return
576 | अदृश्यानुपलब्धेः--टि० Return
577 | प्राप्तार्थ उक्तः A. B. P. H. प्राप्तेऽर्थे C. Return
578 | द्वयोरेकस्याप्य० B. द्वयोरेकैकस्याभावे--C. Return
579 | प्राप्तेऽर्थे उच्यते--C. Return
580 | स्वभावविशेषविप्रकृष्टाः A. P. H. E. N. स्वभावविप्रकृष्टा--C. Return
581 | अदृश्यानुपलब्धेः--टि० । तस्याभावः P. H. E. N. Return
582 | निवृत्तिरनुपलब्धिरभाव० C. D. Return
583 | ०हारसाधनी B. C. D. P. H. E. N. Return
584 | अमूढेति A. P. E. नास्ति H. N. Return
585 | यथा च प्रतिपत्तृप्रत्यक्षनिवृत्तिरनुपलब्धिः प्रदेशस्तज्ज्ञानं चोच्यते तथा अविद्यमानो ऽपीत्यादिना दर्शयति--टि० Return
586 | ०मानोपि घटा० C. Return
587 | ०र्गिर्णि भास० A. E. P. Return
588 | दृश्यमानतया B. D. H. N. Return
589 | संसर्गात् B. Return
590 | न Return
591 | विविक्तप्रदेशज्ञानात्०--टि० Return
592 | दृश्यानुपलम्भनिश्च C. D. Return
593 | ०देव दृश्या० E. Return
594 | अमुमेवार्थं व्यतिरेकमुखेन भावयति--टि० Return
595 | न तु व्यव० A. P. H. E. N. Return
596 | अस्पष्टम्--सं० Return
597 | प्रतिपत्तृप्रत्यक्षस्यैतद् व्याख्याय अतीतस्य वर्त्तमानस्यैतद् विशेषणद्वयं व्याचष्टे--टि० Return
598 | ०तीते वर्त्तमाने चामूढस्मृतिसंस्कारे च घट० A. B. C. D. P. H. N. Return
599 | तद्रूप A. B. P. H. E. N. Return
600 | अतीतादि--टि० Return
601 | अनेन दृश्या A. B. P. H. E. N. Return
602 | तेन घटा० B. Return
603 | अस्पष्टम्--सं० Return
604 | अस्पष्टम्--सं० Return
605 | अस्पष्टम्--सं० Return
606 | पदानां प्रयोजनं प्रतिपाद्येदानीं सम्बन्धमर्थं च दर्शयति--टि० Return
607 | वर्त्तमाने च घट० A. B. P. H. E. N. Return
608 | अतएव न घटानुपलम्भे नापि घटे मोहः A. C. D. P. H. E. N. अत एव घटा नुपलम्भे नापि घटे मोहः--B. Return
609 | ०हणम् व्यभि० C. Return
610 | विज्ञायेत । तदय० B. Return
611 | स्फुटं B. P. H. E. N. Return
612 | अनुपलभ्यमानत्वात्--A. Return
613 | इति ज्ञातुं शक्यम्--C. Return
614 | भावे Return
615 | अस्पष्टम्--सं० Return
616 | निःशङ्कगमागमलक्ष० D. B. निःशङ्का गमनागमनयो 616 ? लक्ष० C. Return
616 | ? Return
618 | तदेवमस्य C. D. तदेवमेतस्य A. P. H. E. N. तदेव तस्य--B. Return
619 | प्यभावस्य व्यव० C. Return
620 | प्रवर्त्तनी इति नास्ति A. B. C. D. P. H. E. N. Return
621 | त्येवं प्रत्य० C. Return
622 | शक्नोत्यभावं व्य० C. Return
623 | ०लम्भो व्यव० A. Return
624 | करोत्यभाव० C. Return
625 | ०हारे प्रवर्त्त्यनुपलब्धिः C. प्रवर्तन्युपल A. प्रवर्तिन्युपल P. H. प्रवर्तिन्यनु० B. Return
626 | ब्धिरेकादश प्रकारा अस्या A. P. E. Return
627 | भिधानव्या० A. B. C. D. P. H. E. N. Return
628 | शीतादिविरुद्धवह्न्यभिधायी--टि० Return
629 | वृक्षाप्रद्य 629 ? भावप्रतिषेधाभिधायी--टि० Return
629 | ? Return
631 | अस्पष्टम्--सं० Return
632 | अ Return
633 | अस्पष्टम्--सं० Return
634 | अस्पष्टम्--सं० Return
635 | अस्पष्टम्--सं० Return
636 | अस्पष्टम्--सं० Return
637 | इति नास्ति । B. P. H. E. N. Return
638 | अस्पष्टम्--सं० Return
639 | अस्पष्टम्--सं० Return
640 | अस्पष्टम्--सं० Return
641 | अस्पष्टम्--सं० Return
642 | साध्यते न त्व० C. Return
643 | ०गृहस्योपरि० B. C. D. Return
644 | आलोकतमसी आकाश इति बौद्धमतम्--टि० Return
645 | एवार्थः--टि० । तस्य वह्ने० B. Return
646 | तद्गृहाङ्गणदेशस्थेन वह्निना--C. D. तद्गृहाङ्गणदेशेन भ⁶⁴⁶ च A. तद्गृहाङ्गण स्थेन च वह्निना--B. तद्गृहाङ्गणदेशेन वह्नि P. H. E. Return
646 | च Return
648 | अप्रतिबद्धसामर्थ्यस्येत्यर्थः--टि० Return
649 | दृश्यमानाका० C. A. Return
650 | दृश्यमान इव C. Return
651 | न्धु Return
652 | तन्मत्या Return
653 | न्या Return
654 | ह Return
655 | नुपलब्धेर्य० C. Return
656 | इति नास्ति E. Return
657 | अत्र धर्मी--A. B. P. H. E. Return
658 | शिंशपात्वदृश्यस्याभाव B. शिंशपात्वस्य दृश्याभावे A. P. H. E. N. शिंशपात्वस्य दृश्यस्याभावे--C. D. Return
659 | साध्ये टि० । Return
660 | ०पेताऽपर C. Return
661 | तृणोत्करः--टि० । ०कक्षः । द्र० A. B. C. D. P. H. E. N. Return
662 | ०भेदं न यो विवे--A. P. H. E. Return
663 | ०त्यक्षं शिंश० A. B. C. H. E. N. Return
664 | तादृशविष० A. Return
665 | स्याः प्रयोगोऽभावसाधनाय C. Return
666 | अग्नेरिति--B. P. H. E. N. Return
667 | ०ह्रियते । अत्रेति--B. C. D. Return
668 | इति नास्ति A. Return
669 | दृश्ये तु दृश्या० B. C. D. Return
670 | दूरत्वात् B. D. Return
671 | व्यः Return
672 | ब्धिः । द्वयो० A. B. P. H. E. N. Return
673 | विरोधका० A. Return
674 | यत्र A. Return
675 | निवृत्तिरनुमीयते A. C. Return
676 | सर्वापवरका० A. P. H. E. N. Return
677 | इति नास्ति A. B. C. P. H. E. N. Return
678 | इति नास्ति E. Return
679 | भवति ध्रु० B. C. D. Return
680 | ०त्वप्रतिषेधः--C. Return
681 | भवे Return
682 | प्रतौ सर्वत्र अववरकेत्यादि दृश्यते टीकायां तु अपवरकेति । Return
683 | जननाद् A. P. H. E. Return
684 | मुद्गरादिः C. Return
685 | विनश्वरस्यापेक्ष० A. Return
686 | पेक्षणं नाध्रुव० B. Return
687 | राजकादि० B. C. D. Return
688 | व्याप्तं तद्वद् । ध्रुव० C. Return
689 | च नास्ति B. D. Return
690 | स्वभावानुपलब्धिरूपता स्यात् । स्वभावानुपलब्धिरूपा चाभ्युपेता पूर्वाचार्यै रित्याह--टि० Return
691 | धश्च तयाभ्यु० A. Return
692 | य एवं--A. Return
693 | दृश्यमानात्मत्वमभ्यु A. P. H. E. N. Return

694

अथ न वस्त्वेकत्वविरोधोऽनयोः परं यो निषेधो ध्रुवभावित्वस्य विधीयते स ।
यद्यया 694 ? दृश्यत्वे सति पूर्वानुपलब्धिष्विव भवेत् तदा नास्यानुपलब्धेः । अथ भवतु
नित्यत्वस्यावस्तुन एवं निषेधः, पिशाचादीनां तु सतां कथं निषेध इत्याह--टि०

Return

694 | ? Return
696 | यदैव B. Return
697 | ०त्मत्वं० A. P. H. E. N. Return
698 | ०त्मत्वं० A. P. H. E. N. Return
699 | यद्ययं दृश्य० A. P. H. E. N. Return
700 | ०माने वस्तुनि घटादौ C. Return
701 | निषेधः A. B. P. H. E. N. Return
702 | निपेधः B. Return

703

तादात्म्यनिषेधसंसूचकस्य व्यापकानुपलब्धिप्रयोगस्य । स च एवं--नित्यस्य
सत्ता स्थिरोपलम्भत्वेन व्याप्ता । तस्य स्थिरोपलम्भविषयत्वस्य तत्र घटादौ अनुपलब्ध्या
नित्यसत्ताया व्याप्तायाःनिषेधः--टि०

