Vṛnda

Vṛndamādhavāparanāmā Siddhayoga

Title: Vṛndamādhavāparanāmā Siddhayoga

Author: Vṛnda

Funder: The transcription was made possible through funding from the European Union’s Horizon 2020 research and innovation programme under grant agreement No. 639363.

Principal: Dagmar Wujastyk The AyurYog.org Project

RespStmt: Data entry by Aurorachana, Auroville

RespStmt: Prepared for SARIT by Liudmila Olalde

ध्यात्वा शिवं परमतत्त्वविचारवेद्यं चण्डीमभीष्टफलदां सगणं गणेशम् ॥

धन्वन्तरिं मुनिवरं मुनिसुश्रुतादीनात्रेयमुग्रतपसं मनसा प्रणम्य ॥ १ ॥

[p. 2 ]

नानामतप्रथितदृष्टफलप्रयोगैः प्रस्ताववाक्यसहितैरिह सिद्धयोगः ॥

वृन्देन मन्दमतिनाऽऽत्महितार्थिनाऽयं संलिख्यते गदविनिश्चयजक्रमेण ॥ २ ॥

रोगमादौ परीक्षेत ततोऽनन्तरमौषधम् ॥

ततः कर्म भिषक्पश्चाज्ज्ञानपूर्वं समाचरेत् ॥ ३ ॥

यस्तु रोगमविज्ञाय कर्माण्यारभते भिषक् ॥

अप्यौषधविधानज्ञस्तस्य सिद्धिर्यदृच्छया ॥ ४ ॥

यस्तु रोगविशेषज्ञः सर्वभैषज्यकोविदः ॥

देशकालविशेषज्ञस्तस्य सिद्धिरसंशयम् ॥ ५ ॥

आदावन्ते रुजां ज्ञाने प्रयतेत चिकित्सकः ॥

साध्यासाध्यविभागज्ञस्ततः कुर्याच्चिकित्सितम् ॥ ६ ॥

[p. 3 ]

नास्ति रोगो विना दोषैर्यस्मात्तस्माद्विचक्षणः ॥

अनुक्तमपि दोषाणां लिङ्गैर्व्याधिमुपाचरेत् ॥ ७ ॥

विकारनामाकुशलो न जिह्वीयात्कथंचन ॥

न हि सर्वविकाराणां नामतोऽस्ति ध्रुवा स्थितिः ॥ ८ ॥

स एव कुपितो दोषः समुत्थानविशेषतः ॥

स्थानान्तरगतश्चापि विकारान्कुरुते बहून् ॥ ९ ॥

[p. 4 ]

दर्शनस्पर्शनप्रश्नैर्व्याधिज्ञानं त्रिधा मतम् ॥

आयुरादि दृशा स्पर्शाच्छीतादि प्रश्नतोऽपरम् ॥ १० ॥

कृच्छ्रोपायः सुखोपायो द्विविधः साध्य उच्यते ॥

असाध्यो द्विविधो ज्ञेयो याप्यो यश्चाप्रतिक्रियः ॥ ११ ॥

याप्याः केचित्प्रकृत्यैव साध्या याप्या उपेक्षया ॥

स्वभावाद्व्याधयोऽसाध्याः केचिद्याप्या उपेक्षिताः ॥ १२ ॥

साध्या याप्यत्वमायान्ति याप्याश्चासाध्यतां तथा ॥

घ्नन्ति प्राणानसाध्यास्तु नराणामक्रियावताम् ॥ १३ ॥

[p. 5 ]

जातमात्रश्चिकित्स्यस्तु नोपेक्ष्योऽल्पतया गदः ॥

वह्निशत्रुविषैस्तुल्यः स्वल्पोऽपि विकरोत्यसौ ॥ १४ ॥

निवृत्तोऽपि पुनर्व्याधिः स्वल्पेनाऽऽयाति हेतुना ॥

क्षीणे मार्गीकृते दोषे शेषः सूक्ष्म इवानलः ॥ १५ ॥

तस्मात्तमनुबध्नीयात्प्रयोगेणानपायिना ॥

यावन्न प्रकृतिस्थः स्याद्दोषतः प्राणतस्तथा ॥ १६ ॥

व्याधेस्तत्त्वपरिज्ञानं वेदनायाश्च निग्रहः ॥

एतद्वैद्यस्य वैद्यत्वं न वैद्यः प्रभुरायुषः ॥ १७ ॥

कर्मजा व्याधयः केचिद्दोषजाः सन्ति चापरे ॥

कर्मदोषोद्भवाश्चान्ये कर्मजास्तेष्वहेतुकाः ॥ १८ ॥

[p. 6 ]

यथाशास्त्रं सुनिर्णीतो यथाव्याधि चिकित्सितः ॥

न शमं याति यो व्याधिः स ज्ञेयः कर्मजो बुधैः ॥

स्वल्पदोषो गरीयान्यः स ज्ञेयः कर्मदोषजः ॥ १९ ॥

कर्मक्षयात्कर्मकृतो दोषजः स्वशमौषधैः ॥

कर्मदोषोद्भवो याति कर्मदोषक्षयात्क्षयम् ॥ २० ॥

[p. 7 ]

यथा विषं यथा शस्त्रं यथाऽग्निरशनिर्यथा ॥

तथौषधमविज्ञातं विज्ञातममृतं यथा ॥ २१ ॥

याभिः क्रियाभिर्जायन्ते शरीरे धातवः समाः ॥

सा चिकित्सा विकाराणां कर्म तद्भिषजां मतम् ॥ २२ ॥

[p. 8 ]

उत्पद्यते हि साऽवस्था देशकालबलं प्रति ॥

यस्यां कार्यमकार्यं स्यात्कर्म कार्यं विवर्जितम् ॥ २३ ॥

स्वेदावरोधः संतापः सर्वांगग्रहणं तथा ॥

युगपद्यत्र रोगे तु स ज्वरो व्यपदिश्यते ॥ २४ ॥

आमाशयस्थो हत्वाऽग्निं सामो मार्गान्पिधाय च ॥

विदधाति ज्वरं दोषस्तस्माल्लङ्घनमाचरेत् ॥ २५ ॥

[p. 9 ]

No verses of the Siddhayoga on this page. The commentary Kusumāvali was not digitized.

[p. 10 ]

लङ्घनेन क्षयं नीते दोषे संधुक्षितेऽनले ॥

विज्वरत्वं लघुत्वं च क्षुच्चैवास्योपजायते ॥ २६ ॥

सद्यो भुक्तस्य संजाते ज्वरे सामे विशेषतः ॥

वमनं वमनार्हस्य शस्तमित्याह वाग्भटः ॥ २७ ॥

अनुत्क्लिष्टेषु दोषेषु मोहाद्यस्तरुणे वमेत् ॥

प्राप्नुयात्सोऽङ्गभङ्गादीन्हृद्रोगविषमज्वरान् ॥ २८ ॥

अनवस्थितदोषाग्नेर्लङ्घनं दोषपाचनम् ॥

ज्वरघ्नं दीपनं काङ्क्षारुचिलाघवकारकम् ॥ २९ ॥

[p. 11 ]

वमितं लङ्घयेत्प्राज्ञो लङ्घितं न तु वामयेत् ॥

वमनं क्लेशबाहुल्याद्धन्याल्लङ्घनकर्शितम् ॥ ३० ॥

अवेक्ष्य दोषं प्राणं च कार्यं स्यादपतर्पणम् ॥ ३१ ॥

तद्धि मारुतक्षुत्तृष्णामुखशोषभ्रमान्विते ॥

कार्यं न बाले वृद्धे वा न गर्भिण्यां न दुर्बले ॥

न तथाऽध्वश्रमक्रोधशोककामक्षयज्वरे ॥ ३२ ॥

[p. 12 ]

बलाविरोधिना चैनं लङ्घनेनोपपादयेत् ॥

बलाधिष्ठानमारोग्यं यदर्थोऽयं क्रियाक्रमः ॥ ३३ ॥

वातमूत्रपुरीषाणां विसर्गे गात्रलाघवे ॥

हृदयोद्गारकण्ठास्यशुद्धौ तन्द्राक्लमे गते ॥ ३४ ॥

स्वेदे जाते रुचौ वाऽपि क्षुत्पिपासासहोदये ॥

कृतं लङ्घनमादेश्यं निर्व्यथे चान्तरात्मनि ॥ ३५ ॥

पर्वभेदोऽङ्गमर्दश्च कासः शोषो मुखस्य च ॥

क्षुत्प्रणाशोऽरुचिस्तृष्णा दौर्बल्यं श्रोत्रनेत्रयोः ॥ ३६ ॥

मनसः संभ्रमोऽभीक्ष्णमूर्ध्ववातस्तमो हृदि ॥

देहाग्निबलहानिश्च लङ्घनेऽतिकृते भवेत् ॥ ३७ ॥

[p. 13 ]

विनाऽपि भेषजैर्व्याधिः पथ्यादेव निवर्तते ॥

न तु पथ्यविहीनस्य भेषजानां शतैरपि ॥ ३८ ॥

रक्तशाल्यादयः शस्ताः पुराणाः षष्टिकैः सह ॥

यवाग्वोदनलाजाश्च ज्वरितानां ज्वरापहाः ॥ ३९ ॥

दीपनी पाचनी लघ्वी ज्वरार्तानां ज्वरापहा ॥

अन्नकाले हिता पेया यथास्वं पाचनैः कृता ॥ ४० ॥

[p. 14 ]

दाहच्छर्द्यर्दितं क्षामं निरन्नं तृष्णयाऽन्वितम् ॥

शर्करामधुसंयुक्तं पाययेल्लाजतर्पणम् ॥ ४१ ॥

श्रमोपवासानिलजे हितो नित्यं रसौदनः ॥ ४२ ॥

मुद्गयूषौदनश्चापि देयः कफसमुत्थिते ॥

स एव सितया युक्तः शीतः पित्तज्वरे हितः ॥ ४३ ॥

[p. 15 ]

मुद्गामलकयूषस्तु वातपित्तात्मके हितः ॥

ह्रस्वमूलकयूषस्तु कफवातात्मके हितः ॥ ४४ ॥

निम्बकूलकयूषस्तु हितः पित्तकफात्मके ॥

यथास्वं पाचनैः सिद्धं वातपित्तकफात्मके ॥ ४५ ॥

लघुना पञ्चमूलेन पिप्पल्या सह धान्यया ॥

महत्या पञ्चमूल्या तु व्याघ्रीदुःस्पर्शगोक्षुरैः ॥ ४६ ॥

[p. 16 ]

सिद्धानि भिषगन्नानि प्रयुञ्जीत यथाक्रमम् ॥

वातपित्ते श्लेष्मपित्ते कफवाते त्रिदोषजे ॥ ४७ ॥

क्वाथ्यद्रव्याञ्जलिं क्षुण्णं श्रपयित्वा जलाढके ॥

अर्धशृतेन तेनाथ यवाग्वाद्युपकल्पयेत् ॥ ४८ ॥

वृद्धवैद्याः पलं द्रव्यं ग्राहयन्त्याढकेऽम्भसि ॥

भेषजस्यातिबाहुल्यात्कदाचिदरुचिर्भवेत् ॥ ४९ ॥

यदप्सु शृतशीतासु षडङ्गादि प्रयुज्यते ॥

कर्षमात्रं ततो द्रव्यं साधयेत्प्रास्थिकेऽम्भसि ॥

अर्धशृतं प्रयोक्तव्यं पाने पेयादिसंविधौ ॥ ५० ॥

कर्षार्धं वा कणाशुण्ठ्योः कल्कद्रव्यस्य वा पलम् ॥ ५१ ॥

विनीय पाचयेद्युक्त्या वारि प्रस्थेन चापरान् ॥

यूषान्नरसकांश्चैव कल्पेनानेन साधयेत् ॥ ५२ ॥

[p. 17 ]

कफवातज्वरे देयं जलमुष्णं पिपासवे ॥

[p. 18 ]

पित्तमद्यविषोत्थेषु तिक्तकैः शृतशीतलम् ॥ ५३ ॥

मुस्तापर्पटकोशीरचन्दनोदीच्यनागरैः ॥

शृतशीतं जलं दद्यात्पिपासाज्वरशान्तये ॥ ५४ ॥

पादशिष्टः कषायः स्याद्यः षोडशगुणाम्भसा ॥

क्वथितोऽतः षडङ्गादिर्न निषिद्धो नवज्वरे ॥ ५५ ॥

[p. 19 ]

अरुचौ मातुलुङ्गस्य केसरं साज्यसैन्धवम् ॥

धात्रीद्राक्षासितानां वा कल्कमास्येन धारयेत् ॥ ५६ ॥

ज्वरितो हितमश्नीयाद्यद्यप्यस्यारुचिर्भवेत् ॥

अन्नकाले ह्यभुञ्जानः क्षीयते म्रियतेऽपि वा ॥ ५७ ॥

[p. 20 ]

गुर्वभिष्यन्द्यकाले च ज्वरी नाद्यात्कथंचन ॥

न तु तस्याहितं भुक्तमायुषे वा सुखाय वा ॥ ५८ ॥

ज्वरितं ज्वरमुक्तं वा दिनान्ते भोजयेल्लघु ॥

श्लेष्मक्षयविवृद्धोष्मा बलवाननलस्तदा ॥ ५९ ॥

सातत्यात्स्वाद्वभावाच्च पथ्यं द्वेष्यत्वमागतम् ॥

कल्पनाविधिभिस्तैस्तैः प्रियत्वं गमयेत्पुनः ॥ ६० ॥

परिषेकान्प्रदेहांश्च स्नेहान्संशोधनानि च ॥

दिवास्वप्नं व्यवायं च व्यायामं शिशिरं जलम् ॥

क्रोधप्रवातभोज्यानि वर्जयेत्तरुणज्वरी ॥ ६१ ॥

[p. 21 ]

शोषच्छर्दिर्मदो मूर्छा भ्रमस्तृष्णा ह्यरोचकः ॥

प्राप्नोत्युपद्रवानेतान्परिषेकादिसेवनात् ॥ ६२ ॥

आसप्तरात्रात्तरुणं ज्वरमाहुर्मनीषिणः ॥

मध्यं चतुर्दशाहं तु पुराणमत उत्तरम् ॥ ६३ ॥

मृदौ ज्वरे लघौ देहे प्रचलेषु मलेषु च ॥

पक्वं दोषं विजानीयाज्ज्वरे देयं तदौषधम् ॥ ६४ ॥

[p. 22 ]

दोषप्रकृतिवैकृत्यादेकेषां पक्वलक्षणम् ॥ ६५ ॥

वातिकः सप्तरात्रेण दशरात्रेण पैत्तिकः ॥

श्लैष्मिको द्वादशाहेन ज्वरः पाकं नियच्छति ॥ ६६ ॥

पक्वो ह्यनिर्हृतो दोषो देहे तिष्ठन्महात्ययम् ॥

विषमं वा ज्वरं कुर्याद्बलव्यापदमेव वा ॥ ६७ ॥

सप्तरात्रात्परं केचिन्मन्यन्ते देयमौषधम् ॥

दशरात्रात्परं केचिद्दातव्यमिति निश्चिताः ॥ ६८ ॥

[p. 23 ]

No verses of the Siddhayoga on this page. The commentary Kusumāvali was not digitized.

[p. 24 ]

न कषायं प्रशंसन्ति नराणां तरुणज्वरे ॥

कषायेणाऽऽकुलीभूता दोषा जेतुं सुदुस्तराः ॥ ६९ ॥

न तु कल्पनमुद्दिश्य कषायः प्रतिषिध्यते ॥

यः कषायः कषायः स्यात्स वर्ज्यस्तरुणज्वरे ॥ ७० ॥

दोषा बद्धाः कषायेण स्तम्भित्वात्तरुणज्वरे ॥

स्तभ्यन्ते न विपच्यन्ते कुर्वन्ति विषमज्वरम् ॥ ७१ ॥

[p. 25 ]

पाययेद्दोषहरणं मोहादामज्वरे तु यः ॥

स सुप्तं कृष्णसर्पं तु कराग्रेण परामृशेत् ॥ ७२ ॥

पीताम्बुर्लङ्घितः क्षीणोऽजीर्णी भुक्तः पिपासितः ॥

न पिबेदौषधं जन्तुः संशोधनमथेतरत् ॥ ७३ ॥

रोगे शोधनसाध्ये तु यं विद्याद्दोषदुर्बलम् ॥

तं समीक्ष्य भिषक्कुर्याद्दोषप्रच्यावनं मृदु ॥ ७४ ॥

चले दोषे मृदौ कोष्ठे नेक्षेतात्र बलं नृणाम् ॥

अव्यापद्दुर्बलस्यापि शोधनं हि तदा भवेत् ॥ ७५ ॥

द्विचत्वारिंशता माषैरष्टादशनिबद्धकैः ॥

पलं द्वादशबद्धं स्याद्गुञ्जाषट्कसमन्वितैः ॥ ७६ ॥

[p. 26 ]

उत्तमस्य पलं मात्रा त्रिभिश्चाक्षैश्च मध्यमे ॥

जघन्यस्य पलार्धेन स्नेहक्वाथ्यौषधेषु च ॥ ७७ ॥

क्वाथ्यद्रव्यपले वारि द्विरष्टगुणभिष्यते ॥

चतुर्भागावशिष्टं तु पेयं पलचतुष्टयम् ॥ ७८ ॥

[p. 27 ]

दीप्तानलं महाकायं पाययन्त्यञ्जलिं जलम् ॥

अन्ये त्वर्धं परित्यज्य प्रसृतिं तु चिकित्सकाः ॥ ७९ ॥

क्वाथत्यागमनिच्छन्तस्त्वष्टभागावशेषितम् ॥

पारंपर्योपदेशेन वृद्धवैद्याः पलद्वयम् ॥ ८० ॥

पाययेदातुरं सामं पाचनं सप्तमे दिने ॥

शमनेनाथवा दृष्ट्वा निरामं तमुपाचरेत् ॥ ८१ ॥

नागरं देवकाष्ठं च धान्यकं बृहतीद्वयम् ॥

दद्यात्पाचनकं पूर्वं सर्वज्वरेषु पाचनम् ॥ ८२ ॥

वीर्याधिकं भवति भेषजमन्नहीनं हन्यात्तदामयमसंशयमाशु चैव ॥

तद्बालवृद्धवनितामृदवोऽथ पीत्वा ग्लानिं परां समुपयान्ति बलक्षयं च ॥ ८३ ॥

अनुलोमानिलः स्वास्थ्यं क्षुत्तृष्णा सुमनस्कता ॥

लघुत्वमिन्द्रियोद्गारशुद्धिर्जीर्णौषधाकृतिः ॥ ८४ ॥

[p. 28 ]

क्लमो दाहोऽङ्गसदनं भ्रमो मूर्छा शिरोरुजा ॥

अरतिर्बलहानिश्च सावशेषौषधाकृतिः ॥ ८५ ॥

औषधशेषे भुक्तं पीतं च तथौषधं हि शेषेऽन्ने ॥

न करोति गदोपशमं प्रकोपयत्यन्यरोगांश्च ॥ ८६ ॥

शीघ्रं विपाकमुपयाति बलं न हिंस्यादन्नावृतं न च मुहुर्वदनान्निरेति ॥

प्राग्भक्तसेवितमथौषधमेतदेव दद्याच्च वृद्धशिशुभीरुवराङ्गनाभ्यः ॥ ८७ ॥

बिल्वादिपञ्चमूलाम्बु पाचनं वातिके ज्वरे ॥

न शोधयति यद्दोषान्समान्नोदीरयत्यपि ॥

समी करोति यत्क्रुद्धांस्तत्संशमनमुच्यते ॥ ८८ ॥

[p. 29 ]

किराताब्दामृतोदीच्यबृहतीद्वयगोक्षुरैः ॥

सस्थिराकलशीविश्वैः क्वाथो वातज्वरापहः ॥ ८९ ॥

पिप्पलीसारिवाद्राक्षाशतपुष्पाहरेणुभिः ॥

कृतः कषायः सगुडो हन्याच्छ्वसनजं ज्वरम् ॥ ९० ॥

[p. 30 ]

गुडूचीसारिवाद्राक्षाशतपुष्पापुनर्नवाः ॥

सगुडोऽयं कषायः स्याद्वातज्वरविनाशनः ॥ ९१ ॥

द्राक्षागुडूचीकाश्मर्यत्रायमाणाः ससारिवाः ॥

निष्क्वाथ्य सगुडं क्वाथं पिबेद्वातज्वरापहम् ॥ ९२ ॥

सक्षौद्रं पाचनं पैत्ते तिक्ताब्देन्द्रयवैः कृतम् ॥ ९३ ॥

लोध्रोत्पलामृतापद्मसारिवाणां सशर्करः ॥

क्वाथः पित्तज्वरं हन्यादथवा पर्पटोद्भवः ॥ ९४ ॥

दुरालभापर्पटकप्रियङ्गूभूनिम्बवासाकटुरोहिणीनाम् ॥

जलं पिबेच्छर्करयाऽवगाढं तृष्णास्रपित्तज्वरदाहयुक्तः ॥ ९५ ॥

[p. 31 ]

पटोलयवनिष्क्वाथो मधुना मधुरीकृतः ॥

तीव्रपित्तज्वरामर्दी पानात्तृड्दाहनाशनः ॥ ९६ ॥

एकः पर्पटकः श्रेष्ठः पित्तज्वरनिवर्हणः ॥

किं पुनर्यदि युज्येत चन्दनोदीच्यनागरैः ॥ ९७ ॥

विश्वाम्बुपर्पटोशीरघनचन्दनसाधितम् ॥

दद्यात्सुशीतलं वारि तृट्छर्दिज्वरदाहनुत् ॥ ९८ ॥

पर्पटामृतधात्रीणां क्वाथः पित्तज्वरं जयेत् ॥

द्राक्षारग्वधयोश्चापि काश्मर्यस्याथवा पुनः ॥ ९९ ॥

द्राक्षाभयापर्पटकाब्दतिक्ताक्वाथं सशम्याकफलं विदध्यात् ॥

प्रलापमूर्छाभ्रमदाहशोषतृष्णान्विते पित्तभवे ज्वरे च ॥ १०० ॥

[p. 32 ]

पर्युषितं धान्यजलं प्रातः पीतं सशर्करं पुंसाम् ॥

अन्तर्दाहं शमयेत्प्रवृद्धमपि तत्क्षणादेव ॥ १०१ ॥

अम्लपिष्टैः सुशीतैर्वा पलाशतरुजैर्दिहेत् ॥

बदरीपल्लवोत्थेन फेनेनारिष्टकस्य च ॥ १०२ ॥

विदारी दाडिमं लोध्रं दधित्थं बीजपूरकम् ॥

एभिः प्रदिह्यान्मूर्धानं तृड्दाहार्तस्य देहिनः ॥ १०३ ॥

उत्तानसुप्तस्य गभीरताम्रकांस्यादिपात्रं प्रणिधाय नाभौ ॥

तत्राम्बुधारा बहला पतन्ती निहन्ति दाहं त्वरितं सुशीता ॥ १०४ ॥

वाप्यः कमलहासिन्यो दलयन्त्रगृहाः शुभाः ॥

नार्यश्चन्दनदिग्धाङ्ग्यो दाहदैन्यहरा मताः ॥ १०५ ॥

[p. 33 ]

हर्म्ये शुभ्राभ्रसंकाशे शशाङ्ककरशीतले ॥

मलयोदकसिक्ते वा स्वप्यात्पित्तज्वरी नरः ॥ १०६ ॥

जिह्वातालुगलक्लोमशोषे मूर्ध्नि तु दापयेत् ॥

केसरं मातुलुङ्गस्य मधुसैन्धवसंयुतम् ॥ १०७ ॥

[p. 34 ]

पिप्पल्यादिकषायं तु पाचनं कफजे ज्वरे ॥

कुष्ठमिन्द्रयवं मूर्वा पटोलं चापि साधितम् ॥

पिबेन्मरिचसंयुक्तं सक्षौद्रं श्लैष्मिके ज्वरे ॥ १०८ ॥

त्रिफला पटोलवासा छिन्नरुहा तिक्तरोहिणी च षड्ग्रन्था ॥

मधुना श्लेष्मसमुत्थे दशमूलीवासकस्य वा क्वाथः ॥ १०९ ॥

मात्राक्षौद्रघृतादीनां क्वाथस्नेहेषु चूर्णवत् ॥ ११० ॥

आमलक्यभया कृष्णा चित्रकश्चेत्ययं गणः ॥

सर्वज्वरकफातङ्कभेदी दीपनपाचनः ॥ १११ ॥

[p. 35 ]

कट्फलं पौष्करं शृङ्गी कृष्णा च मधुना सह ॥

श्वासकासज्वरहरः श्रेष्ठो लेहः कफान्तकृत् ॥ ११२ ॥

क्षौद्रोपकुल्यासंयोगः कासश्वासज्वरापहः ॥

प्लीहानं हन्ति हिक्कां च बालानां तु प्रशस्यते ॥ ११३ ॥

कर्षश्चूर्णस्य कल्कस्य गुटिकानां तु सर्वशः ॥

द्रवशुक्त्याऽवलेढव्यः पातव्यश्च चतुर्द्रवः ॥ ११४ ॥

मात्राया नास्त्यवस्थानं दोषमग्निं बलं वयः ॥

व्याधिं द्रव्यं च कोष्ठं च वीक्ष्य मात्रां प्रयोजयेत् ॥ ११५ ॥

संसृष्टदोषेषु हितं संसृष्टमथ पाचनम् ॥

त्रिफलाशाल्मलीरास्नाराजवृक्षाटरूषकैः ॥

शृतमम्बु हरेत्तूर्णं वातपित्तोद्भवं ज्वरम् ॥ ११६ ॥

विश्वामृताब्दभूनिम्बैः पञ्चमूलीसामन्वितैः ॥

कृतः कषायो हन्त्याशु वातपित्तोद्भवं ज्वरम् ॥ १७ ॥

[p. 36 ]

किराततिक्तममृतां द्राक्षामामलकीं शठीम् ॥

निष्क्वाथ्य पित्तानिलजे तत्क्वाथं सगुडं पिबेत् ॥ ११८ ॥

निदिग्धिकाबलारास्नात्रायमाणामृतायुतैः ॥

मसूरविदलैः क्वाथो वातपित्तज्वरं जयेत् ॥ ११९ ॥

गुडूची पर्पटं मुस्तं किरातं विश्वभेषजम् ॥

वातपित्तज्वरे देयं पञ्चभद्रमिदं शुभम् ॥ १२० ॥

किरातं नागरं मुस्तं गुडूचीं च कफाधिके ॥

पाठोदीच्यमृणालैश्च सह पित्ताधिके पिबेत् ॥ १२१ ॥

कण्टकार्यमृताभार्ङ्गीनागरेन्द्रयवासकम् ॥

भूनिम्बं चन्दनं मुस्तं पटोलं कटुरोहिणी ॥ १२२ ॥

कषायं पाययेदेनं पित्तश्लेष्मज्वरापहम् ॥

दाहतृष्णाज्वरच्छर्दिकासहृत्पार्श्वशूलनुत् ॥ १२३ ॥

गुडूचीनिम्बधान्याकं चन्दनं पद्मकानि च ॥ १२४ ॥

एष सर्वज्वरान्हन्ति गुडूच्यादिस्तु दीपनः ॥

हृल्लासारोचकच्छर्दिःपिपासादाहनाशनः ॥ १२५ ॥

[p. 37 ]

पटोलं चन्दनं मूर्वापाठातिक्तामृतागणः ॥

पित्तश्लेष्मज्वरच्छर्दिदाहकण्डूविषापहः ॥ १२६ ॥

सपत्रपुष्पवासाया रसः क्षौद्रसितायुतः ॥

कफपित्तज्वरं हन्ति सासृक्पित्तं सकामलम् ॥ १२७ ॥

सशर्करामक्षमात्रां कटुकामुष्णवारिणा ॥

पीत्वा ज्वरं जयेज्जन्तुः कफपित्तसमुद्भवम् ॥ १२८ ॥

पटोलं पिचुमन्दं च त्रिफलां मधुकं बलाम् ॥

साधितोऽयं कषायः स्यात्पित्तश्लेष्मोद्भवे ज्वरे ॥ १२९ ॥

दीपनं कफविच्छेदि पित्तवातानुलोमनम् ॥

ज्वरघ्नं पाचनं भेदि शृतं धान्यपटोलयोः ॥ १३० ॥

खर्परभृष्टपटस्थितकाञ्जिकसिक्तो हि वालुकास्वेदः ॥

शमयति वातकफामयमस्तकशूलाङ्गभङ्गादीन् ॥ १३१ ॥

स्रोतसां मार्दवं कृत्वा नीत्वा पावकमाशयम् ॥

हत्वा वातकफस्तम्भं स्वेदो ज्वरमपोहति ॥ १३२ ॥

मातुलुङ्गफलकेसरो धृतः सिन्धुजन्ममरिचान्वितो मुखे ॥

हन्ति वातकफरोगमास्यगं शोषमाशुजडतामरोचकम् ॥ १३३ ॥

[p. 38 ]

पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः ॥

दीपनीयः स्मृतो वर्गः कफानिलगदापहः ॥ १३४ ॥

आरग्वधग्रन्थिकमुस्ततिक्ताहरीतकीभिः क्वथितः कषायः ॥

सामे सशूले कफवातयुक्ते ज्वरे हितो दीपनपाचनश्च ॥ १३५ ॥

पिप्पलीभिः शृतं तोयमनभिष्यन्दि दीपनम् ॥

वातश्लेष्मविकारघ्नं प्लीहघ्नं ज्वरनाशनम् ॥ १३६ ॥

मुस्तपर्पटदुस्पर्शगुडूचीविश्वभेषजम् ॥

कफवातारुचिच्छर्दिदाहशोषज्वरापहम् ॥ १३७ ॥

क्षुद्रामृतानागरपुष्कराह्वयैः कृतः कषायः कफमारुतोत्तरे ॥

सश्वासकासारुचिपार्श्वरुक्करे ज्वरे त्रिदोषप्रभवेऽपि शस्यते ॥ १३८ ॥

दशमूलीरसः पेयः कणायुक्तः कफानिले ॥

अविपाकेऽतिनिद्रायां पार्श्वरुक्श्वासकासके ॥ १३९ ॥

श्लेष्मनिग्रहमेवाऽऽदौ कुर्याद्व्याधौ त्रिदोषजे ॥

निरस्ते श्लेष्मणि ह्यस्य स्रोतःसूद्धाटितेषु च ॥

लाघवं जायते सद्यस्तन्द्रा चैवोपशाम्यति ॥ १४० ॥

[p. 39 ]

दुर्गेऽम्भसि यथा मज्जद्भाजनं त्वरया बुधः ॥

गृह्णीयात्तलमप्राप्तं तथाऽभिन्यासपीडितम् ॥ १४१ ॥

[p. 40 ]

निद्रोपेतमभिन्यासं क्षीणं विद्याद्धतौजसम् ॥ १४२ ॥

लङ्घनं वालुकास्वेदो नस्यं निष्ठीवनं तथा ॥

अवलेहोऽञ्जनं चैव प्राक्प्रयोज्यं त्रिदोषजे ॥ १४३ ॥

त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा दशरात्रमथापि वा ॥

लङ्घनं संनिपातेषु कुर्यादारोग्यदर्शनात् ॥ १४४ ॥

दोषाणामेव सा शक्तिर्लङ्घने या सहिष्णुता ॥

न तु दोषक्षये कश्चित्सहते लङ्घनादिकम् ॥ १४५ ॥

कफपित्ते द्रवे धातू सहेते लङ्घनं महत् ॥

आमक्षयादूर्ध्वमपि वायुर्न सहते क्षणम् ॥ १४६ ॥

आर्द्रकस्वरसोपेतं सैन्धवं कटुकत्रयम् ॥

आकण्ठं धारयेदास्ये निष्ठीवेच्च पुनः पुनः ॥ १४७ ॥

तेनास्य हृद्गतः श्लेष्मा मन्यापार्श्वशिरोगलात् ॥

लीनोऽप्याकृष्यते शुष्को लाघवं चास्य जायते ॥ १४८ ॥

पर्वभेदो ज्वरो मूर्छा निद्राकासगलामयाः ॥

मुखाक्षिगौरवं जाड्यमुत्क्लेशश्चोपशाम्यति ॥ १४९ ॥

सकृद्द्वित्रिचतुः कुर्याद्दृष्ट्वा दोषबलाबलम् ॥

एतद्धि परमं प्राहुर्भेषजं संनिपातिनाम् ॥ १५० ॥

[p. 41 ]

मातुलुङ्गार्द्रकरसं कोष्णं त्रिलवणान्वितम् ॥

अन्यद्वा सिद्धिविहितं नस्यं तीक्ष्णं प्रयोजयेत् ॥ १५१ ॥

तेन प्रभिद्यते श्लेष्मा प्रभिन्नश्च प्रसिच्यते ॥

शिरोत्दृदयकण्ठास्यपार्श्वरुक्चोपशाम्यति ॥ १५२ ॥

मधूकसारसिन्धूत्थवचोषणकणाः समाः ॥

श्लक्ष्णं पिष्ट्वाऽम्भसा नस्यं कुर्यात्संज्ञाप्रबोधनम् ॥ १५३ ॥

शिरीषबीजगोमूत्रकृष्णामरिचसैन्धवैः ॥

अञ्जनं स्यात्प्रबोधाय सरसोनशिलालकैः ॥ १५४ ॥

कट्फलं पौष्करं शृङ्गी व्योषं यासश्च कारवी ॥

श्लक्ष्णं चूर्णीकृतं चैतन्मधुना सह लेहयेत् ॥ १५५ ॥

एषाऽवलेहिका हन्ति संनिपातं सुदारुणम् ॥

हिक्कां श्वासं च कासं च कण्ठरोधं नियच्छति ॥

एतद्योज्यं कफोद्रेके चूर्णमार्द्रकजै रसैः ॥ १५६ ॥

सर्वेषु संनिपातेषु न क्षौद्रमवचारयेत् ॥

शीतोपचारि क्षौद्रं स्याच्छीतं चात्र विरुध्यते ॥ १५७ ॥

[p. 42 ]

क्रियाभिस्तुल्यरूपाभिः क्रियासांकर्यमिष्यते ॥

भिन्नरूपतया तास्तु तन्न कुर्वन्ति दूषणम् ॥ १५८ ॥

शस्तं सुलङ्घितस्याऽऽदौ विधाय कवलग्रहम् ॥

लाजसक्तुकपथ्यं स्यात्सैन्धवेनावचूर्णितम् ॥ १५९ ॥

रक्तपित्तहितत्वेन दाहज्वरहृतेस्तथा ॥

सक्तवः शीतवीर्याः स्युर्लाजपूर्वा हिता न ते ॥ १६० ॥

पाचनो दीपनो लाजमण्डस्तेनोष्ण इष्यते ॥ १६१ ॥

अतोऽयं दशमूलादिसाधितो भिषजां मतः ॥

तच्चेज्जीर्यत्यविघ्नेन ज्वरी जीवेत्तदा ध्रुवम् ॥ १६२ ॥

पञ्चमुष्टिकयूषेण त्रिकण्टककृतेन वा ॥

आ दोषशमनात्पथ्यं त्रिकण्टेनैव साधयेत् ॥ १६३ ॥

[p. 43 ]

यवकोलकुलत्थानां मुद्गमूलकशुण्ठयोः ॥

एकैकं मुष्टिमाहृत्य पचेदष्टगुणे जले ॥ १६४ ॥

पञ्चमुष्टिक इत्येष वातपित्तकफाषहः ॥

शस्यते गुल्मशूले च श्वासे कासे क्षये ज्वरे ॥ १६५ ॥

पञ्चमूली किरातादिर्गणो योज्यस्त्रिदोषजे ॥

पित्तोत्कटे च मधुना कणया वा कफोत्कटे ॥ १६६ ॥

बिल्वस्योनाकगम्भारीपाटलीगणकारिका ॥

दीपनं श्लेष्मवातघ्नं पञ्चमूलमिदं महत् ॥ १६७ ॥

शालिपर्णी पृथक्पर्णी बृहतीद्वयगोक्षुरम् ॥

वातपित्तहरं वृष्यं कनीयः पञ्चमूलकम् ॥ १६८ ॥

[p. 44 ]

उभयं दशमूलं तु संनिपातज्वरापहम् ॥

कासे श्वासे च तन्द्रायां पार्श्वशूले च शस्यते ॥

पिप्पलीचूर्णसंयुक्तं कण्ठहृद्ग्रहनाशनम् ॥ १६९ ॥

चिरज्वरे वातकफोल्बणे वा त्रिदोषजे वा दशमूलमिश्रः ॥

किराततिक्तादिगणः प्रयोज्यः शुद्ध्यर्थिने वा त्रिवृता विमिश्रः ॥ १७० ॥

दशमूली शठी शृङ्गी पौष्करं सदुरालभम् ॥

भार्गी कुटजबीजं च पटोलं कटुरोहिणी ॥ १७१ ॥

अष्टादशाङ्ग इत्येष संनिपातज्वरापहः ॥

कासहृद्ग्रहपार्श्वार्तिश्वासहिक्कावमीहरः ॥ १७२ ॥

भूनिम्बदारुदशमूलमहौषधाब्द-

तिक्तेन्द्रबीजधनिकेभकणाकषायः ॥

तन्द्राप्रलापकसनारुचिदाहमोह-

श्वासादियुक्तमखिलं ज्वरमाशु हन्ति ॥ १७३ ॥

द्राक्षाऽमृता शठी शृङ्गी मुस्तकं रक्तचन्दनम् ॥ १७४ ॥

नागरं कटुकं पाठा भूनिम्बं सदुरालभम् ॥

उशीरं पद्मकं धान्यं वालकं कण्टकारिका ॥ १७५ ॥

पुष्करं पिचुमन्दं चाष्टादशाङ्गमिदं शुभम् ॥

जीर्णज्वरारुचिश्वासकासश्वयथुनाशनम् ॥ १७६ ॥

कट्फलं पौष्करं शृङ्गी मुस्तकं कटुकं शठी ॥

समांशान्येकशो वाऽपि श्लक्ष्णचूर्णानि कारयेत् ॥ १७७ ॥

आर्द्रकस्वरसक्षौद्रं लिह्यात्कफविनाशनम् ॥

शूलानिलारुचिच्छर्दिकासश्वासक्षयापहम् ॥ १७८ ॥

[p. 45 ]

मुस्तापर्पटकोशीरदेवदारुमहौषधम् ॥

त्रिफला धन्वयासश्च नीली कम्पिल्लकं त्रिवृत् ॥ १७९ ॥

किराततिक्तकं पाठा बला कटुकरोहिणी ॥

मधुकं पिप्पलीमूलं मुस्ताद्यो गण उच्यते ॥ १८० ॥

अष्टादशाङ्गमुदितमेतद्वा संनिपातनुत् ॥

पित्तोत्तरे संनिपाते हितं चोक्तं मनीषिभिः ॥

मन्यास्तम्भ उरोघात उरःपार्श्वशिरोग्रहे ॥ १८१ ॥

बृहत्यौ पौष्करं भार्गी शठी शृङ्गी दुरालभा ॥

वत्सकस्य च बीजानि पटोलं कटुरोहिणी ॥ १८२ ॥

बृहत्यादिर्गणः प्रोक्तः संनिपातज्वरापहः ॥

कासादिषु च सर्वेषु हितः सोपद्रवेषु च ॥ १८३ ॥

शठी पुष्करमूलं च व्याघ्री शृङ्गी दुरालभा ॥

गुडूची नागरं पाठा किरातं कटुरोहिणी ॥ १८४ ॥

एष शठ्यादिको वर्गः संनिपातज्वरापहः ॥

कासहृद्ग्रहपार्श्वार्तिश्वासे तन्द्र्यां च शस्यते ॥ १८५ ॥

स्वेदोद्गमे भृष्टकुलत्थचूर्णनिपातनं शस्तमिति ब्रुवन्ति ॥ १८६ ॥

मृत्युश्च तस्मिन्बहुपिच्छिलत्वाच्छीतस्य जन्तोः परितः सरत्वात् ॥

स्वेदो ललाटे हिमवान्नरस्य शीतार्दितस्यैति सुपिच्छिलश्च ॥

कण्ठस्थितो यस्य न याति वक्षो नूनं यमस्यैति गृहं स मर्त्यः ॥ १८७ ॥

[p. 46 ]

त्रिवृद्विशालाकटुकात्रिफलारग्वधैः कृतः ॥

सक्षारो भेदनः क्वाथः पेयः सर्वज्वरापहः ॥ १८८ ॥

पित्तकफानिलवृद्ध्या दशदिवसद्वादशाहसप्ताहात् ॥

हन्ति विमुञ्चति पुरुषं त्रिदोषजो धातुमलपाकात् ॥ १८९ ॥

सप्तमी द्विगुणा या तु नवम्येकादशी तथा ॥

एषा त्रिदोषमर्यादा मोक्षाय च वधाय च ॥ १९० ॥

[p. 47 ]

संनिपाते प्रकम्पन्तं विलपन्तं च यो नरम् ॥

भोजयेत्पिशितैः सार्धं स वैद्याख्यां व्रजेत्कथम् ॥ १९१ ॥

संनिपाते प्रकम्पन्तं विलपन्तं च यो घृतम् ॥

भोजयेत्पाययेच्चापि तौ स्यातां च कथं शुभौ ॥ १९२ ॥

संनिपातेषु दाहार्तं यः सिञ्चेच्छीतवारिणा ॥

आतुरः स कथं जीवेद्भिषग्वा स कथं भवेत् ॥ १९३ ॥

संनिपातार्णवे मग्नं योऽभ्युद्धरति मानवम् ॥

कस्तेन न कृतो धर्मः कां तु पूजा न सोऽर्हति ॥ १९४ ॥

मृत्युना सह योद्धव्यं संनिपातं चिकित्सता ॥

यश्च तत्र भवेज्जेता स जेताऽऽमयसंकरे ॥ १९५ ॥

संनिपातान्तकर्णस्य शोफे महति दारुणे ॥ १९६ ॥

रक्तावसेचनैः पूर्वं सर्पिष्पानैश्च तं जयेत् ॥

प्रदेहैः कफपित्तघ्नैर्वमनैः कवलग्रहैः ॥ १९७ ॥

बीजपूरकमूलानि अग्निमन्थस्तथैव च ॥

सनागरं देवदारु रास्नाचित्रकपेषितम् ॥ १९८ ॥

[p. 48 ]

प्रलेपनमिदं श्रेष्ठं गलशोथविनाशनम् ॥

कुलत्थं कट्फलं शुण्ठी कारवी च समांशकैः ॥

सुखोष्णैर्लेपनं कार्यं कर्णमूले मुहुर्मुहुः ॥ १९९ ॥

अभिचाराभिशापोत्थौ ज्वरौ होमादिना जयेत् ॥

दानस्वस्त्ययनातिथ्यैरुत्पातग्रहपीडजौ ॥ २०० ॥

ओषधीगन्धविषजौ विषपित्तप्रबाधनैः ॥

जयेत्कषायैर्मतिमान्सर्वगन्धकृतैर्भिषक् ॥ २०१ ॥

क्रोधजे पित्तजित्काम्या अर्थाः सद्वाक्यमेव च ॥ २०२ ॥

[p. 49 ]

अश्वासनेष्टलाभेन वायोः प्रशमनेन च ॥

हर्षणैश्च शमं यान्ति कामशोकभयज्वराः ॥ २०३ ॥

भूतविद्यासमुद्दिष्टैर्बन्धावेशनपूजनैः ॥

जयेद्भूताभिषङ्गोत्थं मनःसान्त्वैश्च मानसम् ॥ २०४ ॥

निदिग्धिकानागरकामृतानां क्वाथं पिबेन्मिश्रितपिप्पलीकम् ॥

जीर्णज्वरारोचककासशूलश्वासाग्निमान्द्यार्दितपीनसेषु ॥ २०५ ॥

हन्त्यूर्ध्वजानयं प्रायः सायं तेनोपयुज्यते ॥

कासाजीर्णारुचिश्वासहृत्पाण्डुकृमिरोगनुत् ॥

जीर्णज्वरेऽग्निमान्द्ये च शस्यते गुडपिप्पली ॥ २०६ ॥

पिप्पलीचूर्णसंयुक्तः क्वाथश्छिन्नोद्भवोद्भवः ॥

जीर्णज्वरकफध्वंसी पञ्चमूलीकृतोऽथवा ॥ २०७ ॥

[p. 50 ]

शिरोगौरवशूलघ्नमिन्द्रियप्रतिबोधनम् ॥

जीर्णज्वरे रुचिकरं दद्याच्छीर्षविरेचनम् ॥ २०८ ॥

संततं विषमं वाऽपि क्षीणस्य सुचिरोत्थितम् ॥

ज्वरं संभोजनैः पथ्यैर्ज्वरघ्नैः समुपाचरेत् ॥ २०९ ॥

तण्डुलीयकवास्तूकबालमूलकपर्पटान् ॥ २१० ॥

पटोलममृतापत्रं शाकार्थं दार्विपत्रिकाम् ॥

मांसार्थमेणलावादीन्दद्याद्युक्त्या विचक्षणः ॥ २११ ॥

ज्वरक्षीणस्य न हितं वमनं न विरेचनम् ॥

कामं तु पयसा तस्य निरूहैर्वा हरेन्मलान् ॥ २१२ ॥

अरोचके गात्रसादे वैवर्ण्येऽङ्गमलादिषु ॥

शान्तज्वरोऽपि शोध्यः स्यादनुबन्धभयान्नरः ॥ २१३ ॥

[p. 51 ]

जीर्णज्वरे कफे क्षीणे क्षीरं स्यादमृतोपमम् ॥

तदेव तरुणे पीतं विषवद्धन्ति मानवम् ॥ २१४ ॥

कासाच्छ्वासाच्छिरःशूलात्पार्श्वशूलात्सपीनसात् ॥

मुच्यते ज्वरितः पीत्वा पञ्चमूलीशृतं पयः ॥ २१५ ॥

त्रिकण्टकवचाव्याघ्रीगुडनागरसाधितम् ॥

वर्चोमूत्रविबन्धघ्नं शोषज्वरहरं पयः ॥ २१६ ॥

द्रव्यादष्टगुणं क्षीरं क्षीरात्तोयं चतुर्गुणम् ॥

क्षीरावशेषः कर्तव्यः क्षीरपाके त्वयं विधिः ॥ २१७ ॥

[p. 52 ]

पञ्चमूलीशृतं क्षीरं चतुगुर्णजलेन वा ॥

शिंशपागण्डिकाभिर्वा धारोष्णं वा ज्वरापहम् ॥ २१८ ॥

कृशानां ज्वरमुक्तानां मिथ्याहारविहारिणाम् ॥

दोषः स्वल्पोऽपि संवृद्धो देहिनामनिलेरितः ॥ २१९ ॥

सततान्येद्युष्कत्र्याख्यचतुर्थान्सप्रलेपकान् ॥

कफस्थानविभागेन यथासंख्यं करोति हि ॥ २२० ॥

अहोरात्रादहोरात्रात्स्थानात्स्थानं प्रपद्यते ॥

ततश्चाऽऽमाशयं प्राप्य दोषः कुर्याज्ज्वरं नृणाम् ॥ २२१ ॥

[p. 53 ]

समौ वातकफौ यस्य हीनपित्तस्य देहिनः ॥

प्रायो रात्रौ ज्वरस्तस्य दिवा हीनकफस्य च ॥ २२२ ॥

प्रलेपकस्त्वविषमः प्रायः क्लेशाय शोषिणाम् ॥

कलिङ्गकाः पटोलस्य पत्रं च कटुरोहिणी ॥ २२३ ॥

पटोलं सारिवा मुस्तं पाठा कटुकरोहिणी ॥

निम्बं पटोलं त्रिफला मृद्वीकामुस्तवत्सकैः ॥ २२४ ॥

किराततिक्तममृता चन्दनं विश्वभेषजम् ॥

गुडूच्यामलकं मुस्तमर्धश्लोकसमापनाः ॥

कषायाः शमयन्त्याशु पञ्च पञ्चविधं ज्वरम् ॥ २२५ ॥

कषायाः संततादीनां पञ्चैते चरकादिना ॥

प्रलेपकं विहायैव तथा वातबलासकम् ॥ २२६ ॥

गद्यम्--कषायाः क्रमेण व्यतिक्रमेण वा क्रियन्ते ॥ २२७ ॥

अजाजी गुडसंयुक्ता विषमज्वरनाशिनी ॥

अग्निमान्द्यं जयेत्सम्यग्वातरोगांश्च नाशयेत् ॥ २२८ ॥

गुडप्रगाढां त्रिफलां पिबेद्वा विषमार्दितः ॥

गुडूचीनिम्बधात्रीणां कषायं वा समाक्षिकम् ॥ २२९ ॥

[p. 54 ]

मुस्तामलकगुडूचीविश्वौषधकण्टकारिकाक्वाथः ॥

पीतः सकणाचूर्णः समधुर्विषमज्वरं हन्ति ॥ २३० ॥

प्रातः प्रातः ससर्पिर्वा रसोनमुपकल्पयेत् ॥

पिप्पलीवर्धमानं वा पिबेत्क्षीररसाशनः ॥ २३१ ॥

दिनमेकं तु विश्रम्य प्रत्येति स तृतीयकः ॥

दिनद्वयं तु विश्रम्य प्रत्येति स चतुर्थकः ॥ २३२ ॥

कर्म साधारणं जह्यात्तृतीयकचतुर्थकौ ॥

अतस्तौ प्रतिकर्तव्यौ विशेषोदितभेषजैः ॥ २३३ ॥

[p. 55 ]

महौषधामृतामुस्तचन्दनोशीरधान्यकैः ॥

क्वाथस्तृतीयकं हन्ति शर्करामधुयोजितः ॥ २३४ ॥

अपामार्गजटा कट्यां लोहितैः सप्ततन्तुभिः ॥

बद्धा वारे रवेस्तूर्णं ज्वरं हन्ति तृतीयकम् ॥ २३५ ॥

गङ्गाया उत्तरे कूले अपुत्रस्तापसो मृतः ॥

तस्मै तिलोदकं दद्यान्मुञ्चत्यैकाहिको ज्वरः ॥ २३६ ॥

वासाधात्रीस्थिरादारुपथ्यानागरसाधितः ॥

सितामधुयुतः क्वाथश्चातुर्थिकनिवारणः ॥ २३७ ॥

अगस्तिपत्रस्वरसेन नस्यं निहन्ति चातुर्थिकमुग्ररूपम् ॥

कफस्थानेषु वा तिष्ठन्दोषो द्वित्रिचतुर्षु वा ॥

विपर्ययाख्यान्कुरुते विषमान्कष्टसाधनान् ॥ २३८ ॥

[p. 56 ]

रसोनकल्कं तिलतैलयुक्तं योऽश्नाति नित्यं विषमज्वरार्तः ॥

विमुच्यते सोऽप्यचिराज्ज्वरेण वातामयैश्चापि सुघोररूपैः ॥ २३९ ॥

रक्ताश्वमारपुष्पं च धात्री धान्यं वचामयम् ॥

पिष्ट्वा कोष्णो ज्वरे कार्यो लेपो मूर्धरुजापहः ॥ २४० ॥

[p. 57 ]

पलंकषा निम्बपत्रं वचा कुष्ठं हरीतकी ॥

सर्षपाः सयवाः सर्पिर्धूपनं ज्वरनाशनम् ॥ २४१ ॥

बैडालं वा शकृद्योज्यं वेपमानस्य धूपने ॥ २४२ ॥

सोमं सानुचरं देवं समातृगणमीश्वरम् ॥

पूजयन्प्रयतः शीघ्रं मुच्यते विषमज्वरात् ॥ २४३ ॥

विष्णुं सहस्रमूर्धानं चराचरपतिं विभुम् ॥

स्तुवन्नामसहस्रेण ज्वरान्सर्वान्व्यपोहति ॥ २४४ ॥

मूलं भूमिजयन्त्याश्च सहदेवोद्भवं तथा ॥

तण्डुलीयकमूलं वा बद्धं मूर्ध्नि ज्वरापहम् ॥ २४५ ॥

विषमज्वरेषु कर्तव्यमूर्ध्वं चाधश्च शोधनम् ॥

[p. 58 ]

शान्तिं नयेत्त्रिवृद्वाऽपि सक्षौद्रा विषमज्वरम् ॥ २४६ ॥

मधुना वाऽभया लीढा हन्त्याशु विषमज्वरम् ॥

ज्वरवेगं च कालं च चिन्तयञ्ज्वर्यते तु यः ॥

तस्येष्टैरद्भुतैर्वाऽपि विषयैर्नाशयेत्स्मृतिम् ॥ २४७ ॥

घृतं द्वादशरात्रात्तु देयं क्षीणकफे ज्वरे ॥ २४८ ॥

पिप्पल्यश्चन्दनं मुस्तमुशीरं कटुरोहिणी ॥

कलिङ्गकास्तामलकी सारिवाऽतिविषा स्थिरा ॥ २४९ ॥

[p. 59 ]

द्राक्षामलकबिल्वानि त्रायमाणा निदिग्धिका ॥

सिद्धमेभिर्घृतं सद्यो ज्वरं जीर्णं व्यपोहति ॥ २५० ॥

क्षयं कासं शिरःशूलं पार्श्वशूलमरोचकम् ॥

अंसाभितापमग्निं च विषमं संनियच्छति ॥ २५१ ॥

कल्काच्चतुर्गुणः स्नेहः स्नेहात्क्वाथश्चतुर्गुणः ॥

क्वाथ्याच्चतुर्गुणं वारि क्वाथः क्वाथ्यसमो मतः ॥ २५२ ॥

[p. 60 ]

दशमूलीरसैः सर्पिः सक्षारैः पञ्चकोलकैः ॥

सक्षीरं हन्ति तत्सिद्धं ज्वरकासाग्निमन्दताम् ॥

वातपित्तकफव्याधीन्प्लीहानं वाऽपि पाण्डुताम् ॥ २५३ ॥

पञ्चकोलैः ससिन्धूत्थैः पलिकैः पयसा समम् ॥

सर्पिः प्रस्थं शृतं प्लीहविषमज्वरगुल्मनुत् ॥ २५४ ॥

विशाला त्रिफला कौन्ती देवदार्वेलबालुकम् ॥ २५५ ॥

स्थिरा नतं हरिद्रे द्वे सारिवे द्वे प्रियङ्गुका ॥

नीलोत्पलैलामञ्जिष्ठादन्तीदाडिमकेसरम् ॥ २५६ ॥

विडङ्गं पृश्निपर्णी च कुष्ठचन्दनपद्मकैः ॥

तालीसपत्रं बृहती मालत्याः कुसुमं नवम् ॥ २५७ ॥

अष्टाविंशतिभिः कल्कैरेतैरक्षसमन्वितैः ॥

चतुर्गुणं जलं दत्त्वा घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ २५८ ॥

[p. 61 ]

अपस्मारे ज्वरे कासे शोषे मन्देऽनले क्षये ॥

वातरक्ते प्रतिश्याये तृतीयकचतुर्थके ॥ २५९ ॥

छर्द्यर्शोमूत्रकृच्छ्रे च विसर्पोपद्रवेषु च ॥

कण्डूपाण्ड्वामयोन्मादविषमेहगरेषु च ॥ २६० ॥

भूतोपहतचित्तानां गद्गदानामरेतसाम् ॥

शस्तं स्त्रीणां च वन्ध्यानामायुर्वर्णबलप्रदम् ॥ २६१ ॥

अलक्ष्मीपापरक्षोघ्नं सर्वग्रहनिवारणम् ॥

कल्याणकमिदं सर्पिः श्रेष्ठं पुंसवनेषु च ॥ २६२ ॥

[p. 62 ]

सुवर्चिकानागरकुष्ठमूर्वालाक्षानिशालोहितयष्टिकाभिः ॥

तैलं ज्वरे षड्गुणतक्रसिद्धमभ्यञ्जनाच्छीतविदाहनुत्स्यात् ॥ २६३ ॥

दध्नः ससारकस्यात्र तक्रं कट्वरमिष्यते ॥

घृततैलगुडादींश्च एकाहान्नैव साधयेत् ॥

उषितास्तु प्रकुर्वन्ति विशेषेण गुणान्यतः ॥ २६४ ॥

स्नेहकल्को यदाऽङ्गुल्या वर्तितो वर्तिवद्भवेत् ॥

वह्नौ क्षिप्ते च नो शब्दस्तदा सिद्धिं विनिर्दिशेत् ॥ २६५ ॥

शब्दव्युपरमे प्राप्ते फेनस्योपरमे तथा ॥

गन्धवर्णरसादीनां संपत्तौ सिद्धिमादिशेत् ॥ २६६ ॥

[p. 63 ]

घृतस्यैवं विपक्वस्य जानीयात्कुशलो भिषक् ॥

फेनोऽतिमात्रं तैलस्य शेषं घृतवदादिशेत् ॥ २६७ ॥

मुकुन्द गोविन्द हरे मुरारे वैकुण्ठ शौरे कुरु मेऽनुकम्पाम् ॥

लोकत्रयत्राणविधानदक्ष क्षमस्व दोषं द्रुहिणाद्य वैद्य ॥ २६८ ॥

चन्दनाद्यं हितं तैलं शोषाधिकारकीर्तितम् ॥

तथा नारायणं तैलं जीर्णज्वरहरं परम् ॥ २६९ ॥

मूर्वालाक्षाहरिद्रे द्वे मञ्जिष्ठा सेन्द्रवारुणी ॥

बृहती सैन्धवं कुष्ठं रास्ना मांसी शतावरी ॥ २७० ॥

आरनालाढकेनैवं तैलं प्रस्थं विपाचयेत् ॥

तैलमङ्गारकं नाम सर्वज्वरविमोक्षणम् ॥ २७१ ॥

अब्दादूर्ध्वं घृतं पक्वं हीनवीर्यं च तद्भवेत् ॥

तैले विपर्ययं विद्यात्पक्वे चापक्व एव च ॥ २७२ ॥

[p. 64 ]

देहो लघुर्व्यपगतक्लममोहतापः पाको मुखे करणसौष्ठवमव्यथत्वम् ॥

स्वेदः क्षवः प्रकृतियोगिमनोऽन्नलिप्सा कण्डूश्च मूर्ध्नि विगतज्वरलक्षणानि ॥ २७३ ॥

व्यायामं च व्यवायं च स्नानं चंक्रमणानि च ॥

ज्वरमुक्तो न सेवेत यावन्न बलवान्भवेत् ॥ २७४ ॥

पृथगुक्तनिदानेन ज्वरातीसारनिर्णयः ॥

कर्तव्यो भिषजा चात्र तत्क्रमेण विधिर्यतः ॥ १ ॥

[p. 65 ]

ज्वरातिसारयोरुक्तं भेषजं यत्पृथक्पृथक् ॥

न तन्मिलितयोः कार्यमन्योन्यं वर्धयेद्यतः ॥ २ ॥

अतस्तौ प्रतिकुर्वीत विशेषोदितभेषजैः ॥

लङ्घनमुभयोरुक्तं मिलिते कार्यं विशेषतस्तदनु ॥

उत्पलषष्ठकसिद्धं लाजामण्डादिकं सकलम् ॥ ३ ॥

पृश्निपर्णीबलाबिल्वनागरोत्पलधान्यकैः ॥

ज्वरातिसारी पेयां वा पिबेत्साम्लां शृतां नरः ॥ ४ ॥

नागरातिविषामुस्ताभूनिम्बामृतवत्सकैः ॥

सर्वज्वरहरः क्वाथः सर्वातीसारनाशनः ॥ ५ ॥

पाठेन्द्रयवभूनिम्बमुस्तापर्पटकामृताः ॥

जयन्त्याममतीसारं ज्वरं च समहौषधाः ॥ ६ ॥

ह्रीवेरातिविषामुस्ताबिल्वनागरधान्यकम् ॥ ७ ॥

पिबेत्पिच्छाविबन्धघ्नं शूलदोषामपाचनम् ॥

सरक्तं हन्त्यतीसारं सज्वरं वाऽथ विज्वरम् ॥ ८ ॥

गुडूच्यतिविषाधान्यशुण्ठीबिल्वाब्दवालकैः ॥

पाठाभूनिम्बकुटजैश्चन्दनोशीरपद्मकैः ॥ ९ ॥

[p. 66 ]

कषायः शीतलः पेयो ज्वरातीसारशान्तये ॥

हृल्लासारोचकच्छर्दिःपिपासादाहनाशनः ॥ १० ॥

कलिङ्गातिविषाशुण्ठीकिराताम्बुयवासकम् ॥

ज्वरातीसारसंतापं नाशयेदविकल्पतः ॥ ११ ॥

वत्सकस्य फलं दारु रोहिणी गजपिप्पली ॥

श्वदंष्ट्रा पिप्पली धान्यं बिल्वं पाठा यवानिका ॥ १२ ॥

द्वावप्येतौ सिद्धयोगौ श्लोकार्धेनाभिभाषितौ ॥

ज्वरातिसारशमनौ विशेषाद्दाहनाशनौ ॥ १३ ॥

पञ्चमूलीबलाविल्बगुडूचीमुस्तनागरैः ॥

पाठाभूनिम्बह्रीवेरकुटजत्वक्पलैः शृतम् ॥ १४ ॥

हन्ति सर्वानतीसाराञ्ज्वरदोषं वमिं तथा ॥

सशूलोपद्रवं श्वासं कासं हन्यात्सुदुस्तरम् ॥ १५ ॥

पञ्चमूलीति सामान्याद्योज्या पित्ते कनीयसी ॥

महती पञ्चमूली तु वातश्लेष्माधिके हिता ॥ १६ ॥

उत्पलं दाडिमत्वक्च पद्मकेसरमेव च ॥

पिबेत्तण्डुलतोयेन ज्वरातीसारनाशनम् ॥ १७ ॥

उशीरं वालकं मुस्तं धान्यकं बिल्वमेव च ॥

समङ्गा धातकी रोध्रं विश्वं पाचनदीपनम् ॥ १८ ॥

[p. 67 ]

हन्त्यरोचकपिच्छामं विबन्धं सातिवेदनम् ॥

सशोणितमतीसारं सज्वरं वाऽथ विज्वरम् ॥ १९ ॥

दशमूलीकषायेण विश्वमक्षसमं पिबेत् ॥

ज्वरे चैवातिसारे च सशोफे ग्रहणीगदे ॥ २० ॥

विडङ्गाऽतिविषा मुस्तं दारु पाठा कलिङ्गकम् ॥

मरिचेन समायुक्तं शोफातीसारनाशनम् ॥ २१ ॥

गुडूचीचित्रबिल्वाब्दरक्तचन्दनवालकैः ॥

कलिङ्गैकसमायुक्तैर्ज्वरातीसारशोफनुत् ॥ २२ ॥

किराताब्दामृतानिम्बचन्दनोदीच्यवत्सकैः ॥

शोषातीसारशमनं विशेषाज्ज्वरनाशनम् ॥ २३ ॥

सिताञ्जनकणालाजमधुकं नीलमुत्पलम् ॥

पित्तज्वरातिसारघ्नं प्रलीढं मधुना सह ॥ २४ ॥

[p. 68 ]

लङ्घनमेकं मुक्त्वा न चान्यदस्तीह भेषजं बलिनः ॥

समुदीर्णं दोषनिचयं शमयति तत्पाचयत्यपि च ॥ १ ॥

धान्योदीच्यशृतं तोयं तृष्णादाहातिसारिणे ॥

ह्रीवेरशृङ्गवेराभ्यां मुस्तपर्पटकेन वा ॥

मुस्तोदीच्यशृतं तोयं देयं चातिपिपासवे ॥ २ ॥

नागरातिविषामुस्तैः शृतं वा धान्यनागरैः ॥

तृष्णाशूलातिसारघ्नं रोचनं दीपनं परम् ॥ ३ ॥

ह्रीवेरशृङ्गवेराभ्यां मुस्तपर्पटकेन वा ॥

आभ्यामेव सपाठाभ्यां सिद्धमाहारमाचरेत् ॥ ४ ॥

शालिपर्ण्यादिकाद्यैस्तु साधितेन ससिन्धुजम् ॥

मसूरजेन यूषेण पथ्यं स्याल्लाजसक्तुभिः ॥ ५ ॥

[p. 69 ]

गुर्वी पिण्डी खराऽत्यर्थं लघ्वी सैव विपर्ययात् ॥

सक्तूनामाशु जीर्येत मृदुत्वादवलेहिका ॥ ६ ॥

लाजमण्डकृतैर्योगैस्तैः कृता हस्तमण्डिका ॥ ७ ॥

वस्त्रस्रुता यवागूर्वा प्रस्रुतं क्षुद्रभक्तकम् ॥

सुनिषण्णकवार्ताककञ्चटं हितमुच्यते ॥ ८ ॥

शालिपर्णी पृश्निपर्णी बृहती कण्टकारिका ॥

बलाऽश्वदंष्ट्रा बिल्वानि पाठा नागरधान्यकम् ॥

एतदाहारसंयोगे हितं सर्वातिसारिणाम् ॥ ९ ॥

[p. 70 ]

शाकमांसफलैर्युक्ता विलेप्योऽम्लाश्च दुर्जराः ॥ १० ॥

शालिपर्णीबलाबिल्वैः पृथक्पर्ण्या च साधिता ॥

दाडिमाऽम्ला हिता पेया पित्तश्लेष्मातिसारिणाम् ॥ ११ ॥

धान्यपञ्चकसिद्धो वा धान्यविश्वकृतोऽपि वा ॥

आहारो भिषजा योज्यो वातश्लेष्मातिसारिणाम् ॥ १२ ॥

लघुना पञ्चमूलेन वातपित्ते प्रशस्यते ॥

[p. 71 ]

आमपक्वक्रमं हित्वा नातिसारे क्रिया यतः ॥

अतः सर्वेऽतिसारास्तु ज्ञेयाः पक्वामलक्षणैः ॥ १३ ॥

मज्जत्यामा गुरुत्वाद्विट् पक्वा तूत्प्लवते जले ॥

विनाऽतिद्रवसंघातशैत्यश्लेष्मप्रदूषणात् ॥ १४ ॥

शकृद्दुर्गन्धि साटोपविष्टम्भार्तिप्रसेकिनः ॥

विपरितं निरामं तु कफात्पक्वं च मज्जति ॥ १५ ॥

नाऽऽमे संग्रहणं दद्यादतीसारे कथंचन ॥

अकाले संगृहीतो हि विकारान्कुरुते बहून् ॥ १६ ॥

शोथपाण्ड्वामयप्लीहकुष्ठगुल्मोदरज्वरान् ॥

दण्डकालसकाध्मानग्रहण्यर्शोगदांस्तथा ॥ १७ ॥

[p. 72 ]

क्षीणधातुबलार्तस्य बहुदोषोऽतिनिःस्रुतः ॥

आमोऽपि स्तम्भनीयः स्यात्पाचनान्मरणं व्रजेत् ॥ १८ ॥

स्तोकं स्तोकं विबद्धं वा सशूलं योऽतिसार्यते ॥

अभयापिप्पलीकल्कैः सुखोष्णैस्तं विरेचयेत् ॥ १९ ॥

हरिद्रादिं वचादिं वा पिबेदामेषु बुद्धिमान् ॥

खडयूषयवागूषु पिप्पल्यादिं च योजयेत् ॥ २० ॥

धान्यनागरमुस्तं च वालकं बिल्वमेव च ॥

आमशूलविबन्धघ्नं पाचनं वह्निदीपनम् ॥ २१ ॥

[p. 73 ]

पैत्ते धान्यचतुष्कं तु शुण्ठीत्यागाद्वदन्ति हि ॥ २२ ॥

पक्वोऽसकृदतीसारो ग्रहणीमार्दवाद्यदा ॥

प्रवर्तते तदा कार्यः क्षिप्रं सांग्राहिको विधिः ॥ २३ ॥

[p. 74 ]

सलोध्रधातकी बिल्वं मुस्ताम्रास्थिकलिङ्गकम् ॥

पिबेन्माहिषतक्रेण पक्वातीसारनाशनम् ॥ १ ॥

पञ्चमूलीबलाविश्वधान्यकोत्पलबिल्वजाः ॥

वातातिसारिणे देयास्तक्रेणान्यतमेन वा ॥ २४ ॥

कंचटजम्बूदाडिमशृङ्गाटकपत्रबिल्वह्रीवेरम् ॥

जलधरनागरसहितं गङ्गामपि वेगिनीं रुन्ध्यात् ॥ २५ ॥

किराततिक्तकं मुस्तं वत्सकं सारसाञ्जनम् ॥

पिबेत्पित्तातिसारघ्नं सक्षौद्रं वेदनापहम् ॥ २६ ॥

पलं वत्सकबीजस्य श्रपयित्वा जलं पिबेत् ॥

यो रसाशी जयेच्छीघ्रं स पैत्तं जठरामयम् ॥ २७ ॥

कुटजातिविषामुस्तं हरिद्रापर्णिनीद्वयम् ॥

सक्षौद्रशर्करं शस्तं पित्तश्लेष्मातिसारिणाम् ॥ २८ ॥

कुटजत्वक्फलं मुस्तं क्वाथयित्वा पिबेज्जलम् ॥

अतीसारं जयेदाशु शर्करामधुयोजितम् ॥ २९ ॥

बिल्वचूतास्थिनिर्यूहः पतिः सक्षौद्रशर्करः ॥

निहन्याच्छर्द्यतीसारं वैश्वानर इवाऽऽहुतिम् ॥ ३० ॥

[p. 75 ]

प्रियङ्ग्वञ्जनमुस्ताख्यं पाययेत्तु यथाबलम् ॥

तृष्णातीसारच्छर्दिघ्नं सक्षौद्रं तण्डुलाम्बुना ॥ ३१ ॥

पटोलयवधान्याकक्वाथः पेयः सुशीतलः ॥

शर्करामधुसंयुक्तश्छर्द्यतीसारनाशनः ॥ ३२ ॥

पृश्निपर्णीबलाबिल्वनागरोत्पलधान्यकैः ॥

विडङ्गातिविषामुस्तदारुपाठाकलिङ्गकैः ॥

मरिचेन समायुक्तं शोथातीसारनाशनम् ॥ १ ॥

श्लेष्मातिसारे प्रथमं कार्यं लङ्घनपाचनम् ॥

योज्यश्चामातिसारघ्नो यथोक्तो दीपनो गणः ॥ ३३ ॥

त्र्यूषणातिविषाहिङ्गुवचासौवर्चलाभयाः ॥

पीत्वोष्णेनाम्बुना जह्यादामातीसारमुद्धतम् ॥ ३४ ॥

दलोत्थः स्वरसः पीतो विज्जलस्य समाक्षिकः ॥

जयत्याममतीसारं क्वाथो वा कुटजत्वचः ॥ ३५ ॥

कुटजत्वक्कृतः क्वाथो घनीभूतः सुशोभनः ॥

लेहितोऽतिविषायुक्तः सर्वातीसारनुद्भवेत् ॥ ३६ ॥

लेहे यत्रास्ति नो भागो निर्दिष्टो द्रवकल्कयोः ॥

प्रायेण पादिकः कल्को द्रवात्कार्यो विजानता ॥

इच्छन्त्यत्राष्टमांशेन क्वाथादतिविषारजः ॥ ३७ ॥

[p. 76 ]

तद्वत्कार्पासपर्कट्योः स्वरसः समधुर्मतः ॥ ३८ ॥

कषायो मधुना पीतस्त्वचो दाडिमवत्सकात् ॥

सद्यो जयेदतीसारं रक्तजं दुर्निवारकम् ॥ ३९ ॥

गुडेन खादयेद्बिल्वं रक्तातीसारनाशनम् ॥

आमशूलविबन्धघ्नं कुक्षिरोगविनाशनम् ॥ ४० ॥

शल्लकीबदरीजम्बुप्रियालाम्रार्जुनत्वचः ॥

पीताः क्षीरेण मध्वाढ्याः पृथक्शोणितवारणाः ॥ ४१ ॥

पीत्वा शतावरीकल्कं पयसा क्षीरभुग्जयेत् ॥

रक्तातिसारं पीत्वा वा तया सिद्धं घृतं नरः ॥ ४२ ॥

सवत्सकः सातिविषः सबिल्वः सोदीच्यमुस्तश्च कृतः कषायः ॥

सामे सशूले सहशोणिते च चिरप्रवृत्तेऽपि हितोऽतिसारे ॥ ४३ ॥

[p. 77 ]

भयशोकसमुद्भूते क्रिया चोभयशर्मदा ॥

सर्वजे बहुवर्णत्वात्पुटपाकक्रिया मता ॥ ४४ ॥

अवेदनं सुसंपक्वं दीप्ताग्नेः सुचिरोत्थितम् ॥

नानावर्णमतीसारं पुटपाकैरुपाचरेत् ॥ ४५ ॥

स्निग्धं घनं कुटजवल्कमजन्तुजग्धमादाय तत्क्षणमतीव च पोथयित्वा ॥

जम्बूपलाशपुटतण्डुलतोयसिक्तं बद्धं कुशेन च बहिर्घनपङ्कलिप्तम् ॥ ४६ ॥

सुस्विन्नमेतदवपीड्य रसं गृहीत्वा क्षौद्रेण युक्तमतिसारवते प्रदद्यात् ॥

कृष्णात्रिपुत्रमतपूजित एष योगः सर्वातिसारहरणेष्वयमेव राजा ॥ ४७ ॥

भेषजत्वात्पलं पेयं पुटपाकरसस्य च ॥ ४८ ॥

त्वक्पिण्डं दीर्घवृन्तस्य काश्मरीपर्णवेष्टितम् ॥

मृदाऽवलिप्तं सुकृतमङ्गारेष्ववकूलयेत् ॥ ४९ ॥

स्विन्नमुद्धृत्य निष्पीड्य रसमादाय यत्नतः ॥

शीतीकृतं मधुयुतं पाययेदुदरामये ॥ ५० ॥

पुटपाकस्य पाकोऽयं बहिरारक्तवर्णता ॥

भेषजत्वात्पलं मानं संमतं स्वरसादिवत् ॥ ५१ ॥

[p. 78 ]

शतं कुटजमूलस्य क्षुण्णं तोयार्मणे पचेत् ॥

क्वाथे पादावशेषेऽस्मिंंल्लेहे पूते पुनः पचेत् ॥

सौवर्चलयवक्षारविडसैन्धवपिप्पलीः ॥ ५२ ॥

धातकीन्द्रयवाजाजीचूर्णं दत्त्वा पलद्वयम् ॥

लिह्याद्बदरमात्रं तु शीतं क्षौद्रेण संप्लुतम् ॥ ५३ ॥

पक्वापक्वमतीसारं नानावर्णं सवेदनम् ॥

दुर्वारं ग्रहणीरोगं जयेच्चैव प्रवाहिकाम् ॥ ५४ ॥

[p. 79 ]

तुलामथाऽऽर्द्रां गिरिमल्लिकायाः संक्षुद्य पक्त्वा रसमाददीत ॥

तस्मिन्सुपूते पलसंमितानि श्लक्ष्णानि पिष्ट्वा सह शाल्मलेन ॥ ५५ ॥

पाठासमङ्गातिविषाः समुस्ता बिल्वं च पुष्पाणि च धातकीनाम् ॥

प्रक्षिप्य भूयो विपचेच्च तावद्दर्वीप्रलेपः स्वरसस्तु यावत् ॥ ५६ ॥

पीतस्त्वसौ कालविदा जलेन मण्डेन वाऽजापयसाऽथवाऽपि ॥

निहन्ति सर्वं त्वतिसारमुग्रं कृष्णं सितं लोहितपीतकं वा ॥ ५७ ॥

दोषं ग्रहण्या विविधं च रक्तं पित्तं तथाऽर्शांसि स शोणितानि ॥

असृग्दरं चैवमसाध्यरूपं निहन्त्यवश्यं कुटजाष्टकोऽयम् ॥ ५८ ॥

तुलाद्रव्ये जलद्रोणो द्रोणे द्रव्यतुला मता ॥ ५९ ॥

कुटजस्य पलं ग्राह्यमष्टभागे जले शृतम् ॥

तथैव विपचेद्भयो दाडिमोदकसंयुतम् ॥

यावच्च लसिकाभासं शृतं तमुपकल्पयेत् ॥ ६० ॥

तस्यार्धकर्षं तक्रेण पिबेद्रक्तातिसारवान् ॥

अवश्यमरणीयोऽपि न मृत्योर्याति गोचरम् ॥

कुटजक्वाथतुल्योऽत्र दाडिमस्य रसो मतः ॥ ६१ ॥

[p. 80 ]

वत्सकस्य च बीजानि दार्व्याश्च त्वच उत्तमाः ॥

पिप्पलीशृङ्गवेरं च लाक्षा कटुकरोहिणी ॥ ६२ ॥

षड्भिरेतैर्घृतं सिद्धं पेयामण्डावचारितम् ॥

अतीसारं जयेच्छीघ्रं त्रिदोषमपि दारुणम् ॥ ६३ ॥

यथाऽमृतं तथा क्षीरमतीसारेषु पूजितम् ॥

चिरोत्थितेषु तत्पेयमपां भागैस्त्रिभिः शृतम् ॥ ६४ ॥

स्रुते रक्ते पुरीषे च वायुना विड्विवर्जितम् ॥

प्रवाहिकेति तत्ख्यातं यत्फेनाभं प्रवर्तते ॥ ६५ ॥

बालबिल्वं गुडं तैलं पिप्पली विश्वभेषजम् ॥

लिह्याद्वाते प्रतिहते सशूले सप्रवाहिके ॥ ६६ ॥

पयसा पिप्पलीकल्कः पीतो वा मरिचोद्भवः ॥

त्र्यहान्निर्वाहिकां हन्याच्चिरकालसमुत्थिताम् ॥ ६७ ॥

बिल्वपेशीं गुडं रोध्रं तैलं मरिचयोजितम् ॥

लीढ्वा प्रवाहिकां हन्ति क्षिप्रं सुखमवाप्नुयात् ॥ ६८ ॥

दध्ना ससारेण समाक्षिकेण भुञ्जीत निश्चारकपीडितस्तु ॥

सुतप्तकुप्यक्वथितेन वाऽपि क्षीरेण शीतेन मधुप्लुतेन ॥ ६९ ॥

[p. 81 ]

गुददाहे प्रपाके वा पटोलमधुकाम्बुना ॥

सेकादिकं प्रशंसन्ति च्छागेन पयसाऽथवा ॥ ७० ॥

स्वेदो वा मूषिकामांसैर्गोवसाम्रक्षणं तथा ॥ ७१ ॥

गुदनिःसरणे शस्तं चाङ्गेरीघृतमुत्तमम् ॥

शोथादीनविरोधाच्च साधयेत्स्वैश्चिकित्सितैः ॥ ७२ ॥

शोथं शूलं ज्वरं तृष्णां श्वासं कासमरोचकम् ॥

छर्दि मूर्छां च हिक्कां च दृष्ट्वाऽतीसारिणं त्यजेत् ॥ ७३ ॥

स्नानाभ्यङ्गावगाहं च गुरुस्निग्धादिभोजनम् ॥

व्यायाममग्निसंतापमतीसारी विवर्जयेत् ॥ ७४ ॥

[p. 82 ]

ग्रहणीमाश्रितं दोषमजीर्णवदुपाचरेत् ॥

अतीसारोक्तविधिना तस्याऽऽमं च विपाचयेत् ॥ १ ॥

कपित्थबिल्वचाङ्गेरीतक्रदाडिमसाधिता ॥

यवागूः पाचयत्यामं शकृत्संवर्तयत्यपि ॥ २ ॥

लघुना पञ्चमूलेन पञ्चकोलेन पाठया ॥

अन्नानि कल्पयेद्विद्वान्बिल्ववृक्षाम्लदाडिमैः ॥ ३ ॥

ग्रहणीदोषिणां तक्रं दीपनं ग्राहि लाघवात् ॥

पथ्यं मधुरपाकित्वान्न च पित्तप्रकोपणम् ॥ ४ ॥

कषायोष्णविकाषित्वाद्रूक्षत्वाच्च कफे हितम् ॥

वाते स्वाद्वम्लसान्द्रत्वात्सद्यस्कमविदाहि तत् ॥ ५ ॥

[p. 83 ]

शुठीं समुस्तां सविषां गुडूचीं पिबेज्जलेन क्वथितां समांशाम् ॥

मन्दानलत्वे सततामतायामामेऽनुबन्धे ग्रहणीगदे च ॥ ६ ॥

धान्यकातिविषोदीच्ययवानीमुस्तनागरम् ॥

बलाद्विपर्णीबिल्वं च दद्याद्दीपनपाचनम् ॥ ७ ॥

चित्रकं पिप्पलीमूलं द्वौ क्षारौ लवणानि च ॥

व्योषं हिङ्ग्वजमोदां च चव्यं चैकत्र चूर्णयेत् ॥ ८ ॥

गुटिका मातुलुङ्गस्य दाडिमस्य रसेन वा ॥

कृता विपाचयत्यामं दीपयत्याशु चानलम् ॥ ९ ॥

[p. 84 ]

श्रीफलशलाटुकल्को नागरचूर्णेन मिश्रितः सगुडः ॥

ग्रहणीगदमत्युग्रं तक्रभुजा शीलितो जयति ॥ १० ॥

जम्बूदाडिमशृङ्गाटपाठाकंचटपल्लवैः ॥

पक्वं पर्युषितं बालबिल्वं सगुडनागरम् ॥

हन्ति सर्वानतीसारान्ग्रहणीमतिदुस्तराम् ॥ ११ ॥

नागरातिविषामुस्ताक्वाथः स्यादामपाचनः ॥

चूर्णं हिङ्ग्वष्टकं वाऽपि वातिकेऽष्टपलं घृतम् ॥ १२ ॥

नागरातिविषामुस्तं धातकी सरसाञ्जनम् ॥

वत्सकत्वक्फलं बिल्वं पाठां कटुकरोहिणीम् ॥ १३ ॥

पिबेत्समांशं तच्चूर्णं सक्षौद्रं तण्डुलाम्बुना ॥

पैत्तिके ग्रहणीदोषे रक्तं यच्चोपवेश्यते ॥ १४ ॥

अर्शांस्यथ गुदे शूलं जयेच्चैव प्रवाहिकाम् ॥

नागराद्यमिदं चूर्णं कृष्णात्रेयेण पूजितम् ॥ १५ ॥

जलमष्टगुणं दत्त्वा पलं कण्डिततण्डुलात् ॥

भावयित्वा ततो देयं तण्डुलोदककर्मणि ॥ १६ ॥

[p. 85 ]

भूनिम्बकटुकाव्योषमुस्तकेन्द्रयवान्समान् ॥

द्वौ चित्रकाद्वत्सकत्वग्भागान्षोडश चूर्णयेत् ॥ १७ ॥

गुडशीताम्बुना पीतं ग्रहणीदोषगुल्मनुत् ॥

कामलाज्वरपाण्डुत्वमेहारुच्यतिसारजित् ॥ १८ ॥

ग्रहण्यां श्लेष्मदुष्टायां वमितस्य यथाविधि ॥

कट्वम्ललवणक्षारैस्तिक्तैश्चाग्निं विवर्धयेत् ॥ १९ ॥

सर्वजायां ग्रहण्यां तु सामान्यो विधिरिष्यते ॥ २० ॥

मसूरस्य कषायेण बिल्वगर्भं पचेद्धृतम् ॥

हन्ति कुक्ष्यामयान्सर्वान्ग्रहणीपाण्डुकामलाः ॥

व्रीहिप्राण्यङ्गयोः क्वाथं व्युषितं दोषलं विदुः ॥ २१ ॥

मसूरस्य तुलाक्वाथे बिल्वगर्भं पचेद्घृतम् ॥

भिन्नविट्के प्रशंसन्ति मसूरघृतमुत्तमम् ॥ २२ ॥

त्र्यूषणत्रिफलाकल्के बिल्वमात्रे गुडात्पले ॥

सर्पिरष्टपलं पक्त्वा मात्रां मन्दानलः पिबेत् ॥ २३ ॥

[p. 86 ]

बिल्वाग्निचव्यार्द्रकशृङ्गवेरक्वाथेन कल्केन च सिद्धमाज्यम् ॥

सच्छागदुग्धं ग्रहणीगुदोत्थे शोथाग्निसादारुचिनुद्वरिष्ठम् ॥ २४ ॥

मोचसिन्धूत्पलव्योषलज्जाबिल्वाम्बुधातकि ॥ २५ ॥

सिद्धमाज्यमजाक्षीरे चाङ्गेरीरसवच्छिशोः ॥

हन्याद्ग्रहण्यतीसारौ पथ्यापथ्याशिनो द्रुतम् ॥ २६ ॥

पाठान्तरे कपित्थोऽपि विशत्यत्र घृते पुनः ॥

नागरं पिप्पलीमूलं चित्रको हस्तिपिप्पली ॥ २७ ॥

श्वदंष्ट्रा पिप्पली धान्यं बिल्वं पाठा यवानिका ॥

चाङ्गेरीस्वरसे सर्पिः कल्कैरेभिर्विपाचितम् ॥ २८ ॥

[p. 87 ]

चतुर्गुणेन दध्ना च तद्घृतं कफवातनुत् ॥

अर्शांसि ग्रहणीदोषं मूत्रकृच्छ्रं प्रवाहिकाम् ॥

गुदभ्रंशार्तिमानाहं घृतमेतद्व्यपोहति ॥ २९ ॥

[p. 88 ]

मरीचं पिप्पलीमूलं नागरं पिप्पली तथा ॥ ३० ॥

भल्लातकं यवानी च विडङ्गं हस्तिपिप्पली ॥

हिङ्गु सौवर्चलं चैव बिडसैन्धवचव्यकम् ॥ ३१ ॥

सामुद्रं सयवक्षारं चित्रको वचया सह ॥

एतैरर्धपलैर्भागैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ३२ ॥

दशमूलीरसे सिद्धं पयसा द्विगुणेन च ॥

मन्दाग्नीनां घृतं श्रेष्ठं ग्रहणीदोषनाशनम् ॥ ३३ ॥

विष्टम्भमामदौर्बल्यप्लीहानमपकर्षति ॥

कासं श्वासं क्षयं चापि दुर्नाम सभगंदरम् ॥ ३४ ॥

कफजान्हन्ति रोगांश्च वातजान्कृमिसंभवान् ॥

तान्सर्वान्नाशयत्याशु शुष्कं दार्वनलो यथा ॥ ३५ ॥

विश्वौषधस्य गर्भेण दशमूलजले शृतम् ॥

घृतं निहन्याच्छ्वयथुं ग्रहणीमामतामयम् ॥ ३६ ॥

[p. 89 ]

घृतं नागरकल्केन सिद्धं वातानुलोमनम् ॥

ग्रहणीपाण्डुरोगघ्नं प्लीहकासज्वरापहम् ॥ ३७ ॥

प्रस्थत्रयेणाऽऽमलकीरसस्य शुद्धस्य दत्त्वाऽर्धतुलां गुडस्य ॥

चूर्णीकृतैर्ग्रन्थिकजीरचव्यव्योषेभकृष्णाहपुषाजमोदैः ॥ ३८ ॥

विडङ्गसिन्धुत्रिफलायवानीपाठाग्निधान्यैश्च पलप्रमाणैः ॥

दत्त्वा त्रिवृच्चूर्णपलानि चाष्टावष्टौ च तैलस्य पचेद्यथावत् ॥ ३९ ॥

तं भक्षयेदक्षफलप्रमाणं यथेष्टचेष्टं त्रिसुगन्धियुक्तम् ॥

अनेन सर्वे ग्रहणीविकाराः सश्वासकासस्वरभेदशोफाः ॥ ४० ॥

शाम्यन्ति चायं चिरमन्तरग्नेर्हतस्य पुंस्त्वस्य च वृद्धिहेतुः ॥

स्त्रीणां च वन्ध्यामयमाशु हन्यात्कल्याणको नाम गुडः प्रसिद्धः ॥ ४१ ॥

तैले त्रिवृन्मनाग्भृष्ट्वा त्रिसुगन्धि पलं पलम् ॥

सिद्धे निधेयमत्रैव गुडे कल्याणपूर्वके ॥ ४२ ॥

[p. 90 ]

लिङ्गैरसाध्यो ग्रहणीविकारो यैस्तैरतीसारगदो न सिध्येत् ॥

वृद्धस्य नूनं ग्रहणीविकारो हत्वा तनुं नो न निवर्तते च ॥ ४३ ॥

त्रयो विकाराः प्रायेण ये परस्परहेतवः ॥

अर्शांसि चातिसारश्च ग्रहणीदोष एव च ॥ १ ॥

तेषामग्निबले हीने वृद्धिर्वृद्धे परिक्षयः ॥

अग्निमूलं बलं पुंसां बलमूलं हि जीवितम् ॥

तस्मादग्निं सदा रक्षेदेषु त्रिषु विशेषतः ॥ २ ॥

[p. 91 ]

दुर्नाम्नां साधनोपायश्चतुर्धा परिकीर्तितः ॥

भेषजक्षारशस्त्राग्निसाध्यत्वादाद्य उच्यते ॥ ३ ॥

यद्वायोरानुलोम्याय यदग्निबलवृद्धये ॥

अन्नपानौषधं सर्वं तत्सेव्यं नित्यमर्शसैः ॥ ४ ॥

वातातिसारवद्भिन्नवर्चांस्यर्शांस्युपाचरेत् ॥ ५ ॥

उदावर्तविधानेन गाढविट्कानि चासकृत् ॥

प्रवृत्तबहुलास्राणि पित्तशोणितनाशनैः ॥ ६ ॥

विड्विबन्धे हितं तक्रं यवानीबिडसंयुतम् ॥

न विरोहन्ति गुदजाः पुनस्तक्रसमाहताः ॥ ७ ॥

स्रोतःसु तक्रशुद्धेषु रसः सम्यगुपैति यः ॥

तेन पुष्टिर्बलं वर्णः प्रहर्षश्चोपजायते ॥

वातश्लेष्मविकाराणां शतं च विनिवर्तते ॥ ८ ॥

सगुडां पिप्पलीयुक्तामभयां घृतभर्जिताम् ॥

त्रिवृद्दन्तीयुतां वाऽपि भक्षयेदानुलोमिकाम् ॥ ९ ॥

तिलारुष्करसंयोगं भक्षयेदग्निवर्धनम् ॥

कुष्ठरोगहरं श्रोष्ठमर्शसां नाशनं परम् ॥ १० ॥

तिला भल्लातकं पथ्या गुडश्चेति समांशकम् ॥

दुर्नामश्वासकासघ्नं प्लीहपाण्डुज्वरापहम् ॥ ११ ॥

[p. 92 ]

मृल्लिप्तं सौरणं कन्दं पक्त्वाऽग्नौ पुटपाकवत् ॥

अद्यात्सतैललवणं दुर्नामविनिवृत्तये ॥ १२ ॥

असितानां तिलानां प्राक् प्रकुञ्चं शीतवार्यनु ॥

खादतोऽर्शांसि शाम्यन्ति द्विजदार्ढ्याङ्गपुष्टिदम् ॥ १३ ॥

स्विन्नं वार्ताकफलं घोषायाः क्षारजेन सलिलेन ॥

तद्घृतभृष्टं युक्तं गुडेन वा तृप्तितो योऽत्ति ॥ १४ ॥

पिबति च तक्रं नूनं तस्याऽऽश्वेवातिवृद्धगुदजानि ॥

यान्ति विनाशं पुंसः सहजान्यपि सप्तरात्रेण ॥ १५ ॥

पित्तश्लेष्मप्रशमनी कच्छूकण्डूरुजापहा ॥

गुदजान्नाशयत्याशु योजिता सगुडाऽभया ॥ १६ ॥

चित्रकं हपुषा हिङ्गु दद्याद्वा तक्रसंयुतम् ॥ १७ ॥

पञ्चकोलकयुक्तं वा तक्रमस्मै प्रदापयेत् ॥

त्वचं चित्रकमूलस्य पिष्ट्वा कुम्भं प्रलेपयेत् ॥

तक्रं वा दधि वा तत्र जातमर्शोहरं पिबेत् ॥ १८ ॥

त्रिफलादशमूलाग्निनिकुम्भानां पलं पलम् ॥ १९ ॥

वारि द्रोणे शृतं पादशेषे गुडतुलायुतः ॥

आज्यभाण्डस्थितो मासं दन्त्यरिष्टो निषेवितः ॥ २० ॥

[p. 93 ]

गुदजकृम्युदावर्तग्रहणीपाण्डुरोगहा ॥

अरिष्टादेस्तु संधानं धातकीलिप्तभाजने ॥ २१ ॥

हरीतकीनां प्रस्थार्धं प्रस्थमामलकस्य च ॥

कपित्थानां दशपलं ततोऽर्धेनेन्द्रवारुणी ॥ २२ ॥

विडङ्गपिप्पलीलोध्रमरिचं सैलवालुकम् ॥

द्विपलांशं जलस्यैतच्चतुर्द्रोणे विपाचयेत् ॥ २३ ॥

द्रोणशेषरसे तस्मिन्पूते शीते प्रदापयेत् ॥

गुडस्य द्विशतं तिष्ठेन्मासार्धं घृतभाजने ॥ २४ ॥

पक्षादूर्ध्वं भवत्येवं ततो मात्रां यथाबलम् ॥

अस्याभ्यासादरिष्टस्य गुदजा यान्ति संक्षयम् ॥ २५ ॥

ग्रहणीपाण्डुत्दृद्रोगप्लीहगुल्मोदरापहः ॥

अष्टशोफारुचिहरो बलवर्णाग्निवर्धनः ॥ २६ ॥

सिद्धोऽयमभयारिष्टः कामलाश्वित्रनाशनः ॥

कृमिग्रन्थ्यर्बुदव्यङ्गराजयक्ष्मज्वरापहः ॥ २७ ॥

पानपानमरिष्टादेः क्वाथपानसमं जगुः ॥

भेषजत्वात्पलं केचित्प्रथमं मन्दलक्षणम् ॥ २८ ॥

भल्लातकानि त्रिफला दन्ती चित्रकमेव च ॥

समभागानि सर्वाणि सैन्धवं द्विगुणं भवेत् ॥ २९ ॥

कपालसंधौ तत्पक्वं मृदुना गोमयाग्निना ॥

एतत्कल्याणलवणं श्रेष्ठमर्शोविकारिणाम् ॥ ३० ॥

[p. 94 ]

त्रिपलं शृङ्गवेरस्य चतुर्थं मरिचस्य च ॥

पिप्पल्याः कुडवार्धं च चव्यायाः पलमेव च ॥ ३१ ॥

तालीसपत्रस्य पलं पलार्धं केसरस्य च ॥

द्विपले पिप्पलीमूलादर्धकर्षं च पत्रकात् ॥ ३२ ॥

सूक्ष्मैलाकर्षमेकं तु कर्षं च त्वङ्मृणालयोः ॥

गुडात्पलानि त्रिंशच्च चूर्णमेकत्र कारयेत् ॥ ३३ ॥

अक्षप्रमाणा गुटिकाः प्राणदा इति विश्रुताः ॥

पूर्वं भक्ष्यास्तु पश्चाच्च भोजनस्य यथाबलम् ॥ ३४ ॥

मद्यं मांसरसं यूषं क्षीरं तोयं पिबेदनु ॥

हन्यादर्शांसि सर्वाणि सहजान्यस्रजानि च ॥ ३५ ॥

वातपित्तकफोत्थानि संनिपातोद्भवानि च ॥

पानात्यये मूत्रकृच्छ्रे वातरोगे गलग्रहे ॥ ३६ ॥

विषमज्वरे च मन्देऽग्नौ पाण्डुरोगे तथैव च ॥

कृमिहद्रोगिणां चैव गुल्मशूलार्तिनां तथा ॥ ३७ ॥

श्वासकासपरीतानामेताः स्युरमृतोपमाः ॥

शुण्ठ्याः स्थानेऽभया देया विड्ग्रहे पित्तपायुजे ॥ ३८ ॥

प्राणदोऽयं सितां दत्त्वा चूर्णमानाच्चतुर्गुणाम् ॥

अम्लपित्ताग्निमान्द्यादौ प्रयोज्यो गुदजातुरे ॥ ३९ ॥

अनुपानं प्रयोक्तव्यं व्याधौ श्लेष्मभवे पलम् ॥

पलद्वयं चानिलजे पित्तजे तु पलत्रयम् ॥ ४० ॥

[p. 95 ]

पथ्यापञ्चपलान्येकमजाज्या मरिचस्य च ॥

पिप्पली पिप्पलीमूलं चव्यचित्रकनागराः ॥ ४१ ॥

पलाभिवृद्धाः क्रमशो यवक्षारपलद्वयम् ॥

भल्लातकपलान्यष्टौ कन्दस्तु द्विगुणो मतः ॥ ४२ ॥

द्विगुणेन गुडेनैषां वटकानक्षसंमितान् ॥

कृत्वैकं भक्षयेत्प्रातस्तक्रमम्भोऽनु वा पिबेत् ॥ ४३ ॥

मन्दाग्निं दीपयत्येष ग्रहणीपाण्डुरोगनुत् ॥

काङ्कायनेन शिष्येभ्यः शस्त्रक्षाराग्निभिर्विना ॥

भिषग्जितमिदं प्रोक्तं श्रेष्ठमर्शोविकारिणाम् ॥ ४४ ॥

लवणोत्तमवह्निकलिङ्गयवांश्चिरबिल्वमहापिचुमन्दयुतान् ॥

पिब सप्तदिनं मथितालुलितान्यदि मर्दितुमिच्छसि पायुरुहान् ॥ ४५ ॥

शुण्ठीकणामरिचनागदलत्वगेलं चूर्णीकृतं क्रमविवर्धितमूर्ध्वमन्त्यात् ॥

खादेदिदं समसितं गुदजाग्निमान्द्यगुल्मारुचिश्वसनकण्ठहृदामयेषु ॥ ४६ ॥

[p. 96 ]

सनागरारुष्करवृद्धदारकं गुडेन यो मोदकमत्युदारकम् ॥

अशेषदुर्नामकरोगदारकं करोति वृद्धं सहसैव दारकम् ॥ ४७ ॥

व्योषाग्न्यरुष्करविडङ्गतिलाभयानां

चूर्णं गुडेन सहितं तु सदोपयोज्यम् ॥

दुर्नामशोफगरकुष्ठशकृद्विबन्धा-

नग्नेर्जयत्यबलतां कृमिपाण्डुतां च ॥ ४८ ॥

चूर्णे चूर्णसमो ज्ञेयो मोदके द्विगुणो गुडः ॥ ४९ ॥

चूर्णीकृताः षोडश सूरणस्य भागास्ततोऽर्धेन च चित्रकस्य ॥

महौषधाद्द्वौ मरिचस्य चैको गुडेन दुर्नामजयाय पिण्डी ॥ ५० ॥

मरिचमहौषधचित्रकसूरणभागा यथोत्तरं द्विगुणाः ॥

सर्वसमो गुडभागः सेव्योऽयं मोदकः प्रसिद्धफलः ॥ ५१ ॥

ज्वलनं ज्वलयति जाठरमुन्मूलयति शूलगुल्मगदान् ॥

निःशेषयति श्वयथुं श्लीपदमर्शांसि नाशयत्याशु ॥ ५२ ॥

षोडश सूरणभागा वह्नेरष्टौ महौषधस्यापि ॥

अर्धेन भागयुक्तिर्मरिचस्य ततोऽपि चार्धेन ॥ ५३ ॥

त्रिफलाकणासमूलातालीसारुष्करकृमिघ्नानाम् ॥

भागा महौषधसमा दहनांशा तालमूली च ॥ ५४ ॥

भागः सूरणतुल्यो दातव्यो वृद्धदारकस्यापि ॥

भृङ्गैले मरिचांशे सर्वाण्येकत्र कारयेच्चूर्णम् ॥ ५५ ॥

[p. 97 ]

