Jitāri

Vādasthānāni

Title: Vādasthānāni

Author: Jitāri

Funder: German Research Foundation (DFG); Project "SARIT: Enriching Digital Text Collections in Indology" (Bilalteral Digital Humanities Programme DFG/NEH), 2013-2017

Principal: Birgit Kellner

RespStmt: data entry by Aurorachana, Auroville

RespStmt: prepared for SARIT by Liudmila Olalde

जातिवादनिरासः

बुद्धानामनुरोधेन यथामतिश्रुतिस्मृति ।

ह्रियं विहाय लिख्यन्ते वादस्थानानि कानिचित् ॥

तत्र तावद्बादो जातिवाद एव निराक्रियते;--इह यद्वस्तुनो
भेदाभेदाभ्यामभिधेयं न भवति तत्सर्वं वस्तु न भवति यथा
व्योमकमलम् । न च भेदाभेदाभ्यामभिधेयं सामान्यमिति1

प्रतिषिद्धस्य वस्तुत्वस्य व्यापकमभिधेयत्वं तस्यानुपलब्धिः.

व्याप
कानुपलब्धिः । न तावदय²

भेदाभेदाभ्यामनभिधेयत्वमिति हेतुः.

मसिद्धो हेतुः । न हि व्यक्तिभ्यो
भिन्नमभिन्नं वा सामान्यं शक्यमभिधातुम् । उभयथाऽप्य
सामान्यस्वभावताप्रसङ्गात् । तथा हि;--यदि तावद्व्यक्तिभ्योऽ
र्थान्तरमेव सामान्यमभिमतं वस्तु; तदा न तत् तासां सामान्यं
नाम । यत्खलु यतोऽर्थान्तरं न तत् तस्य सामान्यम्, यथा
गोरश्वः । अर्थान्तरं च गोत्वमिति विरुद्धव्याप्तोपब्धिः ॥

ननु च व्यक्तिभ्योऽर्थान्तरं च स्यात् सामान्यं च
तासामिति न विरोधं पश्यामः । न चैतन्मन्तव्यमर्थान्तरं
[p. 73 ] चे 3

व्यक्तिरूपस्य.

दर्थान्तरस्य सामान्यम्, सर्वं सर्वस्य सामान्यं स्यात्
विशेषाभावादिति । यद्धि खल्वेकं वस्त्वनेकत्र समवेतं तत्तदीयं
सामान्यम् । गोषु चाश्वो न समवेत इति कथमसौ गवांश्च ?
सामान्यं स्यादिति कुतो विशेषाभावः ? तदयमनैकान्तिको
4

हेतुः सामान्येऽपि सद्भावादनैकान्तिकः.

हेतुः कथमिष्टसिद्धये 5

अर्थान्तरत्वादिसमर्थो भवेत्.

पर्याप्नुयादिति चेत्; तदेतदपि
बालप्रलापमनुसरति;--स हि विशेषो बुद्धिमता वक्तव्यो
यस्सामान्यपदार्थमात्रभावी सन्नसङ्करेण व्यवस्थामुपपादयेत्,
अयं चानेकसमवायः सङ्ख्यासंयोगादीनामवयविकार्यद्रव्या
दिष्वप्यस्तीति तान्यपि सङ्ख्यादिमतां सामान्यानि स्युः ॥
अथ मन्येथाः;--सत्यप्यनेकार्थसमवाये यदेव समानज्ञाना
भिधानप्रवृत्तिनिमित्तं तदेव सामान्यं नान्यदिति । समा
नानां भावः सामान्यं 6

प्रथमपुरुषद्विवचनान्तप्रयोगोऽयम्.

भवतोऽस्मादभिधानप्रत्ययाविति भावः ॥
यदाह अक्षपादः7

योऽर्थोऽनेकत्रप्रत्ययानुवृत्तिनिमित्तं तत्सामान्यम् इति वात्स्यायनभाष्यं तद्वार्तिकं तट्टीकां च पर्यालोच्य नैयायिकाभिप्रायपूरणेनानुवदति;--समानज्ञानाभिधानप्रसवात्मिका जातिः । इति Cf. Nyāyasūtra, II, 2-70 समानप्रसवात्मिका जातिः.

