Dharmakīrti Karṇakagomin

Pramāṇavārttikasvavṛttiṭīkā

Title: Pramāṇavārttikasvavṛttiṭīkā

Author: Dharmakīrti

Author: Karṇakagomin

Funder: German Research Foundation (DFG); Project "SARIT: Enriching Digital Text Collections in Indology" (Bilalteral Digital Humanities Programme DFG/NEH), 2013-2017

Principal: Birgit Kellner

RespStmt: data entry by Aurorachana, Auroville

RespStmt: prepared for SARIT by Liudmila Olalde

[p. 1 ]

प्रमाणवर्त्तिकस्वव्रित्तिटीका

यो विध्वस्तसमस्तबन्धनगतिस्सम्यग् वशित्वे स्थितः ,

[p. 1b ]

सर्व्वज्ञेयविसारिनिर्म्मलतमज्ञानप्रबन्धोदयः ।

सत्त्वार्थोद्यतमानसश्च सुचिरं श्रीमञ्जुनाथो विभुः ,

तन्नत्वा बहुशोद्य वार्त्तिकगतं किञ्चिद्विवक्षाम्यहं ॥

टीकाकृतः सकल एव गुणः स एष ब्रूतेत्र वस्तुगहनेपि यदस्मदादिः ।

दिग्नागदन्तमुस 1 ? श लैर्विषमेऽपनीते लब्धेषु वर्त्मसु सुखं कलभाः प्रयान्ति
॥

2

A parody of Bhavabhūti's Malatimādhavam 1:4.

यो मामवज्ञायति कोपि गुणाभिमानी जानात्यसौ किमपि तं प्रति नैष यत्नः ।

कश्चिद् भविष्यति कदाचिदनेन चार्थी नानाधियाञ्जगति जन्मवतां हि नान्तः ॥

यद्यपि हि शास्त्रारम्भे नमस्कारश्लोकोपन्यासमन्तरेण कायवाङमनोभिरिष्ट
देवतानमस्कारकरणेन पुण्योपचयादविघ्नेन शास्त्रस्य परिसमाप्तिर्भवति ।
तथापि व्याख्यातृश्रोतॄणां स्तुतिपुरस्सरया प्रवृत्त्या पुण्या
तिशयोत्पादात् पारार्थ्यं
सदाचारानुपालनं चालोच्य विशिष्टदेवतापूजाश्लोकमुपन्यस्तवानाचार्यः ।
विधूतकल्पनेत्यादि ।

यदा समन्तभद्रशब्दो रूढ्या बोधिसत्त्ववृत्तो न गृह्यते तदेयं बुद्धस्य
भगवतः पूजा । सा च द्विधा स्तोत्रतः प्रणामतश्च । नमःशब्देन प्रणामतः
परिशिष्टैः स्तोत्रतः । स्तोत्रमपि स्वार्थसम्पत्तितः परार्थसम्पत्तितः परार्थ
संप
दुपायतश्च त्रिधा । स्वार्थसम्पन्नश्च परार्थंप्रति समर्थो भवतीवि
[p. 2 ]प्रथमं पूर्व्वार्द्धेन स्वार्थसम्पदुक्ता । स्वार्थसम्पच्च कायत्रयलक्षणा त्रिभिर्व्विशे
षैर्व्विशिष्टोद्भाविता । आवरणप्रहाणविशेषेण । गाम्भीर्यविशेषेण । औदार्य
विशेषेण च ।

तत्रात्मात्मीयाद्याकारप्रवृत्ता ग्राह्यग्राहकाकारप्रवृत्ताश्च त्रैधातुकाश्चित्त
चैत्ताः कल्पना । सैव जालम्बन्धनात्मकत्वात् ।
तद्विधूतं विध्वस्तं सवासनं
पुनरनुत्पत्तिधर्मत्वमापादितं यासां मूर्त्तीनान्तास्तथोक्ताः । एतेनावरणप्रहाण
विशेष उक्तः । गाम्भीर्यौदार्यविशेषौ तु गम्भीरोदारपदाभ्यामुक्तौ । विधूत
कल्पनाजाला गम्भीराः श्रावकप्रत्येकबुद्धाद्यविषयत्वात् । उदारास्सकलज्ञेय
सकलसत्वार्थव्यापनात् । मूर्त्तयस्त्रयः कायाः स्वाभाविकसाम्भोगिकनैर्माणिका

यस्य भगवतः । असौ विधूतकल्पनाजालगम्भीरोदारमूर्त्तिः । भद्रं कल्याणमभ्यु
दयनिःश्रेयसलक्षणं । तत् समन्तान्निरवशेषन्तदर्थिनां यथा भव्यम्भवति यस्मात्
सकाशा3 दसौ समन्तभद्रः । एतेन परार्थसम्पदुक्ता । अस्याश्च परार्थसम्पदः
समन्तस्फुरणत्विष 3

Missing portion is found in the margin in a different hand.

इत्यनेन सिद्ध्युपाय उक्तः । 4 त्विषो रश्मय इह तु यथा
वस्थितवस्तुग्रहण 4

Missing portion is found in the margin in a different hand.

एवं साधर्म्येण धर्मदेशना । अभ्युदयनिःश्रेयससाधन
विषयास्त्विष इव त्विष उच्यन्ते । समन्तो निरवशेषः परार्थसाधनोपायः स्फर्यते
व्याप्यते विनयेभ्यः साकल्येन 5 कथनात् याभिस्ताः समन्तस्फरण्यस्तत्र
तथाभूतास्त्विषो धर्मदेशना यस्य स समन्तस्फरणत्विट् । नमः शब्दयोगाच्च
सर्व्वत्र चतुर्थी ।
[p. 2a ] यदा तु रूढिरपेक्ष्यते तदायं समन्तभद्रश 5

Missing portion is found in the margin in a different hand.

ब्दो महायाने बोधिसत्वविशेषे
रूढ इति बोधिसत्वस्येयं पूजा । पदार्थस्तु पूर्व्ववद् योज्यः । अयन्तु विशेषो
विधूतकल्पनाजालत्वं बोधिसत्वभूम्यावरणप्रहाणतो द्रष्टव्यं । गाम्भीर्यं श्रावक
6 प्रत्येकबुद्धपृथग्जनाविषयत्वतः । औदार्यन्तु बोधिसत्वमा हात्म⁶ ? त्म्यतः ।
कायत्रयमप्यनुरूपं बोधिसत्वानां विद्यत ए 7

Missing portion is found in the margin in a different hand.

व प्रकर्षगमनात्तु बुद्धानां व्यवस्थाप्यत
इति ॥

सन्त्येव हि सन्तोस्य
वा र्त्ति का ख्यस्य शास्त्रस्य ग्रहीतारस्तथापि श्रोतृदोष
बाहल्येन सन्तमप्युपकारमसन्तमिव कृत्वा सूक्ताभ्यासभावितचित्तत्त्वमेव शास्त्रारम्भे
कारणन्दर्शयन् । अयं च महार्थभ्रङ्शे हेतुदोषस्त्यक्तुं युक्त इत्येतच्च वक्रोक्त्या
कथयितुं द्वितीयं श्लोकमाह ।

[p. 3 ]

प्रायःप्राकृतेत्यादि । अत्र चतुर्व्विधः श्रोतृदोष उद्भावितः । कुप्रज्ञत्वमज्ञत्वं
अनर्थित्वं अमाध्यस्थ्यञ्च । प्रायः शब्द ओकारान्तो
बाहुल्यवचनः । प्रायो जनो
भूयान् जनः । प्राकृतसक्तिः प्राकृतानि बहिःशास्त्राणि तत्र सक्तिर्यस्येति ।
गमकत्वाद् व्यधिकरणो बहुब्रीहिः । प्राकृता वा सक्तिर्यस्येति । समानाधिकरण एव ।
प्राकृतविषयत्वाच्च सक्तिः प्राकृता । अनेन कुप्रज्ञत्वं श्रोतृदोष उक्तः ।

अप्रतिबला शास्त्रग्रहणम्प्रत्यसशक्ता प्रज्ञा यस्य सोप्रतिबलप्रज्ञः प्रायो जन
इति सम्बन्धः । अनेनाज्ञत्वमुक्तं
। सुभाषितैर्नानर्थ्येव किन्तु सुभाषिताभिधायिन
म्विद्वेष्ट्यपीर्ष्यामलैः परिगतः सन् । अनर्थी च विद्वेष्टि चेत्यर्थः । एतेन यथा
क्रममनर्थित्वममाध्यस्थ्यं चोक्तं । अत्रापि प्रायो जन इति सम्बन्धनीयं ।

अन्ये तु प्रायश्शब्दस्या8 ? सकारान्तोप्यस्ति निपातः । स च बाहुल्ये
नेत्यस्मिंस्तृतीयार्थे स्वभावाद्वर्त्तत इति व्याचक्षते । ईर्ष्या परसम्पत्तौ चेतसो
व्यारोषः । सैव मलश्चित्तमलि
नीकरणात् । व्यक्तिभेदाद् बहुवचनं । यत एवन्तेन
कारणेनायमारिप्सितो वा र्ति का ख्यो ग्रन्थः । परोपकारः परेषामुपकारः । उप
क्रियतेनेनेति करणे घञ् । परान् वोपकरोतीति परोपकारः कर्मण्यण्
पाणिनिः ३।२।१ । परोपकार इति नः अस्माकं चिन्तापि नास्ति । कथन्तर्हि
शास्त्ररचनायां प्रवृत्तिरित्याह । चेतश्चिरमित्यादि । चिरन्दीर्घकालं सूक्ताभ्यासेन
विवर्द्धितं व्यसनं
सक्तिस्तत्परता सूक्ताभ्यासविवर्द्धितं व्यसनं यस्य चेतसस्त
त्तथोक्तं । इति हेतोरत्र वा र्त्ति क रचनायामनुबद्धस्पृहं जाताभिलाषं चेत इति ।
एवमेके व्याचक्षते ।

अन्ये त्वन्यथा । कस्मादयमाचार्य ध र्म्म की र्त्ति र्वार्तिकन्यायेन प्रमाणसमुच्चय
व्याख्यां करोति न पुनः स्वतन्त्रमेव शास्त्रमित्यस्मिन् प्रश्नावसरे प्राह । प्राय
इत्यादि । अस्य श्लोकस्यायं समासार्थः । चिन्तया करुणया च
मे प्र मा ण स मु
च्च य व्याख्यायां चेतो जाताभिलाषमिति । चिन्ता करुणा च आचार्य दि ग्ना ग
रचितशास्त्रस्याल्पोपकारित्वेन । अल्पोपकारित्वञ्च श्रातृजनापराधेन । पदार्थ
स्तूच्यते । प्राय इति बाहुल्येन प्राकृतसक्तिर्जन इति सम्बन्धः । प्राकृत उच्यते

[p. 4 ]लोके नीचः । यस्य दुष्टोन्वयः । एवन्ती र्थि क शास्त्राणि परप्रणीतानि चाचार्यनीति
[p. 2b ] शास्त्रदूषणानि । विपर्यस्तज्ञानप्रभव
त्वाद् दुष्टान्वयाद् यतः प्राकृतानि । तेषु
सक्तिरनुरागो यस्य स तथोक्तः । कस्मात्पुनः प्राकृतसक्तिरित्याह । अप्रतिबल
प्रज्ञ इति । अतोसौ दुर्भाषितमपि सुभाषितमिति गृहीत्वा प्राकृते सज्यते । अप्रति
बलप्रज्ञत्वादेव चाचार्यसुभाषितानि स्वयं यथावदवबोद्धुमक्षमो दोषवत्त्वेन गृहीत्वा
तैराचार्यसुभाषितैरनर्थी । आचार्ये च विद्वेषवान् भवतीत्याह । केवलमित्या
दि ।
न केवलमनर्थी सुभाषितैराचार्यीयैरपि तु विद्वेष्ट्यपीर्ष्यामलैः परिगतः सन्नाचार्य
दि ग्ना गं । किं भूतं सूक्ताभ्यासविवर्द्धितव्यसनं । व्यवहितेनापि सम्बन्धो भवत्येव ।

येन यस्याभिसम्बन्धो दूरस्थस्यापि तेन स इति न्यायात् ।

शोभनमुक्तं सूक्तं भगवत्प्रवचनन्तत्राभ्यासस्तत्र विवर्द्धितं व्यसनन्तत्रैवात्यर्थमा
सक्तत्वं यस्याचार्यदिग्नागस्य स तथोक्तः । अनेनाचार्यदिग्नागस्यो
पचितपुण्यज्ञान
त्वमाह । उपचितपुण्यज्ञाना एव हि सूक्ताभ्यासविवर्द्धितव्यसना भवन्ति । येना
ऽप्रतिबलप्रज्ञ आचार्यसुभाषितैरनर्थी प्राकृतसक्तिश्च तेन कारणेनायं प्र मा ण स मु
च्च यो न परोपकारः । उपकरणमुपकारो भावे घञ् पाणिनिः ३।३।१८ । पर
उत्कृष्ट उपकारो नास्माद् भवतीति कृत्वा न परोपकारोऽल्पस्तूपकारोस्त्येव स च
प्रायशब्देन सूचित एव । इति शब्दो हेतौ
। अस्माद्धेतोरस्माकं चिन्ता । महार्थ
मपीदं शास्त्रं न बहूनामुपकारकं जातन्तत्कथमस्यात्यर्थं साफल्यं कुर्यामित्येवमा
कारा । आचार्ये च बोधिसत्वकल्पे विद्वेषः स्वल्पोप्यनर्थहेतुरतोहमाचार्यनीतेरविप
रीतप्रकाशनेनाचार्ये बहुमानमुत्पाद्य ततोनर्थहेतोर्जनन्निवर्त्तयिष्यामीत्येवं दुःखवि
योगेच्छाकारा करुणाप्यपिशब्दात् । इत्यत्रानुबद्धस्पृहमिति द्वि
तीयेनेति शब्देन
चिन्ताकरुणयोर्हेतुत्वमाह । इत्याभ्यां चिन्ताकरुणाभ्यां चेतश्चिरं दीर्घ्रकालमत्र
प्र मा ण स मु च्च य व्याख्याभूत प्र मा ण वा र्त्ति क रचनायामनुबद्धस्पृहं सन्तानेन
प्रवृत्तेच्छमिति ॥

यदि प्र मा ण स मु च्च य व्याख्यां चिकीर्षुराचार्यधर्मकीर्त्तिः कस्मात् स्वात
न्त्र्येणानुमानं व्यवस्थापयतीत्याशङ्कामपनयन्नाह । अर्थानर्थेत्यादि । अर्थो हित

[p. 5 ]महितमनर्थस्त
योर्विवेचनन्तस्यानुमानाश्रयत्वादनुमानमाश्रयो यस्येति विग्रहः ।
अनुमानेन ह्यर्थानर्थौ निश्चित्यानुमानपृष्ठभाविना प्रबन्धप्रवृत्तेन ज्ञानेनार्थानर्थौ
यथाक्रमं प्राप्ति 9 परिहारार्थम्विभागेन व्यवस्थापयति । तस्मादनुमानाश्रय
मर्थानर्थविवेचनं । तद्विप्रतिपत्तेरिति तस्मिन्न 9

In the margin.

नुमाने विप्रतिपत्तेस्तद्व्यवस्था
पनायहित्येवमेके व्याचक्षते ।

अत्र त्विदं चिन्त्यं ।

यदि तावदेवमवधार्यतेर्थाऽनर्थविवेचनस्यैवानुमानाश्रयत्वादिति । तन्न ।
अर्थानर्थाभ्यामन्यस्याप्युपेक्षणीयस्य तृतीयस्य विषयस्य यद्विवेचनन्तस्याप्यनुमाना
श्रयत्वात् 10 अर्थानर्थविवेचनस्य चानियतत्वात् । प्रत्यक्षाश्रयत्वमनिवारितमिति
कोतिशयोनुमानस्य ख्यापितो येन तदादौ व्युत्पाद्यते । 10

In the margin.

अथाप्येवमवधार्यते ।
अर्थानर्थविवेचनस्यानुमानाश्र
यत्वादेवेति । तथाप्ययुक्तमवधारणं । अर्थानर्थविवे
चनस्य प्रत्यक्षाश्रयत्वादपि । तथा ह्यर्थानर्थौ विभक्तरूपावेव प्रत्यक्षे प्रतिभासेते । [p. 3a ]
तच्च प्रत्यक्षमभ्यासातिशयसमासादितपाटवतया अपसारितभ्रान्तिनिमित्तं पाश्चा
त्यमर्थानर्थविवेचन¹¹ विकल्पं जनयति । एतदेव हि प्रत्यक्षस्यार्थानर्थविवे 11

In the margin.

चनाश्रयत्वं यदर्थानर्थौ विभागेनानुभूय यथानुभवन्तत्र निश्च
यजननं ।

न च शक्यम्वक्तुं पाश्चात्येनैवार्थानर्थौ विभक्ताविति । विकल्पेन वस्तु
स्वरूपस्याग्रहणाद् ग्रहणे वा विकल्पकत्वहानेर्विकल्पानुबद्धस्य प्रमातुः स्पष्टार्थ
प्रतिभासित्वविरोधात् ।

यत्र तु क्वचिद् विषये पाटवाभावाद् भ्रान्तिनिमित्तापनयनासमर्थं प्रत्यक्षं
तत्रानुमानान्निश्चयः प्रार्थ्यते न सर्वत्र । तस्मात् प्रत्यक्षे स्वतः परतश्च
प्रामाण्यनिश्चयः । निश्चाययिष्यते चायमर्थो द्वितीय
परिच्छेद इति नेह
प्रतन्यते ।

अवश्यं च प्रत्यक्षस्याभ्यासबलादपसारितभ्रान्तिनिमित्तस्य यथानुभवन्नि
श्चयजननात् स्वतोर्थानर्थविवेचनाश्रयत्वमेष्टव्यमन्यथानुमानस्यापि व्यवस्था न
स्याद् धूमादेर्लिङ्गस्यानिश्चयात् । धूमादेरप्यनुमानात् प्रतिपत्तावनवस्था स्यात् ।
तत्रापि लिङ्गान्तरस्यानुमानान्तरेण निश्चयादिति ।

यदि च प्रत्यक्षमर्थानर्थविवेचनस्यानाश्रय
स्तदा शास्त्रकारेण प्रकरणान्तरे
यदुक्तं । हिताहितप्राप्तिपरिहारयोर्नियमेन सम्यग्ज्ञानपूर्वकत्वादित्यादि
तद् बाध्येत । तथा न ह्यस्यामर्थम्परिच्छिद्येत्यादि । पुनश्चोक्तं

[p. 6 ] दृष्टेषु सम्वित्सामर्थ्यभाविनं स्मरणादि त्यादि ।

तस्मादन्यथा व्याख्यायत इत्यपरे । आचार्य दि ग्ना ग प्रणीतं प्रमाणलक्षणा
दिकमर्थो युक्तत्वात् । ती र्थि क प्रणीतं न युक्तत्वादनर्थस्त
योर्विवेचनं युक्ता
युक्तत्वेन व्यवस्थापनन्तस्यानुमानाश्रयत्वात् । अनुमानमेव ह्याश्रित्य लक्षणवा
क्यानां युक्तायुक्तत्वं व्यवस्थाप्यन्नं प्रत्यक्षन्तस्याविचारकत्वादिति ।

तदप्ययुक्तं । यतो लक्षणवाक्यानां न स्वरूपेण युक्तायुक्तत्वमपि त्वर्थद्वा
रेण । स चार्थो यथानुमानेन युक्तः प्रतीयते तथा प्रत्यक्षेणापि । तथा च
वक्ष्यति ।

प्रत्यक्षं कल्पनापोढं प्रत्यक्षेणैव सिध्यति । प्र० वा० ३ । १२३
तथा

पक्षधर्मत्वनिश्चयः प्रत्यक्षत इत्यादि ।

योपि मन्यते । सत्यमर्थानर्थविवेचनं प्रत्यक्षानुमानाभ्यां क्रियत एव
। केवलं यदर्थानर्थविवेचनस्यानुमानाश्रयत्वमुच्यते तत्प्रत्यक्षविषयेपि विवाद
सम्भवे सति नानुमानादन्यन्निर्ण्णयनिबन्धनमस्त्यतोनुमानस्य प्राधान्यात्तद्विवेचना
श्रयत्वमुक्तमिति ।

एतदप्ययुक्तं । यतः प्रत्यक्षस्य स एव विषयो व्यवस्थाप्यते यो निश्चितो

न च निश्चिते विवादः सम्भवतीत्ययुक्तमेतत् ।

अन्यस्त्वाह । अर्थानर्थविवेचनमनुमानादेव भवति न प्रत्यक्षात् । यतो
येर्थानर्था अनुभूतफला अनुभूयमानफला वा न ते प्रवृत्तिविषया निष्पन्नत्वात् फलस्य ।
तस्मादनागतार्थक्रियार्थन्तत्समर्थेष्वर्थानर्थेषु प्रवृत्तिः । न च तत्सामर्थ्यन्तेषु प्रत्य
[p. 3b ] क्षेण प्रतीयते येन प्रवृत्तिविषयत्वं स्यात् । प्रवृत्तिसाध्यार्थक्रियाया भा
वित्वेन
तत्सामर्थ्यकुर्वद्रूपतास्यापि भावित्वात् । तस्मात् पूर्वानुभूतार्थक्रियासाधन
वस्तुसाधर्म्यात् प्रत्यक्षेष्वपि वस्तुष्वनागतफलयोग्यतानिश्चयो न प्रत्यक्षत
स्तेनानुमानादेवार्थानर्थविवेचनमिति ।

तदप्ययुक्तं । यतो यदि सा योग्यता कुर्वद्रूपता र्थेषु वर्त्तमानकालभाविनी
तदाभ्यासातिशयवतापि प्रत्यक्षेण निश्चीयेत । लिङ्गवत् । अथानागतैव सा
तदानुमानेनापिननिश्चीयेतानागतेर्थे
नुमानाभावादिति वक्ष्यति ।

एतेन यदुच्यते प्रवृत्तिविषयवस्तुप्रापणं प्रत्यक्षानुमानयोरविशिष्टमि ति
तदपि निरस्तं द्रष्टव्यं । अनागतार्थक्रियासमर्थो हि प्रवृत्तिविषयो न च तत्सा
मर्थ्यं प्रत्यक्षानुमानाभ्यां निश्चीयत इत्युक्तं । परिच्छिन्नश्च प्रवृत्तिविषय इष्यते
न च सन्तानः प्रत्यक्षादिक्षणेन परिच्छिन्नस्तत्कथं प्रवृत्तिविषयः ।

[p. 7 ]

अथैकस्मिन् क्षणे प्रत्यक्षं प्रवृत्तमपि नि
श्चयवशात् क्षणसामान्यविषयत्वे
नैकसन्ततिविषयन्तदयुक्तं । प्रतिभासमानेनैव हि विषयेण निश्चयवशात् प्रत्यक्षं
सामान्यविषयं व्यवस्थाप्यते न परमार्थतः । स्वलक्षणविषयत्वात् । यथा लिंग
विषयं प्रत्यक्षं । तथा हि प्रतिभासमानमिदं धूमस्वलक्षणन्तार्ण्णम्वा पार्ण्णम्वा
न्यद्वा सम्भवति । तत्र च विशेषानवधारणेन क्षणमात्रनिश्चयेन च स्वलक्षण
विषयमपि सामान्य
विषयं प्रत्यक्षं व्यवस्थाप्यते । प्रत्यक्षपृष्ठभाविनो निश्चयस्य
प्रत्यक्षविषयानुसारित्वात् । न पुनरेकक्षणविषयम्प्रत्यक्षमेवं व्यवस्थापयितुं
शक्यते यतो यः प्रत्यक्षे प्रतिभासते क्षणो नासौ निश्चितो नापि पूर्वक्षणरूपो परक्षण
रूपो वा सम्भवति भिन्नकालत्वात् । तत् कथन्तत्र विशेषानवधारणेन क्षण
मात्रनिश्चयेन च क्षणसामान्यविषयं प्रत्यक्षं व्यवस्थाप्येत । प्रत्यक्ष
पृष्ठभाविनः स
एवायमिति निश्चयस्य सामान्यविषयत्वेपि न सन्तानविषयत्वं । प्रतिपन्नप्रतीय
मानयोर्विषयीकरणेनानागतक्षणानिश्चयाद् विजातीयव्यावृत्तरूपविषयत्वाच्चात
एव क्षणस्य प्रतिभासेप्ययं घट इति ज्ञापननिश्चयः ।

ननु यद्यर्थक्रियासमर्थो वस्तुसन्तानोनप्रत्यक्षानुमानाभ्यां परिच्छिद्यते ।
कथन्तर्हि तयोः प्रवर्त्तकत्वम् । वस्तुस्वरूपमात्रपरि
च्छेदादिति ब्रूमः । तथा
ह्यग्न्यादिकम्वस्त्वेकत्र प्रबन्धवृत्त्या दाहाद्यर्थक्रियासमर्थं प्रत्यक्षेण निश्चिन्वन्नन्य
त्रापि देशादावेतदुपलभ्यमानं प्रबन्धवृत्त्यैवेदृग्विधार्थकारीति निश्चाययति ।
स एव पुनः कालान्तरे फलार्थी तत्स्वरूपम्पर्येषमाणोग्न्यादिकं प्रत्यक्षानुमाना
भ्यां दृष्ट्वा तदेवेदमिति निश्चयपूर्व्वकं प्रवर्त्तते । तेनायमर्थस्तत्स्वरूपमात्रपरिच्छेदे
प्रमाणव्यापारो न प्रबन्धवृ
त्तिपरिच्छेदे । नाप्यर्थक्रियासामर्थ्यपरिच्छेदे पूर्व
मेवास्य सर्वस्य परिच्छिन्नत्वात् । तेन प्रत्यक्षानुमानयोः प्रवर्त्तकत्त्वं युक्तमेव ।
कथन्तर्ह्यर्थानर्थविवेचनस्यानुमानाश्रयत्वमुक्तम् ।... ... ...
... ... ... त नैवात्रार्था12 ? त्म नाभिप्रेतमपि तु चतुरार्यसत्यं । यतो
मुक्त्यर्थिनो वयं मुक्तिश्च चतुरार्यसत्यदर्शनाद् भवतीति भगवतोक्तं । तद्दर्शनञ्च

भावनाभ्यासतो निष्पद्यते।भावनायां प्रवृत्तिश्च चतुरार्यसत्यनिश्चयेन। [p. 4a ]
तन्निश्चयश्च परोक्षत्वादनुमानादेव भवतीत्यर्थानर्थविवेचनाश्रयत्वमनुमानस्यैव ।

अर्थो निरोधमार्गावुपादेयत्वादनर्थो दुःखसमुदयौ त्याज्यत्वात् । यद्वार्थः
परमार्थसत्यमनर्थः संवृत्तिसत्यं तयोर्यद् विवेचनं स्वरूपेण व्यवस्थापनन्तस्यानु
मानाश्रयत्वात् । अर्थानर्थविवेचनकारि च सर्वं ज्ञानं
न स्वलक्षणं गृह्णात्यपि
त्वध्यवस्यतीति भ्रान्तमेव । तेन यदि शब्दादिज्ञानमर्थानर्थविवेचनाश्रयमिष्यते
तदपि भ्रान्तत्वादप्रमाणमेव । अत एव न तस्येह व्युत्पाद्यताप्रसंगः । अनुमानस्य

[p. 8 ]तु भ्रान्तत्वे सत्यपि प्रतिबन्धवशात् प्रामाण्यं । शब्दादिज्ञानस्य त्वेवं
प्रामाण्येभ्युपगम्यमानेऽनुमानेन्तर्भावादपक्षधर्मस्यागमकत्वादर्थानर्थविवेचनाश्रयत्व
मनुमानस्यैव ।

ननु प्रतिब
न्धवशादनुमानस्य प्रामाण्ये नित्यादिविकल्पस्यापि प्रामाण्यं
स्यात् क्षणिकाद्यर्थे प्रतिबन्धाद् । अथाध्यवसितार्थप्रतिबन्धेन प्रामाण्यं मणिप्र
भायाम्मणिज्ञानस्य प्रामाण्यं स्यात् । तदपि ह्यध्यवसितेन मणिना सम्बद्धन्त
स्मात् सत्यपि प्रतिबन्धे यद्देशादिसम्बन्धितया योर्थोध्यवसितस्तद्देशादिसम्बन्धितया
सन्तानैकत्वाध्यवसायात् तमर्थं प्रापयदनुमानज्ञानं प्रमा
णमेव । न सर्वं ज्ञानं ।

अर्थानर्थविवेचनं चाधिगमरूपमाकारोनुमानम्प्रमाणत्वात् । यद्वा लिङ्ग
मेवानुमानमतोर्थानर्थविवेचनस्यानुमानाश्रयत्वं । तद्विप्रतिपत्तेरिति तस्मिन्ननुमाने
सम्मोहात् । तद्व्यवस्थापनाय तस्यानुमानस्य विप्रतिपत्त्यपनयनेनावस्थापनायाह
सू त्र का रः ।

पक्षधर्म इत्यादि ।

यद्यनुमानं व्यवस्थाप्यं कस्मात् पक्षधर्म इ
त्यादिना हेतुमेव व्यवस्थापयतीति
चेत् ॥ अदोषोयं । हेतुविप्रतिपत्तिद्वारेणानुमाने विप्रतिपत्तेस्तद्व्युत्पत्तिद्वारेणैव
तस्य व्यवस्थापनं । अनुमानज्ञानं च त्रिरूपलिंगादुत्पद्यमानं लोकप्रतीतमेवातो
विप्रतिपत्तिः प्रतीत्यैव निराक्रियते ।

यद्वानुमानशब्देन यदा लिङ्गमेवोच्यते तदा तद्विप्रतिपत्तेर्हेतुमेव व्यवस्था
पयतीत्यदोषः ।

अत्र
श्लोके लिंगस्य लक्षणं संख्यानियमः संख्यानियमकारणम्विपक्षनिवृत्ति
श्चोक्ता । पक्षधर्मस्तदङ्शेन व्याप्त इति लक्षणं ।

तस्य पक्षस्याङ्शः साधयितुमिष्टो धर्मस्तेन व्याप्त एवेत्यवधारणं ।
त्रिधैवेति संख्यानियमः । अविनाभावनियमादिति संख्यानियमकारणं ।
त्रिष्वेवाविनाभावस्य नियतत्वादित्यर्थः । हेत्वाभासास्ततोपर इति विपक्षनिवृत्तिः ।

तस्माद्धेतुत्रयादन्ये हेत्वाभासाः ।

[p. 9 ]

ननु यदि तदंशव्याप्तिर्दृष्टान्त एव गृह्यते । तदानुमानस्योत्थानन्न स्यात् ।
साध्यधर्मिणि साध्यधर्मेण हेतोर्व्याप्त्यग्रहात् । तदा च पक्षधर्मो हेतुरिति व्यर्थं
लक्षणमगमकत्वात् । सर्वोपसंहारेण व्याप्तिग्रहणेपि नानुमानस्य प्रामाण्यं
स्यात् । व्याप्तिग्राहकप्रमाणप्रतिपन्नविषयत्वेन स्मृतिरूपत्वात् । पक्षधर्मो
हेतुरिति
च न वक्तव्यन्तदङ्शव्याप्तिवचनेनैव गतत्वात् । तदङ्शव्याप्तिबलेन [p. 4b ]
च पक्षधर्मस्य गमकत्वन्नं पक्षे सत्तामात्रेण तत्रस्थस्य गर्दभादेरगमकत्वात् । तस्मान्नं
पक्षधर्मो हेतुरिति पृथग् लक्षणम्वक्तव्यं ।

तदुक्तम् ।

अन्यथानुपपन्नत्वं यत्र तत्र त्रयेण किं ।

नान्यथानुपपन्नत्वं यत्र तत्र त्रयेण किमिति ।

किं चानुपलब्धेस्तावन्न पक्षधर्मत्वमन्योपलब्धेः पुरुषधर्मत्वात् । स्वभावहेतोश्च
ध
र्मिरूपत्वात् कार्यहेतोरपि स्वातन्त्र्येण धर्म्यनपेक्षत्वात् । न च कल्पितस्य
पक्षधर्मस्य कार्यस्वभावहेतुत्वं साध्यव्याप्तिश्चेति न पक्षधर्मो हेतुरिति वक्तव्यं ।

तथा यदि हेतुत्वेन त्रित्वं व्याप्तन्तदा हेतुत्वस्यानियतत्वादन्यत्रापि संयोग्या
दिषु हेतुत्वमनिवारितमेवेति त्रिधैवेत्यवधारणं न युज्यते ।

अथ हेतुत्वं त्रित्वेन व्याप्तन्तदा त्रित्वस्य हेतावनियतत्वात् कार्यादीनामप्य
हेतु
त्वन्ततश्च कार्यादेरेव हेतुत्वमिति न घटते ।

किं च । यद्यनुपलम्भस्य साध्यप्रतिबन्धो नास्ति तदाऽप्रतिबद्धोपि हेतुर्गमक
इति त्रिधैव स इति नियमो न घटते ।

अथ प्रतिबन्धोस्ति तदा कार्यस्वभावयोरेवान्तर्भावात् त्रिधैव स हेतुरिति
तथापि न युज्यते । हेत्वाभासास्ततोऽपर इति न युक्तं हेत्वन्तरस्यात्यन्तपरोक्षत्वान्न
तदभावः प्रत्यक्षादिनिश्चित इत्ययुक्तमुक्तं ।

पक्षधर्मस्तदंशेन व्याप्तो हेतुस्त्रिधैव सः ।
अविनाभावनियमाद्धेत्वाभासास्ततोऽपर इति ॥

अत्रोच्यते । यद्यपि साध्यसाधनयोर्व्याप्तिः सर्वोपसंहारेण प्रतिपन्ना तथापि
न व्याप्तिग्रहणमात्रादिह साध्यधर्मिणीदानीं साध्यधर्म इति विशेषेण निश्चयो
भवत्यनुमानात्तु स्यात् । तस्माद् प्रतिपन्नविशिष्टदेशादिसम्बन्धिसाध्यार्थ
प्रतिपादकत्वेन प्रमाणमेवानु
मानन्तच्च पक्षधर्मत्वे सत्येव भवति नान्यथा । यतो
नान्यदेशादिस्थेन साध्यधर्मिणान्यदेशादिस्थः साधनधर्मः सम्बद्धोऽतो विशिष्टदेशा
द्यवच्छिन्नसाधनावगतिसामर्थ्यादेव विशिष्टदेशाद्यवच्छिन्नसाध्यप्रतीतिरेवा
नुमानं । न तु धममात्रादग्निमात्रप्रतीतिस्तस्या व्याप्तिग्राहकप्रमाणफलत्वात् ।

[p. 10 ]नापि यत्र साधनधर्मस्तत्र साध्यधर्म इत्यविशेषेणावगमेपि सा
धनस्य
पक्षधर्मत्वं सिध्यति साध्यधर्मिधर्मतया विशेषेणाप्रतीतेः सामान्येनाभिधानात् ।
तस्माद् विशिष्टदेशाद्यवच्छिन्नसाध्यप्रतिपत्तये पक्षधर्मत्वन्दर्शनीयं ।

तेन यदुक्तं यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्राग्निरित्यनेनैव पक्षधर्मस्योक्तत्वात् प्रदेश
विशेषेग्निसिद्ध्यर्थन्धूमश्चात्रेति न वक्तव्यमुक्तार्थत्वादिति तदपास्तं ॥

नन्वेवमनुमानस्यं प्रामाण्येऽपक्षधर्म्ममप्यनु
मानं प्रमाणं स्यादप्रतिपन्नाधि
गमात् । यथाऽधस्तान्नदीपूरन्दृष्ट्वोपरिवृष्ट्यनुमानं । तथा शिशुरयं ब्राह्मणः
मातापित्रोर्ब्राह्मण्यादिति । तदुक्तं ।

नदीपूरोप्यधो देशे दृष्टः 13 सन्नुपरिस्थितां ।

13 नियम्यो गमयत्येव 13

In the margin.

वृत्तां वृष्टिं नियामिकां ॥

एवं 14 प्रत्यक्षधर्मत्वं ज्येष्ठं हेत्वङ्ग 14

In the margin.

मिष्यते ।

तत्पूर्वोक्तान्यधर्मत्वदर्शनाद् व्यभिचार्यते ॥

[p. 5a ]

पित्रोश्च ब्राह्मणत्वेन पुत्रब्राह्मण
तानुमा ।

सर्वलोकप्रसिद्धा न पक्षधर्ममपेक्षते ॥

क्लेशेन पक्षधर्मत्वं यस्तत्रापि प्रकल्पयेत् ।

न संगच्छेत तस्यैतल्लक्ष्येण सह लक्षणं ॥

यथा लोकप्रसिद्धं च लक्षणैरनुगम्यते ।

लक्ष्यस्य लक्षणमेवं स्यात् तदपूर्वन्न साध्यत इति ।

अत्रोच्यते । कस्मादुपर्येव वृष्ट्य¹⁵ नुमानं नान्यत्र । पूरस्य तत्सम्बन्धि
त्वादि 15

In the margin.

ति चेत् । यद्येवं यतोयं नदीपूर आयातस्तत्र
वृष्ट्यनुमानन्नान्यत्र व्यभि
चारात् । परस्य च तत्सम्बन्धित्वनिश्चये सति गमकत्वमन्यथाऽनैकान्तिकत्वं
स्यात् । तथा शिशुरयं ब्राह्मणः मातापित्रोर्ब्राह्मण्यादित्यत्रापि यस्यैव शिशो
र्ब्राह्मण्यं साध्यन्तस्यैव मातापितृब्राह्मण्यलक्षणो धर्मः सम्बन्धी गमको न मातापितृ
16 ब्राह्मण्यमात्रमन्यसम्बन्धिमा 16

In the margin.

तापितृब्राह्मण्यस्यागमकत्वात् । तेनास्यापि
पक्षधर्मत्वे सति गमकत्वमतो
न क्लेशेन पक्षधर्मत्वकल्पना । यद्वा य एवाव्यभि
चारे निमित्तं स एव हेतुर्यथा धूमस्याग्निकार्यत्वं ब्राह्मणभूतमातापितृजन्यत्वं
च शिशोर्ब्राह्मण्यनिमित्तमिति तदेव हेतुर्युक्तोन्यस्य तत्कल्पना क्लेशेन स्यादिति ।
तथा न चन्द्रोदयात् समुद्रवृद्ध्यनुमानं चन्द्रोदयात् 17 पूर्वं पश्चादपि 17

In the margin.

[p. 11 ]तदनुमानप्रसङ्गात् । चन्द्रोदयकाल एव तदनुमानन्तदैव व्याप्तेर्गृहीतत्वा

दिति चेत् ।

यद्येवन्तत्कालसम्बन्धित्वमेव साध्यसाधनयोः । तदा च स एव कालो धर्मीं
तत्रैव च साध्यानुमानं चन्द्रोदयश्च तत्सम्बन्धीति कथमपक्षधर्मत्वम् । अथ
कालो नेष्यते न तदा तर्ह्येतदनुमानम्व्यभिचाराद् । अथ बौ द्धा नामेतदनुमान
न्नास्ति कालाभावात् ।

तदयुक्तं । पूर्वाह्णादिप्रत्ययविषयस्य महाभूतविशेषस्य काल इत्यभिधेय
स्याभ्युपगमात् ।
एवमन्यत्रापि पक्षधर्मत्वं योज्यं ।

ननु भवतु पक्षधर्मत्वे सत्यनुमानस्य प्रामाण्यन्तथापि पक्षधर्म इति पृथग्
लक्षणं न कर्त्तव्यन्तदङ्शव्याप्तवचनेनैव गतत्वात् ।

सत्यं । किन्त्वपक्षधर्मस्यापि साध्यव्याप्तस्य हेतुत्वनिरासार्थं कृतं । महान
सादिदृष्टधूमादि चोदधावग्न्यनुमाने ।

ननु व्याप्तस्य लिङ्गत्वं न च महानसादिगतो धूम उदधौ साध्येनाग्निना

व्याप्तः ।

सत्यं । केवलं व्याप्तो हेतुरित्येतावन्मात्रकेण लक्षणवचनेन यत्रैव व्याप्यधर्म
स्तत्रैव व्यापकधर्मानुमानमित्येतन्न लभ्यते । ततश्चान्यत्रापि साध्यानुमाना
शङ्कानिवृत्त्यर्थं पक्षधर्मवचनं । अनुपलब्धेरपि पक्षधर्मत्वमस्त्येव । यदा ह्यन्यस्य
भूतलादेरुपलम्भजननयोग्यतैवान्यानुपलब्धिस्तदा योग्यतान्यभूतलादिस्वभावेति

कथन्नानुपलब्धेः पक्षधर्मत्वं । कृतकत्वादेरप्येवं शब्दादिधर्मत्वं । पुरुषधर्मरूपाया
अप्यनुपलब्धेरन्यभूतलादिकार्यत्वमेव परमार्थतस्तद्धर्मत्वन्तदायत्तत्वात् । धूमा
देरपि कार्यस्यैवं प्रदेशादिधर्मत्वङ्केवलम्विकल्पेन तेषां सम्बन्धिस्वरूपमेव
पक्षस्यायं धर्म इति व्यवस्थाप्यते ।

हेतुत्वं च धूमादेरविनाभावेन व्याप्तमज्ञातावि
नाभावस्यागमकत्वेना हेतु- [p. 5b ]
त्वात् । अविनाभावश्च कार्यस्वभावाभ्यां व्याप्तः । विधिप्रतिषेधयोश्च साध्यत्वे
सत्यर्थान्तरविधाने कार्यहेतोः स्वभावहेतोः प्रतिषेधे चानुपलब्धेस्तेन हेतु
स्त्रित्वेन व्याप्तोऽतोसौ त्रिविध एव भवति । न तु त्रिविधो हेतुरेव कार्यादेरप्य
ज्ञातस्याहेतुत्वात् । कारणव्यापकानुलब्द्योरपि प्रतिबन्धादेव गमकत्वं ।

तथा हि । यत एव प्रतिबन्धात् कार्यव्याप्ये कारणव्यापके गमयतः । तत एव
प्रतिबन्धात् कारणव्यापकानुपलब्धी कार्यव्याप्याभावङ्गमयतः । स्वभावानुपल
ब्धावपि यदा घटादेरुपलम्भजननयोग्य आत्मा उपलब्धिरुच्यतेन्यहेतुसाकल्ये
चोपलम्भाव्यभिचारादुपलब्धिः सत्ता तदानयोस्तादात्म्यन्तेनात्रापि पक्षे प्रति

[p. 12 ]बन्धनिबन्धनमेव गमकत्वं । न चानु
पलब्धेः कार्यादिहेतावन्तर्भावः स्वसाध्ये
प्रतिबन्धानपेक्षत्वात् । हेतोश्च सकाशात् साध्यप्रतीतिस्तदायत्तत्वे सति स्यात्
। न च संयोगे सति तदायत्तत्वमसंयुक्तानां संयोगाभावात् । संयुक्तानामपि न
संयोगतस्तदायत्तताऽन्यत एव संयुक्तानामुत्पत्तेः । एवं समवायेपि वाच्यं । तस्मा
त्तदायत्तत्वन्तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्यान्तेन कार्यस्वभावानुपलम्भबहिर्भूतानां संयो

ग्यादीनामहेतुत्वन्तदायत्तत्वाभावेनाविनाभावाभावात् ।

अथ तदायत्तत्वमस्ति तदेव तर्हि गमकत्वे निमित्तमिति स हेतुस्त्रिधैवेति सिद्धं ।

ननु तथापि कथमनुमानस्योत्थानन्निर्विकल्पकप्रत्यक्षेण धर्मधर्मितत्सम्बन्धा
ग्रहात् स्वातन्त्र्येण वस्तुद्वयाधिगतेः ।

उच्यते । सविकल्पकेनापि धूमप्रदेशादीनां धर्मधर्मिभावग्रहणमुपर्युपरि
भावप्रतिभास
एव । स च निर्विकल्पकेप्यस्ति केवलं विकल्पेतरयोर्ज्ञानयो
रुल्लेखानुल्लेखकृतो विशेषः । तच्च निर्विकल्पकं ज्ञानं यथागृहीतविषयमेवेद
मिहास्तीदं नास्तीति विधिप्रतिषेधं जनयत् प्रमाणमिष्यते । तेन धर्मधर्मिणोः
स्वरूपनिश्चयः सम्बन्धनिश्चय¹⁸ प्रत्यक्षकृत 18

In the margin.

एव भवतीति ॥

पक्षधर्म इत्युक्तं । सूत्रे पक्षधर्मश्च धर्मधर्मिसमुदायः । न च प्रतिवादि
नं
प्रति समुदायधर्मत्वं हेतोः सिद्धन्तेन स सर्वो हेतुरसिद्धः स्यात् । सिद्धौ वानुमानस्य
वैयर्थ्यमित्याह ।

पक्षो धर्मीति । अवयवे समुदायोपचारात् । एकदेशत्वं च समुदायोपचारनि
मित्तन्तेन न दृष्टान्तधर्मी पक्ष उच्यते ।

ई श्व र से नः प्राह । धर्मिध 19 र्म्मो हेतुरित्येतावद् वक्तव्यं प्र 19

In the margin.

योजनाभा
वादनुपचार इति । तदाह । प्रयोजनेत्यादि । नेत्यादिना प्र
तिषेधति । न प्रयो
जनस्याभावः । कथं । सर्वधर्मिधर्मप्रतिषेधार्थत्वादुपचारस्येत्यपेक्ष्यते । असत्युपचारे
धर्मिधर्म इति निर्देशः कार्यः । तथा च दृष्टान्तधर्मिणोपि धर्मो हेतुः स्यात् । उपचारे
तु सर्वस्य धर्मिणो धर्मः प्रतिषिद्धो भवति ॥ कथ 20 मिति चेदाह । तदेकदेशत्वादि 20

In the margin.

।
[p. 6a ] तथा हि समुदायस्यावयवेषूपचारः ।
तदेकदेशत्वंनिबन्धनत्वेन न सर्वत्रोपचारः ।
साध्यधर्मी च तदेकदेशत्वात् पक्षस्यावयवत्वात् पक्षोपचारयोग्यस्तस्य यो धर्म
स्तत्प्रतिपत्त्यर्थमुपचारकरणं । तथा चेत्युपचारयोग्यधर्मिप्रतिपत्तौ चाक्षुषत्वादि
परिहारः । आदिशब्दात् काकस्य का21 र्ष्ण्यादित्यादि ॥
[p. 13 ]ननु यदि चाक्षुषत्वादिति 21

In the margin.

चक्षुर्विज्ञानविषयत्वादिति हेत्वर्थस्तदायं हेतु
रनैकान्तिकत्वात् तदङ्शव्या
प्तिवचनेनैव निरस्त इति किमुपचारेण । अथ
चक्षुर्विज्ञानजनकत्वादिति हेत्वर्थस्तदापि तज्जनकत्वं सत्त्वमेव । तच्च शब्दे
प्यस्तीति न दृष्टान्तधर्मिधर्म एवायमिति कश्चित् ॥

तदयुक्तं । चक्षुर्विज्ञानजनकत्वं हि सत्त्वविशेषः स च घटादीनामेव धर्मो न
श²² ब्दस्यातस्तन्निवृत्यर्थमुपचार 22

In the margin.

करणं । न त्वसत्यप्युपचारे व्याप्तस्य लिंगत्वं
। न च शब्दानित्यत्त्वेन चाक्षुषत्वं
व्याप्तन्तत्कथमस्य लिङ्गत्वं ॥

नैष दोषः । अनित्यत्वमात्रेण ह्यस्य व्याप्तत्वन्तच्च शब्देप्यस्तीति कथम
हेतुत्वं स्यात् ॥

धर्मवचनेनेत्यादि । धर्मस्तदंशेन व्याप्त इति केवलेन धर्मवचनेनापि धर्मि
परतन्त्रत्वाद् धर्मस्यावश्यमसौ धर्मिणमाक्षिपति । तेन धर्मिण आश्रयणमाश्र
23 यः परिग्रहस्त 23

In the margin.

स्य सिद्धौ सत्यां यदेतद्धर्मिधर्म इत्यत्र धर्मिग्रहणन्तस्य सामर्थ्यात्
प्रत्यासत्तिरिह
विवक्षितेति गम्यते । व्याप्तिविवक्षायां धर्मिग्रहणमनर्थकं
स्यात् । तस्माद् धर्मिवचनसामर्थ्यात् प्रत्यासत्तिः सिद्धा । प्रत्यासत्तिश्च
साध्यधर्मिण एव तत्र प्रथमं हेतूपदर्शनात् । तया प्रत्यासत्त्या साध्यधर्मिपरिग्रहो
भविष्यति । न प्रत्यासत्तेः साध्यधर्मिपरिग्रहः कुतोः । दृष्टान्तधर्मिणोपि न
केवलं साध्यधर्मिणः प्रत्यासत्तेः । कदाचिद् व्याप्तिदर्शनपूर्वके प्रयोगे दृ
ष्टान्त
धर्मिणोपि प्रथमं हेतुसद्भावोपदर्शनात् ॥

यदि न प्रत्यासत्तेः साध्यधर्मिसिद्धिः पारिशेष्यात्तर्हि भविष्यति । यतस्तदं
शव्याप्त्या हेतुभूतया दृष्टान्तधर्मिणि धर्मस्य सत्त्वसिद्धिः । न हि दृष्टान्तमन्तरेण
हेतोः साध्येन व्याप्तिः प्रदर्शयितुं शक्यत इति मन्यते । ततो धर्मिग्रहणाद् व्यति
रिच्यमानात् साध्यधर्मिण एव परिग्रहः । तदंशेनेति च तच्छब्देन धर्मवच
नाक्षिप्तो
धर्मी सम्बध्यत इति तत्सम्बन्धनार्थमपि धर्मिग्रहणं नाशङ्कनीयं ॥

यत्र प्रयोजनानन्तरं न सम्भवति स पारिशेष्यस्य विषयो । धर्मिवचनस्य त्वन्य

[p. 14 ]दपि प्रयोजनं सम्भाव्यत इति मन्यमानः सिद्धान्तवाद्याह । सिद्धे तदङ्शव्याप्त्या
दृष्टान्तधर्मिणि सत्त्वे पुनर्द्धर्मिणो वचनन्दृष्टान्तधर्मिण एव यो धर्मः स हेतुरिति
नियमार्थमाशंक्यते । ततश्च चाक्षुषत्वा
दय एव हेतवः स्युर्न कृतकत्वादय इत्य
निष्टमेव स्यात् । तस्मादुपचारः कर्त्तव्य इति ।

किं पुनः क्वचित् त र्क्क शा स्त्रे दृष्टं नियमार्थम्वचनमित्यत आह । सजातीय
एवेत्यादि । तत्र यः सन् सजातीये द्वेधा चासंस्तदत्यये स हेतुरित्यत्रा चा र्यी ये
हेतुलक्षणे । सजातीय एव सत्त्वमित्यवधारणेन सिद्धेपि विजातीयाद् विपक्षाद्धेतो
[p. 6b ] र्व्यतिरेके यदेत
दसंस्तदत्यय इति साध्याभावेऽसत्त्ववचनं तन्नियमार्थमा चा र्ये ण
व्याख्यातमसत्येव नास्तिता यथा स्यान्नान्यत्र न विरुद्ध इति । तथेहापि धर्मिवच
नम्भावनियमार्थमाशंक्यते ॥

नन्वपक्षधर्मस्याहेतुत्वान्न नियमार्था शङ्का । यतो व्याप्तस्य हेतुत्वं न चान्य
धर्मिस्थेन साध्यधर्मेणान्यधर्मिस्थः साधनधर्मो व्याप्तस्तस्मात्तदंशव्याप्तहेतु
वचनसामर्थ्यादेव साध्यधर्मिपरिग्रहो
भविष्यतीत्यत आह । सामर्थ्यादित्यादि ।
अनन्तरोदितात् सामर्थ्यादर्थस्य साध्यधर्मिपरिग्रहलक्षणस्य भवति प्रतीतिः
पटुधियां श्रोतॄणां किन्त्वशब्दकमर्थं स्वयमनुसरतां प्रतिपत्तिगौरवं स्यात् । अत
उपचारमात्रात् स्वयमशब्दकार्थाभ्यूहरहिताद् धर्मिधर्म इत्यनेन पक्षधर्म इति
समाननिर्देशात् प्रतिपत्तिगौरवं च परिहृतम्भवति । च शब्देनैतदाह । ये परो
पदे
शमाकांक्षन्ति तैरयमर्थो लक्षणवचनाद् बोद्धव्य इति ।

यथालक्षणं प्रतीतेरपक्षधर्मो न हेतुरिति कुत इयमाशङ्का । ततस्तेषां लक्ष
णानुसारिणां नियमाशंकापरिहारार्थञ्चोपचारकरणमिति ॥ इह व्यवच्छेदफलत्वा
च्छब्दप्रयोगस्यावश्यमेवावधारयितव्यं । षष्ठीसमासाच्च पक्षधर्म इति नान्य
स्समासस्सम्भवति । तथा च पक्षस्यैव धर्म्म इत्येवमवधारणात् तदंशव्या
प्ति
र्विरुध्यत इति विरुद्धलक्षणतामुद्भावयन्नाह ।

पक्षस्य धर्मत्वे तम्पक्षं विशेषणमन्यतो व्यवच्छेदमपेक्षत इति । तद्वि
शेषणापेक्षस्य धर्मस्यान्यत्र पक्षीकृतादन्यस्मिन् सपक्षेऽननुवृत्तिः । तथा हि यः
[p. 15 ]पक्षेण विशेष्यते स पक्षस्यैव भवति । यथा देवदत्तस्य पुत्रः । ततोन्यत्राननु
वृत्तेरसाधारणता साधारणता न स्यात् । तदङ्शव्याप्तिविरोध इति या
वत् ।
साधारणतया तदंशव्याप्तिप्रतिपादनात् । ततो यदि पक्षधर्मो न तदंशव्याप्तिरथ
तदंशव्याप्तिर्न पक्षधर्म इति व्याहतं लक्षणमिति ।

ननु यदि साध्यधर्मिणि साधनधर्मस्य साध्यव्याप्तिर्न गृहीता तदा हेतोरनै
कान्तिकत्वमथ गृहीता किं दृष्टान्ते हेतो 24 रन्वयेन कथञ्च पक्षध 24

In the margin.

र्मस्य तदंश
व्याप्तिर्विरुध्यते साध्यधर्मिण्यपि व्याप्तेः प्रतिपन्नत्वात् । सर्वपदार्थस्य
क्षणिकत्वे
साध्ये सत्त्वलक्षणस्य वा हेतोः को दृष्टान्तेन्वयः । तस्मात् स्वसाध्यप्रतिबन्धा
द्धेतुस्तेन व्याप्तः सिध्यति । स च विपर्यये बाधकप्रमाणवृत्त्या साध्यधर्मिण्यपि
सिध्यतीति न किंचिदन्यत्रान्वयापेक्षया । तत्कथमिदमाशंकितमन्यत्रानन
वृत्तेरसाधारणतेति ।

25 सत्त्यं यद्यपि साध्यधर्मिणि हेतोः 25

In the margin.

साध्यव्याप्तिमन्तरेण नानुमानस्यो
त्थानन्तथापि दृष्टान्ते साध्यसाधनयोः
प्रतिबन्धग्राहकप्रमाणमन्तरेण न साध्य
धर्म्मिण्यपि व्याप्तिः सिध्यतीति तदर्थमिदमाशंकितं ।

यत्तूच्यते कार्यहेत्वपेक्षया स्वभावहेतुविशेषापेक्षयैतदाशंकितं ततु क्षणिक
त्वानुमाने सत्त्वापेक्षया । तस्य हि विपक्षबाधकप्रमाणवृत्त्यैव गमकत्वा 26 दिति
तदेतदुत्तरत्र निरूपयिष्या 26

In the margin.

मः । तस्मात् पूर्वगृहीतप्रतिबन्धसाधकप्रमाणस्मृतये
हेतोरन्यत्र वृत्तिरपे
क्षणीया ।

[p. 7a ]

एतत्परिहरति नेत्यादिना । न अन्यत्राननुवृत्तिः । कुतः । अयोगो
सम्बन्धस्तद्व्यवच्छेदेन विशेषणात् पक्षस्य । न ह्यन्ययोगव्यवच्छेदेनैव विशेष
णम्भवति किन्त्वयोगव्यवच्छेदेनापि । यत्र धर्मिणि धर्मस्य सद्भावः सन्दिह्यते
तत्रायोगव्यवच्छेदस्य न्यायप्राप्तत्वात् । अत्र दृष्टान्तो यथा चैत्रो धनुर्धर इति
। चैत्रे हि धनुर्धरत्वं सन्दिह्यते किमस्ति नास्तीति । ततश्चैत्रो धनुर्द्ध
र इत्युक्ते
पक्षान्तरमधनुर्द्धरत्वं श्रोतुराकांक्षोपस्थापितं निराकरोत्ययोगव्यवच्छेदोत्र न्याय
प्राप्तः ।

पराभिमतव्यवच्छेदं निराचिकीर्षन्नाह । नान्ययोगव्यवच्छेदेन विशेषणा

[p. 16 ]दन्यत्राननुवृत्तेरसाधारणतेति सम्बन्धः । अत्रापि दृष्टान्तो यथा 27 पार्थो धनुर्द्धर
इति सामान्यशब्दोप्ययं 27

In the margin.

धनुर्द्धरशब्दः प्रकरणसामर्थ्यादिना प्रकृष्टगुणवृत्तिरिह
पा र्थे हि धनु
र्द्धरत्वं सिद्धमेवेति नायोगाशङ्का । तादृशन्तु सातिशयं किमन्यत्रा
प्यस्ति नास्तीत्यन्ययोगशंकायां श्रोतुर्यदा पार्थो धनुर्द्धर इत्युच्यते तदा सातिशयः
पार्थ एव धनुर्द्धरो नान्य इति प्रतीयते । तेनात्रान्ययोगव्यवच्छेदो न्यायप्राप्तः ।
तथा किं पक्षेस्त्ययं धर्मो न 28 वेति संशये पक्षधर्म 28

In the margin.

इत्युक्ते पक्षस्य धर्म एव नाधर्मः ।
धर्मश्चाश्रितत्वाद् विशेषणन्तेनायोगो व्यवच्छिद्य
ते नान्ययोगः । तदंशव्या
प्त्यान्ययोगस्य प्रतिपादनेन दृष्टान्ते सन्देहाभावात् । आक्षेप्स्याम इति निर्देक्ष्याम
श्चतुर्थे परिच्छेदे ४ । १९० ॥

तदंशस्तद्धर्म इति तच्छब्देन पक्षः परामृश्यते न धर्मः ? । धर्मस्य धर्मासम्भवात् ।
तस्य पक्षस्यांशस्तस्यैव साध्यो धर्मः ॥ एकदेशे रूढोङ्शशब्दः कथं धर्मं प्रतिपाद
यतीति चेदाह । वक्तुरभिप्रायवशादिति । न वस्तुबलेन शब्दानां वाचकत्वं
किन्तु
वक्तुर्विवक्षावशान्न तदेकदेशस्तदंश इति प्रकृतेन सम्बन्धः ।

किं पुनरेवमिति चेदाह । पक्षशब्देन समुदायावचनादिति । यदि पक्षशब्देन
समुदायोभिहितः स्यात् तदा धर्मधर्मिसमुदायात्मकस्य पक्षस्यैकदेशो धर्मात्मकोङ्शो
भवति । उपचरितेन तु पक्षशब्देन धर्म्येवाभिधीयते । तस्य चैकात्मकस्य कुत
एकदेशः ।

व्याप्तं पदम्व्याप्तिरित्यादिना व्याच
ष्टे । तस्य पक्षधर्मस्य सतो व्याप्तिर्यों
व्याप्नोति यश्च व्याप्यते व्याप्यव्यापकधर्मतया प्रतीतेः । यदा व्यापकधर्मतया
विवक्ष्यते तदा व्यापकस्य गम्यस्य भाव एवेति सम्बन्धः । तत्रेति सप्तम्यर्थ
प्रधानमेतन्नाधारार्थप्रधानं धर्माणां धर्मान्तरत्वाभावात् । तेनायमर्थः ।
यत्र धर्मिणि व्याप्यमस्ति तत्र सर्वत्र व्यापकस्य भाव एवेति व्यापकधर्मो व्याप्तिः ।
न त्वे
वमवधार्यते व्यापकस्यैव तत्र भाव इति । हेत्वभावप्रसंगात् । अव्यापकस्यापि
मूर्त्तत्वादेस्तत्र भावात् । नापि तत्रैवेत्यवधार्यते । प्रयत्नानन्तरीयकत्वादेरहेतु
त्वापत्तेः । साधारणश्च हेतुः स्यान्नित्यत्वस्य प्रमेयेष्वेव भावात् ॥ यदा तु व्याप्य

[p. 17 ]धर्मता व्याप्तेर्विवक्षिता तदा यत्र धर्मिणि व्यापकोस्ति तत्रैव व्याप्यस्य भावो
नान्यत्र । अत्रापि व्याप्यस्यैव ।
तत्र भाव इत्यवधारणं हेत्वभावप्रसक्तेरेव [p. 7b ]
नाश्रितमव्याप्यस्यापि तत्र भावात् । नापि व्याप्यस्य तत्र भाव एवेत्यवधार्यते ।
सपक्षैकदेशवृत्तेरहेतुत्वप्राप्तेः । साधारणस्य च हेतुत्वं स्यात् प्रमेयत्वस्य नित्ये
ष्ववश्यम्भावादिति । व्यापकस्य तत्र भाव इत्यनेन चान्वय आक्षिप्तो व्याप्यस्य
वा तत्रैव भाव इत्यनेन व्यतिरेक आक्षिप्तः ।

यद्वा व्याप्तेर्व्याप्यव्यापकधर्म्मसम्वर्ण्णनं नि
यतानियतत्वख्यापनार्थं । तेन
व्याप्तो हेतुर्भवति न तु व्यापकोऽनियतत्वात् ।

ननु यो धर्मो व्याप्यमन्तरेण भवति स कथं व्यापको व्याप्यासम्बन्धेनाव्या
पकत्वात् ।

सत्यं । केवलन्धर्मयोः सामान्येन व्याप्यव्यापकभावो निश्चीयते । यच्चा
नित्यत्वसामान्यं प्रयत्नानन्तरीयकत्वव्यापकं निश्चितन्तदप्रयत्नानन्तरीयकेपि
दृश्यत इति व्यापकोऽनियत उच्यते । अथ प्रय
त्नानन्तरीयकस्वभावमेवानि
त्यत्वं निश्चेतुम्पार्यते तदानयोः परस्परं व्याप्यत्वमिति व्याप्त एव हेतुर्भवति ।
यदा च यत्र विप्रतिपत्तिस्तदेव साध्यमितरत् साधनमिति न्याय एषः ॥

यदि तर्हि पक्षधर्मस्तदंशेन व्याप्त इत्येतावद्धेतुलक्षणं ततः पक्षधर्मत्व
न्तदङ्शव्याप्तिश्चेति द्विरूपो हेतुः स्यादन्यत्र च त्रिरूप उक्तस्तत्कथन्न व्याघात
इत्याह ।

एतेन तदं
शव्याप्तिवचनेनान्वयव्यतिरेकावुक्तौ । अन्वयव्यतिरेक
रूपत्वाद् व्याप्तेरिति भावः । तथा हि । य एव येनान्वितो यन्निवृत्तौ च निवर्त्तते
स एव तेन व्याप्त उच्यत इति तदात्मकत्वाद् व्याप्तेर्व्याप्तिवचनेनान्वयव्यतिरेका
भिधानन्ततो व्याप्तिवचनेन रूपद्वयाभिधानान्न व्याघात इति । तौ च ज्ञापक
हेत्वधिकारान्निश्चितौ । निश्चयश्च तयोर्नैकेनेव प्रमाणेनापि तु
यथास्वं यस्य
यदात्मीयं प्रमाणं निश्चायकन्तेन । यस्य च यत्प्रमाणन्तदुत्तरत्र वक्ष्यते ॥

ननु भावरूपत्वाल्लिङ्गस्य कथं व्यतिरेकः । साध्याभावेऽभावलक्षणोस्य
रूपमिति चेत् । न । य एव हि साध्य एव लिङ्गस्य भावः स एव साध्याभावे
व्यतिरेकः । तेनान्वयव्यतिरेक 29 योरपि तादात्म्यं वि 29

In the margin.

कल्पकल्पितस्तु भेदः ।
साध्याभावे लिंगस्य निर्वृत्तिधर्मकत्वं व्यतिरेक इ
त्यपरे । यतश्च यत्र यत्र साधन
धर्म्मस्तत्र तत्र साध्यधर्म इत्येवं रूपोन्वयः । तेन यदुच्यते कु मा रि ल भ ट्टे न ॥

[p. 18 ]

यः सवित्रुदयो भावी न तेनाद्योदयोन्वितः ।

अथ चाद्योदयात् सोपि भविता श्वोनुमीयते ॥

व्योम्नि दृष्टं च धूमाग्रं भूमौ बह्निः प्रतीयते ।

30 धूमाग्रमग्नेरन्वेति न च भूमौ प्रति 30

In the margin.

ष्ठितः ॥

एवन्न देशकालाभ्यां लिङ्गं लिङ्ग्यनुगच्छति ।

तस्मान्नास्यान्वयो नाम
सम्बन्धोङ्शः प्रतीयत इति ।

तदपास्तं । यतश्च यथोपवर्ण्णितः साध्यान्वयो हेतुर्विद्यते । तेनैतदपि
प्रत्युक्तं ।

प्रत्याख्येयैवमेवेह व्याप्तिसम्बन्धकल्पना ।

यो हि नान्वीयते येन स तेन व्याप्यते कुत इति ।

अत एवेदृशीम्परपरिकल्पि31 तां व्याप्तिं निराकर्त्तुमा चा र्यो व्यापकस्य 31

In the margin.

[p. 8a ] तत्र भाव इत्यादिना लौकिकीव्याप्तिन्दर्शितवान् । सम्बन्धग्राह
कं प्रमाणं
लिङ्गस्य साध्यायत्तताग्राहकं । यच्च तदायत्ततां गृह्णाति तदेवान्वयव्यति
रेकात्मिकाया व्याप्तेर्ग्राहकं । साध्यायत्तताया एव व्याप्तिरूपत्वात् । तस्माद्
व्याप्तिग्राहकादेव प्रमाणात् यत्र व्याप्यसम्भवस्तत्र व्यापकभावो यत्र व्यापका
भावस्तत्र व्याप्याभाव इत्य 32 भावेपि निश्चयो भवति । तेन यदुच्यते 32

In the margin.

कुमारिल भ ट्टेन ।33

Ślokavārtika 114.

सामान्यविषयत्वाच्च न प्रत्यक्षेन्वयम्भवेत् ।

न चानुमीयते पूर्वमविज्ञा
तान्वयान्तरात् ॥

अथान्वयेनुमानं स्यादन्वयान्तरवर्ज्जितं ।

सिद्धे तदनपेक्षेस्मिन्नन्यत्राप्यन्वयेन किं ॥

व्यतिरेकोपि लिङ्गस्य विपक्षान्नैव लभ्यते ।

अभावे स न गम्येत कृतयत्नैरबोधनात् ॥

यावत्सर्वविपक्षाणां पर्यन्तो नावधारितः ।

तावद्धेतोरवृत्तित्वं कस्तस्माज्ज्ञातुमर्हतीति

तदप्यपास्तं ।

[p. 19 ]

पक्ष 34

In the margin.

धर्मश्च किं यथास्वं प्रमाणेन निश्चित उक्तो वेदितव्य इति सम्बन्धः
पक्षधर्म्मव
चनेनैव । एवं च त्रैरूप्यमेवोक्तं लिंगस्येत्यविरोधः ।

तेन यदुच्यते ऽवि द्ध क र्ण्णेन । सत्यमनुमानमिष्यत एवास्माभिः प्रमाणं
लोकप्रतीतत्वात् केवलं लिंगलक्षणमयुक्त मिति तदपास्तं । त्रैरूप्यस्यापि लिङ्ग
लक्षणस्य लोकप्रतीतत्वात् धूमादाविव ।

ननु कथं यथास्वं प्रमा 35 णेन पक्षधर्मनिश्चयः 35

In the margin.

सामान्यस्य लिङ्गत्वात् ।
तस्य च प्रत्यक्षेण स्वलक्षणविषयत्वेनाग्रहणात् । अगृही
तस्य चालिंगत्वात् ।
गृहीतस्य च स्वलक्षणस्यानन्वयेनालिंगत्वात् । नाप्यनुमानेन सामान्यग्रहणन्त
ल्लिङ्गस्यापि सामान्यरूपत्वेन प्रत्यक्षेणाग्रहणादनुमानेन ग्रहणेऽनवस्थाप्रसङ्गात् ॥

तदाह ।

लिङ्गलिङ्ग्यनुमानानामानन्त्यादेकलिङ्गिनि ।

गतिर्युगसहस्रेपु बहुष्वपि न 36 विद्यत 36

In the margin.

इति37

Ślokavārtika. 153:3

।

अथ कार्यस्वभावविकल्पप्रतिभासि सामान्यं कार्यादिदर्शनाश्रयतया तदध्यव

सायाच्च कार्यादिहेतुरित्युच्यते ।

तदयुक्तं । तस्यापि विकल्पाव्यतिरिक्तत्वाद् विकल्पवद् अन्यत्र विकल्पा
न्तरेऽननुगमात् कथं सामान्यं लिंगं । तस्माद् विजातीयव्यावृत्तमेव धूमादे रूपं
ज्ञापकहेत्वधिकारात् प्रत्यक्षनिश्चितम्विशेषानवधारणेन सामान्यलक्षणं लिंग
मुच्यते । न तु विजातीयव्यावृत्तिर्विकल्पाकारो वाऽवस्तुत्वात् । तेनायमर्थः ।
प्रत्यक्षपृष्ठभाविना निश्च
येनाधूमव्यावृत्तरूपावधारणेन धूमादिस्वलक्षणमिदं
प्रतिभासमानं कदाचित्तार्ण्णम्पार्ण्णमन्यद्वेति विशेषानवधारणेन चानेकस्वलक्षण
रूपं सामान्यलक्षणं लिङ्गं प्रत्यक्षविषये व्यवस्थाप्यते । यथा च लिङ्गस्य विशेषा
नवधारणेन सामान्यरूपत्वन्तथा साध्यस्यापि । तदाह ।

अतद्रूपपरावृत्तवस्तुमात्रप्रसाधनात् ।

सामान्यविषयं प्रोक्तं लिङ्गं भेदाप्रतिष्ठितेरिति ।

तथाभूतस्य
च सामान्यलक्षणस्य लिङ्गस्य साध्यकार्यत्वं साध्यस्वभावत्वं च
वस्तुत्वादविरुद्धं । तच्च लिङ्गं प्रत्यक्षादिनिश्चितमिति सर्वं सुस्थं ॥

त एत इत्यादिना त्रिधैव स इत्येतद् व्याचष्टे ।

[p. 20 ]

त एत इति । पक्षधर्मत्वेन यथोक्तया च व्याप्त्या युक्ताः कार्यस्वभावानुपलब्धयो
लक्षणं स्वभावो येषान्ते तथोक्ताः । धूमादिति कार्यहेतोराख्यानं । अग्निरत्रेति
साध्यफलस्य । न त्वयम्पक्षप्रयोगः
॥

[p. 8b ] ननु यः प्रदेशोग्निसम्बन्धी सोप्रत्यक्षः । यश्च प्रत्यक्षो नभोभागरूप आलोका
द्यात्मा धूमवत्तया दृश्यमानो न सोग्निमानतः कथं प्रदेशे धूमस्य प्रत्यक्षतः सिद्धिस्त
स्माद् धूम एव धर्मी युक्तः ।

साग्निरयं धूमो धूमत्वादित्येवं साध्यसाधनभाव इत्यु द्यो त क र³⁸

Cf. Nyāyavārtika 1:1:5 .

ः । तस्यापि
साग्नेर्धूमावयवस्याप्रत्यक्षत्वात् । परिदृश्यमानस्य चोर्द्ध्वभागवर्तिनोग्निना
सहावृत्तेः कथं धूमसामान्यस्य साध्यध
र्मिणि प्रत्यक्षतो निश्चयः । धूमावयवी
प्रत्यक्ष इति चेत् । न । अवयवव्यतिरेकेण तस्याभावात । लोकाध्यवसायः त
स्यैकत्वे वा प्रदेशस्यापि तावतः कल्पितमेकात्मकत्वं न वार्यते । प्रदेश एव च
लोकोग्निं प्रतिपद्यते न धूमे धर्मिणि । तेन यद्यग्नेरनुमानमिष्यते प्रदेश एव
धर्मिण्यनुमानमस्त्वित्येवम्परमेतत् ।

न त्वत्र पूर्वोक्तो दोषपरिहार इत्येके । यद्वा दृश्यमा
नः प्रदेशो धर्मी
अधस्तादग्निमानित्येतावत् साध्यधर्मो नाग्निमात्रं । ईदृग्विधेन च साध्यधर्मेण
पूर्वमेव व्याप्तिः प्रतिपन्ना । धूमश्चात्र प्रत्यक्षसिद्ध इति कथं नानुमानं । यतु
देशाद्यपेक्षया कार्यहेतोर्गमकत्वमत्रोच्यते । तदसङ्गतमेव देशादेर्विशेषणस्या
सिद्धत्वात् । धूममात्रदर्शनादेवास्य साध्यस्य सिद्धत्वाच्च । यद्वा प्रदेशेऽग्निं
दृष्ट्वा किंशुकादिरूपेण स
न्देहं यदा धूमदर्शनान्निवर्त्तयति । तदैतदुदाहरणं द्रष्टव्यं ।
तदा हि प्रत्यक्षेण धर्मी साधनधर्मश्च सिद्धो भवति ।

यत्तूच्यते । प्रत्यक्षाप्रत्यक्षरूप एव धर्मिण्यनुमानमिति । तदयुक्तं ।
प्रत्यक्षाङ्शे यद्यपि हेतुः सिद्धस्तथापि न तत्र साध्यधर्मानुमानं प्रत्यक्षबाधितत्वात् ।
परोक्षाङ्शे तु स्यादनुमानं केवलन्तत्र हेतुरसिद्धः । न च प्रत्यक्षं प्रत्यक्षरूपस्य धंर्मि
णो
धर्मः प्रत्यक्षसिद्धोऽप्रत्यक्षेङ्शे प्रत्यक्षाव्यापारात् । यदा वा श्रवणग्राह्ये शब्देऽनित्य
त्वानुमानन्तदा कथं धर्मिणः प्रत्यक्षाप्रत्यक्षरूपतेति यत्किञ्चिदेतत् ॥

शिङ्शपात्वादिति स्वभावहेतोरुदाहरणं ।

[p. 21 ]

उ म्वे क स्त्वत्राह । स्वभावहेतोर्गमकत्वं दूरोत्सारि39 तमेव । भेदाधि
ष्ठान 39

In the margin.

त्वाद् गम्यगमकभावस्य । न ह्यभिन्ने प्रतिबन्धो नाम । न शिङ्शपा
वृक्षात्मिका ।
ततो व्यावर्त्तमानत्वात् । यो हि यस्माद् व्यावर्त्तते न स तदात्मा ।
घटादिव पटः । व्यावर्त्तते च खदिरादिभ्यः शिशंपेत्यतदात्मिका । तदात्मत्वे
च लिङ्गग्रहणवेलायामेवाव्यतिरेकात् साध्यस्वरूपवल्लिङ्गाग्रहणवत्त्वं
साध्यस्य गृहीतत्वादनुमे40 यत्वहानिः । तादात्म्येन च शिं 40

In the margin.

शपात्वस्य गमकत्वे
तादात्म्याविशेषाद् वृक्षत्वस्य शिंशपां प्रति गम
कत्वप्रसङ्गः । अथास्यानियत
त्वादगमकत्वं नियततैव तर्हि गमकत्वे निमित्तं न तु तादात्म्यं व्यभिचारिण्यपि
वृक्षत्वे तादात्म्यस्य दर्शनात् । अथ तदात्मनैव वृक्षे नास्ति शिंशपा... ...
... ...तदात्मिका । सर्वथा ययोरेव...तया गम्यगमक⁴¹ भावो
नानात्म्ये तु तादात्म्याभावः । 41

In the margin.

एवमशिंशपाऽवृक्षापोहयोरपोहबुद्ध्योर्वा गम्य
गमकभावो निराक
र्त्तव्यइति ।

[p. 9a ]

तदयुक्तं । शिंशपा हि वृक्षविशेषस्वभावा । वृक्षविशेषोपि शिंशपास्वभाव
एवेत्युभयगतन्तादात्म्यं । तादात्म्येपि च कश्चिदवृक्षव्यावृत्ते स्वभावे कथंचिन्मूढो
नाशिंशपाव्यावृत्ते । तेन शिंशपादेर्लिङ्गस्य ग्रहणान्नानु42 मेयत्वहानिः । यतश्च
न वृक्षमात्र 42

In the margin.

स्वभावा शिंशपा । तेन न वृक्षत्वस्य शिंशपां प्रति गमकत्वं ।
साध्यसाधनाद्य
भावदोषन्तु स्वयमेव शास्त्रकारो निराकरिष्यतीति
यत्किञ्चिदेतत् ।

प्रदेश इत्यनुपलब्धेः कथनं । प्रदेशविशेष इत्युद्दिष्टे देशे । क्वचिदिति वादि
प्रतिवादिप्रसिद्धे । न घट इति घटाभावव्यवहारः साध्यः । उपलब्धीत्यादिना हेतुनि
र्देशः । उपलब्धे43 र्लक्षणानि करणानि चक्षुरादीन्य 43

In the margin.

प्रतिबद्धसामर्थ्याद्युपलब्धि
लक्षणानि । तानि प्राप्तः स्वाभासज्ञानजननयो
ग्यः स्वभावविशेषः ।
स्वज्ञानजननसामग्र्यन्तर्भूतोर्थ इत्यर्थः । तस्यानुपलब्धेस्तथाभूतस्यासद्व्यवहार
सिद्धिः ॥

कथं पुनर्यो यत्र नास्ति स तत्रोपलब्धिलक्षणप्राप्तो भवति । उपलब्धिलक्षण
प्राप्तत्वं हि ज्ञानविषयत्वन्तस्मिंश्च सति कुतो नास्तित्वं ।

उच्यते । यावत्यां 44 सामग्र्यां सत्यां पूर्वं प्रति 44

In the margin.

पन्नो भावस्तावत्यामेव

[p. 22 ]सामग्र्यां सत्यां यदि स्यात् पूर्वकालवदुपलभ्येतेत्येव
मुपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वं
बुद्ध्या परामृश्य भावस्याप्रतिभासनान्नास्तीति निषेधः क्रियते । न त्वदृश्यस्य ।
प्रतिभासपरामर्शोपायाभावात् । सर्वदाऽप्रतिपन्नत्वात् ॥

ननु दृश्यस्याभावे सति सैव सामग्री कथं प्रतिपन्नेति चेत् ॥ न । एकज्ञान
विषययोर्भावयोरेको45 पलम्भादिति 45

In the margin.

ब्रूमः । स्वत एव च निषिध्यमानस्यो
पलब्धिलक्षणप्राप्तत्वन्निश्चीयते । एतदेवैक
ज्ञानजननयोग्यतयोपलब्धिलक्षण
प्राप्तत्वन्दर्शयितुमाह ।

यदि स्याद् घटादिरुपलभ्यं सत्त्वं यस्य स तथाभूत एव स्यात् । नान्यथेति न
कदाचिदग्राह्यस्तथाभूतोऽवश्यं ज्ञानन्न व्यभिचरतीति यावत् । यत एवन्तेन कारणेन ।
उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्येति यद्विशेषणमुक्तन्तदर्थादुपलब्धिलक्षणप्राप्तसत्त्वस्येत्युक्त
म्भवति । अत्र त्वयं बाह्यार्थः । लक्ष्यतेऽ
नेनेति लक्षणं । उपलब्धिरेव
लक्षणन्तत्प्राप्तमुपलब्धिलक्षणप्राप्तं ज्ञानेनाव्यभिचरितसम्बन्धमित्यर्थः ।
एवंभूतं सत्त्वं यस्य तत्तथोक्तं । तथाभूतं हि सत्त्वं ज्ञानं-निवृत्त्यावश्यं
निवर्त्तत इति भावः ॥ विधिप्रतिषेधाभ्यां सर्वं साधनं व्याप्तं । विधीयमानश्च
साध्यः प्रतिबन्धद्वयेन भिद्यत इति विधिप्रतिषेधौ हेतुत्रयायत्ताविति दर्शयन्नाह ।
तत्रेत्यादि ।

त
त्र त्रिषु हेतुषु द्वौ कार्यस्वभावहेतू वस्तुसाधनौ विधिसाधनौ । द्वावेवेति
चावधारणं न तु वस्तुसाधनावेवेति । आभ्यां सामर्थ्याद् व्यवच्छेदस्यापि सिद्धेः ।
एकः प्रतिषेधहेतुरिति । उक्तलक्षणोनुपलम्भः प्रतिषेधहेतुरेव । न त्वेक एवेत्यवधार्यते
पूर्व्वाभ्यामपि व्यवच्छेदगतेः ॥

[p. 9b ] कश्चिदाह । व्यवच्छेदः शब्दलिङ्गाभ्यां प्रसाध्यते यावांश्चिद् व्यवच्छेदः
स
सर्वोनुपलम्भादेवेत्यनुपलम्भ एवैको हेतुरि ति ।

तदयुक्तं । यतो न तावत् प्रमाणव्यापारापेक्षयैतदुच्यते । वस्तुन्येव
प्रमाणव्यापारात् । तदाहात एव वस्तुविषयं प्रामाण्यं द्वयोरिति । नाप्यध्यव
सायवशादेतदुच्यते वस्तुन एवाध्यवसायात् । व्यवच्छेदेन सह लिंगस्य
सम्बन्धाभावाच्च ।

[p. 23 ]

यो पि मन्यतेऽनुपलम्भेऽसद्व्यवहारयोग्यता साध्यते न प्रतिषेधः ।
योग्यता
च स्वभावभूतैव । तथाग्निमति प्रदेशे साध्ये अग्निमत्ता प्रदेशस्य स्वभाव एव
साध्यो धूमवत्त्वादिति च हेतुः । प्रदेशाभिन्न इति सर्वो हेतुः स्वभावहेतुरेवेति ।
तदयुक्तम्।एवं हि गमकत्त्वे गर्दभत्वादेरपि गमकत्वं स्यात्। न भवत्यग्नि
कार्यत्वाभावाद् गर्दभस्येति चेत् । यद्येवं धूमस्याग्निकार्यत्वमेव गमकत्वे
निबन्धनमिति कथं न कार्यहेतुः ।

अन्य
स्तु मन्यतेऽनुपलम्भस्तु प्रदेशकार्य इत्यसद्व्यवहारे साध्ये कार्यहेतुरेव ।
कृतकविकल्पश्चानित्यशब्दकार्य इति सर्व एव हेतुः कार्यहेतुरिति ।

तदप्ययुक्तं । कृतकविकल्पो हि कृतककारणत्वात् तस्यैवानुमापकः
स्यान्नानित्यस्य । कृतकस्यानित्यस्वभावत्वादनित्यत्वं साधयतीति चेत् । यद्येवं
कृतकत्वादेवानित्यत्वप्रतीतिः स्यान्न कृतकविकल्पात् । कृ
तकस्वभावतयैवा
नित्यत्वे गमकत्वात् । यद्वा कृतकविकल्पश्च स्यान्न वानित्य इत्यनैकान्तः ।
कृतकविकल्पजननसामर्थ्यं कृतकाव्यतिरिक्तन्तच्च न पूर्वन्न पश्चात्तेनासावनित्यो
ऽव्यतिरिक्तन्तर्हि सामर्थ्यमनित्यत्वं साधयतीति कथं न स्वभावो हेतुरिति
यत्किञ्चिदेतत् ॥

किं पुनर्द्वावेव वस्तुसाधनावित्याह । स्वभावेन प्रतिबन्धः साधनं कृते ति
स
मासः । स्वभावेन प्रतिबद्धत्वं । प्रतिबद्धस्वभावमिति यावत् । तस्मिन् सत्यर्थो
लिंगमर्थमिति लिङ्गिनं न व्यभिचरति ।

स च स्वभावप्रतिबन्धः कुत इत्याह । तदात्मत्वादिति साध्यस्व
भावत्वात् ॥ तदात्मत्वे साध्यस्वभावात्मत्वे साधनस्य । यदेव साध्यन्तदेव साध
46 नमिति साध्यसाधनयो 46

In the margin.

र्भेदाभावस्तेन प्रतिज्ञार्थैकदेशो हेतुरिति परमाशङ्
क्याह । नेत्यादि । सा
ध्यसाधनभूतानां धर्मभेदानां व्यावृत्तिभेदेन परिकल्पनादा
रोपाद् ।

एतदुक्तम्भवति । धर्मभेदः समारोप्यते तेन साध्यसाधनभेदः । यतो निश्चितो
गमको निश्चेतव्यश्च गम्य उच्यते । निश्चयविषयश्चारोपित एवेति निश्चयभेदा
रोपितो धर्म⁴⁷ भेदः । एतच्च वक्ष्यामोऽन्यापोहप्र 47

In the margin.

स्तावे ।48

Pramāṇavārtika 3:163-73.

[p. 24 ]

आचार्य दि ग्ना गे नाप्येतदुक्तमित्याह । तथा चेत्यादि । सर्व एवेति

यत्रापि साध्यसाधनयोरग्निधूमयोर्वास्तवो भेदस्तत्रापि स्वलक्षणेन व्यवहारा
योगादनुमीयतेनेनेत्यनुमानंलिङ्गमनुमेयः साध्यधर्मी साध्यधर्मश्च तेषां व्यवहारो
नानात्वप्रतिरूपः । बुद्ध्यारूढेन धर्मधर्मिणो49 र्भेदस्तेन बुद्धिप्रतिभासगतेन 49

In the margin.

भिन्नेन रूपेण भेदव्यवहार इति यावत् ॥ यदि तर्हि बुद्धिपरिकल्पितो ध
र्मधर्मि
[p. 10a ] व्यवहार एवन्तर्हि कल्पिताद्धेतोः साध्यसिद्धिः प्राप्ता । ततश्च हेतुदोषो यावानुच्यते
स सर्वः स्यात् । तदाह भ ट्टः ॥50

Ślokavārtika, Nirālamba 171-72.

यदि वा विद्यमानोपि भेदो बुद्धिप्रकल्पितः ।

साध्यसाधनधर्मादेर्व्यवहाराय कल्प्यते ॥

ततो भवत्प्रयुक्तेस्मिन् साधनं या51 वदुच्यते ।

51 सर्वत्रोत्पद्यते बुद्धिरिति 51

In the margin.

दूषणता भवेदिति ।

अत्राह । भेद इत्यादि । एतदाहार्थ एव वार्थं गमयति केवलं धर्म
धर्मितयाऽयं धर्मोऽयं धर्मीति यो भेदो नानात्वमयमेव बुद्ध्याकारकृतो बुद्ध्या परि
कल्पितो नार्थोपि न लिङ्गमपि बुद्धयाकारकृतम्।विकल्पनिर्मितादेव लिङ्गात्
कस्माद् अर्थप्रतिपत्तिर्न भवतीत्याह । विकल्पेत्यादि । विकल्पभेदानां विकल्प
विशे52 षाणामिच्छामात्रानुरोधित्वेन स्वत 52

In the margin.

न्त्राणामनर्थाश्रयादर्थाप्रतिबद्धत्वे
53 साक्षादनुत्पत्ते 53

In the margin.

र्नार्थालम्बनत्वादित्यर्थः । तैरर्थी-नाश्रयै
र्विकल्पैः कल्पित
श्चासौ विषयश्चेति तत्कल्पितविषयस्तस्मादेवंभूताद्धेतोरर्थप्रतीतावभ्युपगम्य
मानायामनर्थप्रतिलम्भ एव स्यादर्थप्रतिलम्भ एव न स्यात् ॥

द्वितीयं प्रतिबन्धलक्षणमाह । कार्यस्यापीत्यादि । तत्स्वभावस्येति कार्यं
स्वभावस्य तदुत्पत्तेः कारणादुत्पत्तेर् योऽनुमानस्य प्रामाण्यं नेच्छति तं प्रत्याह ।
एतावनुमेयप्रत्ययौ प्रमाणमिति सम्ब
न्धः ॥ एताविति स्वभावकार्यलिङ्गौ ।
अनुपलब्धेः स्वभावहेतावन्तर्भावाद् द्वावित्याह । यद्वा प्रक्रान्तापेक्षया द्वावित्याह ।

[p. 25 ]

स्वभावकारणयोरनुमेययोः प्रत्ययावित्यनुमेयप्रत्ययौ अतत्प्रतिभासित्वेपीत्य
नुमेयस्वलक्षणाप्रतिभासित्वेपि । अतत्प्रतिभासित्वन्ततः साक्षादनुत्पत्तेः । कथन्तर्ह्य
व्यभिचार इत्याह । तदुत्पत्तेरित्यनुमेयाभ्यां स्वभावकारणाभ्यां पा
रम्पर्येणोत्पत्तेः ।
तदव्यभिचारिणावित्यनुमेयांव्यभिचारिणौ । इति हेतोः प्रमाणं प्रत्यक्षवत् ।

तेन यदुच्यते ऽवि द्ध क र्ण्णे नानधिगतार्थपरिच्छित्तिः प्रमाणमतो नानुमान
म्प्रमाणमर्थपरिच्छेदकत्वाभावादि ति तदपास्तं । यतः सर्व एव प्रेक्षावान् प्रवृत्ति
कामः प्रमाणमन्वेषते प्रवृत्तिविषयार्थोपदर्शकत्वेन प्रवृत्तिविषयश्चार्थोऽर्थक्रिया
समर्थ ए
व । न चानागतं प्रवृत्तिसाध्यार्थक्रिया सामर्थ्यम्वस्तुनः प्रत्यक्षम्परिच्छि
नत्तीत्युक्तमतः कथमस्यार्थपरिच्छेदमात्रात्प्रामाण्यं । तस्मात् स्वविषये तदुत्पत्त्या
प्रत्यक्षं यन्मया पूर्वप्रतिपन्नं प्रबन्धेनार्थक्रियाकारि तदेवेदमिति निश्चयं कुर्वत्
प्रवर्त्तकत्वात् प्रमाणन्तथानुमानमपि ।

प्रत्यक्षस्यापीत्यादिना व्याप्तिमाह । अर्थाव्यभिचार एवेति । पूर्वमभि
मतार्थ
कारित्वेन निश्चितस्यार्थस्य सम्भवे सति भाव एव प्रत्यक्षस्य प्रामाण्यमन्यथा
तदभावे अर्थाभावे भाविनः प्रत्यक्षस्य तद्विप्रलम्भान्निश्चितार्थासम्वादात् । एतदु
क्तम्भवति । यदार्थक्रियासमर्थम्वस्तु प्रत्यक्षं न परिच्छिनत्ति । यदि च तथाभूत
मपि वस्तु व्यभिचरेत्प्रमाणमपि न स्यात् । अव्यभिचारश्चान्यस्य कोन्यस्तदुत्पत्ते
रित्यन्यंस्यार्थान्तरभूतस्य
योन्येन सहाव्यभिचारः स तदुत्पत्तेः कोन्यो नैवान्यः । [p. 10b ]
तदुत्पत्तिरेवाव्यभिचार इत्यर्थः ।

कस्माद्।अनायत्तरूपाणामप्रतिबद्धस्वभावानां सहभावनियमाभावादव्यभि
चारनियमाभावात् । तस्मादर्थक्रियाकारित्वेन निश्चितादर्थादुत्पत्तिरेव प्रत्यक्ष
स्याव्यभिचार इति प्रामाण्यन्तच्चानुमानेप्यस्तीति समं द्वयमिति भावः ॥

एतेनैतदपि निरस्तं प्रमाणस्यागौ
णत्वादनुमानादर्थनिश्चयो दुर्लभ इति ।
यद्यगौणत्वमनुपचरितत्वमुच्यते तदानुमानमप्यनुपचरितमेवास्खलद्बुद्धिरूपत्वात् ॥

अथ धर्मधर्मिसमुदायस्य साध्यत्वे हेतोः पक्षधर्मत्वमन्वयो वा न सम्भवति
तेन पक्षधर्मत्वप्रसिद्ध्यर्थं धर्मिणः साध्यत्वमुपचरितव्यमन्वयसिद्ध्यर्थञ्च
धर्मस्येत्येवमुपचरितविषयत्वादनुमानमुपचरितं ।

[p. 26 ]

तदयुक्तं
यतो लोके धूममात्रमग्निमात्रव्याप्तं यत्र धर्मिणि दृश्यते तत्रैवाग्नि
प्रतीतिर्भवतीति कस्यात्रोपचार एवं च समुदायस्यापि साध्यत्वं सिध्यति । यदाह ।
केवल एव धर्मो धर्मिणि साध्यस्तथेष्टसमुदायस्य सिद्धिः कृता भवतीति ।
न चानुमानविषये साध्यशब्दोपचारे सत्यनुमानमुपचरितन्नाम ॥

अथ प्रमाणस्यागौणत्वादभ्रान्तत्वादनुमानस्य तु भ्रान्तत्वादप्रा
माण्यमित्यु
च्यते ।

तदयुक्तं । भ्रान्तस्याप्यग्न्यनुमानस्य तदुत्पत्त्या बाह्याग्न्यध्यवसायेन लोके
प्रामाण्यदर्शनात् प्रत्यक्षवत् । अथ प्रत्यक्षमपि प्रमाणन्नेष्यते तदा लोकप्रतीति
बाधा । प्रत्यक्षानुमानयोः प्रमाणयोर्लोकप्रतीतत्वात् ।

अथ नैव प्रत्यक्षानुमानयोः प्रमाणत्वं प्रतिषिध्यते । किन्तु लिङ्गन्त्रिलक्षणं
चतुर्लक्षणं वा न केनचित् प्रमाणेन सिद्धमिति पर्य
नुयोगे यद्यनुमानमुच्यते साधकं ।
पुनस्तत्रापि सं एव पर्यनुयोग इत्येवं सर्वत्र पर्यनुयोगपराण्येव सूत्राणि । तथा च
सूत्रं ।

विशेषेनुगमाभावः सामान्ये सिद्धसाधनमि

ति54

Pramāna-Samuccaya.

।

तदप्ययुक्तं । पूर्वमेव त्रैरूप्यग्राहकस्य प्रमाणस्य व्याप्तिवचंनेनाक्षिप्तत्वात् ।
55 न चाप्रमाणकेन परः 55

In the margin.

पर्यनुयुज्यते वादिप्रतिवादिनोरसिद्धत्वात् ।

अथ वचनात्मकमनुमा
नं न वक्तुः प्रमाणमथ वचनेन परं प्रतिपादयति
तथाऽप्रमाणकेन पर्यनुयोगः क्रियत इति ।

तदप्ययुक्तं । द्वयोरपि हि वचनादर्थप्रतीतिः प्रमाणभूतैवोत्पद्यतेऽर्थपरिच्छेद
कत्वात् केवलम्वक्तुरधिगमस्य निष्पन्नत्वात् प्रमाणं नो वा तेन पुनरप्रमाणं
भवत्यप्रामाण्ये वा द्वयोरप्यप्रमा 56

२ In the margin.

णमिति कथन्ततोर्थप्रतीतिः ।

यदप्युच्यते । परसिद्धेनानुमानेनानुमा
नन्निषिध्यतइति तदप्येतेन
निरस्तमिति ॥ संयोगवशाद् गमकत्वे ।

न च केनचिदङ्गेन न संयोगी हुताशनः ।

धूमो वा सर्वथा तेन प्राप्तं धूमात् प्रकाशनमिति ।

यः सर्वथा गम्यगमकभावप्रसंग आचार्य दि ग्ना गे नाक्षिप्तं परं प्रति
तदिहापि कार्य⁵⁷ हेतौ आशङ्कते यदीत्यादिना 57

In the margin.

साध्यादुत्पत्तेः कारणात् कार्य-
[p. 27 ] ङ्गमकङ्कारणस्येत्यध्याहारः सर्वथा गम्य
गमकभावः प्राप्तः । अग्नेः सामान्य- [p. 11a ]
धर्मवद्विशेषधर्मा अपि तार्णपार्ण्णादयो गम्याः स्युः । धूसस्यापि विशेषधर्मबद्
द्रव्यत्वपार्थिवत्वादयोपि सामान्यधर्मा गमका भवेयुः । कुतः । सर्वथा जन्यजनक
भावात् । तथा हि यथाग्निरग्नित्वद्रव्यत्वसत्त्वादिभिः 58 सामान्यधर्म्मैर्जनकः
तथा तार्ण्णपार्ण्णादिभि 58

In the margin.

र्विशेषैरपि । यथा च धूमो धूमत्वपाण्डुत्वादिभिः
स्वनियतैर्विशेषधर्मै
र्युक्तो जन्यस्तथा सामान्यधर्मैरपि सत्त्वद्रव्यत्वादिभिस्ततश्च
यथानयोः कार्यकारणभावस्तथैव गम्यगमकभावः स्यादित्यत आह ।

नेत्यादि । न सर्वथा जन्यजनकभावस्ततश्च कुतस्तथा गम्यगमकभावः स्यात् ।
कस्मादिति चेत् । तदभावे तेषान्तार्ण्ण⁵⁹ पार्ण्णत्वादीनां विशेषधर्म्माणामभावे 59

In the margin.

भवतो धूममात्रस्य तेभ्य एव विशेषधर्मेभ्यो भवतीत्येवमात्मनस्त
दुत्पत्तिनियम
स्याभावात् । तथा तदभावेऽग्न्यभावे भवतो द्रव्यत्वादेः सामान्यधर्मस्याग्नेरेवायं
भवतीत्येवं--रूपस्य तदुत्पत्तिनियमस्याभावात् । कुतः सर्वथा जन्यजनकभावो
यतः सर्वथा गम्यगमकभावः स्यात् ॥

यत एवन्तस्मात् कार्यं धूमादिकं स्वभावैर्या 60 वद्भिर्धूमत्वादिभिः स्वगतै 60

In the margin.

रित्थंभूतलक्षणा तृतीया । अविनाभावि । विना न भवति । क्वाविनाभावि ।
कार
णे । कारणविषये । यद्वा कारणे इत्याधारसप्तमी । कारणस्थैः स्वभावै
र्यावद्भिरग्नित्वद्रव्यत्वादिभिरविनाभावि । तेषां कारणगतानां सामान्यधर्माणां
हेतुः कार्यं गमकमित्यर्थः । किङ्कारणं । तत्कार्यत्वनियमात् । तेषामेव
कारणगतानां सामान्यधर्माणान्तत्कार्यमित्ये61 वं रूपस्य निय 61

In the margin.

मस्य सद्भावात् ।
न हि तत्सामान्यधर्मात् कदाचिदपि कार्यं व्यभिचरति । एवन्ताव
त् कारणगताः
सामान्यधर्मा गम्या इत्याख्यातं ।

कार्यगतास्तु विशेषधर्मा गमका इति दर्शयन्नाह । तैरेवेत्यादि । कार्यमपि
तैरेव धर्मैः स्वगतैः कारणगतानां धर्माणां गमकाः । येर्थान्तरासम्भविनो धूमत्वपा

[p. 28 ]ण्डुत्वादयो विशेषरूपास्तैः कारणगतैः सामान्यधर्मैर्विना न भवन्ति । अत्रापि
तत्कार्यत्वनियमादित्यपेक्ष्यते । तेषामेव कार्यगतानां विशेष
धर्माणां कारणगत
सामान्यधर्मापेक्षया कार्यत्वनियमात् ॥

यदि सामान्यधर्माणां कारणगतानां कार्यगतैर्विशेषधर्मैरेवाविनाभावाद्
गम्यगमकभावस्तदांशेन जन्यजनकभावः स्यात् । अग्नेः सामान्यधर्मा एव जनकाः
। धूमस्य च विशेषधर्मा एव जन्याः स्युः । सर्वथा च जन्यजनकभावोभिमत
इत्यभ्युपगमविरोधः ॥ एतत्परिहरति । नांशेन
जन्यजनकभावप्रसङ्गः ।
निरंशत्वेन वस्तुनः सर्वथा जन्यजनकत्वाभ्युपगमात् । गम्यगमकभावस्यापि
सर्वथाभिमतत्वात् । तदाह । तज्जन्येत्यादि । यदि हि कार्यस्य तैः
कारणगतैर्विशेषधर्मैर्जन्यो यो विशेषः स ग्रहीतुं शक्यते ज्ञापकहेत्वधि
कारात् । तदा तज्जन्यविशेषग्रहणेऽभिमतत्वात् कारणगतविशेषधर्माणां
[p. 11b ] गम्यत्वस्य । तथा ह्यगुरु
धूमग्रहणे भवत्येव तदग्नेरनुमानं । तथा लिङ्गविशेषो
लिङ्गमेव विशेषो धूमलक्षणः स उपाधिर्विशेषणं येषां द्रव्यत्वादीनान्तेषां
ग्रहणेऽभिमतत्वाद् गमकत्वस्य । न हि धूमेन विशेषिता द्रव्यत्वादयोऽग्निं
व्यभिचरन्ति ॥

ननु धूम एव तत्र गमको न तु तद्विशिष्टा द्रव्यत्वादयः । यथा कृतकत्वे सति
प्रमेयत्वादित्यत्र कृतकत्वमेव गमकं न प्रमेयत्वं ।

सत्यमेतद् । अव्यभि
चारमात्रप्रदर्शनार्थन्त्वेवमभिधानमित्येके । अन्यस्त्वाह ।
न धूमस्य व्यभिचारादिह सामान्योपादानं किन्तर्हि सर्वेषां प्रतिपत्तॄणां दृष्टे
वस्तुनि सामान्याकारे प्रतिपत्तिर्भवति पश्चाद् विशेषावसायः । तत्र च यदुपात्तं
सामान्यन्तदपरित्यक्तमेव । तस्मात् प्रतिपत्तुरध्यवसायवशाद् विशेषोपहितं
सामान्यङ्गमकम्भवति न विशेषस्य व्यभिचारादिति ।

यु
क्तमेतत् । केवलं यद्येष नियमः सामान्यप्रतिपत्तिपुरस्सरैव विशेषप्रतिपत्तिः
। कथन्तर्हि धूममात्रस्य द्रव्यत्वादिरहितस्य प्रतीतिः । पूर्वोक्तं च चोद्यन्तद
वस्थमेव । तस्मादिदमत्र साधु । लिङ्गविशेषस्य सामान्यविशेषणत्वेनैवोपादाना
द् अहेतुत्वं हेतुत्वोपादाने हि हेतुत्वं स्यान्नान्यथा ।

कदा तर्हि लिङ्गगतानां सामान्यधर्माणामगमकत्वमित्याह
। अविशिष्टे
त्यादि । यदा द्रव्यत्वादीन्यविशिष्टानि विवक्षितानि तदा तेषां व्यभिचाराद्

[p. 29 ] गमकत्वन्नेष्यते ।

स्वभावहेतुमधिकृत्याह ।

स्वभाव इत्यादि । हेतुरिति वर्त्तत इति तेषां हेतुरित्यतः । स्वभावे साध्ये
किम्भूते भावमात्रानुरोधिनि हेतुसद्भावमात्रानुरोधिनि 62 भावो हेतुः 62

In the margin.

स्वभावो
हेतुः । मात्रग्रहणमर्थान्तरानपेक्षासन्दर्शनार्थं ॥ कस्मात्तन्मात्रा
नुरोधिन्येव स्वभावो
हेतुरित्याह । तादात्म्यं ह्यर्थस्य तन्मात्रानुरोधिन्येवेति । योसावर्थस्य साधनस्यात्मा
तद्भाविन्येव । नान्यायत्ते । न कारणान्तरप्रतिबद्धे पश्चाद्भाविनि तादात्म्यं ।
कस्मादिति चेदाह । तद्भाव इत्यादि । तस्य हेतोर्भाविनि ऽभूतस्य कार⁶³ णान्त
रायत्तस्य धर्मस्य पश्चाद् यो भा 63

In the margin.

वस्तस्य नियमाभावात् । न हि कारणान्तर
प्रतिबद्धेन पश्चाद्भाविनाऽव
श्यं भवितव्यं । किङ्कारणं । कारणानां कार्य
व्यभिचारात् । सम्भवत्प्रतिबन्धत्वात् कारणानां कुतस्तेभ्योऽवश्यम्भावः कार्यस्य ॥

ननु च साध्यस्वभावता साधनस्य न केनचिदिष्टं तत्कथमुच्यते तद्भावमात्रा
नुरोधिन्येव तादात्म्यमिति । एवम्मन्यते व्यति64 रिक्तावपि कृतकत्वानित्यत्वा
ख्यौ 64

In the margin.

धर्मावप्युपगच्छद्भिरवश्यमभूत्वा भवनं भूत्वा चाभवनमभ्युपगन्तव्य

मन्यथात्मादेरिव कृतकत्वानित्यत्वे पटादेर्न स्यातां । तस्माद् यदेवाभूत्वा भवन
म्भावस्य तदेव कृतकत्वं यदेव च भूत्वाऽभवनमनवस्थायित्वन्तदेवानित्यत्वमस्तु
किमन्येन सामान्येन कल्पितेनेति ॥ अनुपल...इत्याह ।

[p. 30 ]

अप्रवृ 65 त्तिरित्यादि । केषामप्रवृत्तिः प्रमा 65

In the margin.

णानाम्।वहुवचनं व्यक्तिभेदेन
प्रमाणानाम्बहुत्वात् । आगमापेक्ष
... ... 66

12th leaf is missing.

[p. 13a ] सिध्यतीत्युच्यत इति ।

एवम्मन्यते । ज्ञानज्ञेययोर्बाधा बोधरूपत्वेन विशेषाद् । बोधरूपं प्रत्यक्षादिकं
प्रमाणं स्वत एव सिध्यति । ज्ञेयन्तु घटादिकं जडरूपत्वात् प्रमाणमपेक्षते ।
ज्ञानज्ञेयाभावयोस्तु नीरूपत्वेन विशेषाभावात् कथं ज्ञा67 नाभावस्य स्वतःसिद्धि
र्ज्ञेयाभावस्य च 67 ३ ज्ञानाभावात् सिद्धिरुच्यते । अथ ज्ञानाभावो नान्येन सिध्यति ।
तथा हि
ज्ञानानां स्वसम्विदितरूपत्वेनैकज्ञानसंसर्गित्वाभावात् । केवलं यदि
स्वसन्ताने ज्ञानं स्याद् उपलभ्येतानुपलम्भादसदेव तदिति स्वत एव ज्ञानाभावः
सिद्ध इष्यते ।

तथा सत्ताऽभावोपि सिद्धः स्यात् । तत्रापि हि यदि सत्ता स्यादुपलभ्येतानुप
68 लम्भान्नास्तीति निश्चीयते ततश्चा 68 ३ पार्थिकानुपलब्धिरभावसिद्धौ । विज्ञानं
वान्यवस्तुनीति पक्षं दूषयितुमा
ह । अथेत्यादि । अन्यस्य घटादिविविक्तस्य
भूतलस्योपलब्ध्या घटानुपलब्धिसिद्धिरिति प्रत्यक्षसिद्धानुपलब्धिः ।

एतदुक्तम्भवति । घटग्राहकत्वस्य भूतलग्राहकस्य चैकज्ञानसंसर्गित्वाद्
यदा भूतलग्राहकमेव तज्ज्ञानम्भवति । तदा घटाग्राहकत्वाभावं निश्चाययतीति
प्रतीतिप्रत्यक्षसिद्धैव घटानुपलब्धिः ॥

[p. 31 ]

तथान्यसत्तयाऽसत्ता किन्न सिध्यति । तथेत्य
नुपलब्धिवत् । द्वयोरपि
घटप्रदेशयोरेकज्ञानसंसर्गित्वादित्यभिप्रायः । अन्यस्य घटविविक्तस्य भूतलादेः
सत्तया सिद्ध्या निषेध्यस्यार्थस्य सत्ता किन्न सिध्यति ॥

ननु भावनिवृत्तिरूपोऽभावः स कथं प्रत्यक्षसिद्ध इत्युच्यते ।

एवम्मन्यते । अभावो नाम नास्त्येव केवलं मूढस्य भावविषयमेव प्रत्यक्ष
मन्याभावं व्यवहारयति । तेन यदुक्त
म र्था प त्त्याऽभावः प्रतीयत इति तदयुक्तं ।
यतो न तावद् घटादीनामन्योन्याभावोऽभिन्नः घटविनाशे पटाद्युत्पत्तिप्रसङ्गात् ।
पटाद्यभावस्य विनष्टत्वात् । अथ भिन्नोऽभावस्तदा घटादीनां परस्परं भेदो न
स्यात् । यदा हि घटाभावरूपः पटो न भवति तदा पटो घट एव स्यात् । यथा वा
घटस्य पटाभावाद् भिन्नत्वाद् घटरूपता तथा पटा
देरपि स्यात् । घटाभावाद्
भिन्नत्वादेव ।

नाप्येषां परस्पराभिन्नानामभावे न भेदः शक्यते कर्त्तुं । तस्य भिन्नाभिन्न
भेदकरणेऽकिंचित्करत्वात् । न चाभिन्नानामन्योन्याभावः सम्भवति । नापि
परस्परभिन्नानामभावेन भेदः क्रियते स्वहेतुभ्य एव भिन्नानामुत्पत्तेः । नापि भेद
व्यवहारः क्रियते । यतो भावानामात्मीयात्मीय 69 ? रूपेणोत्पत्तिरेव स्वतो भे
दः
। स च प्रत्यक्षप्रतिभासनादेव भेदव्यवहारहेतुः ।

तेन यदुच्यते वस्त्वसंकरसिद्धिश्चाभावप्रमाणाश्रितेति तदपास्तं । किञ्च
। भावाभावयोर्भेदो नाभावनिबन्धनोऽनवस्थाप्रसंगात् । अथ स्वरूपेण भेदस्तथा
भावानामपि स स्यादिति किमभावेन कल्पितेन । नापि प्रागभावाभावे कार्यस्या
नादित्वं प्रसज्यते । हेत्वभावेनानुत्पत्तेः ।

ननु
प्रागभावे सति हेतोः सकाशादुत्पत्तिः स्यान्नासति प्रागभावे विद्यमान- [p. 13b ]
त्वात् ।

यद्येवन्न कदाचनापि कार्योत्पत्तिः स्याद् विरोधिनः प्रागभावस्य सन्निहितत्वात् ।
न च तद्विनाशात् कार्योत्पत्तिः प्रागभावमन्तरेण कार्योत्पत्त्यभ्युपगमप्रसङ्गात् ।
नापि कार्योत्पत्तिरेव प्रागभावविनाशस्तदुत्पत्तेरेव विरोधिसन्निधानेनासम्भवात् ।
कारणसत्ताकाले प्रागभावस्याविनाशात् ।
कार्योत्पत्तिकाले च तद्विनाशात्
कारणविनाशवत् । तस्मादुत्पत्तेः पूर्वं कार्यस्य न भावो नाप्यभावो धर्मोसत्त्वात् ।
निरंशत्वाच्च वस्तुनः । किन्तु यदोत्पद्यते तदा सत्त्वमस्यान्यदा नास्तीति व्यवह्रियते ।
तेनासदुत्पद्यत इत्युच्यते ।

प्र ध्वं सा भा व स्य चासत्त्वं स्वयमेवाचार्योभिधास्यते । यच्च यस्मादुत्पद्यते

[p. 32 ]तत्तस्य कार्यं कारणं चोच्यते । तेषां चैकक्षणस्थायि
त्वेनोत्पत्तेर्नाशित्वं स्वस्व
रूपेणैवोत्पत्तेः परस्परभिन्नता च सिध्यति । तेन प्रागभावाद्यभावेपि कारणा
दिविभागतो व्यवहारो भवत्येव । न च प्रागभावादीनाम्परस्परम्भेदः प्रतिभासते ।
यस्माद् घटादेः पूर्वम्पश्चादन्यत्र च निवृत्तिमात्रमभिन्नं प्रतिभासते । यदि नाम
कालभेदः प्रतीयते । न हि गोत्वमनेककालादिसम्बन्धित्वेन प्रतीयमानम
नेकम्भ
वति । निवृत्तेर्नीरूपत्वाच्च कथमभावस्य नानात्वं भावनिवृत्तिरूपत्वाच्चाभावस्य ।
केवलं यो मूढ उत्पत्तेः पूर्वं पश्चादन्यत्र च कार्यस्य भावमिच्छति तं प्रतीदमुच्यते
। कार्यस्य पूर्वम्पश्चादन्यत्र चाभाव इति भावारोपनिषेधमात्रं क्रियते ।

तेन । न चावस्तुन एते स्युराकारा इत्यादि यदुक्तन्तन्निरस्तं ।

इतश्चैतन्निरस्तं द्रष्टव्यं यतो न प्राक्प्रध्वंसा
भावाभ्याम्भावस्य कश्चित्
तदुत्पत्तिलक्षणो विरोधलक्षणो वा सम्बन्धोऽसहभावित्वेनाद्विष्ठत्वात् । अत एव न
विशेषणविशेष्यभावः सम्बन्धः । नापि विशेषणविशेष्यभावोऽसहभावित्वादेव ।
विशेषणविशेष्यरूपतायाश्च वस्तुनोऽभावात् । केवल⁷⁰ मन्यसम्बन्धद्वारेणा 70

In the margin.

यं
कल्प्यते । दण्डदण्डिनोरिव । यदि च विशेषणविशेष्यभावसम्बन्धबले
न भावस्य
प्रागभाव इति प्रतीतिस्तथा प्रागभावादेर्भाव इत्यपि प्रतीतिः स्यात् सम्बन्धस्या
विशेषात् । तस्मात् प्रागभावादेरसम्बन्धिनो भावसम्बन्धित्वेन प्रतीतिर्भ्रान्तिरेव ।

न चा न्यो न्या भा वो भावानामस्ति । न हि घटस्य निवृत्तिः पटस्य निवृत्ति
र्भव⁷¹ त्यप्रतीतेः न च पटेऽवस्थानात्सा 71

In the margin.

तत्सम्बन्धिनी युक्ता । एवं हि प्रागभावा
द्यप्यन्योन्याभावः स्यात् कारणादाव
वस्थानात् । तस्मादन्याभाव एवास्ति नान्यो
न्याभावस्तेनान्याभावात् प्रागभावादीनां न भेद इति कथं चतुर्विधोऽभाव उच्यते ।

प्रत्यक्षाभावनिराश⁷² ?सश्च नै रा त्म्य सि द्धा वभिहित इति नेहोच्यते ।

न त्वभावस्यासत्त्वेनानुभूतत्वात् 73 कथं प्रत्यक्षेण निश्चयः । नैष दोषो य 73

In the margin.

[p. 14a ] स्मादेकज्ञानसंसर्गिणोः प्रत्यक्षेणैकस्य ग्रहणमेवान्यस्याग्रहण
न्तदग्रहणमेव च
तस्याभावग्रहणम्भावे हि तस्याग्रहणायोगाद् । यदाहान्यहेतुसाकल्ये तदव्यभि
चाराच्चोपलम्भः सत्ता । तदभावोनुपलब्धिरसत्तान्योपलब्धिश्चानुपलब्धिरिति ।

तेनायमर्थः । प्रत्यक्षमभावन्निश्चाययतीति तावन्न निश्चाय 74 यतीत्यर्थः । स
च दृश्यस्य भावानिश्च 74

In the margin.

योऽभावनिश्चय एव । एवं प्रत्यक्षपृष्ठभाविनो विकल्पस्य
प्रत्यक्षवि
षयानुसारित्वं समर्थितम्भवति । तदेवमुपलब्ध्यभावव्यवहारवद्
अर्थाभावव्यवहारस्यापि प्रत्यक्षसिद्धत्वान्न लिङ्गेनासौ साध्यते । एवन्तावदमूढं

[p. 33 ]प्रति दृश्यानुपलम्भो नाभावं व्यभिचरतीत्यभावव्यवहारः प्रत्यक्षसिद्धः ।

न चाप्यभावोनुपलब्धानामपि 75 सत्त्वान्नित्यं शक्यमानानुप 75

Roṅ-du-med-pa.

लंभव्यभिचार
इति कृत्वा व्यवहर्त्तुमशक्य इति वक्तुं युक्तं । एवं ह्यभाव
स्य निश्चायकमपि
प्रत्यक्षन्न स्यात् । सन्देहान्न चान्यन्निश्चायकमन्यद् व्यवहाराङ्गं युक्तं । तस्मात्
प्रत्यक्षनिश्चायकत्वाद् भाववद् दृश्यस्याभावमपि व्यवहारयति ।

कथन्तर्ह्यसद्व्यवहारस्य साध्यत्वमित्याह । यदा पुनरित्यादि । एवं-विधे
ह्युपलम्भयोग्यानु76 पलब्धिरेवासतां पदा 76

In the margin.

र्थानामसत्ता नान्या । तवा सिद्धेपि
प्रत्यक्षेणाभावव्यवहारस्य विषये
। मोहाद् विषयिणो 77 ऽसतोऽविद्यमानस्य 77

In the margin.

ज्ञानं । नास्तीत्येवमाकारं । नास्तीत्येवम्भूतश्च शब्दः निःशङ्कावगमनागमनलक्षणा
पुरुषस्य प्रवृत्तिर्व्यवहारः । तानप्रतिपद्यमानः पुमान् । विषयप्रदर्शनेनासद्व्य
वहारविषयस्य घटविविक्तप्रदेशस्योपलम्भमानस्य प्रदर्शनेन । समयेऽभावव्यवहारे
प्रवर्त्त्यते । दृष्टान्तमाह । यथेत्यादि । सास्नादिसमुदायात्म
क एव गौः । ततो न
तत्र गोत्वं साध्यते किन्तु गोव्यवहारः । यदायं मूढमतिः शावलेये प्रवर्त्तितगोव्य
वहारो बाहुलेये शावलेयरूपशून्यत्वाद् गोव्यवहारं न प्रवर्त्तयति स निमित्तप्रदर्श
नेन गोव्यवहारे प्रवर्त्त्यते । सास्नादिसमुदायनिमित्तको हि गोव्यवहारो न
शावलेयरूपनिमित्तिकः । बाहुलेयेऽपि तन्निमित्तमस्तीति कथमसौ न
प्रवर्त्त्यते ।
तद्वद् घटविविक्तेपि प्रदेशेनुपलम्भनिमित्तप्रदर्शनेनासद्व्यवहारे प्रवर्त्त्यते ।

तथा चेति येनैवं व्यवहारः साध्यते तेन दृष्टान्तासिद्धिचोदनापि प्रतिव्यूढा
प्रतिक्षिप्ता । अनुपलब्धेर्लिङ्गादभावे साध्ये येनैव लिङ्गो न साध्यधर्मिण्यभावः
साध्यस्तेनैव दृष्टान्तधर्मिण्यपि तत्राप्यपरो दृष्टान्त इत्यनवस्था स्यात् । व्यव
हारे तु साध्ये ना
नवस्था । प्रवर्त्तितव्यवहारस्यैव पुनः समये प्रवर्त्तनात् ।

ननु यो हि विषयं प्रतिपद्यते स विषयिणमपि प्रतिपद्यत इति कथं व्यवहार
स्यापि साध्यत्वमित्याह । विषयेत्यादि । दृश्यन्ते हि लोके तथाविधा ये विषय
प्रतिपत्तावप्यप्रतिपन्नविषयिणः । यथा सांख्यः सत्त्वे रजो नास्तीति प्रवर्त्तितास
[p. 34 ] [p. 14b ] द्व्यवहारोपि निमित्तनिश्चया
भावान्मृत्पिण्डे न प्रवर्त्तयत्यनुपलम्भनिमित्तप्रदर्शने
घटाभावव्यवहारे प्रवर्त्त्यते ।

एवमित्यादिनोपसंहारः । एवमुक्तेन प्रकारेणानयोरनुपलब्ध्योर्दृश्यादृश्ययोः
सद्व्यवहारप्रतिषेधफलत्वन्तुल्यं ।

कथं स्वविपर्ययहेत्वभावभावाभ्यां । स्वशब्देन सद्व्यवहारस्य स्वरूपं गृह्यते
विपर्ययशब्देन सद्व्यवहारविरुद्धोसद्व्यवहारो गृह्यते । तयोर्हे
तू । स्वविप
र्ययहेतू । तत्र स्वहेतुरुपलब्धिर्विपर्ययहेतुर्दृश्यानुपलब्धिः । तयोरभावभावौ ।
स्वविपर्ययहेत्वभावभावौ । ताभ्यां ।

एतदुक्तम्भवति । अदृश्यानुपलब्धौ सद्व्यवहारनिमित्ताया उपलब्धेः
प्रत्यक्षानुमाननिवृत्तावभावात् सद्व्यवहारनिवृत्तिः । दृश्यानुपलम्भे तु सद्व्यवहार
विरुद्धस्यासद्व्यवहारस्य निमित्तसद्भावात् प्रवृत्तिस्तेन सद्व्यवहारस्य निवृत्ति-

रिति सद्व्यवहारप्रतिषेधफलत्वन्तुल्यं ।

ननूपलम्भनिवृत्तावप्यर्थस्य सन्देहात् कथं सद्व्यवहारो निवर्त्तत इत्याह ।
एकत्रेत्यदृश्यविषयायामनुपलब्धौ सत्त्वस्य संशयात् ततो निश्चयात्मकः सत्त्वव्यव
हारो निवर्त्तत एव । सन्दिग्धस्तु सत्त्वव्यवहारो न निवर्त्तते । अन्यत्र तु दृश्यानृपलब्धौ
विपर्ययादिति संशयविपर्ययो निश्चयस्तस्मात् । असत्त्वस्य निश्चया
दित्यर्थः ।

यद्यदृश्यानुपलब्धौ संशयः कथं सा प्रमाणमित्याह । तत्राद्येत्यादि । तत्र
द्वयोरनुपलब्ध्योर्मध्ये आद्या दृश्यानुपलब्धिः प्रमाणमुक्ता सद्व्यवहारनिषेधे उपयो
गाद् व्यापारात् ।

क्व तर्हि तस्या अप्रामाण्यमित्याह । न त्वित्यादि । व्यतिरेकस्याभावस्य दर्श
नन्निश्चयः । आदिग्रहणाच्छब्दो व्यवहारश्च गृह्यते । संशयाद् यतो नाभाव
निश्चय उत्पद्यते ।
तस्मान्न प्रमाणं । द्वितीया त्विति । दृश्यविषयानुपलब्धिः ।
अत्रेति व्यतिरेकदर्शनादौ निश्चयफलत्वान्निश्यच एव फलमस्या इति कृत्वा । सा
च दृश्यविषयानुपलब्धिः प्रयोगभेदाच्चतुर्विधेति सम्बन्धः । विरुद्धश्च विरुद्धकायं
चेति विरूपैकशेषः । सिद्धिरु78 पलब्धिर्दृश्यात्मनो 78

In the margin.

रित्यत्रापि सम्बन्धनीयं ।

[p. 35 ]

एतेन स्वभावविरुद्धोपलब्धिर्विरुद्धकार्योपलब्धि
श्च द्वे निर्दिष्टे ।

असिद्धिर्हेतुभावयोः दृश्यात्मनोः

इत्युपलब्धिलक्षणप्राप्तयोः कारणस्वभावयोरनुपलब्धिरित्यर्थः ।

एतेनापि कारणानुपलब्धिः स्वभावानुपलब्धिश्च द्वे निर्द्दिष्टे इति
चतुर्धा भवति । अभावार्थेत्यभावोऽभावव्यवहारश्चार्थः प्रयोजनं 79 यस्याः सा
तथा । 79

In the margin.

ननु विरुद्धकार्ययोः सिद्धिरित्यत्रानुपलब्धिरिति न श्रूयते । तत्कथमनयोर

नुपलब्धित्वमित्यत आह । यावान् कश्चिदित्यादि । यावान् कश्चिदिति व्याप्ता80 ?
चैतत् कथ्येत । न कश्चित् प्रतिषेधव्यवहारो लिङ्गजोस्ति योनुपलब्धिमन्तरेण
शक्यते कर्त्तु । न तु प्रत्यक्षसाध्यत्वमभावव्यवहारस्य । निराकृतमेतच्च
प्रागेवोक्तन्तामेव 81 व्याप्तिं दर्शयितुमाह । तथा हीति 81

In the margin.

। स इति प्रतिषेधः ।
द्विधा क्रियेत व्यवह्रियेत कस्यचिदर्थस्य विधिना
निषेधेन वा । कस्यचिद्विधा- [p. 15a ]
वपि क्रियमाणे । विरुद्धो वा विधीयेताविरुद्धो वाऽविरुद्धस्य विधौ निषिध्यमा
नविधीयमानयोः सहभावविरोधाभावादप्रतिषेधो निषेध्याभिमतस्य । विरुद्धस्यापी
त्यादि । एवं ह्यसौ विरुद्धः स्याद् यदि तत्र स्वविरुद्धस्यानुपल⁸² धिः । तथा हीत्या
दिनैतदेवा 82

In the margin.

ह । अपर्यन्तकारणस्येत्यक्षीणकारणस्य
भवतः सन्तानेनोत्पद्यमानस्य
शीतस्पर्शादेरग्न्यादिसन्निधानात् पूर्वमिति द्रष्टव्यं । अन्यभावेऽग्न्यादिभावेऽभा
वादनुत्पादाद् विरोधगतिः । न त्वभावादहेतुकत्वाद् विनाशस्य ।

एतदुक्तम्भवति । पूर्वपूर्वस्य शीतस्पर्शस्य स्वरसनिरोधे सत्युत्तरोत्तरस्य
[p. 36 ]चा83 ग्नितारतम्येन शीतस्पर्श 83

In the margin.

स्यापचयतारतम्ययोगिनः क्रमेणोत्पद्यमानस्य
यावत्सर्वसर्वेणानु
त्पत्तिरुष्णस्पर्शलक्षणो भवति । तेन निर्हेतुकेपि विनाशेऽ
ग्निसन्निधानात् पूर्वं प्रबन्धप्रवृत्तस्य शीतस्पर्शस्य स्वरसनिरोधेऽन्यस्य च प्रबन्धे
नोत्पित्सोरग्निसन्निधाने सत्यनुत्पत्तेरग्निशीतयोर्विरोधावगतिर्लोके न तु परमा
र्थतो विरोधः । अत एव विरोधगतिरि84 त्याह ।
यत्पुनरुच्य 84

१ In the margin.

ते।न कारणनिवर्त्तनमन्तरेण कस्यचिदग्न्यादिर्निवर्त्तको
नामेति ।

तदयुक्तं ।
निर्हेतुकत्वाद् विनाशस्य कथं कारणस्य निवर्त्तकः । अथ सहेतु
कविनाशमभ्युपगम्यैवमुच्यते तदा यथासौ कारणं निवर्त्तयति कार्यं किन्न निवर्त्त
यति । यदि च कारणनिवर्त्तनमन्तरेण न कार्यं निवर्त्तयितुं शक्यते तदा तत्कारण
स्यापि कथन्निवर्त्तकं यावत्तत्कारणं न निवर्त्तयति तत्कारणस्याप्येवमित्यनवस्थया
न कश्चित् कस्यचिन्निवर्त्तकः स्यात् । न च सन्ताना
पेक्षयैतद्वक्तुं युज्यते सहे
तुके विनाशे सन्तानस्यैवाभावादिति यत्किञ्चिदेतत् । स चेत्यन्यभावे सत्यभावो
नुत्पत्तिलक्षणो विरोधहेतुरनुपलब्धेः सकाशाद् व्यवह्रियते ।

अनेन सहानवस्थालक्षणो विरोधो व्याख्यातः ॥

द्वितीयं विरोधन्दर्शयन्नाह । अन्योन्योपलब्धीत्यादि । अन्योन्योपलब्धिः
परस्परप्रतिपत्तिस्तस्याः परिहारो विवेकस्तेन
स्थितं लक्षणं स्वरूपं ययोस्तौ
तथोक्तौ । तयोर्भावोन्योन्योपलब्धिपरिहारस्थितलक्षणता । सा वा विरोधः ।
वा शब्दः समुच्चये । नित्यानित्यत्ववदिति दृष्टान्तः ।

ननु प्रथमविरोधेप्यस्त्येव परस्परपरिहारः । द्वितीयेपि सहानवस्थानं ।
तथा हि ययोरेव धर्मयोरेकत्रानवस्थानन्तयोरेव द्वितीयो विरोधः । तथा हि रूप
रसयोरयं नेष्यते ।
तत्कस्माद् विरोधद्वयमुक्तमिति चेत् ।

सत्यं विषयविभागार्थन्तूक्तं । पूर्वो विरोधो दृश्यवस्तुविषय एव । द्वितीय
स्त्ववस्तुविषयोप्यदृश्यविषयश्चेत्येके । यद्वा पूर्वकोन्यतोन्यस्याभावप्रतिपत्त्यान्येन
सह विरोधः । द्वितीयस्त्वन्येन सहैकत्वाभावेन स्वरूपविषय इत्यनयोर्विरोध
[p. 15b ] योर्महान् भेदः । तथा हि नित्यत्वनिवृत्तिरूपमनित्यत्वम
नित्यत्वनिवृत्तिरूप
ञ्चानित्यत्वमित्येवमन्योन्यपरिहार एव विरोधः स्वरूपनिष्ठः । न च नील

[p. 37 ]निवृत्तिरूपम्पीतम्पीतनिवृत्तिरूपं च नीलमनयोर्भावरूपत्वान्नीलाभावे पीतस्य
भावप्रसंगाच्च।तस्मान्नानयोरयं विरोधः । नाप्यनयोरन्योन्याभावाव्यभिचारेणायं
विरोधोऽप्रतीतेः । अत एवाविरुद्धस्य विधानमुच्यते । नीलस्यापि नीलनिवृत्ति
रूपेणानीलेना
यं विरोधो न नीलाभावनियतेनानीलेन तथाभूतस्यानीलवस्तुनः
पीतादिव्यतिरिक्तस्याभावात् । कथन्तर्हि नीलादौ दृश्यमाने पीतादेस्तादात्म्य
निषेधः ।

नैष दोषो यस्मात् । नीलस्यैकस्योपलम्भेन्यस्यादृश्यस्याप्युपलम्भमान
स्वभावत्वे सति तथैवोपलम्भः स्यादित्येवमुपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वम्परामृश्य
तादात्म्यं स्वभावानुपलम्भान्निषिध्यते । अ
त्रापि च विरोधे स चानुपलब्धे
रित्यपेक्षणीयन्तेनायमर्थः।स चान्योन्यपरिहारो विरोधोनुपलब्धेरेव निश्चेत
व्यः । तथा हि । विरोधिनाम्विरोध एकप्रतिभासे सत्यन्याप्रतिभासनमेवोच्यते
। भावस्य च रूपे प्रतिभासमाने तदभावो न प्रतिभासते । तस्माद् भावाभा
वयोस्तादात्म्येनाप्रतिभासनाद् विरोधो निश्चीयते । एवं नित्यानित्यादावय
न्निश्चेतव्यः ।

अप्रति
भासनं चैकप्रतिभासनमेवोच्यते । तदाह । तत्रापीत्यादि । तत्राप्य
नन्तरोक्ते विरोधे । एकोपलब्ध्या । एकस्य विरोधिन उपलब्ध्यान्यानुपलब्धिरेव
निषेध्यानुपलब्धिरेवोच्यते । अन्यथेति यद्येकोपलब्ध्यान्यानुपलब्धिर्नोच्यते । तदा
ऽनिषिद्धा उपलब्धिर्यस्य निषेध्यस्य तस्यैकोपलब्धावप्यभावासिद्धेः । ततश्चो
पलभ्यमानस्य विरोधित्वमेव न स्यात् ।
तस्माद् विरोधद्वयस्याप्यनुपलब्धि
कृतत्वाद् विरुद्धोपलब्ध्यादयो विधिमुखेन प्रयुक्ता अप्यनुपलब्धिस्वभावा
भवन्ति ॥

ननु विरोधिनोर्विरोधलक्षणसम्बन्धग्राहिकानुपलब्धिर्दृष्टान्ते । न च सम्बन्ध
ग्राहकस्य प्रमाणस्य रूपं सम्बन्धिनोर्भवति । न ह्यग्निधूमयोः 85 सम्बन्धग्राह 85

In the margin.

कस्य
प्रत्यक्षस्य रूपं धूमस्य भवति नाग्नेः । तत्कथम्विरुद्धोपलब्धिरनुपलब्धिर्भवत्यु
पलब्धि
रूपतया प्रतिभासनात् । तस्माद् दृष्टान्ते गृहीतविरोधमग्न्यादिकमन्यत्र
प्रदेशे दृष्ट्वा शीताद्यभावोनुमीयत इति ।

अत्रोच्यते । यदि विरोधसम्बन्धद्वारेण गम्यगमकभावो विरोधिनान्ततश्चा

[p. 38 ]ग्निदर्शनाच्छीतस्य प्रतीतिः स्यात्तयोरेव विरोधसम्बन्धेन 86 समुत्थितत्वात् ।
न शीता 86

In the margin.

भावस्यासम्बन्धित्वात् । यदा चाग्निना शीतो निवर्त्त्यते तदा कथं
विरोधः सम्बन्धो
द्विष्ठत्वाभावात् । न च शीताभावेन सहाग्नेर्विरोधः सहावस्था
नात् । नाप्यग्नेः शीताभावाव्यभिचारित्वात्ततः शीताभावाद्यनुमानं । अग्निभावेपि
शीतभावदर्शनात् । तस्माद् यथा यथाग्निसद्भावे शीतस्यानुपलम्भस्तथा तथा
दृष्टान्ते तदभावस्य प्र⁸⁷ तिपन्नत्वात् । अन्यत्राप्यग्नेः 87

१ In the margin.

शीताभावस्तथैवानु
[p. 16a ] मीयते । तेनायमर्थो
भवति । साध्यधर्मिण्यप्यग्निसद्भावे यदा शीतस्यानु
पलम्भस्तदैवाग्नेर्विरोधित्वं नान्यदा । विरोधित्वेन च गमकत्वमित्यन्यानुपलम्भेन
गमकत्वमित्युक्तम्भवति । अतो विरुद्धोपलब्धिरनुपलब्धिनियतत्वादनुपलब्धि
रूपत्वं । केवलभूतलोपलब्धेर्घटानुप⁸⁸ लब्धिरूपत्ववत् । ए 88

१ In the margin.

वं परस्परपरि
हारेपि विरुद्धोपलब्धिरनुपलब्धिरेव । यथार्हतां स्याद्।अनित्यो
घटः
स्यान्नित्य इत्यत्र ह्यनित्योपलब्धिरेव नित्यानुपलब्धिरतो न नित्यानित्य
रूपम्वस्तु ॥

एवमर्थान्तरविधावपि निषेध्यस्यानुपलब्धिङ्गमिकां प्रतिपाद्यार्थान्तरनिषे
धेपि प्रतिपादयितुमाह । एकस्येत्यादि । कस्मात् । निषेधस्येत्यादि । न चार्था
न्तराभावाद⁸⁹ र्थान्तरनिषेधेति 89

१ In the margin.

प्रसङ्गः । यतस्तत्रापीत्यन्यनिषेधे साध्ये
कार्यकाहणयोर्निषेधो हेतुः स्यात् ।
अनुभयस्याकार्यस्याकारणस्य वा निषेधो
हेतुः स्यात् । तत्र तेषु । अनुभयस्याकार्यकारणात्मकस्य निषेध्येन सह प्रतिबन्धा
भावात् तदभावेऽप्रतिबद्धस्याभावे । अन्येनेति प्रतिषेध्याभिमतेन । न भवितव्य
मिति कुत एतत् । कार्यानुपलब्धावपि कुतस्तदभाव इति सम्बन्धः । तदभाव इति
कारणाभावः । यतो नानाकारणानि तद्वन्ति कार्यवन्ति
वैकल्य
प्रतिबन्धसम्भवात् ।
एतच्च कारणमात्र गृहीत्वोक्तमप्रतिबद्धासामर्थ्यस्य कारणस्याभावः कार्याभावाद्
गम्यत एव। यतोनुभयस्य कार्यस्य चानुपलब्धिर्गमिका । तस्मात् कारणानुपल-

[p. 39 ] ब्धिरेवाभावं गमयति । कार्यस्येति सम्बन्धाद् गम्यते ॥

स्वभावानुपलब्धेरप्यभावहेतुत्वादवधारणमयुक्तमिति चेदाह । स्वभावानुपल
ब्धिस्तु स्वयमसत्तैव
। नात्रार्थान्तरस्याभावः साध्यते । स्वभावान्तरस्य च निषेधे
साध्ये कारणानुपलब्धिरेवेत्यवधारणमतो न व्याघातः ।

किन्तर्हि तत्र साध्यत इत्याह । केवलमित्यादि । तत्रेति स्वभावानुपलब्धौ
विषयी असज्ज्ञानादिः । अस्यामपीति स्वभावानुपलब्धौ यदा व्यापको यो धर्मस्त
स्यानुपलब्ध्या व्याप्याभावमाह । यथा नात्र शिंशपा वृक्षाभावादिति । तदाऽभे
90

Cf. तदाऽभावोऽपि

दोपि व्याप्यस्य साध्यते । अपिशब्दाद् व्यवहारोपि । यदा हि समुन्नतयोः पर्वत
प्रदेशयोरेकस्मिन् प्रदेशे तरुवनं दृश्यमानमतिगहनत्वादनवधारितवृक्षविशेषम्भवति ।
तत्रापरस्मिन् पर्व्वतोद्देशे शिंशपाभावो न निश्चेतुम्पार्यते शिंशपाया अदृश्यत्वाद्
वृक्षस्तूपलब्धिलक्षणप्राप्त इति शक्यतेऽभावनिश्चयः कर्त्तुन्तस्य । तदा व्यापका
भावा
द् व्याप्यस्याभावः साध्यते ॥

इयमित्यादिनाऽभावार्थेत्यादिकारिकाभागं व्याचष्टे । विरुद्धसिद्ध्येति ।
स्वभावविरुद्धोपलब्ध्या । यथेत्यादि । यत्र धर्मिणि शीतस्पर्शः परोक्षः । वह्निश्च
दृश्यते । दूरात्तस्मिन् विषयेऽयं प्रयोगः । एतेनेति स्वभावविरुद्धोपलब्ध्युदाह
रणेन व्यापकविरुद्धसिद्धिरुक्ता वेदितव्या । यथेत्याद्युदाहरणं । शीत
स्पर्श- [p. 16b ]
विशेष एव । हिमानुगतस्तुषारस्तस्य व्यापकः शीतस्तस्य विरुद्धोग्निः । तत्राग्नि
र्विरुद्धं शीतं निवर्त्तयन् तद्व्याप्यन्तुषारस्पर्शमपि निवर्त्तयतीत्यर्थतः स्वभावविरुद्धो
पलब्धावियमन्तर्भवति । यत्र च वह्निः प्रत्यक्षः शीतस्पर्शस्तुषारस्पर्शश्चाप्रत्यक्ष
स्तत्रायमपि प्रयोगो द्रष्टव्यः । विरुद्धस्य यत्कार्यन्तस्यासिद्ध्या । यथेत्यादि ।
न शीतस्पर्शोत्र धूमादिति शी
तविरुद्धोग्निस्तस्य कार्यं धूमः सोग्निं सन्निधापयति
स च शीतमपनयति । यत्र च शीतस्पर्शः परोक्षो वह्निरपि धूमश्च प्रत्यक्षस्तत्रायं
प्रयोगो द्रष्टव्यः । एवन्तावद्विरुद्धकार्ययोः सिद्धिरित्येतद् व्याख्यातं ।

अधुना ।

[p. 40 ]

असिद्धिर्हेतुभावयोः ।

इत्येतदुदाहरणाख्यानेनाचष्टे । हेत्वसिद्ध्येति कारणानुपलध्या । यथे
त्यादि । यदा महाह्रदस्योपरि
वास्पादौ धूमादिरूपतया सन्देहो भवति
तदाऽयं प्रयोगो द्रष्टव्यः । तत्र हि निष्कम्पे महाह्रदे यद्यग्निः स्यात् प्रभास्वर
तया प्रत्यक्ष एव स्याद् । अप्रत्यक्षत्वादेव वह्नेरभावात् कार्याभावः
साध्यते । स्वभावासिद्ध्येति स्वभावानुपलब्ध्या न तत्र धूमोऽनुपलब्धेरिति ।
उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्येति द्रष्टव्यं । एतेनेति स्वभावानुपलम्भप्रयोगेण । व्याप
कश्चा
सौ स्वभावश्च तस्यासिद्धिरनुपलब्धिरुक्ता । यथा नात्र शिंशपा
वृक्षाभावात् । स्वभाव एव वृक्षत्वं शिंशपात्वस्यातो वृक्षत्वेन शिंशपा
व्याप्ता ॥

ननु च स्वभावानुपलब्धावेव दृश्यनिषेधो न तु विरुद्धोपलब्ध्यादौ । तथा
ह्यदृश्यस्यैव शीतस्पर्शस्य कार्यस्य चादृश्यस्यैव निषेधः साध्यते । दृश्यत्वे हि
स्वभावानुपलब्धिरेव स्यात् । तेन यथाऽदृश्यस्य शीतस्प
र्शादेर्निषेधस्तथा पिशा
चादेरपि स्यादित्यत आह । सर्वत्रेत्यादि ।

एतदुक्तम्भवति । यथा स्वभावानुपलब्धावन्यत्रोपलब्धस्य घटादेः प्रदेश
विशेषेऽभावः साध्यते तथान्यत्र प्रतिपन्नविरोधस्य शीतस्पर्शस्य प्रतिपन्नकार्यत्वस्य
च कार्यस्य विरुद्धोपलब्ध्यादिना साध्यधर्मिण्यभावः साध्यते न तु सर्वदाऽदृश्यस्येति ।
सर्वत्रेति विधिमुखेन
प्रतिषेधमुखेन च प्रयुक्तायामभावसाधन्यामित्यभावश्चाभा
वव्यवहारश्चाभावशब्देनोक्तः ।

तेषामपि येषामभावेनाभावः साध्यते तेषां कारणादीनां दृश्यात्मनामेवासिद्धि
रनुपलब्धिः । तद्विरुद्धानां च प्रतिषेध्यार्थविरुद्धानाञ्च स्वभावविरु91 द्धादीनां

[p. 41 ] सिद्धिरुपल 91

In the margin.

ब्धिलिङ्गत्वेन वेदितव्या । अत्र च दृश्यात्मनां सिद्धिरिति न
सम्बध्यते उपल
ब्धिवचनादेव दृश्यात्मताया लब्धत्वात् । किन्त्वेवं सम्बन्धः
कर्त्तव्यः । दृश्यात्मनान्निषेध्याभिमतानां ये विरुद्धास्तेषां सिद्धिरिति । किंङ्का
रणम् । अन्येषामदृश्यात्मनां कारणादीनामभावासिद्धेः । अदृश्यानां निषे
ध्याभिमतानां स्वभावविरुद्धादिति विरो92 धाद्यसिद्धिः ॥
यदी 92

१ In the margin.

त्यादि परः । शीतविरुद्धस्याग्नेः कार्यं धूमस्योपलब्ध्याप्यभाव
सिद्धिः
शीतस्य । तत्कारणोपलब्ध्या । तस्य शीतविरुद्धस्याग्नेर्यत् कारणं [p. 17a ]
काष्ठादिस्तस्योपलब्ध्या किन्न सिध्यति शीताभावः ।

तद्विरुद्धस्येत्याद्याचार्यः । तेन शीतस्पर्शेन विरुद्धस्य वह्नेर्निमित्तं काष्ठादि
स्तस्य योपलब्धिः प्रयुज्यते सा व्यभिचारिणी । कदा । निमित्तयोर्विरुद्धत्वा
93 भावे सति । अ 93

१ In the margin.

ग्निशीतनिमित्तयोर्विरोधाभावे सति । उदाहरणमाह ।
यथेत्यादि । अत्र हि काष्ठमा
त्रस्य दहनहेतोः शीतनिमित्तेन तुषारादिना विरोधा
भावात् । यत्पुनरप्रतिबद्धसामर्थ्यमग्निजनकं काष्ठन्तस्य यद्यपि शीतनिमित्तेन
विरोधस्तथापि तथाभूतस्य काष्ठस्य कार्यदर्शनादेव निश्चयात् कार्यविरोध एव
स्यात् । निमित्तयोः पुनर्विरोधे गमिकैव च कारणानुपलब्धिः । यथा नास्य पुंसः
रोमहर्षादिविशेषाः । आदिशव्दाद् दन्तवीणाक
म्पादयः । विशेषग्रहणं शीत
कार्याणां परिहारार्थं । पिशाचादिविकारकृता अपि हि ते सम्भवन्ति । सन्निहितो
दहनविशेषो यस्य पुरुषस्य स तथा तद्भावस्तस्मात्।अत्रापि विशेषग्रहणं यथा
भूतो दहनो रोमहर्षाद्यपनयनसमर्थस्तथाभूतस्य परिग्रहार्थं । अत्र हि परिताप
निमित्तस्य दहनस्य रोमहर्षादिनिमित्तेन शीतेन विरोधो
स्ति । तस्माद् दहनः
स्वविरुद्धं शीतमपनयंस्तत्कार्यमपि रोमहर्षादिकमपनयतीति । शीतस्पर्शस्य तत्का
र्यस्य च रोमहर्षादेः परोक्षत्वे सति वह्निदर्शनाच्छीतकारणनिवृत्त्या यदा रोम
हर्षादेर्निवृत्तिः साध्याभिप्रेता तदाऽयं प्रयोगो द्रष्टव्यः ।

एतेन कारणविरुद्धोदाहरणेन तत्कार्यादपीति विरुद्धस्य यत्कार्यन्तस्मादपि ।

[p. 42 ] तद्विरुद्धकार्याभा
वगतिरुक्तेति । यस्य विरुद्धस्य कार्यमुपलभ्यते तेन विरुद्धो यो
द्वितीयः प्रतियोगी स तद्विरुद्धस्तस्य यत् कार्यन्तस्याभावगतिरुक्ता । यथेत्युदाह
रणं । रोमहर्षादिविशेषो यः शीतकृतस्तेन युक्तो यः पुरुषः स यस्मिन् प्रदेशे
विद्यते स तथा । प्रदेशोपादानं धूमादित्यस्य पक्षधर्मत्वप्रतिपादनार्थं । पुरुषे हि
धर्मिणि न पक्षधर्मो हे
तुः स्याद् धूमस्य प्रदेशधर्मत्वात् । अयं च प्रयोगः ।
यत्र वह्निः शीतस्पर्शो रोमहर्षादिविशेषश्च परोक्षस्तत्राभावसाधने द्रष्टव्यः ।
तत्र हि शीतविरुद्धाग्निकार्यस्य धूमस्योपलब्ध्या अग्निविरुद्धशीतकार्यस्य रोमह
र्षादेरभावः साधयितुमिष्टस्तेन तथाभूत एव साध्यः । धूमो हि दहनं सन्निधा
पयति स शीतन्निवर्तयति । स निवर्त्तमानः
स्वकार्यं रोमहर्षादिकन्निवर्त्तयती
त्यर्थात् कारणविरुद्धोपलब्धिरियं ।

[p. 17b ] इयन्तद्विरुद्धोपलब्धि १ । ३२रिति सम्बन्धः । कारणविरुद्धोपलब्धिरित्यर्थः ।
हेत्वसिद्ध्यैव कारणानुपलब्ध्यैव प्रागेव निर्दिष्टा । यस्मादनयोरपि प्रयोगयोः
कारणानुपब्धेरेव कार्याभावगतिस्तस्मादियं कारणानुपलब्ध्यैवोक्ता ।

इतीयमित्यादि । मौलेन प्रभेदेन चतुर्विधापि सती अवान्तरप्रयोगभेदाद्
अष्टविधा भवति । तथा हि स्वभावविरुद्धोपलब्धेर्व्यापकविरुद्धोपलब्धिः प्रभेद
उक्तः । स्वभावानुपलब्धेर्व्यापकानुपलब्धिः । कारणानुपलब्धेः कारणविरुद्धो
पलब्धिः कारणविरुद्धकार्योपलब्धिश्च । विरुद्धकार्योपलब्धिस्त्वेकप्रकारेत्यष्टवि
धा
भवति ॥

ननु चिरविनष्टेप्यग्नौ वासगृहादौ धूमस्य सद्भावात् कथम्विरुद्धकार्योपलब्धेर्न
व्यभिचार इत्यत आह ।

तत्रेत्यादि । तत्र विरुद्धकार्येपीष्टं देशकालाद्यपेक्षणं । नात्र शीतः कस्मिंश्चित्
काले यदाऽग्निर्वर्तमानीभूत इति कालापेक्षणं । व्योम्नि धूमात् कुत्रचिद्देशे नास्ति
शीतो यत्र सन्निहितो वह्निर्यतोयं धूम उत्थित इति देशापेक्षणं ।
आदिंशब्दाद्
अवस्थाविशेषापेक्षणं । योवस्थाविशेषो धूमस्य सन्निहिताग्नेर्दृष्टस्तमपेक्ष्य
वर्त्तमानेपि काले शीताभावोनुमीयते । अग्निरत्र धूमादिति कार्यहेतावपि देशका
लाद्यपेक्षणमिष्टं । अस्यैवार्थस्य समुच्चयार्थोऽपिशब्दः ।

ननु देशकालाद्यपेक्षित्वस्य कार्यहेतुविशेषणत्वेऽसिद्धो हेतुः स्याद् धर्मिणो
ऽभावादिति चेत् । न । प्रदेश ए
व धर्मिणि देशकालाद्यपेक्षित्वेन गमकत्वादि
त्युक्तत्वात् ।

[p. 43 ] अन्यथेति यदि न देशाद्यपेक्षणन्तदा व्यभिचारि विरुद्धकार्यं स्यात् । यथा भस्मा
नपेक्षितदेशकालं अशीतसाधने शीताभावे साध्ये व्यभिचारि । तद्वत् एवन्तावद्
विरुद्धाद्युपलब्धिरनुपलब्धिरिति प्रतिपादितं ॥

यस्तर्हीत्यादि परः । समगुणेति सन्निहितानुपहितेन यथा क्षितिवीजो

दकादिकारणकलापं दृष्ट्वांकुरः कार्योनुमीयते । स कथं कारणाख्यो हेतु
स्त्रिविधे स्वभावकार्यानुपलम्भाख्ये हेतावन्तर्भवति । न तावदनुपलब्धौ विधि
साधनत्वात् । कारणस्वभावत्वान्न कार्यहेतौ । अर्थान्तरेणार्थान्तरस्यानुमानान्न
स्वभावहेतौ ॥

अन्तर्भावमाह ।

हेतुनेत्यादि । समग्रेणेति यावतः कारणकलापात् कार्यमुत्पद्यमानं दृष्टन्तावता

नान्त्यावस्थाप्राप्तेन तत्र लिङ्गिग्रहणात् प्रागेव कार्यस्य प्रत्यक्षत्वात् । अप्रत्यक्षत्वे
वाऽन्त्यावस्थानिश्चयायोगादनुमानं । न च यस्तान् निश्चेतुं शक्ष्यति तस्यानुमान
मन्त्यक्षणानामर्वाग्दर्शनेनानिश्चयात् । यः कार्योत्पादोनुमीयते स हेतोः स्वभावो
वर्णितः । कुतोर्थान्तरानपेक्षत्वात् । तेनायमर्थः कार्योत्पादनयोग्यतामात्रानुबन्धि
त्वात्
स्वभावभूता ॥

ननु यदाऽन्त्यावस्थापेक्षः कार्योत्पादस्तदा कथमन्यानपेक्ष इत्याह । असावपीति
कार्योत्पादः । यथासन्निहितो यादृशः सन्निहितः । कारणकलापः । तादृशात्
सन्निहितान्नान्यमर्थमपेक्षत इति तादृग्मात्रानुबन्धी स्वभावः । कस्य भावः ।
समग्रस्य कारणकलापस्य । सन्तानापेक्षयैतद् उच्यते न क्षणापेक्षया । जनकः

कारणकलापसन्तानोनपेक्ष इत्यर्थः । [p. 18a ]

यद्यप्यनपेक्षः कार्योत्पादस्तथाप्यर्थान्तरत्वात् कथं स्वभाव इत्याह । तत्रेत्यादि ।
यस्मात्तत्र समग्रेषु कारणेषु समग्रात् कारणाल्लिङ्गात् कार्योत्पत्तिसम्भव
स्तथानुमीयते । सम्भवत्यस्मादिति सम्भवः । कार्योत्पादनयोग्यतानुमीयत इत्यर्थः ।
एतदेव व्यनक्ति । समग्राणां कार्योत्पादनयोग्यतानुमानादिति । योग्यता
च

[p. 44 ] सामग्रीमात्रानुवन्धिनी कारणान्तरानपेक्षत्वात् ।

यदि तर्हि कार्योत्पादनशक्तिस्तन्मात्रानुवन्धिनी नियतस्तर्हि कार्योत्पाद
इति स एव कस्मान्नानुमीयत इति परः पृच्छति । किं पुनः सामग्र्याः सकाशात्
कार्यमेवानुमीयत इत्यत्राह । सामग्रीत्यादि । सामग्र्याः फलञ्च ताः शक्तयश्चेति
सामग्रीफलशक्तयः । तथा हि पूर्वस्मात् समग्रादुत्तरस्यसमर्थस्य क्षण
स्योत्पत्तिस्तस्य
चात्मातिशयः शक्तिरिति सामग्री फलं शक्तिस्तासां परिणामः । उत्तरोत्तरप्रबन्धे
नोत्पत्तिस्तदनुवन्धिनि तदपेक्षिणि कार्ये । कारणेनानुमातव्येऽनैकान्तिकता ।
किङ्कारणं । प्रतिबनधस्यसम्भवात् ।

तद्व्याचष्टे । न हीत्यादि । समग्राणीत्येव सन्निहितानीत्येव कारणद्रव्याणि
स्वकार्य जनयन्ति । किङ्कारणं । सामग्रीत्यादि । सामग्र्याः सकाशा
ज्जन्म
यासां शक्तीनान्तासामुत्तरोत्तरपरिणामः । पूर्व्वपूर्व्वक्षणादुत्तरोत्तरविशिष्टक्षणो
त्पादो यस्तदपेक्षत्वात् कार्योत्पादस्य । अत्रान्तरे चेति सन्तानपरिणामकाले ।
प्रतिबन्धसम्भवात् ।

ननु योग्यताप्युत्तरोत्तरक्षणपरिणामप्रतिवद्धा तत्रापि च प्रतिबन्धसम्भ
वात् कथन्तदनुमानमपीत्याह । योग्यतायास्त्वित्यादि । द्रव्यान्तरानपेक्षत्वात्
सन्निहि
तकारणकलापव्यतिरेकेण कारणान्तरानपेक्षत्वान्न विरुध्यतेऽनुमानं ।

तदेवानुमानमाह । उत्तरोत्तरेत्यादि । पूर्वपूर्वक्षणमुपादायोत्तरसमर्थक्षणोत्पाद
उत्तरोत्तरशक्तिपरिणामः । तेन हेतुभूतेन कार्योत्पादनसमर्थेति साध्यनिर्देशः ।
इयं कारणसामग्रीति धर्मी । शक्तिपरिणामप्रत्ययस्यान्यस्यापेक्षणीयस्याभावा
दिति हेतुः
शक्तेः परिणामस्य योऽपरः सहकारिप्रत्ययस्तस्यापेक्षणीयस्याभावात् ।

[p. 45 ]

कुतस्तर्हि शक्तेः प्रसव इत्याह । पूर्वेत्यादि । पूर्वसजातिः सदृशः पूर्वः
कारणकलापस्तावन्मात्रं हेतुर्यस्याः शक्तिप्रसूतेः सा तथा । तद्भावस्तस्मात् ।
अतः कारणात् सा योग्यतानन्यापेक्षिणीत्युच्यते ॥

ननु कार्यं प्रति कारणस्य योग्यता यदि शक्तिरुच्यते तदा का
र्यव्यभिचारे
योग्यताया अपि व्यभिचार इति कथमेतदनुमानं । अथ योग्यतासम्भव उच्यते
तदायमर्थः स्यात् कार्यं स्याद्वा न वेति । तथापि कथमस्यानुमानं सन्देहादिति ।

अत्रोच्यते । परेण हि कथमेतदनुमानन्त्रिविधहेतुजन्यमिति चोद्यते । यद्ये
तदनुमानम्परेण समर्थ्यते तदा त्रिविधलिङ्गजमेवेत्या चा र्ये ण प्रतिपाद्यते । न त्वेत
त्परमा
र्थतानुमानमित्येवम्परमेतदित्येके । अथवा यद्येकान्तेन कार्योत्पादन- [p. 18b ]
योग्यतानुमीयते । तदा व्यभिचारादनुमानं न स्यात् । यदा तु कदाचित् कार्यं स्यादि
त्येवंरूपः सम्भवोनुमीयते तदा कथमस्य व्यभिचारः । तेनायमर्थ उत्तरोत्तरपरि
णामे यदि प्रबन्धाभावस्तदा कार्यं स्यादन्यदा तु नास्तीति । परोक्ते त्वेकान्तेन
कार्यानुमाने व्यभिचार एव ।

अन्ये तु परि
णामवत्यां सामग्र्यां प्रतिबन्धकाभावे सत्येकान्तेन कार्योत्पाद
नयोग्यता भवतीति सैवानुमीयते । कार्योत्पादनयोग्यताप्रतीतिश्च कार्यमपि विशेष
णत्वेनाक्षिपतीति न पृथक् कार्यानुमानं क्रियत इति मन्यन्ते । केवलं सामग्रीमात्रात्
कार्यानुमाने व्यभिचार उच्यते प्रतिबन्धकाभावः कथम्प्रतिपन्न इति चेत् ।
सत्यं । यो हि तं ज्ञातुं शक्नोति तस्यैतदनु
मानं यो हि धूमस्याग्निजन्यत्वं ज्ञातुं
शक्नोति तस्य धूमादग्न्यनुमानं नान्यस्य तद्वत् ॥

या तर्हीत्यादिना पुनरपि त्रिधैव स इत्यस्य व्याघातमाह । अकार्यकारण
भूतेन । अनुमेयादर्थादन्येनास्वभावेन रसादिना । आदिशब्दाद् गन्धादिना
रूपादिगतिः । अत्राप्यादिशब्दात् स्पर्शादिग्रहणं । अन्धकारे हि मातुलुङ्गादिर
समास्वाद्य । चम्पकगन्धमाघ्राय । व
ह्नेश्च स्पर्शमनुभूय । तेषां रूपसामान्य
मनुमीयते । तथा वह्निरूपं दृष्ट्वा तत्स्पर्शः । सा कथन्त्रिविधे हेतावन्तर्भवतीति
प्रकृते ।

[p. 46 ]

न चाप्रमाणमियन्ततो लिङ्गान्तरप्रसंग इत्याह । सापीत्यादि । सापि गति
रिति सम्बन्धः । रूपादेः किम्विशिष्टस्यैकसामग्र्यधीनस्य । रसस्य जनिका या
सामग्री तस्यामेव सामग्र्यामायत्तस्य रसतो लिङ्गाद्या गतिः । सा हे
तुधर्मानु
मानेन । रसस्य यो हेतुः पूर्वमपादानन्तस्य यो धर्मों रूपजनकत्वन्तस्यानुमानेन ।
तेनायमर्थो रसात् सकशात् तद्धेतोरससमानकालभावि रूपजनकत्वन्निश्चीयते ।
एवं हि तस्य रससमानकालभावि रूपजनकत्वं निश्चीयते । यदि समानकाल
भाविनो रूपस्यापि निश्चयः स्यात्तेनातीतैककालानामेकैव गतिः कार्यलिङ्गजा
।

नन्वनभिहिताद् रसहेतोः सकाशात् पश्चात्समानकालस्य रुपस्यानुमानं हेतोः
कार्यानुमाने व्यभिचारात् । कार्योत्पादनयोग्यतानुमाने च न रससमानकालस्य
रूपस्यानुमानं स्यात् । अनुमितानुमानप्रतीतेरभावाच्च । तेन यदुच्यते ।
यदातीतानां गतिस्तदा कार्यश्च तल्लिङ्गश्च । तस्माज्जातेति कार्यलिङ्गजा ।
यदा तु समानकालानाङ्गतिस्तदा का
र्यं लिङ्गं यस्य हेतुधर्मानुमानस्य तत्कार्य
लिङ्गन्तस्माज्जाता कार्यलिङ्गजेति तदपास्तं । तत्र परे मा... चावयविद्रव्ये
रूपादयो गुणा व्यवस्थितास्तेन तत्र रूपादेरसतो गतिर्युक्ता । न बौ द्धा नां रूपा
दिव्यतिरेकेणावयविनोऽनभ्युपगमात् न धर्मिणोऽभावात् । धर्मिणमन्तरेण चानुमाने
[p. 19a ] रसतो रूपादेः सर्वत्रानुमानप्रसङ्गात् ।
असमुदायश्च साध्यः स्यात् । अपक्षधर्मश्च
हेतुः स्यात् । नापि हेतुधर्मानुमानं युज्यते रूपादिकार्यत्वेन रसादेरप्रतिपन्नत्वात् ।
न च क्षणिकपक्षमनिश्चित्यैवमुच्यते । क्षणिकत्वे हि रूपादेः समानजातीयकार्यत्वं
स्यान्न रसादिकार्यत्वं प्रतिबन्धग्राहकाभावात् । न क्षणानामनुमानानुमेयव्यवहारः
सम्बन्धानिश्चयात् । सन्तानाश्रयेण त्वनुमानादिव्यवहारे रूपादिसन्ता
नानां न
परस्परं कार्यकारणभावः प्रतिपन्न इति कथमनुमानानुमेयव्यवहार इति ।

एवम्मन्यते । न सर्वत्ररसादे रूपाद्यनुमानमपि त्वाम्रादौ धर्मिणि । तत्र च
रूपादीनां परस्पराविनिर्भागर्भाग 94 ? नियमः प्रतीयत एव । स च प्रतिबन्ध
हेतुकोऽन्यथा घटपटादीनामपि परस्पराविनिर्भागनियमः स्यात् । प्रतिबन्धश्च
तेषां न तादात्म्यं
भेदेन प्रतीतेर्।नापि तदुत्पत्तिः समानकालत्वात् । न चैकार्थ
समवायस्तेषां यतो न तावदसमवेतानां समवायबलादेकार्थसमवायः समवायस्यैवा
भावात् । अतिप्रसङ्गाच्च । समवेतानामपि किं समवायेन स्वहेतुभ्य एव तथा
निष्पत्तेः । तथा निष्पत्त्यैव वाच्याभिधानाद् गमकत्वम्।तस्मादेकसामग्र्यधीनत्वं
प्रतिबन्धः । निश्चितप्रतिबन्धस्य चान्य
स्मिन् कालेनुमानं । यद्यपि चात्रावयवी
म विद्यते तथाप्याम्रादिप्रत्ययविषयस्य धर्मित्वन्तेन तत्र रसतो रूपादिगतिः ।

ननु तथापि कथमेषामेकसामग्र्यधीनत्वं । यतो यै 95 ? येनैव स्वभावेन रूपं

[p. 47 ]रूपं जनयति न तेनैव रसादिकं जनयति तेषां परस्पराभेदप्रसंगात् । नाप्यन्येनान्यं
जनयति तस्य स्वभावभेदप्रसंगात् ।

नैष दोषो यस्मात् । न तत्र रूपस्य पूर्व्वमेक
कार्यजनकत्वं येनायन्दोषः
स्यात् । किन्त्वेककालमनेककार्यजनकत्वमेव । ततस्तस्यैवोत्पत्तिदर्शनात् ।
न च कारणस्य कार्याभाव एव कारणत्वं येनानेकमेकस्मादुत्पद्यमानमेकं प्रसज्येत
किन्तु कार्योत्पत्तौ प्राग्भाव एव तस्य कारणत्वं लोके । यथा चैककार्योत्पत्तौ तस्य
प्राग्भावकारणत्वन्तथा कलापोत्पत्तावपि
दृष्टत्वात् । यद्वा येनैव स्वभावेन रूपं
रूपं जनयति तेनैव रसादिकमपि स्वरूपभेदस्त्वेषामुपादानभेदकृतो न सहकारिकृतः ।
तथा हि वायौ स्पर्शसद्भावेपि रूपाद्यभावाद् रूपाद्यनुत्पत्तिः । अग्नौ च रूपादि
सद्भावेपि रसाभावाद् रसानुत्पत्तिः । अप्सु रसादिभावेपि गन्धाभावाद् गन्धानु
त्पत्तिस्तेन रसादेर्नियतं का
रणं रसादिरेवावसीयते । नियतं च कारणमुपादान
कारणं समानजातीयमभिन्नसन्तानवर्त्ति वा । तस्मादुपादानकारणभेदाद् रूपा
दीनां स्वभावभेदः ।

यत्पुनरुच्यते । तत्रानेकशक्तीनां समुच्चयः । तेन रूपमेकया शक्त्या रूपं
जनयत्यन्यान्यया रसादिकमिति ।

तदयुक्तम् । अनेकशक्तिद्वारेणाप्ये
कस्यानेककार्यकारणाभ्युपगमेऽनेकत्व- [p. 19b ]
प्रसङ्गोऽनिवारित एव भावस्यानेकशक्तीनामेवानेकस्वभावत्वात् । अभिन्नत्वाच्च
शक्तीनां शक्तिभेदे रूपस्य भेदप्रसङ्गः । भेदे वा शक्तीनां रूपस्याकारकत्व
प्रसङ्गात् । न च शक्तियोगात् कारकत्वमशक्तस्य शक्तियोगाभावात् । शक्तस्यापि
किं शक्तियोगेन स्वरूपेणै
व कारकत्वाच्छक्तेश्च कारकत्वं न स्याच्छक्तियोगा
भावात् । अथ शक्तित्वान्न सा शक्तिमपेक्षते । भावोपि तर्हि शी क्तत्वात्
किमिति शक्तिमपेक्षते ।

योपि मी मां स को मन्यते । भावस्य स्वरूपातिशय एव श क्तिः सा च भिन्ना
भिन्ना । यतो भावे गृह्यमाणे शक्तिर्न गृह्यतेऽतो भावाद् भिन्ना । कार्यान्यथानु
पपत्त्या तु सा भावस्याभिन्नाऽन्यथा भाव
स्य कारकत्वन्न स्यात् । तदुक्तं ।

शक्तयः सर्वभावानां कार्यार्थापत्तिकल्पिता इति ।

सोपि निरस्तः । एकस्याः शक्तेर्भिन्नाभिन्नरूपत्वविरोधात् । किं चार्था
पत्त्या कार्यात् प्राग्भाविन एव भावस्याभिन्ना शक्तिः कल्प्यतां इति प्राग्भाव
एव शक्तिः । स च प्रत्यक्षसिद्ध इति कथं न शक्तिः प्रत्यक्षा । केवलं सा कार्य
दर्शनान्निश्चीयते । तस्मात् कार्याद् रसादेः कारण
धर्मानुमानाद् अस्य कार्यहेता
वन्तर्भावः । धूमेरधनविकारवदिति । यथा धूमादग्न्यादिसामग्र्यनुमितौ भस्मा

[p. 48 ]ङ्गारादीन्धनविकारानुमितिः तद्वत् ॥

ननु च रसकार्येणानुमितात् कारणात् सकाशात् समानकालिनः कार्यस्यानु
मानमिदं न तु हेतुधर्मानुमानमित्यत आह । तत्रेति । रसाद् रूपे प्रतिपत्तौ हेतुरेव
तथाभूत इति रूपजननसम्बन्धोनुमी
यते । यस्मिन्ननुमीयमाने कार्यान्तरमपि
तद्विशेषणन्निश्चितम्भवति । न त्वनुमितात् कारणात् पश्चात् कार्यान्तरमनुमेयं ।
कुत इत्याह । हि यस्मात् । प्रवृत्ता न प्रतिबद्धा शक्तिर्यस्य तत् प्रवृत्तशक्ति ।
तथाभूतं च तद्रूपोपादानकारणं चेति तथोक्तं । तस्य सहकारिप्रत्ययः सन् । रसहेतू रसं
जनयति । तथाभूते च हेतावनुमितेर्थाद् रूपानुमानं रू
परसयोरेकसामग्र्यधीनत्वात् ।
इन्धनविकारविशेषो भस्माङ्गारादिः । तस्योपादानं काष्ठं तस्य सहकारिप्रत्ययोग्निः ।
तस्य यथा धूमजननन्तेन तुल्यन्तद्वद् रूपरसयोरेकसामग्र्यधीनत्वं ।

तथा हीत्यादिना समर्थयते शक्तिप्रवृत्तेति सूत्रं ।96

Pramāṇa-Samuccaya.

अस्य व्याख्यानं स्वकारण
स्येत्यादि । स्वकारणस्येति रसस्य यत् स्वकारणन्तस्य फलोत्पादनं प्रतीतिर

सोत्पादनं प्रत्याभिमुख्येनानुगुण्येन विना न रस उत्पद्यते । सैवेति शक्तिप्रवृत्तः ।
अन्यकारणमित्यस्य व्याख्यानं रूपोपादानेत्यादि । रूपस्य य उपादानहेतवः पूर्व
लक्षणसङ्गृहीता रूपपरमाणवस्तेषां रूपजननम्प्रत्याभिमुख्यं प्रवृत्तिस्तस्याः कारणं ।
[p. 20b ] रसहेतुनैव सहकारिणा रूपोपादानस्य स्वकार्यं प्रत्याभिमुख्यात् । सापि र
सोपा
दानकारणप्रवृत्ती रूपोपादानकारणस्य रूपजननम्प्रति या प्रवृत्तिस्तया सह कर्त्तु
शीलं यस्या रसोपादानकारणप्रवृत्तेः सा तथोक्ता । यत एवन्तस्माद् यथा
भूताद्धेतोरिति प्रवृत्तशक्तिरूपोपादानकारणसहितात् पूर्वक्षणसंगृहीताद् रसा

[p. 49 ]ल्लिङ्गत्वेनाभिमतो रस उत्न्नस्तथाभूतमेव हेतुमनुमापयन् गमयन् समानका
लं
रूपं गमयति । तेनायमर्थो हेतुनिश्चय एवेदृशो नान्यः ।

न पुनरनुमितात् कारणात् पश्चात् कार्यानुमानं । यतश्च कार्यजनकत्वेनैव
हेतुधर्मनिश्चयो नान्यथा तेनैवाह । इति तत्रापीत्यादि । इति अनेन द्वारेण । तत्रापि
रसादे रूपाद्यनुमानेऽतीतानामेककालानां च गतिः । रसोपादानसमानकाल
भाविनोऽतीताः । लिङ्गभूतरससहभा
विन एककालास्तेषाङ्गतिः । नाऽनाग
तानाम्वर्त्तमानेन लिंगेनानुमानं व्यभिचारात् । अनागतं हि कारणान्तरप्रतिबद्ध
न्तत्र प्रतिबन्धवैकल्यसम्भवान्न भवेदपि । यच्चाद्योदयात् श्वः सूर्योदयाद्यनुमानन्न
तदनुमानं नियामकलिङ्गाभावात् । अद्य गर्दभदर्शनात् श्वः सूर्योदयानुमानवत् ।
तस्मादियमपि रसादे रूपादिगतिः कार्य
लिङ्गजेत्यनुमानं । यतश्च साध्यायत्त
त्वेन हेतुर्गमकस्तेन कारणेन त्रिविधाद्धेतोर्नान्यो हेतुः संयोग्यादिर्गमकोस्ति । कस्मा
त्तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्यां लिङ्गिन्यप्रतिबद्धस्वभावस्याविनाभावनियमाभावात् ॥

एतदुक्तम्भवति । न तावदश्लिष्टानां संयोगोस्ति । श्लिष्टानामपि किं संयोगेन
स्वहेतुभ्यः एव श्लिष्टानामुत्पत्तेः । तस्मान्न संयोगवशाद् ग
मकत्वमप्रतिबद्ध
त्वात् । घटघटयोरिव । तथा पृथक्सिद्धानान्न समवायः । अपृथक्सिद्धानामपि
किं समवायेन स्वहेतुभ्य एवोपर्युपरिभावेन निष्पत्तेस्तेन न समवायेनापि गमकत्वं
। साध्यायत्तत्वाभावान्न च समवायोस्तीति वक्ष्यति । अत एवैकार्थसमवायि
नोरभाव इति पूर्वमेवोक्तं रसाद्यनुमाने । विरोधी चानुपलब्धावन्तर्भावि
तः ।

यच्च नै या यि कोक्तं पूर्ववच्छेषवत्सामान्यतो दृष्टं चानुमानं न्याय
सूत्रं १।१।५ । तत्र पूर्ववत् कारणात् कार्यानुमानं । तच्च व्यभिचारीति प्रति
पादितं । शेषवदनुमानं च कार्यात् कारणानुमानं तदिष्टमेव शास्त्रकृता । सामा
न्यतो दृष्टन्त्वनुमानं यदन्यत्र धर्मिणि साध्यसाधनयोर्व्याप्तिन्दृष्ट्वान्यत्रानुमानं ।
यथा देवदत्तस्य देशान्तरप्राप्तिं गतिपूर्विकां दृष्ट्वा
ऽदित्यस्यापि देशान्तरप्राप्त्या
गत्यनुमानं । एतदपि कार्यलिङ्गजमेव । देशान्तरप्राप्तेर्गतिकार्यत्वात् । सर्वमेवा
नुमानं सामान्यतो दृष्टमेवेति स्वयमेवा चा र्यंस्तृतीये परिच्छेदे वक्ष्यति ।

यदप्यु द्यो त क रे ण⁹⁷

Nyāyavārtika 1:5.

सामान्यतो दृष्टमुदाहृतं । यथा वलाकातस्तो

[p. 50 ]यानुमानन्तदपि कार्यलिङ्गजमेवेति प्र मा ण वि नि श्च येऽभिहितं ।

[p. 20b ] तस्माद्धेतुत्रयव्यतिरेके
ण नान्यो हेतुर्गमकोस्तीति स्थितं ॥

एतेनेति रसादे रूपाद्यनुमानस्य कार्यलिङ्गजत्वकथनेन । पिपीलिकोत्सरण
न्तासां गृहीताण्डानामन्यत्र सञ्चरणं । मत्स्यानामुद्वर्त्तनम्मत्स्यविकारः । आदि
शब्दाद् विद्युद्विकासमण्डूकरुतादिपरिग्रहः । वर्षाद्यनुमानमित्यत्रापि आदिशब्दाद्
वाताद्यनुमानमुक्तं । यथा तदपि कार्यलिङ्गजहेतुधर्मानुमानात् ।

एतदेवाह ।
तत्रापीत्याद । तत्रापि पिपीलिकोत्सरणादौ । भूतपरिणा
म एव वर्षहेतुरिति । एवकारो भिन्नक्रमः । वर्षहेतुरेव भूतपरिणामः । पिपीलि
कासंक्षोभादेरुत्सरणादिलक्षणस्य हेतुः । तस्माद् यथाभूताद् भूतपरिणामाद्
वर्षहेतुः पिपीलिकादीनाम्विकारो जातः । तथाभूतस्य हेतोरनुमानात् समान
कालवर्षाद्यनुमानं । अन्यत्र तु योग्यतानुमी
यते न तु वर्ष एव प्रतिबन्धसम्भवेन
व्यभिचारात् । तस्मात् समग्रादपि कारणकलापान्नास्ति कार्यानुमानं केवलं योग्य
तानुमानमेव ॥

ये तु मी मां स का दयोऽसमग्रादपि कारणात् कार्यमनुमिमते । तेऽत्यन्त
न्यायबहिष्कृता इत्येतद् दर्शयन्नाह ।

हेतुना त्वसमग्रेणेत्यादि । असमग्रेणेति विकलेन । शेषवदनुमानमनैकान्तिक
मित्यर्थः । कुतो
सामर्थ्यात् ॥ अस्य व्याख्यानं समग्राण्येव हीत्यादि । कार्यस्य तावत्
सर्वथा नानुमानं । योग्यतामप्यनुमापयन्ति समग्राण्येवानुमापयन्तीत्येतदपिशब्देनाह ।
असमग्रस्यैकान्तेनासामर्थ्यादित्युत्तरोत्तरपरिणामेनाप्यसामर्थ्यान्न पाक्षिकमपि
कार्यानुमानं । देहाद् रागानुमानवद् इत्यस्योदाहरणस्य व्याख्यानं । यथेत्यादि ।
देहश्चेन्द्रियाणि च बुद्धय
श्चेति द्वन्द्वः । रागादिमानयं पुरुषो देहवत्त्वादिन्द्रियवत्त्वात्
बुद्धिमत्त्वात् । एवन्देहादिभ्यो रागाद्यनुमानं । आदिशब्दाद् द्वेषमोहादिपरिग्रहः ।
सूत्रे तु देहरागग्रहणमुपलक्षणं । न हीन्द्रियाद्येव कारणं रागादेः ॥ यस्मादात्मात्मीया
भिनिवेशपूर्वका रागादयः । आत्मन्यात्मीये चाहम्ममेति योभिनिवेशः स पूर्वः कारणं
येषां रागा
दीनान्तेन तथोक्ताः । अयोनिश इत्याद्यस्यैव समर्थनं । योनिः पदार्था
नामनित्यदुःखानात्मादि । सम्यग्दर्शनप्रसतिहेतुत्वात् । तं शंसत्यालम्बत इति

[p. 51 ]योनिशः । योनिं योनिं मनस्करोतीति संख्यैकवचनाच्च वीप्साया 98

Pāṇini 5:4:43.

मिति
शस् प्रत्ययो वा । तथाभूतश्चासौ मनस्कारश्चेति योनिशोमनस्कारो नैरात्म्य
ज्ञानं । तद्विरुद्धमात्मादिज्ञानमयोनि
शोमनस्कारस्तत्पूर्वकत्वात् सर्वरागादि
दोषोत्पत्तेः ॥

ननु देहेन्द्रियबुद्धयोपि रागादिनां हेतवस्तद्रहितेषु रागाद्यदर्शनादित्याह ।
देहादीनां हेतुत्वेपीति केवलानामित्ययोनिशोमनस्काररहितानां । रागादौ साध्ये ।
रागादिरहिता उपलखण्डादयो विपक्षस्तत्र हेतुर्देहादिमत्त्वस्य या वृत्तिस्तस्या

अदृष्टावपि । विपर्यये बाधकप्रमाणाभावाच्छेषवदनुमानमस्माच्च संशयो भवति [p. 21a ]
न निश्चयः ॥ यथा चैतदनन्तरोक्तं न प्रमाणन्तथा विपक्षे हेतोरदृष्टिमात्रेण
कार्यसामान्यस्य कार्यमात्रस्य दर्शनात् । हेतुज्ञानम्विशिष्टकारणानुमानं
प्रमाणाभं प्रमाणाभासमनैकान्तिकमिति यावत् । किमिव । वचनाद्रा
गितादिवत् ॥

ननु सर्वमेव वचनं
रागादिकार्यमिति कथन्तत्कार्यसामान्यमित्यत आह ।
न हीत्यादि । ओष्ठयोश्चलनं स्पन्दो वचनकाले च तस्यावश्यंभावात् । आदि
शब्दाद् अन्यस्यापि वचनकालभाविनो मुखविकारादेर्ग्रहणं । अविशिष्टविवक्षामात्रं
वक्तुकामता सामान्यन्तदेव हेतुर्येषां स्पन्दादीनान्ते तथोक्तास्तद्भावस्तस्मात् ॥
सैव वक्तुकामता राग इति चेत् । आसक्तिरूपत्वाद् रागस्येति म
न्यते ॥ आ चा र्य
आह । इष्टत्वान्न किंचिद् बाधितं । वक्तुकामता कार्यस्य वचनस्येष्टत्वान्न किञ्चिद्
अनिष्टं । न च वक्तुकामता रागः,अपि तु नित्यसुखात्मात्मीयाकारं यद्दर्शन-

[p. 52 ] मभिनिवेशस्तेनाक्षिप्तं जनितं । सास्रवधर्मविषयमिति पञ्चोपादानस्कन्धालम्बनं
चेतसोभिष्वङ्गं रागमाहुर्विद्वांसः ॥

स्यान्मतं । वीतरागाभिमतानां मैत्रीकरुणादय इष्यन्ते । ते च सत्वा

लम्बनत्वाद् आत्मादिदर्शनप्रवृत्ताः सत्त्वानुनयप्रवृत्त्या चाभिष्वङ्गस्वभावास्ततो
वीतरागा अपि रागिणः प्रसक्ता इत्यत आह । नैवं करुणादय इति । न सत्त्वा
लम्बना वीतरागाणां करुणादयः । अन्यथापि सम्भवात् । 99 धर्मालम्बनानामपि
सम्भवात् 99

In the margin.

एतच्चानन्तरमेव निवेदयिष्यामः । अत्र वचनाद् रागानुमाने क्रियमाणे
वचनमात्रादप्रतिपत्तिरित्यनेन सम्बन्धः । यस्माद् यथा र
क्तो ब्रवीति तथा
विरक्तोपीति प्रक्षीणरागोपि । न वचनमात्राद् रागानुमानं किन्तर्हि वचनविशेषात् ।
यो रागेणैव जन्यत इत्याह । नापि विशेषादिति । किङ्कारणम् । अभिप्रायस्य
दुर्बोधत्वात् । विरक्तो हि रक्तवच्चेष्टते । रक्तोपि विरक्तवदित्यभिप्रायो दुर्बोधः ।
ततश्च व्यवहारसं100

१ In the margin.

करेण सर्वेषामिति वचनानां । वचनमात्रस्य वचनविशेषस्य च
रा
गादेर्लिङ्गत्वेनोपनीतस्य व्यभिचारात् । न विशेषादपि रागाद्यनुमानं ॥ यदुक्त
न्तथा विरक्तो ब्रवीतीति तत्रोत्तरमाशंकते । प्रयोजनेत्यादि । वचनोच्चारणं व्यव
हारः । न हि वीतरागस्य वचनोच्चारणे फलमस्ति तथा चाव्यभिचारो रागवचन
योरिति भावः । नेत्या चा र्यः । न प्रयोजनाभावः परार्थत्वाद् व्याहारस्य ।

न युक्त इत्यादिपरः ।
वीतरागो हि परेष्टव्यासक्तो न च सक्तिमन्तरेण
परार्थप्रवृत्तिरस्तीति भावः । नैतदेवं । करुणयापि प्रवॄत्तेः ॥ सैव करुणा राग
इति चेत् । तदेतदिष्टं करुणा राग इति नामकरणं ॥ सत्त्वदर्शनविपर्यासायातत्वात्
करुणापि रागात्मको दोष इति चेदाह । अविपर्यासेत्यादि । अविपर्यासोद्भवत्व
[p. 21b ] मेवाह । असत्यप्यात्मग्रहण इत्यादि । दुःख
विशेषदर्शनमात्रेणेति संस्कारदुःखता

[p. 53 ]निरूपणमात्रेण । अभ्यासबलोत्पादितेति पूर्वपूर्वसजातीयक्षणोत्पन्ना भवत्येव
करुणा । आगमेनापि संस्यन्दयन्नाह । तथा हीत्यादि । आदिशब्दाद् अनालम्बना
गृह्यन्ते । सत्त्वालम्बना पृथग्जनानां । धर्मालम्बना आर्याणां । अनालम्बना ग्राह्य
ग्राहकाभिनिवेशविगतानां बुद्धबोधिसत्त्वानां । मैत्र्यादयो मैत्रीकरुणामुदितो
पेक्षा
इष्यन्ते सिद्धान्ते ।

ननु च सत्त्वालम्बना एव पृथग्जनेनाभ्यस्तास्तास्तत्कथं धर्माद्यालम्बना
उच्यन्त इत्यत आह ।

एताश्च मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाः । सजातीयाभ्यासवृत्तयः पूर्वपूर्वसदृशक्षणबले
नोत्पत्तेः । एतावांस्तु विशेषो यावत् सत्त्वम्पश्यति तावत्सत्त्वालम्बनाः । यावद्धर्म
न्तावद् धर्मालम्बनाः । न रागापेक्षिण्य इति नानुशयेन सत्त्वेषु प्रवर्त्तन्त
इत्यर्थः ।

ननु दुःखविशेषदर्शनमात्रेणाभ्यासबलोत्पादिनीत्यनन्तरमेवायमर्थ उक्तः ।

सत्यं । करुणामेवाश्रित्याधुना सर्वाण्येवेति विशेषः । आत्मदर्शननिवृत्तावपि
तर्हि करुणावदभ्यासाद् रागादयः प्रवर्त्तन्त इत्याह । नैवं रागादयस्सजातीयाभ्यास
वृत्तयो येनात्मदृष्टिनिवृत्तावपि प्रवर्त्तेरन् । आत्मादिविपर्यासाभावेऽभावात् ॥

कारुणिकस्य निष्फ
लः परार्थ आरम्भोऽविपर्यासादात्माद्यभिनिवेशाभावेन
स्वार्थस्यैवाभावात् । नायन्दोषः परार्थस्यैव फलत्वेनेष्टत्वात् ॥ इष्टो नाम परार्थ
स्तथापि कथं फलत्वमिति चेत् ॥ आह । इच्छेत्यादि । इच्छया लक्ष्यत इतीच्छा
लक्षणमिच्छाविषयत्वादित्यर्थः । यदिष्टन्तत्फलमिति यावत् ॥

नन्वहमिति बुद्धिरहितस्य कथं परार्थापि प्रवृत्तिरिति चेत् । न ।
अक्लिष्टा
ज्ञानसद्भावात् प्रवृत्तिरित्येके । योगबलेन शुद्धलौकिकचित्तसम्मुखी
करणादित्यपरे । विनेयानां तथा प्रतिभासनादित्यन्ये ॥

सर्वथेत्युपसंहारः । यदि वचनाद् वीतरागस्य वक्तुकामता साध्यते अथ करुणा
तेन सराग इत्युच्यते । सर्वथाऽभूतासमारोपाद् वीतरागादिर्निर्दोषः । दोषस्वभाव
स्य रागादेरवश्यभावात् । तदन्येन रागादिभ्योन्येन वक्तु
कामतादिना वीतरागस्य

[p. 54 ] दोषवत्त्वसाधने न किंचिद् अनिष्टं ॥

स्यान्मतिः । वक्तर्यात्मनि रागादिर्दृष्टस्ततः सपक्षे सत्त्वदर्शनमात्रेण वीत
रागाभिमतेष्वप्यनुमानम्भविष्यतीत्याह । वक्तर्यात्मनीत्यादि । अन्यत्र तदनुमान
इति वीतरागाभिमते रागाद्यनुमानेऽतिप्रसंगः । वक्तर्यात्मनि यावान् कश्चिद् विशेषो
दृष्टस्तस्य सर्वस्यान्यत्रानुमानप्रसङ्गः ।
आत्मनि दृष्टस्य श्यामगौरतादिलक्षणस्य
विशेषस्य व्यभिचारात् । अनन्यानुमान इति रागादन्यस्यात्मगतस्य विशेषस्यानुमाने ।
इहेति साध्याभिमते रागादावप्यव्यभिचार इति को निश्चयः । नैव कश्चित् ।
प्रतिबन्धाभावाद् रागवचनयोः । यस्मादात्मनिदर्शनान्नानुमानन्तस्मात् करण
[p. 22a ] गुणवक्तुकामते वचनमनुमापयेत् ।
करणगुणस्ताल्वादीनाम्पाटवादिः स च
वक्तुकामता चेति द्वन्द्वः । द्वितीयाद्विवचनमेवैतत् ॥ रागोत्पादनयोग्यतारहिते
पाषाणादौ वचनादर्शनात् । सैव वचनादवसीयत इत्याह । रागेत्यादि । तदनुमान
इति योग्यतानुमानेऽतिप्रसंगः । तथा हि यथा पाषाणादौ रागोत्पादनयोग्यताविर
हस्तथा सर्वपुरुषधर्मैरपि ततस्तथाभूते वचनादर्श
नाद् यदि रागोत्पादनयोग्यता
नुमानमेवं सर्वपुरुषधर्मस्य ॥

अथ मतं ।रागोत्पादनयोग्यता हि रागवचनयोरेकङ्कारणन्तदनुमाने च
रागोप्यर्थतोनुमितो भवति तेन योग्यता एवानुमानं न सर्वेषां पुरुषधर्माणामि
त्यत्राह । रागस्येत्यादि । रागस्यानुपयोगे वचनं प्रति ताल्वादिव्यापारादेव
शब्दनिष्पतेः । कथन्तच्छक्तिः रागशक्तिर्वचनं
प्रत्युपयुज्यते । अथ ताल्वा
दिव्यापारकाले रागशक्तेरपि वचनम्प्रत्युपयोग इष्यते । ततश्चाद्यवर्ण्णनिष्प
त्तिकाले रागस्यापि निष्पत्तिरेकसामग्र्यधीनत्वात् । तस्य च रागस्य सन्तान
वाहित्वन्तथा च द्वितीयादिवर्ण्णनिष्पतौ राग एवोपयुक्तस्स्यात् । तदाह ।
शक्त्युपयोगे हि स एवोपयुक्तः स्यादिति । न च रागस्योपयोगोस्तीत्युक्तं
प्राक् ।

अथवात्मात्मीयाभिनिवे
शरहितानां रागस्यानुपयोगे वचनंप्रति । कथं तच्छ
क्ती रागशक्तिर्वासनाख्यात्मात्मीयाभिनिवेशलक्षणा वचनम्प्रत्युपयुज्यते । वीत

[p. 55 ]रागाणामात्माद्यभिनिवेशस्याभावात् । शक्त्युपयोगे हि वचनं प्रति । स एव राग
उपयुक्तः स्यादात्माद्यभिनिवेशवतां सर्वेषामेव रागित्वात् । तच्च रागस्य वचनं
प्रत्युपयोगित्वन्नास्तीत्युक्तं । वक्तुकामता सामान्यहेतु
त्वादित्यत्रान्तरे ॥

तस्मादित्यादि निगमनं । नान्तरीयकमेवेति कारणेनाविनाभाव्येव । तत्प्र
तिबन्धात् । तत्र कारणे आयत्तत्वात् । नान्यदप्रतिबद्धं विपक्षे हेतोरदर्शनेपि ।
अर्वाग्दर्शनस्यादर्शनमात्रेणानिश्चयात् । सर्वदर्शिनस्तु दर्शननिवृत्त्या स्यान्निश्च
यस्तस्य हि सर्वज्ञेयव्यापि ज्ञानं । एतदेवाह । सर्वदर्शन इत्यादि । किम्पुनरद
र्शनमात्रा
न्नाभावनिश्चय इत्याह । क्वचित्तथेत्यादि । तेन प्रकारेण दृष्टानां
प्राक् । पुनर्देशकालसंस्कारभेदेनेति भेदशब्दस्य प्रत्येकं सम्बन्धः । संस्कारः
क्षीरावसेकादिः । पूर्वदृष्टप्रकारादन्यथा स्यात् । किमिवेत्याह । यथामलक्य
इति । संस्कारभेदस्यैतदुदाहरणन्न चैवम्बहुलमिति न मधुरफला बहुलन्दृश्यन्ते ।
कषायफलानां बाहुल्येन दर्शनात् । न चेदा
नीं बहुलं मधुरफलानामदर्शनात् ।
क्वचित्सम्भविनो मधुरफलस्य प्रतिक्षेपः । तथा देशभेदेन पिण्डखर्ज्जूरस्य सम्भवः ।
कालभेदेन पुष्पादेः । आमलकीदृष्टान्तेन चैतदाह । यथामलक्यः क्षीरादिसं
स्कारादन्यथा भवन्ति । तथा रागादियोग्यश्चित्तसन्तानस्तत्त्वाभ्यासाभिसं
स्काराद् योग्यो भवति । अभ्यासाच्च नैरात्म्यालम्बनमेव विज्ञानं स्प
ष्टाभम्वैरा- [p. 22b ]
राग्यमुच्यते । नैरात्म्यदर्शनादात्माद्यभिनिवेशविगमेन रागाद्यनुत्पत्तेः । सर्वधर्म
क्षणिकत्वाद्यालम्बनं च ज्ञानं स्पष्टाभं सर्वज्ञत्वं चोच्यते । सर्वाज्ञानविगमात् ।
तस्मात् तत्त्वाभ्यासनिमित्ता स्फुटाभत्वबृद्धिरेव तत्त्वसाक्षात्करणेन प्रत्यक्षत्व
कारिणी रागादियोग्यस्वभावतां ज्ञानस्य बाधते । ततश्चान्यथादृष्टमपि हेतुबला
दन्यथा भवेदपि । तेन यदि नाम
रागारहिते क्वचिद् वचनं न दृष्टन्तावता सर्वत्र
वीतरागे वचनेन न भाव्यमिति नास्ति निश्चयः । ततश्चानिश्चितव्यतिरेकाद्
वचनमात्रान्न रागद्यनुमानं । यत एवन्तेन कारणेनैतद्युक्तम्वक्तुं मादृशो वक्ता ।
योहमिवायोनिशोमनस्कारान् । तदेवाह । रागोत्पत्तीत्यादि । कः पुनरसावित्याह ।
आत्मेत्यादि । आत्मदर्शनं स त्का य दृ ष्टिः । नित्यसुखादिविपर्या
सोऽयोनिशो
मनस्कारः । द्वन्द्वसमासश्चायं । आत्मदर्शनमेवायोनिशोमनस्कार इति विशेषण

[p. 56 ]समासोवा । तदेति मादृशो वक्तेति विशेषणेप्यपार्थको वचनोदाहारः । वचनादित्यस्य
हेतोरुदाहरणमनर्थकमित्यर्थः । तदा हि यो मादृशो रागोत्पत्तिप्रत्ययविशेषेण
युक्तः स रागी । यथाहमित्ययमेव हेतुः स्यात् । यत एवमदर्शनमात्रा
न्नास्ति
निश्चयस्तस्माद् विपक्षेऽदृष्टिर्विपक्षे हेतोरदर्शनमहेतुर्लिङ्गस्य व्यतिरेकनिश्चयं
प्रति ॥

स्यान्मतिः । विपक्षदृष्ट्या हेतोर्व्यभिचारो न च वीतरागे वचनं दृष्टन्त
स्माददर्शनात् साध्याभावे व्यतिरेकः सिद्ध इत्यत आह ।

न चादर्शनमात्रेणेति विपक्षे हेतोरव्यभिचारिता । कस्मात् । मम्भाव्य
व्यभिचारत्वात् । सम्भाव्यो व्यभिचारो यस्य स तथा तद्भावस्तस्मात्
। यद्यपि
न दृष्टो विपक्षे तथापि तत्र सम्भवो न विरुद्ध इति संम्भाव्यते व्यभिचारः ।
स्थाल्यन्तर्गतास्तण्डुलाः स्थालीतण्डुलास्तेषां पाकवत् ।

एतमेव दृष्टान्तं समर्थयितुमाह । न हीत्यादि । बाहुल्येन स्थाल्यन्तर्गतानां
पक्वानान्दर्शनेपि न स्थाल्यन्तर्गतत्वेन केवलेन पाकः सिध्यति । मात्रग्रहणन्तु विशेष
निरासार्थं । यद् वक्ष्यत्येवन्तु स्यादिति । कुतोऽ
सिद्धिर्व्यभिचारस्य दर्शनात् । एवं
स्वभावा इति ये पक्वा दृष्टास्तैस्तुल्यस्वभावाः । एतैरेव पक्वैः समानः
पाकहेतुर्येषान्ते पक्वा इति । अन्यथा त्वित्यसत्ये-तस्मिन् विशेषणे । शेषोस्तीति
शेषवदनिर्ण्णीतो विषयोस्तीति यावत् । तच्च व्यभिचारि ॥

किन्नै या यि को क्तं कार्यात् कारणानुमानरूपं शेषवदनुमानमिहाभिप्रेतमुता

[p. 57 ]न्यदेवेति पृच्छति । किं
पुनरित्यादि । शेषवत्स्वरूपमाह । यस्येत्यादि । यस्य हेतोर
दर्शनमात्रेणाप्रमाणकेन विपक्षव्यतिरेकः प्रसाध्यते । तस्य हेतोः संशयहेतुत्वात्
संशयकारित्वाच्छेषवत्तदनुमानमुदाहृतं । किङ्कारणन्तस्य हेतोः स व्यतिरेकोऽनिश्चित
इति विपक्षेपि वृत्तिराशंक्येत । किंपुनर्न निश्चित इत्याह । व्यतिरेकेत्यादि ॥
अनुपलम्भेपि कथं संश
य इत्याह । न सर्वेत्यादि । दृश्यानुपलब्धिरेव न गमिका । [p. 23a ]
यत एवन्नादर्शनमात्राद् व्यतिरेकस्तस्मादेकनिवृत्त्या साध्यनिवृत्त्यान्यनिवृत्तिंसाधन
निवृत्तिमिच्छता तयोः साध्यसाधनयोः कश्चित् स्वभावेन प्रतिबन्धस्तादात्म्यत
दुत्पत्तिलक्षणोप्येष्टव्यः । न केवलमदृष्टिमात्रं । अन्यथा प्रतिबन्धानिष्टावगमको
हेतुः स्यात् । व्याप्तेरनिश्चितत्वात् ॥

यत एवन्तेन कारणेन हे
तोस्त्रिष्वपि रूपेषु पक्षधर्मान्वयव्यतिरेकेषु निश्चयो
वर्ण्णितः । आचार्य दि ग्ना गे न प्र मा ण स मु च्च या दिषु । असिद्धस्तु द्वयोरपि
साधनमित्यादिना । कस्य निरासेनेत्याह । असिद्धेत्यादि । आद्यादित्वात् तृतीयार्थे
तसि विपक्षेणेत्यर्थः ।

तत्रासिद्धविपक्षेण पक्षधर्मत्वनिश्चयो वर्ण्णितः । विपरोतार्थाविरुद्धस्तस्य
विपक्षेणान्वयनिश्चयः । व्यभिचार्यनै
कान्तिकस्तस्य विपक्षेण व्यतिरेकनिश्चयः ॥

अन्वयव्यतिरेकनिश्चयं च वर्ण्णयता प्रतिबन्धोप्यर्थतो दर्शित एव । यस्मान्न
ह्यसति प्रतिबन्धेऽन्वयव्यतिरेकनिश्चयोस्ति । तेन कारणेन तमेव तादात्म्य
तदुत्पत्तिलक्षणं प्रतिबन्धन्दर्शयन्नाक्षिपन्निश्चयमाह । यस्य दोषस्य निराशे101 ? से

[p. 58 ]न यो निश्चय उक्तस्तं व्याचष्टे । तत्रेत्यादि । विरुद्धतत्पक्ष्याणामिति विरु
द्धानां
विरुद्धपक्ष्याणां च । विरुद्धपक्ष्या येषां सत्त्वं विपक्षे निश्चितं सपक्षसत्त्वं सन्दिग्धं ।
सन्दिग्धानैकान्तिका एवैते परप्रसिद्ध्या त्वेवमभिधानं । व्यतिरेकस्यानिश्चयेनेति
प्रकृतेन सम्बन्धः । अनैकान्तिकस्य निरास इति सम्बन्धः । तेनायमर्थः साधारणा
नैकान्तिकस्येति । तत्पक्षस्य च । अनैकान्तिकपक्षस्य च । शेषवदादेः । आदि
शब्दात् सपक्षवि
पक्षयोस्सन्दिग्धस्य निरासः । यस्य सपक्षसत्त्वं विपक्षे चाद
र्शनमात्राद् व्यतिरेकस्तच्छेषवत् ।

प्रसिद्धस्तु द्वयोरित्या चा र्य ग्रन्थमिदानीं व्याचष्टे । द्वयोरित्यादि । द्वयोरित्य
नेनैकस्य वादिनः प्रतिवादिनो वा यः सिद्धस्तस्यप्रतिषेधः । प्रसिद्धवचनेन सन्दि
ग्धयोः शेषवदसाधारणयोः प्रतिषेध इति सम्बन्धः । क्व सन्दिग्धयोरित्याह ।
सपक्षवि
पक्षयोरपीति शेषवतोऽसपक्षसन्देहः । असाधारणस्य तु सपक्षविपक्षयोः ।
तस्मान्निश्चयवचनादा चा र्ये णा पि प्रतिबन्ध इष्ट एव ॥

अन्यथाऽसति प्रतिबन्धे साध्यसाधनयोः । विपक्षेऽदर्शनमात्रेण व्यतिरेके
आचार्येणेष्यमाणे । व्यभिचारिविपक्षेणानैकान्तिकप्रतिपक्षेण वैधर्म्यवचनं च यत्
प्रतिज्ञातन्तदपार्थकमित्याकूतं ।

क्व पुनराचा
र्येणं प्रतिज्ञातमित्याह । यदेत्यादि । न्या य मु खे चैतदुक्तं ।
यदुभयं वक्तव्यमिति साधर्म्यं वैधर्म्यं च । कस्य प्रतिपक्षेण किमुक्तमित्याह ।
विरुद्धेत्यादि । साधनस्य वचनं विरुद्धप्रतिपक्षेण वैधर्म्यवचनमनैकान्तिकप्रतिपक्षेण ।
यद्यदृष्टिफलन्तच्च । अदर्शनमात्रफलन्तच्चेति वैधर्म्यवचनं ।

[p. 59 ]

एतदेव व्याचष्टे । यदीत्यादि । तेनेति वैधर्म्यवचने
न विपक्षे हेतोरदर्शनं [p. 23b ]
ख्याप्यते । तदित्यदर्शनमनुक्तेपि वैधर्म्ये गम्यते । दर्शनाभावलक्षणस्यादर्शनस्य
वैधर्म्यवचनात् प्रागपि सिद्धत्वात् । तस्मादपार्थकम्वैधर्म्यवचनं ।

हेतोर्दर्शनभ्रान्तिर्विपक्षेस्ति तन्निवृत्यर्थम्वैधर्म्यवचनमिति चेदाह । न ही
त्यादि । तस्येति प्रतिपाद्यस्य वैधर्म्यवचनात् प्राक् । हेतोर्विपक्षे दर्शनभ्रान्ति
रस्ति या वैधर्म्यवचनेन निवर्त्त्यते ॥ तस्मादेतद् यथा
सपक्षे हेतोर्दर्शने न भ्रान्तिः
किन्तु तद्विस्मृतमिति साधर्म्यवचनेन स्मर्यते । तथा स्मृतिर्वाचा वैधर्म्यवचने
नादर्शने क्रियत इति चेत् । दृष्टान्तमेव विघटयितुमाह । दर्शनमित्यादि ।
दर्शनमप्रतीयमानमस्मर्यमाणं न साध्यप्रतिपत्त्यङ्गमिति युक्तन्तत्रेति दर्शने वाचा
स्मरणाधानं स्मृतिजननं । अदर्शनार्थन्तु न युक्तं । यस्माददर्शनन्तु दर्शनाभावो
हेतो
र्विपक्षे । स दर्शनेन बाध्यते । तदभावे विपक्षदर्शनाभावे सिद्ध एव दर्शना
भाव इत्यपार्थकन्तत्सिद्धये दर्शनाभावसिद्धये वैधर्म्यवचनं । अयमभिप्रायो दर्श
नम्परोक्षत्वाद् विस्मर्येतेति तत्स्मरणार्थम्वचनं युक्तं । दर्शनाभावस्तु दर्शननिवृ
त्तिरूपः स च दर्शनानुभवाभावादेव प्रतिभासते । प्रतिभासमानस्य च किं स्मर
णेन । तत्सिद्धयेऽपार्थकम्वचनं ॥

न वै अनुपलभमानस्य पुंसस्तावतेत्यदर्शनमात्रेण विपक्षे हेतुर्नास्तीत्येवं
निश्चयो भवति देशादिविप्रकृष्टानामनुपलम्भेपि सत्त्वात् । तदर्थन्नास्तीति
निश्चयोत्पादनार्थम्वैधर्म्यवचनमिति चेत्तन्न । यस्मान्न च नास्तीति वचनाद
प्रमाणकात् तत्प्रतिक्षिप्यमाणं नास्त्येव । कथन्तर्हि नास्तीति गम्यत इत्याह ।
यथेत्यादि ।

एतदुक्तम्भवति । हेतोः स्वसाध्ये प्रतिबन्धग्राह
कमेव प्रमाणं साध्यायत्तता
ग्राहकन्तच्चेह दर्शनमभिप्रेतं यच्च साध्य एव हेतोर्दर्शनमिदमेव सर्वत्र विपक्षेऽदर्शनं ।
तेन यस्य साध्यसाधनयोः प्रतिबन्धग्राहकं दर्शनं प्रवृत्तम्विस्मृतं च तस्यैव पुंसः
दर्शनादर्शनयोः प्रतीतयोः साधर्म्यवैधर्म्यवचनाभ्यां स्मरणं क्रियते नान्यस्येत्यर्थः ।
यदाह । प्रमाणं दृष्टान्ताभ्यामुपदर्श्यत इति । यथा यदि नास्ति स
ख्याप्यत

[p. 60 ]इति । यथा येन प्रकारेण स्वसाध्यप्रतिबन्धेन विपक्षे हेतुर्नास्ति यदि स न्याय
इति प्रतिबन्धग्राहकं प्रमाणं ख्याप्यते स्मर्यते तदा नास्तीति गम्यते । न तु प्रति
बन्धमन्तरेण ।

यदीत्यादि प्रथमं कारिकाभागमाह । यद्यनुपलभमानोनुपलम्भमात्रान्नास्तीति
न प्रत्येति तदा वैधर्म्यवचनादप्यप्रमाणकान्न प्रत्येष्यति । यस्मात्तदपि वैधर्म्यवचनं ।
त्व
ता 102 ? तेनानुपलम्भमेव ख्यापयति नाधिकम्विशेषं ।

स्यान्मतं । साध्याभावकृतो हेत्वभावो वैधर्म्यवचनेन ख्याप्यते । ततोस्ति
विशेष इत्यत आह । न चैकेत्यादि । एकानुपलम्भ इति साध्यानुपलम्भः । अन्या
भावं साधनाभावं । असति प्रतिबन्ध इति भावः । अतिप्रसंगादिति प्रतिबन्ध
मन्तरेण निवृत्तौ गोनिवृत्त्याप्यश्वस्य नियमेन निवृत्तिः स्यात् ।

[p. 24a ] अथ मतम् । आचार्यदि
ग्ना गे न विपक्षे हेतुर्न्नास्ती त्युक्तमत एव निश्चय
इत्यत आह । न चेत्यादि । तेना चा र्ये ण नास्तीति यद् वैधर्म्यवचनं कृतं तस्मात्तथा
भवति वस्तुनो नास्तित्वमेव भवत्यतिप्रसङ्गात् । तद्वचनस्य हि प्रामाण्ये प्रतिज्ञा
मात्रादपि साध्यसिद्धिः स्यात् । तदिति तस्मात् कथम्वैधर्म्यवचनेनानैकान्तिकपरि
हारः । नैव । तस्माद् विपक्षाद्धेतोर्व्यावृत्तिमिच्छता तत्र व्यावृत्तौ न्यायो वक्तव्यः ।
सा
ध्यसाधनयोः प्रतिबन्धग्राहकं प्रमाणं यत इति न्यायात् । अस्येति प्रतिपाद्यस्य ।
साधनं व्यावृत्तिमिति निश्चयो भवति ॥

नन्वित्यादि परः । तदभावे साध्याभावेऽनुपलम्भात्असिद्धा व्यावृत्तिर्हेतो
रयमेव न्याय इति मन्यते । यद्यदृष्ट्या हेतोर्विपक्षान्निवृत्तिः स्यात्तदा शेषवदनुमानं
व्यभिचारि किं । नैव व्यभिचारि स्यात् । कीदृशं पुनस्तदित्याह । यथेत्यादि ।

[p. 61 ] एतानि फला
नीत्युपयुक्तादन्यानि । अयं च धर्मिनिर्द्देशः । पक्वान्येवं रसानि चेति
साध्यधर्मः । एवं-रसानि मधुराण्यम्लानि वा । रूपाविशेषादिति हेतुः । उप
युक्तस्य फलस्य यद्रूपं रक्ततादि । तेन तुल्यत्वात् । एकशाखाप्रभवाद्वेति हेतुः ।
उपयुक्तवदिति दृष्टान्तः । कस्माददर्शनमात्राद् व्यतिरेक इष्यमाणे शेषवतो
व्यभिचारित्वं स्यादित्याह । अत्रापीत्यादि । अत्र शेषवद
नुमाने विवक्षितं
रूपविशेषादियुक्तमुपभुक्तादन्यत्फलन्तस्याशेषस्य पक्षीकरणे । हेतो रूपादिशेषा
दिकस्य साध्याभावेनुपलंभोस्तीति विपक्षाव्यावृत्तिरतश्चाव्यभिचारिता स्यात् ।
तथा हि यत् पक्षीकृतं फलं यच्चोपयुक्तं सपक्षत्वेनोपात्तन्तद्व्यतिरेकेण विपक्षभूते
तृतीये राशौ नास्ति यथोक्तस्य हेतोर्वृत्तिः ।

प्रत्यक्षबाधेत्यादि । कदाचिदेकशाखाप्रभवस्यापि फ
लस्यापक्वस्यातद्र
सस्य वा प्रत्यक्षेणानुभवसम्भवात् प्रत्यक्षबाधाशङ्का एव शेषवतो व्यभि
चार इत्येके ई श्व र से न प्रभृतयः । तदयमर्थो न केवलाभ्यामन्वयव्यतिरेकाभ्यां
हेतुर्गमकः, अपि त्वबाधितविषयत्वे सतीति । नेत्यादिना परिहरति । पक्षीकृतो
योविषयः परोक्षस्तत्र प्रत्यक्षबाधाया अभावात् । न प्रवृत्तेन प्रत्यक्षेण बाधाशङ्का
किन्तु कदाचिद् ग
न्धप्रत्यक्षबाधापक्षं इति चेदाह । तथेत्यादि । तथा कदाचित्
प्रत्यक्षबाधा भवेदित्याशङ्कायामतिप्रसंगः । यस्मादन्यत्राभिमते हेतौ प्रत्यक्ष
बाधाया अभावनियमाभावात् । न हि सम्बन्धाभ्युपगमे परस्य बाधाशङ्का निवर्त्तत
इति भावः । तस्मात् प्रतिबन्धानभ्युपगमवादिना वृत्तं प्रमाणं बाधकमेष्टव्यं ।
अवृत्तबाधनेऽप्रवृत्तेनैव प्रमाणेन बाधने सर्वत्रानाश्वा
सः सर्वत्र हेतौ न स्यादाश्वासो
गमकत्वनिश्चयः । बाधकस्य शंक्यमानत्वात् । नैवं प्रतिबन्धवादिनः सर्वत्र हेताव
नाश्वासः साध्यप्रतिबद्धे हेतौ बाधाशंकाया अप्यभावात् । हेतुप्रयोगात्तु पूर्वं स्याद्
बाधाशंका । अत एव सन्दिग्धे हेतुवचनमुच्यते । न च वृत्तं प्रमाणं शेषवतो
बाधकमस्ति । तस्मात् स्थितमेतद् अदर्शनमात्राद् व्यतिरेके शेषवतो
प्यव्यभि- [p. 24b ]

[p. 62 ]चारित्वं स्यादिति ॥

ननु प्रतिबन्धबलात् साध्याभावे हेतोर्व्यतिरेके सति सत्तामात्रेण व्यतिरेको
गमकः स्यादित्यत आह । व्यतिरेकस्त्वित्यादि । हेतोर्यो विपक्षाद् व्यतिरेकः
स सिद्ध एव निश्चित एव साधनं । इति हेतोस्तथाभावनिश्चयं साध्याभावे यो
हेत्वभावस्तन्निश्चयमपेक्षते । एतदाह । नास्माकम्भवतामिव दर्शनाभावमात्राद्
व्यतिरेकः । किन्तु साध्यसा
धनयोः सति प्रतिबन्धे साध्याभावे हेतोर्विपक्षा
द्व्यावृत्तत्वं स्वगतो धर्मः । हेतोश्च यद्रूपन्तदवश्यं स्वनिश्चयमपेक्षते ज्ञापकत्वादिति ।
कथं त्वन्मतेन शेषवतो व्यभिचारित्वमिति चेदाह । अनुपलम्भात्त्वित्यादि ।
क्वचिद्विपक्षैकदेशे हेतोरभावसिद्धावप्यप्रतिबद्धस्य हेतोः साध्ये । तदभावे साध्याभावे
सर्वत्र विपक्षेऽभावासिद्धेः कारणात् संशयस्ततो वि
पक्षादव्यतिरेको यः स एव
व्यभिचारः शेषवतः ॥

किंचेति दोषान्तरसमुच्चयः । यद्यदर्शनाद् व्यतिरेकस्तदा व्यतिरेक्यपि हेतुः
स्यात् । कीदृशं नेदं निरात्मकमित्यादि । प्रसङ्गमुखेन चेदमुक्तमप्राणादिमत्त्व
प्रसङ्गात् । प्राणादिमत्वाच्च सात्मकं । अयं च हेतुः सात्मके क्वचिन्न दृष्टो
निरात्मकेभ्यश्च व्यावृत्त इति साध्यनिवृत्तौ निवृत्तिधर्माव्यतिरे
की कथ्यते ।
तथा हि निरात्मकेष्वात्मरहितेषु घटादिषु दृष्टादृष्टेषु प्राणाद्यदर्शनात् प्राणापानो
न्मेषनिमेषादर्शनात् । दृष्टेषु स्वभावानुपलम्भेनैवादर्शनं प्राणादीनामुपलब्धिलक्षण
प्राप्तत्वात् । अदृष्टेष्वपि तज्जातीयतया । तेन नैरात्म्यं प्राणाद्यभावेन व्याप्तं ।
जीवच्छरीरे तु तन्निवृत्त्या प्राणादिमत्त्वाभावनिवृत्त्या नैरात्म्यस्य निवृत्तेरात्मगतिः
स्या
त् ॥ तव तर्हि कथं संशयहेतुरिति चेदाह । अदृश्येत्यादि । अदृश्यस्यात्मनो
नुपलम्भाद् घटादिस्व¹⁰³ ? ष्व भावाप्रसिद्धौ घटादीनान्नैरात्म्यासिद्धेः कार
णान्निरात्मकात् प्राणादेरनिवृत्तिः । प्राणाद्यभावेन सन्दिग्धस्य नैरात्म्यस्याप्य

[p. 63 ]सिद्धिरिति यावत् ॥

बौद्धेन नैरात्म्यमभ्युगतमतोभ्युपगमान्निरात्मकत्वं घटादेः सिद्धमिति चेत् ।
यदि बौद्धाभ्युपग
मः प्रमाणं कथमिदानीमात्मसिद्धिर्जीवच्छरीरे । तदपि बौद्धेन
निरात्मकमिष्टं ॥ जीवच्छरीरे नैरात्म्याभ्युपगमोऽप्रमाणकस्ततोस्यात्मा साध्यत
इति ॥ यद्येवं परस्यापि जीवच्छरीरादन्यस्यापि घटादेरप्रमाणिका कथं नैरात्म्य
सिद्धिः । न हि बौद्धस्याभ्युपगमः क्वचित्प्रमाणं क्वचिन्नेति । किं चाभ्युपगमेन
केवलेन सात्मकानात्मकौ विभज्य
घटादयः परेणास्माभिश्चानात्मका अभ्यु
पगताः । तेनानात्मकाः । जीवच्छरीरं सात्मकमस्माभिरभ्युपगतन्त्वया तु निरा
त्मकमेवम्विभज्य तत्र निरात्मकेषु प्राणादीनामभावे-नात्मविषये गमकत्वं कथयता
परेणागमिकत्वमात्मनि प्रतिपन्नं नानुमेयत्वं । तस्मादात्मनो घटादावदर्शनेप्य
दृश्यस्वभावस्यात्मनो निवृत्त्यसिद्धेर्नास्ति कुतश्चिन्नि
रात्मकात् प्राणादेर्न्निवृ- [p. 25a ]
त्तिरित्यगमकत्वं । एतत्तावन्नैवात्मनः कुतश्चिन्निवृत्तिः सिद्धा । अभ्युपगम्य
तूच्यते । तन्निवृत्तावप्यात्मनिवृत्तावपि क्वचिदिति दृष्टे घटादौ निवृत्तावपि प्राणा
दीनामप्रतिबन्धादात्मना सह सम्बन्धाभावात् । सर्वत्रादृष्टेष्वपि घटादिष्वात्म
निवृत्त्या प्राणादीनां निवृत्त्यसिद्धेः सन्दिग्धव्यतिरेकित्वाद्न गमकत्वं ।

अदर्शनमात्राद् व्यतिरेकाभ्युपगमे सत्ययमपरो दोष इत्याह । यापीत्यादि ।
का पुनः सेत्याह । तथा सपक्षे सन्नित्यादि । आ चा र्य स्य चायङ्ग्रन्थः । तत्र
सन्दिह्युक्तम्पक्षधर्मो वादिप्रतिवादिनिश्चितो गृह्यते । तेनोभयोरन्यतरस्य चासिद्धस्य
ग्धस्याश्रयासिद्धस्य च व्युदासः । यथा च पक्षधर्मनिश्चयेन चतुर्विधस्यासिद्धस्य
व्युदासस्तथा सपक्षे सन्न
सन्नित्येवमादिष्वप्यन्वयव्यतिरेकनिश्चयेन निरस्त
मसिद्धजातमन्यतरासिद्धादीनां सपक्षादिष्वसम्भवात् । यथायोगमुदाहार्यमित्याह ।
सापि न वाच्या असिद्धियोजना ।

[p. 64 ]

तद्वयाचष्टेऽनुपलम्भ एवेत्यादि । अप्रमाणकेनुपलम्भ एव सति हेतोर्विपक्षे
संशयात् । कथमुपलम्भे तदसम्भवात् । विपक्षे हेतोरुपलम्भे सति तस्य सङ
शयस्याभावात् । तस्मा
दनुपलम्भाद्धेतोः विपक्षाद् व्यतिरेक इत्यर्थात् सन्दि
ग्धव्यतिरेको हेतुरिष्ट एव । तस्मात् संशयितोऽनिवार्यः । संशयेन विषयीकृतः
संशयितो व्यतिरेको न वार्यः स्यात् ।

यथायोगमुदाहार्यमित्यतो यथायोगवचनात् संशयितोऽनिवारित एवेति चेत ।
नैतदेवं । तदनन्तरमेव य एव तूभयनिश्चयवाचीत्यादि वचनात् । य एव शब्द
उ
भयनिश्चितस्य त्रैरूप्यस्यासिद्धत्वादेर्वाचकः स एव साधनं दूषणं न चान्य
तरप्रसिद्धसन्दिग्धवाची पुनः साधनापेक्षणादित्ययं ग्रन्थ इहोदाहरणं । अन्यतरस्य
वादिनः प्रतिवादिनो वा । योसिद्धं सन्दिग्धम्वा वक्ति न स साधनं दूषणं वा ।
सन्दिग्धव्यतिरेकनिश्चयहेतुरुभयोरपि विपक्षे सन्दिग्धस्तस्मात्तदभिधानमसाधनम् ।
यस्मादुभयनि
श्चित एव हेतुरुक्तस्तेनानुपलम्भेपि सति निवृत्तिसंशयाद् विपक्षा
द्धेतोरनिवृत्तिं मन्यमानस्तस्य सन्दिग्धव्यतिरेकस्य हेतुत्वप्रतिषेधमाह असिद्धि
योजनया ॥

किञ्च । यद्यदृष्ट्या निवृत्तिरिष्यते तदा विशेषस्यासाधारणस्य श्रावण
त्वादेर्व्यवच्छेदहेतुता स्यात् । किं कारणं । नित्त्यानित्ययोरदर्शनात् । तद्
व्याचष्टे। श्रावणत्वस्यापीत्यादि । तथा ह्यदर्श
नमात्राद् व्यावृत्तिरिष्टा।अस्ति
च नित्यानित्ययोरदर्शनं । श्रावणत्वस्य तद्व्यवच्छेदहेतुता स्यात् । नित्यानित्य
प्रतिषेधहेतुत्वम्भवेत् । यदि नामादर्शनात् ततो व्यावर्त्तेत श्रावणत्वन्त
द्व्यवच्छेदहेतुत्वन्तु कुत इत्याह । न हीति । न तद्व्यावृत्तेरन्यद् व्यवच्छेदनन्नित्या
नित्यव्यवच्छेदनम्॥तवापि कथं श्रावणत्वन्न व्यवच्छेदहेतुरिति चेदाह । अव्यवच्छे-
[p. 65 ] दस्त्वि
त्यादि । कुतश्चिन्नित्यादनित्याच्चादर्शनमात्रेण व्यावृत्तेरेवानिश्चयात् । [p. 25b ]
अनिश्चयश्चान्यतरत्र प्रतिबन्धानिश्चयात् । अवश्यं चैतदेवमन्यथा यो हि धर्मो
यत्र नास्तीति निश्चितः स भवन् क्वचिद् धर्मिणि कथन्तदभावं यत्र नास्तीति
निश्चितस्तस्याभावं कथं न गमयेत् ॥

नित्यानित्याद् व्यावृत्तस्यापि श्रावणत्वस्योभयव्यवच्छेदे साध्ये प्रमाणान्तर
बाधा चेच्छंक्येत । अ
थापीत्याद्यस्यैव व्याख्यानं । श्रावणत्वेनोभयव्यवच्छेदे
नित्यानित्यव्यवच्छेदे साध्ये प्रमाणान्तरं बाधकमस्ति । तदाह । अन्योन्येत्यादि ।
अन्योन्यव्यवच्छेदो रूपं येषान्ते तथा । तथा हि नित्यव्यवच्छेद एवानित्यत्वन्तद्व्य
वच्छेद एव च नित्यत्वन्तथा भावव्यवच्छेद एवाभावोऽभावव्यवच्छेद एव च भावः ।
तेषामेकस्य व्यवच्छेदेनान्यविधानात् । द्वितीयस्य विरुद्धस्य
विधानादप्रतिषेधः ।

एतदुक्तम्भवति । यदा हि श्रावणत्वं नित्याद् व्यावृत्तमिति तद् व्यवच्छिद्यात् ।
तदेवानित्यत्वम्विदध्यात् । तदेव च तदनित्याद् व्यावृत्तमित्यनित्यं व्यवच्छिद्यात् ।
नित्यं च विधत्त इत्येकस्यैकदैव विधिप्रतिषेधौ स्यातां तच्चायुक्तमिति विधिप्रतिषेध
योर्युगपद्विरोधान्न कस्यचिदपि प्रतिषेधः । प्रतिषेधविनिवृत्तिलक्षणो हि विधिः ।
विधिनिवृत्ति
रेव च प्रतिषेधस्तौ च परस्परविरुद्धौ युगपदेकस्य कथं स्याताम्
। अतो न कुतश्चिदपि व्यावृत्तिनिश्चयः श्रावणत्वात् ।

नेदानीमिति सिद्धान्तवादी । इदानीमिति बाधासम्भवे सति । अदृशोऽ
दर्शनाद् विपक्षे हेतोर्नास्तिता । तस्मादेवं सत्यदर्शनन्न प्रमाणम्बाधासम्भवात् ॥

श्रावणत्व एवाप्रमाणं भवतु नान्यत्र बाधाऽभावादिति चेदाह । तथेत्यादि ।
अन्य
त्रापि हेतोर्व्यतिरेकसाधनस्यादर्शनस्य सम्भाव्यं प्रमाणान्तरबाधनं । कुतः ।
लक्षणेत्यादि । हेतोर्विपक्षादर्शनव्यावृत्तिनिबन्धनमिति यल्लक्षणन्तेन युक्तं श्राव

[p. 66 ]णत्वस्य यददर्शनन्तस्मिन्बाधासम्भवे सति तल्लक्षणमेव तस्य व्यतिरेकसाधन
स्यादर्शनस्य सर्वविषयमेव लक्षणं स्वरूपं दूषितं स्यादिति सर्वत्रादर्शने व्यतिरेक
साधने
नाश्वासः । न गमकत्वनिश्चयः ॥

यद्येवमनुमानविषयेपि क्वचित् प्रत्यक्षानुमानविरोधदर्शनात्।तथा हि नित्यः
शब्दः श्रावणत्वाच्छब्दत्ववदिति कृते नित्यत्वमनुमानेन बाध्यते । एवमश्रावणः
शब्दः सत्त्वाद् घटवदिति प्रत्यक्षेण । ततश्च सर्वत्र तदवशिष्टलक्षणेनानुमाने
प्यनाश्वासप्रसंग इति चेत् ।

नैतदेवं । यथोक्त इति कार्यस्वभा
वानुपलम्भजेङ्गजेनुमाने प्रत्यक्षानुमान
विरोधस्याभावात् । प्रत्यक्षादिविरोधसम्भविनश्चातल्लक्षणत्वात् तदनुमानालक्षण
त्वात् ॥ यदि यथोक्तलक्षणेऽनुमाने नास्ति बाधा तदा हेतुलक्षणयुक्तं परस्पर
विरुद्धार्थसाधकं हेतुद्वयमेकस्मिन् धर्मिण्यवतीर्ण्णम्विरुद्धाव्यभिचार्युक्तमा चा र्ये
[p. 26a ] ण तस्यावच
नमिति चेत् । अनेनाभ्युपेतहानिमाह ॥ अनुमानविषये विरुद्धव्यभि
चार्यवचनादिष्टमेवेति कुतोभ्युपेतहानं । क्व तर्ह्याचार्येणोक्त इत्याह । विषयं
चेत्यादि । अस्य विरुद्धाव्यभिचारिणः ॥ किंचेत्यादि । इह वै शे षि के ण वायोः
सत्त्वसाधनार्थं स्पर्शश्च न च दृष्टानामिति सूत्र¹⁰⁴

Vaiśeṣikasūtra 2:9.