द्विगुणेन गुडेन युतः सेव्योऽयं मोदकः प्रकामधनैः ॥

गुरुवृष्यभोज्यरहितेष्वितरेषूपद्रवं कुरुते ॥ ५६ ॥

भस्मकमनेन जनितं पूर्वमगस्त्यस्य योगराजेन ॥

भीमस्य मारुतेरपि महाशनौ येन तौ जातौ ॥ ५७ ॥

अग्निबलमत्र हेतुर्न केवलं सूरणो महावीर्यः ॥

प्रभवति शस्त्रक्षाराग्निभिर्विनाऽप्यर्शसामेषः ॥ ५८ ॥

श्वयथुश्लीपदजिदयं हरति ग्रहणीं कफानिलजाम् ॥

नाशयति वलीपलितं मेधां कुरुते वृषत्वं च ॥ ५९ ॥

हिक्कां श्वासं कासं सराजयक्ष्मप्रमेहांश्च ॥

प्लीहानं च तथोग्रं हन्त्याशु रसायनं पुंसाम् ॥ ६० ॥

चव्यं त्रिकटुकं पाठां क्षारं कुस्तुम्बुरूणि च ॥

यवानी पिप्पलीमूलमुभे च बिडसैन्धवे ॥ ६१ ॥

चित्रकं बिल्वमभयां पिष्ट्वा सर्पिर्विपाचयेत् ॥

शकृद्वातानुलोमार्थं जाते दध्नि चतुर्गुणे ॥ ६२ ॥

प्रवाहिकां गुदभ्रंशं मूत्रकृच्छ्रं परिस्रवम् ॥

गुदवङ्क्षणशूलं च घृतमेतद्व्यपोहति ॥ ६३ ॥

पिप्पलीं मधुकं बिल्वं शताह्वां मदनं वचाम् ॥

पुष्कराख्यं शठीं कुष्ठं चित्रकं देवदारु च ॥ ६४ ॥

[p. 98 ]

पिष्ट्वा तैलं विपक्तव्यं द्विगुणक्षीरसंयुतम् ॥

अर्शसां मूढवातानां तच्छ्रेष्ठमनुवासनम् ॥ ६५ ॥

गुदनिःसरणं शूलं मूत्रकृच्छ्रं प्रवाहिकाम् ॥

कट्यूरुपृष्ठदौर्बल्यमानाहं वङ्क्षणाश्रयम् ॥ ६६ ॥

पिच्छास्रावं गुदे शोथं वातवर्चोविनिग्रहम् ॥

उत्थानं बहुशो यच्च जयेच्चैवानुवासनात् ॥ ६७ ॥

त्रिवृत्तेजोवती दन्ती श्वदंष्ट्रा चित्रकः शठी ॥

गवाक्षीविश्वमुस्ताह्वविडङ्गानि हरीतकी ॥ ६८ ॥

पलोन्मितानि चैतानि पलान्यष्टावरुष्करात् ॥

षट्पलं वृद्धदारस्य सूरणस्य तु षोडश ॥ ६९ ॥

जलद्रोणद्वये क्वाथ्यं चतुर्भागावशेषितम् ॥

पूतं तु तं रसं भूयः क्वाथ्येभ्यस्त्रिगुणो गुडः ॥ ७० ॥

लेहं पचेत्तु तं तावद्यावद्दर्वीप्रलेपनम् ॥

अबतार्य ततः पश्चाच्चूर्णानीमानि दापयेत् ॥ ७१ ॥

त्रिवृत्तेजोवतीकन्दचित्रकान्द्विपलांशिकान् ॥

एलात्वङ्मरिचं चापि नागाह्वं चापि षट्पलम् ॥ ७२ ॥

द्वात्रिंशच्च पलान्येव चूर्णं दत्त्वा निधापयेत् ॥

ततो मात्रां प्रयुञ्जीत जीर्णे क्षीररसाशनः ॥ ७३ ॥

[p. 99 ]

पञ्च गुल्मान्प्रमेहांश्च पाण्डुरोगं हलीमकम् ॥

जयेदर्शांसि सर्वाणि तथा सर्वोदराणि च ॥ ७४ ॥

दीपयेद्ग्रहणीं मन्दां यक्ष्माणं चापि कर्षति ॥

पीनसे च प्रतिश्याय आढ्यवाते तथैव च ॥ ७५ ॥

अयं सर्वगदेष्वेव कल्याणो लेह उत्तमः ॥

दुर्नामारिरयं चाऽऽशु दृष्टो वारसहस्रशः ॥ ७६ ॥

जीवन्त्येनं प्रयुञ्जानाः शतवर्षाण्यनामयाः ॥

आयुषो दैर्घ्यजननो वलीपलितनाशनः ॥ ७७ ॥

रसायनवरश्चैव मेधाजनन उत्तमः ॥

गुडः श्रीबाहुशालोऽयं दुर्नामारिः प्रकीर्तितः ॥ ७८ ॥

तोयपूर्णे यदा पात्रे क्षिप्तो न प्लवते गुडः ॥

क्षिप्तस्तु निश्चलस्तिष्ठेत्पतितस्तु न शीर्यते ॥ ७९ ॥

यदा दर्वीप्रलेपः स्याद्यदा वा तन्तुली भवेत् ॥

एष पाको गुडादीनां सर्वेषां परिकीर्तितः ॥ ८० ॥

सुखमर्दः सुखस्पर्शो गन्धवर्णरसान्वितः ॥

पीडितो भजते मुद्रां गुडः पाकमुपागतः ॥ ८१ ॥

[p. 100 ]

भल्लातकसहस्रे द्वे जलद्रोणे विपाचयेत् ॥

पादशेषे रसे तस्मिन्पचेद्गुडतुलां भिषक् ॥ ८२ ॥

भल्लातकसहस्रार्धं छित्त्वा तत्रैव दापयेत् ॥

सिद्धेऽस्मिंस्त्रिफलाव्योषयवानीमुस्तसैन्धवैः ॥ ८३ ॥

कर्षांशैश्चूर्णितैर्दद्यात्त्वगेलापत्रकेसरम् ॥

खादेदग्निबलापेक्षी प्रातरुत्थाय मानवः ॥ ८४ ॥

कुष्ठार्शःकामलामेहग्रहणीगुल्मपाण्डुताः ॥

हन्यात्प्लीहोदरं कासं कृमिरोगभगंदरान् ॥

भल्लातकगुडो ह्येष श्रेष्ठश्चार्शोविकारिणाम् ॥ ८५ ॥

दशमूल्यमृता भार्ङ्गी श्वदंष्ट्रा चित्रकं शठी ॥ ८६ ॥

भल्लातकसहस्रं तु पलांशं क्वाथयेद्बुधः ॥

दत्त्वा गुडतुलामेकां लेहीभूतं समुद्धरेत् ॥ ८७ ॥

माक्षिकं पिप्पलीं तैलमौरुबूकं च दापयेत् ॥

कुडवं कुडवं चात्र त्वगेलामरिचं तथा ॥ ८८ ॥

अर्शःकासमुदावर्तं पाण्डुत्वं शोफमेव च ॥

नाशयेद्वह्निसादं च गुडो भल्लातकः स्मृतः ॥ ८९ ॥

[p. 101 ]

चित्रकं त्रिफला मुस्तं ग्रन्थिकं चविकाऽमृता ॥

हस्तिपिप्पल्यपामार्गदण्डोत्पलकुठेरकाः ॥ ९० ॥

एषां चतुष्पलान्भागाञ्जलद्रोणे विपाचयेत् ॥

भल्लातकसहस्रे द्वे छित्त्वा तत्रैव दापयेत् ॥ ९१ ॥

तेन पादावशेषेण लोहपात्रे पचेद्भिषक् ॥

तुलार्धं तीक्ष्णलोहस्य घृतस्य कुडवद्वयम् ॥ ९२ ॥

त्र्यूषणं त्रिफलां वह्निं सैन्धवं बिडमौद्भिदम् ॥

सौवर्चलं विडङ्गं च पलिकांशं प्रकल्पयेत् ॥ ९३ ॥

कुडवं वृद्धदारस्य तालमूल्यास्तथैव च ॥

सूरणस्य पलान्यष्टौ चूर्णं कृत्वा विनिक्षिपेत् ॥ ९४ ॥

सिद्धे शीते प्रदातव्यं मधुनः कुडवद्वयम् ॥

प्रातर्भोजनकाले वा ततः खादेद्यथाबलम् ॥ ९५ ॥

अर्शांसि ग्रहणीदोषं पाण्डुरोगमरोचकम् ॥

कृमिगुल्माश्मरीमेहाञ्शूलं चाऽऽशु व्यपोहति ॥ ९६ ॥

करोति शुक्रोपचयं वलीपलितनाशनम् ॥

रसायनमिदं श्रेष्ठं सर्वरोगहरं परम् ॥ ९७ ॥

रक्तार्शसामुपेक्षेत रक्तमादौ स्रवद्भिषक् ॥

दुष्टास्रे निगृहीते तु शूलानाहावसृग्गदाः ॥ ९८ ॥

[p. 102 ]

कुटजत्वङ्निर्यूहः सनागरः स्निग्धरक्तसंग्रहणः ॥

त्वग्दाडिमस्य तद्वत्सनागरश्चन्दनरसश्च ॥ ९९ ॥

चन्दनकिराततिक्तकधन्वयवासाः सनागराः क्वथिताः ॥

रक्तार्शसां प्रशमना दार्वीत्वगुशीरनिम्बाश्च ॥ १०० ॥

नवनीततिलाभ्यासात्केसरनवनीतशर्कराभ्यासात् ॥

दधिसरमथिताभ्यासाद्गुदजाः शाम्यन्ति रक्तवहाः ॥ १०१ ॥

समङ्गोत्पलमोचाह्वतिरीटतिलचन्दनैः ॥

छागीक्षीरं प्रयोक्तव्यं गुदजे शोणितापहम् ॥ १०२ ॥

कुटजफलवल्कलकेसरनीलोत्पललोध्रधातकीकल्कैः ॥

सिद्धं घृतं विधेयं शूले रक्तार्शसां भिषजा ॥ १०३ ॥

कुटजत्वक्पलशतं जलद्रोणे विपाचयेत् ॥

अष्टभागावशेषं तु कषायमवतारयेत् ॥ १०४ ॥

वस्त्रपूतं पुनः क्वाथं पचेल्लेहत्वमागतम् ॥

भल्लातकं विडङ्गानि त्रिकटु त्रिफलां तथा ॥ १०५ ॥

रसाञ्जनं चित्रकं च कुटजस्य फलानि च ॥

वचामतिविषां बिल्वं प्रत्येकं तु पलं पलम् ॥ १०६ ॥

त्रिंशत्पलानि गुडस्य चूर्णीकृत्य निधापयेत् ॥

मधुनः कुडवं दद्याद्धृतस्य कुडवं तथा ॥ १०७ ॥

[p. 103 ]

एष लेहस्तु शमयेदर्शोरक्तसमुद्भवम् ॥

वातिकं पैत्तिकं चैव श्लैष्मिकं सांनिपातिकम् ॥ १०८ ॥

ये च दुर्नामजा रोगास्तान्सर्वान्नाशयत्यपि ॥

अम्लपित्तमतीसारं पाण्डुरोगमरोचकम् ॥ १०९ ॥

ग्रहणीमार्दवं कार्श्यं श्वयथुं कामलामपि ॥

अनुपानं घृतं दद्यान्मधु तक्रं जलं पयः ॥

रोगानीकवधार्थाय कौटजो लेह उच्यते ॥ ११० ॥

तोये कालकमुष्ककस्य विपचेद्भस्माढकं षड्गुणे

पात्रे लोहमये दृढे विपुलधीर्दर्व्या शनैर्घट्टयेत् ॥

दग्ध्वाऽग्नौ बहुशङ्खनाभिशकलान्पूतावशेषे क्षिपे-

द्यद्येरण्डजनालमेष दहति क्षारो वरो वाक्शतात् ॥ १११ ॥

पानाय भावनायाथ परिस्राव्यं चतुर्गुणम् ॥ ११२ ॥

[p. 104 ]

द्वैगुण्यं नाऽऽढकेऽप्यत्र भागमात्रोपलक्षणात् ॥

अच्छपैच्छिल्यरक्तत्वे क्षाराम्भो ग्राह्यमिष्यते ॥ ११३ ॥

पानीयः प्रतिसारणीय इति च क्षारो द्विधा

शस्यते तत्राऽऽद्यो गरगुल्मकादिशमने दुर्नामकादौ परः ॥

तुर्येणाष्टमकेन षोडशभवेनांशेन संव्यूहिमो

मध्यः श्रेष्ठ इति क्रमेण विहितः क्षारोदकाच्छङ्खकः ॥ ११४ ॥

भावितं रजनीचूर्णैः स्नुहीक्षीरे पुनः पुनः ॥

बन्धनात्सुदृढं सूत्रं छिनत्त्यर्शोभगंदरम् ॥ ११५ ॥

[p. 105 ]

प्राग्दक्षिणं ततो वामं पृष्ठजं वाऽग्रजं क्रमात् ॥

पञ्चतिक्तेन संस्नेह्य दहेत्क्षारेण वह्निना ॥

वातजं श्लेष्मजं चार्शः क्षारेणास्रजपित्तजे ॥ ११६ ॥

गोजीशेफालिकापत्रैरर्शः संलिख्य लेपयेत् ॥ ११७ ॥

क्षारेण वाक्शतं तिष्ठेद्यन्त्रद्वारं पिधाय च ॥

तं चापनीय वीक्षेत पक्वजम्बुफलोपमम् ॥ ११८ ॥

यदि तत्स्यात्तदा भद्रं नो चेल्लिम्पेत्तथा पुनः ॥

तत्तुषाम्बुप्लुतं साज्ययष्टीकल्केन लेपयेत् ॥ ११९ ॥

न निम्नं तालकर्णाभं वह्निदग्धे स्थितास्रकम् ॥

[p. 106 ]

निर्वाप्य मधुसर्पिर्भ्यां वह्निसंजातवेदनम् ॥ १२० ॥

सम्यग्दग्धे तुगाक्षीरीप्लक्षचन्दनगैरिकैः ॥

सामृतैः सर्पिषा युक्तैरालेपं कारयेद्भिषक् ॥ १२१ ॥

मुद्दूर्तमुपवेश्योऽसौ तोयसंपूर्णभाजने ॥

क्षारमुष्णाम्बुना(नो) पास्यो(स्यं) विबन्धे मूत्रवर्चसोः ॥ १२२ ॥

दाहे वस्त्यादिजे लेपः शतधौतेन सर्पिषा ॥

नवान्नमाषतक्रादि सेव्यं पाकाय मात्रया ॥ १२३ ॥

पिबेद्व्रणविशुद्ध्यर्थं वराक्वाथं सगुग्गुलुम् ॥

जीर्णशाल्यन्नमुद्गादि पथ्यं तिक्ताज्यसैन्धवम् ॥ १२४ ॥

[p. 107 ]

रूढसर्वव्रणं वैद्यः क्षारं दत्त्वाऽनुवासयेत् ॥

पिप्पल्याद्येन तैलेन सेवेद्दीपनभेषजम् ॥ १२५ ॥

महांति गुरुमूलानि च्छित्त्वैवं बलिनो दहेत् ॥

चर्मकीलं तथा छित्त्वा दहेदन्यतरेण वा ॥ १२६ ॥

पक्वजम्बूसमो वर्णः क्षारदग्धे प्रशस्यते ॥

वेगावरोधं स्त्रीपृष्ठयानमुत्कटकासनम् ॥

यथास्वं दोषलं चान्नमर्शसां परिवर्जयेत् ॥ १२७ ॥

समस्य रक्षणं कार्यं विषमे वातनिग्रहः ॥

तीक्ष्णे पित्तप्रतीकारो मन्दे श्लेष्मविशोधनम् ॥ १ ॥

त्रिकटुकमजमोदा सैन्धवं जीरके द्वे समधरणधृतानामष्टमो हिङ्गुभागः ॥

प्रथमकवलभुक्तं सर्पिषा चूर्णमेतत्प्रबलयति हुताशं वातरोगान्निहन्ति ॥ २ ॥

[p. 108 ]

आदौ मण्डं पिबेदुष्णं हिङ्गुसौवर्चलान्वितम् ॥

विषमोऽपि समस्तेन मन्दो दीप्येत पावकः ॥ ३ ॥

क्षुद्बोधनो बस्तिविशोधनश्च प्राणप्रदः शोणितवर्धनश्च ॥

ज्वरापहारी कफपित्तहन्ता वायुं जयेदष्टगुणो हि मण्डः ॥ ४ ॥

सुतण्डुलानां प्रसृतिद्वयं च तदर्धमुद्गं कटुकं सतक्रम् ॥

कुस्तुम्बरीसैन्धवहिङ्गुतैलमेभिश्च सर्वैः क्रियते हि मण्डः ॥ ५ ॥

वर्धमानो भवेत्तीक्ष्णो भस्मकाख्यो महानलः ॥

तस्मात्तं माहिषैः सर्पिर्दधिक्षीरैर्जयेद्भिषक् ॥ ६ ॥

यत्किंचिद्गुरु मेध्यं च श्लेष्मकारि च भेषजम् ॥

सर्वं तदत्यग्निहितं भुक्त्वा प्रस्वपनं दिवा ॥ ७ ॥

[p. 109 ]

हरीतकी भक्ष्यमाणा नागरेण गुडेन च ॥

सैन्धवोपहिता वाऽपि सातत्येनाग्निदीपनी ॥ ८ ॥

भोजनाग्रे सदा पथ्यं जिह्वाकण्ठविशोधनम् ॥

अग्निसंदीपनं हृद्यं लवणार्द्रकभक्षणम् ॥ ९ ॥

सिन्धूत्थपथ्यमगधोद्भववह्निचूर्णमुष्णाम्बुना पिबति यः खलु नष्टवह्निः ॥

तस्याऽऽमिषेण सघृतेन वरं नवान्नं भस्मी भवत्यशितमात्रमपि क्षणेन ॥ १० ॥

विश्वाभयागुडूचीनां कषायेण षडूषणम् ॥

पिबेच्छ्लेष्मणि मन्देऽग्नौ त्वक्पत्रसुरभीकृतम् ॥ ११ ॥

सिन्धूत्थहिङ्गुत्रिफलायवानीव्योषैर्गुडांशैर्गुटिकां प्रकुर्यात् ॥

तां भक्षयेत्तृप्तिमवाप्नुवन्ना भुञ्जीत मन्दाग्निरपि प्रभूतम् ॥ १२ ॥

[p. 110 ]

गुडेन शुण्ठीमथवोपकुल्यां पथ्यातृतीयामथ दाडिमं च ॥

आमेष्वजीर्णेषु गुदामयेषु वर्चोविबन्धेषु च नित्यमद्यात् ॥ १३ ॥

विडङ्गभल्लातकचित्रकामृताः सनागरास्तुल्यगुडेन सर्पिषा ॥

लिहन्ति ये मन्दहुताशना नरा भवन्ति ते वाडवतुल्यवह्नयः ॥ १४ ॥

हरीतकी धान्यतुषोदसिद्धा सपिप्पली सैन्धवहिङ्गुयुक्ता ॥

सोद्गारधूमं भृशमप्यजीर्णं विजित्य सद्यो जनयेद्धुताशम् ॥ १५ ॥

ग्लानिगौरवविष्टम्भभ्रममारुतमूढताः ॥

विबन्धोऽतिप्रवृत्तिर्वा सामान्याजीर्णलक्षणम् ॥ १६ ॥

[p. 111 ]

प्रायेणाऽऽहारवैषम्यादजीर्णं जायते नृणाम् ॥

तन्मूलो रोगसंघातस्तद्विनाशाद्विनश्यति ॥

वचालवणतोयेन वान्तिरामे प्रशस्यते ॥ १७ ॥

अन्नं विदग्धं हि नरस्य शीघ्रं शीताम्बुना वै परिपाकमेति ॥

तद्ध्यस्य शैत्येन निहन्ति पित्तमाक्लेदिभावान्निपतत्यधस्तात् ॥ १८ ॥

विष्टब्धे स्वेदनं कार्यं पेयं च लवणोदकम् ॥

रसशेषे दिवास्वप्नो लङ्घनं वातवर्जनम् ॥ १९ ॥

[p. 112 ]

व्यायामप्रमदाध्ववाहनरतक्लान्तानतीसारिणः

शूलश्वासवतस्तृषापरिगतान्हिक्कामरुत्पीडितान् ।

क्षीणान्क्षीणकफाञ्शिशून्मदहतान्वृद्धान्रसाजीर्णिनो

रात्रौ जागरितान्नरान्निरशनान्कामं दिवा स्वापयेत् ॥ २० ॥

[p. 113 ]

धान्यनागरसंसिद्धं तोयं दद्याद्विचक्षणः ॥

आमाजीर्णप्रशमनं शूलघ्नं बस्तिशोधनम् ॥ २१ ॥

पथ्यापिप्पलिसंयुक्तं चूर्णं सौवर्चलं पिबेत् ॥

मस्तुनोष्णोदकेनापि बुद्ध्वा दोषगतिं भिषक् ॥ २२ ॥

चतुर्विधमजीर्णं च मन्दानलमथारुचिम् ॥

आध्मानं वातगुल्मं च शूलं चाऽऽशु नियच्छति ॥ २३ ॥

भवेदजीर्णं प्रति यस्य शङ्का स्निग्धस्य जन्तोर्बलिनोऽन्नकाले ॥

पूर्वं सशुण्ठीमभयामशङ्को भुञ्जीत संप्राश्य हितं हिताशी ॥ २४ ॥

विदह्यते यस्य तु भुक्तमात्रं दह्येत हृत्कोष्ठगलं च यस्य ॥

द्राक्षासितामाक्षिकसंप्रयुक्तां लीढ्वाऽभयां वै स सुखं लभेत ॥ २५ ॥

प्रातराशे त्वजीर्णे तु सायमाशो न दुष्यति ॥

सायमाशे त्वजीर्णे तु प्रातराशो हि दुष्यति ॥ २६ ॥

[p. 114 ]

हिङ्गुभागो भवेदेको वचा च द्विगुणा भवेत् ॥ २७ ॥

पिप्पली त्रिगुणा देया शृङ्गवेरं चतुर्गुणम् ॥

यवानिका पञ्चगुणा षड्गुणा च हरीतकी ॥ २८ ॥

चित्रकं सप्तगुणितं कुष्ठं चाष्टगुणं भवेत् ॥

एतद्वातहरं चूर्णं पीतमात्रं प्रसन्नया ॥ २९ ॥

पिवेद्दध्ना मस्तुना वा सुरया कोष्णवारिणा ॥

सोदावर्तमजीर्णं च प्लीहानमुदरं तथा ॥ ३० ॥

अङ्गानि यस्य शीर्यन्ते विषं वा येन भक्षितम् ॥

अर्शोघ्नं दीपनं चैव शूलघ्नं गुल्मनाशनम् ॥ ३१ ॥

कासं श्वासं निहन्त्याशु तथैव क्षयनाशनम् ॥

चूर्णमग्निमुखं नाम न क्वचित्प्रतिहन्यते ॥ ३२ ॥

द्वौ क्षारौ चित्रकं पाठा करञ्जं लवणानि च ॥

सूक्ष्मैला पत्रकं भार्ङ्गी कृमिघ्नं हिङ्गु पुष्करम् ॥ ३३ ॥

शठी दार्वी त्रिवृन्मुस्तं वचा चेन्द्रयवास्तथा ॥

धात्री जीरकवृक्षाम्लश्रेयसी चोपकुञ्चिका ॥ ३४ ॥

अम्लवेतसमम्लीका दाडिमं सकटुत्रिकम् ॥

भल्लातकाजमोदं च यवानी सुरदारु च ॥ ३५ ॥

[p. 115 ]

अभयाऽतिविषा श्यामा हपुषाऽऽरग्वधं समम् ॥

तिलमुष्ककशिग्रूणां कोकिलाक्षपलाशयोः ॥ ३६ ॥

क्षाराणि लोहकिट्टं च तप्तं गोमूत्रसेचितम् ॥

समभागानि सर्वाणि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥ ३७ ॥

मातुलुङ्गरसेनैव भावयेच्च दिनत्रयम् ॥

दिनत्रयं तु शुक्तेन आर्द्रकस्वरसेन च ॥ ३८ ॥

अत्यग्निकारकं चूर्णं प्रदीप्ताग्निसमप्रभम् ॥

उपयुक्तं विधानेन नाशयत्यचिराद्गदान् ॥ ३९ ॥

अजीर्णकमथो गुल्मान्प्लीहानं गुदजानि च ॥

उदराण्यन्त्रवृद्धिं च अष्ठीलां वातशोणितम् ॥ ४० ॥

प्रणुदत्युल्बणान्रोगान्नष्टमग्निं प्रदीपयेत् ॥

समस्तव्यञ्जनोपेतं भक्तं दत्त्वा तु भोजने ॥ ४१ ॥

दापयेदस्य चूर्णस्य बिडालपदमात्रकम् ॥

गोदोहमात्रात्तत्सर्वं द्रवी भवति सोष्मकम् ॥ ४२ ॥

[p. 116 ]

पिप्पली पिप्पलीमूलं चित्रकं हस्तिपिप्पली ॥

हिङ्गु चव्याजमोदे च पञ्चैव लवणानि च ॥ ४३ ॥

[p. 117 ]

द्वौ क्षारौ हपुषा चैव दद्यादर्धपलोन्मितान् ॥

दधिकाञ्जिकशुक्तानि घृतमात्रासमानि च ॥ ४४ ॥

आर्द्रकस्य रसप्रस्थे घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥

एतदग्निघृतं नाम मन्दाग्नीनां प्रशस्यते ॥ ४५ ॥

अर्शसां नाशनं श्रेष्ठं तथा गुल्मोदरापहम् ॥

ग्रन्थ्यर्बुदापचीकासकफमेदोनिलानपि ॥ ४६ ॥

नाशयेद्ग्रहणीदोषं श्वयथुं सभगंदरम् ॥

ये च बस्तिगता रोगा ये च कुक्षिसमाश्रिताः ॥

सर्वांस्तान्नाशयत्याशु सूर्यस्तम इवोदितः ॥ ४७ ॥

वह्नेर्द्विपञ्चमूलस्य क्वाथे पलशतद्वये ॥ ४८ ॥

अमृताया रसस्यैके पूतेऽस्मिन्नभयाढकम् ॥

पचेद्गुडतुलां दत्त्वा यावदापाकलक्षणम् ॥ ४९ ॥

अन्येद्युस्तत्र मधुनः सुशीतकुडवद्वयम् ॥

प्रक्षिपेत्त्रिसुगन्धस्य त्रिकटोश्च पलद्वयम् ॥ ५० ॥

प्रत्येकं स्याद्यवक्षाराद्यु(च्छु) क्तिस्तस्मिन् रसायने ॥

उत्तमं कथितं पुंसामश्विभ्यामग्निवृद्धये ॥ ५१ ॥

जीर्यत्यपि च काष्ठानि कासश्वासक्षयकृमीन् ॥

गुल्मोदरार्शःशूलानि सान्त्रवृद्धीनि हन्ति च ॥ ५२ ॥

योगशतैरप्यजितांस्त्र्यहाज्जयति पीनसान् ॥

पाठान्तरे चात्र प्रविशति धात्रीरसपलशतम् ॥ ५३ ॥

[p. 118 ]

प्रस्थं तण्डुलतोयतस्तुषजलात्प्रस्थत्रयं चाम्लतः

प्रस्थार्धं दधितोऽपि मूलकपलान्यष्टौ गुडान्मानिके ॥

मान्यौ शोधितशृङ्गवेरशकलाद्द्वे सिन्ध्वजाज्योः

पले द्वे कृष्णोषणयोर्निशापलयुगं निक्षिप्य भाण्डे दृढे ॥ ५४ ॥

स्निग्धे धान्ययवादिराशिनिहितं त्रीन्वासरान्वासये-

द्ग्रीष्मे तोयधरात्यये च चतुरो वर्षासु पुष्पागमे ॥

षट्शीतेऽष्ट दिनान्यतः परमिदं विस्राव्य संचूर्णये-

च्चातुर्जातपलेन संहितमिदं शुक्तं च चुक्रं च तत् ॥

हन्याद्वातकफामदोषजनितान्नानाविधानामया-

न्दुर्नामानिलशूलगुल्मजठरान्हत्वाऽनलं दीपयेत् ॥ ५५ ॥

यन्मस्त्वादि शुचौ भाण्डे सगुडक्षौद्रकाञ्जिकम् ॥

धान्यराशौ त्रिरात्रस्थं शुक्तं चुक्रं तदुच्यते ॥ ५६ ॥

गुडक्षौद्रारनालानि समस्तूनि यथोत्तरम् ॥

शंसन्ति द्विगुणान्भागान्सम्यक्चुक्रस्य सिद्धये ॥ ५७ ॥

[p. 119 ]

कुष्ठसैन्धवयोः कल्कं चुक्रतैलसमन्वितम् ॥

विषूच्यां मर्दनं कोष्णं खल्लीशूलनिवारणम् ॥ ५८ ॥

करञ्जनिम्बशिखरीगुडूच्यर्जकवत्सकैः ॥

पीतः कषायो वमनाद्धोरां हन्ति विषूचिकाम् ॥ ५९ ॥

व्योषं करञ्जस्य फलं हरिद्रां मूलं समावाप्य च मातुलुङ्ग्याः ॥

छायाविशुष्का गुटिकाः कृतास्ता हन्युर्विषूचीं नयनाञ्जनेन ॥ ६० ॥

त्वक्पत्ररास्नागुरुशिग्रुकुष्ठैरम्लप्रपिष्टैः सवचाशताह्वैः ॥

उद्वर्तनं खल्लिविषूचिकाघ्नं तैलं विपक्वं च तदर्थकारि ॥ ६१ ॥

पिपासायामनुत्क्लेशे लवङ्गस्याम्बु शस्यते ॥

जातीफलस्य वा शीतं शृतं भद्रघनस्य वा ॥ ६२ ॥

विषूच्यामतिवृद्धायां पार्ष्ण्योर्दाहः प्रशस्यते ॥ ६३ ॥

सरुक्चाऽऽनद्धमुदरमम्लपिष्टैश्च लेपयेत् ॥

दारुहैमवतीकुष्ठशताह्वाहिङ्गुसैन्धवैः ॥ ६४ ॥

[p. 120 ]

तक्रेण युक्तं यवचूर्णमुष्णं सक्षारमर्ति जठरे निहन्यात् ॥

स्वेदो घटैर्वा बहुबाष्पपूर्णैरुष्णैस्तथाऽन्यैरपि पाणितापैः ॥ ६५ ॥

तीव्रार्तिरपि नाजीर्णी पिबेच्छूलघ्नमौषधम् ॥

दोषच्छन्नोऽनलो नालं पक्तुं दोषौषधाशनम् ॥ ६६ ॥

सुवामितं साधु विरेचितं च सुलङ्घितं वा मनुजं विदित्वा ॥

पेयादिभिर्दीपनपाचनीयैः सम्यक्क्षुधार्तं समुपक्रमेत ॥ ६७ ॥

पारसीययवानी पीता पर्युषितवारिणा प्रातः ॥

गुडपूर्वा कृमिजालं कोष्ठगतं पातयत्याशु ॥ १ ॥

पारिभद्रकपत्रोत्थं रसं क्षौद्रयुतं पिबेत् ॥

कम्बुकस्य रसं वाऽपि पत्तूरस्याथवा रसम् ॥ २ ॥

[p. 121 ]

दीपनीयमन्नमण्डं विडङ्गं व्योषसंयुतम् ॥

पाययेत्कृमिनाशाय अग्निं च कुरुते भृशम् ॥ ३ ॥

लिह्याद्वाऽश्वशकृच्चूर्णं विडङ्गं वा समाक्षिकम् ॥

विडङ्गपिप्पलीमूलशिग्रुभिर्मरिचेन च ॥

तक्रसिद्धा यवागूः स्यात्कृमिघ्नी ससुवर्चिका ॥ ४ ॥

मुस्ताखुपर्णीफलदारुशिग्रुक्वाथः सकृष्णाकृमिशत्रुकल्कः ॥

मार्गद्वयेनापि चिरप्रवृत्तान्कृमीन्निहन्यात्कृमिजांश्च रोगान् ॥ ५ ॥

आखुपर्णीदलैः पिष्टैः पिष्टकेन च पूलिकाम् ॥

जग्ध्वा सौवीरकं चानु पिबेत्कृमिहरं परम् ॥ ६ ॥

पलाशबीजस्वरसं पिबेद्वा क्षौद्रसंयुतम् ॥

पिबेत्तद्बीजकल्कं वा तक्रेण कृमिनाशनम् ॥ ७ ॥

[p. 122 ]

सुरसादिगणं वाऽपि सर्वथैवोपयोजयेत् ॥ ८ ॥

त्रिफला त्रिवृता दन्ती वचा कम्पिल्लकं तथा ॥

सिद्धमेभिर्गवां मूत्रे सर्पिः कृमिविनाशनम् ॥ ९ ॥

त्रिफलायास्त्रयः प्रस्था विडङ्गप्रस्थ एव च ॥

दीपनं दशमूलं च लाभतस्तूपपादयेत् ॥ १० ॥

पादशेषजलद्रोणे शृते सर्पिर्विपाचयेत् ॥

प्रस्थोन्मितं सिन्धुयुतं तत्पेयं कृमिनाशनम् ॥ ११ ॥

विडङ्गघृतमित्येतल्लेह्यं शर्करया सह ॥

सर्वान्कृमीन्प्रणुदति मुक्तं वज्रमिवासुरान् ॥ १२ ॥

रसेन्द्रेण समायुक्तो रसो धत्तूरपत्रजः ॥

ताम्बूलपत्रजो वाऽथ लेपनं यौकनाशनम् ॥ १३ ॥

क्षीराणि मांसानि घृतानि चैव दधीनि शाकानि च पर्णवन्ति ॥

समासतोऽम्लान्मधुरान्हिमांश्च कृमीञ्जिघांसुः परिवर्जयेच्च ॥ १४ ॥

साध्यं तु पाण्ड्वामयिनं समीक्ष्य स्निग्धं घृतेनोर्ध्वमधश्च शुद्धम् ॥

संपादयेत्क्षौद्रघृतप्रगाढैर्हरीतकीचूर्णयुतैः प्रयोगैः ॥ १ ॥

[p. 123 ]

पिबेद्धृतं वा रजनीविपक्वं स्यात्त्रैफलं तैल्वकमेव वाऽपि ॥

विरेचनद्रव्यकृतं पिबेद्वा योगांश्च वैरेचनिकान्घृतेन ॥ २ ॥

विधिः स्निग्धोऽथ वातोत्थे तिक्तशीतस्तु पैत्तिके ॥

श्लैष्मिके कटुरूक्षोष्णः कार्यो मिश्रस्तु मिश्रके ॥

द्विशर्करं त्रिवृच्चूर्णं पलार्धं पैत्तिके पिबेत् ॥ ३ ॥

[p. 124 ]

द्विपञ्चमूलीक्वथितं सविश्वं कफात्मके पाण्डुगदे पिबेद्वा ॥

ज्वरेऽतिसारे श्वयथौ ग्रहण्यां श्वासेऽरुचौ कण्ठहृदामये च ॥ ४ ॥

फलत्रिकामृतावासातिक्ताभूनिम्बनिम्बजः ॥

क्वाथः क्षौद्रयुतो हन्यात्पाण्डुरोगं सकामलम् ॥ ५ ॥

अयस्तिलत्र्यूषणकोलभागैः सर्वैः समं माक्षिकधातुचूर्णम् ॥

तैर्मोदकः क्षौद्रयुतोऽनुतक्रं पाण्ड्वामये दूरगतेऽपि शस्तः ॥ ६ ॥

अयोमलं तु संतप्तं भूयो गोमूत्रसेचितम् ॥ ७ ॥

मधुसर्पिर्युतं चूर्णं सह भक्तेन योजयेत् ॥

दीपनं चाग्निजननं शोथपाण्ड्वामयापहम् ॥ ८ ॥

त्र्यूषणत्रिफलामुस्तविडङ्गचित्रकाः समाः ॥

नवायोरजसो भागास्तच्चूर्णं मधुसर्पिषा ॥

भक्षयेत्पाण्डुहृद्रोगकुष्ठार्शःकामलापहम् ॥ ९ ॥

रेचनं कामलार्तस्य स्निग्धस्याऽऽदौ प्रयोजयेत् ॥

ततः प्रशमनी कार्या क्रिया वैद्येन जानता ॥ १० ॥

[p. 125 ]

त्रिफलाया गुडूच्या वा दार्व्या निम्बस्य वा रसः ॥

प्रातर्माक्षिकसंयुक्तः शीलितः कामलापहः ॥ ११ ॥

अञ्जनं कामलार्तानां द्रोणपुष्पीरसः शुभः ॥

निशागैरिकधात्रीणां चूर्णं वा संप्रकल्पयेत् ॥ १२ ॥

नस्यं कर्कोटमूलं स्याद्घ्रेयं वा जालिनीफलम् ॥ १३ ॥

अयोरजोव्योषविडङ्गचूर्णं लिहेद्धरिद्रां त्रिफलान्वितां वा ॥

सशर्करा कामलिनां त्रिभण्डी हिता गवाक्षी सगुडा च शुण्ठी ॥ १४ ॥

धात्रीलोहरजोव्योषनिशाक्षौद्राज्यशर्कराः ॥

लेहो निवारयत्याशु कामलामुद्धतामपि ॥ १५ ॥

दग्ध्वाऽक्षकाष्ठैर्मलमायसं तु गोमूत्रनिर्वापितमष्टवारान् ॥

विचूर्ण्य लीढं मधुनाऽचिरेण कुम्भाह्वयं पाण्डुगदं निहन्ति ॥ १६ ॥

[p. 126 ]

पाण्डुरोगक्रियां सर्वां योजयेच्च हलीमके ॥

कामलायां तु या दृष्टा साऽपि कार्या भिषग्वरैः ॥ १७ ॥

हरिद्रात्रिफलानिम्बबलामधुकसाधितम् ॥

सक्षीरं माहिषं सर्पिः कामलाहरमुत्तमम् ॥ १८ ॥

मूर्वातिक्तानिशायासकृष्णाचन्दनपर्पटैः ॥

त्रायन्तीवत्सभूनिम्बपटोलाम्बुददारुभिः ॥ १९ ॥

अक्षमात्रैर्घृतं प्रस्थं सिद्धं क्षीरचतुर्गुणम् ॥

पाण्डुताज्वरविस्फोटशोथार्शोरक्तपित्तजित् ॥ २० ॥

व्योषं बिल्वं द्वे रजन्यौ त्रिफला द्विपुनर्नवम् ॥

मुस्तमायोरजः पाठा विडङ्गं देवदारु च ॥ २१ ॥

वृश्चिकाली च भार्ङ्गी च सक्षीरैस्तैः शृतं घृतम् ॥

सर्वान्प्रशमयत्येतद्विकारान्मृत्तिकाकृतान् ॥ २२ ॥

त्र्यूषणं त्रिफला मुस्तं विडङ्गं चव्यचित्रकौ ॥

दार्वीत्वङ्माक्षिको धातुर्ग्रन्थिकं देवदारु च ॥ २३ ॥

एषां द्विपलिकान्भागांश्चूर्णं कृत्वा पृथक्पृथक् ॥

मण्डूरं द्विगुणं चूर्णाच्छुद्धमञ्जनसंनिभम् ॥ २४ ॥

मूत्रे चाष्टगुणे पक्त्वा तस्मिंस्तु प्रक्षिपेत्ततः ॥

उदुम्बरसमान्कुर्याद्वटकांस्तान्यथाग्नि च ॥ २५ ॥

उपयुञ्जीत तक्रेण सात्म्यं जीर्णे च भोजयेत् ॥

मण्डूरवटका ह्येते प्राणदाः पाण्डुरोगिणाम् ॥ २६ ॥

[p. 127 ]

कुष्ठान्यजरकं शोफमूरुस्तम्भकफामयान् ॥

अर्शांसि कामलामेहं प्लीहानं नाशयन्ति च ॥ २७ ॥

पुनर्नवा त्रिवृच्छुण्ठी पिप्पली मरिचानि च ॥

विडङ्गं देवकाष्ठं च चित्रकं पुष्कराह्वयम् ॥ २८ ॥

हरिद्रे द्वे च त्रिफला दन्ती च चविका तथा ॥

कुटजस्य फलं तिक्ता पिप्पलीमूलमुस्तकम् ॥ २९ ॥

एतानि समभागानि मण्डूरं द्विगुणं ततः ॥

मूत्रे चाष्टगुणे पक्त्वा धारयेत्स्निग्धभाजने ॥

पाण्डुशोथोदरानाहशूलार्शःकृमिगुल्मनुत् ॥ ३० ॥

[p. 128 ]

पञ्चकोलं समरिचं देवदारु फलत्रिकम् ॥ ३१ ॥

विडङ्गमुस्तयुक्ताश्च भागास्त्रिपलसंमिताः ॥

यावन्त्येतानि चूर्णानि मण्डूरं द्विगुणं ततः ॥ ३२ ॥

पक्त्वाऽष्टगुणिते मूत्रे घनीभूते तदुद्धरेत् ॥

ततोऽक्षमात्रान्वटकान्पिबेत्तक्रेण नक्तभुक् ॥ ३३ ॥

पाण्डुरोगं जयत्येष मन्दाग्नित्वमरोचकम् ॥

अर्शांसि ग्रहणीदोषमूरुस्तम्भं हलीमकम् ॥ ३४ ॥

कृमिप्लीहानमुदरं गलरोगं च नाशयेत् ॥

मण्डूरवज्रनामाऽयं रोगानीकप्रणाशनः ॥ ३५ ॥

यवगोधूमशाल्यन्नं रसैर्जाङ्गलजैः शुभैः ॥

मुद्गाढकीमसूराद्यैस्तयोर्भोजनमिष्यते ॥ ३६ ॥

नोद्रिक्तमादौ संग्राह्यमश्नतो बलिनस्तु यत् ॥

हृत्पाण्डुग्रहणीरोगप्लीहगुल्मज्वरादिकृत् ॥ १ ॥

ऊर्ध्वं प्रवृत्तदोषस्य पूर्वं लोहितपित्तिनः ॥

अक्षीणबलमांसाग्नेः कर्तव्यमपतर्पणम् ॥ २ ॥

[p. 129 ]

पथ्यं सतीनयूषेण ससितैर्लाजसक्तुभिः ॥

ऊर्ध्वगे रेचनं पूर्वमधोगे वमनं हितम् ॥ ३ ॥

त्रिवृतात्रिफलाश्यामापिप्पलीशर्करामधु ॥

मोदकः संनिपातोत्थरक्तपित्तज्वरापहः ॥ ४ ॥

मुस्तेन्द्रयवयष्ट्याह्वमदनाढ्यं पयोमधु ॥

शिशिरं वमनं योज्यं रक्तपित्तहरं परम् ॥ ५ ॥

[p. 130 ]

शालिपर्ण्यादिना सिद्धा पेया पूर्वमधोगते ॥

रक्तातीसारहन्ता च योज्यो विधिरशेषतः ॥ ६ ॥

क्षीणमांसबलं बालं वृद्धं शोषसमन्वितम् ॥

अवम्यमविरेच्यं च स्तम्भनैः समुपाचरेत् ॥ ७ ॥

वृषपत्राणि निष्पीड्य रसं समधुशर्करम् ॥

पिबेत्तेन शमं याति रक्तपित्तं सुदारुणम् ॥ ८ ॥

आटरूषकनिर्यूहे प्रियंगुं मृत्तिकाञ्जने ॥

विनीय लोध्रं सक्षौद्रं रक्तपित्तहरं पिबेत् ॥ ९ ॥

वासाकषायोत्पलमृत्प्रियंगुलोध्राञ्जनाम्भोरुहकेसराणि ॥

पीत्वा सिताक्षौद्रयुतानि जह्यात्पित्तासृजो वेगमुदीर्णमाशु ॥ १० ॥

वासायां विद्यमानायामाशायां जीवितस्य च ॥

रक्तपित्ती क्षयी कासी किमर्थमवसीदति ॥ ११ ॥

[p. 131 ]

तालीसचूर्णयुक्तः पेयः क्षौद्रेण वासकस्वरसः ॥

कफपित्तकासतमकश्वासस्वरभेदरक्तपित्तहरः ॥ १२ ॥

आटरूषकमृद्वीकापथ्याक्वाथः सशर्करः ॥

क्षौद्राढ्यः कसनश्वासरक्तपित्तनिबर्हणः ॥ १३ ॥

समाक्षिकः फल्गुफलोद्भवो वा पीतो रसः शोणितमाशु हन्ति ॥ १४ ॥

चन्दनेन्द्रयवाः पाठा कटुका सदुरालभा ॥

गुडुची वासकं लोध्रं पिप्पलीक्षौद्रसंयुतम् ॥

कफान्वितं जयेद्रक्तं कुष्ठकासज्वरापहम् ॥ १५ ॥

कषायैर्विविधैर्योगैर्दीप्तेऽग्नौ विजिते कफे ॥

रक्तपित्तं न चेच्छाम्येत्तत्र वातोल्बणे पयः ॥ १६ ॥

छागं पयः स्यात्परमं प्रयोगे गवां शृतं पञ्चगुणे जले वा ॥

सशर्करं माक्षिकसंप्रयुक्तं विदारिगन्धादिगणे शृतं वा ॥ १७ ॥

द्राक्षया पर्णिनीभिर्वा बलया मधुकेन वा ॥

श्वदंष्ट्रया शतावर्या रक्तजित्साधितं पयः ॥ १८ ॥

पक्वोदुम्बरकाश्मर्यपथ्याखर्जूरगोस्तनाः ॥

मधुना घ्नन्ति संलीढा रक्तपित्तं पृथक्पृथक् ॥ १९ ॥

[p. 132 ]

खदिरस्य प्रियंगूणां कोविदारस्य शाल्मलेः ॥

पुष्पचूर्णं तु मधुना लिहन्नारोग्यमश्नुते ॥ २० ॥

लिहेत्तथा वास्तुकबीजचूर्णं क्षौद्रान्वितं तण्डुलजाह्वयं वा ॥

लिह्याच्च लाजाञ्जनचूर्णमेकमेवं सिताक्षौद्रयुतां तुगाख्याम् ॥ २१ ॥

वासकस्वरसे पथ्या सप्तधा परिभाविता ॥

कृष्णा वा मधुना लीढा रक्तपित्तं द्रुतं जयेत् ॥ २२ ॥

द्रवेण यावता चूर्णमेकीभूयाऽऽर्द्रतां व्रजेत् ॥

तावत्प्रमाणं निर्दिष्टं भिषग्भिर्भावनाविधौ ॥ २३ ॥

अभया मधुना युक्ता पाचनी दीपनी मता ॥

श्लेष्माणं रक्तपित्तं च हन्ति शूलातिसारनुत् ॥ २४ ॥

लोहगन्धिनि निश्वास उद्गारे धूमगन्धिनि ॥

पृथ्वीकां शाणमात्रां च खादेद्द्विगुणशर्कराम् ॥ २५ ॥

[p. 133 ]

एलापत्रत्वचोऽर्धाक्षाः पिप्पल्यर्धपलं तथा ॥

सितामधुकखर्जूरमृद्वीकाश्च पलोन्मिताः ॥ २६ ॥

संचूर्ण्य मधुसंयुक्ता गुटिकाः संप्रकल्पयेत् ॥

अक्षमात्रां ततश्चैकां भक्षयेत्तां दिने दिने ॥ २७ ॥

कासं श्वासं ज्वरं हिक्कां छर्दिं मूर्छां मदं भ्रमम् ॥

रक्तनिष्ठीवनं तृष्णां पार्श्वशूलमरोचकम् ॥ २८ ॥

शोषं प्लीहाढ्यवातांश्च स्वरभेदं क्षतक्षयम् ॥

गुटिका तर्पणी वृष्या रक्तपित्तं च नाशयेत् ॥ २९ ॥

नासाप्रवृत्तरुधिरं घृतभृष्टं श्लक्ष्णपिष्टमामलकम् ॥

सेतुरिव तोयवेगं रुणद्धि मूर्ध्नि प्रलेपेन ॥ ३० ॥

घ्राणप्रवृत्ते जलमाशु देयं सशर्करं नासिकया पयो वा ॥

द्राक्षारसं क्षीरघृतं पिबेद्वा सशर्करं चेक्षुरसं हिमं वा ॥ ३१ ॥

[p. 134 ]

नस्यं दाडिमपुष्पोत्थो रसो दूर्वाभवोऽथवा ॥

आम्रास्थिजः पलाण्डोर्वा नासिकास्रुतरक्तजित् ॥

मेढ्रगेऽतिप्रवृत्ते तु बस्तिरुत्तरसंज्ञितः ॥ ३२ ॥

सच्छागदुग्धश्च सशर्करश्च रसो हितो दाडिमपुष्पजश्च ॥ ३३ ॥

शृतं क्षीरं पिबेद्वाऽपि पञ्चमूल्या तृणाह्वया ॥

दूर्वासोत्पलकिञ्जल्कमञ्जिष्ठा सैलवालुका ॥ ३४ ॥

सितासितमुशीरं च मुस्तचन्दनपद्मकैः ॥

विपचेत्कार्षिकैरेतैः सर्पिराजं सुखाग्निना ॥ ३५ ॥

तण्डुलाम्बु त्वजाक्षीरं दत्त्वा चैव चतुर्गुणम् ॥

तत्पानं वमतो रक्तं नावनं नासिकागते ॥ ३६ ॥

कर्णाभ्यां यस्य गच्छेत्तु तस्य कर्णौ प्रपूरयेत् ॥

चक्षुःस्राविणि रक्ते च पूरयेत्तेन चक्षुषी ॥ ३७ ॥

मेढ्रपायुप्रवृत्ते च वस्तिकर्मसु तद्धितम् ॥

रोमकूपप्रवृत्ते च तदभ्यङ्गे प्रयोजयेत् ॥ ३८ ॥

[p. 135 ]

वासां सशाखां सपलाशमूलां कृत्वा कषायं कुसुमानि चास्याः ॥

प्रदाय कल्कं विपचेद्घृतं तु सक्षौद्रमाश्वेव निहन्ति रक्तम् ॥ ३९ ॥

शणस्य कोविदारस्य वृषस्य ककुभस्य च ॥

कल्काढ्यत्वात्प्रशंसन्ति पुष्पकल्कं चतुष्पलम् ॥ ४० ॥

शतावरीदाडिमतित्तिडीककाकोलिमेदे मधुकं विदारीम् ॥

पिष्ट्वा च मूलं फलपूरकस्य घृतं पचेत्क्षीरचतुर्गुणं च ॥

कासज्वरानाहविबन्धशूलं तद्रक्तपित्तं च घृतं निहन्ति ॥ ४१ ॥

शतावर्यास्तु मूलानां रसप्रस्थद्वयं मतम् ॥ ४२ ॥

तत्समं च भवेत्क्षीरं घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥

जीवकर्षभकौ मेदा महामेदा तथैव च ॥ ४३ ॥

काकोली क्षीरकाकोली मृद्वीका मधुकं तथा ॥

मुद्गपर्णी माषपर्णी विदारी रक्तचन्दनम् ॥ ४४ ॥

शर्करामधुसंयुक्तं सिद्धं विस्रावयेद्भिषक् ॥

रक्तपित्तविकारेषु वातरक्तगदेषु च ॥ ४५ ॥

[p. 136 ]

क्षीणशुक्रे च दातव्यं वाजीकरणमुत्तमम् ॥

अंसदाहं शिरोदाहं ज्वरं पित्तसमुद्भवम् ॥ ४६ ॥

योनिशूलं च दाहं च मूत्रकृच्छ्रं च पैत्तिकम् ॥

एतान्रोगान्निहन्त्याशु च्छन्नाभ्रमिव मारुतः ॥ ४७ ॥

शतावरीसर्पिरिदं बलवर्णाग्निवर्धनम् ॥

शतावरीघृते चास्मिञ्शर्करामधु पादिकम् ॥

मध्वेव पादिकं देयं वासासर्पिषि संमतम् ॥ ४८ ॥

कुष्माण्डकात्पलशतं सुस्विन्नं निष्कुलीकृतम् ॥ ४९ ॥

पचेत्तदा घृतप्रस्थे शनैस्ताम्रमये दृढे ॥

यदा मधुनिभः पाकस्तदा खण्डशतं न्यसेत् ॥ ५० ॥

पिप्पलीशृङ्गवेराभ्यां द्वे पले जीरकस्य च ॥

त्वगेलापत्रमरिचधान्यकानां पलार्धकम् ॥ ५१ ॥

न्यसेच्चूर्णीकृतं तत्र दर्व्या संघट्टयेत्तदा ॥

लेहीभूते सुशीते च दद्यात्क्षौद्रं घृतार्धकम् ॥ ५२ ॥

तद्यथाग्निबलं खादेद्रक्तपित्ती क्षतक्षयी ॥

कासश्वासतमश्छर्दितृष्णाज्वरनिपीडितः ॥ ५३ ॥

वृष्यं पुनर्नवकरं बलवर्णप्रसादनम् ॥

उरःसंधानकरणं बृंहणं स्वरबोधनम् ॥ ५४ ॥

अश्विभ्यां निर्मितं श्रेष्ठं कूष्माण्डकरसायनम् ॥

खण्डकामलकीन्यायाद्रसप्रस्थद्वयोक्तितः ॥ ५५ ॥

खण्डकूष्माण्डके पात्रं स्विन्नकूष्माण्डकद्रवात् ॥

अन्यत्र खण्डकूष्माण्डात्संमतः सकलो रसः ॥

युक्तसर्पिषि कूष्माण्डे पाको गन्धेन मुद्रया ॥ ५६ ॥

[p. 137 ]

पञ्चाशच्च पलं स्विन्नकूष्माण्डात्प्रस्थमाज्यतः ॥ ५७ ॥

पक्वं पलशतं खण्डं वासाक्वाथाढके पचेत् ॥

शुभाधात्रीघनाभार्ङ्गीत्रिसुगन्धैश्च कार्षिकैः ॥ ५८ ॥

ऐलेयविश्वधान्याकमरिचैश्च पलांशकैः ॥

पिप्पलीकुडवं चैव मधुमानीं प्रदापयेत् ॥ ५९ ॥

[p. 138 ]

कासं श्वासं क्षयं हिक्कां रक्तपित्तं हलीमकम् ॥

हृद्रोगमम्लपित्तं च पीनसं च व्यपोहति ॥ ६० ॥

तुलामादाय वासायाः पचेदष्टगुणे जले ॥

तेन पादावशेषेण पाचयेदाढकं भिषक् ॥ ६१ ॥

चूर्णानामभयानां तु खण्डाच्छुद्धाच्छतं तथा ॥

द्वे पले पिप्पलीचूर्णात्सिद्धशीते च माक्षिकात् ॥ ६२ ॥

कुडवं पलमानं च चातुर्जातं सुचूर्णितम् ॥

क्षिप्त्वा विलोडितं खादेद्रक्तपित्ती यथाबलम् ॥ ६३ ॥

कासश्वासगृहीतश्च यक्ष्मणा च निपीडितः ॥ ६४ ॥

शतावरी छिन्नरुहा वृषो मुण्डितिका बला ॥ ६५ ॥

तालमूली च गायत्री त्रिफलायास्त्वचस्तथा ॥

भार्ङ्गी पुष्करमूलं च पृथक्पञ्च पलानि च ॥ ६६ ॥

जलद्रोणे विपक्तव्यमष्टभागावशेषितम् ॥

दिव्यौषधिहतस्यापि माक्षिकेण हतस्य च ॥ ६७ ॥

पलद्वादशकं देयं रुक्मलोहस्य चूर्णितम् ॥

खण्डतुल्यं घृतं देयं पलषोडशकं बुधैः ॥ ६८ ॥

[p. 139 ]

पचेत्ताम्रमये पात्रे गुडपाको मतो यथा ॥

प्रस्थार्धं मधुनो देयं शुभाश्मजतुकं त्वचम् ॥ ६९ ॥

शृङ्गी विडङ्गं कृष्णा च शुण्ठ्यजाजी पलं मतम् ॥

त्रिफला धान्यकं पत्रं द्व्यक्षं मरिचकेसरम् ॥ ७० ॥

चूर्णं दत्त्वा सुमथितं स्निग्धभाण्डे निवासयेत् ॥

यथाकालं प्रयुञ्जीत बिडालपदकं ततः ॥ ७१ ॥

गव्यक्षीरानुपानं च सेव्यं मांसरसं पयः ॥

गुरुवृष्यान्नपानानि स्निग्धमांसादि बृंहणम् ॥ ७२ ॥

रक्तपित्तं क्षयं कासं पक्तिशूलं विशेषतः ॥

वातरक्तं प्रमेहं च शीतपित्तं वमिं क्लमम् ॥ ७३ ॥

श्वयथुं पाण्डुरोगं च कुष्ठं प्लीहोदरं तथा ॥

आनाहं मूत्रसंस्रावमम्लपित्तं निहन्ति च ॥ ७४ ॥

चक्षुष्यं बृंहणं वृष्यं माङ्गल्यं प्रीतिवर्धनम् ॥

आरोग्यपुत्रदं श्रेष्ठं कायाग्निबलवर्धनम् ॥ ७५ ॥

श्रीकरं लाघवकरं खण्डखाद्यं प्रकीर्तितम् ॥

छागं पारावतं मांसं तित्तिरिः क्रकरः शशः ॥ ७६ ॥

कुलिङ्गाः कृष्णसाराश्च तेषां मांसानि योजयेत् ॥

नारिकेलपयःपानं सुनिषण्णकवास्तुकम् ॥ ७७ ॥

शुष्कमूलकजीवाख्यं पटोलं बृहतीफलम् ॥

फलं वार्ताकपक्वाम्रं खर्जूरं स्वादुदाडिमम् ॥ ७८ ॥

ककारपूर्वकं यच्च मांसं चानूपसंभवम् ॥

वर्जनीयं विशेषेण खण्डखाद्यं प्रकुर्वता ॥ ७९ ॥

[p. 140 ]

यच्च पित्तज्वरे प्रोक्तं बहिरन्तश्च भेषजम् ॥

रक्तपित्ते हितं तच्च क्षतक्षीणहितं च यत् ॥ ८० ॥

शालिषष्टिकगोधूमचणमुद्गमसूरिकाः ॥

श्यामाकाश्च प्रियंग्वश्च भोजनं रक्तपित्तिनः ॥ ८१ ॥

पटोलनिम्बवेत्राग्रतण्डुलीयादयो हिताः ॥

पारावतकपोताद्याः शशैणहरिणास्तथा ॥ ८२ ॥

वृषस्य स्वरसं कृत्वा द्रव्यैरेभिः प्रयोजयेत् ॥

प्रियंगुमृत्तिकालोध्रमञ्जनं चेति चूर्णयेत् ॥ ८३ ॥

एतच्चूर्णं पाययेत्तद्रसैः क्षौद्रसमन्वितैः ॥

नासिकामुखपायुभ्यो यानि मेढ्राच्च वेगितम् ॥ ८४ ॥

रक्तपित्तं स्रवद्धन्ति सिद्ध एष प्रयोगराट् ॥

यच्च शस्त्रक्षतेनैव रक्तं तिष्ठति वेगितम् ॥

तदप्यनेन चूर्णेन तिष्ठत्येवावचूर्णितम् ॥ ८५ ॥

[p. 141 ]

सामान्योदितयोगेषु द्रव्यशक्तिं समीक्ष्य हि ॥

प्रयोज्यो रक्तपित्तादौ योगो वातादिजे गदे ॥ ८६ ॥

शालिषष्टिकगोधूमयवमुद्गादयः शुभाः ॥

मद्यानि जाङ्गलाः पक्षिमृगाः शस्ता विशुष्यतः ॥ १ ॥

सपिप्पलीकं सयवं सकुलत्थं सनागरम् ॥

सदाडिमं सामलकं स्निग्धमाजं रसं पिबेत् ॥ २ ॥

तेन षड्विनिवर्तन्ते विकाराः पीनसादयः ॥

द्रव्यतो द्विगुणं मांसं सर्वतोऽष्टगुणं जलम् ॥

पादस्थं संस्कृतं चाऽऽज्ये षडङ्गो यूष उच्यते ॥ ३ ॥

[p. 142 ]

धान्याकपिप्पलीविश्वदशमूलीजलं पिबेत् ॥

पार्श्वशूलज्वरश्वासपीनसादिनिवृत्तये ॥ ४ ॥

अश्वगन्धामृताभीरुदशमूलीबलावृषाः ॥

पुष्करातिविषे घ्नन्ति क्षयं क्षीररसाशिनः ॥ ५ ॥

दशमूलीबलारास्नापुष्करैः सुरदारुभिः ॥

नागरैः क्वथितं पेयं क्षयकासादिशान्तये ॥ ६ ॥

ककुभत्वङ्नागबलावानरिबीजानि चूर्णितं पयसि ॥

पक्वं मधुघृतयुक्तं ससितं यक्ष्मादिकासहरम् ॥ ७ ॥

मधुताप्यविडङ्गाश्मजतुलोहघृतामयाः ॥

घ्नन्ति यक्ष्माणमत्युग्रं सेव्यमाना हिताशिना ॥ ८ ॥

कृष्णाद्राक्षासितालेहः क्षयहा क्षौद्रतैलवान् ॥

मधुसर्पिर्युतो वाऽश्वगन्धाकृष्णासितोद्भवः ॥ ९ ॥

शर्करामधुसंयुक्तं नवनीतं लिहन्क्षयी ॥

क्षीराशी लभते पुष्टिमतुल्ये वाऽऽज्यमाक्षिके ॥ १० ॥

[p. 143 ]

सितोपलातुगाक्षीरीपिप्पलीबहुलात्वचः ॥ ११ ॥

अन्त्यादूर्ध्वं द्विगुणितं लेहयेन्मधुसर्पिषा ॥

चूर्णितं प्राशयेद्वाऽपि श्वासकासकफातुरम् ॥ १२ ॥

पार्श्वशूलिनमल्पाग्निं सुप्तजिह्वमरोचिनम् ॥

हस्तपादांसदाहेषु ज्वरे रक्ते तथोर्ध्वगे ॥ १३ ॥

दशमूलीशृतात्क्षीरात्सर्पिर्यदुदियान्नवम् ॥

तत्कणामधुसंयुक्तं घृतं स्वरविशोधनम् ॥ १४ ॥

शिरोंसपार्श्वशूलघ्नं श्वासकासज्वरापहम् ॥

सिद्धं जगति विख्यातं शोषिणां परमौषधम् ॥ १५ ॥

शतपुष्पां नतं कुष्ठं मधुकं देवदारु च ॥

पिष्ट्वा लेपः ससर्पिष्कः पृष्ठपार्श्वांसरुक्षु च ॥ १६ ॥

चूर्णं काकुभमिष्टं वासकरसपरिभावितं बहून्वारान् ॥

घृतमधुसितोपलाभिर्लेह्यं क्षयकासरक्तपित्तहरम् ॥ १७ ॥

एलाजमोदामलकाभयाक्षगायत्रिनिम्बासनशालसारान् ॥

विडङ्गभल्लातकचित्रकांश्च कटुत्रिकाम्भोदसुराष्ट्रजांश्च ॥ १८ ॥

पक्त्वा जले तेन पचेत्तु सर्पिस्तस्मिन्सुसिद्धे त्ववतारिते च ॥

त्रिंशत्पलान्यत्र सितोपलाया दद्यात्तुगाक्षीरिपलानि षट् च ॥ १९ ॥

प्रस्थे घृतस्य द्विगुणं च दद्यात्क्षौद्रं ततो मन्थहतं विदध्यात् ॥

पलं पलं प्रातरतो लिहेच्च पश्चात्पिबेत्क्षीरमतन्द्रितश्च ॥ २० ॥

[p. 144 ]

एतद्धि मेध्यं परमं पवित्रं चक्षुष्यमायुष्यतमं तथैव ॥

यक्ष्माणमाशु व्यपहन्ति नूनं पाण्ड्वामयं चापि भगंदरं च ॥ २१ ॥

श्वासं च हन्ति स्वरभेदकासहृत्प्लीहगुल्मग्रहणीगदांश्च ॥

न चात्र किंचित्परिवर्जनीयं रसायनं चैतदुपास्यमानम् ॥ २२ ॥

बला विदारी ह्रस्वा च पञ्चमूली पुनर्नवा ॥

पञ्चानां क्षीरिवृक्षाणां शृङ्गा मुष्ट्यंशका अपि ॥ २३ ॥

एषां कषाये द्विक्षीरे विदार्याजरसांशके ॥

जीवनीयैः पचेत्कल्कैरक्षमात्रैर्घृताढकम् ॥ २४ ॥

सितापलानि पूते च शीते द्वात्रिंशतं क्षिपेत् ॥

गोधूमपिप्पलीवांशीचूर्णं शृङ्गाटकस्य च ॥ २५ ॥

समाक्षिकं कौडविकं तत्सर्वं खजमूर्छितम् ॥

स्त्यानं सर्पिर्गुडान्कृत्वा भूर्जपत्रेण वेष्टयेत् ॥ २६ ॥

ताञ्जग्ध्वा पालिकान्क्षीरं मद्यं चानु पिबेत्कफे ॥

शोषे कासे क्षतक्षीणे श्रमस्त्रीभारकर्षिते ॥ २७ ॥

रक्तनिष्ठीवने तापे पीनसे चोरसः क्षते ॥

हिताः पार्श्वशिरःशूले भेदे च स्वरवर्णयोः ॥

द्रोणे वारिगुडे चास्मिन्नथ षोडशिकं जलम् ॥ २८ ॥

[p. 145 ]

बिल्वाग्निमन्थश्योनाककाश्मर्यः पाटली बला ॥ २९ ॥

पर्ण्यश्चतस्रः पिप्पल्यः श्वदंष्ट्रा बृहतीद्वयम् ॥

शृङ्गी तामलकी द्राक्षा जीवन्ती पुष्करागुरुः ॥ ३० ॥

अभया चामृता ऋद्धिर्जीवकर्षभकौ शठी ॥

मुस्ता पुनर्नवा मेदा सूक्ष्मैलोत्पलचन्दनम् ॥ ३१ ॥

विदारी वृषमूलानि काकोली काकनासिका ॥

एषां पलोन्मितान्भागाञ्शतान्यामलकस्य च ॥ ३२ ॥

[p. 146 ]

पञ्च दद्यात्तदैकध्यं जलद्रोणे विपाचयेत् ॥

ज्ञात्वा गतरसं द्रव्यं रसं गृह्णीत गालितम् ॥ ३३ ॥

तच्चाऽऽमलकमुद्धृत्य निष्कुलं तैलसर्पिषोः ॥

पलद्वादशके भृष्ट्वा दत्त्वा चार्धतुलां भिषक् ॥ ३४ ॥

मत्स्यण्डिकायाः पूताया लेहवत्साधु साधयेत् ॥

षट्पलं मधुनश्चात्र सिद्धशीते प्रदापयेत् ॥ ३५ ॥

चतुष्पलं तुगाक्षीर्याः पिप्पल्या द्विपलं तथा ॥

पलमेकं निदध्याच्च त्वगेलापत्रकेसरात् ॥ ३६ ॥

इत्ययं च्यवनप्राशः परमुक्तो रसायने ॥

कासश्वासहरश्चैव विशेषेणोपदिश्यते ॥ ३७ ॥

क्षीणक्षतानां वृद्धानां बालानां चाङ्गवर्धनः ॥

स्वरक्षयमुरोरोगं हृद्रोगं वातशोणितम् ॥ ३८ ॥

पिपासां मूत्रशुक्रस्थान्दोषांश्चैवापकर्षति ॥

अस्य मात्रां प्रयुञ्जीत योपरुन्ध्यान्न भोजनम् ॥

च्यवनोऽस्य प्रयोगाच्च सुवृद्धोऽभूत्पुनर्युवा ॥ ३९ ॥

मेधां स्मृतिं कान्तिमनामयत्वमायुष्प्रकर्षं बलमिन्द्रियाणाम् ॥

स्त्रीषु प्रहर्षं परमाग्निदीप्तिं वर्णप्रसादं पवनानुलोम्यम् ॥ ४० ॥

रसायनस्यास्य नरः प्रयोगाल्लभेत जीर्णोऽपि कुटीप्रवेशात् ॥

जराकृतं रूपमपास्य पूर्वं बिभर्ति रूपं नवयौवनानाम् ॥ ४१ ॥

केचिदिच्छन्ति मत्स्यण्ड्याः स्थाने तु सितशर्कराम् ॥

मृदुकल्कसमः पाको भृष्टधात्र्याः प्रशस्यते ॥ ४२ ॥

[p. 147 ]

दशमूलीस्वयंगुप्ताशङ्खपुष्पीशठीबलाः ॥ ४३ ॥

हस्तिपिप्पल्यपामार्गपिप्पलीमूलचित्रकान् ॥

भार्ङ्गी पुष्करमूलं च द्विपलांशं यवाढकम् ॥ ४४ ॥

हरीतकीशतं चैव जले पञ्चाढके पचेत् ॥

यवैः स्विन्नैः कषायं तं पूतं तत्राभयाशतम् ॥ ४५ ॥

पचेद्गुडतुलां दत्त्वा कुडवं च पृथग्घृतात् ॥

तैलात्सपिप्पलीचूर्णात्सिद्धे शीते च माक्षिकात् ॥ ४६ ॥

कुडवं पलमानं च चातुर्जातं सुचूर्णितम् ॥

लिह्याद्द्वे चाभये नित्यमतः खादेद्रसायनात् ॥ ४७ ॥

तद्वलीपलितं हन्याद्वर्णायुर्बलवर्धनम् ॥

पञ्च कासान्क्षयं श्वासं हिक्कां च विषमज्वरम् ॥ ४८ ॥

गुल्ममेहग्रहण्यर्शोहृद्रोगारुचिपीनसान् ॥

अगस्त्यभिहितं धन्यमिदं श्रेष्ठं रसायनम् ॥ ४९ ॥

यथोद्दिष्टगुणं कुर्वत्पित्तं च कुरुते यदि ॥

तदा सायं गुडो योज्य एष एवाल्पमात्रया ॥ ५० ॥

पादशेषे कषाये च स्विन्नास्तास्ता हरीतकीः ॥

भर्जिता घृततैलेन पचेदालोहितोदयात् ॥ ५१ ॥

[p. 148 ]

जीवन्तीं कुटजं द्राक्षां फलानि कुटजस्य च ॥

शठीं पुष्करमूलं च व्याघ्रीं गोक्षुरकं बलाम् ॥ ५२ ॥

नीलोत्पलं तामलकीं त्रायमाणां दुरालभाम् ॥

पिप्पलीं च समं पिष्ट्वा घृतं वैद्यो विपाचयेत् ॥ ५३ ॥

एतद्व्याधिसमूहस्य रोगेशस्य समुत्थितम् ॥

रूपमेकादशविधं सर्पिरुग्रं व्यपोहति ॥ ५४ ॥

[p. 149 ]

पिप्पलीगुडसंसिद्धं छागक्षीरयुतं घृतम् ॥

एतदग्निविवृद्ध्यर्थं सर्पिश्च क्षयकासिनाम् ॥ ५५ ॥

पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः ॥

सयावशूकैः सक्षीरैः स्रोतसां शोधनं घृतम् ॥

[कल्कोऽत्र पादिकः कार्यः क्षीरं चापि चतुर्गुणम्] ॥ ५६ ॥

यष्टीबलागुडूच्यल्पपञ्चमूलीतुलां पचेत् ॥ ५७ ॥

शूर्पेऽपामष्टभागस्थे तत्र पात्रं पचेद्घृतम् ॥

धात्रीविदारीक्षुरसत्रिपात्रे पयसोऽर्मणे ॥ ५८ ॥

सुपिष्टैर्जीवनीयैश्च पाराशरमिदं घृतम् ॥

ससैन्यं राजयक्ष्माणमुन्मूलयति शीलितम् ॥ ५९ ॥

छागमांसतुलां गृह्य साधयेन्नल्वणेऽम्भसि ॥

पादशेषेण तेनैव सर्पिः प्रस्थं विपाचयेत् ॥ ६० ॥

ऋद्धिर्वृद्धिश्च मेदे द्वे जीवकर्षभकौ तथा ॥

काकोली क्षीरकाकोली कल्कैः पृथक्पलोन्मितैः ॥ ६१ ॥

सम्यक्सिद्धं च विज्ञाय शीते तस्मिन्प्रदापयेत् ॥

शर्करायाः पलान्यष्टौ मधुनः कुडवं क्षिपेत् ॥ ६२ ॥

[p. 150 ]

पलं पलं पिबेत्प्रातर्यक्ष्माणं हन्ति दुस्तरम् ॥

क्षतक्षयं पञ्च कासान्पार्श्वशूलमरोचकम् ॥ ६३ ॥

स्वरक्षयमुरोरोगं श्वासं हन्यात्सुदारुणम् ॥

बल्यं मांसकरं वृष्यमग्निसंदीपनं परम् ॥ ६४ ॥

तोयद्रोणद्वितये मांसं छागस्य पलशतं पक्त्वा ॥

जलमष्टांशं सुकृतं तस्मिन्विपचेद्घृतप्रस्थम् ॥ ६५ ॥

कल्केन जीवनीयानां कुडवेन तु मांससर्पिरिदम् ॥

पित्तानिलं निहन्यात्तज्जानपि रसकयोजितं पीतम् ॥ ६६ ॥

कासश्वासावुग्रौ यक्ष्माणं पार्श्वहृद्रुजं घोराम् ॥

अध्वव्यवायशोषं शमयति नातःपरं किंचित् ॥ ६७ ॥

द्विपञ्चमूलस्य पचेत्कषाये प्रस्थद्वये मांसरसस्य चैके ॥

कल्कं बलायाः सुनियोज्य गर्भं सिद्धं पयःप्रस्थयुतं घृतं च ॥

सर्वाभिघातोत्थितयक्ष्मशूलक्षतक्षयं कासहरं प्रदिष्टम् ॥ ६८ ॥

बलां श्वदंष्ट्रां बृहतीं कलशीं धावनीं स्थिराम् ॥

निम्बं पर्पटकं मुस्तं त्रायमाणां दुरालभाम् ॥ ६९ ॥

कृत्वा कषायं पेष्यार्थं दद्यात्तामलकीं शठीम् ॥

द्राक्षां पुष्करमूलं च मेदामामलकानि च ॥ ७० ॥

घृतं पयसि तत्सिद्धं सर्पिर्ज्वरहरं परम् ॥

क्षयकासप्रशमनं शिरःपार्श्वरुजापहम् ॥ ७१ ॥

[p. 151 ]

चन्दनाम्बुनखं वाप्यं यष्टीशैलेयपद्मकम् ॥ ७२ ॥

मञ्जिष्ठा सरलं दारु शठ्येलापूतिकेसरम् ॥

पत्रं चैलं मुरा मांसी कङ्कोलं वनिताऽम्बुदम् ॥ ७३ ॥

हरिद्रे सारिवे तिक्तालवङ्गागुरुकुङ्कुमम् ॥

त्वग्रेणुनलिका चैभिस्तैलं मस्तुचतुर्गुणम् ॥ ७४ ॥

लाक्षारससमं सिद्धं ग्रहघ्नं बलवर्धनम् ॥

अपस्मारज्वरोन्मादपापालक्ष्मीविनाशनम् ॥

आयुष्पुष्टिकरं चैव वशीकरणमुत्तमम् ॥ ७५ ॥

ज्वरसंतापदौर्बल्ये लाक्षातैलं प्रयोजयेत् ॥

बालरोगाधिकारोक्तं पारंपर्योपदेशतः ॥ ७६ ॥

बलाऽश्वगन्धा श्रीपर्णी बहुपत्री पुनर्नवा ॥

पयसा नित्यमभ्यस्ताः शमयन्ति क्षतक्षयम् ॥ ७७ ॥

इक्ष्वालिकाविश्वगन्धापद्मकेसरचन्दनैः ॥

घृतं पयोमधुयुतं संधानार्थं पिबेत्क्षयी ॥ ७८ ॥

[p. 152 ]

घृतं बलानागबलार्जुनाम्बुसिद्धं सयष्टीमधुपादकल्कम् ॥

हृद्रोगशूलक्षतरक्तपित्तशोषानिलासृक्शमयत्युदीर्णम् ॥ ७९ ॥

हितमत्र विशेषेण खण्डकूष्माण्डसंज्ञितम् ॥ ८० ॥

शुक्रायत्तं बलं पुंसां मलायत्तं हि जीवितम् ॥

तस्माद्यत्नेन संरक्षेद्यक्ष्मिणो मलरेतसी ॥ ८१ ॥

नित्यं स्वदेहपूजी भक्तो भैषज्यदेवतागुरुषु ॥

छागं मांसपयोऽश्नञ्जीवति यक्ष्मी चिरं धृतिमान् ॥ ८२ ॥

उपद्रवांश्च स्वरवैकृतादीञ्जयेद्यथास्वं प्रसमीक्ष्य शास्त्रम् ॥

शोकं स्त्रियः क्रोधमसूयनं च त्यजे-

दुदारान्विषयान्भजेच्च ॥

गुरून्द्विजातींस्त्रिदशांश्च पूजये-

त्कथाश्च पुण्याः शृणुयाद्द्विजेभ्यः ॥ ८३ ॥

कासातिसारपार्श्वार्तिस्वरभेदारुचिज्वरैः ॥

त्रिभिर्वा पीडितं लिङ्गैः श्वासकासासृगामयैः ॥ ८४ ॥

भक्तद्वेषो ज्वरः श्वासः कासः शोणितदर्शनम् ॥

स्वरभेदश्च जायेत षड्रूपे राजयक्ष्मणि ॥ ८५ ॥

[p. 153 ]

परं दिनसहस्रं तु यदि जीवति मानवः ॥

सुभिषग्भिरुपक्रान्तस्तरुणः शोषपीडितः ॥ ८६ ॥

पञ्चमूलीकृतः क्वाथः पिप्पलीचूर्णसंयुतः ॥

रसान्नमश्नतो नित्यं वातकासमुदस्यति ॥ १ ॥

भार्ङ्गीद्राक्षाशठीशृङ्गीपिप्पलीविश्वभेषजैः ॥

गुडतैलयुतो लेहो हितो मारुतकासिनाम् ॥ २ ॥

चूर्णिता विश्वदुःस्पर्शाशृङ्गीद्राक्षाशठीसिताः ॥

लीढ्वा तैलेन वातोत्थं कासं जयति दुस्तरम् ॥ ३ ॥

बलाद्विबृहतीवासाद्राक्षाभिः क्वथितं जलम् ॥

पित्तकासहरं पेयं शर्करामधुयोजितम् ॥ ४ ॥

शरादिपञ्चमूलस्य पिप्पलीद्राक्षयोस्तथा ॥

कषायेण शृतं क्षीरं पिबेत्समधुशर्करम् ॥ ५ ॥

[p. 154 ]

द्राक्षामधुकखर्जूरपिप्पलीमरिचान्वितम् ॥

पित्तकासहरं ह्येतल्लिह्यान्माक्षिकसर्पिषा ॥ ६ ॥

खर्जूरपिप्पलीद्राक्षासितालाजाः समांशकाः ॥

मधुसर्पिर्युतो लेहः पित्तकासहरः परः ॥ ७ ॥

मुद्गामलाभ्यां यवदाडिमाभ्यां कर्कन्धुना मूलकशुण्ठकेन ॥

शुण्ठीकणाभ्यां च कुलत्थकेन यूषो नवाङ्गः कफकासहन्ता ॥ ८ ॥

पौष्करं कट्फलं भार्ङ्गीपिप्पलीविश्वसाधितम् ॥

पिबेत्क्वाथं कफोद्रेके कासे श्वासे च हृद्ग्रहे ॥ ९ ॥

स्वरसं शृङ्गवेरस्य माक्षिकेण समन्वितम् ॥

पाययेच्छ्वासकासघ्नं प्रतिश्यायकफापहम् ॥ १० ॥

पार्श्वशूले ज्वरे श्वासे कासे श्लेष्मसमुद्भवे ॥

पिप्पलीचूर्णसंयुक्तं दशमूलीजलं पिबेत् ॥ ११ ॥

कट्फलं कत्तृणं भार्ङ्गी मुस्तं धान्यवचाभयाः ॥

शुण्ठी पर्पटकं शृङ्गी सुराह्वं च जले शृतम् ॥ १२ ॥

मधुहिङ्गुयुतं पेयं कासे वातकफात्मके ॥

कण्ठरोगेषु मुख्येषु श्वासहिक्काज्वरेषु च ॥ १३ ॥

[p. 155 ]

तालीसपत्रं मरिचं नागरं पिप्पली शुभा ॥

यथोत्तरं भागवृद्ध्या त्वगेले चार्धभागिके ॥ १४ ॥

पिप्पल्यष्टगुणा चात्र प्रदेया सितशर्करा ॥

श्वासकासारुचिच्छर्दिप्लीहत्दृत्पार्श्वशूलनुत् ॥ १५ ॥

पाण्डुज्वरातिसारघ्नं मूढवातानुलोमनम् ॥

कल्पयेद्गुटिकां चैव चूर्णं पक्त्वा सितोपलाम् ॥ १६ ॥

गुटिका ह्यग्निसंयोगाच्चूर्णाल्लघुतराः स्मृताः ॥

वातश्लेष्मकृते कासे तालीसाद्यं प्रयोजयेत् ॥

पित्तयुक्ते भवेच्छ्रेष्ठं वंशरोचनयाऽन्वितम् ॥ १७ ॥

[p. 156 ]

वासकस्वरसः पेयो मधुयुक्तो हिताशिना ॥

पित्तश्लेष्मकृते कासे रक्तपित्ते विशेषतः ॥ १८ ॥

कासे च क्षतजे बल्यैर्बृंहणैर्जीवनैरपि ॥

शमनं पित्तकासोक्तैरन्यैश्च मधुरौषधैः ॥ १९ ॥

मधुकं पिप्पली द्राक्षा लाक्षा शृङ्गी शतावरी ॥ २० ॥

द्विगुणा च तुगाक्षीरी सिता सर्वैश्चतुर्गुणा ॥

लेहयेन्मधुसर्पिर्भ्यां क्षतकासनिवृत्तये ॥ २१ ॥

पिप्पली पद्मकं लाक्षा संपक्वं बृहतीफलम् ॥

घृतक्षौद्रयुतो लेहः क्षतकासनिबर्हणः ॥ २२ ॥

मुखे धृताऽभया शुण्ठी कणया वा विभीतकम् ॥

विभीतकमथैकं वा कासश्वासौ व्यपोहति ॥ २३ ॥

पथ्याशुण्ठीघनगुडैर्गुटिकां धारयेन्मुखे ॥

सर्वेषु श्वासकासेषु केवलं वा विभीतकम् ॥ २४ ॥

मनःशिलाले मरिचमांसीमुस्तेङ्गुदैः पिबेत् ॥

धूमं तस्यानु च पयः सुखोष्णं सगुडं पिबेत् ॥ २५ ॥

एष कासान्पृथग्द्वंद्वसर्वदोषसमुत्थितान् ॥

शतैरपि प्रयोगाणामसाध्यान्साधयेद्द्रुतम् ॥ २६ ॥

[p. 157 ]

मनःशिलालिप्तदलं बदर्यातपशोषितम् ॥

सक्षीरं धूमपानं च महाकासनिवारणम् ॥ २७ ॥

कर्षः कर्षांशपलं पलद्वयं स्यात्ततोऽर्धकर्षश्च ॥

मरिचस्य पिप्पलीनां दाडिमगुडयावशूकानाम् ॥ २८ ॥

सर्वौषधैरसाध्या ये कासाः सर्ववैद्यविनिर्मुक्ताः ॥

अपि पूयं छर्दयतां तेषामिदमौषधं परमम् ॥ २९ ॥

अर्कच्छल्लीशिले तुल्ये ततोऽर्धेन कटुत्रिकम् ॥

चूर्णितं वह्निनिक्षिप्तं पिबेद्धूमं च योगवित् ॥ ३० ॥

भक्षयेदथ ताम्बूलं पिबेद्दुग्धमथाम्बु वा ॥

कासाः पञ्चविधा यान्ति शान्तिमाशु न संशयः ॥

कण्टकारीकृतः क्वाथः सकृष्णः सर्वकासहा ॥ ३१ ॥

लवङ्गजातीफलपिप्पलीनां भागान्प्रकल्प्याक्षसमानमीषाम् ॥

पलार्धमेकं मरिचस्य दद्यात्पलानि चत्वारि महौषधस्य ॥ ३२ ॥

सितासमं चूर्णमिदं प्रसह्य रोगांस्त्विमानाशु बलान्निहन्ति ॥

कासज्वरारोचकमेहगुल्मश्वासाग्निमान्द्यग्रहणीप्रदोषान् ॥ ३३ ॥

दशमूलीकषायेण भार्ङ्गीकल्कं पचेद्घृतम् ॥

दक्षतित्तिरिनिर्यूहे तत्परं वातकासजित् ॥ ३४ ॥

[p. 158 ]

दशमूलाढके प्रस्थं घृतस्याक्षसमैः पचेत् ॥

पुष्कराह्वशठीबिल्वसुरसव्योषहिङ्गुभिः ॥ ३५ ॥

पयोनुपानं तत्पेयं कासे वातकफात्मके ॥

श्वासरोगेषु सर्वेषु कफवातात्मकेषु च ॥ ३६ ॥

समूलपत्रशाखायाः कण्टकार्या रसाढके ॥ ३७ ॥

घृतप्रस्थे बलाव्योषविडङ्गशठिचित्रकैः ॥

सौवर्चलयवक्षारबिल्वामलकपौष्करैः ॥ ३८ ॥

वृश्चीव(र)बृहतीपथ्यायवानीदाडिमर्द्धिभिः ॥

द्राक्षापुनर्नवाचव्यदुरालम्भाम्लवेतसैः ॥ ३९ ॥

शृङ्गीतामलकीभार्ङ्गीरास्नागोक्षुरकैः पचेत् ॥

कल्कैस्तत्सर्वकासेषु हिक्काश्वासेषु शस्यते ॥

कण्टकारीघृतं सर्वकफव्याधिविनाशनम् ॥ ४० ॥

कण्टकारीगुडूचीभ्यां पृथक् त्रिंशत्पले रसे ॥

प्रस्थः सिद्धो घृताद्वातकासनुद्वह्निदीपनः ॥ ४१ ॥

द्रोणेऽपां साधयेद्रास्नादशमूलीशतावरीः ॥ ४२ ॥

पलिकान्मानिकांशांस्त्रीन्कुलत्थं बदरं यवम् ॥

तुलार्धं छागमांसस्य पादशेषेण तेन च ॥ ४३ ॥

घृताढकं समक्षीरं जीवनीयैः पलोन्मितैः ॥

सिद्धं तद्दशभिः कल्कैर्नस्यपानानुवासनैः ॥ ४४ ॥

सर्वेषु वातरोगेषु यथावस्थं प्रयोजयेत् ॥

पञ्च कासाञ्छिरःकम्पं योनिवङ्क्षणवेदनाम् ॥ ४५ ॥

[p. 159 ]

सर्वाङ्गैकाङ्गरोगांश्च सप्लीहोर्ध्वानिलाञ्जयेत् ॥

तथा श्वासं क्षयं चैव पार्श्वशूलमरोचकम् ॥ ४६ ॥

जीवकर्षभकौ मेदे काकोल्यौ मधुकं सहे ॥

जीवन्ती जीवनीयोऽयं मधुरो जीवनो गणः ॥ ४७ ॥

घृतं रास्नाबलाव्योषश्वदंष्ट्राकल्कपाचितम् ॥

कण्टकारीरसे पानात्पञ्चकासनिषूदनम् ॥ ४८ ॥

दशमूलीचतुष्प्रस्थे रसे प्रस्थोन्मितं हविः ॥

सक्षारैः पञ्चकोलैस्तु कल्कितं साधु साधितम् ॥

कासहृत्पार्श्वशूलघ्नं हिक्काश्वासनिबर्हणम् ॥ ४९ ॥

तालीसवह्निदीप्यकचविकाम्लवेतसव्योषैः ॥

तुल्यैस्त्रिसुगन्धियुतैर्गुडेन गुटिका प्रकर्तव्या ॥ ५० ॥

कासश्वासारोचकपीनसहृत्कण्ठवाग्विरोधेषु ॥

ग्रहणीगुदोद्भवेषु च गुटिका व्योषान्तिका नाम ॥ ५१ ॥

[p. 160 ]

कोलमज्जाञ्जनं लाजातिक्ताकाञ्चनगैरिकम् ॥

कृष्णा धात्री सिता शुण्ठी कासीसं दधिनाम च ॥ १ ॥

पाटल्याः सफलं पुष्पं कृष्णा खर्जूरमुस्तकम् ॥

षडेते पादिका लेहा हिक्काघ्ना मधुसंयुताः ॥ २ ॥

मधुकं मधुसंयुक्तं पिप्पली शर्करान्विता ॥

नागरं गुडसंयुक्तं हिक्काघ्नं नावनत्रयम् ॥ ३ ॥

स्तन्येन मक्षिकाविष्ठा नस्यं वाऽलक्तकाम्बुना ॥

योज्यं हिक्काभिभूताय स्तन्यं वा चन्दनान्वितम् ॥ ४ ॥

मधुसौवर्चलोपेतं मातुलुङ्गरसं पिबेत् ॥

हिक्कार्तो मधुना लिह्याच्छुण्ठीधात्रीकणान्वितम् ॥ ५ ॥

कृष्णामलकशुण्ठीनां चूर्णं मधुसितायुतम् ॥

मुहुर्मुहुः प्रयोक्तव्यं हिक्काश्वासनिवारणम् ॥ ६ ॥

प्राणावरोधतर्जनविस्मापनशीतवारिपरिषेकैः ॥

चित्रैः कथाप्रयोगैः शमयेद्धिक्कां मनोभिघातैश्च ॥ ७ ॥

हिक्काश्वासातुरे पूर्वं तैलाक्ते स्वेद इष्यते ॥

ऊर्ध्वाधः शोधनं शक्ते दुर्बले शमनं मतम् ॥ ८ ॥

[p. 161 ]

हिक्काश्वासी पिबेद्भार्ङ्गीं सविश्वामुष्णवारिणा ॥

नागरं वा सिताभार्ङ्गीसौवर्चलसमन्वितम् ॥ ९ ॥

अभयानागरकल्कं पुष्करयवशूकमरिचकल्कं वा ॥

तोयेनोष्णेन पिबेद्धिक्की श्वासी च तच्छान्त्यै ॥ १० ॥

तृषितो दशमूलस्य क्वाथं वा देवदारुणः ॥

मदिरां वा पिबेद्युक्त्या हिक्काश्वासप्रपीडितः ॥ ११ ॥

शृङ्गीकटुत्रिकफलत्रिककण्टकारीभार्ङ्गीसपुष्करजटा लवणानि पञ्च ॥

चूर्णं पिबेदशिशिरेण जलेन हिक्काश्वासोर्ध्ववातकसनारुचिपीनसेषु ॥ १२ ॥

शठीचोरकजीवन्तीत्वङ्मुस्तं पुष्कराह्वयम् ॥

सुरसस्तामलक्येलापिप्पल्यगुरुनागरम् ॥ १३ ॥

वालकं च समं चूर्णं कृत्वाऽष्टगुणशर्करम् ॥

सर्वदा तमके श्वासे हिक्कायां च प्रयोजयेत् ॥ १४ ॥

कासमर्दकपत्राणां यूषः सौभाञ्जनस्य च ॥

शुष्कमूलकयूषश्च हिक्काश्वासनिवारणः ॥ १५ ॥

यत्किंचित्कफवातघ्नमुष्णं वातानुलोमनम् ॥

भेषजं पानमन्नं वा हिक्काश्वासेषु तद्धितम् ॥ १६ ॥

अमृतानागरफञ्जीव्याघ्रीपर्णाससाधितः क्वाथः ॥

पीतः सकणाचूर्णः कासश्वासौ जयत्याशु ॥ १७ ॥

[p. 162 ]

सनागराभयातुल्या कासश्वासौ व्यपोहति ॥

दशमूलीकषायश्च पुष्करेणावचूर्णितः ॥ १८ ॥

कासश्वासप्रशमनः पार्श्वहृच्छूलनाशनः ॥

कुलत्थनागरव्याघ्रीवासाभिः क्कथितं जलम् ॥

पीतं पुष्करसंयुक्तं श्वासकासनिवारणम् ॥ १९ ॥

गुडं कटुकतैलेन मिश्रयित्वा समं लिहेत् ॥

त्रिसप्ताहप्रयोगेण श्वासं निर्मूलतो जयेत् ॥ २० ॥

द्राक्षाहरीतकीकृष्णाकर्कटाख्यादुरालभाः ॥

विलिहन्मधुसर्पिर्भ्यां श्वासान्हन्ति सुदारुणान् ॥ २१ ॥

हिंस्राविडङ्गपूतीकत्रिफलाव्योषचित्रकैः ॥ २२ ॥

द्विक्षीरं सर्पिषः प्रस्थं चतुर्गुणजलान्वितम् ॥

कोलमात्रैः पचेत्तद्धि श्वासकासौ व्यपोहति ॥ २३ ॥

अर्शांस्यरोचकं गुल्मं शकृद्भेदं क्षयं तथा ॥

कोलस्थानेऽत्र कर्षः स्यादन्यतोदृष्टहेतुना ॥ २४ ॥

शतं गृहीत्वा भार्ङ्ग्यास्तु दशमूल्यास्तथा परम् ॥

शतं हरीतकीनां च पचेत्तोये चतुर्गुणे ॥ २५ ॥

[p. 163 ]

पादावशेषे तस्मिंस्तु रसे वस्त्रपरिस्रुते ॥

आलोड्य च तुलां पूतां गुडस्य त्वभयां ततः ॥ २६ ॥

पुनः पचेच्च मृद्वग्नौ यावल्लेहत्वमागतम् ॥

शीते च मधुनश्चात्र षट्पलानि प्रदापयेत् ॥ २७ ॥

त्रिकटु त्रिसुगन्धं च पालिकं च पृथक्पृथक् ॥

कर्षद्वयं यवक्षारं संचूर्ण्य प्रक्षिपेत्ततः ॥ २८ ॥

भक्षयेदभयामेकां लेहस्यार्धपलं लिहेत् ॥

श्वासं सुदारुणं हन्ति कासं पञ्चविधं तथा ॥ २९ ॥

स्वरवर्णप्रदो लेहो जठराग्निप्रदीपनः ॥

हरीतकीशतैकस्य वारिप्रस्थमिहाधिकम् ॥ ३० ॥

कुलत्थो दशमूलं च तथैव द्विजयष्टिका ॥

शतं शतं च संगृह्य जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ ३१ ॥

पादावशेषे तस्मिंस्तु गुडस्यार्धतुलां क्षिपेत् ॥

शीतीभूते च पक्वे च मधुनोऽष्टौ पलानि च ॥ ३२ ॥

षट्पलानि तुगाक्षीर्याः पिप्पल्याश्च पलद्वयम् ॥

त्रिसुगन्धिसुगन्धं तं खादेदग्निबलं प्रति ॥ ३३ ॥

कासं श्वासं ज्वरं हिक्कां नाशयेत्तमकं तथा ॥

योगसंदर्शनादत्र वृद्धवैद्योपदेशतः ॥ ३४ ॥

जलं चतुर्गुणं देयमल्पत्वाद्द्रोणवारिणः ॥

मानसांनिध्यसंवादाद्द्विपलं त्रिसुगन्धिनः ॥ ३५ ॥

[p. 164 ]

आद्यो कोष्णजलं पेयं जग्ध्वा घृतगुडौदनम् ॥

क्षीरानुपानं पित्तोत्थे पिबेत्सर्पिरतन्द्रितः ॥ १ ॥

पिप्पली पिप्पलीमूलं मरिचं विश्वभेषजम् ॥

पिबेन्मूत्रेण मतिमान्कफजे स्वरसंक्षये ॥

स्वरोपघाते मेदोत्थे कफवद्विधिरिष्यते ॥ २ ॥

[p. 165 ]

क्षयजे सर्वजे वाऽपि प्रत्याख्यायाऽऽचरेत्क्रियाम् ॥ ३ ॥

चव्याम्लवेतसकटुत्रिकतित्तिडीकतालीसजीरकतुगादहनैः समांशैः ॥

चूर्णं गुडप्रमृदितं त्रिसुगन्धियुक्तं वैस्वर्यपीनसकफारुचिषु प्रशस्तम् ॥ ४ ॥

बदरीपत्रकल्कं वा घृतभृष्टं ससैन्धवम् ॥

स्वरोपघाते कासे च लेहमेनं प्रयोजयेत् ॥ ५ ॥

शर्करामधुमिश्राणि शृतानि मधुरैः सह ॥

पिबेत्पयांसि यस्योच्चैर्वदतोऽभिहतः स्वरः ॥ ६ ॥

व्याघ्रीस्वरसविपक्वं रास्नावाट्यालगोक्षुरव्योषैः ॥

सर्पिः स्वरोपघातं हन्यात्कासं च पञ्चविधम् ॥ ७ ॥

शुष्कद्रव्यमुपादाय स्वरसानामसंभवे ॥

उदकेऽष्टगुणे साध्यं ग्राह्यं पादावशेषितम् ॥ ८ ॥

[p. 166 ]

वान्तो वचाद्भिरनिले विधिवत्पिबेच्च स्नेहोष्णतोयमदिरान्यतमेन चूर्णम् ॥

कृष्णाविडङ्गयवभस्महरेणुभार्ङ्गीरास्नैलहिङ्गुलवणोत्तमनागराणाम् ॥ १ ॥

पित्ते गुडाम्बुमधुरैर्वमनं प्रशस्तं लेहः ससैन्धवसितामधुसर्पिरिष्टः ॥

निम्बाम्बुवामितवतः कफजेऽनुपानं राजद्रुमाम्बु मधुना सह दीप्यकाढ्यम् ॥

[p. 167 ]

चूर्णं यदुक्तमथवाऽनिलजे तदेव

सर्वैश्च सर्वकृतमेवमुपक्रमेत ॥ २ ॥

बस्तिं समीरणे पित्ते विरेकं वमनं कफे ॥

कुर्याद्धृद्यानुकूलानि हर्षणं च मनोघ्नजे ॥ ३ ॥

इच्छाविनाशभयजेषु तु बाधकेषु

भावान्भवाय वितरेत्खलु शक्यरूपान् ॥

अर्थेषु चातिपतितेषु पुनर्भवाय पौराणिकैः श्रुतिपथैरनुमानयेत्तम् ॥ ४ ॥

[p. 168 ]