Return

704 | ऽऽपा Return
705 | अग्नेरिति--B. C. P. H. E. N. Return
706 | प्रति न तानि सन्ति इति--A. P. H. E. N. Return
707 | देशे A. B. C. D. P. H. E. N. Return
708 | अदृश्यः--टि० Return
709 | इति नास्ति A. B. P. H. E. N. Return
710 | वचनलभ्यं ? Return
711 | द्ध Return
712 | दी Return
713 | अग्नेरिति B. C. P. H. N. E. Return
714 | अग्नेरिति D. B. Return
715 | यत्र प्रतिषेध्यतुषार० C. Return
716 | व्यापकं च शी० D. Return
717 | यथासंख्यम्--टि० Return
718 | प्रयोगश्चैवम्--नात्र तुषारस्पर्शः, उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धेः । नात्र तुषार स्पर्शः, शीतस्पर्शाभावात् । Return
719 | च नास्ति B. P. E. Return
720 | च नास्ति B. Return
721 | विशिष्टे विष० B. Return
722 | अग्न्यभावादिति । B. D. P. H. N. अग्न्यभावात् E. Return
723 | सदपि न दृश्यं भवति C. सदपि दृश्यं न भवति A. P. H. E. N. Return
724 | ०साधकः C. Return
725 | दृश्य इति A. P. H. E. N. Return
726 | प्रतिषिध्यते B. Return
727 | भवेज्ज्वलितो रूप० A. P. H. N. भवेज्ज्वलितरूप० E. Return
728 | तु वनमध्य० B. Return
729 | दृश्यमानरूप एव C. Return
730 | तत्रास्याः प्रयोगः A. B. C. D. P. H. E. N. Return
731 | इति नास्ति A. B. P. H. E. N. Return
732 | विशेष्यन्ते B. Return
733 | विशेष्यन्तेऽन्यस्मा० B. विशिष्यतेऽन्यस्मा० C. D. Return
734 | टीकायां नास्ति सुखादीति पाठः--सं० Return
735 | ०भावः प्रति P. H. E. N. भाव प्रति A. Return
736 | तत्रास्याः प्रयोग०--A. B. C. D. P. H. E. N. Return
737 | अयं देश इति A. P. H. E. N. Return
738 | ०हर्षविशेष० C. रोमहर्षादिविशेषयुक्तम् नास्ति--B. Return
739 | पुरुषो नास्ति--C. Return
740 | विशेषगुणयुक्तः B. Return
741 | रोमहर्षविशेष D. B. Return
742 | वह्नेः प्रत्य० C. D. Return
743 | यत्र A. Return
744 | यादृशस्तस्मिन्देशे A. C. P. H. E. N. Return
745 | तु नास्ति--A. Return
746 | हर्षादिनिवृत्ति D. B. Return
747 | शक्यत इति C. शक्येति धूम० A. शक्येते न धू० H. Return
748 | इमे सर्वे इत्यादि नास्ति--H. N. इम इत्यादि A. B. D. E. P. Return
749 | ०न्तरप्रयोगान्ता H. E. ०न्तरप्रयोक्तानां नि० A. Return
750 | प्रसक्ते सत्या P. H. E. N. प्रसक्तेत्याह A. Return
751 | तत्र नास्ति--A. B. P. H. E. N. Return
752 | ङ्गे आह--B. Return
753 | भवति । प्रयुक्ता C. Return
754 | गम्यते A. B. C. D. P. H. E. N. Return
755 | दशग्रहणोदाहरण० B. Return
756 | ०दाहृतका० C. Return
757 | ०याधिगतये C. Return
758 | जातम् E. Return
759 | तत्स्वाभाव्येन--टि० Return
760 | स्वभावा आत्मोत्पादकाः । भावध्वनिरुत्पादकपर्यायः--टि० Return
761 | ०मन्तर्भाव इत्याह--C. Return
762 | विधीत्यादि P. H. E. N. Return
763 | प्रतिषेध्यादर्थान्तरस्य B. Return
764 | न्यायबिन्दुः २. १७. Return
765 | त Return
766 | कथमन्तर्भ० C. Return
767 | भेदेन भेदः A. P. H. E. N. प्रयोगभेदादेव भेदः B. C. Return
768 | शब्दस्तु परा० B. C. Return
769 | प्रतीतिरिति स्वार्थानुमानेऽप्यस्याः प्रभेदनिर्देशः--C. Return
770 | शास्त्रघटितानाम् A. P. H. E. N. शास्त्रपरिघटितानाम् B. शास्त्रगदितानां— पाठान्तरम्--टि० Return
771 | प्रयोगदर्शनाभ्यासक्रमेण--टि० Return
772 | भवति इतिश० C. B. Return
773 | अस्पष्टम्--सं० Return
774 | मनेन मेयेन--पाठः--टि० Return
775 | यत् पुनस्त्रिरूपं लिङ्गाख्यानम्--टि० Return
776 | ०मेव प्रतिषेधः A. P. H. E. N. Return
777 | ०नुपलम्भप्र० A. B. P. H. E. N. Return
778 | अदृश्यानां निषेधे सति--टि० Return
779 | कारणादीनाम्--टि० Return
780 | चास्यामभावाभावव्यव E. Return
781 | विरुद्धानामुप० C. Return
782 | सर्वत्र चेत्यादि नास्ति H. N. Return
783 | अभावश्च तस्य च व्यवहारोऽभावव्य० A. P. H. E. Return
784 | लब्धौ सत्यां--B. H. L. Return
785 | दृश्यमानानामेव B. Return
786 | मेव स प्रति० A. P. H. E. N. Return
787 | कारणानुपलब्ध्या--C. Return
788 | ज्ञातव्या नास्ति A. B. P. H. E. N. Return
789 | ०कारणभावासिद्धेः E. ०कारणभावासिद्धिः B. P. H. Return
790 | व्याप्यस्येति व्याप्यरूपाणामिति व्याख्येयम् । बहुस्थानेषु पाठोऽपि न--टि० Return
791 | व्यापकाभावे C. Return
792 | विरोधिकार्य० A. B. P. E. H. N. Return
793 | विरोधः कार्य० A. P. H. E. Return
794 | ०संनिधाने परा० C. Return
795 | ०वसितकार्य० P. H. A. B. Return
796 | व्याप्याभावे A. B. D. P. H. E. N. Return
797 | च Return
798 | तत्--C. Return
799 | ०भावप्रतीतौ व्या० B. Return

800

देशकालस्वभावविप्रकृष्टाः पिशाचादययस्तेषां पिशाचादीनां विरोधश्च केनचिदग्निना
सह न सिध्यतीति सम्बन्धः । तथा कार्यकारणभावश्च पिशाचादीनां केनचिद्धूमेन सार्धं
न सिध्यति । टि० ।

Return

801 | संप्रति नास्ति--A. P. H. E. N. Return
802 | दृश्योपलब्धि० A. B. P. H. E. N. Return
803 | ०लब्धिरेव C. Return
804 | ब्धी Return
805 | अत्र मूले प्रदीपानुसारी पाठो नोपलभ्यते । तत्र तु विरोध कार्यकारणभावाभावासिद्धेः २. ४६ इति लभ्यते । Return
806 | लब्धिः किं A. P. H. E. Return
807 | पारेत्याह--B. D. Return
808 | विषयानुप०--B. C. H. E. N. Return
809 | आहत्य Return
810 | सिद्धे तत एव सामर्थ्यात्कार्यादेरभावावसाय इतीदा नीन्तनस्यैव दृश्यानुपलम्भस्योपयोगो Return
811 | ॥ द्वितीयपरिच्छेदः ॥--D. B. ॥ न्यायबिन्दुप्रकरणे द्वितीयः परिच्छेदः समाप्तः ॥--E. Return
812 | न च--B. D. Return
813 | ॥ न्यायबिन्दुटीकायां द्वितीयः परिच्छेदः समाप्तः ॥ A. B. P. H. E. ॥ न्याय बिन्दुटीकायां द्वितीयः परिच्छेदः ॥ D. Return
814 | द Return
815 | परार्थानुमा० B. P. H. E. N. Return
816 | च लिङ्ग चं A. Return
817 | त्रिरूपलि० E. Return
818 | त्रिरूपलि० C. Return
819 | परस्मायिति परा० E. Return
820 | ननु सम्य० A. Return
821 | त्रिरूपलिङ्गालम्बना स्मृतिः C. D. B. Return
822 | श्रोतुः--टि० Return
823 | तस्यानुमानस्य--A. B. P. H. E. N. Return
824 | औपचारकम्--A. Return
825 | न च यावत् A. B. D. P. H. E. N. Return
826 | स्वरूपस्यैव व्या० C. Return
827 | भवति नास्ति A. C. P. E. N. Return
828 | च नास्ति A. P. H. E. N. Return
829 | ०दकः शब्द A. B. P. H. E. N. Return
830 | अभिधानस्य व्यापारो निबन्धनं यस्य--टि० Return
831 | वच्च ॥ C. Return
832 | धर्मो यस्य C. A. P. H. E. N. Return
833 | तयोः साधर्म्यवैधर्म्ययोः--टि० Return
834 | इति अकृतकत्वकृतम्--C. Return
835 | ०जनम् प्रकाशयितव्यं वस्तु यदुद्दिश्यानु० A. P. H. E. N. Return
836 | प्रयोजनान्नानयोर्भेदः--B. D. Return
837 | प्रयोजनम्--टि० Return
838 | गम्यं दिवा भोजनाभावविशेषं पीनत्वं रात्रिभोजनकार्यमेकमेव--टि० Return
839 | ०र्म्यवत् यदुप०--D. B. P. H. E. N. Return
840 | विषये उप० C. Return
841 | घट इति ॥ D. B. P. H. E. N. Return
842 | तावदुहारणमुदाहर्त्तुमनुप० C. B. Return
843 | विषयस्तद० B. C. D. Return
844 | योग्यत्वे विधिः B. Return
845 | ०हारस्य योग्य० A. B. P. H. E. N. Return
846 | साधर्म्य Return
847 | व्याप्तिव्या० A. Return
848 | स्य च B. C. D. P. H. E. N. Return
849 | प्रत्यक्षेण निश्चित इति न व्याकर्तव्यम्--टि० Return
850 | निमित्तान्तराभावोपदर्शनेन दृश्यानुपलब्धिव्यतिरिक्तासम्भविनिमित्तश्चासद्व्य वहारः--टि० Return
851 | ततः प्रमा० C. दृश्यानुपलम्भादेव--टि० Return
852 | व्याप्तिसाधकेन--टि० Return
853 | प्रत्यक्षे । एको० C. D. E. N. Return
854 | शुद्धस्वभावस्य प्रयोगः C. । Return
855 | व्याप्तिसाधनस्य A. B. C. D. P. H. E. N. नित्यक्रमयौगपद्याभ्याम् अर्थ क्रियाविरोधादिति विपर्ययबाधकं प्रमाणम्--टि० Return
856 | प्रयोगस्य विशेषणं दर्श० B. Return
857 | यदुत्पत्तिः C. यदुत्पत्तिमदिति उत्पत्तिमत्त्वमनू० A. Return
858 | लाभःस यस्यास्ति--B. Return
859 | विधेः A. P. H. Return

