Śāntarakṣita

Vādanyāyaṭīkā Vipañcitārthā

Title: Vādanyāyaṭīkā Vipañcitārthā

Author: Śāntarakṣita

Funder: German Research Foundation (DFG); Project "SARIT: Enriching Digital Text Collections in Indology" (Bilalteral Digital Humanities Programme DFG/NEH), 2013-2017

Principal: Birgit Kellner

RespStmt: data entry by Aurorachana, Auroville

RespStmt: prepared for SARIT by Liudmila Olalde

[p. 1 ]

१. निग्रहस्थानलक्षणम्

नमो विघ्घ्नप्रमथनाय ॥ [p. 1b ]

नानासद्गुणरत्नराशिकिरणध्वस्तान्धकारस्सदा ,

यो नानाविधसत्त्ववांछितफलप्राप्त्यर्थमत्त्युद्यतः ।

तन्निःशेषजगद्धितोदयपरन्नत्वार्यमञ्जुश्रियं ।

वादन्यायविभाग एष विमलः सङ्क्षिप्त आरभ्यते ॥ १

यत्प्रयोजनरहितं तत्प्रेक्षापूर्व्वकारिभिर्न्नारभ्यते । यथा बलित्वग्दर्शन
विनिश्चयादिकं । अप्रयोजनञ्चेदं प्रकरण
मित्याशंकावतस्तदाशंकापरिजिहीर्षया
प्रयोजनप्रदर्शनाय न्यायवादिन 1b1 मित्यादिवाक्यमुपन्यस्तवान् । कथम्पु
नरनेन वाक्येनास्य प्रयोजनमुपदर्श्यत इत्यास्तां
तावदेतद् । अर्थस्तु
व्याख्यायते ॥ न्यायस्त्रिरूपलिङ्गलक्षणा युक्तिः । नीयते प्राप्यते विवक्षितार्थ
सिद्धिरनेनेति कृत्त्वा अत एव त्रिविधं लिङ्गमि 1b2 त्यादिना त्रि
रूपमेव
लिङ्गमनन्तरम्वक्ष्यति । तदभिधायि वचनमित्यपरे । तम्वदितुं शीलं यस्य स
तथोक्तः । तमपि निगृह्णन्ति पराजयन्त इत्यर्थः । निगृह्णन्तु नामान्याय

वादिनम्पराजयाधिकरणत्त्वादेव । न्यायवादिनन्त्वनिग्रहार्हमपि यन्निगृह्णन्त्ये
तन्न सम्भाव्यते । परोत्कर्षव्यारोपधियस्तु तमपि पराजयन्त इति सम्भावना

यामपि शब्दः समुच्चयार्थोऽतिशयद्योतनार्थो वा केषु । निगृह्णन्तीत्याह ।
वादेषु 1b1 साधनदूषणसंशब्दितेषु विचारेष्विति यावत् । विवादेष्विति
क्वचित्पाठः ।
तत्र विरुद्धा वादा विवादा स्तेष्विति व्याख्येयं ।
विरुद्वाश्च कथं । साधनदूषणसंशब्दितानाम्विचाराणान्तद्विरुद्धार्थसाधन
प्रवृत्तत्त्वात् ॥ कथम्पुनर्न्यायवादिनमसत्स्वसि
द्ध्यादिषु हेतुदोषेषु निगृह्णन्ती
त्याह ॥ असद्व्ययवस्थोपन्यासैः । 1b1 असतामसाधूनाम्व्यवस्थाः । असत्यो
[p. 2 ] वा व्यवस्थाः सद्भिः कुत्सितत्त्वात् । ताश्च फलजात्यसन्निग्रहस्थान
लक्ष
[p. 2a ] णास्तासामुपन्यासाः । प्रयोगस्तैरिति विग्रहः । के पुनरह्रीकास्त एवं
विधा इत्याह ॥ शठा धूर्ता मायाविनः परसम्पत्तावीर्ष्यालव इति यावत् ।
यस्मात्तं तथा निगृह्णन्ति
इति तस्मात्तन्निषेधार्थं तेषां शठानान्तेषाम्वा
ऽसद्व्यवस्थोपन्यासानान्तस्य वा निग्रहस्य त्रयाणां वा निषेधो निरासस्तदर्थन्तन्नि
मित्तमिदम्प्रकरणमारभ्यते ॥ स ए वार्थोऽस्ये
ति विग्रहीतव्यं । तन्निषेधे च
कृते सम्यग्विचारः प्रवर्तते तत्पूर्वकश्च सर्वः पुरुषार्थ इत्यभिप्रायः । आसन्न
विषयिणा त्वन्तर्विपरिवर्त्ति प्रकरणमिदमापरा
मृषति । अन्तस्तन्त्वात्मना
परिनिष्पन्नत्वात् । अन्यथाऽपरिनिष्पन्नात्मतयाऽसन्नत्वाभावादिदम् शब्द
प्रयोगो न स्यात् । आरभ्यत 1b1 इति वर्तमानकालनिर्देशः । क

थमिति चेत् । वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वे पाणिनिः ३।३।३१ ति वचनात्
सम्बन्धोऽप्यभिधानीय एवान्यथा बालोन्मत्तप्रलापवदग्राह्यमिदं प्रेक्षापूर्वकारिणा
म्भवेदिति चेत्
सत्त्यमेतत् । प्रयोजनान्तर्गतत्त्वात् पृथ ग सौ नाभिहितः । तथाहि
तन्निषेधार्थमिदमारभ्यते 1b1 ततश्चैतत्प्रयोजनमनेन प्रकरणेन साध्यते ।
तथा च प्रयोजनप्रकरण
योः साध्यसाधनलक्षणः सम्बन्ध इति सूचितं । ये त्वन्ये
क्रियानन्तर्यादिलक्षणाः सम्बन्धास्ते न वाच्या एव प्रकरणक्रियायामनङ्गभू
तत्त्वात् । तथाहि तेषु सत्स्वपि प्रयो
जनाभावे नारभ्यत एव प्रकरणं ।
असत्स्वपि च तेषु सति प्रयोजने प्रारभ्यत एव । तस्मात्प्रकरणारम्भस्य
प्रयोजनान्वयव्यतिरेकानुविधानात्प्रयोजनमेवाभिधानी
यम्प्रेक्षापूर्वकारिणा । तस्मिं
श्चाभिहिते सम्बन्धोप्युक्त एव भवतीति मन्यते । नानवधारितप्रकरण
शरीराः प्रवर्तन्ते प्रेक्षावन्तस्तस्मात्प्रयोजनवत्प्रवृत्त्यङ्गत्वात्प्रकरण
[p. 2b ] शरीरमपि
वक्त्व्यमेवेति चेत् । एवमेतत्प्रयोजनवाक्येन त्वभिहितत्वान्नैव तदपि सम्बन्धव
त्पृथगभिधानमर्हति । यतस्तन्निषेधार्थमिदमारभ्यत इत्युक्तमतश्च तत्
निषे
धोऽस्य शरीरमित्युक्तम्भवति । यदा चैतन्निषेधार्थमिदमारभ्यते तदा पूर्वको हेतु
रसिद्धः । प्रतिप्रमाणद्वयञ्चानेन सूचितं प्रारब्धव्यमिदम्प्रकरणम्प्रेक्षावता
सति
सामर्थ्ये । ग्राह्यम्वा प्रयोजनवत्वात् । सम्बन्धवत्वाच्च तदन्यशास्त्रवदिति
स्वभावहेतुः ।

[p. 3 ]

एवमभिधाय प्रयोजनं सकलप्रकरणार्थसंग्राहकं श्लोकमाह
असाधनाङ्वचन
1b1 मित्यादिना । असाधनाङ्गवचनमदोषोद्भावनञ्च द्वयोर्वादिप्रतिवादि
नोर्यथाक्रमं निग्रहस्थानं पराजयाधिकरणं । अन्यत्त्वित्येत
द्धेयव्यतिरिक्तम
क्षपादप रिकल्पितं प्रतिज्ञासंन्यासादिकं वक्ष्यमाणं निग्रहस्थानं न युक्तमिति
कृत्वा नेष्यते । निग्रहस्थानमिति वर्त्तते । अयं तावत् स
मासेन श्लोकार्थः ।
इष्टस्ये 1b1 त्यादिना विभागमारभते । इष्टोऽर्थोऽनित्त्यः शब्द इत्यादि
साध्यत्त्वेनेप्सितः । तस्य सिद्धिः प्रतिपत्तिः साधनं । तदनेन भावस्य

साधनोयं साधनशब्दस्तावदस्मिन्व्याख्यानेऽभिप्रेतो न तु करणसाधन इति
दर्शयति ॥ तस्य साधनस्येष्टार्थसिद्धिलक्षणमस्याङ्गं किन्तदित्याह । निर्वर्त्तकं
जनकं । अने
नाङ्गशब्दं व्याचष्टे । कारणपर्यायोयमत्राङ्गशब्दो नावयवपर्याय
इत्यर्थः । तच्च साधनाङ्गमिह निश्चितत्रैरूप्यं लिङ्गमुच्यते । अस्य साधनाङ्गस्य
वचनं त्रिरूपलिङ्गा
ख्यानं । तस्य साधनाङ्गस्यावचनमनुच्चारणम 1b2
नभिधानं यत्तदसाधनाङ्गवचनं । अनेनैतत्कथयति असाधनाङ्गस्य पक्षोपनयना
देर्वचनमसाधनाङ्गवचनमिति नै
[p. 3a ] व प्रतिपत्तव्यमस्मिन्व्याख्याने । किन्तु साधनाङ्ग
स्यैवावचनमसाधनाङ्गवचनमिति । तदसाधनाङ्गवचनं वादिनो निग्रहस्थानं ।
तदेतेन श्लोकस्य पूर्व्वभागम्विवृणोति । कथम्पुनः साधनाङ्गस्यानुच्चारणम्भवति
निग्रहस्थानं चेत्याह । तदभ्युपगम्येति 1b2 तदितीष्टं साध्यमभ्युपगम्याह
मेतत्साधयामीति प्रतिज्ञयाप्रतिभया करण
भूतया तूष्णीम्भावात् । अप्रतिभाऽत्र
पूर्व्वाधिगतार्थविस्मरणं स्तम्भितत्त्वञ्च गृह्यते ।

अनेन सर्व्वथा साधनाङ्गस्यावचनमाह अभिधाने वा यदि न समर्थितं तदोक्त
मप्यऽ
नूक्तमेव स्वकार्याकरणात् । इत्यभिप्रायवानाह — साधनाङ्गस्या
समर्थनाद्वेति 1b2 । तदभ्युपगम्येतिवर्तते । वा शब्दः पुर्व्वापेक्षया
विकल्पार्थः । साधना
ङ्गस्यासमर्थनं त्रिष्वपि रूपेषु निश्चयाप्रदर्शनं । तस्मात्तू
ष्णीम्भावादसमर्थनाच्च साधनाङ्गस्यानुच्चारणं । ततश्च प्रतिज्ञातार्थाकारणात्
वादिनो
निग्रहाधिकरण मिति 1b2 प्रकृतेन सम्बन्धः । क्वचित्तु वादिन
इति पाठः । तत्र तच्छब्देन प्रकृतमनुच्चारणं संबध्यते ।

कथम्पुनः साधनाङ्गासमर्थनम्भ
वति । येन तद्विपर्ययेनासमर्थनात्प्रति
ज्ञातार्थाकारणाद्वादिनो निग्रहाधिकरणत्त्वमिति कदाचित्कश्चिद् ब्रूयादित्येतत्परि
जिहीर्षुरादिप्रस्थानमारचयति
त्रिविधमेवे 1b2 त्यादिना त्रिप्रकारमेव लिङ्ग
[p. 4 ] मङ्गङ्करणं कस्यासिद्धेः प्रतिपत्तिरूपायाः । कस्य सिद्धेरित्याह । अप्रत्य
क्षस्या परोक्षस्यानुमेयभूतस्य वस्तुन इति
यावत् । अवधारणञ्चतुरादि
व्यवच्छेदमाचष्टे । त्रिविधमेवेति नियमः कथमयमिति चेत् । यस्माद्विधि
प्रतिषेधरूपतया द्विधा साध्यं व्यवस्थितं । विधिरूपञ्च सद्भा
[p. 3b ] वरूपङ्कारणरू
पम्वा भवद् भवेत् । नान्यत् । तत्र हेतोः प्रतिबन्धायोगात् । नह्यर्थान्तरस्याका
र्यस्य सद्भावेऽपरस्य सद्भावो युक्तः । पटसद्भाव इवोष्ट्रस्य । नाप्यर्थां

तरस्याकारणस्य निवृत्तावकार्यस्यान्यस्य च निवृत्तिर्युक्तिमती । उष्ट्रे निवृत्ताविव
पटस्य । न चान्वयव्यतिरेकविकलस्यागमकत्त्वं युक्तं । पटस्याप्युष्ट्रगमकत्त्व

प्रसङ्गात् । स्वभावभूतधर्मसद्भावे तु स्वभावभूतस्यान्यस्य सद्भावो युक्तो नहि
स्वभावः स्वम्भावम्परित्यज्य वर्त्ते । तत्स्वभावत्त्वाभावप्रसङ्गात् । तन्निवृत्तौ
च निवृ
त्तिः ॥ कार्यस्यापि भावे कारणस्य भावो युक्तः । तन्निवृत्तौ च
निवृत्तिरन्यथा तेन विनापि भावात्कार्यमेव तत्तस्य न स्यात्तदन्यवत् ।
तस्मात्स्वभाव
कारणभूतसाध्यभेदात् । द्विधैव विधिरूपं साध्यं तत्रैव हेतोः
प्रतिबन्धात् । स्वभावभूतञ्च साध्यं स्वभावहेतुः साधयति । कारणभूतञ्च
कार्यहेतु
रित्यभ्युपेयं । प्रतिषेधमप्युपलब्धिलक्षणप्राप्तानुपलब्धिरेव साधयति ।
नान्या यथा तथा विस्तरेण प्रतिपादयिष्यति । तदिदमिह संक्षिप्तमर्थ
तत्त्वं
विषयव्यपेक्षया विषयिणो लिंगस्य व्यवस्था । विषयश्च विधिः प्रतिषेधो वा
भवेत् । विधावप्यर्थान्तरम्वा विधीये तानर्थान्तरं वा अर्थान्तरविधावपि का

र्यकारणमनुभयम्वा साध्यते । कार्यप्रतिपादनेपि कारणसामान्यम्वाऽमेघादि
व्यावृत्तं वस्तुमात्रं लिङ्गत्वेनोच्यते । कारणविशेषो वा योऽप्रति
बद्धसामर्थ्ये मे
घादिः । प्रतिषेधोपि निषेध्याभिमतस्यानुपलम्भेनोपलम्भेन
वा प्रतिपाद्येत । अनुपलम्भेपि उपलम्भनिवृत्तिमात्रलक्षणो वा भवेत् ।
तत्तुल्ययोगावस्थः केवला
[p. 4a ] परपदार्थोपलम्भरूपो वेति विकल्पाः । तत्र
नावश्यं गम्भीरध्वानादियुक्तमपि मेघादिकारणमात्रं वृष्ट्यादिकार्याविर्भावक
मन्तरा प्रतिबन्धसम्भवेन व्य
भिचारात् । अतो न कारणमात्रं गमकं । कारण
विशेषादप्यप्रतिहतशक्तेरनन्तरं सम्बन्धस्मृतिव्यवहितादनुमेयविज्ञानात्प्राक्
कार्यमेवोद्भूतमक्षज्ञानग्राह्यं
भवतीति न तस्यापि लिङ्गत्वं । कार्यन्तु कारण
लिङ्गं युक्तं । तदविनाभावात् । तदतिक्रमे वा हेतुमत्ताम्विलंघयेत् । अनुभयमप्य
सम्बन्धानुगमकमतिप्रसङ्गो
वा । अनर्थान्तरमप्यव्यभिचाराङ्गम्यत इति युक्ति
मत् । निषेधोप्युपलम्भेन न युज्यते विरोधात् । कथं हि नामोपलभ्यते च नास्ति
[p. 5 ] चेत्युपपद्यते । तज्ज्ञान
निवृत्तिमात्रमपि व्यभिचारि । एकज्ञानसंसर्गिणस्तु कैवल्य
दृष्टेरसत्ताव्यवहारो युक्तो यदि हि स्यादुपलभ्य सत्त्व एव भवेत् । प्रमाणञ्च यद
नुपपद्य
मानविषयं न तद्विषयि युक्तं । यथा वाजिविषाणं । अनुपपद्यमानविषय
ञ्चोक्तप्रकारेण स्वभावादि स्यादन्यसंयोग्यादिपरपरिकल्पितं लिं
गमिति व्याप
कानुपलम्भः । वैधर्म्येण नीलादिज्ञानं । तदेव वा कार्यादिलिङ्गं । नैमित्तिकशब्दा
र्थानुपपत्तिर्बाधिका । किमेवं सिद्धमगमकत्त्वमन्येषां । तथाहि विष
यित्वङ्ग
मकत्त्वं प्रकाशकत्त्वमित्यादयः पर्यायाः । तस्मात्साध्यस्य त्रिविधत्त्वात्तङ्गमको
हेतुरपि त्रिविध एवेति स्थितमेतत् ।

कथन्त्रिविधमित्याह । स्वभाव 1b2 इत्यादि
। च शब्दः
स्वभावकार्यापेक्षया समुच्चयार्थः । एतच्चाभिमतहेतुप्रदर्शनं स्वभावकार्यानुप
लम्भभेदात्त्रिविधमप्रत्यक्षस्य सिद्धेरङ्गं । नतु कारणैकार्थसमवायिविरो
[p. 4b ] ध्यादि
भदादिति दर्शनार्थं । ननु चोपलब्धिलक्षणप्राप्तानुपलम्भश्चेति वक्तव्यं । तस्यैवा
प्रत्यक्षस्य सिद्धेर्वक्ष्यमाणेन न्यायेनाङ्गत्त्वान्नानुपलम्भमात्रस्य तत्कथं सामान्ये
तो
क्तमिति चेत् । एवमेतत्समर्थितसाधनाङ्गाधिकारात्तु सामान्यशब्दोप्यय
मनुपलम्भशब्दौपलब्धिलक्षणप्राप्तानुपलम्भ एव वर्त्तते । तथाहि सामान्यशब्दा
अपि शब्दा
न्तरसन्निधानात्प्रकरणसामर्थ्याच्च विशेषेष्ववतिष्ठन्ते । यदाह । नहि
विशेषशब्दसन्निधेरेव शब्दानां विशेषावस्थितिहेतुरपि तु प्रकरणसामर्थ्यादि
कमपीति
यथा चानुपलम्भमात्रस्य समर्थितसाधनाङ्गत्त्वं न सम्भवति तथोत्तरत्र
प्रतिपादयिष्यति । अप्रत्यक्षसिद्धिहेतुलिङ्गाधिकाराद्वाऽचोद्यमेवैतत् ।
किम्पुन
रस्य त्रिविधस्य साधनाङ्गस्य समर्थनं । यद्विपर्ययादसमर्थनम्भविष्यतीत्याह ।
तस्ये 1b3 त्यादि । साध्यशब्दोत्रानित्यत्त्वादिधर्ममात्रस्य वाचकः ।
अवयव
समुदायोपचारात् न तु साध्यधर्मिधर्मसमुदायस्य व्याप्तेरेवाभावप्रसङ्गात ।
शब्दादिधर्म्मिविशिष्टस्यानित्त्यत्त्वादेर्दृष्टान्तधर्मिण्यभावात् ।
व्याप्तिं प्रसाध्या
न्वयव्यतिरेकसाधकेन प्रमाणेन अनेनान्वयव्यतिरेकनिश्चयावुक्तौ । धर्मिणि
1b3 जिज्ञासितविशेषे शब्दादौ भावसाधनं 1b2 । पक्षधर्मत्त्वसाधकेन
प्रमा
णेन सत्त्वकथनमित्यर्थः । अनेनापि पक्षधर्मत्त्वनिश्चय उक्तः । कथम्पुनः
सर्व्वोपसंहारेण व्याप्तिं प्रसाध्य धर्मिणि भावः कथ्यत इत्यत्रोदाहरणमाह ।
यथेत्या 1b3
दि । तत्सर्व्वमि त्यनेन सर्व्वोपसंहारेण व्याप्तिप्रदर्शनङ्क
थयति । किमर्थं । विप्रतिपत्तिनिरासार्थं । तथाहि पक्षसपक्षा
[p. 6 ] पेक्षयान्तर्व्याप्तिर्ब्बहिर्व्याप्तिश्च प्रदर्श्य
[p. 5a ] त इत्येके विप्रतिपन्नाः । तच्च
न युक्तं वस्तुबलायातत्त्वाद्व्याप्तेः । पूर्व्व साध्येन व्यार्प्तिं प्रसाध्य पश्चा
द् धर्म्मिणि सत्त्वं कथयितव्यमित्ययमीदृशः क्रमनियमः किमत्रास्ति न वेत्या
ह ।
अत्रापी 1b3 त्यादि । अत्रेति मन्मते साधनाङ्गसमर्थने वा ऽपिशब्दोऽवधारणे
प्रतिषेधे न च सम्बन्धनीयः । नैव कश्चिदयमीदृशः क्रमनियमः 1b3 परिपाटि
नियम इति या
वत् । किंकारणमित्याह । इष्टार्थसिद्धेरुभयत्राविशेषा 1b3
दिति । व्याप्तिसाधनाभिधानपूर्व्वकधर्मिभावसाधनाभिधाने धर्मिभावसाधनाभिधाने
धर्मिभावसाधनाभिधानपूर्व्वके वा व्याप्तिसा
धनाभिधाने साध्यार्थसिद्धेर्विशेषाभावा
दित्यर्थः । एवम कूतं क्रमनियमो हि किमर्थमाश्रीयते । साध्यसिध्यर्थं ।
यथा साधर्म¹ ? र्म्यवति दृष्टान्तप्रयोगे सा
ध्येनैव हेतोरविनाभावः प्रदर्श्यते ।
न हेतुना साध्यस्य । तथा वैधर्म्यवति साध्याभाव एव हेतोरभावः कथ्यते । न तु
हेत्वभावे साध्यस्य । किमर्थं । माभूद्धेतोः
साध्येनाविनाभावित्त्वाप्रदर्शनेनेष्टार्थ
सिद्धेरसिद्धिर्विपर्ययसिद्धिश्चेति । यदाह । एवं हि हेतोः सपक्ष एव सत्त्वं । साध्या
भावे चासत्त्वमेव शक्यं द
र्शयितुं । न विपर्ययादिति । यथा नित्यताऽकृतकत्त्वेन
नाशित्त्वाद्वाऽत्र कार्यता । स्यादनुक्ता कृता व्यापित्त्वनिष्ठश्च समन्वय इति ।
तदत्र युक्तं क्रमसमाश्रयणं
इह तु विनाप्यनेनाभिमतार्थसिद्धिः सम्पद्यत इति
सूवतन्न कश्चित्क्रमनियम इति । इष्टार्थसिद्धेरुभयत्राविशेषादित्येतदेवात्र कुत
इति चेदाह । यस्माद् धर्मिणी
त्यादि । साध्येन व्याप्तिं प्रसाध्येत्युक्तं प्राक् । किम्पु
नस्तद्व्याप्तिसाधनमित्याह । अत्रेत्यादि 1b3 । अत्रेति स्यभावहेतौ । कार्या
नुपलम्भयोस्तु पश्चाद्व्याप्तिसाधनमभिधा
[p. 5b ] स्यात् । विपर्यये साध्यस्य हेतोर्व
र्त्तमानस्य सत इति शेषः । बाधकं प्रमाणं येन साध्यविपर्यये वर्त्तमानो हेतुर्बाध्यते
तस्य कथनं यत्तद्व्याप्तिसाधनमित्यर्थः ।

किं
पुनस्तद्वाधकप्रमाणोपदर्शनमित्याह — यदि न सर्व्वं वस्तु सत्कृतकं
[p. 7 ] चेति 1b5 पूर्व्वोक्तिहेतुद्वयं परामृषति । प्रतिक्षणविनाशि 1b5 स्यात्तदा
ऽसदेव स्यादिति सम्बन्धः । कुतः
अक्षणिकस्य पदार्थस्य क्रमयौगपद्याभ्यामर्थ
क्रिया 1b5 ऽयोगात् । तथाह — क्षणिकत्त्वेनाभिमतस्य भावस्य क्रमेण
तावदर्थक्रिया न युज्यते । कार्यनिर्वर्त्तनयोग्यस्य
स्वभावस्य सदा सत्त्वात् । अन्यथा
पश्चादपि न कुर्यात् । पूर्व्वस्वभावाप्रच्युतः पुरावत् । सहकारिणमासाद्य करोतीति
चेत् । न अनाधेयात्माति
शयस्य पूर्व्वस्वभावापरित्यागिनः सहकारिष्वपेक्षायो
गात् । आदधत्त्येव सहकारिणस्तस्यात्मातिशयमिति चेत् । न सहकारिभिराहि
तस्यातिश
यस्य तत्त्वान्यत्त्वायोगात् । तथाहि न तावदयमात्मातिशयस्तस्यात्म
भूतः । तस्यैव तदव्यतिरेकादात्मातिशयवत्सहकारिबलादुत्पत्तिप्रसङ्गात्
।
एवञ्चाभ्युपेतमस्याक्षणिकत्त्वमवहीयते व्यतिरिक्त एव स तस्मादिति चेत् ।
भवतु किन्तु तस्मादेवात्मातिशयात्कार्योत्पत्तेस्तदवस्थमस्यार्थक्रियास्वसामर्थ²
? र्थ्य मि
ति दुर्न्निवारः प्रसङ्गः समापतति । सम्बन्धोप्यनेन कथमिति वश्चिन्ता
विषयमवतरत्येव । अतिशयबलात्करोतीत्यत्रापि सहकार्यपेक्षापक्षोदितो दोषः ॥

समर्थस्वभावत्त्वादनाधेयातिशयत्त्वेपि कुविन्दादिवत् किञ्चिदपेक्ष्य कार्य
जनक इति चेत् । न तत् सारं । नहि सहकारिणः प्रत्ययास्तस्य तावदतिशयमा
धातुं
[p. 6a ] क्षमाः । न चाप्यनुपकारके भावेऽपेक्षा युक्तिमनुपतत्यतिप्रसा3 ? सङ्गात् ।
एवञ्च सर्व्वकालमस्याकार्यजनकत्त्वप्रसङ्गः । कुविन्दादीनामपि तत्स्वभावस्य
करणादका
रकस्य वा । तत्स्वभावत्त्वादित्यादि हेतुविन्दा 4

न्यायविन्दावपि - तत्स्वभावत्त्वात्तत्स्वभावस्य च हेतुत्त्वात् तृ० परि० पृ० ६९ Kashi Sanskrit Series.

वुक्तमिति
नेहोच्यते । एवन्तावत्क्रमेणास्यार्थक्रिया न युज्यते नापि युगपत् । तथाहि
अर्थक्रियानिवर्त्तनयोग्यस्व
भावाध्यासितमूर्तिः सहैवासावतश्च पश्चादपि तद्रूप
वियोगात्कार्यमुत्पादयेदन्यथोदयानन्तरमेवास्य क्षयः स्यात् । न चाप्यक्षणि
कत्त्वेनोपगतस्य सकृ
त् कार्यमुत्पद्यमानमुपलभ्यते क्रमसम्भवदर्शनात् । तदे
वमयमक्षणिकः पदार्थः क्रमेण युगपद्वा न काञ्चिदप्यदर्थक्रियामात्रामंशतोपि क्ष
मो
निर्वर्तयितुमित्त्यसत्त्वमेवास्य । यदि नामार्थक्रिया सा न युक्ता तक्तिमित्यसत्त्वमे
वास्य स्यादित्याह । अर्थक्रियेत्यादि 1b5 । अर्थक्रियायाः साम
र्थ्यन्तदेव लक्षणं
यस्य सत्त्वस्येति विग्रहः । अतोऽर्थक्रियासामर्थ्यलक्षणात्सत्त्वाद्व्यावृत्तम्व्यवच्छिन्नं ।
[p. 8 ] इति श्रुतेर्हेतौ । तस्मादर्थे वा । कथम्पुनरि
दमवसीयते । अर्थक्रियासामर्थं5
? र्थ्यं सत्त्वलक्षणमित्यत आह । सर्व्वे 1b5 त्यादि । सर्व्वेषां सामर्थ्याना
मुपाख्या श्रुतिः । उपाख्यायते अनयेति कृत्वा तस्याविरहोऽभावः ।
स एव लक्षणं
यस्य निरुपाख्यस्य स तथा ख्यायते । अत्रापीति श्रुतिहेतौ । सर्व्वग्रहणं घटादीना
मपि क्षणिकत्त्वेनाभिमतानाम्विषयभेदेनार्थक्रियासामर्थ्य
निर्वृत्तेरस्तीति तेषामसत्त्व
व्यवच्छेदाय । नैवार्थक्रियासामर्थ्यं सत्त्वलक्षणमपि तु सत्तायोग इति चेत् । न ।
सत्ताया अभा
[p. 6b ] वात् । तदभावश्चान्यत्र प्रतिपादित इति नेहोच्यते । सत्तायाश्च
नैव सत्त्वं प्राप्नोति सत्तायोगाभावात् । निःसामान्या
नि सामान्यानीति समयात् ।
न च स्वयमतद्रूपाः पदार्थात्मानः स्वभावान्तरसम्पर्क्कमासादयन्तोपि ताद्रूप्यम्प्रति
पद्यन्ते । स्फटिकाभ्रपटलादय इव
जवाकुसुमादिरूपमिति यक्तिञ्चिदेतत् ।
तत्वेतावदेवाभिधानीयं । सर्व्वसामर्थ्यविरहलक्षणं निरुपाख्यमि 1b6 ति
तक्तिमनेनोपाख्याग्रहणेनेति चेत् । सूक्त
मेतत्सर्व्वसामर्थ्यरहितस्य तु सामर्थ्य
निबन्धनस्य कस्यचिदपि शब्दस्यावृत्तेरसद्व्यवहारविषयत्त्वख्यापनाय । संज्ञा
याश्चानुगतार्थत्त्वसिद्ध्यर्थ
मिदमुक्तमिति गम्यते । यदि त्वेवं साध्यविपर्यये हेतो
त्बाधकप्रमाणोपदर्शनं न क्रियते ततः किं स्यादितिचेदाह । एवं साधनस्य साध्य
विप
र्यये बाधकप्रमाणानुपदर्शने 1b6 सत्यनिवृत्तिरेवाशंकाया इति सम्बन्धः ।
का पुनः सा शंका । स कृतको वा स्यान्नित्यश्चैवं प्रकारा ।

ननु विप
क्षहेतोर्वृत्तिर्नोपलभ्यते तत्कथमनिवृत्तिरित्याह । अदर्शने 1b6 पि
वृत्तेरस्य साधनस्याक्षविपर्यये साध्यस्य हयुपस्कारः । किमित्येवमप्यनिवृत्तिरित्याह ।
वि
रोधाभावादि 1b6 ति । साधनसाध्यविपक्षयोरिति शेषः । अयमस्याभिप्रायो यदि
साधनस्य साध्यविपर्यस्य च परस्परम्विरोधः सिद्धः स्यात् । भवेददर्शनमात्रे
[p. 7a ] ते अन्यथा
बाधकासिद्धौ संशयो दुर्न्निवारः स्यादित्याशङ्क्याह । न च नैव सर्व्वानुपलब्धिर्बा
धिका प्रतिषेधिका युक्तेत्युपस्कारः । कस्य भावस्य सत्त्वस्य साध्यविपर्यये
हेतोरिति
शेषः । प्रकरणाद्वैतद् गम्यत एव । इदमुक्तम्भवति । व्यापकानुपलब्धिरेव सहभाव
[p. 9 ] बाधते हेतोः साध्याभावेन । यथा प्रतिपादितम्प्राक् । नाप्यदर्श
नमात्राद्व्यावृत्तिर्वि
प्रकृष्टसर्व्वदर्शिनोऽदर्शनस्याभावासाधनादि 1b7 त्यादिना । तस्मात्सूक्तमन्यथा
बाधकासिद्धौ संशयो दुर्न्निवारः स्यादिति । अनेन पूर्व्वोक्त
मेव स्मारयति । एवञ्चै
तदर्थवत् । अभावसाधनस्यादर्शनस्याप्रतिषेधादित्युक्तं । तत्र भवेत्कस्यचिदाशंका
किमनेनाभावसाधनस्येति विशे
षणेन यावता सर्व्वमेवादर्शनमभावसाधनमित्य
तस्तदाशङ्काविनिवृत्त्यर्थमिदमाह । न चेत्यादि 1b11 । अत्र च शब्दो हि
शब्दार्थे प्रतिपत्तव्यः । तस्मिं
नैव वाऽवधारणे व्याख्यानन्तु पूर्व्ववत् ।

ननु च बाधकस्यैव प्रमाणस्य क्रमाक्रमायोगस्यासामर्थ्येन व्याप्तिर्न सिद्धा तत्कथं
तत्स्वयं असिद्धव्याप्तिकं स
दपरस्य सत्त्वादेर्हेतोर्व्याप्तिसाधने पर्याप्तं । प्रमा
णान्तरेण तत्र व्याप्तिः साध्यत इति चेत् । सैव तर्हीयमनवस्थादोषादिवानुबध्ना
तीति कदाचित्परो ब्रूयादित्या
शङ्क्य सर्व्वमिदमाह । तत्रेत्यादि 1b11 । तत्र
शब्दो वाक्योपन्यासार्थः । सामर्थ्यं यद्वस्तुलक्षणं तत्क्रमाक्रमयोगेन व्याप्तं सिद्धं ।
यत्र सामर्थ्यं तत्र क्रमाक्रमाभ्यामर्थक्रियया
भवितव्यमित्यनेनाकारेण तदेव कुत
इति चेदाह । प्रकारान्तरासग्भवात् 1b11 । यस्मादन्यत् क्रमाक्रमव्यतिरिक्तं
प्रकारान्तरं नास्ति । तस्माद्यत्रेदं सत्त्वलक्षणमर्थक्रिया
[p. 7b ] सामर्थ्यं तत्रावश्यं च
क्रमाक्रमाभ्यामर्थक्रियया भवितव्यं । ननु च क्रमाक्रमाभ्यामन्यो रासि
[p. 10 ] 6 ? शिर्नास्तीत्येतदेव कथं सिद्धं । क्रमाक्रमयोरन्योन्यपरिहारस्थितलक्षणत्त्वेन
तृती
यप्रकारव्यतिरेकत्वात् । भावाभाववदिति ब्रूमः । भवत्वेवं स तु क्रमयौगपद्य
रूप एवेति कुत इति चेत् । कस्तहर्यन्यो भवतु । कश्चिद् भवेदिति चेत् । किमर्थ
न्तर्हि मह
त्यनर्थसङ्कटे पतितोसि यदिदन्तया तद्रूपाभिधानेप्यसमर्थोसि । यदि
नाम सामर्थ्यं क्रमाक्रमयोगेन व्याप्तं सिद्धं तथापिकिं सिद्धमिति चेदाह । तेन
सामर्थ्य
स्य क्रमाक्रमयोगेन व्याप्तत्वेन व्यापकस्य धर्मस्य क्रमाक्रमयोगस्यानुप
लब्धिः 2a1 । अक्षणिके पदार्थेऽभ्युपगते सामर्थ्यं बाधते निराकरोतीत्यर्थः ॥

तथा ह्ययं क्रमाक्रमयोगस्तस्य सामर्थ्यस्य व्यापकः । ततश्चास्य निवृत्तावश्य
मेव सामर्थ्यस्यापि निवृत्तिरन्यथाऽयमस्य व्यापक एव न प्राप्नोति । यस्मा
त्तद्वा
धते इति तस्मा त्क्रमयौगपद्यायोगस्य व्यापकाभावस्य कर्मभूतस्य सामर्थ्याभावेन
व्याप्याभावेन कर्त्तृभूतेन व्याप्तिसिद्धेः कारणान्नानवस्थाप्र
सङ्गः ।

एवं स्वभावहेतोः साधनाङ्गसमर्थनमभिधायाधुना निगमयति । एवमि 2a1
त्यादिना । एवञ्च यदि न समर्थनं क्रियते तदेव तद्वादिनः पराजयमावहती
ति प्राक्
प्रतिज्ञातमेवायोजयति । तस्यासमर्थन 2a2 मित्यादिना । कस्मादेवं प्रारब्धार्था
साधनादिति । न ह्यसमर्थितं साधनमारब्धमर्थं साधयितुं समर्थं । विवादाभा
[p. 8a ] व
प्रसङ्गात् । तथाहि सार्व्वज्ञज्ञानसाधने संस्कारोत्कर्षभेदेन सम्भवे प्रकर्षपर्यन्तवृ
त्तयः प्रज्ञादयो गुणाः स्थिराश्रयवर्त्ति सकृद्यथाकथंचिदाहितविशेषं विना
हेतु
रात्मनीति । यदि तर्हि बाधकप्रमाणोपदर्शनेन हेतोर्व्याप्तिः प्रसाध्यते । तथा सत्त्य
नवस्था भवतः प्राप्नोतीत्याशंकापनोदनाय पूर्व्वपक्षमारचयन्नाह । अत्रापी
1b9
त्यादि । अत्रेति बाधके प्रमाणे । अदर्शनमप्रमाणयतस्तव नादर्शनमात्राद्धेतोर्व्यति
रेकनिश्चय इत्यनेनाकारेण न केवलं मौले हेतावित्यपि शब्दः किं पूर्व्व
स्यापि
मौलस्य हेतोरव्याप्तिः प्राप्नोतीति क्रियापदं । किङ्कारणं । क्रमयौगपद्यायोगस्य वा
सामर्थ्येन व्याप्त्यसिद्धः । तथाहि यद्यदर्शनमात्रेण न व्यतिरेकनिश्चय
स्तथा सति
क्रमयौगपद्यायोगश्च भविष्यति सल्लक्षणं सामर्थ्यञ्च भविष्यति । कोऽनयोर्वि
रोध इत्यत्रैव बाधके प्रमाणे व्याप्तिर्न सिद्धा । यदि नामात्र
न सिद्धा मौलहेता
वेतद्वलेन व्याप्तिः सेत्स्यतीति चेदाह । पूर्व्वस्यापि मौलस्यापि हेतोरव्याप्तिः प्राप्नो
तीत्यध्याहारः । तथाहि न स्वयमप्रमाणकं बा
धकं प्रमाणमन्यस्य प्रमाणमुपकल्पयि
[p. 11 ] तुमलं प्रामाण्यप्रसङ्गात् ।

यद्येवमत्रापि तर्हि व्यापके प्रमाणेऽन्येन व्यापकेन प्रमाणेन व्याप्तिर्निश्ची
यत
इत्याह । इहापि 1b9 न केवलं मौलहेतावित्यपिनाह । पुनः साधनोपक्रमे
सत्यनवस्था भवेत् । तथाहि यत्तद्वाधके प्रमाणे व्याप्तिप्रसाधनार्थं बाधकं प्रमा
ण
मुच्यते । तत्रापि व्याप्तिरन्येन बाधकेन प्रमाणेन साध्या । यस्मान्न तदपि स्वयम
प्रमाणमितरस्य प्रामाण्यं कर्त्तु समर्थमित्येतत्तत्रापि शक्यम्वक्तुं । तस्याप्यन्येन

व्याप्तिः साध्यत इति चेत् । यद्येवं तत्रापीयमेव वार्त्तेंत्यनवस्था भवतस्तथा
सति प्रसजति । एवं समारचितपूर्व्वपक्षः साम्प्रतमत्र प्रतिविधानमाह । नाभा
वसा
[p. 8b ] धनस्ये 1b10 त्यादि । व्यतिरेकसाधनत्त्वेनेत्युपस्कारः । इदमुक्तम्भवति ।
न सर्व्वमत्रादर्शनं प्रतिक्षिप्यते । व्यतिरेकनिश्चायकस्य व्यापकानुपलब्धिसंज्ञ
कस्यानिषेधात् । किन्त्व
दर्शनमात्रमिति । यदाह । यददर्शनम्विपर्ययमभावं साध
यती 1b10 ति । कस्य हेतोः कुत्र साध्यविपर्यये तददर्शनमस्य हेतोर्बाधकम्प्रमाण
मुच्यते । कस्माद्विरुद्धप्रत्यु
पस्थापनात् अस्येति वर्त्तते । तथाहि यस्य क्रमयौगपद्या
भ्यामर्थक्रियायोगस्तस्य सामर्थ्यलक्षणं सत्त्वं नास्ति । यथा बन्ध्यातनयादीनान्तथा
वा क्षणिकानामपि क्रमयौ
गपद्याभ्यामर्थक्रियाऽयोग इति । क्रमाक्रमाभ्यामर्थ
क्रियाऽयोगादित्ययं व्यापकानुपलम्भः सत्त्वादित्यस्य हेतोर्विरुद्धमसत्त्वं साध्यवि
पर्यये प्रत्यु
पस्थापयद्वाधकं प्रमाणमुच्यते । एवञ्च कृतकत्वादावपि यथायोग्य
म्वाच्यं ।

कस्माद्विरुद्धप्रत्युपस्थापनादस्य तद्वाधकम्प्रमाणमुच्यत इत्याह । एवं
हि
स हेतुः सत्त्वादिलक्षणः साध्याभावे तस्मिन्नसन्निति सिध्येत् यदि तत्र साध्याभावे
बाध्यते निराक्रियता केन स्वविरुद्धेन स्वरूपविरुद्धेनासत्त्वादि
नेति यावत् ।
किम्भूतेन प्रमाणवता प्रमाणयुक्तेन । कस्मादेवमसौ तत्रासस्तिध्यतीत्याह । अन्यथा
तत्र 1b11 साध्यविपर्ययेऽस्य हेतोर्बाधकस्यासिद्धौ सत्त्यां संशयः । सं
श्च
स्यान्नित्यश्चेत्यादि दुर्निवारः स्यादिति शेषः । दुःखेन निवार्यत इति दुर्निवारो
दुर्न्निषेध इत्यर्थः । बाधकग्रहणेनात्र विरुद्धस्य प्रत्युपस्थापकम्प्रमाणं
गृह्यते ।
वाधकप्रमाणप्रत्युपस्थापितम्वा हेतुविरुद्धं । ननु चानुपलब्धिमात्रादेव साध्यविपर्यये
हेतोर्व्यावृत्तिनिश्चयादसन्दिग्धो व्यतिरेको भविष्यति । तक्तिमुच्य
[p. 9a ] से शङ्काया
व्यावृत्तिः । बाधकप्रमाणानुपदर्शने तु स एव न सिध्यति तत्कथमियं निवर्त्ते
तेति । यदि नामेयमाशङ्का न व्यावर्त्तते । ततः किमित्याह । ततः आशंकाया

[p. 12 ] अनिवृत्ते रनेकान्तिकः स्याद्धेत्त्वाभासः 1b7 । कस्माद्व्यतिरेकस्यस्या7 ? सा
ध्याभावे हेतोरभावलक्षणस्य सन्देहात्कारणात्सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकः स्याद्धे
त्वाभास इत्यर्थः ।

किम्पुन
रदर्शनेप्यनिवृत्तिराशंकाया यावता तददर्शनमभावं साधयतीत्याह ।
नाप्यदर्शनमात्राद्व्यावृत्तिः 1b7 साध्याभावे हेतोः सिध्यतीति वाक्याध्याहारः ।
अपिशब्दो य
स्मादर्थे । मात्रग्रहणमुपलब्धिलक्षणप्राप्तादर्शनस्य व्यवच्छेदार्थं ।
कुत एतत् । विप्रकृष्टेषु देशकालस्वभावविप्रकर्षैः पदार्थेषु चीनदा
शरथिपिशाच
प्रभृतिषु यददर्शनं तस्याभावासाधनात् । कस्याभावं साधयतीति चेत् । प्रकृतत्त्वा
द्विप्रकृष्टानामिति गम्यते ।

ननु समासादि
तसकलपदार्थव्यापि जानाति स यस्यादर्शनमभावम्विप्रकृष्टाना
मपि साधयति तत्कथमिदमुक्तमित्याह । असर्व्वदर्शिन 1b7 इति । सर्व्वन्द्रष्टुं
शी
लमस्य ततो नञा समासः । कस्मात्तस्याप्यदर्शनमभावन्न साधयतीति । अर्व्वा
ग्दर्शनेन पुंसा सतामपि केषाञ्चिदर्थानाम्विप्रकृष्टानामदर्शनात् । इदमागूरितं ।
नेह
सर्व्वदर्शिदर्शनं समस्तवस्तुसत्तां प्राप्नोति । येन तन्निवर्त्तमानमर्थसत्ताम्वृक्षवच्छिं
सपां निवर्त्तयेद् भेदात् । नापि तत्तस्याः कारणं येन वह्निवद्धूमं निवर्त्तमानं नि
व
र्त्तयेत् । तदभावेपि भावादिति । बाधकं पुनः प्रमाणमित्यादि । अत्र केचिदेवं
पूर्व्वपक्षयन्ति । किम्पुनर्बाधकं प्रमाणं यस्योपदर्शनेन मौलस्य हेतोर्व्याप्तिप्र
[p. 9b ] ती
तिर्भवतीत्याह । बाधक म्पुन 1b7 रित्यादि । तेषाङ्कथमत्र व्याप्तिसाधनम्विपर्यये
बाधकप्रमाणोपदर्शनं यदि न सर्व्वं सत्कृतकं वा प्रतिक्षणम्विनाशि स्यादित्यादि
नाऽत्रैव
प्रागर्थस्याभिहितत्त्वात्पुनरुक्तदोषप्रसक्तिर्न भवतीति चिन्त्यमेतत्
तैरेवेत्यलं परदोषसंकीर्त्तनेन । तस्मादन्यथा पूर्व्वपक्ष्यते । यस्यापि तर्हि बाधकम्प्र
माणमस्ति त
स्य कथमयमदोष इत्यत आह । बाधकं पुनः प्रमाणं 1b7 प्रवर्त्त
मानमसामर्थ्यमाकर्षतीति क्रियापदं । कीदृशमसल्लक्षणं । कथं प्रमाणं यस्य पदार्थस्य
क्रमयौग
पद्यायोगः । अर्थक्रियाया इत्यध्याहार्यं । न तस्य क्वचित्कार्ये सामर्थ्यं
यथा नभस्तलारविन्दस्येत्यध्याहार्यो दृष्टान्तः । अस्ति चाक्षणिके भावे स क्र
म
यौगपद्याभ्यामर्थक्रियाया अयोग इत्येवम्प्रवर्त्तमानं । ततः किञ्जातमिति चेदाह ।
तेन 1b8 कारणेन येन तत्प्रवर्त्तमानमसल्लक्षणमसाम
र्थ्यमाकर्षयति । यत्स
त्कृतकम्वा तदनित्यमेवेति सिध्यति ।

एवमपि किं सिद्धम्भवतीत्याह । तावता च वाधकप्रमाणोपदर्शनमात्रेण
साधन-
[p. 13 ] धर्ममात्रान्वयः 1b8 सिध्यतीति वर्त्तते । केनेत्याह । साध्यधर्मस्य कर्त्तरि चेयं
षष्ठी प्रतिपत्तव्या । तेन साध्यधर्मेण साधनधर्ममात्रस्यानपेक्षितहेत्वन्तरव्यापा
रस्या
न्वयः सिध्यतीति वाक्यार्थः सन्तिष्ठते । नत्वेवङ्करणीयं साधनधर्ममात्रेणान्वयः
साध्यधर्मेति । एवं हि साध्यमेव हेतुना ऽविनाभूतं जातं न हेतुरिति हेतो
रगम
कत्त्वम्भवेत् । ततश्च को गुणो लभ्यत इत्याह । स्वभावहेतुलक्षणञ्च सिद्धम्भ
वति 1b9 तावता चेति वर्त्तते । स्वभावहेतुलक्षणञ्च तद्भावमात्राद्धर्मिनिस्वभा
वो
[p. 10a ] पि प्रत्ययाभावेऽपुनर्यत्नापेक्षितत्त्वात् । कलधौतमलविशुद्धिवदित्येवमादयो हेतवः
प्रतिलब्धसामर्थ्यातिशयाः सन्त्येव ते च यद्यसमर्थिता एव ज्ञाप्यसमर्थं ज्ञाप
येयुस्तदा
जैमिनिप्रभृतीनां विवादाभाव एव भवेत् । नन्वेतदेव न सम्भाव्यते । यत्परमार्थतः
समर्थस्यापि हेतोरभिधाने निग्रहार्होऽसावित्याशङ्कायां स्वाभिप्रा
यं प्रकटयति ।
वस्तुतः समर्थस्य हेतोरुपादानेपि सामर्थ्यप्रतिपादनादिति । अयमस्य भावो यदि
नामानेन परमार्थतः समर्थो हेतुरुपात्तस्तथापि तस्य सा
मर्थ्यं साधनाङ्गासमर्थनान्न
प्रतिपादितमनेनेति असमर्थकल्प एवासौ । न ह्यर्थस्य परार्थानुमाने गुणदोषा
वधिक्रियेते । किन्तर्हि वचनस्य वक्तुरय
थार्थाभिधानेनोपालम्भात् । अत एव
यत्राप्यर्थस्य गुणदोषावधिक्रियेते तत्रापि वचनद्वारेणैव । एवमेतदभ्युपगन्तव्य
मन्यथा क्षणिकः शब्द इ
त्येतावन्मात्रमेव प्रतिज्ञावचनमभिधाय स्थातव्यं । तथा
भिधानादेवाभिमतार्थसिद्धेरिति ॥ ० ॥

एवं स्वभावहेतावुपदर्श्य साधनाङ्गसमर्थनमिदा
नीङ्कार्यहेतावाह ।
कार्यहेतावपी 2a2 त्यादिना । किम्पुनस्तदित्याह । यत्कार्यं लिङ्गं धूमादि
संज्ञकं कारणस्य दहनादेः साधनायोपादीयते 2a3 । तस्य धूमादेस्तेन दहना
दिना
सह कार्यकारणभावप्रसाधनलिङ्गिलिङ्गयोर्हेतुफलभावसाधनमेव यत्तदेव
कार्यहेतौ साधनाङ्गसमर्थनमित्यर्थः । केन पुनस्तयोः कार्यकारणभावः प्रसा

ध्यत इत्याह । भावाभावसाधनप्रमाणाभ्या 2a3 मिति । भावाभावौ कार्य
कारणयोः सदसत्ते तयोः साधने ते च ते प्रमाणे चेति व्यु
[p. 10b ] त्पत्तिक्रमः । साधन-
शब्दश्च करणसाधनः भावाभावसाधनप्रमाणे च प्रत्यक्षानुपलम्भो यथाक्रमं ।
कथम्पुनः प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां कार्यकारणभावः प्रसाध्यत इत्याह
। यथे
[p. 14 ] 2a3 त्यादि । इदन्धूमादिसंज्ञकं कार्यमस्मिन्दहने सति भवति । उपलब्धिलक्षण
प्राप्तं सदनुपलब्धं प्रागिति वाक्यशेषः कार्यः । अन्यथा दहनस्य तत्र धूमे व्यापार
एव
न कथितः स्यात् दहनसन्निधानात्प्रागप्येतदासीदित्याशङ्कासम्भवात् । यथो
क्तानुपलम्भग्रहणे तु नैवेयमवतरति । अत एव च प्रमाणविनिश्चि8 ? श्चया दा
वप्येवमेवा
भिहितमिति । अनेन च प्रत्यक्षप्रमाणव्यापार उक्तः । तथाहि अस्मि
न्सतीदं भवतीति प्रत्यक्षेणैतद् गम्यते । सम्प्रत्यनुपलम्भस्य व्यापारं निर्दिदिक्षु

राह । सत्स्वपी 2a3 त्यादि । तस्माद्दहनादन्येषु विद्यमानेष्वपि । तथा तस्य
धूमस्य हेतुष्विन्धनानिलादिषु समर्थेषु सत्स्वपीति वर्त्तते । चकारश्चात्र लुप्त

निर्दिष्टः प्रतिपत्तव्यः समर्थेषु चेति । तस्य दहनस्याभावे न भवति । इदमित्यधि
कृतं । इति एवमित्यस्यार्थे वर्त्तते व्यवच्छेदे वा । तदनेन गवाश्वादी
नां
तद्देशकालसन्निहितानामपि धूमजननं प्रति कारणत्त्वन्निसि9 ? षिद्धं । यतो
यदि ते गवाश्वादयस्तस्य कारणम्भवेयुस्तदा व्यतीतेप्यग्नौ तेषां सन्निहितत्त्वाद्
धूमो
त्पत्तिप्रसङ्गः । इन्धनादिकारणान्तरापेक्षास्ते तस्य जनका भवन्ति ततोयम
प्रसङ्ग इति चेत् । यद्येवं तेपि तत्र सन्निहिता एवेति न व्यावर्त्तते प्रसङ्ग इति
द
हनमपि सहकारिणमपेक्ष्य तं जनयन्ति ततो न युक्तमिदमिति चेत् । नन्वेवं
सत्यायातन्दहनस्य धूमोर्त्पत्तिं प्रति कारणत्त्वं । तक्तिमिदमुच्यते पूर्व्वापरव्याह
तङ्ग
[p. 11a ] वाश्वादय एव तस्य कारणन्न दहन इति । अस्तु तर्हि तस्यापि दहनस्य
कारणत्त्वङ्गवाश्वादीनामपीति चेत् । न युक्तमेतत् । तत्र व्यतिरेकगतेर्दुर्घटत्वात् ।
तथा ह्यप
गतेष्वपि गवादिषु सति च दहने तत्रेन्धनादिकलापे भवत्येव हुतभुग्धे
तोरुत्पत्तिः । यतः कारणप्रबन्धङ्कार्यप्रबन्धञ्चाश्रित्य हेतुफलभावश्चिन्त्यते
भावानाङ्का
रणप्रबन्धपूर्व्वः कार्यप्रबन्ध इति । तत्तु क्षणभेदं । नहि समासादित
ज्ञानातिशयानामयं पूर्व्वः क्षणोऽयमुत्तर इति विशेषावलम्बि ज्ञानमुदेति ।
अर्व्वाग्दर्शि
भिश्चाधिकृत्य प्रमाणलक्षणं प्रणयितं कृपावद्भिः । यथोक्तं
सांव्यवहारिकस्यैतत् प्रमाणस्य रूपमुक्तमत्रापि परे विमूढा विसम्वादयन्ति लो
क
मिति । वासगृहादिषु तर्हि दहनाभावेपि धूमसद्भावाद्व्यभिचार इति चेत् ।
भूतस्यापि दहनप्रबन्धपूर्व्वकत्त्वमस्त्येव । साक्षात्पारम्प
र्यकृतस्तु विशेषः ।
अवयन्ति च विच्छिन्नाविच्छिन्नदर्शनप्रबन्धयोर्द्धूमप्रबन्धयोर्वासगृहादिरसवतीप्रदे
शादिभाविनोः स्फुटमेव भेदम्विचित्र
भावस्वभावविवेकाभ्यासबलोपजातविदग्ध
[p. 15 ] बुद्धय इति भेदेनाप्यनुमानमविरुद्धमत एव देशकालाद्यपेक्षमनुमानं कार्यहेतौ
विरुद्धकार्योपलम्भे चोक्तं ।

इष्टम्विरुद्धकार्येपि देशकालाद्यपेक्षणं ।

अन्यथा व्यभिचारि स्याद् गत्येवासीत 10 ? साधनं ॥ २

इति ।

अथापि कश्चिद्विविधभावभेदप्रविचयचातुर्यातिशयशलाकोन्मी
लितप्रज्ञाचक्षु
ष्ट्वादयं ज्वलनजनितो धूमोऽयं धूमजनित इति विवेचयति । तथापि न सुतरां
व्यभिचारः । तथाहि नाग्निजन्यो धूमो धूमाद् भवति निर्हेतुकत्त्वप्रसङ्गात् ।
[p. 11b ]
तथा च यदुक्तं ।

अतश्चानग्नितो धूमो यदि धूमस्य सम्भवः ।

शक्रमूर्ध्नस्तथास्त¹¹ ? तस्य केन वार्येत सम्भवः ॥ ३

इत्यादि

तदसारमित्यप्युपेक्षते । तस्मान्न तेषां गवाश्वादीनां तत्र
कारणत्त्वमस्तीति
निश्चयः समाधीयतां । अतश्च दहन एव तस्य कारणं नाश्वादय इति स्थितमेतत् ।
तथा च दहनस्य कारणत्त्वं योजितमन्वयव्यतिरेकाभ्यां यथो
क्तप्रकाराभ्यामेव
मिंधनादिसामग्र्याः सर्वस्याः कारणं योजयितव्यं । यदि वैकवाक्यतयैव व्याख्या
यते । सत्स्वपि तस्माद्दहनादन्येषु समर्थेषु तद्धेतुष्विं
धनादिष्वस्याभावे न भव
तीति । गवाश्वादीनां त्वहेतुत्त्वम्व्यतिरेकाभावतया यथोक्तेन विधिना बोद्धव्यं ।

ननु चैतदेव युक्तम्वक्तुं तदभावेन भवती
त्यथ किमर्थं सत्स्वपि तदन्येषु
समर्थेषु तद्धेतुष्वित्युच्यत इति चेदाह । एवं ही 2a4 त्यादि । यस्मादेवं सत्स्व
पीत्यादिनाऽभिधीयमानोऽस्य धूमस्य तत्कार्य
त्वमग्निकार्यत्त्वं समर्थितं निश्चि
तमसन्दिग्धम्भवति । अन्यथा यद्येवं नोपदर्श्यते । केवलं तदभावेन भवतीत्युप
दर्श्यते तदा तदभावेन भवतीत्युप
दर्शने क्रियमाणेन्यस्यापि तु गवाश्वादेरिन्ध
नादेश्च तत्राग्निशून्यभूभागेऽभावे सति सन्दिग्धमस्याग्नेः सामर्थ्यम्भवतीति कुतः
कारणभावनिश्चय इति समुदाया
र्थः । तत एवाह । सत्सु हि समर्थेषु तद्धे
तुषु 2a3 कार्यानुत्पत्तिः कारणान्तरविकल्पं सूचयती ति सन्दिग्धमस्यान्यथा
सामर्थ्यमित्येतदेवान्य त्तत्रेत्या 2a4 दिना सूचयति । तत्र धू
माश्वकार्येऽन्य
देवाश्वादि । यदिन्धनादिसमर्थन्तदभावात्तन्न भूतन्दहनशून्यदेशे । अस्य स्वभावा
त्तन्न जातमिति कुतोयं निश्चय इत्यर्थः ।

[p. 16 ]

[p. 12a ]यद्यन्यत्तत्र समर्थन्तद भावात्तन्न जातमेतन्निवृत्तौ निवृत्तिस्तर्ह्यस्य कथमिति
चेदाह । एतन्निवृत्तावित्या 2a5 दि । एतस्याग्नेर्न्निवृत्तौ धूमनिवृत्तिर्येयं
धूमस्य सा यदृच्छासम्वादः । काकता
ली यन्यायेनेत्यर्थः । यदा तु सत्स्वपीति क्रियते
तदा सर्व्वेषां तत्र सन्निपातादेतस्यैव निवृत्तावस्य निवृत्तिरिति निश्चयान्न यदृच्छा
सम्वाद इत्यभिप्रायः ।

किम्वदे
तन्निवृत्तौ निवृत्तिर्यदृच्छासम्वाद इत्याह । मातृविवाह 2a5
इत्यादि । मातुर्विवाह उचित आचरितो यस्मिन्देशे स तथा । ततो देश
शब्देन सह विशेषणसमास
ः । तत्र स च जन्माश्रयत्त्वादुपचारात् । जन्म
उत्पत्तिर्यस्य तस्य पारसीक देशभावि न यावत् । देशान्तरे मालवका दिदेशे यथा
ऽभावो मातृविवा
हाभावे यदृच्छासम्वादस्तद्वदत्रापि । तथाहि मृद्विशेषाभावा
द्देशान्तरे तस्याभावो न तु मातृविवाहाभावादिति काकतालीयस्तदभावे तस्या
भा
व इति । एवञ्चैतत् ।