;--समानज्ञानाभिधानप्रसवात्मिका जातिः
इति । एतदपि स्वप्रक्रियामात्रपरिदीपनम्8

प्रकाशनम्.

। तथा हि--अत्र
[p. 74 ] विकल्पद्वयमुदयते । किं ते भेदाः स्वरूपेण समानाः स्वहेतो
रुत्पन्नाः येषु तत्सामान्यं तथाविधबोधाभिधानप्रमाणम् ?
आहो स्विदसमाना एवेति ? तत्र ते यदि9

स्वरूपेणैव.

स्वत एव समानाः
समानज्ञानाभिधानं स्वयमेव प्रवर्तयिष्यन्ति; किं तत्र सामान्ये
नार्थान्तरेण ? तथा च तदसामान्यमेव । तद्वलेन सामान्येन
ज्ञानाभिधानयोरप्रयुक्तेः । अथासमानाः, न तर्हि तेषां सामान्य
मस्ति । समानानां भावः सामान्यमित्युक्तवानसि । असमानानां
भावः सामान्यमिति ब्रुवाणः कथं श्लाघनीयप्रतिज्ञो देवानांप्रियः ?
स्वयमसमानभावा अपि तेनैव समानास्त इति चेत्; न; तथा
हि--किं ते क्रियन्ते ? किं नु वै व्यवसीयन्ते ? तत्र न तावत्क्रि
यन्ते, तेषां स्वहेतुभिरेव कृतत्वात् । कृतस्य च पुनः करणायो
गात् । अभूतप्रादुर्भावलक्षणत्वात् करणस्य । 10

समानस्वरूपेण.

समानात्मना
क्रियन्त इति चेत्, ननु येषां निष्पन्नतया कृतेः कर्मता नास्ति
कथं ते क्रियन्ते नाम ? स्यादेतत्;--येन धर्मिरूपेण ते निष्पन्नाः
न तेन करोतेः कर्मभावमनुभवन्ति; किं तु समानेन पुना
रूपेणानिष्पन्नाः क्रियन्ते इति न किञ्चिदनुपपन्नम् । एवं तर्हि
तदेव समानं रूपं सामान्येन क्रियन्त इति स्यात् । तस्य च
भाविनिष्पत्तावनिष्पन्नस्य कारणान्तरतः पश्चादुपजायमानस्य
व्यक्तिवद्भावस्वभावता ब्रह्मणाऽप्यशक्या 11

निवारयितुम्.

साधयितुम् । अर्था
न्तरमेव तद्भवतु न किञ्चिदनिष्टमापद्यत इति चेत्; सामान्यान्तर
[p. 75 ] मेव तर्हि तन्नित्यसामान्यजन्यमभ्युपेतं स्यात् । तथा च भेदानां
असमानानां कथं सामान्यमिति पर्यनुयोगितेनापि तद्व्यतिरिक्त
सामान्यरूपकरणोपगमे सत्यपरापरकार्यसामान्यपरिकल्पना
त्मकमनवस्थानमप्रतिविधानमासज्येत । नचाभेदानामसमानं
रूपं प्रच्यवेत । नापि 12

व्यवसीयन्त इति पक्षाश्रयणम्.

द्वितीयपक्षाश्रयणं श्रेयः । न ह्यन्येन अन्ये
समाना नाम प्रतीयन्ते । तद्वदन्ये नाम प्रतीयेरन् । भूतवत् ।
कथं ? गुणेन; अन्यथा हि येन केनचिदन्येन ये केचन समानाः
प्रतीयेरन्, 13

प्रतीयन्ताम् इति स्यात्.