सात्म्यान्स्वदेशचरितान्विविधांश्च भक्ष्या-

न्पानानि मूलफलखाडवरागलेहान् ॥

सेवेद्रसांश्च विविधान्विविधैः प्रयोगै-

र्भुञ्जीत चापि लघुरूक्षमनःसुखानि ॥ ५ ॥

अम्लिका गुडतोयं च त्वगेलामरिचान्वितम् ॥

अभक्तच्छन्दरोगेषु शस्तं कवलधारणम् ॥ ६ ॥

कुष्ठसौवर्चलाजाजीशर्करामरिचं बिडम् ॥ ७ ॥

धात्र्येलापद्मकोशीरपिप्पलीचन्दनोत्पलम् ॥

लोध्रं तेजोवती पथ्या त्र्यूषणं सयवाग्रजम् ॥ ८ ॥

आर्द्रदाडिमनिर्यासश्चाजाजीशर्करायुतम् ॥

सतैलमाक्षिकाश्चैते चत्वारः कवलग्रहाः ॥

चतुरोऽरोचकान्हन्युर्वाताद्येकजसर्वजान् ॥ ९ ॥

त्रीण्यूषणानि त्रिफला रजनीद्वयं च चूर्णीकृतानि यवशूकविमिश्रितानि ॥

क्षौद्रान्वितानि वितरेन्मुखधावनार्थमन्यानि तिक्तकटुकानि च भेषजानि ॥ १० ॥

[p. 169 ]

कारव्यजाजीमरिचं द्राक्षावृक्षाम्लदाडिमम् ॥

सौवर्चलगुडक्षौद्रं सर्वारोचकनाशनम् ॥ ११ ॥

यवानी तित्तिडीकं च नागरं चाम्लवेतसम् ॥ १२ ॥

दाडिमं बदरं चाम्लं कार्षिकाण्युपकल्पयेत् ॥

धान्यसौवर्चलाजाजीवराङ्गं चार्धकार्षिकम् ॥ १३ ॥

पिप्पलीनां शतं चैकं द्वे शते मरिचस्य च ॥

शर्करायाश्च चत्वारि पलान्येकत्र चूर्णयेत् ॥ १४ ॥

जिह्वाविशोधनं हृद्यं तच्चूर्णं भक्तरोचनम् ॥

हृत्प्लीहपार्श्वशूलघ्नं विबन्धानाहनाशनम् ॥

कासश्वासहरं ग्राहि ग्रहण्यर्शोविकारनुत् ॥ १५ ॥

आमाशयोत्क्लेशभवा हि सर्वाश्छर्द्यो मता लङ्घनमेव तस्मात् ॥

प्राक्कारयेन्मारुतजां विमुच्य संशोधनं वा कफपित्तहारि ॥ १ ॥

[p. 170 ]

हन्यात्क्षीरोदकं पीतं छर्दिं पवनसंभवाम् ॥

ससैन्धवं पिबेत्सर्पिर्वातच्छर्दिनिवारणम् ॥ २ ॥

मुद्गामलकयूषो वा ससर्पिष्कः ससैन्धवः ॥

यवागूं मधुमिश्रां वा पञ्चमूलीकृतां पिबेत् ॥ ३ ॥

पित्तात्मिकायामनुलोमनार्थं द्राक्षाविदारीक्षुरसैस्त्रिवृत्स्यात् ॥

कफाशयस्थं त्वतिमात्रवृद्धं पित्तं हरेत्स्वादुभिरूर्ध्वमेव ॥ ४ ॥

शुद्धस्य काले मधुशर्कराभ्यां लाजैश्च मन्थं यदि वाऽपि पेयाम् ॥

प्रदापयेन्मुद्गरसेन वाऽपि शाल्योदनं जाङ्गलजै रसैर्वा ॥ ५ ॥

[p. 171 ]

चन्दनेनाक्षमात्रेण संयोज्याऽऽमलकीरसम् ॥

पिबेन्माक्षिकसंयुक्तं छर्दिस्तेन निवर्तते ॥ ६ ॥

कषायो भृष्टमुद्गस्य सलाजमधुशर्करः ॥

छर्द्यतीसारतृड्दाहज्वरघ्नः संप्रकाशितः ॥ ७ ॥

हरीतकीनां चूर्णं च लिह्यान्माक्षिकसंयुतम् ॥

अधोभागीकृते दोषे छर्दिः क्षिप्रं निवर्तते ॥ ८ ॥

क्वाथः पर्पटजः पीतः सक्षौद्रश्छर्दिनाशनः ॥

गुडूचीत्रिफलारिष्टपटोलीक्वथितं जलम् ॥

सक्षौद्रं शर्करायुक्तं छर्दिपित्ताम्लनाशनम् ॥ ९ ॥

कफात्मिकायां वमनं प्रशस्तं सपिप्पलीसर्षपनिम्बतोयैः ॥

पिण्डीतकैः सैन्धवसंप्रयुक्तैर्बलाविरोधे कफशोधनार्थम् ॥ १० ॥

विडङ्गत्रिफलाविश्वचूर्णं मधुयुतं पिबेत् ॥

विडङ्गप्लवशुण्ठीनां हरेद्वा श्लेष्मजां वमिम् ॥ ११ ॥

सजाम्बवं वा बदरस्य चूर्णं मुस्तायुतां कर्कटकस्य शृङ्गीम् ॥

दुरालभां वा मधुसंप्रयुक्तां लिह्यात्कफच्छर्दिविनिग्रहार्थम् ॥ १२ ॥

तर्पणं मधुसंयुक्तं तिसृणामथ भेषजम् ॥ १३ ॥

[p. 172 ]

कृतं गुडूच्या विधिवत्कषायं हिमसंज्ञितम् ॥

तिसृष्वपि पिबेत्पथ्यं माक्षिकेण समायुतम् ॥ १४ ॥

श्रीफलस्य गुडुच्या वा कषायो मधुसंयुतः ॥

पेयश्छर्दित्रये शीतो मूर्वा वा तण्डुलाम्बुना ॥ १५ ॥

जम्ब्वाम्रपल्लवगवेधुकधान्यसेव्य-

ह्रीवेरवारि मधुना पिबतोऽल्पमल्पम् ॥

छर्दिः प्रयाति शमनं त्रिसुगन्धियुक्ता

लीढा निहन्ति मधुना च दुरालभा वा ॥ १६ ॥

[p. 173 ]

जात्या रसः कपित्थस्य पिप्पलीमरिचान्वितः ॥

क्षौद्रेण युक्तो लेहोऽयं निहन्ति च्छर्दिमुल्बणाम् ॥ १७ ॥

सौवर्चलमजाजी च शर्करा मरिचानि च ॥

युक्तोऽयं मधुना लेहः श्रेष्ठश्छर्दिनिबर्हणः ॥ १८ ॥

कोलमज्जाकणाधात्रीलाजाविश्वफलत्रिकम् ॥

श्यामाञ्जनाब्दकोलास्थि मक्षिकाविट्सितायुतम् ॥ १९ ॥

कणोषणकपित्थाम्बुत्वगेलापत्रकं समम् ॥

सक्षौद्राः पादिका लेहाः षडेते छर्दिनाशनाः ॥ २० ॥

कोलानलकमज्जानो मक्षिकाविट्सिता मधु ॥

सकृष्णातण्डुलो लेहश्छर्दिमाशु नियच्छति ॥ २१ ॥

लाजाकपित्थमधुमागधिकोषणानां

क्षौद्राभयात्रिकटुधान्यकजीरकाणाम् ॥

पथ्यामृतामरिचमाक्षिकपिप्पलीनां

लेहास्त्रयः सकलवम्यरुचिप्रशान्त्यै ॥ २२ ॥

एलालवङ्गगजकेसरकोलमज्जा-

लाजाप्रियङ्गुघनचन्दनपिप्पलीनाम् ॥

चूर्णानि माक्षिकसितासहितानि लीढ्वा

छर्दिं निहन्ति कफमारुतपित्तजाताम् ॥ २३ ॥

[p. 174 ]

जम्ब्वाम्रपल्लवशृतं क्षौद्रं दत्त्वा सुशीतलं तोयम् ॥

लाजैरवचूर्ण्य पिबेच्छर्द्यतिसारे परं सिद्धम् ॥ २४ ॥

पवनघ्नीचिरोत्थासु प्रयोज्या छर्दिषु क्रिया ॥ २५ ॥

छर्दिप्रसङ्गात्पवनो ह्यवश्यं धातुक्षयाद्वृद्धिमुपैति तस्मात् ॥

चिरप्रवृत्तास्वनिलापहानि कार्याण्युपस्तम्भनबृंहणानि ॥ २६ ॥

सर्पिर्गुडः क्षीरविमिश्रितानि कल्याणकत्र्यूषणजीवनानि ॥

वृष्यास्तथा मांसरसाः सलेहाश्छर्दिं प्रसक्तां प्रशमं नयन्ति ॥ २७ ॥

वीभत्सजां हृद्यतमैर्दौहृदीं काङ्क्षितैः फलैः ॥

लङ्घनैर्वमनैश्चाऽऽमां सात्म्यैर्वा सात्म्यकोपजाम् ॥

कृमिहृद्रोगवच्चापि साधयेत्कृमिजां वमिम् ॥ २८ ॥

पद्मकामृतनिम्बानां धान्यचन्दनयोः पचेत् ॥

कल्के क्काथे च हविषः प्रस्थं छर्दिनिवारणम् ॥

तृष्णारुचिप्रशमनं दाहज्वरहरं परम् ॥ २९ ॥

[p. 175 ]

तृष्णायां पवनोत्थायां सगुडं दधि शस्यते ॥

रसाश्च बृंहणाः शीता गुडूच्या रस एव च ॥ १ ॥

पञ्चाङ्गिकाः पञ्च गणा य उक्तास्तेष्वम्बु सिद्धं प्रथमे गणे वा ॥

पिबेत्सुखोष्णं मनुजोऽल्पशश्च तृष्णोपरोधं न कदाऽपि कुर्यात् ॥

पित्तोत्थितां पित्तहरैर्विपक्वं निहन्ति तोयं पय एव वाऽपि ॥ २ ॥

काश्मर्यशर्करायुक्तं चन्दनोशीरपद्मकम् ॥

द्राक्षामधुकसंयुक्तं पित्ततर्षे जलं पिबेत् ॥ ३ ॥

ससारिवादौ तृणपञ्चमूलैस्तथोत्पलादौ मधुरे गणे वा ॥

कुर्यात्कषायांस्तु तथैव युक्तान्मधूकपुष्पादिषु चापरेषु ॥ ४ ॥

बिल्वाढकीधातकिपञ्चकोलदर्भेषु सिद्धं कफजां निहन्ति ॥

हितं भवेच्छर्दितमेव चात्र तप्तेन निम्बप्रसवोदकेन ॥ ५ ॥

[p. 176 ]

सजीरकाण्यार्द्रकशृङ्गबेरसौवर्चलान्यर्धजलप्लुतानि ॥

मद्यानि हृद्यानि च गन्धवन्ति पीतानि सद्यः शमयन्ति तृष्णाम् ॥ ६ ॥

क्षतोद्भवां रुग्विनिवारणेन जयेद्रसानामसृजश्च पानैः ॥

क्षयोत्थितां क्षीरजलं निहन्यान्मांसोदकं वाऽथ मधूदकं वा ॥ ७ ॥

गुर्वन्नजामुल्लिखनैर्जयेत्तु क्षयादृते सर्वकृतां च तृष्णाम् ॥ ८ ॥

[p. 177 ]

लाजोदकं मधुयुतं घृतं गुडविमिश्रितम् ॥

काश्मर्यशर्करायुक्तं पिबेत्तृष्णार्दितो नरः ॥ ९ ॥

आम्रजम्बूकषायं वा पिबेन्माक्षिकसंयुतम् ॥

छर्दिं सर्वां प्रणुदति तृष्णां चैवापकर्षति ॥ १० ॥

गोस्तनेक्षुरसक्षीरयष्टीमधुमधूत्पलैः ॥

नियतं नस्ततः (नासया) पीतैस्तृष्णा शाम्यति दारुणा ॥ ११ ॥

क्षीरेक्षुरसमार्द्वीकक्षौद्रसीधुगुडोदकैः ॥

वृक्षाम्लाम्लैश्च गण्डूषास्तालुशोषप्रणाशनाः ॥ १२ ॥

वैशद्यं जनयत्यास्ये प्ररोहयति यद्व्रणान् ॥

दाहतृष्णाप्रशमनं मधुगण्डूषधारणम् ॥ १३ ॥

वारि शीतं मधुयुतमाकण्ठाच्च पिपासितम् ॥

पाययेद्वामयेच्चापि तेन तृष्णा प्रशाम्यति ॥ १४ ॥

अतिरूक्षदुर्बलानां शमयेत्तृष्णामिहाऽऽशु पयः ॥

छागो वा घृतभृष्टः शीतो मधुरो रसो हृद्यः ॥ १५ ॥

स्निग्धेऽन्ने भुक्ते या तृष्णा स्यात्तां गुडाम्बुना शमयेत् ॥ १६ ॥

[p. 178 ]

वटशृङ्गसितालोध्रं दाडिमं मधुकं मधु ॥

पिबेत्तण्डुलतोयेन च्छर्दितृष्णानिवारणम् ॥ १७ ॥

तालुशोषे पिबेत्सर्पिर्घृतमण्डमथापि वा ॥

मूर्छाछर्दितृषादाहस्त्रीमद्यश्रमकर्शिताः ॥

पिबेयुः शीतलं तोयं रक्तपित्ते मदात्यये ॥ १८ ॥

धान्याम्लं मुखवैरस्यमलदौर्गन्ध्यनाशनम् ॥

तदेवालवणं शीतं मुखशोषहरं परम् ॥ १९ ॥

कोलदाडिमवृक्षाम्लचुक्रीकाचुक्रिकारसः ॥

पञ्चाम्लको मुखालेपः सद्यस्तृष्णां नियच्छति ॥ २० ॥

वटप्ररोहं मधुकुष्ठमुत्पलं सलाजचूर्णं गुटिकां प्रकल्पयेत् ॥

सुसंहिता सा वदनेन धारिता तृष्णां प्रवृद्धामपि हन्ति सत्वरम् ॥ २१ ॥

ओदनं रक्तशालीनां शीतं माक्षिकसंयुतम् ॥

भोजयेत्तेन शाम्येते छर्दितृष्णे चिरोत्थिते ॥ २२ ॥

[p. 179 ]

तृष्यन्पूर्वामयक्षीणो न लभेत जलं यदि ॥

मरणं दीर्घरोगं वा प्राप्नुयात्त्वरितं नरः ॥ २३ ॥

सात्म्यान्नपानभैषज्यैस्तृष्णां तस्य जयेत्पुनः ॥

तस्यां जितायामन्योऽपि व्याधिः शक्यश्चिकित्सितुम् ॥ २४ ॥

तृषितो मोहमायाति मोहात्प्राणान्विमुञ्चति ॥

तस्मात्सर्वास्ववस्थासु न क्वचिद्वारि वार्यते ॥ २५ ॥

सेकावगाहौ मणयः सहाराः शीताः प्रदेहा व्यजनानिलाश्च ॥

शीतानि पानानि च गन्धवन्ति सर्वासु मूर्छास्वनिवारितानि ॥ १ ॥

सिद्धानि वर्गे मधुरे पयांसि सदाडिमा जाङ्गलजा रसाश्च ॥

तथा यवा लोहितशालयश्च मूर्छासु शस्ताः ससतीनमुद्गाः ॥ २ ॥

[p. 180 ]

यथादोषं कषायाणि ज्वरघ्नानि प्रयोजयेत् ॥

रक्तजायां तु मूर्छायां हितः शीतक्रियाविधिः ॥ ३ ॥

मद्यजायां वमेन्मद्यं निद्रां सेवेद्यथासुखम् ॥

विषजायां विषघ्नानि भेषजानि प्रयोजयेत् ॥ ४ ॥

कोलमज्जोषणोशीरकेसरं शीतवारिणा ॥

पित्तमूर्छां जयेल्लीढा कृष्णा वा मधुसंयुता ॥ ५ ॥

महौषधामृता क्षुद्रा पौष्करं ग्रन्थिकोद्भवम् ॥

पिबेत्कणायुतं क्वाथं मूर्छायां च मदेषु च ॥ ६ ॥

पिबेद्दुरालभाक्वाथं सघृतं भ्रमशान्तये ॥

त्रिफलायाः प्रयोगो वा प्रयोगः पयसोऽपि वा ॥

रसायनानां कौम्भस्य सर्पिषो वा प्रशस्यते ॥ ७ ॥

अञ्जनान्यवपीडाश्च धूमः प्रधमनानि च ॥

सूचीभिस्तोदनं शस्तं दाहः पीडा नखान्तरे ॥ ८ ॥

[p. 181 ]

लुञ्चनं केशलोम्नां च दन्तैर्दशनमेव च ॥

आत्मगुप्तावघर्षश्च हितस्तस्यावबोधने ॥ ९ ॥

मन्थः खर्जूरमृद्वीकावृक्षाम्लाम्लिकदाडिमैः ॥

परूषकैः सामलकैर्युक्तो मद्यविकारनुत् ॥ १ ॥

सतीनमुद्गसंमिश्रान्दाडिमामलकान्वितान् ॥

द्राक्षामलकखर्जूरपरूषकरसेन वा ॥

कल्पयेत्तर्पणान्यूषान्रसांश्च विविधात्मकान् ॥ २ ॥

पथ्याक्वाथेन वा सिद्धं घृतं धात्रीरसेन वा ॥

सर्पिः कल्याणकं वाऽपि मदमूर्छापहं पिबेत् ॥ ३ ॥

छर्दिमूर्छातिसारं च मदं पूगफलोद्भवम् ॥

सद्यस्तच्छमयेत्पीतमातृप्तेर्वारि शीतलम् ॥ ४ ॥

[p. 182 ]

वन्यकरीषघ्राणाज्जलपानाल्लवणभक्षणाद्वाऽपि ॥

शाम्यति पूगफलमदश्चूर्णरुजाशर्कराकवलात् ॥ ५ ॥

मद्यं सौवर्चलव्योषयुक्तं किंचिज्जलान्वितम् ॥

जीर्णमद्ये प्रदातव्यं वातपानात्ययापहम् ॥ ६ ॥

मुद्गयूषः सितायुक्तः स्वादुर्वा पैशितो रसः ॥

पित्तपानात्यये योज्याः सर्वतश्च क्रिया हिमाः ॥ ७ ॥

[p. 183 ]

पानरोगे कफोद्भूते लङ्घनं च यथाबलम् ॥

दीपनीयौषधोपेतं पिबेन्मद्यं समाहितः ॥ ८ ॥

सर्वजे सर्वमेवेदं प्रयोक्तव्यं चिकित्सितम् ॥ ९ ॥

आभिः क्रियाभिः सिद्धाभिः शान्तिं याति मदात्ययः ॥ १० ॥

न चेन्मद्यक्रमं मुक्त्वा क्षीरमस्य प्रयोजयेत् ॥

लङ्घनाद्यैः कफे क्षीणे जाते दौर्बल्यलाघवे ॥ ११ ॥

ओजस्तुल्यगुणं क्षीरं विपरीतं च मद्यतः ॥

क्षीरप्रयोगं मद्यं च क्रमेणाल्पाल्पमाचरेत् ॥ १२ ॥

पयःपुनर्नवाक्वाथयष्टीकल्कप्रसाधितम् ॥

घृतं पुष्टिकरं पानान्मद्यपानहतौजसाम् ॥ १३ ॥

सौवर्चलमजाज्यश्च वृक्षाम्लं साम्लवेतसम् ॥

त्वगेलामरिचार्धांशं शर्कराभागयोजितम् ॥ १४ ॥

एतल्लघणमष्टाङ्गमग्निसंदीपनं परम् ॥

मदात्यये कफप्राये दद्यात्स्रोतोविशोधनम् ॥ १५ ॥

चव्यं सौवर्चलं हिङ्गु पूरकं विश्वदीप्यकम् ॥

चूर्णं मद्येन पातव्यं पानात्ययरुजापहम् ॥ १६ ॥

[p. 184 ]

जलप्लुतश्चन्दनभूषिताङ्गः स्रग्वी सभक्तां पिशितोपदंशाम् ॥

पिबेत्सुरां नैव लभेत रोगान्मनोमतिघ्नं च मदं न याति ॥ १७ ॥

द्राक्षाकपित्थफलदाडिमपानकं यत्तत्पानविभ्रमहरं मधुशर्कराढ्यम् ॥ १८ ॥

शतधौतघृताभ्यक्तं लिह्यात्तं यवसक्तुभिः ॥

कोलामलकसंयुक्तैर्धान्याम्लैरपि बुद्धिमान् ॥ १ ॥

छादयेत्तस्य सर्वाङ्गमारनालार्द्रवाससा ॥

लामज्जेनाथ शुक्तेन चन्दनेनानुलेपयेत् ॥ २ ॥

चन्दनाम्बुकणस्यन्दितालवृन्तोपवीजिते ॥

स्वप्याद्दाहार्दितो जन्तुः कदलीदलसंस्तरे ॥ ३ ॥

[p. 185 ]

परिषेकावगाहौ च सेवेत व्यजनानि च ॥

ससितं शिशिरं तोयं तृष्णादाहोपशान्तये ॥ ४ ॥

क्षीरैः क्षीरकषायैश्च सुशीतैश्चन्दनान्वितैः ॥

अन्तर्दाहं प्रशमयेदेतैश्चान्यैश्च शीतलैः ॥ ५ ॥

कुशादिशालिपर्णीभिर्जीवकाद्येन साधितम् ॥

तैलं घृतं वा दाहघ्नं वातपित्तविनाशनम् ॥ ६ ॥

पित्तज्वरहरं यच्च दाहे तत्सर्वमिष्यते ॥

फलिनीरोध्रसेव्याम्बुहेमपत्रकुटन्नटम् ॥

कालीयकरसोपेतं दाहे शस्तं प्रलेपनम् ॥ ७ ॥

श्लक्ष्णशुष्कघनो लेपश्चन्दनस्यापि दाहकृत् ॥

त्वग्गतस्योष्मणो रोधाच्छीतकृत्त्वन्यथाऽगुरोः ॥ ८ ॥

[p. 186 ]

ह्रीवेरपद्मकोशीरचन्दनक्षोदवारिणा ॥

संपूर्णामवगाहेत द्रोणीं दाहार्दितो नरः ॥ ९ ॥

वातिके स्नेहपानं प्राग्विरेकः पित्तसंभवे ॥

कफजे वमनं कार्यं परो बस्त्यादिकः क्रमः ॥ १ ॥

यच्चोपदेक्ष्यते किंचिदपस्मारचिकित्सिते ॥

उन्मादे तच्च कर्तव्यं सामान्याद्दोषदूष्ययोः ॥ २ ॥

ब्राह्मीकूष्माण्डीफलषड्ग्रन्थाशङ्खपुष्पिकास्वरसाः ॥

उन्मादहृतो दृष्टाः पृथगेते कुष्ठमधुमिश्राः ॥ ३ ॥

[p. 187 ]

दशमूलाम्बु सघृतं युक्तं मांसरसेन वा ॥

ससिद्धार्थकचूर्णं वा केवलं वाऽनवं घृतम् ॥ ४ ॥

उन्मादशान्तये पेयो रसो वा तालशाखजः ॥

प्रयोज्यं सार्षपं तैलं नस्याभ्यञ्जनयोः सदा ॥ ५ ॥

सिद्धार्थको वचा हिङ्गु करञ्जो देवदारु च ॥

मञ्जिष्ठा त्रिफला श्वेता कटभीत्वक्कटुत्रिकम् ॥ ६ ॥

समांशानि प्रियङ्गुश्च शिरीषो रजनीद्वयम् ॥

बस्तमूत्रेण पिष्टोऽयमगदः पानमञ्जनम् ॥ ७ ॥

नस्यमालेपनं चैव स्नानमुद्वर्तनं तथा ॥

अपस्मारविषोन्मादकृत्यालक्ष्मीज्वरापहः ॥ ८ ॥

भूतेभ्यश्च भयं हन्ति राजद्वारे च शस्यते ॥

सर्पिरेतेन सिद्धं वा सगोमूत्रं तदर्थकृत् ॥ ९ ॥

त्र्यूषणं हिङ्गु लवणं वचा कटुकरोहिणी ॥

शिरीषं नक्तमालस्य बीजं श्वेताश्च सर्षपाः ॥ १० ॥

गोमूत्रपिष्टैरेतैस्तु वर्तिर्नेत्राञ्जने हिता ॥

चतुर्थकमपस्मारमुन्मादं च नियच्छति ॥ ११ ॥

[p. 188 ]

आश्वासयेत्सुहृद्वाक्यैर्धर्मकार्यार्थसंयुतैः ॥

ब्रूयादिष्टविनाशं वा दर्शयेदद्भुतानि वा ॥ १२ ॥

बद्धं सर्षपतैलाक्तमुत्तानं चाऽऽतपे न्यसेत् ॥

कपिकच्छ्वाऽथ वा तप्तैर्लोहतैलजलैः स्पृशेत् ॥ १३ ॥

कशाभिस्ताडयित्वा च सुबद्धं विजने गृहे ॥

रुध्याच्चेतो हि विभ्रान्तं तथा व्रजति तत्सुखम् ॥ १४ ॥

सर्पेणोद्धृतदंष्ट्रेण दान्तैः सिंहैर्गजैश्च तम् ॥

त्रासयेच्छस्त्रहस्तैश्च शत्रुभिः सूकरैस्तथा ॥ १५ ॥

अथ वा राजपुरुषा बहिर्नीत्वा सुसंयतम् ॥

त्रासयेयुर्वधैरेनं तर्जयन्तो नृपाज्ञया ॥ १६ ॥

देहदुःखभयेभ्योऽपि परं प्राणभयं मतम् ॥

तेन तस्य शमं याति सर्वतो विप्लुतं मनः ॥ १७ ॥

इष्टद्रव्याविनाशाच्च मनो यस्योपहन्यते ॥

तस्य तत्सदृशप्राप्तैः सान्त्वाश्वासैः शमं नयेत् ॥ १८ ॥

कामशोकभयक्रोधहर्षेर्ष्यालोभसंभवान् ॥

परस्परप्रतिद्वंद्वैरेभिरेव शमं नयेत् ॥ १९ ॥

[p. 189 ]

बुद्ध्वा दोषं वयः सात्म्यं देशकालबलाबलम् ॥

चिकित्सितमिदं कुर्यादुन्मादे दोषभूतजे ॥ २० ॥

देवर्षिपितृगन्धर्वैरुन्मत्तस्य च बुद्धिमान् ॥

वर्जयेदञ्जनादीनि तीक्ष्णानि क्रूरकर्म च ॥ २१ ॥

सर्पिष्पानादिरागन्तोर्मन्त्रादिश्चेष्यते विधिः ॥

पूजाबल्युपहारेष्टिहोममन्त्राञ्जनादिभिः ॥

जयेदागन्तुमुन्मादं यथावद्विधिभिर्भिषक् ॥ २२ ॥

कल्याणकं प्रयुञ्जीत महद्वा वैतसं घृतम् ॥

तैलं नारायणं नाम महानारायणं तथा ॥ २३ ॥

जटिला पूतना केशी चोरटी मर्कटी वचा ॥

त्रायमाणा जया वीरा चोरकः कटुरोहिणी ॥ २४ ॥

कायस्था सूकरी छत्रा सातिच्छत्रा पलंकषा ॥ २५ ॥

महापुरुषदन्ता च वयस्था नाकुलीद्वयम् ॥

कटम्भरा वृश्चिकाली स्थिरा चैतैः शृतं घृतम् ॥

सिद्धं चतुर्थकोन्मादग्रहापस्मारनाशनम् ॥ २६ ॥

महापैशाचिकं नाम घृतमेतद्यथाऽमृतम् ॥

मेधाबुद्धिस्मृतिकरं बालानां चाङ्गवर्धनम् ॥ २७ ॥

[p. 190 ]

पञ्चमूल्यावकाश्मर्यौ रास्नैरण्डत्रिवृद्बलाः ॥

मूर्वा शतावरी चेति क्वाथैर्द्विपलिकैरिमैः ॥ २८ ॥

कल्याणकस्य चाङ्गेन वैतसं नाम तद्घृतम् ॥

सर्वचेतोविकाराणां शमनं कीर्तितं परम् ॥ २९ ॥

कार्यः कषायो द्विगुणाष्टतोयैः पानीयकल्याणककल्कपादः ॥ ३० ॥

[p. 191 ]

हिङ्गुसौवर्चलव्योषैर्द्विपलांशैर्घृताढकम् ॥

चतुर्गुणे गवां मूत्रे सिद्धमुन्मादनाशनम् ॥ ३१ ॥

वातिकं बस्तिभिः प्रायः पैत्तं प्रायो विरेचनैः ॥

कफजं वमनैर्धीमानपस्मारमुपाचरेत् ॥ १ ॥

ततस्तीक्ष्णं प्रयुञ्जीत भिषक्सम्यक्प्रबोधनम् ॥

[p. 192 ]

सर्वतः शुद्धदेहस्य स्यादुन्मादहरा क्रिया ॥ २ ॥

मनोह्वातार्क्ष्यजं चैव शकृत्पारावतस्य च ॥

अञ्जनं हन्त्यपस्मारमुन्मादं च विशेषतः ॥ ३ ॥

यष्टीहिङ्गुवचावक्रशिरीषलशुनामयैः ॥

साजमूत्रैरपस्मारे सोन्मादे नावनाञ्जने ॥ ४ ॥

कपित्थाञ्शारदान्मुद्गान्मुस्तोशीरयवांस्तथा ॥

सव्योषान्बस्तमूत्रेण पिष्ट्वा वर्तीः प्रकल्पयेत् ॥ ५ ॥

अपस्मारे तथोन्मादे सर्पदष्टे गरार्दिते ॥

विषपीते जलमृते चैताः स्युरमृतोपमाः ॥ ६ ॥

पुष्योद्धृतं शुनः पित्तमपस्मारघ्नमञ्जनम् ॥

तदेव सर्पिषा युक्तं धूपनं परमं स्मृतम् ॥ ७ ॥

[p. 193 ]

हृत्कम्पोऽक्षिरुजा यस्य स्वेदो हस्तादिशीतता ॥

दशमूलीजलं तस्य कल्याणाज्यं च योजयेत् ॥ ८ ॥

यः खादेत्क्षीरभक्ताशी माक्षिकेण वचारजः ॥

अपस्मारं महाघोरं सुचिरोत्थं जयेद्ध्रुवम् ॥ ९ ॥

शणस्त्रिवृत्तथैरण्डो दशमूलं शतावरी ॥

रास्ना मागधिका शिग्रुः क्वाथ्यं द्विपलिकं भवेत् ॥ १० ॥

विदारी मधुकं मेदे काकोल्यौ द्वे सिता तथा ॥

खर्जूराभीरुमृद्वीकामुञ्जातं गोक्षुरस्तथा ॥ ११ ॥

वैतसस्य घृतस्याङ्गैः पक्तव्यं सर्पिरुत्तमम् ॥

महावैतससंज्ञं तु सर्वापस्मारनाशनम् ॥ १२ ॥

गरोन्मादप्रतिश्यायतृतीयकचतुर्थकान् ॥

पापालक्ष्मीं जयत्येतत्सर्वग्रहनिवारणम् ॥ १३ ॥

श्वासकासहरं चैव शुक्रार्तवविशोधनम् ॥

द्रव्यमापोथितं क्वाथ्यं दत्त्वा षोडशिकं जलम् ॥

पादशेषं च कर्तव्यमेष क्वाथविधिः स्मृतः ॥ १४ ॥

[p. 194 ]

ब्राह्मीरसे वचाकुष्ठशङ्खपुष्पीभिरेव च ॥

पुराणं सर्पिरुन्मादग्रहापस्मारनाशनम् ॥ १५ ॥

कूष्माण्डकरसे सर्पिरष्टादशगुणे पचेत् ॥

यष्ट्याह्वकल्कं तत्पानमपस्मारहरं परम् ॥ १६ ॥

गोशकृद्रसदध्यम्लक्षीरमूत्रैः समं घृतम् ॥

सिद्धं चतुर्थकोन्मादग्रहापस्मारनाशनम् ॥ १७ ॥

द्विपञ्चमूलं त्रिफलां रजन्यौ कटुकां वचाम् ॥

सप्तपर्णमपामार्गं नीलिनीं कटुरोहिणीम् ॥ १८ ॥

शम्याकं फल्गुमूलं च पौष्करं सदुरालभम् ॥

द्विपलानि जलद्रोणे पक्त्वा पादरसे स्थिते ॥ १९ ॥

भार्ङ्गीपाठात्रिकटुकं त्रिवृतां निचुलानि च ॥

श्रेयसीमाढकीं रास्नां मूर्वां भूनिम्बचित्रकौ ॥ २० ॥

सारिवे द्वे रोहिषं च भूतिकं मदयन्तिकाम् ॥

क्षिपेत्पिष्ट्वाऽक्षमात्राणि तैः प्रस्थं सर्पिषः पचेत् ॥ २१ ॥

गोशकृद्रसदध्यम्लक्षीरमूत्रैश्च तत्समैः ॥

पञ्चगव्यमिदं ख्यातं महत्तदमृतोपमम् ॥ २२ ॥

अपस्मारे तथोन्मादे श्वयथावुदरेषु च ॥

गुल्मार्शःपाण्डुरोगेषु कामलायां हलीमके ॥

अलक्ष्मीग्रहरक्षोघ्नं चातुर्थिकविनाशनम् ॥ २३ ॥

[p. 195 ]

अभ्यङ्गः स्वेदनं बस्तिर्नस्यं स्नेहविरेचनम् ॥

स्निग्धाम्ललवणं स्वादु वृष्यं वातामयापहम् ॥ १ ॥

पटोलफलकैर्यूषो वृष्यो वातहरो लघुः ॥

वाट्यालककृतो यूषः परं वातविनाशनः ॥ २ ॥

पञ्चमूलीबलासिद्धं क्षीरं वातामये हितम् ॥

शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैर्वातजो यो न शाम्यति ॥

विकारस्तत्र विज्ञेयो दुष्टमेवास्ति शोणितम् ॥ ३ ॥

[p. 196 ]

वाजिगन्धा बलास्तिस्रो दशमूली महौषधम् ॥

द्वे गृध्रनख्यौ रास्ना च गणोऽयं वातनाशनः ॥ ४ ॥

आनूपमत्स्यैश्च सवेसवारैरुष्णैः प्रदेहः पवनापहः स्यात् ॥

स्नेहैश्चतुर्भिर्दशमूलसिद्धैर्गन्धौषधैश्चानिलहा प्रदेहः ॥ ५ ॥

निरस्थि पिशितं पिष्टं स्विन्नं घृतगुडान्वितम् ॥

कृष्णामरिचसंयुक्तं वेसवार इति स्मृतः ॥ ६ ॥

काकोल्यादिः सवातघ्नः सर्वाम्लद्रव्यसंयुतः ॥

सानूपमांसः सुस्विन्नः सर्वस्नेहसमन्वितः ॥ ७ ॥

सुखोष्णः स्पष्टलवणः साल्वणः परिकीर्तितः ॥

तेनोपनाहं कुर्वीत सर्वदा वातरोगिणाम् ॥ ८ ॥

काकोल्यादिर्गणो ग्राह्यो योज्योऽष्टवर्गसंयुतः ॥

वातघ्नो भद्रदार्वादिर्वर्गोऽम्लो दाडिमादिकः ॥ ९ ॥

[p. 197 ]

सर्वस्नेहाश्चतुःस्नेहा लवणं सैन्धवादिकम् ॥

अम्लादिभिश्च संस्कार्यं काकोल्यादित्रयं त्रिभिः ॥ १० ॥

आमाशयगते वाते छर्दिताय यथाक्रमम् ॥

देयः षट्चरणो योगः सप्तरात्रं सुखाम्बुना ॥ ११ ॥

[p. 198 ]

चित्रकेन्द्रयवाः पाठाकटुकातिविषाभयाः ॥

महाव्याधिप्रशमनो योगः षट्चरणो मतः ॥ १२ ॥

कर्षोऽष्टादशनिष्पावैर्धरणं त्र्यधिकैस्तु तैः ॥

तेन षड्धरणो योगः सप्तरात्रं प्रयुज्यते ॥ १३ ॥

पक्वाशयगते वाते कार्यं स्नेहविरेचनम् ॥

वस्तयः शोधनीयाश्च प्राशाश्च लवणोत्तराः ॥ १४ ॥

[p. 199 ]

कार्यो बस्तिगते चापि विधिर्वस्तिविशोधनः ॥

श्रोत्रादिषु प्रकुपिते कार्यश्चानिलहा क्रमः ॥ १५ ॥

स्नेहाभ्यङ्गोपनाहांश्च मर्दनालेपनानि च ॥

त्वङ्मांसासृक्शिराप्राप्ते कुर्याच्चासृग्विमोक्षणम् ॥ १६ ॥

[p. 200 ]

स्नेहोपनाहाग्निकर्मबन्धनोन्मर्दनानि च ॥

स्नायुसंध्यस्थिसंप्राप्ते कुर्याद्वाते विचक्षणः ॥ १७ ॥

निगूढेऽस्थिगते वाते पाणिमन्थेन दारिते ॥

नाडीं दत्त्वाऽस्थनि भिषक्चूषयेत्पवनं बली ॥ १८ ॥

शुक्रप्राप्तेऽनिले कार्यं शुक्रदोषचिकित्सितम् ॥ १९ ॥

[p. 201 ]

वक्षस्त्रिकस्कन्धगतं वायुं मन्यागतं तथा ॥

वमनं हन्ति नस्यं च कुशलेन प्रयोजितम् ॥ २० ॥

माषबलाशुकशिम्बाकत्तृणरास्नाश्वगन्धोरुबूकाणाम् ॥

क्वाथो नस्यनिपीतो रामठलवणान्वितः कोष्णः ॥ २१ ॥

अपहरति पक्षवातं मन्यास्तम्भं सकर्णनादरुजम् ॥

दुर्जयमर्दितवातं सप्ताहाज्जयति चावश्यम् ॥ २२ ॥

माषिकं हिङ्गुसिन्धूत्थे जरणाद्यास्तु शाणिकाः ॥

माषात्मगुप्तकैरण्डं शृतं वाट्यालकं पिबेत् ॥

हिङ्गुसैन्धवसंयुक्तं पक्षाघातनिवारणम् ॥ २३ ॥

पलमर्धपलं वाऽपि रसोनस्य सुकुट्टितम् ॥ २४ ॥

हिङ्गुजीरकसिन्धूत्थैः सौवर्चलकटुत्रिकैः ॥

चूर्णितैर्माषकोन्मानैरवचूर्ण्य विलोडितम् ॥ २५ ॥

यथाग्निभक्षितं प्राता रुबूकक्वाथपानतः ॥

दिने दिने प्रयोक्तव्यं मासमेकं निरन्तरम् ॥ २६ ॥

वातरोगं निहन्त्याशु अर्दितं चापतन्त्रकम् ॥

एकाङ्गरोगिणे चैव तथा सर्वाङ्गरोगिणे ॥ २७ ॥

ऊरुस्तम्भे च गृध्रस्यां कृमिदोषे विशेषतः ॥

कटिकुक्ष्यामयं हन्याज्जाठरं च विशेषतः ॥ २८ ॥

[p. 202 ]

माषपिष्टकृतिं जग्ध्वा नवनीतेन सोऽर्दिती ॥

क्षीरमांसरसैर्भुक्त्वा दशमूलीजलं पिबेत् ॥ २९ ॥

स्नेहाभ्यङ्गपरो बस्तिनस्यधूमपरायणः ॥

अर्दितं स जयेत्सर्पिः पिबेदुत्तरभक्तकम् ॥ ३० ॥

दशमूलीबलामाषक्वाथं तैलाज्यमिश्रितम् ॥

सायं भुक्त्वा पिबेन्नस्यं विश्वाच्यामवबाहुके ॥ ३१ ॥

मूलं बलायास्त्वथ पारिभद्रात्तथाऽऽत्मगुप्तास्वरसं पिबेद्वा ॥

नस्यं तु यो माषरसेन कुर्यान्मासादसौ वज्रसमानबाहुः ॥ ३२ ॥

पञ्चमूलीकृतः क्वाथो दशमूलकृतोऽथ वा ॥

रूक्षः स्वेदस्तथा नस्यं मन्यास्तम्भे प्रशस्यते ॥ ३३ ॥

बाहुशोषे पिबेद्भुक्त्वा सर्पिः कल्याणकं महत् ॥

हृदयं यदि वा पृष्ठमुन्नतं क्रमशः सरुक् ॥

ऊर्ध्वो वायुर्यदा कुर्यात्तदा तं कुब्जमादिशेत् ॥ ३४ ॥

[p. 203 ]

वातघ्नैर्दशमूल्या च नवं कुब्जमुपाचरेत् ॥

स्नैहैर्मांसरसैर्वाऽपि प्रवृद्धं तं विवर्जयेत् ॥ ३५ ॥

पिप्पल्यादिरजस्तूनीप्रतितून्योः सुखाम्बुना ॥

पिबेद्वा स्नेहलवणं सघृतं क्षारहिङ्गु वा ॥ ३६ ॥

आध्माने लङ्घनं पाणितापश्च फलवर्तयः ॥

दीपनं पाचनं चैव वस्तिश्चैव विशोधनः ॥ ३७ ॥

दारुहैमवतीकुष्ठैः सैन्धवक्षारहिङ्गुभिः ॥

अम्लपिष्टैः सुखोष्णैश्च आध्मान उदरं दिहेत् ॥ ३८ ॥

प्रत्याध्माने तु वमनं लङ्घनं दीपनं तथा ॥ ३९ ॥

[p. 204 ]

प्रत्यष्ठीलाष्ठीलिकयोर्गुल्माभ्यन्तरविद्रधेः ॥

क्रिया हिङ्ग्वादिकं चात्र शस्यतेऽत्र विशेषतः ॥ ४० ॥

विश्वाच्यां खञ्जपङ्ग्वोश्च दाहे हर्षे च पादयोः ॥

कोष्टुशीर्षविकारे च विकारे वातकण्टके ॥

शिरां यथोक्तां निर्विध्य चिकित्सा वातरोगवत् ॥ ४१ ॥

जिह्वास्तम्भे क्रिया श्रेष्ठा सामान्योक्ता तथाऽर्दिते ॥

शिरोग्रहे तु कर्तव्या शिरोगतमरुत्क्रिया ॥ ४२ ॥

सहरिद्रा वचा कुष्ठं पिप्पली विश्वभेषजम् ॥ ४३ ॥

अजाजी चाजमोदा च यष्टीमधुकसैन्धवम् ॥

एतानि समभागानि श्लक्ष्णचूर्णानि कारयेत् ॥ ४४ ॥

तच्चूर्णं सर्पिषाऽऽलोड्य प्रत्यहं भक्षयेन्नरः ॥

एकविंशतिरात्रेण भवेच्छ्रुतिधरो नरः ॥ ४५ ॥

मेघदुन्दुभिनिर्घोषो मत्तकोकिलनिस्वनः ॥

जाड्यगद्गदमूकत्वं लेहः कल्याणको जयेत् ॥ ४६ ॥

गुग्गुलुं क्रोष्टुशीर्षे तु गुडूचीत्रिफलाम्भसा ॥

क्षीरेणैरण्डतैलं वा पिबेद्वा वृद्धदारकम् ॥ ४७ ॥

[p. 205 ]

श्यामासमालम्बुषाद्यं कार्यं वा वातरक्तनुत् ॥

हृते रक्तेऽनिलहरो विधिः कृत्स्नः प्रशस्यते ॥ ४८ ॥

दशमूलीबलारास्नागुडूचीविश्वभेषजम् ॥

पिबेदेरण्डतैलेन गृध्रसीखञ्जपङ्गुषु ॥ ४९ ॥

विशोध्यैरण्डबीजानि पिष्ट्वा क्षीरे विपाचयेत् ॥

तत्पायसं कटीशूले गृध्रस्यां परमौषधम् ॥ ५० ॥

पञ्चमूलीकषायं तु रुबुतैलत्रिवृद्युतम् ॥

गृध्रसीगुल्मशूलं च पीतं सद्यो नियच्छति ॥ ५१ ॥

तैलं घृतं वाऽर्द्रकमातुलुङ्ग्यो रसं सचुक्रं सगुडं पिबेद्वा ॥

कट्यूरुपृष्ठत्रिकशूलगुल्मगृध्रस्युदावर्तहरः प्रदिष्टः ॥ ५२ ॥

रास्नायास्तु पलं चैकं कर्षान्पञ्च च गुग्गुलोः ॥

सर्पिषा वटिकां कृत्वा खादेद्वा गृध्रसीहराम् ॥ ५३ ॥

शुण्ठीगन्धर्वबीजाभ्यां पिष्टाभ्यां पायसं कृतम् ॥

भक्षितं कटिशूलं च गृध्रसीं हन्त्यसंशयम् ॥ ५४ ॥

[p. 206 ]

नाऽऽदौ बस्तिविधिं कुर्याद्यावदूर्ध्वं न शुध्यति ॥

स्नेहो निरर्थकस्तत्र भस्मनीव हुतं यथा ॥ ५५ ॥

गृध्रस्यार्तस्य जङ्घायां स्नेहस्वेदे कृते भृशम् ॥

पद्भ्यां संमर्दितायां च सूक्ष्ममार्गेण गृध्रसीम् ॥ ५६ ॥

अवतार्याङ्गुलौ सम्यक्कनिष्ठायां शनैः शनैः ॥

ज्ञात्वा समुन्नतं ग्रन्थिं कण्डरायां व्यवस्थितम् ॥ ५७ ॥

तं शस्त्रेण विदार्याऽऽशु प्रवालाङ्कुरसंनिभम् ॥

समुद्धृत्याग्निना दग्ध्वा लिम्पेद्यष्ट्याह्वचन्दनैः ॥ ५८ ॥

विध्येच्छिरामिन्द्रबस्तेरधस्ताच्चतुरङ्गुले ॥

यदि नोपशमं गच्छेद्दहेत्पादकनिष्ठिकाम् ॥ ५९ ॥

तैलमेरण्डजं वाऽपि गोमूत्रेण पिबेन्नरः ॥

मासमेकं प्रयोगोऽयं गृध्रस्यूरुग्रहापहः ॥ ६० ॥

रक्तावसेचनं कुर्यादभीक्ष्णं वातकण्टके ॥

पिबेदेरण्डतैलं वा दहेत्सूचीभिरेव च ॥ ६१ ॥

वायुः कट्याश्रितः क्रुद्धः सामो वा जनयेद्रुजम् ॥

कटिग्रहः स एवोक्तः पङ्गुः सक्थिद्वयाश्रितः ॥ ६२ ॥

दशमूलकषायेण पिबेद्वा नागराम्भसा ॥

कटिशूलेषु सर्वेषु तैलमेरण्डसंभवम् ॥ ६३ ॥

पृथक्पलांशा त्रिफला पिप्पली च विचूर्णितम् ॥

दशमूलाम्बुना भाव्यं त्वगेलार्धपलान्वितम् ॥ ६४ ॥

[p. 207 ]

दत्त्वा पलानि पञ्चैव गुग्गुलोर्वटकीकृतः ॥

एष मांसरसाभ्यासाद्वातरोगानशेषतः ॥ ६५ ॥

हन्ति संध्यस्थिमज्जस्थान्वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ॥

लेहवद्द्विगुणेनायमालोड्याऽऽलोड्य वाऽऽतपे ॥

दशमूलाम्बुना शोष्यः सप्तवारांस्तु गुग्गुलुः ॥ ६६ ॥

आभाऽश्वगन्धा हपुषा गुडूची शतावरी गोक्षुरकं समङ्गा ॥ ६७ ॥

श्यामा शठी घोषवती यवानी सनागरा चेति समैश्च चूर्णैः ॥

तुल्यं भवेत्कौशिकमत्र मध्ये देयं तथा सर्पिरतोऽर्धभागम् ॥ ६८ ॥

अर्धाक्षमात्रं च ततः प्रयोगात्कृत्वाऽनुपानं सुरयाऽथ यूषैः ॥

मद्येन वा कोष्णजलेन वाऽपि क्षीरेण वा मांसरसेन वाऽपि ॥ ६९ ॥

कटिग्रहे गृध्रसिबाहुपृष्ठे हनुग्रहे जानुनि पादयुग्मे ॥

संधिस्थिते चास्थिगते च वाते मज्जागते स्नायुगते च कोष्ठे ॥ ७० ॥

रोगाञ्जयेद्वातकफानुविद्धान्वातेरितान्हृद्ग्रहयोनिदोषान् ॥

भग्नास्थिविद्धेषु च खञ्जवाते त्रयोदशाङ्गं प्रवदन्ति सिद्धाः ॥ ७१ ॥

[p. 208 ]

दशमूलस्य निर्यूहे जीवनीयैः पलोन्मितैः ॥

क्षीरेण च घृतं पक्वं तर्पणं पवनार्तिजित् ॥ ७२ ॥

अश्वगन्धाकषायेण कल्कैः क्षीरं चतुर्गुणम् ॥

घृतं पक्वं तु वातघ्नं वृष्यं मांसविवर्धनम् ॥ ७३ ॥

[p. 209 ]

आजं चर्मविनिर्मुक्तं त्यक्तशृङ्गखुरादिम् ॥

पञ्चमूलीद्वयं सम्यग्जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ ७४ ॥

तेन पादावशेषेण घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥

जीवनीयैः सयष्ट्याह्वैः क्षीरं चैव शतावरीम् ॥ ७५ ॥

छागलाद्यमिदं नाम्ना सर्ववातविकारनुत् ॥

अर्दिते कर्णशूले च बाधिर्ये मूकमिम्मिणे ॥ ७६ ॥

जडगद्गदपङ्गूनां खञ्जे गृध्रसिकुब्जयोः ॥

अपतानेऽपतन्त्रे च सर्पिरेतत्प्रशस्यते ॥ ७७ ॥

द्वात्रिंशच्च पलान्यत्र देयानि दशमूलतः ॥

घृते तैले च योगे च यद्द्रव्यं पुनरुच्यते ॥

तज्ज्ञातव्यमिहाऽऽर्येण भागतो द्विगुणं भवेत् ॥ ७८ ॥

एलामुरासरलशैलजदारुकौन्ती-

चण्डाशठीनलदचम्पकहेमपुष्पम् ॥

स्थौणेयगन्धरसपूतिदलं मृणाल-

श्रीवासकुन्दुरुनखाम्बुवराङ्गकुष्ठम् ॥ ७९ ॥

कालीयकं जलदकर्कटचन्दनश्री-

र्जात्याः फलं सविकसं सहकुङ्कुमं च ॥

स्पृक्कातुरुष्कलघु लाभतया विनीय

तैलं बलाक्वथनदुग्धयुतं च दध्ना ॥ ८० ॥

[p. 210 ]

सार्धं पचेत्तु हितमेतदुदाहरन्ति

वातामयेषु बलवर्णवपुष्प्रकाशि ॥ ८१ ॥

बलानिष्क्वाथकल्काभ्यां तैलं पक्वं पयः समम् ॥

सर्ववातविकारघ्नमेवं शैलेयपाचितम् ॥ ८२ ॥

बलामूलकषायस्य दशमूलीकृतस्य च ॥

यवकोलकुलत्थानां क्वाथस्य पयसस्तथा ॥ ८३ ॥

अष्टावष्टौ शुभा भागास्तैलादेकस्तदेकतः ॥

पचेदावाप्य मधुरं गणं सैन्धवसंयुतम् ॥ ८४ ॥

तथाऽगुरुं सर्जरसं सरलं देवदारु च ॥

मञ्जिष्ठां चन्दनं कुष्ठमेलां कालानुसारिवाम् ॥ ८५ ॥

मांसीं शैलेयकं पत्रं तगरं सारिवाद्वयम् ॥

शतावरीमश्वगन्धां शतपुष्पां पुनर्नवाम् ॥ ८६ ॥

तत्साधुसिद्धं सौवर्णे राजते मृन्मये तथा ॥

प्रक्षिप्य कलशे सम्यक्स्वनुगुप्तं निधापयेत् ॥ ८७ ॥

बलातैलमिदं नाम्ना सर्ववातविकारनुत् ॥

यथाबलमतो मात्रां सूतिकायै प्रदापयेत् ॥ ८८ ॥

या च गर्भार्थिनी नारी क्षीणशुक्रश्च यः पुमान् ॥

वातक्षीणे मर्महते मथितेऽभिहते तथा ॥ ८९ ॥

भग्ने श्रमाभिपन्ने च सर्वथैवोपयुज्यते ॥

एतदाक्षेपकादींश्च वातव्याधीनपोहति ॥ ९० ॥

[p. 211 ]

हिक्कां श्वासमधीमन्थं गुल्मं कासं सुदुस्तरम् ॥

षण्मासानुपयुञ्जीत अन्त्रवृद्धिमपोहति ॥ ९१ ॥

प्रत्यग्रधातुः पुरुषो भवेच्च स्थिरयौवनः ॥

एतद्धि राज्ञा कर्तव्यं राजमात्राश्च ये नराः ॥

सुखिनः सुकुमाराश्च धनिनश्चापि ये नराः ॥ ९२ ॥

बिल्वोऽग्निमन्थः स्योनाकः पाटला पारिभद्रकः ॥

प्रसारिण्यश्वगन्धा च बृहती कण्टकारिका ॥ ९३ ॥

बला चातिबला चैव श्वदंष्ट्रा सपुनर्नवा ॥

एषां दशपलान्भागांश्चतुर्द्रोणेऽम्भसः पचेत् ॥ ९४ ॥

पादशेषं परिस्राव्य तैलपात्रं प्रदापयेत् ॥

शतपुष्पा देवदारु मांसी शैलेयकं वचा ॥ ९५ ॥

चन्दनं तगरं कुष्ठमेलापर्णीचतुष्टयम् ॥

रास्ना तुरगगन्धा च सैन्धवं च पुनर्नवा ॥ ९६ ॥

एषां द्विपलिकान्भागान्पेषयित्वा विनिक्षिपेत् ॥

शतावरीरसं चैव तैलतुल्यं प्रदापयेत् ॥ ९७ ॥

आजं वा यदि वा गव्यं क्षीरं दद्याच्चतुर्गुणम् ॥

पाने बस्तौ तथाऽभ्यङ्गे भोज्ये नस्ये च शस्यते ॥ ९८ ॥

अश्वो वा वातसंभग्नो गजो वा यदि वा नरः ॥

पङ्गुलः पीठसर्पी च तैलेनानेन सिध्यति ॥ ९९ ॥

[p. 212 ]

अधोभागे च ये वाताः शिरोमध्यगताश्च ये ॥

मन्यास्तम्भे हनुस्तम्भे दन्तरोगे गलग्रहे ॥ १०० ॥

यस्य शुष्यति चैकाङ्गं गतिर्यस्य च विह्वला ॥

क्षीणेन्द्रिया नष्टशुक्रा ज्वरक्षीणाश्च ये नराः ॥ १०१ ॥

बधिरा लल्लजिह्वाश्च स्वल्पमेधस एव च ॥

अल्पप्रजा च या नारी या च गर्भं न विन्दति ॥ १०२ ॥

वातार्तो वृषणो येषामन्त्रवृद्धिश्च दारुणा ॥

एतत्तैलं वरं तेषां नाम्ना नारायणं स्मृतम् ॥ १०३ ॥

शतावरी चांशुमती पृश्निपर्णी सहा बला ॥

एरण्डस्य च मूलानि बृहत्याः पूतिकस्य च ॥ १०४ ॥

गवेधुकस्य मूलानि तथा सहचरस्य च ॥

एषां दशपलान्भागाञ्जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ १०५ ॥

पादावशेषे पूते च गर्भे चैव समावपेत् ॥

पुनर्नवावचादारुशताह्वाचन्दनागुरु ॥ १०६ ॥

शैलेयं तगरं कुष्ठमेलां मांसीं स्थिरां बलाम् ॥

अश्वाह्वां सैन्धवं रास्नां पलार्धानि च योजयेत् ॥ १०७ ॥

गव्याजपयसोः प्रस्थौ द्वौ द्वाऽवत्र प्रयोजयेत् ॥

शतावरीरसप्रस्थं तैलं प्रस्थं विपाचयेत् ॥ १०८ ॥

अस्य तैलस्य सिद्धस्य शृणु वीर्यमतः परम् ॥

अश्वानां वातभग्नानां कुञ्जराणां नृणां तथा ॥ १०९ ॥

[p. 213 ]

तैलमेतत्प्रयोक्तव्यं सर्ववातविकारिणाम् ॥

आयुष्मान्स नरः पीत्वा निश्चयेन दृढो भवेत् ॥ ११० ॥

गर्भमश्वतरी विन्देत्किं पुनर्मानुषी तथा ॥

हृच्छूलं पार्श्वशूलं च तथैवार्धावभेदकम् ॥ १११ ॥

अपचीं गलगण्डं च वातरक्तं गलग्रहम् ॥

कामलां पाण्डुरोगं चापस्मारं चापि नाशयेत् ॥ ११२ ॥

तैलमतद्भगवता विष्णुना परिकीर्तितम् ॥

नारायणमिति ख्यातं वातान्तकरणं शुभम् ॥ ११३ ॥

शतं पक्त्वाऽश्वगन्धाया जलद्रोणेंऽशशेषितम् ॥

विस्राव्य विपचेत्तैलं क्षीरं दत्त्वा चतुर्गुणम् ॥ ११४ ॥

कल्कैर्मृणालशालूकविसकिञ्जल्कमालती--

पुष्पैर्ह्वीवेरमधुकसारिवापद्मकेसरैः ॥ ११५ ॥

मेदापुनर्नवाद्राक्षामञ्जिष्ठाबृहतीद्वयैः ॥

एलैलवालुत्रिफलामुस्तचन्दनपद्मकैः ॥ ११६ ॥

पक्वं रक्ताश्रयं वातं रक्तपित्तमसृग्दरम् ॥

हन्यात्पुष्टिं बलं कुर्यात्कृशानां मांसवर्धनम् ॥ ११७ ॥

रेतोयोनिविकारघ्नं व्रणदोषापकर्षणम् ॥

षण्ढानपि वृषान्कुर्यात्पानाभ्यङ्गानुवासनैः ॥ ११८ ॥

तैलं संकुचितेऽभ्यङ्गो माषसैन्धवसाधितम् ॥

बाहुशीर्षगते नस्यं पानं चोपरिभक्तिकम् ॥ ११९ ॥

[p. 214 ]

माषात्मगुप्तातिरसोरुबूक-

रास्नाशताह्वालवणैः सुपिष्टैः ॥

चतुर्गुणे माषबलाकषाये

तैलं कृतं हन्ति च पक्षवातम् ॥ १२० ॥

माषप्रस्थं समावाप्य पचेत्सम्यग्जलाढके ॥

पादशेषे रसे तस्मिन्क्षीरं दद्याच्चतुर्गुणम् ॥ १२१ ॥

प्रस्थं च तिलतैलस्य कल्कं दत्त्वाऽक्षसंमितम् ॥

जीवनीयानि यान्यष्टौ शतपुष्पां ससैन्धवाम् ॥ १२२ ॥

रास्नात्मगुप्तामधुकं बलाव्योषत्रिकण्टकम् ॥

पक्षघातेऽर्दिते वाते कर्णशूले सुदारुणे ॥ १२३ ॥

मन्दश्रुतौ च श्रवणे तिमिरे च त्रिदोषजे ॥

हस्तकम्पे शिरःकम्पे विश्वाच्यामवबाहुके ॥ १२४ ॥

शस्तं कलायखञ्जे च पानाभ्यञ्जनबस्तिभिः ॥

माषतैलमिति ख्यातमूर्ध्वजत्रुगदापहम् ॥ १२५ ॥

माषातसीयवकुरण्टककण्टकारी-

गोकण्टटुण्टुकजटाकपिकच्छुतोयैः ॥

कार्पासकास्थिशणबीजकुलत्थकोल-

क्वाथेन बस्तपिशितस्य रसेन वाऽपि ॥ १२६ ॥

शुण्ठ्या समागधिकया शतपुष्पया च

सैरण्डमूलसपुनर्नवया सरण्या ॥

रास्नाबलामृतलताकटुकैर्विपक्वं

माषाख्यमेतदवबाहुकहारि तैलम् ॥ १२७ ॥

[p. 215 ]

अर्धाङ्गशोषमपतानकमाढ्यवात-

माक्षेपकं सभुजकम्पशिरःप्रकम्पम् ॥

नस्येन बस्तिविधिना परिषेचनेन

हन्यात्कटीजघनजानुरुजः समीरान् ॥ १२८ ॥

माषक्वाथे बलाक्वाथे रास्नाया दशमूलजे ॥

यवकोलकुलत्थानां छागमांसरसे पृथक् ॥ १२९ ॥

प्रस्थे तैलस्य प्रस्थं च क्षीरं दत्त्वा चतुर्गुणम् ॥

रास्नात्मगुप्तासिन्धूत्थशताह्वैरण्डमुस्तकैः ॥ १३० ॥

जीवनीयबलाव्योषैः पचेदक्षसमैः पृथक् ॥

हस्तकम्पे शिरःकम्पे बाहुशोषेऽवबाहुके ॥ १३१ ॥

बाधिर्ये कर्णशूले च कर्णनादे च दारुणे ॥

विश्वाच्यामर्दिते कुब्जे गृध्रस्यामपतानके ॥ १३२ ॥

बस्त्यभ्यञ्जनपानेषु नावने च प्रयोजयेत् ॥

माषतैलमिदं श्रेष्ठमूर्ध्वजत्रुगदापहम् ॥ १३३ ॥

द्विपञ्चमूलीं निष्क्वाथ्य तैलात्षोडशभिर्गुणैः ॥

माषाढकं साधयित्वा तं निर्यूहं चतुर्गुणम् ॥ १३४ ॥

ग्राहयित्वा पचेत्तैलं प्रस्थं छागपयःसमम् ॥

कल्कार्धं च समावाप्य भिषग्द्रव्याणि बुद्धिमान् ॥ १३५ ॥

अश्वगन्धाशठीदारुबलारास्नाप्रसारणी ॥

कुष्ठं परूषकं भार्ङ्गी द्वे विदार्यौ पुनर्नवा ॥ १३६ ॥

[p. 216 ]

मातुलुङ्गफलाजाज्यौ रामठं शतपुष्पिका ॥

शतावरी गोक्षुरकं पिप्पलीमूलचित्रकम् ॥ १३७ ॥

जीवनीयगणं सर्वं संहृत्य च ससैन्धवम् ॥

तत्साधु सिद्धं विज्ञाय माषतैलमिदं महत् ॥ १३८ ॥

पक्षघाते हनुस्तम्भे अर्दिते सापतन्त्रके ॥

अवबाहुकविश्वाच्योः खञ्जषङ्गुलयोरपि ॥ १३९ ॥

हस्तकम्पे शिरःकम्पे कुब्जवामनयोरपि ॥

हनुमन्याग्रहे चैव साधिमन्थे च वातिके ॥ १४० ॥

शुक्रक्षये कर्ण नादेकर्ण शूले च दारुणे ॥

कलायखञ्जशमने भैषज्यमिदमादिशेत् ॥

बस्त्यभ्यञ्जनपानेषु नावने च प्रयोजयेत् ॥ १४१ ॥

माषस्यार्धाढकं दत्त्वा तुलार्धं दशमूलतः ॥ १४२ ॥

पलानि च्छागमांसस्य त्रिंशद्द्रोणेऽम्भसः पचेत् ॥

पूतशीते कषाये च चतुर्थांशावतारिते ॥ १४३ ॥

प्रस्थं च तिलतैलस्य पयो दत्त्वा चतुर्गुणम् ॥

आत्मगुप्तोरुबूकश्च शताह्वा लवणत्रयम् ॥ १४४ ॥

जीवनीयानि मञ्जिष्ठा चव्यचित्रककट्फलम् ॥

सव्योषं पिप्पलीमूलं रास्नामधुकसैन्धवम् ॥ १४५ ॥

[p. 217 ]

देवदार्वमृता कुष्ठं वाजिगन्धा वचा शठी ॥

एतैरक्षसमैः कल्कैः साधयेन्मृदुवह्निना ॥ १४६ ॥

पक्षाघातार्दिते वाते बाधिर्ये हनुसंग्रहे ॥

कर्णमन्याशिरःशूले तिमिरे च त्रिदोषजे ॥ १४७ ॥

पाणिपादशिरोग्रीवाभ्रमणे मन्दचङ्क्रमे ॥

कलायखञ्जपाङ्गुल्ये गृध्रस्यामवबाहुके ॥ १४८ ॥

पाने वस्तौ तथाऽभ्यङ्गे नस्ये कर्णाक्षिपूरणे ॥

तैलभेतत्प्रशंसन्ति सर्ववातरुजापहम् ॥ १४९ ॥

केतकिमूलबलातिबलानां यद्बहुलेन रसेन विपक्वम् ॥

तैलमनल्पतुषोदकसिद्धं मारुतमस्थिगतं विनिहन्ति ॥ १५० ॥

वाजिगन्धाबलाविश्वदशमूल्यम्बुकल्कितम् ॥

गृध्रस्यां तैलमैरण्डं पाने बस्तिषु शस्यते ॥ १५१ ॥

रसोनकल्कस्वरसेन पक्वं तैलं पिबेद्यस्त्वनिलामयार्तः ॥

तस्याऽऽशु नश्यन्ति हि वातरोगा ग्रन्था विशाला इव दुर्गृहीताः ॥ १५२ ॥

प्रसारण्यास्तुलामश्वगन्धाया दशमूलतः ॥

तुलां तुलां पृथग्वारिद्रोणे पक्त्वांऽशशेषिते ॥ १५३ ॥

तैलाढकं चतुःक्षीरं दधितुल्यं द्विकाञ्जिकम् ॥

द्विपलैर्ग्रन्थिकक्षारप्रसारण्यक्षसैन्धवैः ॥ १५४ ॥

[p. 218 ]

समञ्जिष्ठाग्नियष्ट्याह्वैः पलिकैर्जीवनीयकैः ॥

शुण्ठ्याः पञ्चदलं दत्त्वा त्रिंशद्भल्लातकानि च ॥ १५५ ॥

पचेद्बस्त्यादिना वातं हन्ति संधिशिरास्थितम् ॥

पुंस्त्वोत्साहस्मृतिप्रज्ञाबलवर्णाग्निवृद्धये ॥ १५६ ॥

प्रसारणीशतं क्षुण्णं पचेत्तोयार्मणे शुभे ॥

पादशिष्टे समं तैलं दधि दद्यात्सकाञ्जिकम् ॥ १५७ ॥

द्विगुणं च पयो दत्त्वा कल्कान्द्विपलिकांस्तथा ॥

चित्रकं पिप्पलीमूलं मधुकं सैन्धवं वचाम् ॥ १५८ ॥

शतपुष्पादेवदारुरास्नावारणपिप्पलीः ॥

प्रसारण्याश्च मूलं च मांसीभल्लातकानि च ॥ १५९ ॥

पचेन्मृद्वग्निना तैलं वातश्लेष्मामयापहम् ॥

अशीतिं नरनारीस्थान्वातरोगान्व्यपोहति ॥ १६० ॥

कौब्जं स्तिमितपङ्गुत्वं गृध्रसीं खुडुकार्दितम् ॥

हनुपृष्ठशिरोग्रीवास्तम्भं चाऽऽशु नियच्छति ॥ १६१ ॥

समूलपत्रामुत्पाट्य शरत्काले प्रसारणीम् ॥ १६२ ॥

शतं ग्राह्यं सहचराच्छतावर्याः शतं तथा ॥

बलाश्वगन्धात्मगुप्ताकेतकीनां शतं शतम् ॥ १६३ ॥

[p. 219 ]

पचेच्चतुर्गुणं तोये द्रवैस्तैलाढकं भिषक् ॥

मस्तु मांसरसं चुक्रं पयश्चाऽऽढकमाढकम् ॥ १६४ ॥

दध्याढकसमायुक्तं पाचयेन्मृदुनाऽग्निना ॥

द्रव्याणां तु प्रदातव्या मात्रा चार्धपलानिका ॥ १६५ ॥

तगरं मदनं कुष्ठं केसरं मुस्तकं त्वचम् ॥

रास्ना सैन्धवपिप्यल्यौ मांसीमञ्जिष्ठयष्टिकम् ॥ १६६ ॥

तथा मेदा महामेदा जीवकर्षभकौ पुनः ॥

शतपुष्पा व्याघ्रनखं शुण्ठी देवाह्वमेव च ॥ १६७ ॥

काकोली क्षीरकाकोली वचा भल्लातकं तथा ॥

पेषयित्वा समानेतान्साधनीया प्रसारणी ॥ १६८ ॥

नातिपक्वं न शीतं च सिद्धं पूतं निधापयेत् ॥

यत्र यत्र प्रयोक्तव्यं तन्मे निगदतः शृणु ॥ १६९ ॥

कुब्जानामथ पङ्गूनां वामनानां तथैव च ॥

यस्य शुष्यति चैकाङ्गं ये च भग्नास्थिसंधयः ॥ १७० ॥

वातशोणितदुष्टानां वातोपहतचेतसाम् ॥

स्त्रीमदक्षीणशुक्राणां वाजीकरणमुत्तमम् ॥ १७१ ॥

बस्तौ पाने तथाऽभ्यङ्गे भोज्ये चैव प्रदापयेत् ॥

प्रभुक्तं शमयत्याशु वातजान्विविधान्यदान् ॥ १७२ ॥

शाखामूलदलैः प्रसारणितुलास्तिस्रः कुरण्टात्तुले

छिन्नायाश्च तुले तुले रुबुकतो रास्नाशिरीषात्तुलाम् ॥

देवाह्वाच्च सकेतकाद्धटशते निष्क्वाथ्य कुम्भांशके

तोये तैलघटं तुषाम्बुकलशौ दत्त्वाऽऽढकं मस्तुनः ॥ १७३ ॥

[p. 220 ]

सुक्ताच्छागरसादथेक्षुरसतः क्षीराच्च दत्त्वाऽऽढकं

स्पृक्काकर्कटजीवकाद्यविकसाकाकोलिकाकच्छुरा--

सूक्ष्मैलाघनसारकुन्दुसरलाकाश्मीरमांसीनखैः

कालीयोत्पलपद्मकाह्वयनिशाकङ्कोलकग्रन्थिकैः ॥ १७४ ॥

चाम्पेयाभयचोचपूगकटुकाजातीफलाभीरुभिः

श्रीवासामरदारुचन्दनवचाशैलेयसिन्धूद्भवैः ॥

तैलाम्भोदकटम्भराङ्घ्रिनलिकावृश्चीवकच्चोरकैः

कस्तुरीदशमूलकेतकिनतध्यामाश्वगधाम्बुभिः ॥ १७५ ॥

कौन्तीतार्क्ष्यजशल्लकीफललघुश्यामाशताह्वामयै-

र्भल्लातत्रिफलाब्जकेसरमहाश्यामालवङ्गान्वितैः ॥

सव्योषैस्त्रिफलैर्महीयसि पचेन्मन्देन पात्रेऽग्निना

पानाभ्यञ्जनबस्तिनस्यविधिना तन्मारुतं नाशयेत् ॥ १७६ ॥

सर्वार्धाङ्गगतं तथाऽवयवगं संध्यस्थिमज्जाश्रितं

श्लेष्मोत्थानपि पैत्तिकांश्च शमयेन्नानाविधानामयान् ॥

धातून्बृंहयते स्थिरं च कुरुते पुंसां नवं यौवनं

वृद्धस्यापि बलं करोति सुमहद्वन्ध्यासु गर्भप्रदम् ॥ १७७ ॥

पीत्वा तैलमिदं जरत्यपि सुतं सूतेऽमुना भूरुहाः

सिक्ताः शोषमुपागताश्च फलिनः स्निग्धा भवन्ति स्थिराः ॥

भग्नाङ्गाः सुदृढा भवन्ति मनुजा गावो हयाः कुञ्जराः ॥ १७८ ॥

[p. 221 ]

या गन्धं केतकीनां वहति परिमलं वर्णतः पिञ्जराभा

स्वादे तिक्ता कटुर्वा लघुरपि तुलिता मर्दिता चिक्कणा या ॥

दग्धा नो याति भूतिं चिमिचिमितिकरा चर्मगन्धा हुताशे

सा शुद्धा शोभनीया वरमृगतनुजा राजयोग्या प्रदिष्टा ॥ १७९ ॥

करतलजलमध्ये स्थापयित्वा महद्भिः

पुनरपि तदवस्थं चिन्तनीयं मुहूर्तम् ॥

यदि भवति सरक्तं तज्जलं पीतवर्णं

न भवति मृगनाभिः कृत्रिमोऽसौ विकारः ॥ १८० ॥

द्वे पले सैन्धवात्पञ्च शुण्ठ्या ग्रन्थिकचित्रकात् ॥

द्वे द्वे भल्लातकास्थीनि विंशतिर्द्वे तथाऽऽढके ॥ १८१ ॥

आरनालात्पचेत्प्रस्थं तैलमेतैरपत्यदम् ॥

गृध्रस्यूरुग्रहार्तस्य सर्ववातविकारनुत् ॥ १८२ ॥

[p. 222 ]

उत्तानमवगाढं च द्विविधं वातशोणितम् ॥

त्वङ्मांसाश्रयमुत्तानं गम्भीरं त्वन्तराश्रयम् ॥ १ ॥

पिण्डतैलादिनाऽभ्यङ्गः पानं तिक्तादिसर्पिषः ॥

सेकलेपाद्यसृङ्मुक्तिः शोधनं चोभयोर्हितम् ॥

गाढे विशेषतः सर्पिष्पानं शुद्धिः शिराव्यधः ॥ २ ॥

गोधूमचूर्णं छगलीपयश्च सच्छागदुग्धो रुबुबीजकल्कः ॥

लेपे विधेयं शतधौतसर्पिः सेके पयश्चाऽऽविकमेव शस्तम् ॥ ३ ॥

[p. 223 ]

अमृतानागरधान्यककर्षत्रितयेन पाचनं सिद्धम् ॥

जयति सरक्तं वातं सामं कुष्ठान्यशेषाणि ॥ ४ ॥

वत्सादन्युद्भवः क्वाथः पीतो गुग्गुलुसंयुतः ॥

समीरणसमायुक्तंशोणितं संप्रसाधयेत् ॥ ५ ॥

रास्नागुडूचीचतुरङ्गुलानामेरण्डतैलेन पिबेत्कषायम् ॥

क्रमेण सर्वाङ्गजमप्यशेषं जयेदसृग्वातभवं विकारम् ॥ ६ ॥

तिस्रोऽथ वा पञ्च गुडेन पथ्या जग्ध्वा पिबेच्छिन्नरुहाकषायम् ॥

तद्वातरक्तं शमयत्युदीर्णमाजानुसंभिन्नमपि ह्यवश्यम् ॥ ७ ॥

घृतेन वातं सगुडा विबन्धं पित्तं सिताढ्या मधुना कफं च ॥

वातास्रमुग्रं रुबुतैलमिश्रा शुण्ठ्याऽऽमवातं शमयेद्गुडूची ॥ ८ ॥

अमृता वातपित्तघ्नी कफमेदोविशोषिणी ॥

वातरक्तप्रशमनी कच्छूवीसर्पनाशिनी ॥ ९ ॥

गुडूच्याः स्वरसं कल्कं चूर्णं वा क्काथमेव वा ॥

प्रभूतकालमासेव्यं मुच्यते वातशोणितात् ॥ १० ॥

दशमूलीशृतं क्षीरं सद्यः शूलविनाशनम् ॥

परिषेकोऽनिलप्राये तद्वत्कोष्णेन सर्पिषा ॥ ११ ॥

पटोलकटुकाभीरुत्रिफलामृतसाधितम् ॥

क्वाथं पीत्वा जयेज्जन्तुः सदाहं वातशोणितम् ॥ १२ ॥

[p. 224 ]

धात्रीमुस्ताहरिद्राणां कषायं वा कफाधिके ॥ १३ ॥

कोकिलाख्यामृताक्वाथे पिबेत्कृष्णां यथाबलम् ॥

पथ्यभोजी त्रिसप्ताहान्मुच्यते वातशोणितात् ॥ १४ ॥

कफरक्तप्रशमनं कच्छूवीसर्पनाशनम् ॥

वातरक्तप्रशमनं हृद्यं गुडघृतं स्मृतम् ॥ १५ ॥

सर्वेषु सगुडां पथ्यां गुडूचीक्वाथमेव वा ॥

पिप्पलीवर्धमानं वा शीलयेत्सुसमाहितः ॥ १६ ॥

त्रिफला निम्बमञ्जिष्ठा वचा कटुकरोहिणी ॥

वत्सादनी दारुनिशा कषायो नवकार्षिकः ॥ १७ ॥

वातरक्तं तथा कुष्ठं पामानं रक्तमण्डलम् ॥

कृच्छ्रं कपालिकाकुष्ठं पानादेवापकर्षति ॥ १८ ॥

कर्षादौ तु पलं यावद्दद्यात्षोडशिकं जलम् ॥

ततस्तु कुडवं यावत्तोयमष्टगुणं भवेत् ॥ १९ ॥

लाङ्गल्यास्त्वमृतसमं कन्दमुद्धृत्य यत्नतः ॥

योजयेत्त्रिफललोहरजस्त्रिकटुकैः सह ॥ २० ॥

गुग्गुल्वमृतवल्लीभिर्द्राक्षालुङ्गरसेन वा ॥

त्रिफलाया रसैर्युक्ता गुटिकाः कोलसंमिताः ॥

भक्षयेन्मधुनाऽऽलोड्य शृणु कुर्वन्ति यत्फलम् ॥ २१ ॥

पादस्फोटं महाघोरं सर्वाङ्गस्फोटनं च यत् ॥

तत्सर्वं नाशयत्याशु असाध्यं चैव शोणितम् ॥ २२ ॥

[p. 225 ]

गुडूचीक्वाथकल्काभ्यां सपयस्कं घृतं शृतम् ॥

हन्ति वातं तथा रक्तं कुष्ठं जयति दुस्तरम् ॥ २३ ॥

एकद्वित्रिद्रवैर्द्रव्यं द्रवं कुर्याच्चतुर्गुणम् ॥

क्षीरं स्नेहसमं दद्यात्क्षीरात्तोयं चतुर्गुणम् ॥ २४ ॥

शतावरीकल्कगर्भं रसात्तस्माच्चतुर्गुणम् ॥

क्षीरतुल्यं घृतं पक्वं वातशोणितनाशनम् ॥ २५ ॥

बलाकषायकल्काभ्यां तैलं क्षीरचतुर्गुणम् ॥

दशपाकं भवेदेतद्वातासृग्वातपित्तजित् ॥ २६ ॥

धन्यं पुंसवनं चैव नराणां शुक्रवर्धनम् ॥

रेतोयोनिविकारघ्नमेतद्वातविकारनुत् ॥ २७ ॥

[p. 226 ]

सारिवासर्जमञ्जिष्ठायष्टीसिक्थैः पयोन्वितम् ॥

तैलं पक्वं प्रयोक्तव्यं पिण्डाख्यं वातशोणिते ॥ २८ ॥

सारिवासर्जयष्ट्याह्वैर्मधूच्छिष्टैः पयोन्वितैः ॥

साध्यमेरण्डतैलं वा वातरक्तरुजापहम् ॥ २९ ॥

समधूच्छिष्टमञ्जिष्ठं ससर्जरससारिवम् ॥

पिण्डतैलमिति ख्यातं वातरक्तरुजापम् ॥ ३० ॥

शुद्धां पचेन्नागबलातुलां तु जलार्मणे पादकषायशिष्टाम् ॥

विस्राव्य तैलाढकमत्र दद्यादजापयस्तैलविमिश्रितं तु ॥ ३१ ॥

नतस्य यष्टीमधुकस्य कल्कं पृथक्पृथक्पञ्चपलं विपक्वम् ॥

तद्वातरक्तं शमयत्युदीर्णं बस्तिप्रदानेन हि सप्तरात्रात् ॥ ३२ ॥

पीतं दशाहेन करोत्यरोगं तैलोत्तमं ह्यश्विमतं प्रदिष्टम् ॥ ३३ ॥

वरमहिषलोचनोदरसंनिभवर्णस्य गुग्गुलोः प्रस्थम् ॥

प्रक्षिप्य तोयराशौ त्रिफलां च यथोक्तपरिमाणाम् ॥ ३४ ॥

द्वात्रिंशच्छिन्नरुहापलानि देयानि यत्नेन ॥

विपचेत्तदप्रमत्तो दर्व्या संघट्टयन्मुहुर्यावत् ॥ ३५ ॥

अर्धक्षपितं तोयं जातं ज्वलनस्य संपर्कात् ॥

अवतार्य वस्त्रपूतं पुनरपि संपादयेदयःपात्रे ॥ ३६ ॥

सान्द्रीभूते तस्मिन्नवतार्य हिमोपलप्रख्ये ॥

त्रिफलाचूर्णार्धपलं त्रिकटोश्चूर्णं षडक्षपरिमाणम् ॥ ३७ ॥

[p. 227 ]

कृमिरिपुचूर्णार्धपलं कर्षं कर्षं त्रिवृद्दन्त्योः ॥

पलमेकं तु गुडूच्या दत्त्वा संचूर्ण्य यत्नेन ॥ ३८ ॥

उपयुज्य चानुपानं यूषं तोयं सुगन्धिसलिलेन ॥

इच्छाहारविहारी भेषजमुपयुज्य सर्वकालमिदम् ॥ ३९ ॥

तनुरोधि वातशोणितमेकजमथ द्वंद्वजं चिरोत्थं च ॥

जयति स्रुतं परिशुष्कं स्फुटितं चाऽऽजानु यच्चापि ॥ ४० ॥

व्रणकासकुष्ठगुल्मश्वयथूदरपाण्डुरोगमेहांश्च ॥

मन्दाग्निं च विबन्धं प्रमेहपिटिकाश्च नाशयत्याशु ॥ ४१ ॥

सततं निषेव्यमाणः कालवशाद्धन्ति सर्वगदान् ॥

अभिभूय जरादोषं प्रयाति कैशोरकं रूपम् ॥ ४२ ॥

प्रस्थमेकं गुडूच्याश्च अर्धप्रस्थं तु गुग्गुलोः ॥

प्रत्येकं त्रिफलायाश्च तत्प्रमाणं विनिर्दिशेत् ॥ ४३ ॥

[p. 228 ]

सर्वमेकत्र संक्षुद्य क्वाथयेन्नल्वणेऽम्भसि ॥

पादशेषं परिस्राव्य पुनरग्नावधिश्रयेत् ॥ ४४ ॥

तावत्पचेत्कषायं तं यावत्सान्द्रत्वमागतम् ॥

दन्तीव्योषविडङ्गानि गुडूची त्रिफलात्वचः ॥ ४५ ॥

ततश्चार्धपलं पूतं गृह्णीयाच्च प्रति प्रति ॥

कर्षं तु त्रिवृतायाश्च सर्वमेकत्र चूर्णयेत् ॥ ४६ ॥

तस्मिन्सुसिद्धं विज्ञाय कवोष्णे निक्षिपेद्बुधः ॥

ततश्चाग्निबलं ज्ञात्वा तस्य मात्रां प्रयोजयेत् ॥ ४७ ॥

वातरक्तं तथा कुष्ठं गुदजान्यग्निसादनम् ॥

दुष्टव्रणं प्रमेहांश्च आमवातं भगन्दरम् ॥ ४८ ॥

नाड्याढ्यवातं श्वयथुं सर्वानेतान्व्यपोहति ॥

अश्विभ्यां निर्मितः पूर्वममृताद्यो हि गुग्गुलुः ॥ ४९ ॥

अमृतायाश्च द्विप्रस्थं प्रस्थमेकं तु गुग्गुलोः ॥

प्रत्येकं त्रिफलाप्रस्थं वर्षाभूप्रस्थमेव च ॥ ५० ॥

सर्वमेकत्र संक्षुद्य क्वाथयेन्नल्वणेऽम्भसि ॥

पुनः पचेत्पादशेषं यावत्सान्द्रत्वमागतम् ॥ ५१ ॥

दन्तीचित्रकमूलानां कणाविश्वफलत्रिकम् ॥

गुडूचीत्वग्विडङ्गानां प्रत्येकार्धपलान्वितम् ॥ ५२ ॥

त्रिवृताकर्षमेकं तु सर्वमेकत्र चूर्णयेत् ॥

सिद्धमुष्णे क्षिपेत्तत्र अमृतागुग्गुलोः पलम् ॥ ५३ ॥

यथावह्निबलं खादेदम्लपित्ती विशेषतः ॥

वातरक्तं तथा कुष्ठं गुदजान्यग्निसादनम् ॥ ५४ ॥

दुष्टव्रणप्रमेहांश्च आमवातं भगन्दरम् ॥

नाड्याढ्यवातश्वयथून्हन्यात्सर्वामयानयम् ॥

अश्विभ्यां निर्मितो ह्येष अमृतागुग्गुलुः पुरा ॥ ५५ ॥

[p. 229 ]

शतावरी नागबला वृद्धदारकमुच्चटा ॥ ५६ ॥

पुनर्नवाऽमृता कृष्णा वाजिगन्धा त्रिकण्टकम् ॥

पृथग्दश पलान्येषां श्लक्ष्णचूर्णानि कारयेत् ॥ ५७ ॥

तदर्धशर्करायुक्तं चूर्णं संमर्दयेद्बुधः ॥

स्थापयेत्सुदृढे भाण्डे मध्वर्धाढकसंयुतम् ॥ ५८ ॥

घृतप्रस्थेन चाऽऽलोड्य त्रिसुगन्धिपलेन च ॥

तं खादेदिष्टचेष्टान्नो यथावह्निबलं नरः ॥ ५९ ॥

वातरक्तं क्षयं कुष्ठं कासं पित्तसमुद्भवम् ॥

वातपित्तकफोत्थांश्च रोगानन्यांश्च तद्विधान् ॥ ६० ॥

हत्वा करोति पुरुषं वलीपलितवर्जितम् ॥

योगसारामृतो नाम लक्ष्मीकान्तिविवर्धनः ॥ ६१ ॥

दिवास्वप्नादि संतापं व्यायामं मैथुनं तथा ॥

कटूष्णगुर्वभिष्यन्दिलवणाम्लानि वर्जयेत् ॥ ६२ ॥

[p. 230 ]

No verses of the Siddhayoga on this page. The commentary Kusumāvali was not digitized.