अथवा अन्यथा व्याख्यायते । यथेदं धूमादिकार्यमस्मिन्नग्नीन्धनादिकारण
कलापे सति भवति । वाक्याध्याहारस्तु पूर्व्व
वत्कार्यः । तस्य प्रयोजनं तदेवाव
गन्तव्यं । इदम्प्रत्यक्षव्यापारसङ्कीर्त्तनं । सत्स्वपीत्यादिनाऽनुपलम्भस्य तदन्येषु
पुनस्तस्मादग्न्यादिकारणकलापात् । अन्ये
षु गवाश्वादिषु समर्थेषु तद्धेतुष्वस्या
ग्न्यादिकारणकलापस्याभावे न भवति । एतच्च परमतापेक्षमुक्तं । न तु तेषान्तद्धे
तुत्त्वमस्ति । यदि पुनस्ते तस्य हेतवः स्यु
स्तदा तत्कलापसन्निधेः प्रागपि पश्चा
दिव धूमोत्पादप्रसङ्गः । तत्सापेक्षतया तत्कृतकत्त्वं तेषामिति चेत् । आयातं तर्हि
तस्य कलापस्य कारणत्त्वं ।

भवतु
[p. 12b ] तर्ह्युभयोरपि न नः काचित् क्षतिरिति चेत् । न । व्यतिरेकगतस्तत्र
दुर्घटत्वादित्युक्तं । यथाऽपगतेष्वपि सर्व्वेषु तेषु तस्मिं कलापे सति भवत्येव तस्य
सम्भव इति तद
भावे न भवतीति वाच्यं । तत्किमर्थं सत्स्वपीत्याद्युक्तमिति
चेदाह । एवं ही 2a4 त्यादि । अन्यथा तस्य कलापस्याभावे न भवतीत्युपदर्शने
तस्यापि गवाश्वादेस्तत्राभावे सति
सन्दिग्धमस्य कलापस्य सामर्थ्यम्भवेत् ।
यतोऽन्यद् गवाश्वादि तत्र शक्तं तदभावात्तन्न भूतमेतस्य कलापस्य निवृत्तौ निवृ
त्तिर्यदृच्छासम्वादः शेषं पूर्व्वयत् ।

[p. 17 ]

एवाङ्कार्य
कारणभावनिश्चयोपायविधिमुक्त्वा प्रकृतमुपसंहरति । एव
मि 2a5 त्यादिना । एवं यथोक्तेन विधिना तद्धूमादि तस्य वह्न्यादेः कार्यं
समर्थितं निश्चितं
सिध्यति भवति । यदेवासमर्थितमसन्दिग्धं सिध्यति निश्ची
यते । अथवा एवं प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां सम र्थित¹² ? तंसत्तत्तस्य कार्यं सिध्यति ।

यदि नाम सिध्यति त
त् किभित्याह । सिद्धं सत् स्वसम्भवेन आत्मसन्निधानेन
तत्सम्भवं तस्य कारणस्य सन्निधानं साधयति 2a6 । देशकालाद्यपेक्षयेत्या
ध्याहर्त्तव्यं । एतदुक्तम्भ
वति । कार्यकारणभावनिश्चयास्तिद्धं तदुत्पत्तिलक्षण
प्रतिवस्तु यत्रैवमतादृश उपलभ्यते तत्रैव स्वसत्तामात्रेण देशकालाद्यपेक्षया
तत् स्वकारणङ्गमयतीति । किं
कारणमित्याह । कार्यस्य कारणाव्यभि
चारादि 2a6 ति । अन्यथा हि तत्तस्य कार्यमेव न स्यात् । तद्व्यभिचारात् ।
नहि यद्व्यतिरेकेन¹³ ? णयद् भवति तत्तस्य कार्यं युक्तं । कुण्डलमिव केयूर
स्येत्यभि
सन्धिः ।

ननु यदि नाम धूमोऽग्निकार्यत्त्वन्न व्यभिचरति । अन्यस्य त्वङ्कुरादेः
स्वकारणैरेव बीजादिभिरव्यभिचार इति कुत एतदित्याह । अव्यभिचारे चे
2a6 त्यादि । इ
[p. 13a ] दमुक्तम्भवति । यदा धूमस्य स्वकारणाव्यभिचारस्त-
दुत्पत्तेः सिद्धस्तदा बीजादिभिरात्मीयैः कारणैः सहाङ्कुरादीनां सर्व्वकार्याणां
सदृशोऽव्यभिचारन्यायः । तथाहि
तेपि यथोक्तप्रकाराभ्यां प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां
तत्कार्यतया सिद्धाः सन्तस्तदव्यभिचारिणः सिद्ध्यन्ति । एतत्साधनाङ्गस
मर्थनं कार्यहेतौ । एतद्विपरीतञ्चासमर्थ
नं । तद्वादिनः पराजयाधिकरणमिति दर्श
यन्नाह । एवमि 2a6 त्यादि । एवमिति प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां यथोक्तप्रकारा
भ्याङ्कार्यहेतावपि न केवलं पूर्व्वोक्तेन प्रकारे
ण स्वभावहेतावसमर्थनम्वादिनः
पराजयस्थानमित्यपि शब्दः । कस्मादेवमित्याह । असमर्थित 2a7 मित्यादि ।
असमर्थिते तस्मिन्कार्यकारणभावे
लिङ्गलिङ्गिनोर्लिङ्गस्य वा तत्का
र्यत्त्वे आरब्धार्थासिद्धेरिति क्रियापदं ॥ आरब्धोऽर्थः कारणस्य सत्तासाधनं ।
तस्यासिद्धेस्तत्पराजयस्थानमिति
प्रकृतेन सम्बन्धः ।

एतदेव कुत इत्याह । अर्थान्तरस्य 2a7 धूमादेर्भावे सत्त्वे तस्या
[p. 18 ] न्यादेर्भावनियमाभावात् । नियमग्रहणं यदृच्छासम्वादनिरा
सार्थं । अर्थान्तर
स्यापि तद्भावे प्रतिबद्धस्वभावस्य भावे भवत्येव तद्भावनियम इत्यत आह ।
तद्भावाप्रतिबद्धस्वभावस्ये 2a7 ति । तद्भावेऽग्न्यादिभावेऽप्रतिबद्धोऽना
य
त्तः स्वभावोऽस्येति विग्रहः । एतच्चार्थान्तरस्य भावे तद्भावनियमाभावादि
त्येतस्य कारणमवगन्तव्यं । प्रयोगः पुनर्योऽर्थान्तरभूतो यस्मिन्न प्रतिबद्धस्वभाव

स्तस्य भावे न तद्भावनियमः । तद्यथा नूपुरस्य भावे मुकुटस्य । अर्थान्तरभूत
श्चायं धूमादिरप्रतिबद्धस्वभावस्तस्मिन्नग्न्यादाविति व्यापकानुपलब्धिः । व्यापक
विरु
[p. 13b ] द्धोपलब्धिविधिना वा हेत्वर्थकल्पनातद्भावाप्रतिबद्धस्वभावत्त्वमेव कुत
इत्याह । कार्यत्त्वासिद्धे 2a7 रिति । एतत्पुनरसमर्थिते तस्मि
नि14 ? न्निति बोद्धव्यं । तत् च परमार्थतस्ते
न कार्यहेतुरेवोपात्तस्त्तद्यदि नाम त
त्कार्यन्तेन न समर्थितं तथाहि कथमसौ निगृहीत इत्याह । वस्तुतः कार्यस्याप्युपादान
प्रतिपादनादि 2a8 ति तत्कार्यत्वस्येति वि
शेषः ॥ ० ॥

एवं कार्यहेतावपि साधनाङ्गसमर्थनमभिधायानुपलब्धावाह । अनुपलब्धा
वपि समर्थन 2a8 मिति सम्बन्धः । साधनाङ्स्येत्यध्याहार्य । किं पुनस्त
दित्या
ह । अनुपलब्धिसाधनं । किं यस्य कस्यचिन्नेत्याह । उपलब्धिलक्षणप्रा
प्तस्येति 2a8 । दृश्यस्वभावस्य नान्यस्येति यावत् । उपलब्धिर्ज्ञानं । उपल
ब्धिशब्दस्य भा
वकरणसाधनतया ज्ञानपर्यायत्त्वात्तस्या लक्षणङ्कारणं । लक्षण
शब्दस्य करणसाधनत्वेन कृतकाभिधायित्त्वात् । तच्च प्रत्ययान्तरसाकल्यं स्वभाव
वि
शेषश्च । तद्व्याप्तस्यानुपलब्धिः । तस्याः साधनं प्रतिपादनमिति व्युत्पत्ति
क्रमः ।

कथमेवंविधस्यानुपलब्धिरिति चेत् । नोद्यते तस्य तत्रैवेत् यपित्वन्य
त्र
तज्जातीयस्य । कस्य पुनरेवं विधस्यानुपलब्धिः प्रसाध्यत इत्याह । प्रतिपत्तुः
2a9 प्रतिवादिनः । यदि चोपलब्धिलक्षणप्राप्ताः पिशाचादयोपि भवन्ति
[p. 19 ] तज्जातीयानां
अन्येषाम्प्रभाववता वा । तक्तिन्तेषामप्यनुपलब्धिसाधनं साध
नाङ्गसमर्थनम्भवति । नेत्याह । प्रतिपत्तुः । एतदुक्तम्भवति । य एवासौ प्रति
पाद्यस्तस्यैव यदुपलब्धिलक्षणञ्चा
याति तस्यैवानुपलब्धिसाधनं नान्यस्येति । किं
पुनः कारणमेवम्प्रकारस्यैवानुपलब्धिसाधनं । नान्यस्येत्याह । तादृश्या एवा-
नुपलब्धेरसद्व्यवहारसिद्धेरिति 2a8 । अ
[p. 14a ] नुपलब्धिलक्षणप्राप्तानुपलब्धेः
संशयहेतुतया अगमकत्त्वादिति भावः । असद्व्यवहारसिद्धेरिति वचनमसद्व्यव
हार एव तया साध्यते न त्वभावः स्वभावानु
पलब्धेः स्वयमभावरूपत्वादिति
प्रदर्शनार्थं । असद्व्यवहारग्रहणञ्चोपलक्षणार्थं । तेनासज्ज्ञानशब्दावपि ग्राह्यौ ।
एतत्पुनः कुतोऽवसीयते इति चेदाह ॥
अनुपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यार्थस्य
प्रतिपत्तुः प्रत्यक्षं तदेवोपलब्धिस्तस्यानिवृत्तावपि सत्यामभावासिद्धेः 2a9 ।
अभावग्रहणमभावव्यवहारशब्दज्ञानोपलक्ष
णं । उपलब्धिलक्षणञ्च ज्ञानपरिग्रहेण
तत्प्रमितवस्तुव्युदासाय । का पुनरियमुपलब्धिलक्षणप्राप्तिर्यद्योगादुपलब्धि
लक्षणप्राप्त इत्युच्यत इ
त्याह । तत्रेत्यादि 2a9 । तत्र श्रुतिवचनोपन्या
सार्था । स्वभावविशेषः । किमियदेव । नेत्याह । कारणान्तरसाकल्यञ्च । तस्मा
त्स्वभावविशेषाद्यान्यन्यानि
कारणानीन्द्रियमनस्कारादीनि तानि कारणान्त
राणि तेषां । साकल्यं सामग्र्यं । स्वभावविशेषापेक्षया समुच्चयार्थश्चकारः ।
कः पुनरयं स्वभाव
विशेष इत्याह । स्वभाव इत्यादि 2a9 । यद्ययं त्रिविधेन
विप्रकर्षेण व्यवधानेन देशकालस्वभावलक्षणेन न विप्रकृष्टं मेरुरामसुरादिरूपवत्
स्वभाववि
शेष उच्यते । तमेव स्पष्टयति । यदि 2a10 त्यादिना । न आत्म
रूपोऽनात्मरूपः पररूप इत्यर्थः । स चासौ प्रतिभासश्च तस्य विवेकोऽभावस्तेना
कारेण यत्प्रतिप
त्तुः प्रत्यक्षन्तत्राप्रतिभासितुं शीलं यस्य रूपस्य स्वभावस्य
तद्रूपन्तथोक्तं । अथवा रूपशब्देण¹⁵ ? नसह विशेषणसमासः कार्यः । सत्युप
लम्भप्रत्ययान्तरसा
[p. 14b ] कल्य इत्युपस्क्रियते । यः सजातीयविजातीयरहितेनात्मना
प्रतिभासते स्वज्ञाने तदन्यकारणसमवधाने सति स स्वभाव इति यावत् । तादृश
इति त्रिविध
विप्रकर्षाविप्रकृष्टरूपः पदार्थस्तथाऽनात्मरूपप्रतिभासविवेकेन प्रति
पत्तृप्रत्यक्षप्रतिभासेनाशयेनानुपलब्धः स न असद्व्यवहारस्य विषयो भवति ।

असद्व्यवहारप्रतिपत्तियोग्यो भवतीत्यर्थः । विद्यमानोपीन्द्रियस्यालोकस्य मनस्का
[p. 20 ] रस्य वाऽभावान्नोपलभ्यते तादृशस्तत्कथमसद्व्यवहारविषयो भवतीति
चेदाह ।
सत्स्वन्येषूपलम्भ 2a10 कारणेष्विति ।

नन्वविप्रकृष्टोपि घटादिरुपलम्भकारणान्तरसमवधानेपि च सन्तानविप
रिणामापेक्षत्वान्नोपलभ्यते ।
नहि हेत्वन्तरसन्निधानमिति स्वफलोत्पादनानु
गुणः परिणामो भवति कारणस्य । तथाहि सत्यामपि पृथिवीबीजजलादि
सामग्र्यामतिबहुनैव
कालेन तालबीजस्य स्वकार्योदयानुकूला परिणतिर्भवति ।
शणादिबीजस्य त्वनन्तरमेव तथात्रापि भविष्यतीति । किञ्चान्यत्प्रभाववता
योगे पि
शाचमायाकारादिनाऽधिष्ठितो भवति यदायं भावस्तदा विद्यमानोपि नोप
लभ्यते तत्कथमुक्तं तादृशः सत्स्वन्येषूपलम्भकारणेष्वनुपलब्धोऽसद्व्यवहारविष
य
इति । नूनम्भवा न्न्यायविन्दा व 16

न्यायविन्दौ द्वितीयपरिच्छेदे लिङ्गस्य त्रिषु भेदेष्वेकः ।

प्यकृतपरिश्रमः । तथाहि अत्रोक्तं स्वभावो यः
सत्स्वन्येषूपलम्भकारणेषु सन्प्रत्यक्ष एव भवती ति । यश्चायं सन्तानपरिणामम
पेक्षते
यश्च प्रभाववताधिष्ठितः स स्वभावविशेष एव न भवति । सकलतदन्योपलम्भ
प्रत्ययसमवधानेपि स्वरूपविषयोपलम्भजनकत्वात्तथैवंविधस्य पि
[p. 15a ] शाचादि
स्वभावाविशिष्टरूपस्याभावव्यवहारविषयता साध्यते । किन्तर्हीन्द्रियाण्युपलम्भ
प्रत्ययान्तरसन्निधाने यः सन्प्रत्यक्ष एव भवति तस्य । नैवन्तर्हि सर्वथाऽ
भावः
साधितो भवतीति चेत् सुष्ट्वनुकूलमाचरसि । यतोऽनन्तरमेवोक्तं । य एवायमनु
पहतेन्द्रियादिसाकल्ये दर्शनपथमुपयाति । तस्य च तत्साकल्येऽनुप
लम्भेस्य च
व्यवहारविषयता साध्यते न तु पिशाचादिस्वभावाविशिष्टरूपस्येति । न च तथा
विधस्यापि सकलतदन्योपलम्भप्रत्ययसमवधानेऽनुपलब्धस्या
स्तित्वं युक्त
मनुपलब्धेरेवायोगात् । उपलम्भजनने कस्यचिदपेक्षणीयस्याभावात् । प्रमाण
विनिश्चये तु स्पष्टीकृतमेवेदं । न कार्यकालेऽभावप्रति
पत्ते रित्यादिना । एतेनैव
यदेकेनावश्यं सामग्रिसाकल्येपि परिणामस्तालगणबीजवदित्यादिना स तमति
शयवत् मतिमतो मनागप्यनव
गच्छन्तश्चोद्यचुञ्चवश्चोचुदुस्तत्र सर्वंमयं
दुःस्थितं वेदितव्यमित्यलमप्रतिष्ठितबालप्रलापैरिति विरम्यते । तस्मादुपलब्धि
लक्षणप्राप्तानुपल
ब्धिरेवाभावव्यवहारसाधनीति स्थितमेतत् । यतश्चैतदेवं
ततस्तस्मात्कारणादन्यथा सति लिङ्गे समवाय उपलब्धिलक्षणप्राप्तानुपलब्धि
[p. 21 ] मुक्त्वा यदन्यदसद्व्य
वहारसाधनमनुपलब्धिमात्रं लिङ्गमुपादीयते । तदा
तस्मिन्सति संशयो भवति नास्त्यसद्व्यवहारनिश्चयः उपलब्धिनिवृत्तावप्यर्था
भावासिद्धेरिति समुदायार्थ
ः । यदि वा ततो दृश्यानुपलम्भाल्लिङ्गात्
सकाशादन्यथा सति लिङ्गे संशय इति व्याख्यातव्यं । तस्माच्छब्दस्तु पूर्वमध्या
हर्त्तव्यं । अथवा तत उपलब्धिलक्षणप्राप्ताद
[p. 15b ] न्यथा तद्विहीने संशये सति तल्लिङ्ग
इति व्याख्येयं । का पुनरत्रानुपलब्धौ व्याप्तिरित्याह । अत्रापीत्यादि 2b11 ।
एवं विधमिति दृश्यं सदनुपलब्धं । सर्व्वग्रहणं सर्व्वोपसं
हारेण व्याप्तिप्रदर्शनार्थं ॥

ननु यदि नाम कस्यचिद्विषाणादेः शशमस्तकादावुपलब्धिलक्षणप्राप्तानु
पलब्धस्यासद्व्यवहारविषयता । अन्येनापि सामान्ये वि
शेष्येवयविद्रव्यसंयोग
विभागादिना तथाविधेन तथा भवितव्यमिति कुतोऽयं नियम इत्यत आह । कस्य
चिदि 2b1 त्यादि । कस्यचिदुपलब्धिलक्षणप्राप्तस्या
नुपलब्धस्य शशविषा
णादेरसतोऽसद्व्यवहारविषयेस्त्यभ्युपगमेऽसद्व्यवहारादिविषयोऽसन्नित्युक्तः ।
तल्लक्षणाविशेषादि 2b1 ति । तस्या
सतो लक्षणं निमित्तं यथोक्तानुपलब्धि
र्लक्षणशब्दश्च करणसाधनस्तस्याविशिष्टत्वात् सामान्यविशेषावयविद्रव्यादा
विति वाक्यशेषः । एत
दुक्तम्भवति शशविषाणादेरप्यसद्व्यवहारविषय
त्त्वं कस्मादिष्यते । यथोक्तानुपलम्भस्य तन्निमित्तस्य सद्भावादिति चेत् । यद्येवं
सामान्यविशे
षता तस्यास्तीति कस्मात्तथा सद्व्यवहारविषयत्वन्नाभ्युपगम्यते ।
अन्यथा तत्रापि तत्स्याच्चेत् । नहि पुरुषेच्छावशाद्धेतौ विषयप्रविभागो युक्त
इति । नही 2b1 त्या
दिनैतदेव व्यनक्ति । एवंविधस्य दृश्यस्य सत्त्वेऽनुपलब्धस्या
सत्वानभ्युपगम 2b1 इति । असद्व्यवहारादिविषयत्वान्नाभ्युपगम इत्यर्थः
असत्वशब्देना
सद्व्यवहारो विनिश्चयस्तस्योपलक्षणम् । युक्तोपलम्भस्य तस्यैवा
नुपलम्भनं प्रतिषेधहेतुरित्यादि चेत् । अन्यत्र शशशृङ्गाभावे दण्डेन पुरुषस्य 17 ?
योगः स
[p. 16a ] एव इत्यर्थः । नह्येवंविधस्य दृश्यस्य चक्षुरादिशून्येषूपलम्भकारणेषु
स अनुपलब्धिर्भवति
॥

किन्तर्ह्युपलब्धिरेव भवतीति प्रतिषेधद्वयेनाह । अन्यस्योपलब्धिप्रत्ययस्य
कस्यचिवपेक्षणीयस्याभावादिति भावः । तदनेन प्रकृतमेव स्पष्टयति । अनुपल

भ्यमानं त्वीदृशमित्युपलब्धिलक्षणप्राप्तन्नास्ति तस्मादेतावत्सात्र उपलब्धिलक्षण
प्राप्तानुपलब्धिमात्रन्निमित्तं यस्यासद्व्यवहारस्य स तथा ख्यातः तदनेनासत्

[p. 22 ] व्यवहारस्यानन्यनिमित्ततामाह । एतदेव कुत इत्याह । अन्यस्ये 2b2 त्यादि ।
यथोक्तानुपलब्धिमपास्यान्यस्य नास्तित्वव्यवहारनिमित्तस्याभावादिति स
म¹⁸ ? मु
च्चयार्थः ।

ननु च यस्य यत्र न किञ्चित्सामर्थ्यमस्ति तदसद्व्यवहारविषयो यथा नभस्तले
कमलं । तथाभिमतेपि देशादावभिमतस्य भावस्य
न किञ्चित्सामर्थ्यमस्तीति
सर्व्वसामर्थ्यविवेक एव नास्तित्वव्यवहारस्य निमित्तं भविष्यति । एतक्तिमसं
बद्धमेवोद्घाटितशिरोभिरभिधीयते । अ
न्यस्य तन्निमित्तस्याभावादिति कदाचित्
कश्चित् ब्रूयादिति तन्मतमाशंकते । सर्व्वसामर्थ्यविवेको निमित्तमिति 2b2 चेदि
ति । अत्र समाधिमाह । एवमि 2b2 त्यादिना । एवं
मन्यते सूक्तमेतत् सर्व्व
सामर्थ्यविवेको निमित्तमिति किन्तु स एव सर्व्वसामर्थ्यविवेकोयं पदार्थः कथमव
गतो यथोक्तामनुपलब्धिमपास्य येन सर्व्वसामर्थ्यवि
वेकोऽस्यासद्व्यवहारस्य
निमित्तम्भविष्यति । न चासावज्ञात एव तस्य निमित्तम्भवितुमर्हति । ज्ञापकहेत्व
धिकारात् । कस्मात्सर्व्वसामर्थ्यविवेकिनो यथोक्तानु
[p. 16b ] पलम्भेने19 नै ?व प्रतीति
रित्याह । अन्यस्य तत्प्रतिपत्युपायस्याभावा 2b3 दिति । यदा तु यथोक्तानुप
लब्ध्या तस्य सर्व्वसामर्थ्यविवेकिनः प्रतीतिर्भवति । तदा तत्प्रतिपत्तौ
सत्याम
सद्व्यवहारो भवति । इति तस्मादिदं यथोक्तानुपलम्भनं तस्यासद्व्यवहारस्या
निमित्तमुच्यते ।

पुनरपि परोन्यस्य तन्निमित्तस्याभावादित्यस्य कदाचि
दयुक्तताम्ब्रूयादि
त्याशङ्कते बुद्धिव्यपदेश 2b3 इत्यादिना । अयमस्याभिसन्धिर्बुद्धिव्यपदे
शार्थक्रियाभ्यः सकासा20 ? शात्तद्व्यवहारो भवति । तथा हि ताः प्रवर्त्तमाना

वस्तुसत्तां साधयन्ति । तद्भेदाभेदौ च वस्तुभेदाभेदावित्याशयः ।
ताश्च निवर्त्तमानाः स्वनिमित्तं सद्व्यवहारं निवर्तयन्त्यग्निरिव धूमं । तन्निवृत्तौ

चासद्व्यवहारः । सद्व्यवहारासद्व्यवहारयोरन्योन्यव्यवच्छेदस्थितरूपत्वेन
एकत्यागस्यापरोपादानेनान्तरीयकत्वात् । ततश्च बुद्ध्यादिनिवृत्तौ
चासद्व्यव
हारनिमित्तमिति नेदं युक्तं वक्तुमन्यस्येत्यादि । अत्रापि प्रतिविधानमाह । भव
[p. 23 ] ती 2b4 त्यादि । यथोक्तप्रतिभाषा21 ? साबुद्धिः प्रतिपत्तृप्रत्यक्षप्र
तिभासि
रूपनिर्भासा यथोक्तः प्रतिभासो यस्या इति विग्रहः । उक्तञ्च यदनात्मेत्यादिना ।
तस्याः सकासा22 ? शात्सद्व्यवहारो भवति साक्षाद् वस्तुग्रहणात् । तस्या
ञ्च
विपर्ययोऽभावस्तस्मिन् सत्यसद्व्यवहारो भवति । सत्स्वन्येषूपलम्भकारणेष्विति
वाक्यपरिसमाप्तिः कार्याः23 ? र्या। अन्यथा संस²⁴ ? शयोत्पत्तेः । नहि वस्तु
सत्व उपलं
भप्रत्ययान्तरसाकल्ये च सा निवर्त्तत इति
[p. 17a ] निवेदितमेतत् पुरोऽस्मा-
भिरितिभावः । तवनेन यद्येवंविधा बुद्धिरभिमता त्वया तदावयोरैकमत्यमेव
तथापि न नः किञ्चिदनिष्टमुक्तं स्यात । अथान्या25 ? न्यःतदा व्य
भिचार
इति दर्शयति । तमेव व्यभिचारन्दर्शयन्नाह । प्रत्यक्षाविषये 2b4 त्यादिना ।
लिङ्गाज्जाता लिङ्गजाः । अनुमानमित्यर्थः । तस्याः सकासा26 ? शात्सद्व्यवहारः
स्यात्परो
क्षेऽर्थेन केवलमनन्तरोदितरूपायाः स्वग्राह्य इत्यपिनाह । किं
लिङ्गजायाः सर्व्वस्याः सम्भवति नेत्याह । कुतश्चिदि 2b4 ति । स्वभाव
कार्यलिङ्गद्वयबलोपजाता
या इत्यर्थः । अनुपलम्भस्यासत्ताऽसद्व्यवहार
साधकत्वादिति भावः । यदि नामे27 ? मैवं ततः कथम्व्यभिचार इति चेदाह ।
असद्व्यवहारस्त्वि 2b4 त्या
दि । तद्विपर्य इति तस्या यथोक्तलिङ्गजाया
बुद्धेर्विनिवृत्तावनैकान्तिकः सन्दिग्ध इत्यर्थः । किं कारणं विप्रकृष्टेर्थे देशादि
विप्रकर्षैः
प्रतिपत्तृप्रत्यक्षस्य प्रमाणस्य निवृत्तावपि संशयात्कारणात् । अर्था
भाव इति शेषः । प्रतिपत्तुः प्रत्यक्षमिति षष्ठीसमासः । इदञ्च प्रही
णसकलज्ञे
यावरणस्य प्रत्यक्षनिवृत्तौ त्वसंदेह एवेति कथनायोपात्तं । अन्यस्य चेत्यनुमानस्या
गमस्य च । एतच्चागमस्य प्रामाण्यमभ्युपगम्याभिधीय
ते । न तु तस्य प्रामाण्य
मस्ति ।

नान्तरीयकताभावाच्छब्दानाम्वस्तुभिः सह ।

नार्थसिद्धिस्ततस्ते हि वक्त्रभिप्रायसूचका ः ॥ ४

इत्यादिवचनात् ।

अयमस्याभिप्रायो यदि
नाम प्रमाणत्रयन्निवृत्तमप्रत्यक्षवस्तुनि तथापि
तन्नास्तीति कुतोयन्निश्चयः । तथाहि मलयनगनिकुञ्जवर्त्तिदूर्व्वाप्रवालपत्र
प्रभृतयः प्रमाणत्रयगोच
[p. 17b ] रभावातिक्रान्तां मूर्तिमुद्वहन्तस्तिष्ठन्ति । न च ते न
[p. 24 ] सन्तीति शक्यमभिधातुं । प्रमाणभावस्य सकलविषयसत्वव्यापकत्वकारणत्वा
भावात् । न च तद्रूपविकलपदार्थनि
वृत्तावन्यनिवृत्तिनियमेनातिप्रसङ्गदोषो
पनिपातादित्यावेदितमेतः28 ? तत्पुरस्तात् । यदाह ।

शास्त्राधिकारासम्बद्धा बहवोऽर्थाकृतेन्द्रियाः ।

अलिङ्गाश्च कथन्तेषामभावोऽनुपलम्भता ॥ ५

इति ।

ननु चात्र लिङ्गजाया मतेरसद्व्यवहारहेतुत्त्वं निषेद्धुमारब्धन्तद्विपर्य्यय
इत्याद्यभिधानात् । तत्कस्मादप्रस्तुतस्यैव प्रत्यक्षस्य चागम
स्य चोपक्षेपः कृत इति
चेत् । युक्तमेतत् । सर्वप्रमाणनिवृत्तेस्त्वगमकत्वप्रदर्शनेनैतदेकान्तासम्भवदर्श
नायोक्तमिति लक्ष्यतेऽस्य सुधियोऽ
भिसन्धिः ।

नन्विदमुक्तं सद्व्यवहारासद्व्यवहारयोरन्योन्यव्यवच्छेद स्थितलक्षणत्वे
नैकाभावस्यापरभावनान्तरीयकत्वात् विप्रकृष्टे तन्निमित्ता
भावात् सद्व्यव
हारनिवृत्त्याऽसद्व्यवहार इति । सत्यमुक्तमेवैतन्न पुनर्युक्तं । तथाहि परोक्षेऽर्थे
सद्व्यवहारनिवृत्तिः कथन्तन्निमित्ताभावेपि
द्वयोरप्यनयोरनुपलब्ध्योः स्वविपर्यय
हेत्वभावभावाभ्यां सद्व्यवहारप्रतिषेधफलत्वन्तुल्यमेकत्र संशयादपरत्र विप
र्ययादिति वचनात् संशयेनेति चेत् ।
यद्येवं कथन्तर्ह्यसद्व्यवहारनिश्चयस्तत्र
युक्तिमनुपतति । यत्र तु निश्चयेन सद्व्यवहारनिवृत्तिस्तत्रासद्व्यवहारोपि
पुक्त एवान्यः प्रवर्तनफलोसीत्युक्तेः
न चाभावरूपव्यवच्छेदे भावानुषङ्गोस्ति
नियमेन । नहि बन्ध्यातनयनभःपङ्कजादिष्वसदवस्थता भवति प्रतिषेधात्
सदवस्थता भवति प्रतिषेधमात्रन्तु स्यात् । तयो
[p. 18a ] रन्योन्यव्यवच्छेदेनावस्थानात् ।
तथात्राप्यप्रत्यक्षे सद्व्यवहारप्रतिषेधान्न विधिभूता सद्व्यवहारानुस²⁹ ? षङ्ग
स्तद्व्यवच्छेदमात्रन्तु स्यात् । तद्भावस्य तद्भावस्यान्योन्यपरिहारेण
अवस्थि
तत्वात् । उक्तञ्चैतदमलन्यायतत्वप्रबोधोद्गतप्रज्ञालोकतिरस्कृताशेषपरतीर्थ्य
प्रवादध्वान्तेन धर्मकीर्तिनैवानित्यनिरात्मतादिव्यवच्छेदेपि तच्च स्यादित्यादि -

नेत्यास्तान्तावत् ।

अधुना सामान्यभूतानां बुद्धिव्यपदेशानां सद्व्यवहारहेतुत्वमपि नास्तीति
कथयन्नाह । न चे 2b5 त्यादि । तत्र च यथाक्रममभिसम्बन्धः । ते सर्व्वे बुद्धि
व्यपदे
शा न वस्तुसत्तां साधयन्ति । तेषाम्वा भेदाभेदौ न वस्तुभेदाभेदयोः सत्ता
[p. 25 ] सद्भावमिति । सर्व्वग्रहणं केचित्तु साधयन्त्येवेति प्रदर्शनाय । कुत एतदित्याह ।
अस
त्स्वप्यतीतानागतादिषु 2b5 वृत्तेरिति क्रियापदं । आदिशब्देन व्योमो
त्पलादयः परिगृह्यन्ते । कथम्पुनर्विषयमन्तरेण तेषु तेषां वृत्तिर्युक्तेति चेदाह ।
कथं
चित्त 2b6 द्रूपोनुभवाहितवासनापरिपाकप्रभावादित्यर्थः । तेषाञ्च
वस्तुप्रतिबन्धाभावादिति भावः । शङ्खचक्रवर्ती 2b7 त्यादिना प्रकारेण
तदनेन वस्तुसत्तां साधयन्तीत्येतस्य कारणमाह । नानैकामर्थक्रिया 2b6
ङ्कर्तुंसी30 ? शीलं येषां ते तथोक्ताः । तेष्वपि च वृत्तेः कारणात् । किमर्थं तेषु
तेषाम्वृत्तिस्तद्भावख्यापनाय । तेषान्नाऽ
नैकार्थक्रियाकारिणाम्भावस्तस्य ख्या
पनाय । नानार्थक्रियाकारित्वस्यैकार्थक्रियाकारित्वस्य च कथनार्थमिति यावत् ।
अस्त्येव तर्हि तस्य वस्तुनस्तत्वमित्यत आह ।
नानैकात्मताया 2b6
अभावेपि तस्य वस्तुन इत्यधा31 ? ध्याहर्तव्यं । नानैकरूपाणाम्बुद्धिव्यपदेशानां
तदनेन न वस्तुभेदाभेदौ साधयन्तीति साधयति । इदमेव निदर्शन
[p. 18b ] प्रदर्शनेन सफली-
करोति । राजा महासम्मत 2b6 इदमतीतवृत्तेरुदाहरणं । यथेति चाध्याहार्यं ।
शङ्ख चक्रवर्तीत्याद्यनुत्पन्नवृत्तेः शब्दैर्विषाणमित्यादि यदोपात्तस्य रूपं सनिदर्शन
ञ्चक्षुर्विज्ञानजनकत्वात् । सप्रतिघश्च स्वदेशे परोत्पत्तिप्रतिबन्धात् । एतन्ना
नार्थक्रियाकारिषु वृत्तेरित्येतस्य निदर्शनं । यस्मात्तच्चक्षुर्विज्ञानादि
कार्य
जनकत्वादेकरूपमपि नानारूपैः सनिदर्शनादि शब्दैर्विषयीक्रियते । तस्मान्न ते
वस्तुभेदसाधनायालं । घटश्चेत्येतदेकार्थक्रियाकारिष्वित्येतस्योदा
हरणन्तथाहि
बहवो रूपगन्धरसस्पर्शा उदकधारणविशेषादिकार्यनिर्वर्त्तनसमर्थत्वादभिन्न
समैस्तैः विषयत्वेनात्मसाक्त्रियन्ते । ततस्ते नाभेदं सा
धयितुं क्षमाः ।
तच्चातीतानागतशशविषाणादिषु तत्प्रतिपत्तिर्न वस्तु साधयतीत्यतिप्रतीत
मेतत् । अथ कथमिदङ्गम्यते सनिदर्शनादिबुद्धिशब्दा
न वस्तुभेदं साधयन्तीत्यतः
प्राह । नहीत्या 2b7 दि । कस्मादेवात्र वस्तुनि रूपादावुपसंहारात्सनिदर्शनं
सप्रतिघं रूपमित्येव समानाधिकरणत्वादिति
यावत् । अन्यथा भिन्नाधिकरण
त्वाद्वकुलोत्पलकमलमालतीमल्लिकादिशब्दानामेव सामानाधिकरण्यमेव न
[p. 26 ] भवेदिति भावः । कणभक्षाक्षपाद मतानुसारिण
स्तु मिथ्यादर्शनानुरागजनिता
सद्विकल्पमलोपलिप्तान्तर्लोचनाः सञ्चक्षते । नानाविषयत्वेप्यभ्युपगम्यमाने
तेषामेकत्रोपसंहारोऽविरुद्ध एव । तन्निमित्तानां
सनिदर्शनादीनान्तत्र रूपादौ
समवायादिति ।

तदेतत्सर्वमेषामविचारितरमणीयतया विचारविमर्दीक्षमत्वात् पण्डितजन
हासकारि दर्शनमित्यभिप्रायवा
[p. 19a ] नाह । आयासे वताय मित्या 2b8दि ।
वतशब्दोऽनुकंपायाङ् कासावित्याह । अनेकं सम्बन्धिनं सनिदर्शनत्वादिकमुप
कृत्यानुपकारे तेन तेषान्तत्र सम्बन्धित्वायोगादित्यभि
प्रायः । अनेकं सनिदर्शनादि
शब्दं 2b9 तेभ्यः सम्बन्धिभ्यःशकासा32 ? सकाशादात्मनि संमार्गयन्निद
मायासपतने कारणं ।

ननु सरूपादिभावो यैः शक्तिभेदैरनेकसम्बन्धिन
मुपकरोति । तैरेव शक्ति
भेदैरनेकं बुद्ध्यादिशब्दं किन्नोत्थापयति । यदि पुनरेवं भवेत्तदाको गुणो लभ्यत
इत्याह । एवं हयनेन परम्परानुसारश्रमः परिहृ
तो भवती 2b9 ति । शक्ति
भेदैः सम्बन्धिनमुपकरोति तेभ्यश्च शब्दाः प्रवर्तन्त इत्ययम्परम्परानुसरणाया
सोऽनेनतपश्विना33 ? तपस्विनारूपादिना त्यक्तो भवतीत्यर्थः ।

ननु च प्रतिनियतोपि कार्यशक्तिमन्तः सर्व्व एव भावास्त्वयाप्येतदवस्य³⁴
? श्य मेवाभ्युपेयमन्यथा कस्माच्छालिबीजंसा35 ? शाल्यङ्कुरमेवोत्पादयति न
यवाङ्कुरमिति
परेणाभियुक्तेन किमभिधानीयं भावप्रकृतिं मुक्त्वा । तस्मात्तव
पदार्थप्रकृतिसमाश्रयणमेव शरणमन्यथास्य दोषस्य परिहर्त्तुमशक्यत्वात्
।
एतच्च न ममापि राजकुलनिवारितं । तथाहि शक्यमेतत्मयाप्यभिधातुमनेक
सम्बन्ध्युपकार एव तस्य सामर्थ्यं नानैकशब्दोत्थापनमिति चेत् । सत्यमेवमेत
त् ।
एवन्तु मन्यते । न तावत् सनिदर्शनत्वादयः सन्ति । क्रमयौगपद्याभ्यामर्थक्रिया त्वनु
प्रयोगात् । उपलब्धिलक्षणप्राप्तानाञ्चानुपलम्भात् न चोपलब्धिलक्ष
णप्राप्तं
सदनुपलभ्यमानमस्तीति शक्यते वक्तुमतिप्रसङ्गात् । अनुपलब्धिलक्षणप्राप्ततायां
[p. 27 ] वा कथं तन्निबन्धनाः प्रत्ययव्यपदेशाः प्रवर्त्तन्ते गोगवयादिषु ।
[p. 19b ] एतेनोपलब्धा-
नामपि क्षणिकत्वादिवत् व्यक्तिव्यतिरिक्तेणा36 ? नानुपलक्षणं प्रत्यक्षं यस्मात्सा
मान्यं यदि दृष्टमप्यविकलं भिन्नं न संलक्षते । भावे तद्बलभाविनी भवति
सा
या शब्दवृत्तिः कथं । दण्ड्यादौ न निबन्धनस्य न गतौ धीशब्दयोरस्ति सा
तस्मादस्य कथञ्चिदेव तदपि ते युक्त्या न सङ्गच्छते
।

किञ्च ॥

भावानामैकदेश्यं प्रसजति भवतो
दर्शने सर्वथैषां

सत्तादेसा37 ? शादभेदात्सकृदिदमथवा भिन्नदेशे निवृत्तं ।

वृत्तौ वानेकमेतन्नहि भवति सकृत्सर्व्वथा वृत्तिभाजां

तालादीनां फलानां बहुषु बहुवि
धेष्वाश्रयेष्वेकभावः ॥ ६

सत्वे वा तेषान्न बुद्धिशब्दोत्थापनसामर्थ्यमन्वयव्यतिरेकाभ्यामवधार्यते ।
अत एवानुपलभ्यमानत्वात्पाचकादिष्वपि च
तद्व्यतिरेकेणापि तेषाम्भावात् ।
उपपादितञ्चैतद् प्रमाण–वर्तिके १।१६० ।

पाचकादिष्वभिन्नेन विनाप्यर्थेन वाचकः ।

भेदान्न हेतुः कर्मास्य न जातिः कर्मसंश्र
या ॥ ७

इत्यादिनेति नेहोच्यते । न च तेषामुपकार्यत्वमस्ति नित्यतयाऽनाधेयातिशयत्वात् ।
न च पुरुषाभिप्रायानपेक्षो व्यक्त्युपकृतसप्रतिघत्वा
दिसामान्यसामर्थ्यभावे
नोपनेयो विवक्षायान्तु संमुखीभावेपि प्रवृत्तिप्राप्तः । पुरुषाभिप्रायानुरूपे वा स ए
वास्तु नियामकः किमन्तर्गंतृभिः सामान्यैः
। तथाहि तद्गतान्वयव्यतिरेकानुविधान
मेव लक्ष्यते सामान्यानां न नित्यानामव्यतिरेकत्वात् ।

तस्मात् । सर्व्वमेतत् कुदर्शनसमाश्रयेण कल्पनामात्रं । कल्पना च
सैव
कर्तव्या या पुनर्न्न पर्यनुयोगमर्हति तत्रत्यां कल्पनायां वरमेव कल्पनादोषाभावात् ।
गुणसद्भावाच्चेति ।सात्मत³⁸ ? स्यान्मतंयुक्तैवेयं कल्पना । नहि एकस्य नाना
सु39 ? र्थक
[p. 20a ] शब्दोत्थापने सामर्थ्यमस्तीति । यद्येवमत्रापि ब्रूम इत्याह । नानाशब्दो-
त्थापनासामर्थ्ये नानासम्बन्ध्युपकारोपि माभूदि 2b10 ति । एकस्यानेकोपकार
कत्वविरोधाभ्युपगमादित्यभिसन्धिः । नित्यत्वात्सम्बन्धिनामनुपकारोऽभ्युपेत एवेति
चेदाह । अनुपकारे हि तेषां 2b10 सनिदर्शन
त्वादीनान्तेनाङ्गी क्रियमाणे
तत्सम्बन्धिता न सिध्यति । नहि यो येन नोपक्रियते हेदुः स तस्य सम्वन्धियुक्तो
[p. 28 ] हिमवा निव मलयगिरेरिति भावः । एवन्तावत्पर
पक्षनिराकरणेन सनिदर्शनादि
शब्दानामभिन्नविषयत्वं साधितं । त एव जडिम्नः पदमुद्वहन्तः पुनरपि पर्य
नुयुञ्जते ।

ननु भवतु नाम
सनिदर्शनादिशब्दानामभिन्नविषयत्वं । अथ कथमवसीयते ।
घटपटादिशब्दानामनेकार्थविषयत्वमिति यावता रूपादिव्यतिरिक्त
मन्यदे
वावयवि द्रव्यमस्ति । तदेव च घटपटादिशब्दैर्विषयीक्रियते । तथाहि विचार
विषयापन्नः पटस्तन्तुभ्यो व्यतिरिच्यते भिन्नकर्तृकत्वात्
घटादिवत् । तथा
समस्तव्यस्तप्रत्ययाविषयत्वाद् गवादिवत् । नहि तन्तवः तन्तुसमुदाय इति वा पटे
प्रत्ययो दुष्टः । उपायान्तरसाध्यत्त्वाच्च घटादिवत् । भिन्नदेशावस्थितैश्च क्रिय
माणत्त्वात् । घटादिवदेव भिन्नपरिमाणत्त्वाच्च । वकुलामलकबिम्बादिवत् । अतश्च
[p. 20b ] पूर्व्वोत्तर कालभावित्त्वाद् बीजाङ्कुरादिवत् । अथवा पटादन्ये तन्तवस्तत्कारणत्त्वात्
तुर्यादिवत् । तन्तुपटयोर्वाऽन्यत्त्वं भिन्नशक्तिमत्त्वात् जलानलादिवत् । तथेदम
परम्विचारविषयापन्नमिन्दीवरङ्गन्धादि
भ्योऽत्यन्तभिन्नन्तेषाम्व्यवच्छेदकत्वात् ।
चैत्रादिवत् । इह यद्यस्य व्यवच्छेदकन्तत्तस्मादन्यत्तद्यथा गोपिण्डाच्चैत्र
इत्येतानि तद्व्यतिरेकसाधनप्रमाणानि सन्ति । तत्क
थन्तेषाम्भिन्नविषयत्वम्भवि
ष्यतीति ॥ ० ॥

तदेतदप्येषामसद्दर्शनाभिनिवेशपटलप्रच्छादितान्तःकरणानां नाल्पीयसस्तमसो
दुर्विलसितमित्यागूर्या
ह । घट इत्यपि च रूपादय एवैकार्थक्रियाकारिण
एकशब्दवाच्या भवन्तु किमर्थान्तरकल्पनये 2b10 ति कार्यमित्युपस्क्रियते । नैव
किञ्चित्तस्य तादृशस्य नीलादि
व्यतिरेकेणानुपलक्षणादित्याकूतमस्य । यानि त्वे
तानि तत्प्रतिपादनाय प्रमाणान्युक्तानि तान्यसिद्धतादिदोषदुष्टत्वान्नालं तद्भेद
साधनायेति भो
ता 40 ? नामेव पुरतः छायान्दधतीति मन्यते । तथाहि नेदं ताव
दाद्यं प्रमाणं परीक्ष्यमाणं पूर्व्वामपि परीक्षां क्षमते । यतोत्र विकल्पद्वयमाविर्भवति ।
अ
न्यावस्थावस्थितेभ्यो वा तन्तुभ्यः पटस्यान्यत्वं साध्यते विशिष्टसंस्थानावस्थिते
भ्यो वेति । तत्र न तावदयमाद्यः प्रकारः सहते विचारभारगौ
रवं । सिद्धसाधनता
दोषानुषङ्गात् । यस्मात्समधिगतसमस्तवस्तुयाथातथ्यसुगतसमयनयसमाश्रय
प्रवृत्तिबलासादितावदातमतयः प्रसवानन्तरनि
रोधभाजः सर्व्वभावाइति प्रकल्प
यन्ति । ततश्च तेभ्योन्यत्त्वमिष्टमेवेति सिद्धसाध्यताप्रसङ्गोपनिपातपिशाचः
कथमिव भवन्तं न गृहणाति । द्वितीयोपि विक
ल्पः तीव्रानलोपतप्त इवोपलतले
तलानि पादानां न प्रतिष्ठां समासादप⁴¹ ? यंति । हेतोः परं प्रत्यसिद्धत्वात् ।
नहि विशिष्टस्थानावस्थितेभ्यः पटस्य भिन्नकर्तृकत्वं परं
[p. 21a ] प्रति सिद्धपद्धतिमवतरति
[p. 29 ] योहि तादृक्प्रकारेभ्योन्यत्वमभावादेव नाभ्युपैति स कथमिव भिन्नकर्तृकत्व
मभ्युपगमिष्यतीति । तदनन्तराभिहितमपि प्रमा
णेन समभिलसित⁴² ? षित
मनोरथपरिपूरणायालं हेत्वसिद्धेः । यतः पट इति तन्तुष्वेव सन्निवेशविशेषेणा
वस्थितेषु प्रत्ययो वर्तते । तद्विविक्तरूपस्यात्यन्तमु
न्मिषितचक्षुषाप्यदर्शनात्स्फ
टिकादौ दृष्टमिति चेत् । एतदुत्तरत्र निषेत्स्यामः । यत्त्विदमुपायान्तरसाध्यत्वाद्
भिन्नदेशावस्थितैः क्रियमाणत्वात् भिन्नपरिमा
णत्वात्पूर्वोत्तरकालभावित्त्वाद्
भिन्नशक्तिमत्वाच्चेति ॥

अत्र प्रथमसाधनाभिहितविकल्पदोषस्तीव्रामर्शविरक्तलोचन इवारातिस्त
त्सम्पदन्न स
हते ॥

प्रथमे सिद्धसाध्यत्वं द्वितीये हेत्वसिद्धता ।

क्षणिकत्वाद्विशिष्टानामुत्पादोभिमतो यत ः ॥ ८

इति सङ्ग्रहश्लोकः ।
यच्चेदमुक्तं विचारविषया पं
न 43 ? पन्नमिन्दीवरमित्यादि । तदपि न सङ्ग
च्छते । यस्मादिन्दीवरस्य गन्धादयइतीन्दिवर⁴⁴ ? इतीन्दीवरस्वभावा गन्धादयो
मधुभावनाविशेषादिकार्यनिवर्त्तन⁴⁵ ? निर्वर्त्तनस
मर्था इति यावत् । अवि
शिष्टकार्यसाधनात्मना सामान्यभूतगन्धादिशब्दैः प्रसिद्धाविशिष्टकार्यसाधना
ख्येन विशेषेण ये विशिष्टास्त एवमुच्यन्ते । न पुनरत्रान्यत्
किञ्चिदित्यर्था
वर्णितलक्षणं द्रव्यमस्ति तस्य तादृशोऽनुपलब्धेरित्युक्तप्रायं । तथा चानेन प्रकारेण
तेषान्तद्व्यवच्छेदकं भवतीति । तेषान्तद्व्यच्छेदकं च न चात्यन्तं
भिन्नमिति
कोऽनयोर्विरोध इति । सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिको हेतुः प्रतिबन्धासिद्धः । नहि दृष्टान्त
मात्रास्तिद्धिरस्ति । सर्व्वसिद्धिप्रसङ्गात् । अपि च शिलापु
[p. 21b ] त्रकस्य शरीरं ।
रूपस्य स्वभाव इत्यत्रापि शिलापुत्रकरूपयोः शरीरस्वभावव्यवच्छेदकत्वमस्तीति
भेदस्तयोरपि ततः प्रसजते न च भवति । नैःस्वाभाव्यप्रस
ङ्गात् । तस्मा
दयमेतेनानैकान्तिकः स्फुटमेव भवद्भिरभिधानीयः । किञ्चेदमतिविकलैर्मि
थ्यादर्शनसंरागपिशाचाविष्टबुद्धिभिः किमिन्दीवरस्य गन्धादय इत्येते श
ब्दाः
पुरुषाभिप्रायव्यापारनिरपेक्षा एव वस्तुतत्वनिबन्धनाः प्रवर्त्तन्ते । किम्वा यथैव तैः
प्रयुज्यन्ते तथैव वस्तुतत्वमनपेक्ष्य तमर्थमसत्कारेण प्रतिपादयन्तीति । य
द्याद्यः
पक्षस्तदा सदाध्वननप्रसङ्गोऽतीतादिष्वन्यत्र च पुरुषे च्छावसा46 ? वशान्नियो
जनन्नभवेत् । न च प्रवचनान्तरभेदेष्वर्थेषु प्रवृत्तिः प्राप्नोति । न च क
स्याश्चि
द्वाचोऽसत्यार्थता स्यात् । अथोत्तरस्तदा ।

येषाम्वस्तुवसा47 ? वशावाचो न विवक्षापराश्रयाः ।

[p. 30 ]

षष्ठिवचनभेदादि चोद्यन्तान्प्रति युक्तिमत् ॥ ९

यदाहुः ॥

यद्य
था वाचकत्वेन वक्तृभिर्विनियम्यते ।

अनपेक्षितवाहयार्थन्तत्तथावाचकम्वचः । १०

तदा न पुरुषेच्छाबलप्रवृत्तशब्दवसा48 ? वशादर्थतत्वं व्यवतिष्ठत इति तद
वस्थं
सन्दिग्धविपक्षव्यतिरेकत्वं हेतोरिति । एतेनैतदपि प्रत्युक्तं विप्रतिपत्ति
विषयापन्नाच्चन्दनादन्ये रूपरसगन्धस्पर्शा हेयत्वादयश्च⁴⁹ ? यश्चेति प्रतिजानी
महे न
व्यपदिश्यमाण⁵⁰ ? नत्वात् । शिलातुलाढकप्रसेविकावदिति । तस्मात्तद्भाव
प्रतिपादनाय न किञ्चित्प्रमाणमस्तीति स्थितमेतत् । अस्माकन्तु तदभावप्रमाण
साधकं प्रमा
[p. 22a ] णमेतत् । ये परस्परव्यावर्त्तमानस्वभावावस्थितिसमालिङ्गित
सरीरा51 ? शरीरास्ते व्यतिरिक्तावयविद्रव्यानुगतमूर्त्तिमात्मातिशयं नात्म
सात्52 ? शात्कुर्वन्ति । यथा बहवो भस्माधा
रन 53 ? लालाथूकादयस्तथा
च यथोपदिष्टधर्मवन्तस्तन्त्वादय इति स्वभावहेतुः । वैधर्म्येण नभःपङ्कजादयस्ते
षान्निःस्वभावत्वात् । परस्परव्यावर्त्तमानानामपि
यद्येकस्वभावानभ्युपगमे तस्य
तेषु सर्व्वात्मनाऽन्यथा वा वृत्त्ययोगो बाधकम्प्रमाणं । कुतस्तद्धि युगपदनेकत्र
सर्व्वात्मना वर्त्तमानमनेकाधारस्थिताधेयव
दनेकत्त्वमात्मनोऽनुमापयतीति
कथमस्याभिन्नस्वभावता योज्यते । एकावयवोपलम्भवेलायाञ्च सकलस्य तत्र
परिसमाप्तत्वादुपलब्धिप्रसङ्गः । अनेकाव
यवोपलब्धिद्वारेणोपलम्भकति
पयावयवदर्शनेपि स्यात् समस्तावयवोपलम्भद्वारेण उपलब्धौ सर्व्वकालमदर्शन
प्रसङ्गः । तस्याम्भास्वरमध्य
भागानां सकृदनुपलम्भात् । एकावयवकम्पे च
सर्व्वकम्पादिप्रसङ्गश्च वाच्यः । नाप्येकदेशेन सावयवत्वप्रसङ्गात् । एकदेशा
नाञ्चानवस्थाप्रसङ्
गात् । तेपि हि तस्यावयवा इति पाण्यवयववृत्तेष्वपि अन्येन
वर्त्तितव्यमित्यादिना तदन्यैकदेशाभाववानेकः कश्चिदवयवी विद्यते । तथा चा

ण्वादिसमुदाय एवास्तु कोनुरोधः स्वात्मभूतेष्ववयवेष्विति । न वा क्वचिदप्यसौ
वृत्तो न ह्येकदेशाः प्रत्येकमवयवीत्यलं प्रतिष्ठितमिथ्याप्रलापैरिति विरम्य
ते ।

तदेवमेतत् परमतमलमालोच्यमानतीव्रतरार्क्करश्मिसंपातयोगिहिमशैलशिला
शकलवद्विलयमुपयातीति मन्यमानः प्राह । किमर्थान्तरकल्पन 3a1
येति ।
स्यादियत्तराशापरस्य नैवानेकस्यैकार्थक्रियाकारित्वमस्तीत्यत आह । बहवो पि ही
3a1 त्यादि । किंवत् । चक्षुरादिवत् । यथा रूपालोकमनस्कारचक्षुराद

[p. 22b ] [p. 31 ]यश्चक्षुरादिविज्ञानमेकंर्व कुव्न्ति तथा रूपादयोप्युदकधारणविशेषादिकामे-
कामर्थक्रियाङ्करिष्यन्तीत्यर्थः । यतश्चैतदेवं तस्मात्तस्यैकार्थक्रियासामर्थ्यस्य
ख्यापनाय
तत्र रूपादावेकस्य पटादिशब्दस्य नियोगोपि स्यादिति एतद्युक्तं पश्यामः ।
न केवलमेकार्थक्रियाकारित्वं तेषामित्यपिशब्देनाह । कथं युक्तमिति चेत् । एवं
मन्यते
केनचित्प्रयोजनेन केचिच्छब्दाः क्वचिन्निवेश्यन्ते तत्र यदनेकमेकत्रोप
युज्यते तदवश्यन्तत्र चोदनीयं । तस्य च पृथक्कथञ्चोदनेऽतिगौरवं स्यात् । न चा
स्यानन्यसाधार
णं रूपं शक्यं चोदयितुं । नाप्यस्यायासस्य किञ्चित्साफल्यं
केवलमनेन योग्यास्तत्र तेर्थाश्चोदनीयास्त एकेन वा शब्देन चोद्येरन् बहुभिर्वेति
स्वातन्त्र्यमत्र
वक्तुः । तदियमेका श्रुतिर्बहुषु वक्त्रभिप्रायवसा54 ? वशात्प्रवर्त्त
माना नोपालम्भमर्हति । न चेयमशक्यप्रवर्त्तमाना इच्छाधीनत्वात् । यदि हि न
प्रयोक्तु
रिच्छा कथमियमेकत्रापि वर्त्तेत । इच्छायाम्वा क एनां बहुष्वपि
प्रतिबद्धुं समर्थः । प्रयोजनाभावादप्रवर्त्तनमित्यपि नाशङ्कनीयं । भिन्नेष्व
प्ये
कस्माच्छब्दात्प्रतीतिरतत्प्रयोजनभेदेन यथा स्यादित्युक्तत्वात् प्रयोजनस्य तस्मा
त्सूक्तमस्माभिर्युक्तं पश्याम इति । यथा कथञ्चिद्विनैव प्रयोजनेन लोकः शब्दं

प्रयुंक्ते । ततो न युक्तमेतदिति चेदाह । न च निःप्रयोजना लोकस्यार्थेषु शब्दयोजने
3a1 ति । न हि व्यसनमेवैतल्लोकस्य यदयमसङ्गतं यन्न प्रयुज्जानो वा शब्दान्तः
खल्वा
सीत् । किन्तर्हि सर्व्व एवास्यारम्भः प्रयोजनसापेक्षः प्रयोजनञ्चेतदुक्त
मिति मन्यते तत्र प्रयोजनवत्वेनेति । यथा रूपगन्धरसादयः सहैकप्रयोजनाः
सङ्कलि
[p. 23a ] ता एककार्यकारिण इत्यर्थः । समवहितानामपि कदाचित्कस्यचिदेव
कार्ये व्यापारोन्यस्य त्वौदासीन्यमिति
स्यादाशङ्कासंभवस्तत आह । पृथग्वेति
3a2 । वा शब्दश्चार्थे । सर्व्व एव व्यापारवन्त इत्यर्थः । अन्ये त्वन्यथा
व्याख्यानयन्ति । व्याख्यानञ्चादो दूषयन्ति । तत्रैतस्मिन् शब्दैर
र्थ प्रत्यायन
क्रमे येर्था रूपादयः सह पृथग्वैकप्रयोजनास्तेषां रूपादीनां संहितानां पृथुबुध्नोद
राकारसंस्थापितानामेकं प्रयोजनं । यदुत मधूदकाद्याहरणं पृथग्वा
तेषामेव
प्रत्येकं स्वाकारज्ञानजननं ॥ एकञ्च तत्प्रयोजनमेकत्र दृष्टं यत्तदन्यत्र नास्तीति
सहभूतानामपि कदाचिदौदासीन्यदर्शनात्सर्वेषां सव्यापा
रतामादर्शयितुं पृथ
ग्वेत्यभिहितं । वा शब्दश्च समुच्चय इत्यन्ये । केवलमत्रैकप्रयोजना इत्यभिधाना
[p. 32 ] त्सर्वेषान्तथाभावप्रतीतिरस्त्येवेति व्यर्थम्पृ
थग्वेति स्यात् न चायं शब्दार्थ इति
यक्तिञ्चिदेतत् । तैः प्रकरणं न लक्षितं तथा ह्यत्र समुदायशब्दस्यैकवचनप्रवृ
त्यविरोधः कथयितुमारब्धः । तत्र कः प्रस्तावः पृथग्वेत्यभिधानस्य ॥

केवलं रूपादिशब्दश्चायञ्जातिशब्दः । तत्र चान्यादृश्येव प्रक्रिया भविष्यति ।
यत्त्विदमुक्तं केवलमत्रैकप्रयोजना इत्यभिधानात्सर्व्वे
षां तथाभावप्रतीतिरस्त्येवेति
तदपि न युक्तिसङ्गतं । तथाहि परबलपराजयोद्यतानामेकप्रयोजनवत्वेपि न तत्र सर्व्वे
व्यापारवन्तो भवन्ति । तद्वदत्रापि भ
वेत् । अत एव च स्यादाशङ्कासम्भव इति
व्याख्यातं । यदा तु सर्व्वेषामेव सव्यापारताख्यापनाय पृथग्वेत्येतदुच्यते तदाऽपह्नु
र⁵⁵ ?तमुत्सार्यते । तदेतेनैवाशब्दार्थ
[p. 23b ] त्वमपि प्रत्युक्तमिति यक्तिञ्चिदेतदेव ।