प्रतिनियतां बन्धनाभावात् एकेनानेकसमवायि
नार्थेन अन्ये समानाः प्रतीयन्ते ततो नातिप्रसङ्ग इति चेत्,
वार्तमेतत् । न स्वल्ववयविद्रव्यद्वित्वादिसङ्ख्यानामपि एकत्वा
नेकसमवायिद्वित्वे न स्तः । येन तेभ्योऽवयवादयो न तथा
वगम्येरन् । अथ तेषां स्वाश्रयेषु समानज्ञानाभिधानसामर्थ्या
भावाददोष एषः । ननु सामान्यमपि भेदेष्वेकत्वानेकसमवा
याभ्यामेव समानप्रत्ययहेतुतया परिकल्पितम् । अथ ते च
अवयव्यादीनामपि युष्माभिरभ्युपेताविति तेषामपि तथाभावः
कथमपाक्रियेत ? असामान्यस्वभावत्वात् न तेऽनुमानहेतव
इति चेत् । ननु समानज्ञानहेतुत्वे सति सामान्यस्वभावता;
तस्यां च सत्यां समानज्ञानहेतुत्वमिति स्फुटमितरेतरा
श्रयित्वम् । तथा हि;--एकत्वादेः सामान्यत्वात् निमित्तस्य
सामान्याभिमतभाववदारब्धद्रव्यादेरपि किं न सामान्यरूपतेति
[p. 76 ] पर्यनुयोगे समानप्रत्ययत्वादित्युत्तरमुक्तवानसि । ततस्तदपि
समानप्रतीतिनिमित्तत्वं निमित्तस्य समानत्वात् समानमव
यव्यादेरपि किं न स्यादिति अस्मदीयेषु पुनः पर्यनुयोगे
सति असामान्यरूपत्वादिति ब्रुवाणः कथमितरेतराश्रयदोषां
न्मुक्तिमासादयसि ? ॥

एतेनैतदपि प्रत्युक्तं यदुक्तमुद्योतकरेण¹⁴

Cf. Nyāyavārtika II, ii, 65.

--न गवि गोत्वं
येन गोत्वयोगात् प्राग्गौरेवासाविति व्यर्थं गोत्वं स्यात् । अपि
तु यदैव वस्तु तदैव गोत्वेन सम्बद्ध्यते । न च गोत्वयोगात्
प्राग्वस्त्वस्ति । न चाविद्यमानं गौरित्यगौरिति वा शक्यं व्यपदेष्टु
मिति । तथा हि;--यदैव वस्तु तदैव यदि गोरूपं तत्स्वहेतो
रुत्पन्नं किं तस्यान्येन गोत्वेन ? अथ अगोरूपं, न तर्हि तस्या
गोरितिवाऽश्वादेरिति वा गोत्वेन सह सम्बन्धः स्यात् । न
ह्यगोभावो गोत्वं नाम! तस्मात् नार्थान्तरं सामान्यमिति ।
असामान्यरूपतया अर्थान्तरत्वं व्याप्तं सामान्यात्मतामपहस्त
यति, कुतोऽनेकान्तः ? अभिन्नमेव तर्हि सामान्यमस्तीति व्यक्ति
व्यतिरिक्तसामान्यनिराकरणात् ॥