[p. 231 ]

स्नेहासृक्स्राववमनं बस्तिकर्म विरेचनम् ॥

विवर्जयेदाढ्यवाते तैश्च तस्य विरोधतः ॥ १ ॥

तस्मादत्र सदा कार्यं स्वेदलङ्घनरूक्षणम् ॥

आममेदःकफाधिक्यान्मारुतं परिरक्षता ॥ २ ॥

यत्स्मात्कफप्रशमनं न च मारुतकोपनम् ॥

तत्सर्वं सर्वदा कार्यमूरुस्तम्भस्य भेषजम् ॥ ३ ॥

भोज्याः पुराणश्यामाककोद्रवोद्दालशालयः ॥

जाङ्गलैरघृतैर्मांसैः शाकैश्चालवणैर्हितैः ॥ ४ ॥

रूक्षणाद्वातकोपश्चेन्निद्रानाशार्तिसूचकः ॥

स्नेहस्वेदक्रमस्तत्र कार्यो वातामयापहः ॥ ५ ॥

[p. 232 ]

प्रतारयेत्प्रतिस्रोतो नदीं शीतजलां शिवाम् ॥

सरश्च विमलं शीतं स्थिरतोयं पुनः पुनः ॥ ६ ॥

यथा विशुष्केऽस्य कफे शान्तिमूरुग्रहो व्रजेत् ॥

शरीरबलमग्निं च कार्यैषा रक्षता क्रिया ॥ ७ ॥

शिलाजतुं गुग्गुलुं वा पिप्पलीमथ नागरम् ॥

ऊरुस्तम्भे पिबेन्मूत्रैर्दशमूलरसेन वा ॥ ८ ॥

भल्लातकामृताशुण्ठी दारुपथ्यापुनर्नवाः ॥

पञ्चमूलीद्वयोन्मिश्रा ऊरुस्तम्भनिबर्हणाः ॥ ९ ॥

पिप्पलीपिप्पलीमूलं भल्लातकफलानि च ॥

कल्कं मधुयुतं पीत्वा ऊरुस्तम्भाद्विमुच्यते ॥ १० ॥

त्रिफलाचव्यकटुकं ग्रन्थिकं मधुना लिहेत् ॥

ऊरुस्तम्भविनाशाय पुरं मूत्रेण वा पिबेत् ॥ ११ ॥

लिह्याद्वा त्रिफलाचूर्णं क्षौद्रेण कटुकायुतम् ॥

सुखाम्बुना पिबेद्वाऽपि चूर्णं षट्चरणं नरः ॥ १२ ॥

पिप्पलीवर्धमानं वा माक्षिकेण गुडेन वा ॥

ऊरुस्तम्भे प्रशंसन्ति गण्डीरारिष्टमेव च ॥ १३ ॥

[p. 233 ]

पलाभ्यां पिप्पलीमूलनागरादष्टकट्वरः ॥

तैलप्रस्थः समो दध्ना गृध्रस्यूरुग्रहापहः ॥

सैन्धवाद्यं हितं तैलममृताद्यो हि गुग्गुलुः ॥ १४ ॥

लङ्घनं स्वेदनं तिक्तं दीपनानि कटूनि च ॥

विरेचनं स्नेहपानं बस्तयश्चाऽऽममारुते ॥ १ ॥

शठी शुण्ठ्यभया चोग्रा देवाह्वाऽतिविषाऽमृता ॥

कषायमामवातस्य पाचनं रूक्षभोजनम् ॥ २ ॥

[p. 234 ]

शठीविश्वौषधीकल्कं वर्षाभूक्वाथसंयुतम् ॥

सप्तरात्रं पिबेज्जन्तुरामवातविपाचने ॥ ३ ॥

दशमूलामृतैरण्डरास्नानागरदारुभिः ॥

क्वाथो रुबूकतैलेन सामं हन्त्यनिलं गुरुम् ॥ ४ ॥

दशमूलीकषायेण पिबेद्वा नागराम्भसा ॥

कुक्षिबस्तिकटीशूले तैलमेरण्डसम्भवम् ॥ ५ ॥

रास्नां गुडूचीमैरण्डं देवदारु महौषधम् ॥

पिबेत्सर्वाङ्गगे वाते सामे संध्यस्थिमज्जगे ॥ ६ ॥

रास्नामृतारग्वधदेवदारुत्रिकण्टकैरण्डपुनर्नवानाम् ॥

क्वाथं पिबेन्नागरचूर्णमिश्रं जङ्घोरुजानुत्रिकपृष्ठशूली ॥ ७ ॥

शुण्ठीगोक्षुरकक्वाथः प्रातः प्रातर्निषेवितः ॥

सामे वाते कटीशूले पाचनो रुग्विनाशनः ॥

यवक्षारसमायुक्तो मूत्रकृच्छ्रविनाशनः ॥ ८ ॥

महौषधगुडूच्योस्तु क्वाथं पिप्पलिसंयुतम् ॥

पिबेदामे सरुक्शोफे कटीशूले विशेषतः ॥ ९ ॥

आमवाते कणायुक्तं दशमूलीजलं पिबेत् ॥

खादेद्वाऽप्यभयाविश्वं गुडूचीं नागरेण वा ॥ १० ॥

एरण्डतैलयुक्तां हरीतकीं भक्षयेन्नरो विधिवत् ॥

आमानिलार्तियुक्तो गृध्रसिवृद्ध्यर्दितो नित्यम् ॥ ११ ॥

[p. 235 ]

कर्षं नागरचूर्णस्य काञ्जिकेन पिबेत्सदा ॥

आमवातप्रशमनं कफवातहरं परम् ॥ १२ ॥

पञ्चकोलकचूर्णं च पिबेदुष्णेन वारिणा ॥

मन्दाग्निशूलगुल्मामकफारोचकनाशनम् ॥ १३ ॥

अमृतानागरगोक्षुरुमुण्डितिकावरुणकैः कृतं चूर्णम् ॥

मस्त्वारनालपीतमामानिलनाशनं ख्यातम् ॥ १४ ॥

मणिमन्थस्य भागौ द्वौ यवान्यास्तद्वदेव च ॥

भागास्त्रयोऽजमोदाया नागराद्भागपञ्चकम् ॥ १५ ॥

दश द्वौ च हरीतक्याः श्लक्ष्णचूर्णीकृताः शुभाः ॥

मस्त्वारनालतक्रेण सर्पिषोष्णोदकेन वा ॥ १६ ॥

पीतं जयत्यामवातं गुल्महृद्बस्तिजान्गदान् ॥

प्लीहानं ग्रन्थिशूलादीनर्शांस्यानाहमेव च ॥ १७ ॥

विबन्धं जाठरान्रोगांस्तथा वै हस्तपादजान् ॥

वातानुलोमनमिदं चूर्णं वैश्वानरं स्मृतम् ॥ १८ ॥

अलम्बुषां गोक्षुरकं गुडूचीं वृद्धदारकम् ॥ १९ ॥

पिप्पलीं त्रिवृतां मुस्तं वरुणं सपुनर्नवम् ॥

त्रिफलां नागरं चैव सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥ २० ॥

मस्त्वारनालतक्रेण पयोमांसरसेन वा ॥

आमवातं निहन्त्याशु श्वयथुं संधिसंस्थितम् ॥ २१ ॥

शतपुष्पा विडङ्गानि सैन्धवं मरिचं समम् ॥

चूर्णमुष्णाम्बुना पीतमग्निसंदीपनं परम् ॥ २२ ॥

[p. 236 ]

हिङ्गु चव्यं विडं शुण्ठी कृष्णाजाजी सपौष्करम् ॥

भागोत्तरमिदं चूर्णं पीतं वातामजिद्भवेत् ॥ २३ ॥

चित्रकं पिप्पलीमूलं यवानीं कारवीं तथा ॥

विडङ्गान्यजमोदां च जीरकं सुरदारु च ॥ २४ ॥

चव्यैलासैन्धवं कुष्ठं रास्नागोक्षुरधान्यकम् ॥

त्रिफलामुस्तकं व्योषं त्वगुशीरं यवाग्रजम् ॥ २५ ॥

तालीसपत्रं पत्रं च सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥

यावन्त्येतानि द्रव्याणि तावन्मात्रं तु गुग्गुलुम् ॥ २६ ॥

संमर्द्य सर्पिषा गाढं स्निग्धभाण्डे निधापयेत् ॥

अतो मात्रां प्रयुञ्जीत यथेच्छाहारवानपि ॥ २७ ॥

योगराज इति ख्यातो योगोऽयममृतोपमः ॥

आमवाताढ्यवातादीन्कृमिदुष्टव्रणानपि ॥ २८ ॥

प्लीहगुल्मोदरानाहदुर्नामानि विनाशयेत् ॥

अग्निं च कुरुते दीप्तं तेजोवृद्धिबलं तथा ॥

वातरोगाञ्जयत्येष संधिमज्जागतानपि ॥ २९ ॥

अलम्बुषागोक्षुरकत्रिफलानागरामृताः ॥

यथोत्तरं भागवृद्ध्या श्यामाचूर्णं तु तत्समम् ॥ ३० ॥

पिबेन्मस्तुसुरातक्रकाञ्जिकोष्णोदकेन वा ॥

पीतं जयत्यामवातं सशोफं वातशोणितम् ॥ ३१ ॥

[p. 237 ]

त्रिकजानूरुसंधिस्थं ज्वरारोचकनाशनम् ॥

अलम्बुषाद्यमिदं चूर्णं रोगानीकविनाशनम् ॥ ३२ ॥

हरीतक्यक्षधात्रीभिः प्रसिद्धा त्रिफला क्रमात् ॥

प्रत्येकं तेन चामुष्माद्भागवृद्धिर्यथोत्तरम् ॥ ३३ ॥

पथ्याविश्वयवानीभिस्तुल्याभिश्चूर्णितं पिबेत् ॥ ३४ ॥

तक्रेणोष्णोदकेनापि अथवा काञ्जिकेन तु ॥

आमवातं निहन्त्याशु शोथं मन्दाग्नितामपि ॥ ३५ ॥

अजमोदमरिचपिप्पलिविडङ्गसुरदारुचित्रकशताह्वाः ॥

सैन्धवपिप्पलिमूलं भागा नवकस्य पलिकाः स्युः ॥ ३६ ॥

शुण्ठी दशपलिका स्यात्पलानि तावन्ति वृद्धदारस्य ॥

पथ्यापलानि पञ्च च सर्वं चैकत्र कारयेच्चूर्णम् ॥ ३७ ॥

समगुडवटकान्कृत्वा चूर्णं वाऽप्युष्णवारिणा पिबतः ॥

नश्यन्त्यामानिलजाः सर्वे रोगास्तु कोष्ठगताः ॥ ३८ ॥

विश्वाचीप्रतितूनीतूनीरोगाश्च गृध्रसी चोग्रा ॥

कटिबस्तिजानुगुदजं स्फुटनं चैवास्थिजङ्घयोस्तीव्रम् ॥ ३९ ॥

श्वयथुः सर्वाङ्गसंधिषु ये चान्ये चाऽऽमवातसंभूताः ॥

सर्वे प्रयान्ति नाशं तम इव सूर्यांशुविध्वस्तम् ॥ ४० ॥

[p. 238 ]

नागरक्वाथकल्काभ्यां घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥

चतुर्गुणेन तेनाथ केवलेनोदकेन वा ॥ ४१ ॥

वातश्लेष्मप्रशमनमग्निसंदीपनं परम् ॥

नागरं घृतमित्युक्तं कट्यामशूलनाशनम् ॥ ४२ ॥

अमृतायाः कषायेण कल्केन च महौषधात् ॥

मृद्वग्निना घृतं सिद्धं वातरक्तहरं परम् ॥ ४३ ॥

आमवाताढ्यवातादीन्कृमिकुष्ठव्रणानि च ॥

अर्शांसि गुल्मरोगांश्च नाशयेदाशु योजितम् ॥ ४४ ॥

हिङ्गु त्रिकटुकं चव्यं मणिमन्थं तथैव च ॥

कल्कान्कृत्वा तु पलिकान्घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ४५ ॥

आरनालाढकं दत्त्वा तत्सर्पिर्जठरापहम् ॥

शूलं विबन्धमानाहमामवातं कटीग्रहम् ॥

नाशयेद्ग्रहणीदोषं मन्दाग्नेर्दीपनं परम् ॥ ४६ ॥

पुष्ट्यर्थं पयसा साध्यं दध्ना विण्मूत्रसंग्रहे ॥

दीमनार्थं मतिमता मस्तुना च प्रकीर्तितम् ॥ ४७ ॥

सर्पिर्नागरकल्केन सौवीरकचतुर्गुणम् ॥

सिद्धमग्निकरं श्रेष्ठमामवातहरं परम् ॥ ४८ ॥

सिद्धार्थकखलिप्रस्थं सुधौतं निस्तुषं जले ॥ ४९ ॥

मण्डप्रस्थं विनिक्षिप्य स्थापयेद्दिवसत्रयम् ॥

धान्यराशौ ततो दद्यात्संचूर्ण्य पलिकानि तु ॥ ५० ॥

[p. 239 ]

अलम्बुषा गोक्षुरकं शतपुष्पा पुनर्नवा ॥

प्रसारणी वरुणत्वक्शुण्ठी मदनमेव च ॥ ५१ ॥

सम्यक्पाकं च विज्ञाय सिद्धा तण्डुलमिश्रिता ॥

भृष्टा सर्षपतैलेन हिङ्गुसैन्धवसंयुता ॥ ५२ ॥

भक्षिता लवणोपेता जयेदामं महारुजम् ॥

एकजं द्वंद्वजं साध्यं सांनिपातिकमेव च ॥ ५३ ॥

कट्यूरुवातमानाहं जानुगं त्रिकमारुतम् ॥

उदावर्तहरा पेया बलवर्णाग्निकारिणी ॥ ५४ ॥

पलशतं रसोनस्य तिलस्य कुडवं तथा ॥

हिङ्गुत्रिकटुकं क्षारौ द्वौ पञ्च लवणानि च ॥ ५५ ॥

शतपुष्पा तथा कुष्ठं पिप्पली मूत्रचित्रकौ ॥

अजमोदा यवानी च धान्यकं चापि बुद्धिमान् ॥ ५६ ॥

प्रत्येकं च पलं चैषां श्लक्ष्णचूर्णानि कारयेत् ॥

घृतभाण्डे दृढे चैव स्थापयेद्दिनषोडश ॥ ५७ ॥

प्रक्षिप्य तैलमानीं च प्रस्थार्धं काञ्जिकस्य च ॥

खादेत्कर्षप्रमाणं तु तोयं मद्यं पिबेदनु ॥ ५८ ॥

आमवाते तथा वाते सर्वाङ्गैकाङ्गसंस्थिते ॥

अपस्मारेऽनले मन्दे कासे श्वासे गरेषु च ॥

सोन्मादे वातभग्ने च शूले जन्तुषु शस्यते ॥ ५९ ॥

[p. 240 ]

रसोनस्य शतं क्षुण्णं तदर्धं निस्तुषात्तिलात् ॥

पात्रे गव्यस्य तक्रस्य पिष्टैर्द्रव्यैः समं क्षिपेत् ॥ ६० ॥

धान्यं त्रिकटुकं चव्यं चित्रकं गजपिप्पली ॥

अजमोदा त्वगेले च ग्रन्थिकं च पलांशकम् ॥ ६१ ॥

शर्करायाः पलान्यष्टौ पलार्धं मरिचस्य च ॥

कुष्ठाजाज्योश्च चत्वारि मधुनः कुडवं तथा ॥ ६२ ॥

आर्द्रकस्य च चत्वारि सर्पिषोऽष्टौ पलानि च ॥

तिलतैलस्य तावन्ति शुक्लस्यापि च विंशतिम् ॥ ६३ ॥

सिद्धार्थकस्य चत्वारि राजिकायास्तथैव च ॥

कर्षप्रमाणं दातव्यं हिङ्गु लवणपञ्चकम् ॥ ६४ ॥

एकीकृत्य दृढे कुम्भे धान्यमध्ये निधापयेत् ॥

द्वादशाहात्समुद्धृत्य प्रातः खादेद्यथाबलम् ॥ ६५ ॥

सुरा सौवीरकं सीधुं मद्यं चानु पिबेन्नरः ॥

जीर्णे यथेप्सितं भोज्यं दधिपिष्टकवर्जितम् ॥ ६६ ॥

एष मासोपयोगेन सर्वान्व्याधीन्नियच्छति ॥

अशीतिं वातजान्रोगांश्चत्वारिंशच्च पैत्तिकान् ॥ ६७ ॥

विंशतिं श्लैष्मिकांश्चैव प्रमेहांश्चैव विंशतिम् ॥

उदराष्टकमर्शांसि गुल्मं पञ्चविधं तथा ॥ ६८ ॥

अष्टादशविधं कुष्ठं क्षयरोगहरं परम् ॥

वेपथुं गुल्मशूलं च स्तम्भं चाऽऽशु व्यपोहति ॥ ६९ ॥

च्युतसंध्यस्थिभग्नानां संधानकरणं भवेत् ॥

दृष्टिवर्णकरं वृष्यमायुष्यं बलवर्धनम् ॥ ७० ॥

क्षुष्णं रसोनपलशतमसिततिलानां पलानि पञ्चाशत् ॥

घृतलिप्तभाजनस्थे तक्रेण समेन तत्कुर्यात् ॥ १ ॥

विंशतिपलानि चुक्रात्सगुडार्द्रकमातुलुङ्गमेतावत् ॥

तिलतैलानि च तावत्तावन्त्येवात्र सर्पिषो दद्यात् ॥ २ ॥

शतपुष्पागजपिप्पलिदाडिमवृक्षाम्लधातकीमुस्तम् ॥

त्र्यूषणकुष्ठजयानि द्राक्षा सैला सजीरकद्वितया ॥ ३ ॥

[p. 241 ]

सुरदारु सिन्धु सबिडं सौवर्चलरोमकं च सामुद्रम् ॥

पलसंमितानि कृत्वा श्लक्ष्णचूर्णवद्दापयेन्मतिमान् ॥ ४ ॥

आलोड्य धान्यराशौ सप्ताहांस्त्रीन्न्यसेच्च कृतरक्षः ॥

उद्धृत्य तदनु सिद्धं सुतिथिमुहूर्ते तथा सुनक्षत्रे ॥ ५ ॥

त्वक्पत्रैलाकेसरकर्पूरलवङ्गजातिचूर्णेन ॥

सुरभीकृतं च नरः खादेद्द्विपलोन्मितं पिण्डम् ॥ ६ ॥

अत्यर्थोष्णविवर्जी तृषितश्च पिबेत्सुरां यथेष्टम् ॥

अमृतादमृताख्योऽयं रसोनपिण्डः पराशरेणोक्तः ॥ ७ ॥

हतपतितच्युतभग्नसंधिविमुक्तास्थिभग्नदेहानाम् ॥

अस्मात्परं नराणां न ह्यस्ति भेषजं वाऽन्यत् ॥ ८ ॥

बलवर्णवह्निजननं स्मृतिमेधाबुद्धिवर्धनं धन्यम् ॥

शमयति सर्वविकाराञ्शतशोऽन्यैर्भेषजैरजितान् ॥ ९ ॥

दधिमत्स्यगुडक्षीरपोतकीमाषपिष्टकम् ॥

वर्जयेदामवातार्तो मांसमानूपजं च यत् ॥ ७१ ॥

अभिष्यन्दकरा ये च ये चान्ये गुरुपिच्छिलाः ॥

वर्जनीयाः प्रयत्नेन आमवातार्दितैर्नरैः ॥ ७२ ॥

वमनं लङ्घनं स्वेदः पाचनं फलवर्तयः ॥

क्षारश्चूर्णानि गुटिकाः शस्यन्ते शूलशान्तये ॥ १ ॥

आशुकारी हि पवनस्तस्मात्तं त्वरया जयेत् ॥

[p. 242 ]

तस्य शूलाभिपन्नस्य स्वेद एव सुखावहः ॥ २ ॥

वातात्मकं हन्त्यचिरेण शूलं स्नेहेन युक्तस्तु कुलत्थयूषः ॥

ससैन्धवव्योषयुतः सलावः सहिङ्गुसौवर्चलदाडिमाढ्यः ॥ ३ ॥

शूले निरन्नकोष्ठेऽद्भिरुष्णाभिश्चूर्णिताः पिबेत् ॥

हिङ्गुप्रतिविषाव्योषवचासौवर्चलाभयाः ॥ ४ ॥

बलापुनर्नवैरण्डबृहतीद्वयगोक्षुरैः ॥

सहिङ्गुलवणं पीतं सद्यो वातरुजं जयेत् ॥ ५ ॥

तुम्बुरूण्यभयाहिङ्गु पौष्करं लवणत्रयम् ॥

पिबेद्यवाम्बुना वातशूलगुल्मापतन्त्रकी ॥ ६ ॥

विश्वमेरण्डजं मूलं क्वाथयित्वा जलं पिबेत् ॥

हिङ्गुसौवर्चलोपेतं सद्यः शूलनिवारणम् ॥ ७ ॥

हिङ्गुपुष्करमूलाभ्यां हिङ्गुसौवर्चलेन वा ॥

विश्वैरण्डयवक्वाथः पीतः शूलनिवारणः ॥ ८ ॥

तद्वद्रुबुयवक्वाथो हिङ्गुसौवर्चलान्वितः ॥

यवानीहिङ्गुसिन्धूत्थक्षारसौवर्चलाभयाः ॥

सुरामण्डेन पातव्या वातशूलनिवारणः ॥ ९ ॥

[p. 243 ]

सौवर्चिकाम्लिकाजाजीमरिचैर्द्विगुणोत्तरैः ॥

मातुलुङ्गरसैः पिष्टा गुटिकाऽनिलशूलनुत् ॥ १० ॥

हिङ्ग्वम्लकृष्णामलकं यवानी-

क्षाराभयासैन्धवतुल्यभागम् ॥

चूर्णं पिबेद्वारुणिमण्डमिश्रं

शूले प्रवृद्धेऽनिलजे शिवाय ॥ ११ ॥

तिलैश्च गुटिकां कृत्वा भ्रामयेज्जठरोपरि ॥

गुटिका शमयत्याशु शूलं चैवातिदुःसहम् ॥ १२ ॥

नाभिलेपाज्जयेच्छूलं मदनः काञ्जिकान्वितः ॥

जीवन्तीमूलकल्को वा सतैलः पार्श्वशूलहा ॥ १३ ॥

गुडः शालिर्यवाः क्षीरं सर्पिष्पानं विरेचनम् ॥

जाङ्गलानि च मांसानि भेषजं पित्तशूलिनाम् ॥ १४ ॥

पैत्ते तु शूले वमनं पयोम्बुरसैस्तथेक्षोः सपटोलनिम्बैः ॥ १५ ॥

शीतावगाहाः सुखिनः प्रवाता भाण्डानि कांस्यानि जलप्लुतानि ॥

अन्यानि शस्तानि च शीतलानि सचन्दनाश्चन्द्रकराः सुशीताः ॥ १६ ॥

कांस्यराजतताम्राणिं भाजनानि च सर्वतः ॥

परिपूर्णानि तोयस्य शूलस्योपरि निक्षिपेत् ॥ १७ ॥

[p. 244 ]

विरेचनं पित्तहरं च शस्तं रसाश्च शस्ताः शशलावकानाम् ॥

संतर्पणं लाजमधूपपन्नं योगाः सुशीता मधुसंप्रयुक्ताः ॥ १८ ॥

छर्द्यां ज्वरे पित्तभवे च शूले घोरेऽपि दाहे तृषितेऽतिमात्रम् ॥

यवस्य पेयां मधुना विमिश्रां पिबेत्सुशीतां मनुजः सुखार्थी ॥ १९ ॥

धात्र्या रसं विदार्या वा त्रायन्तीगोस्तनाम्बुना ॥

पिबेत्सशर्करं मद्यं पित्तशूलनिषूदनम् ॥ २० ॥

शतावरीरसं क्षौद्रयुक्तं प्रातः पिबेन्नरः ॥

दाहशूलोपशान्त्यर्थं सर्वपित्तामयापहम् ॥ २१ ॥

शतावरीसयष्ट्याह्ववाट्यालकुशगोक्षुरैः ॥

शृतशीतं पिबेत्तोयं सगुडक्षौद्रशर्करम् ॥

पित्तासृग्दाहशूलघ्नं सद्योदाहज्वरापहम् ॥ २२ ॥

त्रिफलानिम्बयष्ट्याह्वकटुकारग्वधैः शृतम् ॥

पाययेन्मधुसंमिश्रं दाहशूलोपशान्तये ॥ २३ ॥

बृहत्यौ गोक्षुरैरण्डकुशकाशेक्षुवालिकाः ॥

पीताः पित्तभवं शूलं सद्यो हन्युः सुदारुणम् ॥ २४ ॥

प्रलिह्यात्पित्तशूलघ्नं धात्रीचूर्णं समाक्षिकम् ॥ २५ ॥

श्लेष्मात्मके लङ्घनच्छर्दनानि शिरोविरेकं मधुसीधुपानम् ॥

मधूनि गोधूमयवानरिष्टान्सेवेत रूक्षान्कटुकांश्च सर्वान् ॥ २६ ॥

[p. 245 ]

लवणत्रयसंयुक्तं पञ्चकोलं सरामठम् ॥

सुखोष्णेनाम्बुना पातुं कफशूले प्रदापयेत् ॥ २७ ॥

बिल्वमूलमथैरण्डं चित्रकं विश्वभेषजम् ॥

हिङ्गुसैन्धवसंयुक्तं सद्यः शूलहरं परम् ॥ २८ ॥

मातुलुङ्गरसो वाऽपि शिग्रुक्वाथस्ततः परः ॥

सक्षारो मधुना पीतः पार्श्वहृद्बस्तिशूलनुत् ॥ २९ ॥

विदारीदाडिमरसः सव्योषलवणान्वितः ॥

क्षौद्रयुक्तो जयत्याशु शूलं दोषत्रयोद्भवम् ॥ ३० ॥

एरण्डफलमूलानि बृहतीद्वयगोक्षुरम् ॥

पर्णिन्यः सहदेवा च सिंहपुच्छीक्षुवालिका ॥ ३१ ॥

तुल्यैरेतैः शृतं तोयं यवक्षारयुतं पिबेत् ॥

पृथग्दोषभवं शूलं हन्यात्सर्वभवं तथा ॥ ३२ ॥

गोमूत्रशुद्धं मण्डूरं त्रिफलाचूर्णसंयुतम् ॥

विलिहन्मधुसर्पिर्भ्यां शूलं हन्ति त्रिदोषजम् ॥ ३३ ॥

[p. 246 ]

शङ्खचूर्णं सलवणं सहिङ्गु व्योषसंयुतम् ॥

उष्णोदकेन तत्पीतं शूलं हन्ति त्रिदोषजम् ॥ ३४ ॥

आमशूले क्रिया कार्या कफशूलविनाशिनी ॥

सेव्यमामहरं सर्वं यद्यदग्निविवर्धनम् ॥ ३५ ॥

एरण्डबिल्वबृहतीद्वयमातुलुङ्ग-

पाषाणभित्त्रिकटमूलकृतः कषायः ॥

सक्षारहिङ्गुलवणो रुबुतैलमिश्रः

श्रोण्यंसमेढ्रहृदयस्तनरुक्षु पेयः ॥ ३६ ॥

सहिङ्गुतुम्बुरुव्योषयवानीचित्रकाभयाः ॥

सक्षारलवणं चूर्णं पिबेत्प्रातः सुखाम्बुना ॥ ३७ ॥

विण्मूत्रानिलशूलघ्नं पाचनं वह्निदीपनम् ॥

चित्रकग्रन्थिकैरण्डशुण्ठीधान्यं जले शृतम् ॥ ३८ ॥

शूलानाहविबन्धेषु सहिङ्गुविडसैन्धवम् ॥

दीप्यकं सैन्धवं पथ्या नागरं च चतुःसमम् ॥

चूर्णं शूलं जयत्याशु सन्नस्याग्नेश्च दीपनम् ॥ ३९ ॥

समाक्षिकं बृहत्यादिं पिबेत्पित्तानिलात्मके ॥

व्यामिश्रं वा विधिं कुर्याच्छूले मारुतपित्तजे ॥ ४० ॥

[p. 247 ]

पटोलत्रिफलारिष्टक्वाथं मधुयुतं पिबेत् ॥

पित्तश्लेष्मज्वरच्छर्दिर्दाहशूलोपशान्तये ॥ ४१ ॥

पित्तजे कफजे वाऽपि क्रिया या कथिता पृथक् ॥

एकीकृत्य प्रयुञ्जीत तां शूले कफपित्तजे ॥ ४२ ॥

वमनं रेचनं चैव वीक्ष्य दोषबलाबलम् ॥

कर्तव्यं कफपित्तोक्तं यथायोग्यं भिषग्जितम् ॥ ४३ ॥

चूर्णं समं रुचकहिङ्गुमहौषधानां

शुण्ठ्यम्बुना कफसमीरणसंभवासु ॥

हृत्पार्श्वपृष्ठजठरार्तिविषूचिकासु

पेयं तथा यवरसेन तु विड्विबन्धे ॥ ४४ ॥

क्वाथेन चूर्णपानं यत्तत्र क्वाथप्रधानता ॥

प्रवर्तते न तेनात्र चूर्णापेक्षी चतुर्द्रवः ॥ ४५ ॥

हिङ्गुनः स्वल्पमानोक्तेः समशब्दे सहार्थता ॥ ४६ ॥

[p. 248 ]

विश्वोरुबूकदशमूलयवाम्भसा च

द्विक्षारहिङ्गुलवणत्रयपुष्कराणाम् ॥

चूर्णं पिबेद्धृदयपार्श्वकटीग्रहाम-

पक्वाशयांसभृशरुग्ज्वरगुल्मशूली ॥ ४७ ॥

हिङ्गु सौवर्चलं पथ्या बिडसैन्धवतुम्बुरु ॥

पौष्करं च पिबेच्चूर्णं दशमूलयवाम्भसा ॥ ४८ ॥

पार्श्वहृत्कटिपृष्ठांसशूले तन्द्रापतानके ॥

शोथे श्लेष्मप्रसेके च गलरोगे च शस्यते ॥ ४९ ॥

रसोनं मद्यसंमिश्रं पिबेत्प्रातः प्रकाङ्क्षितः ॥

वातश्लेष्मभवं शूलं निहन्तुं वह्निदीपनम् ॥ ५० ॥

हिङ्गु त्रिकटुकं कुष्ठं यवक्षारं ससैन्धवम् ॥

मातुलुङ्गरसोपेतं प्लीहशूलापहं रजः ॥ ५१ ॥

तीक्ष्णायश्चूर्णसंयुक्तं त्रिफलाचूर्णमुत्तमम् ॥

प्रयोज्यं मधुसर्पिर्भ्यां सर्वशूलनिवारणम् ॥ ५२ ॥

मूत्रान्तःपाचितां शुष्कां लोहचूर्णसमन्विताम् ॥

सगुडामभयामद्यात्सर्वशूलप्रशान्तये ॥ ५३ ॥

वाते निरूहाः सविरेचनाश्च

क्षीरप्रयोगा मधुराश्च पित्ते ॥

तिक्ताः कषायाः कटुकास्तथैव

वाम्यश्च शूले कफसंनिविष्टे ॥ ५४ ॥

[p. 249 ]

नागरं पिप्पली बिल्वं कारवी चव्यचित्रकम् ॥

हिङ्गुदाडिमवृक्षाम्लवचाक्षाराम्लवेतसम् ॥ ५५ ॥

वर्षाभूः कृष्णलवणमजाजी बीजपूरकम् ॥

दधि त्रिगुणितं सर्पिस्तत्सिद्धं दाधिकं स्मृतम् ॥ ५६ ॥

गुल्मार्शःप्लीहहृत्पार्श्वशूलयोनिरुजापहम् ॥

दोषसंशमनं श्रेष्ठं दाधिकं परमं स्मृतम् ॥ ५७ ॥

कम्बलावृतगात्रस्य प्राणायामं प्रकुर्वतः ॥

कटुतैलाक्तसक्तूनां धूपः शूलापहः परः ॥ ५८ ॥

वेदना च तृषा मूर्छा आनाहो गौरवारुची ॥

कासः श्वासश्च हिक्का च शूलस्योपद्रवाः स्मृताः ॥ ५९ ॥

व्यायामं मैथुनं मद्यं लवणं कटुकानि च ॥

वेगरोधं शुचं क्रोधं वर्जयेच्छूलि वैदलम् ॥ ६० ॥

लङ्घनं वमनं शस्तं विरेकश्चानुवासनम् ॥

निरूहो वाजिगन्धादिर्माधुतैलिकबस्तयः ॥ १ ॥

[p. 250 ]

विडङ्गतण्डुलव्योषत्रिवृद्दन्ति सचित्रकम् ॥

सर्वाण्येतानि चाऽऽहृत्य सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥ २ ॥

गुडेन मोदकान्कृत्वा भक्षयेत्प्रातरुत्थितः ॥

उष्णोदकानुपानं च दद्यादग्निविवर्धनम् ॥

जयेत्त्रिदोषजं शूलं परिणामसमुद्भवम् ॥ ३ ॥

नागरतिलगुडकल्कं पयसा संसाध्य यः पुमानद्यात् ॥

उग्रं परिणतिशूलं तस्यापैतीह सप्तरात्रेण ॥ ४ ॥

एरण्डवह्निशम्बूकवर्षाभूगोक्षुरं समम् ॥

अन्तर्दग्ध्वा पिबेदद्भिरुष्णाभिः शूलशान्तये ॥ ५ ॥

शम्बूकजं भस्म पीतं जलेनोष्णेन तत्क्षणात् ॥

पक्तिजं विनिहन्त्येतच्छूलं विष्णुरिवासुरान् ॥ ६ ॥

शम्बूकं त्र्यूषणं चैव पञ्चैव लवणानि च ॥

समांशां गुटिकां कृत्वा कलम्बकरसेन वा ॥ ७ ॥

प्रातर्भोजनकाले वा भक्षयेत्तु यथाबलम् ॥

शूलाद्विमुच्यते जन्तुः सहसा परिणामजात् ॥ ८ ॥

यः पिबति सप्तरात्रं सक्तूनेकान्कलाययूषेण ॥

स जयति परिणामरुजं चिरजामपि किमुत नूतनजाम् ॥ ९ ॥

[p. 251 ]

लोहचूर्णं वरायुक्तं विलीढं मधुसर्पिषा ॥

पक्तिशूलं च शमयेत्तन्मलं वा प्रयोजितम् ॥ १० ॥

कृष्णाभयालोहचूर्णं लिह्यात्समधुशर्करम् ॥

परिणामभवं शूलं सद्यो हन्ति सुदारुणम् ॥ ११ ॥

पथ्यालोहरजः शुण्ठीचूर्णं माक्षिकसर्पिषा ॥

परिणामरुजं हन्ति वातपित्तकफात्मिकाम् ॥ १२ ॥

सामुद्रं सैन्धवं क्षारो रुचकं रोमकं विडम् ॥ १३ ॥

दन्ती लोहरजःकिट्टं त्रिवृत्सूरणकं समम् ॥

दधिगोमूत्रपयसा मन्दपावकपाचितम् ॥ १४ ॥

तद्यथाग्निबलं चूर्णं पिबेदुष्णेन वारिणा ॥

जीर्णे जीर्णे च भुञ्जीत माषादिघृतभोजनम् ॥ १५ ॥

नाभिशूलं हरेन्नूनं गुल्मप्लीहकृतं च यत् ॥

विद्रध्यष्ठीलिकं हन्ति कफवातोद्भवं तथा ॥ १६ ॥

शूलानामपि सर्वेषामौषधं नास्त्यतः परम् ॥

परिणामसमुत्थस्य विशेषेणान्तकृन्मतम् ॥ १७ ॥

[p. 252 ]

सपिप्पलीगुडं सर्पिः पचेत्क्षीरे चतुर्गुणे ॥

विनिहन्त्यम्लपित्तं च शूलं च परिणामजम् ॥ १८ ॥

क्वाथेन कल्केन च पिप्पलीनां सिद्धं घृतं माक्षिकसंप्रयुक्तम् ॥

क्षीरानुपस्यैव निहन्त्यवश्यं शूलं प्रवृद्धं परिणामसंज्ञम् ॥ १९ ॥

कोलाग्रन्थिकशृङ्गबेरचपलाक्षारैः समं चूर्णितं

मण्डूरं सुरभीजलेऽष्टगुणिते पक्त्वाऽथ सान्द्रीकृतम् ॥

तं खादेदशनादिमध्यविरतौ प्रायेण दुग्धान्नभु-

ग्जेतुं वातकफामयान्परिणतं शूलं च शूलानि च ॥ २० ॥

कोलाग्रन्थिकसहितैर्विश्वौषधमागधीयवक्षारैः ॥

प्रस्थमयोमलरजसः पलांशिकैश्चूर्णितैर्मिश्रैः ॥ २१ ॥

अष्टगुणमूत्रयुक्तं क्रमपाकात्पिण्डतां नयेत्सर्वम् ॥

कोलप्रमाणगुटिकास्तिस्रो भोज्यादिमध्यविरतौ च ॥ २२ ॥

रससर्पिर्यूषपयोमांसैरश्नन्नरो निवारयति ॥

अन्नविवर्तनशूलं गुल्मप्लीहाग्निसादांश्च ॥ २३ ॥

मण्डूरस्य पलान्यष्टौ गोमूत्रेऽर्धाढके पचेत् ॥

क्षीरप्रस्थं च तत्सिद्धं पक्तिशूलहरं नृणाम् ॥ २४ ॥

[p. 253 ]

मण्डूरस्य पलान्यष्टौ गोमूत्रेऽष्टगुणे पचेत् ॥

चपलानागरक्षारपिप्पलीमूलपिप्पलीः ॥ २५ ॥

संचूर्णानि क्षिपेत्तस्मिन्पलांशाः सान्द्रतां गते ॥

गुटिकाः कल्पयेत्तेन पक्तिशूलनिवारणीः ॥ २६ ॥

संशोध्य चूर्णितं कृत्वा मण्डूरस्य पलाष्टकम् ॥

शतावरीरसस्याष्टौ दध्नस्तु पयसस्तथा ॥ २७ ॥

पलान्यादाय चत्वारि तथा गव्यस्य सर्पिषः ॥

विपचेत्सर्वमेकत्र यावत्पिण्डत्वमागतम् ॥ २८ ॥

सिद्धं तद्भक्षयेन्मध्ये भोजनस्याग्रतोऽपि वा ॥

वातात्मकं पित्तभवं शूलं च परिणामजम् ॥ २९ ॥

निहन्त्येव हि योगोऽयं मण्डूरस्य न संशयः ॥

रसो गन्धः शुभः पाके वर्तिः स्याद्गाढमर्दनात् ॥ ३० ॥

विडङ्गं चित्रकं चव्यं त्रिफला त्र्यूषणानि च ॥

नवभागानि चैतानि लोहकिट्टसमानि च ॥ ३१ ॥

गोमूत्रं द्विगुणं दत्त्वा मूत्रार्धिकगुडान्वितम् ॥

शनैर्मृद्वग्निना पक्त्वा सुसिद्धं पिण्डतां गतम् ॥ ३२ ॥

स्निग्धभाण्डे विनिक्षिप्य भक्षयेत्कोलमात्रया ॥

प्राङ्मध्यान्तक्रमेणैव भोजनस्य प्रयोजितः ॥ ३३ ॥

योगोऽयं शमयत्याशु पक्तिशूलं सुदारुणम् ॥

कामलां पाण्डुरोगं च शोथं मन्दाग्नितामपि ॥ ३४ ॥

अर्शांसि ग्रहणीदोषं कृमिगुल्मोदराणि च ॥

नाशयेदम्लपित्तं च स्थौल्यं चैवापकर्षति ॥ ३५ ॥

वर्जयेच्छुष्कशाकानि विदाह्यम्लकटूनि च ॥

पक्तिशूलान्तको ह्येष गुडो मण्डूरसंज्ञितः ॥

शूलार्तानां कृपाहेतोस्तारया परिकीर्तितः ॥ ३६ ॥

[p. 254 ]

अक्षामलकशिवानां स्वरसैः पक्वं सुलोहजं रेणुम् ॥

सगुडं यद्युपयुङ्क्ते मुञ्चति शुली त्रिदोषजं शूलम् ॥ ३७ ॥

धात्रीचूर्णस्याष्टौ पलानि चत्वारि लोहचूर्णस्य ॥ ३८ ॥

यष्टीमधुकरजश्च द्विपलं दद्यात्पटे घृष्टम् ॥

अमृताक्वाथेनैतच्चूर्णं भाव्यं तु सप्ताहम् ॥ ३९ ॥

चण्डातपे विशुष्कं भूयः पिष्ट्वा नवे घटे स्थाप्यम् ॥

घृतमधुना संयुक्तं भक्तादौ मध्यतोऽन्ते च ॥ ४० ॥

त्रीनपि वारान्खादेत्पथ्यं दोषानुबन्धेन ॥

भक्तस्याऽऽदौ नाशयति दोषान्पित्तानिलोद्भूतान् ॥ ४१ ॥

मध्येन्नं विष्टम्भं जयति नृणां विदह्यते नान्नम् ॥

पानान्नकृतान्दोषान्भक्तान्ते शीलितं जयति ॥ ४२ ॥

एवं जीर्यति चान्ने शूलं नॄणां सुकष्टमपि ॥

हरति च सहसा युक्तो योगश्चायं जरत्पित्तम् ॥ ४३ ॥

चक्षुष्यं पलितघ्नं कफपित्तभवाञ्जयेद्रोगान् ॥

प्रसादयति च रक्तं पाण्डुत्वं कामलां जयति ॥ ४४ ॥

स्विन्नपीडितकूष्माण्डात्तुलार्धं भृष्टमाज्यतः ॥

प्रस्थार्धे खण्डतुल्यं तु पचेदामलकीरसात् ॥ ४५ ॥

प्रस्थे सुस्विन्नकूष्माण्डरसप्रस्थे च घट्टयन् ॥

दर्व्या पाकं गते तस्मिंश्चूर्णीकृत्य विनिक्षिपेत् ॥ ४६ ॥

द्वे द्वे पले कणाजाजीशुण्ठीनां मरिचस्य च ॥

पलं तालीसधान्याकं चतुर्जातकमुस्तकम् ॥ ४७ ॥

[p. 255 ]

कर्षप्रमाणं प्रत्येकं प्रस्थार्धं माक्षिकस्य च ॥

पक्तिशूलं निहन्त्येतद्दोषत्रयकृतं च यत् ॥ ४८ ॥

छर्द्यम्लपित्तमूर्छाश्च श्वासकासावरोचकम् ॥

हृच्छूलं रक्तपित्तं च पृष्ठशूलं च नाशयेत् ॥

रसायनमिदं श्रेष्ठं खण्डामलकसंज्ञितम् ॥ ४९ ॥

कलायचूर्णभागौ द्वौ लोहचूर्णस्य चापरः ॥

कारवेल्लपलाशानां रसेनैव विमर्दितम् ॥ ५० ॥

कर्षमात्रां ततश्चैकां भक्षयेद्गुटिकां नरः ॥

मण्डानुपाना सा हन्ति जरत्पित्तं सुदारुणम् ॥ ५१ ॥

लिह्याद्वा त्रैफलं चूर्णमयश्चूर्णसमायुतम् ॥

यष्टीचूर्णेन वा युक्तं लिह्यात्क्षौद्रेण तद्गदे ॥ ५२ ॥

पित्तान्तं वमनं कृत्वा कफान्तं च विरेचनम् ॥ ५३ ॥

अन्नद्रवे तु तत्कार्यं जरत्पित्ते यदीरितम् ॥

आमपक्वाशये शुद्धे गच्छेदन्नद्रवः शमम् ॥ ५४ ॥

माषेण्डरी सतुषिका स्विन्ना सर्पिर्युता हिता ॥

गोधूममण्डकं तत्र सर्पिषा गुडसंयुतम् ॥

ससितं शीतदुग्धेन मृदितं वा हितं मतम् ॥ ५५ ॥

अन्नद्रवे दुश्चिकित्स्यो दुर्विज्ञेयो महागदः ॥

तस्मात्तस्य प्रशमने परं यत्नं समाचरेत् ॥ ५६ ॥

अन्नद्रवे जरत्पित्ते वह्निर्मन्दो भवेद्यतः ॥

तस्मादत्रान्नपानानि मात्राहीनानि कल्पयेत् ॥ ५७ ॥

[p. 256 ]

अन्नद्रवे तु यत्प्रोक्तं जरत्पित्तेऽपि तद्धितम् ॥

इति संक्षेपतः प्रोक्तमन्नद्रवचिकित्सितम् ॥ ५८ ॥

त्रिवृत्सुधापत्रतिलादिशाकग्राम्यौदकानूपरसैर्यवान्नम् ॥

अन्यैश्च सृष्टानिलमूत्रविड्भिरद्यात्प्रसन्नागुडसीधुपायी ॥ १ ॥

आस्थापनं मारुतजे स्निग्धस्विन्नस्य शस्यते ॥

पुरीषजे तु कर्तव्यो विधिरानाहिकस्तु यः ॥

क्षीरवैतरणौ बस्ती युञ्ज्यात्तत्र चिकित्सकः ॥ २ ॥

श्यामा दन्ती द्रवन्ती स्नुङ्महाश्यामा स्नुही त्रिवृत् ॥ ३ ॥

सप्तला शङ्खिनी श्वेता राजवृक्षः सतिल्वकः ॥

कम्पिल्लकः करञ्जश्च हेमक्षीरीत्ययं गणः ॥ ४ ॥

[p. 257 ]

सर्पिस्तैलरजःक्वाथकल्केष्वन्यतमेन तु ॥

उदावर्तोदरानाहविषगुल्मविनाशनः ॥ ५ ॥

त्रिवृत्कृष्णाहरीतक्यो द्विचतुष्पञ्चभागिकाः ॥

गुटिका गुडतुल्यास्ता विड्विबन्धगदापहाः ॥ ६ ॥

हरीतकी यवक्षारः पीलुनी त्रिवृता तथा ॥

घृतैश्चूर्णमिदं पेयमुदावर्तविनाशनम् ॥ ७ ॥

हिङ्गुकुष्ठवचास्वर्जिबिडं चेति द्विरुत्तरम् ॥

पीतं मद्येन तच्चूर्णमुदावर्तहरं परम् ॥ ८ ॥

खण्डपलं त्रिवृतासममुपकुल्याकर्षचूर्णितं श्लक्ष्णम् ॥

प्राग्भोजने च समधु विडालपदकं लिहेत्प्राज्ञः ॥ ९ ॥

एतद्गाढपुरीषे पित्ते च कफे च विनियोज्यम् ॥

स्वादुर्नृपयोग्योऽयं चूर्णो नाराचको नाम्ना ॥ १० ॥

हिङ्गुमाक्षिकसिन्धूत्थैः पक्त्वा वर्ति सुवर्तिताम् ॥

घृताभ्यक्तां गुदे दद्यादुदावर्तविनाशिनीम् ॥ ११ ॥

मदनं पिप्पली कुष्ठं वचा गौराश्च सर्षपाः ॥

गुडक्षारसमायुक्ता फलवर्तिः प्रशस्यते ॥ १२ ॥

[p. 258 ]

आगारधूमसिन्धूत्थतैलयुक्ताम्लमूलकम् ॥

क्षुण्णनिर्गुण्डिपत्रं वा स्विन्ने पायौ क्षिपेद्बुधः ॥ १३ ॥

सौवर्चलाढ्यां मदिरां मूत्रे त्वभिहते पिबेत् ॥

एलां वाऽप्यथ मद्येन क्षीरवारि पिबेद्बुधः ॥

दुस्पर्शास्वरसं वाऽपि कषायं ककुभस्य च ॥ १४ ॥

ईर्वारुबीजं तोयेन पिबेद्वाऽलवणीकृतम् ॥

पञ्चमूलीशृतं क्षीरं द्राक्षारसमथापि वा ॥ १५ ॥

सर्वथैवोपयुञ्जीत मूत्रकृच्छ्राश्मरीविधिम् ॥ १६ ॥

स्नेहैः स्वेदैरुदावर्तं जृम्भजं समुपक्रमेत् ॥

अश्रुमोक्षोऽश्रुजे कार्यः स्निग्धस्विन्नस्य यत्नतः ॥ १७ ॥

क्षवजे क्षवपत्रेण घ्राणस्थेनाऽऽनयेत्क्षवम् ॥

उद्गारजे क्रमोपेतं स्नैहिकं धूममाचरेत् ॥ १८ ॥

छर्द्याघातं यथादोषं नस्यस्नेहादिभिर्जयेत् ॥

[p. 259 ]

बस्तिशुद्धिकरावापं चतुर्गुणजलं पयः ॥ १९ ॥

आवारिनाशात्क्वथितं पीतवन्तं प्रकामतः ॥

रमयेयुः प्रिया नार्यः शुक्रोदावर्तिनं नरम् ॥ २० ॥

अत्राभ्यङ्गावगाहाश्च मदिराश्चरणायुधाः ॥

शालिः पयो निरूहाश्च हितं मैथुनमेव च ॥ २१ ॥

क्षुद्विघाते हितं स्निग्धमुष्णमल्पं च भोजनम् ॥

तृष्णाघाते पिबेत्मन्थं यवागूं चापि शीतलाम् ॥ २२ ॥

रसेनाद्यात्सुविश्रान्तः श्रमश्वासातुरो नरः ॥

निद्राघाते पिबेत्क्षीरं स्वप्याच्चेष्टकथा नरः ॥ २३ ॥

[p. 260 ]

आनाहेऽपि प्रयुञ्जीत उदावर्तहरां क्रियाम् ॥

द्विरुत्तरं हिङ्गु वचा सकुष्ठा सुवर्चिका चैव विडङ्गचूर्णम् ॥

सुखाम्बुनाऽऽनाहविषूचिकार्तिहृद्रोगगुल्मोर्ध्वसमीरणघ्नम् ॥ १ ॥

वचाभयाचित्रकयावशूकान्सपिप्पलीकातिविषान्सकुष्ठान् ॥

उष्णाम्बुनाऽऽनाहविमूढवातान्पीत्वा जयेदाशु हितौदनाशी ॥ २ ॥

त्रिवृद्धरीतकी श्यामाः स्नुहीक्षीरेण भावयेत् ॥

वटिका मूत्रपीतास्ताः श्रेष्ठाश्चाऽऽनाहभेदिकाः ॥ ३ ॥

राढधूमविडव्योषगुडमूत्रैर्विपाचिता ॥

गुदेऽङ्गुष्ठसमा वर्तिर्निधेयाऽऽनाहशूलनुत् ॥ ४ ॥

वर्तिस्त्रिकटुकसैन्धवसर्षपगृहधूमकुष्ठमदनफलैः ॥

मधुनि गुडे वा पाय्वीरिताऽङ्गुष्ठप्रमाणवर्तिरियम् ॥ ५ ॥

दृष्टफला शनैः शनैः प्रणिहिता गुदे घृताभ्यक्ता ॥

आनाहोदावर्तप्रशमनी जठरगुल्मनिवारणी ॥ ६ ॥

[p. 261 ]

मूलकं शुष्कमार्द्रं च वर्षाभूमूलपञ्चकम् ॥ ७ ॥

आरेवतफलं चाप्सु तेन पक्त्वा पचेद्घृतम् ॥

तत्पीतमात्रं शमयेदुदावर्तमशेषतः ॥ ८ ॥

लघ्वन्नं दीपनं स्निग्धमुष्णं वातानुलोमनम् ॥

बृंहणं च भवेत्सर्वं तद्धितं सर्वगुल्मिनाम् ॥ १ ॥

गुल्मिनामनिलशान्तिरुपायैः सर्वशो विधिवदाचरणीया ॥

मारुतेऽत्र विजितेऽन्यमुदीर्णं दोषमल्पमपि कर्म निहन्यात् ॥ २ ॥

स्रोतसां मार्दवं कृत्वा जित्वा मारुतमुल्बणम् ॥

भित्त्वा विबन्धं स्निग्धस्य स्वेदो गुल्ममपोहति ॥ ३ ॥

प्रागेव वातिके गुल्मे सुस्निग्धं स्वेदितं नरम् ॥

रेचितं स्नेहरेकैश्च निरूहैः सानुवासनैः ॥

उपाचरेद्भिषक्प्राज्ञो मात्राकालविवेकतः ॥ ४ ॥

[p. 262 ]

सुखोष्णा जाङ्गलरसाः सुस्निग्धा व्यक्तसैन्धवाः ॥

कटुत्रिकसमायुक्ता हिताः पानेषु गुल्मिनाम् ॥ ५ ॥

कुम्भीपिण्डेष्टकास्वेदान्कारयेत्कुशलो भिषक् ॥ ६ ॥

उपनाहाश्च कर्तव्याः सुखोष्णाः साल्वणादयः ॥

स्थानावसेको रक्तस्य बाहुमध्ये शिराव्यधः ॥

स्वेदोऽनुलोमनं चैव प्रशस्तं सर्वगुल्मिनाम् ॥ ७ ॥

[p. 263 ]

मातुलुङ्गरसो हिङ्गु दाडिमं विडसैन्धवम् ॥

सुरामण्डेन पातव्यं वातगुल्मरुजापहम् ॥ ८ ॥

पिबेदेरण्डतैलं वा वारुणीमण्डमिश्रितम् ॥

तदेव तैलं पयसा वातगुल्मी पिबेन्नरः ॥ ९ ॥

स्वर्जिकाकुष्ठसहितः क्षारः केतकिजोऽपि वा ॥

तैलेन पीतः शमयेद्गुल्मं पवनसंभवम् ॥ १० ॥

वातगुल्मप्रतीकारे प्रकुप्यति यदा कफः ॥

शस्तमुल्लेखनं तत्र चूर्णाद्याश्च कफापहाः ॥ ११ ॥

यदि कुप्यति वा पित्तं विरेकस्तत्र भेषजम् ॥

दोषघ्नैरप्यशान्ते तु गुल्मे शोणितमोक्षणम् ॥ १२ ॥

काकोल्यादिमहातिक्तवासाद्यैः पित्तगुल्मिनम् ॥

स्नेहितं स्रंसयेत्पश्चाद्योजयेद्बस्तिकर्मणा ॥ १३ ॥

[p. 264 ]

स्निग्धोष्णजे पित्तगुल्मे कम्पिल्लं मधुना लिहेत् ॥

रेचनार्थी रसं वाऽथ द्राक्षायाः सगुडं पिबेत् ॥ १४ ॥

दाहशूलादिसंक्षोभस्वप्ननाशारुचिज्वरैः ॥

विदह्यमानं जानीयाद्गुल्मं तमुपनाहयेत् ॥ १५ ॥

पक्वस्तु पीडितोन्नामी बहिस्तुङ्गोऽल्पवेदनः ॥

श्यावो बस्तिनिभस्तत्र व्यधः शोधनरोपणम् ॥ १६ ॥

स्वयमूर्ध्वमधो वाऽपि स चेद्दोषः प्रवर्तते ॥

द्वादशाहमुपेक्षेत रक्षन्नन्नैरुपद्रवान् ॥ १७ ॥

परं तु शोधनं सर्पिः शुद्धे समधु तिक्तकम् ॥ १८ ॥

[p. 265 ]

स्नेहोपनाहनस्वेदतीक्ष्णस्रंसनबस्तिभिः ॥

योगैश्च वातगुल्मोक्तैः श्लेष्मगुल्ममुपाचरेत् ॥ १९ ॥

पञ्चमूलीशृतं तोयं पुराणं वारुणीरसम् ॥

कफगुल्मी पिबेत्काले जीर्णमार्द्वीकमेव च ॥ २० ॥

यवानीचूर्णितं तक्रं विडेन लवणीकृतम् ॥

पिबेत्संदीपनं वातमूत्रवर्चोनुलोमनम् ॥

व्यामिश्रदोषे व्यामिश्र एष एव क्रियाक्रमः ॥ २१ ॥

संनिपातोत्थिते गुल्मे त्रिदोषघ्नो विधिर्हितः ॥ २२ ॥

वचाऽभया विडं शुण्ठीहिङ्गुकुष्ठाग्निदीप्यकाः ॥

द्वित्रिषट्चतुरेकाष्टसप्तपञ्चांशकाः क्रमात् ॥ २३ ॥

चूर्णं मद्यादिभिः पीतं गुल्मानाहोदरापहम् ॥

शूलार्शःश्वासकासघ्नं ग्रहणीदीपनं परम् ॥ २४ ॥

यवानीहिङ्गुसिन्धूत्थक्षारसौवर्चलाभयाः ॥

सुरामण्डेन पातव्या गुल्मशूलनिषूदनाः ॥ २५ ॥

[p. 266 ]

पूतीकपत्रगजचिर्भटचव्यवह्नि-

व्योषं च संस्तरचितं लवणोपधानम् ॥

दग्ध्वा विचूर्ण्य दधिमस्तुयुतं प्रयोज्यं

गुल्मोदरश्वयथुपाण्डुगुदोद्भवेषु ॥ २६ ॥

हिङ्गुपुष्करमूलानि तुम्बुरूणि हरीतकी ॥

श्यामा बिडं सैन्धवं च यवक्षारं महौषधम् ॥ २७ ॥

[p. 267 ]

यवक्वाथोदकेनैतद्घृतभृष्टं तु पाययेत् ॥

तेनास्य भिद्यते गुल्मः सशूलः सपरिग्रहः ॥ २८ ॥

वचा हरीतकी हिङ्गु सैन्धवं साम्लवेतसम् ॥

यवक्षारं यवानीं च पिबेदुष्णेन वारिणा ॥ २९ ॥

एतद्धि गुल्मनिचयं सशूलं सपरिग्रहम् ॥

भिनत्ति सप्तरात्रेण वह्निवृद्धिं करोति च ॥ ३० ॥

पिप्पलीपिप्पलीमूलाजाजीचित्रकसैन्धवैः ॥

युक्ता पीता सुरा हन्ति गुल्ममाशु सुदुस्तरम् ॥ ३१ ॥

नादेयीकुटजार्कशिग्रुबृहतीस्नुग्बिल्वभल्लातक-

व्याघ्रीकिंशुकपारिभद्रकजटापामार्गनीपाग्निकान् ॥

वासामुष्ककपाटलाः सलवणा दग्ध्वा जले पाचितं

हिङ्ग्वादिप्रतिवापमेतदुदितं गुल्मोदराष्ठीलिषु ॥ ३२ ॥

[p. 268 ]

हिङ्गूग्रगन्धाविडशुण्ट्यजाजीहरीतकीपुष्करमूलकुष्ठम् ॥

भागोत्तरं चूर्णितमेतदिष्टं गुल्मोदराजीर्णविषूचिकासु ॥ ३३ ॥

त्रिफलाकाञ्चनक्षीरीसप्तलानीलिनीवचाः ॥

त्रायन्तीहपुषातिक्तात्रिवृत्सैन्धवपिप्पलीः ॥ ३४ ॥

पिबेद्विचूर्ण्य मूत्रोष्णवारिमांसरसादिभिः ॥

सर्वगुल्मोदरप्लीहकुष्ठार्शःशोषपीडितः ॥ ३५ ॥

शताह्वाचिरबिल्वत्वग्दारुभार्गीकणोद्भवः ॥

कल्कः पीतो हरेद्गुल्मं तिलक्वाथेन रक्तजम् ॥ ३६ ॥

तिलक्वाथो गुडव्योषहिङ्गुभार्गीयुतो भवेत् ॥

पानं रक्तभवे गुल्मे नष्टे पुष्पे च योषिताम् ॥ ३७ ॥

[p. 269 ]

पीतो धात्रीरसो युक्त्या किंशुकक्षारसाधितः ॥

क्षारत्र्यूषणसंयुक्ता मदिरा चास्रगुल्मनुत् ॥ ३८ ॥

विशेषमपरं चास्य शृणु रक्तप्रसादनम् ॥

पलाशक्षारतोयेन सिद्धं सर्पिः पिबेच्च सा (?) ॥

उष्णैर्वा भेदयेद्भिन्ने विधिरासृग्दरो हितः ॥ ३९ ॥

हपुषाव्योषपृथ्वीकाचव्यचित्रकसैन्धवैः ॥

साजाजीपिप्पलीमूलदीप्यकैर्विपचेद्घृतम् ॥ ४० ॥

सकोलमूलकरसं सक्षीरदधिदाडिमम् ॥

तत्परं वातगुल्मघ्नं शूलानाहविबन्धनुत् ॥ ४१ ॥

योन्यर्शोग्रहणीदोषश्वासकासारुचिज्वरान् ॥

पार्श्वहृद्बस्तिशूलं च घृतमेतद्व्यपोहति ॥ ४२ ॥

पञ्चप्रभृति यत्र स्युर्द्रवाणि स्नेहसंविधौ ॥

तत्र स्नेहसमान्याहुरर्वाक्तु स्याच्चतुर्गुणम् ॥ ४३ ॥

[p. 270 ]

जलद्रोणे विपक्तव्या विंशतिः पञ्च चाभयाः ॥

दन्त्याः पलानि तावन्ति चित्रकस्य तथैव च ॥ ४४ ॥

ततोऽष्टभागशेषेण पचेद्दन्तीसमं गुडम् ॥

ताश्चाभयास्त्रिवृच्चूर्णात्तैलाच्चापि चतुष्पलम् ॥ ४५ ॥

पलमेकं कणाशुण्ठ्योः सिद्धे लेहेऽथ शीतले ॥

क्षौद्रार्धकुडवं दद्याच्चातुर्जातपलं तथा ॥ ४६ ॥

ततो लेहपलं लीढ्वा जग्ध्वा चैकां हरीतकीम् ॥

स्निग्धो विरिच्यते दोषः प्रस्थमद्याद्रसौदनम् ॥ ४७ ॥

प्लीहश्वयथुगुल्मार्शोहृत्पाण्डुग्रहणीगदाः ॥

शाम्यन्त्पुत्क्लेशविषमज्वरकुष्ठान्यरोचकाः ॥ ४८ ॥

[p. 271 ]

त्र्यूषणत्रिफलाधान्यविडङ्गचव्यचित्रकैः ॥

कल्कीकृतैर्घृतं सिद्धं सक्षीरं वातगुल्मनुत् ॥ ४९ ॥

द्राक्षामधुकखर्जूरं विदारीं सशतावरीम् ॥

परूषकाणि त्रिफलां साधयेत्पलसंमिताम् ॥ ५० ॥

जलाढके पादशेषे रसमामलकस्य च ॥

घृतमिक्षुरसं क्षीरमभयाकल्कपादिकम् ॥ ५१ ॥

साधयेत्तु घृतं सिद्धं शर्कराक्षौद्रपादिकम् ॥

पित्तगुल्महरं सर्पिः सर्वपित्तामयापहम् ॥ ५२ ॥

सव्योषक्षारलवणं दशमूलशृतं घृतम् ॥

कफगुल्मं हरत्याशु सहिङ्गुबिडदाडिमम् ॥ ५३ ॥

पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः ॥

पलिकैः सवयक्षारैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ५४ ॥

क्षीरप्रस्थेन तत्सर्पिर्हन्ति गुल्मं कफात्मकम् ॥

ग्रहणीपाण्डुहृद्रोगप्लीहकासज्वरापहम् ॥ ५५ ॥

[p. 272 ]

धात्रीफलानां स्वरसे षडङ्गं विपचेद्घृतम् ॥

शर्करासैन्धवोपेतं तद्धितं सर्वगुल्मिनाम् ॥ ५६ ॥

वृश्चीवमुरुबूकं च वर्षाभूबृहतीद्वयम् ॥

चित्रकं च जलद्रोणे पचेत्पादावशेषितम् ॥ ५७ ॥

मागधीचित्रकक्षौद्रलिप्ते कुम्भे निधापयेत् ॥

मधुनः प्रस्थमावाप्य पथ्याचूर्णार्धसंयुतम् ॥ ५८ ॥

तुषोषितं दशाहं तं जीर्णभक्तः पिबेन्नरः ॥

अरिष्टोऽयं जयेद्गुल्ममविपाकं सुदुस्तरम् ॥ ५९ ॥

वल्लूरं मूलकं मत्स्याञ्शुष्कशाकानि वैदलम् ॥

न खादेद्वालुकं गुल्मी मधुराणि फलानि च ॥ ६० ॥

[p. 273 ]

वातोपसृष्टे हृदये वामयेत्स्निग्धमातुरम् ॥

द्विपञ्चमूलीक्वाथेन सस्नेहलवणेन च ॥ १ ॥

पिप्पल्येला वचा हिङ्गु यवक्षारोऽथ सैन्धवम् ॥

सौवर्चलमथो शुण्ठी अजमोदावचूर्णितम् ॥ २ ॥

फलधान्याम्लकौलत्थदधिमद्यासवादिभिः ॥

पाययेच्छुद्धदेहं च स्नेहेनान्यतमेन वा ॥ ३ ॥

नागरं वा पिबेदुष्णं कषायं चाग्निवर्धनम् ॥

कासश्वासानिलहरं शूलहृद्रोगनाशनम् ॥ ४ ॥

[p. 274 ]

श्रीपर्णीमधुकक्षौद्रसितागुडजलैर्वमेत् ॥

पित्तोपसृष्टे हृदये सेवेत मधुरैः शृतम् ॥

घृतं कषायांश्चोद्दिष्टान्पित्तज्वरविनाशनान् ॥ ५ ॥

शीताः प्रदेहाः परिषेचनानि तथा विरेको हृदि पित्तदुष्टे ॥

द्राक्षासिताक्षौद्रपरूषकैः स्याच्छुद्धे च पित्तापहमन्नपानम् ॥ ६ ॥

पिष्ट्वा पिबेच्चापि सितां जलेन यष्ट्याह्वयं तिक्तकरोहिणीं च ॥ ७ ॥

अर्जुनस्य त्वचा सिद्धं क्षीरं योज्यं हृदामये ॥

सितया पञ्चमूल्या वा बलया मधुकेन वा ॥ ८ ॥

घृतेन दुग्धेन गुडाम्भसा वा पिबन्ति चूर्णं ककुभत्वचो ये ॥

हृद्रोगजीर्णज्वरपित्तरक्तं हत्वा भवेयुश्चिरजीविनस्ते ॥ ९ ॥

वचानिम्बकषायाभ्यां वान्तं हृदि कफोत्थिते ॥

वातहृद्रोगहृच्चूर्णं पिप्पल्यादि च पाययेत् ॥ १० ॥

[p. 275 ]

त्रिदोषजे लङ्घनमादितः स्यादन्नं च सर्वेषु हितं विधेयम् ॥

हीनातिमध्यत्वमवेक्ष्य चैव कार्यं त्रयाणामपि कर्म शस्तम् ॥ ११ ॥

चूर्णं पुष्करजं लिह्यान्माक्षिकेण समायुतम् ॥

हृच्छूलश्वासकासघ्नं क्षयहिक्कानिवारणम् ॥ १२ ॥

तैलाज्यगुडविपक्वं चूर्णं गोधूमपार्थजं वाऽपि ॥

पिबति पयोऽनु च स भवेज्जितसकलहृदामयः पुरुषः ॥ १३ ॥

गोधूमककुभचूर्णं छागपयोगव्यसर्पिषा पक्वम् ॥

मधुशर्करासमेतं शमयति हृद्रोगमुद्धतं पुंसाम् ॥ १४ ॥

मूलं नागबलायास्तु चूर्णं दुग्धेन पाययेत् ॥

हृद्रोगकासश्वासघ्नं ककुभस्य च वल्कलम् ॥ १५ ॥

रसायनं परं बल्यं वातजिन्मासयोजितम् ॥

संवत्सरप्रयोगेण जीवेद्वर्षशतं ध्रुवम् ॥ १६ ॥

हिङ्गूग्रगन्धाबिडविश्वकृष्णाकुष्ठाभयाचित्रकयावशूकम् ॥

पिबेत्ससौवर्चलपौष्कराढ्यं यवाम्भसा शूलहृदामयघ्नम् ॥ १७ ॥

दशमूलकषायं तु लवणक्षारयोजितम् ॥

श्वासकासं सहृद्रोगं गुल्मशूलं च नाशयेत् ॥ १८ ॥

[p. 276 ]

कृमिहृद्रोगिणं स्निग्धं भोजयेत्पिशितौदनम् ॥

दध्ना च पललोपेतं त्र्यहं पश्चाद्विरेचयेत् ॥

सुगन्धिभिः सलवणैर्योगैः साजाजिशर्करैः ॥ १९ ॥

विडङ्गगाढं धान्याम्लं पाययेद्धितमुत्तमम् ॥ २० ॥

कृमिजे च पिबेन्मूत्रं विडङ्गामयसंयुतम् ॥

हृदि स्थिताः पतन्त्येवमधस्तात्कृमयो नृणाम् ॥ २१ ॥

यवान्नं वितरेच्चास्मै सविडङ्गमतः परम् ॥ २२ ॥

[p. 277 ]

मुख्यं शतार्धं च हरीतकीनां सौवर्चलस्यापि पलद्वयं च ॥

पक्वं घृतं वल्लभकेति नाम्ना हृच्छ्वासगुल्मोदरमारुतघ्नम् ॥ २३ ॥

श्वदंष्ट्रोशीरमञ्जिष्ठाबलाकाश्मर्यकत्तृणम् ॥

दर्भमूलं पृथक्पर्णी पलाशर्षभकौ स्थिरम् ॥ २४ ॥

पलिकान्साधयेत्तेषां रसे क्षीरचतुर्गुणे ॥

कल्कैः स्वगुप्तर्षभकमेदाजीवन्तिजीवकैः ॥ २५ ॥

शतावर्यर्धि(यृद्धि)मृद्वीकाशर्कराश्राविणीबिसैः ॥

प्रस्थः सिद्धो घृताद्वातपित्तहृद्रोगशूलनुत् ॥ २६ ॥

मूत्रकृच्छ्रप्रमेहार्शःकासश्वासक्षयापहः ॥

धनुःस्त्रीमद्यभाराध्वखिन्नानां बलमांसदः ॥ २७ ॥

घृतं बलानागबलार्जुनाम्बुसिद्धं सयष्टीमधुकल्कपादम् ॥

हृद्रोगशूलक्षयरक्तपित्तकासानिलासृक्शमयत्युदीर्णम् ॥ २८ ॥

पार्थस्य कल्कस्य रसेन सिद्धं शस्तं घृतं सर्वहृदामयेषु ॥ २९ ॥

[p. 278 ]

अश्मरीशान्तिविधयो य उक्ताः प्रसमीक्ष्य तान् ॥

यथादोषं प्रयुञ्जीत स्नेहादिमपि च क्रमम् ॥ १ ॥

अभ्यञ्जनस्नेहनिरूहबस्तिस्वेदोपनाहोत्तरबस्तिसेकान् ॥

स्थिरादिभिर्वातहरैश्च सिद्धान्दद्याद्रसांश्चानिलमूत्रकृच्छ्रे ॥ २ ॥

अमृतानागरं धात्रीवाजिगन्धात्रिकण्टकान् ॥

प्रपिबेद्वातरोगार्तः शूलवान्मूत्रकृच्छ्रवान् ॥ ३ ॥

सेकावगाहाः शिशिराः प्रदेहा

ग्रैष्मो विधिर्बस्तिपयोविरेकाः ॥

द्राक्षाविदारीक्षुरसैर्घृतैश्च

कृच्छ्रेषु पित्तप्रभवेषु कार्यः ॥ ४ ॥

कुशः काशः शरो दर्भ इक्षुश्चेति तृणोद्भवम् ॥

पित्तकृच्छ्रहरं पञ्चमूलं बस्तिविशोधनम् ॥

एतत्सिद्धं पयः पीतं मेढ्रगं हन्ति शोणितम् ॥ ५ ॥

शतावरीकाशकुशश्वदंष्ट्राविदारिशालीक्षुकसेरुकाणाम् ॥

क्वाथं सुशीतं मधुशर्कराक्तं पिबञ्जयेत्पैत्तिकमूत्रकृच्छ्रम् ॥ ६ ॥

[p. 279 ]

हरीतकीगोक्षुरराजवृक्षपाषाणभिद्धन्वयवासकानाम् ॥

क्वाथं पिबेन्माक्षिकसंप्रयुक्तं कृच्छ्रे सदाहे सरुजे विबन्धे ॥ ७ ॥

गुडेनाऽऽमलकं वृष्यं श्रमघ्नं तर्पणं प्रियम् ॥

पित्तासृग्दाहशूलघ्नं मूत्रकृच्छ्रनिवारणम् ॥ ८ ॥

मूत्रेण सुरया वाऽपि कदलीस्वरसेन वा ॥

कफकृच्छ्रविनाशाय श्लक्ष्णं पिष्ट्वा त्रुटिं पिबेत् ॥ ९ ॥

तक्रेण पिष्टं शितिमारकस्य बीजं पिबेत्कृच्छ्रविनाशनाय ॥

पिबेत्तथा तण्डुलधावनेन प्रवालचूर्णं कफमूत्रकृच्छ्रे ॥ १० ॥

सर्वं त्रिदोषप्रभवे तु वायोः

स्थानानुपूर्व्या प्रसमीक्ष्य कार्यम् ॥

त्रिभ्योऽधिके प्राग्वमनं कफे स्या-

त्पित्ते विरेकः पवने तु बस्तिः ॥ ११ ॥

बृहतीधावनीपाठायष्टीमधुकलिङ्गकाः ॥

पाचनीयो बृहत्यादिः कृच्छ्रे दोषत्रयापहः ॥ १२ ॥

गुडेन मिश्रितं क्षीरं कदुष्णं कामतः पिबेत् ॥

मूत्रकृच्छ्रेषु सर्वेषु शर्करावातरोगनुत् ॥ १३ ॥

तथाऽभिघातजे कुर्यात्सद्यो व्रणचित्सितम् ॥

मूत्रकृच्छ्रे सदा चास्य कार्या वातहरी क्रिया ॥ १४ ॥

[p. 280 ]

स्वेदचूर्णक्रियाभ्यङ्गबस्तयः स्युः पुरीषजे ॥ १५ ॥

क्वाथं गोक्षुरबीजस्य यवक्षारयुतं पिबेत् ॥

मूत्रकृच्छ्रं शकृज्जं च पीतः शीघ्रं निवारयेत् ॥ १६ ॥

शर्कराश्मरिकृच्छ्रे च शर्कराश्मरिनाशनम् ॥

लेह्यं शुक्रविबन्धोत्थे शिलाजतु समाक्षिकम् ॥ १७ ॥

वृष्यैर्बृंहितधातोश्च विधेयाः प्रमदोत्तमाः ॥

एलाहिङ्गुयुतं क्षीरं सर्पिर्मिश्रं पिबेन्नरः ॥

मूत्रदोषविशुद्ध्यर्थं शुक्रदोषहरं च तत् ॥ १८ ॥

त्रिकण्टकारग्वधदर्भकाश-

दुरालभापर्वतभेदपथ्याः ॥

निघ्नन्ति पीता मधुनाऽश्मरीं च

संप्राप्तमृत्योरपि मूत्रकृच्छ्रम् ॥ १९ ॥

एलाश्मभेदकशिलाजतुपिप्पलीनां

चूर्णानि तण्डुलजलैर्लुलितानि पीत्वा ॥

यद्वा गुडेन सहितान्यवलिह्य चैता-

न्यासन्नमृत्युरपि जीवति मूत्रकृच्छ्री ॥ २० ॥

अयोरजः सूक्ष्मपिष्टं मधुना सह योजितम् ॥

मूत्रकृच्छ्रं निहन्त्याशु त्रिभिर्लेहैर्न संशयः ॥ २१ ॥

सितातुल्यो यवक्षारः सर्वकृच्छ्रविनाशनः ॥

निदिग्धिकारसो वाऽथ सक्षौद्रः कृच्छ्रनाशनः ॥ २२ ॥

[p. 281 ]

शतावरीकाशकुशश्वदंष्ट्रा-

विदारिकेक्ष्वामलकेषु सिद्धम् ॥

सर्पिः पयो वा सितया विमिश्रं

कृच्छ्रेषु पित्तप्रभवेषु योज्यम् ॥ २३ ॥

त्रिकण्टकैरण्डकुशाद्यभीरुकर्कारुकेक्षुस्वरसेन सिद्धम् ॥

सर्पिर्गुडार्धांशयुतं प्रपेयं कृच्छ्राश्मरीमूत्रविघातदोषे ॥ २४ ॥

स्नेहस्वेदोपपन्नस्य हितं स्नेहविरेचनम् ॥

ततः संशुद्धदेहस्य हिताश्चोत्तरबस्तयः ॥ १ ॥

[p. 282 ]

पाटल्या यावशूकाच्च पारिभद्रात्तिलादपि ॥

क्षारोदकेन मदिरां त्वगेलोषणसंयुताम् ॥

पिबेद्गुडोपदंशान्वा लिह्यादेतान्पृथक्पृथक् ॥ २ ॥

त्रिफलाकल्कसंयुक्तं लवणं वाऽपि पाययेत् ॥

निदिग्धिकायाः स्वरसं पिबेद्वा तान्तवस्रुतम् ॥ ३ ॥

[p. 283 ]

जले कुङ्कुमकल्कं वा सक्षौद्रमुषितं निशि ॥

सतैलं पाटलाभस्म क्षारवद्वा परिस्रुतम् ॥ ४ ॥

कल्कमीर्वारुबीजानामक्षमात्रं ससैन्धवम् ॥

धान्याम्लयुक्तं पीत्वैव मूत्राघाताद्विमुच्यते ॥ ५ ॥

सुरां सौवर्चलवतीं मूत्राघाती पिबेन्नरः ॥ ६ ॥

दाडिमाम्बुयुतं मुख्यमेलाबीजं सनागरम् ॥

पीत्वा सुरां सलवणां मूत्राघाताद्विमुच्यते ॥ ७ ॥

पिबेच्छिलाजतु क्वाथे गणे वीरतरादिके ॥

रसं दुरालभाया वा कषायं वासकस्य वा ॥ ८ ॥

त्रिकण्टकैरण्डशतावरीभिः सिद्धं षयो वा तृणपञ्चमूले ॥

गुडप्रगाढं सघृतं पयो वा रोगेषु कृच्छ्रादिषु शस्तमेतत् ॥ ९ ॥

शृतशीतपयोन्नाशी चन्दनं तण्डुलाम्बुना ॥

पिबेत्सशर्करं श्रेष्ठमुष्णवाते सशोणिते ॥ १० ॥

स्त्रीणामतिप्रसङ्गेन शोणितं यस्य सिच्यते ॥

मैथुनोपरमश्चास्य बृंहणीयो हितो विधिः ॥

ताम्रचूडवसातैलं हितं चोत्तरबस्तिषु ॥ ११ ॥

[p. 284 ]

स्वगुप्ताफलमृद्वीकाकृष्णेक्षुरसितारजः ॥

समांशमर्धभागानि क्षीरक्षौद्रघृतानि च ॥ १२ ॥

सर्वं सम्यग्विमथ्याक्षमात्रं लीढ्वा पयः पिबेत् ॥

हन्ति शुक्रक्षयोत्थांश्च दोषान्वन्ध्यासुतप्रदम् ॥ १३ ॥

चित्रकं सारिवा चैव बला कालानुसारिवा ॥ १४ ॥

द्राक्षाविशालापिप्पल्यस्तथा चित्रफला भवेत् ॥

तथैव मधुकं दद्याद्दद्यादामलकानि च ॥ १५ ॥

घृताढकं पचेदेतैः कल्कैरक्षसमन्वितैः ॥

क्षीरद्रोणे जलद्रोणे तत्सिद्धमवतारयेत् ॥ १६ ॥

शीतं परिस्रुतं चैव शर्कराप्रस्थसंयुतम् ॥

तुगाक्षीर्याश्च तत्सर्वं मतिमान्प्रतिमिश्रयेत् ॥ १७ ॥

ततो मितं पिबेत्काले यथादोषं यथाबलम् ॥

वातरेताः पित्तरेताः श्लेष्मरेताश्च यो भवेत् ॥ १८ ॥

रक्तरेता ग्रन्थिरेताः पिबेदिच्छन्नरोगिताम् ॥

जीवनीयं च वृष्यं च सर्पिरेतन्महागुणम् ॥ १९ ॥

प्रजाहितं च धन्यं च सर्वरोगहरं शिवम् ॥

सर्पिरेतत्प्रयुञ्जीत स्त्री गर्भं लभतेऽचिरात् ॥ २० ॥

असृग्दोषं जयेच्चापि योनिदोषांश्च संहतान् ॥

मूत्रदोषेषु सर्वेषु कुर्यादेतच्चिकित्सितम् ॥ २१ ॥

[p. 285 ]

वरुणस्य त्वचं श्रेष्ठां शुण्ठीगोक्षुरसंयुताम् ॥

यवक्षारगुडं दत्त्वा क्वाथयित्वा पिबेद्धिताम् ॥

अश्मरीं वातजां हन्ति चिरकालानुबन्धिनीम् ॥ १ ॥

[p. 286 ]

वीरतरादिरित्येष गणो वातविकारनुत् ॥

अश्मरीशर्करामूत्रकृच्छ्राघातरुजापहः ॥ २ ॥

शुण्ठ्यग्निमन्थपाषाणशिग्रुवरुणगोक्षुरैः ॥ ३ ॥

अभयारग्वधफलैः क्वाथं कुर्याद्विचक्षणः ॥

रामठक्षारलवणचूर्णं दत्त्वा पिबेन्नरः ॥ ४ ॥

अश्मरीमूत्रकृच्छ्रघ्नं दीपनं पाचनं परम् ॥

हन्यात्कोष्ठाश्रितं वातं कट्यूरुगुदमेढ्रगम् ॥ ५ ॥

पाषाणभेदो वसुको वशिरोऽश्मन्तकस्तथा ॥

शतावरी श्वदंष्ट्रा च बृहती कण्टकारिका ॥ ६ ॥

कपोतवङ्कार्तगलकाञ्चनोशीरगुच्छकाः ॥

वृक्षादनी भल्लकश्च वरुणः शाकजं फलम् ॥ ७ ॥

यवाः कुलत्थाः कोलानि कतकस्य फलानि च ॥

ऊषकादिप्रतीवापमेषां क्वाथे शृतं घृतम् ॥

भिनत्ति वातसंभूतामश्मरीं क्षिप्रमेव च ॥ ८ ॥

[p. 287 ]

ऊषकादिः कफं हन्ति गणो मेदोविशोषणः ॥

अश्मरीशर्करामूत्रशूलघ्नः कफगुल्मनुत् ॥ ९ ॥

क्षारान्यवागूं पेयां च कषायाणि पयांसि च ॥

भोजनानि च कुर्वीत वर्गेऽस्मिन्वातनाशने ॥ १० ॥

काशः कुशः शरो गुच्छ इत्कटो मोरटोऽश्मभित् ॥ ११ ॥

दर्भो विदारी वाराही शालिमूलं त्रिकण्टकः ॥

भल्लूकः पाटली पाठा पत्तरोऽथ कुरण्टिका ॥ १२ ॥

पुनर्नवा शिरीषश्च क्वथितास्तेन साधितम् ॥

घृतं शिलाह्वमधुकबीजैरिन्दीवरस्य च ॥ १३ ॥

[p. 288 ]

त्रपुसेर्वारुकादीनां बीजैश्चाऽऽवापितं शुभम् ॥

भिनत्ति पित्तसंभूतामश्मरीं क्षिप्रमेव च ॥ १४ ॥

क्षारान्यवागूः पेयाश्च कषायाणि पयांसि च ॥

भोजनानि च कुर्वीत वर्गेऽस्मिन्पित्तनाशने ॥ १५ ॥

कुर्यात्क्षारादिकं क्वाथ्यैस्तस्मिन्क्षेपमवापकैः ॥

वर्गत्वेन यथालाभं परिभाषा प्रवर्तते ॥ १६ ॥

शिलाजतु शिलाह्वं स्यात्पुण्ड्रको गुन्द्रगुच्छकौ ॥

मधुकः कृतह्वस्वत्वाद्बीजैर्बीजक उच्यते ॥ १७ ॥

गणे वरुणकादौ तु गुग्गुल्वेलाहरेणुभिः ॥

कुष्ठमुस्ताह्वमरिचचित्रकैः ससुराह्वयैः ॥ १८ ॥

एतैः सिद्धमजासर्पिरूषकादिगणेन च ॥

भिनत्ति कफसंभूतामश्मरीं क्षिप्रमेव च ॥ १९ ॥

[p. 289 ]

क्षारान्यवागूं पेयां च कषायाणि पयांसि च ॥

भोजनानि प्रकुर्वीत वर्गेऽस्मिन्कफनाशने ॥ २० ॥

वरुणादिगणो ह्येष कफमेदोनिवारणः ॥

विनिहन्ति शिरःशूलं गुल्माभ्यन्तरविद्रधीन् ॥ २१ ॥

शुक्राश्मर्यां तु सामान्यो विधिरश्मरिनाशनः ॥

यवक्षारगुडोन्मिश्रं पिबेत्पुष्पफलोद्भवम् ॥

रसं मूत्रविबन्धघ्नं शर्कराश्मरिनाशनम् ॥ २२ ॥

नागरवरुणकगोक्षुरपाषाणभेदकपोतवङ्कजः क्वाथः ॥

गुडयावशूकमिश्रः पीतो हन्त्यश्मरीमुग्राम् ॥ २३ ॥

वरुणत्वक्शिलाभेदशुण्ठीगोक्षुरकैः कृतः ॥

कषायः क्षारसंयुक्तः शर्करां च भिनत्त्यपि ॥ २४ ॥

[p. 290 ]

पिबेद्वरुणमूलत्वक्क्वाथं तत्कल्कसंयुतम् ॥

क्वाथश्च शिग्रुमूलोत्थः कदुष्णोऽश्मरिपातनः ॥ २५ ॥

पिबेद्वरुणमूलत्वक्कषायं गुडसंयुतम् ॥

अश्मरीं पातयत्याशु बस्तिशूलविनाशनम् ॥ २६ ॥

एलोपकुल्यामधुकाश्ममेदकौन्तीश्वदंष्ट्रावृषकोरुबूकैः ॥

शृतं पिबेदश्मजतु प्रगाढं सशर्करे साश्मरिमूत्रकृच्छ्रे ॥ २७ ॥

त्रिकण्टकस्य बीजानां चूर्णं माक्षिकसंयुतम् ॥

अविक्षीरेण सप्ताहं पेयमश्मरिभेदकम् ॥ २८ ॥

कुलत्थसिन्धूत्थविडङ्गसारं सशर्करं शीतलियावशूकम् ॥

बीजानि कूष्माण्डकगोक्षुराभ्यां घृतं पचेत्तद्वरुणस्य तोये ॥ २९ ॥

दुःसाध्यसर्वाश्मरिमूत्रकृच्छ्रे मूत्राभिघातं च समूत्रबन्धम् ॥

एतानि सर्वाणि निहन्ति शीघ्रं प्ररूढवृक्षानिव वज्रपातः ॥ ३० ॥

शरादिपञ्चमूल्या वा कषायेण पचेद्घृतम् ॥

प्रस्थं गोक्षुरकल्केन सिद्धमद्यात्सशर्करम् ॥

अश्मरीमूत्रकृच्छ्रघ्नं रेतोमार्गविशोधनम् ॥ ३१ ॥

वरुणस्य तुलां क्षुण्णां जलद्रोणे विपाचयेत् ॥

पादशेषं परिस्राव्य घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ३२ ॥

वरुणः कदली बिल्वं तृणजं पञ्चमूलकम् ॥

अमृतां चाश्मजं देयं बीजं च त्रपुषस्य च ॥ ३३ ॥

शतपर्वा तिलक्षारः पलाशक्षारमेव च ॥

यूथिकायास्तु मूलानि कार्षिकाणि समावपेत् ॥ ३४ ॥

[p. 291 ]

अक्षमात्रां पिबेज्जन्तुर्देशकालाद्यपेक्षया ॥

जीर्णे चास्मिन्पिबेत्पूर्वं गुडं जीर्णं तु मस्तुना ॥ ३५ ॥

अश्मरीं शर्करां चैव मूत्रकृच्छ्रं विनाशयेत् ॥

सैन्धवाद्यं च यत्तैलमृषिभिः परिकीर्तितम् ॥ ३६ ॥

तत्तैलं द्विगुणक्षीरं पचेद्वीरतरादिना ॥

क्वाथेन पूर्वकल्केन साधितं तु भिषग्वरैः ॥ ३७ ॥

एतत्तैलवरं श्रेष्ठमश्मरीणां विनाशनम् ॥

मूत्राघाते मूत्रकृच्छ्रे पिच्चिते मथिते तथा ॥ ३८ ॥

भग्ने श्रमाभिपन्ने च सर्वथैव प्रशस्यते ॥

वर्ध्माधिकारनिर्दिष्टं सैन्धवाद्यमिहेष्यते ॥ ३९ ॥

श्यामाकाः कोद्रवोद्दालगोधूमचणकाढकी ॥

कुलत्थाश्च हिता भोज्ये पुराणा मेहिनां सदा ॥ १ ॥

मेहिनां तिक्तशाकानि जाङ्गला हरिणाण्डजाः ॥

यवान्नविकृतिर्मुद्गाः शस्यन्ते शालिषष्टिकाः ॥ २ ॥

पारिजातजयानिम्बवह्निगायत्रि(त्री)णां पृथक् ॥

पाठायाः सागुरोः पीताद्वयस्य शारदस्य च ॥ ३ ॥

[p. 292 ]

जलेक्षुमद्यसिकताशनैर्लवणपिष्टकाः ॥

सान्द्रमेहान्क्रमाद्घ्नन्ति अष्टौ क्वाथाः समाक्षिकाः ॥ ४ ॥

दूर्वाकसेरुपूतीककुम्भीकप्लवशैवलम् ॥

जलेन क्वथितं पीतं शुक्रमेहहरं परम् ॥ ५ ॥

त्रिफलारग्वधद्राक्षाकषायो मधुसंयुतः ॥

पीतो निहन्ति फेनाख्यं प्रमेहं नियतं नृणाम् ॥ ६ ॥

रोध्राभयाकट्फलमुस्तकानां विडङ्गपाठार्जुनधन्वनानाम् ॥

कदम्बशालार्जुनदीप्यकानां विडङ्गदार्वीधवशल्यकानाम् ॥

चत्वार एते मधुना कषायाः कफप्रमेहेषु निषेवणीयाः ॥ ७ ॥

रोध्रार्जुनोशीरकुचन्दनानामरिष्टसेव्यामलकाभयानाम् ॥ ८ ॥

धात्र्यर्जुनारिष्टकवत्सकानां नीलोत्पलैलातिनिशार्जुनानाम् ॥

चत्वार एते विहिताः कषायाः पित्तप्रमेहे मधुसंप्रयुक्ताः ॥ ९ ॥

अश्वत्थचतुरङ्गुलन्यग्रोधादिफलत्रयम् ॥

सरक्तसारमञ्जिष्ठा क्वाथाः पञ्च समाक्षिकाः ॥ १० ॥

नीलहारिद्रशुक्ताख्यक्षारगण्डीरिकाह्वयान् ॥

मेहान्हन्युः क्रमादेते सक्षौद्रो रक्तमेहजित् ॥

क्वाथः खर्जूरकाश्मर्यतिन्दुकास्थ्यमृताकृतः ॥ ११ ॥

[p. 293 ]

छिन्नावह्निकषायेण पाठाकुटजरामठम् ॥

तिक्तां कुष्ठं च संचूर्ण्य सर्पिर्मेहे पिबेरन्नः ॥ १२ ॥

कदरखदिरपूगक्वाथं क्षौद्राह्वये पिबेत् ॥

अग्निमन्थकषायं तु वसामेहे प्रयोजयेत् ॥ १३ ॥

पाठाशिरीषदुस्पर्शमूर्वाकिंशुकतिन्दुकम् ॥

कपित्थानां भिषक्क्वाथं हस्तिमेहे प्रयोजयेत् ॥ १४ ॥

कम्पिल्लसप्तच्छदशालजानि वैभीतरौहीतककौटजानि ॥

कपित्थपुष्पाणि च चूर्णितानि क्षौद्रेण लिह्यात्कफपित्तमेही ॥ १५ ॥

स्निग्धं वान्तं विरिक्तं च निरूढं पाययेद्रसम् ॥

धात्र्याः सर्वप्रमेहेषु निशाक्षौद्रसमन्वितम् ॥ १६ ॥

कषायमथ वा दारुत्रिफलामुस्तकैः शृतम् ॥

त्रिफलादारुदार्व्यब्दक्वाथः क्षौद्रेण मेहहा ॥ १७ ॥

[p. 294 ]

कुटजासनदार्व्यब्दफलत्रयभवोऽथ वा ॥

गुडूच्याः स्वरसः पेयो मधुना सर्वमेहनुत् ॥ १८ ॥

शालमुष्कककम्पिल्लकल्कमक्षसमं पिबेत् ॥

धात्रीरसेन सक्षौद्रं सर्वमेहहरं परम् ॥ १९ ॥

फलत्रिकं दारुनिशां विशालां

मुस्तं च निष्क्वाथ्य निशांशकल्कम् ॥

पिबेत्कषायं मधुसंप्रयुक्तं

सर्वप्रमेहेषु समुत्थितेषु ॥ २० ॥

मधुना त्रिफलाचूर्णमथ वाऽश्मजतूद्भवम् ॥

लोहजं वाऽभयोत्थं वा लिह्यान्मेहनिवृत्तये ॥ २१ ॥

न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थश्योनाकारग्वधासनम् ॥

आम्रं कपित्थं जम्बूं च प्रियालं ककुभं धवम् ॥ २२ ॥

मधूकं मधुकं रोध्रं वरणं पारिभद्रकम् ॥

पटोलं मेषशृङ्गीं च दन्तीं चित्रकमाढकीम् ॥ २३ ॥

[p. 295 ]

करञ्जं त्रिफलाशक्रभल्लातकफलानि च ॥

एतानि समभागानि श्लक्ष्णचूर्णानि कारयेत् ॥ २४ ॥

न्यग्रोधाद्यमिदं चूर्णं मधुना सह लेहयेत् ॥

फलत्रयरसं चानुपिबेन्मूत्रं विशुध्यति ॥ २५ ॥

एतेन विंशतिर्मेहा मूत्रकृच्छ्राणि यानि च ॥

प्रशमं यान्ति योगेन पिटिका न प्रजायते ॥ २६ ॥

त्रिकण्टकाश्मन्तकसोमवल्कैर्भल्लातकैः सातिविषैः सरोध्रैः ॥

वचापटोलार्जुननिम्बमुस्तैर्हरिद्रया पद्मकदीप्यकैश्च ॥ २७ ॥

मञ्जिष्ठया चागुरुचन्दनैश्च सर्वैः समस्तैः कफवातजेषु ॥

मेहेषु तैलं विपचेद्घृतं तु पित्तेषु मिश्रं त्रिषु लक्षणेषु ॥ २८ ॥

त्रिकटुत्रिफलाचूर्णतुल्ययुक्तं तु गुग्गुलुम् ॥ २९ ॥

गोक्षुरक्वाथसंयुक्तं गुटिकां कारयेद्भिषक् ॥

दोषकालबलापेक्षी भक्षयेच्चाऽऽनुलोमिकीम् ॥ ३० ॥

न चात्र परिहारोऽस्ति कर्म कुर्याद्यथेप्सितम् ॥

प्रमेहान्वातरोगांश्च मूत्राघातोदरं जयेत् ॥ ३१ ॥

कफमेहहरक्वाथसिद्धं सर्पिः कफे हितम् ॥

[p. 296 ]

पित्तमेहघ्ननिर्यूहसिद्धं पित्ते हितं घृतम् ॥ ३२ ॥

दशमूलं करञ्जौ द्वौ देवदारु हरीतकी ॥

वर्षाभूर्वरुणो दन्ती चित्रकं सपुनर्नवम् ॥ ३३ ॥

सुधानीपकदम्बाश्च बिल्वभल्लातकानि च ॥

शठी पुष्करमूलं च पिप्पलीमूलमेव च ॥ ३४ ॥

पृथग्दशपलानेतान्भागांस्तोयार्मणे पचेत् ॥

यवकोलकुलत्थानां प्रस्थं प्रस्थं च दापयेत् ॥ ३५ ॥

तेन पादावशेषेण घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥

निचुलं त्रिफला भार्गी रोहिषं गजपिप्पली ॥ ३६ ॥

शृङ्गवेरं विडङ्गानि वचा कम्पिल्लकं तथा ॥

गर्भेणानेन तत्सिद्धं पाययेच्च यथाबलम् ॥ ३७ ॥

एतद्ध(द्धा)न्वन्तरं नाम विख्यातं सर्पिरुत्तमम् ॥

कुष्ठगुल्मप्रमेहांश्च श्वयथुं वातशोणितम् ॥ ३८ ॥

प्लीहोदराणि चार्शांसि विद्रधीन्पिटकास्तथा ॥

अपस्मारं तथोन्मादं सर्पिरेतन्नियच्छति ॥

पाठान्तरे शृतं तोयं क्वाथ्यादष्टगुणं त्विह ॥ ३९ ॥

[p. 297 ]

शालसारादितोयेन भावितं च शिलाजतु ॥

पिबेत्तेनैव संशुद्धकायः पिष्टं यथाबलम् ॥ ४० ॥

जाङ्गलानां रसैः सार्धं तस्मिञ्जीर्णे च भोजनम् ॥

कुर्यादेवं तुलां यावदुपयुञ्जीत मानवः ॥ ४१ ॥

मधुमेहं विहायासौ शर्करामश्मरीं तथा ॥

चपुर्वर्णबलोपेतः शतं जीवत्यनामयः ॥ ४२ ॥

[p. 298 ]

No verses of the Siddhayoga on this page. The commentary Kusumāvali was not digitized.

[p. 299 ]

No verses of the Siddhayoga on this page. The commentary Kusumāvali was not digitized.