अस्तु वैतदपि व्याख्यानं यदि कथञ्चिद्व्यवस्थापितुं पार्यते । तेषा मेवं विधा
नामर्थानान्तस्यैकार्थक्रियाकारिणो भावस्य ख्यापना
यैकोघटादिशब्दो यदि
नियुज्येत तदा किं स्यान्न कश्चिद्दोषः स्यात् । गुण एव तु केवलो लभ्यत इत्याह ।
तदर्थक्रियास⁵⁶ ? श क्ते रभिन्नायाः ख्यापनाय नियुक्तस्य समुदायश
ब्दस्यैकवचन
विरोधोपि नास्त्येव 3a2 । कुतः । यस्मात्स हितानां सा शक्तिरेका 3a3
ऽभिन्ना न प्रत्येकं न तु पृथग्भूतानामित्यर्थः । इति तस्मात्समुदायशब्दे तस्मिन्नै
कस्मिन्घटादौ
समुदाये वाच्ये एकवचनं घट इति भवतीति शेषः । स्यादिति वा
वक्ष्यमाणं क्रियापदं । नन्वयङ्घटादिशब्दो गवादिशब्दवज्जातिशब्दस्तत्कथमे
तदु
क्तमिति चेत् । सत्यं समुदायान्तरवृत्यपेक्षया जातिशब्दोयं रूपादिसमु
दाय्यपेक्षया तु समुदायशब्दोपीत्यभिसन्धेरदोषः । तथाहि त्रय्येवगतिः श
ब्दा
नाङ्केचिज्जातिशब्दा एव । यथा सुखादिशब्दाः सुखादेरनवयवत्वात् । केचित्तु
समुदायशब्दा एव यथा विन्ध्यहिमवत्सुमेर्वादि शब्दाः । तज्जातीयस
मुदाया
न्तराभावात् । अपरे पुनर्जातिसमुदायशब्दाः । यथैत एव घटादिशब्दाः समुदाया
न्तरसमुदाय्यपेक्षयेति । एवन्तावत्समुदायशब्देषु वचनप्रवत्यवि
रोध उक्तः ।
अथ कथञ्जातिशब्देष्वित्याह । जातिशब्देष्वित्यादि 3a3 । अर्थानां घटा
वीनां प्रत्येकं सहितानाञ्च शक्तेः कारणात् नानाशक्तिरेका च । एतदुक्तं भवति
यस्मादेको
[p. 24a ] पि वृक्षो गृहकरणाद्यर्थक्रियानिवर्त्तने57 ? निर्वर्त्तनेपि योग्यो बह
[p. 33 ] वोपि वृक्षाः । ततश्च तेषाङ्केवलानामपि योग्यत्वादनेका शक्तिः समवहिता
नामपि योग्यत्वादेका शक्तिरेकप्रत्यवमर्शप्रत्ययनिबन्धनत्वेनैकत्वोपचारात् ।
यतश्चैव
मिति तस्माद्यथाक्रमं नानाशक्तिविवक्षायां सत्यां बहुवचनमनेक
त्वाच्छक्तेर्वृक्षा इति भवति । एकशक्तिविवक्षायान्तु एकत्वाच्छब्द एकवचन
मुक्त इति स्यात् । त
दा यद्येष नियमो भवद्भिरसद्ग्रहग्रहावेशव्याकुलितचेतोभि
रिष्यते । बहुष्वेव वाच्येषु बहुवचनं भवति । एकस्मिन्नेव चैकवचनमिति । तदनेन
यदाप्येतद्द
र्शनमाश्रीयते बहुषु वहुवचनम्भवति । द्व्येकयोर्द्विवचनैकवचने
पाणिनिः १।४।२२ इति तदापि न कश्चिद्दोष इति दर्शयति । भवतान्तु कथ
मित्याह । अस्माकमि 3a4 त्यादि ।
संकेतबसा58 ? बशाच्छब्दानाम्बहुवच
नान्तानान्दाराः सिकताः पादाः । गुरव इत्यादिनाऽसत्यपि बहुत्वेऽभिधेयस्य वृत्तिः ॥

तथासत्यप्यनेकत्वेषण्णगरी
षट्पू59 ?लीवनमित्यादिनैकवचनान्तानाम्वृत्तिरि
त्यनभिनिवेश एव । को हि नाम सचेतनः पुरुषाभिप्रायमात्राधीनवृत्तिषु शब्देष्वभिनि
वेशं कर्त्तुमु
त्सहत इति भावः । परपक्षं पूर्वपक्षयति । नानेको रूपादिरेकशब्दो
त्थापने समर्थ इति चे 3a5 दिति । नहि अनेकस्यैकेन सम्बन्धो युज्यत इति ।
किमि 3a5 त्यादिना परि
हारः । पुरुषाणाम्वृत्तिरिच्छा तत्रानपेक्षाः सन्तोऽर्थाः
किं स्वयं शब्दानुत्थापयन्ति । आहोस्वित्पुरुषैस्ते व्यवहारार्थमर्थेषु यथा कथञ्चि
न्नियुज्यन्त इति विकल्पद्व
यं । तत्र पुरुषैरेव ते यथेष्टं नियुज्यन्तेऽन्यथाऽतीता
जातयोर्दर्शनान्तरभेदिष्वन्यत्र वा नियोजनन्न भ
[p. 24b ] वेदिति भावः । ततश्च स्वयं
3a6 पुरुषेच्छाऽनपेक्षाणामर्थानां शब्दोत्थापने सति भावस्य शक्तिरसक्ति60 ? शक्ति
र्वा चिन्त्येत नामैक इत्यादिना । अस्त्येव तर्हि स्वयमुत्त्थापनमिति चेदा
ह । न च
तद्युक्तं 3a6 । अनन्तरोक्तात् कारणत्रयादित्यभिप्रायः । तस्मात्पुरुषैस्तेषां
शब्दानां नियोगोर्थेषु विनाप्येकत्वादिना ते पुरुषाः यथेष्टमेकत्रापि वहुवचनान्तम

नेकत्राप्येकवचनान्तं शब्दं नियुञ्जीरन्निति कस्तत्र तेषु शब्देषूपालम्भो नानेको
[p. 34 ] रूपादिरेकशब्दोत्थापने समर्थ इत्ययं नैव कश्चित् केवलमतिबहुलव्यामोहविजृ
म्भितमिति मन्यते । स्यान्मतङ्किमित्येकं शब्दमनेकत्र नियुञ्जत इत्याह । निमि
तञ्च नियोगस्योक्तमेवेति 3a6 तत्सामर्थ्यख्यापनाय तत्रैक
शब्दनियोगोऽपि
स्यादित्यत्रावसरे । उपचयमाह । अपि चे 3a7 त्यादिना । आश्रयाभिमतेने
त्यवयविद्रव्येण । तेषान्तत्र समवायसम्बन्धेन सम्बन्धात् । क
थं सम्बन्धो नैवाने
कस्य एकेन सह सम्बन्धो विरोधाभ्युपगमात् । अन्यथैकेन शब्देनापि सह प्राप्नो
तीत्यभिसन्धिः । परः प्राह । न चे 3a7 दयमेकेन स
ह सम्बन्धविरोधात्
कारणा देकशब्दं रूपादिषु नेच्छामः । किन्त्वभिन्नानामविशिष्टानां रूपादीनां
घटकम्बलपर्यङ्कादिषु । नानाविधा येयमर्थक्रिया जलधा
रणप्रावरणादिस्तस्या
विरोधः । तथा च तत्सामर्थ्यख्यापनाय शब्दस्य विरोधात् । तेषाञ्चाभेदस्तदाश्रय
द्रव्यभेदाभावात् । एतदेव स्फुटयति । ते रूपादय ए
[p. 25a ] कस्वभावाः सन्तः
समुदायान्तरे कम्वलादौ येयमसम्भाविनी उदक धारण विशेषाद्यर्थक्रिया
तामेव कुर्युस्तेन कारणेन तस्या अर्थक्रियायाः प्रकाशना
येमामेतेऽर्थक्रियां न ते
तदसम्भाविनीमर्थक्रियाङ्कुर्वन्ति । यथा त एव कम्बलग
ता रूपादयः
सजातीयेभ्यः । तथा च घटगता अपि रूपादयः कम्बलगतेभ्यो रूपादि
भ्योऽविशिष्टस्वभावा इति व्यापकानुपलब्धिः । एवमन्यत्रापि
योज्यमितीयं पूर्व्व
पक्षरचना । अत्रोत्तरमाह । भवतु नामेत्यादिना 3a9 । तदनेन हेतोरसिद्धि
मुद्भावयति । अयमत्रार्थो नहि रूपादीनाङ् कम्बला
दिष्वभेदोस्ति । परस्पर
रूपविविक्तानामेव प्रत्यक्षप्रमाणपरिच्छेद्यत्त्वात् । एवञ्च सतीदं प्रत्यक्षं किमे
नाम्वाञ्छामुपेक्षते । किम्प्रश्ने क्षेपे वा
नैव क्षन्तुमर्हत्यपाकरोतीति ।
किंञ्चानिष्टञ्चेद 3a10 मस्माभिर्घटकम्बलादिष्वभिन्ना रूपादय इति कुतो
[p. 35 ] रूपादीनाम्प्रतिसमुदायत्त्वे हेतुबलादनपेक्षितद्रव्याणां स्वभेदाभ्युपगमात् । तद
नेनाभ्युपगमद्वारेणाप्यसिद्धताञ्चोदयति । पूर्व्वेण प्रत्यक्षद्वारेणेति विशेषः ।
पुनरपीर्ष्यालुः परः प्रा
ह । यद्यन्य एव रूपादिभ्यो घटः स्यात् किं
स्यादिति । न कश्चिद्दोषः स्यादित्याकूतं । न वयं मात्सर्यात्तं नेच्छामः ।
किन्तु भवत्येतावत्त्वत्र वक्तव्यस्तीत्याह । तस्यावय
विनः प्रत्यक्षस्य सतः
3a10 चक्षुः स्पर्शनेन्द्रियग्राह्यतयाभ्युपगतत्त्वात् । अरूपादिरूपस्य
3a10 रूपगन्धादिस्वभावरहितस्येत्यर्थः । गुणद्रव्ययोर्भेदाभ्युपगमात् ॥
[p. 25b ]
तद्विवेकेन रूपादिविवेकेन बुद्धौ चक्षुः स्पर्शनेन्द्रियजायां प्रतिभासने किमा
वरणन्न कश्चित्प्रतिबन्ध इत्यर्थः । न च कश्चिदत्यादरेणाप्रतिहतकरणोपि नि

रूपयन्नीलमधुरसुरभिकर्क्कशादिव्यतिरेकेण तद्रूपम्विविक्तरूपं घटादिद्रव्य
मुपलब्धुमीश इति मन्यते । अबिद्धकर्ण्णस्त्वाह । रूपाद्यग्रहेपि द्रव्यग्र
हणमस्त्येव
यतो मन्दमन्दप्रकाशेऽनुपलभ्यमानरूपादिकं द्रव्यमुपलभ्यतेऽनिश्चितरूपं गौरश्वो
वेति । ननु च तत्रापि संस्थानमात्रमुपलभ्यते । सत्यमुप
लभ्यते न तु तद्रूपा
द्यात्मकं । रूपाद्यात्मकत्वे वा नीलपीतादिविशेषग्रहणप्रसङ्गः । तथायस्कञ्चु
कान्तर्गते पुरुषे पुरुषरूपाद्यग्रहे
पि पुरुषप्रत्ययो दृष्टः । रात्रौ च वलाकाव्यामुक्त
रूपाद्यग्रहेपि पक्षिप्रत्ययो दृष्टः । तथानीलाद्युपधानभेदानुविधायिनः स्फटिकम
णेः
स्फटिकरूपाद्यग्रहेपि स्फटिकप्रत्ययः । तथा कषायरूपेण पटरूपाभिभवे पटरूपाद्य
ग्रहेऽपि पटप्रत्ययो दृष्ट इति । तदेतत्स
र्व्वमस्यानल्पकालोपचितकुदर्शनाभ्या
सोपजातबुद्धिमान्द्यविजृम्भितमेव प्रकटयति वचः । तथाहि यत्तावदिदमुक्तं मन्द
मन्दालोके रात्रौ च नीलाद्युपधान
सद्भावे च तद्रूपाद्यग्रहेपि द्रव्यमुपलभ्यत इति
तत्र वक्तव्यं कीदृशं तत्र द्रव्यमुपलभ्यत इति । दृश्यत एव तद्यादृशमुपलभ्यत इति
चेत् । ननु श्यामरूपं
मन्दमन्दालोके रात्रौ च तत्र तदपुलभ्यते उपधानं रूपञ्च ।
न च तद्रूपन्तत् । ताद्रूप्येऽनन्तरोदितपक्षक्षयप्रसङ्गात् । तत्समीपपार्श्ववर्त्तिभिश्च
तथानुप
[p. 26a ] लम्भात् । न चाप्यण्या61 ? न्याकारेण बोधेन वस्तुनोऽवगतिः यस्य कस्य-
चिज्ज्ञानस्य सर्व्ववस्तुपरिच्छेदकत्त्वप्रसङ्गात् । तस्माद् भ्रान्तमेतत् ज्ञानम्भ्रान्ति
वीजात्स्वोपादानादनादि
कालीनान्निर्विषयमेव तथा प्रतिभासि द्विचन्द्रादिप्रत्यय
वदुपजायते । निर्विषयत्त्वेपि प्रतिनियतदेशकालभावि भवति । स्वोपादान
वासनाप्रबोधकबाह्या
धिपतिप्रत्ययापेक्षना62 ? णात् । द्विचन्द्रादिज्ञानवदेव ।
भ्रान्तत्त्वेप्यर्थाविष⁶³ ? सम्वादो विशिष्टाधिपतिप्रत्ययसद्भावात् । मणि
[p. 36 ] प्रभायां मणिभ्रान्तिरिव । न चार्थाविसम्वाद
नादेवास्य सविषयत्वं युक्तमनु
मानेन व्यभिचारात् । मणिभ्रान्त्या च । तदेव द्रव्यन्तथा गृहणाति ततोन्यस्य निर्वि
षयत्त्वमिति चेत् । ननु न तद् द्रव्यन्त
द्रूपन्न वान्याकारानुस्यूतः प्रत्ययोऽन्य
स्य परिच्छेदक इत्युक्तं । एवञ्च सति सद्विषयत्त्वे सत्यपेक्षेपि सद्विषयत्त्वमस्त्येव ।
तथा हि समाप्येतच्छक्यम्वक्तुं
त एव नीलादयस्तथा प्रतिभासन्त इति । असति
भ्रांतिसन्देहकारणे सालोकावस्थायां योग्यदेशावस्थाने च निरुपधानावस्थायाञ्च
नोपलभ्यते
। तत् द्रव्यमनात्मरूपप्रतिभासि विवेकेनान्यदा तु सति भ्रान्ति
सन्देहकारणे निशान्धकारावच्छादितलोचनावस्थायां दूरदेशावस्थाने सोपधा
नावस्थायाञ्च तद
न्याकारविवेकेन प्रतिभासत इति कोन्यो भौतिकाद्वक्तु
मर्हति । अयस्कञ्चुकान्तर्गते पुरुषप्रत्ययो न प्रत्यक्षः । किन्तर्हि । लैगिकः ।
तथा हि पुरुषश
रीरावयवसमाश्रयबलोद्भूतविशिष्टसंस्थानावस्थितकञ्चुक
दर्शनात्कार्यलिंगज्ञानात् सम्बन्धस्मरणापेक्षिणः कारणभूते तथाविधे पुंसि
पुरुषोयमित्यनन्तर
[p. 26b ] मेव प्रत्ययः समुद्भूतिमासादयति । अत एव चास्पष्टाकारा सा
प्रतीतिः कश्चायमिति संशयश्च भवति । तथाविधसंस्थानस्य च कञ्चुकस्योत्त्पत्तेः
पुरुषरूपादय ए
व हेतवो भवन्ति नत्वन्यदवयवि द्रव्यं । तस्यासिद्धेरसिद्धस्य च
कारणत्वाभ्युपगमायोगात् । रूपादिभिस्तु प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्याङ्कार्यकारणभाव
सिद्धेः । तेषा
मेव केवलानान्तथा सन्निविष्टानामुपलम्भात् । पटे तु कषायमञ्जिष्ठा
दिसम्पर्कादर्थान्तरमेव केवलन्तत्तथा जातमीक्ष्यते । नतु नानारूपयोर्द्रव्ययोः सं
सर्गा
दविभागात् तथोपलम्भः । पुनस्तद्द्रव्यसंस्थानस्थितिकारणविच्छेदात्तन्निवृत्तिः ।
तदुपादानकारणापेक्षिणश्च जलपावकादेरपरोत्त्पत्तिरिति
। एतेनायोगोलक
तद्रूपग्रहणेपि तत्प्रत्ययो दृष्ट इत्येतदपि प्रतिस्फुटं । तदेवं द्रव्यस्य प्रत्य
क्षत्वासिद्धेर्यदुक्तङ्गवाश्वमहिषवराहमातङ्गा
विमत्यधिकरणभावापन्ना रूपादि
व्यतिरिक्ता इत्येव घोषणा । ऐन्द्रियकत्वे सति समस्तरूपादिग्राहकवाक्येन्द्रियान
वच्छेद्यत्वात्प्रीत्यादिवदिति त
दपहस्तितं । प्रयोगाः पुनः । यद् दृश्यं सत्सद्व्यतिरेकेण
नोपलभ्यते तत्ततो भिन्नन्नाभ्युपेयन्नास्तीति वाभ्युपगन्तव्यं । यथा नरशिरसि
विषाणन्नोपलभ्यते च दृश्यं
सन्नीलादिषु तद्व्यतिरेकेण सामान्यविशेषसंयोग
विभागपरत्वापरत्वादिकमिति स्वभावानुपलब्धिः । नास्य सिद्धिः । दृश्यत्वेन
स्वयमभ्युपगमात् । तथा
रूपाद्यर्थपञ्चकव्यतिरिक्तत्वेनोपगतं द्रव्यन्नचक्षुःप्रत्यया
वसेयमुपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वेनोपगतत्वे सति नीलादिवस्तुरूपविरहात् । शब्द
[p. 37 ] गन्धरसवत् । न च
[p. 27a ] तस्मादव्यतिरिक्त एवायं तत्र चायन्दोष इत्यागूर्याह । सोतिशयो
व्यवच्छेदलक्षणस्तस्यातिशयवतोऽवस्थातुरात्मभूतोऽनन्वय इत्येकान्तेन निवर्त्त्त
मानः । व्या
पकत्वाभावात्प्रवर्तमानोऽसन्नेव कथन्न स्वभावनानात्वं सुखदुःख
धीरिवाकर्षति । अन्वाकर्षत्येवेत्यर्थः ।प्रयोगो64 ? प्रयोगःपुनर्यो यस्यात्मभूतः
स तन्निवृ
त्तावेकान्तेन निवर्त्तते प्रवृत्तौ चासन्नेव प्रवर्त्तते यथा तस्यैवातिशयस्यात्मा ।
आत्मभूतश्चातिशयस्यातिशयवानिति स्वभावहेतुः । ततश्च तयोरवस्थ
योरवस्था
तुर्न्नानात्वम्परस्परविरोधिपर्य्याध्यासितत्वात् सुखदुःखवदितिस्वभावहेतुरेव । न वा
सावतिशयोऽनन्वयः प्रवर्त्तते निव
र्त्तते वाऽतः पुर्वस्मिन् प्रमाणे साध्यविकल
त्वन्दृष्टान्तस्य । उत्तरत्र त्वसिद्धिर्हेतोरिति चेदाह । सान्वयत्वे चातिशयस्य
निवृत्तिप्रवृत्योरं
गीक्रियमाणे का कस्य निवृत्तिः प्रवृत्तिर्वेति 4b4 । नैव
काचित् कस्यचिन्निवृत्तिः प्रवृत्तिर्वा । सर्वस्य सर्वदा सत्वात् । तथा च सर्वं सर्वत्र
समुपयु
ज्येतेत्यादिना पुरोनुक्रान्तो दोषोनुपयुज्यत इत्यभिप्रायः । उपचयमाह ।
यदि च कस्यचित् स्वभावस्यातिशयाख्यस्य प्रवृत्तिर्निवृत्तिर्वेति स्वयमभ्यनुज्ञा

यते त्वया । एकातिशयनिवृत्याऽपरातिशयोत्त्पत्या व्यवहारभेदोपगमादित्यभि
धानात् तदेतदेव परस्तथागतवचोऽभ्यासोपजातावदातमति
र्ब्रुवाणः । नानु
मन्यते भद्रमुखेण⁶⁵ ? मुखेनभवेदेवं यदि यथामया प्रवृत्तिनिवृत्ती अभ्यनुज्ञायेते तथा
तेनापि । यावतास्य निरन्वयोपजननविनाशोपगमसम
[p. 27b ] त्वाद् द्रव्यस्यालोकनीलादि-
वत्तद्व्यतिरेकेणाप्रतिभासनमभिन्नेंद्रियग्राह्यत्वाद्वा तद्वदेवेत्यतआह । प्रतिभास
मानाश्च विवेकेने 3b1 दं नीलमिदं सुरभि मधुरं कर्कशमिद
मिति चेति प्रत्यक्षा
अर्था दृश्यन्तेऽपृथग्देशत्वेपि सति के ते रूपादयः । लोकप्रसिद्ध्या चेदमुक्तन्न तु
तेषामभिन्नदेशत्वमस्ति । सप्रतिघा दश रूपिण अभिधर्मकोशे १।२९ इति वचनात् ।
त
था ऽभिन्नेन्द्रिय ग्राहयत्वेपि वातातपस्पर्शादय 3ba इति यथाक्रमं चैतदुत्तरं ।
अनेनैकान्तिकत्वं हेतोरुद्भावयति । उपेत्य च धर्मिसम्बन्धं अभिन्नेन्द्रियग्राह्यत्वस्य
व्यभि
चार उक्तो नत्वसावस्यास्त्येकदेशासिद्धेः । कथं । यतो न सुरभिमधुरादयो
द्रव्यग्राहकेन्द्रियग्राह्याः । सार्वेन्द्रियत्वप्रसङ्गाद् द्रव्यस्य । आलोकनीलादीनां
त्वभेद
एव यतः प्रदीपादिसन्निधानात् प्रकाशरूपा एव तथाविधस्वभावाध्यासित
वपुषस्ते समुद्भवन्ति न तु तेषां भेदोऽस्तीति साधनविकल्पताऽपि दृ
ष्टान्तस्येति
मन्यते । तस्मादस्य प्रत्यक्षत्वमभ्युपगच्छद्भिर्न बहिरवश्यं रूपादिविवेकेन प्रति
[p. 38 ] भासनमभ्युपगन्तव्यमन्यथा प्रत्यक्षत्वासिद्धेः । कुतो य
स्मादिदमेवेत्यादि सुबोधं ।
अयम्पुनर्घटादिर्भवद्भीरूपादिव्यतिरेकेणाभ्युपगतः । को सावमूल्यदानक्रयीयः ।
तदेतेन नायमीदृशो लोकव्यवहारपद्धति
मवतरतीत्याचष्टे । स स्वरूपञ्च
नोत्कर्षेण दर्शयत्यप्रतिभासमानत्वाप्रत्यक्षताञ्च स्वीकर्त्तुमिच्छति दार्शनं स्पार्श
नञ्च द्रव्यमिति सिद्धान्ते पाठात् । इत्येतदात्मनि
रन्तरप्रेमाणः सुहृदः प्रत्येष्यन्ती
त्त्यध्याहर्त्तव्यं । मूल्यदानक्रया विद्यन्तेस्येति मूल्यदानक्रयी न तथेति वृत्तिः । अथवा
क्रेतुं शीलं यस्यासौ क्रयी मूल्यदानेन क्र
[p. 28a ] यी न तथा । कथमेतदित्याह । यः प्रत्यक्षता
3b2 मित्यादि । मूल्यदानञ्चात्र स्वरूपार्पणमित्युपहसति ।

ननु चैको घट इति प्रत्ययव्यपदेशसद्भावाद्रूपादिवत् तदस्त्येव । तत्कथ
मस्यासत्वमिति चेदाह बुद्धिशब्दादयोपि व्याख्या ता न च सर्व्व इत्यादिना । आदि
शब्देन तद्भेदाभेदोपादानं । यदि तैर्वुद्धिव्यपदेशादिभिस्तस्य साधनसिद्धि

रिष्यते । स्यादेतत्प्रतिभासमानमपि द्रव्यं लवणरसाभिभवे खण्डरसवन्नोपलक्ष्यते ।
ततस्तत्प्रसाधनाय लिङ्गमुच्यत इत्यत आह । न च प्रत्यक्षस्यार्थस्य रूपानुप
ल
क्षणं 3b3 युक्तं । द्रव्यान्तरेणानभिभवे सति । अभिभवे तु युक्तमेव । यथा
खण्डादिरसस्य । न चात्र केनचिदभिभवोस्ति । नीलादिभिरस्तीति चेति । न
महत्यने
कद्रव्यवत्ताद्रूपाच्चोपलद्धिः । तथा रूपसंस्काराभावाद्या वानुपलब्धि
रित्युक्तं । तस्य चानुपलक्षणे तेषामप्यनुपलक्षणप्रसङ्गः । ततश्च स
र्व्व
पदार्थानामनुपलक्षणाल्लोकव्यवहारोच्छेद एव भवेदिति मन्यते । येनानुपलक्षणेन
तस्यावयविनः साधनाय लिङ्गमुच्यते । तद्भावसाध
नञ्च लिङ्गमभ्युपगम्येत
तद्भाष्यते न तु तद्गमकं लिङ्गं किञ्चिदप्यस्ति । यथोक्तम्प्राक् । तत्प्रतिपादक
प्रमाणाभावेपि तदस्त्येवेति चेदाह । अप्रत्यक्षत्वेप्यप्रमाण
स्य सत्वोपगमो
ऽयुक्त 3b3 इति । अप्रमाणस्येत्यनेन प्रत्यक्षव्यतिरिक्ततत्प्रसाधकप्रमाणा
भावमाह । यस्य सद्भावसाधकं प्रमाणं नास्ति न तदस्ती त्यङ्गीकर्त्त
व्यं । यथा
नभस्तले कमलं नास्ति चावयविनोऽस्तित्वसाधकं प्रमाणमिति सद्व्यवहारप्रति
षेधफलामनुपलब्धिं मन्यते । एवं विस्तरेणैकद्रव्याभावं प्र
[p. 28b ] तिपाद्य प्रकृतमुप
[p. 39 ] संहरति । तदि त्यादिना । मूलप्रकरणमपि निगमयति । एवन्ताव दि 3b3
त्यादिना । अत एव न तेषाम्बुद्ध्यादीनाम्विपर्ययात्तेषां सत्तादीनाम्वि
पर्ययोऽभावः ।
योहि यस्य भावमेव न साधयति स कथमिव वर्त्तमानस्तदभावं साधयतीत्याकूतं ।
यदि नाम बुद्ध्यादयः सत्ताम्भेदाभेदौ वा न साधयन्त्यर्थक्रि
या तु तान्साधयिष्यतीत्यत
आह । अर्थंक्रियातस्तु सत्ताव्यवहारः स्यादि 3b4 ति तल्लक्षणत्वात् सत्त्वस्येति
भावः । अनेनावयोरत्र साम्यमेवेति दर्शयति । अन्य
त्र तु विवाद इत्याह । न सत्ता
भेदाभेदव्यवहार 3b4 इति । कुत एकस्याप्यनेकार्थक्रियादर्शनात् । तत्र नैक
प्रत्ययजनितं किञ्चिदस्ति तत्कथ
मेवमुच्यते । सत्यमेतदेकं तु बहवीषु सामग्रीषु
वर्त्तत इत्यनेकार्थकृदित्युच्यते । यदाह ॥

न किञ्चदेकमेकस्मात् सामग्र्या सर्व्वसम्भवः ।

एकं
स्यादपि सामग्र्योरित्युक्तं तदनेककृदिति ॥ ११

किम्वत् । यथा प्रदीपस्य विज्ञानस्य वर्त्तिविकारस्य ज्वालान्तरस्य च स्वपर
सन्तानसम्बन्धिक्षणान्तरस्यो
त्पादनानि तदेवं सत्ताभेदव्यवहाराभावे कारणं ।
कथमेकमनेकं कार्यमुत्पादयतीति चेति । एकस्यैव ईदृशस्यानेककार्यजननात्तुर्या
तिशयक्रोडी
कृतं रूपवतः स्वहेतुभ्यः संजातत्त्वादिति भावो न्यायतत्त्वविदः ।
तथानेकस्यापि चक्षुरादेरेकविज्ञानक्रियादर्शनात् । अभेदव्यवहाराभावे कार

णमेतत् । कणभु ग्मतविपर्यासितधियस्त्वाहुः । न ब्रूम इत्यादि । किन्तर्ह्यदृष्टार्थ
क्रियाभेदेन सत्ताभेद इति वर्त्तते । तदेव व्यनक्ति । यार्थक्रिया 3b6 मध्वाद्या
[p. 29a ]
हरणादिलक्षणा तस्मिन्घटादावदृष्टा सती पुनर्दृश्यते । अन्यत्र घटादौ ।
सैवम्विधा सत्ताभेदं साधयति । तेषां घटादीनामनेन व्याप्तिः कथिता । किमिव ।

यथा पटेऽदृष्टा सत्युदकधारणाद्यर्थक्रिया घटे दृश्यमाना 3b7 सत्ताभेदं साधय
तीति प्रकृतेनाभिसम्बन्धः । दृष्टान्तकथनं चैतत् । अदृष्टा च तन्तुषु प्रावरणद्य
र्थ
[p. 40 ] क्रिया पटे दृश्यत इति 3b7 पक्षधर्मोपदर्शनमिति । तस्मात् सत्ताभेदस्तन्तु
पटयोः सिद्ध इति शेषः । तदनेन साधनफलं सङ्कीर्तितं । स्वभावहेतुश्चायं
यस्मात्तद
दृष्टार्थक्रियाकरणमात्रानुबन्धी सत्ताभेद इति । तदेतेन तन्तुभ्यः पटस्यान्यत्वं
साधयन्नर्थान्तरभूतावयविसिद्धिं मन्यते ॥ आचार्यस्त् वाह ॥ सिध्यत्येवं तन्तु
पटयोः सत्ताभेद इति प्रकृतं ॥ वांछितार्थसिद्धिस्तु भवतो नैवास्तीत्यभिप्रायवा
नाह । अर्थान्तरन्तथाप्यवयवी न
सिध्यतीति 3b7 कुत एतद्यतो यथाप्रत्यय
मस्यां संस्कारसंततौ स्वभावभेदोत्पत्तेः कारणादर्थक्रियाभेदः प्रावरणादिलक्षणो
भवति ।
एतदुक्तं भवति पिण्डीकृतेभ्यस्तन्तुभ्य उपादानकारणभूतेभ्यः
कुविन्दादिसहकारिप्रत्ययसन्निधानाच्च विशिष्टसन्निवेशावच्छिन्ना एव
तन्तवो जायं
ते । ये प्रावरणाद्यर्थक्रियायामुपयुज्यन्ते । तेभ्यश्च पूर्व्वेभ्यः पटस्या
न्यत्वमिष्टमेवास्माभिरपि । न तु विशिष्टसंस्थानावच्छिन्नेभ्य इति त्यज्यतामियमर्था
न्तरा
[p. 29b ] वयविसिद्धिप्रत्याशेति । तदेतेनैवा विद्धकर्ण्णो क्तं पूर्व्वोत्तरकालभावित्वादित्यादि
तत्साधनमपहस्तितं वेदितव्यं । अस्माभिस्तु विस्तरेण प्राक् प्रयुक्तमेवेति ।
न पुनर्योज्यते । किम्वत् प्रत्ययवसात्66 ? वशात्स्वभावविशोषोत्पत्ते रर्थकिया
भेद 3b7 इत्याह । अरणिनिर्मथना 3b7 दित्यादि सुज्ञानं । दृष्टान्तं प्रदर्श्य
दार्ष्टान्तिकमाह । तथा यथे 3b8 त्यादि
। अनेनैव यथाप्रत्ययस्वभावभेदेन
यदेके चोदयन्ति । ननु च तन्तवः पट इति बुद्धिव्यपदेशभेदात् । कथमस्यान्यत्वं
नास्तीति तत्प्रतिक्षिप्तमित्याकूतवानाह
। एतेन बुद्धिव्यपदेशभेदौ व्याख्याता
विति 3b8 । तत्रैवं स्थिते यदुक्तं प्राक्त्वयाऽर्थक्रियातः सद्व्यवहारसिद्धिर्भवति
विपर्ययाच्चार्थक्रिया निवृत्ते विपर्ययोऽसद्व्यवहार
इति सत्यमेतत् । एतावत्तु
ब्रूमः । स एव विपर्ययोऽर्थक्रियाया अनुपलब्धिलक्षणप्राप्तेषु न सिध्यति । तथाहि
यद्ययमुपलब्धिलक्षणप्राप्तानुप
लम्भो नेष्यते तदास्यार्थक्रियासामर्थ्यं नास्तीति
कथमधिगतं भवता । न चानुपलब्धिमात्रादिति युक्तम्वक्तुँ । तस्य व्यभिचारात् ।
[p. 41 ] तत्र पुनरनिच्छतो
प्यायातं तव । यस्येदमर्थक्रियासामर्थ्यमुपलब्धिलक्षणप्राप्तं
सन्नोपलभ्यते सोऽसद्व्यवहारविषय इति । कुतः सामर्थ्यलक्षणत्वात् सत्वस्य
।
भवत्वेवङ्को दोष इति चेदाह । तथापि कोतिशयः 3b10 पूर्व्वकादस्मादुप
वर्णितादुपलभ्यानुपलम्भात् । अस्य सामर्थ्यानुपलम्भस्य भवत्परिकल्पितस्य ।
स्यात् म
तं स स्वभावस्यैवानुपलम्भोऽयं तु पुनः सामर्थ्यस्येत्यत आह । न ही 3b10
त्यादि । तथा च तस्य सामर्थ्यस्य योनुपलम्भः स स्वभावस्यैव इति तस्मात्
पूर्वकैव स्वभावा
नुपलब्धिरेवेयं सामर्थ्यानुपलब्धिः । तस्माद् दृश्यानुपलब्धिरेवा
सद्व्यवहारसाधनेति स्थितमेतत् । यस्माच्चैवन्तस्मादनेन वादिना क्वचिच्छश
विषाणादावसद्व्यव
[p. 30a ] वहारमभ्युपगच्छता दृश्यानुपलम्भादभ्युपगन्तव्यो-
ऽन्यस्य तत्प्रतिपत्त्युपायस्याभावादिति भावः । ततः सोनुपलम्भोऽन्यत्रापि सामान्य
विशेषसंयोगावय
विद्रव्यादौ तथाविधे उपलब्धिलक्षणप्राप्ते अविशेष इति
सोपि सामान्यविशेषादिस्तथास्त्वसद्व्यवहारविषयत्त्वेनास्तीत्यर्थः । स्यादेतन्नैव
सामान्यविशे
षादिस्तथाविधोनुपलब्धोस्य सद्व्यवहारविषय इत्यत आह । न वा
क्वचिच्छशविषाणादावसद्व्यवहारो ऽभ्युपगन्तव्यः । कुतो विशेषाभावादनुप
लम्भस्य
। अयमत्रार्थो द्व्योरनुपलम्भे तन्निमित्ते तुल्येपि यद्यसद्व्यवहारः
सामान्यादौ नोत्पद्यते । अन्यत्रापि तर्हि स नाभ्युपेयो विशेषहेत्वभावादि
त्यनेन च
पूर्व्वोक्तमेव कस्य चिदसतोभ्युपगमे तल्लक्षणाविशेषादिति स्मारयति । तस्मा
त्सर्व्व एवंविधो दृश्यानुपलम्भोऽसद्व्यवहारस्य वि
षय 4a2 इति व्याप्तिः ।
अनुपलब्धौ सिद्धेतिशेषः ॥ ० ॥

[p. 42 ]

कापिला स्त्वाहुः । सर्व्वमेव सर्व्वात्मकं अन्यथा यदि मृत्पिण्डदुग्धबीजादिषु
घटदध्यङ्कुराद
यो न विद्यन्त एव शक्त्यात्मना तदा कथं पुनस्तेभ्यस्तेषामुत्पत्तिः ।
नहि शशविषाणमविद्यमानन्तत्रोदेति । एवञ्च सति दृश्यः सन्ननुपलब्धोपि कश्चिद्
घटा
दिः क्वचिद्देशादौ कथञ्चिच्च संस्थानविशेषादिना नैवाभावव्यवहारविषयो
भवतीति तेषां मतमासङ्क⁶⁷ ? शङ्कते । नैवे 4a3 त्यादिना ।

एतत् साङ्ख्यपशोः कोन्यः सलज्जो वक्तुमीहते ।

अदृष्टपूर्व्वमस्तीति तृणाग्रे करिणां शतम् । १२ प्रमाणवार्त्तिके २ परि०

इत्यभिप्रायवानाह । सर्व्वस्ये 4a3 त्यादि । यद्यदृष्टमपि तत्रास्ति तदा
सर्व्व एव क्षीरादयः सर्व्वे र्घटादिरूपै
[p. 30b ] रनुमतत्वात् तत्साध्यामर्थक्रियाङ्कुर्युरित्यर्थः ।
किञ्चेदमपरं न स्यादिदन्दध्यादिकार्यमतः क्षीरादेर्भवति नान्यतो जलादेः ।
यदि वा नातः क्षीरादेरिदं मध्वादि
कं तथेदङ्कुङ्कुमादिकमिह कस्मीरा68 ?
कश्मीरा दिदेशे नेदमिह मालवकादि देशे यदि वा नेदं चन्दनादिकमिह । तथेदङ्कु
न्दादिकमिदानीं शिशिरसमये नत्विदमि
दानीन्निदाघकाले । अथवा नेदं कमलादिक
मिदानीन्तथेदं खण्डादिकमेवं माधुर्यादिगुणविशिष्टं । नेदमेवङ्कटुकादिरूपं ।
यद्वा नेदं निम्वादिकमे
वमिति व्याख्यातव्यं । किङ्कारणमेवमेतदित्यत आह ।
कस्यचिदपी 4a4 त्यादि । इदमेवम्बिधमधुनास्य रूपन्नास्तीति योयम्विवेको
ऽभावस्त
स्य हेतोरभावात् । सर्व्वस्य सर्व्वरूपाणां सर्व्वदानुवृत्तेरिति मतिः । नन्विद
मनन्तरमेव वस्तुतोऽभिहितमेव सर्व्व सर्व्वत्र सर्व्वदा समुप
युज्येतेत्यत्र तक्तिमिदं
पुनश्चर्वितचर्व्वणमास्थीयत इति चेत् । सत्यं पूर्वं कारणगतो व्यापारः कथितो
ऽधुना तु कार्यगत इति विशेषा
ददोषः । इदञ्चान्यतरमुखेण⁶⁹ ? मुखेनदूषण
वचनं शिष्यव्युत्पादनाय । ततश्च भेदाभावान्न विद्येते अन्वयव्यतिरेकौ यस्मिं
निति विग्रहः । इदमत्रास्तीत्या
द्यन्वयो नास्तीति व्यतिरेकः । परः प्राह ।
अवस्थेत्या दिना । एतदुक्तम्भवति । यत्र यद् व्यक्तन्तत्तत्रास्तीत्यादि व्यवहिरयते
[p. 43 ] यत्र तु यन्नैव व्यक्तन्तत्र तन्नास्तीत्यतो
ऽयमदोष इति । नत्वि 4a5 त्याद्याचार्यः ।
‘त एवावस्थानिवृत्तिप्रवृत्तिभेदा न सम्भवन्ति तावकीने दर्शने । कुतः सर्व्वविषयस्या
सद्व्यवहारस्याभावात् । अथापि क्वचि
[p. 31a ] द्विषयेऽसदव्यवहार इष्यते तदा तस्य कारणं
भवद्भिर्वक्तव्यमित्याह । क् वचिदि 4a5 त्यादि । यदि वावश्यमनेन क्वचित्परि
कल्पिते व्यतिरिक्तावयव्यादावसद्व्यवहारों
गीकर्त्तव्यः । स चास्य न युक्तो
हेत्वभावादित्याह । क्वचिदि त्यादि । कुतः । यस्मान्नहि अनुपलम्भादन्यो व्यवच्छे
दस्याभावस्य हेतुरस्ति प्रसाधक इति शेषः । स च त्वया
नेष्टक इति भावः । कस्मा
देवं यतो विधिना स्वभावविरुद्धोपलम्भादौ प्रतिषेधेन व्यापकानुपलम्भादौ व्यवच्छेदे
साध्येऽनुपलम्भस्यैव सर्व्वदा साधकत्वात् । अथा
हमप्यस्मादेवानुपलम्भाद् व्यव
च्छेदं साधयामीति ब्रूषे तदत्रापि ब्रूम इत्याह । सोनुपलम्भो यत्रैवास्ति स सर्व्वो
ऽसद्व्यवहारविषय 4a6 इति वक्तव्यं ॥
किमिति विशेषाभावात् । तथा
चघटादि70 ? घटादेरपि क्वचित्प्रदेशविशेषादावसद्व्यवहारविषयत्वं सिद्धं ।
तथाविधस्यानुपलम्भस्यात्रापि भावात् तत्किं
ब्रूषे । नैव क्वचित् कश्चिद् दृष्टो
प्यसद्व्यवहारविषय इति अभिप्रायः । अन्यथा अत्रापि व्यतिरिक्तावयव्यादौ
मा भूदसद्व्यवहार इति यावत् ।

सर्व्व
प्रमाणनिवृत्तिरि 4a7 त्यादि परः । तथा चायुक्तं उक्तं । नहि
अनुपलम्भादन्यो व्यवच्छेदहेतुरस्तीति । एवञ्च सति न घटस्यापि क्वचिदसद्व्यव
हारविषयत्वमा
गमानुमानभावेन सर्व्वप्रमाणनिवृत्तेरेवाभावादिति मन्यते ।
कुतः पुनरिदमतिप्रज्ञाकौशलमासादितं भवतेत्यागूर्योपहसति । सुकुमारप्रज्ञ 4a7
इत्या
दिना । न प्रसहते प्रमाणचिन्तापरिक्लेश 4a7 मिति सुकुमारप्रज्ञत्वे
कारणं ।

ननु च किमत्रायुक्तमुक्तमस्माभिर्येनोपहससीत्याह । नही 4a8 त्यादि ।
अदिश
[p. 31b ] ब्देनागमपरिग्रहः । व्यभिचारश्च पूर्वमेव प्रतिपादितः । सर्व्वप्राणि
प्रत्यक्षनिवृत्तिस्तर्हि गमयिष्यतीत्याह । न सर्व्वप्रत्यक्षनिवृत्तिरि 4a8 ति ।
[p. 44 ] कुतोऽसिद्धेः । आत्मपर
योरप्रतिपत्तेरित्यर्थः । न ह्यत्र सर्वेषाम्प्रत्यक्षन्निवृत्तमिति
निश्चये प्रमाणमस्ति किञ्चित् । आत्मप्रत्यक्षनिवृत्तिरेव तर्हि गमयतीति चेदाह ।
नात्मप्रत्यक्षा विशे
षनिवृत्तिरपी 4a8 ति । न केवलं पूर्वोक्तेत्यपि शब्दः ।
अविशेषेण निवृत्तिरविशेषनिवृत्तिः । आत्मप्रत्यक्षस्याविशेषनिवृत्तिरात्मप्रत्यक्षा
विशेषनिवृत्तरिति
व्युत्पत्तिक्रमः । सन्निहितसकलतदन्यकारणस्य त्वात्म
प्रत्यक्षस्य निवृत्तिस्त्रिविधविप्रकर्षाविप्रकृष्टेऽभावङ्गमयत्येवेति कथनीयाविशेष
वि
प्रकृष्टवचनं । यस्मात् सर्व्वप्रमाणनिवृत्तिर्न्नासद्व्यवहारहेतुस्तस्मात् स
स्वभावविशेषस्त्रिविधविप्रकर्षाविप्रकृष्टरूपो भावो यतः प्रमाणात्सं
निहित
समस्ततदन्यत्क्रियादिकारणात् प्रत्यक्षान्नियमेन सद्व्यवहारम्प्रतिपद्यते समासाद
यति । तस्यैव यथोक्तस्य प्रमाणस्य निवृत्तिस्तस्य स्व
भावविशेषस्यासद्व्यवहारं
प्रसाधयति । अवधारणमनुमानावगमादिनिवृत्तेर्व्यवच्छेदाय । किङ्कारणन्तस्य
स्वभावविशेषस्य स्वभावसत्तायास्तस्य यथो
क्तस्य प्रमाणस्य येयं सत्ता तया व्याप्तः
कारणात् । तथाहि यत्र स तादृग्विधः पदार्थस्तत्रावश्यं तेनापि प्रमाणेन भवितव्यं ।
समर्थस्य कारणस्य कार्या
व्यभिचारात् । एवञ्चैतत्प्रमाणं तद्व्यापकत्वान्निवर्त्त
मानं तामपि वृक्षवच्छिंशपां निवर्त्तयति । अनेन च यथोक्तादनुपलम्भादित्याद्युक्त
मुपसंहरति स्यादेत
[p. 32a ] दुपलब्धिलक्षणप्राप्तमपि क्षीरादिषु दध्यादिकं न प्रत्यक्षे

णोपलभ्यतेऽपि त्वनुमानेनाशक्तादनुत्पत्तिरिति । अतो न तन्निवृत्याप्यसद्व्यवहार
विषयत्वन्तस्येत्यत आह । न चे 4a9 त्यादि । येनान्योपलब्धित्वेनानुमाना
दस्यो
पलब्धिः स्यात् । किम्पुनरन्योपलब्धिर्न युज्यत इत्याह । न चेत्या दि । यस्मादर्थे
चकारः । तस्य रूपस्योपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यान्यथाभावप्रच्युतिर्न्न तमन्त
रेणा
प्रत्यक्षः स भावो युक्त इति शेषः । तदेतेन प्रत्यक्षमेव तस्योपलब्धिरपेक्षणीयस्य
कस्यचिद्धेतोरभावादिति प्रसाधयति । प्रयो
गः पुनः । यद्यदासन्निहितसकला
प्रतिबद्धसामर्थ्यकारणन्तत्तदा भवत्येव न चाक्षेपकारि । यथा समग्राप्रतिहत
सामर्थ्यकारणसा
मग्रीकोङ्कुरः । तथा च क्षीराद्यवस्थासु यथोपदिष्टपक्षधर्मवद्
दध्यादिविषयं ज्ञानमिति स्वभावहेतुः । द्वितीयसाध्यापेक्षया व्यापकवि
रुद्धोप
[p. 45 ] लब्धिः । अन्यथा त्वन्तस्य भवत्येवातोयं हेतुरसिद्ध इति चेदाह । अन्यथा भावे
चेष्यमाणे तदेवो पलब्धिलक्षणप्राप्तं दध्यादि न स्यात् 4b1 प्राच्यरूपात् प्रच्यु
तेः ।
तथा च तद्रूपतायां निरन्वयविनास⁷¹ ? विनाशप्रसङ्ग इति भावः । अपि चे
4b1त्यादिनोपचयमाह । यदयम्भावः । अजातोऽनष्टश्च रूपातिशयो
स्येति विग्रहः
। नित्यमेकत्वरूपत्वाद् द्रव्यान्तरेण व्यवधाने दूरदेशस्थितौ च भवे
युरपि प्रत्यक्षाप्रत्यक्षत्वादय इत्यत आह । अव्यवधानदूरस्थान 4b1 इति ।
न विद्यते व्यवधानदू
[p. 32b ] रस्थाने चास्येति विग्रहः । क्वचिदव्यवधानादूरस्थान
इति पठ्यते । तत्र व्यवधानदूरस्थानशब्दयोः प्रत्येकं नञा समासं कृत्वा पश्चाद्
विशेषणसमासः कार्यः । कञ्चित्पुरुषमपेक्ष्य कोपि प्रत्यक्षोऽन्यञ्चापेक्ष्य प्रत्यक्ष
इति न विरोध इत्याह । तस्यैव 4b2 । तस्याप्युन्मीलितलोचनाद्यवस्थायां
प्रत्यक्षोऽन्यदा चाप्रत्यक्ष इति न
काचित् क्षतिरित्याह । तदवस्थेन्द्रियादेरेव
4b2 तदवस्थमविकृतमिन्द्रियमस्येति विग्रहः । आदिग्रहणं मनस्काराद्याक्षेपाय ।
कदाचिदभिव्यक्तवेलायां
प्रत्यक्षो भवति कदाचिच्चानभिव्यक्तक्षीरादिवेला
यामप्रत्यक्षश्चेति येन प्रत्यक्षाप्रत्यक्षत्वेन कदाचिदनुमानस्योपलब्धिरशक्तादनुत्प
त्ते
रिति । कदाचित्तु व्यक्तावस्थायां प्रत्यक्षं । किं पुनरत्रायुक्तं । येनैवं ब्रूष
इति चेदाह । एकस्मिन्नेवानतिशये दध्यादावमीषां प्रकाराणाम्प्र
त्यक्षाप्रत्यक्षत्त्वा
दीनां विरोधादिति 4b2 । ये परस्परविरुद्धरूपा न तेषामेकत्रानतिशये सम्भवः ।
तद्यथा शीतोष्णस्पर्शादीनां । परस्परविरु
द्धाश्च प्रत्यक्षाप्रत्यक्षत्वादयः । इति
व्यापकविरुद्धोपलब्धिम्मन्यते ॥

परः प्राह ॥ नानतिशय 4b3 इति । एकस्याव्यक्तावस्थालक्षणस्या
तिशयस्य निवृत्याऽपर
स्य व्यक्तावस्थालक्षणस्योत्पत्या च क्षीरं दधीति
व्यवहारस्योपगमात् । अनेनाजातानष्टरूपातिशय इत्यादेरसिद्धत्वमाह । न
तावदयमतिशयो भवद्भिरति
शयवद् भावव्यतिरिक्तोऽभ्युपगतोऽभ्युपगमे
वा तदवस्थोऽनन्तराभिहितो दोषः स्यात्
[p. 33a ] । तस्मादव्यतिरिक्त एवायं
तत्र चायन्दोष इत्यागूर्याह । सोतिशयो व्यवस्थालक्षणस्तस्यातिशयवतोऽवस्थातु
[p. 46 ] रात्मभूतोऽनन्वय इत्येकान्तेन निवर्त्तमानः । व्या
पकस्वभावात्प्रवर्त्तमानोऽसन्नेव
कथन्न स्वभावनानात्वं । सुखदुःखयोरिवाकर्षति । अन्वाकर्षत्येवेत्यर्थः ।प्रयोगो72
? प्रयोगः पुनर्यो यस्या त्मभूतः 4b3 स तन्निवृ
त्तावेकान्तेन निवर्त्तते प्रवृ
त्तौ चासन्नेव प्रवर्त्तते यथा तस्यैवातिशयस्यात्मा । आत्मभूतश्चातिशयस्यातिशय
वानिति स्वभावहेतुः । ततश्च तयोरवस्थ
योरवस्थातुर्न्नानात्वं परस्परविरोधि
धर्माध्यासितत्वात् सुखदुःखवदिति स्वभावहेतुरेव । नैवासावतिशयोऽनन्वयः
प्रवर्त्तते निव
र्त्तते वाऽतः पूर्वस्मिन्प्रमाणे साध्यविकलत्वन्दृष्टान्तस्य । उत्तरत्र त्व
सिद्धिर्हेतोरिति चेदाह । सान्वयत्वेचा तिशयस्य निवृत्तिप्रवृत्योरं
गीक्रियमाणे
का कस्य निवृत्तिः प्रवृत्तिर्वेति 4b3 । नैव काचित्कस्यचिन्निवृत्तिः प्रवृतिर्वा ।
सर्व्वस्य सर्व्वदा सत्त्वात् । तथा च सर्व्वं सर्व्वत्र समुपयु
जे73 ? ज्येतेत्यादिना
पुरोनुक्रान्तो दोषोनुपयुज्यत इत्यभिप्रायः । उपचयमाह । यदि च कस्यचित्
स्वभावस्यातिशयाख्यस्य प्रवृत्तिर्निवृत्तिर्वेति स्वयमभ्यनुज्ञायते
त्वया । एकाति
शयनिवृत्याऽपरातिशयोत्पत्या व्यवहारभेदोपगमादित्यविधानात् । तदेतदेव
परस्तथागतवचोऽभ्यासोपजातावदातमति
र्ब्रुवाणः । नानुमन्यते भद्रमुखेण⁷⁴
? मुखेन भवेदेवं यदि यथा मया प्रवृत्तिनिवृत्ती अभ्यनुज्ञायेते तथा तेनापि ।
यावतास्य निरन्वयोपजननविनाशोपगमो मम
[p. 33b ] त्वाविर्भावतिरोभावमात्रन्तत्कथमिवा
नुमन्यत इति कदाचिद् ब्रूयात्पर इति तन्मतमाशङ्कते । तस्ये 4b4 त्यादिना ।

सदैव भवद्भिः शून्यहृदयैरयमन्वयो घोष्यते । तत्र वक्तव्यङ्कोयमन्वयो नाम
भावस्य जन्मविनाशयोरिति सत्त्यं एषा । परः प्राह । किमत्राभिधानीयं याव
ता शक्तिरन्वयो भावस्य जन्मविनाशयोरिति व
र्त्तते । कथम्पुनः सान्वय इत्याह ।
यतोस्त्येव प्रागपि जन्मनो निरोधादप्यूर्ध्वं 4b5 सा शक्तिरवस्थातृलक्षणा
येनैतदेवन्तेनायम्भावो नापूर्वः सन् सर्वथा जायते
अपि तु शक्तिरूपेण पूर्व्वं व्यवस्थित
एव केवलमाविर्भवतीति सर्व्वथाग्रहणेन ज्ञापयति । तथा न पूर्व्वो विनश्यत्येकान्ते
नापि तु तिरोभवति ।
असतो नास्त्युदयः सतश्च नास्ति विनाश इति यावत् ।
[p. 47 ] आचार्य आह । यदि सा शक्तिः सर्व्वदा 4b6 तिरोभावाविर्भावकालेऽ नतिशयाति
शय
रहिता एकरूपे ति यावत् । तदा किमिदानीं अतिशयवद्विद्यते । यतः
कुतोयं व्यवहारविभागः क्षीरन्दधितक्रमित्यादि । साङ्ख्य आह ।
अवस्था अति
शयवत्य 4b6 इति । ता 4b6 इत्याद्या चार्यः । विकल्पद्वयञ्च प्रकारान्तरा
सम्भवात्कृतं । न वाहरीकवादो युज्यते तत्स्वान्यत्वयोः परस्परपरिहारस्थि
ति
लक्षणतया तृतीयराशिव्यतिरेचकत्वात् । एकत्वे को दोष इति चेदाह । एकश्चे
त्तदा कथमिदमेकत्राविभक्ता त्मन्यविभक्तस्वरूपे योक्ष्यते 4b7 । व्यपेक्षया
भ
वेदपीत्याह । निष्पर्यायं किम्पुनस्तत्परस्परव्याहत इत्याह जन्म अवस्थानाम
जन्मशक्तेः । तथार्थक्रियायामुपयोगोऽवस्थानां शक्तस्त्वनुपयोग 4b7 इ
[p. 34a ] ति ।
प्रयोगाः पुनः । शक्तेरपि जन्मास्ति । अवस्थाभ्योऽव्यतिरेकात् । अवस्था
स्वरूपवत् । अवस्थानाम्वा न जन्म शक्तेरव्यतिरेकात् । शक्तिस्वरूपवत् ।
स्वभावहेतुविरुद्धव्याप्तो
पलब्धिः । एतेनैव प्रकारेणार्थक्रियोपयोगानुपयोगनिवृत्य
निवृत्यादिषु स्वभावहेतुविरुद्धव्याप्तोपलब्धयो योज्याः । आदिग्रहणेन पतनापतन
पोरपि परिग्रहः ।

पु
नरपि साङ्खीय म्मतमाशङ्कते । अस्ती त्या 4b8 दिना । केनचित्पर्या
येण अवस्थाशक्त्योरनन्यत्वम्परमार्थतस्तु भेद एव तेन जन्मादीनामविरोध इति ।
नूनम्भवतः स्वपक्षरक्षणा
कुलबुद्धेरात्मापि विस्मृतः । इत्याकूतवानाह । विस्मरण
शील 4b8 इत्यादि । यतोऽनन्यत्वपक्षेऽयन्दोषोस्माभिरुक्तोऽन्यत्वपक्षेत्वन्य
एव भविष्यति । कः पुनरसावन्य
इति तमेवदर्शयितुमुपक्रमते । अथाप्यनयोः
शक्त्यवस्थयोर्विभागोऽन्यत्वन्तदा न कश्चिद्विरोधः । केवलं सान्वयो भावस्य जन्म
विनासा75 ? विनाशादिति न स्यात् । किं
कारणं । यस्मात् यस्यान्वयः शक्ति
त्वेनाभिमतस्य न तस्य जन्मविनाशौ नित्यमेकस्मिन्नेव स्वभावे व्यवस्थानात् । यस्य
[p. 48 ] वा ता उत्त्पादविनाशाववस्थात्वेनाभी
ष्टस्य न तस्यान्वयः । अपरापरावस्थो
दयास्तमयेनावस्थितरूपाभावात् । तयोः शक्तिव्यक्तयोरभेदाददोष इति कापिलः ।
अनुत्तर 4b10 मित्याद्याचार्यः । किमत्रायुज्यमा
नकं येनैवं वदसीत्याह । अभे
दो हि नामैक्यमुच्यते 4b10 । तौ शक्तिव्यक्तिभेदा वित्ययञ्च भेदाधिष्ठानो
न्यत्वनिबन्धनो व्यवहारो भाविक इति कल्पनाविरचितस्याप्रतिक्षे
पात् । किञ्च
निवृत्तिप्रादुर्भावयोः सतोरनिवृत्तिप्रादुर्भावौ तथा स्थितौ सत्यामस्थितिः । आदि
ग्रहणाद् गतावगतिरित्यादि योज्यं । एतद् भेदलक्षणङ्कथं योज्यते भ
[p. 34b ] वता । तथा
ह्यवस्थानिवृत्तिप्रादुर्भावाभ्यामनिवृत्तिप्रादुर्भाववत्याः शक्तेरभेदो नेष्यते त्वया ।
तथा शक्तेरवस्थानेपि नावस्थानामवस्थानं । न च शक्तेस्तासामन्यत्वमिष्टं
।
तस्मादेवं रूपं नानात्वमित्याह । एष हि निवृत्तिप्रादुर्भावयोरनिवृत्तिप्रादुर्भाव 5a1
इत्यादिभेदः । तथा हि यन्निवृत्यादिना न यस्य निवृत्यादयस्तत्तस्माद् भिन्नं यथा
ता
लतरुस्तमालादित्यतिप्रतीतमेतत् । एतद्विरहश्चाभेद इति यन्निवृत्या यस्य
निवृत्तिरित्यादि । ननु च भूतभौतिकचित्तचैत्तादीनाम्प्रतिनियतसहोत्पादनिरो
ध
स्थितीनामेतद्विद्यते । न च तेषामभेदस्तत् कथमुक्तमेतद्विरहश्चाभेद इति चेत् ।
न तेषाम्भिन्नोत्पादादिमत्वात् । यथाक्रममुदाहरणद्वयमाह । यथे
त्यादि । अन्य
थे 5a1 ति । यद्यनन्तरोक्तम्भेदाभेदलक्षणन्नाश्रीयते तदा भेदयोर्लक्षणा
भावात्कारणाद् भेदाभेदयोरव्यवस्था स्यात् । सर्व्वत्रेति सुखादीनाम्परस्परं
चैतन्या
नाञ्च । सुखादिभ्यश्चैतन्यानां अभेदः । सुखादीनाम्प्रत्येकम्भेदो न भवेदिति
यावत् । तदात्मनीत्यादिना परः स्वसमयप्रतीतम्भेदाभेदयोर्लक्षण
माह । तेना
[p. 49 ] विरोध 5a3 इति जन्माजन्मादीनां । अनन्तरोक्तस्य वा । न वै मृदात्मनीत्या
दिना मृप्तिण्डघटयोराधाराधेयभावं प्रतिक्षिपति’ । किन्तर्हि मृदात्मैव कश्चित्