मुक्तं । अस्यायमर्थः ।
यो गुणः स द्रव्याश्रयी तद्यथा रूपादिः । अपाक
जानुष्णाशीतस्पर्शश्च गुणस्त
स्मात्तस्याश्रयभूतेन द्रव्येण भवितव्यं । न चायं दृष्टानां पृथिव्यादीनां गुणस्तेषां
पाकजानुष्णाशीतस्पर्शादिगुणत्वात् । ततो यस्यायं गुणः स वायुर्भविष्यतीत्युक्ते
वैशेषिकेण । तत्राचार्य दि ङ् ना गे नोक्तं । यद्यदर्शनमात्रेण दृष्टेभ्यः प्रतिषेधः
क्रियते न च सोपि युक्त इति । यदेतदुक्तन्तद् विरुध्यत इति वा र्त्ति
क का रो
दर्शयन्नाह । दष्टेत्यादि । यद्यदृष्ट्या निवृत्तिः स्यात् तथाऽदृष्टेरदर्शनात् कारणाद्
[p. 67 ]अपाकजस्यानुष्णाशीतस्पर्शस्य दृष्टाऽयुक्तिः । दृष्टेषु पृथिव्यादिष्वसङ्गतिर्या
वर्ण्णिता वैशेषिकैर्यस्या आचार्येणायुक्तत्वमुक्तं सा स्याद् अविरोधिनी युक्तैव
स्यादित्यर्थः ।

तद्व्याचष्टे । यदीत्यादि । यदाहाचार्यः । वायुप्रकरणे यद्यदर्शनमात्रेण
दृष्टेभ्यः पृ
थिव्यादिभ्यः स्पर्शस्य प्रतिषेधः क्रियते वै शे षि के ण न च सोपि युक्त
इति । यद्याचार्यस्याप्यदर्शनमात्रेण व्यतिरेकोभिमतस्तदा कथमयुक्तः स्पर्शस्य
प्रतिषेधो युक्त एव स्यात् । किं कारणम् । अत्रापि हेतोरनुपलम्भादभावसिद्धेर
भ्युपगमात् ॥

नन्वित्यादि परः । उपलब्धिलक्षणप्राप्तः कारणाद् अपाकजस्यानुष्णाशीत
स्पर्शस्यानुपल
भ्यमानस्य पृथिव्यादिषु युक्त एव प्रतिषेधः ।

न युक्त इति सिद्धान्तवादी । किं कारणं । यः पृथिव्यादिरनुष्णाशीतादन्येन
स्पर्शेन युक्तः प्रत्यक्षः स दृश्यः । अन्यत्र च देशादावप्रत्यक्षोपि तथाभूतस्पर्शयुक्त
एव पृथिव्यादिस्तत्स्वभावः । दृश्यश्च तत्स्वभावश्चेति द्वन्द्वः । तदेव विषयः स
एव तन्मात्रं सुप्सुपेति समासः । तस्मिन्नप्रतिषेधात् स्पर्श
स्य । तत्र हि प्रतिषेधे
स्यादेव निश्चयः यावता पृथिव्यादिधर्मिभूतं सामान्येनाविशेषेणैव गृहीत्वाऽयम्वै
शे षि कः स्पर्शस्य प्रतिषेधमाह । यत्किंचित् पृथिव्यादि तत्सर्वमनुष्णाशीतस्पर्श
रहितमिति । न च पृथिव्यादिमात्रे स्पर्शस्योपलब्धिलक्षणप्राप्तिरस्ति । न चैक
स्पर्शनियमः पृथिव्यादीनां । यतस्तत्र पृथिव्यादिसामान्ये तूलोपलपल्लवा
दिषु
भेदेषु तद्भावेपि पृथिव्यादिभावेपि स्पर्शभेददर्शनात् । तथा हि तूलस्यान्यः स्पर्शः
श्लक्ष्णत्वलक्षणोन्यश्चोपलादेः कर्कशत्वादिलक्षणः । अस्यापीत्यनुष्णाशीतस्पर्शस्य
क्वचित् पार्थिवद्रव्यविशेषे सम्भवाशंकया भवितव्यमिति कृत्वा सर्वत्र पृथिव्या
[p. 68 ] दावदर्शनमात्रेणानुष्णाशीतस्पर्शस्यायुक्तः प्रतिषेधः ।

[p. 26b ] यत्तूच्यते । सर्वत्र पृथिव्यादेस्तुल्य
त्वात्तुल्य एवानुष्णाशीतस्पर्शो यस्तु
पृथिव्यादिभावेपि श्लक्ष्णत्वादिभेदः स पृथिव्यादिपरमाणुसंयोगस्य निविडानिविड
कृतत्वादिति ॥

तदयुक्तम् । अनिविडानां हि नैरन्तर्याभावात् संयोगाभावः । तेन यथो
पलपरमाणूनां संयोगस्य निविडत्वन्तथा तूलपरमाणूनामिति कथं श्लक्ष्णत्वादिभेदः
स्यात् । तस्माद् सत्यपि संयोगे स्वरूपेणान्यादृ
शा एवोपलपरमाणवोन्यादृशाश्च
तूलपरमाणवस्तत्कृत एव च श्लक्ष्णत्वादिभेदः । न संयोगनिविडानिविडकृतः ।
तथा च यथा पृथिव्यादिभेदात् स्पर्शस्य श्लक्ष्णत्वादिभेदस्तथानुष्णाशीतभेदोपि
सम्भाव्येत ॥

ननु माभूद् अदृष्टविषये वाय्वनुनं दृष्टविषये त्वनुष्णाशीतस्पर्शस्य दृश्यस्य
पथिव्यादिसम्बन्धित्वेनानुपलभ्यमानत्वा
त् ततो वाय्वनुमानं स्यात् ।

एवम्मन्यते । यदि स्पर्शादेर्गुणरूपता सिद्धा स्यात् ततो वायुद्रव्यानुमानं
स्यात् सैव त्वसिद्धा । स्वातन्त्र्येण प्रतीतेः । स्पर्शविशेष एव चास्माकम्वायुरुच्यते ।
आचार्य दि ग्ना गे न तु स्पर्शव्यतिरिक्तं वायुंमभ्युपगम्य तत्र परकीयमनुमानमयुक्त
मुक्तमित्यदोषः ।

तस्मात् स्थितमेतद् । अन्वयव्यतिरेकयोर्निश्चयमदर्श
नमात्राच्च प्रति
षेधाभावं ब्रुवताचार्येणेष्टः प्रतिबन्ध इति ॥

कस्तर्ह्येवमुपालब्ध इति चेदाह । एवमित्यादि । एवमित्यनन्तरोक्ताभिरुप
पत्तिभिः । आचार्यस्य शिष्य आ चा र्यी यः कश्चिदाचार्यग्रन्थानभिज्ञः अनुपलम्भाद्
अभावं ब्रुवाण उपालब्धः ॥

अपि चेत्यदर्शनमात्रेणाभावाभ्युपगमे प्रत्यक्षबाधां दर्शयितुमाह । देशादि

भेदात् । आदिशब्दात् कालसंस्कारभेदात् । भिन्ना नानारूपा दृश्यन्ते द्रव्येष्वेक
जातीयेष्वपि शक्तयो रसवीर्यविपाकादिलक्षणाः । तत्रेत्यनेकशक्तिषु द्रव्येष्वेकदृष्ट्या
एकस्वभावस्य द्रव्यस्य क्वचिद् दर्शनान्नान्यत्रापि देशादौ युक्तस्तद्भावनिश्चयः ।

[p. 69 ]यथापरिदृष्टद्रव्यस्वभावनिश्चयः ।

यदीत्यादिनैतदेव व्याचष्टे । यदि विपक्षे हेतोरद
र्शनमात्रेणाप्रतिबद्धस्य
स्वसाध्ये तदव्यभिचारः साध्याव्यभिचार इष्यते । तदैकत्र दृष्टस्य द्रव्यस्य यद्
रूपमुपलब्धन्तत्तस्यान्यत्रापि द्रव्यसामान्यादनुमेयं स्यात् । अस्ति हि तत्रापि तत्कालं
हेतोर्विपक्षेऽदर्शनमात्रं ।

न चेदं युक्तं । यस्मात् क्वचिद् देशे कानिचिद् द्रव्याणि कथंचिद् दृष्टानि
प्रतिनियतरसादित्वेन । पुनरन्यथे
ति यथादृष्टाकारवैपरीत्येनान्यत्र देशे दृश्यन्ते ।
यथेत्यादिना विषयमाह । वीर्यन्दोषापनयनशक्तिः । परिणामो विपाकः । विशिष्टा
रसवीर्यविपाका यासामिति विग्रहः । नान्यत्रेति क्षेत्रविशेषादन्यत्र । यथा देश
विशेषात् तथा कालसंस्कारभेदाद् विशिष्टरसवीर्यविपाका भवन्ति । संस्कारः
क्षीराद्यवसेकः । न च तद्दे
शैरिति प्रदेशो येषां पुरुषाणान्तैस्तथाविशिष्टरसा- [p. 27a ]
दियुक्ता दृष्टा इति कृत्वा सर्वा अतद्देशा अपि तत्त्वेन तुल्यरूपादित्वेन तथाभूता
यथागृहीतस्वभावतुल्याः सिध्यन्ति । किं कारणं । गुणान्तराणां रसादिविशेषाणां
कारणान्तरापेक्षत्वात् । विशेषहेत्वभावे तु स्यादेकस्वभावतानुमानं ॥ अद्ष्टः
कर्त्ता यस्य वैदिकस्य तत्तथा । तदपि पुरुषसंस्कारपूर्वकं पुरुषप्रयत्न
हेतुकं । एतच्च
साध्यफलं । वाक्येषु पौरुषेयापौरुषेयत्वेनाभिमतेषु विशेषाभावादनेन हेतुः कथितः ।
प्रयोगा पुनर्यद्वस्तु यदभिन्नस्वभावन्तत्तत्समानहेंतुकं । यथैको धूमो धूमान्तर
समानजातीयः । पौरुषेयवाक्याभिन्नस्वभावानि चापौरुषेयाभिमतानि वाक्या
नीति स्वभावहेतुः । न चासिद्धो हेतुः । तथा हि यैः प्रकारैर्विषाद्यपनयनादिति
वैदिकानां विशेष
इष्यते । तेषां सर्वप्रकाराणां पुरुषैः कारणदर्शनात् । तथा हि
श ब रा दिमन्त्राणामिपि विषाद्यपनयनादयो दृश्यन्ते ॥

यदि शब्दस्वभावसाम्याददृष्टकर्त्तृकस्यापि पौरुषेयत्वमनुमीयते । एवन्तर्हि
स्वचित्तसन्ततिदर्शनात् सर्वे चित्तधर्मा ज्ञाताः । तेन यावद् बोधरूपन्तावत्

[p. 70 ]पञ्चेन्द्रियाश्रितं सविकल्पकं च सर्वं च रागादिजननवासनागर्भं यथेदानीन्तथा
नागताव
स्थायामपि यथा च मम तथा परेषामपि। तेन चित्तत्वेनेन्द्रियाश्रित
त्वेन वचनादिहेतुत्वेन च सर्वस्य पुंसश्चित्तं सर्वदा रागादियुक्तन्नियतवस्तुग्राहि
त्वादसर्वविषयं किन्नानुमीयत इत्याशंक्याह । नैवमित्यादि । यथा वाक्यान्य
सम्भवद्विशेषहेतूनि नैवंमसम्भवद्विशेषहेतवः पुरुषाः येन विशेषहेत्वसम्भवेन ।
वचनादेरादिग्रहणेनेन्द्रियाश्रितत्वचित्तत्वादि
ग्रहणं । वचनादेरेव किंचिन्मात्रेणै
कदेशेन साधर्म्यात्तस्माल्लिङ्गात् पुंसां रागादिमत्वेन नियतविषयत्वेनान्येन वा
सर्वाकारेण साम्यमनुमीयेत ।

विशेषहेतुसम्भव एव कुत इत्याह । सर्वेष्वेव चेतोगुणेषु विशेषस्य दर्शनात् ।
रागप्रज्ञादयो हि स्वविषयग्रहणंप्रति मन्दमन्दवृत्तयोपि कालान्तरेण पटुतरा भवन्ति ।
स्वविषयश्चैषां स्पष्टतरो भवतीति वि
शेषो दृश्यते । स पुनः कुतो भवतीत्याह ।
संस्कारोभ्यासस्तस्य विशेषेण प्रज्ञादीनां विशेषप्रतीतेः ॥ भवतु प्रज्ञादीनां मनोगु
णानामभ्यासात् प्रकर्षो दृष्टत्वात् । सर्वज्ञादयस्तु न दृष्टा इति कथन्तेषाम्भाव
इत्यत आह । तद्वदित्यादि । अन्यस्यापि सर्वज्ञत्वादेर्विशेषस्य सम्भवात् । अभ्या
सवशाच्च नैरात्म्याकारस्य सर्वपदार्थग्राहिणश्च सामान्यविकल्पस्य यत्स्फुटाभ

त्वन्तदेव वैराग्यं सार्वज्ञं च पदं । तेन त्रिभिः प्रकारैर्वैराग्यसर्वज्ञत्वविशेषासम्भ
वानुमानं स्यात् । यदि नैरात्म्यविषयस्य सर्वविषयस्य वा विकल्पस्यासम्भवः ।
सम्भवे वा यदि मनोगुणानां न विशेषः स्यात् । सति वा विशेषे विशेषहेतुर्यदि न ज्ञातः
स्यात् । यावता नैरात्म्यादिविषयस्य विकल्पस्य सम्भवोस्ति विशेषहेतुश्चाभ्यासो
[p. 27b ] विज्ञातः । तस्माद् यथाऽस
ति प्रतिबन्धवैकल्ये समर्थेयं बीजकारणसामग्री
अङ्कुरोत्पादायेति सामर्थ्यानुमानं । तद्वदसति प्रतिबन्धवैकल्ये चिरकालान्नैरन्त
र्यवतश्चाभ्यासविशेषाच्च नैरात्म्यविषयस्य सर्वपदार्थविषयस्य च ज्ञानस्य स्फुटाभत्वं
सम्भवतीति वैराग्यसर्वज्ञत्वयोः सम्भवानुमानं । एवन्तावत् सम्भवानुमानमस्माकं ।

असम्भवे त्वनुमातव्ये भवतां न तस्य
धर्मस्य बाधकः कश्चिद्धेतुर्विद्यते । तद
भावान्नासंभवद्विशेषहेतवः पुमांस इति सम्बन्धः । कथं पुनर्बाधकस्याभाव इत्याह ।
वैराग्यस्यादृष्टत्वाद् । उपलक्षणं चैतत्सर्वज्ञस्याप्यदृष्टत्वात् । अदृष्टेन च वैरा
[p. 71 ]ग्येण सह हेतोर्बाध्यबाधकभावासिद्धेः ॥

स्यान्मतं । न वचनादेर्वैराग्यादीनां साक्षाद् असम्भवोनुमीयते येन बाधको
हेतुर्मृग्यते । किन्तु वीतरा
गाभिमतेषु रागादयोनुमीयन्ते । तेष्वनुमितेष्वर्थतो
वीतरागादिप्रतिषिद्धमदृष्टेनापि वैराग्येन्105 ? ण रागित्वस्य विरोधादित्यत आह ।
रागेत्यादि । न हि रागादीनामव्यभिचारि कार्यमस्ति । आदिग्रहणाद् असर्वज्ञपरि
ग्रहः । तथा हि व्यवहारव्युत्पत्तिमारभ्य यथा यथार्थपरिज्ञानन्तथा तथा
तद्विषयम्वक्तृत्वम्भवतीति तेन यदि सर्वविषयं क
स्यचिद् विज्ञानं स्यात् तद्विषयमपि
वक्तृत्वं केन वार्यते ॥

स्यादेतद् । यदि वैराग्यादिलक्षणन्तस्य विशेषोस्ति कथमस्माभिर्नोपलभ्यत
इत्याह । सम्भवेपि तेषां वैराग्यादिलक्षणानां विशेषाणां परसन्ताने द्रष्टुमशक्य
त्वात् । न च तथाभूतानामनुपलम्भात् प्रतिक्षेप इत्याह । तादृशो च विप्रकर्षि
णामप्रतिक्षेपार्हत्वात् ॥

स्यादेतद् । यथा पुरुषा अप्रतिक्षेपार्हा
स्तद्वद् वाक्यानीत्याह । नैव
मित्यादि । किं कारणं । दृश्यविशेषत्वात् । तथा हि वैदिकानां वाक्यानाम्वि
शेषो दृश्य एवेष्यते । अथ नेष्यते । एवमदृश्यत्वेपि विशेषस्याभ्युपगम्यमाने ।
तेनानुपलब्धेन विशेषेणादृष्टविशेषाणां वैदिकवाक्यानां लौकिकवाक्येभ्यो विजा
तीयत्वोपगमविरोधात् ॥

स्यान्मतं । दृश्या एव विशेषा वैदिकानां दुःश्रवणत्व
दुर्भणत्वादयस्तैः
पौरुषेयेभ्यो भिन्नानि भविष्यन्तीत्यत आह । तद्विशेषाणामित्यादि । अन्यत्रेति
पौरुषेयेषु । न केवलमदृष्टविशेषाणां विजातीयत्वोपगमविरोधाददृश्यत्वं विशे
षाणामयुक्तमितश्च प्रत्यक्षाणामप्रत्यक्षस्वभावविरोधात् । न ह्येकस्य स्वभावद्वयं
विरुद्धं घटते ॥ विशेषाः प्रत्यक्षा एव केवलं भ्रान्तिनिमित्तसद्भावात् । वि
षादि
शक्तिवन्नावधार्यन्त इति चेदाह । भ्रान्तिनिमित्ताभावादिति । रूपसाधर्म्यदर्शनं हि
भ्रान्तिनिमित्तं विषादिषु । नैवं वैदिकेषु ॥ कथङ्गम्यत इति चेदाह । बाधकाभावात्
भ्रान्त्यसिद्धेरिति । यदि वैदिकानां विशेषे भ्रान्त्यानुपलक्ष्यमाणे पुनर्विशेषावलम्बि

[p. 72 ]प्रमाणमुत्पद्येत भ्रान्तेर्बाधकन्तदा भ्रान्तेस्तन्निमित्तस्य च भवति निश्चयस्तच्च
[p. 28a ] नास्ति ।
तस्माल्लौकिकैः शब्दैः वैदिकानामविशेषे साध्ये नास्ति साधकं प्रमाणं ॥

पुरुषेषु तर्हि किं बाधकं येन सर्वाकारगुणसाम्यसाधने दोष इत्याह । पुरुषे
ष्वित्यादि । प्रज्ञादिविषयस्यातिशयस्याभ्यासपूर्वकस्य यद् दर्शनन्तदेव बाधकं ।
यद्यसम्भवद्वैराग्यं पुरुषस्य चित्तम्भवेत् । नाभ्यासाधेयविशेषम्भवेद् । भवति
च । ततो विशेषदर्शनस्य बाधकत्वाद् अ
समानं ॥ वेदवाक्यानुमाने यदुक्तं
प्रत्यक्षाणां शब्दानामप्रत्यक्षस्वभावाभावादिति । स्यादयन्दोषो यदि विशेषः स्वभा
वभूतः स्यात् । किन्तु परभावभूत इत्याह । परभावभूतस्येति । परभावङ्गतः परभाव
भूतः । अन्यस्वभाव इत्यर्थः । अतद्विशेषत्वादित्यवाक्यविशेषत्वात् । यतो नास्ति
विशेषो वाक्यानान्तत्तस्मादभिन्नस्वभावानां सर्वेषां पौ
रुषेयापौरुषेयाभिमतानां
पुरुषक्रिया । पुरुषैः करणं । न वा कस्यचित् । लौकिस्यापि न पुरुषक्रियेत्यर्थः ॥

एवमाचार्यीयस्यादर्शनमात्रेण विपक्षाद्धेतोर्व्यतिरेकमिच्छतः ग्रन्थविरोधं
प्रमाणविरोधं चोक्त्त्वा ती र्थि का नां परस्परव्याघातमाह । किंचेत्यादि । मृद
श्चेतना । एतच्च लो का य त दर्शनं । आत्मा च मृच्चेतना चेति द्वन्द्वः । आदि
श
ब्दात् क्षीरादिषु द्रव्यादि । तेषामभावस्य साधनायानुपलम्भः परेणोक्तोपि
यस्तस्याभावस्याप्रसाधक इष्ट आत्मादिवादिभिरनुपलम्भमात्रस्याप्रमाणत्वादिति ।
स एवानुपलम्भ आत्मादिनिषेधे प्रमाणत्वेनानिष्टः किं हेत्वभावस्य हेतोविपक्षाद्
व्यतिरेकस्य साधकः ॥ हेत्वभावे चानुपलम्भं चास्य वै शे षि का देः प्रमाणयतः
आत्मवादो निरालम्बो निरा
श्रयः स्यात् । तत्रानुपलम्भस्याभावसाधनस्य
सम्भवात् । तथा हि न प्रत्यक्षेणात्मन उपलम्भो नित्यपरोक्षत्वाभ्युपगमात् । अथ
स्यादात्मनोनुमानमेवोपलम्भोस्त्येवेत्यत आह । तत्कार्येत्यादि । अप्रत्यक्षत्वा
देवात्मनस्तत्कार्यस्वभावरूपस्य लिङ्गस्यानिश्चयान्नानुमानमुपलम्भः ।

[p. 73 ]

यथा नित्यपरोक्षाणामपीन्द्रियादीनामनुमानन्तथात्मनो भविष्यतीति चे

दाह । इन्द्रियाणामित्यादि । आदिशब्दात् स्मृतिबीजादीनां । विज्ञार्नमेव कार्य
न्तस्य कादाचित्कत्वात् । तथा हि सत्स्वपि रूपालोकमनस्कारेषु निमीलितलोचना
द्यवस्थासु विज्ञानस्याभावात् । पुनश्चोन्मीलितलोचनावस्थासु भावात् । विज्ञा
नकार्यं कारणान्तरसापेक्षं सिध्यति ततोस्य सापेक्ष्यसिद्ध्या इन्द्रियादीनाम्प्रसिद्धि
रुच्यते ।

एतदुक्तम्भवति । यत्सापेक्ष
मिदङ्कादाचित्कं । विज्ञानन्तत्किमप्यस्य विज्ञानस्य
कारणमस्तीत्यनुमीयते । तदेव चेन्द्रियमिति व्यवह्रियते । न त्वेवंभूतमिति न
रूपविशेषेण मूर्त्तत्वादिना युक्तमिन्द्रियमनुमीयत इत्यर्थः ॥ एवमिति यथा
कादाचित्कविज्ञानकार्यान्यथानुपपत्त्येन्द्रियानुमानं । तथा सुखादिकार्यं । यस्य
सुखादिकार्यन्तत्किमप्यस्तीत्यनुमानेन तच्चात्मस्वरूपमिति प्रसाधितं
कञ्चि- [p. 28b ]
दर्थंमात्मवादिनो न पुष्णाति । येन केनचिदनिर्दिष्टविशेषेण कारणेन कारण
वत्त्वाभ्युपगमात् सुखादीनां । न चैवंभूत आत्मा । नित्यकर्त्तृभोक्तृत्वादिलक्षण
त्वेनाभ्युपगमात् । यतश्च यथाभ्युपगतस्यात्मनो नास्ति कार्यलिङ्गं । तथा च
सत्यनुपलम्भ एवात्मनः स्यात् । तस्मात् तमात्मानन्तेनानुपलम्भेन प्रत्यक्षानुमान
निवृत्तिलक्षणेन प्रत्याचक्षाणः किमिति प्रतिव्यूढः प्रतिक्षिप्त आ
त्मवादिना ।
अनुपलम्भमात्रान्नास्त्यसत्त्वमात्मन इति । कथमसाधनं सद् विपक्षाद्धेतोः प्राणा
दिमत्वादेर्व्यतिरेकं साधयेत् ॥ भूतानामेव शक्तिश्चैतन्यमिष्यते चा र्वा कैः ।
भूतस्वभावा च मृदित्येवं मृदः खल्वपि चैतन्यमनुपलभ्यमानमपीच्छन् लो का
य ति कः । यदाह । तेभ्यो भूतेभ्यश्चैतन्यम्मदशक्तिवद्विज्ञानमिति । पुनस्तत
एवाप्रमाणकादनुपलम्भात् । अद
र्शनाद् वचनादेरसर्वज्ञत्वादिसाधनाय लिंग
त्वेनोपनीतस्य विपक्षाद् व्यावृत्तिमाह ॥ दध्यादिकं क्षीरादिष्वनुपलभ्यमानमपी
च्छन् ।

[p. 74 ]

अपर इति सां ख्यः पुनः स एव । परार्थाश्चक्षुरादयः सङ्घातत्वादित्यभिधा
यापरार्थेषु शशविषाणादिषु सङ्घातत्वस्यादर्शनाद् व्यतिरेकमाह । एवन्तावदस्य
परस्परव्याघातः । न चादर्शनमात्रेणास्य हेतोर्व्याप्तिः सिध्यति ।
को ह्यत्र
नियमः सङ्घातैरवश्यं परार्थैर्भवितव्यं यतः संघातत्वाच्चक्षुरादीनां पारार्थ्यसिद्ध्या
त्मार्थत्वं सां ख्य स्य सिध्येत् ॥ यदुक्तं दध्यादिकं क्षीरादिष्वप्यनुपलभ्यमानमपीति ।
तन्न । यस्मादस्त्येवोपलम्भो दध्यादीनां क्षीरादिषु । कोसावित्याहानुमा
नमिति । अनुमानं चाहाशक्तादनुत्पत्तेरिति । यदि हि क्षीरादौ दध्यादिशक्तिर्न
स्यात्ततो ऽशक्तात् क्षीरादेर्दध्या
दि नोत्पद्येत । प्रयोगस्तु यद्यज्जनने न शक्तं
न तस्य तत उत्पत्तिर्यथा शालिबीजाद् यवाङ्कुरस्य । उत्पद्यते च दध्यादिः
क्षीरादिभ्यस्तस्मादस्ति दध्यादिशक्तिः क्षीरादाविति कार्यहेतुप्रतिरूपको वैधर्म्य
प्रयोगः । शक्तेरेव च दध्यादिः कार्यकारणयोरभेदादिति मन्यते ।

अथेत्यादि सिद्धान्तवादी । योसौ दध्यादिको भावः पश्चादुपलभ्यते किं स एव
भा
वः शक्तिरुतान्यदेव किञ्चिद् दध्यादेरर्थान्तरं । तथैवेति निष्पन्नरूपदध्यादिवत्
क्षीरावस्थायामुपलभ्येत । विशेषाभावात् । अन्यच्चेदिति । दध्यादिभ्योर्थान्तरं
चेच्छक्तिः । तदा कथमन्यभावेन्यस्य शक्त्याख्यस्य भावे । तद्दध्यादिकमस्ति ।
नैवेत्यभिप्रायः । दध्यादिजननसामर्थ्यात् क्षीरादौ दध्यादीत्युपचारमात्रं स्यात् ।
अनुपलम्भमप्रमाणीकृत्य पुनस्तस्यैव
प्रमाणीकरणमयम्परस्परव्याघात एषामात्मा
दिवादिनामित्युपसंहारः ॥

यतश्चादर्शनमात्रान्नास्ति व्यतिरेकस्तस्मात्तन्मात्रसम्बन्धः । हेतुसत्तामात्र
सम्बद्धस्वभावः साध्यत्वेनाभिमतः स्वयन्निवर्त्तमानो भावमेवे स्वभावभूतमेव
हेतुत्वेनोपनीतं निवर्त्तयेत् । वा शब्दो वक्ष्यमाणविकल्पापेक्षी ॥ यथा वृक्षो निवर्त्तमानः
[p. 29a ] शिंशपान्नि
वर्त्तयति । कस्माच्छाखादिमद्विशेषस्यैव तथा शिंशपेति प्रसिद्धेः स

[p. 75 ]वृक्षस्तस्य शिंशपाख्यस्य स्वभावः । स्वञ्च स्वभावं वृक्षं परित्यज्य कथं शिंशपाख्यो
भावो भवेत् । किङ्कारणं । स्वभावस्यैव वृक्षस्वात्मन एव भावत्वाच्छिंशपारूप
त्वात् । इति हेतोस्तस्यात्मभूतस्य साधनस्य शिंशपादेः स्वभावप्रतिबन्धादेव स्वभावे
साध्याभिमते वृक्षादौ यथोक्तेन प्रकारेण प्रति
बन्धादेवाव्यभिचारः ॥ कारणं वा
निवर्त्तमानमित्यध्याहारः । कार्यन्निवर्त्तयेदिति प्रकृतं । कस्माद् । अव्यभिचारतः
कार्यस्य कारणाव्यभिचारादित्यर्थः ॥ कारणमित्यादिना व्याचष्टे ।

अन्यथेति । यदि कारणे निवर्त्तमाने कार्यं न निवर्त्तेत । तदा तत्कार्याभिमतं
तस्य कारणस्य कार्यमेव न स्यात् । तस्मात् कारणं निवर्त्तमानं कार्यमवश्यं
निवर्त्तयति । यद्यपि वासगृहादावग्निकारण
निवृत्तावपि न धूमस्य निवृत्तिस्तथापि
दृष्टकारणव्यतिरेकेण नान्यस्मादस्योत्पत्तिरभिप्रेतेत्यर्थः । अत एवाह । सिद्धस्त्वि
त्यादि । सिद्धस्तु कार्यकारणभावः कार्यस्य स्वभावं कारणे नियमयति । सति
तस्मिन्भवत्यसति न भवतीत्येवन्तदव्यभिचारिणं करोति । उभयथेति तादात्म्येन
तदुत्पत्त्या वा यः स्वभावप्रतिबन्धस्तस्मादेव । साध्यनिवृत्त्या हेतोर्निवृत्तिः ।

अन्यथेति यदि
प्रतिबन्धो नेष्यते । एकस्याप्रतिबन्धकस्य साध्यस्य निवृत्त्या
न्यनिवृत्तिः । अप्रतिबद्धस्य साधनधर्मस्य निवृतिः कथम्भवेत् । नैव । यस्मा
न्नाश्ववानित्यश्वरहित इति कृत्वा मर्त्त्येन मनुष्येण न भाव्यं गोमतापि किं ।
सन्निधानात्तथैकस्येति स्वभावेनासम्बद्धस्य हेदोः सन्निधानात् कथमन्यस्य साध्यस्य
सन्निधिर्नैव सन्निधानं । यस्माद्।

गोमानित्येव मर्त्त्येन भाव्यमश्ववता
पि किं ।

[p. 76 ]

यत एवन्तस्मात् स्वभावप्रतिबन्धादेव साध्याभिमते वस्तुनि प्रतिबद्धत्वादेव
हेतुः स्वसाध्यङ्गमयति । न तु सम्बन्धात् । कार्यकारणयोरसहभावेन व्याप्य
व्यापकयोश्चैकत्वेन द्विष्ठसम्बन्धाभावात् । स चेति स्वभावप्रतिबन्धः । तद्भा
वलक्षण इति साध्यस्वभावलक्षणस्तदुत्पत्तिलक्षणो वा ॥ स एव स्वभावप्रतिबन्धो
ऽविनाभावाख्यः साधर्म्यवैधर्म्यदृष्टान्ताभ्यां
प्रदर्श्यते ॥

एतदुक्तम्भवति । साध्यसाधनयोः प्रतिबन्धग्राहकमेव प्रमाणं व्याप्तिग्राहक
न्तेनैव साधनस्य साध्यायत्तताग्रहणात् साध्याभावेऽभावो गृहीत एव केवलन्तद
विनाभावग्राहकं प्रमाणं विस्मृतत्वाद् दृष्टान्ताभ्यामुपदर्श्यते । यतश्च प्रमाण
ख्यापनादेवाविनाभावस्मृत्या साध्याभावे साधनाभावो निश्चितो भवति ।

तस्माद् वैधर्म्यदृष्टान्ते । तद्विषयेऽवश्यं निय
मेन इह हेतौ कार्यस्वभावलक्षण
आश्रयो वस्तुभूतो धर्मी नेष्टः स्वभावानुपलम्भे त्विष्ट एव ।

तत्र हि विपर्ययेणोपलम्भः ख्यापनीयः । किङ्कारणम् । आश्रयो नेष्ट इत्याह ।
तदभावे चेत्यादि । तदभावे व्यापककारणयोरभावे तद्व्याप्यकार्याख्यं लिङ्गं नेति
न भवतीत्येवं वैधर्म्यवचनाद् अप्याश्रयरहितात्तद्गतेर्व्यतिरेकगतेः ॥ २८ ॥

[p. 29b ] किङ्कारणं । यत इत्यादि । स्वभावहेतौ सा
ध्यस्य तद्भावः साधनव्या
पकत्वं । कार्यहेतौ साध्यस्य हेतुभावः कारणत्वं ख्याप्यते । तदवेदिन इति तद्
भावहेतुभावावेदिनः पुंसः ॥

तद्व्याचष्टे । दृष्टान्ते हीत्यादि । साध्यधर्मस्य तद्भावः साधनस्वभावत्वं
ख्याप्यते तन्मात्रानुबन्धेन । साधनमात्रानुबन्धेन । कृतकत्वनिष्पत्तावेव
निष्पन्नस्यानित्यत्वस्य कृतकमात्रानुबन्धेन या तत्स्वभावता साधनस्वभावता
तया । एवंभू
तया तद्भावः ख्याप्यते । न तु निमित्तान्तरात् पश्चाद् उत्पद्य

[p. 77 ]मानेनानित्यत्वेन । यथैके विप्रतिपन्ना इति । तन्मात्रवत्वमेव दर्शयन्नाह । य
इत्यादि । यो हेतुः कृतकं-स्वभावें जनयति सोऽनित्यरूपमेव सन्तं जनयतीत्यर्थः ।
इति अनेन द्वारेणाविनाभावविषयं प्रमाणं दृष्टान्तेन ख्याप्यते । न तु दर्शना
र्शनमात्रं । अन्यथेति यद्येवं प्रमाणं नोप
दर्श्यते । तदैकधर्मसद्भावात् साधन
धर्मसद्भावात् । तदन्येनापि साध्यधर्मेणापि भवितव्यमिति नियमाभावात् साधनस्य
साध्यव्यभिचाराशंका स्यात् ।

यदि नाम दृष्टान्तेन प्रमाणमुपदर्शनीयन्तथापि किं सिद्धमित्याह । तेन च
प्रमाणेन तन्मात्रानुबन्ध इति साधनमात्रानुबन्धः । कथं ख्याप्यत इत्याह । कृतक
स्य यत्कारणन्तस्मादेव कृतकस्तथा जातो
जातो यो नश्वरः क्षणस्थितिधर्मा ।
क्षणिकत्वेनैव नश्वरो न तु कालान्तरं स्थित्वेत्यर्थः ।

कथं पुनः स्वहेतोरेव तथोत्पन्न इत्याह । अन्यत इति स्वहेतोरन्यस्माद्विनाश
हेतोः । तस्य कृतकस्य तद्भावनिषेधाद् अनित्यतास्वभावनिषेधाद् वक्ष्यमाण
कात् ॥ हेतुभावो वा । तेन च प्रमाणेन ख्याप्यत इति सम्बन्धः । साध्यधर्मस्य
साधनंप्रति हेतुभावो वा कारण
त्वम्वा ख्याप्यते । तस्मिन् सत्येव साधनस्य भावा
दित्यनेन प्रकारेण प्रमाणं दृष्टान्तेन प्रदर्श्यते । कस्य पुनः साध्यस्य हेतुभावः प्रद
र्श्यत इत्याह । अर्थान्तरस्य साधनाद् व्यतिरिक्तस्य । तथा दृष्टान्तोपदर्शितेन
प्रमाणेन प्रसिद्धे तद्भावहेतुभावे । स्वभावस्य साध्यस्य तद्भावे । साधनस्वभावत्वे ।
कारणस्य हेतुभावे प्रसिद्धे सति । दहनाभावे धूमो न भवती
ति प्रकृतेन सम्बन्धः ।
स इत्यनित्यस्वभावो वह्निश्च । तस्येति कृतकत्वस्य धूमस्य च यथाक्रमं स्वभावो
हेतुर्वा । वा शब्दः समुच्चये । यत एवं कथमसौ कृतको धूमो वा स्वं स्वभावमनित्यं
हेतुं चाग्निमन्तरेण भवेत् । नैव भवेदित्येवमनुद्दिष्टरूपे विषये व्यतिरेके
[p. 78 ]कथ्यमाने आश्रयमन्तरेणापि वैधर्म्यदृष्टान्ते प्रसिध्यति व्यतिरेकः ॥

तेन यदुच्यते
भ ट्टो द्यो त क रा भ्यां ।

व्यतिरेकोपि लिंगस्य विपक्षान्नैव लभ्यते ।

अभावे स न गम्येत कृतयत्नैरबोधनादि ति ।

तन्निरस्तं ॥

एवन्तावत् । तद्भावहेतुभावख्यापनाय तदवेदिनः दृष्टान्तो वक्तव्यः ॥

येषां पुनः पूर्वं प्रसिद्धावेव तद्भावहेतुभावौ यथा-स्वं प्रमाणेन पक्षधर्ममात्रत्वं
[p. 30a ] निश्चितन्तेषान्तद्भावहेतुभावंप्रति विदुषां हेतुरेव ॥ यदर्थ
मित्यन्वयव्यतिरेक
निश्चयार्थं । प्रतिपाद्यस्य स्वयमेव सोर्थः सिद्ध इति किन्तद्वचनेन । तदेति निश्चि
तान्वयव्यतिरेककाले ।

यदपि मूढं प्रति दृष्टान्तप्रदर्शनं क्रियते तदा तत्प्रदर्शनेपि दृष्टान्तप्रदर्शनेपि
वैधर्म्यं । विनाप्याश्रयेण यथोक्तविधिना सिध्यत्येव व्यतिरेकः । ततः किम्वैधर्म्य
दृष्टान्ताश्रयेणेति मन्यमान आ चा र्य आश्रयं
प्रतिक्षिपति न्या य मु खा दौ ।
तथा हि तत्रैवं चोदितं यदा तर्ह्याकाशादिकं नित्यन्तावदभ्युपैति प्रतिवादी
। तदा कथन्नित्यात् कृतकत्वस्य व्यतिरेक इति । तत्रा चा र्य आश्रयं
प्रतिक्षिपन्नाह । तदा सन्देह एव नास्ति तदभावात्तत्रावृत्तेरिति ।

एतदुक्तम्भवति । गृहीतप्रतिबन्धस्य तत्राकाशादौ व्यापकाभावाद् व्याप्या
भावसिद्धेः । अनित्याभावश्च नित्यस्यास
त्वात् सिद्ध इति यावत् ॥ यस्माद
दृष्टान्ताभ्यां प्रतिबन्धः कथ्यते । तेन कारणेन ज्ञातसम्बन्धे हेतौ सति द्वयोः साध
र्म्यवैधर्म्यदृष्टान्तयोरन्यतरोक्तितः । द्वितीयेपि ताभ्यामेवान्यतरस्मिन्ननुक्तेपि
स्मृतिः समुपजायतेऽर्थापत्त्या ।

[p. 79 ]

एतदप्याचार्यवचनेन संस्यन्दयन्नाह । यदाहेत्यादि । न्या य मु खे चायं
ग्रन्थः । वाशब्दस्तत्रैव पूर्वविकल्पापेक्षी ।
अन्यतरेणेति साधर्म्यदृष्टान्तेन वैधर्म्य
दृष्टान्तेन वा । उभयप्रदर्शनाद् अन्वयव्यतिरेकप्रदर्शनात् । तत्रापि ग्रन्थे । दृष्टान्तेन
स्वभावहेतौ कार्यंहेतौ च यथा क्रमन्तद्भावहेतुभावप्रदर्शनं क्रियत इति मन्यमान
आचार्योर्थापत्त्या एकस्यान्वयस्य व्यतिरेकस्य वा वचनेन द्वितीयस्य यथाक्रमं
व्यतिरेकस्यान्वयस्य वा सिद्धिमाह । एतदेवा
ह । तथा हीति । यत्किञ्चित् कृतक
न्तदनित्यमेवेत्युक्ते व्यक्तमवश्यमयमनित्यत्वाख्यो धर्मोस्य कृतकस्य स्वभावस्त
न्मात्रानुबन्धी कृतकमात्रानुबन्धी प्रमाणदृष्ट इति प्रमाणेन निश्चितः ।

ननु कार्येपि कारणमवश्यम्भवति । न च तत्तस्य स्वभाव इत्यत आह ।
अनर्थान्तर इति । कथन्तन्मात्रानुबन्धीत्याह । तद्भावनियमादिति । कृतकभावे

ऽवश्यमनित्यताभावादित्यर्थः ॥

ननु न कृतकमात्रानुबन्धी स्वभावो नित्यत्वस्य प्रत्यक्षनिश्चितः क्षणिकोय
मित्यनिश्चयात्तत्कथमुच्यते प्रमाणदृष्ट इति । अथ कृतको विनाशं प्रत्यनपेक्षत्वा
त्तद्भावनियत इत्यनुमानदृष्टः ।

तदयुक्तं । यतो निर्हेतुकेपि विनाशे यदैव घटादेर्नाशः प्रतीयेत तदैवाहेतुकः
स्यान्नान्यदा । तत्कथं
क्षणिकत्वं । अथैकक्षणस्थायित्वेन घटस्योत्पत्तेः पूर्वमपि
नाशः ।

ननु यथैकक्षणस्थायित्वेनोत्पत्तिः स्वहेतुभ्यस्तथानेकक्षणस्थायित्वेनाप्युत्पत्तिः
स्यात् । विचित्रशक्तयो हि सामग्र्यो दृश्यन्ते । न च यदि विनाशः क्वचित् कदाचिद्
भवेत् । तत्कालद्रव्यापेक्षत्वाद् अस्यानपेक्षत्वहानिः । विनाशकहेत्वनपेक्षत्वाद्
अन्य
था द्वितीयेपि क्षणे विनाशो न स्यात् तत्कालाद्यपेक्षत्वात् । अथ क्रमयौगपद्याभ्यां [p. 30b ]
सामर्थ्यलक्षणं सत्त्वं व्याप्तं । नित्येषु च क्रमाक्रमनिवृत्तौ सत्त्वं निवर्त्तमानं
क्षणिकेष्वेवावतिष्ठत इति सत्त्वयुक्तस्य कृतकस्य गमकत्वं ।

तदप्ययुक्तं । क्षणिकत्वे सति क्रमाप्रतिपत्तेर्येन हि ज्ञानक्षणेन पूर्वकम्वस्तु
प्रतिपन्नं न तेनोत्तरं येनोत्तरं न तेन पूर्वकमिति कथं क्रमप्रतीतिः ।
यो हि पूर्व
[p. 80 ]वस्तुप्रतिपत्यनन्तरमपरस्य ग्राहकः स क्रमग्राही स्यात् तथा वा-क्षणिकत्वमस्य
स्यात् । यस्य च बौ द्ध स्य काल एव नास्ति तस्य कथं क्रमग्रहः । भिन्नकालवस्त्व
ग्रहात् । कालाभावे चानेकवस्तुरूप एव क्रमः । तथा च नित्यस्यापि क्रमकर्त्तृत्वं
न विरुध्यते । यथा च नित्यस्य क्रमकर्त्तृत्वादनेकरूपत्वन्तथा क्षणस्यापि स्यात् ॥
अथ क्षणवद् द्वितीये क्ष
णे नित्यस्याप्यभावः स्यात् । कार्याभावात् ।

तदयुक्तं कालाभावात् । भवतु वा क्रमग्रहस्तथापि कथं क्रमाक्रमाभ्यां सत्त्वस्य
व्याप्तिः । क्रमयौगपद्यव्यतिरेकेणान्येन प्रकारेणार्थक्रियासम्भवात् । न च प्रका
रान्तरस्य दृश्यानुपलम्भादभावनिश्चयः । एवं हि विशिष्टदेशादावेवाभावनिश्चयः
स्यान्न सर्वदा । नाप्यदृश्यानुपलम्भाद् अभावनिश्चयः सन्देहात्
। तस्मान्नित्येषु
क्रमाक्रमायोगेपि सत्त्वानिवृत्तेः कथं सत्त्वस्य क्षणिकस्वभावत्वमिति शं क र प्रभृतयः ।

भवतु वा प्रकारान्तराभावात् क्रमयौगपद्याभ्यां सत्त्वस्य व्याप्तिस्तथापि नि
त्येषु न प्रत्यक्षादिना क्रमाक्रमायोगः सिद्धो नित्त्यानामतीन्द्रियत्वात् । तदसिद्धौ
च न तेषु सत्त्वनिवृत्तिसिद्धिस्तदसिद्धौ च न सत्वस्य क्षणिकस्वभावत्वसिद्धिः ।

किञ्च
।सत्त्वात् क्रमयौगपद्यानुमानं स्यात् तेनैव व्याप्तत्वान्न तु क्षणिकत्वा
नुमानन्तत्र क्रमकर्त्तृत्वासम्भवादिति ।

अत्रोच्यते । क्रमयौगपद्ये प्रत्यक्षसिद्धे एव । सहभावो हि भावानां यौगपद्यं
क्रमस्तु पूर्वापरभावः स च क्रमिणामभिन्नस्तत्प्रतिभासश्चैकप्रतिभासः । स त्वेक
प्रतिभासानन्तरमपरस्य प्रतिभासः । क्रमप्रतिभासो न त्वेकस्यैवातिप्रसङ्गात् ।

सत्यं
। तत्रापि यदैकस्य प्रतिभासो न तदापरस्य तद्भावे हि यौगपद्य
प्रतिभासः स्यात् । तस्मात् क्रमिणोः पूर्वोत्तराभ्यां ज्ञानाभ्यां ग्रहे क्रमो गृहीत एव
ततोऽभेदात् । केवलं पूर्वानुभूतवस्त्वाहितसंस्कारप्रबोधेनेदमस्मादनन्तरमित्या
नुपूर्वीविकल्पोत्पत्त्या क्रमग्रहो व्यवस्थाप्यते । क्रमिणां ग्रहेपि कथंचिदानुपूर्वी
विकल्पानुत्पत्तौ क्रमाग्रहव्यवस्थापनाद
त एव क्रमिणामेकग्रहेपि न क्रमग्रह उच्यते ।

किं च कालाभ्युपगमवादिनोपि कथं क्रमग्रहः । एककालत्वात् सर्वकार्याणां ।
अथ भिन्नकालकारणोपाधिक्रमात् कार्यक्रमस्तदयुक्तं कालस्यैकत्वात । अत एव
न नित्यंस्य भावः ।

अथ पूर्वापररूपत्वात् क्रमवान् कालः ।

ननु तस्यापि क्रमो यद्यपरकालापेक्षस्तदानवस्था स्यात् । अथ तस्य स्वरूपेणा

[p. 31a ] क्रमस्तथा सहायरहितानाम्बहूनां कार्याणामपि क्रमः स्यात् । अस्माकन्तु पूर्वा
दिप्रत्ययविषयो महाभूतविशेषः कालो लोकप्रतीतोस्त्येव । तस्य च भेदात्
क्रमादिप्रतीतिर्युज्यत एव । नापि प्रकारान्तरेण नित्यस्य कर्तत्वं सम्भवति । यतः

[p. 81 ]प्रकारान्तरेणैकदैककार्यकरणेऽनेककरणे वान्यदाऽवस्तुत्वं स्यात् कार्याभावात् ।
पुनः पुनः का
र्यकरणे च क्रम एव न प्रकारान्तरसम्भवः । अथ प्रकारान्तरेण नैकदा
कार्यं करोति पुनः पुनश्च न करोति तदास्यावस्तुत्वं स्यात् । सर्वदाऽकर्त्तृत्वात् ।

तस्मात् क्रमाक्रमाभ्यां घटादिरर्थक्रियाकारी प्रत्यक्षसिद्धः स एवायमिति ज्ञानाद
क्षणिकश्च प्रतीयत एव । तस्य च यदैककार्यकरणंप्रति सामर्थ्यन्तत्तदैव न पूर्वं न
पश्चात्तत्कार्या
भावात् । सामर्थ्यं च तदव्यतिरिक्तमेवमुत्तरोत्तरकार्योत्प
त्तावपि द्रष्टव्यं । सामर्थ्यभेदेन च पदार्थभेदात् क्षणिक एव क्रमाक्रमयोर्नियमः ।
तेन यत्र सत्त्वन्तत्र क्रमाक्रमप्रतीतावपि क्षणिकत्वप्रतीतिरेव । य एव क्षणिके क्रमा
क्रमयोर्नियमोयमेव नित्येषु तयोरयोगः । तस्माद् यदेतद् घटादौ नित्यत्वं प्रतीतं
तत् सत्त्वविरुद्धमिति
नित्यस्य क्रमयौगपद्याभ्यामर्थक्रियाविरोधः सिद्ध उच्यते ।
यथा च दृष्टे घटादौ सत्त्वं क्षणिकत्वव्याप्तं तथाऽदृष्टेष्वप्यविशेषादिति
व्याप्तिं सर्वोपसंहारेण प्रतिपद्य यथा यथा तेषु सत्त्वं निश्चीयते तथा तथा क्षणि
कत्वानुमानं । सत्त्वानिश्चये तु शशविषाणवत्तेष्वसत्ताशंकया क्षणिकत्वाप्रतीतिः
स्यात् । न च तत्रापि बाधकप्रमाणेनैव क्षणि
कत्वस्य सिद्धत्वादनुमानस्य
वैयर्थ्यं । गृहीतव्याप्तिकस्य पुंसः सत्त्वनिश्चयमात्रेणैव साध्यार्थावगतेर्बा
धकोत्थानवैयर्थ्यात् । विस्तरतस्त्वयं व्याप्तिग्रहणप्रकारो नैरात्म्यसिद्धावभिहित
इति तत्रैवावधार्यः ।

ये तु सत्त्वस्य विपक्षाद् अभावेन सर्वत्र क्षणिकत्वव्याप्तिं प्रतिपद्य सत्त्वात्तत्रैव
क्षणिकत्वमनुमापयन्ति । तेषामनुमानोत्थानमे
व न स्यात् । व्याप्तिग्रहणादेव
प्रमाणात् सर्वत्र क्षणिकत्वस्य सिद्धत्वात् । न च धर्मी सिद्धः सर्वस्य त्रैलोक्यस्य
प्रत्यक्षत्वाद्धेतुश्चासिद्धः । पक्षीकृते च सर्वस्मिन् धर्मिणि बाधकवशाद् यदि विपक्षा
भावः सिद्धस्तदा साध्यस्यापि सिद्धत्वान्नानुमानस्योत्थानं स्यात् ।

नान्यश्च धर्मी सिद्ध इति कथं बाधकस्य प्रवृत्तिरिति यत्किञ्चिदेतत् ।
तस्मात् स्थितमेतद
स्य सत्त्वविशिष्टस्य कृतकत्वस्य क्षणिकत्वाख्यो धर्मः स्वभाव
स्तन्मात्रानुबन्धी अस्य वा क्षणिकत्वस्य स्वभावस्तन्मात्रानुबन्धी कृतकमात्रानुबन्धी
प्रमाणदृष्ट इति ।

यद्वा सत्त्वविशेषणरहितस्यापि कृतकत्वादेः क्षणिकत्वे साध्ये नानैकान्ति
कत्वं । यतस्तस्य प्रथमे क्षणे य एव स्वभावः स एव चेत् द्वितीये क्षणे तदाऽभूत्वा
भवनमेव स्यात् प्रथम
क्षणवत् । ततश्च क्षणिकत्वं । अथ प्रथमक्षणे कृतकस्य [p. 41b ]
जन्मैव न स्थितिर्द्वितीये तु क्षणे स्थितिरेव न जन्म । एवमपि क्षणिकत्वं स्यात् । जन्म
जन्मिनोरभेदात् । स्थितिस्थितिमतोश्च । न च द्वितीये क्षणे जन्म विना स्थिति

[p. 82 ]र्युक्ता । जन्म चेन्न तदा स्थितिस्तस्याद्वितीयादिक्षणभावित्वात् । तत्राप्येवमिति
सर्वत्रोत्पत्तिरेव न स्थितिरिति क्षणिकत्वमेव । उत्पत्तिश्च हेतुकृतेति तत्रै
व कृतकत्वं ।
न स्थितौ । तस्मात् कृतकत्वस्याक्षणिकत्वविरुद्धत्वान्नानैकान्तिकत्वं । विस्तरेण चास्य
कृतकत्वस्य क्षणिकत्वव्याप्तिर्नै रा त्म्य सि द्धा व¹⁰⁶

Pramāṇavārtika 1:224.

भिहितेति तत्रैवावगन्तव्या ।

तस्मात् सत्त्वानन्तर्भूतस्यापि कृतकत्वस्य व्याप्तिः प्रमाणदृष्टा । तदाहास्य
स्वभावस्तन्मात्रानुबन्धी प्रमाणदृष्टस्तद्भावनियमात् । कृतकभावेऽवश्यमनित्य
ताभावनियमादिति ।

एवं ज्ञातत
द्भावस्यानित्यस्वभावं कृतकं ज्ञातवतः पुंसोर्थापत्त्या साध्यस्या
नित्यत्वस्याभावे कृतकन्न भवतीत्येवंनिश्चयो भवतीति । यस्मान्नहि स्वस्यात्म
भूतस्यानित्यत्वस्याभावे भावो भवति । तदात्मभूतं कृतकत्वम्भवति । किं कारण
म् । अभेदात् साध्यसाधनयोः । अन्यथेति यद्यनित्यत्वाभावे कृतकत्वम्भवेत् ।
तदा तद्भावे कृतकत्वाभावेऽवश्यमनित्यत्वम्भवती
त्येव न स्यात् ॥ तथेति यथा
साधर्म्यप्रयोगे वैधर्म्यगतिस्तथा वैधर्म्यप्रयोगेन्वयस्मृतिर्भवतीति वक्ष्यमाणेन
सम्बन्धः । तदभाव इति नित्यत्वाभावे कृतकत्वन्न भवत्यवश्यमित्युक्ते । तत
एव वैधर्म्यप्रयोगात् तद्भावतावेदिनः । साधनस्य साध्यस्वभावतावेदिनः पुंसः ।
कथन्तद्भावतां वेत्तीति चेदाह । तथा हीत्यादि । अयमनित्यत्वाख्यो धर्मोस्य
कृ
तकत्वस्य स्वभावो येन तदभावे कृतकत्वन्न भवति । अन्यथेति । अनित्यत्वं
यदि कृतकस्य स्वभावो न भवेत् । तदा तदभावे कृतकत्वन्न भवेदित्यस्यायोगात् ।
इति हेतोस्तत्स्वभावताप्रतिपत्त्या कृतकस्यानित्यस्वभावतोप्रतिपत्त्यान्वयस्मृति
र्भवति ।

एतदुक्तम्भवति । य एव हेतोः साध्य एव भावः स एव विपक्षेऽभाव इत्यन्वय
व्यतिरेकयोस्ता
दात्म्यमन्योन्यव्याप्तिश्चातो हेतावन्वयप्रतीत्या व्यतिरेकप्रती
तिर्व्यतिरेकप्रतीत्या चान्वयप्रतीतिरनुमानमेव ।

तेन यदुच्यते ।

[p. 83 ]

सामर्थ्यमिच्छतः की र्त्ते र्न ष्टं द्वित्वावधारणमितिन्यायमंजरी ?तदपास्तं ।

यद्वा नैवैतत् प्रमाणं केवलं संकेतवशाद् अन्वयमुखेन व्यतिरेकमुखेण 107 ? न वा
प्रयुक्तमेकं वाक्यमुभयं गमयतीत्यदोषः ।

स्वभावहेतावन्यतरप्र
योगादुभयगतिमुक्त्वा कार्यहेतावाह । तथेत्यादि ।
यत्रेति सर्वनाम्ना सर्वोपसंहारस्तत्राग्निरवश्यमित्युक्तेऽस्मादेवान्वयवचनात्
कार्यन्धूमो दहनस्येत्येवन्निश्चयो भवति । किङ्कारणं।येन धूमेऽवश्यमग्निर्भवति ।
अन्यथा यदि न कारणमग्निधूर्मस्य तदार्थान्तरस्याग्नेस्तदनुबन्धनियमाभावात् ।
धूमे योनुबन्धो व्यापनं
तन्नियमस्याभावात् । ततश्च स्वातन्त्र्यम्भावस्य धूमस्व- [p. 32a ]
भावस्य स्यात् । अत इति स्वातन्त्र्यात् तदभावेप्यग्न्यभावेपि धूमस्वभावस्यावैक
ल्यान्नाभावः स्यान्न चैवन्तस्मात् कार्यो धूम एष्टव्यः । यतः कार्ये तु धूमेभ्यु
पगतेऽवश्यन्तत्र कारणमग्निर्भवति । इदमित्यस्यैव समर्थनं । अर्थान्तरभाव इति
कार्याभिमतस्य भावे स्वभावोपधानं स्वरूपप्रत्युपस्थानं । कार्यस्या
पि तद्भाव
एव कारणभाव एव भावः कार्यत्वं । तच्च कारणभाव एव भावित्वमस्ति धूमे ।
तस्मात् कार्यं धूम इत्येवमन्वयेन विदिततत्कार्यत्वस्य पुंसो दहनाभावे धूमो न भव
तीत्यर्थाद् भवति ।

अधुना वैधर्म्येणान्वयगतिमाह । तथेत्यादि । असत्यग्नौ धूमो न भवतीत्युक्ते
ऽस्माद् व्यतिरेकवचनाद् विदिततत्कार्यत्वस्य धूमेऽवश्यमग्निर्भवतीत्येवमर्था
द्
अन्वयप्रतिपत्तिर्भवति । अन्यथा यदि वैधर्म्यवचनेनाग्नेः कार्यं धूम इत्येतन्न कथ्यते
तदभावेऽग्न्यभावे किन्न भवेद् धूमो । भवेदेवेति व्यतिरेकनिश्चय एव न स्यात् ।
तस्मात् स्थितमेतत् । सत्यर्थान्तरत्वे यदभावे यदवश्यन्न भवति । तत्तस्य
कार्यमतश्च व्यतिरेककथनादन्वयो गम्यत इति ॥

[p. 84 ]

अत्र परो व्यभिचारमाह । ननु चेत्यादि । नित्यानित्यार्थयोः
कार्यन्नित्या
नित्यार्थकार्यन्तद्भावस्तत्त्वं । तस्याभावेपि । तथा हि श्रवणज्ञानं शब्दस्यैव घर्म
त्वादसाधारणन्तत्र न ज्ञायते किन्नित्यस्य सतः शब्दस्य कार्यं श्रवणज्ञानमुतानित्य
स्येति । ततश्च न नित्यार्थकार्यत्वं श्रवणज्ञानस्य नाप्यनित्यार्थकार्यत्वन्तथापि
श्रवणज्ञानन्न भवति तदभावेपि नित्यानित्यार्थाभावे । तद्व्यतिरेके व्यतिरिच्यत इति
यावत् । नि
त्यार्थाभावे तावन्न भवत्यनित्येषु घटादिष्वभावात् । अनित्याभावेपि
न भवति नित्येष्वाकाशादिष्वभावात् । न वै न भवतीति सि द्धा न्तवादी । न वै
तच्छ्रावणत्वन्नित्यानित्याभावे न भवतीत्येवं शक्यम्विज्ञातुं । यदि तु तदभावेन
भवतीत्येवन्निश्चयः स्यात् तदा तत्कार्यत्वन्नियमेन स्यात् । किन्तु तदभावे न भवतीत्येव
नास्ति । किङ्कारण
न्तयोरेव नित्यानित्यत्वयोस्ततः श्रावणत्वात् संशयात् । अन्यथा
नित्यानित्ये वस्तुन्यभावेन निश्चिताच्छ्रावणत्वात्कथन्तद्भावपरामर्शेन शब्दे संशयः
स्यात् । तस्मान्नित्यानित्याभ्यां व्यावृत्तिरेव नास्ति श्रावणत्वस्य ।

कथन्तर्ह्यसाधारणत्वाच्छ्रावणत्वं नित्यानित्ययोर्नास्तीत्युच्यत इत्याह । केवल
न्त्वित्यादि ।
नित्यानित्येषु श्रावणत्वस्य भावनिश्चयाभावात् । श्रावणत्वं नित्या
नत्ययोर्नास्तीत्युच्यते ।

नन्वनित्यादिके साध्ये यदि श्रावणत्वं सपक्षविपक्षयोर्दृष्टं स्यात् । स्या
च्छब्दे श्रावणत्वात् सन्देहः । प्रमेयत्वादिव । न चैतत् सपक्षाविपक्षयोर्दृष्टमतो
[p. 32b ] ऽप्रतिपत्तिरिति भ ट्टो द्यो त क रौ । अथ शब्दवस्तु कदाचिन्नित्यमनित्यम्वा व
स्तु
धर्मश्च श्रावणत्वन्तेनातः सन्देह उच्यते ।

तदयुक्तं । एवं हि वस्तुधर्मत्वस्यैव सन्देहहेतुत्वं स्यान्न श्रावणत्वस्येति ।
अत्रोच्यते । यदि हि यत्र यत्र श्रावणत्वन्तत्र तत्र नित्यानित्ययोरभाव इति प्रतिपन्नं
स्यात् ततो नित्यानित्ययोरप्रतिपत्तिः स्यात् । न चानित्यादियुक्ते घटादौ श्रावण
त्वस्याभाव इति शब्देप्यभावस्तेन श्रावणत्वात् तत्र सन्देह एव ।

ननु श्रावणत्वं श्रवणज्ञानंप्र
ति सामर्थ्यन्न च नित्यस्य सामर्थ्यमस्त्यर्थक्रिया
विरोधात् । तत्कथमतः सन्देहः । अनित्यत्वस्यैव निश्चयादिति ।

एवम्मन्यते । यदि सामर्थ्यमात्रं हेतुस्तदा सत्त्वमेव तदिति न काचित् क्षतिः ।
। तस्य सपक्षसाधारणत्वादेवं प्रमेयत्वादिष्वपि द्रष्टव्यं । अथ श्रवणज्ञानंप्रति
यत्सामर्थ्यन्तद्धेतुस्तच्च न क्वचिदनित्यत्वव्याप्तं सिद्धमिति कथमतोऽनित्यत्व
सिद्धिरसाधारणत्वादयंशब्द एव
तदनित्यत्वव्याप्तं सिद्धं । तेनैव हि बाधकेन

[p. 85 ]प्रमाणेनानित्यत्वस्य तत्र सिद्धत्वाच्छ्रावणत्वस्य वैयर्थ्यं स्यात् । एवं स चासाधार
णहेतूनामगमकत्वं बोद्धव्यं ।

तस्मात् स्थितमेतत् । कार्यहेतौ दृष्टान्ताभ्यां साध्यसाधनयोर्हेतुफलभावः
कथनीयो न तु दर्शनादर्शनमात्रं । एवं ह्यर्थापत्त्याऽन्यतरेण द्वितीयप्रतीतिर्भवेत् ।
अन्यथा न स्यादित्याह । यदा पुनरित्या
दि । तदा यत्र धूमस्तत्राग्निरित्येव
न स्यादित्यन्वय एव न स्यात् प्रतिबन्धाभावात् । यदा चान्वय एव न सिद्धस्तदा
कुतोग्न्यभावे धूमो नास्तीत्यर्थाद् व्यतिरेकसिद्धिः । तथा वैधर्म्येणादर्शनमात्रस्य
ख्यापनात् साध्याभावे हेत्वभावासिद्धेः कुतस्तद्वारेणान्वयस्मृतिः ॥ यथोक्त इति
तादात्म्यतदुत्पत्तिलक्षणः । एकसद्भावे कार्यस्वभावलिङ्गस्य सद्भावेऽन्यप्र
सि
द्ध्यर्थं कारणस्य स्वभावस्य च लिङ्गिनः प्रसिद्ध्यर्थं । तदभावे यथोक्तप्रतिबन्धा
भावे सत्येकसद्भावेऽन्यप्रसिद्धेरसम्भवात् ॥

हेतुस्वभावाभाव इति हेत्वभावो व्यापकस्वभावाभावश्च । अत इत्यनन्त
रोक्तात् कारणात् कस्यचित् कार्यस्य व्याप्यस्य च प्रतिषेधे । चकारात् प्रतिषे
धव्यवहारे च साध्ये । हेतुर्लिङ्गं । किङ्कारणं । यस्मात् तावेव हि कारणव्या
पकौ
नि वर्त्तमानौ स्वप्रतिबद्धं कार्यं व्याप्यं च स्वभावं निवर्त्तयत इति कस्यचि
दर्थस्य कार्यस्य व्याप्यस्य वा प्रतिषेधमपि साधयितुकामेन । अपिशब्दाद्
व्यवहारमपि । हेतोः कारणस्य व्यापकस्य च स्वभावस्य निवृत्तिर्हेतुत्वे
नाख्येया । किङ्कारणं । अप्रतिबन्धे हीत्यादि । न च ताभ्यामन्यः प्रतिबन्धो
स्तीति भावः ॥ युक्तो न्याय्य उपलम्भो यस्य स तथा
दृश्यस्येत्यर्थः । तस्य

[p. 86 ]चेति स्वभावस्य्आनुपलम्भनं प्रतिषेधहेतुः । न चायं प्रतिषेधस्यैव हेतुः किन्तु
प्रतिषेधविषयो व्यवहारस्तस्य हेतुरिति कृत्वा तद्धेतुः प्रतिषेधहेतुरित्युक्तः । किं
कारणं । न प्रतिषेधहेतुस्तथाभूतानुपलम्भस्य दृश्यानुपलम्भस्य स्वयं प्रतिषेध
[p. 33a ] रूपत्वात् । हेतुर्व्यापकानुपलब्धिरिति कारणानुपलब्धिर्व्यापका
नुपलब्धिश्च । उभ
यस्यापीति प्रतिषेधस्य प्रतिषेधव्यवहारस्य च ॥

इति एवमियमनुपलब्धिः । संक्षिप्य त्रिधाप्युक्ता सती पुनरनेकधोक्ता । यथा
त्रैवाऽष्टधा प्राग् विभक्ता । केन प्रकारेणेत्याह । तत्तद्विरुद्धेत्यादि । तच्छ
ब्देन प्रक्रान्तं स्वभावकारणव्यापकत्रयं गृह्यते । तेन स्वभावदित्रयेण विरुद्धन्त
द्विरुद्धन्त्रि
विधमेव भवति । स्वभावविरुद्धकारणविरुद्धव्यापकविरुद्धभेदाः ।
तद्विरुद्धमादिर्यस्य तत्तद्विरुद्धादि । आदिशब्देन विरुद्धकार्यस्य कारणविरुद्ध
कार्यस्य च परिग्रहः । तच्च तद्विरुद्धादी । तयोरगतिगती । तदगतिस्तद्विरुद्धादि
गतिश्चेत्यर्थः । तयोर्भेदस्तेन प्रयोगस्तस्मात् प्रयोगभेदतोनेकधोक्ता । तत्र
तदगत्या तिस्रोनुप
लब्धयः संगृहीताः स्वभावानुपलब्धिः कारणानुपलब्धिः व्या
पकानुपलब्धिश्च । तद्विरुद्धगत्या तिस्र एव । स्वभावविरुद्धोपलब्धिः कारण
विरुद्धोपलब्धिः व्यापकविरुद्धोपलब्धिश्च । आदिशब्दात् विरुद्धकार्योपलब्धिः
कारणविरुद्धकार्योपलब्धिश्चेति । एवमष्टविधस्य प्रागुक्तस्यानुपलम्भस्य संग्रहो
भवति ।

त्रिविध एव हीत्यादिना कारि
कार्थमाह । उपलभ्यसत्त्वस्येत्युपलम्भयोग्यस्य
हेतोरनुपलब्धिरिति सम्बन्धः । व्यापकस्य स्वात्मनश्चोपलभ्यसत्त्वस्येति वर्त्तते ।
सोयन्त्रिविधप्रतिषेधहेतुः प्रयोगवशेनानेकप्रकार उक्त इति सम्बन्धः । कथं प्रयोग
वशेनेत्याह । तत्तद्विरुद्धाद्यगतिगतिभेदप्रयोगत इति । एतदेव तस्यागत्येत्यादिना
विभज्यते ।
तस्यागत्येति स्वभावकारणव्यापकानुपलब्ध्या । तद्विरुद्धगत्येति
स्वभावकारणव्यापकविरुद्धोपलब्ध्या । विरुद्धकार्यगत्येति विरुद्धकार्योपलब्ध्या ।

[p. 87 ] इत्यादिभेदप्रयोगैरिति कारणविरुद्धकार्योपलब्ध्यादिभेदप्रयोगैः । यथोक्तं प्रागनु
पल ब्धि प्र भे द चि न्ता यां १ । ६ ॥

यत एवं प्रतिबन्धवशाद् गमकत्वात्तस्मात् । कार्यकारणभावाद्वा
नियामकात्
साध्यसाधनयोरव्यभिचारसाधकात् स्वभावाद्वा तादात्म्यलक्षणान्नियामकात् ।
कार्यस्य स्वभावस्य च लिङ्गस्याविनाभावः साध्यधर्मं विना न भाव इत्यर्थः ॥ न
चासाधारणस्य साध्याविनाभावोस्ति सन्देहहेतुत्वात् । अविनाभावे तु तन्निश्चायके
नैव प्रमाणेन तत्र धर्मिणि साध्यस्य सिद्धत्वात् कथमस्य गमकत्वं ।

तेन भ ट्टे न य
दुच्यते ॥

अविनाभावशब्दोप्य...सकलार्थभाक् ।

नानुमा योग्यसम्बन्धप्रतिपत्ति करोति नः ॥

यदि तावद् विनाभावो न स पश्चाद् विशिष्यते ।

ततोऽसाधारणेप्यस्ति स इति स्यादकारणं ॥

यो ह्यसाधारणो धर्मः स तेनैवात्मसात्कृतः ।

विना न भवतीत्येव ज्ञातो हेतुः प्रसज्यत इति ।

तदपास्तं ।
अविनाभाव एव हि नियमः । साध्यं विना न भवतीति कृत्वा । [p. 33b ]

यद्येवं किमर्थं पुनर्नियमग्रहणं।सत्त्यं।परमतनिरासार्थं । स ह्यविना
भावव्यतिरेकेणान्यं नियममिच्छति । यदाह भ ट्टः ॥

एवमन्योक्तसम्बन्धप्रत्याख्याने कृते सति ।

नियमो नाम सम्बन्धः स्वमतेनोच्यतेऽधुना ॥

कार्यकारणभावादिसम्बन्धानां द्वयी गतिः ।

नियमानियमाभ्यां । स्यान्नियमस्यानुमाङ्गता ॥

सर्वेप्यनियमा ह्येते नानुमोत्पत्तिकारणं ॥

नियमात् केवलादेवन्न किञ्चिन्नानुमीयते ॥

तस्मान्नियम एवैकः सम्बन्धोऽत्रावधार्यते ।

गमकस्यैव गम्येन स चेष्टः प्राङ् निरूपितः ॥

नियमस्मरतः सम्यग् नियम्यैकाङ्गदर्शनात् ।

नियामकाङ्गविज्ञानमनुमानन्तदङ्गिष्विति ।

तदपा
स्तं ॥

[p. 88 ]

कायकारणभावादिसम्बन्धाभावे नियम एव न स्यात् । अप्रतिबद्धानां
सहभावनियमाभावात् । पाण्डुत्वादिमात्रस्य चाग्न्यकार्यत्वात् । देशकालाद्य
पेक्षया च लिङ्गस्य गमकत्वान्नियम एवेति कथं कार्यकारणभावादिसम्बन्धेपि
द्वयी गतिरुच्यते । अथ स्यात् । कार्यकारणभावादिसम्बन्धमभ्युपगच्छतापि यावत्
साधनस्य साध्ये
नियमो न निश्चितस्तावन्न साध्यप्रतिपत्त्यङ्गत्वन्तेन कार्यकारण
भावे सत्यपि नियम एव सम्बन्धोभ्युपगम्यते । तस्यैव प्रतिपत्त्यङ्गत्वात्तद्वक्तुं स
एवैकोनुमानाङ्गं शेषास्तद्व्यक्तिहेतव इति । तदयुक्तं । नियमो हि तदा
यत्ततैव । सा च तादात्म्यतदुत्पत्तिस्वभावैव । तेन तादात्म्यतदुत्पत्तिनिश्चय
एव नियमनिश्चयो न पुनर्दर्शनाद
र्शनाभ्यान्नियमनिश्चयो व्यभिचारात् ।

ननु यथा दर्शनादर्शनयोर्नियमनिश्चयंप्रति व्यभिचारस्तथा कार्यकारण
भावनिश्चयेपि स्यादिति ।

तदयुक्तं । विशिष्टाभ्यामेव दर्शनादर्शनाभ्यां कार्यकारणभावनिश्चयाभ्यु
पगमात् । एतच्चात्रैव वक्ष्यति ।

यदप्यु म्वे के नोच्यते । शतशो य
दग्नौ धूमदर्शनन्तदन्यथानुपपत्त्या
नियतोयं धूमोग्नाविति यन्नियमज्ञानमुत्पद्यते । तस्यानग्नौ धूमदर्शनम्बाधकं ।
न च तदस्तीति धूमस्याग्नौ नियम इति ।

तदयुक्तं । अग्निकार्यत्वाभावे ह्यनग्नौ धूमादर्शनस्यानुपलब्धिमात्रत्वेना
प्रमाणस्याबाधकत्वादनग्नौ धूमस्य शंक्यमानत्वेन कथमग्नौ नियमः । स्तस्मात्
स्थितमेतत् ।

कार्यका
रणभावाद्वा स्वभावाद्वा नियामकाद् ।

अविनाभावनियमः

। कार्यकारणभावादिनिश्चयाच्चाविनाभावनियमनि
श्चयो

ऽदर्शनान्न न दर्शनात्

। साध्याभावे हेतोरदर्शनमात्रान्नाविनाभावनिय
मनिश्चयः । न दर्शनात् । नापि साध्यसाधनयोः सहभावदर्शनात् ।

[p. 34a ] तस्मात्तदुत्पत्त्यैवार्थान्तरस्यार्था
न्तरेणाविनाभावः ।

अन्यथेत्यासत्यान्तदुत्पत्तौ परैः साध्याभिमतैः परस्यानात्माभूतस्य लिंगस्य
कोऽवश्यम्भावनियमः । अनर्थान्तरे तु लिङ्गे तन्मात्रानुबन्धित्वं साध्यधर्मस्ये
ष्टव्यमन्यथा कृतकत्वस्य यन्निमित्तन्तस्मादर्थान्तरमुद्गरादिनिमित्तं यस्या नित्य

[p. 89 ]त्वस्येष्यते । तस्मिन् वा धर्मेऽवश्यम्भावनियमः कः । किमिव वाससि रागवत् ।
निष्पन्ने वाससि कुसुम्भादि
निमित्तो यो रागः पश्चाद्भावी ॥

तत्र यथा नावश्यम्भावनियमस्तद्वदनित्यत्वस्यार्थान्तरहेतुत्व इष्यमाणे न
केवलमयन्दोषोऽयमपरो दोष इत्याह । अपि चेत्यादि । अर्थान्तरनिमित्तो नित्य
त्वाख्यो धर्मः स्यादन्य एव । तस्मात् स्वभावभूतात् कृतकादेस्तथाहि साध्य
धर्मस्यार्थान्तरनिमित्तत्वाभ्युपगमे द्वयमिष्टं साधननिष्पत्तावनिष्पत्तिर्भि
न्नहेतु
कत्वं च । एतच्च नान्तरेण स्वभावभेदं घटते । यस्मान्न हि तस्मिन् साधनस्वभावे
निष्पन्नेप्यनिष्पन्नो भिन्नहेतुको वा साध्यधर्मस्तत्स्वभावो युक्तः । पूर्वनिष्पन्नस्य
भिन्नहेतुकस्य च लिङ्गस्य स्वभावो युक्तो यस्मादयमेव खलु लोकप्रतीतो भेदो
भावानां यो विरुद्धधर्माध्यासो विरुद्धधर्मयोगः । निष्पत्त्यनिष्पत्ती चात्र विरुद्धौ
धर्मौ । तथायमेव
भेदहेतुर्भेदस्य जनको यः कारणभेदः । सामग्रीभेदश्चात्र कारण
भेदो द्रष्टव्यः । एतेन भेदस्वरूपभेदकारणञ्चोक्तं ॥

भेदप्रतिभासस्तु भेदग्राहकः ॥ तौ चेद् बिरुद्धधर्माध्यासकारणभेदौ न भेदका
विश्ये 108 ? ष्येते । तदा न कस्यचिद्वस्तुनः कुतश्चिदर्थाद् भेद इत्येकन्द्रव्यम्विश्वं
समस्तञ्जगत् स्यात् ॥ त्रैगुण्यस्याविशेषादैक्यं सर्वस्येष्टमेवेति चेदाह । ततश्चे
त्ये
कत्वात् सहोत्पत्तिविनाशौ । एकस्योत्पादे सर्वस्योत्पादो विनाशे च विनाशः
स्यादित्यर्थः । सर्वस्य च सर्वत्र कार्य उपयोगः कारणत्वं स्याद् । सहोत्पत्याद्यन
भ्युपगमे । सर्वम्वस्त्वेकमित्येव न स्यात् । अथोपयोगादिभेदेन परस्परभिन्नात्म
तेष्यते भेदा नां नामान्तरम्वा स्यात् । बहूनामेकमिति संज्ञा कृता स्यात् ।
किङ्कारणम । अर्थं परस्परभिन्न
मभ्युपगम्य तथाभिधानात् । एकमित्यभि
धानात् ॥

[p. 90 ]

अथ स्यात् प्राक्प्रध्वंसाभावान्तर्वर्तिसत्तासम्बन्धोऽनित्यता । सा च कृतक
निष्पत्तिकाले निष्पन्नैव केवलं प्रध्वंसेन्नोत्तरकालमभिव्यज्यत इति ।

तदप्ययुक्तं । यतो यावत् प्रध्वंसो नोत्पद्यते तावत् कथमन्तरालवर्त्त्यनित्यता ।
प्रध्वंसोत्पत्तावपि कथमन्तरालवर्त्तित्वमस्याः । कृतकस्वभावत्वम्वा । भाव

स्यैवाभावात् ॥

नन्वित्यादि परः । अनर्थान्तरहेतुत्वेपि विनाशकारणानपेक्षत्वेपि त्वन्मतेनानि
त्यतायाः । भावकालेऽनित्यतानिष्पत्तेः । भावस्य सत्ताकाले तस्या अनित्यताया
अनिष्पत्ते र्भावादुत्तरकालमनित्यता भवतीति मन्यते । तुल्याऽतत्स्वभावा ।
यथार्थान्तरहेतुत्वेपि निष्पत्तिः स्यात् । तयोर्नानात्वन्तर्थाऽनर्थान्तरहेतुत्वेपीति

[p. 34b ] तुल्याऽतत्स्वभावता ।

नेत्यादिना प्रतिविधत्ते । अपूर्वस्वभावलाभो निष्पत्तिरुच्यतेऽनित्यता च
भावनिवृत्तिरूपा । ततो निष्पत्तेरेवाभावात् कथं विरुद्धधर्मसंर्गः । यदि तर्हि नानि
त्यता वस्तु सती कथं साध्यसाधनयोस्तादात्म्यलक्षणः सम्बन्ध इत्याह । स एव
हि भाव इति । क्षणे स्थितिर्या सैव धर्मो यस्येति । निवृत्तिधर्मा स्वभाव एवा
नित्यतोच्यते स एव साध्यः ।
तेन तादात्म्यं हेतुसाध्ययोर्व्यतिरिक्तार्थत्वनित्यता
नीरूपा । तेन भावस्यानित्यता भवतीतीत्येवमादिभिर्वाक्यैर्भावस्य न किंचिद्रुपं
विधीयतेऽपि तु दृष्टं रूपं नास्तीत्ययमर्थोभिधीयते धर्मान्तराभिधाने भावनिवृत्त्य
प्रतिपादनप्रसङ्गात् ।

यदि भाव एवानित्यता कथन्तर्हि शब्दस्य धर्मिणो नित्यता धर्म इति वचनभेद
इत्यत आह । वचनभेदेपीत्यादि । धर्मधर्मि
तया यो वचनभेदो वाचकान्यत्व
न्तत्र्आपि निमित्तमुत्तरत्र वक्ष्यामः ॥

एतेन यदप्युच्यते ऽध्य य ना वि द्ध क ण् र्णो द्यो त क रा दि भिः । यदि
तुलान्तयोर्नामोन्नामवत्कार्येत्पत्तिकाल एव कारणविनाशः । यदि109 ? तदा कार्यका
रणभावो न स्याद् यतः कारणस्य विनाशः कारणोत्पादः ।एवं भाव एव नाश इति
वचनादेवञ्च कारणेन सह कार्यमुत्पन्नमिति प्राप्तं । यदि च भा
व एव नाशः
प्रथमेपि क्षणे भावस्य न सत्ता स्यात् । विनाशाद् भावनिवृत्तिश्च विनाशो लोक

[p. 91 ]प्रतीतो न भाव एव । सर्वकालं च नाशसद्भावाद् भावस्य सत्वं स्यात् । अथ कार
णोत्पादात् कारणविनाशो भिन्नस्तदा कृतकस्वभावत्वमनित्यत्वस्य न स्यात् ।
व्यतिरिक्ते च नाशे जाते तस्य क्षणस्य न निवृत्तिरिति कथं क्षणिकत्वमिति ।

तदपास्तं । द्विविधो हि विनाश इष्यते भा
वनिवृत्तिरूपो भावश्च ।
तेनोत्पन्नो भावः कार्यङ्करोति कार्यकाले च कारणनिवृत्तिरुपो विनाशो लोकप्रतीत
एव । नायम्भावस्वभाव इष्यते । नापि कारणोत्पादाद् अभिन्नो भिन्नो वा
नीरूपत्वात् केवलमस्य भेदाभेदप्रतिषेध एव क्रियते । तथा च वक्ष्यति ।

भावे ह्येष विकल्पः स्याद् विधेर्वस्त्वनुरोधत १ । २८१ इति ।

तेन व्यतिरिक्ते नाशे जाते क्षणस्य न निवृत्ति
रित्यपास्तं । यतश्च द्वितीय
क्षणोत्पत्तिकाल एव प्रथमक्षणे निवृत्तिस्तेनैकक्षणस्थायी भावो विनाशशब्देनो
च्यतेऽयं च विनाशो भावरूपत्वात्साधनस्वभाव एव । कार्योत्पत्तिकाले च निवर्त्तेत
इति कार्यभिन्नकालभावी न चास्य सर्वकालम्भावो भावस्यासत्वात् ।

यद्वा विनश्वरोऽयं विनाशोऽस्येति द्वाभ्यां धर्मधर्मिवाचकाभ्यामविनाशिव्या
वृ
त्तस्यैवैकस्य भावस्य भेदान्तरप्रतिक्षेपाप्रतिक्षेपाभ्यामभिधानाद् भाव एव
नाश उच्यते इति सर्वं सुस्थं ।

यदि तर्हि भाव एवानित्यता तदा भावप्रत्यक्षीकरणे सापि प्रत्यक्षैवेति कस्मान्न
तथैव निश्चीयत इत्यत आह । तामित्यादि । क्षणस्थितिधर्मतां स्वभावमनित्यताख्यं
पश्यन्नपि प्रत्यक्षीकुर्वाणोपि न व्यवस्यति । न निश्चिनोतीति सम्ब
न्धः ।

[p. 35a ]

कस्मात् क्षणस्थितिधर्मतास्वभाव इत्याह । स्वहेतोरेव सकाशात्तथा क्षण
स्थितधर्मतयोत्पत्तेः । किं पुनः पश्यन्नपि न व्यवस्यतीत्याह । मन्दबुद्धिरिति ।
अनादिसंसाराभ्यस्तया नित्यादिरूपाविद्यावासनया मन्दा बुद्धिर्यस्य स तथाऽन्यथा
दृष्टे वस्तुनि सर्वात्मनां किमिति न निश्चयः स्याद् । अनेन तु योगिनां सत्यपि
सदृशदर्शने मन्दबुद्धित्वाभावात् क्षणिकत्वनि
श्चयो भवतीत्युक्तम्भवति ।

यदि तर्ह्यविद्यया नानित्यत्वाध्यवसायो विनश्यत्यपि भावे माभूदनित्यता
ध्यवसाय इत्याशंक्य बाह्ममपि भ्रान्तिबीजमाह । सत्तोपलम्भेनेत्यादि । यः सत्ताया
एवोपलम्भो नाभावस्य तेन सत्तोपलम्भेन ।

एतदुक्तम्भवति । उत्तरक्षणोत्पादकाल एव पूर्वक्षणविनाशात् पूर्वोत्तरयोः
क्षणयोरभावेनाव्यवधानान्नैरन्तर्येणा
न्यत्वाग्रहात् सर्वदा द्वितीयादिक्षणेष्वपि

[p. 92 ]सत्ताया एवोपलम्भेन तथाभावः पूर्वदृष्टस्य भावः सद्भावस्तस्य या शङ्का कदाचित्स
एवायमित्येवंरूपा भूता भ्रान्तस्यापि स एवायमिति दर्शनाच्छकेत्याह । तया विप्र
लब्धो वंचितो न व्यवस्यति ।

अग्निधूमयोरपि तर्हि कार्यकारणभावनिश्चयो न स्यादभावाव्यवधानेनान्य
त्वाग्रहादित्याह । सदृशापरोत्पत्तेरि
त्यादि । दृष्टं च सदृशापरदर्शनं शुक्तिकादौ
सत्यपि भेदभ्रान्तिनिमित्तं । एतच्च नै रा त्म्य सि द्धौ110

Pramāṇavārtika 1: 225.

विभक्तमिति तत्रैवाबधार्य ।

तेन सर्वात्मना पूर्वक्षणसदृशस्यापरस्योत्पत्तिस्तया विप्रलब्धो न पूर्वक्षणा
दुत्तरक्षणमन्यत्वेनाध्यवस्यत्यपि तु स एवायमित्यत एव न पूर्वक्षणस्य विनाश
प्रतीतिरुत्तरस्य चोत्पत्तिप्रतीतिः । अग्निधूमयोस्त्वेकान्तेन विस
दृशत्वान्नै
रन्तर्ये सत्यप्यन्यत्वग्रहाद् भवति कार्यकारणभावनिश्चयः । वा शब्दस्त्वनवकॢ
प्तिसूचनार्थः ।

तेनायमर्थो यदि सत्तोपलम्भे व्यभिचारः सदृशापरोत्पत्त्या वा विप्रलम्भः
सर्वदास्त्येव विप्रलम्भ इत्येवं परः ।

अथवा किं पुनः पश्यन्नपि न व्यवस्यतीत्याह । सत्तोपलम्भेन । पूर्वं यः
सत्तोपलम्भेन प्रतीयमाने तद्भावशङ्का पूर्वदृष्ट
भावारोपस्तेन विप्रलब्धः न व्यव
स्यति । एवन्तर्ह्यादिक्षणदर्शन एवाध्यवसायः स्यात् । पूर्वं सत्तोपलम्भाभावादित्या
शंक्याह । सदृशापरोत्पत्तिविप्रलब्धो वेति । वा शब्दश्चार्थे । प्रथमक्षणसदृशस्य
द्वितीयक्षणस्योत्पत्त्या च विप्रलब्धो न व्यवस्यति । योगिनामपि तर्हि निश्चयो
न स्यादित्याह । मन्दबुद्धिरिति । तेन बाह्याध्यात्मिकविप्रलम्भनिमित्तसद्भा

वात् पृथग्जनानां निश्चयः । योगिनान्तु सत्यपि सदृशदर्शने पटुबुद्धित्वान्निश्चयो
भवत्येव ।

तस्मात् स्थितमेतत् । क्षणस्थितिधर्मतां पश्यन्नपि सदृशापरोत्पत्त्या
विप्रलब्धो न व्यवस्यतीति ॥

ननु भावस्य क्षणिकत्वे सति पूर्वोत्तरक्षणानां विभागेन प्रतिभासः स्यात् ।
अप्रतिभासनाच्च कथम्पश्यन्नपि न व्यवस्यतीत्युच्यते । अथ नीलाद्यव्यतिरिक्त
[p. 35b ] त्वात् क्ष
णिंकत्वस्य नीलग्रहे ग्रहः ।

युक्तमेतत् । किन्त्विदमत्र निरूप्यते । किमिदं नीलमक्षणिकमुत क्षण
रूपमथ सन्तानः । तत्र यद्यक्षणिकन्तदा नीलप्रतिभासे कथं क्षणिकत्वप्रतिभासः ।
अथ क्षणरूपं । नन्विदमेवासिद्धमिति कथं नीलप्रतिभासे क्षणप्रतिभास उच्यते ।

[p. 93 ]क्षणाप्रतिभासनाच्च न सन्तानरूपस्य नीलस्य प्रतिभासः । अथ नीलमात्रप्रति
भासे सति क्ष
णिकत्वप्रतिभासः । तदयुक्तं । प्रतिभासाप्रतिभासाभ्यां हि प्रत्य
क्षस्य ग्रहणाग्रहणे । नान्यथा । तदाह । तद् यदपि गृह्णाति तत्प्रतिभासेनेति ।
न च क्षणानां प्रतिभास इत्युक्तं ।

यदि च नीलाद्यव्यतिरिक्तं क्षणिकत्वन्तदा नीलनिश्चये क्षणिकत्वस्य निश्चित
त्वादनुमानस्य वैयर्थ्यं स्यात् । यस्त्वाह । एकज्ञानविषयत्वमेव क्षणिकत्वं
पूर्वोत्तरज्ञानविषय
त्वव्यावृत्तस्यैव चेदानीन्तनज्ञानविषयत्वस्य प्रतिभासनात् ।
पूर्वापरक्षणविलक्षण एव क्षणः प्रत्यक्षेणानुभूतनिश्चितोनुमानेन तु प्रत्यक्षवृत्तमेव
परामृश्यत इति नानुमानस्य वैयर्थ्यमिति ।

तदयुक्तं । यतो यद्येकज्ञानस्याक्षणिकत्वन्तदार्थस्याप्यक्षणिकत्वं स्यात् । अथ
तस्य क्षणिकत्वन्तत्कुतोऽवगतं । तस्याप्येकज्ञानविषयत्वादिति चे
दनवस्थयैव
प्रतिपत्तिः क्षणिकत्वस्य । अथ ज्ञानक्षणस्य प्रतिभासोऽभ्युपगम्यतेसावर्थक्षणस्य
किन्नाभ्युपगम्यते । अन्यथैकस्यापि क्षणस्यानेकज्ञानविषत्वादनेकत्वं स्यात् ।

भ ट्ट वा सु दे व स्त्वा ह । पूर्वोत्तरक्षणानां विनाशेनाप्रतिभासनमेवाक्षणि
कत्वप्रतिभासनमतोक्षणिकत्वग्राहकमेव सर्वम्प्रत्यक्षं केवलं क्षणिकत्वा
नुमानेन
भ्रान्तं साध्यत इति ।

एतदप्ययुक्तं । प्रतिज्ञायाः प्रत्यक्षबाधितत्वेनानुमानस्योत्थानाभावात् ।
निर्विकल्पकस्यापि प्रत्यक्षस्य भ्रान्तत्वे सम्बन्धग्रहणाच्च । पश्यन्नपीति ग्रन्थ
विरोधश्च । तस्मादयुक्तमुक्तं । पश्यन्नपि न व्यवस्यतीति ।

अत्रोच्यते । यथा ह्यर्थक्षणानां पौर्वापर्यन्तथा ज्ञानक्षणानामपि तेन पूर्वकेण
ज्ञानक्षणेन पूर्वक एवार्थक्षणो गृह्यते
नोत्तरः । उत्तरेणाप्युत्तर एव न पूर्व इति ।
एकस्मिन् ज्ञाने तयोरप्रतिभासनात् कथम्पूर्वस्मादयमन्य इति विभागेन प्रतिभासः
स्यादिति चोद्यते । स्वरूपप्रतिभास एव च भावस्यान्यस्माद् विवेकप्रतिभासः
सुमेरुभिन्नप्रतिभासवत् । स च क्षणस्याप्यस्त्ये वेति कथं न विवेकप्रतिभासः ।
दृष्टो दृश्यत इति प्रतीतेश्च । अन्यो हि दृष्टः स्वभा
वोन्यश्च दृश्यमानः । तथा हि
प्रथमदर्शी दृश्यमानमेव स्वभावम्भावस्य पश्यति न तु दृष्टमित्यनयोर्भेद एव ।
केवलमेकान्तसदृशयोः पूर्वापरक्षणयोरभावेनाव्यवधानाद् घटपटादिवद् विभाग
प्रतिपत्तिर्न भवति । नापि विभागेनाप्रतिभासादभेदोपि । न हि शुक्ति
कायान्तदेवेदमस्मदीयं रजतमिति प्रवर्त्तमानस्य शुक्तिकारजतयो
र्विवेकप्रतिभा- [p. 36a ]
साभावादभेदोपि । तस्माद् यथात्र निर्विकल्पके ज्ञाने शुक्तिकायाः स्वरूपप्रतिभास
एवान्यस्माद विवेकप्रतिभासः । तथैकस्यापि क्षणस्य स्यात । केवलं पूर्वः क्षणः

[p. 94 ]कस्मान्न विभागेन स्मर्यत इति यदि परं चोद्यं स्यात्तत्र चोक्तमेव सदृशापरोत्पत्ति
विप्रलब्धैर्न स्मर्यत इति ।

ननु तथापि क्षणो न प्रतिभासते । एकाण्वत्ययकालत्वेनैव भावस्याप्र
तीतेः ।
न तु यद्येकस्मिन् क्षणेस्याप्रतिभासः कथमक्षणिकस्य प्रतिभासः प्रतिक्षणमप्रति
भासनात् । उत्पद्यमानस्य च भावस्य पूर्वापररूपविविक्तस्य प्रत्यक्षेण ग्रहणात्
कथं क्षणिकत्वग्रहः । नाप्यक्षणिकः प्रतीयते पूर्वापरकालयोरप्रतिभासादेव तत्स
म्बन्धितयेदानीं प्रत्यक्षेऽप्रतिभासनात् पूर्वकालसम्बन्धिस्वभावस्येदानीमप्रतिभास
ए
व विनाशोऽन्यस्वभावस्य प्रतिभास एवोत्पाद इति कथमुच्यते पूर्वोत्तरक्षणानां
विनाशोत्पादाप्रतिभासनाद् अक्षणिक इति । नाप्यनेकक्षणरूप इदानीन्तनः कालो
नेकक्षणसम्भवे गृहीतादिरूपताऽस्य स्यात् न व्यर्थता ।

न हि प्रत्यक्षभाविना निश्चयेनेदानीमेवेदमस्तीति निश्चीयते । किन्तर्ही
दानीमस्तीति । अनुमानेन त्विदानीमेवा
स्तीति साध्यते ।

तस्मात् स्थितमेतत् । पश्यन्नपि न व्यवस्यतीत्यादि ।

ननु यदि नित्यं सदृश इति प्रत्यक्षेण निश्चयः स्यात्स एवायमिति बुद्धि
र्भ्रान्तिर्यावता सर्वदा स एवायमिति प्रतीतिर्दृढरूपोत्पद्यत इति कथं भ्रान्तिस्त
दाह भट्टः111

Ślokavārtika: शब्दनित्त्यताऽधिकरणे ३७३, ३७४ तदाऽस्तित्वाऽधि
कत्वाच्च साधितं ।

॥

नित्यं सदृश एवेति यत्र रूढा मतिर्भवेत् ।

स इति प्रत्यभिज्ञानं भ्रान्तिस्तत्रावकल्पते ॥

इह नित्यं स एवेति विज्ञा
नं जायते दृढं ।

तदस्तित्वातिरेकाच्च प्रामाण्यन्तस्य युज्यते ॥

देशकालादिभेदेन तत्रास्त्यवसरो मितः ।

इदानीन्तनमस्तित्वं न हि पूर्वधियो गतं ॥

न च सर्वदानुमानेन सदृशनिश्चयः । प्रत्यक्षप्रत्यभिज्ञाबाधितत्वात् प्रत्यभि
ज्ञाया अनुमानोत्थानाभावात् । न च प्रत्यभिज्ञाया अप्रामाण्यमितरेतराश्रयदोषात् ।
यतो न यावदप्रामाण्यमस्यास्ता
वन्नानुमानस्योत्थानं यावच्च नानुमानोत्थानन्ता
वन्नास्या अप्रामाण्यमन्योन्याश्रयदोष इति ।

अत्रोच्यते । स इत्यनेन पूर्वकालसम्बन्धी स्वभावो विषयीक्रियते । अय
मित्यनेन च वर्त्तमानकालसम्बन्धी । अनयोश्च भेदो न च कथंचिदभेदो वर्त्तमान

[p. 95 ]कालभाविरूपैकस्वभावत्वाद् वस्तुनः । तस्माद् भेद एव प्रत्यभिज्ञाने सति भासत
इति कथ
मनेन क्षणिकत्वानुमानबाधा ।

[p. 36b ]

यद्वा वस्तुनः पूर्वकालसम्बन्धित्वमिदानीमसदेव । पूर्वकालाभावात् । सत्त्वे
वास्य वर्त्तमानकालसम्बन्धित्वमेव स्यान्न पूर्वकालसम्बन्धित्वं विरोधादित्युक्तं ।
तस्मात् पूर्वकालसम्बन्धित्वस्यासतो ग्राहकः स इति ज्ञानांशो भ्रान्तोऽन्यथा वस्तुनः
स्पष्टबालाद्यवस्था ग्राहकः स्यान्न च भवति । तस्माद् भ्रान्तात् पूर्वदृष्टरूपा

रोपेण स एवायमिति ज्ञानात् कथमनुमानबाधा । यत्र चाक्षव्यापारस्तद्ग्राहकं
प्रत्यक्षमुत्पद्यते । न च पूर्वकालास्तित्वेऽधुना क्व व्यापारोऽसन्निहितत्वात् । नापि
तदभेदेन तत्कथं पूर्वोत्तरकालास्तित्वयोरैक्यग्राहकं ज्ञानं प्रत्यक्षं स्यात् । यदा च
बालाद्यवस्थायां दृष्टः वृद्धावस्थायां प्रत्यभिज्ञायते । न तत्र वा प्रत्यभिज्ञाने
नित्यत्वं प्रतिभासते । केव
लं स एवायमिति तत्त्वमध्यवसीयते । न च तत्त्वम्बा
लवृद्धावस्थयोर्भेदात् । नापि तत्त्वग्रहणान्यथानुपपत्त्या नित्यत्वादिकल्पना ।
सदृशापरोत्पत्तिभ्रान्तिनिमित्तादप्युत्पत्तिसम्भवात् । लूनपुनर्जातेष्विव केशेषु ।
न चात्र केशत्वसामान्याद् भिन्नात् प्रत्यभिज्ञानं । तदिहेति बुद्ध्युत्पादप्रसङ्गात् ।
नाप्यभिन्नादन्यत्रानुगमे वाऽनुगतव्या
वृत्तरूपयोः । परम्परासंश्लेषेणैकान्त
भिन्नत्वात् । ततश्च त एवामी केशा इति प्रत्यभिज्ञा सदृशापरोत्पत्तिनिमित्तैवात
एव भ्रान्तिः । तथा घटादिष्वस्याभ्रान्तत्वाशंकयानुमानस्योत्थानं युज्यत एव ।
नापीतरेतराश्रयत्वं यतो नानुमानेन प्रत्यभिज्ञाया अप्रामाण्यं क्रियतेऽपि तु
ज्ञायते स्वहेतुत एवाप्रमाणरूपाया निष्पत्तेः । दृष्टो दृश्यत
इति ग्रहात् ।
दृष्टत्वं हि न पूर्वम्भावस्यास्ति । तदा दृश्यमानैकरूपत्वात् । नाप्यधुनाऽत एव ।
नापि पूर्वकालसम्बन्धित्वं दृश्यमानस्येदानीं पूर्वमभावात् । तस्माद् दृष्टत्व
मारोप्य ग्राहिका प्रत्यभिज्ञा भ्रान्तत्वादप्रमाणैवोत्पद्यते । नाप्यस्या अप्रामाण्यनि
मित्तमनुमानस्योत्थानमपि तु साध्यप्रतिबन्धनिमित्तमतः प्रत्यभिज्ञाया बाधकं ।
विस्तरस्त्व
यं प्रत्यभिज्ञाभङ्गविचारो नै रा त्म्य सि द्धौ कृत इति तत्रैवावधार्यः ॥

तस्मात् स्थितमेतत् । तां पुनः क्षणस्थितिधर्मतां स्वभावम्पश्यन्नपि
सदृशापरोत्पत्तिविप्रलब्धः पूर्वक्षणविनाशाविनिश्चयान्न व्यवस्यतीति ॥

कथं पुनर्गम्यते सदृशापरोत्पत्त्या विप्रलब्धो न व्यवस्यतीत्यत आह । अन्त्ये
त्यादि । सदृशक्षणान्तराप्रतिसन्धायी क्षणोऽन्त्यक्षणस्त
द्दर्शिनां नष्ट इति निश्च

[p. 96 ]यात् । अवगम्यते प्रागप्ययम्प्रतिक्षणमेव नश्यति केवलं यथोक्तादेव विप्रलम्भ
हेतोर्न निश्चीयते ॥

नन्वन्त्यक्षणदर्शिनोपि कथन्नश्वरत्वनिश्चयो यावता तदापि सत्तोपलम्भो
ऽस्ति । न हि सत्तायामेवोपलभमानस्तदभावमवैतीत्याह । पश्चादित्यादि । न
ब्रूमोन्त्यक्षणदर्शनमात्रान्निश्चयो भवतीति किन्त्वन्त्यं क्षणं दृष्ट्वा पश्चाद् वि

[p. 38a ] 112

37th leaf is missing.

भवति । तदा नोपलभ्यते तत्तस्य कार्यं । न चाग्निकाष्टादिसन्निधाने भवतो
धूमस्यापनीतेऽश्वादौ अनुपलम्भोस्ति । अग्न्यादौ त्वनीते भवत्यनुपलम्भः । एव
म्परस्परसहितौ प्रत्यक्षानुपलम्भावभिमतेष्वेव कारणेष्वसन्दिग्धं कारणत्वं
साध्यत इति । तच्चेति यथोक्तं कार्यलक्षणं धूमेस्ति तस्मादग्नेरेव धूमो भवति ।
सर्वकालं चाग्निसन्निधाने भ
वतो धूमस्यानग्निजन्यत्वं कदाचित्सदसतोरजन्यत्वा

[p. 97 ]दहेतुत्वाददृश्यहेतुत्वाद्वोच्यते । तत्र न तावत् प्रथमः पक्ष इति तृ ती ये प रि च्छे दे
अशक्तं सर्वमिति चेदि त्यत्रान्तरे प्र० वा० ३।४ वक्ष्यामः । नाप्यहेतुत्वमिति तत्रैव
वक्ष्यति । नाप्यदृश्यहेतुत्वं धूमस्य । अग्न्यादिसामग्र्यन्वयव्यतिरेकानुविधानात् ॥

अथ स्याद् । अदृश्यस्यायं स्वभावो यदग्न्यादिसन्निधा
न एव धूमं कर्पूरा
दिदाहकाले सुगन्धादियुक्तं च करोति नान्यदेति । तत्किमग्निमन्तरेण कदा
चिद् धूमोत्पत्तिर्दष्टा येनैवमुच्यते । नेति चेत् । तत्कथन्नाग्निकार्यो धूमस्तद्भावे
भावात् । धूमोत्पत्तिकाले चाग्निः सर्वदा प्रतीयमानोपि काकतालीयन्यायेनाव
स्थित इत्यलौकिकोयं व्यपदेशः ।

अथवा स एवादृश्यस्य स्वभावो यद्यग्निना नोप
क्रियते तत्किमग्न्यादिस
न्निधान एव धूमं करोति न पूर्वन्न पश्चात् । तस्मादग्न्यादिसन्निधान एवा
स्वभावो धूमजनको भवति नान्यदेति तत्रापि पारम्पर्येण धूमस्याग्निजन्यत्वमेव
स्यात् ।

किञ्च । यथा देशकालादिकमन्तरेण धूमस्यानुत्पत्तेस्तदपेक्षा प्रतीयते तथा
सर्वदाग्निमन्तरेणानुत्पत्तिदर्शनादग्न्यपेक्षाऽस्य केन वा
र्येत । तदपेक्षा च
तत्कार्यतैव । यथा चादृश्यभाव एव धूमस्य भावात्तज्जन्यत्वमिष्यते तथा सर्व
कालमग्निभावे भावदर्शनादग्निजन्यत्वं किन्नेष्यते । यावतां च सन्निधान एवो
त्पद्यमानो भावो दृश्यते तावतामेव हेतुत्वं सर्वेषां प्राग्भावस्य तुल्यत्वात् । तथा
चाग्न्यदृश्यादिसामग्रीजन्यत्वं धूमस्येति कुतोग्निव्यभिचारः ॥

अन्यस्त्वाह । भ
वत्वग्निधूमयोः कार्यकारणभावतस्तथापि न तयोरेकेन
ज्ञानेन ग्रहणम्भिन्नकालत्वात् । नाप्यनेन पूर्वकेण हि निर्विकल्पकेन पूर्वकम्वस्तु
मात्रं गृहीतं न तु कारणरूपं कार्यस्य भावित्वेनाप्रत्यक्षत्वात् । उत्तरेणाप्युत्तरम्वस्तु
मात्रं गृह्यते न तु कार्यरूपं कारणस्यातीतत्वेनाग्रहात् । नापि सविकल्पकेन
तत्राप्यस्य चोद्यस्य तुल्य
त्वात् । तेनेदमस्मादुत्पन्नमिति न केनचिद् गृहीत
मत एव न स्मरणेनापि गृह्यतेनुभवाभावादिति ।

अत्रोच्यते । कार्यस्य तावदनुत्पन्नावस्थायामसत्त्वादेव न कारणसम्बन्धित्वं
निष्पन्नावस्थायामप्येवं । निरपेक्षत्वात् । तथा कारणमपि कार्यनिष्पत्त्यनिष्पत्त्य
वस्थायां कार्यासम्बन्ध्येव । नाप्यनयोः कार्यकारणभावः सम्बन्धो भिन्न
काल- [p. 38b ]
त्वात् । केवलमस्येदं कार्यं कारणं चेति कल्पितोयं व्यपदेशः । तेन हेतोः सका
शात् स्वरूपलाभ एव कार्यत्वं । कारणस्यापि कार्यं प्रति प्राग्भाव एव कारणत्वं
स चात्मलाभः प्राग्भावश्च भावस्याभिन्नत्वात् प्रत्यक्षगृहीत एव चेति कथं न प्रत्यक्ष

[p. 98 ]ग्राह्यः कार्यकारणभावः केवलं कार्यदर्शने सतीदमस्य कार्यकारणं चेति व्यवह्रियते ।
यतो नाकार्यकारणयोः का
र्यकारण भावः सम्भवति । नापि कार्यकारणभावयो
गात्तयोः कार्यकारणताऽभिन्ना कर्त्तुं शक्यते विरोधात् । नापि भिन्ना तयोः
स्वरूपेणाकार्यकारणता प्रसङ्गात् । स्वरूपेण कार्यकारणयोरपि किं कार्य कारण
भावेनार्थान्तरेण कल्पितेन स्वरूपेणैव कार्यकारणरूपत्वात् । तस्मात् पूर्वोत्तरभाव
एव तयोः कार्यकारणभावः । तेन पूर्वके वस्तुनि गृह्य
माणे कार्यंप्रत्यानन्तर्यकार
णात्मकं गृहीतमेव । उत्तरेण च ज्ञानेनोत्तरम्वस्तु कारणानन्तरं गृह्यमाणं कार्या
त्मकमेव गृह्यते । तदानन्तर्यस्य तदभिन्नस्वभावत्वात् । अत एवास्मादनन्तर
मिदम्भवतीति स्मरणमपि भवत्यानन्तर्यस्यानुभूतत्वादिति ।

अ वि द्ध क र्ण्ण स्त्वाह । अविनाभावित्वं एकं दृष्ट्वा द्वितीयादिदर्शने सति
सिध्यति । न च क्षणिकवादिनो द्रष्टुर
र?वस्थानमस्ति । न चान्येनानुभूते
र्थेन्यस्याविनाभावित्वस्मरणमस्त्यतिप्रसङ्गादिति ।

तदयुक्तं । प्रथमादेरर्थक्षणस्य प्रथमादिज्ञानक्षणेन ग्रहणादेकसन्ततिपतितानां
कार्यकारणभावेन स्मरणसम्भवाच्च । यथा च क्षणिकपक्षे कार्यकारणभाव
स्तथोक्त¹¹³

Pramāṅavārtika 1: 33.

मेव वक्ष्यतिच ।

नन्वेवमपि क्षणानामनिश्चयेन कथं कार्यकारणभावनिश्चयो न च सन्तानेन
त
न्निश्चयस्तस्य सन्तानिभ्यो भिन्नस्याभावात् केवलं सन्तानिन एव पूर्वापरकाल
भाविनः । तत्र च यदैकः क्षणो न तदान्य इति एकक्षणावभास एवेति कथं
सन्तानावभासः । तदभावात् कथं कार्यकारणभाव इति ।

तदयुक्तम् । एकपरमाण्वात्मकस्य वस्तुनो भावात् स्थूलात्मनां सन्तानिनां
नैरन्तर्यप्रतिभास एव सन्तानप्रतिभासस्तत्र च क्षणविवेकानवधारणेन सादृ
श्येन
चैकत्वाध्यवसायादेकसन्ततिवर्तिनां क्षणानां न कार्यकारणभावनिश्चयः । भिन्न
सन्तानवर्तिनां तु सन्तानप्रवृत्त्या विजातीयत्वाद् भवति तन्निश्चयस्तेनाग्निसन्तान
पूर्वकस्य धूमसन्तानस्य प्रतीतेरग्निधूमसन्तानयोः कार्यकारणभावनिश्चय उच्यत
इति यत्किञ्चिदेतत् ।

अ ध्य य न स्त्वाह । स्वलक्षणयोः कार्यकारणभावग्रहणे सति कथं सा
मा
न्ययोर्गम्यगमकभावो भिन्नत्वादिति ।

तदप्ययुक्तम् । अनेकस्वलक्षणात्मकस्य सामान्यस्याभ्युपगमात् । तदुक्तम् ।

[p. 99 ]

अतद्रूपपरावृत्तवस्तुमात्रप्रसाधनात् ।

सामान्यविषयं प्रोक्तं लिङ्गं भेदाप्रतिष्ठितेरिति ॥ प्र० स०

तेन स्वलक्षणानां सम्बन्धग्रह एव सामान्यानां सम्बन्धग्रहो न त्वन्यः ।

नन्वनुमानवादिना बौ द्धे न यावन्ति स्वलक्षणानि त्रैलोक्ये । तानि सर्वा
ण्यग्नि- [p. 39a ]
व्याप्तानि गृहीतव्यान्येकस्याप्यग्रहीते नैवानैकान्तिको हेतुः स्यात् । न चैवं प्रत्यक्षं
कर्त्तुं शक्नोति सन्निहितविषयत्वात् । न वान्येषां स्वलक्षणानामनुमानतः साध्यधर्मेण
व्याप्तिग्रहणमनवस्थाप्रसङ्गादिति ।

तदयुक्तं यतः । प्रत्यक्षमग्निभेदसन्निधान एव धूमभेदात् प्रतिपत् ।
एष्वधूमव्यावृत्तं रूपं धूममनग्निव्यावृत्ताग्निमात्रकार्यमेवेत्यवधारयति ।
यथात्र तथान्यत्रापि देशा
दावेतद् रूपमग्निजन्यमेवेति चावधारयत्यन्यथात्राग्नि
सम्बन्धितया न प्रत्यक्षेण गृह्यते । एवमग्न्यनग्निकार्यत्वेस्योभयसम्बन्धितया
प्रतीतिः स्यान्नाग्निसम्बत्धितयैव । प्रतीयते च।तस्मादन्यत्राप्येतद्रूपमग्नेरेव भव
तीति निश्चयात् कुतो धूमस्याग्निव्यभिचारः । यश्च तद्रूपम्वाष्पादिविलक्षण
मवधारयितुं शक्नोति तस्यैवैतदनुमानं नान्यस्य । सामान्यव्याप्ति
ग्रहणवादि
नापि गोपालघटिकादावग्निमन्तरेण धूमसामान्यदर्शनाव्यभिचारशंकयाग्नि
नियतधूमसामान्यावधारणेनैव तदनुमानम् । अग्निनियतधूमसामान्यावधारण
ञ्चाग्निसंम्बद्धधूमाव्यक्त्यवधारणपुरस्सरमेव । न च सर्वत्र देशादावाग्निसम्ब
द्धधूमव्यक्तिविशिष्टस्य धूमसामान्यस्य ग्रहणङ्केनचित् प्रमाणेन सम्भवति ।
नापि महानसादाव
ग्निसम्बद्धधूमव्यक्तिविशिष्टं धूमसामान्यं प्रतिपन्नमन्यत्रा
नुयायिव्यक्तेरनन्वयात् । यच्च धूमसामान्यमनुयायि तन्नाग्न्यव्यभिचारि ।
तस्मात् सामान्यव्याप्तिग्रहणवादिनोपि कथं विशिष्टं धूमसामान्यं सर्वत्राग्निना
व्याप्तं प्रतिपन्नमिति तुल्यं चोद्यं ।

अथ धूमस्यान्यत्राग्निजन्यत्वे न किंचिद् बाधकमस्ति तदेवेदमिति च प्रतीतेस्त
त्सामान्यम्प्र
तिपन्नमिष्यतेऽस्माकमपि तदेवेदमिति प्रत्ययस्योत्पत्तेस्तत्प्रतिपन्नमिष्यत
इत्यावयोः को भेद इति ।

यत्किञ्चिदेतत् । एतमेवार्थन्दर्शयन्नाह । स धूमो भवँस्तदभावेऽग्न्यभावे
हेतुमत्ताम्बिलंघयेदहेतुकः स्यात् । यद्वा स धूमोग्निसम्बन्धितया प्रतीतस्तदभावे
ग्न्यभावे भवन् हेतुमत्तामग्निसम्बन्धितया न प्रत्यक्षेण प्रतीयेत । प्रतीयते च ।

तस्मात् सकृदपि न केवलं भूयस्तथादर्शनादित्यनन्तरोक्तात् प्रत्यक्षानुपलम्भात ॥

[p. 100 ]किङ्कारणम् । अकारणादग्नेः सकृदपि न केवलं भूयोऽभावात् । न हि बालुकाभ्यः
सकृदपि तैलम्भवति । कार्यस्येत्यादिना कारिकार्थमाह । न हीत्याद्यस्यैव समर्थनं ।

एतेन व्याप्तिः कथिता भवति च धूमोग्निमन्तरेण व्यभिचारवादिनः । अनेन
च पक्षधर्मः कथितः । त
दिति तस्मादग्निमन्तरेण भावान्न तद्धेतुर्नाग्निहेतुस्तथा
चाहेतुः स्यादिति भावः ॥

अन्यहेतुकत्वादि वह्नेर्यदन्यच्छक्रमूर्द्धादि । तद्धेतुकत्वाद् धूमस्य नाहेतुकत्वं
इति चेत् ।

नैतदेवन्तत्राप्यर्थान्तरे हेतौ कल्प्यमाने तुल्यत्वात् । तथा हि । तदभावेप्य
न्यकारणाभावेपि पुनरग्नौ भवतीति तदप्यन्यत्कारणं न हेतुः स्यात् । अपि च योसौ
[p. 39b ] वह्निर्यच्च ततो
न्यत्कारणन्तत्किं धूमजननस्वभावमाहोस्विन्न । यद्यजनन
स्वभावन्तदा कथन्ततोग्नेरन्यतो वा शक्रमूर्द्धादेरतज्जननस्वभावत्वात् अधूमजन
नस्वभावाद्धूमो भवन्नैव भवेत् । किं कारणम्। अतत्स्वभावस्य स्वयमधूमजनन
स्वभावस्याजननात्तस्य धूमस्याहेतुता स्यात् ।

अथ धूमजननस्वभावोन्यस्तदा द्वयोरपि वह्नित्वं धूमजननस्वभावलक्षण
त्वाद् वह्नेः । एत
च्चोत्तरत्राभिधास्यते ॥

न वै स एवेत्यादि व्यभिचारवादी । अथवाग्निजनितो धूमः स एवान्यतो
भवतीत्येवं नोच्यते । यदि स एवान्यतः स्याद् भवेदहेतुत्वन्तादृशस्य वह्निजनित
धर्मस्वभावतुल्यस्यान्यतो भावात् ।

अन्यादृशादित्यादि सि द्धा न्त वा दी । तत्किं कार्यसदृशं कारणमिष्यते
येनैवमुच्यतेन्यादृशाद् भवन् कथन्तादृश इति । नान्यार्थत्वात् । यो हि धूम

जनको वह्निर्दृष्टस्ततो विसदृशाद् भवन् धूमः कथन्तादृशो भवति वह्निजनित
धर्मतुल्यस्वभावो भवति ।

एतदुक्तम्भवति । यथा धूमभेदानान्तार्ण्णपर्ण्णादीनां परस्परापेक्षया तादृशत्व
न्तथाग्निभेदानामपि तार्ण्णपार्ण्णादीनां धूमजनकानान्तादशत्वं परस्परापेक्षयैव ।

[p. 101 ]तेन यादृशो धूमभेद एकस्मादग्निभेदादुत्पद्यमानो दृष्टस्तादृशस्य धूमभेदस्य ता
दृ
शादेवाग्निभेदादुत्पत्तिः । यस्त्वनग्नेरुत्पन्नः सोन्यादृश एव । वाष्पादिवत् ।

नन्वग्निजन्येन धूमक्षणेन तादृशो धूमक्षणजन्यो धूमक्षणस्तेनान्यादृशादपि
तादृशो भवतीति चेत् । न । अग्निजन्यस्य हि धुमक्षणस्याग्निजन्य एवान्यो
धूमक्षणस्तादृशो भवति नान्यः । न हि वाष्पादीनान्तादृशत्वाध्यवसायेपि तादृश
त्वम्भवति । धूमक्षणजन्यस्यापि धू
मक्षणस्यान्यो धूमक्षणजन्य एव धूमक्षणस्तादृशो
भवति नान्यः । तस्मात्तादृशादेव तादृशोत्पत्तिरिति कुतो व्यभिचारः । तेन ।

क्षणिकत्वे कथम्भावाः क्वचिदायत्तवृत्तयः ।

प्रसिद्धकारणाभावे येषाम्भावस्ततोन्यतः ॥

ततश्चानग्नितो धूमाद् यथा धूमस्य सम्भवः ।

शक्रमूर्ध्नस्तथा तस्य केन वार्येत सम्भव इति ॥

निरस्तं । प्रथमस्य ह्यग्निजन्यस्य धू
मक्षणस्यापरोग्निजन्य एव धूमक्षणस्तादृशो
धूमक्षणजन्यस्य धूमक्षणस्य द्वितीयस्यान्यो धूमक्षणजन्य एव द्वितीयो धूमक्षणस्तादृशो
भवति । तथा तृतीयादिक्षणेष्वपीति क्षणापेक्षयाप्यव्यभिचारस्तादृशस्य ।
एतमेवाह । तादृशाद्धि भवँस्तादृशः स्यात् । अन्यादृशादप्यवह्निसदृशादपि यदि
तादृशो भवेद् वह्निजनितधूमतुल्यस्वभावो भवेत् ।
तच्छक्तिनियमाभावात् ।
सदृशासदृशयोः कारणयोर्या शक्तिस्तस्या यो नियमः सदृशी सदृशमेव जनयत्यस
दृशी विलक्षणमिति तस्याभावात् कारणान्न हेतुभेदः कार्यस्य भेदक इति कृत्वाऽ
कारणम्विश्वस्य वैश्वरूप्यं स्यात् । यतः कुतश्चित्कारणादुत्पत्तेर्नाहेतुकत्वमिति
चेदाह । सर्वं वा सर्वस्मादित्यादि । अशक्तादपि चेदुत्पत्तिः सर्व सर्वस्मा
ज्जायेत । [p. 40a ]
न चैवं । तस्मादित्यादि । तन्न धूम इति । तदिति तस्माद् । यत उत्पद्यमानो धूमो
दृष्टः स दृष्टाकारो वह्निः । तद्विजातीयादवह्नेरित्यर्थः ॥

[p. 102 ]

तथा चेत्यहेतुकत्वे सति नित्यं सत्त्वमसत्त्वम्वा धूमस्य स्यात् । किङ्कारणम् ।
अहेतोर्भावस्य स्वनिष्पत्तावन्यानपेक्षणा त् । कारणान्तरानपेक्षणात् । कारणा
न्तरानपेक्षत्वेपि कादाचित्कं स्वभावतो भविष्यतीति चेदाह । अपेक्षातो
हीति ।

एतदुक्तम्भवति । अनिष्पन्नस्यासत्त्वादेव कथं स्वभावतः कादाचित्कत्वं ।
निष्पन्नस्य त्वस्ति स्वभावः केवलं सैव निष्पत्तिः कथं क्वचिद् भवतीति
चोद्यते । स हीत्यादिमैतदेव व्याचष्टे । न कदाचिन्न भवेत् सर्वकालम्भवेत् ।
किङ्कारणन्तद्भावे धूमस्वभावस्य भावे । कारणानपेक्षत्वेन वैकल्याभावात् ।
इष्टकालवत् । तदापि चेति दृष्टकालेपि धूमो न भवेत् । धूमाभा
वकाला
विशेषात् ।

पश्चादर्द्धम्विभजन्नाह । अपेक्षया हीति । योग्यदेशकालापेक्षया । यस्मात्
कार्यस्य यौ भावाभावकालौ तयोर्यथाक्रमन्तद्भावस्य कार्योत्पादस्य ये योग्यता
योग्यते ताभ्यां योगात् । कालग्रहणमुपलक्षणपरमेवं देशद्रव्ययोरपि वाच्यं । अथैवं
नेष्यते । तदा तुल्ये योग्यतायोग्यते ययोः कार्यभावाभाववतोर्देशकालयोस्तयो

स्तद्वत्तेतरयोर्नियमायोगात् । कार्यकालस्यैव तद्वत्ता । कार्यवत्ता । तदन्यस्येतरा ।
अकार्यवत्तेत्यस्य नियमस्यायोगात् । द्वावपि तौ कार्यभावाभावकालौ कार्यवन्तौ
स्यातां योग्यतासादृश्यात् । न वा । तुल्यत्वादयोग्यतायाः । तस्मात् तद्भाव
कालस्यैव योग्यता । तां वापेक्षमाणाभावाः कादाचित्का भवन्ति ॥

भवतु नामेष्टस्य देशकालादेर्योग्यता । न ताव
ता हेतुभाव इत्यत आह ।
सा चेत्यादि । यत एवमहेतुत्वे नित्यं सत्त्वासत्त्वं स्यान्न च भवति ।

तस्मादित्यादि । यत्परिहारेण प्रवर्त्तते तदनपेक्षः । यत्र च वर्त्तते तत्सापेक्षः ।
यदि नाम क्वचिद् देशादौ वृत्तस्तथापि कथन्तत्सापेक्ष इति चेदाह । तथा हीति ।
तथा वृत्तिरित्येकपरिहारेणान्यत्र वृत्तिः ॥ देशादिकमपेक्षत एव भावः।तेन तु
देशादिना
न तस्योपकारः क्रियत इति चेदाह । तत्कृतोपकारेत्यादि । तन्निय

[p. 103 ] यमायोगादिति । तस्मिन्नैव देशादौ तेन न भाव्यमिति नियमायोगात् । तदिति
तस्माद् । देशकालग्रहणमुपलक्षणं द्रव्यस्यापि परिग्रहः । यत्रेति देशादौ दृष्टः सकृदि
ति । यथोक्तेन प्रत्यक्षेण येषां सन्निधाने दृष्टस्तेषामेवान्यतरवैकल्ये च पुनर्न दृष्टः ।
अन्यथेति यदि तज्जन्योस्य स्व
भावो न स्यात् । स इति धूमस्तत्प्रतिनियतोग्न्या
दिकसामग्री-हि-यतः । अग्नेरन्यत्र कथम्भवेन्नैव भवेत् । भवन् वा न धूमः स्यात् ।
यस्मात् तज्जनितो ह्यग्निजनितो हि स्वभावविशेषो धूम इति । तथा हेतुरपि
वह्निस्तथाभूतकार्यजननस्वभावो धूमजननयोग्यतास्वभावो । धूमरहितावस्थाया
मप्यस्त्येव योग्यता कारणभूतेति । तेन नाऽव्यापि लक्षणं ।
एवमग्निधूमयोः [p. 40b ]
परस्परापेक्षया नियतस्वभावत्वे प्रत्यक्षव्यवस्थापिते ।

यदि तस्य धूमस्याग्नेरन्यतोपि भाव इष्यते तदा न स धूमजननः स्वभावस्तस्या
वह्नेः । तथा ह्यनग्नेर्यदा धूमस्योत्पत्तिस्तदानग्नेरेव धूमजननः स्वभावो जातः ।
यश्चानग्नेः स्वभावः स कथमग्नेः स्यात् । ततश्चाधूमजननस्वभावत्वादग्नेः
सकृदपि न धूमं जनयेत् । धूमस्यापि
धूमस्वभावता न स्यादित्याह । न
चेत्यादि । अग्नेरन्यतो भवन्न वा स धूमः । किं कारणम् । अधूमजननस्व
भावादनग्नेर्भावादुत्पत्तेः । तत्स्वभावत्वे चानग्नेरपि धूमजननस्वभावत्वे चाभ्यु
पगम्यमाने । स एवाग्निर्धूमजनकरूपत्वादस्य इत्यनेन द्वारेणाव्यभिचारो
धूमस्य ॥

सुखग्रहणार्थं अग्निस्वभाव इत्यादि श्लोकद्वयमाह ।

[p. 104 ]

अग्निस्वभाव इति धूमजननस्वभा
वो यदीत्यर्थः । अग्निरेव स शक्रमूर्द्धा
धूमजननस्वभावत्वात् । अथानग्निस्वभावोसौ शक्रमूर्द्धा । तत्रेति शक्रमूर्द्धनि ।
कस्मान्न भवेदित्याह । धूमेत्यादि । हि यस्मात् । धूमहेतुस्वभावो यस्येति विग्रहः ।
कुत एतत् तच्छक्तिभेदवान् । तया धूमजनिकया शक्त्या करणभूतया वस्त्वन्तरात्
खद्योतादेर्भेदवान् विसदृशः । अधूमहेतोरित्यवह्निस्वभावाद् धू
मस्य भावे
उत्पादेऽभ्युपगम्यमाने स धूमः स्यादहेतुकः । यथोक्तं प्राक् ॥

कथमित्यादि परः । इदानीमित्येकस्य धूमादेर्विजातीयादुत्पत्त्यनभ्युपगमे ।
कथम्भिन्नात् परस्परविजातीयात् । सहकारिणः सकाशादेकस्य कार्यस्योत्पत्तिः ।
कथमित्याह । यथेत्यादि । आदिशब्दाद् आलोकमनस्कारादयः । एवञ्च सति चक्षुः
स्वभावादप्युत्पद्यते विज्ञानम
चक्षुःस्वभावादपि रूपमनस्कारादेर्न चेदमहेतुकं ।
एवं धूमोप्यग्नेरुत्पद्यतामनग्नेश्च शक्रमूर्ध्नः । न चाहेतुको भविष्यतीति चोदको
मन्यते ।

न वै किंचिदित्यादिना प्रतिविधत्ते । चक्षुरादिषु तत्स्वभावं जनकस्वभावं
सदेकैकं परस्परानपेक्षं न वै जनकं । यदि हि स्यात् तदा प्रत्येकं कारणव्यभिचा
रादहेतुकं स्यात् । किन्तु सामग्री जनिका । तत्स्वभावा जन
कस्वभावा । सामग्री
जनिकेत्येतावतैव तत्स्वभावत्वं लब्धमतत्स्वभावस्याजनकत्वात् तत्किं स्वभावेति
पृथगुच्यते ॥ सत्यं किन्त्ववधारणार्थमुक्तं । सामग्र्यवस्थायामेव तत्स्वभावता । न
पूर्वन्न पश्चान्न पृथगिति । स्वहेतुसामर्थ्यनियतसन्निधीत्येकस्मिन् कार्ये समस्तावन्ये
कारणानि हेतुरिति समुदायार्थः ।

केचित्तु वा शब्दं पठन्ति । सामग्री जनिका तत्स्वभावा
वेति । अत्र तु
वाशब्दस्य न किंचित् प्रयोजनमित्य प पाठ एवायं । यदि सामग्रीत्युक्त्वा
सामग्र्यन्तरादपि चक्षुर्विज्ञानं स्यात्तदा भिन्नादुत्पादेरहेतुकत्वम्भवेत् । सैव साम
ग्र्यनुमीयते । कार्येण न प्रत्येकं कारणादन्यतो नास्ति व्यभिचार इति भावः ।

स्यादेतद अग्न्यादिसामग्रया आद्य एव धूमक्षणो जनितो न च तस्य लिङ्ग

[p. 105 ]त्वन्तस्यानिश्चयात् । यश्च धूमप्रतिबन्धो गृह्य
ते स पूर्वधूमहेतुरेव । [p. 41a ]
कथन्ततोग्न्यादिसामग्र्या अनुमानमित्यत आह । सैव चेत्यादि कार्यप्रबन्धस्य
स्वभावस्थितेः । आश्रय आद्यं कारणं । सामग्रीमन्तरेण धूमसन्तानस्यैवाभावात् ।
ततो धूमसन्तानमग्निकार्यत्वेनैकीकृत्य दहनादिसन्ततेः कारणभूताया अनुमानं ।
न हि क्षणविभागेनार्वाग्दर्शनस्य व्यवहारः सम्भवतीति ।

स्यादेतद् । अतीव एव व
ह्निरनुमीयते । न च तेनार्थक्रियार्थिनः किंचित् प्र
योजनमित्येतदपि चोद्यमानेनैव परिहृतं । तदा चायमर्थः । सैव च सामग्री
प्रबन्धेन प्रवर्त्तमाना कार्यस्वभावस्थितेः कार्यप्रबन्धवृत्तेर्हेतुः पूर्वपूर्वमग्न्यादिक्षणं
प्रतीत्योत्तरोत्तरस्य धूमक्षणस्योत्पत्तेः । न ह्ययं नियमो यदेक एव धूमक्षणोग्निना
जन्यो नापर इति । यावदिन्धनस्य न सर्वथा भस्मीभवनन्ता
वद् धूमक्षणानामु
त्पत्तिरविरुद्धा । तस्मादुत्तरोत्तरदहनक्षणजननमर्थेनप्रबन्धप्रवृत्तेनाग्निना यथा
भूतो धूमप्रबन्धो जनितः प्रत्यक्षावधारितस्तथाभूतमन्यत्रावधार्यार्थक्रियासमर्थ
दहनसन्तानस्यानुमानन्तदर्थिनो न विरुद्धम् । अन्य एव च स्वभावो विच्छिन्न
दहनसन्तानस्य धूमस्यान्य एव विच्छिन्नदहनसन्ततेर्वासगृहादिस्थस्य । स्फुटश्च
तयो
र्भेदमवधारयति लोक इति कुतो व्यभिचारः ॥

अथवाऽन्यथा व्याख्यायते ।

ननु सामग्री समग्रेभ्योन्या । तस्याश्चैकत्वाद् एकमेव कार्यमुत्पद्यतेऽन्यथा
समग्राणां प्रत्येकं सामर्थ्यात् कार्यबहुत्वम्पर्यायेण चैककार्यजनकत्वं स्यान्न च भव
ति । तस्मात् कथमेकजनकत्वमित्याशंक्याह ।

सैव चेत्यादि । सैव च सामग्रीति समग्रा एव सामग्री शब्देनोच्यन्ते ।
किं
कारणं । स्वभावस्थित्या स्वरूपसन्निधानेन कार्यस्याश्रयो भवति यतः ।

एवम्मन्यते । यदि सामग्र्या एव कार्योत्पत्तिस्तदा समग्राणामकारकत्वं स्यात् ।
तथा च प्रतीतिबाधा । समग्राणामपि कारकत्वे सुतरां कार्यबहुत्वं स्यात् । पर्यायेण
चैककार्यजनकत्वं स्यात् । न च सामग्रीबलात्तेषामेकरूपता । सामग्र्या एवा
भावप्रसङ्गात् । तस्मात् ते स
मग्राः स्वहेतुभ्य एवैककार्यकरणे नियता उत्पन्नाः
सामग्रीशब्देनोच्यन्ते । न च बहूनामेककार्यकरणे बाधकमस्ति । न चास्माकङ्का
रणमेव कार्यो भवतीति मतं येनानेकस्यैककार्यत्वम्विरुध्येत । यथा चैककार्यं
त्येप्रकस्य प्राग्भाव एव कारणत्वन्दृष्टत्वात् तथानेकस्यापि । यथा वा त एव
समग्राः संयोगलक्षणामेकां सामग्रीञ्जनयन्ति । तथै
कमपि कार्यं किन्न कुर्वन्तीति।

[p. 106 ]

यत्किञ्चिदेतत् । यतश्च सामग्रीजनिकाऽत एव सहकारिणामपर्यायेण जननं ।
परिपाट्या जननं नास्तीत्यर्थः ।

यदपीत्यादिना विजातीयादुत्पत्तिमाशंक्य परिहरति । नान्यादृशात्तादृश न्त
स्योत्पत्तिरिति यदुक्तन्तदेवात्र दर्शयतीत्यर्थः । आदिशब्दाद् गोशृङ्गाच्छरो
[p. 41b ] गोमयाद् वृश्चिकः । तत्रापी
ति विजातीयात् कार्योत्पत्तावपि । तथाभिधानेपीति
विजातीयोत्पन्नस्य शालूकादेः शालूकादिरित्यभिधानेपि स्ववीजाच्छालूकादि
लक्षणात् प्रभव उत्पत्तिर्यस्य तस्मात् स्ववीजप्रभवाच्छालूकादेः सकशादस्त्येव
स्वभावभेदः । किङ्कारणं । हेतुस्वभावभेदात् । हेतोः सामग्रीद्वयलक्षणस्य
स्वभावभेदात् । बीजात् कन्दाच्चोद्भवो य
स्याः कदल्याः सा तथा । सा च
हेतुत्वभेदात् परस्परभिन्ना ।

न चायम्भेदः साधनीय इत्याह । स्फुटमित्यादि । विवेचयति भेदे वा भावस्येति ॥
सुविवेचिताकारं भ्रान्तिहेतुभ्यः सदृशाकारेभ्यो विभागेन निश्चिताकारं ॥

तद्भाव एव भावोऽन्वयः । तदभावे चाभाव एव व्यतिरेकः । अन्वयो व्य
तिरेकश्चान्वयव्यतिरेकन्तस्मात् । यः कार्यस्वभावो यस्यानु
वर्त्तनीयस्य कारणस्या
नुवर्त्तको दृष्टस्तस्यानुवर्त्तकस्य स्वभावस्तद्धेतुः सोनुवर्त्तनीयः कारणात्-सा हेतु
र्यस्येति विग्रहः । यदा तु कारणापेक्षयोच्यते तदा स्वभावस्तस्यानुवर्त्तनीयस्याग्न्या
देस्तद्धेतुस्तस्य कार्याभिमतस्य धूमादेर्हेतुः । यतश्चैवं परम्परापेक्षया कार्यकारणयो
ः स्वभावनियमः । अतः कारणाद् भिन्नाद् विजातीयान्न सम्भ
वः ।

तस्मात् सकृदपि दर्शनादर्शनाभ्यामिति यथोक्ताभ्यां । प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां
कार्यकारणभावसिद्धेः कारणाद् भवति । ततः कार्यकारणभावसिद्धितः तत्प्रतिप
त्तिरन्वयं व्यतिरेकप्रतिपत्तिर्नान्यथेति कार्यकारणभावनिश्चयन्त्यक्त्वा केवलाभ्यान्द

[p. 107 ]र्शनादर्शनाभ्यां नान्वयव्यतिरेकयोः प्रतिपत्तिः । किङ्कारणं । निःशेषिदर्शनादर्श
ना
यत्तत्वाद् दर्शनमात्रप्रतिबद्धाया अन्वयव्यतिरेकप्रतिपत्तेः । एवं हि दर्शनमन्वयं
साधयति यदि निःशेषे सपक्षे हेतोर्दर्शनं स्यात् । एवमदर्शनमपि व्यतिरेकं साधयेत् ।
यदि निःशेषे साध्यव्यतिरेके हेतोरदर्शनं स्यात् ॥ यथैकत्र धूमव्यक्तौ सकृदपि
कार्यत्वसिद्ध्या सर्वत्र तथाभावः । एवं क्वचित् सपक्षासपक्षयोर्दर्शनादर्श
नात्
सर्वत्रान्वयव्यतिरेकनिश्चयो भविष्यतीत्यपि मिथ्या । यस्मात् क्वचिद् अमूर्तत्वे
आकाशादिगते नित्यत्वस्य दर्शने । परप्रसिद्ध्या चैतदुच्यते । अन्यत्र सुखादौ ।
अन्यथेत्यनित्यत्वे हेतोरमूर्त्तत्वस्य दृष्टेः कारणादेकत्र दर्शनं न सर्वत्र तथाभाव
साधनमतो दर्शनमन्वये व्यभिचारि । तथा क्वचिद् घटादौ नित्यत्वाभावेप्यदृष्ट
स्यामू
र्त्तत्वस्य पुनर्नित्यत्वाभाव एव सुखादौ दृष्टेरतो विपक्षैकदेशादर्शनमसाधनं
व्यतिरेकनिश्चये तस्माद्धेतुफलभावनिश्चयादेवान्वयव्यतिरेकयोर्निश्चयः ॥

स्वभाव इत्यादि परः । इदानीमिति कार्यहेतावविनाभावे साधिते संप्रति
स्वभावहेतौ कर्थ साध्येनाविनाभावः ।

ननु स्वभावे भावोपि भावमात्रानुरोधिनि हेतुरि
त्यादिना प्रागेव स्वभाव- [p. 42a ]
हेतावविनाभावः साधितः ।

सत्यं । एवन्तु मन्यते । यथाभूते स्वभावे तन्मात्रभाविन्यविनाभावो
वर्ण्णितस्तत्र प्रतिज्ञार्थैकदेशता प्राप्नोतीति । सिद्धान्तवाद्यप्यनन्तरेणान्यापोह
प्रसाधनेन प्रतिज्ञार्थैकदेशतापरिहारम्मन्यमानः तन्मात्रानुरोधिन्येवाविनाभावं
पूर्वोक्तमनुवदति । स्वभावेप्यविनाभा
व इत्यादि । स्वभावेपि स्वभावहेताव
प्यविनाभावः । कस्मिन् साध्ये । भावमात्रानुरोधिनि । यो हीत्याद्यस्यैव
व्याख्यानं । अविनाभावो भावस्येति कृतकत्वादेः । यस्मात् तदभावे भावमात्रा
नुरोधिसाध्यधर्माभावे भावस्य हेतुत्वेनोपात्तस्याभावः स्यात्ः । किं कारणं ।
[p. 108 ]साध्यसाधनयोरभेदतः । अभेदमेव य एवेत्यादिना व्याचष्टे । य एवानित्यादिको
भावः कृतकभावमात्रानु
रोधी-स्वभाव इत्युच्यते स एव स्वयमन्यनिमित्तानपेक्ष
तया वस्तुतः परमार्थतो भावः कृतकत्वं स च भाव आत्मानं स्वभावभूतमनित्यत्व
म्परित्यज्य कथम्भवेत् ।

य एव तर्हीति परः । पक्षनिर्देशः प्रतिज्ञा 114

Nyāyasūtra. 1: 1: 33.

। तस्या अर्थो धर्मधर्मिसमुदाय
स्तस्यैकदेशः साध्यधर्मात्मको हेतुः स्यात् । तथा हि यावदुक्तमनित्यः शब्दोऽनित्य
त्वादिति तावद् अनित्यः कृतकत्वादिति त
था चासिद्धो हेतुरिति भावः ।

नैष दोष इति सि द्धा न्त वा दी । यस्मात् सर्वे भावा इत्यादि । अत्र प्रथमया
कारिकया धर्मकल्पनाबीजं । द्वितीयया धर्मकल्पना । तृतीयया प्रतिज्ञार्थैकदेशता
परिहारश्च कथ्यते इति समुदायार्थः । सर्वे भावाः स्वभावपरभावाभ्यां व्यावृत्ति
म्भजन्त इति घिनुण् । सर्वभावाः स्वभावेन स्वरूपेण न पररूपेण सजाती
याद्
विजातीयाच्च व्यावृत्ताः । स्वस्वभावव्यवस्थितेः । स्वस्मिन् स्वभावेऽवस्थानात् ।

नन्वश्वादिभ्यो गौर्जात्या भिन्नः । विषाणी गौर्द्रव्येण गोव्यक्त्यन्तराद् भिन्नः ।
शुक्लो गौर्गुणेन विषाणिनो गोव्यक्त्यन्तराद् भिन्न इति । एवमादिपरमाण्वन्तो
भेदो जात्यादिविशेषणकृतः सर्वभावानां न स्वभा
वेनेति ।

अत्रोच्यते । न जात्यादिना तावद् भावानामभिन्नानाम्भेदः क्रियते । भिन्ना
भिन्नभेदकरणे तत्र तस्याकिञ्चित्करत्वात् । नापि भिन्नानाम्वैयर्थ्यात् । नाप्ये
षाम्भेदव्यवहारः क्रियते स्वरूपभिन्नानाम्प्रत्यक्षेऽवभासादेव भेदव्यवहारसिद्धेः ।

किञ्च । जात्यादीनामन्योन्यन्तद्वतश्च सकाशाद् भेदो नान्यतो जात्यादे

[p. 109 ]रनवस्थाप्रसङ्गात् । स्वरूपेण च भे
दे भावानामेवासौ किन्नाभ्युपगम्यते किं
जात्यादिकल्पनया ।

योपि दि ग म्ब रो मन्यते । सर्वात्मकमेकं स्यादन्यापोहव्यतिक्रमे ।
तस्माद् भेद एवान्यथा न स्याद् अन्योन्याभावो भावानां यदि न भवेदिति ।

सोप्यनेन निरस्तः । अभावेन भावभेदस्य कर्त्तुमशक्यत्वात् । नाप्यभिन्नानां
हेतुतो निष्पन्नानामन्योन्याभावः सम्भवति । भिन्नाश्चेत् निष्पन्नाः कथमन्योन्या

भावः सम्भवति । भिन्नाश्चेन् निष्पन्नाः कथमन्योन्याभावकल्पनेत्युक्तं । [p. 42b ]

ननु सर्वे भावा भिन्ना इति यद्येतदनुमानवृत्तन्तदाश्रयासिद्धो हेतुः सर्वभावानां
प्रत्यक्षाविषयत्वाद् । अत एव नैतत् प्रत्यक्षवृत्तं परामृश्यते ।

अन्यस्त्वाह । यद्यपि भावाः स्वभावेन भिन्नास्तेषान्तु जात्यादयो धर्मास्स
न्त्येव प्रतीयमानत्वात् । तथापि निर्विकल्पकन्तु विज्ञानङ्गवादिषु सत्तामात्रं

गृह्वाति न भेदं । अन्यस्माद् विशेषग्रहणमेव हि भेदग्रहणम्विशेषश्च नाविकल्प्य
गृह्यत इति सविकल्पकस्य विषयो न निर्विकल्पस्य । तदुक्तं ॥

विशेषास्तु प्रतीयन्ते सविकल्पकबुद्धिभिः ।

ते च केचित् प्रतिद्रव्यं केचिद् वहुषु संस्थिताः ॥

तानकल्पयदुत्पन्नं व्यावृत्तानुगमात्मना ।

गवाश्वे चोपजातन्तु प्रत्यक्षन्न विशिष्यत इति ।

तस्मान्न निर्विकल्पके प्रत्य
क्षभेदावभास इति ।

योप्याह । सविकल्पकेनापि भेदो न गृह्यतेऽन्योन्याभावग्रहणनिमित्तको
हि भावानां भेदग्रहोन्योन्याभावश्च भेदो न चाभावः । प्रत्यक्षग्राह्यो । न हि गव्य
श्वोस्तीति प्रत्यक्षं परिच्छिनत्त्यतः सत्तामात्रस्यैव ग्राहकं प्रत्यक्षमिति ।

तदुक्तं म ण्ड ने न ॥

आहुर्विधातृ प्रत्यक्षं न निषेद्ध्य विपश्चितः ।

नैकत्व आगमस्तेन प्रत्यक्षेण विरुध्यत इ
ति ।

तदेतदुभयमप्ययुक्तं । सत्तामात्रस्याप्रतिभासनात् । गवाश्वादीनां स्वस्व
रूपेणैव प्रतिभासनात् । तदुक्तं ॥

तत्त्वयुक्तम्प्रतिद्रव्यं भिन्नरूपोपलम्भनात् ।

न ह्याख्यातुमशक्यत्वाद् भेदो नास्तीति गम्यत इति ।

योप्याह । भावानाम्भेद एव नास्ति । तथा हि गोरश्वानुत्पादे यादृशं
स्वरूपमश्वोत्पादेपि तादृशमेव नापरमधिकं किञ्चिज्जातमिति कथमतो
भेदः ।

[p. 110 ]भवतु वा भेदो नासौ प्रत्यक्षग्राह्योऽस्मादयम्भिन्न इति । एवंरूपस्य व्यापारस्य
प्रत्यक्षेऽभावात् । यदाह । न हीदमियतो व्यापारान् कर्त्तुं समर्थमिति ।

सोपि निरस्तः । गवाश्वादीनां स्वस्वरूपेणोत्पत्तिरेव भेदः । ते च स्वस्वरूपेण
प्रत्यक्षेवभासन्ते । तथावभासश्च लोके भेदावभास इति यत्किञ्चिदेतत् । तस्मात्
पुरोवस्थितेषु स्वस्वभावव्यवस्थि
तेरित्यस्य हेतोः । प्रत्यक्षेण भेदं प्रतिपद्य
मानः सर्वोपसंहारेण प्रतिपद्यतेऽतः सर्वभावा व्यावृत्तिभागिन इति व्याप्तिग्रहण
प्रमाणफलमिति । यतश्च जात्यादयोर्थान्तरभूता न सन्तीति प्रतिपादयिष्यते
। अतः पारमार्थिको धर्मधर्मिभावो नास्तीत्युक्तम्भवति ।

ननु सामान्ययोगात् सजातीया उच्यन्ते । यदि च सामान्यन्नास्ति कथं सजा
तीयाद् व्यावृत्तिरित्यु
च्यते ।

नैतदस्ति । न समानानामुत्पन्नानाम्भावानां सामान्ययोगात् समानरूपता
स्वहेतुभ्य एव तथानिष्पन्नत्वात् ।

तेन यदु द्यो त क रे णो च्यते । न गवि गोत्वं येन गोत्वयोगात् प्राग् गौरेवासा
विति व्यर्थं गोत्वं स्याद् । अपि तु यदैव वस्तु तदैव गोत्वेनाभिसम्बध्यते ।
गोत्वयोगात्तु प्राग् वस्तु न विद्यते । न चाविद्यमानङ् गौरिति वाऽगौरिति वा शक्यं
[p. 43a ] व्य
पदेष्टुमिति ।

तन्निरस्तं । यदैव वस्तु तदैव तस्य गोरूपतया निष्पन्नत्वात् किं गोत्वयोगेन ।
नाप्यसमानानां सामान्ययोगात् समानरूपता । तेषां सामान्यस्यैवाभावात् । समा
नानां च भावः सामान्यमित्यभ्युपगम्यते । सामान्याच्च समानरूपत्वे भावानाम
भ्युपगम्यमाने यावन्न सामान्ययोगस्तावन्न समाना भावाः । यावच्च न समाना
स्तावन्न सामान्य
योग इत्यन्योन्याश्रयत्वं स्यात् । तस्मात् स्वहेतुभ्य एव समाना
उत्पन्नाः । तेन ।

शावलेयाच्च भिन्नत्वं बाहुलेयाश्वयोस्समं ।

सामान्यं नान्यदिष्टं चेत् क्वागोपोहः प्रकल्प्यतामिति ।

निरस्तं । सामान्येष्वेवागोपोहप्रकल्पनात् । असमानानां चापोह्यात्मतया
प्रकल्पनात् ।

यदप्युच्चते । समाना इति प्रतिभासादेव निर्विकल्पके ज्ञाने सामान्यप्रति
भासोन्य
था बाहुलेयाश्ववत् । शावलेयबाहुलेययोरपि वैलक्षण्यप्रतीतिः स्यात्
सर्वात्मना भेदाद् । भवति च समाना इति प्रतीतिस्तस्मादस्यैव सामान्यमिति ।

तदुक्तं । निर्विकल्पकबोधेन द्व्यात्मकस्य वस्तुनो ग्रहणमिति । यद्वा
सविकल्पके न चेत् सामान्यं गृह्यते । निर्विकल्पकेनापि गृहीतमेव । सविकल्पा

[p. 111 ]भिन्नप्रतिभासत्वात् । तथा हि । य एव शावलेयादयो
गौरिति ज्ञानेन गृह्यन्ते ।
त एव निर्विकल्पके ज्ञाने प्रतिभासन्ते केवलमेकन्तानविकल्प्य गृह्णात्यन्यद् विकल्प्येति
तयोः स्वरूपभेदो न प्रतिभासभेदः । तस्मान्निर्विकल्पकेपि ज्ञाने सामान्यं प्रतिभासत
इति ।

तदपि निरस्तं । स्वहेतुभ्य एव केषाञ्चित् समानानां प्रतिभासनात् । सामा
न्यस्य च व्यक्तिपरतन्त्रं स्वरूपं न च निर्विकल्पकं ज्ञानं पारतन्त्र्य
म्वस्तुनो गृह्णाति ।
स्वातन्त्र्येण वस्तुग्राहित्वात् तत्कथं सामान्यग्राहकमुच्यते । अनुगतस्य च
रूपस्य प्रत्येकवद् युगपद् बहुष्वप्रतिभासनात् । अत एव विकल्पः समानेष्वेकान्त
भिन्नेषु निर्विकल्पकप्रत्यक्षबाधितमनुगताकारं गृह्णन् भ्रान्तो भवति । निर्वि
कल्पकगृहीतसामान्यग्राही वाऽप्रमाणं स्याद् गृहीतग्राहित्वात् । अथ विकल्प्य
ग्राहित्वाद् अगृ
हीतग्राहित्वं स्मृत्यादेरपितर्हि स्मर्यमाणविषयता गृहीतग्राहित्वन्न
स्यात् । अथ जात्यादिविशिष्टवस्तुग्राहितया विकल्पस्यागृहीतग्राहित्वमेवमपि
यदि जात्यादिविशिष्टत्वम्वस्तुनः पारमार्थिको धर्मस्तदा निर्विकल्पकेनापि गृही
तमेवेति कथमगृहीतग्राहित्वम् । अथ कल्पिकस्तदा तद्ग्राहकस्य कथं प्रामाण्य
मारोपितार्थत्वात् । तस्मान्ना
स्त्येव जात्यादिरिति स्थितं ।

कथन्तर्हि भावा व्यावृत्तिभागिन इत्युच्यन्ते । कल्पितधर्मद्वारेणायं व्यपदेश
इत्यदोषः । अतः ।

अगोनिवृत्तिः सामान्यं वाच्यं यैः परिकल्प्यते ।

गोत्ववस्त्वेव तैरुक्तमगोपोहगिरा स्फुटमिति । 115

Ślokavārtika. Apohavāda.

निरस्तं । पारमार्थिकस्य गोत्वस्य निषेधः क्रियते न तु कल्पितस्येति वक्ष्यति ।

यदि परमार्थिको धर्मधर्मिभावो नास्ति कथन्त
र्हि कृतकः शब्दो नित्य इति [p. 43b ]
बुद्धीनाम्भेदः शब्दैकस्वरूपविषयत्वात् ।

अथ निर्विषया एता वासनाबीजमात्रतः ।

प्रतिपत्तिः प्रवृत्तिश्च बाह्येर्थेषु कथम्भवेत् ।

अथ बाह्याध्यवसायात् प्रवृत्तिरेवमपि कृतकत्वस्य योवसायः स एवानित्य
स्याभेदादिति कथम्बुद्धिभेदः । कृतकानित्ययोरभेदादेव तदनुभवाहितवासनाभे
दस्याभावान्न तत्त्वतो बुद्धिभेद इत्यत्राह ।

यस्मादित्या
दि । यस्मात् सर्वस्मात् सर्वभावा व्यावृत्तास्तस्माद् यतो यतो
नित्याकृतकादेः शब्दादीनामर्थानां व्यावृत्तिस्तन्निबन्धनाः । व्यावृत्त्यावधिव्या

[p. 112 ]वृत्तिनिबन्धना धर्मभेदा अनित्यकृतकादयः कल्प्यन्ते विकल्पैरारोप्यन्ते । किम्वि
शिष्टास्तद्विशेषावगाहिनः । तस्य स्वलक्षणस्य ये विशेषा अकृतकादिव्यावृत्ति
रूपलक्षणास्तदवगाहिनः । तदवगाहनशीला
स्तदभेदावभासनशीला इत्यर्थः ।

एतदुक्तम्भवति।अकृतको न भवतीत्यनेन द्वारेण प्रबोधिताया एव कृतक
विकल्पवासनाया एषा प्रकृतिर्यतस्ततो विकल्प उत्पद्यमानः कृतक इति स्वाकारा
भिन्नः स कृतकव्यावृत्तमेव शब्दस्वलक्षणं प्रतिपद्यते न त्वनित्य इति । तथा नित्यो
न भवतीत्यनेनापि द्वारेण प्रबोधिताया एवानित्यवासनायाः साम
र्थ्यं यत्ततो विकल्प
उत्पद्यमानोऽनित्य इति स्वाकाराभिन्नं नित्यव्यावृत्तमेव शब्दस्वलक्षणं प्रतिपद्यते
न तु कृतक इति । तेन बुद्धिभेदो भवति । यतश्च बाध्यमानत्वाद् विकल्पप्रति
भास्यर्थो बाह्यो न भवत्यतो वासनावशादेव बाह्यावभासो विकल्पस्तेन विकल्पस्य
बाह्यरूप एव प्रतिभासमानोर्थः स्वाकार उच्यते । न तु स्वाकारे बाह्यारोपः

सादृश्यात् । यदाह । नामनिमित्तप्रकरणे116

Pramāṇavārtika 3: 12.

।

सारूप्याद् भ्रान्तितो वृत्तिरर्थे चेत् स्यान्न सर्वदा ।

देशभ्रान्तिश्च न ज्ञाने तुल्यमुत्पत्तितो धियः ।

तथाविधाया बाह्यार्थप्रतिभासाया इति ।

एतेन यदुच्यते । यद्वाह्यात्यन्तविसदृशस्य स्वाकारस्य ताद्रूप्यग्रहणन्तद
न्यनिवृत्तिकृतसादृश्यपरं । यथा घटविसदृशोपि पटो वृक्षाभावविशिष्टोऽवधार्यमाणो
य
मप्यवृक्ष इति घटसदृशोवधार्यते । वृक्षव्यावृत्तेर्घटपटयोस्तुल्यत्वात् । तथा
विकल्पविषयोऽत्यन्तं वामे विसदृशोपि वामेऽवधार्यतेऽन्यनिवृत्तिकृतसारूप्य
ग्रहणादिति ।

तदपास्तं । स्वहेतुत एव बाह्याभासाया विकल्पबुद्धेरुत्पत्तेः । न चासदृशानाम
न्यनिवृत्त्या सादृश्यं क्रियते । तत्र तस्या भेदाभेदसादृश्यकरणेऽकिञ्चित्करत्वात् ।
न चा
न्यनिवृत्तिः सदृशी विद्यते । सदृशानामपि कथमन्यनिवृत्त्या सादृश्यं क्रियते
स्वरूपेणैव सादृश्यात् । नापि पूर्वं स्वाकारप्रतिभासः पश्चात् तत्रान्यनिवृत्तिकृत
सादृश्यग्रहणपरो बाह्यारोपः प्रतिभासते । न हि मरीचिकायां पूर्वं स्वरूपाप्रतिभासे

[p. 113 ]सति सादृश्यग्रहणहेतुको जलारोपः सम्भवति । बाह्यारोपाच्च पूर्वं न स्वाका
रो [p. 44a ]
ग्राह्यारोपोस्ति । विकल्पस्यैवाभावात् । भावे बोधैकरूप एवासाविति न बाह्यसदृशः ।
ततश्चान्यनिवृत्तिकृतसादृश्याभावात् कथम्बाह्यरूपः प्रतीयते । अनुमानस्य तु
नान्यनिवृत्तिग्रहणपूर्विका प्रवृत्तिर्लिङ्गस्य तया सह सम्बन्धात् सिद्धेः । यदा च
तद्विशेषावगाहित्वम्विकल्पानां प्रतीयते तदा विधिरूपेणैव प्रवृत्तिर्वस्तुस्वरूपस्य
विधोयमानत्वेनाध्यव
सायादर्थादन्यनिवृत्तिः प्रतीयते । तेन विधिरेव शब्दार्थोस्मा
कमपि । बाह्यतयाऽरोपितस्य च विधिप्रतिषेधाभ्यां सम्बन्धः ।

ननु नियतरूपग्राही विकल्पः प्रतिभासते । तेनेतररूपशून्यमेव विकल्पयन्नि
यतमर्थं विकल्पयति । तस्माद्यन्नियतरूपावधारणन्तदन्यनिवृत्तिविषयन्तत्कथमुच्यते
विधिरेव शब्दार्थ इति ।

तदयुक्तं । अन्यनिवृत्तिमहं विकल्प
यामीत्यप्रतीतेः । न च स विकल्पविषयो यो
न विकल्प्य प्रतिभासते । यदि चेतररूपनिवृत्तिमेव विकल्पयन्नियतमर्थम्विकल्पयति
तदेतरेतराश्रयदोषः स्यात् । इतररूपस्यापि नियतरूपत्वेनान्यनिवृत्तिद्वारेण
प्रतिपत्तिप्रसङ्गात् । अथ विधिरूपेणेतररूपं विकल्पयति न तर्हि तदन्यनिवृत्त्य
वधारणपूर्वकन्नियतरूपावधारणं ।

न च य
था सामान्यवन्तमर्थम्पश्यामीति नास्ति जातितद्वतोर्विशेष्यविशेषणभावे
प्रतिभासः । अथ च विशिष्टप्रत्ययानुरोधात् सामान्यविशिष्टव्यक्तिदर्शनन्नै
या यि का दयः कल्पितवन्तस्तथाऽन्ये117 ? न्यैर् निवृत्तिमहम्विकल्पयामीत्यप्रतीतावपि
बाह्यसदृशारोपान्यथानुपपत्त्यान्यनिवृत्तिपरं विकल्पाकारे बाह्यरूपमारोप्यत इति
युक्तं । सादृश्यमन्तरेण
वासनाबलादेवाध्यवसितबाह्यरूपस्य विकल्पस्योत्पत्तेः ।
यदाह । तदनुभवाहितवासनाप्रभवप्रकृतेरध्यवसिततद्भावस्वरूपं । तथा विकल्प
वासनायाश्च तादृशी प्रकृतिर्यदेवमेषा प्रतिभातीति ।

नापि बाह्यरूपारोपकस्य ज्ञानस्यान्यवित्तिकृतसारूप्यनिमित्तत्वेप्यन्यनिवृत्ति
विषयत्वं । न हि मरीचिकायां जलज्ञानस्य सादृश्यविषयत्वमारोपि
तजलविषय
त्वात् । न च नियतं रूपं भावानामन्यनिवृत्त्या क्रियते । तस्या अवस्तुत्वेनाकार
कत्वात् । स्वहेतुभ्य एव च ततो118 ? तत उ त्पत्ते ।

नापि नियतरूपावधारणन्तदन्यनिवृत्तिविषयं नियतरूपविषयत्वादस्य ।
अत एव न तदन्यनिवृत्तिपुरस्सरमेव धार्यते प्रत्यक्षेणैव ।

न च तदन्यनिवृत्तिरर्थान्तरभूता युज्यत
इति वक्ष्यति । नापि सा तत्त्वा
न्यत्वाभ्यामवाच्या युज्यते। एवं ह्यभाव एवास्याः स्याच्छशविषाणवत् । न च
स्यात् प्रत्यक्षगम्या नीरूपत्वात् । नाप्यनुमानगम्या । सम्बन्धाभावेन लिङ्गस्यासिद्धेः ।

[p. 114 ]नापि नियतरूपान्यथानुपपत्त्या तत्कल्पना । अनियतरूपाणामन्यनिवृत्तेरभावात् ।
[p. 44b ] नियतरूपाणां च कथमन्यनिवृत्त्या नियतरूपत्वं स्वहेतुभ्य एव नियतरू
पाणामुत्पत्तेः ।
तस्मान्नियतरूपावधारणपुरस्सरैवान्यनिवृत्तिः प्रतीयते । तथा हि घट इत्युक्तेऽघटो
न भवतीति सामर्थ्यात् प्रतीयतेऽतो विकल्पकल्पितैवेषा न परमार्थतोस्ति ।

तस्मात् स्थितमेतच्छद्बलिङ्गाभ्याम्विधिरूपेण वस्तु प्रतिपाद्यतेर्थादन्यनिषेघः ।
तंथा च वक्ष्यति तद्गतावेव शब्देभ्यो गम्यतेऽन्यनिवर्त्तनमित्यादि १ । १२८ ।

तेन यदुच्यते कु मा रि ले न ॥

न त्वन्यापो
हकृच्छब्दो युष्मत्पक्षेनुवर्ण्णितः ।

निषेधमात्रन्नैवेह प्रतिभासेव गम्यते ॥

किन्तु गौर्गवयो हस्ती वृक्ष इत्यादि शब्दतः ।

विधिरूपावसायेन मतिः शाब्दी प्रवर्त्तते ॥

तस्माद्येष्वेव शब्देषु नञ्योगस्तेषु केवलं ।

भवेदन्यनिवृत्त्यङ्गः स्वात्मेवान्यत्र गम्यत¹¹⁹

Ślokavārtika.

इति ।

एतत्सिद्धं साध्यते । विधिरूपस्यापि शब्दार्थस्येष्टत्वात् । कथन्तर्हि परमताद्
बौ द्ध मतस्य भेदः । कथं वा शब्दलिंगयो
रपोहो विषय उच्यते ॥

नन्वस्त्येव महान् भेदः परैः पारमार्थिकार्थविषयत्वेनेष्टस्य विकल्पस्य बौ द्धैः
कल्पितविषयत्वेनेष्टत्वात् । कल्पितश्चाकारोऽपोहाश्रितत्वादपोह उच्यते । अपो
ह्यतेऽनेनेति वा । अन्यनिवृत्तिमात्रं त्वर्थादाक्षिप्तमपोहनमपोह इत्युच्यते ।
स्वलक्षणं त्वपोह्यतेस्मिन्नित्यपोह उच्यते ।

तस्मादन्यान्यव्यावर्त्त्यवस्तुव्यपेक्षया धर्माः कल्पितभे
दा विकल्पैर्विषयी
क्रियन्ते । अतो भिन्नविषया विकल्पास्तत्समानविषयाश्च शब्दा अप्यपर्याया
इति दर्शयितुमाह । तस्मादित्यादि । यतश्चैवं धर्मभेदाः कल्प्यन्ते तस्माद्यः स्वलक्ष
णविशेषो व्यावर्त्तनीयनित्यव्यपेक्षया व्यवस्थापितोऽनित्यलक्षणः । येन धर्मेण
येन शब्देन । यथाऽनित्यशब्देन । शब्दोपि धर्मवाचकत्वाद् धर्म उच्यते । न
स शक्यस्ततोन्येन । अनि
त्यशब्दादन्येन कृतकादिशब्देन । व्यावर्त्तनीयान्तर
वस्त्वधिकेन प्रत्येतुं । तेन भिन्ना व्यवस्थितिः । तेन कारणेन विकल्पानां नैक

[p. 115 ]विषयत्वं । शब्दानां च न पर्यायत्वं ।

तेन यदुच्यते । ययोस्तादात्म्यन्न तयोर्गम्यगमकभावो ययोश्च विकल्पित
रूपयोर्गम्यगमकभावो न तयोः सम्बन्ध इति ।

तदपास्तं । अकृतकव्यावृत्तस्यैव स्वलक्षणस्य ज्ञापकहेत्वधिकारात् । कृतक

इति ज्ञातस्य गमकत्वात् तस्य च नित्यव्यावृत्तवस्तुरूपत्वात् तादात्म्यं ।

सर्व एव हीत्यादिनाऽद्वै त वा दं निराकुर्वन् कारिकार्थमाह । स्वरूपे स्वात्मनि
स्थितिर्येषान्ते तथा । सर्व एव हि भावाः स्वरूपस्थितयो नात्मानं परेण मिश्रयन्ति ।
एकीकुर्वन्ति । किङ्कारणं । तस्य मिश्रीक्रियमाणस्य परस्यापरत्वप्रसङ्गात् ।
आत्मतापत्तेः ।

स्यान्मतं ।

सर्ववस्तुषु बुद्धिश्च व्यावृत्तानुगमा
त्मिका ।

जायते द्व्यात्मकत्वेन विना सा च न युज्यते ॥

अतः सामान्यात्मका विशेषा विशेषात्मकञ्च सामान्यमित्युभयरूपम्वस्त्वि
त्यत्राप्येकस्य वा रूपस्य भिन्नेभ्योऽभेदो भिन्नस्य चैकस्मादभेदः । तत्र प्रथमं पक्षं
निराकर्त्तुमाह । तेषामिति भावानामभिन्नमित्येकात्मभूतमित्यव्यतिरिक्तं यद्रूपं
स्वभावो न तत्तेषाम्भावानामिति शक्यम्वक्तुं । कस्मात्तदानीन्तस्येत्यपे
क्ष्यते । [p. 45a ]
तस्याभिन्नस्य रूपस्य तेषामभावादभेदादेव ।

अथ पुनरेकस्माद् भिन्नस्याभेदस्तत्राप्याह । तदेव हि स्यादभिन्नस्य भावात् ।
एकं चेद्रूपं प्रतिपन्नाभावस्तदेवाभिन्नं रूपन्तेषां स्यान्न भिन्नं । कुत एतत् । तस्यै
वाभिन्नस्य रूपस्य भावात् ।

अथ स्यात् । तेषाम्भेदोपीष्यत एवेत्यत्राह । तस्मादभिन्नात्मनोर्थान्तरस्य
भिन्नस्य नानारूपस्याभावात् ।

अथ स्याद् । विशेषस्य यो भेद
स्स एव सामान्यस्याभेदाद् । यदाह ।
सामान्यस्य तु यो भेदं ब्रूते तस्य विशेषतो दर्शयित्वाभ्युपेतव्य इत्यत्राप्याह । तंस्यैव
च पुनर्भेदविरोधात् । तस्यैवैकस्यानेकत्वायोगात् ।

अथ स्याद् । विशेषद्वारेण सामान्यस्य भेदो न स्वरूपस्तदानुगतव्यावृत्त

[p. 116 ]रूपयोः परस्परासंश्लेषादेकान्तेन भेदः स्यात् । तदाह । तच्चैकरूपं स्वात्मनि
स्वस्वभावे व्यवस्थितममिश्रमेव
व्यक्तिरूपेण । अमिश्रे च मिश्ररूपतयाप्रतीते
र्मिथ्यात्वमेव ।

अथ कथंचित् सामान्यस्य व्यक्त्यभिन्नत्वान्नैतन्मिथ्यात्वं । तदाह ।

नैतदश्वादिबुद्धीनामध्यारोपाद्यसम्भवात् ।

स्थितं नैव हि जात्यादेर्भिन्नत्वं व्यक्तितो हि न इति ।

तदयुक्तम् । एकत्वेन येनैव रूपेण भिन्नन्तेनैवास्याभेदो विरोधान्न चैक
स्मिन् प्रमाणे भेदाभेदं प्रतिभासते । एकेन च भेदग्रहणे सति यद्य
न्येनाभेदो गृह्यते
कथन्तद्ग्राहकं प्रमाणं भ्रान्तं न स्याद् । अन्यथा ग्रहणात्तस्य चैकरूपत्वात् ।

यद्वाऽमिश्रणादेवैकस्य रूपस्य सामान्यरूपता न स्यादर्थान्तरत्वाद् घटवत् ।

उ द्यो त क रस्त्वाह । गवादिष्वनुवृत्तिप्रत्ययः पिण्डादिव्यतिरिक्तनि
मित्तभावी । विशेषत्त्वान्नीलादिप्रत्ययवत् । तच्च निमित्तं समानव्यक्तिकरणात
सामान्यमित्युच्यते 120

Cf. Nyāyavārtika 2: 2: 65.

।

अत्रापि न तावत्समानाना
मर्थान्तरेण समानरूपता क्रियते तथैव निष्पन्नत्वा
द प्यसमानानामिति दर्शयन्नाह । अर्थान्तरमिति सत्ता गोत्वादिकं न तेषां
व्यक्तिभेदानां सामान्यमतद्रूपत्वात् । तेषां भेदानामसमानरूपत्वात् । समानानां च
भावः सामान्यमिष्यते ।

अथवाऽतद्रूपत्वाद् व्यक्तिभ्योर्थान्तरत्वादेकत्ववत् । अथार्थान्तरमपि बहुषु
समवेतमिति यदि तत्तेषां सामा
न्यं । तदा द्वित्वादिकार्यद्रव्येष्वपि प्रसंगो द्वित्व
मपि ह्यनेकद्रव्यसमवेतम् । आदिग्रहणाद् बहुत्वादिः । तथा संयोगोनेकद्रव्यसमवेतः ।
कार्यद्रव्यं चावयविसंज्ञितमारम्भकद्रव्येषु समवेतमतो द्वित्वादिषु सामान्यरूपता
प्रसंगः । यस्मिन् नार्थान्तरे सति समाना भेदा भवन्ति तदेव सामान्यं न
सर्वमित्यत्राह । न हि । यस्मात् सम्बन्धिनान्येनार्थान्त
रेणैकत्वलक्षणेनान्येऽ
समाना भिन्ना न समाना नैकीक्रियन्ते भिन्नाभिन्नसमानभावकरणे तदनु
पयोगात् । भिन्नदेशादीनां प्रतिभासनाच्च कथं समाना एव भवन्ति । केवलं
तद्वन्त एक धर्मवन्तः स्युर्भेदाः । भूतानि ग्रहनक्षत्राणि तेषां कण्ठे दीर्घा गुणो

[p. 117 ]र्च्चनार्थं निबध्यते । तेनैकेन कण्ठे गुणेन यथा भूतानि तद्वन्ति न त्वेकीभवन्ति
तद्वद्व्यक्तयोपि ।

ननु गु
णस्य मूर्त्तत्वाद् तद्वत्ता प्रतीतिर्युक्ता । न व्यक्तिषु सामान्यस्यामूर्त्त- [p. 45b ]
त्वादिति चेत् । न । तत्समवेतत्वस्येष्टत्वादर्थान्तरभावस्य च । यतश्चै
कसम्बन्धेपि न समाना व्यक्तयस्तत एव नाभिन्नप्रत्ययविषयाः एकाकारज्ञान
स्याभ्रान्तस्य न विषयाः । भूतवत् । यथा भूतान्यगुणस्वभावानि नैकगुणाकार
प्रत्ययविषयः । तद्वत् । एवन्तावदनेकसम्बन्धेप्यर्थान्तरं न तेषां सामान्यं

द्वित्वादिष प्रसङ्गदिति स्थितं । प्रतीयन्ते च समाना इति । तस्मात् तदात्मान
मेव हि तयोर्भेदयोरात्मानमेव । एकरूपमिदं द्व्यमित्येकांशेन स्वगतेन संसृजन्ती
बुद्धिः सामान्यविषया प्रतिभासते । नैकसम्बन्धिनावित्येकेन सामान्येन सम्ब
न्धिनावेताविति नैवम्बुद्धिः प्रतिभासते येन सामान्यमर्थान्तरम्प्रमाणसिद्धं स्यात् ।
भूतवदिति वैधर्म्यदृष्टान्तः ।
यथा बुद्धिर्भूतान्येकेन गु
णेन सम्बद्धानि गृह्णाति
नैवमित्यर्थः ।

यद्वा यथा भूतान्येकसम्बन्धीनि तथा भिन्नावेकसम्बन्धिनाविति सामान्य
विषया बुद्धिः प्रतिभासत इति नैवं ।

अथ स्यात् । सामान्यं हि व्यक्तीनाम्विशेषणं । विशेषणं च विशेषे स्वानु
रक्तां बुद्धिं जनयत्यतो नास्य व्यक्तिभ्योर्थान्तरभावेन प्रतिभासः ।

ननु विशेषणत्वेपि तस्य न विशेष्येण स
हैक्यं दण्डस्येव दण्डिना तत्कथमभेद
प्रतिभासः । अभेदांशेनाप्येकत्वान्न विशेषणविशेष्यभावः । तस्मात् सामान्यस्य
व्यक्त्यभेदप्रतीतिर्भ्रान्तिरेव ।

अथ सर्वदैवं प्रतीतेरभ्रान्तिः । तदाह ।

यो ह्यन्यरूपसंवेद्यः सम्वेद्येतान्यथा पुनः ।

स मिथ्या न तु तेनैव यो नित्यमवगम्यत इति ।

तदयुक्तं । तस्य व्यक्त्यभिन्नत्वमेव स्यात् । गोर्गोत्वमिति प्रतीतिभे
दा
भ्युपगमाच्च । न च लाक्षास्फटिकयोरिव जातितद्वतोः संसर्गावगतिरभ्रान्तिः ।
अलाक्षारूपस्य स्फटिकस्य लाक्षारूपेण गतेर्भ्रान्तत्वात् । एवं जातितंद्वतोरेकत्व
[p. 118 ]ग्रहो भ्रान्तिः । सामान्यं केवलं पश्यत्येव बुद्धिः । तस्यास्तु तर्द्दर्शिन्याः समवायस्य
सूक्ष्मत्वात् सा भ्रान्तिर्यदेतद् व्यक्तीनां सामान्याभेदेन ग्रहणमिति चेत् । तद्दर्शिनी
ति कुतः । पारमार्थिक
सामान्यदर्शिनी सा बुद्धिरिति कुतो निश्चयः सर्वदास्या
व्यक्त्यभेदविषयत्वात् । नास्या बीजमस्तीति निर्बीजा तथा चासौ भ्रान्तिश्च
तस्या अयोगात् । न हि भ्रान्तिरुत्पद्यमाना निर्निमित्ता घटते । जलादिभ्रान्ति
वत् । भ्रान्तिश्चेयमसंसृष्टानपि भावान् संसृजन्ती बुद्धिरतोस्या निमित्तेन भवितव्यं
। यत्तन्निमित्तन्तत् सामान्यमित्यत्राह । त एव भेदास्तत्सामान्यज्ञा
नाद्येकङ्कार्यं
येषान्ते तदेककार्या बीजं भ्रान्तेः । एतच्च प्रतिपादयिष्यते ।

न च सामान्यं दृष्टातदारोपेण व्यक्तिष्वेकाकारा भ्रान्तिर्युज्यते । तथा हि
। सादृश्यं भ्रान्तिकारणमत्यन्तविलक्षणं च सामान्यं व्यक्तिभ्यस्तस्यावर्ण्णसंस्था
नाकारत्वाद् व्यक्तीनां च वर्ण्णसंस्थानाकारत्वात् ।

अथ स्यात् । न सामान्यस्य सादृश्यनिमित्तो भेदेष्वारोपोपि त्वेकान्तेन
[p. 46a ] भिन्नेषु स एवायमित्ये
कत्वावसायविभ्रमो नैकरूपमन्तरेणेति ब्रूमः । यद्येवमेकेन
सम्बन्धिन इत्येव कृत्वा विनापि भ्रान्तिनिमित्तेन यद्येकाकारभ्रान्तिविषया
भवन्ति । तदा संख्या च संयोगश्च कार्यद्रव्यं चादिशब्दाद् विभागादि चैकम्वस्तु
विद्यते येषान्ते तद्वन्तस्तेषु भूतेषु चैकगुणेन युक्तेषु स्यादेकाकारा भ्रान्तिः । न
च भवति । अतो व्यक्तीनामपि नैकत्वनिमित्ता भ्रान्तिरिति । तदिति त
स्माद्
यथा व्यक्तिभ्यो भेदेनेष्टं सामान्यं तथा सामान्यबुद्धौ निवेशाभावात् प्रतिभासाभा
वान्न सामान्यमन्यत् । सति वा सामान्ये तस्यापि सामान्यस्य स्वात्मनि
स्वस्मिन् स्वभावेऽवस्थानादमिश्रणमन्येन व्यक्तिरूपेण । व्यक्तिष्वनवस्थानान्न
धर्मरूपत्वन्तस्येत्यर्थः । तस्मादिति स्वस्वभावव्यवस्थानाद् इमे भावा घटादयः
सजातीयाभिमतात् तुल्याकारत्वेना
भिमताद् अन्यस्माच्चेति विजातीयादि
व्यतिरिक्ताः पृथग्भूताः स्वभावेन प्रकृत्यैकरूपत्वात् । स्वस्वभावव्यवस्थितेरिति
यावत् ॥

द्वितीयकारिकार्थमाह । यतो यतो भिन्नास्ते भावास्तस्माद् भेदस्तद्भेदः ।
तस्माद् भिन्नाः स्वभावास्तस्य प्रत्यायनाय प्रतिभिन्नस्वभावं कृतसन्निवेशैः शब्दैः

[p. 119 ]कृतसंकेतैः शब्दैः करणभूतैरनेकधर्माणः कृतकत्वादिधर्म्मव
न्तः प्रतीयन्ते स्वभावा
भेदेपि । न ह्येकस्य स्वलक्षणस्य स्वभावनानात्वमस्ति । कथन्तर्ह्यनेकधर्मत्वमित्याह ।
ततस्ततो भेदमुपादायेति । यतो यतो व्यावृत्तास्ततस्ततो भेदमुपादायाश्रित्य
तेपि शब्दा ये तस्य तस्य भेदस्य भिन्नस्वभावस्य ख्यापनाय कृतसंकेतास्तेष्वस्मिन्
भिन्ने स्वभावे वाचकत्वेन नियताः । ततो नैकः शब्दः सर्वान् भिन्नस्व
भावानाक्षि
पत्यतस्तेपि शब्दाः प्रत्येकन्तैः सर्वभेदानाक्षेपेपि । एकभेदचोदनादेकैकस्य भिन्नस्य
स्वभावस्य चोदनात्तत्स्वलक्षणनिष्ठा एव भवन्ति । यस्य स्वलक्षणस्य स स्वभावो
न्यस्माद् भिन्नो यः शब्देनाध्यंवसीयते । तच्च तत्स्वलक्षणं च । तन्निष्ठा एव
तद्विषया एव भवन्ति ।

ननु बाह्यतयाध्यवसितोर्थः शब्दप्रतिभासी साधा
रणोन्य एवान्यच्च साधारणं
स्वलक्षणन्तत्कथन्तन्निष्ठा इत्यत्राह । तदेकस्मादपि यतो यतो व्यावृत्तोर्थः शब्दै
र्विषयीक्रियते तस्मात्तस्मादतत्कारणादतत्कार्याच्चैकस्मादपि तस्य स्वलक्षणस्या
नकव्यावृत्तस्य भेदोस्तीति कृत्वा तद्विषया उच्यन्ते न तु तद्विषया एव । यद्वा तस्य
व्यावृत्त्याश्रयस्य धर्मस्य यत् स्वलक्षणन्तन्निष्ठा एव त
त्प्राप्तिपर्यवसाना एव
भवन्ति । किं कारणं । तदेकस्मादपि तस्य भेदोस्तीति व्याख्यातमेव ।

उपसंहरन्नाह । तस्मादिति । यस्मात् सजातीयविजातीयाद् व्यावृत्तिस्त
स्मादेकस्य भावस्य यावन्ति पररूपाणि तावत्यस्तदपेक्षया । पररूपापेक्षया । पररू
पेभ्यो व्यावृत्तयः क
ल्पिता धर्मभेदाः । व्यावर्त्तते विजातीयमेभिरिति कृत्वा । [p. 46b ]
किं कारणं । तस्मिन् व्यावर्त्त्येऽवधिभूते धर्मिण्यसम्भवि कार्यं कारणं च यस्य
विवक्षितस्य धर्मिणः स तदसम्भविकार्यकारणस्तस्य तद्भेदात् । तस्मादतत्कार्या
दतत्कारणाच्च भेदाद् व्यावृत्तत्वात् । यावत्यश्च व्यावृत्तयस्तावत्यः श्रुतयो निवे
[p. 120 ]शिता अतत्कार्यकारणपरिहारेण व्यवहारार्थाः । तद्विवक्षितं कार्यं कारणं
च यस्य
स तत्कार्यकारणः । यथा श्रोत्रविज्ञानकार्यः शब्दः प्रयत्नकारणश्च स तथा यो न
भवति सोऽतत्कार्यकारणस्तस्य परिहारेण व्यवहारार्थाः प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणो व्यव
हारोर्थः फलं यासामिति विग्रहः ।

विषयमाह । प्रयत्नः कारणं यस्य स प्रयत्नानन्तरीयक उच्यते । तेनाऽतत्का
रणस्याऽप्रयत्नकारणस्य विद्युदादेः परिहारार्थः प्र
यत्नानन्तरीयकध्वनिः । श्रोत्र
ज्ञानं कार्यं यस्य तछ्रावणन्तेन श्रावणध्वनिरतत्कार्यपरिहारार्थः । सर्वव्यवहाराणां
चार्थक्रियानिमित्तत्वात् । हेतुफलभावलक्षणत्वाच्चार्थक्रियाया घटादिशब्देष्वपि
तदतत्कार्यकारणपरिहार्थत्वं योज्यं ॥

तस्मादित्यादिना तृतीयश्लोकं व्याचष्टे । यस्माद् भिन्ना व्यावृत्तिभेदाः
श्रुतयश्च यथास्वम्भेदे नियतास्तस्मा
देकस्य धर्मिणः स्वभावाऽभेदेपि । धर्मिणे
त्यस्य विवरणं नाम्नेति शब्देनेत्यर्थः । यो विशेष इत्यस्यार्थो भेदः कृतकादिलक्षणो
धर्मः कल्पितः प्रतीयते । न स शक्यस्ततोन्येन । तस्माद् विवक्षितात् कृतकादिश
ब्दादन्येनानित्यादिशब्देन प्रत्याययितुन्तस्मान्न प्रतिज्ञार्थेकदेशो हेतुरनित्यकृतक
शब्दयोर्भिन्नार्थत्वात् ॥

कथमित्यादि परः ।
शब्दश्च लिङ्गश्च ताभ्यां । यद्यपीह लिङ्गं प्रकृतन्त
थापि शब्दस्योपादानं लिङ्गवत् निर्विषयत्वख्यापनार्थन्तेन वे द स्य प्रामाण्यं
निराकृतम्भवति ।

ननु विधिरूपेण शब्दलिंगे अर्थः प्रतिपाद्यत इत्युक्तन्तत्कथमिदमाशंकितं
व्यवच्छेदः प्रतिपाद्यत इति कथं गम्यत इति ।

नैतदस्ति । व्यवच्छिद्यतेनेनेति व्यवच्छेदो बाह्यरूपतयारोपित ए
वाकार
उच्यते । तेन स एव शब्दलिङ्गाभ्यां विधिना प्रतिपाद्यते न वस्तुरूपमिति कुतो
गम्यते । यद्वा व्यवच्छिद्यतेस्मिन्निति व्यवच्छेदः । स्वलक्षणमुच्यते । स एव
[p. 121 ]शब्दलिंगाभ्यां विधिना विधिरूपेण प्रतिपाद्यतेऽध्यवसीयते न पुनर्वस्तुनो रूपं
पारमार्थिकधर्मधर्मिभावलक्षणं प्रतिपाद्यत इति कुतो गम्यते ।

प्रमाणान्तरस्येत्यादि प्र
तिवचनं । तेनायमर्थो यदि तावत् पारमार्थिको
धर्मधर्मिभावः सर्वात्मनाऽभिन्नस्तदैकेन प्रमाणेन शब्देन वाधिगतेर्थे सर्वात्मना
परिच्छेदादन्यस्य प्रमाणान्तरस्य शब्दान्तरस्य वा प्रवृत्तिः स्याद् गृहीतग्राहित्वेना
प्रामाण्यात् । भवति च शब्दान्तरादेः प्रवृत्तिरतः कल्पित एव धर्मधर्मिभावः ।

यद्यपि पूर्वसामान्यनिराकरणा
देव कल्पितो धर्मधर्मिभावः प्रसाधितस्तथापि [p. 47a ]
प्रकारान्तरेणानेनापि प्रसाध्यत इत्यदोषः । एतमेव प्रतिपादयन्नाह । तथा हीत्यादि ।
एकस्येति । धर्मधर्मिविभागरहिततत्वान्निरंशस्यार्थस्वभावस्यार्थात्मनः स्वयंस्वरूपेण
प्रत्यक्षस्य सतः कोन्यो न दृष्टो भागः स्यात् प्रत्यक्षदृष्टात् स्वभावात् कोन्यः
स्वभावो न दृष्टः स्याद् यः प्रमाणैरनुमानसं
ज्ञकैः परीक्ष्यते । व्यक्तिभेदाद्
बहुवचनं । सर्व एव दृष्टो निरंशत्वाद् भावस्य तस्मान्न प्रमाणान्तरपरीक्ष्यः स्यादिति ।
एक इत्यादि विवरणं । एको ह्यर्थात्मा निरंशः स तावत् प्रत्यक्षोभ्युपगन्तव्यः
यत्रानुमानं प्रवर्त्तते । किं कारणं । प्रमाणेन प्रागसिद्धे धर्मिणि साधनासम्भवात् ।
आश्रयासिद्धत्वेन लिंगस्यासम्भवात् तस्मात् प्रसिद्धेन धर्मिणा भा
व्यं ॥

एतदुक्तम्भवति । लिङ्गस्यैव प्रवृत्तिर्न स्यात् किं पुनर्लिंगिनिश्चिता प्रमाणा
न्तरस्य प्रवृत्तिर्भविष्यति । यथाऽनित्ये साध्ये शब्दः प्रत्यक्षसिद्धस्तस्य प्रत्यक्षेणैव
प्रमाणेन स्वरूपसिद्धेः कारणात् सर्वाकारसिद्धिः । कस्मात् तदन्यस्यासिद्धस्य
शब्दस्वभावादन्यस्य स्वभावस्यासिद्धस्याभावात् । भावे वाऽसिद्धस्य स्वभावस्य
अतत्स्वभावत्वमशब्दस्वभावत्वं ।
सिद्धासिद्धयोरेकस्वभावत्वविरोधात् ।

तदेवाह । न हीत्यादि । अलब्धधर्मानुवृत्तिर्योगः । लब्धधर्मानुवृत्तिः क्षेमः ।
एको योगः क्षेमश्च यस्य स तथा । तुल्यधर्मेति यावत् । यः स्वभावो येन सदैक
कयोगक्षेमी न भवति स भिन्नयोगक्षेमः । तत्स्वभावो यतो भिन्नयोगक्षेमस्तस्य

[p. 122 ]स्वभावो न युक्तः । तन्मात्रनिबन्धनत्वाद् भेदव्यवहारस्य नानात्वं व्यवस्थायाः ।

अन्यथेति यद्येतद् भेदकारणं नेष्यते तदाभेदव्यवहारस्याभावप्रसङ्गादित्युक्तं ।
एष हि भेदाभेदहेतुर्वेत्यत्र प्रस्तावे । यत एवन्तस्मात् प्रत्यक्षे धर्मिणि शब्दादौ ।
तत्स्वभावसाकल्यपरिच्छेदात् । धर्मिस्वभावस्य साकल्येनावगमात् तत्र धर्मिणि ।
अनवकाशा निर्विषयी प्रमाणान्तरस्यानुमानस्य वृत्तिः ॥

तवापि तुल्यो दोष इति चेदाह
। नो चेत्यादि । भ्रान्तिनिमित्तेन सदृ
शापरोत्पत्त्यादिना कारणभूतेन विकल्पबुद्ध्या संयोज्येत समारोप्येत गुणान्तरं ।
स्थिरत्वादि । वा शब्द इवार्थे । शुक्ताविव रजताकारः संयोज्येत । कथं । रजत
रूपेण शुक्तिकारूपस्य यत्साधर्म्य चैकचिक्यादि । तस्य दर्शनात् । अनवधारि
तविशेषं शुक्तिकारूपमेव सदृशप्रत्ययनिबन्धनत्वाद् रूपसाधर्म्यमुक्तं
न तु साधर्म्यं
नाम द्वयोः साधारणमस्ति ।

एतदुक्तम्भवति । यदि भ्रान्तिनिमित्तेन गुणान्तरन्न संयोज्येत भवेत् ममापि
दोषः किन्तु समारोप्येत । ततः समारोपव्यवच्छेदार्थम्प्रमाणान्तरं प्रवर्त्तते । तेना
यमर्थानुभूतनिश्चिते प्रमाणान्तरस्य गृहीतग्राहित्वेनाप्रवृत्तिः स्यात् । समारोपेण
[p. 47b ] त्वनुभूतानिश्चिते तत्समारोपव्यवच्छेदा
र्थं प्रमाणान्तरमनुमानं प्रवर्त्तत इत्येके ।

तदयुक्तं । लिङ्गस्य व्यवच्छेदेने सह सम्बन्धासिद्धेः । नापि यावद्धेतुना पूर्वं
पक्षव्यवच्छेदो न क्रियते तावत् सन्दिग्धा साध्यप्रतीतिः स्याद्धेतोः साध्येन सम्बन्धात् ।
यत्र च न साध्यं न तत्र तद्विपक्षो विरोधात् । तस्माल्लिङ्गं स्वव्यापकं विधिरूपेण
निश्चिन्वदर्थादन्यसमारोपं निषेधति ॥

नन्वेवमपि कथन्तन्निषेधः क्षणिकत्वानुमाने
पि प्रवृत्तेऽक्षणिकारोपात् ।

सत्यं । केवलमनुमानेनाक्षणिकार्थनिषेधे कृते नायमक्षणिकाकारः प्रत्यय
स्तज्जन्योपि तु सदृशापरोत्पत्तिजन्यत्वेनारोपित इति प्रतिपाद्यते । तस्मात्
तस्यैवानुभूतानिश्चितस्य क्षणिकत्वादेर्निश्चयानुमानं प्रवर्त्तते । यत्रापि विपरीत
समारोपो नास्त्यभ्यासादेरंभावाच्च नानुभवो निश्चयजननसमर्थो न तत्रापि
निश्चया
र्था प्रमाणान्तरवृत्तिरेकांशनिश्चयेन सर्वात्मना निश्चितत्वात् । न च
तद्वस्तु प्रतिभासते यस्य न कश्चिदपि स्वभावो निश्चितः । तस्मात् तत्राप्ये

[p. 123 ]कप्रमाणप्रवृत्तावपरस्याप्रवृत्तिः स्यादेवेति ।

यदीत्यादिना विवरणं । दृष्टं सर्वन्तत्त्वं स्वरूपं यस्येति विग्रहः । तथा
निश्चयप्रतिरोधिना यथादृष्टनिश्चयविबन्धकेन भ्रान्तिनिमित्तेन सदृशापरो
त्पत्तिलक्षणेन । गुणा
न्तरस्थिरत्वादि । न संयोज्येत । नारोप्येत । यथा शुक्तौ
विशिष्टरूपेण गृहीतायामपि शुक्लसाधर्म्याद् रजताकारः संयोज्येत । तदा
स्यादनवकाशा प्रमाणान्तरवृत्तिः ।

स्यान्मतं । न शुक्तौ विशिष्टरूपग्रहे रजतसमारोपः किन्तु यद्रजतरूपसामा
न्यन्तद्दृष्टेरेवमध्यवसाय इत्यत्राह । न हीति । न हि शुक्तौ द्वे रूपे सम्भवतः ।
एकं रजतेन समानं रूपं अप
रम्विशिष्टमवधारणं च । किं कारणं । तथा सामान्य
विशेषरूपेण शवलाभासायाः प्रतिपत्तेः सर्वदा प्रसङ्गात् । अप्रतिपत्तौ वा विवेकेनेति ।
इदं सामान्यमयं विशेष इत्येवम्विवेकेन विभागेनाप्रतिपत्तौ द्वित्वविकल्पायोगात् ।
शुक्तौ द्वे रूपे इति कल्पनाया अयोगात् । प्रतिभासभेदमन्तरेण द्वित्वकल्पनाया
मतिप्रसङ्गात् । अन्यत्राप्येक
त्वाभिमते द्वित्वकल्पना स्यात् । नेदं रजतमिति
बाधकस्यानुत्पादप्रसंगाच्च । तस्माच्छुक्तौ रूपद्वयायोगात ।

पश्यन् शुक्तिरूपं पुरुषो विशिष्टमेव स्वलक्षणमेव पश्यति न सामान्यं ।
अभ्यासादयो निश्चयप्रत्ययास्तेषाम्वैफल्यात् त्वनिश्चिन्वन् द्विविशिष्टं
शुक्तिकारूपन्तत्सामान्यं रजतरूपसामान्यम्पश्यामीति मन्यते । तत इति रजत
रूपसामान्यग्रहणाभिमाना
दस्य द्रष्टुः शुक्तौ रजतसमारोपः । यद्वा शुक्ति
कारजतयोर्यत्सामान्यं तुल्यं रूपन्तत्पश्यामीति मन्यते । ततो रूपदर्शनादस्य द्रष्टू
रजतसमारोपः । तथा हि यादृशमेव मया रजतस्य रूपं प्रतिपन्नन्तादृशमेवास्यापि
रूपन्तस्मात्तदेवेदं रजतमिति प्रतीतिः । यथा शुक्तौ रजतसमारोपस्तथा दृष्टे
शब्दादौ धर्मिणि सदृशापरापरोत्पत्त्या स
दृशस्य द्वितीयस्य क्षणस्योत्पत्त्या भ्रान्ति- [p. 48a ]
निमित्तेन पूर्वोत्तरक्षणयोरलक्षितनानात्वस्य पुंसस्तद्भावसमारोपात् सत्तासमारो
[p. 124 ]पात् स्थितिभ्रान्तिः । तस्माद् यावन्तोस्य शब्दादेः क्षणिकानात्मादिस्वभावस्य
परभावा नित्यादयस्तावन्त एव यथास्वनिमित्तभाविनः यस्य यदनुरूपं निमित्तन्त
द्भाविनः समारोपा
इति । तद्व्यवच्छेदकानि तस्य समारोपस्यार्थाद् व्यवच्छेद
कानि भवन्तीत्युत्पद्यमानानि प्रमाणान्यनुमानसंज्ञितानि । व्यक्तिभेदाद् बहुवचनं ।
सफलानि स्युः सार्थकानि स्युः । तेषान्तु व्यवच्छेदफलानां समारोपप्रतिषेधफलानां
प्रमाणानां । नाप्रतीतस्य वस्त्वङशस्य वस्तुभागस्य प्रत्यायने प्रकाशने प्रवृत्तिः ।
तस्य वस्त्वंशस्य निरंशे धर्मिणि दृश्य
माने दृष्टत्वात् । किं कारणम् । अनंशस्ये
कदेशेन दर्शनायोगात् ॥

यत एवन्तस्मात् प्रत्यक्षेण दृष्टस्य भावस्य दृष्ट एवाखिलो गुणः
समस्तः स्वभावस्तथापि भ्रान्त्तेः सद्भावान्निश्चीयते नेति कृत्वा तन्निश्चयार्थं
साधनमनुमानं विधिरूपेणैव प्रवर्त्तत इति स्पष्टमेवोक्तं ।

तस्मान्नादृष्टग्रहणार्था दृष्टे प्रत्यक्षेण प्रमाणान्तरस्य । किन्तर्हि दृष्ट
निश्चया
चैव प्रवृत्तिरित्यनेनापि विध्यर्थः । स्पष्ट एवोक्तोन्यनिषेधस्त्वर्थात् ॥

वस्तुग्रह इत्यादि । चकारः प्रत्यक्षापेक्षया समुच्चयार्थः । अनुमानेन च
वस्तुग्रहेङ्गीक्रियमाणे । शब्दादिधर्मिणो धर्मस्यैकस्य कृतकत्वादिलक्षणस्य निश्च
येन निरंशत्वाद् धर्मिणः सर्वधर्मनिश्चयस्तदा नित्यत्वाद्यनुमानान्तरवैफल्य
मित्याकूतं ।

[p. 125 ]

अपोहो बाह्यतया आरोपित आकारो
पोह्यतेऽनेनेति कृत्वा । तस्मिन्ननु
मानेन प्रतिपाद्येङ्गीक्रियमाणे यद्वापोह्यतेस्मिन्नित्यपोहः स्वलक्षणं । तस्मिन्
स्वाकाराभिन्नतयाऽनुमानग्राह्येऽभ्युपगम्यमाने नायमनन्तरोक्तो दोषः प्रसज्यते ।

न केवलमित्यादि विवरणं । क्वचित् प्रत्यक्षदृष्टे धर्मिणीति सम्बन्धः ।
कस्मिँश्चित् प्रत्यक्षदृष्टे धर्मिणीत्यर्थः । न सर्वो धर्मी प्रत्यक्षो भवतीति क्वचिद्
ग्र
हणं । अनन्तरोक्तेन न्यायेन प्रमाणान्तरावृत्तिः ।

तदानुमानमपि वस्तु शब्दादिकं विधिना प्रत्यायतीष्यते वस्त्वध्यवसायेनार्थान्न
समारोपव्यवच्छेदकृत् । तदेति विधिरूपेण वस्तुस्वरूपग्रहणे । एकधर्मनिश्चये सति
तदव्यतिरेकान्निश्चितधर्माव्यतिरेकात् सर्वधर्मनिश्चय इति प्रमाणान्तरावृत्ति
रनुमानान्तराप्रवृत्तिः । सत्यप्यव्यतिरेके । न सर्व
धर्मनिश्चय इति चेदाह ।
न हीत्यादि । तस्मिन्निति प्रथमानुमाननिश्चिते धर्मे । तदात्मेति । निश्चित
धर्मात्मा सन्ननिश्चितो न हि युक्तः ।

अपोहे नायन्दोषः प्रसज्यत इत्येतद्विवृण्वन्नाह । यदा पुनरित्यादि । यदा
पुनरनुमानेन वस्त्वध्यवसायं कुर्वताऽर्थात् समारोपव्यवच्छेदः क्रियते न तु साक्षा
ज्ज्ञापकत्वादस्य । तेनैतन्निरस्तं समारोपव्यवच्छेद
एव व्यवहारादन्यार्थ- [p. 48b ]
प्रवृत्तिर्न स्यादनुमानेनानिश्चितत्वादिति । तदैकेन कृतकानुमानेनैकस्याकृतक
समारोपस्य व्यवच्छेदादन्यस्य नित्यसमारोपस्य व्यवच्छेदः कृतो न भवतीति कृत्वा ।
तदर्थमन्यसमारोपव्यवच्छेदार्थमन्यदित्यनित्यत्वाद्यनुमानं प्रवर्त्तते । तस्मान्न
विकल्पानां स्वरूपेण बाह्यो ग्राह्योऽपि तु स्वाकारेण सहैकीकृत एव बाह्यो विषयः
। स चास
त्योऽपोह्यतेऽन्यदनेनेति अपोह उच्यते ॥

स्थिते चैवम्परोनवगताभिप्रायः प्राह । नन्वित्यादि । पूर्वन्तद्विपरीताकार
समारोपी विपर्यासः प्रवर्त्तते । ततस्तद्विपर्यासपूर्वकोप्रतीतस्यार्थस्य लिङ्गान्नि
श्चयो भवतीति नायन्नियमो विपर्यासरहितेप्यनुमानसम्भवात् । तदाह । यथे

[p. 126 ]त्यादि । अकस्मादित्यतर्क्कितोपस्थितात् । सहसैव क्वचित्प्रदेशे धूमा
दग्निप्रति
पत्तिः । न हि तत्रेत्यकस्मादग्निप्रतिपत्तावनग्निसमारोपः सम्भाव्यते । तदिति
तस्मान्न सर्वत्र व्यवच्छेदः क्रियतेऽर्थादित्यनुमानेन ।

उक्तमित्या चा र्यः । अत्र हि वस्तुस्वरूपग्राहकत्वेनानुमानस्य प्रवृत्तावुक्त
मुत्तरं । प्रत्यक्षेण धर्मिप्रतिपत्तौ तद्धर्माणां धर्मिणः सकाशादभेदात् सर्वप्रपितत्तेर
नुमानवैफल्यमिति । धर्मिणः सकाशाद् ध
र्मस्य भेदे वाभ्युपगम्यमाने धर्मिणा सह
न तादात्म्यलक्षणः सम्बन्धो भेदाभ्युपगमात् । न चानित्यत्वादीनां धर्मिस्वरूपा
दुत्पत्तिर्न चानित्यत्वादिभ्यो धर्मिण उत्पत्तिः । ततश्चासम्बद्धस्य धर्मस्य तत्र
र्मिण्यप्रतिपत्तिरित्येतदप्युक्तं । अहेतुफलभूतस्य तत्रानुमानासम्भवादित्यत्रान्तरे ।
यत एवन्तस्मात् तत्राप्यकस्माद् धूमदर्शनादग्निप्रतिपत्तौ । तद्द
र्शिनः प्रदेशदर्शिनः
पंसस्तत्स्वभावानिश्चयोग्निमत्त्वस्वभावानिश्चयोस्त्येव । स चानियतः कृतो
विपर्यासादेवानग्निमता प्रदेशेन तुल्यत्वग्रहणादेव ।

एतदेवाह । स चेत्यादि ।

यद्वा तत्स्वभावानिश्चयः कुतः । किन्तु निश्चय एव स्यादविपर्यासात् ।
भवति चानिश्चयः । तस्मान्न धर्मिप्रतिपत्तिर्वस्तुस्वरूपग्राहिणीत्यपोहविषया ।

किञ्च । स चेत्यादि । स चे
ति पुरुषस्तद्विविक्तेनेति वह्निविवेकेन तं प्रदेश
मग्निमन्तमपि तद्विविक्तेन रूपेण निश्चिन्वन् बुद्ध्या । किम्भूतया । अग्निसत्ता
भावनाविमुक्तया । अग्निसत्तासम्भावनारहितया । कथमविपर्यस्तो नामविपर्यस्त
एवातस्मिँस्तद्ग्रहात् । तथा हि । यावत्तत्र प्रदेशे धूमन्न पश्यति ताव
दन्येनाग्निरहितेन प्रदेशेन सदृशन्तमप्यध्यवस्यति । यदि नाम क्वचिदनु
भव
योगे सति यदीह निश्चयस्तथापि तत्र संशयेन भाव्यं संशयश्चोभयांशावलम्बी ।
स च पक्षे तद्विपरीतं संस्पृशत्येवातः संशयव्युदासेप्यन्यव्यवच्छेदः कुतो भवत्येव
लिङ्गेन । अवश्यं च लिङ्गादेवानुमेयं प्रतिपद्यमानस्तंत्रानुमेये विपर्याससंशयाभ्यां
युक्तो भवति । यस्मात् तदाकारसमारोपसंशयरहितश्च । अनग्न्याकारसमारोपे
ण

[p. 127 ]संशयेन च रहितश्च पुरुषस्तत्प्रतिपत्तौ अग्निप्रतिपत्तौ न लिङ्गमनुसरेत् । न पक्षधर्मं [p. 49a ]
समाश्रयेत् । तथा न तस्य लिङ्गस्यान्वयव्यतिरेकयोराद्रियेत । यावतानुसरे
दाद्रियते च । तस्मात्तदाकारसमारोपसंशयवान् प्रतिपत्ता लिङ्गबलेन समारोपमपन
यति क्वचित्संशयमतः सर्वत्र स्वव्यापकप्रतिपत्तिद्वारेण समारोपव्यवच्छेदः क्रियते ।

तस्मा
दपोहविषयमन्यव्यवच्छेदविषयं । इत्युक्तेन प्रकारेण न तु साक्षात् ।
अन्यथेति यदि समारोपमन्तरेणानुमानस्य प्रतिपत्तिरिष्यते । तदा केनचित् प्रमाणेन
धर्मिणः सिद्धौ किमसिद्धन्तस्य धर्मिणो रूपमतः सिद्धात् स्वभावात् परमन्यदस्ति
यस्य प्रत्यायनाय लिङ्गं प्रवर्त्तेत ॥

ननु संशयविपर्ययोत्पादे सति भागः स्यात् । यदाह । न चेमाः कल्प
ना
अप्रतिसम्विदिता एवोदयन्ते व्ययन्ते चेति । नापि तत्प्रतिपत्तौ लिङ्गानुसरणेन
तदाकारसमारोपसंशयः शक्यते कल्पयितुन्निश्चयानुत्पत्तिपक्षेपि । साध्यनिश्च
यार्थं लिङ्गानुसरणस्य सम्भवात् ।

अन्यथा धर्मिणः सिद्धावसिद्धं किमतः परम् ।

इत्यनेनापि धर्मिविषयस्य ज्ञानस्य कल्पितविषयत्वं स्यात् । न तु धर्मिणि
समारोपः सिध्यतीति कथ
न्तदनुमानस्यार्थात् समारोपव्यवच्छेद इति ।

सत्त्यं । किन्त्वयमभिप्रायः । न यावत् पक्षधर्मत्वनिश्चयो न तावदनुमान
स्योत्थानमस्ति हेतोरसिद्धत्वात् । अग्निमति च प्रदेशे प्रदेशमात्रसम्बन्धितया
यो धूमस्य निश्चयोऽयमेव विपर्यासोऽन्यथावधारणात् । न ह्यत्राग्निर्नास्तीत्येवं
रूप एव विपर्यासः साग्नेः प्रदेशादयमन्य इत्येवं रूपस्यापि
र्षि 121 ?प्रत्ययस्य विपर्या
सात्तेनात्राप्यनुमाने साग्निरयं प्रदेशो न प्रदेशमात्रमिति समारोपनिषेधोस्त्येव ।

भवतु तावत् समारोपे तद्व्यवच्छेदाय स्वविषये प्रवर्त्तमानं लिङ्गमन्यापोहकृत् ।
यत्पुनरिदं प्रत्यक्षपृष्ठभावि विकल्पविज्ञानन्तदसति समारोपे भवत् कथमन्यापोह
कृत् । अवश्यं च तदन्यापोहविषयमेष्टव्यं सामान्यविषयत्वादन्यापो
हलक्षणत्वाच्च
सामान्यस्य भवतान्दर्शनेनेति ।

[p. 128 ]

अत आह । क्वचिदित्यादि । कस्मिँश्चिद्रूपादौ दृष्टेपि प्रत्यक्षेण । तत्पृष्ठ
भावि यज्ज्ञानं सामान्यार्थं सामान्यविषयमत एव विकल्पकं । असमारोपितः
अन्याङ्शः प्रतियोग्याकारो यस्मिन् विषये स तथा तत्र प्रवर्त्तमानन्तदपि तन्मात्रा
पोहगोचरं । तेनायमर्थो भवति । समारोपरहितं स्वलक्ष
णं स्वाकारभेदेन
गृह्णन् विकल्पकं ज्ञानम्भ्रान्तत्वात् तत्समारोपरहितबाह्याध्यवासायकमेव न तु
बाह्यस्वरूपग्राहकम् । अतस्तन्मात्रमेव नियतबाह्यावसाय एवान्यस्य समारोप
स्यापोहगोचरम्विकल्पकं ज्ञानं ।

यद्वा असमारोपितश्चासावन्यांशश्च तस्मिन् सति विकल्पकं ज्ञानं प्रवर्त्तमान
[p. 49b ] न्तन्मात्रापोहगोचरं । योसावसमारोपितोन्याङ्शस्तन्मात्रव्यव
च्छेदविषयम्भवति ।

एतदुक्तम्भवति । यत्रापि समारोपः प्रवृत्तो न तत्रापि समारोपनिषेधः शब्द
लिङ्गाभ्यां प्रतिपाद्यते सम्बन्धाभावादत एवायं न क्रियतेऽहेतुत्वाच्च नाशस्य । केवलं
पूर्वकस्य समारोपस्य स्वरसनिरोधात् । शब्दलिङ्गाभ्यामनित्यादिनिश्चये सत्यन्यस्य
समारोपस्यानुत्पादे सति समारोपनिषेधः कृतो भवति । तथा प्रत्यक्षदृष्टेप्यन्य
विक
ल्पस्य समारोपव्यवच्छेदः केन वार्यते । तेन न पूर्वत्रान्यादृश एव समारोप
व्यवच्छेद उक्तोऽधुनान्यादृश एवोच्यत इति भिन्नवाक्यता ।

तेनेदं च निरस्तं ।

प्रागगौरिति विज्ञानं गोशब्दश्राविणो भवेद् ।

येनागोव्यवच्छेदाय प्रवृत्तो गौरिति ध्वनिरि122

Ślokavārtika, Apohavāda. 92.

ति ।

यदा शब्दलिंगयोः स्वविषये निश्चयजननेनान्यनिषेधे व्यापारः कल्प्यते ।
तदा विधिरूपेणैव प्रवृत्ति
रिति सिद्धं । तेन ।

यदि गौरित्ययं शब्दः समर्थोन्यनिवर्त्तने ।

जनको गवि गोबुद्धेर्मृग्यतामपरो ध्वनिरिति ॥

निरस्तं ।

तथा यदप्युच्यते ।

यद्यप्पोह विनिर्मुक्ते न वृत्तिः शब्दलिंगयोः ।

युक्ता तथापि बोधस्तु ज्ञातुर्वस्त्ववलम्बत 123

Ślokavārtika, Apohavāda. 92.

इति ॥

[p. 129 ]

तदिष्टमेवास्माकं । शब्दलिंगप्रतिपादितस्य चार्थस्यान्यनिषेधे व्यापारो न
शब्दलिङ्गयोः ।

तेन यदुच्यते कु मा
रि ले न । निषेधस्य निरूपत्वाद् भेदाभावाच्च न
लिङ्गलिङ्गिभावः नापि शब्दवाच्यत्वं ।

न गम्यगमकत्वं स्यादवस्तुत्वादपोहयोः ।

भवत्पक्षे यथा लोके खपुष्पशशशृङ्गयोः ।

निषेधमात्ररूपं च शब्दार्थो यदि कल्प्यते ।

अभावशब्दवाच्या स्याच्छून्यतान्यप्रकारिका । ३६

भिन्नसामान्यवचना विशेषवचनाश्रये ।

सर्वे भवेयुः पर्याया यद्यपोह
स्य वाच्यता ॥ ४२ 124

Ślokavārtika. Apohavāda

तथा यदि चापोह्यभेदेनापोहस्य भेदस्तदौपचारिकः स्यात् । यस्य चापोहस्य
नीरूपत्वे धर्मिभेदेन न भेदः । कथन्तस्य बहिर्भूतैरपोहैर्भेदः क्रियते । तदाह¹²⁵

Ślokavārtika, Apohavāda.

।

ननु चापोहभेदेन भेदोपोहस्य सेत्स्यति ।

न विशेषः स्वतस्तस्य परतश्चौपचारिकः ॥ ४७

संसर्गिणोपि चाधारा यन्न भिन्दन्ति भावतः ।

अपोह्यैः स वहिः
संस्थैर्भिद्येतेत्यतिकल्पनेति ॥ ५२ ॥

निरस्तं । व्यवच्छेदमात्रस्य शब्दाद्यविषयत्वात् ।

यदित्यादिना श्लोकं व्याचष्टे । आदिशब्दाच्छब्दादिपरिग्रहः । नास्य लिंग
मस्तीत्यिलिङ्गरूपादिकमेतदिति निश्चयज्ञानं । असति समारोपे भवति । न हि
प्रत्यक्षदृष्टे रूपादौ तदानीम्विपरीताकारसमारोपोस्ति । तत्कथं व्यवच्छेदविषय
म्भवति ।

इयता श्लोक
स्य पूर्वार्द्धो व्याख्यातः । उत्तरार्द्धं व्याख्यातुमाह । समा
रोपविषये तस्य निश्चयज्ञानस्याभावात् । तद्व्यवच्छेदविषयम्भवतीति प्रकृतेन
सम्बन्धः । एतदेवाह । यत्र भेदेस्य पुंसः समारोपो न तत्र भेदे समारोपविषये
निश्चयो भवत्यस्थिरो निरात्मक इति वा ॥

[p. 130 ]

[p. 50a ] किं कारणं । निश्चयारोपमनसोर्बाध्यबाधकभावः । निश्चयज्ञा
नस्य
तद्विपरीतसमारोपज्ञानस्य च बाध्यबाधकभावतः । बाध्यबाधकभावमेव साधयन्नाह ।
न हीति सर्वतः सजातीयाद्विजातीयाच्च भिन्नो दृष्टोपि भावस्तथैवेति यथादृष्टेन
सर्वेणाकारेण प्रत्यभिज्ञायते । निश्चीयते न हीति सम्बन्धः । किं कारणं ।
क्वचिद् भेदे क्षणिकत्वादिके व्यवधानसम्भवात् । भ्रान्तिनिमित्तगतः यथा शुक्तेः
सर्वतो व्यावृत्ताया दर्शनेपि शु
क्तिकादित्वे रजतसाधर्म्यस्य भ्रान्तिनिमित्तस्य
सम्भवान्न निश्चयः । यत्र त्वाकारे भ्रान्तिनिमित्तं नास्ति तत्रैवास्य प्रतिपत्तुरनुभवो
त्तरकालभावी स्मार्त्तो निश्चयो भवति । तद्दर्शनाविशेषेपि सर्वस्वाकारेषु प्रत्यक्ष
स्याविशेषेपि स्मार्त्त इति स्मृतिरूपः ।

ननु तदित्युल्लेखेनानुत्पत्तेः कथं स्मृतिरूपः ।

सत्यं । निर्विकल्पकविषयस्य स्वाका
रेणैकीकृत्य विषयीकरणात् स्मृति
रूप उच्यते । यतश्च प्रत्यक्षाविशेषेपि समारोपरहित एव विषये निश्चयो भवति
तस्मात् समारोपनिश्चययोर्बाध्यबाधकभावो गम्यते । ततो बाध्यबाधकभावात्
कारणात् समारोपविवेके समारोपविरहनिश्चयस्यास्य प्रवृत्तिरिति गम्यते ।

भवतु नाम समारोपविवेके प्रवृत्तिस्तथापि नान्या
पोहविषयत्वम्विधिरूपेण
प्रवृत्तेरित्याह । तद्विवेक एवान्यापोहः समारोपविवेक एव चान्यापोहः । तस्मात्
समारोपरहिते वृत्तिवशात् तदपीति न केवलमनित्यः शब्द इति निश्चयज्ञानं
पूर्वोक्तेन न्यायेन तन्मात्रापोहगोचरन्तदपि प्रत्यक्षपृष्ठभाविनिश्चियज्ञानमपि
तन्मात्रापोहगोचरं न वस्तुस्वभावनिश्चायकं स्वरूपे
ण । किङ्कारणं ।
तथा हि कस्यचिदाकारस्य रूपत्वादेर्निश्चयेप्यन्यस्य क्षणिकत्वाद्याकारस्याप्रतिपत्ति
दर्शनात् ।

[p. 131 ]

यदि तु प्रत्यक्षपृष्ठभाविना निष्चयेन वस्तुस्वभावस्य निश्चयः क्रियते तदा
तत्स्वभावनिश्चये च निरंशत्वाद् वस्तुनस्तस्यायोगादन्यस्याकारान्तरस्यानिश्चया
योगात् ॥

यतश्च वस्त्वध्यवसायेनैव निश्चयस्य प्रवृत्तिः शब्द
स्य वा न वस्तु
स्वरूपग्राहकत्वेन । तस्माद् यावन्त एकस्यांशसमारोपा रूपान्तरसमारोपाः प्रवृत्ता
अप्रवृत्ताश्च तन्निरासे समारोपनिरासार्थन्तावन्त एव निश्चयाः शब्दाश्च ताव
न्त एव स्वविषये प्रवर्त्तन्ते । तेन कारणेन ते निश्चयाः शब्दाश्च भिन्नगोचरा
भिन्नविषयाः । स्वस्वहेतुतोध्यवसितस्वस्वाकाराभिन्नबाह्यविषयत्वात्तेनैतद् ।

बुद्ध्यारोपितबुद्धिस्थो ना
र्थबुद्ध्यन्तरानुगः ।

नाभिप्रेतार्थकारी च सोपि वाच्यो न तत्त्वतः ।

प्रतिभापि च शब्दार्थो बाह्यार्थविषया यदि ।

एकात्मनियते बाह्ये विचित्राः प्रतिभाः कथं ।

अथ निर्विषया एता वासनामात्रभावतः ।

प्रतिपत्तिः प्रवृत्तिश्च बाह्यार्थेषु कथम्भवेत् ।

स्वाँशे बाह्याधिमोक्षेण प्रवृत्तिश्चेत्सदा मता ।

शब्दार्थोऽतात्त्विकः प्राप्तस्तथा भ्रान्त्या प्रवर्त्तनादिति
। 126

Ślokavārtika.

[p. 50b ]

निरस्तं । कल्पितविषयत्वेनेष्टत्वाद् विकल्पस्य ॥

अन्यथेति बुद्धिशब्दाभ्याम्वस्तुस्वरूपग्रहणे । एकेन शब्देन व्याप्ते सर्वा
कारेण विषयीकृते । एकत्रैकस्मिन् बुद्ध्या वा निश्चयात्मिकया व्याप्तेनान्य
विषयः । अन्यश्चासावाकारो विषयश्चेत्यन्यविषयः । तस्य वस्तुनो नापर आकारो
विषयभूतो विद्यते प्रत्याय्यः । अथवा तद्वस्तुप्रत्यायकस्यान्यस्य शब्दस्य ज्ञानस्य

[p. 132 ]वा न विषयः ।
इति हेतोः शब्दानां प्रतीते विषये पश्चात् प्रवर्त्तमानानां पर्यायता
स्यात् । वृक्षपादपादिशब्दवत् । । मधुरो रसः स्निग्धो गुरुः शीत इत्येवमादि
भिन्नविषयानुपातिन्याश्च बुद्धेः प्रवृत्तिर्न स्यादित्येकविषयत्वप्रसंगः ॥

भिन्नं धर्मधर्मिभावं पारमार्थिकन्दूषयितुमुपन्यस्यन्नाह । यस्यापीत्यादि ।
यस्यापि वै शे षि क स्य परस्परमाश्रयाच्च भिन्नत्वान्नाना उपाधयो विशे
षणानि
द्रव्यत्वादयो यस्यार्थस्य घटादेः स नानोपाधिस्तस्य तत एवोपाधिभेदाद् भेदि
नोर्थस्य विधिनैव बुद्धिग्राहिका निश्चयात्मिका धीः सा च प्रत्युपाधि भिन्ना ॥
धियश्च विषयभेदन्दर्शयता शब्दानामप्यर्थतो दर्शित एव ।

तद्व्याचष्टे योपीत्यादिना । उपाधयो द्रव्यत्वादयः परस्परमन्योन्यम्भिन्ना
आश्रयाच्चेत्युपाधिमतो भिन्नाः । तन्निबन्धना भिन्नोपाधिनिबन्धनाः
श्रुति
ग्रहणमुपलक्षणमेवं बुद्धयोपि । तदाधारे स्थित्युपाधीनामाधारेषु । तत्रैव चेत्युपा
धिष्वेव । वर्त्तन्ते वाचकतया प्रवर्त्तन्ते । तदिति तस्माद् । अयमिति शब्दज्ञाना
न्तराणां पर्यायतालक्षणोऽप्रसंगः ।

उत्तरमाह । तस्यापीत्यादि । नानाप्रकाराणामुपाधीनामुपकारस्याङ्गं कारणं
याः शक्तयः । ताभ्योऽभिन्नात्मन उपाधिमत एकेन निश्चयज्ञानेन ग्रहे निश्चये

सर्वात्मना कृते सति । उपकार्यस्योपाधिकलापस्य को भेदः क उपाधिविशेषः
स्यादनिश्चितः । सर्व एव निश्चितः स्यात् ।

नन्वग्निधूमयोः सत्यपि सम्बन्धे नाग्निनिश्चये धूमस्य निश्चयो दृश्यते तथा
धर्मिनिश्चये धर्मानिश्चयो भविष्यति ।

नन्विदमेवादर्शनन्न स्यात् । निश्चयप्रत्ययेन सर्वात्मनाऽग्निस्वरूपग्रहे सति
[p. 133 ]धूमादिकारणत्वेनैव निश्चयात् । धूमा
दीनामपि निश्चितत्वात् । तस्मान्न निश्च
येन तत्स्वरूपग्रहणं । निर्विकल्पकेनापि तर्हि सर्वात्मना ग्रहो न स्याद् धूमाप्रति
भासादेव तत्कार्यत्वाग्रहात् ।

नैतदस्ति । अग्नेर्हि धूमजननंप्रति कारणत्वं पूर्वभाव एवोच्यते । स च
प्रत्यक्षे प्रतिभासत इति कथं नाग्नेस्तत्कार्यत्वग्रहः । तेनायमर्थः । नाग्निधू
मयोः परमार्थतः परस्परापेक्षिता विद्यते । निष्पन्ना
निष्पन्नावस्थायां सम्बन्धा
भावात् । केवलमग्नौ सत्येव धूमो भवतीति तौ कार्यकारणे उच्येते । धर्मधर्मि
णोस्तु परस्परापेक्षित्वाद्धर्मिणः सर्वात्मना निश्चये सर्वधर्माणां साक्षान्निश्चयः
स्यान्नार्थादाक्षेपः । यदा तु बाह्याध्यवसायको विकल्पो भवति न तु ग्राहकस्तदाध्य
वसितस्यार्थस्यान्यव्यावृत्तिसम्भवेनार्थादन्यधर्माक्षेपो युज्यते । परस्परापेक्षत्वे
च
यावन्न धर्मनिश्चयो न तावद्धर्मिनिश्चयो । यावच्च न धर्मिनिश्चयस्तावन्न [p. 51a ]
धर्मनिश्चय इत्यन्योन्याश्रयत्वञ्च स्यात् ।

ननु चोपाध्युपाधिमद्भाव आश्रयाश्रयिभाव एवोच्यते । स च समानकाल
भाविनोरेव । न च तयोरुपकार्योपकारकभावो भिन्नकालत्वादस्य । तत्कथ
मुच्यते । एकोपाधिविशिष्टग्रहे सर्वग्रह इति ।

सत्त्यं । किन्तु परैरन्य एव जन्यजनकभावोन्यश्चोपका
र्योपकारकभाव
इष्यते । तथा हि । वदरद्रव्यं स्वहेतुजन्यमपि कुण्डेनोपक्रियतेऽत एवं समान
कालभाविनोरयमुपकार्योपकारकभाव इष्यत इति तदभिप्रायादिदमुक्तं । यद्वा
धर्मो निश्चीयमानः धर्म्याश्रितत्वादेवाश्रयस्य प्रतीतिमाक्षिपति स चाश्रितानां
धर्माणामिति सर्वनिश्चयः । तस्माच्छब्दप्रमाणान्तरवृत्तेः कल्पित एव धर्मधर्मि
भावः
। न चास्मिन् पक्षे धर्मभेदाभेदकल्पनायां प्रमाणान्तरवैयर्थ्यमवस्तुत्वेन
तेषां भेदाभेदस्य परमार्थतोऽभावात् । प्रमाणान्तरैरेव च धर्मान्तराणां कल्पनीय
त्वात् तदभावे कथं धर्मभेदाभेदकल्पनेति यत्किञ्चिदेतत् ॥

यद्यपीत्यादिना कारिकार्थं व्याचष्टे । शब्दान्तराणां ज्ञानान्तराणामर्थ उपा
धिमति प्रतिपत्तौ प्रतिनिमित्तं भिन्ना एवोपाधयो यद्यप्यभ्यु
पगम्यन्ते । स तु
तद्वानुपाधिमानर्थः शब्दज्ञानैरुपलीयते विषयीक्रियते । तस्य तद्वतो नानोपाधीनामु
पकाराश्रया याः शक्तयस्तत्स्वभावस्य स्वात्मनि स्वरूपे भेदो नास्ति । ततश्चैकोपा

[p. 134 ]धिद्वारेणापि ग्रहे सर्वात्मना ग्रहणन्तस्मिन्सति क एवोपाधिभेदस्तस्यानिश्चितः
किन्तु सर्व एव निश्चितः स्यात् । किं कारणं । सर्वोपाध्युपकारकत्वे
न
ग्रहणात् ।

एकोपाधिद्वारेणोपाधिमतः स्वरूपमेव ग्रहीतं न तूपाध्युपकारकत्वमिति
चेदाह । न हीत्यादि । न ह्युपाध्युपकारकत्वमन्यदेवागृहीतमित्यनेन सम्बन्धः ।
तस्येत्युपाधिमतः स्वेन रूपेण गृह्यमाणस्य स्वरूपादुपकारकत्वस्याभेदात् । यत
एवमतः कारणादस्येत्युपाधिमतः । यदेव स्वभावेन स्वरूपेण ग्रह
णन्तदेवोप
कारकत्वेनापि ग्रहणमिति ।

भवत्वेकोपाधिद्वारेणोपाधिमतः सर्वोपाध्युपकारकत्वस्य स्वभावभूतस्य ग्रहः ।
उपाधीनान्तु तस्माद् व्यतिरिक्तानां कथं ग्रहणमित्यत आह । तयोरित्यादि ।
उपाधिकलापस्योपाधिमतश्च उपकार्योपकारकभूतयोरात्मनि स्वभावेन्योन्यसम्बन्धो
सम्बन्धादुपकार्योपकारकसम्बन्धस्यात्म
भूतत्वादिति यावत् । ततश्चोपकारक
स्वभावस्यैकस्य ज्ञाने सति सम्बन्धाद् द्वयग्रहः । उपाध्युपाधिमतोर्ग्रहः ।

स्तद्व्याचष्टे । आत्मभूतस्येत्यादि । तथा ह्युपाधिमति गृहीते तस्यात्म
भूत उपकारकभावस्तावद् गृहीतस्तस्मिन् गृहीते उपाधीनामप्युकार्यभाव आत्म
[p. 51b ] भूतो गृहीतस्तद्ग्रहणनान्तरीयकत्वादुपकारकभावग्रहणस्य
। अतः कारणा
देकज्ञाने द्वयोरप्युपाध्युपाधिमतोर्ग्रहणमिति कृत्वा एकोपाधिविशिष्टेपि तस्मिन्नुपा
धिमति गृह्यमाणे सर्वोपाधीनां ग्रहणं । तद्ग्रहणनान्तरीयकत्वादित्युपाधिग्रहण
नान्तरीयकत्वात् । अन्यथेत्युपाधीनामग्रहे तथापि न गृह्येत । उपाधीनामुप
कारक उपाधिमानित्येवमपि न गृह्येत ।

य एव तदानीं ज्ञानशब्दप्रवृत्तिनिमित्त
मुपाधिस्तं प्रत्येवोपकारकत्वमुपाधिमतो
गृहीतं न तूपाध्यन्तरोपकारकत्वमिति चेदाह । न ह्यन्य एवेत्यादि । अन्योपकारक
इत्यन्यस्योपाधेरुपकारकः स्वभावो यो न गृहीतः किन्तु सर्व एव गृहीतो निरंशत्वाद
वस्तुनः ।

[p. 135 ]

स्यान्मतम् । उपाधिमतोनपेक्षितसम्बन्धिन उपकारक इत्येव ग्रहणं न
त्वस्योपकारक इति ततो नोपाधीनां ग्रहणमित्यत आ
ह । न चापीत्यादि । तथा
गृहीत इत्युपकारक इत्येवं गृहीते उपकारकार्यस्योपाधेरग्रहणं । किं कारणं ।
तस्याप्युकारकस्य उपकारक इत्येवमग्रहणप्रसंगात् । एतत् कथयति । सम्बन्धि
त्वादुपकारकस्यान्तरेण द्वितीयसम्बन्धिग्रहणमुपकारक इत्यपि ग्रहणं नास्तीति ।
तथाभूतञ्च दृष्टान्तमाह । स्वस्वामित्ववदिति । न हि स्वग्रहणमन्तरेणा
स्ति
स्वामित्वस्य ग्रहणं । यत एवमेकोपाधिद्वारेण प्रवृत्तेप्येकस्मिन् ज्ञाने शब्दे च
सर्वोपाधीनां ग्रहणमुपाधिमतश्च सर्वात्मना । तस्मादर्थान्तरोपाधिवादेपि
अर्थान्तरभूता उपाधय इत्येवंवादेपि समानः प्रसङ्गः । शब्दज्ञानान्तराणां पर्यायता
प्राप्नोतीति ।

अथापीत्यादिना परमाशङ्कते । याभिः शक्तिभिः शक्तिमानुपाधीनुपकरोति
ताः
शक्तयः शक्तिमतः सकाशाद् भिन्नाः । तत इति भेदात् । नायं प्रसंग इति ।
एकोपाध्युपकारकशक्त्यभेदग्रहे सर्वशक्तीनां ग्रहणं । तद्ग्रहणाच्च सर्वोपाधीनामित्ययं
प्रसङ्गो नास्ति ।

उत्तरमाह । धर्मोपकारेत्यादि । धर्मा उपाधयस्तेषामुपकारस्य याः शक्तयस्तासां
शक्तिमतः सकाशाद् भेदेऽभ्युपगम्यमाने ताः शक्तयस्तस्य शक्तिमतः किम्भव
न्ति ।
न किंचिद् भवन्ति न तत्सम्बन्धिन्य इत्यर्थः । यदा यदि नोपकारस्ततः । शक्तिम
तंस्तासां शक्तीनां । अथ सम्बन्धसिद्ध्यर्थमुपकार इष्यते । तदा शक्त्युपकारिण्यो
परा व्यतिरिक्ताः शक्तयोङ्गीकर्त्तव्याः । याभिः शक्तीरुपकरोति । तासां च
सम्बन्धत्वसिद्ध्यर्थमुपकारः कल्पनीयः । तत्रापरा शक्तिकल्पनेति तथा स्यादन
वस्थितिः ।

[p. 136 ]

तद्व्याचष्टे । यदी
त्यादि । उपाधिमुपाधिम्प्रति प्रत्युपाधि । उपकारकत्वानि
शक्तयस्तस्योपाधिमतः न स्वात्मभूतानि । न स्वभावभूतानि । किन्तु व्यतिरिक्तानि ।
नापि तत उपाधिमतः उपकारमनुभवन्ति । आत्मसात्कुर्वन्ति । किन्तस्य ता उच्यन्ते ।
उपाधिमतः शक्तय इति कस्मादुच्यन्ते । सम्बन्धाभावात् । सम्बन्धसिद्ध्यर्थमुपाधि
[p. 52a ] मतः सकाशात् तासामुपाध्युपकारिणी
नां शक्तीनामुपकारेवाङ्गीक्रियमाणे याभिः
शक्तिभिरुपाध्युपकारिणीः शक्तीरुपकरोत्ययमुपाधिमान् । यदि तास्तस्यात्मभूता
इष्यन्ते तदा स्वात्मभूताभिः शक्तिभिरयमुपाधिमान् एक इत्यनंशः । उपाध्युपका
रिणीः शक्तीरुपकुर्वन् ।

तथा हीत्यादिना सर्वात्मना ग्रहणं साधयति । एकोपाधिग्रहणे तदुपका
रिण्यो उपाध्युपकारिण्यो व्यतिरिक्तायाः शक्तेर्ग्रहणं । तद्ग्रहण इति ।

उपाध्युपकारिशक्तिग्रहे । तदुपकारी उपाध्युपकारिशक्त्युपकारी । किंभूतः
स्वात्मभूतसकलशक्त्यपकारः स्वात्मभूताः सकला उपाध्युपकारिणीनां शक्तीना
मुपकाराः शक्तयो यस्य स तथाभूतो भावो गृहीतः सर्वा उपाध्युपकारिकाः
शक्तीर्ग्राहयति । ताश्चेमाः शक्तयो गृहीताः स्वोपकार्यानुपाधीन् ग्राहयन्तीति
तदवस्थः प्रसंगः को भेदः स्यादनिश्चित इति य उक्तः ॥

अथ माभूदेष दोष इति ता अपि शक्त्युपकारिण्यः शक्तयो भिन्ना एवोपाधि
मतो भावादिष्यन्ते । तदा तदुपकारिण्योपि शक्तयो व्यतिरिक्ताः कल्पनीयास्तथा
तदुपकारिण्य इत्येवमनवस्थानात् । उपाधीनां तच्छक्तीनां च । उपाध्युपकारश
क्तीनां चापरापरास्वेव शक्तिष्वपर्यवसानेनानिष्ठया यद् घटनन्तस्योद्घटनात्
सम्बन्धनात् । तथा ह्युपाधयो व्यतिरिक्तासु शक्तिषु सम्बद्धास्ता अपि व्यति

रिक्तास्वेव । एवमुत्तरोत्तरा शक्तिः पूर्वपूर्वासु शक्तिषु व्यतिरिक्तास्वेवानवस्था
नेन सम्बद्धा । न तूपाधिमति । ततश्च स एक उपाधिमान् । ताभिरुपाध्युपकारि

[p. 137 ]काभिः शक्तिभिस्सह कदाचिदप्यगृहीतस्तदुपकारात्मा । शक्त्युपकारात्मा ।
उपाध्युपकारिकाणां शक्तीनां याः शक्तयस्तदात्मेति यावत् । शक्तीनान्ततो व्यति
रेकात् । तद्वत्त्वेन उपाध्युपकारशक्तिमत्त्वेन । तदग्र
हादुपाधिमत्त्वेनाप्यतो व्यर्थै
वोपाधिकल्पनेति भावः ।

एवन्तावद् यदोपाधिमति ज्ञानशब्दयोर्वृत्तिस्तदोक्तो दोषः । यदोपाधिष्वेव
तदान्यो दोषो वक्तव्यः । तदभिधानायोपाधिपक्षमुपन्यस्यति । यदि पुनरित्यादि ।
केवलानित्याश्रयरहितान् उपाधीन् विशेषणभेदान् शब्दज्ञानान्युपलीयेरन् ।
प्रत्यायकत्वेन समाश्रयेयुः । तस्योपाधिमतः शब्दज्ञानैरस
मावेशादविषयीकरणात् ।
तत्प्रतिपत्तिमुखेनोपाधिमत्प्रतिपत्तिमुखेन । एकेनापि शब्दज्ञानेन सर्वस्योपाधेः
प्रतिपत्तिः ।

अत्रापि दोषमाह । तदापीत्यादि । तस्योपाधिमतः । अनाक्षेपादित्यप्रति
पादनात् । तत्रेत्युपाधिमति । कथं व्यर्थ इत्याह । अर्थक्रियेत्यादि । अर्थक्रियां
पुरोधाय प्रवृत्तेरर्थक्रिया आश्रय आलम्बनं यस्य व्यवहारस्य स तथा । सर्वो यावान्
कश्चित् प्रेक्षा
पूर्वकारिणां व्यवहारो हिताहितविषयः । स च द्वाभ्यां प्रकाराभ्यां
विधिप्रतिषेधाभ्यां तृतीयप्रकाराभावात् । इत्थंभूतलक्षणा पाणिनिः चेयं
तृतीया । उपाध्यो 127 ? धयश्च गोत्वादयस्तत्रार्थक्रियायामसमर्थाः । समर्थश्च
व्यक्तिभेदः शब्देनैवोच्यत इति किमफलैः शब्दप्रयोगैः । यतश्चैवमर्थक्रियासमर्थो
व्यक्तिभेदो न चोच्यते शब्दैः । ततश्चाभिमता उपाधयो गोत्वादय उपाधयो न
[p. 32b ]
स्युर्न विशेषणानि स्युः । यस्मात् क्वचिदुपाधिमत्युपाधिद्वारेण शब्दस्य ज्ञानस्य वा
प्रवृत्तौ सत्यां । कस्यचिदुपाधिमतः । प्रधानस्येति विशेष्यस्याङ्गाभावाद् विशे
षणभावात् तदपेक्षया प्रधानापेक्षया । तथोच्यन्ते । उपाधय इत्युच्यन्ते । इयं
न्यायोपाधिव्यवस्था । यदा तूपाधय एव शब्देनोच्यन्ते । तदा तस्योपाधिमतः

[p. 138 ] शब्देनाऽनाक्षेपादप्रतिपादनान्न ते उपाधयः कस्यचित् प्रधा
नस्याङ्गभूता इति
किमुपाधयो नैवेति यावत् । यद्युपाधिमात्रं चोद्यते तथापि शब्दैर्लक्षिता ये उपाध
यस्तैरुपाधिमतो लक्षणात् परिच्छेदाददोषः । शब्दप्रयोगवैयर्थ्यदोषो नेति चेत् ।
स समानः सर्वोपाधिग्रहणप्रसङ्गः । तमेवाह । स तावदित्यादि । स इत्युपाधि
मान् । नान्तरीयकतयेत्युपाध्युपाधिमतोरव्यभिचारेण उपलक्ष्यमाण एकेनाप्युपा
धि
ना निरङ्शत्वात् सर्वात्मनोपलक्षित इति तदवस्थः सर्वोपाधिग्रहप्रसंगः ।

स्यान्मतं । यत्र शब्देन साक्षादुपाधिमतश्चोदनन्तत्रायं प्रसंगः । न तु यत्रा
र्थवशादित्यत आह । को ह्यत्र विशेष इति । शब्दा वा एनमुपाधिमन्तं साक्षात्
प्रतिपादयेयुः । तल्लक्षिता वा शब्दलक्षिता वोपाधय उपाधिमन्तं लक्षयेयुरिति को
विशेषो न कश्चित् । तथा हि । स तावदुपाधि
मान् तदानीमुपाधिबलेन
लक्षणकाले निश्चीयते । सर्वोपकारकः सर्वेषामुपाधीनामुपकारक इति । तथा च
पूर्ववत् सर्वोपाधिग्रहणप्रसंगोऽतो लक्षितलक्षणादिति यदुक्तमेतन्न किञ्चित्
पूर्वोक्तदोषदुष्टत्वात् । यस्मादुपाध्युपकारिकाणां शक्तीनाम्व्यतिरेकेऽनवस्था
स्यादतो न व्यतिरिक्ताः शक्तयः ॥

तस्मादेकस्योपाधेरुपकारके तस्मिन्नुपाधिम
ति ग्राह्येभ्युपगम्यमाने उपाध्य
न्तराणामुपकारकाः शक्तिभेदाः । तत एकोपाध्युपकारकस्वभावादपरेऽन्ये न भवन्ति

[p. 139 ] ये दृष्टे तस्मिन्नुपाधिमत्यदृष्टा भवन्ति । किन्त्वनन्ये । अतः कारणात्तद्ग्राह्ये ।
तस्योपाधिमतो ग्रहे सकलोपाध्युपकारक स्वभावस्य ग्रहः ।

योपि भ ट्टो मन्यते । भिन्ना भिन्ना एव धर्मास्तेनैकधर्मेण धर्मिण्यवधार्यमाणे
न स
र्वधर्मावधारणं भेदात् । तदाह ।

आविर्भावतिरोभावधर्मकेष्वनुयायि यत् ।

तद्धर्मि यत्र वा ज्ञानं प्राग्धर्मग्रहणाद् भवेत् ॥ १५२

अनन्तधर्मके धर्मिण्येकधर्मावधारणे ।

शब्दोभ्युपायमात्रं स्यान्न तु सर्वावधारण १७८ इति ।128

Ślokavārtika प्रत्यक्षपरि०

सोप्युभयपक्षभाविदोषप्रसंगादेव निरस्तः ॥

यदीत्यादिना पराभिप्रायमाशंकते । एकेन निश्चयज्ञानेन सर्वात्मना गृहीतेपि

वस्तुनि भ्रान्तिनिवृत्त्यर्थं । अन्यदिति प्रमाणान्तरं ।

स्यादेतदित्यादिनैतदेव व्याचष्टे । निर्भागस्य निरंशस्य वस्तुनो ग्रहणे सति
कोन्यो भागः तदा निर्भागवस्तुग्रहणकाले । न गृहीतो नाम सर्व एव गृहीतः ।
स तु गृहीतोपि भ्रान्त्या नावधार्यत इति प्रमाणान्तरं प्रवर्त्तते ।

यद्येवमित्यादिना सिद्धान्तवादी । यत्तद् भ्रान्तिनिवृत्त्यर्थमुत्तरम्प्रमाण
मिष्यते [p. 53a ]
तद्व्यवच्छेदविषयमन्यापोहविषयं सिद्धं पूर्वोक्तेन न्यायेन । तद्वदुत्तरप्रमाणवत् ।
तत उत्तरकालभावि प्रमाणादपरमपि पूर्वकालभाविनिश्चयज्ञानन्तदपि व्यवच्छेद
विषयं । किं कारणम् । असमारोपविषये वृत्तेः ।

[p. 140 ]

तत्तर्हीत्यादिना श्लोकं व्याचष्टे । अन्यस्याकारस्य यः समारोपस्तद्व्यवच्छेद
फलमिति कृत्वा सिद्धमन्यापोहविषयमुत्पित्सुस
मारोपनिषेधद्वारेण । तद्वदन्यदपि
पूर्वमपि निश्चयज्ञानमन्यापोहविषयं । किं कारणम् । अविद्यमानसमारोपे
विषये वृत्तेः । एतदेवाह । यत्राकारेस्य प्रतिपत्तेः । इति हेतोः समारोपाभावे
वर्त्तमानः पौरस्त्यो निश्चयोन्यापोहविषयः सिद्धः ॥

किञ्च । निश्चयगृहीतेप्यर्थे भ्रान्तिनिवृत्त्यर्थं प्रमाणान्तरमिच्छता
निश्चयविषयश्च न च निश्चित इ
त्यभ्युपगतं स्याद् । अन्यथा भ्रान्तेरयो
गात् । तच्चायुक्तमित्याह । अपि चेत्यादि । यद्रूपं निश्चयैर्न निश्चीयते तद्रूपन्तेषां
निश्चयानां विषयः कथन्नैव । किं कारणं । यस्मादियमेव निश्चयानां
स्वार्थप्रतिपत्तिर्यत्तस्यार्थस्य निश्चयनं । तच्चेन्निश्चयविषयाभिमतमाकारान्तर
वदनिश्चितं । यन्निश्चयविषयत्वेनानभिमतन्तद्वत्तैर्निश्चये गृहीतं ॥

कथमित्या
दि परः । प्रत्यक्षगृहीते समारोपव्यवच्छेदार्थं प्रमाणान्तर
मिच्छताऽन्यापोहवादिनाप्यनिश्चीयमान आकारः प्रत्यक्षगृहीतत्वेनेष्टो यदि वा
निश्चयवशादेव ग्रहणं । कथमिदानीमनिश्चीयमानं रूपं प्रत्यक्षेणापि गृहीतमिति
तुल्यः प्रसंगः ।

नेत्यादिना परिहरति । कल्पनाविविक्तत्वादित्यभिप्रायः । तदिति प्रत्यक्षं
। यमपि नीला
द्याकारङ्गृह्णातीत्युच्यते । तद् ग्रहणं न निश्चयेन ।
किन्तर्हि । प्रतिभासेन । निरङ्शस्य वस्तुनः सर्वथा प्रतिभासनमिति सर्वथा

[p. 141 ]ग्रहणं । तदिति तस्मान्न निश्चयानिश्चयवशाद् यथाक्रमं प्रत्यक्षस्य ग्रहणाग्रहणे
किंतु प्रतिभासनाप्रतिभासनवशात् । तस्मादनिश्चये सति प्रतिभासनमात्रेण
प्रत्यक्षगृहीतव्यवस्थापनन्न विरुध्यते । नैवं निश्चया
नां प्रत्यक्षवदनिश्चितस्या
प्याकारस्य प्रतिभासनमात्रेण ग्रहणमप्रतिभासमात्रेणाग्रहणमिति सम्बन्धः ।
कस्मादिति चेदाह । किञ्चिदित्यादि । यथा पुरुषं दृष्ट्वा पुरुषत्वन्निश्चिन्वतोप्यन्यत्र
तस्करादावनिश्चयेन प्रवृत्तिभेदाद् व्यवहारभेदात् । तथा हि पुरुषत्वनिश्चयेन
पुरुषोनुरूपो विश्वासादिव्यवहारो दृश्यते । चौरत्वानि
श्चयाच्च तदनुरूपो
भयादिव्यवहारो न दृश्यते । ततश्च यन्निश्चयानुरूपः प्रवृत्तिभेदस्तस्य निश्चयेन
ग्रहणं । यदनिश्चयानुरूपश्चाप्रवृत्तिभेदस्तस्याग्रहणमिति । यत एवन्तस्मादित्यादि ।
अस्येत्याकारस्य । अन्यथेति यदि निश्चयवशात्तस्य ग्रहणं न व्यवस्थाप्यते ।
तदैकाकारेपि । निश्चितत्वेनाभिमतेप्याकारे । तदिति निश्चयेन ग्रहणं
न स्यात् ।

[p. 53b ]

किं पुनः कारणमिति परः । सर्वतो भिन्न इति सजातीयविजातीयाद्व्यावृत्तेः ।
तथैवेति यथानुभवं सर्वेष्वेव भेदेषु न स्मार्त्तो निश्चयो भवति । यतो भेदान्तरेन्या
कारव्यवच्छेदार्थमन्यापोहवादिना प्रमाणान्तरवृत्तिरिष्यते ।

सहकारिवैकल्यादिति सिद्धान्तवादी । न ह्यनुभवमात्रनिश्चयहेतुः किन्त्व
भ्यासादयोपि सहकारिणः । ते यत्रैव सन्ति तत्रैवाकारे
निश्चयो नान्यत्र ।

ननु क्षणिकाकारेपि सर्वदा दर्शनादभ्यासोस्त्येवेति निश्चयः स्यात् । नानु
भूतनिश्चितविषयोत्राभ्यासोभिप्रेतो न च क्षणिकं भ्रान्तिनिमित्तसम्भवादनु
भूतनिश्चितमिति कथन्तत्राभ्यासः । तस्मात् स्थितमेतत् यत्रैवाकारेऽभ्यासस्तत्रैव
निश्चय इति ॥

तदेवाह । ततश्चेत्यादि । विशेषे सर्वतो व्यावृत्ते नीलादिलक्षणे । अङ्श
विवर्जिते निर्विभा
गे सर्वात्मना प्रत्यक्षेण गृहीतेपि सति यस्य विशेषस्यार्वसाये
निश्चयेस्ति सहकारिप्रत्ययः स प्रतीयते निश्चीयते ।

[p. 142 ]

यद्यपीत्यादिना व्याचष्टे । सर्वभेदेषु क्षणिकत्वादिषु तावतेत्यनुभावमात्रेण ।
निश्चयोत्पादनंप्रत्यनुभवज्ञानस्य कारणन्तरापेक्षत्वात् । तंदेवाह अनुभवो
हीत्यादि । यथाविकल्पाभ्यासमिति यस्य यादृशो विकल्पाभ्या
सस्तेन सहका
रिणा जनयतीत्यर्थः । उदाहरणमाह । यथेत्यादि । मृतस्त्रीरूपदर्शनाविशेषेपि
परिव्राट्कामुकशुनां यथाक्रमं कुणपकामिनीभक्ष्यविकल्पा यथाविकल्पाभ्यास
ञ्जायन्ते । न च विकल्पाभ्यास एव सहकारी । किन्त्वन्योप्यस्तीत्याह । तत्रे
त्यादि । तत्रापि रूपदर्शनाविशेषेपि । बुद्धेः पाटवन्तीक्ष्णता । यथा योगिनां बुद्धि
पाट
वाद् दर्शनमात्रेण क्षणिकत्वादिनिश्चयः । आदिशब्दादर्थित्वसामर्थ्यादिपरि
ग्रहः । इत्यादय इत्येवमादयः । अनुभवात् प्रत्यक्षादुपादानकारणात्सकाशाद्
भेदनिश्चयस्योत्पत्तौ सहकारिणः । यदा तर्हि बहुषु निश्चयेषु यथोक्तानि कारणानि
न भवन्ति तदा तेषां निश्चयानां कथं क्रमभाव इत्याह । तेषामेव चेत्यादि ।
तेषामिति निश्चयकारणानां
प्रत्यासत्तितारतम्यभेदात् । यस्य निश्चयस्य प्रत्या
सन्नतमन्निश्चयकारणन्तत्तावदादावुत्पद्यते । आदिशब्दादधिमात्रतारतम्यस्य भेदा
न्निश्चयानां पौर्वापर्यं । यथेत्यादिनोदाहरणमाह । पितेव यदोपाध्यायो भवति । तदै
कस्य पुरुषस्य जनकत्वाध्यापकत्वाविशेषेपि । पितरमायान्तं दृष्ट्वा पिता मे आगच्छ
[p. 54a ] तीति निश्चिनोति
नोपाध्याय इति । पितृत्वनिश्चये कारणस्य प्रत्यासन्नतामत्वात् ॥

ननु सत्यपि क्षणिकत्वनैरात्म्यविकल्पाभ्यासे सहकारिणी तत्त्वादार्शिनां नं
प्रत्यक्षात् क्षणिकत्वादिनिश्चयो भवतीत्यत आह । सोपीत्यादि । असति भ्रान्तिकारणे
भवति न तु निश्चयप्रत्ययमात्रात् । यत एवमसति भ्रान्तिकारणे सहकारिप्रत्यसाकल्ये
च सति प्रत्यक्षान्निश्चय उत्पद्य
ते न केवलात् । तस्मान्नानुभूत इत्यादि ।

[p. 143 ]

ततश्च स्थितमेतद् । अन्यव्यवच्छेदः शब्दलिङ्गाभ्यां प्रतिपाद्यत इति ।

ननु व्यवच्छेदोपि यदि पदार्थादभिन्नस्तदैकेन प्रमाणेन शब्देन वास्य विषयी
करणेन्यस्य वैयर्थ्यं स्यात् सर्वात्मना निश्चितत्वात् । अथ भिन्नस्तदापि तस्याश्रित
त्वादेकव्यवच्छेदोपाधिके पदार्थे प्रमाणेनैकेन निश्चीयमाने पूर्वोक्तेन न्या
येन
सर्वेषां व्यवच्छेदानां निश्चितत्वादन्येषां प्रमाणादीनामप्रवृत्तिः स्याद् । अतः
समानः प्रसंग इति ।

तन्न । यतो न भावानामन्योन्यव्यवच्छेदोऽभिन्नो भिन्नो वाऽस्ति । केवलं
स्वहेतुभ्य एव भिन्नाः समुत्पन्ना इत्युक्तम्वक्ष्यति च ॥

कथन्तर्ह्यन्यव्यावृत्तिरित्यादि व्यपदेशो बुद्धिश्च प्रवर्त्तत इत्यत्राह । तत्रा
पीत्यादि । तत्रापि चन्यापोहे शब्दार्थे ।
अन्यस्माद् व्यावृत्तिरन्यस्माद् व्यावृत्तो
यमित्यपि । ये शब्दा धर्मधर्मिवचनाः निश्चयाश्चोभयविषयास्ते संकेतमनुरुन्धते ।
संकेतानुविधानेनैषां धर्मधर्मिविषयविभागः कल्पितः परमार्थतस्तु व्यावृत्तिरेव
नास्तीत्यर्थः ।

तद्व्याचष्टे । तत्रान्यापोह इत्यादिना गोरश्वाद् व्यावृत्तिरन्या धर्मभूता अन्य
एवाश्वाद् व्यावृत्तो धर्मी । व्यावृत्त्या
विशिष्टो गौरित्येतन्नास्ति । किन्तु यैव
व्यावृत्तिः स एव व्यावृत्त इति वक्ष्यति ।

यदि चाश्वाद् व्यावृत्तिरनश्वता गोद्रव्यस्यान्या स्यात् तदाश्वव्यावृत्तेरपि
गोद्रव्येण निवर्त्तितव्यम्भेदात् । ततश्च तद्व्यावृत्तेरनश्वतायाः सकाशान्निवर्त्तमानस्य
गोस्तद्भावप्रसङ्गात् । अश्वभावप्रसङ्गादश्ववत् । एवं ह्यश्वव्यावृत्तेरनश्वत्व
लक्षणाया
गौर्व्यावृत्तो भवति यद्यस्याश्वत्वं स्यात् । तथा च गोरश्वभावापत्तेः ।
अश्वाद् गोर्व्यावृत्तिस्तस्या अभावः । गवाश्वयोरेकत्वात् ।

तेन यदुक्तञ्जैनजैमिनीयैः ।

सर्वात्मकमेकं स्यादन्यापोहव्यतिक्रम इति ।129

श्लो० वा०

तान्प्रतीदमुक्तं । यद्यन्यव्यावृत्तिरर्थान्तरं स्याद् गवाश्वादीनामेकत्वं स्यादिति ।

[p. 144 ]

नापि गोरभिन्नाश्वव्यावॄत्तिरश्वव्यावृत्तौ गौरि
त्यप्रतीतिप्रसंगात् । गोविनाशे
चाश्वस्योत्पत्तिप्रसङ्गादश्वनिवृत्तेर्विनष्टत्वात् । तस्मान्नास्त्येव व्यावृत्तिः ।

तेन यदुच्यते भ ट्टो द्यो त क रा भ्यां । योयमगोपोहः स किं गवि भिन्नेऽर्थो
भिन्नः । यदि भिन्नः किमाश्रितोऽथानाश्रितः । यद्याश्रितस्तदाश्रितत्वाद् गुण
[p. 54b ] इति गोशब्देन तदा गुण्यभिधीयते न गोद्रव्यमिति । गौस्ति
ष्ठतीति सामानाधिकरण्यं
स्यात् । अथानाश्रितः केनार्थेन षष्ठ्यर्थः । गोरपोह इति । अथाभिन्नो गौरेव
स्यादिति न किञ्चिदनिष्ठं । अयं चापोहः प्रतिवस्तु यद्येकोनेकसम्बन्धी च तदेव
गोत्वमि ति ।

तन्निरस्तं । अन्यव्यावृत्तेरेवाभावात् केवलं स्वहेतुतः स्वकीयेन रूपेणोत्पन्नो
भावोन्यस्माद् व्यावृत्तस्तस्य चान्यस्माद् व्यावृत्तिः कल्प्यते । यतश्च न परमा

र्थतो व्यावृत्तिरस्ति । तस्माद् यैव व्यावृत्तिः स एव व्यावृत्तः । द्वाभ्यामैकस्यैव
विषयीकरणात् । तस्यैव चान्यव्यावृत्तस्य लिङ्गत्वं लिङ्गित्वं सम्बन्धो विकल्पविषय
त्वञ्च । विकल्पो ह्यन्यव्यावॄत्तं स्वाकाराभिन्नमध्यस्य पुरुषन्तत्र प्रवर्त्तयतीत्य
त्यर्थकारित्वाद् । अतः स एव बाह्यः शब्दार्थोन्यव्यावृत्तः ।

यदप्युच्यते कु मा रि ले न । कदाचिदेकस्मादेव भावस्यापो
हः स्यात् ।
सर्वास्माद्वा । यद्येकस्मादेव तदा यथाश्वापोहद्वारेण गोद्रव्यस्य गौरित्यभिधान
नन्तथा सिंहादेरपि स्याद् अश्वापोहस्य गोशब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्य भावात् । तदाह ।

ततोश्वापोहरूपत्वात् सिंहादिः सर्व एव ते ।

तन्निमित्तमगोपोहं विभ्रदुच्येत गौरिती ति ।130

Ślokavārtika. 57

अथ सर्वस्मादपोहो गोद्रव्यस्य । तत्रापि यदि प्रत्येकमपोह्यं अश्वादयस्तदा

पोह्यानामानन्त्यादपोह एव न सिध्येत् । अपोह्यानां च भिन्नत्वादपोहभेदः प्रस
ज्यते । तथा चैकस्मिन्नपि पिण्डे जातिबहुत्वाज्जात्यन्तरबुद्धिः स्यात् । जात्यन्तरे
ष्विवाश्वादिषु ।

ततो गौरिति सामान्यं वाच्यमेकं न सिध्यति ।131

Ibid, 60

नापि ते समुदायरूपेण सर्वेऽपोह्याः सम्भवन्ति । समुदायो ह्येकदेशत्वेन वा
स्यान्न चापोह्यानामेकदेशादित्वं स
म्भवति । नापि तेषां समुदायो व्यतिरिक्तो
ऽस्त्यव्यतिरेके चानन्त्यं तदवस्थं । न चापि सामान्यरूपेण तेऽपोह्याः सामान्य

[p. 145 ]स्यावस्तुत्वात् । अपोह्यत्वे च वस्तुत्वं स्यादिति ।

तदयुक्तं यतः । सर्वभावानां स्वेनैव स्वेनैव रूपेणोत्पद्यमानानां सर्वस्मा
दपोहः स्वहेतुभ्यः सिद्ध एव ।

अथ कथमसौ ज्ञायत इति चोद्यते । तत्किङ्गौरतीतानाग
तवर्त्तमानाऽर्श्वा
दिस्वभावः प्रत्यक्षे प्रतिभासते । नेति चेत् । कथं न तत्र सर्वापोहः प्रत्यक्षसिद्धः ।
न हि प्रमाणं हस्ताभ्याङ्गृहीत्वान्यदपोहत्यपि तु नियतरूपार्थप्रकाशनमेवास्यान्या
पोहं । तस्मान्नियतरूपार्थप्रतिभास एव प्रत्यक्षस्य सर्वस्मादपोहग्रहः । तच्च
स्वविषयन्निश्चाययद् यदेवं न भवति तत्सर्वमन्यत्वेन नि
श्चाययत्यतो युगपत्सर्व
स्यान्यस्य सामान्येनाविशेषेण निषेधः क्रियते । सामान्यस्यानिर्द्धारितविशेष
रूपत्वात् । तदुक्तम् ।

अतद्रूपपरावृत्तवस्तुमात्रप्रसाधनात् ।

सामान्यविषयं प्रोक्तं लिङ्गभेदाप्रतिष्ठितेरिति । प्र० स०

तेनापोह्यस्य कस्यचिद् वस्तुत्वमिष्यत एव ।

न चापोह्यत्वाद् वस्तुत्वमित्यत्र किञ्चिद् प्रमाणमस्त्यभावस्याप्यपोह्यत्वान्न
चास्य
वस्तुत्वमित्युक्तं । तस्माद् युगपत् सर्वापोहलक्षणेनागोपोहेनैकस्मिन्नपि [p. 55a ]
पिण्डे गोत्वं । प्रत्येकाश्वाद्यपोहेनानश्वत्वासिंहत्वामहिषत्वादयो जातिभेदाः कल्पिता
स्तद्द्वारेण च तदभिधायकाः प्रवर्त्तन्त इति यत्किञ्चिदेतत् ।

यदि व्यवृत्तिव्यावृत्ताऽभिधेयार्थस्य न भेदः । कथं व्यावृत्तिव्यावृत्त इति
शब्दज्ञानभेदः । तथा हि व्यावृत्तिरित्यन्यः शब्दो व्यावृत्त इत्यन्य एव श
ब्दः ।
तथा ज्ञानभेदोपि । व्यावृत्तिरित्युक्ते धर्ममात्रम्प्रतीयते । व्यावृत्त इति धर्मीति ।
तत आह। शब्देत्यादि । शब्दाद् धर्मधर्मिवाचिनो या प्रतीतिः सा शब्दप्रतिपत्तिः ।
शब्दश्च शब्दप्रतिपत्तिश्चेति विरूपैकशेषः । शब्दभेदः शब्दाच्च या प्रतिपत्तिस्तस्या
भेद इत्यर्थः संज्ञासंज्ञिसम्बन्धिकरणं संकेतस्तस्य भेदात् । संकेतभेदं चानन्तरमेव
१ । ६३ भेदान्तरप्रतिक्षे
पेत्यादिना प्रतिपादयिष्यते । न वाच्यभेदोस्ति धर्मधर्मि
शब्दयोर्वस्तुत इत्यध्याहारः ॥

ननु चेत्यादि परः । किं पुनर्वाच्याविशेषे संकेतभेदो न युक्त इति चेदाह ।
द्वयोरित्यादि । कर्त्तरि चेयं षष्ठी । कर्त्तृ कर्मणोः कृतीति उभयप्राप्तौ कर्मणीति

[p. 146 ]नियमस्य शेषे विभाषेति132

Pāṇini. 2: 3: 65.

विकल्पनात् । द्वाभ्यां धर्मधर्मिशब्दाभ्यामेकस्यार्थस्या
भिधानादित्यर्थः । एकं चेद् द्वाभ्यामभिधेयन्त
तो व्यर्थः संकेतः । तथा चेति धर्म
धर्मिणोरभेदे व्यतिरेकिण्या इति व्यतिरेकाभिधायिन्यां गोर्गोत्वमिति षष्ठ्याः ।
तस्या इति व्यतिरेकविभक्तेर्भेदाश्रयत्वाद् वस्तुभेदमाश्रित्य प्रवृत्तेः । यथा देवदत्तस्य
कमण्डलुरिति । एवं संकेताभावे व्यतिरेकविभक्त्यभावे च चोदिते ।

विभक्त्यभावदोषन्तावत्परिहरन्नाह । द्वयोरित्यादि । धर्मधर्मिवाचिनोः शब्द

योरेकस्यार्थस्याभिधानेपि विभक्तिर्व्यतिरेकिणी । व्यतिरेकस्य वाचिका षष्ठी । इव
शब्दो भिन्नक्रमः । भिन्नमिवार्थमन्वेति दर्शयति । वाच्ये संकेतभेदकृतेन लेशेन
मात्रया यो विशेषस्ततः कारणान्न तु परमार्थतो वस्तुभेदात् ।

यद्व्याचष्टे । न वै शब्दानामित्यादिना । विषयस्वभावायत्तेति बाह्यस्वलक्ष
णायत्ता । किं कारणम् । इच्छातः पुरुषे
च्छावशादभावेष्वपि वृत्त्यभावप्रस
ङ्गात् । त इति । इच्छाप्रतिबद्धवृत्तयः शब्दा यथा येन प्रकारेण भेदप्रतिपादनेन
व्यतिरिक्ते यथा राज्ञः पुरुष इति । अव्यतिरिक्ते यथात्मैव ह्यात्मनो द्रष्टेति । तथा
नियुक्ता इत्यभिन्नेप्यर्थे भेदमिवोपादाय प्रयुक्तास्तमर्थमप्रतिबन्धेन भिन्नमिव प्रका
शयन्ति । वस्तुतः स्वलक्षणस्याभेदेपि यत एवन्तेन कारणेन । गौ
रिति धर्मि
वाचिनमाह । गोत्वमिति धर्मवाचिनं । आभ्यामेकाभिधानेप्यगोव्यावृत्तस्य
गोरभिधानेपि कस्यचिद् विषयस्य प्रत्यायनार्थमिति । अगोव्यावृत्तिनिमित्तस्य
गोत्वस्य प्रकाशनार्थं । अगोव्यावृत्तिमात्रं गोत्वशब्देन प्रतिपाद्यमित्येवंकृते संकेते
भेदे । व्यतिरिक्तार्था न विभक्तिरस्य गोत्वमिति भवति षष्ठी । व्यतिरिक्तोऽर्थोस्या
[p. 55b ] इति विग्रहः । धर्मिणस्स
काशाद् धर्ममर्थान्तरमिवादर्शयन्ती प्रतिभाति । अन

[p. 147 ]र्थान्तरेपीत्यव्यतिरिक्तेपि धर्मे । किं कारणं । तथा प्रयोगदर्शनाभ्यासात् ।
वस्तुभेदे सति षष्ठ्याः प्रयोगदर्शनाभ्यासाद् देवदत्तस्य कमण्डलुरित्यादौ ।

एतदुक्तम्भवति । वस्तुभिन्नम्भवतु मा वा भूत् सर्वथा व्यतिरेकविभक्ति
रिच्छामात्रानुरोधिनी केवलं प्रयोगदर्शनाभ्यासाच्छब्दार्थम्भिन्नमिव दर्शयतीति ।
तावतेति विभक्तिप्रयो
गमात्रात् । सर्वत्रेत्यर्थाभेदेपि । गौर्गोत्वमित्यादौ न धर्म
धर्मिणोः परमार्थतो भेदः । तस्मादन्यत्राप्यर्थाभेदेपि पुरुषेच्छावशात् प्रवृत्तस्य
व्यतिरेकाभिधायिनः शब्दस्य प्रतिबन्धाभावात् । दृष्टा च पुरुषेच्छावशाच्छ
ब्दानां प्रवृत्तिरसत्यपि तथाभूते बाह्ये वाच्य इत्याह । यथेत्यादि । एकम्वस्तु
क्वचित् प्रकरणे एकवचनेन ख्याप्यते । यथा त्वमिति । तदविशेषे
पि एकत्वा
विशेषेपि तदेव वस्तु बहुवचनेन यूयमिति । अतश्चैकस्मिन्नपि बहुवचनदर्शनान्न
यथावस्तु शब्दानाम्प्रवृत्तिरिति गम्यते । युष्मदि गुरावेकेषा133

Pāṇini 1: 2: 58.