[p. 300 ]

माक्षिकं धातुमप्येवं युञ्ज्यादस्याप्ययं गुणः ॥ ४३ ॥

शराविकाद्याः पिटकाः साधयेच्छोफवद्भिषक् ॥

पक्वाश्चिकित्सेद्व्रणवत्तासां पानेषु शस्यते ॥

क्वाथो वनस्पतेर्वास्तं मूत्रं तीक्ष्णं च शोधनम् ॥ ४४ ॥

[p. 301 ]

एलादिकेन कुर्वीत तैलं च व्रणरोपणम् ॥ ४५ ॥

आरग्वधादिना कुर्यात्क्वाथमुद्वर्तनानि च ॥

शालसारादिना सेकं भोज्यादि च कणादिना ॥ ४६ ॥

सौवीरकसुरासुक्तं तैलं क्षीरं गुडं घृतम् ॥

अम्लेक्षुरसपिष्टान्नानूपमांसानि वर्जयेत् ॥ ४७ ॥

प्रमेहिणो यदा मूत्रमनाविलमपिच्छिलम् ॥

विशदं तिक्तकटुकं तदाऽऽरोग्यं प्रचक्षते ॥ ४८ ॥

[p. 302 ]

पुराणाः शालयो मुद्गाः कुलत्थोद्दालकोद्रवाः ॥

लेखना बस्तयश्चैव सेव्या मेदस्विना सदा ॥ १ ॥

चिन्ता क्रोधस्तथा धूमो व्यायामो रक्तमोक्षणम् ॥

उपवासोऽसुखा शय्या सत्त्वौदार्यं तमोजयः ॥

निद्राप्रसङ्गमहितं वारयन्ति समुत्थितम् ॥ २ ॥

व्यायामनित्यो जीर्णाशी यवगोधूमभोजनः ॥

संतर्पणकृतैर्दोषैर्लौल्यं मुक्त्वा विमुच्यते ॥ ३ ॥

श्रमचिन्ताव्यवायाध्वक्षौद्रजागरणप्रियः ॥

हन्त्यवश्यमतिस्थौल्यं यवश्यामाकभोजनम् ॥ ४ ॥

प्रातर्मधुयुतं वारि सेवितं स्थौल्यनाशनम् ॥ ५ ॥

विडङ्गनागरक्षारकाललोहरजो मधु ॥

यवामलकचूर्णं तु योगोऽतिस्थौल्यनाशनः ॥

उष्णमन्नस्य मण्डं वा पिबेत्कृशतनुर्भवेत् ॥ ६ ॥

[p. 303 ]

सचव्यजीरकव्योषहिङ्गुसौवर्चलानलाः ॥

मधुना सक्तवः पीता मेदोघ्ना वह्निदीपनाः ॥ ७ ॥

व्योषं विडङ्गं शिग्रूणि त्रिफलां कटुरोहिणीम् ॥

बृहत्यौ द्वे हरिद्रे च पाठामतिविषां स्थिराम् ॥ ८ ॥

हिङ्गुकेम्बुकमूलानि यवानीधान्यचित्रकम् ॥

सौवर्चलमजाजीं च हपुषां चेति चूर्णयेत् ॥ ९ ॥

चूर्णतैलघृतक्षौद्रभागाः स्युर्मानतः समाः ॥

सक्तूनां षोडशगुणो भागः संतर्पणं पिबेत् ॥ १० ॥

प्रयोगादस्य शाम्यन्ति रोगाः संतर्पणोत्थिताः ॥

प्रमेहा मूढवाताश्च कुष्ठान्यर्शांसि कामलाः ॥ ११ ॥

प्लीहपाण्ड्वामयः शोथा मूत्रकृच्छ्रमरोचकः ॥

हृद्रोगो राजयक्ष्मा च कासः श्वासो गलग्रहः ॥ १२ ॥

कृमयो ग्रहणीदोषाः श्वैत्यं स्थौल्यमतीव च ॥

नराणां दीप्यते वह्निः स्मृतिर्बुद्धिश्च वर्धते ॥ १३ ॥

त्रिफलातिविषामूर्वात्रिवृच्चित्रकवासकैः ॥

निम्बारग्वधषड्ग्रन्थासप्तपर्णनिशाद्वयैः ॥ १४ ॥

गुडूचीन्द्रसुराकृष्णाकुष्ठसर्षपनागरैः ॥

तैलमेभिः समैः पक्वं सुरसादिरसाप्लुतम् ॥ १५ ॥

पानाभ्यञ्जनगण्डूषनस्यबस्तिषु योजितम् ॥

स्थूलतालस्यकण्ड्वादीञ्जयेत्कफकृतान्गदान् ॥ १६ ॥

[p. 304 ]

शिरीषलामज्जकहेमरोध्रैस्त्वग्दोषसंस्वेदहरः प्रघर्षः ॥

पत्राम्बुलोहाभयचन्दनानि शरीरदौर्गन्ध्यहरः प्रदेहः ॥ १७ ॥

वासादलरसो लेपाच्छङ्खचूर्णेन संयुतः ॥

बिल्वपत्ररसो वाऽपि गात्रदौर्गन्ध्यनाशनः ॥ १८ ॥

हरीतकी लोध्रमरिष्टपत्रं चूतत्वचो दाडिमवल्कलं च ॥

एषोऽङ्गरागः कथितोऽङ्गनानां जङ्घाकषायश्च नराधिपानाम् ॥ १९ ॥

गोमूत्रपिष्टं विनिहन्ति कुष्ठं वर्णोज्ज्वलं गोपयसा च युक्तम् ॥

कक्षादिदौर्गन्ध्यहरं पयोभिः शस्तं वशीकृद्रजनीद्वयेन ॥ २० ॥

व्योषाग्निमुस्तत्रिफलाविडङ्गैर्गुग्गुलुं समम् ॥

खादन्सर्वाञ्जयेद्व्याधीन्मेदःश्लेष्मामवातजान् ॥ २१ ॥

[p. 305 ]

रक्तशालिर्यवा मुद्गा जाङ्गलाश्च रसा हिताः ॥

विरेकास्थापनं शस्तं सर्वेषु जठरेषु च ॥ १ ॥

वातोदरं बलवतः स्नेहस्वेदैरुपाचरेत् ॥

स्निग्धाय स्वेदिताङ्गाय दद्यात्स्नेहविरेचनम् ॥ २ ॥

सुविरक्तो नरो यस्तु पुनराध्माति तं भिषक् ॥

सुस्निग्धैरम्ललवणैर्निरूहैः समुपाचरेत् ॥ ३ ॥

सामुद्रसौवर्चलसैन्धवानि क्षारं यवानामजमोदकं च ॥

सपिप्पलीचित्रकशृङ्गवेरं हिङ्गुर्विडं चेति समानि दद्यात् ॥ ४ ॥

एतानि चूर्णानि घृतप्लुतानि भुञ्जीत पूर्वं कवलं प्रशस्तम् ॥

वातोदरं गुल्ममजीर्णभुक्तं वातप्रकोपं ग्रहणीं च दुष्टाम् ॥

अर्शांसि कुष्ठानि च पाण्डुरोगं भगंदरांश्चेति निहन्ति सद्यः ॥ ५ ॥

वातोदरी पिबेत्तक्रं पिप्पलीलवणान्वितम् ॥

[p. 306 ]

शर्करामरिचोपेतं स्वादु पित्तोदरी पिबेत् ॥ ६ ॥

यवानीसैन्धवाजाजीव्योषयुक्तं कफोदरी ॥

संनिपातोदरी तक्रं त्रिकटुक्षारसैन्धवैः ॥ ७ ॥

स्नुहीपयोभावितानां पिप्पलीनां पयोशनः ॥

सहस्रमुपयुञ्जीत शक्तितो जठरामयी ॥ ८ ॥

शिलाजतूनां मूत्राणां गुग्गुलोस्त्रैफलस्य च ॥

स्नुहीक्षीरप्रयोगश्च शमयत्युदरामयम् ॥ ९ ॥

स्नुक्पयसा परिभाविततण्डुलचूर्णैर्विनिर्मितः पूपः ॥

उदरमुदारं हिंस्याद्योगोऽयं सप्तरात्रेण ॥ १० ॥

पिप्पलीवर्धमानं वा कल्पदृष्टं प्रयोजयेत् ॥

जठराणां विनाशाय नास्ति तेन समं भुवि ॥ ११ ॥

दशमूलदारुनागरच्छिन्नरुहापुनर्नवाभयाक्वाथः ॥

जयति जलोदरशोथश्लीपदगलगण्डवातरोगांश्च ॥ १२ ॥

[p. 307 ]

पटोलमूलं रजनीं विडङ्गं त्रिफलात्वचम् ॥ १३ ॥

कम्पिल्लकं नीलिनीं च त्रिवृतां चेति चूर्णयेत् ॥

षडाद्यान्कार्षिकानन्त्यांस्त्रींश्च द्वित्रिचतुर्गुणान् ॥ १४ ॥

कृत्वा चूर्णं तु तां मुष्टिं गवां मूत्रेण ना पिबेत् ॥

विरिक्तो जाङ्गलरसैर्भुञ्जीत मृदुमोदनम् ॥ १५ ॥

मण्डं पेयां च पीत्वा वा सव्योषं षडहं पयः ॥

शृतं पिबेत्ततश्चूर्णं पिबेदेवं पुनः पुनः ॥ १६ ॥

हन्ति सर्वोदराण्येतच्चूर्णं जातोदकानि च ॥

कामलां पाण्डुरोगं च श्वयथुं चापकर्षति ॥ १७ ॥

यवानी हपुषा धान्यं त्रिफला सोपकुञ्चिका ॥

कारवी पिप्पलीमूलमजगन्धा शठी वचा ॥ १८ ॥

शताह्वा जीरकं व्योषं स्वर्णक्षीरी सचित्रका ॥

द्वौ क्षारौ पौष्करं मूलं कुष्ठं लवणपञ्चकम् ॥ १९ ॥

विडङ्गं च समांशानि दन्त्या भागत्रयं तथा ॥

त्रिवृद्विशाले द्विगुणे सातला स्याच्चतुर्गुणा ॥ २० ॥

एष नारायणो नाम चूर्णो रोगगणापहः ॥

नैनं प्राप्यातिवर्तन्ते रोगा विष्णुमिवासुराः ॥ २१ ॥

तक्रेणोदरिभिः पेयो गुल्मिभिर्बदराम्बुना ॥

आनाहवाते सुरया वातरोगे प्रसन्नया ॥ २२ ॥

[p. 308 ]

दधिमण्डेन विद्ध(द्धा)ङ्गे दाडिमाम्बुभिरर्शसि ॥

परिकर्ते सवृक्षाम्लैरुष्णाम्बुभिरजीर्णके ॥ २३ ॥

भगंदरे पाण्डुरोगे कासे श्वासे गलग्रहे ॥

हृद्रोगे ग्रहणीदोषे कुष्ठे मन्दानले ज्वरे ॥ २४ ॥

दंष्ट्राविषे मूलविषे सगरे कृत्रिमे विषे ॥

यथार्हस्निग्धकोष्ठेन पेयमेतद्विरेचनम् ॥ २५ ॥

पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः ॥

सक्षारैरर्धपलिकैर्द्विः प्रस्थं सर्पिषः पचेत् ॥ २६ ॥

कल्कैर्द्विपञ्चमूलस्य तुलार्धस्य रसेन तु ॥

दधिमण्डाढकं दत्त्वा तत्सर्पिर्जठरापहम् ॥

श्वयथुं वातविष्टम्भं गुल्मार्शांसि च नाशयेत् ॥ २७ ॥

[p. 309 ]

चतुर्गुणे जले मूत्रे द्विगुणे चित्रकात्पले ॥

कल्के सिद्धं घृतप्रस्थं सक्षारं जठरी पिबेत् ॥ २८ ॥

नागरं त्रिपलं प्रस्थं घृततैलं तथाऽऽढकम् ॥ २९ ॥

मस्तुनः साधयित्वा च पिबेत्सर्वोदरापहम् ॥

कफमारुतसंभूते गुल्मे चैतत्प्रशस्यते ॥ ३० ॥

अर्कक्षीरपले द्वे तु स्नुहीक्षीरपलानि षट् ॥

पथ्या कम्पिल्लकं श्यामा शम्याकं गिरिकर्णिका ॥ ३१ ॥

नीलिनी त्रिवृता दन्ती शङ्खिनी चित्रकं तथा ॥

एतेषां पलिकैर्भागैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ३२ ॥

अथास्य मलिने कोष्ठे बिन्दुमात्रां प्रदापयेत् ॥

यावतोऽस्य पिबेद्बिन्दूंस्तावद्वेगाद्विरिच्यते ॥ ३३ ॥

कुष्ठं गुल्ममुदावर्तं श्वयथुं सभगंदरम् ॥

शमयत्युदराण्यष्टौ वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ॥ ३४ ॥

[p. 310 ]

एतद्बिन्दुघृतं नाम्ना येनाभ्यक्तो विरिच्यते ॥

मूत्राण्यष्टावुदरिणां पाने सेके प्रयोजयेत् ॥ ३५ ॥

देवद्रुमं शिग्रुमयूरकं च गोमूत्रपिष्टामथवाऽश्वगन्धाम् ॥

पीत्वाऽऽशु हन्यादुदरं प्रवृद्धं कृमीनशेषानुदरं च दूष्यम् ॥ ३६ ॥

स्नुक्क्षीरदन्तीत्रिफलाविडङ्गसिंहीत्रिवृच्चित्रककर्षकल्कैः ॥

घृतं विपक्वं कुडवप्रमाणं तोयेन तस्याक्षमपार्धकर्षम् ॥ ३७ ॥

पीत्वोष्णमम्भोऽनुपिबेद्विरिक्ते पेयां सुखोष्णां वितरेद्विधिज्ञः ॥

नाराचमेतज्जठरामयानां युक्त्योपयुक्तं शमनं प्रदिष्टम् ॥ ३८ ॥

यवानिकाचित्रकयावशूकषड्ग्रन्थिदन्तीमगधोद्भवानाम् ॥

प्लीहानमेतद्विनिहन्ति चूर्णमुष्णाम्बुना मस्तुसुरासवैर्वा ॥ ३९ ॥

पलाशक्षारतोयेन पिप्पली भाविता शुभा ॥

गुल्मप्लीहार्तिशमनी अग्निदीप्तिकरी स्मृता ॥ ४० ॥

विडङ्गार्काग्निसिन्धूत्थसक्तून्दग्ध्वा वचान्वितान् ॥

पिबेत्क्षीरेण संचूर्ण्य गुल्मप्लीहोदरापहान् ॥ ४१ ॥

क्षारं वा बिडकृष्णाभ्यां पूतिकस्याम्लनिःस्रुतम् ॥

प्लीहयकृत्प्रशान्त्यर्थं पिबेत्प्रातर्यथाबलम् ॥ ४२ ॥

[p. 311 ]

अर्कपत्रं सलवणमन्तर्धूमं विदाहयेत् ॥

मस्तुना वा पिबेत्क्षारं प्लीहरोगं व्यपोहति ॥ ४३ ॥

पातव्यो युक्तितः क्षारः क्षीरेणोदधिशुक्तिजः ॥

पयसा वा प्रयोक्तव्याः पिप्पल्यः प्लीहशान्तये ॥ ४४ ॥

भल्लातकाभयाजाजीगुडेन सह मोदकः ॥

सप्तरात्रान्निहन्त्येष प्लीहानमपि दारुणम् ॥ ४५ ॥

सौभाञ्जनकनिर्यूहं सैन्धवाग्निकणान्वितम् ॥

पलाशक्षारयुक्तं वा यवक्षारं प्रयोजयेत् ॥ ४६ ॥

तिलान्सलवणांश्चैव घृतं षट्पलकं तथा ॥

प्लीहोद्दिष्टां क्रियां सर्वां यकृतः संप्रकल्पयेत् ॥ ४७ ॥

लशुनं पिप्पलीमूलमभयां चैव भक्षयेत् ॥

पिबेद्गोमूत्रगण्डूषं प्लीहरोगविमुक्तये ॥ ४८ ॥

[p. 312 ]

शरपुङ्खायाः कल्कस्तक्रेण निषेवतो यथाग्निबलम् ॥

यदि न जयेत्प्लीहानं शैलोऽपि तदा जले प्लवते ॥ ४९ ॥

शार्ङ्गे(र्ङ्गी)ष्टानिर्यूहः ससैन्धवस्तिन्तिडीकसंमिश्रः ॥

प्लीहव्युपरमयोगः पक्वाम्ररसोऽथ वा समधुः ॥ ५० ॥

रोहितकाभयाक्षोदभावितं मूत्रमम्बु वा ॥

पीतं सर्वोदरप्लीहमेहार्शःकृमिगुल्मनुत् ॥ ५१ ॥

दध्ना भुक्तवतो वामबाहुमध्ये शिरां भिषक् ॥

विध्येत्प्लीहविनाशाय यकृन्नाशाय दक्षिणे ॥ ५२ ॥

प्लीहानं मर्दयेद्गाढं दुष्टरक्तप्रवृत्तये ॥ ५३ ॥

निकुम्भकुडवक्वाथप्रस्थे तत्कल्कसंयुतम् ॥

सर्पिः प्रस्थं पचेत्प्लीहकामलापाण्डुरोगनुत् ॥ ५४ ॥

चित्रकस्य तुलाक्वाथे घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥

आरनालं तु द्विगुणं दधिमण्डं चतुर्गुणम् ॥

पञ्चकोलकतालीसक्षारैर्लवणसंयुतैः ॥ ५५ ॥

द्विजीरकं निशायुग्मं मरिचं तत्र दापयेत् ॥

प्लीहगुल्मोदराध्मानपाण्डुरोगारुचिज्वरान् ॥ ५६ ॥

बस्तिहृत्पार्श्वकट्यूरुशूलोदावर्तपीनसान् ॥

हन्यात्पीतं तदर्शोघ्नं शोफघ्नं वह्निदीपनम् ॥

बलवर्णकरं चापि भस्मकं च नियच्छति ॥ ५७ ॥

[p. 313 ]

पिप्पलीकल्कसंयुक्तं घृतं क्षीरचतुर्गुणम् ॥

पचेत्प्लीहाग्निसादादियकृद्रोगहरं परम् ॥ ५८ ॥

रोहितकत्वचः श्रेष्ठाः पलानां पञ्चविंशतिः ॥

कोलद्विप्रस्थसंयुक्तं कषायमुपकल्पयेत् ॥ ५९ ॥

पलिकैः पञ्चकोलैश्च तैः सर्वैश्चापि तुल्यया ॥

रोहितकत्वचा पिष्टैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ६० ॥

प्लीहातिवृद्धिं शमयेदेतदाशु प्रयोजितम् ॥

तथा गुल्मज्वरश्वासकृमिपाण्डुत्वकामलाः ॥ ६१ ॥

रोहितकात्पलशतं क्षोदयेद्बदराढकम् ॥ ६२ ॥

साधयित्वा जलद्रोणे चतुर्भागावशेषितम् ॥

घृतप्रस्थं समावाप्य च्छागक्षीरं चतुर्गुणम् ॥ ६३ ॥

तस्मिन्दद्यादिमान्कल्कान्सर्वांस्तानक्षसंमितान् ॥

व्योषं फलत्रिकं हिङ्गु यवानीं तुम्बरुं बिडम् ॥ ६४ ॥

अजाजीं कृष्णलवणं दाडिमं देवदारु च ॥

पुनर्नवां विशालां च यवक्षारं सपौष्करम् ॥ ६५ ॥

विडङ्गं चित्रकं चैव हपुषां चबिकां वचाम् ॥

एतैर्घृतं विपक्वं तत्स्थापयेद्भाजने शुभे ॥ ६६ ॥

पाययेत्त्रिपलां मात्रां व्याधेर्बलमपेक्ष्य च ॥

रसकेनाथ यूषेण पयसा वाऽपि भोजयेत् ॥ ६७ ॥

[p. 314 ]

उपयुक्ते घृते तस्मिन्व्याधीन्हन्यादिमान्बहून् ॥

यकृत्प्लीहोदरं चैव प्लीहशूलं यकृत्तथा ॥ ६८ ॥

कुक्षिशूलं हृदि शूलं पार्श्वशूलमरोचकम् ॥

विबन्धशूलं शमयेत्पाण्डुरोगं सकामलम् ॥ ६९ ॥

छर्द्यतीसारशमनं तन्द्राज्वरविनाशनम् ॥

महारोहितकं नाम प्लीहघ्नं श्रेष्ठमौषधम् ॥ ७० ॥

हरीतकीनागरदेवदारुपुनर्नवाछिन्नरुहाकषायः ॥

सगुग्गुलुर्मूत्रयुतश्च पेयः शोथोदराणां प्रवरः प्रयोगः ॥ १ ॥

एरण्डतैलं दशमूलमिश्रं गोमूत्रयुक्तस्त्रिफलारसो वा ॥

निहन्ति वातोदरशोथशूलं क्वाथः समूत्रो दशमूलजश्च ॥ २ ॥

पुनर्नवानिम्बपटोलशुण्ठीतिक्तामृतादार्व्यभयाकषायः ॥

सर्वाङ्गशोफोदरकासशूलश्वासान्वितं पाण्डुगदं निहन्ति ॥ ३ ॥

पुनर्नवां दार्वभयां गुडूचीं पिबेत्समूत्रां महिषाक्षयुक्ताम् ॥

त्वग्दोषशोफोदरपाण्डुरोगस्थौल्यप्रसेकोर्ध्वकफामयेषु ॥ ४ ॥

[p. 315 ]

गोमूत्रयुक्तं महिषीपयो वा क्षीरं गवां वा त्रिफलाविमिश्रम् ॥

क्षीरान्नभुक्केवलमेव गव्यमूत्रं पिबेद्वा श्वयथूदरेषु ॥ ५ ॥

पुराणं माणकं पिष्ट्वा द्विगुणीकृततण्डुलम् ॥

साधितं क्षीरतोयाभ्यामभ्यसेत्पायसं तु तत् ॥ ६ ॥

हन्ति वातोदरं शोथं ग्रहणीं पाण्डुतामपि ॥

सिद्धो भिषग्भिराख्यातः प्रयोगोऽयं निरत्ययः ॥ ७ ॥

पुनर्नवादार्व्यमृता पाठा बिल्वं श्वदंष्ट्रिका ॥

बृहत्यौ द्वे रजन्यौ द्वे पिप्पल्यश्चित्रकं वृषम् ॥ ८ ॥

समभागानि संचूर्ण्य गवां मूत्रेण ना पिबेत् ॥

बहुप्रकारं शोथं च सर्वगात्रविसारिणम् ॥

हन्ति शोथोदराण्यष्टौ व्रणांश्चैवोद्धतानपि ॥ ९ ॥

[p. 316 ]

शुण्ठीपुनर्नवैरण्डपञ्चमूलशृतं जलम् ॥

वातिके श्वयथौ शस्तं पानाहारपरिग्रहे ॥ १ ॥

क्षीराशिनः पित्तकृते तु शोथे त्रिवृद्गुडूचीत्रिफलाकषायम् ॥

पिबेद्गवां मूत्रविमिश्रितं वा फलत्रिकाच्चूर्णमथाक्षमात्रम् ॥ २ ॥

पुनर्नवाविश्वत्रिवृद्गुडूचीशम्याकपथ्यामरदारुकल्कम् ॥

शोथे कफोत्थे महिषाक्षमूत्रयुक्तं पिबेद्वा सलिलं तथैषाम् ॥ ३ ॥

कफे तु कृष्णासिकतापुराणपिण्याकशिग्रुत्वगुमाप्रलेपः ॥

कुलत्थशुण्ठीजलमूत्रसेकश्चण्डागुरुभ्यामनुलेपनं च ॥ ४ ॥

अजाजिपाठाघनपञ्चकोलव्याघ्रीरजन्यः सुखतोयपीताः ॥

शोथं प्रवृद्धं चिरजं त्रिदोषं निघ्नन्ति भूनिम्बमहौषधे च ॥ ५ ॥

पिप्पल्यादिरजोनाम्ना चरके पठ्यते त्वयम् ॥

योगोऽत्र चविकास्थाने ग्राह्या मातङ्गपीप्पली ॥ ६ ॥

[p. 317 ]

आर्द्रकस्य रसः पीतः पुराणगुडमिश्रितः ॥

अजाक्षीराशिनः शीघ्रं सर्वशोथहरो भवेत् ॥ ७ ॥

पुनर्नवादारुशुण्ठीक्वाथे मूत्रेऽथ केवले ॥

दशमूलरसे वाऽपि गुग्गुलुः शोथनाशनः ॥ ८ ॥

बिल्वपत्ररसं पाण्डु सोषणं श्वयथौ त्रिजे ॥

विट्सङ्गे चैव दुर्नाम्नि विदध्यात्कामलासु च ॥ ९ ॥

गुडपिप्पलिशुण्ठीनां चूर्णं श्वयथुनाशनम् ॥

आमाजीर्णप्रशमनं शूलघ्नं बस्तिशोधनम् ॥ १० ॥

पुरं मूत्रेण संसेव्यं पिप्पली वा पयोन्विता ॥

गुडेन वाऽभया तुल्या विश्वं वा शोथरोगिणाम् ॥ ११ ॥

गुडार्द्रकं वा गुडनागरं वा गुडाभयां वा गुडपिप्पलीं वा ॥

कर्षाभिवृद्ध्या त्रिपलप्रमाणं खादेन्नरः पक्षमथापि मासम् ॥ १२ ॥

शोथप्रतिश्यायगलास्यरोगा-

न्सश्वासकासारुचिपीनसादीन् ॥

जीर्णज्वरार्शोग्रहणीविकारा-

न्हन्यात्तथाऽन्यान्कफवातरोगान् ॥ १३ ॥

[p. 318 ]

स्थलपद्ममयं कल्कं पयसाऽऽलोड्य पाययेत् ॥

प्लीहामयहरं चैव सर्वाङ्गैकाङ्गशोथजित् ॥ १४ ॥

क्षीरं शोथहरं दारुवर्षाभूनागरैः शृतम् ॥

पेयं वा चित्रकव्योषवृद्धदारुप्रसाधितम् ॥ १५ ॥

सिंहास्यामृतभण्टाकीक्वाथं पीत्वा समाक्षिकम् ॥

कृच्छ्रं शोथं जयेज्जन्तुः श्वासं कासं ज्वरं वमिम् ॥ १६ ॥

भूनिम्बविश्वकल्कं जग्ध्वा पेयः पुननर्वाक्वाथः ॥

अपहरति नियतमाशु श्वयथुं सर्वाङ्गगं नॄणाम् ॥ १७ ॥

त्रिफलायोरजःक्षारैः शोथजित्त्रिफलारसः ॥

यष्टीदुग्धतिलैर्लेपो नवनीतेन संयुतः ॥

शोथमारुष्करं हन्ति वृन्तैः शालदलस्य वा ॥ १८ ॥

[p. 319 ]

शोथे विषनिमित्ते तु विषोक्ता शस्यते क्रिया ॥ १९ ॥

पुनर्नवाचित्रकदेवदारुपञ्चोषणक्षारहरीतकीनाम् ॥

कल्केन पक्वं दशमूलतोये घृतोत्तमं शोथनिषूदनं च ॥ २० ॥

रसे विपाचयेत्सर्पिः पञ्चकोलकुलत्थयोः ॥

पुनर्नवायाः कल्केन घृतं शोथविनाशनम् ॥ २१ ॥

सचित्रका धान्ययवानिपाठाः

सदीप्यकास्त्र्यूषणवेतसाम्लाः ॥

बिल्वात्फलं दाडिमयावशूकं

सपिप्पलीमूलमथापि चव्यम् ॥ २२ ॥

पिष्ट्वाऽक्षमात्राणि जलाढकेन

पक्त्वा घृतप्रस्थमथोपयोज्यम् ॥

अर्शांसि गुल्मं श्वयथुं च कृत्स्नं

निहन्ति वह्निं च करोति दीप्तम् ॥ २३ ॥

क्षीरं घटे चित्रककल्कलिप्ते दध्यागतं साधु विमथ्य तेन ॥

तज्जं घृतं चित्रकमूलगर्भं तक्रेण सिद्धं श्वयथुघ्नमग्त्यम् ॥

अर्शोतिसारानिलगुल्ममेहांस्तद्धन्ति संवर्धयते च वह्निम् ॥ २४ ॥

माणकक्वाथकल्काभ्यां घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥

एकजं द्वंद्वजं शोथं त्रिदोषं च व्यपोहति ॥ २५ ॥

[p. 320 ]

शैलेयकुष्ठागुरुदारुकौन्तीत्वक्पद्मकैलाम्बुपलाशमुस्तैः ॥

प्रियंगुथौणेयकहेममांसीतालीसपत्रप्लवधान्यपत्रैः ॥ २६ ॥

श्रीवेष्टकध्यामकपिप्पलीभिः स्पृक्कानखैश्चापि यथोपलाभम् ॥

वातात्मकेऽभ्यङ्गमुशन्ति तैलं सिद्धं सुपिष्टैरपि च प्रदेहम् ॥ २७ ॥

शुष्कमूलकवर्षाभूदारुरास्नामहौषधैः ॥

पक्वमभ्यञ्जनात्तैलं समूलं शोथनाशनम् ॥ २८ ॥

द्विपञ्चमूलस्य पचेत्कषाये कंसेऽभयानां च शतं गुडाच्च ॥

लेहे सुसिद्धे च विनीय चूर्णं व्योषं त्रिसौगन्ध्यमुपस्थिते च ॥ २९ ॥

प्रस्थाधर्मात्रं मधुनः सुशीते किंचिच्च चूर्णादपि यावशूकात् ॥

एकाभयां प्राश्य ततश्च लेहाच्छुक्तिं निहन्ति श्वयथुं प्रवृद्धम् ॥ ३० ॥

श्वासज्वरारोचकमेहगुल्मान्प्लीहत्रिदोषोदरपाण्डुरोगान् ॥

कार्श्यामवातावसृगम्लपित्तवैवर्ण्यमूत्रानिलशुक्रदोषान् ॥ ३१ ॥

सांनिध्यान्मधुनो मानं व्योषादेर्मिलितस्य च ॥

किंचिच्च कर्षपर्यायः शुक्तिरर्धपलं मता ॥ ३२ ॥

दशमूलीहरीतक्यास्तु(तु)ल्या कंसहरीतकी ॥

मानं तेनात्र तत्रत्यं चरके प्राह जैज्जटः ॥ ३३ ॥

[p. 321 ]

दशमूलकषायस्य कंसे पथ्याशतं पचेत् ॥

तुलां गुडाद्धनव्योषयवक्षारचतुष्पलम् ॥ ३४ ॥

त्रिजातकं सुवर्णांशं प्रस्थार्धं मधुनो हिमे ॥ ३५ ॥

दशमूलहरीतक्यः शोथान्हन्युः सुदुर्जयान् ॥

ज्वरारोचकमेहार्शःकुष्ठपाण्डूदरामयान् ॥ ३६ ॥

पुनर्नवामृतादारुदशमूलजलाढके ॥

आर्द्रकस्वरसप्रस्थे गुडस्य तु तुलां पचेत् ॥ ३७ ॥

तत्सिद्धं व्योषपत्रैलात्वक्चव्यैः कार्षिकैः पृथक् ॥

चूर्णीकृतैः क्षिपेच्छीते मधुनः कुडवं लिहेत् ॥ ३८ ॥

लेहः पौनर्नवो नाम शोथशूलनिषूदनः ॥

कासश्वासारुचिहरो बलवर्णाग्निवर्धनः ॥ ३९ ॥

पिष्टान्नमम्लं लवणानि मद्यं मृदं दिवा स्वप्नमजाङ्गलं च ॥

स्त्रियो घृतं तैलपयोगुरूणि शोफं जिघांसुः परिवर्जयेच्च ॥ ४० ॥

ग्राम्याजानूपपिशितलवणं शुष्कशाकं नवान्नं

गौडं पिष्टान्नं दधि च कृशरं विज्जलं मद्यमम्लम् ॥

धानावल्लूरं समशनमथो गुर्वसात्म्यं विदाहि

स्वप्नं चारात्रौ श्वयथुगदवान्वर्जयेन्मैथुनं च ॥ ४१ ॥

[p. 322 ]

गुग्गुलुं रुबुतैलं वा गोमूत्रेण पिबेन्नरः ॥

वातवृद्धिं निहन्त्याशु चिरकालानुबन्धिनीम् ॥ १ ॥

सक्षीरं वा पिबेत्तैलं मासमेरण्डसंभवम् ॥

तैलं नारायणं योज्यं पानाभ्यञ्जनबस्तिषु ॥ २ ॥

चन्दनं मधुकं पद्ममुशीरं नीलमुत्पलम् ॥

क्षीरपिष्टैः प्रदेहः स्याद्दाहशोथरुजापहः ॥ ३ ॥

पञ्चवल्कलकल्केन सघृतेन प्रलेपनम् ॥

सर्वं पित्तहरं कार्यं रक्तजे रक्तमोक्षणम् ॥ ४ ॥

श्लेष्मवृद्धिं तूष्णवीर्यैर्मूत्रपिष्टैः प्रलेपयेत् ॥

पीतदारुकषायं च पिबेन्मूत्रेण संयुतम् ॥ ५ ॥

स्विन्नं मेदःसमुत्थं तु लेपयेत्सुरसादिना ॥

शिरोविरेकद्रव्यैर्वा सुखोष्णैर्मूत्रसंयुतैः ॥ ६ ॥

[p. 323 ]

संस्वेद्य मूत्रप्रभवां वस्त्रपट्टेन वेष्टयेत् ॥

सीवन्याः पार्श्वतोऽधस्ताद्विध्येद्व्रीहिमुखेन वै ॥ ७ ॥

मुष्ककोशमगच्छन्त्यामन्त्रवृद्धौ विचक्षणः ॥

वातवृद्धिक्रमं कुर्याद्दाहं तत्राग्निना हितम् ॥ ८ ॥

शङ्खोपरि च कर्णान्ते त्यक्त्वा सीवनिमादरात् ॥

व्यत्यासाद्वा शिरां विध्येदन्त्रवृद्धिनिवृत्तये ॥ ९ ॥

अङ्गुष्ठमध्ये त्वक्छित्त्वा दहेदङ्गविपर्यये ॥ १० ॥

रास्नायष्ट्यमृतैरण्डबलागोक्षुरसाधितः ॥

क्वाथोऽन्त्रवृद्धिं हन्त्याशु रुबुतैलेन मिश्रितः ॥ ११ ॥

[p. 324 ]

तैलमेरण्डजं पीत्वा बलासिद्धं पयोन्वितम् ॥

आध्मानशूलोपचितामन्त्रवृद्धिं जयेन्नरः ॥ १२ ॥

हरीतकीं मूत्रसिद्धां सतैलां लवणान्विताम् ॥

प्रातः प्रातश्च सेवेत कफवातामयापहाम् ॥ १३ ॥

गोमूत्रसिद्धां रुबुतैलभृष्टां हरीतकीं सैन्धवचूर्णयुक्ताम् ॥

खादेन्नरः कोष्णजलानुपानान्निहन्ति वृद्धिं चिरजां प्रवृद्धाम् ॥ १४ ॥

त्रिफलाक्वाथगोमूत्रं पिबेत्प्रातरतन्द्रितः ॥

कफवातोत्थितं हन्ति श्वयथुं वृषणोद्भवम् ॥ १५ ॥

सरलागुरुकुष्ठानि देवदारु महौषधम् ॥

मूत्रारनालसंपिष्टं शोफघ्नं कफवातजित् ॥ १६ ॥

भृष्टो रुबूकतैलेन कल्कः पथ्यासमुद्भवः ॥

कृष्णासैन्धवसंयुक्तो वृद्धिरोगहरः परः ॥ १७ ॥

गव्यं घृतं सैन्धवसंप्रयुक्तं शम्बूकभाण्डे निहितं प्रयत्नात् ॥

सप्ताहमादित्यकरैर्विपक्वं निहन्ति कौरण्डमतिप्रवृद्धम् ॥ १८ ॥

वचासर्षपकल्केन प्रलेपः शोथनाशनः ॥ १९ ॥

[p. 325 ]

अत्यभिष्यन्दिगुर्वामसेवनान्निचयं गतः ॥

करोति ग्रन्थिवच्छोफं दोषो वङ्क्षणसंधिषु ॥

ज्वरशूलाङ्गसादाढ्यं तं वर्ध्ममिति निर्दिशेत् ॥ २० ॥

मूलं बिल्वकपित्थयोररलुकस्याग्नेर्बृहत्योर्द्वयोः

श्यामापूतिकरञ्जशिग्रुकतरोर्विश्वौषधारुष्करम् ॥

कृष्णाग्रन्थिकचव्यपञ्चलवणक्षाराजमोदान्वितं

पीतं काञ्जिककोष्णतोयमथितैश्चूर्णीकृतं वर्ध्मजित् ॥ २१ ॥

अविक्षीरेण गोधूमकल्कं कुन्दुरुकस्य च ॥

प्रलेपनं सुखोष्णं स्याद्वर्ध्मशूलहरं परम् ॥ २२ ॥

मृतमात्रे तु वै काके विशस्ते तु प्रवेशयेत् ॥

वर्ध्मं मुहूर्तं मेधावी तत्क्षणादरुजं भवेत् ॥ २३ ॥

सैन्धवं मदनं कुष्ठं शताह्वा निचुलं वचा ॥

ह्रीवेरं मधुकं भार्गी देवदारु सनागरम् ॥ २४ ॥

कट्फलं पौष्करं मेदा चविका चित्रकं शठी ॥

विडङ्गातिविषे श्यामा रेणुका नीलिनी स्थिरा ॥ २५ ॥

बिल्वाजमोदे कृष्णा च दन्ती रास्ना च तैः समैः ॥

साध्यमेरण्डजं तैलं तैलं वा कफवातनुत् ॥ २६ ॥

वर्ध्मोदावर्तगुल्मार्शःप्लीहमेहाममारुतान् ॥

आनाहमश्मरीं चैव हन्यात्तदनुवासनम् ॥

घृतं सौरेश्वरं योज्यं वर्ध्मवृद्धिनिवृत्तये ॥ २७ ॥

[p. 326 ]

यवमुद्गपटोलादि कटुरूक्षं च भोजनम् ॥

छर्दि सरक्तमुक्तिं च गलगण्डे प्रयोजयेत् ॥ १ ॥

निचुलं शिग्रुबीजानि दशमूलमथापि वा ॥

आलेपनं वातगण्डे सुखोष्णं संप्रशस्यते ॥ २ ॥

देवदारुविशाले च कफगण्डे प्रलेपनम् ॥

तण्डुलोदकपिष्टेन मूलेन परिलेपितः ॥

हस्तिकर्णपलाशस्य गलगण्डः प्रशाम्यति ॥ ३ ॥

सर्षपाञ्शिग्रुबीजानि शणबीजातसीयवान् ॥

मूलकस्य च बीजानि तक्रेणाम्लेन पेषयेत् ॥ ४ ॥

गण्डानि ग्रन्थयश्चैव गण्डमालाः समुत्थिताः ॥

प्रलेपात्तेन शाम्यन्ति विलयं यान्ति वाऽचिरात् ॥ ५ ॥

जीर्णकर्कारुकरसं बिडसैन्धवसंयुतम् ॥

नस्येन हन्ति तरुणं गलगण्डं न संशयः ॥ ६ ॥

जलकुम्भीकजं भस्म पक्वं गोमूत्रगालितम् ॥

पिबेत्कोद्रवतक्राशी गलगण्डोपशान्तये ॥ ७ ॥

[p. 327 ]

महिषीमूत्रविमिश्रं लोहमलं संस्थितं घटे मासम् ॥

अन्तर्धूमविदग्धं लिह्यान्मधुनाऽथ गलगण्डे ॥ ८ ॥

सूर्यावर्तरसोनाभ्यां गलगण्डोपनाहनम् ॥

स्फोटास्रावैः शमं याति गलगण्डो न संशयः ॥ ९ ॥

तैलं पिबेच्चामृतवल्लिनिम्बहंसाह्वयावृक्षकपिप्पलीभिः ॥

सिद्धं बलाभ्यां च सदेवदारु हिताय नित्यं गलगण्डरोगे ॥ १० ॥

जिह्वायाः पार्श्वतोऽधस्ताच्छिरा द्वादश कीर्तिताः ॥ ११ ॥

तासां स्थूलशिरे कृष्णे छिन्द्यात्ते च शनैः शनैः ॥

बडिशेनैव संगृह्य कुशपत्रेण बुद्धिमान् ॥ १२ ॥

स्रुते रक्ते व्रणे तस्मिन्दद्यात्सगुडमार्द्रकम् ॥

भोजनं चानभिष्यन्दि यूषः कौलत्थ इष्यते ॥ १३ ॥

कर्णयुग्मबहिःसंधिमध्याभ्यासे स्थितं च यत् ॥

उपर्युपरि तच्छिन्द्याद्गलगण्डे शिरात्रयम् ॥ १४ ॥

विडङ्गक्षारसिन्धूग्रारास्नाग्निव्योषदारुभिः ॥

कटुतुम्बीफलरसे कटुतैलं विपाचितम् ॥

चिरोत्थमपि नस्येन गलगण्डं विनाशयेत् ॥ १५ ॥

विडङ्गानलसिन्धूत्थरास्नोग्राक्षारदारुभिः ॥ १६ ॥

तैलं चतुर्गुणे सिद्धं कटुतुम्बीरसेऽथ तत् ॥

गण्डमालाहरं श्रेष्ठं गलगण्डहरं परम् ॥ १७ ॥

[p. 328 ]

माक्षिकाढ्यः सकृत्पीतः क्वाथो वरुणमूलजः ॥

गण्डमालां निहन्त्याशु चिरकालानुबन्धिनीम् ॥ १८ ॥

पिष्ट्वा ज्येष्ठाम्बुना पेयाः काञ्चनारत्वचः शुभाः ॥

विश्वभेषजसंयुक्ता गण्डमालापहाः पराः ॥ १९ ॥

अलम्बुषादलोद्भूतात्स्वरसाद्द्वे पले पिबेत् ॥

अपच्या गण्डमालायाः कामलायाश्च नाशने ॥ २० ॥

वनकार्पासिकामूलं तण्डुलैः सह योजितम् ॥

पक्त्वा पुपूलिकां खादेदपचीनाशनाय च ॥ २१ ॥

सौभाञ्जनं देवदारु काञ्जिकेन तु पेषितम् ॥

कोष्णं प्रलेपनं हन्यादपचीमतिदुस्तराम् ॥ २२ ॥

आरग्वधशिफां क्षिप्रं सम्यक्तण्डुलवारिणा ॥

पिष्ट्वा नस्यप्रलेपाभ्यां गण्डमालां समुद्धरेत् ॥ २३ ॥

गण्डमालामयार्तानां नस्यकर्मणि योजयेत् ॥

निर्गुण्ड्यास्तु शिफां सम्यग्वारिणा परिपेषिताम् ॥ २४ ॥

कोशातकीनां स्वरसेन नस्यं तुम्ब्यास्तथा पिप्पलिसंयुतेन ॥

तैलेन वाऽरिष्टभवेन कुर्याद्वचोपकुल्ये सह माक्षिकेण ॥ २५ ॥

ग्रन्थिष्वामेषु कुर्वीत भिषक्शोथप्रतिक्रियाम् ॥

पक्वानापीड्य संशोध्य रोपयेद्व्रणभेषजैः ॥ २६ ॥

[p. 329 ]

हिंस्रा सरोहिण्यमृताऽथ भार्गी श्योनाकबिल्वागुरुकृष्णगन्धाः ॥

गोपित्तपिष्टाः सह तालपत्र्या ग्रन्थौ विधेयोऽनिलजे प्रलेपः ॥ २७ ॥

जलौकसः पित्तकृते हितास्तु क्षीरोदकाभ्यां परिषेचनं च ॥

काकोलिवर्गस्य च शीतलानि पिबेत्कषायाणि सशर्कराणि ॥ २८ ॥

द्राक्षारसेनेक्षुरसेन वाऽपि चूर्णं पिबेद्वाऽपि हरीतकीनाम् ॥

मधूकजम्ब्वर्जुनवेतसानां त्वग्भिः प्रलेपानवचारयेद्वा ॥ २९ ॥

हृतेषु दोषेषु यथानुपूर्व्या ग्रन्थौ भिषक्श्लेष्मसमुत्थिते तु ॥

स्विन्नस्य विम्लापनमेव कुर्यादङ्गुष्ठवेणूदृषदीसुतैस्तु ॥ ३० ॥

विकङ्कतारग्वधकाकणन्तीकाकादनीतापसवृक्षमूलैः ॥

आलेपयेदेनमलाबुभार्गीकरञ्जकालामदनैश्च विद्वान् ॥ ३१ ॥

दन्ती चित्रकमूलत्वक्सौधार्कपयसी गुडः ॥

भल्लातकास्थि कासीसं लेपो भिन्द्याच्छिलामपि ॥ ३२ ॥

[p. 330 ]

ग्रन्थीनमर्मप्रभवानपक्वानुद्धृत्य चाग्निं विदधीत वैद्यः ॥

क्षारेण चैतान्प्रतिसारयेत्तु संलिख्य संलिख्य यथोपदेशम् ॥ ३३ ॥

ग्रन्थ्यर्बुदानां च यतोऽविशेषः प्रदेशहेत्वाकृतिदोषदूष्यैः ॥

ततश्चिकित्सेद्भिषगर्बुदानि विधानविद्ग्रन्थिचिकित्सितेन ॥ ३४ ॥

वातार्बुदे चाप्युपनाहनानि स्निग्धैश्च मांसैरथ वेसवारैः ॥

स्वेदं विदध्यात्कुशलस्तु नाड्या शृङ्गेण रक्तं बहुशो हरेच्च ॥ ३५ ॥

स्वेदोपनाहा मृदवस्तु पथ्याः पित्तार्बुदे कायविरेचनं च ॥

विघृष्य चोदुम्बरशाकगोजीपत्रैर्भृशं क्षौद्रयुतैः प्रलेपः ॥

श्लक्ष्णीकृतैः सर्जरसप्रियंगुपत्राङ्गलोध्रार्जुनयष्टिसाह्वैः ॥ ३६ ॥

[p. 331 ]

लेपनं शङ्खचूर्णेन सह मूलकभस्मना ॥

कफार्बुदापहं कुर्याद्ग्रन्थ्यादिषु विशेषतः ॥ ३७ ॥

निष्पावपिण्याककुलत्थकल्कैर्मांसप्रगाढैर्दधिमर्दितैश्च ॥ ३८ ॥

लेपं विदध्यात्क्रिमयो यथाऽत्र मुञ्चन्त्यपत्यान्यथ मक्षिका वा ॥

अल्पावशिष्टं क्रिमिभिः प्रजग्धं लिखेत्ततोऽग्निं विदधीत पश्चात् ॥ ३९ ॥

यदल्पमूलं त्रपुताम्रसीसैः संवेष्ट्य पत्रैरथ वाऽऽयसैर्वा ॥

क्षाराग्निशस्त्राण्यवचारयेच्च मुहुर्मुहुः प्राणमवेक्षमाणः ॥ ४० ॥

यदृच्छया चोपगतानि पाकं पाकक्रमेणोपचरेद्यथोक्तम् ॥

सशेषदोषाणि हि योऽर्बुदानि करोति तस्याऽऽशु पुनर्भवन्ति ॥

तस्मादशेषाणि समुद्धरेत्तु हन्युः सशेषाणि यथा विषाग्नी ॥ ४१ ॥

उपोदकारसाभ्यक्तास्तत्पत्रपरिवेष्टिताः ॥

प्रणश्यन्त्यचिरान्नॄणां पिटकार्बुदजातयः ॥ ४२ ॥

उपोदका काञ्जिकतक्रपिष्टा तयोपनाहो लवणेन मिश्रः ॥

दृष्टोऽर्बुदानां प्रशमाय कैश्चिद्दिने दिने रात्रिषु मर्मजानाम् ॥ ४३ ॥

[p. 332 ]

स्नुहीगण्डीरिकास्वेदो नाशयेदर्बुदानि च ॥

लवणेनाथ वा स्वेदः सीसकेन तथैव च ॥ ४४ ॥

हरिद्रालोध्रपत्राङ्गगृहधूममनःशिलाः ॥

मधुप्रगाढो लेपोऽयं मेदोर्बुदहरः परः ॥ ४५ ॥

एतामेव क्रियां कुर्यादशेषां शर्करार्बुदे ॥ ४६ ॥

सर्षपारिष्टपत्राणि दग्ध्वा भल्लातकैः सह ॥

छागमूत्रेण संपिष्टमपचीघ्नं प्रलेपनम् ॥ ४७ ॥

अश्वत्थकाण्डं निचुलं गवां दन्तं च दाहयेत् ॥

सप्ताहमलसंयुक्तं भस्म हन्त्यपचीं क्षणात् ॥ ४८ ॥

पार्ष्णिं प्रति द्वादश चाङ्गुलानि

मित्वेन्द्रबस्तिं परिवर्ज्य सम्यक् ॥

विदार्य मत्स्याण्डनिभानि वैद्यो

निष्कृष्य जालान्यनलं विदध्यात् ॥ ४९ ॥

[p. 333 ]

No verses of the Siddhayoga on this page. The commentary Kusumāvali was not digitized.

[p. 334 ]

मणिबन्धोपरिष्टाद्वा कुर्याद्रेषात्रयं भिषक् ॥

अङ्गुलान्तरितं सम्यगपचीनां प्रशान्तये ॥ ५० ॥

[p. 335 ]

गण्डमालापहं तैलं सिद्धं शाखोटकत्वचा ॥

बिम्ब्यश्वमारनिर्गुण्डीसाधितं वाऽपि नावनम् ॥ ५१ ॥

निर्गुण्डीस्वरसेनाथ लाङ्गलीमूलकल्कितम् ॥

तैलं नस्यान्निहन्त्याशु गण्डमालां सुदुस्तराम् ॥ ५२ ॥

छुच्छुन्दर्या विपक्वं तु क्षणात्तैलवरं ध्रुवम् ॥

अभ्यङ्गान्नाशयेन्नॄणां गण्डमालां सुदारुणाम् ॥ ५३ ॥

चन्दनं साभया लाक्षा वचा कटुकरोहिणी ॥

एतैस्तैलं शृतं पीतं समूलामपचीं जयेत् ॥ ५४ ॥

व्योषं विडङ्गं मधुकं सैन्धवं देवदारु च ॥

तैलमेभिः शृतं नस्यात्कृच्छ्रामप्यपचीं हरेत् ॥ ५५ ॥

[p. 336 ]

लङ्घनालेपनस्वेदरेचनै रक्तमोक्षणैः ॥

प्रायः श्लेष्महरैरुष्णैः श्लीपदं समुपाचरेत् ॥ १ ॥

धत्तूरैरण्डनिर्गुण्डीवर्षाभूशिग्रुसर्षपैः ॥

प्रलेपः श्लीपदं हन्ति चिरोत्थमपि दारुणम् ॥ २ ॥

संपिष्टमारनालेन रूयिकामूलवल्कलम् ॥

प्रलेपाच्छ्लीपदं हन्ति बद्धमूलमपि स्थिरम् ॥ ३ ॥

पिण्डारकतरुसंभववन्दाकशिफा जयति सर्पिषा पीता ॥

श्लीपदमुग्रं नियतं बद्धा सूत्रेण जङ्घायाम् ॥ ४ ॥

हितश्चाऽऽलेपने नित्यं चित्रको देवदारु च ॥

सिद्धार्थशिग्रुकल्को वा सुखोष्णो मूत्रपेषितः ॥ ५ ॥

स्नेहस्वेदोपनाहांश्च श्लीपदेऽनिलजे भिषक् ॥

कृत्वा गुल्फोपरि शिरां विध्येच्च चतुरङ्गुले ॥ ६ ॥

गुल्फस्याधःशिरां विध्येच्छ्लीपदे पित्तसंभवे ॥

पित्तघ्नीं च क्रियां कुर्यात्पित्तार्बुदविसर्पवत् ॥ ७ ॥

मञ्जिष्ठां मधुकं रास्नां सहिंस्रां सपुनर्नवाम् ॥

पिष्ट्वाऽऽरनालैर्लेपोऽयं पित्तश्लीपदशान्तये ॥ ८ ॥

[p. 337 ]

शिरां सुविदितां विध्येदङ्गुष्ठे श्लेष्मश्लीपदे ॥

मधुयुतानि चाभीक्ष्णं कषायाणि पिबेन्नरः ॥ ९ ॥

पिबेद्वाऽप्यभयाकल्कं मूत्रेणान्यतमेन तु ॥

पिबेदेवं गुडूचीं वा नागरं देवदारु वा ॥ १० ॥

पिबेत्सर्षपतैलेन श्लीपदानां निवृत्तये ॥

पूतीकरञ्जच्छदजं रसं वाऽपि यथाबलम् ॥ ११ ॥

अनेनैव विधानेन पुत्रजीवकजं रसम् ॥

प्रयुञ्जीत भिषक्प्राज्ञः कालसात्म्यविभागवित् ॥ १२ ॥

पलाशमूलस्वरसं पिबेद्वा तैलेन तुल्यं सितसर्षपाणाम् ॥

मूत्रेण पथ्यासुरदारुविश्वं सगुग्गुलुश्लीपदिभिर्निषेव्यम् ॥ १३ ॥

काञ्जिकेन पिबेच्चूर्णं वृद्धदारुकसंभवम् ॥

रजनीं गुडसंयुक्तां गोमूत्रेण पिबेन्नरः ॥

वर्षोत्थं श्लीपदं हन्ति दद्रुकुष्ठं विशेषतः ॥ १४ ॥

गन्धर्वतैलभृष्टां हरीतकीं गोजलेन यः पिबति ॥

श्लीपदबन्धनमुक्तो भवत्यसौ सप्तरात्रेण ॥ १५ ॥

धान्याम्लं तैलसंयुक्तं कफवातविनाशनम् ॥

दीपनं चाऽऽमदोषघ्नमेतच्छ्लीपदनाशनम् ॥ १६ ॥

[p. 338 ]

त्रिकटुत्रिफला चव्यं दार्वीवरुणगोक्षुरम् ॥ १७ ॥

अलम्बुषां गुडूचीं च समभागानि चूर्णयेत् ॥

सर्वेषां चूर्णमाहृत्य वृद्धदारु च तत्समम् ॥ १८ ॥

काञ्जिकेन च तत्पेयमक्षमात्रं प्रमाणतः ॥

जीर्णे चापरिहारः स्याद्भोजनं सार्वकामिकम् ॥ १९ ॥

नाशयेच्छ्लीपदं स्थौल्यमामवातं च दारुणम् ॥

कुष्ठगुल्मारुचिहरं वातश्लेष्मरुजापहम् ॥ २० ॥

पिप्पलीत्रिफलादारुनागरं सपुनर्नवम् ॥

भागैर्द्विपलिकैरेषां तत्समं वृद्धदारुकम् ॥ २१ ॥

काञ्जिकेन पिबेच्चूर्णं कर्षमात्रं प्रमाणतः ॥

जीर्णे चापरिहारः स्याद्भोजनं सार्वकामिकम् ॥ २२ ॥

श्लीपदं वातरोगांश्च हन्यात्प्लीहानमेव च ॥

आग्निं च कुरुते घोरं भस्मकं च नियच्छति ॥ २३ ॥

कृष्णाचित्रकदन्तीनां कर्षमर्धपलं पलम् ॥

विंशतिश्च हरीतक्यो गुडस्य तु पलद्वयम् ॥

मधुना मोदकं खादेच्छ्लीपदं हन्ति दुस्तरम् ॥ २४ ॥

सुरसाग्रन्थिकव्योषविडङ्गानि वचा शठी ॥ २५ ॥

पाठैलाहपुषाश्यामाचव्यदारुवरापुरैः ॥

सपञ्चलवणक्षारैः कार्षिकैर्विपचेद्धविः ॥ २६ ॥

प्रस्थं तदंशैर्धान्याम्लदशमूलाम्बुमस्तुभिः ॥

अक्षं पिबेन्नरो मासं श्लीपदं हन्ति दुस्तरम् ॥ २७ ॥

[p. 339 ]

वृद्ध्यर्शोग्रहणीरोगगलगण्डार्बुदापचीः ॥

घृतं सौरेश्वरं नाम श्लीपदं कृमिरोगनुत् ॥ २८ ॥

विडङ्गमरिचार्केषु नागरे चित्रके तथा ॥

भद्रदार्वेलुकाख्ये च सर्वेषु लवणेषु च ॥

तैलं पक्वं पिबेद्वाऽपि श्लीपदानां निवृत्तये ॥ २९ ॥

जलौकापातनं शस्तं सर्वस्मिन्नेव विद्रधौ ॥

मृदुर्विरेको लघ्वन्नं स्वेदः पित्तोत्तरं विना ॥ १ ॥

वातघ्नमूलकल्कैस्तु वसातैलघृतप्लुतैः ॥

सुखोष्णो बहुलो लेपः प्रयोज्यो वातविद्रधौ ॥ २ ॥

[p. 340 ]

स्वेदोपनाहाः कर्तव्याः शिग्रुमूलसमन्विताः ॥

यवगोधूममुद्गैश्च सिद्धपिष्टैः प्रलेपयेत् ॥

विलीयते क्षणेनैवमपक्वश्चैव विद्रधिः ॥ ३ ॥

पुनर्नवादारुविश्वदशमूलाभयाम्भसा ॥

गुग्गुलं रुबुतैलं वा पिबेन्मारुतविद्रधौ ॥ ४ ॥

पैत्तिकं शर्करालाजामधुकैः सारिवायुतैः ॥

प्रदिह्यात्क्षीरपिष्टैर्वा पयस्योशीरचन्दनैः ॥ ५ ॥

पिबेद्वा त्रिफलाक्वाथं त्रिवृत्कल्काज्यसंयुतम् ॥ ६ ॥

पञ्चवल्कलकल्केन घृतमिश्रेण लेपनम् ॥

इष्टकासिकतालोहैर्गोशकृत्तुषपांशुभिः ॥

मूत्रपिष्टैश्च सततं स्वेदयेच्छ्लेष्मविद्रधिम् ॥ ७ ॥

दशमूलीकषायेण सस्नेहेन रसेन वा ॥

शोथं व्रणं वा कोष्णेन सशूलं परिषेचयेत् ॥ ८ ॥

पित्तविद्रधिवत्सर्वां क्रियां निरवशेषतः ॥

विद्रध्योः कुशलः कुर्याद्रक्तागन्तुनिमित्तयोः ॥ ९ ॥

सौभाञ्जनकनिर्यूहो हिङ्गुसैन्धवसंयुतः ॥

अचिराद्विद्रधिं हन्ति प्रातः प्रातर्निषेवितः ॥ १० ॥

शिग्रुमूलं जले धौतं जलपिष्टं प्रगालयेत् ॥

तद्रसं मधुना पीत्वा हन्त्यन्तर्विद्रधिं नरः ॥ ११ ॥

[p. 341 ]

श्वेतवर्षाभुवो मूलं मूलं वरुणकस्य च ॥

जलेन क्वथितं पीतमपक्वं विद्रधिं जयेत् ॥ १२ ॥

वरुणादिगणक्वाथमपक्वेऽभ्यन्तरोत्थिते ॥

ऊषकादिप्रतीवापं पिबेत्संशमनाय वै ॥ १३ ॥

अपक्वे चैतदुद्दिष्टं पक्वे तु व्रणवत्क्रिया ॥ १४ ॥

शमयति पाठामूलं क्षौद्रयुतं तण्डुलाम्भसा पीतम् ॥

अन्तर्भूतं विद्रधिमुद्धतमाश्वेव मनुजस्य ॥ १५ ॥

प्रियंगुधातकीलोध्रकट्फलं तिनिशत्वचम् ॥

एतैस्तैलं विपक्तव्यं विद्रधौ व्रणरोपणम् ॥ १६ ॥

आदौ विम्लापनं कुर्याद्द्वितीयमवसेचनम् ॥

तृतीयमुपनाहं तु चतुर्थं(र्थी) पाटनक्रियाम् ॥ १ ॥

पञ्चमं शोधनं कुर्यात्षष्ठं रोपणमिष्यते ॥

एते क्रमा व्रणस्योक्ताः सप्तमं वैकृतापहम् ॥ २ ॥

[p. 342 ]

मातुलुङ्गाग्निमन्थौ च सुरदारु महौषधम् ॥

अहिंस्रा चैव रास्ना च प्रलेपो वातशोथजित् ॥ ३ ॥

कल्कः काञ्जिकसंपिष्टः स्निग्धः शाखोटकत्वचः ॥

सुपर्ण इव नागानां वातशोथविनाशनः ॥ ४ ॥

दूर्वा च नलमूलं च मधुकं चन्दनं तथा ॥

शीतलाश्च गणाः सर्वे प्रलेपः पित्तशोथहा ॥ ५ ॥

न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षवेतसवल्कलैः ॥

ससर्पिष्कैः प्रलेपः स्याच्छोथनिर्वापणः परः ॥ ६ ॥

अजगन्धाऽश्वगन्धा च काला सरलया सह ॥

एकैषिकाऽजशृङ्गी च प्रलेपः श्लेष्मशोथहा ॥ ७ ॥

[p. 343 ]

पुनर्नवादारुशिग्रुदशमूलमहौषधैः ॥

कफवातकृते शोथे लेपः कोष्णो विधीयते ॥ ८ ॥

न रात्रौ लेपनं दद्याद्दत्तं च पतितं तथा ॥

न च पर्युषितं शुष्यमाणं नैवावधारयेत् ॥ ९ ॥

शुष्यमाणमुपेक्षेत प्रदेहं पीडनं प्रति ॥

न चापि मुखमालिम्पेत्तेन दोषः प्रसिच्यते ॥ १० ॥

अभ्यज्य स्वेदयित्वा तु वेणुनाड्या ततः शनैः ॥

विम्लापनार्थं मृद्नीयात्तलेनाङ्गुष्ठकेन वा ॥ ११ ॥

[p. 344 ]

रक्तावसेचनं कुर्यादादावेव विचक्षणः ॥

शोथे महति संरब्धे वेदनावति वा व्रणे ॥ १२ ॥

यो न याति शमं लेपस्वेदसेकापतर्पणैः ॥

सोऽपि नाशं व्रजत्याशु शोथः शोणितमोक्षणात् ॥ १३ ॥

एकतश्च क्रियाः सर्वा रक्तमोक्षणमेकतः ॥

रक्तं हि व्यम्लतां याति तच्चेन्नास्ति न चास्ति रुक् ॥ १४ ॥

न प्रशाम्यति यः शोथः प्रलेपादिविधानतः ॥

द्रव्याणि पाचनीयानि दद्यात्तत्रोपनाहने ॥ १५ ॥

सतिला सातसीबीजा दध्यम्ला सक्तुपिण्डिका ॥

सकिण्वकुष्ठलवणा शस्ता स्यादुपनाहने ॥ १६ ॥

शणशिग्रुमूलफलान्यतसीतिलसर्षपाः ॥

सक्तवः किण्वमुष्णानि द्रव्याण्येतानि पाचनम् ॥ १७ ॥

तैलेन सर्पिषा वाऽपि ताभ्यां वा सक्तुपिण्डिका ॥

सुखोष्णा शोथपाकार्थमुपनाहे प्रशस्यते ॥ १८ ॥

[p. 345 ]

हस्तिदन्तं जले घृष्टं बिन्दुमात्रप्रलेपनात् ॥

अत्यर्थकठिने चापि शोथे पाचनभेदनम् ॥ १९ ॥

द्रव्याणां पिच्छिलानां तु त्वङ्मूलानि प्रपीडनम् ॥

यवगोधूममाषाणां चूर्णानि च समासतः ॥ २० ॥

चिरबिल्वाग्निकौ दन्ती चित्रको हयमारकः ॥

कपोतकङ्कगृध्राणां पुरीषाणि च दारणम् ॥ २१ ॥

क्षारद्रव्याणि वा यानि क्षारो वा दारणं परम् ॥

ततः प्रक्षालनं क्वाथः पटोलीनिम्बपत्रजः ॥

अविशुद्धे विशुद्धे तु न्यग्रोधादित्वगुद्भवः ॥ २२ ॥

[p. 346 ]

पञ्चमूलीद्वयं वाते न्यग्रोधादिश्च पैत्तिके ॥

आरग्वधादिको योज्यः कफजे सर्वकर्मसु ॥ २३ ॥

अपेतपूतिमांसानां मांसस्थानामरोहताम् ॥

कल्कः संरोपणः कार्यस्तिलानां मधुकान्वितः ॥ २४ ॥

निम्बपत्रमधुभ्यां तु युक्तः संशोधनः स्मृतः ॥ २५ ॥

पूर्वाभ्यां सर्पिषा वाऽपि युक्तश्चाप्युपरोपणः ॥ २६ ॥

[p. 347 ]

No verses of the Siddhayoga on this page. The commentary Kusumāvali was not digitized.

[p. 348 ]

तिलवद्यवकल्कं तु केचिदाहुर्मनीषिणः ॥

शमयेदविदग्धं च विदग्धं वाऽपि पाचयेत् ॥

पक्वं भिनत्ति भिन्नं च शोधयेद्रोपयेत च ॥ २७ ॥

निम्बपत्रतिलैः कल्को मधुना व्रणशोधनः ॥

रोपणः सर्पिषा युक्तो यवकल्केऽप्ययं विधिः ॥ २८ ॥

निम्बपत्रघृतक्षौद्रदार्वीमधुकसंयुता ॥

वर्तिस्तिलानां कल्को वा शोधयेद्रोपयेद्व्रणम् ॥ २९ ॥

[p. 349 ]

निम्बपत्रं तिला दन्ती त्रिवृत्सैन्धवमाक्षिकम् ॥

दुष्टव्रणप्रशमनो लेपः शोधनकेसरी ॥ ३० ॥

तिलकल्कः सलवणो द्वे हरिद्रे त्रिवृद्धृतम् ॥

मधुकं निम्बपत्राणि लेपः स्याद्ब्रणशोधनः ॥ ३१ ॥

त्रिफला खदिरो दार्वी न्यग्रोधादिबलाकुशाः ॥

निम्बकोलकपत्राणि कषायः शोधने हितः ॥ ३२ ॥

यष्टी तिलाः सुपिष्टा वा सघृता व्रणरोपणाः ॥

एकं वा सारिवामूलं सर्वव्रणविशोधनम् ॥ ३३ ॥

सप्तदलदुग्धकल्कः शमयति दुष्टव्रणं प्रलेपेन ॥

मधुयुक्ता शरपुङ्खा सर्वव्रणरोपणी कथिता ॥ ३४ ॥

व्रणान्विशोधयेद्वर्त्या सूक्ष्मास्यान्संधिमर्मगान् ॥

कृतया त्रिवृतादन्तीलाङ्गलीमधुसैन्धवैः ॥ ३५ ॥

सुषवीपत्रधत्तूरकर्णमोटकुठारकाः ॥

पृथगेते प्रलेपेन गम्भीरव्रणरोपणाः ॥ ३६ ॥

पञ्चवल्कलचूर्णैर्वा शुक्तिचूर्णसमायुतैः ॥

धातकीलोध्रचूर्णैर्वा तथा रोहन्ति ते व्रणाः ॥ ३७ ॥

[p. 350 ]

सदाहा वेदनावन्तो ये व्रणा मारुतोत्तराः ॥

तेषां तिलानुमां चैव भृष्टान्पयसि निर्वृतान् ॥

तेनैव पयसा पिष्ट्वा कुर्यादालेपनं भिषक् ॥ ३८ ॥

पित्तविद्रधिवीसर्पशमनं लेपनादिकम् ॥

अग्निदग्धे व्रणे सम्यक्प्रयुञ्जीत चिकित्सकः ॥ ३९ ॥

वाताभिभूतान्सास्रावान्धूपयेदुग्रवेदनान् ॥

यवाज्यभूर्जमदनश्रीवेष्टकसुराह्वयैः ॥ ४० ॥

श्रीवासगुग्गुल्वगुरुसालनिर्यासधूपिताः ॥

कठिनत्वं व्रणा यान्ति नश्यन्त्यास्राववेदनाः ॥ ४१ ॥

तिलाः पयः सिता क्षौद्रं तैलं मधुकचन्दनम् ॥

लेपेन शोथरुग्दाहरक्तं निर्वापयेद्वणान् ॥ ४२ ॥

करञ्जारिष्टनिर्गुण्डीरसो हन्याद्व्रणक्रिमीन् ॥ ४३ ॥

कलायविदलीपत्रं कोशाम्रास्थि च पूरणात् ॥

सुरसादिरसैः सेको लेपनं लशुनेन वा ॥ ४४ ॥

[p. 351 ]

निम्बशम्याकजात्यर्कसप्तपर्णाश्वमारकाः ॥

कृमिघ्ना मूत्रसंयुक्ताः सेकालेपनधावनैः ॥ ४५ ॥

प्रच्छाद्य मांसपेश्या वा कृमीनपहरेद्व्रणात् ॥

लशुनेनाथ वा दद्याल्लेपनं कृमिनाशनम् ॥ ४६ ॥

ये क्लेदपाकस्रुतिगन्धयुक्ता व्रणा महान्तः सरुजः सशोथाः ॥

प्रयान्ति ते गुग्गुलुमिश्रितेन पीतेन शान्तिं त्रिफलारसेन ॥ ४७ ॥

त्रिफलाचूर्णसंयुक्तो गुग्गुलुर्वटकीकृतः ॥

निर्यन्त्रणो विबन्धघ्नो व्रणशोधनरोपणः ॥ ४८ ॥

अमृतागुग्गुलुः शस्तो हितं तैलं च वज्रकम् ॥ ४९ ॥

विडङ्गत्रिफलाव्योषचूर्णं गुग्गुलुना सह ॥

सर्पिषा वटिकां कृत्वा खादेद्वा हितभोजनः ॥

दुष्टव्रणापचीमेहकुष्ठनाडीविशोधनः ॥ ५० ॥

अमृतापटोलमूलवासत्रिफलात्रिकटुकृमिघ्नानाम् ॥

समभागानां चूर्णं सर्वसमो गुग्गुलोर्भागः ॥ ५१ ॥

प्रतिवासरमेकैकां गुटिकां खादेदथाक्षपरिमाणाम् ॥

जेतुं व्रणवातासृग्गुल्मोदरश्वयथुपाण्डुरोगादीन् ॥ ५२ ॥

मनःशिला समञ्जिष्ठा सलाक्षा रजनीद्वयम् ॥

प्रलेपः सघृतक्षौद्रस्त्वग्विशुद्धिकरः परः ॥ ५३ ॥

[p. 352 ]

अयोरजः सकासीसं त्रिफलाकुसुमानि च ॥

प्रलेपः कुरुते कार्ष्ण्यं सद्य एव नवत्वचि ॥ ५४ ॥

कालीयकलताम्रास्थिहेमकालारसोत्तमैः ॥

लेपः सगोमयरसः सबर्णकरणः परः ॥ ५५ ॥

सद्यःक्षतं व्रणं वैद्यः सशूलं परिषेचयेत् ॥

यष्टीमधुकयुक्तेन किंचिदुष्णेन सर्पिषा ॥ १ ॥

बुद्ध्वाऽऽगन्तुव्रणं वैद्यो घृतक्षौद्रसमन्वितम् ॥

शीतां क्रियां प्रयुञ्जीत पित्तरक्तोष्मनाशनीम् ॥ २ ॥

कान्तक्रामुकमेकं सुश्लक्ष्णं गव्यसर्पिषा पिष्टम् ॥

शमयति नियतं लेपाद्व्रणमागन्तुं न संदेहः ॥ ३ ॥

[p. 353 ]

क्षतोष्मणो निग्रहार्थं तत्कालं विसृतस्य च ॥

कषायाः शीतमधुराः स्निग्धा लेपादयो हिताः ॥ ४ ॥

आमाशयस्थे रुधिरे वमनं पथ्यमुच्यते ॥

पक्वाशयस्थे देयं च विरेचनमसंशयम् ॥ ५ ॥

क्वाथो वंशत्वगेरण्डश्वदंष्ट्राश्मभिदा कृतः ॥

सहिङ्गुलवणः पीतः कोष्ठस्थं स्रावयेदसृक् ॥ ६ ॥

यवकोलकुलत्थानां निस्नेहेन रसेन च ॥

भुञ्जीतान्नं यवागूं वा पिबेत्सैन्धवसंयुताम् ॥ ७ ॥

अत्यर्थमस्रं स्रवति प्रायशो यत्र वै क्षते ॥

ततो रक्तक्षयाद्वायौ कुपितेऽतिरुजाकरे ॥ ८ ॥

स्नेहपानपरीषेकस्निग्धलेपोपनाहनम् ॥

स्नेहबस्तिं च कुर्वीत वातघ्नौषधसाधितम् ॥ ९ ॥

इति साप्ताहिकः प्रोक्तः सद्योव्रणहितो विधिः ॥

सप्ताहात्परतः कार्या शारीरव्रणवत्क्रिया ॥ १० ॥

गौरा हरिद्रा मञ्जिष्ठा मांसी मधुकमेव च ॥

प्रपौण्डरीकं हीवेरं भद्रमुस्तं सचन्दनम् ॥ ११ ॥

जातीनिम्बपटोलं च करञ्जः कटुरोहिणी ॥

मधूच्छिष्टं मधूकं च महामेदा तथैव च ॥ १२ ॥

पञ्चवल्कलतोयेन घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥

एष गौरो महावीर्यः सर्वब्रणविशोधनः ॥ १३ ॥

[p. 354 ]

आगन्तुसहजाश्चैव चिरोत्थाश्चैव ये व्रणाः ॥

विषमामपि नाडीं च शोधयेच्छीघ्रमेव च ॥ १४ ॥

नक्तमालस्य पत्राणि तरुणानि फलानि च ॥

सुमनायाश्च पत्राणि पटोलारिष्टयोस्तथा ॥ १५ ॥

द्वे हरिद्रे मधूच्छिष्टं मधुकं तिक्तरोहिणी ॥

मञ्जिष्ठा चन्दनोशीरमुत्पलं सारिवे त्रिवृत् ॥ १६ ॥

एतेषां कार्षिकैर्भागैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥

दुष्टव्रणप्रशमनं तथा नाडीविशोधनम् ॥

सद्यश्छिन्नव्रणानां च करञ्जाद्यमिदं घृतम् ॥ १७ ॥

जातीनिम्बपटोलपत्रकटुकादार्वीनिशासारिवा-

मञ्जिष्ठाभयसिक्थतुत्थमधुकैर्नक्ताह्वबीजैः समैः ॥

सर्पिः सिद्धमनेन सूक्ष्मवदना मर्माश्रिताः स्राविणो

गम्भीराः सरुजो व्रणाः सगतिकाः शुध्यन्ति रोहन्ति च ॥ १८ ॥

प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठामधुकोशीरपद्मकैः ॥

सहरिद्रैः कृतं सर्पिः सक्षीरं व्रणरोपणम् ॥ १९ ॥

[p. 355 ]

मधूच्छिष्टं समधुकं लोध्रं सर्जरसं तथा ॥

मञ्जिष्ठां चन्दनं मूर्वां पिष्ट्वा सर्पिर्विपाचयेत् ॥

सर्वेषामग्निदग्धानामेतद्रोपणमिष्यते ॥ २० ॥

अन्तर्दग्धकुठारको दहनजं लेपान्निहन्ति व्रण-

मश्वत्थस्य विशुष्कवल्कलकृतं चूर्णं तथा गुण्डनात् ॥

अभ्यङ्गाद्विनिहन्ति तैलमखिलं गण्डूपदैः साधितं

पिष्ट्वा शाल्मलितूलकैर्जलगता लेपात्तथा वालुकाः ॥ २१ ॥

सिद्धं कषायतैलाभ्यां पाटल्याः कटुतैलकम् ॥

दग्धव्रणरुजास्रावदाहविस्फोटनाशनम् ॥ २२ ॥

चन्दनं वटशुङ्गाश्च मञ्जिष्ठा मधुकं तथा ॥

प्रपौण्डरीकं दूर्वा च पत्त(त्रा)ङ्गं धातकी तथा ॥ २३ ॥

एतैस्तैलं विपक्तव्यं सर्पिष्क्षीरसमायुतम् ॥

अग्निदग्धव्रणे श्रेष्ठं तत्क्षणाद्रोपणं परम् ॥ २४ ॥

कुठारकात्पलशतं क्वाथयेन्नल्वणेऽम्भसि ॥ २५ ॥

ततः पादावशेषेण तैलप्रस्थं विपाचयेत् ॥

कल्कैः कुठारापामार्गप्रोष्ठिकामक्षिकासु च ॥ २६ ॥

एतत्तैलं कुठारस्य व्रणशोधनरोपणम् ॥

नाडीषु परमोऽभ्यङ्गो निजास्वागन्तुकीषु च ॥ २७ ॥

[p. 356 ]

दूर्वास्वरससिद्धं वा तैलं कम्पिल्लकेन वा ॥

दार्वीत्वचश्च कल्केन प्रधानं व्रणरोपणम् ॥ २८ ॥

येनैव विधिना तैलं घृतं तेनैव साधयेत् ॥

रक्तपित्तोत्तरं ज्ञात्वा सर्पिरेवावचारयेत् ॥ २९ ॥

आरूढे रूढमात्रे वा व्रणे सर्वरसाशिनः ॥

आर्द्रे वा बन्धरहिते गात्रे चाभिहतेऽथ वा ॥ ३० ॥

वातोऽस्रमस्रुतं दुष्टं संशोष्य ग्रथितं व्रणम् ॥

कुर्यात्सदाहं कण्ड्वाढ्यं व्रणग्रन्थिरिति स्मृतः ॥

क्षारसूत्रं प्रयुञ्जीत दुष्टव्रणहरं विधिम् ॥ ३१ ॥

आदौ भग्नं विदित्वा तु सेचयेच्छीतवारिणा ॥

पङ्केनाऽऽलेपनं कार्यं बन्धनं च कुशान्वितम् ॥ १ ॥

[p. 357 ]

अवनामितमुन्नह्येदुन्नतं चावपीडयेत् ॥

आञ्छेदतिक्षिप्तमधोगतं चोपरि वर्तयेत् ॥ २ ॥

आलेपनार्थं मञ्जिष्ठा मधुकं चाम्लपेषितम् ॥

शतधौतघृतोन्मिश्रं शालिपिष्टं च लेपनम् ॥

न्यग्रोधादिकषायं तु सुशीतं परिषेचने ॥ ३ ॥

पञ्चमूलीविपक्वं तु क्षीरं दद्यात्सवेदने ॥

सुखोष्णमवचार्यं वा चक्रतैलं विजानता ॥ ४ ॥

मांसं मांसरसः क्षीरं सर्पिर्यूषः सतीनजः ॥

बृंहणं चान्नपानं स्याद्देयं भग्नाय जानता ॥ ५ ॥

[p. 358 ]

गुरु शीतं मृदु स्निग्धं बहुलं स्थूलपिच्छिलम् ॥

प्रायो मन्दं स्थिरं श्लक्ष्णं बृंहणं द्रव्यमुच्यते ॥ ६ ॥

गृष्टिक्षीरं ससर्पिष्कं मधुरौषधसाधितम् ॥

शीतलं लाक्षया युक्तं प्रातर्भग्नः पिबेन्नरः ॥ ७ ॥

सघृतेनास्थिसंहारं लाक्षां गोधूममर्जुनम् ॥

संधिमुक्तेऽस्थिभग्ने च पिबेत्क्षीरेण मानवः ॥ ८ ॥

रसोनमधुलाक्षाज्यसिताकल्कं समश्नताम् ॥

छिन्नभिन्नच्युतास्थीनां संधानमचिराद्भवेत् ॥ ९ ॥

क्षीरं सलाक्षामधुकं च सर्पिः स्याज्जीवनीयं च पिबेत्सुखार्थी ॥

भग्नः पिबेत्त्वक्पयसाऽर्जुनस्य गोधूमचूर्णं सघृतेन वाऽथ ॥ १० ॥

लाक्षास्थिसंहृत्ककुभाश्वगन्धा चूर्णीकृता नागबला पुरश्च ॥

संभग्नमुक्तास्थिरुजं निहन्यादङ्गानि कुर्यात्कुलिशोपमानि ॥ ११ ॥

आभाफलत्रिकव्योषैः सर्वैरेभिः समांशकैः ॥

तुल्यो गुग्गुलुरायोज्यो भग्नसंधिप्रसाधकः ॥ १२ ॥

[p. 359 ]

सव्रणस्य तु भग्नस्य व्रणं सर्पिर्मधूत्तरैः ॥

प्रतिसार्य कषायैश्च शेषं भग्नवदाचरेत् ॥ १३ ॥

वातव्याधिविनिर्दिष्टान्स्नेहानत्रापि योजयेत् ॥ १४ ॥

लवणं कटुकं क्षारमम्लं मैथुनमातपम् ॥

व्यायामं च न सेवेत भग्नो रूक्षान्नमेव च ॥ १५ ॥

नाडीनां गतिमन्विष्य शस्त्रेणाऽऽपाट्य कर्मवित् ॥

सर्वं व्रणक्रमं कुर्याच्छोधनं रोपणादिकम् ॥ १ ॥

नाडीं वातकृतां साधु पाटितां लेपयेद्भिषक् ॥

प्रत्यक्पुष्पीफलयुतैस्तिलैः पिष्टैः प्रलेपयेत् ॥ २ ॥

पैत्तिकीं तिलमञ्जिष्ठानागदन्तीनिशाद्वयैः ॥

श्लैष्मिकीं तिलयष्ट्याह्वनिकुम्भारिष्टसैन्धवैः ॥ ३ ॥

[p. 360 ]

शल्यजां तिलमध्वाज्यैर्लेपयेच्छिन्नशोधिताम् ॥

आरग्वधनिशाकालाचूर्णाज्यक्षौद्रसंयुता ॥

सूत्रवर्तिर्व्रणे योज्या शोधनी गतिनाशनी ॥ ४ ॥

घोण्टाफलत्वङ्मदनात्फलानि पूगस्य च त्वग्लवणं च मुख्यम् ॥

स्रुह्यर्कदुग्धेन सहैष कल्को वर्तीकृतो हन्त्यचिरेण नाडीम् ॥ ५ ॥

वर्तीकृतं माक्षिकसंप्रयुक्तं नाडीघ्नमुक्तं लवणोत्तमं वा ॥

दुष्टव्रणे यद्विहितं च तैलं तत्सेव्यमानं गतिमाशु हन्ति ॥ ६ ॥

जात्यर्कशम्याककरञ्जदन्तीसिन्धूत्थसौवर्चलयावशूकैः ॥

वर्तिः कृता हन्त्यचिरेण नाडीं स्नुक्क्षीरपिष्टा सह चित्रकेण ॥ ७ ॥

कृशदुर्बलभीरूणां नाडी मर्माश्रिता च या ॥

क्षारसूत्रेण तां छिन्द्यान्न शस्त्रेण कदाचन ॥ ८ ॥

एषिण्या गतिमन्विष्य क्षारसूत्रानुसारिणीम् ॥ ९ ॥

सूचीं निदध्याद्यत्नेन तथोन्नम्याऽऽशु निर्हरेत् ॥

सूत्रस्यान्तं समानीय गाढं बन्धं समाचरेत् ॥ १० ॥

[p. 361 ]

ततः क्षारबलं वीक्ष्य सूत्रमन्यत्प्रवेशयेत् ॥

क्षाराक्तं मतिमान्वैद्यो यावन्न च्छिद्यते गतिः ॥

भगंदरेऽप्येष विधिः कार्यो वैद्येन जानता ॥ ११ ॥

अर्बुदादिषु चोत्क्षिप्य मूले सूत्रं निधापयेत् ॥ १२ ॥

सूचीभिर्यववक्त्राभिराचितं वा समन्ततः ॥

मूले सूत्रेण बध्नीयाच्छिन्ने चोपचरेद्ब्रणम् ॥ १३ ॥

गुग्गुलुस्त्रिफलाव्योषैः समांशैराज्ययोजितः ॥

नाडीदुष्टव्रणहरो भगंदरविनाशनः ॥ १४ ॥

स्वर्जिकासिन्धुदन्त्यग्निरूयिकानलनीलिकाः ॥

खरमञ्जरिबीजेषु तैलं गोमूत्रपाचितम् ॥

दुष्टव्रणप्रशमनं कफनाडीव्रणापहम् ॥ १५ ॥

कुम्भीकखर्जूरकपित्थबिल्ववनस्पतीनां च शलाटुवर्गम् ॥

कृत्वा कषायं विपचेत्तु तैलमावाप्य मुस्तासरलाप्रियंगूः ॥ १६ ॥

सौगन्धिकामोचरसाहिपुष्पचूर्णानि दत्त्वा खलु धातकीं च ॥

एतेन शल्यप्रभवा हि नाडी रोहेद्व्रणो वै सुखमाशु चैव ॥ १७ ॥

[p. 362 ]

भल्लातकार्कमरिचैर्लवणोत्तमेन

सिद्धं विडङ्गरजनीद्वयचित्रकैश्च ॥

स्यान्मार्कवस्य च रसेन निहन्ति तैलं

नाडीं कफानिलकृतामपचीं व्रणांश्च ॥ १८ ॥

समूलपत्रां निर्गुण्डीं पीडयित्वा रसेन तु ॥

तेन सिद्धं समं तैलं नाडीदुष्टव्रणापहम् ॥ १९ ॥

हितं पामापचीनां च पानाभ्यञ्जननावनैः ॥

विविधेषु च स्फोटेषु तथा दुष्टव्रणेषु च ॥ २० ॥

या द्विव्रणीये विहितास्तु वर्त्यस्ताः सर्वनाडीषु भिषग्विदध्यात् ॥ २१ ॥

[p. 363 ]

गुदस्य श्वयथुं दृष्ट्वा विशोष्य शोधयेत्ततः ॥

रक्तावसेचनं कार्यं यथा पाकं न गच्छति ॥ १ ॥

वटपत्रेष्टिकाशुण्ठीगुडूच्यः सपुनर्नवाः ॥

सुपिष्ट्वा पिटिकावस्थे लेपः शस्तो भगंदरे ॥ २ ॥

पिडकानामपक्वानामपतर्पणपूर्वकम् ॥

कर्म कुर्याद्विरेकान्तं भिन्नानां वक्ष्यते क्रिया ॥ ३ ॥

एषणं पाटनं क्षारवह्निदाहादिकं क्रमम् ॥

विधाय व्रणवत्कार्यं यथादोषं यथाक्रमम् ॥ ४ ॥

त्रिवृत्तिला नागदन्ती मञ्जिष्ठा सह सर्पिषा ॥

उत्सादनं भवेदेतत्सैन्धवक्षौद्रसंयुतम् ॥ ५ ॥

रसाञ्जनं हरिद्रे द्वे मञ्जिष्ठा निम्बपल्लवाः ॥

त्रिवृत्तेजोवती दन्ती कल्को नाडीव्रणापहः ॥ ६ ॥

न्यग्रोधादिर्गणो यस्तु हितः शोधनरोपणः ॥

तैलं घृतं वा तत्पक्वं भगंदरविनाशनम् ॥ ७ ॥

[p. 364 ]

कुष्ठं त्रिवृत्तिलादन्तीमागध्यः सैन्धवं मधु ॥

रजनी त्रिफला तुत्थं हितं व्रणविशोधनम् ॥ ८ ॥

स्नुह्यर्कदुग्धदार्वीभिर्वर्तिं कृत्वा विचक्षणः ॥

भगंदरगतिं ज्ञात्वा पूरयेत्तां प्रयत्नतः ॥

एषा सर्वशरीरस्थां नाडीं हन्यान्न संशयः ॥ ९ ॥

तिलाभयाकुष्ठमरिष्टपत्रं निशे वचा लोध्रमगारधूमः ॥

भगंदरे नाड्युपदंशयोश्च दुष्टव्रणे शोधनरोपणोऽयम् ॥ १० ॥

त्रिफलारससंयुक्तं बिडालास्थिप्रलेपनम् ॥

भगंदरं निहन्त्याशु दुष्टव्रणहरं परम् ॥ ११ ॥

त्रिफलापुरकृष्णानां त्रिपञ्चैकांशयोजिता गुटिका ॥

कुष्ठभगंदरनाडीदुष्टव्रणशोधिनी कथिता ॥ १२ ॥

जम्बूकमांसं भक्षेत प्रकारैर्व्यञ्जनादिभिः ॥

अजीर्णवर्जी मासेन मुच्यते तु भगंदरात् ॥ १३ ॥

पञ्चतिक्तं घृतं शस्तं तथा गुग्गुलुपूर्वकम् ॥ १४ ॥

चित्रकार्कौ त्रिवृत्पाठे मलयूहयमारकौ ॥

सुधां वचां लाङ्गलकीं हरितालं सुवर्चिकाम् ॥ १५ ॥

ज्योतिष्मतीं च संक्षुण्णां तैलं धीरो विपाचयेत् ॥

एतद्विष्यन्दनं नाम तैलं दद्याद्भगंदरे ॥

शोधनं रोपणं चैव सवर्णकरणं परम् ॥ १६ ॥

[p. 365 ]

करवीरनिशादन्तीलाङ्गलीलवणाग्निभिः ॥

मातुलुङ्गार्कवत्साह्वैः पचेत्तैलं भगंदरे ॥ १७ ॥

व्यायामं मैथुनं युद्धं पृष्ठयानं गुरूणि च ॥

संवत्सरं परिहरेदुपरूढव्रणो नरः ॥ १८ ॥

स्निग्धस्विन्नस्य तेष्वादौ ध्वजमध्ये शिराव्यधः ॥

जलौकःपातनं वा स्यादूर्ध्वाधःशोधनं तथा ॥

पाको रक्ष्यः प्रयत्नेन शिश्नक्षयकरो हि सः ॥ १ ॥

पटोलनिम्बत्रिफलागुडूचीक्वाथं पिबेद्वा खदिरासनाभ्याम् ॥

सगुग्गुलुं वा त्रिफलायुतं वा सर्वोपदंशापहरः प्रयोगः ॥ २ ॥

[p. 366 ]

प्रपौण्डरीक्वं मधुकं रास्ना कुष्ठं पुनर्नवा ॥

सरलागुरुभद्राख्यैर्वातजं संप्रलेपयेत् ॥ ३ ॥

गैरिकाञ्जनमञ्जिष्ठामधुकोशीरपद्मकैः ॥

सचन्दनोत्पलैः स्निग्धैः पैत्तिकं संप्रलेपयेत् ॥ ४ ॥

निम्बार्जुनाश्वत्थकदम्बशालजम्बूवटोदुम्बरवेतसेषु ॥

प्रक्षालनालेपघृतानि कुर्याच्चूर्णं च पित्तास्रभवोपदंशे ॥ ५ ॥

शालाजकर्णाश्वकर्णधवत्वग्भिः कफोत्थितम् ॥

सुरापिष्टाभिरुष्णाभिः सतैलाभिः प्रलेपयेत् ॥ ६ ॥

त्रिफलायाः कषायेण भृङ्गराजरसेन वा ॥

व्रणप्रक्षालनं कुर्यादुपदंशप्रशान्तये ॥ ७ ॥

दहेत्कटाहे त्रिफलां सा मषी मधुसंयुता ॥

उपदंशे प्रलेपोऽयं सद्यो रोपयति व्रणम् ॥ ८ ॥

जपाजात्यश्वमारार्कशम्याकानां दलैः पृथक् ॥

कृतं प्रक्षालने क्वाथं मेढ्रपाके प्रयोजयेत् ॥ ९ ॥

करञ्जनिम्बार्जुनशाकजम्बूवटादिभिः कल्ककषायसिद्धम् ॥

सर्पिर्निहन्यादुपदंशदोषं सदाहपाकं स्रुतिरागयुक्तम् ॥ १० ॥

[p. 367 ]

आगारधूमो रजनी सुराकिट्टं तु तैस्त्रिभिः ॥ ११ ॥

भागोत्तरैः पचेत्तैलं कण्डूशोथरुजापहम् ॥

शोधनं रोपणं चैव सवर्णकरणं तथा ॥ १२ ॥

अर्शसां छिन्नदग्धानां क्रिया कार्योपदंशवत् ॥ १३ ॥

हितं च सर्पिषः पानं पथ्यं चापि विरेचनम् ॥

हितः शोणितमोक्षश्च यच्चापि लघुभोजनम् ॥ १ ॥

सर्षपीं लिखितां सूक्ष्मैः कषायैरवचूर्णयेत् ॥

तैरेवाभ्यञ्जनं तैलं साधयेद्व्रणरोपणम् ॥ २ ॥

क्रियेयमवमन्थेऽपि रक्तं स्राव्यं तथोभयोः ॥

[p. 368 ]

अष्ठीलायां हृते रक्ते श्लेष्मग्रन्थिवदाचरेत् ॥ ३ ॥

कुम्भिकायां हरेद्रक्तं पक्वायां शोधिते व्रणे ॥

तिन्दुकत्रिफलालोध्रैर्लेपस्तैलं च रोपणम् ॥ ४ ॥

अलज्यां(?) हृतरक्तायामयमेव क्रियाक्रमः ॥

स्वेदयेद्ग्रथितं शश्वन्नाडीस्वेदेन बुद्धिमान् ॥

सुखोष्णैरुपनाहैश्च सुस्निग्धैरुपनाहयेत् ॥ ५ ॥

उत्तमाख्यां तु पिडिकां संछेद्य बडिशोद्धृताम् ॥

कल्कचूर्णैः कषायाणां क्षौद्रयुक्तैरुपाचरेत् ॥ ६ ॥

क्रमः पित्तविसर्पोक्तः पुष्करीमूढयोर्हितः ॥ ७ ॥

त्वक्पाके स्पर्शहान्यां च सेचयेन्मृदितं पुनः ॥

बलातैलेन कोष्णेन मधुरैश्चोपनाहयेत् ॥ ८ ॥

रसक्रिया विधातव्या लिखिते शतपोतके ॥

पृथक्पर्ण्यादिसिद्धं च तैलं देयमनन्तरम् ॥ ९ ॥

[p. 369 ]

रक्तविद्रधिवच्चापि क्रिया शोणितजेऽर्बुदे ॥

कषायकल्कसर्पींषि तैलचूर्णरसक्रियाः ॥

शोधने रोपणे चैव वीक्ष्य वीक्ष्यावचारयेत् ॥ १० ॥

अर्बुदं मांसपाकं च विद्रधिं तिलकालकम् ॥

प्रत्याख्याय प्रकुर्वीत भिषक्तेषां प्रतिक्रियाम् ॥ ११ ॥

वातोत्तरेषु सर्पिर्वमनं श्लेष्मोत्तरेषु कुष्ठेषु ॥

पित्तोत्तरेषु मोक्षो रक्तस्य विरेचनं चाग्रे ॥ १ ॥

[p. 370 ]

प्रच्छन्नमल्पकुष्ठे महति च शस्तं शिराव्यधनम् ॥

बहुदोषः संशोध्यः कुष्ठी बहुशोऽनुरक्षता प्राणान् ॥ २ ॥

दोषे ह्यतिमात्रहृते वायुर्हन्याच्च बलमाशु ॥

दोषोत्क्लिष्टे हृदये वमनं कुष्ठेषु चोर्ध्वभागेषु ॥ ३ ॥

वचावासापटोलानां निम्बस्य फलिनीत्वचः ॥

कषायो मधुना पीतो वान्तिकृन्मदनान्वितः ॥

विरेचनं प्रयोक्तव्यं त्रिवृद्दन्तीफलत्रिकैः ॥ ४ ॥

मनःशिलाले मरिचानि तैलमार्कं पयः कुष्ठहरः प्रदेहः ॥

करञ्जबीजैडगजं सकुष्ठं गोमूत्रपिष्टं च परः प्रदेहः ॥ ५ ॥

पर्णानि पिष्ट्वा चतुरङ्गुलस्य तक्रेण पर्णान्यथ काकमाच्याः ॥

तैलाक्तगात्रस्य नरस्य कुष्ठान्युद्वर्तयेदश्वहनच्छदैश्च ॥ ६ ॥

एडगजकुष्ठसैन्धवसौवीरकसर्षपैः कृमिघ्नैश्च ॥

कृमिसिध्मदद्रुमण्डलकुष्ठानां नाशनो लेपः ॥ ७ ॥

[p. 371 ]

कोठाभिहितं कुष्ठादिलेपमत्रापि कारयेत् ॥ ८ ॥

आरग्वधस्य पत्राणि आरनालेन पेषयेत् ॥

दद्रुकिटिभकुष्ठानि हन्ति सिध्मानमेव च ॥ ९ ॥

स्थौणेयरुङ्निशादूर्वासप्ततालाः प्रलेपतः ॥

धत्तूररसपिष्टास्तु कण्डूकच्छ्वादिनाशनाः ॥ १० ॥

कासमर्दकमूलं तु सौवीरेण च पेषितम् ॥

दद्रुकिटिभकुष्ठानि जयेदेतत्प्रलेपनात् ॥ ११ ॥

बीजानि वा मूलकसर्षपाणां लाक्षारजन्यौ प्रपुनाटबीजम् ॥

श्रीवेष्टकव्योषविडङ्गकुष्ठं पिष्ट्वा तु मूत्रेण विलेपनं स्यात् ॥

दद्रूणि सिध्मं किटिभं च पामां कपालकुष्ठं विषमं च हन्यात् ॥ १२ ॥

विडङ्गैडगजाकुष्ठनिशासिन्धूत्थसर्षपैः ॥

धान्याम्लपिष्टैर्लेपोऽयं दद्रुकुष्ठविनाशनः ॥ १३ ॥

दूर्वाभयासैन्धवचक्रमर्दकुठेरकाः काञ्जिकतक्रपिष्टाः ॥

त्रिभिः प्रलेपैरपि बद्धमूलां दद्रुं च कण्डूं च विनाशयन्ति ॥ १४ ॥

तुल्यो रसः शालतरोस्तुषेण सचक्रमर्दोऽप्यभयाविमिश्रः ॥

पानीयभक्तेन तदम्बुपिष्टो लेपः कृतो दद्रुगजेन्द्रसिंहः ॥ १५ ॥

[p. 372 ]

यद्वरेन्द्रीसमुद्भूतं तृणाख्यं च महौषधम् ॥

घर्षणाद्भक्षणात्तस्य कुष्ठं क्षिप्रं प्रशाम्यति ॥ १६ ॥

शिखरिरसेन सुपिष्टं मूलकबीजं प्रलेपतः सिध्मम् ॥

क्षारेण कदल्या वा रजनीमिश्रेण नाशयति ॥ १७ ॥

गन्धपाषाणमिश्रेण यवक्षारेण लेपितम् ॥

सिध्म नाशमुपैत्याशु कटुतैलयुतेन तु ॥ १८ ॥

कासमर्दकबीजानि मूलकानां तथैव च ॥

गन्धपाषाणमिश्राणि सिध्मानां परमौषधम् ॥ १९ ॥

धात्रीरसः सर्जरसः सपाक्यः सौवीरपिष्टश्च तदासुतश्च ॥

भवन्ति सिध्मानि यथा न भूयस्तथेदमुद्वर्तनकं करोति ॥ २० ॥

पत्रकोषणकासीसतैलताप्यमनःशिलाः ॥

सप्ताहमुषिताः कांस्ये सिध्मश्वित्रविनाशनाः ॥ २१ ॥

धात्र्यक्षपथ्याक्रिमिशत्रुवह्निभल्लातकावल्गुजलोहभृङ्गैः ॥

भागाभिवृद्धैस्तिलतैलमिश्रैः सर्वाणि कुष्ठानि निहन्ति लेहः ॥ २२ ॥

शशाङ्कलेखा सविडङ्गकुष्ठा सपिप्पलीका सहुताशमूला ॥

सायोमला सामलका सतैला सर्वाणि कुष्ठानि निहन्ति लीढा ॥ २३ ॥

[p. 373 ]

आरग्वधः सैडगजः करञ्जो वासा गुडूची मदनं हरिद्रे ॥

श्त्याह्वः सुराह्वः खदिरो धवश्च निम्बो विडङ्गं करवीरकं च ॥ २४ ॥

ग्रन्थिश्च भौर्जो लशुनः शिरीषः सालोमशो गुग्गुलुकृष्णगन्धे ॥

फणिज्जको वत्सकसप्तपर्णौ पीलूनि कुष्ठं सुमनःप्रवालाः ॥ २५ ॥

वचा हरेणुस्त्रिवृता निकुम्भा भल्लातको गैरिकमञ्जनं च ॥

मनःशिलाले गृहधूम एला कासीसलोध्रार्जुनमुस्तसर्जाः ॥ २६ ॥

इत्यर्धरूपैर्विहिताः षडेते गोपित्तपीताः पुनरेव पिष्टाः ॥

सिद्धाः परं सर्षपतैलयुक्ताश्चूर्णप्रदेहा भिषजा प्रयोज्याः ॥ २७ ॥

कुष्ठानि कृच्छ्राणि नवं किलासं सुरेन्द्रलुप्तं किटिभं सदद्रु ॥

भगंदरार्शांस्यपचीं सपामां हन्युः प्रयुक्ता न चिरान्नराणाम् ॥ २८ ॥

क्षारे सुदग्धे गजलिण्डजे च गजस्य मूत्रेण बहुस्रुते च ॥

द्रोणप्रमाणे दशभागयुक्तं दत्त्वा पचेद्बीजमवल्गुजस्य ॥ २९ ॥

एतद्यदा चिक्कणतामुपैति तदा सुसिद्धां गुटिकां प्रकुर्यात् ॥

श्वित्रं प्रलिम्पेदथ तेन घृष्टं तदा व्रजेदाशु सवर्णभावम् ॥ ३० ॥

[p. 374 ]

वायस्येडगजाकुष्ठकृष्णाभिर्गुटिका कृता ॥

बस्तमूत्रेण संपिष्टा प्रलेपाच्छ्वित्रनाशनी ॥ ३१ ॥

पूतीकार्कस्नुङ्नरेन्द्रद्रुमाणां मूत्रैः पिष्टाः पल्लवाः सौमनाश्च ॥

लेपाच्छ्वित्रं घ्नन्ति दद्रुव्रणांश्च कुष्ठान्यर्शोदुष्टनाडीव्रणांश्च ॥ ३२ ॥

कुडवोऽवल्गुजबीजाद्धरितालचतुर्थभागसंमिश्रः ॥

मूत्रेण गवां पिष्टः सवर्णकरणः परः श्वित्रे ॥ ३३ ॥

धात्रीखदिरयोः क्वाथं पीत्वाऽवल्गुजसंयुतम् ॥

शङ्खेन्दुधवलं श्वित्रं तूर्णं हन्ति न संशयः ॥ ३४ ॥

चक्राङ्कबीजं स्नुक्क्षीरभावितं मूत्रसंयुतम् ॥

रवितप्तं सकिण्वं च लेपनं किटिभापहम् ॥ ३५ ॥

उन्मत्तकस्य बीजेन माणकक्षारवारिणा ॥

कटुतैलं विपक्तव्यं शीघ्रं हन्याद्विपादिकाम् ॥ ३६ ॥

नालिकेरोदरे न्यस्तस्तण्डुलः पूतितां गतः ॥

लेपाद्विपादिकां हन्ति चिरकालानुबन्धिनीम् ॥ ३७ ॥

आवल्गुजं कासमर्दं चक्रमर्दं निशायुतम् ॥ ३८ ॥

माणिमन्थेन तुल्यांशं मधुकाञ्जिकपेषितम् ॥

कच्छूं कण्डूं जयत्युग्रां सिद्ध एष प्रयोगराट् ॥ ३९ ॥

[p. 375 ]

कोमलसिंहास्यदलं सनिशं सुरभीजलेन संपिष्टम् ॥

दिवसत्रयेण नियतं क्षपयति कच्छूं विलेपनतः ॥ ४० ॥

हरिद्राकल्कसंयुक्तं गोमूत्रस्य पलद्वयम् ॥

पिबेन्नरः कामचारी कच्छूपामाविनाशनम् ॥ ४१ ॥

शोथपाण्ड्वामयहरी गुल्ममेहकफापहा ॥

कच्छूपामाहरी चैव पथ्या गोमूत्रसाधिता ॥ ४२ ॥

पिबति सकटुतैलं गन्धपाषाणचूर्णं

रविकिरणसुतप्तं पामनो यः पलार्धम् ॥

त्रिदिनतदनुषिक्तः क्षीरभोजी च शीघ्रं

भवति कनकदीप्त्या कामयुक्तो मनुष्यः ॥ ४३ ॥

निशासुधारग्वधकाकमाची-

पत्रैः सदार्वीप्रपुनाटबीजैः ॥

सौवीरपिष्टैः कटुतैलमिश्रैः

पामादिषूद्वर्तनमेतदिष्टम् ॥ ४४ ॥

मांसीचन्दनशम्याककरञ्जारिष्टसर्षपम् ॥

शठीकुटजदार्व्यब्दं हन्ति कण्डूमयं गणः ॥ ४५ ॥

घर्मसेवी कदुष्णेन वारिणा बाकुचीं पिबेत् ॥

क्षीरभोजी त्रिसप्ताहात्कुष्ठरोगात्प्रमुच्यते ॥ ४६ ॥

[p. 376 ]

एडगजातिलसर्षपकुष्ठं मागधिकालवणद्वयमस्तुपूतिकृतम् ॥

दिवसत्रयमेतद्धन्ति सदद्रु विचर्चिककुष्ठम् ॥ ४७ ॥

भल्लातकद्वीपिसुधार्कमूलगुञ्जाफलत्र्यूषणशङ्खचूर्णम् ॥

तुत्थं सकुष्ठं लवणानि पञ्च क्षारद्वयं लाङ्गलिकां च पक्त्वा ॥ ४८ ॥

स्नुह्यर्कदुग्धे घनमायसस्थं शलाकया तद्विदधीत लेपम् ॥

कुष्ठे किलासे तिलकालकेषु अशेषदुर्नामसु चर्मकीले ॥ ४९ ॥

विषवरुणहरिद्राचित्रकागारधूम-

मनलमरिचदूर्वाः क्षीरमर्कस्नुहीभ्याम् ॥

दहति पतितमात्रात्कुष्ठजातीरशेषाः

कुलिशमिव सरोषाच्छक्रहस्ताद्विमुक्तम् ॥ ५० ॥

त्रिफलापटोलरजनीमञ्जिष्ठारोहिणीवचानिम्बैः ॥

एष कषायोऽभ्यस्तो निहन्ति कफपित्तजं कुष्ठम् ॥ ५१ ॥

छिन्नायाः स्वरसं वाऽपि सेवमानो यथाबलम् ॥

जीर्णे घृतेन भुञ्जीत स्वल्पयूषोदकेन तु ॥

अतिपूतिशरीरोऽपि दिव्यमूर्तिर्भवेन्नरः ॥ ५२ ॥

पटोलखदिरारिष्टत्रिफलाकृष्णवेत्रकम् ॥

तिक्ताशनः पिबेत्क्वाथं कुष्ठं कुष्ठी व्यपोहति ॥ ५३ ॥

तिलाज्यत्रिफलाक्षौद्रव्योषभल्लातशर्कराः ॥

वृष्यः सप्तसमो मेध्यः कुष्ठहा कामचारिणः ॥ ५४ ॥

[p. 377 ]

विडङ्गत्रिफलाकृष्णाचूर्णं लीढं समाक्षिकम् ॥

हन्ति कुष्ठकृमीन्मेहान्नाडीव्रणभगंदरान् ॥ ५५ ॥

इन्द्राशनं समादाय प्रशस्तेऽहनि चोद्धृतम् ॥ ५६ ॥

तच्चूर्णं मधुसर्पिर्भ्यां लिहेत्क्षीरघृताशनः ॥

हत्वा च सर्वकुष्ठानि जीवेद्वर्षशतत्रयम् ॥ ५७ ॥

यः खादेदभयारिष्टमरिष्टामलकानि च ॥

स जयेत्सर्वकुष्ठानि मासादूर्ध्वं न संशयः ॥ ५८ ॥

दह्यमानाच्च्युतः कुम्भे मूलगे खदिराद्रसः ॥

साज्यधात्रीरसक्षौद्रो हन्यात्कुष्ठं रसायनम् ॥ ५९ ॥

पुष्पकाले तु पुष्पाणि फलकाले फलानि च ॥

संगृह्य पिचुमन्दस्य त्वङ्मूलानि दलानि च ॥ ६० ॥

द्विरंशानि समाहृत्य भागिकानि प्रकल्पयेत् ॥

त्रिफला त्र्यूषणं ब्राह्मी श्वदंष्ट्रारुष्कराग्निकाः ॥ ६१ ॥

विडङ्गसारवाराहीलोहचूर्णामृताः समाः ॥

निशाद्वयाबल्गुजकव्याधिघाताः सशर्कराः ॥ ६२ ॥

कुष्ठेन्द्रयवपाठाश्च कृत्वा चूर्णं सुसंयुतम् ॥

खदिरासननिम्बानां घनक्वाथेन भावयेत् ॥ ६३ ॥

सप्तधा पञ्चनिम्बं तु मार्कवस्वरसेन तु ॥

स्निग्धशुद्धतनुर्धीमान्योजयेच्च शुभे दिने ॥ ६४ ॥

मधुना तिक्तहविषा खदिरासनवारिणा ॥

लेह्यमुष्णाम्बुना वाऽपि कोलवृद्ध्या पलं पिबेत् ॥

जीर्णे तु भोजनं कार्यं स्निग्धं लघु हितं च यत् ॥ ६५ ॥

विचर्चिकोदुम्बरपुण्डरीककपालदद्रूकिटिभालसादि ॥

[p. 378 ]

शतारुविस्फोटविसर्पमालाः कफप्रकोपं त्रिविधं किलासम् ॥

भगंदरश्लीपदवातरक्तं जहाति नाडीव्रणशीर्षरोगान् ॥ ६६ ॥

सर्वप्रमेहान्प्रदरांश्च सर्वान्दंष्ट्राविषं मूलविषं निहन्ति ॥

स्थूलोदरः सिंहकृशोदरश्च सुश्लिष्टसंधिर्मधुनोपयोगात् ॥ ६७ ॥

समोपयोगादपि ये दशन्ति सर्पादयो यान्ति विनाशमाशु ॥

जीवेच्चिरं व्याधिजराविमुक्तः शुभे रतश्चन्द्रसमानकान्तिः ॥ ६८ ॥

चित्रकत्रिफला व्योषमजाजी कारवी वचा ॥

सैन्धवातिविषाकुष्ठं चव्यैलायावशूकजम् ॥ ६९ ॥

विडङ्गान्यजमोदां च मुस्तान्यमरदारु च ॥

यावन्त्येतानि सर्वाणि तावन्मात्रं तु गुग्गुलुम् ॥ ७० ॥

संक्षुद्य सर्पिषा सार्धं गुटिकां कारयेद्भिषक् ॥

प्रातर्भोजनकाले वा भक्षयेत्तु यथाबलम् ॥ ७१ ॥

हन्त्यष्टादश कुष्ठानि कृमीन्दुष्टव्रणानि च ॥

ग्रहण्यर्शोविकारांश्च मुखामयगलग्रहान् ॥ ७२ ॥

गृध्रसीमस्थिभग्नं च गुल्मं चापि नियच्छति ॥

व्याधीन्कोष्ठगतांश्चान्याञ्जयेद्विष्णुरिवासुरान् ॥ ७३ ॥

प्रलेपोद्वर्तनस्नानपानभोजनकर्मणा ॥

शीलितं खादिरं वारि सर्वत्वग्दोषनाशनम् ॥ ७४ ॥

[p. 379 ]

निम्बं पटोलं दार्वीं दुरालभां तिक्तरोहिणीं त्रिफलाम् ॥

कुर्यादर्धपलांशान्पर्पटकं त्रायमाणां च ॥ ७५ ॥

सलिलाढकसिद्धानां रसेष्टभागस्थिते क्षिपेत्पूते ॥

चन्दनकिराततिक्तकमागधिकास्त्रायमाणां च ॥ ७६ ॥

मुस्तं वत्सकबीजं कल्कीकृत्यार्धकार्षिकान्भागान् ॥

नवसर्पिषश्च षट्पलमेतत्सिद्धं घृतं पेयम् ॥ ७७ ॥

कुष्ठज्वरगुल्मार्शोग्रहणीपाण्ड्वामयश्वयथुहन्तृ ॥

पामाविसर्पपिटिकाकण्डूमदगण्डनुत्सिद्धम् ॥ ७८ ॥

निम्बं पटोलं व्याघ्रीं च गुडूचीं वासकं तथा ॥

कुर्याद्दशपलान्भागानेकैकस्य सुकुट्टितान् ॥ ७९ ॥

जलद्रोणे विपक्तव्यं यावत्पादावशेषितम् ॥

घृतप्रस्थं पचेत्तेन त्रिफलागर्भसंयुतम् ॥ ८० ॥

पञ्चतिक्तमिदं ख्यातं सर्पिः कुष्ठविनाशनम् ॥

अशीतिं वातजान्रोगांश्चत्वारिंशच्च पैत्तिकान् ॥ ८१ ॥

विंशतिं श्लैष्मिकांश्चैव पानादेवापकर्षति ॥

दुष्टव्रणकृमीनर्शः पञ्च कासांश्च नाशयेत् ॥ ८२ ॥

त्रिफलाद्विनिशावत्सयासपर्पटकुलकान् ॥

त्रायन्तीकटुकानिम्बान्प्रत्येकं द्विपलोन्मितान् ॥ ८३ ॥

[p. 380 ]