दत्तसहायकः साङ्ख्य इदानीं प्रत्यवतिष्टंते; स एवं
वक्तव्यः; किं नु वै भवान् व्यक्तीनां सामान्यसंज्ञाकरण
कामः ? यद्वा, आत्मातिशयप्रतिपादनकामः ? आद्ये पक्षे न
[p. 77 ] किञ्चित् क्षीयते; न वयं नाम्नि विवदामहे । द्वितीयोऽपि पक्षो
महतीं मनोराज्यसम्पदमावेदयति । तथा हि;--अत्रापि विकल्प
द्वयमुदयते, किं व्यक्तिभ्यः सामान्यस्याभेदः ? उत व्यक्तीनां
सामान्यात् ? इति । आद्यपक्षे व्यक्तिवदनेकत्त्वमसत्त्वं च
सामान्यस्य स्यात् । प्रयोगः--व्यक्तिभ्यो यदभिन्नं तदने
कमनित्यं च, यथा तासां प्रातिस्विकं रूपम् । व्यक्तिभ्यस्त्व
भिन्नं सामान्यमिति स्वभावहेतुः प्रसङ्गः । नानैकान्तिको हेतुः,
एकत्वनित्यत्वयोः सामान्यस्य विरुद्धधर्माध्यासेन व्यक्तिभ्यः
सुखादिभ्य इव अन्यस्य एकान्तेन भेदभङ्गात् । अपरस्मिन्
पुनर्विकल्पे सामान्यवद्व्यक्तीनमप्येकत्वनित्यत्वे स्याताम् ।
प्रयोगःः--यत्सामान्यादभिन्नं न तद्भिन्नमनित्यं च; यथा तस्यैव
सामान्यता; सामान्यादभिन्नं च व्यक्तीनां रूपमिति व्यापक
विरुद्धोपलब्धिः प्रसङ्गः । न चानैकान्तिकः, सामान्यादभिन्नं
हि सामान्यमेव । तच्चैकं नित्यं चेत्, कथं तदभिन्नं भिन्नम
नित्यं च नाम ? एवं ब्रुवाणः सामान्यमेवानेकमनित्यं च ब्रूयात् ।
तस्य च साक्षादभिन्नत्वनित्यत्वे प्रतिज्ञाय पुनरयं देशान्तरत
एव प्रतिभातीति कथं नोन्मत्तः । तस्माद्भेदामेदाभ्यामवाच्यं
सामान्यमिति सिद्धम् ॥

न चायमनैकान्तिको हेतुः । यद्यपि हि सामान्यं भेदाभेदा
व्यक्तय एव आभ्यां केवलाभ्यामवाच्यम्, तथापि प्रकारान्तर
स्याप्युभयात्मतालक्षणस्य सम्भवात् भिन्नाभिन्नमेव हि सामान्यं
चैवमिति जैनाः प्रतिजानते । यदाहुः--
[p. 78 ]

15

Cf. Āptamīmāṃsā III 59 & 57.

घटमौलिसुवर्णानां नाशोत्पादस्थितिष्वयम् ।

शोकप्रमोदमाध्यस्थ्यं जनो याति सहेतुकम् ॥

न सामान्यात्मनोदेति न व्येति व्यक्तमन्वयात् ।

व्येत्युदेति विशेषेण सहैकत्रोदयादि सत् ॥

16

Cf. Tattvasamgraha & Pancika ślokas 1745-46, cf Ślokavārtika śloka 57 & 58b & 62b & 63a, pp. 561 & 562 Chowamba Sanskrit Series .

यथा 17

शबलोवर्णः.

कल्माषवर्णस्य यथेष्टं 18

रूपावधारणम्.