विशिष्टग्रीवादिसन्निवेशावच्छिन्नो घट इत्यभीधीयते । नन्वेकमेव मृद्द्रव्यं सर्व्वत्र
तत्कथमिदमभिहितमित्यत आह । नहि एकस्त्रैलोक्यमृदात्मे 5a3 ति । कुतः
प्रतिविज्ञ
प्तिप्रतिभासभेदन्द्रव्यस्वभावभेदादिति सम्बन्धः । अन्योन्यभिन्नानामेव
द्रव्याणाम्विज्ञाने प्रतिभासनादित्यर्थः । तथा प्रत्यवस्थाभेदभिन्नावस्थत्वात् ।
प्रत्यर्थ
[p. 35a ] क्रियाभेदं चाश्रित्य द्रव्यस्वभावभेदात् । परस्परासम्भविकार्यकारणा-
दिति यावत् । परस्यापि सत्वरजस्तमश्चैतन्येषु भेदाभ्युपगम इदमेव कारणं
युक्तमिति कथय
न् नाह । एवं हीति 5a4 । यदि प्रतिविज्ञप्तिप्रतिभास
भेदादिना भेद इष्यते । चैतन्येषु चेति बहुवचनं बहवः पुमांस इति सिद्धान्तात् । यद्येव
मिति प्रतिविज्ञप्ति प्र
तिभासभेदादिना । पुनरप्याह । सत्यप्येतस्मिन् प्रतिविज्ञप्ति
प्रतिभासभेदादौ कस्यचि दात्मन 5a4 इति शक्तेरनुगमादैक्यमवस्थानामिति ।
आचार्य आह । यद्ये
वं सुखादिष्वप्ययमेवाभेदप्रसङ् गश्चैतन्येषु च । सुखादिष्वपि
हि गुणत्वाद् भोक्तृत्वकर्त्तृत्वादीनामनुगमाच्चैतन्येषु च भोक्तृत्वाकर्त्तृत्वागुण
त्वादी
नान्तथा सुखादि चैतन्येषु सत्वज्ञेयत्वादीनामन्वयादित्यभिप्रायः । प्रयोगो76 ? गः
पुनरभिन्नाः पुरुषसुखादयः परस्परमन्वयान्वयभाक्त्वात् । श
क्तिव्यक्तिवत् । शक्ति
व्यक्ती वा भिन्नेऽन्वयोनन्वयभाक्त्वादेव । सुखादिचैतन्यवदिति स्वभावहेतुः ।
अथापि स्याद्यत्र सर्व्वात्मनैवान्वयस्तत्राभेदो न
तु यत्र केनचिद्रूपेण । घटादिषु च
सर्व्वात्मनान्वयस्ततोयमदोष इत्यत आह । न च घटादिष्वपि सर्व्वात्मनान्वयो
5a5 पि तु केनचिद्रूपेणेति न केवलं सुखादि
ष्वित्यपि शब्दः । कुतोऽवैश्वरूप्य
सहोत्पादादिप्रसङ्गात् । तथाहि सर्व्वासामवस्थानां सर्व्वप्रकारेणान्वये सत्यैक्य
म्प्राप्नोति । ततश्च विशिष्टरूपरसगन्धश
वीर्यविपाकाभावात् ।
वैचित्र्यन्न भवेत् । एवञ्च पञ्चभूताभावप्रसङ्गोऽध्यक्षादिवाधाप्रसं
[p. 35b ] गश्चेति
भावः । सहोत्पत्तिश्च सर्व्वासामवस्थानाम्प्रसज्यते । आदिशब्देन ह्यनिरो
धार्थक्रियाव्यापारविकारादय
उपादीयन्ते । प्रयोगाः पुनर्यद्विशिष्टरूपरसगन्ध
[p. 50 ] शब्दादिभिरनेकप्रकारं न भवति । न तस्य वैश्वरूप्यमस्ति । यथैकस्य सुखाद्या
त्मनः । तथा सति 77 ? मताना
मप्यवस्थानामनन्तरोक्तो धर्मो नास्ति न चासिद्धो
हेतुर्यतो यद्यस्मान्न व्यतिरिच्यते न तद्विशिष्टरूपादिभिरनेकप्रकारं यथा तस्यै
वात्मा । न व्यतिरिच्यन्ते चा
वस्था अभीष्टा इति व्यापकविरुद्धोपलब्धी । तथा
यद्यस्मादपृथग्भूतं तत्तदुत्पादादिभिरुत्पादादिमत् । यथा तस्यैव स्वरूपं । अपृथग्भू
ताश्चा
भिमता अवस्थास्ताभ्योऽन्यस्या इति स्वभावहेतुः । अन्यथा घटोयमित्यन
न्यत्वमेवायुक्तं । नामान्तरम्वा अर्थभेदमभ्युपगम्य तथाभिधाना
त् । उपचयमाह ।
न च घटं मृदात्मानञ्च कश्चिद 5a5 त्यर्थ मुन्मीलितलोचनोप्ययं घटोयं च
मृदात्मेति विवेकेनोपलक्षयति । येनैवं स्यादिदमि
ह प्रादुर्भूतमिति तदनेनाभेदलक्षण
मत्यन्तासम्बद्धमेवेत्याह । ननु च पिण्डरूपात्मृदात्मनो घटस्य विवेकेनोपलक्षणमस्त्येव
तक्तिमेवमुक्तमिति चे
त् । सत्यमस्ति । न तु घटाद् भिन्नन्तं परोभिमन्यत इत्यभि
प्रायाददोषः । यदि नाम भेदेनानुपलक्षणन्तयोस्तथापि कस्मादेवं न स्यादिति चेदाह ॥
नह्यधि
ष्ठानाधिष्ठानिनोराधाराधेययोः कुण्डेवदरयोर्विवेकेनानुनपलक्षणे सत्ये
वम्भवतीदमिह प्रादूर्भूतमिति 4a6 । तदनेन घटमृदात्मनोराधाराधेयभावो

[p. 36a ] नास्ति विवेकेनानुपलक्षणात्सत्वादितत्स्वभावयोरेवेति व्यापकानुपलब्धिं मन्यते ।
अधुना यद्यस्मिन्प्रादुर्भवति तत्ततोऽभिन्नमित्यस्याभेदलक्षणस्याव्या
पितासा78 ? शा
चिख्यासुराह । न च शक्त्यात्मनि प्रादुर्भावस्तस्या नित्यमवस्थानाभ्युपगमात् ॥
अन्यथावस्थैव सा स्यात् । तथा च तस्याः स्वात्मनःसकासा79 ? सकाशादभ्यु
पेतो
ऽभेदो न स्यात् । अभेदलक्षणाभावात् उपलक्षणञ्चैतद्व्यक्तौ सुखादिषु पुरुषेषु च
तुल्यदोषत्वात् । अन्ये तु स्वदर्शनापराधमलीमसधियः
केचित् सांख्या एवमाहुः ।
यो यस्य परिणामस्स तस्मादभिन्नः । तद्यथा हेम्नः कुण्डलाद्यवस्थाविशेष इति
तेप्यनेनैव पूर्व्वस्याभेदलक्षण
स्याव्यापिताप्रदर्शनेनापहस्तिता इति चेतस्या
रोप्याह । एतेनैवे 5a6 त्यादि । युष्मद्दर्शनपरिणामोपि न युक्त इत्यभिप्रायवा
नपक्षेप
ङ्करोति । किञ्चेद 5a7 मित्यादिना । परेणापि किमत्र वक्तव्यं यावता
[p. 51 ] भगवता कपिलेन स्पष्टमिदमुक्तमित्यभिसन्धायाह । अवस्थितस्य
द्रव्यस्य यथा
काञ्चनस्य धर्मान्तरस्य केयूरस्य निवृत्तिः । धर्मान्तरस्य च कुण्डलादेः प्रादुर्भावः
परिणाम इति । आचार्यस्तस्यैव तावदिदमीदृशं
प्रज्ञास्खलितङ्कथं वृत्तमिति सवि
स्मयानुकंपन्नश्चेतः । तदपरेप्यनुवदन्तीति निर्दयाक्रान्तभुवनं दिग्व्यापकन्तमः । कः
प्राणिनो हितेच्छा विपुलत्व
स्यापराध इति मन्यमानः प्राह ।

ननु यदि नाम तेनैवमुक्तं । भवद्भिस्तु निभालनीयमेतत् यत्तद्धर्मान्तरं
कुण्डादिकं निवर्त्तते प्रादुर्भवति च किं त
[p. 36b ] देवावस्थितं काञ्चनद्रव्यं स्यात्ततोर्था-
न्तरम्वेति । कस्माद्विकल्पद्वयमेव कृतमितिचेदाह । अन्यविकल्पाभावात्
5a8 । निर्ग्रन्थवाद स्यायोगादित्यभिसन्धिः । यद्याद्यो
विकल्पस्तदा को
दोष इति चेदाह । यदि तद्धर्मान्तरन्तदेवावस्थितं द्रव्यं 5a8 । तदा तस्याव
स्थानान्न निवृत्तिप्रादुर्भावावाविर्भावतिरोभावलक्षणाविति त
स्मात्कस्य
ताविति वक्तव्यम्भवद्भिः । प्रयोगो80 ? प्रयोगः पुनः यस्यावस्थानं न तस्य
निवृत्तिप्रादुर्भावौ । यथावस्थातुर्द्रव्यस्य । तथा चावस्थानन्तस्य धर्मा
न्तर
स्येति व्यापकविरुद्धोपलब्धिः । न चासिद्धो हेतुर्यतो यदवस्थातुरनन्यत्तस्या
वस्थानं यथा तत्स्वरूपस्यैव । अनन्यच्चैतद्धर्मान्तरं तस्मा
दिति स्वभावहेतुः
किञ्च यद्यवस्थितमेव द्रव्यं तद्धर्मान्तरं तदावस्थितस्य द्रव्यस्य धर्मान्तरमिति ।
वचनं सिध्यति ॥ किङ्कारणमित्याह । न
हि तदेव तस्य धर्मान्तरम्भवती 5a9
ति भवत्येव तदेव तस्य धर्मान्तरं यथा कृतकत्वं शब्दस्याव्यतिरिक्तमपि तस्मादिति
चेदाह । अनपाश्रितव्य
पेक्षाभेदं 5a9 । एतदुक्तम्भवति । अत्र हि स एव
सब्दो81 ? शब्दोऽकृतकादिभ्योव्यावृत्तत्त्वात् तद्व्यावृत्त्यपेक्षया तन्मात्रजिज्ञासायां
प्रतिक्षिप्तभेदान्तरेण शब्देन धर्मत्वे
न व्यपदिस्यते82 ? व्यपदिश्यतेइह तु पुनर्व्य
पेक्षाभेदोपि नास्ति तत्कथन्तदेव तस्य धर्मान्तरम्भविष्यतीति ।

धर्मस्य द्रव्यादर्थान्तरपक्षे तर्हि को दोष इत्याह ॥ अथेत्या 5a9
दि ॥ कस्मा
द्धर्मनिवृत्तिप्रादुर्भावाभ्यां न द्रव्यस्य परिणामो यस्मान् न ह्यर्थान्तरगताभ्यां निवृ
[p. 52 ] त्तिप्रादुर्भावाभ्यामर्थान्तरस्य परिणतिर्भवति । तदेव कुतश्चैत
[p. 37a ] न्येपि परिणतेः प्रसङ्
गात् । न च चैतन्यस्य परिणतिरिष्यते । प्रधानपुरुषयोरैक्यापत्तेरकर्तृता चेति वच
नात् । प्रयोगः पुनः । यद्यतोर्थान्तरन्न तद्गताभ्यां निवृ
त्तिप्रादुर्भावाभ्यां तस्य परि
णतिः । तद्यथा चैतन्यभिन्नस्वभावस्याङ्कुरस्य निवृत्तिप्रादुर्भावाभ्यां चैतन्यस्य धर्मान्त
रञ्च द्रव्यादिति व्यापकविरुद्धोपलब्धिः । भवे
देतन्न यस्य कस्यचिदर्थान्तरस्या
सम्बद्धस्यापि निवृत्तिप्रादुर्भावाभ्यामन्यस्य परिणतिरपि कुतः चासम्बद्धस्यैव ।
यथा तस्यैवाङ्कुरस्य बीजसम्बद्धस्य निवृत्तिप्रादुर्भावाभ्याम्बी
जस्य तेन सामान्येन
साधने सिद्धसाधनं । धर्मस्य द्रव्यसम्बन्धात् तद्विशेषेण तु साधनविकलता
निदर्शनस्य । अङ्कुरस्य चैतन्येन सह सम्बन्धाभावादिति
चेदाह । द्रव्यस्य धर्म
इति 5a10 व्यपदेशो न सिध्यति 5a10 । कुतः सम्बन्धाभावात् । एवं
मन्यते द्रव्यसम्बन्धोयं धर्म इत्येतदेव न विद्यते । तत् कुतो व्यावृत्ति
प्रसङ्गस्येति ।
अस्त्येव तर्हि द्रव्यधर्मयोराधाराधेयभावलक्षणस्सम्बन्धस्ततश्च सविशेषणेपि हेतौ
असिद्धिरित्यत आह । नहि कार्यकारणभा
वादन्यो वस्तुभूतः सम्बन्धोस्ती 5b1
ति । आधाराधेयभावोऽपि कार्यकारणभावविशेषादेव व्यवस्थाप्यते । यथा निर्णीतमा
धारतोभिनिवृत्तेरात्मनस्तादृ
शो नु83 ?...यः कार्यन्तस्येत्यत्र प्रकरणे प्रमाणविनिश्चय
इत्यभिप्रायः । अस्तु तर्हि कार्यकारणभावस्तयोरिति चेदाह । न चानयोर्द्रव्यधर्मयोः
कार्यकारणभाव
5b1 इति । कुतः स्वयमतदात्मनोऽतत्कारणत्वात् । यद्धि यत्स्व
भावं न भवति न तत्तत्कारणतया भवद्भिरभ्युपेयं यथा रजस्तमसः । तथा चेदमपि
द्रव्यधर्मस्स्वभावो
[p. 37b ] भवति तत्कथमिव तस्य कारणत्वमुपेयादिति व्यापकानुपलब्धि
प्रसङ्गं मन्यते । न चायमसिद्धो हेतुरिति मन्तव्यं । अर्थाभावपक्षं समाश्रित्य दोषा
भिधानस्य प्रकृत
त्त्वात् । यदाह । धर्मस्य द्रव्यादर्थान्तरत्वं 5b1 स्यादिति । अथा
प्यस्मद्वैफल्ये स्यात् पूर्व्वकान् कापिलानतिपत्य साङ्ख्यानां शकमाधववत् ।
द्रव्यस्य व्यतिरेकेपि धर्मकार
णत्वमिष्यते तदापि ब्रूम इत्याह । अर्थान्तरत्त्वेपि द्रव्यस्य
धर्मकारणत्वे ऽङ्गीक्रिय माणेऽर्थान्तरस्य कार्यस्योत्पादनात् 5b2 कारणात् । द्रव्यस्य
[p. 53 ] परिणाम इतीष्टं स्या 5b2 द् भवता ततः किं स्यात् इत्याह । तद्विरुद्धस्यापि तथा
गता नुसारिणः । किङ्कारणन्तेनापि हेतुफलसंतानं मृद्द्रव्याख्ये पूर्व्वकात् मृप्तिण्डा
त्कारणभूता
दुत्तरस्य घटद्रव्यस्य कार्यस्योत्पत्तौ सत्यां मृद्द्रव्यं परिणतमिति व्यवहार
भेदस्योपगमात् 5b3 कारणात् । स्यात् मतं । यदि नाम प्रकारद्वयेनापि परि
णामो
न युज्यते प्रकारान्तरेण तु भविष्यतीत्येतदाह । न चे 5b3 त्यादि ।
तस्मादुभयथापि न परिणाम इत्युपसंहारः । न निर्विवेकं निर्विशेषं द्रव्यमेव
5b3 परो ना
पि द्रव्यादर्थान्तर मेकान्तेनैव किन्तर्हि द्रव्यसन्निवेशोऽवस्था
न्त रन्नान्यः यथाङ्गुलीनां सन्निवेशोऽवस्थान्तरम्मुष्टिः । यथाङ्गुलीनां सन्निवेशो
ऽवस्थान्तरन्तत्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीयम्मुष्टिः कस्माद्धेतोर्न ह्यङ्गुल्य
एव
निर्विवेका मुष्टिः । कुतः प्रसारितानाममुष्टित्वात् 5b4 । अन्यथा प्रसारिता
नामपि विशेषाभावात् मुष्ट्यवस्थायामिव मुष्टित्त्वप्रसङ्ग इति । अभावहेतुकाले
रूप
कः । नाप्यर्थान्तरं मुष्टिरङ्गुलिव्यतिरेकेणाप्रतिहतकारणेन प्रयत्नवतापि
मुष्टेरनुपलब्धेरिति । कदाचि त्कापिला एवं ब्रूयुरिति तन्मतं शङ्कते । न निर्वि
वेक
[p. 38a ] मित्यादिना । गतार्थमेतद् । नहि मुष्टेरङ्गुलिविशेषत्वादि 5b5 ति परिह-
रति । असक्ताङ्गुल्य एव च निर्विवेका मुष्टिरिति कथयन् दृष्टान्तायोगमाह । अतोपि
यदुत ।
प्रसारितानाममुष्टित्वादिति तदप्ययुक्तमेव । किङ्कारणं । यतोङ्गु ल्य
एव हि विशिष्टहेतुप्रत्ययबलेन तथोत्पन्ना काश्चन मुष्टिर्न्न तु सर्वाः । तदेव कुत
इत्याह
। न प्रसारिता अङ्गुल्यो निर्विवेकस्वभावा मुष्ट्यङ्गुल्यश्चेति । च शब्दोत्र
लुप्तनिर्दिष्टो ज्ञेयः । अथवा मुष्ट्यात्मिका अङ्गुल्यः प्रसारिताः सत्यो नहि निर्विशिष्ट
रूपा इ
ति व्याख्येयं । कस्मात् । अवस्थादूयेपि प्रसारिताप्रसारितरूपे । उभयोर
प्रसारितप्रसारितावस्थयोर्यथाक्रमं प्रतिपत्तिप्रसङ्गात् 5b5 । प्रयोगः पुनः ।
प्रसारितावस्थायामप्रसारितावस्थायाः प्रतिपत्तिर्भवेत् अङ्गुलीनां विवेकाभा
[p. 54 ] वात् । अप्रसारितावस्थायामिव स्वभावहे
तुः । एवमप्रसारितावस्थायां प्रसारिता
वस्थायां तत्प्रति
पत्तिः स्यादित्यपरो योज्यः । यत्तूभयस्येति व्यापकानुपलब्धिः
योज्या । अथाऽ
पि कथञ्चित्कश्चिद्विवेको स्थितयोरवस्थयोस्तदा स विवेकश्चा
सामङ्गुलीनां स्वभावभूतो वा भवेन्नवेति विकल्पद्वयं । प्रथमे तावद् दोषमाह । य
एव खलु विवेकः स्व
भावभूतः । स एव स्वभेदलक्षणं सुखदुःखवदिति 5b6 ।
द्वितीयेप्याह । परभूते च विवेकोत्पादेऽङ्गुल्यः प्रसारिता एवोपलभ्येरन् 5b6
मुष्ट्यवस्थायामपीति शेषः
। किमिति । यतो नहि स्वभावादप्रच्युतस्यार्थान्तरो
त्पादे सत्यन्यथोपलब्धिर्भवत्यतिप्रसङ्गात् । उष्ट्रस्याप्यर्थान्तरस्य कलभस्योत्पादे
ऽत्यथोपलब्धिः स्या
[p. 38b ] दित्यतिप्रसङ्गो वक्तव्यः । प्रयोगः पुनः । यत्रस्वस्यात्म
भावादप्रच्युतं न तस्यार्थान्तरोत्पादेपि अन्यथोपलब्धिः । यथोष्ट्रस्य कलभ
प्रादुर्भावे । अप्रच्युताश्च स्व
स्मात्स्वभावादङ्गुल्यो विवेकोत्पादेपीति विधि
प्रतिषेधाभ्यां हेत्ववकल्पनायां कारणविरुद्धकारणानुपलब्धी । नन्वित्यादि
परः । तत्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीयं तदुक्तमिति वाक्यार्थः । उक्तमेतन्न पुनर्युक्त
मित्या चार्यः । कथमयुक्तमित्याह । नहि सतो वस्तुनस्तत्त्वान्यत्वे मुक्त्वान्यःप्रकारः
सम्भवती 5b7 ति सद्वस्तुग्रहणं कल्प
नाशिल्पोपरिचतस्यान्यापोहादेः सम्भव
तीति प्रतिपादनाय । कुत इत्याह । तयोरि 5b8 त्यादि । प्रयोगः पुनः । यौ परस्पर
परिहारस्थितलक्षणौ
तयोरेकत्यागोऽपरोपादाननान्तरीयकः । एकोपादानञ्चा
परत्यागनान्तरीयकं तद्यथा भावाभावौ । यथोक्तधर्मवन्तौ च तत्वान्यत्व
प्रकारावि
ति स्वभावहेतुः । नन्वङ्गुलीभ्यो मुष्टेस्तत्वान्यत्वप्रकारौ मुक्त्त्वाप्य
न्यः प्रकारः संभवत्येव । न ह्यङ्गुल्य एव मुष्टिः प्रसारितानाममुष्टित्वात् । नाप्य

र्थान्तरं पृथक्स्वभावानुपलब्धेरिति चेदाह । अङ्गुलीषु पुनरि 5b8
त्यादि । प्रतिक्षणं विनाशो विद्यते यासां इति विग्रहः । ता एव क्षणिकत्वात्
तथाविधा जाय
न्ते येन मुष्ट्यादिवाच्या भवन्तीत्यर्थः ॥ तदेतच्च वस्तुतो न
[p. 55 ] मुष्टेरङ्गुलिविशेषादित्यत्रोक्तमपि प्रसङ्गात् युक्तमुक्तमित्यवसेयं । अन्यथा कि
मनेन यद्ये
वं कथन्तर्हि मुष्टिरङ्गुलीति च व्यपदेशभेद इत्यत आह । तत्र मुष्ट्यादि
शब्दा विशिष्टविषया 5b9 विशिष्टावस्थानामेवाङ्गुलीनां वाचकत्वात् ।
अङ्गुलीशब्दस्तु सामा
[p. 39a ] न्यशब्दः सर्व्वावस्थानां तासामभिधायकत्वात् । यथाक्रम-
मुदाहरणद्वयमाह । वीजाङ्कुरादिशब्दवद् ब्रीह्यादिशब्दवच्चे 5b9 ति । एवं
शकलीकृतसकलपरपक्षः कु
चोद्यशेषं परोपन्यस्तं परिजिहीषुः । परमुखेन चोद्य
मुपस्थापयति । तद्यदीत्या 5b9 दिना । इदमस्याकूतं यथा हि तिलेष्वविद्यमानं
घृतं । तथा तैलमपि
। तद्यदि प्रागसदेव कारणे कार्यमुत्पद्यते तथा घृतस्यापि तिलेभ्य
उत्पत्तिः स्यात् । असत्वात् तैलवत् । न वा तैलस्यापि तत एव घृतवत् । नहि असत्ये
कश्चिद् वि
शेष इति स्वभावहेतुव्यापकानुपलब्धित्वेनाभिमतयोर्व्याप्यव्यापकभाव
प्रसाधनप्रकार एषः ।

तदेतत् सर्वंमभ्यवधाय कृत्योत्थापनम्भवत इ
ति मन्यमानः प्राह । ननु सर्व्वत्र
सर्व्वस्यासत्वेप्ययन्तुल्यो दोषः 5b10 । नहि सत्वे कश्चिद्विशेष इतिप्रयोगो84
? प्रयोगः पुनस्तावेव सत्वादिति हेतुविपर्ययं
कृत्वा कार्यौ । अथापि कश्चिद्वि
शेषोस्ति तेन सत्वेपि न सर्व्वं सर्वस्मात् जायते तेन संदिग्धविपक्षव्यावृत्तिकत्वं
प्रमाणयोरिति चेदाह । विशेषे चाऽ
भ्युपगम्य माने सविशेषस्त्रैगुण्यात् सत्वर
जस्तमोरूपाद् भिन्नः स्यात् । कस्मात्तस्य त्रैगुण्यस्य भावेपि विशेषस्याननुवृत्तेः
कारणात् । प्रयोगः पुनः । यद्भावेपि
यन्नानुवर्त्तते तत्तस्मादत्यन्तं भिन्नं । यथा
शब्दस्पर्शरूपरसगन्धेभ्यश्चैतन्यन्नानुवर्त्तते च विशेषस्त्रैगुण्यभावेपीति स्वभावहेतुः ।
एतच्चाभ्युपगम्योद्ग्राहितं
। अधुना सत्कार्यवादे जन्मार्थ एव न युक्त इत्याह ।
सतश्चे 5b10 त्यादि । नैव तस्य चासत्वेनाभिमतस्य जन्मास्ति । सत्वात् ।
निष्पन्नावस्थायामिवेति विरुद्धव्याप्तोपलब्धिरस्य
[p. 39b ] मनसि वर्त्तते । अन्यथा
पुनर्जातस्यापि पुनर्जातिः प्रसज्यत इत्यनवस्था स्यात् । यदाह ।

सतो यदि भवेज्जन्म जातस्यापि भवेद् भव १३

इति ।

[p. 56 ]

किञ्च साधनानां कारणानाम्बीजतेजोजलादी
नां वैफल्यं प्रसज्येत साध्यस्य
कर्त्तव्यस्य कस्यचिद्रूपस्याभावादिति प्रयोगः । यत्र साध्यन्न किञ्चिदप्यस्ति तत्र
साधनसाफल्यं विद्यते यथा नभस्यनाधेयातिशये । न च साध्यङ्कि
ञ्चि
दप्यस्ति कारणे व्यवस्थिते सति कार्यं इति व्यापकानुपलब्धिः । न चायमसिद्धो
हेतुरिति मन्तव्यं । यस्माद् यस्य कस्यचिदतिशयस्य तत्र कारणे स्थिते कार्ये कथञ्चि
दुत्पत्ता
विष्यमाणायां सोतिशयस्तत्रासन् कथञ्जायेत नैव जायेतासत्वात् ।
व्योमोत्पलमिव दुग्ध इति व्यापकानुपलब्धिरस्य चेतसि स्थिता । अथासन्नप्यति
शयो जा
यते । तदा जातौ वा तस्यासतोपि सर्व्वोतिशयः सर्व्वस्माज्जायेतेति तुल्यः
पर्यनुयोग इति । भवतोपि घृतातिशयोपि तिलेभ्य उत्पद्येतासत्वात् । तेनाति

शयवदित्यर्थः । स्वभावहेतुप्रसङ्गः । परमतमाशङ्कते । नातिशयस्तत्रे 6a2
त्यादिना । यथा नास्ति स कथन्तत्रासन् प्रकारो जायेतेति प्रक्षिपति । जातो
वा
सर्व्वः सर्व्वस्माज्जायेतेति तुल्यः पर्यनुयोग इति पूर्वोक्तो दोषो न युज्यत
इत्यभिप्रायः । सर्वप्रकारेणैव तर्हि निष्पन्नरूपातिशयोस्तीति चेदाह ।
न चेत्यादि ।
एवन्तावत्सदसत्कार्यवादिनोः सर्व्वस्मात्सर्व्वस्योत्पत्तिदोषस्तुल्य इति प्रतिपादितं ।

न च तयोरपि तुल्यञ्चोद्यन्न तदेको वक्तुमर्हति । सत्कार्यवादे च न
कश्चिज्ज
न्मार्थ इति प्रसाधितं तेनायमस्तीत्यधिको दोषः । तदेवङ्कदाचित्परोऽभिदध्यान्ननु भो
यदि नाम मयैतन्न परिहृतं भवता त्ववस्यं85 ? श्यंस्थितेः किञ्चित् स्वपक्षस्य रक्षणाय
[p. 40a ]
वाच्यं । नहि परस्य पक्षं दूषयता स्वपक्षस्थितिरनवद्या लभ्यते । न भवति नित्यः
शब्दो मूर्त्तत्वात् । सुखादिभिर्व्यभिचारेणेत्यादावनित्यत्वा
सिद्धवदित्यत आह ।
असतोपि कार्यस्य कारणादुत्पादे यो यज्जननस्वभावस्तत एव तस्य जन्म जन्म नान्य
स्मादिति नियम 6a3 इति । अपि शब्दः सम्भावनायां । इदं अत्रा
र्थतत्व
मविद्यमानमपि तैलं तिलेभ्य एवोत्पद्यते । तदुत्पादनशक्तियुक्तत्वात् तिलानां
नान्यस्मात् तज्जननशक्तिविकलत्वात्तस्य । शक्तिप्रतिनियम एव च कथमि
ति च
पर्यनुयोगे वस्तुस्वभावैरुत्तरं वाच्यं । य एवम्भवन्ति यथा वा तथैव प्रधाना
[p. 57 ] न्महान् एव जायते नाहङ्कारो महतो ऽहङ्कारो न पञ्चतन्मात्राणीत्या
दि प्रक्रिया ।
तत्र च भवतः शक्तिप्रतिनियमावलम्बनमेवसरणं86 ? शरणं। अन्यस्य
परिहारोपायस्याभावात् । तदेतच्च न ममापि काकेन भक्षितं । तेन
यदुक्तन्न
ह्यसत्वे कश्चिद् विशेष इति तदयुक्तिमत् । कारणसामर्थ्यासामर्थ्यकृतत्वात्
कार्योत्पत्यनुत्पत्योः । तस्मात् पुरोनुक्रान्तयोः प्रमाणयोः सन्दिग्धवि
पक्षव्यावृत्ति
कत्वसाधनकलङ्काङ्कितो हेतुरिति । भवेदेतत्तस्यापि हेतो ः तज्जनन
स्वभावनियमः । कुतो जात इत्यत आह । तस्यापि स स्वभावनियमः । स्वहेतो

रिति 6a4 । तस्यापि स कुत इति चेदाह । इत्येवमनादिभावस्वभावनियम
इति । न विद्यते आदिरस्येति विग्रहः अनादित्वाभ्युपगमाद्धेतुफलप्रकृति
परं
पराया नानवस्थादोषो लघीयसीमपि क्षतिमावहत्यन्यथाऽदौ कल्प्यमाने
तस्याहेतुकत्वप्रसङ्गस्तेनास्थान एवेयमाशङ्का भवत इति भावः । अथवान्यथा
ऽ
[p. 40b ] यङ्ग्रन्थो व्याख्यायते । निष्पर्यायेणासन्नेव तर्ह्यतिशयो जायते । न च
सर्व्वं सर्व्वस्माज्जायेतेति पर्यनुयोज्यं । यो यज्जननस्वभावस्तत एव तस्यातिशयो
त्पत्तिरिति शक्तिनियमसमाश्रयादिति कदाचित्स्वसिद्धान्तमनादृत्यापि परोभि
दधात्याशङ्कायां न ममाप्येतच्छक्तिप्रतिनियमावलम्वनङ्केनचिद्दण्डेन निवारित
मित्यागूर्याह । असतोपी 6a3 त्यादि । पदवि
भागस्तु पूर्ववत् ।प्रयोगो87 ?
प्रयोगः पुनर्यस्य यज्जननाय समर्थं कारणमस्ति सोसन्नपि जायत एव यथातिशय
विशेषः । तज्जननाय समर्थङ्कारणमस्ति च कार्यविशेषस्येति
स्वभावहेतुः ।
तथा यो यत्राविद्यमानतज्जननसमर्थकारणः स तत्रासत्वेपि नोदेति । यथा
तिलेषु घृतातिशयस्तथा चाविद्यमानतज्जननसमर्थकारणः
कार्यविशेषः कारण
विशेष इति व्यापकानुपलब्धिः । अपरः पर्य्यायः । साधनस्य लिङ्गस्य ।

सदकारणादुपादानग्रहणात् सर्व्वसम्भवाभावात् ।

शक्यस्य श
क्यकरणात् कारणभावाच्च सत्का88

सांख्यकारिका ।

र्यं ॥ १४

इत्येवमादेर्वैफल्यं । साध्यस्य कर्तव्यस्य कस्यचित्संशयविपर्यासव्यवच्छेदस्य
निश्चयप्रत्ययजन्मनश्चाभावात् । सर्व्वं हि
साधनं विवादपदे वस्तुनि संशय
विपर्यासावपनयन्तद्विषयन्निश्चयप्रत्ययमुत्पादयद्विभर्त्ति नामानुरूपं न द्वयमप्येतत्
कापिलमते सम्भवति । सदावस्थितस्य का
र्यस्य हान्युपजननायोगात् । अथ
[p. 58 ] सन्नप्ययं निश्चयः साधनवचनादनभिव्यक्तं । पूर्व्वमभिव्यक्तिमुपयात्यतो न
वैफल्यमिति मतमत आह । यस्य कस्यचिदतिसय⁸⁹ ? शय
स्या 6a1 भि
व्यक्तिलक्षणस्य तत्र साध्ये निश्चयरूपे कथञ्चिदसत उत्पत्तौ प्राप्तात्साधनात्
सोऽतिशयस्तत्रासन्
[p. 41a ] कथञ्जायते । जातो वा सर्व्वातिशयः । समस्तसाध्य
निश्चयाभिव्यक्तिलक्षणः सर्व्वस्मादन्यसाधनात् साधनाभासात् वोत्पद्येतेति तुल्यः
प्रसङ्गः । पावकादिप्रतिपत्तिहेतवो
धूमादयः सत्कार्यविनिश्चयाद्यभिव्यक्तिङ्कुर्यु
रित्यर्थः । उत्पत्त्य चाभिव्यक्तिमेतदुच्यते । नत्वियमविकृतरूपेषु कृतास्पदा सा
हि तत्स्वरूपलक्षणा तद्विषयज्ञानलक्ष
णा । रूपान्तरप्रादुर्भावलक्षणाभावा भवेत्स्वरूपं
तावत् अविकार्यमिति न साधनैरन्यैर्वा कर्तुं शक्यते । विकारे वा पूर्व्वस्वभाववानिव
पूर्व्वरूपप्रादुर्भावश्चेत्यसत्कार्य
वाद एव समर्थितः पूर्वापररूपत्यागावाप्तिलक्षण
त्वात् विकारस्य । चैतन्यस्यैकत्वादपरस्तद्विषयः प्रत्ययो न भवति परस्येति
तद्रूपाभि
व्यक्तिरनुपपन्ना । रूपान्तरप्रादुर्भावे च नान्यस्य किंचिदप्युपजायते
विलक्षणत्वादिति तृतीयापि व्यक्तिरसम्भविनी द्वितीयायामप्ययमनिवारितो
दोषः ।
तद्विषयप्रत्ययोदयेप्यर्थान्तरस्याभूतभाववैपरीत्यस्य व्यक्तेरयोगात् । न चानुप
कारकः प्रत्ययस्य विषयः सम्भवी । तदुपकारकत्वे वा त
स्मादेवास्योत्पत्तिरिति
लिङ्गानपेक्षा । स्वत एव साध्यनिश्चयोस्याभिव्यक्तिरिति प्राप्तं । साधनापेक्षादेव
साध्यनिश्चयात् स्वविषयज्ञानोत्पादेनैवापेक्षातिश
योत्पत्तिलक्षणास्थिरेषु लब्धा
स्पदेति प्रतिपादितं सर्व्वदा वा भवेत् । लिङ्गस्यापि सदा सन्निहितरूपत्वात् ।
लिङ्गज्ञानापेक्षायामपि तुल्यः । तस्यापि सत्वे वादिनः स
र्व्वकालास्तित्वादिति ।

अपि चेत्यादिना सत्कार्यवादनिराकरणे कारणान्तरमाह । तदवस्थाया मिति
6a4 । मृत्पिण्डावस्थायां पश्चाद्वदभिव्यक्तावस्थायामिव तदर्थक्रियेति
[p. 41b ] घट
साध्योदकधारणविशेषाद्यर्थक्रिया । व्यक्तेरविशिष्टसंस्थानाया अप्रादुर्भावादिति
चेत् । परमतासङ्का90 ? शङ्कातस्या एवेत्यादि प्रतिविधानं । एतदुक्तम्भवति ।
ग्रीवादिसन्निवे
शविशेषावच्छिन्न एषोर्थक्रियाविशेषकारी कश्चित् मृद्विकारो
घट इत्युच्यते नान्यः । स चेत् प्रागपि मृप्तिण्डावस्थायामपि तदाव्यक्तावस्थायामिव
तदर्थक्रियोपल्ब्धौ स्या
तां । न च भवतस्तस्मान्नास्त्येवासाविति निश्चयः समाधी
[p. 59 ] यतां किमलीकनिर्बन्धेनेति । अवस्थातुर्भावादसावप्यस्तीति चेदाह । नहि रूपान्त
रस्य भावे रूपान्तरमस्ति 6a5 ।
पीत इव नीलमिति विरुद्धव्याप्तोपलब्धिरा
कूता । न चावस्थावस्थात्रोरभेदादसिद्धो हेतुरिति गर्जितव्यं । यस्मान्न च रूपप्रति
भासभेदेपि वस्तुभेदो युक्त
ः, अतिप्रसङ्गात् । रूपप्रतिभासभेदग्रहणमुपलक्षणार्थं ।
तेनार्थक्रियाभेदोप्यभ्युपगन्तव्यः । एवं मन्यते । यदि भिन्नप्रतिभासि ज्ञानं भेदं
साधयति तदा
सुखदुःखमोहानां असङ्कीर्णा भेदव्यवस्था भवेत् । नान्यथा तथा
च मृप्तिण्डघटयोरपि परस्परमत्यंतम्भेद इति प्रतिजानीमहे । भिन्नाकारज्ञानपरि

च्छेद्यत्वात् । परस्परासम्भविकार्यकारित्वाच्चसुखादिवदिति स्वभावहेतू । अन्यथा
सुखादीनामपि परस्परमभेदप्रसङ्गः शक्तिव्यक्तिवत् । विशेषो वा वाच्य इति ।

तस्मादित्युपसंहारः । नहि तस्य घटादेस्तस्मिन्नुपलब्धिलक्षणप्राप्ते स्वभावे स्थितौ
सत्यामनुपलब्धिर्युज्यते । अथापि भवति तदाऽस्थितिश्च तस्मिन्स्वभावेऽतत्वमत

त्स्वभावत्वमुपलब्धिलक्षणप्राप्तात्स्वभावादेकान्तेन भेद इति यावत् ।

एवं स्वभावानुपलब्धौ साधनाङ्गसमर्थनं प्रपञ्चेनाभिधाय परिशिष्टास्वनुपल
ब्धिष्वाचिख्यासुराह
[p. 42a ] । व्यापकानुपलब्धावि 6a8 त्यादि । धर्मयोर्यथा शिंशपा-
त्ववृक्षत्वयोर्व्याप्यव्यापकभावं केनचित्प्रमाणेन प्रसाध्य व्यापकस्य वृक्षत्वादेर्न्निवृत्ति
प्रसाधनं समर्थनं साधनाङ्गस्येत्यध्याहारः । यथा नास्त्यत्र शिंशपा वृक्षाभावादिति ।
ननु तत्र स्वभावानुपलब्ध्यैव तदभावः सिध्यति तक्तिमनया । नहि निष्पादितक्रिये
कर्मणां
विशेषाधायि साधु साधनम्भवति । साधकतमङ्करणमिति पाणिनिः १।४।
४२ वचनात् अनधिगतार्थाधिगमरूपञ्च प्रमाणमुक्तमज्ञातार्थप्रकाशो वेति ।
सत्यमेत
त् । तथाहि नेयं सर्व्वत्र प्रयुज्यते । किन्तर्हि व्योमगतत्रपादिमात्रे यत्र
सालसरलपलार्शाशंशपादिपादपभेदावधारणन्नास्ति तत्र । सर्व्वथा यत्रैव
व्याप्या
[p. 60 ] भावो न निश्चीयते क्वचित् कुतश्चिद् भ्रान्तिनिमित्तात् तत्रैवेयं प्रयुज्यते । कारणा
नुपलब्धिरपि यत्र कार्याभावो न निश्चीयते तत्रैव प्रयोक्तव्या ना
न्यत्र वैयर्थ्यात् ।
यथा सन्तमसे धूमाभावानिश्चये नास्त्यत्र धूमोऽग्न्यभावादिति । कार्याभावे संशयात् ।
कारणाभावे च निश्चयात् । स्वभावविरुद्धोपलब्धिरपि सं
गविषयभावावस्थित
गात्रस्पर्शवालाकलापाकुलानलालीढ एव व्योमादिमात्रवर्तिनिर्देशे प्रयोक्तव्या ।
कारणविरुद्धोपलब्धिश्चाप्यदृश्यमानकमारोमोद्ग
[p. 42b ]मदन्तवीणादिभेदभावाभा वाक्य
शक्यगानुसमीपावस्थितपुरुषसमाक्रान्तभूतल एव प्रकृतेनान्यत्र वैफल्यात् । अनया
दिसा91 ? दिशाऽन्यासामप्यनुपलब्धीनाम्प्रयो
गविषयोऽनुसर्त्तव्य इति । तेषां स्वभाव
व्यापककारणानां । विरुद्धास्तेषामुपलब्धयस्तास्विति विग्रहः । द्वयोर्विरोधयोर्म
ध्ये एकस्योपदर्शनं । द्वौ पुनर्विरोधावविकलका
रणस्य भवतोन्यभावे भावः ।
परस्परपरिहारस्थितलक्षणश्च । अनया दिशा स्वभावविरुद्धकार्योपलब्ध्यादिष्वपि
साधनाङ्गसमर्थनं सुज्ञानमेवेति नोक्तं । तथा
पि किञ्चिन्मात्रप्रयोगभेदादेका
दशानुपलब्धिव्यतिरिक्तास्वपि कारणविरुद्धव्याप्तोपलब्धिकार्यविरुद्धव्याप्तोप
लब्धिव्यापकविरुद्धकार्योपलब्धिकार्यविरुद्धका
र्योपलब्ध्यादिषु साधनाङ्गसम
र्थनमुक्तम्वेदितव्यं । तासां पुनरुदाहरणानि यथाक्रमं । नात्र धूमस्तुषारस्पर्शात् ।
नेहाप्रतिवद्धसामर्थ्यान्यग्निकार
णानि सन्ति तुषारस्पर्शात् । न तुषारस्पर्शोऽत्र
धूमात् । नेहाप्रतिबद्धसामर्थ्यानि शीतकारणानि सन्ति धूमादिति ।

हेतुकार्यविरुद्धाप्तभावो व्यापक
कार्ययोः ।

विरुद्धकार्ययोरन्यः प्रतिषेधस्य साधकः ॥ १५

नेह धूमो हिमस्पर्शात् समर्थन्नाग्निकारणं ।

नेह धूमाद्धिमस्पर्शो न शक्यं शीतकारण १६ मिति

—
सङ्ग्रहश्लोकौ ।

एवं तावदेकेन प्रकारेणासाधनाङ्गवचनत्वादिनो निग्रहस्थानमिति प्रतिपादितं ।
प्रकारान्तरेणापि तदेवोपपादयति । अथवेत्यादि
6b1 न चेति समुदायश्चायमत्रा
वृत्या पूर्वोदितार्थपरित्यागेनार्थान्तरसमुच्चये वर्त्तते ॥ नतु धवस्थित्याथवा खदिर
मित्यादाविव पूर्व्वार्थपरित्यागेन विकल्पादिवि
[p. 43a ] धस्याप्यर्थस्य विवक्षितत्वात् । इह
[p. 61 ] च पर्याये साधनशब्दः करणसाधनः । इहाङ्गशब्दोऽवयववचनः पूर्वस्मिन्कारण
वचन इति विशेषः । त्रिरूपहेतुवचन
समुदायग्रहणेन तेषु लक्षणादिवचनानां
साधनत्वं तिरयति । स्याद् बुद्धिः साधर्म्यवति प्रयोगेनासपक्षे हेतोरसत्वमुच्यते ।
वैधर्म्यवति च न सपक्षसत्वमनन्तर
मेव निषेध्यमानत्वात् । तत्कथन्तस्यैकस्याप्य
वचनमसाधनाङ्गवचनमित्येतन्न वक्ष्यमाणे व्याहतमिति । एतच्च नैवमेव हि
व्याख्यायते । त्रिरूपो हेतुरर्थात्मकः ।
परमार्थतोवस्थितस्तस्य वचने ये प्रकाशके
पक्षधर्मवचनं सपक्षसत्ववचने पक्षधर्मवचनं विपक्षसत्ववचने वा तयोस्समुदायः तस्य
व
चनद्वयसमुदायस्याङ्गम्पक्षधर्मादिवचनमिति पक्षधर्मवदनन्तावदविचलमितरयोः
त्वन्यतरान्यतरत् कादाचित्कं । तेन वचनद्वयसमु
दायरूपस्याङ्गिनोङ्गं द्विविधमेव
सदा तस्येदानीमङ्गस्यैकस्याप्यवचनमसाधनाङ्गम्वचनं । न केवलं द्वयोः प्रथम
व्याख्यानुसारेणेत्यपि श
ब्दात् । द्वयोर्ह्यवचनं तूष्णीम्भावः । स चोक्तोऽप्रतिभया
तूष्णींभावादिति पर्यायान्तरमप्याह ।

अथवे 6b1 त्यादि । तस्यैवेति त्रिरूपवचनसमुदायस्य यन्नाङ्गं ना
वयवः ।
कथं पुनः प्रतिज्ञादीनामसाधनाङ्गत्वमिति चेत् । उच्यते । प्रतिज्ञावचन
साधनं । साक्षात् पारंपर्येण वा तस्याः सिद्धेरनुत्पत्तेः तथाह्यर्थ ए
व प्रतिबन्धा
र्थङ्गमयति । नाभिधानमर्थप्रतिबन्धविकलत्वात् तस्मात् प्रतिज्ञावचनं हेतु
वचनं वा न साक्षात्साधनमर्थसिद्धौ । संशयश्च पक्षवचनादर्यें दृष्टो
[p. 43b ] न
निश्चयस्तदतोपि न साक्षात् साधनं । स्यान्मतं संशय एवासिद्धः पक्षवचनाद्वादि
प्रतिवादिनोर्निश्चितत्वादथान्येषां भवति । एवं सति कृतकत्वादिवचनेप्यव्युत्पं92
? व्युत्पन्
नानां संशयो भवतीत्यनेकान्तः । तदेतदसम्बद्धं । वादिप्रतिवादिनो
र्हि निश्चितत्वमेकस्मिन् वा धर्मेऽनित्यत्वादिके प्रत्याययितुमारब्धे भवेत् प्रत्यनीक
धर्मद्वये वा ॥
न तावदेकस्मिन् विवादाभावतः । साधनप्रयोगानर्थक्यप्रसङ्गात् ।
नापि प्रत्यनीकधर्मद्वये वस्तुनो विरुद्धधर्मद्वयाध्यासप्रसङ्गात् । यदाह्येकस्मिन्व
स्तुनि प्रमा
णबलेन विरुद्धौ धर्मौ वादिप्रतिवादिभ्यां निश्चितौ भवतस्तदा तद्वस्तु
[p. 62 ] द्व्यात्मकं प्राप्तं । अथ न प्रमाणसामर्थ्यात् तौ निश्चितावपि तु स्वस्मात्स्व
स्मादाग
मात् । एवमपि तु धर्मयोः प्रमाणेन निश्चयात् कथन्न पक्षवचनात् संशयो
भवतीति वाच्यं । तस्मात् पक्षवचनं न साक्षात् साधनं । नापि पारम्पर्य्येण सा
ध्या
भिधायकत्वेनासिद्धे हेतुदृष्टान्ताभासोक्तिवदशक्यसूचकत्वात् । हेतुवचनन्तु शक्य
सूचकत्वात् शक्तितः साधननिष्टं सदोच्यते साधनाङ्गम्प्रतिज्ञाव
चनत्वे सति
साधनोपकारकत्वाद्धेतुवचनवत् । साधनविषयप्रकाशनद्वारेण च प्रतिज्ञासाधनम
नुगृह्णाति । अन्यथाह्यविषयं तत्साधनं प्रवर्त्तते । ज्ञा
नात्ममनःसन्निकर्षादीनामपि
साधनोपकारकत्वमतो वचनत्वे सतीति विशेषणं । इतश्च साधनाङ्गसाध्यसाधन
विषयप्रकाशनात् दृष्टान्तवचनवदिति ।
इदमप्यत्यर्थमसारं । यस्मादनित्यं शब्दं
साधयेत्यभ्यर्थंना वाह्यं वचनत्वे सति साधनोपकारकं साध्यसाधकविपर्ययप्रकाश
कञ्च न च तदन्तरङ्गं साध्यसिद्धा
[p. 44a ] वाङ्गं । को वा विषयोपदर्शनस्योपयोगो यदि
ह्यनेन विना न साध्यसिद्धिः स्यात् । सर्व्वसोभेत⁹³ ? शोभेतयावता विनाप्यनेन
यावत् । यः कश्चित्कृतकः स सर्वोऽनित्यो यथा कुम्भादिः
शब्दश्च कृतक इत्यनु
क्तेपि पक्षशब्दोऽनित्य इत्यर्थाङ्गमात्र एव । तस्मादस्य निर्देशो निरर्थक एव । स्यादयं
विपर्यासो यदि हेतुव्यापारविषयोपदर्शनाय पक्षवद्
वचनन्नैव प्रयुज्यते तदा कथम्पक्ष
समाश्रयलब्धव्यपदेशा । पक्षधर्मत्वादयः सम्पद्यन्ते । तेषु वा निश्रितात्मसुसम्भूत
सामर्थ्यात् पक्षगतिरसम्भाव्यैव । सामर्थ्य
लभ्यपक्षबलेन पक्षधर्मत्वादयः सम्पद्यन्त
इत्यप्ययुक्तं । तेष्वसत्सु सामर्थ्यलभ्यस्यैव पक्षस्यासम्भवात् । अन्योन्याश्रयं चेदम्पक्ष
धर्मत्वादिसामर्थ्या
यातपक्षवशेन पक्षधर्मत्वादयः सम्पद्यन्ते । पक्षधर्मत्वादिबलेन
च पक्ष इति । तदत्रोच्यते । न खलु साधनकाले पक्षधर्मत्वादिविकल्पोऽस्ति के
वलं
यत्रैव जिज्ञासितविशेषे धर्मिणि शब्दादौ तु च करीशादिस्थगिततेजसि वा कुण्डादौ
यो धर्मः कृतकत्वधूमत्वादिलक्षणोनुमानतः प्रत्यक्षतो
वा प्रतीयते । प्रत्याय्यते
वा । तद्विशेषयोगितया वा निश्चितेऽपरस्मिन्घटमहानसादावस्थितत्वेन स्मर्यते
तद्विशेषविरहिणि वा गगनसागरादौ नास्तित्वेनै
व स्मर्यते । स वस्तुधर्मतयैव
विनापि पक्षधर्मत्वादिव्यपदेशेन तत् धर्मिणं जिज्ञासितधर्मविशिष्टं सामर्थ्यादेव
प्रतिपादयति । स चास्य सामर्थ्यविषयः पक्ष
इति गीयते । ततः पश्चात् तत्समाश्रय
भाविन्यो यथेष्टपक्षधर्मत्वादिसंज्ञाः शास्त्रेषु संव्यवहारार्थम्प्रतन्यन्ते । यदि वा प्रत्या
लोचनप्रकरणबलात् साधनका
[p. 44b ] लेपि भवन्तु पक्षधर्मत्वादिविकल्पाः । कथं योहि
वस्तुनो धर्मो वादिना विवादास्पदीभूतधर्मिविशिष्टतया साधयितुमिष्टः स पक्षस्तस्य
योन्यो धर्मः स पक्षधर्मः ।
प्रकृतसाध्यधर्मसामान्येन च समानोर्थः सपक्षः । तद्विरही
[p. 63 ] वासपक्ष इति । यस्यापि हि साधनकाले पक्षप्रयोगोस्ति तस्यापि न वाद्यकाण्डमेव
पक्षं जातेऽनि
त्यः शब्द इति । कस्तु प्रस्तावान्तरेना94 ? रेणापि प्रकरणबलेनैव
पक्षधर्मत्वादयोपि वक्तव्या ः । तच्च पक्षप्रयोगदूषकस्यापि समानं । तस्मा
त्प्रतिज्ञावचनं न साधनां
गं ।

उपनयनिगमनवचनन्तु यथा न साधनाङ्गन्तथोच्यते ॥ तत्रतावदु दाहरणा
पेक्षस्तथेत्युपसंहारो न तथेति वा साधनस्योपनयः न्या० सू० १।२।३८ । यथा
त
थेतिप्रतिबिम्बनार्थं । किम्पुनरत्र प्रतिबिम्बनन्दृष्टान्तगतस्य धर्मस्याव्यभिचारत्त्वे
सिद्धे । तेन साध्यगतस्य तुल्यधर्मता । एवञ्चायङ्कृतक इति सा
ध्येन सह
सम्भव उपनयार्थः । ननु च कृतकत्वादित्यनेन सम्भव उक्तः । नोक्तः । साध्यसाधन
धर्ममात्रनिर्देशात् । साध्यसाधनधर्ममात्रनिर्देशः कृ
तकत्वादनित्यः शब्दो भवति ।
तत्पुनः शब्दे कृतकत्त्वमस्ति । नास्तीत्युपनयेन सम्भवो गम्यते । अस्ति च शब्दे कृत
कत्वमिति । तथा च हेतुवचनाद् भिन्नार्थप्रतिपाद
कत्वमुपनयस्याभिन्नरूपत्वे प्रसिद्ध
पर्यायव्यतिरिक्तत्वे च सति हेतुवचनोत्तरकालमुपादीयमानत्वात् दृष्टान्तवचन
वदिति शक्येत अनुमातुं ।

हेत्वपदेशात्
प्रतिज्ञायाः पूनर्वचनन्निगमनं न्या० सू० १।१।३९ ।
प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनमिति प्रतिज्ञाविषयस्यार्थस्याशेषप्रमाणोपपत्तौ विपरीत
प्रसङ्गप्रतिषेधार्थं यत्पुनरभिधानं
[p. 45a ] तन्निगमनं । न पुनः प्रतिज्ञाया एव
पुनर्वचनं । किङ्कारणं यस्मात्प्रतिज्ञासाध्यनिर्देशः सिद्धनिर्देशो निगमनमिति ।
पुनः शब्दश्च नानात्वे दृष्टः । पुनरियमचिरप्रभा नि
श्चरति । पुनरिदङ्गन्ध
र्व्वनगरं दृश्यत इति । अत्र च सामर्थ्यादुपनयानन्तरभावी हेत्वपदेशो गृह्यते । न
प्रतिज्ञानन्तरभावी । असम्भवात् । नहि कश्चित्प्रतिज्ञा
नन्तरं हेत्वपदेशान्निगमनं
प्रयुंक्ते । अनित्यः शब्दः कृतकत्वात् । तस्मादनित्यः शब्द इति । अतश्च प्रतिज्ञार्थ
वाक्याद् भिन्नार्थं निगमनवचनं । प्रतिज्ञावाक्याद् भिन्न
रूपत्वे सति हेतुवचनोत्तर
कालमभिधीयमानत्वात् दृष्टान्तवचनवत् । न च साध्यार्थप्रतिपादकन्निगमनं ।
शब्दान्तरोपात्तस्यावधारणरूपेण प्रवृत्तत्वात् । योय
मागच्छत्ययं विषाणीति
केनचिदुक्ते तस्मादनश्व इत्यादिवचनवत् । तस्माच्छब्दसहितं वाक्यम्विचार
विषयाय प्रसाध्यार्थप्रतिपादकन्न भवति । का
रणोपदेशोत्तरकालमुपात्तत्त्वात् ।
दृष्टान्तः पूर्ववत् । तदेतत् प्रतिषिध्यते न खल्वेवं प्रयोगः क्रियते । अनित्यः शब्दः
कृतकत्वात् । प्रतिज्ञाप्रयोग
स्यानन्तरं निराकृतत्वात् । अपि तु कृतकः शब्दः ।
पश्चैवं स सर्वोऽनित्यो यथा कलशादिः । यो वा कृतकः स सर्व्वोऽनित्यो यथा घटादिः ।
[p. 64 ] तथा च कृतकः शब्द इ
त्येवमुभयथा यथेष्टं प्रयोगः क्रियते । साध्यसिद्धेरुभ
यथापि भावात् । तत्र यदि कृतकः शब्दो यश्चैवं स सर्व्वोऽनित्यो यथा घटादि
रित्यभिधाय तथा कृत
कः शब्द इति प्रतिबिंबनार्थ
[p. 45b ] मुपनयवचनमुच्यते । तदे95 ? दि
दमनर्थकं
विनाप्यनेन प्रतिबिंबनेनानन्तरोक्तप्रयोगमात्रात् प्रतीतिभावात् ।
साधनञ्च यदनर्थकं न तत्साधनवाक्ये विद्वद्भिरुपादेयं । तद्यथा दशदाडिमादि
वाक्यं तथा
चानर्थकं प्रतिबिंबनार्थमुपनयवचनमिति व्यापकविरुद्धोपलब्धेः ।
स्वार्थानुमितावप्ययमेव न्यायो दृष्टो नहि कश्चित्सचेतनः कृतकत्त्वस्य भावं शब्दे
गृही
त्वा तस्य चाविनाभावित्वमनुस्मृत्य तथा च कृतकः शब्द इति प्रतिबिम्बनार्थ
करोति । अथापि यः कृतकः स सर्व्वोऽनित्यो यथा घटः । तथा च कृतकः शब्द
इ
ति सम्भवप्रदर्शनार्थमुपनयवचनमुच्यते । तदेतद् द्वयमप्यङ्गीकुर्मः । प्रतिज्ञा
नन्तरभाविनस्तु साधनमात्रनिर्देशमनित्यः शब्दः कृतकत्वादित्येव
न प्रतिपद्यामहे ।
प्रतिज्ञायाः प्रयोगाभावात् । ततश्चोपनयस्यावयवान्तरत्वप्रतिपादनायोक्तो
हेतुरसिद्धतोरगदष्टत्वाङ्गतावशक्त एव । यत्
पुनरिदं सिद्धार्थनिर्देशलक्षणं निग
मनं पौनरुक्त्यपरिहाराय वर्ण्यते तन्नैवोपपद्यते विना निगमनेनार्थसिद्धेरेव पञ्चा
वयवसाधनवादिनोऽनुपपत्तेः
अन्यथा निगमनात् प्रागेवार्थस्य सिद्धत्वात् व्यर्थतया
न साधनाङ्गन्निगमनम्प्राप्नोति । ततश्च नेदमुपादेयं साधनवाक्ये सिद्धमित्य
प्रतिज्ञा । भवेद्व्यामोहो विप्र
तिपन्नस्य प्रमाणान्तरव्यपेक्षा नास्तीति सिद्धमनित्यत्व
मुच्यते । निगमनं तु प्रतिविषयस्यार्थस्याशेषप्रमाणोपपत्तावशेषावयवपरामर्शेनाव
धारणार्थम
[p. 46a ] नित्य एवेति प्रवर्त्तत इति । यदि तर्हि प्रमाणान्तरव्यपेक्षा नास्ति तत्तर्हि
साध्यं सामर्थ्यादवधार्यत एव । तथाहि यदकृतकन्तदनित्यमेव । यथा कुण्डादि
शब्दश्च कृतक
इत्येवमनित्यत्वाविनाभाविनः कृतकत्वस्य शब्दे भावख्यातौ
तत्सामर्थ्यादेवानित्यः शब्द इति निश्चयो भवति । तदस्य वचनं सामर्थ्यं प्रतीता
र्थप्रत्यायकत्वात् पुनरुक्तमनु
पादानार्हञ्च । न चात्र विपर्ययप्रसङ्गस्य लेशोप्या
शङ्क्यते । येन तद्व्यवच्छेदाय सफलमेतस्योपादानं स्यात् । अनित्यत्वेनैव कृतकत्वस्य
व्याप्तिप्रसाधनात् । प्रयोगस्तु
। यत्सामर्थ्यात् प्रतीयते न तस्य वचनम्प्रेक्षावता
कर्त्तव्यं । तद्वचनम्पुनरुक्तम्वा तद्यथा गेहे नास्ति कुमारो जीवति चेत्येतत्सामर्थ्यात्
प्रतीयंमानस्य तद्वहि
र्भावस्य वचनं । पक्षधर्मान्वयव्यतिरेकतद्वचनसामर्थ्याच्च
प्रतीयते तस्मादनित्य एवेत्येवमादिना पुनः सिसाधयिषितोर्थः प्रथमसाध्यापेक्षया

व्यापकविरुद्धोपलब्धिर्द्वितीयसाध्यापेक्षया च स्वभावहेतुः । अत एव निगमनस्या
वयवान्तरत्वप्रतिपादनायोक्ता हेतवोऽसिद्धाः । तदप्येतेनैव प्र
त्युक्तं । यदाह ।

प्रत्ययेक्ष 96 ? प्रतिज्ञादीन्वाक्यार्थप्रतिपत्तये ।

[p. 65 ]