860

अग्रे स्वयं दुर्वेकेण स्वभावभूतः स्वभावात्मकः इत्यादिना स्वभावभूतः इत्येव
धर्मोत्तरसंमतः पाठ इति गृहीतस्तथापि अत्र तेनैव स्वभावं भूतः इत्येवंरूपेण गृहीतोऽस्ति
इति व्याख्यानुरोधाद् भाति-सं० । स्वभावभूतः-A. B. C. D. P. H. E. N.

Return

861 | स्वभावात्मको A. B. C. D. P. H. E. N. Return
862 | ननु स्वभावभूतस्य कथं भद इत्याह--टि० Return
863 | भाव उच्यते A. B. D. P. H. E. N. Return
864 | विशिष्टं च वस्तु--C. Return
865 | अनियतत्वे--A. Return
866 | परार्थानुमाने--टि० Return
867 | ते Return
868 | न च प्रयु० B. Return
869 | विशेषणमन्त० A. P. H. N. Return
870 | क्वचित् प्र० A. B. P. H. E. N. Return
871 | तत्र हेतु B. Return
872 | ०दयो द्र० B. P. H. E. N. Return
873 | स्वशब्दो विशेषणशब्दः--टि० Return
874 | प्रत्ययभेदशब्दे B. Return
875 | प्रत्ययभेदः A. B. P. H. E. N. Return
876 | यथा कृत० C. Return
877 | त्वं साध्यते । A. P. H. E. N. Return
878 | र्म्ये Return
879 | ०हेतुयोगो B. Return
880 | एतदर्थम्--B. D. Return
881 | सन्नोत्प० E. Return
882 | अस्मिन् सूत्रे न किंचित्केनचिद्व्याख्यातम्--सं० Return
883 | प्रमाणैर्यस्य साधनधर्मस्य यदात्मीयं C. D. प्रमाणैर्यस्य यदात्मीयं--B. Return
884 | अथ नान्तरीयत्वानिश्चयेऽपि लिङ्गस्य परोक्षार्थप्रतिपादकत्वं स्यादित्याह--टि० Return
885 | ०मेव हेतोः B. Return
886 | नैतत्पत्रं प्रतिबिम्बितम्--सं० Return
887 | प्रागनुमानात्--टि० Return
888 | ०कालेन साधनं--A. B. P. H. E. Return
889 | साध्यानन्तरीयकं A. B. P. H. E. Return
890 | ०त्यत्वस्व० A. B. P. H. E. N. Return
891 | स्मृतमर्थाय--B. Return
892 | ०त्यत्वस्व० C. Return
893 | लिङ्गनिश्चायकं ज्ञानम्--टि० Return
894 | कृतकस्या० H. Return
895 | मानं ज्ञानं--C. Return
896 | तस्यैव--इति नास्ति--P. H. Return
897 | ०स्य हेतु० C. Return
898 | ०स्य हेतु० C. Return
899 | स्वभाव एव हेतु--B. स्वभाव इह A. P. H. N. Return
900 | ०न्धश्च स्व० A. P. E. H. N. Return
901 | स्वभावः प्रति० A. B. D. P. E. H. N. Return
902 | ०त्म्यात् B. D. P. H. E. N. Return
903 | ०साधनयोर्भेदः A. P. H. E. N. Return
904 | ०बन्धे च साध्यः--B. Return
905 | तत्स्वभावात् C. Return
906 | स तन्निष्पत्तावनिष्पन्नस्य साधन A Return
907 | अयमेव भेदोभावनां विरुद्धधर्माध्यासः, कारणभेदश्च--टि० Return
908 | व्यभिचारेत्यादि--नास्ति--A. B. D. P. H. E. N. Return
909 | यदि चे Return
910 | ०बन्ध्येव यः स्वभावः B. C. D. E. Return
911 | कार्यहेतुप्रयोगः C. कार्यहेतोरपि प्रयोगः B. D. P. H. E. N. Return
912 | त्यग्निविधः--B. Return
913 | व्याप्तिर्व्यापकस्य तत्र भाव एवेत्यादिकः--टि० Return
914 | कार्यं हेतु० C. D. Return
915 | कार्यहेतोः B. Return
916 | कार्यकारणत्वनिश्चयो A. P. H. N. कार्यकारणनिश्चयो C. Return
917 | वैधर्मवतः E. Return
918 | वैधर्म्यवतः यत् सदिति C. Return
919 | तस्मात्--टि० Return
920 | सत्त्वम्--टि० Return
921 | हेतुरपि । हेत्व० B. P. H. हेतुरपि न स्यात्--D. Return
922 | उपलम्भः--टि० Return
923 | सत्त्वस्य--टि० Return
924 | अनुपलभ्यमानः--टि० Return
925 | उपलम्भः--टि० Return
926 | सत्त्वस्य--टि० Return
927 | साध्यनिश्चयो भवति A. B. C. D. P. H. E. N. Return
928 | नियमः B. Return
929 | नास्ति सत्त्वम्--B. D. P. H. E. N. Return
930 | असंश्च B. P. H. N. Return
931 | नियमः B. Return
932 | सत्त्वेन--टि० Return
933 | नित्यत्वम्--टि० Return
934 | शब्दे धर्मिणि--टि० Return
935 | निवृत्त इति A. P. H. E. N. Return
936 | वैधर्म्यप्रयो० A. P. H. E. N. Return
937 | अत्र चास्तीति कार्य--C. D. Return
938 | इहापि च C. D. Return
939 | अत्र चास्ति धूम इति C. D. Return
940 | साधर्म्यव्यतिरेको B. Return
941 | गतिः ।--C. Return
942 | अर्थादिति--C. Return
943 | भवति । ही B. C. D. Return
944 | मेव तत् C. Return
945 | वति नोक्तोऽन्वय० A. P. E. C. Return
946 | व्यतिरेकबु० A. Return
947 | बुद्ध्यध्यवसिते A. B. P. H. E. N. Return
948 | बुद्ध्यावसितस्य A. P. H. E. N. बुद्ध्यवसितस्य B. D. Return
949 | ०सितत्वाभावात् C. Return
950 | साध्ये नियतमित्यादिनाऽन्वयबा950 बोधसामर्थ्यात् व्यतिरेकं दर्शयति--टि० Return
950 | बो Return
952 | वे Return
953 | साध्ये नियत० C. Return
954 | गृहीते ते साध्या--A. P. H. Return
955 | साध्याभारो955 वोऽनग्निः--टि० Return
955 | वो Return
957 | नियतः साध्याभावो न स्यात्--A. B. D. P. H. E. N. Return
958 | साध्यसत्त्वं गतिः--A. Return
959 | साधनाभावे नियतस्य--C. Return
960 | क्यादव Return
961 | भावः--उत्पादः, सत्ता वा--टि० Return
962 | रिजानानः Return
963 | हेतोः--टि० । प्रतिबद्धस्य इति नास्ति A. P. H. Return
964 | तदन्वय--C. Return
965 | सदसत्त्वाख्यापनं--C. Return
966 | पूर्वसूत्रोक्तः--टि० Return
967 | तेनेत्युपसंहरति--टि० Return
968 | साधननिवृत्तिं C. D. Return
969 | निवृत्तौ नियमेन--B. C. D. Return
970 | अन्तर्भावितम्--टि० । तेनाक्षिप्त प्रतिबन्घोपदर्शनं तदेवान्वय--B. Return
971 | क्षिप्तप्रति A. P. H. E. N. Return
972 | वचनरूपो यत्र यत्र धूमस्तत्राग्निरित्येवं न वक्तव्यस्तर्ह्यन्वयः प्रतिबन्धशून्यः । साध्यहेत्वोस्तादात्म्यतदुत्पत्तिरूपप्रतिबन्धे स्थिते सिद्ध एवान्वय इति भावः--टि० । Return
973 | पाठोऽत्र घृष्टः । Return
974 | द्वैतं Return
975 | पाठोऽत्र घृष्टः । Return
976 | ०र्तकप्रतिब--A. D. P. H. E. Return
977 | अन्वये व्य० A. P. H. E. N. Return
978 | मुखमस्य--C. Return
979 | इतिकरणो हेतौ A. Return
980 | एकमेव त्वन्वय A. P. H. E. N. Return
981 | पाठोऽत्र घृष्टः । Return
982 | पाठोऽत्र घृष्टः । Return
983 | पाठोऽत्र घृष्टः । Return
984 | केण युक्तेन B. Return
985 | सत्त्वस्वरूपामाह--C. Return
986 | सत्त्वम्--टि० Return
987 | उपलम्भेन--टि० Return
988 | व्याप्तिप्रति A. Return
989 | प्रतीतेः इति नास्ति A. Return
990 | प्रयोगेऽवश्यं B. P. H. प्रयोगे नावश्यं--E. N. Return
991 | दृष्ट्वा A. P. H. Return
992 | अस्मिन् पत्रे अधिकं घृष्टं वर्तते । अत एव सम्यक् न पठयते--सं० Return
993 | ध्य Return