मित्यतिदेशवाक्याद्
एकस्मिन्नपि बहुवचनमिति चेत् । चिन्त्यमेतत् । किमतिदेशवाक्येंनैकस्य बहुत्वं
क्रियते किम्वा बहुवचनमात्रमप्राप्तं विधीयत इति । न तावदाद्यः पक्षो वचन
मात्रेण
वस्तूनाम्विधानासम्भवात् । द्वितीयेपि पक्षे सिद्धैवेच्छामात्रेण शब्दानां
प्रवृत्तिरिति । एवन्तावद्विभक्त्यभावदोषः परिहृतः ।

संकेताभावदोषन्तु परिहर्त्तुन्तमेवोपन्यस्यति । प्रयोजनाभावात् त्वित्यादि ।
धर्मिधर्मशब्दाभ्यामेकस्याभिधानात् प्रयोजनाभावः । तदपि प्रयोजनमस्त्येव ।
गोत्वापेक्षया भेदान्तराणि द्रव्यत्वपार्थिवत्वादीनि । तेषां प्रति
क्षेपोऽस्वीकारः ।
तौ प्रतिक्षेपाप्रतिक्षेपौ यथाक्रमन्तयोर्द्वयोद्धर्मधर्मिवाचिनोः शब्दयोर्यः संकेतभेद
स्तस्य । किम्विशिष्टस्य ज्ञातृवाञ्छानुरोधिनः प्रतिपत्त्रिच्छानुविधायिनः पदं
प्रयोजनं ॥

एतदुक्तम्भवति । यदान्यव्यावत्तरूपनिराकाङ्क्षः प्रतिपत्ताश्वादेवैकस्माद्

[p. 148 ]व्यावृत्तं गोपिण्डं जिज्ञासते तदा यावदश्वाद् व्या
वृत्तिमर्थान्तरभूतामारोप्य तथैव
संकेतपूर्वकं लौकिकेन धर्मवाचकेन शब्देन न कथयति । तावन्न परस्य जिज्ञा
सितोर्थः प्रतिपादयितुं शक्यते । अतस्तं प्रत्यनश्वत्वमस्येत्युच्यते । एवं हि धर्मि
णोऽप्राधान्यादन्यव्यावृत्तरूपानाक्षेपः कृतो भवत्यश्वादेवैकस्माद् व्यावृत्तिश्च ।
न तदैवमुच्यतेऽनश्व इत्यनेन ह्यन्यव्यावृत्तस्यापि रूपस्याक्षेपः
कृतः स्यात् ।
न चैवम्परेण जिज्ञासितमजिज्ञासितं च कथयन् कथन्नोन्मत्तः स्यात् ।

यदा पुनरन्यव्यावृत्तरूपसाकांक्षेऽश्वाद् व्यावृत्तं गोपिण्डं जिज्ञासते । तदापि
यावदश्वव्यावृत्तिविशिष्टं पिण्डं धर्मिस्वभावतयाऽरोप्य तथैव संकेतपूर्वकं लौकि
केन धर्मिवाचकेन न कथयति तावन्न परस्य जिज्ञासितोर्थः प्रतिपादयितुं शक्यतेऽ
[p. 56a ] तस्तं प्रत्यनश्वो
यमित्युच्यते । एवं हि धर्मिणः प्राधान्यादन्यव्यावृत्तरूपाक्षेपः
कृतो भवत्यश्वव्यावृत्तश्च गोपिण्डः कथितो भवति । न तदैवं ख्याप्यतेऽनश्वत्व
मस्येति परजिज्ञासितान्यव्यावृत्तरूपानाक्षेपप्रसङ्गात् । अजिज्ञासितं चार्थं कथ
यन् कथन्नोन्मत्तः । सर्वश्च शाब्दो व्यवहारः संकेतपूर्वकः संकेतश्च विकल्पकल्पि
तार्थपूर्वक एवेति विकल्पैर
प्यनेनैव द्वारेण धर्मधर्मिभावप्रतीतिर्युक्ता ।

तेन यदुच्यते । भवतु धर्मधर्मिवाचकानां भेदान्तरप्रतिक्षेपाप्रतिक्षेपार्थ
प्रवृत्तिः । धर्मिधर्मविकल्पानान्तु कथं प्रतिपत्तिरित्यपास्तं ।

एतदेव वृत्त्या स्पष्टयन्नाह । यदायमित्यादि । प्रतिपत्तेति श्रोता । तस्माद्
अश्वाद्योऽन्यो महिषादिस्तस्माद् व्यवच्छेदो महिषादिव्यावृत्तः स्वभावस्तस्य भावा
नपेक्षः स
त्तानपेक्षः । पिण्डविशेषे गवि । अश्वव्यवच्छेदमात्रं जिज्ञासते । किम
स्याश्वाद् व्यावृत्तं रूपमस्तीति । तथाभूतज्ञापनार्थमिति यथा प्रतिपत्त्रा ज्ञातुमिष्ट
न्तदनुरोधेन तथाभूतस्याश्वाद् भेदमात्रस्य ज्ञापनार्थन्तथाकृतसंकेतेनेत्यश्वव्यवच्छे
दमात्रे प्रतिक्षिप्तभेदान्तरे कृतसंकेतेनानश्वत्वं शब्देन प्रबोध्यते प्रकाश्यतेऽनश्वत्व
मस्य पिण्डस्यास्तीति । अश्वा
द्यो व्यवच्छेदस्तदपेक्षया महिषादिभ्यो व्यावृ
त्तयोर् व्यवच्छेदान्तराणि । तेष्वनिराकांक्षः प्रतिपत्ता । तमिति पिण्डं ।
अप्रतिक्षिप्तभेदान्तरेणाश्वव्यवच्छेदेन युक्तङ् गोद्रव्यं ज्ञातुमिच्छतीति यावत् ।
अपरित्यक्तानि महिषादिव्यवच्छेदान्तराणि येन । तस्मिन्नपरित्यक्तभेदान्तरे ।
तत्रैव वाश्वव्यवच्छेदे । धर्मिवाचिनं शब्दं प्रयुञ्जते वक्तारोऽनश्वोयमि
ति ।
कथं प्रयुञ्जत इत्याह । तथा प्रकाशनायेति । अप्रतिक्षिप्तभेदान्तरस्याश्वव्यव

[p. 149 ]वच्छेदस्य प्रकाशनाय । अप्रतिक्षिप्तभेदान्तरमेवाश्वव्यवच्छेदन्तथा प्रकाशनाये
त्यन्ये पठन्ति । तदाप्ययमर्थः । अप्रतिक्षिप्तभेदान्तरन्तमेवाश्वव्यवच्छेदमश्व
व्यावृत्तिरूपं प्रयुञ्जते अभिदधत्यनश्वोयमित्यनेन धर्मिवचनेन शब्देन । किम
र्थम्।तथाप्रकाश
नायाप्रतिक्षिप्तभेदान्तरस्य प्रकाशनायेति । येनैव धर्मवाची
शब्दः प्रतिक्षिप्तभेदान्तरः । अत एव पूर्वत्रेति धर्मवाचिनि शब्दे प्रतिक्षिप्तम्भे
दान्तरं येनेति । सामान्येनान्यपदार्थं कृत्वा भावप्रत्ययः कर्त्तव्यः । पश्चाच्छब्द
वृत्तेरित्यनेन सम्बन्धः । अन्यथा प्रतिक्षिप्तं भेदान्तरत्वादिति स्यात् । एवमन्य
त्राप्येवंजातीयेषु शब्देषु व्युत्पत्तिर्द्र
ष्टव्या ।

भिन्ननिमित्तयोः शब्दयोरेकस्मिन्नधिकरणे वृत्तिः सामानाधिकरण्यं । विशेष्य
विशेषणभावो व्यवच्छेद्यव्यवच्छेदकभावः । उदाहरणङ् गोत्वमस्य शुक्लमिति ।
गुणशब्दस्याभिधेयवल्लिङ्गवत्त्वेन नपुंसकत्वं । शुक्ल इत्यन्ये पठन्ति । एवं
चाचक्षते । गुणशब्दो हि प्रतिक्षिप्तभेदान्तरेण गुणमात्रे वर्त्तमान उपात्तो
गु
णमात्रवृत्तीनां शुक्लादिशब्दानां पुल्लिङ्गत्वं । तद्वति तु वर्त्तमानानामभिधेय- [p. 56b ]
वल्लिङ्गता । एवं चानयोर्द्धर्ममात्रवृत्त्योर्न सामानाधिकरण्यं नापि विशेषण
विशेष्यभाव इति ।

कस्मान्न सामानाधिकरण्यमित्याह । तन्मात्रेत्यादि । एतत्कथयति बुद्धि
प्रतिभासिन्येवार्थसामानाधिकरण्यादि । न बाह्ये स्वलक्षणे तस्यावाच्यत्वात्
। केवलमध्यवसा
याद् बाह्येप्युच्यते । यदि च धर्मद्वययुक्तैकधर्मिप्रतिभा
सिनी शब्दद्वयजनिता बुद्धिरेकार्थोत्पद्येत भवेत्सामानाधिकरण्यं । इह तु तन्मात्र
विशेषेण प्रतिक्षिप्तभेदान्तरेण गोत्वमात्रविशेषणोपरक्ताया बुद्धेस्तदाश्रयभूताया
इति विशेषणविशेष्यभावः सामानाधिकरण्याश्रयभूताया एकत्वेन धर्म्यभेदेनाप्रति
भासनात् । गो
त्वशुक्लत्वाभ्यां युक्तमेकन्धर्मिणं गृहीत्वा बुद्धेरप्रतिभासनादि
त्यर्थः ।

यद्वा तदाश्रयभूताया इति तदेव गोत्वमाश्रयभूतं यस्यास्तस्या बुद्धेस्तन्मात्र
विशेषेण प्रतिक्षिप्तधर्मान्तरेण गोत्वमात्रेण विषे134 ? शेषेण सह गोपिण्डस्यैकत्वे
नाप्रतिभासनात् । तथा ह्यस्य गोत्वमिति प्रयोगे निष्कृष्टरूपं धर्मं प्रतियती

[p. 150 ]बुद्धिरुत्पद्यते । ततो न सामा
नाधिकरण्यमिति । धर्मान्तरप्रतिक्षेपादेव तदन्येषु
भेदेषु निराकांक्षत्वाच्च बुद्धेर्न विशेषणविशेष्यभावः ।

द्वितीये तु धर्मिवाचिशब्दपक्षे भवति सामानाधिकरण्यम्विशेषणविशेष्यभावो
वा शुक्लो गौरिति । सामानाधिकरण्ये कारणमाह । तथेत्यादि । तथा संकेतानुसा
रेणेत्यप्रतिक्षिप्तभेदान्तरे वस्तुनि धर्मिशब्दस्य संके
तानुसारेण हेतुना । एकस्मिन्
धर्मिणि योजनं संहारः । व्यवच्छेदहेतुका धर्मा व्यवच्छेदधर्माः संहृताश्च ते सक
लव्यवच्छेदधर्माश्चेति कर्मधारयः । तैर्धर्मैः करणभूतैर्विभागवतः । विभक्तानेक
धर्मवतो धर्मिण एकस्येव शब्दसन्दर्शनेन प्रदर्शनेन बुद्धेः प्रतिभासनात् । अनेकधर्म
वन्तन्धर्मिणमेकमिव सन्दर्शयन्ती बुद्धिः
प्रतिभासत इति यावत् । न तु बुद्धि
प्रतिभाससन्दर्शितो धर्मी वस्तुत एकः । विकल्पनिर्मितस्य धर्मधर्मिविभाग
स्यालीकत्वात् । एकस्यैवेत्यपि पठन्ति । तत्रापि प्रतिपत्त्रध्यवसायवशादेव युक्त
मिति बोद्धव्यं । ततः सिद्धं सामानाधिकरण्यं । यतश्च भेदान्तराप्रतिक्षेपेण
धर्म्मिशब्दः प्रवृत्तस्तत एव तज्जनिताया बुद्धेरप्रतिक्षिप्त
भेदान्तरापेक्षत्वाद्
भवति विशेषणविशेष्यभावो यद् गौः शुक्लो नीलो वेति । चशब्दश्च पूर्ववदतीत
हेत्वपेक्षः ॥

इदमेव व्यापकं सर्वव्यवहारस्य नापरस्परपरिकल्पित सामान्यगुणादिकान्तस्य
प्रमाणबाधितत्वादित्याह । भेदोयमेवेत्यादि । द्रव्यभावाभिधायिनोः शब्दयोर
[p. 57a ] यमेव भेदो धर्मान्तरप्र
तिक्षेपाप्रतिक्षेपलक्षणः । सर्वत्रेति । सामान्यसामान्यवति ।
गुणगुणवति । क्रियाक्रियावति । सर्वस्मिन् विषये धर्मिवचनो द्रव्याभिधार्या ।
धर्मवचनो भावाभिधायी । यत एवन्तेन कारणेन न तयोर्द्रव्यभावशब्दयोर्वाच्ये
विशेषः परमार्थतः कश्चनास्ति ।

तद्व्याचष्टे । तस्मादित्यादि । निश्चयप्रत्ययविषयत्वेन करणेन । न कश्चि
द्विशेषः । तथा हि
यथा गोत्वमित्युक्ते तत्रैवागोव्यवच्छेदे निश्चयस्तथा गौरि
त्युक्ते यद्यप्यप्रतिक्षिप्तभेदान्तरस्यागोव्यवच्छिन्नस्याभिधानन्तथाप्यगोव्यवच्छे

[p. 151 ]दमात्रे निश्चयोन्येषान्तु भेदानामप्रतिक्षेपमात्रं । स एव च शब्दार्थो यत्र शाब्दो
निश्चयो भवतीति नास्ति भावद्रव्याभिधायिनोः शब्दयोर्वाच्ये विशेषो भेदान्तर
प्रतिक्षेपाप्रतिक्षेपमात्रन्तु भिद्यते । तदेवा
ह । एकस्तमेवेत्यादि । एक इति
धर्मशब्दस्तमित्यगोव्यवच्छिन्नं । प्रतिक्षिप्तं भेदान्तरं येन धर्मशब्देन स तथोक्तः ।
अन्य इति धर्मिशब्दोऽप्रतिक्षेपेण तमेव पिण्डं सामानाधिकरण्येन गमयतीति नास्ति
द्रव्यनिश्चयम्प्रति भेदः प्रतिक्षेपाप्रतिक्षेपमात्रन्तु भिद्यते । एवं गमनन्देवदत्तस्य
गच्छति देवदत्त इति न कश्चन भेद इत्यन्यत्राप्येवं
योज्यं ॥

यापि जातिगुणक्रियासम्बन्धभेदेन चतुष्ठयी शब्दानां वृत्तिः साप्यनेनैव
वस्तुगतधर्मभेदेन संगृहीतेत्याह । जिज्ञापयिषुरित्यादि । ज्ञापयितुमिच्छुरर्थन्तम्भे
दान्तरप्रतिक्षेपाप्रतिक्षेपलक्षणं । तद्धितेन तद्धितप्रत्ययान्तेन । कृतापि वा । कृत्सं
ज्ञकप्रत्ययान्तेन वा । अन्येन वा कृत्तद्धितव्यतिरिक्तेन तिङ्न्तेनाऽव्युत्प
न्नेन वा
शब्देन शुक्लादिना यदि ब्रूयात् । ततो भेदान्तरप्रतिक्षेपाप्रतिक्षेपलक्षणाद् विशेषा
दपरो भेदो नास्ति ।

तद्व्याचष्टे । एतावन्तमित्यादिना । एतावन्तमिति प्रतिक्षिप्तभेदान्तरलक्षणं ।
कृतापि वा । दर्शयेदिति सम्बन्धः ।

यदा वाधिश्रयणादिक्रियायां कर्त्तृस्थायाम्पचिर्वर्त्तते । तत्रैव च घञ् प्रत्यय
स्तदा पाचकत्वशब्देन क्रियाकारकयोः स
म्बन्धः समवायोभिधीयत इति पाच
कत्वशब्देन समानार्थः पाकशब्दः । द्वावप्येतौ प्रतिक्षिप्तभेदान्तरमपाचकव्यव
च्छिन्नमर्थं प्रतिपादयतः । यदा तु कर्मस्थैव क्रिया विकॢत्तिः पचेरर्थस्तदा
पाचकत्वशब्दस्य कथं सम्बन्धाभिधायित्वं । पाचकत्वपाकयोर्भिन्नार्थत्वात् ॥
अन्येन वा कृत्तद्धितव्यतिरिक्तेन तिङादिना । तथाभूतज्ञापनाय । प्रतिक्षिप्त

[p. 152 ]भेदान्तरज्ञापनाय स्व
यं कृतेन समयेन दर्शयेदिति सम्बन्धः । यथा देवदत्तेन शय्यते
पटस्य शुक्लत्वमिति । अत्रापि शायकशब्दस्य य एवार्थः स एव प्रतिक्षिप्तभेदान्तरः ।
शय्यत इत्यस्यापि । तथा शुक्लः पट इति य एवाशुक्लव्यवच्छिन्नो प्रतिक्षिप्तभे
दान्तरोर्थः स एव प्रतिक्षिप्तभेदान्तरः पटस्य शुक्ल इत्यस्यापि । तथाभिधान
[p. 57b ] मात्रेणेति प्रतिक्षिप्ताप्र
तिक्षिप्तभेदान्तरस्यैकधर्मिगतस्य व्यवच्छेदस्याभिधान
मात्रेण तदेव वस्त्वर्थान्तरमेव परमार्थतो धर्मधर्मिरूपेण विभक्तमेव । न पुन
र्भवतीति सम्बन्धः । किङ्कारणं । तथाभूतस्यैव प्रतिक्षिप्ताप्रतिक्षिप्तभेदान्तर
स्यैवैकस्य ज्ञापनाय धर्मधर्मिशब्दस्य कृतसंकेतत्वात् ।

यद्वा तथाभिधानमात्रेणेति । अर्थान्तरभूतधर्माभिधानमात्रेण तद्धर्मस्व

रूपम्परमार्थतोर्थान्तरमेव भवति । तथाभूतस्यैव भेदान्तरनिरपेक्षस्यैव तस्यैक
व्यावृत्तस्य ज्ञापनाय धर्मशब्दस्य कृतसंकेतत्वात् ॥

ननु चेत्यादि परः । सम्बन्ध उच्यत इति पाकक्रियायाः पाचकस्य च कर्त्तुः
सम्बन्धः समवायलक्षणः । तथा हि कृदन्ताद् भावप्रत्ययः सम्बन्धस्याभिधायको
दृष्टो यथाह । समासकृत्तद्धितेषु सम्बन्धाभिधानमि
ति । कृदन्तश्च पाचक
शब्दः । न पाक एव क्रियात्मकः पाचकत्वशब्देनोच्यते ।

एतदुक्तम्भवति । अन्यैव कर्त्तृव्यतिरिक्ता क्रियान्यश्च तयोश्च सम्बन्धो
न्य एव । ततश्च कर्त्तृस्थक्रियाभिधाने सत्यपि पचतेर्न पाकपाचकत्वशब्दयो
स्तुल्योर्थ इति । न वै पाकेनेत्यादिना परिहरति । पाकेन कर्तृस्थे न वस्तुभूतेन
व्यापारेण युक्तोन्य एव पाकक्रिया व्यतिरिक्तः पा
चको नाम कर्त्ताभिधीयते
पाचकशब्देन । यादृशो वर्ण्ण्यते वै शे षि का दिभिः क्रिया व्यतिरिक्तः स्वतन्त्रः
कर्ता यत्र क्रियाकारकसम्बन्धो वस्तुभूतः स्यात् । तस्य स्वतन्त्रस्य कर्त्तुः क्रिया
व्यतिरिक्तस्य निषेत्स्यमानत्वात् । न चेद् व्यतिरिक्ता क्रिया कर्त्ता वा कुतस्स
म्बन्धः यस्य भावप्रत्ययेनाभिधानमिति भावः । यत्पुनरस्येति पाचकशब्दस्या

स्याभिधेयमपाचके व्यवच्छिन्नमप्रतिक्षिप्तभेदान्तरं वस्तुमात्रन्तदेव पाचक

[p. 153 ]शब्दाभिधेयं पाचकत्वेनाप्यभिधीयत इत्यध्याहार्यः । तस्यैव प्रतिक्षिप्तभेदान्तर
स्याभिधानात् । न तु सम्बन्धोभिधीयते । तस्यासत्त्वात् । तदेव यथोक्तं पाचक
शब्दाभिधेयं पाकशब्देनापीत्यपिशब्दात् ।

अपरं व्याख्यानं । न वै पाकेनेति पाकशब्देनान्यापोहवादिप
क्षे अन्य एव
व्यतिरिक्तः क्रियाश्रयभूतः पाचकोभिधीयते । यादृशो वर्ण्ण्यते परेण । यः क्रिया
कारकसम्बन्धस्याश्रयः स्यात् । तस्यासिद्धत्वात्।किन्त्वपाचकव्यावृत्तिर्भेदान्तर
प्रतिक्षेपेणाभिधीयते । तदेवाह । यत्पुनरित्यादि । यदित्यपाचकव्यावृत्तिलक्षणं
प्रतिक्षिप्तभेदान्तरमभिधेयं । अस्येति पाकशब्दस्यानन्तरमेव दर्शितं तदेव पाक

शब्दाभिधेयम्पाचकत्वशब्देनाप्यभिधीयते । न सम्बन्धः । तस्यासिद्धत्वात् ।
अप्रतिष्ठितैरवस्तुबलायातैरत एव मिथ्याविकल्पाः ॥

कथम्पुनर्गम्यते क्रिया व्यतिरिक्ता नास्ति तत्समवायो वेत्यत आह । यथे
त्यादि । तत्समवायो वेति क्रियाकारकसमवायः । यतश्च व्यावृत्तिव्यावृत्तिमतो
रभेदस्तेन कारणेनान्यापोहविषयो जातिमान् शब्दै
रभिधीयत इति । तद्व- [p. 58a ]
त्पक्षस्तत्र यो दोषः सोन्यापोहेपि स्यादिति तद्वत्पक्षोपवर्ण्ण्णनं प्रत्याख्यातं ।
यस्मात् पृथकत्वे हि जातितद्वतोरभ्युपगम्यमाने स्यात् तद्वत्पक्षोदितो दोषः ।

तद्विशिष्टस्येत्यन्यापोहविशिष्टस्यार्थस्य शब्दैरभिधानात् तद्वत्पक्षोदित इति
तद्वत्पक्षे य उक्तः । यथा किल सामान्यमभिधाय तद्वति वर्त्तमानः शब्दोऽस्वतन्त्रः
स्यात्त
तश्च शब्दप्रवृत्तिनिमित्तभूतेन सामान्येन वशीकृतस्य शब्दस्य व्यक्तिगत
परस्परभेदानाक्षेपात्तैः सामानाधिकरण्यं न स्यात् । उपचरिता च तद्वति शब्दप्र
वृत्तिरित्यादिको दोष इत्येवं व्यावृत्तिमभिधाय तद्वति वर्त्तमानोस्वतन्त्रो ध्वनि
रिति सर्वः प्रसंगः स्यात् । तदपि तद्वत्पक्षोपवर्ण्णनं । अनेनेति व्यावृत्तिव्यावृत्ति
मतोरनन्यत्वेन
प्रतिव्यूढं प्रत्याख्यातं । यस्मात् तत्र हि तद्वत्पक्षे । अर्थान्तरमु
पादायेति वस्तुभूतं सामान्यमुपादायान्यत्रार्थान्तरे तद्वति । साक्षात् सामान्यवतो
ऽनभिधानादस्वातन्त्र्यं । आदिशब्दादसमानाधिकरण्योपचारदोषपरिग्रहः ।

अन्यापोहपक्षे तु व्यावृत्तिव्यावृत्तिमतोरैक्यान्नार्थान्तरमुपादायार्थान्तरे शब्दप्र

[p. 154 ]वृत्तिस्ततो नास्त्यस्वातन्त्रा 135 ? न्त्र्या दिदोष इत्याह ।
न चेत्यादि । अन्यस्माद्
वस्तुनोर्या व्यावृत्तिः सा व्यावृत्तान्नान्या । द्वयोर्धर्मधर्मिवाचिनोः शब्दयोरेकस्य
व्यावृत्तिभेदस्याभिधानादित्युक्तमनन्तरमेव ।

कथमित्यादि परः । इदानीमिति व्यावृत्तितद्वतोरैक्ये । एकस्य व्यावृत्तस्य
स्वलक्षणस्याननुगमात् । अर्थान्तरासंसर्गात् । कथन्तस्य स्वलक्षणस्यात्मभूता
व्यावृत्तिः स्वलक्षणवदनन्वयिनी सामान्यं स्यात् ।
नैव । दृष्टा च सामान्यं ।

तद्बुद्धावित्यादिना सिद्धान्तवादी । सामान्यबुद्धौ विकल्पिकायां तथैकाकारेण
प्रतिभासनादेकाकार एव व्यावर्त्यतेनेनेति व्यावृत्तिः । सामान्यमुच्यते । एतदाह
। न व्यावृत्तेषु स्वलक्षणेष्वात्मभूता व्यावृत्तिरेका सामान्यं केवलं व्यावृत्त
स्वलक्षणानुभवोत्तरकालभावी विकल्पः प्रकृत्या । एककार्येषु भावेष्वेकमाकार
मादर्शयन्निवो
त्पद्यते । तद्विकल्पवशात् सामान्यमास्थीयते । निःसामान्येष्व
प्यनेन च साक्षाच्छब्दादिविषयो दर्शितः ।

एतदेव स्फुटयन्नाह । न वै किंचिदित्यादि । वस्तुभूतमित्यभिप्रायः । कथन्तर्हि
सामान्यसामानाधिकरण्यादिव्यवहार इत्याह । शब्देत्यादि । शब्द आश्रयः सहका
रिकारणत्वेन यस्याः सा विकल्पिका बुद्धिरनादिवासनासामर्थ्यात् । धर्मानसंसृ

ष्टानपि संसृजन्ती एकाकारानिव कुर्वाणा जायते । तस्या बुद्धेरेकाकारप्रतिभास
वशेन सामान्यं । धर्मद्वययुक्तैकधर्मिप्रतिभासवशेन सामानाधिकरण्यं च व्यव
स्थाप्यते । अयं च सामान्यादिव्यवहारोऽसद्व्यापि व्यवस्थाप्यते । कथमसदर्थ
[p. 58b ] इत्याह । अर्थानामित्यादि । स्वलक्षणांनां संसर्गाभावात् सामान्यव्यवहारोऽसदर्थः ।

एकस्य च स्वलक्षणस्य भेदाभावात् सामानाधिकरण्यव्यवहारोसदर्थः ।

ननु विरूपतयाऽयं सर्वव्यवहारः प्रवृत्त इति कथमन्यापोहविषय इत्यत आह ।
तस्य सर्वस्य सामान्यादिव्यवहारस्यार्थाः समाश्रय इत्यनेन सम्बन्धः । तत्कार्यन्तच्च

[p. 155 ]कारणमनुरूपं येषान्तेषाम्भावस्तया । करणभूतया । अन्येभ्य इत्यतत्कार्यकारणेभ्यो
भिद्यमाना अर्थाः सर्वस्य सामान्या
दिव्यवहारस्याश्रयो भवन्त्यतः कारणाद् अन्या
पोहविषय उक्तः । न त्वन्यापोहस्तत्र प्रतिभासते बाह्यस्यैवैकाकारस्य विधि
रूपतया प्रतिभासनात् । यस्माच्च निश्चयप्रयुक्तः पुरुषमनिष्टपरिहारेणानिष्टाद्
व्यावृत्ते स्वलक्षणे प्रवर्त्तयत्यतोपि कारणाद् अन्यापोहविषय उक्तो न तु प्रतिभा
सापेक्षो विधेः प्रतिभासनात् ।

तेन यदुच्यते भ ट्टो द्यो त का राभ्यां । 136

Cf. Ślokavārtika. Apoha Nyāyavārtika 2: 2: 71.

गोशब्दस्यार्थः
किम्भावोथाभावः ।
यदि भावो किं गौरथागौः । यदि गौर्नास्ति विवादः । अथागौर्गोशब्दस्यागौरर्थ
इति अतिशब्दकौशलं । अथाभावस्तदयुक्तं । न हि गोशब्दश्रवणादभावे प्रेष्य
संप्रतिपत्तिः । शब्दार्थश्च प्रतिपत्त्या प्रतीयते न च गोशब्दादभावं कश्चित्प्रतिपद्यते
तथाऽगौर्न भवतीत्ययमपोहः किं गोविषयोथाऽगोविषयः । यदि गोविषयः कथं

गोर्गव्येवाभावः । अथागोविषयः । कथमन्यविषयाद् अपोहाद् अन्यत्र प्रतिपत्तिः ।
न हि खदिरेच्छिद्यमाने पलाशेच्छिदा भवति । अथा गौर्गवि प्रतिषेधोऽगौर्न
भवतीति । केन गोरगोत्वं प्रसक्तं यत्प्रतिषिध्यत इति ।

अपास्तं । गोविषयत्वाद् गोशब्दस्य केवलं कल्पितविषयत्वाद् विवादः ।
यथा वा गोप्रतिषेधोऽसत्यपि समारोपे तथोक्तं प्रागिति यत्किञ्चिदेतत् ।

तस्मात् स्थितमेतद्विधिरेव शब्दार्थ इति ॥

एतदेव दर्शयन्नाह । तत्रेत्यादि । अनपेक्षितं स्वरूपेण बाह्यतत्त्वं येन विकल्प
बुद्धिप्रतिभासिना धर्मिणा स तथोक्तः । बुद्धिप्रतिभासवशादेकोनेकव्यावृत्त इति ।
अनेकस्माद् व्यावृत्तस्यैकस्य धर्मिणः सन्दर्शनेन बुद्धेः प्रतिभासनात् । तद्वशेनैको
धर्मी अनेकव्यावृत्तो व्यवस्थाप्यते । यश्चानेकस्माद् व्यावृत्तस्तस्मात् तत्र व्यावृ

त्तयो धर्मभेदाः कल्प्यन्त इति भावः । स एव भूतो धर्मी शब्दैर्विषयीक्रियते । तथा
भूतविकल्पप्रतिभासजननाय वक्तृभिः शब्दस्योच्चारणात् । यतश्चान्यव्यावृत्तो
विकल्पप्रतिभासः शब्दैर्विषयीक्रियते । ततो विधिविषयत्वं सिद्धमिति भावः ।

[p. 156 ]

न केवलं शब्दैर्विकल्पैरपि विषयीक्रियत इत्याह । तदनुभवेत्यादि । तस्य
तस्य स्वलक्षणस्यानुभवस्तद
नुभवस्तेनाहिता वासना शक्तिस्तस्याः प्रबोधः
कार्योत्पादानुगण्यन्ततो जन्म येषां विकल्पानान्तैर्विषयीक्रियत इति सम्बन्धः ।
किं विशिष्टैरध्यवसिततद्भावार्थैः । अध्यवसितस्तद्भावो बाह्यभावो यस्मिन्
विकल्पप्रतिभासे सोध्यसविततद्भाव एवं भूतोर्थो विषयो येषाम्विकल्पानान्ते
तथा । दृश्यविकल्पावेकीकृत्य प्रवृत्तेरिति यावत् ।

[p. 59a ] अध्यवसित
तद्भावार्थ इति पाठान्तरन्तदाध्यवसिततद्भावश्चासावर्थ
श्चेति कर्मधारयः । एकोप्यनेकव्यावृत्तोध्यवसिततद्भावार्थ इति सम्बन्धः ।
तस्माद् बुद्धिप्रतिभासवशात् । सामान्यादिव्यवहारः । तत्रैव च बुद्धिप्रतिभासे
ऽयमिति भेदान्तरप्रतिक्षेपाप्रतिक्षेपलक्षणे । व्यवह्रियत इति व्यवहारः कर्म
साधनः । धर्मधर्मिणावेव व्यवहारः ।

एतदुक्तम्भवति । बुद्धिप्र
तिभासे यौ धर्मधर्मिणो व्यवस्थाप्येते । तौ
परस्परन्तत्त्वान्यत्वाभ्यामवाच्यादिति प्रतन्यते । परमार्थतस्तेन पारमार्थिक
धर्मधर्मितत्त्वान्यत्वपक्षे यो दोषः प्रमाणान्तरादिवैयर्थ्यं स्वातन्त्र्यादिलक्षण उक्तः
स इह न भवतीत्युक्तम्भवति ।

तत्त्वान्यत्वपक्षयोर्दोषान्तरमप्याह । न हीत्यादि । धर्मिणः सकाशान्नान्यो
धर्मः । किङ्कारणम् । अनर्थान्तराभिधा
नात् । धर्मधर्मिशब्दाभ्यामेकस्मादेव
व्यवच्छिन्नस्याभिधानात् । नापि य एव धर्मी स एव धर्मः । कस्मात् । तद्वाचिना
मिव । धर्मिवाचिनामिव शब्दानां । धर्मवाचिनामपि व्यवच्छेदान्तराक्षेपप्रसं
गात् । तथा चेष्टाप्रत्यायनात् । धर्मशब्देनेष्टस्य प्रतिक्षिप्तभेदान्तरस्य भेदस्या
प्रत्यायनात् । संकेतभेदाकरणं । प्रतिक्षिप्तभेदान्तरं व्यवच्छेदं प्रत्याय
यति
धर्मशब्द इत्यस्य संकेतभेदस्याकरणं । एतदनन्तरोक्तन्तत्त्वान्यत्त्वाभ्यामवाच्यत्वं
धर्मधर्मिणोः शब्दार्थे बुद्धिप्रतिभासिन्यर्थे उक्तं । वस्तुनीति बाह्यस्वलक्षणे ।
अविद्यमानत्वादेव तत्त्वान्यत्त्वाभ्यामवाच्यं यथाप्रतिभासन्तु शब्दादिविषयो व्यव
स्थाप्यते ।

[p. 157 ]

ननु चेत्यादि परः । दृष्टा प्रयोगेषूपलब्धा । गोर्गोत्वमिति षष्ठी । आदि
शब्दाद् गवि व्यवस्थि
तं गोत्वं । गोत्वेन निमित्तेन गवि गोशब्दो वर्त्तत इत्यादि
विभक्तिपरिग्रहः । गोत्वद्रव्यत्वादीनां च धर्माणां बहुत्वात् । तत्र बहुषु धर्मेषु ।
गोत्वद्रव्यत्वपार्थिवत्वानीति दृष्टो यो वचनभेदः स न स्याद् । धर्मधर्मिणोर
भेदे पारमार्थिकभेदाभावे धर्माणां च परस्पररम्।

उक्तमत्रेति सिद्धान्तवादी । न वै श ब्दानां काचिद् विषयस्वभावायत्ता
वृत्तिरित्यादिनोक्तत्वात्
॥

भूयश्चाधिकार्थविधानेन प्रतिपादयितुमाह । अपि चेत्यादि । येषां वादिनां
वस्तुवशा वाचो वस्त्वायत्ताः । न विवक्षापराश्रयाः । विवक्षैव परः प्रधान
माश्रयो यासां वाचान्ता विवक्षापराश्रयाः षष्ठी न स्याद् वचनभेदादयश्च
न स्युरित्येवं षष्ठीवचनभेदादिषु चोद्यं षष्ठीवचनभेदोदि चोद्यं । आदिशब्दात् ।
गोर्भावो गोत्वमित्यादि । त
द्धितप्रत्ययाभावचोद्यं । तान् वस्तुवादिनः प्रति ।
युक्तिमत् । एते शब्दाः षष्ठ्यादयः क्वचिदिति वस्त्वभेदेपि प्रणिनीषिताः प्रणेतु
मिष्टाः । वस्तुप्रतिबन्धात् । वस्त्वायत्तत्वात् । धूमादिवत् । न ह्यग्निप्रतिबद्धो धूमो
वह्निप्रत्यायनसमर्थस्तद्वैपरीत्येन जलप्रत्यायने नियोक्तुं पार्यते । तदा वस्तुप्रतिबद्धत्वे
शब्दानामयमुपालम्भः स्यादसति
व्यतिरेके कथं षष्ठ्यादय इति ॥

[p. 59b ]

एतदेव नास्तीत्याह । यदा पुनरित्यादि । यद् वचो यथा येन प्रकारेण भेदस्या
भेदस्य वा प्रतिपादनाय । किं विशिष्टमनपेक्षितबाह्यार्थं वाचकत्वेन रूपेण वक्तृ

[p. 158 ]भिर्विनियम्यते । तत्तथेति तद्वचनं यथायोगं वाचकं ।

तद्व्याचष्टे । । न हीत्यादि । व्यतिरेके वस्तुभेदे सति षष्ठीविभक्तिर्बाहुल्ये
जसादयो बहुवचनप्रत्य
या भवन्तीति वै या क र णा नां व्यवस्थानमेतदपि
पुरुषाभिप्रायनिरपेक्षम्वस्तुसन्निधिमात्रेण न स्वयं प्रवृत्तं । संकेतबलेनैव प्रवृत्तमिति
यावत् । एतदेवाह । ते तु तत्रेत्यादि । ते तु वैयाकरणादयस्तत्र व्यतिरेके बाहुल्ये
च तथेति । षष्ठी बहुवचनं च यथासंकेतं प्रयुञ्जत इति कृत्वा ततः षष्ठ्यादेस्तथा
प्रतीतिर्भवति । व्यतिरेकादिप्रतीतिर
न्येषामपि भवति । तथाभूतव्यवहारोपलम्भात् ।
न तु तावता वस्तुबलेन व्यतिरेकबाहुल्ये च षष्ठ्यादीनां नियमः । एवमन्यत्रापीति ।
धर्मधर्मिणोरव्यतिरेकेपि एकत्वे च वस्तुनः कृत कत्वानित्यत्वादीनां कथंचिदिति
भेदान्तरप्रतिक्षेपाप्रतिक्षेपलक्षणं धर्मधर्मिणोर्भेदमुपादाय । कृतकत्वादिषु व्यावृत्ति
भेदोपलक्षितनानात्वमुपा
दाय । यथाक्रमं षष्ठी बहुवचनादयस्ते प्रयोक्तृभिः
प्रयुक्तास्तथैव यथायोगं प्रतीतिहेतवो भवन्ति । तत्रैवमिच्छामात्रनिबन्धनत्वे शब्दानां
स्थिते सति । पुरुषायत्तवृत्तीनान्तदिच्छावशेन प्रवृत्तेरवस्तुसन्दर्शिनां शब्देभ्यः
स्वलक्षणस्याप्रतिभासनात् । यथाभ्यासं यस्य यथा संकेताभ्यासस्तथा विकल्प
प्रबोधो विकल्पोदयस्त
स्य हेतूनां । संकेतानुरूपस्य श्रोतृसन्ताने विकल्पस्य कारणा
नामित्यर्थः । एवं भूतानां शब्दानां वाच्येष्वर्थेषु येयम्प्रवृत्तिचिन्ता व्यतिरेके षष्ठ्यादय
इत्यादिका । नै या यि का दीनान्तद्वशादिति शब्दवशाद् वस्तुव्यवस्थानं । व्यति
रिक्तस्य वस्तुनोङ्गीकरणं । गोर्गोत्वमिति यस्मात् षष्ठी तस्मात् सामान्यं व्यति
रिक्तमित्यादि । जाड्यख्यापनं
शब्दार्थव्यवस्थाऽनभिज्ञत्वख्यापनमेव केवलं ।

तथेत्यादि परः । तथाकृतव्यवस्था धर्मधर्म्यादिष्विति धर्मे धर्मिणि च भेदा
न्तरप्रतिक्षेपाप्रतिक्षेपाभ्यां धर्मधर्मिशब्दाः कृतव्यवस्थाः । आदिशब्दाद् द्रव्यत्व
पार्थिवत्वानीत्यादिबहुवचनशब्दा व्यावृत्तिभेदेन कृतव्यवस्थाः । न पुनर्वास्तवा
देव धर्मधर्मिणोर्व्यतिरेकात् षष्ठीवस्तुभेदा
द् द्रव्यत्वादीनां धर्माणां परमार्थत
एव भेदाद्वहुवचनमिति । कुत एतत् । तथेत्यादि प्रतिवचनं । तथा व्यवहारा

[p. 159 ]योगादिति । व्यवहारविषययोर्धर्मधर्मिणोर्वास्तवे व्यतिरेके । धर्माणां च परस्परं
परपरमार्थतो भेदे सामान्यादिव्यवहारायोगात् ।

एतदेवग्रहणकवाक्यं न हीत्यादिना व्याचष्टे । व्यवहारविषययोर्धर्मधर्मिणो
र्वस्तुत्वे परस्परं
तत्त्वमन्यत्वं वाभ्युपगन्तव्यं वस्तुनः प्रकारान्तराभावादिति [p. 60a ]
द्वयमुपन्यस्तं । भेदे तत्त्वरूपत्वे चेति पक्षद्वयेपि दोषोद्भावनार्थमन्यथा परेण व्यति
रेकवस्तुभेदादिति भेदपक्षेऽवलम्बिते तत्त्वपक्षोपन्यासो न प्रकरणानुरूपः स्यात् ।
तत्सम्बद्ध इति सामान्यतद्वतोः सम्बन्धः । शब्दानाम्वा यथावस्तु प्रवृत्तावभ्युप
गम्यमानायां सामान्यादयो यु
ज्यन्ते । एतच्चान्तरमेव वक्ष्यामः । वस्तुकृत
मिति वस्तूनामेकानेकत्वादिकं शब्दप्रवृत्तिभेदमेकंवचनबहुवचनादीनां प्रवृत्ति
भेदं । दाराः शब्दो नित्यबहुवचनान्तः पुल्लिङ्गश्चेष्यते । यत्र यदैकस्त्रीविषयो
दारा इति शब्दस्तदा भेदव्यवस्थितेः । षण्णगरीति बहूनान्नगराणामेकवचनेना
भिधानादभेदव्यवस्थितेः किन्निबन्धनं । बाह्यं
नैव किंचित् । आदिशब्दात्मिकता
प्रासादमालेत्यादौ भेदाभेदव्यवस्थितेः । खस्य स्वभावः खत्वं चेति खस्य स्वभाव
इत्यत्र व्यतिरेकषष्ठ्याः किन्निबन्धनं । अथ तत्त्वमित्यनेनोक्तेन किं यदि खस्य
स्वभाव इत्यस्य वाक्यस्य खत्वमितीयन्तद्धितवृत्तिर्भवतीत्येत्कथ्यते तन्नास्ति । न
हि स्वभाव इत्यस्मिन्नर्थे भावप्रत्ययः किन्तर्हि भावार्थ
। न च तद्धितवृत्तिप्रदर्शनेन
किञ्चित् प्रयोजनमस्त्यन्यतरेण व्यतिरेकप्रदर्शनात् ।

अत्रैके वृत्तिवाक्याभ्यां सर्वो व्यवहारो व्याप्त इति तद्व्याप्तिप्रदर्शनार्थं द्वय
मुक्तमिति ।

अन्येऽन्यथा व्याचक्षते । खस्य स्वभाव इति व्यतिरेके किन्निबन्धनं । तथा
खत्वमिति व्यतिरेकाभिधायिनो भावप्रत्ययस्य किन्निबन्धनमिति ।

[p. 160 ]

यदेत्यादिना व्याचष्टे
। यदा यस्मिन् काले । यच्छब्दमन्ये पठन्ति यस्मा
दित्यर्थः । येनैवम्भवतोति दारा इत्यादि बहुवचनम्भवति । एकत्वादेकवचन
मेव प्राप्नोतीति भावः । एकस्या अपि स्त्रियः सिकतानां च बह्व्यः शक्तयस्ततः
शक्तिभेदो बहुवचनकारणमिति । सर्वत्रेति यत्राप्येकवचनमिष्टम्वृक्ष इत्यादौ ।
एकशक्तेरर्थस्याभावात् । सर्वस्य ना
ना शक्तित्वात् । एवं सत्येकस्मिन्नेकवचन 137

Pāṇini 1: 4: 22.

मित्ययं यत्नश्च व्यर्थः स्यात् । सत्यपि शक्तिभेदे वस्त्वभेदात् । शक्त्या
श्रयस्याभेदात् । अन्यत्रैकवचनविषयेर्थे वृक्षः पट इत्यादावेकवचनमिति चेत् ।
इहापि दारादावेकवचनमेकस्याः स्त्रिया वस्त्वभेदात् । यत एवं न वस्त्वशक्त्या
श्रयो वा शब्दप्रवृत्तिभेदः । तस्मादयं श
ब्दप्रवृत्तिनियमो निर्वस्तुको बाह्यवस्त्व
नाश्रयः क्रियमाणः पुरुषेच्छायाः स्वातन्त्र्यं शब्दप्रयोगे ख्यापयति ।

षण्णां नगराणां समाहारः क्रियात्मको गुणात्मको वा । एकोस्ति तत एक
वचनमिति चेदाह । न हि नगराण्येव किंचिदिति नगरावयविद्रव्यस्यानभ्युपगमात्
[p. 60b ] कुतस्तेषान्नगराणां समाहारः क्रियात्मको गुणात्मको वा
यत एवमभिधीयेत क्रिया
गुणयोर्द्रव्याश्रितत्वात् । किं पुनर्द्रव्यमित्याह । प्रासादेत्यादि । गृहादिसमुदायो
नगरं । विजातीयानां च प्रासादीदानां द्रव्यारम्भानभ्युपगमात् कुतस्तत्समुदायः
प्रासादादिसमुदायो नगरं द्रव्यं स्यात् । यावता प्रासादतोरणपुरुषादीनां समुदायो
नगरमिष्यते । तेषां प्रासादादीनां समस्तानामसंयोगाच्च कारणान्न
गरन्द्रव्यं ।
संयोगसहायानां द्रव्याणां द्रव्यारम्भकत्वमिष्यते । न प्रासादपुरुषकुड्यादीनां
विश्लिष्टानां संयोगोस्ति । येन प्रासादादिजन्यं नगरन्द्रव्यं स्यात् ।

स्यान्मतं । यद्यपि साकल्येन प्रासादादीनां नास्ति संयोगस्तथापि येषां
तावत् प्रासादपुरुषादीनां परस्परं संयोगस्तत्संयोगात्मकं नगरम्भविष्यत्येवमपि

[p. 161 ]वस्तुत्वं नगरस्यासिद्धं संयो
गस्य गुणपदार्थत्वादित्यत आह । न संयोग इत्यादि ।
न संयोगस्वभावन्नगरं । तथा काष्ठेष्टकादीनाम्विजातीयानां कार्यद्रव्यानारम्भात्
प्रासादोपि न द्रव्यात्मकः किन्तु संयोगस्वभाव इष्यते । संयोगश्च गुणो निर्गुणाश्च
गुणा इति कुतः प्रासादस्य संयोगो येन तत्संयोगात्मकं नगरं स्यात् ।

एतदेवाह । प्रासादस्येत्यादि । परेणे
त्यर्थान्तरेणासंयोगाच्च न संयोगो
नगरं । चकारेणानन्तरनिर्दिष्टात् प्रासादादीनां विश्लिष्टानामसंयोगाच्च न
संयोगो नगरमित्येतत् समुच्चीयते । तदेवं प्रासादादीनामुभयथा संयोगाभावेन ।
नगरस्य संयोगस्वभावता निरस्ता ।

प्रासादादीनां या संख्या तदात्मकं नगरम्भविष्यतीति चेदाह । तत एव
संख्याभाव इति । यस्मात् सं
योगात्मकप्रासादस्तत एव कारणात् प्रासादस्य
संख्याया अभावो निर्गुणत्वाद् गुणानां । संख्यापि हि गुणस्वभावा । स चासौ
संयोगश्च तत्संयोगः । प्रासादात्मकः संयोग इत्यर्थः । तत्संयोगेन पुरुषैश्च विशिष्टा
या सत्ता सा नगरमिति चेत् । किमस्याः सत्ताया एकत्वान्नित्यत्वाच्च निरति
शयाया विशेषणं । न हि प्रासादपुरुषादय
स्सत्तां विशिंषन्ति । अनाधेयातिशय
त्वात् । तस्मात् सत्ता निर्विशेषणा । तस्या नगरत्वे सर्वत्र नगरत्वं स्यादित्यभि
प्रायः । सत्तायाश्चैकत्वादिति । द्रव्यगुणकर्मस्वेकैव सत्ता व्यापिनी । नगरबहुत्वेपि
नगरव्यवस्थाश्रयाणां प्रासादादिसमुदायानां बहुत्वेपीत्यर्थः । अन्यथा सत्तात्मके
नगरे प्रकृते नगरबहुत्वं कथं स्यात् । द्वय
स्येति प्रासादपुरुषादेः सत्तायाश्च
या परस्परसहितता सा नगरमिति चेत् । एवं हि सति न सर्वत्र नगरबुद्धिः ।
प्रासादादीनां सर्वत्राभावात् । प्रासादादिबहुत्वाद् बहुवचनं च सिद्धमिति
परो मन्यते ।

उत्तरमाह । अनुपकार्येत्यादि । अनुपकार्योपकारकयोः सत्ताप्रासादयोः
कस्सहायीभावः । तथा हि द्विविधः स
हकारार्थः परस्परातिशयाधानेन सन्ताने [p. 61a ]
विशिष्टक्षणोत्पादनलक्षणः । पूर्वस्वहेतोरेव समर्थानामुत्पन्नानामेककार्यक्रिया

[p. 162 ]लक्षणश्च । न तावत्पूर्वः सत्ताया अनाधेयातिशयत्वात् । नापि द्वितीयो यस्माद् यथा
सत्ता केवला नगरबुद्धिजननं प्रत्यसमर्था तथा प्रासादादिसहितापि सामर्थ्ये वा
केवलापि जनयेत् । यदि च द्वयस्य परस्पर
सहितता नगरं । तदैकमपि नगरमनेका
त्मकं प्रासादाद्यात्मकत्वात् । ततः पुरुषसंयोगसत्तानाम्बहुत्वात् । नगरमित्येकवचनं
स्यात् । संयोगशब्देन प्रासादात्मकः संयोग उक्तः । तथाभूतानामिति परस्परसहितानां
पुरुषसंयोगसत्तानां क्वचिदर्थ इति नगरमिति विज्ञाने । शब्दे च निष्पाद्ये ।
अभिन्नैका शक्तिरस्ति ।
सेत्यभिन्ना शक्तिर्निमित्तमेकवचनस्येति चेत् । न । किं
कारणं । शक्तेर्वस्तु स्वरूपाव्यतिरेकात् । पुरुषादिभ्यो वस्तुरूपेभ्योऽव्यतिरेकात् ।
तद्वदेवानेकत्वमिति कुतस्तदाश्रयमेकवचनं । वस्तुस्वरूपाद् व्यतिरेके वा शक्ते
रभ्युपम्यमगाने पुरुषसंयोगसत्ताभिरनुपकार्यस्य शक्तिरूपस्य पुरुषादिपारतन्त्र्यन्न
स्यात् । ततश्च पुरुषादी
नां शक्तिरिति सम्बन्धो न स्यादिति भावः ।

अथ व्यतिरिक्ताया अपि शक्तेः पुरुषादिपारतन्त्र्यसिद्ध्यर्थं पुरुषादिकृत उपकार
इष्यते । तदा शक्तेरुपकारे वा पुरुषादिकृते इष्यमाणे । यया शक्त्या पुरुषादयः
प्रथमं शक्तिमुपकुर्वते । तस्याः प्रथमशक्त्युपकारिण्या अपि शक्ते शक्तेर्व्यतिरेके
नवस्था स्यादव्यतिरेके वा । आद्यायाम
प्येकवचननिबन्धनत्वेनेष्टायां शक्ताव
व्यतिरेकप्रसंगः । अव्यतिरेके च वस्तुवदेव बाहुल्यमिति तदवस्थो बहुषु बहुवचन 138

Pāṇini 1: 4: 21.

प्रसंग इति यत्किञ्चिदेतत्।शक्तिपरिकल्पने खस्य स्वभाव इति व्यतिरेकाश्रया
षष्ठी न स्यात् । षष्ठीकारणत्वाद् भावप्रत्ययोप्युपचारात् षष्ठीशब्देनोक्तः ।
तेनायमपरोर्थः खत्वमिति व्यतिरेका
श्रया तद्धितोत्पत्तिर्न स्यादिति खस्य स्वभावः
खत्वमित्यनया व्युत्पत्त्या भावप्रत्ययस्योत्पत्तेर्व्यतिरेकाश्रयत्वं ।

अथवा यथायोगं सम्बन्धो ग्रन्थच्छेदश्च कार्यः । खत्वमिति व्यतिरेकाश्रया

[p. 163 ]न स्यात् तद्धितोत्पत्तिरित्यध्याहारः । खस्य स्वभाव इति षष्ठी न स्यादिति । न
हि खशब्दवाच्याद् अर्थादन्यः स्वभावोस्ति भावो वा । यो यथाक्र
मं व्यतिरेक
षष्ठ्यास्तद्धितस्य वा निबन्धनं स्यात् । खत्वं नाम सामान्यमस्ति तद्व्यतिरेक
निबन्धनमिति चेदाह । न तत्रेत्यादि । एकात्मकत्वात् खस्य नास्मिन् खत्वसामान्यं
। यद्यपि सत्त्वं द्रव्यत्वं चाकाशेस्ति । तथापि न तत् खस्य स्वभावः । घटादि
साधारणत्वात् । नापि सत्त्वद्रव्यत्वे खत्वमित्यत्र भावप्रत्ययस्य निबन्धनं । तयोः
श 139 ? शब्द
प्रत्ययाकारणत्वात् । स्वानुरूपज्ञानाभिधाननिबन्धनस्वभावप्रत्ययस्य [p. 61b ]
कारणमिष्टं । नापि विभुत्वादयो गुणा इति । आदिशब्दादेकत्वपरत्वादिपरिग्रहः ।
तथोच्यत इति खस्य स्वभाव इति । द्रव्यादर्थान्तरस्य विभुत्वादेर्गुणस्य तत्स्वभाव
त्वायोगाद् आकाशस्वभावत्वायोगात् । न ह्यर्थान्तरमर्थान्तरस्य स्वभावो युक्तः ।
यदि च विभुत्वादय आकाश
स्वभावाः । तदा तेषां च विभुत्वादीनामाकाशस्वभावत्वे
निःस्वभावत्वप्रसंगात् । तथा हि यस्तेषां गुणस्वभावः सत्याकाशमेव जातं न
चापरस्वभावोस्तीति निःस्वभावता स्यात् । तेषां च निःस्वभावत्वे आकाशस्य
व्यतिरिक्तः स्वभावो न स्यादिति भावः । विभुत्वादेरप्यर्थान्तरस्वभावत्वमिति
चेदाह । तस्यापीत्यादि । तस्येति विभुत्वादेरथान्तरं स्वभा
वोऽस्येति विग्रहः ।
अतिप्रसंग इति यत्तदर्थान्तरं विभत्वादेः स्वभावत्वेनेष्टन्तस्याप्यर्थान्तरस्व
भावत्वेन भाव्यं । अन्यथा तस्यापि विभुत्वाव्यतिरेकात् तद्वदेव निःस्वभावता
स्यात् । तथा चापरापरस्वभावपरिमार्गणेनानवस्थानादेकस्यापि प्रतिष्ठितस्व
भावस्याभावात् । आद्यस्याकाशस्वभावस्याप्रतिपत्तिस्ततश्च स एव व्यतिरेकाभा
व
इत्यभिप्रायः ।

एवं द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायानां 140

Vaiśeṣikasūtra 1:4.

षण्णां पदार्थानां वर्गः । आदि
शब्दात् प्रासादमालेत्यादयो वाच्याः ।

कथमसति व्यतिरेके षष्ठीति । न हि तत्र षट्पदार्थेषु सामान्यं सम्भवति ।

[p. 164 ]यद्वर्गशब्देनोच्यते । द्रव्यगुणकर्मस्वेव सामान्याभ्युपगमात् । तथा संख्या संयोगो
वा न सम्भवति तयोर्गुणपदार्थत्वेन द्र
व्य एव भावात् ।

कथमित्यादि परः । इदानीमित्यर्थान्तरस्वभावानभ्युपगमे खशब्दवाच्यस्य
भावशब्दवाच्यस्य चार्थस्यासत्यनिश्चये कथं स्वभाव इति भेदेन निर्देशः । न पुनः
खमित्येव । भेदनिबन्धाभावादभेदेनैव निर्देशो न्याय्य इत्यर्थः ।

खस्येत्यादिना परिहरति । खस्येति खशब्दवाच्यस्यार्थस्यार्थान्तरस्येति पृथि

व्यादेर्यत्साधारणं रूपमनुपात्तविशेषान्तरस्यापरामर्शेन । त्यागेन । खशब्द
प्रवृत्तिनिबन्धनं रूपमन्यद्रव्यासाधारणं तथा जिज्ञासाया अत्रार्थान्तरासंसर्गि...
...मेवमुच्यते खस्य स्वभाव इति । तथा खत्वमिति । यथा गम्येत खस्यायं
स्वभावो नान्यस्येति ।

अनेन भेदान्तरप्रतिक्षेपेणैकव्यावृत्तरूपानभिधानादन्यदेव व्यतिरेकाभिधाननि
मित्त
मुक्तं । तेन घटस्याभाव इत्यादिव्यपदेशः सिद्धो भवति ।

अन्ये पुनराहुः । खस्य स्वभावं प्रतिपादयन् स्वभावशब्दो स्वभावव्यावृत्ति
मात्रेण प्रतिपादयति न तु स्वभावान्तराप्रतिक्षेपेण । खशब्दस्तु तमेव रूपान्तरा
प्रतिक्षेपेण । ततः स्वभावान्तरप्रतिक्षेपाप्रतिक्षेपलक्षणेन भेदलेशेन खस्यायं स्वभावः
[p. 62a ] खत्वमि
ति भेदेन निर्द्दिश्यत इति तदेतन्नातिश्लिष्टं भेदान्तरप्रतिक्षेपाप्रतिपत्तेः ।

अर्थान्तरसाधारणरूपापरामर्शेन खशब्दप्रवृत्तिनिबन्धनं रूपमेवमुच्यत इति
ब्रुवता स्वलक्षणमेव वाच्यमुक्तमिति मत्वा परो ब्रूते इत्यादि । न तु सर्व इत्यादि ।

नेत्यादि सिद्धान्तवादी । यत् सर्वस्माद् व्यावृत्तं स्वलक्षणात्मकन्तदेव रूपं
शब्दोत्थायां बुद्धौ शब्दैः समर्प्यते । नेति सम्बन्धः । कस्मा
त् तस्य स्वलक्षणस्येन्द्रिय
बुद्धाविव । शाब्दे विज्ञाने प्रत्यवभासने सत्यमतीन्द्रियत्वप्रसङ्गात् । प्रत्यक्षत्वप्रस
ङ्गात् । किन्तर्हि शब्देन क्रियत इति चेदाह । केवलमित्यादि । अयमिति प्रतिपादकः ।
दृश्यविकल्पयोरेकत्वाध्यवसायविप्रलब्धस्तथाभूतमसाधारणमर्थं प्रत्याययिष्यामीत्ये
वमभिप्रायः शब्देन करणभूतेन श्रोतरि यो विकल्पस्तस्य प्रतिविम्बबाह्य
तयाऽध्य

[p. 165 ]स्तमाकारमर्पयति । किं भूतमसंसृष्टतत्स्वभावं । अगृहीतवस्तुरूपं । आचार्य
दि ङ् ना ग स्याप्येतदभिमतमित्याह । यदाहेत्यादि । अदृष्टार्थे स्वर्गादिशब्दे
उच्चरितेर्थविकल्पमात्रं श्रोतुर्भवत्यध्यवसितबाह्यार्थस्वभावो विकल्पो भवति न
तु बाह्यस्वरूपग्राहकं ।

अनेन चा चा र्ये णा पि विध्यर्थः शब्दार्थोऽभिप्रेत इति दर्शयति । नैवं विकल्प
प्रति
विम्बे शब्देन श्रोतरि जनिते प्रतिपाद्यप्रतिपादकाभ्यां यथासंख्यं स्वलक्षणं
प्रतिपन्नं प्रतिपादितं वा भवति ।

यदि हि शब्देन स्वलक्षणं प्रतिपाद्यते । तदा स्वर्गादिशब्दश्रवणेपि । तदनु
भविनामिव । स्वर्गादिप्रत्यक्षवेदिनामिव प्रतिभासाभेदः स्यात् । श्रोतुरपि
स्वर्गादिस्वलक्षणाकारप्रतिपत्तिः स्यात् । यतश्च न शब्दात् स्वलक्षणप्रतिपत्तिस्त

स्मादयं श्रोता शब्दादप्रतिपद्यमानोपि भावस्वभावस्तथाभूत एवासंसृष्टवस्तुस्वभाव
एव विकल्पप्रतिबिम्बे तदध्यवसायी स्वलक्षणाध्यवसायी स्वलक्षणमेव मया प्रति
पन्नमिति सन्तुष्यति । किं कारणं । तथा भूतत्वादेव । स्वलक्षणस्याग्रहेप्य
ध्यवसितस्वलक्षणरूपत्वादेव शब्दार्थप्रतिपत्तेः । यतश्च स्वलक्षणाध्यवसायेन
शब्दार्थस्य प्रतीतिस्ते
नैतदेवमुच्यते शब्दः स्वरूपमाहेति । अर्थान्तरसाधारण
रूपापरामर्शेन खशब्दप्रवॄत्तिनिबन्धमसाधारणं रूपमुच्यत इति वचनात् । न पुनः
स्वरूपप्रतिभासस्यैव विज्ञानस्य जननात् ।

तस्मात् स्थितमेतद् विध्यर्थः शब्दार्थोलीकत्वात् परमताद् भेद इति ।

कथमित्यादि परः । एकान्तव्यावृत्तं रूपं येषामिति विग्रहः । तेषाम्भावाना
मसंसर्गाद
न्यस्य चेति भावेभ्यो व्यतिरिक्तस्य सामान्यस्य ।

उक्तमिति सिद्धान्तवादी । कीदृशमुक्तमित्याह । असंसृष्टानां परस्परव्यावृत्ता

[p. 166 ]नामेकेन विजातीयेनासंसर्गः । यथा गोव्यक्तीनामेकेनागोस्वभावेनासंसर्गः स
एवासंसर्गः । तद्व्यतिरेकिणान्तस्मादगोस्वभावाद् व्यावृत्तानां गोभेदानां समानता
[p. 62b ] गोत्वं । एवमन्यदपि सामान्यं बोद्धव्यं ।

एतदुक्तम्भवति । समानामिति कर्त्तरि षष्ठी तेन समानानाम्भावः सामान्य
मिति विजातीयव्यावृत्ताः समानाकारोत्पन्ना भावाः सामान्यमित्यर्थः । अस्यैव
च सामान्यस्य लिङ्गत्वं लिङ्गित्वन्तत्सम्बन्धश्च वस्तुत्वात् । अर्थक्रियाकारि
त्वाच्च प्रवृत्तिविषयत्वं विकल्पविषयत्वं च यथाऽध्यवसायं न तु ज्ञानाकारस्य ।
एतद्विपरीतत्वात् ॥

तदेवं समारोपपक्षे परोक्षं दूषणम्परिहृत्यान्यव्यावृत्तिपक्षे परोक्षं दूषणमन्य
व्यावृत्त्यनभ्युपगमादेव निरस्यान्यव्यावृत्ता एव भावा एकत्वेनाध्यवसीयमानाः
सामान्यमिति च प्रतिपाद्य बुद्ध्याकारेपि सामान्ये परोक्तं दूषणमपनेतुमाह । अपि
चेत्यादि । भावानाश्रित्य भेदिन इति व्यावृत्तानि स्वलक्षणम्वाश्रित्य धीरेकार्थ
प्रतिभासि
न्युत्पद्यते । यया स्वरूपेण स्वाकारेणैकेन रूपेण । पररूपं । परस्परव्यावृत्तं
वलक्षणं सम्व्रियते प्रच्छाद्यते । दिति । धि । किम्विशिष्टया या । संवृत्या ।
संव्रियतेऽनया स्वलक्षणमिति कृत्वा । सम्वृतनानार्थाः स्थगितनानार्थाः
स्वयम्भेदिनोपि केनचिद् रूपेण विजातीयव्यावृत्त्युपकल्पितेन गोत्वादिरूपेणा
भेदिन इवाभान्ति संसृष्ट इव । तेन ।

बुद्ध्या
कारश्च बुद्धिस्थो नार्थबुद्ध्यन्तरानुगः ।

नाभिप्रेतार्थकारी च सोपि वाच्यो न तत्वत

इत्यादि निरस्तं ॥

तस्माद् बुद्धेरभिप्रायवशात् । एकाकाराध्यारोपवशात् सामान्यंस केस्न
प्रकीर्तितं । बुद्ध्यारोपित एवाकारः सामान्यमुक्तमिति यावत् । यथा तया संक

[p. 167 ]ल्पितमारोपितं तथा तत् सामान्यमसत् परमार्थेन ।

ननु यद्यभिन्नः प्रतिभासोऽभ्युपगम्य
ते कथं सामान्यमसदित्युच्यते । न ।
व्यक्तिभ्यो भिन्नस्याभिमतस्याभेदेन प्रतिभासनात् । सर्वात्मना चाभेदे व्यक्तिवद
नन्वयादनुगतस्य प्रतीतिर्भ्रान्तिरेव । भेदाभेदे च तथैवोभयरूपतया प्रतिभासः स्यात्
। न च यत्र प्रत्यये यदैव गौरिति प्रतिभासः तदैव तत्र गोत्वमस्येति प्रतिभासः ।

अथ स्याद् । यदननुगमे यस्यानुगमस्तत्ततो भिन्नं य
था नीलादनीलं ।
शावलेयाननुगमे च गोत्वस्यानुगमो व्यक्त्यन्तरे । तस्मात् ततो भिन्नं शावलेया
भिन्नगोत्वग्राहकन्तर्हि प्रत्यक्षं भ्रान्तं स्याद् भिन्नस्यान्यप्रमाणगृहीतस्याभेदेन
ग्रहणात् । न चैकस्य येनैव रूपेण भेदस्तेनैवाभेदो विरोधात् । नापि वस्तूनां विशेष
रूपतया भेदः । सामान्यरूपतयाऽभेदः । एवं हि विशेषाणामेकदेशा
दित्वं स्यान्न
च स्यात् । सामान्यविशेषयोश्च प्रतिभासभेदो न स्यात् सर्वात्मनाऽभिन्नत्वाद् ।
भेदे वानुगतव्यावृत्तरूपयोः परस्परासंश्लेषेणैकान्तभिन्नत्वप्रसङ्गात् ।

यदि च प्रतिव्यक्ति तदभिन्नन्तदैकं सामान्यमस्तीति कुतः । न च तत्र प्रथम
व्यक्तिदर्शनेऽगृहीतमपि द्वितीयादिव्यक्तौ स एवायमिति प्रतीतेरेकं
सामान्य- [p. 63a ]
मस्तीति युक्तं । स इति स्मरणांशस्यानुभूतसामान्यविषयाभावेनोत्पत्त्यसम्भ
वात् । ततश्च यथा प्रथमव्यक्तौ न गृहीतन्तथा द्वितीयादिव्यक्तावपि प्रत्येकं गृहीत
मिति कथं स एवायमिति ज्ञानस्योत्पत्तिः स्यात् । न च स इति स्मरणान्यथानु
पपत्त्या प्रथमव्यक्तौ निर्विकल्पकेनान्येन वा ज्ञानेन सामान्यग्रहणकल्पना युक्ताऽ
नुगत
रूपप्रतिभासाभावात् । नापि धर्मरूपतया तत्रास्य ग्रहणं युक्तमनुगतैक
रूपत्वात् सामान्यस्य । नापि पूर्वापरव्यक्तिसम्बन्धितयास्य प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षेण
ग्रहणमिति शक्यते वक्तुं । इदमेवेत्येवं प्रत्यक्षस्योत्पत्तिप्रसंगात् । पूर्वव्यक्तेरस
न्निहितत्वाच्च सन्निहितार्थनिश्चयलक्षणं च प्रत्यक्षमिष्यते ।

तस्मादगोव्यावृत्तैकविशेषानुभवपूर्वक
मन्यस्मिन्नगोव्यावृत्तेऽनुभूयमाने सति स
एवायमित्येकाकारस्य भ्रान्तस्य प्रत्ययस्य वासनासामर्थ्येनोत्पत्तेस्तदेवास्य निमित्तं
कल्पयितुं युक्तन्नान्यद् । भ्रान्तत्वाच्च बुद्धेरयं सामान्याकारो व्यवस्थाप्यते
न वाह्यस्य । यथाप्रतिभासं तु बाह्यानामेवार्थानां सामान्यमुच्यते ।

बुद्धिरित्यादिना कारिकार्थं व्याचष्टे । बुद्धिर्विकल्पिकेत्यनेन सम्बन्धः ।
तेभ्यः
सजातीयेभ्योन्यस्तस्माद् व्यतिरेकः स येषामस्ति । ते तदन्यव्यतिरेकिणः ।
विजातीयव्यावृत्तानित्यर्थः । स्ववासनाप्रकृतिं विकल्पवासनास्वभावम्भिन्नेष्वभि

[p. 168 ]न्नप्रत्ययजननसामर्थ्यन्तदनुविदधती । अनुकुर्वती । एवं हि तया स्वकारणमनुकृत
म्भवति । यदि भिन्नेष्वप्येकाकारोत्पद्यते । एषामिति पदार्थानां । अध्यस्येति
पदार्थेष्वारोप्य
भावानामेवैकं रूपमिति । तान् भावान् सृजन्ती । अभिन्नानिव
कुर्वाणा सन्दर्शयति । एकरूपानिव दर्शयतीति यावद् ।

ननु विकल्पस्यानुभूतार्थाहितवासनाबलोत्पत्ताविष्यमाणायां कथं सामान्या
कारस्य विकल्पस्योत्पत्तिः सामान्यस्याननुभूतत्वादित्यत आह । सा चेत्यादि ।
एकं सदृशं साध्यं साधनञ्च येषाम्भावानां । य
था घटादीनामेकमुदकादिधारणा
दि साध्यं । साधनं च मृत्पिण्डादि । ते एकसाध्यसाधनास्तद्भावस्तया । करण
भूतया । अन्येभ्योतत्साध्यसाधनेभ्यो विवेकिनां भावाना सा प्रकृतिः स्वभावः
भिन्नानामपि प्रकृत्या एकाकारविकल्पजननलक्षणः । तथाभूतस्य विकल्पस्य
हेतुर्या वासना । तस्याश्च सा तादृशी प्रकृतिर्यदेवं स्वरूपं पर
त्रारोपयन्ती । एषा
बुद्धिः प्रतिभाति । व्यक्त्यभिन्नसामान्यग्राहिणी प्रतिभासत इति यावत् ।

तेन यदुच्यते ।

स्मार्त्तमेतदभेदेन विज्ञानमिति यो वदेत् ।

नूनम्बन्ध्यासुतेप्यस्ति तस्य स्मरणशक्यता ॥ 141

Ślokavārtika, अनुमानपरि० १६०.

इति निरस्तं । भिन्नानामेवानुभूतानामेककार्यकर्त्तृत्वेन स्वविषयाभिन्नाकार
[p. 63b ] प्रत्ययजनने सामर्थ्या
दनुभूतस्पष्टाकारस्यार्थस्य स्वविषयोस्पष्टस्मरणजननसाम
र्थ्यवत् । तदुद्भवेति वर्ण्णविकल्पवासनाया विवेकिभ्यः स्वभावेभ्यो यथासंख्यं
साक्षात् पारम्पर्येण चोद्भवो यस्याः सा तथा । सा चेयमिति बुद्धिः संवृतिरित्युच्यते ।
सम्व्रियतेऽनया बुद्ध्या स्वरूपेण स्वप्रतिभासेन पररूपम्वस्तुरूपमिति करण
साधनं
क्तिनं विधाय । ते च भावास्तयेति बुद्ध्या । संवृतभेदाः प्रच्छादितनानात्वाः ।
केनचिद् रूपेणेति विकल्पबुद्ध्यारोपितेन । प्रतिभान्ति विकल्पबुद्धौ ।

[p. 169 ]

तदेषामित्यादि । बुद्धिप्रतिभासं विकल्पबुद्ध्याकारं । अनुरुन्धानैः पुरुषैस्तद्
बुद्ध्युपस्थापितमेकं रूपं सामान्यमुच्यत इत्यनेन सम्बन्धः । केषां सामान्यमुच्यते ।
बुद्धिपरिव
र्त्तिनामेव । एषां बुद्धिपरिवर्त्तिनामिति सम्बन्धः । स्वलक्षणान्यनुभूय
यथानुभवमसौ शुक्लो घटः कृष्णोन्यो वेत्येवं विकल्पबुद्धिष्वस्पष्टाः घटाकारास्ते
बुद्धिपरिवर्त्तिनो भावा ये तेषामेव सामान्यं सम्बन्धि । न स्वलक्षणानां सामान्यबुद्धाव
प्रतिभासनादसम्बन्धित्वाच्च । बुद्धिपरिवर्त्तिनामेव विशेषणं बहिरिव परिस्फुरता
मि
ति बहिरिव प्रतिभासमानानामित्यर्थः । बहिःस्फुरणे च कारणमाह । आकार
विशेषपरिग्रहादिति ।

बाह्यार्थविकल्पसंस्थानस्य स्पष्टस्यानुकाराद् बाह्याध्यवसाय इत्येके ।

एतच्चायुक्तं । न हि सादृश्यनिमित्तो बाह्यत्वारोप इति निवेदितमेतत् ।
तस्मादाकारविशेषो घटाद्याकारस्तस्य परिग्रहोनुभवस्तस्माद् बहिरिव
परिस्फु
रणं ।

एतदुक्तम्भवति । घटाद्यनुभवाहितवासनासामर्थ्येन विकल्प उत्पद्यमानः स्वाकारं
बाह्यघटाद्यभेदेनाध्यवस्यति न तु गृह्णाति । तेन शब्दविहितेर्थे क्वचित् संशयो
भवत्यग्रहणात् । तत्र तु विकल्पः स्वहेतुत एव बाह्याभिन्नं स्वाकारम ध्य वस्यति ।
न तु सादृश्यात् सदृशस्यार्थस्याभावादग्रहणाच्च ।

ननु बुद्धिपरिवर्त्तिनामपि स्वरूपे
व्यतिरेकेण कोन्य एव आकारः प्रतिभासते
यत्सामान्यं स्यात् ।

सत्यं । तत्र तावत् केचिदाहुरेकज्ञानाव्यतिरेकादेकत्वन्तेषामिति । अन्ये
त्वाहुः प्रत्येकन्तेषां स्वव्यक्त्यपेक्षया सामान्यरूपतेति । तदेतदुभयमप्ययुक्त
मेकप्रतिभासाभावात् । केवलमेकरूपतया तेषामध्यवसायात् परैः सामान्यमिष्ट
मिति तदभिप्रायादेव
मुच्यते । आ चा र्य स्य तु समाना इति प्रतिभासोभिप्रेतो
नैक इति तथा च वक्ष्यति ।

अथवा। अस्तु प्रतिभासो धियाम्भिन्नः समाना इति तद्ग्रहणादि
१ । १०९ ति । यदि बुद्धिपरिवर्त्तिनामेव विकल्पबुद्धिसन्दर्शितं रूपं सामान्यन्तस्य
च विधिरूपत्वात् कथमिदानीमन्यापोहः सामान्यमित्युच्यते ।

[p. 170 ]

[p. 64a ] स एवेति सिद्धान्तवादी । स एव विकल्पबुद्धि
व्यवस्थापितः प्रतिभासमा
नोऽन्यापोह उच्यते । अन्यविविक्तपदार्थदर्शनद्वारायातत्वात् ।

यदि विकल्पाकारः सामान्यं कथं बाह्यानां समानरूपतया प्रतीतिः । यदाह ।

अथ निर्विषया एता वासनामात्रभावतः ।

प्रतिपत्तिः प्रवृत्तिश्च बाह्यार्थेषु कथम्भवेद् ।

इत्यत आह । तमेवेत्यादि । तमिति विकल्पबुद्धिप्रतिभासं गृह्णती सा विक
ल्पिका बु
द्धिर्वस्तुग्राहिणीव प्रतिभाति । कस्माद् विकल्पानां प्रकृतिविभ्रमात्
स्वभावेनैव स्वाकाराभेदेनार्थग्रहणविभ्रमात् ।

कथन्तर्ह्यपोहविषयेत्युच्यत इत्याह । सा हि विकल्पिका बुद्धिरध्यवसाय
वशात् तदन्यविवेकिषु भावेषु स्वलक्षणेषु भवन्ती विवेकविषयेति गम्यते । कार्यतो
न तु विवेकस्वभावविषयीकरणात् ।

परस्त्वविदिताभि
प्रायः प्राह । नन्वित्यादि । सामान्याद् बाह्याः स्वलक्षणा
नीत्यर्थः । एवं हि बाह्याध्यात्मिकानां संग्रहः कृतो भवति । विवेकिनः परस्पर
विलक्षणा । न च तेष्विति स्वलक्षेणेषु । कथन्तेषु विकल्पबुद्धिर्भवतीत्युच्यते ।
व्याख्यातार इत्यादिना परिहरति । ते हि यथावस्थितम्वस्तु व्यवस्थापयन्त एवम्वि
वेचयन्ति । अन्यो विकल्पबुद्धिप्रतिभासो न्यत्स्व
लक्षणमिति । न व्यवहर्त्तार
एवं विवेचयन्ति । ते तु व्यवहर्त्तारः स्वालम्बनमेवेति विकल्पप्रतिभासमेवार्थ
क्रियायोग्यं बाह्यस्वलक्षणरूपम्मन्यमानाः । एतदेव स्पष्टयति । दृश्योर्थः
स्वलक्षणम्विकल्प्योर्थः सामान्यप्रतिभासस्तावेकीकृत्य स्वलक्षणमेवेदम्विकल्प
बुद्ध्या विषयीक्रियते शब्देन चोद्यत इत्येवमधिमुच्यार्थक्रि
याकारिण्यर्थे प्रवर्त्तन्ते ।
तदभिप्रायवशाद् व्यवहर्त्तृणामभिप्रायवशादेवमुच्यते विवेकिषु भावेषु विकल्प
बुद्धिर्भवतीति दृश्यविकल्प्यावेकीकृत्य प्रवृत्तेरिति वदता । न स्वाकारे बाह्या
रोप इत्युक्तम्भवत्यन्यथा स्वाकार एव प्रवृत्तिप्रसङ्गात् । मरीचिकायां जलारो
पादिव । नापि बाह्ये स्वाकारारोपः । आरोप्यमाणफलार्थित्वेनैव प्र
वृत्तिप्रसंगात् ।
जलार्थिन इव जलभ्रान्तौ ।

[p. 171 ]

ननु दृश्यविल्पयोरेकीकरणं किमुच्यते । यदि दृश्यस्य विकल्प्यादभेदः बाह्येर्थे
प्रवृत्तिर्न स्यात् । विकल्प्यस्य दृश्यादभेदः स्वलक्षणं शब्दार्थः स्यात् । न च
दृश्यविकल्प्ययोरेकीकरणं प्रत्यक्षेण तस्य विकल्प्याविषयत्वात् । नापि विकल्पेन
तस्य दृश्याविषयत्वात् । अतीतादौ च दृश्याभा
वात् कथन्तयोरेकीकरणं ।

अत्रोच्यते । अर्थानुभवे सति तत्संस्कारप्रबोधेन तदाकार उत्पद्यमानो विकल्पः
स्वाकारम्बाह्याभिन्नमध्यवस्यति न त्वभिन्नं करोति । तेन विकल्पविषयस्य दृश्या
त्मतयाध्यवसायाद् दृश्यविकल्पयोरेकीकरणमुच्यते । दर्शनार्हो दृश्यः शक्यते
वा द्रष्टुमिति विकल्पकदर्शनस्यापि
यो विषयः स दृश्यस्तेनानागतस्याप्यर्थस्या- [p. 64b ]
गमोपदर्शितस्य दृश्यत्वं सिद्धन्तथाऽभावस्यापि । अत एवाभावः प्रत्ययः स्वाकार
म्भावरूपमपि पदार्थाभावाव्यतिरेकेणाध्यस्य प्रत्येतीत्यभावविषय उच्यते न त्वभावं
गृह्णाति । सर्वविकल्पानां निर्विषयत्वात् ।

तत्कारितयेत्यादि । न केवलन्तदभिप्रायवशाद् विकल्पबुद्धिः स्वलक्षणेषु
विवेकेषु भवतीत्युच्यते । तथा तत्कारितया करणेनातत्कारिभ्यो भिन्नानर्थान्
शब्देन वक्तारः प्रतिपादयन्तीत्युच्यते । व्याख्यातारोपि दृश्यविकल्पयोरैक्यं किमिति
न प्रतिपद्यन्त इति चेदाह । प्रतिभासभेदादिभ्य इति दृश्यस्य हि स्पष्टः प्रतिभासो
न विकल्पस्य । विकल्पानुबद्धस्य स्पष्टत्वायोगात् । आदिशब्दान्निरुद्धेपि दृश्ये
विकल्पस्यानिरोधात् ।
अर्थक्रियायाः करणादकरणाच्च । तत्त्वचिन्तका न्याया
नुसारिणः व्याख्यातारः । शेषषष्ठी चेयन्तत्त्वस्य चिन्तका इति । तत्त्वस्य ते
चिन्तका नातत्त्वस्येति सम्बन्ध्यन्तरव्यवच्छेदमात्रापेक्षायां क्रियाकारकभावस्या
विवक्षितत्वात् । । चिन्तयतेर्वा पचाद्यजन्तस्य तत्त्वशब्देन षष्ठीसमासं कृत्वा
स्वार्थिकः कन्प्रत्ययः कृतः । ततोत्र तृजकाभ्या 142

Pāṇini. 2: 2: 15.

मित्यादिना षष्ठी
समासप्रतिषेधो
नाशंक्यः । नाभेदमनुसन्धत्ते । दृश्यविकल्पयोरिति प्रकृते ।

यदीत्यादि चोदकः । प्रतिपत्त्रभिप्रायोनुविधीयते बाह्येषु सामान्यव्यवस्थानं ।
तदाऽन्यापोहोपि सामान्यं मा भूत । किं कारणं । न ह्येवमिति । अन्यापोहः
शब्देन चोद्यत इत्येवं व्यवहर्त्तॄणां नास्ति प्रतिपत्तिः । आ चा र्यो पि तुल्यतां

[p. 172 ]ख्यापयन्नाह । न वै केव
लमित्यादि । एवमप्रतिपत्तिरित्यन्यापोहरूपेण ।
त्वया यथा व्यक्तिव्यतिरिक्तादिभिराकारैरिष्टं सामान्यन्तथापि नैव प्रतिपत्तिः ।
आश्रयाद् व्यतिरिक्तं वै शे षि का दीनामव्यतिरिक्तं सां ख्या दी ना मादिशब्दात्
प्रत्येकपरिसमाप्तत्वादिपरिग्रहः । तत्र भेदस्तावत्सामान्यस्य न प्रतिभासत एव ।
इह सामान्यमिति बुद्ध्यनुत्पत्तेः
अभेदेपि व्यक्तीनामेव प्रतिभासः स्यान्न
सामान्यस्य । भेदाभेदे चोभयपक्षभावी दोषः स्यात् । नापि तत्प्रत्येकपरिसमाप्तं
युज्यते । यत एकव्यक्तावेकसम्बन्ध्येव तत् स्यान्नानेकसम्बन्धि । न चैवं सामान्य
मनेकसम्बन्धित्वादस्य समानानाम्भावः सामान्यमिति वचनात् ।

अथ व्यक्त्यन्तरेषु तस्य प्रत्यभिज्ञानात् तत्सम्बन्धित्वमेवमपि भू
तगुण
वदेकमनेकसम्बन्धि स्यान्न प्रत्येकपरिसमाप्तं । एकैकस्यां व्यक्तावनेकसम्बन्धि
त्वेनाप्रतीतेः । प्रतीतौ वा तत्रानेकव्यक्तिप्रतिभासः स्यात् । अथ व्यक्त्यन्तरा
लेऽप्रतिभासनात् प्रत्येकपरिसमाप्तन्तदुच्यते । तत्किमेतावता तस्यानेकसम्बन्धित्व
मेकत्र सिध्यति । न च सामान्ये प्रत्यभिज्ञानं युज्यत इत्यप्युक्तं । तस्मान्न तस्य
[p. 65a ] प्र
त्येकपरिसमाप्तिर्नापि नित्यत्वमेकत्वं व्यापित्वं च प्रतिभासत इति स्थितं ।

यदि वस्तुभूतस्य सामान्यस्यापोहस्य च तुल्यः प्रतिपत्त्यभावो व्यवहारे । कस्त
र्ह्यस्या आश्रय इत्यत आह । केवलमित्यादि । स्वलक्षणानां विजातीयरहितत्व
मन्यापोहः सोऽभिन्नाकाराया बुद्धेर्निमित्तत्वेनोच्यते । किं कारणं । तस्य विजाती
यविरहलक्षणस्या
न्यापोहस्य भिन्नेष्वपि सर्वत्र वस्तुषु भावात् तथाभूतस्य चान्या
पोहस्य सामान्यबुद्धिहेतुत्वम्प्रत्यविरोधात् । तथा हि यथैकम्वृक्षमवृक्षाद् व्यावृत्तं
पश्यत्येवमन्यमप्यतस्तत्रैकाकारा बुद्धिरुत्पद्यते । न चात्र बाधकं प्रमाणमस्ति ।

तृतीयकारणमाह । व्यवहारस्य चेत्यादि । तथा दर्शनादिति । अन्यापोह
निबन्धनत्वेन दर्शनात् । एतच्च तद
न्यपरिहारेण प्रवर्त्तते143 ? त इ ति च ध्वनिरु
च्यत इत्यादिना प्रतिपादयिष्यते । यथेत्येकाकारा इयं विकल्पबुद्धिः प्रतिभाति ।

[p. 173 ]तथा बाह्यन्तत्सामान्यन्नास्तीति वाक्यार्थः । ततो न वस्तुभूतं सामान्यं विकल्प
दर्शनाश्रय इत्यभिप्रायः ॥

सामान्याभावे च कारणमाह । यस्मादित्यादि । व्यक्तयः स्वलक्षणानि ।
नानुयन्ति न मिश्रीभवन्ति । एतेनाव्य
तिरिक्तसामान्याभ्युपगमो निरस्तः ।

व्यतिरिक्तनिराकरणार्थमाह । अन्यदनुयायीति । अनुयायि यदिष्टं भेदे
भ्योन्यत् सामान्यरूपन्तत्प्रत्यक्षबुद्धौ न भासते ।

ननु विकल्पप्रतिभासेपि सामान्ये भेदाभेदपक्षयोरयमनन्वयादिदोषस्तुल्य
एवेति कथं सामान्यमिष्यते । समानाकारस्तावत् प्रतिभासत एव । यावदसौ
न बुध्यते भेदाभेदरहित इति तावदस्याल
ङ्कार एवावस्तुत्वप्रतिपादनाद् ।
अत एव यथाप्रतिभासं त्वसावस्तीत्युच्यते ।

अन्वाविशन्ति मिश्रीभवन्ति । यदि परस्परमन्वावेशः स्यात्तदैकरूपापत्तेर्भेदा
भावः । तेन कारणेन सामान्यस्यैवाभावप्रसङ्गात् । तेन भेदानां समानानामेका
कारप्रत्ययनिबन्धनत्वं धर्मः सामान्यं । तद्भेदाभावेन भवेदित्यर्थः । अन्यच्चेति
व्यक्तिभ्यः अन्य
दित्यस्य विवरणं व्यतिरिक्तमिति । तथा तेन रूपेण सामान्यबुद्धौ
। अनेनोपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य सामान्यस्याभावव्यवहारे साध्ये स्वभावानुपलम्भ
उक्तः । न चानुपलब्धिलक्षणप्राप्तं सामान्यमभ्युपेयं । यस्मादप्रतिभासमानं च
सामान्यं कथमात्मना स्वेन सामान्यरूपेण । अन्यमिति सामान्यवन्तं ग्राहयेत् ।
व्यपदेशयेद्वा । स्वेन
रूपेण । कथमन्यमिति प्रकृतेन सम्बन्धः । सामान्यबलाद्
व्यक्तिष्वभिन्नाभिधानज्ञानवृत्तिरिष्टा । तस्मात् सामान्यमुपलब्धिलक्षणप्राप्त
मेवेष्टमिति समुदायार्थः । एवन्तावद् ग्राह्यलक्षणप्राप्तस्यानुपलम्भान्नास्त्येकमने
कसम्बन्धि ।

भवतु नामैकमनेकसम्बद्धन्तथापि सामान्यरूपता न युक्तेत्याह । न चेत्यादि ।
तैरिति व्यक्तिभेदैः उक्त
मिति द्वित्वादि । संयोगकार्यद्रव्येष्वपि सामान्यस्वभावत्वं [p. 65b ]
प्राप्नोतीत्यप्रसंगस्योक्तत्वात् । एकमनेकसम्बद्धमित्येव कृत्वा न सामान्यं किन्त्व

[p. 174 ] भिन्नाभिधानप्रत्ययनिमित्तमेकसामान्यं न सर्व द्वित्वाद्यपि । तस्य यथोक्तशब्द
ज्ञानानिमित्तत्वादिति चेत् । कथमन्यतः सामान्यादन्यत्र व्यक्तिभेदे सामान्येनैकरूप
तामनापादिते । प्रत्ययवृ
त्तिरेकाकारज्ञानवृत्तिः ।

तत्सम्बन्धादिति परः । ताभिर्व्यक्तिभिः सम्बन्धादन्यतोपि सामान्यादन्यत्र
प्रत्ययवृत्तिः ।

संख्येत्या चा र्यः । भावलक्षणा चेयं सप्तमी । संख्यायां सत्यां कार्यद्रव्येऽवय
विनि सति । आदिशब्दात् संयोगादिषु सन्नप्रत्ययवृत्तेस्तेपि सामान्यं प्राप्नुवन्तीति
समुदायार्थः । असामान्यात्मकत्वात् संख्यादीनान्त
द्वलेन द्रव्ये नैकाकारप्रत्यय
वृत्तिरिति चेत् ।

ननु स एवायं सामान्यात्मा विचार्यते । कोयं सामान्यात्मेति । संख्यादिभ्यो
विवेकेन सामान्यलक्षणस्यैवाप्रतीतत्वात् । नैतद् व्यक्तमिति यावत् । तदेवाह ।
तत्रेत्यादि । तत्र कोयं सामान्यात्मेति पृष्टे त्वयोक्तमेकस्यानेकेन सति सम्बन्धे
व्यक्तिष्वभिन्नप्रत्ययवृत्तिः । तत इति प्र
त्ययवृत्तेः कारणादनेकसम्बद्धमेकं
सामान्यमिति सामान्यलक्षणं ।

अत्र सामान्यलक्षणेऽस्माभिरुच्यते । अनेकसम्बन्धिनो विद्यन्ते येषां कार्य
द्रव्यादीनां । आदिशब्दात् द्वित्वादिपरिग्रहः । तेभ्योपि तदाश्रयद्रव्येष्वेकाकार
प्रत्ययोत्पत्तिः स्यात् । किङ्कारणम् । निमित्तसम्भवात् । तथा ह्यनेकसम्बन्धा
देव निमित्ता
त् सामान्यादेकप्रत्ययोत्पत्तिरिष्यते।अस्ति चानेकसम्बन्धित्वमेक
प्रत्ययनिमित्तन्द्रव्यादिष्वपि । ततश्चेत्येकप्रत्ययप्रवृत्तेः संख्यादीनां सामान्यात्मता ।
अन्यथेति । यथोक्तसामान्यलक्षणयोगेपि संख्यादिषु सामान्यात्मता यदि नेष्यते ।
अन्यत्रापि सामान्याभिमते मा भूत् । किं कारणं । विशेषाभावात् । तथा च
द्रव्यादी
नामपि सामान्यरूपतापत्तौ द्रव्यगुणादीनां रूपसंकरः । बुद्धेरेव प्रतिभास

[p. 175 ]इति विकल्पबुद्धेरेकाकारप्रतिभासः सामान्यमिति सम्बन्धः । स च ज्ञानरूपत्वात् ।
ज्ञानवत् सन्नेव । तदुक्तं ।

सामान्यं वस्तु रूपं हि बुद्ध्याकारो भविष्यति ।

वस्तुरूपा च सा बुद्धिः शब्दार्थेषूपजायते ।

तेन वस्त्वेव कल्प्येत वाच्यं बुद्ध्यनपोहकमिति ।

तन्नेत्यादिना प्रतिषेधति । यत्तज्ज्ञानरूपं सामान्यमिष्यते । तज्ज्ञानादव्यतिरिक्तं
ज्ञानस्वलक्षणवत् कथमथन्तरम्बाह्यं ब्रजेत् । न तेषां सामान्यमिति यावत् ।

तद् व्याचष्टे । ज्ञानस्येत्यादि । तस्य ज्ञानरूपस्य तेष्वर्थेष्वभावात् ।

सत्यं । न ज्ञानरूपस्य व्यक्तिष्वन्वयः किन्तु तस्मिन् बुद्धिप्रतिभासे तद्
भावाध्यवसायात् । बाह्यभा
वाध्यवसायात् । तथा भ्रान्त्या समानव्यवहार [p. 66a ]
इति चेत् ।

एतच्चेष्टमेव सि द्धा न्त वा दि नः । केवलं प्रकृत्यैककार्याः व्यक्तयोऽतत्कार्याद्
व्यावृत्ताः । तथाभूताया विकल्पबुद्धेर्निमित्तमित्यन्यापोहाश्रया सा बुद्धिरित्य
भिमतं शास्त्रकारस्य ।

परस्त्वेवंभूतं निमित्तं नेच्छति । अत एव सिद्धान्तवादी निमित्तमेव पर्यनु
युंक्ते
। तत्रेत्यादि । तत्र व्यक्तिभेदेष्ववस्तुभूतेषु व्यक्तीनां च प्रकृत्या विजा
तीयव्यावृत्तानामेककार्यत्वानिच्छतचो144 ? तोज्ञानोत्पत्तेः किन्निबन्धनं । नैव
किञ्चित् । तथा हि परो विजातीयव्यावृत्तानां भेदानामेकप्रत्ययहेतुत्वन्नेच्छति ।
न चास्ति वस्तुभूतं सामान्यं । अनाश्रयस्येत्यनिमित्तिस्य सामान्यज्ञानस्योत्पत्तौ
सर्वत्र स्यादिति गौरित्येकाकारः प्रत्ययो वृक्षेष्वपि
स्यात् ।

ज्ञानादव्यतिरिक्तमित्यादेरपरमर्थमाह । अथवेत्यादि । पूर्वमर्थान्तरशब्देन

[p. 176 ]बाह्यमुक्तमधुना ज्ञानान्तरं निर्दिश्यते । अत एवाह । कथमन्यस्य पुनर्ज्ञानस्येति ।
किम्विशिष्टस्य ज्ञानस्य । व्यक्त्यन्तरभाविनः । एकस्यां गोव्यक्तौ यद्विकल्प
विज्ञानन्ततोन्यत्र गोव्यक्त्यन्तरेण समुत्पन्नस्य विकल्पज्ञानस्येत्यर्थः । तथा ह्यनेक
ज्ञानव्यापनाद्वा सामान्यम्भवेत् । बाह्यव्यक्तिव्या
पनाद्वा । ज्ञानप्रतिभासस्य तु
द्वयमप्यसत् । तदाह । ततश्चेत्यादि । व्यक्त्यन्तरमिति बाह्यं ॥

तस्मादित्युपसंहारः ।

न हीत्यादिना व्याचष्टे । केनचिदिति सामान्यरूपेण । तथैषां ग्रहणमित्यर्थानां
समाना इति ग्रहणं ॥

ननु सि द्धा न्त वा दि ना प्यस्य विकल्पस्य निबन्धनं वाच्यमनाश्रयस्योत्पत्तौ
सर्वत्र प्रसंगादित्याह । इतरेतरभेद इत्यादि । संज्ञा संकेतक्रिया यद
र्थिका ।
य इतरेतरभेदः । अर्थः फलं प्रत्याय्यत्वेन यस्य इति कृत्वा स एवम्भूत इतरेतरभेदो
भावानामन्योन्यव्यावृत्तिलक्षणोस्य मिथ्याविकल्पस्य बीजं संज्ञा संकेतक्रिया ।
यदर्थिका । यस्येतरेतरभेदस्य प्रत्यायनफला ।

यस्येत्यादिना व्याचष्टे । यस्येतरेतरभेदस्य प्रत्यायनार्थं संकेतः क्रियते ।
अतत्साध्येभ्य इत्यतत्कार्येभ्यो भिन्नासाध्यान्भावान्भेदेन
ज्ञात्वा तत्परिहारेणे
त्येतत् कार्यपरिहारेण तत्कार्येषु प्रवर्त्तेतेति कृत्वा संकेतः क्रियते । सोयं यथोक्त
इतरेतरभेदस्तस्यैकात्मताप्रतिभासिन एकाकारस्य मिथ्याविकल्पस्य बीजं कारणं ।
तमेव गृह्णन्निति भेदं भिन्नमित्यर्थः । एतच्चाध्यवसायवशादुच्यते । न पुनर्विकल्पस्य
वस्तुगृहणमस्ति। एष विकल्प इति सामान्याकारो विकल्पः स्ववासना
प्रकृतेरिति
विकल्पवासनास्वभावात् । एवमित्येकाकारतया प्रतिभाति । । ७४ ॥

कथं पुनर्भिन्नानां स्वलक्षणानामभिन्नं कार्यमेकाकारविकल्पात्मकं ।

[p. 177 ] येनेत्येककार्यत्वेन । तदन्येभ्योऽतत्कार्यभ्यो भेदाद्धेतोर्व्यक्तीनामभेद इत्युच्ते ।
एकासंसर्गस्तद्व्यतिरेकिणां समानतेति वचनात् ।

प्रकृतिरित्यादिना परिहरति । प्रकृतिः स्वभाव एकाकारं
प्रत्यभिज्ञान- [p. 66b ]
मेकप्रत्यवमर्शः । अनुभवज्ञानमर्थज्ञानं । एकप्रत्यवमर्शश्चार्थज्ञानं चेति द्वन्द्वः ।
पूर्वनिपातलक्षणस्य व्यभिचारित्वात् । अल्पाज्तरत्वे145

Pāṇini 2: 2: 34.

प्यर्थज्ञानशब्दस्य न पूर्व
निपातः कृतः । ते आदी यस्येति विग्रहः । आदिशब्दाद् दहनगृहादिकार्यग्रहणं ।
एकप्रत्यवमर्शादिरेवैकोर्थ इति कर्मधारयः । तस्य साधने सिद्धौ भेदेपि नानात्वेपि
नियताः
केचित् । स्वभावेन प्रकृत्या । इन्द्रियादिवत् । अथवैकान्तेन भेदेपि स्वहे
तुभ्यः केचित् समाना उत्पन्नाः केचिदसमाना इत्येतच्चोक्तन्तत्र ये समाना उत्पन्नास्ते
तेन स्वभावेनैकाकारं प्रत्ययञ्जनयन्ति विनापि सामान्येनेन्द्रियादिवत् । तत्रैकप्रत्य
वमर्शज्ञानसाधने नियता इत्येतद् दार्ष्टान्तिकत्वेनोपन्यस्तमर्थज्ञानाद्येकार्थसाधन
इत्येतत्तु दृष्टान्तत्वेनोभयसि
द्धत्वात् ।

अत एवादौ विभज्यते । यथेन्द्रियेत्यादि । यथेन्द्रियालोकमनस्कारा रूपवि
ज्ञानमेकं जनयन्तीति सम्बन्धः । एतद्वस्तुबलसिद्धमुदाहरति । आत्मेत्यादि पर
सिद्धान्ताश्रयेण । नित्यमणु मनः शीघ्रं चेत्यणुस्वरूपम्मनः । तत्सन्निकर्षा
इत्यात्मेन्द्रियमनोर्थसन्निकर्षाः । आत्मा मनसा संयुज्यते मन इन्द्रियेणेन्द्रियम
र्थेनेति वचनात्146

Nyāya-bhāṣya 1: 1: 4.

। आत्मे
न्द्रियमनोर्थाश्च तत्सन्निकर्षाश्चेति द्वन्द्वः । आत्मे
न्द्रियमनोर्थाः । यथास्वं सन्निकर्षसहाया विज्ञानं जनयन्तीति पराभ्युपगमः ।
असत्यपि तद्भावनियत इत्येककार्यत्वनियते । न हि चक्षुरादीनां चक्षुर्विज्ञानज
नकत्वं नाम सामान्यम्परेणेष्टं ।

[p. 178 ]

अधुना दार्ष्टान्तिकम्व्याचष्टे । शिंशपादय इति शिंशपाखदिरन्यग्रोधादयः
परस्परानन्वयेपि । वृ
क्षत्वसामान्यविरहेपि वृक्ष इत्येकाकारं प्रत्यभिज्ञानं जन
यन्ति । प्रत्यभिज्ञानादन्याम्वा दहनगृहादिकां काष्ठसाध्यामर्थक्रियां शिंशपादयो
जनयन्तीति प्रकृतं । यथाप्रत्ययमिति यावद् । अग्निसहकारिप्रत्ययलाभस्तदा
दहनं जनयन्ति । गृहानुकूलप्रत्ययसंपाते गृहं । आदिशब्दाद् रथादिकार्यपरिग्रहः ।
न तु भेदाविशेषेपि जलादयः
काष्ठसाध्यार्थक्रियासमर्थाः प्रकृत्या तेषामतत्कार्य
त्वात् । अत्रापि दृष्टान्तमाह । श्रोत्रादिवद् रूपज्ञान इति । यथा श्रोत्रशब्दादयो
रूपविज्ञाने कर्त्तव्ये न समर्थाः । आदिशब्दाद् रसादिविज्ञाने ॥

स्यादेतद् । बहूनां प्रत्येकमेककार्यकर्त्तृत्वं सामान्यमन्तरेण न सिध्यतीत्यत
आह । ज्वरादित्यादि । सहेति व्यक्त्यन्तरसहिताः । प्रत्येकमित्येकैकरूपा

ज्वरादिशमने एकस्मिन् कार्ये दृष्टा यथौषधयः । वा शब्दः पूर्वदृष्टान्तापेक्षया ।
न चापरा दधित्रपुसा 147 ? षादयः ।

यथेत्यादिना व्याचष्टे । न तत्र ज्वरादिशमने कर्त्तव्ये सामान्यमोषधित्वं
नामापेक्षन्ते ? । किङ्कारणं । भेदेपि तत्प्रकृतिकत्वात् । ज्वरादिशमनकार्य
स्वभावत्वात् । यदि भेदानामसामर्थ्यं स्यात् । भवेत्सामान्यापेक्षा । न तदवि
[p. 67a ] शेषेपि
भेदाविशेषेपि दधित्रपुसादयः । दध्येव मन्दजातन्दधित्रपुसं । दधि च
त्रपुसश्चेति द्वन्द्वमन्ये व्याचक्षते ॥

तासु गुडूचीव्यक्त्यादिषु तथाभूतास्वेककार्यकारिणीषु । किंचिदिति व्यति
रिक्तमव्यतिरिक्तं च । तदुक्तं ।

[p. 179 ]

निर्वर्त्त्यमानं यत्कर्म जातिस्तत्रापि साधनं ।

स्वाश्रयस्याभिनिष्पत्त्यै सा क्रियायाः प्रयोजिकेति ।

तत एव सामान्यात् तदेकं ज्वरादिशम
नलक्षणं कार्यन्ततश्चासिद्धो दृष्टान्त
इति भावः ।

तदयुक्तमिति सि द्धा न्त वा दी । अविशेषात् सामान्यस्येति । एकत्वान्नित्य
त्वाच्च अविशिष्टं सामान्यन्नतत्कार्यकृदिति शमनकार्यकृत् । अन्यथा सामान्य
स्याविशेषात्तासां गूडूच्यादिव्यक्तीनां क्षेत्रादिभेदेपि तस्यापि ज्वरादिशमनकार्य
स्याविशेषप्रसंगतः । चिरशीघ्रेत्यादि । विशिष्टक्षेत्रो
त्पन्नानां शीघ्रप्रशमनं
विपरीतानां चिरप्रशमनं । आदिशब्दाच्चिरतरशीघ्रतरादिपरिग्रहः । क्षेत्र
संस्कारादिभिन्नानां गूडूच्यादीनामुपयोगाद्देहे आरोग्यादिलक्षणस्य गुणस्य तारतम्यं
च न स्यात् । सामान्यस्यैक्यात् । अथ क्षेत्रादिभेदेन सामान्यस्य विशेष इष्यते ।
तदा विशेषे वा सामान्यस्येष्यमाणे स्वभावभेदः स्याद् विशेषलक्ष
णत्वाद् भेदस्य ।
ततश्च स्वरूपहानं । सामान्यस्वरूपमेकं हीयते । ध्रौव्याच्च कारणात् सामान्यस्य
व्यक्तिभ्योनुपकारतो न सामान्यं कार्यकृदिति वर्त्तते । यदि हि सामान्यमुपकुर्यात्
तदा नित्यत्वात् सहकारिभिरनाधेयविशेषस्यान्यानपेक्षणत्वात् सहकार्यनपेक्षणात्
तत् सामान्यं स्वकार्य सकृज्जनयेत् । अथ न जनयेत् तदा तज्जननस्वभावं न
भ
वति । अजननावस्थाया अविशेषात् कार्यकालेपि न जनयेदिति यावत् ।
व्यक्तीनां त्वनित्यानां कार्यकृत्त्वे नायं दोष इत्याह । व्यक्तयस्त्वित्यादि ।
संस्कारो जलावसेकादि । विशिष्टा उत्पत्तिर्यांसान्तास्तथा । विशेषोस्यास्तीति

[p. 180 ] विशेषवत् कार्यं ज्वरादिशमनलक्षणं । न च तासु व्यक्तिषु यच्छीघ्रकारित्वा
दिलक्षणमवान्तरसामान्यमवस्थि
न्तदेव विशेषवत् कार्यकारीति युक्तम्वक्तुं ।
ओषध्यनुपयोगेपि पुंसः तत्कार्योदयप्रसङ्गात् । तद्वदिति विशिष्टव्यक्तिवत् ।
केचिदिति सजातीया एकप्रत्यभिज्ञानादिकं । आदिशब्दाद् एकोदकाद्याहरणादि ।
तदकारिभ्य इति । प्रत्यभिज्ञानाद्यकारिभ्यो भेदादभिन्ना इत्युच्यन्ते । न
त्वेकसामान्ययोगात् ।

कार्यद्वारेणाभेदं प्रतिपाद्य का
रणद्वारेणाह । एकेन वेत्यादि । यथा प्रयत्नेन
घटभेदा अतज्जन्येभ्य इत्यप्रयत्नजन्येभ्यो भेदादभिन्ना इत्युच्यन्ते । यद्यपि प्रति
घटं प्रयत्नस्य भेदस्तथाप्येकप्रत्यभिज्ञानहेतुत्वेन तस्याप्येकत्वं । एतच्चोत्तरत्र
निश्चाययिष्यते ।

किम्पुनरित्यादि परः । भेदो व्यावृत्तिर्लक्षणं निमित्तं यस्य तेन सामान्येना
[p. 67b ] तत्कार्ये
भ्योऽतत्कारणेभ्यश्च व्यावृत्तं स्वलक्षणं समानमिति प्रत्येयं । अन्यथान्यदेवेति
स्वलक्षणादन्यद् विकल्पबुद्धिपरिवर्त्तिरूपमनर्थक्रियाकारि । तेन भेदलक्षणेन
सामान्येन समानमिति प्रत्येयं ।

ननु तदेषां बुद्धिप्रतिभासमनुरुन्धानैर्बुद्धिविपरिवर्त्तिनामेव भावानामाकार
विशेषपरिग्रहाद् बहिरिव परिस्फुरतां सामान्यमुच्यत इति पूर्वमु
क्तत्वात् सन्दे
हानुवृत्तिरेव ।

सत्यं । किन्त्वधिकस्य दोषस्य विधानार्थं उपन्यासः । दोषविज्ञानार्थमाह ।
किंचात इति । इतरो यदीत्यादिना प्रश्नाभिप्रायमाह । यदि स्वलक्षणं प्रत्येयं
कथं विकल्पविषयः । तथा हि विकल्पबुद्ध्यभिप्रायवशाद् भेदलक्षणं सामान्यं
व्यवस्थाप्यते तस्या अभिप्रायवशात् । सामान्यं सत्प्रकीर्तितमिति वच
नात् ।
तथाभूतेन चेत् सामान्येन स्वलक्षणं समानं प्रत्येयं । तदा विकल्पस्य विषयः स्यात् ।
न चैतद् युक्तमथान्यदेव बुद्धिपरिवर्त्ति रूपं समानमिति प्रत्येयं । अत्रापि दोषमाह ।
अन्यतो वा कथमर्थक्रिया । न हि बुद्धिप्रतिभासिरूपाद् अर्थक्रिया सम्भवति ।

[p. 181 ]ततश्चातत्कारिभ्यो भेदादभिन्ना इत्युच्यन्त इति कार्यद्वारेण सामान्यव्यवस्था न

घटते । यतश्च बुद्धिपरिवर्त्ति रूपं समानन्ततः स्वलक्षणे चानित्यत्वादिसामान्य
स्याप्रतीतेरताद्रूप्यमनित्यादिरूपत्वं स्वलक्षणस्य न भवेत् । स्वलक्षणे चानित्य
त्वादीनामप्रतीतेस्तेषां चानित्यत्वादीनामवस्तुधर्मता ।

नेत्यादिना परिहरति । बुद्धिप्रतिभासिन्येव रूपे सामान्यादिव्यवहार इत्ययं
पक्षो गृहीतः । तदाह । ज्ञानप्रतिभासि
न्यर्थ इत्यादि ।

एतच्च ग्रहणकवाक्यं । अस्यैव व्याख्यानं । यदेतज्ज्ञानं विकल्पकमित्यनेन
सम्बन्धः । अतद्विषयमपि वस्तुस्वभावविषयमपि तद्विषयमिव स्वलक्षणविष
यमिव । अध्यवसिततद्भावमारोपितबाह्यभावं स्वरूपं यस्य तत्तथा । यतश्चा
ध्यवसिततद्भावमतः स्वलक्षणविषयमेवेति मन्यते । अध्यवसिततद्भावस्वरूपत्व
मे
व कथमिति चेदाह । तदनुभवाहितवासनाप्रभवप्रकृतेरिति।तस्य स्वलक्षणस्य
योनुभवस्तेनाहिता वासना ततः प्रभव उत्पादस्तस्य सामान्यस्य सा प्रकृतिः स्वभावो
येनाध्यवसितभावस्वरूपम्भवतीत्यर्थः । अभिन्नकार्या ये पदार्था घटादयः । एका
कारप्रत्ययज्ञानहेतवस्तेभ्यः परम्परया प्रसूतेरभिन्नार्थग्राहीव प्रतिभाति । न तु
सामान्यवस्तु
भूतं किंचिद् व्यतिरिक्तमव्यतिरिक्तम्वाऽस्ति यत् तद् गृह्णीयात् ।
परमार्थतस्तु तदन्यभेदसमाकारं तेभ्यः सजातीयाभिमतेभ्योऽन्ये विजातीयास्तेभ्यो
भेदः भिन्नः स्वभावः स एव परमार्थेन समान आकारो यस्येति विग्रहः । तत एव
तस्योत्पत्तेस्तन्निवर्त्तनत्वाच्च तदन्यभेदस्तस्य समान आकार इत्युच्यते ।

तत्रानन्तरोक्ते ज्ञा
ने एक इवेति सर्वव्यक्त्यनुगत इव । तत्कारीवेत्यर्थ- [p. 68a ]
क्रियाकारीव । किं पुनस्तथा प्रतिभातीति चेदाह । व्यवहारिणामित्यादि ।
तथाध्यवसायेति विकल्पांशमेव बाह्यत्वेनैकत्वेनार्थक्रियाकारित्वेनाध्यवसाय

[p. 182 ]व्यवहारिणां प्रवृत्तेः । व्यवहारिभिरित्यन्ये पठन्ति । व्यवहारिभिरित्यध्यवसाये
त्यनेन पूर्वसम्बन्धात् तृतीयैव कृता । न तु षष्ठी । न लोकाव्ययनिष्ठे ति
148

Pāṇini 2:3:69.

षष्ठी प्रतिषेधात् । अन्यथेति यदि विकल्पांशे बाह्याध्यवसायो न भवेत्तदा तथा
भूते विकल्पे जातेप्यर्थक्रियाकारिणी प्रवृत्तिर्न स्यात् । तदपि विकल्पप्रतिबिम्बकं
व्यवहर्त्तृपुरुषाध्यवसायवशादर्थक्रियाकारितया प्रतिभासते । ततश्च तदतत्का
रिभ्यो भिन्नमिव । विकल्पप्रतिविम्बकमेव तत्त्वं कस्मान्नेति चेदाह । न चे
त्यादि । तद्विकल्पप्र
तिविम्बकन्न तत्त्वं न वस्तु । किङ्कारणं । अनर्थक्रिया
कारित्वेन परीक्षाया व्यभिचारस्यानङ्गत्वात् । एतच्चानन्तरमेव प्रतिपादयि
ष्यामः ।

तत्र ये स्वलक्षणद्वारा याता अर्थाकारा विकल्पबुद्धौ प्रतिभान्ति तेऽर्था
विकल्पबुद्धिप्रतिभासिनस्तेन भेदलक्षणेन सामान्येन समाना इति गृह्यन्ते । कुतश्चिद्
व्यावृत्ता इति विजातीयव्यावृत्त्या । तथा हि । विक
ल्पप्रतिभासिनोपि वृक्ष
भेदा अध्यवसितबाह्यरूपत्वाद् अवृक्षेभ्यो व्यावृत्ता इव भासन्ते । तथान्येति ।
न स्वलक्षणन्तेन समानमिति गृह्यत इति लिङ्गवचनविपरिणामेन सम्बन्धः ।
किङ्कारणं । तत्र सामान्यप्रतिभासिनि विकल्पे स्वलक्षणाप्रतिभासनात् ।

एवन्तावद् बुद्धिप्रतिभासिन्यर्थे सामान्यव्यवहार उक्तः । संप्रति सामाना
धिकरण्यव्यवहा
रमाह । त एवेत्यादि । त एव विकल्पप्रतिभासिनोर्थाः । कुतश्चिद्
व्यावृत्ता इव सन्तो यथानुत्पलाद् व्यावृत्ता उत्पलभेदास्त एव पुनरन्यतोप्यनीलाद्
व्यावृत्तिमन्तः प्रतिभान्ति । ततश्च व्यावृत्तिद्वयानुगतस्यैकस्यैव धर्मिणः प्रति
भासनात् सामानाधिकरण्यं ।

अयं चानन्तरानुक्रान्तो बुद्धिप्रतिभासिष्वर्थेषु सामान्यसामानाधिकरण्य
व्यवहा
रो मिथ्यार्थ एव क्रियते । किं कारणं । स्वयमसतामपि विकल्पाकारा
णान्तथा एकाकारानुगतत्वेन । व्यावृत्तिद्वयानुगतेन धर्म्मस्वरूपेण । विकल्पबुद्ध्योप

[p. 183 ]दर्शनात् । एकाकारेण प्रतिभासनात् सामान्यव्यवहारः । अनेकाकारेण
चैकस्य प्रतिभासनात् सामानाधिकरण्यव्यवहारः ।

यदि मिथ्यार्थ एव सर्वो विकल्पः कस्मात् कृतकत्वादि
द्वारायाता अनित्या
नात्मादिविकल्पाः प्रमाणं नित्या विकल्पास्तु नेत्यत आह । सर्वश्चायमित्यादि ।
सर्वो विप्लव इति सम्बन्धः । विप्लवो भ्रान्तिः । अयमिति सामान्यादिरूपः ।
स्वलक्षणानामेव यद्दर्शनन्तेनाहिता या वासना तत्कृतः । परम्परया सर्वविकल्पा
नाम्वस्तुदर्शनद्वारायातत्वात् । तथा हि नित्यादिविकल्पा अपि
वस्तुदर्शनेनैवो- [p. 68b ]
त्पन्नाः सदृशापरापरोत्पत्तिदर्शनायातत्वात् । तत्र तुल्ये सर्वविकल्पानाम्व
स्तुदर्शनद्वारायातत्वे । तत्प्रतिबद्धजन्मनामनित्यादिविकल्पानामतत्प्रतिभासित्वेपि
स्वलक्षणाप्रतिभासित्वेपि वस्तुन्यविसम्वादः । अध्यस्तस्यानित्यादिरूपस्य वस्तुनि
विद्यमानत्वात् केवलं स्वलक्षणरूपेण न प्रतिभासत इति विकल्पो
विभ्रम
उच्यते । मणिप्रभायामिव मणिभ्रान्तेर्मणिस्वरूपाग्रहेप्यविसम्वादो मणिप्रभाया
मणौ प्रतिबद्धत्वात् । प्रभाश्रयेण च मणिभ्रान्तेरुत्पत्तेः ।

न त्वेवन्नित्यादिविकल्पास्तेषाम्वस्तुदर्शनद्वारायातत्वेपि वस्तुन्यविद्यमान
स्यैवाकारस्य समारोपात् । तदाह । नान्येषामित्यादि । अन्येषां नित्यादि
विकल्पानां वस्तुनि सम्वाद इत्यने
न सम्बन्धः । तद्भेदप्रभवे सत्यपीति । अर्था
भेदाद् उत्पादेपि सतीत्यर्थः । यथा दृष्टो यो विशेषः क्षणिकत्वादिलक्षणस्तस्या
नुसरणं निश्चयं परित्यज्य किञ्चित्सामान्यमिति व्यतिरिक्तस्याव्यतिरिक्तस्य
वा सामान्यस्य ग्रहणेन विशेषात्तस्य स्थिरत्वादेः समारोपात् । दीपप्रभायामिव

भासुरत्वादिसाम्यात् प्रवृत्ताया मणिबुद्धेर्न मणिवस्तुसम्वादः । पारम्पर्येणाप्य
ध्यवसिते मणावप्रतिबद्धत्वात् । यतश्च मिथ्यार्था एव विकल्पास्तेन न विकल्प
विषयेष्वर्थेष्वर्थक्रियाकारित्वं । ततश्च यदुक्तमन्यतो वा कथमर्थक्रियेति तत्सिद्धं
साध्यते ।

कथन्तर्ह्यतत्कारिव्यवच्छेदलक्षणं सामान्यं विकल्पविषयेष्वर्थेषु व्यवस्थाप्यत

इति चेत् । न । बहिरिव परिस्फुरतामेकार्थक्रियाकारितया तदकारिभ्यो भिन्ना

[p. 184 ]नामिव प्रतिभासनात् । यच्चोक्तं । स्वलक्षणे चानित्यत्वाद्यप्रतीतेरताद्रूप्य
मिति तत्परिहारार्थमाह । नापीत्यादि । चलाद् वस्तुनो यस्मान्नानित्यत्वन्नाम
किञ्चदस्ति । येनासम्बद्धात् स्वलक्षणस्यानित्यत्वेनायोगः स्यात् । किन्तु चलमेव
वस्तु नित्यं स्व
लक्षणस्यैवानित्यरूपत्वादेवमनात्माद्यपि द्रष्टव्यं । तेन प्रत्यक्षेण
स्वलक्षणे गृह्यमाणेऽनित्यत्वं गृहीतमेव केवलं भ्रान्तिनिमित्तसद्भावादनिश्चितम्
। अतस्तन्निश्चयमात्रेऽनुमानव्यापारस्तेन तन्निश्चय एव स्वलक्षणेऽनित्यत्व
प्रतीतिरिति सिद्धं ।

यदि स्वलक्षणमेवानित्यं कथमनित्योयमर्थोऽनित्यत्वमस्येति वा धर्मिधर्म
रूपतया
प्रतीतिरित्यत आह । क्षणेत्यादि । स्वलक्षणस्य तथाभूतस्येति चल
रूपस्य क्षणाप्रत्युपस्थानतया । एकक्षणस्थायित्वेन ग्रहणाद् उत्तरकालमन्त्यक्षण
दर्शिनामेतदेवम्भवत्यनित्योयमित्यादि । भेदान्तराप्रतिक्षेपविवक्षायामनित्योयमिति
[p. 69a ] भेदान्तरप्रतिक्षेपविवक्षायामनित्यत्वमस्येत्येवं धर्मिधर्मभाव
प्रतीतिर्भवति ।

विकल्पकल्पितत्वात् कथं बाह्ये धर्मधर्मिभाव इत्यत आह । तद्धर्मतामित्यादि ।
तद्धर्मतां स्वलक्षणधर्मतामेवावतरन्तः स्वलक्षणमध्यवस्यन्तो विकल्पा इत्यर्थः ।
व्यावृत्तिभेदे कृतसंकेतशब्दानुसारेण नानारूपा एकरूपाश्च धर्मास्ते च व्यतिरे
काश्चेति द्वन्द्वः । नानाधर्मान् अनित्यकृतकत्वादीन् । एकं धर्मं बहूनां घटादीना
मनित्यत्वं
व्यतिरेकश्च घटादीनामनित्यत्वमिति दर्शयन्ति । वस्तुनीत्यध्या
हारः । न च विकल्पव्यवस्थांपितन्नानैकधर्मादिकन्तत्त्वम्विकल्पस्यावस्तुग्राहि
त्वाद् । अत एवाह । दर्शयन्तीति ।

अवस्तुग्राहित्वात्तर्हि ते निराश्रयाः प्राप्नुवन्तीति चेदाह । न च त इति । न
इति नानाधर्मादिदर्शका विकल्पवस्तुभेदस्यानित्यादिरूपस्य स्वलक्षणस्य यद्
दर्शनमनुभव
स्तदाश्रयत्वाद् विकल्पानां । तथा हि परमार्थतोऽनित्यादिरूपं
स्वलक्षणं दृष्ट्वा दर्शनसामर्थ्यभाविनो विकल्पा दृष्टाकाराध्यवसायेन प्रवर्त्तन्ते ।
यतश्च यथादृष्टस्यैवाभिलपनेन प्रवर्त्तन्ते विकल्पा अनित्याकारा नार्थान्तरन्नित्य
त्वादिविकल्पवदनुसरन्ति । ततो यदुक्तं । तेषां चावस्तु धर्मतेति परिहृतम्भ
वतीत्याह । नेति । ते
षामनित्यत्वादीनां नावस्तुधर्मता । किं कारणं । तत्स्वभा
वस्यैव तथाऽनित्यादिधर्मतया ख्यातेः प्रतिभासनादध्यवसायादिति यावत् । यदि

[p. 185 ]वस्तुधर्म एवानित्यत्वादिकं ख्याति । कस्तर्हि विकल्पकृतो विभ्रम इत्याह ।
वस्तुनस्त्वित्यादि । एकस्य वस्तुनो नानारूपेण ग्रहः । बहूनां चैकत्वेन । धर्मध
र्मिणोश्च व्यतिरेकेण
ग्रहो विभ्रमो भ्रान्त इत्यर्थः । किं पुनः कारणमेकत्वादिग्रहो
विभ्रम इत्याह । तस्यैकानेकेत्यादि । एककार्यकारिणो घटादिभेदस्यैकोदकाद्याह
रणादिकार्यकारिणः । तथा भावजिज्ञासासु । एककार्यकर्त्तृत्वजिज्ञासासु । तथाभा
वख्यापनायैककार्यकारित्वख्यापनाय । तथाकृतस्थितित्वात् । घटादिना
एकरूपेण
व्यवहारलाघवार्थम्व्यवस्थापितत्वात् । तथकस्याप्यनेकार्यकारिणः । यथा घटस्य
चक्षुर्विज्ञानोदकधारणकादाचित्कज्ञानादिकार्यकारिणस्तथाभावजिज्ञासासु तथाभा
वख्यापनाय । अनेककार्यत्वख्यापनाय तथाकृतस्थितत्वात् । चाक्षुषपार्थिवानित्या
दिरूपेण व्यवस्थापितत्वात्
। एवमन्यत्रापि यथायोगं वाच्यं । न वस्तुभेदाद्
एकस्मिन् पदार्थेऽनेकधर्मव्यवस्थापनं । किङ्कारणं । तस्यैवैकस्य वस्तुनोऽनेक
त्वायोगात् । ततश्चैकस्यानेकत्वग्रहो विभ्रम इत्याख्यातं । तथानेकस्याप्येक
त्वव्यवस्थापनन्तदकार्यव्यावृत्तिद्वारेणैव न वस्त्वभेदादित्याह । अनेकस्य चैकत्वा
योगादिति
। तथा चानेकस्यैकत्वग्रहो विभ्रमः । एवं धर्मधर्मिणोर्व्यतिरेकग्रहोपि [p. 69b ]
भ्रान्त एव । किङ्कारणं । व्यतिरिक्तस्य च सामान्यस्य प्रागेव निषेधात् ।
व्यक्तयो नानुयन्त्यन्यदित्यादिना ।

धर्मिणः सकाशाद् व्यतिरिक्ता एव धर्मास्ततश्च यथावस्तु शब्दार्थो
भविष्यतीत्याह । तेषामित्यादि । तेषामनित्यत्वादीनां धर्माणां प्रकृतेः स्वभावस्य
भेदात् कारणाद् यथावस्तु शब्दा
र्थाभ्युपगमे नीलोत्पलमनित्यः शब्द इत्यादि
सामानाधिकरण्यायोगात् । नीलादिगुणानामुत्पलादिजातीनाञ्च परस्परं स्वभाव
भेदात् । तद्वाचिनां शब्दानामेकस्मिन्नधिकरणे वृत्तिर्नास्तीति सामानाधिकरण्या
योगः । तस्मान्न यथावस्तु शब्दार्थव्यवस्थेति भावः ।

[p. 186 ]

तदुपाधेरित्यादिना पराभिप्रायमाशंकते । ते नीलादयो धर्मा उपाधिर्यस्य
द्रव्य
स्य तस्यैकस्य द्वाभ्यां गुणजातिभ्यामभिधानाद् अदोषः । सामानाधिकरण्या
भावदोषो नास्ति । उत्तरमाह । अनुपकारिणीत्यादि । उपाधित्वेनाभिमतानां
नीलादीनां धर्माणामनुपकारकन्द्रव्यं । न हि नीलगुणस्योत्पलत्वजातेर्वा द्रव्येणोपकारः
कश्चिद् क्रियते । ततश्चानुपकारिणि द्रव्ये तदनाधेयवृत्तीनां नीलादीनां
पारतन्त्र्यायोगात् । नीलादयो
धर्मा अनुपाधिः । पारतन्त्र्याभावात् । अन्यथाऽस्याय
मुपाधिरित्येव न स्यात् । अथेष्यते द्रव्यविषयं पारतन्त्र्यं धर्माणान्तदा पारतन्त्र्येपि
द्रव्यजन्यत्वमङ्गीकर्त्तव्यमन्यथा द्रव्यपारतन्त्र्यायोगात् । जनकं च क्षणिकमेष्टव्यम
क्षणिकस्यार्थक्रियायोगात् । ततश्च कार्याभिमतानामुपाधीनां कारणाभिमतस्य च
द्रव्यस्य सहानवस्थितेः
कारणात् । द्वयोर्विशेषणविशेष्ययोर्वस्तुरूपयोर्युगपदनभिधानं
। कारणाभिमतस्य विशेषस्य तदानीं निरोधात् । एकस्येति विशिष्टस्याप्युपा
धिमतः । अध्याहार उपदर्शनन्तदा न वस्तुविषयः शब्दार्थः स्यात् । बुद्ध्यारोपितस्यैव
विशेषस्य शब्देनाभिधानात् ।

स्यान्मतं । यद्विनष्टं विशेष्यन्तद्विषयस्य शब्दस्य भवतु बुद्धिप्रति
भास
विषयत्वं । यः पुनः सन्नेवोपाधिस्तद्वाचिनः शब्दस्य वस्तुविषयत्वमेवास्त्विति
चेदाह । बुद्धिप्रतिभासेत्यादि । बुद्धिप्रतिभासो विषयो यस्याभिधानस्य तत्तथा
। तद्भावस्तस्मिन् सति सर्वं विशेषणविषयाभिमतमप्यभिधानन्तथैव
विकल्पबुद्धिप्रतिभासविषयमेवास्तु । किं कारणं । तथा भिन्नोपाधिमतो
नानाविशेषणवत एक
स्य ग्रहणे बुद्धावभासनात् । तथा ह्युपाधिमतो विनष्ट
स्याध्याहारिका विकल्पबुद्धिरङ्गीकर्त्तव्या । तदा चोपाधिमतोऽभावे उपाधे
रप्यभावः पारतन्त्र्याभावात् । भिन्नोपाधिमत एकस्याप्रतिभासने कुतः
सामानाधिकरण्यं ।

यदा तु विशेषणविशेष्ययोर्द्वयोरपि विकल्पबुद्धिप्रतिभासित्वमिष्टन्तदा
[p. 70a ] कल्पित धर्मद्वयगृहीतैकध
र्मिप्रतिभासिन्येकैव बुद्धिर्जायत इत्यविरुद्धं सामाना
धिकरण्यं ।

उपकार्येत्यादिना पराभिप्रायमाशंकते । अदोषो योयमेकस्य बुद्ध्याध्याहार
इत्यादिनोक्तः । उपाधिमता समकालस्य निष्पन्नरूपस्योपाधेः पारतन्त्र्याभावा
दनुपाधित्वं । प्राक् पारतन्त्र्यन्तदेवोपाधित्वमिति चेदाह । नेत्यादि । न ह्य

[p. 187 ]निष्पन्नस्य शशविषा
णतुल्यस्य पारतन्त्र्यमुपाधित्वम्वा । सर्वथा सतोऽसत
श्चासत्पारतन्त्र्यमिति हेतोः कल्पनारोपितमुपाधीनाम्पारतन्त्र्यं कृत्वा पारतन्त्र्य
व्यवहारे । सर्वथेति सर्वेण प्रकारेण यथा पारतन्त्र्यव्यवहारे बुद्धिरनुविधीयते
तथा विशेषणविशेष्यव्यवहारे सैवारोपिका बुद्धिः किन्नानुविधीयते । तदनुविधानं
हि न्याय्यं बुद्धिसन्दर्शितार्थप्रतिभास
मनाश्रित्य व्यवहर्त्तुमशक्यत्वात् । वस्तुन
एकेन शब्देन प्रमाणेन च विषयीकरणे वस्तुबलाद्वस्तुस्वभावभूताशेषधर्माक्षेपात्
तदन्यस्य शब्दादेर्वैयर्थ्यं च यत्प्रागुक्तमेकस्यार्थस्वभावस्य प्रत्यक्षस्येत्यादि ।

व स्तु वा दि पक्षे तद्बुद्धिप्रतिभासानुरोधेन स्यात् । किं कारणं । बुद्धिप्रति
भासस्य निर्वस्तुकत्वाद् वस्तुसामर्थ्यभाविनान्दोषाणामप्रस
ङ्गः । बहुवचनेनैतदाह ।
न केवलं तदन्यवैयर्थ्यदोषस्याप्रसङ्गस्तथा व्यतिरिक्तस्य सामान्यस्याभाव उपाधीनां
च पारतन्त्र्यायोगात् ।

विशेषणविशेष्यत्वाभावः भिन्नोपाधिमत एकस्य बुद्धावप्रतिभासनात् ।
सामानाधिकरण्याभावश्च य उक्तस्तेषामप्यत्र सम्भवो नास्तीति तदेवाह । तदभि
न्नमित्यादि । तथा हि तद्बुद्धिप्रतिभासि रू
पमभिन्नम्प्रतिभाति । तस्मात् सामान्यं
यथा प्रतीतिर्न विरुध्यत इति वचनपरिणामं कृत्वा वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः । नील
मित्युक्तेऽनीलव्यावृत्त्या नीलत्वस्यैकस्याकारस्य विषयीकरणेपि विकल्पबुद्ध्या
तत्रैव नीलाकारे संशयव्यावृत्तिर्नाकारान्तरे । ततस्तद्बुद्धिप्रतिभासि रूपमनि
श्चिताद्याकारमनुत्पलव्यावृत्तोत्पलाकारस्यानिश्चयात्
। यस्मिन्नाकारे निश्चयो
नोत्पन्नस्तदाकारान्तरन्तत्र साकांक्षयोत्पलशब्दप्रयोगाद् उत्पन्नया बुद्ध्या ग्राह्यं
प्रतिभातीति सम्बन्धः ।

एतेन विशेषणविशेष्यभावस्य निमित्तमुक्तं । सामानाधिकरणस्याह ।
भिन्नेत्यादि । भिन्नस्य शब्दार्थस्य नीलोत्पललक्षणस्योपसंहारे प्रतिपादनेपि ।

[p. 188 ]धर्मद्वयोपगृहीतमभिन्नमेकधर्मितया बुद्धिप्रतिभासरू
पं विकल्पबुद्धौ प्रतिभातीति
कृत्वा सामान्यादीनि यथाप्रतीति न विरुध्यन्ते ।

तेन यदुच्यते भ ट्टे न । अन्यनिवृत्तिमात्रमपोहं गृहीत्वा अनीलादि
व्यावृत्तावनुत्पलादिव्यावृत्तेरभावादनुत्पलादिव्यावृत्तौ चानीलादिव्यावृत्तेरभावाच्च
न विशेषणविशेष्यभावस्तयोर्धर्मयोस्तदभावाच्च न तदाभिधायकयोः शब्दयोः
[p. 70b ] शब्दयोरपि विशेषणविशेष्य
भावः । नापि सामानाधिकरण्यं शब्दवाच्ययोर्भिन्न
त्वात् । नापि यत्रार्थेऽपोहयोर्भावस्तद्द्वारकं सामानाधिकरण्यमवस्तुत्वेनापोह
स्याधेयत्वाभावात् । न च स्वलक्षणं शब्दविषयोन्यच्चाधिकरणं नेष्यते । न च
स्वलक्षणेपोहयोर्भावेपि शब्दयोः सामानाधिकरण्यमेकविषयत्वस्याप्रतीतेरित्यपास्तं ।

बाह्यभिन्नस्य स्वाकारस्य शब्दादिविषयत्वेनेष्टत्वा
त् तेन नीलोत्पलादिशब्देषु
शब्दार्थाभिधायित्वमिष्यत एवेति सर्वं सुस्थं ।

धर्मधर्मिभेदोप्यस्य बुद्धिप्रतिभासस्य यथा प्रतीतिर्न विरुध्यत इति वचन
परिणामेन सम्बन्धः । तमेवानेकेत्यादिनाह । अनेकस्मादर्थाद् बुद्धिप्रतिभासस्या
लीकत्वात् । कुतोनेकार्थभेदः केवलं पुरुषाध्यवसायवशादेवमुच्यते । तस्य बुद्धि
प्रतिभासस्यैकस्मा
दर्थाद् यो भेदस्तस्य विधिप्रतिषेधजिज्ञासायां । किमनित्यः
शब्दो भवति चाक्षुषो न भवतीति तदेव बुद्धिप्रतिभासभूतम्वस्तु प्रदर्श्यत इति
सम्बन्धः । केन प्रकारेणेत्याह । प्रतिक्षिप्तेत्यादि ।

यद्वा धर्मधर्मिभेदोप्यस्य वस्तुनो न विरुध्यत इति सम्बन्धः । कुत इत्याह ।
अनेकस्मादर्थाद् बाह्यस्य भेदसम्भवे सति तस्यैकस्माद् यो भेदस्तस्य वि
धि
प्रतिषेधजिज्ञासायां किमनित्यः शब्दो भवति चाक्षुषो न भवतीति तदेव
बाह्यम्वस्तु प्रदर्श्यत इति सम्बन्धः । केन प्रदर्श्यत इत्याह । प्रतिक्षिप्तेत्यादि ।
धर्मशब्देन संचोद्य व्यतिरिक्तं धर्ममिव व्यवस्थाप्येति सम्बन्धः । तथा ह्यनि
त्यत्वन्न चाक्षुषत्वमिति धर्मशब्देन चोदने कृते व्यतिरिक्त इवानित्यत्वादिको धर्मो
व्यवस्थापितो भव
ति । किङ्कारणमित्याह । तथा बुद्धेः प्रतिभासनात् । धर्म

[p. 189 ]शब्देन चोदने व्यतिरिक्तस्यैव धर्मस्य ग्राहिण्या बुद्धेः प्रतिभासनात् । अविशेषेणेति
सर्वभेदाप्रतिक्षेपेण्आपरमस्य बाह्यस्याप्रतिक्षिप्तभेदान्तरं स्वभावं धर्मितया व्यव
स्थाप्य शब्देन प्रदर्श्यते ।

एतदुक्तम्भवति । धर्मशब्देन संचोद्य व्यतिरिक्तं धर्ममिव प्रदर्श्य
पुनर्द्ध
मिशब्देन संचोद्यापरं स्वभावं धर्मितया व्यवस्थाप्य तदेव बाह्यं वस्तु प्रदर्श्यते ।
अनित्यत्वं शब्दस्य न चाक्षुषत्वम् । अनित्यो न चाक्षुषः शब्द इति । भावभावा
ऽङ्शेनेति । भेदान्तरप्रतिक्षेपाप्रतिक्षेपेण धर्मधर्मिणोर्भेदाद् भेदवतीव बुद्धिर्विकल्पिका
प्रतिभाति भिन्नाकारेव । न तु वस्तुनो भेदः । न वस्तुभेदाद् भेद
वती बुद्धिः ।
कुतः । यथोक्तदोषाद् अनुपकारिणि धर्मिणि धर्माणां पारतन्त्र्यायोगात् ।

तथा साध्यमनित्यत्वं साधनं कृतकत्वमिति । साध्यसाधनभेदश्चेत्यत आह ।
तथाभूतेत्यादि । तथाभूतानाम्प्रतिक्षिप्तभेदान्तराणां धर्मभेदानाम्बाहुल्यचोदनया
वचनभेदः साध्यसाधनभेदश्च क्रियत इति सम्ब
न्धः ।

[p. 71a ]

तस्य ततस्ततो व्यावृत्तस्य वस्तुनः स्वभावः समाश्रयो येषान्तैर्द्धर्मप्रतिभासभेदै
र्विकल्पबुद्धिप्रतिविम्बैर्द्धर्मात्मकैः प्रतिभासभेदैरित्यर्थः । किमर्थं क्रियत इत्याह ।
तत्स्वभावेत्यादि । तस्यैव व्यावृत्तस्य वस्तुस्वभावस्य प्रतिपत्तये प्राप्तये वा ॥

प्रणालिकया तेषाम्वस्तुप्रतिबन्धात् प्रकृतस्यैवार्थस्य सुखग्रहणार्थं संग्रहश्लोक
माह । तत्स्वभावेत्यादि
। तस्य वस्तुस्वभावस्यानुभवादूर्द्ध्वं या धीः प्रज्ञायते विक
ल्पिका । अपिशब्दो भिन्नक्रमः । अनर्थिकापि तदर्थेव । वस्तुविषयेव । अध्यवसा
यवशादतत्कार्येभ्यो यो भेदस्तन्निष्ठा । तदनुभवबलोत्पत्तेर्व्यावृत्तस्य च वस्तुनः
सम्वादात्तन्निष्ठेत्युच्यते ॥

तस्यामित्थं भूतायाम्बुद्धौ योर्थाकारः दृश्यविकल्पयोरेकीकरणाद् बाह्य
मिव । सजातीयासु
व्यक्तिषु समम्प्रतिभासमानमेकमिवान्यतो विजातीयाद् व्या
वृत्तमिवाभाति । तत्तु व्यावृत्तमेव बुद्धिरूपस्यालीकत्वात् । तद्बुद्धिरूपं निस्तत्त्वं

[p. 190 ]निःस्वभावं । किङ्कारणं । परीक्षानङ्गभावतः । अर्थक्रियासमर्थमेव परीक्षा
ङ्गमतः परीक्षानङ्गभावेनार्थक्रियां प्रत्यसमर्थत्वादित्युक्तम्भवति । यतश्च बुद्धि
प्रतिभासि रूपन्निस्तत्त्वमतस्तद्विष
यो व्यवहारो मिथ्यार्थ एव प्रवर्त्तते
इत्याह ॥

अर्था इत्यादि । ज्ञानविशिष्टा इति विकल्पबुद्ध्यारूढास्ते ज्ञानविशिष्टा
स्सन्तः यतो विजातीयाद् व्यावृत्तिरूपिणो व्यावृत्तिरूपवन्तः । यथानुत्पलाद्
व्यावृत्तिरूपिण उत्पलार्थाः । तेनेत्यन्ततो व्यावृत्तिरूपेणोत्पलत्वेनाभिन्ना इवाभान्ति
न परमार्थतो बुद्धिरूपस्यालीकत्वात् । एतेन सा
मान्यव्यवहारस्य निमित्तमुक्तं ।
व्यावृत्ताः पुनरन्यतस्त एवेति । त एव ज्ञानविशिष्टा अर्था अन्यतो व्यावृत्तिरूपिणः
सन्तः पुनरन्यतः सजातीयादपि व्यावृत्ता भान्ति । यथा त एव नीलभेदा
अनीलात् । अतश्च व्यावृत्तिद्वयोपगृहीतस्यैकस्यार्थस्य भासनात् ॥

सामानाधिकरण्यबीजमुक्तं । तदेवाह । तेषामित्यादि । ते
षामिति बुद्धि
प्रतिभासिनामर्थानां व्यवहारः प्रतन्यत इति सम्बन्धः । तेषामिति व्यवहारापेक्षा
कर्मणि षष्ठी । किंविशिष्टो मिथ्यार्थः । कैः करणभूतैरित्याह । सामान्येत्यादि ।
समानाधारत्वं समानाधारः । भावप्रधानत्वान्निर्देशस्य । सामान्यविषयैः सामा
नाधिकरण्यविषयैश्च ज्ञानाभिधानैः सामान्यगोचरैः सामा
न्यव्यवहारः प्रतन्यते ।
इतरैः सामानाधिकरण्यव्यवहारः ॥

यद्यपि शब्दज्ञानात्मक एवेह व्यवहारस्तथापि सव्यापारतामुपादाय ज्ञानशब्द
योः करणरूपता । तयोरेवार्थप्रकाशलक्षणा क्रिया व्यवहारत्वेन विवक्षितेत्यदोषः ।
यथा ज्ञानस्य प्रमाणत्वं फलत्वं वेति । स च सर्वः ज्ञानाभिधानलक्षणो व्यवहारः
[p. 71b ] पदा
र्थानां स्वलक्षणानां योन्योन्याभावः परस्परव्यच्छेदस्तत्संश्रयः । व्यावृत्तपदार्था
नुभवद्वारेणोत्पत्तेः । तेनेत्यन्योन्याभावसंश्रयत्वेन स व्यवहारोन्यापोहविषय उच्यते
न त्वन्यव्यावृत्तिविषयत्वात् । विधिविषयत्वादस्य व्यवहारस्य ॥

[p. 191 ]

वस्तुलाभस्य च वस्तुप्राप्तेश्चाश्रयो न भवति व्यवहारः । न च सर्वः किन्तु
यत्र व्यवहारेऽस्ति पारम्पर्येण तथा
भूतवस्तुसम्बन्धः । उदाहरणमाह । यथो
क्तानुमितौ यथेति । यथोक्तानुमितिः पूर्वोक्तानुमानविकल्पः । नान्यत्र स्थिरादि
विकल्पे तत्र पारम्पर्येणापि वस्तुसम्बन्धाभावात् । वस्तुनोऽस्थिरादिरूपत्वात् ।
अनुमानविकल्पस्येतरस्य च स्वप्रतिभासेनर्थेऽर्थाध्यवसायद् भ्रान्तिसाम्येपि । दीप
तेजो मणौ यथेति । यथा मणितेजसि म
णिबुद्धिर्भ्रान्ता । तथा दीपतेजस्यपि
तुल्येपि भ्रान्तत्वे मणिप्रभा मणित्वेन गृहीता मणावधिगन्तव्ये सम्वादिका । न
तु दीपतेजः । तद्वत् स्थिरादिविकल्पो सम्वादक इत्यर्थः ॥

यदि ज्ञाननिविष्टानामेवार्थानां सामान्यादिव्यवहारः बाह्येष्वर्थेषु तर्हि सामा
न्यादिव्यवहाराभावात् प्रवृत्तिर्न स्यादित्यत आह । तत्रेत्यादि । तत्र शब्दो वाक्यो
पन्या
से । निर्द्धारणे वा । तत्र व्यक्तिष्वेककार्या व्यक्तयो निर्द्धार्यन्ते । अनेको
प्येककार्यो यथा घटभेदा एवोदकाहरणादिकार्यास्तदकार्याय तथाभूतकार्यनुकुर्वते ।
तेभ्योन्यताव्यावृत्तिः सा आश्रयो येषां ज्ञानाभिधानात्तैरनेकोपि पदार्थ एकत्वेन
व्यवहारम्प्रतार्यते । सामान्यव्यवहारं प्राप्यत इति यावत् ॥

तथेत्यनन्तरसा
मान्यव्यपेक्षया । एकोप्यनेककार्यकृत् । यथा घटश्च चक्षुर्वि
ज्ञानोदकाहरणादिकार्यकृत् । तद्भावदीपने । अनेककार्यकर्त्तृत्वप्रकाशने । अत
त्कार्येभ्यो भेदेन हेतुना । नानाधर्मा घटश्चाक्षुषः पार्थिव इत्यादि । तेन सामाना
धिकरण्यविशेषणविशेष्यभावव्यवहारश्च बाह्येष्वेव दर्शितः ॥

यदि बाह्येषु सामान्यादि
व्यवहारः पारमार्थिकस्तर्हि प्राप्त इत्याह । यथा
प्रतीतिकथितः इति । विकल्पबुद्ध्यनुरोधेन शब्दार्थः सामान्यलक्षणः परमार्थ
तोसावसन्नपि यथाप्रतीतिकथितः । सामानाधिकरण्यं च यथाप्रतीतिकथितं ।
यस्माद् वस्तुन्यस्य शब्दार्थस्य सामानाधिकरण्यस्य च न सम्भवः ॥

[p. 192 ]

धर्मधर्मिव्यवहारश्च ज्ञानप्रतिभासि
न्यर्थ इति यत् प्रकृतन्तत्संग्रहार्थमाह ।
धर्मेत्यादि । अयं धर्मोऽयं धर्मीति व्यवस्थानन्तयोश्च भेदोऽस्यायं धर्मः कृतकत्वा
दिलक्षणः । अभेदः कृतकोयमिति यादृशः । अयं च विकल्पारोपितत्वात् । असमी
क्षिततत्त्वार्थः । अनपेक्षितस्तत्त्वार्थो वस्त्वर्थो येनेति विग्रहः । यथा लोके
[p. 72a ] बुद्ध्यारूढोप्यध्यवसिततद्भावतया प्रतीयते
॥

तं धर्मादिविभागन्तथैवेति यथालोकप्रतीतिः साध्यसाधनसंस्थितिर्विद्वद्भि
रवकल्प्यत इति सम्बन्धः । किमर्थं । परमार्थावताराय । अनित्यादिवस्तुस्वभाव
स्यावगाहनाय ॥

किं पुनः कारणमेकत्वादिव्यवहारस्य वस्तुन्यसम्भव इत्याह । संसृज्यन्त
इत्यादि । पारमार्थिका अर्थाः स्वतो न संसृज्यन्ते । ततो न सामान्यव्यवहारो वस्तुनि ।
न भि
द्यन्ते कृतकत्वादिधर्मैः प्रत्येकं तस्य वस्तुनोनेकत्वायोगात् । अतश्च तेष्वर्थेषु
बहुषु रूपमेकमेकंस्मिन्नर्थेऽनेकं रूपं यदध्यवसीयते तद्बुद्धेर्विकल्पिकाया उपप्लवो
भ्रान्तिः । यतश्च न संसृज्यन्ते न भिद्यन्ते पारमार्थिका अर्थाः ॥

ततः कारणात् सामान्यमिदं बहूनां । तथा धर्माणां धर्मिणां च भेद इत्यपि
योयम्भेदो नानात्वव्यवहारः स बौ
द्धेर्थे । न बाह्ये स्वलक्षणे । बुद्धिप्रतिभासस्या
लीकत्वात् । कथन्तर्हि तत्र स्वलक्षणे कृतकत्वादिधर्मभेद इति चेदाह । तस्यैव
चेत्यादि । तस्यैव स्वलक्षणस्यान्यव्यावृत्त्या धर्मभेदः प्रकल्प्यते ॥

कस्मात् कल्पितधर्मभेदद्वारेण गम्यगमकभावो न वस्तुदर्शनमात्रेणेत्यत आह ।
साध्येत्यादि । इदं साध्यमिदं साधनमित्यस्मिन् संकल्पे वस्तुद
र्शनहानितः । यद्वा
प्रत्यक्षवदनुमानेन सामान्यविशिष्टं स्वलक्षणमेव कस्मान्न गृह्यत इत्यत आह ।

[p. 193 ] साध्येत्यादि । साध्यसाधनसंकल्पे वस्तुदर्शनहानितः । कुतः स्वलक्षणस्य सामान्य
विशिष्टस्य ग्रहणं । भेदः सामान्यसंसृष्टो ग्राह्य इत्याचार्य दि ग्ना ग प्रभृतिभिः
सामान्यसंसृष्टस्य स्वलक्षणस्य ग्रहणं प्रतिज्ञातमित्या
शङ्कामपनयन्नाह । भेद
इत्यादि । भेदः सामान्यसंसृष्टः प्रतीयत इत्यत्रापि वचने ग्राह्यं न स्वलक्षणमेव
निर्दिष्टमिति नैवम्बोद्धव्यमित्यर्थः । किन्तु बाह्या एव भेदास्तेनान्यापोहलक्षणेन
सामान्येन संसृष्टा अध्यवसीयन्ते न तु गृह्यन्त इति तत्रापि बोद्धव्यं ।

अन्ये तु भेदः सामान्यसंसृष्टो ग्राह्य इति पुल्लिङ्गे
न पठन्ति । तत्रायमर्थो
भेदः । सामान्यसंसृष्टो ग्राह्य इत्यत्रापि वचने । न स्वलक्षणं बोद्धव्यं ॥

किम्पुनः कारणन्तत्रैव बोद्धव्यमिति चेदाह । समानेत्यादि । अनेकस्मिन्ने
काकारः समानाकारः । एकस्मिन्ननेकधर्मत्वम्भिन्नाकारः । आदिशब्दाद् धर्म
धर्म्याकारपरिग्रहः । न तत् स्वलक्षणं ग्राह्यं कथंचन । किं कारणं । तत्रैकस्मिन्
स्वलक्षणे
कृतकत्वानित्यत्वादिरूपेण बहुभेदानान्धर्माणां किम्विशिष्टानाम्भेदा
नाम्वस्तुरूपाणान्तत्रैकस्मिन् स्वलक्षणेऽयोगात् । न ह्येकस्य वस्तुरूपाणि बहूनि
युज्यन्ते निरङ्शत्वात् स्वलक्षणस्य ॥

उपसंहरन्नाह । तद्रूपमित्यादि । तत्तस्माद् रूपं स्वलक्षणं सर्वतो भिन्न
मसाधारणन्तथा तेनासाधारणेन रूपेण तस्य स्वलक्षणस्य न
प्रतिपादिका श्रुतिः [p. 72b ]
शब्दो नास्ति । कल्पना वास्ति । नेति प्रकृतं । असाधारणेन स्वरूपेण स्वलक्षणस्य
ग्राहको नास्तीत्यर्थः । किं कारणं । सामान्येनैव शब्दस्य कल्पनायाश्च
वृत्तितः ॥

तत्प्रतिपादिका न श्रुतिरस्तीति ब्रुवता स्वलक्षणे शब्दा न नियुज्यन्त इत्युक्त
मतश्चोदयति ।

किम्पुनरित्यादि । संकेतेन विषयीकृताः संकेतिनः । तमाहुः शब्दाः। व्य
व
हाराय संकेतः स्मृतः । तदा व्यवहारकाले तत्स्वलक्षणन्नास्ति यत्र संकेतः कृतः ।

[p. 194 ]एकस्यापि स्वलक्षणस्य क्षणिकत्वात् कालान्तरे तेनैव रूपेणानुगमो नास्त्यक्षणिकत्वे
वा संकेतः ज्ञानाभावादेव तद्विषयत्वस्य कालान्तरेनुगमो नास्ति किमुत देशकाल
भिन्नेषु स्वलक्षणेषु । तेन कारणेन तत्र स्वलक्षणे संकेतो न क्रियत इत्यध्या
हारः ।

न हीत्यादिना व्याचष्टे ।

अपि नामेति कथन्नु नाम । प्रागिति संकेतकालकृतसम्बन्धस्य शब्दस्येति
सम्बन्धः । एकत्रैकस्सिमन् स्वलक्षणे पश्चादिति व्यवहारकाले । किङ्कारणं ।
न युक्तमित्याह । तस्येत्यादि । तस्येति संकेतकालदृष्टस्य व्यवहारावस्थाना
दिषु देशकालभेदेष्वनास्कन्दनात् । अनुगमात् । न ह्येकत्र दृष्टो भेदोन्य
त्र
सम्भवति ॥

व्यतिरिक्तमिति वै शे षि क दर्शनेनाव्यतिरिक्तं सां ख्य दर्शनेन । समान
जातीयव्यक्तिव्यापनाद् व्यापि सामान्यं । तत्तस्मान्न व्यवहारकालाभावदोषः ।
व्यवहारकाले शब्दार्थस्याभावदोषो नास्ति । सामान्यस्य शब्दार्थत्वात्तस्यैवैकत्वेन
संकेतव्यवहारकालयोर्विद्यमानत्वात् ।

कथं नामेत्यस्मिन्नर्थे अपिशब्दः
। व्यवहारकाले शब्दादुच्चरितादर्थ
क्रियाक्षमान् अर्थान् विज्ञाय तत्साधनायार्थक्रियासाधनाय कथन्नाम प्रवर्त्तत
पुमानित्यनेनाभिप्रायेणार्थेषु संयोज्यन्तेऽभिधायकाः शब्दाः ।

न खल्वित्यादिना व्याचष्टे । फलनिरपेक्षं क्वचित् तात्पर्य व्यसनं । यदयं
लोको संकेतयन् संकेतमकुर्वाणः संकेतितेर्थे शब्दान् प्र
युञ्जानो वा । सर्व एवेति

[p. 195 ]शाब्दोन्यो वावधेयो ग्रहणार्ह आरम्भो व्यवहारः फलार्थः । न तु निष्फलः । कि
ङ्कारण । निष्फलारम्भस्य प्रेक्षापूर्वकारिभिरुपेक्षणीयत्वादग्राह्यत्वात् । तदिति
तस्मात् । अयं प्रतिपत्ता क्वचिदभिमतेर्थे नियुञ्जानः संकेतयन् फलमेवेहितुं
युक्त इति प्रयोजनमेवापेक्षितुमर्हतीति यावत्
। तच्चेति फलमिष्टस्याप्तिलक्षण
मनिष्टस्य च त्यागलक्षणमिति यथायोगं सम्बन्धः । येनेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहार
रूप एव पुरुषार्थोभिप्रेतस्तेनायं पुरुषस्तयोरिष्टयोः फलयोः साधनमसाधनं चार्थं
ज्ञात्वा तत्रेष्टसाधने प्रवृत्तिमनिष्टसाधने च निवृत्तिं कुर्यां कारयेयम्वा परानित्यने
नाभिप्रायेण शब्दान्नियुञ्जीत प्रयोक्ता
श्रोतापि नियोगे वाद्रियेत । [p. 73a ]

युक्तन्तावत् परं व्यवहारयेयमिति शब्दनियोगः । शब्दनियोगस्य पराङ्गत्वात् ।
स्वयन्तु प्रवृत्तिनिवृत्तिकारणे कः शब्दस्योपयोगः ।

सत्यं । केवलं शब्दप्रयोगाभ्यासात् स्वयमपि प्रतिपद्यमानः कदाचिदेवं
प्रतिपद्यत इत्युपन्यासः कृतः । अन्यथोपेक्षणीयत्वादिति फलमन्तरेण शब्दनियोग
स्योपेक्षणीयत्वात् । तत्रैवं व्यवस्थिते न्याये जाति
रनर्थक्रियायोग्याऽतो न शब्द
विषया ।

तद्व्याचष्टे न हीत्यादि । न जातिर्वाहदोहादिकं कर्त्तुं समर्था । ततश्च
वाहदोहाद्यर्थिनो जातिचोदना निष्फलेति न तदर्थः शब्दप्रयोगः ।

यापि स्वप्रतिपत्तिलक्षणार्थक्रिया जातेरुपवर्ण्ण्यते । न तदर्थम्पुरुषः प्रवर्त्तते
शब्दप्रयोगादेव तस्याः सिद्धत्वात् । जातिमात्रप्रतिपत्त्यर्थं शब्दप्रयोगो भविष्य
तीति चेदत आह । न वेत्यादि । तादृशमिति वाहदोहादिप्रकरणं निष्फलस्य
शब्दप्रयोगस्योपेक्षणीयत्वादित्युक्तत्वात् । जातौ च वाच्यायां सत्यां । गामानये
त्यत्र वाक्येन वाक्यार्थप्रतीतिः स्यात् । गोत्वस्य क्रियात्वेन्वयाभावात् । नापि लक्षि
तलक्षणया वाक्यार्थप्रतीतिरप्रतीतेर्न हि पदेभ्यस्तावत् सामान्यानां प्रतीतिः ।
पुनस्तेभ्यो विशेषाणां विशेषेभ्यश्चान्वयस्येत्येवं विलम्बितरूपा वाक्यार्थ
प्रतीतिः ।

नन्वपोहेपि वाच्ये कथं बाह्यार्थप्रतीतिर्नीरूपत्वादपोहस्य । न च ज्ञानांशे

[p. 196 ]शब्दनिवेशो युक्तोऽनर्थक्रियाकारित्वात् ।

सत्त्यं । केवलमर्थक्रियाकारित्वेनैव प्रतिभासनात्तत्र शब्दनिवेशो युक्त
इति प्रतिपादयिष्यते ।

न त्वेवमपि तस्य ज्ञानाङ्शस्य स्वलक्षणत्वात् कथं शब्दवाच्यत्वं ।

अत्रोच्यते । बाह्याभिन्नस्तावत् स्वाङ्शो विकल्पे प्रतिभासत एव । न
तावदस्य विकल्प
ग्राह्यत्वात् प्रतिभासः सर्वात्मना निश्चयप्रसङ्गादनभ्युपगमाच्च ।

नापि विकल्पेन बाह्यात्मतयाध्यवसाय एवास्य ग्रहणं यथावस्थितेन स्वरू
पेणाग्रहणादग्रहणे च कथन्तत्र प्रतिभासः । ज्ञानस्वलक्षणत्वे तु स्वांशस्य सम्वित्स्व
भावत्वात् प्रतिभासो युक्तः । तेनाविद्यारूपस्य स्वांशस्य विकल्पस्य च यदि ज्ञान
स्वलक्षणत्वं नेष्यते तदा प्रतिभास एव न स्यादे
वमज्ञानरूपेण च विकल्पेन कथं
स्वाङ्शस्य परिच्छेदोस्य ज्ञानधर्मत्वात् । तस्माज्ज्ञानस्वलक्षणत्वादेव स्वांशस्य
विकल्पे प्रतिभासः स बाह्याभिन्नो विकल्पविषयो व्यवस्थाप्यते । तस्य सम्विदि
तरूपस्यैव बाह्याभेदेन विकल्पेनाध्यवसीयमानत्वादत एव विकल्पः सामान्यविषय
उच्यते न स्वलक्षणविषयोऽर्थस्वांशयोरेकस्यापि स्वरूपेणाग्रहणात्
। तेन स्वांशस्य
ज्ञानस्वलक्षणस्यापि बाह्यात्मतयाध्यस्तस्य सामान्यरूपत्वं । तथा च वक्ष्यति ।

ज्ञानरूपतयार्थत्वे सामान्ये चेत् प्रसज्यते ।

तथेष्टत्वादपोह्यर्थरूपत्वेन समानतेति । प्र० वा० ३ । ९

तस्य च शब्दवाच्यत्वं युक्तमेव ।

लक्षितलक्षणेत्यादि परः । सत्यं न सामान्यमर्थक्रियाकारि किन्तु व्यक्तिरेव
[p. 73b ] केवलं व्यक्तेरशक्यचोदनत्वात् कारणात् सामान्ये नियुक्तः शब्दः
सामान्यं
लक्षयति । तेन सामान्येन शब्दलक्षितेन सम्बन्धाद् व्यक्तिरपि लक्ष्यत इति ।

तदेतदप्रतीतिकं । न हि गोशब्दादुच्चरिताद् गोत्वं प्रतीयते गौरपि तु गौरे
वावसीयते । न नामैवन्तथाप्युच्यते । अशब्दचोदितेत्यादि ।

यदि नाम जातितद्वतोस्सम्बन्धस्तथाप्यशब्दचोदिते व्यक्तिविशेषे कथं
प्रवर्त्तते । नैव । दण्डदण्डिनोस्सत्यपि सम्बन्धे न हि कश्चित् प्रे
क्षापूर्वकारी
दण्डञ्छिन्धीत्युक्ते दण्डिनञ्छिनत्ति । अशब्दचोदितत्वात्तथा जातौ चोदितायां
व्यक्तौ प्रवृत्तिर्न युक्तेत्यर्थः ।

जातौ वाहदोहादीनामसम्भवादशब्दचोदितायामपि व्यक्तौ प्रवृत्तिर्भ

[p. 197 ]विष्यतीति चेदाह । नापीत्यादि । केवलमर्थान्तरसम्भवि कार्यमसम्भविन्यर्थे
चोदयन् वक्ता प्रतिपाद्यस्यासम्बद्धप्रलापी स्यात् । न पुनस्ततोसमर्थाच्चोदितात्
समर्थे
प्रवृत्तिर्बलीवर्ददोहचोदनावत् । न हि केनचिद् बलीवर्दन्दोग्धीत्युक्ते
तत्र दोहासम्भवात् । बलीवर्दादन्यत्र सम्भवायां गवि दोग्धुं प्रवर्त्तते श्रोता ।
केवलन्तस्यैवम्भवत्य संबद्धप्रलाप्ययं वक्तेति ।

स्यान्मतं । वलीवर्दचोदने सम्बन्धाभावात् मा भूत् स्त्रीगव्यां प्रवृत्तिः । जातौ
तु चोदितायां सम्बन्धात् तद्व्यक्तौ प्रवृत्तिर्भविष्यतीत्याह । न चेत्यादि । अर्था
न्तरस्य
सामान्यस्य सम्बन्धस्यापि चोदनेनार्थान्तरस्येति व्यक्तेः ।

नन्वशब्दचोदिते सत्यपि सम्बन्ध इत्यादिनोक्त एवायमर्थः ।

सत्यम् । अधिकविधानार्थन्तु पुनः प्रस्तावः । तदेव पूर्वपक्षयति । अनिय
तेत्यादि । अनियतः सम्बन्धो यस्य दण्डस्य स तथोक्तः । तथा हि दण्डिनमन्तरेणापि
दण्डे विद्यते तद्भावस्तस्मात् । तत्रेति दण्डिनि । नेति चेदिति दण्डे चो
दिते प्रवृत्तिर्न
भवतीत्यर्थः । जातौ तु चोदितायां नियतसम्बन्धाद् व्यक्तौ प्रतीतिर्भवतीति भावः ।

तदित्यादि सि द्धा न्त वा दी । तदित्यनियतसम्बद्धत्वं तुल्यं जातावपि ।

कथमिति चेदाह । व्यक्तीनामित्यादि । स्यादेतद् । यथा भ्रात्रादिशब्दाः
स्वार्थमभिदधाना द्वितीयमाक्षिपन्ति तथा जातिशब्दा इत्यत आह । भ्रात्रादिशब्दा
स्त्वित्यादि । आदिशब्दात् पुत्रादि
शब्दाः । सम्बन्धिशब्दवाच्यत्वात् सम्बन्ध्य
न्तरापेक्षैव तेषां व्यवस्थापितत्वादिति यावत् । आक्षिपेयुः परमिति द्वितीयं
भ्रात्रादिकं । आक्षेपश्च द्वितीयसम्बन्धाकारविकल्पजननं । न तूपस्थापनमेव
विनष्टेपि सम्बन्धिनि विकल्पोत्पत्तेः । न तथेति वैधर्म्यकथनं । यदि सम्बन्धिवाचिन्यः
स्युस्तदायन्दोषः स्यादित्याह । अपेतेत्यादि । अपेता विन
ष्टा व्यक्तयस्सम्बन्धित्वेन
यासां पा ण्ड वा दि जातीनान्तासामपि तच्छ्रुतिभ्यो जातिवाचकेभ्यः शब्देभ्यो
नित्यमपेतव्यक्तिसम्बन्धित्वेनाप्यनुगमप्रसंगः । एवं ह्यपेतव्यक्तिसम्बन्धित्वेन
तासामनुगमो यद्यपेतानामपि व्यक्तीनामनुगमः स्यात् । यद्वा जातीनां सम्बन्धिभ्यो
या अपेता व्यक्तयस्तासां तच्छब्देभ्यो नित्यमनुगमनप्रसङ्गात् ।

[p. 198 ]

[p. 74a ] सर्वदेत्या
दि परः । सर्वदेति व्यक्त्यपायानषायकालयोस्तत्सम्बन्धयोग्यता
प्रतीतेरिष्टमेव व्यक्त्यनुगमनमिति चेत् । एतत्कथयति । यथा भ्रात्रादिशब्दाः
स्वार्थमभिदधानाः सम्बन्धिनमविशेषणात् क्षिपन्ति तथा जातिशब्दा अपीति ।

उत्तरमाह । सर्वदेति । सर्वदेति व्यक्त्यपायाऽनपायकालयोर्गोशब्दादप्रवृत्ति
र्वाहदोदादियोग्ये व्यक्तिविशेषे । किङ्कारणंमिति
चेदाह । सहितेत्यादि ।
सप्तमीद्विवचनमेतत् । जातेर्व्यक्तिसहितासहितावस्थयोर्विशेषेणार्थक्रियाक्षमस्य
विशेषस्यानाक्षेपात् ।
एतदुक्तम्भवति । यथाऽतीतानागतव्यक्तेः शब्दार्थरूपतया
जातिशब्देनाक्षेपस्तथा वर्त्तमानाया व्यक्तेरुभयत्र शब्दार्थरूपतया प्रतिभासनस्या
विशेषणादिति ।

व्यक्तिसम्बन्धिन्या जातेश्चोदनाद् व्यक्तौ प्रतीतिर्न प्राप्नोतीत्यय
मदोष
इति चेत् ॥

भवत्वेवं किन्तु सापि व्यक्तिस्तद्विशेषणत्वेन जातिविशेषणत्वेन जाति
चोदनायामाक्षिप्तैवेति न जातिः केवलाभिधेया । किन्तु तद्वानभिधेयः स्यादिति
पक्षान्तरपरिग्रहः स्यात् । तत्र चानन्तरमेव दोषम्वक्ष्याम इत्याकूतं ॥

जातितद्वतोः सम्बन्धमभ्युपगम्यैतदुक्तं । सम्बन्ध एव तु नास्तीत्याह ।
न चेत्यादि । किं कारणम् । अन्योन्य
म्परस्परमजन्यजनकत्वेनानुपकारात् ।
तत इति सम्बन्धाभावाज्जातिचोदनया व्यक्तेर्लक्षणमप्युक्तं । फलाभावादित्यर्थ
क्रियाया अभावात् ।

व्यक्त्यभिन्नसामान्यवादिनोपि प्रत्यक्षवच्छाब्दे ज्ञाने व्यक्तिप्रतिभासः स्यात् ।
भेदांशेन तु तस्यापि लक्षणमयुक्तं । एवमित्यादिना पक्षान्तरमाशङ्कते । तद्वानिति
जातिमान् । अलमिति सम
र्थः । तत्रेति तद्वति । स चेति सि द्धा न्त वा दी ।

अस्यैव व्याख्यानं स च शब्द इत्यादि । तत्रेति व्यक्तौ किमन्येन सामान्येन

[p. 199 ] व्यवधिना व्यवधायकेन कल्पितेन ।

आनन्त्याच्चे

ति परः ।

इदमानन्त्यं सम

मित्युत्तरं ।

एतदेव व्याचष्टे । स्यादेतदित्यादिना । तद्वत्यपीति जातिमत्यपि । यस्मा
ज्जात्यादिविशिष्टाः सत्यो व्यक्तय एव वक्तव्या इति हेतोरव
श्यन्तत्रेति व्यक्तिषु
शब्दस्य सम्बन्धः करणीयः । कस्माद् । अकृतसम्बन्धस्यानभिधानात् ।
कर्त्तरि षष्ठी । कृतः सम्बन्धो यस्य शब्दस्य । तेनानभिधानादित्यर्थः । कर्मणि
वा षष्ठी । अकृतसम्बन्धस्य वार्थस्य शब्देनानभिधानात् । स चेति सम्बन्धः ।
तद्वता सह न शक्यं कर्त्तुमानन्त्यात् । तस्मादयुक्तोयम्पक्षः ।

तत्सम्बन्धिनि । व्यक्तिसम्बन्धिनि सामान्ये
शब्दस्य सम्बन्धकरणाद्धेतो
स्तत्रापि जातिसम्बन्धिभ्यां व्यक्तौ सम्बन्धः कृत एवेति चेत् ।

उक्तमत्रोत्तरं । सामान्यस्य सत्यपि सम्बन्धे एकत्र जातौ कृतात् संकेता
दन्यत्र व्यक्तावप्रतीतिर्न च जातितद्वतोः सम्बन्धोस्तीत्येतच्चोक्तं । न हि सत्यपि
सम्बन्धे दण्डशब्दाद् दण्डिनि प्रतिपत्तिः । तथा न च जातितद्वतोः कश्चित्सम्बन्धो
स्तीति सम्प्रत्युक्तत्वात् ॥

एवन्तावत् सर्वभावा इत्यादिना वा र्त्ति क का रः स्वाभिमतं विधिशब्दलिंग- [p. 74b ]
विषयमाख्याय संप्रति येनाभिप्रायेणाचार्य दि ग्ना गे न भेदलक्षणं सामान्यमुक्तन्त

[p. 200 ]द्दर्शयितुं पृच्छति । अपि चेत्यादि । एवम्मन्यते । यथा गोशब्दादप्रतीयमाने
गोत्वे गोशब्दः संकेत्यते तथा । तत्कारिणां विवक्षितार्थक्रियाकारिणामतत्कारिभ्यो
ये विवक्षिता
र्थक्रियाकारिणो न भवन्ति तेभ्यो यो भेदस्तेन सामान्यं सर्वेषान्तत्का
रिणामतत्कारिभ्यो भिन्नत्वादतस्तस्मिन्भेदसाम्ये अन्यापोहलक्षणे किन्न कृतः कस्मात्
संकेतो न कृत इति पृच्छति परं । एतदेवाह । यामर्थक्रियामित्यादि । दाहपाकादि
लक्षणस्यार्थस्य क्रियां निष्पत्तिमधिकृत्याभिप्रेत्यायं पुरुषोर्थेष्वभिप्रेतार्थक्रियाकारिष
शब्दान्नि
युङ्क्ते प्रयुङ्क्ते । तत्कारिणामभिप्रेतार्थक्रियाकारिणामन्येभ्योऽतत्कारिभ्यो
भेदात् कारणात् तत्कारिणः सर्वविजातीयव्यावृत्ता अभिन्ना भवन्ति । तत
एषामर्थानान्तत्रैवाभेद इति अन्यव्यावृत्तिलक्षणे किन्न शब्दः प्रयुज्यते । व्यावृत्ति
विशिष्टस्यापि संकेतवशात् प्रतीतिः स्यादिति प्रश्नाभिप्रायः ।

तद्वदित्यादि । जातिमत्पक्षे यो दोष आचार्य दि ग्ना गे नो क्त
स्तद्वतो
नास्वतन्त्रत्वादित्यादिना यस्तद्वद्दोषस्तस्य साम्यात्तस्य दोषस्यावताराद् भेदेन्य
व्यावृत्तिलक्षणे शब्दो न नियुज्यते । अस्त्वयन्दोष इत्यभ्युपगच्छति । नैवायन्दो
षोस्तीति प्रतिपादितमभ्युगम्य त्वेवमुक्तं । जातिरलम्परा । जातिस्त्वन्या न
युक्तेत्यर्थः ।

स्यादित्यादिना व्याचष्टे । अन्यस्माद् अतत्कारिणो व्यावृत्तेपि वस्तुनि शब्दा
र्थेभ्यु
पगम्यमाने । तद्वत इति व्यावृत्तिमतः । न तद्वत्पक्षादस्य व्यावृत्तिमत्पक्षस्य
विशेषः । एतदेवाह । को हीत्यादि । त्वया व्यावृत्तिरित्युक्तं परेण जातिरित्यादि ।
अत्र वाच्ये को विशेषः । नैव कश्चिदन्यत्र शब्दभेदात् ॥

अस्तु नामेति सि द्धा न्त वा दी । जातिरन्येति वस्तुभूता । किम्पुनस्तुल्ये दोषे
व्यावृत्तिरङ्गीक्रियते न वस्तुभूता जातिरित्याह । जाति
मपि हीत्यादि । तदभाव

[p. 201 ]इति व्यावृत्त्यभावे अस्या अपीति वस्तुभूताया जातेः । भावानां भेदाभावे
सत्यनेकार्थसमवेतरूपाया जातेरभावात् । न च जात्याभेदः क्रियत इत्युक्तं ।
तस्मादवश्यम्भेदोभ्युपगन्तव्यः । स चैकस्मादतत्कार्यात् ? भेदस्तदन्येषान्त
स्मादतत्कार्यादन्येषान्तत्कार्याणामभेदस्तद्विशिष्टेष्वभेदविशिष्टेषु प्रति
पत्तिरस्तु ।
प्रतिपत्त्यालम्बनत्वात् प्रतिपत्तिरित्युक्तः । न पुनः स एव प्रतिपत्तिः । करणसाधनो
वा प्रतिपत्तिशब्दः प्रतिपद्यन्तेऽनया व्यावृत्त्या करणभूतया भावानिति कृत्वा ।

सर्वथेति । यदि व्यावृत्तिविशिष्टो जातिविशिष्टो वार्थो वाच्यस्तद्वत्पक्षोदितो
यथानन्त्यादिदोषस्तत्परिहारस्य कर्त्तुमशक्यत्वात् । तुल्यश्चेद्दोषो जातिरेव

कस्मान्नाभ्युपगम्यत इति चेदाह । अर्थान्तरेत्यादि । अर्थान्तरम्वस्तुभूता जातिः । [p. 75a ]
भिन्नेष्वभिन्नप्रत्ययजननं जातेः प्रयोजनमिति चेदाह । तदर्थस्येति जातिसाध्यस्य ।
अन्येनेत्यतत्कार्यव्यावृत्तिलक्षणेनाभेदेन । जात्यापि हि सोर्थः साध्यत इति कस्मा
ज्जातित्यागे व्यावृत्त्यभ्युपगम इत्यत आह । तदित्यादि । तदभ्युपगमस्येति व्या
वृत्त्यभ्युपगमस्य । त
दनभ्युपगमे हि जातिकल्पनैव न स्यादित्युक्तं ॥

अधुना शब्देनावश्यं व्यावृत्तिश्चोदनीयेत्यत आह । अपि चेत्यादि । विवक्षि
तादर्थादन्यस्तस्य परिहारेण श्रोता प्रवर्तेतेति कृत्वा ध्वनिरुच्यते प्रतिपादकेन ।
चकार एवशब्दस्यार्थे भिन्नक्रमश्च तदन्यपरिहारेणेत्यस्यानन्तरं द्रष्टव्यं । तेनेति
ध्वनिना । तेभ्य इत्यनभिमतेभ्यस्तस्याभिमतस्यार्थस्या
व्यवच्छेदेऽव्यवच्छेदेनाभि
धीयमान इत्यर्थः । कथं श्रोता प्रवर्त्तेतेति ।

शब्दमित्यादिनैतदेव व्याचष्टे । एष वक्तार्थेष्वभिमतार्थक्रियाकारिष्वनिष्ट
परिहारेणानभिमतार्थव्यवच्छेदेन प्रवर्त्तेत कथं नाम श्रोतेत्यनेनाभिप्रायेण
प्रयुङ्क्ते ।

यदि शब्देनान्यव्यवच्छेदो न चोद्येत तदा तत्र प्रत्याय्याभिमतेऽन्यत्र चेत्यनभिमते

[p. 202 ]प्रवृत्तिरनुज्ञा
ता भवति । तस्यां च सत्यान्तस्याभिमतस्यार्थस्य यन्नाम अभिधान
न्तस्य ग्रहणवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । तथा ह्यानयेत्युक्ते वस्तुमात्रमाक्षिप्तन्तत्रानभिमत
व्यवच्छेदायाग्निशब्दः प्रयुज्यतेऽग्निमानयेति । यदि तु तस्मिन्नपि प्रयुक्तेऽनग्न्यानयनं
न व्यवच्छिन्नन्तदाग्निशब्देनोच्चारितेन न किंचित् प्रयोजनं । आनयेत्यनेनाप्य
नानयनस्य
प्रतिक्षेपादानयनमनानयनं चानुज्ञातं स्यादतः प्रवृत्तिनिवृत्त्यानुज्ञायां च
सत्यान्तन्नामग्रहणवैयर्थ्यप्रसंगादिति पूर्वेणैव सम्बन्धः । एवं एकस्याभिमतस्या
ग्न्यादेरेकस्य चानयनादिलक्षणस्यानुष्ठानस्य या चोदना तस्या अनादरादवचनमेव
शब्दानां स्यात् । अन्यव्यावृत्त्यनभिधाने सति ।

अथवा प्रवृत्तिनिवृत्त्यनु
ज्ञायामिति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धनीयं । यथोक्तवि
धिना प्रवृत्तिनिवृत्त्यनुज्ञायां चैकचोदनाऽनादरात् । एकस्य प्रवृत्तिलक्षणस्य निवृ
त्तिलक्षणस्य वा व्यापारस्य चोदनाऽनादरादिति । शेषं पूर्ववद् व्याख्येयं ।

एवं च शब्दव्यवहारोच्छेदः स्यान्न चैवन्तस्मादवश्यमित्यादि । स चेत्यन्य
व्यवच्छेदः । तदन्येष्विति तस्मादतत्कार्यादन्ये
ष्वेककार्येष्वभिन्नः । सर्वेषामत
त्कार्याद् व्यावृत्तत्वात् । इति कृत्वानेकार्थव्यावृत्तित्वं जातिधर्मोप्यस्ति व्यवच्छे
दस्य । तमिति व्यवच्छेदङकिम्विशिष्टं नियतमभ्युपगमो यस्य स तथा । तदनभ्यु
पगमे जातेरभावप्रसङ्गात् । नियतं चोदनमभिधानं यस्य तत्तथा । तदचोदने शब्द
[p. 75b ] प्रयोगस्य नैष्फल्यं स्यात् । व्यक्तिषु बुद्धिशब्दयोर
नुगमलक्षणो जात्यर्थस्तस्य प्रसा
धनं प्रसाध्यतेऽनेनेति कृत्वा । एवंभूतं व्यवच्छेदं परित्यज्यार्थान्तरस्य सामान्यस्य
कल्पनं केवलमनर्थनिर्बन्ध एवाऽवस्त्वभिनिवेश एव केवलं नान्यत् किञ्चित कारण
मस्तीत्यर्थः । किङ्कारणं । । यथा कल्पनं नित्यव्यापिताद्यकारैरस्य सामान्यस्या
योगादित्यन्यव्यावृत्त्यभिधानेऽयमभिप्राय आचार्य दि ग्ना ग स्य ॥

नेत्यादि परः । न वै न क्रियत एव शब्देन व्यवच्छेदः किन्तु क्रियत एव ।
किमर्थन्तर्हि जातिरुक्तेत्यत आह । प्रवृत्तीत्यादि अर्थक्रियार्थिनो हि या प्रवृत्ति
स्तस्या विषयो जातिः । तं कथयद्भिरस्माभिर्जातिरुक्ता ।

व्यवच्छेदेत्यादि सि द्धा न्त वा दी । अस्य शब्दस्याभिधेयो व्यवच्छेदोस्ति चेत् ।

[p. 203 ]अस्य वा जातिमतो व्यवच्छेदः शब्दवाच्योस्ति चेत् । नन्वेतावदन्य
व्यवच्छेदे
नेष्टप्रवर्त्तनं प्रयोजनं शब्दानामिति कृत्वा । तत्रेति व्यवच्छेदेनेष्टप्रवर्त्तने कर्त्तव्ये ।
तत्र वा प्रवृत्तिविषये किं सामान्येनापरेण वः प्रयोजनं ॥

नन्वित्यादि परः । उक्तमित्या चा र्यः । तथा हीत्ययुक्तत्वप्रतिपादनं । सेति
जातिः । अर्थक्रियां प्रत्यसामर्थ्यान्न प्रवृत्तियोग्या जातिः । नापि गोशब्दाज्जातिः
प्रतीयते । निवेदितमेत
दिति तत्रानर्थक्रियायोग्या जातिरि प्र० स०त्यादिना ।
जातिद्वारेण च द्रव्येऽर्थक्रियासमर्थे पुरुषस्य प्रवृत्तिर्भविष्यतीति चेदाह ।
तद्द्वारेणेत्यादि । अशब्दचोदिते सत्यपि सम्बन्धे कथं प्रवर्त्तेतेत्यादिना ।
जातिद्वारेण तद्वानेव चोद्यत इति चेदाह । तद्वच्चोदन इत्यादि । व्यवधान
मुक्तमिति लिङ्गपरिणामेन सम्बन्धः । सामान्येन तत्र व्यवधानमि
त्युक्तं ।
स च साक्षान्न योज्यते कस्मात् । किन्तत्रान्येन व्यवधानेत्यादिना ।

स्यान्मतं । न जातिः केवला व्यक्तिर्वा शब्दाश्रयाः प्रवृत्तेराश्रयः केवलाया
जातरेर्थक्रियायामसामर्थ्यं । व्यक्तेश्च केवलाया अशक्यचोदनत्वात् । तस्माज्जाति
तद्वन्तौ सहितौ प्रवृत्तिविषयस्तयोरेव समस्तयोः शब्दार्थत्वमित्यत आह । जाति
तद्वतोरित्यादि । प्रवृत्ति
विषयत्व इति शब्दाश्रयायाः प्रवृत्तेर्विषयत्वेभ्युपगम्य
माने । व्यावृत्तितद्वन्तौ किन्नेष्येते प्रवृत्तिविषयत्वेनेत्यध्याहारः । प्रमाणसिद्धौ हि
व्यावृत्तितद्वन्ताविति भावः । व्यावृत्तेः शब्दभूतायाः बुद्धिपरिकल्पितत्वादवस्तुत्वमतो
वाहदोहाद्यर्थक्रियांप्रत्यसाधनत्वान्न प्रवृत्तिविषयत्वमिति चेत् । तदेतदसाधनत्वं
जातेस्तुल्यं सापि
वाहदोहादावसमर्था ।

तद्वत इति जातिमतोर्थक्रियासाधनात् प्रवृत्त्यभावलक्षणो दोषो न भवतीति
चेत् ।

[p. 204 ]

तुल्यमित्यादि सि द्धा न्त वा दी । तदिति अर्थक्रियासाधनत्वं ।

एवन्तावत्प्रतिबन्धकन्यायेनाविद्यमानाया अपि व्यावृत्तेः सद्भावमभ्युपगम्य
शब्दार्थत्वमुक्तमाचार्य दि ग् ना गेनेति व्याख्याय पुनर्विधिमेव शब्दार्थमाह । अव
[p. 76a ] स्तुग्रा
ही चेत्यादि । यद्यवस्तुविषयः कथमर्थक्रियार्थिनं पुरुषं प्रवर्त्तयतीति चेदाह ।
स विभ्रमेत्यादि । स इति शाब्दप्रत्ययः । विभ्रमवशात् पुरुषं प्रवर्त्तयति । विभ्रम एव
कथमित्याह। अकारकेपि स्वप्रतिभासेर्थक्रियायोग्यत्वात् कारको बाह्योर्थस्तदध्य
वसायी यतः । कथन्तर्ह्यनुमानादेर्वस्तुसम्वाद इत्यत आह । वस्तुसम्वाद इत्यादि ।
तस्मिन् साध्ये प्रतिब
न्धे सति ।प्रतिबन्ध एव कुतः । वस्तूत्पत्त्या साध्यवस्तू
त्पत्त्या हेतुभूतया अन्यथेत्यसति प्रतिबन्धे । नैवास्ति सम्वादः शब्दादेः प्रत्ययस्य ।
वस्तूत्पत्तेरभ्रान्तिरिति चेत् । स्यादेतद् यदि वस्तुनश्चोत्पद्यते वस्तुसम्वादि शाब्दा
दिज्ञानमिति व्यापकविरुद्धोपलब्धिम्मन्यते । नैतदेवं । सत्यपि वस्तूत्पत्तावतत्प्रति
भासिनो वस्तुरूपाप्रतिभासिनस्तदध्यव
सायाद् वस्त्वध्यवसायाद् भ्रान्तित्वं । ततो
वस्तुरूपोत्पत्तिभ्रान्त्योर्विरोधाभावात् सन्दिग्धव्यतिरेकिता हेतोरिति भावः ।
मणिप्रभायाम्मणिभ्रान्तिर्मणिं सम्वादयत्येव । व्यभिचारमेव समर्थयन्नाह ।
वितथेत्यादि । एतदाह । यदि भ्रान्तेः सम्वादस्य च विरोधः स्यात् तदा भ्रान्तेर
वस्तुसम्वादनं साध्यं प्रत्यव्यभिचारः स्यात् । स च नास्ति ।
यस्माद् वितथ
प्रतिभासो भ्रान्तिलक्षणं न विसम्वादने । तन्नान्तरीयकतयेति वस्तुनान्तरीयकतया
तत उत्पत्तेरिति यावत् । अयं सम्वादो न प्रतिभासापेक्षी । न वस्तुगतम्प्रति
भासमपेक्षते । वस्तुप्रतिबद्धत्वेनैवातत्प्रतिभासस्यापि सम्वादात् ।

तस्मात् स्थितमेतद् वितथप्रतिभास्यपि शाब्दः प्रत्ययः सति वस्तुप्रतिबन्धे
तस्य सम्वा
दक इति ।

[p. 205 ]

अथ पुनर्यथावस्त्वेव शाब्दः प्रत्यय इष्यते । तदा वस्तुनि बाह्ये । यथाभावं यथा
वस्तु अर्पितचेतसः आरोपितज्ञानस्य शब्दबलाद्यन्यथा वस्तूत्पन्नज्ञानस्येति यावत् ।
एवं प्रवृत्तावभ्युपगम्यमानायान्तस्य शाब्दस्य ज्ञानस्य सामान्यं ग्राह्यमेष्टव्यं स्वलक्षणे
शब्देन चोदनाभावात् । तस्य च ग्राह्यस्य सामान्यस्यानर्थक्रियायोग्यत्वाद्धेतोरप्र

वृत्तिस्तस्मिन् विकल्पविज्ञानविषये सामान्ये । अन्यत्रेति सामान्यादन्यत्र व्यक्ताव
शब्दचोदितायामपि प्रवृत्तावतिप्रसङ्गः । गोशब्दादश्वव्यक्तावपि प्रवृत्तिः स्याद्
गोत्वसामान्यस्याश्वव्यक्तेश्च सम्बन्धाभावान्नैवमिति चेन्नाशब्दचोदिते सत्यपि
सम्बन्धे प्रवृत्त्ययोगादित्याद्युक्तं ।

अथ न केवला जातिः शब्देन चोदितेति किन्तु तद्वानिति । तदा तदृ
- [p. 76b ]
द्ग्रहणे चाभ्युपगम्यमाने सामान्यवैयर्थ्यादयः प्रोक्ताः । व्यक्तिष्वेव साक्षाच्छब्दो
नियुज्यतां किं सामान्येनेति सामान्यवैयर्थ्यमुक्तं । आदिशब्दाद् आनन्त्यादिदोष
परिग्रहः । जातिरेव शब्देन चोद्यते । सा तु जातिर्व्यक्तिसमवेतत्वान्न शक्यते
केवला गृहीतुमतो व्यक्तिरूपेणैकीभूता गृह्यते । तदेवाशङ्कते । जातीत्यादि ।
श्लिष्टाभासेति स्वसामान्यलक्षणा
भ्यां सम्भिन्नाभासा बुद्धिरर्थक्रियाकारिण्यां
व्यक्तौ प्रवर्त्तयतीति चेत् । तदा न जातिर्न तद्वान् । स्वेन रूपेण गृह्यत इत्यध्याहारः ।
किङ्कारणम् । एकस्यापि सामान्यस्य तद्वतो वा या स्वभावस्थितिरसंसृष्टं रूपं
तस्य श्लिष्टाभासया भ्रान्तया बुद्ध्या । अग्रहणात् । ततश्च भ्रान्ताया बुद्धेः
प्रवृत्त्यभ्युपमगात् परवाद एवान्यापोहवादिदर्शनमेव ॥

एवमि
त्यादि परः । अन्वयिन इत्यनेकव्यक्तिगम्यस्य सामान्यस्य ।

नैष दोष इति सि द्धा न्त वा दी । आदिशब्दादुदकाहरणान्तान्ताम्भेदेपि परस्पर
व्यावृत्तत्वेपि वस्तुधर्मतया तां तां ज्ञानादिकां सदृशीमर्थक्रियां कुर्वतो दृष्ट्वा तदन्ये
भ्योतत्कार्येभ्यो यो विश्लेषो विच्छिन्नः स्वभावः स विषयो येषां ध्वनीनान्तैर्ध्वनि

[p. 206 ]भिरन्तर्जल्परूपैः सह संयोज्यार्थान् स
एवायमिति कुर्यादपि पुमान् ।
अपि शब्दो भिन्नक्रमोन्यदर्शनेपीत्यर्थः । पूर्वदृष्टादर्थादन्यस्य विलक्षणस्य दर्शनेपि
सदृशार्थक्रियाकारित्वेन विप्रलम्भादेकत्वमारोप्य प्रत्यभिज्ञानं कुर्यादिति समुदायार्थः ।

कथं पुनर्भिन्ना अभिन्नामर्थक्रियां कुर्वन्तीत्यत आह । उक्तमेतदित्यादि ।

एकप्रत्यवमर्शार्थज्ञानाद्येकार्थसाधने १ । ७५

इत्यादिना
प्रागुक्तत्वात् । एकामिति सदृशीन्तेष्विति भिन्नेष्वन्येषु पश्यतः
पुंसः । अन्येभ्य इत्यतत्कांरिभ्यो व्यावर्त्तमाना भावा वस्तुधर्मतयैव वस्तुस्वभावे
नैव । तदेवेदमित्येवमाकारं मिथ्याप्रत्ययं जनयन्तीति सम्बन्धः । किम्विशिष्ट
मित्याह । तदित्यादि । तेभ्योऽतत्कार्येभ्यो या व्यावृत्तिरेकार्थक्रियाकारिणाम
र्थानां सा विषयो यस्य ध्वनेस्तेन संसृष्टं संस
क्तं साभिलापमिति यावत् ।

यदि वस्तुधर्म्मतया जनयन्ति किन्न सर्वदेत्याह । स्वानुभवेत्यादि । तेषा
म्भावानां यः स्वोनुभवः पूर्वमुत्पन्नस्तेन या प्रत्यभिज्ञानोत्पत्तये वासना शक्ति
लक्षणादिता । तस्याः प्रबोधः कार्योत्पादनंप्रत्याभिमुख्यन्तस्याश्च प्रबोधः पुनस्त
ज्जातीयपदार्थानुभवात् । एवंलक्षणश्च प्रबोधो न सर्वकालमतो न सदा प्रत्यभि

ज्ञानसम्भव इति । संसृष्टभेदमिति पूर्वपश्चाद्दृष्टयोर्व्यक्त्योर्भेदः संसृष्ट एकीकृतो
येन स तथा । अन्यथेति यद्येककार्यत्वेन सादृश्येनैकत्वमारोप्य भिन्नेष्वपि भ्रान्तं
प्रत्यभिज्ञानं नेष्यते । अपि त्वेकसामान्ययोगात् तदा न भेदसंसर्गवती । भेदानां
[p. 77a ] संसर्ग एकरूपतापादनन्तद्वती बुद्धिर्न स्यात् । बहुष्वेकरूपा बुद्धिर्न स्यादित्यर्थः ।

न ह्येकेन दण्डेन युक्ता अपि दण्डिन एकत्वेन गृह्यन्ते । तदेवाह । यथा
दण्डिष्विति । न हीत्येतदेव व्यनक्ति । तत्रेति दण्डिषु । अन्यत्रेति एकस्माद्
दण्डिनोन्यस्मिन् दण्डिनि । तद्दण्डद्रव्यं यदेकदण्डिनि दृष्टन्तदिह द्वितीये दण्डिनीत्येवं
स्यात् । न तु तद्द्वारेण स एवायन्दण्डीति । यद्वा यथा बहुष्वेकदण्डयोगात् ।
प्रत्येकमयमपि दण्डस्तथा स एवायन्द
ण्ड इति न भवति प्रतीतिस्तद्वत् । व्यक्ती

[p. 207 ]नामप्येकसामान्ययोगान्न स एवायमिति प्रतीतिः स्यादपि तु तदिहेति ।

भवत्वेवमिति चेदाह । नैवमित्यादि । तदित्यादिनोपसंहारः । एकमिति
समानमनेकत्र व्यक्तिषु पश्यतोऽपि पुंसो भेदसंसर्गवत् । भेदानां संसर्ग एकाकारता
तद्वज्ज्ञानं न युक्तं । अन्यापोहवादिनस्त्वयमदो
ष इत्याह । विभ्रमेत्यादि ।
भ्रान्तिसामर्थ्यादित्यर्थः । तथेत्येकरूपतया वस्तुभूतमेकं सामान्यं प्रत्यभिज्ञानस्य
निमित्तन्तस्याभावाद् विभ्रमो न युक्तमिति चेत् । त एवेति व्यावृत्ता भावास्तस्य
ज्ञानादेरेकस्यार्थस्य कारिणः करणशीलाः । अनुभव एव द्वारं हेतुस्तेन प्रकृत्या
स्वभावेन विभ्रमफलाया भ्रान्तिफलाया हेतुत्वान्निमित्तं ।

ननु मरीचि
कादिषु जलादिभ्रांतेः सादृश्यमन्तरेणोत्पत्तावतिप्रसंगः ।
सादृश्यं चेदिष्यते सामान्यमपि कस्मान्नेष्यत इत्याह । मरीचिकादिष्वित्यादि ।
प्रथमेनादिशब्देन रज्वादिपरिग्रहः । द्वितीयेन सर्पादिभ्रान्तेः । तावेवेति जल
मरीचिकारूपौ भावो अभिन्नाकारस्य तदेवेदं जलमित्येवं रूपम्परामर्शप्रत्ययस्य
निमित्तभूतो यो
नुभवस्तस्य जनकौ कारणं भिन्नावपि ।

एतदुक्तम्भवत्यसदृशानान्तावन्न सादृश्यमस्ति । सदृशानामपि सदृशमेव
स्वरूपं भ्रान्तिनिमित्तं । न तु सादृश्यं । तथा हि जलानुभवज्ञानन्तावत् जलाकार
परामर्शवासनामाधत्ते । सा च वासना यथा पुनर्जलस्वलक्षणानुभवेन प्रबोध्यते ।
तथा मरीचिकाख्यपदार्थानुभवेनापि
प्रकृत्या । तस्य तत्स्वभावत्वात् । ततो यथा
जलानुभवाज्जलाकारपरामर्शप्रत्यय उच्यते । तथा मरीचिकानुभवादपि । अतश्च
तौ जलमरीचिकाख्यौ भावानुभवद्वारेण जलभ्रान्तेर्निमित्तं भवतः । न चातिप्रसङ्गः ।
तुल्येप्यजलरूपत्वे मरीचिकास्वरूपस्य स्वहेतुभ्य एव सादृश्योत्पन्नत्वान्न तु
सादृश्ययोगात् सदृशो भव
तीति सामान्यप्रस्तावे न्यायस्योक्तत्वात् ।

एवन्तावद् उ द्यो त क रा दिमतं निराकृत्य मी मां स क मतं निराकर्त्तुमाह ।
न हीत्यादि । तथा हि जलज्ञाने द्वयं प्रतिभासते जलसामान्यन्तस्य च देशादिस

[p. 208 ]म्बन्धित्वन्ततो नेति बाधके प्रत्यये न देशादिसम्बन्धित्वं बाध्यते न जलसामान्यमतो
[p. 77b ] जलज्ञानं सामान्यालम्बनमेवेत्यत उच्यते
। न तत्र मरीचिकासु अन्यदेवेति भिन्नं
किंचित् सामान्यं जलसामान्यन्तथेति जलरूपेण । सत्त्वे वा जलसामान्यस्याभ्यु
पगम्यमाने वस्तुभूतसामान्यग्राहित्वेन सदर्थग्राहिणी बुद्धिः ।

अथ स्याद्।अन्यदेशाद्यवस्थितजलसामान्यालम्बिकैव जलबुद्धिर्न भ्रान्तिस्त
दुक्तं ।

सर्वत्रालम्बनं बाह्यं देशकालान्यथात्मकमिति ।149

Ślokavārtika. निरालम्वन० १०८

कथन्तर्हि मरीचिकायां
जलप्रतीतिर्भ्रान्तिरन्यदेशाद्यवस्थितस्य जलसामान्यस्य
तत्र समारोपादिति चेत् । एतदेवाह । अभूतेत्यादि । मरीचिकास्वविद्यमानस्य
जलाकारस्य समारोपाद् भ्रान्तिः ।

नेत्यादि सि द्धा न्त वा दी । तत्सामान्यग्राहिणी अन्यदेशावस्थितजलसामान्य
ग्राहिणी सा जलबुद्धिर्न भवति । कस्मादित्याह । यमेव चेत्यादि । यमेवाकार
मित्यभूतं
जलाकारमियं जलबुद्धिस्तत्र मरीचिकास्वारोपयति । आरोप्यमाण
स्यापि कस्माद् विषयत्वमित्यत आह । अविषयीकृतस्येत्यादि । एतदाह ।
विकल्पोत्पत्तिकाले यत्सामान्यं न विषयीकृतन्तेन न तस्य समारोपः । आकारा
न्तरवत् । न ह्याकारान्तरमग्न्यादि तत्र समारोप्यते तस्य तदानीमविषयत्वात् ।
यश्चाकारो बाह्याभेदेनारोप्य
ते तस्यैव विषयत्वेन प्रतिभासनं । स चेत्यारोप्यमाणो
जलाकारस्तत्र मरीचिकासु नास्ति बाध्यमानत्वादतो सामान्यं जलज्ञानन्न विद्यते
सामान्यमस्येति कृत्वा । तथा मरीचिकावत् सत्त्यजलेष्वपि जलाकाराध्यारोपकं
जलज्ञानमसामान्यं ।

सतीत्यादि परः । अन्यदेव जलसामान्यं सति तस्य ग्रहे तदारोपो जलारोपः
नान्यथा
। यदि जलसामान्यमन्तरेण सत्यजले जलारोपः स्यात् तदाऽतिप्रसंगः ।
अग्न्यादावपि जलारोपः स्यात् ।

[p. 209 ]

सतीति सि द्धा न्त वा दी । एकं कार्यं पानावगाहनादि तत्करणशीलानां सत्त्य
जलानां ग्रहे सति किन्नेष्यते जलारोपः । सामान्यमन्तरेण भिन्नानामेककार्यकरण
शक्तिरेव नास्तीति चेदाह । अवश्यं चेत्यादि । प्रतिपादि
तं चैतद् ।

एकप्रत्यवमर्शार्थज्ञानाद्येकार्थसाधन ३ । ७२

इत्यत्रान्तरे ।

अन्ये तु न हि तत्रान्यदेव किंचित् सामान्यमस्तीत्यादिकं ग्रन्थं सामान्यशब्दं
सादृश्यार्थं कृत्वा व्याचक्षते । तत्तेषां व्याख्यानन्नातिश्लिष्टं यत्तथा प्रतीयत इत्या
देरवाचकत्वात् । न हि सादृश्यं जलरूपतया प्रतीयत इति ।

तत इत्येककारणशक्तेः । त एवेति यथोक्त
शक्तिषु युक्ता व्यक्तय एव
न तु सामान्यं । अन्येभ्य इत्यतत्कार्येभ्यः । तादृशमित्येकाकारं । यथाभावमिति
पदार्थानतिवृत्तावन्वयीभावः । यथा स्वलक्षणं सामान्यविरहि स्थितं ।
तदतिवृत्त्या किन्न प्रत्येति विकल्पप्रत्ययः । कस्मात्तत्राभूतं सामान्यमारोप
यति । यथाभावमित्यस्यैवार्थोसंसृष्टेत्यादि । असंसृष्ट एकरूपतामना
- [p. 78a ]
पन्नः । भेदः परस्परं विशेषो यस्य भावस्य स तथा । अशक्ति
रेषा । यथावस्थितग्रहणंप्रति विकल्पानां । कस्मात् अविद्याप्रभवात् । भूता
र्थग्रहणं विद्या । तद्विरोधाद् विकल्प एवाविद्या । प्रभाव एव प्रभवशब्देनोक्तः ।
विकल्पसामर्थ्यादित्यर्थः । यथास्थितवस्त्वग्रहणं हि विकल्पस्य स्वभावः प्रकृत्या
भ्रान्तत्वात् तस्य
वस्तुभूतं सामान्यं विनाश एव विकल्पस्य विभ्रमो न युक्त इति
चेदाह । न चेत्यादि । विकल्पस्वरूपमेवात्रान्तरो विप्लव उक्तः । विकल्पस्यैव
तत्स्वरूपं येनासौ बाह्यसाधर्म्यमनपेक्ष्य विभ्रमो भवतीत्यर्थः । केशाद्याकारा
भ्रान्तिः केशादिविभ्रमः । स यथा बाह्यार्थानपेक्षः सन्नभूताकारोपग्रहणमान्तर
म्विप्लवमाश्रित्य भ्रान्तो भ
वति । तद्वद् विकल्पोप्यभूतसामान्याकारग्रह
णादित्ययमत्रार्थोभिप्रेतः । भ्रान्तिबीजमान्तरो विप्लवस्तस्मादुत्पत्तेरित्यय

[p. 210 ]न्तावदर्थोत्र नाभिप्रेतः । एतच्चोत्तरत्र व्यक्तीकरिष्यते ।

चोदकस्त्वविद्याप्रभवादित्यत्राविद्याशब्देनाप्रहीणावरणसन्ततौ द्वयनिर्भास
बीजमेवोक्तं । ततश्चोद्भव उत्पत्तिस्तथा आन्तरोपि विप्लवस्तदैव बीजमे
वं
भूतं चाविद्योद्भवत्वं सर्वविज्ञानानामस्तीत्यत आह । अविद्योद्भवाद् विप्लवत्व
इत्यादि । अविद्याया उद्भवादुत्पादाद् विप्लवत्वे भ्रान्तत्वे चक्षुर्विज्ञानादिष्वपि
विप्लवप्रसंगः । नेत्यादिना स्वाभिप्रायमाह । तस्या इत्यविद्यायाः सामान्याकारारो
पकं ज्ञानम्विकल्पस्तल्लक्षणत्वात् । तदाह । विकल्प एव हीत्यादि । सेत्यविद्या ।
स्वभावे
नेति प्रकृत्या । नैवमित्यादिना प्रसंगं परिहरति । तेषां स्वलक्षणाकार
त्वेनाविकल्पकत्वात् । तस्मान्न तानि विकल्पवत् स्वभावेन विपर्यस्तानि इन्द्रि
यादिविकारेण तु केषांचिद् भवति भ्रान्तता ।

बाह्यार्थनयेनोक्ताऽधुनान्तर्ज्ञेयनयेनाह । न चेत्यादि । एतदाह । भवतु
नाम यादृशश्चोद्याकारेणाविद्याशब्दस्यार्थः कल्पितस्तथाप्यति
प्रसङ्गदोषो नास्ती
ष्टत्वादिति । न वा तेष्वपि चक्षुरादिज्ञानेष्वेष भ्रान्तत्वदोषस्तेषामपि विप्लु
तत्वात् । तदेवाह । अद्वयानामित्यादि । चक्षुरादिविज्ञानानामात्मसम्वेदनमेवा
द्वयन्नात्र द्वयमस्तीति कृत्वा । तथा हि विज्ञानसमानकालम्विच्छिन्नप्रतिभासि ।
ग्राह्यत्वेनाभिमतं नीलादि । एकानेकविचाराक्षमतया न परमा
र्थंसत् । तदपे
क्षया च यद्विज्ञानस्य ग्राहकत्वं कर्त्तृरूपन्तदप्यसत् । न तु सम्वेदनन्तस्य
प्रत्यक्षत्वात् । भ्रान्तग्राहकाकाराव्यतिरिक्तत्वात्स्वसम्वित्तेरपि भ्रान्तत्वमिति
चेन्न तस्याः स्वरूपेणासत्त्वे प्रतिभास एव न स्याच्छशविषाणवत् । भ्रान्तेरपि च
स्वरूपेण सत्त्यत्वमन्यथा भ्रान्तित्वायोगात् । स्वरूपविज्ञानैकरूपं ज्ञानञ्च स्वस
[p. 78b ] म्विद्रूप
मेवेति कथन्न 150 संवित्तेः सत्त्यत्वं । यद्वा द्वयप्रतिभासो भ्रान्तिर्भ्रान्तिश्च
तत्त्वाधिष्ठाना । द्विचन्द्रादिभ्रान्तिवत् । तत्त्वं च द्वयविपरीतमद्वयन्तच्च स्वसम्वि
द्रूपमेव । न तु द्वयाभावतास्यासत्त्वादिति कथं न सा सम्वित्तेः...तदेवं
यथोक्तचोद्य... ... ...
...यानि च.........स्याद्
ग्राह्यग्राहकरूपेण प्रतिभासनात् तान्यपि भ्रान्तानीति 150

In the margin, illigible.

वक्ष्यामः तृतीये परिच्छेदे

[p. 211 ] । अत एव द्वयनिर्भासवतां स्वसंवित्तेः प्रत्यक्षत्वेपि न तत्त्वदर्शित्वं व्यवस्थाप्यते
प्रमाणाप्रमाणविभागः । कथमिति चेदाह । सर्वेषामित्यादि । विप्लवो भ्रान्त
त्वं । तदाभासः । प्रमाणाभासः । तयोर्व्यवस्थाविभागः । आश्रयो भ्रान्तिबीज
मालयविज्ञानन्तस्य परावृत्तिरावरणविगमः । आङ् मर्यादायाम् । आश्रय
परावृत्तेः सर्व
दार्थक्रियायोग्याऽभिमतसम्वादनात् प्रामाण्यव्यवस्थेति सम्बन्धः ।
अर्थक्रिया दाहपाकादिनिर्भासविज्ञप्तिलक्षणा । तस्यां योग्यं च तदभिमतं पुरु
षस्येष्टत्वात् । तस्य सम्वादनादिति विग्रहः । अभिमतस्येव सम्वादनादित्यव
धारणं न पुनस्सम्वादनादेवेति प्रमाणादपि कदाचित् प्रत्ययवैकल्येन सम्वादास
म्भवात् । अर्थक्रियायोग्याभिमतसम्वाद
नादित्युपलक्षणं । तथाभिमतासम्वा
दनादित्यपि द्रष्टव्यं ।

एवं हि प्रमाणाभासव्यवस्थायाः कारणमुक्तम्भवेत् । विज्ञानवादे बाह्या
भावात् कथमर्थक्रियायोग्याभिमतसम्वादनं । नायन्दोषोग्निर्जलनिर्भ्रासस्यैव
ज्ञानस्य दाहपाकादिनिर्भासज्ञानोत्पादनसमर्थस्य योग्यशब्देनाभिधानात् । एव
न्तावच्चक्षुरादिविज्ञानस्य धूमादिलिङ्गजन्यस्य चाग्न्यादि
निर्भासिनः प्रमाण
व्यवस्थोक्ता । कृतकादिलिङ्गजन्यस्य त्वनात्मादिज्ञानस्याह । मिथ्येत्यादि ।
सामान्याकारारोपप्रवृत्तत्वादनात्मादिज्ञानस्य मिथ्यात्वं । तथापि प्रशमानुकूल
त्वात् प्रामाण्यं प्रशमो रागादिप्रहाणं । अनात्मादिसामान्याकारेण वस्तु गृहीत्वा
भावयताम्भावनानिष्पत्तावनात्मादिस्वलक्षणप्रत्यक्षीकारेण रागादिप्रहाणात् । कस्य
पु
नर्मिथ्यात्वेपि प्रशमानुकूलत्वं दृष्टमित्यत आह । मातृसंज्ञेत्यादि । अमा
तरि मातृसंज्ञा मिथ्यापि सती । रागानुत्पत्तिकारणं । इयता च साधर्म्येणायं
दृष्टान्तः । न तु मातृसंज्ञादिकं प्रमाणं । आदिशब्दाद् भगिन्यादिसंज्ञापरिग्रहः ।
षष्ठ्यर्थे चायम्वतिः ।

बाह्यार्थदर्शनेपि वस्तुभूतसामान्याभावाद् यदि सर्वो विकल्पो भ्रान्तस्तत्र
यथा जलसामान्यरहित्
आत् मरीचिस्वलक्षणादुत्पन्नो जलविकल्पो भ्रान्त

[p. 212 ]स्तथा सत्त्यजलादपि जलत्वशून्याज्ञातो जलविकल्पस्तस्याप्यतस्मिंस्तद्ग्रह
प्रवृत्तत्वाद् भ्रान्तत्वं । तत्कुत एतदेकस्यार्थसम्वादो परस्य नेत्याह । मरीचि
केत्यादि । अन्यस्य चेति सत्त्यजले जलज्ञानस्य जलत्वसामान्यस्याभावान्मरीचयो
जलं च भिन्नो भावस्तत उत्पत्तिस्तस्या अविशेषेपीति सम्बन्धः । वि
भ्रस्मय
चाविशेषेपीति जलरहिते मरीचिद्रव्ये यथा जलसामान्याध्यारोपाज्जलविकल्पो
विभ्रमस्तथा सत्त्यजलेपि तस्याप्यतस्मिँस्तद्ग्रहरूपत्वादनभिप्रेतार्थक्रिया
पानादिः । तस्यां योग्यं जलस्य स्वलक्षणमयोग्यं मरीचिकानां । तत उत्पत्तेर्हेतोः
[p. 79a ] सत्त्यजले मरीचिकासु च जलविकल्पस्य । यथाक्रमं सम्वादेतरौ
इतर इत्यसम्वादः ।
अयोग्यमरीचिकास्वलक्षणात् । न ह्यजलरूपं जलाकारस्य योग्यमिति मन्येत ।

विकल्पेत्यादिना परिहारः । अर्थप्रतिबद्धोर्थाकारानुविधानेनोत्पत्तिः ।
तदेव व्याचष्टे । न हीत्यादि । यथार्थमिति पदार्थानतिवृत्तावव्ययीभावः । एव
कारश्च भिन्नक्रमः । नैव हि पदार्थानुरूपं ग्राहकमुत्पद्यत इत्यर्थः ॥

कथन्तर्हि जलज्ञान
स्य मरीचिकाभ्य उत्पत्तिरुक्तेति चेदाह । सतीत्यादि ।
मरीचिकासु चक्षुर्विज्ञानादौ भ्रान्तमुपजायते तस्मिन् सत्यनुभूताकाराध्यारोपिणी
जलभ्रान्तिरिति पारम्पर्येण तदुद्भवा मरीचिकोद्भवेत्युच्यते । यथास्वभावमिति
पूर्ववदव्ययीभावः । जलभ्रान्तिजननासमर्थं घटाद्यजलमित्युक्तं । ततो विवेकिना
जलभ्रान्तिजननसमर्थेनेति याव
त् । एवंभूतेन मरीचिकाख्येनार्थेन । न यथा
स्वभावं जननात् तदुद्भवेत्युच्यते इति सम्बन्धः । यथा स्वभावमित्यस्यैवार्थः ।
स्वभावानुकारेत्यादि । स्वभावमनुकरोतीति स्वभावानुकारः । स्वलक्षणानुरूपं
प्रतिविम्बकन्तस्यार्पणेन ज्ञाने समारोपणेन । सा पुनः केन साक्षाज्जन्यत
इत्याह । सा त्वित्यादि । सेति जलभ्रान्तिर्जलात् मरीचिकाया यो वि
शेषस्तस्य
लक्षणम्भेदेनावधारणन्तत्रापाटवाद्धेतोः । स्ववासना । जलभ्रान्तिबीजन्तस्याः
प्रबोध आनुगुण्यं तेन जन्यते । किम्विशिष्टेन प्रत्ययापेक्षिणा प्रत्ययो मरीचिका
दर्शनं जलसाधर्म्यस्मरणं च । तस्मादित्युपसंहारः । विजातीयाद् भिन्नो भावः

[p. 213 ]स्वलक्षणमात्रन्ततो जन्म यस्य विकल्पविभ्रमस्य स तथा विकल्प एव विभ्रम
इति विग्र
हः । न व्यतिरिक्तस्य सामान्यस्य दर्शनात् । इहेति प्रतीतिप्रसङ्गात् ।
नाव्यतिरिक्तस्य सामान्यस्य दर्शनात् । प्रत्यभिज्ञानमिति प्रकृतेन सम्बन्धः ।
व्यक्तिवदनन्वयादिति । व्यक्त्यात्मके तद्वदेव तस्यानन्वयात् सामान्यरूपमेव
नास्तीति ॥

परस्येति सामान्यवादिनः । सेति सामान्याकारा । केवलादिति व्यक्ति
निरपेक्षत्वात् । । १०१ ॥

न हीत्यादि विव
रणं ।

कस्मान्नाहेतीत्याह । नित्यमित्यादि । तन्मात्रविज्ञान इति सामान्यमात्रग्रहे ।

यदीत्यादिना व्याचष्टे । अनयेति सामान्याकारया । अनेन ज्ञानेनेति सामा
न्यालम्बिना ।

तदेति व्यक्तेरग्रहे । सम्बद्धस्य सामान्ययुक्तस्य तद्वतः सामान्यवतः ॥

तद्वत्ता सामान्यवत्ता । यदि सामान्यन्तदाश्रयश्च तेन ज्ञानेन गृह्येत तदो
भयग्रहण
पूर्वकस्तद्वत्तानिश्चयो न भवेत् । ततः सामान्यग्रहाद् व्यवहारो व्यक्तौ
प्रवृत्तिः कथन्नैव ।

यदेत्यादिना व्याचष्टे । न ताविति सामान्यतद्वन्तौ । इदमस्य भेदस्य सामा
न्यं । तथा चेति सामान्यतद्वतोः सम्बन्धाप्रतिपत्तौ । तत्प्रतिपत्त्या सामान्यप्रति
पत्त्या । तद्वति सामान्यवति । अर्थान्तरवदिति न ह्यश्वप्रतिपत्तिकाले तद्रूपेणा

[p. 214 ] [p. 79b ] गृहीते गोद्रव्ये
ऽश्वप्रतिपत्त्या प्रतिपत्तिरस्ति । एकवस्तुसहाया इति सामान्य
सहायाः ।

स्यादेतदित्येतस्यैव व्याख्यानं । तस्येति ज्ञानस्य । एकं सहकार्यस्तीति
सामान्यं सहकारि भवतीत्यर्थः । तदा तत्सहिताः सामान्यसहिताः । एवं च सामा
न्यतद्वतोर्द्वयोर्ग्रहणात् सामान्यप्रतिपत्त्या तद्वति प्रतिपत्तिः सिद्धेति भावः ॥

तदित्या चा र्यः । एकम्वस्तु सामान्यन्तासां व्यक्तीनां नानात्वं समपोहत्य
पनयति । किं पुनस्तासां नानात्वापोह इष्यत इत्याह । नानात्वाच्चेत्यादि । ह्यर्थः
च शब्दः । तास्विति व्यक्तिषु । किमित्यादिना व्याचष्टे । तेनैकेन सामान्येन ।
भेदेषु यन्नानात्वन्तदेकविज्ञानाकारणत्वे भेदानां कारणमुच्यते । नानात्वाद्व्य
क्तयो नैकं विज्ञानं जनयन्तीति । एकसामान्यसम्बन्धेपि यदि भेदानान्नानात्वा
दप्रच्युतिर्न तेष्वेकाका
रं विज्ञानमिति पूर्ववद्व्यक्तीनामग्रहणं ॥

अनेकमपि व्यक्तिरूपं । एकमिति सामान्यं । नेत्यादिना व्याचष्टे । यदि
भेदाजननविरोधी स्यात् तदा सत्यपि सामान्ये भेदान्न जनयंत्येवैकं विज्ञानं ।

ताभिरिति व्यक्तिभिः । किं पुनः समस्ताभिरेव विना । नेत्याह । प्रत्येक
मिति । तथा हि शावलेयाभावे बाहुलेये गोबुद्धिस्तथा तदभावेन्यत्राप्येव
म्प्रत्येकं सर्वा
सां व्यक्तीनामभावेपि । तेनैकेन सामान्येन क्रियमाणां घियं

[p. 215 ]प्रत्यभिज्ञानात्मिकां प्रति सामर्थ्यन्तासां व्यक्तीनां नास्ति । इति हेतोरग्रहो धिया
सामान्यज्ञानेन तासां व्यक्तीनां ।

तदेवाह । कथमित्यादि । तत्र ज्ञाने सामान्याकारे । तद्भावादिति
सामान्यप्रत्ययस्य भावात् । एतेन व्यतिरेकाभाव उक्तः । प्रयोगस्तु यो
यदभावेपि भवति न तत्तन्निमि
त्तं यथा शालिबीजाभावेपि भवन् यवाङ्
कुरः । भवति च प्रत्येकं शावलेयाद्यभावेपि बाहुलेयादौ गोबुद्धिरिति व्यापक
विरुद्धः । तन्निमित्ततायास्तदभावेन व्याप्तत्वात् । सामान्यस्य तु तत्र शक्ति
रित्याह । असतीत्यादि । असति सामान्ये सामान्यबुद्धेरभावात् । अनेन व्यतिरेक
उक्तः । इतरथा चेति सति सामान्ये सामा
न्यबुद्धेर्भावात् । अनेनान्वय
उक्तः ॥

यदि सामान्यसहितानामेव व्यक्तीनां सामान्यबुद्धिं प्रति सामर्थ्यमिष्यते ।
तदा तथोक्तन्यायेन सामान्यस्यैव शक्तिर्न व्यक्तीनामिति ।

नैष दोष इत्याह परः । एकापायेपीत्येकैकस्यापायेपीत्यर्थः । तथा हि यथा
नीलादिसमुदायालम्बनं चक्षुर्विज्ञानमुत्पद्यते । तत्र चैकैकस्मिन् नीलादावपनीते
भव
त्येव परिशिष्टे च वर्ण्णससमूहे चक्षुर्बुद्धिर्न चेयता नीलादीनामसामर्थ्य
समूहे किन्तु सामर्थ्यमेव । प्रत्येकं नीलादीनां समूहज्ञाने । तथेहापि व्यक्तिष्वेकै
कापायेपि भवति सामान्यविज्ञानमिति । नेयता प्रत्येकं सर्वदा व्यक्तीनामसा
मर्थ्यमिति सम्बन्धः । ततश्च यो यदभावेपि भवतीत्यादि प्रयोगेऽनेकान्त इति ।

विषम इ त्या चा र्यः
। उपन्यस्यत इत्युपन्यासो नीलादिदृष्टान्तस्तस्य प्रक्रा- [p. 80a ]
न्तेन साम्यन्नास्तीत्यर्थः । नैवं व्यक्तेः कथंचनेति । न प्रत्येकं समस्तानां व्यक्तीनां
सामर्थ्यमित्यर्थः ।

[p. 216 ]

तद्व्याचष्टे । नीलादीनामित्यादि । प्रत्येकमपि सामर्थ्य दृष्टमिति ।
नीलादयो हि यथा स्वेन स्वेन रूपेण भिन्नास्तद्वच्चक्षुर्विज्ञानान्यपि ।
स्वाकारभेदात् । तत्र नीलसहिते
न समूहेन यज्जन्यते चक्षुर्विज्ञानन्न तत्तद्विक
लेन यच्च तद्विकलेन न जन्यते तदन्यदेव । तस्मात् समूहाकारोपरक्तस्य विज्ञान
स्य प्रत्येकन्न नीलादीन्प्रत्यन्वयव्यतिरेकानुविधानाद् गम्यते तेषां प्रत्येकं साम
र्थ्यमिति समूहेपि शक्तिरविरुद्धा । तथेति नीलादिवत् । न कदाचिदिति प्रत्येकं
संहता वा ।

एतदाह । यदि शावलेयसहितसामान्यजन्यं गोज्ञानमन्यद
न्यच्च बाहु
लेयसहायजन्यं स्यात्।तदा व्यक्तीनां प्रत्येकं स्वाश्रयद्वारभाविज्ञाने शक्तिर्गम्येत ।
किन्त्वेकमेव सर्वासु व्यक्तिषु प्रत्यभिज्ञानन्तस्य सर्वत्रैकाकारत्वात् । प्रत्येकं व्यक्तीनां
चाभावेपि सामान्यादेवास्योत्पत्तेः । तस्मादसमर्था एव व्यक्तयस्तत्र सामान्य
ज्ञाने । इति हेतोस्तेन सामान्यज्ञानेन न गृह्येरन् ॥

तासाम्व्यक्तीनाम्मध्येऽन्यतमापेक्षमि
ति कांचिद्व्यक्तिमपेक्ष्येत्यर्थः । तदिति
सामान्यं केवलं व्यक्तिनिरपेक्षं ।

अथेत्यादिना व्याचष्टे । कुविन्दस्तन्तुवायः । बहूनां वेमानाम्मध्ये प्रत्येकं
वेमाभावेप्येकेनान्यतमेन पटं करोतीति । यद्यपि सर्वेषां व्यभिचारस्तथापि न
तत एव कुविन्दादेव वेमरहितात् पटोत्पत्तिः शक्या वक्तुं । यस्मान्न वेमरहितः
कुविन्दः पटं करोति
केवलस्य पटकरणाशक्तेः । तथा च न सामान्यं केवलन्त
द्धेतुर्विज्ञानहेतुः ।

एवमि त्या चा र्यः । तासामन्यतमापेक्षं सामान्यं शक्तमिति ब्रुवता व्यक्त्यु
पकार्यं सामान्यमिष्टमनुपकारिण्यपेक्षायोगात् ॥

[p. 217 ]

एवं चेत्तदेकं सामान्यमुपकुर्युस्ता व्यक्तयः कथमेकां धियं च न । एवशब्दार्थे
चशब्दः । एकां प्रत्यभिज्ञानात्मिकान्धियमेव कथं नोप
कुर्यस्तामेवोपकुर्युरिति
यावत् ।

भिन्नेत्यादिना व्याचष्टे । भिन्नानां विलक्षणानामेकार्थोपक्रिया । प्रत्य
भिज्ञाद्येकार्थक्रियाविरोधिन्यसति सामान्य इति सर्वोयं सामान्यसिद्ध्यर्थं आरम्भः ।
आसामिति व्यक्तीनां विज्ञानेन प्रत्यभिज्ञानाख्येनापराधः कृतो यत् तद्विज्ञानन्न
कुर्वन्ति । न कश्चित्कृतस्तस्मात्तदेव कुर्वन्तीति भावः । तथा च किम
त्रान्त
र्गडुना । घटामस्तकयोरन्तरालवर्त्ती मांसपिण्डोन्तर्गडुस्तेन तुल्यस्तथोक्तः ।
तद्वन्निष्फलेनेत्यर्थः ॥

स्यान्मतं । भिन्नानामेकसामान्योपकारशक्तिरस्त्यतस्ते सामान्यमेव साक्षा
दुपकुर्वते न तु विज्ञानमित्यत आह । यथेत्यादि । एवन्तदेकमिति सामान्यजन्यं
यद्विज्ञानन्तदेव कुर्वन्तु । किं सामान्योपकारेण निष्फलेन । एवम्म
न्यते । विज्ञाने [p. 80b ]
व्यक्तयो न स्वाकारोपधानेन व्याप्रियन्ते । सामान्यज्ञाने स्वलक्षणस्याप्रतिभा
सनात् । किंत्वाधिपत्यमात्रेण । तच्च यथा सामान्ये तथा तद्विज्ञानेपि तुल्यमिति ।

किं च यदि व्यक्तयः सामान्यमुपकुर्वते तदा तासां व्यक्तीनां कार्यश्चासौ
सामान्यात्मा प्राप्तः । यस्माज्जननमेवोपक्रिया ॥

तदेव स्फुटयन्नाह । न हीत्यादि । अतिशयो विशेषस्तदभावादन
तिशय
मात्मानं स्वभावमस्य । सामान्यस्योपकारकासन्निधेः पूर्ववदुपकारकसन्निधाने

[p. 218 ]पि विभ्रतः कश्चिदुपकारको न हीति सम्बन्धः । अतिप्रसङ्गात् । एवं हि सर्वः
सर्वस्योपकारकः स्यात् । तस्मादुपकारकेणैवोपकार्यस्यातिशयो जन्यत इत्य
भ्युपेयं । स चातिशय उपकार्यस्यात्मभूत इति जननमेवोपक्रिया । सामान्याद
र्थान्तरभूत एवातिशयो
व्यक्तिभिर्नान्यत इत्याह । अर्थान्तर इत्यादि । तस्यो
पकार्यस्य सामान्यस्य किन्तेनार्थान्तरेणोपकारेण क्रियते । तस्य चोपकारस्या
र्थान्तरस्य किन्तेन सामान्येन येन तस्य सामान्यस्यासावुपकारसम्बन्धी स्यात् ।
सामान्यस्य सम्बन्धिन उपकारस्य करणाद् व्यक्तयोप्युपकारिण्यः स्युः । उपकारस्य
सामान्यमाश्रयस्तत आश्रयाश्रयिभावलक्षणः स
म्बन्धस्तयोरित्यत आह । तस्ये
त्यादि । तस्योपकारस्य तदाश्रयत्वे । तत्सामान्यमाश्रयो यस्येति कृत्वा ।
तस्य वा सामान्यस्य तदाश्रयत्वे । तस्योपकारस्याश्रय इति कृत्वा । उपकरोतीत्यु
पकारी तदभावादनुपकारि सामान्यमुपकारः सामान्यकृतोऽस्त्यस्योपकारस्येत्यु
पकारी । तत्प्रतिषेधादनुपकारी । अनुपकार्य इत्यर्थः । अर्थद्वयं चैतत्त
न्त्रेणोपात्तम्
। तेनायमर्थः । अनुपकारकस्य सामान्यस्यानुपकार्यस्य चोपकारस्य यथाक्रमं क
आश्रयाश्रयिभाव इति । अतिप्रसङ्गो वेति । अनुपकारिण आश्रयाश्रयिभावे सर्वत्र
तत्प्रसङ्गात् । उपकारे वा सामान्यकृते उपकारस्याभ्युपगम्यमाने । तत्रैव सामान्ये
तस्योपकारस्य प्रतिबन्ध इति किमन्यो व्यक्तिभेदस्तस्योपकारस्य करणात् तस्य
सामा
न्यस्योपकारी नैवेति चेत् । तदपेक्षस्येति व्यक्त्यपेक्षस्याश्रयस्येति सामा
न्यस्य । उपकारं प्रत्याश्रयत्वात् । तदुपयोगे तस्मिन्नुपकारे । उपयोगे कल्प्यमाने
नित्यत्वादनुपकार्यत्वे सामान्यस्य केयं व्यक्तिं प्रत्यपेक्षा नाम । नैव । कस्तर्ह्यपे
क्षत इत्यत आह । तदुत्पत्तीत्यादि । तस्मादपेक्षणीयादुत्पत्तिः सा धर्मः स्वभावो
यस्य स तदुत्पत्तिध
र्म्मभावः । स्वभावस्य प्रतिवन्धादायत्तत्वादपेक्षते नाम
उपकारिणं । नामशब्दः प्रसिद्धेर्द्योतकः । अनुत्पत्तिधर्मकमपि सामान्यमपेक्षत इति
चेदाह । अनाधेयेत्यादि । यत्तैरुपकारकैरनाधेयोनुत्पाद्य आत्मातिशयो यस्य स
तथा । एवंभूत आत्मीयस्येति पुनर्बहुब्रीहिरेवम्भूतत्वे 151 ? सामान्यपदार्थः

[p. 219 ] अपेक्षते च परानिति व्याहतमेतत् । व्यापकविरुद्धोपलब्ध्या । तथा ह्यपेक्षाधेया- [p. 81a ]
तिशयत्वेन व्याप्ता । तद्विरुद्धमनाधेयातिशत्वमिति ।

यः कश्चिद् भावः प्रतिबन्धः कस्यचिद् वस्तुनः क्वचिदाश्रये स सर्वो जन्यतायां
कार्यतायामेवोद्भवति । आश्रयेणाश्रितस्यानात्मभूत एवोपकारः क्रियत इति चेदाह ।
परभावेत्यादि । तदनुपकारात्तस्योपकार्यस्या
नुपकारात् । न ह्यन्यस्मिन्नुपकृतेन्य उप
कृतो नाम । तस्य तदाश्रयत्वेऽनुपकारिणः कोयमाश्रयाश्रयिभाव इति सर्वम्वाच्यं ।

न च पौनरुक्त्यदोषः । पूर्वं सामान्यतद्वतोरुपकार्योपकारकभावद्वारे
णोक्तमधुना सर्वविषयं वास्तवं सम्बन्धमुपादायेति । तस्मादर्थान्तरकरणादाश्र
याभिमतोकिंचित्करः । तथाभूतोप्युपकारक इति चेदाह
। अकिञ्चित्क
रस्येत्यादि । यत एवन्तस्माद् विज्ञानजनन इत्यन्वयिविज्ञानजनने । व्यक्त
मवश्यमस्य सामान्यस्य । तत्कार्यता व्यक्तिकार्यता ।

यथोक्तदोषभयात् केवलस्य व्यक्त्यनपेक्षस्यान्वयिविज्ञानजननं प्रति सामर्थ्ये
भ्युपगम्यमाने व्यक्तीनां क्वचिदपि काले । अत्रेत्यन्वयिविज्ञाने सामर्थ्यासिद्धेः
कारणादग्राह्यत्वं व्यक्तीनां । अकारणस्य विषयत्वायो
गात् । विज्ञाने प्रतिभा
सनादिति । न ह्यसमर्थस्य शशविषाणादेरन्वयिविज्ञाने प्रतिभासनमस्ति ।
व्यक्तयस्तु प्रतिभासन्ते । तस्मात् सामान्यवत्ता अपि समर्था इति । असिद्धः
सामान्यविज्ञाने उपकारो यासां व्यक्तीनान्ता असिद्धोपकारास्तासां कथं सामान्य
विज्ञाने प्रतिभासः । नैव । उपकार एव कथमसिद्ध इति चेदाह । स एवेत्यादि ।
स इ
त्युपकारः सामान्याभ्युपगमे हि तस्यैव तत्र सामर्थ्यन्न व्यक्तीनां । यथोक्तं ।

ताभिर्विनापि प्रत्येकं क्रियमाणां धियं प्रती त्यादि १ । १०५ ।

माभूद् व्यक्तीनामुपकारः सामान्यविज्ञाने प्रतिभासस्तु कस्मान्न भवतीत्याह ।
यस्मादित्यादि । अतिप्रसंगादिति । अनुपकारकस्य विषयत्वे सर्वस्य विज्ञानस्य

[p. 220 ]सर्वो विषयः स्यात् । माभूद् विषयः प्रति
भासस्तुकस्मान्नेति चेदाह । नावि
षयस्येत्यादि । अनुपकारकस्येत्यादि । अनुपकारस्येति पाठान्तरं । तत्र न विद्यते
विज्ञानकार्यस्योपकारो यस्मादर्थात् सोनुपकार इति व्याख्येयं । तस्याविषयत्वेऽ
तीतानागतादीनां । आदिशब्दात् प्रधानेश्वरादीनां यथागमकं कल्पितानां ग्रहणं ।
असतामित्यसामान्यहेतुः । भवन्त्वित्यादिना सि
द्धसाध्यतामाह । तद्विषयाणी
त्यतीतविषयाणि । निर्विषयत्वे कथन्तेष्वन्तर्भविष्यति चेत्येवमाद्यर्थानु
कारी प्रतिभास इत्यत आह । निर्विषयत्वेपीत्यादि । तदनुपकारीति योसावर्थो
नुभूतोऽतीतश्च तदनुपकारी । अस्पष्टेन रूपेणातीतस्यैवार्थस्यानुकारान्नातीता
[p. 81b ] दिकन्नाम किञ्चिदस्ति यस्य रूपमनुकुर्यात् । स च प्रतिभासो
विज्ञानस्यात्म
भूत एवास्पष्टरूपस्य बहिरविद्यमानत्वात् । तद्रूपानुकारित्वे कारणमाह । तद्रू
पानुभवेत्यादि । यद्रूपो वर्त्तमानार्थानुभवो जातस्तेन या वासना आहिता तत उत्प
द्यमानं ज्ञानमनुभूतार्थाकारेणोत्पद्यत इत्यर्थः । युक्तमतीते तद्रूपार्थानुभवोत्पत्तिर्वर्त
मानावस्थायामर्थस्यानुभूतत्वाद् अनागतादौ कथं । न हि तत्रानुभवो
स्ति । तत्रा
प्येवम्भूतोर्थो भविष्यतीत्येवंभूताच्छब्दाद् योभिलापसंसृष्टो विकल्पः स एव स्वसं
विदितत्वात् तद्रूपोनुभवस्तेनाहितवासनोत्पत्तेरदोषः ।

एवं प्रधानादिविकल्पेष्वपि यथागमं शब्दार्थाकारविकल्पानुभववासनो
त्पत्तिर्व्याख्येया । एवमतीतादीनामविषयत्वे प्रसङ्गादनुपकारको विषय इति यदु
क्तन्तदैकान्तिकमेव । तथा व्यक्ती
नामसिद्धोपकाराणामविषयत्वान्नास्ति
सामान्यज्ञाने प्रतिभासः । ततश्च यदुक्तं । समर्था व्यक्तयो विज्ञाने प्रतिभासना
दिति । तस्यासिद्धत्वमुक्तं ।

अधुना प्रतिभासमङ्गीकृत्यानैकान्तिकत्वमाह । भावाभावेत्यादि । अर्थभावे
भावस्तदभावे चाभावो विज्ञानस्य भावाभावानुविधानं । तस्माद्धेतोरर्थस्य
विज्ञाने सामर्थ्यं गम्यते । न तु
प्रतिभासनात् । यस्माद् वस्तुस्थित्या सामान्य
स्यासत्यपि प्रतिभासने विकल्पविज्ञाने सामर्थ्याभ्युपगमात् । तदेवाह । अप्रति
भासिनोपीत्यादि । न हि व्यक्तिव्यतिरेकेण सामान्यं प्रतिभासते । यदपि सामान्य

[p. 221 ]प्रतिभासि विकल्पविज्ञानन्तदपि वर्ण्णसंस्थानाद्याकारमेव । न हि तत्रापि वर्ण्णा
द्याकारविविक्तोन्यः सामान्याकारो लक्ष्यते ।
न च वर्ण्णसंस्थानाद्यात्मकं सामा
न्यं । तस्मान्न वस्तुस्थित्या सामान्यं प्रतिभासते । तथापि तस्याप्रतिभासिनो
भवन्मतेन भावात् । विज्ञाने सामर्थ्यात् । भाव्यते जन्यते कार्यमनेनेति भावः
सामर्थ्यमुच्यते । सत्यपि च प्रतिभासने नास्ति सामर्थ्यमिति दर्शयन्नाह । प्रति
भासिनामित्यादि । विप्लवन्ते वस्तुत्वादपगच्छन्तीति विप्लवाः केशादय एव
।
विप्लवा इति विग्रहः । ते हि तैमिरिकादिदर्शने प्रतिभासन्ते तथापि तेषामभावात् ।
पूर्ववद् भावशब्दव्युत्पत्तेरसामर्थ्यमभावशब्देनोच्यते । विज्ञानजननं प्रत्यसामर्थ्य
मित्यर्थः । तदेव सामर्थ्येपि प्रतिभासदर्शनात् प्रतिभासनात् सामर्थ्यमित्यस्याने
कान्त उक्तो भवति ।

तदैकमुपकुर्युस्ताः कथमेकान्धियं च नेति १ । १०७

यदुक्तन्तत्र
परस्योत्तरमाशंकते । अभिन्नेत्यादिना । अभिन्नप्रतिभासा
एकाकारा । भिन्नेषु स्वलक्षणेषु । तेषां स्वलक्षणानामाकारस्तदाकारः सोर्पित
आहितो यस्याम्बुद्धौ सा तथा । एवंभूता चासावभिन्नप्रतिभासिनी च न हि
स्याद् यदि विलक्षणेभ्य एवोत्पद्येत । भवति चाभिन्नप्रतिभासिनी । तस्मान्न
विलक्षणेभ्य एवोत्पद्यते किन्तु सामा
न्यपदार्थादिति ।

[p. 82a ]

नेत्यादिना प्रतिविधत्ते । एतत्कथयति । यदि स्वलक्षणानि स्वाकारा
वा 152 ? तेन सामान्याकाराणां बुद्धीनां जनकानीष्यन्ते तदेतद् युज्यते । भिन्नेषु
कथमभिन्नप्रतिभासा बुद्धिरिति । तच्च नास्ति यतो न सामान्यप्रतिभासिनीषु
बुद्धिषु स्वलक्षणप्रतिभासः । यस्मात् सामान्यग्राहिणीषु बुद्धिषु स्वलक्षणप्रतिभा
साभ्युपगमे तिस्रः कल्प
नाः । १येन रूपेण चक्षुरादिबुद्धिषु व्यक्तयो भासन्ते
तेनैव सामान्यबुद्धिष्वपि । २ सामान्यबुद्धौ वा यद्रूपमाभाति तदेव स्वलक्षणानां ।
३ रूपद्वयं वा एकस्य भेदस्याभ्युपगन्तव्यं । येन केन चक्षुरादिबुद्धिषु भासते
ऽन्येन विकल्पबुद्धिष्विति ।

१ तत्राद्ये पक्षे चक्षुरादिबुद्धिवत् स्वलक्षणाभावे सामान्युबुद्धीनामप्य
भावः स्यान्न चैवं । तदभावेपि तस्य
स्वलक्षणस्याभावेपि तासां सामान्यबुद्धीनां

[p. 222 ] भावात् । २ द्वितीयस्य पक्षस्याभावमाह । आकारान्तरेत्यादि । सामान्या
कारादाकारान्तरेणासाधारणेन स्वज्ञाने चक्षुरादिज्ञाने प्रतिभासनान्न सामान्या
कार एव रूपं व्यक्तीनां । ३ तृतीयम्पक्षं निराकर्त्तुमाह । अनेकाकारायोगादिति ।
एकस्यानेकत्वमयुक्तमेकानेकत्वयोर्विरोधात् । अतिप्रसङ्गा
च्चेत्येकस्यानेकत्वकल्प
नायां न क्वचिदेकत्वं स्यादित्यर्थः । स्वलक्षणं च सामान्यबुद्धौ न प्रतिभासते ।

यत एवन्तस्मान्नेयं सामान्याकारा बुद्धिः । भिन्नार्थग्राहिणी । आहितस्वल
क्षणाकारा सत्यभिन्नाकारा भाति । तदुद्भवा भिन्नपदार्थोद्भवा । किन्तु स्वल

क्षणग्राहिणोनुभवेनाहितां वासनामाश्रित्य प्रकृत्या भ्रान्तैवेयमुत्पद्यते । पारम्पर्ये

च व्यक्तयस्तस्याः कारणं कथ्यन्ते ।

यदि सामान्यबुद्धिर्न स्वलक्षणप्रतिभासिनी कथं स्वलक्षणे लोकं प्रवर्त्तय
तीति चेदाह । अतत्प्रतिभासिन्यपीत्यादि । अस्वलक्षणप्रतिभासिन्यपि स्वप्रति
भासेऽनर्थेऽअर्थाध्यवसायविभ्रमाद्धेतोर्व्यवहारयति लोकं दृश्यविकल्प्यावेकीकृत्य
प्रवर्त्तयतीति यावत् । यदि सामान्यबुद्धिः सामान्याकारा स एव पारमार्थिकन्तर्हि
सामान्यम्भविष्यतीत्याह । स तु तस्यामित्यादि । स प्रतिभासमानः सामान्याकारो
नार्थेष्वस्ति । तस्य व्यतिरिक्तस्य व्यतिरेकेणानुपलम्भनात् । अव्यतिरिक्तस्य च
व्यक्तिवदनन्वयात् ।

कथन्तर्हि व्यक्तिष्वभिन्नाकारप्रतिभास इत्याह । अन्यत्र भेदादभेदिन इति ।
भेदोन्यापोहः स एव प्रतिव्यक्त्यभेदी । तथा हि यथैका गोव्यक्तिरगोव्यावृत्ता त
थान्यापि
। तदनेन प्रकारेण स्वलक्षणान्येव विजातीयव्यावृत्तान्यभेदीनि भेद
इत्युच्यन्ते । अन्यत्र शब्दश्चायम्विभक्त्यन्तप्रतिरूपको निपातः । अन्यशब्द
समानार्थः । न त्वयन्त्रल्प्रत्ययान्तः सप्तम्यर्थस्याविवक्षितत्वात् । तेनायमर्थो
यथोक्तेन प्रकारेण स्वलक्षणात्मकाद् भेदादभेदिनोन्यः प्रतिभासमान आकारो
[p. 82b ] र्थेषु नास्ति किन्तु स्वलक्षणात्मक एव भेदो
विजातीयव्यावृत्तेरभेदी सर्वत्र विद्यतेऽ
भेदाध्यवसायात् । अभेदाध्यवसायस्य च स एव भेदः पारम्पर्येण निमित्तं ।

ननु बुद्धावभिन्नाकारः प्रतिभासते कथमर्थेषु नास्तीत्युच्यत इत्याह । स चा
रूप इति । ह्यर्थे च शब्दः । स हि विकल्पप्रतिभस्याकारो निःस्वभावस्तत्त्वा

[p. 223 ]न्यत्वेन परमार्थतो व्यवस्थापयितुमशक्यत्वादिति संप्रत्येवोक्तत्वात् ।
तमेवा
कारङ्गृहीतबुद्धिस्तदाकारोत्पत्तिरेवास्याः ग्रहणन्तथेत्यरूपस्याकारस्य ग्रहणाद्
विप्लवते भ्रान्ता भवतीत्युक्तम्प्राक् । अशक्तिरेषा विकल्पानामविद्याप्रभवत्वा
दिनोक्तत्वात् ।

दोषस्य परिहारमुक्त्वाऽधुना तुल्यदोषतामापादयन्नाह । अपि चेत्यादि । न
तुल्यमिति परः । तत्रेति भिन्नासु व्यक्तिषु तत एव सामान्यात्तुल्याकाराद् बुद्धि
रिति न तु
ल्यं चोद्यं ।

नन्वित्यादि सि द्धा न्त वा दी । तत्र व्यक्तिषु तस्य सामान्यस्य सतोष्या
153 ? प्या भास आकारो न लक्ष्यते । यद्वा तत्रेति विकल्पिकाविकल्पिकायां बुद्धौ ।
स्यादेतद् । विकल्पिकायान्तस्याभासोस्तीत्याह । सा हीत्यादि । सा हि
विकल्पिका बुद्धिर्वर्ण्णसंस्थानवती विभाव्यतेऽनुभूयते । वर्ण्णाद्याकारमेव सामान्य
मिति चेदाह । न चेत्यादि । ई
दृशमिति वर्ण्णसंस्थानाकारं गुणत्वाद् वर्ण्ण
संस्थानादेः सामान्यस्य च गुणव्यतिरेकात् । न च तत इति वर्ण्णसंस्थानादेः ।

एवं तावद् भिन्नं सामान्यं निराकृत्याभिन्नं निराचिकीर्षन्नाह । आकृती
त्यादि । स्वलक्षणानामात्मभूतमेव सादृश्यमाकृतिस्तदेव सामान्यन्तस्य वादः
स यस्यास्ति । तद्वा वदितुं शीलं यस्य सां ख्य स्य स तथा । विशेषव
त् स्वलक्ष
णवत् तस्य सामान्यस्य स्वलक्षणादव्यतिरेकाद्धेतोरर्थान्तरे द्वितीयादिव्यक्तिष्व
वृत्तिः । इति हेतोस्तदपि सामान्यं स्वलक्षणमेव जातन्ततो भेदाद्धेतोर्विद्यमानस्य
नाभिन्नः प्रतिभासो युज्यते व्यक्तिष्वित्यध्याहारः ।

तदेवमु द्यो त क रा द्यभिहितमभिन्नप्रतिभासमभ्युपगम्य व्यतिरिक्तस्याव्यति
रिक्तस्य च सामान्यस्यायो
गाद् भ्रान्तिरेवायं व्यक्तिष्वेकाकारप्रतिभास
इत्युक्तं ।

[p. 224 ]

अधुनास्त्येकप्रतिभासो व्यक्तिष्वित्याह । अथवास्त्वित्यादि । यदुक्तम्
। अभिन्नप्रतिभासा धीर्न भिन्नेष्वित्यतदस्तु । इष्टमेवैतदित्यर्थः । यतः प्रति
भासो धियां सामान्यबुद्धीनां भिन्नः । किङ्कारणं । समाना इति तासां
व्यक्तीनां ग्रहणात् ।

नैवेत्यादिना व्याचष्टे । तास्विति सामान्यबुद्धिषु
अभिन्न इत्येकः प्रतिभा
सोस्ति । किं कारणं । तासां व्यक्तीनां समाना इति ग्रहणात् ।

ननु समाना इति ग्रहे सत्येकप्रतिभासः कस्मान्न युज्यत एवेत्यत आह । न ही
त्यादि । किन्तर्हि तदेवेति यत्पूर्वदृष्टन्तदेवेदन्दृश्यत इत्येवं स्यान्न तु पूर्वेणेदं समान
मिति भेदाधिष्ठानत्वात् समानव्यवहारस्य । द्वयस्येत्यादि । यदि सामान्यमेव
[p. 83a ] केवलन्ता
भिर्बुद्धिभिर्गृह्यते तदा भवेदयं दोषः । किन्तु सामान्यं विशेषश्च द्वयमपि
सामान्यबुद्ध्या गृह्यते । ततो द्वयस्य ग्रहणाददोषः । यतस्तेनैव सामान्येन युक्ता
विशेषाः समाना इति गृह्यन्त इति ।

तथापीत्या चा र्यः । द्वयस्य ग्रहणेपि कल्प्यमाने तदिहेति स्यात् । तत् सामान्यं
यत्पूर्वं व्यक्तौ दृष्टन्तदिह व्यक्त्यन्तरे दृश्यत इत्येवं स्यान्न तु समान इति व्यक्तिभ्य
ए
कान्तभिन्नत्वात् सामान्यस्य । तदेवेत्यर्थान्तरभूतं गोत्वादिकं तासां व्यक्तीनां
साम्यं येन तास्समाना इति चेत् । अन्यः सामान्यात् साऽन्यस्य स्वलक्षणस्य कथं
केन प्रकारेण साम्यं । न केनचिदित्यभिप्रायः । तथा हि व्यक्तिरूपानुकारात्
सामान्यं व्यक्तीनां साम्यं कल्प्येत । तच्च नास्ति व्यक्तिभ्योऽत्यन्तंविलक्षण
त्वात् सामान्यस्य । नाप्यनेनान्ये समाना येन तत्साम्यं स्यात्
। न हि व्यक्ति
रूपानुकारादिना साम्यं किन्तु तत्सम्बन्धात् । व्यक्तिभिः सम्बन्धात् । सामान्यं
व्यक्तीनां सामान्यमिति चेन्नैतदेवं । किङ्कारणम् । अप्रतिबद्धस्य व्यक्ताव

[p. 225 ]नायत्तस्य ताभिरनुपकृतस्येत्यर्थः । समवायलक्षणेन सम्बन्धेन सम्बन्धात् सामान्यस्य
साम्येभ्युपगम्यमानेऽतिप्रसंगः संख्यासंयोगकार्यद्रव्याणामपि सामान्यरूपता स्यात् ।

ततश्च तत्सम्बन्धात् संख्येयादिषु समानप्रतिभासः स्यात् ।

कथमित्यादि परः । समाना इति ग्रहणाद् व्यक्तिषु प्रतिभासभेदः साध्यते
। तच्चैतद् विरुद्धं । यस्मात् समाश्चेता व्यक्तयः कथम्भिन्नधीग्राह्या एवेति
सावधारणं । अभिन्नधीग्राह्या अपि प्राप्नुवन्तीत्यर्थः । तथा हि यत्र किञ्चित्
सामान्यं कश्चिच्च विशेषस्तत्र समाना इति ग्रहणं युक्तमन्यथा
घटपटादिव
दभेदप्रतिभासः स्यान्न समाना इति ।

तद्व्याचष्टे । नन्वित्यादि । आसु व्यक्तिष्वित्यनेन विशेषरूपमाह । अभिन्नः
प्रतिभासः सिद्ध इत्यध्याहार्यः ।

अनेन च सामान्यस्य रूपमुक्तं ।

तदेवं साधारणाऽसाधारणरूपग्रहणाद् व्यक्तयः समाना गृह्यन्त इति समु
दायार्थः । तत्किं समानेष्वेकानेकप्रतिभासो विद्यते येनैवमुच्यते ।
यदि स्यादि
हेति बुद्धिः स्यादित्युक्तं । सामान्यात्मकत्वाद् विशेषाणां समाना इति प्रतिभास
इति चेत् । नन्वनुगतप्रतिभासाभावे सामान्यमस्तीति कुतः । न च समानरूपान्य
थानुपपत्त्या सामान्यकल्पना युक्ता । स्वहेतुभ्य एवं केषांचित् समानामेवोत्पत्तेः
केषांचिदसमानां । न च सामान्यात् तेषां समानरूपता युज्यत इत्युक्तं ।

तेन यदुच्यते भ ट्टे न ॥

न चाप्रसिद्धसारूप्यानपोहविषयात्मना ।

शक्तः कश्चिदपि ज्ञातुं गवादीनविशेषतः ॥

अथासत्यपि सारूप्ये स्यादपोहस्य कल्पना ।

गवाश्वयोरयं कस्मादगोपोहो न कल्प्यते ॥

शावलेयाच्च भिन्नत्वं बाहुलेयाश्वयोस्समं ।

सामान्यं नान्यदिष्टं च क्वागोपोहप्रवर्त्तनं ॥

अपोह्यानपि चाश्वादीनेकधर्मान्वयादृ
ते ।

[p. 226 ] [p. 83b ]

न निरूपयितुं शक्यस्तदपोहो न सिध्यती
ति । 154

Ślokavārtika.