वर्णनिग्रहः ।

चित्रत्वाद्वस्तुनोऽप्येवं भेदाभेदावधारणा ॥

यदा तु शबलं वस्तु युगपत् प्रतिपद्यते ।

तदान्यानन्यभेदेन सर्वमेव प्रतीयते ॥

एकात्मकं भवेदेतदिति नेश्वरभाषितम् ।

तत्तथैव प्रपत्तव्यं यद्यथैवोपलभ्यते ॥

इति । अत्र प्रतिविधीयते; भेदाभेदयोरन्योन्यप्रतिषेधरूपत्वा
देकविधेरपरनिषेधनान्तरीयकत्वात् तत्कथमनयोरेकाधिकरणत्वं
मत्तोन्मत्तेतरः प्रतिपद्येत ? तथा हि,--तन्नाम तस्मादभिन्नं यदेव
[p. 79 ] यत्; भिन्नं च तत्तस्माद्यद्यन्न भवति । अतश्च व्यक्तिभ्यस्सा
मान्यं भिन्नमभिन्नं चेति ब्रुवाणो व्यक्तयस्सामान्यं न व्यक्तिभ्यः
सामान्यमिति ब्रूते । कथं स्वस्थचेताश्चेतस्यपि तदेतदारोपयति ।
प्रयोगः--यद्यदेव न तत् अतद्भवति यथोष्णं वह्निरूपं नामो
ष्णम् । व्यक्तय एव सामान्यमिति स्वभावविरुद्धोपलब्धिः
प्रसङ्गः । उभयथा प्रतीतेरुभयोपगम इति चेत् । ननु, प्रतीति
रप्रतीतेर्वाधिका न तु मिथ्याप्रतीतेः वितथस्यापि प्रतीति
दर्शनात् । अन्यथा हि प्रतीतिपथानुसारिणा भवता द्विचन्द्रा
दयोऽपि न निह्नोतव्याः । बाधकवशात्ते निह्नूयन्ते इति चेत्;
इहाप्येतदनुमानमपि बाध्यादिदोषत्रयरहितलिङ्गजं बाधकं किं न
पश्यति देवानांप्रियः ? न संविदो युक्तिभिरस्ति बाधेति चेत्;
ननु किमियं राज्ञामाज्ञा येनाविचार्य गृह्येत । प्रत्यक्षस्वभावा
संवित् तच्च ज्येष्ठं प्रमाणमतो न बाध्यत इति चेत् । किं पुनरनु
मानं लक्षणोपेतमपि बाध्यते ? एवमेतदिति चेत् । न तर्हि
इदमनुमानं प्रमाणं स्यात् । लक्षणयुक्तेऽपि बाधसम्भवे
तल्लक्षणमेव दूषितं स्यादिति सर्वत्रानुमानेऽनाश्वासः । अथा
नुमानाभासो बाध्यते ? बाध्यतामध्यक्षाभासः प्रत्यक्षेणैव
पुनरियं संवित्तिः तत्कथमिति बाध्यत इति चेत्; नन्वियमपि
प्रत्यक्षाभासैव, अनुमानेन बाध्यमानत्वात् । अथ प्रत्यक्षमेव
प्रत्यक्षस्य तदाभासतां बाधकत्वात् साधयति न त्वनुमान
मित्यभिनिवेशः, कथं तर्हि ज्वालादिविषयायाः प्रत्यभिज्ञायाः
[p. 80 ] प्रत्यक्षायाः प्रत्यक्षाभासता व्यवस्थाप्येत ? न खलु ज्वाला
दीनामपि क्षणिकत्वमध्यक्षमवधारयेत् । तस्मादनुमानमेव ज्वाला
दीनां क्षणिकत्वं साधयत् बाधकमेव तस्या इत्यकामेनापि तु
कुमारिलेनाभ्युपेतव्यम् । न च शक्यं वक्तुं सामान्यमेव केवलं
तथा विषयीक्रियत इति! तथा हि तदेवेदं ज्वालात्वमिति
स्यात् न सैवेयं ज्वालेंति । तस्मान्नानैकान्तिको हेतुरित्यलं
बहुप्रलापितया ॥

॥ जितारिपादानां कृतिर्जातिनिराकृतिस्समाप्ता ॥

[p. 81 ]

अनेकान्तवादनिरासः

इदानीमार्हतमतं विचार्यते;--इहामी दिगम्बराः द्रव्य
पर्यायरूपेण उत्पत्तिस्थितिप्रलयात्मकं भावग्रामं वर्णयन्ति ।
तत्रावस्थासु सकलासु अनुगतस्वभावं द्रव्यमाचक्षते, यथा
केयूरकटककुण्डलाद्यवस्थास्वनुयायि सुवर्णम् । सत्यद्रव्यात्मनि
उत्पादव्ययधर्मकाः पर्यायाः । यथा सत्यपि द्रव्ये जायमाना
व्ययमानाश्च केयूरादयः । यथा घटं भञ्जयित्वा मौलिः क्रियते
तथा घटो नश्यति मौलिरुत्पद्यते, सुवर्णं तु नोदेति न व्येति,
इति उत्पादव्ययध्रौव्यात्मकं वस्तु । यदाह--

19

Āptamīmāmsā III, 59-57.