994 | अत्र अक्षपादवचनत्वेन यदुद्धृतं तन्नास्ति न्यायसूत्रे किन्तु वार्तिके--साध्यविपरीत प्रसङ्गप्रतिषेधार्थं यत् पुनरभिधानं तत् निगमनम् इति वर्तते--१. १. ३९. Return
995 | एवमे० A. B. P. H. E. एतमे० N. Return
996 | विषयः सिद्धः C. Return
997 | नेह घट० A. B. P. H. N. Return
998 | प्राप्त मिति । अनु० A. P. H. Return
999 | नेन Return
1000 | दपगतं Return
1001 | विषयो Return
1002 | ०भ्यते इत्या० A. B. P. H. N. Return
1003 | न च C. Return
1004 | ०व्यवहारस्य विष० C. D. Return
1005 | स नास्ति A. B. C. D. P. H. Return
1006 | च नास्ति C. E. अनेन न H. Return
1007 | च न साध्य० A. B. P. H. N. Return
1008 | ०र्मिणि भवेत् साधन० A. B. P. H. E. N. Return
1009 | यदपि Return
1010 | नं Return
1011 | नोपलभ्यते न्यायवार्तिके--सं० Return
1012 | ता Return
1013 | त्वादावेव Return
1014 | सामर्थ्यात् ततः A. B. P. H. N. Return
1015 | पक्षो निर्देश्यः E. Return
1016 | पक्षः निर्देशः C. Return
1017 | ०मिष्टो निरा० B. P. Return
1018 | इति निर्देश्यः--C. Return
1019 | ०कृतोऽर्थो यः स B. C. D. Return
1020 | अथ यदि न पक्षो A. B. P. H. E. N. Return
1021 | किञ्चत्--B. Return
1022 | केचित् नास्ति--C. A. P. H. E. N. Return
1023 | ०त्वेनेष्टो C. B. H. P. E. N. Return
1024 | तत्कथम्--B. Return
1025 | ०त्वात् साध्य० B. Return
1026 | ०त्त्यर्थम्--D. Return
1027 | साध्यत्वेनेष्टम् C. D. E. Return
1028 | ०त्वेनाप्यभिधानात् B. P. H. E. N. Return
1029 | यथेति नास्ति A. Return
1030 | नाशं स्वयमिच्छतीत्यादौ आत्मनो नाशमिच्छतीत्यर्थः--टि० Return
1031 | ०स्यार्थेन युक्तः--B. Return
1032 | प्रत्यासन्नभूतः यस्य A. B. P. H. Return
1033 | तृतीयार्थेन युक्तः C. D. Return
1034 | एव नास्ति--B. Return
1035 | ननु A. B. P. H. Return
1036 | ०सम्भवे स्वयं० B. C. D. Return
1037 | यद्येव--A. B. P. H. Return
1038 | अनेन च C. Return
1039 | साध्यो धर्मो नेतर इत्यु० C. Return
1040 | धर्म नास्ति B. Return
1041 | साध्यत्वसम्भ० A. C. P. H. E. Return
1042 | ०त्त्यर्थं चेदं A. D. P. H. E. N. ०त्त्यर्थं चैतत्--B. Return
1043 | तेन स्वयं वादिना धर्मः साध० C. Return
1044 | अनेकधर्म० C. Return
1045 | तस्मिन् सिद्धो E. Return
1046 | तादात्म्यतदुत्पत्तेः--टि० Return
1047 | स एव तस्य A. E. Return
1048 | साध्यत इति--C. Return
1049 | सोऽर्थोऽनु० C. Return
1050 | वाक्यं परिसमा० A. B. C. D. P. H. E. N. Return
1051 | तुशब्दस्तथापीत्यर्थे--टि० Return
1052 | तदित्यादि तदिति A. B. C. D. P. H. E. N. Return
1053 | जगति नियतम्--B. C. D. P. H. E. N. Return
1054 | ०मिष्टमुदाहरति--B. साध्यं दृष्टमुदाह० C. D. Return
1055 | ०दिति । आत्मार्था इत्यनुत्था 1055 क्ता प्यात्मार्थता साध्यते तेन--C. Return
1055 | क्ता Return
1057 | साध्या । अनेन B. P. H. E. Return
1058 | ते नास्ति B. Return
1059 | च नास्ति--A. B. D. P. H. E. N. Return
1060 | आदिर्यस्य D. Return
1061 | तद्वदत्र यत्प्रमाणे--A. B. P. H. Return
1062 | नोक्ताप्या० B. अनुक्ताप्या--A. C. D. P. H. E. N. Return
1063 | उक्तता Return
1064 | ०नुक्ताप्या० A. B. C. D. P. H. E. N. Return
1065 | य आत्मप्रतिषेधवादोऽधिकरणं यस्य--टि० Return
1066 | शयनादिषु A. Return
1067 | ०र्थत्बेन प्रसिद्धः A. Return
1068 | परार्थमा० A. B. P. H. परार्थत्वमा० N. Return
1069 | बौद्धानां मते परमाणुरूपं ज्ञानमतः सङ्घातरूपत्वम्--टि० Return
1070 | परस्य नास्ति--B. Return
1071 | साध्यवच० A. B. P. H. E, N. Return
1072 | वादिना E. Return
1073 | धा Return
1074 | धा Return
1075 | व Return
1076 | पक्षः दर्श० C. Return
1077 | साध्यत्वेनेष्टत्वादि C. D. Return
1078 | प्रदर्शनाय A. C. P. H. Return
1079 | तैर्नि० E. N. Return
1080 | साध्यते स न पक्ष B. D. Return
1081 | ०कृतेषु निरा० B. Return
1082 | श्रोत्रज्ञानग्राह्य०--टि० Return
1083 | साध्यत्व Return
1084 | श्रवणेन्द्रिय प्रभवज्ञानेनेत्यर्थः--टि० Return
1085 | यथा नास्ति C. D. H. E. N. Return
1086 | प्रतिज्ञार्थः--C. D. Return
1087 | र्था Return
1088 | न्यायवार्त्तिकं द्रष्टव्यम्--१. १. ३३. पृ० ११३. Return
1089 | विकल्पविज्ञानविषयत्वेन प्र० B. P. H. E. विकल्पज्ञानविषयत्वेन C. D. विकल्पविज्ञानेन A. Return
1090 | यद्विकल्पज्ञान० B. P. H. N. यज्ज्ञानग्राह्यं A. Return
1091 | प्रमाणम् । अत्र A. B. D. P. H. E. N. Return
1092 | स चानुमा० C. Return
1093 | शाब्दस्य प्रत्य० A. B. C. D. P. H. E. N. Return
1094 | ब्रवीति वक्ति B. Return
1095 | ०न्यसत्यानि A. Return
1096 | एतदेव इत्यादि भवन्ति इत्यन्तं सूत्रत्वेन H. प्रतौ मुद्रितम् । किन्तु नास्त्येतत् सूत्रम्--सं० Return
1097 | अनुमानप्रामाण्यनिषेधलक्षणम्--टि० Return
1098 | यथा A. Return
1099 | आदर्शयिता--A. Return
1100 | ०स्यासन् ग्राह्य उक्तो A. P. H. N. Return
1101 | सन्नार्थो--E. Return
1102 | नानुमानं प्रमाणं इत्यस्माच्छब्दाद्योऽर्थो बुध्यते तेन जनितो नानुमान इत्यादिकः शब्दः न प्रत्येष्यति नास्तिको व्यभिचारात्--टि० Return
1103 | अध्यारोपित०--टि० Return
1104 | ०च्छब्दप्र० A. Return
1105 | वाच्यमानं A. B. P. H. E. N. Return
1106 | वास्तवमिति C. D. Return
1107 | अग्न्यव्य० D. Return
1108 | अपि च इति यस्मादर्थेऽव्ययम्--टि० । अपि च इत्यारभ्य शब्दप्रयोगः इत्यन्तः पाठो नास्ति--B. Return
1109 | बाह्यवस्तुसत्त्व A. B. C. D. P. H. E. N. Return
1110 | पूर्वमेव E. Return
1111 | व्याख्यानम० A. B. C. D. P. H. E. N. Return
1112 | एवं सति--A. P. N. Return
1113 | पक्षो--C. Return
1114 | एवं नास्ति B. P. H. Return
1115 | लक्षणमवद्यं B. P. Return
1116 | ०रोक्तेन क्रमेण B. C. D. Return
1117 | असिद्धो इत्यादिपदानन्तरं A. प्रतौ D. प्रतौ च संख्याङ्काः दत्ता वर्त्तन्ते--सं० Return
1118 | इति नास्ति A. B. D. P. H. E. N. Return
1119 | समाप्य E. Return
1120 | लिङ्गाख्यानं वक्तु० A. B. P. H. E. N. Return
1121 | प्रतिरूपं बोध्यते A. B. P. H. लिङ्गाभासम्--टि० Return
1122 | हेयज्ञाते E. Return
1123 | परार्थानु--A. B. P. H. E. N. Return
1124 | परार्थेऽनुमाने--C. Return
1125 | कस्य रूप० A. P. H. E. N. हेत्वाभासोऽप्येकस्य रूप० C. Return