अपास्तं । सामान्यमन्तरेणापि स्वहेतुभ्य एव गवादीनां समानामुत्पत्तेर्यदि
नाम सारूप्यमर्थान्तरभूतं नेष्यते सरूपास्त्विष्यन्त एव ते । एवंरूपाश्च येन भव
न्त्यश्वादयस्ते सर्वेऽविशेषेणागोरूपतया निषिध्यन्त इति न काचित् क्षतिः ।

आ चा र्यस्तु न नाम स्वहेतुभ्यः समाना उत्पन्नास्तथापि न सा
मान्यबलात्
समाना इति प्रतीतिरि ति दर्शयन्नाह । नेत्यादि । तद्दर्शन इति व्यक्तिग्राहिणि
ज्ञाने । सामान्यज्ञाने वा । भिन्नाभिन्नयोरिति विशेषसामान्ययोः । एककार्यतासादृश्य
मिति । एककार्यतैव सादृश्यं साम्यं तेनैव समाना व्यक्तयः प्रतीयन्त इत्यर्थः । न
तु पारमार्थिकेन सामान्येन । तेनैककार्यता सादृश्यं येषान्त एवापोह
विषया येषां
त्वेककार्यता नास्ति तेऽपोह्या इति सिद्धं । यथा चैकान्तभिन्ना अप्येककार्य कुर्वन्ति
तथोक्तं प्राक् ।

कस्मान्न सामान्येन समाना प्रतीयन्त इत्याह । न हीत्यादि । अर्थज्ञान इत्य
नुभवज्ञाने द्वावाकारौ भिन्नौ । अर्थद्वयकल्पनेन समानासमानकल्पनेन । कल्पना
विषयतामित्येकत्वारोपविकल्पविषयतां । तथेति समान
रूपतया । अनया
विकल्पबुद्ध्या ।

नन्वित्यादि परः ।

तासां व्यक्तीनां धीः कार्यं सा च विभिद्यत इत्येतावान् कारिकाभागः ।
प्रतिभावमित्येतदपेक्ष्य पठितः । एवम्भावं प्रति । तद्वदित्यादि विवरणं ।
तत्प्रतिभासिनोपि व्यक्तिप्रतिभासिनोपि ज्ञानस्य । तद्वद्व्यक्तिभेदात् । कथमेक
कार्या व्यक्तयो नैव । । ११० ॥

स्यादेतत् । नानुभवज्ञानेनैककार्याः व्य
क्तयः किन्तु यत्तद्विकल्पकमेक

[p. 227 ]रूपाध्यारोपेण तदपेक्षयेत्यत आह । तद्धीत्यादि । तद्ध्यनुभवज्ञानन्तासां व्यक्तीनां
कार्यं न विकल्पविज्ञानन्तस्य व्यक्त्यभावेपि भावात् । तस्यैव च विकल्पस्य समाना
इत्येवमुत्पद्यमानस्य व्यक्तिषु किं साम्यं । पटादीनां शीतापनयनमित्येवमादिपरि
ग्रहः । प्रतिद्रव्यमित्यव्ययीभावात् षष्ठ्या अम्भावः ।
द्रव्यस्य द्रव्यस्य यो भेदस्त
स्माद् भेदात् कारणभेदाद् भिद्यत इति यावत् ।

नेत्या चा र्यः । एकप्रत्यवमर्शस्येति स्वविषयस्यैकाकारप्रत्ययस्य हेतुत्वाद्
धीर्निर्विकल्पिका सविकल्पिका वाऽभेदिनी भाति । एकधीहेतुभावेनेत्यध्यवसितैक
रूपाया बुद्धेर्हेतुत्वेन व्यक्तीनामभिन्नता भाति ।

एतदुक्तम्भवति । प्रत्येकं यद्यपि व्यक्तिस्वरूप
ग्राहिण्यो धियो भिन्नास्त- [p. 84a ]
थापि प्रत्यभिज्ञया तासामेकत्वमध्यवसीयते । अनेन चैककार्यतासादृश्येन व्यक्ती
नामेकत्वं । न त्वेकपरामर्शहेतुत्वेनानुभवज्ञानानामेकत्वमुपचर्यते । नापि तथा
भूतानुभवज्ञानहेतुत्वेन व्यक्तीनामेकत्वमुपचर्यते । स्खलितप्रत्ययविषयत्वा
भावादुपचरितोपचाराभावाच्च । वृत्त्यर्थानुरूपश्च कारिकार्थो न व्याख्यातः
स्या
त् । । १११ ॥

ननु यद्येककार्यतासादृश्येन व्यक्तीनामेकत्वाध्यवसायः कथन्तर्हि बुद्धीना
मेकत्वाध्यवसायः । एककार्यत्वाभावात् । अथ ताः स्वभावत एकत्वावसायं जनयन्ति
व्यक्तयोप्येवम्भविष्यन्तीति किमेककार्यतासादृश्येन ।

सत्त्यम् । आचार्य दि ग्ना गा भिप्रायेणैवमुक्तमित्यदोषः । तस्मादेकत्वा
ध्यवसादेकत्वमिष्यते । न परमार्थत इत्यत आह
। निवेदितमित्यादि । सर्वभावाः
स्वभावेन व्यावृत्तिभागिन प्र० वा० १ । ४२ इत्यत्रोक्तत्वात् । तत्रेत्यसंसर्गिषु
भेदेषु । एकाकारा बुद्धिरतस्मिंस्तद्ग्रहाद् भ्रान्तिरेव ।

अथ स्यात् । सामान्यमन्तरेण भ्रान्तरेवायोग इत्यत आह । तान्त्वित्यादि ।
ताम्भ्रान्तिम्भेदिनः पदार्था व्यावृत्तानि स्वलक्षणानि क्रमेण जनयन्ति न साक्षात् ।

[p. 228 ] स्वभाव त इति प्रकृत्या । चकारो निवेदितमित्यस्या
नुकर्षणार्थः । एतदपि तत्रैव
प्रस्तावे निवेदितं । क्रमेणेति यदुक्तन्तस्य व्याख्यानं विकल्पहेतवो भवन्त इति ।
विकल्पकारणत्वादनुभवज्ञानम्विकल्पः । विकल्पहेतोरनुभवज्ञानस्य हेतवो भवन्त
इत्यर्थः । व्यक्तयोनुभवज्ञानं जनयन्ति तच्चैकाकारां भ्रान्तिमित्ययं क्रमार्थः ।

स त्वेषामित्यादिना का रि का र्थमाह । सर्वेषाम्भावानाम्भेदोन्या
पोहः । किं
स्वभावोऽतत्कारिविवेकः स एषामभिन्न इत्युच्यते । कस्माद् । ज्ञानादेरर्थ
स्येन्द्रियस्योदकाहरणादेश्च कस्यचिदित्यात्मानुरूपस्यैकस्य करणात् ।

यद्वा । ननु बुद्धेरेवायमभिन्नाकारः कथं व्यक्तीनामित्यत आह । स
त्वाकार एषां बाह्यानामभिन्नस्तथैव प्रतीतेः । प्रतीतिरेव कुतः । ज्ञानादेः
कस्यचिदेकस्य करणात् । स चाका
रो भेदोन्यापोह इत्युच्यते न सामान्यं ।
किङ्कारणम् । अतत्कारिस्वभावविवेको यतः ।

एतदुक्तम्भवति । प्रतिव्यक्तिर्गौर्गौरिति प्रत्ययेनातत्कारिस्वभावविवेको
तत्कारिस्वभावविविक्त एव स्वभावो विषयीक्रियते । न त्वर्थान्तरभूतं सामान्यन्तेन
भेद इत्युच्यते । एतत्पश्चार्द्धस्य व्याख्यानं ॥ १११ ॥

ननु कथं ज्ञानादेरेकत्वमित्याह । तदपीत्यादि ।
पूर्वार्द्धस्यैतद् व्याख्यानं ।
तदपि ज्ञानादिकार्यमभिन्नं ख्यातीति सम्बन्धः । प्रकृत्येति स्वभावेन ।
अभेदावस्कन्दिन इत्यभेदाध्यवसायिनः । तथाभूतेत्यादिना व्यक्तीनामपि
विकल्पं प्रति पारम्पर्येण कारणत्वमाह । अभेदावसायो विद्यते यस्मिंस्तस्य ज्ञानादे
[p. 84b ] रित्यनुभवज्ञानस्योदकाद्याहरणादेश्चार्थस्य हेतुत्वात् कारणा
त् क्रमेण व्यक्त
योप्येकं प्रत्ययं जनयन्तीति सम्बन्धः । किम्विशिष्टमित्याह । संसृष्टाकारमित्या
दि । संसृष्टो व्यक्तिष्वारोपित एक आकारो येन स तथा । स्वभावभेदोन्य
व्यावृत्तं रूपं स एव परमार्थोनुपचरितोऽस्येति विग्रहः । पारम्पर्येण व्यावृत्तस्वलक्षण
द्वारायातत्वाद् विकल्पस्य ।

ननु च तान्तु भेदिनः पदार्था इत्यादिनाऽयम
र्थोऽनन्तरमेवोक्तः ।

[p. 229 ]

सत्त्यं । किन्तु क्रमेण विकल्पहेतवो भवन्त इत्याद्यस्यैवार्थोऽनेन स्फुटीकृतः ।
एककार्यभेदवस्तुभूतं सामान्यम्भविष्यतीत्यत आह । सा चेत्यादि । सा चैककार्यता ।
अतत्कार्येभ्यो विश्लेषो व्यावृत्त एव स्वभावो न वस्तुभूतं सामान्यं । किं कारणन्त
दन्यस्य स्वलक्षणादन्यस्यानुवर्त्तिनोन्वयिनो वस्तुनो व्यक्तिव्यतिरेकेणा
दृष्टेः
प्रतिषेधाच्च पूर्वोक्तात् ।

न हीत्यादिना व्याचष्टे । दृश्यमुपलब्धिलक्षणप्राप्तं विभागेन व्यक्तिभ्यो
भेदेन । सति वा सामान्ये नित्यत्वादनाधेयातिष¹⁵⁵ ? शयत्वेन क्वचिद् व्यक्त्यन्तरे
अनाश्रितं कथं ज्ञानहेतुः । नैव । आश्रयव्यंग्यस्य तस्य ज्ञानहेतुत्वमिष्टमित्य
भिप्रायः । एतदप्युक्तमित्यनेन सम्बन्धनीयं । अस्यापि प्रागुक्तत्वात् ।

यत
एवम्भूतं सामान्यं नास्ति । तस्मात् संकेतोपीत्यादि । तदित्यन्यापोहः
सम्बध्यते । तस्यास्यापोहस्य विकल्पेन स्वाकाराभेदेनाध्यस्तस्य वित् ज्ञानं ।
तत्पूर्वको लाभश्च । तद्वित् । सैवार्थः फलमिति विशेषणसमासः । स मय
स्यास्ति संकेतस्येति मत्वर्थीयष्ठन् । विकल्पाध्यवसितबाह्यार्थप्रतिपत्त्यर्थमिति
समुदायार्थः । सर्वश्चारम्भः फलार्थ इ
ति विदिर्लाभार्थोप्याक्षिप्त एवान्यथा
संकेतकरणस्य वैयर्थ्यात् ।

ननु तद्विदर्थो यस्येति बहुब्रीहिणा भवितव्यं लाघवात् । बहुब्रीहिणोक्तत्वान्म
त्वर्थस्य तद्विभागानुत्पत्तिर्लाघवत्वं । तथा च भाष्य¹⁵⁶

Vyākaraṇa-mahābhāṣya.

उक्तं कर्मधारयाद्
बहुव्रीहिर्भवतीत्यादि ।

नैष दोषः । इदमपि तत्रोक्तं157

Ibid.

क्वचित्कर्मधारय एव सर्वसाधनाद्यर्थ इति ।
आकृतिगणत्वाच्च स
र्वसाधनादेस्तत्रायन्तद्विदर्थिकशब्दो द्रष्टव्यः । । ११२ ॥

[p. 230 ]

योयमित्यादि विवरणं । अन्योन्यं विवेकोन्यव्यावृत्तः स्वभावो भावानान्त
त्प्रतीतये तन्निश्चयार्थं स्वप्रतिभासेऽध्यवसितबाह्यरूपे संकेतोपि क्रियमाणः शोभेत
युक्तियुक्तत्वात् । किमर्थं क्रियत इत्यत आह । अतत्कारीत्यादि । विवक्षितार्थ
क्रियाकारिणो ये न भवन्ति तेषां विवेके
न परिहारेण प्रवृत्त्यर्थतया । अतत्कारिषु
प्रवृत्तिर्माभूदित्यर्थः ।

अमुमेवार्थं व्यतिरेकमुखेण 158 ? न द्रढयन्नाह । यदीत्यादि । तस्यान्य
परिहारस्य प्रतीत्यर्थो यदि न संकेतस्तत्कारिणी तदन्यपरिहारस्य व्यवहारकाले
प्यसंस्पर्शात् । यद्वा यदि न तत्प्रतीत्यर्थः संकेत इति विजातीयव्यावृत्तस्वभाव
[p. 85a ] प्रतीत्यर्थः संकेतः । तदा तस्यान्य
व्यावृत्तस्य स्वभावस्य व्यवहारकालेपि न केवलं
संकेतकालेऽसंस्पर्शाच्छब्देनाविषयीकरणान्नान्यपरिहारेण प्रवर्त्तेत ।

एतदुक्तम्भवति । यदा विधिरूपेणान्यव्यावृतोर्थो विषयीकृतस्तदान्यव्यव
च्छेदः प्रतीयेत । एतदेवाह । न हीत्यादि । विवेक इति विविक्तः स्वभावः ।
तेषान्तत्कारिणान्तेभ्य इत्यतत्कार्येभ्यः । यदि हि तस्य विविक्त
स्य स्वभावस्य
प्रतीतये संकेतः कृतः स्यादेवं व्यवहारेपि शब्देन चोद्येत । तथा चान्यपरिहारेण
प्रवर्त्तेतेति संकेतोपि तद्विदर्थिक एव युक्तः ।

ननु च शब्दजनिता बुद्धिः स्वाकारमेव बाह्यतयाध्यस्य ग्रहणादलीका ।
ततश्च तज्जनकस्य शब्दस्य कथम्वस्तुसम्वादः कथं चान्यापोहविषयत्वमित्यत
आह ।

सा चेत्यादि । अन्यापोहप्रति
पत्त्यर्थं या संकेतिका । सा च श्रुतिः । धियं
जनयन्त्यपीति सम्बन्धः । किम्विशिष्टाम् । अकार्यकृति । अवाह्यरूपे स्वाकारे ।
तत्कारि तुल्यरूपेणार्थक्रियाकारि बाह्यैकरूपेणावभासोध्यवसाय इति तृतीया
समासः स यस्या विद्यत इति पश्चात् मत्वर्थीयः ।

[p. 231 ]

एतदुक्तम्भवति । स्वाकारमबाह्यं बाह्यमिवाध्यवस्यन्तीमिति यावत् ।

एतेन प्रवृ
त्त्यर्थत्वं श्रुतेराख्यातं ।

वस्तुभूतसामान्यमन्तरेण कुतस्तस्या उत्पत्तिरिति चेदाह । वस्त्वित्यादि ।
वस्तूनाम्पृथग्भाव इतरेतरभेदस्तन्मात्रं बीजङ्कारणं पारम्पर्येण यस्याः सा तथो
क्ता । यतश्चानुगतं रूपं व्यावृत्तं चैकीकृत्य गृह्णात्यतोनर्थिकां जनयन्त्यपि
श्रुतिरर्थे न विसम्वादिका । कस्माद् । अतत्कारिपरिहाराङ्गभावतः । विजा
ती
याव्यवच्छेदहेतुभावतः ।

एतदुक्तम्भवति । यद्यन्यव्यावृत्तवस्त्वध्यवसायिनीं बुद्धिं जनयेच्छ्रुतिस्तदा
तदन्यव्यावृत्त एव स्वलक्षणे पुरुषं प्रवर्त्तयतीति सम्वादिका स्यात् । संकेतकाले च
श्रुतेरितरेतरभिन्न एव स्वभाव आश्रयस्तत्रास्याः संकेतितत्वात् । तदेवम्पारम्प
र्येण वस्तुभेदाश्रयाच्च कारणादर्थे । न विसम्वादिका मता । व्यवहा
रकाले
प्यन्यव्यावृत्तस्यैव वस्तुनः प्रापणात् ।

ननु विधिरूपेण वस्त्वध्यवसायात्कथं श्रुतेरन्यापोहविषयत्वमित्यत आह ।
तत इत्यादि । यतश्चातत्कारिपरिहारांगभावतः श्रुतेर्वस्तुभेदाश्रयत्वं च ततः
कारणादन्यापोहविषया । एतदेव द्वयमाह । तत्कर्त्राश्रितभावत इति । तस्मिन्नपोहे
कर्त्तृभावतः । आश्रितभावश्च
स्वार्थाभिधानद्वारेणार्थादतत्कारिपरिहाराङ्गभाव
तस्तस्मिन्नपोहे कर्त्तृभावः श्रुतेः । व्यवहारकाले संकेतकाले च वस्तुभेदाश्रयद्वारेण
प्रवृत्तेस्तस्मिन्नपोहे श्रुतेराश्रितभावः ।

एकेत्यादिना कारिकार्थमाह । तमित्येकमाकारं स्वप्रतिभासिनमारोप्यार्थे
ष्वध्यस्योत्पद्यमानां । स च स्वप्रतिभासो
मिथ्यावभासित्वादकार्यकारी । तमे- [p. 85b ]
वंभूतमपि कार्यकारिणमिवाध्यवस्यन्ती । अनेनाकार्यकृतीत्यादि व्याख्यातं ।
वस्तुपृथग्भावमात्रमन्यव्यवच्छेदमात्रं यस्या बुद्धेरिति विग्रहः । मिथ्याबुद्धिं जन
यन्त्यपि श्रुतिः । कस्मान्मिथ्याबुद्धिरित्यत आह । समानाध्यवसायामेकाकारा

[p. 232 ]ध्यवसायां । तदन्यपरिहाराङ्गभावात् । विवक्षितादर्था
दन्यस्य परिहारांगभावतया
व्यवच्छेदाश्रयभावतः । परमार्थतो वस्तुतः । तद्व्यतिरेकिष्वतत्कार्यव्यतिरेकिषु
न विसम्वादिकेत्युच्यते । तथा ह्यनित्यकृतकादिश्रुतयो यथाभूतस्य नित्यादि
व्यावृत्तस्य वस्तुनो व्यावृत्तिमुपादाय संकेतितत्वाद् व्यवहारेपि तथा भूतस्या
न्यपरिहाराङ्गभावेन प्राप्तिहेतवो भवन्ति । तेन यथार्थदर्शना
न्यायातत्वा
च्छ्रुतेरपि सम्वादः ।

यद्वा यथाभूते व्यवच्छेदे सा श्रुतिः संकेतिता तस्य परमार्थतोस्ति वस्तुषु
सद्भाव इतीयता लेशेनाविसम्वादित्वं न तु धूमादिवच्छब्दानामावश्यको वस्तुनि
प्रतिबन्धस्तेषामिच्छामात्रप्रतिबद्धत्वात् ।

अविसम्वादित्वमेव समर्थयन्नाह । तथा हीत्यादि । तेषु भावेषु स व्यतिरेको
व्यवच्छेदो भूतः सत्यः
। कुतः । सर्वथा सामान्याभ्युपगमेप्यवश्यं व्यवच्छे
दस्याभ्युपगमनीयत्वादन्यथा व्यवच्छिन्नस्वभावाभावे सामान्यस्यैवाभावप्रसङ्गा
दित्युक्तं । सामान्योक्तापि तत्र भूत इति चेदाह । नैक इत्यादि । एकः सामा
न्यपदार्थो व्यक्तेर्व्यतिरिक्तो वै शे षि का दीनामव्यतिरिक्तः सां ख्या नां न तेषु भूत
इति सम्बन्धः । कस्मात् । सर्व
था व्यतिरिक्तस्याव्यतिरिक्तस्य च प्रमाण
बाधितत्वेनायोगादसम्भवात् । बाधकम्प्रमाणं प्रागुक्तं वक्ष्यते च ।

यदि पुनर्यथा प्रतिभासमपि सामान्यं शब्देन चोद्येत तदा तस्य सामान्यस्य
वस्तुन्यविद्यमानस्य समावेशने शब्देन विषयीकरणे । तस्य वा सामान्यस्य प्रमाण
बाधितस्य वस्तुनि बाह्ये निवेशनेऽभ्युपगम्यमाने
दूरोत्सृष्टमेवात्यन्तविप्रकृष्ट
मेव वस्तु स्यात् । कुतः । शब्दज्ञानाभ्यां शब्दात् तदुक्ताच्च ज्ञानादित्यर्थः । यद्वा
शब्दज्ञानाभ्यां दूरमुत्सृष्टं त्यक्तं स्यात् । कुतः । तद्विषयाभिमतस्य शब्दादि
विषयाभिमतस्य । तस्येति सामान्यस्य वस्तुस्वभावात् । अन्यस्य सामान्यव्यतिरिक्त
स्य वस्तुधर्मस्य वस्तुस्वभावस्य स्वलक्षणस्यासंस्प
र्शादग्रहणात् । यतश्च स्वलक्षणन्न
गृह्णात्यथ च स्वाकाराभिन्नमध्यवस्यति । तत एव सा श्रुतिरन्यापोहविषयेत्युच्यते ।

[p. 233 ]

ननु विधिरूपेण बाह्यस्यैवाध्यवसायात् कथमन्यापोहविषयेत्युच्यत इत्याह ।
अन्येत्यादि । विजातीयव्यावृत्तेष्वर्थेषु व्यावृत्तिभेदम्विजातीयव्यच्छिन्नस्वभाव
मविशेषे
णोपादाय विजातीयव्यावृत्तमात्रं रूपमाश्रित्य सजातीयव्यक्तिषु शब्द
स्य निवेशनात् संकेतकरणादित्यर्थः । अनेनान्यापोहाश्रितत्वं श्रुतेराख्यातं । अन्य- [p. 86a ]
परिहारेण प्रवर्त्तनादित्यन्यापोहं प्रति कर्त्तृभावः श्रुतेरुक्तः । । ११५ ॥

अवृक्षेत्यादिना परस्य चोद्यमाशंकते । अन्यापोहवादिनः किल न विधिरू
पेण वृक्षार्थस्य ग्रहणं नाप्य
वृक्षार्थस्य । किन्त्वन्योन्यव्यवच्छेदेन । तत्र । अवृ
क्षव्यतिरेकेण वृक्षार्थग्रहणे वृक्षशब्दस्य योर्थस्तस्य ग्रहणेऽभ्युपगम्यमाने । द्वयं
वृक्षावृक्षग्रहणमन्योन्याश्रयं । तथा ह्यवृक्षार्थव्यवच्छेदेन वृक्षार्थग्रहणे सत्यवृक्ष
ग्रहणपूर्वकं वृक्षग्रहणमंगीकृतं । अगृहीतस्यावृक्षस्य व्यवच्छेतुमशक्यत्वात् । अवृ
क्षस्यापि ग्रहणं वृक्षार्थव्यवच्छेदेनेति तत्रापि वृक्षग्रह
णपूर्वकमवृक्षग्रहणमापतितं ।
वृक्षमगृहीत्वा तद्व्यवच्छेदेनावृक्षार्थस्य व्यस्थापयितुमशक्यत्वात् । एवं वृक्षावृक्ष
योर्मध्ये एकस्य वृक्षस्यावृक्षस्य वा ग्रहाभावे द्वयाग्रहः ।

यतश्च द्वयोरप्यग्रहस्तस्मात् कारणादन्यव्यवच्छिन्नेर्थे शब्दस्य यः संकेत
उक्तस्तस्यासम्भव इति केचिदाचक्षते । तथा चाहो द्यो त क रः । स यावच्चा
गान्न प्रतिपद्य
ते तावदगवि प्रतिपत्तिर्न युक्ता । यावच्च गान्न प्रतिपद्यते तावद्
गवीत्युभयप्रतिपत्त्यभाव इति ।

एतमेवार्थ म्भ ट्टो प्याह ।

सिद्धश्चागौरपोह्येत गोनिषेधात्मकश्च सः ।

तत्र गौरेव वक्तव्योनन्यो यः प्रतिषिध्यते ।

स चेदगोनिवृत्त्यात्मा भवेदन्योन्यसंश्रयः ।

सिद्धश्चेद् गौरपोह्यार्थं वृथापोहप्रवर्त्तनं ।

गव्यसिद्धे त्वगौर्नास्ति तदभा
वेपि गौः कुत¹⁵⁹

प्रकल्पनाम also

इति ।

तस्माद् वस्तुभूतं सामान्यमेष्टव्यं । तत्र विधिरूपेणैव संकेत इति ते मन्यन्ते ।

[p. 234 ]

यदीत्यादिना व्याचष्टे । तस्येत्यवृक्षभेदलक्षणस्य वृक्षस्य । एवन्तावन्न वृक्षस्य
ग्रहणं नाप्यवृक्षस्येत्याह
। अविज्ञातेत्यादि । अविज्ञातो वृक्षो यस्य पुंसस्तेन
तद्व्यवच्छेदरूपस्येति वृक्षव्यवच्छेदरूपस्य बुद्धावनारूढेर्थ इति । यदि वृक्षावृक्षौ
बुद्धावारूढौ स्यातां तदाऽवृक्षपरिहारेण वृक्षे संकेतः स्यात् । अनारूढे च वृक्षेऽवृक्षे
चार्थे कथं संकेतः ।

तेषामित्यादिना परस्याप्ययन्दोषस्तुल्य इत्याह । ततश्च यस्तस्य परिहारो
ममापि स एवेति भावः । । ११६ ॥

य एकमित्यादिना व्याचष्टे । अन्यव्यवच्छेदेन संकेते क्रियमाणे ये वादिन
एकम्वस्तु सामान्यमभ्युगम्येतरेतराश्रयदोषं
चोदयन्ति । तेषान्तत्रापि वस्तु
भूते सामान्ये वृक्षत्वलक्षणे संकेते क्रियमाणे द्वयी कल्पना अवृक्षा व्यवच्छिन्ना
न वेति । ११७ ॥

यदि व्यवच्छिन्नास्तदा ते ज्ञाता अङ्गीकर्त्तव्या । अज्ञातानां व्यवच्छेदाभावात् ।
तच्च ज्ञानन्तेषु न युज्यते । तदाह । कथमित्यादि । कथं ज्ञाता वृक्षार्थग्रहणाद् ऋते ।
[p. 86b ] इत्येतावान् कारिकाभागः । प्राक्छब्दस्तु मिश्रकव्याख्यानेनोपात्तः । वृ
क्षार्थग्रह
णम्विना प्राग् वृक्षार्थग्रहणादवृक्षाः । कथं ज्ञाता इत्यर्थः । ये तु प्राक्शब्दं
का रि का यां पठन्ति तैरर्थशब्दो न पठितव्यः । न ह्यवृक्षनिश्चयकाले वृक्षार्थ
ग्रहणमस्त्यवृक्षग्रहणपूर्वकत्वात् वृक्षग्रहणस्य । न च वृक्षनिश्चयमन्तरेण वृक्षा
र्थग्रहो युक्तस्तस्यापि वृक्षग्रहणपूर्वकत्वात् । एतदेवाह । न हीत्यादि । तदेति संके
तकाले प्रतिपत्ता । यस्मै संके
तः क्रियते । कस्मान्न वेत्तीत्याह । तदित्यादि ।
तस्य वृक्षावृक्षस्य ज्ञानायैव तदर्थितया संकेतार्थितयोपगमादुपस्थितत्वात् । कथं
नाम संकेतोत्तरकालं वृक्षावृक्षौ ज्ञास्यामीति । यद्वा तदर्थितयोपगमादिति संकेता
र्थितया प्रवृतेः । अतो नास्ति संकेतकाले वृक्षावृक्षज्ञानं प्रतिपत्तुः । स च वृक्षावृक्ष

[p. 235 ]मजानानः कथमवृक्षव्यवच्छेदं प्रतिपद्ये
त संकेते । नैव प्रतिपद्येत । अवृक्षव्यवच्छे
दाप्रतिपत्तौ च सत्यामपरिहृतो न व्यवच्छिन्नस्तदन्यस्तस्माद् वृक्षादन्यो यस्मिन्
वृक्षार्थे सो परिहृततदन्यस्तस्मिन्निवेशस्संकेतः । सप्तमीति योगविभागात्
समासः । स यस्मिन् शब्देस्तीति मत्वर्थीय इति । अपरिहृततदन्यन्निर्देष्टुं
शीलमस्येति णिनिर्वा । अवृक्षादव्यवच्छिन्नेर्थे संप्रमुग्धरूपे संकेतितादिति
या
वत् ।

अपरः प्रकारः । वृक्षादन्यस्तदन्यस्तस्मिन्निवेशः संकेतः । अपरिहृतश्चासौ
तदन्यनिवेशश्चेति कर्मधारयः । स यस्यास्ति वृक्षशब्दस्येति पूर्ववत् । अवृक्षादव्यव
च्छिन्नत्वाद् वृक्षार्थस्य । तत्र संकेत्यमानस्य शब्दस्यावृक्षेपि निवेशः प्रसक्तः ।
वृक्षभेदेष्विवेति समुदायार्थः । । ११८ ॥

तस्मादेवंभूताद् वृक्षशब्दाद् व्यवहारिणां पुंसां व्यवहारका
ले तत्परिहारेणा
वृक्षपरिहारेण नियते शाखादिमति प्रवृत्तिर्न स्यात् । किन्त्वविशेषेण वृक्षावृक्षयोः
प्रवृत्तिर्भवेत् । किम्वत् । वृक्षभेदवत् । न हि वृक्षशब्दात् प्रकरणादिरहिताद्
वृक्षविशेषे खदिरादौ तदन्यवृक्षपरिहारेण प्रवृत्तिर्भवति । संकेतकाले तेषामव्य
वच्छेदात् ।

न हीत्यादिना व्याचष्टे । संकेतकालः संकेतशब्देनोक्तः
परार्थव्यवच्छेदेनेति
परस्मादवृक्षाद् वृक्षाद् वृक्षार्थस्याव्यवच्छेदेन । द्वितीये तु व्याख्याने ।
परस्मिन्नवृक्षे वृक्षशब्दस्य संकेताव्यवच्छेदेनेति व्याख्येयं । निवेशितादिति
संकेतितात् । तत्परिहारेणावृक्षपरिहारेण वृक्षवदित्यस्य व्याख्यानं शिंशपादि
भेदवदिति । शिंशपादय एव भेदा इति विशेषणसमासः वतिः सप्तम्यर्थे । सूत्रे
तु वृक्षभेदा इति षष्ठीसमासः । शिंशपादयो हि भेदा वृक्षस्य भेदा भवन्तीत्यनुरूपैव
वृत्तिः तेषु च यथा वृक्षशब्दान्न परस्परव्यवच्छेदेन प्रवृत्तिस्तथा सूत्रविभाग
एव व्याख्यातं ।

अथेत्यादिना पराभिप्रायमाशंकते । अविधायानिषिध्यान्यदिति प्रतिषेधद्वयं

[p. 236 ]केचित् पठन्ति । संकेते विषयमभिधायातोन्यच्चानिषिध्येति । तच्चायुक्तमिव
दृश्यते विधिप्रतिषेधौ मुक्त्वा शब्दप्रवृत्त्यसम्भवात् । एकस्य हि प्रदर्शनमभिदधता
विधेरङ्गीकृतः । ततश्चाविधाय प्रदर्श्येतिपदद्वयं व्याहतं स्यात् । तस्मादविधायेत्यत्रैव
नञ् द्रष्टव्यः । अविधाय निषिध्यान्यदिति पाठः । निषिध्यान्यत् पूर्वन्तद्व्यवच्छेदेना
परं संकेतवि
षयमविधाय । प्रतिषेधपूर्वकं विधिमकृत्वा विधिमात्रमेव केवलं
कृत्वेत्यर्थः अत । एव प्रदर्श्यैकमिति वृत्तावपि न कस्यचिद् व्यवच्छेदेन किंचिद्
विधीयत इत्यन्यनिषेधपूर्वकमेव विधानं प्रतिषेधति । केवलस्तु विधिरगीकृत
एव । एकमिति सामान्यं । एतेन सामान्ये संकेतकरणात् सर्वव्यक्तिषु कृत इत्या
चष्टे । ११९ ॥

वृक्षोयमिति सं
केतस्वरूपन्दर्शयति । यद्वस्तु प्रदर्श्य संकेतः कृतस्तत् प्रतिपद्यते
व्यवहारेपि । तेन कारणेनायमनन्तरोक्तो वस्तुसामान्यवादिनोऽदोषः । तथा
दृष्टमेवार्थमिति सामान्यं यत्र संकेतः कृतः । तत्सम्बन्धिनं वेति सामान्यसम्बन्धिन
माश्रयं । तत्रापीति विधिना केवलेनापि संकेते क्रियमाणे द्वौ विकल्पौ वृक्षोयमिति
संकेतं कुर्वाणः तरुर
यमपीति विदधीत । तरुरयमेवेति वा । आद्ये पक्षे तरुत्व
मन्यस्याप्यनिषिद्धमिति व्यवहारे नियमेन प्रवृत्तिर्न स्यादिति स एव प्रसङ्गः । अथ
तरुरयमेवेति तदा स एवातरुरव्यवच्छेदोङ्गीकृतः । ततश्च संकेतकाले प्रतिपद्यमानेन
कथं वृक्षावृक्षौ ज्ञाताविति तदवस्थः प्रसङ्गः । तदाह । प्रसंगो न निवर्त्तत इति ।

एकमित्यादि
ना व्याचष्टे । अयमपि वृक्षोऽयमेव वृक्ष इति । गतिमिति
प्रकारं । तयोश्चेति द्वयोरपि प्रकारयोः । न दोष इत्यादि परः । दृष्टोपटाकारो
नुभूतस्तद्विपरीतस्य ततो विलक्षणस्य सुज्ञानत्वात् ।

[p. 237 ]

एतदेव ग्रहणकवाक्यमेकं हीत्यादिना व्याचष्टे । एकं हि किंचित् सामान्यं
वृक्षत्वादिकम्पश्यतोन्यत्र तत्सामान्यरहिते विलक्षणे वस्तुनि
तदाकारविवेकिनीं
यथा परिदृष्टाकारविलक्षणाकाराम्बुद्धिमनुभवतः पुंसो यथानुभवन्ततो यथा परि
दृष्टादन्यदित्येवंरूपो वैधर्म्यनिश्चयो वैलक्षण्यनिश्चयः ।

एतेन वैधर्म्यनिश्चयस्य स्वभाव उक्तः । । १२० ॥

तद्विवेचन इति व्यापारः पूर्वदृष्टादृष्टार्थविवेचनः पृथग्भावस्य व्यवस्था
पयति । ततोन्यदित्यनेनैव तद्वि
वेचने सिद्धे यत्पुनस्तद्विवेचनग्रहणन्तत्स्पष्टार्थं ।
तत्रैतस्मिन् क्रमे सति यथानुभवम्वैधर्म्यनिश्चयवान् स प्रतिपत्ता । यं शाखादि
मन्तमर्थम्विशिष्टसामान्यवन्तमाकारान्तराद् विवेचयति । तं पुरोधायायमेव
वृक्ष इति प्रदर्श्य व्युत्पादितः संकेतं ग्राहितो । यत्रैव तं संकेतानुरूपं सामान्यात्मानन्न
पश्यति । तमेवावृक्षं स्व
यमेव शब्दव्यापारम्विना प्रतिपद्यते । तदेवमाकारान्त- [p. 87b ]
रात् स्वयमेव विवेकेनावधारितं सामान्यात्मानमुपादाय संकेते कृते सर्वासु सजातीय
व्यक्तिषु कृतो भवति । सामान्यस्य सर्वत्रान्वयात् । अयमेवेति चावधारणात् संकेते
कृते दृष्टविपरीतस्य सुज्ञानत्वात् । ततोन्यत्रावृक्ष इति निश्चयो भवतीति न
यथोक्तदोषः ।

अन्यापोहवादिनोप्ये
वमिति चेदाह । नेदमित्यादि । एकत्र संकेतकाले दृष्ट
स्यासाधारणस्य रूपस्य क्वचिद् व्यक्त्यन्तरेऽनन्वयादननुगमात् । ततश्च संकेत
काले यो वृक्ष इत्येव गृहीतो भेदस्तस्यान्यत्र दर्शनन्नास्ति । तत्र संकेतकाले दृष्टे
पश्चाद् दृश्यमाने च स्वलक्षणे यद् भिन्नप्रतिभासि दर्शनमुत्पन्नन्तेन हेतुना । वृक्षा
वृक्षयोः प्रतिपत्तौ क्रियमाणायां व्यक्त्यन्तरे
प्यन्यस्मिन् वृक्षभेदेपि न स्यात्तथा वृक्ष
इति प्रतीतिः । तथा हि यो वृक्षभेदः संकेतकाले दृष्टस्तस्माद् घटादयो
विलक्षणास्तथान्योपि वृक्षभेदः । तत्र यथा घटादिषु वृक्ष इति प्रतिपत्तिर्न भवति
तथा वृक्षभेदेपि न स्यात् किन्त्ववृक्ष इत्येव प्रतिपत्तिर्भवेदित्यर्थः ।

एवन्तर्हीत्या चा र्यः तत्रापीति विकल्पाकारोपि सामान्ये संके
ते क्रियमाणे

[p. 238 ]तुल्यमेतदितीतरेतराश्रयप्रतिविधानं ।

एतदुक्तम्भवति । सर्वभावाः स्वहेतुतो भिन्ना इति पूर्वमेव प्रतिपादितं । तेन
वृक्षा अवृक्षाश्च भिन्ना एव निर्विकल्पके ज्ञाने प्रतिभासन्ते । वृक्षेषु च विधि
रूपेणैव वृक्षविकल्प उच्यते । तथाऽवृक्षेषु वृक्षनिषेधेनावृक्षविकल्प उत्पद्यत इति
कुत इतरेतराश्रयत्वं ।

ननु य
द्यपि विधिरूपेण वृक्षविकल्पस्य प्रतिपत्तिस्तथाप्यवृक्षादिव्यावृत्तिद्वारे
णोत्पद्यमानत्वादवृक्षादिप्रतिपत्त्यपेक्षत्वन्ततश्च स एवेतरेतराश्रयदोषः ।

नैतदस्ति । यतोऽवृक्षादिव्यावृत्तिर्वृक्षादिस्वरूपमेव तदनुभवद्वारेणैव वृक्षादि
विकल्प उत्पद्यते न त्ववृक्षादिप्रतिपत्त्यपेक्ष इति कुत इतरेतराश्रयत्वं । तत्र
वृक्ष
विकल्पे प्रत्येकं शिंशपाद्यभेदेन वृक्षाकारोऽभिन्नः प्रतिभासते । स च संकेतात् पूर्वं
स्वसम्वेदनप्रत्यक्षसिद्धः ज्ञानरूपत्वादतस्तत्रैव शब्दः संकेत्यते ।

तेन यदुच्यते भ ट्टे न ॥

संकेतात् पूर्वमिन्द्रियैरन्यापोहो न गम्यते ।

नान्यत्र शब्दसंकेतः किन्दृष्ट्वा स प्रयुज्यतां ॥

अन्वयेन विमुक्तत्वान्नानुमाप्यत्र विद्यते ।

सम्बन्धानुभवो
प्यस्य तेन नैवोपद्यत इति160

Ślokavārtika.

निरस्तं ।

कस्मादितरेतराश्रयप्रतिविधानन्तुल्यमित्याह । यस्मादित्यादि । सजातीय
व्यक्तिष्वेकाकारम्प्रत्यभिज्ञानमेकप्रत्यवमर्शस्तथाऽख्या संज्ञा यस्य ज्ञानस्य तत्तथा ।
अनेन भिन्नास्वपि व्यक्तिष्वेकाकारं प्रत्यभिज्ञानमेकत्वमारोपयतीत्युक्तं । ततश्च
[p. 88a ] विकल्पविज्ञानारोपितैकत्वासु व्यक्तिषु
यत्र क्वचित् संकेतः कृतः सर्वत्र कृतो भव
तीत्यस्य बीजमाख्यातं । एकत्र हीत्यनेन विजातीयपदार्थपरामर्शशून्याकारन्तेन
परामर्शस्य प्रतिनियताकारत्वमाह । विजातीयपदार्थाकारव्यावृत्त्या सजातीयेषु
सर्वेषु यदेकप्रत्यवमर्शज्ञानन्तत्र स्थित इत्यर्थः । एतेनापि सजातीयाऽसजातीया
वस्तुविभागबीजमुक्तं । अत एवाह । तदित्यनेनैकः
परामर्शो गृह्यतेऽतच्छब्देन
तद्विपरीतः । स चासश्च तदतौ । तयोर्हेतवस्तदतद्धेतवः । तान् विभजते । एक

[p. 239 ]शाखादिमदाकारपरामर्शहेतून् तद्विपरीतांश्च पृथक् करोति स्वयमेव संकेतात् ।
प्रागपि निवेदितमेतद् । एकप्रत्यवमर्शार्थज्ञानाद्येकार्थसाधनं १ । ७५
इत्यत्रान्तरे । व्यतिरिक्तस्याव्यतिरिक्तस्य च सामान्यस्य निषेधान्निषेत्स्यमान
त्वाच्च ।
भावाः प्रकृतिभेदिनः स्वभावेनैव विलक्षणाः । ज्ञानादिकमित्यादि
शब्दाद् उदकाद्याहरणादिकं केचिदेव कुर्वन्ति नान्ये ॥ १२१ ॥

प्रकृत्या तदतज्जननस्वभावत्वात्तेषां । तान्भावानयं प्रतिपत्ता स्वयमेव शब्द
व्यापारं विना विभज्य विभागं कृत्वा तद्धेतूनतद्धेतूँश्च प्रत्येति । तेन कुत इतरेतरा
श्रयत्वदोषः । यो हि तद्धेतूनतद्धेतूँश्च भावात्स्व
यमेव प्रतिपद्यते । तस्य प्रति
पत्तुस्तद्बुद्धिपरिवर्तिन इत्यादि कर्मपदं प्रतिपद्येतेत्येतत् क्रियापदापेक्षं । अतद्धेतु
भ्यस्तद्धेतून् विभज्य स्थापयति या बुद्धिः सा । तद्बुद्धिस्तत्परिवर्त्तिनस्तदा
रूढान् । विकल्पिकाया धियो हेतुतया भातो भासमानात् ।

इव शब्दस्य वक्ष्यमाणस्य सम्बन्धाद्धेतुतयेवेति द्रष्टव्यं न तु ते विकल्पप्रति
भासि
नो हेतवंस्तेषां बहिरसत्वात् । केवलम्प्रतिपत्तुस्तथाध्यवसायादेवमुच्यते ।
अहेतुरूपविकलान् भात इत्यत्राभिसम्बन्धः । इव शब्दयोगश्च पूर्ववत् । एका
कारपरामर्शबुद्धेर्ये न हेतवस्तेषां रूपेण विकलानिव । दृश्यविकल्पयोरेकीकरणाद्
बाह्येन सहैकरूपानिव भात इत्यत्राभिसम्बन्धः । स्वयं संकेतादुत्तरकालमपि
।
अतत्कारिभ्यो भेदेन तान् भावान् प्रतिपद्येतेति कृत्वा । उक्तिः शब्दो भेदे विजातीय
व्यावृत्ते स्वभावे विकल्पेन स्वाकाराभेदेनाध्यस्ते नियुज्यते संकेत्यते । तम्भेदं
यथोक्तं । तस्याः श्रुतेः सकाशाद् व्यवहारे प्रतियती प्रतिपद्यमाना परिधीर्भ्रान्त्या
एकम्वस्त्विवेक्षते । सजातीयव्यक्तिषु तम्विजातीयव्यावृत्तं स्वभावं स्वाकाराभेदेन
प्रतियती
धीरेकमिव वस्तु प्रेक्षत इत्यर्थः ।

ततः सर्वेष्वेकपरामर्शहेतुषु वृक्ष इति प्रतिपत्तिरतो यदुक्तं दर्शनेन प्रतिपत्तौ
व्यक्त्यन्तरेपि न स्यादिति तदपास्तं ।

यच्चाप्युक्तम्भ ट्टे न ॥

[p. 240 ]

गोशब्दानभिधेयत्वमश्वादीनां हि ते कथं ।

न दृष्टस्तत्र गोशब्दः संकेतसमये यदि ।

एकस्मात्तर्हि ते पिण्डाद्यदन्यत् सर्वमव तत् ।

[p. 88b ]

भवेदपो
ह्यमित्येवं नहि सामान्यवाच्यतेति । 161

Ślokavārtika.

तदपि निरस्तं । एकव्यक्तौ गोशब्दस्य संकेते विषयस्य व्यक्त्यंतरेनुगमात् स एवायं
गौरिति प्रतीतेरिति । तथापि ।

तेषामित्यादिना का रि कार्थमाह । तेषां विजातीयवस्तुविवेकिनामर्थानां
प्रकृत्या तथाभूतविकल्पकारणानामन्वयादिति सम्बन्धः । प्रकृत्या स्वभावेन न
पुनरेकसामान्ययोगात् । सर्वे
तर्हि परामर्शं कस्मान्न जनयन्तीत्याह । प्रत्ययव
शादिति । अनुभवज्ञानं प्रत्ययस्तद्द्वारेण तेषां विकल्पजननात् । तथाभूतस्यैकप्रत्य
वमर्शात्मकस्य विकल्पस्य कारणानामन्वयात् सद्भावाद् । यथैको वृक्षभेदः
प्रकृत्या तथाभूतविकल्पहेतुभूतस्तथा द्वितीयादिरपीत्यनेनाकारेणान्वयो न पुनरेक
म्वस्तु सामान्यात्मकमस्ति । तस्मादन्व
याद्धेतोरेककार्यवत्त्वेनैकाध्यवसाययोग्यानिति
वाक्यशेषः ।

तद्द्रष्टुरिति व्यक्तिष्वेककार्यकरणस्य द्रष्टुर्बुद्धौ विपरिवर्त्तमानानारूढान् ।
तस्माद् द्रष्टुरिति भवितव्यं । कर्तरि चे ति षष्ठीसमासप्रतिषेधादिति चेन्न ।
शेषषष्ठ्या विवक्षितत्वात् । द्रष्टृशब्दस्य चातृन्प्रत्ययान्तत्वात् । तत्र तृन्निति षष्ठी
प्रतिषेधात् । तच्छब्दस्य द्वितीया
न्तस्य साधनं कृतेति समासः । अन्ये तु तत्प्रयोजक
इत्यादिनिर्देशात् प्रतिषेधसूत्रस्यानित्यत्वं ज्ञापयन्ति । एवमन्येष्वपि निर्देशेष्वेवं
जातीयेष्वेवंरूपाः परिहारा वक्तव्याः । तज्ज्ञानहेतुतया तस्य विकल्पज्ञानस्य
हेतुतया । तदन्यव्यावृत्त्या चेत्येकाकारप्रत्यभिज्ञानहेतुभ्यो येऽन्ये तथाभूतवि
कल्पाऽहेतवः । तेभ्यो व्या
वृत्त्या च । अतथाभूतानपि न हि ते विकल्पारूढास्तद्धे
तवो बहिरविद्यमानत्वात् । अत एवाहेतुरूपविकल्पत्वमप्यसत्तेषामवस्तुसत्त्वात् ।
तथाध्यवसितान् । तज्ज्ञानहेतुतया तदन्यव्यावृत्त्या चारोपितान् । अनेन भातो
हेतुतया धियः । अहेतुरूपविकलानिवेति व्याख्यातं ।

[p. 241 ]

अविभक्तबाह्याध्यात्मिकभेदानित्यनेनैकरू
पानित्येतद् व्याचष्टे । अविभक्तो
बाह्याध्यात्मिकभेदो येष्विति विग्रहः । दृश्यविकल्पयोरेकीकरणेन गृहीतानित्यर्थः ।
यस्मै संकेतः क्रियते स प्रतिपत्ता । प्रतिपत्तिमनुसृत्य । संकेतकाले यादृशी तस्य
प्रतिपत्तिः । अहेतुरूपविकला एककार्या भावा एकरूपा येष्वयं वृक्षशब्दः संकेतितस्त
एवामी । तस्माद् वृक्षा इत्येवमाकारा ।
तामनुसृत्य । तां स्मृत्वा । विकल्प
विज्ञाने स्थितस्सन् । तान् यथोक्तान् भावान् तद्विज्ञानहेतूनतद्विपरीतेभ्यो भेदेन ।
एते वृक्षा इति व्यवहारकालेपि वृक्षशब्दश्रवणात् कथन्नाम प्रतिपद्येतेत्यनेनाभि
प्रायेणाक्तमतद्धेतुभ्यो भेदव्यवच्छिन्ने स्वभावे विकल्पेन विषयीकृते नियुङ्क्ते
संकेतस्य कर्त्ता । । १२३ ॥

ननु व्यावृत्तस्य स्वलक्षणस्य व्यवहा
रकालेनुगमो नास्ति । नापि विकल्प- [p. 89a ]
प्रतिभासिनः सामान्याकारस्य स्वज्ञानाभिन्नत्वाद् विकल्पान्तरेन्वयोस्ति । नापि
वक्तृसम्बन्धिनस्तस्य श्रोतुः श्रोतृसम्बन्धिनो वा वक्तुः प्रतीतिरन्यचेतोधर्मत्वेना
तीन्द्रियत्वात् । न चाप्रतिपन्ने समं प्रतिपाद्यप्रतिपादकाभ्यां संकेतः सम्भवतीत्याह ।
स्वपरेत्यादि । स्वस्य प्रतिपादकस्य परस्य च प्रति
पाद्यस्य विकल्पेष्वेककार्यकरण
लक्षणेन भ्रान्तिनिमित्तेनैकप्रतिभासान् भावान् संकेतविषयान्आदर्श्य ।

एतदुक्तम्भवति । यथैकस्तैमिरिको द्विचन्द्रन्दृष्ट्वान्यतैमिरिकायोपदिशन्
स्वदृष्टमेवोपदिशति न परदृष्टमप्रत्यक्षत्वात् । अथ च तस्यैवम्भवत्ययमेव मया
परस्मै प्रतिपादित इति । परोपि च स्वसन्तानभाविनमेव द्विचन्द्रा
कारम्प्रतियन्
य एव प्रतिपादकेन मम प्रतिपादितस्स एव मया प्रतिपन्न इति मन्यते । तद्वत् प्रति
पाद्यप्रतिपादकयोर्बुद्ध्याकारस्याध्यवसितबाह्यरूपस्य भेदेप्येकत्वाध्यवसायात् संकेत
करणं व्यवहारकाले च तस्यैव प्रतीतिरेकत्वाध्यवसात् । तमित्यन्यव्यवच्छिन्नं
स्वभाव स्वाकारेणाभिन्नमध्यस्य प्रतिपद्यमाना
बुद्धिः । तस्या इति श्रुतेः । एकवस्तु
ग्राहिणीव प्रतिभाति ।

तेन यदुच्यते भ ट्टे न ॥

न चान्वयविनिर्मुक्ता प्रवृत्तिः शब्दलिङ्गयोः ।

[p. 242 ]

ताभ्यां न विनापोहे धीर्न चासाधारणेन्वयः ।

अपोहश्चाप्यप्रसिद्धोऽव्यभिचारः क्व कथ्यतां ।

तस्मिन्नविद्यमाने च न तयोः स्यात्प्रमाणतेति । 162

Ślokavārtika.

अपास्तं । यत एकस्मिन्नन्यव्यावृत्ते स्वलक्षणे शब्दलिङ्गाभ्यां स
म्बन्धम्प्रति
पद्यमानोप्यन्यत्राप्येवंरूपेषु सम्बन्धं प्रतिपद्यत एवैकत्वाध्यवसायादिति कुतोन्वयर
हितत्वादिदोष इति । वस्तुभूतन्तु सामान्यमाश्रित्य वृक्षावृक्षविभागो न घटते ।
तदाह । न पुनरित्यादि । एकम्वस्तु सामान्यं दृश्यमुपलब्धिलक्षणप्राप्तन्तत्र
स्वलक्षणेष्वस्ति । यथा वृक्षभेदेभ्यो घटादयो भिन्नास्तथा घवादयोपि
।
परस्परन्तेषाम्भिन्नानान्दर्शनेपि यस्य सामान्यस्य दर्शनादर्शनाभ्यां वृक्षावृक्षविभागं
कुर्वीत यत्रेदं सामान्यं दृश्यते स वृक्षो यत्र न दृश्यते सोऽवृक्ष इति ।

कस्मान्नास्तीत्याह । तस्येत्यादि । सामान्यस्य व्यतिरिक्तस्य शाखादिप्रति
भासाद् विभागेनाग्रहणात् । न हि वृक्षादिषु द्वौ प्रतिभासावुपलभ्येते । एकः शाखा

द्याकारोऽपरश्चाशाखाद्याकारः । न च शाखाद्याकार एव सामान्यं प्रतिभासत इति
शक्यम्वक्तुन्तस्य शाखाद्याकारत्वात् । दण्डवद्दण्डिनीति वैधर्म्यदृष्टान्तः । यथा
दण्डिनि दण्डस्य भेदेन ग्रहणं । नैवं सामान्यस्य । अपरस्माच्छाखादिमतः प्रविभा
[p. 89b ] गेनागृहीतस्य च सामान्यस्य व्यक्तिष्वनुपलक्षणात् । स्वरूपेण परस्योपल
म्भन
मुपलक्षणन्तच्च स्वयमगृहीतस्य कथम्भवेत् । अनर्थान्तरसामान्यवादिनस्त्वाकृतेरे
कत्र व्यक्तौ दृष्टायाः स्वलक्षणादव्यतिरेकात्तद्वदेवान्यत्र व्यक्त्यन्तरे द्रष्टुमशक्य
त्वात् । ततश्च तदतद्वतोरिति संकेतकालपरिदृष्टैकवृक्षाकृतिर्यस्यास्ति स तद्वान् ।
पश्चाद् व्यवहारकाले दृश्यमानो वृक्षभेदः पूर्वदृष्टवृक्षाकृतिरहितोऽतद्वान् । तयो
र्यथा
क्रमं वृक्षावृक्षत्वे न्यायप्राप्तत्वे सति व्यक्तिरेकैवेति संकेतकाले दृष्टैव वृक्षः
स्यान्न तु व्यवहारकाले दृश्यमाना । संकेतकाले दृष्टाया आकृतेरन्यत्रादर्शनात् ।

अन्यापोहे शब्दार्थपरैरव्यापित्वं चोदितं तत्परिजिहीर्षवान् पूर्वपक्षदिग्मात्र

[p. 243 ]न्तावत् करोति । भवतु नामेत्यादि । कस्मात्तत्रार्थान्तरव्यवच्छेदो नास्तीत्याह ।
न ह्यज्ञेयमित्यादि । यत इ
त्यज्ञेयात् । अज्ञेयं कस्मान्नास्तीति चेदाह । तत
इत्यादि । अज्ञेयाद् विज्ञेयस्य भेदेन विषयीकरणमङ्गीकर्त्तव्यमन्यव्यवच्छेदवादिना
ऽन्यथा कथमज्ञेयात् ज्ञेयस्य व्यवच्छेदः । ततश्चाज्ञेयात् ज्ञेयस्य भेदेन विषयीकरणे
सत्येव तस्याज्ञेयाभिमतस्य ज्ञेयत्वात् । न ह्यविषयीकृताद् व्यवच्छेदः शक्यो दर्शयितुं ।
आदिशब्दात् स
र्वसमुदायद्व्यादिशब्दानां ग्रहणं ।

तदुक्तम्भ ट्टो द्यो त क रा भ्यां । अन्यापोहश्च शब्दार्थ इत्ययुक्तमव्यापकत्वात् ।
यत्र द्वैराश्यम्भवति तत्रेतरप्रतिषेधादितरः प्रतीयते यथा गौरिति पदेऽगोः प्रतिषेधेन
गौः प्रतीयते ।

न पुनः सर्वपद एतदस्ति । न ह्यसर्वन्नाम किंचिदस्ति यत्सर्वशब्देन विनिवर्त्त्येत ।
अथ मन्यसे एकाद्यसर्वं
तत् सर्वशब्देन निवर्त्त्यते । तत्र स्वार्थापवाददोषप्रस
ङ्गात् । एवं हि सत्येकादिव्युदासेन प्रवर्त्तमानः शब्दः । अङ्गप्रतिषेधादङ्गव्यति
रिक्तस्य चाङ्गिनोनभ्युपगमादनर्थकः स्यात् । एवं सर्वसमुदायशब्दा एकदेश
प्रतिषेधरूपेण प्रवर्त्तमानाः समुदायिव्यतिरिक्तसमुदायानभ्युपगमादनर्थकाः प्राप्नु
वन्ति । द्व्या
दिशब्दानां च समुच्चयविषयत्वादेकादिप्रतिषेधे प्रतिषिध्यमाना
नामसमुच्चयत्वात् । द्व्यादिशब्दानामनर्थकत्वमिति ।

नैष दोष इत्याचार्यः । यस्मादाकांक्षावतीं बुद्धिं कुतश्चिन्निवर्त्त्य तस्या बुद्धेः
क्वचिद्विनियतेऽर्थे निवेशनायाकाङ्क्षावतः पुंसः कश्चिच्छब्दः प्रयुज्यते प्रतिपाद
यित्रा । क्वचिन्निवेशनायेत्यनेनान्वय उक्तः ।
कुतश्चिद्विनिवर्त्त्येत्यनेन व्यतिरेकः ।

किङ्कारणं कुतश्चिन्निवर्त्त्य क्वचिन्निवेश्यते शब्द इत्यत आह । तदर्थस्येत्यादि ।
शब्दार्थस्यावधारणात् । अन्यथा यदि तेन शब्देन न कश्चिदर्थो व्यवच्छिद्येत व्यर्थः
शब्दप्रयोगः स्यात् । यत एवन्तस्माज्ज्ज्ञेयादिपदेष्वित्यादिशब्दात् सर्वविश्वादिप

[p. 244 ] [p. 90a ] देषु । किम्विशिष्टेषु । व्यवहारोपनीतेषु । विधिप्र
तिषेधलक्षणः शाब्दो व्यव
हारस्तदर्थमुपनीतेषु । लौकिकप्रयोगस्थेष्विति यावत् । तेषु व्यवहाराङ्गेषु यथा
कथंचिद् व्यवच्छेद्योस्ति कश्चित् ।

एतदुक्तम्भवति । यत्परश्च शब्दः स शब्दार्थ इति विधायकस्यापि वाक्यस्य
व्यवच्छेदपरत्वाद् व्यवच्छेदोपि शब्दार्थ उच्यते इति न काचित् क्षतिः ।

शब्दं हीत्यादिना व्याचष्टे । सर्वः पुमान् लौकिकः परीक्ष
को वा कस्मान्नाति
वर्त्तत इत्याह । तस्येत्यादि । तस्य शब्दस्य प्रवृत्तिनिवृत्तिफलत्वादिति कुतश्चिन्नि
वर्त्त्य क्वचित् प्रवृत्त्यर्थत्वादित्यर्थः । इतरथा शब्दप्रयोगो विफलः स्यात् । तदाह ।
यदीत्यादि । अयम्वक्ता कस्यचित् प्रतिपाद्यस्य कुतश्चिदनभिमतान्न निवर्त्तयेद्
बुद्धिमनिवर्त्त्याभिमते च क्वचिन्न प्रवर्त्तयेत् तदा यथाभूतानुज्ञानादिति शब्दप्र
योगात्
पूर्वं प्रतिपत्तुर्यथा संप्रमुग्धरूपोर्थस्तथाभूतस्य शब्देनाननुज्ञानात् । यथाकथंचिद्
यादृशस्य तादृशस्यानुज्ञानादित्यर्थः । सर्वव्यवहारेषु न किंचिद्वचनं व्यवहरेदुच्चा
रयेत् । किङ्कारणं । शब्दव्यवहारस्यावधारणनान्तरीयकत्वात् ।

एतदेव साधयन्नाह । यथेत्यादि । अत्र ह्युदकमानये त्युक्ते श्रोतुः करण

विशेषेऽवश्यमाकां
क्षा भवति तत्र च नियमार्थं घटेने त्युच्यते । सोयं घटो नेति
शब्दः स्वार्थाभिधानपुरस्सरमेव करणान्तरव्यवच्छेदाक्षेपात् फलवान् भवत्यन्यथा स
त्यपि घटशब्दप्रयोगे यदि नाञ्जलिना तथान्येनापि करणेनोदकानयनं यथाकथंचिदि
ति । अल्पप्रमाणं बहुप्रमाणं वा जलानयनमभिप्रेतमित्यर्थः । उदकशब्दोपि कर्मान्त

रव्यवच्छेदेन यदि विशिष्टे कर्मणि न प्रवर्त्तकस्तदा तस्यापि प्रयोगोनर्थक इत्याह ।
तथेत्यादि । आनयेत्येव केवलम्वचनं स्यात् । किंभूतमनाक्षिप्तकरणकर्मकं ।
अनाक्षिप्तविशेषणानाश्रितं करणं घटाख्यं कर्म चोदनाख्यं यस्मिन्नानयेत्येतावति वच
ने तत्तथोक्तं । तथानयेत्यस्मिन् व्यापारेभिमुखीभूतः पुमान् । आनयेत्यने
न यद्या
नयनादन्यस्माद् व्यापारान्न व्यवच्छिद्येत तदाऽनयेत्यपि न वाच्यं स्यात् ।

[p. 245 ]

एतदेवाह । एवमानयनमित्यादि । अन्यद्वा किञ्चिदनुष्ठानमिति । आनयना
दन्यत् । किम् । भोजनाद्यनुष्ठानं । अननुष्ठानं चेति व्यापाराकरणमनानयनं च
यद्यभिमतं स्यातदा क्रियापदमानयेत्यपि न ब्रूयात् । नयनमन्यद्वेति क्वचित् पुस्तके
पा
ठः स त्त्व 163 ? त्व युक्तः । आनयनशब्दस्य प्रक्रान्तत्वात् । तस्माद् व्यवहारो
पनीतानां घटादिशब्दानामस्ति व्यवच्छेद्यो यथा तेषान्तथा व्यवहारोपनीतानां
ज्ञेयादिशब्दानां केनचिद् व्यवच्छेद्येनाज्ञेयादिना ।

अनन्याशङ्कायामित्यज्ञेयत्वादेराशङ्काऽन्याशङ्का । तदभावोनन्या शंका ।
असत्यामज्ञेयत्वाद्याशङ्कायामित्यर्थः । तथा ह्यनित्यादि
रूपेणाज्ञेयः शब्द इत्या- [p. 90b ]
शंकायामिदं प्रयुज्यतेऽनित्यादिनाकारेण ज्ञेय इति । तत्रानित्याद्याकारेण यदज्ञे
यत्वमाशंकितं तदेव व्यवच्छिद्यते । एवं ज्ञेयास्सर्वपदार्थास्सर्वज्ञज्ञानस्येत्यत्रापि
स र्व ज्ञ ज्ञानापेक्षया यदज्ञेयत्वमाशंकितन्तदेव व्यवच्छेद्यं । तथा कश्चिदाह । निरु
पाख्यानामभावात्तत्र ज्ञानस्य वृत्तिर्नास्ति तस्मादज्ञेयास्त इति ।
अत्राप्यज्ञेयत्व
मारोपितन्तदेव व्यवच्छेद्यं । सर्वाभावो न भवतीत्येवमभावस्यापि विषयीकरणात् ।
एवमन्यत्रापि ज्ञेयशब्दप्रयोगे वाच्यं । तथा प्रमेयशब्दे । तथा क्षणिकास्सर्वे संस्कारा
इत्यत्रापि सर्वस्य दीपादेरेव क्षणिकत्वं कैश्चित् कल्पितन्न सर्वस्य । तद्व्यवच्छेदेन
सर्वसंस्काराणामनित्यत्वं । एवं कश्चिदागतः किम्वा स
र्व एवेत्याशङ्कायां सर्वो
ग्राम आगतः । इति कस्यचिदेव यदागमनमाशंकितन्तदेव व्यवच्छेद्यं । तथा समुदाया
लम्बनाः पञ्च विज्ञानकाया इति चैकदेशालम्बना इत्येकदेशालम्बनत्वं निषिध्यते ।
एवमन्येष्वपि द्व्यादिशब्देषु व्यवहारोपनीतेषु प्रकरणवशाद् यथायोगं व्यवच्छेदो
वक्तव्यः ।

अयमत्र समुदायार्थः । न वस्तुभूतं प्रति
योगिनम्भिन्नबुद्धिग्राह्यं राशिद्वये
ऽवस्थाप्याऽन्यापोहः शब्देन चोद्यत इत्युच्यते । किन्तु यः श्रोत्रा तथाभूतेप्यतथाभूत
आकार आरोप्यते सोपि व्यवच्छेद्य एव शब्देनेति ।

एतदेव स्फुटयन्नाह । तत्र हीत्यादि । यदेव मूढमतेः प्रतिपाद्यस्याशंकास्थान
माशंकाविषयः । तदेव ज्ञेयादिशब्दानां निवर्त्त्यं । श्रोत्रा नैव कश्चिदाशङ्कि
त
इति चेदाह । अनाशङ्कमानो वेत्यादि । यद्यसौ न किञ्चिंदाशङ्कते । यथाभूत

[p. 246 ]निश्चयवान् तदा परस्माद् वक्तुः किमुपदेशमपेक्षते । नैवेत्यभिप्रायः । आकांक्षाप
नयनं श्रोतृसंस्कारस्तद् यत्र वचने नास्ति तदा श्रोतृसंस्कारं तथाभूतं च वचनं
कुर्वाणो वक्ता कथं नोन्मतः स्यात् । तस्माद् वक्ता श्रोतुराकांक्षावतः संस्कार
मेवाधित्स
मानः शब्दं प्रयुंक्ते । किं कारणं । तत्संस्कारायैव श्रोतृसंस्कारायैव
शब्दानां कृतसंकेतत्वात् ।

भवतु नाम वाक्यस्थानां व्यवहारार्थमुपनीतानां ज्ञेयादिशब्दानां यथोक्तं
व्यवच्छेद्यं । ये त्वव्यवहारोपनीताः केवला एव ज्ञेयादिशब्दास्तेषु कथं । न हि
तत्र प्रतिपत्तुराशङ्कास्थानमस्तीत्यत आह । अव्यवहारोपनीताश्चेत्यादि । वा

क्येष्वनन्तर्भूतो वाचकः शब्दो नास्तीत्यर्थः । यतो वक्ता फलार्थी प्रथमन्ताव
दिममर्थम्विशिष्टक्रियासम्बद्धमनेन शब्देनास्मै प्रतिपादयामीत्यभिप्रायेण देव
दत्त गामानये त्येवं प्रयुंक्ते । तेन क्रियान्वितानामेव पदार्थानामभिधानं । न त्व
[p. 91a ] भिहितानाम्पदार्थानाम्पश्चादन्वयः । गामित्यादौ कर्मादिविभक्तेरनुत्पादप्र
सं
गात् । तस्माद् वाक्यस्थानामेव प्रयोगः । तदेवाह । वाक्यगतस्येत्यादि । तस्यैवार्थ
प्रतिपादकत्वादिति भावः ।

ये तु वै या क र णैः सर्वविश्वेत्यादिगणेषु पठ्यन्ते । प्रकृतिप्रत्ययविभागेन वा
संस्क्रियन्ते । तथा नि रु क्त कारैः । तेपि रेखागवयस्थानीया वाक्यस्थानामेव प्रति
पत्त्युपाया द्रष्टव्या न तु तेषां लौकिकः कश्चिदर्थोस्ति । तस्मात् वाक्यस्थानामेव
पदानामर्थवत्ता । तत्रैव चावस्थितानामर्थचिन्ता क्रियते । तदाह । क्व पुनरित्यादि ।
एत इति ये वाक्यस्थाः प्रयोगविषयचिन्तायां प्रवर्त्तमानायामन्यापोहः शब्दार्थ
उच्यते । अन्योऽपोह्यतेऽनेनेति कृत्वा । ये त्वप्रयोगस्था ज्ञेयादिशब्दास्तेषामर्था
सम्भवाच्चिन्तैव नास्तीत्याह । अनिर्दिष्टप्रयोगमित्यादि । निर्दिष्ट उपात्तस्तथा

चासौ प्रयोगश्चेति कर्मधारयः । पश्चान्नञा सहाभावार्थेऽव्ययं विभक्तीत्यादिना
ऽव्ययीभावः । ततश्च सप्तम्या स्तृतीया सप्तम्योर्बहुल 164

Pāṇini.

मित्यम्भावः ।
उपात्तप्रयो
गाभावे सति वाक्येनुपनीतस्य केवलस्य ज्ञेयशब्दस्य कोर्थ इति प्रश्न इत्यर्थः ।

[p. 247 ]क्रियाविशेषणमेतदित्यपरे । प्रश्नक्रिया हि विशेष्या । क्रियाविशेषणानाञ्च कर्म
त्वमिति ।
अत्र च यदि कर्म्मधारयसमासस्तस्य स्वपदार्थवृत्तित्वात्कथन्तेन
प्रश्नक्रियाविशेषितेति वक्तव्यं ।

अथानिर्दिष्टः प्रयोगो यस्मिन् ज्ञेयशब्द इति बहुब्रीहिस्तदापि शब्दो विशेषितो
न क्रिया । यदा त्वेवम्विग्रहोऽनिर्दिष्टः प्रयोगो यस्मिन् प्रश्न इति तदा भवति
क्रियाविशेषात् तदापि प्रश्नशब्दसामानाधिकरण्यात् सप्तम्येव युक्ता
ऽनिर्दिष्ट
प्रयोगे प्रश्न इति । किङ्कारणं केवलस्य ज्ञेयशब्दस्यार्थो नेति चेदाह । तत इति
। ततो ज्ञेयशब्दात् क्वचिद् अपि न वस्तुप्रतिपत्तेः । विधिप्रतिषेधफले व्यवहारे
च केवलस्य ज्ञेयशब्दस्य प्रयोगाभावात् कुतोर्थप्रतिपत्तिः । यदादिशब्दोऽनित्यादि
रूपेण किं ज्ञेयो भवत्यथाज्ञेय इत्येवं प्रक्रान्ते ज्ञेय इति केवलः प्रयुज्यते । तदापि
यार्थप्रति
पत्तिः सा प्रकृतं शब्दादपदमपेक्ष्य भवन्ती वाक्यादेव जायते । पदान्तर
सहितस्य पदस्य वाक्यत्वात् । तस्मान्नास्ति पदान्तरनिरपेक्षात् पदार्थप्रतिपत्तिः ।
यथा ज्ञेयादिपदानां केवलानां न किंचिद्वाच्यं तथा घटादिशब्दानामपि केवलानां ।

ननु च किं घटेनोदकमानयाम्यथाञ्जलिनेति प्रस्तावे । घटेनेति प्रयुंक्ते ।
तत्र च यः प्रकरणं
न ज्ञातवान् तस्यापि प्रतिपत्तुर्घटेनेति केवलशब्दश्रवणाद् घटा
कारा प्रतिपत्तिरुत्पद्यत एवेति कथमुच्यते केवलाच्छब्दात् न प्रतिपत्तिरित्याह ।
यापीत्यादि । अपरिसमाप्तः स जिज्ञासितोर्थो यस्यां प्रतिपत्तौ साऽपरिसमाप्त
तदर्था । कथमपरिसमाप्ततदर्थतेत्याह । दृष्टप्रयोगानुसारेणेति । यावत्सु नयना
नयनादिक्रियाचोदना
प्रवृत्तेषु । तेन घटशब्दस्य प्रयोगो दृष्टस्तदनुसारेण तावत्सु
पूर्ववाक्येष्वाकांक्षावती प्रतीतिर्भवति किमयमर्थो विवक्षितः किम्वायमित्येवं
साकांक्षत्वादुपप्लवमानं रूपत्वेनासमाप्तार्था विप्लवभ्रान्तिरेव । एतत्कथयति ।
नैव केवलशब्दमात्रश्रवणादर्थप्रतिपत्तिरस्ति किन्तु वाक्येषूपलब्धस्यार्थवतः पदस्य
सादृश्येनो
पहृतबुद्धेः केवलशब्दश्रवणादर्थप्रतिपत्त्यभिमान इति । यथा दृष्टप्रयो
गानुसारेण केवलघटादिपदश्रवणादर्थप्रतिपत्तिर्विप्लवस्तादृशो ज्ञेयादिशब्देष्वपि ।
यथादर्शनं । यथाप्रयोगोपलम्भं । यावत्सु वाक्येषु ज्ञेयशब्दः प्रयुज्यमानो दृष्ट
स्तदनुसारेण केवलज्ञेयशब्दश्रवणादस्त्येवार्थप्रतिपत्तिविप्लवः । अनेन स
र्वथा घटा
दिशब्दैर्ज्ञेयादिशब्दानान्तुल्यतामाह ।

यच्चाप्युक्तम् । एकादिव्युदासेन प्रवर्त्तमानः सर्वशब्दाङ्गे प्रतिषेधादङ्गव्य

[p. 248 ]तिरिक्तस्य चाङ्गिनोनभ्युपगमादनर्थकः स्यादि ति ।

तदयुक्तं । यतोन्य एवैकादिबुद्धिविषयाभावा अन्ये च समुदायादिबुद्धिविषयाः
प्रतिभासन्ते । ये च विशिष्टावस्थाः समुदायादिबुद्धिविषयास्त
एवाङ्गिन उच्य
न्तेन्यस्याङ्गिनो निषेधात् । यादृग्भूताश्च ते परेण समुदायादिधर्मारम्भका
इष्यन्ते तादृग्भूता एवास्माभिः समुदायबुद्धिजनकत्वेन तदालम्बना इष्यन्ते विरोधा
भावात् । तेन सर्वसमुदायद्वित्वादिशब्दानामेकादिनिषेधो घटत एव ।

तस्मादित्यादि । यतः सर्वं वाक्यं सावधारणम्वाक्यस्थानामेव पदाना
मर्थ
वत्ता । तस्मात् सर्वशब्दप्रयोग इत्युपसंहारः । तत्साफल्यात् तस्य शब्दप्रयोगस्य
साफल्यात् । एवं सर्वशब्दानां यथोक्तविधिनाऽन्यापोहे वाच्ये ।

यदुक्तम्भ
ट्टो द्यो त क रा भ्यां ।

अन्यापोहश्च किम्वाच्यः किम्वाऽवाच्योयमिष्यते ।

वाच्योपि विधिरूपेण यदि वान्यनिषेधतः ॥

[p. 92a ]

विध्यात्मनास्य वाच्यत्वे त्याज्यमेकान्तदर्शनं ।

सर्वत्रान्यनिषेधोयं शब्दार्थ इति वर्ण्णितं ॥

अनपोहव्युदासेन यद्यपोहोभिधीयते ।

तत्र तत्रैवमिच्छायामनवस्था भवेत्तव ॥

अथाप्यवाच्य एवायमन्यापोहस्त्वयेष्यते ।

तेनान्यापोहकृच्छब्द इति बाध्येत ते वचः ॥

यस्माद् येष्वेव शब्देषु नञ् योगस्तेषु केवलः ।

भवेदन्यनिवृत्त्यंशस्स्वात्मैवान्यत्र गम्यत इति ॥

तदयुक्तं ।
विधेः शब्दार्थस्यार्थादन्यनिषेधस्याभ्युपगमात् ।

यदि तर्हि विधिरेव शब्दार्थोर्थादन्यनिषेधः । कथन्तह्याचार्य दि ङ् ना गे न
शब्दोर्थान्तरव्यावृत्तिविशिष्टानेव भावानाहेत्याद्युक्तं ।

न विरुध्यत इत्यत आह । निवेशनं चेत्यादि । अनेन चैतद्दर्शयति । संके
तेपि तावद् विधिरूपेण शब्दः प्रवर्त्तते किं पुनर्व्यवहार इति । यो वृक्षा
र्थो यस्मा
165

Ślokavārtika.

[p. 249 ]दवृक्षाद् घटादेर्भिद्यते विनिवर्त्त्येत स वृक्षन्त्यक्त्वेत्यर्थः । निवेशनं संकेतकरणं
वक्षशब्दस्य द्रष्टव्यं । तम्विनिवृत्त्येत्यनेनावृक्षे वृक्षशब्दो न संकेत्यत इत्युक्तम्भ
वति । क्व पुनस्तन्निवेशनमित्याह । भेदे भिद्यमानानां वृक्षाणां यस्तद्भेदस्तस्मा
दवृक्षाद् भेदः । अवृक्षाद् भिन्नः स्वभावः । यथैव ह्येको वृक्षविशेषस्त
स्माद् वृक्षाद्
भिन्नस्तथा सर्वे वृक्षभेदाः ।

ततस्तेष्वसौ तद्भेदो विकल्पबुद्ध्या सर्वेष्वेकत्वेनारोप्यत इति समानाकार
भासी भवति । तस्मिन् समानाकारभासिनि तद्भेदे भिन्नस्वभावे निवेशनं शब्दस्य ।
स चायमिति चशब्दोवधारणार्थः । स एवायम्विकल्पप्रतिभास्याकारो बाह्या
भिन्नः ।

यद्वा स एव तद्भेदोऽवृक्षाद् भिन्नस्वभावलक्ष
णः प्रोक्त आचार्य दि ङ् ना गे न ।
कथं प्रोक्त इत्याह । अन्यव्यावृत्त्या गम्यते तस्य वस्तुनः कश्चिद् भाग इत्यनेन ।
अस्य चार्थम्वृत्तौ व्यक्तीकरिष्यामः ।

नन्वन्यव्यावृत्त्या विशिष्टो वस्तुभागः परमार्थत एव कस्मान्न गृह्यत इत्याह ।
रूपं स्वभावो नास्यापि भेदस्य किञ्चन निवृत्तिरूपस्य भेदस्यासत्त्वात् । विकल्प
प्रतिभासिनश्च बुद्धिवि
भ्रमात् ।

यदि भेदस्य न रूपं किञ्चन कथन्तर्हि शब्दोन्यव्यावृत्तिविशिष्टानेव भावाना
हेत्युच्यत इत्यत आह । तद्गतावित्यादि । तस्य यथोक्तस्य भेदस्य विजातीय
व्यावृत्तस्य स्वभावस्य विधिरूपेण गतावेव शब्देभ्यो गम्यतेन्यनिवर्त्तनं । । १२७ ।

तथा हि वृक्ष इत्युक्तेऽर्थादवृक्षनिवर्त्तनं प्रतीयते । एतावन्मात्रेण चान्यव्यावृ

त्तिविशिष्टत्वमुक्तं । न तु परमार्थतो विशेषणविशेष्यभावः । तदाह । नेत्यादि ।
तत्रेत्यन्यापोहे शब्दार्थे आ चा र्य ग्रन्थे वा । कश्चित् पर इत्यन्यस्माद् व्यावृत्तोर्थः ।
केनचिदन्यव्यावृत्तिलक्षणेन विशिष्टो न गम्यत इति ।

तेन यदुच्यते भ ट्टे न ।

न चासाधारणम्वस्तु गम्यतेऽपोहवत्तया ।

कथं वा परिकल्प्येत सम्बन्धो
वस्त्ववस्तुनोः ॥

[p. 92b ]

स्वरूपसत्त्वमात्रेण न स्यात् किञ्चिद्विशेषणं ।

[p. 250 ]

स्वबुद्ध्या रज्यते येन विशेष्यन्तद्विशेषणं ॥

न चाप्यश्वादिशब्देभ्यो जायतेऽपोहबोधनं ।

विशेष्यबुद्धिरिष्टेह न चाज्ञातविशेषणा ॥

न चान्यरूपमन्यादृक् कुर्याज्ज्ञानविशेषणं ।

कथं चान्यादृशे ज्ञाने तदुच्येत विशेषणं ।

अभावगम्यरूपे च न विशेष्येस्ति वस्तुता ।

विशेषितमपो
हेन वस्तु वाच्यं न तेस्त्यत ॥ 166

Ślokavārtika.

इत्यपास्तं ।

नन्वेकस्य शब्दस्य कथं विधिप्रतिषेधलक्षणं व्यापारद्वयम् । आह ।

न चापि शब्दो द्वयकृत् । स्वार्थाभिधानमन्यव्यावर्त्तनं च द्वयं करोति ।
किङ्कारणम् । अन्योन्याभाव इति । इतिशब्दो हेतौ । यस्मादवृक्षभेदाभावो
वृक्षार्थस्तदभावश्चावृक्षार्थ इतरेतराभावत्वेन । तस्माद् वृक्षशब्दाद् वृक्षार्थप्रति
पत्त्यैवार्था
द् अवृक्षनिवृत्तिप्रतिपत्तिरपि भवतीति न द्वौ व्यापारौ साक्षाच्छब्द
स्य । तेन ।

यदि गौरित्ययं शब्दः समर्थोन्यनिवर्त्तने ।

जनको गवि गोबुद्धेर्मृग्यतामपरो ध्वनिः ॥

न च ज्ञानफलाः शब्दा न चैकस्य फलद्वयं ।

अपवादविधिज्ञानं फलमेकस्य वः कथम् ।

इति निरस्तं ।

यदि शब्दवाच्यो भेदस्सर्वत्रानुयायी तदेव तर्हि पारमार्थिकं सामा
न्यम्भविष्य
तीत्यत आह । असाविति शब्दविषयोनुयायी भेदः अरूपो निःस्वभावः । तस्मिन्न
रूपे दृश्यविकल्पयोरेकीकृत्य वक्तृश्रोत्रोर्यद्रूपवत्त्वेन दर्शनन्तद्बुद्धिविप्लवो भ्रान्ति
रित्यर्थः ।

निवेश्यमान इत्यादिना व्याचष्टे । यस्माद् भिद्यते वृक्षादिकोर्थस्तन्निवर्त्त्य

[p. 251 ]तत्त्यक्त्वा निवेश्यत इति सम्बन्धः । कुत्रेत्याह । भिद्यमानानामित्यादि । एतच्च
का रि का व्याख्याने विभक्तार्थ । आक्षिप्ता तदन्यव्यावृत्तिर्येन शब्देनेति
विग्रहः । स एव चायं समानरूपप्रतिभासी भेदो निर्द्दिष्ट आचार्य दि ङ् ना गे न ।
कथमित्याह । अर्थान्तरव्यावृत्त्या तस्य वस्तुनः कश्चिद् भागो गम्यत इति । तथा
शब्दोर्थान्तरनिवृत्तिविशिष्टानेव भावानाहेत्यादिना । आदिग्रहणाच्छब्दार्थान्तरा
पोहं कुर्वती श्रुतिरभिध
त्त इत्यादि परिग्रहः ।

स हीत्याद्यस्यैव समर्थनं । स हि वृक्षशब्दस्तम्भेदमवृक्षव्यावृत्तं स्वभावं कथ
यन्नार्थान्तरस्यावृक्षार्थस्य व्यवच्छेदमाक्षिपन्नेव वर्त्तते । किं कारणम् । एकगत
भेदस्येत्यादि । यथा हि वृक्षभेदा एव खदिरादयः स्वभावेनैवावृक्षेभ्यो भिन्ना एवम
वृक्षा अपि वृक्षेभ्यः भेदस्य द्विष्ठत्वात् । तत्र वृक्षशब्देनैकगतस्य वृक्षा
र्थगतस्य
भेदस्य भिन्नस्य स्वभावस्यैकाकारप्रतिभासिनो या चोदना तस्यास्तदन्यव्यावृत्ति
नान्तरीयकत्वात् । तस्माद् वृक्षार्थादन्यस्यावृक्षस्य या व्यावृत्तिस्तन्नान्तरीयक
त्वात् । एवं ह्यवृक्षाद् व्यावृत्तरूपो वृक्षार्थोऽभिहितः स्याद् यद्यवृक्षार्थस्य
तत्र निवृत्तिर्गम्येत । स एवान्यस्माद् भिद्यमानस्य विकल्पबुद्धिप्रतिभासी भेदो
भि
न्नः स्वभावः । तद्व्यावृत्त्याऽर्थान्तरव्यावृत्त्या यथोक्तन्यायेनार्थाद् गम्यमा- [p. 93a ]
नया । गतो च बुद्धो भागो वस्तुन इत्युक्त इत्यध्याहारः । व्यावृत्तवस्तुदर्शन
द्वारायातत्वाद् वस्तुरूपत्वेनाध्यवसायाच्च वस्तुभागो गत इत्युच्यत इत्यभिप्रायः ।

एतदुक्तम्भवति । अतत्परामर्शजननेभ्यो व्यावृत्तरूपन्तत्परामर्शजननेष्वा
रोपितैकत्वं विकल्पबुद्धिप्र
तिभासनमेवाकारमविभक्तबाह्याध्यात्मिकभेदं शब्दः
प्रतिपादयति शाब्दे ज्ञाने तस्यैव प्रतिभासनात् । तञ्च प्रतिपादयन्नन्यव्यावृत्ति
मर्थादाक्षिपति । अतोनेनाभिप्रायेणोक्तमा चा र्ये णान्यव्यावृत्त्या गम्यते तस्य
वस्तुनः कश्चिद् भाग इति । न पुनरन्यव्यावृत्त्या शब्दार्थभूतया विशेषणरूपया
बाह्यस्य वस्तुनः कश्चिद् भागो गृह्यतेऽन्यव्या
वृत्तेरेवाभावादिति । एवन्तावदन्य
व्यावृत्त्या गम्यते तस्य वस्तुनः कश्चिद् भाग इत्येतत्समर्थितं ।

अधुना शब्दार्थान्तरनिवृत्तिविशिष्टानेव भावानाहेत्येतत्समर्थयन्नाह । तद्
गतेरित्यादि । तद्गतेरन्यनिवृत्तिगतेस्तदुपाधित्वादस्ति भेदोपाधित्वात् । स एव

[p. 252 ] भेदस्तद्विशिष्टो गत इत्युच्यते । आ चा र्ये णेति ।

यद्वा । तस्य यथोक्तस्य वस्तुभेदस्य शब्दाद् गतेः प्रतिपत्तेः सावधारणत्वेन
तदुपा
धित्वात् । सा तदन्यनिवृत्तिरुपाधिरर्थाक्षेपाद् यस्यास्तद्गतेः सा तथोक्ता ।
तदन्यनिवृत्तिनान्तरीयकत्वमेव तदुपाधित्वं ।

एतदुक्तम्भवति । यार्थान्तरव्यावृत्तिरर्थाद् गम्यते तन्नान्तरीयकत्वात्स एव
भेदः शब्दाद् गम्यमानोन्यव्यावृत्त्या विशिष्टो गत इत्युच्यत आ चा र्ये णेति ।

नन्वर्थान्तरव्यावृत्तिः शब्दप्रवृत्तिनिमित्तभूता । यया विशिष्टा बाह्या अर्था

गवादिशब्दैश्चोद्यन्ते अप्रतीतेः । दण्डिवदिति वैधर्म्यदृष्टान्तः । यथा दंण्डद्वारेण
तद्वान् दण्डीत्युच्यते । नैवं व्यावृत्तिद्वारेण व्यावृत्तिमानिति । कस्माद् व्यावृत्ति
रर्थान्तरभूता नेत्याह । द्वयोर्हीत्यादि । यस्माद् द्वयोर्वृक्षावृक्षयोः परस्परम्भिद्य
मानयोर्यो भेदस्तस्योभयगतत्वात् । वृक्षावृक्षगतत्वाद् वृक्षावृक्षभिन्नस्वभावत्वादि
त्यर्थः । तेनैकग
तभेदाभिधानेपि । अवृक्षापेक्षया वृक्षगतो यो भेदः । भिन्नः
स्वभावस्तस्य शब्देनाभिधानेपि नान्तरीयकस्तदन्याक्षेपो भवति । अवृक्षापेक्षया
वृक्षगतस्य भेदस्यावृक्षनिवृत्तिलक्षणस्य वृक्षापक्षयाप्यवृक्षगतस्य वृक्षनिवृत्तिलक्षण
स्याक्षेपो भवति । इतिशब्दो हेतौ । अस्माद्धेतोस्तदुपाधित्वात् तद्विशिष्टो गत
इत्युक्तमित्यध्याहा
रः । न तयोरित्येकगतस्य भेदस्य तदन्यव्यावृतेश्च न
विशेषणविशेष्यभावः ।

कः पुनरयमेकगतो भेदः का च तदन्यव्यावृत्तिर्येनान्यव्यावृत्तिनान्तरीयक
स्यैकगतभेदस्य शब्दात् प्रत्ययो भवतीति चेत् ।

उच्यते । वृक्षशब्दवाच्यस्तावद् विकल्पबुद्धिप्रतिभासी शाखादिमदाकारः सर्व
[p. 93b ] वृक्षेष्वभिन्नरूप इवातद्रूपेभ्यो भिन्न इव भा
समान एव गतो भेदो भिन्नः स्वभाव
इत्यर्थः । एवं घटादिशब्दवाच्योप्येकगतो भेदो द्रष्टव्यः । तम्भेदं च प्रतिपादयन्
शब्दो विजातीयनिवृत्तिं प्रसज्यप्रतिषेधलक्षणामर्थाद् गमयति सा तदन्यव्यावृत्तिः ।

ननु यद्यन्यव्यावृत्तिविशिष्टो वस्तुभागो न गम्यते किमर्थन्तर्ह्यन्यव्यावृत्ति
विशिष्ट इत्याद्युक्तमित्याह । एकभेदाभिधान इत्यादि । यश्चायं यथा विभक्त
एकग
तो भेदः स एव शब्देन चोद्यते । तत्प्रतीतिरेवान्वयगतिः । या त्वर्थाद्

[p. 253 ] अन्यव्यावृत्तिगतिः सा व्यतिरेकगतिः । एवमन्वयव्यतिरेकाभ्यां शब्दोर्थवान्
भवति । तेनान्वयव्यतिरेकचोदनयान्वयस्य साक्षादर्थात्तु व्यतिरेकस्य चोदना
द्रष्टव्या । तया चोदनया व्यवहाराङ्गतां शब्दानां दर्शयन्नाचार्य दि ङ् ना ग आह
तद्व्यावृत्त्या गम्यते वस्तुभाग इति । तथा तद्विशिष्टो वेत्याह ।
व्यावृत्तिशब्देन
व्यतिरेक उक्तः । वस्तुभागशब्देनान्वयः । अनेनैतदपि व्याख्यातं शब्दान्तरापोहं
कुर्वन्ती श्रुतिः स्वार्थमभिधत्त इत्यर्थः । तत्र योसावेकगतो भेदो विकल्पबुद्धिप्रतिभासी
व्याख्यातः स एव स्वार्थस्तत्रार्थान्तरव्यावृत्तिरर्थान्तरापोहः प्रसज्यप्रतिषेधलक्षणस्तं
कुर्वतीत्यर्थाद् गमयन्तीत्यर्थः ।

यदि चान्यनिवृत्तिपुरस्सरैव वृक्षादिशब्दप्रवृत्ति
स्तदान्वयव्यतिरेकचोदनयेत्या
दिव्याख्यानं व्यर्थं स्यात् ।

तस्माद्विधिरेव शब्दार्थः ।

यत एवैकभेदाभिधानेऽर्थादन्यव्यावृत्तिगतिरत एवेत्यादि । स्वार्थस्य भेदरूप
त्वादिति । यो वृक्षशब्दस्यार्थः शाखादिमदाकारः । विकल्पप्रतिभासी स भेदरूपः ।
भिन्नस्वभावोऽभेदाकारव्यावृत्तत्वात् स्वयं । अतो भेदरूपस्य स्वार्थस्याभिधाना
देवार्थादन्यव्यावृत्ति
गतिरेवं ह्यवृक्षाद् भेदरूपस्यैव वृक्षार्थस्य गतिर्भवेत् ।

यद्यर्थात् तत्र वृक्षनिवृत्तिर्भवतीति । तस्मात् स्वार्थाभिधानमेव शब्दस्य
व्यापारोन्यव्यावर्त्तनन्त्वर्थादिति न शब्दस्य व्यापारद्वयं ।

ननु विधायकेन वाक्येनान्वयमात्रम्प्रतिपाद्यते नान्यस्य विधानं प्रतिषेधो वा ।
निषेधकेनापि निषेधमात्रमेव केवलं प्रतीयते नान्यस्य विधानं प्रतिषेधो वेत्यत आ
ह ।

न ह्यन्वय इत्यादि । प्रतिनियतस्यार्थस्य विधानमन्वयो यथा वृक्षंच्छिन्धीति ।
तत्रावृक्षस्यार्थान्निवृत्तिर्व्यतिरेकः । स यत्र न विद्यते सोव्यतिरेक एवं भूतोन्वयो
न मे स्ति । किन्तु सर्व एव स व्यतिरेकः ।

तेन यदुच्यते भ ट्टो द्यो त क रा भ्यां ।

विधिरूपश्च शब्दार्थो येन नाभ्युपगम्यते ।

न भवेद् व्यतिरेकोपि तस्य तत्पूर्वको ह्यसाविति167

Ślokavārtika.

[p. 254 ]

निरस्तमिष्टत्वात् । अ
नन्वयो वान्वयरहितो वा व्यतिरेको न हीति सम्बन्धः ।
तत्र विशेषस्य प्रतिषेधो व्यतिरेकः । तत्रार्थाच्छेषगतिरन्वयः । एकान्वय इत्यादि
नैतदेव समर्थ्यते । एकान्वयस्येत्येकस्य विधानस्य परिहार्याभावे व्यवच्छेद्याभावे
निष्फलचोदनत्वात् ।

यदि वृक्षञ्छिन्धीत्युक्तेर्थादवृक्षस्य न तत्र व्यवच्छेदस्तदा वृक्षशब्दप्रयोगो
[p. 94a ] निष्फलः स्यात् ।
यद्वा किम्वृक्षञ्छिनद्मि उतान्यमिति श्रोतुर्जिज्ञासायां सत्यां
वृक्षञ्छिन्धीत्युक्तेन्यनिषेधः प्रतीयत एवान्यथा परिहार्याभावे निष्फलमभिधानं
स्यात् । तथा यदाप्याकांक्षारहितः श्रोता वृक्षञ्छिन्धीति शब्देन चोद्यते तदापि वृक्ष
एव प्रवर्त्तते नान्यत्र । वक्ता हि वृक्ष एवायं प्रवर्त्तते नान्यत्रेत्यनेनाभिप्रायेण
शब्दं प्रयुङ्क्ते । विवक्षानुगमनं च ध्वनेः । तस्मान्ना
स्ति व्यतिरेकरहितोन्वयस्तथैक
परिहारस्येत्येकप्रतिषेधस्य प्रतिषेधस्यैवैकस्येत्यर्थः । क्वचिदिति प्रतिषेधेन विषयीकृते
वस्तुनि स्थित्यभावे निष्फलचोदनत्वात् । तथा हि सुराविषयस्य पानस्य प्रतिषेधे ।
यदि सुराया अन्यत्रापि पानस्य नावस्थानं स्यात् । तदा सर्वस्मिन् विषये निषिद्धस्य
पानस्य विशेषे प्रतिषेधोनर्थकः । तत्र सुराऽपेयेति
सुरापानमात्रस्य प्रतिषेधे चरि
तार्थत्वाद् वाक्यस्य यद्यप्युदकादिपानं शब्देन न विधीयते । तथापि सुराया अन्यत्र
पानस्यावस्थानन्न निवार्यत इत्यर्थादन्वयगतिरन्यथा सुराग्रहणमनर्थकं स्यात् । यद्वा
किमुदकादिवत् सुरा पातव्या किम्वा नेति प्रश्ने सुरा न पातव्येत्युक्ते सुरैवेति
प्रतीतेर्नोदकादिपानविधानं प्रकृतन्निषेध्यते । तेन सर्वत्र विधि
प्रतिषेधरूप
स्यैव शब्दार्थत्वं ।

कस्तर्हि विधिप्रतिषेधपर्युदासवाक्यानाम्भेदः । महान्भेदः । विधायकं हि
वाक्यम्विधिं प्राधान्येनाभिधायान्यनिषेधकमर्थात् । निषेधकं च निषेधं प्राधान्ये
नाभिधायार्थादन्यविधानमाह । पर्युदासप्रतिपादकन्तु वाक्यं प्रतिषेधपूर्वकमन्यविधानं
प्राधान्येनाहेत्यस्त्येव विशेष इति ।

ननु यद्यन्यनिवृत्तिर
र्थात् प्रतीयते सैव तर्हि पारमार्थिकी भावानामस्ति
यया विशिष्टा गृह्यन्त इत्येवं कस्मान्नेष्यते । किं पुनरेवन्तद्गतेस्तदुपाधित्वात्
तद्विशिष्टो गत इति व्याख्यायत इत्यत आह । स चायमित्यादि । यो भेदो
व्यावृत्तिलक्षण आचार्य दि ङ् ना गे न विशेषणत्वेनाभिमतः स चायमरूपो निःस्व

[p. 255 ]भावः । नास्य व्यतिरिक्तमव्यतिरिक्तम्वा रूपमस्तीति कृत्वा । कथ
न्तर्हि भावानां
विजातीयाद् भेद इति प्रतीतिरिति चेदाह । रूपवत्त्वेन भावसम्बन्धित्वेन तस्य
भेदस्य केवलन्दर्शनम्प्रतीतिर्विप्लवो भ्रान्तिः । केवलमिति तथाभूतबाह्यनिर
पेक्षं । का रि का या मप्येवं व्याख्यानं द्रष्टव्यं ।

ननु यदि रूपवत्त्वेन दर्शनं कथं बुद्धिविप्लव इत्यत आह । तेनैवेत्यादि ।
रूपवत्त्वेन भावसम्बन्धित्वेन यद्दर्शनम्भेदस्य तेनैव्आप
रमार्थो न वस्तुभूतो
ऽसत्त्वात् । असाविति भेदः प्रसज्यरूपः । अन्यथेत्येवमनिष्यमाणे । न हि वस्तुनः
स्वलक्षणस्य सम्बन्धिनी व्यावृत्तिर्वस्तु भवति । किं कारणं । भेदोस्यास्मादि
तीरणात् ।

एतदुक्तम्भवति । यदि हि सा वस्तुभूता स्यात् तदा वृक्षेभ्योऽवृक्षव्यावृत्तिर
भिन्ना भिन्ना वा स्यात् । यद्यभिन्ना । अस्मादवृक्षाद् वृक्षस्य भेद इति व्यतिरेक
- [p. 94b ]
प्रतीतिर्न स्यात् । पलाशाच्चैकस्मादवृक्षव्यावृत्तेरभिन्नत्वात् । धवादीनामवृक्ष
व्यावृत्तिर्न स्यात् । पलाशवत् तत्स्वभावाया व्यावृत्तेस्तेष्वननुगमात् । अथ
पलाशाद् भिन्ना सा । तत्राप्यवृक्षव्यावृत्तेः सकाशात् पलाशस्य व्यावृत्तिः स्यादवृक्ष
व्यावृत्तेश्च व्यावर्त्तमानस्य पलाशस्यावृक्षरूपता स्यादवृक्षवत् । ततश्चास्माद
वृक्षादस्य वृक्षस्य भेद इति प्रतीतिर्न स्यादिष्यते
च । तस्मात्तद्व्यावृत्तिर्न वस्तु ।
भेदोस्यास्मादितीरणादुच्चारणादित्यर्थः । उपलक्षणं चैतत् प्रतीतेरपि ग्रहणं ।

रूपं हीत्यादिना व्याचष्टे । हि यस्मात् । रूपं किमुच्यते परमार्थः । वस्तु
स्वभावः । भेदोन्यव्यावृत्तिर्यदि रूपं स्याद् यदि स्वभावो भवेत् । तदित्यवृक्षाद्
व्यावृत्तिरूपं । तद्रूपमिति यत्तद्व्यावृत्तं पलाशस्वलक्षणं तदात्मकं । अतद्रूपं वेति
ततोन्यदित्य
र्थः । वस्तुनस्तत्त्वान्यत्त्वानतिक्रमादित्यर्थः ।

ताद्रूप्य इत्यादिना प्रथमपक्षे दोषमाह । ताद्रूप्ये पलाशादन्यत्त्वे यया व्यावृत्त्या
सामान्यभूतया सर्वे वृक्षभेदाः व्यावृत्ता दृष्टास्तस्यास्ताद्रूप्ये पलाशादनन्यत्वेभ्युप
गम्यमाने तदेव पलाशस्वलक्षणमेव व्यावृत्तिरिति कृत्वा पलाश एवावृक्षाद् भिन्नः
प्राप्नोति नान्यो धवादिः । तत इत्यवृक्षाद् भिद्येत । किङ्कारणमित्याह । न ही
त्यादि । अवृक्षाद्धि व्यावृत्तिः पलाशस्यैव रूपं । न च तस्य रूप
मन्यस्य धवादेः

[p. 256 ] स्यात् ।

न तदेवेत्यादिना द्वितीयपक्षोपन्यासः । न तदेव पलाशस्वलक्षणमेव तस्य
भेदस्य रूपं । रूपं च स्वभावश्चासौ भेद इष्यते । ततोन्यदेव पलाशाद् व्यावृत्ति
रूपं स्यात् । यद्वा रूपं चान्यदेव भेदस्य स्यात् । ततश्चान्यत्त्वात् कारणात् ।
भावः पलाशात्मकस्तस्मादवृक्षव्यावृत्तिरूपाद् व्यावर्त्तेत । ततः कारणात् ।
ऊष्मा
दित्यवृक्षात् तस्य पलाशस्य भेद इति न स्यात् । यस्माद् यत् खलु वस्तु ।
यतो भेदो यद्भेदस्तस्माद् व्यावर्त्तते । तत्तदेव भवति । अवृक्षव्यावृत्तेर्भवति ।
अवृक्षव्यावृत्तेरवृक्षनिवृत्तिरूपाया निवर्त्तमानम्पलाशस्वलक्षणमवृक्षमिव स्यादवृक्ष
वत् । मा वा भूद् वृक्षावृक्षयोरेकत्वन्तथापि सोस्य भेद इति च न स्यात् ।

यदि चायमवृक्षाद् भेदः पलाशादन्यः स्यात्तदयम
वृक्षाद् भेदोस्य पलाशस्य
सम्बन्धीति न स्यात् । न हीत्याद्यस्येव समर्थनं । अन्यः स्वतन्त्रोन्यस्य सम्बन्धी
भेदो धर्मरूपो भवति । सति वेति सम्बन्धित्वेभ्युपगम्यमाने वा । सम्बन्धः कार्य
कारणभावोङ्गीकर्त्तव्यः । भिन्नयोः कार्यकारणमन्तरेण सम्बन्धायोगात् । तत्र
व्यावृत्तिमान् कारणं व्यावृत्तिः कार्यं । इति हेतो रूपं वस्त्वन्तरमेव त
ज्जनितन्तेन
व्यावृत्तिमता स्वलक्षणेन जनितं भेद इति । पादा 168 ? पदार्थान्तरस्य नाम कृत
न्तस्मात् कार्यत्वेनाभिमताद् भेदाख्यात् पदार्थाद् अविशेषादन्यत्रापि कारणानां यानि
कार्याणि तानि सर्वाणि व्यावृत्तयो भेदाः स्युः । न चैवं । तदान्यत्रापि भेदाभिमते
भेद इति व्यपदेशो मा भूत् ।

[p. 95a ] अथ कार्यं भेद इति नोच्यते किन्तु भेदः कार्य इत्युच्यते । तदाप्याह । अर्थान्त
रत्वे च भेदस्याभ्युपगम्यमाने । ततोपि व्यावृत्तिमतोप्यस्य भेदस्य भेदोस्ति ।
अन्यथा भेदस्यार्थान्तरत्वमेव न स्यात् । ततश्च पलाशस्यावृक्षाद् यो भेदस्तस्य
भेदस्य पलाशाद् भेद इति कृत्वा स भेदो भेदोपाधिः स पलाशाद् भेदः ।
उपाधिविशेषणं यस्य भेदस्य स भेदोपाधिस्तद्भावस्तत्त्वन्तस्मादसाववृक्षाद्
भेदः पलाशस्य न भेदः स्या
त् । द्रव्यान्तरवत् । यथा हि द्रव्यान्तरं घटादिक

[p. 257 ]मप्यघटापेक्षया यो भेदस्तदुपाधित्वान्न पलाशस्य भेदस्तद्वत् । स्वतन्त्रत्वादित्यभि
प्रायः ।

ननु यदि नामं भेदोपाधिर्भेदस्तथापि किमिति पलाशस्य भेदो न भवतीत्यत
आह । न हीत्यादि । अयमत इति विशेषनिर्देशात् । अयमवृक्षाद् भेदः । अत इत्य
वृक्षात् । अस्येत्येतदपेक्षणीयं । अस्य
पलाशस्यायं भेदोऽस्मादवृक्षादित्येवं विशे
षनिर्देशात् पारतन्त्र्येण निर्देशात् पलाशस्य सम्बन्धी भेदो धर्मः सिध्यति । पार
तन्त्र्येण च निर्देशो भेदस्याभेदे सति सिध्यति भेदान्तरप्रतिक्षेपेण । न त्वर्थान्तरत्वे
भेदस्य । अर्थान्तरत्वे हि भेदोपाधित्वाद् घटवन्न पलाशस्य भेदः स्यात् । ततश्चास्मा
दस्य भेद इति विशेषनिर्देशो न स्यात् । तदेवं
व्यतिरेकपक्षेऽवृक्षाद् भेदस्यापि
पलाशाद् यो भेदः सोपि रूपवानिति तस्यापि स्वाश्रयाद् भेदेन भवितव्यं । तथा
च सर्वभेदानां भिन्नस्वभावतया भेदोपाधित्वेन स्वयन्न रूपभेदतेति न कश्चिद् भेदः
स्यात् ।

एतदेवाह । ततश्चेत्यादि । उपाध्यभाव इति व्यावृत्तिलक्षणस्य धर्मभूतस्यो
पाधेरभावे सर्वस्य स्वभावान्तरत्वेन धर्मित्वाद् भेदस्यै
वाभावः स्यात् तस्य धर्मि
रूपत्वात् ।

योपि मन्यते । यदि रूपवती व्यावृत्तिः स्यात् स्यात् तत्त्वान्यत्वपक्षभावी
दोषो यावता नीरूपा सास्ति तया च भावा विशिष्टा गृह्यन्त इति ।

तदयुक्तं ।

तद्गतावेव शब्देभ्यो गम्यतेऽन्यनिवर्त्तनं ।

न तत्र गम्यते कश्चिद्विशिष्टः केनचित्परः ॥

प्र० वा० १ । १२८
इति ग्रन्थविरोधात् । नीरूपस्य चास्तित्वविरोधाच्छशविषाणवत् । नीरूपत्वा

देव च न तस्याः प्रत्यक्षं ग्राहकं नाप्यनुमानं । सम्बन्धाभावात् ।

नापि नियतरूपान्यथानुपपत्त्या तत्कल्पना सम्बन्धाभावादेव । स्वहेतुभ्य एव
च नियतरूपाणामुत्पन्नत्वादिति सर्वभावा स्वभावेन व्यावृत्तिभागिन १ । ४२
इत्यत्रान्तरेऽभिहितत्वात् ।

नापि च साऽप्रतिपन्ना विशेषणम्भवितुमर्हति । न हि दण्डाप्रतीतौ दण्डीति प्रती
तिर्भवति ।
नापि सा क्वचिदाश्रिता नीरूपत्वात् । न चासम्बद्धम्विशेषणम्भवति ।
नाप्यन्यनिवृत्तिग्रहणपुरस्सरं वृक्षादिषु वृक्षशब्दः प्रवर्त्ततेऽप्रतीतिरित्युक्तत्वात् ।
निवृत्तेर्नीरूपतयाऽप्रतिपन्नत्वेन संकेतस्याप्रवृत्तेश्च । कथं शब्दविषयत्वन्तस्मा

[p. 258 ]दनुभवद्वारेण वृक्षोऽयं नावृक्ष इत्येवं निश्चय उत्पद्यते । तेनान्यनिवृत्तिः प्रतिषेध
[p. 95b ] विक
ल्पेन कल्पिता । यथासंकेतं च वृक्षादौ शब्दः प्रवर्त्तमानोर्थादन्यनिवृत्तिमाक्षि
ति । अन्यनिवृत्तिविकल्पमाक्षिपतीत्यर्थः । तेनान्यनिवृत्त्या विशिष्टो । वस्तुभागो
गम्यत इत्युच्यत इति ।

यदि व्यावृत्तयः सामान्यभूता बहिर्वस्तुत्वेन नेष्यन्ते । नापि परपरिकल्पितं
सामान्यमेवं सति बाह्यम्वस्त्वेव वाच्यमापतितं । तत्र च दोष इत्याह । कथन्तर्हीति ।
अ
भिन्नस्य निरंशस्य वस्तुनः शब्देन चोदने उपलक्षणं चैतत् लिंगेन प्रतिपादने ।
तस्यैवाभिन्नस्य वस्तुन एकस्माद् भिन्नस्य पुनरन्यतोपि भेदात् । तथा हि येन
स्वभावेंन न शब्दोऽकृतकाद् भिन्नस्तेनैव मूर्त्तानित्यत्वाच्च । तस्यानंशत्वात् । अनंशस्य
च वस्तुनः कृतकशब्देनैकस्याकृतकाद् भेदस्य भिन्नस्य स्वभावस्य चोदने । तथा
लिंगेन प्रतिपादने सर्वभे
दगतेस्सर्वेभ्यो भिन्नस्य स्वभावस्य प्रतिपत्तेः । तत्रानंशे
वस्तुनि कथं शब्दप्रमाणान्तराणि व्यर्थानि न स्युः । एकेन शब्देन चोदने शब्दान्तराणां
वैयर्थ्यं स्यात् । एकेन लिङ्गेन प्रतिपादने प्रमाणान्तराणां वैयर्थ्यं स्यात् ।

यस्मादित्यादिना परिहरति । तस्माद् यो येन धर्मेण विशेषः संप्रतीयत
१ । ४४ इत्यादिना प्रागेवेदं चोद्यम्परिहृतम
धिकविधानार्थन्तु पुनरुपन्यासः ।
अर्थेष्वाकारान्तरसमारोपोर्थश्लषः । स च प्रतिपत्तिभेदेनानेकः । तत्रेति बुद्धि
प्रतिभासिनि धर्मिणि बाह्यभिन्नतयाऽख्येयास्ते । बाह्यतयाध्यस्तस्यैव बुद्ध्याकारस्य
शब्दवाच्यत्वात् । न पुनर्बाह्यम्बुद्ध्याकारो वा केवलः शब्दवाच्यः स्वलक्षणत्वात् ।
तत्र धर्मिणि विधिरूपतया स्वार्थप्रतिपत्तिद्वारेणैकार्थ
श्लेषविच्छेदेऽपनयन एको
ध्वनिर्व्याप्रियते । । १३० ॥

लिङ्गं चैकार्थश्लेषविच्छेदे व्याप्रियते । तत्र स्वार्थाभिधानद्वारेण समारोप
व्यवच्छेदे शब्दप्रमाणान्तराणां साफल्यमिति यावत् । न पुनर्ज्ञानाद् व्यतिरिक्त
म्बाह्यम्वस्तु स्वलक्षणं । स्वलक्षणाद् वा व्यतिरिक्तम्बाह्यम्वस्तु सामान्यलक्षण
म्वाच्यं किञ्वनास्ति । यस्य वस्तुनोऽभिधानतोऽखिले वस्तुस्व
भावे गतिर्भवेत् ।

[p. 259 ]वस्तुसामर्थ्याद् वस्तुवशात् । यतश्च शब्दः स्वाभिधानद्वारेण व्यवच्छेदं करोति
ततः कारणात् तं तं व्यवच्छेदं कुर्वन्नानाफलः शब्दो भवत्येकाधारश्च । कथं ।
अर्थक्रियायोग्यमध्यवसाय । अनर्थक्रियाकारिणापि स्वाभासमर्थक्रियाकारित्वेन
स्वलक्षणरूपत्त्वेनाध्यस्येत्यर्थः । तत्रैवेति बुद्धिप्रतिभासे बाह्य
तयाध्यस्ते । किंभूते । [p. 96a ]
तैस्तैर्भ्रान्तिकारणैः संसृष्टरूप इव भाति । । १३१ ॥

सदृशापरोत्पत्त्यादिभिर्भ्रान्तिहेतुभिर्नित्याद्याकारेण संसृष्टरूप इव प्रतिभास
माने । तेऽनित्यादिशब्दाः यथासंकेतं यस्य यस्य समारोपस्य व्यवच्छेदार्थं ।
स्वप्रतिभासे संकेतः कुतः । तस्य तस्य प्रतियोगिनो व्यवच्छेदाय व्याप्रियन्ते ।
संकेतानुरूपमेव प्रतिपाद
यन्नाह । न चेत्यादि । ह्यर्थे चशब्दः । यतो यथासंकेतं
व्यापारस्ततो न ह्येकशब्दसाध्यं व्यवच्छेदमन्यः शब्दः करोति । किङ्कारणं ।
संकेतप्रतिनियमात् । एकैकव्यवच्छेदार्थम्बुद्ध्याकारोऽविभक्तबाह्यरूपे शब्दनिवेश
नात् । व्यवहारकालेपि स्वार्थाभिधानद्वारेण तन्तमेव व्यवच्छेदं प्रत्याययतीत्यर्थः ।
शब्दग्रहणमुपलक्षणमेवं लिङ्ग
मपीति द्रष्टव्यं ।

नन्वध्यवसितबाह्यरूपत्वाच्छब्दार्थस्य ततश्च शब्देनन्यलक्षणस्य सर्वात्मना
विषयीकरणात् कथं न शब्दान्तराणाम्वैयर्थ्यमित्याह न चेत्यादि । अवधारणश्च
शब्दः । नैव विच्छिन्नं ज्ञानांशाद् भिन्नं किञ्चिद् वस्तु । स्वलक्षणं स्वलक्षणाद्
व्यतिरिक्तं सामान्यलक्षणमन्यनिवृत्तिलक्षणं व्आक्षिप्यते गृह्यते शब्देन लिङ्गेन वा ।
यस्या
भिधानाद् वस्तुबलेनेति वस्तुग्रहे निरंशत्वाद् वस्तुनः सर्वथा गतिः स्यात् ।
धर्माणान्ततो व्यतिरेकात् । व्यतिरेकेप्युपाधीनां नानोपाध्युपकाराङ्गशक्त्यभिन्ना
त्मनो ग्रह १ । ५४ इत्यादिना सर्वथाग्रहणस्योक्तत्वात् । कस्माच्छब्दैर्विच्छिन्न
म्वस्तुनाक्षिप्यत इत्यत आह । शब्दानामित्यादि ।

एतदुक्तम्भवति । यतो बुद्ध्याकारमबाह्यम्बाह्यमध्यवस्य
न्ति शब्दास्ततो

[p. 260 ]विच्छिन्नवस्तुग्राहका इव भवन्तीत्यर्थः । बुद्धेर्विप्लवश्च बुद्ध्याकारस्य बहीरूपतया
ग्रहः । तद्विषयत्वाच्छब्दानां । बुद्धिविप्लवेपि वाच्यवस्तुसामर्थ्यांदखिले गतिः ।
किन्नेति चेदाह । तत्र चेत्यादि । तत्र बुद्धिविप्लवेऽवस्तुनि वस्तुसामर्थ्याभावात् ।

यद्यपि बुद्ध्याकारो ज्ञानस्वलक्षणत्वाद्वस्तु । तथाप्यसौ शब्दैर्विकल्पैर्वा बाह्या

भिन्नतयाध्यस्तोऽवस्त्वेव । तेन शब्दो विकल्पो वा न स्वलक्षणविषयो यथावदेक
स्यापि बाह्यस्य ज्ञानाकारस्य वाऽग्रहणादिति ।

यदि बुद्धिविप्लवविषया एव सर्वशब्दाः कथं कृतकानित्यादिशब्दानान्तथाभूते
वस्तुन्यव्यभिचार इत्यत आह । तथाभूतेत्यादि । ततस्ततोऽकृतकनित्यादेर्भिन्नस्या
र्थस्यानुभवद्वारेणेत्यर्थः । अयं व्य
वहार इति सम्बन्धः । किम्भूतः । नानैकेत्यादि ।
नाना एकश्च नानैकं । तच्च धर्मश्चेति कर्मधारयः । ततो भेदाभेदशब्दाभ्यान्त्रिपदो
द्वन्द्वः । नानैकधर्मभेदाभेदा एव बुद्धौ प्रतिभासन्त इति प्रतिभासास्त एव विप्लवो
[p. 96b ] भ्रान्तत्वात् । तदनुसारी तेनाकारेण प्रवृत्तः । इति हेतोस्तस्य व्यवहारस्य तत्प्रतिबन्धे

तमिँस्तथाभूते स्वलक्षणे पारम्पर्येणोत्पत्तिप्रतिबन्धे सति तदव्यभिचारः ।
वस्त्वव्यभिचारः । यथा हि कृतकाद्याकाराः शब्दा विप्लवास्तथावस्तूनामपि
कृतकादिरूपेण परमार्थतोवस्थानमित्यनेनाकारेणाव्यभिचारो द्रष्टव्यः ।

एतदेवाह । ततोपीत्यादि । ततो बुद्धिविप्लवविषयाच्छब्दाद् व्यवहारात्
परार्थानुमानलक्षणा
द् वितथादिति भ्रान्तात् । प्रवृत्तस्यान्ते प्रवृत्तिपरिसमाप्तौ
तथाभूत एव कृतकादिरूप एव वस्तुनि नत्वकृतकादिरूपे । अनेनाव्यभिचारस्वरूप
मुक्तं । ज्ञानसम्वादात् स्वलक्षणग्राहिज्ञानोत्पत्तेः शब्दस्य वा ज्ञानस्य सम्वादात् ।

अस्मिन्नेवान्यापोहे शब्दार्थे सामानाधिकरण्यं सिध्यति न तु वस्तुनीत्याह । न
पुनर्भिन्नेत्यादि । भिन्ना आकारा जाति
गुणादयः शब्दप्रवृत्तिनिमित्तभूताः ।
तद्ग्राहिणां ज्ञानशब्दानामेकवस्तुविषयत्वात् । शब्द एकाधार इति सम्बन्धः ।
यदि हि भिन्नाकारं ज्ञानमेकवस्तुविषयम्प्रवर्त्तेत ततस्तदनुसारेण शब्दोपि तथा
स्यात् । तथा च नानाफलः शब्द एकाधार इति भवेत्सामानाधिकरण्यं तच्च नास्ति
व्याघातात् । तथा हि नीलोत्पलशब्दयोरेकं वा
वस्तुवाच्यं स्यादनेकम्वा । आद्ये
पक्षे एकेनैव शब्देन निरंशस्य वस्तुनः सर्वात्मनाभिधानात् । द्वितीयस्य शब्दस्याप्रवृत्तिः
स्यात् प्रवृत्तौ वा पर्यायतेति न नानाफलत्वं । द्वितीये पक्ष एकाधारता नास्ति ।

[p. 261 ]घटपटादिशब्दवन्नानाविषयत्वात् ।

अथ मतं । नीलशब्दो नीलगुणविशिष्टन्द्रव्यमाह । उत्पलशब्दोप्युत्पल
जातिविशि
ष्टन्तदेव द्रव्यमाह । अतो विशेषणयोर्भेदान्नानाफलः शब्दो विशेष्या
भेदादेकाधार इति ।

तदप्यसत् । यतो नीलगुणेन विशिष्टद्रव्यन्नीलशब्देनाभिधीयमानं सर्वात्म
नाभिधीयते निरंशत्वात् । ततः कोपरो द्रव्यस्योत्पलजातिविशिष्ट आत्मानभि
हितोस्ति यदुत्पलशब्देनाभिधीयेतेति । तथैव पर्यायता स्यादथ विशेषणभेदाद्
वि
शेष्यद्रव्यस्य भेदस्तदाप्येकाधारता न स्यात् । अपोहवादिनस्त्वयमदोष इत्याह ।
यथावर्ण्णित इत्यादि । बुद्धिप्रतिभास आश्रयो यस्य शब्दार्थस्य स तथोक्तः ।

यथा च न दोषस्तथा प्रतिपादयन्नाह । विच्छेदमित्यादि । एको नीलशब्द
एकं व्यवच्छेदमनीलव्यवच्छिन्नं नीलस्वभावं सूचयन्नन्यमनुत्पलव्यवच्छिन्नमुत्पल
स्वभावमप्रतिक्षिप्य
वर्त्तते न निराकारोतीत्यर्थः । । १३२ ॥

स इत्यनुत्पलव्यवच्छिन्नः स्वभावः । तेन नीलशब्देन व्याप्त आक्रान्तः आक्षिप्तः
सन्नुत्पलशब्दप्रयोगे बुद्धावेकत्वेन प्रतिभासते । एकस्यैव धर्मिणः व्यवच्छेदद्वया
यातनीलोत्पलधर्मद्वययुक्तस्य विकल्पबुद्धौ प्रतिभासनात् । यदा चैवन्तदा सामा
नाधिकरण्यं स्याद् बुद्ध्यनुरोधतः ।

एतदुक्तम्भव
ति । नीलशब्दप्रयोगाद् बुद्धिप्रतिभासी धर्मी नीलरूप एव [p. 97a ]
प्रतिभासते । तत्रार्थादनीलं व्यावर्त्त्यते न त्वनुत्पलव्यवच्छिन्नः स्वभाव उत्पल
शब्दप्रयोगादप्युत्पलरूपतया प्रतीयमानोनुत्पलं व्यावर्त्त्यते न त्वनीलव्यावृत्तः
स्वभावः । शब्दद्वयप्रयोगे तु नीलोत्पलधर्मद्वययुक्तैकधर्मिप्रतिभासिनी विकल्पबुद्धि
रुत्पद्यते ततो नानाफलः
शब्द एकाधारो भवतीति भवेद् बुद्ध्यनुरोधेन सामा
नाधिकरण्यमिति ।

तेन यदु द्यो त क रे णोच्यते । यस्य चान्यापोहः शब्दार्थस्तेनानीलानुत्पल
व्युदासौ कथं समानाधिकरणाविति वक्तव्यं । यस्य पुनर्विधीयमानः शब्दार्थस्य
जातिगुणविशिष्टं नीलोत्पलशब्दाभ्यां द्रव्यमभिधीयते जातिगुणौ च द्रव्ये वर्त्तेते ।

[p. 262 ]न पुनरनीलानुत्पलव्युदा
सौ । तस्मात् समानाधिकरणार्थो नास्तीति169

Nyāyavārtika.

निरस्तं ।
विधीयमानस्य शब्दार्थस्याभ्युपगमात् । । १३३ ॥

किं च पुनः । शब्दस्य स्वार्थाभिधानद्वारेण समारोपव्यवच्छेदकरणेभ्युपगम्य
माने । यद्वा व्यवच्छेदकरणे व्यवच्छिन्नस्वभावविषयीकरणे । लेशतो वस्तुधर्मस्य
वस्तुस्वभावस्य विजातीयव्यावृत्तस्य संस्पर्शः स्यात् प्राप्तिलक्षणः । किं कारणं
। सत्त्य
मिति विद्यमानः स ह्यध्यवसीयमानः व्यवच्छिन्नः स्वभावः । तत्र वस्तुनीति
कृत्वा नैकवस्त्वभिधायिनि शब्देभ्युपगम्यमाने वस्तुधर्मस्य संस्पर्शः सामान्यस्यैव
वस्तुनोऽभावात् ।

कथमिति चेत् । बुद्धावित्यादि । उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलम्भादसत्त्वमिति
यावत् । यत एवम्वस्तुनि शब्दार्थे दोषस्तेन कारणेनान्यापोहविषया विकल्प

बुद्धिप्रतिभासविषयाः शब्दा बुद्धयश्च प्रोक्ता आचार्य दि ङ् ना गे न । किम्भूता
बुद्धयः सामान्यगोचरा विकल्पिका इत्यर्थः । बुद्धीनामेवैतद् विशेषणं न तु शब्दा
नान्तेषां सामान्यविषयव्यभिचारात् । किङ्कारणं । वस्तुन्येषां शब्दानां विकल्पानां
च सम्भवात् ।

यदि हीत्यादिना व्याचष्टे । वस्त्वेव यदि विषयीक्रियेत गृह्येत न तु विधिरूपे

णाध्यवसीयेत । सोयमित्यनन्तरोक्तः सर्वार्थानां सर्वेणाकारेण वस्तुसामर्थ्यात्
प्रतीतिप्रसंगः । आदिशब्दाद् अविशेषणविशेष्यभावप्रमाणान्तराप्रवृत्यादिपरिग्रहः ।
प्रणेता आचार्य दि ङ् ना गः । एताविति बुद्धिशब्दौ । अन्योपोह्यतेनेनेति विकल्पाकार
उच्यते तद्विषयौ । तथा भिन्नाकाराभिर्बुद्धिभिरेकम्वस्तु यदि विषयीक्रि
येत ।
तथैव शब्देन चाभिधीयेत । तदा भिन्नफलयोः शब्दयोरेकत्र द्रव्ये वृत्तत्वात् स्यात्
सामानाधिकरण्यमेतत्तु न सम्भवति । तथा हि तच्छब्दवाच्यं सामान्यं स्वलक्षणाद

[p. 263 ]भिन्नं भिन्नम्वा स्यात् । तत्राद्ये पक्षे । एकत्वाद् वस्तुरूपस्य भिन्नरूपा सामान्य
विशेषाकारा भिन्ना मतिः कुतः । । १३६ ॥

स्वलक्षणाच्च सामान्यस्याव्यतिरेके । शावलेयात्मको
भेदो यतो बाहुले- [p. 97b ]
यात्मकाद् भेदाद् व्यावर्त्तते । बाहुलेये शावलेयात्मकं गोत्वमन्वेतीत्येकस्यार्थस्यै
काधिकरणावन्वयव्यतिरेकौ प्राप्नुतः । तच्चायुक्तमित्याह । अन्वयव्यतिरेका
वित्यादि । एकोर्थो गोचरो विषयो ययोरन्वयव्यतिरेकयोस्तौ तथोक्तौ ।

तदेकमित्यादिना व्याचष्टे । एकत्वादेवानंशमेकस्यांशाभावात् । आक्रियत
इत्याकारो बुद्धिप्रति
भासः । तस्य भेदस्तद्आश्रयाद् भेदस्य । वस्तुनानात्वस्य ।
यदि भिन्नाकाराभिर्बुद्धिभिर्गृह्येत भिन्नं स्यात् । न चैवन्तस्य चाभावाद् वस्तुनः ।
सामान्यविशेषोभयात्मकत्वाद् वस्तुन एकस्यापि भिन्नाकारबुद्धिग्राह्यत्वमिति
चेदाह । तदात्मनोपीत्यादि । स्वलक्षणात्मनस्तदेकयोगक्षेमत्वात् । स्वलक्षणेनैक
योगक्षेमत्वात् तद्वदेवाभिन्नत्वं । तदिति तस्मादयं
सामानाधिकरण्यादिर्न
स्यादिति सम्बन्धः । किं कारणम् । अन्योन्यार्थपरिहारेण परस्परार्थपरि
हारेण भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तत्वेनेति यावत् । शब्दयोरेकविषययोरेकद्रव्याधारयो
र्वृत्त्यसम्भवात् ।

अन्वयेत्यादि श्लोकभागं न चेत्यादिना व्याचष्टे । यदैक एव वस्त्वात्मा स्वल
क्षणं सामान्यं च तदा शावलेयस्वलक्षणस्य गोत्वसामान्यात्मक
त्वात् । तत्रैव बाहु
लेये वृत्तिः पुनः स्वलक्षणात्मकत्वात् तत्रैवावृत्तिस्तस्मिन् काले प्रयुक्ता । सा
चायुक्ता । व्याघातात् । प्रमाणबाधितत्वात् । स्वलक्षणादभिन्नत्वान्नैव सामान्य
मन्यत्र वर्त्तते । ततो नैकस्यैकत्र वृत्त्यवृत्ती इति चेदाह । न चेत्यादि । सामान्यस्ये
त्यादि । ततो नैकस्य वृत्त्यवृत्ती इत्यभिप्रायः ।

नेत्या चा र्यः सामान्यविशेषयोः सां ख्या
दिदर्शनेन भेदाभावात् । तदित्याद्य

[p. 264 ]स्यैव समर्थनं । तद्धि वस्त्वेकरूपमेकात्मकं सत् । सामान्यम्वा भवेद् विशेषो वेति ।
सामान्याद् विशेषस्याव्यतिरेकात् सामान्यमेव स्यात् । विशेष एव वा विशेषा
दव्यतिरेकात् सामान्यस्य । न त्वेकं द्विरूपं । यतो न ह्यसति रूपभेदेऽयं प्रविभाग
इति सामान्यं विशेष इति च । सति वा प्रविभागे सामान्यविशे
षयोरव्यतिरेको न
स्यादित्युक्तं प्राक् । तदिति तस्मादयम्वस्त्वात्मा । अविभाग इत्यनंशः ।

यदि सामान्यमेव तदान्वियाद् व्यक्त्यन्तरङ्गच्छेत् । अथ विशेषात्मक एव ।
तदा न वान्वियात् । एकस्य तु विरुद्धधर्मद्वयासम्भव इति यावत् । तदेवाह ।
न पुनरित्यादि ।

योपीति वै शे षि कादिः । द्रव्याद् भिन्नमेव सामान्यं शब्दवाच्यमाह । व्यक्तेः
सामान्या
न्आम्भेदेऽभ्युपगम्यमानेऽभेदव्यवहाराः सामानाधिकरण्यादिव्यवहाराः
स्युरनिबन्धनाः । यथास्वमिति । वीप्सायामव्ययीभावः । तथा हि नीलोत्पलादिशब्दा
यथास्वन्नीलोत्पलादिम्परस्परभिन्नं सामान्यमाहुः । यदापि नीलशब्दो नीलगुणाभि
[p. 98a ] धायीष्यते तदापि भिन्नार्थाभिधानमस्त्येव । एको धर्मी अर्थो विषयो यस्या
बुद्धेस्सा । एकार्था चासौ बुद्धिश्चेति कर्मधारयः पुम्वद्भावश्च । अस्या आश्रयाः
कारणं कथं स्युः । ततश्च सामानाधिकरण्यं न स्यादिति भावः ।

यदि नीलोत्पलादिशब्दा विशेषणद्वययुक्तैकधर्मिविषयां बुद्धिं जनयेयुः । तदै
कार्थप्रतिपादनेन स्यात् सामानाधिकरण्यन्तच्च नास्ति । व्यक्तेरर्थान्तरं सामान्य
न्तदभिधायिनश्चानाक्षेपकास्तद्गतानां भेदानान्तदपरि
त्यागेन वृत्तिराक्षेपः न तथा ।
कस्मात् । निराकांक्षत्वात् । यदा वृक्षशब्दो वृक्षत्वमेवाभिधत्ते । तदा तस्य
निर्विशेषणत्वात् तावतैवासौ निराकांक्ष इति कथन्धवादीनाक्षिपेत् । अनाक्षिप्ताश्च
कथं वृक्षशब्दार्थस्य भेदा धवादयोऽतद्भेदत्वाच्च कथं वृक्षः शिंशपेति विशेषण
विशेष्यभावः । तदाह । कथमित्यादि । सामान्यविशिष्टस्य द्रव्यस्याभिधा
नान्न

[p. 265 ]यथोक्तो दोष इति चेन्न । उक्तोत्तरत्वात् । विशेषणविशिष्टस्यापि द्रव्यस्याभिधाने
वस्तुसामर्थ्यादेकस्मादपि शब्दादखिलगतेः शब्दान्तरस्य तत्राप्रवृत्तिः प्रवृत्तौ चापर्या
यतेति । तदेवं वस्तुशब्दार्थवादिनो न कथंचित्सामानाधिकरण्यादिसम्भवः ।

सामान्यमपि तेषां न सम्भवतीत्युक्तं । तथा हि यदा तावत्स्वलक्षणादव्यतिरि
रिक्तं सामान्य
न्तदा स्वलक्षणवद् व्यक्त्यन्तराननुगमादसामान्यं । व्यतिरेकेपि
कथमन्यस्य समान्यमतिप्रसङ्गादित्यादि प्रागुक्तं ।

व्यावृत्तिवादिनस्त्वयमदोष इत्याह । सर्वत्रेत्यादि । एते दोषा इति सामान्य
सामानाधिकरण्याभावादयः । यथा हीत्यादि । एको गोभेदः शावलेयस्तस्माद
गोस्वभावाद् भिन्नस्तथान्योपि बाहुलेयादिः । अतो विजातीयव्यावृत्तः
स्वभावः
सर्वत्र तुल्य इति भेदस्य विजातीयभिन्नस्य स्वभावस्य विकल्पबुद्ध्या सर्वत्र स्वाकारा
भेदेनाध्यस्तस्यासामान्यदोषो नास्ति । परिशिष्टाभाव इति सामानाधिकरण्याद्य
भावः प्रागेवोक्तः । विच्छेदं सूचयन्नेकमप्रतिक्षिप्य वर्त्तत १ । १३३ इत्यादिना ।

एवन्तावद् विजातीयव्यावृत्तं स्वभावं सर्वत्र बुद्ध्या स्वाकाराभेदेनाध्यस्तमेकं
शब्दाभिधेयं प्रति
पाद्याधुनाऽभिन्नाकारमन्तरेणाप्येककार्येषु भावेष्वेकः शब्दो
नियुज्यत इत्याह । अपि चेत्यादि । तत्कार्यपरिचोदने एककार्यतापरिचोदनार्थं ।
यद्वैककार्याणां परिचोदनार्थं । एककार्येषु भेदेष्वेकस्य भावरहितेष्वपि समा एका
श्रुतिः । कृता संकेतिता । वृद्धैर्व्यवहारज्ञैः । तत्कार्याणाम्भेदानामतत्कार्येभ्यो या
यावृत्तिस्तन्निबन्धना
विजातीयव्यावृत्ततयैककार्येष्वेका श्रुतिर्निबध्यत इत्यर्थः ।
। १३८ ॥

ननु यदि न सामान्ये शब्दनिवेशः स्वलक्षणे तर्हि शब्दनिवेशः स्यादन्यस्याभा
वात् । न च स्वलक्षणं शब्दवाच्यं ।

नैतदस्ति । यतः प्रतिपादकस्तावत् त्रिकालस्थान् भावान् एककार्यात् संकेत
करणाभिप्रायेण विषयीकृत्य तेष्वेव संकेतं करोति व्यवहारकाले परिचोदनार्थं ।

[p. 266 ] [p. 98b ] तेन
यद्यपि बुद्धिपरिवर्त्तिनो भावाः सामान्यरूपास्तथापि तेष्वेव बहुषु बहिरिव
परिस्फुरत्स्वेकः शब्दो निवेश्यते । न तु तेषु सर्वेषु भिन्नरूपे सामान्ये स्थिते
प्रतिव्यक्ति भिन्नेव श्रुतिः कस्मान्न संकेतितेत्याह । गौरवेत्यादि । गौरवाद्
170 सामान्यं 170

In the margin.

अशक्तेर्वैफल्याच्च भेदाख्याया भिन्नायाः श्रुतेः । यद्वा भेदाख्याया
भेदकथनस्य । एतच्च वृत्तौ स्पष्टयिष्यामः । न भावे वस्तुभू
ते सामान्ये समा श्रुतिः
कृता । किं कारणं सर्वभावानां स्वभावस्य स्वरूपस्य व्यवस्थितेरसांकर्यात् ।

यद्रूपं शावलेयस्येत्यादिना व्यवस्थितस्वभावत्वमाह । ततो नाव्यतिरिक्तं
सामान्यं । व्यतिरिक्तमपि स्वस्मिन् स्वभावेवस्थितं तदपि कथं व्यक्तीनां समानं
रूपं । न ह्यन्येनान्ये समाना इत्युक्तं । सास्नाद्याकारप्रत्ययस्य हेतवोऽतत्कार्या
स्तेभ्यो व्यावृ
त्तिर्व्यावृत्तः स्वभावः । द्वयोरिति शावलेयबाहुलेययोः । तस्माद
तत्कार्यव्यावृत्तिर्भिन्नानामप्यविरुद्धेति । सैवार्थाभेदः शब्दाभेदस्य कारणमेष्टव्यं
यतोर्थादभेदेन विना शब्दाभेदो न युज्यते । कथन्तर्हि बहुष्वेका श्रुतिरर्थाभेद एव
प्रवृत्तेरित्यत आह । तस्मादित्यादि । यापीयन्तत्कार्यतैककार्यतेष्टा यस्याः परिचो
दनार्थम्बहुष्वेका श्रुतिरित्यु
क्तं साप्यतत्कार्यादेव भिन्नता द्रष्टव्या । बहूनामतत्का
र्यादेव भिन्नः स्वभावो द्रष्टव्यः ।

न तु तत्कार्यता नाम सामान्यमस्ति । विनापि च सामान्ये यथा विलक्षणेष्वेक
शब्दनिवेशो न विरुद्धस्तथा दर्शयन्नाह । चक्षुरादावित्यादि । रूपविज्ञानमेकं
फलं यस्य चक्षुरादेरितिविग्रहः । क्वचिदिति यस्मिन् काले विज्ञानजननसमर्थास्ते
चोदयितु
मिष्टाः । अथवा क्वचित् काले सांकेतिकीं श्रुतिं कुर्यादिति सम्बन्धः ।
किमर्थं कुर्यादित्याह । अविशेषेण सामान्येन । तत्कार्यस्य चक्षुर्विज्ञानैककार्यस्य
कारणकलापस्य परेभ्यः प्रकाशनसम्भवे सति । यदा तु चक्षुरादीनामसाधारण

[p. 267 ]कार्यत्वं चोद्यते । तदा नैका श्रुतिस्तेषु संकेत्यत इत्यर्थः । सकृदेककालं सर्वस्य
कारणकलापस्य प्रतीत्य
र्थं । ऋतेपीत्यादि । तेषां चक्षुरादीनान्तद्रूपसामान्यस्येत्येक
कार्यत्वलक्षणस्य सामान्यस्य व्यतिरिक्तस्याभावेपीत्यर्थः । सत्तैवं तेषां सामान्य
मिति चेन्न तस्या अविशेषात् सर्वदा सर्वत्र चक्षुर्विज्ञानप्रसङ्गात् । अभिन्नमर्थमन्तरे
णेति सामान्यम्वस्तुभूतम्विना । बहुषु शावलेयादिषु । तेषामिति शावलेयादि
भेदानां । यदि तेषां सामान्यं स्या
त्तदा तत्र सामान्ये शब्दनिवेशात् सर्वत्र भेदे निवे
शितः स्यात् । एकन्तु सामान्यं विना बहुष्वेकशब्दसन्निवेशो न युक्तः । ततश्चासौ
शब्दः संकेत्यमान एकत्रैव भेदे संकेतितः स्यात् । तथा चैकवृत्तेरेकत्र भेदे कृतसन्निवे
शस्यान्यत्र भेदे विलक्षणे प्रत्ययाजननात् । द्वितीया गोव्यक्तिस्ततः शब्दाद् गौरित्येवं
न प्रतीयेत । तत्र प्रत्यासत्तिनि
बन्धनस्य सामान्यस्याभावात् । स्वभावानुगमा- [p. 99a ]
भावेपि शावलेये निवेशितोऽप्रत्यासन्ने बाहुलेये प्रत्ययं जनयिष्यतीति चेदाह । अप्र
त्यासत्तिके चेत्यादि । अतिप्रसङ्गात् । गोशब्दादश्वेपि प्रतीतिः स्यात् । एवन्ताव
देकं सामान्यं विना बहुष्वेकशब्दनिवेशाभाव उक्तः ।

अभ्युपगम्य वैफल्यमाह । तेषु चेत्यादि । तथा हि बहुष्वेका श्रुतिर्निवेश्यते
ऽनेकवृत्ति
मेकमर्थं प्रतिपादयितुं । तानेव वा भेदान् असंकरेण । तत्राद्यस्याभाव
माह । एकार्थनियोगाभावादिति । यद्येकस्मिन्नर्थे शब्दस्य नियोगः स्यात् तदा भवे
देकार्थप्रतिपादनं । द्वितीयाभावमाह । भिन्नेत्यादि । भिन्नस्वभावानामसंकीर्ण्णानां
शावलेयादीनां प्रतिपत्तय इत्यध्याहारः । पृथगित्येकैकस्मिन् भेदे । एकस्य शब्दस्य
नियोगे । संके
ते कृते । पश्चाद् व्यवहारकाले । यथाचोदितानामित्यसंकरेण
प्रतिपत्त्यर्थं चोदितानां विभागापरिज्ञानात् तस्मान्न तेषु शब्दनियोगः फलवान् ।
एवं हि स्वलक्षणेषु पृथक् पृथक्छब्दनियोगः फलवान्भवति ।

यदि तस्माच्छब्दादसंकरेण स्वलक्षणानि प्रतीयेरन्निति । क्रियते च बहु
ष्वेकशब्दनियोगस्तस्माद् वस्तुभूतेन सामान्येन भाव्यमित्यभिप्रायः ।

तस्यापीत्या चा र्यः । एकम्वस्तु सामान्यमस्तीत्येव कृत्वान्तरेणापि प्रयोजनं ।
लोकेन शब्दो निवेशनीय इत्येको विकल्पः । द्वितीयमाह । तद्वेत्यादि । तदिति

[p. 268 ]सामान्यं वस्तुशक्त्यैवेति । पुरुषव्यापारमनपेक्ष्य । एकां श्रुतिं ध्वनयत्युत्थापयति ।
नास्त्येव तद् द्वयमपि । अन्तरेण प्रयोजनं पुरुषव्यापारञ्च प्रयोगाभावात् । तदेव
किन्तर्हीत्या
दिनाह । केनचित्प्रयोजननेति । एभ्यः शब्देभ्यो व्यवहारे । तदतत्सा
धनमर्थं ज्ञात्वा प्रतिपद्येतेति । अनेन प्रथमविकल्पाभावमाह ।

निर्देश्यन्त इत्यनेन द्वितीयस्य । निर्देश्यन्ते संकेत्यन्ते व्यवहर्त्तुकामैरित्यध्या
हारः । तत्रैतस्मिन् न्यायेऽनेकं कारणमेकत्र कार्ये उपयुज्येत व्याप्रियेत । तदित्यनेकं ।
कुतः कारणकलापात् तदु
त्पद्यत इत्येव । तत्रैतस्मिन् कार्ये व्यवहर्त्तुकामैरवश्य
न्तच्चानेकङ्कारणमतत्कार्यव्यावृत्तिलक्षणमेककार्यतामाश्रित्यैकेनैव शब्देन चोदयितुं
युक्तं । अनेकेन चोदने दोषमाह । तस्येत्यादि । पृथक् पृथगिति भिन्नैः शब्दैः ।
एतच्च स्वलक्षणशब्दनिवेशमभ्युपगम्योक्तम् ।

एतदेव न सम्भवतीत्याह । न चेत्यादि । अस्य वस्तुनः । अ
नन्यसाधारणं
रूपमिति । नान्यसाधारणमनन्यसाधारणं स्वलक्षणमित्यर्थः । नाप्यस्येत्यनेक
शब्दनिवेशनस्य ।

एतच्च गौरवाशक्तिवैफल्यादित्यस्य यथाक्रमं विवरणं । कस्माद् वैफल्यमिति
चेदाह । केवंलमित्यादि । अनेन प्रयोक्त्रा तत्रैतस्मिन् कार्ये । तेर्थाः कारणभूता
[p. 99b ] श्चोदनीया इत्येतावत् प्रयोजनं ।
ते तु कारणभूताः पदार्था एकेन वा शब्देन चोद्येरन्
बहुभिर्वेति स्वातन्त्र्यमत्र चोदने वक्तुः । यत एवन्तदिति तस्मादियमेका श्रुतिर्बहुषु
वाच्येषु वक्तुरभिप्रायवशाद् हेतोः प्रवर्त्तमाना नोपआलम्भमर्हति । बहुष्वेका
श्रुतिर्न शक्या प्रवर्त्तयितुमिति चेदाह । न चेयमित्यादि । इयमेका श्रुतिः । अशक्यं
प्रवर्त्तनमयस्या इति विग्रहः ।
कस्मान्नाशक्यप्रवर्त्तनेत्याह । इच्छाधीनत्वाद्
इच्छाया । अधीनमशक्यप्रवर्त्तनं । यदि ह्येकत्रापीत्यादि । तथा हीच्छयैव तत्र
परपरिकल्पिते सामान्ये न वस्तुस्थित्यैव एकस्याः श्रुतेः प्रवत्तिः । किन्तर्हि

[p. 269 ]वक्तुरिच्छावशात् । तथा न यदि प्रयोक्तुरिच्छा भवेत् । कथमियमेका श्रुतिरेकत्रापि
प्रवर्त्तेत । नैवेत्यभिप्रायः । तथैक
त्रापि प्रवर्त्तयितुमिच्छैव कारणं । न वस्तु
शक्ति । तदा बहुष्वपि न कश्चिद् व्याघात इत्याह । इच्छायां वेत्यादि । एक
त्रापि प्रवर्त्तयितुमिच्छायां कारणत्वेन कल्प्यमानायां । एनामेकां श्रुतिं । प्रयोजना
भावादित्यादि । न ह्येकम्वस्तुविना बहुष्वेकशब्दनिवेशनं फलवत् । उक्तं प्राक् ।
किमुक्तमित्याह । भिन्नेष्वित्यादि । भिन्नेषु शावलेयादिभेदे
ष्वेकस्माद् गोशब्दात्
प्रतीतिरतत्प्रयोजनेभ्यो भेदेन । तद्गोभेदसाध्यं वाहदोहादिकं कार्यं प्रयोजनं न
भवति येषामश्वादीनान्तेभ्यो भेदेनेति । किं पुनर्वस्तुभूतमेवैकत्वं न चोद्यत इत्यत
आह । न पुनः स्वभावस्यैकत्वान्न पुनर्वस्तुभूतस्य सामान्यस्यैकत्वाद् भिन्नेष्वेका
श्रुतिः । तस्यैव सामान्यव्यतिरिक्तस्याव्यतिरिक्तस्य चायो
गात् । । १३९ ॥

भवतु नाम सामान्यं व्यतिरिक्तन्तदपि तस्मिन् स्वभावे व्यवस्थितममिश्रमेव ।
तदेवाह । यथास्वमित्यादि । यस्य यल्लक्षणन्तेन व्यवस्थितस्वभावानामन्योन्य
रूपासंश्लेषात् कथमेकनिमित्तः सामान्यनिबन्धनः शब्दो भिन्नेषु भवेत् । नैवेत्यभि
प्रायः । न ह्यन्येनान्ये समाना भवन्ति । एतच्चोक्तं प्राक् । सर्वे भावाः स्वभावेन
स्वस्वभावव्यवस्थि
तेरित्यत्र १ । ४२ प्रस्तावे ।

अन्यापोहवादिनस्त्वयमदोष इत्याह । अतत्प्रयोजनेत्यादि । अतत्प्रयोजनेभ्यो
व्यावृत्तिस्तु भिन्नानामप्यविरुद्धेति कृत्वा स एवातत्प्रयोजनेभ्यो भेदस्तत्प्रयोजना
नामभेदस्तद्व्यावृत्तेः सर्वत्र भावात् । शब्दाभेदस्य कारणम्भवतु । यतश्च न कथं
चिद् वस्तुभूतं सामान्यं घटते । तेनेमे गोभेदास्तत्प्रयोज
ना वाहदोहप्रयोजना इति
यदुक्तन्तत् । अतत्प्रयोजनेभ्योऽश्वादिभ्यो भिन्ना एवोक्ताः । । १४० ॥

न पुनरेषामन्या तत्कार्यतान्यत्रान्यतो भेदात् । अन्यव्यावृत्त एव स्वभाव

[p. 270 ]एषामभेद इति यावत् । एतेन तत्कार्यतापीत्यादि का रि का भागो व्याख्यातः ।
। १४१ ॥

यथेत्यादिना चक्षुरादौ यथा रूपविज्ञानैकफल इत्यादि व्याचष्टे । आत्मेन्द्रिय
[p. 100a ] मनो
र्थसन्निकर्षेष्विति परप्रसिद्ध्योक्तं । रूपविज्ञानमेकं कार्य येषामिति विग्रहः ।
। १४२ ॥ तद्रूपविज्ञानं कार्यं येषान्तानि तत्कार्याणि तेषां सामान्यमविशेषेणैककार्य
करणसामर्थ्यन्तस्य चोदना प्रकाशना । तस्याः सम्भवे सति । केन पुनः प्रस्तावेन
चोदनासम्भव इत्याह । कुतो रूपविज्ञानमित्यविशेषेण सामग्रीगते प्रश्ने सतीत्यर्थः ।

व्यवहारलाघवार्थमेकेन शब्देन बहूनां प्रतिपादनार्थं रूपविज्ञानस्य हेतुश्चक्षुरादि
कलापः सरः शरो वेत्येवं श्रुतिन्निवेशयेदिति सम्बन्धः ।

अपि नामेत्यादिना व्यवहारलाघवमेव व्याचष्टे । तद्धेतूनां चक्षुर्विज्ञान
हेतूनां । न चात्रेति चक्षुरादौ । येनानुगामिना रूपेणैकं चक्षुर्विज्ञानं जनयन्ति ।
तथाभूतं सामान्यञ्च
क्षुरादीनान्नास्ति । सत्ता विद्यत इति चेत् । तस्यास्तर्हि
सर्वत्राविशेषात् सर्वत्र चक्षुरादिविज्ञानं स्यात् । न च सम्बन्धिभेदात् सत्ताया भेदो
नित्यत्वेनानाधेयातिशयत्वात् । केवलन्तदर्थतया रूपविज्ञानैककार्यतया भावाश्चक्षु
रादयः । अतदर्थेभ्यो रूपविज्ञानाजनकेभ्यो भिन्ना इति कृत्वा भेद एवातत्कार्येभ्यो
व्यावृत्तिरेव । एषां चक्षुरादीनामभेदः सर्वेषामतत्कार्यव्यावृत्तेस्तुल्यत्वात् । यथा
चक्षुरादीनामभेदः सर्वेषामतत्कार्यव्यावृत्तेस्तुल्यत्वात् । यथा चक्षूरूपादिष्वेकं
सामान्यं विनाप्येककार्यत्वख्यापनायैकः शब्दो निवेश्यते । एवंजातीयाः सर्व
इत्यादि । समूहस्य सन्तानस्यावस्थाविशेषस्य च वाचकाः शब्दाः समूहसन्ताना
वस्थाविशेषशब्दाः । तत्र समूहाभिधायिनं शब्दमधिकृत्याह । ये स
मस्ता
इत्यादि । ये रूपरसगन्धादयस्समस्ताः किञ्चिदेकमुदकाद्याहरणादि कार्यं । तेषां
रूपादीनां । तत्र कार्ये कारणतया विशेषाभावात् । सर्वेषां ह्येकं कार्यमिति कृत्वा
तेनैककार्यत्वेन विशेषाभाव उच्यते । न तु स्वलक्षणस्याविशेषात् ।

तेषामेककार्यकरणशक्तिख्यापनमात्रे कर्त्तव्येऽपार्थिका विशेषचोद
ना । प्रति

[p. 271 ]रूपादिभिन्नेन शब्देन चोदनानिष्फलेति कृत्वा सकृदेककालं सर्वेषां क्वचित् कार्ये
नियोजनार्थं रूपादिविशेषेषूदकधारणादिकार्यसमेषु घट इत्येकं शब्दं प्रयुंक्तेऽयं लोक
इति व्यवहर्त्ता । । १४३ ॥

ननु भिन्ना एव रूपादयः कथमेकस्माद् घटशब्दाद् अभेदेन प्रतीयन्त इति
चदाह । तेपीत्यादि । सजातीया
द् रूपादन्यतश्च रसादेर्भेदाविशेषेपि । तत्प्रयो
नाङ्गतया । विशिष्टोदकाद्याहरणकार्याङ्गतया । तदन्येभ्य इति तत्कार्यकरणा
समर्थेभ्यः पटादिभ्यो भिद्यन्त इति भेद एवैषामभेदस्ततोऽभेदात् । तस्मादभेदाद
विशेषेणैव सामान्येनैवैकस्माद् घटशब्दात् सर्वे रूपादयः प्रतीयन्ते ।

यदि रू
पादय एव केवला घटो न तु तद्व्यतिरिक्तं द्रव्यं । कथन्तर्हि घटस्य [p. 100b ]
रूपादय इति व्यतिरेक इति चेदाह । तत्रेत्यादि । घटस्य रूपादय इत्यपि यो
व्यतिरेकस्तस्यायमर्थो घटस्वभावा रूपादयो न पटादिस्वभावा इति ।

एतदेव व्याचष्टे । उदकेत्यादि । उदकाहारणस्य विशेषो घटादन्येनासा
ध्यत्वं । आदिशब्दादन्यस्यापि घट
साध्यस्य कार्यस्य परिग्रहः । तस्मिन् कार्ये
समर्थाः सप्तमीति योगविभागात्समासः । अयमत्रार्थः । रूपादिशब्दा रूपादीन्
रूपसाध्यकार्यमात्रशक्तियुक्तानविशेषेण प्रतिपादयन्ति । घटशब्दस्तु विशिष्टकार्य
शक्तियोगेन पटादिस्वभावेभ्योपि रूपादिभ्यो भेदेन विशिष्टान् रूपादीनाह । अतो
घटस्य रूपादय इति शब्दद्वयव्यापा
रेण सामान्यविशेषाकारबुद्ध्युत्पत्तेः सामान्य
विशेषभावो व्यतिरेकविमतिश्च प्रयुज्यत इति । एतमेव सामान्येत्यादिनाह ।
सामान्यकार्यं रूपादिमात्रसाध्यन्तस्य सिद्धिः साधनन्तस्मिन् प्रसिद्धेनात्मना स्वभा
वेन । इत्थंभूतलक्षणा तृतीया । हेतौ वा । इत्थंभूतेन रूपेण हेतुना वा रूपादि
शब्दैः करणभूतैः प्रसिद्धास्सन्तः
विशिष्टं कार्यं घटसाध्यं घटसाध्यमेवोदकाहर
णादि । तस्य साधनं साध्यतेनेनेति कृत्वा । तथाभूता आख्या संज्ञा यस्य स तथा
तेन विशिष्टाः । त इति रूपादय एवमुच्यन्त इति ।

न पुनरत्र रूपादिसंहतौ ह्यत्र वा घट इति व्यवहारे यथावर्ण्णितलक्षणमिति

[p. 272 ]रूपादिव्यतिरिक्तन्द्रव्यं । तस्यावयविनस्तादृशस्येति रूपादिव्यतिरि
क्तस्य । उप
लब्धिलक्षणप्राप्तश्चावयवी परैरिष्टो दार्शनं स्पार्शनं द्रव्यमिति वचनात् । तेनो
पलब्धिलक्षणप्राप्तत्वेनाभ्युपगतस्य रूपादिव्यतिरेकेणानुपलम्भादिति वाक्यार्थः ।
यथावान्तरेणाप्यवयविनं परमाणव एव प्रत्यक्षस्य विषयस्तथा द्वितीये परिच्छेदे
प्रतिपादयिष्यते ।

यदि रूपादय एव संहता घटः क
थन्तर्हि बहुषु घट इत्येकवचनमिति चेदाह ।
एकवचनमित्यादि । यथा बहुष्वेकः शब्द एकशक्तिसूचनार्थस्तथैकवचनमपि । तेषां
रूपादीनामेकस्मिन्नुदकाहरणकार्ये या शक्तिस्तस्याः सूचनार्थ । एककार्यकर्त्तृत्वेन
तेष्वेकत्वमारोप्यैकवचनमित्यर्थः । न पुनस्तेष्वेका शक्तिर्विद्यते । अनपेक्षितवाह्या
र्यमकवचनं सं
केतपरतन्त्रम्वा । एतच्च येषां वस्तुवशा वाच १ । ६६ इत्यादिना
प्रतिपादितं । सन्तानाभिधायिनः शब्दानधिकृत्याह । तथेत्यादि । हेतुश्च फलं च
हेतुफले । तयोर्विशेष उपादानोपादेयभावेनैकसन्तान......नाश्रयत्वं । तम्भूताः
प्राप्ताः प्राप्तिवचनो भवतिः सकर्मकः । साधनं कृतेति द्वितीयातत्पुरुषः । हेतुफल
[p. 101a ] विशेषो
वा भूतो निष्पन्नो येषामिति बहव्रीहिः । आहितादेराकृतिगणत्वाद्
भूतशब्दस्य परनिपातः । किंचिदेकं साधयन्तीति । यथांकुरनाडपत्रादयः फलमेकं ।
साध्यन्ते चैकेन । यथा त एवोपादानभूतेन बीजेन । तेप्यकुरादयो नैकक्षणात्मकाः
सकृत्प्रतीत्यर्थः । तेनैककार्यत्वेनैककारणत्वेन वा साम्येन ब्रीह्यादिशब्दैः
सन्तानाभिधायिभिः कृतसंकेताः सं
केतकाले । पश्चाद् व्यवहारकाले कथ्यन्ते
व्यवहारलाघवार्थं । अभेदेन प्रबन्धजिज्ञासायां बीजांकुरादिभेदेनानेकशब्दप्रयोगस्य
वैफल्यात् । आदिग्रहणेन मनुष्यादिशब्दग्रहणं । तैरपि बालकुमारादिभेदभिन्नस्य
प्रबन्धस्याभिधानात् ।

ननु ब्रीह्यादिशब्दा अपि समुदायशब्दा एव रूपादिसमुदायाभिधायित्वात् ।

सत्यं । किन्तु हेतुफलविशेष
फलप्रबन्धाभिधानादेवमुच्यते । तथा समुदाय
शब्दोनेकसमुदायापेक्षया जातिशब्दो भवत्येवमवस्थाशब्दोपि । केवलं विशि
ष्टार्थविवक्षया कश्चिच्छब्द इत्युच्यत इत्यदोषः । यथा च घटस्य रूपादयः घट इति
चैकवचनं येन निबन्धनेनोक्तं । तथा ब्रीहे रूपादयो ब्रीहिरिति नैकवचनं द्रष्टव्यमत
एवाह । पूर्ववद्वाच्यमिति । अवस्थाशब्दान
धिकृत्याह । येपीत्यादि । येपि नीला

[p. 273 ]दिपरमाणवः पृथगिति नीलपीतादयः परस्परानपेक्षाः समस्ता वेति परस्परसहिताः ।
क्वचिदिति चक्षुर्विज्ञाने स्वदेशे परस्योत्पत्तिप्रतिबन्धे वा सकृदेव प्रत्यायनार्थं ।
एकस्माच्छब्दाद् बहूनां निश्चयार्थं । तत्र ये चक्षुर्विज्ञाने उपयुज्यन्ते । तेवस्था
विशेषवाचिनः सनिदर्शना इत्युच्यन्ते । ये
स्वदेशे परस्योत्पत्तिं प्रतिघ्नन्ति ।
ते सप्रतिघा इति ।

ननु नीलपीतादयोऽत्यन्तभिन्नास्ते कथमेकेन सनिदर्शनादिशब्देनोच्यन्त इत्यत
आह ।

तदन्येभ्यो भेदसामान्येनेति । तदन्येभ्योऽनिदर्शनाप्रतिघेभ्यो यो भेदस्य एव
तेषां सामान्यं सर्वेषान्ततो व्यावृत्तत्वात् । तेन हेतुना । सनिदर्शनादिशब्दा अपि
परमाणुसमुदया
ऽभिधानात् समुदायशब्दा एवेति चेत् । न । एकस्यापि
परमाणोः सप्रतिघादिशब्दैरभिधानात् ।

कार्यद्वारेण शब्दप्रवृत्तिमुक्त्वा कारणद्वारेणाह । यथैककार्या रूपादयस्तत्कार्य
चोदनायां । तदुदकधारणाद्येकं कार्यं यस्य रूपादिसामर्थ्यस्य तस्य चोदनायामेक
शक्तिचोदनायामित्यर्थः । तदन्यस्मात् घटादेर्भेदेन घटादिशब्दैः । आदि
ग्रहणाद्
ब्रीह्यादिपरिग्रहः । कृतसमयाः ख्याप्यन्त इति प्रकृतं । तथा कारणापेक्षयाप्यने
कोर्थः एकेन शब्देन कृतसमयः ख्याप्यत इति वचनपरिणामेन सम्बन्धः व्यवहारार्थ
मेव लाघवेनेत्यर्थाद् द्रष्टव्यं । यथा शवलाया गोरपत्यानि सर्वाण्येवैककारणत्वेन
शावलेयशब्देनोच्यन्ते बहुलायाश्चापत्यानि बाहुलेयशब्देन ।
यावांश्च पुरुषप्रयत्नेन [p. 101b ]
कारणेन जनितः शब्दः सर्वः समानकारणजन्यत्वेन प्रयत्नानन्तरीयकः कथ्यते ।
करिष्यामीति चेतना प्रयत्नः । तस्यानन्तरमव्यवधानन्तत्र भव इति ग्रहादेराकृति
गणत्वाच्छः । देशग्रहणन्तत्र न स्मर्यते । तस्य स्वार्थिकः कन् । एतच्च कारण
विशेषापेक्षयोक्तं ।

कारणमात्राश्रयेणाह । कृतको वेति । कारणा
यत्तजन्मनः प्रयत्नानन्तरीय
कस्यान्यस्य च सर्वस्य कृतक इत्यभिधानात् ।

एवन्तावद्विधिमुखेनोक्तं ।

[p. 274 ]

प्रतिषेधमुखेनाह । तथेत्यादि । तस्य चाक्षुषस्य नीलादेर्यत् कार्यञ्चक्षुर्विज्ञा
नन्तस्य प्रतिषेधेनाचाक्षुषः शब्दः । न समर्थञ्चक्षुर्विज्ञानं प्रतीत्येवमचाक्षुषशब्देन
सामान्येनोच्यते । अनित्यशब्दोपि नित्यव्यवच्छेदेन व्यवस्था
प्यमानः । तत्कार्य
प्रतिषेधेनैव । तथा हि नित्यं परैर्वस्त्वेवेष्टन्तच्चासाध्यसाधनभूतं व्यवहारपथं नाव
तरतीति साध्यसाधनं चाङ्गीकर्तव्यं । नित्यकार्यप्रतिषेधेनानित्यः । आत्मशब्दोपि
क्वचित् कार्ये स्वतन्त्रस्य ख्यापनाय कृत इत्यनात्मशब्दोऽतत्कार्यव्यवच्छेदेन स्यात् ।

एवं कार्यप्रतिषेधेनाभिधाय कारणप्रतिषेधेनाह । तदित्यादि । त
स्य सस्वा
मिकस्याशून्यस्य च यत्कारणन्तस्य प्रतिषेधेनायं शब्दादिको भावोस्वामिकः शून्य
इति व्यवहारार्थं ख्याप्यत इति सम्बन्धः । तथा हि स्वतन्त्रेणात्मादिना योधिष्ठि
तस्स सस्वामिकः परैरिष्यते । एवमशून्योपि तथाभूतेनाधिष्ठात्राधिष्ठितत्वादेवा
धिष्ठिता चाधिष्ठातव्यस्वीकरणमन्यथाधिष्ठातृत्वायोगात् । तस्मात् सस्वामिका
दि
शब्दाः कारणद्वारप्रवृत्ताः परेषां । न प्रतिक्षणविशरारुषु भावेषु सामग्रीमात्र
प्रतिबद्धेषु व्यवस्थितस्वभावः कश्चिदधिष्ठातास्ति यत्प्रतिबद्धास्संस्काराः प्रवर्त्तन्ते ।
ततोस्वामिकाः शून्याश्च यथोक्तकारणप्रतिषेधेन व्यवस्थाप्यन्त इति । एवमन्यद
पीति । दुःखाशून्यानाथाप्रतिशरणादिकमपि । यथायोगमिति किंचित्कार्यप्रति

षेधेन किंचित्कारणप्रतिषेधेनेत्यर्थः । दुःखाशून्यादिकार्यप्रतिषेधेन सुखशून्यादीनाम
प्रातिकूल्यकार्यत्वेन व्यवस्थाप्यमानत्वात् । सर्वस्य च संस्कृतस्य विपरिणामधर्मित्वेन
प्रतिकूलत्वात् । अनाथाप्रतिशरणादि । कार्यप्रतिषेधेन स्वतन्त्रस्य नाथादेरभावात् ।
तदेवं कार्यकारणयोर्विधिप्रतिषेधमुखेन चतुष्टयी शब्दानाम्प्र
वृत्तिराख्याता भवति ।

ननु चाशून्यनित्यादेर्व्यवच्छेद्यस्याभावात् कथं शून्यादिशब्देष्वन्यव्यवच्छेदाभि
धानमिति चेदाह । शून्येत्यादि । यथाकथितमिति यस्य यादृशी सिद्धान्ताश्रयण
कल्पना तया समीहितो रचितो शून्यनित्यादीनां य आकारस्तं विकल्प्य बुद्धावारोप्य
[p. 102a ] तद्व्यवच्छेदेन परपरिकल्पिताऽशून्याद्याकारव्यवच्छेदेन शून्यादिव्य
पदेशः क्रियते ।
कस्मादित्याह । बुद्धीत्यादि । बुद्धेस्समीहा इममर्थमारोपयामीति संकल्पः । तथा
सर्व्वं... सांकर्यं यस्य शब्दस्य स तथा तद्भावस्तस्मात् । सर्व
ग्रहणादेतदाह । यत्रापि वस्तुभूते......ईति ।

एतदुक्तम्भवति । न वस्तुस्वलक्षणं शब्दैः स्वरूपेण विधीयतेऽपनीयते वा ।

[p. 275 ]केवलं विकल्पबुद्धिसन्दर्शित एव सर्वो विधिप्रतिषे
धव्यवहारः । ततश्चानित्या
दिशब्देष्वनित्यादिप्रतिपक्षो नित्यादिर्व्यवच्छेद्यो नास्तीत्यप्रतिपक्षदोषस्तस्योपक्षेप
उद्भावनं । आदिशब्दान्नास्त्यात्मेति प्रतिषेधे चाप्रतिषेधदोष इत्येवमाद्युपक्षेपश्च ।
दुर्मतीनामु द्यो त क र प्रभृतीनां विस्पन्दितानि विजृम्भितान्यसम्बद्धानीति यावत् ।
न हि न्यायानुगतबुद्धिरसम्बद्धमुद्भावयेत् । अतश्च ते दोषो
पक्षेपा उपेक्षणीया
नावधानार्हा इत्यर्थः ।

अथेत्यादि परः । अपिशब्दो भिन्नक्रमः । एकस्य वस्तुनः सामान्यस्य वृत्तेरपि
कारणादनेको व्यक्तिभेदः । एका श्रुतिरेकश्रुतिः । सा चाधिका अस्यानेकस्या
स्तीत्येकश्रुतिमान् । एकशब्दवाच्यो यदि भवेदित्यर्थः । एककार्यत्वेनैकः शब्द
बहुष्वेकेन वा सामान्येनेति न कश्चिद् विशेष इति मन्यते । अत एव व्याचष्टे । न

केवलमित्यादि । तदन्यस्मादतत्कार्याद्यो भेदस्स एव सर्वेषां तत्कार्याणामविशेष
स्तस्मादेकशब्देनोच्यन्ते । अपि त्वेकवृत्त्याप्येकस्य सामान्यस्य वर्त्तनेनाप्यनेकः पदार्थ
एकशब्देनोच्येत को विरोधः स्यात् । यथैककार्यत्वेन बहुष्वेकशब्दप्रवृत्तौ नास्ति
विरोधस्तथा वस्तुभूतेनापि सामान्येन । तस्माद् वस्तुभूतसामान्यकल्पनापि युक्तै
वेति भावः ।

उ
क्तमित्या चा र्यः । तस्य वस्तुभूतस्य सामान्यस्य उपलभ्यते रूपेणाभिमतं ।
अभिमतत्वे उपलभ्यत्वं करणत्वेन विवक्षितमिति कर्त्तृकरणे कृतेत्येव समासः ।
उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य व्यक्तिव्यतिरेकेणानुपलब्धेरभावः सामान्यस्येति वाक्यार्थः ।
अनुपलभ्यमानतायाम्वाऽङ्गीक्रियमाणायान्तद्दर्शनाश्रया इति सामान्यदर्शनाश्रया
व्यपदे
शप्रत्यभिज्ञानादयो न भवेयुरिति । उक्तमिति सम्बन्धः । बहुष्वेकशब्दो
व्यपदेशस्तुल्याकारं ज्ञानं प्र त्य भि ज्ञा नं । आदिशब्दात् सामान्याश्रया व्यक्तौ
प्रवृत्तिर्न भवेदित्यादेः परिग्रहः ।

न हि स्वयमनुपलभ्यमानमुपलम्भनिबन्धनं व्यपदेशप्रत्यभिज्ञानमन्यत्र प्रवर्त्त

[p. 276 ]यति । न भवेयुरित्यादीन्यनेन चादिशब्देनान्यस्यापि पूर्वोक्तस्य दोषस्य ग्रह
णं ।
न ह्यन्येनान्ये समानानामतद्वन्तो नाम स्युः । तथा न जातिर्वाहदोहादावुपयुज्यत
इत्यादि । अनेनैतदाह । जातिकल्पनायाम्बाधकं प्रमाणमस्ति । ततो न तन्नि
बन्धनो व्यपदेशादिः । एककार्यत्वे तु विरोधाभावात् तत्कृतमेव व्यपदेशप्रत्यभिज्ञा
नादिकं युक्तमिति । दूषणान्तरमप्याह । अपि चेत्यादि । वस्तुभूते सामान्यमिच्छता
[p. 102b ] स्वा
श्रये नैकस्मिंस्तस्य प्रवृत्तिरेष्टव्या । न हि तत्रावर्त्तमानमाश्रये व्यपदेशादि
कारणं युक्तं । सा च सामान्यस्य स्वाश्रये प्रवृत्तिराधेयता वा भवेत् । तद्बलेना
वस्थानात् । आश्रयबलेनोपलब्धिर्व्यक्तिः सा वा वृत्तिर्भवेत् । एतद् द्वयमपि तस्मि
न्सामान्ये न युज्यते । । १४४-४५ ॥

यदेतदित्यादिना व्याचष्टे । यदेतदेकमिति वस्तुभूतं सामान्यमनेकत्राश्रये वर्त्त
मानमेकां श्रुतिं
वर्त्तयति । तस्य सामान्यस्य स्वाश्रये केयं वृत्तिरिति प्रश्नयित्वा
स्वयमेव विकल्पद्वयमाह । आधेयता चेत्यादि । अथवा किंशब्दः प्रतिक्षेपे ।
केयं वृत्तिर्न काचिदित्यर्थः । तथा हि वृत्तेः स्वाश्रये आधेयता वा स्यात् । यथा
कुण्डे आधारे बदराणि वर्त्तन्त इति । व्यक्तिर्वा तस्य सामान्यस्याश्रये वृत्तिः स्यात्
तैराश्रयैर्व्यक्तेः प्रकाशनात् । तत्र यद्याधेयता वृत्तिरिष्यते ।
तदा व्यक्तयस्तदा
धारत्वेनैष्टव्याः । नित्यं च सामान्यमभ्युपगतं व्यक्त्युत्पत्तेः पूर्व्वन्तदनाधेयन्ततो
नित्यस्याश्रयैरनुपकार्यत्वाद्धेतोराश्रयाभिमता व्यक्तयो नाधारः ।

नित्यं हीत्यादिना व्याचष्टे । अथ नित्यं नेष्यते तदाप्यनित्यत्वेऽपरापरोत्पत्ते
रन्यस्यान्यस्योत्पत्तेरनेकं सामान्यमनेकत्वात् कारणाद् भेदेष्विव भेदवत् तस्मिन्
सामान्ये एकप्रत्ययायोगादेक
स्य ज्ञानस्यायोगात् कारणात् । नित्यं सामान्यमिष्यत
इत्यनेन सम्बन्धः । नित्यस्य च सामान्यस्य किंकुर्वाण आश्रय आधारः
स्यान्नैवेत्यभिप्रायः ।

[p. 277 ]

नोपकारकत्वादाधारः किन्तु तस्य सामान्यस्य तत्राश्रये समवायात् ।
यदा हो द्यो त क रः । कथं तर्हि गोत्वं गोषु प्रवर्त्तते । आश्रयाश्रयिभावेन ।
कः पुनराश्रयाश्रयिभावः समवायः । तत्र वृत्तिमद् गोत्वं ।
वृत्तिः समवाय
इह प्रत्ययहेतुत्वादिति । 171

Nyāyavārtika.

उपकार्योपकारकत्वाभावे समवायमसम्भावयन्नाह ।
कोयमित्यादि ।

अपृथगित्यादि परः । अभिन्नदेशत्वेन सिद्धा अपृथक्सिद्धाः । तेषां योयमा
श्रयाश्रयिभावस्समवायः ।

तदित्यादि सि द्धा न्त वा दी । तदेवेदमाश्रयत्वमनुपकारकस्याश्रयस्य न सम्भाव
यामः । कस्माद् । अतिप्रसङ्गात् । यद्यनुपका
रकस्याश्रयत्वमिष्यते । तदा
सर्वः सर्वस्याश्रयः स्यात् । न भवति । सर्वस्य सर्वासमवेततया प्रतीतेरिति
चेत् । ननूपकारकाभावे गोत्ववत् सर्वस्यैव सर्वसमवेतत्वेनैकस्मान्न प्रतीतिर्भवती
तीदमेव चोद्यते ।

अथोपकार्योपकारकभावादेरन्य एवायं समवायलक्षणस्सम्बन्धः । स च न सर्व
त्रास्तीति कथमतिप्रसंगः ।

उच्यते । सत्यं । केवलं क्वचित् स
मवेतस्य समवायो भवति । तत्सम
वेतत्वं च तदायत्ततया । तदायत्तत्वञ्चार्थान्तरस्य तदुत्पत्तिरेव । तेनोपर्युपरि
भावेनोत्पत्तिरेवेह बुद्धेर्निबन्धनन्न समवाय इत्यर्थापत्तिक्षयः । उपर्युपरिभावे...
इ...स्यात् । नाप्यसमवेतानां समवायोस्ति येन समवेतत्वं स्यात्
सर्वेषां सर्वत्र समवेतत्वप्रसङ्गात् ।

उपसंहरन्नाह । तस्मा
दित्यादि । अपृथक्सिद्धयोः समवायो यथारभ्यारम्भक- [p. 103a ]
योर्द्रव्ययोः पृथक्सिद्धानां संयोगः । यथाग्निधूमयोरेकस्मिन्नर्थे समवाय एकार्थसम
वायः । यथा रूपरसयोरेकस्मिन् द्रव्ये । आदिशब्दात संयुक्तसमवेतस्य परि
ग्रहः । वस्तुभूताः सम्बन्धा वस्तूनां वा सम्बन्धा इति विशेषणसमासः षष्ठीसमासो
वा । वस्तुग्रहणं कल्पनाकृतनिवृत्त्यर्थं । कार्य
कारणभावान्न व्यतिरिच्यन्ते न वथा

[p. 278 ]भवन्ति । एतदेव साधयन्नाह । परस्परमित्यादि । परस्परमन्योन्यमुपकारिणाम
न्यतो वाऽश्रयाभिमतादनुपकारिणामप्रतिबन्धादनायत्तत्वात् । अप्रतिबधन्नस्य चा
सम्बन्धात् कारणात् सर्ववस्तुसम्बन्धाः कार्यकारणभावान्न व्यतिरिच्यन्त इति प्रकृतेन
संबन्धः ।

ननु चाश्रयात् सत्युपकारे आश्रितयोः परस्परमुपकार्यो
पकारकभावो नैवा
स्तीति किमर्थमन्यतो वेत्यस्योपन्यासः ।

सत्यमेतत् । किन्तु यद्यपि साक्षादन्योन्यं नोपकारस्तथाप्येककारणायत्ततया
पारम्पर्येणापि सम्बन्धं कल्पयेदित्युपन्यासः । एकार्थसमवायिनः परस्परमुपकार्यो
पकारकभावो नैवेष्यत इति चेदाह । यद्यपीत्यादि । तत एकस्मादाश्रयादुपकारस्या
भावे यथोक्तदोषप्रसङ्गात् । अतिप्रसङ्ग
भयादित्युक्तो दोषः यतश्च स्वाश्रयादे
कार्थसमवायिनोरवश्यमुपकारोऽतः स्वाश्रयकृतः समवायिनोर्यः स्वोपकार आत्मोप
कारस्तेन द्वारेण परमपि द्वितीयमपि समवायिनं संघटय्य प्रतिपादयित्रा ख्याप्यते
समवायिनाविह सम्बद्धाविति ।

एतदुक्तम्भवति । यथा परस्यैकार्थसमवायिनोः परस्परासम्बद्धेप्येकार्थसम
वायात् सम्ब
न्धस्तथास्माकमेककार्यत्वेन तयोः सम्बन्धः । यत एवन्तस्मात् तत्रा
प्येकार्थसमवायिनि कार्यकारणभावकृत एवाश्रयेण सह यः कार्यकारणभावस्तत्कृत
एव यद्द्वारेणारोपित एव सम्बन्धः । यस्मादुपकारद्वारेणैवाधारादिभावः । तस्मा
दयमाश्रयः शावलेयादिः । स्वात्मनि सामान्यस्वभावेनुपकुर्वाणः सामान्यस्यान
पेक्षस्याधार इति या चि त क म ण्ड न मे तत् । मण्डनमलङ्कारो मण्ड्यतेनेनेति
कृत्वा । तस्य याचितकशब्देन कर्मधारयः । कस्मात् परस्माद् याचितकम्मण्ड
नन्दरिद्रस्यात्मन्यविद्यमानं । तद्वत् सामान्याश्रयस्यापि सामान्यं प्रत्याधारत्वं ।
भावसाधनो वा तृतीयासमासश्च । यथा याचितकेनालङ्कारेण मण्डनक्रिया ।
तथा सामान्याश्रयस्य परस्मात् प्रार्थितेनाधारभावेना
धारव्यपदेशो न वस्तुस्थित्या
तत उपकाराभावादिति ।

१--कथमित्यादिपरः । न हि कुण्डं बदराणां जनकं । तेषां स्वहेतोरेव

[p. 279 ]निष्पत्तेः । ततश्च यदुक्तं सर्वत्र वस्तुसम्बन्धाः कार्यकारणभावान्न व्यतिरि
च्यन्त इति तदनेकान्तिकमिति मन्यते । प्रविसर्प्पतो देशान्तरविसर्प्पणशीलस्य
बदरादेस्तद्देशजन
नमुपादानभूतस्य पूर्वकस्य बदरलक्षणस्य यो देशः कुण्डसम्बद्ध- [p. 103b ]
स्तस्मिन्नेव देशे जननमन्यत्रागमनात् । इयं शक्तिः कुण्डादेराधाराभिमतस्य
बदरादिष्वाधेयेषु ।

प्रकृत्येवेत्यादिना व्याचष्टे । प्रकृत्या स्वभावेनैवासमानो देशे यस्य तत्तथोक्तं ।
प्रकृतिशब्दमपेक्षमाणस्यापि गमकत्वाद् बहुब्रीहिः । तथाभूतं च तत्कार्यं चेति कर्म
धारयः । कार्यं च बदरादिक
मेवोत्तरोत्तरक्षणसंगृहीतं । तस्योत्पादनं तदेव धर्मः
स्वभावो यस्य गुरुणो द्रव्यस्य बदरादेः पूर्वक्षणसंगृहीतस्य । समानदेशकार्योत्पादन
भाव आधारकृतः । आत्मना तुल्यदेशस्योत्पादकत्वमाधारकृतमित्यर्थः । यत एव
न्तस्मात् पाश्चात्यस्य बदरकार्यस्य यः पूर्वक्षणः उपादानभूतस्तस्य सहकारि कुण्डं ।
तत्रैवोपादानक्षणदेश एव बदर
कार्य जनयत् कुण्डमाधार इत्युच्यते ।

अनेन चैकसामग्र्यधीनयोः कुण्डबदरक्षणयोराधाराधेयभाव इत्युक्तम्भवति ।
अन्यथा यदि कुण्डेन बदराणां यथोक्त उपकारो न क्रियते तदेह कुण्डे बदराणीत्येवं
व्यापदेशो न स्यात् । नियताधारस्य व्यपदेशस्य निमित्तमन्तरेणायोगात् ।
तदुपकारकृत इत्याधारोपकारकृतोयं व्यापदेश इह कुण्डे बदरा
णीति । किन्तर्हि
कुण्डबदरयोर्यः संयोगस्तत्कृतः ।

किम्पुनरित्यादि सि द्धा न्त वा दी । पृच्छतश्चायमभिप्रायो क्षणिकत्वे सति
संयोगादीनाम्भवद्भिः कल्पनेष्यते । अक्षणिकत्वं चेद् भावानामभ्युपगम्यते संयो
गादीनामेवोत्पत्तिर्न स्यादित्यर्थः । तयोरिति कुण्डबदरयोः संयोग इत्यपि व्यपदेश
निमित्तं नास्त्युपकार्योपकारक
त्वाभावादित्यभिप्रायः ।

[p. 280 ]

ताभ्यामित्यादि परः । ताभ्यां कुण्डबदराभ्यां संयोगस्य जननात्तयोः संयोग
इष्यते । द्वाभ्यामेव संयोगस्य जननमुभयत्र समवायः । परेणोक्त इत्यवमृश्य
सि द्धा न्त वा द्या ह । स इत्यादि । स संयोग एकत्रैव कुण्डे बदरे वा किन्न समवैति
जन्यते वा । एकेन कुण्डेन बदरेण वा पृच्छतश्चायं भावो यदि तौ कुण्डबदरा
ख्यौ
भावौ संयोगजनने । आधारभावोपगमने वा । प्रत्येकं समर्थस्वभावौ तदा किमि
त्यन्योन्यमपेक्षत इति । पृथग
र्थन्तदुभयं परस्परसहितमेव समर्थमिति चेदाह ।
तदित्यादि । यत्कुण्डबदरवस्तुपृथगसमर्थम् तत्परस्परसहितमपि तादृशमेवासमर्थ
मेवाक्षणिकत्वादिति भावः । क्षणिकास्तु प्रत्येकं पृथगसमर्थाः प
श्चात् सहकारि
कृतविशेषास्सहितास्समर्था इत्यविरुद्धं । ततश्च संयोगं प्रत्यनुपकारकत्वात् ।
कुण्डबदराख्यम्वस्तु । न संयोगेन तद्धर्म्यात् ।

सहितस्येत्यादि परः । सहितस्य कुण्डस्य बदरस्य च तदन्योपकारात् । तस्मात्
कुण्डाद् यो यो बदरात्मा तस्मात् कुण्डस्योपकारात् । तस्माद्वा बदराद् यदन्यत्
[p. 104a ] कुण्डन्तस्माद् बदरस्योपकारात् । विशेषो
त्पत्तेर्हेतोः कुण्डबदरयोः संयोगस्य जनने ।
आधारभावोपगमने वा सामर्थ्यं न केवलयोरिति ।

कोयमित्या चा र्यः । बदराणां कुण्डादीनां चाजन्यजनकभूतानां कोयमुप
कारः । नैवास्ति । अजन्यजनकत्वमेव कथमिति चेदाह । स्वरूपेत्यादि ।
बदरस्वरूपस्यान्यतः हेतोरेव सिद्धेरकार्यत्वान्न बदराणां जन्यत्वं नापि जनकत्वं
कुण्डस्येति भावः । न
हि परो बदरादीनां कुण्डादेः सकाशात् स्वरूपोत्पत्तिम्वा
ञ्छति । स्वहेतोरेव तेषान्निष्पत्तेः । न कुण्डेन बदररूपमेव क्रियते किन्तु ततोन्य
द्रूपमित्यत आह । पररूपेत्यादि । तत्रेत्याधेये । न ह्यर्थान्तरे कृतेर्थान्तरमुपकृतं
स्यात् । उभयथेति स्वरूपपररूपक्रियाभ्यां । अनन्तरोक्तेन विधिनानुपकारकस्य
कुण्डादेरकिञ्चित्करत्वात् ।

एतच्चोक्तप्रायं । प्रा
यशब्दो बाहुल्यवचनः । प्रायेणोक्तमुक्तप्रायं । राज
दन्तादेराकृतिगणत्वात् प्रायशब्दस्य परनिपातः । अयं चार्थः कार्यश्च तासां प्राप्तो
सौ जननं यदुपक्रिये १ । १०८त्यादि विस्तरेणोक्तः । प्रायशब्दं सदृशार्थमन्ये
प्राहुः । उक्तेन सदृशमुक्तप्रायं । प्रागुक्तेनाश्रयकृतेन सामान्यस्य स्वरूपोपकारेणेदं

[p. 281 ]कुण्डादिकृतमाधेयस्योपकारकरणन्तुल्यमित्यर्थः ।
सर्व एवेत्यादिनोपसंहारः । सर्व
एव वस्तुसम्बन्धाः कार्यकारणभावाद्धेतोर्व्यवस्थाप्यन्त इति सम्बन्धः । विभागस्तेषां
न स्यादिति चेदाह । जनकस्यैवेत्यादि । यद्वा कार्यकारणभावात् सकाशात् प्रविभागेन
भेदेन व्यवस्थाप्यन्ते । कथम्भेद इत्याह । जनकस्यैवेत्यादि । कारणकृतः कार्यस्य
य उपकारविशेषस्तस्य बलादित्यर्थः । तथा हि प्रविसर्प्पणधर्म
णो बदरादेः स्वोपा
दानदेशोत्पादनलक्षणेनोपयोगेनाधाराधेयभावः । प्रदीपकृतेन च विज्ञानजननसमर्थ
स्वरूपोत्पादेन घटप्रदीपादीनां व्यङ्ग्यव्यञ्जकलक्षणः सम्बन्ध इत्येवमन्यस्मिन्नपि
सम्बन्धे यथायोगं वाच्यं ।

ननु सर्व एव वस्तुसम्बन्धा इत्यादिना न संयोगलक्षणस्य सम्बन्धस्य कार्य
कारणभावेन्तर्भावः समानकालभाविनोरेवास्य सत्त्वा
त् । अथाक्षणिकपक्षे संयो
गोत्पत्तिर्न युज्यते । क्षणिके तर्हि भविष्यति संयुक्तासंयुक्तावस्थयोश्च कुण्ड
बदरयोर्न स्वरूपभेदः प्रतीयते । तेनाक्षणिकेपि संयोगोस्त्येव प्रतीतेः ।

यदाहो द्यो त क रः । यदि संयोगो न नार्थान्तरम्भवेत्तदा क्षेत्रबीजोदकादयो
निर्विशिष्टत्वात् सर्वदैवांकुरादिकार्यं कुर्यु र्नचैवं । तस्मात् सर्वदा कार्यानारम्भात्
क्षेत्रादीन्यङ्कुरोत्पत्तौ
कारणान्तरसापेक्षाणि । यथा मृत्पिण्डादिसामग्री घटादि
करणे कुलालादिसापेक्षा । यो सौ क्षेत्रादिनिरपेक्षः स संयोग इति सिद्धं । किं
चासौ संयोगो द्रव्ययोर्विशेषणभावेन प्रतीयमानत्वात्ततोर्थान्तरत्वेन प्रत्यक्षसिद्ध
एव । तथा हि कश्चित् केनचित् संयुक्ते द्रव्ये आहरेत्युक्तो ययोरेव द्रव्ययोः संयोग
मुपलभते ते एवाहरति । न द्रव्यमात्रं । किं च
दूरतरवर्त्तिनः पुंसः सान्तरेपि वने [p. 104b ]
निरन्तररूपावसायिनी सेयं बुद्धिरुदयमासादयति मिथ्याबुद्धिर्मुख्यपदार्थानुभव
मन्तरेण न क्वचिदुपजायते । न ह्यननुभूतगोदर्शनस्य गवये गौरिति विभ्रमो
भवति तस्मादवश्यं संयोगो मुख्योभ्युपगन्तव्यः । तथा न चैत्रः कुण्डलीत्यनेन
प्रतिषेधवाक्येन न कुण्डलं प्रतिषिध्यते तस्यान्यत्र देशादौ सत्त्वात् । तस्मा
च्चैत्रस्य
कुण्डलसंयोगः प्रतिषिध्यते । तथा चैत्रः कुण्डलीत्यनेनापि विधिवाक्येन न चैत्रकु
ण्डलयोरन्यतरविधानन्तयोः सिद्धत्वात् । पारिशेष्यात् संयोगविधानं । तस्मा
दस्त्येव संयोग इति ।172

Nyāyavārtika.

अत्रोच्यते । १ यथा क्षेत्रादीनां विशिष्टावस्थाप्रतिलम्भेन संयोगारम्भ

[p. 282 ]कत्वमिष्यते तथा संयोगमंतरेण कार्यारम्भकत्वमेव किन्नेष्यते । अन्यथा सर्वदा
संयोगारम्भ
कत्वं स्यात् । २ नापि निर्विकल्पकेन प्रत्यक्षेण संयुक्ते द्रव्ये स्वरूपेण
गृह्यमाणे तृतीयः संयोगः प्रतिभासते । ३ नापि सविकल्पके ज्ञाने संयुक्ते द्रव्ये
मुक्त्वा संयोगशब्दं चापरः संयोगो विशेषणभावेन प्रतिभासते । ४ नापि संयुक्त
प्रत्ययान्यथानुपपत्त्या संयोगकल्पना । उत्पन्ननिरन्तरावस्थयोरेव भावयोः संयुक्त
प्रत्ययहेतुत्वात् । यावच्च तस्यामवस्था
यां संयोगजनकत्वेन संयुक्तप्रत्ययविषयो
ताविष्येते तावत् संयोगमन्तरेण संयुक्तप्रत्ययहेतुत्वेन तद्विषयौ किं नेष्येते । किम्पार
म्पर्येण । ५ नापि सान्तरे वने निरन्तरावभासिनी बुद्धिर्मुख्यपदार्थानुभव
पूर्विका स्खलत्प्रत्ययविषयत्वेनानुपचरितत्वात् । ६ तथा न चैत्रः कुण्डलीत्यादौ
चैत्रसम्बन्धिकुण्डलं प्रतिषिध्यते विधीयते वा । न संयोगः । त
स्मादेकसाम
ग्र्यधीनयोरेव संयुताविति प्रतीतिः । यथा कुण्डबदरयोस्तस्मात् संयोगस्यापि कार्य
कारणभाव एवान्तर्भावः । केवलं भेदान्तरप्रतिक्षेपेण संयुक्तावेतौ संयोगस्येति
वा प्रतीतिर्न पुनर्वस्तुभूतसंयोगबलात् । यतश्च नास्ति कार्यकारणभावमन्तरेण
वास्तवः सम्बन्धः ।

तदयमित्यादि । बदरादिषु जननश
क्तिरेव कुण्डादीनामाधार इति सम्बन्धः
सामान्यस्याश्रयो जननशक्त्यैवाधारोस्त्विति चेदाह । नेत्यादि । सेति जननशक्तिः ।
अत्रेति सामान्ये ।

न हीत्यादिना व्याचष्टे । स्वोपादानदेश एव जननं जननविशेषः स लक्षणं
यस्याधारभावस्य स तथा । तस्याजन्यत्वादिति सामान्यस्य नित्यत्वेनाजन्यत्वात् ।
तदभावेन्याश्रयाभावेपि सामान्यस्यावस्थितेर्हेतोरा
श्रयवशेन न स्थितिः सामान्यस्य ।

अथेत्यादिना व्याचष्टे । तस्येति सामान्यस्य तदभावेपीति व्यक्त्यभावेपि
व्यक्तिशन्ये देशे सामान्यस्य स्थानात् । यदि हि व्यक्तिशून्ये देशे सामान्यं न भवेत्तदा
तत्रापूर्वव्यक्त्युत्पादे सामान्यसम्बन्धो न भवेत । न हि तस्यान्यत आगमनं निष्क्रिय

[p. 283 ]त्वात् । न च भिन्नदेशावस्थिता व्यक्तिस्तस्य सामान्यस्याधारो भिन्नदेशत्वात् ।
[p. 105a ]
एकत्वात् सामान्यस्य नास्ति भिन्नदेशतेति चेत् । सर्वास्तर्हि व्यक्तय एकजातिमत्य
एकदेशाः प्राप्नुवन्ति । न च सर्वा जातिमत्यः स्युः । एकस्य कथम्भिन्नदेशावस्थित
त्वमिति चेदयमपरोस्य दोषोस्तु ।

पतनधर्मेत्यादिनोपचयहेतुमाह । हि शब्दश्चार्थे । अपिशब्दोभ्युपगम
सूचनार्थः । अभ्युपगम्याप्ययं प्रकारः सामान्ये व्यवस्थापयितुमशक्यः । सामान्य
स्यापतनधर्म्म
त्वादित्येवमर्थमुपन्यासः । न त्वजनकस्य स्थापकत्वं सम्भवति ।
अत एवाह । अत्रापीत्यादि । अत्रापि पातप्रतिबन्धात् स्थापकाभ्युपगमे यदि न्याय
वादी कश्चित् पातप्रतिबन्धं न पर्यनुयुञ्जीत । तदा भवेदजनकोपि स्थापकः ।
स्वसमयानुरोधेनेत्याकूतं । अत्राप्ययं पर्यनुयोगः सम्भवति । यः स्थापयित्रा क्रियते
पातप्रतिबन्धः स स्थाप्यस्यात्मभूतो वा स्यात् ततोर्थान्तरं वा
पाताभावमात्रम्वा ।
न तावदात्मभूतस्तत्स्वभावस्यान्यतो निष्पत्त्यभ्युपगमात् नाप्यर्थान्तरमित्याह ।
अर्यान्तरत्वेभ्युपगम्यमाने तत्रैव प्रतिबन्धेर्थान्तरभूतेऽस्याधारस्योपयोग इति कः
पततो बदरादेः प्रतिबन्धो विघातः । नैव कश्चित् । ततश्च कुण्डादिस्थमपि
बदरादि पतेदेवेति भावः । आधारकृतेनार्थान्तरेण पातप्रतिबन्धेन बदरादेरपातः

क्रियत इति चेदाह । प्रतिबन्धादपातेपीत्यादि । प्रतिबन्धाख्यात् यदार्थाद्
बदरादेरपातेभ्युपगम्यमाने तुल्यः पर्यनुयोगः । योयं प्रतिबन्धाख्येन पदार्थेनापातः
क्रियते स किं बदरादेरात्मभूतोर्थान्तरम्वा । अर्थान्तरत्वे तत्रैवास्य प्रतिबन्धस्योपयोग
इत्यादि । सर्वमनन्तरोक्तं तुल्यं ।

अथ तेनाप्यपाताख्येनार्थेन बदरादेरपातः क्रियते तत्रापि तुल्यः
पर्यनुयोग
इत्याह । अनवस्था चेति ।

तस्मादित्यादिना तृतीयपक्षोपन्यासः । स पाताभावः कथं केनचित् क्रियते ।

[p. 284 ]नैव केनचित् । अभावस्याकार्यत्वादिति भावः । कथन्तर्ह्यभावं करोतीति व्यपदेश
इति चेदाह । अभावमित्यादि । अभावङ्करोतीति व्यपदेशे नाभावो नाम कश्चित्
कार्य इष्यते । कस्मादित्याह । तस्येत्यादि । तस्येत्यभावस्य कार्यत्वाद् भाव एव

स्यादित्यभिप्रायः ।

ननु यथा घटवत् कार्यत्वात् पटस्य न घटरूपता । तथा भाववन्नाभावस्य
कार्यत्वादभावरूपता भविष्यतीति चेत् । न । घटादेरपि हि भावरूपत्वम्भवन
धर्मत्वादेव । तच्चाभावेप्यस्तीति कथं न भावरूपत्वमभावरूपत्वेन प्रतिभास
नान्न भावरूपतेति चेत् । न । अभावस्य प्रतिभासाभावात् । अभा
वानाम्परस्परविभागप्रतीतेर्घटाभावः पटाभाव
इत्यत्र पटादीनाम्भेदो नाभा
वानामेकत्वेन प्रतिभासनादित्युक्तं । यत एवन्तस्माद् भावस्य या क्रिया तस्याः
प्रतिषेधनिर्देशोऽभावंकरोतीति ।

अत एव स्पष्टयति । भावं न करोतीति यावदिति । यावानेवास्य वाक्यस्या
र्थस्तावानेवाभावं करोतीत्यस्यापीत्यर्थः । तथा चेति । पातप्रतिबन्धस्याभाव
[p. 105b ] मात्रत्वेनाकार्यत्वे । अयमिति कुण्डादिः । तेन कार
णेनायमिति बदरादिः । केन
चित्कुण्डादिनाधारेण प्रतिबद्धः । पातादनिवारितो न कदाचित्तिष्ठेत् । सदैव पते
दित्यर्थः । तस्मादित्यादिनोपसंहारः । अपिशब्दादाधेय इत्यनेनापि व्यपदेशेन
क्षणिकानां पूर्वक्षणसंगृहीतेनोपादानेन समानदेशस्योत्तरक्षणसंगृहीतस्य कार्यस्यो
त्पादनमुच्यते । तस्मात् सामान्येऽयमपि प्रकारो न सम्भव
तीति ख्यापनायाभ्युप
गम्यैतदुक्तं पातप्रतिबन्धादजनकोपि स्थापक इति ।

तमेवासम्भवन्दर्शयितुमाह । अस्तु नामेत्यादि । पातिनाम्बदसदीनान्तत्प्रति
बन्धः पातप्रतिबन्धोस्तु नामाजननस्वभावः । तत्करणादिति पातप्रतिबन्धकरणात् ।
गतिमतो द्रव्यस्येति सक्रियस्य सामान्यस्य पुनरमूर्त्तत्वादक्रियस्य किं लक्षणां स्थितिं
कुर्वाण आश्रयः स्थाप
कः स्यात् । न हि सामान्यस्य पातोऽस्ति येन तत्प्रतिबन्धः

[p. 285 ]स्थितिर्भवेत् । किन्तु स्थितिर्हि तस्य सामान्यस्य स्वरूपाप्रच्युतिरेवोच्यते । सा च
स्वरूपाप्रच्युतिर्नाश्रयायत्ता सामान्यस्य नित्यत्वात् । अभ्युपगम्याप्युच्यते ।
साप्याश्रयायत्ता सामान्यस्य स्थितिरयुक्तैव । सामान्यात् तस्याः स्थितेर्भेदा
भेदविवेचने । अन्यत्त्वानन्यत्त्वविचारे क्रियमाणे ।

अस्तु नामे
त्यादिना व्याचष्टे । आश्रयहेतुकेत्याश्रयायत्ता । सेति स्थितिः ।
तामेवाश्रयादन्यां स्थितिं स आश्रयः करोति न सामान्यं । सा स्थितिः सामान्ये
प्रतिबद्धा ततः सम्बन्धसम्बद्धात् सामान्यमुपकृतमेवेत्यत आह । सा चेत्यादि ।
सेत्यर्थान्तरभूता स्थितिः । न हि तस्याः सामान्ये प्रतिबन्धकारणं किंचिदस्ति
किं सामान्यस्याश्रयेण कृतम्भवतीत्यध्याहारः ।

अभ्युपग
म्यत एव स्थितेः सामान्ये प्रतिबन्ध इति चेदाह । प्रतिबन्धे चेत्यादि ।
प्रतिबन्धे वाभ्युपगम्यमाने । स्थितिकरणं चेत् । आश्रयेण जनिता या स्थितिस्तस्याः
स्थितेः स्थितिः सामान्येन क्रियते । ततः साश्रयजनिता स्थितिः सामान्ये
प्रतिबद्धेति । तत्रापि स्थितेः स्थितिकरणे तुल्यः प्रसङ्गः । या सा चाश्रयप्रति
बद्धायाः स्थितेः सामान्येन स्थितिः क्रियते सा
आश्रयहेतुकायाः स्थितेरात्मभूता वा
भवेद् व्यतिरिक्ता वा । आत्मभूतत्वे आश्रयेणैव सा कृतेति कथं सामान्येन क्रियते ।
व्यतिरिक्तत्वे च सैव स्थितिः सामान्येन कृता आश्रयजनिताया आद्यायाः स्थितेः
किं सामान्येन कृतं स्यात् । अथ सामान्येन द्वितीया स्थितिः क्रियते । सा आश्रयेण
जनितायां स्थितौ प्रतिबद्धा । तदा कः प्रतिबन्ध इति वाच्यं । सामान्य
जनितायाः
स्थितेराश्रयजनितया स्थित्याऽपरा तृतीया स्थितिः यत इति तुल्यः प्रसङ्गः इत्यन
वस्था स्यात् । ततोनवस्थानादाश्रयजनितायां स्थितौ सामान्यकृतस्योपकारस्या
नवधारणादस्य सामान्यस्य सम्बन्धिनीयमाश्रयेण जनिता स्थितिरित्यप्रतीतिः
जननं चेत्प्रतिबन्ध इति प्रकृतं । न सामान्येनाश्रयजनिताया स्थितेर
परा स्थितिः [p. 106a ]
क्रियते । किन्तु सैवाद्या स्थितिर्जन्यत इति । तदा केवलं सामान्यं समर्थं स्थितिं

[p. 286 ]करोतु किमाश्रयेण शावलेयादिनां स्थितिकरणायापेक्षितेन । न ह्यनुपकाररिण्यपेक्षा
युक्ता । तस्मादपेक्षेति हि तत्प्रतिबन्धः । अस्मिन्वस्तुन्यस्यापेक्षेति येयमपेक्षा सा
तस्मिन्नपेक्ष्ये प्रतिबन्धस्तदायत्तता । स च प्रतिबन्धो नित्यत्वादनाधेयातिशयस्या
युक्त इति केवलं सामान्यं
स्थितिं जनयेदिति नास्त्यन्य आश्रयः स्थितिहेतुः ।
ततश्च स्थितिकरणादाश्रयस्सामान्यस्याधार इत्येतदयुक्तमिति भावः । एवम्भेदा
भेदविवेचन इति यदुक्तन्ततो भेदपक्षस्तावदपनीतः ।

द्वितीयपक्षमाश्रित्याह । अभेद इत्यादि । सामान्यादभेदे वा स्थितेरभ्युप
गम्यमाने स्वरूपमेव तत्स्थितिरूपं सामान्यस्य । तच्च स्वरूपं सामान्यस्य
नित्यमस्तीति न स्थिति
रस्य सामान्यस्य केनचिदाश्रयेण क्रियते । यत एवन्तस्मा
दित्यादि । तदित्यादिनोपसंहारः । तदिति तस्मादस्येति सामान्यस्य ।

तदेवं वृत्तिराधेयता व्यक्तिरिति यत्पक्षद्वयमुक्तन्तत आद्यस्य निरासः कृतः ।

२--द्वितीयपक्षमाश्रित्याह । अथ पुनरित्यादि । अव्यक्तस्येत्यप्रकाशितस्य ।
व्यक्तेत्याश्रयेण ज्ञानस्याकारणत्वात् तद्व्यक्तेस्तेनाश्रयेण प्रकाशनं यत् । त
देव
तत्राश्रये सामान्यस्य वृत्तिः स्यात् । । १४६-४७ ॥

नेत्या चा र्यः । आंत्मनि स्वविषये विज्ञानोत्पादनं । तत्र योग्यत्वं सामान्यन्तदर्थ
मन्यानुरोधि । कारणान्तरसापेक्षं यत्तद्वस्तु व्यङ्ग्यं प्रतीतं । तस्याश्च स्वविषयज्ञान
जननयोग्यतायाः कारणं यत्प्रदीपादि तद्व्यङ्ग्यस्य कारकमेव जनकमेव । पूर्वम
योग्यस्य पश्चाद् विज्ञानजननयोग्यस्य घटादेरुत्पादनात् ।

यदि
पुनः प्रदीपादिसन्निधानात् प्रागपि घटादि स्वाकारज्ञानजननयोग्य
न्तदा प्रागेवास्य च घटादेर्योग्यत्वे तदपेक्षेति प्रदीपापेक्षा । सामान्यस्य नित्यत्वाद

[p. 287 ] विकार्यस्य । तदिति यथोक्तलक्षणं व्यङ्ग्यत्वं सामान्यवत इत्याश्रयात्सकाशात् कुतो
नैवेत्यर्थः । अपरमिति स्वसन्तानादन्यम्भावमेव जनयन् व्यञ्जक उच्यते । किम्भूतं
स्वविषयस्य विज्ञानोत्पाद
नसमर्थं । सजातीयोपादानापेक्षमिति स्वसन्तानसङ्गृ
हीतपूर्वक्षणसापेक्षं । यथान्धकारावस्थितघटादिक्षणसापेक्षम्विज्ञानजननसमर्थमुत्तरं
घटक्षणञ्जनयत्प्रकाशकः ।

ननु प्रदीपकार्यत्वे घटस्य प्रदीपोयचयेपि घटस्योपचयोपि स्यादिति चेत् ।
न । उपादानगताद् विभेदात् कार्यस्य भेदो न सहकारिगतात् । सहकारिकारणं
च प्र
दीपादिर्व्यङ्ग्यस्य घटस्येति कुतो महत्वादिप्रसङ्गोस्य । यद्वाऽभिव्यक्ता
वपि क्रियमाणायां तुल्योयं प्रसङ्ग इति यत्किञ्चिदेतत् । न च व्यङ्ग्यक्षणसदृशस्य
क्षणस्य मृत्पिण्डादुत्पत्तिरपि तु प्रदीपादेवेति कुतोन्यादृशात् तादृशस्योत्पत्तिः ।
अनपेक्षं चेति । यथा सजातीयोपादानापेक्षं स्वविषयविज्ञानजननसमर्थं शब्दं जन
यन्नभिघातः । न ह्य
भिघातात् प्राक् छब्दोस्ति येन समानजातीयापेक्षः शब्दो [p. 106b ]
भवेत् । शब्दोपि हि व्यङ्ग्यः परैरिष्यत इत्येवमुक्तं ।

यदि तर्हि कारक एव व्यञ्जकः कस्तर्हि कारकव्यञ्जकयोर्हेत्वोर्विशेष इत्यत
आह । परत्रेत्यादि । व्यञ्जकादन्यस्मिन् कारकत्वेनाभिमत इत्यर्थः । ज्ञानजन
शक्तिरनाक्षिप्ता जन्यस्य । न हि स्वविषयविज्ञानजननसमर्थमेव कार्यं कारकेण
बीजा
दिना जन्यते । ततो जननमात्रेण कारकत्वं स्वविषयविज्ञानजननसमर्थ
कार्योत्पादनलक्षणेन तु विशेषेण व्यञ्जकत्वमिति । १४७-४८ ॥

यद्यपि व्यञ्जकाद् व्यङ्ग्यो विज्ञानोत्पादनयोग्यतां प्रतिलभते तथापि न जन्यत
इति चेदाह । यदि हीत्यादि । यत इति व्यञ्जकात् । स चेत् व्यङ्ग्यः । तस्येति
व्यञ्जकस्य सा योग्यताऽस्य व्यङ्ग्यस्य व्यञ्जकसन्निधानात् प्रागेवास्ति ।
यतो

[p. 288 ]व्यङ्ग्यस्य स्वभावभूता सा । यथाव्यङ्ग्यः प्रागेवास्ति तथा तत्स्वभावभूतापि
योग्यता । तमपेक्षत इति व्यञ्जकं । व्यङ्ग्याद् व्यतिरिक्तैव योग्यता व्यञ्जकेन
क्रियत इति चेदाह । परेत्यादि । अस्यामिति योग्यतायां । सैव योग्यता । तत इति
व्यञ्जकात् स्थितिवत्प्रसङ्गः । यदुक्तम् । अन्या चेत् स्थितिस्तामेवाश्रयः करो
तीत्यादि तदिहापि प्रसज्येत । त
मिति व्यङ्ग्यं । नापि व्यङ्ग्यादन्यत् तत्करणे
व्यङ्ग्यस्य न किञ्चिदिति कृत्वाऽपेक्ष्यत इत्यनेनोपकारित्वमुक्तं । अकिंचित्करत्वेन
तत्प्रतिषेधस्ततो व्याहतमेतत् ।

यदुक्तं । जनक एव व्यञ्जक इति तस्य तत्त्वित्यादिना व्यभिचारमाह ।
न हि धूमोग्नेर्जनकोऽथ च कार्यत्वात्तस्य व्यञ्जकः । आदिशब्दाद् बलाकादिः
सलिलस्य । सत्त्यमित्यादिना परिहरति । न तु धूमं लिङ्गम
पेक्ष्याग्निरात्मनि
स्वलक्षणे ज्ञानं जनयति । कस्मात् । तथाभूतस्यानुमेयत्वेनाभिमतस्याग्नेः साक्षा
दजनकत्वात् । अन्यथाग्निस्वलक्षणाकारत्वात् प्रत्यक्षात् प्रतिभासाविशेषः स्यात् ।
केवलमित्यादिनोपादानकारणमेव तस्य साक्षाज्जनकमित्यादर्शयति । लिङ्गज्ञान
मुपादानं । न विषयबलेनाग्निस्वलक्षणबलेन । किङ्कारणम् । असत्यपि

तस्मिन् वह्नौ पूर्वध्वस्तेपि भावादग्निज्ञानस्य । कथमित्याह । परम्परयेत्यादि ।
लिङ्गानुसारी लिङ्गानुस्मरणविकल्पस्तेन । तथा हि कस्यचित् पुरुषस्य क्वचिद्
धूमन्दृष्टवतो ध्वस्ते धूमे वह्नौ च कथमपि तत्र धूमानुस्मरणविकल्प उत्पन्ने पश्चा
दन्वयव्यतिरेकानुस्मरणादभूदत्र धूमस्तस्माद् वह्निरप्यत्रासीदित्येवं परम्परयाग्नि
जन्य
धूमादग्निज्ञानमुत्पद्यत एव ।

नापीत्यादिना पूर्वोक्तमत्रैव योजयति । सामान्याकारावभासि चानुमानज्ञानं ।
न सन्निहितविषयता । विनष्टेपि हि विषये अनुत्पन्ने च सम्भवात् । यदापि सन्नि
हितो विषयस्तदापि न विषयबलेनोत्पत्तिरिति निवेदितं प्राक् न हि विकल्पा

[p. 289 ]यथाभावमेव प्रवर्त्तन्त इत्यादिना । भावाभावानविधानाच्च सा
मर्थ्यन्न प्रति- [p. 107a ]
भासादित्यादिना तृतीये परिच्छेदे प्रतिपादयिष्यते च । साक्षादुपयोगेन
स्वरूपानुकारिविज्ञानजननसामर्थ्येन । तत्रेति स्वविषयज्ञानजनने । परमिति प्रदी
पादिकं । तत इत्यपेक्ष्यात् प्रदीपादेः ।

एतदुक्तम्भवति । न सर्वो व्यञ्जको जनक इत्युच्यते । किन्तु स्वाकार
ज्ञानजनकस्य परस्य साहाय्यं यः प्रतिपद्यते स एव । ततो नास्ति व्यभिचार इ
ति ।
सामान्यमपि स्वाकारज्ञानजननाश्रयमपेक्षत इति व्यङ्ग्यमिष्टन्ततस्तेनाश्रयादुप
लम्भयोग्य आत्मा लब्धव्यः । न चायमात्मप्रतिलम्भः सामान्यस्य कुतश्चित्
सम्भवति । नित्यत्वेनाभ्युपगतत्वात् । तदिति सामान्यं ।

नैवेत्यादि परः । स्वाश्रयसमवायव्यक्तिं ब्रूम इति सम्बन्धः । स्वाश्रयसमवायः
कथं व्यक्तिरिति चेदाह । स्वाश्रयेत्यादि । तदिति सामा
न्यं । अन्यत्रेति स्वाश्रये ।

उक्तमित्या चा र्यः । तदेवेदमनुपकारकस्याश्रयत्वं न सम्भावयाम इत्यादि
नोक्तत्वात् । स्वाश्रयसमवेतं हि तदात्मन्यन्यत्र वा विज्ञानहेतुरिति ब्रुवाणेन स्वाश्रय
सावायापेक्षः सामान्यपदार्थः विज्ञानहेतुरिष्टः । ततश्च तेन स्वाश्रयसमवायेन
सामान्यात्मा जन्यस्य स्यात् । किङ्कारणं । तद्धेतोर्ज्ञानहेतोः स्वभावस्य स्वा

श्रयसमवायात् प्राग्भावात् । स्वाश्रयसमवाये सति पश्चाच्च ततः स्वाश्रयसमवायाद्
विज्ञानहेतोः स्वभावस्य भावात् । नित्यं सामान्यस्य विज्ञानजननस्वभावत्वादसिद्ध
मेतदिति चेदाह । नित्त्यमित्यादि । तत्स्वभावसद्भाव इति विज्ञानजननस्वभावे
प्रागपि स्वाश्रयसमवायाद् व्यक्तिशून्येपि देशे केवलात् सामान्यादित्यर्थः । सामान्या
कारविज्ञा
नोदयप्रसङ्गात् । । १४८-४९ ॥

नेत्यादिपरः । व्यक्तिराश्रयः सामान्यस्य संस्कारो योग्यताधानन्तस्माद्धेतोर्न

[p. 290 ] व्यञ्जिका सामान्यस्य । येन तया जन्यं स्यात् सामान्यं । किन्तर्हि तद्ग्राहिण इति
सामान्यग्राहिणः संस्काराद् व्यञ्जकेति प्रकृतं ।

योपीत्याद्या चा र्यः । अञ्जनादेरिवेति वैधर्म्यदृष्टान्तः । अञ्जनादेः सकाशाद्
यथेन्द्रियसंस्कारो युक्तो नैवं व्यक्तेः सका
शात् । कस्मात् प्रतिपत्तेर्ज्ञानस्य व्यञ्ज
कत्वेनाभिमताया व्यक्तेर्भावाभावकालयोः सप्तमीद्विवचनमेतत् ।

संस्कृतमित्यादिना व्याचष्टे । अञ्जनादिभिः संस्कृतमिन्द्रियं कंचिदतिशय
मात्मभूतमासादयति । प्रतिपत्तौ प्रतिपत्तिनिमित्तं । विशिष्टज्ञानोत्पादनायेति
यावत् । निमित्तात् कर्म्मसंयोग इत्यनेनात्र सप्तमी । कुत एतदिति चेदाह ।

स्पष्टेत्यादि । प्रतिपत्तेरिति विभक्तिविपरिणामेन सम्बन्धः । तथा हि तिमिराद्युप
[p. 107b ] हतमिन्द्रियमस्पष्टं विज्ञानञ्जनयति । तदेवाञ्जनादिसंस्कृतं स्पष्टतोऽवसीयते ।
संस्कृतमिन्द्रियं प्रतिपत्त्यर्थमतिशयमासादयतीति ।

अथाञ्जनादेः सकाशान्न प्रतिपत्तिभेदस्तदा । तदकारिणश्च प्रतिपत्तिभेदा
कारिणश्चाञ्जनादेरतत्सं
स्कारकत्वादिन्द्रियासंस्कारकत्वात् । यथाञ्जनादेः
सकाशादिन्द्रियस्य संस्कारो नैवं व्यक्तेः सकाशात् । किङ्कारणं । तद्भावाभाव
कालयोरित्यादि । तथा हि व्यञ्जिकाया गोव्यक्तेरभावकाले यादृशं चक्षुर्विज्ञानं
वृक्षादावुत्पन्नन्तस्या गोव्यक्तेः अभावेपि वृक्षादौ तादृशमेव । यदि तद
भावकाले पूर्वमस्पष्टं विज्ञानं वृक्षादिषूत्पन्नं पश्चाद् गोव्यक्तिकृत इन्द्रियसंस्कारो
ग
म्येत ।

विषयसंस्कारेपि सति विषयान्तरे नैव प्रतिपत्तिभेदोऽस्त्यतः सोपि न युक्त
इति चेदाह । विषयेत्यादि । विषयस्य गन्धादेर्यः केनचित् संस्कारस्स इन्द्रियाविशे
षेपि । यदि नामान्यत्र विषयान्तरे इन्द्रियस्य प्रतिपत्तिं प्रति विशेषो नास्ति । तथापि
तद्विवेषाधानन्तस्य संस्कृतविषयग्राहकस्य ज्ञानस्य विशेषाधानादुपकारी स्यात् ।

[p. 291 ]नेन्द्रियसंस्का
र उपकारी स्यादिति सम्बन्धः ।

एतदुक्तम्भवति । विषया हि विनियतास्ते स्वाकारस्यैव विज्ञानस्य साधनं
नाकारान्तरयुक्तस्य । ततो विषयसंस्कारः प्रतिनियतत्वात् स्वविषयामेव विशिष्टां
प्रतिपत्तिञ्जनयन्न विरुध्यते । इन्द्रियं तु स्वग्राह्ये विषयभेदे तुल्यं साधनमतस्त
त्संस्कारः सर्वस्मिंस्तद्ग्राह्ये प्रतिपत्तेर्भेदकः प्राप्नोतीति । नेन्द्रियस्य व्यक्तिभेद

स्तदिन्द्रियग्राह्ये सर्वस्मिन् दृश्ये विषये स्पष्टाकारज्ञानजननाय संस्कारमाधत्ते ।
किन्तर्हि व्यक्त्युत्पत्तेः प्रागदृश्ये सामान्ये इन्द्रियस्य दर्शनशक्त्याधानात् कारणाद्
व्यक्तिभेद उपकारकं इति चेत् । अतीन्द्रियदर्शनादेव च स्पष्टमिन्द्रियस्य संस्कारो
गम्यते । व्यक्तिसन्निधानात् पूर्वमसमर्थम्पश्चात्तत्सन्निधाने समर्थमिति स व्यक्ति
भेदोतीन्द्रियं सामान्या
ख्यमर्थन्दर्शयन् कथं प्रतिपत्तेः सर्वत्र न भेदको भेदक एवेत्यर्थः ।

एतदुक्तम्भवति । दृश्येपि तावदस्पष्टे स्पष्टाकारदर्शनशक्त्याधानाद् अञ्ज
नादिकृतः इन्द्रियसंस्कारः सर्वत्र तदिन्द्रियग्राह्ये विषये प्रतिपत्तेर्भेदको दृष्टः ।
किं पुनर्योतीन्द्रियस्यार्थस्य दर्शकस्तथा चान्यस्याप्यतीन्द्रियस्य परमाण्वादेर्दर्शकः
स्यादिति भावः । सामान्यस्यैव
दर्शनायेन्द्रियस्य संस्कारमाधत्ते व्यक्तिभेदः
ततो नास्त्यतिप्रसङ्ग इति चेदाह । एकेत्यादि । एकस्मिन् सामान्ये द्रष्टव्ये इन्द्रिय
संस्कारस्य प्रतिनियमस्तस्मिन्नभ्युपगम्यमाने तस्मिन्नेव व्यक्तिभेदे शावलेयादिके
समवेतं यत्सामान्यान्तरं सत्ताद्रव्यत्वादि । तस्य दर्शक इन्द्रियसंस्कारो
न स्यात् । इष्यते च । आत्मसमवेतानामेव सर्वसामान्यानान्दर्शनाये
न्द्रिय
संस्कारो नैकस्यैवेति चेदाह । व्यक्त्या चेत्यादि । तद्दर्शन इति तेषां व्यक्तिसमवे
तानां सामान्यानान्दर्शने । तद्व्यङ्ग्येषु तया व्यक्त्या व्यङ्ग्येषु । दृष्टश्च दूराद्
द्रव्यमात्रदर्शने द्रव्यत्वमर्थत्वयोर्निश्चयेपि सति गोत्वादावनिश्चयः । यस्मिन्ननिश्च
यस्तस्य दर्शनाय नाहितः संस्कारभेद इति चेदाह । एकनिश्चयो वेति न स्यादिति
सम्बन्धः । एकशब्दो
न्यार्थोऽनिश्चितादन्यस्यापि निश्चिताभिमतस्य द्रव्यत्वादे- [p. 108a ]

[p. 292 ]र्निश्चयो न स्यात् । किङ्कारणं । तस्या व्यक्तेरविभागमयास्तेषु स्वात्मसमवेतेषु
सामान्येषु विशेषाभावात् । न हि सा व्यक्तिः क्वचित् प्रत्यासन्ना क्वचिन्न । ततः
सर्वस्य वा निश्चयः सामान्यस्य न वा कस्यचिदपीत्येवन्तावद् व्यक्तेरिन्द्रियसं
स्कारो न घटत इत्याख्यातम् ।

अधुनाभ्युपगम्याप्युच्यते । व्यक्तेरित्यादि । व्यक्तेस्सकाशात् पक्ष
द्वयेपि
सामान्यस्य विज्ञानजननस्वभाव इति कृत्वा । तस्माद् विज्ञानजननात् स्वभा
वात् प्रच्युतेः कारणान्न हि समर्थस्य सहकार्यपेक्षा युक्ता । संस्कृतमिन्द्रियं सह
कारि यस्य सामान्यस्य तत्तथोक्तन्तद्भावस्तस्मात् । नित्यत्वादनाधेयातिशयस्य
सामान्यस्य कोयं सहकारार्थः । नैव कश्चित् ।

अनित्त्या हीत्यादिना व्यतिरेकमाह । सहकारिणः सकाशाद्विशिष्टस्यात्मनो
ला
भात् । तमिति सहकारिणं । कस्माद् । यो ह्येषां क्षणिकानां जनक
आत्मा सहकारिसन्निधेः प्राङ्नासीत् । तदैव सहकारिसन्निधिकाले । ततः सहकारिणः
सकाशाद् भवतीति कृत्वा । एषामिति क्षणिकानां ।

ननु क्षणिकानामपि कथं सहकारिणो विशिष्टात्मलाभापेक्षा । सहभाविना
म्परस्परमनुपकार्योपकारकत्वात् । यश्च क्षणो जायते न तस्य सदसत्त्वकालयो
स्स
हकार्यपेक्षेति ।

अयुक्तमुक्तमुपकारी ह्यपेक्षत इति नैष दोषः । सत्तापेक्षयैतदुच्यते । अत
एवाह । जन्यतैवैषां परस्परतोपेक्षेति । अनासाद्य परमिति सहकारिणं । तत्स्वभावं
समर्थस्वभावं । न हि तस्य सामान्यस्य केवलस्य सहकारिविकलस्य प्राग् यो न
विज्ञानजननस्वभावः स पुनः कथंचिद् भावी । न हीति सम्बन्धः । नित्यत्वादिति
भावः ।

[p. 293 ]

किञ्च । व्यक्तेः सामान्यसं
स्कारे सति तज्जन्यं सामान्यं स्यादिति
परेणेन्द्रियसंस्कारोङ्गीकृतः व्यक्तेः सकाशात् । तथापि व्यक्तिजन्यत्वं प्रसज्यत
इत्याह । व्यक्तिरित्यादि । तत्सहकारि । व्यक्तिसंस्कृतेन्द्रियसहकारि सामान्यम्वि
ज्ञानहेतुरित्यभ्युपगम्यमाने । व्यक्तिकार्यस्येन्द्रियस्य कार्यत्वात् सामान्यं व्यक्तेः
पारम्पर्येण कार्यमुक्तं स्यात् । । १४९-५० ॥

भवतु नाम सामान्यस्य व्यञ्जिका व्यक्तिः तावदस्या जातिमत्त्वं न युक्तम

तिप्रसङ्गादित्याह । अपि चेत्यादि । जातीनां सामान्यानां व्यञ्जकस्य व्यक्ति
भेदस्य जातिमत्ता यदीष्यते । तदा गोत्वादेः प्रकाशकः व्य¹⁷³ ? प्रदीपादिः
व्यञ्जकत्वात्तेन गोत्वादिना तद्वान् गोत्वादिमान् प्राप्तः । शावलेयादिवत् ।
गोत्वाधारः प्राप्त इत्यर्थः ।

यो हीत्यादिना व्याचष्टे । गोत्वादिषु व्यङ्ग्येषु विज्ञानहेतुत्वं प्रदीपादेरप्यस्ति ।
कथमिति चेदाह । तेज इत्यादि
। तस्मादस्त्यालोकस्य विज्ञानम्प्रति हेतुत्वं ।
तत इति ज्ञानहेतुत्वात् । प्रदीपादय इति । आदिशब्दादिन्द्रियसंस्कारादिपरि
ग्रहः । तेषामपि ज्ञानहेतुत्वात् । व्यक्तेः सकाशाद् विशिष्टस्यैवाभिव्यक्तिः सामान्यस्य
भवति न तथा प्रदीपादेरिति चेदाह । न हीत्यादि । व्यक्तेरपि सकाशात् सामा
न्यस्याभिव्यक्तिर्ज्ञानहेतुतां मुक्त्वा न ह्यन्या काचित् । यदि हि सामा
न्यस्या- [p. 108b ]
तिशयाधानं व्यक्त्या क्रियते न प्रदीपादिना । तदा भवेद्विशेषस्तच्च नास्ति । स्वभा
वातिशयस्याधातुमशक्यत्वात् । नित्यत्वात् सामान्यस्येति भावः । समवाय
इत्यादि । व्यक्तौ च समवेतं गोत्वं न प्रदीपादौ । तस्येति सामान्यस्य । अजन्य

[p. 294 ]जनकयोः कोयं समवाय इत्युक्तत्वात् ।

भवतु नाम समवायस्तथाप्यस्य सामान्यस्य समवायमात्रं व्यक्त्या सह जातं
नान्यः कश्चिद्विशेषो
विज्ञानजननलक्षणः । पूर्ववदिति व्यक्तिसमवायात् प्राग्वत्
पश्चादपि व्यक्तिसमवायेपि यद्यपि सामान्यस्य न कश्चिद् विशेषस्तथापि
समवायबलादेव स्वविषयज्ञानजननमिति चेदाह । समवायादेवेत्यादि । ज्ञानहेतुत्वेन
सामान्यस्याभ्युपगम्यमाने । स्वाश्रयो यो यत्र समवेतस्तत्समवायिनं । सामान्य
स्याभ्युपगम्यमाने । स्वाश्रयो यो यत्र समवेतस्तत्समवायिनं । सामान्यादन्येषामपि
परमाणुसमवेतानां रूपादीनामपि दृश्यतापत्तिः
स्यात् । समवायस्यैकत्वेन
सर्वत्राविशेषात् । यथा हि सामान्यमतीन्द्रियमपि केवलस्समवायो दर्शयत्येवं
परमाणुगतानपि रूपादीन् किन्न दर्शयेत् । यतश्च समवायपक्षेऽयन्दोषस्तस्मात्
ज्ञानहेतुतैव सामान्ये व्यक्तेर्व्यञ्जकत्वं । तच्चेत्थं भूतं व्यञ्जकत्वन्तुल्यम्प्रदीपां
दावपीति स एव प्रसङः प्राप्तो गोत्वादिना तद्वानित्यादिकः । । १५०-५१ ॥

तदिति तस्मान्नाधेयता सामान्यस्य स्वा
श्रये वृत्तिर्नापि स्वाश्रयेण व्यक्ति रभि
व्यक्तिः स्वाश्रये सामान्यस्य वृत्तिः । अतश्चावृत्तेः कारणात् सामान्यन्नानेकत्र
व्यक्तिभेदे एकाकारज्ञानहेतुः । न हि यो यत्र न वर्त्तते स तत्रात्मवृत्तिद्वारेण
ज्ञानहेतुर्युक्तः ।

अत एवानेकत्र एकस्य सामान्यस्यावृत्तेः कारणात् । व्यक्तेः सकाशादन्या
यदि जातिरथवानन्या । येषां वादिनां । व्यक्तिष्वपूर्वासु संप्रत्युत्पन्नासु पश्चाद्वा
दृ
श्यमानासु । तु शब्दो विद्यते शब्दात्परेण द्रष्टव्योवधारणार्थः । अत एवाह । विद्यत
एवेत्यादि । वस्तुसतो येषां जातिरिति यावत् । स्वसामर्थ्ये सति स्वप्रतिपत्तिद्वारेण ।
अन्यत्रेति व्यक्तिभेदे बुद्धिञ्जनयन् । किं विशिष्टां स्वरूपानुकारिणीमेकरूपानुगतां

[p. 295 ]यत्र बुद्धिञ्जनयति तेन सम्बन्धमपेक्षते । सम्बन्धमन्तरेण स्वाकारबुद्धिजननेऽति
प्रसङ्गात् । । १५१-५२ ॥

स चेति स
म्बन्धो व्यक्त्यन्तरेण सामान्यस्य सतो विद्यमानस्य । तत्त्वपक्षे
ऽन्यत्त्वपक्षे च न सम्भवति । कस्माद् । एकत्र व्यक्तिभेदस्यार्थान्तरभूतस्यान
र्थान्तरस्य चान्यत्र व्यक्त्यन्तरे दर्शनासम्भवात् । सा हीत्यादिनैतदेव साधयति ।
सा हि बुद्धिर्भूतग्राहिणी वस्तुभूतसामान्यग्राहिण्येकभाविनी । एकत्र व्यक्तिभेदे
उत्पन्ना व्यक्त्यन्तरमेव सा स्कन्देत् गच्छेद् । व्यक्त्यन्तरमपि सामान्याका
रेण
गृह्णीयादिति यावत् । यदि तत्रैकस्मिन् व्यक्तिभेदे दृष्टं किञ्चिद् वस्तुभूतं सामा
न्यमन्यत्रेति यत्र व्यक्तिभेदे तया स्कन्दितव्यं । तच्चांन्यत्र दर्शनं । सत इति
वस्तुभूतस्य सामान्यस्य न सम्भवतीति सम्बन्धः । किङ्कारणम् । आश्रयाद
नन्यत्वेभ्युपगम्यमानेन्वयाभावात् । न ह्येकस्मादव्यतिरिक्तस्तदात्मभूतोन्य
दन्वेति । आश्रयादन्यत्त्वेपि सामन्यस्य व्यक्ताव
नपाश्रयात् । अनन्तरोक्तेना
धाराधेयादिभावनिषेधेनाश्रयभावस्य निषिद्धत्वात् । यदि व्यतिरिक्तस्य सामा
न्यस्यासम्बन्धान्न व्यक्त्यन्तरे स्वाकारज्ञानजननम् । एवन्तर्ह्याद्यायामपि
व्यक्तौ तत्तुल्यमिति किमुच्यते व्यक्तिष्वपूर्वास्विति व्यक्तिष्वित्येव वक्तव्यं ।
तथैकत्र दृष्टस्यान्यत्र दर्शनासम्भवादित्यपि वक्तव्यं । एकत्रापि व्यक्तिभेदे
सम्बन्धमन्तरेण दर्शनासम्भवात् ।

सत्यमेतत् । अभ्युपगम्यैतदुक्तमित्यदोषः ।

योपि मन्यते । तत्त्वान्यत्त्वपक्षे सामान्यस्यान्यदर्शनं न सम्भवत्यस्माकन्तु
भिन्नाभिन्नमेव सामान्यं । तथा हि ।

निर्विशेषं न सामान्यं भवेच्छशविषाणवत् ।

केनचिच्चात्मनैकत्वं नानात्वं चास्य केनचित् ।

यदा च शबलम्वस्तु युगपत् प्रतिभासते ।

[p. 296 ]

तदान्यानन्यभेदादि सर्वमेव प्रलीयत इति ।174

Ślokavārtika, Ākṛti 10.

तन्निषेधार्थमाह । स्वभा
वो हीत्यादि । स्वभावात् तत्त्वमेवान्यत्त्वमेव वा न
लंघयतीति सम्बन्धः ।

ननु देशकालस्वभावाभेदेपि सामान्यविशेषयोरनुगतव्यावृत्तिरूपाभ्यां
भेदोपीष्यत इत्यत आह । रूपस्यानुगतस्य स्वभावस्यातद्भूतस्य व्यावृत्तरूप
स्वभावस्यान्यत्त्वाव्यतिक्रमात् । व्यावृत्तेभ्यो विशेषरूपेभ्यो भिन्नस्यानुगत
रूपस्य सामान्यस्यान्यत्त्वमेव स्यादित्यर्थः । अस्त्यतद्रूप
त्वमन्यत्त्वमेव । कथ
मित्यत आह । इदमेवेत्यादि । यन्न तदित्यतद्रूपमित्यर्थः । एतावदेवान्यत्त्वलक्षणमि
त्यर्थः । आकारान्तरवत् । षष्ठ्यर्थे वतिः । तथा हि सुखाद् दुःखस्याप्यन्यत्त्वमसुख
रूपं दुःखमिति कृत्वा । इयता चातद्रूपस्यान्यत्त्वलक्षणेन व्याप्तिरुक्ता । अस्य
चान्यत्त्वलक्षणस्याविशेषादभिमतेपि सामान्ये ।

एतेन पक्षधर्म उक्तः । प्रयो
गस्तु । यद्वस्तुत्वे सत्यतद्रूपन्तस्य ततोन्यत्त्वमेव
तद्यथा सुखाद् दुःखस्य । वस्तुत्वे सत्यव्यक्तिरूपं चेष्यते सामान्यमित्यतद्रूपत्वेनान्य
त्त्वे व्यवहारस्य साध्यत्वात् स्वभावहेतुः । एवन्तावदतद्रूपत्वे सामान्यस्यान्यत्त्वमेवा
पादितम् । अथान्यत्त्वं नेष्यते तदा तत्त्वं प्राप्नोतीत्याह । तच्चेत्यादि । व्यक्तेर
नन्यत्तदा तदेव व्यक्तिरूपमेव तत् सामान्यम्भवति । अतत्त्वे इत्यव्यक्ति
रूपत्वे
वस्त्वन्तरवदन्यत्त्वप्रसङ्गात् । एतच्चानन्तरमेवोक्तं ।

अस्त्वनन्यत्त्वं सामान्यस्य तथापि व्यक्त्यन्तरमनुयास्यतीत्यत आह । न
चैकेत्यादि । एकव्यक्तिस्वभावस्य व्यक्त्यन्तरान्वावेशोनुगमो व्यक्त्यन्तरस्वभात्व
मिति यावत् । कस्मात् तस्यावगम्यमानस्याव्यक्त्यन्तरत्वप्रसङ्गात् । यदि शाबले
यात्मकं सामान्यं बाहुलेयस्यात्मभूतं भवेत्तदा बाहुलेयः शाबले
य एव जातः शाबले
यात्मकात् सामान्यादव्यक्तिरेकाच्छाबलेयवदिति कुतोस्य व्यक्त्यन्तरत्वं । तत
इति तस्माद् व्यक्तेरव्यतिरेकिणः सामान्यात्सकाशाद् अन्वयिनीत्यनुगामिनी ।

[p. 297 ] नापि व्यतिरेकिणः सामान्याद् अन्वयिनी बुद्धिरिति प्रकृतं । कस्मात् । तस्य
व्यतिरिक्तस्य सामान्यस्य क्वचिद् भेदेऽनाश्रयादप्रवृत्तेः । सम्बन्धमन्तरेण प्रवृ

त्त्ययोगात् । वृत्तिराधेयता व्यक्तिरिति तस्मिन्न युज्यत इत्यादिना च व्यङ्ग्य- [p. 109b ]
व्यञ्जकस्याधाराधेयभावस्य च सम्बन्धस्य निषिद्धत्वात् । अन्यस्तर्हि सामान्य
तद्वतोः सम्बन्धो भविष्यतीति चेदाह । अन्यस्यापीत्यादि । व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावा
देरिति पञ्चमी । आदिशब्दादाधाराधेयभावपरिग्रहः । एतस्मात् पूर्वनिषिद्धात्
सम्बन्धद्वयादन्यस्यापि यस्य कस्य
चित् सम्बन्धस्य व्यक्तिं प्रति सामान्यस्या
भावात् । किङ्कारणं । नित्यत्वात् केनचिद् व्यक्तिभेदेनानुपकार्यस्य सामान्यस्या
प्रतिबन्धेन । न ह्यप्रतिबन्धस्य कश्चित् सम्बन्धोस्तीत्युक्तं ।

एतेन चान्यत्त्वेऽपाश्रयादिति श्लोकभागो व्याख्यातः । । १५२-५३ ॥

असत्सम्बन्धमपि सामान्यं व्यक्तिषु स्वरूपानुकारिणीं प्रतीतिं जनयतीति चेदाह ।
असम्बन्धादित्यादि । नास्य सम्बन्धोस्तीति विग्रहः । स
र्वस्मात् सर्वत्र प्रतीतिः
स्यादित्यर्थः । तदिति तस्मादयमिति सा मा न्य वा दी । एकस्य सामान्यस्य दर्शनेन
हेतुना । एकस्मिन् शाबलेये व्यक्तिभेदे वृत्तिर्यस्य तस्यान्यत्र व्यक्त्यन्तरे वृत्तिम
न्विच्छिन् वस्तुत्वेनेष्टस्य सामान्यस्य व्यक्तेः सकाशाद् ये तत्त्वान्यत्त्वे । ते नाक्रमति
वस्तुनो गत्यन्तराभावात् । चोक्तो दोष इत्ययुक्तमेतद्वस्तुभूतात् सामान्यादनुयायि
ज्ञा
नमिति ।

यत एवन्तस्मादर्थेषु परस्परविवेकिष्वियमेकरूपैकाकारा प्रतीतिर्भ्रान्तिरेव ।
भिन्नेष्वभेदाध्यारोपेण वृत्तेः । कुतस्तर्हि सोत्मन्नेत्याह । विकल्पेत्यादि । विजातीय
व्यावृत्तपदार्थानुभवेन या तथाभूतविकल्पस्य प्रकृत्या जनिका वासनाहिता ततः
समुत्थिताः । एतच्च प्रागेवोक्तमित्याह । भावभेद इत्यादि । भावानान्तत्कार्याणाम
तत्कार्येभ्यो
भेदः । तथाभूतानां चानुभावेनाहिता या वासना तस्याः प्रकृतिश्च
स्वभावश्चास्या आश्रय इति निर्णीतमेतत् प्राक तत्र भावभेदः पारम्पर्येण कारणं

[p. 298 ]वासना प्रकृतिः साक्षादिति द्वयमुपन्यस्तं । यद्यन्यापोह एव शब्दवाच्यः कथन्तर्ही
दानीमित्यादि । प्रधानेश्वरादिकार्यशब्दा इति प्र धा न कार्य मी श्व र कार्यञ्जग
दिति । आदिशब्दाच्छ ब्द ब्र ह्म
परिणाम इत्यादिशब्दानां परिग्रहः ।

भावेष्वाध्यात्मिकबाह्येषु । अतद्भूतोऽप्रधानादिकार्यात्मको भेदो येषान्ते
तथोक्ताः । यद्यप्यप्रधानकार्यात्तेषां भेदः स्यात् तदा भवेत् प्रधानादिकार्यात्मको
भेदः । स एव च सर्वेषामभेदः । तेनाभेदेनानिमित्तेन सर्वत्र वर्त्तन्ते । स च
नास्ति भावानामन्यापोहवादिनो मतेनाप्रधानादिकार्यात्मकत्वात् । ततश्च
कथ
मेवंभूतेष्वभेदेन वर्त्तन्ते । नैवेत्यभिप्रायः । ततश्चाव्यापिन्यपोहव्यवस्थेति भावः ।

तेपीत्यादिना परिहरति । तेपि प्रधानादिकार्यशब्दा विकल्पविज्ञानप्रतिभा
सिन्यर्थे प्रवर्त्तन्ते इति सम्बन्धः । कथमित्याह । संकेतेत्यादि । वस्तुन्यतथा
भूते । इच्छावशाद् यः संकेतः प्रधानकार्य जगदिति । तेनाहिता या वासनाशक्ति
[p. 110a ] स्तयोत्तरोत्तरक्षणविप
रिणामेनोपस्कृतत्वाद् विज्ञानसन्ततेः सर्वेषां बाह्याध्यत्मिका
नामर्थानां दर्शनेष्वनुभवेषु सत्स्वप्यनपेक्ष्य तद्भेदमप्रधानकार्याद् भेदम्वस्तुगतं ।
यदि नामार्थानामप्रधानकार्याणामेव दर्शनम्वस्तुधर्मेण तथापि वस्तुस्वभाव
मनपेक्ष्येत्यर्थः । तथाध्यवसायाद् यथासंकेतमप्रधानकार्यानपि भावान् प्रधान
कार्यत्वेनाध्यवसानात् । अतथाभूतकल्पितप्रधानकार्यत्वेन कल्पि
तं चैतन्यं सां ख्ये न
तस्य व्यवच्छेदेन प्रधानकार्याभावा इति यद् विकल्पविज्ञानन्तत्प्रतिभासिन्यर्थे ।
स एव विजातीयव्यवच्छेदेनान्यापोह इति भावः । किं भूतास्ते शब्दा इत्याह ।
उपादानेत्यादि । विकल्पहेतोर्वासनाया दार्ढ्यमुपादानबलन्तस्मात् प्रभव उत्पादो
यस्य विकल्पस्य तस्मात् समुत्थिताः

एतदुक्तम्भवति । यदि नाम वस्तुनि तथाभूतभेदाभा
वस्तथापि विकल्पा
रोपित एवान्यापोहः शब्दानां प्रवृत्तेरङ्गन्ततो नास्याव्यापितादोष इति । प्रधा
नादिकार्यशब्दानामभेदेन प्रवृत्तौ तेषु भावेषु सामान्यमेव वस्तुभूतं किन्नेष्यत इति
चेदाह । न हीत्यादि । तेषु प्रधानकार्यत्वेनाध्यारोपितेषु । अतथाभुतेषु प्रधानकार्येषु
व्यक्त्यभावात् सामान्यस्याभाव इति भावः ।

[p. 299 ]

अन्यापोहवादिनस्तु न
दोष इत्याह । तथेत्यादि । प्रधानादिकार्यत्वकल्प
नयेत्यर्थः । तदन्यस्याप्रधानादिकार्यस्य भेदो व्यवच्छेदः प्रधानादिकार्यत्वेनारोपि
तानाम्भावानां प्रतिपत्तृणामध्यवसायवशात् स्यात् ।

तदध्यवसायवशादेव प्रतिपपअध्यवसायवशादेव शावलेयादिष्वनुवृत्तिप्रत्यय
निमित्तं सामान्यं किन्नेति चेत् ।

नैतदस्ति । यस्मात् तेन सामान्यवादिना
सामान्यं कल्पयताप्यवश्यं तत्र
शाबलेयादिषु विजातीयाद् भेदो नान्तरीयकतयेष्टव्योन्यथा गोत्वादेरसिद्धिः स्यात् ।
स एव भेदः सामान्यकार्येऽभिन्नशब्दप्रवृत्त्यादिलक्षणे पर्याप्तः शक्तः । इत्येवं निष्प्र
योजना सामान्यकल्पना ।

एतदुक्तम्भवति । यथा प्रधानकार्येष्वपि भावेषु सामान्यमन्तरेण प्रधानादि
कार्यशब्दास्तद्बुद्धयश्चैकाकाराः
प्रवर्त्तन्ते । तथा गवादिषु गवादिशब्दास्तद्
बुद्धयश्चैकाकाराः किन्नेष्यन्ते किं सामान्येन पारमार्थिकेन कल्पितेन । दृष्टा च
परैरपि सामान्यमन्तरेण बहुषु सामान्येष्वभिन्नाभिधानप्रत्ययवृत्तिः ।

तदुक्तम्भ ट्टो द्यो त क रा भ्यां

तस्मादेकस्य भिन्नेषु या वृत्तिस्तन्निबन्धनः ।

सामान्यशब्दः सत्तादावेकधीकरणेन वेति ।

श्लोक वा० आकृ० २४

तेनायमर्थः । यथा प्रत्येक
मनेकार्थसमवायित्वेन सत्त्वद्रव्यत्वादौ सामान्य
शब्दस्तद्बुद्धिश्च सामान्यमन्तरेण प्रवर्त्तेते । न चानेकार्थसमवायित्वं सामान्यं
यदेव सत्त्वे तदेव द्रव्यत्वादावस्ति । निःसामान्यानि सामान्यानीति वचनात् ।
न चोपचारात्तयोः शब्दज्ञानयोः वृत्तिरस्खलद्बुद्धिग्राह्यत्वात् । तस्माद् यथा
सामान्यं विना तयोः सत्तादौ वृत्ति
स्तथा शाबलेयादिषु सामान्यमन्तरेण । [p. 110b ]
यथा शाबलेयोऽगोव्यावृत्तस्तथा बाहुलेयोऽगोव्यावृत्तस्तथा खण्डोऽगोव्यावृत्त इत्य
भिन्नाभिधानप्रत्ययवृत्तिः किन्नेष्यत इत्यर्थः ।

स्यादेतत् । सर्वत्र सामान्यबुद्धिर्निर्विषयेष्टैव केवलं सामान्यमन्तरेण क्वचि
दविसम्वादो न स्यादित्यत आह । यदीत्यादि । यदिशब्दोभ्युपगमद्योतनार्थः ।

यद्यस्यास्सर्वत्र निर्विषयत्वमभ्युपगम्यते । सत्स्विति विद्यमानेषु भावेष्वगोव्यावृ
त्तेषु । असत्स्विति परमार्थतः प्र धा ने श्व रा दिकार्यतयाऽविद्यमानेषु भावेषु । नेय

[p. 300 ]मर्थवती सामान्यबुद्धिः । तया यथारोपितस्याभिन्नाकारस्य बाह्येष्वभावभा 175 ?
वादतश्चाभूतग्रहाद् । विप्लवो भ्रान्तिरेवेति कृत्वा । नास्यास्सामान्यबुद्धेर्निर्विष
याया विषयनिरूपणं प्रति कश्चि
दादरः । यदि सर्वैव सामान्यबुद्धिर्भ्रान्ता कथ
न्तर्ह्यनुमानाद् वस्तुसम्वाद इत्याह । क्वचिदित्यादि । क्वचिद् वस्तुन्यस्य बुद्धेः सका
शादविसम्वादो यस्म आत् कार्यकारणसम्बद्धाद् यथोक्तात् । एतच्च निवेदितं
प्राक् । यत्रास्ति वस्तुसम्बन्धो यथोक्तानुमितौ यथेत्यादिना १ । ८३ । न
तथाभूतस्याभिन्नरूपस्यानुमानग्राह्यस्य वस्तुनि समावेशाद् विद्यमानत्वादनु
मानविकल्पस्य
वस्तुविसम्वादः । प्रत्यक्षवदिति । वैधर्म्यदृष्टान्तः । किङ्कार
णम् । अतथाभावेपीति व्यतीतेपि वस्तुनि परम्परया लिङ्गानुसारेण भावात् ।
यद्वाऽतथाभावेपि सामान्यरहितेऽपि वस्तुन्यभिन्नाकाराया बुद्धेर्भावात् । इति
एवं । निवेदयिष्यामः । निवेदितं च प्राक् । भावाभावानुविधानात् सामर्थ्य
मित्यन्तरे ।

यदि सामान्यबुद्धिः स्वाकाराभेदेन भिन्नान् भावानभिन्नानध्यस्य विधिरूप
तया
प्रतिपद्यते कथमस्या अन्यापोहविषयत्वमुक्तमित्यत आह । भेदेत्यादि । अस्याः
सामान्यबुद्धेर्भिन्नपदार्थदर्शनबलेनेति विजातीयव्यावृत्तस्वलक्षणानुभवसामर्थ्येन ।
उत्पत्तेरित्यध्याहारः । बहुलग्रहणम्वस्त्वभावेपि शशविषाणादौ विकल्पबुद्धेः प्रवृत्ति
ख्यापनार्थं । तेषु भिन्नेषु स्वलक्षणेषु भावाध्यवसायात् स्वाकाराभेदे
न स्वरूपाध्य
वसायात् । दृश्यविकल्पयोरेकीकृत्य प्रवृत्तेरित्यर्थः । यस्माद् भिन्नवस्तुदर्शनबले
नोत्पद्यते बुद्धिरुत्पन्ना च तान्येव भिन्नवस्तूनि स्वाकाराभेदेन प्रतिपद्यते । तस्माद्
भेदविषयत्वम्भिन्नविषयत्वमित्यर्थः । युक्तन्तावद्वस्तुदर्शनद्वारायातेष्वनित्यादिवि
कल्पेषु वस्तुदर्शनबलोत्पत्तेर्भेदविषयत्वं । यत्र तु न तथाभूतम्भिन्न
म्वस्तु । यथा
नित्यादिविकल्पेषु । शशविषाणादिविकल्पेषु च । तत्र कथम्भेदविषयत्वं तेषामिति
चेदाह । तथा भावेत्यादि । यथैव भिन्नवस्तुस्वभावग्राह्यानुभवबलेनोत्पन्ना अनि
त्यादिबुद्धयः स्वप्रतिभासे भिन्नभावाध्यवसायेन प्रवर्त्तमाना भेदविषयाः । एवन्तथा
[p. 111a ] भावकल्पनायामेव स्वप्रतिभास एव भिन्नबाह्यभावाध्यवसा
यकल्पनायां सत्यां
भिन्नविषयत्वे सत्यपरत्रेति अविद्यमानेषु नित्यप्रधानकार्यादिषु शशविषाणादिषु च

[p. 301 ]नित्यप्रधानादिकार्यशशविषाणादिविकल्पानाम्भेदविषयत्वस्य भावात् । स्वाश्रयमा
त्रगतव्यक्तिभेद एव स्थितं । न तु व्यक्तिशून्ये देशे । तदुक्तं भ ट्टे न ।

पिण्डेष्वेव च सामान्यं नान्तरा गृह्यते यतः ।

न ह्याकाशवदिच्छन्ति सामान्यन्नाम केचन ॥ आकृ० २५

प्रत्येकसमवेतत्वन्दृष्टत्वान्न निरोत्स्यते ।

तथा च सति नानात्वन्नैकबुद्धेर्भविष्यति ॥ वन० ३०

यथा च व्यक्तिरेकैव दृश्यमाना पुनः पुनः ।

कालभेदेप्यभिन्नैव जातिर्भिन्नाश्रया सतीति ॥176

Ślokavārtika.

वन० ३३

उ द्यो त क रो प्याह ।177

Nyāyavārtika.

केन सर्वगतत्वं जातेरभ्युपगम्यते येन मृत्पिण्डे
मृद्गवके गोत्वं स्यादपि तु स्वविषये सर्वत्र वृत्तिर्वर्त्तत इति सर्वगतेत्युच्यते । कः
पुनर्गोत्वस्य स्वो विषयः । यत्र गो
त्वम्भवति । क्व पुनर्गोत्वम्वर्त्तते । यत्र गोत्व
निमित्तोनुवृत्तिप्रत्यययो भवति । क्व पुनरनुवृत्तिप्रत्ययं गोत्वं करोति । यत्तस्य
साधनं । कः पुनर्नित्ये गोत्वे गोस्साधनार्थः । यत्तेन व्यज्यते । न हि ककुदादिमदर्थ
व्यतिरेकेण गोत्वस्य व्यक्तिरिति । न पिण्डेभ्योर्थान्तरं गोत्वम्पिण्डान्तरालेष्व
ग्रहणादिति बौ द्धो ब्रुवाणः पिण्डान्तरालम्पर्यनुयोज्यः । किमिदम्पि
ण्डान्तरालं ।
किमाकाशमाहोस्विदभाव उत द्रव्यान्तरमिति । यद्याकाशं न तत्र गोत्वं न ह्याकाशं
गौरिति प्रतीयते । एतेनाभावो द्रव्यान्तरं च व्याख्यातं ।
विशेषप्रत्ययानामाकस्मिकत्वाच्च । अयं पिण्डप्रत्ययव्यतिरेकभाक् प्रत्यय उप
जायमानो निमित्तान्तराद् भवति । दृष्टा खलु पिण्डव्यतिरेकभाजां प्रत्ययानां
निमित्तान्तरादुत्पत्तिर्यथा चर्मवस्त्रक
म्बलेषु नीलप्रत्ययस्तच्च निमित्तान्तरं सामा
न्यमिति । तस्माद् व्यक्तिसर्वगतं सामान्यं । व्यक्तिशून्ये
पि देशे विद्यमान
त्वात् । न च तत्र सामान्यस्य प्रतीतिर्व्यञ्जिकाया व्यक्तेरभावात् । यत्रैव च
व्यक्तौ सामान्यं प्रतीयते सैव सामान्याभिव्यक्तौ समर्था सामान्यप्रतिपत्त्यन्यथानुप
त्त्या गम्यते नान्येति ।178

Nyāyavārtika.