घटमौलिसुवर्णानां नाशोत्पादस्थितिष्वयम् ।

शोकप्रमोदमाध्यस्थ्यं जनो याति सहेतुकम् ॥

न नाशेन विना शोको नोत्पादेन विना सुखम् ।

स्थित्या विना न माध्यस्थ्यं तस्माद्वस्तु त्रयात्मकम् ॥

20

Āptamīmāmsā III, 59-57.

न सामान्यात्मनोदेति न व्येति व्यक्तमन्वयात्

व्येत्युदेति विशेषेण सहैकत्रोदयादि सत् ॥

इति । विरुद्धधर्माध्यासस्य सर्वत्र भेदलक्षणत्वादिति । न
ह्येकस्य त्रैरूप्यमुपपद्यते । यदिह सत्यपि विरुद्धधर्माध्यासे
[p. 82 ] द्रव्यपर्याययोरभेदोऽभ्युपगम्यते तदा घटपटयोरप्यभेदोऽभ्यु
पगन्तव्यः । अथ मन्यसे द्रव्यपर्याययोः परस्परतोऽनैका
न्तिको भेदो अभेदो वा अभ्युपगम्यते, किं तु देशकालस्व
भावाना21

मभेदादेकतोच्यते इति स्यात्; उत्तरत्र एकत्वादेकता इति निगमनात् ॥

मभेदात् उतोच्यते सङ्ख्यासंज्ञालक्षणार्थभेदात् भेदस्तु
वर्ण्यते । न हि कटकादीनामन्यो देशोऽन्यं एव सुवर्णस्य च!
न च कटकादयः सुवर्णाद्भिन्नकालाः! नापि कटकादीनां
सुवर्णस्य च स्वभावे नानात्वमस्ति! अतो देशकालस्वभावा
नामेकत्वादेकता द्रव्यपर्याययोः । एकं द्रव्यं बहवः पर्याया इति
सङ्ख्यासंज्ञाभेदः । अनुवृत्तिलक्षणं द्रव्यं । व्यावृत्तिलक्षणाः
पर्यायाः इति लक्षणभेदः । केयूरकटकाभ्यां च कफोणि पाणि
भूषणं क्रियते, सुवर्णेन तु केयूरादिकं तदेवेति कार्यमपि भिद्यते
द्रव्यपर्याययोः । अतः 22