1126 | सन्देहे वाक्यं सं० A. Return
1127 | सन्देहे चासि० B. C. D. P. H. E. Return
1128 | दिषु Return
1129 | नित्यः B. Return
1130 | द्वयोर्द्वयोरपि B. Return
1131 | मरणादिति प्रति० C. Return
1132 | ०स्यानेन मरणस्याभ्यु० C. Return
1133 | चायुश्च रूपा० A. P. H. चायुश्च तत्र B. N. Return
1134 | विज्ञानचक्षु--B. Return
1135 | जयित--B. चक्षुरादिविज्ञानं रूपा० E. चक्षुरादिज्ञानं रूपा० C. Return
1136 | कार्यान्त० B. P. Return
1137 | स्थितरूपम्--A. B. P. H. N. Return
1138 | उच्यते--B. Return
1139 | प्रमाणस्व० H. Return
1140 | तरुष्वभावात्--B. Return
1141 | सत्ताया A. Return
1142 | तत्र A. Return
1143 | मरणहेतुः--A. B. P. H. N. Return
1144 | यच्च D. Return
1145 | विज्ञानेन्द्रियायुर्निरोधलक्षणम्--टि० Return
1146 | शोषलक्षणम् । Return
1147 | हेतुज्ञात्ततं A. विज्ञानेन्द्रियायुर्निरोधलक्षणम्--टि० Return
1148 | भेदाद Return
1149 | अनित्यं B. P. H. E. N. Return
1150 | स्वं रूपम्--A. B. P. H. N. Return
1151 | परार्थादि हे० B. Return
1152 | प्रमाणं A. C. P. H. E. N. Return
1153 | विज्ञानं C. Return
1154 | तदा नास्ति A. P. H. E. N. Return
1155 | ०स्य चेति A. B. C. D. P. H. E. Return
1156 | आश्रयभूतसा० E. Return
1157 | स्वात्मना A. B. C. D. P. E. H. N. Return
1158 | संदिग्धासिद्धः नास्ति C. Return
1159 | वह्निकार्यत्वाद्ग० C. Return
1160 | निगुञ्जे--C. Return
1161 | स्याऽ Return
1162 | कथमाश्र० A. B. P. H. E. Return
1163 | तदघात--A. Return
1164 | आगमः C. Return
1165 | केकायितापातविभ्रमः A. P. H. Return
1166 | आहोस्विदस्मादिति--A. P. H. N. Return
1167 | तादाश्रय० A. B. P. H. E. N. Return
1168 | घर्मिति 1168 णि हेतोः सम्बन्धस्य सत्त्वस्येत्यसिद्धौ--टि० Return
1168 | णि Return
1170 | सर्वेष्वपि असिद्धेषु एकं रूपं पक्षधर्मत्वमसिद्धम्--टि० Return
1171 | धर्मिबद्ध० A. P. B. H. Return
1172 | तथा पर० A. B. P. H. Return
1173 | विपक्षे--टि० Return
1174 | ०मस्यैकान्तिकः C. D. Return
1175 | कश्चा Return
1176 | ०र्यस्य सोऽनि० A. B. D. P. H. E. N. Return
1177 | नित्यत्वं नास्ति B. Return
1178 | गृह्यन्ते B. Return
1179 | नास्ति हि--A. B. P. H. N. Return
1180 | प्रमेयत्वात्, आकाशवत् घटवदिति--A. B. D. P. H. E. N. Return
1181 | काशघटव० A. Return
1182 | इत आरम्भ नाकाशादौ पर्यन्तः पाठो नास्ति B. Return
1183 | ०व्यापि सर्वत्र प्रयत्नानन्तरीयके भावात् C. Return
1184 | अनित्यत्वस्य--टि० Return
1185 | व्यापि सपक्षे सर्वत्र C. D. Return
1186 | साध्यैः सह क्रमात् योज्यते--टि० Return
1187 | नित्यत्वस्य--टि० Return
1188 | वैशेषिकैरप्यभ्युप० C. Return
1189 | न्न Return
1190 | ०ख्यरूपस्य C. Return
1191 | वेति ग्रह० C. D. Return
1192 | मत्त्वे च साध्ये C. Return
1193 | संदिग्धवि० B. Return
1194 | किं नास्ति A. B. D. P. H. E. N. Return
1195 | सर्वत्रैकदेशे वा सर्वज्ञो B. P. H. Return
1196 | संदेहे हेतु B. P. H. E. Return
1197 | त्वादसर्व० B. D. P. H. E. Return
1198 | ०जातीयकस्य--B. Return
1199 | अदृश्यात्मा A. B. P. H. E. N. Return
1200 | संशयहे० A. P. H. E. N. Return
1201 | ०भात् संदिग्धे वक्तृ० B. Return
1202 | एतन्न नास्ति E. Return
1203 | न स वक्ता भवति A. P. H. E. N. Return
1204 | साधर्म्यभावेन B. Return
1205 | सिध्यति । कुतः A. P. H. E. N. Return
1206 | हिर्यस्मादर्थेद्विवि० D. हिर्यस्मात्--B. Return
1207 | ०भावः । अभा० B. P. H. Return
1208 | गतिरिति--C. Return
1209 | स्थाधाने योग्यो D. ०स्थानयोग्यो A. B. P. H. E. Return
1210 | तद्देशमा० C. D. Return
1211 | ०माक्रामयन् B. N. Return
1212 | कारे निर० A. B. P. H. E. N. Return
1213 | असमर्थ्ये A. असामर्थ्ये P. H. E. N. Return
1214 | तादृशो A. B. P. H. N. Return
1215 | जनकक्षणः A. B. P. H. E. N. Return
1216 | अन्धकारान्तरासमर्थः A. अन्धकारान्तराजननासमर्थः B. C. Return
1217 | ततोऽसामर्थ्याव० B. Return
1218 | सन्तनयोः A. Return
1219 | नि Return
1220 | दिशं क्राम० C. Return
1221 | तद्विवर्त्तिनः A. Return
1222 | अन्धकारायाक्रान्तायां A. Return
1223 | ०हेतुकृतं--A. P. H. E. N. Return
1224 | भवतेति P. H. Return
1225 | ०न्धेन वर्त्त० A. B. D. P. H. E. N. Return
1226 | ०स्य सन्तान० C. Return
1227 | पत Return
1228 | शी Return
1229 | क Return
1230 | णा नि Return
1231 | कोष्ठकान्तर्गतः पाठः व्यर्थः--सं० । Return
1232 | आलोकादिक्षणप्रबन्धस्य Return
1233 | ? Return
1234 | ऽन्ध Return
1235 | णेति Return
1236 | दृष्टोऽस्ति--A. B. P. H. E. N. Return
1237 | कार्यप्रवृत्तिः--A. B. C. D. P. H. E. N. Return
1238 | कश्चिदिष्टो A. B. P. H. N. कश्चिद् दृष्टो--E. Return
1239 | क्षणान्तरासाम० A. B. P. H. E. N. Return
1240 | ततो--C. Return
1241 | शीतञ्चो० D. Return
1242 | वा नास्ति--C. Return
1243 | वा भाववत् B. P. H. Return
1244 | परस्परं A. B. P. परस्परपरि० H. E. Return
1245 | तया नास्ति--C. Return
1246 | नीलमभावं A. B. C. P. H. Return
1247 | तमिव अभाववत्--टि० Return
1248 | मपि । तथा A. B. P. H. E. N. Return
1249 | विरोधौ A. क्षाद्विरोधः कः कस्य B. Return
1250 | र्थः, न तु E. Return
1251 | ०कारोऽर्थः क्ष० A. B. P. H. E. N. Return
1252 | अतः D. E. प्रत्यन्तरे यतः इति इति D. प्रतौ टिप्पणं वर्त्तते । Return
1253 | ? Return
1254 | ? Return
1255 | नु Return
1256 | त Return
1257 | कथं न निय० A. B. P. H. N. Return
1258 | ०त्राऽसदवसीयते A. B. D. P. H. E. N. Return
1259 | नित्यत्वे पिशा० A. P. H. Return
1260 | एकात्मकत्व A. B. C. D. P. H. E. N. Return
1261 | परस्परेणाव० B. Return
1262 | च Return
1263 | कं Return
1264 | ? Return
1265 | अथ यत्तदभाववत् पा 1265 पी तादि तत् कथं व्यवच्छिद्यते इत्याह--टि० Return
1265 | पी Return
1267 | ता Return
1268 | भिन्नप्रवृत्तिविषयौ A. P. H. N. Return
1269 | सहावस्थान० B. C. Return
1270 | गतिरिति--D. Return
1271 | ०दयोऽपि वक्तृ० A. B. P. H. E. N. ०दयोऽपि हि वक्तृ C. Return
1272 | विधाने न सर्व० A. B. P. H. E. N. Return
1273 | ०र्शनम् । अदर्शनात् तु--A. B. D. P. H. E. N. Return