प्रोच्यमानन्निगमनं पुनरुक्तन्न जायते ॥ १७

विप्रकीर्णौश्च वचनैर्नैकोर्थः प्रतिपाद्यते ।

तेन सम्बन्धसि
ध्यर्थम्वाच्यन्निगमनं पृथग् ॥ १८

इत्यलमतिप्रसारिण्या कथया ॥ ० ॥

अन्वयव्यतिरेकयोर्वेति पर्य्यायान्तरकथनमुपादानमिति न्या० सू० २।१।१२
वर्तते द्वितीयस्यासामर्थ्यं जातायाः
सिद्धेः पुनरजन्यत्वात् । प्रमाण- समुच्चय
टीकाकारास्त्वाहुः नन्वि 6b4 त्यादि । ने 6b4 त्याद्युत्तरः । यदि चेत्युपचय
हेतुः । साधनावयवः प्रतिज्ञां प्राप्नोति नियमेन साध्यप्रतीतिनि
[p. 46b ] मित्तत्वात्
पक्षधर्मादिवचनवत् । सन्दिग्धव्यतिरेको हेतुरिति चेदाह । नहि पक्षधर्मवचनस्या
पीति 6b6 । तत्तुल्यमिति विरुद्धानैकान्तिकयोः पक्षधर्मसद्भावेप्यगमकत्वात्
।
तत एवसंसयो97 ? संशयोत्पत्तेः पक्षधर्मवचनन्न साधनं साधारणादिवचनवदिति
चेदाह । ऐतेन 6b7 तत्तुल्यमित्यादिना संशयोत्पत्तिः प्रत्युक्तेति । एतदेव व्यनक्ति
पक्षधर्म
वचनादपीति । तदनेनानन्तरस्य हेतोर्व्यभिचारङ्कथयति ।

ननु च पक्षधर्मस्य श्रावणत्वादेरप्रदर्शिते सम्बन्धेनैव साधनावयवत्वमतो विपक्ष
त्वाभावान्न व्यभि
चारः । प्रदर्शिते तु सम्बन्धे साधनावयवत्वं तदा च तस्मात् संशयो
नास्तीति सुतरान्नानेकान्त इति ॥ एवं मन्यते । पक्षवचनेपि तुल्यमे 6b6 तदिति
तदपि सा
धनं स्यात् । अथ प्रतिपद्येथा सत्यं स्याद्यदि साध्यं स्यान्न चास्त्यन्यतः
[p. 66 ] साध्यसिद्धः । न च निष्पादितक्रिये दारुणि दात्रादयः कञ्चनार्थं पुष्यन्ति । अप्रदर्शिते
तु संब
न्धे संशयोत्पत्तिहेतुत्वादिदमुक्तन्तत एवसंसयो98 ? संशयोत्पत्तेरिति ।
यद्येवं न तर्हि तत्प्रयोगमन्तरेण साध्यसिद्धेरभाव इति व्यर्थ एव तत्प्रयोगः स्यात्

अन्यथा कः पक्षवचनं साधनादपाकर्त्तुं समर्थः । ततश्च त्रिरूपलिङ्गा ख्यानं परार्थ
मनुमानमित्याद्याचार्यवचो व्याहन्येत । कथं तर्ह्युक्तं ।

पक्षधर्मत्वसम्बन्धसाध्योक्तेरन्यवर्जनमिति नास्ति विरोधः । पक्षधर्मत्वसंबन्धा
भ्यां साध्यस्योक्तिप्रकास⁹⁹ ? प्रकाशनमाक्षेपस्तस्मादन्येषां पक्षोपनयवचनादीना
मुपादेयत्वेन साधनवाक्यवर्जनमि
[p. 47a ] ति व्याख्यानात् । विवरणेप्ययमर्थो यस्मात्
पक्षधर्मत्वसम्बन्धवचनमेवान्वयव्यतिरेकाभ्याम्विवक्षितार्थसिद्धिकारणं युक्तं नान्यत् ।
तस्मादनुमेयस्योपदर्शनार्थ
सिद्ध्यर्थं पक्षवचनमुपादेयं नान्यदित्युपस्कारः । पक्ष
उच्यते आक्षिप्यते प्रकाश्यते अनेनेति पक्षवचनन्त्रिरूपं लिङ्गं । आक्षेपो ह्यभि
धानतुल्य इति वचनमित्युक्तं वचेर
नेकार्थत्वाद्वा । अस्माकं तु ।

तत्रानुमेयनिर्देशो हेत्वर्थविषयो मत १९

इत्यपि वचनं विरुध्यते । यस्मा

तत्रेति तर्कशास्त्रस्य सम्बन्धोत्राभिधीयते ।

प्रयोगस्य तु सम्बन्धे बहु स्यादसमं
जसं ॥ २०

तस्यैव प्रकृतेरुक्तमेतच्चास्यैव लक्षणे ।

परविप्रतिपत्तीनान्निषेधाय विशेषत ॥ २१

इत्यलं प्रसङ्गेन ॥ ० ॥

तद्भावरूपं साधनमङ्गन्धर्मो विषयित्वेन । यस्यार्थस्य
प्रस्तुतस्य स साध
[p. 67 ] नाङ्गस्तस्यैवाभिव्यक्तिरुत्तरेण पदद्वयेन ॥ अजिज्ञासितं प्रतिवादिनाऽशास्त्राश्रय
व्याजादिभिरित्यादिपदेनासम्बद्धप्रसङ्गपरिग्रहः । प्रक्षे
पो नाममात्रेण घोषणं
विस्तरेण । यथा बुद्धीन्द्रियदेहकलापव्यतिरेकात्मास्ति नास्तीत्येतावत् मात्रे
वुभुस्तिते नैयायिकाः प्रमाणयन्ति । सदाद्यविशेषवि
षया विषयज्ञेयविषया मदीयाः
प्रत्यक्षादयः प्रत्यया मदीयशरीरादिव्यतिरिक्तसम्वेदकसम्वेद्याः स्वकारणायत्त
जन्मवत्वादिभ्यः पुरुषान्तर
प्रत्ययवदिति ततः सदनित्यन्द्रव्यवत् कार्यकारणं
सामान्यविशेषवदिति द्रव्यगुणकर्मणामविशेष इति महता व्यासेन सदाद्यविशेषाद्
व्याचक्षते । नह्यत्र स
दाद्यविशेषविषया विषयज्ञेयविषयत्वन्धर्मविशेषणं कथं
चिदपि प्रकृतसाध्यसिध्युपकारि । परव्यामोहनानुभाषणशक्तिविघातादिहेतो
रित्यत्रादिश
ब्देनोत्तरप्रतिपत्तिशक्तिविघातहेतोः परिग्रहः क्रियमाणः प्रसङ्गो
[p. 68 ] यस्येति विग्रहः । नैरात्म्यवाद्युदाहरणेन किं ज्ञापयति । यत्र नाम विहितप्रतिसिद्धो100 ? प्रतिषिद्धो वा
[p. 47b ] दिदोषगुणसौगतधर्मविनयस्याप्यहङ्कारनिमित्तसकलोद्ध
वादिमलक्षालनायोद्यतमत्रैव नात्मवादिनस्तत्साधने नृत्यगीतादेः प्रसङ्गः ।
तत्रान्येषामन्यस्य च का ग
णना । ननु च वयं बौद्धा ब्रूम इति कथं यावता
सविशेषणस्य प्रतिषेधाभिधानात् । अहम्बौद्धो ब्रवीमीति भवितव्यं । यथाहंगार्गो101
? गार्ग्यो ब्रवीम्यहं पटु ब्रवीमि इति न च बहु
ष्वेवेतद्वहुवचनमिति पाणिनिः
२।४।२१ शक्यमभिधातुँ कश्चिदिति वचनात् । नैव यस्मादसावात्मनि परान्
स्वयूथ्यानप्यन्यान्बहूनपेक्ष्य तथा प्रयुक्तवान् । ईदृश्यामेव च वादिनो विवक्षा
यामिद
मुक्तमुदाहरणं नान्यस्यामिति प्रतिपत्तव्यं । अथवा जडशाब्दिकाभिनिवेशनिवा
रणायेदमेवमुक्तं तथा च व्यर्थता शब्दानुसासन¹⁰² ? नुशासनस्य प्रतिपादयि
ष्यति ।
अत एवान्येन महारथेनापीदं प्रयुक्तं ॥

त्वं राजा वयमप्युपासितगुरुप्रज्ञाभिमानोन्नता । २२

इति ।

सभ्यः साधुसंमतानामित्युपहसति । अहो
शब्दश्चेहाध्याह्रियते । द्वादशा
नाम्प्रमाणादिलक्षणानां यः प्रपञ्चो विस्तरस्तस्य प्रकाशनाय यच्छास्त्रं मीमांसा
ख्यं तस्य प्रणेता स चासौ जैमिनिश्च तेन प्र
तिज्ञातं यत्तत्वं नित्यताभिधानं ।
[p. 69 ] तस्याधिकरणं यः शब्दः स च घटश्च तयोरन्यतरस्तेन स द्वितीयो घट इतीत्थं
प्रतिज्ञामुपरचय्य द्वादशलक्षणादिव्याख्यानङ्करो
ति । प्रमाणलक्षणमेव तावदेकं
महता कालेन व्याचष्टे । चोदनालक्षणो धर्म मीमांसा सू० १।१।२ श्चोद
नेति क्रियायाः प्रवर्तकम्वचनमाहुश् चोदना हि भूतं भवन्तं भविष्यन्तं सूक्ष्मं व्यव
हि
[p. 48a ] तं विप्रकृष्ट... मर्थं शक्नोत्यवगमयितुं नान्यत् किञ्चनेन्द्रियं 103

मीमांसाशबरभाष्ये १।१।२

। तथाहि
सत् संप्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणाम्बुद्धिजन्म तत्प्रत्यक्षं । अनिमित्तं विद्यमानोप
लम्भनत्वादि मीमांसा सू० १।१।४ त्यादिना । संस्कारदुःखतासिद्धिमन्तरेण
नानित्यतासिद्धिरप्रतीत्य समुत्पन्नस्य क्षणिकत्वायोगात् । स तर्हि तादृशो धर्मः
पृथग्वाच्यो नेत्याह । तथाविधस्त्वित्या
दि । एवंविधस्यापि प्रस्तुतसाध्यधर्म
नान्तरीयकस्य प्रतिवादिनाऽजिज्ञासितस्य तद्व्यतिरेकेण प्रतिज्ञायामन्यत्र चाहेतु
दृष्टान्तयोः कदा पुनरेतदसाधना
ङ्गवचनं यथोक्तं निग्रहस्थानमित्याह । प्रतिवादिना
तथाभावेऽसाधनाङ्गत्वे प्रतिपादिते सति । यदा तु न प्रतिपादयति तदा द्वयोरेकस्यापि
न जयपराजयौ भवतः
कुतः साधनानभिधानान्न वादिनो जयः । प्रतिवादिना
तथाभावस्याप्रतिपादितत्वाच्च पराजयोपि नास्त्येव । तस्य प्रतिपन्नापेक्षत्वात् ।
अत एव प्र
तिवादिन्यपि तयोरभावः ॥ ४ ॥

सम्प्रति प्रतिवादिनो निग्रहस्थानमधिकृत्याह । अदोषोदूभावनमित्यादि 7b6 ।
यत्र विषये जिज्ञासिते अजिज्ञासिते
पुनर्दोषस्यानुद्भावनेपि नापराध इत्यभिप्रायः ।
के पुनस्ते साधनस्य दोषा इत्याह । न्यूनत्वं षट्प्रकारमेकैकद्विद्विरूपानुक्तौ ।
स्यान्मतिः सपक्ष
विपक्षयोः सदसत्त्वयोर्यौगपद्येनाप्रयोगे कथञ्च प्रकारात् न्यूनतोच्यते
। यदा सर्व्वोपसंहारेण व्याप्तिव्यतिरेकाभ्यान्तदाक्षेपोपि नास्ति तदेयं व्यवस्थाप्यते ।
[p. 70 ] अ
थोच्यते तदाप्यप्रदर्शितान्वयव्यतिरेकादिदृष्टान्तदोषो भवति । भवत्व
यमपरोस्यापराधो न ह्येकदोषालीढान्येव साधनानि भवन्ति त्रयो हेत्वाभासा दृष्टा
न्ता
[p. 48b ] भासाश्चाष्टादश न्यायविन्दौ तृतीये परिच्छेदे सोदाहरणाः प्रपञ्चेन
द्रष्टव्याः । तेषामनुद्भावनं पर्यायशब्दद्वयेन व्याचष्टे । तच्चानुद्भावनं त्रिभिः
कारणैरित्याह । ततः पुनः
साधनस्य निर्दोषत्वादित्यादि ।

ननु च युक्तो निर्दोषे साधने प्रतिवादिनो दोषानुद्भावनान्निग्रहः ।
सदोषे त्वज्ञानासामर्थ्याभ्यामनुद्भावनेपि दोषस्य दुष्टसाधनप्रयो
गाद्वादिन एव
पराजयो युक्तो न प्रतिवादिन इति । अत्राह । न हि दुष्टसाधनाभिधानेपीति 7b8 ।
यद्येवं दुष्टेनापि साधनेन वादिना प्रतिवादिनस्तिरस्कृतत्वात् कस्माज्ज
यो
न भवति तस्येत्याह । केवलमित्यादि 7b9 । यद्येवं किन्न पराजयः । तत्वसिद्धि
भ्रंशादिति चोद्यं । नानिराकरणादित्याद्युत्तरं । दुर्जनानाम्विप्रतिपत्तिरशोभनो
व्य
वहारः तस्मान्न योगविहितो न्याय्यः कश्चिद्विजगीषुवादो नाम यच्छला
दिभिः क्रियत इत्यध्याहारः । उक्ते सति न्याये तत्वार्थी चेत् प्रतिवादी प्र
तिपद्येत
तमर्थं न्यायोपेतं । अथ स्वपक्षरागस्य वलीयस्त्वादुक्तेपि न्याये न प्रतिपद्येत । तदा
तेन प्रतिवादिना तस्य न्यायस्यार्थस्याप्रतिपत्तावन्य
समीपवर्त्त्यात्मज्ञो जनकायो न
विप्रतिपद्येतेति कृत्वा न्यायानुसरणमेव सतां वाद इति वर्त्तते । तत्वरक्षणार्थमिति
परः । यथोक्तं तत्वाध्यवसाय
संरक्षणार्थञ्जल्पवितण्डे बीजप्ररोहसंरक्षणार्थं
कण्टकशाखावरणवदिति न्या० सू० ४।२।५० । नेत्याद्याचार्यः । एवन्तत्वं
सुरक्षितम्भवति । एकान्तेन प्रतिद्वन्द्युन्मूलनादिति भावः ।
तदभाव इति साधन
प्रख्यापनसाधनाभासदूषणयोरभावे । अन्यथापीति मिथ्याप्रलापाद्यभावेपि ॥ ० ॥

कथमसौ न दोषः साधनस्येत्याह । तस्य दोषत्वे
नाभिमतस्य भावेपि सिद्धेर्वि
[p. 71 ] धाताभावात् । साधयितुमनिष्टोप्याकाशगुणत्वादिकार्यत्वेनानित्यत्वमात्रसाधने
ध्वनौ विवक्षिते सति काणादाः केचिच्चोदयन्ति
[p. 49a ] न्यायानभिज्ञाः । शास्त्रोपगमात्
सर्व्वस्तदिष्टः साध्यः । तत्प्रधाने च हेतुप्रतिज्ञयोर्दोष इति तच्चायुज्यमानं शास्त्रा
श्रयेप्यस्त्यपगतमात्रस्यैव साध्यत्वात् । अन्यथा गन्धे भूगुणताविपर्ययसाधनादय
मेव हेतुरस्यामेव प्रतिज्ञायां विरुद्धः प्राप्नोति । तथेदमपरमदोषोद्भावनं ।
यथाह भारद्वाजो नास्त्यात्मेति प्रतिज्ञापदयोः प
रस्परविरोध इति । यस्मादात्मेति
वस्त्वभिधीयते नास्तीति तस्य प्रतिषेधः । इदमप्ययुक्तमनादिवासनोद्भूतात्मविक
ल्पपरिनिष्ठितप्रतिभासभेदस्य श
ब्दार्थस्य परेष्टानित्यचित्तत्वादिविशेषणात्म
[p. 72 ] लक्षणभावोपादानत्वस्य निराचिकीर्षितत्वात् । अत्रैव हि धर्मिणि व्यवस्थिताः
सदसत्वञ्चिन्तयन्ति सन्त
ः किमयमात्मविकल्पप्रतिभास्यर्थो यथाभिमत
भावोपादानो न वेति । न तु पुनरत्रायमेव विकल्पप्रतिभास्येवार्थोऽपह्नूयते तस्यैव
बुद्धावुपस्थाप
नाय शब्दप्रयोगात् प्रत्यात्मवेद्यत्वाच्च । विकल्पप्रतिबिम्बव्यतिरिक्तं
तु बाह्यं स्वलक्षणं नैव शब्दार्थ इति न तस्य विधिर्नापि प्रतिषेधणं104 ? नं।
अन्यथा

परमा चै
कतानत्वे शब्दानामनिबन्धना ।

न स्यात् प्रवृतिरथेषु दर्शनान्तरभेदिषु ॥ २३

अतीताजातयोर्वापि न च स्याद नृतार्थता ।

वाचः कस्याश्चिदित्येषा बौद्धार्थविषया मता
॥ २४

[p. 73 ]

स चायम्विकल्पो भावोपादानत्वेन निराचीकीर्षितो देशकालप्रतिनियतिमन
पेक्ष्य विकल्पप्रतिबिंबविषयत्वादेव चात्मशब्दस्य न निर्विषयत्वमस्ति । ततश्च
यदु
क्तं यच्च यत्र प्रतिषिद्ध्यते तत् तस्मादन्यत्रास्ति । यथा नास्ति नासमाना
धिकरणो घटशब्दो न घटाभावं प्रतिपादयितुँ शक्नोति । अपि तु देशकालविशेषात्
प्रतिषेधाग
[p. 49b ] तिः । नास्ति घट इति देशविशेषे प्रतिषेधो गेहे नास्ति इति । कालविशेषे
वा प्रतिषेधः । इदानीं नास्ति । प्राग्नास्ति । ऊर्ध्वं नास्ति । सर्व्वस्यायं प्रतिषेधो
नाननुभूतघटसत्व
स्य युक्तः । तथा नास्त्यात्मेति किमयन्देशविशेषः प्रतिषिध्यते ।
उत्तरकालविशेष इति । यदि तावद्देशविशेषप्रतिषेधः । स आत्मनि न युक्तोऽदेश
त्वादात्मनः । न च देशविशेषप्रतिषेधादात्मा प्रतिषिद्धो भवति । न चायम्भवता
मभिप्रायः । शरीरमात्मा न भवतीति चेत् । कस्य वा शरीरमात्मा यं प्रति प्रतिषेधः ।
शरीरे नास्त्या
त्मेत्येवं प्रतिषेध इति चेत् । कस्य शरीरे आत्मा यं प्रति प्रतिषेधः ।
क्व तर्ह्यात्मा । न क्वचिदात्मा । किमयं नास्त्येव । न नास्ति विशेषप्रतिषेधात् ।
केयं वाचो युक्ति
र्न्न शरीरे नान्यत्र । न च नास्ति । एषैवेषा वाचो युक्तिः । यद्यथा
भूतन्तत्तथा निर्दिश्यत इति न चायमात्मा क्वचिदपीति । तस्मात्तथैव निर्देशः । न च
कालविशेषे
प्रतिषेधो युक्तः । आत्मनि त्रैकाल्यस्यानभिव्यक्तेरात्मप्रतिषेधञ्च
कुर्वाणेनात्मशब्दस्य विषयो वक्तव्यः । न ह्येकं पदं निरर्थकं पश्यामः ॥ अथापि
शरी
रादिषु आत्मशब्दं प्रतिपद्येथाः । एवमप्यनिवृत्तौ व्याघातः कथमिति । नास्त्या
त्मेत्यस्य वाक्यस्य तदानीमयमर्थो भवति शरीरादयो न सन्तीति । एवमादि बह्व
सं
बद्धं तदपहस्तितम्भवति । प्रतिज्ञार्थैकदेश इत्येतदप्यसत् सामान्यविशेषस्याभा
वात् । यद्वा न प्रयत्नानन्तरीयकत्वस्य प्रतिज्ञार्थैकदेशता धर्मिणमुपलक्ष्य निवृत्त
त्वात्
[p. 50a ] । यस्य हि यदुपलक्षकं न तस्य तदेकदेशत्वं यथा न काकस्य गृद्धैकदेश-
त्वमिति ॥

[p. 75 ]

२. न्यायमतखंडनम्

अन्यत्तु न युक्तमिति 8b5 यदुक्तमक्षपादेन द्वाविंशतिविधं निग्रहस्थानं ।
प्रतिज्ञाहानिः । प्रतिज्ञान्तरं । प्रतिज्ञाविरोधः । प्रतिज्ञासंन्यासो हेत्वन्तरमर्थान्तर
न्निरर्थकमविज्ञातार्थमपार्थकमप्राप्तकालं न्यून मधिकं पुनरुक्तमननुभाषणमज्ञा
नमप्रतिभा विक्षेपो मतानुज्ञा पर्यनुयोज्योपेक्षणन्निरनुयोज्यानुयोगोपसिद्धान्तो
हेत्वाभासाश्च निग्रहस्थानानि न्या० सू० ५।२।१ । तानीमानि द्वाविंशति
विधानि विभज्य वक्ष्यन्ते 105

न्यायवात्स्यायनभाष्ये ५।२।१ ।

। प्रतिदृ
ष्टान्तधर्मानुज्ञा स्वदृष्टान्ते प्रतिज्ञाहानिः ।
न्या० सू० ५।२। तत्र भाष्यकारमतं दूषयित्वा वार्त्तिककारोयं स्थितपक्षमाह ।
तमेव ब्रूम इति । भाष्यकारमतस्य भारद्वाजेनैव दूषि
तत्वादस्माकमर्द्धन्तावदवसितं
भारस्येति भावः । तत्रेदम्भाष्यकारस्य मतं । साध्यधर्मप्रत्यनीकेनधर्मेण
प्रत्यवस्थितः प्रतिदृष्टान्तधर्म स्वदृष्टां
तेनुजानन् प्रतिज्ञां जहातीति प्रतिज्ञाहानिः ।
निदर्शनमनित्यः शब्द ऐन्द्रियकत्वात् घटवदिति कृते पर आह । दृष्टमैन्द्रियकं
सामान्यं नित्यङ्कस्मात्
न तथा शब्द इति प्रत्यवस्थित इदमाह यद्यैन्द्रियकं
सामान्यं कामं घटोपि नित्योस्त्विति । स खल्वयं साधनस्य दृष्टान्तस्य नित्यत्वं
प्रसञ्जयन्निगमना
नन्तरमेव पक्षञ्जहाति पक्षञ्च जहतः प्रतिज्ञाहानिरित्युच्यते ।
प्रतिज्ञाश्रयत्वात् पक्षस्येति । 106

तत्रैव ५।२।२ ।

वार्तिककारेण चैवमेतद् दूषितं । 107

न्यायवात्तिंके ५।२।२ ।

एतत्तु न बुद्ध्या
महे कथमत्र प्रति
ज्ञा हीयत इति हेतोरनैकान्तिकत्वं सामान्यदृष्टान्तेन परेण चोद्यते ।
[p. 76 ] तस्यानैकान्तिकदोषोद्धारमनुक्त्वा स्वदृष्टान्ते नित्यतां प्रतिपद्यते । नित्यताप्रतिपत्ते
श्चा
सिद्धतादृष्टान्तदोषो भवतीति सोयं दृष्टान्तदोषेण वा हेतुदोषेण वा निग्रहो
न प्रतिज्ञाहानिरिति । दृष्टान्तञ्च जहत् प्रतिज्ञाञ्जहातीति उपचारेण निग्रहस्थानं ।
[p. 50b ]
न च प्रधानासम्भवे उपचारो लभ्यत इति प्रतिज्ञाहानेर्मुख्यो विषयो वक्तव्य इति ।
इदानीम्वार्तिककारमतं स्वयमेवोपन्यस्यति । प्रतिदृष्टान्तस्येत्यादिना 8b6 कः
पुनर
त्र दृष्टान्तोऽभिमतो यदि तावत् यत्र
लौकिकपरीक्षकानो108 ? णांबुद्धि
साम्यं स दुष्टान्त न्या० सू० १।१।२५ इति पारिभाषिकस्तदा भाष्यकारमताद
विषेशस्तत्र च प्रतिविहितं । अथान्यः स न ग
म्यत इत्याह । तत्र दृष्टश्चासौ पञ्चाव
यवेन साधनेनान्ते च निगमनस्य व्यवस्थित इति दृष्टान्तः पक्षः । ततः स्वशब्देन सह
विशेषणसमासः । तद्विपरीतः प्रतिदृष्टान्त
ः । यथाऽनित्यः शब्दः ऐन्द्रियकत्वादिति
ब्रुवन्वादी प्रतिपक्षवादिनि सामान्यादिकमैन्द्रियकं नित्यं च । ततोविपक्षेपि वृत्तेर्व्य
भिचार्ययं हेतुरित्येवं सामा
न्येन प्रत्यवस्थिते सत्याह यद्येवं शब्दोप्येवमस्त्विति
एषा प्रतिज्ञाहानिर्नाम निग्रहस्थानं । कस्मात् । प्राग्प्रतिज्ञातस्य शब्दानित्यत्वस्य
त्यागात् । प्रतिज्ञाश
ब्देन धर्मिविशेषणभूतो धर्म उच्यते समुदायावयवत्वात् । एतत्
प्रतिक्षिपति । अत्र भारद्वाज मते उपगतायाः प्रतिज्ञायास्त्यागात् कारणात् । येयं
प्रति
ज्ञाहानिर्व्यवस्थापिता तस्यां विशेषनियमः किङ्कृतः । कोसावनेन प्रकारेण
स्वपक्षे प्रतिपक्षधर्मानुज्ञास्वरूपेण प्रतिज्ञाहानिरिति । स्यात् मतमयमेव प्रति
ज्ञा
हानिः प्रकारो नान्योस्ति ततो नियमार्थमुच्यत इति । सम्भवति ह्यन्येनापी ति । अथ
[p. 77 ] मतिः प्रधानमेतन्निमित्तं तस्यास्ततोस्मिन् प्रदर्शितेऽन्योपि प्रकाशित एव भवती
ति ।
तदत्राप्याह । इदमेव च हेतुदोषोद्भावनादिकङ्कारणं यस्मादेवं हेतुदोषोद्भावना
दिना प्रतिपादितेन प्रतिवादिना प्रतिज्ञा हातव्या सम्यग्दूषणाभिधानात् ।
[p. 51a ] यच्चेद-
मभ्यधायि सामान्यं नित्यमैन्द्र्यिकमित्युक्ते शब्दोप्येवमस्त्वित्यत्र प्रतिविधत्ते । इद
म्पुनरसम्बद्धमेव 9a1 । यस्मात् कः स्वस्थात्मा सामान्योपदर्शनमात्रेण सामान्य
मस्ति
न चैन्द्रियकन्नित्यञ्चेत्येतदविचार्य शब्दं नित्यं प्रतिपद्येत । एतावत्तु भवेत्
सामन्यस्यापि नित्यस्यैन्द्रियकत्वे तस्य ऐन्द्रियकत्वस्यानित्येपि घटे दर्शनात् संशयितः
स्यात्
। अपि च प्रतिदृष्टान्तधर्मानुज्ञैवात्र न युक्तेत्याह । न च तद्धमं तस्य सामा
न्यस्य धर्मन्नित्यत्वं यतोऽनित्यः शब्द इति वदता कस्यचिन्नित्यः शब्द इत्ययमञ्जशो109
? से
ति प्रत्यासन्नः प्रतिपक्षः स्यान्न सामान्यन्तस्य धर्म्यन्तरत्वात् । तथा ह्येका
धिकरणयोरेव नित्यत्वानित्यत्वयोर्विरोधो न नानाधिकरणयोः । आञ्जस
ग्रहणमय
मपि विरुद्धधर्माधिकरणत्वात् प्रतिपक्षो न त्वतिनिकटो यथा नित्यः शब्द इत्ययमिति
परिदीपनार्थं । नानेन प्रकारेण प्रतिज्ञाहाने
र्निग्रहार्ह इति वर्तते । केनानेनेत्याह ।
प्रतिपक्षधर्मानुज्ञया । अथवा अनेनेत्यसाधनाङ्गवचनेन । यथोक्तमिदमेव प्रधानं
निमित्तमिति ॥

[p. 78 ]

प्रतिज्ञा
तार्थप्रतिषेधे धर्मविकल्पात्तदर्थनिर्देशः प्रतिज्ञान्तरमिति 9a5 न्या०
सू० ५।२।३ द्वितीयलक्षणसूत्रं । निग्रहस्थानमिति सर्व्वत्रानुवर्तते । अस्यार्थः
प्रतिषेधो विपक्षे हेतुसद्भाव
कथनं तस्मिन्सति सपक्षविपक्षयोर्द्धर्मभेदेन करणभू
तेन पूर्व्वप्रतिज्ञार्थप्रतिपत्यर्थं प्रतिज्ञान्तरङ्करोति । यथा घटोऽसर्वगत एवं शब्दोप्य
सर्व्वगतो घटवदेवा
नित्यः शब्द इति शेषः सुज्ञानः । इदं निराकरोति अत्रापी 9a8
त्यादिना । अबिद्धकर्ण स्तु भाष्यटीकायामिदमाशङ्क्यपरिजिहीर्षति । ननु चासर्व्व
गतत्वे सतीति । हे
[p. 51b ] तुविशेषणमुक्तं । सविशेषणश्च हेतुर्विपक्षे नास्तीति न प्रतिज्ञान्तरं
निग्रहस्थानं । नहि तदेवमसर्व्वगतः शब्द इति प्रतिज्ञान्तरोपादानात् । हेतुविशेषणो
पादाने हेत्वन्तरं निग्रहस्थानमिति । एतच्चातिस्थूलं । स ह्येवं पक्षधर्ममेव विदग्ध
बुद्धिर्विशिनष्टि न तु प्रतिज्ञान्तरमुपादत्ते सिद्धत्वात् । यदपि हेतुविशेषणोपादाने
हेत्व
न्तरन्निग्रहस्थानमित्यभ्यधायि तदप्यतिपेलवं । यस्मादेवं तदेव नामास्तु प्रतिज्ञा
न्तरत्वसम्बद्धं । उदाहरणसाधर्म्यादेश्चेति । उदाहरणसाधर्म्यात्साध्यसाधनं हेतु
न्या० सू० १।१।३४ रित्येतस्य प्रतिज्ञालक्षणस्य साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञेत्येतस्याभावात् ।
उपादवता चानेन प्रतिज्ञां प्रतिज्ञासाधनाय प्रतिज्ञामात्रेण युक्तिरहिते
न सिद्धिरिष्टा
[p. 79 ] भवति । ततश्च प्रागपि प्रथमप्रतिज्ञानन्तरमपि हेतुमैन्द्रियकत्वन्न ब्रूयात् । तस्मादेवं
प्रकाराणाम्बालप्रलापानां प्रतिज्ञासाधनाय प्रति
ज्ञान्तरमुच्यत इत्येवं रूपाणां
प रिस ङ्ख्यातुमस¹¹⁰ ? शक्यत्वात् लक्षणनियमोप्यसम्बद्ध एव । कोसौ । प्रतिज्ञान्तरा
भिधाने प्रतिज्ञान्तरं नाम निग्रहस्थानमिति
।

ननु नायमीदृशो लक्षणनियमः प्रतिज्ञातार्थप्रतिषेधे धर्मविकल्पात्तदर्थनिर्देश
इत्येवं कृतत्वात् । नास्ति दोषस्तस्यैव पर्य्यायान्तरेण कथनात् । अथोच्यते य
था
विद्वांसो न प्रतिज्ञां प्रतिज्ञासाधानयाहुस्तथा साध्यसिध्यर्थमसिद्धविरुद्धानैकान्तकादी
नपि प्रयुञ्जते ततश्चासाधनाङ्गवचनमित्यादि त्वयापि न वाच्यं
भवेदतः प्राह ।
विदुषामपी 9b6 ति । अनुद्दिश्याप्रमाणकं शास्त्रोपगममिति मामकीने तन्त्रे
[p. 80 ] सामान्यं यथा भूतं सिद्धमित्येव न प्रदर्श्यतइत्यर्थः । तथाहि व्युत्थित
[p. 52a ] चेतसो
न परसमयव्यवस्थोपरोधमाद्रियन्ते तत्वदर्शनाध्यवसायशूराः शू111 ? सूरयः ।
अप्रमाणकम्वचनं प्रमाणोपेतस्याभ्युपगमस्य विद्वद्भिरलङ्घनीयत्वात् । एतच्च
स्या
त् प्रमाणैरसमर्थितसाधनाभिधानाद्वाद्यपि जेता न भवति प्रतिपक्षस्य
निराकरणात् ॥ ४ ॥

प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधः प्रतिज्ञाविरोधो न्या० सू० ५।२।४ 9b10 नाम
निग्रहस्थानं । गुणव्यति
रिक्तं द्रव्यमिति प्रतिज्ञा । रूपादिभ्योर्थान्तरस्यानुप
लब्धेरिति हेतुः । सोयम्प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधः । यदि गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यं रूपादिभ्ये
ऽर्थान्तरस्यानुपलब्धिर्नोपपद्यते । अथ रूपादिभ्योर्थान्तरस्यानुपलब्धिर्गुणव्यतिरिक्तं
द्रव्यमिति नोपपद्यते । एतेनैव प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधेन प्रतिज्ञाविरोधः स्ववचनेन
व्याख्यात ।
सूत्रकारेणास्योपलक्षणार्थमुक्तमेतत् । श्रमणा 10a1 प्रतिविरत
पुरुषसम्भोगा गर्भश्च नान्तरेण पुरुषसम्भोगमिति स्ववचनव्याहतिः । हेतुविरोध
एतेन
चोक्त इति वर्तते । सर्व्व पृथग् नाना नास्त्येको भाव इति यावत् । समूहे
भावसब्द¹¹² ? शब्दप्रयोगात् समूहवाचकघटादिभावशब्दवाच्यत्वादित्यर्थः । यस्मात्
समूह इ
ति ब्रुवाणेन एकोभ्युपगतो भवति । एकसमुच्चयो हि समूह इति । तथा हि
गवादिद्रव्याणि समुदितानि प्रतिपद्यमानेन समूहोभ्युपेयः । स चायं समूहयन्ति
[p. 81 ] द्र
व्याण्येतानि गवादिभावेन व्यवस्थितानीति न व्यवतिष्ठते । भेदोप्यल्पतरतमत्वेन
यत्तत्र परमाल्पं यदभेद्यं ततो निवर्त्तते यतश्चायं भेदो निवर्त्तते तदेकं । अथ म
न्यसे
यं तमभेद्यं परमाणुं मन्यसे सोपि रूपादीनां समुदाय इति । एतस्मिन्वै दर्शने ये
रूपादयः समुदितास्ते परमाणुरिति परमाणौ रूपं स कस्य समुदाय इ
[p. 52b ] ति वक्तव्यं ।
एवं शेषेषु गुणेषु । अथ न तं समुदायम्प्रतिपद्यसे । अष्टौ द्रव्याणि समुदितानि
परमाणुरिति शास्त्रं व्याहतं । कामेऽष्टद्रव्यकोऽशब्दः परमाणुरिति अभिधर्मकोशे
२।२२ । तस्मा
दनुपपत्तावनेकोपपत्तिरित्यतिमौढ्यं । असिद्धश्चायं हेतुः ।
यस्मादनेकविधलक्षणैर्गन्धादिभिर्गुणैर्बुध्नादिभिश्चावयवैः सम्बद्ध एको भाव
उपपद्यते । अतः
शब्दादेकार्थाधिगतौ शेषोनुसक्तो113 ? षक्तोर्थो गम्यत इति ।

ननु चायमपि प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोध इति प्रथमादस्याविशेषः । मैवमुभयाश्रित
त्वात् विरोधस्य । विवक्षातो
ऽन्यतरनिर्देश इति भारद्वाजे नैवोक्तत्त्वात् । प्रति
ज्ञाया दृष्टान्तविरोधो यथा व्यक्तमेकप्रकृतिकं परिमितत्वात् शरावादिवदिति
शरावादिर्दृष्टान्त ए
कप्रकृतित्वं बाधते । दृष्टान्तभूतायाः प्रकृतेः प्रकृत्यंतरत्वात् ।
एकप्रकृतित्वे वा शरावादिर्दृष्टान्तोऽयुक्तः । हेतोश्च दृष्टन्तादिभिर्विरोधो यथा
गुण
व्यतिरिक्तं द्रव्यमर्थान्तरत्वेनानुपलभ्यमानत्त्वात् । घटादिवदिति । घटादी
नाम्भेदेन ग्रहणाद्धेतुं बाधते दृष्टान्तः । आदिग्रहणेन हेतोरुपनयनिगमनआभ्यां
विरोधो गृह्यते । अनयोरुदाहरणमनित्यः शब्दः कृतकत्वात् । यत्कृतकन्तदनित्यं
यथाकाशन्तथा च कृतकः शब्द इत्युपनयेन हेतोर्विरोधः । तथा ह्युदा
हरणा
पेक्षस्तथेत्युयुपसंहारो न तथेति चेति न्या० सू० १।१।३८ साध्यस्योपनय उक्तः ।
इह च विपरीतमुदाहरणमित्येतदपेक्षोपनयेन हेतोर्विरोधः । ईदृशे च प्रयोगे
त
स्मादनित्य इत्युपसंहारे निगमनेन । प्रमाणविरोधश्च प्रतिज्ञाहेतोर्यथाऽनुष्णो
ग्निर्द्रव्यत्वाज्जलवदिति प्रत्यक्षम्बाधते । परपक्ष 10a2 इत्यादि । एतच्च
यच्च स्वपक्षा
[p. 53a ] नपेक्षञ् चेत्यादि 10a3 । एतदप्युभयम्प्रतिज्ञाहेतोर्विरोध
इत्यनेनैव सङ्गृहीतत्वात् पृथग् निग्रहस्थानत्वेन नैव वक्तव्यमिति दर्शयति ।

परपक्ष इत्यत्र परेणप्र माणे कृते कणा दोऽनैकान्तिकमुद्भावयति । स्वपक्षानपेक्षञ्चेत्यत्र
[p. 82 ] तु वैशेषिक एव प्रमाणङ्करोति । परस्तं व्यभिचारयतीति भेदः । यदि तर्हि
गो
त्वादिना व्यभिचारे कृते विरुद्धमुत्तरं तथा सत्यनैकान्तिको निर्विषय इत्याह ।
उभयेत्या 10a4 दि । वादिप्रतिवादिप्रसिद्ध उभयपक्षसंप्रतिपन्नः सोऽनैकान्तिकस्त
द्विषयत्वादुप
चारेण तथा च वृत्तिस्तेनानैकान्तिकचोदनेति । अत्रापी 10a3 त्यादि ।
नैतदपि प्रतिक्षिपति तदाश्रयः सा प्रतिज्ञाऽश्रयो यस्य विरोधस्य स तथा । तत्कृतो
वेति त
या प्रतिज्ञया कृतः । परिशिष्टमतिस्फुटं । व्यतिरिक्तानामपि कुतश्चित् पर्व
तादेः सकाशाद्विप्रकर्षिणाम्पिसा114 ? शाचादीनां तत्रेदमेव निग्रहाधिकरणं ।
यदुत
प्रतिज्ञायाः प्रयोगः । न विरोधः प्रतिज्ञायाः निग्रहाधिकरणमिति वर्तते । किमिति ।
तदधिकरणत्वात् । प्रतिज्ञाश्रयत्वात् इत्यर्थः । यदि पु
नस्तदधिकरणो न भवेद्
[p. 83 ] भवेन्निग्रहाधिकरणमित्याह । यदी 10b1 त्यादि । प्रस्तावस्य वादस्योपसंहारः परि
समाप्तिस्तस्यावसानन्निमितं प्रतिज्ञाप्रयोगः । तन्मात्रेणै
वासाधनाङ्गाभिधानात्
वादिनोभङ्गात् । क्वचित्प्रस्तावोपसंहारावसरत्वादिति पठ्यते । तत्रापि
वादपरिसमाप्तेः प्रतिज्ञापदप्रयोगे सत्यवसरोऽधिकार इत्यर्थः । अथ बुद्धिर्यथा
भवद्भिः कस्यचिदर्थस्य क्षणिकत्वादिकमेकमेव साध्यं बहुभिः सत्वोत्पत्तिमत्व
प्रत्ययभेदभेदित्वादिभिर्हेतुभिः प्रतिपाद्यते तथैक

मपि दूष्यम्परोपन्यस्तं साधन
वाक्यं प्रतिज्ञोपादानद्वारेण तद्विरोधद्वारेणान्यथा वा दूष्यते । तथा च नायन्दोषः
पराजितपराजयाभावादिति । तदत्राह । ये तु हेतवः
उच्यन्ते 10b2 तेषाम्विकल्पेन
पूर्व्वहेत्वनपेक्षया । एवं वैतत् । अथवान्यथा साधयामीत्येतत् साध्यसाधनाय वृत्तेः
कारणात्सामर्थ्यमस्ति । किं पुनः कारणं न समुच्चये नैव प्रयोग
इत्याह । अन्यथा
यदि 10b3 समुच्चये नैवापरहेत्वन्तरप्रयोगोभीष्टस्तदा द्वितीयस्य वैयर्थ्यात् विकल्पेन
सामान्यमिति वर्तते । वैयर्थ्यमेव प्रतिपादयति । यदि हि तत्रा
प्येकप्रयोगमन्तरेणा
परस्य प्रयोगो न सम्भवेत् । उभयप्रतिषेधेन विध्यवसायात् । यद्येकस्य प्रयोगे
ऽपरस्य समुच्चयेन प्रयोगः सम्भवेदि
त्यर्थः । तदा न द्वितीयस्य कश्चित् साधानार्थो
प्रतीतप्रतिपादनाभावात् । प्रथमहेतुप्रतिपादित एवार्थे व्यापृतत्वान्निष्पादित
क्रिये दारुणि प्रवृत्त
स्यैव दात्रादेर्न कश्चित्साधकतमत्वार्थ इति यावत् । ननु च
साधनवद्विकल्पेनैव दूषणमपि भविष्यति । एवं मन्यते । नैवं परोभ्युपगन्तुर्महति ।
ए
वं हि तेन स्वयमेव प्रतिज्ञाया असाधनाङ्गत्वम्प्रतिपन्नम्भवेत् । ततश्चैतद् व्याह
न्यते । प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनान्यवयवा न्या० सू० १।१।३२ इति ।
अन्यैरेव हेतुभिरित्यव
यविद्रव्यनिषेधकैः पूर्व्वोक्तप्रकारैः कुम्भादिशब्दस्यैक
घटाद्यवयविद्रव्यलक्षणविशेषानभिधानमनेकस्य चार्थस्य रूपादेर्यत्सामान्यमेकार्थ
[p. 84 ] क्रियासामर्थ्यात्म
कन्तदभिधानञ्च प्रतिपाद्य सर्व्वस्य शब्दार्थस्य रूपादेरेकार्थ
क्रियासमर्थस्य नानार्थरूपतया करणभूतया । एकश्चासौ वस्तुविशेषस्वभावश्चा
वयविद्रव्यरूपस्त
[p. 54a ] स्य भाव एकवस्तुविशेषस्वभावता तस्या अभावमुपदर्शयन्नास्त्येको
भाव इत्यभिद ध्याद् बौद्धो न तु रूपाणीन्द्रियार्थान् प्रतिक्षिपन् । स्यात् मती
रूपाद्यव्यतिरेकात् सामर्थ्यमप्यनेकं तत्कथन्तदेकमित्युच्यते कथं वा तस्य शब्दार्थत्वं ।
नहि स्वलक्षणं शब्दार्थ इत्युच्यते । नानाभूतमपि सामर्थ्यभिन्नवत्स्वव्यतिरेकादेकार्थ
क्रियाकारितयैकप्रत्यवम
र्षहेतुत्वात् परम्परयैकमित्याख्यायते । यथोक्तम् ।

एकप्रत्यवमर्षस्य हेतुत्वाद्धीरभेदिनी ।

एकधा हेतुभावेन व्यक्तीनामप्यभिन्नतेति ॥ २५

पुरुषाध्यवसायानिरोधे
न शब्दार्थत्वं तस्य व्यवस्थाप्यते । पुरुषोह्यनादिमिथ्या
भ्यासवासनापरिपाकप्रभावादन्तर्मात्राविपरिवर्तिनमाकारं बाहयेष्वेवारोप्य दृश्य
विकल्पयो
रेकत्वम्प्रतिपन्नः परमार्थतस्तु निर्विषया एव ध्वनयः । व्यक्तीनाम्विज्ञाना
कारस्य चार्थान्तरानुगमाभावेनाभिलापागोचरत्वात् । यथाध्यवसायञ्चाका
रस्य
सत्वात् । यथोक्तं सूत्रे ॥

येन येन हि नाम्ना वै यो यो धर्मोभिलप्यते ।

न स सम्विद्यते तत्र धर्माणां सा हि धर्मतेति ॥ २६

तदयमत्र समदायार्थो रूपादी
नाङ्घटस्य च यथा क्रममनेकत्वमेकत्वञ्च वहुवचनैक
वचनाभिधयत्वात् । तद्यथा नक्षत्राणि शशीत्येवमादिभिरनुमानाभासैः परेण
घटादिशब्दस्य विषयो
योयमेकार्थोऽवयव्यभिधानोभ्युपगतः स एव प्रतिक्षिप्यते । नतु
रूपरसादयः परमाणुस्वभावास्तथा हि तेषाम्प्रत्येकमेकैकात्मकत्वमिष्टमेव । केवला

स्तदातिसफलबीजवन्न समुदायमासादयन्तीति नियतसहोत्पादत्वपरिदीपनायोक्तं ॥

कामेष्टद्रव्यकोऽशब्दः परमाणुरतीन्द्रियः ।

[p. 54b ]कायेन्द्रियो नवद्रव्यो दशद्रव्योऽपरेन्द्रिय इति । २७

अभिधर्मकोशे २।२२

यथा तु परमाणूनामैन्द्रियकत्वमनित्यत्वञ्च तद्विस्तरेणोक्तमन्यत्रास्माभिः ।
यत्पुनरेतद्वहुवचनैकवचनाभिधेयत्वादिति तद्व्यभिचा
रि । तथाहि यदैकस्यामपि
[p. 85 ] योषिति जले सिकताद्रव्ये वा दारा आपः सिकता इति व्यवहारः । तदा किन्तत्र
बाहुल्यं येनैवं भवति शक्तिभेद इति चेत् । सर्व्वत्रोच्छि
न्नमिदानीमेकवचनमेक
शक्तेरभावात् । वस्त्वभेदादन्यत्रैकवचनमिति चेत् । इहाप्यस्तु । तदयन्निर्वस्तुको
नियमः क्रियमाणः स्वातन्त्र्यमिच्छायाः शब्दप्रयो
गे ख्यापयति । एतेन तदपि
प्रत्युक्तं यदाह कुमारिलः ।

तत्र व्यक्तौ च जातौ च दारादिश्चेत्प्रयुज्यते ।

व्यक्तेरवयवानाम्वा संख्यामादाय वर्तत २८

इति ॥
षण्णगरीति च कथम्वहुष्वेकवचनं । नहि नगराण्येव किञ्चित् कुतस्तेषां समाहारः ।
प्रासादपुरुषादीनां विजातीयानामनारम्भात् कुतस्तत्समु
दायो द्रव्यं असंयोगाच्च
नापि संयोगः । प्रासादादीनां परस्परसंयोगात् । प्रासादस्य स्वयं संयोगात्मकस्य
निर्गुणतयापरेणासंयोगाच्च । तत
एव च संख्याभावः । तत्संयोगपुरुषविशिष्टा
सत्ता नगरमिति चेत् । किमस्यानिरतिस¹¹⁵ ? शयाया विशेषणं सत्तायाश्चैकत्वात्
नगरबहुत्वेपि नगराणीति बहु
वचनं स्यात् । द्वयस्य परस्परसहिततेति चेत् ।
अनुपकारकयोः कः सहायीभावः । पुरुषसंयोगसत्तानां च वहुत्वान्नगरमिति कथमेक
वचनं । तथा भू
तानां क्वचिदभिन्ना शक्तिः सा निमित्तमिति चेन्न । शक्तेर्वस्तु
रूपाव्यतिरेकात् । व्यतिरेके चानुपकार्यस्य पारतन्त्र्यायोगात् । उपकारे वा श
क्त्युपकारिण्या अपि श
[p. 55a ] क्तेर्व्यतिरेक इत्यवस्थितेरप्रतिपत्तिः । तदव्यतिरेके अन्यासा-
मपि प्रसंग इति यत्किञ्चिदेतत् । प्रकारान्तरमप्याह । दृष्टोपदर्शन श्चै तदिति ।
किं पुनः पञ्चम्यन्त
निर्देशेपि दृष्टान्तो भवतीत्याह । कृतकानित्यत्वादि 10b7
ति यथा येनोक्तं ।

हेतोः साध्यान्वयो यत्राभावेभावश्चकथ्यते ।

पञ्चम्या तत्र दृष्टान्तो हेतुस्तूपनयाऽ
त्मक २९

इति ॥
क्वचिदर्थे घटादिद्रव्ये विप्रतिपत्तौ सत्यां रूपादिव्यतिरिक्तमस्ति नास्तीत्यने
कस्यार्थस्य परस्परव्यावृत्तस्य नगरादेः सामान्यं षण्णगरीत्यादि
यद् बुध्यारोपितं
[p. 86 ] तत्र प्रसिद्धं शब्दप्रयोगमादर्श्य परस्परव्यावृत्तानामेकार्थाननुगतानां बुद्धिसमाकृते
समूहे भावशब्दप्रयोगादित्यनेन पश्चा
दुपनयेन पक्षधर्मोपसंहारमागूर्य प्रतिपादित
विप्रतिपत्तिस्थानः सन्सामान्येनोपसंहरति । सर्व्वं पृथगि 10b8 ति । प्रतिपादितं
प्रतिपत्तिस्थानम
नेनेति विग्रहः । एतदुक्तम्भवति । कपालादिव्यतिरेकेना116 ? णा
वयव्यस्ति नास्तीति विवादे सत्ययं त्रिलक्षणहेतुसूचनपरो दृष्टान्त उपन्यस्तो न
हेतुः
। प्रयोगस्त्वत्रैवं क्रियते । ये परस्परव्यावृत्ता न ते व्यतिरिक्तैकावयविद्रव्यानु
गतमूर्त्तयः । तद्यथा षण्णगर्यादयः । तथा च परस्परव्यावृत्ताः कपालादय इ
ति ॥

ननु च यद्ययं दृष्टान्तप्रयोगस्तक्तिमृजुनैव तत्प्रयोगक्रमेण न प्रयुक्तो यथा
यत्सत् तत्क्षणिकं यथा घट इत्यादौ । किम्पञ्चम्यन्तनिर्देशेन । विप्रतिपत्ति

विषयश्च किन्न दर्शितः कपालादेरवयविप्रतिषेधविशिष्टः । यथान्यत्रानित्यः शब्दः
कृतकानित्यत्वादिति । चकारात् स्पष्टश्च कस्मात् हेतुः साध्यानुगतो न प्रद
[p. 55b ] र्शितः ।
तथाह्यत्र परस्परव्यावृत्तानामेकार्थाननुगतानां बुद्ध्या समाहिते समूहभावशब्द
प्रयोगादित्यभ्यूह्य वाक्यपरिसमाप्तिः क्रियते । अत्रोत्तरं न समासनिर्दे
शात्
संक्षेपाभिधानादित्यर्थः । एवमपि प्रयोगदर्शनात् कृतकानित्यत्वादित्यादौ ।
असाधनं वाक्यत्वाच्च साधनप्रयोगोत्प्रेक्षासूचकं वाक्यमेतत् । नत्विदं साधन
वा
क्यमित्यर्थः । अत एवेति दृष्टान्तवाक्यत्वादेवेति । यश्चायं हेतुस्तन्तुपटरूपे
भिन्नकारणे विशेषवत्वाद्रूपस्पर्शवदिति ॥ अयमपि तन्तुपटयोर्भेदासिद्धौ तदा

श्रितस्यापि गुणस्य विभागासिद्धेरसिद्धाश्रय इति नालमिष्टसिद्धये । तथा हि सूक्ष्मस्
थूलद्रव्यसमवायो विशेषवत्वं भिन्नकालोत्पन्नद्रव्यसंवाया
वेति व्याचक्षते ।

परे । ननु विचित्राभिसन्धयः योक्तारः । तत्र ये केचिद्धेत्वभिप्रायेनैव¹¹⁷ ? णैव
वाचः प्रयुञ्जते तान्प्रत्यस्माभिः प्रतिज्ञया हेतोर्बाधनमु
च्यते न तु ये दृष्टान्ताभि
मानिन इत्यत्राह । नचे 10b9 त्यादि । भगव त्तथागत मतावलम्बिनामुपर्ययमु
पक्षिप्तो विरोधो भवद्भि राक्षपादै र्न च नः स्वप्न
व्ये तादृशोस्तीति पिण्डार्थः ।
स्यात् मतमस्त्येव योगाचारो यः —

[p. 87 ]

पङ्केन युगपद्योगात् परमाणोः पतङ्गतां ।

षण्णां समानदेशत्वात् पिण्डः स्यादणुमात्रक ः ॥ ३०

इ
त्यादिना परमाणोरेकत्वमनभ्युपगच्छन्नपि पिण्डं समूहापरपर्यायमिच्छती
त्येतदुच्यते । योपी 11a1 त्यादि किन्तर्ह्यभाव एवाणोरनेन प्रकारेण साधयितु

मिष्टः । कथं । एकानेकप्रतिषेधात् । पङ्कायोगादिना तावदेकत्वं प्रतिसि118 ? षिद्धं ।
तत्समुदायरूपमनेकत्वमपि तदभावादेव न विद्यते । यथोक्तन् ननु ।

तस्य तस्यै
[p. 56a ] कता नास्ति यो यो भावः परीक्ष्यते ।

न सन्ति तेनानेकेपि येनैकोपि न विद्यत ३१

इति ॥
ननु
पङ्कयोगादिना कथमेकत्वमपोदितं । यावता तत्र तस्य सावयव
त्वमापादितं ॥ त एव चावयवास्तस्याल्पीयांसः परमाणवो वि
भागपर्यवसानलक्ष
णत्वात् परमाणूनां । अथ तेषामप्यङ्गानामनेनैव विधानेन सावयवत्वमापाद्यते । तथा
सति तत्राप्येतदेवोत्तरमित्यनेनैव प्रकारे
ण न शक्यते परमाणोरेकत्वनिषेधं कर्त्तु ।
विभागस्य विभज्यमाण¹¹⁹ ? नतन्त्रत्त्वात् । कथञ्चानभ्युपगताणुस्तस्य पङ्कयोगा
दिकमभ्युपगच्छतीति त
दसत्वप्रतिपादने सर्वे हेतवः स्वत एवाश्रयासिद्धा इति ।
एतच्च नैवं यस्मात्समर्था वादिनोऽपगतावयवविभागमासादितापकर्षयन्तं
भाव
मणुरित्याचक्षते तस्य तेन पङ्कायोगादिनैकत्वमपाक्रियते । ते च यद्येवं
निराकृताः सन्तो यथोपगतस्य सावयवत्वं प्रतिपद्यन्ते तदा स्व
प्रतिज्ञायाश्च्यवे
रन् । न हि अनङ्गीकृतसावयवत्वास्तथा प्रत्यवस्थानमर्हन्ति । त एवावयवाः सन्तु
परमाणव इति । तैरेव च तल्लक्षणम्व्यवस्थापनीयं योगाचा
रे ण च निषेध्यमिति
निगृह्यन्ते । अत एव नानवस्था । प्रसङ्गसाधनत्वाच्चासिद्धतादोषोपि नास्तीत्यल
मेतेन । अथोच्यते न वयं भवन्तं प्रतीदं ब्रूमो यस्तु कश्चिदधौ
तपादो वाद्येवं
[p. 88 ] प्राह तम्प्रतीति । तच्चासत्सर्व्वं पृथग्भावलक्षणपृथग्त्वात् नानेकलक्षणे
नैकभावनिष्पत्तेरित्यत्र प्रस्तावे भारद्वाजे नास्मान्प्रत्येव कामेष्टद्रव्य
[p. 56b ] क इत्यादिना
सिद्धान्तमस्माकीनमुपक्षिप्याप्यभिधानात् । तथाप्यभ्युपगम्य दोषान्तरमाह । न
चायम्पूर्वकाद् गुणव्यतिरिक्तमित्यादिपदसूचितात् परस्परार्थमा
धाय भिद्यते ।
हेतुप्रतिज्ञयोः सम्बन्धिन्योः बाधयोरुदाहरणोपेतयोः पृथग्बाधोदाहरणयोर्न कश्चि
दर्थभेदः शब्दभेदस्तु केवलः । तथाविधस्य च पृथगुदा
हरणेऽतिप्रसङ्गोऽकृतकः
शब्दः कृतकत्वादित्याद्यप्युदाहर्त्तव्यम्भवेत । सह पृथग्वेति क्वचित्पाठः । तत्राय
मर्थः सह यौगपद्येन यथा प्रथमे पृथक् प्रत्येकं । य
थेह अथवा विरोधचिन्ताप्यत्रा
युक्तेत्याह । अपिचे 11a5 त्यादि । सर्व्वं पृथक् समूहे भावशब्दप्रयोगा
दित्ययं हेतुः । सर्व्वस्य धर्मिणो धर्म एव न भवति शब्दधर्म
त्वादित्यसिद्धः ।
तथा च व्यधिकरणत्वादसिद्धतैव दोषो गुडो मधुरः काकस्य कार्ष्ण्यादिति यथा ।
तत्र न विरोधो भिन्नाधिकरणत्वाद्धेतुप्रति
ज्ञार्थयोः । स्याद् बुद्धिः समूहवाचक
शब्दवाच्यत्वादित्येवं भाविविक्तेन भाष्यटीकायां प्रयोगाद् व्यधिकरणत्वं नास्ति ।
एवं मन्यते न तावदय मु
द्योतकरे णैवं प्रयुक्तस्य वायमस्माभिर्दोषोभिधातुमारब्धो
येपि सम्प्रत्यन्यथा प्रयुञ्जते तेषामपि यद्ययं दोषो न भवति । भवतु अनन्तरोक्तस्तु
दोषो वक्ष्य
माणश्च ब्रह्मणाऽपि न शक्यते परिहर्तुमिति । प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधस्य च
निग्रहस्थानान्तरत्वमङ्गीकृत्य मयेदमभ्यधायि । न त्वस्य तद्युक्तं । हेत्वाभासा
श्च निग्रह
स्थानानी न्या० सू० ५।२।२४ त्यनेनैव सङ्गृहीतत्वादित्येतद्विभणि
षुराह । अपिचे 11a5 त्यादि । द्वाववयवौ यस्या दोषजातेर्दो
[p. 57a ] षप्रकारस्य सा द्वयी ।
कामित्याह । विरुद्धतामसिद्धताञ्च । कथम्पुनर्विरुद्धतेत्याह । विरुद्धतेत्यादि । अयमत्र
संक्षेपार्थः । प्रतिज्ञाहेत्वोर्यत्र प्रयोगेंविरोधश्चोद्यते तत्रा
वश्यं सिद्धेन धर्मिणा भाव्यं ।
सिद्धे च तस्मिन्धर्मणि120 ? धर्मिणिहेतोर्वा सत्वम्भवेत् साध्यधर्मस्य । द्वयोर्वा । तत्र न
तावत् द्वयोरपि सत्वं प
रस्परविरोधित्वेन शीतोष्णयोरिव एकाधिकरणत्वाभावात् ।
अन्यथा सहैकत्रावस्थानाद्रसरूपवदविरोध एव भवेदिति प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधो दूरतर
एव
प्रसज्यते । तद्वक्ष्यति । विरुद्धयोः स्वभावयोरेकत्रासम्भवान्न चान्यथा विरोध
इति । अथ हेतोस्तत्र सत्वं । एवमपि यत्र हेतुस्तत्र न साध्यधर्मस्तद्विप
र्ययस्तु विद्यत
[p. 89 ] इति व्यक्तमस्य विरुद्धत्वं । नित्यः शब्दः कृतकत्वादिवत् । तदाह । विरुद्धता
सिद्धेर्हेत्वोर्धर्मिणि भाव 11a6 इति । यदा पुनस्तस्मिन्धर्मिणि प्रमा
णान्तरेण
साध्यधर्मस्य सत्वं निश्चितं तदा तत्र हेतोरवृत्तिर्विरोधिना क्रोडीकृतत्त्वात् ।
अतश्चासिद्धत्वं हेतोः । कृतकः शब्दोऽकार्यत्वादिति यथा । तज्जा
ते असिद्धता
पुनर्द्धर्मिणीत्यादि । अथमन्यसे । प्रमाणेन सिद्ध एव गुणव्यतिरिक्ते द्रव्यादौ
धर्मिणि प्रतिज्ञाहेतोर्विरोधो व्यवस्थाप्यते ततो नायं दोष इत्य
त इदमासङ्कते121
? शङ्कते असिद्ध 11b8 इत्यादिना । एवमपि यदि नाम धर्म्यभावेन
पक्षधर्मस्यासम्भवात् विरुद्धत्वं परिहृतं । असिद्धत्वं पुनस्तदवस्थमेवेति मनस्या