Cf. Āptamīmāmsā IV 72

संज्ञांसंख्याविशेषाच्च स्वलक्षणविशेषतः ।

प्रयोजनादिभेदाच्च तन्नानात्वं न सर्वथा ॥

संख्यासंज्ञालक्षणप्रयोजनभेदात् भिन्नत्वं
द्रव्यपर्याययोरिति ॥

अत्रैवं चिन्त्यते; यदि तावत् द्रव्यपर्याययोः स्वभावा
भेदेन अभेदमभिधत्ते तदा द्रव्यपर्याययोरेकरूपतैव तात्त्वि
कीति संख्यादिभेदाद्भिन्नरूपता कल्पनामात्रकल्पिता स्यात् ।
[p. 83 ] न हि ययोः स्वभावाभेदः तयोरन्यथा पारमार्थिको भेदः
सम्भवी । भेदे च तयोरभिधीयमाने स्वभावभेद एव तयोरभ्यु
पगतो भवेदिति न तयोः स्वभावाभेदेनाभेदः सिध्येत् । नच
तेनैव स्वभावेन भेदश्चाभेदश्च । नचान्येन स्वाभावेन भेदोऽन्येना
भेद इत्यपि प्रेक्षावतो वक्तुमुचितम्! स्वभावभेदाभेदाभ्यां
भेदाभेदाभ्युपगमप्रसङ्गात् । यदि चान्येन स्वभावेन भेदोऽन्येन
च स्वभावेनाभेद इत्यभ्युपगम्यते तदाऽन्यद्रव्यपर्यायाख्यमेकं
वस्तु तयोरन्ये एव चान्योन्यभिन्ना द्रव्यपर्याया इति नैकमने
कात्मकं वस्तु वस्तुतः समर्थितं स्यात् । स्वभावेन चाभेदे
देशकालाभेदादभेद इति किमनयाऽनुयुक्तघोषणया । ययोर्हि
स्वभावेन भेदो न तयोर्देशकालाभेदादप्यभेदो यथा रूपरसयोः ।
यदि च पर्यायाणां द्रव्यस्वभावेनाभेदः, तदा पर्यायाणां द्रव्यात्म
न्यनुप्रवेशात् द्रव्यमेव केवलमवशिष्यत इति संख्येयभेदाभावात्
संख्याबाहुल्यं नास्तीति पर्याया इति बहुवचनं न प्राप्नोति ।
संज्ञिभेदाभावाच्च न तदांश्रयः संज्ञाभेदः । अथ पर्यायेभ्यो
द्रव्यस्वभावेनाभेदः, तदा द्रव्यस्य पर्यायात्मन्यनुप्रवेशात् पर्याया
एव केवलभवशिष्यन्त इति संख्यैकत्वाभावात् संख्यैकत्वं
नास्तीति द्रव्यमित्येकवचनं न प्राप्नोति ॥

नचैकानेकवचनप्रयोगमात्राद्वस्तूनामेकत्वानेकत्वे; षण्णगरी
दारा इति विनाऽपि भेदाभेदाभ्यां बहुवचनैकवचनप्रयोगदर्श
नात् । नच संज्ञिनानात्वमात्रेण संज्ञानानात्वम्; एकस्यापि
[p. 84 ] तुरङ्गस्य हरिहयाश्वसप्त्यादिसंज्ञाबाहुल्यदर्शनात् । सति च
स्वभावाभेदे लक्षणभेदोऽप्यनुपपत्तिमानेव । न हि द्रव्यपर्या
ययोरेकत्वे सत्यनुवर्तते द्रव्यं तदात्मकं च पर्यायं रूपं व्यावर्तत
इत्युक्तम् । द्रव्यादिपर्यायाणामभेदे तस्मिन्ननुवर्तमाने पर्याया
अप्यनुवर्तेरन् । अन्यथा हि तदेवानुवर्तते नानुवर्तते चेति स्यात् ।
पर्यायेभ्यश्च द्रव्यस्याभेदे तेषु व्यावर्तमानेषु द्रव्यमपि व्यावर्तेत;
अन्यथा हि त एव तथैव व्यावर्तन्ते न व्यावर्तन्ते चेति स्यात् ।
न चैतदनुन्मत्तो ब्रूयात् । स्वभावाभेदं च द्रव्यपर्याययोर्वर्णयता
द्रव्यस्य कार्यं यत्तत् पर्यायजातस्य; यच्च पर्यायजातस्य तद्द्रव्य
स्येति स्फुटतरमावेदितं भवति । तथा च सति द्रव्यपर्याययोः
कार्यभेदो न सम्भवत्येव प्रागेव तन्निबन्धनो भेदः । एकस्याप्य
नेककार्यकारित्वदर्शनान्न कार्यभेदाद्भेदः सिध्यति । न हि
मलयजमृगाङ्कादयो युगपद्बहूनां बहूनि विज्ञानानि जनयन्तोऽपि
स्वभावनानात्वमनुभवन्ति! एक एव प्रदीपः करजलालोकादिक
मनेकधा कुर्वन्नवलोक्यत इति न कार्यभेदादपि भेदव्यवहारो
ज्यायान् । एतेन हि तअन्यदपि प्रत्युक्तम् । यदाह कुमारिलः--