1274 | विरोधादभा B. D. Return
1275 | न च विरु० C. Return
1276 | यद्यपि च A. B. P. H. E. N. Return
1277 | निर्वत्य A. Return
1278 | वक्तृत्वविरोधिविरुद्धविधिः A. B. P. H. N. Return
1279 | वचननिवृ० B. C. D. Return
1280 | निवर्त्तिष्यते C. Return
1281 | वा कारण० A. B. P. H. E. वाऽकारण० N. Return
1282 | वा कारण० A. B. P. H. E. वाऽकारण० N. Return
1283 | सन्दिग्धव्यावृत्ते 1283 त्ति काऽनै० C. Return
1283 | त्ति Return
1285 | तस्मादसर्वज्ञत्वावीतरागत्वविपर्ययात् विपक्षात् सर्वज्ञत्वा 1285 त्व वीतरागादिमत्त्वात् सन्दिग्धो--B. तस्मादसर्वज्ञरागादिमत्त्वविपर्ययात् विपक्षात् सर्वज्ञत्वादरागादिमत्त्वाच्च सन्दिग्धो C. Return
1285 | त्व Return
1287 | वचनादिः C. Return
1288 | कामा C. Return
1289 | द्वयोः । D. Return
1290 | ज्ञानार्थ० C. Return
1291 | स्य च कृत० C. Return
1292 | सिद्धिरिति C. Return
1293 | कार्यहेतोः H. Return
1294 | ०कत्वश० C. Return
1295 | प्रयत्नानन्तरीयकत्वग्राहकम्--टि० Return
1296 | ततः का० C. D. Return
1297 | चेति C. Return
1298 | ०द्धिरिति--C. Return
1299 | हि नास्ति A. B. P. H. E. N. Return
1300 | ततः नास्ति--A. B. P. H. N. Return
1301 | तत्र च--B. P. H. Return
1302 | प्रमाणविनिश्चयादौ--टि० Return
1303 | विधानं--A. B. P. H. Return
1304 | परोऽर्थः प्रयोजनं सं०--A. B. C. D. P. H. E. N. Return
1305 | ०संचयरू C. D. Return
1306 | संघातत्वं D. Return
1307 | शयनादयः D. Return
1308 | ०र्थ्यम् । इष्टासंहतपारार्थ्यं तस्य सांख्यस्य वादिन इष्टासंहतपारार्थ्यम् C. D. Return
1309 | ०मानस्तु युग० D. Return
1310 | भवतीति D. Return
1311 | चक्षुरादय इति संहं० A. B. P. H. N. Return
1312 | स कस्मा० C. Return
1313 | वार्त्तिंककारः--टि० Return
1314 | विपर्ययसाध०--A. B. P. H. E. N. Return
1315 | ध्यतु मा वा E. D. Return
1316 | साध्ये A. B. P. H. N. Return
1317 | परस्परस्य D. B. P. H. E. Return
1318 | रूपयोरसिद्धौ विरुद्धः--A. B. C. D. P. H. N. Return
1319 | अनयोस्तु द्वयो० D. अनयोर्द्वयोर्म० A. B. P. H. E. N. Return
1320 | कश्चित् नास्ति--C. Return
1321 | वक्तृत्वात् । व्य० C. Return
1322 | ज्ञवी Return
1323 | उदाहरणं यथा D. उदाहरणं च C. Return
1324 | यथा नास्ति B. C. D. P. H. Return
1325 | ०मत्वात् ।--C. Return
1326 | यथेति नास्ति--A. B. C. D. P. H. N. Return
1327 | प्राणा आश्वा० A. B. P. H. E. N. Return
1328 | यकाभ्यां A. B. C. D. P. H. N. Return
1329 | शशविषाणादिः--टि० Return
1330 | तु नास्ति A. B. P. H. E. N. Return
1331 | सम्यग् नास्ति A. B. P. H. E. N. Return
1332 | यकाभ्यां B. C. D. P. H. N. Return
1333 | तयोराकारयोः सं० C. Return
1334 | ०यो विरुद्धो हेतुर्वा स्यात् A. B. D. P. H. E. N. Return
1335 | यत् न Return
1336 | यतं Return
1337 | सात्मकानात्मका० C. Return
1338 | यत्र प्राणा० D. B. P. H. E. N. प्राणादिर्वर्त्तेत N. Return
1339 | र्वर्तेत Return
1340 | आभ्यां D. Return
1341 | ०दयं द्वयोर्भ० C. Return
1342 | आत्मवृत्ति० C. Return
1343 | सर्वस्य सं० C. Return
1344 | तदन्यन्नि० A. B. P. H. N. Return
1345 | इति नास्ति A. B. C. D. P. H. N. Return
1346 | नियत Return
1347 | सर्वसंग्रहं A. B. C. P. H. E. N. Return
1348 | ०के निरात्मके C. Return
1349 | वर्त्तते एताव० C. Return
1350 | नास्तीत्यर्थः C. D. Return
1351 | सात्मकत्वेन निरात्मक० B. P. H. E. N. Return
1352 | रसिद्धिस्ताभ्यां न व्यतिरिच्यते E. Return
1353 | सात्मकत्वेन निरात्मक० D. Return
1354 | ०र्धर्मस्यासिद्धेरनैकान्तिकोऽनिश्चि० A. B. P. H. E. N. ०र्धर्मस्यासिद्धेरनिश्चि० C. Return
1355 | प्राणादे Return
1356 | त्र Return
1357 | सात्मक Return
1358 | भवत् सर्वः A. Return
1359 | ०नासिद्धिः ॥ E. ताभ्यामि त्यादि नास्ति E. Return
1360 | ०रान्निवर्त्तते । तत एवाह--D. ०रान्निवर्त्तेत । तत एवाह C. A. B. P. H. E. N. Return
1361 | तु नास्ति--C. Return
1362 | न्द्ध Return
1363 | न च तत्रा० C. D. Return
1364 | न च तत्र D. Return
1365 | एकात्मन्यपीति--नास्ति A. B. C. D. P. H. N. Return
1366 | ०र्द्वयोरप्येकत्र C. D. ०कत्र तावत् वर्त्तत इ० C. Return
1367 | अनुगमनं सद्भाव इत्यर्थः टि० Return
1368 | व्यावृत्तिः--अभाव इत्यर्थः--टि० Return
1369 | सात्मकान्निरात्मका० B. D. P. H. E. N. Return
1370 | एकस्याभा० C. Return
1371 | ०स्यापराभावनान्त० B. P. H. ०स्यापरभावनान्तरी० D. E. Return
1372 | स एवापरस्य E. N. Return
1373 | भावे निश्च० A. B. P. H. Return
1374 | ०रीयकः भवति निश्च० A. B. P. H. Return
1375 | निश्चय नास्ति A. C. Return
1376 | अत एवान्वय० C. Return
1377 | अत एव D. B. P. H. E. N. Return
1378 | कोऽसा Return
1379 | तथापि न तयोः A. B. P. H. E. N. Return
1380 | एकवस्तु० A. B. P. H. E. N. Return
1381 | एकवस्तु० A. B. P. H. E. N. Return
1382 | निश्चययोगात् B. Return
1383 | सदसत्त्वानिश्चयः C. Return
1384 | नाभावनि० C. Return
1385 | क्वचिदन्वय० C. D. Return
1386 | यतस्तु C. D. Return
1387 | ०कान्तिक इत्याह । E. Return
1388 | के Return
1389 | न्यत्रापि ? Return
1390 | कत्वं वा न ? Return
1391 | इत्याह नास्ति A. B. C. D. P. H. N. Return
1392 | असिद्धिः B. Return
1393 | ०भ्यां च परः A. B. P. H. N. Return
1394 | च्चा Return
1395 | त Return
1396 | ष्टं Return
1397 | ता Return
1398 | ०मसिद्धिसंदेहे हेतु० C. Return
1399 | वा D. Return
1400 | एवं त्र० B. D. P. H. E. N. Return
1401 | च B. P. H. E. N. Return
1402 | यदसिद्धं A. B. P. H. N. Return
1403 | वा नास्ति B. Return
1404 | वा नास्ति B. Return
1405 | येन नास्ति B. Return
1406 | ०स्य यद्विरुद्धं तन्न B. D. Return
1407 | ०रति स विरु० A. B. P. H. E. N. Return
1408 | तो Return
1409 | न Return
1410 | ०विषये तस्यासं० C. Return
1411 | अनुमानसद्भावः A. B. C. P. H. N. अनुमानस्य सम्भवः E. Return
1412 | अनुमानसद्भावः A. B. P. H. N. Return
1413 | ततोऽसम्भवो नोक्तः A. B. P. H. Return
1414 | वा D. Return
1415 | ये Return
1416 | त्रै Return
1417 | ०त्वमनुप० A. B. C. P. H. E. N. Return
1418 | तस्यापि च स्वभावा० A. B. P. H. Return