क्वाथयित्वा जलद्रोणे पादशेषेणं तेन तु ॥

घृतप्रस्थं पचेद्व्यक्षैः पिप्पलीघनचन्दनैः ॥ ८४ ॥

त्रायन्तीशक्रभूनिम्बैस्तत्पीतं तिक्तकं घृतम् ॥

हन्ति कुष्ठज्वरार्शांसि श्वयथुं ग्रहणीगदम् ॥

पाण्डुरोगं विसर्पं च क्लीबानामपि शस्यते ॥ ८५ ॥

सप्तच्छदं प्रतिविषां शम्याकं तिक्तरोहिणीं पाठाम् ॥ ८६ ॥

मुस्तमुशीरं त्रिफलां पटोलपिचुमन्दपर्पटकम् ॥

धन्वयवासं चन्दनमुपकुल्ये पद्मकं रजन्यौ च ॥ ८७ ॥

षड्ग्रन्थां सविशालां शतावरीं सारिवे चोभे ॥

वत्सकबीजं वासां मूर्वाममृतां किराततिक्तं च ॥ ८८ ॥

कल्कान्कुर्यान्मतिमान्यष्ट्याह्वं त्रायमाणां च ॥

कल्कस्तु चतुर्भागो जलमष्टगुणं रसोऽमृतफलानाम् ॥ ८९ ॥

द्विगुणो घृतात्प्रदेयस्तत्सर्पिः पाययेत्सिद्धम् ॥

कुष्ठानि रक्तपित्तं प्रबलान्यर्शांसि रक्तवाहीनि ॥ ९० ॥

विसर्पमम्लपित्तं वातासृक्पाण्डुरोगं च ॥

विस्फोटकान्सपामानुन्मादं कामलां ज्वरं कण्डूम् ॥ ९१ ॥

हृद्रोगगुल्मपिटकानसृग्दरं गण्डमालां च ॥

हन्यादेतत्सद्यः पीतं काले यथाबलं सर्पिः ॥

योगशतैरप्यजितान्महाविकारान्महातिक्तम् ॥ ९२ ॥

खदिरस्य तुलाः पञ्च शिंशपासनयोस्तुले ॥

तुलार्धाः सर्व एवैते करञ्जारिष्टवेतसाः ॥ ९३ ॥

पर्पटः कुटजश्चैव वृषः कृमिहरस्तथा ॥

ह्वरिद्रे कृतमालश्च गुडूची त्रिफला त्रिवृत् ॥ ९४ ॥

[p. 381 ]

सप्तपणर्श्च संकुट्य दशद्रोणेन वारिणा ॥

अष्टभागावशेषं तु कषायमवतारयेत् ॥ ९५ ॥

धात्रीरसं च तुल्यांशं सर्पिषश्चाऽऽढकं पचेत् ॥

महातिक्तककल्कैश्च यथोक्तैः पलसंमितैः ॥ ९६ ॥

निहन्ति सर्वकुष्ठानि पानाभ्यङ्गनिषेवणात् ॥

महाखादिरमित्येतत्परं कुष्ठविकारजित् ॥ ९७ ॥

निम्बामृतावृषपटोलनिदिग्धिकानां

भागान्पृथग्दशपलान्विपचेद्धटेऽपाम् ॥

अष्टांशशेषितरसेन सुनिस्रुतेन

प्रस्थं घृतस्य विपचेत्पिचुभागकल्कैः ॥ ९८ ॥

पाठाविडङ्गसुरदारुगजोपकुल्या-

द्विक्षारनागरनिशामिशिचव्यकुष्ठैः ॥

तेजोवतीमरिचवत्सकदीप्यकाग्नि-

रोहिण्यरुष्करवचाकणमूलयुक्तैः ॥ ९९ ॥

मञ्जिष्ठयाऽतिविषया वरया यवान्या

संशुद्धगुग्गुलुपलैरपि पञ्चसंख्यैः ॥

तत्सेवितं विधमति प्रबलं समीरं

संध्यस्थिमज्जगतमप्यथ कुष्ठमीदृक् ॥ १०० ॥

नाडीव्रणार्बुदभगंदरगण्डमाला-

जत्रूर्ध्वसर्वगदगुल्मगुदोत्थमेहान् ॥

यक्ष्मारुचिश्वसनपीनसकासशोफ-

हृत्पाण्डुरोगगलविद्रधिवातरक्तम् ॥ १०१ ॥

[p. 382 ]

वासागुडूचीत्रिफलापटोलकरञ्जनीम्बासनकृष्णवेत्रम् ॥

तत्क्वाथकल्केन घृतं विपक्वं तद्वज्रकं कुष्ठहरं प्रदिष्टम् ॥ १०२ ॥

विशीर्णकर्णाङ्गुलिहस्तपादः कृम्यर्दितो भिन्नगलोऽपि मर्त्यः ॥

पौराणिकीं कान्तिमवाप्य जीवेदव्याहतं बर्षशतं च कुष्ठी ॥ १०३ ॥

मञ्जिष्ठारुग्निशाचक्रमर्दारग्वधपल्लवैः ॥

तृणकस्वरसे सिद्धं तैलं कुष्ठहरं कटु ॥ १०४ ॥

चतुर्गुणे तृणरसे कटुतैलं विपाचयेत् ॥

हरिद्राकुष्ठमञ्जिष्ठाशम्याकसर्षपायुतैः ॥ १०५ ॥

कासमर्दारिष्टपत्रैश्चक्रमर्दैः समैर्भिषक् ॥

अष्टादशानां कुष्ठानां तैलमेतद्विनाशनम् ॥ १०६ ॥

सप्तपर्णकरञ्जार्कमालतीकरवीरजम् ॥ १०७ ॥

मूलं स्नुहाशिरीषाभ्यां चित्रकास्फोतयोरपि ॥

विषलाङ्गलवज्राख्यकासीसालं मनःशिलाम् ॥ १०८ ॥

करञ्जबीजं त्रिकटु त्रिफलां रजनीद्वयम् ॥

सिद्धार्थकं विडङ्गं च प्रपुन्नाटं च संहरेत् ॥ १०९ ॥

मूत्रपिष्टैः पचेत्तैलमेभिः कुष्ठविनाशनम् ॥

अभ्यङ्गाद्वज्रकं नाम नाडीदुष्टव्रणापहम् ॥ ११० ॥

[p. 383 ]

मरिचालशिलाह्वार्कपयोश्वारिजटात्रिवृत् ॥

शकृद्रसविशालारुङ्निशायुग्दारुचन्दनैः ॥ १११ ॥

कटुतैलं पचेत्प्रस्थं द्व्यक्षैर्विषपलान्वितैः ॥

सगोमूत्रं तदभ्यङ्गाद्दद्रुश्वित्रविनाशनम् ॥

सर्वेष्वपि च कुष्ठेषु तैलमेतत्प्रशस्यते ॥ ११२ ॥

मरिचं त्रिवृता दन्ती क्षीरमार्कं शकृद्रसः ॥ ११३ ॥

देवदारु हरिद्रे द्वे मांसी कुष्ठं सचन्दनम् ॥

विशाला करवीरं च हरितालं मनःशिला ॥ ११४ ॥

चित्रकोलाङ्गलाख्यां च विडङ्गं चक्रमर्दकम् ॥

शिरीषः कुटजो निम्बः सप्तपर्णः स्नुहाऽमृता ॥ ११५ ॥

शम्याको नक्तमालाब्दखदिरं पिप्पली वचा ॥

ज्योतिष्मती च पलिका विषस्य द्विपलं भवेत् ॥ ११६ ॥

आढकं कटुतैलस्य गोमूत्रं तु चतुर्गुणम् ॥

मृत्पात्रे लोहपात्रे वा शनैर्मृद्वग्निना पचेत् ॥ ११७ ॥

पक्त्वा तैलवरं ह्येतन्म्रक्षयेत्कौष्ठिकान्व्रणान् ॥

पामाविचर्चिकादद्रुकण्डूविस्फोटकानि च ॥ ११८ ॥

वलयः पलितं छाया नीली व्यङ्गं तथैव च ॥

अभ्यङ्गेन प्रणश्यन्ति सौकुमार्यं च जायते ॥ ११९ ॥

प्रथमे वयसि स्त्रीणां नस्यं यासां तु दीयते ॥

परामपि जरां प्राप्य न स्तना यान्ति नम्रताम् ॥ १२० ॥

बलीवर्दस्तुरङ्गो वा गजो वा वायुपीडितः ॥

त्रिभिरभ्यञ्जनैर्बाढं भवेन्मारुतविक्रमः ॥ १२१ ॥

[p. 384 ]

नक्तमालं हरिद्रे द्वे अर्कस्तगरमेव च ॥

करवीरं वचा कुष्ठमास्फोता रक्तचन्दनम् ॥ १२२ ॥

मालती सप्तपर्णं च मञ्जिष्ठा सिन्दुवारिका ॥

एषामर्धपला भागा विषस्यापि पलं भवेत् ॥ १२३ ॥

चतुर्गुणे गवां मूत्रे तैलप्रस्थं विपाचयेत् ॥

श्वित्रविस्फोटकिटिभकीटलूताविचर्चिकाः ॥ १२४ ॥

कण्डूकच्छूविकाराश्च ये व्रणा विषदूषिताः ॥

विषतैलमिदं नाम सर्वव्रणविशोधनम् ॥ १२५ ॥

श्वेतकरवीररसो गोमूत्रं चित्रको विडङ्गं च ॥

कुष्ठेषु तैलयोगः सिद्धोऽयं संमतो भिषजाम् ॥ १२६ ॥

श्वेतकरवीरमूलं विषांशं साधितं गवां मूत्रे ॥

चर्मदलसिध्मपामास्फोटकृमिकिटिभजित्तैलम् ॥ १२७ ॥

सिन्दूरार्धपलं पिष्ट्वा जीरकस्य पलं तथा ॥

कटुतैलं पचेदाभ्यां सद्यः पामाहरं परम् ॥

वृद्धवैद्योपदेशेन पचेत्तैलं पलाष्टकम् ॥ १२८ ॥

[p. 385 ]

सिन्दूरं चन्दनं मांसी विडङ्गं रजनीद्वयम् ॥

प्रियंगुपद्मकं कुष्ठं मञ्जिष्ठाखदिरं वचा ॥ १२९ ॥

जात्यर्कत्रिवृतानिम्बकरञ्जं विषमेव च ॥

कृष्णवेत्रकलोध्रं च प्रपुन्नाटं च संहरेत् ॥ १३० ॥

श्लक्ष्णपिष्टानि सर्वाणि योजयेत्तैलमात्रया ॥

अभ्यङ्गेन प्रयुञ्जीत सर्वकुष्ठविनाशनम् ॥ १३१ ॥

पामाविचर्चिकाकच्छूविसर्पादिहितं मतम् ॥

रक्तपित्तोत्थितान्हन्ति रोगानेवंविधान्बहून् ॥ १३२ ॥

सिन्दूरगुग्गुलुरसाञ्जनसिक्थतुत्थैः

कल्कीकृतैश्च कटुतैलमिदं विपक्वम् ॥

कण्डूं स्रवत्पिटकिकामथ वा विशुष्का-

मभ्यञ्जनेन सकृदुद्धरति प्रसह्य ॥ १३३ ॥

मञ्जिष्ठात्रिफलालाक्षानिशागन्धशिलालकैः ॥

चूर्णितैस्तैलमादित्यपक्वं पामाहरं परम् ॥ १३४ ॥

स्वरसेन हि दूर्वायाः पचेत्तैलं चतुर्गुणम् ॥

कच्छूविचर्चिकापामा अभ्यङ्गादेव नाशयेत् ॥ १३५ ॥

अर्कपत्ररसे पक्वं रजनीकल्कसंयुतम् ॥

कटुतैलं निहन्त्येतत्कच्छूपामाविचर्चिकाः ॥ १३६ ॥

[p. 386 ]

गण्डीरिकाचित्रकमार्कवार्ककुष्ठद्रुमत्वग्लवणैः समूत्रैः ॥

तैलं पचेन्मण्डलदद्रुकुष्ठदुष्टव्रणारुःकिटिभापहारि ॥ १३७ ॥

पक्षात्पक्षाद्वामनान्यभ्युपेयान्मासान्मासात्स्रंसनं चाप्यधस्तात् ॥

त्र्यहात्त्र्यहान्नस्ततश्चावपीडान्मासेष्वसृङ्मोक्षयेत्षट्सु षट्सु ॥ १३८ ॥

शालिषष्टिकगोधूमयवमुद्गादयो हिताः ॥

पुराणाः कुष्ठिने तिक्तशाकजाङ्गलसंयुताः ॥ १३९ ॥

नीचरोमनखोऽश्रान्तो नित्यमौषधतत्परः ॥

योषिन्मांससुरावर्जी कुष्ठी कुष्ठमपोहति ॥ १४० ॥

अभ्यज्य कटुतैलेन सेकश्चोष्णाम्बुभिस्ततः ॥

तत्राऽऽशु वमनं कार्यं पटोलारिष्टवारिणा ॥ १ ॥

[p. 387 ]

त्रिफलापुरकृष्णाभिर्विरेकश्चात्र शस्यते ॥

त्रिफलां क्षौद्रसहितां पिबेद्वा नवकार्षिकम् ॥ २ ॥

विसर्पोक्तामृतादिं तु भिषगत्रापि योजयेत् ॥

पिप्पलीवर्धमानं वा लशुनं वा प्रयोजयेत् ॥

सितां मधुकसंयुक्तां गुडमामलकैः सह ॥ ३ ॥

सगुडं दीप्यकं यस्तु खादेत्पथ्यान्नभुङ्नरः ॥

तस्य नश्यति सप्ताहादुदर्दः सर्वदेहजः ॥ ४ ॥

सिद्धार्थरजनीकल्कैः प्रपुन्नाटतिलैः सह ॥

कटुतैलेन संमिश्रमेतदुद्वर्तनं हितम् ॥ ५ ॥

दूर्वानिशायुतो लेपः कच्छूपामाविनाशनः ॥

कृमिदद्रूहरश्चैव शीतपित्तहरः स्मृतः ॥ ६ ॥

कुष्ठोक्तं च क्रमं कुर्यादम्लपित्तघ्नमेव च ॥

उदर्दोक्तां क्रियां वाऽपि कोठरोगे समासतः ॥

सर्पिः पीत्वा महातिक्तं कार्यं शोणितमोक्षणम् ॥ ७ ॥

निम्बस्य पत्राणि सदा घृतेन धात्रीविमिश्राण्यथ वोपयुञ्ज्यात् ॥

विस्फोटकोठं क्षतशीतपित्तकण्ड्वस्रपित्तं रकसां च जह्यात् ॥ ८ ॥

[p. 388 ]

क्षारसिन्धूत्थतैलैश्च गात्राभ्यङ्गं प्रयोजयेत् ॥ ९ ॥

कुष्ठं हरिद्रे सुरसं पटोलं निम्बाश्वगन्धे सुरदारुशिग्रू ॥

ससर्षपं तुम्बरुधान्यवन्यं चण्डां च चूर्णानि समानि कुर्यात् ॥ १० ॥

तैस्तक्रयुक्तैः प्रथमं शरीरं तैलाक्तमुद्वर्तयितुं यतेत् ॥

ततोऽस्य कण्डूपिटकाः सकोठाः कुष्ठानि शोफाश्च शमं व्रजन्ति ॥ ११ ॥

तैलोद्वर्तनयोगेन योज्य एलादिको गणः ॥ १२ ॥

शुष्कमूलकयूषेण कौलत्थेन रसेन वा ॥

भोजनं सर्वदा कार्यं लावतित्तिरिजेन वा ॥ १३ ॥

शीतलान्यन्नपानानि बुद्ध्वा दोषगतिं भिषक् ॥

उष्णानि वा यथादोषं शीतपित्ते प्रयोजयेत् ॥ १४ ॥

वमनानन्तरं तत्र विरेकं मृदु कारयेत् ॥

सम्यग्वान्तविरिक्तस्य सुस्निग्धस्यानुवासनम् ॥

आस्थापनं चिरोद्भूते देयं दोषाद्यपेक्षया ॥ १ ॥

क्रियाशुद्धस्य शमनी अनुबन्धाद्यपेक्षया ॥

दोषसंसर्गजा कार्या भेषजाहारकल्पना ॥ २ ॥

[p. 389 ]

ऊर्ध्वगं वमनैर्धीमानधोगं रेचनैर्हरेत् ॥

तिक्तभूयिष्ठमाहारं पानं चापि प्रकल्पयेत् ॥ ३ ॥

यवगोधूमविकृतीस्तीक्ष्णसंस्कारवर्जिताः ॥

यथास्वं लाजसक्तून्वा सितामधुयुतान्पिबेत् ॥ ४ ॥

निस्तुषयववृषधात्रीक्वाथस्त्रिसुगन्धमधुयुतः पीतः ॥

अपनयति चाम्लपित्तं यदि भुङ्क्ते मुद्गयूषेण ॥ ५ ॥

कफपित्तवमीकण्डूज्वरविस्फोटदाहहा ॥

पाचनो दीपनः क्वाथः शृङ्गवेरपटोलयोः ॥ ६ ॥

पटोलं नागरं धान्यं क्वाथयित्वा जलं पिबेत् ॥

कण्डूपामातिशूलघ्नं कफपित्ताग्निमान्द्यजित् ॥ ७ ॥

पटोलनिम्बामृतरोहिणीकृतं जलं पिबेत्पित्तकफोच्छ्रये वा ॥

शूलभ्रमारोचकवह्निमान्द्यदाहज्वरच्छर्दिनिवारणं हि तत् ॥ ८ ॥

यवकृष्णापटोलानां क्वाथं क्षौद्रयुतं पिबेत् ॥

नाशयेदम्लपित्तं च अरुचिं च वमिं तथा ॥ ९ ॥

वासामृतापर्पटकनिम्बभूनिम्बमार्कवैः ॥

त्रिफलाकुलकैः क्वाथः सक्षौद्रश्चाम्लपित्तहा ॥ १० ॥

[p. 390 ]

फलत्रिकं पटोलं च तिक्तक्वाथः सितायुतः ॥

पीतः क्लीतकमध्वक्तो ज्वरच्छर्द्यम्लपित्तहा ॥ ११ ॥

वासानिम्बपटोलत्रिफलासनयासयोजितो जयति ॥

अधिककफमम्लपित्तं प्रयोजितो गुग्गुलुः क्रमशः ॥ १२ ॥

छिन्नाखदिरयष्ट्याह्वदार्व्यम्भो वा मधुद्रवम् ॥ १३ ॥

सद्राक्षामभयां खादेत्सक्षौद्रां सगुडां च ताम् ॥

कटुकासिताऽवलेह्या पटोलविश्वं च क्षौद्रसंयुक्तम् ॥

रक्तस्रुतौ च युक्त्या खण्डं कूष्माण्डकं श्रेष्ठम् ॥ १४ ॥

पटोलत्रिफलारिष्टशृतं मधुयुतं पिबेत् ॥

पित्तश्लेष्मज्वरच्छर्दिदाहत्वग्दोषशान्तये ॥ १५ ॥

सिंहास्यामृतभण्टाकीक्वाथं पीत्वा समाक्षिकम् ॥

अम्लपित्तं जयेज्जन्तुः कासं श्वासं ज्वरं वमिम् ॥ १६ ॥

वासाघृतं तिक्तघृतं च युक्त्या मधूत्कटां मागधिकां लिहेद्वा ॥

अन्यद्यदेवं गुणवच्च सर्पिस्तदम्लपित्तं शमयत्युदीर्णम् ॥ १७ ॥

[p. 391 ]

एकोंऽशः पञ्चनिम्बानां द्विगुणो वृद्धदारकः ॥

सक्तुर्दशगुणो देयः शर्करामधुरीकृतः ॥ १८ ॥

शीतेन वारिणा पीतं शूलं पित्तकफोद्भवम् ॥

निहन्ति चूर्णं सक्षौद्रमम्लपित्तं सुदुस्तरम् ॥ १९ ॥

पिष्ट्वाऽजाजीं सधान्याकां घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥

कफपित्तारुचिहरं मन्दानलवमिं जयेत् ॥ २० ॥

पटोलशुण्ठीकल्काभ्यां केवलं कुलकेन वा ॥

घृतप्रस्थं विपक्तव्यं कफपित्तहरं परम् ॥ २१ ॥

पिप्पलीक्वाथकल्केन घृतं सिद्धं मधुप्लुतम् ॥

पिबेन्ना प्रातरुत्थाय अम्लपित्तनिवृत्तये ॥ २२ ॥

द्राक्षामृताशक्रपटोलपत्रैः सोशीरधात्रीघनचन्दनैश्च ॥ २३ ॥

त्रायन्तिकापद्मकिरातधान्यैः कल्कैः पचेत्सर्पिरुपेतमेभिः ॥

युञ्जीत मात्रां सह भोजनेन सर्वर्तुपाने तु भिषग्विदध्यात् ॥ २४ ॥

वातस्थपित्तं ग्रहणीं प्रवृद्धां कासाग्निसादं ज्वरमम्लपित्तम् ॥

सर्वं निहन्याद्घृतमेतदाशु सम्यक्प्रयुक्तं ह्यमृतोपमं च ॥ २५ ॥

[p. 392 ]

शतावरीमूलकल्कं घृतप्रस्थं पयः समम् ॥

पचेन्मृद्वग्निना सम्यक्क्षीरं दत्त्वा चतुर्गुणम् ॥ २६ ॥

नाशयेदम्लपित्तं च वातपित्तोद्भवान्गदान् ॥

रक्तपित्तं तृषां मूर्छां श्वासं संतापमेव च ॥ २७ ॥

अम्लपित्ते प्रयोक्तव्यः कफपित्तहरो विधिः ॥

गुडकूष्माण्डकं चैव तथा खण्डामलक्यपि ॥ २८ ॥

गुडक्षीरकणासिद्धं सर्पिरत्रापि योजयेत् ॥

गुडपिप्पलीपथ्याभिस्तुल्याभिर्मोदकः कृतः ॥

पित्तश्लेष्मापहः प्रोक्तो मन्दमग्निं च दीपयेत् ॥ २९ ॥

ज्वलन्तमिव चाऽऽत्मानं मन्यते योऽम्लपित्तवान् ॥

तस्य संशोधनं पथ्यं न शान्तिः शोधनं विना ॥ ३० ॥

अचिरोत्थे चिरोत्थे च वमनं तत्र कारयेत् ॥ ३१ ॥

[p. 393 ]

विरेकवमनालेपसेचनासृग्विमोक्षणैः ॥

उपाचरेद्यथादोषं विसर्पानविदाहिभिः ॥ १ ॥

पटोलपिचुमन्दाभ्यां पिप्पल्या मदनेन च ॥

विसर्पे चमनं शस्तं तथैवेन्द्रयवैः सह ॥ २ ॥

त्रिफलारससंयुक्तं सर्पिस्त्रिवृतया सह ॥

प्रयोक्तव्यं विरेकार्थं विसर्पज्वरशान्तये ॥

रसमामलकानां वा घृतमिश्रं प्रदापयेत् ॥ ३ ॥

तृणवर्ज्यं प्रयोक्तव्यं पञ्चमूलचतुष्टयम् ॥

प्रदेहसेकसर्पिर्भिर्विसर्पे वातसंभवे ॥ ४ ॥

कुष्ठं शताह्वा सुरदारु मुस्ता वाराहिकुस्तुम्बुरुकृष्णगन्धाः ॥

वातेऽर्कवंशार्तगलाश्च योज्याः सेकेषु लेपेषु तथा घृतेषु ॥ ५ ॥

प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठापद्मकोशीरचन्दनैः ॥

सयष्टीन्दीवरैः पित्ते क्षीरपिष्टैः प्रलेपनम् ॥ ६ ॥

[p. 394 ]

कशेरुशृङ्गाटकपद्मगुन्द्राः सशैवलाः सोत्पलकर्दमाश्च ॥

वस्त्रान्तराः पित्तकृते विसर्पे लेपा विधेयाः सघृताः सुशीताः ॥ ७ ॥

प्रदेहाः परिषेकाश्च शस्यन्ते पञ्चवल्कलैः ॥

पद्मकोशीरमधुकचन्दनैर्वा प्रशस्यते ॥ ८ ॥

पैत्ते तु पद्मिनीपङ्कपिष्टं वा शङ्खशैवलम् ॥

गुन्द्रामूलं तु शुक्तिर्वा गैरिकं वा घृतान्वितम् ॥ ९ ॥

न्यग्रोधपादा गुन्द्रा च कदलीगर्भ एव च ॥

बिसग्रन्थिश्च लेपः स्याच्छतधौतघृतप्लुतः ॥ १० ॥

हरेणवो मसूराश्च मुद्गाश्चैव सशालयः ॥

पृथक्पृथक्प्रदेहाः स्युः सर्वे वा सर्पिषा सह ॥ ११ ॥

द्राक्षारग्वधकाश्मर्यत्रिफलामण्डपीलुभिः ॥

त्रिवृद्धरीतकीभिश्च विसर्पे शोधनं हितम् ॥ १२ ॥

गायत्रीसप्तपर्णाब्दवासारग्वधदारुभिः ॥

कुटन्नटैर्भवेल्लेपो विसर्पे श्लेष्मसंभवे ॥ १३ ॥

अजाऽश्वगन्धा सरलाऽथ काला सैकेषिका चाप्यथ वाऽजशृङ्गी ॥

गोमूत्रपिष्टो विहिमः प्रदेहो हन्याद्विसर्पं कफजं सुशीघ्रम् ॥ १४ ॥

[p. 395 ]

मदनं मधुकं निम्बं वत्सकस्य फलानि च ॥

वमनं च विधातव्यं विसर्पे कफसंभवे ॥ १५ ॥

त्रिफलापद्मकोशीरसमङ्गाकरवीरजम् ॥

नलमूलमनन्ता च लेपः श्लेष्मविसर्पहा ॥ १६ ॥

आरग्वधस्य पत्राणि त्वचः श्लेष्मातकोद्भवाः ॥

शिरीषपुष्पं कामाची हिता लेपावचूर्णितैः ॥ १७ ॥

मुस्तारिष्टपटोलानां क्वाथः सर्वविसर्पनुत् ॥

धात्रीपटोलमुद्गानामथवा घृतसंयुतः ॥ १८ ॥

अमृतवृषपटोलं निम्बकल्कैरुपेतं त्रिफलखदिरसारं व्याधिघातं च तुल्यम् ॥

क्वथितमिदमशेषं गुग्गुलोर्भागयुक्तं जयति विषविसर्पं कुष्ठमष्टादशाख्यम् ॥ १९ ॥

अमृतवृषपटोलं मुस्तकं सप्तपर्णं खदिरमसितवेत्रं निम्बपत्रं हरिद्रे ॥

विविधविषविसर्पान्कुष्ठविस्फोटकण्डूरपनयति मसूरीं शीतपित्तं ज्वरं च ॥ २० ॥

पटोलामृतभूनिम्बवासकारिष्टपर्पटैः ॥

खदिराब्दयुतैः क्वाथो विस्फोटार्तिज्वरापहः ॥ १ ॥

[p. 396 ]

पटोलत्रिफलारिष्टगुडूचीमुस्तचन्दनैः ॥

समूर्वा रोहिणी पाठा रजनी सदुरालभा ॥ २ ॥

कषायं पाययेदेतच्छ्लेष्मपित्तज्वरापहम् ॥

कण्डूत्वग्दोषविस्फोटविषवीसर्पनाशनम् ॥ ३ ॥

भूनिम्बवासाकटुकापटोलफलत्रिकाचन्दननिम्बसिद्धः ॥

विसर्पदाहज्वरवक्त्रशोषविस्फोटतृष्णावमिनुत्कषायः ॥ ४ ॥

सकफे पित्तयुक्ते तु त्रिफलां योजयेत्पुरैः ॥

दुरालभां पर्पटकं पटोलं कटुकां तथा ॥

सोष्णं गुग्गुलुसंमिश्रं पिबेद्वा खदिराष्टकम् ॥ ५ ॥

कुण्डलीपिचुमन्दाम्बु खदिरेन्द्रयवाम्बु वा ॥

विस्फोटान्नाशयत्याशु वायुर्जलधरानिव ॥ ६ ॥

चन्दनं नागपुष्पं च तण्डुलीयकसारिवा ॥

शिरीषवल्कलं जाती लेपः स्याद्दाहनाशनः ॥ ७ ॥

शुकतरुनतमांसीरजनीपद्मं च तुल्यानि ॥

पिष्टानि शीततोयेन स्याल्लेपः सर्वविस्फोटे ॥ ८ ॥

शिरीषमूलमञ्जिष्ठाचव्यामलकयष्टिकाः ॥

सजातीपल्लवक्षौद्रा विस्फोटे कवलग्रहाः ॥ ९ ॥

[p. 397 ]

शिरीषोदुम्बरौ जम्बूः सेकालेपनयोर्हिताः ॥

श्लेष्मातकत्वचो वाऽपि प्रलेपाश्चोतने हिताः ॥ १० ॥

शिरीषयष्टीनतचन्दनैलामांसीहरिद्राद्वयकुष्ठवालैः ॥

लेपो दशाङ्गः सघृतः प्रदिष्टो विसर्पकुष्ठग्रहशोषहारी ॥ ११ ॥

शिरीषोशीरनागाङ्कहिंस्राभर्लेपनाद्द्रुतम् ॥

विसर्पविषविस्फोटाः प्रशाम्यन्ति न संशयः ॥ १२ ॥

वृषखदिरपटोलपत्रनिम्बत्वगमृतामलकीकषायकल्कैः ॥

घृतमभिनवमेतदाशु पक्वं जयति विसर्पमदास्रकुष्ठगुल्मान् ॥ १३ ॥

पटोलसप्तच्छदनिम्बवासाफलत्रिकच्छिन्नरुहाविपक्वम् ॥

तत्पञ्चतिक्तं घृतमाशु हन्ति त्रिदोषविस्फोटविसर्पकण्डूः ॥ १४ ॥

शाखासु कुपितो दोषः शोथं कृत्वा विसर्पवत् ॥

भित्त्वैवं तं क्षते तत्र सोष्मा मांसं विशोष्य च ॥ १५ ॥

कुर्यात्तन्तुनिभं सूत्रं तत्पिण्डैस्तक्रसक्तुजैः ॥

शनैः शनैः क्षताद्याति च्छेदात्कोपं समावहेत् ॥ १६ ॥

तत्पाताच्छोफशान्तिः स्यात्पुनः स्थानान्तरे भवेत् ॥

स स्नायुक इति ख्यातः क्रियोक्ता तु विसर्पवत् ॥ १७ ॥

[p. 398 ]

गव्यं सर्पिस्त्र्यहं पीत्वा निर्गुण्डीस्वरसं त्र्यहम् ॥

पीत्वा स्नायुकमत्युग्रं हन्त्यवश्यं न संशयः ॥ १८ ॥

सौभाञ्जनमूलदलैः काञ्जिकपिष्टैर्लवणयुतैर्लेषः ॥

हन्ति स्नायुकरोगं यद्वा मोचत्वचो लेपः ॥ १९ ॥

सर्वासां वमनं पूर्वं पटोलारिष्टवासकैः ॥

कषायैश्च वचावत्सयष्ट्याह्वफलकल्कितैः ॥ १ ॥

सक्षौद्रं पाययेद्ब्राह्म्या रसं वा हैलमोचिकम् ॥

वान्तस्य रेचनं देयं शमनं चाबले नरे ॥ २ ॥

सुषवीपत्रनिर्यासं हरिद्राचूर्णसंयुतम् ॥

रोमान्ती ज्वरविस्फोटमसूरी शान्तये पिबेत् ॥ ३ ॥

[p. 399 ]

उभाभ्यां हृतदोषस्य विशुध्यन्ति मसूरिकाः ॥

निर्विकाराश्चाल्पपूयाः पच्यन्ते चाल्पवेदनाः ॥ ४ ॥

कण्टाकुस्वादुमूलं क्वथनविधिकृतं हिङ्गुमाषैकयुक्तं

पीतं बीजं जयायाः सघृतमुषितवाः पीतमङ्घ्रिः शकट्याः ॥

म(प)थ्यामूलं शिफा वा दमनकुसुमजा सोषणा वाऽथ पूति-

र्योगा वाशाम्बुनैते प्रथममघगदे दृश्यमाने प्रयोज्याः ॥ ५ ॥

उग्राज्यवंशनीलीयवविषकार्पासिकीकसब्राह्मी--

सुरसमयूरकलाक्षाधूपो रोमान्तिकादिहरः ॥ ६ ॥

आदावेव प्रयुक्तस्य प्रशाम्यन्ति मसूरिकाः ॥

न गृह्णन्ति विषं केचिद्यथालाभश्रुतेरिह ॥ ७ ॥

चैत्रासितभूतदिने रक्तपताकान्विता स्नुही भवने ॥

धवलितकलशन्यस्ता पापरुजं दूरतो धत्ते ॥ ८ ॥

तर्पणं वातजायां प्राग्लाजचूर्णैः सशर्करैः ॥

भोजनं तिक्तयूषैस्तु प्रतुदानां रसेन वा ॥ ९ ॥

[p. 400 ]

द्विपञ्चमूलं रास्ना च दार्व्युशीरं दुरालभा ॥

सामृतं धान्यकं मुस्तं जयेद्वातसमुत्थिताम् ॥ १० ॥

द्राक्षाकाश्मर्यखर्जूरपटोलारिष्टवासकैः ॥

लाजामलकदुस्पर्शैः सितायुक्तस्तु पैत्तिके ॥ ११ ॥

शिरीषोदुम्बराश्वत्थशेलुन्यग्रोधवत्सकैः ॥

प्रलेपः सघृतः शीघ्रं व्रणवीसर्पदाहहा ॥ १२ ॥

दुरालभां पर्पटकं भूनिम्बं कटुरोहिणीम् ॥

श्लैष्मिक्यां पित्तजायां वा पाने निष्क्वाथ्य दापयेत् ॥ १३ ॥

निम्बं पर्पटकं पाठां पटोलं कटुरोहिणीम् ॥

वासां दुरालभां धात्रीमुशीरं चन्दनद्वयम् ॥ १४ ॥

एष निम्बादिकः क्वाथः पीतः शर्करयाऽन्वितः ॥

त्रिदोषां मसूरीं हन्ति ज्वरवीसर्पसंभवाम् ॥

उत्थिता प्रविशेद्या तु पुनस्तां बाह्यतो नयेत् ॥ १५ ॥

पटोलकुण्डलीमुस्तवृषधन्वयवासकैः ॥

भूनिम्बनिम्बकटुकापर्पटैश्च शृतं जलम् ॥ १६ ॥

मसूरीं शमयेदामां पक्वां चैव विशोधयेत् ॥

नातः परतरं किंचिद्विस्फोटज्वरशान्तये ॥ १७ ॥

पटोलमूलारुणतण्डुलीयकं पिबेद्धरिद्रामलकल्कसंयुतम् ॥

मसूरिविस्फोटविदाहशान्तये तथैव रोमान्तिवमिज्वरापहम् ॥ १८ ॥

[p. 401 ]

पटोलमूलारुणतण्डुलीयकं तथैव धात्रीखदिरेण संयुतम् ॥

पिबेज्जलं सुक्वथितं सुशीतलं मसूरिकारोगविनाशनं परम् ॥ १९ ॥

खदिरत्रिफलारिष्टपटोलामृतवासकैः ॥ २० ॥

क्वाथोऽष्टकाख्यो जयति रोमान्तिकमसूरिकाः ॥

कुष्ठवीसर्पविस्फोटकण्ड्वादीनपि पानतः ॥ २१ ॥

अमृतादिकषायस्तु जयेत्पित्तकफात्मिकाम् ॥ २२ ॥

सौवीरेण तु संपिष्टं मातुलुङ्गस्य केसरम् ॥

प्रलेपात्पाचयत्याशु दाहं चांपि नियच्छति ॥ २३ ॥

पाददाहं च कुरुते पिटिका पादसंभवा ॥

तत्र सेकं प्रशंसन्ति बहुशस्तण्डुलाम्बुना ॥ २४ ॥

पाककाले तु सर्वास्ता विशोषयति मारुतः ॥

तस्मात्संबृंहणं कार्यं न तु पथ्यं विशोषणम् ॥ २५ ॥

गुडूची मधुकं द्राक्षा मोरटं दाडिमैः सह ॥

पाककाले प्रदातव्यं भैषज्यं गुडसंयुतम् ॥

तेन पाकं व्रजन्त्याशु न तु वायुः प्रकुप्यति ॥ २६ ॥

लिह्याद्वा बादरं चूर्णं पाचनार्थं गुडेन वा ॥

अनेनाऽऽशु विपच्यन्ते वातपित्तकफात्मिकाः ॥ २७ ॥

शूलाध्मानपरीतस्य कम्पमानस्य वायुना ॥

धन्वमांसरसाः शस्ता ईषत्सैन्धवसंयुताः ॥ २८ ॥

[p. 402 ]

दाडिमाम्लरसैर्युक्ता यूषाः स्युररुचौ हिताः ॥

विसर्पन्ती सविस्फोटा क्लिन्ना स्राववती तथा ॥

दशाङ्गलेपचूर्णेन चूर्णिता शममेति च ॥ २९ ॥

पिबेदम्भस्तप्तशीतं भावितं खदिरासनैः ॥

शौचे वारि प्रयुञ्जीत गायत्रीबहुवारजम् ॥ ३० ॥

जातीपत्रं समञ्जिष्ठं दार्वी पूगफलं शमी ॥ ३१ ॥

धात्रीफलं समधुकं क्वथितं मधुसंयुतम् ॥

मुखरोगे कण्ठरोगे गण्डूषार्थं प्रशस्यते ॥ ३२ ॥

अक्ष्णोः सेकं प्रशंसन्ति गवेधुमधुकाम्बुना ॥

मधुकं त्रिफला मूर्वा दार्वीत्वङ्नीलमुत्पलम् ॥ ३३ ॥

उशीरलोध्रमञ्जिष्ठाः प्रलेपाश्चोतने हिताः ॥

नश्यन्त्यनेन दृग्जाता मसूर्यो न भवन्ति च ॥ ३४ ॥

पञ्चवल्कलचूर्णेन क्लेदिनीमवचूर्णयेत् ॥

भस्मना केचिदिच्छन्ति केचिग्दोमयरेणुना ॥ ३५ ॥

कृमिपातभयाच्चापि धूपयेत्सरलादिभिः ॥

वेदनादाहशान्त्यर्थं स्रुतानां च विशुद्धये ॥

सगुग्गुलुं वराक्वाथं युञ्ज्याद्वा खदिराष्टकम् ॥ ३६ ॥

कृष्णाभयारजो लिह्यान्मधुना कण्ठशुद्धये ॥

तथाऽष्टाङ्गाबलेहो वा कबलश्चाऽऽर्द्रकादिभिः ॥ ३७ ॥

[p. 403 ]

पञ्चतिक्तं प्रयुञ्जीत पानाभ्यञ्जनभोजनैः ॥

कुर्याद्व्रणविधानं च तैलादीन्वर्जयेच्चिरम् ॥ ३८ ॥

निम्बातिमुक्तकास्फोतबिम्बीवेतसवल्कलम् ॥

शृतशीतं प्रयोक्तव्यं स्रावप्रक्षालने सदा ॥ ३९ ॥

निशाद्वयोशीरशिरीषमुस्तकैः सलोध्रभद्रश्रियनागकेसरैः ॥

संस्वेदविस्फोटविसर्पकुष्ठदौर्गन्ध्यरोमान्तिहरः प्रदेहः ॥ ४० ॥

तथाऽजगल्लिकामामां जलौकोभिरुपाचरेत् ॥

शुक्तिसौराष्ट्रिकाक्षारकल्कैश्चाऽऽलेपयेन्मुहुः ॥ १ ॥

[p. 404 ]

श्लेष्मविद्रधिकल्पेन जयेच्चानुशयां भिषक् ॥

विवृतामिन्द्रवृद्धां च गर्दभां जालगर्दभाम् ॥

इरिवेल्लां गन्धनामां जयेत्पित्तविसर्पवत् ॥ २ ॥

मधुरौषधसिद्धेन सर्पिषा शमयेद्व्रणम् ॥ ३ ॥

रक्तावसेकैर्बहुभिः स्वेदनैरपतर्पणैः ॥

जयेद्विदारिकां लेपैः शिग्रुदेवद्रुमोद्भवैः ॥ ४ ॥

पनसिकां कच्छपिकामनेन विधिना भिषक् ॥

साधयेत्कठिनानन्याञ्शोफान्दोषसमुद्भवान् ॥ ५ ॥

[p. 405 ]

अन्ध्रालजीं कच्छपिकां तथा पाषाणगर्दभम् ॥

सुरदारुशिलाकुष्ठैः स्वेदयित्वा प्रलेपयेत् ॥ ६ ॥

कफमारुतशोथघ्नो लेपः पाषाणगर्दभे ॥

लेपनं पाण्डुरङ्गेण शोणितस्य च मोक्षणम् ॥ ७ ॥

शस्त्रेणोत्कृत्य वल्मीकं क्षाराग्निभ्यां प्रसाधयेत् ॥

मनःशिलालभल्लातसूक्ष्मैलागुरुचन्दनैः ॥ ८ ॥

जातीपल्लववक्रैश्च निम्बतैलं विपाचयेत् ॥

वल्मीकं नाशयेत्तद्धि बहुच्छिद्रं बहुस्रवम् ॥ ९ ॥

[p. 406 ]

पाददारीषु तु शिरां व्यधयेत्तलशोधनीम् ॥

स्नेहस्वेदोपपन्नौ तु पादौ चाऽऽलेपयेन्मुहुः ॥

मधूच्छिष्टवसामज्जघृतक्षीरैर्विमिश्रितैः ॥ १० ॥

[p. 407 ]

सर्जाह्वसिन्धूद्भवयोश्चूर्णं मधुघृतान्वितम् ॥

निर्मथ्य कटुतैलाक्तं हितं पादप्रमार्जनम् ॥ ११ ॥

उपोदकासर्षपनिम्बमोचाकर्कारुकैर्वारुकभस्मतोये ॥

तैलं विपक्वं लवणांशयुक्तं तत्पाददारीं विनिहन्ति लेपात् ॥ १२ ॥

अलसेऽम्लैश्चिरं सिक्तौ चरणौ परिलेपयेत् ॥

पटोलारिष्टकासीसत्रिफलाभिर्मुहुर्मुहुः ॥ १३ ॥

करञ्जबीजं रजनी कासीसं मधुकं मधु ॥

रोचना हरितालं च लेपोऽयमलसे हितः ॥ १४ ॥

लाक्षाभयारसालेपः कार्यं वा रक्तमोक्षणम् ॥ १५ ॥

बृहतीरससिद्धेन तैलेनाभ्यज्य बुद्धिमान् ॥

शिलारोचनकासीसचूर्णैर्वा प्रतिसारयेत् ॥ १६ ॥

दहेत्कदरमुद्धृत्य तैलेन दहनेन वा ॥

चिप्यमुष्णाम्बुना स्विन्नमुद्धृत्याभ्यञ्जनं व्रणे ॥

दत्त्वा सार्जरसं चूर्णं बद्ध्वा व्रणवदाचरेत् ॥ १७ ॥

[p. 408 ]

स्वरसेन हरिद्रायाः पात्रे कृष्णायसेऽभयाम् ॥

घृष्ट्वा तज्जेन कल्केन लिम्पेच्चिप्यं पुनः पुनः ॥ १८ ॥

निम्बोदकेन वमनं पद्मिनीकण्टके हितम् ॥ १९ ॥

निम्बोदककृतं सर्पिः सक्षौद्रं पानमिष्यते ॥

निम्बारग्वधकल्कैर्वा मुहुरुद्वर्तनं हितम् ॥ २० ॥

अहिपूतनके धात्र्याः पूर्वं स्तन्यं विशोधयेत् ॥

त्रिफलाखदिरक्वाथैर्व्रणानां धावनं हितम् ॥ २१ ॥

करञ्जत्रिफलातिक्तैः सर्पिः सिद्धं शिशोर्हितम् ॥

रसाञ्जनं विशेषेण पानालेपनयोर्हितम् ॥ २२ ॥

गुदभ्रंशे गुदं स्नेहैरभ्यज्याऽऽशु प्रवेशयेत् ॥

प्रविष्टं स्वेदयेच्चापि बद्धं गोःफणया भृशम् ॥ २३ ॥

[p. 409 ]

कोमलं पद्मिनीपत्रं यः खादेच्छर्करायुतम् ॥

एतन्निश्चित्य निर्दिष्टं न तस्य गुदनिर्गमः ॥ २४ ॥

वृक्षाम्लानलचाङ्गेरीविश्वपाठायवाग्रजम् ॥

तक्रेण शीलयेत्पायुभ्रंशार्तोऽनलदीपनम् ॥ २५ ॥

गुदं च गव्यवसया म्रक्षयेदविशङ्कितः ॥

दुष्प्रवेशो गुदभ्रंशो विशत्याशु न संशयः ॥ २६ ॥

मूषिकाणां वसाभिर्वा गुदे सम्यक्प्रलेपनम् ॥

सुस्विन्नमूषिकामांसेनाथवा स्वेदयेद्गुदम् ॥ २७ ॥

चाङ्गेरीकोलदध्यम्लनागरक्षारसंयुतम् ॥

घृतमुत्क्वथितं पेयं गुदभ्रंशरुजापहम् ॥ २८ ॥

क्षीरे महत्पञ्चमूलं मूषिकामन्त्रवर्जिताम् ॥

पक्त्वा तस्मिन्पचेत्तैलं वातघ्नौषधसंयुतम् ॥

गुदभ्रंशमिदं तैलं पानाभ्यङ्गात्प्रसाधयेत् ॥ २९ ॥

[p. 410 ]

स्वेदोपनाहौ परिवर्तिकायां कृत्वा समभ्यज्य घृतेन पश्चात् ॥

प्रवेशयेच्चर्म शनैः प्रविष्टे मांसैः सुखोष्णैरुपनाहयेच्च ॥ ३० ॥

स्नेहस्वेदैस्तथैवैनां चिकित्सेदवपाटिकाम् ॥ ३१ ॥

चर्मकीलाञ्जतुमणीन्मशकांस्तिलकालकान् ॥

उत्कृत्य शस्त्रेण दहेत्क्षाराग्निभ्यामशेषतः ॥ ३२ ॥

यौवनपिटकान्यच्छनीलिकाव्यङ्गशर्कराः ॥

शिरावेधैः प्रलेपैश्च जयेदभ्यञ्जनैस्तथा ॥ ३३ ॥

लोध्रधान्यवचालेपस्तारुण्यपिटिकापहः ॥

तद्वद्गोरोचनायुक्तं मरिचं मुखलेपनात् ॥ ३४ ॥

सिद्धार्थकवचालोध्रसैन्धवैश्च प्रलेपनम् ॥

वमनं च निहन्त्याशु पिटकान्यौवनोद्भवान् ॥ ३५ ॥

[p. 411 ]

व्यङ्गेषु चार्जुनत्वग्वा मञ्जिष्ठा वा समाक्षिका ॥

लेपः सनवनीतो वा श्वेताश्वखुरजा मषी ॥ ३६ ॥

रक्तचन्दनमञ्जिष्ठाकुष्ठलोध्रप्रियंगवः ॥

वटाङ्कुरा मसूराश्च व्यङ्गघ्ना मुखकान्तिदाः ॥ ३७ ॥

व्यङ्गानां लेपनं शस्तं रुधिरेण शशस्य वा ॥

केवलान्पयसा पिष्ट्वा तीक्ष्णाञ्शाल्मलिकण्टकान् ॥

आलिप्तं त्र्यहमेतेन भवेत्पद्मोपमं मुखम् ॥ ३८ ॥

मसूरैः सर्पिषा पिष्टैर्लिप्तमास्यं पयोन्वितैः ॥

सप्तरात्रेण भवति पुण्डरीकदलप्रभम् ॥ ३९ ॥

मातुलुङ्गजटा सर्पिः शिला गोशकृतो रसः ॥

मुखकान्तिकरो लेपः पिटिकातिलकालजित् ॥ ४० ॥

कालीयकोत्पलामयदधिसरबदरास्थिमध्यफलिनीभिः ॥

लिप्तं भवति हि वदनं शशिप्रभं सप्तरात्रेण ॥ ४१ ॥

रक्षोघ्नशर्वरीद्वयमञ्जिष्ठागैरिकाज्यबस्तपयः ॥

सिद्धेन लिप्तमाननमुद्यच्छरदिन्दुबिम्बवद्भाति ॥ ४२ ॥

परिणतदधिशरपुङ्खैः कुवलयदलकुष्ठचन्दनोशीरैः ॥

मुखकमलकान्तिकरैर्भृकुटीतिलकालकाञ्जयति ॥ ४३ ॥

हरिद्राद्वययष्ट्याह्वकालीयककुचन्दनैः ॥

प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठापद्मपद्मककुङ्कुमैः ॥ ४४ ॥

[p. 412 ]

कपित्थतिन्दुकप्लक्षवटपत्रैः पयोन्वितैः ॥

लेपयेत्कल्कितैरेभिस्तैलं वाऽभ्यञ्जनं पचेत् ॥ ४५ ॥

पिप्लवं नीलिकां व्यङ्गं तिलकान्मुखदूषकान् ॥

नित्यसेवी जयेत्क्षिप्रं मुखं कुर्यान्मनोहरम् ॥ ४६ ॥

मधुकस्य कषायेण तैलस्य कुडवं पचेत् ॥

कल्कैः प्रियंगुमञ्जिष्ठाचन्दनोत्पलकेसरैः ॥ ४७ ॥

कनकं नामतस्तैलं मुखकान्तिकरं परम् ॥

अभीलुनीलिकाव्यङ्गशोधनं परमार्चितम् ॥ ४८ ॥

मञ्जिष्ठा मधुकं लाक्षा मातुलुङ्गं सयष्टिकम् ॥

कर्षप्रमाणैरेतैस्तु तैलस्य कुडवं तथा ॥ ४९ ॥

आजं पयस्तु द्विगुणं शनैर्मृद्वग्निना पचेत् ॥

नीलिकापिटिकाव्यङ्गानभ्यङ्गादेव नाशयेत् ॥ ५० ॥

मुखं प्रसन्नोपचितं नीलीकर्कशवर्जितम् ॥

सप्तरात्रप्रयोगेण भवेत्कनकसंनिभम् ॥ ५१ ॥

कुङ्कुमं चन्दनं लाक्षा मञ्जिष्ठा मधुयष्टिका ॥

कालीयकमुशीरं च पद्मकं नीलमुत्पलम् ॥ ५२ ॥

न्यग्रोधपादाः प्लक्षस्य शुङ्गाः पद्मस्य केसरम् ॥

द्विपञ्चमूलसहितैः कषायैः पालिकैः पृथक् ॥ ५३ ॥

जलाढकं विपक्तव्यं पादशेषमथोद्धरेत् ॥

मञ्जिष्ठा मधुकं लाक्षा पत्त(त्रा)ङ्गं मधुयष्टिका ॥ ५४ ॥

कर्षप्रमाणैरेतैस्तु तैलस्य कुडवं पचेत् ॥

अजाक्षीरं तद्द्विगुणं शनैर्मृद्वग्निना पचेत् ॥ ५५ ॥

सम्यक्पक्वं परं ह्येतन्मुखवर्णप्रसादनम् ॥

[p. 413 ]

नीलिकापिटिकाव्यङ्गानभ्यङ्गादेव नाशयेत् ॥ ५६ ॥

सप्तरात्रेण वदनं भवेत्कमलसंनिभम् ॥

कुङ्कुमाद्यमिदं तैलं श्रेष्ठं वैदेहनिर्मितम् ॥ ५७ ॥

अरूंषिकायां रुधिरेऽवसिक्ते शिराव्यधेनाथ जलौकसा वा ॥

निम्बाम्बुसिक्ते शिरसि प्रलेपो देयोऽश्ववर्चोरससैन्धवाभ्याम् ॥ ५८ ॥

पुराणमथ पिण्याकं पुरीषं कुक्कुटस्य च ॥

मूत्रपिष्टः प्रलेपोऽयं शीघ्रं हन्यादरूंषिकाम् ॥ ५९ ॥

हरिद्राद्वयभूनिम्बत्रिफलारिष्टचन्दनैः ॥

एतत्तैलमरूंषीणां सिद्धमभ्यञ्जने हितम् ॥ ६० ॥

दारुणे तु शिरां विध्येत्स्निग्धस्विन्नां ललाटजाम् ॥

अवपीडशिरोबस्तीनभ्यङ्गांश्चावचारयेत् ॥ ६१ ॥

कोद्रवाणां तृणक्षारपानीयं परिधावने ॥ ६२ ॥

प्रियालबीजमधुककुष्ठमिश्रैः ससैन्धवैः ॥

कार्यो दारुणके मूर्ध्नि प्रलेपो मधुसंयुतः ॥ ६३ ॥

[p. 414 ]

मालतीकरवीराग्निनक्तमालैर्विपाचितम् ॥

तैलमभ्यञ्जने शस्तमिन्द्रलुप्तापहं परम् ॥

इदं हि त्वरितं हन्ति दारुणं नियतं नृणाम् ॥ ६४ ॥

स्नुहीपयः पयोऽर्कस्य मार्कवो लाङ्गलीविषम् ॥

मूत्रमाजं सगोमूत्रं रक्तिका सेन्द्रवारुणी ॥ ६५ ॥

सिद्धार्थतीक्ष्णतैलं च गर्भं दत्त्वा विपाचयेत् ॥

वह्निना मृदुना पक्वं तैलं खालित्यनाशनम् ॥ ६६ ॥

कूर्मपृष्ठसमानाऽपि रूहा या रोमतस्करी ॥

दिग्धा साऽनेन जायेत ऋक्षशावीव लोमशा ॥ ६७ ॥

त्रिफलायोरजोमांसीमार्कवोत्पलसारिवैः ॥

ससैन्धवैः पचेत्तैलमभ्यङ्गोऽरूंषिकां जयेत् ॥ ६८ ॥

चित्रकं दन्तिमूलं च कोशातकिसमन्वितम् ॥

कल्कं पिष्ट्वा पचेत्तैलं केशशत्रुविनाशनम् ॥ ६९ ॥

गुञ्जाफलैः शृतं तैलं भृङ्गराजरसेन तु ॥

कण्डूदारुणहृत्कष्टकपालव्याधिनाशनम् ॥ ७० ॥

भृङ्गरजस्त्रिफलोत्पलसारिलोहपुरीषसमन्वितकारि ॥

तैलमिदं पच दारुणहारि कुञ्चितकेशघनस्थिरकारि ॥ ७१ ॥

[p. 415 ]

प्रपौण्डरीकमधुकपिप्पलीचन्दनोत्पलैः ॥

कार्षिकैस्तैलकुडवैस्तद्द्विरामलकीरसः ॥ ७२ ॥

साध्यः स प्रतिमर्शः स्यात्सर्वशीर्षगदापहः ॥ ७३ ॥

इन्द्रलुप्ते शिरां विद्ध्वा शिलाकासीसतुत्थकैः ॥

लेपयेत्परितः कल्कैस्तैलं चाभ्यञ्जने हितम् ॥

कुटन्नटशिखीजातीकरञ्जकरवीरकैः ॥ ७४ ॥

अवगाढपदं वाऽपि प्रस्थयित्वा पुनः पुनः ॥

गुञ्जामूलैश्चिरं लिम्पेत्केशभूमिं समन्ततः ॥ ७५ ॥

इन्द्रलुप्तापहो लेपो मधुना बृहतीरसः ॥ ७६ ॥

बृहतीफलरसपिष्टं गुञ्जाफलमूलमिन्द्रलुप्तस्य ॥

कनकविघृष्टस्य सतो दातव्यं प्रस्थितस्य सदा ॥ ७७ ॥

मधुकेन्दीवरमूर्वातिलाज्यगोक्षीरभृङ्गलेपेन ॥

अचिराद्भवन्ति केशा घनदृढमूलायता ऋजवः ॥ ७८ ॥

[p. 416 ]

वटावरोहकेशिन्योश्चूर्णेनाऽऽदित्यपाचितम् ॥

गुडूचीस्वरसे तैलमभ्यङ्गात्केशरोहणम् ॥ ७९ ॥

चन्दनं मधुकं मूर्वा त्रिफला नीलमुत्पलम् ॥

कान्ता वटावरोहश्च गुडूची बिसमेव च ॥ ८० ॥

लोहचूर्णं तथा केशी सारिवे द्वे तथैव च ॥

मार्कवस्वरसेनैव तैलं मृद्वग्निना पचेत् ॥ ८१ ॥

शिरस्युत्पतिताः केशा जायन्ते घनकुञ्चिताः ॥

दृढमूलाश्च स्निग्धाश्च तथा भ्रमरसंनिभाः ॥

नस्येनाकालपलितं निहन्यात्तैलमुत्तमम् ॥ ८२ ॥

तैलं सयष्टीमधुकैः क्षीरे धात्रीफलैः शृतम् ॥

नस्ये दत्तं जनयति केशाञ्श्मश्रूणि वाऽप्यथ ॥ ८३ ॥

हस्तिदन्तमषीं कृत्वा मुख्यं चैव रसाञ्जनम् ॥

रोमाण्यनेन जायन्ते लेपात्पाणितलेष्वपि ॥ ८४ ॥

[p. 417 ]

त्रिफला नीलिनीपत्रं लोहभृङ्गरजः समम् ॥

अविमूत्रेण संयुक्तं कृष्णीकरणमुत्तमम् ॥ ८५ ॥

त्रिफलाचूर्णसंयुक्तं लोहचूर्णं विनिक्षिपेत् ॥ ८६ ॥

ईषत्पक्वे नालिकेरे भृङ्गराजरसान्विते ॥

मासमेकं विनिक्षिप्य सम्यग्गर्भात्तदुद्धरेत् ॥ ८७ ॥

ततः शिरो मुण्डयित्वा लेपं दत्त्वा भिषग्वरः ॥

संवेष्ट्य कदलीपत्रैर्मोचयेत्सप्तमे दिने ॥ ८८ ॥

क्षालयेत्त्रिफलाक्वाथैः क्षीरमांसरसाशिनः ॥

कपालरञ्जनं चैतत्कृष्णीकरणमुत्तमम् ॥ ८९ ॥

उत्पलं पयसा सार्धं मासं भूमौ निधापयेत् ॥

केशानां कृष्णकरणं स्नेहनं च विधीयते ॥ ९० ॥

लोहमलामलकल्कैः सजपापुष्पैर्नरः सदास्नायी ॥

पलितानीह न पश्यति गङ्गास्नायीव नरकाणि ॥ ९१ ॥

निम्बस्य बीजानि विभावितानि भृङ्गस्य तोयेन तथाऽसनस्य ॥

तैलं तु तेषां विनिहन्ति नस्यं दुग्धान्नभोक्तुः पलितं समूलम् ॥ ९२ ॥

[p. 418 ]

निम्बस्य तैलं प्रकृतिस्थमेव नस्यं विधेयं विधिना यथावत् ॥

मासेन तु क्षीरभुजो नरस्य जराग्रदूतं पलितं निहन्ति ॥ ९३ ॥

क्षीरात्समार्कवरसाद्द्वे प्रस्थे मधुकात्पले ॥

तैलस्य कुडवं पक्वं तन्नस्यं पलितापहम् ॥ ९४ ॥

कासीसरोचनातुत्थहरितालरसाञ्जनैः ॥

अम्लपिष्टैः प्रलेपोऽयं मुष्ककच्छ्वहिपूतयोः ॥ ९५ ॥

पटोलपत्रत्रिफलारसाञ्जनविपाचितम् ॥

पीतं घृतं नाशयति कृच्छ्रामप्यहिपूतनाम् ॥ ९६ ॥

रजनीमार्कवमूलं पिष्टं शीतेन वारिणा तुल्यम् ॥

हन्ति विसर्पं लेपाद्वराहदशनाह्वयं घोरम् ॥ ९७ ॥

ओष्ठप्रकोपे वातोत्थे साल्वणेनोपनाहनम् ॥ १ ॥

[p. 419 ]

मस्तिष्के चैव नस्ये च तैलं वातहरैः शृतम् ॥

स्वेदोऽभ्यङ्गः स्नेहपानं रसपानमपीष्यते ॥ २ ॥

श्रीवेष्टकं सर्जरसं गुग्गुलुं सुरदारु च ॥

यष्टीमधुकचूर्णं च विदध्यात्प्रतिसारणे ॥ ३ ॥

वेधं शिराणां वमनं विरेकं तिक्तस्य पानं रसभोजनं च ॥

शीतान्प्रलेपान्परिषेचनं च पित्तोपसृष्टेष्वधरेषु कुर्यात् ॥ ४ ॥

पित्तरक्ताभिघातोत्थं जलौकोभिरुपाचरेत् ॥

पित्तविद्रधिवच्चापि क्रियां कुर्यादशेषतः ॥ ५ ॥

शिरोविरेचनं धूमः स्वेदः कवलधारणम् ॥

हृते रक्ते प्रयोक्तव्यमोष्ठकोपे कफात्मके ॥ ६ ॥

त्रिकटु स्वर्जिकाक्षारः क्षारश्च यवशूकजः ॥

क्षौद्रयुक्तं विधातव्यमेतच्च प्रतिसारणम् ॥ ७ ॥

मेदोजे स्वेदिते भिन्ने शोधिते ज्वलनो हितः ॥

[p. 420 ]

प्रियंगुत्रिफलालोध्रं सक्षौद्रं प्रतिसारणम् ॥

हितं च त्रिफलाचूर्णं मधुयुक्तं प्रलेपनम् ॥ ८ ॥

शीतादे हृतरक्ते तु तोये नागरसर्षपान् ॥

निष्क्वाथ्य त्रिफलां चापि कुर्याद्गण्डूषधारणम् ॥

प्रियंगवश्च मुस्तं च त्रिफला च प्रलेपनम् ॥ ९ ॥

कुष्ठं दार्वी लोध्रमब्दं समङ्गा पाठा तिक्ता तेजिनी पीतिका च ॥

चूर्णं शस्तं घर्षणेन द्विजानां रक्तास्रावं हन्ति कण्डूरुजं च ॥ १० ॥

चलद्दन्तस्थितिकरं कार्यं बकुलचर्वणम् ॥ ११ ॥

दन्तपुप्पुटके कार्यं तरुणे रक्तमोक्षणम् ॥

सपञ्चलवणक्षारः सक्षौद्रः प्रतिसारणम् ॥ १२ ॥

दन्तानां तोदहर्षौ च जायेते वाततस्तयोः ॥

उष्णतैलाज्यवातघ्ननिर्यूहाः कवलग्रहाः ॥ १३ ॥

माक्षिकं पिप्पलीसर्पिर्मिश्रितं धारयेन्मुखे ॥

दन्तशूलहरं प्रोक्तं प्रधानमिदमौषधम् ॥ १४ ॥

विस्राविते दन्तवेष्टे व्रणं तु प्रतिसारयेत् ॥

लोध्रपत्त(त्रा)ङ्गमधुकलाक्षाचूर्णैर्मधूत्तरैः ॥ १५ ॥

[p. 421 ]

गण्डूषे क्षीरिणो योज्याः सक्षौद्रघृतशर्कराः ॥

सौषिरे हृतरक्ते तु लोध्रमुस्तरसाञ्जनैः ॥

सक्षौद्रैः शस्यते लेपो गण्डूषे क्षीरिणो हिताः ॥ १६ ॥

क्रियां परिदरे कुर्याच्छीतादोक्तां विचक्षणः ॥ १७ ॥

संशोध्योभयतः कायं शिरश्चोपकुशे ततः ॥

काकोदुम्बरिकागोजीपत्रैर्विस्रावयेद्भिषक् ॥

क्षौद्रयुक्तैश्च लवणैः सव्योषैः प्रतिसारयेत् ॥ १८ ॥

पिप्पल्यः सर्षपाः श्वेता नागरं नैचुलं फलम् ॥

सुखोदकेन संसृज्य कवलं तस्य योजयेत् ॥ १९ ॥

शस्त्रेण दन्तवैदर्भे दन्तमूलानि शोधयेत् ॥

ततः क्षारं प्रयुञ्जीत क्रियाः सर्वाश्च शीतलाः ॥ २० ॥

उद्धृत्याधिकदन्तं तु ततोऽग्निमवचारयेत् ॥

कृमिदन्तकवच्चात्र विधिः कार्यो विजानता ॥ २१ ॥

[p. 422 ]

छित्त्वाऽधिमांसं सक्षौद्रैरेतैश्चूर्णैरुपाचरेत् ॥

पाठावचातेजवतीस्वर्जिकायावशूकजैः ॥ २२ ॥

क्षौद्रद्वितीयाः पिप्पल्यः कवलश्चात्र कीर्तितः ॥

पटोलनिम्बत्रिफलाकषायश्चात्र धावने ॥ २३ ॥

शिरोविरेकश्च हितो धूमो वैरेचनश्च यः ॥

नाडीव्रणहरं कर्म दन्तनाडीषु कारयेत् ॥ २४ ॥

यं दन्तमभि जायेत नाडी दन्तं तमुद्धरेत् ॥

छित्त्वा मांसं तु शस्त्रेण यदि नोपरिजो भवेत् ॥ २५ ॥

शोधयित्वा दहेच्चापि क्षारेण ज्वलनेन वा ॥ २६ ॥

गतिर्हिनस्ति हन्वस्थि दशने समुपेक्षिते ॥

तस्मात्समूलं दशनमुद्धरेद्भग्नमस्थि च ॥ २७ ॥

[p. 423 ]

उद्धृते तूत्तरे दन्ते शोणितं संप्रसिच्यते ॥

रक्तातियोगात्पूर्वोक्ता घोरा रोगा भवन्ति च ॥

चलमप्युत्तरं दन्तमतो नापहरेद्भिषक् ॥ २८ ॥

कषायं जातिमदनकटुकस्वादुकण्टकैः ॥ २९ ॥

लोध्रखदिरमञ्जिष्ठायष्ट्याह्वैश्चापि यत्कृतम् ॥

तैलं संशोधनं तद्धि हन्ति दन्तगतां गतिम् ॥ ३० ॥

कषायं परतः कृत्वा दृष्ट्वा लोध्रादि कल्कितम् ॥

कण्टकी मदनो योज्यः स्वादुकण्टा विकङ्कतः ॥ ३१ ॥

[p. 424 ]

सुखोष्णाः स्नेहकवलाः सर्पिषस्त्रैवृतस्य वा ॥

निर्यूहाश्चानिलघ्नानां दन्तहर्षप्रमर्दनाः ॥

स्नैहिकश्च हितो धूमो नस्यं स्नैहिकमेव च ॥ ३२ ॥

अहिंसन्दन्तमूलानि शर्करामुद्धरेद्भिषक् ॥

लाक्षाचूर्णैर्मधुयुतैस्ततस्तं प्रतिसारयेत् ॥ ३३ ॥

दन्तहर्षक्रियां चापि कुर्यान्निरवशेषतः ॥

कपालिका कृच्छ्रसाध्या तत्राप्येषा क्रिया हिता ॥ ३४ ॥

जयेद्विस्रावणैः स्विन्नमचलं कृमिदन्तकम् ॥ ३५ ॥

तथाऽवपीडैर्वातघ्नैः स्नेहगण्डूषधारणैः ॥

भद्रदार्वादिवर्षाभूलपैः स्निग्धैश्च भोजनैः ॥ ३६ ॥

हिङ्गु सोष्णं तु मतिमान्कृमिदन्ते प्रदापयेत् ॥ ३७ ॥

बृहतीभूमिकदम्बकपञ्चाङ्गुलकण्टकारिकाक्वाथः ॥

गण्डूषस्तैलयुतः कृमिदन्तकवेदनोपशमः ॥ ३८ ॥

चलमुद्धृत्य वा स्थानं दहेत्तु सुषिरस्य वा ॥ ३९ ॥

[p. 425 ]

ततो विदारीयष्ट्याह्वशृङ्गाटककसेरुभिः ॥

तैलं दशगुणक्षीरं सिद्धं नस्ये तु पूजितम् ॥ ४० ॥

हनुमोक्षे समुद्दिष्टां कुर्यादर्दितवत्क्रियाम् ॥

फलान्यम्लानि शीताम्बु रूक्षान्नं दन्तधावनम् ॥

तथाऽतिकठिनान्भक्ष्यान्दन्तरोगी विवर्जयेत् ॥ ४१ ॥

ओष्ठप्रकोपेऽनिलजे यदुक्तं प्राक्चिकित्सितम् ॥

कण्टकेष्वनिलोत्थेषु तत्कार्यं भिषजा खलु ॥ ४२ ॥

पित्तजेषु निघृष्टेषु निःस्रुते दुष्टशोणिते ॥

प्रतिसारणगण्डूषनस्यं च मधुरं हितम् ॥ ४३ ॥

कण्टकेषु कफोत्थेषु लिखितेष्वसृजः क्षये ॥

पिप्पल्यादिर्मधुयुतः कार्यं तु प्रतिसारणम् ॥ ४४ ॥

[p. 426 ]

गृह्णीयात्कवलं वाऽपि गौरसर्षपसैन्धवैः ॥

पटोलनिम्बवार्ताकक्षारयूषैश्च भोजयेत् ॥ ४५ ॥

उपजिह्वां तु संलिख्य क्षारेण प्रतिसारयेत् ॥

शिरोविरेकगण्डूषधूमैश्चैनामुपाचरेत् ॥ ४६ ॥

व्योषक्षाराभयावह्निचूर्णमेतत्प्रघर्षणम् ॥

उपजिह्वोपशान्त्यर्थमेभिस्तैलं विपाचयेत् ॥ ४७ ॥

तालुमूले कफासृग्भ्यां जायते गलशुण्डिका ॥

छित्त्वा तां व्योषसिन्धूत्थोग्राक्षौद्रैः प्रतिसारयेत् ॥ ४८ ॥

[p. 427 ]

गलशुण्डी क्षयं याति वज्रीक्षीरेण लेपनात् ॥

कुष्ठारुणावचासिन्धुकृष्णापाठाप्लवैरपि ॥

सक्षौद्रैर्भिषजा कार्यं गलशुण्ड्यां प्रघर्षणम् ॥ ४९ ॥

वचामतिविषां पाठां रास्नां कटुकरोहिणीम् ॥

निष्क्वाथ्य पिचुमन्दं च केवलं तत्र योजयेत् ॥ ५० ॥

क्षारसिद्धेषु मुद्गेषु यूषश्चाप्यशने हितः ॥

तुण्डिकेर्यत्ध्रुषे(?) कूर्मे संघाते तालुपुप्पुटे ॥

एष एव विधिः कार्यो विशेषः शस्त्रकर्मणि ॥ ५१ ॥

तालुपाके तु कर्तव्यं विधानं पित्तनाशनम् ॥

स्नेहस्वेदौ तालुशोषे विधिश्चानिलनाशनः ॥ ५२ ॥

साध्यानां रोहिणीनां तु हितं शोणितमोक्षणम् ॥

छर्दनं धूमपानं च गण्डूषा नस्यकर्म च ॥ ५३ ॥

[p. 428 ]

वातिकीं तु गते रक्ते लवणैः प्रतिसारयेत् ॥ ५४ ॥

सुखोष्णांस्तैलकवलान्धारयेच्चाप्यभीक्ष्णशः ॥

पत्त(त्रा)ङ्गशर्कराक्षौद्रैः पैत्तिकीं प्रतिसारयेत् ॥ ५५ ॥

द्राक्षापरूषकक्वाथो हितश्च कवलग्रहः ॥

आगारधूमकटुकैः कफजां प्रतिसारयेत् ॥ ५६ ॥

श्वेताविडङ्गदन्तीषु तैलं सिद्धं ससैन्धवम् ॥

नस्यकर्मणि दातव्यं कवलश्च कफोच्छ्रये ॥ ५७ ॥

पित्तवत्साधयेद्वैद्यो रोहिणीं रक्तसंभवाम् ॥

विस्राव्य कण्ठशालूकं साधयेत्तुण्डिकेरिवत् ॥ ५८ ॥

एककालं यवान्नं च भुञ्जीत स्निग्धमल्पशः ॥

उपजिह्वकवच्चापि साधयेदधिजिह्विकाम् ॥ ५९ ॥

उन्नम्य जिह्वामाकृष्य बडिशेनाधिजिह्विकाम् ॥

छेदयेन्मण्डलाग्रेण तीक्ष्णोष्णैर्घर्षणादिभिः ॥

[p. 429 ]

एकवृन्दं तु विस्राव्य विधिशोधनमाचरेत् ॥ ६० ॥

गिलायुश्चापि यो व्याधिस्तं च शस्त्रेण साधयेत् ॥

अमर्मस्थं सुपक्वं च भेदयेद्गलविद्रधिम् ॥ ६१ ॥

कण्ठरोगेष्वसृङ्मोक्षस्तीक्ष्णं नस्यादिकर्म च ॥

क्वाथपानं तु दार्वीत्वङ्निम्बतार्क्ष्यकलिङ्गजम् ॥ ६२ ॥

हरीतकीकषायो वा पेयो माक्षिकसंयुतः ॥ ६३ ॥

कटुकातिविषापाठादारुमुस्तकलिङ्गकाः ॥

गोमूत्रक्वथिताः पेयाः कण्ठरोगविनाशनाः ॥ ६४ ॥

गृहधूमो यवक्षारः पाठा व्योषं रसाञ्जनम् ॥

तेजोह्वा त्रिफला लोहं चित्रकश्चेति चूर्णितम् ॥ ६५ ॥

सक्षौद्रं धारयेदेतद्गलरोगविनाशनम् ॥

कालकं नाम चूर्णं तु दन्तास्यगलरोगनुत् ॥ ६६ ॥

[p. 430 ]

मनःशिला यवक्षारो हरितालं ससैन्धवम् ॥

दार्वीत्वक्वेति तच्चूर्णं माक्षिकेण समायुतम् ॥ ६७ ॥

मूर्छितं घृतमण्डेन कण्ठरोगेषु धारयेत् ॥

मुखरोगेषु च श्रेष्ठं पीतिकं नाम कीर्तितम् ॥ ६८ ॥

यवाग्रजं तेजवतीं सपाठां रसाञ्जनं दारुनिशां सकुष्ठाम् ॥

क्षौद्रेण कुर्याद्गुटिकां मुखेन तां धारयेत्सर्वगलामयेषु ॥ ६९ ॥

दशमूलं पिबेदुष्णं यूषं मुद्गकुलत्थयोः ॥

क्षीरेक्षुरसगोमूत्रदधिमस्त्वम्लकाञ्जिकैः ॥

विदध्यात्कवलान्वीक्ष्य दोषं तैलघृतैरपि ॥ ७० ॥

[p. 431 ]

पञ्चकोलकतालीसपत्रैलामरिचत्वचः ॥ ७१ ॥

पलाशमुष्ककक्षारयवक्षाराश्च चूर्णिताः ॥

गुडे पुराणे क्वथिते द्विगुणे गुटिकाः कृताः ॥ ७२ ॥

कर्कन्धुमात्राः सप्ताहं स्थिता मुष्ककभस्मनि ॥

कण्ठरोगेषु सर्वेषु धार्याः स्युरमृतोपमाः ॥ ७३ ॥

वातात्सर्वसरं चूर्णैर्लावणैः प्रतिसारयेत् ॥

तैलं वातहरैः सिद्धं हितं कवलनस्ययोः ॥ ७४ ॥

पित्तात्मके सर्वसरे शुद्धकायस्य देहिनः ॥

सर्वः पित्तहरः कार्यो विधिर्मधुरशीतलः ॥ ७५ ॥

प्रतिसारणगण्डूषान्धूमं संशोधनानि च ॥

कफात्मके सर्वसरे क्रियां कुर्यात्कफापहाम् ॥ ७६ ॥

मुखपाके शिरावेधः शिरःकायविरेचनम् ॥

कार्यं च बहुधा नित्यं जातीपत्रस्य चर्वणम् ॥ ७७ ॥

जातीपत्रामृताद्राक्षावासादार्वीफलत्रिकैः ॥

क्वाथः क्षौद्रयुतः पीतो गण्डूषो मुखपाकनुत् ॥ ७८ ॥

[p. 432 ]

पटोलनिम्बजम्ब्वाम्रमालतीनवपल्लवाः ॥

पञ्चपल्लवकः श्रेष्ठः कषायो मुखधावने ॥ ७९ ॥

पञ्चवल्ककषायो वा त्रिफलाक्वाथ एव वा ॥

मुखपाकेषु सक्षौद्रः प्रयोज्यो मुखधावने ॥ ८० ॥

स्वरसः क्वथितो दार्व्या घनीभूतो रसक्रिया ॥

सक्षौद्रा मुखरोगासृग्दोषनाडीव्रणापहा ॥ ८१ ॥

सप्तच्छदोशीरपटोलमुस्तहरीतकीतिक्तकरोहिणीभिः ॥

यष्ट्याह्वराजद्रुमचन्दनैश्च क्वाथं पिबेत्पाकहरं मुखस्य ॥ ८२ ॥

पटोलशुण्ठीत्रिफलाविशाला-

त्रायन्तितिक्ताद्विनिशामृतानाम् ॥

पीतः कषायो मधुना निहन्ति

मुखे स्थितश्चाऽऽस्यगदानशेषान् ॥ ८३ ॥

क्वथितास्त्रिफलापाठामृद्वीकाजातिपल्लवाः ॥

निषेव्या भक्षणीया वा त्रिफला मुखपाकहा ॥ ८४ ॥

तिला नीलोत्पलं सर्पिः शर्करा क्षीरमेव च ॥

सक्षौद्रो दग्धवक्त्रस्य गण्डूषो दाहपाकनुत् ॥ ८५ ॥

तुलां धृतां नीलसहाचरस्य द्रोणेऽम्भसः संश्रपयेद्यथावत् ॥

पूत्वा चतुर्भागरसे तु तैलं पचेच्छनैरर्धपलप्रयुक्तैः ॥ ८६ ॥

कल्कैरनन्ताखदिरेरिमेदजम्ब्वाम्रयष्टीमधुकोत्पलानाम् ॥

तत्तैलमाश्वेव धृतं मुखेन स्थैर्यं द्विजानां विदधाति सद्यः ॥ ८७ ॥

[p. 433 ]

इरिमेदत्वक्पलशतमभिनवमापोथ्य खण्डशः कृत्वा ॥

तोयाढकैश्चतुर्भिर्निष्क्वाथ्य चतुर्थशेषेण ॥ ८८ ॥

क्वाथेन तेन मतिमांस्तैलस्यार्धाढकं शनैर्विपचेत् ॥

कल्कैरक्षसमांशैर्मञ्जिष्ठालोध्रमधुकानाम् ॥ ८९ ॥

इरिमेदखदिरकट्फललाक्षान्यग्रोधमुस्तसूक्ष्मैला--

कर्पूरागरुपद्मकलवङ्गकङ्कोलजातीनाम् ॥ ९० ॥

फलपत्त(त्रा)ङ्गगैरिकवराङ्गगजकुसुमधातकीनां च ॥

सिद्धं भिषग्विदध्यादिदं मुखोत्थेषु रोगेषु ॥ ९१ ॥

परिशीर्णदन्तविद्रधिसौषिरशीताददन्तहर्षेषु ॥

कृमिदन्तदरणचलितप्रकृष्टमांसावशीर्णेषु ॥

मुखदौर्गन्ध्ये कार्यं प्रागुक्तेष्वामयेषु तैलमिदम् ॥ ९२ ॥

तैलं लाक्षारसं क्षीरं पृथक्प्रस्थसमं पचेत् ॥ ९३ ॥

चतुर्गुणेरिमक्वाथे द्रव्यैश्च पलसंमितैः ॥

लोध्रकट्फलमञ्जिष्ठापद्मकेसरपद्मकैः ॥ ९४ ॥

चन्दनोत्पलयष्ट्याह्वैस्तैलं गण्डूषधारणम् ॥

दालनं दन्तचालं च दन्तमोक्षं कपालिकाम् ॥ ९५ ॥

शीतादं पूतिवक्त्रं च अरुचिं विरसास्यताम् ॥

हन्यादास्यगतानेतान्कुर्याद्दन्तानपि स्थिरान् ॥ ९६ ॥

बकुलस्य फलं लोध्रं वज्रिवल्लीकुरण्टकम् ॥

चतुरङ्गुलबब्बूलवाजिकर्णेरिमासनम् ॥ ९७ ॥

एषां कल्ककषायाभ्यां तैलं पक्वं मुखे धृतम् ॥

स्थैर्यं करोति चलतां दन्तानां नावनेन तु ॥ ९८ ॥

[p. 434 ]

खदिरस्य तुलां सम्यग्जलद्रोणे विपाचयेत् ॥

शेषाष्टभागे तत्रैव प्रतिवापं प्रदापयेत् ॥ ९९ ॥

जातीकर्पूरपूगानि कङ्कोलस्य फलानि च ॥

इत्येषा गुटिका कार्या मुखसौभाग्यवर्धिनी ॥

दन्तोष्ठमुखरोगेषु जिह्वाताल्वामयेषु च ॥ १०० ॥

गायत्रीसारतुलया(ये) रिमवल्कलानां

सार्धं तुलायुगुलमम्बु घटैश्चतुर्भिः ॥

निष्क्वाथ्य पादमवशेष्य सुवस्त्रपूतं

भूयः पचेदथ शनैर्मृदुपावकेन ॥ १०१ ॥

तस्मिन्घनत्वमुपगच्छति चूर्णमेषां

श्लक्ष्णं क्षिपेच्च कवलग्रहभागिकानाम् ॥ १०२ ॥

एलामृणालसितचन्दनचन्दनाम्बु

श्यामातमालविकसाघनलोहयष्टी--

लज्जाफलत्रयरसाञ्जनधातकीभ-

श्रीपुष्पगैरिककटंकटिकट्फलानाम् ॥ १०३ ॥

पद्माकलोध्रवटरोहयवासकानां

मांसीनिशासुरभिवल्कलसंयुतानाम् ॥

कङ्कोलजातिफलकोशलवङ्गकानि

चूर्णीकृतानि विदधीत पलांशकानि ॥ १०४ ॥

शीतेऽवतार्य घनसारचतुष्पलं तु

क्षिप्त्वा कलायसदृशीर्गुटिकाः प्रकुर्यात् ॥

शुष्का मुखे विनिहिता विनिवारयन्ति

रोगान्गलोष्ठरसनाद्विजतालुजातान् ॥ १०५ ॥

[p. 435 ]

कुर्युर्मुखे सुरभितां पटुतां रुचिं च

स्थैर्यं परं दशनगं रसनालघुत्वम् ॥ १०६ ॥

कपित्थमातुलुङ्गाम्लशृङ्गवेररसैः शुभैः ॥

सुखोष्णैः पूरयेत्कर्णं कर्णशूलोपशान्तये ॥ १ ॥

शृङ्गवेररसः क्षौद्रं सैन्धवं तैलमेव च ॥

कदुष्णं कर्णयोर्देयमेतद्वा वेदनापहम् ॥ २ ॥

लशुनार्द्रकशिग्रूणां मुरङ्ग्या मूलकस्य च ॥

कदल्याः स्वरसः श्रेष्ठः कदुष्णः कर्णपूरणे ॥

समुद्रफेनचूर्णेन युक्त्या वाऽप्यवचूर्णयेत् ॥ ३ ॥

[p. 436 ]

आर्द्रकसूर्यावर्तकसौभाञ्जनमूलमूलकस्वरसाः ॥

मधुसैन्धवतैलयुताः पृथगुष्णाः कर्णशूलहराः ॥ ४ ॥

सौभाञ्जनस्य निर्यासस्तिलतैलेन संयुतः ॥

व्यक्तोष्णः पूरणः कर्णे कर्णशूलोपशान्तये ॥ ५ ॥

अष्टानामपि मूत्राणां मूत्रेणान्यतमेन वा ॥

कोष्णेन पूरयेत्कर्णं कर्णशूलोपशान्तये ॥ ६ ॥

अश्वत्थपत्रखल्लं वा विधाय बहुपत्रकम् ॥

तैलाक्तमङ्गारचितं निदध्याच्छ्रवणोपरि ॥ ७ ॥

यत्तैलं च्यवते तस्मात्खल्लादङ्गारतापितात् ॥

तत्प्राप्तं श्रवणस्रोतः सद्यो गृह्णाति वेदनाम् ॥ ८ ॥

महतः पञ्चमूलस्य काण्डान्यष्टाङ्गुलानि च ॥

क्षौमेणाऽऽवेष्ट्य संसिच्य तैलेनाऽऽदीपयेत्ततः ॥ ९ ॥

यत्तैलं च्यवते तेभ्यः सुखोष्णं तत्प्रयोजयेत् ॥

ज्ञेयं तद्दीपिकातैलं कर्णशूलनिवारणम् ॥ १० ॥

अर्कस्य पत्रं परिणामपीतमाज्येन लिप्तं शिखिनाऽभितप्तम् ॥

आपीड्य तोयं श्रवणे निषिक्तं निहन्ति शूलं बहुवेदनां च ॥ ११ ॥

[p. 437 ]

तीव्रशूलातुरे कर्णे सशब्दे क्लेदवाहिनि ॥

बस्तमूत्रं क्षिपेत्कोष्णं सैन्धवेन समन्वितम् ॥ १२ ॥

वंशावलेखसंयुक्तं मूत्र वाऽऽजाविके भिषक् ॥

तैलं पचेत्तेन कर्णं पूरयेत्कर्णशूलिनः ॥ १३ ॥

धारयेत्पूरणं कर्णे कर्णमूलं विमर्दयन् ॥

रुजः स्यान्मार्दवं यावन्मात्राशतमवेदने ॥ १४ ॥

हिङ्गुतुम्बुरुशुण्ठीभिः साध्यं तैलं तु सार्षपम् ॥

कर्णशूले प्रणादे तु पूरणं हितमुच्यते ॥ १५ ॥

वालमूलकशुण्ठीनां क्षारो हिङ्गु सनागरम् ॥

शतपुष्पा वचा कुष्ठं दारुशिग्रुरसाञ्जनम् ॥ १६ ॥

सौवर्चलं यवक्षारः स्वर्जिकोद्भिदसैन्धवम् ॥

भूर्जग्रन्थिर्विडं मुस्तं मधुशुक्तं चतुर्गुणम् ॥ १७ ॥

मातुलुङ्गरसश्चैव कदल्या रस एव च ॥

तैलमेभिर्विपक्तव्यं कर्णशूलहरं परम् ॥ १८ ॥

बाधिर्यं कर्णनादश्च पूयास्रावश्च दारुणः ॥

पूरणादस्य तैलस्य कृमयः कर्णसंश्रिताः ॥ १९ ॥

[p. 438 ]

क्षिप्रं विनाशमायान्ति कृष्णात्रेयस्य शासनात् ॥

क्षारतैलमिदं श्रेष्ठं मुखपाकामयापहम् ॥ २० ॥

छेदं मध्विति कृत्वैव शुक्तकादि चतुर्गुणम् ॥

तैलात्प्रत्येकमन्ये तु मधुशुक्तं लिखन्ति च ॥ २१ ॥

यवाम्भोमधुसंयुक्तं शृङ्गवेरगुडान्वितम् ॥

धान्यराशौ त्रिरात्रस्थं मधुशुक्तमुदाहृतम् ॥ २२ ॥

कर्णनादे कर्णक्ष्वेडे कटुतैलेन पूरणम् ॥

नादबाधिर्ययोः कुर्याद्वातशूलोक्तमौषधम् ॥ २३ ॥

मार्गक्षारजलेन तत्कृतकल्केन साधितं तिलजम् ॥

अपहरति कर्णनादं बाधिर्यं चापि पूरणतः ॥ २४ ॥

[p. 439 ]

दशमूलीकषायेण तैलप्रस्थं विपाचयेत् ॥

एतत्कर्णे प्रदातव्यं बाधिर्ये परमौषधम् ॥ २५ ॥

फलं बिल्वस्य मूत्रेण पिष्ट्वा तैलं विपाचयेत् ॥

सक्षीरं तत्र वितरेद्बाधिर्ये कर्णपूरणम् ॥ २६ ॥

एवमेव विधिः कार्यः प्रणादे नस्यपूर्वकः ॥

गुडनागरतोयेन नस्यं स्यादुभयोरपि ॥ २७ ॥

चूर्णं पञ्चकषायाणां कपित्थरससंयुतम् ॥

कर्णस्रावे प्रशंसन्ति पूरणं मधुना सह ॥ २८ ॥

तिन्दुकान्यभया लोध्रं समङ्गा चाऽऽमलक्यपि ॥

पञ्चकषायशब्देन ग्राह्यमेतद्भवेदिह ॥ २९ ॥

सर्जत्वक्चूर्णसंयुक्तः कर्पासीफलजो रसः ॥

मधुना संयुतः साधुः कर्णस्रावे प्रशस्यते ॥ ३० ॥

[p. 440 ]

जम्ब्वाम्रपत्रं तरुणं समांशं कपित्थकार्पासफलं च सार्द्रम् ॥ ३१ ॥

क्षुत्त्वा रसं तं मधुना विमिश्रं स्रावापहं तं प्रवदन्ति तज्ज्ञाः ॥

एभिः शृतं निम्बकरञ्जतैलं ससार्षपं स्रावहरं प्रदिष्टम् ॥ ३२ ॥

पुटपाकविधिस्विन्नहस्तिविड्जातकौटजः ॥

रसः सतैलसिन्धूत्थः कर्णस्रावहरः परः ॥ ३३ ॥

शम्बूकस्य तु मांसेन कटुतैलं विपाचयेत् ॥

तस्य पूरणमात्रेण कर्णनाडी प्रशाम्यति ॥ ३४ ॥

चूर्णेन गन्धकशिलारजनीभवेन

मुष्ट्यंशकेन कटुतैलपलाष्टकं यत् ॥

धत्तूरपत्ररसतुल्यमिदं विपक्वं

नाडीं जयेच्चिरभवामपि कर्णजाताम् ॥ ३५ ॥

अथ कर्णप्रतीनाहे स्नेहस्वेदौ प्रयोजयेत् ॥

ततो विरिक्तशिरसः क्रियां प्राप्तां समाचरेत् ॥ ३६ ॥

[p. 441 ]

कर्णपाकस्य भैषज्यं कुर्यात्क्षतविसर्पवत् ॥

नाडीस्वेदोऽथ वमनं धूमो मूर्धविरेचनम् ॥

विधिश्च कफहृत्सर्वः कर्णकण्डूमपोहति ॥ ३७ ॥

क्लेदयित्वा तु तैलेन स्वेदेन प्रविलाय्य च ॥

शोधयेत्कर्णगूथं तु भिषक्सम्यक्शलाकया ॥ ३८ ॥

निर्गुण्डीस्वरसस्तैलं सिन्धुर्धूमरजो गुडः ॥

पूरणात्पूतिकर्णस्य शमनो मधुसंयुतः ॥ ३९ ॥

जातीपत्ररसे तैलं विपक्वं पूतिकर्णजित् ॥ ४० ॥

वरुणार्ककपित्थाम्रजम्बूपल्लवसाधितम् ॥

पूतिकर्णापहं तैलं जातीपत्ररसोऽथ वा ॥ ४१ ॥

सूर्यावर्तकस्वरसं सिन्दुवाररसं तथा ॥

लाङ्गलीमूलकरसं त्र्यूषणेनावचूर्णितम् ॥

पूरयेत्कृमिकर्णं तु जन्तूनां नाशनं परम् ॥ ४२ ॥

कृमिकर्णविनाशार्थं कृमिघ्नं योजयेद्विधिम् ॥ ४३ ॥

[p. 442 ]

वार्ताकधूपश्च हितः सार्षपस्नेह एव च ॥ ४४ ॥

पूरणं हरितालेन गवां मूत्रयुतेन च ॥

धूपनं कर्णदौर्गन्ध्ये गुग्गुलुः श्रेष्ठ उच्यते ॥

कृमिघ्नं हरितालेन गवां मूत्रयुतेन च ॥ ४५ ॥

राजवृक्षादितोयेन सुरसादिजलेन वा ॥

कर्णप्रक्षालनं कुर्याच्चूर्णैरेतैस्तु पूरणम् ॥

विद्रधौ चापि कुर्वीत विद्रध्युक्तं च भेषजम् ॥ ४६ ॥

घृष्टं रसाञ्जनं नार्याः क्षीरेण क्षौद्रसंयुतम् ॥

प्रशस्यते चिरोत्थेऽपि सास्रावे पूतिकर्णके ॥ ४७ ॥

कुष्ठहिङ्गुवचादारुशताह्वाविश्वसैन्धवैः ॥

पूतिकर्णापहं तैलं बस्तमूत्रेण साधितम् ॥ ४८ ॥

[p. 443 ]

शतावरीवाजिगन्धापयस्यैरण्डबीजकैः ॥

तैलं विपक्वं सक्षीरं पालीनां पुष्टिकृत्परम् ॥ ४९ ॥

कल्केन जीवनीयेन तैलं पयसि पाचितम् ॥

आनूपमांसक्वाथेन पालिपोषणवर्धनम् ॥ ५० ॥

पञ्चमूलीशृतं क्षीरं स्याच्चित्रकहरीतकी ॥

सर्पिर्गुडः षडङ्गश्च यूषः पीनसशान्तये ॥ १ ॥

व्योषचित्रकतालीसतिन्तिडीकाम्लवेतसम् ॥

सचव्याजाजितुल्यांशमेलात्वक्पत्रपादिकम् ॥ २ ॥

व्योषादिकमिदं चूर्णं पुराणगुडसंयुतम् ॥

पीनसश्वासकासघ्नं रुचिस्वरकरं परम् ॥ ३ ॥

पाठाद्विरजनीमूर्वापिप्पलीजातिपल्लवैः ॥

दन्त्या च तैलं संसिद्धं नस्यं पीनसशान्तये ॥ ४ ॥

[p. 444 ]

व्याघ्रीदन्तीवचाशिग्रुसुरसव्योषसैन्धवैः ॥

पाचितं नावनं तैलं पूतिनासागदं हरेत् ॥ ५ ॥

त्रिकटुकविडङ्गसैन्धवबृहतीफलशिग्रुसुरसदन्तीभिः ॥

तैलं गोजलसिद्धं नस्यं स्यात्पूतिनासस्य ॥ ६ ॥

कलिङ्गहिङ्गुमरिचं लाक्षासुरसकट्फलम् ॥

कुष्ठोग्राशिग्रु जन्तुघ्नमवपीडः प्रशस्यते ॥ ७ ॥

तैरेव मूत्रसंयुक्तैः कटुतैलं विपाचयेत् ॥

अपीनसे पूतिनासे शमनं कीर्तितं परम् ॥ ८ ॥

नासापाके पित्तहृत्संविधानं कार्यं सर्वं बाह्यमाभ्यन्तरं च ॥

हृत्वा रक्तं क्षीरवृक्षत्वचश्च साज्याः सेके योजनीयाश्च लेपे ॥ ९ ॥

पूयास्ररक्तपित्तघ्नाः कषाया नावनानि च ॥

शुण्ठीकुष्ठकणाबिल्वद्राक्षाकल्ककषायवत् ॥

साधितं तैलमाज्यं वा नस्यं क्षवथुरोगनुत् ॥ १० ॥

दीप्ते रोगे पैत्तिकं संविधानं कुर्यात्सर्वं स्वादु यच्छीतलं च ॥

नासानाहे स्नेहपानं प्रधानं स्निग्धा धूमा मूर्धबस्तिश्च नित्यम् ॥ ११ ॥

[p. 445 ]

वातिके तु प्रतिश्याये पिबेत्सर्पिर्यथाक्रमम् ॥ १२ ॥

पञ्चभिर्लवणैः सिद्धं प्रथमेन गणेन वा ॥

नस्यादिषु विधिं कृत्स्नमवेक्षेतार्दितेरितम् ॥ १३ ॥

पित्तरक्तोत्थयोः पेयं सर्पिर्मधुरकैः शृतम् ॥

परिषेकान्प्रदेहांश्च कुर्यादपि च शीतलान् ॥ १४ ॥

कफजे सर्पिषा स्निग्धं तिलमाषविपक्वया ॥

यवाग्वा वामयित्वा वा श्लेष्मघ्नं क्रममाचरेत् ॥ १५ ॥

दार्वीङ्गुदनिकुम्भैश्च किणिह्या सुरसेन च ॥

वर्तयोऽथ पृथग्योज्या धूम्रपाने यथाविधि ॥ १६ ॥

[p. 446 ]

घृततैलेन संयुक्तं सक्तुधूमं पिबेन्नरः ॥

प्रतिश्यायहरं प्रोक्तं कासहिक्कानिवारणम् ॥ १७ ॥

अथवा सघृतान्सक्तून्कृत्वा मल्लकसंपुटे ॥

नवप्रतिश्यायवतां धूमं वैद्यः प्रयोजयेत् ॥ १८ ॥

पुटपक्वं जयापत्रं सिन्धुतैलसमन्वितम् ॥

प्रतिश्यायेषु सर्वेषु शीलितं परमौषधम् ॥ १९ ॥

शिरसोऽभ्यञ्जनस्वेदनस्यकट्वम्लभोजनैः ॥

वमनैर्घृतपानैश्च तान्यथास्वमुपाचरेत् ॥ २० ॥

ऊषणं गुडसंयुक्तं स्निग्धदध्यम्लभोजनम् ॥

नवप्रतिश्यायहरं विशेषात्कफपाचनम् ॥ २१ ॥

ततः पक्वं कफं ज्ञात्वा हरेच्छीर्षविरेचनैः ॥

पिप्पल्यः शिग्रुबीजानि विडङ्गमरिचानि च ॥

अवपीडः प्रशस्तोऽयं प्रतिश्यायनिवारणः ॥ २२ ॥

समूत्रपिष्टाश्चोद्दिष्टाः क्रियाः कृमिषु योजयेत् ॥

धावनानि कृमिघ्नानि भेषजानि च बुद्धिमान् ॥ २३ ॥

[p. 447 ]

शेषाणां तु विकाराणां स्वं स्वं कार्यं चिकित्सितम् ॥ २४ ॥

रक्तकरवीरपुष्पं जात्याऽसनमल्लिकायाश्च ॥

एतैः समं तु तैलं नासार्शोनाशनं श्रेष्ठम् ॥ २५ ॥

चित्रकस्याऽऽमलक्याश्च गुडूच्या दशमूलजम् ॥

शतं शतं रसं दत्त्वा पथ्याचूर्णाढकं गुडात् ॥ २६ ॥

शतं पचेद्धनीभूते पलद्वादशकं क्षिपेत् ॥

व्योषत्रिजातयोः क्षारात्पलार्धमपरेऽहनि ॥ २७ ॥

प्रस्थार्धं मधुनो दत्त्वा यथाग्नि प्राशयेदथ ॥

वृद्धयेऽग्नेः क्षयं कासं पीनसं दुस्तरं कृमीन् ॥

गुल्मोदावर्तदुर्नामश्वासान्हन्ति रसायनम् ॥ २८ ॥

गृहधूमकणादारुक्षारनक्ताह्वसैन्धवैः ॥

सिद्धं शिखरिबीजैश्च तैलं नासार्शसां हितम् ॥ २९ ॥

[p. 448 ]