सर्वं हि वस्तु रूपेण भिद्यते न परस्परम् ।

इति । यदि हि यदेव वस्तुत्वं तदेव वेदचाण्डालालापयोः
ब्राह्मणचाण्डालयोरपि; तथा वेदचाण्डालालापयोः ब्राह्मण
चाण्डालयोश्चैकत्वं स्यात् । अथ वस्तुत्वेनाभेदेऽपि प्रकारान्तरेण
भेद इष्यत इति चेत्; प्रकारान्तरं तद्वतो वस्तुरूपादनर्था
[p. 85 ] तरं बा स्यादर्थान्तरं वा ? अनर्थान्तरत्वे कथं तदाश्रयो भेदः ।
अर्थान्तरत्वे स्वरूपेणापि भेदात् भेद एव विशीर्यते । तस्मात् सर्व
एव भावाः परस्परव्यावृत्तमूर्तयो न केनचिदंशेन मिश्रा
भवन्ति । तदुक्तम्--

सर्वे भावाः स्वभावेन स्वस्वभावव्यवस्थिताः ।

स्वभावपरभावाभ्यां यस्माद्व्यावृत्तिभागिनः ॥

इति । अतोऽनेकान्तवादो विदुषा न विधातव्यः ॥

दिगम्बरमतपरिक्षा समाप्ता
कृतिरियं जितारिपादानाम् ।

प्रत्यभिज्ञानसंज्ञातं प्रमाणं कैश्चिदिप्यते
एकत्वंविषयम्...॥

Notes

1 | प्रतिषिद्धस्य वस्तुत्वस्य व्यापकमभिधेयत्वं तस्यानुपलब्धिः. Return
2 | भेदाभेदाभ्यामनभिधेयत्वमिति हेतुः. Return
3 | व्यक्तिरूपस्य. Return
4 | हेतुः सामान्येऽपि सद्भावादनैकान्तिकः. Return
5 | अर्थान्तरत्वादिसमर्थो भवेत्. Return
6 | प्रथमपुरुषद्विवचनान्तप्रयोगोऽयम्. Return
7 | योऽर्थोऽनेकत्रप्रत्ययानुवृत्तिनिमित्तं तत्सामान्यम् इति वात्स्यायनभाष्यं तद्वार्तिकं तट्टीकां च पर्यालोच्य नैयायिकाभिप्रायपूरणेनानुवदति;--समानज्ञानाभिधानप्रसवात्मिका जातिः । इति Cf. Nyāyasūtra, II, 2-70 समानप्रसवात्मिका जातिः. Return
8 | प्रकाशनम्. Return
9 | स्वरूपेणैव. Return
10 | समानस्वरूपेण. Return
11 | निवारयितुम्. Return
12 | व्यवसीयन्त इति पक्षाश्रयणम्. Return
13 | प्रतीयन्ताम् इति स्यात्. Return
14 | Cf. Nyāyavārtika II, ii, 65. Return
15 | Cf. Āptamīmāṃsā III 59 & 57. Return
16 | Cf. Tattvasamgraha & Pancika ślokas 1745-46, cf Ślokavārtika śloka 57 & 58b & 62b & 63a, pp. 561 & 562 Chowamba Sanskrit Series . Return
17 | शबलोवर्णः. Return
18 | रूपावधारणम्. Return
19 | Āptamīmāmsā III, 59-57. Return
20 | Āptamīmāmsā III, 59-57. Return
21 | मभेदादेकतोच्यते इति स्यात्; उत्तरत्र एकत्वादेकता इति निगमनात् ॥ Return

22

Cf. Āptamīmāmsā IV 72

संज्ञांसंख्याविशेषाच्च स्वलक्षणविशेषतः ।

प्रयोजनादिभेदाच्च तन्नानात्वं न सर्वथा ॥

Return