1419 | ०सम्भवः स्यात् । एते० A. P. H. ०सम्भवः स्यादेति 1419 ? तत् एते० B. Return
1419 | ? Return
1421 | अत एव तेष्वेव A. B. P. H. E. N. अत एवैतेष्वेव C. Return
1422 | नुमानेनागम० A. B. P. H. Return
1423 | सिद्धं त्रैरू० C. Return
1424 | ०त्याह तस्यागम० B. Return
1425 | ०श्रयोऽप्य A. Return
1426 | विपरीतस्य स्वभा० B. P. H. E. Return
1427 | भावस्योपसं० N. Return
1428 | ०कारास्तं तमसन्तं स्वभा० E. Return
1429 | सम्भवोऽस्ति यथा० C. Return
1430 | ०ष्वात्मकार्येषूपलम्भेषु--B. P. H. Return
1431 | ०स्थितवस्तु० C. Return
1432 | ०स्थितिव्यव० A. B. P. H. E. Return
1433 | तथा स्थापिता न C. D. Return
1434 | अतः A. B. P. H. E. N. Return
1435 | त्वव्य Return
1436 | न्तु Return
1437 | षु Return
1438 | अत्रोदा० E. Return
1439 | ०तैः सम्बन्धिभिः सम्ब० C. तैः स्वसम्वन्धिभिः सम्ब० B. P. H. N. Return
1440 | ०काशमिति C. Return
1441 | च नास्त्रि B. P. H. E. Return
1442 | ध्यते तत्सर्वः A. B. P. H. E. N. Return
1443 | दृश्यमेवोक्तम् B. Return
1444 | सर्वैः स्वैः स्वैः सम्ब० A. P. H. E. N. सर्वैः स्वैः स्वैः स्वसम्ब० B. Return
1445 | द्धा Return
1446 | द्धा Return
1447 | ? Return
1448 | प्रमाणमुप० C. Return
1449 | ०ते वा सर्व० B. Return
1450 | प्रयोजयितुमाह--A. B. P. H. N. योजयन्नाह E. Return
1451 | स्वभावः C. D. E. Return
1452 | उपचरितोऽस्ति । तेन Return
1453 | न्ध्य Return
1454 | ०ते वा सर्व० B. Return
1455 | अत्र मूले तस्य भावः । तस्मात् इति पाठः कल्प्यः--सं० Return
1456 | न च तद्देशे सन्नि० A. B. P. H. E. न च तद्देशसंनि० N. Return
1457 | ०भावः स्वामी A. B. P. H. E. N. Return
1458 | कथं संबं० A. B. C. D. P. H. N. Return
1459 | लक्षणसम्ब० A. Return
1460 | अनेन B. Return
1461 | कर्त्तृ--टि० Return
1462 | कर्म--टि० Return
1463 | समवायरूप० C. Return
1464 | नो येषां Return
1465 | अत्र मूले तस्य भावः । कस्मात् ? इति पाठः कल्प्यः--सं० Return
1466 | यो Return
1467 | था पट Return
1468 | तन्तवो Return
1469 | योगा Return
1470 | तद्देशे रूप० D. Return
1471 | तत् तत्र द्र० E. Return
1472 | तद्देशसत्ताया अभावे B. C. Return
1473 | घट इति C. Return
1474 | लम्भप्रयोगः स्व० D. B. P. H. E. N. Return
1475 | ०नूद्य तत्तत्र B. नूद्य त 1475 न तत्तत्र A. नूद्य तत्तत्तत्र P. H. Return
1475 | न Return
1477 | व्यवहारविषयत्वं विहितम् D. Return
1478 | व्याप्यस्य दृ० E. Return
1479 | यि Return
1480 | व्यक्तेरन्तरालं A. B. P. H. Return
1481 | रेषु शून्ये चाका० A. Return
1482 | चोपलभ्य० A. B. P. H. Return
1483 | परस्परविरु० A. B. C. P. H. E. N. Return
1484 | स्वभावेन--टि० Return
1485 | व्यक्त्यन्तरेषु--नास्ति B. Return
1486 | व्यक्तौ Return
1487 | द्वाराऽ Return
1488 | ? Return
1489 | वा D. Return
1490 | तस्मादागम० B. Return
1491 | अथ परस्परविरुद्धाव्यभिचारिहेतुदोषः कणादशिष्ययोरेवायम्, न कणादस्येत्याह--टि० Return
1492 | ०भिसम्बद्धत्वम् B. भिसम्बन्धत्वम् D. Return
1493 | दृश्यत्वादन्तरालानुपल० A. B. C. D. P. H. E. N. Return
1494 | कणादद्वारेण--टि० Return
1495 | धर्मावुक्तौ । इह विरुद्धा० B. धर्मावुक्तौ विरु० C. D. Return
1496 | च नास्ति B. D. Return
1497 | ०स्य हेतोः सम्भवः B. D. विरुद्धाव्यभिचारिणः--टि० Return
1498 | च नास्ति--D. Return
1499 | ख्यौ Return
1500 | ? Return
1501 | त्रिलक्षणो हेतु० C. Return
1502 | तावतैवार्थ० B. D. P. H. E. N. तावता वा 1502 चार्थप्रतीतिसिद्धेरिति C. Return
1502 | चा Return
1504 | तावता वे1504 चेति C. तावतैवेति B. D. P. H. E. N. Return
1504 | चे Return
1506 | ततः B. Return
1507 | ततः नास्ति A. P. H. Return
1508 | इति नास्ति B. D. Return
1509 | इति नास्ति B. Return
1510 | तत् नास्ति E. N. Return
1511 | ज्ञानं B. P. H. E. गतं दृष्टा० A. Return
1512 | गतार्थमि० E. Return
1513 | व्यावृत्तरूप० B. P. व्यावृत्तो रूप० H. Return
1514 | ०स्वभावयोर्जन्म० B. D. P. H. E. N. Return
1515 | सम्भवोऽस्ति C. Return
1516 | नियमं C. Return
1517 | वा C. Return
1518 | स्वभावव्याप्तिरिति C. Return
1519 | अस्मिन्नर्थे C. Return
1520 | इति नास्ति C. Return
1521 | रूपमभेदेनोक्तं सा० A. D. P. H. E. Return
1522 | यत् नास्ति B. C. D. Return
1523 | विज्ञाते A. P. H. E. Return
1524 | धातो Return
1525 | क्षा Return
1526 | मात्रस्यानु० C. D. साधनमात्रम् । साधनमात्रस्यानुब० B. N. Return
1527 | मात्रभावे A. B. D. P. H. E. N. Return
1528 | अथ साधनधर्ममात्रानुबन्धः साध्यस्य तथापि तादात्म्यं न स्यादित्याह--टि० Return
1529 | यदा साधनस्य च स्व० C. Return
1530 | तदेव E. Return
1531 | विशेषलक्षणात्--टि० Return
1532 | नामैवं तदित्याह E. प्रागुक्तन्यायेन--टि० Return
1533 | तत्र A. B. P. H. E. Return
1534 | ०तैवं च दर्श० B. Return
1535 | प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्याम्--टि० Return
1536 | आह--कार्यस्ये Return
1537 | त Return
1538 | साधर्म्यम् दृ० B. Return
1539 | निवृत्तिर्दर्श० A. B. D. P. H. N. E. Return
1540 | यथोक्तलक्षणे सद० C. Return
1541 | दृष्टान्तोक्तिं Return
1542 | रस्तु Return
1543 | साध्यदृष्टा० B. Return
1544 | ०त्त्यर्थः E. Return
1545 | दृष्टान्तव्यतिरेकेण हे० A. P. H. E. N. Return
1546 | वा न शक्यो A. P. H. E. N. Return
1547 | ०साधकस्य E. Return
1548 | भावदर्श० C. D. Return
1549 | च एवार्थे--टि० Return
1550 | गगना Return
1551 | प्रमाणदर्शिनः A. B. P. H. N. Return
1552 | निवृत्तिप्रदर्शकश्च B. Return
1553 | प्रदर्शिते A. P. H. E. N. Return
1554 | दृष्टान्तः । कस्मादित्याह E. Return
1555 | ०प्रमाणदर्शनत्वं A. B. D. P. H. E. Return
1556 | वा A. B. D. P. H. E. N. Return
1557 | वैधर्म्यदृष्टान्तस्य एतत् नास्ति B. वैधर्म्यदृष्टान्तस्य नास्ति. D. Return
1558 | तत् A. D. P. H. E. N. प्रागुक्तन्यायेन--टि० Return
1559 | दृष्टान्तस्य दोषाः A. P. H. E. N. Return
1560 | निरसनद्वारा कथिताः--टि० Return
1561 | ०पि न समर्थः B. Return
1562 | ०र्थ्यादित्येतदुक्तं B. Return
1563 | क Return
1564 | स Return