लङ्घनालेपनस्वेदशिराव्यधविरेचनैः ॥

उपाचरेदभिष्यन्दानञ्जनाश्चोतनादिभिः ॥ १ ॥

अक्षिकुक्षिभवा रोगाः प्रतिश्यायव्रणज्वराः ॥

पञ्चैते पञ्चरात्रेण रोगा नश्यन्ति लङ्घनात् ॥ २ ॥

स्वेदः प्रलेपस्तिक्तान्नं सेको दिनचतुष्टयम् ॥

लङ्घनं चाक्षिरोगाणामामानां पाचनानि षट् ॥ ३ ॥

श्रीवासातिविषालोध्रैश्चूर्णितैरल्पसैन्धवैः ॥

अव्यक्तेऽक्षिगदे कार्यं प्लोतस्थैर्गुण्डनं बहिः ॥ ४ ॥

[p. 449 ]

अञ्जनं पूरणं क्वाथपानमामे न शस्यते ॥

यद्यक्षिरोगं मन्येत सरुजं व्यक्तलक्षणम् ॥

वेदनानिग्रहार्थं तु कुर्यादाश्चोतनं सदा ॥ ५ ॥

आश्चोतनं मारुतजे क्वाथो बिल्वादिभिर्हितः ॥

कोष्णः सैरण्डबृहतीतर्कारीमधुशिग्रुभिः ॥ ६ ॥

एरण्डपल्लवे मूले त्वचि चाऽऽजं पयः शृतम् ॥

कण्टकार्याश्च मूलेषु सुखोष्णं सेचनं हितम् ॥ ७ ॥

[p. 450 ]

ततः संपक्वदोषस्य प्राप्तमञ्जनमाचरेत् ॥ ८ ॥

[p. 451 ]

हेमन्ते शिशिरे चैव मध्याह्नेऽञ्जनमिष्यते ॥

पूर्वाह्णे वाऽपराह्णे च ग्रीष्मे शरदि चेष्यते ॥

वर्षास्वनभ्रे नात्युष्णे वसन्ते च सदैव हि ॥ ९ ॥

हरेणुमात्रां कुर्वीत वर्ति तीक्ष्णाञ्जने भिषक् ॥

प्रमाणं मध्यमेऽध्यर्धं द्विगुणं च मृदौ भवेत् ॥ १० ॥

[p. 452 ]

विडङ्गमात्रं त्ववरं मध्यं द्वावुत्तमं त्रयम् ॥

रसक्रियायां वर्तीनां प्रमाणं परिकीर्तितम् ॥ ११ ॥

वैरेचनिकचूर्णं तु द्विशलाकं विधीयते ॥

मृदौ तु त्रिशलाकं स्याच्चतस्रः स्नैहिकेऽञ्जने ॥ १२ ॥

सुवर्णरूप्यताम्रायःकांस्याश्मास्थिमयाः कृताः ॥ १३ ॥

शलाका अञ्जने शस्ता अष्टाङ्गुलमिताः शुभाः ॥

वक्त्रयोर्मुकुलाकाराः कलायपरिमण्डलाः ॥ १४ ॥

[p. 453 ]

वामे करतले कृत्वा सजलं निकषोपलम् ॥

दक्षिणेनाञ्जनं गृह्य करेण निकषेच्छनैः ॥ १५ ॥

तेन कल्केन मतिमाञ्शलाकाग्रं प्रलिप्य च ॥

उत्थाप्य चोत्तरं वर्त्म वामेनाङ्गुष्ठपर्वणा ॥ १६ ॥

वर्त्मशुक्लान्तरे चाल्पं(ल्पां) शलाकां सुप्रवर्तयेत् ॥

प्रथमं सव्यमञ्ज्यात्तु पश्चादञ्ज्यात्तु दक्षिणम् ॥

शलाकाङ्गुष्ठदेशिन्या न चान्तर्नयनं स्पृशेत् ॥ १७ ॥

बृहत्येरण्डमूलत्वक्शिग्रुमूलं ससैन्धवम् ॥

अजाक्षीरेण पिष्टं स्याद्वर्तिर्वाताक्षिरोगनुत् ॥ १८ ॥

हरिद्रे मधुकं द्राक्षा देवदारु च पेषयेत् ॥

आजेन पयसा श्रेष्ठमभिष्यन्दे तदञ्जनम् ॥ १९ ॥

प्रपौण्डरीकयष्ट्याह्वनिशामलकपद्मकैः ॥

शीतैर्मधुसमायुक्तैः सकः पित्ताक्षिरोगनुत् ॥ २० ॥

द्राक्षामधुकमञ्जिष्ठाजीवनीयैः शृतं पयः ॥

प्रातराश्चोतनं पथ्यं शोथशूलाक्षिरोगिणाम् ॥ २१ ॥

कफजे लङ्घनं स्वेदो नस्यं तिक्तादिभोजनम् ॥

तीक्ष्णैः प्रधमनं कुर्यात्तीक्ष्णैश्चैवोपनाहनम् ॥ २२ ॥

फणिज्जकास्फोतकपित्थबिल्वपत्तूरपीलूसुरसार्जभङ्गैः ॥

स्वेदं विदध्यादथवाऽनुलेपं बर्हिष्ठशुण्ठीसुरदारुकुष्ठैः ॥ २३ ॥

[p. 454 ]

शुण्ठीनिम्बदलैः पिण्डः सुखोष्णैः स्वल्पसैन्धवैः ॥

धार्यश्चक्षुषि संक्षेपाच्छोफकण्डूव्यथापहः ॥ २४ ॥

वल्कलं पारिजातस्य तैलकाञ्जिकसैन्धवैः ॥

कफजाताक्षिशूलघ्नं तरुघ्नं कुलिशं यथा ॥ २५ ॥

ससैन्धवं लोध्रमथाऽऽज्यभृष्टं सौवीरपिष्टं सितवस्त्रबद्धम् ॥

आश्चोतनं तन्नयनस्य कुर्याद्दाहं च कण्डूं च रुजं च हन्यात् ॥ २६ ॥

[p. 455 ]

लोध्रं सर्पिषि संपक्वं खदिराजाजिसर्षपैः ॥

नागरारिष्टसिन्धूत्थैर्युक्तं दृषदि चूर्णितम् ॥ २७ ॥

सिते वाससि तद्बद्धं न्यसेत्स्वच्छाम्लकाञ्जिकैः ॥

तेनाक्ष्णोः पूरणं कार्यं कण्डूरोगाश्रुघर्षजित् ॥ २८ ॥

निम्बस्य पत्रैः परिलिप्य लोध्रं स्वेदाग्निना चूर्णमथापि कल्कम् ॥

आश्चोतनं मानुषदुग्धयुक्तं पित्तास्रवातापहमग्त्यमुक्तम् ॥ २९ ॥

स्निग्धोष्णैर्वातजः पित्तरक्तजो मृदुशीतलैः ॥

तीक्ष्णरूक्षोष्णविशदैः प्रणश्यति कफात्मकः ॥ ३० ॥

तीक्ष्णोष्णमृदुशीतानां व्यत्यासात्सांनिपातिकः ॥

तस्य कालो दिवा सर्वो यामश्च प्रथमो निशि ॥ ३१ ॥

अथ वाऽऽश्चोतनं यावद्दीयमानं सहेन्नरः ॥

अहोरात्रे तच्च सकृद्द्विस्त्रिर्वा देयमुच्यते ॥ ३२ ॥

लेखने सप्त चाष्टौ वा बिन्दवः स्नैहिके दश ॥

आश्चोतने प्रयोक्तव्या द्वादशैव तु रोपणे ॥ ३३ ॥

[p. 456 ]

सम्यगाश्चोतने युक्ते वैमल्यं नेत्रयोर्भवेत् ॥

वेदनोपशमो व्याधिनिवृत्तिर्नेत्रलाघवम् ॥ ३४ ॥

मिथ्याकृते व्याधिवृद्धिर्गौरवाविलनेत्रता ॥

अतीवाऽऽश्चोतिते नेत्रे रागदोषपरिस्रवाः ॥ ३५ ॥

तिरीटत्रिफलायष्टीशर्कराभद्रमुस्तकैः ॥

पिष्टैः शीताम्बुना सेको रक्ताभिष्यन्दनाशनः ॥ ३६ ॥

कसेरुमधुकाभ्यां च चूर्णमम्बरसंवृतम् ॥

न्यस्तमप्स्वान्तरिक्षासु हितमाश्चोतनं भवेत् ॥ ३७ ॥

तिक्तस्य सर्पिषः पानं बहुशश्च विरेचनम् ॥ ३८ ॥

अक्ष्णोरपि समन्ताच्च पातनं च जलौकसाम् ॥

पित्ताभिष्यन्दशमनो विधिश्चाप्युपपादितः ॥ ३९ ॥

शिग्रुपत्ररसैः सेकः सर्वनेत्ररुजापहः ॥

शिग्रुपल्लवनिर्यासः सुघृष्टस्ताम्रसंपुटे ॥

घृतेन धूपितो हन्ति शोथघर्षाश्रुवेदनाः ॥ ४० ॥

[p. 457 ]

पथ्यागैरिकसिन्धूत्थदार्वीतार्क्ष्यैः समांशकैः ॥

जलपिष्टैर्बहिर्लेपः सर्वनेत्रामयापहः ॥ ४१ ॥

पिष्टैर्निम्बस्य पत्रैरतिविमलतरैर्जातिसिन्धूत्थमिश्रै-

रन्तर्गर्भं दधाना पटुतरगुटिका पिष्टलोध्रेण भृष्टा ॥

तूलैः सौवीरसान्द्रैरतिशयमृदुभिर्वेष्टिता सा समन्ता-

च्चक्षुष्कोपोपशान्तिं चिरमुपरिदृशो भ्राम्यमाणा करोति ॥ ४२ ॥

यथास्वमौषधं चूर्णं मात्रां बदरसंमिताम् ॥ ४३ ॥

विशुद्धे मृदुनि क्षौमे बद्ध्वा चाक्षि स्पृशेत्पुनः ॥

तेन दाहाश्रुपाकाश्च रागः शोफश्च शाम्यति ॥ ४४ ॥

बिल्वपत्ररसः पूतः साज्यसिन्धुकणान्वितः ॥

शुल्बे वराटिकाघृष्टो धूपितो गोमयाग्निना ॥ ४५ ॥

पयसाऽऽलोडितश्चाक्ष्णोः पूरणाच्छोफशूलनुत् ॥

अभिष्यन्देऽधिमन्थे च स्रावे रक्ते च शस्यते ॥ ४६ ॥

सलवणकटुतैलं काञ्जिकं कांस्यपात्रे

घनमुपलसुघृष्टं धूपितं गोमयाग्नौ ॥

सपवनकफकोपं छागदुग्धावसिक्तं

जयति नयनशूलं स्रावशोफं सरागम् ॥ ४७ ॥

अयमेव विधिः सर्वो मन्थादिष्वपि शस्यते ॥

अशान्तौ सर्वथा मन्थे भ्रुवोरुपरि दाहयेत् ॥ ४८ ॥

[p. 458 ]

जलौकःपातनं संधौ नेत्रपाके विरेचनम् ॥

शिराव्यधं वा कुर्वीत सेकालेपांश्च शुक्रवत् ॥ ४९ ॥

विभीतकशिवाधात्रीपटोलारिष्टवासकैः ॥

क्वाथो गुग्गुलुना पेयः शोफशूलाक्षिपाकहा ॥ ५० ॥

पिल्लं च सव्रणं शुक्रं रागादींश्चापि नाशयेत् ॥

एतैरपि घृतं पक्वं रोगांस्तान्नाशयेद्बहून् ॥ ५१ ॥

आटरूषाभयानिम्बधात्रीमुस्तांक्षंकूलकैः ॥

रक्तस्रावं कफं हन्ति चक्षुष्यं वासकादिकम् ॥ ५२ ॥

पथ्यास्तिस्रो विभीतक्यः षड्धात्र्यो द्वादशेति च ॥

प्रस्थार्धसलिले क्वाथमष्टभागावशेषितम् ॥ ५३ ॥

पीत्वाऽभिष्यन्दमास्रावं रागं च तिमिरं जयेत् ॥

संरम्भरागशूलाश्रुनाशनं दृक्प्रसादनम् ॥ ५४ ॥

नेत्रे त्वभिहते कुर्याच्छीतमाश्चोतनादिकम् ॥

दृष्टिप्रसादजननं विधिमाशु कुर्या-

त्स्निग्धैर्हिमैश्च मधुरैश्च तथा प्रयोगैः ॥ ५५ ॥

स्वेदाग्निधूमभयशोकरुजोपतापै-

रभ्याहतामपि तथैव भिषक्चिकित्सेत् ॥ ५६ ॥

[p. 459 ]

आगन्तुदोषं प्रसमीक्ष्य कार्यं वक्त्रोष्मणा स्वेदितमादितस्तु ॥

आश्चोतनं स्त्रीपयसा च सद्यो यच्चापि पित्तक्षतजापहं स्यात् ॥ ५७ ॥

सूर्योपरागानलविद्युतादिविलोकनेनोपहतेक्षणस्य ॥

संतर्पणं स्निग्धहिमादि कार्यं सायं निषेव्यास्त्रिफलाप्रयोगाः ॥ ५८ ॥

निशाब्दत्रिफलादार्वीसितामधुकसंयुतम् ॥

अभिघाताक्षिशूलघ्नं नारीक्षीरेण पूरणम् ॥

इत्कटाङ्कुरजस्तद्वत्स्वरसो नेत्रपूरणम् ॥ ५९ ॥

आजं घृतं क्षीरपात्रं मधुकं चोत्पलानि च ॥

जीवकर्षभकौ चैव पिष्ट्वा सर्पिर्विपाचयेत् ॥

सर्वनेत्राभिघातेषु सर्पिरेतत्प्रशस्यते ॥ ६० ॥

प्रथमे पटले दोषः साध्यः स्यादभिघातजः ॥

द्वितीये पटले याप्यस्तृतीये च न सिध्यति ॥ ६१ ॥

सैन्धवं दारु शुण्ठी च मातुलुङ्गरसो घृतम् ॥

स्तन्योदकार्धं कर्तव्यं शुष्कपाके तदञ्जनम् ॥ ६२ ॥

[p. 460 ]

वाताभिष्यन्दवच्चान्यवाते मारुतपर्यये ॥

पूर्वभक्तहितं सर्पिः क्षीरं वाऽप्यथ भोजने ॥ ६३ ॥

वृक्षादन्यां कपित्थे च पञ्चमूले महत्यपि ॥

सक्षीरं कर्कटरसे सिद्धं चात्र घृतं पिबेत् ॥ ६४ ॥

अम्लाध्युषितशान्त्यर्थं कुर्याल्लेपांश्च शीतलान् ॥ ६५ ॥

तैल्वकं त्रैफलं सर्पिर्जीर्णं वा केवलं पिबेत् ॥

शिराव्यधं विना कार्यः पित्तस्यन्दहरो विधिः ॥ ६६ ॥

सर्पिः क्षौद्रं चाञ्जनं स्याच्छिरोत्पातस्य भेषजम् ॥

तद्वत्सैन्धवकासीसं स्तन्यघृष्टं च पूजितम् ॥ ६७ ॥

शिराहर्षेऽञ्जनं कुर्यात्फाणितं मधुसंयुतम् ॥

मधुना तार्क्ष्यशैलं वा कासीसं वा समाक्षिकम् ॥

वेतसाम्लं स्तन्ययुक्तं फाणितं तु ससैन्धवम् ॥ ६८ ॥

[p. 461 ]

गव्यक्षीरोत्थितं सर्पिस्तर्पणार्थं विधीयते ॥

दृष्टिप्रसादनं श्रेष्ठं तिमिरस्यापकर्षणम् ॥ ६९ ॥

अभिष्यन्दाधिमन्थाभ्यां कर्षतेऽक्ष्णि बलावहम् ॥

दोषानुत्सादयत्याशु तथैवाश्रु नियच्छति ॥ ७० ॥

उत्तानशायिनः कार्यं निश्चलस्य यथासुखम् ॥ ७१ ॥

प्रतिसूर्याग्निरहिते नीरजोधूममारुते ॥

गृहे सुखे निराबाधे वीतक्रोधभयस्य च ॥ ७२ ॥

माषपिष्टमयाधारं दृढीकृत्यापरिस्रवम् ॥

अर्धाङ्गुलोर्ध्वविस्तारं मूले द्व्यङ्गुलमेव च ॥ ७३ ॥

प्रमाणेनाक्षिकोशस्य यथा स्यान्नाक्षिरोधकृत् ॥

पक्ष्माणि यावन्मज्जन्ति रोमान्तादाभ्रुवस्तथा ॥ ७४ ॥

ततो वस्त्रेण पीतेन नीलेन हरितेन वा ॥

पत्रैर्वाऽऽच्छाद्य नयने ततः पश्येद्यथासुखम् ॥ ७५ ॥

वाचां सहस्रमात्रं वा धारयेन्मारुतामये ॥

पित्तजे रक्तजे चाष्टौ कफजे षट्शतानि च ॥

संनिपातात्मके सप्त पञ्च स्वस्थविधौ तथा ॥ ७६ ॥

[p. 462 ]

ततश्चापाङ्गतः स्नेहं स्रावयित्वाऽक्षि शोधयेत् ॥

प्रायोगिकेण धूमेन कफमस्य बिशोधयेत् ॥ ७७ ॥

स्वस्थवृत्ते विधातव्यं द्व्यन्तरं तर्पणं भवेत् ॥

अहन्यहनि वातोत्थे पित्तरक्ते दिनान्तरम् ॥ ७८ ॥

तर्पणं संनिपातोत्थे द्व्यन्तरं त्र्यन्तरं कफे ॥

कदुष्णं कफवाय्वोस्तु शीतलं पित्तशोणिते ॥ ७९ ॥

सुखस्वप्नावबोधत्वं वैशद्यं वर्णपाटवम् ॥ ८० ॥

निर्वृतिर्व्याधिसंशान्तिः क्रियालाघवमेव च ॥

तर्पणे तृप्तिलिङ्गानि सम्यगेतानि लक्षयेत् ॥ ८१ ॥

व्रणशुक्रप्रशान्त्यर्थं षडङ्गं गुग्गुलुं पिबेत् ॥

कतकस्य फलं शङ्खं तिन्दुकं रूप्यमेव च ॥

कांस्ये निघृष्टं स्तन्येन क्षतशुक्रार्तिरोगजित् ॥ ८२ ॥

चन्दनं गैरिकं लाक्षा मालतीकलिकान्विता ॥

व्रणशुक्रहरा वार्तिः शोणितस्य प्रसादनी ॥ ८३ ॥

[p. 463 ]

शिरया वा हरेद्रक्तं जलौकाभिश्च लोचनात् ॥ ८४ ॥

एकं वा पुण्डरीकं च च्छागक्षीरेण सेवितम् ॥

रागाश्रुवेदना हन्यात्क्षतपाकात्ययाजकाः ॥ ८५ ॥

धात्रीफलं निम्बकपित्थपत्रं यष्ट्याह्वलोध्रं खदिरस्तिलाश्च ॥

क्वाथः सुशीतो नयने निषिक्तः सर्वप्रकारं विनिहन्ति शुक्रम् ॥ ८६ ॥

तुत्थकं वारिणा युक्तं शुक्रं हन्त्यक्षिपूरणात् ॥

समुद्रफेनदक्षाण्डत्वक्सिन्धूत्थैः समाक्षिकैः ॥

शिग्रुबीजयुतैर्वर्तिः शुक्रघ्नी शिग्रुवारिणा ॥ ८७ ॥

दक्षाण्डत्वक्शिलाशङ्खकाचचन्दनगैरिकैः ॥

तुल्यैरञ्जनयोगोऽयं पुष्पार्मादिविलेखनः ॥ ८८ ॥

शिरीषबीजमरिचपिप्पलीसैन्धवैरपि ॥

शुक्रस्य घर्षणं कार्यमथवा सैन्धवेन च ॥ ८९ ॥

गृहीत्वा नक्तमालस्य फलचूर्णं सुभावितम् ॥ ९० ॥

रसेन हि पलाशस्य कुसुमोत्थेन धीमता ॥

वर्तिर्नेत्राञ्जने योज्या अशेषकुसुमापहा ॥ ९१ ॥

सैन्धवत्रिफलाकृष्णाकटुकाशङ्खनाभयः ॥

सताम्ररजसो वर्तिः पिष्टा शुक्रविनाशनी ॥ ९२ ॥

[p. 464 ]

क्षुण्णपुंनागपत्रेण परिभावितवारिणा ॥

श्यामाक्वाथाम्बुना वाऽथ सेचनं कुसुमापहम् ॥ ९३ ॥

शङ्खस्य भागाश्चत्वारस्ततोऽर्धेन मनःशिला ॥

मनःशिलार्धं मरिचं मरिचार्धेन सैन्धवम् ॥ ९४ ॥

एतच्चूर्णाञ्जनं श्रेष्ठं शुक्रलेखनमुत्तमम् ॥

पिच्चटे मधुना योज्यमर्बुदे मस्तुना तथा ॥ ९५ ॥

ताप्यं मधुकसारो वा बीजं चाक्षस्य सैन्धवम् ॥

मधुनाऽञ्जनयोगाः स्युश्चत्वारः शुक्रशान्तये ॥ ९६ ॥

वटक्षीरेण संयुक्तं श्लक्ष्णं कर्पूरजं रजः ॥

क्षिप्रमञ्जनतो हन्ति शुक्रं चापि घनोन्नतम् ॥ ९७ ॥

तालस्य नारिकेलस्य तथैवारुष्करस्य च ॥

करीरस्य च वंशानां कृत्वा क्षारं परिस्रुतम् ॥ ९८ ॥

करभास्थिकृतं चूर्णं क्षारेण परिभावितम् ॥

सप्तकृत्वोऽष्टकृत्वो वा सूक्ष्मचूर्णं तु कारयेत् ॥ ९९ ॥

एतच्छुक्रेष्वसाध्येषु कृष्णीकरणमुत्तमम् ॥

यानि शुक्राणि साध्यानि तेषां परममञ्जनम् ॥ १०० ॥

[p. 465 ]

पटोलं कटुकां दार्वीं निस्बं वासां फलत्रिकम् ॥

दुरालभां पर्पटकं त्रायन्तीं च पलोन्मिताम् ॥ १०१ ॥

प्रस्थमामलकानां च क्वाथयेन्नल्वणेऽम्भसि ॥

पादशेषे रसे तस्मिन्घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ १०२ ॥

कल्कैर्भूनिम्बकुटजमुस्तयष्ट्याह्वचन्दनैः ॥

सपिप्पलीकैस्तत्सिद्धं चक्षुष्यं शुक्रयोर्हितम् ॥ १०३ ॥

घ्राणकर्णाक्षिवर्त्मत्वङ्मुखरोगव्रणापहम् ॥

कामलाज्वरवीसर्पगण्डमालाहरं परम् ॥ १०४ ॥

कृष्णाविडङ्गमधुयष्टिकसिन्धुजन्म-

विश्वौषधैः पयसि सिद्धमिदं छगल्याः ॥

तैलं नृणां तिमिरशुक्रशिरोक्षिशूल-

पाकात्ययाञ्जयति नस्यविधौ प्रयुक्तम् ॥ १०५ ॥

सैन्धवं वाजिपादं च गोरोचनसमन्वितम् ॥

सेलुत्वग्रससंयुक्तं पूरणं चाजकापहम् ॥ १०६ ॥

शशकस्य शिरःकल्के शेषाङ्गक्वथिते जले ॥

घृतस्य कुडवं पक्वं पूरणं चाजकापहम् ॥ १०७ ॥

शशकस्य कषायेण सर्पिषः कुडवं पचेत् ॥

यष्टीप्रपौण्डरीकस्य कल्केन पयसा समम् ॥ १०८ ॥

छागल्याः पूरणाच्छुक्रक्षतपाकात्ययाजकाः ॥

हन्ति भ्रूशङ्खशूलं च दाहरागौ विशेषतः ॥ १०९ ॥

[p. 466 ]

न विना शोणितं शुक्रक्षतपाकात्ययाजकाः ॥

भवन्ति रुधिरं तेषु जलौकोभिरतो हरेत् ॥ ११० ॥

मूलं दृष्टिविनाशस्य तिमिरं समुदाहृतम् ॥

ऋषिभिस्त्वरितं तस्मात्तस्य कुर्याच्चिकित्सितम् ॥ १११ ॥

एकदेशे तु यो दोषो दृष्ट्यां तिष्ठति पिण्डितः ॥

यत्संस्थानः स भवति तादृशं तेन पश्यति ॥

तृतीये पटले काचश्चतुर्थे नीलिकाह्वयम् ॥ ११२ ॥

साध्यमप्राप्तरागं स्यात्तिमिरं च क्रियावतः ॥

याप्यं संप्राप्तरागं स्याद्वर्ज्यं पटलतां गतम् ॥ ११३ ॥

त्रिफलाघृतं मधु यवाः पादाभ्यङ्गः शतावरीमुद्गाः ॥

चक्षुष्यः संक्षेपाद्वर्गः कथितो भिषग्भिरयम् ॥ ११४ ॥

जीवन्तिशाकं सुनिषण्णकं च सतण्डुलीयं वरवास्तुकं च ॥

चिल्ली तथा मूलकपोतिका च दृष्टेर्हितं शाकुनजाङ्गलं च ॥ ११५ ॥

[p. 467 ]

पटोलकर्कोटककारवेल्लवार्ताकतर्कारिकरीरजानि ॥

शाकानि शिग्र्वार्तगलानि चैव हितानि दृष्टेर्घृतसाधितानि ॥ ११६ ॥

तिमिरं रागतां याति रागात्काचत्वमेति च ॥

काचात्संजायते नीली तदाऽन्धो जायते नरः ॥ ११७ ॥

लिद्यात्सदा वा त्रिफलां सुचूर्णितां

घृतप्रगाढां तिमिरेऽथ पित्तजे ॥

समीरजे तैलयुतां कफात्मके

मधुप्रगाढां विदधीत युक्तितः ॥ ११८ ॥

कल्कः क्वाथोऽथ वा चूर्णस्त्रिफलाया निषेवितः ॥

मधुना हविषा वाऽपि समस्ततिमिरान्तकृत् ॥ ११९ ॥

यस्त्रैफलं चूर्णमपथ्यवर्जी सायं समश्नाति हविर्मधुभ्याम् ॥

स मुच्यते नेत्रगतैर्विकारैर्भृत्यैर्यथा क्षीणधनो मनुष्यः ॥ १२० ॥

सघृतं वा वराक्वाथं शीलयेत्तिमिरामयी ॥ १२१ ॥

[p. 468 ]

त्रिफलायाः कषायेण प्रातर्नयनधावनात् ॥

जाता रोगा विनश्यन्ति न भवन्ति कदाचन ॥ १२२ ॥

जलगण्डूषैः प्रातर्बहुशोऽम्भोभिः प्रपूर्य मुखरन्ध्रम् ॥

निर्दयमुक्षन्नक्षि क्षपयति तिमिराणि ना सद्यः ॥ १२३ ॥

भुक्त्वा पाणितलं घृष्ट्वा चक्षुषोर्यदि दीयते ॥

अचिरेणैव तद्वारि तिमिराणि व्यपोहति ॥ १२४ ॥

रविरिव भूगततिमिरं विनिहन्ति नावनात्सर्पिः ॥

शतवर्षस्थितकठिनं सप्ताहादञ्जनान्नियतम् ॥ १२५ ॥

कतकस्य फलं शङ्खं सैधवं त्र्यूषणं सिता ॥

फेनो रसाञ्जनं क्षौद्रं विडङ्गानि मनःशिला ॥ १२६ ॥

सर्वमेतत्समं कृत्वा छागक्षीरेण पेषयेत् ॥

तिमिरं पटलं काचमर्म शुक्रं व्यपोहति ॥

कण्डूक्लेदार्बुदं हन्ति मलं चाऽऽशु सुखावती ॥ १२७ ॥

हरीतकी वचा कुष्ठं पिप्पली मरिचानि च ॥ १२८ ॥

विभीतकस्य मज्जा च शङ्खनाभिर्मनःशिला ॥

सर्वमेतत्समं कृत्वा छागक्षीरेण पेषयेत् ॥ १२९ ॥

नाशयेत्तिमिरं कण्डूपटलान्यर्बुदानि च ॥

अधिकानि च मांसानि यश्च रात्रौ न पश्यति ॥ १३० ॥

अपि त्रिवार्षिकं पुष्पं मासेनैकेन नाशयेत् ॥

चन्द्रोदया नाम वर्तिर्नृणां दृष्टिविशोधनी ॥ १३१ ॥

[p. 469 ]

दिवा न तु प्रयोक्तव्यं नेत्रयोस्तीव्रमञ्जनम् ॥

विरेकदुर्बलं चक्षुरादित्यं प्राप्य सीदति ॥ १३२ ॥

तस्मात्स्राव्यं निशायां तु ध्रुवमञ्जनमिष्यते ॥

रात्रिः स्वप्नगुणाच्चक्षुः पुष्यत्यञ्जनकर्षितम् ॥ १३३ ॥

यथा हि कनकादीनां मणीनां विविधात्मनाम् ॥

धौतानां विविधा शुद्धिस्तैलचेलकरादिभिः ॥ १३४ ॥

एवं नेत्रेषु मर्त्यानामञ्जनाश्चोतनादिभिः ॥

दृष्टिर्निराकुला भाति निर्मले नभसीन्दुवत् ॥ १३५ ॥

हरीतकी हरिद्रा च पिप्पल्यो लवणानि च ॥

कण्डूतिमिरजिद्वर्तिर्न क्वचित्प्रतिहन्यते ॥ १३६ ॥

त्रिफला कुक्कुटाण्डत्वक्सकासीसमयोरजः ॥

नीलोत्पलं विडङ्गानि फेनं च सरितां पतेः ॥ १३७ ॥

आजेन पयसा पिष्ट्वा भावयेत्ताम्रभाजने ॥

सप्तरात्रस्थितं भूयः पिष्ट्वा क्षीरेण वर्तयेत् ॥

एषा दृष्टिप्रदा वर्तिरन्धस्याभिन्नचक्षुषः ॥ १३८ ॥

अशीतिस्तिलपुष्पाणि षष्टिः पिप्पलितण्डुलाः ॥ १३९ ॥

जातीपुष्पाणि पञ्चाशन्मरिचानि च षोडश ॥

एषा कुसुमिकावर्तिर्गतं चक्षुर्निवर्तयेत् ॥ १४० ॥

[p. 470 ]

चन्दनत्रिफलापूगपलाशतरुशोणितैः ॥

जलपिष्टैरियं वर्तिरशेषतिमिरापहा ॥ १४१ ॥

व्योषोत्पलाभयाकुष्ठतार्क्ष्यैर्वर्तिः कृता हरेत् ॥

अर्बुदं पटलं काचं तिमिरार्माश्रुनिस्रुतिम् ॥ १४२ ॥

त्र्यूषणं त्रिफलावक्रसैन्धवालमनःशिलाः ॥

क्लेदोपदेहकण्डूघ्नी वर्तिः शस्ता कफापहा ॥ १४३ ॥

एकगुणा मागधिका द्विगुणा च हरीतकी सलिलपिष्टा ॥

वर्तिरियं नयनसुखा तिमिरार्मपटलकाचाश्रुहरी ॥ १४४ ॥

अञ्जनं श्वेतमरिचं पिप्पली मधुयष्टिका ॥

विभीतकस्य मज्जा तु शङ्खनाभिर्मनःशिला ॥ १४५ ॥

एतानि समभागानि अजाक्षीरेण पेषयेत् ॥

छायाशुष्कां कृतां वर्तिं नेत्रेषु च प्रयोजयेत् ॥ १४६ ॥

अर्बुदं पटलं काचं तिमिरं रक्तराजिकाम् ॥

अधिमांसं मलं चैव यश्च रात्रौ न पश्यति ॥

वर्तिश्चन्द्रप्रभा नाम जात्यन्धमपि शोधयेत् ॥ १४७ ॥

त्रिफलाव्योषसिन्धूत्थयष्टीतुत्थरसाञ्जनम् ॥

प्रपौण्डरीकं जन्तुघ्नं लोध्रं ताम्रं चतुर्दशम् ॥ १४८ ॥

द्रव्याण्येतानि संचूर्ण्य वर्तिः कार्या नभोम्बुना ॥

नागार्जुनेन लिखिता स्तम्भे पाटलिपुत्रके ॥ १४९ ॥

नाशनी तिमिराणां च पटलानां तथैव च ॥

सद्यः प्रकोपं स्तन्येन स्त्रिया विजयते ध्रुवम् ॥ १५० ॥

किंशुकस्वरसेनाथ पैल्ल्यं पुष्पकरक्तताः ॥

अञ्जनाल्लोध्रतोयेन आसन्नतिमिरं जयेत् ॥ १५१ ॥

[p. 471 ]

चिरं संछादिते नेत्रे बस्तमूत्रेण संयुता ॥

उन्मीलयत्यकृच्छ्रेण प्रसादं चाधिगच्छति ॥ १५२ ॥

पिप्पलीं सतगरोत्पलपत्रां वर्तयेत्समधुकां सहरिद्राम् ॥

एतया सततमञ्जयितव्यं यः सुपर्णसममिच्छति चक्षुः ॥ १५३ ॥

व्योषायश्चूर्णसिन्धूत्थत्रिफलाञ्जनसंस्कृता ॥

गुटिका जलपिष्टेयं कोकिला तिमिरापहा ॥ १५४ ॥

हरिद्रामलकीकृष्णकेतकश्वेतसर्षपैः ॥

व्योमवारियुता वर्तिः सर्वनेत्रामयापहा ॥ १५५ ॥

व्याघ्रीमुस्ताम्बुयष्ट्याह्वैः पिप्पलीसैन्धवान्वितैः ॥

अजाक्षीरोषितैस्ताम्रे वर्तिः सर्वाक्षिरोगनुत् ॥ १५६ ॥

हरिद्रा निम्बपत्राणि पिप्पल्यो मरिचानि च ॥ १५७ ॥

विडङ्गं भद्रमुस्तं च सप्तमं विश्वभेषजम् ॥

सर्वाणि समभागानि गवां मूत्रेण पेषयेत् ॥ १५८ ॥

कोलास्थिमात्रां गुटिकां छायाशुष्कां प्रकारयेत् ॥

वारिणा तिमिरं हन्ति मधुना पटलं तथा ॥ १५९ ॥

सिन्ध्वम्भसा च कण्डूं च स्त्रीस्तन्येन तु वेदनाम् ॥

सद्यः कोपं तु क्षीरेण किंशुकेन च पैच्चटम् ॥ १६० ॥

त्रीणि कटूनि करञ्जफलानि द्वे रजनी सह सैन्धवकेन ॥

बिल्वतरोर्वरुणस्य च मूलं वारिधरं दशमं प्रवदन्ति ॥ १६१ ॥

हन्ति तमस्तिमिरं पटलं च पिच्चटशुक्रमथार्जुनकं च ॥

अञ्जनकं जनरञ्जनकं च दृक्च न नश्यति वर्षशतं च ॥ १६२ ॥

[p. 472 ]

नीलोत्पलं विडङ्गानि पिप्पली रक्तचन्दनम् ॥

अञ्जनं सैन्धवं चैव सद्यस्तिमिरनाशनम् ॥ १६३ ॥

पत्रगैरिककर्पूरयष्टीनीलोत्पलाञ्जनम् ॥

नागकेसरसंयुक्तमशेषतिमिरापहम् ॥

त्रिधैवाञ्जनसंयोगो गुटिकारसचूर्णतः ॥ १६४ ॥

संगृह्योपरतानलक्तकरसेनाऽऽमृज्य गण्डूपदा-

ल्लांंक्षारञ्जिततूलवर्तिनिहितान्यष्टीमधून्मिश्रितान् ॥

प्रज्वाल्योत्तमसर्पिषाऽनलशिखासंतानजं कज्जलं

दूरासन्नदिवानिशान्धतिमिरप्रध्वंसकृच्चोदितम् ॥ १६५ ॥

भूमौ निघृष्टयाऽङ्गुल्या चाञ्जनं शमनं तयोः ॥

तिमिरकाचार्महरं धूमिकायाश्च नाशनम् ॥ १६६ ॥

त्रिफलाभृङ्गमहौषधमध्वाज्यच्छागपयसि गोमूत्रे ॥

नागं सप्तनिषिक्तं करोति गरुडोपमं चक्षुः ॥ १६७ ॥

त्रिफलसलिलतोये भृङ्गराजद्रवे च

हविषि च विषकल्के क्षीर आजे मधूग्रे ॥

प्रतिदिनमथ तप्तं सप्तधा सीसमेकं

प्रणिहितमथ पश्चात्कारयेत्तच्छलाकाम् ॥ १६८ ॥

सवितुरुदयकाले साञ्जना व्यञ्जना वा

करिकरिकसमेतानर्मपैच्छिल्यरोगान् ॥

असितसितसमुत्थान्संधिवर्त्माभिजाता-

न्हरति नयनरोगान्सेव्यमाना शलाका ॥ १६९ ॥

[p. 473 ]

दद्यादुशीरनिर्यूहे चूर्णितं कणसैन्धवम् ॥ १७० ॥

तत्स्रुतं सघृतं भूयो यावत्क्षौद्रं क्षिपेद्धने ॥

शीते चास्मिन्हितमिदं सर्वजे तिमिराञ्जनम् ॥ १७१ ॥

धात्रीरसाञ्जनक्षौद्रसर्पिर्भिस्तु रसक्रिया ॥

पित्तानिलाक्षिरोगघ्नी तैमिर्यपटलापहा ॥ १७२ ॥

शृङ्गवेरं भृङ्गराजं यष्टीतैलेन मिश्रितम् ॥

नस्यमेतेन दातव्यं महापटलनाशनम् ॥ १७३ ॥

लिङ्गनाशे कफोद्भूते यथावद्बुद्धिपूर्वकम् ॥

विद्ध्वा दैवकृते छिद्रे नेत्रं स्तन्येन सेचयेत् ॥ १७४ ॥

[p. 474 ]

ततो दृष्टेषु रूपेषु शलाकामाहरेच्छनैः ॥

नयनं सर्पिषाऽभ्यज्य वस्त्रपट्टेन चेष्टयेत् ॥

ततो गृहे निराबाधे शयीतोत्तान एव च ॥ १७५ ॥

उद्गारकासक्षवथुष्ठीवनोत्कम्पनानि च ॥

तत्कालं नाऽऽचरेदूर्ध्वं यन्त्रणा स्नेहपीतवत् ॥ १७६ ॥

त्र्यहात्त्र्यहाच्च धावेत कषायैरनिलापहैः ॥

वायोर्भयात्त्र्यहादूर्ध्वं स्वेदयेदक्षि पूर्ववत् ॥ १७७ ॥

दशाहमेवं संयम्य हितं दृष्टिप्रसादनम् ॥

पश्चात्कर्म तु सेवेत लघ्वन्नं चापि मात्रया ॥ १७८ ॥

[p. 475 ]

रागः शोफोऽर्बुदं चोषो बुद्बुदं केकराक्षिता ॥

अधिमन्थादयश्चान्ये रोगाः स्युर्दुष्टवेधजाः ॥

अहिताचारतो वाऽपि

यथास्वं तानुपाचरेत् ॥ १७९ ॥

रुजायामक्षिरोगे वा भूयो योगान्निबोध मे ॥ १८० ॥

कल्किता सघृता दूर्वा यवगैरिकसारिवाः ॥

मुखलेपे प्रयोक्तव्या रुजारागोपशान्तये ॥ १८१ ॥

पयस्यासारिवापत्रमञ्जिष्ठामधुकैरपि ॥

अजाक्षीरान्वितैर्लेपः सुखोष्णः पथ्य उच्यते ॥ १८२ ॥

वातघ्नसिद्धे पयसि सिद्धं सर्पिश्चतुर्गुणे ॥

काकोल्यादिप्रतीवापं तद्युञ्ज्यात्सर्वकर्मसु ॥ १८३ ॥

शाम्यत्येवं न चेच्छूलं स्निग्धस्विन्नस्य मोक्षयेत् ॥

ततः शिरां दहेच्चापि मतिमान्कीर्तितं यथा ॥ १८४ ॥

दृष्टेरतः प्रसादार्थमञ्जने शृणु मे शुभे ॥ १८५ ॥

[p. 476 ]

मेषशृङ्गस्य पुष्पाणि शिरीषधवयोरपि ॥

मालत्याश्चैव तुल्यानि मुक्तावैडूर्यमेव च ॥ १८६ ॥

अजाक्षीरेण संपिष्य ताम्रे सप्ताहमावपेत् ॥

प्रविधाय च तद्वर्तिं योजयेदञ्जने भिषक् ॥ १८७ ॥

स्रोतोजं विद्रुमं फेनं सागरस्य मनःशिला ॥

मरिचानि च तद्वर्तीः कारयेद्वाऽपि पूर्ववत् ॥ १८८ ॥

रसाञ्जनं रसक्षौद्रतालीसस्वर्णगैरिकैः ॥

गोशकृद्रससंयुक्तं पित्तोपहतदृष्टये ॥ १८९ ॥

नलिनोत्पलकिञ्जल्कं गोशकृद्रससंयुतम् ॥

गुटिकाञ्जनमेतत्स्याद्दिनरात्र्यन्धयोर्हितम् ॥ १९० ॥

[p. 477 ]

नदीजशम्बित्रिकटून्यथाञ्जनं मनःशिला द्वे च निशेऽगवां यकृत् ॥

सचन्दनेयं गुटिकाऽथ वाऽञ्जनं प्रशस्यते रात्रिदिनेष्वपश्यताम् ॥ १९१ ॥

कणा छागयकृन्मध्ये पक्वा तद्रसपेषिता ॥

अचिराद्धन्ति नक्तान्ध्यं तद्वत्सक्षौद्रमूषणम् ॥ १९२ ॥

पचेत्तु गौधं हि यकृत्प्रकल्पितं सुपूरितं मागधिकाभिरग्निना ॥

निषेवितं तद्यकृदञ्जनेन वा निहन्ति नक्तान्ध्यमसंशयं खलु ॥ १९३ ॥

[p. 478 ]

त्रिफलाक्वाथकल्काभ्यां सपयस्कं शृतं घृतम् ॥

तिमिराण्यचिराद्धन्यात्पीतमेतन्निशामुखे ॥ १९४ ॥

त्रिफलाया रसप्रस्थं प्रस्थं भृङ्गरसस्य च ॥

वृषस्य च रसप्रस्थं शतावर्याश्च तत्समम् ॥ १९५ ॥

अजाक्षीरं गुडूच्याश्च आमलक्या रसं तथा ॥

प्रस्थं प्रस्थं समाहृत्य सर्वैरेभिर्घृतं पचेत् ॥ १९६ ॥

कल्कः कणा सिता द्राक्षा त्रिफला नीलमुत्पलम् ॥

मधुकं क्षीरकाकोली मधुपर्णी निदिग्धिका ॥ १९७ ॥

तत्साधुसिद्धं विज्ञाय शुभे भाण्डे निधापयेत् ॥

ऊर्ध्वपानमधःपानं मध्येपानं च शस्यते ॥ १९८ ॥

यावन्तो नेत्ररोगास्तान्पानादेवापकर्षति ॥

सरक्ते रक्तदुष्टे च रक्ते चातिस्रुतेऽपि च ॥ १९९ ॥

नक्तान्ध्ये तिमिरे काचे नीलिकापटलार्बुदे ॥

अभिष्यन्देऽधिमन्थे च पक्ष्मकोपे च दारुणे ॥ २०० ॥

नेत्ररोगेषु सर्वेषु वातपित्तकफेषु च ॥

अदृष्टिं मन्ददृष्टिं च कफवातप्रदूषिताम् ॥ २०१ ॥

स्रवतो वातपित्ताभ्यां सकण्ड्वासन्नदूरदृक् ॥

गृध्रदृष्टिकरं सद्यो बलवर्णाग्निवर्धनम् ॥

सर्वनेत्रामयान्हन्यात्त्रिफलाद्यं महाघृतम् ॥ २०२ ॥

त्रिफला त्र्यूषणं द्राक्षा मधुकं कटुरोहिणी ॥ २०३ ॥

प्रपौण्डरीकं सूक्ष्मैला विडङ्गं नागकेसरम् ॥

नीलोत्पलं सारिवे द्वे चन्दनं रजनीद्वयम् ॥ २०४ ॥

कार्षिकैः पयसा तुल्यं त्रिगुणं त्रिफलारसम् ॥

घृतप्रस्थं पचेदेतत्सर्वनेत्ररुजापहम् ॥ २०५ ॥

तिमिरं दोषमास्रावं कामलां काचमर्बुदम् ॥

वीसर्पं प्रदरं कण्डूं रक्तं श्वयथुमेव च ॥ २०६ ॥

[p. 479 ]

खालित्यं पलितं चैव केशानां पतनं तथा ॥

विषमज्वरमर्माणि शुक्रं चाऽऽशु व्यपोहति ॥ २०७ ॥

अन्ये च बहवो रोगा नेत्रजा ये च मर्मजाः ॥

तान्सर्वान्नाशयत्याशु भास्करस्तिमिरं यथा ॥ २०८ ॥

न चैवास्मात्परं किंचिदृषिभिः काश्यपादिभिः ॥

दृष्टिप्रसादनं दृष्टं यथा स्यात्त्रैफलं घृतम् ॥ २०९ ॥

फलत्रिकाभीरुकषायसिद्धं कल्केन यष्टीमधुकांशयुक्तम् ॥

सर्पिः समं क्षौद्रचतुर्थभागं हन्यात्त्रिदोषं तिमिरं भवन्तम् ॥ २१० ॥

भृङ्गराजरसप्रस्थे यष्टीमधुपलेन च ॥

तैलस्य कुडवं पक्वं सद्यो दृष्टिं प्रसादयेत् ॥

नस्याद्वलीपलितघ्नं मासेनैतन्न संशयः ॥ २११ ॥

गवां शकृत्क्वाथविपक्वमुत्तमं हितं च तैलं तिमिरेषु नस्यतः ॥

घृतं हितं केवलमेव पैत्तिके तथाऽणुतैलं पवनासृगुत्थयोः ॥ २१२ ॥

जीवकर्षभकमेदा द्राक्षांऽशुमती निदिग्धिका बृहती ॥

मधुकं बला विडङ्गं मञ्जिष्ठा शर्करा रास्ना ॥ २१३ ॥

नीलोत्पलं श्वदंष्ट्रा प्रपौण्डरीकं पुनर्नवा लवणम् ॥

पिप्पल्यः सर्वेषां भागैरक्षांशकैः पिष्टैः ॥ २१४ ॥

तैलं वा यदि वा सर्पिर्दत्त्वा क्षीरं चतुर्गुणं पक्वम् ॥

आत्रेयनिर्मितमिदं तैलं नृपवल्लभं सिद्धम् ॥ २१५ ॥

तिमिरं पटलं काचं नक्तान्ध्यं चार्बुदं तथाऽन्यांश्च ॥

श्वेतं च लिङ्गनाशं नाशयति नीलिकाव्यङ्गम् ॥ २१६ ॥

[p. 480 ]

मुखनासादौर्गन्ध्यं पलितं चाकालजं हनुस्तम्भम् ॥

श्वासं कासं शोषं हिक्कां स्तम्भं तथाऽत्ययं नेत्रे ॥ २१७ ॥

मुखजाड्यमर्धभेदं रोगं बाहुग्रहं शिरस्तम्भम् ॥

रोगानथोर्ध्वजत्रोः सर्वानचिरेण नाशयति ॥ २१८ ॥

पिप्पली त्रिफला लाक्षा लोहचूर्णं ससैन्धवम् ॥

भृङ्गराजरसे घृष्टं गुटिकाञ्जनमिष्यते ॥ २१९ ॥

अर्मं सतिमिरं काचं कण्डूं शुक्रं तथाऽर्जुनम् ॥

अजकानेत्ररोगांश्च हन्यान्निरवशेषतः ॥ २२० ॥

चन्दनं सैन्धवं पथ्या पलाशतरुशोणितम् ॥

क्रमवृद्धमिदं चूर्णं शुक्रार्मादिविलेखनम् ॥ २२१ ॥

पुष्पाख्यतार्क्ष्यजसितोदधिफेनशङ्ख-

सिन्धूत्थगैरिकशिलामरिचैः समांशैः ॥

पिष्टैस्तु माक्षिकरसेन रसक्रियेयं

हन्त्यर्मकाचतिमिरार्जुनवर्त्मरोगान् ॥ २२२ ॥

[p. 481 ]

पिष्टं क्षौद्रेण चाऽऽलोड्य स्थापितं वेणुगह्वरे ॥

रसेन मधुना यस्मात्क्रियते तु रसक्रिया ॥ २२३ ॥

कोष्णस्य सर्पिषः पानैर्विरेकालेपसेचनैः ॥

स्वादुशीतैः प्रशमयेच्छुक्तिकामञ्जनैस्ततः ॥ २२४ ॥

प्रवालमुक्तावैडूर्यशङ्खस्फटिकचन्दनम् ॥

सुवर्णं रजतं क्षौद्रमञ्जनं शुक्तिकापहम् ॥ २२५ ॥

अर्जुने शर्करामस्तुक्षौद्रैश्चाऽऽश्चयोतनं हितम् ॥ २२६ ॥

शङ्खः क्षौद्रेण संयुक्तः कतकः सैन्धवेन वा ॥

सितयाऽर्णवफेनो वा पृथगञ्जनमर्जुने ॥ २२७ ॥

सितामधुककट्वङ्गमस्तुक्षौद्राम्लसैन्धवैः ॥

पूरणं हन्ति लौहित्यं रक्तराजीमथार्जुनम् ॥

पैत्तं विधिमशेषेण कुर्यादर्जुनशान्तये ॥ २२८ ॥

वैदेहीसितमरिचं नागरं सैन्धवं समम् ॥

मातुलुङ्गरसैः पिष्टमञ्जनं पिष्टकापहम् ॥ २२९ ॥

भित्त्वोपनाहं कफजं पिप्पलीमधुसैन्धवैः ॥

[p. 482 ]

विलिखेन्मण्डलाग्रेण प्रस्थयित्वा समन्ततः ॥ २३० ॥

पथ्याक्षधात्रीफलमध्यबीजैस्त्रिद्व्येकभागैर्विदधीत वर्तिम् ॥

तयाऽञ्जयेदश्रुमतिप्रवृद्धमक्ष्णोर्हरेत्कष्टमपि प्रकोपम् ॥ २३१ ॥

स्रावेषु त्रिफलाक्वाथं यथादोषं प्रयोजयेत् ॥

क्षौद्रेणाऽऽज्येन पिप्पल्या मिश्रं विध्येच्छिरां तथा ॥ २३२ ॥

त्रिफलामूत्रकासीससैन्धवैः सरसाञ्जनैः ॥

रसक्रिया क्रिमिग्रन्थौ भिन्ने स्यात्प्रतिसारणम् ॥ २३३ ॥

स्विन्नां भित्त्वा विनिष्पीड्य भिन्नामञ्जननामिकाम् ॥

शिलैलानतसिन्धूत्थैः सक्षौद्रैः प्रतिसारयेत् ॥ २३४ ॥

रसाञ्जनमधुभ्यां तु भिन्नां(त्त्वा) वा शस्त्रकर्मवित् ॥

प्रतिसार्याञ्जनैर्युञ्ज्यादुष्णैर्दीपशिखोद्भवैः ॥ २३५ ॥

[p. 483 ]

स्वेदयेद्घृष्टयाऽङ्गुल्या हरेद्रक्तं जलौकसा ॥

रोचनाक्षारतुत्थानि पिप्पल्यः क्षौद्रमेव च ॥ २३६ ॥

प्रतिसारणमेकैकं भिन्ने लगण इष्यते ॥

निमिषे नासया पेयं सर्पिस्तेन च पूरणम् ॥ २३७ ॥

स्वेदयित्वा बिसग्रन्थिं छिद्राण्यस्य निराश्रयम् ॥

पक्वं भित्त्वा तु शस्त्रेण सैन्धवेनावचूर्णयेत् ॥ २३८ ॥

वर्त्मावलेखं बहुशस्तद्वच्छोणितमोक्षणम् ॥

पुनः पुनर्विरेकं च पिल्लरोगातुरो भजेत् ॥ २३९ ॥

[p. 484 ]

पिल्ली स्निग्धो वमेत्पूर्वं शिराव्यधस्रुतेऽसृजि ॥

शिलारसाञ्जनव्योषगोपित्तैश्चक्षुरञ्जयेत् ॥ २४० ॥

हरितालवचादारु सुरसारसपेषितम् ॥

अभयारसपिष्टं वा तगरं पिल्लनाशनम् ॥ २४१ ॥

भावितं बस्तमूत्रेण सस्नेहं देवदारु च ॥ २४२ ॥

काकमाचीफलैकेन घृतयुक्तेन बुद्धिमान् ॥

धूपयेत्पिल्लरोगार्तं पतन्ति कृमयोऽचिरात् ॥ २४३ ॥

रसाञ्जनं सर्जरसो जातीपुष्पं मनःशिला ॥

समुद्रफेनो लवणं गैरिकं मरिचानि च ॥ २४४ ॥

एतत्समांशं मधुना पिष्टं प्रक्लिन्नवर्त्मनि ॥

अञ्जनं क्लेदकण्डूघ्नं पक्ष्मणां च प्ररोहणम् ॥ २४५ ॥

ताम्रपात्रे गुहामूलं सिन्धूत्थमरिचान्वितम् ॥

आरनालेन संघृष्टमञ्जनं पिल्लनाशनम् ॥ २४६ ॥

हरिद्रे त्रिफला लोध्रं मधुकं रक्तचन्दनम् ॥

भृङ्गराजरसे पिष्ट्वा घर्षयेल्लोहभाजने ॥ २४७ ॥

तथा ताम्रे च सप्ताहं कृत्वा वर्तिं रजोऽथ वा ॥

पिच्चटी धूमदर्शी च तिमिरोपहतेक्षणः ॥

प्रातर्निश्यञ्जयेन्नित्यं सर्वनेत्रामयापहम् ॥ २४८ ॥

[p. 485 ]

मञ्जिष्ठामधुकोत्पलोदधिकफत्वक्सेव्यगोरोचना-

मांसीचन्दनशङ्खपत्रगिरिमृत्तालीसपुष्पाञ्जनैः ॥

सर्वैरेव समांशमञ्जनमिदं शस्तं सदा चक्षुषः

कण्डूक्लेदमलाश्रुशोणितरुजापिल्लार्मशुक्रापहम् ॥ २४९ ॥

तुत्थकस्य पलं श्वेतमरिचानि च विंशतिः ॥

त्रिंशता काञ्जिकपलैः पिष्ट्वा ताम्रे निधापयेत् ॥ २५० ॥

पिल्लानपिल्लान्कुरुते बहुवर्षोत्थितानपि ॥

तत्सेकेनोपदेहाश्रुकण्डूशोथांश्च नाशयेत् ॥ २५१ ॥

करञ्जबीजं सुरसं सुमनःकोरकाणि च ॥ २५२ ॥

संक्षुद्य साधयेत्क्वाथं पूते तत्र रसक्रिया ॥

अञ्जनं पिल्लभैषज्यं पक्ष्मणां च प्ररोहणम् ॥ २५३ ॥

पुष्पकासीसचूर्णं वा सुरसारसभावितम् ॥

ताम्रे दशाहं तत्पिल्लपक्ष्मरोगजिदञ्जनात् ॥ २५४ ॥

याप्यः पक्ष्मोपरोधस्तु रोमोद्धरणलक्षणैः ॥

वर्त्मन्युपचितं लेख्यं स्राव्यमुत्क्लिष्टशोणितम् ॥ २५५ ॥

प्रवृद्धान्तर्मुखं रोम सहिष्णोरुद्धरेच्छनैः ॥

संदंशेनोद्धरेद्दृष्ट्यालक्ष्यरोमाणि बुद्धिमान् ॥

सूच्यग्रेणाग्निवर्णेन रोमकूपं विनिर्दहेत् ॥ २५६ ॥

प्रदेहाः शीतला नस्यं क्रिया पक्ष्मापरोधहृत् ॥ २५७ ॥

रक्षन्नक्षि दहेत्पक्ष्म तप्तहेमशलाकया ॥

पक्ष्मकोपे पुनर्नैवं कदाचिद्रोमसंभवः ॥ २५८ ॥

[p. 486 ]

त्रिफलाव्योषसिन्धूत्थैर्घृतं सिद्धं पिबेन्नरः ॥

चक्षुष्यं भेदनं हृद्यं दीपनं कफनाशनम् ॥ २५९ ॥

वातिके शिरसो रोगे स्नेहस्वेदान्सनावनान् ॥

पानान्नमुपनाहांश्च कुर्याद्वातामयापहान् ॥ १ ॥

कुष्ठमेरण्डमूलं च लेपात्काञ्जिकपेषितम् ॥

शिरोर्तिं नाशयत्याशु पुष्पं वा मुचुकुन्दजम् ॥ २ ॥

पञ्चमूलीशृतं क्षीरं नस्यं दद्याच्छिरोगदे ॥ ३ ॥

आशिरो व्यायतं चर्म षोडशाङ्गुलमुच्छ्रितम् ॥

तेनाऽऽवेष्ट्य शिरोऽधस्तान्माषकल्केन लेपयेत् ॥

निश्चलस्योपविष्टस्य तैलैरुष्णैः प्रपूरयेत् ॥ ४ ॥

धारयेदारुजः शान्त्यै यामं यामार्धमेव च ॥

शिरोबस्तिर्जयत्येष शिरोरोगं मरुद्भवम् ॥ ५ ॥

हनुमन्याक्षिकर्णार्तिमर्दितं मूर्धकम्पनम् ॥

तैलेनाऽऽपूर्य मूर्धानं पञ्च मात्राशतानि च ॥ ६ ॥

[p. 487 ]

तिष्ठेच्छ्लेष्मणि पित्तेऽष्टौ दश वाते शिरोगदी ॥

एष एव विधिः कार्यस्तथा कर्णाक्षिपूरणे ॥ ७ ॥

पित्तात्मके शिरोरोगे स्निग्धं सम्यग्विरेचयेत् ॥

मृद्वीकात्रिफलेक्षूणां रसैः क्षीरैर्घृतैरपि ॥ ८ ॥

शर्कराक्षीरसलिलैः शिरश्च प्रतिषेचयेत् ॥

सर्पिषः शतधौतस्य शिरसा धारणं हितम् ॥

निमज्जनं च शिरसः शीतले शस्यतेऽम्भसि ॥ ९ ॥

कुमुदोत्पलपद्मानां शीतानां चन्दनाम्बुभिः ॥

स्पर्शाः सुखाश्च पवनाः सेव्या दाहार्तिशान्तये ॥ १० ॥

चन्दनोशीरयष्ट्याह्वबलाव्याघ्रनखोत्पलैः ॥

क्षीरपिष्टैः प्रदेहः स्याच्छृतैर्वा परिषेचनम् ॥ ११ ॥

मृणालबिसशालूकचन्दनोत्पलकेसरैः ॥

स्निग्धशीतैः शिरो दिह्यात्तद्वदामलकोत्पलैः ॥ १२ ॥

यष्ट्याह्वचन्दनानन्ताक्षीरसिद्धं हितं घृतम् ॥

नावनं शर्कराद्राक्षामधुकैर्वाऽपि पित्तजे ॥ १३ ॥

[p. 488 ]

रक्तजे पित्तवत्सर्वं भोजनालेपसेचनम् ॥

शीतोष्णयोश्च व्यत्यासो विशेषो रक्तमोक्षणम् ॥ १४ ॥

कफजे लङ्घनं स्वेदो रूक्षोष्णैः पाचनात्मकैः ॥

तीक्ष्णावपीडा धूमाश्च तीक्ष्णाश्च कबला हिताः ॥ १५ ॥

अच्छं च पाययेत्सर्पिः पुराणं स्वेदयेत्ततः ॥

मधूकसारेण शिरः स्विन्नं चास्य विरेचयेत् ॥ १६ ॥

पथ्याह्वशुण्ठीमधुकशताह्वोत्पलपाकलैः ॥

जलपिष्टैः शिरोलेपः सद्यः शूलनिवारणः ॥ १७ ॥

देवदारु नतं कुष्ठं नलदं विश्वभेषजम् ॥

लेपः काञ्जिकसंपिष्टस्तैलयुक्तः शिरोर्तिनुत् ॥ १८ ॥

संनिपातभवे कार्या दोषत्रयहरी क्रिया ॥

सर्पिष्पानं विशेषेण पुराणं वा दिशन्ति हि ॥ १९ ॥

त्रिकटुकपुष्करबीजकरञ्जरास्नातुरङ्गगन्धानाम् ॥

क्वाथः शिरोर्तिजालं नासापीतो निवारयति ॥ २० ॥

नागरकल्कविमिश्रं क्षीरं नस्येन योजितं पुंसाम् ॥

नानादोषोद्भूतां शिरोरुजं हन्ति तीव्रतराम् ॥ २१ ॥

[p. 489 ]

शताह्वैरण्डमूलोग्रावक्रव्याघ्रीफलैः शृतम् ॥

तैलं नस्यं मरुच्छ्लेष्मतिमिरोर्ध्वगदापहम् ॥ २२ ॥

जीवकर्षभकौ द्राक्षासितायष्टीद्वयोत्पलैः ॥

तैलं नस्यं पयःपक्वं वातपित्तशिरोगदे ॥ २३ ॥

जीवकर्षभकौ द्राक्षा मधूकं मधुकं बला ॥

नीलोत्पलं चन्दनं च विदारी शर्करा तथा ॥ २४ ॥

तैलप्रस्थं पचेदेभिः शनैः पयसि षड्गुणे ॥

जाङ्गलस्य तु मांसस्य तुलार्धस्य रसेन तु ॥ २५ ॥

सिद्धमेतद्भवेन्नस्यं तैलमर्धावभेदके ॥

बाधिर्यं कर्णशूलं च तिमिरं गलशुण्डिकाम् ॥ २६ ॥

वातिकं पैत्तिकं चैव शिरोरोगं नियच्छति ॥

दन्तशूलं शिरःशूलमर्दितं चापकर्षति ॥ २७ ॥

एरण्डमूलं तगरं शताह्वा जीवन्तिरास्ना लवणोत्तमं च ॥

भृङ्गं विडङ्गं मधुयष्टिका च विश्वौषधं कृष्णतिलस्य तैलम् ॥ २८ ॥

आजं पयस्तैलविमिश्रितं च चतुर्गुणे भृङ्गरसे विपक्वम् ॥

षड्बिन्दवो नासिकया च शीघ्रं सर्वान्निहन्युः शिरसो विकारान् ॥ २९ ॥

च्युतांश्च केशांश्चलितांश्च दन्तान्दुर्बद्धमूलांश्च दृढी करोति ॥

सुपर्णदृष्टिप्रतिमं च चक्षुर्बाह्वोर्बलं चाभ्यधिकं ददाति ॥ ३० ॥

क्षयजे क्षयमासाद्य कर्तव्यो बृंहणो विधिः ॥

पाने नस्ये च सर्पिः स्याद्वातघ्नमधुरैः शृतम् ॥ ३१ ॥

कृमिजे व्योषनक्ताह्व(ङ्क)शिग्रुबीजैश्च नावनम् ॥ ३२ ॥

[p. 490 ]

अजामूत्रयुतं नस्यं कृमिजे कृमिजित्परम् ॥

नावनं सगुडं विश्वं पिप्पली वा ससैन्धवा ॥

भुजस्तम्भादिरोगेषु सर्वेषूर्ध्वगदेषु च ॥ ३३ ॥

सूर्यावर्ते विधातव्यं नस्यकर्मादिभेषजम् ॥

पाययेत्सगुडं सर्पिर्घृतपूरांश्च भक्षयेत् ॥ ३४ ॥

सूर्यावर्ते शिरावेधो नावनं क्षीरसर्पिषा ॥ ३५ ॥

हितः क्षीरघृताभ्यासस्ताभ्यां चैव विरेचनम् ॥

क्षीरपिष्टैस्तिलैः स्वेदो जीवनीयैश्च शस्यते ॥ ३६ ॥

सशर्करं कुङ्कुममाज्यभृष्टं नस्यं विधेयं पवनासृगुत्थे ॥

भ्रूशङ्खकर्णाक्षिशिरोर्धशूले दिनाभिवृद्धिप्रभवे च रोगे ॥ ३७ ॥

शिरीषमूलकफलैरवपीडं च योजयेत् ॥

अवपीडो हितो वा स्याद्वचापिप्पलिभिः कृतः ॥ ३८ ॥

[p. 491 ]

जाङ्गलानि च मांसानि कारयेदुपनाहनम् ॥

तेनास्य शाम्यते व्याधिः सूर्यावर्तः सुदारुणः ॥ ३९ ॥

महौषधं सस्वरसं वचापिप्पलिभिः कृतम् ॥

अवपीडं प्रदातव्यं सूर्यावर्तनिषूदनम् ॥

एष एव विधिः कृत्स्नः कार्यश्चार्धावभेदके ॥ ४० ॥

सारिवोत्पलकुष्ठानि मधुकं चाम्लपेषितम् ॥

सर्पिस्तैलयुतो लेपः सूर्यावर्तार्धभेदयोः ॥ ४१ ॥

एष एव प्रयोक्तव्यः शिरोरोगे कफात्मके ॥ ४२ ॥

पिबेत्सशर्करं क्षीरं नीरं वा नालिकेरजम् ॥

सुशीतं वाऽपि पानीयं सर्पिर्वा नस्ततस्त(नासया त)योः ॥ ४३ ॥

अनन्तवाते कर्तव्यः सूर्यावर्तहितो विधिः ॥

शिरावेधश्च कर्तव्योऽनन्तवातप्रशान्तये ॥ ४४ ॥

आहारश्च विधातव्यो वातपित्तविनाशनः ॥

मधुमस्तकसंयावहविष्पूरैश्च यः क्रमः ॥ ४५ ॥

[p. 492 ]

सूर्यावर्ते हितं यच्च शङ्खके स्वेदवर्जितम् ॥

क्षीरसर्पिः प्रशंसन्ति नस्ये पाने च शङ्खके ॥ ४६ ॥

शतावरीं कृष्णतिलान्मधुकं नीलमुत्पलम् ॥

दूर्वां पुनर्नवां चापि लेपं साध्ववचारयेत् ॥ ४७ ॥

शीततोयावसेकांश्च क्षीरसेकांश्च शीतलान् ॥

कल्कैश्च क्षीरिवृक्षाणां शङ्खकस्य प्रलेपनम् ॥ ४८ ॥

क्रौञ्चकादम्बहंसानां शरार्याः कच्छपस्य च ॥

रसैः संबृंहितस्याथ तस्य शङ्खस्य संधिजाः ॥

ऊर्ध्वं तिस्रः शिराः प्राज्ञो भिन्द्यादेव न ताडयेत् ॥ ४९ ॥

यष्टीमधुबलारास्नादशमूलाम्बुसाधितम् ॥

मधुरैश्च घृतं सिद्धमूर्ध्वजत्रुगदापहम् ॥ ५० ॥

दशमूलबलारास्नामधुकैस्त्रिफलैः सह ॥

मयूरं पक्षपित्तान्त्रशकृत्पादास्यवर्जितम् ॥ ५१ ॥

जले पक्त्वा घृतप्रस्थं तस्मिन्क्षीरसमं पचेत् ॥

मधुरैः कार्षिकैः कल्कैः शिरोरोगार्दितापहम् ॥ ५२ ॥

कर्णनासाक्षिजिह्वास्यगलरोगविनाशनम् ॥

मयूराद्यमिदं ख्यातमूर्ध्वजत्रुगदापहम् ॥ ५३ ॥

[p. 493 ]

प्रपौण्डरीकमधुकपिप्पलीचन्दनोत्पलैः ॥ ५४ ॥

सिद्धं धात्रीरसे तैलं नस्येनाभ्यञ्जनेन वा ॥

सर्वानूर्ध्वगदान्हन्ति पलितानि च शीलितम् ॥ ५५ ॥

दध्ना सौवर्चलाजाजीमधुकं नीलमुत्पलम् ॥

पिबेत्क्षौद्रयुतं नारी वातासृग्दरपीडिता ॥ १ ॥

पिबेदैणेयकं रक्तं शर्करामधुसंयुतम् ॥

वासकस्वरसं पैत्ते गुडूच्या रसमेव च ॥ २ ॥

रोहीतकान्मूलकल्कं पाण्डुरेऽसृग्दरे पिबेत् ॥

जलेनाऽऽमलकाद्बीजकल्कं वा ससितामधु ॥ ३ ॥

धातक्याश्चाक्षमात्रं वा आमलक्यां मधुद्रवम् ॥

काकजान्धकमूलं वा मूलं कार्षासमेव वा ॥

पाण्डुप्रदरशान्त्यर्थं पिबेत्तण्डुलवारिणा ॥ ४ ॥

[p. 494 ]

अशोकवल्कलक्वाथशृतं दुग्धं सुशीतलम् ॥

यथाबलं पिबेत्प्रातस्तीव्रासृग्दरनाशनम् ॥ ५ ॥

दार्वीरसाञ्जनकिरातवृषाब्दतिक्ता-

भल्लातकारविकृतो मधुना कषायः ॥

पीतो जयत्यतिबलं प्रदरं सशूलं

पीतासितारुणविलोहितनीलशुक्लम् ॥ ६ ॥

रसाञ्जनं तण्डुलकस्य मूलं क्षौद्रान्वितं तण्डुलतोयपीतम् ॥

असृग्दरं सर्वभवं निहन्ति श्वासं च भार्गी सह नागरेण ॥ ७ ॥

कुशमूलं समाहृत्य पेषयेत्तण्डुलाम्बुना ॥

एतत्पीत्वा त्र्यहं नारी प्रदरात्परिमुच्यते ॥ ८ ॥

क्षौद्रयुक्तं फलरसं काष्ठोदुम्बरजं पिबेत् ॥

असृग्दरविनाशाय सशर्करपयोन्नभुक् ॥ ९ ॥

[p. 495 ]

प्रदरं हन्ति बलाया मूलं दुग्धेन मधुयुतं पीतम् ॥

कुशवाट्यालकमूलं तण्डुलसलिलेन रक्ताख्यम् ॥ १० ॥

शमयति मदिरापानं तदुभयमपि रक्तसंज्ञशुक्लाख्यौ ॥ ११ ॥

गुडेन बदरीचूर्णं मोचमाजं तथा पयः ॥

पीता लाक्षा च सघृता पृथक्शोणितनाशिनी ॥ १२ ॥

तरुण्या हितसेविन्यास्तदल्पोपद्रवं भिषक् ॥

रक्तपित्तविधानेन यथावत्समुपाचरेत् ॥ १३ ॥

पाठाजम्ब्वाम्रयोर्मध्यं शिलाभेदं रसाञ्जनम् ॥

अम्बष्ठकीमोचरसं समङ्गा पद्मकेसरम् ॥ १४ ॥

बाह्लीकातिविषे मुस्तं बिल्वं लोध्रं सगैरिकम् ॥

कट्फलं मरिचं शुण्ठीमृद्वीकारक्तचन्दनम् ॥ १५ ॥

कट्वङ्गवत्सकानन्ताधातकीमधुकार्जुनम् ॥

पुष्येणोद्धृत्य तुल्यानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥ १६ ॥

तानि क्षौद्रेण संयोज्य पाययेत्तण्डुलाम्बुना ॥

अर्शस्सु चातिसारेषु रक्तं यच्चोपवेश्यते ॥ १७ ॥

दोषागन्तुकृता ये च बालानां तांश्च नाशयेत् ॥

योनिदोषं रजोदोषं श्वेतं नीलं च पीतकम् ॥ १८ ॥

स्त्रीणां श्यावारुणं यच्च तत्प्रसह्य निवर्तयेत् ॥

चूर्णं पुष्यानुगं नाम हितमात्रेयपूजितम् ॥ १९ ॥

[p. 496 ]

मुद्गमाषस्य निर्यूहे रास्नाचित्रकनागरैः ॥

सिद्धं सपिप्पलीविश्वैः सर्पिः श्रेष्ठमसृग्दरे ॥ २० ॥

शतावरीरसप्रस्थं क्षोदयित्वाऽवपीडयेत् ॥

घृतप्रस्थसमायुक्तं क्षीरद्विगुणितं भिषक् ॥ २१ ॥

अतः कल्कानिमान्दद्यात्स्थूलोदुम्बरसंमितान् ॥

जीवनीयानि यान्यष्टौ यष्टीचन्दनपद्मकैः ॥ २२ ॥

श्वदंष्ट्रा चाऽऽत्मगुप्ता च बला नागबला तथा ॥

शालिपर्णी पृष्ठपर्णी विदारी सारिवाद्वयम् ॥ २३ ॥

शर्करा च समा देया काश्मर्याश्च फलानि च ॥

सम्यक्सिद्धं च विज्ञाय तद्धृतं चावचारयेत् ॥ २४ ॥

रक्तपित्तविकारेषु वातपित्तकृतेषु च ॥

वातरक्तं क्षयं श्वासं हिक्कां कासं च दुस्तरम् ॥ २५ ॥

अङ्गदाहं शिरोदाहं रक्तपित्तसमुद्भवम् ॥

असृग्दरं सर्वभवं मूत्रकृच्छ्रं च दारुणम् ॥

एतान्रोगाञ्शमयति भास्करस्तिमिरं यथा ॥ २६ ॥

कुमुदं पद्मकोशीरं गोधूमा रक्तशालयः ॥ २७ ॥

मुद्गपर्णी पयस्या च काश्मरी मधुयष्टिका ॥

बलातिबलयोर्मूलमुत्पलं तालमस्तकम् ॥ २८ ॥

विदारी शतपु(प)त्री च शालिपर्णी सजीवका ॥

फलं त्रपुसबीजानि प्रत्यग्रं कदलीफलम् ॥ २९ ॥

एषामर्धपलान्भागान्गव्यक्षीरं चतुर्गुणम् ॥

पानीयं द्विगुणं दत्त्वा घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ३० ॥

प्रदरे रक्तगुल्मे च रक्तपित्ते हलीमके ॥

बहुरूपं च यत्पित्तं कामलायां सशोणिते ॥ ३१ ॥

अरोचके ज्वरे जीर्णे पाण्डुरोगे मदे भ्रमे ॥

तरुणी चाल्पपुष्पा च या च गर्भं न विन्दति ॥ ३२ ॥

[p. 497 ]

अहन्यहनि च स्त्रीणां भवति प्रीतिवर्धनम् ॥

शीतकल्याणकं नाम परमुक्तं रसायनम् ॥ ३३ ॥

हितश्चात्र विशेषेण लेहो यः कुटजाष्टकः ॥ ३४ ॥

योनिव्यापत्सु भूयिष्ठं शस्यते कर्म वातजित् ॥

बस्त्यभ्यङ्गपरीषेकप्रलेपपिचुधारणम् ॥ १ ॥

वचोपकुञ्चिकाजाजीकृष्णावृषकसैन्धवम् ॥

अजमोदायवक्षारचित्रकं शर्करान्वितम् ॥ २ ॥

पिष्ट्वा प्रसन्नयाऽऽलोड्य खादेत्तद्घृतभर्जितम् ॥

योनिपार्श्वार्तिहृद्रोगगुल्मार्शोविनिवृत्तये ॥ ३ ॥

रास्नाश्वदंष्ट्रावृषकैः शृतं शूलहरं पयः ॥

गुडूचीत्रिफलादन्तीक्वाथैश्च परिषेचनम् ॥ ४ ॥

नतवार्ताकिनीकुष्ठसैन्धवामरदारुभिः ॥

तैलात्प्रसाधिताद्धार्यः पिचुर्योनौ रुजापहः ॥ ५ ॥

[p. 498 ]

पित्तलानां तु योनीनां सेकाभ्यङ्गपिचुक्रियाः ॥

शीतपित्तहराः कार्याः स्नेहनार्थं घृतानि च ॥ ६ ॥

योन्यां बलासदुष्टायां सर्वं रूक्षोष्णमौषधम् ॥ ७ ॥

पिप्पल्या मरिचैर्माषैः शताह्वाकुष्ठसैन्धवैः ॥

वर्तिस्तुल्या प्रदेशिन्या धार्या योनिविशोधनी ॥ ८ ॥

पुष्योद्धृतं लक्ष्मणाया मूलं पिष्टं च कन्यया ॥

ऋत्वन्ते घृतदुग्धाभ्यां पीत्वाऽऽप्नोत्यबला सुतम् ॥ ९ ॥

क्वाथेन हयगन्धायाः साधितं सघृतं पयः ॥

ऋतुस्नाताऽबला पीत्वा गर्भं धत्ते न संशयः ॥ १० ॥

मञ्जिष्ठा मधुकं कुष्ठं त्रिफला शर्करा बला ॥

मेदा पयस्या काकोली मूलं चैवाश्वगन्धजम् ॥ ११ ॥

अजमोदा हरिद्रे द्वे हिङ्गुकं कटुरोहिणी ॥

उत्पलं कुमुदं द्राक्षाकाकोल्यौ चन्दनद्वयम् ॥ १२ ॥

एतेषां कार्षिकैर्भागैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥

शतावरीरसं क्षीरं घृताद्देयं चतुर्गुणम् ॥ १३ ॥

सर्पिरेतन्नरः पीत्वा स्त्रीषु नित्यं वृषायते ॥

पुत्राञ्जनयते नारी मेधाढ्यान्प्रियदर्शनान् ॥ १४ ॥

या च वाऽस्थिरगर्भा स्याद्या वा जनयते मृतम् ॥

अल्पायुषं च जनयेद्या च कन्यां प्रसूयते ॥ १५ ॥

[p. 499 ]

योनिदोषे रजोदोषे गर्भस्रावे च शस्यते ॥

प्रजावर्धनमायुष्यं सर्वग्रहनिवारणम् ॥ १६ ॥

नाम्ना फलघृतं चैतदश्विभ्यां परिकीर्तितम् ॥

अनुक्तं लक्ष्मणामूलं क्षिपन्त्यत्र चिकित्सकाः ॥ १७ ॥

कुष्ठं मुस्तं हरिद्रे द्वे पिप्पली कटुरोहिणी ॥

काकोली क्षीरकाकोली विशाला त्रिफलोत्पलम् ॥

मेदारास्नाविडङ्गानि देवदारु सहिङ्गुकम् ॥ १८ ॥

द्वे सारिवे शताह्वा च वचा यष्टी प्रियंगुका ॥

अजमोदा महामेदा चन्दनं रक्तचन्दनम् ॥ १९ ॥

जातीपुष्पं तुगाक्षीरी कट्फलं सितशर्करा ॥

एतैरक्षसमैः कल्कैर्घृतप्रस्थं भिषक्तमः ॥ २० ॥

चतुर्गुणेन पयसा विपचेद्गोमयाग्निना ॥

शुभेऽह्नि पुष्यसंयुक्ते भाण्डे ताम्रमये दृढे ॥ २१ ॥

कलशे हेमकल्याणे कृतकौतुकमङ्गले ॥

सर्पिरेतन्नरः पीत्वा स्त्रीषु नित्यं वृषायते ॥ २२ ॥

या च वन्ध्या भवेन्नारी या च कन्याप्रजायिनी(न्यां प्रसूयते) ॥

या च वाऽस्थिरगर्भा स्याद्या च सूत्वा पुनः स्थिता ॥ २३ ॥

अल्पायुषं च जनयेद्या वा जनयते मृतम् ॥

तादृशं जनयेत्पुत्रं वेदवेदाङ्गपारगम् ॥ २४ ॥

रूपलावण्यसंपन्नं शतायुं विगतज्वरम् ॥

नाम्ना फलघृतं ह्येतद्भारद्वाजेन निर्मितम् ॥ २५ ॥

सिद्धार्थकं वचां ब्राह्मीं शङ्खपुष्पीं विषाणिकाम् ॥

पयस्यां मधुकं कुष्ठं तथा कटुकरोहिणीम् ॥ २६ ॥

[p. 500 ]

सारिवां त्रिफलां चैव चोरकं सुमनोलताम् ॥

वृषपुष्पं समञ्जिष्ठं देवदारु महौषधम् ॥ २७ ॥

पिप्पल्यौ भृङ्गराजं च निशां श्यामां सुवर्चलाम् ॥

दशमूलमपामार्गमश्वगन्धां शतावरीम् ॥ २८ ॥

जलद्रोणे पचेदेतान्भागैर्द्विपलिकैः पृथक् ॥

तत्कषायं परिस्राव्य घृतस्यार्धाढकं पचेत् ॥ २९ ॥

युक्त्या प्रदापयेदेतद्गायत्र्या चाभिमन्त्रितम् ॥

द्विमासगर्भिणी नारी अष्टमासान्प्रयोजयेत् ॥ ३० ॥

सर्वज्ञं जनयेत्पुत्रं सर्वामयविवर्जितम् ॥

अस्य प्रयोगात्कुक्षिस्थः स्फुटवाग्व्याहरत्यपि ॥ ३१ ॥

योनिदुष्टाश्च या नार्यः शुक्रदुष्टाश्च ये नराः ॥

वन्ध्या च लभते पुत्रं शूरं पण्डितमानिनम् ॥ ३२ ॥

जडगद्गदमूकं च पानादेव प्रशाम्यति ॥

सप्तरात्रप्रयोगेण सुस्वरं कुरुते नरम् ॥ ३३ ॥

मासत्रयोपयोगेन कुर्याच्छ्रुतिधरं नरम् ॥

नाग्निर्दहति तद्वेश्म न वज्रमुपहन्ति च ॥

न तत्र म्रियते बालो यत्राऽऽस्ते सोमसंज्ञितम् ॥ ३४ ॥

नीलोत्पलोशीरमधूकयष्टीद्राक्षाविदारीकुशपञ्चमूलैः ॥

स्याज्जीवनीयैश्च घृतं विपक्वं शतावरीकारसदुग्धमिश्रम् ॥ ३५ ॥

तच्छर्करापादयुतं प्रशस्तमसृग्दरे मारुतरक्तपित्तजे ॥

क्षीणे बले रेतसि च प्रनष्टे कृच्छ्रे च पित्तप्रभवे च गुल्मे ॥ ३६ ॥

आखोर्मांसं सपदि बहुधा खण्डखण्डीकृतं य-

त्तैलं पाच्यं द्रवति नियतं यावदेतन्न सम्यक् ॥

तत्तैलाक्तं वसनमनिशं योनिभागे दधाना

हन्ति व्रीडाकरभगफलं नात्र संदेहबुद्धिः ॥ ३७ ॥

[p. 501 ]

मधुकं शाकबीजं च पयस्या सुरदारु च ॥

अश्मन्तकः कृष्णतिलास्ताम्रवल्ली शतावरी ॥ १ ॥

वृक्षादनी पयस्या च तथैवोत्पलसारिवा ॥

अनन्ता सारिवा रास्ना पद्मा मधुकमेव च ॥ २ ॥

बृहतीद्वयकाश्मर्यक्षीरिशुङ्गास्त्वचो घृतम् ॥

पृथक्पर्णी बलाशिग्रुश्वदंष्ट्रामधुयष्टिकम् ॥ ३ ॥

शृङ्गाटकं बिसं द्राक्षा कसेरु मधुकं सिता ॥

मासेषु सप्त योगाः स्युरर्धश्लोकास्तु सप्तसु ॥

यथाक्रमं प्रयोक्तव्या गर्भस्रावे पयोयुताः ॥ ४ ॥

[p. 502 ]

कपित्थबिल्वबृहतीपटोलीक्षुनिदिग्धिकाः ॥

मूलानि क्षीरसिद्धानि दापयेद्भिषगष्टमे ॥ ५ ॥

नवमे मधुकानन्तापयस्यासारिवाः पिबेत् ॥

पयस्तु दशमे शुण्ट्याः शृतशीतं प्रशस्यते ॥ ६ ॥

सक्षीरा वा हिता शुण्ठी मधुकं देवदारु च ॥

एवमाप्यायते गर्भस्तीव्रा रुक् चोपशाम्यति ॥ ७ ॥

समधुच्छागदुग्धेनकुलालकरकर्दमः ॥

अवश्यं स्थापयेद्गर्भं चलितं पानयोगतः ॥ ८ ॥

कुशकाशोरुबूकाणां मूलैर्गोक्षुरकस्य च ॥

शृतं दुग्धं सितायुक्तं गर्भिण्याः शूलनुत्परम् ॥ ९ ॥

कसेरुशृङ्गाटकजीवनीर्यैः पद्मोत्पलैरण्डशतावरीभिः ॥

सिद्धं पयः शर्करया विमिश्रं संस्थापयेद्गर्भमुदीर्णशूलम् ॥ १० ॥

कसेरुशृङ्गाटकपद्मकोत्पलं समुद्गयष्टीमधुकं सशर्करम् ॥

सशूलगर्भस्रुतिपीडिताङ्गना पयोविमिश्रं पयसाऽन्नभुक्पिबेत् ॥ ११ ॥

[p. 503 ]

पाठासुरससिंहास्यमयूरकुटजैः पृथक् ॥

नाभिबस्तिभगालेपात्सुखं नारी प्रसूयते ॥ १२ ॥

परूषकशिफालेपः स्थिरामूलकृतोऽथवा ॥

नाभिबस्तिभगाद्येषु मूढगर्भापकर्षणः ॥ १३ ॥

मातुलुङ्गस्य मूलानि मधुकं मधुसंयुतम् ॥

घृतेन सह पातव्यं सुखं नारी प्रसूयते ॥ १४ ॥

इन्द्रोऽमृतं च सोमश्च चित्रभानुश्च भामिनि ॥

उच्चैःश्रवाश्च तुरगो मन्दिरे निवसन्तु ते ॥ १५ ॥

इदममृतमपां समुद्धृतं वै तव लघु गर्भामिमं विमुञ्चतु स्त्रि ॥

तदनलपवनार्कवासवास्ते सह लवणाम्बुधरैर्दिशन्तु शान्तिम् ॥ १६ ॥

मुक्ताः पाशा विपाशाश्च मुक्ताः सूर्येण रश्मयः ॥

मुक्तः सर्वभयाद्गर्भ एह्येहि मा चिरं स्वाहा ॥ १७ ॥

जलं च्यावनमन्त्रेण सप्तवाराभिमन्त्रितम् ॥

पीत्वा प्रसूयते नारी दृष्ट्वा चोभयत्रिंशकम् ॥ १८ ॥

[p. 504 ]

नाड्यृतुवसुभिः पक्षदिगष्टादशभिरेव च ॥

अर्कभुवनाब्धिसहितैरुभयत्रिंशकमाश्चर्यम् ॥ १९ ॥

कटुतुम्ब्यहिनिर्मोककृतवेधनसर्षपैः ॥

कटुतैलान्वितैर्योनिधूपः पातयतेऽपराम् ॥ २० ॥

कचवेष्टितयाऽङ्गुल्या घृष्टे कण्ठे सुखं पतत्यपरा ॥

मूलेन लाङ्गलिक्याः संलिप्ते पाणिपादे वा ॥ २१ ॥

उपकुञ्चिकां पिप्पलीं च मदिरां लाभतः पिबेत् ॥

सौवर्चलेन संयुक्तां योनिशूलनिवारिणीम् ॥ २२ ॥

सूताया हृच्छिरोबस्तिशूलं मक्कल्लसंज्ञितम् ॥

यवक्षारं पिबेत्तत्र सर्पिषोष्णोदकेन वा ॥ २३ ॥

पिप्पल्यादिगणक्वाथं पिबेद्वा लवणान्वितम् ॥ २४ ॥

पारावतशकृत्पीतं शालितण्डुलवारिणा ॥

गर्भपातानन्तरोत्थरक्तस्रावनिवारणम् ॥ २५ ॥

अमृतानागरसहचरभद्रेत्कटपञ्चमूलजलदजलम् ॥

शृतशीतं मधुयुक्तं निवारयति सूतिकातङ्कम् ॥ २६ ॥

[p. 505 ]

सहचरपुष्करवेतसमूलं वैकङ्कतदारुकुलत्थसमम् ॥

जलमन्त्रससैन्धवहिङ्गुयुतं सद्यो ज्वरसूतिकाशूलहरम् ॥ २७ ॥

दशमूलीरसः पूतः सद्यः सूतीरुजापहः ॥

पञ्चमूलस्य वा क्वाथं तप्तलोहेन संयुतम् ॥

सूतिकारोगनाशाय पिबेद्वा तद्धितां सुराम् ॥ २८ ॥

पिप्पली पिप्पलीमूलं चव्यं शुण्ठी यवानिका ॥

जीरके द्वे हरिद्रे द्वे बिडं सौवर्चलं तथा ॥ २९ ॥

एतैरेवौषधैः पिष्टैरारनालं विपाचयेत् ॥

आमवातहरं वृष्यं कफग्नं वह्निदीपनम् ॥ ३० ॥

काञ्जिकं वज्रकं नाम स्त्रीणां बलविवर्धनम् ॥

मक्कल्लशूलशमनं परं क्षीराभिवर्धनम् ॥ ३१ ॥

वनकर्पासिकेक्षूणां मूलं सौवीरकेण वा ॥ ३२ ॥

विदारिकन्दं सुरया पिवेद्वा स्तन्यवर्धनम् ॥

हरिद्रादिं वचादिं वा पिबेत्स्तन्यविशुद्धये ॥ ३३ ॥

तत्र वातात्मके स्तन्ये दशमूलीजलं पिबेत् ॥

पित्तदुष्टेऽमृताभीरुपटोलीनिम्बचन्दनम् ॥

धात्री कुमारश्च पिबेत्क्वाथयित्वा ससारिवम् ॥ ३४ ॥

शोफं स्तनोत्थितमवेक्ष्य भिषग्विदध्या-

द्यद्विद्रधावभिहितं बहुधा विधानम् ॥

[p. 506 ]

आमे विदह्यति तथैव गते च पाकं

तस्याः स्तनौ सततमेव हि निर्दुहीत ॥ ३५ ॥

विशालामूललेपस्तु हन्ति पीडां स्तनोत्थिताम् ॥ ३६ ॥

कुष्ठं वचाऽभया ब्राह्मी कनकं क्षौद्रसर्पिषा ॥

वर्णायुष्कान्तिजननं लेहं बालस्य दापयेत् ॥

स्तन्याभावे पयश्छागं गव्यं वा तद्गुणं पिबेत् ॥ १ ॥

मृत्पिण्डेनाग्नितप्तेन क्षीरसिक्तेन सोष्मणा ॥

स्वेदयेदुच्छ्रितां नाभिं शोफस्तेनोपशाम्यति ॥ २ ॥

[p. 507 ]

नाभिपाके निशालोध्रप्रियङ्गुमधुकैः शृतम् ॥

तैलमभ्यञ्जने शस्तमेभिर्वाऽप्यवचूर्णितम् ॥ ३ ॥

हरिद्राद्वययष्ट्याह्वसिंहीशक्रयवैः कृतः ॥

शिशोर्ज्वरातिसारघ्नः कषायः स्तन्यदोषजित् ॥ ४ ॥

घनकृष्णारुणाशृङ्गीचूर्णं क्षौद्रेण संयुतम् ॥

शिशोर्ज्वरातिसारघ्नं कासश्वासवमीहरम् ॥ ५ ॥

धातकीबिल्वधान्याकलोध्रेन्द्रयववालकैः ॥

लेहः क्षौद्रेण बालानां ज्वरातीसारवान्तिनुत् ॥ ६ ॥

रजनीदारुसरलश्रेयसीबृहतीद्वयम् ॥

पृश्निपर्णी शताह्वा च लीढं माक्षिकसर्पिषा ॥ ७ ॥

ग्रहणीदीपनं हन्ति मारुतार्ति सकामलाम् ॥

ज्वरातीसारपाण्डुत्वं बालानां सर्वरोगजित् ॥ ८ ॥

मिशिकृष्णाञ्जनैर्लाजशृङ्गीमरिचमाक्षिकैः ॥

लेहः शिशोर्विधातव्यश्छर्दिकासज्वरापहः ॥ ९ ॥

शृङ्गी समुस्तातिविषां विचूर्ण्य लेहं विदध्यान्मधुना शिशूनाम् ॥

कासज्वरच्छर्दिभिरर्दितानां समाक्षिकां वाऽतिविषामथैकाम् ॥ १० ॥

आम्रास्थिलाजसिन्धूत्थैर्लेहः क्षौद्रेण च्छर्दिनुत् ॥ ११ ॥

पीतं पीतं वमेद्यस्तु स्तन्यं तं मधुसर्पिषा ॥

द्विवार्ताकीफलरसं पञ्चकोलं च लेहयेत् ॥ १२ ॥

[p. 508 ]

एकद्वित्राणि घस्राणि वातपित्तकफज्वरे ॥

क्षीरपस्याहितं सर्पिरन्ययोर्मध्यदेहवत् ॥ १३ ॥

बिल्वं च पुष्पाणि च धातकीनां जलं सलोध्रं गजपिप्पली च ॥

क्वाथावलेहौ मधुना विमिश्रौ बालेषु योज्यावतिसारितेषु ॥ १४ ॥

समङ्गाधातकीलोध्रसारिवाभिः शृतं जलम् ॥

दुर्धरेऽपि शिशोर्देयमतिसारे समाक्षिकम् ॥ १५ ॥

नागरातिविषामुस्तावालकेन्द्रयवैः शृतम् ॥

कुमारं पाययेत्प्रातः सर्वातीसारनाशनम् ॥ १६ ॥

मोचरसः समङ्गा च धातकी पद्मकेसरम् ॥

पिष्टैरेतैर्यवागूः स्याद्रक्तातीसारनाशिनी ॥ १७ ॥

कल्कः प्रियङ्गुकोलास्थिमध्यमुस्तरसाञ्जनैः ॥

क्षौद्रलीढः कुमारस्य च्छर्दिस्तृष्णातिसारनुत् ॥ १८ ॥

लेहस्तैलसिताक्षौद्रतिलयष्ट्याह्वकल्कितः ॥

बालस्य रुन्ध्यान्नियतं रक्तास्रावं प्रवाहिकाम् ॥ १९ ॥

लाजा सयष्टिमधुकं शर्करा क्षौद्रमेव च ॥

तण्डुलोदकसंयुक्तं क्षिप्रं हन्ति प्रवाहिकाम् ॥ २० ॥

गुदपाके तु बालानां पित्तघ्नीं कारयेत्क्रियाम् ॥

रसाञ्जनं विशेषेण पानाभ्यञ्जनयोर्हितम् ॥ २१ ॥

कणोषणसिताक्षौद्रसूक्ष्मैलासैन्धवैः कृतः ॥

मूत्रग्रहे प्रयोक्तव्यः शिशूनां लेह उत्तमः ॥ २२ ॥

[p. 509 ]

घृतेन सिन्धुविश्वैलाहिङ्गुभार्गीरजो लिहन् ॥

आनाहं वातिकं शूलं जयेत्तोयेन वा शिशुः ॥ २३ ॥

हरीतकीवचाकुष्ठकल्कं माक्षिकसंयुतम् ॥

पीत्वा कुमारः स्तन्येन मुच्यते तालुपातनात् ॥ २४ ॥

गृहधूमनिशाकुष्ठराजिकेन्द्रयवैः शिशोः ॥

लेपस्तक्रेण हन्त्याशु सिध्मपामाविचर्चिकाः ॥ २५ ॥

पञ्चमूलीकषायेण सघृतेन पयः शृतम् ॥

सशृङ्गवेरं सगुडं शीतं हिक्कार्दितः पिबेत् ॥ २६ ॥

द्राक्षायासाभयाकृष्णाचूर्णं सक्षौद्रसर्पिषा ॥

लीढं श्वासं निहन्त्याशु कासं च तमकं तथा ॥ २७ ॥

पुष्करातिविषाशृङ्गीमागधीधन्वयासकैः ॥

चूर्णं तु मधुना लीढं बालानां पञ्चकासजित् ॥ २८ ॥

भैषज्यं पूर्वमुद्दिष्टं महतां यज्ज्वरादिषु ॥

कार्यं गदेषु बालानां तेषु दाहादिकं विना ॥ २९ ॥

त एव दोषा दूष्याश्च ज्वराद्या व्याधयश्च ते ॥

अतस्तदेव भैषज्यं मात्रा त्वस्य कनीयसी ॥ ३० ॥

[p. 510 ]

सहामुण्डितिकोदीच्यक्वाथस्नानं ग्रहापहम् ॥

सप्तच्छदामयनिशाचन्दनैश्चानुलेपनम् ॥ १ ॥

सर्पत्वग्लशुनं मूर्वा सर्षपारिष्टपल्लवाः ॥

बिडालविडजालोम मेषशृङ्गी वचा मधु ॥

धूपः शिशोर्ज्वरघ्नोऽयमशेषग्रहनाशनः ॥ २ ॥

बलिशान्तीष्टिकर्माणि कार्याणि ग्रहशान्तये ॥ ३ ॥

मन्त्रश्चायं प्रयोक्तव्यस्तत्राऽऽदौ सार्वकार्मि(मि)कः ॥

कं टं यं शं वैनतेयाय नमः । ओंं ह्वां ह्वीं क्षः ॥ ४ ॥

बालदेहप्रमाणेन पुष्पमालां तु सर्वतः ॥

प्रगृह्य मुष्टिकाभक्तं बलिर्देयस्तु शान्तिकः ॥

ओंकारी स्वर्णपक्षी बालकं रक्ष रक्ष स्वाहा ॥ ५ ॥

[p. 511 ]

वचाकुष्ठं तथा ब्राह्मी सिद्धार्थकमथापि वा ॥

सारिवा सैन्धवं चैव पिप्पली घृतमष्टमम् ॥ ६ ॥

मेध्यं घृतमिदं सिद्धं पातव्यं च दिने दिने ॥

दृढस्मृतिः क्षिप्रमेधाः कुमारो बुद्धिमान्भवेत् ॥ ७ ॥

न पिशाचा न रक्षांसि न भूता न च मातरः ॥

प्रबाधन्ते कुमाराणां पिबतामष्टमङ्गलम् ॥ ८ ॥

पादकल्केऽश्वगन्धायाः क्षीरे दशगुणे पचेत् ॥

घृतं पेयं कुमाराणां पुष्टिकृद्बलवर्धनम् ॥ ९ ॥

लाक्षारससमं सिद्धं तैलं मस्तुचतुर्गुणम् ॥

रास्नाचन्दनकुष्ठाब्दवाजिगन्धानिशायुगैः ॥ १० ॥

शताह्वादारुयष्ट्याह्वमूर्वातिक्ताहरेणुभिः ॥

बालानां ज्वररक्षोघ्नमभ्यङ्गाद्बलवर्णकृत् ॥ ११ ॥

पिष्ट्वा कर्कटकं तैलं सक्षीरं साधितं तु तत् ॥

पादाभ्यङ्गेन बालस्य दन्तध्वनिनिवारणम् ॥ १२ ॥

मूलं तण्डुलवारिणा पिबति यः प्रत्यङ्गिरासंभवं

निष्पिष्टं शुचिभद्रयोगदिवसे तस्याहिभीतिः कुतः ॥

दर्पादेव फणी यदा दशति तं मोहान्वितो मूलपं

स्थाने तत्र तदैव याति नियतं वक्त्रं यमस्याचिरात् ॥ १ ॥

[p. 512 ]