धायाह । प्रमाणयोगे तूभयोर्वादिप्रतिवादिनोर्धर्मिणि हेतोर्वृत्तिसंशयः । प्रमाण
निवृत्तावप्यर्थाभावासिद्धेः । अतश्चासिद्धतैव सन्दिग्धाश्रयत्वात् । इह नि
[p. 57b ] कुञ्जे
मयूरः केकायितत्त्वादित्यादिवत् । तु शब्दः प्रतिपादकप्रमाणायोगे धर्मिणः
सन्दिग्धाश्रयताहेतोर्धर्मिबाधकप्रमाणवृत्तौ स्फुटमेवाश्रयासिद्धतत्वं । सर्व्वगत आ
त्मनि
साध्ये सर्वत्रोपलभ्यमाण¹²² ? नगुणत्ववदित्यस्य समुच्चयार्थः । तथा ह्यसिद्धेः
धर्मिस्वभाव इत्यत्र प्रतिपादकप्रमाणावृत्तेरसिद्धो धर्मी विवक्षितः स्यात् ।
[p. 90 ] बाधक
प्रमाणवृत्तेर्वा । पूर्वस्मिन्पक्षे कण्ठेनैवोक्तो दोष उत्तरत्र शब्देन समुच्चितः ।
अत्रौद्योतकरमुत्तरमाशङ्कते । उभयाश्रयत्वा 11a9 दित्यादिना । गतार्थत्वात्
सुज्ञानं
सर्व्वमेतत् । न सर्व्वत्रेत्यादिना निराकरोति । यथोक्तं प्राग् न द्वयीं दोष
जातिमित्यत्र । अथ प्रतिज्ञामात्रभाव्येव हेत्वनपेक्षः प्रतिज्ञाविरोधो व्यवस्था
प्यते
यथा नास्त्यात्मा श्रमणा गर्भिणीत्यत्रेत्यत आह । अनपेक्षे च हेतुग्रहणमसम्वद्धं
11b3 । अनुपकारकत्वात् । यदपीदं हेतुविरोधस्योदाहर
णं दत्तं नित्यः शब्द
इत्यादिना तत्प्रतिज्ञाविरोधस्य हेतुनायुक्तमिति कथनायाह । न चेदि 11b3
त्यादि । स्यात् मतमुभयाश्रयत्वाद्विरोधस्यैवमपि न हेतुत
एवेत्यत उच्यते
उभयाश्रयेपी 11b4 त्यादि । एवमुपदर्शितान्युदाहरणानि प्रक्षिप्यातिदिष्ट
दूषणायाह । यच्चोक्तमेतेन प्रतिज्ञायाः दृष्टान्तविरोधादयोपि
वक्तव्या भण्डा
लेख्यन्या येने 11b5 ति । इति शब्दो वक्तव्य इत्यत्र प्रतिपत्तव्योऽन्यथापरे
णोत्तरस्याप्रयुक्तत्त्वात् दुःश्लिष्टो भवेत । भण्डग्रहणन्नित्यपुरुषोपलक्षणार्थं ।
यथा हि भण्डा प्राकृतान् विस्मापयन्तश्चित्रलक्षणोपेतकपिशालभञ्जिकादिप्रति
च्छन्दकमालिख्य विचित्रशिल्पकलाकौशलसादि123 ? शालिनोऽतिदि
[p. 58a ] शंत्येवं प्रका
राण्यप्यस्मत्कौशलनिर्मितान्येकतालमात्रेण हस्त्यादिरूपकस्थानानि प्रतिपत्तव्या
नीति तथा जातीयकमेतदु द्योतकरस्य । तथा ह्येतदेव भाव उप
दर्शितहेतुविरोधा
दिकं हेत्वाभासव्यतिरिक्तलक्षणोपेतं । तदतिदिष्टे पुनः कैव चिन्ता । तामेव चाति
दिष्टस्य दृष्टान्तविरोधादेर्हेत्वाभासव्यतिरिक्त
लक्षणापेततामभिधातुमुपक्रमते ।
तत्रापी 11b5 त्यादिना । यत्र प्रतिज्ञायाः दृष्टान्तविरोधस्तत्रापि पक्षीकृतधर्मवि
पर्ययवति दृष्टान्ते सति विरोधः स्यात् प्र
तिज्ञायाः दृष्टान्तेनेति शेषः । पक्षीकृतश्चा
[p. 91 ] सौ धर्मश्च तस्य विपर्ययः स विद्यते यस्मिन्निति विग्रहः । दृष्टान्त इति च साधर्म्यदृ
ष्टान्तो । अभिप्रेतः । यस्मा
द्वैधर्म्यदृष्टान्तः साध्यधर्मविपर्ययवानेव तत्र को विरोधः ।
तत्रोदाहरणं । नित्यः शब्दो घटवदिति । विरुद्धे च दृष्टान्ते सति यदि पक्षधर्मस्य वृत्ति

रनन्यसाधारणा प्रसाध्यते प्रमाणेन विरुद्धस्तदा हेत्वाभासः । नान्यसाधारणेत्यनन्य
साधारणा । अन्यशब्देन पक्षीकृतधर्मविपर्ययवतः
पृथग्भूतः पक्षीकृतधर्मवानभि
प्रेतः पक्षीकृतधर्मविपर्ययवत्येववर्तते इत्येवं यदि साध्यत इत्यर्थः । यथानयोरेव
साध्यदृष्टान्तयोः कार्यत्वादि
ति तद्विपक्षीकृतधर्मबहिर्व्योमादौ न वर्तते तद्विपरीते
पुनर्घटे वर्तत इति । साधारणायाम्वृत्तौ साधितायां सपक्षविपक्षयोरिति शेषः । अनै
कान्तिकः
साधारणाख्यः । यथानयोरेव साध्योदाहरणयोः प्रमेयत्वादिति । अप्रसा
धिते चातद्वृत्तिनियमे तयोः सपक्षविपक्षयोर्वृत्तिनियमे सपक्ष एव वर्त्तते वि
[p. 58b ] पक्ष
एवेति अनैकान्तिक एव सन्दिग्धान्वयः सन्दिग्धव्यतिरेको वा । यथा सर्व्वविद्वीत
रागो वा विवक्षितः पुरुषो न वा तथा वक्तृत्वाद्रथ्यानरवदिति । तयोरेव सपक्ष

विपक्षयोरवृत्तौ वा सत्यामसाधारणः । नित्यः शब्दः श्रावणत्वादिति यथा । परः प्राह
विरुद्धदृष्टान्तावृत्तौ हेतोर्विपर्ययवृत्तौ च सत्यान्न कश्चिद्धेतुदोषः
तद्यथाऽनित्यः
शब्दः प्रत्ययभेदभेदित्वात् नभोवदिति साधर्म्येण । वैधर्म्येण च घटवदिति । अत्र
नासिद्धत्वं धिर्मणि हेतोः सद्भावात् । नाप्यनैकान्तिकत्वमुभ
यत्रावृत्तेः ।
प्रतिबन्धसद्भावाच्च । न च विरुद्धत्वं सपक्षविपक्षयोर्वैपरीत्येन वृत्यभावात् ।
दृष्टान्तेन तु विरोधः प्रतिज्ञायाः इत्ययं हेतुदोषानति
क्रान्तो विषयः प्रतिज्ञायाः
दृष्टान्तेन च विरोधस्येति । इदमपनुदति । न । तदापि संशयहेतुत्वानतिवृत्तेः ।
यस्माद् दृष्टान्ते न प्रतिज्ञाया विरोधः सा
धर्म्ये दृष्टान्ते दोषो न वैधर्म्ये । कस्माद
भिमतत्वाद् विरोधस्य । पक्षीकृतधर्मविपर्ययवानेव हि वैधर्म्यंदृष्टान्त उच्यत इत्य
भिप्रायः । यदि ना
मैवं तथापि कथं हेत्वाभासानतिवृत्तिरित्याह साधर्म्यदृष्टान्ते
च विपरीतधर्मवति नभसि नाऽव्यभिचारधर्मता शक्या दर्शयितुँ । तदर्थश्च दृष्टान्तः
प्रदर्शते ॥
यदाह
[p. 92 ]

त्रिरूपो हेतुरित्युक्तं पक्षधर्मे च संस्थितः ।

रूढे रूपद्वयं शेषं दृष्टान्तेन प्रदर्श्यत ३२

इति ।
ननु च कथमशक्या यावता प्रत्ययभेदभेदित्वमनित्यत्वाव्यभि
चार्येव तत्वत
इत्यत आह । वस्तुतः साध्याव्यभिचारेपी 11b7 ति । विद्यमानोप्यव्यभिचारः
प्रमाणेनाप्रतिपादितत्वादसत्कल्प इति भावः । तदेतन्नाप्रदर्शितावि
[p. 59a ] नाभावसम्बद्धा
द्धेतोः साध्यनिश्चयः । तत्तस्मान्न प्रतिज्ञाया दृष्टान्तविरोधोपि हेत्वाभासानतिवर्तते ।
अस्यापि तदानीं संदिग्धविपक्षव्यावृत्तिकत्वादित्यागूरितं
। न केवलहेतुविरोध
इत्यपि शब्दः परमतमास¹²⁴ ? शङ्कते । उभयथापि हेतुद्वारेण दृष्टान्तद्वारेण च । न
हेतुद्वारेण प्राग्दृष्टान्तदोषात् प्रसङ्गेन पराजितस्य वादि
नो दोषान्तरस्य दृष्टान्त
विरोधस्य वाच्यस्य वानपेक्षणात् पराजितपराजयाभावादित्याकूतं । विशेषेण साध
नावयवानुक्रमवादिनो नैयायिकस्य स हि
प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनानामानु
पूर्वीं प्रतिपन्नः । कः पुनः तस्यातिशय इत्याह । उदाहरणसाधर्म्यमि 11b9
त्यादि । अङ्गीकृत्य चेदमवादि
न तु दृष्टान्तविरोधो हेत्वाभासरूपासंस्पर्श्यस्ति ।
यथोक्तमनन्तरमिति । एतेन विकल्पतो दोषविधानं प्रत्युक्तं । एवन्तावद्व्यवस्थित
मेतद्यथा प्र
तिज्ञाया दृष्टान्तविरोधो हेत्वाभासान्नातिवर्तत इति । यत्पुनरुदाहृत
मविद्धकरणेन भाष्यटीकायां व्यक्तमेकप्रकृतिकं परिमितत्वाच्छरावादि
वदिति ।
तत्रापि विरुद्धो हेतुः परिमितत्त्वस्य हेतोः सपक्षेऽभावे वा वृत्तेः । विपक्षे चानेकप्रकृति
के शरावादौ वृत्तेः । मृदः प्रतिक्षणं प्रत्यवयवञ्च भिद्य
मानत्वात् । संप्रति हेतोरपि
दृष्टान्तेन विरोधो हेत्वाभासान्तर्गत इति कथयति । हेतोरपि दृष्टान्तविरोधे
सत्यसाधारणत्वमुभयत्रावृत्तेः । विरुद्धत्वम्वा । कदा
विरुद्धत्त्वमित्याह । वैधर्म्ये
यदि स्यादप्यत्रोदाहरणमुक्तं तेनैव गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यमर्थान्तरत्वेनानुपलभ्यमा
नत्वाद् घटवदिति अत्रापि दृश्यत्वे सतीति
[p. 59b ] हेतुविशेषणे विरुद्धः सपक्षे अवर्तमान
त्वात् । विपक्षे च रूपादीनां स्वरूपे वर्तमागत्त्वात् । विशेषणानुपादाने तु व्यभिचारो
[p. 93 ] र्थान्तरत्त्वेनानुपलब्धानामपि पि
शाचादीनां परस्परव्यतिरेकित्वात् । न चात्र घट
वदिति दृष्टान्तो युक्तस्तस्यैव द्रव्यान्तरत्वेन पक्षीकृतत्वात् । तस्य रूपादिभ्यो भेदेन
ग्रहणं पूर्व्वमेव प्रतिसि125 ? षिद्धं
ग्रहणे चासिद्धो हेत्वाभास इत्यस्मन्मतमेव
स्थितं । अथ हेतोः प्रमाणविरोधे को हेत्वाभास इत्याह । असिद्धोग्नेः शैत्यस्या
विद्यमानत्वात् । यत्पुनरत्रो
दाहरणमन्यदनुष्णोग्निर्द्रव्यत्वाज्जलवदिति तदयुक्तं ।
नहि प्रत्यक्षं द्रव्यं हेतुं बाधते । तस्य धर्मिणि सिद्धत्वात् । किन्तु प्रतिज्ञार्थमनुष्णत्वं ॥

अथ प्रतिज्ञार्थस्य प्रत्यक्षेण बाधितत्वाद्धेतोस्तेन व्याप्तिर्न्नास्तीति हेतोः प्रमाणविरोध
उच्यते । एवन्तर्हि विरुद्धेन साध्यधर्मेणाव्याप्तेः सन्दि
ग्धव्यतिरेको हेत्वाभास
इत्यस्मत्पक्ष एव समर्थितः ।

हेतोःप्रमाण¹²⁶ ? मानविरोघस्य हेत्वाभासानतिक्रमात् ॥ ३३

तदुक्तम्

प्रत्यक्षादिविरोधा ये व्याप्तकालो
पपातिनः ।

ते सर्वे न विरुद्धेन व्याप्तिधर्मेण युञ्जत ३४ इति ॥

स्यान्मतम्प्रतिज्ञायाः प्रमाणविरोधस्तन्मात्रभावित्वाद्धेत्वाभासेऽन्तर्गमयितुं न
पार्यत इत्यत आह ।
प्रतिज्ञायाः प्रमाणविरोधः स्ववचनविरोधेन व्याख्यातः 12a2
कृतप्रतिक्रियस्तत्रेदमेव निग्रहाधिकरणमसाधनाङ्गभूतायाः प्रतिज्ञायाः साधनवाक्ये
प्र
योग इत्यादिना । इति तस्मात् सर्व्व एवेत्युपसंहरति । यत्तु विरुद्धमुत्तरमिति
पूर्व्वपक्षोक्तमपरमुपक्षिपति तदसम्बद्धमेव । यस्माद्यदि ही 12a3 त्यदि । अनि
[p. 60a ] त्यः
शब्द ऐन्द्रियकत्वाद् घटवदित्येकं बौद्धेनान्येन वा कृते मीमांसकः काणादोन्यो वा
स्वपक्षसिद्धेन गोत्वादिना सामान्ये
न परस्य साधनवादिनो बौद्धस्य हेतोर्व्यभिचार
सिद्धिमाकांक्षेत गोत्वमप्यैन्द्रियकं तदपि भवतोऽनित्यं प्रसज्यत इत्येव यदि परं प्रत्ये
[p. 94 ] वाध्यारोप्याभिदध्याद् व्यभि
चारं तदा तस्य बौद्ध स्य तत्सामान्यमैन्द्रियकं नित्यञ्च
स्वपक्षविरुद्धं नित्यपदार्थानभ्युपगामान्नाभिमतमतश्च कथं व्यभिचार इति
विरोधो व्याहतिरयुक्तत्त्वमिति
यावत् युज्यत उत्तरस्येत्यध्याहर्तव्यं । न तु पुनरेव
मसौ परस्येवोपरि भारमुपक्षिप्य व्यभिचारमुद्भावयति तत्कथमुत्तरस्य विरोधः
यतः स
ह्युत्तरवादी स्वयं प्रतिपन्ने नित्यत्वेन गोत्वे हेतोरैन्द्रियकत्वस्य वृत्तेः संश
यानः सन् किङ्घटवदैन्द्रियकत्वादनित्यः शब्दो भवतु किम्वा गोत्वा
दिवन्नित्य इत्य
प्रतिपत्तिमनिश्चयमात्मनस्तथा ब्रुवाणः ख्यापयति सत्पक्षे खल्वेन्द्रियकमपि गोत्वं
नित्यं तस्मादयं सांप्रत्यनैकान्तिक इती
त्थमात्मीयमेवाभ्युपगमं पुरस्कृत्यानेकान्त
ञ्चोदयति । ततः साध्विवोत्तरमिति समुदायार्थः । स्यात् मतम्बौद्धस्य नास्त्येव
गोत्वं नित्यं ततो व्याहतमेवोत्तर
मित्यत आह । स च हेतु 12a5 रैन्द्रियकत्वादिति
सत्यसति वा गोत्वे परमार्थतः । अप्रसाधितसाधनसामर्थ्यः सन् विपर्यये बाधक
प्रमाणावृत्या संशयहेतुत्वाद
नैकान्तिक एव । अप्रसाधितं साधनाय सामर्थ्यं साध्या
विनाभावित्वलक्षणमस्येति विग्रहः । साधनशब्दो भावसाधनः । यदा तु बाधक
प्रमाणबलेन हेतोरवि
[p. 60b ] नाभावं सर्व्वोपसंहारेण साधयति यत्किञ्चिदिन्द्रियज्ञानग्राह्यं
स्वनिर्भासज्ञानजनकत्वात्तत्र सर्व्वमनित्यं नित्यत्वे सर्व्वदा तद्विषयं ज्ञानं प्रसञ्जते न
वा कदाचिदपि
तथाहि ।

स्वात्मनि ज्ञानजनने यच्छक्तं शक्तमेव तत् ।

अथवाऽशक्तं कदाचिच्चेदशक्तं सर्वदैव तत् ॥ ३५

तस्य शक्तिरशक्तिर्वा या स्वभावेन संस्थिता ।

नित्यत्वादचिकित्स्य
स्य कस्तां क्षपयितुं क्षम ३६

इति ॥

तदानीं गोत्वादीनामपि नित्यानामेकप्रघटेन इव पाटितत्वात् गोत्वे हेतोर
वृत्तेर्न संशय एव भवति । एतेने 12a6 त्यादि सुज्ञानं । तत्रा
प्यनैकान्तिकहेत्वा
भासत्वानतिवृत्तिरिति संक्षेपः । तत्संशयहेतुत्वमुखेनानैकान्तिकत्वमसमर्थिते सति
हेतौ । अन्यत्रापी त्येकपक्षप्रतिपन्नेपि
वस्तुनि तुल्यमिति नोभयसिद्धेतरयोर्वस्तुनोरनै
कान्तिकत्वविशेषः । यथा कथितमनन्तरमेव । स च हेतुः सत्यसति वेत्यादिना । इतर
[p. 95 ] देकपक्ष
प्रतिपन्नमनैकान्तिकविषयत्वाच्चानैकान्तिकमिति व्याख्यातं । स्याच्चित्तन्ना
निष्टेर्दूषणं सर्व्वप्रसिद्धस्तु द्वयोरपि साधनं । दूषणम्वेत्येतत्कथमेवन्न
व्याहन्यत इति
तच्च नैवं । निश्चितदूषणाभिसन्धिवचनात् । तत एव तदनन्तरमाहान्यः पुनः साध्य
त्वमीक्षत इति । एतत्तु स्यात् । तदा द्वयोरेकस्यापि न जय
पराजयौ । यदप्युक्त मुद्योत
करेण प्रतिज्ञाविरोधसूत्रमेव विवृण्वता दृष्टान्ताभासा इत्यादि तदप्यवयवान्तरवा
दिनो नैयायिकस्यायुक्तं । बौद्ध एवैवं ब्रुवा
णः शोभत इत्यभिप्रेतं । तद्वचनेन हेत्वा
भासवचनेन गम्यमानस्य दृष्टान्ताभासस्य तस्माद्धेतोः सकाशात् सा
[p. 61a ] धनान्तरत्वा-
भावप्रसङ्गात् । दृष्टान्तस्येति शेषः ।

ननु च दृष्टान्ताभासानां हेत्वाभासेष्वन्तर्भावेऽतिदिष्टे हेतोर्दृष्टान्तेऽवयवान्तरं
न प्राप्नोतीति वचन
मसम्बद्धमेवेत्यत आह । दृष्टान्ताभासाना मि 12a9 त्यादि ।
अयमस्य प्रयोगो मनसि विजृम्भते । यद्यतोऽर्थान्तरभूतं न तदाभासवचनेन तदाभास
वचनं न्याय्यं
न च तदाभासेषु तदाभासानामन्तर्भावः । तद्यथा प्रत्यक्षाभासानाम
नुमानाभासेषु । तथा च भवतो हेतोर्दृष्टान्तोर्थान्तरभूत इति व्यापकविरुद्धोप
लब्धिः
अतोऽवश्यं दृष्टान्तस्य हेतावन्तर्भाव एष्टव्यः । तत्र च न दृष्टान्तः पृथक्
साधनावयवः स्यात् । अपृथग्वृत्तेः एकव्यापारत्त्वादित्यर्थः । एतदेव व्या
चष्टे यो
दृष्टान्त 12b1 इत्यादिना । एवं प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधस्य प्रपञ्चस्य हेत्वाभासैः
सङ्गृहीतत्वान्न पृथग्वचनं कर्त्तव्यमित्यभिधायाधुना प्रतिघहा
न्यादीनामपीयमेव
गतिरित्यावेदनायाह । अपि चे 12b1 त्यादि । पूर्व्वपक्षवादिग्रहणमुत्तरपक्षवादि
[p. 96 ] नोऽज्ञानादीनि हेत्वाभासस्पर्शानि संतीति
कथनार्थं । तत्सम्बन्धीनीति हेत्वाभास
पूर्व्वपक्षवादिसम्बन्धीनि वा । अथोच्यते । अर्थान्तरगमनादीनां हेत्वाभासासंस्पर्शित्त्वा
न्नतेस्व¹²⁷ ? ष्वन्तर्भाव इ
ति । तच्चासत् । अर्थान्तरगमनादेरपि हेतोरस
मर्थ एवमतिसम्भवात् । कुतः असमर्थस्य न्यायबलेन साध्यप्रतिपादने वादिन इति
शेषः । मिथ्याप्रवृ
त्तेरर्थान्तरगमनादिनेत्यभिप्रायः ॥ ४ ॥

उत्तरः पश्चाद् फलभावी स चासौ प्रतिज्ञासन्यासश्च तस्यापेक्षया किन्न किञ्चि
दित्यर्थः । अशक्तः परिच्छेदः सं
[p. 61b ] ख्ये येषां क्लीवप्रलापचेष्टितानां तानि तथा क्लीवा
दीनां प्रलापा येषां वादिनान्तेषां चेष्टितानि प्रतिज्ञासंन्यासादीनि वै किमुपन्यस्तैः ।
कः पुनरेवं सति दोष इत्याह । एवं ह्यतिप्रसङ्गः 11b6 स्यात् । एवमाद्यपीति
मूर्च्छावेपथुत्रसत्त्वादीनामादिशब्देनावरोधः । तस्मादेतदप्यसम्बद्धं विद्वत्सदस्येवं
प्रकारस्य स्थूलत्वादित्त्याभिप्रायः तदत्र भाविविक्तः स्वयमाशंक्य किल प्रतिविधत्ते
स्थूलत्वेनेदं निग्रहस्थानमिति चेत् । प्राश्निकप्रतिवादिसन्निधौ प्रतिज्ञातार्थापह्नव
[p. 97 ] ङ्करोतीति । असम्बद्ध
मुच्यते तन्नाभिप्रायापरिज्ञानात् । न ब्रूमो ध्वंसी शब्द इति
किन्तु संयोगविभागाभ्यां न व्यक्त इत्ययं प्रतिज्ञातार्थ इत्याह सामान्यस्य च स्वाश्रय
व्यङ्ग्य
त्वात् विवादाभाव इति । निग्रहस्थानन्तु पूर्वमप्रतिज्ञातार्थत्वात् । अनैकान्ति
कदोषेण प्रतिषेधे हेतौ प्रतिज्ञातार्थापह्नवङ्करोतीति निगृह्यत इति
तत्रवाच्यं
यदि वादी साकांक्ष एवान्तराले केनचिद् दुर्व्विदग्धेनानैकान्तिकदोषेण चोदितः
सन्प्रतिज्ञातार्थफलीकरणेन स्वाभिप्रायमाविष्करोति । तदा
न्योपि न कश्चि
द्दोषः । किमङ्ग पुनः प्रतिज्ञासंन्यासः । अथ निराकांक्षः सन् पश्चाच्चोदितः
प्रतिज्ञां विशिनष्टि । तदप्यनैकान्तिकदोषेणैव निगृह्यत इति कि128

न्यायभाष्ये २५९-६० अल्पभेदेन ।

मुत्तरप्रतिज्ञा
संन्यासापेक्षयेति न किञ्चित्परिहृतं किञ्च स्फुटमिदं प्रतिज्ञान्तरेन्तर्भवतीति नः
पृथग्वाच्यमिति ॥ ४ ॥

अविशेषोक्ते हेतावि त्यादि सूत्रं
अत्र निदर्शनमुदाहरणमित्यर्थः । कापिलः
प्रमाणयति प्रधानसिद्धिप्रत्याशया । एकप्रकृतीदं व्यक्तं व्यक्तादिपरिमितत्वाद् घटश
रावादिवदिति । एका प्र
[p. 62a ] कृतिरस्येति विग्रहः । प्रकृतिरुपादानकारणं । या च
किल सा प्रकृतिर्विकारग्रामस्य तत्प्रधानमितीयमलीकप्रत्यासा129 ? शासाङ्ख्यस्या
[p. 98 ] परिमाणञ्चतुरस्रम्परिमण्डलमित्यादि । मृत्पूर्व्वकाणामित्यन्वयमाह । अस्य हेतो
र्व्यभिचारेण प्रत्यवस्थानं प्रतिवादिना क्रियते । नानाप्रकृतीनाङ्गवाश्वादीनामेक
प्रकृतीनाञ्च कुम्भोदञ्चना
दीनान्दृष्टम्परिमाणमित्येवं प्रत्यवस्थिते सति प्रति
वादिनि । यदि वा प्रत्यवस्थितः प्रतिषिद्धः प्रधानवाद्याह । एकप्रकृतिसमन्वये सति
परिमाणदर्शना
दिति सविशेषणत्वाद्धेतोर्व्यभिचाराभाव इति मतिः । कथं पुनरेकप्र
कृतिसमन्वय इत्याह । सुखदुःख मोहसमन्वितं हीदं व्यक्तं परिमितं गृह्य
ते । सर्व्वत्र
तत्कार्यदर्शनादित्याकूतं । तथाहि सुखबहुलानाम्प्रसादलाघवप्रसवाभिष्वङ्गाद्धर्ष
प्रीतयः कार्यं । रजोबहुलानां शोषतापभेदस्तं
भोद्वेगापद्वेषाः । तमोबहुलानां साव
रणमादनायध्वंसवीभत्सदैन्यगौरवाणि । एतानि च सर्व्वाणि सर्व्वत्रैव यथोत्कर्षाप
कर्षभेदमुपलभ्यन्ते । त
स्मात्त्रैगुण्यप्रकृतीदं विश्वं । तदिदमित्यादिना निग्रहस्थानत्वे
कारणमाह । अत्रापी त्याद्यस्य प्रतिषेधः सुज्ञानः । अविरामादच्छेदादपरिसमाप्त
त्वात्
साधनाभिधानस्येत्यर्थः ॥ ० ॥

यथोक्तलक्षण इत्येकाधिकरणौ विरुद्धौ धर्माविति पक्षप्रतिपक्षलक्षणं स्म
रयति । परिग्रहे वादिप्रतिवादिभ्यां कृते सति हेतुतः
साध्यसिद्धौ प्रकृतायां
हेतुवसा130 ? शात्साध्यसिद्धिरित्येतस्मिन्प्रकरणे सति प्रकृतोर्थः शब्दनित्यत्वं । तेना
सङ्गतत्वात् । तदसम्बद्धत्त्वात्तदनुपकारकत्वादित्यर्थः । तथा
[p. 62b ] हि विनापिरूपसि
द्ध्या प्रातिपदिकादिव्याख्यानं यथा कथञ्चित्प्रतिपादितादर्थादेवार्थः सिध्यति ।
न्याय्यमेतदिति स्वमतेनाविरुद्धत्वादभ्यनुजानाति । कदा च पूर्वो
त्तरपक्षवादिनो
र्न्याय्यं निग्रहस्थानमित्याह । प्रतिपादिते दोषे सति वादिप्रतिवादिभ्यामन्यो
न्यमसाधनाङ्गवचनमेतददोषद्भावनञ्च भवेदिति अन्यथा न ह्य
न
[p. 99 ] योरेकस्यापि जयपराजयावित्युक्तं । प्रकृतं परित्यज्येति न्याय्यतामेवास्य
प्रतिपादयति । प्रकृतमत्र साध्यसाधनहेत्वभिधानं तदकृत्वेति उपन्यस्ते दोषे
न
समर्थनं । अपरस्य 13a7 रूपसिध्यादेः । अतन्नान्तरीयकस्यापीति । उपन्यस्त
सावनसमर्थनाङ्गस्येत्यर्थः । अपरस्य नामादिव्याख्यानादेरुपक्षे
पः पराजयस्थान
मिति वर्त्तते ॥ ४ ॥

वर्णक्रमनिदेशवन्निरर्थकं न्या० सू० २।१।८ यत्र वर्णा एव केवलं क्रमेण
निर्दिश्यन्ते । न पदन्नापि वाक्यं । अर्थान्तरे किलाप्र
कृतार्थकथनमिह वर्णमात्रोच्चा
रणमिति शेषः ॥ असम्वद्धतामेवाह । नहि वर्ण्णक्रमनिर्देशादेव 13a9 केवलादानर्थ
क्यमपि तु यदेव किञ्चिदसाध
नाङ्गस्यासिद्धविरुद्धादेः शब्दरूपसिध्यादेश्च वचन
न्तदेवानर्थकं । किं कारणं । साध्यसिद्ध्युपयोगिनोऽभिधेयस्याभावात् । साध्यसिद्ध्यु
पयोगिनोऽभावे
पि कस्यान्यत्प्रयोजनमस्तीत्यपि न मन्तव्यं इति कथयति ।
निष्प्रयोजनत्वाच्चेति । साध्यसिद्धेरेव प्रस्तुतत्वादन्यप्रयोजनवत्वेपि आनर्थक्यमेव
तत्र प्रस्ता
व इत्यभिप्रायः । तस्मात्प्रकारविशेषोपादानवर्णक्रमनिर्देशवदित्यसम्बद्धं ।
परः प्राह । न साध्यसिद्धौ यदनर्थकमनङ्गन्तन्निरर्थकमभिप्रेतमपि
[p. 63a ] तु यस्य वचनस्य
काकवासितादेरिव नैव कश्चिदर्थः । तथा च नार्थान्तरापार्थकादीनामनेनैव संग्रहस्तत्र
[p. 100 ] कस्यचिदर्थलेशस्य सद्भावात् । आचार्य आह
। यस्य कस्य चिद 13b3 प्यादिनोपि
निरर्थकाभिधाने वाहित इव किन्न निग्रहो भवति । कथं स्यादित्याह । निग्रहनिमित्त
त्तस्य निरर्थकाभिधानस्य वाद्यवादिनोरवि
शेषात् । नेति परन्तस्य वादिन इह
वादप्रकरणे । आयातमित्याचार्यः । तस्य तेनैव निरर्थकाभिधानेन । तत्रैवं स्थिते
वादे तुल्यं । सर्वस्यासाधनाङ्ग
वादिनो निरर्थकाभिधायित्वमित्यध्याहर्त्तव्यं । क्व
चित्तवेतिपाठः । तत्र नोपस्कारेण किञ्चित् । अनेनैव निरर्थकाभिधानेन । प्रत्यु
च्यते । यस्य नैव
कश्चिदर्थ इति । एतदप्यसम्बद्धं । यस्मान्न च वर्णक्रमनिर्देशोपि
निरर्थकः क्वचित्प्रकरणे प्रत्याहारादावर्थवत्वाच्च । तस्मादत्रैव वादेस्य वर्ण्णक्र
म
स्यानर्थक्यं । तच्चार्थान्तरादेरपि तुल्यमिति चित्तं कक्कङ्पिङ्गितमित्यत्रादिशब्देन
उत्प्लुत्य गमनं तालदाननृत्त¹³¹ ? नृत्यआदीनाङ्गहणं ॥ ४ ॥

त्रिर
भिहितमिति त्रिवचनङ्कार्यमिति न्यायत्वं दर्शयति । सकृदुक्तं स्पष्टार्थ
मपि कदाचिन्न ज्ञायत इति त्रिरुच्चारणङ्कार्यं । कस्मात्पुनः पदवाक्यप्रमाणवि
द्
[p. 101 ] भिर्वाक्यन्न ज्ञायत इत्याह । क्लिष्टशब्दमित्यादि । क्लिष्टशब्दं मनागुच्चारितत्वात् ।
अपशब्दत्वादित्यपरे । कस्मादेवं प्रयुक्तमित्याह । असामर्थ्यसम्वरणा
ये 13b9
ति । स्पष्टार्थस्य प्रयोगे दूषणम्वक्ष्यतीति भयात्प्रयुंक्ते । इदञ्च साधनदूषण
वादिनोः समानं । दूषणवाक्यमपि ह्येवंभूतनिग्रहप्राप्तिकारणं । नेदं
[p. 63b ] निरर्थकाद्-
भिद्यते । तथा हि श्लिष्टशब्दादिभिः प्रकृतार्थसम्बद्धङ्गमकमेव ब्रूयात् । एतद्विप
रीतम्वा । प्राक्तने प्रकारे नास्यासामर्थ्यन्तत्र तु परिषदादयो जाड्या
त्तदुक्तन्न
प्रतिपद्यंत इति नेयता विद्वान्वादी निग्रहमर्हति ।

वक्तुरेव हि तज्जाड्यं यच्छ्रोत्रा नावबुद्ध्यतें । ३७

ततोसौ निग्रहार्ह एवेत्याकूतवानाह परः । परिषत्
प्रज्ञामिति । न्यायवादिन
13b9 इति परिहरति । न्यायवादिनः उक्तमिति सम्बन्धः । वादी तु जाड्या
त्परिषदादेरविज्ञातसाधनसामर्थ्य इति कृत्वा विजेता न स्यात् । परिषत्प्रतिवादि
प्रत्यायनेन जयव्यवस्थापनात् । अविज्ञातं प्रतिपादनसामर्थ्यं परिषत्प्रतिवादिभ्यां
यस्येति कार्यं । द्वितीयन्तु विकल्पमधि
कृत्याह । असम्बद्धाभिधाने निरर्थकमेवे
14a1 ति ॥ ४ ॥

अनेकस्य पदस्येति । यदानीमसम्बद्धार्थप्रतिपादकत्त्वे वाक्यार्थप्रतिपादकत्वं
निराकरोति
वाक्यस्यासम्बद्धार्थप्रतिपादकत्वे प्रकरणाध्यायप्रतिपत्यभावः ।
समुदायप्रतिपत्यभावाच्च निग्रहस्थानं । उदाहरणं दश डा132 ? दाडिमाः षडपू
पाः
कुण्डमजाजिनं पललपिण्डं । अथ रौरुकमेतत् कुमार्यः स्फैयकृतस्य पिता प्रतिशीन
इति अत्र च भारद्वाजेन निरर्थकापार्थकयोरभेद इत्याशङ्कय
प्रतिविहितं तत्र हि
वर्ण्णमात्रमिह यदान्यसम्बद्धानीति । तदेवाचार्योप्युपक्षिपति । इदं किले 14a2 त्या
दिना । असम्बद्धा वर्ण्णा यस्मिन्निरर्थक इति विग्रहः । कि
ल शब्दोऽनभिमतत्व
[p. 102 ] प्रदर्शनार्थः । अनभिमतत्वमेवाह । नन्वयं पदानामसम्बन्धादपार्थकवदसम्बन्ध
वाक्यमपि निरर्थकात् पृथग् वाच्यं स्यात् । स्यात्मतमपार्थकं
[p. 64a ] नैवासम्बद्धपदार्था
सम्बद्धवाक्यार्थयोः सङ्गृहीतत्वात् पृथग् न वाच्यमित्यत उच्यते । नोभय
सङ्ग्रहाद 14a3 पार्थकं युक्तं । कस्मादसम्बद्धपदार्थेनापार्थकेनैवासम्बद्धवा
क्यस्येव
निरर्थकस्यापि वर्ण्णक्रममात्रलक्षणस्य सङ्ग्रहप्रसङ्गात् । अथोच्यते । निरर्थकं किमु
च्यते । यस्यार्थ एव नास्ति केवलं वर्ण्णक्रममात्रं । असम्बद्धपद
वाक्ययोस्तु साध्य
सिद्ध्यनुपयोगेपि न सर्वथा नैरर्थक्यमतोऽर्थतत्वे साम्यात् द्वयोरेवैकीकरणमित्यत
आह । एवं विधाच्चेत्यादि । कपोलवादितादीनामपि
पृथगभिधानप्रसङ्ग
इत्यत्रातिप्रसङ्ग उक्तः । नहि किञ्चित्मात्रेण विशेषो न शक्यते क्वचित्प्रदर्शयितु
मित्यभिसन्धिः अथ निरर्थकापार्थकयोः
सङ्ग्रहनिर्देशदोषं भेदनिर्देशे च गुणम्प
श्यताऽ क्षपादेन न सङ्ग्रहनिर्देशः कृत इति मन्यसे । न साधु मन्यस इत्याह । न च
सङ्ग्रह 14a4 इत्यादि ॥ ४ ॥

यथा लक्षणमर्थवसा133 ? शादित्यर्थः सामर्थ्यं । अनुपदर्शिते हि विषये निर्विषया
साधनप्रवृत्तिर्मा भूदिति साध्यनिर्देशलक्षणा प्रतिज्ञा पूर्व्वमुच्य
ते । तदनन्तर मुदाहरण
साधर्म्यांत्साध्यसाधनं हेतु रित्येवं लक्षणो हेतुस्तत्साधनायोच्यते । ततो हेतोर्वहिर्व्या
प्तिप्रदर्शनार्थंसाध्यसाधर्म्यात्तद्धर्मभाविदृ
ष्टान्त उदाहरणमि न्या० सू० १।१।३६
त्येवं लक्षणमुदाहरणं । ततः प्रतिबिंबनार्थं साध्यधर्मिणि सम्भवप्रदर्शनार्थम्वा
उदाहरणापेक्षस्तथेत्युपसंहारो न तथेति वेति
साधनस्योपनय न्या० सू० १।१।३८
इत्येवंलक्षण उपनयः । तत उत्तरकालं सर्व्वावयवपरामर्षेण¹³⁴ ? र्शेनविपरीतप्रसङ्ग
निवृत्यर्थं हेत्वपदेशात् प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निग
[p. 64b ] मनमि न्या० सू० १।१।३९ त्येवं
लक्षणं निगमनमिति । अयमसौ यथालक्षणमर्थवसा135 ? शात्क्रमः । तथाहि लोकेपि
पूर्व्वङ्कार्यं मृत्पिण्डाद्युपादीयते पश्चात्तु करणञ्चक्रदण्डादिकमिति
न्यायः ।
तत्रैतस्मिनक्रम¹³⁶ ? न्क्रमेन्यायतः । स्थितेऽवयवानां प्रतिज्ञादीनां विपर्ययेणाभिधानं
[p. 103 ] निग्रहस्थानं । यथा घटवत्कृतकत्वादनित्य इति । नैवमपि सिद्धेरिति भार
द्वाजः
स्वयमेवाशङ्क्य परिहरति । न प्रयोगापेतशब्दवदेतत्स्यादिति अनेनेति गोणीपदेन ।
यथा ।

अम्बम्बिति यथा वालः शिक्ष्यमाणः प्रभासते137 ? षते ।

अव्यक्तं
तद्विदान्तेन व्यक्ते भवति निश्चयः । ३८

तथा किल गोण्यादयः शब्दाः ते साधुष्वनुमाणे138 ? नेन प्रत्ययोत्पत्तिहेतव
इति । तदेतदुन्मत्तकस्य वैया
करणस्योन्मत्तकसंवर्ण्णनमुन्मत्तकेनो द्योतकरेण संवर्ण्णनं
यथा ह्येक उन्मत्तो द्वितीयमुन्मत्तकं सम्वर्ण्णयति तथा भूतमेतदपीति या
वत् । यदि
चोन्मत्तकस्यो द्योतकर स्योन्मत्तकस्य वैयाकरणस्य सम्वर्ण्णनं । तथा हि शाब्दिक एव
तावदुन्मत्तः प्रमाणविरुद्धवत्त्वाभिधायित्वात् । ततः कु
तस्तत्प्रक्रियायाः प्रमाण
चिन्ताया ज्ञापकत्वमित्यभिप्रेतं । कथम्पुनः शाब्दिकस्यायुक्ताभिधायित्वमित्याह ।
यदि 14a4 त्यादि सुबोधं । स्त्रीशूद्रशब्दो मूर्खवचनः ।
यस्तु नक्क शब्दं मुक्क शब्द
मेव नासापर्यायम्वेत्ति । स कथमपशब्दाच्छब्दं साधुं प्रतिपद्यातः साधोः शब्दा
दर्थम्प्रतिपद्येत । किमुच्यते नैवासौ तथा विवोधम्प्रतिप
द्यत इत्याह । दृष्टाचानुभय
वेदिनोपि 14b3 सनका देः प्रतीतिरिति तस्मान्न परम्परया प्रतीतिरर्थस्य । अयमत्र
संक्षेपः । स्यादेवमसाधूनां साध्वनुमापकत्वम् । य
[p. 65a ] द्येषान्धूमादीनामिव त्रैरूप्यम्भवे-
[p. 104 ] न्निश्चितं । तच्च न सम्भवति । यस्मादेतावदनुभयवेदिनः सनका दयस्ते सन्तमपि
व्याप्यव्यापकभावन्न प्रतिपद्यन्ते । न चासाव
ज्ञातो गमको ज्ञापकत्वात् । येपि
शब्दापशब्दप्रविभागकुशलास्तेप्यविद्यमानत्वादेव भावयन्ति । तथाह्यसाधूनां साधुभिः
सम्बन्धस्तादात्म्यं कार्यकारणभावो वा
भवेत । तदुभयविकलस्याव्यभिचारनियमा
भावात् । तत्र च तावन्न तादात्म्यमभ्युपेयं पारमार्थिकस्यैव भेदस्य स्फुटं प्रत्यक्षतः
प्रतीतेः । शब्दवद
साधोरप्यव्यतिरेकतो वाचकत्वप्रसङ्गाच्च । तदुत्पत्तिरपि दूरो
त्सारितेव । यतो नासाधवः साधुभ्यो जायन्ते । कारणगुणवक्तुकामतामात्रहेतुत्वा

त्तेषां । न च तेषान्नित्यत्वङ्कादाचित्कोपलम्भतः । तत्वे वा सुतरान्तदुत्पत्तेरभावः
सत्यपि वा व्याप्यव्यापकभावे तत्परिज्ञाने च पक्षधर्मत्ववैक
ल्याच्चाक्षुषत्वादे
रिवासाधुभ्यो नानुमानं । नह्यत्र धर्मे विद्यते । यतः पक्षधर्मत्वं निष्पद्यते । नहि
साधूनामेव धर्मित्वन्तेषामेवानुमीयमानत्वात् । न च धर्मिसा
धनं युक्तिमतः । भावा
भावोभयधर्मस्यासिद्धविरुद्धानैकान्तिकदोषदुष्टत्वतः । कथं वा साधूनां तत्धर्मत्वं ।
नहि तत्काले ते सन्ति । असताञ्च धर्मित्वं वाचकत्वं
चेति सुभाषितं । किमुच्यते
पुरुषो धर्मी साधुशब्दविवक्षा साध्यधर्मः पक्षधर्मश्चासाधुरिति तदप्यसम्बद्धं ।
व्याप्यव्यापकभावाभावादेव । यस्मान्न च
[p. 65b ] गोणीशब्दप्रयोगकाले गोशब्दविवक्षामु
पलभामहे । अथ प्रत्यवस्थीयते । यथा पक्षधर्मत्वादिवैकल्येप्यव्यक्तं । बालवचोव्यक्त
मनुमापयति । तथैवासाधवोपि
साधूनिति । तदयुक्तं तत्रापि तुल्यपर्यनुयोगत्वा
त् । वयन्तु प्रतिपद्यामहे साक्षादेव तस्मादप्यव्यक्तान्मात्राद्यर्थः प्रतीयत इति ।
तत्र संज्ञासंज्ञिसम्बन्धस्याननुभूत
त्वादयुक्ताप्रतीतावित्यपि न मन्तव्यं । अनादि
मति संसारे व्यवहारपरम्परायास्तथाभूतायाः सम्बन्धस्योल्लिङ्गितत्वात् । तथाहि
न गवादिशब्दानामपि प्रा
यः शृङ्गङ्ग्राहिकयार्थनियमः सङ्केत्यतेपि तु व्यवहार
पारम्पर्यतो विदग्धा निश्चिन्वन्ति । तच्चेहापि समानमेव । तस्मादेतदरण्यरुदितं ।

अम्बम्विति यथा बालः शिक्ष्यमाणः प्रभासते ।

अव्यक्तन्तद्विदान्तेन व्यक्तेन भवति निश्चयः ॥ ३९

एवं साधौ प्रयोक्तव्ये यो यद्भ्रंशः प्रयुज्यते ।

तेन साधु व्यवहितः कश्चिद
र्थोवसीयत ४०

इति ॥

यदप्यभ्यधायिकुमारिलेन ।
[p. 105 ]

गोशब्देऽवस्थितेस्माकन्तदशक्तिजकारिता ।

गाव्यादेरपि गोबुद्धिर्मूलशब्दानुसारिणी ४१

ति ॥

तस्यापीद
मेव प्रतिविधानमिदञ्च सर्वमागूर्य्य निगमयति । न परम्परया
प्रतीति रिति । अत्रैवोपचयमाह । अर्थे प्रतिपादनायासमर्थस्यासाधोः शब्देपि
साधौ प्रतीतिज
ननासामर्थ्याच्च । तत्रैतत्स्यान्न वयमसाधूनामर्थेषु प्रतीति
जनकत्वं निराकुर्मः । किन्तु वाचकत्वं । शब्दे चासाधुः प्रतीतिजनक एव
न वाचक एव इत्यत आह । न ह्य
[p. 66a ] र्थेपि शब्दस्य वाचकत्वमन्यदेवे 14b4-
त्यादि । यद्यसाधोरर्थे प्रतीतिजनकत्वमिष्यते । तदैतावता वयमाहितपरितोषाः ।
किमस्माकमभिधानान्तरकल्पितेन वाचक
त्वेनेत्याकूतं । नैव तर्ह्यसावर्थप्रतीतिं
जनयितुँ क्षमोऽपि तु शब्द एवेति चेदाह । अपशब्दश्चेदि 14b4 ति । अथोच्यते
शब्देन तस्य स्वाभाविकः सम्बन्धो नार्थेन ततस्तमे
व प्रतिपादयति नार्थन्तद्यथा
स्वभावतश्चक्षूरूपं प्रकाशयति न शब्दादीनत आह । अकृतसमयस्ये 14b5
त्यादि । अदर्शनादिति । न ह्यप्रतीतसम्बन्धाः सिंहल शब्दा आर्य
जनव्यवहा
राय वर्त्तन्ते । समय एव तु जनयेत् प्रतीतिं । सामयिके च तत्र सम्बन्धे सोर्थेप्य
निवार्यः । समयवसा139 ? शादसाधुः साधौ वर्त्तमानोर्थ एव गवादौ
किन्न
प्रवर्तते । नहि किञ्चित्तथा दोषो गुणस्तु केवल इत्याह । एवं ही त्या 14b6
दि । एतदुक्तम्भवति । ये स्वभावतः प्रकाशका न ते समयमपेक्षन्ते । यथा चक्षुर्दी
पा
दयो रूपादीनां । स्वभावतश्चापशब्दो यदि शब्दस्य प्रकाशको भवेत् । ततस्ते
नापि सम्बन्धोनापेक्षः स्यात् । अपेक्ष्यते च ततो नास्य शब्दे स्वाभाविकं सामर्थ्यं ।

तथा चेदमपि शक्यमनुमातुं । ये समयाक्षेक्ष¹⁴⁰ ? पेक्षप्रवृत्तयस्ते सर्वत्र यथासमय
मनिवारितप्रसराः साक्षादेव प्रतिपादका भवन्ति । यथाकायविज्ञप्त्यादयः । त
था
चापशब्दा अपि समयापेक्षप्रवृत्तय इति सिद्धमेषामव्यवधानत एवार्थप्रति
[p. 106 ] पादकत्वमिति । विपर्ययदर्शनाच्चेत्युपचयान्तरं । तथाहि वृक्षोग्निरुत्पलमित्युक्ते

ऽव्युत्पन्नधियो वालाः प्रश्नोपक्रमं सन्तिष्ठन्ते । कोयं वृक्ष इत्यादिना । ते चान्यस्य
व्युत्पादनोपायस्याभावादपशब्दैरेव व्युत्पाद्यन्ते रुक्ख अग्गी उप्पलमिति ॥ त
[p. 66b ] देव
मत्रासाधव एव वाचका न साधवः सन्तोपीति विपर्ययो दृश्यते । अथ प्रतिपद्यसे
धर्मसाधनता शब्दसंस्कारो यथोवतं ।

शिष्टेभ्य आगमात् सिद्धं साधनो धर्मसाधनं

अर्थप्रत्यायनाभेदे विपरीतास्त्वसाधव ४२

इति । तथा

मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतोवामिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह ।

स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोपराधात्141

व्याकरणमहाभाष्ये पस्पशाह्निके ।

।
४३

ते सुरा हेऽलयोहेऽलय इत्युक्तवंतः परावभूवुः । एकोपि शब्दः सम्यक्प्रयुक्तः सुकृ
तिनां लोकङ्गमयति । आहिताग्निरपशब्दमभिधाय प्रायश्चित्तीयामिष्टिं नि
र्वपे
दित्यादि ।

महाभाष्ये आह्निके १ इदमपसारयति न धर्मसाधनता 14b9
शब्दानां संस्कार इति वर्तते किङ्कारणमित्याह । मिथ्यावृत्तिचोदनेभ्य 14b9
इत्यादि । मिथ्यावृत्तिश्चोद्यते यैरि
ति कार्यं । यथा ह्यस्याभिनवविद्रुमाङ्कुरप्रकरा
भिरामकिशलयमञ्जुमञ्जरीराजीविराजिततरोरशोकवनस्पतेरधः शयितस्य द्विज
न्मनो नीलनीरज
नीलतातिशायिना मण्डलाग्रेण शिरश्छित्त्वेत्युक्तेपि भवत्येव ब्रह्मह
त्यया सम्बन्धः प्रयोजकस्य । अन्येभ्य इत्यसम्भूतेभ्यो विपर्ययेण सम्यक्त्ववृत्तिचोद
ने
न । यथा अस्स बम्भणस्स गावी दीअदि । सर्वञ्चेदमप्रमाणत्वाद्वचनमात्रं
भवताविमत्याकूतवानुपचयमाह । शब्दस्य सुप्रयोगादेवेत्यादि 14b9 । एवं
विधानित्यप्रमा
णकान् ।

ननु च प्रतिष्ठिते भूप्रदेशे चैत्यङ्कारयति ब्राह्म्यं पुण्यं प्रसवति कल्पं स्वगषु
मोदत इत्यादावपि प्रमाणाभावादयं तुल्यः प्रसङ्गो भवतामपि । न तुल्यो
यस्मादत्र
[p. 107 ] विषयद्वयपरिशुद्धिः परिनार्था 142 ? विसम्वादश्चास्तीति तृतीयेपि राशावाहितपरि
तोषाः प्रेक्षावन्तः प्रवर्त्तन्ते । नत्वेवं भवन्मतेऽनन्तरोदितद्वयमपि
[p. 67a ] प्रमाणव्याहतत्वात्
प्रमाणव्याहतिश्चानन्तरमेवावेदिता । तस्माद्दरिद्रेश्वरस्पर्धासमानमेतत् ।

विदितवेद्यादिगुणप्रयुक्ता 15a2 इत्यन्तर्भावितभावप्रत्यययो143 ? य
निर्देश
ः । विदितं वेद्यं हेयोपादेयत्वं यैस्ते तथोक्ताः । आदिग्रहणात् करुणादिप
रिग्रहः । अमूने 5a2 व संस्कृतानपरानसंस्कृतान् । एतदुक्तम्भवति ।
शब्दो हि व्यवहारोर्थप्र
त्यायनफलः । तच्च यथा संस्कृतेभ्यः सङ्केतवसा144 ? शा
त्सम्पद्यते तथाऽसंस्कृतेभ्योपीति किमस्थानेभिनिविष्टाः शिष्टाः । अत एव च
मन्ये प्रेक्षावद्भ्योन्यत्वादनुगता
र्थमेवं नामामीषामिति । अथवा किमस्माक
मर्हषितिः145 ? प्रत्याख्यानैः ॥ ते अमून्नैव प्रयुञ्जते नापरानित्यत्रैव निश्चया
भावात् । यदाह । न चात्र श
ब्दे परोक्षः साक्षी यतः साक्षिण इदमेवामूनेव
प्रयुञ्जते नापरानिति निश्चिनुमः 15a3 ।

ननु चोक्तन्तदन्वाख्यानस्य प्रयोजनं रक्षोहागमलघ्वसन्दे
हा महाभाष्येआह्
निके १ इति । तत्कथं गुणातिशयाभावादित्युच्यत इत्याह । वेदरक्षादिकञ्चाप्रयो
जनमेवातत्समयस्थायिन 15a4 स्ताथागतस्य । न्यायानुपायित्वात् । तत्स्वभा

वस्य 15a4 साधुशब्दरूपस्य । अन्यतोपीति 15a4 बृद्धप्रवादपारम्पर्यात् ।
एतदेव दृष्टान्तोप्रक्रमं व्यनक्ति । प्राकृतेत्यादिना 15a4 ।

[p. 108 ]

इत्थं शािब्दकस्योन्मत्तकतामुपदर्श्याधुना भा
रद्वाज स्याह ।

अवयवविपर्ययेपीत्यादि 15a6 । सम्वन्धप्रतीतिरिति सम्बन्धः परस्परमुप
कार्योपकारकभावः । सामर्थ्याद्विवक्षितप्रतिपादन इति शेषः ।
अथ स्या दक्षपाद
सिद्धान्तनीतिपालनाय न प्रतिज्ञादीनां क्रमव्यत्ययः क्रियत इत्यत्राह । नह्यत्र
कश्चित्स मयः 15a6 सिद्धान्तो नियमो वा प्रमाणोपेत इत्यप्याह । न
[p. 67b ] पर आह ।
न विपर्ययात्प्रतीतिः 15a7 साध्यस्य । किन्तु ततो विपर्ययादानुपूर्व्या प्रतीति
रिति । अस्य प्रतिषेधः । नाप्रतीयमानसम्बन्धेभ्य आनुपूर्वी प्रतीतिरिति 15a8 ।

येषामित्यादि नै 15a8 तदेव व्याचष्टे ॥ अपि च प्रतिज्ञोपनयनिगमनानां
पूर्वमेवास्माभिः साधनवाक्ये प्रयोगः प्रतिक्षिप्तः । तत्कुतस्तत्कृतो विपर्यय इत्येत
त्कथयति
। प्रतिपादित 15a10 मित्यादिना । प्रतिज्ञाग्रहणमुपलक्षणार्थं ।
अथ सामर्थ्यलभ्यापि प्रयुज्यते तदातिप्रसङ्ग इत्येतदाह । प्रतीयमानार्थस्य च
प्रयोगेति 15b1 प्रसङ्गः सा
धर्म्यवति प्रयोगे वैधर्म¹⁴⁶ ? र्म्यस्यापि प्रयोग
प्रसङ्गः । न चेष्यते । अर्थादापन्नस्य स्वशब्देन पुनर्वचनञ्चेति न्या० सू० ५।२।१५
निग्रहस्थानवचनात् । पक्षधर्मान्वयव्यतिरे
केषु तर्हि प्रतिज्ञाद्यभावेपि क्रमनियमो
[p. 109 ] भविष्यतीत्यत आह । परिशिष्टे 15b1 ष्वित्यादि । अप्रतीयमानसम्बन्धपक्षे
दोषान्तरं ब्रूते । नेदमपार्थकाद् भि
द्यत 15b2 इति न पृथग्वाच्यं स्यादिति ॥ ४ ॥

यस्मिन्वाक्ये प्रतिज्ञादीनान्निगमनपर्यन्तानामन्यतमोऽवयवो न भवति । तद्वा
क्यं हीनं 15b3 निग्रहस्था
नत्वे कारणमाह । साधनाभावे साध्यासिद्धे
रिति 15b3 । इदन्निराकरोति । न प्रतिज्ञादीनामित्यादिना 15b3 ।
प्रतिज्ञाग्रहणमुपलक्षणार्थं तेनोपनयनिगमनयोरपि
परिग्रहः । उद्योतकरस्य मतमुप
न्यस्यति । हीनमेव तत् 15b3 । प्रतिज्ञान्यूनं । तस्याः प्रतिज्ञायाः न्यूनतायामपि
निग्रहादिति अस्यायुक्ततामाह । यः साधनसा
मर्थ्या त्प्रतीयमानार्थमनर्थकं शब्दं
साध्याभिधायिनं साधने प्रयुङ्क्ते स निग्रहमर्हेत् 15b4 । तथा हि शब्दस्या
नित्यत्त्वविचारे प्रस्तुते यदा ब्रवीति । कृतकानामनित्यत्वं
[p. 68a ] दृष्टङ्कृतकश्च शब्द
इति । तदा वचनद्वया देवसाध्यार्थः प्रतीयत इति निरर्थकम्प्रतिज्ञावचनं । नार्थोपसं

हितस्य युक्तियुक्तस्य पक्षधर्मसम्बन्धमात्रस्याभिधानेत्य समीक्षिताभिधानमेत 15b4
द्वार्तिककारस्य । अत एव चेति 15b4 यतः प्रतीयमानार्थें शब्दे
प्रयुक्ते
निग्रहमर्हति । तद त्राबिद्धकर्णः प्रतिबन्धकन्यायेन प्रत्यवतिष्ठते ।
यद्येवङ्कृतकश्च शब्द इत्येतदपि न वक्तव्यं किंकारणनी147 ? निमित्तमनित्यत्व
मित्येतेनैव शब्दे
पि कृतकत्वमनित्यत्वञ्चोभयं प्रतिपद्यते । यस्मात्पूर्वमपि शब्दे
कृतकत्वम्परेण प्रतिपन्नमेव करणाच्छब्दोपि बुद्धौ व्यवस्थितः । अतोन्वय
वा
क्येन स्मृतिमात्रकमुत्पाद्यते । अप्रतिपन्नकृतकत्त्वस्य पुनः कृतकश्च शब्द इत्ये
[p. 110 ] तस्मादपि नैव भवति । यद्वा कृतकः शब्द इत्येतावद्वक्तव्यं । कृतक
त्वस्य त्वनित्यत्वे
नाविनाभावित्वं परस्य प्रसिद्धमिति शब्देप्यनित्यत्वं प्रतिपद्यत इति तेनानुकूल
मेवाचरितं । तथा हि यदि वादिना कथञ्चिन्निश्चि
तम्भवति प्रतिपन्नमनेन वादिना
कृतकत्वं शब्द इति तदा नैव तेन पक्षधर्मोपसंहारः कर्तव्यो निष्फलत्वात् । प्रति
बन्धमात्रन्तु प्रदर्शनीयं । अथ तथा न
निश्चितं । तथापि यद्ययं परः पक्षधर्मोपसंहारे
मया कृते तस्यासिद्धिञ्चोदयिष्यति । तदाहन्तां प्रत्ययभेदभेदित्वादिभिरुपायैः
प्रतिनिवारयिष्यामि स्व
यमेव वा ऽचोदित एवाशङ्क्यैतच्चेतस्याधाय पक्षधर्मत्वमुप
संहर्तव्यमेव कृतकश्च शब्द इति । यदाप्येवं वादी निश्चितवान् कृतकत्वस्यानित्यत्वे
नाविनाभा
[p. 68b ] वित्वं परस्य प्रसिद्धमिति तस्यामप्यवस्थायां कृतकः शब्द इत्येतावेदव
वक्तव्यं । यथोक्तन्