तदाह भ ट्टः ।

यद्वा सर्वगतत्वेपि व्यक्तिः शक्त्यनु
रोधतः ।

शक्तिः कार्यानुमेयादिव्यक्तिर्दर्शनहेतुका ।

[p. 302 ]

तेन यत्रैव दृश्येत व्यक्तिः शक्तन्तदेव तु ।

तेनैव च न सर्वासु व्यक्तिष्वेतत् प्रतीयते ।

भिन्नत्वेपि हि कासांचिच्छक्तिः काश्चिदशक्तिकाः ।

न च पर्यनुयोगोस्ति वस्तुशक्तेः कदाचन ।

वह्निर्दहति र्ना179 ? नाकाशं कोत्र पर्यनुयुज्यतामिति ।180

Ślokavārtika. Ākṛti. 25-29

तत्र तयोः पक्षयोर्मध्ये यदि स्वाश्रयमात्रगतं अपूर्वघटाद्युत्प
त्तौ घटत्वादिशून्ये
प्रदेशे पश्चादुत्पन्नाद् घटादेर्भिन्नदेशं यद् द्रव्यन्तद्वर्त्तिनः सामान्यस्य । कथन्तेषु
पश्चादुत्पन्नेषु घटादिषु सम्भवो नैवेत्यभिप्रायः । भवेत् सम्भवो यदि तस्मात् पूर्व
द्रव्यात् तत्सामान्यम्पश्चादुत्पद्यमानन्द्रव्यं याति । तच्च नास्तीत्याह । यस्मादि
त्यादि । तदिति सामान्यं पूर्वद्रव्यादिति यत्र तत्पूर्वं समवेतं तस्मादुत्पित्सु द्रव्य

[p. 111b ] मुत्पत्तुमिच्छु पूर्वं घटादिकं न याति । अमूर्त्तत्वेन निष्क्रियत्वात् सामान्यस्य ।
पूर्वद्रव्यादचलतोपि भिन्नदेशेन योगो भविष्यति विम्बस्यादर्श इवेति चेदाह । न
हीत्यादि । अन्यद्रव्यवृत्तेरित्युत्पित्सुद्रव्याद् भिन्नदेशद्रव्यवृत्तेर्भावस्य सामान्याख्यस्य
ततः पूर्वकादाश्रयादचलतस्तदुभयान्तरालाव्यापिनः पूर्वपश्चादुत्पन्नद्वयान्तराला
व्यापिनः स्वाश्रयाद् भिन्नदे
शेन द्रव्येण योगो न हि युक्त इति सम्बन्धः । बिम्बस्य
तु भिन्नदेशे नादर्शेन योगोस्तीति ब्रुवाणः कथन्नोन्मतः स्यात् । सामग्रीबलाद्
भ्रान्तं ज्ञानं प्रतिबिम्बानुगतादर्शप्रतिभासि तत्र जायते । यथोक्तं ।

विरुद्धपरिणामेषु वज्रादर्शतलादिषु ।

पर्वतादिस्वभावानां भावानां नास्ति सम्भव इति ।

येपि तत्र भावान्तरोत्पत्तिमिच्छन्ति । तेषामपि न बिम्बेन योगोस्तीति
यत्किञ्चिदेत
त् । उत्पित्सुद्रव्यात् प्राक् सामान्यात्मा न च तत्रोत्पित्सुदेशे
आसीत् । व्यक्तिशून्ये देशे तस्य स्थानानभ्युपगमात् । अस्ति पश्चात् तत्सामान्यं

[p. 303 ]व्यक्तावुत्पन्नायां । सामान्यशून्याया व्यक्तेरनभ्युपगमात् । न च तत्र देशे व्यक्त्या
सहोत्पन्नं नित्यत्वात् । न च व्यक्त्युत्पाद एव सामान्यस्योत्पादो भिन्नत्वात् ।
अभिन्नत्वे वा ततो न सामान्यविशेषभावः स्यात् । न च कुतश्चित् पूर्वका
द्
व्यक्तिविशेषाद्आगतं । एतन्न यातीति यदुक्तन्तस्यैवोपसंहारद्वारेणोपन्यासः ।

यावद्भिः प्रकारैः सामान्यस्य व्यक्त्यन्तरे सम्भवस्ते प्रकारा नेष्यन्ते तत्र च
सामान्यमिष्यत इति व्याघातः । स च प्राज्ञानान्दुःसहत्वाद् भारः । अत एवाह ।
क इममित्यादि । प्राज्ञो हि कथमयुक्तं सहते । जडस्त्वज्ञानाद् युक्तायुक्तविचार
णाक्षमः सहेतापि । यदाहान्य
त्र जाड्यादिति ।

ननु चोत्पित्सुद्रव्ये सामान्यस्योत्पत्तावपि समवेतत्वं प्रतिभासादेवावगन्तव्यं ।
स च व्यक्तिसमवेतत्वप्रतिभासोनुत्पादेपि सामान्यस्य विद्यत एवेति किमुत्पादेन
व्यक्तिसमवेतञ्च सामान्यस्य रूपमिष्यते । तेन तत्पूर्वद्रव्यसमवेतमपि ततोऽविचल
दुत्पित्सुद्रव्यसमवेतं च प्रतिभासत इति कथन्न यातीत्यादि दूषणायो
च्यतेभीष्टत्वात् ।

सत्त्यं । यो हि सामान्यस्य प्रतिभासं नेच्छति तस्येदं दूषणं स्यात् प्रतिभासत
इति । यस्तु सामान्यप्रतिभासोलीक इति मन्यते तस्य कथं दूषणं । अलीकत्वं
चोत्पित्सु द्रव्यं न याति न च तत्रासीन्न चोत्पन्नमित्यादिना ग्रन्थेन सामान्याभावेपि
सामान्यावभासिनो ज्ञानस्योत्पत्तेः प्रतिपादितमा चा र्ये ण । न च प्रतिभासना
देव
सत्यत्वं । द्विचन्द्रादेरपि सत्यत्वप्रसङ्गात् ।

नापि प्रत्यक्षबाधैका बाधा । अनुमानबाधाया अपि बाधात्वात् । यदि
तदंशवत् स्यात्तदैकेनांशेन पूर्वम्भिन्नाधारे स्थितमंशान्तरेणोत्पित्सु द्रव्यं व्याप्नुयात् ।
अनंशम्वा पूर्वमाधारं हित्वा । द्वयमप्येतन्नास्तीत्याह । न चेत्यादि । पूर्वमाधार
मिति सू त्र भागं । उत्पित्सुदेशाद् भिन्नदेशमिति मिश्रके
ण स्पष्टयति । तयोश्चेति [p. 112a ]
पूर्वपश्चादुत्पन्नयोर्द्रव्ययोः ।

भिन्नेत्यादिना व्याचष्टे । द्विधा भवेदिति । नानावयवात्मतया । पूर्वाधार

[p. 304 ]त्यागेन वा । प्रथमन्तावत् पक्षमाह । नानेत्यादि । एतच्च परप्रसिद्ध्योच्यते ।
न त्वेकमनेकावयवात्मकमिष्यत इत्युक्तं । अन्यान्योभ्यामवयवाभ्याम्परस्परभिन्ना
भ्यामंशाख्या
न्तत्सम्बन्धात् । ताभ्याम्भिन्नदेशाभ्यां सम्बन्धात् । आलोको हि
सावयवत्वादन्येनावयवेन घटेन सम्बध्यते । अन्येन घटादिभिः । एवं रज्जुवंश
दण्डादावपि स्वसम्बन्धिभिः ।

न हीत्याद्यस्यैव समर्थनं । अथ सावयवत्वेन सामान्यमनेकवृत्तीष्येत । तथापि
कथमेकमनेकत्र वर्त्तेत । यस्मादेकदेशाः सामान्यस्य वर्त्तन्त इति । ये च तदैक
दे
शाः सामान्यस्य प्रत्येकम्पिण्डेषु वर्त्तन्ते । ते किं सामान्यात्मका उत नेति ।
यदि सामान्यात्मका एकमेकत्र वर्त्तत इति प्राप्तं । न चैकमेकत्र वर्त्तमानं सामान्य
मिति युक्तम्वक्तुं । अथ न सामान्यात्मकास्ते । कथं सामान्यमनेकत्र वर्त्तत इत्यु
च्यते । एकदेशेषु च सामान्यस्य यद्येकदेशान्तरेण वृत्तिस्तदानवस्था स्यात् । न च
सावयवत्वमन्त
रेणैकस्यानेकत्र वृत्तिर्युक्ता । अथानवयवं प्रतिपिण्डं परिसमाप्त्या
पिण्डवदसाधारणत्वान्न सामान्यम्भवितुमर्हति । किं कारणन्तस्यानवयवस्य सामान्य
स्यैकेन द्रव्येण सम्बन्धो य आत्मा । तद्व्यतिरेकेण दितीयात्माभावात् । एकात्मनश्च
तस्य सामान्यस्य तत्प्रदेशवर्त्तिसम्बन्धरूपत्वात् । उत्पित्सुघटदेशात् । पूर्वदेशवर्त्ति
यद् घटद्रव्य
न्तत्सम्बन्धिरूपत्वात् । नास्ति भिन्नदेशेन युगपद्योगः । अन्यथेत्युत्पित्सु
देशद्रव्यसम्बन्धरूपत्वे तत्सम्बधायोगात् । तेन पूर्वद्रव्येण सम्बन्धायोगात् । तस्मादे
कव्यक्तिनियतात्मनः सामान्यस्य नास्ति तस्मिन्नेव काले भिन्नदेशेन द्रव्येण सम्बन्धः ।
सम्बन्धे वा पूर्वव्यक्तिनियतैकात्मकत्वेन सामान्यस्य पूर्वव्यक्तौ स्थितिस्तस्मिन्ने
व
काले भिन्नदेशव्यक्तिसम्बन्धेनास्थितिरेतच्चविरुद्धमित्याह । एकस्याधेयस्येत्यादि ।
तत्र स्थानमिति पूर्वव्यक्तौ । तदैव तस्मिन्नेव काले व्यक्त्यन्तरे त्वयाभ्यपगमात् ।
पूर्वव्यक्तित्यागमन्तरेणैकस्य चान्यत्रान्वयायोगात् । तत्र पूर्वस्यां व्यक्तौ । तेनैव
पूर्वव्यक्तिनियतेनात्मना । तस्य सामान्यस्यास्थानमित्ययुक्तमेतत् । किङ्कारणं ।

तत्स्थितेत्यादि । तस्यामेव व्यक्तौ स्थितास्थितात्मनोः स्वभावयोरेकस्य सामान्यस्य
युगपद् विरोधात् ।

[p. 305 ]

ननु यथैकत्यागेनापरत्र वृत्तिरेवमपरापरावयवैर्बहुषु च वृत्तिर्दृष्टत्वादिति
द्विविधाभ्युपगम्यते । तथा सामान्यं यदा येनैव रूपेणैकत्र वृत्तन्तदैव तेनैव रूपेणान्यत्र
वर्त्तते दृष्टत्वादिति सापि तृतीया वृत्तिः
किन्नाभ्युपगम्यते । तदुक्तम्भ ट्टेन ॥

[p. 112b ]

न हि द्वैविध्यमेवेति वृत्तेरस्ति नियामकं ।

त्रिविधापि हि दृष्टत्वात् सम्भवेद् द्विविधा यथेति ।181

Ślokavārtika.

उ द्यो त क रो प्याह । न गोत्वमवयवी न च समुदायस्तस्मान्न तत्र कृत्स्नैक
देशशब्दौ स्तः । न चेत् तत्रैतौ शब्दौ स्तः तस्माद् गोत्वं किं कृत्स्नम्वर्त्तते उतैकदेशे
नेति न युक्तः प्रश्नः । कथन्तर्हि गोत्वं गोषु वर्त्तते । आश्रयाश्रयिभावेन
। कः
पुनराश्रयाश्रयिभावः । समवायः । तत्र वृत्तिमद् गोत्वं । वत्तिः समवाय इह
प्रत्ययहेतुत्वात्तेन सर्वत्र पूर्वद्रव्य उत्पित्सुद्रव्ये च समवाय एव वृत्तिरतः कथमुच्यते ।
स्थितास्थितात्मनोरेकत्र विरोधादयुक्तमेतदि ति ।182

Nyāyavārtika.

एतदेवाह । सर्वत्रेत्यादि । सर्वत्र पूर्वव्यक्तावुत्पित्सुद्रव्ये च । सर्वदेवोत्यत्सु
द्रव्योत्पादेपि यदा वर्त्तते तदापि द्रव्य
न्न जहाति । तेन स्थितास्थितात्मनोर्नैकत्र
विरोधो स्थितात्मनोऽभावादिति । तदयुक्तं । न ह्येकसमवेतत्वमेवान्यव्यक्तिसम
वेतत्वमन्यस्यास्तत्र प्रतिभासनप्रसङ्गात् । तस्मादेकसमवेतत्वान्यसमवेतत्वयोः
परस्परं भेद एव । तच्चाभिन्नं सामान्यादेकसमवेतत्वादननुगमवदन्यत्र सामान्यस्या
प्यननुगमप्रसङ्गः । यद्वैकव्य
क्तिकालादिसम्बन्धेन ज्ञानजननशक्तिर्यासामन्यस्य । न
साऽन्यव्यक्त्यादिसम्बन्धत्वेन । तेनैकस्यां व्यक्तौ सामान्यस्य ज्ञानजननशक्तिर
न्यस्यां ज्ञानजननशक्तिविरोधिनी । शक्तिश्च शक्तिमतोऽभिन्ना । शक्तिलक्षण
त्वाच्च वस्तुनः । तेन यद्वस्त्वेकन्तदेकवृत्त्येवेति व्याप्तिसिद्धिः । वस्तु चैकं सामान्यं
यदि कथमन्यत्रापि वर्त्तेत । तथाभूत
स्य प्रतिभासादिति चेत् । न । प्रतिभासो
ह्यप्रतिभासस्य बाधको नावस्तुनस्तस्यापि प्रतिभासनात् । अस्य तु वस्तुप्रतिभासो
बाधको न चानुगतं वस्त्वस्तीत्युक्तं । अत एव न प्रतिज्ञायाः प्रत्यक्षबाधा । सामान्य
ज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वाभासा183 ?च्च ।

ननु यावदस्याप्रामाण्यं न तावदनुमानस्य प्रबृत्तिर्यावच्च नानुमानस्य प्रवृत्ति
स्तावन्नास्य
प्रत्यक्षाभासतेत्यन्योन्याश्रयत्वं स्यादिति चेत् । न । यतोनुमानं प्रति
भासमानस्य वस्तुत्वसन्देहमात्रेणैव प्रवर्त्तते । नाप्यस्याप्रामाण्यनिमित्तमनुमानम्प्र

[p. 306 ]वर्त्ततेपि तु स्वसाध्यप्रतिबद्धलिङ्गनिमित्तम् । अतः सामान्यज्ञानस्य बाधकन्तस्मा
न्नास्ति परमार्थत एकम्वस्त्वेकदाऽनेकवृत्तिः । वृत्तौ तु तत्स्थितास्थितात्मनोर्विरोध
एव ।
आ चा र्य स्त्वभ्युपगम्यापि दोषमाह । तत्स्वभावेत्यादि । सामान्य
स्वभावस्य दर्शनमाश्रयो यस्य प्रत्ययस्य स सर्वत्र भिन्नजातीयेपि द्रव्ये सर्वाकार
स्यात् । तथा च सति गामप्यश्व इत्यादि । किङ्कारणम् । इत्याह । अश्वे
[p. 113a ] स्थित आत्मा यस्य द्रव्यत्वस्येति विग्रहः । गमकत्वाद् व्यधिकरणस्यापि
बहुब्रीहिः184

Pāṇini 2.2

।
अश्वे स्थित इति वा साधनं कृतेति समासः । पश्चादात्मशब्देन द्विपदो बहुब्रीहिः ।
तत्स्वभावप्रतिपत्त्या चाश्वस्थितस्वभावद्रव्यत्वप्रतिपत्त्या च तथा निश्चयाद्
गौर्द्रव्यमिति निश्चयात् ।

स्यादेतत् । नाश्वसमवेतद्रव्यत्वप्रतिपत्त्या द्रव्यमिति प्रतीतिः । कि
न्तर्हि । द्रव्यत्वमात्रप्रतिपत्त्येत्यत आह । तस्य चेत्यादि । तस्य चाश्वे द्रव्यत्वस्यै
क
स्यादृष्टस्याप्रतिपन्नस्याश्वसमवेतत्वव्यतिरेकेणाकारान्तरस्याश्वासःस मवेतत्व
लक्षणस्याभावात् । तस्मादश्वसमवेतेनैव द्रव्यत्वेन विशिष्टां गां द्रव्यमिति प्रतिपद्य
मानोश्व इति प्रतीयात् । यस्य त्वश्वव्यतिरिक्तमेव द्रव्यत्वसामान्यन्तेन च विशि
ष्टमसौ गां प्रतिपद्यमानो नियमेनाश्व इति प्रतीयात् ।

तस्मादित्युपसंहारः । अनवय
वं सामान्यमनेकदेशेऽनेको देशोऽस्येति तस्मिन्
घटादौ युगपन्नाधीयते । नाधेयतां प्रतिपद्यते । इयता च न चांशवदित्येतद्
व्याख्यातं ।

जहाति पूर्वन्नाधारमित्येतत् पूर्वेत्यादिना व्याचष्टे । स चेति पूर्वाधारत्यागः
सामान्यस्य नाभिमतः । १५४-५५

अन्यत्रेति पूर्वव्यक्तौ वर्त्तमानस्य सामान्यस्य स्वस्मात् पूर्वाधारदेशाद् अचल
तस्ततः पूर्वाधार
देशादन्यत्र स्थाने जन्म यस्य द्रव्यस्य तस्मिन् वृत्तिरित्यतियुक्ति

[p. 307 ]मदित्युपहसति १५६

पूर्वव्यक्तिदेशादविचलदपि सामान्यन्ततोन्यदेशन्द्रव्यं व्याप्नोतीति चेदाह ।
यत्रेत्यादि । यत्र देशेऽसौ पश्चात्कालभावी भावो वर्त्तते । तेन देशेन सामान्यं न
सम्बध्यते स्वव्यक्तिसर्वगतत्वाभ्युपगमात् । यत्र देशे सामान्यं न वर्त्तते तद्देशिनं च
पश्चात् काल
भाविनम्भावं व्याप्नोतीति न्यायातिक्रान्तत्वात् किमप्येतन्महाद्भुत
मिति प्रकारान्तरेणोपहसति । न हि यो यत्र देशे न वर्त्तते स तद्देशं व्याप्नोतीति
न्यायानुसारिणा शक्यमवसातुं १५७

सर्वगतत्वकल्पनामपि निराचिकीर्षन्नाह । यस्येत्यादि । तस्यापि सर्वगत
सामान्यवादिनः सर्वत्रगा यदि जातिस्तदैकत्र शावलेयादौ या तस्याव्यक्तिरभि
व्यक्तिस्त
या करणभूतया । सा जातिस्सर्वत्र व्यक्तिशून्येपि देशे । विजातीय
व्यक्तिभेदे च व्यक्तैव प्रकाशितैवाभेदादेकत्वात् सर्वत्र व्यक्तिशून्येपि देशे दृश्येत ।

एतदुक्तम्भवति । यद्यपि व्यक्तिशून्ये प्रदेशे विजातीयव्यक्तौ च स्वव्यक्तेर्व्य
ञ्जिकाया अभावस्तथापि स्वव्यक्त्यभिव्यक्तेनैव रूपेण तत्रावस्थानाज्जातेरुपलम्भः
स्यान्नो चेत् स्वभावनानात्वं
प्राप्नोतीत्येकरूपा चेष्यत इति भावः । न जातेर्नित्याया
अनाधेयातिशयत्वेन कदाचिदभिव्यक्तिरिति निषिद्धमेतत् । वृत्तिराधेयता व्यक्ति
रिति तस्मिन्न युज्यत १ । १४६ इत्यत्रान्तरे । यत एवन्तस्मात् सा जातिर्नित्य
मनपेक्षितपरोपस्कारानाधेयातिशया । एवम्भूता यदि स्वभावेन स्वविज्ञानजनन
योग्या । तदा नित्यन्दृश्येत
व्यक्तेः प्राक् पश्चाच्च । अथ न योग्या तदा कदाचिद् [p. 113b ]
दश्येत । किं कारणं । तस्मिन् विज्ञानजननयोग्यस्वभावे तद्विपरीते चावस्थानात् ।
सर्वकालमेकरूपत्वादित्यर्थः । असमर्था व्यक्त्यसन्निधाने तत्सन्निधाने तु समर्था भवति ।

[p. 308 ]ततो न नित्यन्दर्शनमदर्शनम्वा जातेरित्यत आह । स्वभावे त्यादि । नित्यत्वेनाना
धेयातिशयत्वादिति भावः ॥ १५७-५८

यदि जातेर्नास्ति व्यक्ति
स्तत्किं व्यक्त्यैवैकत्र सा व्यक्तेत्याद्युच्यत इत्यत
आह । अभ्युपगम्यापीत्यादि । व्यापिन्यपि जातिः । एकत्राश्रये व्यक्ता भेदाभावा
देकत्वाज्जातेर्व्यक्तैव प्रकाशितैव सर्वत्र व्यक्तिशून्ये देशे । विजातीये च व्यक्तिभेदे ।
व्यक्तिशून्येष्वपीत्यपि शब्दाद् विजातीयेपि व्यक्तिभेदे । अपि च न च सा जाति
र्व्यक्त्यपेक्षिणी । व्यञ्जिका व्यक्तिर्न्नापेक्ष्येत । व्यक्तेर्जातिव्यञ्जकत्वा
भावा
दिति भावः । यदि हि व्यञ्जिकां व्यक्तिमपेक्षेत । तदा व्यञ्जकाप्रतिपत्तौ न
व्यङ्ग्यस्य प्रतीतिः स्यान्न हि प्रदीपाद्यप्रतीतौ घटादेः प्रतीतिर्भवति । तथेहापि
व्यक्त्यप्रतीतौ न जातिप्रतीतिः स्यात् । सामान्यतद्वतोस्तु व्यङ्ग्यव्यञ्जकयोर्विप
र्ययः पुनः कस्मादिष्टः । तथा हि नागृहीतविशेषणाविशेष्ये बुद्धिर्वर्त्तत इति निय
मात् ।
प्रागेव सामान्यग्रहणमिष्टन्तद्द्वारेण तु व्यक्तेः । ततो व्यञ्जिकाया
व्यक्तेर्ग्रहणमन्तरेणापि व्यङ्ग्याभिमतस्य सामान्यस्य प्रतिपत्तिरिष्टेति विपर्ययः ।

यो हीत्यादिना व्याचष्टे । स्वाश्रयो यत्र समवेतं सामान्यं । सामान्यग्राहक
मिन्द्रियं च तयोस्संयोगस्तदपेक्षा प्रतीतिर्यस्य सामान्यस्य तत्तथोक्तं । आश्रयशून्याः
प्रदेशा विजातीय
व्यक्त्यध्यासिता व्यक्तिशून्याश्च । तेषु न दृश्यते । यथोक्त
संयोगाभावात् । तस्याप्येवं वादिनः । क्वचिद् व्यक्तिर्दर्शने सत्यस्त्येव्आश्रयेन्द्रिय
संयोगो जातेः सर्वत्र स्थिताया उपकारक इति । तत आश्रयेन्द्रियसंयोगाद्धेतोस्तद्दर्शी
क्वचिद् व्यक्तिभेदे जातिदर्शी यथास्थितां सर्वदेशव्यापिनीञ्जातिम्पश्येत् ।
यत्रैव व्यञ्जिका व्यक्तिस्तत्रैव जातेः
स्वरूपं दृश्यं नान्यत्रेति चेदाह । न हीत्यादि ।
तस्यामिति जातौ । क्वचिद् व्यक्तौ दृश्यमानायान्तदीयामिति सामान्यसम्बन्धि ।
एकस्य दृष्टादृष्टविरोधात् । एवन्तावद् व्यक्तेर्व्यञ्जिकात्वमभ्युपगम्य च शब्दो
पात्तोर्थो व्याख्यातः ।

[p. 309 ]

अधुना न सा व्यक्त्यपेक्षिणीत्यादि व्याख्यातुमाह । व्यक्तिव्यङ्ग्यत्वादित्यादि ।
तस्य च मिथ्यात्वमनन्तरोक्तेनैव
प्रतिपादितं । न ह्येकस्य दृष्टादृष्टमस्त्यतोऽ
पूर्वपक्ष एवायं केवलन्दोषान्तराभिधानार्थं गजनिमीलनं कृत्वोपन्यस्तं । तथाभूतस्येति
न्याय्यस्य । तत्रेति जातितद्वति । न्याय्यस्य व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावस्याभावात् ।
किङ्कारणं । स्वेत्यादि । हि यस्मात् । स्वरूपशून्ये देशे प्रदीपादिरहिते देशे ।
स्वव्यङ्ग्यं घटादिकं । नैवं यथो
क्तेन न्यायेन व्यक्तिर्व्यञ्जिका सामान्यस्य । [p. 114a ]
किङ्कारणम् । विपर्ययात् । यस्मादगृहीत्वापि व्यक्तिं सामान्यमादौ गृह्यत
इतीष्यते परेण । सामान्यग्रहणद्वारेणैव व्यक्तेर्ग्रहणाभ्युपगमादतश्च व्यञ्जका
प्रतिपत्त्यापि व्यङ्ग्यस्य ग्रहणात् । व्यञ्जकधर्मातिक्रमो व्यक्तेः ।

एतदेवाह । कथं हीत्यादि । सेति व्यक्तिः सामान्यस्य व्यञ्जिका च स्या
दिति स
म्बन्धः । तत्प्रतिपत्तिद्वारेणेति सामान्यप्रतिपत्तिद्वारेण । सा व्यक्तिर्दृश्या
स्यादिति विरुद्धमेतत् । एवमिति सामान्यदर्शनबलेन । व्यक्तेर्दर्शनेभ्युपगम्यमाने ।
व्यङ्ग्या सा व्यक्तिः प्रसज्यते सामान्यञ्चेत्यध्याहारः । प्रदीपेन घटवदिति ।
तृतीयेति योगविभागात् समासः । सुप्सुपेति वा समासः । यथा प्रदीपेन घटो
व्यङ्ग्यस्तद्वत्सा
मान्येन व्यक्तिर्व्यङ्ग्या प्राप्तेर्थः । तत्प्रतिपत्तिमन्तरेण सामान्य
प्रतिपत्तिम्विना व्यक्तेरदृश्यरूपत्वात् । अन्ये त्वाहुः । व्यङ्ग्या च सैवं प्रसज्यत
इत्यत्र चशब्देन सामान्यव्यञ्जकमित्येतदुपात्तं । ततः प्रदीपघटाभ्यां तुल्यमिति
द्वन्द्वादेव वतिर्द्रष्टव्यः । पूर्वनिपातलक्षणस्य व्यभिचारित्वाद् घटशब्दस्यापूर्वनिपातः ।
प्रदीपव
त् सामान्यं व्यञ्जकं । घटवच्च व्यक्तिर्व्यङ्ग्या । प्रसज्यत इति वाक्यार्थ
इति । अनेनेति सामान्यवादिना । सामान्यम्विना किमसम्भवत्कार्यमभिसमीक्ष्य ।
एवमित्युक्तविधिना । बह्वायासः । अशक्यसाधनतया बहुदुःखहेतुः । १५८-५९

परस्परेत्यादि परः । भेदाद्विलक्षणत्वाद्धेतोर्व्यतिरेकिणीष्वनन्वयिनीषु । अन्व
यिन एकाकारस्य प्रत्ययस्य प्र
त्ययग्रहणमुपलक्षणमेवं शब्दस्य । सामान्यमन्त
रेणायोगात् । सामान्यवाद आश्रित इति सम्बन्धः ।

कथमित्याचा र्यः । ये पाचकादिशब्दा न क्रियानिमित्तानिच्छन्ति तान् प्रत्ये

[p. 310 ]तदुक्तं । अभिन्नेन सामान्याख्येनार्थेन विना पाचकादिषु कथमेकः शब्दो वाचकः ।
वाचकग्रहणेन प्रत्ययोन्वयी गृहीत एव तेन विना शब्दस्याप्रवृत्तेः
। अत एव
वृ त्तौ शब्दप्रत्ययानुवृत्तिरस्तीत्याह ।

उ द्यो त क रे णापि गवादिष्वनुवृत्तिप्रत्ययः पिण्डादिव्यतिरिक्तनिमित्ताद्
भवति विशेषप्रत्ययानामनाकस्मिकत्वान्नीलादिप्रत्ययवत् । यत्तन्निमित्तन्तत्सामान्य
मिति सामान्यसिद्धौ प्रमाणे कृते स्वयमेवाशंकितम् ।

अथ मन्यसे यथा पाचकादिशब्दा अनुवृत्ताश्च भवन्ति न च
पाचकत्वन्नाम
सामान्यमस्ति । यदि स्यात् । भावोत्पत्तिकाल एवाभिव्यक्तं स्यात् तथा गवा
दिष्वनुवृत्तिप्रत्यया इति । न । हेत्वर्थापरिज्ञानात् । विशेषप्रत्ययानामना
कस्मिकत्वादित्यस्य हेतोः पिण्डप्रत्ययव्यतिरिक्तस्य प्रत्ययस्य निमित्तान्तरादुत्पाद
[p. 114b ] इत्ययमर्थः । न पुनः सर्वानुवृत्तिप्रत्ययः सामान्यादेव भवतीति । एव
ञ्च सति
पचनक्रियाया यत्प्रधानं साधनन्तत्पाचकशब्देनोच्यते । तच्च प्राधान्यं पाचकान्त
रेष्वप्यस्तीति न दोष इति वदता पाचकत्वादिसामान्यम्विना पाचकादिशब्दानां
वृत्तिरिष्टैवो द्यो त क रे णेत्यनेनाभिप्रायेणा चा र्ये णाप्युक्तं कथमित्यादि ।

न च पचनक्रियायां प्राधान्यनिमित्तायां पाचकादिशब्दप्रवृत्तिर्युक्ता । त

न्निमित्तत्वे हि प्रधानं प्रधानमित्यनुगामी शब्दः स्यान्न पाचक इति । अत
एवाह । न हीत्यादि । तेष्विति पाचकादिषु । अन्यदिति द्रव्याद् व्यतिरिक्तं ।
एवं सर्वशक्तिष्वभिन्नं येनैकेन ते पाचकादयो भिन्नास्सन्तोपि तथेत्यभेदेन प्रतीयेरन्
ज्ञानेन । उपलक्षणमेतत् तथाभिधीयेरन् । पाचकेष्वधिश्रयणादिलक्षणं । पाठकेष्व
ध्ययनात्मक
मेवमन्येष्वपि यथायोग्यं । कर्मैकप्रत्ययादिनिमित्तमस्तीति चेत् ।
स इत्यन्वयी । प्रत्ययग्रहणमुपलक्षणमेवं शब्दोपि । अन्येन वेति कर्मणो हेतुना
प्रयत्नादिना । भिन्नमित्यादिनैतदेव समर्थयते । तदिति बाह्योपन्यासे । तत्कर्मेति

[p. 311 ]वा सम्बन्धनीयं । प्रतिपाचकं कर्मणो भेदात् । येनापराधेन ता व्यक्तयस्तथेत्यभिन्न
प्रत्यय
हेतुत्वेन ।

सत्त्यं । न कश्चिदपराधः किन्तु तासां व्यक्तीनामेकरूपत्वात् । तथा हि
द्रव्यमेकरूपमनंशत्वात् । एतदेव चेदभिन्नप्रत्ययनिबन्धनं न तु ततो व्यतिरिक्तं
धर्मान्तरन्तदा पाचकस्य पाचकत्वमिति व्यतिरेकप्रतीतिर्न स्यात् । न हि तस्यैव
ततो व्यतिरेको युक्तः । तस्याव्यक्तेराकारस्तदाकारस्तस्मादन्योऽभेदाकारस्तस्य
वि
शेषः सोस्ति यस्यां सा अतदाकारविशेषवती । द्रव्याकारादन्याकारेत्यर्थः ।

एतदुक्तम्भवति । द्रव्येभ्य एव प्रत्ययो द्रव्यमित्येवमाकारः । ततोन्येनैवा
कारेण पाचकप्रत्ययः प्रतिषेधप्रत्ययस्स यदि द्रव्यनिमित्तमेव स्यात् तदा द्रव्यमात्र
प्रत्ययाविशिष्टः स्यात् । अथ किमर्थमतदाकारविशेषवतीत्युभयमुक्तमतदाकारेत्येव
वक्तव्यं ।
विशेषवतीत्येव वा । उच्यतेऽभेदाकारेत्युक्ते द्रव्यस्याभाव इति प्रति
षेधप्रत्ययोप्यतदाकार इति शक्येत व्यपदेष्टुं न चासौ वस्त्वन्तरनिबंन्धनः परेणेष्टः ।
विशेषप्रत्ययानामेव धर्मान्तरनिबन्धनत्वात् । विशेषग्रहणे च केवले क्रियमाणे ।
चैत्रप्रत्ययो मैत्रापेक्षया भवति विशेषवान् । न त्वतदाकारः । चैत्राद्यभिधा
नेन
द्रव्यस्यैव प्रतिपादनात् । उभयोपादानात्त्वयमर्थो भवत्यद्रव्याकारश्चासौ प्रत्ययो
वस्तुस्पर्शाद् विशेषवांश्चेति । तस्मात् तत्र द्रव्यव्यतिरिक्ते न निमित्तान्तरेण
भाव्यमिति ।

उक्तमित्या चा र्यः । यथा व्यतिरेको गोर्गोत्वं पाचकस्य पाचकत्वमित्यादिको
यथा च विशेषप्रत्यया अनन्तरोक्तास्तथोक्तमिति सम्बन्धः ।
कथमुक्तमित्याह । [p. 115a ]
यथास्वमित्यादि । अर्थान्तरविवेकोर्थान्तरव्यवच्छेदः । यथास्वमिति यस्य शब्दस्य
यथासंकेतं यो व्यवच्छेदस्तस्मादित्यर्थः । तथा हि पाचकशब्दोऽपाचकव्यवच्छिन्नम
प्रतिक्षिप्तभेदान्तरं प्रतिपादयन् धर्मिवचनः । पाचकत्वशब्दस्तु तमेव व्यवच्छिन्नं
प्रतिक्षिप्तभेदान्तरमाहेति धर्मवचनः । ततो धर्मधर्मिभेदकल्पनया पाचकस्य
पाच
कत्वमिति व्यतिरेकविभक्तिः प्रयुज्यते । एवं द्रव्यशब्दस्याप्यद्रव्यव्यवच्छिन्ने स्वभावे
संकेतितत्वात् तदनुसारेणाद्रव्याव्यवच्छेदानुसारेणाद्रव्यव्यवच्छेदानुकारिणी बुद्धि

[p. 312 ]रुत्पद्यते । पाचकशब्दात् त्वपाचकव्यवच्छिन्नानुकारिण्येव बुद्धिरतो यथाव्यवच्छेदं
संकेतानुसारेण विशेषवती बुद्धिरेकत्राप्यविरुद्धा । एतच्च भेदान्तरप्रतिक्षेपाप्रति
क्षेपेत्यादिषु प्रतिपादितं
।

तस्मादित्यादिनोपसंहारः । यथा व्यक्तीनां भेदस्तद्वत् कर्मणोपि भेदाद्धेतो
रस्य पाचकाद्यभेदप्रत्ययस्य न हेतुः कर्मेति सम्बन्धः । तेषां पाचकानां यानि
कर्माणि पाकाख्यानि तेषु कर्मसु या पाचकत्वजातिः समवेता सैवाभेदाद्धेतुः पाचका
भेदप्रत्ययस्य । नेत्यादिना प्रतिषेधति । न जातिर्हेतुरिति प्रकृतं । किङ्कारणं ।
कर्मसंश्रयात् । कर्मणि सम
वेतत्वात् । द्रव्यादर्थान्तरं कर्म तत्सम्बन्धिनी । अर्थान्तर
इति द्रव्ये । गोत्वमिवेति निदर्शनं । न हि गोत्वं शाबलेयादिसम्बन्धि । कर्क्का
दिष्वश्वभेदेषु गोप्रत्ययहेतुः । पाचककर्मसु पाकाख्येषु कर्मजातिस्समवेता । न च
तानि कर्माणीति पाकाख्यानि । शब्दग्रहणमुपलक्षणं । तथा पाचकप्रत्ययेन परि
च्छिद्यन्ते । तस्य पाकाख्यस्य कर्मण आश्रयो द्रव्यं
पाचकशब्देनोच्यते । न च तत्र
द्रव्ये कर्मजातिस्समवेता ।

एवन्तावदर्थान्तरसम्बन्धित्वं कर्मजातेराश्रित्य द्रव्यविषयं पाचकाभिधान
प्रत्ययं प्रत्ययनिमित्तत्वमुक्तम् । १५९-६०

अधुना प्रकारान्तरेणाह । तस्येत्यादि । पाचकश्रतेरन्या श्रुतिः श्रुत्यन्तरं । श्रुति
ग्रहणमुपलक्षणमेवं ज्ञानान्तरनिमित्तत्वात् । श्रुत्यन्तरमेवाह । पाक इत्यादि । तत इति
कर्मजातेः कर्मविष
यस्याभिधानस्य प्रत्ययस्य च हेतुत्वात् कर्मजातेरित्यभिप्रायः ।

स्यान्मतं । न कर्मजातिः पाचकप्रत्ययं जनयति किन्तु कर्मजातिसमाश्रयात्
कर्मैवेत्यत आह । तस्येत्यादि । तस्येति पाचकाद्यभेदप्रत्ययस्य । कर्मनिमित्तं यस्येति
विग्रहः । प्रोक्तं व्यक्तिवद् भेदान्न हेतुः कर्मास्येत्यादि ।

ननूक्तं जातिसमाश्रयाद् भिन्नमपि कर्माभिन्नप्रत्ययहेतुरिति ।

[p. 313 ]

उक्तमिदमयुक्तन्तूक्तं । जातिसम्बन्धेपि कर्मणस्तथैव भिन्नत्वात् । किञ्चे
त्यादिनोपचयहेतुमाह । तस्य पाचकाद्यभेदप्रत्ययस्य कर्मनिमित्तत्वेऽभ्युपगम्यमाने ।
निरुद्धे कर्मणि पुरुषः पाचक इति नोच्येत । उच्यते च योग्यतामात्रेण । ततो न
वस्तुभूतक्रियानिमित्तोयं व्यपदेशः । अतीतस्यापि कर्मणोस्तित्वाददोष इति चेदाह
पचत एवेत्यादि
। यद्यतीतस्य सत्त्वं स्याद् वर्त्तमानवदुपलभ्येतोपलब्धिलक्षण- [p. 115b ]
प्राप्तं च कर्मेष्यते ।

स्यान्मतं । कर्मजातिः कर्मणि समवेता कर्मापि द्रव्ये समवेतन्ततः सम्बद्ध
सम्बन्धात् कर्मजातिर्द्रव्यविषयस्य पाचकप्रत्ययस्य हेतुरिति चेदाह । तत एवेत्यादि ।
तत एवेति कर्मणो विनष्टत्वादेव न सामान्यस्य कर्मणा सम्बन्धः साक्षात् । नापि
कर्मद्वारेण पारम्पर्येण द्रव्यसम्बन्धोस्यास
म्बन्धात् कारणान्न सामान्यं पाचकाद्यभि
धानप्रत्ययस्य हेतुः । असम्बद्धमपि हेतुरिति चेदाह । नेत्यादि । अयुक्तमित्य
सम्बद्धं । शब्दग्रहणमुपलक्षणमसम्बद्धं सामान्यं न ज्ञानशब्दकारणमित्यर्थः ।
कुतः । अतिप्रसङ्गात् । गोत्वमप्यश्वज्ञानस्य हेतुः स्यात् । १६०-६१

विनष्टे हीत्यादिना व्याचष्टे । तत् सामान्यमिति कर्मसामान्यन्न कर्मणि सम
वेतन्तस्यासत्त्वात् । कर्माभावादेव कर्त्तरि पा
चके पारम्पर्येणापि समवेतम् ।
अतः सम्बद्धसम्बन्धोप्यस्य सामान्यस्य द्रव्येण सह नास्ति । अन्यथेत्यसम्बद्धस्यापि
ज्ञानादिहेतुत्वे । स्थित्यभावाच्च कर्मण इत्यादि यदुक्तं । तम¹⁸⁵ ? दतीतेत्या
दिना पक्षान्तरमाशंकते । अतीतं यद्विनष्टं । अनागतं यद् भविष्यति कर्म । तयो
रिति शब्दज्ञानयोः । कर्माप्यतीतानागतमसत् । ज्ञानाभिधानयोर्निमित्तमिति

[p. 314 ]सम्बन्धः । किं कारणं
। तयोरित्यादि । तयोर्ज्ञानाभिधानयोः ।

असतीत्यादिना व्याचष्टे । उपाख्यायते प्रकाश्यते वस्त्वनयेत्युपाख्यार्थक्रिया
शक्तिः । सा निर्गता यस्मादसतस्तत्तथोक्तं । असद् यस्मादर्थक्रियाशक्तिविकलं ।
तदेवंभूतं कथं शब्दज्ञानयोर्निमित्तं स्यादित्यर्थः ।

अथासतोपि हेतुत्वमिष्यते तदा तस्य वस्तुत्वमेव स्यान्नासत्त्वं । किङ्कारण
मित्याह । कार्येत्यादि । ल
क्षणशब्दः स्वभाववचनः । तदिति तस्मात् । अतीतं
प्रच्युतरूपं । अनागतमसंप्राप्तरूपं । कर्मणः सकाशादन्यच्च व्यक्त्यादिकं ज्ञानाभि
धानयोर्निमित्तत्वेन नेष्टं सामान्यवादिना ।

व्यक्तिः कर्माश्रयो द्रव्यं ।

आदिशब्दात् संकेतवासना तत्परिपाकयोर्ग्रहणं । ते इति शब्दज्ञाने । तथा
चेत्यन्वयिनोः पाचकादिशब्दज्ञानयोरनिमित्तत्वे सति न जातिसिद्धिः ।
चशब्दात्
नित्यं सत्त्वमसत्त्वम्वा शब्दज्ञानयोः स्यात् । कस्मान्न जातिसिद्धिरित्याह । तस्या
इत्यादि । तस्या जातेरभिन्नस्य ज्ञानस्याभिधानस्य च निमित्तत्वेनेष्टत्वात् । यथा
च पाचकादिविषये । ते अनिमित्ते प्रवर्त्तेते तथा गवादावपीति केन निबन्धनेन जातिः
कल्प्येत ।

शक्तिरित्यादिना पक्षान्तरमाशंकते । कर्माश्रयस्य द्रव्यस्य शक्तिः । शब्द
ग्रहणमुपलक्षणं
। पाचकादि ज्ञानस्यापि शक्तिर्निमित्तं । नेत्यादिना प्रतिषे
धति । न पाचकादिशक्तिः पाचकादिशब्दनिमित्तं । किङ्कारणं । शक्ते
र्द्रव्याव्यतिरेकेण द्रव्यवदेवानन्वयादनन्वयिनश्चार्थस्यान्वयिज्ञानाभिधानं प्रति
निमित्तत्वानभ्युपगमात् । अभ्युपगमे वा जातिकल्पनाया निर्निबन्धनत्वप्रसङ्गात् ।

[p. 315 ]भिन्नैव शक्तिरिति चेदाह । न हीत्यादि । न हि द्रव्याद
न्यैव शक्तिर्यदि स्यात्तदा [p. 116a ]
तस्या एकशक्तेः पाकाद्यर्थक्रियासूपयोगेन कारणेन द्रव्यस्य शक्त्याधारस्यानुपयो
गित्वप्रसङ्गात् । तस्यां पाकादिनिर्वर्त्तिकायां शक्तौ तस्य द्रव्यस्योपयोगः । एवमपि
पारम्पर्येण पाकादौ द्रव्यमुपयुक्तं स्यादिति भावः ।

किमित्यादि सि द्धा न्त वा दी । अर्थान्तरभूतया शक्त्या न किञ्चित् प्रयोजनं ।
तथा हि पाकादिनिर्वर्त्तिकायां प्रथमायां शक्तौ द्रव्यं
यया शक्त्योपयुज्येत । सापि
शक्तिर्यदि व्यतिरिक्ताऽभ्युपगम्येत तदा पाकादिनिर्वर्त्तिकायां शक्तौ द्रव्यस्योपयोगाय
शक्त्यन्तरस्य द्रव्याद् व्यतिरेकिणोऽभ्युपगमेऽतिप्रसङ्गात् । तस्यामपि शक्तावुप
योगायापरा व्यतिरिक्ता शक्तिः कल्पनीया तत्राप्यपरेत्यनवस्था स्यादित्यर्थः ।
तस्मादन्तरेण व्यतिरिक्तं शक्तिं द्रव्यमेव प्रथमायां पाकादिनिर्विर्त्तिकायां श
क्ता
वुपयुज्यत इति वाच्यं । एवं च द्रव्यस्योपयोगे शक्ताविष्यमाणे । तद्द्रव्यमर्थक्रियायां
पाकादिलक्षणायामेवोपयुज्यत इति किन्नेष्यते । द्रव्यस्यार्थक्रियायाश्चान्तराले किम
नर्थिकया शक्त्या कल्पितया ।

यत एवन्तस्मात् पाकाद्यर्थक्रियाशक्तिरित्यनेन द्रव्यमेवोच्यते । किम्भूतन्त
त्कार्यं तत्पाकादि कार्यं यस्य । तच्च द्रव्यं व्यक्त्यन्तरं नान्वेतीति कृत्वा । ततो

द्रव्यात् पाचकः पाचक इत्यन्वयी शब्दो न स्याज्ज्ञानञ्च । शब्दग्रहणं तूपलक्षणं ।
१६१-६२ ॥

पाचकादिषु द्रव्येषु पाचकत्वादिसामान्यमस्ति तदन्वयि शब्दज्ञाननिबन्धनमिति
चेदाह । सामान्यमित्यादि । सामान्यं पाचकत्वादि यदीष्यते । तदा पाकादिनिर्व
र्त्तनशक्त्यवस्थायाः प्रागेव द्रव्यस्योत्पत्तिसमकाल एव द्रव्यसमवेतन्तद् भवेदित्यर्थः ।
तथा च तदहर्जातो
पि बालः पाचकादिज्ञानाभिधानविषयः स्यादिति भावः । नो चेत्
प्रागेव भवेत् तदा पश्चादपि न भवेत् । तस्य द्रव्यस्याविशेषात् । अस्त्येव सर्वकालं

[p. 316 ]द्रव्ये पाचकत्वादि । किन्तु प्रागनभिव्यक्तमतो न शब्दज्ञानयोर्निमित्तमित्यत आह ।
व्यक्तमिति । प्रागेवाभिव्यक्तम्भवेदित्यर्थः । सत्तादिवत् । यथा सत्ताद्रव्यत्वादि ।
यावद्द्रव्यभावि । अर्थक्रियायाश्च प्रागे
व योग्यदेशावस्थितं द्रव्यं ।

अथापीत्यादिना व्याचष्टे । सत्यर्थे जात्याश्रये तत्समवायस्य सामान्यसमवा
यस्याकादाचित्कत्वात् सर्वकालभावित्वात् । एतदेव द्रढयन्नाह । यावन्ति हीत्यादि ।
अर्थे जात्याश्रये । समवायधर्माणि सम्बन्धयोग्यानि तानि सामान्यानि । अस्यार्थस्य
य उत्पादः । तेन सह समवयन्ति । अस्मिन् सामान्याश्रय इति विभ
क्तिविपरि
णामेन सम्बन्धः । उत्पादसमकालमेव द्रव्येण सह सम्बध्यत इति यावत् । इति
समयः । सा मा न्य वा दि नः सिद्धान्तः । यदाहो द्यो त क रः । प्राग्गोत्वान्नासौ
गौर्नाप्यगौरिति । किङ्कारणम् । अभावे तौ विशेषणप्रत्ययौ न च विशेषण
प्रत्ययौ विशेष्यसम्बन्धमन्तरेण भवतो न च प्राग् गोत्वयोगाद् वस्तु विद्यते । न
[p. 116b ] चाविद्यमानं गौरिति वाऽगौरिति वा श
क्यते व्यपदेष्टुं । यदैव वस्तूत्पद्यते तदैव
गोत्वेनाभिसम्बध्यत इति । तथा न सतस्सत्तासम्बन्धो नासतः । यदैव च वस्तु तदैव
सत्तया सम्बध्यत इति ।186

Nyāyavārtīka.

अथ सिद्धान्तमतिक्रम्य पश्चाद् भावित्वं सामान्यस्य कल्प्यते । तदा तद्व्यतिक्रमे
सिद्धान्तव्यतिक्रमे । तस्य सामान्यस्याश्रयस्य द्रव्यस्य पश्चादप्यविशेषान्न
तत्समवायः स्यात् । तेन सामान्येन समवायो न स्यात् ।

यथा फलैकस्वभा
वस्यापि रक्तता प्राङ् न भवति । पश्चाच्च भवति ।
तद्वत्पुरुषस्य पाचकत्वादिसामान्यमित्यत आह । तत्सम्बन्धीत्यादि । तत्सम्बन्धि
स्वभाववैगुण्यात् । पाचकत्वादिसामान्यसम्बन्धिस्वभाववैगुण्यात् । स इति सामान्य
समवायः । तस्येति पुंसः । न ह्यविगुणे स्वभावे स्थितस्य तत्सम्बन्धो न भवेत् ।
तत्रैव च सामान्यसमवायविगुणे स्वभावे स्थितस्य द्रव्यस्य पश्चात् सामान्य
सम
वायो भविष्यतीति दुरन्वयन्दुर्बोधमेतत् । फलस्याप्याम्रादेः पूर्वं पश्चाच्च यद्येक
स्वभावता । तत्रापि तुल्यं चोद्यं । सामान्यसम्बद्धमेव तदा द्रव्यं क्रियोपकारापेक्षन्तु
सामान्यं व्यनक्ति । १६२-६३

[p. 317 ]

सा च प्राङ्नास्तीति न प्राक् सामान्याभिव्यक्तिरित्यत आह । क्रियोपकारे
त्यादि । पाकादिलक्षणा क्रिया । तत्कृतो य उपकारस्तदपेक्षस्य सामान्यं प्रति
व्य
ञ्जकत्वेऽभ्युपगम्यमाने । तस्य द्रव्यस्याक्षणिकत्वादविकारिणोनपेक्षा सह
कारिणं प्रति ।

अथ विक्रियेत तदाप्यतिशयेस्य द्रव्यस्य क्षणिकत्वमापद्यते । क्षणिकत्वाच्चो
त्पादानन्तरं ध्वंसिनः कुतः क्रिया । येन तदुपकारापेक्षं जातेर्व्यञ्जकं स्यात् ।

कर्मोपकारेत्यादिना व्याचष्टे । अधिश्रयणादिलक्षणो व्यापारः कर्म । तत्कृत
उपकारोतिशयस्तमपेक्ष्य स्थिर
स्वभावस्य पूर्वस्वभावादचलतोनतिशयात् स्वभावा
न्तरानुपादानात् । अविशेषाधायिनि कर्मणि । कापेक्षा । नैव । अतिशये वा
द्रव्यस्य क्रियाकृतेभ्युपगम्यमानेऽतिशयाधायकस्य कर्मणः क्षणिकत्वात् तस्याप्युप
कार्यस्य द्रव्यस्य स्वभावभूतेनान्येनातिशयेनोत्पत्तव्यं ।

यदि क्रियाकृतोऽतिशयो न स्वभावभूतो द्रव्यस्य तदर्थान्तरस्य करणाद् द्रव्यं
नैवोप
कृतं स्यात् । तस्माद् यथाक्रियाक्षणं प्रतिक्षणं स्वभावभूतस्यान्यान्यस्याति
शयोत्पत्तेस्तदपि द्रव्यं देवदत्तादि क्षणिकं स्यात् । तत इति क्षणिकत्वात् । स्वो
त्पत्तिस्थानविनाशिनः स्वस्मिन्नेवोत्पत्तिदेशे विनाशिनः पुंसः कृतः पाकलक्षणा
क्रिया । यदपेक्षन्तत् क्रियासापेक्षं पाचकादिद्रव्यसामान्यस्य व्यञ्जकं स्यात ।

ननु च प्रथमादिक्रियाक्षणद्वारेण द्रव्यस्य
क्षणिकत्वं क्रियाऽभावे च कथं क्षणि
कत्वमिति चेत् । न । यतः क्रियासम्बन्धोत्पन्नानां क्षणानामन्यस्याः क्रियाया
स्सामान्याभिव्यञ्जिकाया अभावादित्यर्थः ।

तस्मात् स्थितमेतद् यथा वस्तुभूता जातिर्नास्तीति । १६३-६४

कथन्तर्हीत्यादि परः ।

यथेत्यादि सि द्धा न्त वा दी । यथा-पाचकादिषु पाचकत्वादिसामान्यन्नास्ति तथा

[p. 318 ] [p. 117a ] प्रसाधितमथ च तत्र प्रवर्त्तेते अन्वयिनौ
ज्ञानशब्दौ । तथान्यत्राप्यन्तरेण सामान्यन्तौ
भिवष्यतः ।

तद्वदित्यादि परः । तेष्विति पाचकादिषु सामान्यम्विना कथमन्वयिनोर्ज्ञान
शब्दयोर्वृत्तिरिति । ततोन्वयज्ञानशब्दवृत्तेः पाचकादिष्वपि पाचकत्वादिसामान्य
मस्तीति चिन्तितमेतदनन्तरं । तथा तेषु पाचकत्वादि सामान्यं स न सम्भवतीति ।

यद्यन्वयि रूपन्नास्ति
तत्किमिदानीमनिमित्ते ते शब्दज्ञाने स्यातां । नेत्यादि
सि द्धा न्त वा दी । अस्त्येव तयोर्निमित्तं यत् परेणेष्यते तस्य प्रतिक्षेपः । तदेवाह ।
किन्तर्हीत्यादि । वस्तुभूतं सामान्यम्बाह्यतत्वं निमित्ते ते न भवतः । किन्तर्हि
तयोर्निमित्तमित्यत आह । यथास्वमित्यादि । यो य आत्मीयो वासनाप्रबोधस्त
स्मादन्वयिनो विकल्पस्योत्पत्तिः । ततो विकल्पोत्पत्तेः सकाशाद् यथाविक
ल्पं
शब्दा भवन्ति । न पुनर्विकल्पाभिधानयोर्वस्तुसत्ता । अन्वयिपदार्थसत्तासमाश्रय
इत्युक्तप्रायमेतत । अवश्यं चैतदेष्टव्यं । तथा हि यथास्वं समवायवासनावशात्
सिद्धान्ताश्रयेण ज्ञानवासनानुरोधाद् विरोधिरूपसमावेशेन परस्परविरुद्धरूपाध्या
रोपेण प्र धा न कार्यमी श्व र कार्यमहेतुकं सम्वृत्तिमात्रं जगदित्येवं सर्वभेदेष्वन्व
यिनोस्तयो
रिति ज्ञानाभिधानयोः । अपरापरदर्शनेपीति परस्परभिन्नानामर्थाना
न्दर्शनेपि । न च तत्रेति प्रधानादिकार्यत्वेन परस्परविरुद्धेन रूपेण कल्पितेष्वर्थेषु ।
तन्निबन्धनः शब्दज्ञानयोर्निबन्धनः । कस्मान्नास्तीत्याह । परस्परविरोधिनोरित्यादि ।

अनियमेनेत्यादि परः । सर्वं सर्वत्रान्वयि ज्ञानमभिधानं च स्यात् ।

एतदेव साधयन्नाह ।
न ह्यनिमित्तमित्यादि ।

ननु यथास्वं वासनाप्रबोधाद् विकल्पोत्पत्तेरित्यादिना तयोरनिमित्तत्वं प्रतिषि
द्धमित्यनवकाशमेव चोद्यं । एवम्मन्यते । आन्तरमेव निमित्तन्तयोरिष्यते तस्य च
निमित्तस्य केनचिदासत्तिविप्रकर्षाभावात् । सर्वत्र सर्वविकल्पहेतुत्वं स्यादिति ।

[p. 319 ]न ह्यनिमित्ते भवदित्यत्र बाह्यनिमित्ताभावादनिमित्तमिति द्रष्टव्यं ।

नानिमित्ते इति सि द्धा न्त वा दी । अविशिष्टनिमित्ते । न भवत इत्यर्थः ।
अत एवाह । वासनाविशेषनिमित्तत्वादिति । यथाभूतदर्शनद्वारायाता वासना
सा तत्रैवाध्यवसिततद्भावम्विकल्पं जनयति । न सर्वत्रेति समुदायार्थः । तथाभू
तमित्यन्वयि रूपं । न चासति तस्मिन्नन्वयिनि बाह्ये निमित्ते विकल्पेन न भवित
व्यम्भवितव्यमे
व ।

तदेव सुप्तेत्यादिना साधयति । सुप्तश्च तैमिरिकश्च ताभ्यामुपलब्धेष्वर्थेषु
गवादिषु केशमक्षिकादिषु च यथाक्रमं । अभावेषु शशविषाणादिषु । समवायवासना ।
यथा स्वं सिद्धान्तं संकेतवासना तद्बलेनारोपितरूपविशेषे प्रधानकार्यादिषु ।
तथा विकल्पोत्पत्तेरन्वयिनो विकल्पस्योत्प
त्तेः । न ह्येतेषु यथोक्तेषु बाह्यमन्वयि [p. 117b ]
रूपमस्ति । स्वप्नतिमिरोपलब्धानामेवासत्त्वात् । तेषां चासत्त्वं तृतीये परिच्छेदे
३ । ८५ प्रतिपादयिष्यते । सिद्धान्तसमारोपितस्य तु परस्परविरोधिनोर्युग
पदेकत्रेत्यादिना प्रतिपादितमेवासत्त्वं । न च ते विकल्पाः स्वप्नाद्युपलब्धेष्वसत्सु
वस्तुभूतान्वयिरूपमन्तरेणाप्युत्पद्यंत इति सर्वत्रा
र्थाः सर्वाकारा भवन्त्यपि तु
प्रतिनियता एव । नियमहेतुं चाह । विभागेनैवेत्यादि । तथैवोपलब्धानामिति
विभागेनोपलब्धानां । विभागेनैव विकल्पनात् । सुप्ततिमिरावस्थायान्तावद्
भ्रान्तज्ञानारूढानामर्थानां विभागेनोपलम्भः । सिद्धान्तारोपितानामपि यथास्वं
सिद्धान्तश्रवणकाले । शशविषाणमित्यादिष्वपि । शशविषाणं बन्ध्यासुत इ
ति
व्यवहारव्युत्पत्तिकालेऽनादित्वाद् व्यवहारवासनायाः । उक्तं चात्रेत्यादि ।

एकप्रत्यमर्शार्थज्ञानाद्येकार्थसाधन

१ । ७५ इत्यत्र ।

अपि च यथा धवखदिरादयः परस्परभिन्नास्तथा गवादयः । तत्र तुल्ये भेदे

[p. 320 ]कस्माद् वृक्षत्वं धवादिष्वेव वर्त्तते न गवादिष्विति पृष्टेन परेणैतदेव वक्तव्यं
भावशक्तिरेव सा धवादीनां येन त एव वृक्षत्वं प्रति
प्रत्यासन्ना न गवादय इति ।
तदा तुल्ये भेद्ये यया प्रत्यासत्त्या भावशक्तिलक्षणया जातिः क्वचित्
स्वाश्रयाभिमतेऽर्थराशौ । प्रसर्प्पति । व्याप्य वर्त्तते । सैव भावशक्तिरन्वयिशब्द
ज्ञाननिबन्धनमस्तु । किं सामान्येन कल्पितेन ।

तेन यदुच्यते ।

विषयेण हि बुद्धीनां विना नोत्पत्तिरिष्यते ।

विशेषादन्यदिच्छन्ति सामान्यन्तेन तद् ध्रुवं ।

ता हि
तेन विनोत्पन्ना मिथ्या स्युर्विषयादृते ।

न त्वन्येन विना वृत्तिस्सामान्यस्येह दुष्यतीति ।

तदपास्तं । न हि यथा सामान्यमन्तरेण केषुचित् सामान्यवृत्तिरिष्यते ।
तथा सामान्यम्विना सामान्यबुद्धिरिष्यतामिति परोभ्युपगमं कार्यते । येन ता
हि तेन विनोत्पन्ना मिथ्या स्युरिति परस्योत्तरं स्यात् । केवलं यथा परस्य
सामान्यमन्तरेण के
षुचित् पदार्थषु यया प्रत्यासत्त्या सामान्यवृत्तिः सैव
भ्रान्तान्वयिज्ञानशब्दनिमित्तमस्तु किं सामान्येनेत्ययमर्थोत्र विवक्षित इति न
कश्चिद्दोषः ।

तस्मात् स्थितमेतद् । व्यावृत्तेरेवैकत्वाध्यवसायाद् भावेष्वन्वयो नान्यस्येति ।
। १६४-६५ ॥

अत्र सां ख्यः प्राह । न निवृत्तिमित्यादि । भावान्वयो भावानामेकरूपत्वं ।
अपर इति वस्तुभूतः । तदेकस्य बीजस्य य
त्कार्यन्तदन्यस्य पृथिव्यादेर्न स्यात् ।
कस्मात् । तयोर्बीजपृथिव्योरत्यन्तभेदतः । । १६५-६६

यद्येत इत्यादिना व्याचष्टे । एषामिति भावानां यथा बीजादेकादीनामेकमं
कुराख्यं कार्यं । यो हीत्यादिना तदेव साधयति । यो हि तस्य बीजस्यांकुरजनन
187

Śloka, Ākṛti 37, 38

[p. 321 ] स्वभावो न हि सोन्यस्य पृथिव्यादेरस्ति ।
योस्ति बुद्ध्यारोपितो व्यावृत्तिलक्षणो न [p. 118a ]
स जनकः । कस्माद् । व्यतिरेकस्यान्यव्यावृत्तिलक्षणस्य निःस्वभावत्वात् । तस्माद्
बीजस्वलक्षणमेव जनकं यच्च जनकरूपन्तदेव वस्तु । तज्जनकं चेत्यङ्कुरजनकं
स्वलक्षणं । अपरवेति पृथिव्यादौ । अपरं पृथिव्यादिकमंकुरं जनयेत् । स हीत्यादि ।
हि शब्द एवकारार्थः । तस्येति बीजस्य । अ
न्यस्य पृथिव्यादेः । स पृथिव्यादिस्ते
नांकुरजननेन बीजस्वभावेन ततो बीजादभिन्नः स्यात् । इत्यस्तिस्वभावान्वयः ।
तेन केचित् स्वभावभेदेपि प्रकृत्यैककार्यकारिण इन्द्रियादिवदित्ययुक्तमुक्तमिति ।

यदीत्यादिना सि द्धा न्त वा दी । आत्मैकत्रापीति । कारणकलापस्य येना
भिन्नेनात्मना जनकत्वमिष्यते । स आत्मा तेषां कारणा
नाम्मध्ये एकत्रापि कारणे
स्तीति । तेनैकेन कार्यं कृतमिति कृत्वा व्यर्थाः स्युः सहकारिणः ।

ननु व्यावृत्तिवादिनोप्यन्त्यावस्थायां सर्वेषां जनकत्वात् कारणान्तरवैयर्थ्यं ।

नैतदस्ति । समुदितानामेव तेषान्तादृशं सामर्थ्यं क्षणिकानां । हेतुप्रत्यया
यत्तसन्निधित्वात् । परस्य तु नित्यवादिनः सदा तद् रूपमस्तीति भवेत्कारणान्तरा
णामानर्थक्यं । अत एवोक्तमेकत्रापि सोस्तीति कारणान्तरविकलावस्थायाम
पीत्यर्थः ।

यदीत्यादिना व्याचष्टे । अनेकः पदार्थो यद्येकस्वभावत्वादेकस्य कार्यस्य कारकः
जनकः स तेषां कारणाभिमतानामभिन्नो जनकः स्वभाव एककारणसन्निधानेप्य
स्तिं । ततश्च सर्वस्यामवस्थायार्मवैकल्यात् कारणस्य यत्र तत्रावस्थितिरेको
पि
जनकः स्यात् । । १६६-६७

एतदेव द्रढयन्नाह । यस्मादित्यादि । एकस्मिन्नपि बीजादौ सन्निहिते नापै
त्यभिन्नं तत्कार्यजननं सामान्यरूपं । विशेषा व्यक्तिभेदा अपायिनः । न हि तस्या

[p. 322 ]भिन्नस्य कार्यजननस्वभावस्य बीजादर्थान्तरेपि पृथिव्यादौ विशेषोस्ति । किङ्कारणम्
। विशेषे सत्यभेदहानेः । स ह्यभिन्नो जनकाभिमतः स्वभावस्तत्रा
पि बीजेपि
केवलेस्तीति । नैकस्य स्थितावपि तस्येत्यभिन्नस्य रूपस्य जनकाभिमतस्यापायो
विनाशोस्ति । त्रैगुण्यस्य सर्वात्मना सर्वत्र सर्वदा सत्त्वात् । ये विशेषा अवस्था
भेदास्तेषां सहस्थितिनियमाभावात् स्यादपायः ।

एतच्चाभ्युपगम्योक्तं । अन्यथा नित्यादवस्थान्तरव्यतिरिक्तानां विशेषा
णामपि कथमपायः । न च
ते जनका इति विशेषाः कस्मान्नेष्टा इत्याह । सह
कारिणामित्यादि । तस्मादेकस्मिन्नपि बीजादौ स्थिते जनकस्यात्मनः स्थानात् ।
अस्थायिन इति विशेषस्य । एकस्थितावपीति बीजादेरन्यतमस्य स्थितावपि कार्यो
त्पत्तिः स्यात् । न च भवति कार्योत्पत्तिः । ततः सामान्यस्थितेपि सहकारिणाम्म
[p. 118b ] ध्ये । एकस्य विशेषस्यापा
ये । फलाभावाद् विशेषेभ्यस्तदुद्भवः कार्योद्भवः ।
न सामान्यात् । तत्कार्यमङ्कुरादिकं । किं भूतं । अनेकमित्यादि । अनेकस्य सह
कारिणः साधारणं । अनेकसहकारिजन्यमित्यर्थः । एकविशेषापायेपीति सहका
रिणामन्यतमभेदापायेपि । अनेन व्यतिरेकमाह ।

पुनरित्यादिनान्वयं । तस्माद् विशेषेष्वेवान्वयव्यतिरेकौ कार्यस्य न तु
सामा
न्ये । तदाह । नन्वविकल इति । एकविशेषस्थितावविकलेप्यभिन्ने
रूपे तत्कार्यन्न भवति । कार्यं हीत्यादिनैतदेव विभजते । कुतश्चिद् भाव उत्पादः
स एव धर्मः । स यस्यास्ति तत् तद्भावधर्मि । कदाचित् यत्र भवति तत्तस्य जन
कस्य वैकल्यान्न चाभिन्नस्य रूपस्य जनकाभिमतस्य सहकारिणां मध्ये । एकस्य
स्थितावपि वैकल्यमस्ति । अविकले तस्मिन् सामान्यरूपे
कार्यमभवत् तस्य सामा

[p. 323 ]न्यस्याजनकात्मतां सचयति । । १६७-६८ ॥

ननु न सामान्यमेव जनकमिष्यते येनायन्दोषः स्यादपि तु अनेकात्मतया
जनक इत्युक्तमित्यत्राह । यत्साकल्येत्यादि । येषां च विशेषाणां साकल्यवैकल्या
भ्यां कार्यम्भावाभाववत् । तत एव विशेषेभ्यः कार्यस्योत्पत्तिः । तस्मिन् सतीति
हेतुभावयोग्ये विशेषे सति भवतः कार्यस्य । तदन्यस्मा
दिति । विशेषादन्यस्मात्
सामान्यादतिप्रसंगात् सर्वः सर्वस्य कारणं स्यात् । यत एवं तस्माद् विशेषा एव
जनकाः । न सामान्यं जनकं । ततोऽजनकत्वात् त एव विशेषा वस्तु । परमार्थ
सन्त इत्यर्थः । किं कारणं । यस्मात् पारमार्थिको भावः परमार्थसन्नित्यर्थः ।
स एवार्थक्रियाक्षमः ।

इदमेव हीत्यादिना व्याचष्टे । अर्थक्रियायोग्यता वस्तुनो लक्षणं । अ
योग्यता
त्ववस्तुनो लक्षणं । वक्ष्याम इति सम्बन्धः ।

अर्थक्रियाक्षमं यत्तदत्र परमार्थसदि ३ । ३ त्यादिना । सर्वार्थक्रियायोग्योर्थो
विशेषात्मको नान्वेति । विशेषस्य व्यक्त्यन्तराननुयायित्वात् । योन्वेति
सामान्यात्मा । तस्मात् सामान्यात्मनो न कार्यस्य सम्भवः ।

तस्मादित्यादिनोपसंहारः । अनर्थक्रियायोग्यत्वादित्यर्थक्रियायामयोग्यत्वा
दित्यर्थः ।
तत एवेति विशेषादेव तन्निष्पत्तेरर्थक्रियाया निष्पत्तेः ।

तदेवम्परैः कल्पितस्याजनकत्वं प्रतिपादितं । १६८-६९

अधुना यत्परेणोक्तं एकस्य कार्यमन्यस्य न स्यादत्यन्तभेदत इति तत्परिहर्त्तुं
तदेव चोद्यमावर्त्तयति । स्वभावानन्वयात्तर्हीत्यादिना ।

ज्वरादिशमने कश्चित् सह प्रत्येकमेव वा १ । ७६

[p. 324 ]

इत्यादिना प्रागप्येतत् परिहृतन्तथा
प्यधिकविधानार्थः पुनरुपन्यासः ।
एकस्य वीजादेर्यज्जनकं रूपन्तदन्यस्य पृथिव्यादेर्नास्तीति कृत्वाऽन्यः सहकारी
अजनकः स्यात् । जनकस्वभावाद् भिन्नस्वभावस्य जनकत्वे चाभ्युपगम्यमाने
भेदाविशेषात् सर्वो यवबीजादिरपि शाल्यङ्कुरस्य जनकः स्यात् ।

नैतदित्यादिना परिहरति । शालिबीजस्यैकस्य जनकस्य य आत्मा तेना

त्मना पृथिव्यादेः यवबीजादेश्चात्यन्तभेदेपि हेतुः कश्चित् पृथिव्यादिः शाल्यंकुरस्य
नापरो यवबीजादिः । चशब्दः श्लोकपूरणार्थः । एवकारार्थो वा । किङ्कारणं ।
स्वभावोयं भावानां एकस्य यो जनक आत्मा तस्मादात्मनः स्वभावाद् भिद्यमानाः
सर्वे समन्तुल्यं जनकाः प्राप्नुवन्ति । भेदाविशेषान्न वा कश्चिज्जनक इति ।

[p. 119a ] स्यादेतच्चो
द्यं । यद्येषामेकस्माज्जनकादात्मनो भिन्नानान्तदतत्कार्य
जननं प्रति नियमलक्षणो विशेषो न सम्भवेत् । किन्तु सम्भवेदेव । तत इति विशेष
सम्भवात । भेदाविशेषेपि कुतश्चिदात्मातिशयाद्विशिष्टकार्यप्रतिनियतलक्षणात्
कश्चिज्जनकः पृथिव्यादिः शाल्यंकुरस्य नापरो यवबीजादिः । कस्माच्छाल्य
ङ्कुरजनना
विशेषस्तस्य पृथिव्यादेः सहकारिणः स्वभावो नापरस्य यवबीजादेः ।
अयमेव विभागः किंकृत इति चेदाह । न हीत्यादि । किमग्निर्दहत्युष्णो वा नोद
कन्दहत्युष्णं चेति न पर्यनुयोगमर्हति प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धत्वात् । एतावत्तु प्रष्टुं
युक्तं स्यात् । कुतो हेतोरयं यथोक्तस्वभाव इति । अवश्यं हि स्वभावभेदस्य
हेतुना भाव्यं । यतो
निर्हेतुकत्वेऽनपेक्षिणो देशादिनियमेनातिप्रसंगात् । सर्वत्र
सर्वदा सर्वात्मना भावप्रसंगात् । तस्मात् स्वभावोस्य कारणाभिमतस्य स्वहेतोः
सकाशाद् भवतीत्युच्यते । तस्यापि स्वहेतोस्तज्जननात्मता तथाभूतकारणस्वभाव
जननात्मता तदन्यस्मात् स्वहेतोरित्यनादिर्हेतुपरम्परा ।

[p. 325 ]

न हि भिन्नानाम्भावानां हेतुप्रविभागे बाध
कं प्रमाणमस्ति । तदेवाह । भिन्ने
त्यादि । स्वभावादिति वस्तुस्थितेः । एकत्वे तु बाधकमस्तीत्याह । अभेदे त्वित्यादि ।
परस्परमभेदादेकस्य नाशे सर्वस्य युगपन्नाशः उत्पादे सर्वस्योत्पादः स्यादित्यर्थः ।

अभेदादित्यादिना व्याचष्टे । विश्वस्य सर्वस्य पदार्थराशेः स्वभावेनाभेदात् ।
विभागोत्पत्तीत्यादि । एकस्योत्पत्तिर
न्यस्यानुत्पत्तिरेकस्य स्थितिरन्यस्य निरोध
इत्येवम्विभागेनोत्पत्त्यादयो न स्युः । स्वात्मवदिति । यथैकस्यावस्थाविशेषस्य
विभागेन नोत्पत्त्यादयस्तद्वदित्यर्थः । आदिशब्दादेकस्य ग्रहणमन्यस्याग्रहणमित्यादि ।
सूत्रे तु नाशोत्पादग्रहणमुपलक्षणार्थं । तथा तेनैव विभागोत्पत्त्यादिना उपलक्षणा
न्निश्चयादभेदस्य ।
अन्यथा भेदाभेदौ केन लक्ष्येते । एकाकारस्यापीति तुल्या
कारस्यापि व्यतिरेको विभागः पृथगुत्पत्त्यादिमत्त्वं । तद् भेदस्य लक्षणं ।
अव्यतिरेकोऽविभागः पृथगुत्पत्त्यादिमत्त्वाभावः । तदभेदस्य लक्षणं । सत्यपि
विभागोत्पत्त्यादिमत्त्वे कस्माद् भेद इत्याह । विरोधिनोरित्यादि । विरोधिनो
रुत्पादानुत्पादप्रभृ
तिकयोर्युगपदेकात्मनि विरोधात् । नाभेद एवार्थानां किन्तु
भेदोप्यस्ति । तदुक्तं ।

सर्वं हि वस्तुरूपेण भिद्यते न परस्परं ।

स्वरूपापेक्षया चैषां परस्परविभिन्नतेति ।

तेन कारणेन । नैवं । न सकृदुत्पादादिप्रसंग इति चेदाह । नेत्याद्यस्यैव
व्याख्यानं । न वै सर्वेणाकारेणाव्यतिरेकमभेदं ब्रूमः । ये
नैवं स्यात् । सकृन्ना- [p. 119b ]
शोत्पादादि स्यात् । किन्त्वस्य बाह्याध्यात्मिकस्य भेदस्य कश्चिदात्मा घटा
द्यवस्थाविशेषलक्षणो भिन्नो नान्यस्त्रैगुण्यात्मकः सुखदुःखमोहात्मताया वस्तु
रूपताया द्रव्यरूपताया सत्तारूपतायाश्च सर्वत्रानुगमात् । तेनायमर्थोवस्थातद्वतोः

[p. 326 ]परस्परमभेदोप्यवस्थानान्तु परस्परम्भेद एव । इति यथोक्तादवस्थादिलक्षणाद्
भेदा
त् । १६९-७०

एवं तर्हि सामान्यस्य नित्यत्वात् सर्वत्र स्थानं । विशेषाणान्तु विनाश इत्येत
दङ्गीकृतं । ततश्चैकस्मिन् विशेषे विनश्यति सति यस्तिष्ठति सामान्यात्मा न स
तस्य विशेषस्य सम्भवः । विरुद्धधर्माध्यासात् सामान्यविशेषयोर्भेद एव स्यात् ।
अन्यथा स्थानास्थानयोरेकात्माश्रयत्वेभ्युपगम्यमाने विरुद्धावपि धर्मावेकात्म
न्यङ्गीकृतौ भ
वतश्च । कोन्यो धर्मो भेदको नैव कश्चित् । नैव विरुद्धौ धर्मा
वेकत्राङ्गीक्रियेते तयोर्लक्षणभेदाद् भिन्नत्वात् । तथा हि विशेषाः पृथगुत्पादा
दिना सर्वाकारविवेकिनः सामान्यन्तु पृथगुत्पत्त्याद्यभावात् सर्वत्राविवेकीत्यत
आह । सर्वाकारेत्यादि । सर्वाकारविवेकाविवेकिनोर्यथाक्रमम्भेदसामान्ययोरर्थयो
रभ्युपगमात् । नाम केवलमिति
भेदसामान्ये भिन्ने इत्येतदभिधानमात्रं नेष्टं
स्यान्न तु वस्तु । वस्तु तु भेदसामान्यात्मकम्परस्परम्भिन्नमेवेष्टं । एतच्चोक्तं
प्राक् । नामान्तरं वार्थभेदमभ्युपगम्य तथाभिधानादित्यादिना ।

तदिति तस्मात् । इमे भावा इति विशेषाः सामान्यम्वा परस्परंभिन्ना एव ।
किंभूता नैकयोगक्षेमा विरुद्धधर्माध्यासिता इति यावत् । अ
तः कारणान्न स्या
त्सामान्यभेदधीः । सामान्यविशेषयोः परस्परमसम्बध्नन्ती बुद्धिर्न स्यादित्यर्थः ।
बुद्ध्यभावाच्च व्यपदेशोपि प्रतिक्षिप्त एव । बुद्धिनिबन्धनत्वात्तस्य । तेन ।

अन्योन्यापेक्षिता नित्यं स्यात् सामान्यविशेषयोः ।

विशेषाणान्तु सामान्यन्ते च तस्य भवन्ति हि आकृ० ९

इति निरस्तं । तदिति तस्मात् । इदं सामान्यम्भेदेभ्यो
र्थान्तरं । भेदेष्वना
यत्तं । कस्मात् । तैर्भेदैस्तस्य सामान्यस्याजन्यत्वात् ।

[p. 327 ]

द्वितीयोर्थः । तदिदं भेदात्मकं वस्तु सामान्यादर्थान्तरन्तस्मिन् सामान्ये
अनायत्तन्तेनाजन्यत्वात् । नित्यस्यार्थक्रियाऽसामर्थ्यात् । अस्य भेदस्येदं सामान्य
मिति व्यपदेशं नार्हति । भेदो वास्य सामान्यस्येति ॥

अन्यापोहेपि सामान्ये एष प्रसंग इति । य एकस्मिन् विनश्य
ति तिष्ठत्या
त्मेत्यादिकः । तथा हि धवे खदिरे वा विनश्यत्यवृक्षव्यावृत्तिस्तिष्ठत्येव वृक्षान्तरे ।

नेत्यादिना परिहरति । अयमत्रार्थो द्विविधोन्यापोह एको विजातीयव्या
वृत्तौ बाह्यः स्वाकारभेदेनाध्यस्तो विकल्पबुद्ध्या यो विषयीक्रियते शब्देन च ।
तस्यैवार्थक्रियाकारित्वेन च प्रवृत्तिविषयत्वान्न बुद्धि
प्रतिभासमात्रस्यार्थकारित्वा- [p. 120a ]
भावात् । अपरोर्थाद् यत् प्रतीयतेऽन्यनिवृत्तिमात्रं । १७०-७१

यच्चैतदन्यनिवृत्तिमात्रन्तस्य निःस्वभावत्वान्नैतच्चोद्यं । आ चा र्ये ण वा
यदभिमतन्तस्य निःस्वभावत्वादभावादित्यर्थः । तदाह । निवृत्तेर्निःस्वभावत्वा
दिति न स्थानास्थानकल्पना ।

विशेषे विनश्यति किमन्यापोहस्तिष्ठति । किम्वा निवर्त्तत इति । इयं स्थाना
स्थान
कल्पना युक्ता । तस्येत्यन्यापोहस्य । स्वभावानुषङ्गिण्यो वस्त्वनुपातिन्यः ।
विकल्पबुद्ध्यारोपितं यत्सामान्यन्तत्र तर्हि स्वरूपस्थितिप्रच्युतिकल्पना भविष्यती
त्यत आह । उपप्लवश्चेत्यादि । यः सामान्याकारोऽनेकपदार्थाभिन्नः प्रतिभासते ।
सामान्यधिय उपप्लवो भ्रान्तोऽतः सोपि बहिर्नास्त्येव । यत एवन्तेनापि विप्लवत्वेन
कारणेन
सामान्यधीः । अदूषणा । नास्यां यथोक्तं दूषणमस्तीति विग्रहः ।

इदमेकाकारं विकल्पविज्ञानं निर्विषयं । यस्मान्मिथ्याज्ञानम्मिथ्यार्थमेव
कथमिति चेदाह । यदित्यादि । यस्मादनेकत्रैकाकारं । तद्विषयस्य विकल्पविज्ञान
विषयस्य सामान्यस्य न स्थितिरस्थितिर्वा । कस्मात् । तस्य मिथ्याज्ञान
विषयस्याभावात् । १७१-७२

[p. 328 ]

समानदोष
तामपनीय पुनः प्रकारान्तरेण प्रक्रान्तञ्चोद्यं परिहर्त्तुमाह ।
यत्पुनरित्यादि । तज्जनको हि तस्य शाल्यङ्कुरस्य जनको हि स तस्य शालिबीजस्य
स्वभावः । यच्च तस्य शालिबीजस्य शाल्यङ्कुरजनकं रूपं । ततो जनकाद् रूपा
दन्यः पृथिव्यादिर्जनकः कथमिति । तत्रेत्युपन्यासे । तत्र वा चोद्ये प्रतिवि
धीयते । शालिबीजादन्यस्य
पृथिव्यादेस्तज्जनकमङ्कुरजनकं रूपं नास्तीति
न ब्रूमः । किन्तर्हि यदेकस्य शालिबीजस्य जनकं रूपन्तदन्यस्य पृथिव्यादेर्नेति
ब्रूमः । भावानां परस्परमनन्वयात् । अन्योपीति । पृथिव्यादिः । न पररूपे
णेति न शालिबीजरूपेण । किं कारणम् । अतत्वादतत्स्वभावत्वात् । न चात्र
बाधकं प्रमाणमस्तीत्याह । ते पृथिव्यादयो यथा
स्वमिति । यस्य यत्स्वलक्षणं
तेन भिन्नाश्च परस्परमेकस्य कार्यस्य जनकाश्च स्वभावेनेति कोत्र विरोधो न कश्चिद्
बाधकप्रमाणाभावात् । न तु शाल्यङ्कुरजनकाभिमतेन शालिबीजरूपेण विक
लस्य पृथिव्यादेः शाल्यङ्कुरकार्यत्वम्विरुद्धमित्यत आह । एकरूपेत्यादि । एकस्य
शालिबीजस्यं जनकं यद्रूपन्तेन विकलः पृथिव्यादिस्त
द्रूपः शालिबीजादिस्वभावो
न स्यात् । नातत्कार्यः किन्तु तत्कार्य एव । स शाल्यङ्कुरः कार्यमस्येति विग्रहः ।
यदि तु बीजस्यैवाङ्कुरजनकत्वं स्यात् स्याद् विरोधस्तच्च नास्ति । तदाह । तेनै
वेत्यादि । शालिबीजेनैव तत्कार्यमङ्कुराख्यं ।

अपि चेत्यादिना पूर्वोक्तं स्मारयति ।

[p. 120b ] एकापाये फलाभावाद् विशेषेभ्यस्तदुद्भव इति । प्रमाणबलेन वि
शेषा
जनका इत्युक्तं प्राक् । तेनात्मनेति तेन जनकरूपेण । यदेकस्य बीजस्य जनकं

[p. 329 ]रूपमन्यस्य पृथिव्यादेस्तन्नास्ति । न तावतेति शालिबीजरूपवैकल्यमात्रेणा जनकः
पृथिव्यादयः । अप्यभेद इत्यादि । तेषु भेदेष्वभेदोप्यस्तीत्यर्थः ।

स्यादेतदित्यादिना व्याचष्टे । तदेवाभिन्नं रूपमेका शक्तिस्तया योगात् ।

तेनेत्या चा र्यः । तेनाभिन्नेन
रूपेण ते विशेषा अजनकाः प्रोक्तः ।

सत्यपीत्यादिना व्याचष्टे । तेन सामान्यरूपेण ते विशेषा अजनकाः ।
किङ्कारणं । तस्य सामान्यरूपस्य नित्यत्वेनानपायात् । एतच्च नापैत्यभिन्न
न्तद्रूपम्विशेषाः खल्वपायिन १ । १६७ इत्यादिना प्रागुक्तं । १७२-७३

स्यातां नाशोद्भवौ सकृदि १ । १७०त्यादिना विरुद्धधर्माध्यासाद् भेद
म्प्रसाध्य प्रतिभासभेदेनापि साधयितु
माह । किं चेत्यादि । किम्विशिष्टः प्रति
भासभेदः । अनन्यभाक् । प्रतिव्यक्ति भिन्नः । अपिशब्दादुत्पत्त्यादिभेदश्च
भेदकः । एतच्च पूर्वोक्तमेव समुच्चीयते ।

योपि वे दा न्त वा द्याह । अभावग्रहणनिमित्तको हि भेदग्रहो न चाभावः
प्रत्यक्षग्राह्यः । तेन प्रत्यक्षेण सत्तामात्रङ्गृह्यते न भेदः । तदुक्तं ।

गव्यश्वे वोपजातन्तु प्रत्यक्षं न विशिष्यते ।

इत्यत आह
। न्यायमित्यादि । तस्येत्यभेदवादिनः । बुद्धिप्रतिभासभेदो
बुद्धेराकारभेदः । विरुद्धधर्माध्यासश्चेति पृथगुत्पत्तिविनाशादिकः । सति वा तस्मिन्
प्रतिभासादिभेदे भावानामभेदेभ्युपगम्यमाने न क्वचिद् भेदः स्यात् । लोकप्रती
तश्च भेदः । तथा चेत्यभेदे सति अयं प्रविभाग इति प्रतिभासादिप्रविभागः ।
एकात्मवत् । यथैकस्मिन् सुखात्म
नि न प्रतिभासादिभेदस्तद्वत् । तस्मादयं बाह्या
ध्यात्मिको भेदो विशेष एव परस्परविलक्षण एव । किंभूतः । भिन्नप्रतिभा

[p. 330 ]सादिः । भिन्नः प्रतिभासादिर्यस्येति विग्रहः ।

निर्विकल्पकबोधेन द्व्यात्मकस्यापि वस्तुनो ग्रहणादभेदोपीति चेदाह ।
न चात्रेत्यादि । अत्रेति भेदेषु । अपरमिति द्वितीयं । यद्वलेनाभिन्नप्रतिभास
वलेन । ततो विशेष
एव भेद एव । न त्वभेदोस्ति । स एव विशेषो वस्तु ।

ये त्वपरे सामान्यधर्मा वस्तुत्वादयस्तस्यैव व्यावृत्तयः कल्पिताः । १७३-७४

तत्कार्यमित्यादि । कार्यादिपदसामानाधिकरण्यान्नपुमक । अन्यथा विशे
शस्य प्रक्रान्तत्वात्स इति स्यात् । तदेव विशेषरूपं कार्यं कारणं चोक्तन्तदेव स्वल
क्षणमुच्यते । तत्त्यागाप्तिफला इति तस्यैव विशेषस्य हेयस्यो
पादेयस्य वा
यथाक्रमं त्याग आप्तिश्च फलं यासाम्प्रवृत्तीनान्तास्तथोक्ताः । स चार्थक्रिया
कारी विशेष एव । तस्यैवेति विशेषस्यापरस्माद् विजातीयाद् भेदो व्यावृति
मात्रं । न तु वस्तुभूतं किञ्चित् सामान्यं नाम । १७४-७५

यदि हि स्यात् तदुपलब्धिलक्षणप्राप्तम्भेदव्यतिरेकिणोपलभ्येत । हि यस्मा
[p. 121a ] त् । न हि तस्य सामान्यस्यार्थत्वे वस्तुत्वे सति दृश्यस्य सतः । रू
पानुपलक्षणं
स्वरूपाग्रहणं युक्तं । कस्मात् । तदुपलक्षणकृतत्वात् सामान्योपलक्षणकृतत्वाद्
भेदेषु भेदप्रत्ययस्य । न हि स्वयमगृहीतम्परत्र ज्ञानहेतुः ।

एवन्तावत् मी मां स का दिमतेन प्रातिभासिकं सामान्यं निराकृत्यानुमानिक
मपि पूर्वोक्तं सां ख्य मतेन निराकर्त्तुमाह । अपि चेत्यादि । यथा सांख्यस्य भेदा
विशेषेपि न सर्व सर्वसाधनं । तथा बौ द्ध
स्य भेदाविशेषेपि न सर्व सर्वसाधनं । कस्य
पुनश्चोद्यस्यायं समाधिरित्याह । यदुक्तमित्यादि । तज्जनकस्वभावादिति ।

[p. 331 ]शाल्यङ्कुरजननस्वभावाद् भिन्नः पृथिव्यादिः । अस्येत्यङ्कुरस्य । जनकत्वे वाभ्यु
पगम्यमाने भेदस्याविशेषात् सर्वो जनकः स्यादिति । अत्र चोद्ये उक्तमेवोत्तरं ।
इदन्तु द्वितीयमुच्यते । किं पुनरुक्तमित्याह । यदीत्यादिं । प्रतिनियत
कार्यजनका
जनकत्वलक्षणो विशेषो न स्यात् । १७५-७६

स्यादेतच्चोद्यमिति ।

यथेत्यादिना श्लोकार्थमाह । तथा विशेषेपि भविष्यति । न सर्वः सर्वजनक
इति सम्बन्धः । वस्तुधर्मतयेति वस्तुशक्त्या । भावानामभेदे त्वभ्युपगम्यमाने ।
तस्य सर्वत्राभिन्नत्वेनाभ्युपगतस्यैकत्र क्रियाक्रिये विरुध्येते । १७६-७७

भेदमात्रेत्यादिना व्याचष्टे । हेतुरुपादानकारणं । प्रत्यया
स्सहकारिणः ।
स्वेहेतुप्रत्ययाः स्वहेतुप्रत्ययास्तैनिंयमितो विशिष्टकार्यनिर्वर्त्तनसमर्थः कृतः स्वभावो
येषान्ते तथोक्ताः । तद्भावस्तस्मात् । नान्य इत्यकारकाभिमता न कारका स्युः ।
किङ्कारणम् । अतत्स्वभावत्वात् । अतत्कार्यजननस्वभावत्वात् । तस्येत्येकस्य
त्रैगुण्यस्य । तत्रैवेत्येकस्मिन्नेव कार्ये । तथेति तेनैवाभिन्नेन प्रकारेण । तथापि
यदा शा
लिबीजं शाल्यङ्कुरं जनयति तदैव न यववीजं शाल्यङ्कुरं जनयति ।
यश्च शालिबीजस्यात्मा । स एव यवबीजस्येत्येकत्रैकस्य क्रियाक्रिये प्रसज्येते ।

[p. 332 ]त्रैगुण्यस्य तेन तेन शालिवीजादिसन्निवेशेन भेदोप्यस्ति । अतो भेदात् कस्यचिद्
क्रिया चेत् । भेदश्चेदक्रियाहेतुर्न कुर्युः सहकारिणः । तेषामपि परस्परं भेदात् ।

नेत्यादिना व्याचष्टे । सर्वाकारा धियः
किन्तस्यैवैकस्य वस्तुनः । नैवेत्यर्थः ।
भेदाधिष्ठानत्वात् । पर्यायस्येति भावः ।

अथेत्यादिना व्याचष्टे । सर्वेषाम्भेदानां सर्वत्र कार्ये पर्यायेण क्रमेणोपयोगात् ।
एतच्च यदा प्र धा न शक्त्याधिष्ठितानामेव भेदानामपरापरपरिणामेन कार्यकर्त्तृत्व
मिति दर्शनन्तदोक्तं । यदा त्विदं दर्शनम्प्रधानशक्तिरेवापरापररूपेण परिणामार्थ
[p. 121b ] क्रिया
यामुपयुज्यते तदेदमुच्यते । शक्तेर्वेत्यादि । त्रैगुण्यलक्षणायास्तन्निवेशिन्याः
पूर्वमकारकाभिमतपदार्थनिवेशिन्याः पश्चाद् रूपान्तरेण कारकाभिमतरूपेण
परिणताया उपयोगान्नैव कश्चिदकारकोस्तीत्यनेन सम्बन्धः । भेदो नानात्वमाश्रयो
यस्य पर्यायस्य स तथोक्तः । एकस्याभेदस्य कथन्नैव । शालिबीजस्यैकस्य
यवबीजादिरूपतया परिणामो न यु
क्त इत्यर्थ ।

एतेन स किन्तस्यैव वस्तुन इत्येतद् विवृतं । १७७-७८

शक्तेर्वेति यदुक्तन्तत्राह । परिणामो वेति । अव्यतिरेकिण्या इति निर्वि
भागायाः शक्तेः परिणामो वावस्थानान्तरप्राप्तिर्वा कथं । अथेष्यतेऽवस्थान्तराणां
प्राप्तिरात्मभूतैव त्रैगुण्यस्य । ततो विशेषे वा कथंचिदभ्युपगम्यते । प्रधानस्यैक
त्वहानिरिति ।

एवन्तावत्परिणामपक्षं निराकृत्याधुनाऽभि
न्नम्वा भिन्नाभिन्नम्वा भिन्नम्वा
सर्वासु चोत्तरोत्तरावस्थास्वनुयायित्वादूर्द्ध 188 ? र्ध्ववृत्ति वा । समं सर्वासु
व्यक्तिष्वनुयायित्वात् तिर्यग्वृत्ति वा सामान्यमभ्युपगम्य सां ख्य मी मां स क नै
या यि काद्यभिमतं दूषयितुमाह । किंचेत्यादि ।

तेन योपि दि ग म्ब रो मन्यते । नास्त्याभिर्घटपटादिष्वेकं सामान्यमिष्यते
तेषामेकान्तभेदात् । किन्त्वपरापरेण पर्यायेणावस्थासं
ज्ञितेन परिणामि द्रव्यमेतदेव
च सर्वपर्यायानुयायित्वात् सामान्यमुच्यते । तथा हि सुवर्ण्णात्मकं घटं भङ्क्त्त्वा

[p. 333 ]मौलिनिर्वर्त्तने तदेव सुवर्ण्णद्रव्यं घटरूपतया विनश्य मौलिरूपतयोत्पद्यमानं
सुवर्णस्वभावेन तिष्ठतीत्यपरापरावस्थायाः परिणामि । तत्सामान्यमित्युच्यते ।
परिणामित्वादेव चावस्थातद्वतोरभेदोन्यथावस्थातुः सकाशादवस्था
या भेदे
परिणामायोगात् । घटात्मतया च सुवर्ण्णद्रव्यस्य विनाशुपटार्थी शोकं प्रतिपद्यते ।
मौलिरूपतयोत्पादे तदर्थी प्रामोद्यं प्रतिपद्यते । सुवर्ण्णतया च विनाशोत्पादाभावे
सुवर्ण्णार्थी माध्यस्थ्यं प्रतिपद्यते । तेन युगपदुत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सदिति
वस्तुनो लक्षणमिति । तदाह ।

घटमौलिसुवर्ण्णार्थी वि189 ?नाशोत्पादस्थितिष्वयं ।

शोकप्रमोदमाध्यस्थं जनो याति सहेतुकं ।

न नाशेन विना शोको नोत्पादेन विना सुखं ।

स्थित्या विना न माध्यस्थन्तस्माद् वस्तु त्रयात्मकं ।

पयोव्रतो न दध्यत्ति न पयोत्ति दधिव्रतः ।

अगोरसव्रतो नोभे तस्माद् वस्तु त्रयात्मकं ।

न सामान्यात्मनोदेति न व्येति व्यक्तमन्वयात् ।

वे व्येत्युदेति विशेषेण सहैकत्रोदयादि सदिति ।

सोप्यत्र निराकृत
एव द्रष्टव्यः । तद्वति सामान्यविशेषवति वस्तुन्यभ्युप
गम्यमाने । अत्यन्तमभेदाभेदौ स्यातां । विशेषेभ्यो घटपटादिभ्यः सामान्यस्य
त्रैगुण्यादिलक्षणस्याव्यतिरेकात् सामान्यमपि विशेषात्मकमित्यत्यन्तभेदः स्यात् ।
सामान्यस्याभावात् । सामान्याद् विशेषाणामव्यक्तिरेकादैक्यमित्यन्ताभेदो विशेषा
णामभावात् । एकम्भेदसामान्यात्मकं
नास्तीति यावत् । [p. 122a ]

अथ सामान्यविशेषयोः कथंचिद् भेद इष्यते । अत्राप्याह । अन्योन्यमित्यादि ।
सदृशासदृशात्मनोस्सामान्यविशेषयोर्यदि कथंचिदन्योन्यम्परस्परम्भेदस्तदैकान्तेन
तयोर्भेद एव स्यात् । घटपटवत् । न चार्थान्तरं सामान्यं प्रतीयते । तस्मान्नैकं सामा
न्यविशेषात्मकं वस्तु विद्यते । दि ग म्ब र स्यापि तद्वति वस्तुन्यभ्युपगम्यमानेऽत्य
न्त
भेदाभेदौ स्यातां । यदा घटाद्यवस्थाभेदेभ्यः सुवर्ण्णत्वसामान्यस्याभेदस्तदात्य
न्तमेकान्तेन भेदः स्याद् घटमौल्यादेः । सुवर्ण्णत्वसामामान्यस्याभावात् । अथ
सुवर्ण्णत्वसामान्याद् घटमौल्याद्यवस्था भेदानामभेदस्तदात्यन्तमभेद एकान्तेनैकत्वं
सुवर्ण्णरूपतैव स्यादित्यर्थः । अथावस्थातद्वतोः स्वभावाभेदे सत्यपि लक्षणभेदाद्
भेद इष्यते । तथा हि सुवर्ण्णत्व
सामान्यस्य स्वरूपं सर्वावस्थानुयायि प्रतीयते ।

[p. 334 ]घटाद्यवस्थानां स्वरूपं व्यावृत्तं प्रतीयते । तेनावस्थातद्वतोर्लक्षणभेदाद् भेदोस्त्येवे
त्यत्राह । अन्योन्यमित्यादि । सदृशासदृशात्मनोरित्यवस्थातद्वतोर्यदि भेदस्तदा
तयोरन्योन्यम्भेदः परस्परमेकान्तेन भेदः स्यात् । अनुगतव्यावृत्तिरूपयोः परस्परा
संश्लेषात् । न चापरः स्वभावोस्वि येन तयोरभे
दः स्यादनन्तधर्मात्मकस्य धर्मिणो
ऽप्रतीते ः । भावाश्चेद् भेदिन इति सम्बन्धः । अभिन्नेनात्मना प्रधानाख्ये
नान्येन वा । वस्तुत्वादिना सुवर्ण्णत्वेन वा तेषामेव घटादीनाम्भेदानां स्वात्म
भूतेनाव्यतिरिक्तेन तद्वन्तः स्युरभिन्नस्वभाववन्तः स्युः । तेषां प्रधानादीनामभिन्नः
स्वभावस्तदभिन्नस्वभावः आत्मा रूपं यस्य भेदस्य घटादिलक्षणस्य स तदभि
न्न
स्वभावात्मा । तद्भावस्तस्माद् । भेदस्यापि कुतो भेदः परस्परं । नैव । अने
नात्यन्ताभेदो व्याख्यातः ।

अथ तस्य भेदस्य घटादिलक्षणस्य समान एक आत्मा न भवति । भेदस्य
घटादिरूपेणानेकात्मकत्वात् । तथा सति तदात्मना भेदस्वभावेन तेनापि सामान्य
पदार्थेन त्रैगुण्यादिना तथेति सामान्यात्मना भवितुन्न युक्तं । भेदादव्यतिरिक्त

त्वात् सामान्यस्य समानता न प्राप्नोतीत्यर्थः । एतेनात्यन्तभेदो व्याख्यातः ।

तथाभावे हीति सामान्यात्मकत्वे प्रधानादेरिष्यमाणे प्रधानाद्यात्माऽतद्धर्मा
भेदधर्मा न स्यात् । अव्यतिरेकिणावस्थाख्येन धर्मेण तद्वान्न स्यादित्यर्थः । अव
स्थातद्वतोः परस्परतो भेदः स्यादिति यावत् । तमेव साधयन्नाह । न ह्ययमित्यादि ।
अयमेकः स्व
भावः प्रवृत्तिनिवृत्तिमान्न युक्त इति सम्बन्धः । स्थानं प्रवृत्तिः ।
विगमो निवृत्तिः । तथा हि प्रधानशक्तौ स्थितायां सुवर्ण्णद्रव्यत्वादौ च स्थितेऽ
वस्थानान्निवृत्तिरिष्यते । एतेनान्योन्यम्वा तयोर्भेद इत्यादि व्याख्यातं ।

नेत्यादिना पराभिप्रायमाशंकते । न सर्वात्मना सामान्यविशेषयोरभेद एव
[p. 122b ] किन्तु तयोरपि भेदसामान्ययोर्भेदो भवे
द्यदि । न हीत्यादिना व्याचष्टे । क्वचिद्
द्रव्ये सामान्यविशेषस्य परस्परम्भेदोऽभेदो वैकान्तिको न हीति सम्बन्धः । किङ्का
रणं । विवेकिनेत्यादि । सामान्यं शक्तिः सुवर्ण्णत्वन्द्रव्यत्वञ्चाविशेषो घटादय
इत्येवंभेदेन व्यवस्थापनात् ।

[p. 335 ]

येनेत्या चा र्यः । तयोर्भेदसामान्ययोरयं भेद इदं सामान्यमित्येतद्येनात्मना
व्यावृत्तेनानुगतेन च स्वभावेन भेदो व्यव
स्थाप्यते । यदि तेनात्मना सामान्य
विशेषयोर्भेदस्तदा भेद एवात्यन्तं । १७९

यदीत्यादिना व्याचष्टे । यमात्मानमित्यनुगतं व्यावृत्तञ्च । तेनात्मना
सामान्यविशेषयोर्यदि भेद इति सम्बन्धः । एतदेव स्फुटयन्नाह । यस्मादित्यादि ।
तौ भेदव्यवस्थापकावात्मानौ तयोरिति सामान्यविशेषयोः । स्वात्मआनौ स्वभा
वभूतौ । तौ चेदनुगतव्यावृत्तावात्मानौ व्यतिरे
किणौ परस्परव्यावृत्तौ तदा व्यति
रेक एव भेद एव । किङ्कारणं । स्वभावभेदात् । १७९-८०

स्यान्मतम् । अवस्थाऽवस्थात्रोर्भेदव्यवस्थापको हि स्वभाव एव भिद्यते
न भाव इत्याह । स्वभावो हीत्यादि । स्वभाव एव भाव इत्यर्थः । तथा चेति ।
भेदसामान्ययोरत्यन्तभेदे सति । भेदस्य निस्सामान्यता । सामान्यस्य च निर्वि
शेषता स्यादिति सम्बन्धः । सामान्यस्य भेदवत्त्वं भे
दानां च सामान्यवत्त्वं न
स्यात् सम्बन्धाभावादिति यावत् । यद्वद् घटादीनां भेदानां सम्बन्धाभावात् पर
स्परन्तद्वत्ता नास्ति । १८१

व्यतिरेके चेत्यादिनार्थमाह । भेदसामान्ययोरजन्यजनकत्वेन सम्बन्धाभावात् ।
भवति च तयोस्सम्बन्धितया प्रतीतिस्तस्माद् भ्रान्तत्वमुक्तमिति न स्यात् सामा
न्यभेदधीरि त्यत्रान्तरे १ । १७१ । १८०-८१

[p. 336 ]

एवमूर्ध्वसामान्यवादं दि ग म्व रा द्यभिम
तं । तिर्यक्सामान्यवादञ्च
सां ख्या द्यभिमतं साधारणदूषणेन निराकृत्य पुनस्तिर्यक्सामान्यवादमेव दूषयितु
माह । अपि चेत्यादि ।

एतदुक्तम्भवति । अर्थक्रियार्थिनः सामान्यविषयभेदाभेदचिन्तया न
किञ्चित् प्रयोजनमर्थक्रियारहितत्वात् । किन्तु । यमात्मानमर्थक्रियायोग्यं पुर
स्कृत्यालम्बनीकृत्य । तत्साध्यफलवाञ्छावान् । तेनात्मना
यत्साध्यम्फलन्त
दभिलाषावान् । अयं पुरुषः प्रवर्त्तते । तदाश्रयावर्थक्रियासमर्थाधिष्ठानौ भेदा
भेदौ चिंत्येते । तस्य चार्थक्रियायोग्यस्य स्वात्मना स्वेन रूपेण भेद आत्यन्तिको
स्त्येव । व्यावृत्त्या च विजातीयव्यावृत्तेन रूपेण समानतास्त्येवाध्यवसितैकत्व
रूपया । इयतैवार्थक्रियार्थिनो भेदाभेदचिन्ता समाप्ता । ततोनर्थक्रियाकारिणः
सामान्यस्य किं
स्वलक्षणे भेदाभेदचिन्तयेति । १८१-८२

ननु चार्थक्रियार्थिनः पुरुषस्य व्यावृत्त्यापि समानतायाः किम्प्रयोजनमर्थक्रिया
रहितत्वात् ।

सत्त्यं । स्वलक्षणान्येव व्यावृत्त्या सामान्यमुच्यते शब्दात्तत्रैकत्वाध्यव
सायेन प्रवृत्तिर्यथास्यादित्यदोषः ।

अथ स्यात् स्वलक्षणमेव स्वलक्षणान्तरानुयायीति किं परिकल्पितया व्यावृ
[p. 123a ] त्त्येत्याह । स्वलक्षणानाम्परस्परम्भेदात्
। यदि घटरूपम्पटे स्यादुदकाहरणार्थी
पटेपि प्रवर्त्तेत । तदाह । प्रवृत्त्यादीत्यादि । आदिशब्दात् तुल्योत्पत्तिनिरोधा
दिप्रसङ्गः ।

सर्व एवेत्यादिना व्याचष्टे । विशेषमेवार्थक्रियायोग्यं स्वभावाख्यमात्म
भूतमित्यर्थः । कस्य भावस्य वस्तुनोधिकृत्य प्रवर्त्तते । स एव हीत्यर्थक्रियाकारी
विशेषः । तथेति । गौरित्यादिशब्दैः । अर्थक्रियार्थी हि स्व
लक्षणप्रतिपादना
भिप्राय एव शब्दं प्रयुङ्क्ते दृश्यविकल्प्ययोरेकीकृत्य । प्रतिपत्तापि तथैव प्रति

[p. 337 ]पद्यते । ततो व्यवहर्त्तृणामध्यवसायवशाच्छब्दव्यापारापेक्षयैतदुक्तं । शब्दे तु ज्ञान
स्वलक्षणप्रतिभासो नास्तीति स्वलक्षणमवाच्यमुक्तमित्यदोषः ।

द्रव्यादयस्तु न तत्रेति । गौरित्यादिशब्दैर्गंवादिचोदनायां । कस्मात् यथास्वं
द्रव्यत्वादिशब्दैस्तेषाङ्ग
वादेः पृथगभिधानात् गोद्रव्यमित्यादिना । कथन्तर्हि
गौरित्यादिपदप्रयोगे सत्ताद्रव्यत्वादयः प्रतीयन्त इत्याह । अर्थस्येत्यादि । अर्थस्य
गवादेः । तेन सत्त्वद्रव्यत्वादिनाऽव्यभिचारात् । ततोर्थाद् गतिः सामान्यानां
स्यात् । न तु विशेषशब्दः सामान्ये व्याप्रियते । निर्लोठितं चैतदाचार्य दि ङ् ना गे न
सा मा न्य प री क्षा दौ यथा न विशेषशब्दानां सा
मान्ये वृत्तिरिति ।

अत्र चोद्यते । कस्य पुनः सामान्यस्य विशेषेणाव्यभिचारः । यत्तावत् पर
परिकल्पितन्नास्त्येव । यच्चान्यव्यावृत्तिलक्षणं प्रसज्य मात्रन्तदपि नास्त्येव ।
नापि विकल्पबुद्धिप्रतिभासिनो बाह्येनाव्यभिचारोस्ति तस्य स्वतन्त्रत्वात् ।

उच्यते । स्वलक्षणमेव सजातीयव्यावृत्तम्विशेषः । तदेव विजातीयव्यावृत्ति
मपेक्ष्याभेदे
नोपात्तं सामान्यमित्युच्यते । ततः सामान्यविशेषयोर्वस्तुत एकत्वात् ।
कृतकत्वानित्यत्वयोरिवाव्यभिचारः । शब्दव्यापारभेदात्तु केवलं क्वचिच्छाब्दी
प्रतिपत्तिः क्वचिदार्थीत्युच्यते । तदिति तस्मादेयं पुरुषः । गवादिशब्दप्रत्युपस्था
पितङ् गवादिशब्दसन्निधापितमर्थमर्थक्रियाश्रयं । अर्थान्तरस्य सामान्यस्योपन्यासेन
भेदसा
मान्याकारतया द्विमुखा बुद्धिर्यस्य स तथोक्तः । योस्य गवादेरात्मा
स्वभावः । अनन्यभावसाधारणस्य एव स्वभावः शब्दचोदित इति वक्ष्यमाणेन
सम्बन्धः । यमर्थं सास्नादिमन्त्तं पुरस्कृत्यालम्बनीकृत्य विशिष्टार्थक्रियार्थी । तमेवाह ।
यथेत्यादि । यथा गोर्वाहदोहादावर्थी गामधिकृत्य प्रवर्त्तते । अन्यसम्भविन इति
गोरन्यस्मिन्नश्वे स
म्भविनोर्थस्यार्थी गां पुरस्कृत्य न प्रवर्त्तत इति वाक्यार्थः
समर्थनीयः । कोर्थोन्यसम्भवीत्याह । यथा युद्धप्रवेश इति । यथास्वमिति यस्य
यः शब्दो वाचकः । न दव्यत्वादि सामान्यं । चोदितमिति लिङ्गविपरिणामेन
सम्बन्धः । तच्चोदनया गवादीनां गवादिशब्दैश्चोदनया । तदेत्यर्थक्रियार्थिनः

[p. 338 ] [p. 123b ] प्रवृत्तिकाले । प्राप्तुमनभिप्रेतत्वाद् द्रव्यत्वादिसामा
न्यस्येति । विभक्तिविप
रिणामेन सम्बन्धः । कस्मात् पुनर्गवादिशब्देन द्रव्यत्वादिसामान्यं चोदयितुं ना
भिप्रेतमित्याह । गवादिसमावेशाद् गवादिशब्दस्य गवादौ लोके संकेतितत्वात् ।
गवादिस्वभावत्वाद् द्रव्यत्वादिसामान्यस्य गवादिचोदनयाऽभिधानमिति चेदाह ।
तदात्मभूतानां चेति । गवादिस्वभावानां द्रव्यत्वादिसामान्यानां गवादिवदेवा
नन्वयेन हेतुना
तत्रेति तस्य गवादिभेदस्य । अनुभयरूपत्वादसामान्यविशेष
रूपत्वादेवेति यावत् । ततश्च विशेष एव चोद्यते ।

तदेवाह । तमेवेत्यादि । तमेव चानन्यसाधारणम्भावमर्थक्रियार्थी पुरुषो
भेदाभेदप्रकारैः पर्यनुयुङ्क्ते । अ न्या पो ह वा दि नोपि व्यावृत्तिलक्षणो द्रव्यत्वा
द्यभेदः स्वलक्षणानामिष्टस्ततोऽत्यन्तभेदो विशेषाणां विरुद्ध इत्यत आह
।
तस्येत्यादि । तस्यार्थक्रियाकारिणोर्थस्य भेदे प्रकृत्या स्थिते सति व्यावृत्तिलक्षणो
द्रव्यत्वाद्यभेदोस्य विशेषस्याबाधक एव । तस्य कल्पितत्वात् । तस्मात् पारमा
र्थिको भेदः । स्वलक्षणानामुपकल्पितमेकत्वमनेन च प्रकारेण भेदाभेदाविशिष्टा
वस्माकं । तदेव दर्शयन्नाह । सर्वत्रेत्यादि । स्वभावेन भेदः स्वजातीयविजा
तीयात् । सामान्यस्य च व्यावृत्तिलक्षणस्याभ्युपगमादिति सम्बन्धः ।

न व्यावृत्तिरूपेण सामान्येनाभेदः किन्तु वस्तुभूतेनैवेति चेदाह । स्वभाव
भूतस्येत्यादि । वस्तुभूतस्य सामान्यस्याभेद इति व्यक्तिभ्योनर्थान्तरत्वे । उक्त
मिति सामान्यादव्यतिरेकाद् भेदानामैक्यं । भेदवदेव वा सामान्यस्याप्यनेकत्व
मित्युक्तं प्राक् । न सामान्यद्वारेण भेदानामैक्यमित्युच्यते । किन्तु योसौ विशेष

स्तेनैवाभेद इत्याह । स्वात्मनैवेत्यादि । स्वेनैव विशेषरूपेण गवाश्वादीनामभेदे
तद् गोद्रव्यं निबन्धनं यस्या अर्थक्रियाया वाहदोहादिलक्षणायास्तयार्थी पुरुषः
। सममित्युभयत्राप्यवसितगवादिभावः । द्वयोरपीति गवि चाश्वे चैव । यस्मा
देकोपि हि कारणत्वेनाभिमतो गोपदार्थस्तामर्थक्रियाम्वाहदोहादिस्वभावां ।

[p. 339 ] तत्स्वभावत्वात्तदर्थ
क्रियाकरणस्वभावत्वादेव करोति । तदन्यस्यापि तस्माद्
गोद्रव्यादन्यस्याप्यश्वस्य तद्वाहदोहादिकरणस्वभावत्वन्तुल्यमिति सोप्यश्वः
गोसाध्यामर्थक्रियां किन्न करोति ॥ ० ॥ १८२-८३

एतेनैवेति सर्वस्यार्थस्य भेदसाधनेन । अह्रीका नग्नतया निर्लज्जाः क्ष प ण काः ।
अयुक्ताभिधानस्य कुत्सितत्वात् किमपीत्याह । अश्लीलङ्ग्राम्यं । सर्वः
सर्वस्वभावो
न च सर्वः सर्वस्वभाव इति यत् प्रलपन्ति प्रतिक्षिप्तन्तदपि तस्मादेकान्तसम्भवात् ।
एकस्यैवान्तस्यात्यन्तभेदप्रकारस्य सम्भवात् । १८३-८४

ननु दि ग म्व रा णां सर्वं सर्वात्मकं न सर्वं सर्वात्मकमिति नैतद्दर्शनन्तत्किमर्थ
मिदमा चा र्ये णो च्यते ।

सत्त्यं । यथा दर्शनन्त्वं त्यन्तभेदाभेदौ च स्यातामि १ । १७८त्यादिना
पूर्वमेव दूषितं ।

यत्पुरनरेतदुक्तं
। तद्यथा कटकेयूरादिषु सुवर्ण्णप्रत्ययस्यानुयायिनस्सद्भा- [p. 124a ]
वास्सुवर्ण्णत्वसामान्यं कल्प्यते । तथा घटपटादिषु द्रव्यत्वादिप्रत्ययस्यान्वयिनः
सद्भावाद् द्रव्यत्वसामान्यमेकं किन्नेष्यते । न चेष्यतेऽभिन्नप्रत्ययसद्भावेपि
तथा कटककेयूरादिषु सामान्यकल्पना माभूदित्येवम्परमेतत् ।

स्यादुष्ट्रो दधि । द्रव्यादिरूपतयैकत्वात् । स्यान्न दधि उष्ट्रावस्थातो दध्य
वस्था
या भिन्नत्वात् । अश्लीलमित्यस्य व्याख्यानमयुक्तमिति । तस्यायुक्तत्वात् ।
विद्वज्जनायोग्यतया ग्राम्यमिति भावः । अश्लीलमित्यस्य ग्राम्यपर्यायत्वात् । अहे
योपादेयमिति । अत्याज्यमग्राह्यञ्च । कस्मादपरिनिष्ठानात् । यदि हि किंचित्सुख
साधनत्वेन निश्चितमन्यच्च दुःखसाधनत्वेन तदा यथाक्रमं हेयमुपादेयं वा स्यात् ।
तच्च नास्ति यतः सर्वस्य
सर्वस्वभावत्वं । न च सर्वस्य सर्वस्वभावत्वं । अत
एवाकुलमेकस्यापि स्वभावभेदस्य गृहीतुमशक्यत्वात् ।

[p. 340 ]

एतदुक्तम्भवति । यदावस्थातद्वतोस्सर्वात्मनाऽभेदोवस्थानात्तु परस्परम्भेदस्त
दायन्दोषस्तदाह । तदन्वये वेति । तस्य स्वभावभेदस्य परस्परान्वये वा । दध्या
दिस्वभावस्य द्रव्यस्योष्ट्रादिषु तादात्म्येनानुगमादिति यावत् ।

सर्वस्यो
भयरूपत्वं । उभयग्रहणमनेकत्वोपलक्षणार्थन्तस्मिन् सति तद्वि
शषस्य उष्ट्र उष्ट्र एव न दधि । दधि दध्येव नोष्ट्र इत्येवं लक्षणस्य निराकृतेः ।
दधि खादेत्येवं चोदितः पुरुषः किमुष्ट्रं खादितुं नाभिधावति । उष्ट्रोपि दध्यभि
न्नाद् द्रव्यत्वाद् अव्यतिरेकात् स्याद् दधि । नापि स एवेति । उष्ट्र एवोष्ट्र इत्ये
कान्तवादः । येनान्योपि दध्यादिकः स्यादुष्ट्रः
तथा दध्यपि स्यादुष्ट्रः । उष्ट्राभिन्नेन
द्रव्यत्वेन दध्नस्तादात्म्येनाभिसम्बन्धात् । नापि तदेवेति दध्येव दधि । येनान्य
दप्युष्ट्रादिकं स्याद् दधि । एतेन सर्वस्योभयरूपत्वं व्याख्यातं ।

तद्विशेषनिराकृतेरित्येतदनयोरित्यादिना व्याचष्टे । उभयथापि दध्युष्ट्रविशेषः
स्यात् । दधिरूपाभावो वोष्ट्रे स्यात् । उष्ट्ररूपं वा दध्यसम्भवि यद्युष्ट्रस्वरूप
एव नियत
म्भवेत् । एवं दध्नोपि वाच्यं ।

आद्यस्य तावदसम्भवस्तदित्यादिना कथ्यते । तदेवमनेकयोर्दध्युष्ट्रयोर्न कश्चिद्
विशेष इति सम्बन्धः । एकस्यापीति दध्न उष्ट्रस्य वा कस्यचित् तद्रुपाभावस्येति ।
उष्ट्ररूपाभावस्य दधिरूपाभावस्य चाभावात् ।

द्वितीयस्यापि प्रकाराभावमाह । स्वरूपस्येत्यापि । अतद्भाविनो दध्यभाविन
उष्ट्रस्वरूपस्य । उष्ट्राभाविनो
वा दधिस्वरूपस्य । स्वनियतस्य उष्ट्रस्वभाव
नियतस्य । दधिस्वभावनियतस्य चाभावात् १८४-८५

अथास्ति दध्युष्ट्रयोरतिशयः कश्चिद् येनातिशयेन दधि खादेति चोदितः पुरुषो
भेदेन वर्त्तते । उष्ट्रपरिहारेण दध्न्येव प्रवर्तत्ते ।

एतदुक्तम्भवति । यथा दध्युष्ट्रयोः परस्परं स्वरुपम्भिन्नन्तथा द्रव्यपर्याययो

[p. 341 ]र्लक्षणभेदाद् भेदो यदीष्यते
तदा स एव स्वरूपातिशयो दधि । स चान्यत्रोष्ट्रे [p. 124b ]
नास्ति । नापि द्रव्यत्वं दध्यादिव्यतिरिक्त प्रतिभासते । इत्यनेन द्वारेणानुभयं
सामान्यविशेषरहितं सर्वम्वस्तु । परं केवलं । एकत्वन्तु कल्पित । अनयोरिति
दध्युष्ट्रयोः । तथा चोदित इति दधि खादेति चोदितः । क्षीरविकारो दधि ।
नान्यत्रेत्युष्ट्रे । स एवातिशयो दधि । किम्भूतः । अर्थकियार्विप्रवृत्तिविय
यः ।
दधिसाध्यार्थक्रिया तया योर्थी पुरुषस्तस्य प्रवृत्तिविपयः । किङ्कारणं । तत्फ
लेत्यादि । दधिसाध्यं फलं तदेव विशिव्यतेन्यस्मादिति विशेषः । तस्योपादान
भावो हेतुभावस्तेन लक्षितः स्वभावो यस्य वस्तुन । तदेव दधीति कृत्वा । स च
तादृश इत्यनन्तरोक्तो दधिस्वभावः । अन्यत्रेत्युष्ट्रे । कस्माद् । दध्यर्थिनस्त
त्रोष्ट्रे प्रवृत्त्यभावात् । १८५-८६

सर्वात्मत्व
इत्येकरूपत्वे सतीत्यर्थः । भिन्नो नियतार्थं । धीष्वनी । ज्ञानं
शब्दश्च । तदभावाद् भिन्नवुद्धिशब्दाभावात् । भेदानां सहारवादस्य । एकी
करणवादस्यासम्भवः । भेदेन गृहीतयोः श्रुतयोर्वा । एकत्वेनोपसंहारो निर्देशः ।
स्यादुष्ट्रो दधीत्यादि ।

सोयमित्यादिना व्याचष्टे । क्वचिदपि दध्न्युष्ट्रे वा प्रतिनियतमेकमाकारम
पृश्यन् कथं बुद्ध्याधिमुच्येता
र्थानिति सम्वन्धः । किम्विशिष्टया बुद्धयेत्याह ।
असंसृष्टेत्यादि । असंसृष्टोन्याकारो यस्मिन्नर्थे स तथोक्तः । स यस्या बुद्धेरस्ति
सा संसृष्टान्याकारवती । विभक्तार्थग्राहिण्येवेति यावत् । अभिलपेद्वा कथ ।
प्रत्यर्थ प्रतिनियतसंकेतेन ध्वनिनेत्याकूतं । कस्मान्नाधिमुच्येतेत्याह ।

[p. 342 ] विभागाभावाद् भावानामिति । तत्संहारवाद इति भेदसंहारवादो न स्यात् ।
स्यादुष्ट्रः स्याद् दधीत्यादिकः ।

अथ पुनरसंसृष्टौ दध्युष्ट्रौ प्रतिपद्य संहरेत् । स्यादुष्ट्रः स्याद् दधीति ।
तदाप्येकरूपसंसर्गिण्या । उष्ट्ररूपेणैव दधिरूपेणैव वा संसर्गिण्या बुद्धेरसंसृष्टाकार
ग्राहिण्या क्वचिदुष्ट्रे दधनि च । प्रतिनियमात् तत्प्रतिभासभेदकृत एव तयोर्दध्युष्ट्रयोः
स्वभावभेदोपि । एकानेकेत्यादि । प्रति
भासभेदस्यानेकव्यवस्थितिर्विषयः ।
एकव्यवस्थितिः प्रतिभासभेदस्येति योज्यं । भिन्नप्रतिभासविषयौ च दध्युष्ट्रौ तथा
च सति नैक उष्ट्रो दधि वा तदुभयरूपः तदुभयन्दध्युष्ट्रात्मकं रूपं यस्येति विग्रहः ।
मिथ्यावाद एव स्या द्वा दः ॥ ० ॥ १८६-८७

भेदलक्षणमिति व्यावृत्तिलक्षणम्विजातीयव्यावृत्तान्येव स्वलक्षणानि सामान्य
मित्यु
च्यन्ते । प्रकृत्या स्वभावेन । आदिशब्दादुदकाद्याहरणाद्येकफलाः ॥

भवतु नामेत्यादिना चा चा र्यः पराभिप्रायमाशंकते । भावानाम्वस्तूनां
स्वभावभेदः स्वभावे नैवान्यस्माद् व्यावृत्तिः । तत्रेति निरुपाख्येषु । कथं
स्वभावभेदविषया व्यावृत्तिविषयाः शब्दाः ।

[p. 125a ] ननु निरुपाख्येषु शब्दानां प्रवृत्तिरेव नास्ति तत्किमर्थमिदमाशंकितमि
ति
कदाचित् परो ब्रूते । तन्निराकरणार्थमाचार्यः प्राह । तेष्ववश्यं शब्दप्रवृत्या भाव्यं ।
ये तु न चान्यापोहवादिना शक्यम्वक्तुन्नैव निरुपाख्येषु शब्दानां प्रवृत्तिरिति ।
यतस्तेष्ववश्यं शब्दप्रवृत्त्या भाव्यमिति चोदको ब्रूत इति व्याचक्षते । तेषामनेन क्रमेण
देशकालनिषेध एव सर्वभावेषु क्रियते । तथा सम्बन्धस्य स्वरूपणानभिधानमुक्तं ।

[p. 343 ]एवं यत्पुनरेतत् तदर्थ
निषेधेऽनर्थकशब्दाप्रयोगात् । निर्विषयस्य नञोऽप्रयोग
इत्यत्रोत्तरम्वक्ष्यत इत्यादि ग्रन्थो वक्ष्यमाणश्चोदकाभिप्रायेणावाचकः स्यात् ।

तस्मादा चा र्य एव निरुपाख्येषु शब्दप्रवृत्तिं समर्थयते तेष्ववश्यं शब्दप्रवृत्त्या
भाव्यमित्या दिना ग्रन्थेन । कस्मात् । कथंचिज्ज्ञानशब्दविषयत्वेनाव्यवस्थापितेषु
निरुपाख्येषु सर्वत्रार्थे विधिप्रतिषेधे वा योगात्
। यदि क्वचिदसत आकारस्य
निषेधे ज्ञानाभिधाने स्यातां । तदा निषिद्धाकारपरिहृतेर्थे विधिः स्यात् । तथा चेति
विधिप्रतिषेधाभावे । अन्वयव्यतिरेकौ विधिप्रतिषेधौ आश्रयो यस्य व्यवहारस्य
स तथोक्तः । तमेव व्यवहारभावमुष्णेत्यादिनाऽह । उष्णस्वभावोग्निरित्यन्वयाश्रयो
व्यवहारः । नानुष्ण इति व्यतिरेकाश्रयः । अयमप्यतिप्रसिद्धो
लोकव्यवहारो न
स्यादित्यपिशब्देनाह । उष्णव्यवस्था ह्यनुष्णव्यवच्छेदेन ।

तस्य चानुष्णस्योष्णाभावलक्षणस्य कथञ्चिद् व्यवस्थानात् कथन्तद्व्यवच्छेदे
नोष्णं व्यवस्थाप्येत । तदाह । स्वभावान्तरेत्यादि । उष्णाभाव एवोष्णस्वभावा
दन्तरम्विलक्षणन्तद्विरहरूपेणेति स्वभावान्तरमुक्तं । अत एवासत इत्येतद् घटते ।

ननु स्वभावविशेषः स्वभावान्त
रन्तस्य कथंचिदपि विकल्पबुद्धेः शब्दस्य च
विषयत्वेनाव्यवस्थापनात् । सर्वथानुष्णस्याप्रतिपत्तेरनिश्चयात् तद्व्यवच्छेदलक्ष
णस्याग्निस्वभावस्याप्रतिपत्तिरनिश्चयः । यथाग्निस्वभावस्यैवं सर्वस्य पदार्थस्य ।
ततो व्यामूढमनिश्चितरूपं जगत् स्यात् ॥

स्यादेतत् । न तत्र वह्न्यादौ कस्यचिदसतो निषेधो येनाभावेप्यवश्यं प्रवृत्त्या
भाव्यमिति चोद्यते ।
किन्त्वनुष्णं स्पर्शाख्यं सदेव वस्त्वेव । अग्नेश्चार्थान्तरं
निषिध्यत इति ।

कथमित्याद्या चा र्यः । सदेवेति वचनात् सत्त्वमिष्टं । निषिध्यत इति
वचनादसत्त्वमेकं च कथं सदसन्नाम ॥ नेत्यादिना परः परिहरति । तत्राग्नावनुष्णं
नास्तीत्यनेन सर्वत्रानुष्णमसदिति ब्रूमः । एवं ह्युच्यमाने सत्त्वं प्रतिज्ञाय पुनः सर्वत्र
सत्त्वनिषेधेसदसत्त्वमेकत्र प्र
तिज्ञातम्भवेत् । केवलन्तत्र त्वग्नावनुष्णन्नास्तीति ब्रूमः ।
ततश्चान्यत्र सतोन्यत्रासत्त्वमविरुद्धं । अयमेव च देश ह¹⁹⁰ ?इत्याह । इह नास्तीति
देशस्य निषेधः । इदानीन्नास्तीति कालस्य । अनेन प्रकारेण नास्तीति धर्मस्य ।
धर्मिणो निषेधः । कस्मात् । तन्निषेधे धर्मिणो निषेधे । तद्विषयस्य धर्मिविषयस्य
शब्दस्य निर्विषयतया प्रवृ
त्त्यभावात् । ततश्च धर्मिशब्दाप्रवृत्तेरनिर्दिष्टो विषयो [p. 125b ]

[p. 344 ]यस्य नञस्तस्याप्रयोगात् । इदमिह नास्तीत्यवश्यमिदमादिपदैर्विषयः प्रतिषेधस्यो
पस्थाप्योन्यथा किम्विषयोयं प्रतिषेध इत्येवं स न ज्ञायते । एतच्च सर्व मु द्यो त क
रादीनाम्मतमुपन्यस्तं ।

सोपीत्या चा र्यः । तत्रापीत्या चा र्यः । तत्रापीत्यादिदेशकालधर्मनिषेधेन
देशादीनां निषेधः सत्त्वात् । आदिशब्दात् कालस्य प
रिग्रहः । व्यक्तिभेदाद्
बहुवचनं । नार्थस्येति धर्मस्य । क्वचित् सत्त्वादेव । न त्वर्थशब्देन धर्मिणो निर्देशः ।
परेणापि धर्मिनिषेधस्यानिष्टत्वात् ॥

स्यादेतन्न देशादिनिषेधः क्रियते नाप्युष्णस्य निषेधः । किन्त्वनुष्णेन सहाग्नेर्यः
सम्बन्धस्स निषिध्यते ।

नत्वित्याद्या चा र्यः । तन्निषेधेपीति सम्बन्धनिषेधेपि तुल्यो दोषः । धर्म्मिवत्
सम्बन्धस्याप्यनिषेधात् । तदेवास
स¹⁹¹ ?तीत्यादिना साधयति । असति सम्बन्धे
शब्दाप्रवृत्तिः । आदिशब्दादनिर्दिष्टविषयस्य नञोऽप्रयोगात् । अथवा तुल्यो दोषः ।
कथं । निषेधादसति यो निषेधस्तस्य त्वयैव निषेधादिति व्याख्येयं । कथं निषेध
इत्याह ॥ असतीत्यादि । असतो वास्येति सम्बन्धस्य निषेधे । तद्वत् सम्बन्धवत् ।
धर्मिणोपि निषेधः ॥

नेत्यादि परः । सम्बन्धो नास्तीत्येव स्वशब्देन न वै सम्ब
न्धस्य निषेधः ।

एतदुक्तम्भवति । यथा सम्बन्धस्य स्वशब्देन स्वरूपेणाभिधानन्नास्ति तथा
निषेधेपि । तदेवाह । किन्तर्हि नेह प्रदेशे घटो । नेदानीं काल इत्येवं प्रतिषे
धोक्तौ सत्यां । नानेन देशेन कालेन वास्य घटस्य सम्बन्धोस्तीति प्रतीतिः । तथा
नैवन्नाऽनेन प्रकारेण घटोस्तीत्युक्तौ नैतद्धर्मा घट इति प्रतीतिः । तथेत्येवं प्रतीतौ
सत्यां ।

तथापीत्या चा
र्यः । नेदानीमित्यादिनापि कथं सम्बन्धो निषिद्धो यावदस्य
पुंसः सम्बन्धो धर्मो वा नास्तीति मतिर्भवति । नेह नेदानीमिति प्रतिषेधे सम्बन्धो
नास्तीति मतिः । नैवमिति प्रतिषेधे धर्मो नास्तीति मतिः ॥

ननु धर्मनिषेधोऽपि सम्बन्धनिषेध एव । धर्मधर्मिणोः सम्बन्धनिषेधात् ।
सत्त्यं । संयोगसमवायलक्षणसम्बन्धभेदात्तु सम्बन्धो धर्मो वेति भेदेनोक्तं
।
न चास्यास्सम्बन्धो नास्तीति मतेः कथंचिद् भावे सम्बन्धादिसत्तायां सम्भवः ।
कस्मादभावेष्वित्यादि । तथाशब्दो यथाशब्दार्थमाक्षिपति । यत्तदोर्नित्याभि
सम्बन्धात् । सत्सु देशादिषु यथा नास्तीति बुद्धेरभावः । सत्स्वभावबुद्धेर्विरोधात् ।
तद्वदभावेषु । असति बुद्धिप्रवृत्तेरनभ्युपगमात् । तस्मात् सम्बन्धाभावप्रतीतेः
सकाशान्नायमिहेत्याद्या प्रतीतिः
। सा तदभावे सम्बन्धाभावप्रतीत्यभावे न स्यात्

[p. 345 ]यद्वा सेति सम्बन्धाभावप्रतीतिः । तदभाव इति सम्बन्धाभावे । प्रतीतौ वा
तदभावस्य सम्बन्धाभावस्य । तादृशी सम्बन्धाभावप्रतीतिस्सा विद्यते यस्य
पुंसः । तस्य यथाप्रतीतिमतः । तत्प्रभवास्सम्बन्धाभावप्रतीतिजन्मानस्सम्बन्धाभाव
विषयाः शब्दाः केन वार्यन्ते । विकल्पानाम्वि
षयः सम्बन्धाभावो न शब्दा- [p. 126a ]
नामिति चेदाह । स एव हीत्यादि । यो न वितर्काणाम्विषयः स एव न शब्दा
नाम्विषयः । विकल्पविषयस्त्ववश्यं शब्दविषय इत्यर्थः । ते चेत् प्रवृत्ता इति
वितर्काः ॥

ननु पुरोवस्थिते नीलादौ नीलमित्यादिविकल्पः । स्वलक्षणविषयो न च
स्वलक्षणं शब्दवाच्यमित्याह । न हीत्यादि । अवाच्यमर्थमिति स्वलक्षणं । विक
ल्पा
धिकाराद् विकल्पबुद्धयो गृह्यन्ते । समीहन्त इत्यालम्बन्ते । सामान्याकारैव
सदा विकल्पबुद्धिर्यापि सन्निहिते स्वलक्षणे । सविकल्पनिर्विकल्पयोस्तु यौग
पद्यादभिमान एष मन्दमतीनां विकल्पः स्वलक्षणाकार इति । विचारितं चैतत्
प्रमाणविनिश्चये शास्त्रकारेणेति नेह प्रतन्यते ।

ननु यदि विकल्पबुद्ध्या विषयीकृतत्वात् सम्बन्धाभावो वाच्यः । एवन्तर्हि
सम्बन्धोपि वाच्यः स्याद् विकल्पबुद्ध्या विषयीकृतत्वाद्।अथेष्यत एव । कथन्त
र्ह्याचार्य दि ङ् ना गे न तस्यावाच्यत्वमुक्तमित्याह । सम्बन्धस्येत्यादि । स्वेन रूपेणेति
सम्बन्धरूपेण । सम्बन्धिनं सम्बन्ध इति परस्परापेक्षालक्षणम्भावमात्रमद्रव्यभूतः
सम्बन्धस्य स्वभावः । तेन च रूपेण तस्याभिधायकः शब्दो नास्ति । सम्बन्धशब्दो
हि तस्याभिधायक
एष्टव्यः स च प्रयुक्तः कयोरित्याक्षिपति । तत्र राजपुरुषयोः
सम्बन्ध इत्युच्यमाने राजपुरुषयोरित्यस्य व्यतिरेकस्य हेतुः सम्बन्धस्तदा स
सम्बन्धः सम्बन्धिरूपेण प्रतीयते । तदाह । अभिधानेन सम्बन्धित्वेनेत्यादि ।
राजपुरुषयोः सम्बन्ध इत्यभिधाने राजपुरुषाभ्यां परस्परसापेक्षाभ्यां निष्कृष्ट
रूपस्यैव सम्बन्धस्य सम्बन्धित्वेन बु
द्धावुपस्थानात् । यथाभिप्रायमप्रतीतः ।
राज्ञः पुरुष इति परस्परापेक्षालक्षणस्सम्बन्धो यथा ज्ञातुमिष्टस्तेन रूपेणाप्रतीतिः ।
तदिति तस्मादयं सम्बन्धः प्रतीयमानोपि सम्बन्धशब्दात् । यथोक्तविधिना सम्ब
न्धिरूप एवेति न सम्बन्धेनाभिधीयते । तस्मान्नाभाववत् सम्बन्धेपि प्रसंग
इति सम्बन्धाभावो यथा बुद्ध्या विषयीक्रियत इ
ति वाच्यः प्रसक्तो नैवं सम्बन्धेपि
वाच्यत्वमित्यर्थः । सम्बन्धाभावो हि स्वेन रूपेण बुद्ध्या विषयीक्रियते । शब्दे
नापि तथैवाभिधीयते । सम्बन्धस्तु स्वरूपेण गृह्यते । नाप्यभिधीयते । सम्बन्धि
रूपापन्नस्यैव विषयीकरणादभिधानाच्च । तथा चाह ।

असत्त्वभूतस्सम्बन्धो रूपन्तस्य न गृह्यते ।

[p. 346 ]

नाभिधानं स्वरूपेण सम्बन्धस्य कथञ्चनेति ।

तस्मात् स्थितमेतद् विकल्पविषयोवश्यम्वाच्य इति । ततश्च यदि नास्ति
सम्बन्ध इति मतिस्तदा तत्प्रभवोपि शब्दः प्रवर्त्तत एव । तथाचाभावविषयः
शब्द आपतित एव ।

अथ माभूदयन्दोष इति सम्बन्धस्य नास्तीति बुद्ध्या विषयीकरणं नेष्यते ।
नेह घट इत्यत्र कस्य निषेधो । न तावद् देशादेस्तस्य सत्त्वात् । न सम्बन्धस्य
[p. 126b ] तद्भावस्याग्रहणादि
ति यत्किञ्चिदेतत् ॥

अपि चाभावमभिधेयं यो ब्रूते तं ब्रुवाणं प्रति अयमभावानभिधानवादी अभावो
न वाच्य इति प्रतिविदधन् प्रतिक्षिपन्नब्रुवाणः कथं प्रतिविदध्यात् । न ह्यभाव
शब्दमुच्चारयता अभावस्य वाच्यत्वं शक्यं प्रतिपादयितुं । अथेच्छत्यभावस्य
वचनन्तदा वचने वास्याभावस्याभ्युपगम्यमाने कथमभावोनुक्तः । उक्त एव ।
अभावो न वाच्य इत्य
नेनैवाभावशब्देन तस्योक्तेः ॥ अथ परेणाभावस्य वाच्यत्वं
यदुच्यते तदनुवादेन निषेधः क्रियते ।--

--नाभावो वाच्यस्तेनादोष इति चेत् ।

नन्वनुवादेपि किमभावस्य वाच्यता न भवति येनैवमुच्यते । तस्मादिष्टस्यै
वाभावस्य वाच्यता । स्वभावो नैवास्ति तेनासत्त्वादवचनमभावस्येति चेदाह ।
अथाभावमेवेत्यादि । तेनेत्यभावस्यासत्त्वेन ।
इदानीमित्यभावस्यासत्त्वे तदेवाभावो
नास्तीति वचनं कथं । अभावो नास्तीत्यस्यैवाभावशब्दस्य प्रयोगो न स्यात् ।
कथञ्च न स्यादभावस्यैवानभ्युपगमात् । अभावो ह्यस्य वाच्यः स च नाभ्यु
पगम्यते । परपरिकल्पितस्याभावस्य प्रतिषेध इति चेदिष्टस्तावदभावविषयः
शब्दः । तस्मात् कथंचिदभावव्यवहारं प्रवर्त्तयताऽवश्यमभावविषया ज्ञा
नशब्दा
एष्टव्याः ।

यत्पुनरेतदुक्तम् । अर्थनिषेधे सत्यनर्थकशब्दाप्रयोगात् कारणान्निर्विषयस्य
नञोप्रयोग इत्यत्रोत्तरम्वक्ष्यतें ।

अनादिवासनोद्भूतविकल्पपरिनिष्ठत १ । २०७ इत्यादिना ।

तस्मादित्युपसंहारः । इयता च ग्रन्थेन यदुक्तन्तेष्ववश्यं शब्दप्रवृत्त्या भाव्य
मिति तदेवाचा र्ये ण समर्थितं ।

अत्र परः प्राह । यद्यभावेष्वपि शब्दास्सन्ति तेष्व
भावेषु कथं स्वभावभेदः
शब्दप्रवत्तिहेतुर्येनापोहविषयत्वमभावप्रतिपादकानां स्यात् ।

[p. 347 ]अत्रोत्तरमाहा चा र्यः । तत्रापीत्यादि । रूपाभावादिति स्वरूपाभावादभावस्य ।
रूपाभिधायिनः स्वभावग्राहकाः शब्दा नाशंक्या एव । यतस्ते शब्दा अभावविषया
व्यवच्छेदस्यान्यापोहस्य वाचकाः सिद्धा एव ।

एतदुक्तम्भवति । अभावविषया
णां शब्दानां भावस्वरूपाग्राहकत्वा
दपोहविषयत्वन्तथा भावविषयाणामपि शब्दानाम्भावस्वरूपाग्राहकत्वादपोहविष
यत्वमेव । केवलं केचिच्छब्दा भावाध्यवसायाद् भावविषयाः केचिदभावाध्य
वसायादभावविषया उच्यन्ते । वस्तुनि वृत्तिर्व्यापारो येषां शब्दानान्तेषां किं
रूपमभिधेयं विधिरूपेण वस्तुग्राह्यमाहोस्विद् भेदोऽन्य
व्यावृत्तः स्वभावोध्यव
सीयत इति शङ्का स्यात् । अभावस्तु विवेकलक्षण इति स्वभावविरहलक्षणः कस्मा
न्निमित्तीकर्त्तव्यस्य रूपस्य वस्तुस्वभावस्य । तद्भावे तस्य रूपस्य सत्तया ह्यभावा
योगात् । तस्य रूपस्य भावस्तद्भावः स एव लक्षणं यस्य भावस्य स तथोक्तः । अय
मेव स मुख्यो विवेकोन्यापोहः । अन्यस्तु गवादिशब्दविषयो
पोहनिमित्तत्वादपोह इत्यु- [p. 127a ]
पचरितः सर्वभावविरहलक्षणः । तस्य विवेकस्य तथाभावख्यापिन इति विवेकरूपा
भिधायिनः ॥ विवेकविषया इत्यन्यापोहविषया । विकल्पाश्च विवेकविषया इति
सम्बन्धः । ते शब्दा विकल्पाश्च । एकं व्यावृत्तिसमाश्रयभूतम्वस्तु । प्रतिस 192 ? श
रणमधिष्ठानं येषां शब्दानां विकल्पानाञ्च । ते तथोक्ताः । तथा ह्यकृतकव्य
वच्छेदेन यदेव वस्तु कृतकशब्दस्य विकल्पस्य वाधिष्ठानन्तदेवानित्यानात्मादि
शब्दानाम्विकल्पानां च । ते तथाभूता अपि भिन्नविषया एवेति सम्बन्धः ।
कस्माद् यथास्वमित्यादि । या व्यावृत्तिर्यतो व्यवस्थाप्यते सा तस्या अवधिः ।
यथा कृतकाख्यस्य व्यवच्छेदस्याकृतकः । एवमनित्यत्वलक्षणस्य व्यवच्छेदस्य
नित्य इत्यादि । तेषां
यथास्वमवधीनां भेदास्तैर्भेदैरुपकल्पिता रचिता अनित्य

[p. 348 ]त्वादीनां विवेकिनां भेदाः परस्परं विशेषाः । तैर्भेदैर्भिन्नेष्विव विकल्पबुद्धौ प्रति
भात्सु प्रतिभासमानेषु धर्मिषु । तेषां शब्दानाम्विवेकेषु भेदेषु विकल्पानां चोपस्था
पनात् । यथाक्रमं वाचकत्वेन ग्राहकत्वेन चोपश्लेषात् ।

ननु च कृतकानित्यत्वयोर्नैवावधिभेदोस्त्यकृतकस्येव नित्यरूपत्वात् ।

ततश्च प्रतिज्ञार्थैकदेश एव हेतुः ।

नैष दोषो यस्मादकृतकस्यापि प्राग्भावस्यानित्यत्वात् । कृतकस्यापि प्रध्वं
साभावस्य नित्यत्वादस्त्येवावधिभेदः । यद्वा कारणेन कृतः शब्दो न भवतीत्यस्य
समारोपस्य व्यवच्छेदेन कृतको द्वितीयादिक्षणे स्थायित्वसमारोपव्यवच्छेदेनानित्य
इत्युच्यत इत्यस्त्येवावधिभेदः । तेनेति यथोक्ते
न व्यावृत्तिभेदेन स्वभावहेतौ
स्वभावस्यैव साध्यसाधनभावेपि न साध्यासाधनयोः संसर्ग एकत्वं । ततश्च यदुक्तं
स्वभावे साध्ये प्रतिज्ञार्थैकदेशो हेतुः स्यादिति स दोषो नास्तीत्याह ।--

तन्नेति । तदिति तस्मात् ॥ स चायं स्वभाव इति सम्बन्धः । स्वभाव
इत्यव्यतिरिक्तो धर्मः । स कदाचित् सत्त्वमन्यो वा । यद्यपि कृतके सत्त्वमस्ति
सत्सु च कृतकत्वन्तथा
पि हेतुकृतोयं स्वभाव इत्येतावन्मात्रविवाक्षायां कृतको
हेतुरुच्यते । न तु सामर्थ्यविवक्षायां । प्रमेयत्वादिवत् । सामर्थ्यमस्त्येतावन्मात्र
विवक्षायाञ्च सत्त्वं हेतुरुच्यते तेन तु हेतुकृतत्वविवक्षायां । १८७-८८

तेन यदुच्यते । कृतके सत्त्वं विद्यते न च तस्यानित्यत्वे व्यभिचारोस्ति
। तत्किमित्युपाधिभेदेन विशेष्यत इति तदपास्तं । कृतकत्वादौ
सामर्थ्यस्या
विवक्षितत्वादिति । हेतुत्वेनापदिश्यमान उच्यमानः । उपाधिभेदापेक्षो विशेषण
भेदापेक्षः । केवलो वेत्युपाध्यनपेक्षः । साध्यसिद्ध्यर्थमुच्यते । अनित्यत्वे साध्ये
कृतकत्वमुपाधिभेदापेक्षन्तदनपेक्षन्तु सत्त्वं ॥ अपेक्षितेत्यादिनोपाधिभेदापेक्षत्वं कृत
[p. 127b ] कत्वस्याह । परस्याहेत्वभिमतस्य जनन
शक्तिरेव व्यापारः । अन्वयव्यतिरेकानु
विधानमेव चापेक्षा । स्वभावनिष्पत्तौ स्वभावनिष्पत्तिनिमित्तमपेक्षितः परव्यापारो
येन भावेन स कृतकः । संज्ञायां कनो विधानात् संज्ञाशब्दोयं कृतक इति । यत

[p. 349 ]एवन्तेनेयं कृतकश्रुतिः स्वभावाभिधायिन्यपि सती परोपाधिमत्यन्तविशेषणमेनं
स्वभावमाक्षिपति । एतेनेति कृतकत्वस्योपाधिभेदापेक्षत्वप्रतिपादनेन । प्रत्ययानां
कारणनाम्भेदस्तेन भेत्तुं शीलं यस्य स तथोक्तस्तद्भावस्तत्त्वं । स्थानकरणादि
भेदाद् भिद्यते शब्दः । आदिशब्दात् प्रयत्नानन्तरीयकत्वादयो व्याख्याताः ।

एवमित्यादिनोपसंहारः । क्वचित् प्रयोगे उपाधिभेदंप्रत्यनपेक्षः । अत
एवाह । सामान्येन अनित्य एव साध्ये यथा सत्त्वं । स्वभावभूतश्चासौ धर्मश्च
तस्य परिग्रहेण
। क्वचित्स्वभावो हेतुरुच्यते इति प्रकृतं । यथा तत्रैवेत्यनित्यत्वे
साध्य उत्पत्तिः । न चोत्पत्तिरुत्पत्तिमतोन्याभावस्याजन्यत्वेनोत्पत्त्यभावप्रसङ्गात् ।
केवलमर्थान्तरभूतेवकल्पिताविशेषणत्वेन तेनोत्पत्तेरित्युत्पत्तिमत्वादित्यर्थः । अयमु
पाध्यपेक्ष एव स्वभावो द्रष्टव्यः । कृतकत्वादौ परभूत उपाधिरहितत्वात्मभूत एव
धर्मविशेष इत्येता
वान् विशेषः ।

अनया दिशेति । उपाध्यपेक्षानपेक्षहेतुप्रविभागदिशा ॥ १८९

यदि सत्ताख्यः स्वभावो हेतुः सत्त्वमिति यावत् । प्रधानादिसत्ता कथं न
साध्यते । अथ सत्ता-सामान्ये साध्ये सिद्धसाध्यता स्यादतः सत्ताविशेषस्साध्य
स्तस्मिंश्च साध्ये विशेषस्यानन्वयात् साध्यशून्यो दृष्टान्तः स्यादतो न सत्ता साध्यते ।
तदा हेतावपि सत्त्वे विशेषस्यानन्वया
त् साधनशून्यो दृष्टान्तः स्यात् । तदाह
। अनन्वयो हीत्यादि । भेदानाम्विशेषाणां व्याहतो दुष्टो हेतुसाध्ययोः । हेतौ
साध्ये चेत्यर्थः ॥ अन्यत्र चेत्यनात्मादौ । तदिति सत्त्वं । किलशब्दोनभिमतार्थे
एव । प्रसाध्यमानमिति । १८९-९०

अस्ति प्रधानमित्यादिना प्रधानलक्षणयोगेन विशेषीभवति न च विशेषः

[p. 350 ]साधयितुं शक्यते तस्यानन्वयात् । य
थाऽहेत्याचार्य दि ग्ना गः । अस्ति प्रधान
मित्यनेन प्रधानस्वलक्षणमेव साध्यत इति यत्सां ख्ये नोक्तं तत्प्रमाणस्यानुमानस्य
विषयाज्ञानात् । सामान्यविषयं ह्यनुमानं स्वलक्षणविषयं । व्याहन्यते दुष्यति ।
किन्तर्हि । हेतावपि तुल्यदोषत्वात् । तदेवाह । न हि हेतुरित्यादि । न विद्यते
ऽन्वयोस्येत्यनन्वयः सिद्धेः साध्यसाधनस्य ना
ङ्गं । कुत इत्यसाधारणाद्धेतोः ।
भावः सत्ता सआ उपादानम्विशेषणं यस्य धर्मिणस्तन्मात्रे । तन्मात्रत्वादेव सामा
न्यरूपे धर्मिणि साध्ये । सां ख्य स्य न कश्चिदर्थः सिद्धः स्यात् । त्रैगुण्यादिलक्षण
स्यासिद्धेः । अनिषिद्धञ्च तादृशं । तादृशमिति सामान्यमात्रं । अनेन सिद्धसा
[p. 128a ] ध्यतामाह ॥
१९०-९१

न सर्वथेत्यादिना व्याचष्टे । सत्तासाधन इति सत्तासिद्धौ । भावमात्रविशे
षण इति सत्तामात्रविशेषणः । अनिर्दिष्टः स्वभावविशेषो यस्येति विग्रहः । नेहेति
वस्तुमात्रसाधने । सत्तासाधनप्रतिषेधः । किन्तु स वादी तथा सामान्ये नास्ति
कश्चिदिति कञ्चनास्य धर्मिणो भेदं विशेषं नित्यत्वादिकमपरामृशन्नसंस्पृशन् ।
अनेनेति वादिना ॥ उपात्तभे
द इत्युपात्तविशेषः । त्रिगुणात्मको नित्य इत्यादि
नोपात्तभेदे साध्येस्मिन् प्रधानादिके धर्मिणि । भवेद्धेतुरनन्वयः । नास्य साध्य
धर्मविशेषणदृष्टान्तेन्वयोस्तीत्यनन्वयः । यत एवं ।

सत्तायान्तेन साध्यायाम्विशेषः साधितो भवेत् ।

अन्ये तु सत्तायामित्यादि पश्चाद् धर्मादौ व्याख्याय । पूर्वार्द्धमुपात्तभेदमित्यादि
पश्चाद् व्याचक्षते ।

[p. 351 ]

स ही
त्यादिना व्याचष्टे । एको मूलप्रकृतेर्भेदाभावात् । नित्यो निरन्वय
विनाशाभावात् । त्रिगुणत्वात्मकत्वात् सुखदुःखमोहात्मकः । अन्यो वेति कर्त्तृ
त्वादियुक्तः । यथाकथंचिदपीति । यथोक्तैर्द्धर्मैः समस्तैर्व्यस्तैर्वा विशेषितः ।
तत्स्वभाव इति यथोक्तविशेषणविशिष्टस्वभावः । स च धर्मी तथेति विशिष्टेन
स्वभावेन नान्वेति सपक्षे । तथा भूतस्य
दृष्टान्तधर्मिणोसिद्धेः । न तेन सिद्धेनेति
सत्तामात्रेण । सत्तामात्रे विवादाभावात् । १९१-९२

नन्वित्यादि परः । एवं प्रसङ्ग इति यः सामान्यविशेषविकल्पेन सत्ताया
मुक्तः । तदुक्तं ।

विशेषानुगमाभावः सामान्ये सिद्धसाध्यतेति ।

यस्मात्तत्राप्यग्न्यादिषु साध्येषु नाग्निसात्तायां कश्चिद्विवादोस्त्यग्निमात्रस्य
सिद्धत्वात् । न च तेन सिद्धेन किञ्चित्
तस्याप्रवृत्त्यङ्गत्वात् । देशादिविशिष्टो
ह्यग्निः प्रवृत्त्यङ्गं नाग्निमात्रं । स एव तर्हि साध्य इत्याह । विशिष्ट आधारो
यत्राग्न्यादिकं साध्यते स विशेषणं यस्याग्न्यादिकस्य स विशिष्टाधारविशेषणं ।
तस्य । साध्यत्वेनाभिमतस्य । सपक्षेऽनन्वयादसिद्धिः ।

नेत्या चा र्यः । न वै स आधारो विशेषणभावेन गृहीतोपि तमग्निम्विशेषी
करोति ।
येनान्वयः स्यात् । किं कारणं । तदयोग इत्यादि । तस्य धर्मस्य
तस्मिन् धर्मिण्ययोगो य आशंकितस्तस्य व्यवच्छदेन विशेषणात् । एतच्च पक्षधर्म
१ । ३ इत्यत्रोक्तं । वक्ष्यते च चतुर्थे परिच्छेदे ४ । १४९ ॥

ननु च व्याप्तिग्रहणकाले प्रदेशायोगव्यवच्छिन्नो वह्निरसिद्धः । तत्सिद्धौ
वा किमर्थोन्वयानुगमः । कथम् । असिद्धो यस्मात् । यत्र यत्र धूमस्तत्र त
-त्राग्नि
रिति व्याप्तिं प्रतियता सामान्येनाभिमतदेशायोगव्यवच्छिन्नोपि बह्निराक्षिप्त एव ।
केवलमिदानीमस्मिन्देशे वह्निरित्येवं विशेषप्रतीत्यर्थमन्वयानुगमनमिष्यते ।

[p. 352 ]

तस्मादित्युपसंहारः । तत्रेति प्रदेशादौ । तदयोगव्यवच्छेदेनेति तस्मिन् प्रदेशादौ
[p. 128b ] धर्मिणि साध्यधर्मस्यायोगव्यवच्छेदेन सामान्यस्याग्निमात्रस्य साधनात्
नास्त्यन्वय
दोषः । नापि सिद्धसाध्यता प्रदेशायोगव्यवच्छेदस्यासिद्धत्वात् ॥ प्रधानादिके धर्मिण्य
योगव्यवच्छेदेन सत्तामात्रं साध्यमिति चेदाह । न तथेत्यादि । क्वचिदिति प्रधाना
दिके धर्मिणि । कस्मात् । प्रधानादिशब्दवाच्यस्यैवार्थस्य त्रैगुण्यादिलक्षण
स्यैवाभावात् । निर्विशेषेणैव सा सत्ता । विशेषणभूतस्याधारस्याभावात् ।

कथमित्यादि परः । सोपि ध
र्मी कथं । विज्ञातव्यः । ज्ञात्वा च शब्देनाभि
धातव्यः । अभिहितः प्रमाणेन निश्चेतव्यः । तस्माज्ज्ञेयत्वादिभिः सोपि सिद्ध
एव । तस्मिन् सत्ता सामान्यं साध्यते । तत्किमिदानीं ज्ञेयन्निर्विशेषणमस्तीत्ये
तावता प्र धा न स्य सिद्धिरस्तु । ज्ञेयाद्यर्थो हि प्रधानार्थः शब्दार्थरूपः स्यान्न
नित्यादिगुणोपेतः ॥ प्रधानन्तावत्सिद्धम्भवत्यन्ये च धर्मा अन्यैः प्रमाणैः से
त्स्यंते
इति चेदाह । तथापि ज्ञेयत्वादिना किं सिद्धं स्यात् । नैवाभिमतस्य प्रधा
नस्य स्वलक्षणस्य सिद्धिः स्यात् । अस्य शब्दार्थरूपत्वात् । अग्न्यनुमानेपि तर्ह्य
ग्निमात्रं सिद्धमित्यसाध्यं स्यादित्याह । अन्यत्र तु तदेवाग्निसामान्यनियता
धारमसिद्धन्तत्र देशे न सिद्धमिति साध्यते ॥

ननु तत्रापि तदयोगविरहिणेति तेन प्रदेशेनायोगस्तदयो
गस्तेन विरहः
प्रदेशेन योग इत्यर्थः । सोस्ति यस्य सामान्यस्य तत्तथोक्तं । तेनान्वयो न सिद्धः ।

नेत्यादिना परिहरति । न वै कश्चिन्न्यायज्ञः तथाभूतेन प्रदेशसम्बन्धिना
ऽग्निसामान्येन व्याप्तिं करोति । तस्मात् परं प्रतिवादिनं प्रतिपादयता धूमो
ग्निनान्तरीयकोग्न्यविनाभावी दर्शनीयः । यत्र धूमस्तत्राग्निरित्येवं । स धूम
स्तथेति स
र्वोपसंहारव्याप्तिप्रदर्शनेनाग्निमात्रेण व्याप्तः सिद्धो यत्रैव प्रदेशे

[p. 353 ]धर्मिणि स्वयं स्वेन रूपेण दृश्यते तत्रैवाग्निबुद्धिञ्जनयति । तत्रैतस्यां सामर्थ्या
दनुमेयप्रतीतौ साध्यनिर्देशेन न किञ्चित् प्रयोजनन्तेन विनापि साध्यसिद्धेः
एतदेवाह । तत्रेत्यादि । तत्र साध्यधर्मिणि लिङ्गस्य दर्शनात् सम्बन्धाख्यानमात्रा
च्चेष्टस्य साध्यस्य सिद्धेः
। यतश्च न साध्यस्य धर्मधर्मिसमुदायस्य निर्देशस्तदा
तदनिर्देशे च कथन्तद्विशिष्टे साध्यधर्मेणान्वयः । नैव । यतोनन्वयदोषः
स्यात् । तदिति तस्मादयन्धूमोग्न्यविनाभावितया सिद्धः सामर्थ्यादेव तेन प्रदेशे
नायोगम्व्यवच्छिनत्ति । तस्मात् समुदायः साध्य उच्यते ।

यदि हि तत्र नाग्निः स्यान्नैव धूमो भवेदिति सामर्थ्यं । अन्वय
स्तु केवले
नैव साध्यधर्मेण दर्शनीयो न साध्यधर्मधर्मिसमुदायेन । तस्य दृष्टान्तेऽसिद्ध
त्वात् । समुदायेन च व्याप्तिप्रदर्शने प्रयोजनाभावात् । अत एवाह । न पुनर
स्यास्तथेति प्रदेशविशिष्टस्योपन्यासपूर्वकोन्वयः । किं कारणं । साध्योक्ते
रिहान्वयप्रदर्शनकालेऽनङ्गत्वात् । साध्यनिर्देशपूर्वकाले वान्वयस्येष्यमाणे नैव
सा
धनवाक्यात् कश्चित् प्रतिज्ञावाक्यमपनयेत् । [p. 129a ]

तस्मात् स्थितमेतत् । पक्षमनुप्रदर्श्यैव साध्यधर्मेण लिङ्गस्य व्याप्तिः
कथनीयेति । तथा चाह आचार्य दि ग्ना गः । लिंगस्य धूमादेः साध्येनाव्यभिचारो
न्यत्र सामान्ये न धर्मिमात्रे दर्शयितव्यः । निश्चिताव्यभिचारं च लिङ्गन्तत्रे ति
साध्यधर्मिणि प्रसिद्धं सत् । तेन व्यापकधर्मेण युक्तं साध्यधर्मिणं गमयिष्यति ।

तस्मादित्यादिनोपसंहारः । यथाग्निसाधनम्विशेषपरिग्रहादनवद्यं नैव सत्ता
साधनमनवद्यं विशेषासिद्धैः । तदेवं सिद्धसाध्यताप्रसंगादनन्वयाच्च न प्र धा ना देः
सत्ता साध्या ॥

[p. 354 ]

साधनं पुनः सर्वमत्रमनुद्दिष्टमिति प्रतिपादयितुमाह । अपरामृष्टेत्यादि ।
अपरामृष्टोनुपात्तस्तद्भेदः । यस्मिन् वस्तुमात्रे सत्तामात्रे । तस्मिन् सा
धने
क्रियमाणेन्वयो न विहन्यते । कस्य । तन्मात्रव्यापिनः सत्तामात्रव्यापिनस्सा
ध्यस्य । तदेव विवृण्वन्नाह । वस्तुमात्रव्यापिनि साध्यधर्मे । स्वभावविशेषा
परिग्रहेण पुनस्सत्त्वे क्रियमाणे नान्वयव्याघातः । न साध्यशून्यो दृष्टान्त इत्यर्थः ।

न हि तत्रेति । सत्त्वे साधने । कस्मात् । सन्मात्राश्रयेपि सत्त्वमात्रस्य
हेतुत्वेनाश्रयणेपीत्यर्थः । न पुनः
साध्यत्वे सत्ताया विशेषानाश्रयः । कस्माद्
। वैफल्यात् १९२-९३

सत्तायां साध्यायां पुनर्दोषान्तरन्दातुमाह । अपि चेति । असिद्धे प्रधानादौ
धर्मिणि न भावधर्मोस्तीत्यसिद्धो हेतुः । यस्तु भावाभावोभयाश्रयो धर्मः स
सत्त्वे साध्ये व्यभिचार्यनैकान्तिको योप्यभावस्य धर्मः स सत्त्वे साध्ये विरुद्धो सत्त्व
स्यैव साधनात् । यस्यां प्रधानादिसत्तायां साध्यायां हेतु
र्यः कश्चिदुपादीयते स
सर्वो दोषत्रयं नातिवर्त्तते । सा सत्ता साध्यते कथं । इह च हेतोः सिद्धत्वमभ्यु
पगम्य विरुद्धानैकान्तिकान्तिकत्वे उक्ते हेत्वसिद्धावनयोरसम्भवात् । १९२-९३

ननु सर्वज्ञादिसत्तायामपि साध्यायां हेतोरसिद्धतादिदोषस्य तुल्यत्वात् कथन्त
त्सत्तासिद्धिः ।

नैष दोषः । यद्यदुपदिश्यते तज्ज्ञानपूर्वकमेव यथाऽन्यत् किञ्चित् । उप

दिश्यते च चतुरार्यसत्यं । तस्मात्तदपि ज्ञानपूर्वकमेव यस्य तज्ज्ञानं सोस्माभिः सर्व
ज्ञोभ्युपगम्यत इति । न कश¹⁹³ ? काचित् क्षतिः । तद्धेतुरिति सत्ताहेतुः । त्रयीमिति
त्र्यवयवान्दोषजातिन्दोषप्रकारान्नाभिवर्त्तते । तामाह । असिद्धमित्यादि । विरोध

[p. 355 ]मिति विरुद्धतां । तत्र भावधर्मो हेतुरसिद्धसत्ताके कथं सिध्येत् ।

स्यादेतद् । भावधर्मः प्र
धा ना देस्सिद्धो न तु भाव इत्याह । यो ही
त्यादि । यो हि प्रधानादिभावधर्म्महेतुन्तत्र प्रधानादाविच्छति स कथं वादी प्रधा
नादिकम्भावं सिद्धं नेच्छेत् । तस्माद् भाव एव धर्मः । कथन्तर्हि भावस्यायं धर्म
इति कथ्यत इति चेदाह । कदाचिदपेक्षयेति भेदान्तरप्रतिक्षेपलक्षणया व्यतिरे
कीव भिन्नरूप इव धर्मिणः सकाशाद् धर्मो निर्दिश्य
ते । यथा कृतकत्वमस्ये- [p. 129b ]
त्यकृतकव्यावृत्त एव भाव उच्यते । नत्वन्य एव धर्मो धर्मशब्देनोच्यतेऽन्यश्च
धर्मी धर्मिशब्देनेत्याह । न हीत्यादि । यस्मादन्यव्यावृत्तिनिरपेक्षः पुमान् यदा
शब्दस्याकृतकादेवैकस्माद् व्यावृत्तिं जिज्ञासते । तदा कृतकत्वमस्येत्युच्यते ।
यदान्यव्यावृत्तिसाकांक्षोऽकृतकत्वादेवैकस्माद् व्यावृत्तिं जिज्ञासते तदा कृतकः
शब्द इत्यु
च्यत इति । एतच्च प्रागेवोक्तम् । भेदान्तरप्रतिक्षेपाप्रतिक्षेपेत्या
दिना ।

अथ पुनरुभयोर्भावाभावयोर्द्धर्मं हेतुम्बूयात् । कथं पुनरेको धर्मो भावाभावयो
र्भवति । धर्मो हि स्वभावो यश्च भावस्य स्वभावः कथमभावस्य स्यादित्याह ।
अनाश्रितेत्यादि । अनाश्रितम्वस्तु यस्मिन् व्यतिरेकमात्रे । तस्य व्यतिरेक
मात्रस्य प्रतिषेधमात्रस्य धर्मत्वेन कल्पि
तस्याभावेप्यविरोधात् । व्यतिरेकमात्रमेव
कथम्भवतीत्याह । अपर्युदासेन प्रसज्यप्रतिषेधेन । प्रसज्योपसर्जनो विधिः पर्युदासः
स चेह नाश्रितः । यथा न भवति मूर्त्त इत्यमूर्त्तत्वं मूर्त्तत्वनिवृत्तिमात्रं भावेपि
विज्ञाने निरूपाख्येप्यभावेपि स्यात् ॥

परः प्रतिबद्धुमाह । निरुपाख्याभावान्न प्रतिषेधविषयत्वं । यदधिकरणादि
श
क्तियुक्तन्तत्कस्यचिद्विषयः स्यात् । निरुपाख्यं च सर्वशक्तिरहितन्तत्कथम्विषयः
स्यात् । संप्रति प्रतिषेधविषयत्वे प्रतिषिद्धे किम्विधिविषयोस्ति निरुपाख्यं । तदपि

[p. 356 ]विधिविषयत्वन्निरुपाख्यस्य नेति चेत् । कथमिदानीमभावो न प्रतिषेधविषयः । विधि
विषयत्वनिषेधादेव हि प्रतिषेधविषयत्वं । किं कारणम् । विधिनिवृत्तिरूपत्वात्
प्रतिषे
धस्य । तदिति तस्मादेतदनन्तरोक्तमव्यवच्छेदमात्रं द्वयोरपि भावाभावयोः
सम्भवत् सत्त्वे साध्ये गमकत्वं कथमात्मसात् कुर्यात् । किम्बिशिष्टं गमकत्वं ।
विपक्षेत्यादि । विपक्षे प्रयोगे वृत्तिर्हेतोस्तस्य शङ्का तस्या अपि व्यवच्छेदेन न लभ्यन्न
चोभयधर्मस्य व्यवच्छेदमात्रस्य विपक्षाद् व्यावृत्तिरस्तीति कथन्तद् गमकत्वमात्म
सात् कुर्यात् । स च वा
दी स्ववाचान्यवचनेन । सत्तासाधनस्य हेतोरुभयधर्मतां
ब्रुवाणस्सतः साध्यादन्यत्राप्यसति अस्योभयधर्मस्य हेतोर्वृत्तिम्भाषते । स एव
च सत्तायां साध्यायामव्यभिचारनिबन्धनत्वाद् गमकत्वस्येत्यव्यभिचारम्भा194 ?एत
इति हेतोः कथं नोन्मत्तः ॥

अभावधर्मन्तु हेतुं सत्तायाम्वदतोस्य वादिनो विरुद्धः स्यात् । सत्त्वविपरीत
स्यासत्त्वस्य साधनात् ।
कः पुनरस्यैव अभावस्यैव धर्म इत्याह । व्यवच्छेदं
कीदृशम्भावमात्रव्यापी सामर्थ्यलक्षणस्तस्य व्यवच्छेदो नियमेनाभावस्यैव
भवति । न तु मूर्त्तत्वादेर्व्यवच्छेदस्तस्यैवोभयधर्मत्वात् । कस्माद्विरुद्ध इत्याह ।
तस्य भावमात्रव्याप्यर्थव्यवच्छेदस्य भावे क्वचिदभावादभावे च सर्वत्र भावाद्
[p. 130a ] विरुद्धत्वं ॥ तस्मादयं त्रिप्रकारोपि भावाभावोभयसम्बन्धी धर्मः सत्ता
यास्साध्रनेन
हेतुलक्षणमुक्तः । न च त्रिप्रकारादधर्मादन्या गतिरन्यः प्रकारोस्ति यतस्तस्मान्न
सत्ता साध्यते । साधनत्वे लिङ्गत्वेऽस्यास्सत्तायाः सामान्येनानुपात्तविशेषणत्वेन ।
सिद्धसत्ताके धर्मिणि नासिद्धिः । अनित्यत्वादिके वस्तुधर्मेसाध्ये । किम्विशिष्टे
तन्मात्रव्यापिनि । तेन च साध्यधर्मेण लिंगस्य व्याप्तिः । कथंचिदित्यन्वय
मुखेन

[p. 357 ]व्यतिरेकमुखेण¹⁹⁵ ? न वा यदि निश्चीयते । न विरोधव्यभिचारौ । न विरुद्धत्व
मनैकान्तिकत्वम्वा । इति हेतोर्नायं प्रसंगोसिद्धि196 ? द्ध विरुद्धानैकान्तिकलक्षणः ।
अनिश्चितायान्तु साध्यधर्मेण लिङ्गस्याव्याप्तौ । धर्मिसमाश्रये वा पक्षधर्मत्वे
वाऽनिश्चिते सति तत्स्वभावतया निश्चितत्रैरूप्यस्वभावतया यो गमकोऽभिमतो
हेतुर्न स कश्चिद् गमकः ॥ अत
एव कारणात् स्वधर्मेण स्वेन साध्यरूपेण व्याप्तः
साध्यधर्मिणि सिद्धो निश्चितो हेतुस्वभावो वाच्यः ।

एतदेव द्रढयन्नाह । न हीत्यादि । प्रकाशतया प्रभास्वरतया घटादीन्प्रकाशयन्
यदा कदाचिद् घटाद्युदरान्तर्वर्त्ती भवति तदा तद्रूपाप्रतिपत्तौ प्रभास्वरताऽप्रतिपत्तौ
सत्यां स्वामर्थक्रियां घटादिप्रकाशनलक्षणां न हि करोति ॥

ग
मकस्वरूपमभिधायाधुना गम्यस्वरूपमाह । व्यापकस्तस्येति । योसौ गमको
व्याप्यः स्वभावस्तस्य व्यापकः स्वभावः निश्चितो गम्यः ।

तद्धर्मेत्यादिना व्याचष्टे । धर्मिणो धर्मो गम्यः । कीदृशस्तस्य गमकत्वे
नाभिमतस्य व्यापकत्वेन निश्चितः । कथं पुनर्व्यापकत्वेन निश्चित इत्याह ।
तद्धर्मनिश्चयादेव व्याप्यधर्मनिश्चयादेव ।

इयता गम्य
गमकयोः स्वरूपन्दर्शितं ॥

निवर्त्त्यनिवर्त्तकयोरपि स्वरूपमाह । तस्येत्यादि । अयमिति व्यापको धर्मः
स्वयं निवृत्तौ सत्यां तस्य व्याप्यस्य निवर्त्तकः ।

तस्येत्यादिना व्याचष्टे । अयं व्यापको धर्मः स्वयन्निवर्त्तमानस्तस्य व्याप्यस्य
निवर्त्तक इति सम्बन्धः । किङ्कारणं । यस्मादेवं ह्यस्यायं साध्यो धर्मो व्यापकः
सिद्धो भवति । यद्यस्य व्यापकस्याभा
वे व्याप्यो न भवेत् ॥ तदिति वाक्योपन्यासे ।

[p. 358 ]

अनेनानन्तरोक्तेनानुवर्त्त्यानुवर्त्तकभावस्य निवर्त्त्यनिवर्त्तकभावस्य च प्रदर्शनेन
द्विविधस्यापि साधर्म्यवतो वैधर्म्यवतश्च साधनप्रयोगस्य गमकलक्षणं साध्यसाधकत्व
लक्षणमुक्तम्वेदितव्यं ।

तद्व्याचष्टे । द्विविधो हीत्यादि । यथाहुरेके इति नै या यि काः । साधर्म्यवानेव
हि प्रयोगोन्वयी
। वैधर्म्यवानेव च व्यतिरेकी ।

ननु साधर्म्यप्रयोगे पक्षधर्मत्वमन्वयश्चेति । तथा वैधर्म्यप्रयोगेपि पक्षधर्मत्वं
व्यतिरेकश्चेति द्विरूपन्तर्हि लिङ्गम्प्राप्तमित्याह । नानयोरित्यादि । अनयोरित्यन्वय
व्यतिरेकिणोर्हेत्वोर्वस्तुतः परमार्थतो न कश्चिद् भेदः । द्वयोरप्यन्वयव्यतिरेकवत्त्वात् ।
[p. 130b ] अन्यत्र संयोगभेदात्
। तस्मात्तावेवान्वयव्यतिरेकौ कदाचित्साधर्म्यप्रयोगेण
प्रतिपाद्येते कदाचिद् वैधर्म्यप्रयोगेणेति प्रयोगमात्रम्भिद्यते न त्वर्थः । किं कारणं ।
यस्मात् साधर्म्येणापि हि प्रयोगेऽर्थात् सामर्थ्यात् । साध्यविपक्षाद्धेतोर्व्यावृत्तिर्वै
धर्म्यन्तस्य गतिः ।

तदेव सामर्थ्यमाह । असतीत्यादि । तस्मिन्निति वैधर्म्ये । एवं हि साध्ये
नान्वितो हे
तुः स्याद् यदि साध्याभावे न भवेत् । तथा वैधर्म्य इति वैधर्म्यप्रयोगे ।
तस्मिन्नित्यन्वये यदि हि साध्येन हेतोरन्वयः स्यात् तदायं साध्यनिवृत्तौ निवर्त्तेत ।
एतच्च व्य ति रे क चि न्ता याम्वक्ष्यामः ॥ १९४-९५

अनित्यत्वे यथा कार्यं । अनित्य एव कृतकत्वं । एतच्चान्वयिन उदाहरणं ।
अकार्यम्वा । अविनाशिनीति व्यतिरेकिण उदाहरणं । तेनायमर्थो भवति ।
अविनाशिनि
विनाशाभावे सति । अकार्यं कृतकत्वन्न भवति । तदेवाह ।
अनेनेत्यादि । अनयोरित्यन्वयव्यतिरेकिणोः । यत्किञ्चिदिति सर्वोपसंहारेण

[p. 359 ]व्याप्तिकथनेनार्थान्नित्याद् व्यावृत्तिः कृतकत्वस्योक्तेति व्यतिरेकमतिः । शब्दश्च
कृतक इति पक्षधर्मकथनं । पक्षः कस्मान्नोच्यत इत्याह । कृतकस्येत्यादि । अनि
त्यत्वेन व्याप्तं कृतकत्वं यदा शब्देन कथितन्तदा
नियमेन स्वं व्यापकं सन्निधाप
यतीति सामर्थ्यादेवानित्यः शब्द इति भवति । तस्मान्नावश्यमित्यादि । इहेति
साधर्म्यप्रयोगे ।

वैधर्म्यवन्तं प्रयोगमाह । व्यतिरेकेपीत्यादि । एतच्चाकार्यम्वा ऽविनाशी
त्येतस्य विवरणं । इहापि न प्रतिज्ञावचनं । यस्मात् सिद्धस्वभावतया निश्चितया
नित्यस्वभावतया हेतुभूतया । तदभाव इत्यनित्यत्वाभावे सति न भ
वतः
कृतकत्वस्य शब्दे च भावख्यातौ सद्भावकथने कृते सति तदात्मनः सत
इत्यनित्यस्वभावस्य सतः कृतकत्वस्य शब्दे भाव इति । सामर्थ्यादनित्यः शब्द
इति सिद्धेः । पूर्ववदिति साधर्म्यप्रयोगवत् ।

नन्वत्र वैधर्म्यप्रयोगेऽन्वयो नोक्त इत्याह । अन्वयस्त्वित्यादि । अन्वय
मन्तरेण वैधर्म्यस्यानुपपत्तिरर्थापत्तिः । किङ्कारणं । न हीत्यादि । य
स्मा
दतदात्मनियतस्यानित्यस्वभावेऽप्रतिबद्धस्य । तन्निवृत्तावनित्यत्वनिवृत्तौ निवृत्ति
र्युक्ता । यत एवन्तस्मात् स्वयन्तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्यां हेतोः साध्ये नियमं प्रमाणेन
प्रसाध्य साध्यनिवृत्त्या मूढं प्रति हेतोर्निवृत्तिर्वक्तव्या ।

तेन यदुच्यते । प्रमाणेन चेन्नियमः प्रसाधितः किन्निष्फलेन निवृत्तिवच
नेन । कथं वा नियमं न प्रतिपद्यते ।
न तु तन्निवृत्तौ निवृत्तिमिति तदपास्तं ॥

अन्ये त्वन्यथा व्याचक्षते । प्रसाध्य शब्दार्थादाक्षेपवचनस्तेनायमर्थो नियमं
प्रसाध्य नियममर्थादाक्षिप्य निवृत्तिर्वक्तव्येति । तथाभूतेन वचनेन निवृत्तिर्वक्तव्या ।
निवृत्त्युक्तिः सामर्थ्यान्नियममाक्षिपतीति । अत एवाह । सा चेत्यादि । सेति नियम
स्याक्षेपिका निवृत्तिः सिध्यति परम्प्रति । यदि तथा
भूतेन वचनेन प्रकाशते । तदा- [p. 131a ]

[p. 360 ]त्मनियमं साध्यात्मनियममर्थादुक्तिसामर्थ्यादाक्षिपति । इति हेतोः सिद्धोन्वयः ॥

कथमित्यादि परः । इदानीमिति निश्चिते व्याप्यव्यापकभावे गमको हेतु
रित्यभ्युपगमे सतीत्यर्थः । कथं केन प्रमाणेन कृतकोवश्यमनित्य इति प्रत्येतव्यो
निश्चेतव्यो येन त्वयैवमुच्यते । कृतकः शब्दोऽनित्यः । यत्कृतकन्तदनित्य
मित्येवं
पृष्टो व्याप्तिविषयं बाधकं प्रमाणन्दर्शयितुमाह । यस्मादित्यादि । यस्माद्
विनाशस्य निवृत्तिधर्मकत्वलक्षणस्य स्वभावात् स्वरूपमात्रादनुबन्धिता । यद्वा
भवत्यस्मादिति भावः । स्वो भावः स्वभावः स्वहेतुरित्यर्थः । तस्मादेवानु
बन्धिता विनाशस्य वस्तुनि सद्भावस्तस्मात् कृतकोऽनित्यः । कुत एव तदहेतुत्वाद्
यतो न जनकाद्धेतोरन्यो विनाश
स्य हेतुः । तस्मात् स्वभावादनबन्धः ।

तदयमत्र समुदायार्थः । मुद्गरव्यापारानन्तरं द्वयं प्रतीयते घटनिवृत्तिः ।
कपालं च । तथैते विनाशरूपतया प्रतीयेते । तत्र घटनिवृत्तेर्नीरूपत्वेनाकार्य
त्वादिति वक्ष्यति । तत्कार्यत्वेन तु प्रतीतिभ्रान्तिरेव । कार्यत्वे वास्या न घट
निवृत्तिरूपत्वं स्यात् । घटसम्बन्धित्वेन कृतकत्वात् । विनाशरूप
तया च न
प्रतीतिः स्यात् घटस्य सत्त्वात् । कपालस्यापि मुद्गरकार्यत्वे सत्यपि विनाश
रूपता । घटस्यानिवृत्तत्वादिति च वक्ष्यति । ततश्च कथमस्य विनाशरूपतया
प्रतीतिः । निर्हेतुके तु विनाशे स्वरसतो निवर्त्तमान एव घटो मुद्गरादिसहकारी
कपालजनकत्वेन सदृशक्षणानारम्भकत्वात् मुद्गरव्यापारानन्तरं घटनिवृत्तेः कपा
लस्य
च सद्भावात्तयोर्विनाशरूपतया विनाशस्य च सहेतुकत्वेन मन्दमतीना
मवसायो युज्यत एव ।

मुद्गरव्यापारानन्तरं सन्तानविच्छेदात् । तत्कथं निर्हेतुकविनाशाभ्युपगमवा
दिनां प्रतीतिबाधा चोद्यत इति । एतमेवार्थमाह । न हीत्यादि । नश्यन्त इति
येषान्तावत् कृतकानां नाशो दृश्यते ते विनश्यन्तः । तद्भावे विनश्वरस्वभावे
स्वरूप
जनकादन्यत्र हेतुमपेक्षते । कुतः । स्वहेतोरेव विनश्वराणां निवृत्तिधर्माणां
भावात् । यतश्च नश्वरस्वभावं प्रत्यनपेक्षता भावानान्तस्माद् यः कश्चिद् कृतकः
स स्वभावेनैव नश्वरः । १९५-९६

[p. 361 ]

यदि सहेतुको विनाशस्तदावश्यंभावी न स्यादित्याह । सापेक्षाणामित्यादि ।
हीति यस्मात् । सापेक्षाणाम्भावानां नावश्यम्भाविता । तस्मात् निरपेक्षो
भावो वि
नाशे विनश्वरे स्वभावो हेतुसापेक्षत्वे हि घटादीनाम्मध्ये केषाञ्चिन्नि
त्यतापि स्यात् । येषां नाशकारणमसन्निहितं । वाहुल्यात् विनाशकारणानां न
क्वचिदसन्निधानमिति चेदाह । येनेत्यादि । तद्धेतोरिति विनाशहेतोस्तेषा
मपि विनाशकारणानां नावश्यं सन्निधानमिति सम्बन्धः । कस्मात् । स्वप्रत्य
याधीनसन्निधित्वात् स्वकारणाय
तसन्निधित्वात् । न च विनाशकारणान्तं [p. 131b ]
कारणानि सर्वत्र सन्निहितानि । ततश्च विनाशहेतोरमन्निधानात् कश्चिन्न नश्ये
दपि । सत्यपि विनाशहेतुसन्निधानं न नियतो विनाशः । यतो न ह्यवश्यं
हेतवः फलवन्तः विनाशाख्यकार्यवन्तः । कस्मात् । सहकार्यसन्निधानं वैकल्यं ।
विरुद्धोपनिपातः प्रतिबन्धः । एतेन सापेक्षस्य नावश्यम्भावित्वेन व्यभिचा
रित्व
मुक्तं । १९५-९६

सर्वेषां नाशहेतूनां नाशस्य लिङ्गत्वेन ये हेतव उपादीयन्ते तेषां । कस्मात्
। कार्याव्यवस्थितेः । नाशलक्षणकार्योत्पत्तिनियमाभावात् । हेतुमन्नाशवादिनां
हेतुमन्तन्नाशं ये वदन्ति तेषां । यतश्चाहेतुको विनाशः । तत्तस्मादयम्भावः
कृतकोनपेक्षस्तद्भावम्प्रति विनश्वरस्वभावम्प्रति । तद्भावनियतो निवृत्तिधर्म
कतायां नियतः । दृष्टा
न्तमाह । असम्भवेत्यादि । न सम्भवति प्रतिबद्धो
यस्यां सा कारणसामग्री । सकलेति सहकारिप्रत्ययेन सन्तानपरिणामेन च
परि
पूर्ण्णेत्यर्थः । प्रयोगस्तु । ये यद्भावं प्रत्यनपेक्षास्ते तदभावनियताः । तद्यथा

[p. 362 ]ऽसम्भवत्प्रतिबन्धा कारणसामग्री कार्योत्पादने । अन्यानपेक्षश्च कृतको भावो
विनाश इति स्वभावहेतुः । १९६-९७

नन्वित्यादिना नैकान्तिकत्वमा
शंकते । क्वचित् कार्येऽनपेक्षाणामपि केषां
चित् कारणानां नावश्यन्तद्भाव इत्याह । भूमीत्यादि । सा हि कार्यजननेऽपेक्षा
सामग्री । तस्यामसत्यामपि कदाचित् प्रतिबन्धकालेऽङ्कुरानुत्पत्तेः । एतच्च सन्ता
नस्यैकत्वमध्यवसायोक्तं ।

नेत्यादिना परिहरति । तत्र यथोक्तायां सामग्र्यां सन्तानस्य परिणामः स्वभा
वान्तरोत्पत्तिलक्षणस्तत्र सापेक्षत्वा
त् । ततोऽनपेक्षत्वादित्यस्य हेतोस्तत्रावृत्तिः ।
कृतकस्याप्यस्ति विनाशं प्रति कालान्तरापेक्षा ततो हेतुरसिद्ध इत्याह । नैव
मित्यादि । कृतकस्य भावस्य नाशे काचित् कालान्तरापेक्षेति वक्ष्यति ।

स्यादेतद् । एकस्वभावा एव भूमिबीजादयः कुतस्तेषां सन्तानपरिणा
मापेक्षत्वं । अतो व्यभिचार एव हेतोरित्याह । तत्रापीत्यादि ।

एतदुक्तम्भ
वति । न भूमिबीजादय एकस्वभावाः पश्चादिव प्रागपि कार्यो
त्पादनप्रसङ्गात् । किन्तूत्तरोत्तरपरिणामेन भिन्नाः । तत्रेति तस्यां सन्तानपरिणामेन
भिन्नायां सामग्र्यामन्त्या या सामग्री । कार्योत्पादने लक्षणान्तरेणाव्यवहिता सा
फलवत्येवेति कुतो हेतोरनैकान्तिकत्वं ।

स्यादेतत् । पूर्वा सामग्री जनिकापि सती न नियतेत्याह । सैवेत्यन्त्या
साम
ग्री तत्र तासु मध्येऽङ्कुरहेतुर्नान्या काचित् । किमर्थन्तर्ह्यङ्कुरार्थिभिः पूर्वा
सामग्र्युपादीयत इत्याह । अन्यास्त्वित्यादि । पूर्वः परिणामः पूर्वोवस्थाविशेषस्तदर्थ
एवाङ्कुरजननसमर्थान्त्यसामग्र्यर्थ एव । तेनार्थिभिरुपादीयते सामग्री रूपतया
चाध्यवसीयते ।

स्यादेतद् । अन्त्याया अपि सामग्र्याः प्रतिबन्धः सम्भवति । तेन
[p. 132a ] कार्योत्पादनि
यमाभावात् साध्यशून्यो दृष्टान्त इत्याह न चेत्यादि । तामन्त्यां

[p. 363 ]सामग्रीन्तत्र कार्ये जन्ये । एकत्र भाव इत्यन्त्ये क्षणे । विकारस्योत्पत्तौ वा तस्या
न्त्यस्य क्षणस्यैकत्वहानेः पूर्वस्य प्रच्युतेर्विकाराख्यस्य च द्वितीयस्योत्पत्तेः । ततश्च
नासावन्त्यः स्यात् ।

अथ न तस्यान्त्यस्य जनकस्वभावात् प्रच्युतिरिष्यते । तदा तदात्मनो जनका
त्मनः । स्वभावादप्रच्युतस्य त
दुत्पादनं कार्योत्पादनं प्रति वैगुण्यमकुर्वाणस्य
प्रतिबन्धहेतोरप्रतिबन्धकत्वाद् विघातकरणात् ।

पुनरपि व्यभिचारमाशंकते । यवबीजादयो न सापेक्षाः । कस्मिन् ।
शाल्यङ्कुरे कार्ये जन्ये । कस्मात् । तदुत्पत्तिप्रत्ययानां कदाचित् तत्रापि
यवबीजादौ सन्निधानात् । ते निरपेक्षा अपि न शाल्यकुरं जनयन्तीत्यनैकान्तिक
एवेति ।

कथमिति सि द्धा न्त वा दी ।
सापेक्षा एवेत्यर्थः । एषामिति यवबीजादीनां
शालिबीजस्य यस्तदुत्पादनः शाल्यङ्कुरोत्पादनः स्वभावः स एवैषां नास्तीति
सम्बन्धः । तत्स्वभावापेक्षा इति शाल्यंकुरोत्पादनस्वभावापेक्षाः ।

कदा च कथं निरपेक्षत्वं स्यादेवन्तर्हीति परः । कृतकानां च केषांचित् सताम्वा
केषांचित् । स एव स्वभावो नास्ति यो नश्वरः । तस्मात् तत्स्वभावापेक्षत्वाद्
विनश्व
रस्वभावापेक्षत्वान्न विनश्वरा इत्यसिद्धत्वं हेतोरिति ।

एतन्निराकर्त्तुम्प्रक्रमते । शालिबीजेत्यादि । आदिशब्दाद् यवबीजादीनां । स
स्वभाव इत्यभिमतेतरकार्य जननाजननस्वभावः स्वहेतोरिति कृत्वा । यो यवबी
जादिर्न तद्धेतुः । स शालिबीजहेतुर्यस्य हेतुर्नभवतीत्यर्थः । सोऽतत्स्वभाव इत्यशा
ल्यंकुरजननस्वभावः ।

नन्वतद्धेतुश्च स्या
त् तत्स्वभावश्चेत्याह । नियतशक्तिश्चेत्यादि । नियता
प्रतिनियता शक्तिर्यस्य स तथा । स हेतुरिति शालियवबीजजननस्वभावः ।
स्वरूपेण विभक्तेनैव स्वभावेन प्रतीतः प्रत्यक्षतः ।

[p. 364 ]

स्यादेतत् । न हेतुकृतः स्वभावभेदो भावानां किन्तु स्वभाव एव कस्य
चित् । तादृशस्वभावोन्यस्य चान्यादृश इत्याह । न चेत्यादि । आकस्मिक
इति निर्हेतुकः । अनपेक्षस्याहेतोः
क्वचिद्देशे । क्वचित्काले । क्वचिच्च शालि
बीजादौ द्रव्ये शाल्यंकुरोत्पादनस्य स्वभावस्य नियमो न स्यात् । किन्तु सर्व्वस्य
सर्वदा सर्वत्र भवेदपेक्षाभावात् । तस्माद् देशादिकमपेक्ष्य भवन्नियमो हेतुमानिति
गम्यते । यथा शालिबीजादीनां स्वभावनियमस्तथात्रापि कृतकेषु, सत्सु वा
नियमहेतुर्वक्तव्यो यतो नियामकाद्धेतोः कृतकास्सन्तो वा केचि
न्नश्वरात्मानो
जाता नान्ये ।

स्यादेतद् । यदि नाम नियामको हेतुर्न शक्यते दर्शयितुन्तथापि सम्भाव्यत
इत्याह । न चात्र लोके नश्वरस्य स्वभावस्य नियामको हेतुरस्ति । न सम्भाव्यत
एवेति यावत् । सर्वेषां जन्मवतां नाशस्य सिद्धेर्दृष्टत्वात् । अनियतहेतुको विनाश
इति यावत् ।

[p. 132b ] यदि सर्वजन्मिनां विनाशसिद्धिरेवन्तर्हि सत्त्वादिति हेतु
रनैकान्तिकः स्यात्त
दाह । जन्मीत्यादि । जन्मवतामेव स्वभावो नाशी नाजन्मवतां । नाकाशादीनां
सतामपीति परो मन्यते । आ चा र्य आह । न वै जन्मेति । न हि जन्मवशाद् भावस्य
स्वभाव उत्पद्यते । तस्मान्न जन्म नाशस्य हेतुः । नाप्याकाशादौ सत्त्वमस्तीत्याह ।
न चेत्यादि । अहेतोराकाशादेः स्वभावनियमः स्वरूपनियमोऽहेतोर्देशकालप्रकृति
नियमा
योगात् । यतश्च सर्वजन्मिनां विनाशसिद्धिराकाशादीनां चासत्त्वं ।
तस्मान्नात्र कृतकेषु सत्सु वा हेतोर्नश्वरानश्वरजनकत्वेन स्वभावप्रविभागः ।
तद्भावाद्धेतुप्रविभागाभावात् फलस्य कृतकस्य सतो वा नश्वरानश्वरप्रविभागो
नास्तीत्यसमानं यवबीजादिना । सेयम्विनाशस्य निरपेक्षता क्वचिद् वस्तुनि ।
कदाचित् काले विनाशस्य यो भा
वस्तेन विरोधिनी करोति तदभावं । तस्य क्वचित

[p. 365 ]कदाचिच्च विनाशस्याभावं स्वभावेन सत्तया साधयति । सर्वत्र सर्वकालम्भावं
साधयतीति यावत् । किं कारणं । यो हीत्यादि । तत्कालद्रव्यापेक्ष इति यस्मिन्
काले भवति यत्र वा द्रव्ये । तं कालं द्रव्यञ्चापेक्षत इति निरपेक्ष एव न स्यादित्युक्तं
प्राक् ।

ननु विनाशकहेत्वनपेक्षत्वेन विनाशस्यानपे
क्षत्वं, न तु कालाद्यनपेक्षत्वेन
। तत्कथमुच्यते तत्कालद्रव्यापेक्ष इति निरपेक्ष एव विनाशो न स्यादिति । यदि
च कालानपेक्षो विनाशः द्वितीयेपि क्षणे विनाशो न स्यात् तत्कालापेक्षत्वात् ।
द्रव्यानपेक्षत्वे च कस्य तर्हि विनाशः स्यात् ।

एवम्मन्यते । जातस्य तद्भावेऽन्योनपेक्षणादितिं वचनात् । द्वितीय एव
क्षणे विनाशो भवति नान्यस्मिन् क्षणे ।
तथा सर्वस्य जातस्य भवति न
द्रव्यविशेषस्य । तेन द्रव्याऽनपेक्षत्वे कस्य तर्हि विनाशो भवतु ।

इति निरस्तं । कालान्तरे द्रव्यविशेषे च नाशस्य भावे कालान्तरस्य
द्रव्यविशेषस्य च विनाशकत्वमेव स्यात् । विनाशस्य तद्भाव एव भावात् ।
तस्मात् तत्कालद्रव्यापेक्षत्वे निरपेक्ष एव न स्यादित्युच्यते ।

तर्हीति परः । नेत्या चा र्यः । सत्ताया यो हेतुर्भावस्तस्मा
देव तथोत्पत्ते
र्नश्वरस्वभावस्योत्पत्तेः । एतदेव स्पष्टयति । सतो हि भवत इति सत्तां
प्रतिपद्यमानस्य तादृशस्यैव नश्वरस्वभावस्यैवआ भावात् । नावश्यं सतः पदार्थस्य
कुतश्चित् कारणाद् भाव उत्पादन इति चेत् । केचिद्धि सन्तोपि नोत्पत्तिमन्तो
यथाकाशादय इति परो मन्यते । आकस्मिकीत्यहेतुका । नेयं सत्ता कस्यचिदर्थस्य
कदाचित् काले क्वचिद् द्रव्ये
विरमेत ।

ननु च घटादीनां स्वहेतुतः सत्तानियमे कथमाकाशादिसत्ताप्रसङ्गः ।

सत्त्यं । किन्तु न कस्यचिद् विरमेतेत्यस्यायमर्थः । न स कश्चिद् भावो
यत्स्वभावोसावाकाशादिर्न स्यात् सर्वात्मकः प्रसज्यत इत्येके । तदयुक्तं ।
यदि हि घटादिरूपमाकाशे स्यादहेतुकं स्यात् तस्य मृत्पिण्डादिकमन्तरेण भावात् ।
तस्मान्नेयमाकाशादेस्सत्ता । कस्यचि
दात्मादेः कदाचित् काले क्वचिद् देशे [p. 133a ]

[p. 366 ]विरमेत । देशकालद्रव्यनियता न भवेदित्यर्थः ।

एतदेव द्रढयन्नाह । तद्धीत्यादि । तद्धि वस्तु । किंचिदुपलीयेताश्रयेत् ।
यस्य यत्र किंचिदुत्पादादिकं प्रतिबद्धमायत्तं । न चोपलीयेत यस्य यत्राप्रतिबद्धं ।
सेयं सत्ता क्वचिदप्रतिबन्धिनी चेत् । द्रव्यकालापेक्षया न नियमवती स्यात् । तथा
चाकाशस्येयं सत्ता नात्मनः । आ
त्मनस्सत्ता न कालस्येत्यादि न स्यात् । यतश्चै
वन्तस्मान्नेयं सत्ताकस्मिकी क्वचिन्नित्याभिमतेष्वपि ।

यदि सत्ताहेतोरेव विनश्वरस्योत्पादः कथमिदानीमहेतुको विनाश उक्त इति
व्याघातमाह ।

जातस्येत्यादिना परिहरति । जातस्य निष्पन्नस्य तद्भावे विनश्वरताभावे
जनकाद्धेतोरन्यस्यानपेक्षणात् ।

अहेतुको विनाश उक्तः । उक्तं चात्र प्राक् यथा
न विनाशो नामान्य एव
कश्चिद् भावात् किन्तु भाव एव हि नाशः ।

ननु च प्रध्वंसाभावो नाशः स कथम्भावस्वभावो भवतीत्याह ।

स एव हीत्यादि । यस्मात् स्वहेतोरेव क्षणस्थायी जातस्तस्माद् भाव एव नाश
उक्तः । य एव सत्ताकालो भावस्य तमेवैकं क्षणं स्थातुं शीलं यस्य स तथा । न
पुनरुत्पद्य क्षणमपि तिष्ठति । यदि तिष्ठेन्न कदाचिन्न निवर्त्तेतेति वक्ष्याम
ः ।
यद्येकक्षणस्थायी भावो विनाशः कस्मात् प्रवाहविच्छेदात् प्रागपि तथा न
निश्चीयतेऽनिश्चयाच्चाक्षणिकः स इत्याह । तमस्येत्यादि । तं नाशस्वभावमस्य
घटादेरासंसारमविद्यानुबन्धात् मन्दा उर्ध्वं प्रवाहविच्छेदकाले व्यवस्यन्ति न प्राक्
सत्ताकाले । दर्शनेपीति नश्वरस्वभावस्य सत्यपि दर्शने । न दर्शनकालेऽध्यव
सायोस्ति । अविद्यासाम र्थ्या
त्सदृशापरोत्पत्त्या च दर्शनपाटवस्याभावात् ।
यतश्च सन्तानविच्छेदकाले नाशस्वभावस्य निश्चयस्तस्मात् तद्वशेन निश्चय

[p. 367 ]वशेन । पश्चादिति यस्मिंन् काले नाशस्वभावस्य निश्चयस्तत्कालोपाधिरेव
स भावस्य विनाशस्वभावो व्यवस्थाप्यते । दृष्टान्तमाह । विकारेत्यादि ।
यथा विषद्रव्यं गृहीतमपि भ्रान्तिसद्भावात् प्रागनवधारितमज्ञैः पुरुषैः पश्चाद्
विषकृ
तस्य विकारस्य लालास्रुत्यादेर्दर्शनेन विषं व्यवस्थाप्यते तद्वत् । एताव
न्मात्रेणायं दृष्टान्तो न तु मारणशक्तिर्गृहीता पश्चादवधार्यत इति दृष्टान्तः ।
तदिति तस्माद् अयम्विनाश इति सम्बन्धः । वस्तुनो या सत्ता तद्व्यतिरेकेण न
किचिद् विनाशकारणमपेक्षत इति तद्व्यापी सत्ताव्यापी ।

कथमित्यादि परः । असामर्थ्याच्चेति प्रतिवचनं । तद्धेतोरिति नाशहे
तोः ।
चकारादकारकत्वाच्च । एतदेव विवृण्वन्नाह । अभावकारिण इत्यभावकारि
तयाभिमतस्य क्रियायाः कारकत्वस्य प्रतिषेधाच्चेति । अवस्तुकारी योभिमतः
सोकारक एव भवति । असामर्थ्यन्दर्शयितुमाह । सिद्धे हीत्यादि । नाशहेतुर्भावा
दभिन्नम्वा विनाशं कुर्यात्ततोन्यम्वा । न तावदाद्यः पक्षः सिद्धे हि भावे कारको
नाशहेतुस्तम्भावं न करो
ति सिद्धत्वादेव । नापि द्वितीयः पक्षः । यतो नाप्यन्य- [p. 133b ]
क्रियान्तस्य भावस्य न किञ्चित् । तदवस्थत्वात् । तदतद्रूपेत्यादि । भावरूपस्य
ततोन्यस्य च विनाशस्य कारणाच्चाकिञ्चित्करो विनाशहेतुरतो नापेक्ष्यत इति
सिद्धमसामर्थ्य ।

क्रियाप्रतिषेधस्तु कथमित्याह । विनाश इति हि भावस्याभावन्ते हेतुमन्ना
शवादिनो मन्यन्ते । अस्माभिर्भावस्वभाव एव विनाश इत्यु
क्तं । तदिति तस्मा
दयं विनाशहेतुर्विनाशं करोत्यभावं करोतीति प्राप्तं । तत्रैतस्मिन् प्राप्ते सति यद्य
भावो नाम कश्चित् स्वभावः कार्यः स्यात् । तदा कार्यत्वादंकुरादिवत् स एव भाव
इति नाभावः स्यात् । अथ यथा घटो घटरूपेण कार्यः पटश्च पटरूपेण कार्यो न तु
कार्यत्वाद् घटः पटो भवति । तथा भावो भावरूपेण कार्योऽभावोप्यभावरूपेण
कार्यः
स्यात् । न तु भाव एव भवतीति । तदयुक्तम्भवतीति हि भावो न भवतीति

[p. 368 ]चाभावस्तेनाभावो भावविरोधी । न चाभावरूपतया तस्य प्रतिभासनादभाव
रूपता । भवनधर्मत्वेनाभावरूपतया प्रतिभास एव न स्यादितीदमेव चोद्यते ।
न च परस्परविविक्तरूपतयाऽभावानां प्रतिभासः । यतश्चाभावस्य नीरूपत्वा
दकार्यत्वन्तस्मादभावं करोतीति भावं
न करोतीति वाक्यार्थः स्यात् । तेन क्रिया
प्रतिषेधोस्य नाशहेतोः कृतः स्यात् । तथापि क्रियाप्रतिषेधेप्ययं विनाशहेतुरकि
ञ्चित्करः । किमिति नाशेऽपेक्ष्यते भावेनेति सिद्धा विनाशं प्रत्यनपेक्षा भावस्य ।

ननु निर्हेतुकेपि विनाशे कथम्विनाशं प्रत्यनपेक्षा भावस्य । स्वभावो हि स
तस्येत्थं येनापेक्ष्य निवर्त्तते विरोधिनं । यथाऽन्येषां प्रवाहो मुद्गरा
दिकं । तेन
पूर्वम्विरोधिनोऽभावे नानिवृत्तेः कथं क्षणिकत्वमिति ।

तदयुक्तं । यतो विरोध्यपेक्षस्वभावत्वं यदि वस्तुनो न पूर्वमपि तदास्य पूर्वो
त्तररूपयोर्भेदाद् नित्यत्वमेव । अथ पूर्वमपि स स्वभावोस्ति तदा पूर्वमप्यस्य निवृत्तिः
स्यात् । अथ तदा विरोध्यभावान्न निवर्त्तते । कथन्तर्हि विरोध्यपेक्षस्वभा
वत्वं । सत्येव विरोधिनि । विरोध्यपेक्षस्वभाव
त्वस्य भावान्नान्यदा । यदि
विरोधी वस्तुनो नोपकारकः कथन्तन्तदपेक्षते । उपकारे वा विरोधिसन्निधाने
प्यपरस्य भावस्योत्पत्तिरिति पूर्वको भावस्तदवस्थो दृश्येत । विरोधे सन्निधाना
भावेनानिवृत्तेः । अथ निवर्त्तते । न तर्हि विरोध्यपेक्षया भावस्य निवृत्तिः । यदि
च न भावम्विनाशयति कथम्विरोधी । न च क्षणिकवादिनां विरोधिसन्निधाने
सत्ता
नो निवर्त्तते । किन्तर्हि नोत्पद्यते । तथा हि निरोधमुपगच्छन्नेव घटो
मुद्गरादिसहकार्यपेक्षः कपालजनकत्वेन सदृशक्षणानारम्भको भवतीति सन्तानानुत्प
त्तिर्न तु विरोधिनमपेक्ष्य प्रवाहो निवर्त्तते । यतश्च पूर्वंसन्तानेनोत्पित्सोर्भावस्य
विरोधिसन्निधाने सन्तानानुत्पत्तिरत एव मन्दमतीनां सहेतुकनाशाध्यवसायो
[p. 134a ] मुद्गरादौ च विरो
धित्वावसाय इति सर्वं सुस्थं ॥ तस्मान्निरपेक्षत्वादेव यत्र नाम
क्वचिद् भवद्दृष्टो विनाशस्तत्रैष स्वभावत एव भवति ।

नन्वहेतुकेपि नाशे यदैव घटादेर्नाशः प्रतीयते तदैवाहेतुकः स्यान्न पूर्वमप्रतीते
रर्थैकक्षणस्थायित्वेन घटादेरुत्पत्तेः पूर्वमपि नाशः । ननु यथैकक्षणस्थायित्वे
नोत्पत्तिः स्वहेतुभ्यस्तथा ऽनेकक्षणस्थायित्वेनाप्यु
त्पत्तिः स्यात् । विचित्रशक्तयो
हि सामग्र्यो दृश्यन्ते । तत्र काचित् स्यादपि याऽनश्वरात्मानं जनयेदित्याह ।

[p. 369 ]

अस्मादित्यादि । अस्माच्च स्वभावमात्रभावादन्यत्रापि देशादिव्यवधानेना
दृष्टे । तथा दृष्टे । विरोधि सन्निधानात् पूर्वमपि स्वभावत एव विनाशो भवति ।

एवम्मन्यते । येषान्तावद्विनाशो दृश्यते तेषां यदि न प्रतिक्षणं विनाशः स्यात्
तदा विना
शप्रतीतिरेव न स्यात् । तथा हि यदि द्वितीये क्षणे भावस्य स्थिति
स्तदासौ सर्वदैव तिष्ठेत् । द्वितीयेपि क्षणे क्षणद्वयस्थायी स्वभावत्वात् । तदा
च तेनापरक्षणद्वयं स्थातव्यं । अपरस्मिन्नपि क्षणे क्षणद्वयस्थायिस्वभावत्वा
दपरस्मिन् क्षणेऽवस्थानं स्यादेवमुत्तरोत्तरे क्षणे द्रष्टव्यमित्यासंसारम्भावस्य
स्थितिः स्यात् ।

अथ प्रथमे क्षणे भाव
स्य क्षणद्वयस्थायी स्वभावो द्वितीये क्षण एकक्षणस्थायी ।
तथापि तयोः स्वभावयोर्भेदात् क्षणिकत्वं स्यात् । न त्वेवमपि प्रथमे क्षणे भावस्या
नेकक्षणावस्थायिस्वभावादक्षणिकत्वं स्यान्नासंसारं स्थितिप्रसङ्गादित्युक्तत्वात् ।

ननु द्वितीयेपि क्षणे भावस्योत्तरक्षणानवस्थानेपि पूर्वक्षणस्थायी रूपाभेदेन
पूर्वमपि स्थानात् क्षणद्वय
स्थायित्वमस्त्येवेति चेत् ।

न । पूर्वम्भावस्य ह्येष स्वभावो यदेकस्मिन् क्षणे तिष्ठत्यन्यस्मिन् क्षणे स्था
स्यति । स एव चेत्स्वभावो द्वितीये क्षणे तदाप्येकस्मिन् क्षणे तिष्ठत्यन्यस्मिन्
क्षणे द्वयं स्थास्यतीत्येवमुत्तरोत्तरक्षणेपि द्रष्टव्यमिति न विनाशो भावस्य स्यात् ।
दृश्यते च । तस्माद् विनाशप्रतीत्यन्यथानुपपत्त्या प्रतिक्षणविनाशानुमानं ।

अदृष्टेषु तर्हि कृतकेषु कथं प्र
तिक्षणविनाशित्वानुमानं विनाशस्यैवादर्शनात् ।

नैष दोषो यस्मात् तेषामपि प्रथमे क्षणे य एव स्वभावः स एव चेत् द्वितीयादि
क्षणे तदाऽभूत्वा भवनमेव प्रथमक्षणवत् । अथ प्रथमे क्षणे तस्य जन्मैव न स्थिति
र्द्वितीये च क्षणे स्थितिरेव न जन्म । एवमपि क्षणिकत्वं स्यात् । जन्मजन्मिनोः
स्थितिस्थितिमतोश्चाभेदात् । न च द्वि
तीये क्षणे जन्म विना स्थितिर्युक्ता । जन्म
चेन्न तदास्थितिस्तस्या द्वितीयादिक्षणभावित्वात् । द्वितीयादौ क्षणेप्येवमिति सर्व
त्रोत्पत्तिरेव न स्थितिरिति क्षणिकत्वं । किं च परस्परभिन्नस्यापरापरकाल
सम्बन्धित्वस्य कृतकाद् भावादभिन्नत्वात् क्षणिकत्वमेव ।

सोयमित्यादिना का रि का र्थमाह । अयमिति विनाशः । क्वचिद् घटादौ
मुद्गरादिसन्निधाने
तथान्यत्रापीति मुद्गरसन्निधानात् पूर्वमपि । एवन्देशादि- [p. 134b ]

[p. 370 ]व्यवधानेपि । १९८-९९

यत्पूर्वमुपन्यस्तन्तत्र द्वौ वस्तुसाधनाविति तदुपसंहरन्नाह । तत इति तस्माद्
या काचिद् भावविषया कार्यस्वभावाभ्यां लिङ्गाभ्यां द्विधैवानुमितिः । कस्मात्तयोः
कार्यस्वभावयोरेव स्वसाध्ये सम्बन्धनियमात् । कार्यं लिङ्गं यस्या अनुमितेः । एवं
स्वभावो लिङ्गं यस्या इति विग्रहः
। यथास्वं व्यापिनि साध्य इति कार्यस्य कारणं
व्यापकं साध्यं । स्वभावस्यापि स्वभावो व्यापकः साध्यस्तस्मिन् साध्ये लिङ्गिनि
तयोरेव कार्यस्वभावयोर्लिङ्गयोः प्रतिबन्धात् ॥ १९८-९९

अनुपलब्धिमधिकृत्याह । प्रवृत्तेरित्यादि । प्रवृत्तेः । सन्निश्चयशब्दव्यवहार
लक्षणयोः बुद्धिपूर्वत्वात् प्रमाणपूर्वत्वात् । तद्भावानुपलम्भने तस्य प्रवृत्तिविषयस्य
भाव
स्य प्रत्यक्षानुमानाभ्यामनुपलम्भने प्रेक्षावता प्रवर्त्तितव्यं नेतीयता लेशेनादृश्य
विषयाया अप्यनुपलब्धेरुक्ता प्रमाणता ॥ तृतीयस्तु हेतुरनुपलब्धिर्गमक इत्युच्यत
इति सम्बन्धः । अविशेषेणेति दृश्यविषयेत्यमुम्विशेषन्त्यक्त्वा सामान्येन क्वचिदर्थे
साध्ये । सन्निश्चयेत्यादिना तमेवार्थन्दर्शयति । प्रमाणपृष्ठभावी सदिति
विकल्पः
सन्निश्चयः । तत्पृष्ठभाव्येव सदिति ध्वनिः सच्छब्दः । तथैव सदित्यनुष्ठानं
सद्व्यवहारः । तेषां प्रतिषेधे हि सर्वैव दृश्यविषयाऽदृश्यविषया च ।

ननु का रि का यां प्रवृत्तिरित्युक्तन्तत्कथं वृत्तौ सन्निश्चयेत्यादि व्याख्यायत
इत्याह । सन्निश्चयाद्धीत्यादि । यस्मात् सतां विद्यमानानां निश्चयाच्छब्दव्यवहाराः

[p. 371 ]प्रवर्त्तन्ते त
स्मात्ते सन्निश्चयशब्दव्यवहारास्त्रयोपि प्रवृत्त्यङ्गत्वात् पुरुषप्रवृत्तेर्नि
मित्तत्वात् प्रवृत्तिरित्युक्तः । तस्मान्न सू त्र वृ त्त्योर्व्याघात इति ।

किम्पुनः कारणमुपलम्भनिवृत्तौ सद्व्यवहारो निवर्त्तते । तथा ह्यनुपलब्धि
रेव द्विप्रकाराप्यविशेषेणासत्त्वमित्युक्तं प्राक् । तच्चासत्त्वम्विप्रकृष्टायामनुपलब्धौ
प्रतिपत्तृवशादुक्तं । प्रतिपत्ता ह्यनुप
लभ्यमानन्नास्तीत्यध्यवस्यति । न वस्तुव
शात् । तथा हि विप्रकृष्टेर्थे सत्त्वमसत्त्वञ्च सन्दिग्धं । तस्मात् तावद्धि स
विप्रकृष्टो भावोस्य प्रतिपत्तुर्नास्ति यावदत्राप्रतिपत्तिः । कस्मात् । सतापि तेन विप्र
कृष्टेनार्थेनानुपलब्धेन तदर्थाकरणात् । तस्य पुंसोर्थाकरणात् । सन्नप्यसत्कल्पः ।
वस्तुतस्त्वनुपलभ्यमानो न सन्नासन् । कस्मात् । सतामपि कदाचि
त्
स्वभावादिविप्रकर्षादनुपलम्भान्नासत्तानिश्चयः । क्वापि सत्तानिश्चयस्तस्यास्यानु
पलम्भस्यासत्स्वपि तुल्यत्वात् । तदिति तस्मात् । एतत् सत्त्वमिति सम्बन्धः ।
किम्भूतमनुपलब्धिलक्षणन्देशादिविप्रकृष्टं प्रतिपत्तुः प्रमाणाभावात् । प्रत्यक्षानु
मानाभावान्निवृत्तन्न वस्तुवशात् । किं करोति । स्वनिमित्तान् शब्द
व्यवहा- [p. 135a ]
रान् निवर्त्तयति ।

उपलब्धिलक्षणमित्यन्ये पठन्ति । उपलब्धिरेव सत्त्वमुपचारात् तथाभूतं
सत्त्वं निवृत्तमित्यर्थः ।

येनैवन्तेन कारणेन यापीयमनुपलब्धिः । केषाम् । अनुपलब्धिलक्षण
प्राप्तानां । या वस्तुतोप्यसत्त्वरूपा । अपिशब्दात् प्रतिपत्तृवशादपि । किं
कारणम् । अप्रवृत्तियोग्यत्वादसद्व्यवहारयोग्यत्वात् । तस्या अप्यनुपलब्धेरेतत्स
द्व्यवहारप्रतिषेधकत्वेन तुल्यं प्रामाण्यं । अत्र विषये सद्व्यवहारप्रतिषेधे ।

येयमनुपलब्धिलक्षणप्राप्तानु-पलब्धिरसन्निश्चयफलापि सा । असन्निश्चयः

[p. 372 ]फलं यस्या इति विग्रहः । २००-२०१

असत्तायामित्यादिना व्याचष्टे । असत्तायामप्यनिश्चयेपि । यस्मान्न ह्यस्ति
सम्भवो यदुपलब्धियोग्यो भावः सकलेष्वन्येषूपलम्भकारणेषु सन् विद्यमानो नोप
लभ्येत
। न पुनः पूर्वा विप्रकृष्टविषयानुपलब्धिरसत्तासाधनी । तथा हि ।
प्रत्यक्षानुमानागमनिवृत्तिलक्षणैवानुपलब्धिः । तत्र शास्त्रस्याधिकारोस्मिन् प्रकरणे
तत्रासम्बद्धा अनान्तरीयका बहवोर्थाः स्वभावादिविप्रकर्षिणः शास्त्रे नाधिक्रियन्त
इति यावत् । प्रत्यक्षस्यापि न ते विषया इत्याहातीन्द्रियाः । नाप्यनुमानस्य यस्मा
दलिङ्गाः ।
नैषां लिङ्गमस्तीत्यलिङ्गाः । तेषामतीन्द्रियाणामर्थानां प्रमाणत्रया
निवृत्तिलक्षणाया अनुपलब्धितः कथमभावः । नैव । २००-१

सोयमिति वादी । सर्वार्थानामिति देशकालस्वभावविप्रकर्षिणां प्रमाणत्रय
निवृत्त्येति प्रत्यक्षानुमानागमनिवृत्त्या । तस्येति शास्त्रस्य क्वचित् पुरुषार्थानुप
योगिन्यर्थेऽनधिकारे विनियोगाभावे प्र
वृत्तेः । यस्माच्छास्त्रं हीत्यादि । अन्यथेति
पुरुषार्थानुपयोगिनमर्थमाश्रित्य शास्त्रप्रवृत्तौ । अबद्धप्रलापस्यासम्बद्धाभिधायिनः
शास्त्रस्याप्रामाण्यात् ।

स्यादेतत् । सर्व एवार्थाः पुरुषार्थोपयोगिन इत्यत्राह । तत्रेत्यादि । तत्र
प्रकरण इति पुरुषार्थचिन्ताप्रस्तावे । प्रत्यात्मनियता इति प्रतिपुरुषनियताः ।
एतेन
पुरुषाणामानन्त्यादानन्त्यं चेतोवृत्तीनामाह । अनियतान्निमित्ताद् भवितुं
शीलं यासामिति विग्रहः । अनेनैकस्मिन्नपि पुंसि निमित्तभेदाद् बहुत्वं । एवं
भूताश्चेतोवृत्तयो नावश्यं साकल्येन प्रतिपदं निर्देश्या अशक्यत्वात् । कालदेश
व्यवहिता वा पुरुषार्थानुपयोगिनो द्रव्यविशेषा नावश्यं निर्देश्यास्ततो न तच्छा

[p. 373 ]स्त्रम्विषयीकरो
ति । ताश्च चेतोवृत्तयस्ते च विशेषास्तानिति पुलिंगेनोक्ताः ।
पुमान् स्त्रिये ति197

Pāṇini 1. 2. 67

पुंसः शेषं कृत्वा ॥

नापि प्रत्यक्षस्य विषया इत्याह । न चेत्यादि । तथा विप्रकृष्टेष्विति देशादि
विप्रकृष्टेषु स्वसामर्थ्योपधानात् । स्वरूपसन्निधानात् । ज्ञानोत्पादनशक्तिर्नास्ति ।
एतेनातीन्द्रिया इत्येतद् व्याख्यातं ॥

अनुमानस्यापि न ते विषया इत्याह ।
स चावश्यमित्यादि । एषामिति [p. 135b ]
देशादिव्यवहितानां । येनेति कार्योपलम्भेन । न च त इति विप्रकर्षिणः ।
सर्वेत्यदृश्यानुपलब्धिरपि । निवृत्तिनिश्चयस्याभावनिश्चयस्य । यत एवन्तदिति
तस्मात् । इयमित्यदृश्यानुपलब्धिस्सदसन्निश्चयफला नेति । सन्निश्चयफला न
भवति सद्व्यवहारनिमित्ता । न चाप्यसन्निश्चयफला सन्देहात् । इति हेतो
ः
स्याद्वानुपलब्धेरप्रमाणता । व्यवसायफलत्वादिति निश्चयफलत्वात् प्रमाणानां ।
प्रत्यक्षमपि हि प्रमाणं सर्वाकारग्रहेपि येष्वाकारेषु निश्चयमावहति तेष्वेव ।

ननु प्रवृत्तिनिषेधप्रमाणं स्यादित्याह । न हीत्यादि । इयमित्यनुपलब्धिः ।
निःशंकपरिच्छेदमिति निःशंकः परिच्छेदो यस्य चेतस इति विग्रहः । संशये सति
न प्रवर्त्तितव्यम
वश्यमित्येवं निश्चितं चेतो न करोतित्यर्थः । संशयादपि क्वचित्
कृषीवलादेर्लोकस्य प्रवृत्तेः ॥ कथन्तर्ह्यप्रवृत्तिफलत्वेनास्याः प्रामाण्यमुक्तमित्यत
आह । तथात्वे-तदित्यादि । तथा तेन रूपेणैतदप्रवृत्तिकारणमनुपलम्भाख्यं निरवद्यं
निर्दोषं यदि निश्चयपूर्वं व्यवहरेत् कश्चित् । प्रमाणपूर्वं सद्व्यवहारादि प्रवर्तयेत् ।
इत्यनेन द्वारेण से
यमदृश्यानुपलब्धिरप्रवृत्तिफला प्रोक्ता निश्चितसद्व्यवहारादि
प्रतिषेधफला प्रोक्ता । सन्दिग्धस्तु सद्व्यवहारादिर्न निषिध्यत इति पुरुषस्य
प्रवृत्तिर्भवत्यपि ।

लिङ्गातिशयभाविनीति लिङ्गमनुपलब्धिस्तस्या अतिशयो विशेष उपलब्धि
लक्षणप्राप्तत्वन्तस्य भावस्सद्भावस्स यस्यामस्ति सा तथोक्ता । लिङ्गविशेष

[p. 374 ]वतीत्यर्थः । उपलब्धिलक्ष
णप्राप्तानुपलब्धिरिति यावत् ।

अत्रेत्यादिना व्याचष्टे । अत्रेति निवृत्तिनिश्चये । यथोदाहृता प्रागिति ।
२०२-३

असज्ज्ञानफला काचिद्धेतुभेदव्यपेक्षयेत्यादिना ।

यत्पुनरुक्तम् । अप्रमाणमनुपलब्धिरिति तन्नाविशेषेण बोद्धव्यं किन्तु
स्वभावेत्यादि । देशादिविप्रकृष्टः स्वभावः । ज्ञापकं लिङ्गं । तयोरज्ञानं ।

स्वभावज्ञापकाज्ज्ञानस्यायं न्याय उदाहृतः ।
१ । २०३

असत्त्वे साध्ये नास्ति प्रामाण्यमिति । स्वभावाज्ञानं प्रत्यक्षनिवृत्तिः । ज्ञाप
काज्ञानमनुमाननिवृत्तिः । अदृश्यविषयायाः प्रत्यक्षानुमाननिवृत्तेरयं न्याय उदाहृत
इति समुदायार्थः ।

यस्येत्यादिना व्याचष्टे । यस्य कस्यचित् पिशाचादेः । स इति स्वभावः । तदनु
पलम्भमात्रेणेति तेन तद्विषयानुपलम्भमात्रेण प्रत्यक्षनिवृत्ति
रूपेणासन्नाम । यथोक्तं
प्रागिति । सतामपि कदाचिदनुपलम्भादि त्यादिना । स्वभाव्राज्ञानमनेन व्याख्यातं ।

ज्ञापकाज्ञानम्व्याख्यातुमाह । योपीत्यादि । ज्ञापकस्येत्यस्य विवरणं लिङ्ग
स्येति । अतीन्द्रियः प्रतिक्षिप्यतेऽर्थः । यथा नास्ति विरक्तं चेत इत्यादि । तथा
[p. 136a ] ज्ञापकस्य लिङ्गस्याभावात् स्वभावविशेषो वा
प्रतिक्षिप्यते । अत्र विशेषः
प्रतिक्षिप्यते न धार्मिमात्रं । यथा नास्ति दानेत्यादि । दानं च हिंसा-विरतिश्चे
ति द्वन्द्वः । तद्विषयाश्चेतनाः । दानचेतनानां हिंसाविरतिचेतनानां चेत्यर्थः ।

[p. 375 ] अभ्युदयहेतुता स्वर्गादिफलहेतुना । अत्र चेतनानां न स्वरूपं प्रतिक्षिप्यते तासां
प्रत्यक्षत्वात् । किन्त्वभ्युदयहेतुत्वं स्वभावो-विशेषो नास्तीत्युच्यते ।

ननु चेतनानां प्रत्यक्षत्वा
दभ्युदयहेतुतापि तदात्मभूतत्वात् । प्रत्यक्षस्यैवेति
कुतो भ्रान्तिरित्यादि ।

प्रत्यक्षेप्यर्थे विपर्यस्तोऽपवदेतापीति सम्बन्धः । कथम्विपर्यस्त इत्याह ।
अतत्फलेत्यादि । अतत्फला अनभ्युदयफला ये दृष्टाश्चेतना-विशेषा अव्याकृताः ।
तैस्साधर्म्यात् । साधर्म्यमेव कथमित्याह । फलस्यानन्तर्याभावादिति । या अन्या
अतत्फलाश्चेतनाः । याश्च तत्फला । उभयत्र तत्फ
लस्यानन्तर्यन्न दृश्यते । न
तावतेति फलस्यानन्तर्यादर्शनमात्रेण । तदभावः फलाभावः । कस्माद् । व्यव
हितानामित्यादि । हेतोः सकाशात् कालान्तरेणोत्तरोत्तरावस्थापरिणामलक्षणेन
व्यवहितानां फलानान्दर्शनात् । मूषिकस्यालर्क्कस्य चोन्मत्तकुक्कुरस्य विषविकार
इव स हि न विषसंचारकाल एव भवति किन्तु सहकारिणः कालविशेषस्य सन्निधौ

निष्पद्यते । न तु हेत्वन्तरमेव तद्वत् ॥

स्यादेतत् । मूषिकादिविषविकारस्य कालान्तरे दृष्टत्वात् सद्भावो
युक्त एव । दानादिफलन्तु न कदाचनापि दृष्टमिति कथन्तस्य सद्भाव इत्याह ।
तदित्यादि । तद्भाव इति । तयोर्दानादिफलातीन्द्रियवस्तुनोर्भावे विरोधाभावात् ।
अत्र दानादिफलेऽतीन्द्रियभावे वानुपलब्धिमात्रमप्रमाणं ।

यदि बाधकं प्रमाणं नास्ती
त्यप्रतिक्षेपो ॥ भावेऽस्तित्वे किं प्रमाणन्नैवास्ति
प्रमाणमतः सत्तानिश्चयो न युक्त इति परः ।

अत एवेत्या चा र्यः । अत्यन्तमतीन्द्रियस्यार्थस्य साधकबाधकप्रमाणाभावात्
प्रेक्षावतः संशयो युक्तः । यदि वा यद् वस्तु निराकर्त्तुन्न शक्यते न च तस्य साधकं
प्रमाणं प्रतिभाति । तस्यैवं सम्भावना युक्ता भवेदस्य कदाचित् साधकं प्रमाणं

[p. 376 ]कस्यचित् प्रतिभावतः
। तस्मादर्थसंशयात् प्रमाणसंशयाद्वाऽप्रतिक्षेपः ।

अन्ये तु विरक्तचित्तेऽभ्युदयहेतुत्वे चात एवेति साधकबाधकप्रमाणाभावात्
संशयोस्त्विति व्याख्याय । विरक्तं चित्तं सर्वज्ञत्वे भवेद्वा प्रमाणमित्यप्रतिक्षेपः ।
तच्च प्रमाणं द्वितीये परिच्छेदेऽभिधास्यत इति व्याचक्षते ।

यत एव व्यवहितस्यापि कार्योत्पत्तिः । तत्तस्मादत्र एवातीन्द्रियेषु मध्ये केषां
चिदर्थानां स्वभावानां चेति यद्यपि पाठक्रमः । तथापि यथायोगं सम्बन्धः ।

केषांचित् स्वभावनामभ्युदयहेत्वादीनां भवेज्ज्ञापकासिद्धिः । कथं । दर्शन
पाटवाभावात् । तद्विषयस्यानुभवस्य यथागृहीतस्वरूपनिश्चयोत्पादने सामर्थ्या
भावात् । केषांचिदर्थानां विरक्तचित्तत्वादीनां । प्रत्यक्षानुमानलक्षणं कार्यं
ज्ञापकन्तस्याभावात् ।

[p. 136b ] तथाभूतस्य कार्यस्य कस्मादभाव इत्याह । कारणानामित्यादि । न हि कार
णैरवश्यमात्मज्ञापकङ्कार्यं सर्वपुरुषग्राह्यमारब्धव्यमिति नियमः ।

अन्ये त्वन्यथा व्याचक्षते । केषां चित् स्वभावानामभ्युदयहेतुवादिनां । अर्थानां
च विरक्तचित्तादीनाम्भवेज्ज्ञापकस्य निश्चायकस्य प्रमाणस्यासिद्धिः । कुतः ।
दर्शनपाटवाभावात् ।

एतदुक्त
म्भवति । दर्शनमे
व ज्ञापकं कस्यचिदर्थस्य तच्चापटुत्वात्
सर्वाकारनिश्चयन्नोत्पादयति । कारणानां च कार्योत्पादननियमाभावस्तेनानन्तर
कार्यादर्शनात् । कार्यद्वारेणाप्यभ्युदयहेतुत्वन्न शक्यं निषेद्धुं । तथातीन्द्रियाणा
मर्थानां दर्शनस्य मनोविज्ञानलक्षणस्यापाटवात् प्रत्यक्षेणाग्रहणं । न हि कार्य
द्वारेणैषां निश्चयः कारणानां च कार्योत्पाद
ननियमाभावात् । न हि कारणैर
वश्यमात्मज्ञापकं कार्यं सन्तानान्तरे जनयितव्यमिति नियमः । तस्मान्न प्रत्यक्षं
नानुमानं तेषामस्ति ।

नेयतेति यथोक्तज्ञापकाभावमात्रेण तदभावोतीन्द्रियाणामभावः । यस्मात्
प्रत्यक्षानुमानाभ्यामनुपलब्धानामपि केषांचिदर्थानां पुनरपि पर्यायेण क्रमेण
कुड्यविवरावस्थितानामर्थानां प्रत्यक्षेणानु
मानेनाभिव्यक्तेः प्रतीतेः । तदेवं
विप्रकृष्टे स्वभावानुपलम्भो नासत्तासाधनं । नापि कार्यानुपलम्भः ।

[p. 377 ]

कारणानुपलम्भस्तु तत्राप्यभावसाधनमित्याह । कार्ये त्वित्यादि । कार्ये तु
स्वभावादिविप्रकर्षिण्यपि कारकाज्ञानं कारणानुपलब्धिरभावस्य साधनमेव ।

स्वभावेत्यादिना व्याचष्टे । विप्रकृष्टविषयस्य स्वभावस्याभावे साध्ये
स्वभावानुप
लम्भ एवाप्रमाणमुच्यते । कारणानुपलम्भस्तु प्रमाणमेव ।

ननु विप्रकृष्टविषये कारणानुपलम्भ एव निश्चेतुमशक्यस्तत्कथं कार्याभावं
साधयेत् । सत्त्यम् । एतावद् वक्तुं शक्यते । कारणमन्तरेणानुद्दिष्टविषये
कार्यमवश्यं न भवतीतीयता लेशेनास्योपन्यासः । अत एव सामान्येनाह । न
ह्यस्तीत्यादि ॥

नन्वित्यादि परः । अग्नेर्विनाशेपि
वासग्रृहादौ धूमस्य दर्शनात् । तथा
चासत्यपि कारणे कार्यं दृष्टमिति व्यभिचारः ॥ असति कारणे कार्यन्न स्यादित्य
नेन वाक्येन कारणस्थितिकालभावि कार्यं । यावत् कारणसत्ता तावत् कार्यसत्तेत्ये
वन्न ब्रूमो येन कारणनाशेपीत्यादिकः प्रसंगः स्यात् । किन्तर्ह्यनेन वाक्येनोच्यत
इत्याह । हेतुरहितेत्यादि ।

एवन्तावत् स्थिरतामभ्युपग
म्योक्तं । क्षणिकत्वे तु कारणे विनष्टे कार्यं
स्थानमेव नास्तीति कुतो व्यभिचाराशंका । तथा हि योग्निजन्यो धूमक्षणस्तस्या
ग्निविनाशे नास्त्येवावस्थानं । क्षणिकत्वेन विनाशात् । यश्च पश्चात् स्थायी धूमः
स धूमहेतुक एव नाग्निहेतुकः । तदेव दर्शयन्नाह । न च तथेत्यादि । तथा स्थायीति
नष्टेप्याद्ये कारणे कालान्तरस्थायी । तदुपा
दानः पूर्वनिरुद्धहेतूपादानः ।

[p. 137a ]

कथन्तर्हि पाश्चात्योपि धूमोग्निहेतुक इत्युच्यत इत्याह । पारम्पर्येत्यादि ।
आद्यन्तावद् धूमक्षणम्वह्निरेव जनयति । स धूमक्षणोऽपरं सोप्यपरमित्येवं
पारम्पर्येण । एतदेव स्फुटयन्नाह । सन्तानोपकारादिति । प्रबन्धस्य प्रथमतो जन
नात् तत्कार्यव्यपदेशः । तस्माद् यस्य कारणस्य पाश्चात्यमपि कार्यमित्येवं
व्यप

[p. 378 ]देशः । यद्यस्य हेतोः कथंचित्प्रमाणेनाभावः सिध्येत् तदा तत्फलन्तस्य हेतोः फल
न्नास्तीति निश्चीयते ।

एतच्चोद्दिष्टविषयस्याभावस्य साधनमभिप्रेत्योक्तम् । अनुद्दिष्टविषये तु
नैतत्प्रमाणं प्रतिबन्धफलत्वात् ।

स्वभावेत्यादि । अर्थस्येति व्यापकस्य स्वभावेऽव्यतिरिक्ते लिङ्गिन्यसत्त्वेन
साध्ये स्वभावानुपलम्भश्च व्यापकानुपलम्भश्चा
भावस्य साधनमिति प्रकृतं ।
२०३-४

स्वभावाभावेत्यादिना व्याचष्टे । कश्चिदिति व्यापकानुपलम्भः । यद्यनुप
लभ्यमानो व्यापकः स्वभावोस्य व्याप्यस्य सिद्धः स्यात् तदा भवेत् प्रमाणं ॥ कारण
व्यापकानुपलम्भश्च भवेत् प्रमाणं यदि तदभावस्तयोः कारणव्यापकयोरभावः
प्रतीयेत हेतुना केनचित् । स्वभावानुपलम्भाख्येन ।

यदीत्यादिना का रि
का र्थ माह । यद्यस्य कारकस्याभावः सिद्ध्येदिति
सम्बन्धः ॥ व्यापकस्य च स्वभावस्याभावः । कुतश्चिद् गमकाद्धेतोरित्युपलब्धि
लक्षणप्राप्तानुपलम्भात् । सोयं कारको व्यापको वाऽसन्नेव सिद्धो यथाक्रमं कार्यं
व्याप्यञ्च निवर्त्तयति । तदभावासिद्धौ कारकव्यापकयोरभावासिद्धौ निवर्त्त्येपि

[p. 379 ]कार्ये व्याप्ये च संशयात् । २०४-५

यदि स्वभावाभावे साध्ये तद
नुपलम्भ एवाप्रमाणमुच्यते । कथमिदानीम्भा
वस्य घटादेः स्वयमनुपलब्धेरभावसिद्धिः ।

उत्तरमाह । दृश्यस्येत्यादि । विप्रकृष्टे विषये स्वभावानुपलम्भे प्रमाणमुक्तं ।
न तु दृश्यविषय इत्यर्थः । दृश्यस्येति स्वभावाद्यविप्रकृष्टस्य भावस्यानुपलब्धस्य
सतः । भावस्य सत्ताया अभावः प्रतीयते । कदा दर्शनाभावकारणासम्भवे सति ।
द
र्शनाभावस्य कारणं । कारणान्तराणां वैकल्यन्तस्यासम्भवे सति । उपलम्भ
प्रत्ययान्तरसाकल्ये सतीत्यर्थः ।

भावो हीत्यादि विरणं । स्वभावाद्यविप्रकृष्टो भावो यदि भवेत् । यथास्व
ग्राहकेण करणेनेति यस्य यद् ग्राहकमिन्द्रियन्तेनोपलभ्य एव भवेत् । स इति यथोक्तो
भावः । दर्शनप्रपिबन्धिषु व्यवधानादिषु । आदिशब्दाद् वैकल्यप्रतिबन्धादिष्व
सत्सु । उ
पलम्भप्रत्ययेषु सत्स्विति यावत् । २०५-६

तथा भूतोनुपलब्धस्त्वसन्निति निश्चीयते । किङ्कारणं । तादृशः सत उप
लब्धिलक्षणप्राप्तस्य सतः । उपलम्भाव्यभिचारात् । य एवायं स्वभावस्याभाव
निश्चये दृश्यस्य दर्शनेत्यादिनोक्तोऽयमेव हेतुर्वेदितव्यः । कस्मिन् साध्ये ।
हेतुव्यापकयोरभावेपि साध्ये ॥

विरुद्धस्य चेत्यादि ।
यस्याभावस्साध्यस्तेन यो विरुद्धस्तस्योपलब्धौ च [p. 137b ]
स्यादसत्तायाः प्रतिषेध्याभावस्य निश्चयः । किङ्कारणम् । विरुद्धस्य भावस्य
भावे सत्तायान्तद्भावबाधनात् । तस्य निषेध्याभिमतस्य सत्ताबाधनात् ।

यो हीत्यादि विवरणं । कस्मान्नावतिष्ठत इत्याह । तदित्यादि । तयोर्वि
रुद्धयोर्ये उपादाने तयोरन्योन्यं परस्परं यद् वैगुण्यन्तस्याश्रयत्वेन । यथा शीतो
पादानमुष्णोपादानवैगुण्यस्याश्रय इतरश्चेतरस्येत्यर्थः । तेन कारणेन विरुद्ध

[p. 380 ]योरेकत्र युगपदारम्भविरोधात् । तयोर्विरुद्धयोरेकस्य भावेप्यन्याभावगतिर्भ
वति । यथोक्तं प्रागनुपलब्धिप्रभेदे । न शीतस्पर्शोत्राग्नेरित्यादि ।
यद्यप्यत्रानुपलब्धिरिति न श्रूयते तथापीदं स्वभावविरुद्धाख्यं लिङ्गमनुपलब्धे
स्सकाशान्न
पृथगुच्यते । किंङ्कारणं । तत एवानुपलम्भाद् विरोधगतेः ।
विरोधाच्चाभावसाधनादित्युक्तं ॥

भवतु नामैवम्विधाया दृश्यानुपलब्धेः सकाशाद् भावगतिः । सा पुनः कथम
नुमानं । नैवानुमानं किन्तु प्रमाणान्तरमेवेति भावः ।

कथन्न स्यादित्या चा र्यः ।

दृष्टान्तेत्यादि परः । दृष्टान्तापेक्षं ह्यनुमानमन्वयव्यतिरेकवत्त्वात् । दृष्टान्ता
पेक्षणमेवा
ह । न हीति । अस्यामित्यनुपलब्धौ ।

किन्नेत्याचा र्यः ।

तदित्यादि परः । तद् व्योमकुसुमादि । असदिति कथं केन प्रमाणेनावगन्तव्यं
येनैवं स्याद्दृष्टान्तः स्यात् । अनपलब्धेरेव लिङ्गाद् व्योमकुसुमाद्यसदवगन्तव्य
मिति चेत् । तत्रेति व्योमकुसुमादौ । कथमदृष्टान्तिका दृष्टान्तरहिताऽसत्ता
सिद्धिः । सदृष्टान्तत्वे वानवस्थाप्रसंग इति तत्रा
प्यपरोपीति कृत्वा । तथा
चेत्यनवस्थायां सत्यां साध्यस्याप्रतिपत्तिः । यतश्च दृष्टान्तत्वेनवस्थादोषः ।
तस्मान्निरुपाख्याभावसिद्धिरदृष्टान्तिका कर्त्तव्या । तद्वदन्यत्रापि । नेह घटो
नुपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धेरित्यादावपि प्रयोगे दृष्टान्तानपेक्षणादननुमानम
नुपलब्धिः ।

श्रृण्वन्नपीत्या चा र्यः । असकृदुक्तमेतत् । य
था स्वभावानुपलब्धौ नाभावः
साध्यते किन्त्वभावव्यवहार इति श्रृण्वन्नपि देवानां मूर्खाणां प्रियो नावधारण

[p. 381 ]पटुर्येन सत्यपि दृष्टान्ते तदसिद्धिश्चोद्यते । दृष्टान्तमेव दर्शयितुमुपक्रमते ।
निमित्तं हीत्यादि । उपलभ्यानुपलब्धिर्दृश्यानुपलब्धिर्या निमित्तं कारणमसद्व
यवहाराणां । सेत्यनुपलब्धिः स्वसन्निधानादात्मसन्नि
धानात् । स्वनिमित्तान्
स्वमनुपलब्धिरूपं निमित्तं येषान्तानेतानसद्व्यवहारान् साधयतीति कृत्वा सर्वोत्र
दृष्टान्तः । किंभूतः । स्वनिमित्तसामग्रीयोग्यसन्निधानः । स्वकारणानां सामग्री
तस्यां योग्यं सन्निधानं यस्याङ्कुरादेस्स तथोक्तः । प्रयोगः पुनः । यस्य यत्र
निमित्तं सकलमप्रतिबद्वमस्ति तत्र तेन भवितव्यन्तद्यथाङ्कुरादि ।
अस्ति [p. 381a ]
चोपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धावसद्व्यवहाराणां निमित्तत्वमिति स्वभावहेतुः ।
कस्माद् । अत्राभावव्यवहार एव साध्यते न पुनरभाव एवेत्याह । असत्तेत्यादि ।
अत्र दृश्यानुपलब्धावनुपलब्धिरेवासत्ता । यथोक्तं प्राक् । तस्मादभावो न 198 ?
साध्यते । यत एवात्राभावव्यवहारः साध्यतेऽत एवेयमनुपलब्धिः स्वभाव
हेतावन्तर्भवतीति
सम्बन्धः । कारणाद् दृश्यानुपलम्भात् कार्यस्यासद्व्यवहार
स्यानुमानं तदेव लक्षणं यस्येति सामान्येनान्यपदार्थमुपदर्श्य पश्चाद् भावप्रत्ययः ।
समग्रात् कारणात् कार्यानुमाने च योग्यतानुमानमिति स्वभावहेतावन्तर्भावः ।
वक्ष्यामश्चतुर्थे परिच्छेदे ।

दृश्यानुपलब्धौ भवतु दृष्टान्तोऽदृश्यानुपलब्धौ तुं कथमित्याह । सच्छब्दे
त्यादि देशादिविप्रकृष्टेषु
प्रमाणनिवृत्त्या सद्व्यवहारनिषेधे साध्ये कारणाभावात्
कार्यस्याभावः साध्यस्तेनात्र न केवलन्निरुपाख्यं दृष्टान्तः किन्तु निमित्तस्य कारणस्य
वैकल्येनाभाविनोङ्कुरादयोपि दृष्टान्तः । प्रयोगस्तु । यद्विकलकारणन्तन्न
भवति यथा बीजरहितोङ्कुरः । विकलकारणश्चादृश्यानुपलब्धौ सद्व्यवहार इति
कारणानुपलब्धिः ।

यत्पुनरुक्तं । तदसन्निरुपा
ख्यं कथं प्रतिपत्तव्यमिति तत्रापि निरुपाख्ये
दृष्टान्ते । इयमेवमज्ञानव्यवहारलक्षणा प्रवृत्तिर्निषिध्यते । अनुपलब्धितो न त्व
भावः साध्यते । किङ्कारणम् । अनुपलब्धीत्यादि । विषाणादिविविक्तशश

[p. 382 ]मस्तकाद्युपलब्धिरेवानुपलब्धिः पर्युदासवृत्त्या । सैव लक्षणं यस्याः शशविषा
णासत्तायाः सा सिद्धैव ।

स्यादेतद् । अदृश्यानुपलब्धावसत्त्वे
विषयभूते सिद्धे । तन्निमित्तोप्य
सद्व्यवहारः सिद्ध एवेति किन्तेनासद्व्यवहारेण । अदृश्यानुपलब्धावपि सद्व्यव
हारनिमित्तस्याभावाद् व्यवहाराप्रवृत्तिः सिद्धैवेति सद्व्यवहारनिषेधेनापि साधि
तेन किं ।

तथा पूर्वप्रसिद्धविषयोपदर्शनलक्षणेन दृष्टान्तेनाप्यनुपलब्धौ न किंचित्
प्रयोजनमित्यत आह । सोयमित्यादि । मूढं प्रत्येतत् साध्यत इति यावत् ।

क्वचिदप्यसद्व्यवहारनिमित्तं दृश्यानुपलम्भमभ्युपगम्यासद्व्यवहारप्रवृत्तिम्वि
लोमयन्नकुर्वन् । अदृश्यानुपलब्धौ तदभावं च सद्व्यवहारनिमित्तस्य प्रमाण
स्याभावं चाभ्युपगम्य सद्व्यवहारनिवृत्तिं च विलोमयन्नकुर्वन् । यथाभ्युपगमं
प्रतिपाद्यत इति दृश्यानुपलम्भेन निमित्तेन त्वयाऽसद्व्यवहारोन्यत्र कृतस्तदिहाप्यस्ति
। तस्मा
दसद्व्यवहारङ् कुर्विति प्रतिपाद्यते । तथा प्रमाणेन निमित्तेन त्वया
क्वचित् सद्व्यवहारः कृतस्तदिहाप्यनिरुपाख्ये नास्ति । तस्माद् सद्व्यवाहारम्मा
कुर्विति प्रतिपाद्यते । किमिव निरुपाख्यवत् । यथा शशविषाणादावसद्व्यवहार
निमित्तस्य दृश्यानुपलम्भस्य भावादसद्व्यवहारस्तथेहापीति ।

[p. 138b ] अन्यद्वेति । यथा सन्निहितनिमित्तस्याऽङ्कुरादेः प्र
तिपत्तिरेव सद्व्यवहार
स्यापीति । यथा च निरुपाख्ये प्रमाणाभावात् सद्व्यवहारस्य निवृत्तिः । अन्य
स्मिन् वा कारणविकले कार्ये निवृत्तिस्तद्वद् विप्रकृष्टेषु सद्व्यवहारस्य निवृत्ति
रिति प्रतिपाद्यते ॥

स एव तावदुपलब्ध्यभावोनुपलब्ध्याख्यः कथं केन प्रमाणेन सिद्धः । न
प्रत्यक्षेणाभावविषयत्वविरोधात् । नाप्यनुमानेन प्रत्यक्षपूर्वकत्वादस्य
। नापि
प्रदेशसम्बन्ध्यनुपलम्भोऽभावस्य नीरूपत्वेन सम्बन्धित्वायोगात् । प्रदेशस्या
नुपलम्भे च धर्म्मसिद्धेराश्रयासिद्धो हेतुरित्यनुपलब्धेर्न पक्षधर्मत्वमित्युद्यो त क र
प्रभृतयः ।

अत्राह । एतदुत्तरत्र वक्ष्यामस्तद्विशिष्टोपलम्भोऽतस्तस्याप्यनुपलम्भनन्त

[p. 383 ]स्मादनुपलम्भोयं प्रत्यक्षेणैव सिंध्यतीति ॥ यत्पुनरुक्तमनुपलब्धौ किन्दृष्टान्तोप

दर्शनेनेत्याह । अन्यत्रापीत्यादि । विधिसाधनेप्यनुमाने साध्यधर्मेण व्यापकेन
व्याप्यधर्मं कृतकत्वादिकं साधनमिच्छन् प्रतिपाद्यः किमिति दृष्टान्तेन प्रत्याय्यः ।
किङ्कारणं । यथास्वं साध्येन व्याप्यस्य हेतोर्निर्देशादेव व्याप्नुवतः साध्यधर्मस्य
सिद्धेः । निश्चितार्थस्सम्बन्धलक्षणो येन तस्य व्यामूढम्प्रति स्मृत्यर्थः । तदेतद्
दृष्टान्तेन मूढं प्रति स्मृतिजननमत्रानुपलब्धौ । एतदेवाह । सोयमित्यादि । अन्य
त्रापीति शशविषाणादौ । २०५-६

अथ यदिदमाचार्य दि ग्ना ग प्रभृतिभिरुक्तं । न सन्ति प्रधानादयोनुपलब्धे
रिति तत्र प्रयोगे । आ चा र्य आह । कथं च न स्यादिति ।

चोदकः स्वाभिप्रायेणाह । तदर्थेत्यादि । तदर्थस्य प्रधानार्थस्य निषेधे सति
प्रधानादिधर्मिवाचिनोभिधान
स्याप्रयोगात् । न हि वाच्यमन्तरेण वाचकस्य
प्रयोगोस्ति । यदा च प्रधानादिशब्दानामप्रयोगस्तदा न सन्तीति प्रतिषेधवा
च्येव शब्दोवशिष्यते । तस्य च प्रतिषेध्यासंकीर्त्तने निर्विषयस्य प्रतिषेधस्येति
प्रतिषेधवाचिनः शब्दस्याप्रयोगात् । तथा च न सन्ति प्रधानादय इति द्वयोरपि
प्रतिज्ञापदयोरप्रयोगात् । कुत्र किं साध्यत
इति व्यर्थानुपलब्धेः साधनयोगः ।
प्रधानादीनां च पक्षभूतानामभावाद् पक्षधर्मो हेतुः स्यात् । प्रतिज्ञापदयोर्वा पर
स्परं विरोधस्तथा हि प्रधानादय इति प्रयोगात् तदर्थसन्निधानं । पुनर्न सन्तीति
वचनात् तेषामसन्निधानं । एते च सन्निधानासन्निधाने युगपदेकत्र विरुध्येते ।
२०६-७

[p. 384 ]

नैष दोष इति परिहारः । यस्मादनादेर्वासना
यास्समुद्भूते विकल्पे परिनि
ष्ठितस्समारुढः शब्दार्थः स च भावाभावोभयाश्रितत्वात् त्रिविधो धर्म्मः । तस्मिन्
शब्देर्थे बाह्यप्रधानादिको भावोनुपादानमस्येति तस्मिन् भावानुपादाने साध्ये ।
अस्येति बुद्धिपरिवर्त्तिनः प्रधानादिधर्मिणः । तथेति बाह्यप्रधानाद्युपादानत्वे
[p. 139a ] नानुपलम्भनं हेतुः । वासनोपादानत्वेनोपलम्भन
मेवात्रानुपलम्भनं । न तस्यैव
विकल्पप्रतिनिष्ठितस्य धर्मिणोऽभावस्साध्यते । कस्मात् । प्रधानादिशब्दानां
प्रयोगतः । तन्निषेधे हि निर्विषयत्वाच्छब्दप्रयोग एव न स्यात् ।

निवेदितमित्यादिना व्याचष्टे । यदि हि स्वलक्षणमभिधेयं स्यात् तदा स्वलक्षण
प्रतिषेधे शब्दार्थस्य प्रतिषेधात् तद्वाचिनः शब्दस्याप्रयोगः स्यात् । यावता निवेदित
मेतद् यथैते शब्दा न स्वलक्ष
णविषया इति । किन्त्वनादिवासनायाः प्रभव
उत्पादो यस्य विकल्पस्य तस्मिन् प्रतिभासी योर्थस्तम्विषयत्वेनात्मसात्कुर्वन्ति ।

कुत एतद् विकल्पविषयमेवार्थम्विषयीकुर्वन्तीत्याह । वक्तुस्तद्विकल्पभाज
इति भावाभावोभयाश्रयसामान्याकारविकल्पभाजः । कारणमाह । यथेत्यादि ।
यथाप्रतिभासि वस्तु । प्रतिभासिवस्त्वनतिक्रमेण या प्र
तिपादनसमीहा तया
शब्दप्रयोगात् । तस्माद् विकल्पप्रतिभासिन एवार्थान् शब्दा विषयीकुर्वन्ति ।

तथा श्रोतुश्च तद्विकल्पभाज इति सम्बन्धः । किं कारणं । तदाकारविक
ल्पजननात् । भावाभावोभयाश्रयसामान्याकारविकल्पजननाच्च विकल्पप्रतिभासिन
एवार्थान् शब्दा विषयीकुर्वन्ति ।

स्यादेतद् । यदि नामैवन्तथापि कथन्न स्वलक्षणविषया श
ब्दाः स्वलक्ष
णप्रतीतेरित्याह । न चेत्यादि । उपादानं च कार्यं च ते एव प्रत्ययो ज्ञानन्तत्रा

[p. 385 ] प्रतिभासि यद्रूपन्तद्विषयत्वेन तन्न शक्यन्निश्चेतुं । तत्रोपादानप्रत्ययो वक्तुः
प्रतिपादनसमीहारूपो विकल्पः शब्दस्य कारणत्वात् । कार्यप्रत्ययः शब्दोत्थः
श्रोतुर्विकल्पः । न हि स शब्दार्थो यः शब्दे प्रत्यये न प्रतिभासते । न च तत्र स्वल
क्ष
णं प्रतिभासते । स्पष्टाकारविवेकात् ।

ननु कथं विकल्पाभावाश्रयोऽर्थजन्यत्वेनाविकल्पकत्वप्रसंगात् । कथ
ञ्चाभावाश्रयोऽभावस्याकारणत्वात् । कथञ्चैक उभयाश्रयोऽहेतुकत्वप्रसङ्गा
दित्यत आह । स त्वित्यादि । सदसदुभयाकारो विकल्पः सदसदुभयप्रत्ययस्ते
नाहिता वासना ततः प्रभव उत्पादो यस्य स तथोक्तः । इति हेतोर्भावाभावो

भयधर्म इत्युच्यते ।

द्वितीयं कारणमाह । तदित्यादि । तस्मिन्नेव विकल्पे प्रतिभासी य आकार
स्तस्य सदसदुभयरूपतयाध्यवसायस्तद्वशेन च । भावाभावोभयधर्म इत्युच्यते ।
२०९

एतदुक्तम्भवति । सत्प्रत्ययाहितवासनाप्रभवस्सदाकाराध्यवसायीव भाव
धर्म इत्युच्यते । एवमभावोभयधर्मयोरपि द्रष्टव्यं पूर्वपूर्वसदादिप्रत्य
याहित
वासनाप्रभवत्वादेव सदादिविकल्पानामनादित्वम् । अतो न भावादिजन्यत्वं ।
यतश्च शब्दार्थस्त्रिविधः । तत्तस्मादत्र शब्दार्थे धर्मिणि व्यवस्थिता विवादाश्र
यत्वेन स्थिताः पुरुषास्सदसत्त्वं प्रधानादेश्चिन्तयन्ति । कथं चिन्तयन्तीत्याह ।
किमयं प्रधानशब्दादुच्चरिताद् विकल्पप्रतिभासमानोर्थो बाह्यप्रधाननिबन्धनो
भवति न वेति । तस्य प्र
धानादिविकल्पप्रतिभासस्य भावानुपादानत्वे धर्मे साध्ये [p. 139b ]
स एव विकल्पप्रतिभासो बुद्धिस्वभावतया प्रत्यात्मवेद्यत्वात् स्वसम्वेदनप्रत्यक्ष
सिद्धत्वादप्रतिक्षेपार्होर्थो धर्मी ।

ननु च स एव विकल्पग्राह्यार्थः स्वलक्षणं स्वलक्षणरूपतयाध्यवसायात् ।
ततश्च प्रत्यक्षसिद्ध एव प्रधानादिः शब्दश्च स्वलक्षणविषय इत्याह । न च स
एवेत्यादि ।
स एव विकल्पप्रतिभास्यर्थो बाह्यं स्वलक्षणमिति शक्यम्वक्तुं । किं

[p. 386 ]कारणम् । असंप्राप्तेऽनुत्पन्ने स्वलक्षणे निरुद्धे च तस्य विकल्पप्रतिभासस्यान
पायात् । किं च वस्तुनि घटादौ विपरीताकारः परस्परविरोधिनो नित्यानित्या
दयः । तानभिनिवेष्टुं शीलं येषान्तीर्थान्तरीयप्रत्ययानान्तेष भावाच्छव्दार्थ
प्रतिभासस्य । न च स एवार्थः स्व
लक्षणमिति प्रकृतेन सम्बन्धः ॥ २०९-१०

अमुमेवार्थं संग्रहीतुमाह । परमार्थः स्वलक्षणन्तस्मिन्नेकस्थानः प्रवृत्तिर्ये
षान्तद्भावस्तत्त्वन्तस्मिन्सति शब्दानामनिबन्धना परमार्थनिबन्धनरहिता
प्रवृत्तिर्न स्यात् । दर्शनान्तरभिन्नेष्वर्थेषु । सिद्धान्तभेदभिन्नेषु । अतीताजातयो
र्वापीति अतीतानगते चार्थे शब्दानाम्प्रवृत्तिर्न स्यात् । तथा कस्या
श्चिद् वाचोऽ
भूतार्थता मृषार्थता न स्यात् । इति यथोक्ताद्धेतोरेषा वाक् । बौद्धार्थविषया ।
विकल्पप्रतिभास्यर्थविषया मता । २१०-११

तस्य चेति प्रधानादिविकल्पप्रतिभासस्य । यथासमीहितं रूपं यथापरिक
ल्पितम्बाह्यप्रधानादिरूपन्तदनुपादानत्वे साध्ये । तथानुपलम्भ इति यथा समी
हितरूपोपादानत्वेनानुपलम्भोस्तीति कृत्वा
न साधनधर्मासिद्धिर्नापक्षधर्मो
हेतुरित्यर्थः ।

न पुनरत्र प्रयोगेऽयमेव शब्देत्यादि । शब्दादुत्पद्यते यो विकल्पस्तत्प्रति
भास्यर्थोपहनूयते । किं कारणं । तस्य विकल्पप्रतिभास्यर्थस्य श्रोतृबुद्धावुप

[p. 387 ]स्थापनाय शब्दप्रयोगात् । तदभावे विकल्पप्रतिभास्यर्थाभावे । तदयोगाच्छब्द
प्रयोगायोगात् ।

अपि च यदि शब्तार्थस्य वापह्नवः सा
ध्यते । तदा शब्दार्थापह्नवे साध्ये
तस्य साध्यधर्मस्य नास्तित्वस्य य आधारो धर्मी शब्दार्थलक्षणस्तस्य निराकृतेर्न
साध्यः धर्मिधर्मात्मकः समुदायः स्यात् । केवलश्च साध्यधर्मस्सिद्ध एव । नास्ति
त्वमात्रस्य क्वचित् सिद्धत्वात् ।

यदीत्यादि विवरणं । तदिति तस्मादयं साध्यधर्मः आधारेण यो व्यवच्छेदो
विशेषणमस्येदं नास्तित्वन्तदनपेक्षः । इ
ति हेतोर्नोपन्यसनीय एव विवादकाले ।
२११-१२

सदसत्पक्षभेदेनेति सदसत्प्रतिज्ञाभेदेन वस्त्वेव चिन्त्यते । शब्दार्थानपवादिभि
रथंक्रियार्थिभिः प्रेक्षावद्भिः । यस्मादत्र वस्तुनि प्रतिबद्धः फलोदयः । २१२-१३

यदि नामैवन्तथापि किन्न शब्दार्थो विचारणीय इत्याह । अर्थेत्यादि ।
अर्थक्रियां प्रत्यसमर्थस्य शब्दार्थस्य विचारैः सदसत्त्वविचारैः किन्तद
दर्थिनामर्थ- [p. 140a ]
क्रियार्थिनां । निदर्शनमाह षण्ढस्येत्यादि । पुंस्त्वरहितस्य यद् रूपवैरूप्यन्त
स्मिन् विषये कामिन्या मैथुनाभिलाषिण्याः किम्परीक्षया । २१३-१४

न हीत्यादि विवरणं । न हि शब्दार्थोऽसन् कंचित् पुरुषार्थमुपरुणद्धि निवर्त्त
यति । सन् वा समादधाति करोतीति यथायोगं सम्बन्धनीयं । किं कारणं ।
यथाभिनिवेशं पुरुषस्तं
शब्दार्थम्बाह्यतयाऽभिनिविशतेऽध्यवस्यति तथा तस्या

[p. 388 ]सत्त्वादविद्यमानत्वात् । यथातत्त्वं वा समीहितत्वात् ।

--यथार्थस्वलक्षणं ज्ञानस्वलक्षणम्वा स्थितन्तथा शब्देनाविषयीकृतत्वात् ।
यत एवन्तस्मादयं पुरुषस्सदसच्चिन्तायां प्रवर्त्तमानः सर्वदाऽवधीरितविकल्पप्रति
भासोऽनपेक्षितविकल्पप्रतिभासो वस्त्वेवाधिष्ठानीकरो
ति विषयीकरोति यत्र
वस्तुन्ययं पुरुषार्थः प्रतिबद्धः । अग्नावित्यग्निस्वलक्षणे । आदिग्रहणाद्
दाहपाकादि ।

स्यादेतद् । ईदृशोर्थः शब्दार्थेनापि साध्यत इत्याह । न हीत्यादि । अत्रेति
शीतप्रतिघातादौ । कस्मात् तदनुभवाप्तावपि । तस्य शब्दार्थस्यानुभवाप्तावपि ।
तदभावात् तस्य शीतप्रतीकारादेरभावात् । तत् तस्मादयमर्थक्रियार्थी
पुरुषः ।
तदसमर्थन्तस्यामर्थक्रियायामसमर्थं शब्दार्थं प्रति दत्तानुयोगो दत्तावधानो भवि
तुन्न युक्तः । न हि वृषस्यन्ती मैथुनमिच्छन्ती षण्ढस्य परिचरितुमशक्तस्य रूप
वैरूप्यपरीक्षायामवधत्तेऽवधानवती भवति ।

उ द्यो त क रा द्युक्तदूषणनिरासार्थं पृच्छति । यत्पुनरेतदुक्तमाचार्य दि ग्ना
गेन । कल्पितस्येत्यादि । तस्य
कोर्थः ।

उत्तरमाह । शब्दार्थ इत्यादि । कल्पनाज्ञानविषयत्वाच्छब्दार्थः प्रधानादि
शब्दार्थः । कल्पितो । वस्तुनो बाह्यस्य प्रधानलक्षणस्याश्रयणन्तेनासिद्धिरनुपलब्धि
रस्य प्रधानादिशब्दार्थस्य धर्म उक्तो लिङ्गभूतो भावानुपादानत्वे साध्ये । न्याय
वादिनाचार्य दि ग्ना गे न ।

[p. 389 ]

तेन यदुच्यते उ द्यो त क रा दिभिः । यदि प्रमाणेन प्रधानं सत्त्वेन क
ल्पितं
कथमस्यानुपलब्धिर्द्धर्मः प्रतीयते । अथासत्त्वेन कल्पितं प्रधानन्तथापि कथमस्यानु
पलब्धिर्धर्मोऽसत्त्वादिति ।

तदपास्तं । यस्मात् कल्पनाज्ञानविषयत्वाच्छब्दार्थ एव कल्पितः । न तु
प्रमाणेन बाह्यं प्रधानं सत्त्वेन कल्पितं । तस्येति प्रधानशब्दार्थस्य बाह्यप्रधान
वस्त्वाश्रयणानुलम्भ इत्ययमभिप्राय आचार्य दि ग्ना ग स्य ॥ २१४-१५

यदुक्तमित्यादि परः । प्र
माणत्रयं प्रत्यक्षानुमानागमलक्षणं । अन्यप्रमाण
निवृत्ताविति प्रत्यक्षानुमाननिवृत्तौ निवृत्तिर्देशादिविप्रकृष्टानां । तयोरिति प्रत्य
क्षानुमानयोः । न किञ्चद व्याप्नोति सर्वमेव विषयीकरोति । तन्निनिवृत्तिरा
गमनिवृत्तिः ।

उक्तमत्रेति सि द्धा न्त वा दी । अप्रकरणापन्नत्वादिति पुरुषार्थचिन्ताप्र
प्रस्तावानुपयोगित्वात् । शास्त्राधिकारास
म्बन्धा बहवोर्था इत्यत्रान्तरे १ । २०१ [p. 140b ]
उक्तत्वात् ।

एतच्च बाह्येषु आगमस्य प्रामाण्यमभ्युपगम्योक्तम् ।

अधुना नैव बाह्येर्थस्य प्रामाण्यमित्याह । अपि चेत्यादि । वस्तुभिस्स्वलक्ष
णैस्सह । शब्दानान्तरीयकताया अविनाभावस्याभावात् तेभ्यः शब्देभ्यो नार्थसिद्धिर्न
बाह्यवस्तुनिश्चयः । यस्मात्ते हि वक्त्रभिप्रायसूचकाः ।

यद्यपि घटविवक्षातः पटशब्दस्योत्पत्ति
स्तथापि स्थानकरणाभिघातादेरेव
साक्षात् करणात् तदुत्पत्तेर्व्यभिचाराभावान्नाहेतुकत्वं । यश्च घटविवक्षाजन्यं
घटशब्दमवधारयति । तस्य पटशब्दात् पटविवक्षानुमानन्तदवधारणं च प्रकरणा
दिना लोकस्य विद्यत एवेति विवक्षानुमानेऽव्यभिचार एव ।

[p. 390 ]

यथाभावं यथास्वलक्षणं । यत इति यथाभावं प्रवृत्तेः शब्देभ्योर्थप्रकृतिरर्थ
स्वभावो नि
श्चीयेत । ते हीति शब्दाः । विवक्षया वृत्तिर्येषान्ते तथोक्ताः ।
तत्रान्तरीयका विवक्षानान्तरीयकाः । तामेव विवक्षां । सैव विवक्षा स्वलक्षण
मन्तरेण न भवति । अतोस्त्येव शब्दानामर्थाव्यभिचार इत्याह । न चेत्यादि ।
यथार्थं यथावस्तु भवितुं शीलं यासान्तास्तथोक्ताः । क्षीणदोषस्य कृपालोर्यथार्थ
भाविनी सर्वा इत्याह । अर्थेऽप्रतिबद्धोपि शब्दार्थं गम
यिष्यतीति चेदाह । न
चेत्यादि । तस्मिन् वस्तुन्यप्रतिबद्धः स्वभावो यस्य शब्दलक्षणस्य । अन्यं यत्रासौ न
प्रतिबद्धः ॥

यदि बाह्ये वस्तुनि शब्दस्य नास्ति प्रामाण्यं यत्तर्हीदमाप्तवादाविसम्वाद
सामान्यात् । यो य आप्तवादः सोऽविसम्वादी । यथा क्षणिकाः सर्वे संस्कारा इत्या
दिकः । आप्तवादश्चायमत्यन्तपरोक्षेप्यर्थे तस्मादयमप्यवि
सम्वादीत्येवमाप्त
वादस्याविसम्वादसामान्यादविसम्वादित्वादनुमानतेत्यागमस्य बाह्येर्थेनुमानत्वमु
क्तमाचार्य दि ग्ना गे न ।

तत्कथमित्यनेनाभ्युपेतबाधामाह । नायमित्यादिना परिहरति । एतत् कथ
यति । नाचार्येण भाविकं प्रामाण्यं कथयता अनुमानत्वमागमस्योक्तमपि तु
पुरुषप्रवृत्तिमपेक्ष्य । यस्मान्नायम्पुरुषः प्रवृत्तिकामः
आगमप्रामाण्यमनाश्रित्या
सितुं समर्थः । किङ्कारणं । प्रत्यक्षं परोक्षं फलं येषान्तेषां केषांचित् प्रवृत्तिनिवृ
त्त्योरिति यथायोगं सम्बन्धः । हिंसादिचेतनाविषयाणां निवृत्तेः स्वर्गादिफलत्वेन
महानुशंसाश्रवणात् । हिंसाचेतनाविशेषाणां प्रवृत्तेर्नरकादिफलत्वेन महापापश्रवण
त्वात् । न चात्र वस्तुबलप्रवृत्तमन्यत्प्रमाणं साधकम
स्ति येनागममनपेक्ष्यान्यतः
प्रमाणम्प्रवर्त्तेत ।

नापि बाधकमस्ति यतो निवर्त्तेत । बाधकाभावमेवाह । तद्भाव इति यथो
क्ताभ्यां प्रवृत्तिनिवृत्तिभ्यामिष्टानिष्टस्य फलस्य भावे विरोधादर्शनाच्च । इच्छति
चायमागमवशेन प्रवर्त्तितुं तत् सति प्रवर्त्तितव्ये । २१५-१६ ?