1565 | यथेति नित्यः A. B. P. H. E. N. Return
1566 | इति नित्यत्वे साध्ये शब्दस्यामू० D. B. Return
1567 | च । तैर्वि० C. Return
1568 | असर्वगतं द्र० A. B. P. H. N. Return
1569 | साध्यविकलाः C. D. Return
1570 | घटस्य । E. Return
1571 | तथेति E. Return
1572 | ०भयधर्मः । C. Return
1573 | ? Return
1574 | ढे Return
1575 | तुलना--तदधीते तद्वेद पाणिनि ४. २. ५६. Return
1576 | दिति साध्य० B. P. H. E. N. Return
1577 | दृष्टान्तः रा० A. B. D. P. H. E. N. Return
1578 | तथा नास्ति B. P. H. E. N. Return
1579 | ०मत्त्वे वि० A. Return
1580 | वे Return
1581 | गृह्यते A. P. H. E. N. Return
1582 | ०दित्यत्र दृ० A. P. H. E. Return
1583 | शक्योऽति० A. P. H. E. N. Return
1584 | पाक्योऽपि प्राप्तः--टि० Return
1585 | अनित्यत्व A. C. P. H. E. N. Return
1586 | ज्ञातं C. Return
1587 | ०त्येव कृ० C. Return
1588 | ०त्यत्वनिय० A. P. H. E. N. Return
1589 | दे Return
1590 | सादृश्यावगमात् Return
1591 | क्ते Return
1592 | पूर्वक Return
1593 | दृष्टान्तेन E. Return
1594 | ०कत्वनियतं D. Return
1595 | त्वनियतमेवोक्तमनित्यत्वे C. D. Return
1596 | अत्र ततः कृतकत्वमनित्यत्वे नियतमेव इत्यधिकः पाठोऽस्ति E. प्रतौ । Return
1597 | प्रदर्शितम् A. B. P. H. E. N. Return
1598 | एवाऽ Return
1599 | द Return
1600 | तथाप्यनियतं नास्ति B. Return
1601 | प्रदर्शितम् C. Return
1602 | अतस्तत् स्वयं न दुष्ट० A. B. P. H. E. N. Return
1603 | वक्तुर्दोषात्--A. P. H. E. Return
1604 | नः Return
1605 | च नास्ति C. D. Return
1606 | न केवलं हेतोः--टि० Return
1607 | दृष्टान्तदोषाः इति नास्ति--B. P. H. E. N. Return
1608 | ०र्म्येण तद्दृ० B. Return
1609 | ०पि नव दृ० A. P. H. E. N. Return
1610 | वक्तुकाम आह B. D. Return
1611 | परमाणुवद्वध० A. P. H. E. परमाणुर्वैधर्म्येण C. Return
1612 | ०रेको वृत्त्य० A. P. H. N. ०रेको निवृत्ता1612 त्त्य भावः B. Return
1612 | त्त्य Return
1614 | वैधर्म्येणोदा० C. Return
1615 | तद्यथा B. D. P. H. E. N. Return
1616 | वृषभ C. Return
1617 | रिति वैधर्म्योदाहरणादसर्व० C. Return
1618 | कपिलादयः--टि० Return
1619 | शास्ता साध्यव्यतिरेकः सर्व० C. Return
1620 | च नास्ति A. B. P. H. E. N. Return
1621 | नं Return
1622 | कश्चित् पुरुषो B. P. H. E. Return
1623 | गोतमा० D. Return
1624 | धर्मशास्त्रप्रणे० C. Return
1625 | वेत्ति त्रयी० A. B. D. P. H. E. N. Return
1626 | ०भावेन व्याप्तो यत्र दर्श्यते--A. P. H. E. Return
1627 | इतीह धर्मिव्य० C. D. इति धर्मी A. P. H. N. इति धर्मिव्य० E. Return
1628 | ०विदा तथापि A. P. H. E. N. Return
1629 | सन्दिग्धम्--स० Return
1630 | मेतज्ज्ञा Return
1631 | भादेः । ऋष० C. Return
1632 | योगत्वस्य A. Return
1633 | व्यावृत्तिः C. E. Return
1634 | परिपठ्यन्ते D. Return
1635 | अपराण्यपि त्रीण्युदा० D. Return
1636 | ०रागो वक्तृ० D. B. P. H. E. N. Return
1637 | वैधर्म्योदाहर० B. P. H. E. N. तवात् । यत्रावी० C. Return
1638 | यत्र वीत० B. P. H. E. Return
1639 | नास्ति स वक्ता B. P. H. E. नास्ति स न वक्ता C. Return
1640 | व्यावृत्तया सर्वो--B. P. H. व्यावृत्तं यो सर्वो० E. ०वृत्तं तथा सर्वो० C. Return
1641 | उभश Return
1642 | मागादि Return
1643 | न्ति Return
1644 | अत्र दृष्टा० D. Return
1645 | ०खण्डेति० A. B. P. H. Return
1646 | ०भयमपि नि० D. Return
1647 | यद्युपल० A. B. P. H. E. Return
1648 | यत्र वीतरागत्वं तत्र वक्तृत्वं नास्ति--टि० Return
1649 | व्याप्तो व्य० C. Return
1650 | साधनाभावे नि० D. साधनाभावो नि० C. Return
1651 | स्थापितो--A. Return
1652 | भवति । ई० D. B. Return
1653 | नास्ति वैधर्म्येण E. वैधर्म्येणापि B. D. P. H. न मूलत्वेनापि तु टीकास्थं गृहीतं N. प्रतौ । Return
1654 | च वक्त० A. B. P. H. E. N. Return
1655 | दृष्टान्तेनासिद्धो B. Return
1656 | धना Return
1657 | य Return
1658 | न Return
1659 | र्म्ये Return
1660 | प्रदर्शनार्थे । C. D. Return
1661 | सादृश्यभावेन साध० A. B. P. H. N. Return
1662 | इति । अतोऽप्र० A. P. H. E. N. इति । अप्र० C. Return
1663 | यथा नास्ति D. Return
1664 | विपरीतो इत्यारभ्य तमुदाहरति पर्यन्तः पाठो दुर्वेकसमीपस्थैकस्मिन्नादर्शे नासी दिति व्याख्यानुरोधात् ज्ञायते--सं० Return
1665 | यथा नास्ति A. B. P. H. E. N. Return
1666 | र्थोऽ Return
1667 | व्यतिरेकवाक्याभ्यां A. B. D. P. H. E. N. Return
1668 | सम्भाव्यते B. Return
1669 | प्रतीयते B. C. Return
1670 | निरासो वेदितव्यः B. D. P. H. E. N. Return
1671 | सामर्थ्येनेति न तेषां A. B. P. सामर्थ्येनेति तेषां E. H. सामर्थ्येन तेषां D. Return
1672 | प्रतिपत्तये उपा० B. Return
1673 | स्वकार्यकरणात् A. B. P. H. Return
1674 | असामर्थ्यम् इति संशोधितं C. D. प्रतयोः । इति सामर्थ्यम्--A. B. P. H. E. N. Return
1675 | तत्प्र Return
1676 | न्यूनतायुक्तिः--B. P. H. दूषणानि न्यू० E. Return
1677 | दूषणानि कानि द्रष्टव्यानि--E. Return
1678 | न्यूनतादिर्व A. B. P. H. न्यूनतादिवच० E. N. Return
1679 | ०निश्चयनिबन्ध० A. B. C. D. P. H. N. निश्चयप्रतिबन्ध० E. Return
1680 | इत्यस्ति विप० A. P. H. E. Return
1681 | उक्तंदूषणम् E. Return
1682 | नास्ति दूषणा A. B. P. H. Return
1683 | क्ते Return
1684 | दूषणावत् B. Return
1685 | इति नास्ति A. B. P. H. E. N. Return
1686 | ०राणीति A. P. H. E. Return
1687 | अनुभूत B. P. H. Return
1688 | तृतीयपरिच्छेदः समाप्तः इति नास्ति C. D. Return
1689 | एतैरुद्भा C. Return
1690 | व्यापृतः C. D. Return
1691 | समाप्तेयं न्यायबिन्दुटीका कृतिराचार्यधर्मोत्तरस्य ॥ आ. ०रपादविरचितायां B. D. Return

1692

A. B. प्रतिषु--

सहस्रमेकं श्लोकानां तथा शतचतुष्टयम् ।

सप्तसप्ततिसंयुक्तं निपुणं परिपिण्डितम् ॥

D. प्रतौ--० पिण्डितम् ॥ १४७ ॥ मंगलं महा श्री ॥
C. प्रतौ--समाप्तमिति ॥ संवत् १४९० वर्षे मार्गशिर सुदि ३ रवौ श्री खरतरगच्छे
श्री जिनराजसूरिपट्टे, श्री श्री जिनभद्रसूरिराज्ये परीक्षगूर्जरसुतधरणाकेन
लिखापितं ॥ शुभं भवतु ॥ कल्याणमस्तु ॥ न्यायबिन्दुसूत्रवृत्ति...पुरोहित
हरीयाकेन लिखितम् ॥

Return

1693 | तेः Return
1694 | मिति चंचलमानसोऽपि Return