तद्भानहेतुभावौ हि दृष्टान्ते तदवेदिनः

ख्याप्यते विदुषाम्वाच्यो हेतुरे
व हि केवल इति ॥

४४ ॥

तदेतन्नियमाभ्युपगम इत्यधिकं निग्रहस्थानं । विशिष्टे विषये स्थापयति तञ्च
विशिष्टं विषयमाह । यत्रेत्यादिना 15b5 । ननु चेदं निय
माभ्युपगमे वेदि
तव्यमिति भाष्यकारेणैवोक्तं । तत्किमत्र दूषणमाचार्येणोक्तं सत्यन्न किञ्चिदुक्तं ।
आचार्येण तु पक्षिलो क्तमेवनूद्यतेऽभ्यनुज्ञानार्थम् ॥ ४ ॥

शब्दार्थयोः पुनर्वचनं पुनरुक्त मित्यस्यापवादमाह अन्यत्रानुवादादिति । अनु
वादो निगमनं । अनुवादो हि न पुनरुक्तव्यपदे
शं लभते । शब्दाभ्यामर्थविशेषोत्पत्तिः ।
यस्मात्साध्यनिर्देशः । प्रतिज्ञासिद्धनिर्देशो निगमनमित्युक्तं । पुनः शब्दश्च नानात्वे
दृष्टः । पुनरि
यमचिरप्रभा निश्चरतीत्यप्यावेदितमेव । यद्येवन्तत्र तर्हि पुन
[p. 111 ] रुक्ततायाः प्राप्तिरेव नास्तीति किमर्थमयमपवादः प्रारभ्यते । सत्यमेवमे
तत् ।
त एव तु प्रकृष्टतार्किकाः प्रष्टव्याः । कथमेतदिति । अस्माकन्तु किं परकीयाभिर्गृह
चिन्ताभिश्चिन्तिताभिरित्यलम्प्रसङ्गेन । अत्र चेदमपि द्वितीयसूत्रम
स्ति अर्था
दापन्नस्य स्वशब्देन पुनर्वचनमिति न्या० सू० ५।२।१५ तदाचार्येण नोपन्यस्त
मुपलक्षणार्थत्वात् । तद्भाष्यमपक्षिप्य निराकरिष्यति । गम्यमानार्थं पुनर्वचनम
पी
त्यादिना 15b9 । अत्रेत्यादिना 15b7 दूषणमारभते । एतदुक्तम्भवति ।
यत्र शब्दसाम्येप्यर्थो न भिद्यते तत्रार्थपुनरुक्ते
[p. 69a ] न गतं यत्र तु शब्दसाम्येप्यर्थभेदस्तत्र
शब्दपुनरुक्ततायामपि न किञ्चित्कृतं । किमस्त्ययमीदृशः सम्भवो यच्छब्दपुनरुक्त
तायामप्यर्थभेदोस्तीत्यत आह । यथा हस
ति हसतीत्यादि 15b7 । अत्र हि
पूर्वो हसतिशब्दः सप्तम्यन्तो द्वितीयश्च तिङ्न्त इत्यर्थभेदः । एवमुत्तरत्रापि । काव्य
ईदृशः सम्भवो न तु वाद इत्याशङ्कायामुदाहर
ति । यथा चेत्यादि 15b8 ।
ननु चेहाप्यर्थभेदवच्छब्दो148 ? ब्दभेदोप्यस्ति सुबन्ततिङन्ततया । सत्त्यन्न केवलम
त्रापि । अत्राप्यनित्त्यः शब्दोऽनित्यःशब्द इत्यत्रास्त्येव शब्दभेदः स्वलक्ष
णभेदात् ।
अन्यथा न क्रमभावि श्रवणं स्यात् । समानश्रुतिसमाश्रयमिह पौनरुक्त्यं यदि
व्यवस्थाप्यते तदत्रापि तुल्यमेव । अर्थभेद एवायं । क्रि
याभेदादिवाच्यभेदात् ।
तद्वलकल्पित एव हि पदभेदः । गम्यमानार्थं पुनर्वचनमपि पुनरुक्तमिति 15b9
द्वितीयम्पुनरुक्तलक्षणसूत्रमुपलक्षयति । अस्य
चोदाहरणं वात्स्यायनेन न्यायभाष्य
उक्तं । साधर्म्यवति प्रयोगे वैधर्म्यस्य । आचार्यस्तु प्रतिज्ञायामप्येतत्समानमित्यागूर्य
प्रतिज्ञायाः साधनवा
क्येऽनुपन्यासं प्रतिपादयितुकामो वक्रोक्त्या प्रतिज्ञावचनमेवो
[p. 112 ] दाहरणत्वेनोपन्यस्यति । नियतपदप्रयोगे साधनवाक्ये यथा प्रतिज्ञावचनमिति
15b9 नियतानां
पदानां प्रयोगो यस्मिन्निति कार्यं । इदम्प्रतिक्षिपति
अर्थपुनरुक्तेनैव गतार्थत्वान्न पृथग्वाच्यमिति । यथा ह्येकशब्दप्रतिपादितेर्थे
तत्प्रतिपादनाय पर्या
[p. 69b ] यशब्दान्तरमुपादीयमानमनर्थकन्तथा सामर्थ्यगम्येप्यर्थ इति
अर्थपुनरुक्तेनैवास्य सङ्ग्रह इति समुदायार्थः । क्व पुनरेतत्प्रति
ज्ञादिवचनमर्था
पत्तिलभ्यं पुनरुक्तं सन्निग्रहस्थानम्भवतीति प्रश्ने नियतप्रयोगे साधनवाक्ये 15b9
इत्येतदेवम्पक्षेण विवृणोति । अयमपि दोषो गम्यमानार्थपु
नर्वचनकृतः साधनवाक्य
एव नियतपदप्रयोग इति वर्तते । इदमुक्तम्भवति । यदा प्राश्निकाः शब्दार्थप्रमाण
प्रविचयनिपुना149 ? णाः प्रेक्षावन्तोत्यं
तमवहितमनसश्च भवन्ति । प्रतिवाद्यपि
तथाभूत एवेति वदन्ति यदन्तरेण न साध्यसिद्धिः तदेव प्रयोक्तव्यं । नाभ्यधिक
मिति तदायन्दोषो नान्यथा
यस्मात्करुणापरतन्त्रचेतसोऽनिबन्धनवत्सलाः प्रतिवादि
नमतिद¹⁵⁰ ? दुर्ल्लभमिव शिष्यं न्यायवर्त्मावतारयितुं यतन्ते तत्र पुनर्वचनमपि न
दोषाय । ए
तदेवाह । व्याचक्षाणो हि वादी साक्षीप्रभृतीनामसम्यक्श्रवण प्रतिपत्ति
शङ्कया करणभूतया सम्यक्श्रवणप्रतिपत्यर्थम्पुनः पुनर्ब्रूयादपीति 15b10 । ना
विषय
त्वादिति परः । इदमेव व्याचष्टे नायम्वादी गुरुः 15b11 प्रतिवादिनः ।
न शिष्यः प्रतिवाद्यपि वादिनः । द्वयोरपि परस्परजिगीषया व्यवस्थानादिति ।
तस्मात्
न वादिना प्रतिवादी यत्नतः प्रतिपादनीयः । ने 15b11 त्याद्याचार्यः ।
यदि नाम प्रतिवादी न प्रतिपाद्यते यत्नेन । साक्षिणस्त्ववश्यं यत्नेन प्रतिपाद्यास्त
द्बोधना
[p. 70a ] देव हि वादिनो जयोन्यथा च पराजय इति कथं साक्षिण एव न प्रति
पादयेत¹⁵¹ ? त्किञ्चावश्यं साक्षिवत्प्रतिवाद्यपि प्रतिपाद्यः । कस्मात्तदप्रतिपादने
दोषाभि
धानात् । तच्छलेन साक्षिप्रभृतयः प्रत्यवमृश्यन्ते यदि साक्षिप्रभृतयो न
प्रतिपाद्या भवेयुस्ततो यद् भवद्भिः परिषत्प्रतिवादिभ्यान्त्रिरभिहितमविज्ञात
म
विज्ञातार्थ निग्रहस्थानमुक्तं न्या० सू० ५।२।१६ । तद्विरुद्ध्यत इत्यर्थः ।
[p. 113 ] यच्चोच्यते नायं शिष्य इति तदसिद्धं । प्रतिपाद्यस्य शिष्यत्वात् 16a1 । तत्वज्ञा
नार्थतया प्रतिपाद्य एव
शिष्योन्यस्य तल्लक्षणस्याभावात् । प्रतिवादी च तथाभूतः
कथं न शिष्यः । किमुच्यते नैवासौ प्रतिवादी तत्वज्ञानार्थास्पर्धया व्युत्थितत्वा
दिति ।
तदयुक्तं । पूर्व्वञ्जिगीषुवादप्रतिषेधात् 16a1 । एवमपि नैवासौ यत्न
प्रतिपाद्यस्त्रिरभिधाननियमस्य महर्षिणा कृतत्वादित्यत आह । त्रि
रभिधान
16a1 वचनादित्यादि । अनेनैतद्दर्शयति । यद्वक्ष्यति । यदि तावत्परप्रतिपादनार्था
प्रवृत्तिः किन्त्रिरभिधीयते तथा तथा स ग्राहिणीयो
यथास्य प्रतिपत्तिर्भवति ।
अथ परोपतापनार्था तथापि किं त्रिरभिधीयते । साक्षिणाङ्कर्णे निवेद्य प्रतिवादी
कष्टाप्रतीतद्रुतसंक्षिप्तादिभिरुपद्रो
तव्यो यथोत्तरप्रतिपत्तिविमूढस्तूष्णीम्भवतीति ।
न चेद 16a1 मिति शब्दार्थयोः पुनर्वचनं । गम्यमानार्थपुनर्वचनं च । अभेदमेव
साधयति । विनिय
ते 16a1 त्यादिना । आधिक्यं 16a2 हेतूदाहरणयोर्दोषः ।
एकेन कृतत्वादितरस्यानर्थक्यमिति वचनात् । पुनर्वचनेपि गतो ज्ञातः पूर्वेणैव
शब्देनार्थो यस्यो
[p. 70b ] त्तरस्य पदस्य तदेवमुक्तं । तस्याधिक्यमेव दोष इत्यधिकृतं ।
किम्पुनर्नियतपदप्रयोगेऽयन्दोष इत्युक्तमिति चेदाह । प्रपञ्चकथायामदोष
16a2 इत्यभिसम्बन्धः । क
स्य हेत्वादिबाहुल्यस्य 16a2 । पुनर्वचनस्य
च । आदिशब्देनोदाहरणबाहुल्यग्रहणं । कीदृश्यामनिरूपितैकार्थसाधनाधिकर
णायां अर्थः साध्यः । अर्थ्यत इ
ति कृत्वा साधनं । हेतुरधिकरणन्धर्मी । अर्थसहितं
साधनमर्थसाधनं । मध्यपदलोपात् । एकञ्च तदर्थसाधनञ्च तथोक्तम् । तस्याधि
करणन्तदनिरूपि
तमेकार्थसाधनाधिकरणं यस्यां प्रपञ्चकथायां प्रतिवादिना धर्मिणो
जीवशरीरादेर्नैको धर्मो नैरात्म्यादिषु प्रमातुमिष्टोऽपित्वनेकः क्षणि
कत्वानात्मत्वा
नीश्वरकर्त्तृत्वादिस्तथा नैकेनैव हेतुना किन्त्वनेकेनापि तस्यामित्यर्थः । एतदेव
यथाक्रमं ब्रूते । नानार्थसाधनेप्सायां नाना
साधनेप्सायां वा श्रोतुरिति 16a2
पूर्व्वकः साधनशब्दो भावसाधनत्वात्सिद्धिवचनः । उत्तरस्तु करणसाधनत्वाद्धेतुव
चनः । तस्माद्धेत्वादिबाहु
ल्यं वचनबाहुल्यं साधनेन विनियतपदे दोषः । कस्मात्
[p. 114 ] प्रतीताय्याभावात् । प्रत्य तुल्यो दोष इति कृत्वा सङ्ग्रह एव न्याय्यः । अधिकमेव वा
वक्तव्यं पुनरुक्त
मेव चेत्यर्थः । अनयोरेकस्मिन्द्वितीयस्यान्तर्भावात् । कथं पुनः शब्द
पुनरुक्ते ऽधिकस्यान्तर्भाव इत्याह । पर्य्यायशब्दकल्पो 16a4 ह्यपरो द्वितीयो
हेतुरेकहेतु प्र
तिपादिते विषये प्रवर्त्तमानः । किं कारणं । प्रतिपाद्यस्य विशेषाभा
वात् । अर्थस्य पुनरुक्तन्तर्हि कथमधिकेन्तर्भवतीत्याह अर्थः पुनः प्रतिपादना
[p. 71a ] न्न भिद्यत
इति ॥ अर्थशब्देनार्थपुनरुक्तमुपलक्षयति । पुनः प्रतिपाद्यते अनेनेति पुनः प्रतिपादनं
हेतूदाहरणाधिकमेव । इदमुक्तम्भवति । स्फुटमेवास्य उदा
हरणाधिकेन्तर्भावः ।
तथाहि साधर्म्यवति प्रयोगे वैधर्म्योदाहरणस्याप्रयोगोऽर्थपुनरुक्तस्योदाहरणमुक्तं ।
यत्पुनरुक्तमेवाद्यपवादप्रतिषेधः सुज्ञानः ॥ ० ॥

विज्ञातो वाक्यार्थो यस्य त्रिरभिहितस्य तत्तथा । विशेषणसमासो वा विज्ञात
श्चासौ वाक्यार्थश्चेति त्रिरभिहितस्य वादिनेति प्रतिपत्तव्यं ॥ प्रतिवादिना प
द
प्रत्युच्चारणमिति सम्बन्धनीयं । त्रिवचनं सकृदभिहितस्याननुभाषणेपि न निग्रह
इति ज्ञापनार्थं । अप्रत्युच्चारणञ्च शब्दद्वारेणार्थद्वारेण
वा । निग्रहस्थानत्वे कारण
माह । अप्रत्युच्चारयन् किमाश्रयम्परपक्षे प्रतिषेधं ब्रूयादि 16a7 ति न विषयन्दू
षणाभिधानन्नास्तीत्यर्थः ॥ इदन्त्वयोक्तं
मति ङ्कृत्त्वा दूषणम्वाच्यं । एवन्दूषणवाक्य
[p. 115 ] मपि साधनवादिना प्रत्यनुभाष्य परिहर्तव्यं । अतो द्वयोरपीदं निग्रहस्थानं । अत्र भार
द्वाजो न्यक्षेणा
क्षेपन्तावत्करोति उत्तरेणावसानात्परिज्ञानान्नेदन्निग्रहस्थानमि ति चेदि
ति । इदम्वाक्यम्व्याचष्टे । स्वादेतदि 16a7 त्यादिना । नोत्तरविषयपरिज्ञानादिति
स ए
व प्रतिविधत्ते । यद्ययमि 16a8 त्याद्यस्यैव विभागः । अप्रतिज्ञानाच्चेति स
एव । उत्तरञ्चाश्रयाभावे परपक्षोपक्षेपाभावे सत्ययुक्तमिति युक्तमप्रत्युच्चारणे

निग्रहस्थानमित्ये तावान् परकीयो ग्रन्थः । अत्राचार्यो दूषणम्वक्तुमारभते । यदि नाम
वादीस्वसाधनार्थस्य विवरणव्याजेन प्रसङ्गादपरापरं घोषये
[p. 71b ] त् । यथोदा-
हृतम्प्राक्तत्र करणभुवनानि बुद्धिसत्कारणपूर्व्वकाणीति प्रतिज्ञाशरीरादिव्याख्यान
च्छद्मना सकलं वैशेषिकतन्त्रं घोषयेदिति 16a10 । तथा जिज्ञासितम
र्थमात्र
मुक्त्वा कथां विस्तारयेद्यदि नाम वादीति वर्तते । किङ्कृत्वा विस्तारयेदित्याह ।
प्रतिज्ञादिष्वर्थविशेषणपरम्परयाऽपरान् सिध्यनुपयोगिनोर्थानुपक्षिप्य 16b10 ।

यथा निदर्शितं पूर्व्वन्नित्यः शब्दोऽनित्यः शब्द इति विवादे जैमिनीयः प्रमाणयति ।
द्वादशलक्षणे त्यादिना । व्याचष्टे च द्वादशलक्षणानि । यथा वा ऽक्षपादा ए
वङ्कुर्वन्ति ।
किममी सर्वे संस्काराः क्षणिका नो वेति विवादे रूपत्वादिसामान्याश्रयत्त्वात्तदा
श्रयास्तद्विषयाश्च प्रत्यक्षादयः प्रत्ययाः स्वात्मलाभानन्त
रप्रध्वंसिनो न भवन्ति ।
समानानामसमानजातीयद्रव्यसंयोगविभागजनितशब्दकार्यशब्दाभिधेयत्वात्प्रागभा
वादिवदिति । ननु च प्रतिज्ञादीष्वित्यत्रादिशब्देन किं गृह्यते । न तावद्धेतूदाहरणे
तन्मात्रमुक्त्वेति वचनात् । न चापरः कश्चित्प्रस्तुतोऽत्रेति । नैष दोषो यतो
हेत्वादिमात्रमप्युक्त्वेति द्रष्ट
व्यं । तेन हेत्वादीनामेवादिग्रहणेन आक्षेप इति केचित् ।
अपरे पुनराहुरस्थानमेवेदमाशङ्कितं । क्त्वाप्रत्ययनिर्देशेत्र । यस्मादयमत्रार्थो यत्र
प्रतिवा
दिना जिज्ञासितमर्थमात्रमन्यविशेषणरहितमक्षणिकत्वादिकं तदुक्त्वा वाद्य
[p. 116 ] हमेतत्साधयामीत्युत्तरकालप्रमाणमारचयन्प्रतिज्ञादिष्वर्थविशेषणप
रम्परयापरान
र्थानुपक्षिप्य कथाम्विस्तारयेदिति । तच्चे 16a11 ति प्रतिज्ञादिविशेषणपरम्परया
यदप्रस्तुतमेव नाटकाख्यायिकाघोषणकल्पं वादिनोद्ग्रा
[p. 72a ] हितं । तदा कस्तस्य विवा
दाश्रयश्चासावर्थमात्रश्चाक्षणिकत्वादिकन्तस्योत्तरवचने सामर्थ्यविघातो नैवेत्यर्थः ।
तस्मान्न वादिकथामननुभाषमाणः प्रति
वाद्युत्तरवाद्येन 152 ? समर्थः । किन्तु यद्वचनना
न्तरीयिका जिज्ञासितार्थसिद्धिस्तदवश्यमुपदर्श्यत एवेति सम्बन्धः । कस्मात्सा
धनाङ्गविषयत्वाद् दूषणस्य । परो
पनीते हि साधने दूषणम्प्रवर्तत इति सम्बन्धः
किन्नान्तरीयिका पुनर्जिज्ञासितार्थसिद्धिरित्याह । यथा पक्षधर्मता व्याप्तिप्रसाधन
मात्र मि 16b1 ति व्याप्तिः प्रसा
ध्यतेनेनेति व्याप्तिप्रसाधनं बाधकप्रमाणोप
दर्शनं किमियमित्यपि साधनप्रयोगेऽर्थान्तरोपक्षेपः कर्तव्यो नेत्याह । न । तत्रापि
प्रसङ्गान्तरो
प क्षेप 16b1 इति नैरर्थक्यादिति मतिः । तावत् मात्रमुपदर्श्यते
किं प्रागनुक्रमेण । पश्चात्तु दूष्यते नेत्याह । तत्रापि दूषणविषयोपदर्शनार्थेऽनु
भा
षणे न सर्व्वं यावदुपन्यस्तं वादिना तद्दूषणाभिधानात् । प्रागनुक्रमेणो
च्चारयितव्यं । कस्मात् त्रिरुच्चारणप्रसङ्गात् । द्विरुच्चारणप्रसङ्गमेव
प्रति
पादयितुमादिप्रस्थानमाचरति । दूषणेत्या 16b2 दिना । यदि वचनानुक्रमघोषणं
न करोति निर्विषयमिदानीं दूषणम्प्रसक्तमित्याह । नान्तरीय
कत्वा द् 16b3
दूषयता विषयोपदर्शनं क्रियत एव । कथम्प्रतिदोषवचनं दोषवचनं दोषवचनम्प्रति ।
यो यो दोषो भण्यते तस्य तस्य विषयः कथ्यत इत्य
र्थः । इदमेवाह । अस्य वाद्युक्त
स्यायन्दोष इति । किम्पुनः कारणं सर्व्वप्रत्युच्चार्ययुगपद्दूषणन्नोच्यत इति चेदाह ।
नही 16b3 त्यादि । कुतः प्रत्यर्थं दो
[p. 72b ] षभेदात् । विषयवद् भिद्यते दोष इति
[p. 117 ] यावत् । एवमारचितादिप्रस्थानो द्विरुच्चारणप्रसङ्गम्प्रदर्शयति सकृदेवाप्रघुष्टो
न । सर्व्वानुभाषणेस्य प्रदर्शिते वि
षयदोषस्य वक्तुमशक्यत्वात् । केवलमिदं
निःप्रयोजनपराजयाधिकरणं चेत्याह । दूषणवादिना दूषणे वक्तव्ये 16b6 सति
यत्र सर्व्वानुक्रमभाषणं तत्र
परपक्षक्षोभेनोपयुज्यते तस्याभिधानमिदन्द्विरुक्तपदो
द्भावनञ्चेत्येवं व्यत्याशेन¹⁵³ ? सेनपदविन्यासः कार्य इति तस्मात्सर्व्वानुक्रम
भाषणम्पराजया
धिकरणं वाच्यं अत्रेदानी माक्षपादः सर्व्वमिदं दूषणमनभ्युपगमेनैव
पूर्व्वपक्षस्यास्माभिः प्रतिव्यूढमिति मन्यमानोऽभ्यनुजानाति । तथास्त्वि
16b7
ति । स्यादेतदित्येतदेव व्याचष्टे । यतः कुतश्चिदि 16b7 ति साधनार्थ
विवरणस्य व्याजेन प्रतिज्ञादिष्वर्थविशेषणपरम्परोपक्षेपेण चाप्रसङ्गात् अनं

तरीयकाभिधानं 16b7 रूपसिद्धिनामादिव्याख्यानकल्पत्त्वाद्वादिनोऽर्थान्तर
गमनमेवेति स तेन निग्रहार्हः । प्रासङ्गिकं ब्रुवाणः किमिति निगृ
ह्यत
इति चेदाह । नहि कश्चित् क्वचित् क्रियमाणप्रसङ्गो न प्रयुज्यते ।
यथोक्तम्प्राक् नैरात्म्यवादिनः । तत्साधने नृत्यगीतादेरपि प्रसङ्ग इति । नापि
तद्यद्वादि
ना प्रसङ्गत्वेन आहितं । तस्य प्रतिवादिनो ऽनुभाषणीयं 16b8 ।
अनुपयुज्यमाण¹⁵⁴ ? नत्वन्नै वानु भाषणमर्हतीत्यर्थः । तदेतेन यत्पूर्वमुक्तं यदि नाम
वादी
स्वसाधनार्थविवरणव्याजेने 15b10 त्यादि तदभ्यनुज्ञातं । संप्रति यदुक्तं
तत्रापि न सर्व्वं क्रमेणोच्चारयितव्यं । पश्चाद् दूषणम्वाच्यं द्विरुच्चारणप्रसङ्गादिति
तदनु
[p. 73a ] जानाति । न चेदमप्यस्माभिरि त्या 16b8 दिना ।

[p. 118 ]

आचार्य आह । यदि भवद्भिरप्ये155 ? पी द मेवेष्टमेवन्तर्हि नाननुभाषणम्पृथ
ग्वाच्यं 16b9 । कस्मात् प्रतिभयागत्वात् । गतत्त्वमेव प्र
तिपादयति ।
उत्तरस्य ह्यप्रतिपत्तेरप्रतिभा न्या० सू० ५।२।१८ । ततः कथङ्गतमित्याह ।
न चोत्तरविषयमप्रदर्शयन् प्रतिवाद्युत्तरं प्रतिपत्तुं ज्ञातुमभिधातुं वा समर्थः ।

किमिति न शक्त इत्याह । न हीत्यादि । चोत्तरप्रतिपत्तिरुत्तरा प्रतिपत्तिरि
त्यर्थः । सा नाक्षिप्ता येनाननुभाषणेन तत्तथा । प्रतिषेधद्वयाद्विध्यवसीय
आक्षि
प्तोत्तराप्रतिपत्तिकमेवेति । एतदुक्तम्भवति । यो हि नामोत्तरम्प्रतिपद्यतेऽतोवश्यं
तद्विषयमप्यवेत्यस्येदं दूषणमिति परिज्ञानात्
परिज्ञातविषयश्च कथं सचेतनो
न तमनुभाषते । तस्माद्यत्राननुभाषणन्तत्राप्रतिभयाभाव्यमिति सा तस्य व्यापिका
तरूरिवखदिरस्य
तस्याश्च विहितं निग्रहस्थानत्वं व्याप्येऽननुभाषणे तदा
क्षिपतीत्येतन्निगमनव्याजेनाह । तेनेत्यादि । अत्रैव दृष्टान्तं ब्रूते गव्यपरामृष्ट

तद्भेदायां सामान्यभूतायाम्विहितमिवसा156 ? सास्नादिमत्त्वत्तद्व्याप्तबाहुलेयेऽपि
लब्धमिति वर्त्तते । प्रयोगः पुनर्यदेकविधानसामर्थ्यादनुक्तमपि लभ्य
ते । ननु
भूयः प्रेक्षापूर्वकारिणा विधातव्यं । तद्यथा गोजातौशा157 ? सास्नादिमत्वविधानसाम
र्थ्यात् प्रतिलब्धं तर्ह्येषुशा158 ? सास्नादिमत्वं । अप्रतिभानिग्रहस्थान
त्वविधान
सामर्थ्यात् प्रतिबद्धश्चाननुभाषणनिग्रहस्थानत्वमिति व्यापकविरुद्धोपलब्धिः ।
ननु च विषयं विषयश्च प्रपञ्चोत्तरं प्रतिपद्यमानोप्यति
[p. 73b ] भयकम्पादिभिर्व्याकुलीकृत
चेताः प्रतिवादीनानुभाषते स विषयोऽननुभाषणस्याप्रतिभयानालीढस्तत्कथं सा तस्य
व्यापिका यतोऽयं हेतुः सिद्धो भविष्यति
नैव सम्भवात् । नहि विषयं विषयविषय
ञ्चोत्तरं प्रतिपद्यमानः कुतश्चिद्विभेति वेपते वा तदज्ञानकृतत्वाद् भयवेपथुस्वेदा
दीनां । अथ तथाभूतोऽपि भ
यादिभिराकुलीक्रियते स तर्ह्यादावेव तथाभूतो वाद
मपि कर्तुन्नैव धावति । अपि च । यदि परं बाला एवैवं भूता भवन्ति । न च बाल
व्यवहारानधिकृत्य
न्यायशास्त्राणि प्रणीयन्ते । यद्वैवमप्यप्रतिभायामन्तर्भावो
[p. 119 ] नैव व्याहन्यते । यस्माद्विविधोत्तरा प्रतिपत्तिरुत्तराज्ञानरूपोत्तरानभिधानरूपा
च ।
तस्माद्यत्किञ्चिदेतत् । अथ परोपतापनार्था तथापि किन्त्रिरभिधीयते । किन्तर्हि
कार्य्यमित्याह । साक्षिणामुत्को चोपसङ्क्रमं कर्णें निवेद्या
यमत्रार्थो मया विव
क्षित इत्युत्तरकालं प्रतिवाद्यनाथो वराकः कष्टाऽप्रतीतद्रुतसंक्षिप्तादिभिः
शब्दैरिति शेषः । उपद्रोतव्यः । कस्माद्दु
र्भणाः । अप्रतीताः सिंहलभाषादिवदसं
केतिकाः । द्रुताः शीध्रमुच्चारिताः । संक्षिप्ता सूत्रवाण्टादिवद्वर्त्तुलीकृतार्थाः । आदि
ग्रहणेन गोपिता
र्थानाङ्ग्रहणं । यथा । सत्वादुर्वायुस्ते दिश्यायोतायाञ्चारात्य
स्वन्तं पक्षे नोलंवम्विज्ञायैःवेष्टातोयास्पृष्टेशः शमिति । यथा । संप्रति वादी
उत्तरप्रतिपत्तौ
विमूढः तूष्णीं भवति । पर्षत्प्रतिवादिभ्यां त्रिरभिहितम
विज्ञातमविज्ञातार्थ न्या० सू० ५।२।९ मित्यत्र श्लिष्टकष्टादिशब्दप्रयोगस्य मुनि
नानिवारितत्वात् नैवमन्यायं कतुं लभ
[p. 74a ] त इति चेदाह । नहि परोपतापक्रम इत्यादि
किञ्च न परोपतापनाय सन्तः प्रवर्तन्ते शास्त्राणि वा प्रणीयन्ते तैरित्युक्तं दुर्जन
विप्रतिपत्य
धिकरणे सतांसा159 ? शास्त्राप्रवृतेरित्यत्र । यतश्च परानुपतापयितुं
न सन्तः प्रवर्तन्ते तस्मात्तावद् वक्तव्यं यावदनेन न गृहीतं न त्रिरेव वक्तव्यमित्यधि
कृतं । अथ
वादिना शतधापुनः पुन रभिधाने प्रतिवाद्यतिजडत्वाद् गृहीतुं न शक्नो
तीति निश्चितन्तदाऽग्रहणसामर्थ्ये कथञ्चिन्निश्चिते साधनप्रयोगात्प्रागेव
परि
हर्तव्यो नानेन सहोद्ग्राहयामीति परिच्छिंन¹⁶⁰ ? च्छिन्नमसामर्थं161 ? र्थ्यं। ग्रहणेऽति
जाड्यापरनामकप्रतिवादिसम्बन्धियेन वादिना स तथा । कथं
तथा परिहरन्ना
शक्तः शंक्यत इत्याह । पराणन¹⁶² ? न्साक्षिणः प्रबोध्य नायं शक्तो वाक्यार्थं बोद्धुं
वस्तु त्वेवं व्यवस्थितमिति ॥ ४ ॥

[p. 120 ]

अविज्ञा
तञ्चाज्ञान न्या० सू० ५।२।१७ मिति भावे निष्ठाविधानात्
साधनवाक्यार्थापरिज्ञानं निग्रहस्थानं । तत एव भाष्ये टीकाकृतो विवृण्वन्ति
वाक्यार्थविषयस्य विज्ञानस्यानुत्प
त्तिरज्ञानमिति । अस्तु वा कर्मण्येव निष्ठाविधानं
तथापि वाक्यार्थविषयज्ञानानुत्पत्या विशेषि तं वादिप्रयुक्तं वाक्यमेव प्रतिवादिनो
निग्रहस्थान
मिति न किञ्चिद्व्याहन्यते । अन्ये पुनर्विवरणेर्थग्रहणं पश्यन्तः सूत्रे
प्यर्थग्रहणं भ्रान्त्या पठन्ति । अविज्ञातार्थञ्चाज्ञानमिति सोऽन्येषां पाठः । विज्ञा
तार्थं
साधनवाक्यं परिषदा तस्य प्रतिवादिना यदविज्ञातमनवबोधस्तदज्ञान
मित्येवं भावपक्षेऽक्षरविन्यासः । कर्मपक्षे तु तस्येति नाध्याहर्तव्यमेकवा
[p. 74b ] क्यतयैव
तु व्याख्यातं । विज्ञातं पर्षदेति किमर्थं पर्षदाप्यविज्ञाते वादिन एवाविज्ञातार्थ
निग्रहस्थानं भवतीति ज्ञापनाय । निग्रहस्थानत्वे कारणमाह । अर्थे खल्व
विज्ञाते
प्रतिवादी न तस्य प्रतिषेधं ब्रूयादिति । अपरे तूत्तरेण दूषणग्रन्थेन सहैतत् सम्बध्नन्ति
तच्चायुक्तं भाष्यवार्तिकग्रन्थत्वादस्य । गम्यत्वमेव साध
यति यथाऽननुभाषणेऽनु
त्तरप्रतिपत्यैव निग्रहस्थानत्वं कथमुत्तराप्रतिपत्तिरित्याह । अप्रदर्शितविषयत्वा
त्प्रतिवादिनोत्तरप्रतिपत्तिरशक्येति
कृत्वाऽप्रदर्शितो विषयो येनेति विज्ञेयं विशे
षणसमासो वा । तथाहि दूषणस्य विषयख्यापनार्थमनुभाषते तञ्च परित्यज्य
यद्यदेव वा
दिनाऽनुद्ग्राहितमालजालमनुभाषते । तदानीमुत्तरविषयप्रदर्शनप्रसङ्ग
मन्तरेण तथाभूतस्यानुभाषणस्य वैयर्थ्यादशक्येतिवर्तते । अ
नुग्रहप्रतिपत्यैव निग्रह
स्थानत्वमिति वा । दार्ष्टान्तिकमुपसंहरति । तथा ज्ञानेऽप्युतराप्रतिपत्यैव निग्रह
स्थानत्वमिति । यस्मादजानन् प्रति
वादिदूषणतद्विषयौ कथमुत्तरविषयञ्च
ब्रूयात् । उत्तरविषयो दूष्यः । क्वचित्तु पाठः । कथमुत्तरमुत्तरविषयञ्चोतरमिति ।
अत्रैवं यदसम्ब
न्धः । अजानन्नुत्तरविषयञ्च कथमुत्तरम्ब्रूयादिति । तस्माद्विषया
ज्ञानमुतराज्ञानञ्च निग्रहस्थानमप्रतिभयैव गम्यत्वात् । अवाच्यमिति वर्तते किं

कारणमन्यथैवमनिष्प्रमाणे सत्यप्रतिभाया निर्विषयत्वात् । कथं निर्व्विषयत्वमित्याह ।
[p. 121 ] अनवधारितार्थो हीत्यादि । अनवधारि
[p. 75a ] तोर्थपूर्वपक्षस्योत्तरस्य च येन प्रतिवादिना
स नानु
भाषेत् । अननुभाष्यमाणश्चासौ विषयमप्रदर्श्योत्तरं प्रतिपत्तुन्न शक्नुयादित्यत
उतरन्न प्रतिपद्येत । न जानीयान्नाभिदध्याद्वा । कस्मादुत्तरविषययोरज्ञाने सत्युत्तरा
प्रतिपत्तिरित्यत आह ज्ञानोत्तरतद्विषयस्योत्तराप्रतिपत्तेरसंभवादिति । ज्ञाता
उत्त
रतद्विषयो येनेति वृत्तः । तस्मादुभयमेतदुत्तराज्ञानं । विषयाज्ञानञ्च प्रति
पत्तेरप्रतिभापरपर्य्यायायाः कारणं । ननु चोत्तराज्ञानमेवाप्रतिभा त
त्कथं सैवा
त्मनः कारणत्वेनोपदिश्यते । नोत्तरानभिधानलक्षणाया अप्रतिभासाया विवक्षित
त्वात् । तदभाव इति तयोरुत्तरविषयाज्ञानयोरभा
वे सति प्रतिपत्तिरभिधान
मुत्तरस्य भवत्येव । इति तस्मात्तयोर्विषयाज्ञानोत्तरज्ञानयोरज्ञानसंज्ञितेन निग्रह
स्थानेनाप्रतिभा निग्रहस्थाना
त् पृथक्वचने सत्यप्रतिभायाः को विषय इति
वक्तव्यं । न चेद्विषयो भण्यते । तदा निर्विषयत्वादवाच्यैव स्यादप्रतिभा । तयोर
ज्ञानानुभाषणयो
ः पृथग्वचन इत्यन्ये व्याचक्षते । अज्ञानाप्रतिभयोर्विषयभेदव्यव
स्थापनाय परः प्राह । नोत्तरज्ञानमज्ञानमुच्यते । यतोऽप्रतिभा निर्विषयत्वादवा

च्यम्भवेत् । किन्तर्ह्यज्ञानमित्याह । विषयाज्ञानं । एवमपि कथमप्रतिभा विषय
वती भवतीत्याह । ज्ञाते विषये सत्युत्तरकालमुत्तराज्ञानात् । प्रतिवादी त
दुतरन्न
प्रतिपद्येत न ब्रूयात् । अतोऽस्ति विषयोऽप्रतिभायाः । अज्ञानाक्रान्तः । एवमप्य
वाच्य
[p. 75b ] त्वान्नमुच्यस इत्याह । एवन्तर्हीति । अज्ञानेनानुभाषणस्याक्षेपमेव साधयति ।
नहि विषयं सम्यक् प्रतिपद्यमानः कश्चित् सचेतनो नानुभाषेतेति नानुभाषणम

ज्ञानात्पृथग्वाच्यं । अपिचैवमप्रतिभाप्यननुभाषणवदज्ञानात्पृथग्नवाच्येत्याह । उत्त
राज्ञानस्य चाक्षेपादिति । इदं व्याचष्टे विषये त्यादिना । ज्ञाते विषय
इत्यादि परः ।
[p. 122 ] इदमुक्तम्भवति द्विधोत्तराज्ञानविषयाज्ञानसहचरञ्च विषयज्ञानसहचरञ्च । तत्रा
द्यस्य विषयाज्ञाने नाक्षेपेऽप्युत्तरमनाक्षिप्तमेव
ततो द्वितीयापेक्षयाऽप्रतिभायाः
पृथगुपादानमिति । अनवस्थैव निग्रहस्थानानां प्रसज्यत इत्याह । एवन्तर्ही
त्यादि । यथेत्याद्यस्यैव वि
भागः । तथा ज्ञानयोरपीति विषयोत्तराज्ञानयोरपि ।
सर्व्वस्योत्तरस्य विषयस्य चाज्ञानं । आदिग्रहणेन द्वित्रिचतुर्भागाद्यवरोधः । वि
ष
योत्तराज्ञानयोः सङ्ग्रहवचने दोष इति चेदाह । न चेति । यथा न दोषस्तथागुणोपि
नास्तीति चेदाह । गु णश्च लाघवसंज्ञः स्यादिति सं
ग्रहवचनं न्याय्यं । अप्रतिभा
विषयत्वान्न पृथग्वचनं । अप्रतिभावचनेनैवानयोः सङ्ग्रह इत्यर्थः । न केवलमन
योरेवापृथग्वचनं । न्याय्यमपि त्वन्ये
षामपीत्याह । अपि चेत्यादि । तदुभयवच
नेनैवेति । हेत्वाभासाऽप्रतिभयोरेव वचनेन सर्वप्रतिज्ञाहान्यननुभाषणाद्युक्तं । नहि
कश्चिद्ध्यन्यस्साधनवादी
प्रतिपक्षधर्ममभ्युनुजानाति प्रतिज्ञाम्वा प्रतिज्ञासाध
नायोपादत्त इत्यादि वाच्यं । तदा न कञ्चिद्दूषणं व्यक्तमेव यन्नानुभाषते ।
कथां विक्षिपति । परम
[p. 76a ] तञ्चानुजानातीदि163 ? तिवक्तव्यं । तदुभयाक्षेपेपि प्रपञ्चो
गुणवानतस्तदवचनादरोमुनेरिति चेदाह । तदुभयाक्षिप्तेषु प्रभेदेषु गुणातिशयम

न्तरेण । अनुपलभ्यमानत्वाद् गुणस्य प्रपञ्चवचनादरेऽतिप्रसङ्गात् । कक्षपिट्टिता
[p. 123 ] दीनामभिधानप्रसङ्गात् । अतो व्यर्थः प्रपञ्चो महामुनिनाक्रियत
॥ ० ॥

परपक्षप्रतिषेधे कर्तव्ये उत्तरं दूषणं यदा न प्रतिपद्यते न वेत्ति नाभिदधाति
तदा निगृहीतो वेदितव्य इतीयान् परग्रन्थः । साध्वेतन्निग्रहस्थानं । अतएवास्मा
भिरपीदमदोषोद्भावनमित्यत्रोक्तमित्येतत् मत्वाऽभ्यनुजानाति । साधनेत्यादि ।
साधन वचनानन्तरं प्रतिवादिना दूषणम्वक्तव्यं । स य
दा सर्व्वं तदकृत्वा सर्व्वा
नुक्रमानुभाषणेन श्लोकपाठेन सभासम्वर्ण्णनेनान्येन कालन्नयति तदासौ व्यर्थं
निष्प्रयोजर्न कालङ्गमयन्कर्त्तव्यस्य दूषणाभि
धानस्य प्रतिपत्त्याऽननुष्ठानेन निगृ
ह्यते । व्यर्थस्येदं क्रियायाः कालस्य विशेषणं ॥ ० ॥

कार्यव्यासङ्गः कर्णीयोपन्यासः कथाविच्छेदः क
थानिवृत्तिः । यथा जीर्ण्ण
कला मे बाधते । सम्प्रति वक्तुँ न शक्नोमि पश्चात् कथयिष्यामीति एवमादिना
प्रकारेण कथामुद्ग्राहणे काचिच्छिनत्तिः । निग्रहस्थाने
कारणमाह । एकतरस्य
वादिनः प्रतिवादिनो वाऽसाधनाङ्गवचनेनादोषोद्भावनेन च निगृहणन्ती निग्रह
पर्यवसाना कथा । तस्याञ्च तथाभूतायां प्रस्तुता
यां स स्वयमेव कथांतं कथा
पर्यवसानं प्रतिपद्यत इति निग्रहस्थानमेतत् । अत्राचार्योब्रूत । इदमपि कार्यव्यास
ञ्जनं यदि तावत् पूर्वपक्षवादी कुर्यात्
[p. 76b ] साधनाभिधानशक्तिविकलत्वाद् व्याजो-
पक्षेपमात्रेण येन केनचिच्छलेनेत्यर्थः । न पुनर्भूतस्य तथाविधकथोपरोधिनः
कार्यस्य भावे सति कुर्यादिति वर्त्तते । तथा वि
धामुद्ग्राहणिकारूपाङ्कथामुपरोद्धुं
शीलं यस्य कार्यस्याजीर्ण्णकला कुक्षिशूलगेहु 164 ? दाहाद्यैस्तत्तथा । यदि सद्भावे
नैव तस्य तस्याम्वेलायां कुक्षिगलशूलगेहु 165 ? दा
हादयो भवन्ति तथा सति नैव
निग्रहस्थानमित्यर्थः । यदा पुनर्व्याजमात्रेणैव करोति तदा तस्य पूर्व्वपक्षवादिनः
[p. 124 ] स्वसाधनासामर्थ्यपरिच्छेदादेव विक्षेप
ः स्यात्ततः किमित्याह । तथा चेदं विक्षेप
सञ्ज्ञितन्निग्रहस्थानमर्थान्तर एवान्तर्भवेत् । रूपसिद्धिनामादिव्याख्यानसमान
त्त्वात् करणीयोपन्यास
स्य । हेत्वाभासेष्वेवान्तर्भवेदित्यधिकृतं । कस्मादसमर्थञ्च
तत्साधनञ्च तस्याभिधानात् । किञ्चेदं निरर्थकापार्थकाभ्यां सकाशान्न भिद्यते ।
किं
कारणं प्रकृतञ्च तत्साधनञ्च तेनासम्बद्धा च सा प्रतिपत्तिश्च ततः साधन
वाक्येन सहास्य दशदाडिमादिवचनस्येव जबगडादिवर्ण्णक्रमस्येव च
सम्बद्धानुप
लम्भादित्यर्थः । किञ्चिन्मात्रभेदान्निमित्तलेशेन पृथगुक्तमिति चेदाह । अति
प्रसङ्गश्चे त्यादि । असम्बद्धासाधनवाक्येन प्रतिपत्तिर्येषां
प्रतिभेदानान्तेऽसम्बद्ध
साधनवाक्यप्रतिपत्तयः । ते च ते प्रभेदाश्च तेषामिति कार्यं एवन्तावत् पूर्वपक्षवादि
सम्बन्धेन विक्षेपस्य पृथगनभिधान
मुक्तं ॥ अधुना प्रतिवादिसम्बन्धेनाप्याह ।
अथोत्तरपक्ष वाद्येवं बलासकलात्मकण्ठं क्षिणोतीत्यादिना प्रक्रमेण कथां विक्षिपेत्
तदानीन्तस्याप्यु
[p. 77a ] त्तरपक्षवादिनः साधनानन्तरमुत्तरे प्रतिपत्तव्ये सति तदप्रतिपत्त्या
तस्योत्तरस्यानभिधानेन विक्षेपप्रतिपत्तिर्यासाऽप्रतिभायामर्थान्तरे वान्तर्भवती
ति
परस्तु यथोक्तमन्तर्भावमसहमानश्चोदयति ।

ननु नावश्य मिति तदेव द्रढयति । भवति ह्यनिबद्धेनापि साधनवाक्येनास
म्बद्धे नापि कथाप्रबन्धेन
परप्रतिभाहरणायान्तशो जननीव्यभिचारचोदनेनापि
विवाद इति । आचार्य आह । नासम्भवादेवंविधस्य विवादस्य । यस्मादेकत्र
शब्दादावधिकर
णे नित्यत्वानित्यत्वादिप्रतिज्ञानाविरुद्धावभ्युपगमौ ययोर्वादिप्रति
वादिनोस्तयोर्विवादः स्यात् । कुत एतदित्याह । अविरुद्धावभ्युपग
मौ ययोस्तौ
[p. 125 ] तथा न विद्येते विरुद्धाविरुद्धयोरभ्युपगमौ ययोः पुरुषयोस्तावभ्युपगमौ । तयो
र्विवादाभावात् । तत्रैतस्मिन्व्यवस्थिते न्याय
निर्धारणे वा तत्र शब्दः ।
एकस्य वादिनः प्रतिवादिनोवश्यं प्राग्वचनप्रवृत्तिः । यौगपद्येन किन्न ब्रूत
इत्याह । युगपत्प्रवृत्तौ स्वस्थात्मना
मप्रवृत्तेरिति सम्बन्धः । एतदेव कुत
इत्याह । परस्पर वचन श्रवणावधारणोत्तराणामसम्भवेन करणभूतेन प्रवृत्ति
वैफल्यात् । यदि हि परस्परवच
नस्यासङ्करेण श्रवणम्भवेत्ततस्तदर्थमवधार
यत्युत्तरञ्च । युगपत्प्रवृत्तौ च दिगम्बरपाठकलकल इव सर्व्वमेतन्न संभवति तस्मा
दवश्यमेकस्य प्राग्वचन
प्रवृत्तिः । अतस्तेन च स्वस्थात्मना पूर्व्वपक्षवादिनाऽनित्यं
शब्दं साधयामीत्यादिना स्वोपगमोपन्यासे कृते सत्यवश्यं साधनं वक्तव्यं । अन्यथेति
हेत्वनभिधा
[p. 77b ] ने परेसां166 ? षांसाक्षिप्रभृतीनामप्रतिपत्तेः । अपरेण चेत्युत्तरपक्ष-
वादिना तत्सम्बन्धिवादिप्रोक्तसाधनसम्बन्धि दूषणं वक्तव्यमिति वर्त्तते ।
तस्मादुभयोर्वादिप्र
ति वादिनोरसम्यक् प्रवृत्तौ सत्यां हेत्वाभासाप्रतिभयोः
संग्रह इति सर्व्वो न्यायप्रवृत्तः पूर्व्वोत्तरपक्षोपन्यासो द्वयं हेत्वाभासाप्रतिभाञ्च
नातिपतति ।

ननु च यदि न्यायः प्रवृत्तः कथन्तत्रास्य द्वयस्याधिकारः । कथञ्चैकत्र
धर्मिणि विरुद्धावुपन्यासौ न्यायप्रवृत्ताववश्यं हि तत्रैकेनोपन्यासेन न्यायं प्रवृत्तेन
भाव्यं । अन्य
था धर्मीद्व्यात्मको भवेत् । नाभिप्रायापरिज्ञानात् । नेदम्भवता
न्यायप्रवृत्तत्वमाचार्येण विवक्षितं पर्यज्ञायि । न्यायप्रवृत्तौ167 ? हि पूर्व्वोत्तरपक्षोप

न्यासस्य युगपत्प्रवृत्यभावेन जननी व्यभिचारवेदनाद्यभावेन चाभिप्रेतं । एतेनैकत्र
ह्यधिकरणे विरुद्धाभ्युपगमयोर्विवादः स्यादित्यादि
ना वितण्डा प्रत्युक्ता । कथं
प्रत्युक्तेत्याह । अभ्युपगमाभावे विवादाभावात् । इदमुक्तम्भवति । स्वपक्षस्थापना
हीनो वाक्यसमूहो वितण्डे त्युच्य
ते न्या० सू० १।२।३ । यदि चवैतण्डिक्रस्य
[p. 126 ] स्वपक्षो नास्ति विवादस्तर्हि कथमिति वक्तव्यं । परपक्षप्रतिषेधार्थम्वैतण्डिकः
प्रवर्त्तत इति चेत् । परपक्षप्रतिषेध एव तर्ह्यस्य
स्वपक्षस्थापनेति वितण्डालक्षणं
विशीर्यते । तथा हि यो येनाभ्युपगतः स तस्य स्वपक्षः । परपक्षप्रतिषेधश्च तेनाभ्युप
गतः स्वपक्षतां नातिवर्तत इति ।
यदा तर्ह्युपगम्य वादं प्रतिज्ञामात्रेण विफलतया
परिषच्छारद्येन व्याकुलीकृतत्त्वादित्यर्थः । न किञ्चित् साधनं तदायासं वा वक्ति ।
अन्यद्वा किञ्चित् प्रलप
[p. 78a ] ति । साधनतदाभासव्यतिरिक्तं काको विरूपं विरौति
नूनमयं मे गेहे विपदं सूचयति तदलमनेन विवादेन । यामि तावद् गेहे किन्नु मे पितु
र्मरणमन्यद्वा वर्त्तत इत्या
दि । तथा कथं हेत्वाभासान्तर्भावः । साधनाभावाद्धेत्वा
भासासम्भवं मन्यते । उत्तराप्रतिपत्तिरपि नास्त्येव पूर्व्वपक्षवादित्वादित्यभिप्रायः ।
तदनेन द्वयन्नातिपतती
त्येतद्विघटयितुमिच्छति परः । आचार्य आह । असमर्थित
साघनाभिधान एवमुक्तं द्वयं नातिपततीति प्रोक्तसाधन एतदुक्तमिति यावत् ।
अप्रोक्ते तु कथं प्रतिपत्त
व्यमित्याह । अनभिधानान्यभिधानयोरपि सतोः पराजयः
एवेत्युक्तं प्रकरणावतार एव । तदेव स्मरयति । अभ्युपगम्यवादमसाधनाङ्गवच
नादिति ।
तथाहि तत्र व्याख्यातं । साधनाङ्गस्यानुच्चारणं । साधनाङ्गाद्वा य
दन्यस्याभिधानं तत्सर्व्वमसाधनाङ्गवचनमिति । एतेनेत्यन्याभिधानेन पराजय
वचने
नाधिकस्य पुनरुक्तस्य च प्रतिज्ञादेर्वचनस्य च निग्रहस्थानत्वं व्याख्यातं ।
कथमित्याह । तदपि हीत्यादि । अनेनैतदाह । यद्युक्तियुक्त मक्षपादेन किञ्चि
न्नि
ग्रहस्थानमुक्तन्तदस्माभिरसाधनाङ्गवचनपदेनैव संगृहीतमिति यद्येवं प्रतिज्ञा
देर्वचनस्य चेति किमर्थयुक्तन्नहि प्रतिज्ञोपनयनिगमनानां वचनन्नि
ग्रहस्थान मक्ष
पादे नोक्तं । प्रत्युत तदवचनमेव निग्रहस्थानतया । यदिष्टं हीनमन्यतमेनाप्यव
यवेन न्यून न्या० सू० ५।२।१२ मिति । एवं तर्हि दृष्टान्तार्थमेतद्यथा तस्याप्रतीत

प्रत्यायनशक्तिविकलत्वादसाधनाङ्गवचनपदेनाभिधानं । तथाधिकपुनर्वचनयो
रपीति । तत एव च द्वितीयश्चकार इव शब्दार्थे वर्त्तते । अन्यथा पुनरु
[p. 78b ] क्तस्य चेत्ययं
बोध्यर्थः स्यात् । केचित्तूत्तरञ्चकारन्न पठन्ति । तैः पुनरुक्तव्याख्यानमेव
प्रतिज्ञादेर्वचनस्य चेत्येतद् व्याख्येयं । एवमपि न युक्तमक्षपादेनैवम्विधस्य पुन
रुक्त
स्यानिष्टत्वान्नास्ति दोषः । पूर्व्वतुल्यधर्मतयाऽस्यापि पुनरुक्तेऽन्तर्भावितत्वात् ॥ ० ॥

[p. 127 ]

स्वपक्षदोषाभ्युपगमात् परपक्षदोषप्रसङ्गो मतानुज्ञा न्या० सू० ५।२।२०
18b3 दोषपरि
हारे वक्तव्ये दोषस्यापरिज्ञानात् परमतमनुजानात्यतो नि
गृह्यते । तदाह परेण वादिना चोदितं पर्यनुयुक्तं दोषमनुवृत्या परिहृत्य भवतोप्ययं
दोष इति ब्र
वीति । यथा भवांश्चौरः पुरुषत्वा 16b4 च्छवरादि वदि त्युक्ते
वादिना स प्रतिवादी तं वादिनं प्रतिब्रूयात् । भवानपि चौर इति सोपि
शब्दप्रयोगादात्मनश्चौर
त्वमभ्युपगम्य परपक्षे तन्दोषमासञ्जयन्नापादयत्यपरेण
वादिना यन्मतं प्रतिवादिनश्चौरत्त्वं तदनुजानाति । तथा हि ते न मुक्तसंस¹⁶⁸ ? श
यन्तावदात्मन
श्चौरत्त्वं प्रतिपत्तुमन्यथा नापि तमभिदध्यात् । वादिनि तु
तदस्तिनास्तीति चिन्त्यमतो मतानुज्ञा निग्रहस्थानं । इदमाचार्यो निराकरोति ।
अत्रापि
18b5 यद्ययमभिप्राय उत्तरवादिनः पुरुषत्वाच्चौंरो भवानपि स्यादह
मिव । न च भवतात्मैवं चौरत्वेनेष्टस्तन्नायं पुरुषत्वादिति चौर्ये साध्ये हेतुरचौ
रेपि भव
ति विपक्षभूते वृत्तेरनैकान्तिकदोषदुष्टत्वादिति । तदस्मिन्प्रतिवादिनोऽभि
प्राये न कश्चित्तस्य दोषो मतानुज्ञालक्षणोऽन्यो वा । कस्मादनभिमते चौरत्त्वे न
रू
पेण तस्य वादिन आत्मनि विपक्षभूते हेतोः सत्वप्रदर्शनेन प्रकारेण दूषणात् ।
विदग्धभङ्गाव्यभिचारोद्भावनादिति यावत् । औद्योतकरं 169

न्यायवार्त्तिके ५।२।२१ पृष्ठ ५५९

चोद्यमाशङ्कते
[p. 79a ]
प्रसङ्गमन्तरेण भवानपि स्यादित्येवमाञ्जसेनैव मृजुनैव क्रमेण किन्न
व्यभिचारितो हेतुस्त्वय्यपि अचौरे वर्त्तते पुरुषत्वमतोऽनैकान्तिकत्वमिति ।
तस्माद्यत
एवासावकौटिल्ये कर्तव्ये कौटिल्यमाचरति तत एव निगृह्यत इति ।

[p. 128 ] आचार्य आह । यत्किञ्चिदेतद 18b6 औद्योतकरं वचो यस्मात् सन्ति ह्येवं
प्रकारा वैदग्ध्यप्रवर्तिता व्य
वहारा लोके । तथा हि मातरो भावत्क्यो बन्धक्यः
स्त्रीत्वादितरबन्धकीवदित्युक्ताः पशुपालादयोपि जडजनङ्गमादिजनसाधारणं
वैदग्ध्यमनुसरं
तः प्रत्यवतिष्ठन्ते । तावकीनापि माता तथा स्यादिति न च तेऽनेन
प्रकारेण स्वस्याः स्वस्या मातुर्बन्धकीत्वं प्रतिपद्यन्ते । अपि तु भङ्ग्या हेतुव्यभि
चार
चोदनया परं प्रतिवदन्ति । तस्मादेवं बालहालिकादिलोकप्रकटमपि व्यवहारालोक
मपसारयता यदि परमुद्योतकरत्वमेवो द्योत
करेण उद्योतितमात्मनः । अथोच्यते
नैवासौ भंग्या व्यभिचारमादर्शयत्यपि तु तस्य साधनस्य सम्यक्त्वमभ्युपगम्यैव तेन
दोषेण परमपि
कलङ्कयतीत्यत आह । अथ तदुपक्षेपः पुरुषत्वाद् भवांश्चौर इत्ये
नमभ्युपगच्छत्येव तदाप्यसौ तत्साधन उत्तराप्रतिपत्यैव निग्रहार्हो नापरत्र
वादिनि
स्वदोषस्य चौरत्वस्योपक्षेपात् । निग्रहार्ह इति वर्त्तते । इदमेवोपोद्बलयति ।
तत्साधननिर्दोषतायां 18b8 ह्यंगीकृतायामिति शेषः । तस्योपक्षेप
स्याभ्युपगम
एव यः स एवोत्तराप्रतिपत्तिरिति तावतैवोत्तराप्रतिपत्तिमात्रेणैवापरत्र दोषप्रसञ्ज
नात् । पूर्वसाधननिग्रहस्य सतः प्रतिवादि
[p. 79b ] नः आपन्नः प्राप्तो निग्रहो येन तस्येति
चेति विग्रहः । परदोषोपक्षेपस्य मतानुज्ञालक्षणस्यानपेक्षणीयत्वात्पराजितपराजया
भावादिति भावः ॥ ० ॥

निग्र
हप्राप्तस्यानिग्रहः पर्यनुयोज्योपेक्षणं 18b9 पर्यनुयोज्यो नाम निग्रह
प्राप्तस्योपेक्षणन्निग्रहप्राप्तोसीत्यनभिधानं । कः पुनरिदं पर्यनुयोज्योपेक्षणं
निग्रहस्थानं
चोदयति । न तावत् पर्यनुयोज्य इति युक्तं । असम्भवात् । न ह्यस्ति
सम्भवो यत् परदोषप्रतिपादनार्थमात्मनो दोषवत्वमसावभ्युपेति । निग्रहप्राप्तः सन्न
[p. 129 ]
हमनेनोपेक्षितो निग्रहस्थानस्यापरिज्ञानात् । तस्मादयन्दोषवानिति नाप्युपेक्ष इति
युक्तं । यस्मादसौनि जानात्येवायं निग्रहप्राप्त इति । तथा
ह्यपरिज्ञानादेवासौ नानु
युंक्ते निग्रहं प्राप्तोसीति । परिज्ञाने वा कथमुपेक्षेत । उपेक्षणे वा समचित्तः कथमेवं
प्रकटयेदयं मयोपेक्षितः
स दोषस्ततो मम पर्यनुयोज्योपेक्षणं निग्रहस्थानमिति ।
न चान्यस्तृतीयः कश्चिदिहानुषङ्गी तत्केनेदं चोदनीयमित्येतत् सर्व्वमाशङ्क्य
पक्षिल
स्वामी ब्रूते । एतच्च पर्यनुयोज्योपेक्षणं वक्तव्यञ्चोदनीयङ्कस्य पराजय
इत्येवं वादिप्रतिवादिभ्यां प्रगुणा तदन्यैर्वा पर्यनुयुक्तया पृष्टया सत्या परिषदा

प्राश्निकैर्वक्तव्यमित्यर्थः । च शब्दोऽवधारणार्थः । एतदेव¹⁷⁰ ? एवमेवअन्यानि निग्रह
स्थानानि वादिप्रतिवादिभ्यामेवोद्भाव्यन्ते । एतत्पुनः प्राश्निकैरेव । किं पुनः कार

[p. 80a ] णं ताभ्यामेव नोच्यत इत्याह । न खलु निग्रहप्राप्तः स्वकौपीनं स्वदोषं विवृणुयात्
18b10 प्रकाशयेत् । अत्रापीत्याद्याचार्यः । यदि तु न्यायश्चिन्त्यते तदानैकस्यापि