[p. 391 ]

वरमेवमागमम्परीक्ष्य प्रवृत्त इत्यागमस्य परीक्षया प्रामाण्यमाहा चा र्यः
। [p. 141a ]
न च सर्वं शास्त्रं परीक्षयाधिकृतं । किन्तु तच्चेत्यादि शास्त्रं । पदार्थानाम्परस्पर
सम्बन्धात् सम्बद्धं । अनुगुणः साधयितुं शक्यः फलसाधनोपायो यस्मिंस्तदनु
गुणोपायं सम्बद्धं च तदनुगुणोपायं चेति विशेषणसमासः । एवं भूतमपि यदि पुरु
षार्थाभिधायकन्तदा परीक्षाधिकृतं वाक्यं । अतो यथोक्तस्वभावादपरमन्यद्वाक्य
मनधि
कृतम्परीक्षायां ।

सम्बन्ध इत्यादिना व्याचष्टे । वाक्यानामङ्गाङ्गिभावेनैकस्मिन्नर्थे विधेय
प्रतिषेध्यलक्षणे उपसंहारो मीलनन्तेनोपकारः परस्परं वाक्यानां सम्बन्धः । अनु
पकारकः पुनः केषामित्याह । दश दाडिमेत्यादि दश दाडिमानि षडपूपाः कुण्ड
मजाजिनं पललमित्येवमादीनि वाक्यानि । न ह्येषामेकार्थोपसंहारोस्ति परस्प
रम
सम्बन्धात् । अनयथेत्यसम्बद्धत्वे वक्तुः शास्त्रकारस्य वैगुण्यमसम्बद्धा
भिधायित्वमुद्भावयेत् । अशक्योपायो येषां फलानन्तान्यशक्योपायानि । एवं
भूतानि फलानि येषां शास्त्राणान्तानि । फलार्थी पुमान्नाद्रियेत विचारयितुं । एत
च्चानुगुणोपायमित्येतस्य वैधर्म्येण विवरणं ।

पुरुषार्थः फलं येषां शास्त्राणां तानि तथोक्तानि । ततोन्यान्यपुरु
षार्थ
फलानि । तानि च नाद्रियेत विचारयितुं ।

अशक्योपायफलस्योदाहरणं । विषेत्यादि । एवं ह्यस्य विषं शाम्यति यदि
तक्षकनागराजस्य कर्णावस्थितेन रत्नेनालङ्कारः क्रियत इति । एतच्चाशक्य
साधनं ।

अपुरुषार्थफलस्योदाहरणं । काकदन्तपरीक्षावच्चेति ।

तद्विपर्ययेण तेषां यथोक्तानान्त्रयाणां विपर्येयेणोपसंहारवत् । ए
तेन सम्बद्ध
मित्येतद् व्याख्यातं । शक्योपायमित्यनेनानुगुणोपायमिति । अन्यत्रेति सम्बन्धादि

[p. 392 ]त्रयरहिते । अवधानस्यैवेत्यादरस्य । तदिति यथोक्तगुणत्रययुक्तं शास्त्रं
परीक्षायां सत्यां न विसम्वादभाग् भवति । तस्मिन्नविसम्वादभाजि शास्त्रे प्रवर्त्त
मानः पुरुषः शोभते ।

कः पुनरस्य शास्त्रस्याविसम्वाद इत्याह । प्रत्यक्षेणेत्यादि प्रथमोर्थः श
ब्दो
वस्तुवचनः । द्वितीयो विषयवचनः । तेनायमर्थः । दृष्टादृष्टयोर्वस्तुनोस्तदर्थयोः
प्रत्यक्षानुमानविषययोर्यथाक्रमं प्रत्यक्षेणानुमानेन च द्विविधेन वस्तुबलप्रवृत्तेनाग
माश्रितेन चाबाधनमस्य शास्त्रस्याविसम्वादः । २१६-१७ ।

प्रत्यक्षेत्यादिना व्याचष्टे । शास्त्रे प्रत्यक्षाभिमतानाम्प्रत्यक्षत्वेनोपगता
नामर्थानान्तथाभावः प्रत्यक्षभा
वः प्रत्यक्षेणाबाधनं ।

यथेत्यादिना स्वसिद्धान्ते प्रत्यक्षाभिमतमर्थं पञ्चस्कन्धसंगृहीतन्दर्शयति ।
नीलादीत्यनेन रूपादीन् पञ्च विषयानाह । अनेन च रूपस्कन्ध उक्तः । सुख
दुःखे इति वे द ना स्कन्धः । निमित्तस्य स्त्रीपुरुषादिचिह्नस्योपलक्षणं निमित्तो
पलक्षणं । अनेन सं ज्ञा स्कन्धः । रागादिग्रहणेन सं स्का र स्कन्धः । आदिशब्दाद्
[p. 141b ] द्वेष
मोहादिपरिग्रहः । बुद्धिग्रहणेन वि ज्ञा न स्कन्धः । नीलादि च सुखदुःखे च
निमित्तोपलक्षणं च रागादि च बुद्धिश्चेति द्वन्द्वः । एवं शास्त्रे प्रत्यक्षाभिमतानां
प्रत्यक्षत्वमेव । नीलादीनां चक्षुर्विज्ञानादिप्रत्यक्षत्वात् । सुखादीनां स्वसम्वेदन
प्रत्यक्षत्वात् । अतथाभिमतानां चाप्रत्यक्षाभिमता नां चार्थानामप्रत्यक्षता ।
प्रत्यक्षेणावधानमिति प्रकृतेन सम्बन्धः
। यथेति विषयोपदर्शनं । शब्दादिरूपेण
सन्निवेष्टुं शीलं येषां सुखादीनान्तेषामप्रत्यक्षता । शब्दादिस्वभावानां सुखदुःख
मोहानां प्रत्यक्षेणाप्रतीतेः

एतत् सां ख्य दर्शनप्रतिक्षेपेणोक्तं ।

वै शे षि का दि दर्शनप्रतिक्षेपेणाह । द्रव्यं द्विविधं । अद्रव्यं द्रव्यं यथाका

[p. 393 ]शादि । अनेकद्रव्यं च द्रव्यं । यथावयवि द्रव्यं । कर्मोत्क्षेपणादिकं । सामा
न्यं
सत्ता गोत्वादिकं । आदिशब्दाद् विभागादिपरिग्रहः ।

न हि नीलादिविषयं पंच व्यतिरेकेणान्यस्य प्रत्यक्षतास्ति । तद्व्यतिरेकेणानु
पलब्धेः । वस्तुबलप्रवृत्तमनुमानमनागमापेक्षानुमानं । तस्य विषयत्वेनाभिमता
नान्तथाभावोनुमानविषयभावोनुमानेनाबाधकं । चत्वारि चा र्य सत्यानि । उत्तरत्र
प्रतिपादयिष्यते । अननुमेयानान्त
थाभावोऽननुमेयत्वमनुमानेनाबाधनं । यथात्मा
दीनाम् । आदिशब्दात् प्रधानेश्वरादिपरिग्रहः । न ह्येषां किञ्चिल्लिङ्गमस्ति
येनानुमेयाः स्युः । एतदपि प्रतिपादयिष्यति । विशुद्धे विषयद्वये ऽत्यन्त
परोक्षे चागमविषये पौर्वापर्यविरोधेन यस्मिन् चिन्तां प्रवर्त्तयति तस्मिन्नागमापेक्ष
मनुमानमपि । अबाधनमिति प्रकृतं ।

कीदृशन्तदबाध
नमित्याह । रागादिरूपं रागद्वेषमोहस्वभावमधर्ममभ्युपगम्य
तत्प्रभवं रागादिसमुत्थापितं कायवाक्कर्म चाधर्ममभ्युपगप्य । तत्प्रहाणाय तस्या
धर्मस्यापगमाय स्नानाग्निहोत्रादेः । तीर्थस्नानेन पापक्षयो भवति । यमुद्दिश्याग्नौ
घृतादिकं हूयते तस्य पापक्षयो भवतीत्येवमादेरनुपदेशः । आदिशब्दादुपवासा
दिपरिग्रह
ः । तथा हि न स्नानादि पापमपनयति । पापनिदानेन रागादिना
विरोधाभावात् ।

सेयमनन्तरोक्ताप्रत्यक्षेणानुमानेन द्विविधेन शक्यपरिच्छेदस्य शक्यनिश्चय
स्याशेषस्य विषयस्य बाधालक्षणा ॥ तस्यास्तावदस्या विसम्वादाद् सामान्यात् । यथा
शक्यपरिच्छेदेर्थे आप्तवादस्याविसम्वादस्तथात्यन्तपरोक्षेपि आप्तवादत्वादेव ।
ततश्चाप्तवादलक्षणा
ल्लिङ्गादुत्पन्नाया अविसम्वादबुद्धेरनुमानताचार्य दि ग्ना
गे ना भिहिता २१७-१८

परोक्षेप्यर्थस्य गोचर इत्यत्यन्तपरोक्षेप्यस्य शास्त्रस्य गोचरे विषये । सा
चागत्याभिहितान्येन प्रकारेणात्यन्तपरोक्षे प्रवृत्त्यसम्भवात् । सत्यां प्रवृत्तौ वरमेवं

[p. 394 ]प्रवृत्त इति ।

[p. 142a ] तस्येत्यादि विवरणं । तस्यागमस्याचार्य दि ग्ना गे न निर्दिष्टानुमानभाव

स्य । अस्येत्यस्माभिस्सम्बन्धादनुगुणोपायमित्यादिना विचारितस्य । अत एवाह
। एवंभूतस्येति सम्बन्धादिगुणयुक्तस्येत्यर्थः । प्रत्यक्षानुमानगम्ये तस्मिन्
वस्तुन्यविसम्वादसामान्यादविसम्वादत्वात् कारणाद् दृष्टव्यभिचारस्यापवादस्य
प्रत्यक्षानुमानागम्येर्थे विषये । आप्तवादादनुत्पन्नायाः प्रतिपत्तेर्बुद्धेरविसम्वादो
नुमीयते । क
स्मात् । तदाश्रयत्वादाप्तवादाश्रयत्वं चाचार्यपारम्पर्योपदेशात्
सिद्धं । तदन्यप्रतिपत्तिवत् । अत्यन्तपरोक्षादन्यस्मिन् विषये प्रत्यक्षानुमानविषये
प्रतिपत्तिवत् । ततो यथोक्तादाप्तवादादत्यन्तपरोक्षेर्थे यथोक्तागमाश्रिता बुद्धिः
शब्दप्रभवापि सती शब्दादुत्पन्नापि । शाब्दवदिति यथान्यः शाब्दः प्रत्ययोभि
प्रायमात्रं
निवेदयति । तथा नेयं बुद्धिरभिप्रायमेव निवेदयति । एवकारस्य
भिन्नक्रमत्वात् ।

किन्तर्ही
ष्टस्य प्रत्यक्षानुमानागम्यस्यार्थस्यानन्तरोक्तेन न्यायेनाविसम्वा
दादनुमानमपि प्रवृत्तिकामस्य पुंसोभिप्रायवशात् । वस्तुतस्त्वननुमानं शब्दाना
मर्थैस्सह सम्बन्धाभावात् ।

अस्यैवार्थस्य ख्यापनार्थोऽपिशब्दः प्रकारान्तरेणाप्त
वादाविसम्वादं दर्शय
न्नाह । अथवेत्यादि । हेयं सर्वन्दुःखं । उपादेयं सर्वंक्लेशप्रहाणन्निर्वाणं । तयो
स्तत्त्वमविपरीतं रूपन्दुःखसत्यस्य निरोधसत्यस्य च । सह उपायेन यद् वर्त्तते हेयो
पादेयतत्त्वन्तस्योपायं । हेयस्योपायः स मु द य सत्त्यं । उपादेयस्योपादेय¹⁹⁹ ? यो
मार्गसत्यं । अस्य हेयोपादेयतत्त्वस्य सोपायस्य भ ग
व द्दर्शितस्य वस्तुबलाया
तेन प्रमाणेन प्रसिद्धितो निश्चयतः कारणात् । भगवद्वचने सत्त्यचतुष्टयलक्षणस्य
प्रधानस्यार्थस्याविसम्वादः । सत्त्यचतुष्टयलक्षणोर्थः प्रधानन्तदधिगमेन निर्वाण
प्राप्तेः । तस्मात् प्रधानार्थाविसम्वादात् । भगवद्वचनादुत्पन्नं ज्ञानं परत्राप्य

[p. 395 ]त्यन्तपरोक्षेप्यर्थेनुमानम्वा शब्दः पूर्वप्रकारापेक्ष
या विकल्पार्थः ।

तयोर्हेयोपादेययोरुपायौ तदुपायौ । हेयं चोपादेयं च तदुपायौ चेति द्वन्द्वः ।
तेषान्तदुपदिष्टानान्तेनाप्तेनोपदिष्टानामवैपरीत्यमनुमानेन निरूप्यमाणानामवि
तथत्वमविंसम्वादः । यथा चतुर्ण्णान्दुःखादीनामार्यसत्यानां द्वितीये परिच्छेदे ।
वक्ष्यमाणया नीत्या विचारेण । तस्यास्येति भगवता
पूर्वनिर्द्दिष्टस्याधुना विभक्त
त्वादस्य स त्त्य च तु ष्टयलक्षणस्य । किंभूतस्य पुरुषार्थोपयोगिनः । पुरुषार्थो
निर्वाणं तत्रोपयोगः कारणत्वं स यस्यास्ति तथा । अत एवाभियोगार्हस्याभ्यासा
र्हस्याविसम्वादाद् विषयान्तरेपि प्रत्यक्षानुमानागम्ये ।
तथात्वोपगम इत्यविसम्वा- [p. 142b ]
दोपगमो न विप्रलम्भाय । न विस
म्वादाय भवति । किं कारणम् । अनु
परोधात् । प्रमाणेनाबाधनात् । प्रधाने च सत्त्यचतुष्टयलक्षणेर्थे पुरुषमविसम्वाद्य
पुनस्तृतीये स्थाने वक्तुर्निष्प्रयोजनं यद्वितथाभिधानन्तस्य वैफल्यात् ।

कदाचित् तत्राज्ञानादपि तथाभिधानं स्यादिति चेदाह । तदित्यादि । उभयथा
पीति श्लोकद्वयनिर्दिष्टेन प्रकारेण । तदेतदागमस्यानुमान
त्वमगत्योपवर्ण्णित
मिति सम्बन्धः । अनुमानकारणत्वादनुमानमिति द्रष्टव्यं । आगमात् प्रवृत्तौ
सत्याम्वरमेवंयुक्तादागमात् प्रवृत्तो न तु प्रमाणगम्य एवार्थे विसम्वादका
दिति ।

न खल्वेवमुक्तेनापि प्रकारेणागमाश्रये ज्ञानमनुमानमनपायं निर्दोषं । कस्माद्
। अनान्तरीयकत्वादसम्वादत्वादर्थेषु शब्दानामिति निवेदितमेतन्नान्तरी

यकताभावाच्छब्दानाम्वस्तुभिः सहे १ । २१३ त्यादिना । पुरुषस्यातिशयाः

[p. 396 ]क्षीणदोषादिकत्वन्तमपेक्ष्यते यद्वचनन्तद् यथार्थमपरे वादिनो विदुर्जानीयुः । यथार्थं
यथावस्तु व्यवस्थितन्तथैव दर्शनं ज्ञानं यथार्थदर्शनं । तदादिर्यस्य कृपावैराग्यादे
स्तद्यथार्थदर्शनादि । स एव गुणस्तेन युक्तः पुरुष आप्तस्तेन प्रणयनन्तेनाप्तवच

नमागमस्याविसम्वाद इत्यन्ये । २२०-२१

इष्ट इत्यादि सि द्धा न्त वा दी । योयमनन्तरोक्तोर्थः स इष्टोस्माकं । किन्तु
शक्येत ज्ञातुं पुरुषनैयम्येन योतिशयो यथा दर्शनादिलक्षणस्य तु शक्यः ।

सर्व एवेत्यादिना व्याचष्टे । सर्व एव प्रेक्षापूर्वकारी । आगममनागमम्वान्वेषते
निरूपयति । अनागमन्त्यक्त्वागमद्वारेण प्रवृत्तिकामः ।
न व्यसनेनासक्तिमात्रेण ।
प्रवृत्तिकामतामपि नेत्यादिनाह । अपिनामेति कथन्नाम । अत इत्यागमा
दनुष्ठेयं साक्षात् कर्त्तव्यमर्थं ज्ञात्वा प्रवृत्त सन्नर्थवान् फलवान् स्याम्भवेयमिति ।
सोन्वेषमाणः पुरुषः शक्यं दर्शनं निश्चयो यस्मिन्नर्थे प्रत्यक्षानुमानगम्ये तस्या
विसम्वादः प्रत्यक्षानुमानाभ्यामवधानं । स एव प्रत्ययोव
लम्बनन्तेनान्यत्रापि
प्रत्यक्षानुमानागम्येप्यर्थे प्रवर्त्तेत । किं कारणम् । एवंप्रायत्वाल्लोकव्यवहारस्य
। एवमित्येकदेशाविसम्वाददर्शनेनान्यत्र प्रवर्त्तनं । प्रायो बाहुल्येन यस्मिन्
लोकव्यवहारे स तथोक्तः ।

पुरुषपरीक्षया पुनः प्रवृत्तावभ्युपगम्यमानायां प्रवृत्तिरेव न स्यात् । किं
कारणं । तस्य पुंसस्तथाभूतस्य यथार्थदर्शना
दिगुणयुक्तस्य । नानिष्टेरप्रवृत्तिरेव
स्यादिति सम्बध्यते । तेनायमर्थो न पुनर्यथार्थदर्शनादिगुणयुक्तानां पुंसामवितथा
भिधायित्वेनानिष्टेरप्रवृत्तिरेव स्यात् । किं कारणम् । तादृशां यथार्थदर्शनादि
गुणयुक्तानामवितथाभिधानात् । यथावस्थितवस्तुप्रकाशकवात् ।

[p. 143a ] किं पुन कारणन्तथाभूतः पुमान् ज्ञातुमशक्य इत्याह ।
तथा हीत्यादि । अयं
पुमानेवन्दोषवान् । न वा । एवन्दोषवान् । किन्तु निर्दोष इत्येवमन्यदोषानिर्दोषतापि

[p. 397 ]वा दुर्बोधेत्यपरे विदुः । निर्दोषतेत्येतदपेक्षया दुर्बोधेत्येकवचनेन स्त्रीलिंगेन च
निर्देशः । अन्यदोषा इत्येतदपेक्षया तु दुर्बोधा इति पुल्लिङ्गबहुवचनाभ्यां विपरि
णामः कर्त्तव्यः । कस्माद् । दुर्बोधत्वाद् दुःप्राप्यत्वादन्य
गुणदोषनिश्चायकानां
प्रमाणानां ।

चैतसेभ्य इत्यादिना व्याचष्टे । सम्यग् मिथ्या च प्रवृत्तिः कायवाक्कर्म
लक्षणा येषां पुंसान्ते तथा । चेतसि भवाः चैतसा गुणदोषाः । चैतसेभ्यो गुणेभ्यः
कृपावैराग्यबोधादिभ्यो हेतुभ्यः सम्यक्प्रवृत्तयः यथार्थप्रवृत्तयः । चैतसेभ्यो दोषेभ्यो
रागादिभ्यो मिथ्याप्रवृत्तयो विपरीतप्रवृत्त
यो भवन्ति । ते चेति परेषां चैतसा
गुणदोषाश्चेतोधर्मत्वेनातीन्द्रियाः । ततो न प्रत्यक्षगम्याः । नाप्यनुमानगम्या
अतीन्द्रियत्वादेव स्वभावलिङ्गस्यासिद्धेः । किन्तु स्वस्माद् गुणदोषरूपात् प्रभव
उत्पादो यस्य कायवाक्कर्मणः । तेन कार्यलिङ्गेनानुमेयाः । तच्च नास्ति ।
यस्माद् व्यवहाराश्च कायवाक्कर्मलक्षणाः प्रायशो वा
बहुल्येन । बुद्धिपूर्वमिति
कृत्वा प्रतिसंख्यानेनान्यथापि कर्त्तुं शक्यन्ते । तथा हि सरागा अपि वीतरागवद्
आत्मानन्दर्शयन्ति । वीतरागाश्च सरागवत् । किं कारणं । पुरुषेच्छावृत्तित्वाद्
व्यवहाराणां पुरुषेच्छया वृत्तिः प्रवृत्तिर्येषामिति विग्रहः ।

यदि नाम पुरुषेच्छावृत्तयो व्यवहारास्तथापि किमित्यन्यथा क्रियन्त इत्याह ।
तेषां चेति पुंसां चित्राभि
सन्धित्वाच्चित्राभिप्रायत्वात् । ततो यथेष्टं व्यवहाराः
प्रवर्त्तन्त इति नास्ति गुणदोषप्रभवाणां व्यवहाराणाम्विवेकनिश्चयः । तदिति
तस्मादयमनुमाता पुमान् लिङ्गसंकराल्लिङ्गव्यभिचारादनिश्चिन्वन् क्षीणदोषः
कथमागमस्य कर्त्तारं प्रतिपद्येत नैवेति निगमनीयं ।

अथ किमित्यादि । यो निर्दोषो रागादिदोषरहितस्तादृशः पुरुषः किन्नैवा
स्ति ।
अस्तीति प्रतिपादयन्नाह । सर्वेषामित्यादि । प्रतिपक्षसम्मुखीभावे निर्ह्रासमपचयं

[p. 398 ]प्रतिपक्षासम्मुखीभावे चातिशयमुपचयं श्रयन्ते ये रागादयस्ते निर्ह्रासातिशयाश्रिताः ।
तेषां सर्वेषां विपक्षत्वात् । यस्य च सम्मुखीभावासम्मुखीभावाभ्यां निर्ह्रासातिश
यम्भजन्ते । स एव तेषां विपक्षो बाधकस्तेन सह वर्त्तत इति सवि
पक्षः ।
तद्भावस्तत्त्वन्तस्मात् । स बाधकत्वादिति यावत् । येन च बाधकेन दोषाणां
सविपक्षत्वन्तस्य बाधकस्याभ्यासात् पुनः पुनर्नैरन्तर्येणोत्पादनाद् य सात्मीभावस्त
दौर्ज्जित्यन्तन्मयता । तस्माद् बाधकसात्मीभावाद्धीयेरन् । क्षीयरेन् । आस्रवा
[p. 143b ] रागागदयः क्वचित् सन्ताने सात्मीभूतदोषप्रतिपक्षे दोषाणां च बाधकं नैरात्म्य
ज्ञानमिति प्रतिपादयिष्यति । तस्मान्न तथाभूतः पुरुषो नेष्यते एतावत्तु ब्रूमः स तु
क्षीणास्रवो दुर्ज्ञान इति ।

दोषो हीत्यादि विवरणं । दोषा हि रागादयः । किंभूता । निर्ह्रासातिशय
धर्माणः । अपकर्षोत्कर्षस्वभावाः सन्तो विपक्षाभिभवोत्कर्ष विपक्षकृतो
योभिभव
स्तिरस्कारस्तस्योत्कर्षापकर्षं साधयन्ति गमयन्ति । तेनायमर्थः ।
निर्ह्रासधर्माणः विपक्षाभिभवोत्कर्षं साधयन्ति बाधकाभिभवोत्कर्षेण दोषाणां
निर्ह्रासात् अतिशयधर्माणो बाधकाभिभवापकर्षं साधयन्ति । बाधकाभिभवमान्द्येन
तेषामतिशयधर्मत्वात् । ज्वालादिवत् । आदिशब्दाच्छीतोष्णस्पर्शादिपरिग्रहः ।
यथा ज्वालादयो बाधकस्योदकादेरुत्कर्षापकर्षे सति निर्ह्रासातिशयधर्माणो
यथाक्रममुदकाद्यभिभवोत्कर्षं साधयन्ति तद्वत् ।

ननु च बाह्यार्थप्रतिबद्धा रागादयः बाह्यं च वस्तु नित्यं सन्निहितमेव ।
तत्कथं रागादीनामुच्छेद इत्यत आह । ते हीत्यादि । हिशब्दो यस्मादर्थः । ते रागा
दयो विकल्पप्रभवाः । विकल्पादयोनिशोमनस्कारलक्षणात् प्रभव उत्पाद एषामि
ति विग्रहः । तथा ह्ययोनिशोमनस्कारमन्तरेण सत्यपि बाह्येर्थे नोत्पद्यन्ते रागादयः
तत्सम्मुखीभावे च विनाप्यर्थेनोत्पद्यन्त इति विकल्पप्रभवा रागादयः । ततः सत्य
प्युपादाने यथोक्तलक्षणे । अनादरविवक्षायां चेयं सप्तमी । कस्यचित् मनोगुणस्य
नैरात्म्यदर्शनलक्षणस्याभ्यासात् । अ
पकर्षिणः अपचयवन्तो भवन्तीत्यर्थः ।

एतदुक्तम्भवति । यद्यपि तावद् दोषनिदानस्य सर्वदा नोच्छेदः प्रतिपक्षस्या
त्यन्तपाटवाभावात् । तथापि प्रतिपक्षाभ्यासात् मन्दीकृतसामर्थ्यादुपादानाद्
अपकर्षिणः क्षामक्षामतरा दोषा भवन्तीत्यनेन च हेतुरुक्तः । यदा तु यथोक्तस्य

[p. 399 ]मनोगुणस्य भावनाप्रकर्षपर्यन्तवर्त्तितया पाट
वं जातन्तदा तत्पाटवे । तस्य
मनोगुणस्य पाटवे सति । अन्वयः क्लेशबीजमन्वेत्युत्पद्यतेऽस्माद्दोष इति कृत्वा ।
निर्गतोन्वयो यस्मिन् विनाशे स निरन्वयविनाशः । स धर्मो येषान्दोषाणान्ते
निरन्वयविनाशधर्माणः । वासनया सह विनाशधर्माण इत्यर्थः । ज्वालादिवत् । यथा
ज्वालादयः प्रतिपक्षस्योदकादेरुत्कर्षे सत्यत्यन्तविनाशधर्माणस्तद्वत् । प्रयोगः पुनः ।
ये यदुपधानादपकर्षिणस्ते तदत्यन्तवृद्धौ तदभिभवान्निरन्वयविनाशधर्माणः ।
तद्यथा ज्वालादयः सलिलाभिभववृद्धौ । नैरात्म्यदर्शनोपधानाच्चापकर्षधर्माणो
दोषा इति स्वभावहेतुः ।

यत एवन्तेन कारणेन स्यादपि कश्चिन्निर्दोषः । कथमित्यादि परः ।
यावतेत्ययन्निपातो य
देत्यस्मिन्नर्थे वर्त्तते । दोषसात्मनो विपक्षोत्पत्तिवदिति [p. 144a ]
चानादिकालाभ्यासात् । दोषसात्मनः पुंसः विपक्षोत्पत्तिर्नैरात्म्यदर्शनोत्पतिः ।
एवन्दोषविपक्षस्य नैरात्म्यदर्शनस्य सात्मत्वेपि यथाप्रत्ययं । यथाकारणसन्निधा
नन्दोषोत्पत्तिरपि स्यात् ।

नायमित्या चा र्यः । सर्वसांसारिकोपद्रव
रहितत्वान्निरुपद्रवः । भूतविपरीत
मनित्यादिस्वलक्षणमर्थो विषयोस्येति भूतार्थः । भूतार्थग्रहणादेव च मार्गश्चित्त
स्वभावः । निरुपद्रवश्चासौ भूतार्थश्चेति निरुपद्रवभूतार्थस्तभूतश्चासौ
स्वभावश्चेति कर्मधारयगर्भ एव कर्मधारयसमासः निरुपद्रवस्य भूतार्थस्य
भूतार्थत्वेनाभ्यासात् सात्मीभावगते । अनेन च चित्तस्वभाव
स्य दोषप्रतिपक्षस्य
विपर्ययैर्यथोक्तात् त्रयाद् विलक्षणैः सोपद्रवैरभूतार्थैरस्वभावैश्च दोषैर्न बाधनं ।
सात्मीभूतं मार्गमभिभूय न दोषाणामुत्पत्तिरित्यर्थः । किङ्कारणं । यत्नवत्त्वे
पीत्यादि । एतदाह । सात्मीभूतस्य मार्गस्य दोषोत्पादनाय यत्न एव न सम्भवति ।

तथाप्यभ्युपगम्योच्यते । दोषोत्पादने यत्नवत्त्वे बुद्धेस्तत्पक्षपाततः ।
तस्मि
न् दोषप्रतिपक्षभूते गुणवति नैरात्म्यमार्गे । पक्षपातेन बहुमानतः । दोषो

[p. 400 ]त्पादने यत्नन्निवर्त्त्य । गुणपक्षपातेन दोषप्रतिपक्ष एव यत्नाधानादिति यावत् ।

स्वभावपदमेव तावदादौ व्याचष्टे । न हि स्वभावो नैराप्म्यदर्शनलक्षणः
प्रतिपक्षसात्मनि व्यवस्थितेन पुरुषेण । अयन्तेन प्रयत्नेन विना निवर्त्तयितुं शक्यः
श्रोत्रि
यकापालिकघृणावदिति । यः श्रोत्रियः सन् कापालिको भवति तस्य
श्रोत्रियावस्थायां या घृणा सा यथा यत्नमन्तरेण न शक्यते निवर्त्तयितुन्तद्वत् ।
मार्गस्वभावनिवर्त्तनाय यत्नश्च क्रियमाणः । प्राप्यस्य रागादिस्वभावस्य गुणदर्शनेन
निवर्त्त्यस्य विपश्यनास्वभावस्य दोषदर्शनेन क्रियेत । तच्च दोषदर्शनं विपक्षसात्मनः
दोषप्रति
पक्षसात्मनः पुंसो दोषप्रतिपक्षेन सम्भवति । तथा तच्च गुणदर्शनम्वि
पक्षसात्मनो दोषेषु न सम्भवति ।

कस्मात् पुनः प्रतिपक्षे दोषदर्शनन्न सम्भवतीत्याह । तस्येत्यादि । तस्य
प्रतिपक्षस्य निरुपद्रवत्वात् । त्रिविधो ह्युपद्रवो यस्याभावान्निरुप्रद्रवो मार्गः ।
तथा हि चित्तम्विबद्धुं हेतुर्दोषोपद्रवो यैश्चित्तम्विवद्धम्भूतार्थदर्शने न प्रवर्त्तते ।

कायचित्तव्यथाहेतुर्दुःखदौर्मनस्योपद्रवः । सास्रवसुखस्याप्रशान्ततया तदुपभोगे
वैरस्योद्वेगश्च ।

तत्र प्रथमस्योपद्रवस्याभावमाह । सर्वदोषहानेरिति । सर्वस्य रागादिदोषस्य
हानेर्विगमात् ।

पर्यवस्थानेत्यादिना द्वितीयस्याभावमाह । रागादिसम्मुखीभावः पर्यवस्थानं
[p. 144b ] च जन्म च पर्यवस्थानजन्मनी ।
तयोर्यत्प्रतिवद्धन्दुःखन्तस्य विवेकात् । रागा
द्युत्पत्तिकाले यद् दुःखं कायचित्तपरिदाहलक्षणन्तत्पर्यवस्थानप्रतिबद्धजातिजराव्या
ध्यादिदुःखन्तु जन्मप्रतिबद्धं ।

ततीयस्योपद्रवस्याभावमाह । प्रशमेत्यादि प्रशमो रागादिविरहलक्षणं निर्वाणं ।
तस्मिन् यत्सुखमनास्रवन्तस्य रस अस्वादस्तस्यानुद्वेजनात् । अवैमुख्यकरणात् ।
अभूतार्थमभ
तविषयं खल्वपि रागादि । न स्यादिति सम्बन्धः ।

यद्यभूतार्थं कथन्तर्हि तस्योत्पत्तिरित्याह । उपादानबलभावीति वितथविकल्प

[p. 401 ]वासनाबलभावि । तदेवंभूतरागादिबीजाश्रयस्य विज्ञानसन्तानस्य विपर्ययो
पादानात् रागादिविपर्ययलक्षणस्य प्रतिपक्षस्य परिग्रहान्न स्यान्नोत्पद्येत । न तु
भूतार्थमविपरीतविषयं न भवेत् । किन्तु भवे
देव । किं कारणम् । वस्तुबल
प्रवृत्तेः । यथावस्थितवस्तुसामर्थ्येनोत्पत्तेः । दोषसात्म्येपि तावत् स्थितस्य । प्रमा
णान्यनित्यादिभताकारग्राहीणि । प्रतिपक्षमार्गमावहन्ति । २२२-२३

किं पुनर्विपश्यना सात्मनि स्थितस्य । अभूतार्थश्च दोषा रागादयः । आत्मा
त्मीयाध्यारोपितेर्थे प्रवृत्तेः । ते प्रतिपक्षस्य भूतार्थस्य यत् सात्म्यं स्वभावत्वन्तस्य
वा
चिनो न भवन्ति । यत एवन्तस्मान्न पुनः प्रहीणदोषाणां दोषोत्पत्तिः । दोषो
त्पादनयत्नेपि बुद्धेर्गुणपक्षपातेन कारणेन रागादिप्रतिपक्ष एव यत्नाधानात् प्रयत्नस्य
करणात् । कस्य परीक्षावतो युक्त्या विचारकस्य दोषसात्म्येपि तावत् स्थितस्य ।
विशेषेणातिशयेन गुणेष्वेव यत्नाधानमदुष्टात्मनः प्रतिपक्षसात्मनि स्थितस्य
।

कः पुनरेषान्दोषाणां प्रभव उत्पत्तिकारणं । प्रभवत्युत्पद्यतेस्मादिति कृत्वा ।
यस्य दोषहेतोः प्रतिपक्षाभ्यासेन प्रहीयंते ।

उत्तरमाह । सर्वासामित्यादि । दोषजातीनान्दोषप्रकाराणां जातिरुत्पत्तिः
सत्कायदर्शनात् । आत्मात्मीयाभिनिवेशात् ।

ननु चाविद्याहेतुकाः क्लेशा आगमे उक्तास्तत्कथं न व्याघात इत्याह ।
साऽविद्येति सैव
सत्कायदृष्टिरविद्या । ततो नास्ति विरोधः । केन पुनः क्रमेण
दोषाणां सत्कायदर्शनादुत्पत्तिरित्याह । तत्रेत्यादि । तत्रात्मात्मीयत्वेनाभिनिवि
ष्टे विषये । तत्स्नेहः । आत्मात्मीयस्नेहः । तस्मादात्मात्मीयस्नेहात् द्वेषादिसम्भव
इति क्रमः ।

न हीत्यादिना व्याचष्टे । नाहमित्यात्माकारप्रतिषेधः । न ममेत्यात्मीयाका
रस्य । अनात्माकारेण नात्मीयाकारेण च पश्यतः पुरुषस्य । परिग्रहमन्तरेणेति ।

[p. 402 ]आत्मात्मीयत्वेन तदनुग्राहकत्वेन परिकल्प्य ग्रहः तेन विना न क्वचित् विषये
स्नेहः । न चाननुरागिणः आत्मात्मीयादिस्नेहरहितस्य क्वचिद् द्वेषः । अनुनय
[p. 145a ] मन्तरेण तस्याभावात् । किङ्कारणम् । आ
त्मात्मीयेत्यादि । आत्मात्मीययो
रनुपरोधिन्यप्रतिकूलवर्त्तिनि । उदासीनपक्षे । तदभावात् तस्य द्वेषस्याभावात् ।
उपरोधप्रतिघातिनि चेति । आत्मात्मीयत्वेन गृहीतस्य य उपरोधः पीडा ।
तत्प्रतिघातिनि तत्प्रतिषेधं कुर्वति । मित्रपक्षे तदभावात् । द्वेषाभावात् । किंत्वा
त्मात्मीयस्नेहविषयभूतविरोधेन । यः स्थितः प्र
तिकूलवर्त्ती । तत्रैव द्वेषः । तस्मा
न्नात्मात्मीयस्नेहमन्तरेण द्वेष इति । तस्मादित्यादिना निगमनं । यत एवन्तस्मात्तौ
चेति । आत्मदर्शनात्मीयग्रहौ । स्नेहं प्रसुवाते इति वचनविपरिणामेन सम्बन्धः ।
स च स्नेहो द्वेषादीन् प्रसूते जनयति ।

तयोस्तर्ह्यात्मदर्शनात्मीयग्रहयोः को हेतुरित्याह । समानेत्यादि । समान
जातीयन्त
देवात्मदर्शनन्तस्याभ्यासः पौनःपुन्येनादिकालमुत्पत्तिः । तद्वासना च ।
तस्माज्जातमात्मदर्शनमात्मीयग्रहं प्रसूते । तस्मात् सत्कायदर्शनजाः सर्वे क्लेशाः ।
२२३-२४

तदेव च सत्कायदर्शनमज्ञानमविद्येत्युच्यते सिद्धान्ते ।

येनैव सत्कायदर्शनमेवाऽविद्याऽत एव कारणात् मोहोनिदानं प्रधानकारण
न्दोषाणां रागादीनामभिधीयते
सू त्रा न्त रे200

बुद्धवचने

-- अविद्याहेतुकाः सर्वक्लेशा
इति सत्कायदृष्टिर्दोषाणां निदानमन्यत्र सूत्रान्तरेभि धीयते । कस्मात् । तत्प्रहाणे
सत्कायदृष्टेः प्रहाणे दोषाणां प्रहाणतः । मोहन्दोषनिदानं दोष कारणमाहुर्बुद्धा
भगवन्तः । कस्माद् । अमूढस्याज्ञानरहितत्य दोषानुत्पत्तेः पुनरन्यत्र प्रदेशे
सत्कायदृष्टिन्दोषनिदानमाहुः । तच्चैत
त्कारणत्वं मोहस्य सत्कायदृष्टेश्च प्रधान

[p. 403 ]हेतुनिर्देशे सति स्यान्नहेतुमात्रनिर्देशे । किं कारणम् । अनेकस्मादिन्द्रियविषयो
ऽयोनिशोमनस्कारकलापाज्जन्म येषान्दोषाणान्तेषामेकस्मात् मोहात् सत्कायदृष्टे
श्चोत्पतिविरोधात् । तस्मादन्यकारणसम्भवेपि प्राधान्यं गृहीत्वा मोहसत्काय
दृष्ट्योः कारणत्वमुक्तमिति गम्यते ।

यदि चान्यो मो
होन्या च सत्कायदृष्टिस्तयोश्च प्राधान्यन्तदा न च द्वयो
र्मोहसत्कायदृष्ट्योः प्राधान्ये सत्येकैकनिर्देशः । क्वचित् मोहस्यैव निर्देशः क्वचित्
सत्कायदृष्टेरेवेत्यर्थः । न परभागभाक् शोभाभाक् वक्तुरकौशलमेवावहतीति
यावत् । यदा पुनरनयोर्न स्वभावभेदः । तदा मोहशब्देन सत्कायदृष्टिशब्देन
चोभयथाप्येकस्यार्थस्य पर्यायेण निर्दे
शेन न विरोधः प्राधान्यस्य । प्राधान्यं पुन
स्सत्कार्यदर्शनस्य तदुपादानत्वेन दोषाणामुपादानत्वेन । तच्चानन्तरमेव प्रति
पादितं । प्रतिपादयिष्यते च द्वितीये परिच्छेदे ।

तस्य च सत्कायदर्शनस्य प्रहाणे सति दोषाणां प्रहाणतः प्राधान्यं । यत
एवन्तस्मात् सम्भवति सत्कायदर्शनाज्जन्म येषान्दोषाणान्त्तेषां तस्य सत्काय- [p. 145b ]
दर्शनस्य प्रति
पक्षो नैरात्म्यदर्शनन्तस्याभ्यासात् प्रहाणं ।

स च क्षीणदोषः पुमानौद्देशिको दुरन्वयो दुर्बोधो यदुपदेशाद् यस्य क्षीण
दोषस्योपदेशादयं प्रवृत्तिकामः प्रतिपद्येत । तेनोपदिष्टमर्थमनुतिष्ठेत् ॥ ० ॥
२५

मा भूत् पुरुषाश्रयं पुरुषहेतुकम्वचनमागमः । किं कारणम । अनन्तरोक्तेन
न्यायेनागमप्रणेतुर्दुरन्वयत्वात् । दुर्बोधत्वात् ।

गिराम्वचसां मिथ्यात्वस्य मृषार्थत्वस्य ये हेतवो दोषा रागादयस्तेषां ।
कर्त्तरि चेयं षष्ठी । आश्रयणमाश्रयः । पुरुषस्याश्रय इति समासः । पुरुषशब्दाच्च
कर्मणि षष्ठी । न चोभयप्राप्तौ कर्मणीति नियमः । शेष विभा201

२

षेति विकल्पनात् ।

[p. 404 ]तेनायमर्थो । मिथ्याहेतुभिर्दोषैः पुरुषपरिगृहीतत्वादिति ।

अथवा दोषाणा
मिति कर्मणि षष्ठी दोषाणां पुरुषेणाश्रयात् परिग्रहात् ।

अपौरुषेयम्वचस्सत्यार्थम्मिथ्यात्वहेतोर्दोषस्याभावादिति केचित् मी मां स का
आचक्षते ।

एतदुक्तम्भवति । त्रिविधमप्यप्रामाण्यम्मिथ्यात्वाज्ञानसङ्शयलक्षणे वादे
नास्त्येव । यतः शब्दानां द्विविधः स्वभावो निसर्गसिद्ध औपाधिकश्च तत्र निसर्ग
सिद्धो यो यथार्थप्रतिपादकत्वम् । अयथार्थप्रतिपादकत्वं पुन
रौपाधिकः ।
स्वभावः पुरुषाधीनत्वात् । तदाह ।

शब्ददोषोद्भवस्तावद् वक्त्र्यधीन इति स्थितं ।

तदभावः क्वचित् तावद् गुणवद्वक्त्रृकत्वतः । ६२

तद्गुणैरपकृष्टानां शब्दे संक्रान्त्यसम्भवात् ।

यद्वा वक्तुरभावेन न स्युर्दोषा निराश्रया इति202

Ślokavārtika, Choda.

६३

तेन वे दे पुरुषनिवृत्तौ मिथ्यात्वनिवृत्तिः । नाप्यनुत्पतिलक्षणमप्रामाण्य
म्वेदादर्थावगतेः । नापि सं
शयलक्षणमप्रामाण्यं वेदादर्थगतौ संशयस्याप्रतिभास
नात् । तदाह ।

एवंभूतस्य वेदस्य ज्ञानोत्पत्तिं च कुर्वतः ।

स्वरूपविपरीतत्वसंशयौ भाष्यवारिताविति ॥203

Ibid.

यतश्चाप्रामाण्यं त्रयन्निवृत्तं । निसर्गसिद्धश्च ययार्थप्रतिपादनलक्षणः
स्वभावो वेदस्यास्ति तस्मात् स्वत एवास्य प्रामाण्यमर्थप्रतिपादकत्वात ।
यतश्च शब्दे व
क्तृदोषेण बाधदुष्टकारणत्वलक्षणस्य दोषस्य सम्भवस्तेन वेदे
पुरुषनिवृत्तौ दोषनिवृत्तेः स्वतः । प्रामाण्यापवादकयोर्बाधकारणदुष्टत्वज्ञान
योर्निवृत्तेर्नाप्रामाण्याशङ्का । तदाह ।

204

Ślokavārtika, Choda.

तत्रापवादनिर्मुक्तिर्वक्त्र्यभावाल्लघीयसी ।

वेदे तेनाप्रमाणत्वं नाशङ्कामपि गच्छति । ६८

प्रामाण्यं पौरुषेये तु प्रमाणान्तरभावतः ।

[p. 405 ]

तदभावे तु तद्दुष्येद् वैदिकं न कदाचन ।

तेनेतरप्रमाणैर्या चोदनानामसंगतिः ।

तयैव स्यात् प्रमाणत्वमनुवादत्वमन्यथा ।

चोदनार्थान्यथाभावं कुर्वतश्चानुमानतः ।

तज्ज्ञानेनैव यो बाधः स कथं विनिवार्यते । ८९

तन्मिथ्यात्वादबाधश्चेत् प्राप्तमन्योन्यसंश्रयं ।

नानुमानादतोन्यद्धि बाधकं किंचद
स्ति ते । ९०

[p. 146a ]

न चान्याप्रमाणैर्वेदार्थस्याग्रहेऽभावो रसादिवत् । अथ रसादेरपरया रसबुद्धया
ग्रहात् पूर्विकाया रसबुद्धेः प्रामाण्यम्वेदार्थेप्येवम्भविष्यति । तदाह ॥

न चान्यैरग्रहेर्थस्य स्यादभावो रसादिवत् ।

तद्धियैवार्थबोधश्चेत्तादृग्धर्मे भविष्यति ।

ममासिद्धमितीदं चेद् वेदाज्जातेऽवबोधने ।

वक्तुन्न द्वेषमात्रेण युज्यते सत्यवादिनेति । ९१, ९२

न खल्वित्यादिना कारिकार्थमाचष्टे । सर्व एवेति पौरुषेयो
ऽ पौरुषेयश्च ।
सम्भाव्यविप्रलम्भः सम्भाव्य अशंकनीयो विप्रलम्भो विसम्वादोस्येति । किन्तु
पौरुषेय एव सम्भाव्यविप्रलम्भः । विप्रलम्भहेतूनां विसम्वादहेतूनान्दोषाणां
पुरुषाश्रयात् । २२७

यत्पुनरपौरुषेयन्तत्सत्यार्थमित्येके । यस्माद् वेदेषु मिथ्यात्वकारणानां पुरुषा
णामभावः कार्यस्य मिथ्यात्वस्याभावं साधयतीत्यपौरुषेयं सत्यार्थमिति
।

य एवम्वादिनस्तानेव मी मां स का न् प्रत्यन्ये प्रचक्षते । परमुखेन²⁰⁵ ? न
शास्त्रकार एवाह । गिरां सत्त्यत्वस्य ये हेतवो गुणास्तेषां पुरुषाश्रयादपौरुषेयेषु
वाक्येषु पुरुषनिवृत्त्या सत्त्यत्वकारणस्य गुणस्य निवृत्तेः कार्यस्यापि सत्त्यत्वस्य
निवृत्तिरित्यपौरुषेयम्वाक्यं मिथ्यात्वं किन्न भवति ।

१ एतदुक्तम्भवति । शब्दे सत्यत्त्वमिथ्यात्वयोः पुरुषायत्तत्वा
द् यदि

[p. 406 ]पुरुषनिवृत्तौ सत्त्यार्थत्वमिष्यते मिथ्यार्थत्वं किन्नेष्यत इत्युच्यते । परमार्थतस्तु
पुरुषनिवृत्त्या सत्त्यार्थत्वमिथ्यार्थयोर्निवृत्तेरानर्थक्यादनुत्पत्तिलक्षणमेवाप्रामाण्यं ।
तेन ।

ममासिद्धमितीदं चेद् वेदाज्जातेवबोधने ।

वक्तुन्न द्वेषमात्रेण युज्यते सत्त्यवादिनेति । ९२, ९३

निरस्तं । वेदात् स्वभावतोर्थावबोधस्यानुत्पत्तेः ।

२ किञ्च । वर्ण्णानामवाचक
रूपत्वं प्रत्येक समस्तानां चावाचकत्वाद्
वर्ण्णरूपश्च वेद इति कथमतोर्थज्ञानं ।

नन्वगृहीतसमयस्यापि वाक्यादुच्चारितात् कोप्यर्थोनेनोक्त इति सन्देहो
दृश्यते ।

स चैवं स्याद यद्यर्थप्रतिपादने शब्दस्य स्वभावेन शक्तिः स्यात् । एवन्तर्हि
सन्देहलक्षणमस्याप्रामाण्यं स्यात् । इष्टेनिष्टेचार्थे प्रकाशनशक्तिसम्भवात् । यदि
चास्य स्वभाव
त एव सा शक्तिः किं संकेतेन । यथा दीपस्यार्थप्रकाशने
शक्तस्येन्द्रियापेक्षा तथा शब्दस्यापि संकेतापेक्षेति चेत् । न । प्रदीपेन्द्रिययोः
प्रत्येकमभावेप्यर्थप्रकाशकत्वाभावात् । तत्रान्योन्यापेक्षत्वं युक्तं । नैवं शब्दशक्ति
संकेतयोः । संकेतमात्रेणैवार्थप्रतीतेरुत्पत्तेः । तस्मान्न स्वभावतः शब्दोर्थप्रतिपादन
समर्थ इत्यु
त्पत्तिलक्षणमप्रामाण्यम् ।

३ नन्वग्निहोत्रञ्जुहुयात् स्वर्गकाम इत्यादि वाक्येष्वग्निहोत्रादेः
स्वर्गादिसाधनोपायत्वं प्रतीयत एवेति कथमनुत्पत्तिलक्षणमप्रामाण्यं ।

सत्त्यमेतत् । केवलं प्रतीतिर्ह्यप्रतीतेर्बाधिका । न तु मिथ्यात्वस्य ।
तस्यापि प्रतीतेः । तेन किमेभिर्वाक्यैरग्निहोत्रादिः स्वर्गसाधनानुपाय एवोपायतया
[p. 146b ] प्रद
र्श्यतेऽथोपाय एवेति मिथ्यात्वाशंका न निवर्त्तत एव । बाधकप्रमाणाभावा
दपौरुषेयत्वस्य मिथ्यार्थत्वेन सह विरोधाभावच्च । दृष्टश्चापौरुषेयाणाम्वितथ
ज्ञानहेतुत्वं । तद्यथा ज्योत्स्नादीनां शुक्लवस्त्रादौ पीतज्ञानहेतुत्वं । तेन चोदनार्था
न्यथाभावोनुमानतः क्रियत इति कथन्तज्ज्ञानेन बाधा । रसादिज्ञानानान्तु तृप्त्यादि
कार्याविसम्वादा
देव प्रथमं प्रामाण्यनिश्चयादन्यदा त्वभ्यासादिना स्वत एव
प्रामाण्यनिश्चयो युक्त इति न मिथ्यात्वाशङ्का । वेदे तु नैव कदाचिदप्यविसम्वादः
प्रतिपन्न इति कथमन्यदापि स्वतः प्रामाण्यनिश्चयः । तेन सत्यपि विज्ञाने प्रति
भादेर्यथैव हि स्वातन्त्र्यान्न प्रमाणत्वं तथा वेदेपि दृश्यतां ।

४ किंच । चोदनार्थज्ञानस्याविद्यमानोपलम्भन
रूपत्वात् मिथ्यात्वं । तथा

[p. 407 ]हि कार्येर्थे वेदस्य प्रामाण्यमिष्यते । कार्यश्चार्थानुष्ठेय एव, स च भावित्वेनाविद्य
मानत्वान्न चोदनाज्ञानकालभावीति । तत्कथमविद्यमानविषयत्वाच्चोदनाज्ञानस्य
न मिथ्यात्वं । सर्वविकल्पानां च पूर्वमवस्तुविषयत्वस्य प्रतिपादितत्वात् तेनापि
चोदनाज्ञानस्य मिथ्यात्वमेव । किं च । लोकवेदयोर्वर्ण्णाः पदानि चाभि
न्नान्येव
वाक्यभेदस्तु केवलमिष्यते । लोके च पदानामर्थः संकेतवशात् । लौकिकपदार्थश्च
वैदिकानां पदानान्तेन पौरुषेय एवार्थसम्बन्धः । लौकिकपदार्थद्वारेण च वैदिक
वाक्यार्थावगमो भवतीति पौरुषेय एवासौ लौकिकवाक्य इव । लोके च पदान्यने
कार्थानीति वैदिकवाक्यस्याप्यनेकार्थतासम्भवाद् विपरीतार्था
शंका न निवर्त्तत
इति संशयलक्षणमप्रमाण्यं वेदस्येति ।

यथेत्यादिना कारिकार्थं व्याचष्टे । रागादिपरीतो रागादियुक्तः । दयेति
करुणा । सैव सात्मीभूता धर्मता । आदिशब्दात् प्रज्ञाश्रद्धादि । तैर्युक्तः । तत्तस्माद्
यथा वचनस्य पुरुषाश्रयात् मिथ्यार्थता । तथा सत्त्यार्थतापि । स इति पुरुषः । तामपि
सत्त्यार्थतान्निवर्त्तयति । न केव
लं मिथ्यार्थतां । इति पुरुषनिवृत्तौ तद्धर्मयोः
सत्त्यार्थत्वमिथ्यार्थत्वयोर्निवृत्तावानर्थक्यं वेदे स्यात् ।

अथ पुरुषनिवृत्तावपि सत्त्यार्थतेष्यते । तदा सत्त्यार्थताविपर्ययो मिथ्यार्थता
वा स्यात् ।

५ स्यान्मतं । न पुरुषापेक्षया शब्दानामर्थवत्ता किन्तु स्वभावत एवे
त्याह । न हीत्यादि । प्रकृत्या स्वभावेनार्थवन्तः । किं कारणं । समयात्
सं
केतात् । ततः शब्देभ्योर्थख्यातेरर्थप्रतीतेः । कायसंज्ञादिवत् । हस्तविकाराक्षिनि
कोचादयः कायसंज्ञा । यथा तत्र समयात् क्वचिदर्थप्रतिपत्तिस्तद्वत् । यदि पुनः
स्वभावत एव शव्दा अर्थप्रकाशकाः स्युस्तदा न संकेतमपेक्षेरन् । तस्मान्न
स्वतोर्थप्रकाशनयोग्यता शव्दानां । किन्तर्ह्यप्रातिकूल्यन्तु यथासंकेतं प्रवृ
त्ति- [p. 147a ]
रेव शब्दानां योग्यता । किं कारणं । समये संकेतकाले तस्य संकेतकर्त्तुर्यत्र
नियोक्तुमिच्छा तया यथेष्टं शव्दानां प्रणयनात् प्रवृत्तेः । यदि पुनर्निसर्गसिद्धाः
स्वभावसिद्धाः क्वचिदर्थे शब्दाः स्युस्तदा निसर्गसिद्धेषु पुरुषेच्छावशाद् यथेष्टं

[p. 408 ]संकेतेनार्थप्रतिपादनायोगात् ।

तस्मादनर्थकाः स्वतः शब्दास्तेनर्थकास्सन्तः पुरुषसंस्कारात् पुरुषसंकेता
दर्थवन्तः
। अथ माभूदनर्थकत्वमिति पुरुषसंस्कारापेक्षयार्थवत्त्वन्तेषामिष्यते ।
तदा पौरुषेयतयैव स्यात् । यस्मात् तत्संस्कार्यतैव पुरुषसंस्कार्यतैव चैषां
शब्दानां पौरुषेयता युक्ता । न पुरुषादुत्पत्तिः । किं कारणं । तत एव
पुरुषसमयादेवार्थविप्रलम्भाद् विसम्वादात् । न पुरुषादुत्पत्तेर्विप्रलम्भः । यस्मा
दुत्पन्नोपि पुरुषाच्छब्दोन्यथा समित इति मि
थ्यार्थताविरोधेन यथाभावं समितः
संकेतितः । नोपरोधी न विप्रलम्भकः । तदन्य इति शब्दादन्यः पुरुषधर्म उन्मेष
निमेषादिः स्वतोनर्थकोपि यथाभावं पुरुषेण समितो न विप्रलम्भकस्तद्वत् ।

उपसंहरन्नाह । तदिति । तस्मादयं पुरुषो निवर्त्तमानः स्वकृतसमयात्
सम्भव उत्पादो यस्या अर्थप्रतिभायाः अर्थबुद्धेस्तामपि नि
वर्त्तयति । तदिति
तस्मात् । कुतस्तन्निवृत्त्या तस्य पुरुषस्य निवृत्त्या सत्त्यार्थता किन्त्वानर्थक्यमेव
स्यात् ।

एतेन यदुच्यते ।

यत्पूर्वापरयोः कोट्योः परैः साधनमुच्यते ।

तन्निराकरणं कृत्वा कृतार्था वेदवादिनः ॥

पूर्वा वेदस्य या कोटिः पौरुषेयत्वलक्षणा ।

परा विनाशरूपा च तदभावो हि नित्यतेति ।206

Ślokavārtika.

तदपास्तं सत्यपौरुषेयत्वे नित्य
त्वे च वेदस्यानर्थक्येनाकृतार्थत्वात् ।
६ अथ पुनरुत्पत्तिरेव पौरुषेयता न समयाख्यानन्न संकेतकरणं पौरुषेयता
तेनापौरुषेयत्वादेव यथार्थो वेद इति भावः ।

एवमप्यर्थज्ञापनहेतुरर्थाभिव्यक्तिहेतुः संकेतः पुरुषाश्रय पुरुषेच्छानुरोधी

[p. 409 ]न यथार्थमवश्यम्वर्त्तत इति गिरामपौरुषेयत्वेभ्युपगम्यमाने । अ
तः पुरुषेच्छा
नुरोधिनः संकेतात् मिथ्यात्वसम्भवः ।

७ किमित्यादि विवरणं । अस्येति वेदस्य यतो हि समयात् संकेतादर्थ
प्रतीतिरर्थप्रकाशनं स समयः पौरुषेयस्ततो वितथोप्यलीकोपि स्यात् । स्वातन्त्र्यात् ।
ततश्च शीलं साधनं हेतुर्यस्य स्वर्गस्य । तथाभूतश्चासौ स्वर्गश्च सुमेरुपृष्ठलक्षण
स्तस्य यद्वेदे वचनन्तदन्यथा समये
न विपर्यासयेत् । निरतिशया प्रीतिः स्वर्ग इत्ये
वम्विपरीतार्थं कुर्यादग्निहोत्रादिसाधनेन च विपरीतार्थं कुर्यात्तेन कारणेनाय
थार्थमपि प्रकाशनसम्भवात् ।

स एव दोषो यः पौरुषेयेषूक्तः । पुरुषदोषात् सम्भाव्यविप्रलम्भः
पौरुषेय इति । २२८

८ नन्वपौरुषेय एव शब्दार्थयोः सम्बन्धः । तथा हि यथेदानीन्तना वृद्धाः
[p. 147b ]
पूर्वप्रसिद्धमेव शब्दार्थसम्बन्धमुपदिशन्ति । तथा पूर्वपूर्ववृद्धा अपीत्यनादित्वाद
पौरुषेय एव सम्बन्धः । तदुक्तं ।

शब्दार्थानादितां मुक्त्वा सम्बन्धानादिकारणं ।

अस्ति नान्यदतो वेदे सम्बन्धादिर्न विद्यत इति207

Ślokavartika.

स च सम्बन्धस्त्रिप्रमाणकः । तथा हि । श्रोतुरर्थप्रतिपत्तये केनचिद्
वृद्धेन शब्दे प्रयुक्तेऽन्यः पार्श्वस्थः प्रतिपत्ता प्रयोक्तारम्वाच्यं वाचकं प्रत्यक्षे
ण
प्रतिपद्यते । श्रोतुश्च प्रतिपन्नत्वं प्रवृत्तिद्वारेणावगच्छति । अर्थप्रतिपत्त्यन्यथानु
पपत्त्या च शव्दार्थाश्रिता वाच्यवाचकशक्तिं चावगच्छतीति त्रिप्रमाणक एव
सम्बन्धः । तदुक्तं ॥

शब्दआन् वृद्धामिधेयांश्च प्रत्यक्षेणात्र पश्यति ।

श्रोतुश्च प्रतिपन्नत्वमनुमानेन चेष्टया ॥

अन्यथानुपपत्त्या च बुद्ध्येच्छक्तिं द्वयाश्रितां

अर्थापत्त्या च बुध्यन्ते सम्बन्धन्त्रि
प्रमाणकमिति ।

[p. 410 ]

तत्राह । सम्बन्धापौरुषेयत्व इत्यादि । शब्दार्थयोस्सम्बन्धापौरुषयत्वेभ्युप
गम्यमाने स्यात् प्रतीतिरर्थप्रतिपत्तिरसम्विदः । संकेतज्ञानं सम्वित् । सा न
विद्यते यस्य तस्य । अकार्यः पुरुषैरजन्यः सम्बन्धो येषान्ते तथा । ते शब्दा अर्थेषु
वाच्येषु पुरुषैर्यथार्थप्रकाशकत्वात् । स्वभावादन्यथा विपर्यस्यन्ते वितथज्ञा
नहेतवो
न क्रियन्ते । तेनाविपर्यासेनादोषो विसम्वादलक्षणो दोषो नास्ति । इदानीमिति
सम्बन्धापौरुषेयत्वे किं संकेतेन प्रयोजनं । यस्मात् स हि शब्दार्थयोस्सम्बन्धः स
चेदर्थप्रतीतिहेतुः सम्बन्धोपौरुषेयस्तदा नायं पुरुषो निसर्गसिद्धसम्बन्धत्वाच्छ
ब्दादर्थं प्रतिपद्यमानः समयमपेक्षेत । प्रदीपादिवत् । अपेक्षते च संकेतन्तस्मा
न्न
शब्दानामर्थेन सहापौरुषेयः सम्बन्धो राजचिह्नादिवत् ।

९ स्यान्मतम् । अपौरुषेय एव सम्बन्धः स तु संकेतनिरपेक्षो प्रतीत्याश्रय
इत्याह । अप्रतीत्याश्रयोर्थप्रतीतेरेवाश्रयो वा कथं सम्बन्धः । नैव ।
प्रतीत्यन्यथानुपपत्त्या सम्बन्धकल्पनात् । प्रतीत्यभावे कथं सम्बन्धः । अथ ।

ज्ञापकत्वाद्धि सम्बन्धः स्वात्मज्ञानमपेक्षते ।

तेनासौ
विद्यमानोपि नागृहीतः प्रकाशकः ।

सर्वेषामनभिव्यक्तानां पूर्वपूर्वप्रयोक्त्रृतः ।

सिद्धः सम्बन्ध इत्येवं सम्बन्धादिर्न विद्यत इति ।

तत्राह । संकेतेत्यादि । संकेतेन तस्य सम्बन्धस्याभिव्यक्तौ । असमर्था निष्फला
संकेतादन्यस्य सम्बन्धस्य कल्पना ।

एतदुक्तम्भवति । संकेते सत्यर्थप्रतीतेरुत्पत्तिरसति चानुत्पत्तिरित्यन्वय
व्यतिरेका
भ्यां संकेत एवार्थप्रतीतेः कारणमिति किं सम्बन्धेनान्येन ।

नेत्यादिना व्याचष्टे । अनभिव्यक्तो प्रकाशितोर्थप्रतीतिहेतुः । एनमिति सम्बन्धं
स तर्हीति सम्बन्धः । संकेतादेवार्थप्रतिपादने सिद्धे सति उपस्थातुं शीलं यस्य स

[p. 411 ]सम्बन्धः किमकारणं कस्मान्निष्फलं पोष्यते ।

१० नैष्फल्यमेवाह । नन्वित्यादि । इयानेतावन्मात्र एव । यदर्थे वाच्ये [p. 148a ]
प्र
तीतेर्ज्ञानस्य जननं । तत्प्रतीतिजननं समयेन कृतमिति निष्फलस्सम्बन्धः ।
नायोग्ये समयस्समर्थः । किन्तर्हि य एवार्थप्रतिपत्यन्यथानुपपत्या प्रतिपादकेन
समर्थः प्रतिपन्नः शब्दस्तत्रैव संकेतः समर्थ इति योग्यता सम्बन्धश्चेत् । तदुक्तं ।

शक्तिरेव हि सम्बन्धो भेदश्चास्या न दृश्यते ।

सा हि कार्यानुमेयत्वात् तद्भेदमनुवर्त्तते इति ॥ संबं० २८

अत्राह । तत्किमित्यादि ।

एवम्मन्यते । नैका शक्तिः शब्दार्थयोः स्थिता किन्तु शब्दस्था हि वाचक
शक्तिरन्यार्थे स्थातुं वाच्यशक्तिरन्यैव । यदा तु शब्दशक्तिः सम्बन्धस्तदा य
एव सम्बन्धस्स एव सम्बन्धी प्राप्त इति पृच्छति । तत्किम्वै शब्दः सम्बन्धोस्तु ।

नन्वन्या हि योग्यताऽन्यश्च शब्दस्तत्कथं शब्दस्सम्बन्ध इत्यत आह ।

यस्मात् समर्थं हि रूपं शब्दस्यार्थप्रतिपादनं प्रति योग्यता । कार्यकारणयो
ग्यता
वत् । कार्यकरणाय योग्यता कार्यकरणयोग्यता । यथा कारणस्यात्मभता ।
तद्वत् । सा चेदिति योग्यता ततः शब्दादर्थान्तरं तदा किं शब्दस्य भवतीति शब्द
योग्यतयोस्सम्बन्धो वाच्यः । अन्यथा शब्दस्येयं योग्यतेति न सिध्येत् । यार्थान्तरभूता
योग्यता तस्यां शब्दस्योपकार इति चेत् । शब्देन योग्यताया उपकारः क्रियत इति
यावत् । तेन शब्दजन्यत्वा
च्छब्दस्य योग्यतेत्युच्यत इति भावः । न शब्देनोपकारो
योग्यतायाः । कुतः । नित्याया योग्यताया निरतिशयत्वात् । अथ योग्यताया
अपि शब्देन व्यतिरिक्त एवोपकारः क्रियते । तदा तस्य शब्दकृतस्योपकारस्य
योग्यतया कः सम्बन्ध इति वाच्यं । अथं तत्राप्युपकारे योग्यतयान्य उपकारः क्रियते
तदा तत्राप्युपकारे यथोक्तविधिनाऽपरापरस्योपका
रस्य कल्पनायामतिप्रसङ्गात् ।
ततोनवस्थायामुपकारासिद्धेः सैव योग्यतया सह शब्दस्य सम्बन्धासिद्धिः । किञ्च
व्यतिरिक्तां योग्यतामुपकुर्वाणः शब्दः स्वरूपेणैवोपकरोति न पररूपेण । शब्दस्या

[p. 412 ]नुपकारकत्वप्रसंगात् । तदा योग्यतायां च स्वतः स्वरूपेण शब्दस्य योग्यत्वेऽर्थ एव
शब्दस्वभावः प्रतीतिजननयोग्यः किन्नेष्यते । किं पा
रम्पर्येणेति यावत् । तस्मान्न
योग्यता सम्बन्धो न च सार्थप्रतीतिहेतुः । समवायादेवार्थप्रतीतेः ।

बौद्धस्यापि तर्हि समयः कथं शब्दार्थयोस्सम्बन्धः । कथं च न स्यात्
पुरुषेषु वृत्तेः । अस्यार्थस्यायं वाचक इत्यर्थकथनं स म यः । स च पुरुषेषु वर्त्तते
न शब्दार्थयोः । न चान्यधर्मोन्यस्य धर्मोऽश्वधर्म इव गोः ।

१ आ चा र्य स्तु न केवलं समयो न
सम्बन्धोन्योपि भाविकः सम्बन्धो
नास्तीत्याह । नेत्यादि । तथा हि भावानां रूपश्लेषो वा सम्बन्धः स्यात् ।
पारतन्त्र्यं वा परस्परापेक्षणं वा । तत्रामिश्राणाम्परस्परभिन्नानां न कश्चिद्
रूपश्लेषलक्षणस्सम्बन्धः । तेषामभेदप्रसङ्गात् । एकत्वापत्तेः । तथा सिद्धानां
निष्पन्नानां रूपाणां न कश्चित् पारतन्त्र्यलक्षणः सम्बन्धः । सिद्धे पारतन्त्र्या
[p. 148b ] योगात् ।
परस्परापेक्षालक्षणोपि सम्बन्धो नास्तीत्याह । अनपेक्षणाच्चेति ।
सिद्धस्य सर्वनिरपेक्षत्वात् ।

२ क यदि तर्हि शब्दार्थयोर्नास्ति सम्बन्धः कथन्तर्हि शब्दार्थप्रतीतिः ।
कथं च शाब्दं ज्ञानमनुमानेऽन्तर्भाव्यते । समयो वा तदा किंप्रयोजन इति ।

आह । अर्थविशेषेत्यादि । अर्थविशेषो यः प्रतिपादनाभिप्रायेण विषयीकृतः ।
तस्य समीहा प्रतिपादनेच्छा । तया
प्रेरिता जनिता वाक् सूचयति प्रकाशयति
स्वनिदानप्रतिभासनमर्थं । वाचः स्वनिदानं प्रतिपादनाभिप्रायः । तत्प्रकाशिनं कस्य
सूचयति । अत इदमिति विदुषः । अतः प्रतिपादनाभिप्रायात् सकाशादिदम्वचन
मागतमिति यो विद्वान् तस्य । इति एवं बुद्धिरूपस्याभिप्रायलक्षणस्य वाग्विज्ञप्तेश्च
जन्यजनकलक्षणस्सम्बन्धः । ततः शब्दात् प्र
तिपत्तिरविनाभावादिति । ततो
जन्यजनकभावाद् वाक्यादर्थप्रतिपत्तिः ।

तेन यदुक्तं । पदादर्थमतिर्यद्यप्यनुमानं वाक्यात्त्वर्थप्रतीतिः प्रमाणान्तरं

[p. 413 ]सम्बन्धाग्रहात् । न चात्राविनाभाव उपयोगीति ।

तदपास्तं । अविनाभावमन्तरेण वाच्यवाचकभावस्याभावात् ।

यदप्युक्तं । कथं शब्दादर्थप्रतिपत्तिः । कथं च शाब्दं ज्ञानमनुमानेन्तर्भव
तीति । तत्परिहृतं
।

ख इदानीं समयप्रयोजनमाह । तदाख्यानमित्यादि । तदाख्यानमविना
भावाख्यानं समयः । आख्यायतेनेनेति कृत्वा । तत इति संमयात् प्रत्यायकस्यार्थ
प्रतिपादनाङ्गस्याविनाभावलक्षणस्य सिद्धेः प्रतीतेः । उपचारेण समयस्य सम्बन्धा
ख्यानात् सम्बन्धव्यपदेशः । न तु पुनः स एव समयो मुख्यः सम्बन्धः ।

तेन यदुच्यते ।

समयः प्रति
मर्त्त्यम्वा प्रत्युच्चारणमेव वा ।

क्रियते जगदादौ वा सकृदेकेन केनचिदिति ।

निरस्तं ।

ग ननु यद्यविनाभावेन शब्दार्थप्रतीतिस्तदा शब्दस्यार्थप्रतिपादनं वाचकत्वेन
न स्यात् । धूमस्येवाग्निप्रतिपादनं । यदि च शब्दार्थयोस्समयेन विना भावाख्यानात्
समयस्सम्बन्ध उच्यते । अग्निधूमयोरपि समयः स्यादिति ।

नैष दोषो यस्मात् ।
इममर्थमकृतसमयेनापि शब्देन प्रतिपादयामीत्येवमर्थस्य
वाच्यत्वं शब्दस्य च वाचकत्वमारोप्यार्थप्रतिपादनाभिप्राये सति यदा शब्दं
प्रयुङ्क्ते तदा शब्दस्य वाचकरूपस्यैवोत्पत्तिः ।

घ नन्वर्थप्रतिपादनाभिप्रायेण वर्ण्णा एव जन्यन्ते न च वाचका वर्ण्णा
इष्यन्ते तत्कथमुच्यतेऽभिप्रायाद् वाचकस्य शब्दस्योत्पत्तिरिति ।

सत्त्यं । केवलम्वक्तृश्रो
त्रोर्वर्ण्णेष्वेव वाचकाभिमानाद् वाचकस्यैवोत्पत्ति
रुच्यते । तस्मादस्यैव वाच्यवाचकभावलक्षणस्याविनाभावस्य शब्दार्थसम्बन्धस्य
मूढं प्रति आख्यानं समयस्सम्बन्ध उच्यते । न तु सर्वमेव कार्यकारणभावाख्यानं
समयः । तेन न धूमादौ सम्बन्धः समय उच्यते । यद्यपि संकेतव्यवहारकालयोः
शब्दार्थसम्बन्धस्य भेदस्तथापि सादृश्यादेकत्वाध्य
वसायेन लोकस्य प्रवृत्तिः । [p. 149a ]
अत एव च यमेव शब्दार्थसम्बन्धं पूर्वप्रतिपन्नं वक्ता कथयति तमेव श्रोता
प्रतिपद्यते । तेन यदुच्यते ॥

प्रत्येकं स च सम्बन्धो भिद्येतैकोऽथवा भवेत् ।

एकत्वे कृतको न स्याद् भिन्नश्चेद् भेदधीर्भवेत् । संबंध० १४

वक्तृश्रोतृधियो भेदाद् व्यवहारश्च न दुष्यति ।

वक्तुरन्यो हि सम्बन्धो बुद्धौ श्रोतुस्तथापरः ।

[p. 414 ]

श्रोतुः कर्तुञ्च सम्बन्धम्वक्ता कं
प्रतिपद्यते ।

पूर्वदृष्टो हि यस्तेन तं श्रोतुर्न करोत्यसौ ।

यं करोति नवं सोपि न दृष्टः प्रतिपादक इति ।

तदपास्तं । सर्वत्र वाच्यवाचकसम्बन्धानाम्भिन्नानामप्येकत्वाध्यवसायेन
लोकस्य प्रवृत्तेः । न चाप्यनादिता तेषां प्रत्यभिज्ञाया अप्रमाणत्वादिति । २२९

ङ अस्तु वाऽविनाभावसम्बन्धादन्य एव नित्यः शब्दार्थयोस्सम्बन्धः । तेन
सम्बन्धेन गिरां शब्दानामे
कार्थनियमे सति पुनः समयवशान्न स्यादर्थान्तरे यत्रासौ
शब्दो न नियमितस्तत्र गतिः प्रतिपत्तिः । किं कारणं । न हि तेनैकार्थनियतेन
सम्बन्धेनासम्बद्धेर्थे प्रतीतिर्युक्ता । कस्मात् । तस्य सम्बन्धस्य वैफल्यप्रसङ्गात् ।
न भवत्येव तत्र प्रतीतिरिति ।

आह । दृष्टश्चेत्यादि । पुरुषेच्छावशात् कृतः समयोस्येति दीपकः प्रकाशकः ।

अनेकेत्या
दि । अनेकार्थेन शब्दस्याभिसम्बन्धेभ्युपगम्यमाने यद्येकार्थनियमेन
समयकारोभिव्यक्तिं करोति । तदाभिमत एवार्थे करोति न त्वन्यस्मिन्नेव विरुद्धे
इति नास्ति नियमस्ततो विरुद्धव्यक्तिसम्भवः । अभीष्टाद् विरुद्धस्याप्यर्थस्याभि
व्यक्तिः सम्भाव्यते ।

अथेत्यादिना व्याचष्टे । एकार्थप्रतिनियमे समयवशादनेकार्थप्रतिपा
दनं दृष्टं
विरुध्यते । तस्मात्तस्य दृष्टस्य विरोधो मा भूदिति सर्वे शब्दाः सर्वस्यार्थस्य
वाचकाः ।

च तथेत्यादिना विरुद्धव्यक्तिप्रतिपादनं । यथा सर्वे सर्वस्य वाचका इष्यन्ते
तथेदमप्यवश्यमेष्टव्यं । न च सर्वार्थः सर्वस्य कार्यस्य साधक इति न्याय
प्राप्तत्वात् । न्यायं चाह । संकरादिति । प्रतिनियतत्वात् कार्यकारणतायाः ।
तत्रैतस्मिन् न्या
ये सति प्रतिनियतम्विशिष्टमेव वस्तु साधनं कारणं यस्याभिमत
स्यार्थस्य साध्यस्य स्वर्गादेः । तस्मिन् विषयभूते । शब्दस्य किम्विशिष्टस्य ।

[p. 415 ]सर्वेत्यादि । सर्वेषां साध्यानां कार्याणां यथास्वं यानि साधनानि कारणानि तेषां
वाचकत्वेन साधारणस्य तस्य शब्दस्येष्टव्यक्तिमेव विशिष्टसाध्यसाध्यकत्वेना
भिमत एवार्थेभिव्यक्तिं समय
कारः करोतीति कुत एतत् ।

एतदुक्तम्भवति । य एवार्थो वस्तुस्थित्या स्वर्गसाधनः किन्तत्रैव समयकारे
णाग्निहोत्रादिशब्दोभिव्यक्तः किम्वान्यस्मिन्नेव स्वर्गसाधनविरुद्धेर्थे बुद्धिमान्द्या
दिति सन्देह एव ।

स इति शब्दः सर्वस्मिन् वाचकत्वेनानियतो नियमं क्वचिदर्थे पुरुषात् पुरुष
संकेतात् प्रतिपद्यते । स च पुरुषोऽ
विरुद्धेप्यर्थे संकेतं कुर्यात् । तथा च न केवलं [p. 149b ]
विरुद्धव्यक्तिसम्भवो यापीयमपौरुषेयता वेदस्येष्टा तस्या व्यर्था स्यात् परि
कल्पना । अपि नामेति । कथन्नाम । असंकीर्ण्णमनिष्टेनासंसृष्टं । इष्टमेवार्थ
मपौरुषेयेभ्यः शब्देभ्यो जानीयामिति कृत्वा संकरस्येष्टानिष्टव्यतिकरस्य हेतुः
पुरुषोपाकीर्ण्णो वहिस्कृ208 ? ष्कृतो वैदिकेभ्यः शब्देभ्यः । त
त्रैवमवस्थिते
यादृशाः शब्दाः पौरुषेयाभिमताः पुरुषैः क्वचिद् विवक्षितेर्थे प्रयुक्तास्संकीर्यन्तेऽ
निष्टाभिधायकत्वसम्भावनया । तादृशा एवापौरुषेयाभिमता अपि शब्दाः
सर्वार्थसाधारणास्सन्तः क्वचिदर्थे तैः पुरुषैः समयेन यथेष्टं विनियमिताः । किं का
रणं । तेषां पुंसान्तत्त्वापरिज्ञानात् । प्रकृत्यैव स्वभावेनैव वैदि
काः शब्दा नियता
अभिमतेर्थे । ततो न पुरुषसंस्कारकृतो दोष इति चेत् । एवं सत्यर्थप्रकाशने
नोपदेशमपेक्षेरन् । अपेक्षन्ते च । स्वतस्तेभ्योर्थप्रतीतेरभावात् । यदि च ते
स्वभावत एव प्रतिनियताः स्युस्तदा यत्र क्वचिदर्थे एकदा समिताः पुनः कथंचित्
ततोन्यथासंकेतेनार्थान्तरं न प्रकाशयेयुः । प्रकाशयन्ति च । ततो न प्रकृ
त्यै

[p. 416 ]कार्थनियता इति । स्वभावतश्चैकार्थनियमे । योयम्वैदिकेषु वाक्येषु व्याख्यातॄणां
व्याख्याविकल्पश्चापरापरव्याख्याभेदश्च न स्यात् । एकार्थप्रतिनियमात् । भवति
च । तस्मात् पौरुषेयवाक्यवन्नैकार्थनियता वैदिकाः शब्दा इति ।

छ अथ स्यात् । नियत एवार्थे तेषामुपदेश इत्यत आह । उपदेशस्येत्यादि ।
व्याख्याभेदेन शक्योर्थना
नात्वविकल्पो यस्मिन् वैदिके वाक्ये तत्तथोक्तन्तस्मिन्
शक्यविकल्पे वैदिके वाक्ये । व्याख्यातॄणां य उपदेशस्तस्येष्टसम्वादो नास्त्ययमपि
कदाचित् स्याद् अस्यार्थोयमन्यो वेति नियमाभावात् । इति हेतोव्यर्थैवापौ
रुषेयता । तामपि कल्पयित्वा व्यभिचाराशंकाया अनिवृत्तेः ।

ज यश्च शब्दार्थयोः सम्बन्धमिच्छति तेन वाच्यश्च हेतुः सम्बन्धस्य व्यव
स्थि
तेः । सम्बन्धव्यवस्थायाः । केषाम् । भिन्नानां परस्परभिन्नानां शब्दा
र्थानां । १ न तावच्छब्दार्थयोस्तादात्म्यलक्षणः सम्बन्धः । यस्मादर्था हि
बाह्या घटपटादयः शब्दस्य न रूपं न स्वभावः । शब्दरूपत्वे हि घटादीनाम
भावः स्यात् । नापि शव्दोर्थानां रूपमर्थरूपत्वे हि शब्दरूपताहानिप्रसङ्गात् ।
येनाभिन्नात्मतयान्तरीयकता स्यात् । अ
विनाभाविता स्यात् । व्यवस्थाभेदेपीति
व्यावृत्तिभेदसमाश्रयेण साध्यसाधनभेदेपि । किमिव । कृतकत्वाऽनित्यत्ववत् । यथा
कृतकत्वानित्यत्वयोर्व्यावृत्तिभेदेप्येकात्मतया नान्तरीयकता । तद्वत् ।

२ तदुत्पत्तिलक्षणोपि सम्बन्धो नास्तीत्याह । नापीत्यादि । एतदाह ।
[p. 150a ] तदुत्पत्तिलक्षणो हि शब्दानां सम्बन्धो भवन् विवक्षाप्रतिष्ठिते
न चार्थेन स्याद्
बाह्येन वा ।

क न तावदाद्यः पक्षः । यस्मान्नाप्येते वैदिका ध्वनयो विवक्षा
जन्मान इष्यन्ते । विवक्षातो जन्म येषामिति विग्रहः । नित्यत्वांभ्युपगमात् । अज
न्मानो वा अनुत्पन्ना वा सन्तो नापि विवक्षाव्यङ्ग्याः । नित्यत्वहानिप्रसंगात् ।
व्यङ्ग्यानामुत्पाद्यत्वादित्युक्तं प्राक् ।

ख नापि द्वितीयः पक्ष इत्याह । नार्थायत्ता इति । नापि बाह्यार्थायत्ताः ।
नित्यत्वादेव ।

अन्ये त्वेकमेव ग्रन्थं कृत्वा व्याचक्षते । यस्मान्न विवक्षाजन्मानो नापि

[p. 417 ]तद्व्यङ्ग्याः । तस्मादुभयथापि नार्थायत्ता न बाह्ये वस्तुनि प्रतिबद्धा वैदिकाः
शब्दाः । यतश्च नार्थायत्तास्ततः तस्मात् । इदानीमिति सम्बन्धाभावे । तदन्वयं
तस्यार्थस्यान्वयं सद्भावं ते शब्दाः कथं साधयेयुः । नैव साधयेयुः । किम्भूतं ।
तत्प्रतिनियमसंसाध्यं । तस्मिन् बाह्येर्थे तादात्म्य
तदुत्पत्तिभ्यां यः प्रतिनियमः
शब्दानां तेन संसाध्यं । बाह्येर्थेऽप्रतिबन्धेन नियमाभावात् । २३२

३. उक्तमेवार्थ श्लोकेन संगृह्णाति । असंस्कार्यतयेत्यादि । १ सर्व
येति । यदि पुरुषैरर्थाभिप्रायेण शब्दा न क्रियन्ते नापि संकेत्यन्ते । तदा पुम्भि
रसंस्कार्यतया हेतुभूतया वैदिकानां शब्दानान्निरर्थता स्यात् । यस्मात् पुरुषसं
स्कारप्रबद्धे शब्दानां सत्त्यार्थत्वमिथ्यार्थत्वे
। तेन तदभावान्निरर्थतैव स्यात् ।
२ निरर्थतापरिहारार्थ पुनः पुरुषसंस्कारोपगमे क्रियमाणे मिथ्यार्थतापि स्या
दिति मुख्यं ग ज स्ना न मिदम्भवेत् । गजो हि पङ्कापनयनाय स्नात्वा पुनः पङ्के
नात्मानमवकिरतीति । नित्योऽनित्यो वा स्यादिति वस्तुनो गत्यन्तराभावात् ।
३ पुरुषेच्छावृत्तिः पुरुषेच्छावशादुत्पन्नः स्यादाकुञ्चनादिवत् । अवृत्तिर्वा ।
नास्य पुरु
षेच्छया वृत्तिः । अङ्कुरादिवत् । तत्रानित्या पुरुषाधीनत्वपक्षे देशा
दिपरावृत्त्या । देशादीनामन्यथात्वेन आदिशब्दात् कालावस्थाग्रहणं । पुरुषाणां
यथाभिप्रायमिति येन पुरुषेण यथा प्रतिपादयितुमिष्टन्तथा तेन शब्देन
प्रतिपादनन्न स्यादिति सम्बन्धः । किं कारणं । पुरुषप्रतिपादनेच्छायां सत्या
मप्यनायत्तस्य शब्दस्य कदाचिदयोगात् पुरुषेण नियो
क्तुङ् कदाचिदप्यशक्य
त्वादित्यर्थः । पर्वतादिवत् । यथा पर्वतादयः पुरुषानायत्ताः सत्यामपीच्छायां
न यथेष्टं नियोक्तुम्पार्यन्ते । तद्वत् । दृष्टश्च देशादिपरावृत्या यथाभिप्रायं
प्रतिपादनं । तस्मात् पुरुषेष्वनायत्तः सम्बन्ध इति ।

[p. 418 ]

अनित्यस्य सम्बन्धस्यापुरुषाधीनत्वे योयमनन्तरोक्तो दोषोऽयमेव सम्बन्धस्या
नित्यत्वेपि दोषः । किं कारणं । तस्य सम्बन्धस्य स्थिरस्वभावस्य देशादि
परावृत्त्या परावृत्त्यायोगादन्यथा त्वस्यायोगात् । आकाशवत् ।

४. क अथ सर्वेष्वेवार्थेषु सम्बद्धः शब्दः । तत्राप्याह । सममित्यादि ।
सममेककालं सर्वस्मिन्नर्थे सम्बन्धस्यावस्थानेपि कल्प्यमान इष्टो योर्थस्तस्मिन्
प्रतिनियामाभावात् । ततः सर्वार्थसाधारणादर्थविशेषस्याभिमतस्य प्रतीतिर्न
[p. 150b ] स्यादिति कृत्वा
अनेकार्थसम्बद्धोपि शब्दः पुरुषसंस्काराद् इष्टार्थनियमं प्रतिपद्यत
इत्यङ्गीकर्त्तव्यन्तत्र च पूर्ववत् प्रसंगः । अनेकार्थाभिसम्बन्धे विरुद्धव्यक्तिसम्भवे
१ । २३१ इत्यादिना य उक्तः । एवन्तावन्नित्यत्वे सम्बन्धस्यानित्यत्वेप्य
पुरुषाधीनत्वे दोष उक्तः । पुरुषेच्छावृत्तौ च सम्बन्धस्य पौरुषेयत्वमिति कृत्वा
विप्रलम्भनशङ्का । विसम्वादहेतोः पुरुषस्याभ्युपगमात् ।

ख अपि चेत्यादि
तत्रैव दूषणान्तरमाह । द्विविधो हि शब्दानां विषयः
साक्षाज्जातिस्तल्लक्षिता च व्यक्तिरिति । १ तत्र यदि व्यक्त्या सह सम्बन्ध
स्तत्राह । सम्बन्धिनां वाच्यानामर्थानामनित्यत्वात् । तेषु विनश्यत्सु सम्बन्ध
स्यापि तदाश्रितस्य विनाश इति न सम्बन्धेस्ति नित्यता । पराश्रय इति परस्सम्बन्धी
आश्रयोस्येति कृत्वा । सम्बन्धिनि सम्बन्धस्याप्रतिबन्धे सति तयोः सम्बन्धि
नो
स्सम्बन्धिताया अयोगात् । न ह्यप्रतिबद्धेन केनचित् कश्चित् तद्वान् भवति
गौरिवाश्वेन । स चाश्रयः शब्दार्थसम्बन्धस्यानित्योर्थानामनित्यत्वात् । अपाये
विनाशेस्याश्रयस्य सम्बन्धस्याप्याश्रितस्यापायः । प्रदीपापाये प्रभाया इव
तदाश्रितायाः । अन्यथा यद्याश्रयापायेप्याश्रितो नापैतीतीष्यते तदाश्रयाभिमते
सम्बन्धो नाश्रितः स्यात्
। तत् आश्रयविनाशेविनाशान्न नित्यः सम्बन्धः ।

[p. 419 ] तदाश्रयार्थश्च वक्तव्यः । तस्य सम्बन्धस्य सम्बन्धिनौ केनार्थेनाश्रयादित्याश्र
यार्थो वाच्यः । उपकारार्थो ह्याश्रयार्थः । स चेह नास्ति । किं कारणं । नि
त्यस्य सम्बन्धस्यानुपकार्यत्वादनाधेयातिशयत्वादनुपकुर्वाणश्चाश्रयाभिमतो नाश्रयः
स्यात् ।

२ स्यादेतद् । यदि व्यक्तिर्वाच्या तदा स्यादनन्तरोक्तो दोषः । या

वता नित्याया जातेर्वाच्यत्वाददोषः सम्बन्धिनामपायेन सम्बन्धस्यानित्यतादोषो
नास्तीति चेत् ।

नेत्यादिना प्रतिवचनं । तद्वचने जातिवचने प्रयोजनाभावादिति निर्लोठित
मेतदन्यापो ह चि न्ता याम् ३ । ५५

अपि प्रवर्त्तत पुमान् विज्ञायार्थक्रियाक्षमान् । इत्यत्रान्तरे । सर्वत्र
चाभिधाने जातेरसम्भवात् कारणात् । जातिचोदनाया अयोगः । यथा यादृच्छिकेषु
व्यक्तिवाचिषु
बाह्यं निमित्तमन्तरेण शब्दप्रयोगेच्छा यदृच्छा । तस्यां भवा
यादृच्छिकाः । तेषु देवदत्तादिशब्देषु व्यक्तिवाचिषु । २३४

५. चतुष्टयी शब्दानां प्रवृत्तिरिति केषांचिद्दर्शनं । जातिशब्दा गुणशब्दाः
क्रियाशब्दा यदृच्छाशब्दा इति । तेषां मतेनैतदुक्तं । अथ देवदत्तादिशब्दोप्यव
स्थाभेदेन जातिवाचक इष्यते । तदा सर्वदा जातिचोदनेभ्युपगम्यमाने विशे
षान्त
रव्युदासेन व्यक्त्यन्तरपरित्यागेन क्वचिदभिमते व्यक्त्यन्तरं प्रवृत्ययोगाच्च
न जात्यभिधानं । दृष्टा च गोस्वामिना गामानयेत्युक्तेऽन्यस्वामिकगोव्युदासेन
विनियता एव गोरानयनार्थम्प्रवृत्तिः सा चैवं स्यात् । यदि प्रकरणादिना गोशब्दो
विशेषवृत्तिः स्यात् । न च गोर्थस्यानयनमस्तीति वाक्यार्थप्रतीतिरपि न स्यात् ।
तस्मान्न सर्वत्र जा
तिश्चोद्यते । यत एवं वास्तवः सम्बन्धो न संगच्छते प्रकृति- [p. 151a ]
भिन्नानां । तस्मादन्वयव्यतिरेकिण इति भावाभाववतो भावस्य कार्योभिमतस्य ।
कारणाभिमतभावाभावद्वारेण यौ भावाभावौ स एव सम्बन्धः जन्यजनकभाव

[p. 420 ]एवा209

In the margin.

भिन्नानां सम्बन्ध इति यावत् ।

यत एवमतः कारणादर्थैः कारणभूतैस्सह कार्यात्मनां शब्दानां सम्बन्धः पुरुषैः
कर्तृभिर्द्धिया बुद्ध्
या संस्कार्यो व्यवस्थाप्यः । अर्थे सति शब्दस्य प्रयोगादसति
चाप्रयोगात् । अथ भावाभावद्वारेण शब्दस्य यौ भावाभावौ तावाश्रित्य बुद्ध्या
शब्दार्थयोः सम्बन्धो व्यवस्थाप्यते इति वाक्यार्थः ।

६. एतदेव व्याचष्टे । तावेवेत्यादि । अर्थद्वारेण शब्दस्य यौ भावाभावौ
तावाश्रित्य स्वभावेनासंसृष्टावपि शब्दार्थावसम्बन्धिनौ संसृष्टौ सम्बद्धौ पुरुषस्य
प्रति
भातः । विकल्पबुद्धौ प्रतिभासेते । कुतः । व्यवहारभावनातः । अनादि
कालीनव्यवहाराभ्यासतः । इति हेतोः पौरुषेयो भावानां शब्दार्थानां संश्लेषः
सम्बन्धः । व्यवहारवासनाबलेनावस्थाप्यमानत्वात ।

७. वस्तुभूतसम्बन्धाभ्युपगमेऽयमपरो दोष इत्याह । किंचेत्यादि । वाच्यत्वे
नाभिमतस्याश्रयस्य विनाशादविनष्टे सम्बन्धे । स तस्य वा
चकत्वेनाभिमतः
शाब्दो सम्बन्धः । नास्य सम्बन्धोस्तीति कृत्वा तदभावस्तस्मादसम्बन्धात् पुनर
पूर्वेण वाच्येन न योज्येत । ततश्चोत्पन्नोत्पन्नाश्च भावा अवाच्याः स्युरसम्बन्धिनो
यतः । असम्बन्धिन एव कुतः । स्थितसम्बन्धाभावात् । ये य उत्पद्यन्ते तेषु
तेषु न तावदुत्पादात् पूर्वं सम्बन्धः स्थितो द्विष्ठस्य तस्य सम्बन्धिनमन्तरेण स्थाना
योगात् ।
तत्रापीत्यादि । तत्राप्युत्पन्नोत्पन्नेष्वर्थेषु तैरेवार्थैस्सह सम्बन्धस्योत्पादे

[p. 421 ]कल्प्यमाने । न स्वभावविपर्ययः शब्देषु युक्तः । योसौ पश्चादर्थेन सम्बन्ध
उत्पद्यते । तत्सम्बन्धिस्वभावता पूर्वन्नास्ति सम्बन्धाभावात् पश्चात्तु भवतीति
स्वभावविपर्ययः शब्दानां स्यात् । स च नित्यत्वान्न युज्यते ।

अथेत्यादि व्याख्यानं । पूर्वसम्बन्धिविनाशे विन
ष्टः सम्बन्धो यस्य शब्दस्य
तस्यार्थान्तरे पश्चादुत्पन्ने वैगुण्यं सम्बन्धवैकल्यं तस्माच्चार्थानाम्पश्चादुत्पन्ना
नामवाच्यता मा भूदिति कृत्वोत्पन्नोत्पन्नोर्थः सम्बन्धवान् अगृहीतसम्बन्ध
एव यद्युत्पद्येत । तथापि सम्बन्ध उत्पन्नोपि न शब्दे स्यात् । शब्दस्तेन सम्बन्धेन
तद्वान्न स्यात् । किङ्कारणं । तस्य शब्दस्य तेन पश्चादुत्पन्नेन सम्बन्धेना
सम्बन्धि
स्वभावस्य तद्भावायोगात् । तेन सम्बन्धेन सम्बन्धिस्वभावायोगात् ।
कदा । स्वभावविपर्ययमन्तरेण । पूर्वासम्बन्धिस्वभावत्यागमन्तरेण दोषान्तर
मप्याह । अर्थेन सहोत्पन्नस्य च सम्बन्धस्य शब्दादन्यतः सिद्धस्यानुपकारिणि
शब्दे तस्यासमाश्रयत्वाच्च । तद्भावायोग एव । २३४

अथ तस्यापि शब्दस्य तदुत्पत्तिसहकारित्वे सम्बन्धो
त्पत्तिं प्रति सहका- [p. 151b ]
रित्वे कल्प्यमाने । समर्थस्य शब्दस्य नित्योत्पादनप्रसंगः । सर्वकालं सम्बन्धजनन
प्रसंगः । किं कारणं । सहकार्यनपेक्षत्वात् । अनपेक्षत्वं पुनर्नित्यस्य शब्दस्य
सहकारिभिरनुपकारात् । अथासमर्थः सहकार्यपेक्षया जनयेत् । तदा प्राक्सम्ब
न्धजननं प्रत्यसामर्थ्येपि पश्चादप्यर्थे सन्निधिकालेप्यशक्तिः । किं कारणं ।
पूर्वासमर्थस्वभावात्यागात् । वस्तुभू
ते सम्बन्धे यो दोषोयम्विकल्पिते बुद्धिसन्द
र्शिते सम्बन्धे नास्ति ।

न हीत्यादि व्याख्यानं । तदपेक्षा तेषाम्भावानां परस्परापेक्षा कुतश्चिन्नि
मित्ताद् बुद्धिपरिकल्पितात् । तल्लक्षणस्सम्बन्धः पुरुषभावनाप्रतिभासी ।
पुरुषस्य भावनाभ्यासवती विकल्पबुद्धिस्तत्र प्रतिभासितुं शीलमस्येति कृत्वा । स
चैवं पौरुषेयस्सम्बन्धो न भावश्लेषापेक्षी । भावश्लेषो मिश्रता तदपेक्षी न भवति

[p. 422 ]सर्वेषाम्भावानां प्रकृतिभेदेन स्वस्वरूपावस्थानात् । केवलं सोयं पुरुषो नित्याना
मपि स्वभावमात्मीयमपरावर्त्तयन्न सम्बन्धिस्वभावं स्थिरमपनीयान्यं सम्बन्धि
स्वभावमनादधत् । कुतश्चिदिति तद्भावे कस्यचिद् भावदर्शनात् । अन्तस्तथाभूत
व्यवहारवासनापरिपाकाद्वा । स्वयमुत्प्रेक्ष्येदमिह सम्बन्धमिति घटयेदिति । पुरुष
व्यवहाराभ्यासात्तेपि नित्याभि
मतास्तथा स्युः । पुरुषोपकल्पितसम्बन्धवन्तः स्युः ।
न च तावता ते पूर्वव्यवस्थितादसम्बन्धिस्वभावाच् च्यवनधर्माणः ।

एतदुक्तम्भवति । बुद्धिपरिकल्पितः सम्बन्धस्त्वत्परिकल्पितः सम्बन्धस्त्वत्प
रिकल्पितेष्वपि नित्येषु न विरुध्यते । तस्मात् स एवाश्रयितुं युक्तो न वास्तव इति ।
यदुक्तं प्रागाश्रयस्यापायेन कारणेनाश्रितस्य सम्बन्धस्य विनाशादनित्यः सम्बन्ध
इति । तत्रैतस्मिन् दूषणे नित्यत्वात् स
म्बन्धस्याश्रयापायेप्यनाशो यदि जातिवदि
त्युच्यते । यथा जातेर्नित्यत्वादाश्रयनाशेप्यनाशस्तद्वत् सम्बन्धस्येति । २३५

अत्राप्याह । नित्येष्वाश्रयाभिमतेषु जात्यादिष्वपि कायषु किमाश्रयस्य
सामर्थ्यन्नैव । येनेष्टः सोकिञ्चित्कर आश्रयः । श्रूयत इत्यादि विवरणं । श्रूयत
इत्यनेन प्रसिद्धिमात्रमेतन्निर्वस्तुकमित्येतदाह । व्यक्त्याश्रिता । केवलन्नित्येषु
जात्यादि
ष्वाश्रयसामर्थ्यमाश्रयकृतमुपकारन्न पश्यामो येनासावाश्रयाभिमत आश्रयः
स्यात् । किं कारणं । कृतस्य सिद्धस्वभावस्य कारणाभावात् । अकारकस्य
चाश्रयस्यानपेक्षत्वात् । २३६

आश्रयात् सकाशाज्जातेः सम्बन्धस्य च व्यक्तिरभिव्यक्तिरूपस्य म्भ²¹⁰ ? तु
योग्यता भवति । सैव चाश्रयकृत उपकारस्तेन कारणेन पदार्थ आश्रय इति चेत् ।

उत्तरमाह । ज्ञानेत्या
दि । सहकारिणां ज्ञानोत्पादनहेतूनां प्रदीपादीनां

[p. 423 ] सम्बन्धाद् योग्यदेशावस्थानात् सकाशात् तदुत्पादनयोग्यत्वेन स्वानुरूपज्ञानो
त्पादनसामर्थ्येन घटादिष्वपि व्यंग्येषु योत्पत्तिः सैव युक्तिज्ञैर्न्यायविद्भिर्व्यक्तिरि
ष्यते । जात्यादीनान्तु व्यङ्ग्यानान्नित्यत्वादविकारिणां व्यञ्जकात्सकाशादविशेषे ।
ज्ञानोत्पादनयोग्यतानुत्पत्तौ । स्वैर्व्यञ्जकैस्तेषां जा
त्यादीनां कोर्थः क उपकारः [p. 152a ]
कृतः । नैव कश्चित् । यतस्ते जात्यादयस्तैर्व्यञ्जकैर्व्यक्ता मताः । २३७

सहकारिण इत्यादिना व्याचष्टे । सहकारिणः प्रदीपादेः सकाशात् किम्भूतादु
पादानापेक्षात् पूर्वको211 ज्ञानजननासमर्थो 211

In the margin.

घटादिलक्षण उपादानकारणं समर्थस्य
घटादिलक्षणस्य घटापेक्षत्वात् ।212

तदपेक्षत्वात् is missing.

स्वविषयज्ञानजननं प्रति योग्यस्य क्षणान्तरस्यो
त्पत्तिरेव घटादीनामभिव्यक्तिः । अन्यथा यदि प्रदीपादेस्सकाशात् ज्ञानोत्पाद
नयोग्यतां न लभन्ते घटादयस्तदानपेक्ष्य तदुपकारं प्रदीपोपकारं घटादीनां ज्ञान
जननप्रसङ्गात् ।

अथ प्रदीपादिः प्रागसमर्थस्य व्यंग्यस्य सामर्थ्यं करोतीतीष्यते । तदा सामर्थ्य
कारिणश्च प्रदीपादेर्घटादीन्प्रति जनकत्वात् । किं कारणं । तस्य सामर्थ्यस्य
तदात्मकत्वादव्यं
ग्यात्मकत्वात् । तस्य जनने घटादिरेव जनितः स्यात् ।

अथ माभूदेष दोष इति प्रदीपादिकृतस्य सामर्थ्यस्य व्यंग्यादर्थान्तरत्वमि
ष्यते । तदार्थान्तरत्वे च सामर्थ्यस्याभ्युपगम्यमाने । भावस्य घटादेः प्रदीपा
दिभिरनुपकारप्रसङ्गात् । न ह्यन्यस्मिन् कृतेन्य उपकृतो भवत्यतिप्रसंगात् ।
यच्च प्रदीपादिकृतं सामर्थ्यमर्थान्तरन्तस्माच्च घटादिज्ञानो
त्पत्तेस्सामर्थ्यमेव सर्व
कालं गृह्येतेति स्वविषयज्ञानाजननानां घटादीनां नित्यमग्रहणप्रसङ्गात् । इष्यते
च घटादीनां ग्रहणात् । तदाप्यनालोकापेक्षग्रहणप्रसंगात् । आलोकमनपेक्ष्य
घटादीनाङ्ग्रहणम्प्रसज्येतेत्यर्थः । आलोकानपेक्षैव कथमिति चेदाह । अनपे

[p. 424 ]क्षेत्यादि । येयं घटादीनामालोकानपेक्षा प्रसक्ता सा आत्मानुपकारा
त् प्रदीपा
दिभिर्घटाद्यात्मनोनुपकाराद् व्यतिरिक्तस्य हि सामर्थ्यस्य करणेन घटादीनां कश्चि
दुपकारः । तदिति तस्माद् इमे व्यंग्याः स्वविषयज्ञानजनने । परम्प्रदीपादिकम
पेक्षमाणाः । तत इति परस्मात् स्वभावातिशयं ज्ञानजननयोग्यं स्वरूपं स्वीकु
र्वन्ति । तेन कारणेनास्य प्रदीपादेस्ते व्यंग्याभिमता जन्या एव । यदि जन्या
ः
कस्माद् व्यङ्ग्या इत्येवम्व्यपदिश्यन्त इत्याह । ज्ञेयरूपेत्यादि । व्यञ्जकात्
प्रदीपादेस्सकाशाज्ज्ञेयरूपस्य ग्राह्यरूपस्यासादनाल्लाभात्तु कारणादवश्यं तद्विषयं
ज्ञानम्भवति । अतो ज्ञानवशेन । कार्यातिशयवाचिना । अगृहीतज्ञानं कार्यं कार्या
तिशयस्तद्वाचिना व्यंग्यादिशब्देन । अनागृहीतज्ञानेभ्यः कार्येम्यो विशेषख्यात्यर्थ ।
यदावश्यकेणो
213 ? नोपात्तज्ञानन्तदेव जन्यमपि सद् व्यङ्ग्यमित्युच्यते । यत्तु
नैवंभूतन्तत्कार्यमेवेत्युच्यत इत्येवं प्रसिद्ध्यर्थं व्यङ्ग्याः ख्याप्यन्त इत्यर्थः । नैवं
जातिसम्बन्धादय इति । जातिश्च सम्बन्धश्च तावादी येषां । आदिशब्दादन्यस्यापि
नित्याभिमतस्याश्रितस्य परिग्रहः । कथंचिदाश्रयाभिमतेनानुपकार्यत्वात् । तेनानु
[p. 152b ] पकारिणा नैव व्यक्ता युज्यन्त इति स
म्बन्धः ।

न च सम्बन्धस्त्रिप्रमाणक इति दर्शयितुमाह । सम्बन्धस्य च वस्तुत्वे सम्ब
न्धिभ्यां सम्बन्धस्य भेदात् तृतीयः सम्बन्धाख्यो भांवो जातः । स च यद्युपलब्धि
लक्षणप्राप्तस्तदा पदार्थत्रयालम्बनत्वेन स्याद् बुद्धिचित्रता । स चायं शब्दार्थयो
स्सम्बन्धो वस्तु भवन्नियमेन शब्दार्थाभ्यां भेदाभेदौ नातिवर्त्तते क्रामति । भेदा
भेदव्यतिरिक्तः प्रकारो भविष्यतीति चेदाह ।
रूपं हीति यतो रूपं स्वभावो
वस्तु तस्य स्वभावस्यातत्त्वमेवातद्भाव एवान्यत्त्वमित्युक्तं प्राक् । रूपस्यातद्

[p. 425 ]भूतस्यान्यत्त्वाव्यतिक्रमादि त्यत्रान्तरे ।214

B. यच्च ।

स चायं सम्बन्ध ऐन्द्रियः सन् स्वबुद्धौ सम्बन्धालम्बनायां बुद्धौ । तदन्यविवेके
नेति । तस्मात्सम्बन्धादन्यस्सम्बन्धी ततो विवेकेनार्थान्तरेण रूपेणाप्रतिभासमानः
कथन्तथा स्यात् तदन्यविवेकि रूपं कथं स्यात् । किं
कारणं । दृश्यस्य प्रत्यक्षाद
र्थादविवेकोऽपृथग्भावः । यच्चादर्शनन्तयोर्दृश्याविवेकादर्शनयोर्यथाक्रमं विवेक
सत्ता विपर्ययाश्रयत्वात् । विवेकविपर्ययो विवेकाभावस्तस्य दृश्याविवेक आश्रयः ।
सत्ताविपर्ययोसत्त्वन्तस्य दृश्यादर्शनमाश्रयः । तेनायमर्थः । यद्यतो भेदेन नोपलभ्यते
तत्ततो नान्यत् । यद्यत्215

B. ते चेद् ।

दृश्यं सन्नोपलभ्यते तन्नास्तीति या216

B. प्राप्य ।

वत् ।

अन्यथेति । यद्यतोर्थान्तरमभ्युपगतं दृश्यं च तस्य तस्मादविवेके सत्यदर्शने
च यदि विवेकः सत्ता च कल्प्यते । तदा तत्स्थितेरविवेकाभावयोर्व्यवस्थितेरभाव
प्रसङ्गः । तथा हि दृश्याविवेकादर्शने अस्या व्यवस्थाया निमित्ते । ते चेति217

B. प्राप्य ।

विवे
काभावयोर्न साधनमिष्टे तदा तद्व्यवस्थोच्छिद्यते । अतीन्द्रियत्वात् सम्बन्धस्य
विवेकेन बुद्धाववप्रतिभास
नेपि न यथोक्तदोष इन्द्रियादिवदिति चेत् । यथेन्द्रि
यञ्चक्षुरादि रूपादिभ्यो विवेकेन बुद्धौ न प्रतिभासतेऽथ च व्यतिरिक्तमस्ति ।
तद्वत् सम्बन्धो भविष्यतीत्यर्थः

नेत्या चा र्यः । नातीन्द्रियस्सम्बन्धः । ततोतीन्द्रियात् सम्बन्धादर्थस्याप्रति
पत्तिप्रसङ्गात् । किं कारणं । अप्रसिद्धस्य स्वेन रूपेणानिश्चितस्याज्ञापकत्वात् ।
न हि येन सह यस्य सम्बन्धो
न गृह्यते तद्द्वारेण तस्य प्रतीतिर्युक्ता ।

अथाज्ञात एव सम्बन्धोर्थं ज्ञापयतीन्द्रियवदित्याह । सन्निधिमात्रेणेत्यादि ।
सम्बन्धस्य सन्निधिमात्रेण सत्तामात्रेणार्थज्ञापनेभ्युपगम्यमाने शब्दार्थसम्बन्ध
म्प्रत्यव्युत्पन्नानाम²¹⁸

४

प्यस्यार्थस्यायम्वाचक इति प्रतिपत्तिः स्यात् ।

स्यान्मतम् । अस्त्येव सम्बन्धस्य विवेकेनोपलब्धिः । सा तु न प्रत्यक्षात्
[p. 426 ]किन्तर्ह्यनुमानादित्यत आह । नानुमा
नात् प्रतिपत्तिस्सम्बन्धस्य । कुतो लिङ्गा
भावात् । न हि सम्बन्धसाधनं किञ्चिल्लिङ्गमस्ति । अर्थप्रतीतिरपि न लिङ्गं
दृष्टान्तासिद्धेः । न हि क्वचिद् दृष्टान्ते सम्बन्धकार्याऽर्थप्रतीतिः प्रतिपन्ना । कि
ङ्कारणं । तत्रापि दृष्टान्तत्वेनोपनीते सम्बन्धस्यातीन्द्रियत्वेन कारणेन साधना
पेक्षणात् । न चास्ति साधनं । तत्रापि दृष्टान्तासिद्धेः ।

[p. 153a ] तदेतद् दृष्टान्तरहितत्वमिन्द्रियादिष्वतीन्द्रिये
षु सत्तासाधकेनुमाने क्रियमाणे
तुल्यमिति चेत् । न तुल्यं । कुतः । तेषामिन्द्रियादीनामन्यथानुमानात् । न
प्रत्यक्षाणामिन्द्रियादीनामिदन्तया किंचिद् रूपं प्रसाध्यते । येन तुल्यो दोषः स्यात् ।
किन्तु ज्ञानं कार्यभूतं प्रत्यक्षं केषुचिदालोकादिषु सत्सु व्यतिरेकान्वयवत् । निमी
लितलोचनाद्यवस्थासु व्यंतिरेकवत् । उन्मीलित²¹⁹

B. कार्यतन्मात्रा० ।

लोचनाद्यवस्थासमन्वयवत् ।
तदेवंभूतं ज्ञा
नं कार्यन्तन्मात्रासम्भवं । येषु सत्स्वप्यभवद् दृष्टन्तन्मात्रादस
म्भवमनुत्पत्तिमात्मनः साधयति । तद्व्यतिरिक्तापेक्षां च । यथा सन्निहित
कारणाद् व्यतिरिक्तकारणापेक्षाञ्च साधयति ।

अस्ति किमपि कारणान्तरमिति । ततो यथोक्तान्वयात्220

B. ०क्तान्न्यायात् ।

कार्यद्वारेणेन्द्रिय
सिद्धिः । कारणान्तरवैकल्यासम्भविनश्चांकुरादयोत्र दृष्टान्तः । नैवं सम्बन्धस्य
चक्षुरादिव
त्कार्यव्यतिरेकेणानुमानं । विशेषानुमानात् । तथा हि सम्बन्धोस्तीति
यदनुमानन्तद्विशेषस्यैवानुमानं ।

तच्चायुक्तं । किं कारणं । तस्यैव सम्बन्धस्यासिद्धौ सत्यान्तत्कार्यस्यैव
सम्बन्धकार्यस्यैव ज्ञानस्याभावात् । शब्दार्थो लिङ्गमिति चेदाह । न हीत्यादि ।
न हि तत्र सम्बन्धविशेषे शब्दरूंपमर्थो वा लिङ्गं । किं कारणं । तयोः शब्दार्थयो
स्सर्वत्र योग्यत्वात् । सर्वस्य शब्दस्य सर्वस्मिन्नर्थे वाचकत्वेंन योग्यत्वात् सर्वस्य
चार्थस्य सर्वस्मिन् शब्दे वाच्यत्वेन योग्यत्वात् ।221

B. सर्वस्य चार्थस्य सर्वस्मिन् शब्दे वाच्यत्वेन योग्यत्वात्-- added

अर्थविशेषप्रतीतेश्च कारणं सम्ब
न्धविशेषस्तस्य चार्थविशेषप्रतीतिसमाश्रयस्य सम्बन्धस्यानियताभ्यां शब्दार्था

[p. 427 ]भ्यामप्रत्यायनात् । प्रत्यायने वा विशेषाभावे न सर्वसम्बन्धप्रतीतः सर्वार्थगतिः
स्यात् । न चैवम् । तस्मादनियता
भ्यां शब्दार्थाभ्यामप्रतीतिरस्य सम्बन्धस्य ।

यदि च शब्दार्थानां सम्बन्धेन सह सम्बन्धविशेषः सिद्धः स्यात् क्वचित्तदा
सम्बन्धविशेषप्रतीतिः स्यात् । न ह्यसत्यां सम्बन्धविशेषेण शब्दानां सम्बन्धसिद्धौ
सा सम्बन्धविशेषप्रतीतिर्युक्ता ।

अथ पुनस्सम्बन्धमन्तरेण शब्दात् सम्बन्धविशेषप्रतीतिरिष्यते तस्याम्वा
सम्बन्धप्रतीतावनिमित्तायामिष्यमाणाया
न्तद्विशेषः प्रतीतिनियमवत् सम्बन्ध
विशेषप्रतीतिप्रतिनियमवद्222

B. तद्विशेषप्रतीतिप्रतिनियतवत् ।

अर्थप्रतिपादनमप्यनिमित्तं शब्दानां किन्नेष्यते ।
तच्छब्दार्थस्वभावं लिङ्गं सदृशन्तुल्यं सर्वसम्बन्धे223

B. तुल्यं सम्बन्धः ।

। ततश्चाविशेषेण शब्दः
सर्वं सम्बन्धङ्गमयेत् तदाऽविशेषेणैव सर्वस्यार्थस्य प्रतीतिः स्यात् । सर्वस्य पुरु
षस्य गृहीतसमयस्यागृहीतसमयस्य²²⁴

B. च-- added.

सर्वार्थप्रतीतिः स्यात् । तस्माद् यथोक्ते
न
न्यायेन सम्बन्धसिद्ध्याऽर्थप्रतीतेः कारणान्न कश्चित् पुरुषोर्थप्रतीतौ संप्रदायं
परोपदेशमपेक्षेत ।

न केवलस्य शब्दस्य सम्बन्धसिद्धौ लिङ्गत्वं किन्तु संप्रदायसहितस्य लिङ्ग
त्वमिति चेत् । तत्किमिदानीमनया परम्परया । सम्प्रदायस्ततः शब्दस्य लिङ्गत्व
न्तस्मात् सम्बन्धप्रतीतिस्ततोर्थस्य प्रत्यायनमिति किमनया परम्परया ।
स एव [p. 153b ]
शब्दः केवलो वस्तुभूतसम्बन्धरहितस्सम्प्रदायापेक्षोर्थज्ञापनं किन्न करोति येन
सम्बन्धोपरः कल्प्यते ।

अत एवार्थप्रतीत्यन्यथानुपपत्त्यापि शक्तिसम्बन्धकल्पना निरस्ता । शक्ति
मन्तरेण संकेतबलादेवार्थप्रतीतिसम्भवात् ।225

B. सद्भावात् ।

तेन सम्बन्धस्त्रिप्रमाणक इति
यदुच्यते तदपास्तं ।

[p. 428 ]

स च शब्दो यदभिप्रायैर्यदर्थप्रतिपादनाभिप्रायैः पुरुषैः प्र
युज्यमानो दृष्टः
समयकालेऽन्यथा न दृष्ट इति विवक्षितार्थविपर्ययेण प्रयुज्यमानो न दृष्टः । एते
नान्वयव्यतिरेकावुक्तौ । २३८

इति यथोक्ताभ्यान्दर्शनादर्शनाभ्यान्तस्यार्थस्य प्रतीतिञ्जनयति धूमादिवत् ।
स एव दर्शनादर्शनशब्दाभ्यां सूचितः शब्दार्थयोरविनाभावाख्यः सम्बन्धः । न
चात्राप्रतीतिजनने यथोक्तमविनाभावं मुक्त्वान्यस्य वस्तुभूतस्य
सम्बन्धस्य सामर्थ्य
म्पश्यामः । नापि तस्य सम्बन्धस्य सिद्ध्युपायं सिद्धिनिमित्तं किंचित् पश्यामः ।

एवन्तावत् सम्बन्धिभ्यां सम्बन्धभेदाभ्युपगमे दोषमुक्त्वाऽभेदाभ्युपगमेपि
दोषमाह । अथेत्यादि । ताभ्यामिति सम्बन्धिभ्यां सम्बन्धस्याभेदे सति । तावेव
सम्बन्धिनावेव शब्दार्थौ केवलमिति न सम्बन्धो नाम कश्चित् । तत्त्वान्यत्त्वरहित
स्तर्हि सम्बन्धो भवि
ष्यतीति चेदाह । नात इत्यादि । अतस्तेत्त्वान्यत्वविक
ल्पादन्या नास्ति वस्तुनो गतिः ।

रूपेत्यादि विरणं ।226

B. वचनं ।

रूपभेदः स्वभावभेदः । तन्निबन्धनत्वाद् व्यवस्थान्त
रस्येति स्वभावान्तरव्यवस्थानस्य । यत्तु न भिन्नरूपं किन्तु तद्रूपं सम्बन्धिरूप
मेवेष्टं सम्बन्धाख्यम्वस्तु । तत्तदेव स्यात् । सम्बन्धिस्वभावमेव स्यान्नान्यत् ।
कथन्तर्ह्यनयोः सम्बन्ध इति
प्रतीतिरित्याह । धर्मभेदस्तु परिकल्पितः स्यात् ।
पूर्वोक्तेन क्रमेणान्यापोहविहितेन व्यावृत्तिभेदसमाश्रयेण । स च व्यावृत्तिभेदः ।
कल्पनाकृत एकस्मिन्नप्यविरुद्धः । न तु वस्तुभेद एकत्राविरुद्धः किन्तु विरुद्ध एव ।
एकस्य परमार्थेन नानात्वायोगात् न भेदाभेदौ मुक्त्वा वस्तुनोन्या गतिः ।

[p. 429 ]

कुतस्तस्य वस्तुनो रूपलक्षणत्वात् स्वभा
वलक्षणत्वात् । रूपस्य चैतद्
विकल्पानतिवृत्तेः । भेदाभेदविकल्पानतिवृत्तेः । भिन्नत्वाद् वस्तुरूपस्य शब्दार्थ
स्वरूपस्य । न रूपश्लेषलक्षणस्सम्बन्धो भाविकः किन्तु कल्पनाकृत एवेत्युक्तं प्राक् ।
पुरुषस्य व्यवहाराभ्यासादसंसृष्टावपि संसृष्टौ तौ भासेते तद्वशात्सम्बन्ध
व्यवस्थेत्या दिना । न हि श्लेषलक्षणस्सम्बन्धिनोः परस्परम्मिश्र
तालक्षणः
सम्बन्धोऽश्लिष्टेष्वसंसृष्टेषु पदार्थेषु सम्भवति । शब्दार्थानां रूपश्लेषादर्थान्तरमेव
तृतीयम्वस्तु सम्बन्ध इत्याह । न चेत्यादि । २३९

यस्मान्निष्पन्नं सत् तदर्थान्तरम्पराधीनं कथं । सम्बन्धाधीनं कथम्भवेत् ।
सम्बन्धाधीनश्च सम्बन्ध इष्यते द्विष्ठत्वात् । नापि तदर्थान्तरम्परश्लेषरूपत्वा
त्सम्बन्धो युज्यत इत्याह । द्रव्यम्पदार्थान्तरञ्च
कथमन्यस्य सम्बन्धिनः सम्बन्धः [p. 154a ]
स्यात् ।

एतेनार्थान्तरत्वे सम्बन्धस्य सम्बन्ध्याश्रितत्वम्परश्लेषरूपत्वञ्च यत्परेणे
ष्टन्तदुभयं निरस्तं ।

यदि नामार्थान्तरं कस्मात् पराधीनं न भवतीत्याह । न हीत्यादि । यस्मान्न
हि सिद्धं सत् परमपेक्षते । निष्पन्नस्य सर्वनिराशंसत्वात् । अनपेक्षत्वेन स्वतन्त्र
श्चान्यस्य न सम्बन्धः ।
न चार्थान्तरं सम्बन्धो युज्यते । यस्माद् द्रव्यमिति
स्वभाव उच्यते पदार्थान्तरमेवोच्यते । स कथं परभावस्य सम्बन्धिनोः श्लेषः
स्यात् । नैव स्यात् । नापि श्लेषहेतुर्भवति । किं कारणं । यस्मान्न स्वभा
वान्तरस्य तृतीयस्य सत्तयान्यः सम्बन्धिनोः स्वभावः श्लिष्टो नामाभूदश्लिष्टे
नासम्बद्धेन सम्बन्धाख्येन श्लिष्टो भावः । श्लिष्टेन तु श्लिष्टः स्यादिति
चेत् ।

नैतदेवं । किं कारणं । तस्यैव सम्बन्धाख्यस्य ताभ्यां सम्बन्धिभ्यां श्लेषा

[p. 430 ]सिद्धेः । यस्सम्बन्धः सृष्टः सन् तौ सम्बन्धिनौ श्लेषयेत् । तदयमित्यादि । यद्यर्था
न्तरेण तृतीयेन सम्बन्धिनौ श्लिष्यतस्तदातिप्रसंगः । सर्वो येन केनचित् तृतीयेन
श्लिष्टः स्यात् । विशेषाभावात् । न हि सम्बन्धाभिमतस्यान्यस्य च पदार्थान्तरेण
सम्बद्धत्वे कश्चिद् विशेषोस्ति । २४०

किञ्च ।
वर्ण्णा ये सन्तो वस्तुसन्तस्ते तावन्निरर्थकास्ततो न ते वाचकास्तेन
न तत्र वाच्यवाचकसम्बन्धस्य वृत्तिः । पदादेस्तर्हि सार्थकत्वात् तत्र सम्बन्धवृत्ति
र्भविष्यतीत्याह । पदादिपरिकल्पितमादिशब्दाद् वाक्यम्वाचकम्भवेत् । तस्मिंश्च
परिकल्पिते पदे वाक्ये वाऽवस्तुन्यवस्तुस्वभावे । कथं सम्बन्धस्य वाच्यवाचकत्व
लक्षणस्य वस्तुनो वस्तुस्वभावस्य कथम्प्रवृ
त्तिर्नैव ।

वाचको हीत्यादि विवरणं । वाचको हि वचनांगेनोक्तिनिमित्तेन सम्बन्धा
ख्येन तद्वान् सम्बन्धवान् स्यात् । सन्तोपि विद्यमाना अपि वर्ण्णाः प्रत्येकमर्था
प्रतिपादकत्वात् । साहित्याभावात् । नानाप्रयोक्तृप्रयुक्तेभ्यश्चार्थप्रतिपत्त्यदर्शना
दवाचकाः ।

तदिति तस्मान्न तेषु वर्ण्णेषु वाच्यवाचकभावसम्बन्धो वर्त्तते । तद्वृत्तौ तेषु
वाच
केषु वर्ण्णेषु सम्बन्धस्य वृत्तौ सत्यां सम्बन्धस्य यंद्वाचकत्वाङ्गत्वन्तस्य
हानिप्रसङ्गात् ।

क्रमविशेषेणानुपूर्वी विशेषेणैकप्रयोक्तृप्रयुक्ता वर्ण्णा एव वाचकास्ततो न
यथोक्तदोष इति चेत् । तदुक्तं ।

यावन्तो यादृशा ये च यदर्थप्रतिपादने ।

वर्ण्णाः प्रज्ञातसामर्थ्यास्ते तथैवावबोधकाः ॥ स्फोट० ६९

एतदेव स्पष्टयति ।

तेषान्तु गुणभूतानामर्थ
प्रत्यायनं प्रति ।

साहित्यमेककर्त्त्रादिक्रमश्चापि विवक्षितः ॥ स्फोट० ७०

[p. 431 ]

कर्त्त्रैकत्वनिमित्ते च क्रमे सति नियामकं ।

प्रयुञ्जानस्य यत्पूर्वम्वृद्धेभ्यः क्रमदर्शनं ॥ स्फोट० ७१

युगपद् दृष्टसामर्थ्यान्नैव²²⁷

B. सामर्थ्या नैव ।

शक्ताः क्रमे यथा ।

भावास्तथा क्रमे शक्ता यौगपद्ये न शक्नुयुः ॥ स्फोट० ७३

किञ्चार्थप्रत्यायनं प्रति ।

अवश्यम्भाविनी नित्यं प्रत्यासत्तिश्च
कस्यचित् ।

[p. 154b ]

न तावता व्यपेतत्वादितरेषामनङ्गता ॥ स्फोट० ८३

यथा विसर्जनीयस्य व्यवधाने न शक्तता ।

तथैव शक्तिरन्येषामानन्तर्ये न विद्यते ॥ स्फोट० ८५

न च यत्रैकशोऽशक्तिस्तत्र सर्वेषाम²²⁸

B. सर्वेष्वशक्तता ।

शक्तता ।

रथाङ्गानि हि दृश्यन्ते शक्तानि229

B. शक्तानि दृश्यन्ते ।

वहनादिष्विति ॥ स्फोट० ८६

नेत्यादिना परिहारमाह । नैतदेवं । यस्माद् वर्ण्णेभ्यः क्रमस्यानर्थान्तरत्वं
स्यादर्थान्तरत्वम्वा230

B. च

। तत्र प्रथमे पक्षे क्रमस्यान
र्थान्तरत्वेन कारणेनाभेदकत्वाद
विशेषकत्वात् । न हि यद्यतोनर्थान्तरन्तत्तत्स्वभावस्य भेदकम्भवति । ततश्च
तद्रूपस्य वर्ण्णात्मकस्य क्रमस्य । रस इत्यत्र यद्रूपन्ततः क्रमान्तरे सा इत्येतस्मिन्नपि
वर्ण्णवदविशेषात् तुल्या स्यादर्थप्रतिपतिः ।

व्यतिरिक्तस्तर्हि वर्ण्णेभ्यः क्रम इत्यत आह अर्थान्तरत्वमपीति । वर्ण्णेभ्योर्था
न्तरत्वमपि क्रमस्य
पश्चात् निषेत्स्यमानत्वात् । यतो न युगपदुत्पन्नानाम्वर्ण्णानां231

B. नास्ति वर्णानां ।

क्रमः सम्भवत्यप्रतीतेः । अयुगपदुत्पन्नानामपि नार्थान्तरभूतः क्रमोऽयुगपदुत्पा
दस्यैव क्रमरूपत्वात् । तथा हि लौकिकाः क्रमं कथयन्तोऽयुगपदुत्पादमेव कथयन्ति ।
तस्मादयुगपदुत्पाद एव क्रमः । नापि क्रमोऽयुगपदुत्पन्नयोरेकस्य धर्म एकप्रतीतौ
क्रमस्याप्रती
तेः । नाप्युभयधर्मः । एककालमुभयस्यासत्त्वादसतश्च कथं धर्मः ।
तस्मात् पूर्वापरयोर्भावयोः स्वरूपमेव क्रम उच्यते इति वक्ष्यति । पूर्वापररूपे च
क्रमे तथापि न वर्ण्णाः क्रमेणार्थाधिगमनिमित्तम्भवंति । प्रत्येकमर्थाप्रतिपादक
त्वात् । साहित्याभावात् । नियतक्रमवर्त्तिनामयौगपद्येन सम्भूय कारित्वानुपपत्तेश्च ।
[p. 432 ]स्यादेतद् । यथा के
वलस्य बीजस्यांकुरं प्रत्यकारकत्वेपि सहकारिसन्निधाने
विशिष्टत्वात् कारकत्वं । तथा वर्ण्णाः प्रत्येकमसमर्था अप्यानुपूर्वीविशेषेण
विशिष्टा अर्थप्रतीतिहेतव इति ।

तदयुक्तं । अन्त्यस्य हि वर्ण्णस्य वर्ण्णान्तरसहितस्य केवलस्य चोच्चारणे
को विशेषो यत्कृतावर्थप्रतीतिभावाभावौ स्यातां ।

नन्वयमेव विशेषो ये सहितासहित
ते ।

सत्त्यं । कार्यकरणे हि खलु तेषां साहित्यं । न च ते यदा सन्तस्तदा व्याप्रिय
न्तेर्थप्रतीतौ । प्रत्येकमसमर्थत्वात् । नाप्यन्यवर्ण्णकालेऽसत्त्वात् ।

एष तर्हि विशेषो येयं क्वचित् प्रवृत्ता पूर्ववर्ण्णोपलब्धिः क्वचिन्नेति ।

नैतदपि सारं । न हि प्रवृत्तापूर्ववर्ण्णोपलब्धिरन्त्यम्वर्ण्णम्भेत्तुमर्हत्यसत्त्वात् ।
अविशेषे च यत्र कार्ये वर्ण्णानां प्रत्येकमशक्तिस्तत्र
सहितानामप्यविशेषात् ।
अन्धानामिवादित्यदर्शने ।

तेन न च यत्रैकशो शक्तिरित्यादि निरस्तं । रथाङ्गानां हि विशेषोत्पत्तौ सत्यां
साहित्यावस्थायाम्वहनादौ सामर्थ्यमन्यथा प्रत्येकवत् साहित्येपि सामर्थ्यन्न स्यात् ।
न च परस्परम्वर्ण्णानां कार्यकारणभावो येन पूर्वे वर्ण्णाः पारम्पर्येणार्थप्रतीतौ
[p. 155a ] शक्ताः स्युः ।
नापि पूर्ववर्ण्णजनितसंस्कारसहितस्यान्त्यस्य वर्ण्णस्यार्थप्रतीति
हेतुत्वात् पूर्ववर्ण्णानां पारम्पर्येण सामर्थ्यं । वर्ण्णानुभवाहितसंस्कारस्य वर्ण्णे
ष्वेव स्मृतिहेतुत्वान्नार्थे । न हि गवानुभवाहितसंस्कारोऽश्वे स्मरणमुपकल्पयति ।
न च पूर्ववर्ण्णाहितसंस्कारसहितान्त्यवर्ण्णदर्शने सत्यर्थप्रतीतेर्दृष्टवात् तद्धेतुत्वं ।
संकेताभावेर्थप्रतीतेरभा
वात् । संकेतश्च सामान्यविषयो न वर्ण्णस्वलक्षणविषय इति
कथम्वर्ण्णाः क्रमविशेषेण वाचकाः ।

किञ्च । केवलस्य वर्ण्णस्यार्थाप्रतिपादकत्वे संस्कारसहितस्यापि न
तत् स्यात् । विशेषानुत्पत्तेः । तत्कथं कश्चिद्वर्ण्णः साक्षादर्थप्रतिपादने समर्थः
कश्चित् पारम्पर्येणेत्युच्यते । यदप्युच्यते ।

इत्थं क्रमगृहीतानां युगपद् याथवा स्थितिः ।

ततः सा कारणं नः स्यान्नित्यमर्थधियम्प्रति ॥232

Śloka, Sphot. 108.

एवं क्रमप्रतिपन्नानाम्वर्ण्णानां नित्यत्वाद् व्यापित्वाच्चाकाशदेशे या युगपत्
स्थितिरवस्थानन्तदेव निमित्तमर्थप्रतीतिं प्रतीति ।

तदयुक्तं । प्रतीयमानो हि शब्दार्थं प्रतिपादयति न सन्निधानमात्रेण । सर्व

[p. 433 ]पदार्थप्रतिपादनप्रसङ्गात् । न चैककर्त्तृकाणां यौगपद्यं प्रतिभासते । नापि नित्य

त्वं व्यापित्वं च युज्यत इति वक्ष्यतीत्यसारमेतत् ।

यच्चाप्युच्यते ।

यद्वा प्रत्यक्षतः पूर्वं क्रमज्ञातेषु यत्परं ।

समस्तवर्ण्णविज्ञानन्तदर्थज्ञानकारणं ॥

तत्र ज्ञाने च वर्ण्णानां यौगपद्यं प्रतीयते ।

नावश्यं यौगपद्येन प्रत्यक्षस्थेन तद् भवेत् ॥233

Śloka, Sphot. 109-10

यत्परमित्युत्तरं पूर्वापरपरामर्शेन 234 ? ण समस्तवर्ण्णविषयं विज्ञानन्तदर्थप्रतीति
निमित्तं । त
द्भवेदित्यर्थप्रतिपादनम्भवेदन्येनापि यौगपद्यज्ञानेनार्थप्रतिपादनम्भवे
दित्यर्थ इति ।

एतदप्ययुक्तं । क्रमो हि प्रयोक्तृप्रयुक्तो न यौगपद्यं । प्रयोक्तृप्रयुक्ताव
स्थेभ्यश्च वर्ण्णेभ्योर्थप्रतीतिरिति न यौगपद्यादर्थप्रतीतिः स्यात् । सक्रमाणाञ्च
वर्ण्णानां यौगपद्येन ग्रहणे भ्रान्तत्वप्रसंगात् । न च तेषां यौगपद्यमस्ति नित्यत्वा

योगादिति ।

चित्ररूपां च तां बुद्धिं सदसद्वर्ण्णगोचरां ।

केचिदाहुर्यया वर्ण्णो गृह्यतेऽन्त्यः पदे पदे ॥ स्फोट० ११

प्रतिपदमन्त्यो वर्ण्णो यया बुद्ध्या गृह्यते सा सन्निहितासन्निहितवर्ण्णविषयत्वेन
स्मरणप्रत्यक्षरूपाभ्यामुभयरूपेति केचिदाहुः ।

तदप्ययुक्तम् । एकस्य ज्ञानस्य प्रत्यक्षाप्रत्यक्षरूपविरोधात् । न च प्रत्यक्ष
मेवै
कं सदसद्वर्णविषयं । अभावविषयत्वविरोधात् । नापि स्मृतिरूपं सन्निहित
विषयत्वेनानिष्टत्वात् । अत एव च पदादिग्राहकज्ञानं कल्पितविषयं स्यादिति ।

अन्ये त्वन्त्यवर्ण्णपरिज्ञाने सति पूर्ववर्ण्णानुभवाहितसंस्कारप्रबोधकारितं स्मरणं
सर्ववर्णेष्वर्थप्रत्यायकमाचक्षते । तदाह ।

अन्त्यवर्ण्णे हि विज्ञाने सर्वसंस्कार
कारितं स्मरणं यौगपद्येन सर्वेष्वन्ये [p. 155b ]
प्रचक्षते ॥ कथं क्रमेणानुभूतानां युगपत्स्मरणमिति चेदाह ।

सर्वेषु चैवमर्थेषु मानसं सर्ववादिनां ।

इष्टं समुच्चयज्ञानं क्रमज्ञानषु सत्स्वपि ॥ स्फो० ११३

तेन श्रोत्रमनोभ्यां च क्रमाद् वर्ण्णेषु यद्यपि ।

पूर्वं ज्ञानं परस्तात्तु युगपत् स्मरणम्भवेत् ॥

[p. 434 ]

तदारुढास्ततो वर्ण्णा न दूरेर्थावबोधनात् ।

शब्दादर्थमतिस्तेन लौ
किकैरभिधीयत इति ॥235

Ślokavārtika Ślok Sphot.

एतदप्ययुक्तं । एककर्त्तृप्रयुक्तानामेवार्थप्रतिपादकत्वेनायुगपद्वर्त्तिनामेवार्थप्र
तिपादकत्वात् । न च स्मरणविषयाणां वर्ण्णानां यौगपद्यमध्यवसीयते । नियतक्र
माणामेव स्मर्यमाणत्वात् । नापि स्मृत्या वर्ण्णस्वलक्षणग्रहणम्प्रत्यक्षवत् स्पष्ट
प्रतिभासाभावात् । एकस्य च स्पष्टास्पष्टानेकाकारायोगाच्च । केवलं स्मरणेना
स्पष्टस्वभावा
नाम्वर्ण्णानां स्वाकाररूपाणां बाह्यवर्ण्णाभेदेनाध्यवसायात् बाह्य
वर्ण्णानामेव वाचकत्वमुच्यते । अवाह्येषु च वर्ण्णेषु बाह्यवर्ण्णाध्यवसायेन पदादि
परिकल्पितमस्माभिरिष्यते ।

एवं मी मां स क पक्षे वर्ण्णानां वाचकत्वे निरस्ते पदाद्यपि निरस्तमेव ।
वर्ण्णादिव्यतिरेकेण पदादेरभावात् । तदुक्तं ।

न वर्ण्णव्यतिरेकेण पदमन्यद्धि विद्यते ।

वाक्यम्वर्ण्णपदाभ्यां च व्यतिरि
क्तन्न किञ्चनेति ॥

संप्रति वैयाकरणानां वर्ण्णादिव्यतिरिक्तम्पदादि निराकर्त्तुमाह ।
तदसतीति । तदित्युपन्यासे । तस्मादर्थे वा । असति वर्ण्णानाम्वाचकत्वे पदादि
वाचकं स्यात्तच्च पदादि न किञ्चित् । किं कारणम् । वर्ण्णेभ्यस्तस्य पदादे
र्व्यतिरेकाव्यतिरेकयोर्विरोधात् । व्यतिरेके भेदेनोपलम्भः स्याद् दृश्यस्य ।
अदृश्यत्वेप्यवाचकत्वमगृहीतस्य ज्ञापकत्वायोगात् ।
अव्यतिरेकेपि वर्ण्णव
देवावाचकत्वप्रसंगः ।

यत एवन्तस्मात् । इन्द्रियविज्ञानविशेषः क्रमवर्ण्णग्राहिपटीयः श्रोत्रविज्ञा
नन्तदनुबन्धी तदनुभवद्वारायातः । सभागवासना सजातीयविकल्पशक्तिरुपादानं
यस्य विकल्पस्य स तथोक्तः । सभागवासनोपादानश्चासौ विकल्पश्च तस्य प्रति
भासविभ्रमः । प्रतिभासभ्रान्तिरेव पदं वाक्यं चैकावभासि
मिथ्यैव ।

[p. 435 ]

एतदुक्तम्भवति । क्रमवर्ण्णानुभवपृष्ठभावि मनोविज्ञानन्तान् वर्ण्णान् पदादि
रूपतयैकस्वभावानध्यवस्यतीति पदादिपरिकल्पितं मिथ्यैव ।

ननु वर्ण्णानाम्भिन्नानामेवानुभवात् कथमेकपदाद्यवभासी विकल्प उत्पद्यते ।
उत्पद्यते च । तस्माद् वर्ण्णेष्वेकपदाद्यनुभवेन भाव्यमिति ।

नैष दोषः । प्रतिपादको हि संकेतकाले वर्ण्णक्रममेकपदादिरूप
तया प्रति
पन्नमेव परं प्रत्येकमिदं पदादीति संकेतयति । तदा च परस्यापि तत्र वर्ण्णक्रमे
एकपंदाध्यारोपिका बुद्धिरुत्पद्यते । तस्य चैकपदाद्यध्यारोपितैकाकारानुभवाहित
संस्कारस्य पुंसो व्यवहारकालेपि वर्ण्णक्रमश्रवणादेकमिदं पदम्वाक्यम्वेत्येकाकारस्य
विकल्पस्योत्पत्तिर्भवति । एवं पूर्वपूर्वश्रोतॄणां पूर्वपूर्ववक्तृभ्यो
वर्ण्णक्रमेष्वेकत्वारो- [p. 156a ]
पेण प्रतीतिर्भवतीत्यनादित्वं पदादिव्यवहारस्य ।

अत एवोच्यते । अनादिसभागवासनो विकल्पप्रतिभासविभ्रमः पदं वाक्यं
चैकावभासि मिथ्यैवेति । मिथ्यात्वं च भिन्नानाम्वर्ण्णानामेकपदादिरूपतया स्म
रणज्ञाने प्रतिभासनात् । तावतश्चैकानेकत्वयोर्विरोधेनायोगात् ।

अथ स्यादेकमेव पदादि प्रत्यक्षग्राह्यन्तत्कथं मिथ्येति ।

तदयुक्तं । यस्मान्न ह्येकं पदादि । किं कारणं । अनेकया वर्ण्णक्रमग्राहिण्या
बुद्ध्या क्रमेण ग्रहणायोगात् । एकत्वे ह्येकयैव बुद्ध्या सकृद् गृह्येत । न त्वेकयैव
बुद्ध्या पदादेर्ग्रहणमिति चेदाह । न तदेकयेत्यादि । तत् पदादि । नैकया बुद्ध्या
ग्राह्यं । किं कारणं । वर्ण्णानुक्रमेण वर्ण्णपरिपाट्या पदवाक्ययोर्ग्रहणा
त् ।

एकवर्ण्णरूपन्तर्हि पदमेकबुद्धिग्राह्यम्भविष्यतीत्यत आह । एकवर्ण्णेत्यादि ।
एकवर्णनिष्पत्तिकालेप्यनेकबुद्धिव्यतिक्रमान्नैकवर्ण्णः । तथा हि भागित्युक्तेऽर्द्धमा
त्राकालो निरच्को गकारः प्रतीयते । साच्कस्तु मात्राकालः प्रतीयत इति कथमे
कवर्ण्णरूपं पदम्विद्यते यदेकबुद्धिग्राह्यं स्यात् । तेन यदुच्यते । सकलमेव गृह्णाति ।

अल्पीयसापि यत्नेन श
ब्दमुच्चरितम्मतिः ।

यदि वा नैव गृह्णाति वर्ण्णम्वा सकलं स्फुटं ।

पृथक् च नोपलभ्यन्ते वर्ण्णस्यावयवाः क्वचिदिति । 236

Śloka, Sphoṭ. 10, 11

तदपास्तं । यथोक्तेन न्यायेन सावयवत्वाद् वर्ण्णस्य । न चैकया बुद्ध्या क्रमवतां
वर्ण्णभागानां ग्रहणं क्षणिकत्वाद् बुद्धीनां ।

[p. 436 ]

स्यादेतद् । यावता कालेन वर्ण्णनिष्पत्तिस्तावत्काल एकः क्षणस्तत एकया
बुद्ध्या पदस्य ग्रहणम्भविष्यतीत्यत आह । क्षण
स्येत्यादि । यावता कालेनैकः
परमाणुः परमाण्वन्तरमतिक्रामति तावत्कालत्वात् क्षणस्य । विभागरहितः
कालः स चैकपरमाण्वतिक्रमकाल एव युज्यते । यथोक्तात्कालादाधिक्ये क्षण
स्याभ्युपगम्यमाने । विभागवतः शक्यविभागस्य क्षणस्य कालपर्यवसानायोगात् ।
तेनैकस्याप्यतिनिष्कृष्टस्य वर्ण्णस्यानेकक्षणेन निष्पत्तिः । किं कारणं । अनेके
त्यादि । अनेक
स्याणोर्व्यत्ययो व्यतिक्रमो यस्मिन्निमेषे सोनेकाणुव्यत्ययो निमेषः ।
तेन तुल्यकालत्वादन्त्यस्य निष्कृष्टस्याप्याकारादेर्वर्ण्णस्य परिसमाप्तेः । तस्मान्नैक
वर्ण्णरूपं पदमेकबुद्धिग्राह्यं । नाप्यनेकात्मकमेकपदं स्मृतिग्राह्यं । किं कारणं ।
यथानुभवं स्मरणात् । यथानुभवो वर्ण्णानामनुक्रमेण तथा स्मृतिरपि तत्र क्रम
भाविन्येवेति स्मृतिरपि तत्कालैव । स एवा
नुभवक्रमकालोस्या इति कृत्वा ।
एतच्चान्यां प्रवृत्तिमधिकृत्योक्तमभ्यासवत्यान्तु प्रवृत्तौ क्रमेणानुभूतानामपि
वर्ण्णानां यद्यपि युगपत्स्मरणम्भवति तथाप्यनुभवस्मरणानुक्रमयोर्विशेषानुपलक्ष
णाच्च नैकम्पदादि । तेनायमर्थः । अनुभवे योयम्वर्ण्णानामनुक्रमः प्रतिभासते
[p. 156b ] स्मरणे च यो वर्ण्णानुक्रमः प्रतिभासते तयोर्विशेषो भेदो नोप
लक्ष्यतेऽतः कथमेकं
पदाद्येकबुद्धिग्राह्यमुच्यते ।

नाप्यनेकमेव पदादि । किं कारणम् । अभेदप्रतिभासत्वात् बुद्धेः । अभेदे
नैकत्वेन प्रतिभासनाद् बुद्धेः पदवाक्याकारायाः तथा हि पदे वाक्ये चोच्चारिते
एकमिदं पदं वाक्यं चेति लोकस्य मतिर्भवति ।

तेन यदुच्यते ।

शैध्र्यादल्पान्तरत्वाच्च गोशब्दे सा भवेदपि ।

देवदत्तादिशब्देषु स्फुटो भेदः प्रतीयते इति स्फोट० १२१

तदपास्तं ।
वर्ण्णानुभवोत्तरकालमेकपदाध्यारोपिकाया बुद्धेरुत्पत्तेः । तदने
कत्वस्य पदाद्यनेकत्वस्योत्तरत्र निषेत्स्यमानत्वाच्च ।

[p. 437 ]

नानेकमेव पदादि । तदिति तस्माद् । एकानेकत्वेन प्रतिभासनादेकानेकयो
र्विरोधेनायोगात् पदादि न वस्तु । यद्वा तत्पदादि न वस्तु । एकानेकत्वायोगादिति
भावः । किं कारणं । तस्य वस्तुनः एतद्विकल्पानतिक्रमात् । यस्माद् वस्त्वेकरूपं

वा स्यादनेकरूपं वा कदाचित् स्यान्न तूभयरूपं विरोधात् । वस्तु च शब्दार्थसम्बन्धः
परेणेष्टः स कथन्तदाश्रयः स्यात् । अवस्तुभूतपदवाक्याश्रयः स्यात् । तत्पदवाक्य
माश्रयोस्येति विग्रहः । किं कारणं । असत्त्वेन पदादेराश्रयणीयस्यायोगात् । एवमि
त्याश्रयणीयाभावेऽनाश्रितः सम्बन्धः स्यात् । तथा चानाश्रितत्वादसम्बन्धः सम्बन्धः
स्यात् । सम्बन्धिपा
रतन्त्र्याभावात् ।

यत एवन्तस्मान्न स्वाभाविकोपौरुषेयः शब्दार्थयोस्सम्बन्धः । किन्तु पौरु
षेय एव सम्बन्धः । यस्मात् । तदभिप्रायस्यार्थप्रतिपादनाभिप्रायस्य यः प्रयोगान्तः
परिस्पन्दादिः । तस्मादुत्पन्नः शब्द एतत् स्वदर्शनेनोक्तं । अभिव्यक्तो वा शब्द
एतत्पराभिप्रायेणोक्तं । तदव्यभिचारी । अर्थप्रतिपादनाव्यभिचारीति कृत्वा तत्त्व
मर्थप्रतिपाद
नाभिप्रायकार्यत्वमस्य शब्दस्य सम्बन्धः । अर्थप्रतिपादनाभिप्रायेण
शब्दप्रयोगात् । सा चोत्पत्तिरभिव्यक्तिर्वा शब्दस्यार्थप्रतिपादनम्प्रत्यव्यभिचारा
श्रयोऽव्यभिचारस्य निमित्तं पौरुषेयी पुरुषकृता । इति । एवं पौरुषेय एव सम्बन्धः
शव्दार्थयोः । तद्द्वारेण च यथोक्तसम्बन्धद्वारेणार्थप्रत्यायने शब्दानान्न नियम
इत्यपौरुषेयत्वेपि शब्दानां स
एव विप्रलम्भो विसम्वादः । तथा चापौरुषेयत्व
कल्पना व्यर्थैवेति भावः । २४१-२४२

अपौरुषेयतापि वेदवाक्यानां मी मां स कै रिष्टा । कर्त्तृणां वेदस्य प्रणेतॄणा
मस्मृतेर्लिङ्गात् । किल शब्दश्चायुक्तताख्यापनाय ।

यापीत्यादि व्याख्यानं । बहूनामर्थानां कर्त्ता न स्मर्यते । न च ते तावताऽ
कृतकाः । तद्यथा जीर्ण्णकूपादयः । एवं हेतोर्व्यभिचारादयुक्तरूपा
पीयमपौरुषेयता ।
वेदवाक्यानां कर्त्तुरस्मरणाद् वर्ण्यते जै मि नि ना । अस्यैवम्विधस्य वस्तुनः सन्त्य

[p. 438 ]द्यत्वेप्यनुवक्तार इति । किमत्र वक्तव्यं केवलं धिग्व्यापकन्तमः । तथा हि ।
यः कर्त्तुरस्मरणादपौरुषेयतामाह जै मि निः । तस्यैव तावदीदृशमतिस्थलं प्रज्ञा
[p. 157a ] स्खलितं कथं वृत्तं जातमिति
कृत्वा सह विस्मयेनानुकम्पया वर्त्तत इति सविस्मया
नुकम्पं नोस्माकं चेतः । श्रुतवतोप्येवमविद्याविलसितमिति सविस्मयं । गाढे
नाविद्याबन्धेन सत्त्वाः पीड्यन्त इति कृत्वा सानुकम्पं । तदत्रापरेपीदानीन्तन्मता
नुसारिणः कु मा रि ल प्रभृतयः परीक्षकंमन्या एवमेतदनुवदन्तीति निर्दयं निष्कृ
पमाक्रान्तं भुवनं जगद् येन तमसा तत्तथोक्तं धि
ग्व्यापकन्तमः । अज्ञानस्यैवात्र
धिग्वादो युक्तो न प्राणिनः । यस्मात् कः प्राणिन एवं वादिनोपि हितेप्साविप्रलब्ध
स्य हितप्राप्तीच्छया विप्रलब्धस्य विसम्वादितस्यापराधः । किन्त्वज्ञानस्यैवाय
न्दोषः । किं पुनस्तस्यैवम्वदतः प्रज्ञास्खलितं ।

यस्मादिदं साधनमसिद्धमनैकान्तिकञ्च । २४२

तत्रासिद्धमधिकृत्याह । तथा हीत्यादि । स्मरन्ति सौ ग ता वेद
स्य कर्त्तृ
न ष्ट का दीन् । आदिशब्दाद् वा म क वा म दे व वि श्वा मि त्र प्रभृतीन् । हिर
ण्यगर्भ ब्र ह्मा णं वेदस्य कर्त्तारं स्मरन्ति का णा दा वैशेषिकाः । ततश्चासिद्धं कर्त्तु
रस्मरणं । तेषां सौगतानाञ्च स वेदस्य कर्त्तृस्मरणवादो मिथ्यावादस्ततः ।
सिद्धिहेतोरिति चेत् । क इदानीम्वेदादन्योपि पौरुषेयः शब्दः । न कश्चित् पौरु
षेय इत्यर्थः
। एवमिति कर्त्तुः स्मरणवादस्य मिथ्यात्वे । एतदेव स्पष्टयन्नाह ।
कु मा र स म्भ वे त्या दिष्वित्यादि । कुमारसम्भवादिषु ग्रन्थेषु का लि दा सा दय
आत्मानमन्यम्वा प्रणेतारं कर्त्तारं व्यपदिशन्तो यदेवम्प्रतिव्यूह्येरन् । प्रतिक्षि

[p. 439 ]प्येरन् । मिथ्यावादो युष्माकं न यूयं प्रणेतार इति । तत्र कुमारसम्भवादौ
कर्त्तुः प्रतिवहनेभ्युपेतबाधा ।
कुमारसम्भवादीनां पौरुषेयत्वेनाभ्युपगतत्वादिति
चेत् । नन्विदमेव कर्त्तुरस्मरणमपोरुषेयाभ्युपगमेङ्गं साधनं । तच्च कुमारसम्भ
वादावस्तीति यथोक्तेन न्यायेनेति कथमनेन पौरुषेयः कुमारसम्भवादिरिष्ट इति
कस्य केन बाधा । अथ तुल्येपि न्याये कुमारसम्भवादौ कर्त्तुः प्रतिवहनेभ्युपेत
बाधनमिष्यते । तदेतद
भ्युपेतबाधनम्परस्यापि वेदवादिनोपि वेदवाक्येषु प्रणेतृ
प्रतिवहने तुल्यमेव । तस्य वेदवादिनो वेदापौरुषेयत्वमिष्टमतो पौरुषेयत्व
स्येष्टत्वात् कर्त्तुः प्रतिवहनेप्यदोषः । अभ्युपेतवाधादोषो नास्तीति चेत् कुतोस्य
वेदवादिनः आगमोपादाननिमित्ततायाः परीक्षायाः प्रागियमपौरुषेयो वेद इत्येव
मिष्टिरभ्यु
पगतिः । अप्रमाणिका प्रमाणरहिता आसीत् । तथा हि वेदस्यापौरुषे
यत्वाभ्युपगमे कर्त्तुरस्मरणं प्रमाणमुक्तं । तत्र चानन्तरमुक्तो दोष इत्यप्रमाणि
केयमिष्टिः ।

अथ प्रमाणमन्तरेण वेदस्यापौरुषेयत्वमङ्गीकृतवान् वेदवादी । तदाऽकस्माद्
ग्राही युक्त्या विना ग्राहकश्चायं मी मां स कः किम्पुनः क्वचित् पौरुषेयापौरु
षेय- [p. 175b ]
त्वादौ साधनं प्रमाणमपेक्षते । यदिति पौरुषेयापौरुषेयचिन्तयेति पौरुषेयापौरु
षयत्वसाधनोपन्यासेनात्मानमासादयति । यो ह्ययुक्तिग्राही स सर्वत्र तथैव प्रव
र्त्ततां । किमिति क्वचित् प्रमाणावतारणेनात्मानं दुःखयतीति समुदायार्थः ।

तत एवाप्रमणिकाया वेदस्यापौरुषेयत्वेष्टेर्हेतोर्वेदवादिनो वेदस्य कर्त्तुः प्रति

वहनेप्यनभ्युपेतबाधायामिष्यमाणायान्तदन्यस्यापि तस्मात् मी मां स कादन्यस्यापि
पुंसः कु मा र स म्भ वादिमपौरुषेयमिच्छतस्तत्प्रणेतृप्रतिवहनेप्यनभ्युपेतबाधनं
तुल्यमित्यनुपालम्भः । तत्र प्रतिवहनेभ्युपेतबाधेत्ययमुपालम्भो नास्तीत्यर्थः ।

किं चानतिशयदर्शीत्यादि । एवंप्रकाराणां कर्त्तुरस्मरणादित्येवमादीनामपौ
रुषयत्वसा
धनानां वाक्येषु पौरुषेयापौरुषेयत्वाभिमतेष्वनतिशयदर्शीति सम्बन्धः ।
तथा हि यथा पौरुषेयाणामनेकेषां चिरकालातीतकर्त्तृकाणां कर्तुरस्मरणमस्ति ।

[p. 440 ]तथा वेदवाक्येष्वेवं कर्त्तुरस्मरणादिसाधनस्यानतिशयदर्शी विशेषदर्शी सन्
मी मां स कः । पुरुषकार्याणां वा शब्दानां धर्माः कार्यधर्माः पुरुषान्वयव्यतिरेकानुवि
धायित्वादय
स्तेषां कार्यधर्माणाम्वाक्येषु लौकिकवैदिकेष्वनतिशयदर्शी सन् क्वचिद्
वैदिके शब्देतिशयं विशेषमपौरुषेयत्वलक्षणमभ्युपेति नान्यत्रेति न किञ्चिदभ्युपगमे
साधनमस्तीत्यप्रत्ययेवायुक्तेवास्य वेदवादिनो वृत्तिः ।

तदेवं यथोक्तविधिना कर्त्तुरस्मरणादित्यसिद्धो हेतुः । अनैकान्तिकत्वमप्याह ।
दृश्यन्ते चेत्यादि । उपदेशपारम्प
र्यं स म्प्र दा यः । विच्छिन्नः क्रियासंप्रदायः
पुरुषकृतत्वसंप्रदायो येषां वटे वटे वै श्र व णादि शब्दानान्ते तथा । अनेनास्मर्यमाण
कर्त्तृत्वमाह । कृतकाश्च पौरुषेयाश्च । ततः पौरुषेयेपि वाक्ये कर्त्तुरस्मरणम्वर्त्तत
इत्यनैकान्तिकोयं हेतुः । तानिति विच्छिन्नक्रियासम्प्रदायान् । कृतकान् शब्दान् ।
यत्नवन्तः पुमांसमुपलभन्तेऽनेन कृ
ता इति । नैतदेवं । किङ्कारणं । यत्नवतोपि
कर्त्तुः स्मरणे नियमाभावात् । नावश्यं कर्त्तारमुपलभते यत्नवानपीति सन्देह
एव ।

किञ्च । अन्यत्रापौरुषेयाभिमतेपि शब्देस्य कर्त्ता नोपलभ्यत इत्यनुप
लम्भस्य । उपलभ्यते वास्यापौरुषेयस्य कर्त्तेत्युपलम्भस्य न प्रमाणात् कुतश्चिन्नि
श्चयः । किन्तु परोपदेशात् किंभूतादप्रत्ययादप्र
माणकात् । एवंभूताच्चोपदेशात्
कर्त्तुरुपलम्भानुपलम्भस्यानिश्चयार्हत्वात् । मया वेदवाक्यानि कृतानीत्येवंवादिनो
नुपलम्भाद् वेदवाक्येषु कर्त्तुरभावो निश्चीयत इत्येतदपि नास्ति । स्वयंकृतानामपि
शब्दानामपह्नोतृदर्शनात् । स्वयंकृत्वापि शब्दा न मयैते कृता इत्यपलपितारो
[p. 158a ] दृश्यन्ते । तत्र च किमनेनैते कृताः किम्वान्येने
ति निष्ठागमनस्य निश्चयगमन
स्याशक्यत्वात् । २४२

तदेवं कर्त्तुरस्मरणादिति हेतुन्निराकृत्यान्यदपि साधनं ।

वेदस्याध्यनं सर्वं गुर्वध्ययनपूर्वकं ।

वेदाध्ययनवाच्यत्वादधुनाध्ययनं यथा ।

[p. 441 ]

237

Ślokavārtika, Vākya, 366

इति दूषयितुमुपन्यस्यति । यथेत्यादि । यथायमिदानीन्तनो वेदस्याध्येतान्यतः
सकाशाद् श्रुत्वा इमम्वैदिकम्वर्ण्णक्रमं । वर्णपदयोः क्रमं वक्तुमध्येतुं न सम

र्थः । तथान्योपि वेदस्य कर्त्तृत्वेनाभिमतः सोप्यन्यत उपदेशमपेक्षते सोप्यन्यत
इत्यनादित्वात् सिद्धमपौरुषेयत्वमिति एवं कश्चनाह । तस्याप्येवम्वादिनस्तदेवो
त्तरं यत् कर्त्तुरस्मरणादित्यत्रोक्तं । एवमनन्तरोक्तप्रकारेणापौरुषेयत्वेपि किमि
दानीम्पौरुषेयम्वाक्यं सर्वमपौरुषेयं स्यात् । अन्यस्यापि कु मा र स म्भ वाध्ययन
स्याध्यय
नपूर्वकत्वेनानादित्वप्रसाधनात् । तत्र प्रसाधनेभ्युपेतबाधेति चेत् ।
नन्विदमेवाभ्युपगमाङ्गमित्यादि सर्वम्वाच्यं । अस्यैव संग्रहायादिशब्दः प्रयुक्तः ।
२४२-२४३

अतिप्रसंगमेव दर्शयन्नाह । तथा हीत्यादि । अन्यो वा पुरुषरचितः कुमार
सम्भवादिको ग्रन्थः । संप्रदायादृते । परोपदेशमन्तरेण परैः कोभिहितो दृष्टो
नैव कश्चिद् दृष्टः । येन कार
णेन सोपि वेदादन्यो ग्रन्थः । एवमित्यपौरुषेयः
किन्नानुमीयते ।

न खल्वित्यादिना व्याचष्टे । न खलु किञ्चिदपौरुषेयत्वाश्रयो पौरुषेयत्वस्य
सिद्धिनिमित्तमन्यत्रेदानीन्तनानामनुपदेशेन यः पाठस्तत्राशक्तेः । न हि परोपदेश
मन्तरेण वेदं पठितुं शक्त इत्यपौरुषेयत्वम्वेदवाक्यानामिष्टं । सा चानुपदेशपाठा
शक्तिरन्यत्रापि
पौरुषेयाभिमते । एकेन केनचित् पुरुषेण रचितेन्यस्याध्येतुस्तु

[p. 442 ] ल्या । तदनुसारिणेति । अनुपदेशपाठाशक्तिमपौरुषेयत्वसाधकत्वेन योनुसरति तेन
सर्वो लौकिकवैदिकः शब्दस्तथा पौरुषेयत्वेनानुमेयः । न वा कश्चिद् वैदिको
विशेषाभावात् । तस्य लौकिकस्य वाक्यस्य तथेत्यपौरुषेयत्वेनानष्टत्वादित्यादौ ।

आदिशब्देनाभ्युपेतबाधापरिग्रहस्तत्रोक्तमनन्तरमेव इष्टेस्तदाश्रयत्वादपौरुषेयत्व
साधनाश्रयत्वादि त्यादि238

B. साधनत्वादित्यादि ।

। २४३-२४४

अपि च । यज्जातीयो यद्द्रव्यसमानजातीयः । यतो हेतोः सिद्धोन्वयव्यति
रेकाभ्यां । स तज्जातीयत्वेनाविशिष्टोन्योप्यदृष्टहेतुरपि तस्माद्धेतोर्न²³⁹

B. ०तोर्भवती०

भवती
त्येवं संप्रतीयते । किमिव । अग्निकाष्ठवत् । यथेन्धनादेको
वह्निर्दृष्टस्तत्स
मानस्वभावोऽ परोपि तत्समानहेतुरेवादृष्टहेतुरपि सम्प्रतीयते । अनेन वेदस्या
पौरुषयत्वसाधने प्रतिज्ञाया अनुमानबाधामाह ।

नेत्यादिना व्याचष्टे । हेतोरदर्शनान्नाहेतुको नाम । यस्माददृष्टहेतवोपि ।
न दृष्टो हेतुरेषामिति विग्रहः । त एवं भता अपि भावास्तदन्यैर्दृष्टहेतुभिः स्वभा
[p. 158b ] वाभेद
मनुभवन्तस्तुल्यरूपा इत्यर्थः । तथाविधा इति तत्समानहेतवस्समुन्नीयन्ते ।
अयमत्र समुदायार्थः । लौकिकेन शब्देन समानधर्मो वैदिकोपि शब्दो लौकिकवत्
पुरुषहेतुकः स्यान्ना वा कश्चिदपीति ।

अथ हेतुरूपस्य हेतुस्वभावस्य निवृत्तावपि तद्रूपं पुरुषहेतुशब्दसमानं रूपंन
निवृत्तं वैदिकस्य शब्दस्येष्यते । तदा कार्यधर्मव्यतिक्रमः । अयं हि कार्यस्य
धर्मो
यत्कारणनिवृत्तौ निवृत्तिः । यदा तु निवृत्तेपि पुरुषे वैदिकेषु शब्देषु पौरुषेयं
रूपं स्यात् तदा तेन कार्यधर्मो व्यतिवृत्तः स्यात् । ततः कार्यधर्मव्यतिक्रमात्

[p. 443 ]ततः पुरुषान्न किञ्चिद्वाक्यं स्यादिति न कश्चिच्छब्दो लौकिकस्तथेति पौरुषेयत्वेन
वचनीयः स्यात् । रूपविशेषो वा पौरुषेयाणां वैदिकाद् भिन्नो दर्शनीयो यो रूप
विशेष एनं पुरुषाख्यं
हेतुमनुविदध्यात् । येन विशेषेणेष्टस्यापौरुषेयत्वेन वेदस्य
अनिष्टस्य च लौकिकस्य । इष्टविपर्ययो न स्यात् । यथाक्रमं पौरुषयत्वमपौरुषेय
त्वम्वा स्यात् ।240

B. न स्यात् ।

न च लौकिकवैदिकानां कश्चित् स्वभावभेदोस्तीत्युक्तं ।

किं च पुरुषाख्यस्य हेतोर्यः स्वभावस्तस्य निवृतेर्निवृत्तावपि पष्ठीसप्तम्योर
भेदात् । यथा वृक्षे शाखा वृक्षस्यशाखेति ।
वैदिकानां वाक्यानां पौरुषेयैर्वाक्यै
रभेदेन तुल्यरूपत्वेभ्युपगम्यमाने । स तेषां लौकिकानाम्वाक्यानाम्भेवः पुरुष
कृतो विशेष आकस्मिकः स्यादहेतुकः स्यात् । पुरुषमन्तरेणापि वैदिकेषु वाक्येषु
तस्य विशेषस्य भावात् । तथा च न क्वचिन्निवर्त्तेताकाशादौ । न चैवन्तस्माद् यः
स्वभावो यज्जन्मा । यस्माज्जन्म यस्ये241

B. जन्माऽस्येति ।

ति विग्रहः । सोन्यत्रा
प्यदृष्टहेताव
प्यविभज्यमानः । दृष्टहेतुना कार्येणापृथक्क्रियमाणस्तत्कार्यतां यातो भवन्
दृष्टस्तस्कार्यतां स्वात्मना स्वेन रूपेण नातिवर्त्तते । किमिव । अग्नी
न्धनवत् । अग्निश्चेन्धनं चेत्यग्नीन्धनन्तेन तुल्यन्तद्वत् । दृष्टेनेन्धनकारणेनाग्निना
भेदमनुभवन्नदृष्टकारणोप्यग्निर्यथेन्धनकार्यतां नातिवर्त्तते तद्वत् । २४४-
२४५

तत्रैतस्मिन् न्याये स्थिते । लौ
किकवैदिकयोर्वाक्ययोर्भेदमप्रदर्श्य अपो
रुषेयत्वसाधनाय ये हेतवः प्रवितन्यन्ते । विस्तरेणाभिधीयन्ते । तद्यथा कर्त्तु
रस्मरणात् ।

वेदस्याध्ययनं सर्वङ् गुर्वध्ययनपूर्वकम् ।

वेदाध्ययनवाच्यत्वात् अधुनाध्ययनं यथा । वाक्य० ३६६

अतीतानागतौ कालौ वेदकारवियोगिनो ।

कालत्वात् तद्यथा कालो वर्त्तमानस्समीक्ष्यते ॥

[p. 444 ]

ब्रह्मादयो न वेदा
नां कर्त्तार इति गम्यतां ।

पुरुषत्वादिहेतुभ्यस्तद्यथा प्राकृता नरा242

Ślokavārtika.

इति ।

सर्वे ते हेतवो व्यभिचारिणोऽनेकान्तिका एव ।243

B. किं कारणं-- added.

कार्यसामान्यदर्शनात् ।
पुरुषकार्यैः शब्दैः सामान्यस्य तुल्य²⁴⁴

B. तुल्यत्वात्

स्य वैदिकेषु शब्देषु दर्शनात् ।

किम्वदनैकान्तिका इत्याह । यथेत्यादि ।

[p. 159a ] यद्वा तत्रेति । यद्वेदाध्ययनन्तद्वेदाध्ययनपूर्वकमित्यत्र प्रयोगे । अप्रदर्श्य

भेदमिति वेदक्रियाप्रतिभारहितात् पुरुषाद् विशेषमप्रदर्श्य । इदानीं वेदाध्ययनं
वेदाध्ययनपूर्वकन्तथान्यदापीत्येवं वेदाध्ययनत्वलक्षणस्य कार्यसामान्यस्य दर्शाना
देवंप्रकारा हेतवः प्रवितन्यते सर्वे ते व्यभिचारिणः । यथाऽन्योपि पथिककृताग्नि
रदृष्टहेतुत्वात् । ज्वालान्तरपूर्वको न काष्ठनिर्मथनपूर्वकः । कुतः । पथि
काग्निवत् । किमिव । अ
नन्तराग्निवदिति ज्वालान्तरसंभतदृश्यमानाग्नि
वत् ।

कथमित्यादि । यस्माज्ज्वालोद्भवसामर्थ्यं ह्याश्रित्येति ज्वालायाः सकाशा
दुद्भवसामर्थ्यमाश्रित्य पथिककृतदहनस्य हेत्वन्तरमरणिनिर्मथनं प्रतिक्षिप्यते ।
किं कारणं । यदि ह्ययमग्निर्विना ज्वालया स्यादत्रापीति ज्वालापूर्वकपथि
काग्निस्थानेपि ज्वालामन्तरेणैव स्यादिति । तत्रैतस्मिन् साधनेऽनैकान्तिकत्व
मु
च्यते । कथं ज्वालेतरजन्मनोर्ज्वालाया योत्पत्तिः । इतरस्मादरणिनिर्मथ
नाद् योत्पत्तिस्तयोरुत्पत्योरग्निसामान्ये परस्परमबाध्यबाधकत्वात् । को ह्यत्र
विरोधोग्निश्च स्यान्न च ज्वालान्तरपूर्वक इति । एवं सति ज्वालाप्रभवत्व

[p. 445 ]म्वह्ने रूपमन्यथापि स्यादरणि245

B. स्यादिति । अरणि० ।

निर्मथनादपि स्यात् । इति246

B. त्यक्तः ।

एवंधर्मयोर्ज्वाले
तरसम्भविनोर्द्वयोरेकत्रार्थे वह्निसामान्ये सम्भ
वात् कारणात् स पथिकाग्नि
रन्यो वा चेद²⁴⁷

B. वेदाध्ययनादिः ।

ध्ययनादिः । एकप्रतिनियत इति ज्वालापूर्वक एव । वेदाध्ययनं ।
वा वेदाध्ययनपूर्वकमेवेत्येतन्न स्यादित्याशंक्यते व्यभिचारः । वेदाध्ययनं च स्यात् ।
न च वेदाध्ययनपूर्वकं । तथा पथिकाग्निश्च स्यान्न न च ज्वालापूर्वक इति ।
विरोधाभावात् ।

ननु यज्ज्वालाप्रभवम्वह्ने248

B. रूपं वन्हे० ।

र्न तदरणिनिर्मथनप्रभवमिति क
थं न विरोध
इत्याह । सोपीत्यादि । सोप्यन्योन्यव्यतिरेकी परस्परविरुद्धो धर्मद्वयस्य ज्वाला
प्रभवत्वारणिनिर्मथनप्रभवत्वलक्षणस्यावतारोवकाशो वस्तुसामान्ये249

B. अग्निसामान्य-- added.

ऽविरुद्ध इत्यु
च्यते । नावस्थाभेदिनि वह्निविशेषे ज्वालाजन्मन्यरणिनिर्मथनजन्मनि वाऽविरुद्ध
उच्यते । किन्तु विरुद्ध एव । किं कारणं । निष्कलस्यात्मनो निर्विभागस्य स्व
भा
वस्य तदतत्त्वविरोधात् । ज्वालाजन्मनो हि ज्वालापूर्वकत्वमतत्पूर्वकत्वं च विरुध्यते ।
अरणिजन्मनश्चारणिपू250

B. रणि० ।

र्वकत्वमतत्पूर्वकत्वं च विरुध्यते पथिकाग्निसामान्येपि
द्वयम्विरुध्यत इत्याह²⁵¹

B. इत्यत आह ।

। न चेत्यादि । ज्वालेतरजन्मनोः ज्वालोत्पादस्यारणि
निर्मथनोत्पादस्य च पथिकाग्नौ पथिकाग्निसामान्ये बाध्यबाधकता 252

B. भावता ।

। किं कारणं
। तस्य पथिकाग्नि
सामान्यस्य ज्वालाप्रभवव्यतिरेकेण ज्वालोत्पत्तिव्यतिरे
केण²⁵³

B. ज्वालो-- Omitted.

योऽसम्भवस्तस्याभावात्254

B. योऽसम्भवस्तस्याभावादरणिनिर्भथनादपि-- added.

। ज्वालोत्पत्तिव्यतिरेकेणारणिनिर्मथनादपि255

B. दृष्ट एवंभूतोऽन्योपि ज्वालाप्रभव-- added.

भावादित्यर्थः । यादृशस्तु ज्वालाप्रभव इति स्यान्न सर्वो वह्निरविशेषेण ।
[p. 446 ]किं कारणं । तत्र हेतुभेदभिन्ने वह्नौ विशेषप्रतिक्षेपस्यारणिनिर्मथनकृतविशेषा
[p. 159b ] पह्नव
स्य कर्त्तुमशक्यत्वात् । सम्भवत्यरणिकृतो विशेषो यस्य वह्नेस्तस्य च ताद
वस्थ्यानियमात् । ज्वालाप्रभवत्वलक्षणायामवस्थायान्नियमाभावात् ।

यदप्युक्तम् । आद्यः पथिकाग्निर्विना ज्वालया यदि स्यादन्यत्रापि ज्वाला
रहितेपि प्रदेशे स्यादिति ।

अत्रोच्यते । भवत्येव²⁵⁶

B. अत्रोच्यते । अन्यत्र ज्वालारहितेपि प्रदेशे पथिकाग्निर्भवत्येव ।

। ययारणिनिर्मथनलक्षणया सामग्र्या स पथि
काग्निः सम्भवति सा सामग्री यदि स्यात्
। यदि पुनरस्याः सामग्र्याः सम्भवं
प्रदर्श्य तदभावम्वह्न्यभावं कथयेत् । तत्र वा यथोक्तसामग्रीसम्भविनि देशे
ज्वालान्दर्शयेत् । तदा स्यादेव ज्वालापूर्वकत्वमेव वह्नेर्न चैवं । तस्मान्न सर्वः
पथिकाग्निर्ज्वालापूर्वक इति व्यभिचारः ।

यत एवन्तस्मान्नैकस्य वेदक्रियाशक्तिरहितस्य परपूर्वकमुपदेष्टृपूर्वकमध्यय
नन्दृष्टं सर्वस्य हि र ण्य गर्भा
देरप्यध्ययनस्य तथाभावं परपूर्वकत्वं साधयति ।
किं कारणं । तस्याध्ययनस्यान्यथा परपूर्वकत्वमन्तरेण यो सम्भवस्तस्याभावात् ।
स्वयमुपरचय्याध्ययनं न सम्भवेदित्यर्थः । हिरण्यगर्भादीनाम्वेदरचनायां शक्ति
सम्भवात् । यस्तु शक्तिविकल इदानीन्तनस्तस्य तथाविधस्य स्वयं कृत्वा वेदम
ध्येतुमसमर्थस्य । तत्क्रिया वेद
क्रिया तस्यां या प्रतिभा तया रहितस्य वेदकरण
समर्थया बुद्ध्या रहितस्येत्यर्थः । एवंभूतस्य पुरुषस्य यदध्ययनन्तत्तथा स्याद
ध्ययनान्तरपूर्वकं स्यादिति कृत्वा । तथाभूतमिति वेदक्रियाशक्तिरहितस्य यदध्यय
ननन्तदेव । एवं वाक्यं स्यादध्ययनान्तरपूर्वकं वाच्यं स्यान्नाविशेषेण । यत्पुनरध्ययनं

[p. 447 ]पुरुषातिशयसम्भवेन
स्वयं कृत्वाध्ययनात् सम्भवद्विशेषं । अविशेषेण सर्वम
ध्ययनमध्ययनान्तरपूर्वकमित्युच्यमानं व्याप्त्यसिद्ध्या व्यभिचारित्वान्न छायां
पुष्णाति । विवक्षितसाध्यासाधनात् ।

कथमित्यादि परः । विशेषस्य स्वयं कृत्वा वेदबाह्यानामध्ययनस्य सम्भवः
कथं । यावतेति यदेत्यर्थः । तेषामपि पुरुषाणां वेदस्य कर्त्तृत्वेनाभिमतानाम्वेद
र
चनायामशक्तिः पुरुषत्वादिदानीन्तनपुरुषवत् ।

अत्रापीत्या चा र्यः । अत्रापि प्रयोगे । न शक्तिपुरुषयोरिति । वेदकर
णस्य शक्तेः पुरुषस्य च परस्परं । न किञ्चिद् विरोधदर्शनमस्ति । ततश्च
ब्र ह्मा दिषु पुरुषत्वं हेतुत्वेनोक्तमविरुद्धत्वान्न वेदकरणशक्तिमपनयति । तस्मान्ना
विरुद्धविधिः । अविरुद्धस्य विधिर्यस्मिन्ननु
पलब्धिप्रयोगे स एवंभूतोनुपलब्धि
प्रयोगो न गमकः । विरोधाभाव एव कथमित्याह । न हीत्यादि । अतीन्द्रियेष्व
त्यन्तपरोक्षेषु ब्रह्मादिषु वेदकरणशक्त्या सह । सहानवस्थानलक्षणस्य विरोधस्य
प्रतीतिः । अतीन्द्रियत्वादेव । नापि परस्परपरिहारस्थितिलक्षणस्य विरोधस्य
प्रतीतिः । शक्त्यशक्त्योः पुरुषापुरुष
त्वयोश्च परस्परम्विरोधात् । न शक्ति- [p. 160a ]
पुरुषयोर्यः पुरुषः स वेदकरणं प्रत्यशक्तो यथेदानीन्तनः पुरुष इति । न चायं प्रयोगः
पूर्वप्रयोगादिति । यद्वेदाध्ययनन्तद्वेदाध्ययनपूर्वकमिदानीन्तनवेदाध्ययनवदित्येतस्मात्
पर्वप्रयोगाद् भिद्यते । तस्मादुभयोरुपादानं व्यर्थमेवेत्यभिप्रायः ।

यत्पुनरुच्यते । यदि पुरुषाः प्राक्तना वेदं कृत्वा स्वय
मध्येतुं शक्ताः स्युस्त
देदानीन्तना अपि स्युरिति ।

अत्रोच्यते । पुरुषाणाम्विशेषासम्भवे सत्येतदनन्तरोक्तं स्यात् । स च
पुरुषाणां विशेषासम्भवाद् दुस्साध्यशक्यसाधनः । बाधकाभावात् । तस्माद्
यत्रैकस्य पुरुषस्याशक्तिस्तत्र सर्वपुरुषाणामशक्तिः । पुरुषत्वादित्यस्मिन्नपि साधने
पूर्ववदध्यनत्वादिवत् पुरुषत्वं लिङ्गं व्यभिचारि । किं कारणं । भा र ता दिष्वपि

पौरुषेयाभिमतेष्विदानीन्तनानां पुरुषाणामशक्तावपि कस्यचिद् व्या सा देः पुरुषा

[p. 448 ]तिशयस्य शक्तिसिद्धेः ।

यत एवन्तस्मात् कारणानि विवेचयता वैदिकानां वाक्यानां ताल्वादिव्यापारं
कारणमपनयता । अर्थेषु लौकिकवैदिकेषु शब्देषु । किम्भूतेषु । तदतत्प्रतिभवेषु
ताल्वादिकारणेष्वतत्कारणेषु स्वभावभेदो दर्शनीयः । ताल्वादिकारणानामी

दृशः स्वभावो तत्कारणानामन्यादृशः स्वभाव इत्येवं स्वभावनानात्वं दर्शनीयं ।
येन तदतत्प्रभवत्वम्विभागेन जायते । तदभावे स्वभावभेदाभावे सर्वस्तदात्मा
भवेत् । सर्वः शब्दः पौरुषेयः स्यान्न वा कश्चिल्लौकिकोपि ।

अथ स्याद् । अस्त्येव तयोः स्वभावभेद इत्याह । न चात्रेत्यादि । अत्र
जगति लौकिकवैदिकयोर्वाक्ययोः स्वभावनानात्वं प
श्यामः । असति तस्मिन्
स्वरूपभेदे तयोर्लौकिकवैदिकवाक्ययोस्सामान्यस्यैव तुल्यरूपस्यैव वर्ण्णानुक्रम
लक्षणस्य दर्शनादेकस्य लौकिकवैदिकस्य वाक्यस्य कंचिद् धर्म्मं विवेचयन्
पौरुषेयत्वमपौरुषेयत्वम्वा विभागेन व्यवस्थापयन् पुरुष आशंक्य व्याभिचारवादः
क्रियते । आशंक्य व्यभिचारो वादो यस्य पुरुषस्य स तथोच्य
ते । केन क्रियते ।
तत्स्वभावसम्भविना तेन । लौकिकवैदिकवाक्यसम्भविना तेन वर्ण्णपदरचना
लक्षणेन सामान्येन । पौरुषेयतुल्यधर्मकस्य वेदस्यापौरुषेयत्वम्वदन् व्यभिचार्यते
इति यावत् ।

ननु वेदावेदयोस्तत्त्वान्यत्त्वलक्षणो वेदावेदलक्षणो विशेषोस्त्येव । ततो विशे
षाल्लौकिकवैदिकयोर्यथाक्रमं पौरुषेयत्वमपौरुषेय
त्वम्भविष्यतीति परो मन्यते ।

सत्त्यमित्या चा र्यः । नन्वीदृशो विशेषस्तयोः पौरुषेयत्वापौरुषेयत्वसाधको
यस्मान्न केवलमनयोरेव लौकिकवैदिकयोर्विशेषः । किन्तर्हि । डि ण्डि क
पुराणेतरयोरपि । डि ण्डि कै र्नग्नाचार्यैः कृतस्य पुराणस्येतरस्य च पुराणस्य । ईदृशो

[p. 449 ]विशेषोस्ति । न च तावता स्वयं
व्यवहारार्थं स्वप्रक्रियाभेददीपनः समयपरिकल्पितो [p. 160b ]
नामभेदः संज्ञाभेदः पुरुषकृतिम्बाधते वेदस्य । किं कारणम् । अन्यत्रापि
पुराणेऽपौरुषेयत्वप्रसंगात् । डिण्डिकेतरपुराणानां नामभेदस्य विद्यमानत्वात् ।

यदि तु या वेदवाक्ये वर्ण्णपदरचना दृश्यते तादृशीं रचनां पुरुषाः कर्त्तु न
शक्नुयुः । कृताम्वा निष्पादिताम्वा वर्ण्णपदरचना
मकृतसंकेतः श्रवणमात्राद्
विवेचयेदियं पुरुषपूर्विकेति । तदा व्यक्तमपौरुषेयो वेदः स्यात् । न विवे
चयति तां रचनान्तत्कथमपौरुषेयो वेदः स्यात् ।

नन्वित्यादि परः । म न्त्रा अपि पुरुषकृता एवेत्येतदुत्तरत्र विचारयिष्यामः ।
अपि च न मन्त्रो नामान्यदेव किञ्चित् । किन्तर्हि । सत्त्येत्यादि । यथाभूता
ख्यानं सत्त्यं । इन्द्रियमनसोर्दमनन्तपः । तयोः प्रभावो
विषस्तम्भनादिसामर्थ्यं
स विद्यते येषां पुंसान्ते तथा । तेषां सत्त्यतपःप्रभाववतां पुंसां समीहितार्थस्य
साधनन्तदेव मन्त्रः । तद्वचनं मन्त्रलक्षणमद्यत्वेपि पुरुषेषु दृश्यत एव । किं कारणं ।
यथास्वं सत्त्याधिष्ठानबलाद् विषदहनादेः स्तम्भनस्य सामर्थ्योपघातस्य
दर्शनात् । तथा श ब रा णां च केषांचित् स्वनियमस्थानामद्यापि विषाद्यप
नयनशक्तियु
क्तस्य कारणाच्छक्नुवन्त्येव पुरुषा मन्त्रान् कर्त्तुं । अवैदिकानाञ्च
वेदादन्येषां बौ द्धा दी नामिति । आदिशब्दाद् आ र्ह त गा रु ड मा हे
श्व रा दीनां मन्त्रकल्पानां । मन्त्राणां मन्त्रकल्पानाञ्च दर्शनात् । विद्याक्षराणि
मन्त्राः । तत्साधनविधानोपदेशा मन्त्रकल्पाः । तेषां च बौद्धादीना म्मन्त्रकल्पानां
पुरुषकृतेः पुरुषैः करणात् ।

तस्मान्न लौकिभ्यो वैदिकानां स्वभावभेदः ।

तत्रेत्यादि परः । तत्रापि बौद्धादिमन्त्रकल्पेप्यपौरुषेयत्वे कल्प्यमाने । कथ
मिदानीमपौरुषेयं वाक्यं सर्वमवितथं । किन्तु मिथ्यार्थमपि स्यात् । तथा हीत्या

[p. 450 ]दिनैतदेव बोधयति । बौद्धमन्त्रकल्पे हिंसा मैथुनात्मदर्शनादयः आदिशब्दादनृत
वचनादय अनभ्युदयहेतवो दुःखहेतवो वर्ण्यन्ते । इतरस्मिंस्त्वबौद्धमन्त्रकल्पे त
एव हिंसादयोन्य
था चाभ्युदयहेतवो वर्ण्ययन्ते । यदि च सर्वे मन्त्रकल्पा
अपौरुषेयाः स्युस्तदा चैतद् विरुद्धाभिधायि वाक्यद्वयमेकत्रापौरुषेये कथं
सत्त्यं स्यात् ।

स्यादेतद् । बौद्धमन्त्रकल्पें हिंसादिशब्दानामन्य एवाप्रसिद्धोर्थो यो वैदिकेन
मन्त्रकल्पेनाविरुद्ध इति । अत आह । तत्रेत्यादि । तत्र बौद्धे मन्त्रकल्पे
प्रसिद्धादर्थादन्यस्यार्थान्तरस्य कल्पने क्रियमाणे । तदर्थान्तर
कल्पनमन्यत्राबौद्धे
वैदिके मन्त्रकल्पे तुल्यमिति कृत्वा सर्वत्र मन्त्रकल्पेष्वर्थान्तरकल्पनासम्भवेनार्था
निर्ण्णयात् । तत्प्रतिपादितेर्थे क्वचित् प्रतिपत्तिरनुष्ठानं न स्यात् । तथा चे
त्यर्थानिश्चयेनानुष्ठानाभावे सदप्यपौरुषेयम्वाक्यं पुरुषार्थं प्रत्यनुपयोगं ।

बौद्धादीनां मन्त्रत्वमेव नास्तीति चेदाह । बौद्धादीनाममन्त्रत्व इति ।
[p. 161a ] तदन्यत्रापि तस्माद् बौद्धा
दिमन्त्रादन्यत्रापि वैदिके मन्त्रे मन्त्रत्वप्रतिपादनाय
कोशपानं करणीयं । न हि काचिद् व्यक्तिरस्तीत्यभिप्रायः । दृष्टविरुद्धं चैतद्
बौद्धादयो न मन्त्रा इति । तथा हि विषादिकर्मकृतो विषकर्मादीन् कुर्वन्तो बौद्धा
अपि मन्त्रा दृश्यन्ते । तेन तत्र बौद्धादिषु मन्त्रकल्पेष्वमन्त्रत्वमपि विप्रतिषिद्धं ।
विषकर्मादिकरणद्वारेण वैदिकानामपि मन्त्रत्वव्यवस्थापनात् । न च
विषस्तम्भना
दिसामर्थ्ययोगात् वेदवाक्यं लौकिवाक्यादतिशयवदित्येवापौरुषेयं युक्तं ।

तथा हि पाण्यङ्गुलसन्निवेशो मु द्रा । म ण्ड लं देवतादिरचनाविशेषः ।
ध्यानन्देवतादिरूपचिन्तनं । तैरनक्षरैरशब्दस्वभावैः स्वकर्माणि विषाद्यपनयना
दिलक्षणानि क्रियन्ते । न च तानि मुद्रामण्डलध्यानान्यपौरुषेयाणि युज्यन्ते
।

स्यादेतत् । मुद्रादिष्वेव पुंसां करणसामर्थ्यन्न वर्ण्णक्रमेषु मन्त्रेष्विति ।

[p. 451 ]

तन्न । यस्मात् तेषां मुद्रादीनां क्रियासम्भंवे सत्यक्षररचनायां सत्त्यादिमतां
पुंसां कः प्रतिघातो विशेषाभावात् । तस्मान्न किञ्चिदशक्यक्रियमेषां पुंसां ।
येन पुरुषेणाकृतमतिशयमुपलभ्य लौकिकेभ्यो वैदिकानां स्वभावभेदः कल्प्येत ।

यदि बौद्धेतरौ मन्त्रकल्पौ
द्वावपि पौरुषेयो तौ च सत्त्यप्रभवौ । अवितथा
भिधायिपुरुषादुत्पन्नौ । तत्कथमिदानीन्तावेव सत्त्यप्रभवौ मन्त्रकल्पौ बौद्धेतरौ
परस्परविरुद्धौ युज्येते । एकत्र हिंसादीनामनभ्युदयहेतुत्वेन दर्शनादन्यत्राभ्यु
दयहेतुत्वेन ।

नेत्यादिना परिहरति । न वै सर्वत्र तौ मन्त्रकल्पौ सत्त्यप्रभवौ येनायं विरोधः ।
किन्तु प्रभावयुक्त
पुरुषप्रतिज्ञालक्षणावपि तौ मन्त्रकल्पौ स्तः । प्रभाववता पुरुषेण
य इमां वर्ण्णपदरचनामभ्यस्यति तद्विधिं चानुतिष्ठति तस्याहं यथाप्रतिज्ञातमर्थं
सम्पादयिष्यामीति या प्रतिज्ञा तल्लक्षणावपि मन्त्रकल्पौ भवतः । ततोन्यथा
वाद्यपि प्रभावयुक्तौ मन्त्रकल्पौ कुर्यादेवेत्यविरोधः । स एव सत्त्याभावात् प्रभावः
कुत इति चेदाह । स प्र
भावो गतिसिद्धिविशेषाभ्यामपि स्यात् । पुण्येन गति
विशेष एव स तादृशो लब्धो देवतादिसङ्गृहीतो मन्त्रसिद्धिविशेषो येन स तादृशः
प्रभावो भवतीति ।

यदि पौरुषेया मन्त्रास्तदा पुरुषत्वात् सर्वे पुरुषाः किन्न मन्त्रकारिणः ।
न च कुर्वन्ति । तस्मादभिमता अपि पुरुषा न मन्त्रानकार्षुरित्यभिप्रायः ।

तदित्यादि सि द्धा न्त वा दी ।
तेषाम्मन्त्राणां यत् क्रियासाधनं सत्त्यतपःप्रभा
वादि तेन वैकल्यान्न सर्वे पुरुषा मन्त्रकारिणः ।

यदि पुनस्तादृशैः सत्त्यतपःप्रभृतिभिर्मन्त्रहेतुभिः पुरुषा युक्ताः स्युस्तदा ते
मन्त्रान् कुर्वन्त्येव ।

[p. 452 ]

अपि च काव्यानि तत्क्रियाप्रतिभायुक्तः पुरुषः करोतीति कृत्वा तत्क्रिया
[p. 161b ] प्रतिभारहितोपि सर्वः पुरुषः पुरुषत्वसाम्यात् काव्यकृत् स्यात् । अकर
णे वा
कस्यचिदन्योपि नैव कुर्यात् । तद्वत् । काव्यकरणासमर्थपुरुषवत् । इत्यपूर्वेषा वा
चो युक्तिः । व्यभिचारिणीत्यर्थः ।

सत्त्यमित्यादि परः । मन्त्रक्रियासाधनेन विकलाः पुरुषा मन्त्रान्न कुर्वते ।
केवलन्तदेवात्र मन्त्रक्रियासाधनस्य सत्त्यादेः साकल्यं कस्यचित् पुरुषस्य न पश्यामः ।
सर्वपुरुषाणां समानधर्मत्वात् ।

उक्तमिति सि द्धा न्त वा दी । अ
त्र चोद्य उक्तमुत्तरं । किमुक्तं । न मन्त्रो
नामेत्यादि । वचनं च समयश्चेति द्वन्द्वः । सत्त्यादिमतां पुरुषाणां समीहितार्थ
साधनाद्वचनात् । तथा सत्त्यादियुक्तपुरुषप्रतिज्ञालक्षणाच्च समयान्न मन्त्रोनामा
न्यदेव किंचित् । तानि च सत्त्यतपोगतिसिद्धिविशेषलक्षणानि मन्त्रक्रियासाधनानि
क्वचिदेव पुरुषेषु दृश्यन्ते ।

स्यादेतद् । यो यः पुरुषस्य
मन्त्रक्रियासाधनरहितस्तद्यथा रथ्यापुरुषः ।
पुरुषश्चायं मन्त्रकर्त्तृत्वेनाभिमतः पुरुष इति । तत्रापि सर्वपुरुषास्तद्रहिता
स्तेन मन्त्रक्रियासाधनेन रहिता इत्यपि तत्सम्भवस्य मन्त्रक्रियासाधनसम्भवस्य
पुरुषत्वेन सह विरोधाभावात् । अनिर्ण्णयोऽनिश्चयः । मन्त्रक्रियासाधनस्य
स्वभावानुपलम्भादेव पुरुषे स्वभावनिश्चय इति चेदाह । न चे
त्यादि । अत्यक्ष
स्वभावेषु अक्षातिक्रान्तः स्वभावो येषान्तेष्वत्यन्तपरोक्षेष्वित्यर्थः । अनुपलब्धि
र्नाभावनिश्चयस्य हेतुः । आत्मनि मन्त्रक्रियासाधनानां स्मृत्यादीनामनुपलम्भेन
परत्राप्यभावो निश्चीयत इति चेदाह । न चेत्यादि । अतिक्रान्तजन्मादिस्मरणं
स्मृतिः । परचित्तावबोधो म तिः । अदृष्टेषु पदार्थतत्त्वदर्शनं प्रतिवेधः । सत्त्य
मनन्यथावा
दित्वं । शक्तिः प्रभावः । ता मन्त्रहेतवः सर्वभाविन्यः । सर्वपुरुष

[p. 453 ]सन्तानभाविन्यो भवन्ति । येन ता आत्मनि न दृष्टा इत्यन्यत्रापि प्रतिक्षिप्येरन् ।

इदानीं स्मृत्यादीनां क्वचिदेव पुरुषे सम्भवमाह । तत्साधनमित्यादि । तेषां
स्मृत्यादीनां यथोक्तानां यत्साधनमुत्पत्तिकारणन्तस्य संप्रदाय उपदेशस्तस्य भेदो
विशेषः क्वचिदेवागमे सम्भवो न सर्वत्र
। तद्वद् गुणान्तरसाधनान्यपि स्युः ।
क्वचिदेव पुरुषे भवेयुः । सिद्धिः साधनं । स्मृत्यादिकारणानां कार्यभूतानि यानि
गुणान्तराणि स्मृत्यादिरूपाणि । तेषां साधनानि निष्पत्तयोपि क्वचिदेव पुरुषे
स्युः स्मृत्यादिकारणानुष्ठानात् । यदि स्मृत्यादि साधनं स्यात् किन्न दृश्यत इति
चेदाह । नापीत्यादि । सन्नपि विद्यमानोपि सन्तानान्तरस्थो मनोगुणो द्र
ष्टुं
पुरुषमात्रेण न शक्यः । अत एव कारणाददृष्टस्य सन्तानान्तरस्य मनोगुणस्यान
पह्नवोप्रतिक्षेपः । नापि पुरुषेषु मनोगुणस्योत्पित्सोरुत्पत्तिमिच्छोः प्रतिरोद्धा बाध
कोस्ति येन तदन्यगुणातिशायी मनोगुणः कस्यचिदपि नास्तीति स्यात् । पुरुषत्वा
दिक एव धर्मो बाधक इति चेत् । न । किं कारणं । तस्यान्यसन्तानभाविनो
बाध्यस्य
गुणस्य पुरुषमात्रेणादृष्टेः । पुरुषत्वादिना धर्मेण बाध्यबाधकभावा- [p. 162a ]
सिद्धेः । अबाधकाच्चाप्रतिक्षेपः ।

एतेनान्तरोक्तेन सर्वस्यार्थस्य यज्ज्ञानन्तस्य प्रतिषेधः । आदिशब्दाद् वीत
रागादिप्रतिषेधादयो निर्वर्ण्णितोत्तराः ।

यथा न वक्तृत्वादिलिंगेन सर्वज्ञत्वादीनां प्रतिक्षेप इति । तत्रापि बीतरागं
त्वादिप्रतिक्षेप एवंभूतः पुरुषो वीतरागत्वा
दिगुणयुक्तो नेति न्यायो युक्तः ।
किंभूतः । यादृशोयमसम्भवन्तत्साधनसंप्रदायः । असम्भवन्तत्साधनसंप्रदायो वीत
रागत्वादिसाधनसंप्रदायो यस्येति विग्रहः । वीतरागत्वादिसाधनेनोपायेन विकलस्स
वीतरागादिर्न भवत्येवं न्याय इति यावत् । न दृष्टज्ञापकोतत्स्वभाव इत्यपि । अदृष्टं
ज्ञापकं वीतरागत्वादि लिङ्गं यस्य । स ज्ञापको दर्शनमा
त्रेणातत्स्वभावो वीतरा
गत्वादिगुणवियुक्तस्वभावो भवतीत्यपि न युक्तम्वक्तुं । न हि ज्ञापकानुपलम्भमा
त्रेण ज्ञाप्यस्याभावो न्याय्यः । किं कारणं । सतामपि केषांचिदर्थानां लिंगभूतस्य
कार्यस्यानारम्भसम्भवात् । आरब्धन्नाम तैरतीन्द्रियैः कार्यन्तथापि स्वभावविप्र

[p. 454 ]कर्षेणामीषामिदं कार्यमिति द्रष्टुमशक्यत्वाच्च । तस्मान्मन्त्रक्रियासाधनवैकल्यं

यथैकस्य तथा सर्वस्येत्येतदशक्यनिश्चयमिति स्थितं ।

यत एवन्तस्मादध्ययनमध्ययनान्तरवद् अध्ययनान्तरपूर्वकमिति साध्ये अध्य
यनादिति लिङ्गं व्यभिचारि । भा र ता द्यध्ययने पौरुषेयाध्ययनत्वस्य भावात् ।

वेदेन विशेषणाददोषः । अध्ययनमात्रस्य हि व्यभिचारो न वेदेन विशिष्ट
स्याध्ययननस्येत्यभिप्रायः । कः पुनरित्यादि सिद्धान्तवादी । को
तिशयो वेदा
ध्ययनस्य येन तद्वेदाध्ययनमन्यथेति स्वयं कृत्वाध्येतुं न शक्यते । नैव कश्चि
दतिशयः । ततो वेदाध्ययनं च स्यान्न चाध्ययनपूर्वकमिति विरोधाभावात् स
एव व्यभिचारः । यस्मान्न हि विशेषणं वेदत्वमविरुद्धं विपक्षेणानध्ययनान्तरपूर्व
कत्वेन सह । अस्माद् विपक्षाद्धेतुन्निवर्त्तयति । किं कारणं । अविरुद्धयोर्वेदत्वा
नध्य
यनान्तरपूर्वकत्वयोरेकत्र वेदवाक्ये सम्भवात् । को ह्यत्र विरोधो यद् वेदा
ध्ययनं च स्यान्न चाध्ययनान्तरपूर्वकमिति । इदानीन्तनानां पुरुषाणामनध्यय
नात् । अध्ययनान्तरपूर्वकत्वेनैवाध्ययनात् । उक्तोत्तरमेतत् । भा र ता ध्ययनेपि
प्रसङ्गात् । तदपि हीदानीन्तनाः परोपदेशेनैवाधीयत इति । तस्याप्याद्याभिमत
मध्ययनमध्यय
नान्तरपूर्वकत्वेन वेदवदपौरुषेयं स्यात् । वेदाध्ययनपूर्वकमेव वेदा
ध्ययनं कर्त्तुरदर्शनादिति चेत् । इदमपि प्राक् प्रत्यूढं प्रतिक्षिप्तं । दृश्यन्ते हि
विच्छिन्नक्रियासंप्रदायाः । कृतकाश्चेत्यादिना । नाप्यदर्शनमात्रमभावं गमयतीति
कृत्वा व्यभिचार एव वेदाध्ययनत्वादित्यस्य हेतोः । तस्मात् वेदत्वं विशेषण
[p. 162b ] मध्ययनस्य हेतोरतिशय
भाग् न भवति विशेषाधायकन्न भवति । विपक्षविरो
धाभावेन विपक्षादव्यावर्त्तनात् । उपात्तमपि विशेषणमनुपात्तसमं ।

किञ्च । यत्किञ्चिद वेदाध्ययनं सर्वन्तदध्ययनान्तरपर्वकमिति वेदेन

[p. 455 ]विशेषितेपि हेतौ व्याप्तिर्न सिध्यति । विपर्यये बाधकप्रमाणाभावेन सर्वस्य वेदा
ध्ययनस्य तथाभावसिद्धेरध्ययनान्तरपूर्वकत्वासिद्धेः । यादृशं त्वध्ययनं स्वयं

कर्त्तुमशक्तस्य तन्निमित्तमध्ययनान्तरनिमित्तं दृष्टं तत्तथेत्यध्ययनान्तरपूर्वकमे
वेति स्यात् । स्वयं कृत्वाध्येतुमशक्तस्य यदध्ययनन्तस्य दृष्टे विशेषजाड्यादि
लक्षणं तन्निमित्ततया परपूर्वाध्ययननिमित्ततया । तत्त्यागेन तस्य जाड्यादिनि
मित्तस्याध्ययनस्य यथा परिदृष्टे विशेषस्य त्यागेन । यद्वा तन्निमित्ततया शक्ति
निमिततया । दृष्टेऽवगते विशेषेस्वयं कृत्वाध्ययनलक्षणे
तत्त्यागेन तस्य विशे
षस्य त्यागेन वेदाध्ययनत्वसामान्यस्य ग्रहणं शक्तस्याशक्तस्य वा सर्वं वेदाध्ययन
मध्ययनान्तरपूर्वकम्वेदाध्ययनत्वसामान्यादिति क्रियमाणं व्यभिचार्येव । किमिव
। हुताशनसिद्धौ । अग्निसिद्धौ पाण्डुद्रव्यत्ववत् । अग्निसाध्ये धूमे यः पाण्डु
विशेषो दृष्टस्तत्त्यागेन पाण्डुद्रव्यसामान्यमुपादीयमानमग्निसिद्धौ यथा व्यभिचा
रि
तद्वदित्यर्थः ।

एतेनानन्तरोक्तेन व्यभिचारित्वप्रतिपादनेन वचनादयः । आदिशब्दात् पुरुष
त्वादयः प्रत्युक्ताः । यथा तेपि व्यभिचारिण इति ।

कस्मिन् साध्ये । रागादिसाधने । रागादिसिद्धौ । यादृशो रागादिप्रभवो
वचनविशेषो दृष्टस्तत्त्यागेन वक्तृत्वसामान्यस्य व्यभिचारात् ।

अस्तु वेत्यभ्युपगम्याप्याह । सर्वथाप्येवंकृत्वा वेदस्यानादिता सिध्ये
दादिरहि
तत्वमात्रं सिध्येत् । नापुरुषाश्रयः । अपौरुषेयत्वन्तु न सिध्येत् ।

अथ तस्मादपौरुषेयमात्रादेवापौरुषेयत्वमिष्यते । तदा स्यादन्योपि लोकव्यव
हारोनादिप्रवृत्तत्वादनराश्रयोपौरुषेयः । पुरुष एव हि स्वयमभ्युह्योपकल्प्याधीयते ।
परतो वा श्रुत्वाधीयते तेषां पुंसामव्यापतकरणानामव्यापृतताल्वादीनां स्वयं

[p. 456 ]शब्दा ध्व
नयन्ति । स्वरूपं प्रकाशयन्ति । येन स्वयं ध्वननेनापौरुषेयाः स्युः । किन्तु
पुरुषव्यापारेणैषां वैदिकानां शब्दानां ध्वननाल्लौकिकवाक्यवत् पौरुषेयत्वमेव ।

अपि स्युरपौरुषेयास्सम्भाव्यत एषामपौरुषेयत्वं यदि पुरुषाणामादिः स्यात् ।
अध्ययनं चानादिस्तदाप्याद्यस्य पुरुषस्याध्ययनमन्यपूर्वकमध्ययनान्तरपूर्वकं न
सिध्यति । किङ्कार
णम् । अध्यापयितुरन्यस्य पुरुषस्याभावात् । तत्
प्रथमोध्येता तस्य वेदस्य प्रथमोध्येता स्वयमभ्युह्य वेदमधीत इति कर्तैव स्याद्
वेदस्य । तदिति तस्मादयं वेदाध्ययनलक्षणो व्यवहार एकस्मादधीत्यापरमध्या
पयति । सोप्यन्यमिति पूर्वपूर्वदर्शनप्रवृत्तोनादिः पुरुषव्यवहार इति पुरुषैरेवायं
[p. 163a ] रचितो व्यवहार इति स्यान्नापौरु
षेय एव । किमिव । डिम्भकपांसुक्रीडा
वत् । डिम्भका बालास्तेषां पांसुक्रीडा यथा पूर्ववत्दर्शनप्रवृत्तत्वादनादिः पुरुष
व्यवहारस्तद्वत् । आदिशब्दाद् भोजनादिव्यवहारः ।

अनादित्वादित्यादि । अनादित्वाद् वेदस्यापौरुषेयत्वेभ्युपगम्यमाने म्ले च्छा
दिव्यवहाराणामिति स्वकुलक्रमागतानां मातृविवाहादिलक्षणानामनादित्वात्
तथाभावो वेद
वदपौरुषेयत्वं स्यात् । आदिशब्दादार्यव्यवहारस्यानादेः परिग्रहः ।
तथा नास्तिक्यवचसामपि धर्माधर्मपरलोकापवादप्रवृत्तानामनादित्वात्तथाभावः ।
अपौरुषेयत्वं स्यात् । अनादित्वमेव तेषां कथमिति चेदाह । पूर्वसंस्कारसन्ततेः
पूर्वसंस्कारवशात् सन्तानेन प्रवृत्तेरित्यर्थः । म्लेच्छव्यवहारा अनादयः । के
पुनस्त इत्याह । मृते
पितरि पुत्रेण मातृविवाहः कार्य इति । म्लेच्छानां केषां
चिद् व्यवहारः । आदिशब्दाद् वृद्धानाम्मारणं संसारमोचनार्थमित्यादिव्यवहार
परिग्रहः । आदिशब्दोपात्तमाह । मदनेत्यादि । म द न त्र यो दश्याम्पर्वणि मदनो
त्सवः । अत्राप्यादिशब्दात् पुत्रजन्मोत्सवादयोप्यनादयः । नास्तिकानां लौ का य

[p. 457 ]ति का नाम्वचांसि च । किंभूतान्यपूर्वपरलोका
द्यपवादीनि । अपूर्वस्य धर्माध
र्मस्य परलोकस्य चापवादीनि प्रतिक्षेपकाणि । तान्यप्यनादीनीति । लिंगविपरि
णामेन सम्बन्धः । २४८

कथं पुनर्म्लेच्छादिव्यवहारादीनामनादित्वमित्याह । न हीत्यादि । ते च
व्यवहारास्तानि च नास्तिक्यवचांसीति नपुंसकमनपुंसकेनैकवच्चान्यतरस्यामि 257

Pāṇini 1. 2. 69

ति नपुंसकस्यैकशेषः । तेनायमर्थः । तान् व्यवहारां
स्तानि च नास्तिक्यव
चांसि परैरन्यैः पुरुषैरनाहितसंस्कारा अव्युत्पन्नबुद्धय इदानीन्तना न प्रवर्त्तयन्ति ।
किन्तु व्युत्पादितबुद्धय एव । तेप्यपरैस्तेप्यपरैरिति सिद्धमनादित्वं ।

येप्यपूर्वं काव्यादिकं कुर्वन्ति । तेषामप्यन्यकृतेनैव संस्कारेण प्रवृत्तेस्तत्कृतोपि
व्यवहारोनादिरिति कथयन्नाह । स्वप्रतिभेत्यादि । स्वप्रतिभया स्वबुद्ध्या
रचित
स्समयः काव्यादिलक्षणो यैस्तेषामपि तावत् पुरुषाणां यथाश्रुतः परस्मात्
समस्तो व्यस्तो वा योर्थः । तत्र ये विकल्पास्तेषां संहार एकत्रोपादानम्वर्गीकरणमिति
यावत् । तेनैव प्रकारेण प्रवृत्तेर्ग्रन्थादीनां करणात् । स्वप्रतिभारचितोपि ग्रन्थो
वस्तुतः परपूर्वक एव । कथन्तर्हि स्वकृत इत्युच्यते इत्याह । तत्काव्यादिकमपर
पूर्वक
मित्युच्यत इति सम्बन्धः । केनचित् स्वयं कृतमित्युच्यते । किं कारणं ।
कुतश्चिदुपदेष्टुः किञ्चिदर्थजातमागतमिति कृत्वा । एकस्योपदेष्टुः प्रबन्धेनाभा
वात् । तदेवं स्वप्रतिभारचितोपि तावद् ग्रन्थः परमार्थतः परपूर्वक एव । प्रागेव
किम्पुनर्यथादर्शनप्रवृत्तयः । परेभ्यो यथादर्शनमेव प्रवृत्तिर्निवृत्तिर्येषां ते तथोक्ताः
। [p. 163b ]
सम्यग्मिथ्याप्रवृत्तयः । सम्यग् मिथ्या च प्रवृत्तिराचरणं येषां लोकव्यवहाराणान्ते
तथोक्ताः । तत्र सम्यक्प्रवृत्तयः पूज्यपूजादयः । मिथ्याप्रवृत्तयः कामोपसंहिता
दयः । एते च स्फुटमेव परपूर्वकाः ।

अत्र व्यभिचारमाशंकते । नन्वित्यादि । प्रथमकल्पे भवा आदिकल्पिकाः ।

[p. 458 ]तेष्वदृष्टा व्यवहाराः इष्यन्ते । न हि तैः पूर्वेभ्यो
व्यवहारा उपलब्धास्तेषामेव
प्रथमत्वात् ।

तेषामपीत्यादिना परिहरति । तेषामप्यादिकल्पिकानाम्पुंसामन्यसंस्कारा
हितानां पूर्वजन्मप्रसरेषु पूर्वदृष्टव्यवहारेणाहितसंस्काराणां पश्चाद् यथाप्रत्यययं ।
यथा सहकारिसन्निधानं प्रबोधात् प्रवृत्तेः । तेपि नापरपूर्वकाः । २४८ a.b.

भवत्वनादित्वात् सर्वेषां म्लेच्छादिव्यवहाराणामपौरुषेयत्व
मिति चेत् ।
तादृशेनादित्वमात्रेण सर्वव्यवहाराणामपौरुषेयत्वे सिद्धेपि को गुणो भवेत् ।
नैव कश्चित् । तथा हि कामं भवेदविसम्वादकमित्यपौरुषेयत्वमिष्टं । तच्चा
पौरुषेयत्वं विसम्वादकानामपि केषांचिल्लोकव्यवहारणामस्तीति नापौरुषेयत्वम
वितथत्वस्य साधकं व्यभिचारादिति किन्तेनापौरुषेयत्वेन कल्पितेन ।

अथ
वेदवाक्यानामेवापौरुषेयत्वमिष्यते । तदा वेदवाक्यानामेवापौरुषे
यत्वे सत्यपि तद्वाच्येष्वर्थेषु संशय एव पुनरिति भूयः । अपौरुषेयत्वमपि कल्पयित्वा
भूयः संशय एव प्राप्त इत्यर्थः । किं कारणम् । अर्थभेदानां वेदार्थव्याख्यानविक
ल्पानामाचार्यभेदेन दर्शनात् ।

यदीत्यादिना व्याचष्टे ।

अपौरुषेयत्वेपि यदि वेदवाक्यं यथा
स्वं प्रतिनियतामेव । तदर्थप्रतिभां ।
वेदवाच्यार्थालम्बनाम्बुद्धिप्रवृत्तिकामस्य यदि जनयेत्तदा विपरीतार्थसमारोपाभा
वादाश्वासनं स्याल्लब्धाश्वासः पुरुषो भवेत् । तत्तु नास्ति । यस्माद् । यथे
ष्टन्तु समारोपापवादाभ्यामधिकशब्दप्रक्षेपेण शब्दान्तरापह्नवेन वेत्यर्थः । विरु
द्धशास्त्रव्यवहारिणो नै रु क्ताः । आदिशब्दाद् वै या क र णा दि
परिग्रहः ।
वेदवाक्यानि विशसन्तो नानार्थान् कुर्वन्तो दृश्यन्ते । न च ते परस्परविरोधिनो
व्याख्याभेदोपनीता अर्थास्तेषाम्वेदवाक्यानान्न संघटन्त एव सम्भवन्त्येवेत्यर्थः ।

[p. 459 ]किं कारणम् । अर्थनिवेशस्यार्थवाचकत्वेन प्रवर्त्तनस्य समयप्राधान्यात् ।
संकेतप्रतिबद्धत्वात् । एकस्यापि वाक्यस्य यथासमयमनेकार्थविकल्पसम्भवात्
संशय एव । प्रकृतिप्रत्ययानुसारेण च वेदवाक्यानां व्याख्यानात् । तेषां च निय
तार्थत्वान्न वेदवाक्येष्वनेकार्थविकल्पसम्भव इत्यपि मिथ्या । किं कारणं ।
प्रकृतिप्रत्ययानामनेकार्थपाठसम्भवात् । एकापि हि प्रकृतिरनेकेष्वर्थेषु पठ्यते ।
तथा प्रत्ययोपीति । तदवस्थ एव यथाभिप्रायमर्थसंस्कारभेदात् संशयः ।

स्यादेत
द् । रुढिमाश्रित्य वेदार्थव्याख्यानात् प्रकृतिप्रत्ययानामनेकार्थ- [p. 164a ]
पाठेपि न संशय इत्यप्यसत् । किं कारणं । रुढेरप्येकान्तेन स्वयमेवाननुमते
रनङ्गीकरणात् । एतदेव कुतः । अरूढशब्दबाहुल्यात् । अरूढा एव ये लोके
शब्दास्ते वेदे बाहुल्येन दृश्यन्ते । तद्यथा जर्भुराण²⁵⁸

In the Vedic mantras.

प्रभृतयः । ततो न तत्र रूढि
शब्दान्निर्ण्णयः । तत्र तदर्थस्यारूढशब्दार्थ
स्य निर्ण्णये व्याख्यातृपुरुषोपदेशापेक्ष
णात् । तदुपदेशस्य च पुरुषोपदेशस्य च । तदिच्छानुवृत्तेः पुरुषेच्छानवृत्तेरनि
र्णय एव वेदवाक्यार्थेषु । २४९

अपि चायं वे द वा द्यपौरुषेत्वं साधयन् वर्ण्णानाम्वा साधयेद् वाक्यस्य वा ।
वाक्यविकल्पेनैव पदस्याप्यभिधानं द्रष्टव्यं ।

१ वर्ण्णविकल्पमधिकृत्याह । तत्रेत्यादि । अन्याविशेषादिति । लौकि
के
भ्यो वर्ण्णेभ्यो वैदिकानामविशेषात् । वर्ण्णानामपौरुषेयत्वसाधने किम्फलम्भेत्
। नैव किञ्चित् ।

न हीत्यादिना व्याचष्टे । यस्मान्न हि लौकिकवैदिकवाक्ययोर्नाना वर्ण्णाः ।

[p. 460 ]किन्तर्हि । यथा वैदिका अकारादयोऽभिन्नास्तथा लौकिका अपि । एकत्वेन
प्रत्यभिज्ञायमानत्वात् । सत्यपि प्रत्यभिज्ञाने यदि लौकिकेभ्यो वैदिकानां वर्ण्णांनां
भे
द इष्यते । तदा भेदेपि । ततः प्रत्यभिज्ञानाद् वैदिकानामकारादीनां प्रत्यु
च्चारणं यदेकत्वन्तस्यासिद्धिप्रसंगात् । किं कारणं । प्रत्यभिज्ञाविशेषात् ।
लौकिकवैदिकवर्ण्णभेदे दृष्टस्य प्रत्यभिज्ञानस्य वैदिकेषु वर्ण्णेष्वविशेषात् । एक
त्वव्यभिचारिणः प्रत्यभिज्ञानात् कथम्वैदिकानामेकत्वं सिध्यतीत्यर्थः । भेदानु
पलक्षणाच्च वैदिकवर्ण्णासिद्धिः । लौकिकवैदिकयोर्भेदानुपलक्षणात् ।

अथ स्याद् वैदिकेषु वर्ण्णेष्वेकत्वनिमित्तत्वात् प्रत्यभिज्ञानं प्रमाणमेवान्यत्र
तु सादृश्येन भ्रान्तत्वादप्रमाणमित्यत आह । प्रत्यभिज्ञानादप्रतीतिप्रसङ्गादिति ।
यद्यन्यत्राप्रमाणं घटादावपि तर्हि प्रत्यभिज्ञानाद् क्षणिकत्वाप्रतिपत्तिप्रसङ्गात् ।
अन्यत्त्वादेव । भवद्भि र्मी मां स कैर्ल्लौकि
कवैदिकवर्ण्णभेदानभ्युपगमाच्च ।
तेषाञ्च वर्ण्णानामपौरुषेयत्वसाधनेभ्युपगम्यमाने ते वर्ण्णाः सर्वत्र लोके वेदे च
तुल्या इति किमनेन मी मां स के नैवमपौरुषेयत्वं साधयता परिशेषितं परि
त्यक्तम्वर्ण्णजातं यत् पौरुषेयं स्यात् । तथा वै लौकिकवैदिकवर्ण्णानामपौरुषेयत्वे
सति सर्वः शाब्दो व्यवहारो लौकिको वै
दिकश्चापौरुषेयो न च सर्वोऽवितथो
न च सर्वः सत्त्यार्थः । अपौरुषेयत्वेपि वितथार्थस्य सम्भवात् । इति हेतोर्व्यर्थः
परिश्रमोऽपौरुषेयत्वकल्पनायाः

२ अथेत्यादिना द्वितीयपक्षोपन्यासः । अथ वाक्यमपौरुषेयमिष्टं ।
तदसत् । तथा हि वाक्यन्न भिन्नम्वर्ण्णेभ्यो विद्यते । किं कारणं । दृश्यस्यानु
पलम्भनात् ।

[p. 164b ] न हीत्यादिना व्या
चष्टे । न हि वयन्देवदत्तादिपदवाक्येषु । देवदत्तादिपदेषु
वाक्येषु च दकारा-दीनां वर्ण्णानां यः प्रतिभासस्तं मुक्त्वाऽन्यवर्ण्णात्मकं पद

[p. 461 ]वाक्यप्रतिभासं बुद्धेः पश्यामः । द्वितीयवर्ण्णप्रतिभासवत् । यथा दकारे प्रतिभास
माने तत्समानकालमेव द्वितीयो वर्ण्णो न प्रतिभासते । तद्वन्न पदवाक्यं प्रति
भासते । न चाप्रतिभासमानं ग्रहणे बुद्धौ ग्राह्य
तयेष्टमुपलब्धिलक्षणप्राप्तं
सदस्तीति शक्यमवसातुं । तथा वर्ण्णेभ्योन्यद् वेति शक्यमवसातुं । न चेति सम्ब
न्धः । अस्तित्वे निषिद्धेन्यत्त्वमपि निषिद्धमेव । तथापि द्वयोरुपादानमत्यन्तसत्त्व
प्रतिपादनार्थं । आकारान्तवत् । यथैकस्मिन्नाकारे भासमाने तत्राप्रतिभासमानं
दृश्यमाकारान्तरमन्यन्नास्ति तद्वत् ।

अन्यासम्भवीत्यादि
। अन्येषु वर्ण्णेष्वसम्भवि । अर्थप्रत्यायनकार्यंलक्षणं
कार्यव्यतिरिक्तस्य पदवाक्यस्य गमकमिति चेत् । तथा ह्यप्रतिपत्तिर्देवदत्तादिपद
वाक्येषु दृष्टा । न चेयम्वर्ण्णेभ्यस्तेषां प्रत्येकमनर्थकत्वात् । एकवर्ण्णकालेऽपर
वर्ण्णाभावेन सामस्त्याभावाच्चातोवगम्यतेऽस्ति तत्पदवाक्यं यत इयमर्थप्रती
तिर्भवतीति ।

स्यादित्यादिना प्रतिविधत्ते । स्याद् वर्णेभ्यो
र्थान्तरं पदादि । यदि तेषु
वर्ण्णेषु सत्स्वपि तदर्थप्रतीतिलक्षणं कार्यन्न स्यात् । यावान् वर्ण्णसमुदायोर्थप्रति
पादनाय संकेतितस्तावतो यद्यर्थप्रतीतिर्न स्यात् स्यादेतत् । यावता भवत्येव ।
तदुक्तं ।

नान्यथानुपपत्तिस्तु भवत्यर्थमतिं प्रति ।

तदेवास्यानिमित्तं स्याज्जायते यदनन्तरमिति । स्फोट० ९५

न भवतीत्यादि परः । न भवति वर्ण्णेभ्योर्थप्रतीतिः ।
किं कारणं । तेषा
म्वर्ण्णानामविशेषेपि पदवाक्यान्तरेर्थप्रतीतेरसम्भवात् । यदि हि वर्ण्णेभ्योर्थप्र
तीतिः स्यात् तदा सर इत्यस्मिन् पदे यादृश्यर्थप्रतीतिस्तादृश्येव रस इत्यत्रापि
स्याद् उभयत्र वर्ण्णानान्तुल्यत्वात् । एवं वाक्येपि सदृशवर्ण्णे बोद्धव्यं । न च
भवति । तस्मान्न वर्ण्णेभ्योर्थप्रतीतिलक्षणं कार्यमिति ।

नेत्यादिना परिहरति । तेषाम्वर्ण्णा
नां वाक्यान्तरेष्वविशेषासिद्धेः । तथा हि
य एकत्र वाक्ये वर्ण्णा न त एव वाक्यान्तरेषु पुरुषप्रयत्नभेदेन वर्ण्णानां प्रतिवा
क्यम्भिन्नानामेवोत्पत्तेः ।

[p. 462 ]

स एवायम्वर्ण्ण इति प्रत्यभिज्ञानात् प्रतिवाक्यं वर्ण्णानामविशषोऽभेदः सिद्ध
इति चेत् ।

नैतदेवं । किं कारणं । तस्य प्रत्यभिज्ञानस्य व्यभिचारित्वात् । दृश्यते हि
लूनपुनर्जातेषु केशेषु भिन्नेष्वपि
सादृश्यग्रहणाद् विप्रलब्धस्य प्रत्यभिज्ञानं ।
सादृश्यग्रहणं च सदृशस्य स्वरूपग्रहणं न त्वन्यसदृश इति ग्रहणं । अनिदर्शनत्वा
च्चादृष्टान्तत्वाच्च प्रत्यभिज्ञानस्यालिंगस्य । न ह्येकः प्रत्यभिज्ञायमानो वादि
प्रतिवादिसिद्धो दृष्टान्तोस्ति । नापि प्रतिपदं वर्ण्णैकत्वग्राहकं प्रत्यक्षं प्रत्यभिज्ञानं
[p. 165a ] सम्भवति । पूर्वकालसम्बन्धित्वस्येदानीमसन्नि
हितत्वेनाग्रहणात् । ग्रहणे वा श्रोत्र
ज्ञानवत् स्पष्टप्रतिभासः स्यात् । न च भवति । तस्मान्न पूर्वकालवर्ण्णग्रा
हकं । दृश्यमानस्य चेदानीन्तनकालत्वाद् यश्चेदानीन्तनकालसम्बन्धी स्वभावः
स कथं पूर्वकालसम्बन्धी । पूर्वापरकालयोः परस्परविरोधात् कथं प्रत्यक्षेण तत्त्व
ग्रहण उच्यते । सन्निहितविषयं च प्रत्यक्षमिष्यते । न च वर्ण्णस्य सन्निधानं
स
म्भवति सांशत्वात् । अन्त्यवर्ण्णभागकाले च पूर्व्ववर्ण्णभागानामसत्त्वात् । तेन
न वर्ण्णेषु प्रतिपदमेकत्वग्राहकं प्रत्यक्षं प्रत्यभिज्ञानं सम्भवति ।

तस्मात् स्थितमेतत् प्रतिवाक्यं भिन्ना एव वर्ण्णास्तेषामेव भेदार्थप्रतीते
र्भेद इति ।

ननु वर्ण्णा निरर्थका इत्युक्तन्तत्कथन्तेषामेव भेदादर्थप्रतीतेर्भेद इत्युच्यते ।

सत्त्यं । सन्तो वर्ण्णा निरर्थका वि
कल्पविषयास्तु सामान्यरूपा एव प्रति
वाक्यं भिन्ना वर्ण्णा वर्ण्णस्वलक्षणा भेदेनाध्यस्ता वाचका इष्यन्ते । तेन वर्ण्णाना
मेव भेदादर्थप्रतीतेर्भेद इत्युच्यते । यदि तु वर्ण्णभेदादयमर्थप्रतीतिभेदो नेष्यते
किन्तु वर्ण्णाविशेषेपि । ततो व्यतिरिक्तस्य वाक्यस्य भेदादर्थप्रतिपत्तिभेदः
। स एव कार्यभेदः स्यात् । सा चार्थप्रतीतिर्वाक्याद् भवेत् । तच्च
वाक्यम
तीन्द्रियम्वर्ण्णव्यतिरेकेणेन्द्रियबुद्धावप्रतिभासनात् । इति एवं कुतः स्यात् । वाक्यात्
स प्रतीतिर्न स्यात् । सम्बन्धस्यागृहीतत्वात् ।

स्यादेतद् । अदृश्यमपि तद्वाक्यमिन्द्रियवत् सन्निधिमात्रेण प्रतीतिं जन
यति । प्रतीत्यन्यथानुपपत्या च वाक्यकल्पनेत्यत आह ।

सन्निधिमात्रेण वाक्यस्य प्रतीतिजननेऽभ्युपगम्यमाने । इन्द्रिया
दिवदव्युत्प

[p. 463 ]न्नस्याप्यकृतसंकेतस्यापि पुंसोर्थप्रतीतिर्वाक्यात् स्यात् । न च भवति । तस्माद्
वर्ण्णेभ्यः संकेतबलादेवार्थंप्रतीतेर्भावात् कथमन्यथानुपपत्त्या वाक्यकल्पना ।
तस्मान्न वाक्यन्नाम किञ्चिदर्थान्तरम्वर्ण्णेभ्यो यस्यान्यस्यापौरुषेयत्वं साध्येत ।
तदभावाद् वाक्याभावाद् वर्ण्णा एव केवलमवशिष्यन्ते । ते चाविशिष्टाः सर्वत्र
तेषामपौरुषेयत्वसा
धने ।

वेदनाविशिष्टरूपाणां लौकिकानामपि वर्ण्णानामपौरुषेयत्वं साधयितव्यम्
। अत्र च प्रथमपक्षे वर्ण्णापौरुषेयत्वसाधनपक्षे प्रत्युक्तं । व्यर्थः परिश्रम इति ।
२४९-२५०

अपि चेत्यादि । अनेकावयवात्मत्वे वाक्यस्य कल्प्यमाने तेषामवयवानां
पृथक् प्रत्येकं निरर्थका यदि ।

तेपीत्यादिना व्याचष्टे । तस्य वाक्यस्य बहवोवयवाः पृथक् प्र
कृत्या स्व
भावेन यद्यनर्थकास्तदा वाक्यमप्यनेकावयवसमुदायात्मकं तद्वदेवानर्थकं । तत
श्चातद्रूप इत्यनर्थकत्वेनावाचकरूपेऽवयवसङ्घाते ताद्रूप्यं वाचकवाक्यरूपमर्थवत्त्व
मिति यावत् । कल्पितं समारोपितम्भवेत् । सिंहतादिवत् । यथा सिंहो माणवक
इत्यादिषपचारेषु । माणवकादिष्वतद्रूपेषु सिंहादिकमारो
पितन्तद्वत् ।

[p. 165b ]

अर्थवानित्यादिना व्याचष्टे । अर्थवानेवात्मा । वाचक एव स्वभावो वाक्यं ।
ते चावयवा वाक्यस्य स्वयमनर्थकाः । तेषु च स्वयमनर्थकेष्ववयवेषु सोर्थवान् वा
क्यात्मा कल्पनासमारोपितः स्यात् । सिंहतादिवत् माणवकादिषु । इति हेतोस्स
वाचक आत्मा कल्पनारचितत्वात् पौरुषेय एव । २५१

अथ माभूदेष दोष इति प्रत्येकं वाक्य
स्यावयवाः वाक्यार्थेन सार्थका इष्यन्ते ।

[p. 464 ]तदा प्रत्येकमवयवानां सार्थकत्वे मिथ्यानेकत्वकल्पना एकस्याप्यवयवस्य परिसमा
प्तार्थत्वादवयवान्तरापेक्षा वाक्यस्य न युज्यत इत्यर्थः । यदा चैकावयवगत्या च ।
एकस्यापि वाक्यावयवस्य ग्रहणे वाक्यार्थप्रतिपत्प्रतीतिर्भवेत् ।

अथ स्याद् । एकावयवगत्यापि सामान्येन
वाक्यार्थप्रतीतिर्भवत्येव ।
यदाह । भ र्त्तृ ह रिः । सर्वेषाम्पृथगर्थवत्ता सर्वेषु प्रतिशब्दं कृत्स्नार्थपरिसमाप्तेः ।
तथा यदेव प्रथमं पदमुपादीयते तस्मिन् सर्वरूपार्थोपग्राहिणि नियमानुवादनिबन्ध
नानि पदान्तराणि विज्ञायन्त 259

Bhāgavṛtti 259 ?

इति । तत्कथमुच्यते वृथानेकत्वकल्पनेति ।

नैष दोषो यस्मात् । विवक्षितार्थविशेषापेक्षयैतदुच्यते ।

प्रत्येकं सा
र्थकत्वेपि मिथ्यानेकत्वकल्पना ।

एकावयवगत्या च वाक्यार्थप्रतिपद् भवेदिति ।

नापि कश्चिदवयवः कारकविशेषस्याभिधायकोन्यश्च क्रियाविशेषस्या
भिधायक इति वाक्यावयवानां प्रत्येकं सार्थकत्वात् साफल्यं युक्तं । क्रियाविशेषा
नन्वितस्य कारकविशेषस्याभिधातुमशक्यत्वात् । तदन्वितस्य त्वभिधाने मिथ्या
नेकत्वकल्पनेत्यादिदोष
स्तदवस्थ एवेति ।

परिसमाप्तार्थेत्यादिना व्याचष्टे । परिसमाप्तेर्थो यस्य शब्दरूपस्य तत्तथा ।
ते चावयवा वाक्यगतास्तथाविधा इति परिसमाप्तार्थरूपाः पृथक् प्रत्येकं । इति
हेतोः प्रत्येकन्तेऽवयवा वाक्यं प्रसक्ताः । तथा च नानेकावयवं वाक्यं । अनेके
नावयवेन युक्तमेकम्वाक्यं न स्यादित्यर्थः । प्रत्येकं चावयवानां सा
र्थकत्वे एकाव
यवप्रतिपत्त्या समस्तवाक्यार्थप्रतिपत्त्या समस्तवाक्यार्थप्रतिपत्तेरवयवात्तरं प्रति
अपेक्षा श्रोतुर्न स्यात् । कालक्षेपश्च न स्यात् । कालहरणेन वाक्यार्थप्रतीतिर्न
स्यादित्यर्थः । किङ्कारणं । तस्य वाक्यार्थस्य निष्कलात्मनो निर्विभागस्य
क्षणेनैकेन प्रतिपत्तेः । एतदेव कुत । एकज्ञानोत्पत्तौ तस्य वाक्यार्थस्य निः
शेषागमात् ।

[p. 465 ]

अन्ये त्वन्यथा व्याचक्षते । एका
वयवप्रतिपत्त्या च वाक्यार्थप्रतिपत्तौ तस्या
वयवस्य कालक्षेपश्च न स्यात् । किङ्कारणं । तस्यावयवस्य निःकलात्मनः क्षणे
नैकेन प्रतिपत्तेः । किं कारणम् । एकज्ञानोत्पत्तौ तस्य निर्भागस्यावयवस्य निः
शेषावगमात् ।

अन्यथेति यद्येकज्ञानक्षणेन सर्वस्य ग्रहणं न स्यात् तदा गृहीतागृहीतस्वभाव
योरेकत्वविरोधात् । विरुद्धयोरेक
त्वायोगात् । २५२

[p. 166a ]

अथ मा भूदयन्दोष इति सकृच्छ्ररुतिरिष्यते । तदा सकृच्छ्रुतौ च सर्वेषामव
यवानां कल्प्यमानायां कालक्षेपो न युज्यते । २५२

मा भूदित्यादिना व्याचष्टे । अवयवान्तराणामप्रतीक्षणेनैकस्मादेवावयवाद्
वाक्यार्थसिद्धेर्वाक्यार्थनिश्चयात् कारणाद् अनेकावयवत्वहानिर्वाक्यस्येति कृत्वा
सर्वेषाम्वाक्यावयवानां सकृच्छ्रवणमिष्यते । तदापि कालक्षेपो न युक्त एव ।

किं कारणम् । एकावयवप्रतिपत्तिकाल एव सर्वेषामवयवानां श्रवणात् । क्रमेण
च श्रवणं दृष्टं । क्रमश्रवणे चावयवानां पृथक् पृथगर्थवतां सतामेकस्मादेवावयवा
त्तदर्थसिद्धेर्वाक्यार्थसिद्धेरन्यस्यावयवस्य वैयर्थ्यात् । एतच्चानन्तरमेवोक्तं ।

सकृत्सर्वावयवश्रवणे परन्दोषन्दर्शयन्नाह । सकृच्छ्रुतौ सर्वावयवानां युग
पद्ग्रहणेभ्युप
गम्यमाने पृथक् प्रत्येकमर्थेषु वाच्येष्वदृष्टसामर्थ्यानामवयवानां
सहितानामप्यर्थवत्ता च न सिध्यति ।

स्यादेतत् । सहितेष्ववयवेष्वर्थदर्शनादर्थप्रतीतेः पृथगप्यवयवानामर्थप्रती
तिजननसामर्थ्यमस्त्यतोयमदोष इति ।

तन्न । किं कारणम् । पृथक् प्रत्येकं तेष्ववयवेष्वसतो रूपस्यार्थप्रतिपादन
स्वभावस्य संहतेष्वसम्भवात् ।

केव
लानामवयवानां यद्रूपन्ततोन्यदेव समुदितानामर्थप्रतिपादनसमर्थं रूपमु

[p. 466 ]पपद्यत इत्यत आह । अर्थान्तरानुत्पत्तेश्च । पूर्वकादसमर्थरूपादर्थान्तरस्य समर्थस्य
रूपस्यानुत्पत्तेश्च । नित्यत्वाद्वर्ण्णानामिति भावः ।

अनित्यवादिनोप्ययन्दोषः किन्नेत्याह । शब्दोत्पत्तीत्यादि । शब्दोत्पत्तिवादि
नस्तावदयमनन्तरोक्तो न दोष एव । किङ्कारणं
। तस्य वादिनः पृथगसमर्था
नामप्यसमर्थानां पुनः पुरुषप्रयत्नकृतादुपकारविशेषात् सहितावस्थायामर्थप्रतिपाद
नसामर्थ्यलक्षणेनातिशयेनातिशयवतामर्थप्रतीतिलक्षणे कार्यविशेष उपयोगात् ।
नित्यवादिनस्तु प्रत्येकमवयवेषु समर्थेष्वेकस्मादप्यवयवादर्थप्रतीतेव्यर्था स्यादन्य
स्यावयवस्य कल्पना ।

एवन्ता
वत्सावयववाक्यपक्षे दोष उक्तः ।

अथ पुनरेकमेवानवयवम्वाक्यं स्यात् । तत्रैकत्वेपि हि वाक्यस्याभ्युपगम्य
माने । तस्याभिन्नस्य निर्भागस्य क्रमशः क्रमेण गत्यसम्भवात् । ग्रहणासम्भवात्
कालभेद एव न युज्यते । यतो न ह्येकस्य क्रमेण प्रतिपत्तिर्युक्ता । किं कारणं ।
गृहीतागृहीतयोरभेदात् । न हि तस्य गृहीतात् स्वभावादगृहीतोन्यः
स्वभावोस्ति
यस्य क्रमेण ग्रहणं स्यात् । भवत्वक्रमेण वाक्यस्य ग्रहणमिति चेदाह । क्रमेण
चेत्यादि । किं कारणं । सर्वस्य वाक्यस्य यो व्यवहारकालो वक्तुः श्रोतुश्च श्रवण
कालः स्मरणकालश्च । तस्यानेकक्षणनिमेषानुक्रमसमाप्तेः । अनेकः क्षणो
यस्मिन्नक्षिनिमेषे सोनेकक्षणनिमेषः तस्यानुक्रमः परिपाटिस्तेनानुक्रमणोत्पत्तेः
[p. 166b ] कारणात्
।

वर्ण्णानामिदं क्रमेण ग्रहणं वाक्यस्य त्वक्रमेणैवेति चेदाह । वर्ण्णेत्यादि ।
वर्ण्णरूपासंस्पर्शिनो वर्ण्णरूपव्यतिरिक्तस्यैकबुद्धिक्षणप्रतिभासिनः शब्दात्मनोप्रति
भासनात् । एतदेव कुतः । वर्ण्णानुक्रमप्रतीतेः वर्ण्णानुक्रमेणैव वाक्यस्य प्रती

[p. 467 ]तेः । न हि क्रमप्रतिभासं वर्ण्णकृतं मुक्त्वाऽपरो क्रम प्रतिभासस्सम्पद्यते श्रोत्र
ज्ञाने । इतश्च नाक्रमस्य वाक्यस्य प्रति
भासः । यतस्तदविशेषेपि त्वन्मते न तेषां
वर्ण्णानामविशेषेपि वर्ण्णानुक्रमकृतत्वाद् वाक्यभेदस्यानुक्रमवती वाक्यप्रतीतिर्न
युगपद्भाविनी । वर्ण्णानुक्रमोपकारानपेक्षणे । वर्ण्णानुक्रमकृतमुपकारं वाक्यं यदि
नापेक्षेत । तदा तैर्वर्ण्णैर्यथाकथंचित् तत्क्रमैरन्यक्रमैरपि प्रयुक्तैर्यत्किञ्चिद्
वाक्यं प्रतीयेत । सरोस्तीति प्रयुक्ते रसोस्तीति प्रतीयेत । व
र्ण्णोपकारानपेक्ष
त्वाद् विनापि वा वर्ण्णैर्वाक्यं प्रतीयेत । न च वर्ण्णोपकारापेक्षया वाक्यप्रतीतिः ।
किं कारणं । तैर्वर्ण्णैरनुक्रमवद्भिरस्य वाक्यस्योपकारायोगात् । क्रमवद्भिः क्रम
वानेवोपकारः कर्त्तव्यस्तथा चोपकार्यस्य क्रमवत्त्वं स्यात् । न चैवमिष्यते ।

अक्रमा एव वर्ण्णा वाक्यस्योपकारका भविष्यन्तीति चेदाह । अक्रमेण
चेत्यादि । अक्रमेण वर्ण्णानां
व्याहर्त्तुमुच्चारयितुमशक्यत्वात् । न च क्रमा
क्रमोपकारव्यतिरेकेणान्यः प्रकारोस्तीति गत्यन्तराभावान्नोपकारका वर्ण्णा
वाक्यस्येति स्थितं । नैव वाक्ये वर्ण्णाः सन्ति । नैव वर्ण्णात्मकं वाक्यं । किन्तर्हि
वर्ण्णेभ्योर्थान्तरमेकमेव शब्दरूपं वाक्यं । व्यञ्जका ध्वनयोनुक्रमवन्तो विशिष्टे
नानुक्रमेण व्यञ्जयन्ति न व्युत्क्रमेण । तदुक्तं ।

यथानुपूर्वीनियमो विकारे
क्षीरबीजयोः ।

तथैव प्रतिपत्तॄणान्नियतो बुद्धिषु क्रमः । 261

Kumārila.

तेन यथाकथञ्चित् प्रयुक्तैरित्यादिरदोष इति ।

व्यञ्जकानुक्रमवशात् तदेकमपि वाक्यं व्यक्त्यनुक्रमादनुक्रमवत् । स्फोट
रूपाविभागेन वर्ण्णानां नादरूपाणां ग्रहणाद् वर्ण्णविभागवच्च पुरुषस्य प्रतिभाति
। परमार्थतोनुक्रमवर्ण्णविभागाभ्यां रहितमपि । तदुक्तं ।

नादस्य क्रमजन्यत्वान्न पू
र्वो नापरश्च सः ।

अक्रमः क्रमरूपेण भेदवानिव जायते ॥

[p. 468 ]

तस्मादभिन्नकालेषु वर्ण्णवाक्यपदादिषु ।

शब्दकालस्वभावश्च नादभेदाद् विभिद्यत इति ॥262

Kumārila.

अत्रोत्तरमाह । अनुक्रमवतेत्यादि । एवम्मन्यते । अवधारणरूपा वाभि
व्यक्तिरनवधारणरूपा वा । तदावधारणरूपाभिव्यक्तिरक्रमस्य वाक्यस्यानु
क्रमवता व्यञ्जकेन प्रत्युक्ता प्रतिक्षिप्ता ।
किं कारणं । व्यक्ताव्यक्तरूपयो
रवधृतानवधृतरूपयोरेकत्र विरोधात् । न ह्यवधृतरूपादन्यदनवधृतं रूपान्तर
मेकस्यास्ति येन तत्पश्चाद् व्यज्येत । तेन यदुच्यते । प्रथमेन वर्ण्णेनाभिव्य
क्तस्यानवधारणादवधारणार्थमन्येषाम्वर्ण्णानां व्यापार इति तदपास्तं । प्रथ
[p. 167a ] मेनैव वर्ण्णेनावधारणरूपया व्यक्तेर्निष्पादितत्वात् । अनवधारण
रूपायां व्यक्तौ
समस्तवर्ण्णेत्यादिनोत्तरम्वक्ष्यति ।

अथ स्याद् । वर्ण्णेभ्यो भिन्नमेव वाक्यं प्रतिभासते न तु ध्वनिसंसृष्टं ।
तदुक्तं ।

कैश्चिद् ध्वनिरसम्वेद्यः स्वतन्त्रोन्यैः प्रकल्पित इति ।

अत्राप्याह । अवर्ण्णेत्यादि । अविद्यमाना वर्ण्णरूपा भागा यस्मिन् वाक्ये
तस्मिन्नभ्युपगम्यमाने पुरुषस्यासकलश्राविणो समस्तवर्ण्णानुक्रमश्राविणः खण्डशः
श्रोतुरित्यर्थः । कदाचिदप्यस
कलस्य वाक्यस्य गतिः श्रुतिर्न स्यात् । किं कारणं
। वर्ण्णव्यतिरिक्तस्यैकस्य वाक्यस्य शकलाभावाद् भागाभावात् । भवति च
लोके कतिपयवर्ण्णश्रवणे पूर्ववाक्यभागश्रवणप्रतीतिः । अथ वर्ण्णैर्भागवतो वाक्य
स्याभ्युपगमात् । कतिपयवर्ण्णश्रवणे पूर्ववाक्यभागश्रवणमिष्यते ।

तदयुक्तम् । एकत्वाद् वाक्यस्य यदि पूर्वभागश्रवणन्तदा सकलश्रुतिः
सर्वात्म
ना वाक्यस्य श्रवणं स्यात् । पूर्वभागाव्यतिरेकात् । अथ न सकल
श्रुतिस्तदा न वा कस्यचिछ्रुतिः स्यात् । पूर्वस्यापि भागस्य श्रुतिर्न स्याद् वाक्य
व्यतिरिक्तत्वादिति ।

तेन यदुच्यते म ण्ड ने न । व्यञ्जकसादृश्याच्च वाक्ये तदात्मग्रहणाभि
मानस्तेन नाश्रवणं सकलश्रवणं वेति ।

तदपास्तं । सकलासकलवर्ण्णभागप्रतिपत्तिकाले निष्कलस्य वाक्यस्याश्रव

[p. 469 ]णात् । न हि व्यङ्ग्यव्यञ्जकयोः सादृश्यम्वर्ण्णावर्ण्णात्मकत्वेन विसदृशत्वात् तत्कथं
वाक्ये वर्ण्णात्मग्रहणाभिमान इति यत्किञ्चिदेतत् ।

अन्ये त्वन्यथा व्याचक्षते । अथोपकार्योपकाराभावेनायुक्तमपि क्रमवद्
व्यञ्जकानुविधानमक्रमस्य वाक्यस्याभ्युपगम्यते । ततश्चासकलश्रुतिरित्यत आह ।
सकलेत्यादि । खण्डशः श्रोतुरपि सकलस्य निष्कलस्य
वाक्यस्य श्रुतिः स्यात् ।
अथ नेष्यते तदा न वा कस्यचित् पुंसः स्यात् । सकलवर्ण्णाश्राविणोपि न वा
निष्कलस्य वाक्यस्य श्रुतिः स्यात् । अन्त्यावस्थायामपि युगपद् वर्ण्णानामश्रवणेन
भागस्यैव श्रवणात् ।

अथ स्याद् । यथा श्लोक एकदा प्रकाशितो नावधारितोन्यदा प्रकाशने
त्ववधारणसहो भवति । पुनः पुनः प्रकाशने त्ववधार्यते । तथा वाक्यं पूर्वध्वनि
भा
वानभिव्यक्तमपि नावधारितं । तेन पूर्वपूर्ववाक्याभिव्यक्त्याहितैस्तु संस्कारै
र्वाक्यावधारणंप्रति प्रत्ययभूतैरन्त्यवर्ण्णश्रवणकाले तदवधार्यते । तस्माद् वर्ण्णेना
नुक्रमवताऽक्रमस्य वाक्यस्य व्यक्तिर्युज्यत एव । तदुक्तं ।

यथानुवाकः श्लोको वा सोढत्वमुपगच्छति ।

आवृत्त्या न तु स ग्रन्थप्रत्यावृत्तिर्निरुच्यते ॥

प्रत्ययैरनुपाख्येयैर्ग्रहणानुगुणैस्त
था ।

ध्वनिः प्रकाशिते शब्दे स्वरूपमवधार्यते ॥

नादैराहितबीजायामन्त्येन ध्वनिना सह ।

आवृत्तपरिपाकायाम्वुद्धौ शब्दोवधार्यत इति ॥263

Kumārila.

एतदेवाह । समस्तेत्यादि । समस्तैर्वर्ण्णैः प्रत्येकं वाक्याभिव्यक्तिपूर्वका ये
कृताः संस्कारा विद्यन्ते यस्या बुद्धेस्सा तथा । तया समस्तवर्ण्णसंस्कारवत्यान्त्यया
ऽन्त्यवर्ण्णविषयया बुद्ध्या निष्कलस्य वाक्यस्यावधारणमि
त्यपि कल्पना मिथ्या । [p. 167b ]
किं कारणं । तस्य वाक्यस्यावर्ण्णरूपसंस्पर्शिनः । वर्ण्णरूपसंस्पर्शरहितस्य श्रोत्र
ज्ञाने कस्यचित् पुरुषस्य कदाचिदप्यप्रतिपत्तेः प्रतिवर्ण्णोच्चारणं प्रतिभासाभाव
इत्यर्थः श्लोकस्य तूच्चारणं प्रतिभासोस्ति ।

अथ स्याद् । वर्ण्णात्मकमेव वाक्यन्तेनेन्द्रियज्ञानविषयमेवेत्यत आह ।

[p. 470 ] वर्ण्णानां चाक्रमेणाप्रतिपत्तेः क्रमेणैव प्रतिपत्तेः कारणात् कुतोक्र
ममेकबुद्धिग्राह्य
म्वाक्यन्नाम ।

अथ स्याद् । अन्त्यवर्ण्णप्रतिपत्तेरुर्ध्व मानसेन ज्ञानेन निरवयवस्य वाक्य
स्यावधारणमस्त्येवेति चेदाह । न चेत्यादि । अन्त्यवर्ण्णप्रतिपत्तेरूर्ध्वमन्यम्वर्ण्ण
व्यतिरिक्तमशकलमखण्डं निर्विभागमित्यर्थः । शब्दात्मानं न चोपलक्षयामः ।

नापि स्वयमयम्वक्ता यथोक्तं शब्दात्मानम्विभावयति । तथा हि तदापि
वाक्यमवधारय
न् वर्ण्णानुक्रममेव बाह्यरूपतयावधारयति । न तु वर्ण्णव्य
तिरिक्तन्निर्विभागम्वाक्यमवधारयति । केवलमयं वक्ता यथा मयोक्तं समाप्त
कलः शब्दोन्त्यायाम्बुद्धौ भातीत्येवं यदि स्यात् । साधु मे स्यादिति या कल्याण
कामताभिप्रेतार्थाशंसा । तया मूढमतिः स्वप्नायते । अस्वपन्नपि स्वप्ने व्यव
स्थितमिवात्मानमाचरति । अधिकरणाच्चे264

Restored.

ति वक्तव्यमिति स
प्तम्यन्तादपि ।
क्यज् । क्यज् विधानेप्येतद्वक्तव्यं स्मर्यत इत्येके । अन्ये त्वाहुः । स्वप्नवाने
वाभेदोपचरात् । अथवा मत्वर्थीयस्यार्श आदिदर्शनेन विधानात् । स्वप्नशब्दे
नोक्तः । तेन कर्त्तुरेवोपमानात् क्यज् प्रत्ययः । सुप्त इवाचरति स्वप्नायत इति
यावत् । अनेनोपहसति ।

स्मरणज्ञानेन तर्हि पदवाक्यमक्रमं गृह्यत इति चेदाह । न हीत्यादि । न हि

स्मर्यमाणयोरपि पदवाक्ययोः सम्बन्धिनो वर्ण्णाः पदवाक्ययोर्भेदव्यवस्थापकाः
क्रमविशेषमन्तरेणाक्रमायामेकस्यां बुद्धौ न हि विभाव्यन्ते किन्त्वनुभवक्रमवत्
स्मरणमपि क्रमेणैवेति यावत् । यदि त्वक्रमायामन्त्यायां बुद्धौ पदवाक्ययोर्वर्ण्णाः
क्रमविशेषमन्तरेणविभाव्यन्ते । तदा तस्यामक्रमायां बुद्धौ पौर्वापर्याभावाद् वर्ण्णा
युगपदेव वि
भाव्यन्त इति कृत्वा तेषां पदवाक्यभेदानां पदभेदानां वाक्यभेदानां
च तत्कृतो वर्ण्णपौर्वापर्यप्रतिभासकृतो भेदो विशेषो न स्यात् । वर्ण्णानां क्रम

[p. 471 ]विशेषप्रतिभासादेव पदवाक्यानाम्परस्परम्भेदस्तदभावे स न स्यादिति यावत् ।

नाप्यक्रममित्यादि । न विद्यते वर्ण्णक्रमो यस्मिन् शब्दरूपे तदक्रमं शब्दरूप
म्वर्ण्णेभ्योन्यन्न पश्याम इत्युक्तं ।
तस्यावर्ण्णरूपसंस्पर्शिनः कस्यचिदप्यप्रति
पत्तेरित्युक्तत्वात् ।

जातिस्फोटस्तु जात्यभावादेव निरस्तः । सति वा तस्मिन्नवर्ण्णक्रमे
शब्दरूपे । तच्छब्दरूपमनित्यम्वा स्यात् नित्यम्वा । वस्तुनो गत्यन्तराभावात् ।
यद्यनित्यन्तदा पुरुषप्रयत्नसम्भूतं पौरुषेयं कथं न तद्वाक्यं । पौरुषेयमेव स्यात् ।
अवश्यं ह्यनित्यमुत्पत्तिमदिति कुतश्चित् स्वहेतोर्भव
ति । तथा ह्याकस्मिकत्वे [p. 168a ]
हेतुरहितत्वे सत्व 265 ? शब्दस्याभ्युपगम्यमाने देशादिनियमः । आदिशब्दात् काल
वस्तुनियमी न स्यादित्युक्तं ।

तच्च वाक्यं पुरुषप्रयत्नेन प्रेरितान्यविगुणानि करणानि येषां पुंसान्तेषाम्भ
वद् दृष्टं पुनरन्यथा वक्तुकामताभावे करणवैगुण्ये वा नेति । न दृष्टमिति पुरुष
व्यापारान्वयव्यतिरेकलक्षणस्य कारणधर्मस्य वाक्यं प्रति दर्शनात पु
रुषव्यापार
एव वाक्यस्य कारणमतः कारणात् पौरुषेयमपि वाक्यं । २५३

अथ नित्यन्तद् वाक्यं तदास्य नित्यत्वेभ्युपगम्यमाने नित्योपलब्धिर्वाक्यस्य
स्यात् । किं कारणं । तस्य नित्यस्य सतो नावरणसम्भवात् । आवरणाभावात् ।

अथेत्यादि व्याख्यानं । अथ तच्छब्दरूपम्वाक्यात्मकन्नित्यं स्यादुपलभ्य
स्वभावं च । उपलभ्यः स्वभावोस्येति विग्रहः । ।
स उपलभ्यः स्वभाव
स्तस्य वाक्यस्य कदाचिन्नापैति न हीयत इति कृत्वा नित्यमुपलभ्येत । यस्मादेवं

[p. 472 ]हि स नित्यः स्याद् न कुतश्चिदपि ज्ञानजननलक्षणादपि सामर्थ्यात् प्रच्यवेत् ।
किं कारणम् । तस्य ज्ञानजननसामर्थ्यस्य तदात्मकत्वान्नित्यशब्दस्वभावात् ।
नापि शब्दाज्ज्ञानजननसामर्थ्यमर्थान्तरं यस्मादर्थान्तरत्वस्य प्रागेव निषिद्धत्वात् ।

भावानुपकारकत्वप्रसङ्गा दित्यत्रान्तरे ।

स्तिमितेन वायुनावरणान्नित्यं नोपलभ्यन्त इति चेदाह । नापीत्यादि ।
तस्य बाह्यस्योपलभ्यात्मनो दृश्यस्य किञ्चिदुपलम्भावरणं सम्भवति । तत्सिद्धौ
प्रमाणाभावात् । सतोपि वा विद्यमानस्यापि चावरणस्य तदात्मानमखण्डतयो
नित्यशब्दात्मानमप्रच्यावयतः । सामर्थ्यतिरस्कारा
योगात् । ज्ञानजननशक्त्यभि
भवायोगात् । यस्मान्न हि तत्र शब्दात्मन्यतिशयमनुत्पादयन्नावरणाभिमतः
किञ्चित्करो नाम । अकिंचित्करश्चार्थः कः कस्यावरणं ज्ञानविबन्धकमन्यद्वेति
प्रकारान्तरेणोपघातकं नैवेति यावत् । निर्लोठितप्रायमेतत् । विचारितप्रायमेतत्
प्राक् । अकिञ्चित्करस्यावरणत्वन्दृष्टमिति कथयन्नाह परः । कु
ड्यादय इत्या
दि । कुड्यादयो घटादीनां कमतिशयमुत्पादयन्ति । कम्वा सामर्थ्यातिशयं खण्ड
यन्ति येनावरणमिष्यन्ते । तस्माद् यथा तेऽतिशयमनुत्पादयन्तो घटादीनामा
वरणमिष्यन्ते । तथा नित्यस्यापि शब्दस्य किंचिदावरणम्भविष्यतीत्यभिप्रायः ।

न ब्रूम इत्यादिना परिहरति । ते कुड्यादयः कञ्चिद् घटादिकमतिशाय
यन्ति वि
शिष्टं स्वभावं कुर्वन्तीति न ब्रूमः । कथन्तर्ह्यावरणमुच्यन्त इत्याह ।
अपि तु न सर्व इत्यादि । न सर्वघटक्षणास्सर्वस्य पुरुषस्येन्द्रियज्ञानहेतवः ।
किन्तर्हि । परस्परसहितास्तु विषयेन्द्रियालोकाः । परस्परतो विशिष्ट
क्षणान्तरोत्पादात् कारणाद् विज्ञानहेतवः । किं कारणम् । अनुपकार्यस्य
[p. 168b ] परैरनाधेयातिशयस्य परम्प्रत्यनपेक्षा
योगात् । परैश्चानाधेयातिशयः शक्तस्वभावो

[p. 473 ]वा स्यादशक्तस्वभावो वा । तत्र शक्तस्वभावस्य नित्यं कार्यजननं स्यादजनन
मन्यस्येत्यशक्तस्वभावस्य स्यादित्युक्तं प्राक् । ते च विषयेन्द्रियादयः । तेन
प्रतिघातिना कुड्यादिनाऽव्यवहिता यदा भवन्ति तदान्योन्यस्योपकारिणः ।
किं कारणम् । अव्यवधानेत्यादि । न विद्यते व्यवधानं यस्य देशस्य
सोव्यव
धानदेशस्तस्य योग्यता सामर्थ्यन्तत्सहकारित्वात् तेषां विषयादीनामन्योन्यातिश
योत्पत्तेः । तेषां पुनरालोकादीनां कुड्यादिकृते व्यवधाने सति । अव्यवधान
देशयोग्यतालक्षणस्य हेतोरभावात् समर्थक्षणान्तरानुत्पत्तेः कारणाद् घटादि
ज्ञानानुत्पत्तिः । यत एवं क्षणिकेषु न सर्वकालमेकस्वरूपानुवृत्तिस्तस्मात्
प
र्वोत्पन्नस्य समर्थस्येन्द्रियादिक्षणस्य स्वरसत एव निरोधात् । सति च व्यव
धायके कुड्येन्यस्योत्पित्सोः समर्थस्य क्षणस्य यथोक्तकारणाभावेनानुत्पत्तेर्ज्ञान
कारणवैकल्यमतः कारणवैकल्यात् । घटादिषु कुड्यादिव्यवहितेषु ज्ञानानुत्पत्ति
रिति कृत्वा कुड्यादय आवरणमुच्यते । न पुनः प्राग् विज्ञानजननयोग्यस्य घटा
देः
प्रतिबन्धात् । किङ्कारणम् । तस्य घटादेर्योग्यस्वभावे स्थितस्य कुड्यादिसन्नि
धानेपि स्वभावादप्रच्युतेः । यस्समर्थः स समर्थ एव । न तस्यान्यथात्वं कर्त्तुं शक्यते ।
तदेवं क्षणिकेषु पदार्थेषु यथोक्तविधिनातिशयमकुर्वदप्यावरणमुच्यते ।

अधुनातिशयकरणेनैवावरणमित्याह । अथवेत्यादि । सम्भवत्यपि भावा
नां
घटादीनां क्षणिकानामन्योन्योपकारः कुड्यादिकृतोप्युकारः सहकारिकृते
उपकारे विवादाभावात् । न त्वावरणमिन्द्रियविषयाभ्यां दूरवर्ति । तत् कथ
मिन्द्रियविषयावुपकरोतीत्याह । अचिन्त्यत्वादित्यादि । नैवं चिन्तयितुं शक्यं दूर
देशवर्त्यावरणं कथं विषयस्योपकारकं । दूरवर्त्तिनाप्ययस्कान्तेनायसः समाकर्ष
णात् ।
हेतुरुपादानकारणं । प्रत्ययः सहकारिकारणन्तयोः सामर्थ्यस्याचिन्त्य
त्वादसर्वविदाऽसर्वज्ञेन ।

[p. 474 ]

यत्र एवन्तेन कारणेन यदिन्द्रियविषययोर्मध्ये स्थितमावरणं । तत्ताविन्द्रियवि
षयावतिशाययेदपि । केन प्रकारेण । विज्ञानोत्पत्तिवैगुण्यतारतम्येन । अपि
शब्दः सम्भावनायां सम्भाव्यतेयमर्थो न ह्यत्र किञ्चिद् बाधकमस्तीति ।

ननु सन्निहितेनावरणेन द्वितीयादिक्षणे तद् द्रव्यं ज्ञानजननासमर्थञ्जन्यते
। न तु सम्पर्क्कक्षण एवानुपकारात् । ततश्च प्रथमे क्षणे तद् द्रव्यमावरणसन्नि
धानेपि दृश्यं स्यात् । ज्ञानजननसामर्थ्यस्याप्रतिबन्धात् ।

नैष दोषः । यो ह्यावरणक्षणस्य जनको दृष्टः स आव्रियमाणस्यापि क्षण
[p. 169a ] स्यासमर्थस्यैव जनको दृष्टो यथा द्विती
यादिषु क्षणेषु । तेनादावप्यावरणक्षण
जनक आव्रियमाणक्षणमसमर्थ जनयेद् । अत एवोच्यते । अचिन्त्यत्वाद्धेतु
प्रत्ययसामर्थ्यस्येति । तेन कुतः प्रथमक्षणे द्रव्यस्यावरणसन्निधाने दर्शनं स्यात् ।
तारतम्यग्रहणे चायमर्थ उपदर्शितः । वैगुण्यमादावर्थस्यावरणकारणेत्रापि कृतं ।
द्वितीयादिक्षणेषु तदावरणमतिशयमाध
त्त इति ।

स्यादेतद् । आवरणस्य वैगुण्याधाने सामर्थ्यमन्वयव्यतिरेकाभ्यामनु
गन्तव्यं । न चान्वयव्यतिरेको विद्येते इत्याह । आवरणभेदेनेत्यादि । कर्प्पट
पटकुड्यादि व्यवधानभेदेन शब्दादौ शब्दगन्धस्पर्शेषु । श्रुतिग्रहणमुपलक्षणार्थ ।
तेन श्रवणदर्शनादीनां मान्द्यतत्पाटवयोर्दर्शनादावावरणसामर्थ्यमनुगम्यते
। अन्यथा
यद्यावरणेन विशेषो नाधीयते । तदा तस्यावरणस्याकिंचित्करस्य यत्सन्निधान
न्तस्य सन्निधानस्याप्यसन्निधानतुल्यत्वात् । तस्य शब्दस्येदमावरणमित्युपसंहारः
सम्बन्धो विकल्पनिर्मित एव स्यान्न वस्त्वाश्रयः ।

विकल्पारोपितार्थक्रियाश्रयो भविष्यतीति चेदाह । न चेत्यादि । न च समा
रोपानुविधायिन्यो न विक
ल्पसमारोपितार्थाश्रया अर्थक्रियास्तासाम्वस्त्वा
श्रयत्वात् । यस्मान्न हि माणवको दहनोपचारादग्निर्माणवक इत्युपचारात् पाके
साध्ये आधीयते नियुज्यते । यत एवन्तस्मात् सत्यामपि कल्पनायामतत्परावृत्तयो
भावाः । तया कल्पनया परावृत्तिर्येषान्ते तथा । तदभावादतत्परा वृत्तयः किन्तु
यथास्वभाववृत्तय एव
स्युः । यथास्वभावं वृत्तिर्येषामिति विग्रहः ।

[p. 475 ]

तदिति तस्मात् । यद्यावरणेन न विशेष आधीयते तदा सत्यप्यावरणे ज्ञाप
येयुर्ज्ञानं जनयेयुरेवेन्द्रियादयः । न चैवं । तस्मात् तेनावरणेनाधेयविशेषा
जन्मविशेषा इन्द्रियादय इति गम्यन्ते ।

न खल्वेवन्नित्यानां शब्दानां कस्मिंश्चिदावरणविशेषे सत्यतिशयहानिरुत्प

त्तिर्वातिशयस्य ।

तदिति तस्मात् । यदि तेषां नित्यानां शब्दानां ज्ञानजननः स्वभावः । सर्वस्य
पुरुषस्य सर्वदा सर्वाणि स्वविषयाणि ज्ञानानि सकृज्जनयेयुः । नो चेद् विज्ञान
जननस्वभावस्तदा न कदाचित् कस्यचित्पुरुषस्य किञ्चिद् विज्ञानं जनयेयुरि
त्येकान्त एषः । कस्यचित् सहकारिणो विकलत्वान्नित्यस्यापि शब्दस्य
सर्वकाल
मश्रुतिरिति चेत् ।

स्यादेतदित्यादिना व्याचष्टे । अपि तु किंचिदेषां नित्यानां शब्दानां प्रतिपत्तौ
प्रतिपत्तिनिमित्तं सहकारि प्रतिनियतं । कस्यचित् किञ्चिदेव वस्तु स्थित्या
नियतमस्ति । तत्सहकारि । कदाचित्काले कस्यचिच्छब्दस्य भवतीति यत्कृतं
सहकारिकृतमेषां शब्दानां कदाचित् क्वचित् प्रदेशे श्रवणमिति । २५४

काम
मित्यादि सि द्धा न्त वा दी । काममेवमित्यर्थः । अन्यस्य सहकारिणः [p. 169b ]
प्रतीक्षा प्रतीक्षणमस्तु न निवार्यते । केवलं नियमस्तु विरुध्यते । पूर्वस्वभाव एव
शब्दः । स्थित इत्ययं नियमो न स्यादुपकारकस्यापेक्षणीयत्वात् ।

न वै वमयमित्यादिनैतदेव व्याचष्टे । न वै कारणानां सहकारीणि प्रतिक्षि

[p. 476 ]पामः । किन्त्वपेक्षन्त एव कारणानि सहकारिणं किं भूतं तद
वस्थोपकारिणं ।
यथाभिमतकार्यजननस्वभावावस्थोपकारिणं । किं कारणं । ततः
सहकारिणः सकाशाल्लभ्यस्यातिशयस्य कार्ये जन्ये उपयोगाद् व्यापारात् ।
तथा शब्दोपि वैदिको यदि किञ्चित् सहकारिणमपेक्ष्य कार्यमात्मविषयं ज्ञानं
कुर्यात् । करोतु कः प्रतिषेद्धा । केवलं पूर्वस्वभावनियत इति पूर्वस्मिन्नेव
स्वभावे स्थित इत्येतन्न स्यात् । किं कारणं । तस्य पूर्व
स्वभावस्य प्रच्युतेः ।
अपेक्षाच्च सहकारिणस्सकाशात् स्वभावान्तरस्यापूर्वकस्य प्रतिलम्भात् ।
अतिशयप्रतिलम्भाभावेऽपेक्षायोगात् । यस्मान्न ह्यनुपर्यपेक्षत इति । उक्त
मेतत्प्राक् ।

अथ सहकारिणः सकाशाच्छब्दोर्थान्तरभूतमुपकारं लभते । तदोपकारस्य
चार्थान्तरत्वे । तस्यायमुपकार इति सम्बन्धाद्यभावोप्युक्तः । आदिशब्दाद् यदि
सम्बन्ध
सिद्ध्यर्थं सहकारिकृत उपकारे शब्दकृत उपकारः कल्प्यते तदा तत्राप्य
परस्तत्राप्यपर इत्यनवस्थादोषादयोप्युक्ताः । तस्य च शब्दस्याज्ञेयत्वं प्रसक्तं ।
किं कारणं । सहकारिकृतादेवोपकारादर्थान्तरभूताज्ज्ञानोत्पत्तैः ।

यत एवन्तस्मात् । एष शब्दो नेन्द्रियं श्रोत्राख्यं । नेन्द्रियार्थयोस्सन्निकर्ष ।
नात्मानं । एतच्च परप्रसिद्ध्योक्तं । अन्यच्चेति प्रयत्नादि
कं । किम्भूतम् ।

[p. 477 ] यिज्ञानोत्पत्तिसमाश्रयम्विज्ञानोत्पत्तिसहकारिणं स्वज्ञानजननेऽपेक्षते । किं कारणं
। सर्वस्य तत्र नित्ये शब्देनुपयोगात् ।

अपि चेत्यादि । यद्यव्यापिता तदा सर्वत्र देशे तेषां शब्दानामनुपलम्भः
स्यात् । तथा हि कथमेकदेशवर्त्तिनं शब्दं तच्छून्यदेशस्थितः पुरुष उपलभेत ।
अप्राप्तग्रहणपक्षेऽयमदोष इति चेत् । अप्राप्त एव श्रोत्रदे
शं शब्दः श्रोत्रेन्द्रियेण
गृह्यते ततः शब्दशून्यदेशावस्थितोपि शब्दं गृह्णीयादतस्सर्वत्रानुपलम्भदोषो न
भवतीति ।

नैतदेवं । किं कारणं । तत्राप्यप्राप्तग्रहणपक्षेपि न व्यवहितस्य ग्रहणं
सम्भवति । किं कारणं । तस्य शब्दस्य योग्यदेशे यावत् स्थितिस्तस्या
स्तारतम्यस्यापेक्षणादिन्द्रियस्य । किमिव । अयस्कान्तादिवत् । यथायस्कान्त
स्याप्राप्ताकर्षकत्वेपि नायो
ग्यदेशावस्थितलोहाकर्षणन्तद्वत् । आदिशब्दाद्
आशीविषादिर्दीपाद्युपघातं कुर्वन् गृह्यते । अन्यथेति यदि शब्दस्य योग्य
देशावस्थानन्तद्ग्राहकमिन्द्रियं नोपेक्षत । तदा योग्यदेशावस्थानतारतम्यभेदेन
स्पष्टास्पष्टप्रतीतिभेदो न स्यात् । भवति च । तस्मात् योग्यदेशापेक्षत्वं ।
योग्यदेशावस्थितस्याप्राप्तस्य शब्दस्य ग्रहणेपि स्पष्टास्पष्टप्रति
भासभेदो न [p. 170a ]
स्यादित्याह । सति चोपलम्भप्रत्यये ताल्वादिव्यापारलक्षणे सर्वदेशे समीपे दूरे च
शब्दास्तुल्यमुपलभ्येरन् । न चैवं । तस्मात् नाव्यापिनः । न तु बौ द्धै रिन्द्रिय
देशमप्राप्तस्यैव शब्दस्येन्द्रियेण ग्रहणमिष्यते कथन्तस्य स्पष्टास्पष्टश्रुतिभेदः ।
तदुक्तं ।

येषामप्राप्त एवायं शब्दः श्रोत्रेण गृह्यते ।

तेषामप्राप्तितुल्यत्वं दूरव्यवहितादिषु ॥

तत्र दूरसमीपस्थग्रहणाग्रहणे समे ।

स्यातान्न च क्रमो नापि तीव्रमन्दादिसम्भव इति ।266

Kumārila.

एवम्मन्यते । यस्य स्पष्टास्पष्टप्रतिभासानि सर्वाण्येव विज्ञानान्यभ्रान्तानि
तस्यायन्दोषो न बौ द्ध स्यास्पष्टप्रतिभासस्य ज्ञानस्य भ्रान्तत्वाभ्युपगमात् । अपरा
परदेशोत्पत्त्या चागच्छतः शब्दस्य ग्रहणात् क्रमो गृह्यते कर्ण्णदे
शे च तीव्रस्य

[p. 478 ]शब्दस्य मन्दस्य चोत्पत्तेस्तीव्रमन्दादिसम्भव इति न काचित् क्षतिः ।

स्यादेतद् । यथा दूरे रूपं रजोनीहारादिसंसृष्टं गृह्यते समीपे तु तदभा
वात् स्पष्टं । तथा शब्दोपि ।

दूरासन्नादिभेदेन स्पष्टास्पष्टः प्रतीयत इति ।

तदयुक्तं । यतो रूपस्यरजोनीहारादेस्संसृष्टताग्रहणं यदि तावत्तयोः
पृथक् पृथग् ग्रहणन्तदा दूरासन्नवर्त्तिनोः
पुरुषयोस्तुल्यो रूपप्रतिभासः स्याद्
यथावस्थितेन स्वरूपेण ग्रहणात् । अथैकत्वेन तयोर्ग्रहणं संसृष्टताग्रहणं कथमस्पष्ट
प्रतिभासं ज्ञानं भ्रान्तन्न स्यात् । भिन्नानामेकत्वे ग्रहणात् कथं चैक रूपस्यानेकाकारः
प्रतिभासः । तदुक्तं ।

जातो नामाश्रयोन्यान्यश्चेतसां तस्य वस्तुन ः।

एकस्यैव कुतो रूपम्भिन्नाकारावभासि तदिति ।267

Kumārila.

ननु देशकालाव्यापि
नः शब्दाः ।

यस्माच्छव्दस्य नित्यत्वं श्रोत्रजप्रत्यभिज्ञया ।

विभुत्वं च स्थितन्तस्य कोध्यवस्येद् विपर्ययं ॥

देशभेदेन भिन्नत्वमित्येतच्चानुमानिकं

प्रत्यक्षस्तु स एवेति प्रत्ययस्तस्य बाधकः ।

पर्यायेण यथा लोके भिन्नान्देशान् ब्रजन्नपि ।

देवदत्तो न भिद्येत तथा शब्दो न भिद्यते ।

तस्माद्या सर्वकालेषु सर्वदेशेषु चैकता ।

प्रत्यक्षप्रत्यभिज्ञानप्रसिद्धा सास्य बाधि
का ।268

Ibid.

तस्माद् व्यापिनः शब्दा इति ।

अत्राप्याह । सर्वेषां पुंसां युगपत्सर्वशब्दोपलम्भः स्यात्, तेषां शब्दानां व्या
पिता यदि । न हि कश्चिच्छब्दः क्वचिद्देशे नास्ति किन्तु सर्वः शब्दः सर्वत्रास्ति
[p. 479 ]व्यापित्वात् । इति हेतोः । सर्वशब्दा युगपदुपलभ्येरन् सर्वदेशावस्थितैश्च पुरु
षैरुपलभ्येरन् । किं कारणं । योग्येन्द्रियत्वात् पुंसां । विषयस्य शब्दलक्षणस्य
नित्यस्य
सतो व्यापित्वेन सदा सर्वत्र सन्निहितत्वात् । नित्यत्वादेव चानाधेया
तिशयस्य प्रबन्धाच्च ।

संस्कृतस्येत्यादि । कर्मणि कर्त्तरि वा-षष्ठी । तेनायमर्थः । प्रयत्ना
भिहतवायुना संस्कृतस्य शब्दस्य संस्कृतेनैवेन्द्रियेणोपलम्भे चाभ्युपगम्यमाने ।
न यथोक्तदोष इति ।

उत्तरमाह । कः संस्कर्त्ता विकारिणः शब्दस्य । नैव कश्चित् ।

स्यादेतदित्यादिना व्याचष्टे । स
र्वकालं सन्नपि न सर्वः शब्द उपलभ्यते [p. 170b ]
सर्वेण पुरुषेण । किं कारणं । संस्कृतस्य शब्दस्य प्रयत्नाभिहतेन वायुना संस्कृते
नेवेन्द्रियेणोपलम्भादिति । तत्र तयोर्मध्ये न तावत् संस्कृतस्य शब्दस्योपलम्भः ।
किं कारणम् । अनाधेयविकारस्य शब्दस्य संस्कारयोगात् । इन्द्रियस्य त्वनि
त्यत्वादाधेयविशेषस्य प्रयत्नाभिहतेन वायुना स्यात् संस्कारः । यदाह ।

प्रयत्नाभि
हतो वायुः कोष्ठ्यो यातीत्यसंशयं श्लो० शब्द० १२२

कर्ण्णव्योमनि संप्राप्तः शक्तिं श्रोत्रे नियच्छति श्लो० शब्द० १२४

शब्दरूपप्रतिपत्त्यन्यथानुपत्त्या चेन्द्रियस्य शक्तिः कल्प्यते । शक्तिरूपश्च
संस्कार इष्यत इति ।

तत्राह । तदपि संस्कृतमिन्द्रियं शृणुयान्निखिलं निरवशेषं शब्दं ।

तत्रेत्यादिना व्याचष्टे । यदि संस्कृतेनैवेन्द्रियेण शब्दस्योपलम्भ इति कृत्वा
ऽसंस्कृतेन्द्रियः पुरुषो नोपलभते । तदा यस्येन्द्रियसंस्कारः
कृतः स सर्वशब्दान्
युगपच्छणुयादिति पूर्वः प्रसङ्गोऽनिवृत्त एव ।

अथ स्याद् । यथा शब्दप्रतिपत्त्यन्यथानुपपत्त्यैन्द्रियस्य संस्कारकल्पना

[p. 480 ] । तथा शब्दविशेषप्रतिपत्त्यन्यथानुपपत्त्या संस्कारविशेषकल्पना । यदाह ।

तथैव तद्विशेषोपि विशिष्टश्रवणाद् भवेदिति ।

तस्मात् संस्कारभेदात् प्रतिविषयम्भिन्नत्वादिन्द्रियस्यैकार्थनियमः । एकस्यैव
शब्दस्य ग्र
हणं यदि । २५८

एवं सत्यनेकशब्दसंघाते । विचित्रशब्दमूहात्मके कलकलशब्दे श्रुतिः कथं
नैव स्यात् । दृष्टा च ।

अथापीत्यादिना व्याचष्टे । इन्द्रियस्य ये संस्कारास्ते शब्दानां प्रतिनियता
स्तत्रैतस्मिन् संस्कारप्रतिनियमे केनचित् संस्कृतमिन्द्रियं कस्यचिदेव शब्दस्य
ग्राहकमिति न युगपत् सर्वशब्दश्रुतिरिति । एवं संस्कारविशेषाच्छ्रुतिनियम
इन्द्रियाणाम
भ्युपगम्यमाने अनेकशब्दसङ्घातस्य कलकलशब्दस्य श्रुतिर्न स्यात् ।
यस्मान्न ह्येकः शब्दः कलकलो नाम । किं कारणम् । भिन्नस्वभावानां
वेणुमृदङ्गकाव्यपाठगीतशब्दानां कलकले युगपच्छ्रवणात् । नापि भिन्नस्वभाव
ग्रहणेप्यभेदो यतः स्वभावभेदाश्रयत्वाच्च भेदव्यवस्थितेः ।

ननु यदानेकः शब्दः श्रूयते । तदानेकशब्दश्रवणान्यथानु
पपत्त्यापीन्द्रियस्या
नेकः संस्कारः कल्प्यते ततोनेकशब्दश्रवणमविरुद्धमेव ।

एवर्म्मन्यते । ये प्रयत्नाभिहतैर्वायुभिः संस्कारा आधीयन्ते । ते यदीन्द्रि
यादभिन्नास्तदा संस्कारवहुत्वं कुतः । इन्द्रियस्यैकत्वाद् । अथ भिन्नाः कथं
तर्हीन्द्रियं संस्कृतं । तस्य च संस्कारा इति सम्बन्धश्च न सिध्यति ये च निष्पन्ने
भवन्ति ते कथन्तत्स्वभावा विरुद्धधर्माध्यासात् । ते
न भिन्नाभिन्ना अपि संस्कारा
न युज्यन्त इति यत्किञ्चिदेतत् । न कलकले युगपदनेकशब्दग्रहणं किन्तु
क्रमेणैव तत्रैकैकः शब्दः श्रूयते । तानि च श्रवणज्ञानानि लघुवृत्तीनि । ततो
लघुवृत्तेः कारणात् तेषु क्रमेण गृह्यमाणेष्वपि सकृच्छ्रुतिर्भ्रान्तिरिति चेत् । तदा
[p. 171a ] वंशादिस्वरधारायां ये गमॄकाः स्वरविशेषास्तेषां येऽवयवास्तेषामपि लघुवृत्तित्वे
न
संहारादेकीकरणात् संकुला प्रतिपत्तिः स्यात् । न त्वसंसृष्टगमकावयवानुक्रमवती

[p. 481 ]स्यात् । वक्ष्यते चात्र प्रतिषेधस्तृतीये परिच्छेदे । ह्रस्वद्वयोच्चारणे स्यादि
त्यादिना ३ । ४९३ ।

यत एवन्तस्मादेकशब्दगतौ शक्तिप्रतिनियमादिन्द्रियस्यानेकात्मा । अनेक
शब्दस्वभावः कलकलो न श्रूयते । श्रूयते च । तस्मान्नेन्द्रियसंस्कारोऽपि तु
ताल्वादिना शब्दकरणं । तेन याव
न्तः शब्दाः कृतास्तावन्त एव श्रूयन्त इति
कलकलग्रहणं । ध्वनयः केवलन्तत्र श्रूयन्ते न वाचकाः शब्दा यदि ।

नेत्यादिना व्याचष्टे । न कलकले वाचकानि वर्ण्णपदवाक्यानि श्रयन्ते ।
किङ्कारणं । ध्वनीनां केवलानामवाचकानान्तत्र श्रवणात् । २५८

एकंगतिशक्तिप्रतिनियमे ध्वनीनामपि कथं युगपच्छ्रवणमिति चेदाह । वाच
केत्यादि । वाचके च शब्दे प्र
तिनियतशक्तीन्द्रियमस्माभिरुच्यते । न तु ध्वनि
ष्ववाचकेषु ।

तत्रेत्यादिना प्रतिविधत्ते । ध्वनय एव हि विशिष्टा वर्ण्णरूपा वाचकाः ।
तेभ्यो भिन्नमर्थान्तरवाचकं शब्दरूपमस्तीत्येतत्सत्ताग्राहकप्रमाणाभावाद् अति
बह्वियं श्रद्धेयं । किं कारणं ।

यतो न वयमवाचकं ध्वनिं शब्दं च वाचकं पृथग्रूपमिति ध्वनिभ्यो
भिन्नस्वभावमुपलक्षयामः । किन्त्वेकदैक
स्मिन् वर्ण्णानुक्रमश्रवणकाले एकमेव
शब्दात्मानम्वर्ण्णानुक्रमलक्षणं व्यवस्यामः । तत्कथं पुनर्ध्वंनिव्यतिरिक्तं शब्दा
त्मानमध्यवस्यन्तो परिच्छिन्दन्तः । व्यवसायपूर्व्वकं निश्चयपूर्वकं ध्वनिभ्यो

[p. 482 ]भिन्नं शब्दरूपमनिबन्धनं कथम्प्रवर्त्तयामः । तस्माद् घ्वनिविशेष एवाकारा
दिरूपेण स्थितः वर्ण्णाख्यः वर्ण्णादिरित्याख्या यस्येति विग्रहः । आदि
ग्रहणात्
पदवाक्यादिपरिग्रहः ।

अपि च । यदि कलकले ध्वनयः श्रूयन्ते न वाचका । यदा तर्हि तत्र
बहूनां व्याहर्त्तृणान्तूष्णीमवस्थानात् । स्थितेष्वन्येषु शब्देष्वेकः पुरुषो व्याहरति
तस्यैकस्य श्रवणे वाचकः कथं ।

अथ स्यात् । तदा ध्वनिरपि प्रतीयत इत्यत आह । न ध्वनिरतो वाचका
द्भिन्नो रूपन्तेन वाचकेन सह पृथग् वा श्रूयते । ध्वनिभ्यः श्रूय
त एवेति चेदाह ।
न हि प्रत्यक्षेर्थे परोपदेशो गरीयान् । येन स्वयम्विवेकेनाश्रृण्वन्नपि त्वद्वचनमा
त्राद् ध्वनेः श्रवणं व्यतिरिक्तस्य प्रतिपद्यते । तदिति तस्मादयं श्रोता स्थितेष्वन्येषु
व्यवहर्त्तृष्वेकस्यैव व्याहरतः । केवलमेवार्थान्तरध्वनिविविक्तमेव शब्दं शृण्वं
स्तदुपलम्भप्रत्ययानां व्यवहर्त्तृगतानां करणसाङ्गल्यादीनां शब्दोपलम्भ
प्रत्य
यानां सामर्थ्याभावं प्रत्येति । कस्मिन् कर्त्तव्ये । तदन्यनिष्पादने श्रयमाणा
च्छब्दादन्यस्य ध्वनेर्निष्पादने । किं कारणं । यदि तदुपलम्भप्रत्ययास्तदन्य
निष्पादने समर्थाः स्युस्तदा तत् साधितन्तैः शब्दोपलम्भप्रत्ययैः साधितं ध्वनिरूप
मुपलभ्येत । न चोपलभ्यते ।

अथ स्यात् । कलकले ते ध्वन्यारम्भका इत्याह । तत्स्वभावा इत्यादि ।
[p. 171b ] ध्वनिरहि
तशब्दजननस्वभावा एव पुनः शब्दोपलम्भप्रत्यया व्याहरत्स्वपि बहुषु
कलकले स्वकार्यं शब्दं मुक्त्वा कार्यान्तरं ध्वनिं कथमारभेरन् । नैवारभे
रन् । यस्मान्न हि कारणाभेदे कार्यभेदो युक्तः । तस्मिन्नेव कारणे कार्यभेदः
शब्दध्वनिलक्षणो न युक्तः । किं कारणं । कारणभेदानपेक्षिणः कार्यभेदस्याहेतु
कत्वप्रसङ्गादित्युक्तं प्राक् । तस्मात् कलकले वाचका एव श्रूय
न्ते न ध्वनयः ।

ननु यदि कलकले वाचका एव सन्तीत्यभ्युपगम्यते । कथन्तर्हि दूरवर्त्तिनां
ध्वनिमात्रश्रवणं समीपवर्त्तिनां वाचकानां ध्वनीनां श्रवणमिति ।

[p. 483 ]

सत्त्यं । य एव वाचकाः प्रयत्ननिष्पन्नास्त एव परस्परसंहर्षेण ध्वन्यारम्भ
काः । तेन कलकले केषांचिद् ध्वनिमात्रस्य प्रतीतिरन्येषामुभयप्रतीतिरित्यदोषः ।
२५९

यदप्युक्तं समीपवर्तिनापि कलकले
ध्वनय एव केवलं श्रूयन्ते न वाचकाः
शब्दा इति ।

तदप्ययुक्तं । यस्मान्न च कलकले वाचको न श्रूयते । किन्तु श्रूयत एव ।
किं कारणं । पदवाक्यविच्छेदानामुपलक्षणात् । अपि च कथं चेन्द्रियस्यैकशक्ति
प्रतिनियमाद् भिन्नध्वनिगतिर्भवेत् । बहूनां ध्वनीनां ग्रहणम्भवेत् । नैव भवेत् ।

तानीत्यादिना व्याचष्टे । तानि प्रतिनियतशक्तीन्यपीन्द्रियाणि युगप
न्ना
नारूपान् ध्वनीन् श्रृण्वन्ति । कीदृशान् । प्रतिशब्दनियतान् । शब्दं शब्दं प्रति
व्यञ्जकत्वेन नियतान् । न त्वेव शब्दान् युगपच्छ्रण्वन्तीति कः शब्देष्वेषामिन्द्रि
याणां निर्वेदो वैमुख्यं येन तान् न श्रृण्वन्ति । न च भावशक्तिरीदृशीति शक्य
म्वक्तुं । कदाचिद् बहूनामपि वाचकानां श्रवणात् २६०

यदुक्तमित्यादि परः । यदुक्तम्बौ द्धे न वाचकेभ्यः वर्ण्णपदवाक्येभ्यो भेदेन
ध्व
नयो न सिद्धा इति । कथन्न सिद्धाः । सिद्धा एव । किं कारणं । वचनादर्थ
प्रतीतेः । शब्दादुच्चरितादर्थस्य वाच्यस्य गतेः । न चेयमर्थगतिर्ध्वनिभ्यः सम्भ
वति । किं कारणं । न हि ध्वनिभागादल्पीयसो वर्ण्णव्यञ्जकादर्थप्रतीतिः ।
वर्ण्णोप्येकस्तावत् प्रायेणानर्थकः । प्रागेव व्यञ्जकोल्पीयान् ध्वनिभागः ।
सहिता प्रतिपादका इति चेदाह । न च सोन्यं स
मेति । सोल्पीयान् ध्वनिभागः
क्षणिकत्वादन्यमुत्तरकालभाविनं ध्वनिभागं समेति संश्लिष्यति । तदिति तस्मा
दियमर्थप्रतीतिः समस्तानि परिपूर्ण्णानि पदवाक्यरूपाणि यस्मिन् वाचके तत्तथा ।
तेन साध्या ध्वनिषु न सम्भवति । कीदृशेषु । असमस्ता असंश्लिष्टा भागा उत्प
न्नोत्पन्नध्वनिभागस्य क्षणिकत्वेन द्वितीयध्वनिभागानवस्थानाद् येषान्ते
षु । इति
एवमर्थप्रतिपत्त्यन्यथानुपपत्त्या सिद्धमक्रमसत्त्वं । अक्रमं सत्त्वं यस्य शब्दरूपस्य
तत्तथा । निर्विभागमिति यावत् । क्रमवद् विभागश्च वाचकव्यतिरिक्तो ध्वनिः

[p. 484 ] । क्रमवन्तो भागा यस्येति विग्रहः ।

तन्नेत्यादिना प्रतिषेधति । तदेतदनन्तरोक्तं न सम्भवति । कस्मात् । क्रम
[p. 172a ] वन्तो ये वर्ण्णास्तद्व्यतिरेकिणा क्रमस्य शब्दस्य । न हि वयन्देवदत्ता
दि पदवा
क्येषु दकारादिप्रतिभासं मुक्त्वा परं प्रतिभासमुपलक्षयाम इत्यादिना प्रागेव
निषिद्धत्वात् ।

यदि चासमस्तभागेषु ध्वनिष्वर्थप्रतीतेरसम्भवादक्रमसत्त्वं शब्दरूपं कल्प्यते ।
तदातिप्रसङ्गश्चैवं कल्प्यमाने । तथा हि हस्तादीनां यथा संकेतगमनागमनादि
सूचकानि यानि कर्माणि तेषां ये भागास्तेषां क्षणिकत्वात् पूर्वेण कर्मभागेनापर
स्योत्तर
स्य कर्मभागस्याप्रतिसन्धानादघटनात् । एकांशाच्चाप्रतीतेः । एकस्मा
च्चाल्पीयसः कर्मभागाद् यथा संकेतस्य गमनागमनादिलक्षणस्यार्थस्याप्रतिपत्तेः ।
तद्व्यतिरेकी । कर्मभागेभ्योन्यः । यथासंकेतं हस्तसंज्ञादयः । आदिशब्दादर्थप्रतीतौ
शिरःकम्पादयो गृह्यन्ते । तेष्वर्थप्रतीतिहेतुः समस्तरूपकर्मात्माभ्युपगन्तव्यः स्यात् ।
शब्द
वदेव । ध्वनिव्यतिरिक्तशब्दकल्पनावत् ।

यत्पुनरुक्तम्म ण्ड ने न । यदा त्रैविद्यवृद्धा हस्तसंज्ञादिविषयानुत्क्षेपणत्वादि
शब्दनिर्देश्यान् सामान्यविशेषानभ्युपगच्छन्ति तदा कोयं प्रसङ्गः । एकः कर्मात्मा
भ्युपगन्तव्य 269

Sphoṭasiddhi 33 pp. 253-54.

इति ।

तदयुक्तं । यतो यद्येकमुत्क्षेपणरूपङ्कर्म सिद्धम्भवेत् । तथा परापरमपि
यदि सिद्धं स्यात् तदा तेषु बहुषूत्क्षेप
णेषु प्रत्येकमुत्क्षेपणत्वसामान्यम्वर्त्तेत ।
तदेव तु न सिद्धं पूर्वापरकर्मभागानामनन्वयात् । न च विशेषाभावे सामान्यसद्
भावः । नापि कर्मभागेषु प्रत्येकमुत्क्षेपणादिरूपतया प्रतीतिः । किन्तर्हि ।
तद्भागरूपतया । तत्कथन्तेषु भागेषूत्क्षेपणत्वसामान्यमभ्युपगम्येत ।
अभ्युपगमे वा एकस्मादपि कर्मभागाद् गमनादिलक्षणस्यार्थस्य
प्रतिपत्तिः स्या
दर्थाभिधायकस्य सामान्यस्य भावादितिं यत्किञ्चिदेतत् । यथा च न कर्मभागेषु
व्यतिरिक्तं कर्मात्मा तथा ध्वनिभागेष्वपि न व्यतिरिक्तः शब्दात्मा । कथन्तर्ह्यर्थ

[p. 485 ]प्रतीतिरित्याह । क्रमभाविन एवेत्यादि । यथास्वं यस्य यत्करणन्ताल्वादि ।
तस्य प्रयोगो व्यापारस्तस्माद् भिन्ना वर्ण्णभागाः । कर्मभागा वा यथास्वं करण
प्रयोगात् । कर्म
हेतोः प्रयोगात् क्रमभाविनो भिन्ना इत्यत्रापि सम्बन्धनीयं । ते
यथोक्ता वर्ण्णभागाः कर्मभागा वा क्रमेण विकल्पविषयादत्यनुभवज्ञानानुक्रमानु
सारिणां विकल्पानां क्रमेण विषयमुपगता यथासंकेतमेवार्थप्रतीतिं जनयन्तीति
न्याय्यं । युक्त्यपेतत्वात् ।

किं चेति दोषान्तरमप्याह । यैः कैरपि दोषैः पूर्वपूर्वस्य ध्वनिभागस्योत्तरो-

त्तरेण ध्वनिभागेनाप्रतिसन्धानादित्यादिकैः करणभूतैस्ते ध्वनयो वै या क र णा
दीनामवाचकास्सम्मताः । दृष्टाः । तैः क्रमभाविभिर्ध्वनिभिर्व्यज्यमानेस्मिन्
ध्वनिव्यतिरिक्तेपि वाचके कथन्न ते । ध्वनिभाविनो दोषा न सन्ति भवन्त्येव ।

ननु ध्वनयः प्रत्येकं समुदिता वा पूर्वोक्तेन न्यायेन नार्थस्य प्रतिपादकाः ।
वाचकस्य तु ते प्रत्येकमभि
व्यञ्जका इष्यन्ते । एकेन ध्वनिनाभिव्यक्तस्य वांच- [p. 172b ]
कस्यानवधृतत्वादन्यान्यैरभिव्यक्तस्य संस्काराधानतारतम्यप्रबोधेनावधारणमिति
ध्वनिभिर्व्यज्यमाने वाचकेपि कुतस्ते दोषा इति । तदुक्तम्म ण्ड ने न ।

नानेकावयवं वाक्यं पदं वा स्फोटवादिनां ।

एकत्वेपि ह्यभिन्नस्य क्रमशो दर्शिता गतिरिति ।

तदयुक्तम् । अभिव्यक्तिर्हि ज्ञानं । न च शब्दानुगमेन विना
ज्ञान
मिष्यते भवद्भिः । तेनाभिव्यक्तिरिति निश्चय एवोच्यते । न च प्रथमध्वन्य
नन्तरम्वाचकनिश्चयः । प्रतिभासत इति । तत्कथमस्याभिव्यक्तिः ।

तस्मात् स्थितमेतद् यथा ध्वनयः प्रत्येकं समस्ता वार्थप्रतिपादनेऽशक्तास्तथा
वाचकाभिव्यक्ताविति ।

क्रमेत्यादि विवरणं । क्रमोत्पादिभिर्ध्वनिभागैर्व्यक्तः प्रकाशितः किला
क्रमः शब्दात्मा वाचको
र्थम्वक्ति । न सन्निधानमात्रेण २६१

तमपि ध्वनिव्यतिरिक्तं शब्दात्मानं ते ध्वनयो न सकृत् प्रकाशयन्ति । किं
कारणं । तेषां ध्वनिभागानां क्रमभावात् । नाप्येक एव ध्वनिभागः शब्दं व्य
270

Sphoṭasiddhi (by Maṇḍana) 29.

[p. 486 ]नक्ति । निश्चाययति । किं कारणं । तदन्यस्य व्यञ्जकत्वेनाभिमतस्य ध्वनि
भागस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गात् । इतश्चैको ध्वनिभागो न समस्तस्य शब्दस्य व्यञ्जको
यस्मादेकवर्ण्ण
भागकाले च समस्तस्य वाचकरूपस्यानुपलक्षणात् ।

तदिति तस्मादयं शब्दात्मा । ध्वनिभागैः क्रमभाविभिः क्रमेण व्यज्यमान
त्वात् । अप्रतिसंहितो न संघटितस्सकलोपलम्भो यस्य शब्दात्मनः स एवम्भूतः
शब्दात्मा । उपलम्भसाकल्यसाध्यमर्थ स्वाभिधेयं प्रकाशनलक्षणं कथं साधयेत्
। नैव साधयेत् । किमिव । ध्वनिवत् । यथा ध्वनि
भागास्त्वन्मतेन पूर्व्वा
परेणाप्रतिसन्धानादर्थन्न प्रकाशयेयुस्तद्वत् ।

को हीत्यादिनैतदेव समर्थयते । उपलम्भसाध्येष्वर्थेषु को हि संदसतोरत्यन्ता
नुपलम्भे सति विशेषो नैव कश्चित् । यथा हि क्षणिका ध्वनिभागा उत्तरोत्तरभा
गावस्थायामसत्त्वादसमस्तोपलम्भनान्न समर्थास्तथैवाक्रमोपि शब्दात्मा सन्नप्यस्वी
कृतस
मस्तोपलम्भनो न समर्थ एवेति । न चायं शब्दात्मा । उपलम्भनिरपेक्षः
सन्निधिमात्रेणार्थप्रतीतिसाधनः । किं कारण । तस्या व्यपेक्षणात् । सा चेयं
व्यक्तिः क्रमभाविनी सदसतोः । सतः शब्दात्मनः । असतश्च ध्वनिभागस्य क्रमेण
भवन्ती तुल्योपयोगा । तुल्यफलेति कृत्वा ध्वनिभिरशक्यसाधनं साधयितुमशक्यं
यत् कार्यमर्थ
प्रतीतिलक्षणं । तत्रापि तथा । ध्वनिभिर्व्यज्यमानेपि शब्दात्मनि
तथा । अशक्यसाधनमेवेत्यलमन्येन शब्देन ध्वनिव्यतिरिक्तेन कल्पितेन ।

तस्मान्न वर्ण्णेष्वपौरुषेयता । नापि वाक्य इत्युपसंहारः ।

न वर्ण्णव्यतिरिक्तम्वाक्यं किन्तु वर्ण्णानुपूर्वी वाक्यं । तच्चापौरुषेय
मिति चेत् ।

[p. 487 ]

तन्न । किं कारणं । वर्ण्णानामानुपूर्व्याः सकाशादभेदतः
।

[p. 173a ]

न वर्ण्णेभ्योर्थान्तरमेव शब्दरूपम्वाक्यमपौरुषेयं । किन्तर्हि । वर्ण्णानुक्रम
लक्षणं हि नोस्माकं मी मां स का नाम्वाक्यं । तदपौरुषेयं साध्यमिति चेत् ।

न । वर्ण्णानामानुपूर्व्याः सकाशादभेदात् । नेयमानुपूर्वी अर्थान्तरम्वर्ण्णेभ्यः ।
किं कारणं । दृश्यायामनुपलब्धिलक्षणप्राप्तायान्तस्यामानुपूर्व्यामङ्गीक्रियमाणायां
वर्ण्णेभ्यो विभागेन भेदो नोपलम्भप्रसङ्गात् ।
न चोपलंभ्यत इत्यभावसिद्धौ स्वभा
वानुपलब्धिर्वाच्या । अथादृश्यानुपूर्वी । तदाप्यदृश्यायामानुपूर्व्यां । तत अनुपूर्व्या
अर्थाप्रतिपत्तिप्रसङ्गात् । न च दृश्याया आनुपूर्व्या ग्राहकं प्रत्यक्षमदृश्यत्वा
देव । नाप्यनुमानं लिङ्गाभावात् । वर्ण्णेभ्यो भेदवत्याश्चानुपूर्व्या अभावे वर्ण्ण
मात्रमविशिष्टं सर्वत्र लौकिकवैदिकवाक्येष्विति पूर्ववत् प्रसङ्गः
यः किमनेन
परिशोषितं स्यादित्यादिनोक्तः ।

अथ स्याद् । क्रमो वर्ण्णानां धर्ममात्रन्न वस्त्वन्तरं तेनादोषः । तदुक्तं ।

धर्ममात्रमसौ तेषान्न वस्त्वन्तरमिष्यते ।

क्रमेण ज्ञायमानाः स्युर्वर्ण्णास्तेनावबोधकाः ।

न च क्रमस्य कार्यत्वं पूर्वसिद्धपरिग्रहात् ।

वक्ता न हि क्रमं कश्चित् स्वातन्त्र्येण प्रपद्यते ।

यथैवास्य परैरुक्तस्तथैवैनं विवक्षति ।

परोप्ये
वं सतश्चास्य सम्बन्धवदनादिता ।271

Kumārila.

तेन पूर्वपूर्ववृद्धदर्शनायातोनादिवर्ण्णक्रमो पौरुषेय एवेत्यत्राह ।

तेषां च न व्यवस्थानं । तेषां वर्ण्णानां न व्यवस्थितक्रमत्वं । किं कारणं
। व्यवस्थितादेकस्मात् क्रमान्तरस्य विरोधतः ।

[p. 488 ]

यदीत्यादिना व्याचष्टे । वर्ण्णानामानुपूर्वी यदि कृतका ते च वर्ण्णा न बहव
स्समानजातीया येन केन
चिद् वर्ण्णा व्यवस्थितक्रमाः स्युर्वैदिकाः । अन्ये पुन
र्ल्लौकिका यथेष्टपरावृत्तयः । यथेष्टं परावृत्तिः क्रमान्तरेण प्रयोगो येषामिति
विग्रहः । किन्तर्हि त्रैलोक्य एक एवाकारस्तथा गकारः । तदुक्तं ।

देशकालप्रयोक्तॄणाम्भेदेपि च न भेदवान् ।

गादिवर्ण्णो यतस्तत्र प्रत्यभिज्ञा परिस्फुटेति ।272

Kumārila.

यदा चैवन्तदा व्यवस्थितक्रमत्वे वर्ण्णानाम
ग्निरित्येव स्यान्न गगनमिति ।
किंकारणम् । अकारगकारयोः पूर्वापरभावस्य व्यवस्थितत्वात् । अकारो
गकारात् पूर्वमेवाकाराच्च गकारः परेणैव व्यवस्थित इत्यर्थः । गगनमित्यत्र
गकारात्परेणाकारः स्यादिति क्रमान्तरन्न स्यात् ।

एतदेव द्रढयन्नाह । कृतकानामपीत्यादि । आस्तान्तावदकृतकानामिय
ञ्चिन्ता । येषामन्यथाभा
वः कथञ्चिदपि कर्त्तुं न शक्यते । कृतकानामपि
तावद् भावानां कीदृशं हेतुपरिणामनियमवतां हेतोः परिणामः । उत्तरोत्तरा
वस्थाप्रतिलम्भः । तस्मान्नियमः कार्यस्य हेत्वनन्तरं सत्ता । स येषां विद्यते ।
ते तथोच्यन्ते । तेषामप्यशक्यः क्रमविपर्ययः कर्त्तुं । यथा बीजाङ्कुरादीनां । बी
[p. 173b ] जात् पश्चादङ्कुरोङ्कुरात् काण्डं यत्र पुष्पादी
नि न विपर्ययः । तथा ऋतुसम्व
स्सरादीनां व्यवस्थितक्रमत्वं । ऋतूनां हेमन्तादिलक्षणानां । सम्वत्सराणाञ्च
शौ क्र बा र्ह स्पत्यादीनां । आदिशब्दाद् ग्रहनक्षत्रप्रभृतीनां । किं पुनरचलिता
वस्थास्वभावानामकृतकानाम्वर्ण्णानां । अचलिताक्रमाद्यवस्था स्वभावश्च
येषामकृतकानामिति विग्रहः । कथंदिद् व्यवस्थितानां । विनियतेन क्रमेण
।
पूर्वावस्थायास्त्यागमन्तरेणान्यथाभावायोगात् क्रमान्तरेणावस्थानस्यायोगात् ।
पूर्वावस्थात्यागे वा वर्ण्णानामभ्युपगम्यमाने तेषाम्विनाशप्रसङ्गात् । वर्ण्णानामपि
तावन्न पूर्वावस्थात्यागमन्तरेण क्रमविपर्ययो विशेषेण नित्यायामानुपूर्व्या ।

[p. 489 ]तदेतत् क्रमान्यर्त्त्वं प्रतिपदम्वर्ण्णान्यत्वे स्यान्नित्या अपि वर्ण्णाः प्रतिपदम्भि
न्ना
इति कृत्वा । अपूर्वेषाम्वर्ण्णानाम्प्रतिपदमुत्पादाद् वर्ण्णबाहुल्यं । तस्माद्वा क्रमान्यत्त्वं
स्यात् । तच्चैतदुभयमपि नाभिमतं मी मां स का ना मेकत्वान्नित्यत्वाच्च
वर्ण्णानां । २६२.

अपि चेत्यादिना दूषणान्तरमाह । देशकालाभ्यां यः कृतः क्रमस्तस्य वर्ण्णे
ष्वभावः कथं । व्याप्तिनित्यत्ववर्ण्णनात् । तदुक्तं ।

किञ्च शब्दस्य नित्यत्वं श्रोत्रजप्रत्यभिज्ञ
या ।

विभुत्वं च स्थितं तस्य को व्यवस्येद्विपर्ययमिति ।273

Kumārila.

वर्ण्णानामाकाशवद् व्याप्तिवर्ण्णनान्न देशकृतः क्रमः । नित्यवर्ण्णनान्न कालकृतः ।
सा चेयमित्यादिना व्याचष्टे । सा चेयम्वर्ण्णानामानुपूर्वी । देशकृता वा स्यात् ।
यथान्योन्यदेशपरिहारेण स्थितानां पिपीलिकादीनाम्पङ्क्तौ । कालकृता वा
स्यादानुपूर्वी । यथा बीजाङ्कुरादीनां । यदा
बीजं न तदांकुरो यदांकुरो न
तदा पत्रादय इति सेयमानुपूर्वी द्विधा । देशकालकृता वर्ण्णेषु न सम्भवति ।
कुतः । व्याप्तेर्न्नित्यत्वाच्च । तत्र न तावद्देशकृतानुपूर्वी वर्ण्णानां सम्भवति ।
यस्मादन्योन्यदेशपरिहारेण भावानां वृत्तिर्हि देशपौर्वापर्यं । तदित्थम्भूतं पौर्वा
पर्यम्वर्ण्णषु न सम्भवति । किं कारणं । व्यापित्वेन सर्वस्य वर्णस्य संर्वेण वर्ण्णेन

तुल्यदेशत्वात् । वातातपवत् । लौकिको दृष्टान्तः । शास्त्रीयमाह । आत्मादि
वच्चेति । आदिशब्दादाकाशादिपरिग्रहः । तथा कालकृतानुपूर्वी वर्ण्णानान्न

[p. 490 ]सम्भवति । यस्मादन्योन्यं कालपरिहारेण वृत्तिः कालपौर्वापर्यं । एतदेव कुतः ।
यदेत्यादि । यस्मिन् काले एको नास्ति तदान्यस्य भावात् कारणात् । तदपि काल
पौर्वापर्यन्नि
त्येषु वर्ण्णेषु न सम्भवति । सर्वदा सर्वस्य वर्ण्णस्य भावात् । न च
देशकालकृतात् क्रमादन्या वर्ण्णानुपूर्वी गतिः प्रकारोस्ति । तत्कथम्वर्ण्णपौर्वापर्यं
वाक्यं यद्भवद्भिरपौरुषेयं साध्येतेति ।

न च ध्वनिकृतो युगपद्भाविनाम्वर्ण्णानां क्रमो युक्तोऽनित्यत्वप्रसंगात् ।
तदुक्तम् ।

अनित्यध्वनिकार्यत्वात् क्रमस्यातो विनाशिता ।

[p. 174a ]

पुरुषाधीनता चास्य तद्विवक्षावशा
द् भवेदिति ।274

Kumārila.

तेनायमर्थो भवति । व्यापित्वाद् वर्ण्णानां यौगपद्यमतो व्यापित्वविरोधी
क्रमः । क्रमविरोधि च व्यापित्वं । क्रमश्चेद् वर्ण्णानामिष्यते व्यापित्वग्राहि
प्रत्यभिज्ञानं भ्रान्तं स्यात् । तथा च देशकालप्रयोक्तृभेदेन वर्ण्णानाम्भिन्नत्वात्
कार्यत्वमिति कथमनादित्वं क्रमस्य ।

तेन यदुच्यते ।

न च क्रमस्य कार्यत्वं पूर्वसिद्धपरिग्रहात् ।

वक्ता न हि क्रमं कश्चित्स्वातन्त्र्येण प्रपद्यते ।

यथैवास्य परैरुक्तस्तथैवैनम्विवक्षति ।

परोप्येवमतश्चास्य सम्बन्धवदनादितेति ।

तदपास्तं । क्रमे सति वर्ण्णैकत्वप्रत्यभिज्ञानस्याप्रामाण्येन प्रत्युच्चारणं
वर्ण्णानां कार्यत्वात् क्रमस्य च तेभ्योनर्थान्तरत्वात् । न च क्रमः क्रमिणान्धर्मः ।
धर्मस्यापि धर्मिणस्सकाशाद् भेदात् भेदेन श्रोत्रज्ञानेऽवभासः स्यात् । न च भवति ।
तस्मादयुगपदुत्पन्ना एव
भावाः क्रमः तेन प्रत्युच्चारणम्वर्ण्णानामुत्पत्तिभेदात्
क्रमभेदेपि । पूर्वदृष्ट एवायं क्रम इति प्रत्यभिज्ञानं सादृश्यनिबन्धनं । न प्रत्य
भिज्ञानं सादृश्यनिबन्धनं । न प्रत्यभिज्ञानं प्रमाणमिति प्रतिपादयिष्यते च ।
तत्कथं क्रमस्यानादित्वादपौरुषेयत्वमिति । २६३

[p. 491 ]

अथ माभूदेष दोष इत्यनित्यान् व्यापिनश्च वर्ण्णानिच्छेत् वे द वा दी ।
तदाऽनित्याव्यापितायान्दोषः प्रागेव कीर्तितः ।

अथेत्यादि
ना व्याचष्टे । माभूदेष वर्ण्णानुपूर्व्यभावदोष इत्यनित्यानव्यापि
नश्च वर्ण्णानिच्छेद् वे द वा दी । अनित्यत्वात् कालकृतपौर्वापर्यमव्यापित्वाद् देश
कृतमिदमिति मन्यमानः । तावप्यनित्याव्यापिपक्षौ प्रागेव । अनित्यं यत्नसम्भू
तम्पौरुषेयं कथं न तद् । ... इत्यादिना । सर्वत्रानुपलम्भः स्यादित्यादिना
च यथाक्रमन्निराकृतावित्यपरिहारः । २६४

वर्ण्णानां व्यक्तिर
भिव्यक्तिस्तस्याः क्रमोपि वाक्यन्न भवति । यदा कर्मस्था
क्रियाभिव्यक्तिस्तदा वर्ण्णानां व्यक्तिविषयत्वक्रमो वाक्यमित्यपि न भवतीत्यर्थः ।
कस्मात् । नित्यव्यक्तिनिराकृतेः ।

नेत्यादिना व्याचष्टे । न वर्ण्णानां रूपानुपूर्वी स्वरूपानुपूर्वी वाक्यं येनाय
न्दोषः । किन्तर्हि । तद्व्यक्तेः । वर्ण्णरूपव्यक्तेर्व्यक्तत्वलक्षणाया यानुपूर्वी
तद् वाक्यं । तामेव दर्शयन्नाह ।
नेत्यादि । सा व्यक्तिर्यथा स्ववर्ण्णाभिव्यक्ति
प्रत्ययानां । येन यस्य वर्ण्णाभिव्यक्तिप्रत्ययास्ताल्वादिव्यापारास्तेषां क्रमाद् भवन्ती
क्रमयोगिनीति कृत्वा तदानुपूर्वी तेषां व्यक्तानां वर्ण्णानामानुपूर्वी वाक्यम् ।
इत्यपि मिथ्या । किं कारणं । तस्या व्यक्तेर्नित्येषु प्रागेव सा मा न्य व्य क्ति
चि न्तास्थाने निषिद्धत्वात् । तदेव स्मारयन्नाह । कार्यतेत्यादि । व्यञ्जककृतेन

साक्षाज्जननशक्त्युपधानेन । ज्ञानजननासमर्थानां घटादीनां कार्यविशेष एव
व्यक्तिरित्याख्यातमेतत् । किञ्च करणानान्ताल्वादीनां व्यापारादेव तस्माद्धेतोस्ते
षाम्वर्ण्णानामुपलब्धेस्तेषाम्वर्ण्णानां कार्यता प्राप्ता । यस्मात् ।

[p. 492 ]

यत् खलु रूपं यत एवोपलभ्यते तस्य रूपस्य लोकः कार्यतां प्रज्ञापयतीति सम्ब
[p. 174b ] न्धः । यत एवोपलभ्यत इति यच्छब्देन यो निर्दि
ष्टस्तस्योपलब्धिस्तदुपलब्धिस्त
न्नान्तरीयिकामेवोपलब्धिमाश्रित्येति भिन्नक्रम एवकारः । सा यथोक्तोपलब्धि
र्वर्ण्णेष्वप्यस्ति । प्रयत्नव्यापारोपलब्धिनान्तरीयकत्वादेव वर्ण्णोपलब्धेः ।
सा चोपलब्धिरन्यत्रापि कार्यत्वेन प्रसिद्धे वस्तुनि। तदाश्रयः कार्यताप्रज्ञप्तेराश्रयः ।
नातोधिको विशेषः । तत्कथन्तुल्ये कार्यताभ्युपगमनिबन्धने न वर्ण्णाः कार्याः ।

नेत्यादि परः ।
न चैतदुपलब्ध्याश्रया । एकोपलब्धिनान्तरीयिका याऽपर
स्योपलब्धिस्तदाश्रया कार्यतास्थितिः । किन्तर्हि । यत्सत्येव भवति । यस्मिन्
सत्येव यद् भवति । इति एवं सत्ताश्रया कार्यतास्थितिः । न च वर्ण्णानां करणेभ्यः
सत्ता भवति किन्तूपलब्धिरेवेति मन्यते ।

सा सत्तेत्याचा र्यः । सत्ताश्रयस्यैव कार्यता प्रज्ञप्तिरित्यसत्त्यमेतत् । केवलं
सा सत्ता कुतः प्रमाणात् सिद्धा येनेयं कार्यतां साध
येत् । न ह्यसिद्धायामस्यां
सत्तायामेवम्भवति । सत्येवास्मिन्निदं भवतीत्येवम्भवति । तस्मात् सत्तासिद्धिस्त
त्साधनी । तस्याः कार्यतायाः साधनी । सा सिद्धिरुपलब्धिरेव सिद्धेर्ज्ञान
स्वभावत्वात् । ततश्च यन्नान्तरीयिकैव यत्सत्तोपलब्धिस्तत्तस्य कार्यमित्येतावत्
स्थितं । तच्च वर्ण्णेष्वपि तुल्यमिति कथं न वर्ण्णाः कार्याः ।

सत्त्यमित्यादि परः । सत्त्यमेवं करणव्या
पारादेव शब्दोपलब्धौ तत्कार्यता
स्यात् । यदि तस्य शब्दस्य ताल्वादिव्यापारात् सत्ता न सिद्धा स्यात् । किन्तु
सिद्धैव प्रमाणेन । तथा हि पूर्वं गोशब्दं श्रुतवतः पुंसोन्यदा गोशब्दश्रवणे स एवायं
गोशब्द इति तत्त्वग्राहिणी प्रत्यभिज्ञोत्पद्यते । तत्त्वग्रहणमेवान्यथा न स्यात् । यदि
पूर्वोत्तरश्रवणकालयोरन्तराले शब्दो न स्यादित्यर्थापत्त्या प्राक्छब्दस्य
सत्ता
सिद्धैव । न च सिद्धिपूर्विका सिद्धिः कार्यतासाधनी । किन्तु सा हि सत्तासिद्धिः
कार्यत्वप्रज्ञप्तेर्निमित्तं या सिद्धिपूर्विका । यथा घटस्य प्रागसतः कुलालादिव्या
पारादेव पश्चात् सिद्धिः ।

नन्वित्यादि सि द्धा न्त वा दी । एतत् कथयति । न तावत् प्रत्यभिज्ञा
प्रमाणमिति प्रातिपादयिष्यते तत्कथं सत्ता सिद्धा । भवतु नाम प्राक्छब्दस्य सत्ता
सिद्धा । तथा
पि शब्दस्य तद्रूपमसिद्धं । कतरत् तद् रूपमित्याह । यत् तथा

[p. 493 ]विधेत्यादि । तथाविधस्य शब्दस्वलक्षणप्रतिभासिज्ञानस्य व्यवधानेनोपयुक्तं शीलं
यस्येति विग्रहः । यदि हि तथाभूतं रूपं प्राक् सिद्धं स्यात् तदा नित्यं शब्दो
पलम्भः स्यात् ।

सिद्धमेव तच्छब्दस्य यथोक्तं रूपं केवलमन्यस्य सहकारिणो वैकल्याच्छ्रोत्र
विज्ञाने कारणत्वेन नोपयुक्तमिति चेत् ।

यद्येवं सहकारिसन्निधाने या पश्चात् स्वज्ञाने उपयुक्ता । या प्रयत्नात्
प्रागनुपयुक्तावस्था । ते परस्परविरुद्धे । कथमिदानीमुपयुक्तानुपयुक्तयोरवस्थ
योर्विरुद्धयोरभेदः । अपि तु भेद एव ततश्च नानात्वात् स तादृशः शब्दस्य
स्वभावः कृत इति कार्य एव शब्दः स्यात् ।

अथापि स्याद् । योसावतिशयो भवति न स शब्दस्यात्मभूतोपि त्वर्थान्तर
मिति पूर्वक
स्वभावादप्रच्युत एवासावित्याह । [p. 175a ]

नापि भेदोऽकारकावस्थातः कारकावस्थालक्षणोतिशयः शब्दस्वभावा
संस्पर्शी शब्दस्वभावान्न व्यतिरिक्त इति यावत् । व्यतिरेके हि तस्यैवातिशयस्य
शब्दज्ञाने उपयोगसिद्धेः कारणत्वसिद्वेस्तस्य शब्दस्याकारणत्वप्रसंगात् । तथा हि
यस्यैव भावे साध्यसिद्धिस्तदेव तत्र साध्य उपयोगि युक्तन्नापरं । अतिशयो ज्ञान

उपयुज्यते । साक्षादतिशये तु शब्द उपयुज्यत इति पारम्पर्येण शब्दोपि ज्ञाने
उपयुक्त एवेत्यत आह ।

तदतिशयेत्यादि । तस्मिन्नतिशयस्य शब्दस्योपयोगेपि कल्प्यमाने । तद्वत्प्र
सङ्गः । ज्ञानवत्प्रसङ्गः । यथा विज्ञाने कर्त्तव्येर्थान्तरभूते नातिशयेन शब्द उपयु
ज्यते । तद्वदतिशयेपि कर्त्तव्येर्थान्तरभूतोतिशयः कल्पनीयः । तथा चानवस्था
स्याद
तोतिशयः शब्दादभिन्नः । यतश्चाभिन्नः । तस्मात् तदन्यं स्वविषय
ज्ञानजननं शब्दस्वभावमतिशेत एव । स्वरूपभेदेन । कोऽव्यवहितसामर्थ्यो

[p. 494 ]पयोगोवस्थाभेदोऽव्यवहितसामर्थ्य उपयोगो यस्यावस्थाभेदस्येति विग्रहः ।

अथ स्यात् । नैव विज्ञानजनिकावस्थोत्पद्यते नित्यत्वात् । किन्तु ताल्वा
दिकमपेक्ष्यासौ ज्ञानं जनयतीति ।

अत आह । अतिशय
स्येत्यादि । नास्य सहकारिकृतोतिशयोस्तीत्यनति
शयस्य सहकारिणं प्रत्यपेक्षा प्रागेव निरस्ता । स च जनकः शब्दस्वभावः करण
व्यापारादेव सिद्ध इति कृत्वा सर्वकार्यतुल्यधर्मा । सर्वे कार्ये तुल्यधर्मा यस्येति विग्रहः ।
तस्य तादृशस्य कार्यतुल्यधर्मणः शब्दस्य व्यक्ताविष्यमाणायां सर्वमङ्कुराद्यपि
व्यङ्ग्यं स्यात् । न वा किंचिद् व्यङ्ग्यं ।
शब्दोपि कार्यः स्याद् विशेषाभावात् ।

तथा हि । स्वज्ञानेन करणेनान्यधीहेतुरर्थो व्यञ्जको मतः । कदा ।
सिद्धेर्थे । यद्यसो व्यङ्ग्यः कारणाल्लब्धसत्ताको भवति । यथा दीपः कुलालादि
सिद्धे घटे तज्ज्ञानहेतुर्व्यञ्जकः । अन्यथा वापि यदि व्यङ्ग्यः प्रागसिद्धः स्यात् ।
तदा को विशेषोस्य व्यञ्जकस्य कारकाद्धेतोः ।

स्वप्रतिपत्तीत्यादिना व्याचष्टे । स्व
प्रतिपत्तिरेव द्वारमुपायस्तेन करणेना
न्यस्य घटादेः प्रतिपत्तिहेतुर्लोके व्यञ्जकः सिद्धः । दीपादिवत् । स चेद् व्यङ्ग्यः
व्यञ्जकव्यापारात् प्राक् सिद्धः स्यात् ।

ननु च प्रदीपादिरप्युपलब्धियोग्यं घटक्षणं प्रागसिद्धमेव जनयति । तत्कि
मुच्यते स चेत् प्राक् सिद्ध इति ।

अत आह । समानजातीयेत्यादि । अनुपलम्भयोग्यः पूर्वको घटादिक्ष
णः
समानजातीय उपादानक्षणस्तस्य व्यञ्जकव्यापारात् प्राक् सिद्धेः कारणात् स चेत्
प्राक् सिद्धः स्यादित्युच्यते । न तस्यैव व्यञ्जकाल्लभ्यस्य ज्ञानहेतोरतिशयस्य
प्राक् सिद्धेः सिद्ध उच्यते । किं कारणं । तस्य यथोक्तस्यातिशयस्य । तत्साम
ग्रीप्रत्ययत्वात् । सा व्यञ्जकसामग्री प्रत्ययः कारणं यस्येति विग्रहः । ये पुनः
[p. 175b ] स्वव्यापारात् प्राग् असिद्धस्यो
पलम्भकाः कारका एव ते । किमिव । कुला
लादिवद् घटादौ शब्दस्याप्युपलम्भहेतवः कुलालादितुल्या इति । शब्दोपि घटा
दिवत् कार्य एवं ।

नन्वेकदा श्रुतस्य शब्दस्यान्यदा श्रवणे च स एवायमिति तत्त्वं प्रत्यक्षप्रत्यभि

[p. 495 ]ज्ञया प्रतीयते । तत्त्वप्रतिपत्त्यन्यथानुपपत्त्या च ताल्वादिव्यापारात् प्राक् सत्त्वं
शब्दस्यापि निश्चितमिति कथन्ताल्वादयो सिद्धोपलम्भनाः । तेन व्यञ्ज
का
एव युक्ताः ।

एवम्मन्यते । प्रथमे क्षणे शब्दग्रहणं द्वितीयक्षणे पूर्वगृहीतशब्दाहितसंस्कार
प्रबोधस्ततोन्यस्मिन् क्षणे शब्दस्मरणं । तततश्चतुर्थे क्षणे तिरोहिते तस्मिन् स
एवायं घटशब्द इति प्रत्यभिज्ञानं कथं प्रत्यक्षं स्यादसन्निहितविषयत्वात् ।

नापि प्राक्प्रबुद्धसंस्कारस्य पुंसो वर्ण्णग्राहकं प्रत्यभिज्ञानं सम्भवति । वर्ण्णस्य
सांशत्वादित्युक्तं । अन्त्यव
र्ण्णभागकाले च पूर्ववर्ण्णभागानामसत्त्वेनान्त्यस्यापि
वर्ण्णस्यासन्निहितत्वात् । अत एव पदवाक्ययोरपि ग्राहकं प्रत्यक्षं प्रत्यभिज्ञानं न
सम्भवति वर्ण्णसमुदायत्वात् पदादेरन्त्यवर्ण्णकाले च पूर्वपूर्ववर्ण्णानामसत्त्वात्
सन्निहितविषयञ्च प्रत्यक्षमिष्यते । तस्मान्न प्रत्यक्षं प्रत्यभिज्ञानम्वर्ण्णपदवाक्येषु
तत्त्वग्राहकं सम्भवति । अत एव चा चा र्ये ण नो
पन्यस्तं ।

भवतु वा तेषु प्रत्यभिज्ञानं प्रत्यक्षन्तथापि तत्त्वग्रहणान्यथानुपपत्त्या न ताल्वा
दिव्यापारात् प्राक्छब्दस्य सत्त्वकल्पना युक्ता । सदृशापरग्रहणेनापि तत्त्वग्रहणस्य
सम्भवात् सदृशापरग्रहणमेवाव्याप्यसिद्धमिति चेत् ।

नन्वेकत्वमपि नैव सिद्धं । तत्त्वग्रहणात् सिद्धमिति चेन्न । भिन्नेष्वपि
लूनपुनर्जातेषु केशेषु तत्त्वग्रहणस्य दर्शनात् संशय एवातः । कथम
र्थापत्त्या प्राक्
सत्त्वकल्पना ।

अथ प्रत्यभिज्ञायमानत्वाच्छब्दस्य नित्यत्वम् । अनित्यत्वे ह्यनेकत्वात्
प्रत्यभिज्ञानमेव न स्यात् । तथा । यः परार्थम्प्रयुज्यते स प्रयोगात् प्राग् विद्य
मानो यथा वास्यादिच्छिदायां । प्रयुज्यते च शब्दः परप्रत्यायनाय । तस्मात्
सोपि प्राग् विद्यत एव चेति ।

अत आह । प्रत्यभिज्ञानेत्यादि । शब्दस्य सदा सत्तासिद्धिहेतवः । तेपि न
हेतुलक्षणं पुष्णन्ति । तथा
ह्यनित्येपि प्रदीपादौ प्रत्यभिज्ञानन्दृष्टं । तस्मादनै
कान्तिकमेतत् । तथा क्षणिकेपि कर्मणि प्रयोगे दृश्यते । तेन प्रयुज्यमानत्वा
दित्यपि हेतुरनैकान्तिक एव ।

यदपि किञ्चिल्लिङ्गं शब्दस्यैकत्वसाधनायोपादीयते । उत्तरा पश्चाद्भाविन्य
कारप्रतीतिर्या सा पूर्वाभिन्नविषया । पूर्वया अकारप्रतीत्या एकविषया ।

एतेन शब्दानामेकत्वसाधनान्नित्यत्वं
साधितमिति मन्यते । अकारप्रतीतिरिति

[p. 496 ]हेतुः । तद्वदिति पूर्वाकारप्रतीतिवदित्यादि । आदिशब्दाद् द्रुतमध्यविलम्बितावस्था
यामेक एव गकारादिवर्ण्णस्स एवायं गकारादिवर्ण्णो द्रुतादिभेदभिन्न इति प्रतीतेः
। प्रयोगस्तु या या अकारप्रतीतिः सा पूर्वाकारप्रतीत्यभिन्नविषया । तद्यथा
[p. 176a ] पूर्व अकारप्रतीतिः । अकारप्रतीतिश्चोत्तराप्यकारप्रतीतिरि
ति स्वभावहेतुप्रति
रूपकः । तदपि साधनं पूर्वापरयोरकारस्वलक्षणयोरभेदसाधने न समर्थ । तथा
ह्यकारप्रतीतेरित्ययं हेतुर्विशेषेण वा स्यात् पूर्वाकारप्रतीतिरूपत्वादिति । सामान्येन
वा स्यादकारप्रतीतिमात्रत्वादिति । आद्ये पक्षे हेतुरसिद्धः । किं कारणं ।
तत्स्वभावत्वासिद्धेः पूर्वाकारप्रतीतित्वासिद्धेः । यद्वा विशेषेण वा हेतुरुत्तराकार
प्रतीतिरूपत्वादिति ।

त
दपि न साधनं । किङ्कारणं । तत्स्वभावत्वासिद्धेः साध्यस्वभावत्वा
सिद्धेः । अनैकान्तिकत्वं व्याप्तेरसिद्धत्वादित्यर्थः ।

अथ सामान्येन लिङ्गस्य वचने भिन्नविषयत्वस्याप्यविरोधः । अकारप्रतीतिश्च
स्यात् पूर्वाकारप्रतीतिविषयाद् भिन्नविषया चेति को विरोधः ।

अन्ये त्वकारप्रतीतित्वं सामान्यं यथा तयोः प्रतीत्योरेवम
कारविषयत्वमवि
रुद्धमिति व्याचक्षते ।

किञ्च । एकविषययोश्च प्रतीत्योः पूर्वव्यवस्थितैकाकारविषययोः पूर्वोत्तर
कालभाविन्योः प्रतीत्योः पूर्वापरभावः प्राक् पश्चाद्भावे विरुध्यते । किं कारणं
। सन्निहितासन्निहितकारणत्वेन यथाक्रमं कार्यस्योत्पादानुत्पादात् । सन्नि
हितकारणत्वे च तयोर्युगपद् भावः स्यात् । अथ सन्निहितेपि कार
णे पूर्वैवाकार
प्रतीतिरुत्पद्यते नोत्तरा । तदा पश्चादपि सा न स्यात् । किं कारणं । पूर्वापर
प्रतीतिकारणसन्निधानेप्यनुत्पन्नस्योत्तराकारप्रतीतिविशेषस्यातत्कारणत्वात् । पूर्वा
कारप्रतीतिकारणं नास्य कारणमित्यर्थः । तस्मात् तयोः पूर्वापरभाविन्योः प्रतीत्यो
र्भिन्नाखिलकारणत्वं । भिन्नमखिलं कारणन्तयोरिति विग्रहः ।

स्यान्मतं । तयो
रकारप्रतीत्योः शब्द एवैकः कारणं केवलं सहकारि
सन्निधानक्रमादुत्पत्तिक्रम इति ।

अत आह । तत्रेत्यादि । तत्र तस्मिन् पूर्वोत्तराकारप्रतीत्युत्पत्तिकाले । एकस्य
कारणस्य स्वरूपेणाभेदेपि प्रतीत्योर्युगपद् भाव एव स्यात् । किं कारणं ।

[p. 497 ]तस्यैकस्य शक्तस्य कारणस्य सहकार्यप्रतीक्षणात् । ततश्च युक्तिविरुद्धं पूर्वापरयोः
प्रतीत्योरेक
विषयत्वं ।

एतेन च सर्वेणोत्तराकारप्रतीते पूर्वाकारप्रतीत्यभिन्नविषयत्वे साध्येनुमान
बाधितत्वं प्रतिज्ञाया उक्तं । अनुमानन्त्वीदृशं । यत् क्रमभावि तन्नैकविषयं ।
यथा क्रमेण भवच्चक्षुःश्रोत्रविज्ञानं । क्रमभाविन्यौ च पूर्वोत्तरे अकारप्रतीती ।
एकविषयत्वमक्रमभावित्वेन व्याप्तन्तद्विरुद्धं च क्रमभावित्वमिति व्यापकविरु
द्धमेव ।

नन्व
त्र प्रत्यक्षप्रत्यभिज्ञाबाधितत्वात् प्रतिज्ञाया अनुमानस्योत्थानमेव नास्तीति
चेत् ।

न । स एवायमिति ज्ञानस्य पूर्वापरकालसम्बन्धिविषयत्वेन भेदविषय
त्वात् । अन्यदेव हि पूर्वकालसम्बन्धित्वमन्यदेव चापरकालसम्बन्धित्वं । अन्यथा
पूर्वकालसम्बन्धित्वाद्वाऽपरकालसम्बन्धित्वस्याभेदेधुना भावाद् भावस्य प्रतिभासो
न स्यात् । स एवेति च
ज्ञानस्योत्पत्तिः स्यात् । न स एवायमिति । अपर- [p. 176b ]
कालसम्बन्धित्वाद्वा पूर्वकालसम्बन्धित्वस्याभेदे पूर्वमस्य प्रतिभासो न स्याद् ।
अयमेवेति च ज्ञानस्योत्पत्तिः स्यात् । न स एवायमिति ।

तस्माद् यत्पूर्वकालसम्बन्धित्वन्तदपरकालसम्बन्धित्वन्न भवति । यच्चापर
कालसम्बन्धित्वन्तत्पूर्वकालसम्बन्धित्वं न भवतीति पूर्वापरकालसम्बन्धिविषयत्वेन
भेदविषयत्वात् क
थम्प्रत्यभिज्ञातः प्रतिज्ञाबाधा ।

उ म्बे क स्त्वाह । यदि स एवायमित्येकानुभवस्तथाप्ययमतीतज्ञान
कर्मताऽपरोक्षते एकाधिकरणे गृह्णन् सम्वेद्यते । अथापि प्रत्ययद्वयमिदं ग्रहण
स्मरणरूपं । तथापि घटस्मरणपटग्रहणयोर्निरन्तरोत्पन्नयोर्विलक्षणमिदम्परस्पर
विषयत्वेन प्रतिभासनात् । अपरोक्ष एव ह्यर्थोतीतज्ञानविशिष्टत
या स्मृतौ
प्रतिभासते । अतीतज्ञानविषयश्चापरोक्षतया प्रत्यक्षे । तदहं स्मराम्येतदिति
प्रतिभासनात् । तस्मादनिमिषितदृष्टेः पुरुषस्य यदुत्पत्तिविनाशरहितानुवृत्ता
वसायः स एव बाधकः क्षणभङ्गसाधकस्यानुमानस्येति ।

तदयुक्तम् । उत्तरोत्तरप्रत्यक्षाणां यथाक्रममुत्तरोत्तरवस्त्ववस्थाभेदविष
यत्वेन स एवायमिति तत्त्वारोप
स्य भ्रान्तत्वात् । तथा हि प्रथमदर्शिनः प्रत्यक्षे
यथाऽपरोक्षाव्रस्था प्रतिभासते नातीतज्ञानविषयावस्था । तथा भूयो दर्शिनोपि ।
इदानीन्तनेन च रूपेण वस्त्ववस्थितन्न प्राक्तनेन । अवस्थिते च रूपे प्राक्तनरूप
स्यानवस्थानमेव विनाशः । यथा वृद्धावस्थायाम्बालरूपस्य प्राक्तनञ्च रूप
मतीतज्ञानकर्म । इदानीन्तनं च रूपम
परोक्षमथ च बालाद्यवस्थायां दृष्टः

[p. 498 ]पुरुषो वृद्धाद्यवस्थायां प्रत्यभिज्ञायत इति कथमतीतज्ञानकर्मताऽपरोक्षते एका
धिकरणे प्रतिभासेते । कथं वाऽपरोक्ष एवार्थोतीतज्ञानविशिष्टतया स्मृतौ प्रति
भासत इत्याद्युच्यते ।

यत्राप्यनिमिषदृष्टेश्चिरतरकालं पश्यतोनुवृत्तावसायस्तत्रापीदानीन्तनप्रत्यक्ष
ज्ञानसम्बन्धेनार्थ
स्यापरोक्षतोत्पद्यते । अतीतज्ञानाभावेनातीतज्ञानकर्म्मताया
श्चेदानीमभाव एव विनाश इति कथमुच्यते । उत्पत्तिविनाशरहितानुवृत्ता
वसाय एव बाधकः क्षणिकत्वानुमानस्येति ।

यदप्युच्यते । यः प्रतिक्षणमन्यत्वम्वदति तस्य चायम्बाधः प्रत्यभिज्ञान
मात्रेणानन्यत्त्वे तु विनष्टस्यापि तत्त्वावगमात् । मृतप्रत्यभिज्ञायामि
वेति ।

तदपि निरस्तं । अनन्यत्वस्यैवाभावात् । नापि विनष्टाविनष्टयोरनन्यत्वं
विरोधात् । न च तत्त्वावगमान्यथानुपपत्यानन्यत्वं सादृश्येनापि तत्त्वावगमस्य
सम्भवात् । स इत्यङ्शश्च न प्रत्यक्षोऽसन्निहितविषयत्वात् । स्मरणरूपत्वे
चास्य न पूर्वदृष्टार्थग्राहित्वं स्पष्टप्रतिभासाभावात् । दृष्टार्थाध्यवसायकत्वेन
[p. 177a ] तु स्मृति
रूपत्वे भ्रान्तत्वं । स्वआकाराभेदेन दृष्टार्थाध्यवसायात् । अयमिति
चांशः प्रत्यक्ष इष्यते । स्मरणप्रत्यक्षयोश्चैकत्वम्विरुध्यते । तस्मात् पूर्वविज्ञा
नविषयत्वरहिते पुरोवस्थितेर्थे सादृश्येन पूर्वज्ञानविषयत्वमारोप्य स एवायमिति
मानसं ज्ञानं गृह्णाति । आरोपबलेन चातीतज्ञानकर्मताऽपरोक्षते एकाधिकरणे
प्रतिभासेते । मरीचिकायां जलप्रत्यभि
ज्ञान इव । आरोपाभावे त्वेते भिन्नाधि
करणे एव प्रतिभासेते । जलस्मरणमरीचिकाग्रहणयोरिव ।

तस्मात् स्थितमेतद् । भ्रान्तत्वादप्रत्यक्षत्वाच्च न प्रत्यभिज्ञातः क्षणि
कत्वानुमानबाधेति । तेन पूर्वोत्तरे अकारप्रतीती भिन्नविषये एव । तथा द्रुत
मध्यबिलम्बितानाङ्गकारादिप्रतिपत्तीनां भिन्नविषयत्वं । द्रुतादिभेदभिन्नगकारा
लम्बनत्वा
त् । गकार एव द्रुतो गकार एव विलम्वितं इति गकारैकत्वप्रतीतिस्तु
सादृश्यनिमित्तैव ।

तेन यदुच्यते ।

न हि द्रुतादिभेदेपि निष्पन्ना संप्रतीयते ।

गव्यक्त्यन्तरविच्छिन्ना गव्यक्तिरपरा स्फुटा ।

तेनैकत्वेन वर्ण्णस्य बुद्धिरेकोपजायते ।

विशेषबुद्धिसद्भावो भवेद् व्यञ्जकभेदत इति । 275

Kumārila.

[p. 499 ]

तदपास्तं । यतो ध्वनिविशेष एव वर्ण्ण उच्यते । तेन द्रुतो
च्चारिता ध्वनि
विशेषा द्रुता गव्यक्तिरुच्यते । मध्योच्चारिता मध्यगव्यक्तिः । विलम्बितो
च्चारिता ध्वनिविशेषा विलम्विता गव्यक्तिः । न तु व्यञ्जेकेभ्यो ध्वनिभ्यो
न्यो गकारः प्रतिभासते । गकारो गकार इति तेषु नामसाम्यमेव केवलं प्रती
यते । तथा ह्रस्वदीर्घप्लुतादिषु नैकाकारः । यतो ध्वनिविशेषा एव मात्रा
कालं प्रयुज्यमाना ह्रस्वोका
रो भवति । तथापरे ध्वनिविशेषा द्विमात्राकालं
प्रयुज्यमाना दीर्घ आकारो भवति । त्रिमात्राकालं प्रयुज्यमाना ध्वनिविशेषाः
प्लुतो भवति । तेन ह्रस्वदीघ्रप्लुतानां स्वभावभेद एव प्रतिभासते । न त्वकारो
ऽभिन्नस्तेषु प्रतिभासते । अकार एव तु मात्रादिकालमुच्चार्यमाणो यथाक्रमं
ह्रस्वदीर्घप्लुताः प्रतीयन्त इति शब्दमात्रमेव
केवलं । तेन यदुच्यते ।

स्वतो ह्रस्वादिभेदस्तु नित्यवादे विरुध्यते ।

सर्वदा यस्य सद्भावः स कथं मात्रिकः स्वयं ।

तस्मादुच्चारणन्तस्य मात्राकालं प्रतीयतां ।

द्विमात्रम्वा त्रिमात्रम्वा न शब्दो मात्रिकः स्वयमिति276

Śloka-Sphoṭavāda 50, 51

।

तदपि निरस्तं । ह्रस्वदीर्घप्लुतेष्वकारोकार इत्यनुयायिनोर्ज्ञानाभिधानयो
रप्रवृत्तेः । अथापि स्यात् । पूर्वोत्तरकाल
भाविन्योः प्रतीत्योर्नामसाम्यादेकविष
यत्वमिति ।

अत आह । प्रतीत्यादि । पूर्वोत्तरयोरकारप्रतीत्योः प्रतिभासभेदः पूर्वोत्तररूप
तया । स्वभावभेदो द्रुतमध्यविलम्वितादिभेदेन । तस्मिन् प्रतीतिप्रतिभासस्वभावभे
देपि । अकारप्रतीतिरकारप्रतीतिरित्येवं नामसाम्यादेकविषयत्वमयुक्तं । किं कारणं
। घटादिष्वपि
प्रसङ्गात् । या पूर्वा घटप्रतीतिर्या च पश्चाद् अन्यघटप्रतीतिस्त- [p. 177b ]
योरपि घटप्रतीतिर्घटप्रतीतिरिति नामसाम्यादेकविषयत्वं स्यात् । तथा चैको
घटः सर्वत्र प्राप्नोति । तत्र घटादावेकत्वसाधने दृष्टविरोधो घटादीनामनेकत्वस्य
दृष्टत्वात् । तस्मात् तत्रासाधनमेकत्वस्येति चेत् । इहापि वर्ण्णेष्वप्येकत्वसाधने
दृष्टविरोधाभावः केन प्रमाणेन सिद्धः । अत्रापि क
रणानां प्रतिपुरुषं भेदेन भेदः
सिद्ध एव । लूनपुनर्जातेषु केशेष्विव सादृश्यादेकत्वाध्यवसाय इति यावत् ।

[p. 500 ]

नामसाम्यादित्ययं हेतुरनैकान्तिक इत्याह । यावदित्यादि । तथाभिधेयतेति
अकारप्रतीत्ये277 ? तिरकारप्रतीतिरित्येवं नामसाम्येनाभिधेयता । अर्थाभेदेन
विषयैकत्वेन व्याप्त्या न साध्यते तावत् सन्दिग्धो व्यतिरेकः । नामसाम्यं च स्या
द्
भेदश्चेति । किञ्च । प्रतिकरणभेदं पुरुषभेदेन करणभेदं प्रति भिन्नस्वभावः शब्दः
श्रुतौ श्रोत्रविज्ञाने निविशमानः समारोहन् यदैकः साध्यते किन्न घटादयोप्येक
रूपास्साध्यन्ते । तेपि साध्यन्तां । विशेषोपि वा वाच्यः ।

एकत्वेपि शब्दस्य व्यञ्जकभेदात् प्रतिभासभेद इति चेदाह । तत्रापी
त्यादि । तत्रापि भिन्ने घटादौ शक्यमेवं व्यञ्जकभे
दात् प्रतिभासभेद इति
प्रत्यवस्थातुं । २६६

किञ्च । कारणानां समग्राणां व्यापारात् परिस्पन्दादिलक्षणान्नियमेन
शब्दस्यैवउप लब्धितः कारणात् कार्यत्वम्प्राप्तं । किं कारणं । व्यञ्जके हेतौ
तदसम्भवात् । नियमेन व्यङ्ग्यस्योपलम्भासम्भवात् ।

न हीत्यादिना व्याचष्टे । व्यापृतेषु करणेषु न हि कदाचिच्छब्दानुपलब्धिः
किन्तूपलब्धिरेव । न चावश्यं व्यञ्जकव्यापारो
र्थमुपलम्भयति ग्राहयति । किं
कारणं । क्वचिद् घटादिशून्ये देशे प्रकाशे प्रदीपादिलक्षणे सत्यपि घटाद्यनुपलब्धेः ।
तस्मादविकलविज्ञानोत्पादसहकारिकारणस्य पुंसः । सेयं शब्दस्य तद्व्यापारात्
कारणव्यापारान्नियमेनोपलब्धिस्तदुद्भवे । करणव्यापाराच्छब्दस्योत्पत्तौ सत्यां
स्यात् । ततश्च जन्य एव शब्दो न व्यङ्ग्यः ।

ननु पूर्वं जनन
मात्रेण कारकं ज्ञानजननयोग्यत्वेनोत्पादकन्तु व्यञ्जकमेवे
त्युक्तं । तेन ताल्वादीनां व्यञ्जकत्वमेव युक्तं ।

नैष दोषो यतः । कार्यमात्रमभिप्रेत्य जननमात्रेण कारकं । ज्ञानजनन
योग्यत्वेन तु व्यञ्जक इत्युक्तं । न तु दृश्यकार्यापेक्षया । तथा ह्यविकलसहकारि
कारणस्य पुंसः प्रदीपादिजनको नियमेन प्रदीपादेरुपलम्भकः कार
को न
व्यञ्जक इत्यदोषः ।

[p. 501 ]

अथ पुनः करणंशब्दस्याकर्त्तृ । तस्याकर्तुः करणस्य व्यापारेण तत्सिद्ध्ययोगात् ।
शब्दस्य सिद्ध्ययोगात् । व्यापिनः शब्दा नित्याश्च । ततो व्यापिनित्यत्वाच्छब्दानां ।
व्यञ्जकस्य करणस्य व्यापारात् सर्वत्रोपलब्धिः । घटादयस्तु न व्यापिनो नापि
नित्याः । तेन ते व्यञ्जकव्यापारेण नावश्यमुपलभ्यन्त इति ।

य
द्येवं क इदानीं घटादिषु समाश्वासः । निश्चयः । यथा ते न नित्या नापि [p. 178a ]
व्यापिन इति । यावता तेपि नित्या व्यापिनश्च भवन्तु । कथं सर्वदा नोपलभ्यन्त
इति चेत् । एतच्छब्देष्वपि तुल्यं । यत्तत्र प्रतिविधानं तद् घटादिष्वपि भविष्यति ।
तेषां घटादीनान्तथा व्यापिनित्यत्वेनानिष्टेरिति चेत् । शब्दो व्यापिनित्यत्वेन
किमिष्टः । कस्मादिष्टस्तत्समानधर्मा ।
घटादिसमानधर्मा । प्रतिषिद्धे च व्या
पिनित्यत्वे प्रागिति यत्किञ्चिदेतत् ।

घटादीनामित्यादि परः । कारकव्यतिरेकेण व्यञ्जकान्तरसद्भावाददोषः ।
शब्देन तुल्यत्वप्रसङ्गदोषो नास्ति । व्यञ्जकान्तरमेव दर्शयन्नाह । प्रकाशो
हीत्यादि । प्रकाशो ह्येषां घटादीनां व्यञ्जको लोके सिद्धो न कुलालादयः । कुला
लादीनां व्यञ्जकत्वे । ते कुलालादय
स्तादृशा एव स्युः । यथा प्रदीपादयो न
नियमेन घटमुपलम्भयन्ति । क्वचित् प्रकाशेपि घटस्याभावात् । तथा कुलाला
दयोपि भवेयुः । न चैवम् । अतिशेरते च कुलालादयः । कुलालादिव्यापारे
सर्वदा घटादेर्भावात् । ततो व्यञ्जकातिशयात् । व्यञ्जकाद् भेदेन वृत्तेः । कार
का एव कुलालादयः । किं कारणम् । उपकारकस्य गत्यन्तराभावात् । कार
क
व्यञ्जकत्वव्यतिरेकेण प्रकारान्तराभावात् । तत्र व्यञ्जकत्वे निषिद्धे पारि
शेष्यात् कारकत्वं कुलालादीनां । नैवं शब्दस्य करणमुक्त्वान्यद् व्यञ्जकान्तरं
सिद्धं येन करणमेव शब्दस्य कारकं कल्प्येत । तस्माद् घटादिवैलक्षण्याच्छब्दो
व्यङ्ग्य एव ।

तदित्यादि सिद्धान्तवादी । तदेतद् व्यञ्जकान्तरसम्भवनं शब्देपि तुल्यं ।

[p. 502 ]यस्मात् तत्रापि शब्दे इन्द्रिययोग्यदे
शतादिभ्यः श्रोत्रेन्द्रियाच्छ्रोत्रयोग्यदेशावस्था
नात् । आदिशब्दात् मनस्काराच्च । करणानामतिशयात् । अतिशय एव कथमिति
चेदाह । घटादीत्यादि । ह्यर्थे चशब्दः । घटादेर्ये कारकाः कुलालादयः समग्रास्तेषां
यो धर्मो नियमेन स्वकार्यारम्भकत्वन्तस्य करणेषु दृष्टेः । तान्यपि हि व्यापृतानि
शब्दं नियमेन जनयन्ति । तस्मात् तान्यपि कुलालादि
वत् कारकाण्येव ।

यदि च शब्दस्य व्यञ्जकान्तराभावात् करणानि व्यञ्जकानीष्यन्ते । तदा
तस्यैव व्यञ्जकस्य प्रदीपादेर्विषयान्तरस्य च कस्यचिदिति रसादेर्व्यञ्जकान्तर
म्प्रदीपादिर्नास्ति । ततो व्यञ्जकान्ताराभावात् । तत्कारणानि प्रदीपादिकारणानि
चैषां प्रदीपादीनां व्यञ्जकानि स्युः ।

यत एवन्तस्मान्न व्यक्तिः शब्दस्य करणेभ्यः किन्तूत्पत्तिरेव । भवन्ती
वा
करणेभ्यः सकाशाद् व्यक्तिस्त्रिधा भवेत् । १ पूर्वावस्थात्यागेनातिशयवत्ता
वा शब्दस्य व्यक्तिर्भवेत् । २ उपलम्भावरणविगमो वा । ३ शब्दालम्बनं
विज्ञानम्वा व्यक्तिः । प्रकारत्रयव्यतिरेकेण गत्यन्तराभावात् ।

१ तत्र नातिशयोत्पत्तिः शब्दस्य व्यक्तिरनित्यताप्रसङ्गात् । भवत्वति
[p. 178b ] शयोत्पत्तिर
नित्यत्वन्तु कथमिति चेदाह । तस्या अतिशयोत्पत्तेः पूर्वरूपस्य या
हानिरपरस्य पाश्चात्यस्य रूपस्य यद् उपजननं तल्लक्षणत्वात् ।

२ द्वितीयपक्षमाह । अथेत्यादि । तस्य शब्दस्य यज्जनकं रूपन्तस्योपल
म्भप्रतिघातीनि स्तिमितवायवीयावयवसंयोगरूपाण्यावरणानि । तेषां विगमः
प्रयत्नप्रेरितेन वायुना वियोगः । स यदि श
ब्दस्य व्यक्तिस्ते तव मी मां स क स्य
मता । तदुक्तं ।

प्रयत्नाभिहतो वायुः कोष्ठ्यो यातीत्यसंशयं ।

स संयोगविभागौ च ताल्वादेरनुवर्त्तते ॥

वेगवत्वाच्च सोवश्यं यावद्वेगं प्रतिष्ठते ।

तस्यात्मावयवानाञ्च स्तिमितेन च वायुना ।

संयोगाश्च वियोगाश्च जायन्ते गमनाद् ध्रुवमिति ॥ श्लो० शब्द १२२-२४

[p. 503 ]

सा व्यक्तिः कथं क्रियते । यस्मादावरणविगमोऽभावस्तस्मिन्नभावे कथं
चिदप्य
कार्ये करणग्रामस्य करणसङ्घातस्य सामर्थ्य किन्न तद् भवेत् । नैवेति
यावत् ।

न हीत्यादिना व्याचष्टे । एतदाह । आवरणस्वरूपे निष्पन्नेऽकिंचित्कराण्येव
करणानि न हि समर्थानि भवन्ति । आवरणविगमेपि न तेषां सामर्थ्यं । यस्माद्
विगमश्चाभावो न चाभावः कार्य इति निवेदितमेतत् सामर्थ्यचिन्तायां ।

अभ्युपगम्य चैतदुक्तं । तदेव ना
स्तीत्याह । नापीत्यादि । न शब्दस्य
नित्यस्यानाधेयातिशयत्वात् किञ्चिदावरणमस्ति येनावरणविगमो व्यक्तिः
स्यात् । किं कारणं । तस्यावरणस्य नित्यवस्तुन्यसामर्थ्यादित्यप्युक्तं ।

यत एवन्तस्मान्नावरणे करणानामुपक्षेपः । करणान्यावरणविगमं शब्दस्य
कुर्वन्तीत्येतन्नोपन्यसनीयमित्यर्थः ।

नाप्येवं कारणानां शब्दंप्रत्यसामर्थ्यमेव । किं कार
णं । तद्व्यापाराभावे
करणानां व्यापाराभावे शब्दानुपलब्धेः । अतो युक्तमेते करणव्यापारा
यच्छब्दान् कुर्युः ।

अन्यथा यदि करणानि न कारकाणि किन्तु व्यञ्जकान्येव । तदा शब्दावि
शेषादन्येषामपि घटादीनां व्यक्तिः कुलालादिभ्यः प्रसज्यते ।

अथ पुनस्तेपि घटादयो व्यज्यन्त एव कुलालादिभिरितीष्यते । तदा तथा
भ्युपगमे सर्वकारणानान्निर
र्थता ।

तथा हि । व्यङ्ग्ये वस्तुन्यतिशयस्य कारको वाऽवरणाभावस्य कारको
वा ज्ञानस्य वा कारको व्यञ्जकः स्यात् । अतिशयादेर्व्यक्तिस्वरूपस्य चाकार्य
त्वात् । सर्वेषां व्यक्तिकारकाणां स्वरूपकारकाणां च निरर्थता ।

यदीत्यादिना व्याख्यानं । यदि शब्दस्य करणानि व्यञ्जकानि कीदृशानि

[p. 504 ] । सर्वकारणसमानधर्माण्यपि सर्वे कारणानां समाना धर्मा
येषां करणाना
मिति विग्रहः । तदा न किञ्चिद् घटादिकमपीदानीं कस्यचित् कुलालादेः कार्यं
स्याच्छब्देनाविशेषात् । सर्वस्य व्यङ्ग्यत्वमिष्टमिति चेत् । न चेतद् युक्तं ।
किं कारणं । सर्वकारकाणां व्यञ्जकत्वेनाभिमतानामानर्थक्यप्रसङ्गात् । तथा
हि व्यञ्जकानां त्रयो विकल्पाः । व्यङ्ग्ये वस्तुन्यतिशयस्य वाऽवरणाभावस्य वा
[p. 179a ] ज्ञानस्य वा करणाद् व्यञ्जकः स्या
दिति ।

न तावद् व्यङ्ग्यस्यातिशयकरणाद् व्यञ्जकः । किं कारणम् । वस्तुनो
वस्थितरूपस्यानाधेयातिशयत्वात् । नाप्यावरणविगमकरणात् । आवरणा
भावस्याकार्यत्वात् । नापि ज्ञानकरणाद् व्यञ्जकः । किं कारणं । वस्तुवदेव
तद्विषयस्यापि ज्ञानस्य सत्कार्यवादिदर्शने सिद्धत्वात् । अथासदेव ज्ञानं क्रियते ।
तदा ज्ञानंप्रति कारकत्वे कस्यचिदिष्यमाणे । तथाभूतानां ज्ञानस्य कार
कैस्तुल्य
धर्माणामन्येषामपि कुलालादीनान्तथाभावप्रसंगेन । घटादीन् प्रति कारकत्व
प्रसंगेन सर्वस्य वस्तुनः कार्यताप्रसंगात् । विशेषो वा वाच्यो येन ज्ञानं प्रति कारक
त्वं न घटादीन् प्रति । न चान्यो व्यक्तेः प्रकारः सम्भवति ।

तस्मादयं कारकाभिमतोर्थकलापो घटादेः कस्यचिदपि न व्यक्तावुपयुज्यते ।
वस्तुनो नाधेयविशेषत्वादिना व्य
क्तेर्निषिद्धत्वात् । नापि क्रियायामुपयुज्यते ।
कार्यकत्वानभ्युपगमादिति व्यर्थ एव स्यात् ।

तथा चेति कारकाणां वैकल्ये सति । इदं जगन्निरीहं निर्व्यापारं स्यात् । किं
भूतम् । अनुपकार्योपकारकं । न विद्यते उपकार्यमुपकारकं च यस्मिन्निति
विग्रहः ।

किञ्च । शब्दनित्यत्वे साध्ये। साधनं प्रत्यभिज्ञानमप्रयोगादि यन्मतमिष्टं ।
यथा नित्यः शब्द एकत्वेन प्रत्य
भिज्ञायमानत्वात् । तदुक्तं । संख्याभावात् ।
अष्टकृत्वो गोशब्द उच्चरित इति हि वदन्ति । नाष्टौ गोशब्दा इत्यनेनावगम्यते

[p. 505 ]प्रत्यभिजानन्तीति । सतः प्रयोगात् । यत् प्रयुज्यते तत् प्राक् सत् । यथा वास्यादि
च्छिदायां । प्रयुज्यते च शब्दोर्थप्रतिपादने तस्मात्सोपि प्रयोगात् प्राक् सन्निति ।
आदिशब्दात् परार्थमुच्चार्यमाणत्वादित्यादिपरिग्रहः । तदुक्तं । नित्यस्तु
स्या
द्दर्शनस्य परार्थत्वात् । दर्शनमुच्चारणं । तत्परार्थमर्थं प्रत्याययितुं ।
उच्चारितमात्र एव विनष्टे शब्दे । न ततोर्थम्प्रत्याययितुं शक्नुयादतो न परार्थ
मुच्चार्येतेति । अनुदाहरणमित्यदृष्टान्तं । न हि नित्यं किंचिदस्ति यत्रैतत्सा
धनम्वर्त्तेत । किं कारणं । सर्वभावानां क्षणभङ्गतः ।

एतदेव तावत् पदं विवृण्वन्नाह । क्षणभङ्गिनो हीत्यादि । विनाशस्याकर
णादित्युक्तं प्राक् । वक्ष्यते च पश्चात् । विनाशद्वारेणानित्यतां प्रदर्श्य उत्पत्ति
द्वारेणापि दर्शयन्नाह । उत्पत्तीत्यादि । परतः कारणादुत्पत्तिमन्तश्च भावास्त
तोपि न नित्यः । परत उत्पद्यन्त इति कुत एतत् । सत्ताया आकस्मिकत्वायोगात् ।
आकस्मिकत्वे देशादिनियमो न स्यादिति प्रागेवोक्तं । तदिति तस्मात् प्रत्यभि
ज्ञानं सत्प्रयोगादिकं लिङ्गं ।
स्थिरैकरूपे वस्तुनि सपक्षभूते । न क्वचिदन्वेति ।
अपरापरेणान्येनान्येन स्वभावेन परावृत्तिरुत्पत्तिर्यथा प्रदीपादीनान्तेष्वेव प्रत्य
भिज्ञानादिलिङ्गम्भेदेन व्याप्तन्दृष्टमिति विरुद्धमेव । न चात्र दीपत्वादिसामा
न्यनिमित्तं प्रत्यभिज्ञानं सामान्यस्य पूर्वमेव निषिद्धत्वात् ।

नेत्यादि परः । न विरुद्धं प्रत्यभिज्ञानं । किं कारणं । अभिन्नात् स्थिरैकरू
पाज्जन्म यस्य
तस्याभिन्नजन्मनः प्रत्यभिज्ञानस्य दीपादिषु भ्रान्त्या भावात् । [p. 179b ]
भ्रान्तिः कथमिति चेत् । साधर्म्यविप्रलम्भात् पूर्वोत्तरयोः क्षणयोर्यत्सादृश्यन्तेन
विप्रलम्भाद् वञ्चितत्वात् । एतत्कथयति । अभ्रान्तं प्रत्यभिज्ञानं लिंगत्वेनो
पात्तन्तच्च नैव प्रदीपादिषु वर्त्तते ।

अभिन्नजन्मेत्या चा र्यः । केनावष्टम्भेन केन प्रमाणेनाभिन्नजन्मप्रत्यभि
ज्ञानमित्युच्यते । नित्यस्य सामर्थ्याभा
वात् । एतच्च प्रत्यक्षस्यापि प्रत्यभि
ज्ञानस्य दूषणन्द्रष्टव्यं । प्रत्यभिज्ञायमानस्याभेदेन प्रतिभासनादिति चेत् ।
न । तस्यैवाभेदस्य सर्वत्र वज्रोपलादिष्वपि पौर्वापर्येण चिन्त्यत्वात् । यथा

[p. 506 ]पूर्वम्बज्रादिषु स्वरूपं किं पश्चादपि तदेवाहोस्विदन्यदेव केवलं सादश्यादेकत्व
विभ्रमः प्रदीपादिष्विवेति चिन्त्यमेतत् । यथा वज्रादिष्वभेदस्य चिन्त्यत्वन्तथा
भेदस्यापि चि
न्त्यत्वादिति चेत् । किम्भेदः पौर्वापर्येण प्रतिभासत इत्येतदपि
निरूपणीयमेव ।

तेनैवेत्याचार्यः । यतश्च नैकान्तेन भेदोऽभेदो वावधारयितुं शक्यस्तेनैवान
वधारणेन संशयोस्तु । प्रत्यभिज्ञायमानेष्वर्थेषु भेदाभेदसंशयो भवतु । संशयादेव
प्रत्यभिज्ञायमानत्वाद् भेदनिश्चय इति चेदाह । न च संशयितात् संशयविषयात्
प्र
त्यभिज्ञानलिङ्गाच्छब्दस्यैकत्वसिद्धिः ।

पूर्वक्षणादुत्तरस्य क्षणस्य विवेकादर्शनाद् विवेकाप्रतिभासनात् पूर्वोत्तर
कालेषु भावस्यैकत्वं सिद्धमिति चेत् ।

नेत्यादि प्रतिवचनं । तेनायमर्थो भावस्येदानीम्प्रतिभास एव क्षणप्रति
भासः । पूर्वापरकालसम्बन्धित्वेनाप्रतिभासनात् । क्षणस्य च स्वरूपेण प्रतिभास
एव पूर्वादिक्षणाद् विवेकेन प्रतिभास
स्सु मे रु278 ? भिन्नप्रतिभासवान्न त्वविना
भावेन पूर्वादिक्षणात् प्रतिभासमानात् । केवलं स विवेको नावधार्यत इति ।
तदर्थमनुमानं प्रवर्त्तते । तदाह न वज्रादिष्वविवेकस्यादर्शनमस्ति । किं कारणं
। पौर्वापर्येण वज्रादिज्ञानानां पूर्वापरभावेन वज्रादेः सदसत्त्वसिद्धेः । तथा हि
। वज्राद्यालम्बनमुत्तरं ज्ञानं प्रागभवत् स्वकारणविशेषस्य प्रागसत्त्वं साध
यति ।
पश्चाद् भवच्च सत्त्वमित्येवं ज्ञानपौर्वापर्येण वज्रादिषु सदसत्त्वसिद्धेः । विवेक
सद्भावाद् भेदसद्भावात् ।

एतदेव स्फुटयन्नाह । यदीत्यादि । अपराण्युत्तरकालभावीनि ज्ञानानि
प्राक् पूर्वज्ञानकाले सन्निहितकारणानि स्युः पूर्वज्ञानवज्जातान्येव स्युः । न
चैवं । तस्मादजातानि तु तानि ज्ञानानि प्राक् । स्वकारणस्य वैकल्यं सूचयन्ति ।
अन्यथा य
दि तेषां कारणं प्रागपि स्यात् । तत्समर्थम्वा भवेदसमर्थम्वा । यदि

[p. 507 ]समर्थं प्रागपि जनयेत् । किं कारणं । समर्थस्य जननात् । अथासमर्थम् ।
पश्चादपि न जनयेत् । कस्माद् । असमर्थस्याप्यनाधेयातिशयत्वेन पुनः कुत
श्चित् सामर्थ्यआप्रतिलम्भात् । अथ कुतश्चित् सामर्थ्यं प्रतिलभेत । तदा
सामर्थ्यस्य प्रतिलम्भे वा स्थैर्यायोगात् । पूर्वासमर्थस्वभावहाने
रन्यस्य च समर्थ- [p. 180a ]
स्योत्पादात् ।

तस्मात् क्रमभावीनि विज्ञानानि स्वविषयस्यापि क्रमं साधयन्तीति सर्वपदा
र्थानाम्भेदसिद्धेरनित्यत्वं । स एवायमिति ज्ञानं तु सदृशदर्शननिमित्तं ।

यत एवन्तस्मादयं सत्प्रयोग इत्यपि योयं द्वितीयो हेतुरुच्यते । तेनापि शब्दस्य
जननमेवोच्यते । किं कारणं । प्रयोक्तुः सकाशाच्छब्दस्य सामर्थ्यात् । अभि
मत
कार्यकरणे शब्दस्य सामर्थ्यप्रतिलम्भादित्यर्थः । अन्यया यदि प्रयोक्तुर्व्या
पारात् प्रागेव वास्यादिकं शब्दो वा स्वकार्ये समर्थं स्यात्तदा स्वयं सामर्थ्ये तस्य
प्रयोक्तुरनुपयोगात् पुरुषानपेक्षाणां स्वयमेव वास्यादीनां प्रवृत्तिः स्यात् । न च
भवति । तस्मात् प्रयोग इत्यपि । इष्टस्याभिमतस्यार्थस्य च्छिदादेः साधनं
सिद्धिस्तत्र समर्थस्वभावस्योत्पादन
मेव वास्यादेः कथ्यते । किम्भूतमुत्पादनं ।
समानजातीयं सदृशमुपादानं पूर्वं कारणभूतं क्षणमपेक्षत इति समानजातीयो
पादानापेक्षं वास्यादिप्रयोगवत् । छिदादिषु प्रयुज्यमानानां वास्यादीनां समान
जातीयपूर्वक्षणापेक्षणात् । उपादानानपेक्षं वा । कर्मादिप्रयोगवच्च । आदिशब्दाद्
वीणादिशब्दपरिग्रहः । न हि क
र्मादिषु प्रथमं प्रयुज्यमानेषु पूर्वसदृशक्षणापे
क्षास्ति ।

योपि मन्यते । मा भूत् प्रत्यभिज्ञानमनुमानं व्यभिचारात् यत् पुरो
वस्थिते वस्तुनि समक्षे प्रत्यभिज्ञानन्तत्प्रत्यक्षं प्रमाणं । ततः प्रत्यक्षादेव प्रमाणाद्
भावानां स्थैर्यसिद्धिरिति । तदप्युत्तरत्र निषेत्स्यामः ।

अनया दिशा स्थैर्यसाधनायोपनीतः कुहेतुर्द्रष्टव्यः । यस्मान्नैवं कश्चिद् सा

[p. 508 ] धनधर्मोस्त स्थैर्यसाधनो यः समानजातीयं स्थिरैकस्वभाम्वस्त्वन्वेति । कस्मात्
। सर्वधर्माणामेतदवस्थानात् । अपरापरस्वभावहान्युत्पादस्वभावत्वात् ।
सर्वस्याः स्थैर्यप्रत्यभिज्ञायाश्च युक्तिविरोधादनुमानविरोधात् । कथं । यथाभि
धानं । यथेह शास्त्रे क्षणिकत्वसाधनमभिहितमभिधास्यते च । तथा युक्तिविरो
धात् कारणादन्येपि प
रपरिकल्पिताः स्थैर्यसाधनहेतवो वाच्यदोषाः ।

एवन्तावद् व्यक्तिक्रमो वाक्यं नेति प्रक्रम्य व्यक्तिस्त्रिविधा कल्पिता ।
शब्दस्यातिशयोत्पादनं । तदावरणविगमो । ज्ञानं चेति । तत्र नित्यत्वाच्छ
ब्दस्य नातिशयोत्पादनं । आवरणाभावस्य चाकार्यत्वान्नाप्यावरणविगमो व्यक्ति
रिति विकल्पद्वये प्रतिक्षिप्ते । ज्ञानं व्यक्तिरित्यवशिष्यते ।

३ तदा च व्यक्तिक्र
मो वाक्यं । बुद्धीनामानुपूर्वी वाक्यमापद्यते ।

न चैतद् युक्तम् । अबुद्धिस्वभावत्वाद् वाक्यस्य । तथाप्यभ्युपगम्यो
च्यते । व्यक्तिक्रमस्य च वाक्यस्यापौरुषेयत्वे साध्ये बुद्धेरेवापौरुषेयत्वं साध्यं
स्यात् । तत्र बुद्धेरपुरुषाश्रये पुरुषानाश्रयणे साध्ये प्रतिज्ञाया बाधा । कैः ।
[p. 180b ] अभ्युपेतप्रत्यक्षप्रतीतानुमितैः सममेककालं अभ्युपेतेनाभ्युपगतेन
। प्रत्यक्षप्रतीते
नानुमितेन च । तदानुपूर्वी बुद्ध्यनुपूर्वी वाक्यं । सा च नार्थान्तरं बुद्धिभ्य इति
तस्या आनुपूर्व्या अपौरुषेयस्वप्रसाधने । बुद्धेरेवापौरुषेयत्वं साधितं स्यात् । तत्र
च समयः सिद्धान्तोस्य मी मां स क स्य बाध्यते । किं कारणं । बुद्धीनां स्व
सिद्धान्ते पुरुषगुणत्वेनाभ्युपगमात् ।

प्रत्यक्षबाधान्दर्शयन्नाह । प्रत्यक्षं खल्वप्येतद् यदि ता बुद्धयो मनस्कारा

दिभ्यो भवन्तीति । आदिग्रहणादिन्द्रियपरिग्रहः । कीदृशेभ्यो मनस्कारादिभ्यः

[p. 509 ]पुरुष इति व्यवहारलाघवार्थं कृतसंकेतेभ्यः । एतत्स्वमतेनोक्तं । पुरुषगुणेभ्यो
वेति व्यतिक्रम्य पुरुषस्य गुणेभ्यः । एतत्तु परमतेनोक्तं । तस्मात् मनस्कारादिभ्य
उत्पद्यमानाया बुद्धेः कार्यत्वं प्रत्यक्षसिद्धमिति तस्या अपौरुषेयत्वे साध्ये प्रत्य

क्षबाधा ।

स्यान्मतं । कार्यताया अप्रत्यक्षत्वान्न प्रत्यक्षबाधेति चेदाह । नन्वित्यादि ।
कारणाभिमतस्य भाव एव भावः तदभावे चाभाव इत्येतौ भावाभावविशेषौ ।
ताभ्यां नान्या कार्यता भावस्य । स यथोक्तो भावः प्रत्यक्षसिद्धः । तदभावे
त्वभावः कथं प्रत्यक्षसिद्ध इति चेदाह । अभावोपि । अनुपलब्धिरेव लक्षणं
स्वभावो यस्याभावस्येति विग्रहः सोपि प्रत्यक्ष
सामर्थ्यसिद्धं इत्युत्तरत्र वक्ष्यामः ।
तदन्यविविक्तरूपम्भावमेव प्रतिपादयत् प्रत्यक्षं सामर्थ्यादभावं गमयतीति सामर्थ्य
ग्रहणं कृतं । यतश्च मनस्कारादिभावाभावाभ्यां बुद्धिभावाभावौ । तत एव
तद्भावभावित्वात् पुरुषकार्यता बुद्धीनामनुमेया । किं कारणम् । अन्वय
व्यतिरेकलिंगत्वादस्याः कार्यतायाः । तदनेनानुमानबाधोक्ता ।

अथ स्यान्न व्यक्ति
क्रमो वाक्यं । किन्तु वर्ण्णानुपूर्वी वाक्यमित्यत आह ।
किं चेत्यादि । वर्ण्णेभ्यः सकाशादानुपूर्व्या भेदः स्फो टे ने ति पूर्वोक्तेन स्फोटवि
चारेण । अभिन्नापि प्रागेव निषिद्धा।भेदाभेदं च मुक्त्वा वस्तुनो नान्या गति
रस्ति । तदा च व्यापिनाम्वर्ण्णानामानुपूर्वी कल्पनारोपिता स्यात् । कथं वा
तदानीमपुरुषाश्रया । पुरुषाश्रयैव स्यात् ।

वर्ण्णेत्यादि
ना व्याचष्टे । वर्ण्णेभ्यः सकाशाद् व्यतिरेकिणी भिन्नस्वभावा
नुपूर्वी । पूर्वोक्तेन स्फोटविचारानुक्रमेणैव प्रतिविहिता ।

वाक्यन्न भिन्नम्वर्णेभ्यो विद्यतेनुपलम्भनाद् । इत्यादिना दूषणेनानुपूर्व्यपि
प्रतिक्षिप्ता ।

नापि सा वर्णस्वभावा । सरो रस इति प्रतिपत्तिभेदभावप्रसङ्गात् । न चापि
सा तत्त्वान्यत्त्वाभ्यामवाच्या । वस्तुस्वभावस्यैतद्विकल्पान
तिक्रमात् । तत्त्वान्यत्त्व

[p. 510 ]विकल्पानतिक्रमात् । तस्मादतद्रूपेषु वस्तुभूतभिन्नानुपूर्वीरहितेषु वर्ण्णेषु तदूप
समारोपप्रतिभासिन्या आनुपूर्वीसमारोपप्रतिभासिन्या बुद्धेरयम्विभ्रमः स्यादा
नुपूर्वीति । सा चानुपूर्वी कथमपौरुषेयी पौरुषेय्येव । किं कारणं । बुद्धेर्विठं
[p. 181a ] 279 ?पनेन व्यापारेण प्रत्युपस्थापनात् । सन्दर्शितत्वात् ।

अपि चात्यन्तिकस्य नित्यस्य कस्यचित्स्वभावस्याभावात् । भवता विद्यमानेन
ध्वनिना शब्देनावश्यमनात्यन्तिकेनास्थिरेण भवितव्यं । स च ध्वनिरहेतुकः स्यात् ।
पुरुषव्यतिरेकेणान्यो हेतुरस्येत्यन्यहेतुको वा । तत्राहेतुकत्वे नित्यम्भवेत् । अन्या
नपेक्षणात् । अन्यहेतुकत्वे तु न च पुरुषव्यापाराद् भवेत् । भवति च पुरुषव्यापा
रात् । तस्मात् पौरुषे
य इति गम्यते ।

कथमित्यादि परः । अनात्यन्तिको ध्वनिरन्यो वा पृथिव्यादिकाभाव इति
कथमिदं गम्यते ।

सत्तेत्या चा र्यः । नाशस्य सत्तामात्रानुबन्धित्वात् । कारणादनित्यता ध्वनेः ।
सन्नित्येव कृत्वा नाशो भवति न कारणान्तरमपेक्षते । संश्च शब्दः । तस्मान्न
नित्य इति समुदायार्थः ।

कस्मात् सत्तामात्रानुबन्धी विनाश इत्याह । न हीत्यादि । यस्मान्न
भावानां
नाशो नाम धर्मान्तरं कुतश्चिन्नाशकारणाद् भवति ।

यत एवं । तदिति तस्माद् भावस्वभाव एव नाशो भवेत् । कुत एतद् ।
भावस्यैव स्वहेतुभ्यः सकाशात् तद्धर्मणो विनाशधर्मणो भावादुत्पत्तेः । एकक्षण
स्थितिधर्मकत्वमेव विनाशः । तच्च हेतुभ्य एवोत्पद्यत इति यावत् ।

[p. 511 ]

कृतकानामेव सतां विनाशो नान्येषां सतां । तदुक्तं । सदका
रण वन्नि
त्यमि ति ।

न चेत्यादि । न च भावविशेषस्य कस्यचित्स्वभावो विनाशः । किं कारणं
। तस्योत्तरत्र निषेत्स्यमानत्वात् । तस्माद् भावमात्रस्वभावः स्याद् विनाशः ।
सत्तामात्रस्वभावः स्यात् । तेन कारणेन शब्दोन्यो वा सर्व एव भावः सत्ताभाजनः
सत्ताधारः सन्निति यावत् । अनात्यन्तिक इति सिद्धं ।

न सिद्धमिति प
रः । किं कारणं । तस्यैव विनाशस्यापरजन्मासिद्धेः ।
परस्माज्जन्म परजन्म । न परजन्मापरजन्म । तस्यासिद्धेः । विनाशस्याहेतुकत्वा
सिद्धेरिति यावत् ।

तथा ह्यग्निना काष्ठं दग्धं । दण्डेन घटो भग्न इति विनाशहेतवोऽग्न्यादयः
काष्ठादीनाम्भावानान्दृश्यन्ते । तथा ह्यग्न्यादिभावे काष्ठादीनां नाशस्तदभावे
चानाश इ
त्यन्वयव्यतिरेकानुविधानं नाशस्यास्ति । एतच्च हेतुतद्वतोर्हेतुमतो
र्लक्षणमाहुः । तदुक्तं ।

अभिघाताग्निसंयोगनाशप्रत्ययसन्निधिं ।

विना, संसर्गितां याति विनाशो न घटादिभिरिति । 280

नो ऋओओत्नोते ऋओउन्द् ओन् थिस् पगे!

नेत्यादिना प्रतिपेधति । नाग्न्यादयः काष्ठादेर्विना करणाल्लोके विनाश
हेतवः प्रतीयन्ते । किन्तु पूर्वपूर्वस्य काष्ठादिक्षण
स्य स्वरसनिरोधे स्वयमेव निरोधे
सति । अन्यस्योत्तरस्य क्षणस्य निकृतस्य भस्मादिरूपस्योत्पत्तेरग्न्यादयः काष्ठा
दीनां विनाशहेतवः प्रज्ञायन्ते न तु विनाशस्य करणात् । कुतः पुनस्तस्य विकृत
स्योत्पत्तिरित्याह । विशिष्टेत्यादि । विशिष्टः प्रत्ययोऽग्न्यादिः सहकारी
तदाश्रयेण ।

अभ्युपगम्या
पि ब्रूमः । अस्तु वाग्निः काष्ठविनाशहेतुः । स नाशोग्नि- [p. 181b ]

[p. 512 ]जन्मा । अग्नेर्जन्म यस्येति विग्रहः । किं काष्ठमेवाहोस्वित्काष्ठादर्थान्तरन्तत्राग्ने
र्विनाशकम् ।

हेतोस्सकाशान्नाशस्यार्थान्तरस्योत्पत्तौ भवेत् काष्ठस्य दर्शनं । किं कारणम्
। अविनाशात् । काष्ठस्य किमित्यर्थान्तरात् काष्ठादर्थान्तरस्य नाशस्योत्पत्तौ
जन्मनि सति काष्ठमभूतं विनष्टं नाम ।
नैवाभूतमिति यावत् ।

यदि नामाविनष्टन्तथाप्यर्थान्तरोत्पत्या तस्य दर्शनमिति चेदाह । न दृश्यते
वेति । किमिति न दृश्यते । दृश्यत एव । यदि त्वर्थान्तरोत्पत्यार्थान्तरं विनष्टं
न दृश्यते वा । तदातिप्रसङ्गो ह्येवं स्यात् । अर्थान्तरस्य यस्य कस्यचिदुत्त्पत्या
सर्वमभूतं स्यात् । न वा दृश्येत । स एव पदार्थोग्निजन्मा । न सर्वः । अस्य
काष्ठस्य विनाशो
लोके विनाशरूपतया प्रतीतेरिति यावत् ।

एतदेव ग्रहणकवाक्यं यदीत्यादिना व्याचष्टे । यदि स एवाग्निजन्मा काष्ठ
स्याभावो विनाशः । तदिति तस्मादिदं काष्ठमभूतत्वाद् विनष्टत्वान्न दृश्यत
इति ।

भवत्वित्यादिना प्रतिषधति । भवतु तस्याग्निजन्मनोर्थस्येदन्नाम संज्ञा
यदिदमभाव इति । तथापि नाममात्रेण कथमन्योन्यस्य
विनाशः । न हि कस्य
चिदर्थस्याग्निजन्मनो विनाश इति नामकरणमात्रेण काष्ठं न दृश्यत इति युक्तं ।

ननु लोकप्रतीतत्वाद्विनाश एवासौ न तस्य विनाश इति नामकरणमात्र
मित्यत आह ।

न चान्यः पदार्थोऽन्यस्य विनाशोऽतिप्रसंगात् । सर्वे पदार्थाः काष्ठस्य
विनाशः स्याद् । एतच्चानन्तरोक्तमेव स्मरयति ।

[p. 513 ]

एवम्मन्यते । यथा
सर्वपदार्थानामर्थान्तरत्वात् न काष्ठविनाशरूपतया प्रती
तिस्तथाऽग्निकृतस्याप्यर्थान्तरत्वान्न काष्ठविनाशरूपतया प्रतीतिः स्यात् ।

स्यादेतद् । यद्यर्थान्तरत्वादग्निकृतस्यार्थस्य न विनाशरूपता । धूमस्यापि
तर्ह्यग्निकार्यता न स्यादर्थान्तरत्वाद् घटवत् । भवति च तदर्थान्तरत्वाविशेषे
प्यग्निकृतस्य काष्ठविनाशरूपता भवि
ष्यतीति ।

अत आह । अविशेषात् । तस्याग्निकृतस्य वस्तुभूतस्य काष्ठादर्थान्तरत्वेन
तदन्येभ्यो घटादिभ्यो विशेषाभावात् । कथम्विनाशरूपता निवृत्तिरूपत्वाद् विना
शस्येति भावः । धूमस्य त्वर्थान्तरत्वेप्यग्निकार्यत्वं युक्तमेव । अर्थान्तरस्याग्नि
कार्यत्वेन सह विरोधाभावादिति यत्किञ्चिदेतत् ।

काष्ठेग्निकृतः स्वभावो नाशो न
सर्वः घटादिस्ततो नातिप्रसंग इति चेत् ।

काष्ठेऽयमग्निकृतो विनाश इति काष्ठविनाशयोः कस्सम्बन्धः । परस्परमनु
पकार्योपकारत्वात् । नैव सम्बन्धोस्ति ।

काष्ठमाश्रय आश्रयोस्यास्तीत्याश्रयी विनाशः । तत आश्रयाश्रयिसम्बन्धो
स्तीति चेत् ।

नैतदेवं । तस्याश्रयाश्रयिसम्बन्धस्य निषेत्स्यमानत्वात् ।

विनाशो
जन्यः । तस्य काष्ठं जनकं । ततो नाशकाष्ठयोर्जन्यजनकभाव- [p. 182a ]
सम्बन्धश्चेत् ।

तदाग्नेरिति किं । अग्नेः सकाशान्नाशो भवतीति किमुच्यते । किं कारणं
। काष्ठादेव तस्य नाशस्य भावादुत्पत्तेः ।

तदपेक्षादग्न्यपेक्षात् काष्ठान्नाशस्योत्पत्तेरदोषः । अग्निकृतो नाशो न स्या
दिति यो दोष उक्तः स नास्तीति चेत् ।

वह्नेः सकाशाद नतिशयलाभि
नः काष्ठस्य वह्निम्प्रति कापेक्षा । नैव
काचित् । वह्नेः सकाशात् काष्ठस्यातिशयलाभे वाऽपरस्य द्वितीयस्य काष्ठ
स्यातिशयसंज्ञकस्य जन्म स्यात् । तथा च पूर्वकाष्ठमप्रच्युतिकारणं । नास्य प्रच्यु
तिकारणमस्तीति विग्रहः । तथैव प्राग्वद् दृश्यते ।

स्यादेतद् । यत एवाग्नेरतिशयवतो द्वितीयस्य काष्ठस्य जन्म । तत एवाग्नेः

[p. 514 ]पूर्वस्य का
ष्ठस्य विनाश इति चेत् ।

कः पूर्वेण काष्ठेनास्य वह्निकृतस्य विनाशस्य सम्बन्ध इति स एव प्रसंगः ।
काष्ठ इति कः सम्बन्ध इत्यनन्तरमेवोक्तः ।

अथाप्याश्रयाश्रयिभावादिकमाश्रीयते । तदा तस्य निषेत्स्यमानत्वादित्यादि
सर्वं पुनरावर्त्तते इत्यपर्यवसानश्च प्रसङ्गः स्यात् ।

तदिति तस्मादवश्यं विनाशसम्बन्धस्य योग्यङ् काष्ठस्यो
त्तरमतिशयं
प्रत्युपकुर्वाणोग्निरपूर्वमेव काष्ठञ्जनयतीति पूर्वं काष्ठन्तदवस्थन्दृश्येतेत्युपसंहारः ।

किञ्च । काष्ठविनाश इति काष्ठाभाव उच्यते । न चाभावः कार्यः । विधिना
कार्यत्वोपगमे तस्य भावत्वप्रसङ्गात् । तस्मादभावं करोति भावन्न करोतीति ।
क्रियाप्रतिषेधमात्रं । तथा च तत्कारी चाभावकारी वाकार एव क्रियाप्रति

षेधमात्रत्वादिति कृत्वा काष्ठविनाशेन वह्न्यादिरनपेक्षणीय इत्युक्तं सामान्य
तद्वतोराधाराधेयचिन्तास्थाने ।

किञ्च । स्वभावाभावस्य काष्ठादिस्वभावस्य योऽभावो नाशस्तस्य ततः
काष्ठादिस्वभावाद् भेदेभ्युपगम्यमाने । ततोर्थान्तरादभावात् काष्ठादिर्भावो
निवर्त्तते । ततस्तस्मादभावन्निवर्त्तमानस्य काष्ठादेः स्वभाव एव समर्थितः

स्यात् । असतो निवर्त्तमानस्य सत्त्वमेव समर्थितं स्यादिति कृत्वा कथमग्न्यादिकृतेन
विनाशेन काष्ठादिरभूतो नाम ।

यत एवन्तस्मान्न अन्योन्यस्य विनाशः । अर्थान्तरमर्थान्तरस्य न विनाश
इत्यर्थः ।

अभ्युपगम्यापि ब्रूमः । अस्त्वन्यो विनाशस्तस्मिन्नर्थान्तरे वह्निकृते
काष्ठन्तदवस्थमेवेति कस्मान्न दृश्यते । एतदेव साधयन्नाह । कोय
म्विरोधः ।

[p. 515 ]अग्निजनितस्य विनाशस्यार्थान्तरस्य यो भावः । यच्च काष्ठस्य दर्शनन्तयोः ।
तथा च काष्ठन्तदवस्थं दृश्येत ।

ननुयोसावर्थान्तरं भावो वह्निकृतः स काष्ठविनाशः । विनाशरूपतया प्रती
तेः । विनाशश्चाभावो यश्च काष्ठाभावः । स काष्ठविरोधिरूप एव क्रियते । न
चायमर्थान्तरत्वाद् घटवद् विरोधिरूपतया कर्त्तुमशक्यः
। न हि घटवदर्था- [p. 182b ]
न्तरत्वाद् धूमोग्निकार्यो न भवति । तस्माद् यथार्थान्तरभूतोपि धूमोग्निना क्रि
यते, तथा विरोधिरूपो विनाशः क्रियते । ययोश्च परस्परपरिहारेण विरोध
स्तयोरेकभाव एवापरस्यादर्शनमिति कथमग्निकृतस्यार्थान्तरस्य विनाशसंज्ञि
तस्य विरोधिनो भावे काष्ठस्य दर्शनं स्यादित्युच्यत इति श ङ्क रः ।281

नो ऋओओत्नोते ऋओउन्द् ओन् थिस् पगे!

तदयुक्तं
। यतोर्थान्तरस्याग्निकार्यत्वेन सह विरोधाभावाद् । धूम
म्यार्थान्तरत्वेप्यग्निकार्यत्वमविरुद्धमेव । वह्निकृतस्य त्वर्थान्तरस्य भवनधर्म
तया भावरूपता । यश्च भावः स कथमभावो वः । विरोधाद् विनाशश्चाभाव
इष्यते । ततोर्थान्तरभावेन विरुद्धो विनाशः । न चार्थान्तरस्यापि विनाशरूप
तया प्रतिभासनात् । काष्ठादिविनाशरू
पता । स्वरसनिरोधो हि निमित्त
म्विनाशप्रतिभासे ।

स्वरसनिरोधानभ्युपगमे तु कथमर्थान्तरस्यापि विनाशरूपतया प्रतिभासो
भावरूपत्वादित्यादावेवोक्तं । तत्कथमुच्यते । विनाशाख्यस्यार्थान्तरस्य विरो
धिनः कृतकत्वात् काष्ठस्यादर्शनमिति । नीरूपत्वे तु विनाशस्य स्याद् भावेन
सहायं विरोधः । किन्तु तदाप्यर्थान्तर
त्वं हेतुजन्यत्वं चास्य न स्यान्नीरूपत्वा
देव । तस्मादग्निनार्थान्तरस्य करणे काष्ठन्तदवस्थं दृश्येत ।

तेनाग्निकृतेनार्थान्तरेण परिग्रहतः स्वीकारात् काष्ठं न दृश्यत इति चेत् ।

एव सति तदर्थान्तरं काष्ठस्यावरणमिति प्राप्तं । तच्च न युक्तं । यतो
न तेनार्थान्तरेण काष्ठस्यावरणं सम्भवति ।

यदीत्यादिना व्याचष्टे । तेनार्थान्तरेणाग्नि
ना कृतेन । तदित्यग्निकृतम
र्थान्तरं । न चैतदावरणकल्पितं युक्तं । यस्मादावरणं हि । आव्रियमाणेर्थदर्शन
म्विबध्नीयात् । नाभिघातावीनि द्रव्यसामर्थ्यानि विबध्नीयात् । अन्धकारा

[p. 516 ]वृतानां घटादीनामभिधातादिदर्शनात् । तत्र स्वदेशे परस्योत्पत्तिविबन्धोभि
घातः । आदिशब्दाद् गन्धरसादिपरिग्रहः । अथावर
णं सर्वसामर्थ्यं काष्ठस्य
निबध्नीयात् । तदा सर्वप्रतिबन्धे चाभ्युपगम्यमाने । न-त्वनेनैवावरणेन काष्ठ
न्नाशितं स्यान्न वह्निना । किं कारणं । तेनैवास्य काष्ठस्य सर्वशक्तिप्रच्या
वनात् । तथा च सति पुनस्तत्राप्यग्निकृतेर्थान्तरे नाशहेतावग्नाविव प्रसंगात् ।
काष्ठविनाशं प्रति योग्नौ दोषो विस्तरेणोक्तः सोर्थान्तरेणाप्य
ग्निकृतेन काष्ठ
नाशे क्रियमाणे स्यात् । तथा चानवस्था । तेनाप्यर्थान्तरेणाग्निकृतेन नाशेना
परमर्थान्तरन्नाशाख्यं कर्त्तव्यन्तेनाप्यपरमित्यनवस्था स्याद् ।

अथ मा भूदेष दोष इत्यप्रच्युता एव काष्ठस्याभिधातादिसामर्थ्यादयः ।

तदाप्यप्रच्युतेषु वास्य काष्ठस्याभिघातसामर्थ्यादिषु । सता वा तेनान्येनाग्नि
[p. 183a ] जनि
तेन काष्ठस्य किं विनाशितं येन तदावरणन्तथा च काष्ठं दृश्येत ॥ यदि
चेत्यादि । । अग्नेः समुद्भवो यस्येति विग्रहः । अग्निसमुद्भूतेन विनाशा
ख्येनार्थेन परिग्रहादित्यर्थः । तदा विनाशस्य विनाशित्वं स्यात् । किं कारणम्
। उत्पत्तेः । उत्पत्तिमत्वाद् विनाशोपि काष्ठवद् विनाशी स्यादिति यावत् ।
ततो विनाशविनाशात् पुनः काष्ठस्य दर्शनं स्यात् ।

अ
वश्यमित्यादिना व्याचष्टे । उत्पत्तिमता सता काष्ठविनाशेनावश्यं विन
ष्टव्यं । तस्मिन् काष्ठनाशे विनष्टे सति पुनः काष्ठादीनामुन्मज्जनं स्यात् ।
प्रादुर्भावो भवेत् ।

हन्तुघातेत्यादिना परमाशंकते । चैत्रस्य यो हन्ता तस्य हन्तुर्घाते सति यथा ।
हतस्य चैत्रस्यापुनर्भावःन पुनरनुत्पत्तिः । अत्रापि काष्ठनाशे विनष्टेप्येवं काष्ठ
स्यापुनर्भाव इ
ति चेत् ।

[p. 517 ]

हन्तुरित्यादिना प्रतिविधत्ते । नेदं समाधानं युक्तं । किं कारणं । हन्तुरम
रणत्वतः । न हि हन्ता चैत्रस्य मरणस्वभावः । किन्तर्हि । मारयिता । ततो
युक्तं यत् तन्नाशे चैत्रस्यापुनर्भवनं । मरणे त्वनिवृत्तेऽवश्यं पुनर्भवनं स्यात् ।

विनाशेत्यादिना व्याचष्टे । विनाशस्य विनाशेपि न वस्तुनः प्रत्यापत्तिर्न
पूर्वरूपगमनं । यस्मान्न हि
हन्तरि हतेपि तद्वतस्तेन हन्त्रा पुरुषेण हतः प्रत्यु
ज्जीवति । नायम्परिहारो युक्तः । कस्माद् । हन्तुः पुरुषस्य तद्घातहेतुत्वात् ।
तस्य चैत्रस्य यन्मरणन्तद्धेतुत्वात् । न त्वसौ हन्ता मरणस्वभावः ।

एतदेव स्पष्टयन्नाह । नेत्यादि । नाशहेतोरग्निदण्डादेर्निवृत्तौ सत्या
म्विनष्टेन भावेन पुनर्भवतिव्यमिति न ब्रूमः । एवमभिधाने भवेदेष परि
हारः ।
किन्तर्हि । वह् न्यादिना काष्ठादेर्भावस्याभावो यः क्रियते तस्य । किम्भूतस्य
। अत्यन्तानुपलब्धिलक्षणस्य । कर्म्मस्था च क्रियात्रोपलब्धिः । तत्प्रतिषेधे
नात्यन्तानुपलब्धिः सर्वसामर्थ्यविरह उच्यते । तस्यैवंभूतस्याभावस्य निवृत्तौ
सत्यां । स्वभावावस्थितेः सकाशाद् भावस्य कान्या गतिः । स्वभावस्थितिरेव
गतिरिति यावत् ।

हन्तरि तु विनष्टे न
युक्तं पुनर्भवनं । यस्माद्धन्ता हि चैत्रस्य न नाशकल्पः ।
किन्तर्हि । दण्डादिकल्पः दण्डादितुल्यः नाशहेतुत्वात् । नाशकल्पं ह्यस्य चै
त्रस्य मरणं । तन्निवृत्तौ तस्य नाशकल्पस्य मरणस्य निवृत्तौ स्यादेवास्य चैत्रस्य
पुनर्भावः ।

एवन्तावत् नाशस्यार्थान्तरत्वे दोष उक्तः ।

अनर्थान्तरत्वमधिकृत्याह । अनन्यत्वेपीत्यादि । वस्तुनो नाशस्यानन्य

त्वेपि स्यान्नाशः काष्ठमेव तु । तस्य च काष्ठस्य स्वहेतोरुत्पन्नस्य सत्वात् । न

[p. 518 ]वह्न्यादिभिः किञ्चित् कर्त्तव्यमिति तत्स्वभावस्य नाशस्याहेतुत्वं । नातस्तत्त्वा
न्यत्वविकल्पान्नाशस्य वस्तुधर्मस्य विद्यतेन्या गतिः ।

अनर्थान्तर इत्यादिना व्याचष्टे । काष्ठादनर्थान्तरभूतो यदा विनाशस्तदा
[p. 183b ] तदेव काष्ठमेव तद्विनाशाख्यम्वस्तु
भवति । तच्च काष्ठादि । वह्न्यादिसन्निधा
नात् प्रागेवास्तीति । किमत्र काष्ठादौ विनाश्ये सामर्थ्यम्वह्न्यादीनामिति
द्रष्टव्यं । क्वचिद् दण्डादीनामिति पाठः स तु घटादीन् पुरोधाय व्याख्येयः ।
तस्मात् तदनुकारात् । तत्र काष्ठादौ विनाशहेतूनामनुपकारात् तेन काष्ठादिना
विनाशहेतवो नापेक्ष्यन्ते कथंचित् केनापि रूपेण ।
नाप्यस्य काष्टादेरिदम्वह्न्
यादिकं विनाशहेतुरिति सम्बन्धमर्हति । किं कारणं । तस्योपकारनिबन्धनत्वात् ।
अन्यथोपकारमन्तरेण सम्बन्धकल्पनायामतिप्रसंगात् । सर्वः सर्वस्य सम्बन्धी स्यात् ।

स्यादेतत् । न साक्षाद् वन्ह्यादिः काष्ठादेरुपकारकः किन्तु तत्सम्बन्धि
भूतोपकारकरणादिति ।

अत आह । पारम्पर्येणेत्यादि । वह्न्यादिना काष्ठादेः स
म्बन्धिभूत उपकारः
क्रियते न साक्षादिति । एवं पारम्पर्येणोपकारेपि कल्प्यमानेऽवश्यमयम्विकल्पो
न्वेत्यनुगच्छति । स किम्पारम्पर्येणाप्युपकारोर्थान्तरमाहोस्वित् तदेव काष्ठादिक
मिति । तत्र तस्मात् काष्ठादेरर्थान्तरत्वेप्युपकारस्य । तस्य काष्ठादेरयमुपकार
इति कस्सम्बन्ध इति । तत्र काष्ठादौ तस्याग्निकृतस्योपकारस्योपकारकत्वं

पर्यनुयोज्यं । तदन्तरेण सम्बन्धाभावात् । आदिशब्दात् तत्राप्यपरोपकारकल्पने
त्यनवस्थादोषादिपरिग्रहः । तथानन्यत्वेप्युपकारस्य तदवस्थः पर्यनुयोगः स्यान्नाशः
काष्ठमेवेत्यादिना य उक्तः तस्मात् सतो विद्यमानस्य रूपस्य तत्त्वान्यत्त्वाव्य
तिक्रमात् कारणात् ।

स्यादेतत् । सतो रूपस्य तत्त्वान्यत्त्वाव्यतिक्रमाद् विनाशहेतुकृतं तूपकारो

त्पादनमसदेवेति ।

[p. 519 ]

अत आह । उपकारेत्यादि । रूपनिष्पादनलक्षणत्वात् । सद्रूपनिष्पादनलक्ष
णत्वात् । ततश्च तद्वा वस्तु तेन विनाशकेन कर्त्तव्यमन्यद्वा । उभयथा चोक्तो
दोष इति । तदतत्क्रियाविकलो नाशहेतुर्न कर्तैवैति न कस्यचिद्धेतुः । अहेतुश्च
दण्डादि नापेक्ष्यते विनश्वरेण घटादिना । तस्मात् स्वयं सत्तामात्रेणायम्भावस्त
त्तत्स्वभावो
विनश्वरस्वभाव इति ॥

प्रध्वंसाभावन्नाशं गृहीत्वा परस्य चोद्यमाशंकते । अहेतुत्वेपीत्यादि अहेतु
र्हि भवन्नित्यम्भवेत् । नित्यत्वाच्च भावकालेपि नाशो भवेदित्येवम्भावनाशयोः
सहभावप्रसङ्गश्चेत् ।

नायन्दोषः । किं कारणम् । असतः प्रध्वंसलक्षणस्य नाशस्य नित्यता
कुतः ।

स्यादेतदित्यादिना व्याचष्टे । यद्यपि नाशः क्षणिकवादिनोऽहेतुकः सोवश्यं
नित्य इति कृत्वा भावस्तदभावलक्षणो विनाशनिवृत्तिरूपः । विनाशश्च तदभाव
लक्षणो भावनिवृत्तिरूपः । एकस्य सह स्यातामिति ।

नैतदेवं । कस्मात् । तस्याभावस्यावस्तुत्वेन नित्यादिधर्मायोगात् । न
ह्यसत्ययन्नित्यानित्यविकल्पस्सम्भवति । तयोर्नित्ययोर्वस्तुधर्मत्वात् । विनाशस्य
च भावनिवृत्तिलक्षणस्याकि
ञ्चित्त्वात् ।

[p. 184a ]

किं च । भवतो ह्युत्पद्यमानस्य नित्यं सत्त्वात् केनचित् सहभावः स्यात् ।
न च विनाशो भवति । केवलमेकक्षणस्थितिधर्मा भावः स्वयमेव न भवतीति
क्रियाप्रतिषेधमात्रमेतत् । तस्माददोषोनन्तरोक्तः ।

पुनरपि पराभिप्रायमाशंकते । यदि विनाशो सन्निष्यते तदा विनाशस्या

[p. 520 ] सत्त्वे सत्यभावनाशित्वप्रसंगः । भावस्य नाशित्वं न स्यादित्ययमपि
प्रसङ्गो न
युज्यते । यस्माद् भावस्य नाशेनार्थान्तरेण नास्माभिर्विनाशनमिष्यते ।

कथमित्यादिना व्याचष्टे । कथमसन् विनाशो भावं नाशयेदसतो व्यापारा
योगात् । अतः कारणादविनाशी भावः स्यादित्यप्रसंग एव । किं कारणम् ।
विनाशादर्थान्तरभूताद् भावस्य नाशानभ्युपगमात् ।

यो हीत्यादिनैतदेव समर्थयते । यो हि वादी विनाश इ
ति किंचिन्नेत्याह ।
स कथन्ततो निःस्वभावान्नाशाद् भावस्य नाशमिच्छेत् । नेच्छेत् ।

कथमित्यादि परः । असत्यविद्यमाने विनाशे कथम्भावो नष्टो नाम । नैव
विनष्टः स्यात् । तथा हि प्रत्युत्पन्नावस्थायामसद्विनाशाः । असद्विनाशो येषा
मिति विग्रहः । ते न हि नष्टा गण्यन्ते । यदा च भावस्य नाशो नास्ति तदा कथन्तेन
स व्यपदिश्यते नाशवा
निति । न हि यो येन स्वभावेनातद्वान् असम्बन्धवान् ।
स पदार्थस्तेनासम्बन्धिना तथा व्यपदिश्यते । तद्वानिति व्यपदिश्यते शब्देन ।
प्रतीयते वा ज्ञानेन ।

नेत्यादिना परिहरति । न वै भावस्य नाशो नास्त्येवापि त्वस्त्येव नाशः ।
कथन्तर्हि नास्तीत्युच्यते । स तु नास्ति नाशो यो भावस्य भवति ।
यदि विनाशो न भवति कथन्तर्हि विनाशोस्तीत्युच्य
त इति ।

आह । भाव एव तु क्षणस्थितिधर्मा । एकक्षणस्थायी नाशः ।

यदि भाव एव नाशः कथन्तर्हि भावस्य नाशो भूत इति लोको व्यपदिशतीति ।

अत आह । तमस्येत्यादि । अस्य भावस्य तमेकक्षणस्थायिस्वभावं सदृशाप
रोत्पत्तिविप्रलम्भादुपलक्षितं । उत्तरकालं सन्तानोच्छित्तावनुपलम्भेनास्थितिप्रति
पत्त्या । विभावयन्तो निश्चिन्वन्तः । विना
शोस्य भावस्य भूत इति यथा प्रतीति
व्यपदिशन्ति व्यवहारिणः पुरुषा इत्युक्तं प्राक् ।

[p. 521 ]

यस्मान्न हि भावस्य निष्पन्नस्य किञ्चिद्रूपान्तरम्विनाशाख्यमन्यद्वा कदाचिद्
भवति । स एव भावः केवलं स्वहेतुभ्यस्तथाभूत एकक्षणस्थायी भवति । तदिति
तस्मान्न केनचिद्विनाशाख्येन भवता । स भावो नष्टो नाम । किन्तर्हि । स्वभाव
एवास्य भावस्य स एक
क्षणावस्थानशीलः । येन स भावो नष्टो नाम । अन्यथा
स्वयमतत्स्वभावत्वेन्यसन्निधानेप्यनाशात् ।

यदि नाशो नाम न किञ्चित् । कथन्तर्हीदानीमहेतुको नाशो भवतीत्युच्यते
भवद्भिः । यस्य हि स्वभाव एव नास्ति तस्य किमहेतुकः सहेतुको वेति चिन्तया । [p. 184b ]
भावस्य नाश इति व्यतिरेको वा कथं ।

नश्यन्नित्यादिना परिहरति । भावो नश्यन्न
परापेक्षः । परं विनाशहेतुं
नापेक्षत इति कृत्वा । न ज्ञापनायेत्यपरापेक्षत्वज्ञापनाय । सा नाश्आवस्थास्माभिर
हेतुरुक्ता । तस्या नाशावस्थायाश्चेतसा विकल्पबुद्ध्या भावाद् भेदं व्यतिरेक
मारोप्य ।

एतदुक्तम्भवति । अहेतुको भावस्य विनाशो भवतीति सहेतुकोस्य विनाशो
न भवतीत्यर्थः ।

नेत्यादिना व्याचष्टे । न भावो जातः सन्नपरस्माद् विनाशहेतोर्ना
शं प्रति
लभते । किं कारणं । तथाभूतस्यैव नश्वरस्वभावस्यैव स्वयं सत्ताहेतोरेव
जातेरुत्पत्तेः । इति हेतोरपरमन्यम्विनाशहेतुत्वेन कल्पितमपेक्षत इत्यपरापेक्षः ।
तथाभूतश्चासौ धर्मश्च विनाशाख्यः । अपरापेक्षधर्मस्तस्य प्रतिषेधार्थं ।
सहेतुकविनाशप्रतिषेधार्थमिति यावत् । तत्स्वभावज्ञापनेनेति भावस्य विनश्वर
स्वभावज्ञा
पनेन । स्वभाव एव तथोच्यत इत्यनेन सम्बन्धः । तथोच्यत इत्यहेतु
कोस्य विनाशो भवतीत्युच्यते । कदाचित्तन्मात्रजिज्ञासायां । भावस्यान्यस्मात्
किम्विनाशो भवति न चेत्येतावन्मात्रजिज्ञासायां । केन प्रकारेणोच्यते । धर्मिणः
सकाशाद् अर्थान्तरमिव विनाशाख्यं धर्मं चेतसा बुद्ध्या विभज्यास्य भावस्य
विनाश इति विभागं कृत्वा । तदेतद् यथोक्तेन
प्रकारेणाभावादव्यतिरिक्त

[p. 522 ]न्नाशित्वन्तत्वतो व्यवस्थापितमपि मन्दमतयो नाशं गुणं धर्मं समारोप्यात्मान
माकुलयन्तीत्यनेन सम्बन्धः ।

कस्मात् पुनस्त एवमाकुलयन्तीतित्याह । क्वचिदित्यादि । राज्ञः पुरुष
इत्यादौ व्यतिरेकविभक्तिप्रयोगे तथादर्शनात् । सम्बन्धिनोर्विभागदर्शनात् । इहापि
भा
वस्य नाशो भवतीत्यनेन घोषणामात्रेण विप्रलब्धाः । भावस्य व्यतिरिक्तं
नाशं गुणं धर्मं समारोप्य । तस्य च यथा कल्पितस्य गुणस्य भावं सत्तां समा
रोप्य । तं नाशाख्यं गुणं सहेतुकमहेतुकम्वा दर्शनभेदेन समारोप्य भावचिन्तया
वस्तुचिन्तया । किंभूतया । अप्रतिष्ठिततत्त्वया । अप्रतिष्ठितन्तत्त्वं यस्यां
चिन्तायां । तयात्मानमाकुलयन्ति ।

स्व
तोपीत्यादिना पराभिप्रायमाशंकते । यस्यापि स्वयमेवाहेतुको नाशो
भवति । तस्यापि स्वतोप्यभावस्य विनाशस्य भावेङ्गीक्रियमाणे । अयन्तत्त्वान्यत्त्व
लक्षणो विकल्पश्चेतसः ।

नन्वित्यादिना व्याचष्टे । न परभावित्वमपरभावित्वमहेतुकत्वेपीत्यर्थः । भाव
स्य वस्तुनो यो नाशस्तस्य स्वत एव भवतः । अयन्तत्त्वान्यत्त्वविकल्प
स्तुल्यः ।

किमर्थान्तरन्नाशो भावादुत भाव एवेति । तत्र यद्यर्थान्तरन्तदा किमर्था
न्तरस्य नाशस्य भावे सत्तायाम्भावो न दृश्यते । अथानर्थान्तरं विनाशस्तदान
र्थान्तरत्वेपि तदेव घटादिकमेव तन्नाशख्यम्भवति । तत्तस्मान्न किञ्चिदस्य
पदार्थस्य जातमिति कथं विनष्टो नाम ।

नन्वित्यादिना परिहरति । अत्र प्रस्तावे । उक्तं । किमुक्तं । न तस्य
[p. 185a ] भावस्य किंचि
द् व्यतिरिक्तम्वा नाशाख्यं धर्मरूपम्भवति । कथन्तर्हि विनाशी
भाव इत्याह । न भवत्येव केवलमित्युक्तं प्राक् ।

[p. 523 ]

एतदेव स्फुटयन्नाह । न हीत्यादि । न ह्ययमहेतुकविनाशवादी भावस्य
स्वहेतोर्निष्पन्नस्य कश्चिद् भावरूपोऽभावरूपो वा विनाशोन्यो वा स्थित्यन्यथा
त्वादिको धर्मो भवतीत्याह । किन्तर्हि स एव भावो न भवतीति भावनिवृत्ति

मात्रमाह । तेनायमर्थः । प्रथमे क्षणे भावोऽभूतो भवति । द्वितीये क्षणे तस्य
न भावो भवति नाभावो वा । नापि स्वरसहानिर्वा भवति । केवलं स्वयमेव निवर्त्तते ।

यदि पुनर्नाशाभिधानेन कस्यचिद्धर्मस्य भावमुत्पादं ब्रूयान्न भावोनेन वादिना
निवर्तितः स्यात् । भावनिवृत्तिर्न कथितेति यावत् । तथा च भावनिवृत्तौ प्रस्तु
तायामर्थान्तरस्यान्यस्य
विधानादप्रस्तुतमेवोक्तं स्यात् । किं कारणं । न हि
कस्यचिद् विनाशाख्यस्याभावस्य भावनिवृत्तिरूपस्य वा भावेनोत्पादेन भावः
पदार्थो न भूतो नाम । येन तद्विधानेन भावस्य स्वनिवृत्तिः स्यात् ।

एतदुक्तम्भवति । यथा भावस्य विज्ञानभावे भावो न निवर्त्तते केवलन्त
द्विज्ञानन्तत्सम्बंन्धि स्यात् । तथा भावस्य निवृत्तिर्भवतीत्यभ्युपगमे स एव निवृ
त्त्या
ख्यो धर्मस्तत्सम्बन्धी स्यान्न तु भावो निवर्त्तेतेति कथमस्य निवृत्तिः स्यात् ।
तस्मात्तदा स भावो न भूतो निवृत्तो यदि स्वयं न भवेत् ।

तेन यदुच्यते । नन्वभवनमपि यदि भावस्य न भवति । तदाऽविनाशित्वं ।
अथ भवति । तद्भिन्नम्वा स्यादभिन्नम्वाऽनयोश्च पक्षयोर्भावस्य सर्वदा दर्शनं
स्यादविनाशात् । तस्मान्नाभावस्य विनाशः । कथन्तर्हि भावः सर्वदा न प्र

तीयते प्रमाणाभावादिति ।

तदपास्तं । दृश्यस्य हि सत्तायाः प्रमाणविषयत्वेन व्याप्तत्वात् । तदभावा
दभावः । भावे वावश्यं प्रमाणविषयत्वमिति कथमप्रतिपत्तिः । अथादृश्यरूपतयास्य
भावस्तदा तर्हि दृश्यरूपताया निवृत्तिः । सा च भावाद्भिन्नाऽभिन्ना वा ।
अनयोश्च पक्षयोर्भावस्य दर्शनं स्यादिति दोषस्तदवस्थ एव । तस्माद् भावस्या
भवन
मपि न भवति । नाप्यविनाशित्वदोषः । स्वरूपेण निवृत्तेः ।

ननु भावनिवृत्तेर्नीरूपत्वेन रूपिणो भावादन्यत्त्वमिति चेत् ।

ननु यस्य रूपमेव न विद्यते तस्य कथमन्यत्त्वं । तत्किमेकत्वमस्तु । तदपि
नास्त्यरूपत्वात् । तस्माद् भावेन सहास्यास्तत्त्वान्यत्त्वनिषेधमात्रं क्रियते । शशवि
षाणवत् ।

[p. 524 ]

नत्वेवमपि कथं द्वितीयक्षणे भावो न भवती
तीष्यते । यतो यदि द्वितीय
क्षणे भावस्तदा कथन्तत्र नास्तीतीष्यते विरोधात् । अथ नास्ति तदा कथं भावो
नास्तीत्युच्यतेऽसत्त्वादिति ।

तदयुक्तं । यतः प्रथमेपि क्षणे भावो भवतीति लोकेभिधीयते । तत्र च यदि
भावः कथम्भवतीत्युच्यते । तस्मात् सर्वत्र बुद्धिस्थमेव भावं कृत्वा विधिप्रतिषेध
व्यवहार इति यत्किञ्चिदेतत् ।

तस्मात् स्थितमेतत् । तदा स भावो न भूतो यदि स्वयं न भवेदिति ।

[p. 185b ] ननु स्वयम्भावो न भवतीत्यनेनापि वाक्येन स्वयमेवाभावो भावस्य भवती
त्युच्यते । तदा च स एव दोष इत्यत आह । न भवतीति चेत्यादि । चशब्दो यस्मा
दर्थे । यस्माद् भावो न भवतीति च प्रसज्यप्रतिषेध एषः । न पर्युदासः । यत्र
प्रसक्तस्य निवृत्तिमात्रमेव क्रियते न वस्त्वंशस्य संस्पर्शः स प्र
सज्यप्रतिषेधः ।
यत्र त्वेकनिषेधेनान्यविधानं स पर्युदासः । अन्यथेहापि प्रसज्यप्रतिषेधेपि कस्यचिद्व
स्तुनो भावे । विधाने सति । न प्रतिषेधपर्युदासयो रूपभेदः स्वभावभेदः स्यात् ।
प्रसज्यप्रतिषेधः प्रतिषेधशब्देनोक्तः । किं कारणम् । उभयत्रापि प्रसज्ये पर्युदासे
च । विधेः प्राधान्यात् ।

यदि च प्रसज्यप्रतिषेधेपि विधि
स्तदा प्रतिषेध एव नास्ति । एवं चाप्रति
षेधात् कस्यचित् पर्युदासोपि न स्यात् क्वचित् । किं कारणम् । यदि हि किं
चिद्वस्तु कुतश्चिन्निवर्त्तेत । तदा तद्व्यतिरेकि । निवर्त्तमानाद् वस्तुनो व्यतिरेकि
संस्पृश्येत । तत्पर्युदासेन निवर्त्त्यमानपर्युदासेन । यथाऽब्राह्मणमानयेति ब्राह्मण
पर्युदासेन क्षत्रियादेः संस्पर्शात् । तच्च कस्यचिन्निवर्त्तनमेव नास्ति । किं कारणं
। सर्वत्र
कस्यचिन्निवृत्तिर्भवतीत्युक्तेपि न भावव्यवच्छेदः कस्यचित् प्रतीयते
ऽपि तु निवृत्तिशब्देनापि कस्यचिद् भावस्यैव प्रतीतेः । न चानेन वादिना भावस्य
निवृत्तिं ब्रुवाणेनापि निवृत्तिर्नैवोक्ता किन्त्वर्थान्तरभाव एवोक्तः स्यात् । तथा
च यस्य पर्युदासेन यद्विविक्तमुच्यते न तयोः परस्परविवेकः सिद्धः । असति च
विवेके न पर्युदासः ।
तदन्यविवेकेनान्योपादनलक्षणत्वात् पर्युदासस्य । तदेवं

[p. 525 ]यथोक्तेन प्रकारेण व्यतिरेकाभावादन्वयोपि न स्यात् । अन्वयः कस्यचिदर्थस्यानु
गमो विधानन्तन्न स्यादित्यर्थः । किं कारणं । तस्यान्वयस्यैकस्वभावस्थितिल
क्षणत्वात् । तत्स्थितिश्चैकस्वभावस्थितिश्च तस्मादन्यस्य व्यतिरेके परिहारे सति
स्यात् । स च तदन्यव्यतिरेको
नास्ति त्वन्मतेन । इति एवं शब्दादप्रवृत्तिनि
वृत्तिकं जगत् स्यात् । शाब्दस्य विधिप्रतिषेधव्यवहारस्याभावः स्यात् । न चैव
मित्यवश्यं कस्यचिद् व्यवच्छेदमात्रं शब्दवाच्यमभ्युपगन्तव्यं ।

यतश्चैवन्तस्माद् यस्य भावस्य नाशो भवतीत्युच्यते स स्वयमेव न भवती
त्युक्तं स्यात् । न पुनरस्य धर्मान्तरं किञ्चिन्नाशो नाम विधीयते । चैत्रस्य
पुत्र इत्यत्र यथा
वास्तवो भेदस्तथा भावस्य नाश इत्यत्रापि व्यतिरेकविभक्तेस्तु
ल्यत्वादित्यत आह । नेत्यादि । न वै घोषमात्रेण चैत्रस्य पुत्र इत्यनेन शब्देन
साम्याद् विषयान्तरदृष्टो विधिः । चैत्रस्य पुत्र इत्यत्र दृष्टोविधिर्वास्तवो यः स
सर्वत्र भावस्य नाश इत्यत्रापि योजनामर्हति । शब्दप्रवृत्तिमात्रेण वस्तुयोजनाया
अयोगात् ।

एतदेव न हीत्या
दिना प्राह । कस्यचित् पुरुषस्य गर्दभ इति नामकरणात् [p. 186a ]
बालेयधर्मा गर्दभस्य धर्मा मनुष्येपि न हि योज्याः । तथा न चैत्रस्य पुत्रो भवती
त्यत्र वाक्ये दृष्टो विधिरर्थान्तरस्य पुत्रस्य विधानं दृष्टमिति नाशेपि योज्यः ।
भावस्य नाशो भवतीत्यत्रापि भावाद् व्यतिरेको नाशो विधेयः । किं कारणम् ।
विरोधात् । नाशस्याभावरूपत्वादभावस्य भवन
विरोधादित्युक्तं ।

यदि नाशो नार्थान्तरं कस्माद् भावस्य नाशो भवतीत्येवमभिधीयत इति ।

अत आह । एवं चेत्यादि । भावस्य नाश इत्यभिधानेपि प्रयोजनमावेदित
मेव । अर्थान्तरमिव धर्मिणो धर्मं चेतसाविभज्य तन्मात्रजिज्ञासायां स्वभाव
एव तथोच्यत 282

नो ऋओओत्नोते ऋओउन्द् ओन् थिस् पगे!

इत्यादिना निवेदितत्वात् ॥

तस्मादभावस्याकिंचित्त्वात् तत्त्वान्यत्त्वविकल्पो न तुल्यः
। अतो भावे

[p. 526 ]वस्तुनो भवने एष तत्त्वान्यत्त्वविकल्पः स्यात् । किं कारणम् । भवनस्य विधे
र्वस्त्वनुरोधतः ।

नन्वतिशयोत्पत्तावपि स एव तस्यातिशय उत्पन्न इति कथं नष्टो नाम ।
तेन नायं तदवस्थो नष्टो नाम । येन स्वयं न भवति । तेन नष्टो नार्थान्तरोत्पा
दादित्युक्तं । न ह्यतिशयोत्पत्त्या स्वयं न भूतो नाम।अभावस्य सर्वातिश
योपाख्या निवृ
त्त्या सर्वभावधर्मविवेकलक्षणत्वात् । भावस्य चोत्पत्तिसमावेशल
क्षणत्वात् ।

भाव इत्यादिना व्याचष्टे । भावो भवनमुत्पाद इति यावत् । सोवश्यम्भवन्त
मपेक्षते । भवितारमपेक्षते । भवितारमन्तरेण भवनस्याभावात् । स च भावः
व्यापारे स्वभाव एव वस्त्वेव । किं कारणं । निः
स्वभावस्य क्वचिद् भव
तीत्यादिके समावेशाभावात् । सम्बन्धाभावात् । न च व्यापारो नामार्थान्तरं ।
किन्तु व्यापार इति हि यथाभूतस्वभावोत्पत्तिर्विशिष्टस्वभावोत्पत्तिः । सा
चोत्पत्तिर्निःस्वभावस्य नाशस्य कथं स्यात् ।

यदि निःस्वभावस्य नास्ति व्यापारसमावेशः कथमिदानीम्भवत्यभावः शश
विषाणमित्यादिव्यवहारः श
शविषाणमभावो भवतीति भवनलक्षणेन व्यापारेण
व्यवहार इत्यर्थः । आदिशब्दाद् वन्ध्यासुतोऽभावो भवतीति परिग्रहः ।

नेत्यादिना परिहरति । न वै शशविषाणं किंचिदभावोन्यद्वा भवतीति विधि
नोच्यते । अपि त्वेवमिति शशविषाणमभावो भवतीत्यनेन वाक्येनास्येति शश
विषाणस्याभावो भवति । भावो न भवतीति भावप्रति
षेध एव क्रियते । अपि
च व्यवहर्त्तारः पुरुषाः । एतच्छशविषाणादिकमेवमभावो भवतीति व्यापारवदिव
समारोप्यादर्शयन्ति । केनचित् प्रकरणेन । किं शशविषाणादिकमभावो भवति न
भवतीति प्रस्तावसमाश्रयेण । न तु तच्छशविषाणादिकं व्यवहारमात्रेण तथा
व्यापारयुक्तम्भवति । यस्मात् सर्वार्थविवेचनं सर्वार्थस्वभाव
विरहस्तत्र शशवि
षाणादौ तत्त्वं । न त्वसतः कस्यचिद् भवनादेः समावेशः ।

[p. 527 ]

सहेतुकोपि विनाश एवम्भविष्यतीति चेदाह । नेत्यादि । एवं शशविषा
णवत् सर्वार्थविरहलक्षणो विनाशः परेष्टः । किं कारणम् । वस्तुनि तस्य विना
शस्य भावादुत्पत्तेः । यश्च भवति स कथमभावो विरोधात् । [p. 186b ]

यदि पुनरसावपि विनाशो निःस्वभाव एव केवलं
वक्तृभिरेवम्भवतीति व्या
पारवानिव ख्याप्यते । न तु स्वयन्तथाभवनधर्मा नीरूपत्वादस्य । तदैवमिष्य
माणेऽभावो भवतीत्यपि ब्रुवाणेन । न किञ्चिद् भवतीतीष्टमेव । क्रियाप्रतिषेध
मात्रत्वादस्य वाक्यस्य । तस्मात् स्वयमनध्यारोपितेनाकारेण क्वचिद् वस्तुनि
भवन् स्वभावो विकल्पद्वयं नातिवर्त्तेते तत्त्वमन्यत्त्वं चेति प्रकारान्तराभावात्
० ॥ २८०

रूपादिस्कन्धस्वभावः पुद्गलो न भव
त्यथ च रूपादिभ्यो नान्यः । तस्म
तत्त्वान्यत्त्वमतिवर्त्तत एव स्वभाव इति चेत् ।

तन्न । यस्मादतत्त्वमेवातत्स्वभावत्वमेव स्वभावस्यान्यत्त्वमिति ।

यदि पुद्गलोपि न स्कन्धस्वभावस्तदा स्कन्धेभ्योन्य एव । यतो न हि प्रसि
द्धान्यत्त्वयो रूपरसयोरप्यन्यदेव परस्परमन्यत्त्वं । किन्त्वतत्स्वभावत्वमेवान्य
त्त्वन्तच्च पुद्गलेप्यस्तीति सोपि स्कन्धेभ्योन्य एवेष्टव्यः ॥

नन्वतत्स्वभावत्वे
पि परस्परं स्वभावाप्रतिबन्धोन्यत्त्वमिति चेत् । स च
प्रतिबन्धः पुद्गलस्य स्कन्धेष्वस्ति ततो तत्स्वभावत्वेपि नान्यत्त्वं स्कन्धेभ्यः पुद्
गलस्येति ।

कोयमित्यादिना प्रतिषेधति । कोयं प्रतिबन्धो नाम पुद्गलस्य स्कन्धेषु येन
प्रतिबन्धेन । स च न स्यादिति स्कन्धस्वभाश्च पुद्गलो न स्यात् । नान्यस्वभावश्च
स्कन्धेभ्यः । अन्यः स्वभावोस्येति विग्रहः ।

स्कन्धेभ्यः पुद्गलस्य ज
न्म तदेव जन्म प्रतिबन्ध इति चेत् ।

[p. 528 ]

एवं सति कार्यत्वात् स्कन्धेभ्यः पुद्गलस्य तत्त्वान्यत्त्वेनावाच्यत्वमिष्टं । तथा
च सति सर्वकारणानाम्परस्परमवाच्यता स्यात् । तथा चेति कार्यत्वादवाच्यत्वे ।
सर्वः सर्वस्य कथंचिदिति साक्षात् पारम्पर्येण चोपयोगीति सर्वत्र कार्यकारणभावा
न्न च कश्चित् कुतश्चिदन्यः स्यात् । एवं चानन्तरोक्तेनावाच्यतालक्षणेनावाच्य

तेत्यपि ब्रुवता कार्यकारणभाव एव शब्दान्तरेणोक्तः स्यान्नार्थभेदः कश्चित् ।
अन्यत्त्वन्तु न निषिद्धमेव । यस्मात् स्वभावयोः परस्परमननुगमनममिश्रीभवन
मन्यत्त्वम्ब्रूमः । स च स्वभावाननुगमः स्वभाववतां सर्वपदार्थानामस्त्येवेति पर
स्परमन्यत्त्वमेव । न चान्यः प्रतिबन्धः पुद्गलस्य स्कन्धेषु । यस्मान्न हि जन्म
लक्षणाज्जन्मस्वभावात् स्वभावप्रतिबन्धादन्यः
प्रतिबन्धो नाम । किं कारणम् ।
अनायत्तस्य तदुत्पत्त्या तत्राप्रतिबद्धस्य । तेन सह यो व्यभिचारस्तस्य्आविरोधात् ।
ततोप्रतिबन्धात् पुद्गलस्य स्कन्धेभ्योन्यत्त्वं । धर्मभेदाच्चान्यत्त्वं । तथा ह्यवाच्यत्वं
पुद्गलस्य धर्मः स्कन्धानान्तु परस्परम्वाच्यत्वमिति धर्मभेदः ॥

यद्यपि न जन्मकृतः प्रतिबन्धस्तथापि पुद्गलस्य स्कन्धेषु ज्ञानकृतः प्रतिबन्ध
इति चेत् ।

स्यादित्यादि
नैतदेव व्याचष्टे । यस्य रूपादेः प्रतिपत्तिर्यत्प्रतिपत्तिस्तया
नान्तरीयकमविनाभावि यज्ज्ञानं यस्य पुद्गलस्य ज्ञानं । तद्गताविति रूपादिगतौ
नियमेन तस्य पुद्गलस्य प्रतिभासनात् । ज्ञानकृतः प्रतिबन्धस्तथा हि रूपशब्दादि
ग्रहणेनैव पुद्लग्रहणमिष्यते । चक्षुरादिविज्ञानविज्ञेयत्वात् पुद्गलस्येति । तेन
[p. 187a ] ज्ञानकृतात् प्रतिबन्धात् । तत्पु
द्गलाख्यम्वस्तु स्कन्धेभ्योन्यत्त्वेनावाच्यमतद्रूप
मप्यस्कन्धस्वभावमपि ।

नेत्यादिना प्रतिषेधति । न पुद्गलस्य रूपादिप्रतिपत्तिनान्तरीयकं ज्ञानं । किं

[p. 529 ]कारणं । तस्य पुद्गलस्य रूपादिस्वभावमपहाय निःस्वभावत्वात् स्वयं । यस्मात्
स एव हि तस्य स्वभावो यो रूपादिरूपः प्रतिभाति ।

अथारूपादिस्वभावः पुद्गलः । तदाऽरूपादिस्वभावत्वेऽस्य पुद्गलस्यातद्व
द्
रूपादिवत् पृथक्प्रतिभावप्रसङ्गात् । न च प्रतिभासते ततो नास्त्येव पुद्गलः ।
यतो दृश्यस्याप्रतिभासमानस्य चाभावात् । अथादृश्यः पुद्गल इष्यते । तदा
अदृश्यत्वेपि पुद्गलस्येष्यमाणे न तद्रूपं ज्ञानन्न पुद्गलाकारं ज्ञानमिति कस्य
किमायत्ता प्रतीतिः । न रूपादिज्ञाननान्तरीयकं पुद्गलज्ञानमित्यर्थः । तथा च न
ज्ञानकृतः प्रतिबन्ध इति भावः
।

रूपाद्यायत्तप्रतीतित्वादेव पृथक् पुद्गलो न प्रतिभासत इति चेद् ।

आह । न चेत्यादि । यद् वस्तु यदायत्तप्रतीतिकं यत्प्रतिबद्धोपलम्भनन्तस्य
स्वभावप्रतिभास एव न च नश्यतीति सम्बन्धः । किमिवेत्याह । प्रकाशेत्यादि ।
यथा नीलादीनामालोकप्रतिबद्धज्ञानानामालोके प्रतिभासमानेपि स्वप्रतिभासो न
नश्यति । आलोकव्यतिरेकेण तेषां प्र
तिभासनात् । तद्वत् पुद्गलस्यापि स्यात् ॥

अपि च का वा तस्य पुद्गलस्य प्रत्यासत्तिः सम्बन्धस्तत्र स्कन्धे । यदिति
येन प्रत्यासत्तिकारणेन तस्मिंस्कन्धेऽनात्मरूपेऽपुद्गलस्वभावे प्रतिभासमाने स्वय
म्प्रत्युपतिष्ठते । आत्मानं ग्राहयतीति यावत् ।

अतिप्रसंगो ह्येवं स्यात् । अप्रतिबद्धे प्रतिभासमाने यदि नियमेन पुद्गलः
प्रतिभासेत । तदा यस्य कस्यचि
त्प्रतिभासनेन्योप्यत्यन्तासम्बन्धः प्रतीयत
इत्यर्थः । प्रतीयमानस्य पुद्गलस्य तदुपादानतारूपाद्युपादानताप्रत्यासत्तिरिति
चेत् । कोयमुपादानार्थः । न तावत् पुद्गलस्य रूपादीनाञ्च यथाक्रमङ्कार्य
कारणभावः । तस्यानभ्युपगमात् । कार्यकारणभावाभ्युपगमे वा न रूपादिदर्शने
नियमेन पुद्गलस्य दर्शनं । किं कारणं । यतो
न कार्यकारणे । अन्योन्य
प्रतीतिप्रत्युपस्थापने । यथा कार्यात् कारणप्रतीतिस्तथा न कारणात् कार्यप्रती

[p. 530 ]तिर्भवतीत्यर्थः ॥ न पुद्गलस्य रूपादिनान्तरीयकता किन्तु पुद्गलस्य या प्रतीति
स्तस्याः । तन्नान्तरीयकता रूपादिनान्तरीयकता ।

सैव प्रत्यासत्तिरिति चेत् ।

ननु सैव प्रतीतेस्तन्नान्तरीयकता । रूपादिषु पुद्गलस्य्आसति प्रतिबन्धे
न यु
क्तेत्युच्यते ।

अकार्यकारणयोरपि पुद्गलरूपाद्योः प्रतिबन्धो भविष्यतीति ।

अत आह । अकार्यकारणयोर्न कश्चिद् वास्तवः प्रतिबन्ध इत्यसकृदुक्तं यत्प्रति
पत्तिनान्तरीयकं यज्ज्ञानमित्यपि यदुच्यते । तज्ज्ञाने रूपादिविवेके । पुद्गलज्ञाने
सति स्यात् । तच्च नास्ति । यतो यः पुद्गले विज्ञाने स्वरूपेण न प्रतिभासते
[p. 187b ] स्वरूपासंसर्गिणान्यासंस
र्गेणेत्यर्थः । तस्य किञ्चिज्ज्ञानं न हीति सम्बन्धः ।
तदभावाद् यथोक्तज्ञानाभावादर्थरूपस्य पुद्गलाख्यस्यावाच्यतालक्षणं न सिध्यति ।

तदिति तस्माद् वस्तुतः परमार्थतः क्वचिद् भवता केनचिदर्थेन तत्र तत्त्वान्य
त्वभाजा भवितव्यं । वस्तुनो गत्यन्तराभावात् । यस्य तु क्षणिकवादिनो विनश्यतो
भावस्य न किञ्चिद् भवति केवलं स भावः स्वयमेव न भवती
ति मतं । तेनाभावो
भवतीत्यपि ब्रुवता न भावो भवतीति प्रतिषेधमात्रमेवोक्तं न कस्यचिद् विधानं ।
ततो नाभावंप्रति क्षणिकवादिनस्तत्त्वान्यत्वविकल्पस्यावतारोस्तीति मन्यते ।

यदपीत्यादिना व्याचष्टे । यदप्ययं क्षणिकवादी भावस्याभावो भवतीति
विधिसंस्पर्शिनेव शब्देनाह । तदपि भावो न भवतीत्येवोक्तं भवति । एवं हि स
भा
वो निवर्तितो भवति यदि किञ्चिन्न विधीयते । किं कारणं । प्रतिषेधे
भावमात्रव्यवच्छेदे विधेरसम्भवात् ।

यतश्च विनश्यतो भावस्य न कश्चिद् वस्तुधर्मो भवति । तत एवास्य भावस्य
विनाशे न कश्चिद्धेतुः । तथा हि विनश्यता भावेनापेक्षेत परो विनाशहेतुः । यदि

[p. 531 ]तेन भावस्य कार्यं कर्त्तव्यम्विद्येत किञ्चन । न तु किञ्चित् कार्यमस्ति ।
तस्मादकिञ्चित्करम्वि
नाशकारणं । यच्चाकिञ्चित्करम्वस्तु । तत्किं केन
चिदपेक्ष्यते । नैवापेक्ष्यते ।

सतीत्यादिना व्याचष्टे । सति हि कर्त्तव्ये कारकम्भवति । न च नश्यतो
भावस्य किंचित् कार्यमित्युक्तं । तस्माद् यो नाम कश्चिन्नाशहेतुः स भावे न
किञ्चित् करोतीत्यकिञ्चित्करो नापेक्षणीयो विनाशहेतुः ॥

तत्कथमित्यादि परः । यदि विनश्यतो नातिशयः कश्चिदुत्पद्यते । कथ

मिदानीमनुत्पन्नातिशयः । अनुत्पन्नोतिशयोस्येति विग्रहः । तदवस्थ एव पूर्वरूपा
वस्थ एव भावो विनष्टो नाम ।

नन्वित्यादि सि द्धा न्त वा दी । विनाशहेतोः सकाशाद् भावस्यातिशयोत्प
त्तावप्यङ्गीक्रियमाणायां स एव तस्यातिशयो नाशाख्यः । उत्पन्न इति स भावः
कथं नष्टो नाम । न ह्यन्यभावेन्यस्य नाशः । यत एवन्तेन कारणेनाय
म्भावस्तद
वस्थो न नष्टो नाम । किन्तु येन यस्मात् स्वयं न भवति तेन नष्टो नार्थान्तरस्य
नाशाख्यस्योत्पादादित्यनन्तरमेवोक्तं । यतो न हि नाशाख्यस्यातिशयस्योत्पत्त्या
भावः स्वयं न भूतो नाम । किं कारणम् । अभावस्य सर्वे येतिशयाः ।
सामर्थ्यलक्षणाः । याश्चोपाख्याः व्यपदेशास्तेषां निवृत्त्या । सर्वसामर्थ्यव्यपदेशनि
वृत्त्येत्यर्थः । सर्वस्य भावध
र्मस्य भवनरूपस्य धर्मस्य यो विवेको विरहस्तल्लक्ष
णत्वात् । भावस्य चोत्पत्तिसमावेशलक्षणत्वात् । यस्माद् भवतीति भाव उच्यते ।
तेनोत्पत्तियोगी भावः । यतश्चैवन्तस्मान्नाभावे भावस्य विनाशे कस्यचिदन्यस्य
भावो भवनन्तस्योपक्षेपः । न कस्यचिद् भवनमित्यर्थः ।

[p. 532 ]

[p. 188a ] एतेनेति स्वभावप्रतिपादनेन । अहेतुकत्वेपि नाश
स्याङ्गीक्रियमाणे स नाशः
प्रथममभूत्वा भवतीत्येवमभूत्वा नाशस्य भावतः कारणात् तस्य नाशस्यांकुरादिवत्
सत्ता स्यात् । नाशित्वं चेति । सत्तानाशित्वदोषस्य यत् प्रसञ्जनन्तत्प्रत्याख्यात
मेतेनैव ।

योपीत्यादिना व्याचष्टे । अहेतुकेपि नाशेऽस्य नाशस्याभूत्वा भावात् सत्ताऽ
नित्यत्वं च दुर्निवारं । अभूत्वा भवन्नहेतुको भवतीत्यपि विरुद्धं कादाचित्कस्या
हेतु
त्वविरोधात् । सोपि दोषोपन्यासोऽनेनैव विनाशस्य नीरूपत्वप्रतिपादनेन
प्रत्याख्यातः । किं कारणं । विनाशकाले कस्यचिद् धर्मस्य भावानभ्युपगमात् ॥

यथा तुल्ये वस्तुत्वे केषांचिदेव जन्मिनामुत्पत्तिमतां प्रतिघो नाम स्वदेशे
परस्योत्पत्तिविवन्धलक्षण इष्टो न सर्वेषां । तथा भावानामुत्पत्तिमतामेव नाश
स्वभावो भवतु । न त्वनुत्पत्तिम
तामाकाशादीनां । तथा च यत् सत्तत्क्ष
णिकमित्येतद् व्यभिचारीति ।

अथेत्यादिना व्याचष्टे । भवतु नाम । स्वभाव एष भावानां । कोसौ
स्वभाव इत्याह । य इमे क्षणस्थितिधर्माणः । क्षणस्थितिर्धर्मो येषामिति विग्रहः ।
स तु क्षणस्थितिधर्मस्वभाव उत्पत्तिमतामेव भावानाम्भविष्यति । न त्वनुत्पत्ति
मतामाकाशादीनां ।

यस्मान्न हि स्वभाव इत्येव कृ
त्वा सर्वः सर्वस्य स्वभावो भवति । प्रतिघात्म
तावत् । यथा प्रतिघात्मता वस्तुस्वभावत्वेपि न सर्वस्य भवति तद्वदित्यर्थः ।

सत्त्यमित्या चा र्यः । सर्वः सर्वस्य स्वभावो न भवतीति सत्त्यमेतत् । तथाप्ययं
सप्रतिघस्य जनकोऽयं नेति स्वभावनियमाद्धेतोः स्वभावनियमः फलेऽयं प्रति
घोऽयं नेति । नानित्ये तु नानित्यत्ववि
षये कृतकानां रूपभेदोस्ति येन कस्यचिन्न

[p. 533 ]श्वरः स्वभावः स्यान्नान्यस्य । किं कारणम् । अनित्यस्वभावस्य भेदकानां
हेतूनामभावतः । सर्वेषाम्विनश्वरस्वभावस्य जननादितियावत् ।

ननु नाशस्वभावो भावानान्नानुत्पत्तिमतां यदीति चोद्यं प्रकृतं । न च त
त्रानित्ये रूपभेदोस्ति भेदकानामभावत इत्ययम्परिहारो युक्तः । न ह्याकाशा
दीनां
स्वहेतुकृतो विनश्वरस्वभावोनुत्पत्तिमत्त्वात् । तत्कथं सत्त्यमित्याद्युक्तमिति ।

एवम्मन्यते । यथा सत्त्वं व्यभिचार्युक्तन्तथा कृतकोपि कश्चिन्नश्वरः
कश्चिन्नेत्याशंकते । तेनादावेव कृतकत्वस्य व्यभिचारन्तावत् परिहर्त्तुं सत्त्यमि
त्याद्युक्तमित्यदोषः ।

नेत्यादिना व्याचष्टे । अन्य इति सनिदर्शनादिकः । अकस्मादिति हेतुमन्तरेण
नि
यमवान् । क्वचित् स्यात् क्वचिन्नेति । यादृशी तु प्रतिनियतविषया ।
प्रतिघादिधर्म्मजनकस्य हेतोः शक्तिस्थितिः । शक्तिनियमस्तादृशं हेतुशक्त्य
नुरूपं फलम्भवतीति कृत्वा हेतुस्वभावनियमात् फलस्वभावनियम इष्टः ।
आकस्मिलत्वे तु निर्हेतुकत्वेस्य फलस्वभावनियमस्योक्तो दोषः । देशकालप्रकृति
निवमो न युज्यत इति ।
तस्मात् प्रतिघातात्मताया हेतुस्तस्य स्वभावस्तस्य [p. 188b ]
प्रतिनियमवत् । न नश्वरजननप्रतिनियतस्वभावं हेतुभूतम्भावस्य पश्यामः ।
कश्चिदेव नश्नरं जनयेन्न सर्वमित्येवं नश्वरजनने प्रतिनियतः स्वभावो यस्य
भावस्येति विग्रहः । येन हेतुप्रतिनियमेन । तज्जन्मा विनश्वरजननाद्धेतोर्जन्म
यस्य स तथा स्यान्नश्वरः स्यान्नान्यो य
स्तद्विलक्षणहेतुजन्मेति । किं कारणं ।
सर्वाकारजन्मनां नाशदर्शनात् । सर्वाकारेभ्यो हेतुभ्यो जन्म येषामिति विग्रहः ॥

नन्वित्यादि परः । सर्वाकारेभ्यो हेतुभ्यो जन्म येषाम्भावानान्ते नश्यन्ती
तीदमप्यनिश्चेयमेव । किं कारणं । तासां हेतुसामग्रीणामर्वाग्दर्शनैरनिःशेष
दर्शनात् साकल्येनादर्शनात् । कस्याश्चित् सामग्र्या नश्वरजनिकाया
दर्शनाद
दृष्टा अपि तज्जातीयतया तथाभूता निश्चीयन्त इति चेद् ।

[p. 534 ]

आह विचित्रेत्यादि । विचित्रा शक्तिर्यासामिति विग्रहः । सामग्र्यो दृश्यन्ते ।
तत्र विचित्रशक्तिषु सामग्रीषु मध्ये काचित् सामग्री स्यादपि या भावमनश्वरा
त्मानं जनयेत् ।

नेत्यादिना परिहरति । अयं च परिहारो नाशस्वभावो भावानां नानुत्पत्ति
मतां । यदीत्यत्रापि चो
द्ये द्रष्टव्यः साधारणत्वात् । नायन्दोषः । कस्मात्
। ज्ञेयाधिकारात् ।

एतदेव स्पष्टयन्नाह । ये कदाचित् काले क्वचिद् देशे केनचित् पुरुषेणार्था
ज्ञाताः सन्तः पुनर्न ज्ञायन्ते तेषां सन्तानानुबन्धी नाश इति ब्रूमः । ये चाज्ञाताः सन्तो
ज्ञायन्ते ज्ञाता वा पुनर्न ज्ञायन्ते । त एव कृतका अनित्यास्साध्यन्ते । अनेन च
कृतकत्वस्य क्षणिकत्वेन व्याप्तिः सत्त्वादि
त्यनेन निश्चीयत इत्युक्तम्भवति ।

ननु च यद्यपि ते ज्ञातास्सन्तो न ज्ञायन्ते तथापि कथन्तेषामनित्यत्वमिति ।

अत आह । यस्मान्न ह्यस्ति सम्भवो यत् ते ज्ञानजननस्वभावाः पूर्वम्पुनरनष्टा
स्तस्मिन्नेव स्वभावे स्थिता न जनयेयुः ।

सहकार्यभावान्न जनयन्तीति चेद् ।

आह । अपेक्षेरन्नापरं । न ह्यस्य सम्भवोस्तीति सम्बन्धः । किं कारणं ।
तज्ज
ननस्वभावस्य निष्पन्नत्वात् ।

अथ स्यात् । तेष्वनपेक्षेष्वपि कस्यचित् कदाचिज्ज्ञानम्भविष्यतीति ।

अत आह । न च तेषु नैव तेषु ज्ञानजननस्वभावेषु व्यवस्थितेषु सहकार्य
नपेक्षेषु कस्यचित् पुंसः । कदाचित् काले किंचिज्ज्ञानं निवर्त्तेत । सर्वस्य सर्वदा
स्वविषयाणि ज्ञानानि जनयेयुः । न चैवं । कदाचित् ज्ञानदर्शनात् । ततश्च ज्ञान
मजनय
न्तो जनकस्वभावात् प्रच्युता इति गम्यते ।

यत्तर्ह्यज्ञेयं कृतकमकृतकम्वा तन्नैवम्भविष्यतीति ।

अत आह । र्नेत्यादि । न चैवंभूतमज्ञेयं किंचिदस्ति । किं कारणं । सर्व
स्यार्थस्य केनचित्पुरुषेण कदाचिञ्ज्ञानात् । अथ तज्ज्ञानमपि न जनयेत् । तदा

[p. 535 ] ज्ञानमात्रार्थक्रियायामप्यसामर्थ्ये तत्सामर्थ्यरहितम्वस्त्वेव न स्यात् ।
तथा हि [p. 189a ]
तल्लक्षणमर्थक्रियासामर्थ्यलक्षणम्वस्त्विति वक्ष्यामः । तस्य चार्थक्रियासमर्थस्य
वस्तुनः क्रमेणार्थक्रियां कुर्वतो विनाशाव्यभिचारादहेतुत्वाच्च विनाशस्य सत्तानु
बन्धी विनाशः सिद्धः ॥ अत एवानन्तरोक्तात् सर्वभावानां क्षणिकत्वसाधनाच्छ
ब्दार्थयोस्सम्बन्धस्यापि निंत्यता प्रत्याख्येया । दूष्या ।

नेत्यादिना व्याचष्टे । अत एव यथोक्ताद् विनाशस्य वस्तुमात्रानु

बन्धात् । शब्दवद् । यथा शब्दस्य नित्यता प्रतिक्षिप्ता तद्वत् सम्बन्धस्यापि
नित्यता प्रत्याख्येया ।

एवन्तावत् सम्बन्धं व्यतिरिक्तमभ्युपगम्य दोष उक्तोऽधुनाऽव्यतिरिक्त
एव सम्बन्धो न युज्यत इति ।

आह । या च शब्दशक्तिर्योग्यताख्या योग्यतासंज्ञितार्थप्रतिपत्त्याश्रयो जै
मि नी यै र्व र्ण्ण्यते । सा योग्यताशब्दार्थान्तरमेव न भवति । तथा हि भावानां
स्व
भावातिशय एव विवक्षितार्थक्रियासमर्थो योग्यतेत्यावेदितं प्राक् । समर्थं
हि रूपं शब्दस्य योग्यते त्यादिना ।

तेन शब्दस्यानित्यत्वे योग्यताया अप्यनित्यत्वमव्यतिरेकादिति भावः ।

[p. 536 ]

अस्तु वा शब्दादर्थान्तरं योग्यता । तथापि शब्दशक्तिश्च दूषिता वेदितव्या ।
कैः । सम्बन्धदोषैः प्रागुक्तैः ।

उक्तो हीत्यादिना व्याचष्टे । सम्बन्धः सम्बन्धिभ्योर्था
न्तरमित्येवम्वादे
ऽनेकप्रकारो दोष उक्तः ।

सम्बन्धिनामनित्यत्वान्न सम्बन्धेस्ति नित्यता इत्यादिना । तेनैव
प्रागुक्तेन दोषेण शब्दशक्तिरपि सम्बन्धरूपेण कल्पिता दूषितेति कृत्वा न पुनः
पृथगुच्यते दोषः ।

तदेवं नापौरुषेयो वेदः ।

भवतु नामापौरुषेयस्तथापि न तस्य सत्यार्थता निश्चेतुं शक्या । यस्माद
पौरुषेयमित्येव कृत्वा न वै
दिकम्वचनं यथार्थज्ञानसाधनं । अविपरीतार्थज्ञानहेतुः ।
यस्मात् पुरुषागसा पुरुषदोषेणादुष्टो वह्न्यादिना । आदिशब्दाज्ज्योत्स्नादिः
। अन्यथापि दृष्टो वितथज्ञानहेतुर्दृष्ट इत्यर्थः ।

भवत्वित्यादिना व्याचष्टे । भवन्तु नामापौरुषेया वैदिकाः शब्दास्तथापि
सम्भाव्यमेवैषां वैदिकानां शब्दानामयथार्थज्ञानहेतुत्वं । यतो न हि पुरुषदोषो
पधानादेव । पुरुषदोषे रागादिभिरुपधानात् । संस्कारादेव । अर्थेषु ज्ञाप्येषु
ज्ञापकानां शब्दानां ज्ञानविभ्रमो ज्ञानविपर्यासः । प्रकृत्यापि मिथ्याज्ञानजननस्य
सम्भाव्यत्वात् । यस्मात् तद्रहितानामपि पुरुषदोषोपधानरहितानामपि प्रदी
पादीनाम्वितथार्थज्ञानजन्नात् । आदिशब्दाज्ज्योत्स्नादीनां । कुत्र । नीलो
त्प
लादिषु । तथा हि रात्रौ प्रदीपो नीलोत्पले रक्तप्रतिभासज्ञानहेतुः । ज्योत्स्ना
पीते वस्त्रे शुक्लज्ञानहेतुः । तदिति तस्मादिमे वैदिकाः शब्दाः पुरुषसंस्कारनिर
पेक्षाः स्युरिति सम्बन्धः प्रकृत्या च स्वभावेन चार्थेषु प्रतीतिहेतवो ज्ञानहेतवः स्युः ।
[p. 189b ] किं कारणं । स्वभावविशेषात् स्वरूपविशेषात् । किमिव । वह्न्यादिवत् ।

[p. 537 ]वितथव्यक्तयश्च स्युर्नियमेन । वितथा व्यक्तयोर्थप्रतिपत्तयो येभ्यः शब्देभ्य इति
विग्रहः । वितथव्यक्तय एव सदा वैदिकाः शब्दा इत्यस्य नियमस्य कारणं नास्ति
। ततो नियमकारणाभावाद् वितथव्यक्तय एव वैदिकाः शब्दा इत्येतत् कल्पन
मयुक्तमिति चेत् । तवापि मी मां स क स्यावितथज्ञानहेतवो वैदिकाः शब्दा इत्य
स्मिन्नवितथव्यक्तिनियमे किं कारणं । नै
व किञ्चित् । तस्मात् त्वन्मतेन
यथार्थव्यक्तिनियमत्वात् प्रकृत्या स्वभावेनायथार्थव्यक्तिनियमः किन्न कल्प्यते ।

अथवा यथा वह्न्यादयो घटादिषु नीलोत्पलादिषु चार्थेषु यथायोगं सत्यासत्य
ज्ञानहेतवस्तथा वैदिकानां शब्दानामर्थेषु मिथ्येतरज्ञानहेतुत्वेनोभयज्ञानहेतुत्वं
स्यात् । यस्मान्न ह्यपौरुषेया अपि वह्न्यादयो वनदवचन्द्रालोकादिरूपाः । एकत्र

घटादौ दिवा यथार्थज्ञानहेतवोपि सन्तः सर्वत्र नीलोत्पलादावपि रात्रौ । तथा
भवन्ति यथार्थज्ञानहेतवो भवन्ति । तथा वैदिकानां शब्दानामप्यपौरुषेयत्वेप्युभयं
स्यात् । यथार्थायथार्थज्ञानहेतुत्वं स्यात् ।

भवत्वित्यादि परः । वह्न्यादीनां कृतकत्वात् कारणाद् यथाप्रत्ययं यस्य
यद्भ्रान्तिकारणं । तद्वशादन्यत्र नीलोत्पलादौ । अन्यथात्वं वितथज्ञान
हेतुत्वं
न पुनर्नित्येषु शब्देष्वेतत् सहकारिप्रत्ययबलेन मिथ्याज्ञानहेतुत्वमस्ति । नित्यानां
सहकारिबलेनान्यथा प्रवृत्त्यसम्भवात् ।

नन्वित्यादि सि द्धा न्त वा दी । एवंविध इति सहकारिबलेनार्थेष्यन्यथा
परिवृत्तिलक्षणोस्त्येव धर्म्मः । तत्रापीति वैदिकेष्वपि शब्देषु । किं कारणं
। तेषामपि वैदिकानां संकेतबलादन्यथावृत्तेः पुरुषेच्छानुविधायि
संकेतबले
नान्यथा प्रतीतिजननादित्यर्थः ।

अथ संकेतबलान्न तेषामर्थेषु परावृत्तिरिष्यते । किन्तु नित्यत्वात् स्वभावत
एव स्वविषयज्ञानजननस्वभावा वैदिकाः शब्दाः । तदा कार्यस्य स्वविषयज्ञानस्य

[p. 538 ]यो जननस्वभावस्तत्र स्थितौ चैषां वैदिकानां शब्दानां समयादेः । आदिशब्दा
दन्यस्यापि करणव्यापारादेरपेक्षणीयस्याभावात् कारणात् । ततो वै
दिकाच्छ
ब्दात्प्रतीतिर्ज्ञानमर्थेषु सर्वस्य पुंसः सर्वदा स्यात् । न चास्ति सर्वस्य सर्वदार्थप्र
तीतिः । तस्मान्न वैदिकाः शब्दा अर्थप्रतीतिप्रतिष्ठितस्वभावाः किन्तु समयादिक
मपेक्ष्यन्त एवेति । तेपि मिथ्याज्ञानस्य हेतव इति तदवस्थो दोषः ।

अपि च । तस्मिन् शब्देऽकृतके मते इष्टे सति न ज्ञानहेतुतैव स्यात् ।
यस्मान्न हि नित्येभ्यो वस्तुसामर्थ्यात् स्वरू
पोपधानसामर्थ्येन जन्मास्ति कस्य
चित् । ज्ञानस्यान्यस्य वा ।

यद्यकृतकं इत्यादिना व्याचष्टे । यद्यकृतकश्शब्दो वैदिकस्ततोर्थेषु प्रतीतिरेव
न स्यात् । किं कारणं । प्रतीतीत्यादि । इतरदजन्माजन्म च इतरच्चेति
विग्रहः । तयोः कालो प्रतीतेर्जन्मेतरकालयोस्तुल्यरूपस्य नित्यत्वादेकरूपस्य प्रती
[p. 190a ] तिर्जन्मनि सामर्थ्यसम्भावनाऽयोगात् । प्रतीतेर
जन्मकाले यत्तस्य जनकं रूपन्त
स्मिन्नेव स्वभावे स्थितस्य जनकत्वविरोधात् । किं कारणम् । एवमनेन रूपे
णायं नित्याभिमतो जनको नैवमनेन रूपेणाजनक इत्येवं विवेचनीयस्य पृथग्
व्यवस्थाप्यस्य रूपभेदस्य स्वभावभेदस्याभावात् । नित्यस्य सर्वदैकरूपत्वात् ।

एकस्वभावोपि पूर्वमजनकः पश्चाज्जनको भविष्यतीति चेद् ।

आह नेत्यादि । अस्य
नित्यस्याजनको यादृशः स्वभावस्तादृश एव जनको
न युक्तः । एकरूपत्वात् । सहकारिणमधिकं प्राप्य पश्चाज्जनयतीत्यादि मिथ्या ।
यतोन्यापेक्षापि सहकार्यपेक्षापि नित्यस्य निषिद्धैव प्राक् ।

यत एवन्तस्मान्नित्यानां शब्दानां क्वचिदर्थेषु पुरुषे ज्ञानजननसामर्थ्यं । किं
कारणं । कदाचिज्ज्ञानस्याजनने सति पश्चादपि तत्स्वभावत्वान्नित्यमजनन
प्रसङ्गात् ।

अथ माभूदेष दोष इति नित्यं स्वकार्यं कुर्वन्त्येवेतीष्यते ।

[p. 539 ]

तदपि नास्ति । स्वविषयज्ञानकार्यस्य सातत्यादर्शनाच्च । न ते शब्दाः
कथंचित् केनचित् प्रकारेण कर्त्तार इत्येतच्चोक्तं प्राक् ।

स्यादेतत् । नित्येभ्योप्याकाशादिभ्यो बुद्धयो भवन्त्येव कस्यचित् कदा
चिदिति ।

अत आह । या अप्येता नित्याभिमतेष्वाकाशादिषु प्रतिपत्तयो बुद्धयो भवि
ष्यन्तीतीष्यते । ता अपि
न तत्स्वभावभाविन्यो नाकाशादिस्वभावायत्तजन्मानः ।
नित्यानां क्रमयौगपद्याभ्यामर्थक्रियाविरोधात् ।

किम्पुनरुत्पत्तौ तासां निमित्तमिति ।

आह । न हीत्यादि । अनादिः समानजातीयो यो विकल्पस्तेनाहिता या
वासना शक्तिस्तत उद्भूता उत्पन्ना । यथागमं समारोपितो य आकाशाद्याकार
स्तद्गोचरास्तत्प्रतिभासिन्य एव केवलं गताः । तत्र
बाह्यत्वेन कल्पितेष्वाकाशादिषु
जायन्ते । न तु ता बुद्धयोर्थगोचरा नाकाशादिस्वलक्षणविषयाः ।

स्वलक्षणेत्यादिना व्याचष्टे । स्वलक्षणविषया हि बुद्धिर्नियमेन तस्य स्वलक्षण
स्य योग्यता सामर्थ्यन्तस्योपस्थानं सन्निधानन्तदनुविधायिनी तद्भाव एव भावि
नीति कृत्वा । अस्या बुद्धेर्यत् कारणं स्वलक्षणं योग्यं समर्थन्तस्मिन् कारणे योग्ये सति
सा
बुद्धिर्भवत्येव । तदेवं न्याये स्थिते यदि नित्यानां पदार्थानां स्वलक्षणे कस्यचित्
पुंसो ज्ञानं स्यात् । तदा नित्यं कारणस्य संन्निधात् सर्वस्य पुंसः सर्वदा स्यात् ।

नापि सहकार्यपेक्षया नित्यानां कस्यचित् कदाचिज्ज्ञानजननन्तथा हि कार्यो
जन्यः सहकारिभिर्विशेषो यासां व्यक्तीनान्ता हि व्यक्तयः कथंचिद्देशकालावस्था
नियमेन क्वचित् कार्ये उप
युज्यमाना हेतुत्वं प्रतिपद्यमानास्तस्य कार्यस्योपजनने

[p. 540 ]योग्यो योतिशय आत्मभूतस्तस्य प्रलम्भे हेतुम्वस्तुविशेषं सहकारिणमिति यावत् ।

तथेत्यनित्यत्ववत् । नित्यो भावो कार्यविशेषोनाधेयातिशयः केनचित् पुंसा
गृह्यमाणस्तत्कारणापेक्षः ग्रहणसहकारिकारणापेक्षो यदि ग्रहणमस्य पुंसो जनयेत् ।
[p. 190b ] युक्तं यत्ते
नैव पुंसा गृह्येत नान्येन सहकारिप्रतिनियमात् । तच्च सहकार्यपेक्षया
जननं नित्यस्य न सम्भवति । किं कारणं । स्थितस्वभावत्वाद् । नित्यस्य
सहकारिणा नाधेयातिशयत्वादिति यावत् ।

ततश्च नित्यं जननस्वभावे स्थितत्वात् सर्वेण पुंसा सममेककालं गृह्येताथ
सर्वेणाजनकत्वान्न गृह्येत । तदा स एवास्य स्वभाव इति न वा केनचित् पुरुषेण
कदाचिद् गृह्ये
त । इति हेतोस्सन् विद्यमानो नित्यो भावो यदि केनचित् योगि
नापि दृष्टस्तदा न कश्चिन्नित्योऽतीन्द्रियः स्यात्सर्वेषामवश्यं केनचिद् दर्शनात् ।
तथा चासौ नित्यं सर्वपुरुषाणामिन्द्रियग्राह्य एव स्यात् सर्वपुरुषम्प्रति ज्ञानजनन
सामर्थ्याविशेषात् । न चेदं सर्वपुरुषग्राह्यत्वन्नित्यस्यास्ति । तस्मादर्थसामर्थ्यान
पेक्षा आकाशादिस्वलक्षणसामर्थ्यानपे
क्षकाः समारोपितगोचराः । यथागमम
ध्यारोपिताऽकाशाद्याकारप्रतिभासिन्य इत्यर्थः । आन्तरमेवोपादानकारणमाश्रित्य
कीदृशं विकल्पवासनाप्रबोधं । आकाशादिविकल्पनानादिता । या आहिता वासना
तस्याः प्रबोधः कार्योत्पादनं प्रत्याभिमुख्यं । यत एवार्थसामर्थ्यानपेक्षा अत एव
बाह्यार्थशून्या भ्रान्तय एवाकाशादिषु सर्वस्य पुंसो भ
वन्ति ।

स्थितमेतत् । नास्ति नित्येभ्यः कार्योत्पाद इति । शब्दात्तु दृश्यते कदा
चिज्ज्ञानकार्यन्तस्मान्नापरावृत्तिधर्माणः शब्दाः । एकरूपतायां अपरावृत्तिरेव धर्मो
येषामिति विग्रहः । किन्तु ज्ञानं ज्ञानं प्रत्यर्था भिन्नवृत्तय एव ।

अथ नित्यमेकरूपा एव तदा तत्त्वे वा । एक रूपत्वे वाऽभ्युपगम्यमानेऽवि
तथार्थप्रतीतय एव वैदिकाः शब्दा इति कुत एतत् । अ
वितथा अर्थप्रतीतिर्येभ्य
इति विग्रहः ।

[p. 541 ]

स्यान्मतम् । अग्निर्हिमस्य भेषजमित्यादिवैदिकवाक्यस्यावितथत्वात्
सर्वस्यावितथत्वमिति ।

अत आह । न हीत्यादि । न ह्यग्निर्हिमस्य भेषजं प्रतिपक्ष इत्येवमादिषु
वेदवाक्येष्वग्नेः शीतप्रतिघातसामर्थ्यम्वेदवाक्यात् । प्रागपि यथासंकेतं लोक
प्रसिद्धं ख्याप्यत इति कृत्वा सर्वमदृष्टार्थमपि वेदवा
क्यन्तथा भवति । अवित
थम्भवति । लोकप्रसिद्धे ह्यर्थे लोकस्य संकेतानुसारेण व्यवहारो दृष्टः । ततो
लोकस्य स्वेच्छाकृतो यः संकेतस्तेनानु पश्चाद् व्यवहारकाले व्यवहारात् । सन्देह
एव किमयं लोकः स्वसंकेतमनुविदधत् । अनुसरन् ।

अग्निर्हिमस्य भेषजमित्यादिवाक्यादेवम्प्रत्येत्यग्नेः शीतापनोदसामर्थ्यमिति
निश्चिनोत्याहोस्विच्छब्द
स्वभावस्थितेः शब्दस्य स्वभावेन प्रकृत्या सामर्थ्यनियमा
देवं प्रत्येत्ईति । यदा च दृष्ट एवार्थे वैदिकस्य शब्दस्य स्वतोर्थप्रतिपादनशक्ति
स्सन्दिग्धा तदात्यन्तपरोक्षेप्यर्थे नितरां सम्भाव्यत इति भावः ।

नन्वनादिलोकप्रसिद्ध्यनुविधानेनैव वैदिकानां शब्दानामर्थवत्ता न च तत्र
सन्देहः प्रतिभासत इति ।

अत आह । लोकेच्छया परावर्त्त्यमा
ना यथासमयमर्थेषु निवेश्यमानाः पुन- [p. 191a ]
रन्यत्र देशादिपरावृत्तावन्यथेत्यर्थान्तरनिवेशेन परावर्त्यमानाः शब्दा दृश्यन्ते ।
इति हेतोर्लोकप्रसिद्ध्यानुविधानेप्यङ्गीक्रियमाणे सम्भवत्येवैषां वैदिकानां शब्दा
नामन्यथाभावो मिथ्यात्वं । प्रसिद्धेरेवानियतत्वात् ।

तस्मात् कस्यचिद् वैदिकस्य वाक्यस्या ग्निर्हिमस्यभेषजमित्यादिकस्यावै
परीत्यदर्शने
पि सर्वेषां वेदवाक्यानान्तथाभावस्सत्यार्थत्वन्न सिध्यति ।

अकृतकत्वादेव सत्यार्थत्वमिति चेद् ।

[p. 542 ]

आह । अकृतकस्वभावत्वेह्येषां वैदिकानां शब्दानां मिथ्यार्थनियतोपि कश्चि
च्छब्दः स्यात् । इतिहेतोः स्वभावपरिज्ञानादयं सत्यार्थोयं मिथ्यार्थ इत्येवं विवेकेन
शब्दस्वभावानिश्चयात् सर्वत्र शब्दे संशयः स्यात् । सत्यार्थम्वैदिकम्वाक्यमकृतक

त्वादिति प्रयोगे क्रियमाणेन्वयाभावात् ।

व्यतिरेकिप्रयोगमाह । मिथ्यात्वमित्यादिना । मिथ्यात्वं कृतकेष्वेव दृष्टमिति
हेतोरकृतकम्वचः सत्यार्थं यदीति सम्बन्धः । किं कारणं । व्यतिरेकेस्य
विरोधिव्यापनात् । अकृतकस्य हेतोर्यो व्यतिरेकः कृतकत्वन्तेन सत्यार्थत्वं यत्सा
ध्यन्तस्य विरोधिमिथ्यात्वन्तस्य व्यापनात् । व्यतिरेकस्येति कर्त्त
रि षष्ठी ।
हेतुव्यतिरेकेण कृतकत्वेन सत्यार्थविरोधिनो मिथ्यार्थत्वस्य व्याप्तत्वात् । वैदिके
शब्देऽकृतकत्वात् कृतकत्वनिवृत्तौ मिथ्यार्थत्वनिवृत्तेः सत्यार्थत्वं सिध्यत्येव ।

यथेत्यादिना व्याचष्टे । यत्किञ्चिन्मिथ्यार्थम्वचः तदखिलन्निःशेषं कृत
कमिति कृत्वा । हेतोरकृतकत्वस्य व्यतिरेकेण कृतकत्वेन साध्यव्यतिरेकस्य ।
साध्यं स
त्यार्थत्वं तस्य व्यतिरेको मिथ्यात्वन्तस्य व्याप्तेरन्यत्र्आकृतके मिथ्यार्थ
त्वस्यासम्भवात् कारणादकृतकं सत्यार्थमिति स्याद् विनाप्यन्वयेन । सत्यार्थ
म्वैदिकम्वचो कृतकत्वादित्यत्र प्रयोगे यद्यप्यन्वयो नास्ति । तथाप्यन्वयेन विना
सिध्यत्येवेत्यर्थः । यस्माद् यो ह्यर्थो मिथ्यात्वलक्षणो येन कृतकत्वेनाव्याप्तस्तत्र
मिथ्यात्वे तद्व्यतिरे
कस्तस्याव्यापकस्य कृतकत्वस्य व्यतिरेको कृतकत्व
लक्षणो धर्म आशंक्येतायमपि मिथ्यात्वे भवेदिति । तच्चेह नास्ति कृतकत्वेन
मिथ्यार्थताया व्याप्तेः । न च विरुद्धेन व्याप्ते विरुद्धस्य सम्भवो यतो न च विरु
द्धयोः कृतकत्वाकृतकत्वयोरेकत्र मिथ्यात्वे सम्भवोस्ति । तेनाकृतके सत्या
र्थत्वं विजातीयस्य मिथ्यार्थत्वस्यासम्भवे । सत्यार्थमिथ्या
र्थत्वाभ्यां नान्या गति
रस्तीत गत्यन्तराभावादकृतकत्वेन सत्यार्थ एव भवितव्यमित्यकृतकत्वादिष्टा

[p. 543 ]र्थस्य सत्यार्थत्वलक्षणस्य सिद्धेः किमन्वयेन । तत्साधनत्वाच्च लिङ्गस्य इष्टार्थ
साधनत्वाच्च लिङ्गस्य व्यर्थमन्वयदर्शनं । कस्माद् । यथोक्तविधिना व्यति
रेकमात्रेणैव साध्यसिद्धेरिति ।
[p. 191b ]

सत्त्यमेतदित्या चा र्यः । विपक्षाद्धेतोर्व्यतिरेके सिद्धे सति साध्यं सिध्येदिति
सत्त्यमेतत् । यदि सत्त्यार्थताऽकृतकत्वविपक्षयोर्मिथ्यात्वकृतकत्वयोर्व्याप्यव्यापक
भावः सिध्येत् । तदा कृतकत्वेन व्याप्तान्मिथ्यार्थत्वादकृतकन्निवर्त्तते । स तु
व्याप्यव्यापकभावो विपक्षयोर्न सिद्धः । किं कारणं ।
यस्मात् मिथ्यात्वेऽकृत
कत्वस्यासम्भवेऽसम्भवनिमित्तं बाधके हेतावनुक्ते सति । भावस्सत्त्वन्तस्याप्यकृत
कत्वस्य मिथ्यात्वे शक्यते । अकृतकं च स्यान्मिथ्यार्थं चेति । २९० ab

ननु च मिथ्यात्वे कृतकत्वं दृष्टं । यत्र च कृतकत्वन्तत्र कथमकृतकत्व
मिति ।

अत आह । विरुद्धानामित्यादि । विरुद्धानामपि पदार्थानामेकव्यापकदर्शनात् ।
यथा प्रयत्ना
प्रयंत्ननान्तरीयकाणामनित्यानामेकेन कृतकत्वेन व्याप्तिः ।

यदीत्यादिना व्याचष्टे । यद्यकृतकत्वाख्यस्य हेतोस्साध्यविपक्षे मिथ्यार्थ
त्वेऽभावः सिध्येत्तदा साध्यस्य सत्यार्थत्वस्य व्यतिरेकं मिथ्यात्वं । हेतुव्यतिरेकः
हेतोरकृतकत्वस्य व्यतिरेकः कृतकत्वाख्यो व्याप्नुयात् । न च तस्याकृतकत्वस्य तत्र
मिथ्यार्थतायामसम्भवे बाधकं प्रमा
णं पश्यामः ।

अकृतकत्वादेव वेदस्य मिथ्यार्थतायामवृत्तिरिति चेद् ।

आह । न चेत्यादि । मिथ्यार्थत्वेन्आविरुद्धस्याकृतत्वस्य विधिर्मिथ्यार्थता
प्रतिषेधस्य साधनो युक्तः । कस्माद् । अतिप्रसङ्गात् । एवं हि यस्य कस्यचिद्
विधानेन यस्य कस्यचिदभावः प्रतीयेत ।

कृतके दृष्टस्य मिथ्यात्वस्याकृतके कथं वृत्तिरिति चेद् ।

आह । न चैकत्र कृतके दृष्टस्य मिथ्यात्वस्य पु
नरन्यत्राकृतकेऽसम्भव एव
। किन्तु सम्भव एव । किं कारणम् । पृथग्विरुद्धसहभाविनाम्पृथगिति

[p. 544 ]व्यक्तिभेदेन विरुद्धसहभाविनाम्विरुद्धैरर्थैरेकत्र भाविनामपि दर्शनात् । अनित्यत्ववत्
प्रयत्नानन्तरीयकेतरयोरितरदप्रयत्नानन्तरीयकं । अनित्यत्वं प्रयत्नानन्तरीयकत्वेन
सह दृष्टमप्रयत्नानरीयकत्वेन सह दृश्यते ।

य
द्येवमकृतके मिथ्यात्वस्यादर्शनादभावः स्यादिति ।

अत आह । न च तथाविधस्येत्यकृतकस्य सतो मिथ्यात्वस्यादर्शनादसत्वमेव ।

यस्मान्न विपक्षे हेतोरसत्तासिद्धिः सर्वतोनुपलम्भनादित्युक्तं प्राक् । ततश्चा
सिद्धायां विपक्षाद्धेतोरसत्तायां सन्दिग्धविपक्षाद् व्यतिरेकिता ।

न हीत्यादिना व्याचष्टे । अयम्पुरुषमात्रक इत्यर्वा
ग्दर्शी सर्वम्वस्तु द्रष्टुं
समर्थो येनास्य पुंसो दर्शननिवृत्त्या न तथा स्यात् । अदृष्टो न स्यात् । यस्माद् ।
यस्य हि पुंसो ज्ञानं ज्ञेयसत्तां न व्यभिचरति । सदित्येव कृत्वा यस्य सर्वस्मिन् ज्ञ
283 ? ज्ञेये ज्ञानं प्रवर्त्तते तस्य ज्ञानं ज्ञेयव्यापकं निवर्त्तमानं ज्ञेयमपि निवर्त्तयति ।
अतोसावदर्शनान्नास्तीत्येवं व्रुवाणः शोभेत । न सर्वम् । तदिति । तस्माद्
[p. 192a ] । इमे भावाः स
न्तोप्यनुपलक्ष्याः अपोह्याः स्युः । कथं । स्वभावदेशकाल
विप्रकर्षेण । स्वभावश्च देशश्च कालश्च तैर्विप्रकर्षो व्यवधानमिति विग्रहः ।
सन्नपि कश्चिद्देशकालाभ्यां स्वभावेन च विप्रकृष्टः पिशाचादिवत् । २९१

ननु कालव्यवहितानामतीतानागतानामनुपलम्भादसत्वं युक्तमभावादेव । सत्यं
। केवलमतीतानागतानामिदानीमनुपलम्भेपि क
दाचित् सत्त्वं भूतं कदा
चिद् भविष्यतीत्यनुपलम्भाभाव इति ।

तथा हीत्यादिनैतदेव बोधयति । को ह्यसर्वदर्शी । अत्यन्तपरोक्षेर्थे वचनस्याकृत
कस्य सम्वादनं । इतरस्य कृतकस्य वचनस्यात्यन्तपरोक्षेर्थे । इतरद्वेत्यसम्वादनं
भावयितुं निश्चेतुं समर्थः । नैव । परेण कृतकस्यासम्वादनमिष्टमिति द्वयमुक्तं ।

[p. 545 ]स्यादेतद्।एकस्य
वेदवाक्यस्य सम्वाददर्शनात् सर्वत्र वेदे सम्वादनमिति ।

अत आह । प्रतिपादितं चैतच्छेषवदनुमानचिन्तायां पूर्वमेव । किं प्रति
पादितमित्याह । क्वचिदित्यादि । क्वचिद् देशकाले वा । तथेत्येतेन प्रकारेण
दृष्टानामर्थानां पुनरन्यथाभावः । पूर्वदृष्टाकाराद् वैपरीत्यं । एतदेवाह । यथेत्यादि
संस्कारविशेषात् क्षीरमध्वादिप
रिष्कारादिलक्षणात् । आमलकीफलानि च
क्वचिद्देशे मधुराणीति सम्बन्धः । न चेदानीमतद्दर्शिना । मधुरनिम्बफलाद्यदर्शिना ।
तानि मधुराणि निम्बफलानि प्रतिक्षेप्तव्यान्येव । तथा वेदवाक्यानाम्मिथ्यात्वं
यदि नाम दृष्टन्तथापि न शक्यम्प्रतिक्षेप्तुं । तस्मादकृतकं च स्यान्मिथ्यार्थं चेत्य
कृतकमिथ्यार्थत्वयोर्न विरो
धम्पश्यामः ।

ननु मिथ्यार्थतायामकृतकत्वस्यानुपलम्भादभाव इत्यत आह । न हीय
मनुपलब्धिरदृश्यात्मस्वदृश्यस्वभावेर्थेष्वभावस्य साधिकेत्युक्तं प्राक् । यतश्चा
कृतकत्वस्य न मिथ्यात्वेऽभावः सिद्धः । तेन यत्किंचिन्मिथ्यात्वन्तत्सर्वं पौरुषेयं ।
इति एवम्मिथ्यार्थत्वस्य कृतकत्वेनाव्याप्तिः । किङ्कारणमनिश्चयात् । अकृत-

कत्वस्य मिथ्यार्थत्वे व्यतिरेकानिश्चयादित्यर्थः । न चानिश्चितव्यतिरेकाद्धेतो
स्सकाशात् साध्यसिद्धिः ।

तथा हि स्वसाध्येन हेतोरन्वयो व्याप्तिः । व्यतिरेको वा विपक्षाद् व्यावृ
त्तिर्वा । सत्वं वा हेतोः साध्यधर्मिणि । पक्षधर्म्ममित्यर्थः । एतानि च त्रीणि
रूपाणि ज्ञानैः प्रमाणैर्यदि सिध्यन्ति कीदृशैस्तन्निश्चयफलैस्तस्य रूपत्रयस्य
नि
श्चयः फलं येषामिति विग्रहः । तदा तानि त्रीणि रूपाणि विवक्षितस्य
साध्यस्य साधनम्भवन्ति । यथोक्तमाचार्य दि ग्ना गे न । य एव ह्युभयनिश्चि
तवाची । वादिप्रतिवादिभ्यां निश्चितस्य हेतुलक्षणयुक्तस्यार्थस्य वाचकः स
साधनन्दूषणम्वा । असिद्धत्वादिलक्षणयुक्तस्यार्थस्य वाचकः शब्दः प्रतिवादिना
दूषणाभिप्राये
ण प्रयुक्तः । नान्यतरप्रसिद्धः सन्दिग्धवादो वादिप्रतिवादिभ्या- [p. 192b ]
मन्यतरप्रसिद्धस्य सन्दिग्धस्य चोभयोरन्यतरस्य च यो वाचकः शब्दः स न साधनं

[p. 546 ]नापि दूषणं । किं कारणं । पुनः साधनापेक्षत्वात् । अनिश्चितस्य निश्चयार्थं
पुनः प्रमाणापेक्षत्वात् । न चाकृतकत्वेन सह मिथ्यार्थत्वस्य विरोधो निश्चितो
येनाकृतके मिथ्यात्वस्य व्यति
रेकः सिद्धः स्यात् ।

अथ स्याद् । अकृतकत्वादेव वेदे मिथ्यात्वं न भवतीति चेद् ।

आह । को हीत्यादि । यस्मात् को हि सचेता अकृतकत्वेन सहादृष्टविरोधस्य
मिथ्यात्वस्य सम्भवम्वेदवाक्येषु प्रत्याचक्षीत । तदिति तस्मादयमकृतकत्वस्य
हेतोर्यथोक्तो व्यतिरेको न साधनं । किं कारणं । संशयात् । इतश्च व्यतिरेकी
हेतोर्नास्तीति दर्शय
न्नाह ।

अपि चेत्यादि । यत्र विषये साध्यविपक्षस्य । साध्यं सत्यार्थत्वन्तद्विपक्षस्य
मिथ्यात्वस्य वर्ण्णयते व्यतिरेकिता । यत्कृतकं न भवति तन्मिथ्यार्थन्न भवतीति ।
य एव मिथ्यार्थत्वव्यवच्छेदस्य विषयः । स एवास्य कृतकस्य हेतोः सपक्षः स्याद्
। अतः कारणात् सर्वो हेतुरन्वयी । अन्वयव्यतिरेकी । व्यतिरेकस्य प्रकृत
त्वात् । न व्यतिरे
क्येवेत्यर्थः ।

ननु साध्यधर्मसामान्येन समानोर्थः सपक्षः साधर्म्यदृष्टान्त उच्यते । न
चायमिहास्ति । तत्कथं स एवास्य सपक्षः स्यादित्युच्यते ।

सत्यं । सपक्षसाध्यत्वेनान्वय एव सपक्ष उच्यते । अत एवाह । सर्वो
हेतुरतोन्वयीति ।

यदित्यादिना व्याचष्टे । यत्किञ्चिन्मिथ्यार्थन्तत्सर्वम्पौरुषेयमिति । एवं
हेतोरकृतकत्वस्य विपक्षेण कृत
कत्वेन साध्यविपक्षस्य मिथ्यात्वस्य या व्याप्तिः
सा तदभावे कृतकत्वाभावे मिथ्यात्वस्याभावसिद्धौ सत्यां स्यात् । किं कारणं ।
कृतकत्वाभावे भवतो मिथ्यार्थत्वस्य तेन कृतकत्वेन व्याप्त्ययोगात् । तस्माद्
व्याप्तिमिच्छता । मिथ्यार्थत्वस्य कृतकत्वनिवृत्त्या निवृत्तिरेष्टव्या । यैव च
साध्यसाधनविजातीययोर्मिथ्यात्वकृतकत्वयोर्व्यावृत्तिसि
द्धिः । कृतकत्वनिवृत्या

[p. 547 ]मिथ्यार्थत्वन्निवर्त्तत इत्येवंरूपा । सैवाकृतकस्य हेतोः सत्यार्थत्वेनान्वयस्थितिर
न्वयव्यवस्थितिः । किं कारणम् । विपक्षव्यवच्छेदलक्षणत्वात् साध्यस्य सत्या
र्थत्वस्य । विपक्षो मिथ्यात्वन्तस्य कृतकत्वनिवर्त्तनो कृतके यो व्यवच्छेदो व्यावृ
त्तिस्तल्लक्षणत्वात् ।

किञ्च । सत्यार्थताप्रतिषेधो मिथ्यार्थत्वं । त
स्य च मिथ्यार्थत्वस्या
कृतके यदा प्रतिषेधः कृतस्तदा प्रतिषेधद्वयञ्जातं । अस्माच्च सत्यार्थताव्यव
च्छेदरूपात् प्रतिषेधद्वयात् सत्यार्थताविधिसिद्धेरिति हेतोः कानन्वयान्वयरहिता ।
साधनव्यतिरेकेण कृतकत्वेन साध्यव्यतिरेकस्य मिथ्यात्वस्य व्याप्तिसिद्धिर्नैवान
न्वया व्याप्तिसिद्धिः ।

तदिति तस्मान्न कश्चिद्धेतुरन
न्वयो नाम । किन्तु सर्वोन्वयव्यतिरेकवानेव । [p. 193a ]
किं कारणम् । एकव्यवच्छेदस्याकृतके मिथ्यार्थत्वव्यवच्छेदस्य । विजातीय
सिद्धिनान्तरीयकत्वात् । मिथ्यार्थता विजातीयस्य सत्यार्थत्वस्य या सिद्धिस्तन्ना
न्तरीयकत्वात् ।

यद्येकव्यवच्छेदस्तद्विजातीयसिद्धिनान्तरीयकस्तदाऽनित्यनिरात्मादिव्यवच्छे
देपि अनित्यताया निरात्मताया आदिशब्दाद् दुःखत्वादीनाञ्च । य
दा क्वचि
च्छशविषाणादौ व्यवच्छेदः क्रियते तदापि तथा स्यात् । मिथ्यार्थताव्यवच्छेदेन
सत्यआर्थसिद्धिवदनित्यत्वादिविजातीयानान्नित्यसात्मकसुखत्वादीनां सिद्धिः
स्यात् । न चैतदिष्टं । तथात्रापि माभूदिति परो मन्यते ।

नेत्यादिना परिहरति । नायन्दोषः । किं कारणं । व्यतिरेकव्यवच्छेदस्य
भावरूपत्वात् । व्यतिरेकोऽभावो । अभावस्य च यो व्य
वच्छेदो निवृत्तिस्तस्य
भावरूपत्वात् । अभावनिवृत्त्या भावव्यवस्थेति यावत् । तदनेनभावलक्षणमुक्तं ।
अस्मादेव वचनादिदमप्यर्थादुक्तम्भवति । भावव्यवच्छेदस्याभावरूपत्वादिति ।
तदनेन भावाभावयोस्तावल्लक्षणमुक्तं । तत्र यस्मिन् व्यवच्छिद्यमाने । न भावा
नुषङ्गः । यस्मिंश्च व्यवच्छिद्यमाने भावानुषङ्गस्तद्दर्शयन्नाह । न भावेत्या
दि ।
भावस्वभावस्य व्यवच्छेदे सति न भावानुषङ्गो न भावस्याक्षेपः । भावो न भव

[p. 548 ]तीति तत्प्रतिषेधस्यैव सम्भवात् । अभावव्यवच्छेदस्वभावस्य विरहमात्रस्य तु
यो व्यवच्छेदस्स नियमेन भावस्योपस्थापनो भावस्याक्षेपकः । किङ्कारणम्
। भावाभावयोरन्योन्यं यो विवेको विरहस्तद्रूपत्वात् । तत्स्वभावत्वात् । भाव
विवेकस्याभावरूपत्वाद
भावविवेकस्य च भावरूपत्वादित्यर्थः ।

एवन्तावद् भावाभावव्यवच्छेदयोर्भावानाक्षेपाक्षेपकत्व²⁸⁴

B. भावानाक्षेपकत्वमुक्त्वा ।

मुक्त्वा प्रकृतं योज
यत्यभावरूपस्त्वित्यादिना । सत्यार्थतायास्तु यो व्यतिरेको मिथ्यार्थतालक्षणः ।
स सत्यार्थताऽभावरूपा स व्यतिरिच्यमानः कृतकत्वनिवृत्या निवर्त्तमानो भावं
सत्यार्थतालक्षणमुपस्थापयत्यकृतके ।

यदि तु सत्यार्थ
त्वविपरीतरूपं मिथ्यार्थत्वम्परेणाभ्युपगम्यते । तदा वेदवा
क्येषु कृतकनिवृत्तौ मिथ्यात्व²⁸⁵

B. मिथ्यार्थत्वमेव ।

मेव न स्यान्न तु सत्यार्थत्वन्ततश्चानर्थक्यं स्यादिति
वक्ष्यति । तस्मादवश्यं सत्यार्थता भावरूपा286

B. रूपो ।

। मिथ्यार्थतालक्षणो धर्म एष्टव्यः
। स च व्यतिरिच्यमानस्सत्यार्थताया भावमुपस्थापयति । नैवं नैरात्म्यादयो
विरहरूपाः । किं कारणं । स्वभावविशेषात् ।
स्वभावविशेषो हि नैरात्म्यं ।
तमेवाह । क्रिया शुभाशुभकरणं । भोगः सुखदुःखानुभवस्तयोरधिष्ठानं स्वीकार
स्तत्रास्वतन्त्रः परवशो ह्यात्मा स्वभावो निरात्मा । स्वभावपर्यायोत्रात्मशब्दः ।
किं पुनः कारणम् । एवंभूतः स्वभावो निरात्मा भवतीत्याह । तत्स्वातन्त्र्ये
त्यादि । तस्मिन् क्रियाभोगाधिष्ठाने यत्स्वातन्त्र्यं तल्लक्ष ण 287

B.