जयपराजयौ न्याय्यौ । कथं वादिनो जय इत्याह साधनाभासेन जिज्ञासितस्यार्थस्या
प्रतिपादनात् । अत एव न प्रतिवादिनोपि पराजयो वादिविवक्षि
तार्थसिद्ध्यपेक्षया
प्रतिवादिनः पराजयव्यवस्थापनात् । प्रतिवादिनस्तर्हि किं जय इत्याह । भूते
दोषानभिधानाच्च 19a1 । अतएव च न वादिनः पराजयस्त
द्दूषणापेक्षया
तद्व्यवस्थितेः । अथोत्तरपक्षवाद्यनेकदोषसद्भावेपि वादिप्रोक्तस्य साधनस्य
कञ्चिद्दोषमुद्भावयति कञ्चिन्न । न तदासौ
निग्रहमर्हति । किङ्कारणमुत्तरस्य
प्रतिपत्तेरभिधानादित्यर्थः । पर आह । अर्हत्येव निग्रहं सर्व्वेषान्दोषाणामनु
द्भावनात् । आचार्य आह । न खलु
भोः सन्त इति कृत्वा सर्व्वे दोषा अवश्यं
वक्तव्याः प्रतिवादिना । अवचने वा दोषान्तरस्य निग्रहो भवति नेति वर्त्तते ।
कस्मात् सर्व्वे दोषा नोद्भाव्यं
त इत्याह । एकेनापि 19a2 दोषेणासिद्ध
त्वादिनोद्भावितेन न तस्य वादिप्रयुक्तस्य साधनस्य विघातात् । साध्यसिद्धिं
प्रत्यसमर्थत्वप्रतिपादनादित्यर्थः । भाव
साधनो वा साधनशब्दः । अत्रैव दृष्टान्त
[p. 130 ] माह । एकसाधनवचनवदिति 19a3 । यथेत्याद्यस्यैव विभागः । एकस्यार्थस्य
क्षणिकत्वादेः प्रतिपादनायानेकस्य
साधनस्य सत्वकार्यत्वप्रयत्नोत्थत्वादेः सद्भावेपि
सत्येकेनैव सत्वादीनामन्यतमेनोपात्तेन तस्य क्षणिकत्वादेरर्थस्य सिद्धेर्निश्चयान्न
सर्व्वेषां साधना
[p. 81a ] नामुपादानं । तथैकेनापि दोषेण तत्साधनविघातान्न सर्व्वोपादान
मितीदन्दृष्टान्तेन साम्यं । इति तस्मान्नोत्तरपक्षवादी पूर्व्वमेकं दोषमुद्भावयन्नेवापर

स्य दोषान्तरस्यानुद्भावनान्निग्रहार्हः । पूर्व्ववदिति साधनाभासेनाप्रतिपादनात् ।
भूतदोषानभिधानाच्च ।

ननु च कथन्न वादिनो जयो यावता न तेन साध
नाभासः प्रयुक्तः । प्रतिवादी
त्वसन्तं दोषमुद्भावयतीत्यत आह । दोषाभासं ब्रुवाणमुत्तरपक्षवादिनं 18a4
स्वसाधनात्सकाशादनुसारयतोऽनिवर्त्तयतस्त
दुक्तदूषणाभासत्वेनाप्रतिपादयत इति
यावत् । वादिनो न जयः कस्मादसमन्वितसाधनाङ्गत्वात् । असमन्वितसाधनाङ्गं
येन तस्य भावस्त
त्वं । एतदेव कुत इत्याह । सर्व्वदोषाभाव प्रदर्शनेन साधनाङ्गसम
र्थनात् 19a5 । इत्त्थम्भूतलक्षणे करणे वा तृतीया पाणिनि २।३।२९
असमर्थितत्त्वात् साधना
भास एव तेन प्रयुक्त इति संक्षेपार्थः । नाप्युत्तरपक्षवादिनो
जय इति वर्त्तते । तस्मादेवमपीति यदि पूर्वपक्षवाद्युत्तरपक्षवादिनं
न निग्रहप्राप्तं
निगृह्णाति न केवलमुत्तरवादिसम्बन्धेनेत्यपि शब्दः ॥ ० ॥

निरनुयोज्यस्यानुयोगः 19a6 । अनिग्रहप्राप्ते निगृहीतोसीत्यभिधानं । किं

पुनरेवं ब्रूत इत्याह । निग्रहस्थानलक्षणस्य मिथ्याव्यवसायाद्य 19a6 थोक्तस्य
निग्रहस्थानलक्षणस्य सम्यगपरिज्ञानादित्यर्थः । एवञ्चाप्रतिपत्तितो निगृ
ह्यते ।
[p. 131 ] अत्रापीत्याद्याचार्यः । यदि तस्य साधनस्य वादिनमभूतैरलीकैर्दोषैः सव्यभिचारा
दिदोषदुष्टं त्वया साधनं प्रयुक्तं ततो निगृहीतोसीत्येवम
भियुञ्जीत । तदा सोऽस्था
नेऽस्य व्याख्यानं निर्दोषनिग्रहस्थानस्य अस्य विभागादेवास्येति । अभियोक्तेत्यस्य
विवृतिरुद्भावयितेति । तथा चालीकदोष
स्याभिधायित्वे सति दोषोद्भावलक्षण
स्योत्तरस्याप्रतिपत्तेरभिधानादप्रतिभयैव करणभूतयोत्तरवादी निगृहीत इति कृत्वा
नेदन्निरनुयो
ज्यानुयोगाभिधानन्निग्रहस्थानमतोऽप्रतिभानिग्रहस्थानात्सकाशान्न नि
ग्रहस्थानान्तरं । कदा चायमप्रतिभया निगृह्यत इत्याह । इतरेण 19a8
वादि
ना तदुक्तस्योत्तराभासत्वे प्रतिपादिते अन्यथा न द्वयोरेकस्यापि पूर्ववज्जयपरा
जयावित्याकूतं । एवं प्रतिवादिसम्बन्धेनास्यापृथग्वच
नं प्रतिपाद्य वादिसम्बन्धेना
प्याह । अथोत्तरवादिनं भूतं सत्यं साधनदोषं सव्यभिचारादिकमुद्भावयन्त
मपर इति पूर्वपक्षवादी दोषाभा
सवचनेनाभियुञ्जीत । जात्युत्तरमनैकान्तिकाद्या
भासं त्वया प्रयुक्तं । तस्मान्निगृहीतोसीत्येवं यद्यभियुञ्जीतेत्यर्थः । तदा तस्योद्
भावितस्य दो
षस्य व्यभिचारादेस्तेनोत्तरवादिना भूतदोषत्वे प्रतिपादिते जात्यु
त्तरवत्वे परिहृत इति यावत् । साधनाभासवचनेनैव वादी निगृह्यते इति ॥
तस्मादेवमपि प्र
तिवादिसम्बन्धेनापि नेदं हेत्वाभासेभ्यो भिद्यत इति पृथग्वाच्यं ।
अस्यैवोपोद्वलनमवश्यं हि द्वाविंशतिनिग्रहस्थानवादिना हेत्वाभासाः पृथग् निग्रह
स्था
नत्वेन वक्तव्याः । किमर्थमित्याह । विषयान्तरप्राप्त्यर्थं 19b1 निरनुयो
ज्यानुयोगादिभिर्न्निग्रहस्थानैरनाक्रान्तसङ्ग्रहमपीति अन्यथा द्वाविंशतित्वं निग्र
हस्था
[p. 81b ] नानामभ्युपगमम्विरुद्ध्यत इत्यभिप्रायः । तथा च तदुक्तौ तेषां हेत्वाभासानां
निग्रहस्थानेनोक्तौ सत्यामपरोक्तिः । अपरस्य निरनुयोज्यानुयोगस्योक्तिर्निरि
र्थका
हेत्वाभासवचनेनैव संगृहीतत्वात् ॥ ० ॥

[p. 132 ]

सिद्धान्तमभ्युपेत्यानियमात् कथाप्रसङ्गोऽपसिद्धान्त इति 19b1 सूत्रं
सिद्धान्तमभ्युपेत्य पक्षपरिग्रहं कृत्वाऽनियमात् पूर्वप्रकृतार्थोपरोधेन शास्त्रव्यवस्था
मनादृत्येति यावत् । कथाप्रसङ्गोऽर्थान्तरोपवर्णनं । कस्यचिदर्थस्येति धर्मिणो धर्मा
न्तरं प्रतिज्ञाय प्रतिज्ञातार्थ
विपर्ययो विरोधः । इदं उदाहरणेन स्पष्टयति । यथा न
सतो वस्तुनो विनाशो 19b2 निरन्वयः केवलं तिरोभावमात्रं भवति नासत्
खरविषाणतुल्यमु
त्पद्यते । किन्तर्ह्याविर्भावतः । सदेवोत्पद्यत इत्येवं कापिलः सिद्धा
न्तव्यवस्थामादर्श्य पक्षङ्करोति । एका प्रकृतिर्व्यक्तस्याव्यक्तलक्षणा । व्यक्तस्येति
म
हदादेः । अत्र हेतुमाह विकाराणां शब्दादीनामन्वयदर्शनात् । मृदन्वयानामि
त्यादिदृष्टान्तः । तथा चायमित्युपनयनः171 ? पनयः। सुखदुःखमोहसमन्वित 19b3
इति
सुखादिमयत्वं दर्शयति । दर्शितञ्च सुखादिमयत्वं व्यक्तस्य पूर्वं यथासांख्येना
भिमतं । तत्तस्मात् सुखादिभिरेकप्रकृतिरित्ययं व्यक्तभेदः । इति निगमनं
सुखादि
भिरितीत्त्थंभूतलक्षणे तृतीया । सुखादिप्रकारा सुखादिलक्षणा । एका प्रकृतिरस्ये
त्यर्थः । अन्ये पठन्ति । एका प्रकृतिर्व्यक्ता व्यक्तविकाराणामन्वयद
[p. 82a ] र्शनादिति ।
एवञ्च व्याचक्षते । एका प्रकृतिरभिन्ना सर्व्वात्मस्वभावा व्यक्ताव्यक्तविकारा
णामन्वयदर्शनात् । ये व्यक्ता विकारा महदादयो ये चाव्यक्ताः प्रधानात्मनि व्यव
स्थितास्तेषा
मप्यन्वयदर्शनादिति । अपरे तु पठन्ति । एका प्रकृतिरव्यक्ता । व्यक्त
विकाराणामिति व्यक्तरूपाणां विकाराणामिति चाहुः । प्रकृतार्थविपर्ययेणेयं
यथा प्रवृत्तेति प्रदर्शनाऽ
र्थमाह । स कापिल एवमुक्तवान्पर्यनुयुज्यते
19b4 । अथ प्रकृतिर्विकार इत्येतदुभयङ्कथं लक्षयितव्यं । प्रतिपत्तव्यमिति ।
स एवमनुयुक्तः प्राह । यस्यावस्थितस्य धर्मान्तरनि
वृत्तौ धर्मान्तरम्प्रवर्त्तते सा
प्रकृतिरवस्थितरूपा । यत्तत्प्रवृत्तिनिवृत्तिसद्धर्मान्तरं स विकार इति लक्षयितव्यं ।
परमुक्तवान् साङ्ख्यः प्रकृतार्थपरित्यागदो
षेणोपपाद्यते । सोयम्वादी प्रकृतार्थ
विपर्ययादनियमात् कथाम्प्रसञ्जयति । पूर्व्वप्रकृतं परित्यजतीत्यर्थः । कथमित्याह
[p. 133 ] । प्रतिज्ञातं खल्वनेनेति 19b5 पूर्वोक्तं स्मर
यति । यद्येवङ्को दोष इत्याह ।
सदसतो रित्यादि । सतस्तिरोभावमेकान्तेन विनाशमन्तरेण न कस्यचिद्धर्मस्य
प्रवृत्युपरमः सिध्यति । केन चिद्विरूपे
णावस्थाने सति स तिरोहितोऽङ्गस्तस्या
वस्थितस्यात्मभूतः परभूतो वा भवेत् । आत्मभूतत्वे तिरोहितादव्यतिरेकात्
तिरोहितवदवस्थितस्याप्यनवस्थानं
अवस्थितवच्च तदव्यतिरेकतस्तिरोहितस्या
प्यवस्थानमासं172 ? शंक्यते । परभूतत्वेपि कथमनन्वयो न विनाशो न ह्यन्यस्या
वस्थानेऽन्यदवतिष्ठते । अन्यो वान्यस्यान्वयश्चैतन्यस्याऽ
पि घटान्वयप्रसङ्गात् । तथा
नासत आविर्भावमुत्पादमन्तरेण कस्यचिद्धर्मस्य प्रवृत्तिर्वा सिध्यति ।

ननु च विद्यमानमेव धर्मान्तरमाविर्भाव्यते । ग्रहणविषयभा
[p. 82b ] वमापाद्यते ।
न विद्यमानस्य क्रियास्त्युपादानमिति उपलब्धिर्वा विद्यमानत्वात् । न कारक
जन्यत्वमित्येवं प्रत्यवस्थितः प्रतिषिद्धः साङ्ख्यः । क्वचित् सप्तम्यापद्यते । तत्र
प्रत्य
वस्थिते प्रतिवादिनि सतीति व्याख्येयं । यदि स कापिलः सतो धर्मस्यात्म
हानमसतश्चात्मलाभमभ्युपैति तदानीमपसिद्धान्तो भवति । अभ्युपगमविरुद्धस्य
प्रतिज्ञा
नादपसिद्धान्तसंज्ञकं निग्रहस्थानमस्य भवतीत्यर्थः । अथ सत आत्म
हानमसतश्चात्मलाभन्नाभ्युपैति । एवमप्येकप्रकृतिर्विकाराणामिति योयं पक्षः
पूर्व्वप्रतिज्ञातः सोस्य
न सिध्यति प्रकृतिविकारलक्षणस्यानवस्थितत्वात् । तथा हि
तयोर्लक्षणं यस्यावस्थितस्येत्यादिनोक्तं । तस्य चायोगः । सदसतोश्चे 19b6
त्यादिना प्रतिपािदत इत्येतावा
न्परग्रन्थः । अत्र सम्प्रत्याचार्यः प्रतिविधत्ते ।
इतोपि प्रतिविदध्मह इति शेषः । न कश्चिदनियमात् सिद्धान्तनीतिविरोधात्
साङ्ख्य स्य प्रसङ्गः । तस्माद्यत्तेनोपग
तं नासदुत्पद्यते न सत्तिरोभवतीति
तस्य समर्थनायेदमुक्तं । किमुक्तमित्याह । एकप्रकृतिकमिदं व्यक्तमन्वय
दर्शनादिति 19b8 । तत्रैकेत्येतदेव विभजति । तदवि
भक्तयोनिकमिदं
[p. 134 ] व्यक्तं । ते सुखादयोऽविभक्ताः अपृथग्भूता योनिः स्थानमधिकरणं यस्य
व्यवतस्य तत्तदविभक्तयोनिकं किङ्कारणं तदन्वयदर्शनात् । तैः सुखादिभि

रन्वयदर्शनात् तादात्म्योपलम्भात् । ततः किं सिद्धमित्याह व्यक्तस्य तत्स्व
भावता सुखादिस्वभावता । तत्र स्वभावतैव कथन्निश्चितेत्याह । अभेदोपलब्धे
19b8 रिति । सुखादिभिः
शब्दादीनामनानात्त्वदर्शनादिति यावत् । एवमपि
किं सिद्धम्भवतीत्याह । सर्व्वस्य 19b9 शब्दादेर्विकारग्रामस्य सुखाद्या
त्मकस्य नोत्पत्तिविनाशाविति सम्भवति । कस्मादि
[p. 83a ] त्याह । सुखादीनामुत्पत्ति
विनाशाभावात् । सुखाद्यव्यतिरेकात्तदात्मवच्छब्दादयोपि नित्याः सिद्धा भवन्ति ।
तथा च यत्पूर्व्वमभ्युपगतं नश¹⁷³ ? सतो विनाशो नासदुत्पद्यत इति । तत्समर्थि
तं
भवति । अत्रैवं कापिलेन स्वोपगमे समर्थिते सति तदुक्तस्य तेन साङ्ख्येनोक्तस्य
हेतोरन्वयदर्शनस्य दोषमसिद्धतादिकमनुद्भाव्य स एवमुक्तवान् पर्यनुमुज्यते ।
अथ प्र
कृतिर्निर्विकार इति कथं लक्षयितव्यमित्येवं विकारप्रकृत्योर्लक्षणं पृच्छन्
स्वयमयमक्षपादः प्रकृतासम्बन्धेनानियमात् प्रकृतार्थोपरोधात् कथाम्प्रवर्त्त
यति ।
यस्मात् प्रकृतिविकारयोरिह लक्षणं न प्रकृतमेव तत्किन्तदभिधाय पर्यनुयुज्यते
तस्मादप्रस्तुतपर्यनुयोक्तृत्त्वादक्षपाद एव निग्रहार्ह इति
भावः । किन्तर्ह्यत्रोत्तरसम्बद्ध
वाक्यमित्याह । तत्रान्वयदर्शनहेताविदं स्याद् वाच्यं 20a1 । व्यक्तन्नाम प्रवृत्ति
निवृत्तिधर्मकं न तथा व्यक्तवत् सुखादयः प्रवृत्तिनि
वृत्तिधर्मका इति लिङ्गवचन
परिणामेन सम्बन्धः । तथा च व्यक्तस्य सुखाद्यन्वयेऽस्य व्याख्यानं सुखादिस्वभाव
तायां सत्यां प्रवृत्तिनिवृत्तिधर्मतालक्ष
णं व्यक्तस्यावहीयते । तदव्यतिरेकेण तेषा
मपि सदावस्थानात् । इति तस्मान्न तद्रहितसुखादिस्वभावता व्यक्तस्य । ताभ्या
म्प्रवृत्तिनिवृत्तिभ्यां रहितास्तथोक्तास्ते च सु
खादयश्च । ते स्वभावो यस्य तस्य
भावस्तद्रहितसुखादिस्वभावता । कस्मादित्याह । व्यक्तलक्षणविरोधादि20a2
[p. 135 ]ति व्यक्तस्य लक्षणं प्रवृत्तिनिवृत्तिधर्मकत्वं तस्य तद्विपरीतः ।
सुखादिभिः परस्पर
परिहारस्थितिलक्षणो विरोधः । तथा च साधनन्न सदावस्थितरूपसुखादिस्वभाव
मिदं ते व्यक्तं प्राप्नोति तद्विपरीतधर्मत्वात् । क्षेत्रज्ञवत्
[p. 83b ] न च सुखादिव्यक्तयोरेक-
स्वभावता । परस्परविरुद्धधर्माध्यासितत्वात् । सत्त्वरजस्तमसामिव चैतन्यानामिव
वा । एवञ्च व्यक्तस्य सुखादिस्वभावतायोगे सुखाद्यन्वयदर्शन
सिद्धो हेतुः । कस्मा
दिदं सम्बद्धं दूषणमित्याह । एवं हि तस्य साङ्ख्यस्य साधनदोषोद्भावनेन हेत्वसि
द्धताचोदनेनैकप्रकृतीदं व्यक्तमित्ययं पक्षो दूषितो भवनि 20a3 । स पु
नर्नैयायिकः
साधने दोषमसिद्धताख्यमनुपसंहृत्यापदर्श्य अप्रकृतप्रकृतिविकारलक्षणपर्यनुयोगेन
कथां प्रतानयत्यविमुञ्चं स्वदोषमन्यमात्कथा
प्रसङ्गं परत्र साङ्ख्ये तपस्विन्यु
पक्षिपति । पर आहायमेवासिद्धताख्यो दोषोनेन प्रकारेण प्रकृतिविकारलक्षण
पर्यनुयोगद्वारेणास्माभिरप्युच्य
त इति । आचार्य आह । एष नैमित्तिकानां 20a3
ज्योतिर्ज्ञानविदां विषयः । नायं त्वदुक्तस्य वाक्यस्यार्थ इति यावत् । यतो न लोकः
शब्दैरप्रतिपादितमर्थं प्रति
पत्तुं समर्थः अर्थप्रकरणादिभिर्विनेत्यध्याहारः । तस्मात् स
एवायं 20a4 प्रतिज्ञाविरोधप्रस्तावे निर्द्दिष्टो भण्डालेख्यन्यायोत्राप्यपसिद्धान्तो
न केवलं तत्रेत्यऽ
पि शब्दः । यथा हि भण्डाः प्राकृतान् विस्मापयन्तः शीघूमर्द्धचन्द्रा
कारामल्पीयसीं रेखामालिख्य भणन्ति पश्यत तालमात्रेण हस्ती विलिखितोस्माभि
रिति तत्र केचि
त् मन्दमतयस्तथैव प्रतिपद्यन्ते । केचिद् दुर्विदग्धधियः पर्यनुयुञ्जते ।
ननु नोस्य कर्ण्णपाददन्तादयः प्रतीयन्ते तत्कथमयन्तद्विकलो हस्ती भवतीति । ते पु
नराहु
ः । सत्यं न प्रतीयन्ते । अस्माभिस्तु समाप्तसकलकलः करेणुरयं लिखितः ।
तास्तस्य सकलाः कलाः सलिल इव मग्नत्वान्नोपलभ¹⁷⁴ ? भ्यन्ते कुम्भकदेशमात्र
न्त्विदमस्योप
[p. 84a ] लभ्यत इति तथाजातीयकमेतत् परस्यापि धार्ष्ट्यविजृम्भितं । यदि
नाम नायमर्थोस्माद् बाह्यात् प्रतीयते तथाप्यनेन प्रकारेणोच्यत इति । अपि चोच्य
ताम
यमेवार्थोनेन प्रकारेण तथाप्यसिद्धस्य हेत्वाभासेष्वन्तर्भावात् तद्वचनेनैवा
भिधानमिति नापसिद्धान्तः पथगुपादेयो भवेदित्येतदुपसंहारव्याजेनाह । यथो
क्तेन
न्यायेने 20a4 त्यादि ॥ ० ॥

[p. 136 ]

हेत्वाभासाश्च यथोक्ता इति सूत्रं । इदमाक्षेपपूर्वकं वात्स्यायनो व्याचष्टे । किं
पुनरिति 20a6 हेत्वाभासलक्षणाद्यदन्यल्लक्षणं तेन सम्बन्धा
न्निग्रहस्थानत्वमा
पद्यन्ते । किमिवेत्याह । यथा प्रमाणानि प्रमेयत्त्वं लक्षणान्तरवसा175 ? वसादापद्यन्त
20a6 इति वर्त्तते तानि हिप्रमिति क्रियायाः कारणत्वात् । प्रमा
णानि प्रमाणा
न्तरेण तु यदा प्रमीयन्ते तदा कर्मत्वात् प्रमेयानि । तत एव पदार्थत्वात् प्राप्तः संशयः ।
अत्राह मुनिना यथोक्त इति । अस्यैव विवरणं ।
यथोक्तहेत्वाभासलक्षणेनैव निग्रह
स्थान भाव इति । इदमुक्तम्भवति । सव्यभिचारविरुद्धप्रकरणसमसाध्यसमातीत
काला न्या० सू० १।२।४ इति हेत्वाभासा इति प्र
भेदमुपक्रम्य यत्प्रत्येकं लक्षणमुक्तं ।
अनैकान्तिकः सव्यभिचारः न्या० सू० १।२।५ सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्विरोधाद्विरुद्धं
न्या० सू० १।२।६ । यस्मात् प्रकरणचिन्ता स निर्ण्णयार्थमपदिष्टः प्रकरण
समः
न्या० सू० १।२।७ साध्याविशिष्टः साध्यत्वात् साध्यसमः न्या० सू० १।२।८
कालात्ययापदिष्टः कालातीत न्या० सू० १।२।९ इति तेनैव लक्षणेनैषान्निग्रह
स्थानत्त्वं न पुनस्तत लक्षणान्तरमपेक्ष्यत इति । अत्रापी
20a7 त्याचार्यः ।
कथञ्चिन्त्यमित्याह । किन्ते यथा भवद्भिर्लक्षितप्रभेदास्तथैव ते भवन्त्याहो
स्विदन्यथे ति 20a7 । लक्षितः प्रभेदो येषामिति विग्रहः । तत्तर्हि किन्तद्
चिन्त्यत इत्याह
[p. 84b ] तत्तु चिन्त्यमानमिहातिप्रसज्यत इति न प्रतन्यते । इदमेवागूरितं ।
विदन्त्येव केचिदत्र हेत्वाभासा एव न युज्यंते केचित्तु हेत्वाभासा अपि न सङ्ग्रहीता
इत्यस्मिंश्च विचारे हेत्वाभास
वार्त्तिकं सकलमवतारयितव्यमिति शास्त्रान्तरमेव
भवेत् । अवदातमतयस्त्वस्मद्विहितहेत्वाभासलक्षणविपर्ययेण दूरान्तरत्वात्तद्
वैसशं176 ? । तस्मादुपेक्षै
व युज्यत इति । तथापि मन्दमतिविबोधनायापि शास्त्र
मुच्यत इति । कालातीतप्रकरणसमयोस्तावद्धेत्वाभासत्वं यथा नोपपद्यते तथा वर्ण्यते ।
तत्र कालात्ययापदि
ष्टः कलातीतः तदिह । बृद्धनैयायिकानामपास्य मत
माचार्य दिङ्नाग पादैर्भाषितत्वादिदानीन्तना वात्स्यायना दयोमुमेव स्थिपक्षमाहुः ।
तत्रैवम्ब्रूमः ।
कालात्ययेन युक्तो यस्यार्थैकदेशोऽपदिश्यमानस्य स कालात्ययापदिष्टः
[p. 137 ] कालातीत इत्युच्यते । निदर्शनं । नित्यः शब्दः संयोगव्यंग्यत्वाद्रूपवत् । प्रागूद्र्ध्वं

च व्यक्तेरवस्थितं रूपं प्रदीपघटसंयोगेन व्यज्यते । तथा शब्दो व्यवस्थितो
भेरीकर्ण्णसंयोगेन दारुपर्णयोगेन वा व्यज्यते । तस्मात्संयोगव्यंग्यत्वान्नित्यः
शब्द
इति । अयमहेतुः कालात्ययापदेशात् व्यंजकस्य संयोगस्य कालं न व्यंग्यस्य रूपस्य
व्यक्तिरत्येति सति प्रदीपसंयोगे रूपस्य ग्रहणं भवति । न निवृत्तसंयोगे
रूपङ्गृ
ह्यते । निवृत्ते तु दारुपर्णसंयोगे दूरस्थेन शब्दः श्रूयते विभागकाले नेयं शब्दस्य
व्यक्तिः संयोगकालमत्येतीति संयोगनिमित्ता भवति । कारणाभावाद्धि कार्या
भाव
इति । नन्वयमनैकान्तिक एव । संयोगव्यंग्यत्वादिति । अनित्यमपि संयोगेन व्यज्य
मानं दृष्टं यथा घट इति । न । संयोग व्यंग्यत्वेनावस्थानस्य साध्यत्वान्न ब्रूमो
[p. 85a ]
नित्यः शब्द इति । अपि त्ववतिष्ठते शब्द इत्ययं प्रतिज्ञार्थस्तदा च संयोगव्यंग्यत्वा
दित्ययं हेतुरनैकान्तिको न ह्यनवस्थितं किञ्चित्संयोगेनाभिव्यज्यमानः
कथमिति
तदनेन प्रकारेण संयोगव्यङ्ग्यत्वमेव शब्दस्य प्रतिषिद्ध्यत इति नायम
सिद्धाद् व्यावर्तते । अन्यथानेयं शब्दस्य व्यक्तिः संयोगिकालमत्येतीति न संयोग
निमित्ता
भवतीति । वचनस्य कोर्थ इति वक्तव्यं । स्याद् बुद्धिः सर्वदाधर्मिण्यविद्य
मानस्यासिद्धत्वं । अयन्तु न सर्वथा धर्मिण्यसिद्धो येनोत्पत्तिकाले संयोगव्यङ्ग्यत्वमस्ति ।
न
तूपलब्धिकाल इति । तदुक्तं । एकदेशासिद्धस्यापि असिद्धत्त्दपरिज्ञानात् । यथा
नित्याः परमाणवो गन्धवत्वात् । श्वेतनाश्च तरवः स्वापादिति । यश्चा
नित्यः शब्द
इति प्रतिजानीते स कुठारदारुसंयोगादेः शब्दस्योत्पत्तिमेव प्रतिपद्यते । न पुन
रवस्थितस्याभिव्यक्तमिति व्यक्तमस्यान्यतरासिद्ध
त्वं । अथ संयोगे सत्युपलब्धे
रिति हेत्वर्थाभ्युपगमान् नायमसिद्धो हेतुरिति समाधीयते । तथापि तैलतेजो
वर्त्तिसंयोगे कुलालमृत्पिण्डदण्डसं
योगे च सति दीपघटादयः समुपलभ्यन्ते । न च
तेषान्तत्र संयोगाप्राप्त्यवस्थानमित्यनेनानैकान्तिक एव प्राप्नोतीति न कालातीतः ।
तदुत्तरकालमप्यवस्थाने साध्ये
समुदायान्तरव्यय 177 ? वादिनो विरुद्धः । सपक्षा
भावादेव तत्र वृत्तेरभावात् । क्षणस्थितिधर्मवति च धर्मिणि । रूपादिके विद्यमान
त्वात् । स्थिरभाववादिनन्तु प्रति
प्रतिबन्धवैकल्यं साधनवैफल्यञ्च । अनङ्गीकृत
सिद्धान्ते तु न्यायवादिनि प्रतिवादिनि पूर्वपक्षप्रतिपादितो दोष इति । एवमुदा
हरणान्त
[p. 85b ] रेपि दूषणमुत्प्रेक्ष्य वक्तव्यमिति ॥ ० ॥

यस्मात्प्रकरणचिन्ता स निर्ण्णयार्थमपदिष्टः प्रकरणसमः । न्या० सू० १।२।७
विमर्शाधिष्ठानौ पक्षप्रतिपक्षावनवसितौ प्रकरणन्तस्य चिन्तामविमर्शात् प्रभृति
प्राङ्निर्ण्णयात् परीक्षणं सा यत्र कृता स निर्ण्णयार्थं प्रयुक्तोभयपक्षसाम्यात् प्रकरण

मनतिवर्त्तमानः प्रकरणसमो न निर्ण्णयाय कल्प्यते । कस्मात्पुनः प्रकरणचिन्ता तत्त्वा
{??}पलब्धेः । यस्मादुपलब्धे तत्वेर्थे निवर्त्तते चिन्ता तस्मात्सामान्येनाधिग
तस्य या
[p. 138 ] विशेषतोऽनुपलब्धिः सा प्रकरणचिन्तां प्रयोजयतीति । उदाहरणमनित्यः शब्दो
नित्यधर्मानुपलब्धेः । अनुपलभ्यमाननित्यधर्मकमनित्यन्दृ
ष्टं स्थाल्यादि । यत्र
समानो धर्मः संशयकारणहेतुत्वेनोपादीयते संशयसमः सव्यभिचार एव । या तु
विमर्शस्य विशेषापेक्षतोभयपक्षविशेषानु
पलब्धौ सा प्रकरणम्प्रवर्तयति । यथा
च शब्दे नित्यधर्मो नोपलभ्यते तथानित्यधर्मोपि । सेयमुभयपक्षविशेषानुपलब्धिः
प्रकरणचिन्ताम्प्रयो
जयति कथम्विपर्यये प्रकरणनिवृत्तेः । यदि नित्यधर्मः शब्दे
गृह्येत न स्यात्प्रकरणं । यदि न नित्यधर्मो गृह्येत एवमपि निवर्त्तते प्रकरणं । सोयं
हेतु
रुभौ पक्षौ प्रवर्त्तयन्नान्यतरस्य निर्ण्णयाय कल्प्यत इति । न त्वयं साध्या
विशिष्ट एव । नाविशिष्टः । तस्यैव प्रकरणप्रवृत्तिहेतोर्द्धर्मस्य हेतुत्वेनोपादानात् ।
यत्र
साध्येन समानो धर्मो हेतुत्वेनोपादीयते स साध्याविशिष्टः । यत्र पुनः प्रकरण
प्रवृत्तिहेतुरेव स प्रकरणसम इति । अत्रापि नित्यानित्यधर्मानुपलम्भद्व
[p. 86a ] यादेव
प्रकरणचिन्ता । न त्वेकस्मात् । विपर्यये प्रकरणनिवृत्तिरिति वचनात् । तद्यदि
नित्यानित्यधर्मानुपलब्धेरिति हेतुः स्यात् । स्यात् प्रकरणसमः । तदेकधर्मानु
प
लब्धेस्तूपादाने कथं प्रकरणसम इत्यभिधानीयं । उभयधर्मानुपलम्भोपादानेपि
सपक्षविपक्षयोरनुवृत्तिव्यावृत्योरनिश्चयादसाधरणानैकान्तिको
भवतीति कथ
मस्य हेत्वाभासान्तरत्वं । भवतु नामैकधर्मानुपलब्धिरेव हेतुः प्रकरणसमः ।
तथापि नित्यशब्दवाद्यवश्यमेव व्यामोहान्नित्यधर्मान् प्रतिपद्यत
इति प्रतिवाद्य
सिद्धीयं भवति । अथ प्रमाणेन नित्यधर्म्मप्रतिक्षेपान्नित्यधर्मानुपलब्धिः प्रति
पाद्यते । तदापि निश्चायकत्वात् सम्यग्ज्ञानहेतुरेवायं
इति कथं हेत्वाभासः प्रक
रणसमः । तदा हि विशेषोपलब्धिरेव हेत्वर्थो व्यवतिष्ठते । विशेषाश्च नित्यस्य
कृतकत्वादयः । न च तत्कृता प्रकरणचिन्ता
विपर्यये प्रकरणनिवृत्तेरिति वचनात् ।
अपि च नित्यधर्मानुपलब्धेरिति किमयं प्रसज्यप्रतिषेधः किम्वा प्रतियोगिविधानं ।
यदि प्रसज्यप्रतिषे
धस्तदा प्रमेयत्वादिवत् साधारणानैकान्तिकोयं नित्यधर्मोप
लब्धिः प्रतिषेधमात्रस्यानित्यत्वरहितेष्वसत्स्वपि सम्भवात् । अथ प्रतियोगि
विधानन्तदाप्यनन्तरो
दितया युक्त्या हेतुप्रतिरूपत्वायोगः । अन्यस्त्वन्यथेदं सूत्र
द्वयं व्याचष्टे । यो हेतुर्हेतुकालेऽपदिष्टोऽत्येत्यपैति । कस्मादपैति । प्रत्यक्षेणाग
मेन उभयेन वा
पीड्यमानः स कालमतीत इति कालातीत इत्युच्यते । कुतः पुनः
प्रत्यक्षागमविरोधो लभ्यत इति चेत् । चतुर्लक्षणो हेतुरिति वचनात् । तथाहि
पूर्ववच्छेष
[p. 86b ] वत्सामान्यतो दृष्ट न्या० सू० १।२।५ ञ्चेत्यत्र चतूरूपो हेतु
रिष्टः । पूर्ववन्नाम साध्ये व्यापकं । शेषवदिति तत्समानेस्ति । सामान्यतश्च दृष्ट
ञ्च शब्दादविरुद्धञ्चेति । तथा भाष्यवचनमप्यस्ति ।
यत्पुनरनुमानं प्रत्यक्षा
गमविरुद्धं न्यायाभासः स इति । तदेवं त्रैरूप्ये सति प्रत्यक्षागमाभ्यां यो वाध्यते
[p. 139 ] स कालात्ययापदिष्टः । स च त्रिधा भिद्यते प्रत्यक्षविरुद्ध आ
गमविरुद्ध उभयविरुद्ध
श्चेति । प्रत्यक्षविरुद्धो यथा अनुष्णोग्निर्द्रव्यत्वादुदकवत् । आगमविरुद्धो यथा
ब्राह्मणेन सुरा पातव्या द्रवत्वात् क्षीरवत् । उभयविरुद्धो यथाऽ
रश्मिवच्चक्षुरिन्द्रिय
त्वाद् घ्राणादिवदिति । न चायं किल पक्षविरोधः पक्षविरोधस्य प्रतिक्षेपादिति ।
तदेतत् त्रैरूप्यलक्षणानववोधवैशद्यं । त्रैरूप्यं हि यदा
स्वं प्रमाणैः परिनिश्चितं
पक्षधर्मत्वादिकं त्रयं च यत्र बाधा तत्र प्रतिबन्धोस्ति । बाधाविनाभावयोर्विरो
घात् । अविनाभावो हि सत्येव साध्यधर्मे हेतोर्भावः
कथञ्चासौ तल्लक्षणो धर्मिणि
हेतुः स्यान्न चात्र साध्यधर्म इत्यादिकमत्राबाधितविषयत्वदूषणानुसारेण वक्तव्यं ।
यत्र पुनरियं बाधोदाहृता न
तेषां त्रैलक्षण्यं मनागप्यस्ति प्रतिबन्धवैकल्यात् ।
अभ्युपगतपक्षप्रयोगस्य च पक्षदोष एवायं युक्तः । यत्पुनः पक्षदोषत्वपरिहाराय
बह्वसम्बद्धमुद्ग्राहि
तं तदत्यन्तमसारमिति नेहावसीयते ॥ ० ॥

यस्मात्प्रकरणचिन्तेति प्रकरणं भाष्ये निरूपितं । तस्योदाहरणं । अणुरण्व
न्तरकार्यत्वं प्रतिपद्यते
नवेति चिन्तायाङ्कश्चिदभिधत्ते । अणुरण्वन्तरकार्यो
रूपादिमत्वात् तद्द्व्यणुकादिवदिति । योसावणोरणुः कारणत्वेनोपादीयते तत्रापि
रूपादिमत्वमस्तीति
[p. 87a ] चिन्ता किमियं रूपादिमत्वादण्वन्तरकार्यो न वेति चिन्ता-
याञ्च यदि तस्याप्यण्वन्तरकार्यत्वं रूपादिमत्वादिति वक्ति तदा तस्यापि रूपादि
मत्वमस्तीति पुनरपि चिन्ता
तदेवमनवस्थारूपं प्रकरणं प्रवर्त्तयतीति प्रकरणसम
इत्युच्यते । अथाणुरण्वन्तरकार्यत्वं न प्रतिपद्यते रूपादिमत्वे सति तदानैकान्तिको
हेतुरिति तस्माद् भि
द्यतेऽनैकान्तिकात् प्रकरणसमः । न चायम्विरुद्धोऽविपर्यय
साधकत्वात् । नासिद्धः पक्षधर्मत्वदर्शनात् । न कालात्ययापदिष्टः प्रत्यक्षागमाभ्या
मबाध्यमानत्वात् ।
अतोऽर्थान्तरमिति । अथवा प्रदेशे करणं प्रकरणञ्चेति कारण
सिद्धिरित्यर्थः । प्रदेशे सिद्धिरितीयं चिन्ता यस्माद्धेतोरपदिष्टा भवति स प्रकरण
समः
स प्रदेशसाधकत्वात् समः । यथैकदेशेऽसाधकत्वन्तथेतरत्रापीत्यसाधकत्व
सामान्यात् समः । तस्मादेकदेशवर्त्ती धर्मः प्रकरणसमः । तद्यथा पृथिव्यप्तेजोवा

य्वाकाशान्यनित्यानि सत्तावत्वादिति । अत्रापि यद्यक्ष पाद मतानुसारी तावदेवं
प्रमाणयति । परमाणुः परमाण्वन्तरपूर्व्वको रूपादिमत्वाद् द्व्यणुकादिवदि
ति तदा
तस्याभ्युपेतविरोध इति नायमतीतकालाद् भिद्यते । अथ बौद्धः करोति । तदापि
हेतोरसिद्धिः परमाणूनां रूपादिव्यतिरेकेणानभ्युपगमात् । अयोगाच्च
द्व्यदीनाञ्चा
भावादुभयविकलो दृष्टान्तः । यदाप्यनपेक्षितसिद्धान्तो न्यायवादी ब्रूते तदापि
[p. 140 ] द्वितीयपक्षोदितदोषानिवृत्तिरिति नायमसिद्धाद्व्यावर्त्तते । योऽ
प्यनुमेयैकदेशवर्त्ती
धर्मः पृथिव्यादीन्यनित्यानि गन्धवत्वादिति अयमप्यपसिद्धान्तान्तर्भूत एवेति न पृथग्वा
च्यः । नासिद्धः पक्षैकदेशधर्मत्वात् । सपक्षैकदेशवर्त्तिव
[p. 87b ] दिति चेत् विषमोयमुपन्यासः ।
सपक्ष एव च सत्वमित्यत्र हि समुच्चीयमानावधारणमेव न सकलसपक्षधर्मतां
साधनस्य प्रतिपादयति । अनुमेये सत्ववचनं पुनरयोगव्य
वच्छेदेन नियन्तृभूतम
शेषसाध्यधर्मिधर्मतायाः प्रतिपादकमित्यनेनैव पक्षैकदेशासिद्धभेदानामपोहः कृत
इत्यपार्थकं यत्नान्तरमिति यत्किञ्चिदेतत् ॥ ० ॥

भावि
विक्तो प्यत्रैव खररवे पतितः । प्रकरणसममन्यथा समर्थयति । यस्मा
द्धेतोः प्रकरणचिन्ता विपक्षस्यापि विचारः पश्चाद् भवति स एवं लक्षणो
हेतुनिर्णयाय योपदिश्यमानः प्र
करणसमो भवति । प्रकरणे साध्ये समस्तुल्यः
सत्त्वे ऽसत्त्वे वा यथा सत्सर्वज्ञमितरतद्विपरीतविनिर्मुक्तत्वाद् रूपादिवदिति ।
यस्मादयं हेतुरुभयत्र समानो योप्यस
त्वं साधयति तस्यापि समानः । कथमसत्स
र्वज्ञत्वमितरतद्विपरीतविनिर्मुक्तत्वात् खरविषाणवदिति । न चायं किलोभयधर्म
त्वेप्यनैकान्तिको विपक्षवृत्तिर्वैकल्या
त् । तदिदमाचार्येण स्वयं प्रमाणविनिश्चये 178

आचार्यधर्मकीर्तिप्रणीतेषु सप्तसु न्यायप्रबन्धेष्वन्यतमो ग्रथःbStan-ḥ gyur, mdo.XCV. 11

प्रतिसि179 ? षिद्धं । कम्पुनरत्र भवान् विपक्षं प्रत्येति साध्याभावं । कथमिदानीं
हेतुं विपक्षवृत्तिरुभयधर्मेणैवेत्यादिना । अर्थग्रहण
व्याख्याने च यदुक्तं
तदत्रापि वक्तव्यं । विशेषेण दूषणञ्चास्य प्रपञ्चेनोक्तमेव । एवं प्रकरणसमातीत
कालयोरनुपपत्तिः । साध्यव्यभिचारस्य तु युज्यते हेत्वाभासत्वं
न तु यथा भवता
मभ्युपगमः । तथा हि भवन्तः सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकस्यानैकान्तिकत्वं न प्रति
पद्यन्ते । अदर्शनमात्रेणैव व्यतिरेकसिद्ध्यभ्युपगमात् । अत एव च भवद्भि
रप
गतस¹⁸⁰ ? शङ्कैरेवं प्रयुज्यते प्राप्यकारिणी चक्षुःश्रोत्रे बाह्येन्द्रियत्वात् घ्राणादिवत् ।
सविकल्पं प्रत्यक्षं प्रमाणत्वादनुमानवदित्यादि । न चादर्शनमात्रेणैव विना प्रति
बन्धे
[p. 88a ] न व्यतिरेकसिद्धिरिति प्रतानितमन्यत्र ।

आत्ममृच्चेतनादीनां यो भावस्याप्रसाधकः ।

स एवानुपलम्भः किं हेत्वभावस्य साधक ४५

इत्यादिना ।
तथा सपक्षविपक्षयोः सन्दि
ग्धः सदसत्वस्यापि सम्यग्ज्ञानहेतुत्वमेव युष्माभि
रिष्यते नानैकान्तिकत्वं यथा सात्मकं जीवच्छरीरम्प्राणादिमत्त्वादिति । अस्य च
तद्भावः प्रतिपादितः प्रमाणविनिश्चया
दौ विरुद्धप्रभेदस्तु भारद्वाज विहितः प्रति
[p. 141 ] ज्ञाविरोधप्रस्ताव एव निराकृतः । साध्यसमेपि योयमन्यथासिद्धो वर्ण्यते यथा
ऽनित्याः परमाणवः क्रियावत्वाद् घटादिवदि
ति अयमपि किल साध्यसमो यस्मात्
मूर्तिक्रियारूपादिमत्वादणूनां क्रियावत्वं नानित्यत्वादिति । स नोपपद्यते । धर्मिणि
सिद्धत्वान्नहि धर्मिणि विद्यमान एवासिद्धो
हेतुर्युज्यते । सर्वहेतूनामसिद्धताप्रसङ्
गात् । नैतदेवन्नहि पक्षेस्तीत्येतावता पक्षधर्मत्वं । साध्यवशेन हि धर्मिणः पक्षधर्मत्व
मिष्यते । केवलस्य साध्यत्वा
त् । न च साध्यो धर्मो यदि धर्मिणि तेन साधनेन
विना न सम्भवति तस्य च साधनस्य साध्यधर्माभावे धर्मिणा सम्भवस्ततो हेतोः
पक्षधर्मत्वं । यदा पुनरन्यथापि
साधनायोपात्ते धर्मिणि धर्म उपपद्यते तदा हेतुत्त्वमे
वञ्च विशिष्टमेव सत्वं पक्षधर्मत्वेन विवक्षितं । अन्यथासिद्धत्वं युक्तमेव साध्यसमं ।
तदिदमत्र प्रतिविधानं
यदि खलु साध्यधर्माभावे धर्मिणि असम्भवो हेतोरेवं विध
मेव सत्वं पक्षधर्मत्वेन विवक्षितं न तु भावमात्रं तदा किन्तदित्त्थंभूतं पक्षधर्मत्वम
विज्ञातमेवानुमेयप्रकाश
कमाहोस्वित् परिनिश्चितमेवेति प्रकारद्वये यद्यविज्ञातं
प्रकाशकं तदाज्ञापकहेतुन्यायमतिवर्त्तते । ज्ञापको हि हेतुः स्वात्मनि ज्ञानापेक्षो
ज्ञाप्यमर्थं प्रकाशयति । सत्ता
[p. 88b ] मात्रेण च हेतवो विप्रतिपत्तिनिराकारणपटवः सन्तीति
प्रतिवादिनां परस्परपराहतं प्रवचननानात्वं न भवेत् । विज्ञातस्यापि गमकत्वे
प्रमाणाद्वा तस्य परिनिश्चयः प्र
माणाद्वा । न तावदप्रमाणस्य भूतार्थनिश्चयहेतुत्वा
भावादप्रमाणाद् गतिरन्यथा प्रामाण्यमेवावहीयते । यस्मादिदमेव प्रमाणस्य प्रमा
णत्वं यद्यथावस्थितवस्तुप्रका
शकत्वं । तच्चेदमप्रमाणस्याप्यस्ति तदा कथं तद
प्रमाणात्साध्ये धर्मिणि विना साध्यधर्मेणासद्भूष्णोर्हेतोः सत्त्वम्पक्षधर्मत्वेनाधि
गम्यते
तदापि यत एव प्रमाणाद्धेतोः सिद्धिस्तत एव साध्यधर्मस्यापीयं जायत इति
किमर्थमयमकिञ्चित्करो हेतुरूपादीयते । न च हेतोरेव केवलस्य ततः सिद्धि
ः
साध्यधर्मस्य तु नेति युक्तम्वक्तुं । हेतोरपि ततोऽसिद्धिप्रसङ्गात् तथा ह्येवमयं
हेतुः तत्र धर्मिणि सिध्यति यद्यनेन साध्यधर्मेण विनेह नोपपद्यते सहैव तू
प
पद्यत इति सिध्येत् । तथा च कथन्तत एव प्रमाणात्साध्यधर्मस्यापि न सिद्धिः
सञ्जातेति चिन्तनीयमेतत् । एवञ्च तेनैव प्रमाणेन सहास्य साध्यधर्मस्य
। गम्य
गमकभावो न त्वनेन हेतुनेति महदनिष्टमापद्यते । एवम्विधपक्षधर्मत्वसमाश्रयणे
च यावत् साध्यस्यासिद्धिस्तावद्धेतोरपि यावच्च हेतोरसिद्धिस्तावत्सा
ध्यस्यापीति
परस्पराश्रयप्रसङ्गः । पक्षधर्मत्वनिश्चयवेलायाञ्च साध्यधर्मसिद्धिः सम्पद्यत इति
व्यर्थमुत्तरलिङ्गरूपानुसरणमित्त्थञ्च न द्विलक्षणश्चतुर्लक्षणः पञ्च
लक्षणश्च
हेतुर्वक्तव्यः । अस्मन्मते तु धर्मिणि सत्वमात्रं विज्ञाय च तदुत्तरकालमन्वयव्यति
रेकयोर्विज्ञानमन्वयव्यतिरेकौ वा सर्व्वोपसंहारेण विज्ञायत उत्तरकालं
[p. 89a ] धर्मिणि
सत्वमात्रं विज्ञातमतश्चानन्तर्येणैव तत्सामर्थ्यात्साध्यधर्मस्य तत्र प्रतीतिरुप
[p. 142 ] पद्यते । तेनेदमत्र सकलं दोषजालं नभसीवामले जले नावस्थानमलं लभत
इत्यलमप्रतिष्ठित
मिथ्याप्रलापैरिति विरम्यते ।

यद्येवं किं पुनरत्रेष्टमिष्टमित्याह । हेत्वाभासास्तु यथान्यायमित्यादि 2a7
ये न्याया हेत्वाभासास्तदुक्तिर्न्निग्रहस्थानम्भवति । ते च येस्माभिरुक्ताः ॥

एकाप्रसिद्धिसंदेहेऽप्रसिद्धव्यभिचारभाक् ।

द्वयोर्व्विरुद्धोसिद्धौ च संदेहव्यभिचारभागि ४६

ति ।

ननु चायं वादन्यायमार्गः सकललोकानिबन्धनबन्धुना वादविधानादावार्य

वसुबन्धुना महाराजपथीकृतः । क्षुण्णश्च तदनु महत्यां न्यायपरीक्षा यां कुमति
मतमन्त¹⁸¹ ? मत्तमातङ्गशिरःपीठपाटनपटुभिराचार्य दिग्नाग पादैस्तत्किमिदं पुनश्च
र्व्वितच
र्व्वणमास्थितं त्वयेति । एतच्चोद्यपरिहारपरमिमं श्लोकमुपन्यस्यतिपन्यस्यते
लोक 20a8 इत्यादि । तिमिरञ्च पटलञ्चेति तिमिरपटलं अविद्यैव तिमिरपटलम
विद्यातिमिर
पटलं भूतार्थदर्शनविबन्धकत्वात् । तस्योल्लेखनो वादन्याय इति
सम्बन्धः । उल्लेखनशब्दः कर्तृसाधनः । कस्य पुनरविद्यातिमिरपटलमित्याह । तत्त्व
दृष्टेस्त
त्वदर्शनस्य । प्रज्ञालोचनस्येत्यर्थः । य एष समनन्तरमावेदितो वादन्यायः ।
सद् भिः पूर्वाचार्यैः परहितरतैः करुणापारतन्त्र्याल्लोकान् सम्यग्वर्त्त्मनि व्यवस्थाप
यितुं प्र
णीतः परां प्रसिद्धिं नीतो लोके सुष्टु स्फुटीकृत इत्यर्थः । न तु परस्पर्द्धया
नापि यशःकामतादिभिः ।त¹⁸² ? यद्येवन्तर्हि तदवस्थितं चोद्यमित्यत आह ।
तत्वस्यालोकमुद्योतम्वा
दन्यायमाचाचार्यैरूपदिष्टं । तिमिरयत्यन्धकारीकरोति
कुदूषणतमसा प्रच्छादयतीति यावत् । कः पुनरसावतिसाहसिको यो महानागैः क्षुण्णं
पन्थानं रोद्धुमीहत इत्याह
[p. 89b ] दुर्विदग्धः सम्यग्विवेकरहिततया जनोय मुद्योतकर
प्रीतिचन्द्र¹⁸³ ?भाविविक्त प्रभृतिः । यतश्च एवं तस्माद्यत्नः कृत इह वादन्याय प्रकरणे
मया तस्य महद्भिरुद्भावितस्या
न्तराजतैरवधूतस्य समुज्वालनाय । कुदूषणपरि
हारेण तन्नीत्युद्योतनेन मम व्यापृतत्वान्न मया पिष्टं पिष्टमिति संक्षेपार्थः ॥

[p. 143 ]

अनर्घ 184 ? वनितावगाहनमनल्पधीशक्तिना

प्यदृष्टपरमार्थसारमधिकाभियोगैरपि ।

मतं मतितमः स्फुटम्प्रतिविभज्य सम्यग्मया

यदाप्तमकृशं शुभम्भवतु तेन शान्तो जनः ॥ ४७

अहञ्च

नैरात्म्यबोधपरिपाटि
तदोषशैलसम्बुद्धभारवहनक्षमभूरिशक्त-

मञ्जुश्रियः श्रियमवाप्य समस्तसत्त्वसर्वावृतिक्षयविधानपटुर्भवेयं ।

महारयेनैव न किञ्चिदत्र त्यक्तम्वि
विक्तं न विभज्यमेव ।

तथापि मन्दप्रतिबोधनार्थमालोक एष ज्वलितः प्रदीपः ॥ ४८

लोकेऽविद्यातिमिरपटलोल्लेखनस्तत्त्वदृष्टे

वादन्यायः परहितरतैरेष सम्य
क् प्रणीतः ।

तत्त्वालोकं तिमिरयति तं दुर्विंदग्धो जनोयन्

तस्माद् यत्नः कृत इह मया तत्समुज्वालनायेति ॥ ४९

विपञ्चितार्था नाम वादन्यायटीका समाप्ता ॥ ॥

कृतिरियंसान्तरिक्ष¹⁸⁵ ? शान्तरक्षितपादानामिति ॥

सम्वत आचू२ (272 N.E.–1152 A.D.) श्रावणकृष्ण एकादश्यांलिखितं
मया । राजाधिराजपरमेश्वरपरमभट्टारकः श्रीमदानन्ददे
वपादीयविजयराज्ये
शुभदिने ॥

ग्रन्थस्यास्य प्रमाणञ्च निपुणैर्न्नवशताऽधिकं ।

सहस्रद्वितयं सम्पत्186 ? म्यक्संख्यातम्पूर्व्वशूरिभिः187 ? सूरिभिः॥ ० ॥

शुभमस्तु सर्व्वजगतां इ
...
...सर्वैः रक्षितव्यम्प्रयत्नत इति ॥
नमः सर्वज्ञाय ॥

Notes

1 | ? र्म्य Return
2 | ? र्थ्य Return
3 | ? स Return
4 | न्यायविन्दावपि - तत्स्वभावत्त्वात्तत्स्वभावस्य च हेतुत्त्वात् तृ० परि० पृ० ६९ Kashi Sanskrit Series. Return
5 | ? र्थ्यं Return
6 | ? शि Return
7 | ? सा Return
8 | ? श्च Return
9 | ? षि Return
10 | ? Return
11 | ? त Return
12 | ? तं Return
13 | ? ण Return
14 | ? न्नि Return
15 | ? न Return
16 | न्यायविन्दौ द्वितीयपरिच्छेदे लिङ्गस्य त्रिषु भेदेष्वेकः । Return
17 | ? Return
18 | ? मु Return
19 | नै ? Return
20 | ? शा Return
21 | ? सा Return
22 | ? शा Return
23 | ? र्या Return
24 | ? श Return
25 | ? न्यः Return
26 | ? शा Return
27 | ? मै Return
28 | ? तत् Return
29 | ? ष Return
30 | ? शी Return
31 | ? ध्या Return
32 | ? सकाशा Return
33 | ? तपस्विना Return
34 | ? श्य Return
35 | ? शा Return
36 | ? ना Return
37 | ? शा Return
38 | ? स्यान्मतं Return
39 | ? र्थ Return
40 | ? Return
41 | ? यं Return
42 | ? षित Return
43 | ? पन्न Return
44 | ? इतीन्दीवर Return
45 | ? निर्वर्त्तन Return
46 | ? वशा Return
47 | ? वशा Return
48 | ? वशा Return
49 | ? यश्चे Return
50 | ? न Return
51 | ? शरीरा Return
52 | ? शात् Return
53 | ? Return
54 | ? वशा Return
55 | ? Return
56 | ? श Return
57 | ? निर्वर्त्तने Return
58 | ? बशा Return
59 | ? Return
60 | ? शक्ति Return
61 | ? न्या Return
62 | ? णा Return
63 | ? स Return
64 | ? प्रयोगः Return
65 | ? मुखेन Return
66 | ? वशात् Return
67 | ? शङ्क Return
68 | ? कश्मीरा Return
69 | ? मुखेन Return
70 | ? घटादे Return
71 | ? विनाश Return
72 | ? प्रयोगः Return
73 | ? ज्ये Return
74 | ? मुखेन Return
75 | ? विनाशा Return
76 | ? गः Return
77 | ? Return
78 | ? शा Return
79 | ? सकाशा Return
80 | ? प्रयोगः Return
81 | ? शब्दो Return
82 | ? व्यपदिश्यते Return
83 | ? Return
84 | ? प्रयोगः Return
85 | ? श्यं Return
86 | ? शरणं Return
87 | ? प्रयोगः Return
88 | सांख्यकारिका । Return
89 | ? शय Return
90 | ? शङ्का Return
91 | ? दिशा Return
92 | ? व्युत्पन् Return
93 | ? शोभेत Return
94 | ? रेणा Return
95 | ? दि Return
96 | ? Return
97 | ? संशयो Return
98 | ? संशयो Return
99 | ? प्रकाश Return
100 | ? प्रतिषिद्धो Return
101 | ? गार्ग्यो Return
102 | ? नुशासन Return
103 | मीमांसाशबरभाष्ये १।१।२ Return
104 | ? नं Return
105 | न्यायवात्स्यायनभाष्ये ५।२।१ । Return
106 | तत्रैव ५।२।२ । Return
107 | न्यायवात्तिंके ५।२।२ । Return
108 | ? णां Return
109 | ? से Return
110 | ? श Return
111 | ? सू Return
112 | ? शब्द Return
113 | ? षक्तो Return
114 | ? शा Return
115 | ? श Return
116 | ? णा Return
117 | ? णैव Return
118 | ? षि Return
119 | ? न Return
120 | ? धर्मिणि Return
121 | ? शङ्कते Return
122 | ? न Return
123 | ? शालि Return
124 | ? श Return
125 | ? षि Return
126 | ? मान Return
127 | ? ष्व Return
128 | न्यायभाष्ये २५९-६० अल्पभेदेन । Return
129 | ? शा Return
130 | ? शा Return
131 | ? नृत्य Return
132 | ? दा Return
133 | ? शा Return
134 | ? र्शेन Return
135 | ? शा Return
136 | ? न्क्रमे Return
137 | ? षते । Return
138 | ? ने Return
139 | ? शा Return
140 | ? पेक्ष Return
141 | व्याकरणमहाभाष्ये पस्पशाह्निके । Return
142 | ? Return
143 | ? य Return
144 | ? शा Return
145 | ? Return
146 | ? र्म्य Return
147 | ? निमित्त Return
148 | ? ब्द Return
149 | ? णा Return
150 | ? दु Return
151 | ? त् Return
152 | ? Return
153 | ? सेन Return
154 | ? न Return
155 | ? पी Return
156 | ? सा Return
157 | ? सा Return
158 | ? सा Return
159 | ? शा Return
160 | ? च्छिन्न Return
161 | ? र्थ्यं Return
162 | ? न् Return
163 | ? ति Return
164 | ? Return
165 | ? Return
166 | ? षां Return
167 | ? Return
168 | ? श Return
169 | न्यायवार्त्तिके ५।२।२१ पृष्ठ ५५९ Return
170 | ? एवमेव Return
171 | ? पनयः Return
172 | ? शं Return
173 | ? स Return
174 | ? भ्य Return
175 | ? वसा Return
176 | ? Return
177 | ? Return
178 | आचार्यधर्मकीर्तिप्रणीतेषु सप्तसु न्यायप्रबन्धेष्वन्यतमो ग्रथःbStan-ḥ gyur, mdo.XCV. 11 Return
179 | ? षि Return
180 | ? श Return
181 | ? मत्त Return
182 | ? य Return
183 | ? Return
184 | ? Return
185 | ? शान्तरक्षित Return
186 | ? म्यक् Return
187 | ? सूरिभिः Return