त्वात् । तत्स्व
[p. 193b ] भावत्वादेवात्मनः
परैः कल्पितस्य । अतस्तद्वैधर्म्येणास्वतन्त्रस्वभावो निरात्मा
भवतीत्यभिप्रायः ।

यत एवन्तदिति तस्माद् रूपं स्वभावो नैरात्म्यं नात्मनिवृत्तिमात्रं288

B. नात्मव्यवच्छेदमात्रं-- added

। अन्यथा
यदि निवृत्तिमात्रं289

B. स्वातन्त्र्यः ।

नैरात्म्यं स्यात्तदा निःस्वभावत्वान्निरुपाख्यमेव तद् भवेत् ।
निरुपाख्ये च कृतकत्वादेः । आदिशब्दात्प्रयत्नानन्तरीयकत्वादेर्वस्तुधर्मस्य
हेतोरयोगात् । ततः कृतकत्वादेर्हेतोस्स
काशान्नैरात्म्यं गतिर्नैरात्म्यसिद्धिर्न
[p. 549 ]स्यात् । इष्यते च । तस्मान्न बौद्धस्यात्मविरहमात्रं नैरात्म्यं । न व्यवच्छेदमात्रं
विवक्ष्यते । किन्त्वात्मव्यवच्छेदेन निरात्मनो भावस्य वस्तुनो निरात्मशब्देन
परामर्शादभिधानात् कृतकत्वादेस्सकाशान्नैरात्म्यगतिर्न प्राप्नोतीत्ययमदोष इति
चेत् । एवमप्यात्मपर्युदासेन वस्तुसंस्पर्शात् । तदेवास्मदुक्तम्वस्तुरूपम्भा
वस्वभा
वन्नैरात्म्यमायातं । न च भावव्यवच्छेदे भावान्तरानुषङ्गः । तस्माद् बौद्धानां
शशविषाणादौ नैरात्म्यव्यवच्छेदेपि नात्मनो भावसिद्धिः । तेन यदुक्त मनित्य
निरात्मताव्यवच्छेदेपि तथा स्यादि ति तत्परिहृतं ।

यस्यापि नै या यि का दे र्नाभावरूप आत्मआ व्यतिरेकः । किन्तर्हि ।
स्वभावाभाव एव तस्य नैयायिकादेर्भावरूपस्य
नैरात्म्यस्य व्यवच्छेदे नात्मनो
भावसिद्धिः स्यात् । इति हेतोः शशविषाणादौ नैरात्म्यव्यवच्छेदेप्यात्मनो नान्व
यानुषङ्गः । आत्मनान्वयोनुगमो न भवतीत्यर्थः । यथा च शशविषाणादौ नैरात्म्य
व्यवच्छेदेप्यात्मनो नान्वयानुगमस्तथा जीवच्छरीरेऽनैरात्म्येपि नैरात्म्याभावेपि
नात्मनो भावसिद्धिः स्यात् ।

अथवान्यथा व्याख्यायते । मी मां स को क्तव्यतिरेकिनिराकरणप्रस्तावेन
नैयायिकोक्तमपि व्यतिरेकिणं निराकर्त्तुमाह । यस्यापीत्यादि । यस्यापि नैयायि
कादेर्नाभावरूप आत्मा व्यतिरेकः । किन्तर्हि । नैरात्म्यम्भावस्वभाव एव ।
तस्यैवम्वादिनो नैयायिकस्य भावरूपस्य नैरात्म्यस्य व्यवच्छेदे नात्मनो भाव
सिद्धिः स्यात् । भा
वव्यवच्छेदे भावान्तरानुषङ्गाभावात् । इति हेतोर्यत्र प्राणा
दिमत्वन्तत्रात्मेति नान्वयानुषङ्गः । यथा च नान्वयानुषङ्गस्तथा साध्यधर्मिण्य
नैरात्म्येपि नैरात्म्यनिवृत्तावपि नात्मनो भावसिद्धिः स्यात् ।

एतदेव प्रयोगपूर्वकन्दर्शयन्नाह । यथेत्यादि । इदं जीवच्छरीरं न निरात्मकं
प्राणादिमत्वादिति । आश्वासः प्राणः । आदिशब्दात्
प्रश्वासादिपरिग्रहः ।
अत्र प्रयोगे जीवच्छरीरस्य सात्मकत्वं साध्यन्न चोभयसिद्धः । स पक्षभूत
आत्मास्तीति नान्वयश्चिन्त्यते । केवलं साध्यस्यात्मनो हेतोश्च प्राणादिमत्त्वस्य
यथाक्रमं यौ विपक्षौ नैरात्म्यमप्राणादिमत्वं च तयोर्व्याप्यव्यापकभावचिन्तायां
क्रियमाणायामप्रमाणादिमत्व एव नैरात्म्यं दृष्टन्तदभावे व्यापकस्या
प्राणादि- [p. 194a ]

[p. 550 ]मत्त्वस्याभावे च व्याप्यं नैरात्म्यं । प्राणादिमति नास्तीति न्यायात् । स्वयं न भव
दपि नैरात्म्यं प्राणादीनां हेतुत्वेनाभिमतानाम्आत्मनि सपक्षभूते न सिद्धिमुपस्था
पयति । नैरात्म्यस्य भावरूपस्य व्यवच्छेदेप्यनात्म²⁹⁰

B. ०प्यात्मलक्षणस्य ।

लक्षणस्य भावस्यानाक्षे
पात् । ततः सत्यपि व्यतिरेकेन्वयानुषङ्गाभावाद् व्यतिरेक्येव हेतुः प्राणादिरिति
न या यि क स्येष्टसि
द्धिरेवेयता ग्रन्थेन दर्शिता ।

एतस्मिन्नभ्युपगमे दोषमाह । तथेत्यादि । अप्राणादिमत्वनिवृत्त्या प्राणा
दिभ्यो निवर्त्त्यमानमपि नैरात्म्यं । यथा प्राणादीनामात्मनि सपक्षभूते न सिद्धि
मुपस्थापयति । तथा साध्येपि जीवच्छरीरे प्राणादिहेतुभिर्न्नैरात्म्यं व्युदस्यमानं
केवलं स्यात् । न त्वात्मन उपस्थापकं ।

एतदेव ग्रहणकवाक्यं स्प
ष्टयन्नाह । नैरात्म्येऽभावादित्यादि । नैरात्म्ये
प्राणादीनामभावात् प्राणादयस्तन्निरसना नैरात्म्यमात्रव्यवच्छेदका नात्मोपस्था
पकाः । किं कारणं । तत्र सात्मके प्राणादेर्भावासिद्धेः । न च जीवच्छरीरे
नैरात्म्यस्यात्मविरुद्धस्य निवृत्त्यात्मसिद्धिः । किं कारणं । विपक्षान्नैरात्म्यात्
प्राणादेर्व्यतिरेकदर्शनेपि क्रियमाणे सपक्षेप्यात्मनि प्रा
णादीनां सिद्धिप्रसङ्गात् ।

यत एवं । तस्मान्न विपर्ययव्याप्तिः । सात्मकत्वप्राणादिमत्वविपक्षयोर्नैरा
त्म्यात् प्राणादिमत्त्वयोर्न व्याप्तिसिद्धिरित्यर्थः । कदा । नैरात्म्यात् प्राणा
देर्व्यतिरेकासिद्धौ । एवं हि हेतुविपक्षेणाप्राणादिमत्त्वेन साध्यविपक्षस्य नैरात्म्यस्य
व्याप्तिसिद्धिः स्यात् यदि प्राणादिभ्यो नैरात्म्यं । निवर्त्तेत । सा च निवृ
त्तिरन्वये
सति स्यात् । तदाह । तत्सिद्धिरेव चेत्यादि । तस्य व्यतिरेकस्य सिद्धिरेवान्वय
सिद्धिः । तन्नान्तरीयकत्वात्तस्य । व्यतिरेकसिद्धिरेवान्वयसिद्धरुक्ता ।

अथान्वयसिद्धिर्नेष्यते । तदाऽसिद्धौ चान्वयस्य । तद्व्यतिरेकवृत्तिसिद्धा
वपि । तस्यात्मनो व्यतिरेको नैरात्म्यन्तस्य प्राणादेः सकाशान्निवृत्तिसिद्धावपि ।
तदसिद्धिस्तस्यात्मन
स्सपक्षभूतस्यासिद्धिरिति कृत्वा साध्येपि जीच्छरीरे नैरा

[p. 551 ]त्म्यनिवृत्तावप्यात्मनोऽसिद्धिप्रसंगः । तदिति तस्मादन्वयाऽन्वयरहिता न व्यति
रेकव्याप्तिः साध्यसाधनविपक्षयोर्न व्याप्तिरित्यर्थः ।

अभ्युपगम्यापीति तु ब्रूमः । भवतु नामानन्वया विपर्ययव्याप्तिः । जीवच्छ
रीराच्च नैरात्म्यनिवृत्तौ सात्मकत्वं जीवच्छरीरस्य प्रकारान्तराभा
वात् ।
सत्यार्थतासाधने त्वकृतके हेतावयम्प्रकारो न सम्भवतीत्याह । मिथ्यार्थताया
इत्यादि । मिथ्यार्थतायास्तु साध्यविपक्षभूतायाः पौरुषेयत्वेन व्याप्त्या हेतुभूतया
शब्दादपौरुषेयान्निवृत्तावपि न सत्यार्थत्वमकृतकस्य सिध्येत् । किं कारणं ।
सत्यार्थत्वव्यतिरेकेणानर्थक्यस्य प्रकारान्तरस्य सम्भवात्
। सत्यार्थत्वमिथ्यार्थ- [p. 194b ]
त्वे न द्वैराश्ये तु शब्दानामेतत् स्यात् । मिथ्यार्थत्वनिवृत्तौ सत्यार्थत्वं स्यात् । किं
कारणम् । एकनिवृत्तौ मिथ्यार्थतानिवृत्तौ सत्यार्थताव्यतिरेकेण गत्यन्तरा
भावात् । द्वैराश्यमेव तु नास्ति गत्यन्तरसम्भवाद् । अतस्ते शब्दा अनर्था अपि
स्युरिति नेष्टसिद्धिर्न सत्यार्थतासिद्धिः ।

शब्देभ्योर्थप्रतीतेः कारणान्नानर्थका इति चेत् ।
नायं स्वाभाविकोर्थप्रत्ययः
किन्त्वेष पुरुषव्यापारः स्यात् । संकेतः पुरुषव्यापारस्तत्फलत्वात्पुरुषव्यापार इत्य
भेदेनोक्तः पुरुषव्यापारात् स्यादित्यर्थः । किम्वत् । प्रसिद्धादर्थादर्थान्तरविकल्पवत् ।

एतदेव व्याचष्टे । यथेत्यादि । जै मि नी यै रिष्टेनार्थेन भ र तो र्व श्या दि
चरितादिकस्यातदर्थत्वेपि तद्भरतचरितमुर्वशीचरि
तं । आदिशब्दादन्यस्यापि
पु रू र व श्चरितादेर्ग्रहणं । द्वितीयेनादिग्रहणे न भरतादीनां चरितादन्यदप्य
वस्थाविशेषादिकमर्थमन्ये मी मां स का लोकप्रसिद्धादर्थादन्यथा व्याचक्षते । भरतो
यूपः । उर्वर्शी पात्री । अरणिर्वेत्यादिना ।

व्याख्यातृविकल्पिताद् अर्थप्रतीतिर्न भवत्येवेति चेद् ।

आह । तदनुसारेणेत्यादि । व्याख्यातृभिर्वि
कल्पितार्थानुसारेण । केषांचिच्छ्रोतॄणां
प्रतीतिर्भवत्येव । तथेति भरतादिशब्दव्याख्यावत् । स्वभावादनर्थकेष्वपि वेद
वाक्येष्वर्थविकल्पः पुरुषकृतः स्यान्न शब्दस्वभावकृतः । किं कारणं । वैदिके

[p. 552 ]भ्योर्थप्रतिपत्तौ पुरुषस्य जै मि नि प्रभृतेरुपदेशापेक्षणात् । किमिव । अर्थान्त
रवदेव । भरतोर्वश्यादिशब्दानामर्थान्तरविकल्पवदि
त्यर्थः । स्वभावतोर्थप्रतिपा
दनेपि पुरुषोपदेशमपेक्षिष्यन्त इत्यपि मिथ्या । यतो न हि प्रकृत्या स्वभावेनार्थ
प्रकाशनास्तं पुरुषोपदेशमपेक्षन्ते वह्न्यादयः । पुरुषस्तु स्वमात्मीयं समयव्यापार
संकेतसामर्थ्येनाचक्षाणः परस्मै उपदिशति । यथायं शब्दोस्मिन्नर्थे मया प्रयुक्त
इति न्याय्यं । न तु प्रकृत्यार्थप्रकाशने पु
रुषोपदेशो न्याय्यः ।

अथ पुरुषसमितार्थवन्निसर्गसिद्धोपि वेदोर्थेषु पुरुषोपदेशमपेक्षते । तदा
यश्च पुरुषेण समितः संकेतितो यश्च निसर्गेण स्वभावेन सिद्धोर्थः । तयोर्द्वयोरपि
पुरुषोपदेशापेक्षणं प्रत्यविशेषात् । अन्यश्च कश्चिद्विशेषो नास्ति येनायं पुरुष
समितोयं निसर्गसिद्ध इति प्रतीयेत । अतः कारणादे
को वैदिकोर्थे नैसर्गिकः ।
निसर्गे भव इत्याध्यात्मादित्वाट्ठक् । अन्यो लौकिकशब्दोर्थे पौरुषेय इति दुर
वसानं । दुर्बोधं । विभागसाधकप्रमाणाभावात् ।

अस्ति विशेषो निसर्गसिद्धस्य वैदिकस्य कोपि प्रमाणसम्वादः । प्रमा
णान्तरानुगमनं । यस्तु नैवं स पौरुषेय इति चेत् । एतदुत्तरत्र निषेत्स्यामो यथा
[p. 195a ] नास्त्यन्तप
रोक्षेर्थे प्रमाणान्तरवृत्तिरित्यादिना ग्रन्थेन । पुरुषोपदेशापेक्षणा
दिना च समानधर्मणोर्लौकिकवैदिकयोः प्रमाणसम्वादमात्रविशेषादेकत्र वैदिके
ऽपौरुषेयत्वेन कल्प्यमाने । बहुतरमिदानीं लौकिकमेकवाक्यं प्रमाणसम्वाद्यपौ
रुषेयं कल्प्यं स्यात् । यस्मात् सन्ति पुरुषकृतान्यपि वाक्यानि कानिचिद् अनि
त्या वत संस्कारा 291

धम्मपदे

इत्येवमादी
नि । एवम्विधानीति प्रमाणसम्वादीनीति कृत्वा
तेष्वपौरुषेयत्वप्रसंगः ।

अथ प्रमाणसम्वादिनोपि लौकिकस्य पौरुषेयत्वन्तदा तद्वदेषामपि वैदिकानां

[p. 553 ]शब्दानामभिप्रेतार्थवत्ता पौरुषेयी च स्यात् प्रमाणानुरोधिनी च प्रमाणासम्वा
दिनी चेति न विशेषं पश्यामो वैदिकानां शब्दानां लौकिकेभ्यः ।

वैदिकानां शब्दानां मन्त्रत्वादेवापौरुषे
यत्वमिति दर्शयन्नाह । अपि चेत्यादि ।
व्याहतं परस्परविरुद्धं । तथा हि । मन्त्राणां कस्यचित्पुरुषस्य समयत्वे प्रतिज्ञा
व्यवस्थापितत्वे सति कार्यसाधनं युक्तमभिमतकार्यसिद्धिर्मन्त्रप्रयोगाद् युक्तेति ।

यद्येत इत्यादिना व्याख्यानं । एते मन्त्रा यदि कस्यचित् प्रभाववतः कर्त्तुः
समयः स्यादिति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः । समयव्यवस्थापितत्वात्स
मय इत्युच्यन्ते ।
कथं पुनरसौ समयः कृत इत्याह । परार्थेत्यादि । परार्थपरता परार्थप्रधानता ।
कृपालुतेति यावत् । तस्या अनुरोधेन । अन्यतो वा कुतश्चिद् यशःप्रभृतेर्हेतोः
कृतः स्यात् । कीदृशोसौ समय इत्याह । यथेत्यादि । यथा मत्प्रणीतमेतद् वाक्यं
। किं भूतम् । अभिमतार्थोपनिबन्धनं । मन्त्रस्य कर्त्तुरभिमतो योर्थो विधि
विशेष
ः । आवाहनविसर्जनादिलक्षणः स निबन्धनं प्रवृत्त्यङ्गं यस्मिन् वाक्ये
तत्तथोक्तं । एवमित्यनेनानुक्रमेण नियुंजानं प्रयुंजानं पुरुषमनेनार्थेन पुरुषाभिमतेन
फलेन योजयामीति समयः स्यात् । तदा मन्त्रप्रयोगात् कदाचित् विधिसमाप्तौ ।
अभिमत्आर्थनिष्पत्तिः स्यात् । कविसमयादिव । यथा केनचित् काव्यं कृत्वैवं
समयः कृतः । मत्प्रणी
तं काव्यं यः पठति । तस्मै मयेदं दातव्यमित्यतस्तत्कृत
काव्यपाठकानां यथा प्रतिज्ञातार्थनिष्पत्तिस्तद्वत् ।

अथ भावशक्तिः शब्दस्वभावस्यैव सा तादृशी शक्तिर्येनाभिमतम्फलम्भवति ।
न यथाभिमतात् पुरुषसमयात् । तदा स्यादन्यत्रापि । यथा कथंचित्प्रयुक्तान्म
न्त्रादपि । किं कारणं । वर्ण्णात्मकस्य मन्त्रस्याविशेषतः ।

नेत्यादि व्याख्यानं
। न वै पुरुषसमयाद्धेतोर्मन्त्रेभ्योर्थ सिद्धिः । किन्त
र्हि । भावस्य वर्ण्णरूपस्य मन्त्रस्य स्वभाव एष । यदि न मन्त्राः कस्यचिद्

[p. 554 ]विधिपूर्वन्नियुक्ताः फलदाः ।

तत्तर्हीत्यादि । सि द्धा न्त वा दी । तत्तर्हि मन्त्राख्यानं वर्ण्णानां रूपं सर्व
त्रेति विधिरहिते काले । विपरीतादिप्रयोगे वाऽविशिष्टमिति । यथाकथंचित्पा
[p. 195b ] ठानु
क्रमं विधिं चोल्लंघ्य प्रयुक्तादपि मन्त्रादभिमतं फलं स्यात् । यस्माद् वर्ण्णा
एव हि मन्त्रो नान्यत् किञ्चिद् वर्ण्णव्यतिरिक्तं ।

तत्क्रमो वर्ण्णक्रमो न वर्ण्णा एवेति चेत् ।

तदसत् । यस्माद् वर्ण्णेभ्यः क्रमस्यार्थान्तरत्वं च वर्ण्णानुपूर्वी वाक्यं चेदि
त्यत्रान्तरे पूर्वमेव निराकृतं ।

नेत्यादि व्याख्यानं । वर्ण्णेभ्यः क्रमस्याव्यतिरेके च वर्ण्णा एव मन्त्रास्ते च

वर्ण्णा अविशिष्टाः सर्वत्र प्रतिलोमपाठादाविति सर्वथा यथाकथञ्चित् प्रयुक्ता
फलदाः स्युः । न च फलदा भवन्ति । न केवलं विधिभ्रंशे न फलदाः प्रत्युतानर्थ
कारिण एव भवन्तीत्याह । उपप्लव इत्यादि । उपद्रवः । उपप्लवः । तु शब्दो
तिशये । अल्पीयसोपि विधिक्रमस्य भ्रंशाद् दृष्टः । स च पुरुषसमयत्वे मन्त्राणां
युज्यते । नापौरुषेयत्वे
।

कस्यचित् समयत्वेपि कथमुपप्लव इति चेदाह । कस्यचिदित्यादि । मन्त्रस्य
कर्त्त्रा ये विधयो निर्दिष्टास्तेषां मध्ये कस्यचिद्विधेरनुष्ठानाद् देवतायाः सन्नि
धिर्भवति । ततस्सन्निधेरन्यस्य विधिविशेषस्यासाकल्येनासम्पादनेन । देवताया
विराधनात् खेदनाच्चोपप्लवः स्यात् । तत्रावीतरागा देवता । विरागिता स्वय
मेवानर्थं करोति । वीतरा
गाः तु न स्वयं । तदभिप्रसन्नास्त्वन्ये देवतादयः
कुर्वन्तीति द्रष्टव्यं ।

यत्र मन्त्रे न कश्चिदपि विधिः क्रियते तत्र कथमिति ।

आह । सर्वेत्यादि । सर्वविधिभ्रंशे तु कस्यचिदेव समयस्य मन्त्रप्रणेतृकृतस्य

[p. 555 ]विधेरनुष्ठानाद् देवताया असन्निधेर्नार्थानर्थौ ।

किंचेत्यादिना दोषान्तरमाह । निवारितं क्रमस्यार्थान्तरत्वं । भवतु वा वर्ण्णे
भ्यः क्रमस्यार्थान्तरत्वमनर्था
न्तरत्वम्वा । तत्रानर्थान्तरत्वे क्रमस्य वर्ण्णात्मा
वर्ण्णस्वभाव एव मन्त्रः । अर्थान्तरत्वे तु तत्क्रमात्मा । वर्ण्णक्रमात्मा । तस्य
वर्णात्मनस्तत्क्रमात्मनो वा मन्त्रस्य कीदृशस्य्आर्थहेतोः पुरुषार्थकारणस्य हेतुभिर
कृतत्वान्नित्यस्य नित्यं सन्निधानमिति कृत्वा नित्यन्तदर्थसिद्धिः स्यात् । तेभ्यो
मन्त्रेभ्यः पुरुषार्थस्य निष्पत्तिः स्यात् । किङ्कारणं । यतो यस्या हि भाव

शक्तेर्मन्त्रशक्तेः सकाशात् मन्त्रसाध्यस्य फलस्योत्पत्तिः सा भावशक्तिरविकलेति
न फलवैकल्यं स्यात् । यस्मान्न हि कारणस्य साकल्ये सति कार्यस्य वैकल्यमसत्त्वं
युक्तं । किं कारणं । तस्याविकलस्य कारणस्य कार्यमकुर्वतो कारणत्व
प्रसङ्गात् । नित्यत्वेपि मन्त्राणां न केवलान्मन्त्रप्रयोगादिति मन्त्रसम्बन्धादिष्ट
सिद्धिः । किङ्कारणं । तस्य मन्त्रस्य विधा
नापेक्षत्वादिति चेत् । तदयुक्तं
यस्मान्मन्त्रस्य विधानापेक्षत्वेऽभ्युपगम्यमाने तस्यापेक्षणीयस्य विधानादेर्मन्त्रं
प्रत्यसामर्थ्यमनाधेयातिशयत्वान्मन्त्रस्य ।

तद्व्याचष्टे । यदि हीत्यादि । विधानादिभि र्मन्त्र कल्पो292

In the margin.

विधिस्तस्मा
दन्यतो वेति कुतश्चित्सहकारिणः स्थानविशेषादेस्सकाशात् कञ्चित् स्वभावा
तिशयमासादयेयुर्लभेरन् ।
तदा सहकारी तत्रोत्पाद्ये मन्त्रस्य स्वभावातिशये [p. 196a ]
समर्थोपेक्ष्यः स्यात् । न च नित्येष्वेतदतिशयोत्पादनमस्तीत्युक्तं प्राक् । तत्कि
मयं सहकार्यतिशयोत्पादनं प्रत्यसमर्थो मन्त्रैरपेक्ष्यत इति कृत्व्आनपेक्षा मन्त्राः सदा
कार्यं कुर्युः । यदि293

१ In the margin.

कारकस्वभावा । नो चेन्न वा कदाचित् कार्यं कुर्युरनति

[p. 556 ]शयात् स्वभास्य सर्वदा तुल्यत्वात् ।

किं च । सर्वस्य पुंसः पातकादियुक्त
स्यापि साधनं फलहेतवस्ते न मन्त्राः
स्युः । समयनिरपेक्षा यदीदृशी मन्त्राणाम्भावशक्तिः । अथ स्याद् यजमानेनैव
प्रयुक्ताः फलदा इति ।

अत आह । प्रयोक्तुर्भेदो विशेषो यजमानत्वन्तदपेक्षा च । नासंस्कार्यस्य
मन्त्रस्य युज्यते । यदि भावशक्त्यैव समयानपेक्षया मन्त्राः फलदा न ते मन्त्राः
फलदानं प्रति कञ्चित् पुरुषं परिहरेयुः । अन्यं वा शूद्रादि
कं । यस्मान्न ह्यन्य
मयजमानं प्रति स्वभावो मन्त्राणां कार्यकरणस्वभावोऽतद्भावो भवत्यजनकस्व
भावो भवति । किं कारणं । तस्य जनकस्वभावस्य तेनाब्राह्मणेन चानपकर्ष
णात् । अखण्डनात् । अन्येन च यजमानादिनानुत्कर्षणात् । अतश्च कारणात्
केनदित् पुरुषेण सह मन्त्राणां कार्यकारणभावयोगः । तदयोगाच्च यथाक्रमं
ब्राह्मणेनान्ये
न च मन्त्राणां प्रत्यासत्तिविप्रकर्षाभावात् सर्वस्य साधनं स्युरिति ।
अत एव न नित्यत्वादेवास्य मन्त्रस्यासंस्कार्यत्वात् प्रयोक्ता । कार्ये नियोक्ता
कश्चिद् ब्राह्मणोन्यो वा नास्ति यतः प्रयोक्ता मन्त्रसाध्यं फलमश्नुवीत लभेत
ब्राह्मण एव नान्यः । तथा हि यथा शूद्रादिरपाठको न किंचित्करोतीति न प्रयोक्ता
तथा ब्राह्मणोपि । ततः संस्काराप्रतिपत्तेरिति ।

कि
ञ्च संस्कार्यस्याप्याधेयातिशयस्यापि भावस्य वस्तुभेदो हि कारणभेदो
हि भेदको न च ब्राह्मणशूद्रादीनां स्वभावभेदः परमार्थतोस्ति । केवलं लोकव्य
वहारकृतो विप्रशूद्रादिभेदः । तेन लोकव्यवहारभिन्नानां ब्राह्मणादीनां प्रयोक्त
णाम्भेदान्नियमो मन्त्रशक्तौ न सम्भवति । येन ब्राह्मण एव फलमासादयेन्न शूद्रः ।

[p. 557 ]

क्व तर्ह्ययन्नियमः स्या
दिति ।

आह । समये भवेत् । यदा समयो मन्त्रस्तदा समयस्य कर्त्ता वस्तुस्वभावानपेक्षः
समयं करोति । यथालोके ये ब्राह्मणाः प्रसिद्धास्तेभ्य एव प्रयोक्तृभ्यः फलन्दास्यामि
नान्येभ्य इति स्यान्नियमः ।

आधेयेत्यादिना व्याख्यानं । आधेयो जन्यो विशेषो येषान्ते भावाः । तद्धेतो
र्विशेषहेतोः स्वभावभेदे सति । ततो विशेषहेतोः सका
शाद्आसादितातिशयत्वादे
कत्रान्यथाभूतः पुनरन्यत्र कारणान्तरेऽन्यथा स्युर्न त्वभेदे कारणस्यान्यथाभावः ।
किं कारणं कारणाविशेषे सति कार्यस्याविशेषात् ।

अथ कारणाविशेषे कार्यस्य विशेषस्तदा विशेषे कार्यस्याप्यभ्युपगम्यमाने ।
तस्य विशेषस्याहेतुकत्वप्रसंगादित्युक्तप्रायं ।

तदिति तस्मादिमे मंत्राः कार्या अप्यनि
त्या अपि । हेतुकृतात् स्वभावभे- [p. 196b ]
दात् फलदायिनोऽपि न शूद्रादिप्रयोगेप्यन्यथा स्युरफलदाः स्युः । किं कारणं ।
शूद्र इति विप्र इति ब्राह्मण इत्यभिधानं संज्ञा ययोः पुरुषयोस्तयोर्बुद्धीन्द्रियदेहेषु
स्वभावभेदाभावात् । प्रतिव्यक्ति स्वलक्षणभेदोस्तीति चेत् । न । तस्य
ब्राह्मणेष्वपि प्रतिव्यक्ति सम्भवात् । जातिकृतस्तु भेदो नास्तीत्युच्यते ।

नन्वयं ब्राह्मणोऽयं
शूद्र इति लोके नामभेदोस्ति । तथा सम्मानादिव्यव
हारभेदश्च । ततः स्वभावभेदोवसीयत इति । चेद् ।

आह । न हीत्यादि । पुरुषेच्छानुरोधिनो ब्राह्मणादिनामभेदात् सत्कारा
दिव्यवहारभेदाच्च स्वभावभेदानुबन्धिनां यथा कारणमुत्पन्नेन स्वभावभेदेनानु
गतानामर्थानामन्यथात्वं । न हि स्वभावभेदोस्तीति सम्बन्धः ।

तयोर्ब्राह्मणशद्रयोः पुरुष
योर्जातिभेदोस्तीति चेत् ।

[p. 558 ]

तन्नैवं । यस्मात् स खल्वित्यादि । सामान्यनिषेधान्निषिद्धैव जातिः ।
केवलमभ्युपगम्योच्यते । स खलु भवन्नपि जातिभेदस्त्रिधा इष्टः । आकृतिगुण
शक्तिभेदे सति । गवाश्ववत् । गवाश्वस्येव गवाश्ववत् । तत्राकृतिभेदः संस्थान
विशेषः स प्रतिव्यक्ति भेदवतीष्वपि गोष्वनुगामी विद्यते । नाश्वव्यक्तिषु ।
गुणभेदो294 ? दः क्षीरादीनां
रसवीर्यविपाकादिभेदेन स च समानजातीयासु
व्यक्तिष्वनुगामी दृष्टः । न विजातीयासु । शक्तिभेदानुरूपकार्यसामर्थ्यलक्षणः ।
यथा गवान्दोहादिसामर्थ्यं नाश्वानां । तदेवं समानजातीयव्यक्त्यनुगामिनामा
कृत्यादिभेदानामुपलम्भात् कामं गवाश्वादिष्वस्तु जातिभेदो नैवं ब्राह्मणादिषु
प्रतिनियत आकृत्यादिभेदोस्ति । येन जातिभेदः
कल्प्येत । सकृच्च गवादिषु
व्युत्पन्नो देशकालादिभेदेप्यनुपदेशमित्युपदेशमन्तरेणैनं जातिभेदं लोकः प्रति
पद्यते । अयङ्गौरयमश्व इति । नैवं ब्राह्मणादिभेदमनुपदेशं प्रतिपद्यते । तद्वदिति
गवाश्ववत् । अनयोर्ब्राह्मणशूद्रयोः कंचिदपि गुणं विनियतं समानजातीयास्वेव
व्यक्तिषु स्थितम्पश्यामः । गुण
ग्रहणमुपलक्षणं । एवमाकृतिभेदं शक्तिभेदं च
विनियतं न पश्यामः । अपश्यन्तश्चाकृत्यादिभेदं कथं शूद्रविप्रयोर्जातिभेदं
प्रतिपद्येमहि । नैवेति यावत् । तथा ह्यध्ययनशौचाचारादिविशेषः सर्वो व्यभि
चारी । यश्च गौरपिङ्गलकेशत्वादिलक्षण आकारभेदः कल्प्यते स ब्राह्मणेष्वपि
केषुचिन्नास्ति । शूद्रेषु च विद्यते केषुचि
त् ।

यदि न जातिभेदः विप्रशूद्रयोः कथन्तर्ह्ययं ब्राह्मणादिशब्दश्रवणाद् भिन्ना
प्रतीतिर्भवतीति ।

आह । योपीत्यादि । नामभेदान्वयो ब्राह्मणादिसंज्ञाविशेषहेतुको योप्ययं
प्रतीतिभेदो 295 बुद्धिभेदो अयं ब्राह्मणोऽयं शूद्र 295

In the margin.

इति प्रतीतिभेदोसत्यपि जाति
[p. 197a ] भेदे व्यापारविशेषानुष्ठानाज्जपहोमादिक्रियाविशेषानुष्ठानात् स्यात् । अन्व

याच्चेति । तथाभूतव्यापारानुष्ठायिनः कुलादुत्पत्तेश्च । वैद्यवणिग्व्यपदेशा
दिवत् । यथा तुल्यजातीयेषु शुद्रेषु तस्य तस्य व्यापारविशेषस्यानुष्ठानाद
न्वयाच्च वैद्यादिव्यपदेशाः प्रवर्त्तन्ते । न तावता जातिभेदः । तद्वत् ब्रा296

१ In the margin.

ह्मणादिष्वपि स्यात् ।

[p. 559 ]

तदिति तस्मादिमे मन्त्रा अविशिष्टेन ब्राह्मणशूद्रादिना प्रयुज्यमानास्ततो
ब्राह्मणादेरविशिष्ट
मेव स्वभावमासादयन्ति । तेन कारणेनाविशेषेणैव शूद्रादिषु
फलदाः स्युरित्युपसंहारः । तदेवं मन्त्राणाम्भावशक्त्या फलोत्पादनेनायं दोषो
यदा तु यथोक्तात् पुरुषसमयादेभ्यो वैदिकेभ्योन्येभ्यो वा मन्त्रेभ्यः फलमिष्यते ।
तदायमविशेषेण फलदाः स्युरित्ययमदोषः । किं कारणं । समयकारस्य मन्त्र
प्रणेतू रुचेः फलोत्पत्ति
नियमात् । समयकारस्यैवमभिरुचितं य ईदृशो ब्राह्मण
व्यपदेशभागेवम्विधं नियममनुतिष्ठति तस्यैवाहं फलयोगेन प्रत्युपस्थितो नान्येभ्य
इत्येवं रुचेः फलनियामकः । पर्यनुयोगः । तथा हि । स्वभाववृत्तयो भावाः
पुरुषव्यापारानपेक्षा वस्तुस्थित्यैव कार्यकारिण इत्यर्थः । ते तन्मुखेन स्वभावद्वारेण
प्रसंगमर्हन्ति
। यथा स्वभावविशेषादिहाप्येवं किन्न भवतीति । न पुरुषेच्छा
वृत्तयो भावाः प्रसंगमर्हन्ति । किङ्कारणं । तेषां पुरुषाणां स्वेच्छानुविधायिनां
यथाकथंचिद् वृत्तेः ।

यदपि विशिष्टः प्रयोक्ता मन्त्रफलश्मनुत इत्युच्यते । तत्रापि प्रयोगमेवं
लक्षणं पश्यामः । यथा समीहिते पुरुषार्थे योग्यो यो मन्त्रस्वभावस्तस्योत्पादनं ।
उत्पन्नस्याप्यु
त्तरोत्तरविशेषोत्पादनेन सन्तानपरिणामनमन्यथात्वम्वा तदुभयमु
त्पादनम्विपरिणमनं वा विशेषजन्मनि विशेषोत्पत्तौ सत्यां स्यात् । अन्यथा
विशेषानुत्पत्तावनाधेयातिशयानां मन्त्राणां । किं कुर्वाणः प्रयोजकः । नैव ।

येनेत्यादिना व्याचष्टे । येन कारणेन ततो मन्त्रप्रयोगात् कश्चित् प्रयोक्ता
ब्राह्मणः फलमश्नुतेऽन्यः शू
द्रादिर्नाश्नुते । नोत्पादनम्मन्त्राणां प्रयोगः किन्त्वभिव्य
क्तिः प्रयोगो यदीष्यते । साभिव्यक्तिः प्रगेव सा मा न्य चि न्ता यां297

In the margin.

निराकृता ।

[p. 560 ]

तद्व्याचष्टे । न हि नित्यानाम्पदार्थानां काचिदभिव्यक्तिरित्युक्तं । यतः
कारणादाभिव्यञ्जकः शब्दस्य प्रयोक्ता स्यात् ।

भवतु वाभिव्यक्तिः । सा च तावद् योग्यतोत्पत्तिनित्यत्वात् । किन्तु
व्यक्तिश्च श
ब्दविषया बुद्धि सा यस्मात् पुरुषात् प्रयोक्तुः स पुरुषो मन्त्रफलैर्यदि
युज्यते । स्याच्छेतुरपि फलसम्बन्धः । योन्येन पठ्यमानं मन्त्रं श्रृणोति केवलं ।
तस्यापि मन्त्रफलेन योगः स्यान्न तु वक्तुरेव । यस्मात् वक्ता हि व्यक्तिकारणं
ज्ञानकारणमतश्च फलेन प्रयुज्यते । तच्च मन्त्रविषयज्ञानकारणत्वं श्रोतुरपि
[p. 197b ] तुल्य
मिति सोपि वक्तैवेति कस्मान्न फलेन युज्यते ।

न हीत्यादिना व्याचष्टे । न हि नित्यस्य शब्दस्यान्यतः कारणात् स्वरूपपरि
णामः स्वरूपान्यथात्वम्व्यक्तिः । नाप्यावरणविगमनं व्यक्तिः । नित्यस्यावरणा
नुपपत्तेः । किन्तु तद्विषया शब्दविषया प्रतीतिर्बुद्धिरभिव्यक्तिः । किं कारणम् ।
अश्रूयमाणे शब्देऽव्यक्तव्यपदेशात् । न ह्यनुपल
भ्यमानः शब्दोभिव्यक्त इत्युच्यते ।
तत्रैवं व्यवस्थिते यदि शब्दविषयबुद्धिहेतुर्वक्ता स्यात् । तदा तच्छब्दविषय
बुद्धिहेतुस्वभाववक्त्तृलक्षणं श्रोतर्यप्यस्तीति सोपि श्रोता मन्त्रप्रयोगसम्भवम
भिमतं फलम्वक्तृवदश्नुवीत । न हि वक्तुः कश्चिदन्यस्तद्भावो वक्तृत्वभावोन्यत्र
तद्बुद्धिहेतुत्वात् । शब्दबुद्धिहेतुत्वात् । अतो नास्ति वक्तृश्रोत्रोः शब्द
ज्ञानहेतु
त्वे विशेष इति तुल्यः फलसम्बन्धः स्यात् । परो वक्ता । उपाधिर्हेतुर्यस्या बुद्धेः ।
सा परोपाधिबुद्धिः श्रोतुर्न वक्तुः परोपाधिर्बुद्धिः । इति हेतोर्वक्तृश्रोत्रोर्विशेष
इति चेत् । कः पुनरुपयोगः सामर्थ्यम्वक्तुः श्रोतरि बुद्धिजननम्प्रति । येनोपयो
298

In the margin.

[p. 561 ]गेनोपाधिरिष्यते वक्ता । ततो वक्तुः सकाशाच्छब्दश्रुतिः शब्दोपलब्धिः श्रोतुर्भ
वत्यतो
सौ वक्ता उपाधिरिति चेत् ।

ननु तदेवेदं पर्यनुयुज्यते कथन्ततो वक्तुः सकाशाच्छब्दश्रुतिः श्रोतुर्भवति ।
कथं च ततो न भवेत् । सम्बन्धाभावात् । उपकार्योपकारकभावाभावात् । तदभा
वमेव दर्शयन्नाह । विषयोपनयाद् विषयसन्निधापनादयम्वक्त्आस्य श्रोतुः श्रावकः
स्यात् । श्रावयिता भवेत् । तच्च प्रत्युपस्थापनं न शक्यन्तस्य श
ब्दस्य । नित्यस्य
कथंचिदप्यपरिणामात् । अन्यथात्वाभावात् ।

श्रोतुरिन्द्रियसंस्कारङ्कुर्वन्नावरणविगमनं वा शब्दस्य सम्पादयन् ब्रजेदुपयो
गम्वक्तेति चेत् ।

तन्न । यस्मादिन्द्रियसंस्कारादयोप्युक्ताः प्रतिक्षिप्ताः । इन्द्रियस्य स्यात्
संकारः शृणुयान्निखिलन्तदि 299

प्र० वा० १ । २५८

त्यादिना । मामयम्वक्ता श्रावयतीति श्रोतुः प्रत्ययो
बुद्धिरहमेनं श्रोतारं श्राव
यामीति वक्तुः संप्रत्ययो भवति । अतः प्रत्यय
द्वयाद् यथायोगम्वक्तृश्रोत्रोर्भेद इति चेत् ।

अनुपकार्येत्यादिना प्रतिषेधति । मां श्रावयत्यहं श्रावयामीति भ्रान्तिमात्र
मेतत् । किम्भूतमनुपकार्योपकारकं । उपकार्यः श्रोता । उपकारको वक्ता न भवति
यस्मिन् भ्रान्तिमात्रे तत्तथोक्तं । नित्ये च शब्दे बुद्धिजन्मनि पुंसः सर्वथा व्या

पाराभावादनुपकार्योपकारकभावः प्रतिपादितः । तस्मादेवंभूताद् भ्रान्तिमात्रात्त
द्भावे । वक्तृश्रोतृभेदभावेऽतिप्रसङ्गः । सर्वस्याश्रावयितुरशृण्वतश्चैवं स्यात् ।
किङ्कारणं । अ 300 न्यत्राप्युन्मत्तादौ विनैव शब्द 300

In the margin.

श्रवणेन भ्रान्त्याऽहं शृणोमीत्यादि
प्रत्ययदर्शनात् । तस्मात् सर्वथोपकाराभावे च तथाप्रत्यय इत्यहं श्राव
यामीत्यादि [p. 198a ]
प्रत्ययो न युक्तः । किं कारणं । सर्वेषां परस्परमनुपकार्योपकारकाणामेवमहमतः
शृणोमीत्यादि प्रसङ्गात् । यथा तर्ह्युन्मत्तेषु भ्रान्त्या प्रत्ययोत्पत्तिस्तथा नित्येष्वपि
भवत्वि301 ति चेदाह । भ्रान्तिरित्यादि । भ्रान्ति 301

३ In the margin.

रपि या पुरुषस्योन्मत्तस्य भवति
सापि स्वस्थावस्थायां कुतश्चित् पुरुषादुपकारे सति तथा प्रत्ययोत्पत्तौ तदाहि
त

[p. 562 ]संस्कारवशेन पुनरुन्मत्तावस्थायामन्यत्राप्यवक्तर्यपि । कयाचित् प्रत्यासत्त्या केन
चित्सादृश्येन भवति । सापि भ्रान्तिर्नित्येषु मन्त्रेष्वत्यन्तं पारम्पर्येणाप्यनुपकारे
न स्यात् ।

तस्मादित्यादिना प्रकृतमुपसंहरति । यथोक्तविधिना वक्तृश्रोत्रोर्व्यक्तिहेतुत्वे ।
शब्दज्ञानहेतुत्वे विशेषाभावात्तुल्यो मन्त्रफलेन सम्बन्धः स्यात् । नित्येषु व्य
क्ति
हेतुत्वमपि नैवास्ति । केवलमभ्युपगम्यैवमुच्यते ।

अपि चेत्यादिना दूषणान्तरमाह । अनभिव्यक्तः नश्रोत्रविषयन्नीतः शब्दो
यैः करणैस्ताल्वादिभिस्तान्यनभिव्यक्तशब्दानि । तेषां करणानां प्रयोजनं व्या
पारणं व्यर्थं स्यादिति लिङ्गविपरिणामेन सम्बन्धः । यत्रौष्ठादिप्रस्पन्दमात्रेण
उपांशुजपः क्रियते । स व्यर्थः स्यादिति वाक्या
र्थः । यत्रौष्ठादिप्रस्पन्दोपि नास्ति
केवलं मनसा मन्त्रचिन्तनं स मनोजपः । वा शब्दः समुच्चये । मनोजपश्च व्यर्थः
स्यात् । यस्माच्छब्दो हि श्रोत्रगोचरः श्रोत्रग्राह्य एव शब्दः । शब्दस्वभावश्च
मन्त्रः । उपांशुमानसयोश्च जपयोः श्रोत्रग्रहणाभावादशब्दत्वम् । अशब्दत्वा
च्चामन्त्रत्वं च जपन् कथं फलवान् स्यात् । गृह्यत इति ग्रहणं । श्रो
त्रग्राह्य
इत्यर्थः । तदेव लक्षणं यस्य शब्दस्य स तथोक्तः । तदतिक्रमेतिप्रसंगात् ।
श्रोत्रग्राह्यं शब्दं मुक्त्वा मनोजपादेर्ज्ञानात्मकस्य शब्दत्व इष्यमाणे रसादीनामपि
शब्दत्वं स्यात् ।

नन्वेमपि श्रोत्रगोचरस्य शब्दस्वभावत्वे शब्दत्वसामान्ये शब्दस्वभावता
प्रसङ्गः ।

नेति सि द्धा न्त वा दी । न ब्रूमः श्रोत्रगोचरः शब्द एवेति । शब्दस्त्व
वश्य
न्तल्लक्षणः श्रोत्रग्रहणलक्षण इति ब्रूमः । कस्मात् । तस्य शब्दस्य श्रोत्रग्राह्यत्व

[p. 563 ]म्मुक्त्वा लक्षणान्तराभावात् । तत्रैतस्मिन् शब्दस्वलक्षणे यदि शब्दात्मनां शब्द
स्वभावानाम्मन्त्राणामभिव्यक्तिहेतुः शब्दस्वरूपग्राहिज्ञानहेतुः पुरुषः प्रयोक्ते
ष्यते यस्य फलेन सम्बन्धः । तदानभिव्यक्तश्रुतिविषयाणां । श्रुतिविषयः शब्दः

सोनभिव्यक्तो यैः कारणैरिति विग्रहः । तेषां कारणानां प्रयोक्ता । ओष्ठादिस्प
न्दमात्रेण व्यापारयिता । उपांशुजापी न मन्त्रफलेन युज्यते नापि मनसा जपन्
मन्त्रफलेन युज्येत । यस्मान्न हि तदा उपांशुमौनजपकाले श्रोत्रेण कंचिदर्थं
शब्दाख्यम्विभावयामो गृह् णीमः ।

मानसोपि जपो मन्त्र इत्याह । न च मान
सो विकल्पोऽशब्दात्मा मन्त्रः । [p. 198b ]
शब्दस्य श्रोत्रग्राह्यत्वापौरुषयत्वनित्यत्वेनाभ्युपगमात् । तद्विपरीतत्वाच्च विक
ल्पस्य ।

पारम्पर्येत्यादिना पराभिप्रायमाशंकते । याप्युपांशुमनोजापकाले मन्त्रा
भासा मतिर्बुद्धिस्सापि तद्व्यक्तिः । तस्य शब्दस्य व्यक्तिज्ञानं । कस्मात् ।
पारम्पर्येण तज्जत्वात् । शब्दजातत्वात् । तथा हि तस्य प्राक् शब्दज्ञानमुत्पन्न
न्तेन ज्ञानेन चाहितसं
स्कारस्य क्रमेण मनोजपे शब्दप्रतिभासोत्पत्तेः ।

नेत्यादिना व्याचष्टे । न हि मनसा ध्यायतोपि जपिनो या मन्त्राभासा बुद्धिः
सा श्रवणादृते । शब्दश्रवणं विना । ततः शब्दप्रभवाच्छब्दादुत्पत्तेस्सापि मनो
जपकाले मतिः शब्दव्यक्तिरेव शब्दज्ञानमेव । ततश्च मन्त्रस्वभावत्वात् मनो
जपादेः प्रयोक्ता फलवान् स्यादिति भावः । एवमि
ति पारम्पर्येण मन्त्रत्वेऽन
वस्था स्यात् ।

तमेवाह शब्देत्यादि । मन्त्रलक्षणाच्छब्दादर्थविकल्पाः शब्दार्थविकल्पाः ।
तथा हि । अग्नये स्वाहा । इत्युक्ते । अग्निर्ज्वलद्भासुरादिरूप इत्यादि
विकल्पाः कदाचिदुत्पद्यन्ते । तेषामपि परम्परया शब्दप्रसूतिरस्तीति तेपि विक
ल्पास्तथा स्युर्मन्त्रव्यक्तिलक्षणाः प्रयोगाः स्युः । शब्दप्रभवापि सती या तदर्था

[p. 564 ]स शब्दः अर्थः विषयो यस्या इति विग्रहः । सैव चेन्मतिर्मन्त्रव्यक्तिर्न चार्थविकल्पा
ये शब्दविषयाः । असिद्धमिति सि द्धा न्त वा दी । शब्दविकल्पस्यासिद्धं शब्दस्व
लक्षणविषयत्वं । किं कारणं । कल्पनान्वयात् । सजातीयविकल्पहेतुकत्वात् ।
अध्यारोपिताकारविषया एव मनोविकल्पाः ।

नेत्यादिना व्याचष्टे । न ब्रूमः सर्वा शब्दप्रभवा
बुद्धिस्तद्व्यक्तिः शब्द
व्यक्तिरिति । किन्तु या तद्विषया शब्दविषया विकल्पबुद्धिः । सा तस्य शब्दस्य
व्यक्तिरिति ।

तदेतदसत् । यतो मनोविज्ञानस्य तद्विषयत्वं शब्दविषयत्वमसिद्धं । यस्मा
न्न हि स्वलक्षणशब्दानां वृत्तिरिति निवेदयिष्यामः यदि बाह्योर्थो विकल्पानां
न हेतुः कथन्तर्ह्युत्पद्यन्त इति ।

आह । ते हीत्यादि । ते हि विकल्पा यथा
स्वमिति यस्य यो वासनाप्रबोधो
हेतुः । विज्ञानप्रतिष्ठितत्वेनान्तरात् । विकल्पवासनाप्रबोधाद् भवति । अन
पेक्षितो बाह्यार्थोपनिधिः सन्निधानं यैरिति विग्रहः । कस्मात् । बाह्येत्यादि ।
अपायो निरोधः । अनागमोनुत्पत्तिः । बाह्यस्य निरोधेऽनुत्पत्तौ च विकल्पाना
म्भावात् । यतश्चार्थमन्तरेण भवन्ति तस्मान्नार्थहेतवः । किं कारणं
। न हि
यो यस्य सत्तोपधानं सत्तासन्निधानं नापेक्षते सोनपेक्ष्यमाणस्तस्य निरपेक्षस्य हेतु
रहेतुश्च विकल्पानां कथम्विषयो नैव । यत एवं न शब्दविषयो विकल्पस्तस्मान्न
मनोविकल्पो 302 मनोजल्या 302 ? पा दिलक्षणः 303

In the margin.

शब्दव्यक्तिर्यतो येन । तद्वान् ।
मनोजपवान् पुरुषः । मन्त्रस्य प्रयोक्ता स्यात् । नैव स्यादिति यावत् ।

[p. 199a ] शब्दाभिव्य
क्तिमभ्युपगम्यापि दोषमाह । शब्दप्रसूता तद्विषया च बुद्धिः
शब्दव्यक्तिस्तदाश्रयस्तस्या व्यक्तेराश्रयो यतः पुरुषस्तस्मात् प्रयोक्तेत्यत्रापि
पक्षे उक्तं । किमुक्तं ।श्रो 304 त्रप्रयोक्तृत्वप्रसङ्ग इति श्रोता 304

१ In the margin.

पि हि शब्दप्रसूता

[p. 565 ]यास्तद्विषयाया बुद्धेः स्वसन्तानभाविन्या आश्रयस्तथा च तस्यापि मन्त्रफलेन
योगः
स्यादिति ।

किं च नित्यानां मन्त्राणां नातिशयोत्पादनं प्रयोगः किन्तु तद्विषयं ज्ञानं प्रयोगः ।
तस्मिन्न ज्ञाने च प्रयोगेभ्युपम्यमाने शब्दः पुरुषे व्याप्रियते । कथं । तस्य पुरु
षस्य ज्ञानजननात् । न पुरुषः शब्दे व्याप्रियते । कस्मात् । तदात्मनि नित्ये
शब्दात्मनि कथंचिदपि पुरुषेणानुपकारात् कारणात् । अथ च पुरुषः शब्दानां
प्रयोक्तेत्य
लौकिकोयं व्यवहारः । लोके हि यो यत्र व्याप्रियते स तस्य प्रयोक्ते
त्युच्यते ।

सर्वथेत्यादिनोपसंहारः । यदि साक्षाच्छब्दप्रसूता बुद्धिः शब्दबुद्धिः । अथ
पारम्पर्येण । सर्वथा शब्दस्वभावानां मन्त्राणां प्रयोगात् तद्विषयज्ञानजननात्
फलावाप्ताविष्यमाणायां व्यर्थो मनोजपः । किङ्कारणम् । मनोजपलक्षणस्य
विकल्पस्य शब्दस्वरू
पासंस्पर्शात् ।

यस्यापि समयात् फलन्तस्यापि कथम्मनोजपो न व्यर्थ इत्याह । स्वस्वभावः
शब्दस्वलक्षणम्विकल्पप्रतिभास्याकारः सामान्यस्वभावन्तेषां स्वसामान्यस्वभावा
नामेकभावविवक्षया । दृश्यविकल्पयोरेकीकृत्य समयकारणामुक्तेर्मन्त्रप्रणयनात्
मनोजपो व्यर्थः स्यादित्ययमविरोधः । समयकारस्याभिप्रायस
म्पादनेन फलनि
ष्पत्तेः । न तु वस्तुन्यविरोधः किन्तु विरोध एव । तथा हि । शब्दस्वलक्षणाद्
वस्तुनः फलावाप्तौ मनोजपो व्यर्थस्तस्यावस्तुसंस्पर्शात् ।

समयेत्यादिना व्याचष्टे । शब्दस्वलक्षणं श्रोत्रेन्द्रियविषयं सामान्यलक्षणञ्च
विकल्पप्रतिभासं यथाव्यवहारं लोकव्यवहारानतिक्रमेण संवृत्या संकलय्येति

[p. 566 ]विकल्पबुद्ध्या दृश्यविक
ल्पयोः शब्दस्वलक्षणसामान्याकारयोरेकीकृत्य समय
मारोचयेत् । यो वाचा मनसा चाभिलपनम्मत्प्रणीतस्य मन्त्रस्यानुतिष्ठति तस्या
यम्मन्त्रो यथासमयमर्थन्निष्पादयेदिति । ततो य एनं मन्त्रम्वाचा मनसा चाभि
लपति तस्य यथासमयं चार्थं निष्पादयेदिति न मनोजपादौ दोषः । आदिग्रहणा
दुपांशुप्रयो
गादिपरिग्रहः । वस्तुस्वभावात्तु शब्दस्वभावात् मन्त्रात् फलोत्पत्तावि
ष्यमाणायामतत्स्वभावसंस्पर्शे सति मनोजपादौ न फलं स्यात् ।

यदुक्तमित्यादिना पराभिप्रायमाशंकते । यदुक्तम् । वर्ण्णा एव हि
मन्त्र इत्यत्रान्तरे ।

न वर्ण्णेभ्योन्या काचिदानुपूर्वीति तत्रोच्यते । आनुपूर्व्यामसत्यां सर इति
[p. 199b ] श्रुतौ रस इति श्रुतौ च न कार्यभेदः
प्रतीतिभेदलक्षणः स्यादिति चेत् । यस्मान्न
हि सरो रस इत्यादि पदेषु कश्चिद्वर्ण्णभेदः । य एव हि वर्ण्णाः सर इत्यत्र पदे । त
एव रस इत्यत्र पदे ।

न च व्यतिरिक्तमन्यत् पदमस्ति यतः कार्यभेदो बुद्धिभेदलक्षणः स्यात् । अस्ति
च कार्यस्य भेदः । यतो भिन्नाञ्च तयोस्सरो रस इति पदयोः प्रतिभां बुद्धिम्पश्यामः ।
आनुपूर्वीमे
व चातुल्यां भिन्नान्तयोः पश्यामो वर्ण्णाः पुनस्त एव । न च कारणस्य
वर्ण्णस्याभेदे कार्यभेदो बुद्धिभेदलक्षणो युक्तः । तस्माद् वर्ण्णाभेदेप्यस्ति भेदवती
प्रतिपदम्भिन्ना । सेत्यानुपूर्वी । यतः प्रतिपदम्भेदवत्या आनुपूर्व्या अयं सर इत्या
दिपदेषु प्रतीतिभेदो बुद्धिभेदः ।

सत्यमिति सि द्धा न्त वा दी । सत्यं प्रतिपदम्भेदवत्यस्त्यानुपूर्वी
। केवलं

[p. 567 ]सानुपूर्वी पुरुषाश्रया पौरुषेयी । अव्यतिरिक्तैव वर्ण्णेभ्यः । वर्ण्णाश्च प्रतिपद
मन्ये चान्ये चोत्पद्यन्ते कारणभेदात् । केवलन्तेषु सादृश्यादेकत्वाध्यवसायो
मन्दमतीनां ।

एतदेव दर्शयन्नाह । तथा हीत्यादि । अयमत्र समुदायार्थः । वक्तृस्थेन पूर्वपूर्व
वर्ण्णसमुत्थापकचित्तेनोत्तरोत्तरवर्ण्णसमुत्थापकं चित्तञ्जन्यत इति समुत्था
पकचि
त्तक्रमात् । तत्समुत्थाप्यानाम्वर्ण्णानामुत्पत्तिक्रमः क्रमोत्पन्नैश्च वर्ण्णैः स्वविषयाणि
क्रमभावीन्येव श्रोत्रविज्ञानानि साक्षाज्जन्यन्ते । क्रमभाविन्य एव वर्ण्णालम्बनाः
स्मृतयश्च पारम्पर्येण । ततो वर्ण्णानां समुत्थापकज्ञानक्रमाद् या क्रमे कार्यता ।
स्वविषयज्ञानेषु च या क्रमेण कारणता सैवानुपूर्वीति व्यवस्थाप्यत इति ।

सम्प्रत्यव ? पदार्थो विभज्यते । यो ध्वनिर्जायत इति सम्बन्धः । यथा
सर इत्यत्र पदे सकारात् परोऽकारः । कुतो जायते । यद्वर्ण्णसमुत्थानज्ञान
जाज्ज्ञानतः । पूर्वकालभावी वर्ण्णः सकारः । यश्चासौ वर्ण्णश्चेति यद्वर्ण्णः ।
यद्वर्ण्णस्य समुत्थानं कारणं समुत्तिष्ठतेनेनेति कृत्वा । यद्वर्ण्णसमुत्थानं । यद्वर्ण्ण
समुत्थानञ्च तज्ज्ञानं चेति कर्मधारयः । तस्मा
ज्जातं यज्ज्ञानं । तद् यद्वर्ण्णसमु
त्थानज्ञानजं ज्ञानं । तस्माज्ज्ञानतो जायते । सकारस्य समुत्थापकं यज्ज्ञानन्तस्माद
कारसमुत्थापकं ज्ञानं यदुत्पन्नन्तेनाकारो जन्यत इत्यर्थः । एवमन्योपि पूर्वपूर्ववर्ण्ण
समुत्थानज्ञानजादुत्तरोतरो वर्ण्णो जायत इति योज्यं । एवन्तावद् वक्तृसन्तान
स्थस्य समुत्थानज्ञानस्य क्रमाद् वर्ण्णानां
क्रमेणोत्पत्तेः कार्यत्वमुक्तं । ते च
क्रमेणोत्पन्नाः श्रोतृसन्तानस्थानां स्वविषयज्ञानानां क्रमेण हेतवो भवन्तो ज्ञायन्त
इति दर्शयन्नाह । तदुपाधिरित्यादि । पूर्वो वर्ण्ण उपाधिविशेषणं 305 यस्योत्तरस्य
वर्ण्णस्य 305

In the margin.

स तथोक्तः । स इत्युत्तरो वर्ण्णः श्रुत्या श्रोत्रज्ञानेन समवसीयते गृह्यते ।

ननु च पूर्वो वर्ण्ण उत्तरवर्ण्णकाले
नैवास्ति । तत्कथन्तदुपाधि पूर्व [p. 200a ]
वर्णोपाधि रुत्तरो वर्ण्णो गृह्यत इति ।

आह । तज्ज्ञानजनितज्ञान इति । तेन पूर्ववर्ण्णाविषयेण ज्ञानेन जनितं स्व
विषयं ज्ञानं यस्येति विग्रहः ।

[p. 568 ]

एतदुक्तम्भवति । सकारालम्बनं यदा 306 श्रोत्रविज्ञानं तस्मिन्नेवकाले 306

In the margin.

अकारसमुत्थापनचित्तेनाकारो जनितस्तेनाकारस्सकारालम्बनश्च प्रत्ययः समान
कालः । तत्र साकारालम्बने
न श्रोत्रविज्ञानेन सहकारिणाऽकारः स्वविषयं
ज्ञानं जनयन् पूर्ववर्ण्णोपाधिः प्रतीयत इत्युच्यत इत्यर्थः । तदेवं पूर्वज्ञानेन सहकारि
णा जनितात्मज्ञानः । स इत्युत्तरो वर्ण्णः । कीदृशः श्रवणकाले । अपटुश्रुति
रित्यत्वरितं शनैः शनैरुच्चारितो यदा वर्ण्णो भवति । तदाऽपट्वी मन्दचारिणी
प्रविभक्तवर्ण्णग्राहिणी श्रुतिः श्रो
त्रविज्ञानं यस्य शब्दस्येत्यपटुश्रुतिः । यस्याम
वस्थायाम्विभक्ता वर्ण्णा अवधार्यन्त इति यावत् । अति त्वरितन्तूच्चार्यमाणे
विभक्तवर्ण्णापरिच्छेदात् कुतः क्रमेण स्मृतिजननमित्यस्य सन्दर्शनार्थं । अपटु
श्रुतिग्रहणं । स एवंभूतो वर्ण्णः किंकारीति ।

आह । अपेक्ष्य तत्स्मृतिं पूर्ववर्ण्णस्मृतिं । पश्चादाधत्ते । जनयति स्मृतिमा
त्मनि । स्वविषये
। पारम्पर्येणेति द्रष्टव्यं ।

एतेन च स्वविषयाणि ज्ञानानि प्रति वर्ण्णानां क्रमेण कारणतोक्ता । इत्यु
क्तेन क्रमेणैषा कार्यकारणता । वर्ण्णेष्विति वर्ण्णाधारा वर्ण्णानामिति यावत् ।
पौरुषेयेप्येवं । पुरुषकृतैवानुपर्वीति लोके कथ्यते ।

किमपेक्षया वर्ण्णानां कार्यता कारणता चेत्याह । तद्धेतुग्राहिचेतसामिति ।
हेतवश्च ग्राहीणि
चेति द्वन्द्वः । तेषाम्वर्ण्णानां हेतुग्राहीणीति षष्ठीसमासः ।
पश्चाच्चेतःशब्देन विशेषणसमासः । वर्ण्णहेतवः क्रमेण यदि चेतांसि तेषां सम्बन्धेन
वर्ण्णानां क्रमेण कार्यता । तैश्चेतोभिर्वर्ण्णानाञ्जन्यत्वात् । तेषां वर्ण्णानां ग्राहीणि
यानि चेतांसि । तेषां सम्बन्धेन वर्ण्णानां क्रमेण कारणता । वर्ण्णौस्तेषाम्वर्ण्ण
ग्राहिणां चेतसां जन्य
त्वात् ।

चित्तेत्यादिना व्याचष्टे । चित्तं समुत्थानं कारणं यस्या वाग्विज्ञप्तेस्सा
तथोक्ता । वागेव विज्ञप्तिः परविज्ञापनात् । सा च त्रिधा लोक इत्याह । वर्ण्णे
त्यादि वर्ण्णाः पदं वाक्यं चेत्यभिधानं यस्येति विग्रहः । तत्राक्षराणि वर्ण्णाः ।
अर्थावच्छिन्नो वर्ण्णसमुदायः पदं । पदसमुदायो वाक्यं । तत्रेत्यादि सर इत्यत्र

[p. 569 ]पदे यञ्च व
र्ण्णाः सकारस्तस्मात् परो अकारस्ततो रेफस्तस्मादकारस्तस्मात्परो
विसर्जनीय इति । तत्र सकारस्य समुत्थापनं कारणं यच्चेतः । तेन चेतसा सम
नन्तरप्रत्ययेन । समनन्तरग्रहणमालम्बनप्रत्ययव्यवच्छेदार्थं । अकारोत्थापनचित्तं ।
अकार उत्थाप्यते जन्यते येन चेतसा । तदुत्पाद्यते । तथेत्युक्तेन क्रमेण
रेफाका- [p. 200b ]
रविसर्जनीया उत्थाप्यन्ते यैश्चित्तैस्तानि पूर्वपूर्वप्रत्ययानि । पूर्वं पूर्वं चित्तं प्रत्ययः
कारणं येषामिति विग्रहः । तत्राकारसमुत्थापनचेतसा रेफ उत्पद्यते । रेफसमु
त्थापनचेतसा समनन्तरप्रत्ययेनाकारः । अकारसमुत्थापनचेतसा विसर्जनीय
उत्पाद्यत इति ।

ननु चेदम्पदमुच्चारयामीति विवक्ष
या पदमुच्चार्यते । तेनैकयैव विवक्षया
वर्ण्णक्रम उच्चार्यते । न तु वर्ण्णानां प्रत्येकं विवक्षापूर्वकत्वमप्रतीतेः । तत्कथ
मुच्यते । सकारादिसमुत्थापकचित्तेनाकारादिसमुत्थापकं चित्तं जन्यत इति ।

एवम्मन्यते । वर्ण्णोच्चारणे तावदयमेव क्रमः । पदोच्चारणेपि प्रथममय
मेव क्रमः । तथा हि । सकारविवक्षया सकारमु
च्चारयत्येवमुत्तरोत्तर
वर्ण्णविवक्षयोत्तरोत्तरम्वर्ण्णमुच्चारयति । अभ्यासात्तु पदोच्चारणे पदविवक्षैवैका
कारणमित्येके ।

अन्ये त्वन्यथा । पदोच्चारणे । एकैवविवक्षा कारणमिति ।

सत्यमेतत् । केवलं सकारोच्चारणकालेऽवश्यं चित्तं विद्यतेऽन्यथा मरण
प्रसङ्गात् । तदेव च चित्तं सकारसमुत्थापकमुच्यते तदन
न्तरं सकारस्योत्पत्तेः ।
एवमुत्तरोत्तरवर्ण्णेषु चित्तसमुत्थापकत्वं द्रष्टव्यमिति । अत्र च सकारसमुत्थाप
कचेतसा समनन्तरप्रत्ययेनेत्या दिना ग्रन्थेनैककर्त्तृक एव वर्ण्णक्रमोर्थप्रतीतिहेतुर्न
भिन्नकर्त्तृक इत्युक्तम्भवति । तेन यदुच्यते म ण्ड ने न ।

कार्यकारणभावश्चेत् क्रमस्तद्ग्राहिचेतसां ।

तद्धेतुरात्मभेदो वा वक्त्तृभे
देपि धीर्भवेदिति स्फोटसिद्धिः ३१

तदपास्तं । भिन्नकर्त्तृकवर्ण्णग्राहिचेतसामात्मभावस्यार्थप्रतीतिहेतुत्वानभ्युप
गमात् ।

यच्चाप्युक्त मम ण्ड ने न । अथ समुत्थापकचित्तक्रमेण वर्ण्णक्रमादर्थ
प्रतीतिस्तथापि स च क्रमो ज्ञापकत्वाज्ज्ञानमपेक्षते । दृश्यते च तिरोहितव्यवहित
वक्तृप्रयुक्ताच्छब्दादर्थज्ञानं । न च तत्र समुत्थापकचित्तकार्यकारणतां
कश्चन
निश्चेतुमर्हति । चक्षुरेकत्वे हि सा निश्चीयेतान्तरेण शब्दज्ञानात् । न च तिरोहित

[p. 570 ]व्यवहितयोर्वक्तुरेकत्वे प्रमाणमस्ती ति ।

तदयुक्तं । यतस्तिरोहितव्यवहितावस्थायाम्वक्तुरेकत्वं कैश्चिदवधार्यत एव ।
तथा हि । देवदत्तो मां शब्दयति न यज्ञदत्त इति लोके प्रतीतिपूर्विकैव प्रवृ
त्तिर्दृश्यते । यत्र नावधारणं न तत्र
प्रवृत्तिरितीष्टसिद्धिरेव ।

अपि च स्फो ट वा दिनोपि तिरोहितावस्थादौ कथं स्फोटाभिव्यक्तिर्व्यञ्ज
कानां वर्ण्णानामेककर्त्तृकत्वानवधारणात् । अवश्यं च तत्र स्फोटाभिव्यक्ति307 रेष्टव्या ।
अन्यथार्थावगतिर्न स्या 307

In the margin.

दिति कैश्चिदवधार्यत एव । यत्किञ्चिदेतत् ।

तदिति तस्मादिमे वर्ण्णा अन्यान्यहेतव इति । अन्यदन्यत्समुत्थापकं चित्तं
[p. 201a ] हेतुर्येषा
मित्यर्थः । स्वकारणानि समुत्थापकान्येव ज्ञानानि तेषामानुपूर्वी
क्रमस्तस्या जन्म येषान्ते तथोक्ताः । कारणक्रमात् क्रमभाविनो वर्ण्णा इत्यर्थः ।
इयता च ।

यो यद्वर्ण्णसमुत्थानज्ञानजाज्ज्ञातो ध्वनिः । इत्येतद्व्याख्यातं ।

स श्रुत्या समवसीयत 308

नो ऋओओत्नोते ऋओउन्द् ओन् थिस् पगे!

इत्येतद् विवृण्वन्नाह । श्रुतीत्यादि । श्रुतिकालेपि
श्रवणकालेपि यदा मन्दचारिण इति यदा नातिद्रुतमुच्चार्यन्त इत्य
र्थः । पूर्ववर्ण्णा
लम्बनं ज्ञानन्तदेव सहकारिप्रत्ययस्तमपेक्षन्ते ये वर्ण्णास्ते तथोक्ताः ।

त एवंभूताः किं कुर्वन्ति । स्वज्ञानं स्वविषयं श्रोत्रविज्ञानं जनयन्ति ।
तथा हि । सकारालम्बनं श्रोत्रविज्ञानं यस्मिन्नेव काले तथैवाकारोप्यकार
समुत्थापनचेतसा जनितस्तेनाकारः सकारालम्बनं च ज्ञानमेककालन्तस्मादकारः
सकारालम्बनज्ञानेन सहकारिणा
स्वविषयं ज्ञानं जनयति । एवमन्येष्वपि
वर्ण्णेष्वयं न्यायो योज्यः ।

तदेति यदा स्वविषयमनुभवज्ञानं जनितवन्तस्तदा पूर्ववर्ण्णविषयं यत् स्मरण
न्तदपेक्षा एव स्मृतिमुपलीयन्ते स्मृतावारोहन्ति । येनैव क्रमेणानुभूतास्तेनैव
क्रमेण स्मर्यन्त इत्यर्थः । स एषो युगपदभावलक्षणो वर्ण्णानां स्वभाव इति सम्बन्धः ।
कीदृश इत्याह । भिन्नेत्यादि
। पूर्वपूर्वविज्ञानजन्यत्वाद् भिन्नः कार्यभावः ।
उत्तरोत्तरज्ञानस्य हेतुत्वाद् भिन्नः कारणभावश्च येषां सकारादिसमुत्थापक
ज्ञानानान्तानि भिन्नकार्यकारणभावानि । तान्येव प्रत्यया हेतवः । तेभ्यो निर्वृ

[p. 571 ]त्तिरुत्पत्तिः सैव धर्मो लक्षणं यस्य स्वभावस्येति विग्रहः । एतेन तद्धेतुचेतां
स्यपेक्ष्य वर्णानां कार्यत्वमुक्तं ।

तद्ग्राहिचेतांस्यपे
क्ष्य कारणत्वमाह । भिन्नस्य विज्ञानकार्यस्य निर्वर्त्तनं
जननं स एव धर्मो लक्षणं यस्य स्वभावस्येति विग्रहः । स एवंभूतो वर्ण्णस्वभावः
पुरुषसंस्कारभेदभिन्नः पुरुषप्रयत्नभेदभिन्नः क्रम इत्युच्यते ।

ननु क्रमो वर्ण्णानां धर्मस्तेन कथं स एवंभूतो वर्ण्णस्वभावः क्रम इत्युच्यते ।

एवम्मन्यते । न युगपदुत्पन्नानां क्रमोस्त्यप्रतीतेः । तस्माद्
युगपदुत्प
न्नानामेव वर्ण्णानां क्रमः । अयुगपदुत्पन्नाश्चेद् वर्ण्णा इष्यन्ते त एव लोके क्रमो
न वर्ण्णेभ्योर्थान्तरभूतोसावप्रतीतेः । नापि तेषां क्रम एको धर्मोऽसहभावात् ।
नापि प्रत्येकं धर्मः क्रमोप्रतीतेः । तस्मादयुगपदुत्पन्ना एव वर्ण्णाः क्रम इत्युच्यते
इत्युक्तं । केवलमेषां क्रम इति कल्पितोयं व्यवहारः । न च य एव सर इति पदे

क्रमो लोके प्रतीयते स एव रस इति पदे । नापि क्रमव्यतिरिक्तं पूर्वापरवर्ण्णानां
स्वरूपं । तस्मात् प्रतिपदं वर्ण्णानामन्यदेव स्वरूपं । लोकश्च सर इति पदाद् रस
पदस्यान्यत्वमवधारयत्येव ।

तेन यदुच्यते म ण्ड ने न ।

उत्पत्तिवादिनो वर्ण्णाः कामन्ते सन्तु भेदिनः ।

न त्वसाधारणस्तेषाम्भेदोर्थज्ञानकारणं । स्फोटसिद्धिः ३०

तस्यानवधारणात् संकेतकाले
चादृष्टत्वादिति ।

[p. 201b ]

तदपास्तं । यतस्सर इति वर्ण्णक्रमाद् रस इति वर्ण्णक्रमो भिन्न एवावधार्यते ।
नापिक्रमव्यतिरेकेण वर्ण्णाः प्रतिभासन्ते । तस्मात् क्रमभेदावधारणमेव वर्ण्ण
भेदावधारणं । केवलं रसपदाद् रसपदान्तरस्य भेदः सादृश्यान्नावधार्यते ।
अत एव संकेतकाले दृष्टत्वात् रसपदार्थप्रतिपादकं युक्तम् । एवमन्यस्यापि
पदस्येति यत्किञ्चिदेतत् ।

एतदेव
दर्शयन्नाह । अन्यदेवेत्यादि । यतो वर्ण्णानां स्वभावो यथोक्तः क्रम
इत्युच्यते ततः कारणात् । तदिति सादृश्यादेकत्वेनाध्यवसितमपि रूपम्वर्ण्णा
नामन्यदेव पदं पदं प्रतिपदं । किं कारणं । कर्त्तृसंस्कारतो भिन्नं यतः ।
समुत्थापकचित्तमेव कर्त्तृ तस्य शक्तिभेदाद् भिन्नं । सहितमिति पूर्वोत्तरक्रमेणो

[p. 572 ]च्चारितं । कार्यभेदकृदिति । बुद्धिभेदं करोति
।

न च वर्ण्णा निरर्थकास्सन्त इति १ । २४१ पूर्वमेव प्रतिपादितं ।
तत्कथम्वर्ण्णस्वरूपं सहितं कार्यभेदकृदित्युच्यते ।

अत्रैके मन्यन्ते । प्रतिपदम्वर्ण्णानां स्वरूपम्भिन्नं पौरुषेयम्वाचक । नापौ
रुषेयमिति । यदाह । सत्यम् । अस्ति सा किन्तु पुरुषाश्रयेति ।

तदयुक्तम् । वर्ण्णानां सहितासहितानामर्थाप्रतिपादकत्वात् । तस्माद
यमभिप्रायः । यदि परमार्थतो वर्ण्णक्रमः स्या
त् तदासावेकपदादिरूपतया
कल्पितोर्थस्य प्रतिपादकः स्यात् । यतश्चैकेन विकल्पेन विषयीकृताः क्रमिणो
वर्ण्णाः प्रतिपादका अत एवैकविकल्पावभासित्वात् । क्रमिणाम्वर्ण्णानां रूपं सहितं
कार्यभेदकृदित्युच्यते इत्यदोषः । यतश्च समुत्थापकभेदाद् भेदः । तस्मान्न
खल्वेक एव स्वभावो वर्ण्णानां सरो रस इत्यादिपदेषु । किं कारणं । कर्त्तृचित्त
संस्कारभेदेन भेदात् । कर्त्तृ च तच्चित्तज्ञातस्य संस्कारभेदः समनन्तरप्रत्ययभेदेन
शक्तिभेदस्तेन वर्ण्णानां स्वभावस्य भेदात् । स च वर्ण्णानाम्प्रतिपदम्भिन्नः
स्वभावः क्रमरूप एकविकल्पारूढत्वात् । परस्परसहितः कार्यभेवस्यार्थविषयबुद्धि
भेदस्य हेतुः ।

या चैवं कार्यकारणता लक्षणानुपू
र्वी सा चानुपूर्वी वर्ण्णानां प्रवृत्तेत्युत्पन्ना
रचनाकृतः पुरुषात् । रचनां करोतीति रचनाकृत् तस्मात् । कस्मादित्याह । इच्छे
त्यादि । पुरुषेच्छया येषां वर्ण्णानामविरुद्धा सिद्धिस्तेषां स्थितस्य क्रमस्य विरोधतः ।

कार्येत्यादिना व्याचष्टे । कार्यकारणभूताश्च ते प्रत्ययाश्चेति विग्रहः ।
वर्ण्णसमुत्थापकचित्तान्येवमुच्यन्ते । तानि हि पूर्वविज्ञानापेक्षया कार्य
भूतान्युत्तर
विज्ञानापेक्षया कारणभूतानि । तेभ्य उत्पन्नः स्वभावविशेष आनुपूर्वीत्युक्तं ।
सा चानुपूर्वी पुरुषस्य यौ वितर्कविचारौ तत्कृतेति कृत्वानस्थितक्रमा वर्ण्णाः ।
किमिदमिदं वेति विमर्शाकारो विकल्पो वितर्क्कः । इदमेवेति निश्चयाकारो
विचारः । कस्मान्न स्थितक्रमा । इच्छेत्यादि । इच्छया अविरुद्धा सिद्धिर्यस्य
क्रमस्य स इच्छाऽविरुद्धसि
द्धिः । इच्छाविरुद्धसिद्धिः क्रमो येषान्ते तथोक्ताः ।

[p. 573 ]तद्भावस्तस्मात् । तथा हि । यथेच्छम्वर्ण्णानां क्रमो व्यवस्थाप्यते । किमिव
। कर्मविशेषानुक्रमवत् । यथा कर्मविशेषाणामाकुञ्चनादीनामिच्छा व्यवस्थितेः
क्रमस्तद्वत् । [p. 202a ]

न हीत्यादिना वैधर्म्यमाह । देशकालयोरिति देशेस्थित³⁰⁹

One side of the leaf is torn, about 32 letters in every
line are missing.

...
... ... ...
मरचना शक्यते कर्त्तुं न
ही ति सम्बन्धः । न हि हि म व त्स्थाने वि न्ध्यो भवतु म ल य स्थाने विन्ध्यादि
रित्येवं पूर्वमङकुरो भवतु पश्चाद् बीजात्तज्जनकमिति पुरुषेच्छया शक्यते
विपर्यासः कर्तु । वर्ण्णास्तु शक्यन्ते यथेच्छं विपर्यासयितुं । तस्मान्न व्यवस्थित
क्रमा वर्ण्णाः । तत ए व... ... ...
... ... ...३०८
... ... ...का
र्यकारणभूते विकल्पानुक्रमे सति वर्ण्ण
क्रमस्य भावादसति च विकल्पानुक्रमे वर्ण्णक्रमस्याभावात् । लौकिकवाक्येषु पुंसा
म्वर्णक्रमस्य च कार्यकारणतासिद्धिः । पुरुषः कारणं वर्ण्णानुक्रमः कार्यः । ततः
कार्यकारणतासिद्धेः कारणादन्योपि वैदिकः सर्वो वर्ण्ण ... ... ...
... ... ...
ति सर्वो दहन इन्धनपूर्वक एवेति युक्तिस्तद्वत् ।

सतीत्यादिना व्याचष्टे । सतीन्धने दाहवृत्ते दह्यतेनेनेति दाहो दहन एवोक्तः ।
असतीन्धने दहनस्याभावात् । क्वचिद् दहनेन्धनयोः कार्यकारणभावसिद्धौ सत्या
मदृष्टेन्धनोपि यस्यापि दहनस्येन्धनं न दृष्टं सापि ... ... ...
... ... ...
त् । तदा तस्य दहनस्याहेतोर्देश
नियमस्य कालनियमस्यायोगात् । सर्वत्र सर्वदा भावः स्यात् । अथ नियमेनैव

[p. 574 ]क्वचिद्देशादौ भवतीतीष्यते । तदा देशादिनियमे च दहनस्येष्यमाणे तस्यैव देशादे
रिन्धनत्वात् । किं कारणं । दहनेत्यादि । दहनस्योपादानं क ... ... ...
... ... ...
नपेक्षत्वे देशकालनियमायोगा
स्तथायमपि वर्ण्णक्रमो हेतुभूतं पुरुषप्रयत्नं यदि नापेक्षेत । तदा निरालम्बो निरा
श्रयः पुरुषप्रयत्नानपेक्षः स्वयं प्रकाशेत वर्ण्णक्रममुच्चारयामीत्येवम्पुरुषस्य प्रय
त्नेपि न शक्येत वर्ण्णक्रमः प्रकाशयितुं । कस्माद् । अत त्प्र... ... ...
... ... ...
क्रमे पुरुषस्य शक्तिस्तदा क्वचि
च्छक्ताविष्यमाणायां सर्वो वैदिकोपि वर्ण्णक्रमस्तथा स्यात् पौरुषेयः स्यात् ।
कस्मात् । लौकिकवैदिकवर्ण्णानुक्रमयोर्विशेषाभावात् । विषाद्यपनयनादिलक्ष
णस्य विशेषस्य लौकिकेष्वपि दृष्टेः ।

किञ्च तद्भावभाविनः पुरुष... ... ...
[p. 202b ]... ... ...विषा
310

Illegible.

द्यपनयनादिना लौकिकवर्ण्णक्रमाद
विशिष्टस्य च वैदिकवर्ण्णक्रमस्यातत्कृतौ प्रकर्षेण कृतौ । सर्वत्रेति यत्रापि पुरुष
कृतत्वमिष्टन्तत्रापि कार्यकारणभावश्च निराकृतः स्यात् । कस्माद् । अन्वये
त्यादि । तद्भावे भावोन्वयः । तदभावेऽभावो व्य ति रे कः । तल्लक्षणत्वा
त्तस्येति कार्य... ... ...
... ... ...
कार्यता नेष्यते । तदा तद्भावभावित्व
व्यतिरिक्तं कार्यकारणभावस्य लक्षणान्तरम्वाच्यं । यद्विरहाद् वैदिकानां पुरुष
प्रयत्नेन सह कार्यकारणभावो न स्यात् । न चान्यल्लक्षणं कार्यकारणभावस्यास्ति ।

अथ तुल्यें कार्यकारणभावलक्षणे लौकिको वर्ण्णक्रमः कृत्रिम इष्टो थे...
... ... ...
ः प्रसजन्ति । किं कारणं ।
तत्रापि घटादिष्वेवं कल्पनाया वैदिकशब्दक्रमवत् कल्पनायाः सम्भवात् । यथा
पुरुषव्यापारेण स एव वैदिकः क्रमो व्यज्यत इति कल्पना । तथा घटादयोपीति ।

[p. 575 ] विशेषाभावाच्च । न हि पुरुषव्यापारानुविधायित्वेन घटादेः सकाशा... ... ...
... ... ...
स्तस्य विशेष इति चेदाह ।
तानित्यादि । तानपि घटादीन् परैः पूर्वकैः कुलालादिभिर्घटादीनां रचना । तस्या
दर्शनं पूर्वमेव । तान् दृष्टवैवेति यावत् । अन्यः पाश्चात्योपि कुलालादिः करोति ।
नानुपदेशं । परोपदेशपूर्विका च येषां प्रतिपत्तिस्तेषामपौरुषेयत्वे ... ...
... ... ...वै
दिकः क्रमः कर्त्तुरस्म
रणादपौरुषेय इष्टः । एवन्तर्हि घटादयोप्यविदितकर्त्तारश्च केचित् । बहुतरकाला
च्छन्नदेशे घटादयो दृश्यन्ते । न च तेषां कर्त्ता स्मर्यते । तस्मात् तुल्ये पुरुष
व्यापारानुविधाने यद्यपौरुषेयो वैदिकक्रमस्तदा सर्वेषां घटादीनामक्रि... ... ...
... ... ...
यथा वा कर्त्तु
रस्मरणाद् वैदिकक्रमस्याक्रिया । एवं केषांचित् कदाचित् घटादीनामस्मर्यमाण
कर्त्तृकाणामक्रियाभिनिवेशोस्तु । न चैवं । तस्मान्न चैवेयं लौकिकी वैदिकी
च वर्ण्णानुपूर्वी पुरुषकृतेति सम्बन्धः । कस्मादिति । आह । प्रसिद्धेत्यादि ।
प्रसिद्धिः कार्यकारणभावो ... ... ...
... ... ...वि
शेषणसमासः । तेषां धर्मः स्वकारणान्वयव्यति
रेकानुविधानन्तस्यानतिक्रमात् ।

यत एव पौरुषेया मन्त्रास्तत एव प्राकृतेभ्यः पुरुषेभ्यो साधारणता विशिष्टता
सिद्धा । केषां । मन्त्राख्यक्रमकारिणां पुंसां । मंत्रसंज्ञितम्वर्ण्णक्रमं कुर्वन्ति
ये । तेषां केना ... ... ...
... ... ...
मस्य परिज्ञानं । समीहितार्थसम्पादन्- [p. 203a ]
शक्तिः प्रभावः । किं कारणम् । अन्येभ्योसाधारणतेत्याह । अन्येषां प्राकृता
दीनां पुरुषाणान्तयोः । ज्ञानप्रभावयोरभावतः ।

अयमित्यादिना व्याचष्टे । वर्ण्णानामयं क्रमो विषनिर्घातादिसमर्थो नान्य
इन्येवंविभागेन यद्यन्योपि प्राकृतपुरुषो जानीयात् तदा तम्वर्ण्णक्रमन्तथैव विभागे

[p. 576 ]नैव प्रतिपाद्ये
तानुतिष्ठेत् । न चैवं प्रतिपद्यते । तस्मादयं मन्त्राख्यो
वर्ण्णानुक्रमः स्वभावतो यदि नाम कार्यकृदभ्युपगतो मी मां स कै स्तथापि कश्चिदेव
पुरुषैरतीन्द्रियशक्तिभेदयुक्तो विज्ञात इति कृत्वास्ति परोक्षार्थदर्शी पुरुषो यो
मन्त्रन्तत्सामर्थ्यन्तदनुष्ठानञ्च वेत्ति ।

यद्यपि सत्यतपःप्रभाववतां समीहितार्थसाधनं वचनं मन्त्र इत्युक्तं ।
तथाप्यभ्युप
गम्योच्यते । स्वभावतोपि कार्यकृन्मन्त्र इति । कार्यकृन्मन्त्र
करणेन वा मन्त्रफलशक्तिज्ञानेन वा पुरुषातिशय इत्युक्तम्भवति । अनुमानात्
मन्त्रामन्त्रपरिज्ञानात् परोक्षदर्शिनोऽभाव इत्यत्राह । न हीत्यादि । अयमर्थः
। वर्ण्णानुक्रमलक्षणो विषाद्यपनयने समर्थोऽयन्तु वर्ण्णानुक्रमो न समर्थ इति ।
एवं न हि शक्यं लिङ्गात् प्रत्येतुं । किं कारणं । म
न्त्रामन्त्रविभागेनासंकीर्ण्णस्य
लिङ्गविशेषस्यासिद्धेः ।

ननु च वर्ण्णरूपयोर्मन्त्रामन्त्रयोः प्रत्यक्षेण ग्रहणे फलदानशंक्तिरपि तदव्यति
रेकात् प्रत्यक्षगृहीतैवेति ।

अत आह । प्रत्यक्षयोरित्यादि । अनुपदिष्टयोरित्ययं मन्त्रो नायम्मन्त्र
इत्येवमकथितयोरपरिज्ञानात् । अयम्विषाद्यपनयने शक्तोऽयमशक्त इत्येव
मनिश्चयात् । उपदेशे
पीति । यदि नाम केनचिदुपदिष्टम्भवत्ययं मन्त्र एवं
कार्यकारीति । तथापि कथंचित् केनचिदप्याकारेण मन्त्रस्य यः स्वभावविवेक
स्तस्याप्रतीतेरनिश्चयात् । उपदेशस्याप्रामाण्यात् । अन्यत्र कार्यसम्वादात् ।
मन्त्रसाध्यकार्यप्राप्त्या त्वयम्मन्त्र इति निश्चयः स्यात् । तस्य च मन्त्रस्य साध्यस्य
कार्यस्य करणात् प्रागिति मन्त्रानुष्ठात् प्राग् द्रष्टुमशक्यत्वात् ।
तदानीन्तस्य
सत्वादिति भावः । न चानिश्चितस्य मन्त्रस्यानुष्ठानं सम्भवति । तस्मादवश्यं
मी मां स केनातीन्द्रियार्थदर्शी पुरुषोभ्युपगन्तव्यो यो मन्त्रामन्त्रस्वभावं विवेचयति
। अन्यथा मन्त्रानुष्ठानं न स्यात् ।

न चायम्मन्त्राख्यो वर्ण्णक्रमः स्वभावतो विषाद्यपनयनादेः कारकः किन्तु

[p. 577 ]पुरुषसमयात् । किं कारणं । कस्यचिन्मन्त्रानुष्ठायिनः पु
रुषस्याशुमन्त्रसिद्धेः
अन्यस्य तत्तुल्यमन्त्रक्रियानुष्ठायिनः चिरात् सिद्धेः । स्वतो हि फलदानेऽयं काल
भेदो न युज्यते मन्त्रस्य केनचिदुत्कर्षानुत्कर्षाकरणात् । अन्यस्य पुरुषस्य मन्त्रात्
फलनिष्पत्तौ व्रतचर्याद्यपेक्षणान्न स्वभावतो मन्त्रः कारकः । व्रतं मन्त्रकल्पविहितो
नियमस्तस्य चरणमनुष्ठानं । अपिशब्दाद्धोमादिप
रिग्रहः । स्वभावतो हि [p. 203b ]
फलदाने । किं व्रतचर्याद्यनुष्ठानेनापेक्षितेन । ततोतिशयानुत्पत्तेः । तथैकस्मा
दपि मन्त्रविषयाज्जपहोमादिकर्म्मणः सकाशात् कयोश्चित् पुरुषयोस्तुल्यं विधि
मनुतिष्ठतोरप्येकस्यार्थदर्शनादन्यस्य्आनर्थदर्शनान्न स्वभावतः फलं । स्वभाव
तस्तु फलदाने तुल्योर्थयोगः स्यात् । वहतामपीति । विषाद्यप
नयनं कुर्व
तामपि मन्त्राणां पुनः कालान्तरे तेनैव पुरुषेण प्रयुक्तानां कस्यचित् कार्यस्य विस
म्वादादकरणात् । न ह्ययं प्रकारो वस्तुस्वभावे युक्तः । किं कारणं । स्वभा
वस्य सर्वत्र पुरुषादौ तुल्यत्वात् । यो हि यस्य स्वभावो न स कञ्चिदपेक्ष्य स्वभावो
भवति । यदा तु पुरुषकृतात् समयात् फलमिष्यते तदायमदोषः । तथा हि ।
पुरुषस्तु म
न्त्रसमयस्य कर्त्ता । स्वेच्छावृत्तिरिति कृत्वा कंचित् पुरुषमनुगृह्णाति
नापरमिति युक्तं । केन कारणेन । सत्त्वसभागताविशेषात् । मन्त्रक्रिया
नुष्ठातुः सत्त्वस्य मन्त्रप्रणेत्रा सह सभागता तुल्यशीलाचारादिना । आदिशब्दा
दुपप्रदानादिपरिग्रहः । तद्वशात्तदनुरागात् । सेवाविशेषाद्वा । जपहोमादिना
देवताराधनं सेवाविशेषस्त
स्माद्वा । कञ्चिदनुगृह्णाति पुरुषं । नापरं सत्त्व
सभागतादिरहितं ।

व्रतेत्यादिना परमाशंकते । नियमस्यानुष्ठानं व्रतचर्या । व्रतचर्या च व्रत
चर्याभ्रङशश्चेति विरूपैकशेषः । आदिशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । व्रतचर्या
दिना व्रतचर्याभ्रंशादिना चेत्यर्थः । व्रतचर्यादिना धर्मोपचये सति सिद्धिरिति
सम्बन्धः । तथा प्र
कृत्या स्वभावेन धर्मात्मनो वा पुंसः सिद्धिः । व्रतचर्याभ्रङ्
शादिना त्वधर्मोपचये सति । अधर्मात्मनो वा प्राकृत्या पुरुषस्यासिद्धिरिति वाक्यार्थो
योज्यः । स्वभावतोपि मन्त्रात् फलनिष्पत्तौ यथोक्तेन प्रकारेण सिद्ध्यसिद्धिभेदो
भविष्यतीति परो मन्यते ।

[p. 578 ]

नेत्यादिना प्रतिषेधति । न धर्मापेक्षात् मन्त्रात् फलसिद्धिः । किं कारणं
। धर्मविरुद्धानम
पि मन्त्रसिद्धिहेतूनां व्रतानां डा कि नी भ गि नी तन्त्रादिषु
दर्शनात् । डा कि नी तन्त्रे । चतुर्भगिनीतन्त्रे । आदिशब्दात् । चौर्यहेतुषु कम्बु
कि नी तन्त्रादिषु दर्शनात् । कानि पुनस्तानि धर्मविरुद्धानीत्याह । क्रौर्येत्यादि ।
क्रौर्य प्राणिबधः । स्तेयं चौर्यं । द्विं311 ? द्वींद्रियसमापत्तिर्मैथुनं । हीनकर्म मार्जारा
शुचिधूमप्रदानादि । आदिशब्दादन्यस्यापि धर्म
विरुद्धस्य ग्रहणं । तानि क्रौर्या
दीनि बहुलानि भूयांसि येषां ब्रतानान्तानि तथोक्तानि । तैश्च तथोक्तैर्व्रतैर्मन्त्र
सिद्धिविशेषात् । तथा हि । डा कि नी तन्त्रे समयव्यवस्था । यदा प्राणिनं
हत्वा खादति तदा मन्त्रसिद्धिमासादयति । तथा कम्बु कि नी तन्त्रे स्तेयाचर
[p. 204a ] णात् सिद्धिरुक्ता । तथा मैथुनाचरणात् सिद्धिप्रदा काचिद्देवतेति भगिनी
तन्त्रा
न्तरे क्वचित् समयः ।

क्रौर्याद्येव धर्मो भविष्यतीति चेद् ।

आह । न चेत्यादि । एवम्विधो क्रौर्यादिलक्षणो धर्मस्वभाव इति यथा
वसरं पश्चान्निवेदयिष्यामः । एवन्तावदधर्मादपि सिद्धिर्दृष्टा ।

धर्मादपि सिद्धिर्न दृष्टेत्याह । मैत्रीत्यादि । सत्वानां हितसुखचिन्तन
म्मै त्री । शौ चं द्विविधं । बाह्यमान्तरञ्च । बाह्यं स्नानादि । आन्तरं स्तेयादि
निवृत्तिः । दा
नादिना परानुग्रहो धर्मः । मैत्रीशौचधर्माः परे प्रदानानि येषान्ते
तथोक्ताः । तथाभूतानां पुरुषाणां । तन्निमित्तमेव मैत्र्यादिकमेव निमित्तं कृत्वा
कस्याश्चित् सिद्धेरिति मैत्रीविपर्ययेण या लभ्या तस्या असिद्धेः । विपर्ययेण च
द्वेषादिना पुनः सिद्धेः । न धर्मोपचयापेक्षात् मन्त्रात् फलसिद्धिरिति । द्वेषादि
समुत्थितोपि क्रौर्यादिर्मन्त्रवि
धानेनानुष्ठितस्सन् धर्म एवेति ।

अत आह । न चेत्यादि । एकरूपाद्धि सादिलक्षणात् कर्मणः सकाशात्
स तद्विरोध्यधर्मविरोधी धर्मो युक्तः । अधर्मश्चेति मन्त्रविधानादन्यत्र तत एव
हिंसादेः सकाशादधर्मश्च न युक्तः । न ह्यधर्महेतोर्धर्मो भवति विरोधात् । तथा हि
। येनैव द्वेषाद्याशयेन मन्त्रविधानादन्यत्र हिंसादिकुर्वतोऽधर्मो भवति ।
तेनै
वाशयेन मन्त्रविधानानुष्ठानेपि हिंसादिकं क्रियत इति कथन्तस्य धर्माङ्गत्वमिति ।

[p. 579 ]

यदि द्वेषादिकृतत्वान्मन्त्रविधानेनानुष्ठितोपि क्रौर्यादिरधर्म एव कथमिदानी
मधर्मात्मनो व्रतादेरिति पूर्वोक्तात् । क्रौर्यादिलक्षणाद् व्रतांत् । आदिशब्दाद
न्यस्मान्निहीनादशुचिधूपदानादिलक्षणात् । धर्मस्य फलमिष्टसम्भोगादिलक्षणं
कथमश्नुते
भजते जापी ।

नेत्यादि सि द्धा न्त वा दी । न चैतस्याधर्मात्मनो व्रतादेस्तदिष्टं फलम्वि
पाकः कर्मफलं । किन्तु पूर्वकृतस्य शुभस्य कर्मणो विपाकः । किम्वदिति ।
आह । ब्रह्महत्याया आदेशस्तस्य्आनुष्ठानात् सम्पादनात् । ग्रामप्रतिलम्भवत् ।
यथा कश्चित् कञ्चित् पुरुषं नियुंक्ते । मारयेमं ब्राह्मणं अहन्ते ग्रामन्दास्यामीति ।
स तस्यादेशस्यानुष्ठाना
द् ग्रामं प्रतिलभते । न च तद् ब्रह्महत्याया फलं । किन्तु
तद्ब्रह्महत्याचरणेनाराधितं पुरुषं सहकारिणं प्राप्य पूर्वकं शुभमेव कर्म तथा
फलति ।

अधर्मात्मनस्तर्हि तस्य व्रतस्य किंफलमित्याह । तस्य तु क्रौर्यादिलक्षणस्या
धर्मात्मनो व्रतस्यागामि भविष्यज्जन्भभावि फलमिष्टं नरकादि ।

यदि शुभस्य कर्मण इष्टं फलं किन्तेनाधर्मात्मना मन्त्रादिप्र
योगेणापेक्षि
तेनेति चेद् ।

आह । स त्वधर्मात्मा । डा कि नी मन्त्रादिप्रयोगः । आदिशब्दात् क्रौर्यादि
व्रतप्रयोगः । तस्येष्टफलस्य शुभस्य कर्मणः । इष्टम्फलं यस्य कर्मण इति विग्रहः ।
कथञ्चित् केनचित् प्रकारेणोपकारात् पाचकः फलस्य दायकः ।

कथं पुनः कुशलस्याकुशलमुपकारकम्भवतीति ।

आह । चित्रत्वादुपकारशक्तेः ।
सहकारिभावो हि चित्रः । कदाचित् कुश- [p. 204b ]
लस्याकुशलं सहकारि । अकुशलस्यापि कुशलं । यथात्यर्थमुदारकुशलकारिणो
न नरकादिदुःखफलमशुभं कर्म कुशलं सहकारि प्राप्येहैव जन्मनि । व्याध्यादि
दुःखमात्रं दत्वा क्षीयते । अधर्मात्मको मन्त्रादिप्रयोगः । कथंचिदिष्टफलस्य कर्मण
उपकारक इत्युक्तं ।

यत्र येन प्रकारेणोपकारस्तन्दर्शयन्नाह । पुरुष
विशेषो मन्त्रस्य प्रणेता स

[p. 580 ]एवाश्रयस्तेन विपाकः फलदानं स एव धर्मः स्वभावो यस्य स पुरुषाश्रयविपा
कधर्मा । धर्म इति पुण्यविशेषः । तेनेति पुरुषेण कृतः पूर्वजन्मनि । स तथा तदा
राधनेनेति । स धर्मस्तथा क्रौर्याद्याचरणात् । तदाराधनेन मन्त्रप्रणेतृपुरुषाराधनेन
फलतीति ।

एतदेव स्पष्टयन्नाह । तदित्यादि । तेन मन्त्रप्रणेत्रा पुरु
षेण विहिता क्रोर्य
युक्तव्रतादिप्रयोगस्तेनोपकारः । कर्मणः परिपोषः । तेन विपाकः फलदानं धर्मः
स्वभावो यस्य तस्यैवंधर्मणः । तत्फलस्येति । इष्टफलस्य कर्मणः कृतत्वात्
कारणात् । तदाराधनेन फलतीति ।

विनापि मन्त्रप्रणेत्रा पुरुवेण तदुपकारात् । तस्यैव यन्त्रस्य केवलस्य जपादिना
व्यापारेणोपकारान्मन्त्रात्फ
लमिति चेत । ततश्च पुरुषाराधनेन फलतीति यदु
क्तन्तदयुक्तमिति परो मन्यते ।

नेत्यादि सि द्धा न्त वा दी । नैतदेवं । किङ्कारणं । पुरुषेत्यादि । मन्त्रप्रणेतुः
पुरुषस्याकारो वर्ण्णसंस्थानादिः । स्वभावः शान्तरोद्रादिः । चर्या कायवाग्व्यापार
लक्षणा चेष्टा । तेषामाकारादीनामधिमोक्षोऽधिमुक्तिस्तस्या वैयर्थ्यप्रसङ्गात् ।
मन्त्रस्याधिष्ठाता पुरुषश्चेन्ना
स्ति । किमर्थन्तस्याकारादीनधिमुच्येत् । अथेष्यते
तस्यापि पुरुषस्योपकारकत्वन्तदा तस्यापि मन्त्रप्रणेतुः पुरुषस्य मन्त्रात् फल
सिद्धिं प्रत्युपकारकत्वेऽङ्गीक्रियमाणे सिद्धः पुरुषविशेषोसाधारणगुणः । असाधारणा
गुणा अस्येति विग्रहः । किं कारणं । तदधिमुक्तेरेव पुरुषविशेषाकारस्वभाव
चर्याधिमुक्तेरेव विषकर्मादिक
रणात् । तस्मान्न मन्त्राः पुरुषप्रणीता अपि तदुप
योगनिरपेक्षाः पुरुषविशेषोपयोगनिरपेक्षाः स्वभावेन प्रकृत्यैव फलदाः । किन्तु
पुरुषविशेषोपयोगसापेक्षा एव ।

यद्यसाधारणगुण एव पुरुषो मन्त्रस्य प्रणेता । कथं प्रभावादिविशेषरहिता
अपि तन्त्रविदो मन्त्रान् भाषन्त इति ।

[p. 581 ]

अत आह । येपीत्यादि । मन्त्रप्रतिबद्धा
नि शास्त्राणि तन्त्राणि तानि
विदन्तीति ते तन्त्रविदः केचिदद्यत्वेपि मन्त्रानपूर्वान् कांश्चन कुर्वते । तन्न तेषां
केवलानामसामर्थ्यं । किन्तु यत् तन्त्रमाश्रितास्ते तस्य तन्त्रस्य प्रणेता यः पुरुषा
तिशयस्तस्य प्रभोः स्वामिनः स प्रभावः सामर्थ्यं । कस्मात् । तदुक्तन्यायवृत्तितः ।
तस्मात् प्रभुणा यस्तेभ्यस्समयादिको न्याय उपदिष्टस्तस्यानुवर्त्तनात् । प्रभु
- [p. 205a ]
स्तुष्टस्तत्प्रणीतानपि मन्त्रानधितिष्ठतीति भावः ।

रथ्यापुरुषेत्यादिना पूर्वपक्षोपन्यासपूर्वकं कारिकार्थं व्याचष्टे । रथ्यापुरुषा
अपीति सामान्यपुरुषा अपि केचन गारुडिकप्रभृतयो मन्त्रलक्षणतन्त्रज्ञाः किञ्चिद्
विषादिशमनलक्षणं कर्म कुर्वन्ति । न च ते विशिष्टाः सुरापानाद्यनुष्ठानात् ।
तथान्योपीति प्रभाववत्त्वेनाभिमतो मन्त्रस्य प्र
णेताऽनतिशयश्च स्यात् । रथ्या
पुरुषवदतिशयरहितश्च स्यात् मन्त्राणां च कर्त्तेति । तथा च प्रभाववान् पुरुषो न
सिध्यतीति मन्यते ।

नेत्यादिना परिहरति । न प्रभावरहितानां मन्त्रकरणं । ये तु रथ्यापुरुषा
अपि मन्त्रान् कुर्वन्ति तेषां पुरुषाणां प्रभाववतैव तन्त्रस्य प्रणेत्राधिष्ठानात् मन्त्र
करणसामर्थ्यं ।

एतदेव दर्शयन्नाह । तत्कृतं हीत्यादि । तेन प्र
भावातिशयवता पुरुषेण
कृतसमयमनुपालयन्तो रक्षन्तः । तदुपदेशेन चेति प्रभावयुक्तपुरुषोपदेशेन च
वर्तमाना मन्त्रक्रियासमर्थाः कुत एतत् ।

तदित्यादि तस्य प्रभावतो यस्समयः । यश्चोपदेशस्तत्र निरपेक्षाणां पुंसां
मन्त्ररचनायामसामर्थ्यात् । तत्र समयो यस्यातिक्रमात् पुनर्मण्डलप्रवेशादिः कर्त्तव्यो
जायते । ततोन्यद्विधा
नामुपदेश इत्यनयोर्भेदः । तत्रापीति रथ्यापुरुषकृतेष्वपि
मन्त्रेषु तदाकारध्यानादेव । प्रभाववतः । पुंसश्चाकारध्यानादेरेव ।
आदिशब्दात् स्वभावचर्याध्यानस्य परिग्रहः । तेन मन्त्रस्य प्रयोगात् प्रवर्त्तनात् ।
यत एवन्तस्मात्तदधिष्ठानमेव प्रभाववत्पुरुषाधिष्ठानमेव तत्तादृशमुन्नेयं बोद्धव्यं ।
यत्ते स्वयंकृतैर्मन्त्रैः कर्म कुर्वन्तीति ।

[p. 582 ]

अपि च
। केचित् तन्त्रज्ञा मन्त्रं कुर्वन्तीत्यभिदधता पुरुषातिशय एव सम
र्थितः स्यात् । यस्मात् सोपि तादृशस्तन्त्रज्ञो मन्त्रस्य कर्त्ता प्रभाववानेव । तदन्यैर
तन्त्रज्ञैः पुरुषैरसाधारणशक्तित्वादिति कृत्वा । यतश्च पुरुषाधिष्ठितानामेव मन्त्राणां
फलं । तस्मात् कृतकाः पौरुषेयाश्च फलदा इत्येवम्मन्त्रा वाच्याः फलेप्सुना ।
मन्त्राद् फलमिच्छता न नित्या म
न्त्राः किन्तु कृतकाः कृतकत्वेपि न फलदाने
पुरुषनिरपेक्षा इत्यर्थद्वयमादर्शयितुं कृतकाः पौरुषेयाश्चेति द्वयोपादानं ।

न हीत्यादिना व्याचष्टे । न हि नित्यानाम्वैदिकानां मन्त्राणां प्रयोग उच्चारणं
सम्भवत्यनाधेयातिशयत्वात् । न चाप्रयुक्तेभ्यो मन्त्रेभ्यः फलमिति कृत्वा प्रयोगात्
फलमिच्छता कृतका मन्त्रा वाच्याः । पौरुषेयाश्च ।
पुरुषाधिष्ठिताश्च फलदा
वाच्याः । किं कारणं । पुरुषाधिष्ठानमन्तरेण विनान्यतो भावशक्त्यादे
रसम्भवत्फलानाम्मन्त्राणां पुरुषाधिष्ठानादेव फलदर्शनात् । यथा च न भावशक्त्या
मन्त्रेभ्यः फलोत्पत्तिस्तथा प्रतिपादितं ।

सर्वस्य साधनन्ते स्युर्भावशक्तिर्यदीदृशी त्यादिना १ । २९७ ।

[p. 205b ] निदर्शनं चाह । यो मदीयं काव्याद्येवं पठिष्यति
तस्य मयायमर्थः सम्पादनीय
इत्येवंकृतः समयो यस्मिन् काव्यादौ आदिशब्दाच्छिल्पस्थानादौ । स कृतसमयः
काव्यादिः तस्मिन्निव तद्वत् । यथा तत्र काव्यादिपाठकानां पुरुषाधिष्ठानात्
फलन्तद्वन्मन्त्रेष्वपीत्यर्थः । पुंसामतीन्द्रियार्थदर्शनं प्रति शक्तिर्नास्तीत्येवमशक्ति
साधनमसामर्थ्यस्य साधनं यन्नाम किञ्चित् मी मां स कै रुच्यते तत्सर्वमनेनैव
म
न्त्रकारिणां ज्ञानप्रभावातिशयसाधनेन निराकृतं ।

प्रतिपादिता हीत्यादिना व्याचष्टे । प्रतिपादिता हि पुरुषकृता मन्त्रास्तद
धिष्ठानाच्च फलदा मन्त्रा इत्येतदपि प्रतिपादितं ।

न च सर्वे पुरुषा मन्त्रान् कर्त्तुमधिष्ठातुं वा शक्ताः । तदिति तस्मादस्ति कश्चि
दतिशयवान् पुरुषो मन्त्रस्य कर्त्तेति । तस्यातिशयवतः पुंसः प्रतिक्षेपसाधनान्यपि

[p. 583 ]प्रतिव्यू
ढानि प्रतिक्षिप्तानि । एतेन च परोक्तस्यातिशयप्रतिक्षेपसाधनस्य न
विरुद्धाव्यभिचारित्वमुद्भाव्यते । किन्तर्हि पुरुषातिशयप्रतिक्षेपसाधनानि वस्तु
बलायातानि न सन्त्येवेत्यनेन व्याजेन कथ्यते । न हि वस्तुबलायातं पुरुषातिशयं
निराकर्त्तृ किंचित् साधनमस्ति ।

ननु चेदमस्ति विवक्षितः पुरुषो नातिशयवान् बुद्धिमत्त्वात् । इन्द्रियवत्वात् ।
व
चनात् पुंस्त्वात् । रथ्यापुरुषवदिति ।

अत आह । बुद्धीन्द्रियेत्यादि । बुद्धिश्चेन्द्रियं च उक्तिश्च पुंस्त्वं चेति द्वन्द्वः ।
आदिशब्दात् प्राणादिमत्त्वादि । पुरुषातिशयनिराकरणसाधनं यत्तु वर्ण्ण्यते ।
तत्सर्वं प्रमाणाभं प्रमाणाभासमनैकान्तिकमिति यावत् । किं कारणं । विपक्ष
वृत्तेः सन्देहेन सर्वस्य शेषवत्त्वात् । न हि शेषवत इत्यनैकान्तिकत्वात् । यथार्थेत्य
वि
परीता गतिरनुमेयप्रतिपत्तिरस्ति ।

यत्त्वित्यादिना व्याचष्टे । यत्तु पुरुषातिशयप्रतिक्षेपसाधनन्तत्त्वगमकमेवेति
सम्बन्धः । तत्पुनः साधनं । बुद्धीन्द्रिययोगादित्यादि । कस्मादगमकमित्याह ।
प्रतिक्षेपेत्यादि । प्रतिक्षेपश्च सामान्यं च प्रतिक्षेपसामान्ये । तयोः साधने
तयोरयोगात् । तथा हि । बुद्धिमत्त्वादिना साधनेन नास्ति
पुरुषातिशय इति
प्रतिक्षेपो वा साध्येत । यद्वा योसौ पुरुषातिशयः स रथ्यापुरुषैः समान इतीतर
पुरुषसामान्यं साध्येत ।

तत्र न हीत्यादिना प्रतिक्षेपसाधनस्याभावमाह । न ह्यतीन्द्रियेष्वर्थेष्व
तद्दर्शिनोतीन्द्रियार्थादर्शिनः प्रतिक्षेपः सम्भवति । किं कारणं । सतामप्येषा
मतीन्द्रियाणामर्थानामर्वाग्दर्शनस्य्आज्ञानात् । तस्मान्ना
दर्शनमात्रात्प्रतिक्षेप इति
भावः ।

नापि विरुद्धविधानात् पुरुषातिशयस्य प्रतिक्षेपः यस्मादत एवातीन्द्रियत्वादेव
पुरुषातिशयस्य बुद्धित्वादिना हेतुना । द्विविधस्यापि विरोधस्यासिद्धेः । अविरो
धिना च वक्तृत्वादिना पुरुषातिशयस्यैकत्र सम्भवाविरोधादित्युक्तं प्राक् ।

[p. 584 ]

[p. 206a ] नापीत्यादिना सामान्यसाधनस्याभावमाह । नापीतरे
णार्वाग्दर्शिना पुरुषेण
तस्यातिशयवतः सामान्यसिद्धिस्तुल्यतासिद्धिः । किं कारणं । अतीन्द्रियदर्शनादि
लक्षणस्य विशेषस्य यो सम्भवस्तस्य ज्ञातुमशक्यत्वात् । ईदृशेषु च परसन्तान
वर्त्तिषु पुरुषमात्राप्रत्यक्षेष्वतीन्द्रियार्थदर्शनादिषु । या काचिदसम्भवप्रमाधन्यनुप
लब्धिरुपादीयते । तस्या अनुपलब्धेः प्रागेव हेतुत्वप्रतिक्षेपात् ।

किं च । पुंस्त्वादि
साम्येपि यथास्वं संस्कारात् कस्यचित् प्रज्ञामेवादेरति
शयदर्शनात् तथान्यस्याप्यतिशयस्य सम्भाव्यत्वात् । तस्मात् सम्भवद्विशेषाः पुरुपा
सम्भवद्विशेषे चेतरपुरुषसामान्यासिद्धेरित्यप्युक्तं प्राक् ।

तस्माच्छेषवदनुमानमेतद् वक्तृत्वाद्यसमर्थ पुरुषातिशयासम्भवप्रतिपादनाय ।
विपक्षवृत्तेरदर्शनेपि ।

यदि नाम विपक्षे पुरुषातिशये वक्तृ
त्वादेर्वृत्तिनं दृश्यते । तथापि वाधका
भावेन व्यतिरेकस्य सन्देहादसमर्थ । अपि चैवंवादिन इति नास्त्यतीन्द्रियार्थदर्शी
पुरुष इत्येवंवादिनो जै मि नी याः स्वमेव वादमिति कथचिदतिशयवतो जै मि
न्यादेः सकाशाद् वेदार्थगतिर्भवतीति पुरुषातिशयाभ्युपगमवादं पुनर्नास्त्यतीन्द्रि
यार्थज्ञः पुरुषः कश्चिदित्यनया स्ववाचा बिधुरयन्ति
बाधन्तेऽतिशयवत्पुरुषप्रति
क्षेपेण वेदार्थगतेरसम्भवात् । तथा हि । अयमर्थोऽस्माकन्नायमर्थ इति स्वय
म्वैदिकाः शब्दा न वदन्ति । तेनाग्निहोत्रशब्दानां योभिमतोर्थः स कल्प्यो भवेत्
पुरुषै र्मी मां स कैः । तच्च नास्ति । यतस्ते हि पुरुषा रागादिसंयुता रागादि
युक्ताः । ततो न तत्कल्पितोऽर्थः प्रमाणं ।

अथ तस्य वेदार्थस्य कश्चि ज्जै मि न्या दि
रेव वेता कल्प्येत । तत्रैकपुरुषो

[p. 585 ] भिमतस्तत्ववित् । वेदार्थतत्त्वज्ञो नान्यः पुरुष इति किंकृतः । नात्र किञ्चित्
कारणमस्ति मी मां स क स्य पुरुषत्वाविशेषात् सर्वो वा वेत्ति । न वा कश्चि
दिति भावः ।

अथ पुरुषत्वादिसाम्येप्यसाधारणशक्तियुक्तो वैदिकानां शब्दानामतीन्द्रि
यैरर्थेः सह सम्बन्धस्य वेता कश्चिज्जै मि न्यादिः कल्प्यते । तदा तद्वज्जैमि
न्या
दिवत् । पुंस्त्वे पुरुषत्वे तुल्योपि कथमपीति निर्निमित्तमन्योपि कश्चिज्ज्ञानी ज्ञाना
तिशयवान् । कस्मान्न वो न युष्माकमभिमतो जै मि न्या दिवदन्योपि ज्ञानवान्
प्रसज्यत इति यावत् ।

नेत्यादिना व्याचष्टे । एत आगच्छत भवन्तो ब्राह्मणा अयमस्माकमर्थो भव
द्भिर्ग्राह्यो नान्य इत्येवंवैदिकाः शब्दा न विक्रोशन्ति न कथयन्ति येन तेभ्योर्थ
गतिः स्यात् ।
केवलमित्यवधारणे । अनभिव्यक्तार्थविशेषसंसर्गा एव श्रुतिं श्रोत्र
विज्ञानमभिपतन्त्यारोहन्ति । अनभिव्यक्तोर्थविशेषेण सह संसर्गः सम्बन्धो
येषामिति विग्रहः । तत्राज्ञातार्थसम्बन्धेषु शब्देषु श्रुतिमभिपतत्स्वेकः पुरुषः स्वयं
कञ्चिदर्थ स्वेच्छानुरूपं कल्पयत्यन्योपि पुरुषोपरमर्थं कल्पयतीत्यनिर्ण्णय एव
पदार्थस्य ।

[p. 206b ]

स्वाभाविकः शब्दानामर्थसम्बन्धस्तेनैकार्थप्रतिनियमो भविष्यतीत्याह ।
नेत्याह । न च कश्चिच्छब्दानां स्वभावप्रतिनियमः स्वभावेन प्रकृत्यार्थैस्सह सम्बन्धो
येनानेकार्थकल्पनायामपि केवलं समयवशात् तन्तमर्थमाविशन्तो वाच्यत्वेनोपा
ददाना दृश्यन्ते । तेषाम्वैदिकानां शब्दा
नां कश्चित् तत्त्वमाचष्टे नापर इति न
न्याव्यमिति सम्बन्धः । कीदृशानामविदितार्थनियमानां । अविदितोर्थनियमो
येषामिति विग्रहः । किं कारणम् । अत्यक्षावेशात् । अतीन्द्रियस्य स्वर्गादि
साधनस्यार्थस्य विषयत्वेनात्मसात्करणात् । न ह्यतीन्द्रियार्थस्य शब्दस्यार्थनियम
मर्वाग्दिर्शनः शक्तो ज्ञातु । तत्राविद्वानेव । रागादिदोषोपप्लुतः । क
श्चिज्जै
मि निः श व र स्वा मी वा । तेषां शब्दानान्तत्त्वमाचष्टे । अस्यायमेवार्थ इति

[p. 586 ]नापरः । अपरोपि पुरुषो जै मि न्याद्यविशिष्टो न तत्त्वमाचष्ट इति भेदव्यवस्थानं
न न्याय्यमयुक्तित्वात् ।

अथ कुतश्चिदनिर्देश्यरूपाद् बुद्धीन्द्रियादीनाम् । आदिशब्दादभ्यासस्या
तिशयात् कारणात् स एव जै मि नि प्रभृतिर्वेदार्थम्वेत्ति नापरः प्राकृतः पुरुष
इ
तीष्यते । तदा तस्य जै मि नि प्रभृतेः कुतोयमतीन्द्रियज्ञानातिशयः । अतीन्द्रियस्य
वेदार्थतत्त्वस्य ज्ञानातिशयोन्यैरविदिततत्त्वैरविशिष्टस्य ।

भवतु वा जै मि नि प्रभृतिः पुरुषोतीन्द्रियार्थस्य वेत्ता । तथा जै मि न्यादि
वदन्योपि पुरुषातिशयो बौ द्धा द्य भिमतो देशकालस्वभावविप्रकृष्टानामर्थानां
द्रष्टा । किमसम्भवी । कस्मादवि
द्यमानो दृष्टो येन प्रतिक्षिप्यते । सोप्यती
न्द्रियार्थदर्श्यस्त्वितीष्यतां । न चेदभिमतोपि जै मि न्यादिर्मा भूत् । यतो न हि
तत्प्रतिक्षेपसाधनानि । बौ द्धा द्यभिमतपुरुषातिशयप्रतिक्षेपसाधनानि पुरुषत्वा
दीनि कानिचित् सन्ति । यानि नैनम्वेदार्थविवेककारिणं जै मि नि प्रभृतिं
नोपलीयन्ते । न विषयीकुर्वन्ति । किन्तूपली
यन्त एव । तेषामपि पुरुषत्वा
दियोगात् ।

अथ पुरुषत्वादिसाधनसम्भवेपि जैमिन्यादेर्विशेष इष्यते । तदा यथायमती
न्द्रियवेदार्थविवेचनलक्षणे विशेषोस्य जैमिनिप्रभृतेरिष्टः । तत्साधनसम्भवेपीति ।
तस्यातीन्द्रियार्थदर्शिपुरुषप्रतिक्षेपसाधनस्य पुरुषात्वादेः सम्भवेपि । तथान्यस्यापि
पुरुषस्यातीन्द्रिया
र्थदर्शनं स्यादित्यनभिनिवेश एव भवतां मी मां स का नां
युक्तः ।

नातीन्द्रियार्थदर्शीति कृत्वा जै मि नि प्रभृतेर्वेदार्थज्ञानमिष्टमपि तु । यस्य
वाक्यं प्रमाणसम्वादि । स पुरुषो वेदार्थविद् यदीष्यते ।

जै मि नि प्रभृतेरेव च वेदार्थविवेचनं कुर्वतो वचनं प्रमाणसम्वादीति परो
मन्यते ।

[p. 207a ] नेत्या द्या चा र्यः । नेदमुत्तरं युक्तं य
स्मान्नह्यत्यन्तपरोक्षेषु वेदार्थेषु स्वर्गा
दिसाधनत्वेषु प्रमाणस्यास्ति सम्भवः ।

[p. 587 ]

स्यादेतदित्यादिना व्याचष्टे । न वयं पुरुषप्रामाण्याः कस्यचिज्जैमिन्यादे
र्वेदव्याख्यानमभिनिविष्टाः । किन्तर्हि । प्रमाणसम्वादाद् व्याख्यानम
भिनिविष्टाः । एतदेव व्यनक्ति । बहुष्वपि वेदव्याख्यातृषु मध्ये । यो वेदस्य
व्याख्याता । यथा व्याख्यातेर्थे प्रमाणं प्रत्यक्षा
दिकं संस्यन्दयति योजयति स
तादृशो व्याख्यातानुमन्यतेङ्गीक्रियते नान्य इति ।

तन्नेत्यादिना प्रतिषेधति । धर्माधर्मावदृष्टं । आदिशब्दात् स्वर्गादिसाधक
त्वेष्वतीन्द्रियेषु प्रत्यक्षादिप्रमाणान्तरावृत्तेः । न वेदार्थे कस्यचित् प्रमाणसम्वा
दि वचनं । यस्मात् तदसम्भवादेव हि । अत्यन्तपरोक्षे प्रत्यक्षादिप्रमाणस्यासम्भ
वादेव हि । त
त्प्रतीत्यर्थन्तस्यातीन्द्रियस्य प्रतीत्यर्थम्आगमः उपयाच्यते प्रार्थ्यते ।
अन्यथेति यद्यागमगम्येप्यर्थे प्रमाणान्तरसम्वादादेवार्थनिश्चयस्तदा सत्यपि तस्मि
न्नागमे तद्गम्येर्थे यदि प्रमाणान्तरस्यावृत्तिः स्यात् । तदा प्रमाणान्तरावृत्ता
वागमात् केवलादप्रतिपत्तेः । ततश्चेति प्रमाणान्तरात्केवलादित्यागमरहितार्थ
प्रतिपत्तेरसा
धनमेवागमः स्यात् । प्रमाणान्तरभावाभावाभ्यामेवार्थप्रतिपत्तेर्भावा
भावात् । केवलादागमनिरपेक्षादन्यतोपि प्रत्यक्षादेः प्रमाणादतीन्द्रियेर्थे प्रतिपत्तिः
किन्त्वागमसहितात् प्रत्यक्षादेरतीन्द्रियार्थप्रतिपत्तिरिति चेत् ।

कथमिति सि द्धा न्त वा दी । कथमतीन्द्रियश्च नाम स्वर्गादिसिद्ध्युपायः
प्रत्यक्षादिविषयश्च विरोधा
त् ।

स्यान्मतं । नैवात्यन्तपरोक्षेर्थे प्रत्यक्षादीनां साधकत्वं किंन्तु ते पुनः प्रत्यक्षा
दयः स्वविषयेप्यात्मीये विषयेप्य्आगममपेक्ष्यैव साधकाश्चेत् तथा चागमस्यैव
प्रामाण्यमिति परो मन्यते ।

अनागमेत्यादि सि द्धा न्त वा दी । नास्मिन्नागमोस्तीत्यनागमोग्न्यादिप्रत्ययो
धूमादेर्लिङ्गान्न स्यात् ।

[p. 588 ]

नेत्यादि परः । न वै आगमेतीन्द्रियेष्व
र्थेषु प्रवृत्ते प्रत्यक्षादिप्रमाणमागमवि
षयेन्विष्यते । येनायन्दोषः । स्यात् ।

ततश्च केवलात् प्रतिपत्तेरसाधनमेवागमः स्यादिति । किन्तु सैवागमस्या
तीन्द्रियेष्वपि प्रवृत्तिर्न ज्ञायते । तेनागमप्रवृत्तिः प्रत्यक्षादिकमपेक्षत इति चेत् ।

स्वयमित्यादिप्रतिवचनन्तदास्य प्रत्यक्षादेः स्वयमतीन्द्रियार्थप्रसाधने सम
र्थस्य तदागमो
पधानन्तस्यागमस्योपधानं सन्निधानं प्रत्यक्षादेः कमतिशयं पुष्णाति
येनागमप्रवृत्तिमतीन्द्रियेर्थे ज्ञापयति ।

अथातीन्द्रिये प्रत्यक्षाद्यसमर्थं । ततो समर्थन्तु प्रत्यक्षादि आगमप्रवृत्ति
मपि नैव साधयिष्यति यतो यथा स्वर्गादिसाधकमतीन्द्रियन्तथा सा चातीन्द्रिये
[p. 207b ] णार्थेन सम्बद्धा आगमप्रवृत्तिरतीन्द्रिया । कथम
न्येन प्रत्यक्षादिना सिद्धा । नैव
सिद्धा । येन तदर्थं प्रत्यक्षादिरन्विष्यत इति यत्किञ्चिदेतत् ।

बहुष्वपि व्याख्यातृषु यः प्रमाणं प्रत्यक्षादिकं संस्यन्दयति तस्य भाषितं गृह्यत
इति ब्रुवतो पौरुषेयत्वादागमलक्षणादन्यश्चैवमागमलक्षणं स्यात् । एतदेवाह ।
तथा हीत्यादि । यस्य पुरुषस्य वचनं प्रमाणसम्वादि । तत्कृतन्तेन पुरुषेण संस्कृतं
वच
आगम इति प्राप्तं । वचनस्य च संस्कारस्तदर्थस्य प्रमाणानुगृहीतत्वख्यापनं ।
इदन्तदन्यदागमलक्षणं । तथा च निरर्था व्यर्थाऽपौरुषेयता आगमलक्षणत्वेनेष्टा ।

तुल्येत्यादिना व्याचष्टे । यश्च प्रमाणसम्वादिवचनेन पुरुषेणार्थः कल्पितो
यश्चेतरेण तयोरर्थयोस्तुल्येप्यपौरुषेयत्वागमवादे सति प्रमाणबलादागमस्यापौ

रुषेयस्यापि क्वचिदर्थे प्रमाणसम्वादिन्य्आगमत्व इष्यमाणेऽग्निहोत्रादिवाक्यानां
प्रमाणसम्वाद आगमलक्षणं स्यात् । नापुरुषक्रिया । अपौरुषेयत्वमागमलक्षणं
न स्यात् । किङ्कारणं । तस्या अपुरुषक्रियाया अभिमताऽनभिमतेषु पुरुषोप
दिष्टेषु सर्वार्थेषु तुल्यत्वेपि प्रमाणेनाबाधनात् प्रतिपत्तेरिष्टत्वात् ।

[p. 589 ]

एतदुक्तम्भवति ।
प्रमाणसम्वादित्वेनागमार्थप्रतिपत्तेरिष्टत्वादित्यर्थः । तद्
भावेप्यपौरुषेयत्वभावेपि तुल्येन्यत्राप्रमाणसम्वादिन्यर्थे प्रतिपत्तेरनिष्ठत्वात् प्रमाण
सम्वादो वचनानामागमलक्षणं स्यात् ।

यदि चात्यन्तपरोक्षेर्थेऽनागमज्ञानसम्भव आगमनिरपेक्षस्य ज्ञानस्य सम्भवः ।
तदातीन्द्रियार्थवित् कश्चिदस्तीति स्वमभिमतम्भवे
त् ।

यदि पुरुषस्य जै मि न्या देर्वेदार्थमाख्यातुः परोक्षेर्थे स्वर्ग्गादिसाधनोपाये आग
मानपेक्षं ज्ञानयाथातथ्यं ज्ञानस्यावैपरीत्यमिष्यते । तदा जै मि न्यादिवदन्येपि
पुरुषाः संत्यतीन्द्रियार्थदृश इतीष्टं स्यात् ।

स्यादेतत् । नातीन्द्रियमर्थं प्रत्यक्षतो जानात्यपि त्वनुमानेन ज्ञात्वोपदिश
तीति ।

तन्न । यतः । प्रत्यक्षपूर्वकाणामनुमानादीनाम
सम्भवात् । कदाऽतद्दर्शने
तेन प्रत्यक्षेणातीन्द्रियस्यादर्शने । प्रत्यक्षेत्यादिनैतदेव स्पष्टयति । तेष्वतीन्द्रि
येष्वर्थेषु प्रत्यक्षावृत्तेः कारणात् प्रत्यक्षपूर्वकाणां प्रमाणान्तराणामसम्भवात् ।

अतदालम्बनं प्रतीयत इति तस्य प्रत्यक्षादेरालम्बनम्विषयः । न तदालम्बन
मतदालम्बनं प्रत्यक्षाद्यविषयन्तस्य प्रतीयते निश्चयार्थमाग
मोन्विष्यत इत्यध्या
हारः । प्रमाणान्तरस्य त्वनुमानादेरतीन्द्रियेर्थे वृत्तिः प्रत्यक्षमतीन्द्रियविषय
मन्वाकर्षति साधयति । प्रत्यक्षपूर्वकत्वादनुमानादेः । इति हेतोः पुरुषातिशयो
तीन्द्रियाणामर्थानां द्रष्टा मी मां स कै रनिवार्यः स्यात् । निवारितश्च । तस्मान्ना
स्त्यतीन्द्रियेर्थे प्रमाणान्तरवृत्तिः ।

अत एवेति प्रमा
णान्तरावृत्तेरेवागमस्य वेदस्य्आतीन्द्रिये स्वर्गादिसाधनत्व- [p. 208a ]
लक्षणेर्थविशेषे या वृत्तिस्तस्या अनिश्चयात् । अयं जै मि नि रन्यो वा श ब र स्वा

[p. 590 ]म्यादिः पुरुषः । स्वयमिति परोपदेशनिरपेक्षः । वेदस्यार्थं न वेत्ति । रागादिमान्
यतः । रागादिमत्त्वमपरिज्ञानकारणं । अन्यतोपि न वेत्ति वेदस्यार्थन्तस्या
प्यस्य पुरुषस्य रागादिमत्त्वात् । वेदोपि स्वयमर्थं न वेदयति
न प्रकाशयति । तेन
वेदार्थस्य कुतो गतिः । नैव गतिरस्ति । यस्मात् सर्व एव हि पुरुषोनतिक्रान्तो रागा
दिदोषकृतो विप्लवो भ्रान्तिर्यस्येति विग्रहः । तमिति वेदस्यातीन्द्रियार्थप्रति
नियममयमेवास्यार्थो नायमित्येवं न वेत्ति स्वयं । नाप्येनं रागादिमन्तं पुरुषमन्यः
पुरुषो वेदयति तस्याप्यन्यस्य तुल्यप्रसंगतः । रागादिमत्त्वेन तस्याप्यज्ञत्वादित्यर्थः ।

यतो न ह्यन्धेन स्वयममार्गज्ञेनाकृष्यमाणोऽन्धः पन्थानं प्रतिपद्यते । नापि स्वयमुप
देशनिरपेक्षो वेदः स्वार्थं प्रकाशयति । कुतः । उपदेशवैयर्थ्यप्रसंगात् । जै मि
न्या दि व्याख्यानस्य निष्फलत्वप्रसंगात् ।

तत्तस्मादयमपरिज्ञातार्थो वेदाख्यः शब्दगडुः । घाटामस्तकयोर्मध्ये मांसपिण्डो
गडुरुच्यते निष्फलत्वात् । तद्वद्वैदिकोपि शब्दोऽपरिज्ञाता
र्थत्वेन निष्फलत्वात् ।
गडुरिव गडुः । एवमिति किमस्यायमर्थोथवायमिति संशयात् तदभिप्रसन्नस्य शल्य
भूतो दुःखहेतुरतस्तमंगीकृतवेदम्पुरुषं दुःखमासादयति स्थापयति । कीदृशोऽसद्द
र्शनमेव स्नायुः शिरा । तेनोपनिबद्धस्तत एव केनचित् कारुणिकेनाप्यपनेतु
मिच्छता दुरुद्धर इत्युपहसति ।

तेनेत्यपरिज्ञातार्थत्वेन्आग्निहोत्रञ्जु
हुयात् स्वर्गकाम इति श्रुतौ वेदवाक्ये खादे
च्छ्वमांसमित्येष नार्थः किन्त्वन्योभिमतोर्थ इत्यत्र का प्रमा । नैव किञ्चित् प्रमाणं ।

[p. 591 ]

क्वचिदित्यादिना व्याचष्टे । अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकाम इत्यादि
वाक्यस्य क्वचिदपि वाच्यत्वेनाभिमतेर्थे प्रत्यासत्तिरहितस्यानभिमतेर्थे विप्रकर्ष
रहितस्य वास्तवस्य सम्बन्धस्य निराकरणादुभयाभावः । भूतविशेषेग्नौ य
थाभि
मतमिति मन्त्रादिपूतं घृतादि प्रक्षिपेदित्ययमर्थो न पुनः श्वमांसं खादेदित्ययमर्थ
इति नातिशयम्पश्यामः ।

नन्वयं यथोक्तः । सर्वत्र पौरुषेयेप्यागमे समानः प्रसङ्गः । तमेव दर्शयन्नाह ।
परोक्षो दैशिको वक्ता । येषाम्वचनानामागमानान्तानि तथोक्तानि । तेषामर्थं
यथाभिप्रायमिति यथा दैशिकाभिमतः । इदानीन्तना अ
दृष्टदैशिकाः पुरुषाः
समनुयन्त्यवगच्छन्त्याऽहोस्विद् विपर्ययन्दैशिकाभिप्रायविपरीतमिति नियमाभावात्
सर्वत्र संशय इति मन्यते ।

नेत्यादिना परिहरति । नायं सर्वत्र प्रसंगः । उपदेष्टुरागमस्य प्रणेतुरभिप्राय
प्रकाशनेनेति प्रथमं प्रकाशयतानेन स्वाभिप्रायस्तत्कालसन्निहितेभ्यः श्रोतृभ्यः
कथितोस्य वचनस्यायमर्थ इति ।
तेपि श्रोतारोन्येभ्यः प्रकाशयन्ति तेप्यन्येभ्य [p. 208b ]
इत्याचार्योपदेशे पारम्पर्यस्य सम्भवात् । न ह्ययमभिप्रायकथनलक्षणो वैदिकानां
शब्दानामदैशिकानामित्यपौरुषेयाणां सम्भवति दैशिकस्याभावात् ।

इतश्च पौरुषेयेषु यथा प्रसिद्धार्थसम्भवो यस्मादागमस्य प्रणेता लोको मया
बोधनीय इति लोकप्रत्यायनाभिप्रायश्च ब्रुवाणो लोके यस्मिन्नर्थे शब्द
स्य संकेत
स्तस्य प्रसिद्धिमनुपालयति रक्षत्यन्यथा विफलन्तस्य प्रकाशनं स्यात् । ततोपि
लोकप्रसिद्धसंकेतानुपालनादपि तदर्थसिद्धिः स्यात् । पुरुषप्रणीतस्यागमस्यार्थ
सिद्धिः स्यात् । अपिशब्दात् पूर्वोक्ताच्च सम्प्रदायसम्भवात् । नापौरुषेयाणां
शब्दानां यथोक्तेन प्रकारेणार्थसिद्धिः । किं कारणं । तत्र वैदिकेषु शब्देषु कस्यचित्
पुंसः समीहाभआ
वात् । वचनहेतोर्विवक्षाया अभावात् । एवन्तावत् संप्र
दायादिसम्भवेन पौरुषेयस्यागमस्यार्थपरिज्ञानसम्भवात् तुल्यप्रसंगता नास्तीत्यु
क्तम् ।

[p. 592 ]

अधुना न्यायानुसारेणैव पौरुषेयाणामर्थनिश्चयो भवतीत्याह । अपि चेत्यादि ।
न्यायमेव युक्तिमेवानुपालयन्तः पण्डिताः प्रेक्षापूर्वकारिणो बौ द्धा हेयादिषु संघ
टन्ते । हेयस्य साश्रयस्य त्या
गाय । उपादेयस्य साश्रयस्योपादानाय प्रवर्त्तन्ते ।
तत्र हेयं दुःखमुपादेयो मोक्षः । तयोराश्रयो यथासंख्यं कर्मक्लेशास्तत्त्वज्ञानञ्च ।

एतदुक्तम्भवति । अनेकार्थत्वसम्भवेपि शब्दानां युक्तियुक्तं पुरुषार्थोपयो
गिनमेवागमार्थन्निश्चिन्वन्ति सौ ग ता न परोपदेशमात्रेण । ततोयमदोष इति
।

तदेवाह । न प्रवादमात्रेणेति । न बृद्धानां प्रवाद
मात्रेणेति न समानः
प्रसंगः । तच्च न्यायानुपालनपूर्वकमेवागमे प्रवर्त्तनं यथाऽवसरं प्रतिपादयिष्यामः
पश्चात् ।

यदि न्यायानुपालनेनागमार्थनिश्चयोऽत्यन्तपरोक्षे तर्ह्यागमार्थे निश्चयो
न स्यादित्याह । नन्वित्यादि । लोकसन्निवेशादिरिति भाजनलोकस्य पृथि
व्यादेः सन्निवेशादिः । यथोक्तं ।

तत्र भाजनलोकस्य सन्निवेशमुशन्त्यधः ।

लक्षषोडशकोद्बेधमसंख्यम्वायुमण्डलमित्यादि ।312

Abhidharmakośa, ch. 3

आदिशब्दात् । दानहिंसादिचेतनानामिष्टानिष्टफलदानादि ।

देशस्वभावादिविप्रकृष्टत्वादयुक्तिविषयोप्यर्थः प्रतिपद्यते भवद्भिर्बौद्धैः ।
कुतः । सम्भवनीयपुरुषवचनात् । यस्य प्रत्यक्षानुमानगम्येर्थे वचनमवि
सम्वादि । तस्य तृतीयस्थाने वचनं सत्यार्थत्वेन सम्भाव्यते । तस्मात्
सम्भावनी
यात् पुरुषवचनादर्थः प्रतिपद्यते । तथा च न न्यायानुपालनपूर्विकाऽगमार्थे प्रवृत्ति
रिति समान एव प्रसंग इति मन्यते ।

नेत्यादिना परिहरति । नात्यन्तपरोक्षोर्थः पुरुषवचनात् प्रतिपद्यते । किं कार
णम् । अप्रत्ययात् तद्विषयप्रमाणाभावेनानिश्चयात् । प्रत्यक्षादिविषये सम्वादा
[p. 209a ] दत्यन्तपरोक्षेपि सम्वादो निश्चीयत इत्यपि
मिथ्या यतो न हि क्वचित् प्रत्यक्षा

[p. 593 ]दिविषये प्रमाणसम्वादादस्खलितो दृष्ट इति कृत्वा सर्वन्तदुपदिष्टमयुक्तिगम्यमपि
तथा भवति । किं कारणं । तत्प्रवृत्तेरित्यादि । तस्य पुरुषातिशयस्य वचनप्रवृ
त्तेरविसम्वादेन व्याप्त्या सिद्धेर्विपर्यये बाधकप्रमाणाभावात् । ननु भवतापि ।

प्रत्यक्षेणानुमानेन द्विविधेनाप्यबाधनम् । १ । २१८ इत्यादिनैकदेशावि
सम्वा
दनमागमलक्षणमिष्टमिति ।

अत आह । अगत्या चेत्यादि । प्रमाणगम्यार्थाविसम्वादेनात्यन्तपरोक्षेप्यवि
सम्वादिवचनमितीदमागमलक्षणमगत्येष्टमागमात् प्रवृत्तौ वरमेवं प्रवृत्त इति ।
नातो यथोक्तादागमादतीन्द्रियार्थनिश्चयस्तस्याप्रामाण्यात् । तदिति तस्मान्न
प्रमाणमागम इत्युक्तं प्राक् ।

तदेवमपौरुषेयाणां शब्दानामर्थज्ञानन्नाचा
र्यसंप्रदायात् । दैशिकस्याभावात् ।
न युक्तेस्सकाशादत्यन्तपरोक्षेर्थे प्रमाणाप्रवृत्तेः । नापि लोकादर्थप्रतीतिर्लोक
प्रत्यायनाय प्रयोगाभावेन लोकसंकेतानुसरणायोगादिति । तत्रापौरुषेयेषु शब्दे
ष्वर्थानामप्रतिपत्तिरेव न्याय्या । तत्रापि वैदिके शब्दे प्रसिद्धो लोकवादो यथा
ग्न्यादि शब्दाद् दाहपाकादिसमर्थेर्थे प्रवर्त्तन्त इत्यादि ।

यो लोकव्यवहारस्स चेद् वेदार्थप्रतिपत्तिहेतुः ।

उत्तरमाह । तत्रेत्यादि । तत्र लोकेऽविद्यात्वे कः पुरुषोतीन्द्रियार्थदृक् ।
येनातीन्द्रियार्थदृशाऽनेकार्थेषु शब्देष्वेकार्थप्रतिनियमाभावादाशंक्यमानार्थविशेषेषु
वैदिकेष्वर्थोयमतीन्द्रियो विवेचितो विभक्तोयमेवास्यार्थो नायमिति । नैव
तादृशः कश्चिदस्ति ।

न हीत्यादिना व्याचष्टे । न ह्ययं लोकव्य
वहारोपौरुषेयादकृतकाच्छ

[p. 594 ]ब्दार्थसम्बन्धाद् भवति । किन्तर्हि । अभिप्रायकथनलक्षणात् समयात् ।
किमिव । स्वशास्त्रकारेत्यादि । स्वशास्त्रकाराणां पा णि नि प्रभृतीनां समयात्
संकेतात् । तत्समयानुसारिणां पा णि नी या दीनां वृद्धिगुणसंज्ञादिव्यवहारवत् किं
कारणम् । उपदेशापेक्षणात् ।

यदि हि लौकिकोपि व्यवहारो निसर्गसिद्धः स्यात् तदा प
रोपदेशन्नापेक्षेत ।
न च यथा सामयिकात् सम्बन्धादुपदेशापेक्षादर्थप्रतीतिस्तथाऽपौरुषेयादपि
सम्बन्धादुपदेशापेक्षादेव वेदार्थप्रतीतिः । यतो न ह्यपौरुषेये तस्मिन् वैदिके
शब्दार्थसम्बन्धे परोपदेशो युक्तः । किङ्कारणं । तस्य वेदार्थस्य केनचिदपि
पुरुषेणाज्ञानादज्ञानां च वेदार्थस्यातीन्द्रियत्वात् । तदुक्तं ।

श्रेयः साधनता ह्येषान्नि
त्यम्वेदात् प्रतीयते ।

ताद्रूप्येण च धर्मत्वन्तस्मान्नेन्द्रियगोचरः । श्लो० चो० १४

श्रेयो हि पुरुषप्रीतिः सा द्रव्यगुणकर्मभिः ।

चोदनालक्षणैः साध्या तस्मात्तेष्वेव धर्मतेति । श्लो० चो० १९१

ऐन्द्रियकत्वे तु वेदार्थस्याभ्युपगम्यमाने स्वयमुपदेशमन्तरेण वेदार्थस्य प्रतीति
[p. 209b ] प्रसङ्गात् । रूपादिवत् । यथा रूपादीनामैन्द्रियकत्वादुपदेशमन्तरेण प्रतीतिस्तद्वत् ।

अथातीन्द्रियेपि वेदार्थे निश्चयार्थमु पदेशोऽभ्युपगम्यते । तदोपदेशे च ।
वेदार्थोपदेष्टॄणां पुंसां स्वतन्त्राणामिति रागाद्यभिभवेन सम्यग्ज्ञानाभावाद् यथेच्छं
प्रवृत्तानां यथातत्त्वमुपदेशेनाविसम्वादस्यासिद्धेरनाश्वासो न निश्चयो वेदार्थे । न
ह्यज्ञा यथातत्त्वमुपदेष्टुं समर्था इति । न पुरुषाः स्वेच्छयोपदिशन्ति ।

किन्तु वेदवद् वेदव्याख्यानमप्यपौरु
षेयमुपदेशपरम्परायातलक्षणात् संप्रदाया
विच्छेदादागतं । ततो यथोक्ताद् वेदव्याख्यानाद् वेदार्थसिद्धिरिति चेद् । ।

उत्तरमाह । तस्यापीत्यादि । तस्यापि वेदव्याख्यानस्य शब्दात्मकत्वे शब्द
स्वभावत्वे वेदेन तुल्यः पर्यनुयोगः । कथमस्यापौरुषेयस्य वेदव्याख्यानस्यार्थो
विदित इति कुतोस्माद् वेदार्थनिश्चयः । पौरुषेये त्वागमे नायन्दोषो
यतः पुरुषो हि

[p. 595 ]स्वयं समितानां संकेतितानां शब्दानामर्थं शृङ्गग्राहिकायापीत्यस्य शब्दस्यायमर्थ
इत्यनेन तावदबुधमज्ञं पुरुषं बोधयेदित्यस्ति पौरुषेयाणां शब्दानामर्थगतावर्थ
ज्ञाने उपायो नापौरुषेयाणां । तथा ह्यपौरुषेयस्तु शब्दो नैवं करोति यथायं
ममार्थो रागादिमता ग्राह्य इति । न चास्यापौरुषेयस्य शब्दस्य कश्चि ज्जै मि
न्या
दी रागादिमान् क्वचिदतीन्द्रियेर्थे सम्बन्धनियमं ज्ञातुमीशः शक्त इति ।
अप्रतिपत्तिरेव तदर्थस्य वेदार्थस्य ।

अपि च । भवतु नामापौरुषेयो वेदस्तद्व्याख्यानञ्च तथापि रागादिमता
पुरुषेण पुरुषायोपदिश्यमानमनष्टसंप्रदायमेवाद्यत्वेप्यनुवर्त्तत इति अत्रापि
प्रमाणाभावात् समयः शपथादिः शरणं । आगमभ्रंशकारिणामित्यादिना संप्र
दाय
विच्छेदेन रचनान्तरसम्भवमेव समर्थयते । आगमभ्रंशकारिणां पुंसामन्यथा ।
पूर्वरचनावैपरीत्येन रचनादर्शनादिति सम्बन्धः । अन्यथा रचनायां कारणमाह ।
आहोपुरुषिकयेत्यादि । आहोपुरुषिकयेत्यहंमानित्वेन । यथा सां ख्य नाशक
मा ध वे न सांख्यसिद्धान्तस्यान्यथा रचनं कृतं । तद्दर्शनविद्वेषेण वान्यथा रचना
सम्भवात् ।
यथा म हा या न विद्विष्टानां महायानप्रतिरूपकसूत्रान्तररचनं ।
तत्प्रतिपन्नखलीकरणायेति । तस्मिन् दर्शने यः प्रतिपन्नः पुरुषस्तस्य खलीकारा
यान्यथारचनासम्भवः । तत्प्रतिपन्नखलीकार एव कथं । धूर्तव्यसनेन । व्यसनमि
दन्धूर्त्तानां यत्परः खलीकर्तव्य इति । अन्यतो वा कुतश्चिल्लाभादिकात् ।

अपि चात्र वेदार्थनिर्ण्णये । भवा
न् वे द वा दी । स्ववादानुरागात्कारणात् ।
स्वमेव मुखवर्ण्णं । मुखं वर्ण्णयति शोभयतीति मुखवर्ण्णः । स्वाभ्युपगमस्तं नून
म्विस्मृतवान् । येन रागादिमलिनेभ्यः पुरुषेभ्यो वेदार्थनिर्ण्णयः प्रार्थ्यते ।

पुरुष इत्यादिना मुखवर्ण्णमाचष्टे । यस्मात् पुरुषो रागादिभिरुपप्लुतो
विपर्यस्तोऽनृतमपि ब्रूयादिति कृत्वा नास्य पुरुषस्य वच
नम्प्रमाणमिति । [p. 210a ]

[p. 596 ] तदनृतवादित्वमिहापि वेदार्थसम्प्रदायानुक्रमे । जै मि न्यादिना पुरुषेण क्रियमाणे
किन्न प्रत्यवेक्षते सम्भवति न वेति । यस्मात् स एव पुरुषो रागादिमान् जै मि नि
प्रभृतिर्वेदम्वेदार्थम्वोपदिशन् रागाद्युपप्लवात् कारणादन्यथाप्युपदिशेदिति मिथ्या
र्थाशंका नैव निवार्यते ।

आशंकाकारणान्येव दर्शयन्नाह । श्रूयन्ते हीत्यादि
कैश्चित् पुरुषैर्या ज्ञ व
ल्क्य प्रभृतिभिरुत्सन्नोद्धृतानि । उत्सन्नान्यन्तरितानि सन्ति वेदस्य शाखान्त
राणि । उद्धृतानि स्मृत्वा स्मृत्वा पुनरारचितानि । तानि च यथातत्त्वं स्मृत्वो
द्धृतानीति किमत्र प्रमाणं । इदानीमपि कानिचिद् आ हू र क प्रभृतीनि शाखा
न्तराणि विरलाध्येतृकाणि । स्वल्पाध्येतृकानि 313 ? णि दृश्यन्ते । ते कतिपया
ध्येतारो न समारोप्योपदिशन्ती
ति किमत्र प्रमाणं । यथा विरलाध्येतृकाणि
शाखान्तराणि दृश्यन्ते । तद्वत् प्रचुराध्येतृकाणामपि बहुतराध्येतृकाणामपि
शाखान्तराणां कस्मिंश्चिदित्यतिक्रान्ते काले संसारसम्भवात् । अल्पाध्येतृकत्व
सम्भावनासम्भवात् । तेषां प्रागपि प्रचुराध्येतृकत्वे प्रमाणाभावात् । इदानीन्तर्हि
कथं प्रचुराध्येतृकाणि तानीत्यत आह । पुनरित्यादि ।
पुनः कालान्तरेणाप्त
त्वेन सम्भावितस्य पुरुषस्य प्रत्ययात् प्रामाण्यात् तदन्यासम्भावितपुरुषाध्ययन
वैपरीत्येन संहृतानामध्येतॄणां प्रचुरतोपगमनस्य बाहुल्योपगमनस्य या सम्भावना
तस्याः सम्भवादनिश्चयः ।

किञ्च । ये ते पुरुषा विरलीभूताः शाखान्तराणां प्रतानयितारस्तेषां प्रता
नयितॄणामन्यथोप
देशसम्भवादिति सम्बन्धः । तथा चानाश्वास इत्यभिप्रायः ।
कीदृशानां प्रतानयितॄणां कदाचिदधीतविस्मृताध्ययनानां । अधीतं सद् विस्मृत
मध्ययनं यैस्ते तथोक्ताः । यथाधीतं विस्मृतास्सन्तस्तेऽन्यथापि प्रतानयेयुरित्यर्थः ।
केन कारणेनेत्याह । अन्येषान्तदभिप्रसन्नानामध्येतॄणान्तस्मिन्नध्यापयितरि । या
महत्वसम्भाव
ना । तस्या भ्रंशभयात् । यद्यहमन्यथापि नोपदिशेयं । नूनमेते
मय्याप्तसम्भावनां जहा 314 ? जहतीति । आदि शब्दादाहोपुरुषादिकात् अन्यथोप
देशसम्भवः ।

[p. 597 ]

प्रतानयन्तु नाम तेऽन्यथा । तथाप्यध्येतारो न तथा प्रतिपद्येरन्नित्याह ।
तदित्यादि । तस्य सम्भावितस्य पुरुषस्य प्रत्ययाच्च तदुक्तानां । सम्भावितप्रणे
तृ
पुरुषाभिप्रसन्नानामविचारेण वेदाध्ययनप्रतिपत्तेरन्यथासंप्रदायसम्भवः । पुरुष
प्रामाण्यात् प्रवृत्तिमेव साधयन्नाह । बहुष्वप्यध्येतृषु मध्ये सम्भावितात् पुरुषाद्
बहुलं लोके प्रवृत्तिदर्शनात् ।

ननु सम्भावितात् प्रतिपत्तौ सम्वाद एवेत्यत आह । ततोपि सम्भावितात्
पुरुषात् कथञ्चित् केनचित् कारणेन सम्भा
वना भ्रंशभयादिना । विप्रलम्भस्य [p. 210b ]
विसम्वादस्य सम्भवात् ।

उपचयहेतुमाह । किंचेत्यादि । परिमिताश्च ते व्याख्यातृपुरुषाश्च तेषां
परम्परामेवात्र वेदव्याख्याने भवतां मी मां स का नां श्रृणुमः । तत्र तेषु मध्ये कश्चिद्
वेदस्य व्याख्याता द्विष्टादीनामन्यतमः स्यात् । कश्चिद् वेददर्शने विद्विष्टः सोन्य
थाप्युपदिशेत् । तथा कश्चिदज्ञः
धूर्त्तो वा । तथा च वेदव्याख्यायामनाश्वासः ।

यत एवन्तस्मान्नापौरुषेयाद् वेदव्याख्यानाद् वेदार्थसिद्धिः । नापि सामयि
कात् सांकेतिकाल्लोकव्यवहाराद्वेदार्थसिद्धिः । लोकस्य रागाद्युपप्लुतत्वात् ।

भवन्तु वा निसर्गसिद्धा वैदिकाः शब्दास्समयनिरपेक्षाः । एवमप्यसामयि
कत्वेभ्युपगम्यमाने । व्यवहारे नानार्थानां गवादिशब्दानान्दर्श
नात् । सर्वत्र वैदि
केपि शब्दे न तदाशंकाऽनिवृत्तेरिति सम्बन्धः । नानार्थाशंकाया अनिवृत्तेरित्यर्थः ।
लौकिकानामेव नानार्थत्वन्न वैदिकानामिति चेदाह । कस्यचिदित्यादि । तस्यापि
वैदिकस्य कस्यचिद प्रसिद्धार्थस्येति यत्र शब्दः प्रसिद्धो नार्थस्तस्याप्रसिद्धस्य वा
स्वरूपेण शब्दस्य । पुनर्व्युत्पत्तिप्रदर्शनेन्आर्थः कल्पनीयः पुरुषैः । त
था च सति
पुनः किं यथा स्थितमेवार्थं पुरुषो वैदिकानां शब्दानामुपदिशति किम्वाविपरीत
मिति सर्वत्र नानार्था शङ्काया अनिवृत्तेः ।

अनिष्टेर्थे प्रयुक्ता अपि वैदिकाश्शब्दा न तत्र प्रतीतिं जनयन्तीत्यप्ययुक्तं ।

[p. 598 ]यतः सर्वेषां शब्दानां लौकिकानां वैदिकानां च यथार्थन्नियोगेपि । वीप्सायाम
व्ययीभावः । यस्मिन् यस्मिन्नर्थे नियोगस्संकेत
स्तस्मिन् सत्यप्यवैगुण्येन तत्र
तत्रार्थे यथासमयं यथासंकेतं प्रतीतिजननात् । न चानिष्टेन्यथाप्रतीतिजननं । यत
इष्टानिष्टयोरर्थयोः प्रत्यासत्तिविप्रकर्षाभावेन प्रतीतजननस्याविशेषात् । तत
श्चाविशिष्टानां सर्वार्थेषु वैदिकानां शब्दानामेकमर्थं किम्विशिष्टमत्यक्षसंयोगं ।
शब्देन सह सम्बन्धो यस्य स
तथोक्तः । अनत्यक्षदर्शिनि । अर्वाग्दर्शिनि पुरुष
सामान्ये को विवेचयेत् । नैव कश्चिद् विवेचयेत् । यतो लोकात् प्रतीतिः स्यात् ।

अपि च । अयं मी मां स कः स्वयमपि न सर्वत्र वेदे प्रसिद्धिमनुसरति । येन
प्रसिद्धाल्लोकप्रवादाद् वेदार्थगतिः स्यात् । किं कारणं । यस्मात् स्वर्गोर्वश्यादि
शब्दश्च । स्वर्गशब्द उर्वर्शी शब्दः । आदिशब्दान्न न्द न व ना
दि शब्दश्चा
रूढार्थस्याप्रसिद्धार्थस्य वाचकोऽनेन वेदवादिना निर्वर्ण्ण्यमानो व्याख्यायमानो
दृष्टः । तथा हि प्राकृतपुरुषातिशायिनो ये पुरुषं विशेषास्तेषां निकेतः स्थानं ।
मानुषातिक्रान्तं सुखमतिमानुषं तस्यातिमानुषस्य सुखस्याधिष्ठानमाश्रयः । नाना
[p. 211a ] प्रकाराण्युपकरणान्युपभोगवस्तूनि यस्मिन् । स नानोपकरणः
स्वर्ग इति लोकप्र
वादः तन्निवासिनी स्वर्गनिवासिन्यप्सरा उर्वर्शी नामेति लोकप्रवादः । तं लोक
प्रवादमनादृत्य मनुष्येष्वेव निरतिशया प्रीतिः स्वर्गः । उर्वशी चारणिः । पात्री
वेत्यादिना । लोकप्रसिद्धादर्थादन्यामेवांर्थकल्पनामयं जै मि न्यादिः कुर्वाणोग्निहो
त्रादिशब्दान्तरेष्वर्थनिर्ण्णये । कथं प्रसिद्धिं प्रमाणयेत् । नैव प्रमाणयेदि
ति
यावत् ।

तत्राग्निहोत्रादिशब्देषु लोकप्रसिद्धार्थकल्पनाया अविरोधात् प्रतीतस्यैवार्थ
स्याभ्युपगम इति चेत् । स्वर्गोर्वश्यादिशब्देषु तु प्रसिद्धार्थाभ्युपगमे प्रमाणविरो
धादनभ्युपगम इति परो मन्यते ।

[p. 599 ]

नेत्यादिना सि द्धा न्त वा दी । भेदमनन्तरोक्तं युज्यते । यस्मादत्रापि स्वर्गो
र्वश्यादिशब्देषु लोकप्रसिद्धेतीन्द्रियेर्थेभ्युपगम्यमाने । प्रमा
णेन विरोधासिद्धेः
न ह्यत्र प्रत्यक्षमनुमानं वा बाधकं प्रमाणमस्ति । अन्यत्रापीत्यग्निहोत्रादिशब्दे
ष्वपि लोकप्रसिद्धार्थकल्पनायामविरोधस्य दुरन्वयत्वात् । साधकप्रमाणाभावेन
दुर्बोधत्वात् ।

एतदेव साधयन्नाह । विरुद्धामपि यथाप्रसिद्धामग्निहोत्रात् स्वर्गावाप्ति
मान्द्यादयं जै मि न्या दिर्न लक्षयेदपि कदाचिदिति संशयः । किं च ।
विरो
धाविरोधौ च नान्यावेव । किन्तर्हि । बाधकसाधकप्रमाणवृत्ती ।
यथोक्तस्यानुपलम्भाख्यस्य बाधकस्य प्रमाणस्य वृत्तिर्विरोधः । साधकस्य प्रत्य
यानुमानस्य प्रमाणस्य वृत्तिरविरोधः । ते च विरोधविरोधस्वभावे । बाधक
साधकप्रमाणवृत्ती । अत्यक्षेऽतीन्द्रिये वस्तुनि नाभिमते । न हि देशादिविप्रकृष्टेषु
स्वर्गादिसाधनेषु बाधकं साधकं च
प्रमाणं प्रवर्त्तते । यदा चैवन्तत्कथं नैव
तद्वशादिति विरोधाविरोधवशात् । विरोधवशात् स्वर्गादिशब्देषु प्रसिद्धार्थप्रती
तिरविरोधवशाच्चाग्निहोत्रादिशब्देषु प्रसिद्धार्थप्रतीतिः ।

अथ मतं । न साधकप्रमाणवृत्तिरविरोधोतीन्द्रियेर्थे किं त्वागमसंज्ञितस्या
ग्निहोत्रादिवचनस्य लोकप्रसिद्धार्थवाचकत्वेन प्रवृत्तिरेवाविरोध इति ।

अत आह ।
न चेत्यादि । लोकप्रसिद्धार्थवाचकत्वेनाग्निहोत्रादिवचनस्य
प्रवृत्तिरेवाविरोधो न च । किं कारणम् । अन्यत्रापि स्वर्गोर्वश्यादिशब्देष्वपि
स्वर्गादिवाचकत्वेन प्रवृत्तेरविरोधप्रसङ्गात् । तथा हि । स्वर्गोर्वश्यादिशब्दाः
स्थानाप्सरोविशेषादिष्वेव प्रवृत्ता लोके दृश्यन्ते । ततश्चाविशेषादुभयत्र प्रसिद्धा
र्थपरिग्रहोस्तु । न चैकत्रापि ।

किं च । अपौ
रुषेयो वेदाख्य आगमः स च स्वमर्थं स्वयं न प्रकाशयति
किन्तु तस्यागमस्य लोकप्रवादादर्थसिद्धिरभ्युपगम्यते । तत्र पुनर्लोकप्रसिद्ध्यङ
गीकरणेपि विरोधचिन्तायां क्रियमाणायां सर्वत्रागमेऽनाश्वासः स्यादतीन्द्रिये
विरोधाविरोधयोर्निश्चेतुमशक्यत्वात् ।

अनाश्वासमेव साधयन्नाह । सत्यपीत्यादि । सत्यपि तस्मिन्नपौरु
षेय [p. 211b ]

[p. 600 ]आगमे । स्वर्गादिशब्दवाच्यस्य स्वर्गाद्यर्थस्यातथाभावात् । तथाभावस्तथात्वं
। यथा लोकेप्रसिद्धस्वर्गार्थग्रहणमतथाभावादप्रसिद्धार्थग्रहणादन्यस्याप्यग्निहो
त्रादिशब्दस्य शंकनीयत्वात् । किमस्य लोकप्रसिद्ध एवार्थः किम्वा स्वर्गादिशब्द
वदन्य एवेति । एतदेव कुतः । प्रमाणवृत्तेः । न ह्यत्र लोकप्रसिद्धार्थग्रहणे
प्रमाणं प्रवर्त्तत इति ।

यदुक्तमित्यादि परः । यदुक्तम् । अग्निहोत्रं जुहुयादित्यत्र वाक्ये
श्वमांसभक्षणस्य चोदनाभिधानन्तस्य विकल्पः कल्पना भवत्विति । स दोषो न
भवति । किं कारणम् । वेदस्यैव प्रदेशान्तरे तथेति भूतविशेषे घृतादिकं प्रक्षि
पेदित्येवमस्याग्निहोत्रादिवाक्यास्यार्थचर्च्चनात् । व्याख्यानात् ।

नेत्यादि सि द्धा न्त वा दी । नेदमुत्तरं युज्यते । तस्य प्र
देशान्तरस्थस्य
व्याख्याभूतस्य वाक्यस्यार्थापरिज्ञानात् । ततश्च प्रदेशान्तेरेष्वपि व्याख्याभूतेषु
तथार्थकल्पनाया इति । श्वमांसभक्षणकल्पनाया अनिवार्यत्वात् ।

यदीत्याद्यस्यैव समर्थनं । यदि ह्ययमपौरुषेयो वेदाख्यः शब्दराशिः क्वचित्
प्रदेशान्तरे विदितार्थः स्यात् तदा ततो विदितार्थात् प्रदेशान्तरात् परिशिष्टस्यार्थ
प्रतीतिः स्यात् । या
वता ते तु वैदिकाः शब्दा बाहुल्येप्यपरिज्ञानार्थत्वादन्धा
एव सर्व इति कृत्वा पुरुषेण यथेष्टं प्रणीयन्ते व्याख्यायन्ते ।

यत एवन्तस्माच्छब्दान्तरेषु तादृक्ष्विति । अग्निहोत्रं जुहुयादित्यादि वाक्या
नाम्व्याख्याभूतेषु तादृश्येवास्तु कल्पना । कीदृशी । इत्याह । यादृश्यग्नि
होत्रञ्जुहुयात्स्वर्गकाम इत्यस्य कल्पना कृता प्रदेशान्तरेपि श्वमांसभक्षणकल्प

नास्त्विति यावत् ।

अपि च प्रसिद्धिश्च नान्यदेव किंचित् । किन्तर्हि । नृणां पुरुषाणां वादः

[p. 601 ]स च वादः प्रमाणन्नेष्यते भवता । सर्वपुरुषाणां रागाद्युपप्लुतत्वात् । भूय
इति पुनः । ततश्च लोकप्रवादादप्रमाणत्वेन पूर्वं व्यवस्थापितात् पुनर्वेदार्थगतिरिति
युगपत्किमेतद्विष्टकामितं । यदेव वस्त्वप्रमाणत्वेन द्विष्टं । तदेव पुनः
प्रतिपत्ति
हेतुत्वेन कामितमभिलषितमिति परस्परविरोधः ।

न प्रसिद्धिर्नामान्या जनप्रवादात् । किन्तु जनप्रवाद एव प्रसिद्धिः । ते च
सर्वे जना असम्भावनीययाथातथ्यवचना असम्भावनीयं याथातथ्यमविपरीतत्वं
यस्मिन् वचने । तदसम्भावनीययाथातथ्यं वचनं येषामिति विग्रहः । किं कारणं
। रागाविद्यापरी
तत्वात् । रागाविद्याभ्यां व्याप्तत्वात् । तदिति तस्मादेषां
जनानां प्रवादो न प्रमाणं ।

बाहुल्याज्जनस्य तत्प्रवादः प्रमाणमित्यपि मिथ्या । यतः । न हि बहूनां
जनानाम्मध्ये कस्यचिदेकस्य्आपि पुरुषस्य सम्यक्प्रतिपत्तेरभावे सति लोकस्य
बाहुल्यमर्थवद् भवति प्रयोजनवद् भवति । किमिव । पा र सी केत्यादि । यथा
बहुभिः पारसीकैर्मा
तरि मैथुनाचरणान्न तन्न्याय्यम्भवति । एवं बाहुल्येपि रागादि- [p. 212a ]
मतामतीन्द्रियेर्थे वचनमप्रमाणमेवेति ।

अथ तेषामेव रागादिमतां पुरुषाणां वचनात् पुनः परोक्षस्याग्निहोत्रादिशब्द
वाच्यस्यार्थस्य प्रतिपत्तिरिति । कथन्तदेव युगपदेकस्मिन्नेव काले द्वेष्यं च काम्यं
च युज्यते ।

अग्निहोत्रादिशब्दस्य यस्मिन्नर्थे लोकप्रसिद्धिस्तामुल्लंध्य
त्यक्त्वा । ततो
र्थान्तरस्य श्वमांसभक्षणादेः कल्पने न निबन्धनं कारणमिति । तस्मात् प्रसि
द्धिरेव गृह्यत इत्येतदप्ययुक्तं । यतः प्रसिद्धेरप्रमाणत्वात् तद्ग्रहे प्रसिद्धिग्रहे
किन्निबन्धनं । नैव किञ्चिदिति प्रसिद्धेरपि ग्रहो माभूदिति ।

[p. 602 ]

प्राप्त्येत्यादिना पूर्वार्द्धन्तावद् व्याचष्टे । प्रसिद्ध्या प्राप्तस्यार्थस्य प्रतिलोमनेन
त्यागेनान्यत्राप्रसिद्धेर्थे
प्रवृत्तिर्गुणदोषदर्शने सति युक्ता । यदि प्राप्तेर्थे दोषदर्शनं
स्यादप्राप्ते च गुणदर्शनं । न चाग्निहोत्रादिशब्दानां प्रसिद्धेर्थे दोषदर्शनमस्त्य
प्रसिद्धे वा गुणदर्शनन्ततः प्रसिद्धेरेवान्वयोनुगमनमिति चेत् ।

नेत्यादिना प्रतिषेधति । एतच्च पश्चार्द्धस्य विवरणं । नैतदेवं । किंङ्का
रणं । प्राप्तेः प्रमाणवृत्तिलक्षणत्वात्
। साधकेन हि प्रमाणेनार्थस्य प्राप्ति
र्निश्चीयत इति प्राप्तेः प्रमाणवृत्तिलक्षणत्वमुच्यते । न च प्रसिद्धिः प्रमाणं येन
सिद्धोर्थो न्यायप्राप्तः स्यात् । ततश्च तामेनां प्रसिद्धिमप्रमाणयतो मी मां स क स्य
तन्मुखेन प्रसिद्धिद्वारेणाग्निहोत्रादिशब्दवाच्यस्यार्थस्य या प्रतीतिः सा यत्किञ्चनः
ग्रहणमप्रमाणकत्वात् । यथा
कथञ्चित् तद्ग्रहणमित्यर्थः ।

ततश्चाग्निहोत्रादिशब्दस्य लोकप्रसिद्धोर्थो न्यायप्राप्तो न भवतीत्येवं न्याया
ल्लोकप्रसिद्धस्यार्थस्य प्राप्तिप्रतिषेधात् कारणादग्निहोत्रादिशब्दानामिच्छयार्थः
परिकल्पनीयः ।

तत्र मी मां स कैरग्निहोत्रादिशब्दानां योर्थः परिकल्प्यते दहनद्रव्यादिलक्षणो
यश्च परेण श्वमांसभक्षणलक्षणस्त
योः स्वपरविकल्पयोरुभयथापीति यदि प्रसि
द्ध्यनुपालनमथ नानुपालनन्तथापि प्रमाणाभावादिच्छया परिग्रहे तुल्या वृत्ति
रिति कृत्वा कः प्रसिद्धानुरोधो येन प्रसिद्धेरर्थकल्पना क्रियते ।

अपि च । प्रसिद्ध्यैव सर्वशब्दानामर्थनिश्चये । इयन्नानार्थत्वेन शंकोत्पा
दिता । किं कारणं । यस्मान्नानार्थवृत्तित्वमग्न्यादिशब्दानान्तत्र प्रसिद्धौ
दृश्यते ।

नेत्यादिना व्याचष्टे । न प्रसिद्धेस्सकाशादेकार्थनिश्चयः शब्दानाम्वैदिकानां ।
किं कारणं । तत एव प्रसिद्धेरेव शंकोत्पत्तेः । तथा हि नानार्था अग्न्यादि
शब्दा लोके दृश्यन्ते । तच्च नानार्थदर्शनं लोकवादो लोकप्रवादश्च प्रतीतिरत एव

[p. 603 ]लोकवादान्नानार्थतेति कृत्वा ततो लोकवादाद् वैदिकानां शब्दानामेकार्थ
नियमो [p. 212b ]
न युक्तः ।

अनियतार्थत्वमेव द्रढयन्नाह । अन्यथेत्यादि । स्वयं स्वभावतो नानाशक्तेरने
कार्थप्रतिपादनयोग्यस्य ध्वनेः शब्दस्यान्यथासम्भवाभावात् । अभिमतादर्थादर्थान्तरे
वृत्तिरन्यथा । तस्या अर्थान्तरवृत्तेरसम्भवोन्यथाऽसम्भवस्तस्याभावात् । प्रतिषेध
द्वयेन विधेरभ्युपगमादन्यथापि सम्भवस्य भावादिति यावत् । ततश्चातीन्द्रि
यार्थ
वृत्तिषु वैदिकेषु शब्देष्ववश्यमनेकार्थवृत्तित्वेन शंकया भाव्यं । केषां नियामकम
पश्यतां पुंसां प्रतिनियतविषयसाधकं प्रमाणमपश्यतां । ३२६

यत एवन्तस्माद् । अविदितः अर्थविभागो येषामिति विग्रहः । तेष्ववि
दितार्थविभागेषु शब्देष्वेकमर्थमभिमतं ।ऽ किं भूतम् । अत्यक्षसंयोगं ।
अत्यक्षोतीन्द्रियस्संयोगः शब्देन सह सम्बन्धो यस्येति वि
ग्रहः । आलम्बनं
प्रमाणन्तदभावादनालम्बनो निःप्रमाणकस्समारोपो यस्य स तथोक्तः । तमेवं
भूतमर्थम्विनिश्चत्य व्याचक्षाणो जै मि निः । तद्व्याजेनेति वेद एवं प्राहेति
वेदोपक्षेपेण स्वमेव मतमाहेति कृत्वा यस्तीर्थ्य³¹⁵ ? र्थकरो निर्व्याजमेवमाह ।
अहमेव स्वयम्वदामीति । तस्मात् तीर्थ्य 316 ? र्थ करान्तरादस्य जै मि नेर्न विशेषं
पश्यामः ।

अविशेषमेव
साधयन्नाह । तथा हीत्यादि । स चासावर्थश्चेति तदर्थस्तस्य
प्रकाशनम्वचनं । तत्र व्यापारस्सामर्थ्यन्तेन शून्यस्य रहितस्य वेदस्य । तत्समारो
पेणेत्यर्थप्रकाशनव्यापारसमारोपेण... ... ...एवम्वक्तीति यदभिधानन्त
... ... ... स्ववचनमेव तस्य तदिति यावत् । तत्कारिणा वचनव्यापारशून्ये
वेदेर्थप्रकाशनव्यापारसमारोपकारिणा जै मि नि ना केव
लम्मिथ्याविनीततैवा
त्मनः समुद्द्योतिता स्यात् । न तु पौरुषेयाद् वचनादस्य विशेषः ।

[p. 604 ]

एतदेव स्फुटयन्नाह । तथा हीत्यादि । कः पन्था पा ट लि पु त्रं गच्छतीति
पृष्टः कश्चन पुरुष आह । न जाने स्वयमहं केवलमेष स्थाणुरयं मार्ग इति वक्ती
त्येवमेको मार्गोपदेशसामर्थ्यशून्यस्थाणुव्याजेन मार्गमाचष्टे । अन्यस्त्वाह । न
स्थाणोर्वचनसामर्थ्य
मस्त्यहमेव स्वयं ज्ञात्वायं मार्ग इति ब्रवीमीति । तयोरेवम
भिदधतोः स्वयम्वचनभेदः परीक्ष्यतां यद्यस्ति नैवास्तीत्यभिप्रायः ।

निरभिप्राय इत्यादिना व्याचष्टे । अभिप्राय इदं चेदं च करिष्यामीति चेतना ।
तत्पूर्वकः प्रयत्नो व्यापारः । अभिप्रायश्च व्यापारश्च वचनं च । तानि न विद्यन्ते
यस्मिन्स तथोक्तः । तस्मिन्नेवम्भूते स्थाणौ मार्ग
प्रकाशकत्वं समारोप्योपदिशत
एकस्य पुंसः स्वतन्त्रस्य वा स्थाणुनिरपेक्षस्यापरस्य मार्गमुपदिशत इति सम्ब
न्धः । एतयोर्द्वयोः पुरुषयोः स्वयम्वचनोपगमे न कश्चिद्विशेषोन्यत्र जडस्य
प्रतिपत्तिमान्द्यात् जडस्य श्रोतुः प्रतिपत्तिमान्द्यमेव विशिष्यते । यतोभिप्रायादि
[p. 213a ] शून्यस्य स्थाणोर्वचनं प्रतिपद्यते स्थाणुरेव वक्तीति । एवं
जै मि नेर्वेदव्याजेन
स्वमतं ब्रुवतो जडः प्रतिपत्तिमान्द्यात् वेद एवं ब्रूत इति प्रतिपद्यते ।

अपि च वैदिकस्य शब्दस्यैकार्थप्रतिनियमे सत्येनमेकार्थप्रतिनियमं जै मि नि
र्जानीयात् । यावता शब्दस्य वाचकस्य सर्वत्रार्थे वाचकत्वेन योग्यस्यैकार्थद्योतने
नियतिः कुतो नैव । न हि शब्दस्य कश्चिदर्थः स्वभावेन निसर्गसिद्ध्या नियतोस्ति ।
किं कारणं । स
र्वत्र वाच्येर्थे योग्यत्वाच्छब्दस्य ।

अथ पुनर्न योग्यता सर्वत्रार्थे शब्दस्य तदाप्ययोग्यत्वे च तदप्रच्युतेरयोग्यता
स्वभावान्नित्यस्य शब्दस्याप्रच्युतेः कारणात् पुरुषाणामविधेयस्यानायत्तस्य
क्वचिदर्थे उपनयनम्वाचकत्वेन नियोजनं । नियुक्तस्याप्यपनयनं । नेदानीमयं
शब्दो वाचक इति तस्यासम्भव्आत् । भवति च । तस्मात् सर्वत्र शब्दा यो
ग्या

[p. 605 ]इत्येकार्थद्योतनं नास्ति ।

भवतु वा वैदिकानामेकार्थनियमस्तथाप्यतीन्द्रियमर्थनियमं पुरुषो ज्ञातुम
शक्तः । तदेवाह । ज्ञाता वातीन्द्रिया अर्थाः केन पुरुषेण । न हि मी मां स को
तीन्द्रियार्थदर्शिनं कञ्चिदिच्छति । विवक्षावचनाद् ऋते । विवक्षायाः प्रकाश
नम्वचनम्विवक्षावचनन्तेन विना । वक्तुरभिप्रायकथनमन्तरेणातीन्द्रिया नैव केन
चि
ज्ज्ञाता इत्यर्थः ।

पुरुषेत्यादिना व्याचष्टे । कयाचिद् विवक्षया पुरुषेण प्रणीते उच्चारिते शब्दे
स पुरुषस्ताम्विवक्षां कदाचित् क्वचिच्छ्रोतरि निवेदयेदिदं मया वाच्यत्वेन विवक्षि
तमिति । विवक्षापूर्वकाणां शब्दानामर्थे नियमः प्रतीयेतापि । अपौरुषेये तु शब्दे
विवक्षापूर्वं केनचिदप्रयुक्ते विद्यमानोप्यर्थनियमः कथं ज्ञेयः । नैव कथंचित् ।
किं
कारणं । स्वभावभेदस्याभावात् । न हि वैदिकस्य शब्दस्य कश्चित् स्वभा
वो भिन्नोस्ति स एकत्राभिमतेर्थे नियतो यद्दर्शनादिष्टार्थप्रतीतिः स्यात् । सत्य
पि वा स्वभावभेदे स स्वभावभेदः प्रत्यक्षो वा स्यादप्रत्यक्षो वा । न तावत्प्रत्यक्षः
। किङ्कारणं । प्रत्यक्षस्य स्वभावस्योपदेशनिरपेक्षस्य । स्वयं प्रतीतिप्रसं
गात् । अथाप्रत्यक्षः । अप्रत्यक्षत्वेपि प्रमाणान्तर
स्याभावेन केनचिदप्यर्वा
ग्दर्शनेन ज्ञातुमशक्यत्वात् ।

अभ्युपगम्यैतदुक्तं । न चास्ति कश्चिद् विशेषो य एकार्थप्रतिनियतः । सर्व
शब्दा हि सर्वार्थप्रत्यासत्तिविप्रकर्षरहिताः ।

न हि केचिच्छब्दाः क्वचिदर्थे प्रत्यासन्ना विप्रकृष्टा वा भावतोऽपि तु तेषां
शब्दानां सर्वार्थेषु स्वभावतस्तुल्यानामेकार्थनियमे वक्तुर्विवक्षा हेतुः । संकेतस्त
त्प्रका
शन इति तस्याश्च विवक्षायाः प्रकाशनः संकेतः । तथा ह्ययमर्थो317 ? र्थः
तेन विवक्षित इति संकेतादवगम्यते । सा च विवक्षापौरुषेये शब्दे नास्तीति कृत्वा

[p. 606 ] तस्यापौरुषेयस्य शब्दस्य सा यथोक्ता एकार्थता कुतः । नैव ।

विवक्षा हीत्यादिना व्याचष्टे । विवक्षया हेतुभूतया शब्दोर्थेषु नियम्यते
[p. 213b ] ऽस्यैवार्थस्यायं वाचक इति । न तु स्वभावतः । किं कारणं । तस्य श
ब्दस्य
क्वचिद् वस्तुन्यप्रतिबन्धेन सम्बन्धरहितत्वेन कारणेन सर्वत्रार्थतुल्यत्वात् । यत्रापि
शब्दस्य प्रतिबन्धः स्थानकरणेषु ततः शब्दानामुत्पत्तेरभिव्यक्तेर्वा । तेषामपि
करणानां सर्वैः शब्दैरभिधाननियमभावात् । न हि सर्वे शब्दाः करणानामे
वाभिधायकाः । करणाभिधायी पुनः शब्दः करणानि प्रतिपादयेदपीति सर्वग्रहणं ।

यत एवन्तस्माद् वि
वक्षाप्रकाशनाय संकेतः क्रियते । कीदृशः ।
अभिप्रायनिवेदनलक्षणः । वक्तुरभिप्रायप्रकाशनलक्षणः । अपौरुषेये तु शब्दे न
विवक्षा नियामिका । नापि संकेतस्तत्प्रकाशनः । किं कारणं । पुरुषनिवृत्तेरेव
कस्यचिदभिप्रायस्याभावादिति कृत्वा नैकार्थनियमो वैदिकानां शब्दानां । नियमे
वा । न तज्ज्ञानं नैकार्थप्रतिनियमज्ञानं कस्यचित् । अर्थे स्व
भावत एकार्थनियता
वैदिकाः शब्दा न विवक्षातः ।

तदा स्वभावनियमेभ्युपगम्यमाने स शब्दोन्यत्रार्थे तया विवक्षया न
वियुज्यते ।

यदीत्यादिना व्याचष्टे । यदि संकेतनिरपेक्षः स्वभावत एव शब्दोर्थेषु निलीनो
युक्तः स्यात् । उक्तमत्रोत्तरं । क्वचिद्वस्तुन्यप्रतिबन्धादनियत इति ।

अपि च । स्वाभाविकेन निसर्गसिद्धे वाच्यवाचकभावेऽभ्युपगम्यमा
ने । न
पुनर्विवक्षया यथेष्टं शब्दोन्यत्रार्थे नियुज्यते । न हि रूपप्रकाशने स्वभावतो नियतं
चक्षुः शब्दप्रकाशने नियोक्तुं शक्यते । नियुज्यते च यथेष्टं शब्दः । तस्मान्न
स्वभावनियतः । हस्तसंज्ञादिवत् । स्वभावतोर्थप्रतिनियमे शब्दानां संकेतश्च

[p. 607 ]निरर्थो निष्फलः स्यात् । यतो न हि स्वभावभेदः स्वभावविशेष इन्द्रियगम्यः स्वप्र
तीतौ परिभाषा
दिकं । परिभाषा संकेतः । आदिशब्दात् संकेतस्मृत्यादिपरिग्रहः ।
किमिव । नीलादिभेदवत् । यथा नीलादिविशेषाः स्वप्रतीतौ संकेतादिकं
नापेक्षन्ते तद्वत् । तदपेक्षप्रतीतयस्तु संकेतापेक्षप्रतीतयस्तु ये । ते न वस्तुस्व
भावाः । न वस्तुनो निसर्गसिद्धाः विशेषाः । किन्तर्हि । सामयिकाः संकेत
कृताः । किमिव । राजचिह्नादिवत् । यथा राज्ञा
स्वप्रतीतये समिता ध्वजा
दयश्चिन्हभेदाः । आदिशब्दाद्धस्तसंज्ञादिपरिग्रहः । यश्च सामयिकस्स स्वभाव
नियतो युक्तः । निसर्गसिद्धो न युक्तः । किं कारणं । तस्य सामयिकस्य
पुरुषस्य पुरुषेच्छया प्रवृत्तेः ।

वैदिकस्य शब्दस्यार्थे निसर्गत एव स्वभावविशेषो नियतः स तु संकेतेन
व्यज्यत इति चेद् ।

आह । अत एवेत्यादि । यस्मादिच्छावृत्तिस्स
ङ्केतोऽत एव कारणात् ।
संकेतादेकार्थनियतस्य स्वभावविशेषस्य व्यक्तौ नियतिः कुतः । नैव ।

तद् व्याचष्टे । स्वेच्छावृत्तिस्संकेतस्स इहैवाभिमतेर्थे कर्त्तुं शक्यते नान्य
त्रेति नोपरोधोस्ति । न वाचकमस्ति । ततश्च स संकेतः पुरुषैः स्वेच्छया
क्रियमाणस्तमेवैकार्थनियतं स्वभावं व्यनक्ति नान्यमिति न नियमोस्ति ।

यत्र संकेते स्वातन्त्र्यमिच्छाया
नियमो नाम तत्र कः । नैवास्ति नियम [p. 214a ]
इत्यर्थः । तेनानियतत्वेन कारणेन्आस्य वैदिकस्य शब्दस्येष्टामेवाभिमतार्थविष
यामेव । योग्यतां संकेतो न द्योतयेदिति ।

तदेवमपौरुषेयत्वं नागमलक्षणमिति प्रतिपादितम् ।

[p. 608 ]

इदानीमेकदेशाविसम्वादनमागमलक्षणं दूषयितुमुपन्यस्यति । यस्मादित्यादि ।
किल शब्दोनभिप्रायद्योतकः ।
अग्निः शीतनोदनः शीतस्य निवारकः । एतेना
ग्निर्हिमस्य भेषजमित्येतद्वाक्यं यथा सत्यं तथान्यदपि वाक्यमग्निहोत्रादिकं जुहु
यादित्यादिकमवितथमेतत् साध्यं । वेदैकदेशत्वादिति हेतुः । एवमपरो वृ द्ध मी
मां स को ब्रवीत् । उक्तवान् ।

अन्यस्त्वित्यादिना व्याचष्टे । अन्यस्तु मीमांसकः । यथोक्तदोषोपहतत्वात् ।
अपौरुषेयमागमलक्ष
णं परित्यज्यान्यथा प्रामाण्यम्वेदस्य साधयितुकामः प्राह ।
अवितथानीत्यादि । यत्राप्रतिपत्तिरिति येषु वेदवाक्येष्ववितथत्वेन बौ द्ध स्याप्रति
पत्तिस्तान्यवितथानीत्यनेन विशेषस्य पक्षीकरणात् । वैदैकदेशत्वादिति । सामा
न्यस्य हेतुत्वेनोपादानान्न प्रतिज्ञार्थैकदेशता हेतोरस्ति । यथा । अग्निर्हिमस्य
भेषजं प्रतिपक्ष इत्यादि वाक्यवत्
। आदिशब्दाद् द्वादश मासा सम्वत्सर
इत्यादिवाक्यपरिग्रहः ।

उत्तरमाह । तस्येत्यादि । तस्य वादिन इदं साधनं शेषवत् । कस्माद् ।
व्यभिचारित्वात् । ईदृशमनुमानं न्यायविदा आचार्य दि ग्ना गे न प्र मा ण स मु च्च ये
प्रतिक्षिप्तमिति सम्बन्धः । किमिव शेषवदित्याह । रसवदित्यादि । यथा । स्वा
दितेन फलेन तुल्यरूपत्वादनास्वादित
मपि फलं तुल्यमित्येतदनुमानं शेषवत् ।
तद्वत् । अदृष्टा अपि तण्डुलाः पक्वा एकभाण्डे पचनात् । दृष्टपक्वतण्डुलवदित्ये
वमेकभाण्डे च पाकवत् । यथैव तदनुमानं शेषवत् तथा मी मां स को क्त मिति ।

स्वयमित्यादिना व्याख्यानं । ईदृशमनुमानं स्वयमाचार्येणासाधनमुक्तमिति

[p. 609 ]सम्बन्धः । क्व । नै या यि का नां शेषवदनुमा
नस्य व्यभिचारमुद्भावयता
प्र मा ण स मु च्च ये । किमिव । यथा तुल्यरूपतया हेतुभूतयाऽनास्वादिताना
मपि फलानामास्वादितफलेन । तुल्यरससाधनवत् । एकस्थाल्यन्तर्गमादिति च
हेतुना । दृष्टपरिपक्वतण्डुलवददृष्टतण्डुलानां पाकसाधनवत् । तदसाधनत्वन्याय
श्चेति तस्य शेषवतोनुमानस्यासाधन
त्वन्यायश्च । यस्माददर्शनमात्रेण व्यति
रेकः प्रदर्श्यत इत्यादिना पूर्वमेवोक्तः । ननु च ।

आप्तवादाविसम्वादसामान्यादनुमानता प्र० वा० १। २१८

इत्यादिना आचार्य दि ग्ना गे नाप्येकदेशाविसम्वादनमागमलक्षणमुक्त
मेवेति ।

आह । उक्तं चेदमित्यादि । उक्तं चेदम् ।

एकदेशाविसम्वादिरूपमागमलक्षणम् ।

अस्माभिर्नायं
पुरुषो नाश्रित्यागमप्रामाण्यमासितुं समर्थ इत्यत्रान्तरे ।

[p. 214b ]

तत्रैकदेशाविसंवादनमागमलक्षणं नात्यन्तप्रसिद्धैकविषयसत्यताश्रयमपि तु
तत्त्वागमलक्षणं योऽर्वाग्दर्शनेन प्रमाणतः शक्यपरिच्छेदः । अशेषो विषयस्तस्य
सर्वस्य शक्यविचारस्य विषयस्य । शक्यो विचारोस्येति विग्रहः । यथास्वं
प्रमाणेन विधिप्रतिषेधस्वीकृत
सिद्धिवत् 318 ? विशुद्धा शास्त्रे प्रत्यक्षविषयत्वे
नाभिमतानां प्रत्यक्षत्वं । यथा बौ द्ध सि द्धा न्ते बुद्ध्यादीनां । तथा वस्तु
वलायातानुमानविषयाभिमतानां वस्तुबलानुमानविषयत्वं । यथा दुःखसत्यादीनां ।
आगमापेक्षानुमानविषयाभिमतानां च तथाभावः । त्रिविधस्य विषयस्य यथास्वं
प्रमाणेन विधिसिद्धिः । प्रत्यक्षादिप्रमाणा विषय...
ता नाम प्रत्यक्षादित्वं
यथास्वं प्रमाणेन प्रतिषेधसिद्धिः । एवं विधिप्रतिषेधसिद्धौ सत्याम्परिशिष्टेष्व
त्यन्तपरोक्षेष्वर्थेषु शब्दानां नान्तरतीयकताभावे सम्बन्धाभावे सत्यपि वरमगत्या
संशयितस्य पुरुषस्य प्रवृत्तिस्तत्रेति सर्वस्मिन् वस्तुन्यदृष्टव्यभिचार आगमे
कदाचिदविसम्वादसम्भवात् ।

नन्वन्यत्रेति । यत्रागमे यथोक्तविषयश... ...त
प्रत्यक्षादिविषयेपि

[p. 610 ] दृष्टः प्रमाणेनोपरोधो वा । येन पुरुषेण तस्य पुरुषस्य प्रवृत्तिर्न युक्तेत्येवमाग
मलक्षणमुक्तमस्माभिः ।

यः पुन र्मी मां स कादिः प्राकृतपुरुषाणां विषयस्य वहनेर्यच्छीतप्रतिघातसा
मर्थ्यन्तस्याभिधानमग्निर्हिमस्य भेषजमित्येतद् वाक्यम्वेदैकदेशभूतं सत्यार्थ ।
दृष्टान्तत्वेनोपदर्श्य स
र्वं सत्यार्थम्वेदलक्षणं शास्त्रमित्याह । किम्भूतं शास्त्रं
शक्यपरिच्छेदे प्रमाणगम्येपि विषये प्रमाणविरोधाद् बहुतरमयुक्तमपि तदेवंभूतं
शास्त्रं प्रतिजानानो मीमांसकादिर्जयेद् धार्ष्ट्येनबन्धकीमिति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः ।

बहुतरमयुक्तमपीत्युक्तन्तद्दर्शयन्नाह । नित्यस्येत्यादि । वददित्येतत्पदं सर्वत्र
सम्बन्धनीयं ।
नित्यः कर्त्ता पुरुषोस्तीत्येवन्नित्यस्य पुंसः कर्त्तृत्वम्वद
च्छास्त्रं । तथा नित्यान् भावान् वदत् । अतीन्द्रियानप्रत्यक्षानर्थानैद्रियान्
प्रत्यक्षान् वदत् । तथा विषममयुक्तं हेतुं भावानां वदत् । तथा भावा
नाम्विषमां स्थितिं । निवृत्तिञ्च भावानाम्विषमाम्वदत् । एतच्च वृत्तौ स्पष्ट
यिष्यामः । यथोक्तादन्यद्वा वस्तु व्यस्तगोचरं । व्यस्तः प्र
तिक्षिप्तो गोचरो
वकाशो यस्य तत्तथोक्तं । केन व्यस्तगोचरमित्याह । प्रमाणाभ्यां प्रत्यक्षानु
मानाभ्यां निरस्तमसम्भवमिति यावत् । तदेवम्भूतं वस्तु वदत् । तथागमा
पेक्षेणानुमानेन विरुद्धम्वदच्छास्त्रं । तदेवमनेकायुक्तार्थाभिधायकं शास्त्रं सत्यार्थं
प्रतिजानानो वादी । जयेद् धार्ष्ट्येन बन्धकीं ।

[p. 215a ] किमकृत्वा प्रतिजानान
इत्याह । विरोधमित्यादि । शक्यविचारे वस्तुनि
शास्त्रस्य विरोधमसमाधायापरिहृत्य पुरुषशास्त्रप्रवृत्तौ निमित्तं शास्त्रार्थञ्च
सम्बन्धानुगुणोपायपुरुषार्थलक्षणमप्रदर्श्य प्रतिजानानः ।

अप्रच्युतेरित्यादिना व्याचष्टे । अप्रच्युतं पूर्वं रूपं । अनुत्पन्नं चापरं रूपं

[p. 611 ]यस्येति विग्रहः । ईदृशः किल पुमान् सुकृतदुष्कृतानां कर्मणां क्रमेण
कर्त्ता । कर्म
फलानां च भोक्ता । केन प्रकारेण भोक्ता कर्त्ता चेत्याह । पूर्वकर्मजनितसुख
दुःखादिसम्वित्तिं प्रति समवायिकारणभावेनात्मा कर्म फलानाम्भोक्ताः । तदुक्तं ।

सुखदुःखादिसम्वित्तिसमवायस्तु भोक्तृतेति ।

शुभाशुभकर्मकरणे ज्ञानप्रयत्नादिकं प्रति अधिष्ठानभावेनात्मा कर्मणा कर्त्ता ।
तदुक्तं ।

ज्ञानयत्नाभिसम्बन्धः क
र्त्तृत्वन्तस्य भण्यत इति ।

आदिग्रहणात् । जडरूपस्याप्यात्मनश्चेतनायोगेन भोक्तृत्वं गृह्यते । तदु
क्तम् ।

भोक्ता च चेतनायोगात् चेतनं न स्वरूपत इति ।

तदेवं समवायिकारणाधिष्ठानभावादिनेत्याह वेदः । तच्चैतदयुक्तमित्यावे
दितप्रायं । स्वयमेव शास्त्रकारेण नित्यानां कार्यकारणभावासम्भवन्दर्शयता ।
नित्यत्वं चायुक्तं केषांचिद् भा
वानाम्वेद आहेति सम्बन्धनीयं । कस्माद
युक्तम् । अक्षणिकस्य क्रमयौगपद्याभ्यामर्थक्रियाविरोधेन वस्तुधर्मातिक्रमात् ।
अर्थक्रियासमर्थं हि वस्तु । तच्चार्थक्रियासामर्थ्यमक्षणिकस्य न सम्भवतीत्य
सदेव । तत्कुतस्तस्य वस्तुधर्मः । अप्रत्यक्षाण्येव सामान्यादीनीति । आदि
शब्दात् क्रियागुणादीनि प्रत्यक्षाणीत्याह वेदः । जन्म च स्थितिश्च निवृ

त्तिश्च ताश्च भावानाम्विषमाः प्राह वेदः । जन्मनो वैषम्येण विषयो हेतुर्भावा
नामुक्तः सूत्रे ।

तमेव विषमं हेतुमाह । अनाधेयस्येत्यादि । नित्यत्वादनाधेयातिशयस्य
प्रागित्यर्थक्रियाकालावस्थायाः पूर्वमकर्त्तुः पश्चात् परापेक्षया सहकार्यपेक्षया ।
जनकत्वमाह वेदः । तच्चैतदयुक्तमिति विस्तरेण प्रतिपादितं
।

निष्पत्तेरित्यादिना विषमस्थित्यभिधायित्वम्वेदस्याह । स्वहेतुतो निष्पत्ते-
र्निष्पन्नत्वादकार्यरूपस्य भावस्याश्रयवशेन स्थानमाह वेदः । तच्चैतदयुक्तं
सर्वनिरशंस्य नान्यबलेन स्थानमिति प्राक् प्रतिपादितं ।

विषमां निवृत्तिन्दर्शयन्नाह । कारणाच्च विनाशहेतोः सकाशाद् भावानाम्वि

[p. 612 ]नाश इत्याह वेदः । तच्चायुक्तम... ...
द्विनाशस्येति प्रतिपादितं ।

एवमादिकमन्यदपि सदित्याह वेदः । किंभूतं । प्रसिद्धविपर्ययं । असत्त्वं
हि सत्त्वविपर्ययः । प्रसिद्धो विपर्ययो यस्य । केन । प्रत्यक्षानुमानाभ्यां ।
तस्य सत्त्वमाह वेद इत्यर्थः । अग्निहोत्रादेः । आदिशब्दात् तीर्थस्नानादेः पाप
[p. 215b ] शोधनसामर्थ्यादिकम्आह वेदः । अत्राप्यादिशब्दाद् धर्मोपचयादि... ...

गमाश्रयेणानुमानेन बाधितं । तथा हि । अधर्मो रागादिरूपस्तत्प्रभवं च कर्मे
त्यागमव्यवस्था । द्वयमप्येतदग्निहोत्रादिना न बाध्यत इति कथमधर्मस्य तेन
विशुद्धिः । धर्मवृद्धिर्वा कथन्ततः । धर्मस्यालोभादितत्प्रभवकर्मस्वभावत्वात् ।
तीर्थस्नानादीनां चातत्स्वभावत्वात् । आदिशब्दादन्यदप्येवंजातीयकमयुक्ताभि
धानं द्रष्टव्यं ।

तस्यैव ... ...
। वादिनो वेदस्य सर्वत्र प्रत्यक्षादिविषये त्रिविधेपि
शास्त्रशरीरे शास्त्रप्रतिपाद्ये वस्तुनि । प्रमाणविरोधमसमाधायापरिहृत्य । शास्त्रे
प्रवृत्त्यङ्गभूता धर्मास्तानप्रदर्श्य ।

के पुनस्ते धर्मा इत्याह । सम्बन्धेत्यादि । परस्परं पदार्थानां सङ्गतार्थता
सम्बन्धः । शक्यसाधन उपायः । अनुगुणोपायः । यः शास्त्रे पुरुषार्थसाधन
उक्त... ...दृ
ष्टस्स पुरुषेण साधयितुं शक्यत इति यावत् । अभ्युदयनिः
श्रेयसं पुरुषार्थः । सम्बन्धश्चानुगुणोपायश्च पुरुषार्थश्चेति द्वन्द्वः । तेषामभिधा
नानि ।

ननु विरोधासमाधानादेव शास्त्रस्याग्राह्यत्वमुक्तन्तत्किं शास्त्रधर्माप्रद
र्शनेनोक्तेन ।

एवम्मन्यते । प्रत्यक्षानुमानविषये विशुद्धमुपदर्श्य कदाचिदन्यत्र सम्ब
न्धादिरहिते ब्रू... ... ...
दर्थं शास्त्रधर्माप्रदर्शनमुक्तं ।

एवं सम्बन्धाद्यभिधानानि च शास्त्रधर्मानप्रदर्श्य्आत्यन्तप्रसिद्धविषयसत्यार्थ
ताभिधानमात्रेणेत्यत्यन्तप्रसिद्धो विषयो वह्नेः शीतापनोदसामर्थ्यं तस्याभिधानं
सत्यन्तेन सत्याभिधानमात्रेण । प्रज्ञाप्रकर्षेणापि दुःखेनावगाह्यत इति प्रज्ञाप्रकर्ष
दुरवग्राहः । तत एव गहनन्तर्स्मिंस्तथाभूतेपिविष
येऽत्यन्तपरोक्षेपीति यावत् ।

[p. 613 ] निरत्ययतां सत्यार्थतां साधयितुकामो मी मां स को बन्धकीमपि प्रागल्भ्येन
धार्ष्ट्येन विजयते । यादृशीञ्च बन्धकीम्विजयते तां कञ्चिदित्यादिना दर्श
यति । बन्धकी दुश्चारिणी । स्वयं स्वामिना विप्रतिपत्तिस्थाने दृष्टेति विप्रति
पत्त्यवस्थायान्दृष्ट्वा परपुरुषेण सङ्गता त्वमित्युपालब्धा सती । सा तँ स्वामिनं
प्रत्युवाच । प्रत्यु त्त... ... ।
कथं प्रत्युवाचेत्याह । पश्यतै
त्यादि । पार्श्वस्थाः स्त्रियो मात इत्यनेनामन्त्र्यन्ते । मातः पश्यत पुरुषस्य
मदीयस्य स्वामिनो वैपरीत्यं । ननु पश्यतेति लोड्मध्यमपुरुषबहुवचनान्तमेतत् ।
ततश्च मातृशब्दादपि बहुवचनमेव युक्तम्मातर इति । तत्रैके प्रतिपन्ना मातृ
शब्देनामन्त्रितैकवचनान्तेन समानार्थो मातः शब्दोस्ति । वि... ...
स्वर
प्रतिरूपकाश्च निपाता इत्यनेन न्यायेन । स चाव्ययत्वात् सर्वेषु वचनेषु तुल्यरूप
इति बहुवचनेनापि पश्यत शब्देन सम्बध्यमानो मातरित्येव प्रयुक्त इति । अन्ये
तु पश्यत मातरः पुरुषस्येति पठन्ति । धर्मस्य साधनभूता पत्नी धर्मपत्नीति मध्य
पदलोपी समासः । मयि धर्मपत्न्यां प्रत्ययमकृत्वा आत्मीययोर्जलबुद्बुद...

द्धाञ्जलबुद्बुद्योर्द्वयोर्नेत्राभिधानयोः करोति प्रत्ययमिति प्रकृतं । नेत्रमित्यभि- [p. 216a ]
धानं ययोरिति विग्रहः । परपुरुषेणासंगतेः कारणमाह । तेनेत्यादि । जरंश्चासौ
काणश्चेति जरत्काणः । वृद्धकाणेनेत्यर्थः । तत्र जरद्ग्रहणेन वयोवैकल्यमु
क्तं । परं रूपस्थानं चक्षुरिति तद्वैकल्यात् काणग्रहणेन वैरूप्यं । ग्राम्यग्रहणेन
वैदग्ध्यादिगुण
वैकल्यं । काष्ठहारकग्रहणेन कृच्छ्रजीवित्वात् दारिद्र्यमुक्तं ।
तदेवं वृद्धत्वादिगुणयुक्तेन पुरुषेण सङ्गत्यर्थं प्रार्थितापि सती । न्आहन्तेन
सह सङगता प्राक् । रूपगुणानुरागेण । रूपं प्रासादिकता । गुणो वैदग्ध्यादिको
धर्मः । रूपगुणयोरनुरागोभिलाषस्तेन हेतुना । मंत्रिमुख्यदारकं मन्त्रिप्रधान
दारकं युवानं पुत्रं । मन्त्रिमु
ख्यश्चासौ दारकश्चेति विग्रहः । तमेवंभूतं
दारकं कामयेहमिति कथमिदं सम्भाव्यते । तत्र वृद्धादिदोषचतुष्टयवैपरीत्येन
मन्त्रिमुख्यदारके गुणचतुष्टयमुक्तं । रूपग्रहणेन प्रासादिकत्वं गुणग्रहणेन वैद
ग्ध्यादिः । मन्त्रिमुख्यग्रहणेनैश्वर्यं । दारकग्रहणेन वयोगुणः । एतच्च बन्धक्या
धार्ष्ट्यात् प्रेरितमेव केवलस्वम्वचनं न
तु युक्तियुक्तं । रूपादीनामेव कामहेतु

[p. 614 ]त्वान्न तु वार्द्धक्यादीनां ।

एवंजातीयकमित्यादिना दृष्टान्तार्थं दार्ष्टान्तिके योजयति । एवंजातीय
कमिति बन्धकीप्रतिवचनतुल्यं । एतदत्यन्तपरोक्षेर्थे वेदस्याविसम्वादानुमानं ।
किम्भूतस्य वेदस्य शक्यविचारे वस्तुनि दृष्टप्रमाणविरोधस्य । दृष्टः प्रमा
णविरोधोस्येति विग्रहः । वह्निशीतनोदन
दृष्टान्तेनानुमानं । वह्नेः शीतप्रती
कारवचनेन । यथाग्निर्हिमस्य भेषजमिति वाक्यमविसम्वादि । तथान्यदपि वेद
वाक्यमविसम्वादीति ।

तत्र धर्मपत्नीस्थानीयो वेदः । विप्रतिपत्तितुल्यन्नित्यस्य पुंसः कर्त्तृत्वा
द्यभिधानं । नेत्रतुल्ये प्रत्यक्षानुमाने । न च दृष्टव्यभिचारायाः पत्न्या वचनं गरी
यस्तस्य पुरुषस्य येन... ...
यम्विप्रतिपर्त्तिं दृष्ट्वापि स्वदर्शनम
प्रमाणीकृत्य तस्या वचनं यथार्थं कुर्यात् । एवम्वेदोक्तार्थबाधकयोः प्रमाणयोर
प्रमाण्यं कृत्वा न वेदस्य पत्नीस्थानीयस्य दृष्टव्यभिचारस्य वचनादत्यन्तपरोक्षं
प्रतिपद्येमहीति । ३३६

अत्रैव दोषान्तरमाह । सिध्येदित्यादि । एवमिति यथा दृष्टैकसत्याभि
धानमात्रेण यदि सर्वो वेदः । ... ...प्र
माणं सिध्येत्तदा सर्वः पुरुषस्सर्व
त्राथ प्रमाणं स्यात् । यस्मान्न हि पुरुषे बहुभाषिण्येकं वचनं सत्यार्थं नास्ति ।
किन्त्वस्त्येव ।

यथेत्यादिना व्याचष्टे । यथेदमत्यन्तमभिधायित्वं । एकान्तेन सत्यवादित्व
मतिदुष्करं । अत्यन्तदुःखेन क्रियत इति कृत्वा । तथात्यन्तं । सत्याभिधानमति
[p. 216b ] दुष्करन्तत्रैवंस्थिते न्याये । एकस्य... ...वच
नस्य कथंचिदिति का क ता
ली य न्यायेनापि यस्सम्वादस्सत्यार्थत्वन्तेन हेतुना । तस्मादविसम्वादकाद् वच
नादविशिष्टस्य तद्वचनराशेरिति यस्य तदेकम्वचनमविसम्वादि दृष्टन्तस्य पुरुषस्य
वचनराशेः । तथाभावेऽविसम्वादित्वेऽभ्युपगम्यमाने । न कश्चित् पुरुषो नाप्तः
स्यात् । किन्तु सर्व एवाप्तः स्यात् । न चैवं । तस्मान्नैकदेशाविसम्वादात्...
...प्रामा
ण्यमिति ।

[p. 615 ]

अपि च यो नाम कश्चित् कस्यचिद् गमकः स तत्स्वभावस्तज्जन्यो वा सन्
गमयेन्नान्यथा । न चायं ध्वनिर्वाच्यत्वेनाभिमतानां वस्तूनां स्वभावः । किं
कारणं । यस्माद् वक्तरि ध्वनिः स्थितो न ह्यन्यस्वभावोन्यत्र वर्त्तते । वस्तनां
कार्य वा । नायं ध्वनिः । किं कारणं । यस्माद् वक्तरि मतिध्वनिर्भवति ।
तेनायमर्थः । । यस्माद् वक्तुरिच्छामात्रप्रतिबद्धो न बाह्यवस्तु... ...

इत्यर्थः । न च तद्व्यतिरिक्तस्येति स्वभावकार्यव्यतिरिक्तस्यार्थस्याव्यभि
चारिता विद्यते ।

नेत्यादिना व्याचष्टे । तावच्छब्दः क्रमे । एतद् वक्तृस्थम्वचनं न तावद्
वाच्यानामर्थानां स्वभावः । नाप्येषां वाच्यानां कार्यं । किङ् कारणं ।
तदभावेपि । वस्तूनामभावेपि विवक्षामात्रेण भावादुत्पत्तेर्न च कार्यस्वभावा
भ्यामन्यः कश्चित् कस्यचिदव्यभिचारी हेतुरस्ति । वा... ...
व्यभिचारे
च सति शब्दस्य ततोन्यथापीति । तस्माद् बाह्यार्थादन्यथापि वाह्यार्थभावेपीत्यर्थः ।
तत्सम्भवात् तस्य शब्दस्य सम्भवात् कारणात् । तस्य शब्दस्य भावात् तत्प्रती
तिर्वाह्यार्थप्रतीतिरयुक्ता ।

स्यादेतद् । यद्यपि वाच्याद् वस्तुनोर्थान्तरं वचनन्तथापि तस्य वाच्यस्य
कार्यमेवेति गमकमेव । यस्माद् वाचकानां शब्दानां या प्रवृत्तिरुत्पत्तिरभि
व्यक्तिर्वा सा वाच्य दृ
ष्टिकृता । वाच्यस्यार्थस्य यद्दर्शनन्तत्कृता । वाच्ये हि
सति तद्दर्शनन्तद्दर्शनं । तद्दर्शनात् तद्विवक्षा । विवक्षातो वचनमिति पारम्पर्येण
वचनमर्थकार्यमिति पूर्वपक्षः ।

स्यादेतदित्यादिना व्याचष्टे । तस्माद् वाचकस्य शब्दस्य वाच्यदर्शनेन प्रवृत्तेः

[p. 616 ]

एवमित्यादिना प्रतिविधत्ते । एवं सतीति यद्यर्थवशेनैव वचनप्रवृत्तेस्सर्वा
वचनप्रवृत्तिः सत्यार्था... ...
दैकत्राभिधेये आगमभेदेन परस्परं विरुद्धार्था सा
वचनवृत्तिः कथम्भवेत् । नैव भवेत् । सर्वप्रवादेष्वेकार्थैव भवेदिति यावत् ।

यदीत्यादिना व्याचष्टे । यद्येष नियमो वाच्यम्वस्त्वन्तरेण वाच्येन वस्तुना
विना शब्दो न प्रवर्त्तत इति तदा परस्परविरुद्धार्थाभिधानाद् भिन्नेषु प्रवादेषु
सिद्धान्तेष्वेकत्र वस्तुनि । नित्यानित्यादे... ... ...वि
रुद्धस्य स्वभावस्योप
संहारेण समारोपेण वचनवृत्तिर्न स्यात् । यतो न ह्यस्त्ययं सम्भवो यदेकः शब्दो
निःपर्यायमिति प्रकारान्तरेण विनेत्यर्थः । नित्यश्च स्यादनित्यश्चेति । शब्दग्रहण
मुपलक्षणार्थं । तेन घटादिरपि निःपर्यायन्नित्यश्च । नित्यश्च न सम्भवत्येव ।
[p. 217a ] भवति च कस्यचित् प्रवादे नित्यः शब्द इति व... ...
तिरन्यस्यानित्य इत्येवं
सात्मको निरात्मक इत्यादि ।

तस्मान्नास्ति शब्दानां बाह्यैरर्थैस्सह सम्बन्धः ।

यत एवन्तेन कारणेन प्रतिपत्तुः पुरुषस्य । वस्तुभिः सहागमा नान्तरीयका
अविनाभाविनो न कथंचित्प्रतिपत्तुः सिध्यन्ति तत्कुस्तेभ्य आगमेभ्यो वस्त्वनान्त
रीयकेभ्यो र्थनिश्चयो न वा निश्चयः । आगमस्य प्रमाणां
न सर्वोन्वेषते किन्त्वज्ञो
जनः । समन्वेषते किमर्थं । तदादर्शितार्थप्रतिपतये । तेनागमेनोपदर्शितस्या
र्थस्य प्रतिपत्त्यर्थं । किङ्कारणमज्ञ एव समन्वेषते नान्य इत्याह । समधिगतं
याथातथ्यं पदार्थानामविपरीतं रूपं यैस्तेषामधिगतपरमार्थानां परोपदेशानपेक्ष
णात् । येनाप्यज्ञेनान्वेषणीन्तस्य ... ...आ
तीन्द्रिया गुणा यस्य पुरुषस्य
सोतीन्द्रियगुणः । पश्चात् पुरुषशब्देन विशेषणसमासः । तस्य पुरुषस्य विवे

[p. 617 ] चनेऽयं सर्वज्ञो नान्यो वा वितथाभिधायीत्येवं विभागक्रियायामसामर्थ्यात् । तत्कु
तस्तथाभूतपुरुषप्रणीतं वचनमागमत्वेन निश्चित्य प्रवर्त्तेत ।

न च सर्वस्य सर्वाणि वचनानि यथार्थं प्रवर्त्तमानानि पर... ...

नां च समीहितोभीष्टो योर्थस्तस्य सत्तामन्तरेणापि वृत्तिम्पश्यतः प्रतिपत्तुः पुरु
षस्य भवितव्यमेव वाचि शंकया । किमियं यथार्था वाङ् नेति वेति । केषां वाचि ।
अदृष्टव्यभिचारवचसामपि । शक्यविचारे वस्तुन्यदृष्टव्यभिचारं वचो येषान्ते
षामपि वाचि । अपिशब्दाद् दृष्टव्यभिचारवचसामपि वाचि सुतरां शंकया
... ...
येन शंका तेन कारणेन न युक्तमनेनाज्ञेन प्रतिपत्त्रा
कस्यचित् पुरुषस्य वचनेन किञ्चिद् वस्तु निश्चेतुं । यतश्चानिश्चयस्तस्मा
दस्य प्रतिपत्तेस्तन्निवृत्त्याप्यागम्निवृत्त्यापि प्रतिषेध्याभिमतस्य भावस्याभावो न
प्रसिध्यति ।

यदुक्तमित्यादिना व्याचष्टे । यदुक्तं प्राक् । सर्वविषयत्वादागमस्य
सति वस्तुन्यविसम्वादेना... ...
करणात् । तन्निवृत्तिलक्षणेत्यागमनिवृ
त्तिलक्षणानुपलब्धिः स्वभावादिविप्रकर्षिणोप्यर्थस्याभावं साधयिष्यतीति । तदि
त्यभावनिश्चायकत्वमस्येत्यागमस्य नैवास्यागमस्य । सर्वविषयत्वमस्ति । पुरुषा
र्थासम्बद्धानामर्थानामविषयीकरणात् ।

अभ्युपगम्याप्युच्यते । आगमस्य सर्वविषयत्वे पि यदि... ... ...
यद्य

[p. 618 ]वृत्तिः स्यात्तदा वस्त्वन्तरेणावृत्तौ सत्यां स्यादागमनिवृत्तिलक्षणस्यानुपलम्भस्या
भावनिश्चायकत्वं । तच्च नास्ति वस्त्वन्तरेणाप्यागमस्य वृत्तेः ।

एवं च सति ततोर्थव्यभिचारिण आगमात् प्रतिपत्तुकामस्य पुंसोभिमतार्था
सिद्धिरित्युक्तं । तेन कारणेन विप्रकृष्टेष्वसन्निश्चयफलेत्यसद्व्यवहार विष
[p. 217b ]... ... ...
न सिध्यति ।

तस्मान्न प्रमाणत्रयनिवृत्तावपि प्रत्यक्षानुमानागमसंज्ञितस्य प्रमाणत्रयस्य
निवृत्तावपि देशकालस्वभावविप्रकृष्टेष्वर्थेष्वनिश्चय इत्युपसंहारः ।

अयुक्ताभिधायित्वे दिङ्मात्रन्तीर्थिकानान्दर्शयन्नाह ।

१ वेद इत्यादि । इति शब्दो वादशब्दश्चात्र वक्ष्यमाणकस्सम्बन्धनीयः ।
तेनायमर्थः । वेदप्रामाण्य... ... ...जाड्ये
लिङ्गं ।

ननु गुणेन षष्ठीसमासप्रतिषेधाद् वेदस्य प्रामाण्यमिति भवितव्यं ।

नायं दोषो लोकप्रसिद्धानाम्विशिष्टानामेव गुणानान्तत्र ग्रहणात् । अस्य च
लिङ्गमधिकरणैतावत्व इत्यादिको निर्देशः ।

२ कस्यचित् नै या यि का देरीश्वरस्तत्त्वादीनां कर्त्तेत्ययमपि वादो
जाड्ये लिङ्गं ।

३ तीर्थस्नाने धर्मेच्छा जाड्यलिङ्गमपर... ... ...
मोहा
दिस्तज्जनितं च कायवाक्कर्म्म धर्मस्तद्विपरीतञ्च जलसंश्लेषमात्रलक्षणं स्नान
मिति कुतस्ततो धर्मप्राप्तिः । विस्तरेण निराकृतश्चायन्तीर्थस्नानवाद आचार्य
व सु ब न्धु प्रभृत्तिभिरिति नेह प्रतन्यते ।

४ शीलादिगुणवैकल्येपि ब्राह्मणोहमिति जातिवादेनावलेपो दर्पो
जाड्यलिङ्गमयुक्तत्वात् । तथा हि प्र...... ...गृ
हीत्वा जाति
वादावलेपः स्यात् । ब्राह्मणेन पित्रा व्राह्मण्या गर्भे य उत्पादस्तं वा समाश्रित्य ।
तत्र वस्तुभूतसामान्यनिषेधान्न पूर्वः पक्षः । नाप्युत्तरः ब्राह्मणब्राह्मणीशरीरयोर
शुचिस्वभावत्वेन शरीरान्तरादविशेषात् ।

[p. 619 ]

५ अनशनादिना शरीरपीडनं सन्तापस्तस्यारम्भोनुष्ठानं पापहानाय ।
पापस्य ... ... ...
जाड्ये लिङ्गं । तथा हि । सर्वस्य
पापस्य निदानं लोभद्वेषमोहाः । तैश्चाविरुद्धः सन्तापारम्भ इति कुतस्तेन पाप
शुद्धिः ।

एतानि पंच लिङ्गानि जाड्ये । किंविशिष्टे जाड्ये । ध्वस्तप्रज्ञाने । प्रमाणा
वलम्विज्ञानं प्रज्ञानन्तद् ध्वस्तं यस्मिन् जाड्ये तत्तथोक्तं । न्यायानुसारिज्ञान
रहित इत्यर्थः । यथास्थलमुपादानात् पञ्चेत्युक्तम... ... ...
लिङ्गा
नीति ॥ ० ॥

भट्टोद्योतकरादिषु प्रविचयो येषां महान् विद्यते

सद्वस्त्वाकरधर्मकीर्तिजलधेरन्तर्निमग्नम्मनः ।

पौर्वापर्यविमर्षिणी स्मृतिरलं प्रज्ञापि चोत्कर्षिणी

यत्किञ्चिद् गदिन्तदत्र निपुणैस्तैरेव विज्ञास्यते ॥

अर्थोत्खातपरम्परासु महती वाचः प्रसन्नात्मता

यस्यामन्यसुभाषिताऽ... ... ... ...
तिः ।

दर्पाध्मात³¹⁹ ?समस्ततीर्थिकमतध्वंसश्च संवेद्यते

टीकेयं सुविलक्षणोदितधियामावर्जनीया कथमिति ॥ ० ॥

क ण् र्ण क गो मिविरचितायाम्प्रमाणवार्त्तिकवृत्ति... ... ...
... ... ...प्रमाण... ... ... ॥ ० ॥

Notes

1 | ? श Return
2 | A parody of Bhavabhūti's Malatimādhavam 1:4. Return
3 | दसौ समन्तभद्रः । एतेन परार्थसम्पदुक्ता । अस्याश्च परार्थसम्पदः समन्तस्फुरणत्विष Return
3 | Missing portion is found in the margin in a different hand. Return
4 | त्विषो रश्मय इह तु यथा वस्थितवस्तुग्रहण Return
4 | Missing portion is found in the margin in a different hand. Return

5
कथनात् याभिस्ताः समन्तस्फरण्यस्तत्र
तथाभूतास्त्विषो धर्मदेशना यस्य स समन्तस्फरणत्विट् । नमः शब्दयोगाच्च
सर्व्वत्र चतुर्थी ।
[p. 2a ] यदा तु रूढिरपेक्ष्यते तदायं समन्तभद्रश Return

5 | Missing portion is found in the margin in a different hand. Return
6 | प्रत्येकबुद्धपृथग्जनाविषयत्वतः । औदार्यन्तु बोधिसत्वमा हात्म⁶ ? त्म्यतः । कायत्रयमप्यनुरूपं बोधिसत्वानां विद्यत ए Return
6 | ? त्म्य Return
7 | Missing portion is found in the margin in a different hand. Return
8 | ? स Return
9 | परिहारार्थम्विभागेन व्यवस्थापयति । तस्मादनुमानाश्रय मर्थानर्थविवेचनं । तद्विप्रतिपत्तेरिति तस्मिन्न Return
9 | In the margin. Return
10 | अर्थानर्थविवेचनस्य चानियतत्वात् । प्रत्यक्षाश्रयत्वमनिवारितमिति कोतिशयोनुमानस्य ख्यापितो येन तदादौ व्युत्पाद्यते । Return
10 | In the margin. Return
11 | विकल्पं जनयति । एतदेव हि प्रत्यक्षस्यार्थानर्थविवे Return
11 | In the margin. Return
12 | ? त्म Return
13 | सन्नुपरिस्थितां । Return
13 | नियम्यो गमयत्येव Return
13 | In the margin. Return
14 | प्रत्यक्षधर्मत्वं ज्येष्ठं हेत्वङ्ग Return
14 | In the margin. Return
15 | नुमानं नान्यत्र । पूरस्य तत्सम्बन्धि त्वादि Return
15 | In the margin. Return
16 | ब्राह्मण्यमात्रमन्यसम्बन्धिमा Return
16 | In the margin. Return
17 | पूर्वं पश्चादपि Return
17 | In the margin. Return
18 | प्रत्यक्षकृत Return
18 | In the margin. Return
19 | र्म्मो हेतुरित्येतावद् वक्तव्यं प्र Return
19 | In the margin. Return
20 | मिति चेदाह । तदेकदेशत्वादि Return
20 | In the margin. Return
21 | र्ष्ण्यादित्यादि ॥ [p. 13 ]ननु यदि चाक्षुषत्वादिति Return
21 | In the margin. Return
22 | ब्दस्यातस्तन्निवृत्यर्थमुपचार Return
22 | In the margin. Return
23 | यः परिग्रहस्त Return
23 | In the margin. Return
24 | रन्वयेन कथञ्च पक्षध Return
24 | In the margin. Return
25 | सत्त्यं यद्यपि साध्यधर्मिणि हेतोः Return
25 | In the margin. Return
26 | दिति तदेतदुत्तरत्र निरूपयिष्या Return
26 | In the margin. Return
27 | पार्थो धनुर्द्धर इति सामान्यशब्दोप्ययं Return
27 | In the margin. Return
28 | वेति संशये पक्षधर्म Return
28 | In the margin. Return
29 | योरपि तादात्म्यं वि Return
29 | In the margin. Return
30 | धूमाग्रमग्नेरन्वेति न च भूमौ प्रति Return
30 | In the margin. Return
31 | तां व्याप्तिं निराकर्त्तुमा चा र्यो व्यापकस्य Return
31 | In the margin. Return
32 | भावेपि निश्चयो भवति । तेन यदुच्यते Return
32 | In the margin. Return
33 | Ślokavārtika 114. Return
34 | In the margin. Return
35 | णेन पक्षधर्मनिश्चयः Return
35 | In the margin. Return
36 | विद्यत Return
36 | In the margin. Return
37 | Ślokavārtika. 153:3 Return
38 | Cf. Nyāyavārtika 1:1:5 . Return
39 | तमेव । भेदाधि ष्ठान Return
39 | In the margin. Return
40 | यत्वहानिः । तादात्म्येन च शिं Return
40 | In the margin. Return
41 | भावो नानात्म्ये तु तादात्म्याभावः । Return
41 | In the margin. Return
42 | मेयत्वहानिः । यतश्च न वृक्षमात्र Return
42 | In the margin. Return
43 | र्लक्षणानि करणानि चक्षुरादीन्य Return
43 | In the margin. Return
44 | सामग्र्यां सत्यां पूर्वं प्रति Return
44 | In the margin. Return
45 | पलम्भादिति Return
45 | In the margin. Return
46 | नमिति साध्यसाधनयो Return
46 | In the margin. Return
47 | भेदः । एतच्च वक्ष्यामोऽन्यापोहप्र Return
47 | In the margin. Return
48 | Pramāṇavārtika 3:163-73. Return
49 | र्भेदस्तेन बुद्धिप्रतिभासगतेन Return
49 | In the margin. Return
50 | Ślokavārtika, Nirālamba 171-72. Return
51 | वदुच्यते । Return
51 | सर्वत्रोत्पद्यते बुद्धिरिति Return
51 | In the margin. Return
52 | षाणामिच्छामात्रानुरोधित्वेन स्वत Return
52 | In the margin. Return
53 | साक्षादनुत्पत्ते Return
53 | In the margin. Return
54 | Pramāna-Samuccaya. Return
55 | न चाप्रमाणकेन परः Return
55 | In the margin. Return
56 | २ In the margin. Return
57 | हेतौ आशङ्कते यदीत्यादिना Return
57 | In the margin. Return
58 | सामान्यधर्म्मैर्जनकः तथा तार्ण्णपार्ण्णादिभि Return
58 | In the margin. Return
59 | पार्ण्णत्वादीनां विशेषधर्म्माणामभावे Return
59 | In the margin. Return
60 | वद्भिर्धूमत्वादिभिः स्वगतै Return
60 | In the margin. Return
61 | वं रूपस्य निय Return
61 | In the margin. Return
62 | भावो हेतुः Return
62 | In the margin. Return
63 | णान्त रायत्तस्य धर्मस्य पश्चाद् यो भा Return
63 | In the margin. Return
64 | रिक्तावपि कृतकत्वानित्यत्वा ख्यौ Return
64 | In the margin. Return
65 | त्तिरित्यादि । केषामप्रवृत्तिः प्रमा Return
65 | In the margin. Return
66 | 12th leaf is missing. Return
67 | नाभावस्य स्वतःसिद्धि र्ज्ञेयाभावस्य च Return
67 | ३ Return
68 | लम्भान्नास्तीति निश्चीयते ततश्चा Return
68 | ३ Return
69 | ? Return
70 | मन्यसम्बन्धद्वारेणा Return
70 | In the margin. Return
71 | त्यप्रतीतेः न च पटेऽवस्थानात्सा Return
71 | In the margin. Return
72 | ? Return
73 | कथं प्रत्यक्षेण निश्चयः । नैष दोषो य Return
73 | In the margin. Return
74 | यतीत्यर्थः । स च दृश्यस्य भावानिश्च Return
74 | In the margin. Return
75 | सत्त्वान्नित्यं शक्यमानानुप Return
75 | Roṅ-du-med-pa. Return
76 | पलब्धिरेवासतां पदा Return
76 | In the margin. Return
77 | ऽसतोऽविद्यमानस्य Return
77 | In the margin. Return
78 | पलब्धिर्दृश्यात्मनो Return
78 | In the margin. Return
79 | यस्याः सा तथा । Return
79 | In the margin. Return
80 | ? Return
81 | व्याप्तिं दर्शयितुमाह । तथा हीति Return
81 | In the margin. Return
82 | धिः । तथा हीत्या दिनैतदेवा Return
82 | In the margin. Return
83 | ग्नितारतम्येन शीतस्पर्श Return
83 | In the margin. Return
84 | त्याह । यत्पुनरुच्य Return
84 | १ In the margin. Return
85 | सम्बन्धग्राह Return
85 | In the margin. Return
86 | समुत्थितत्वात् । न शीता Return
86 | In the margin. Return
87 | तिपन्नत्वात् । अन्यत्राप्यग्नेः Return
87 | १ In the margin. Return
88 | लब्धिरूपत्ववत् । ए Return
88 | १ In the margin. Return
89 | र्थान्तरनिषेधेति Return
89 | १ In the margin. Return
90 | Cf. तदाऽभावोऽपि Return
91 | द्धादीनां [p. 41 ] सिद्धिरुपल Return
91 | In the margin. Return
92 | धाद्यसिद्धिः ॥ यदी Return
92 | १ In the margin. Return
93 | भावे सति । अ Return
93 | १ In the margin. Return
94 | ? Return
95 | ? येनै Return
96 | Pramāṇa-Samuccaya. Return
97 | Nyāyavārtika 1:5. Return
98 | Pāṇini 5:4:43. Return
99 | धर्मालम्बनानामपि सम्भवात् Return
99 | In the margin. Return
100 | १ In the margin. Return
101 | ? से Return
102 | ? Return
103 | ? ष्व Return
104 | Vaiśeṣikasūtra 2:9. Return
105 | ? ण Return
106 | Pramāṇavārtika 1:224. Return
107 | ? न Return
108 | ? ष्ये Return
109 | ? तदा Return
110 | Pramāṇavārtika 1: 225. Return
111 | Ślokavārtika: शब्दनित्त्यताऽधिकरणे ३७३, ३७४ तदाऽस्तित्वाऽधि कत्वाच्च साधितं । Return
112 | 37th leaf is missing. Return
113 | Pramāṅavārtika 1: 33. Return
114 | Nyāyasūtra. 1: 1: 33. Return
115 | Ślokavārtika. Apohavāda. Return
116 | Pramāṇavārtika 3: 12. Return
117 | ? न्यैर् Return
118 | ? तत उ Return
119 | Ślokavārtika. Return
120 | Cf. Nyāyavārtika 2: 2: 65. Return
121 | ? Return
122 | Ślokavārtika, Apohavāda. 92. Return
123 | Ślokavārtika, Apohavāda. 92. Return
124 | Ślokavārtika. Apohavāda Return
125 | Ślokavārtika, Apohavāda. Return
126 | Ślokavārtika. Return
127 | ? धय Return
128 | Ślokavārtika प्रत्यक्षपरि० Return
129 | श्लो० वा० Return
130 | Ślokavārtika. 57 Return
131 | Ibid, 60 Return
132 | Pāṇini. 2: 3: 65. Return
133 | Pāṇini 1: 2: 58. Return
134 | ? शे Return
135 | ? न्त्र्या Return
136 | Cf. Ślokavārtika. Apoha Nyāyavārtika 2: 2: 71. Return
137 | Pāṇini 1: 4: 22. Return
138 | Pāṇini 1: 4: 21. Return
139 | ? Return
140 | Vaiśeṣikasūtra 1:4. Return
141 | Ślokavārtika, अनुमानपरि० १६०. Return
142 | Pāṇini. 2: 2: 15. Return
143 | ? त इ Return
144 | ? तो Return
145 | Pāṇini 2: 2: 34. Return
146 | Nyāya-bhāṣya 1: 1: 4. Return
147 | ? षा Return
148 | Pāṇini 2:3:69. Return
149 | Ślokavārtika. निरालम्वन० १०८ Return

150
संवित्तेः सत्त्यत्वं । यद्वा द्वयप्रतिभासो भ्रान्तिर्भ्रान्तिश्च
तत्त्वाधिष्ठाना । द्विचन्द्रादिभ्रान्तिवत् । तत्त्वं च द्वयविपरीतमद्वयन्तच्च स्वसम्वि
द्रूपमेव । न तु द्वयाभावतास्यासत्त्वादिति कथं न सा सम्वित्तेः...तदेवं
यथोक्तचोद्य... ... ...
...यानि च.........स्याद्
ग्राह्यग्राहकरूपेण प्रतिभासनात् तान्यपि भ्रान्तानीति Return

150 | In the margin, illigible. Return
151 | ? Return
152 | ? Return
153 | ? प्या Return
154 | Ślokavārtika. Return
155 | ? श Return
156 | Vyākaraṇa-mahābhāṣya. Return
157 | Ibid. Return
158 | ? न Return
159 | प्रकल्पनाम also Return
160 | Ślokavārtika. Return
161 | Ślokavārtika. Return
162 | Ślokavārtika. Return
163 | ? त्व Return
164 | Pāṇini. Return
165 | Ślokavārtika. Return
166 | Ślokavārtika. Return
167 | Ślokavārtika. Return
168 | ? पदा Return
169 | Nyāyavārtika. Return
170 | सामान्यं Return
170 | In the margin. Return
171 | Nyāyavārtika. Return
172 | Nyāyavārtika. Return
173 | ? प्र Return
174 | Ślokavārtika, Ākṛti 10. Return
175 | ? Return
176 | Ślokavārtika. Return
177 | Nyāyavārtika. Return
178 | Nyāyavārtika. Return
179 | ? ना Return
180 | Ślokavārtika. Ākṛti. 25-29 Return
181 | Ślokavārtika. Return
182 | Nyāyavārtika. Return
183 | ? Return
184 | Pāṇini 2.2 Return
185 | ? द Return
186 | Nyāyavārtīka. Return
187 | Śloka, Ākṛti 37, 38 Return
188 | ? र्ध्व Return
189 | ? Return
190 | ? Return
191 | ? Return
192 | ? श Return
193 | ? काचित् Return
194 | ? Return
195 | ? न Return
196 | ? द्ध Return
197 | Pāṇini 1. 2. 67 Return
198 | ? Return
199 | ? यो Return
200 | बुद्धवचने Return
201 | २ Return
202 | Ślokavārtika, Choda. Return
203 | Ibid. Return
204 | Ślokavārtika, Choda. Return
205 | ? न Return
206 | Ślokavārtika. Return
207 | Ślokavartika. Return
208 | ? ष्कृ Return
209 | In the margin. Return
210 | ? तु Return
211 | ज्ञानजननासमर्थो Return
211 | In the margin. Return
212 | तदपेक्षत्वात् is missing. Return
213 | ? नो Return
214 | B. यच्च । Return
215 | B. ते चेद् । Return
216 | B. प्राप्य । Return
217 | B. प्राप्य । Return
218 | ४ Return
219 | B. कार्यतन्मात्रा० । Return
220 | B. ०क्तान्न्यायात् । Return
221 | B. सर्वस्य चार्थस्य सर्वस्मिन् शब्दे वाच्यत्वेन योग्यत्वात्-- added Return
222 | B. तद्विशेषप्रतीतिप्रतिनियतवत् । Return
223 | B. तुल्यं सम्बन्धः । Return
224 | B. च-- added. Return
225 | B. सद्भावात् । Return
226 | B. वचनं । Return
227 | B. सामर्थ्या नैव । Return
228 | B. सर्वेष्वशक्तता । Return
229 | B. शक्तानि दृश्यन्ते । Return
230 | B. च Return
231 | B. नास्ति वर्णानां । Return
232 | Śloka, Sphot. 108. Return
233 | Śloka, Sphot. 109-10 Return
234 | ? ण Return
235 | Ślokavārtika Ślok Sphot. Return
236 | Śloka, Sphoṭ. 10, 11 Return
237 | Ślokavārtika, Vākya, 366 Return
238 | B. साधनत्वादित्यादि । Return
239 | B. ०तोर्भवती० Return
240 | B. न स्यात् । Return
241 | B. जन्माऽस्येति । Return
242 | Ślokavārtika. Return
243 | B. किं कारणं-- added. Return
244 | B. तुल्यत्वात् Return
245 | B. स्यादिति । अरणि० । Return
246 | B. त्यक्तः । Return
247 | B. वेदाध्ययनादिः । Return
248 | B. रूपं वन्हे० । Return
249 | B. अग्निसामान्य-- added. Return
250 | B. रणि० । Return
251 | B. इत्यत आह । Return
252 | B. भावता । Return
253 | B. ज्वालो-- Omitted. Return
254 | B. योऽसम्भवस्तस्याभावादरणिनिर्भथनादपि-- added. Return
255 | B. दृष्ट एवंभूतोऽन्योपि ज्वालाप्रभव-- added. Return
256 | B. अत्रोच्यते । अन्यत्र ज्वालारहितेपि प्रदेशे पथिकाग्निर्भवत्येव । Return
257 | Pāṇini 1. 2. 69 Return
258 | In the Vedic mantras. Return
259 | Bhāgavṛtti 259 ? Return
259 | ? Return
261 | Kumārila. Return
262 | Kumārila. Return
263 | Kumārila. Return
264 | Restored. Return
265 | ? शब्द Return
266 | Kumārila. Return
267 | Kumārila. Return
268 | Ibid. Return
269 | Sphoṭasiddhi 33 pp. 253-54. Return
270 | Sphoṭasiddhi (by Maṇḍana) 29. Return
271 | Kumārila. Return
272 | Kumārila. Return
273 | Kumārila. Return
274 | Kumārila. Return
275 | Kumārila. Return
276 | Śloka-Sphoṭavāda 50, 51 Return
277 | ? ति Return
278 | ? Return
279 | ? Return
280 | नो ऋओओत्नोते ऋओउन्द् ओन् थिस् पगे! Return
281 | नो ऋओओत्नोते ऋओउन्द् ओन् थिस् पगे! Return
282 | नो ऋओओत्नोते ऋओउन्द् ओन् थिस् पगे! Return
283 | ? ज्ञे Return
284 | B. भावानाक्षेपकत्वमुक्त्वा । Return
285 | B. मिथ्यार्थत्वमेव । Return
286 | B. रूपो । Return
287 | B. Return
288 | B. नात्मव्यवच्छेदमात्रं-- added Return
289 | B. स्वातन्त्र्यः । Return
290 | B. ०प्यात्मलक्षणस्य । Return
291 | धम्मपदे Return
292 | In the margin. Return
293 | १ In the margin. Return
294 | ? दः Return
295 | बुद्धिभेदो अयं ब्राह्मणोऽयं शूद्र Return
295 | In the margin. Return
296 | १ In the margin. Return
297 | In the margin. Return
298 | In the margin. Return
299 | प्र० वा० १ । २५८ Return
300 | न्यत्राप्युन्मत्तादौ विनैव शब्द Return
300 | In the margin. Return
301 | ति चेदाह । भ्रान्तिरित्यादि । भ्रान्ति Return
301 | ३ In the margin. Return
302 | मनोजल्या 302 ? पा दिलक्षणः Return
302 | ? पा Return
303 | In the margin. Return
304 | त्रप्रयोक्तृत्वप्रसङ्ग इति श्रोता Return
304 | १ In the margin. Return
305 | यस्योत्तरस्य वर्ण्णस्य Return
305 | In the margin. Return
306 | श्रोत्रविज्ञानं तस्मिन्नेवकाले Return
306 | In the margin. Return
307 | रेष्टव्या । अन्यथार्थावगतिर्न स्या Return
307 | In the margin. Return
308 | नो ऋओओत्नोते ऋओउन्द् ओन् थिस् पगे! Return
309 | One side of the leaf is torn, about 32 letters in every line are missing. Return
310 | Illegible. Return
311 | ? द्वीं Return
312 | Abhidharmakośa, ch. 3 Return
313 | ? णि Return
314 | ? जह Return
315 | ? र्थ Return
316 | ? र्थ Return
317 | ? र्थः Return
318 | ? Return
319 | ? Return