मयूरं निम्बपत्राभ्यां खादेन्मेषगते रवौ ॥

अब्दमेकं न भीतिः स्याद्विषार्तस्य न संशयः ॥ २ ॥

दंशस्योपरि बध्नीयात्तत्क्षणाच्चतुरङ्गुले ॥

क्षौमादिभिर्वेणिकया सिद्धैर्मन्त्रैश्च मन्त्रवित् ॥ ३ ॥

अम्बुवत्सेतुबन्धेन बन्धेन स्तभ्यते विषम् ॥

न वहन्ति शिराश्चास्य मर्मसंधिगता अपि ॥

न जायते विषोद्वेगो बीजनाशादिवाङ्कुरः ॥ ४ ॥

सत्त्वमालम्ब्य दष्टव्यस्तत्क्षणादुरगो रिपुः ॥

कोमलं वा यदन्यच्च पेयं शीतं घृतं गवाम् ॥ ५ ॥

वाच्यो वा नीलकण्ठोऽहं ध्येया वा गारुडी तनुः ॥

शून्यताध्यानमात्रेण शून्यतां याति तद्विषम् ॥ ६ ॥

श्लेष्मणः कर्णगूथस्य वामानामिकया कृतः ॥

लेपो हन्याद्विषं घोरं नृमूत्रासेचनं तथा ॥ ७ ॥

[p. 513 ]

कुलिकमूलनस्येन कालदष्टोऽपि जीवति ॥ ८ ॥

पिण्डीतगरकमूलं पुष्येणोत्पाट्य योजितं दंशे ॥

मृतमपि दष्टकपुरुषं चालयतीत्यत्र नो चित्रम् ॥ ९ ॥

शिरीषपत्रस्वरसे सप्ताहं मरिचं सितम् ॥

भावितं सर्पदष्टानां पाने नस्याञ्जने हितम् ॥ १० ॥

नक्तमालफलव्योषबिल्वमूलनिशाद्वयम् ॥

सौरसं पुष्पमार्जं च मूत्रं बोधनमञ्जनम् ॥ ११ ॥

वन्ध्याकर्कोटकीमूलं छागमूत्रेण भावितम् ॥

नस्यं काञ्जिकसंपिष्टं विषोपहतचेतसः ॥ १२ ॥

त्रिवृद्विशल्या मधुकं हरिद्रे माञ्जिष्ठवर्गो लवणं च सर्वम् ॥

कटुत्रिकं चैव विचूर्णितानि शृङ्गे निदध्यान्मधुसंयुतानि ॥ १३ ॥

एषोऽगदो हन्त्युपयुज्यमानः पानाञ्जनाभ्यञ्जननस्ययोगैः ॥

अवार्यवीर्यो विषवेगहन्ता महागदो नाम महाप्रभावः ॥ १४ ॥

कटभ्यर्जुनसैरेयशेलुक्षीरिद्रुमत्वचः ॥

कषायकल्कचूर्णाः स्युः कीटलूताव्रणापहाः ॥ १५ ॥

[p. 514 ]

आगारधूममञ्जिष्ठारजनीलवणोत्तमैः ॥

लेपो जयत्याखुविषं कर्णिकायाश्च पातनम् ॥ १६ ॥

यः कासमर्दमूलं वदने प्रक्षिप्य कर्णफूत्कारम् ॥

मनुजो ददाति शीघ्रं जयति विषं वृश्चिकानां सः ॥ १७ ॥

रजनीसैन्धवक्षौद्रसंयुक्तं घृतमुत्तमम् ॥

पानं मूलविषार्तस्य दिग्धविद्धस्य चेष्यते ॥ १८ ॥

चतुष्पाद्भिर्द्विपाद्भिर्वा नखदन्तक्षतं तु यत् ॥

शूयते पच्यते चापि स्रवति ज्वरयत्यपि ॥ १९ ॥

सोमवल्कोऽश्वकर्णश्च गोजिह्वा हंसपाद्यपि ॥

रजन्यौ गैरिकं लेपो नखदन्तविषापहः ॥ २० ॥

वचाहिङ्गुविडङ्गानि सैन्धवं गजपिप्पली ॥

पाठा प्रतिविषा व्योषं काश्यपेन विनिर्मितम् ॥

दशाङ्गमगदं पीत्वा सर्वकीटविषं जयेत् ॥ २१ ॥

कीटदष्टक्रियाः सर्वाः समानाः स्युर्जलौकसाम् ॥ २२ ॥

छत्री झर्झरपाणिश्च चरेद्रात्रौ तथा दिवा ॥

तच्छायाशब्दसंत्रस्ताः प्रणश्यन्तीह पन्नगाः ॥ २३ ॥

[p. 515 ]

सोत्कम्पः पुलकावृतः प्रति मुहुर्वक्त्रं समालोकते

दन्तेनाधरपल्लवं दशति चेत्सीत्कान्वितं कूजति ॥

यस्तापं जडतां च याति नितरां दष्टः स उत्कण्ठते

र(ग)न्तुं त्वस्थिशलामलाम्बरवतीं रौद्रां श्मशानस्थलीम् ॥ २४ ॥

विरुद्धाध्यशनक्रोधक्षुद्भयोष्णं च मैथुनम् ॥

वर्जयेद्विषमुक्तोऽपि दिवास्वप्नं विशेषतः ॥ २५ ॥

यज्जराव्याधिविध्वंसि भेषजं तद्रसायनम् ॥

[p. 516 ]

पूर्वे वयसि मध्ये वा शुद्धकायः समाचरेत् ॥ १ ॥

अविशुद्धशरीरस्य युक्तो रासायनो विधिः ॥

न भाति वाससि क्लिष्टे रङ्गयोग इवार्पितः ॥ २ ॥

सिन्धूत्थशर्कराशुण्ठीकणामधुगुडैः क्रमात् ॥

वर्षादिष्वभया सेव्या रसायनगुणैषिणा ॥ ३ ॥

त्रैफलेनाऽऽयसीं पात्रीं कल्केनाऽऽलेपयेन्नवाम् ॥

तमाहोरात्रिकं लेपं पिबेत्क्षौद्रोदकाप्लुतम् ॥ ४ ॥

प्रभूतस्नेहमशनं जीर्णे तस्मिन्प्रयोजयेत् ॥

अजरोऽरुक्समाभ्यासाज्जीवेच्चापि समाः शतम् ॥ ५ ॥

मण्डूकपर्ण्याः स्वरसः प्रयोज्यः क्षीरेण यष्टीमधुकस्य चूर्णम् ॥

रसो गुडूच्यास्तु समूलपुष्प्याः कल्कः प्रयोज्यः खलु शङ्खपुष्प्याः ॥ ६ ॥

आयुष्प्रदान्यामयनाशनानि बलाग्निवर्णस्वरवर्धनानि ॥

मेध्यानि चैतानि रसायनानि मेध्या विशेषेण तु शङ्खपुष्पी ॥ ७ ॥

[p. 517 ]

ये मासमेकं स्वरसं पिबन्ति दिने दिने भृङ्गरजःसमुथम् ॥

क्षीराशिनस्ते बलवर्णयुक्ताः समाः शतं जीवितमाप्नुवन्ति ॥ ८ ॥

असिततिलविमिश्रान्पल्लवान्भक्षयेद्यः

सततमिह पयोशी भृङ्गराजस्य मासम् ॥

भवति स चिरजीवी व्याधिभिर्विप्रयुक्तो

भ्रमरसदृशकेशः कामचारी मनुष्यः ॥ ९ ॥

पीताऽश्वगन्धा पयसाऽर्धमासं घृतेन तैलेन सुखाम्बुना वा ॥

कृशस्य पुष्टिं वपुषो बिभर्ति बालस्य सस्यस्य यथाऽम्बुवृष्टिः ॥ १० ॥

धात्रीतिलान्भृङ्गरजोविमिश्रान्ये भक्षयेयुर्मनुजाः क्रमेण ॥

ते कृष्णकेशा विमलेन्द्रियाश्च निर्व्याधयोऽप्यामरणाद्भवेयुः ॥ ११ ॥

मासं वचामप्युपसेवमानाः क्षीरेण तैलेन घृतेन वाऽपि ॥

भवन्ति रक्षोभिरधृष्यरूपा मेधाविनो निर्मलमृष्टवाचः ॥ १२ ॥

वृद्धदारुकमूलानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥

शतावर्या रसेनैव सप्तवारांश्च भावयेत् ॥ १३ ॥

[p. 518 ]

अक्षमात्रं तु तच्चूर्णं सर्पिषा सह योजयेत् ॥

मासमात्रोपयोगेन मतिमाञ्जायते नरः ॥

मेधावी स्मृतिमांश्चैव वलीपलितवर्जितः ॥ १४ ॥

हस्तिकर्णरजः खादेत्प्रातरुत्थाय सर्पिषा ॥

यथेष्टाहारचारोऽपि सहस्रायुर्भवेन्नरः ॥ १५ ॥

मेधावी बलवान्कामी स्त्रीशतानि व्रजत्यसौ ॥

मधुना त्वश्ववेगः स्याद्बलिष्ठः स्त्रीसहस्रगः ॥ १६ ॥

अयं मन्त्रः प्रयोक्तव्यो भिषजा चाभिमन्त्रणे ॥

ओंं नमो विनायकाय अमृतं रक्ष रक्ष मम फलसिद्धिं

देहि देहि रुद्रवचनेन स्वाहा ॥ १७ ॥

पुनर्नवस्यार्धपलं नवस्य पिष्टं पिबेद्यः पयसाऽर्धमासम् ॥

मासद्वयं तत्त्रिगुणं समां वा जीर्णोऽपि भूयः स पुनर्नवः स्यात् ॥ १८ ॥

धात्रीचूर्णस्य कंसं स्वरसपरिगतं क्षौद्रसर्पिः समांशं

कृष्णामानीसिताष्टप्रसृतियुतमिदं स्थापितं भस्मराशौ ॥

वर्षान्ते तत्समश्नन्भवति विपलितो रूपवर्णप्रभावै-

र्निर्व्याधिर्बुद्धिमेधास्मृतिवचनबलस्थैर्यसत्त्वैरुपेतः ॥ १९ ॥

गुडूच्यपामार्गविडङ्गशङ्खिनीवचाभयाशुण्ठिशतावरीसमम् ॥

घृतेन लीढं प्रकरोति मानवं त्रिभिर्दिनैः श्लोकसहस्रधारिणम् ॥ २० ॥

[p. 519 ]

ब्राह्मी वचा अश्वगन्धापिप्पल्यो मधुसंयुताः ॥

आसां प्रयोगात्सप्ताहात्किंनरैः सह गीयते ॥ २१ ॥

तीव्रेण कुष्ठेन परीतदेहो यः सोमराजीं नियमेन खादेत् ॥

संवत्सरं कृष्णतिलद्वितीयां स सोमराजीं वपुषाऽतिशेते ॥ २२ ॥

पञ्च भल्लातकांश्छित्वा साधयेद्विधिवज्जले ॥ २३ ॥

कषायं तु पिबेच्छीतं घृतेनाक्तोष्ठतालुकः ॥

पञ्चवृद्ध्या पिबेद्यावत्सप्ततिं ह्वासयेत्ततः ॥ २४ ॥

जीर्णेऽद्यादोदनं शीतं घृतक्षीरोपसंहितम् ॥

एतद्रसायनं मेध्यं वलीपलितनाशनम् ॥ २५ ॥

कुष्ठार्शःकृमिदोषघ्नं दुष्टशुक्रविशोधनम् ॥

भल्लातकक्वाथपाने मन्त्रोऽयं पठ्यते क्वचित् ॥ २६ ॥

वरुण त्वं हि देवानाममृतं परिकल्पसे ॥

आयुरारोग्यसिद्ध्यर्थमस्माकं वरदो भव ॥ २७ ॥

[p. 520 ]

तैलं भल्लातकानां तु पिबेन्मासं यथाबलम् ॥

सर्वोपद्रवनिर्मुक्तो जीवेद्वर्षशतं दृढः ॥ २८ ॥

कासश्वासातिसारज्वरपिटककटीकोठकुष्ठप्रमेहा-

न्मूत्राघातोदरार्शःश्वयथुगलशिरःकर्णशङ्खाक्षिरोगान् ॥

ये चान्ये वातपित्तक्षतजकफकृता व्याधयः सन्ति जन्तो-

स्तांस्तानभ्यासयोगादपनयति पयः पीतमन्ते निशायाः ॥ २९ ॥

विगतघननिशीथे प्रातरुत्थाय नित्यं

पिवति खलु नरो यो घ्राणरन्ध्रेण वारि ॥

स भवति मतिपूर्णश्चक्षुषा तार्क्ष्यतुल्यो

वलिपलितविहीनः सर्वरोगैर्विमुक्तः ॥ ३० ॥

[p. 521 ]

अम्भसः प्रसृतान्यष्टौ रवावनुदिते पिबन् ॥

वातपित्तगदान्हन्ति जीवेद्वर्षशतं नरः ॥ ३१ ॥

व्यङ्गवलीपलितघ्नं पीनसवैस्वर्यकासशोषघ्नम् ॥

रजनीक्षयेऽम्बुनस्यं रसायनं दृष्टिजननं च ॥ ३२ ॥

तद्वत्त्रिफलाम्बु निशिस्थं वलिपलितहरं दृष्टिदं श्रेष्ठम् ॥

प्रसृतिद्वयं तु पातव्यं नासया नाधिकं मतम् ॥ ३३ ॥

न केवलं दीर्घमिहाऽऽयुरश्नुते रसायनं यो विधिवन्निषेवते ॥

गतिं स देवर्षिनिषेवितां शुभां प्रपद्यते ब्रह्म तथैव चाक्षरम् ॥ ३४ ॥

तैस्तैर्भावैरहृद्यैस्तु रिरंसोर्मनसि क्षते ॥

ध्वजः पतत्यथो नॄणां क्लैब्यं समुपजायते ॥ १ ॥

[p. 522 ]

अन्नैरम्लोष्णलवणैरतिमात्रोपसेवितैः ॥

सौम्यधातुक्षयो दृष्टः क्लैब्यं तदपरं स्मृतम् ॥ २ ॥

अतिव्यवायशीलो वा न च वाजीक्रियारतः ॥

ध्वजभङ्गमवाप्नोति स शुक्रक्षयहेतुकम् ॥ ३ ॥

[p. 523 ]

असाध्यं सहजं क्लैब्यं मर्मच्छेदात्तु यद्भवेत् ॥

साध्यानामवशिष्टानां कार्यो वाजीकरो विधिः ॥ ४ ॥

[p. 524 ]

पिप्पलीलवणोपेतौ बस्ताण्डौ क्षीरसर्पिषा ॥

साधितौ भक्षयेद्यस्तु स गच्छेत्प्रमदाशतम् ॥ ५ ॥

बस्ताण्डसिद्धे पयसि भावितानसकृत्तिलान् ॥

यः खादेत्स नरो गच्छेत्स्त्रीणां शतमपूर्ववत् ॥ ६ ॥

चूर्णं विदार्याः सुकृतं स्वरसेनैव भावितम् ॥

सर्पिःक्षौद्रयुतं लीढ्वा दश गच्छेन्नरोऽङ्गनाः ॥ ७ ॥

एवमामलकं चूर्णं स्वरसेनैव भावितम् ॥ ८ ॥

शर्करामधुसर्पिर्भिर्युक्तं लीढ्वा पयः पिबेत् ॥

एतेनाशीतिवर्षोऽपि युवेव परिहृष्यति ॥ ९ ॥

[p. 525 ]

विदारिकन्दचूर्णं तु शृतेन पयसा नरः ॥

उदुम्बरसमं खादन्वृद्धोऽपि तरुणायते ॥ १० ॥

स्वयंगुप्तेक्षुरकयोर्बीजचूर्णं सशर्करम् ॥

धारोष्णेन नरः पीत्वा पयसा न क्षयं व्रजेत् ॥ ११ ॥

उच्चटाचूर्णमप्येवं क्षीरेणोत्तममुच्यते ॥

शतावर्युच्चटाचूर्णं पेयमेवं सुखाम्बुना ॥ १२ ॥

कर्षं मधुकचूर्णस्य घृतक्षौद्रसमन्वितम् ॥

पयोनुपानं यो लिह्यान्नित्यवेगः स ना भवेत् ॥ १३ ॥

गोक्षुरकः क्षुरकः शतमूली वानरी(रि) नागबलाऽतिबला च ॥

चूर्णमिदं पयसा निशि पेयं यस्य गृहे प्रमदाशतमस्ति ॥ १४ ॥

त्रिकण्टविदारीनिस्तुषतिलबहुपुत्रीरजश्चतुष्प्रस्थम् ॥

भल्लातकप्रस्थयुगं तत्सप्तोनं गुडूच्याश्च ॥ १५ ॥

[p. 526 ]

पञ्चत्रिंशन्मधुनो व्योषस्याष्टौ पलानि दश वह्नेः ॥

तद्द्विगुणा वाराही सप्तगुणा शर्करा दहनात् ॥ १६ ॥

मध्वर्धं घृतमेतत्परिमृज्य स्निग्धभाजने निहितम् ॥

अद्याद्यथाग्नि हन्तुं रोगानीकं क्षयं कासम् ॥ १७ ॥

अश्मर्युदरभगंदरकुष्ठवलीपलितपीनसं षाण्ढ्यम् ॥

नृसिंहसदृशविक्रममपत्यमभिवाञ्छितं लभते ॥ १८ ॥

बलवर्णस्वरकान्तिबुद्ध्युत्साहसत्त्वसंयुक्तम् ॥

उपयुज्य चूर्णमब्दं शुद्धतनुर्नारसिंहाख्यम् ॥ १९ ॥

वराहमूर्धवत्कन्दो वाराहीकन्दसंज्ञितः ॥

भिषजां तदलाभेन चर्मकारालुको मतः ॥ २० ॥

घृतं शतावरीगर्भं क्षीरे दशगुणे पचेत् ॥

शर्करापिप्पलीक्षौद्रयुक्तं तद्वृष्यमुच्यते ॥ २१ ॥

गोधूमात्तु पलशतं निष्क्वाथ्य सलिलाढके ॥

पादावशेषे पूते च द्रव्याणीमानि दापयेत् ॥ २२ ॥

गोधूममुञ्जातफलं माषा द्राक्षा परूषकम् ॥

काकोली क्षीरकाकोली जीवन्ती सशतावरी ॥ २३ ॥

अश्वगन्धा सखर्जूरा मधुकं त्र्यूषणं सिता ॥

भल्लातकं स्वयंगुप्ता समभागानि कारयेत् ॥ २४ ॥

घृतप्रस्थं पचेदेवं क्षीरं दत्त्वा चतुर्गुणम् ॥

मृद्वग्निनाऽथ सिद्धे च द्रव्याण्येतानि निक्षिपेत् ॥ २५ ॥

त्वगेले पिप्पली धान्यं कर्पूरं नागकेसरम् ॥

यथालाभं विनिक्षिप्य सिताक्षौद्रपलाष्टकम् ॥ २६ ॥

दत्त्वेक्षुदण्डेनाऽऽलोड्य विधिवद्विनियोजयेत् ॥

शाल्योदनेन भुञ्जीत पिबेन्मांसरसेन वा ॥ २७ ॥

[p. 527 ]

केवलस्य पिबेदस्य पलमात्रं प्रमाणतः ॥

न तस्य लिङ्गशैथिल्यं न च शुक्रक्षयो भवेत् ॥ २८ ॥

बल्यं परं वातहरं शुक्रसंजननं परम् ॥

मूत्रकृच्छ्रप्रशमनं वृद्धानामपि शस्यते ॥ २९ ॥

पलद्वयं तदश्नीयाद्दशरात्रमतन्द्रितः ॥

स्त्रीणां शतं च भजते पीत्वा चानुपिबेत्पयः ॥

अश्विभ्यां निर्मितं चैतद्गोधूमाज्यं रसायनम् ॥ ३० ॥

कर्पूरागुरुचोचबोलनलिकालाक्षाशठीधातकी-

पुष्पैः सप्तदलैलबालुसरलाशैलेयमांसीपुरैः ॥

एलाकुङ्कुमरोचनादमनकश्रीवासजातीफलैः

कङ्कोलक्रमुकोजटामदमुराकान्तालवङ्गामयैः ॥ ३१ ॥

तैलोशीरहरेणुकामलयजस्थौणेयचण्डानखै-

र्जातीकोशकुलीरपद्मकनतैः स्पृक्कान्वितैः पालिकैः ॥

लाक्षायोजनवल्लिलोध्रसलिले तैलं विपाच्याऽऽढकं

तेनाभ्यज्य तनुं जरन्नपि भवेत्स्त्रीणां परं वल्लभः ॥ ३२ ॥

शुक्राढ्यो द्युतिमाननल्पतनयः षण्ढोऽपि रत्युत्सुको

वन्ध्या गर्भवती भवेदपि तथा वृद्धाऽपि सूते सुतम् ॥

कण्डूस्वेदविचर्चिकामयहरं दौर्गन्ध्यकुष्ठापह-

मश्विभ्यां परिकीर्तितं बहुगुणं तैलं सुगन्धं महत् ॥ ३३ ॥

[p. 528 ]

कूष्माण्डकात्पलशतं सुस्विन्नं निष्कुलीकृतम् ॥

प्रस्थं च घृततैलस्य तस्मिंस्तप्ते प्रदापयेत् ॥ ३४ ॥

त्वक्पत्रधान्यकव्योषजीरकैलाद्वयानलम् ॥

ग्रन्थिकं चव्यमातङ्गपिप्पल्यः शृङ्गवेरकम् ॥ ३५ ॥

शृङ्गाटकं कसेरुं च प्रलम्बं तालमस्तकम् ॥

चूर्णीकृतं पलांशं तु गुडस्य तुलया पचेत् ॥ ३६ ॥

शीतीभूते पलान्यष्टौ मधुनः संप्रदापयेत् ॥

कफपित्तानिलहरं मन्दाग्नीनां च दीपनम् ॥ ३७ ॥

कृशानां बृंहणं श्रेष्ठं वाजीकरणमुत्तमम् ॥

प्रमदासु प्रसक्तानां ये च स्युः क्षीणरेतसः ॥ ३८ ॥

क्षयेण च गृहीतानां परमेतद्भिषग्जितम् ॥

कासं श्वासं ज्वरं हिक्कां हन्ति च्छर्दिमरोचकम् ॥ ३९ ॥

गुडकूष्माण्डकं ख्यातमश्विभ्यां समुदाहृतम् ॥

खण्डकूष्माण्डवत्पात्रं स्विन्नकूष्माण्डकद्रवः ॥ ४० ॥

यत्किंचिन्मधुरं स्निग्धं बृंहणं जीवनं गुरु ॥

हर्षणं मनसश्चैव तत्सर्वं वृष्यमुच्यते ॥ ४१ ॥

सुरूपा यौवनस्था या भूषणैश्च विभूषिता ॥

या वश्या शिक्षिता या च सा स्त्री वृष्यतमा मता ॥ ४२ ॥

नान्तर्वै षोडशाद्वर्षात्सप्ततेः परतो न च ॥

आयुष्कामो नरः स्त्रीभिः संयोगं कर्तुमर्हति ॥ ४३ ॥

[p. 529 ]

भोजनानि विचित्राणि पानानि विविधानि च ॥

वाचः श्रोत्रानुगामिन्यस्त्वक्सुखस्पर्शनानि च ॥ ४४ ॥

गन्धा मनोज्ञा रूपाणि विचित्रोपवनानि च ॥

मनसश्चाप्रतीघातो वाजीकुर्वन्ति मानवम् ॥ ४५ ॥

जरया चिन्तया शुक्रं व्याधिभिः कर्मकर्शनात् ॥

क्षयं गच्छत्यनशनात्स्त्रीणां चातिनिषेवणात् ॥ ४६ ॥

क्षयाद्भङ्गा(या)दविस्रम्भाच्छोकात्स्त्रीदोषदर्शनात् ॥

नारीणामरसज्ञत्वादभिघातादसेवनात् ॥ ४७ ॥

भल्लातकास्थिजलशूकमथाक्ष(ब्ज)पत्र-

मन्तर्विदह्य मतिमान्सह सैन्धवेन ॥

एतद्विरूढबृहतीफलतोयपिष्ट-

मालेपनं महिषविड्विमलीकृताङ्गे ॥ ४८ ॥

स्थूलं महद्वरतुरंगमतुल्यमाशु

शेफः करोत्यभिमतं न हि संशयोऽस्ति ॥ ४९ ॥

कासीसतुरगगन्धासावरगजपिप्पलीविपक्वेन ॥

तैलेन यान्ति वृद्धिं नियतं स्तनकर्णवराङ्गलिङ्गानि ॥ ५० ॥

[p. 530 ]

यथादोषं यथाव्याधि यथाकालं यथाबलम् ॥

स्नेहं पक्वमपक्वं वा पातुं युञ्ज्याच्चिकित्सकः ॥ १ ॥

केवलं पैत्तिके सर्पिर्वातिके लवणान्वितम् ॥

देयं बहुकफे चापि व्योषक्षारसमायुतम् ॥ २ ॥

[p. 531 ]

स्नेहसात्म्यः क्लेशसहो दृढः काले च शीतले ॥

अच्छमेव पिबेत्स्नेहमच्छपानं च शोभनम् ॥ ३ ॥

[p. 532 ]

उष्णोदकानुपानं तु स्नेहानामथ शस्यते ॥

ऋते भल्लातकस्नेहात्तत्र तोयं सुशीतलम् ॥ ४ ॥

स्नेहपीतस्तु तृष्णायां पिबेदुष्णोदकं नरः ॥

एवं चानुपशाम्यन्त्यां स्नेहमुष्णाम्बुनोद्धरेत् ॥ ५ ॥

मिथ्याचाराद्बहुत्वाद्वा यस्य स्नेहो न जीर्यति ॥

विष्टभ्य चापि जीर्येत वारिणोष्णेन वामयेत् ॥ ६ ॥

ततः स्नेहं पुनर्दद्याल्लघुकोष्ठाय देहिने ॥

जीर्णाजीर्णविशङ्कायां पिबेदुष्णोदकं नरः ॥

तेनोद्गारो भवेच्छुद्धो रुचिश्चान्नं भवेत्प्रति ॥ ७ ॥

स्युः पच्यमाने तृड्दाहभ्रमसादारुचिक्लमाः ॥ ८ ॥

[p. 533 ]

परिषिच्याद्भिरुष्णाभिर्जीर्णस्नेहं ततो नरम् ॥

यवागूं पाययेदुष्णां क्लिन्नामत्यल्पतण्डुलाम् ॥ ९ ॥

पिबेत्त्रयहं चतुरहं पञ्चाहं षडहं तथा ॥

सप्तरात्रात्परं स्नेहः सात्म्यीभावाय कल्पते ॥ १० ॥

[p. 534 ]

शुद्ध्यर्थं पुनराहारे नैशे जीर्णे प्रयोजयेत् ॥

पिबेत्संशमनीयं वा अन्नकाले प्रकाङ्क्षितः ॥ ११ ॥

स्नेहद्विषः कृशान्वृद्धान्सुकुमाराञ्शिशूनपि ॥

तृष्णालुं चोष्णकाले च सह भक्तेन पाययेत् ॥ १२ ॥

भृष्टा मांसरसे स्निग्धा यवागूः स्वल्पतण्डुला ॥

सक्षौद्रा सेव्यमाना तु सद्यः स्नेहनमुच्यते ॥ १३ ॥

सर्पिष्मतीं बहुतिलां यवागूं स्वल्पतण्डुलाम् ॥

पिबेत्सुखोष्णां मनुजः सद्यो रौक्ष्यात्प्रमुच्यते ॥ १४ ॥

शर्कराघृतसंसृष्टे दुह्याद्गां कलशे तथा ॥

पाययेदक्षमेतद्धि सद्यः स्नेहनमुच्यते ॥ १५ ॥

[p. 535 ]

पिप्पल्यो लवणं स्नेहाश्चत्वारो दधिमस्तकम् ॥

पीतामैकध्यमेतद्धि सद्यःस्नेहनमुच्यते ॥ १६ ॥

विवर्जयेत्स्नेहपानमजीर्णी तरुणज्वरी ॥

दुर्बलोऽरोचकी स्थूलो मूर्छार्त्रो मदपीडितः ॥ १७ ॥

छर्द्यर्दितस्तु तृषितः श्रान्तः पानक्लमान्वितः ॥

दत्तबस्तिर्विरिक्तश्च वान्तो यश्चापि मानवः ॥

अकाले च प्रसूता स्त्री स्नेहपानं विवर्जयेत् ॥ १८ ॥

रूक्षं पुरीषं ग्रथितं कृच्छ्रादन्नं विपच्यते ॥ १९ ॥

उरो विदह्यते वायुः कोष्ठादुपरि धावति ॥

दुर्वर्णो दुर्बलश्चैव रूक्षो भवति मानवः ॥ २० ॥

ग्लानिः सदनमङ्गानामधस्तात्स्नेहदर्शनम् ॥

सम्यक्स्निग्धस्य लिङ्गानि स्नेहद्वेषस्तथैव च ॥ २१ ॥

भक्तद्वेषोऽसुखास्रावो गुदे दाहः प्रवाहिका ॥

पुरीषातिप्रवृत्तिश्च भृशं स्निग्धस्य लक्षणम् ॥ २२ ॥

[p. 536 ]

रूक्षस्य स्नेहनं स्नेहैरतिस्निग्धस्य रूक्षणम् ॥

श्यामाककोरदूषान्नतक्रपिण्याकसक्तुभिः ॥

स्नेहात्प्रस्कन्दनं जन्तुस्त्रिरात्रोपरतः पिबेत् ॥ २३ ॥

दीप्तान्तराग्निः परिशुद्धकोष्ठः प्रत्यग्रधातुर्बलवर्णयुक्तः ॥

दृढेन्द्रियो मन्दजरः शतायुः स्नेहोपसेवी पुरुषो भवेद्धि ॥ २४ ॥

स्नेहमेव परं विद्याद्दुर्बलानलदीपनम् ॥

नालं स्नेहसमिद्धस्य शमायान्नं सुगुर्वपि ॥ २५ ॥

[p. 537 ]

तप्तैः सैकतपाणिकांस्यवसनैः स्वेदोऽथ वाऽङ्गारकै-

र्लेपाद्वातहरैः सहाम्ललवणस्नेहैः सुखोष्णैस्तथा ॥

एवं तप्तपयोऽम्बुवातशमनक्वाथादिसेकादिभि-

स्तप्तैस्तोयनिषेचनोद्भवबृहद्बाष्पैः शिलाद्यैः क्रमात् ॥ १ ॥

तापोपनाहद्रवबाष्पपूर्वाः स्वेदास्ततोऽन्त्यप्रथमौ कफे स्तः ॥

वायौ द्वितीयः पवने कफे च पित्तोपसृष्टे विहितस्तृतीयः ॥ २ ॥

[p. 538 ]

येषां नस्यं विधातव्यं बस्तिश्चापि हि देहिनाम् ॥

शोधनीयाश्च ये केचित्पूर्वं स्वेद्याश्च ते मताः ॥ ३ ॥

पश्चात्स्वेद्या हृते शल्ये मूढगर्भाऽनुपद्रवा ॥

सम्यक्प्रसूता काले च पश्चात्स्वेद्यैव जानता ॥ ४ ॥

स्वेद्यः पूर्वं च पश्चाच्च भगंदर्यर्शसस्तथा ॥

अश्मर्या चाऽऽतुरो जन्तुः शेषाञ्शस्त्रेषु वक्ष्यते ॥ ५ ॥

स्नेहक्लिन्ना धातुसंस्थाश्च दोषाः

स्वस्थानस्था ये च मार्गेषु लीनाः ॥

सम्यक्स्वेदैर्योजितास्ते द्रवत्वं

प्राप्ताः कोष्ठं शोधनैर्यान्त्यशेषाः ॥ ६ ॥

अग्नेर्दीप्तिं मार्दवं त्वक्प्रसादं भक्तश्रद्धां स्रोतसां निर्मलत्वम् ॥

कुर्यात्स्वेदस्तन्द्रिनिद्रे च हन्यात्संधींस्तब्धांश्चेष्टयेदाशु युक्तः ॥ ७ ॥

[p. 539 ]

सर्वान्स्वेदान्निवाते तु जीर्णेऽन्ने चावचारयेत् ॥

स्नेहाभ्यक्तशरीरस्य शीतैराच्छाद्य चक्षुषी ॥

हृदयं वृषणौ दृष्टी स्वेदयेन्मृदु वा न वा ॥ ८ ॥

शीतशूलेषूपरमे स्तम्भगौरवनिग्रहे ॥

संजाते मार्दवे स्वेदे स्वेदनाद्विरतिर्मता ॥ ९ ॥

स्वेदास्रावो व्याधिहानिर्लघुत्वं शीतार्थित्वं मार्दवं चाऽऽतुरस्य ॥

सम्यक्स्विन्ने लक्षणं प्राहुरेतन्मिथ्यास्विन्ने व्यत्ययेनैतदेव ॥ १० ॥

[p. 540 ]

स्फोटोत्पत्ती रक्तपित्तप्रकोपो

मदो मूर्छा भ्रान्तिदाहौ क्लमश्च ॥

स्विन्नेऽत्यर्थं संधिपीडा तृषा च

क्रियाः शीतास्तत्र कुर्याद्विधिज्ञः ॥ ११ ॥

अतिस्विन्नमथाऽऽश्वास्य शीताम्बुत्रासनं हितम् ॥ १२ ॥

स्नातमुष्णाम्बुना चापि निवातं च लयं नयेत् ॥

भोजयेच्चानभिष्यन्दि सर्वमाचारमादिशेत् ॥ १३ ॥

नानभ्यक्ते नापि चास्निग्धदेहे स्वेदो योज्यः स्वेदविद्भिः कथंचित् ॥ १४ ॥

दृष्टं लोके काष्ठमस्निग्धमाशु यायाद्भङ्गं स्वेदयोगैर्गृहीतम् ॥ १५ ॥

[p. 541 ]

पाण्डुर्मेही रक्तपित्ती तृषार्तः क्षतक्षीणो दुर्बलोऽजीर्णभुक्तः ॥

दकोदरी गर्भिणी पानपश्च नैते स्वेद्या यश्च मर्त्योऽतिसारी ॥ १६ ॥

स्वेदादेषां याति देहो विनाशं नो साध्यत्वं यान्ति चैषां विकाराः ॥ १७ ॥

वमनं रेचनं नस्यं निरूहं सानुवासनम् ॥

ज्ञेयं पञ्चविधं कर्म विधानं तस्य कथ्यते ॥ १ ॥

दोषाः कदाचित्कुप्यन्ति जिता लङ्नपाचनैः ॥

जिताः संशोधनैर्ये तु न तेषां पुनरुद्भवः ॥ २ ॥

[p. 542 ]

कफजे वमनं शस्तं रेचनं पित्तजे गदे ॥

बस्तिर्वातगदे कार्यमामजे पाचनादिकम् ॥ ३ ॥

स्निग्धस्विन्नं नरं सम्यग्जानुमात्रासनस्थितम् ॥

कण्ठमेरण्डनालेन स्पृशन्तं वामयेद्भिषक् ॥ ४ ॥

कृष्णेन्द्रयवसिन्धूत्थराढकल्कयुतं पिबेत् ॥

यष्टीकषायं सक्षौद्रं तेन साधु वमत्यलम् ॥ ५ ॥

[p. 543 ]

कृशरां राढसंसिद्धां तद्बीजैर्वा शृतं पयः ॥

पीत्वा राढकषायं वा सिन्धुकृष्णान्वितं वमेत् ॥ ६ ॥

तण्डुलसलिलनिपिष्टं यः पीत्वा वमति नरः पूर्वाह्णे ॥

फलिनीवल्कलमुष्णं हरति गरं सकफपित्तरुजम् ॥ ७ ॥

आटरूषं वचां निम्बं पटोलं फलिनीत्वचम् ॥

क्वाथयित्वा पिबेत्तोयं वान्तिकृन्मदनान्वितम् ॥ ८ ॥

क्वाथ्यद्रव्यस्य कुडवं श्रपयित्वा जलाढके ॥

चतुर्भागावशिष्टं तु वमनेष्ववचारयेत् ॥ ९ ॥

[p. 544 ]

जीमूतकस्तथेक्ष्वाकुः कुटजः कृतवेधनः ॥

धामार्गवश्च संयोज्या वमने राढवत्पृथक् ॥ १० ॥

निम्बकषायोपेतं फलिनीगदमदनमधुकसिन्धूत्थैः ॥

मधुयुतमेतद्वमनं कफपरिपूर्णाशये शस्तम् ॥ ११ ॥

[p. 545 ]

श्लेष्मलैर्विविधैरन्नैर्दोषानुत्क्लेश्य यत्नतः ॥

स्निग्धस्विन्नाय वमनं दत्तं सम्यक्प्रवर्तते ॥ १२ ॥

कफप्रसेकं हृदयाविशुद्धिं शीतज्वराध्मानमथाविपाकम् ॥

शिरोगुरुत्वं मधुरास्यतां च कण्डूं च दुर्वामितलिङ्गमाहुः ॥ १३ ॥

शून्यं शिरस्तीव्रमतीवकम्पं पार्श्वोरसोर्धूपनमेव चापि ॥

पित्तातियोगं च विसंज्ञतां च हृत्कण्ठपीडामपि चातिवान्ते ॥ १४ ॥

पित्ते कफस्यानु सुखं प्रवृत्ते शुद्धेषु हृत्कण्ठशिरःसु चापि ॥

लघौ च देहे कफसंस्रवे च स्थिते सुवान्तं पुरुषं व्यवस्येत् ॥ १५ ॥

[p. 546 ]

ततोऽपराह्णे सुविशुद्धदेहमुष्णाभिरद्भिः परिषिक्तगात्रम् ॥

कुलत्थमुद्गाढकिजाङ्गलानां यूषै रसैर्वाऽप्युपभोजयेत्तम् ॥ १६ ॥

[p. 547 ]

कफप्रसेकस्वरभेदनिद्रातन्द्रास्यदौर्गन्ध्यविषोपसर्गाः ॥

गुरुत्वकण्डूग्रहणीप्रदोषा न सन्ति जन्तोर्वमनात्कदाचित् ॥ १७ ॥

छिन्ने तरौ पुष्पफलप्ररोहा यथा विनाशं सहसा व्रजन्ति ॥

तथा हृते श्लेष्मणि च्छर्दनेन तज्जा विकारा विलयं व्रजन्ति ॥ १८ ॥

[p. 548 ]

न वामयेत्तैमिरिकं न गुल्मिनं

न चापि पाण्डूदररोगपीडितम् ॥

स्थूलक्षतक्षीणकृशातिवृद्धा-

नर्शोर्दिताक्षेपकपीडितांश्च ॥ १९ ॥

रूक्षे प्रमेहे तरुणे च गर्भे गच्छत्यथोर्ध्वं रुधिरे च तीव्रे ॥

दुष्टे च कोष्ठे कृमिभिर्मनुष्यं न वामयेद्वर्चसि वाऽतिवृद्धे ॥ २० ॥

एतेऽप्यजीर्णव्यथिता वाम्या ये च विषातुराः ॥

अतीव चोल्बणकफास्ते च स्युर्मधुकाम्बुना ॥ २१ ॥

अवाम्यवमनाद्रोगाः कृच्छ्रतां यान्ति देहिनः ॥

असाध्यतां वा गच्छन्ति नैते वाम्यास्त्वतः स्मृताः ॥ २२ ॥

[p. 549 ]

अतिवान्तं घृताभ्यक्तमवगाह्य हिमे जले ॥

उपाचरेत्सिताक्षौद्रमिश्रैर्लेहैश्चिकित्सकः ॥ २३ ॥

वमनेऽतिप्रवृत्ते च हृद्यं कार्यं विरेचनम् ॥

विरेकेऽतिप्रवृत्ते तु वमनं योजयेद्भिषक् ॥ २४ ॥

स्निग्धस्विन्नाय वान्ताय प्रदातव्यं विरेचनम् ॥

अन्यथा योजितं ह्येतद्ग्रहणीरोगकृन्मतम् ॥ १ ॥

[p. 550 ]

पित्तेन स्यान्मृदुः कोष्ठः क्रूरो वातकफाश्रयात् ॥

मध्यमः समदोषत्वान्मात्रा योज्याऽनुरूपतः ॥ २ ॥

शर्कराक्षौद्रसंयुक्तं त्रिवृच्चूर्णावचूर्णितम् ॥

रेचनं सुकुमाराणां त्वक्पत्रमरिचांशकम् ॥ ३ ॥

भित्त्वा द्विधेक्षुं परिलिप्य कल्कैस्त्रिभण्डिजातैः परिवेष्ट्य रज्ज्वा ॥

पक्वं तु सम्यक्पुटपाकयुक्त्या खादेत्तु तं पित्तगदी सुशीतम् ॥ ४ ॥

पिप्पलीनागरक्षारश्यामास्त्रिवृतया सह ॥

लेहयेन्मधुना सार्धं कफव्याधौ विरेचनम् ॥ ५ ॥

[p. 551 ]

हरीतकी विडङ्गानि सैन्धवं नागरं त्रिवृत् ॥

मरिचानि च तत्सर्वं गोमूत्रेण विरेचनम् ॥ ६ ॥

त्रिवृच्छाणत्रयसमा त्रिफला तत्समानि च ॥

क्षारकृष्णाविडङ्गानि तच्चूर्णं मधुसर्पिषा ॥ ७ ॥

लिह्याद्गुडेन गुटिकां कृत्वा वाऽप्युपकल्पयेत् ॥

कफवातकृतान्गुल्मान्प्लीहोदरभगंदरान् ॥

हन्त्यन्यानपि चाप्येतन्निरपायं विरेचनम् ॥ ८ ॥

अभया पिप्पलीमूलं मरिचं विश्वभेषजम् ॥

त्वक्पत्रपिप्पलीमुस्तविडङ्गामलकानि च ॥ ९ ॥

एतानि समभागानि दन्ती च त्रिगुणा भवेत् ॥

त्रिवृदष्टगुणा देया षड्गुणा चात्र शर्करा ॥ १० ॥

मधुना मोदकान्वद्ध्वा चाक्षमात्रं प्रमाणतः ॥

एकैकं भक्षयेत्प्रातः शीतं चानु पिबेज्जलम् ॥ ११ ॥

तावद्विरिच्यते जन्तुर्यावदुष्णं न सेवते ॥

पानाहारविहारेषु भवेच्चापि नियन्त्रणः ॥ १२ ॥

पाण्डुत्वकासविषमज्वरवह्निसादा-

ञ्जङ्घोरुपृष्ठजघनोदरपार्श्वशूलान् ॥

दुर्नामकुण्डलभगंदरशोफगुल्मा-

न्यक्ष्मोदरभ्रमविदाहकमूत्रकृच्छ्रान् ॥ १३ ॥

[p. 552 ]

प्लीहाक्षिरोगपवनाश्मरिकुष्ठमेहा-

न्हन्याद्रसायनमिदं भिषजा प्रयुक्तम् ॥

अल्पव्ययं बहुफलं सततं प्रयोज्य-

मायुष्करं पलितनाशनमश्विदृष्टम् ॥ १४ ॥

पथ्यासैन्धवकृष्णानां कल्कमुष्णाम्बुना पिबेत् ॥

विरेकः सर्वदोषघ्नः श्रेष्ठो नाराचसंज्ञितः ॥ १५ ॥

विडङ्गसारामलकाभयानां पलं पलं स्यात्त्रिवृतात्रयं च ॥

गुडस्य षड्द्वादशभागयुक्ता मासेन त्रिंशद्गुटिका विधेयाः ॥ १६ ॥

निवारणे यक्षवरेण सृष्टः स माणिभद्रः किल शाक्यभिक्षवे ॥

अयं हि कासक्षयकुष्ठनाशनो भगंदरप्लीहजलोदरार्शसाम् ॥ १७ ॥

एरण्डतैलं त्रिफलाक्वाथेन त्रिगुणेन च ॥

युक्तं पीतं पयोभिर्वा न चिरेण विरिच्यते ॥ १८ ॥

[p. 553 ]

हृत्कुक्ष्यशुद्धिः परिदाहकण्डूविण्मूत्रसङ्गाश्च न सद्विरिक्ते ॥

मूर्छागुदभ्रंशकफातियोगाः शूलोद्गमश्चातिविरिक्तलिङ्गम् ॥ १९ ॥

गतेषु दोषेषु कफान्तिकेषु नाभ्यां लघुत्वे मनसश्च तुष्टौ ॥

गतेऽनिले चाप्यनुलोमभावं सम्यग्विरिक्तं मनुजं व्यवस्येत् ॥ २० ॥

मन्दाग्निमक्षीणमसद्विरिक्तं न पाययेत्तद्दिवसे यवागूम् ॥

क्षीणं तृषार्तं सुविरेचितं च तन्वीं सुखोष्णां लघु पाययेत्तु ॥ २१ ॥

बुद्धेः प्रसादं बलमिन्द्रियाणां

धातुस्थिरत्वं ज्वलनस्य दीप्तिम् ॥

चिराच्च पाकं वयसः करोति

विरेचनं सम्यगुपास्यमानम् ॥ २२ ॥

[p. 554 ]

यथौदकानां भुवि जङ्गमानां सेतौ विदीर्णे ध्रुव एव नाशः ॥

पित्ते हते त्वेवमुपद्रवाणां पित्तात्मकानां नियतो विनाशः ॥ २३ ॥

क्षीणक्षतोरूक्षितबालवृद्धा दीनोऽथ शोषी भयशोकतप्तः ॥

श्रान्तस्तृषार्तोऽपरिजीर्णभक्तो गर्भिण्यधो गच्छति यस्य वाऽसृक् ॥ २४ ॥

नवप्रतिश्यायपरीतदेहो नवज्वरी या च नवप्रसूता ॥

कषायनित्या न विरेचनीयाः स्नेहादिभिर्ये त्वनुपस्कृताश्च ॥ २५ ॥

मन्दाग्न्यतिस्नेहितबालवृद्धस्थूलक्षतक्षीणभयोपतप्ताः ॥

श्रान्तस्तृषार्तोऽपरिजीर्णभक्तो गर्भिण्यधो गच्छति यस्य चासृक् ॥ २६ ॥

नवप्रतिश्यायमदात्ययी च नवज्वरी या च नवप्रसूता ॥

शल्यार्दिताश्चाप्यविरेचनीयाः स्नेहादिभिर्ये त्वनुपस्कृताश्च ॥

अत्यर्थपित्ताभिपरीतदेहान्विरेचयेत्तानपि मन्दमन्दम् ॥ २७ ॥

विरेचनैर्यान्ति नरा विनाशमज्ञप्रयुक्तैरविरेचनीयाः ॥ २८ ॥

[p. 555 ]

न चातिस्निग्धकायस्य दद्यात्स्नेहविरेचनम् ॥

दोषाः प्रच्याविता भूयो लीयन्ते तेन वर्त्मसु ॥ २९ ॥

विरूक्षस्नेहसात्म्यं तु भूयः संस्नेह्य रेचयेत् ॥

तेन दोषा हतास्तस्य भवन्ति स्नेहबन्धनाः ॥ ३० ॥

स्नेहस्वेदावकृत्वैव यस्तु संशोधनं पिबेत् ॥

दारु शुष्कमिवाऽऽ नाभेर्देहस्तस्य विदीर्यते ॥ ३१ ॥

स्नेहस्वेदप्रचलिता रसैः स्निग्धैरुदीरिताः ॥

दोषाः कोष्ठगता जन्तोः सुखं हर्तुं विरेचनैः ॥ ३२ ॥

आस्थाप्य स्नेहितं तीक्ष्णै रेचयेद्धीनरेचितम् ॥ ३३ ॥

[p. 556 ]

No verses of the Siddhayoga on this page. The commentary Kusumāvali was not digitized.

[p. 557 ]

पद्मकोशीरनागाह्वचन्दनानि प्रयोजयेत् ॥

अतियोगे विरेकस्य पानालेपनसेचनैः ॥ ३४ ॥

सौवीरपिष्टः सहकारकल्को नाभिप्रलेपादतिसारहन्ता ॥ ३५ ॥

[p. 558 ]

बस्तिर्वाते च पित्ते च कफे रक्ते च शस्यते ॥

संसर्गे संनिपाते च बस्तिरेव सदा हितः ॥ १ ॥

विरेचनात्सप्तरात्रे गते जातबलाय वै ॥

कृताहाराय सायाह्ने बस्तिर्देयोऽनुवासनः ॥ २ ॥

[p. 559 ]

क्षारं न चेद्वैतरणं प्रदाय द्व्यहे त्र्यहे वाऽप्यनुवासनीयः ॥ ३ ॥

प्रसुप्तं वामपार्श्वेन कृतान्नमनुवासयेत् ॥ ४ ॥

उत्सृष्टानिलविण्मूत्रे नरे बस्तिं निधापयेत् ॥

अन्यथा विहितो बस्तिर्नैवान्तः प्रतिपद्यते ॥ ५ ॥

बस्तिं सव्ये करे कृत्वा दक्षिणेनावपीडयेत् ॥

एकेनैवावपीडेन न द्रुतं न विलम्बितम् ॥ ६ ॥

प्रसारितैकजङ्घायां कार्याऽन्योपरि कुञ्चिता ॥

प्रदद्यात्पुटकं तस्मिन्पायौ दोषविशोधनम् ॥ ७ ॥

ततः प्रणिहिते स्नेह उत्तानो वाक्शतं भवेत् ॥

प्रसारितैः सर्वगात्रैस्तथा वीर्यं विसर्पति ॥ ८ ॥

आकुञ्चयेच्छनैस्त्रिस्त्रिः सक्थिबाहू ततः परम् ॥

ताडयेत्तलयोरेनं त्रींस्त्रीन्वाराञ्शनैः शनैः ॥

स्फिजोश्चैवं ततः श्रोणी शय्यां त्रिरुत्क्षिपेत्ततः ॥ ९ ॥

[p. 560 ]

एवं प्रणिहिते बस्तौ मन्दायासोऽप्यमन्दवाक् ॥

स्वास्तीर्णे शयने काममासीताऽऽचारिके रतः ॥ १० ॥

षट्पली तु भवेज्ज्येष्ठा मध्यमा त्रिपली भवेत् ॥

कनीयस्यर्धपलिका त्रिधा मात्राऽनुवासने ॥ ११ ॥

प्राग्दानमाद्ये द्विपलं पलार्धवृद्धिर्द्वितीये पलमक्षवृद्धिः ॥

कर्षद्वयं स्याद्वसुमाषवृद्धिर्बस्तौ तृतीये क्रम एष उक्तः ॥ १२ ॥

[p. 561 ]

स तु सैन्धवचूर्णेन शताह्वेन च संयुतः ॥

भवेत्सुखोष्णश्च तथा निरेति सहसा सुखम् ॥ १३ ॥

चूर्णमाषः पले स्नेहे सिन्धुजन्मशताह्वयोः ॥

माषमेकं पले स्नेहे सिन्धुजन्मशताह्वयोः ॥ १४ ॥

यस्यानुवासनो दत्तः सकृदन्वक्षमाव्रजेत् ॥

अत्युष्णो वाऽतितीक्ष्णो वा वायुना वा प्रपीडितः ॥ १५ ॥

सवातोऽधिकमात्रो वा गुरुत्वाद्वाऽतिभेषजः ॥

तस्यान्योऽल्पतरो देयो न हि स्निह्यत्यतिष्ठति ॥ १६ ॥

त्रीन्यस्य यामाननुवर्तते च स्नेहो नरः स्यात्स विशुद्धदेहः ॥ १७ ॥

[p. 562 ]

एकान्तरोपयोगेन धान्यशुण्ठीजलं पिबेत् ॥

तेनास्य दीप्यते वह्निर्भक्तकाङ्क्षा च जायते ॥ १८ ॥

क्वाथार्धमात्रया प्रातर्धान्यशुण्ठीजलं पिबेत् ॥

पित्तोत्तरे कदुष्णाम्भस्तावन्मात्रं पिबेदथ ॥ १९ ॥

स्नेहाजीर्णं शमयति श्लेष्माणं च भिनत्ति तत् ॥

मारुतस्यानुकूलत्वं कुर्यादुष्णोदकं नृणाम् ॥ २० ॥

स्नेहबस्तिर्विधेयस्तु नाविशुद्धस्य देहिनः ॥

स्नेहवीर्यं तथा दत्ते देहं नानु विसर्पति ॥ २१ ॥

अशुद्धमपि वातेन केवलेनापि पीडितम् ॥

अहोरात्रस्य कालेषु सर्वेष्वेवानुवासयेत् ॥ २२ ॥

तीव्रायां रुजि जीर्णान्नं भोजयित्वाऽनुवासयेत् ॥ २३ ॥

[p. 563 ]

रूक्षस्य बहुवातस्य द्वौ त्रीन्वाऽप्यनुवासनान् ॥

दत्त्वा स्निग्धतनुं ज्ञात्वा ततः पश्चान्निरूहयेत् ॥ २४ ॥

अस्निग्धमपि वातेन केवलेनातिपीडितम् ॥

स्नेहप्रगाढैर्मतिमान्निरूहैः समुपाचरेत् ॥ २५ ॥

स्नेहबस्तिं निरूहं वा नैकमेवाभ्यसेच्चिरम् ॥

स्नेहात्पित्तकफोत्क्लेशौ निरूहात्पवनाद्भयम् ॥ २६ ॥

[p. 564 ]

यथोचितात्पादहीनं भोजयित्वाऽनुवासयेत् ॥ २७ ॥

न चाभुक्तवतः स्नेहः प्रणिधेयः कथंचन ॥

शुद्धत्वाच्छून्यकोष्ठस्य क्षिप्रस्तूर्ध्वमथोत्पतेत् ॥ २८ ॥

एकं तथा त्रीन्कफजे विकारे पित्तात्मके पञ्च तु सप्त वाऽपि ॥

वाते नवैकादश वा पुनर्वा बस्तीनयुग्मान्कुशलो विदध्यात् ॥ २९ ॥

विष्टब्धानिलविण्मूत्रः स्नेहहीनेऽनुवासने ॥

दाहक्लमप्रवाहार्तिकरश्चात्यनुवासने ॥ ३० ॥

सानिलः सपुरीषश्च स्नेहः प्रत्येति यस्य वै ॥

ऊषाचोषौ विना शीघ्रं स सम्यगनुवासितः ॥ ३१ ॥

[p. 565 ]

जीर्णान्नमथ सायाह्ने स्नेहे प्रत्यागते पुनः ॥

लघ्वन्नं भोजयेत्कामं दीप्ताग्निः स नरो यदि ॥ ३२ ॥

अहोरात्रादपि स्नेहः प्रत्यागच्छन्न दुष्यति ॥

कुर्याद्बस्तिगुणांश्चापि जीर्णस्त्वल्पगुणो भवेत् ॥ ३३ ॥

यस्य नोपद्रवं कुर्यात्स्नेहवस्तिरनिःसृतः ॥

सर्वोऽल्पो वाऽऽवृतो रौक्ष्यादुपेक्ष्यः स विजानता ॥ ३४ ॥

[p. 566 ]

अनायान्तमहोरात्रात्स्नेहं सोपद्रवं हरेत् ॥

स्नेहबस्तावनायाते नान्यः स्नेहो विधीयते ॥ ३५ ॥

अशुद्धस्य मलोन्मिश्रः स्नेहो नैति यदा पुनः ॥

तदाऽङ्गसदनाध्मानशूलाः श्वासश्च जायते ॥ ३६ ॥

पक्वाशयगुरुत्वं च तत्र दद्यान्निरूहणम् ॥

तीक्ष्णं तीक्ष्णौषधैरेव सिद्धं वाऽप्यनुवासनम् ॥ ३७ ॥

शुद्धस्य दूरानुगते स्नेहे स्नेहस्य दर्शनम् ॥

मुखे तु सर्वेन्द्रियाणामुपलेपोऽवसादनम् ॥

स्नेहगन्धमुखं वाऽपि कासश्वासावरोचकः ॥ ३८ ॥

गले निष्पीड्य तत्राऽऽशु कम्पयेत्तं प्रयत्नतः ॥

कार्यं तस्य सुतीक्ष्णं च तीक्ष्णं चापि विरेचनम् ॥ ३९ ॥

[p. 567 ]

नात्युच्छ्रितं नाप्यतिनीचपादं सपादपीठं शयनं प्रशस्तम् ॥

प्रधानमूर्धास्तरणोपपन्नं प्राक्शीर्षकं शुक्लपटोत्तरीयम् ॥ १ ॥

अनुवासितमभ्यक्तं स्विन्नदेहं निरूहयेत् ॥

अभुक्तं पीडयेद्बस्तिमतूर्णमविलम्बितम् ॥ २ ॥

जानुमण्डलमावेष्ट्य दत्तं दक्षिणपाणिना ॥

कृष्टनेत्रच्छटाशब्दशतं तिष्ठेदवेगवान् ॥ ३ ॥

द्वितीयं वा तृतीयं वा चतुर्थं वा यथार्थतः ॥

सम्यङ्निरूढलिङ्गे तु प्राप्ते बस्तिं निवारयेत् ॥ ४ ॥

[p. 568 ]

मधुस्नेहनकल्काख्यकषायावापतः क्रमात् ॥

त्रीणि षड् द्वे दश त्रीणि पलान्यनिलरोगिणाम् ॥ ५ ॥

पित्ते चत्वारि चत्वारि द्वे द्विपञ्चचतुष्टयम् ॥

षट्त्रीणि द्वे दश त्रीणि कफे वाऽपि निरूहणम् ॥ ६ ॥

[p. 569 ]

सस्नेह एकः पवने समांसो द्वौ स्वादुशीतौ पयसा तु पित्ते ॥

त्रयः समूत्राः कटुकोष्णरूक्षाः कफे निरूहा न परं विधेयाः ॥ ७ ॥

एकोऽपकर्षत्यनिलं स्वमार्गात्पित्तं द्वितीयस्तु कफं तृतीयः ॥ ८ ॥

अल्पाल्पवेगो विड्वातहीनो हीननिरूहणः ॥

मूर्छाशूलकफप्रायो महावेगोऽतिशब्दितः ॥ ९ ॥

यस्य मूत्रं पुरीषं च कफो वायुश्च गच्छति ॥

क्रमेण लघुता चैव सुनिरूढः स मानवः ॥ १० ॥

सुनिरूढं ततो जन्तुं स्नातं भुक्तरसौदनम् ॥

यथोक्तेन विधानेन योजयेत्स्नेहबस्तिना ॥ ११ ॥

[p. 570 ]

तदहस्तस्य पवनाद्भयं बलवदिष्यते ॥

रसौदनस्तेन शस्तस्तदहश्चानुवासनम् ॥ १२ ॥

सम्यङ्निरूढं तैलाक्तं जलेनोष्णेन सेचितम् ॥

अल्पस्नेहं जाङ्गलस्य रसेनोर्ध्वं तु भोजितम् ॥

योजयेदल्पमात्रेण तत्क्षणं स्नेहबस्तिना ॥ १३ ॥

प्रथमा मध्यमा ह्वस्वा मात्रा या यैस्तु सेविता ॥

मन्दाग्नित्वान्निरूढानां तदर्धेनानुवासनम् ॥ १४ ॥

पश्चादग्निबलं मत्वा पवनस्य च चेष्टितम् ॥

अन्नोपस्तम्भिते कोष्ठे स्नेहबस्तिर्विधीयते ॥ १५ ॥

[p. 571 ]

विविक्तता मनस्तुष्टिः स्निग्धता व्याधिनिग्रहः ॥

आस्थापिते स्नेहबस्तौ सम्यग्दत्ते तु लक्षणम् ॥ १६ ॥

अनायान्तं मुहूर्तान्ते निरूहं शोधनैर्हरेत् ॥

निरूहैरेव मतिमान्क्षारमूत्राम्लसंयुतैः ॥ १७ ॥

विगुणानिलविष्टब्धं चिरं तिष्ठन्निरूहणम् ॥

शूलारतिज्वराटोपान्मरणं वा प्रयच्छति ॥ १८ ॥

न तु भुक्तवते देयमास्थापनमिति स्थितिः ॥ १९ ॥

आमं तदुद्धरेद्भुक्तं छर्दिं वा जनयेद्भृशम् ॥

कोपयेत्सर्वदोषान्वा तस्माद्देयमनाशिते ॥ २० ॥

[p. 572 ]

आवस्थिकं क्रमं चापि मत्वा कार्यं निरूहणम् ॥

मलेऽपकृष्टे दोषाणां बलवत्त्वं न विद्यते ॥ २१ ॥

अतिप्रपीडितो बस्तिः प्रक्रम्याऽऽमाशयं ततः ॥

वातेरितो नासिकाभ्यां मुखतो वा प्रवर्तते ॥

छर्दित्दृल्लासमूर्छादीन्प्रकुर्याद्दाहमेव च ॥ २२ ॥

तत्र तूर्णं गलापीडं कुर्याच्चाप्यवधूननम् ॥

शिरःकायविरेकौ च तीक्ष्णौ सेकांश्च शीतलान् ॥ २३ ॥

दत्त्वाऽऽदौ सैन्धवस्याक्षं मधुनः प्रसृतद्वयम् ॥

विनिर्मथ्य ततो दद्यात्स्नेहस्य प्रसृतद्वयम् ॥ २४ ॥

एकीभूते ततः स्नेहे कल्कस्य प्रसृतं क्षिपेत् ॥

संमूर्छिते कषायं च पञ्चप्रसृतसंमितम् ॥ २५ ॥

वितरेच्च तथाऽऽवापमन्ते द्विप्रसृतोन्मितम् ॥

एवं प्रकल्पितो बस्तिर्द्वादशप्रसृतो भवेत् ॥ २६ ॥

न धावत्यौषधं पाणिं न तिष्ठत्यवलिप्य च ॥

न करोति च सीमन्तं स निरूहः सुयोजितः ॥ २७ ॥

[p. 573 ]

बदर्यैरावतीशेलुशाल्मलीधन्वनाङ्कुराः ॥

क्षीरसिद्धाः सुशीताः स्युः सास्राः पिच्छिलसंज्ञिताः ॥ १ ॥

वाराहमाहिषौरभ्रबैडालैणेयकौक्कुटम् ॥

सद्यस्कमसृगाजं वा देयं पिच्छिलबस्तिषु ॥ २ ॥

[p. 574 ]

दशमूलीकषायेण शताह्वाक्षं प्रपेषयेत् ॥

तत्समं सैन्धवं दद्यान्मधुतैलं चतुष्पलम् ॥

मदनस्य फलं चैकं यथायोगेन दापयेत् ॥ १ ॥

[p. 575 ]

आस्थापनप्रयोगेण भुक्त्वा बस्तिं विचक्षणः ॥

न चाभ्यङ्गो न च स्वेदः परिहारविधिर्न च ॥ २ ॥

आत्रेयानुमतो ह्येष सर्वरोगनिबर्हणः ॥

यक्ष्मघ्नश्च कृमिघ्नश्च शूलघ्नश्च विशेषतः ॥ ३ ॥

शुक्रसंजननो ह्येष वातशोणितनाशनः ॥

बलवर्णकरो वृष्यश्चार्धमात्रिकसंज्ञितः ॥ ४ ॥

शतशः सन्ति निरूहा यद्यपि सुश्रुतचरकप्रणिगदिताः ॥

भिषजां पुनरमुनैव व्यवहारश्चार्धमात्रिकेण ॥ ५ ॥

स्नेहं गुडं मांसरसं पयश्च अम्लानि मूत्रं मधु सैन्धवं च ॥

एतान्यनुक्तान्यपि दापयेत निरूहयोगे मदनात्फलं च ॥ ६ ॥

लवणं कार्षिकं दद्यात्फलमेकं तु मादनम् ॥

वाते गुडं सितां पित्ते कफे सिद्धार्थकादयः ॥ ७ ॥

[p. 576 ]

सैन्धवाक्षं समादाय शताह्वाक्षसमन्वितम् ॥

गोमूत्रस्य पलान्यष्टावम्लिकायाः पलद्वयम् ॥ १ ॥

गुडस्य तु पले द्वे तु सर्वमालोड्य यत्नतः ॥

वस्त्रपूतं सुखोष्णं च बस्तिं दद्याद्विचक्षणः ॥ २ ॥

शूलं विट्सङ्गमानाहं मूत्रकृच्छ्रं च दारुणम् ॥

कृम्युदावर्तगुल्मादीन्सद्यो हन्यान्निषेवितः ॥ ३ ॥

पलशुक्तिकर्षकुडवैरम्लीकागुडसिन्धुजन्मगोमूत्रैः ॥

ईषत्तैलयुतोऽयं बस्तिः शूलानाहामवातहरः ॥ १ ॥

भोजयित्वा तु सायाह्ने सर्वस्यायं प्रशस्यते ॥

अथ चेद्बलवाञ्जन्तुरभुक्त्वाऽपि तदा क्वचित् ॥ २ ॥

[p. 577 ]

अपि हीनं क्रमं कुर्यान्न तु कुर्यादतिक्रमम् ॥

विशेषात्सुकुमाराणां हीन एव क्रमो हितः ॥ १ ॥

भयोन्मादतृषाशोषाजीर्णारुचिप्रमेहिणः ॥

मूर्छाकुष्ठोदरस्थौल्यकासश्वासक्षयातुराः ॥ २ ॥

शोफभ्रममदच्छर्दियुता वस्त्यसहाबलाः ॥

नाऽऽस्थाप्या नानुवास्याश्च वातरोगादृते नराः ॥ ३ ॥

उदरी च प्रमेही च कुष्ठी स्थूलश्च मानवः ॥

अवश्यास्थापनीयास्ते नानुवास्याः कथंचन ॥ ४ ॥

वीर्येण बस्तिरादत्ते दोषानापादमस्तकात् ॥

पक्वाशयस्थः स्वस्थोऽर्कस्त्वपो यद्वन्महीतलात् ॥ ५ ॥

[p. 578 ]

सर्वाङ्गगतमेकाङ्गस्थितं वाऽपि समीरणम् ॥

रुणद्धि केवलो बस्तिर्वायोर्वेगमिवाचलः ॥ ६ ॥

वायोर्विषहते वेगं नान्या बस्तेरृते क्रिया ॥

पवनाविद्धतोयस्य वेला वेगमिवोदधेः ॥ ७ ॥

मूलसेकाद्यथा वृक्षाः स्निग्धशाड्वलपल्लवाः ॥

तथा बस्तिप्रदानात्स्यान्नरः कान्तिबलादिमान् ॥ ८ ॥

[p. 579 ]

अष्टादशाष्टादशकान्बस्तीनां यो निषेवते ॥

यथोक्तेन विधानेन परिहारक्रमेण च ॥ ९ ॥

स कुञ्जरबलोऽश्वस्य जवतुल्योऽमरप्रभः ॥

वीतपाप्मा श्रुतधरः सहस्रायुर्भवेन्नरः ॥ १० ॥

[p. 580 ]

No verses of the Siddhayoga on this page. The commentary Kusumāvali was not digitized.

[p. 581 ]

कृतः शिराव्यधो यस्य कृतं यस्य विशोधनम् ॥

स ना परिहरेन्मासं याबद्वा बलवान्भवेत् ॥ ११ ॥

त्र्यहं त्र्यहं परिहरेदेकैकं बस्तिमातुरः ॥

तृतीये तु परीहारे यथायोगं समाचरेत् ॥ १२ ॥

[p. 582 ]

स्नेहपीतस्य बान्तस्य विरिक्तस्य स्रुतासृजः ॥

निरूढस्य च कायाग्निर्मन्दो भवति देहिनः ॥ १३ ॥

[p. 583 ]

स चाल्पैर्लघुभिश्चान्नैरुपयुक्तैर्विवर्धते ॥

काष्ठैरणुभिरल्पैश्च संधुक्षित इवानलः ॥ १४ ॥

[p. 584 ]

No verses of the Siddhayoga on this page. The commentary Kusumāvali was not digitized.

[p. 585 ]

युक्तेऽग्नौ जीवति चिरं रोगी स्याद्विकृतिं गते ॥

शान्ते पञ्चत्वमायाति देही तस्माद्वरोऽनलः ॥ १५ ॥

[p. 586 ]

प्रायोगिकः कासहरश्च धूमो वैरेचनः स्नैहिकवामनीयौ ॥

एलादिना कुष्ठनतोज्झितेन क्षौमं प्रलिप्याङ्गुलकाष्ठमाना ॥

प्रायोगिके वर्तिरिदं तु नेत्रमष्टाङ्गुलं षड्गुणितं प्रशस्तम् ॥ १ ॥

[p. 587 ]

बृहत्यौ त्र्यूषणं शृङ्गी चेङ्गुदीत्वङ्मनःशिला ॥

एषा कासहरा वर्तिर्नेत्रं षोडशकाङ्गुलम् ॥ २ ॥

शिरोविरेचनैर्वर्तिर्नेत्रं हस्तमितं मतम् ॥ ३ ॥

स्निग्धमज्जमधूच्छिष्टस्नेहगुग्गुलुसर्जकैः ॥

स्नैहिकैर्वर्तिरेभिस्तु नेत्रं द्वात्रिंशदङ्गुलम् ॥ ४ ॥

वामनीये तु वल्लूरस्नाय्वस्थिखुरचर्मभिः ॥

वर्तिर्दशाङ्गुलं नेत्रं धूमः पञ्चविधो मतः ॥ ५ ॥

[p. 588 ]

अङ्गुल्याः परिणाहेन मध्ये स्थूलाऽन्तयोस्तनुः ॥

षड्भागो धूमनेत्रस्य वर्त्या मानं प्रशस्यते ॥ ६ ॥

धूमोपयोगात्पुरुषः प्रसन्नेन्द्रियवाङ्मनाः ॥

दृढकेशद्विजश्मश्रुः सुगन्धिविशदाननः ॥ ७ ॥

प्रगाढं पानमिच्छन्ति धूमस्याऽऽस्येन तद्विदः ॥

उरःकण्ठाश्रये दोषे मुखेनैव पिबेन्नरः ॥ ८ ॥

शिरःकर्णाक्षिनासोत्थे नस्ततः(नासया) शमनं पिबेत् ॥

निर्वमेत्तु मुखेनैव नासया न कथंचन ॥

विलोमगो ह्याशु धूमः कुर्याद्दर्शनविभ्रमम् ॥ ९ ॥

[p. 589 ]

No verses of the Siddhayoga on this page. The commentary Kusumāvali was not digitized.

[p. 590 ]

No verses of the Siddhayoga on this page. The commentary Kusumāvali was not digitized.

[p. 591 ]

प्रतिमर्शोऽवपीडश्च नस्यं प्रधमनं तथा ॥

शिरोविरेचनं पञ्च नस्यभेदाः प्रकीर्तिताः ॥ १ ॥

[p. 592 ]

No verses of the Siddhayoga on this page. The commentary Kusumāvali was not digitized.

[p. 593 ]

No verses of the Siddhayoga on this page. The commentary Kusumāvali was not digitized.

[p. 594 ]

नस्यस्य स्नैहिकस्याथ देयास्त्वष्टौ तु बिन्दवः ॥

प्रत्येकशो नस्त(नासि)कयोर्नृणामिति च निश्चयः ॥ २ ॥

शुक्तिश्च पाणिशुक्तिश्च मात्रास्तिस्रः प्रकीर्तिताः ॥

द्वात्रिंशद्बिन्दवश्चापि शुक्तिरित्यभिधीयते ॥

द्वे शुक्ती पाणिशुक्तिश्च ज्ञेयाऽत्र कुशलैर्नरैः ॥ ३ ॥

[p. 595 ]

शृङ्गाटकमभिव्याप्य स्थापयेन्न गिलेद्द्रवम् ॥

स्वेदयेच्च कपोलादि ततः ष्ठीवेत्पुनः पुनः ॥ ४ ॥

भोजयेदनभिष्यन्दि जलमुष्णं च शीलयेत् ॥

रजोधूममनस्तापस्नानक्रोधादि वर्जयेत् ॥ ५ ॥

[p. 596 ]

लाघवं शिरसो योगे सुखस्वप्नावबोधनम् ॥

विकारोपशमः शुद्धिरिन्द्रियाणां मनःसुखम् ॥ ६ ॥

लाघवं शिरसः शुद्धिः स्रोतसां व्याधिनिर्जयः ॥

चित्तेन्द्रियप्रसादश्च शिरसः शुद्धिलक्षणम् ॥ ७ ॥

कण्डूपदेहौ गुरुता स्रोतसां कफसंस्रवः ॥

हीनं विशुद्धे शिरसि लक्षणं परिकीर्तितम् ॥ ८ ॥

मस्तुलुङ्गागमो वातदुष्टिरिन्द्रियविभ्रमः ॥

शून्यता शिरसश्चापि मूर्ध्नि गाढं विरेचिते ॥ ९ ॥

हीनातिशुद्धे शिरसि कफवातघ्नमाचरेत् ॥

सम्यग्विशुद्धे शिरसि सर्पिर्नस्ये तु योजयेत् ॥ १० ॥

[p. 597 ]

ईषदुच्छिङ्घनात्स्नेहो यावद्वक्त्रं प्रपद्यते ॥

नस्तो निषिक्तस्तं विद्यात्प्रतिमर्शं प्रमाणतः ॥ ११ ॥

[p. 598 ]

उच्छिङ्घन्न पिबेच्चैनं निष्ठीवेन्मुखमागतम् ॥ १२ ॥

नस्येन रोगाः शाम्यन्ति नराणामूर्ध्वजत्रुजाः ॥

इन्द्रियाणां च वैमल्यं कुर्यादास्यं सुगन्धि च ॥ १३ ॥

हनुदन्तशिरोग्रीवात्रिकबाहूरसां बलम् ॥

वलीपलितखालित्यव्यङ्गानां चाप्यसंभवम् ॥ १४ ॥

तैलं कफे सवाते च केवले पवने वसाम् ॥

दद्यात्सर्पिः सदा पित्ते मज्जानं च समारुते ॥

चतुर्विधस्य स्नेहस्य विधिरेष प्रकीर्तितः ॥ १५ ॥

श्लेष्मस्थानाविरोधित्वात्तेषु तैलं विशिष्यते ॥ १६ ॥

विषाभिभूतसंन्यासमूर्छामोहापतन्त्रके ॥

मदापस्मारशोकार्तिचिन्ताक्रोधभयादिषु ॥ १७ ॥

मानसेषु च रोगेषु मूढव्याकुलचेतसाम् ॥

संज्ञाप्रबोधहेत्वर्थमवपीडं प्रदापयेत् ॥ १८ ॥

[p. 599 ]

नस्ततो(नासया) विधमेच्चूर्णं त्रिमुच्चूटिमितं कटु ॥

षडङ्गुलद्विमुखया नाड्या विषादिमूर्छिते ॥ १९ ॥

शर्करेक्षुरसक्षीरघृतमांसरसान्पृथक् ॥

क्षीणानां नस्ततो(नासया) दद्याद्रक्तपित्तगदेषु च ॥ २० ॥

स्निग्धोष्णैः स्नैहिको वाते स्वादुशीतैः प्रसादनः ॥

पित्ते कट्वम्ललवणैरुष्णैः संशोधनः कफे ॥

कषायतिक्तमधुरैः कटूष्णै रोपणो व्रणे ॥ १ ॥

[p. 600 ]

सुखं संचार्यते या तु मात्रा सा कवले मता ॥

असंचार्या तु या मात्रा गण्डूषे सा प्रकीर्तिता ॥ २ ॥

तावच्च धारयितव्योऽनन्यमनसोन्नतदेहेन संचारयितव्यश्च ।

यावद्दोषपरिपूर्णगलकपोलत्वं नासास्रोतोनयनपरिप्लवश्च भवति

तदा विमोक्तव्यः । अन्यश्चान्यो ग्रहीतव्य इति ॥

एवं स्नेहपयःक्षौद्ररसमूत्राम्लसंभृताः ॥

कषायोष्णोदकाभ्यां च कवला दोषतो हिताः ॥ ३ ॥

[p. 601 ]

व्याधेरपचयस्तुष्टिर्वैशद्यं वक्त्रलाघवम् ॥ ४ ॥

इन्द्रियाणां प्रसादश्च कवले शुद्धिलक्षणम् ॥

हीने जाड्यकफोत्क्लेशान्न रसज्ञानमेव च ॥ ५ ॥

अतियोगान्मुखे पाकः शोषतृष्णारुचिक्लमाः ॥

शोधनीयौर्विशेषेण भवत्येतत्तु लक्षणम् ॥ ६ ॥

तिला नीलोत्पलं सर्पिः शर्करा क्षीरमेव च ॥

सक्षौद्रो दग्धवत्क्रस्य गण्डूषो दाहनाशनः ॥ ७ ॥

कवलस्य विधिर्ह्येष समासेन प्रकीर्तितः ॥ ८ ॥

विभज्य भेषजं बुद्ध्या कुर्वीत प्रतिसारणम् ॥

कल्को रसक्रिया क्षौद्रं चूर्णं चेति चतुर्विधम् ॥ ९ ॥

अङ्गुल्या घर्षणं यत्तत्प्रतिसारणमुच्यते ॥

अङ्गुल्यग्रप्रणीतं तु यथास्वं मुखरोगिणाम् ॥ १० ॥

[p. 602 ]

तस्मिन्योगमयोगं च कवलोक्तं विभावयेत् ॥

भोजयेच्चानभिष्यन्दि दोषघ्नमशनं परम् ॥ ११ ॥

तानेव शमयेद्व्याधीन्कवलो यानपोहति ॥ १२ ॥

फलाग्निजलवृष्टीनां पुष्पधूमाम्बुदा यथा ॥

ख्यापयन्ति भविष्यत्वं रिष्टानि मरणं तथा ॥ १ ॥

[p. 603 ]

No verses of the Siddhayoga on this page. The commentary Kusumāvali was not digitized.

[p. 604 ]

तानि सौक्ष्म्यात्प्रमादाद्वा तथैवाऽऽशु व्यतिक्रमात् ॥

अज्ञानाच्च न गृह्यन्ते मुमूर्षोर्न त्वसंभवात् ॥ २ ॥

[p. 605 ]

न त्वरिष्टस्य जातस्य नाशोऽस्ति मरणादृते ॥

मरणं चापि तन्नास्ति यन्नारिष्टपुरस्सरम् ॥ ३ ॥

ध्रुवं त्वरिष्टे मरणं ब्राह्मणैस्तत्किलामलैः ॥

रसायनतपोजप्यतत्परैर्वा निवार्यते ॥ ४ ॥

[p. 606 ]

असिद्धिं प्राप्नुयाल्लोके प्रतिकुर्वन्गतायुषम् ॥

तस्माद्यत्नेन रिष्टानि लक्षयेत्कुशलो भिषक् ॥ ५ ॥

नपुंसकं स्त्री बहवो नैककार्या असूयकाः ॥

पाशदण्डायुधधराः पाण्डुरेतरवाससः ॥ ६ ॥

आर्द्रजीर्णापसव्यैकमलिनोद्वस्तवाससः ॥

न्यूनाधिकाङ्गा उद्विग्ना विकला रौद्ररूपिणः ॥ ७ ॥

रूक्षनिष्ठुरवक्तारस्त्वमङ्गल्याभिधायिनः ॥

छिन्दन्तस्तृणकाष्ठानि स्पृशन्तो नासिकां स्तनम् ॥ ८ ॥

वस्त्रान्तानामिकाकेशनखरोमदशास्पृशः ॥

कपालोपलभस्मास्थितुषाङ्गारकराश्च ये ॥ ९ ॥

विलिखन्तो महिं किंचिन्मुञ्चन्तो लोष्टभेदिनः ॥

तैलकर्दमदिग्धाङ्गा रक्तस्रगनुलेपनाः ॥ १० ॥

फलं पक्वमसारं वा गृहीत्वाऽन्यच्च तद्विधम् ॥

नखैर्नखान्तरं वाऽपि करेण चरणौ तथा ॥ ११ ॥

उपानच्चर्महस्ता वा विकृता व्याधिपीडिताः ॥

वामाचारा रुदन्तो वा श्वासिनो विकृतेक्षणाः ॥ १२ ॥

याम्यां दिशि प्राञ्जलयो विषमैकपदे स्थिताः ॥

वैद्यं य उपसर्पन्ति दूतास्ते चापि गर्हिताः ॥ १३ ॥

[p. 607 ]

No verses of the Siddhayoga on this page. The commentary Kusumāvali was not digitized.

[p. 608 ]

मांसोदकुम्भातपत्रविप्रवारणगोवृषाः ॥

शुक्लवर्णाश्च पूज्यन्ते प्रस्थाने दर्शनं गताः ॥ १४ ॥

स्त्री पुत्रिणी सवत्सा गौर्वर्धमानाः स्वलंकृताः ॥

कन्या मत्स्याः फलं वामं स्वस्तिका मोदका दधि ॥ १५ ॥

हिरण्याक्षतपात्रं वा रत्नानि सुमनो नृपः ॥

अप्रशान्तोऽनलो वाजी हंसश्चाषः शिखी तथा ॥ १६ ॥

ब्रह्मदुन्दुभिनिर्घोषः शङ्खवेणुरथस्वनाः ॥

सिंहमेघनिनादाश्च हेषितं गजबृंहितम् ॥

शस्तं हंसरुतं नॄणां वाचश्च हृदयप्रियाः ॥ १७ ॥

[p. 609 ]

पत्रपुष्पफलोपेतान्सक्षीरान्नीरुजो द्रुमान् ॥

आश्रिता वा नभोवेश्मध्वजतोरणवेदिकाः ॥ १८ ॥

दिक्षु शान्तासु वक्तारो मधुरं पृष्ठतोऽनुगाः ॥

वामा वा दक्षिणा वाऽपि शकुनाः कर्मसिद्धये ॥ १९ ॥

दक्षिणाद्वामगमनं प्रशस्तं श्वशृगालयोः ॥ २० ॥

भासकौशिकयोर्नैव नोभयं शशसर्पयोः ॥

दर्शनं वा रुतं वाऽपि न गोधाकृकलासयोः ॥ २१ ॥

[p. 610 ]

हस्तं वाऽऽकृष्य वैद्यस्य न्यसेच्छिरसि चोरसि ॥

न स सिध्यति वैद्यो वा गृहे यस्य न पूज्यते ॥ २२ ॥

देवान्द्विजान्गोवृषभाञ्जीवतः सुहृदो नृपान् ॥

समिद्धमग्निं साधूंश्च निर्मलानि जलानि च ॥

पश्येत्कल्याणलाभाय व्याधेरपगमाय च ॥ २३ ॥

मांसं मत्स्यान्स्रजः श्वेता वासांसि विमलानि च ॥

लभते शुभलाभाय व्याधेरपगमाय च ॥ २४ ॥

नदीनदसमुद्रांश्च क्षुभितान्कलुषोदकान् ॥

तरेत्कल्याणलाभाय व्याधेरपगमाय च ॥ २५ ॥

महाप्रासादसफलवृक्षवारणपर्वतान् ॥

आरोहेद्द्रव्यलाभाय व्याधेरपगमाय च ॥ २६ ॥

शरीरशीलयोर्यस्य प्रकृतेर्विकृतिर्भवेत् ॥

तत्त्वरिष्टं समासेन व्यासतस्तु निबोध मे ॥ २७ ॥

[p. 611 ]

यस्तूष्णमिव गृह्णाति शीतमुष्णं च शीतवत् ॥

संजातशीतपिटको यश्च दाहेन पीड्यते ॥ २८ ॥

स्नातानुलिप्तं यं वाऽपि भजन्ते नीलमक्षिकाः ॥

सुगन्धिर्वाऽति वाऽकस्मात्तं ब्रुवन्ति गतायुषम् ॥ २९ ॥

[p. 612 ]

नेक्षते मुनिपार्श्वस्थां यश्च देवीमरुन्धतीम् ॥

ध्रुवमाकाशगङ्गां वा तं ब्रुवन्ति गतायुषम् ॥ ३० ॥

ह्रीश्रियौ नश्यतो यस्य तेज+ओजःस्मृतिप्रभाः ॥

यं वा त्यजन्ति पुरुषं स परासुरसंशयम् ॥ ३१ ॥

[p. 613 ]

यस्याधरौष्ठः पतितः क्षिप्तश्चोर्ध्वं तथोत्तरः ॥

उभौ वा जाम्बवाभासौ दुर्लभं तस्य जीवितम् ॥ ३२ ॥

नाऽऽहरत्यन्नमास्यस्थं न धारयति यः शिरः ॥

न स्वाङ्गुलित्रयं याति दन्ताः शुष्यन्ति यस्य वा ॥ ३३ ॥

बलवान्दुर्बलो वाऽपि संमोहं योऽधिगच्छति ॥

उत्थाप्यमानो बहुशस्तं गतायुषमादिशेत् ॥ ३४ ॥

निवर्तते महाव्याधिः सहसा यस्य देहिनः ॥

न चाऽऽहारफलं यस्य दृश्यते स विनश्यति ॥ ३५ ॥

नासा भङ्गं गता यस्य सप्तरात्रं स जीवति ॥ ३६ ॥

[p. 614 ]

धर्मार्थकाममोक्षाणामारोग्यं मूलमुत्तमम् ॥

रोगास्तस्यापहर्तारः श्रेयसो जीवितस्य च ॥ १ ॥

तस्मादात्मवता नित्यमाहाराचारभेषजम् ॥

धीमता तदनुष्ठेयं स्वास्थ्यं येनानुवर्तते ॥ २ ॥

समदोषः समाग्निश्च समधातुमलक्रियः ॥

प्रसन्नात्मेन्द्रियमनाः स्वस्थ इत्यभिधीयते ॥ ३ ॥

[p. 615 ]

No verses of the Siddhayoga on this page. The commentary Kusumāvali was not digitized.

[p. 616 ]

No verses of the Siddhayoga on this page. The commentary Kusumāvali was not digitized.

[p. 617 ]

दोषाणां साम्यमारोग्यं वैषम्यं व्याधिरुच्यते ॥

वृद्धिः समानैः सर्वेषां प्रशमस्तु विपर्ययैः ॥ ४ ॥

[p. 618 ]

स्रोतोरोधबलभ्रंशगौरवानिलमूढताः ॥

आलस्यापक्तिनिष्ठेवमलसङ्गारुचिक्लमाः ॥

लिङ्गं मलानां सामानां निरामाणां विपर्ययः ॥ ५ ॥

ऊष्मणोऽल्पबलत्वेन धातुमान्द्यमपाचितम् ॥

दुष्टमामाशयगतं रसमामं प्रचक्षते ॥ ६ ॥

आमेन तेन संपृक्ता दोषा दूष्याश्च दूषिताः ॥

सामा इत्युपदिश्यन्ते ये च रोगास्तदुद्भवाः ॥ ७ ॥

वायुः सामो विबन्धाग्निसादस्तम्भान्त्रकूजनैः ॥

वेदनाशोथनिस्तोदैः क्रमशोऽङ्गानि पीडयन् ॥ ८ ॥

[p. 619 ]

विचरेद्युगपच्चापि गृह्णाति कुपितो भृशम् ॥

स्नेहाद्यैर्वृद्धिमायाति सूर्यमेघोदये निशि ॥ ९ ॥

निरामो विशदो रूक्षो निर्विबन्धोऽल्पवेदनः ॥

विपरीतगुणैः शान्तिं स्निग्धैर्याति विशेषतः ॥ १० ॥

दुर्गन्धि हरितं श्यावं पित्तमम्लं स्थिरं गुरु ॥

अम्लिकाकण्ठहृद्दाहकरं सामं विनिर्दिशेत् ॥ ११ ॥

आताम्रपीतमत्युष्णं रसे कटुकमस्थिरम् ॥

पक्वं विगन्धि विज्ञेयं रुचिपक्तिबलप्रदम् ॥ १२ ॥

आविलस्तन्तुलः स्त्यानः कण्ठदेशेऽवतिष्ठते ॥

सामो बलासो दुर्गन्धः क्षुदुद्गारविघातकृत् ॥ १३ ॥

फेनवान्पिण्डितः पाण्डुर्निःसारोऽगन्ध एव च ॥

पक्वः स एव विज्ञेयश्छेदवान्वक्त्रशुद्धिकृत् ॥ १४ ॥

पटुतिक्तककट्वम्लस्वादुतिक्तकमृष्टकाः ॥

कषायश्च कषायश्च क्रमात्तेषां त्रयस्त्रयः ॥ १५ ॥

आमेषु पच्यमानेषु पक्वेष्वप्यनिलादिषु ॥

पाचनं पाकसमकृच्छमनं च यथाक्रमम् ॥ १६ ॥

रूक्षः शीतो लघुः सूक्ष्मश्चलोऽथ विशदः खरः ॥

विपरीतगुणैर्द्रव्यैर्मारुतः संप्रशाम्यति ॥ १७ ॥

[p. 620 ]

सस्नेहमुष्णं तीक्ष्णं च द्रवमम्लं सरं कटु ॥

विपरीतगुणैः पित्तं द्रव्यैराशु प्रशाम्यति ॥ १८ ॥

[p. 621 ]

गुरुशीतमृदुस्निग्धमधुरस्थिरपिच्छिलाः ॥

श्लेष्मणः प्रशमं यान्ति विपरीतगुणैर्गुणाः ॥ १९ ॥

[p. 622 ]

क्षुत्संभवति जीर्णेषु रसदोषमलेषु च ॥

उचितोऽनुचितो वाऽपि सोऽन्नकालः प्रशस्यते ॥ २० ॥

अर्धरात्रेऽपि भुञ्जानः परमार्थं बुभुक्षितः ॥

क्षुधी वैद्यपरित्यागी व्याधिभिर्नाभिभूयते ॥ २१ ॥

अहिताशनसंपर्कात्सर्वरोगोद्भवो यतः ॥

अतस्तदहितं त्याज्यं न्याय्यं पथ्यनिषेवणम् ॥ २२ ॥

कलमाः शालयो रक्ता नीवारः षष्टिकाङ्गुकाः ॥ २३ ॥

श्यामाककोद्रवोद्दालसतीनयवमुद्गकाः ॥

मसूराढकिगोधूमा हरिणैणकुरङ्गकाः ॥ २४ ॥

तित्तिरिः क्रकरा लावाः श्रेष्ठा वर्तीरवर्तिकाः ॥

सुनिषण्णकवास्तूकचिल्लीमण्डूकपर्णिकाः ॥ २५ ॥

तण्डुलीयकजीवन्त्यो दाडिमामलकं मधु ॥

सैन्धवं गव्यमाज्यं च पथ्यवर्गोऽयमुत्तमः ॥ २६ ॥

[p. 623 ]

व्यायामश्च निशास्वापो निवातोष्णजलं तथा ॥

आयुष्यं भोजनं जीर्णे वेगानामविधारणम् ॥

ब्रह्मचर्यमहिंसा च साहसानां च वर्जनम् ॥ २७ ॥

अन्नादष्टगुणं पिष्टं पिष्टादष्टगुणं पयः ॥ २८ ॥

पयसोऽष्टगुणं मांसं मांसादष्टगुणं घृतम् ॥

घृतादष्टगुणं तैलं मर्दने न तु भोजने ॥ २९ ॥

वल्लीफलैरम्लकुलत्थशाकैर्मत्स्यैः सुरामांसतिलैः करीरैः ॥

पिण्याकजम्बूलवणैश्च दध्ना व्यस्तैः समस्तैश्च पयो विरोधि ॥ ३० ॥

कपिञ्जलो लावकतित्तिरी तु गोधामयूरौ रुबुतैलकाष्ठैः ॥

सिद्धा विरुद्धाश्च तथा कपोतास्तैलेषु भृष्टा अपि सर्षपाक्ताः ॥ ३१ ॥

उष्णेन दिव्यसलिलेन वराहगोधा-

मांसेन याति विकृतिं मधु मूलकेन ॥

तक्रेण चोष्णमपि तुल्यघृतं धृतं च

कांस्ये दशाहमुषितं च तथा घृतं च ॥ ३२ ॥

घृतं धानाश्च तक्रेण दध्ना मद्यं च कुक्कुटैः ॥

बलाका न हिता मद्यैः सुराकृशरपायसैः ॥ ३३ ॥

[p. 624 ]

मत्स्या उपोदका चैव विकारैरैक्षवैस्तथा ॥

सौवीरैस्तिलशष्कुल्यः काकमाची गुडेन च ॥

अतिस्निग्धातिरूक्षादीन्वर्जयेदात्मवान्नरः ॥ ३४ ॥

व्याधिमिन्द्रियदौर्बल्यं मरणं चाधिगच्छति ॥

विरुद्धरसवीर्याणि भुञ्जानोऽनात्मवान्नरः ॥ ३५ ॥

यत्किंचिद्दोषमुत्क्लेश्य भुक्तं कायान्न निर्हरेत् ॥

रसादिषु यथार्थं वा तद्विकाराय कल्पते ॥ ३६ ॥

विरुद्धाशनजान्रोगान्प्रतिहन्ति विरेचनम् ॥

वमनं शमनं चापि पूर्वं वा हितभोजनम् ॥ ३७ ॥

सात्म्यतोऽल्पतया वाऽपि दीप्ताग्नेस्तरुणस्य च ॥

स्निग्धव्यायामबलिनां विरुद्धं वितथं भवेत् ॥ ३८ ॥

शुष्कं मांसं स्त्रियो वृद्धा बालार्कस्तरुणं दधि ॥

प्रभाते मैथुनं निद्रा सद्यः प्राणहराणि षट् ॥ ३९ ॥

[p. 625 ]

सद्योमांसं नवं चान्नं बाला स्त्री क्षीरभोजनम् ॥

घृतमुष्णोदकं चैव सद्यः प्राणकराणि षट् ॥ ४० ॥

शीते शीतानिलस्पर्शसंरुद्धो बलिनां बली ॥

पक्ता भवति हेमन्ते मात्राद्रव्यगुरुक्षमः ॥ ४१ ॥

[p. 626 ]

No verses of the Siddhayoga on this page. The commentary Kusumāvali was not digitized.

[p. 627 ]

स यदा नेन्धनं युक्तं लभते देहजं तदा ॥

रसं हिनस्त्यतो वायुः शीतः शीते प्रकुप्यति ॥ ४२ ॥

[p. 628 ]

अभ्यङ्गोत्सादनं स्वेदः स्निग्धोष्णगुरुभोजनम् ॥ ४३ ॥

शीते सुसंवृतं सेव्यं यानं शयनमासनम् ॥

आलिङ्ग्यागुरुदिग्धाङ्गीं स्वप्याद्यौवनशालिनीम् ॥ ४४ ॥

[p. 629 ]

शिशिरे सर्वमप्येवं निवातोष्णगृहं श्रयेत् ॥ ४५ ॥

वसन्ते निचितः श्लेष्मा दिनकृद्भाभिरीरितः ॥

कायाग्निं बाधते रोगांस्ततः प्रकुरुते बहून् ॥

तस्माद्वसन्ते कर्माणि वमनादीनि कारयेत् ॥ ४६ ॥

[p. 630 ]

No verses of the Siddhayoga on this page. The commentary Kusumāvali was not digitized.

[p. 631 ]

No verses of the Siddhayoga on this page. The commentary Kusumāvali was not digitized.

[p. 632 ]

गुर्वम्लस्निग्धमधुरं दिवास्वप्नं च वर्जयेत् ॥ ४७ ॥

[p. 633 ]

No verses of the Siddhayoga on this page. The commentary Kusumāvali was not digitized.

[p. 634 ]

No verses of the Siddhayoga on this page. The commentary Kusumāvali was not digitized.

[p. 635 ]

व्यायामोद्वर्तनं धूमं कबलग्रहमञ्जनम् ॥

सुखाम्बुना शौचविधिं शीलयेत्कुसुमागमे ॥

चन्दनागुरुदिग्धाङ्गो यवगोधूमभोजनः ॥ ४८ ॥

दिवा शीतपृहे निद्रां निशि चन्द्रांशुशीतले ॥

व्यजनैः पाणिसंस्पर्शैश्चन्दनोदकशीतलैः ॥ ४९ ॥

[p. 636 ]

काननानि च शीतानि जलानि कुसुमानि च ॥

ग्रीष्मकाले निषेवेत मैथुनाद्विरतो नरः ॥ ५० ॥

आदानदुर्बले देहे पक्ता भवति दुर्बलः ॥

स वर्षास्वनिलादीनां दूषणैर्बाध्यते पुनः ॥ ५१ ॥

भूबाष्पान्मेघनिष्यन्दात्पाकादम्लाज्जलस्य च ॥

वर्षास्वग्निबले हीने कुप्यन्ति पवनादयः ॥

तस्मात्साधारणः सर्वो विधिर्वर्षासु चेष्यते ॥ ५२ ॥

[p. 637 ]

No verses of the Siddhayoga on this page. The commentary Kusumāvali was not digitized.

[p. 638 ]

No verses of the Siddhayoga on this page. The commentary Kusumāvali was not digitized.

[p. 639 ]

No verses of the Siddhayoga on this page. The commentary Kusumāvali was not digitized.

[p. 640 ]

अग्निं संरक्षता सेव्या यवगोधूमशालयः ॥

पुराणा जाङ्गलैर्मांसैर्भोज्या यूषैश्च संस्कृतैः ॥ ५३ ॥

[p. 641 ]

भूबाष्पपरिहारार्थं शयीत च विहायसि ॥ ५४ ॥

उदमन्थं दिवास्वप्नमवश्यायं नदीजलम् ॥

व्यायाममातपं चैव व्यवायं चात्र वर्जयेत् ॥ ५५ ॥

वर्षासु संचितं पित्तं प्रायः शरदि कुप्यति ॥

[p. 642 ]

तत्रान्नपानं मधुरं लघु शीतं च तिक्तकम् ॥

पित्तप्रशमनं सेव्यं रेचनं रक्तमोक्षणम् ॥ ५६ ॥

इक्षवः शालयो मुद्गाः सरोम्भः क्वथितं पयः ॥

शरद्येतानि पथ्यानि प्रदोषे चेन्दुरश्मयः ॥ ५७ ॥

वसां तैलमवश्यायमौदकानूपमामिषम् ॥

क्षारं दधि दिवास्वप्नं प्राग्वातं चात्र वर्जयेत् ॥ ५८ ॥

पृथक्पानं पुनर्दानं सामिषं पयसा निशि ॥

दन्तच्छेदनमौष्ण्यं च सप्त सक्तुषु वर्जयेत् ॥ ५९ ॥

[p. 643 ]

No verses of the Siddhayoga on this page. The commentary Kusumāvali was not digitized.

[p. 644 ]

No verses of the Siddhayoga on this page. The commentary Kusumāvali was not digitized.

[p. 645 ]

No verses of the Siddhayoga on this page. The commentary Kusumāvali was not digitized.

[p. 646 ]

रसासृङ्मांसमेदोस्थिमज्जशुक्राणि धातवः ॥

वातपित्तकफा दोषा विण्मूत्राद्या मला मताः ॥ ६० ॥

[p. 647 ]

No verses of the Siddhayoga on this page. The commentary Kusumāvali was not digitized.

[p. 648 ]

कफपित्तानिलाः पूर्वमध्यान्तेषु व्यवस्थिताः ॥

भुक्ताहोरात्रवयसां संधिष्वपि कफानिलौ ॥ ६१ ॥

[p. 649 ]

कृशो रूक्षोऽल्पकेशश्च चलचित्तोऽनवस्थितः ॥

बहुवाग्व्योमगः स्वप्ने वातप्रकृतिको नरः ॥ ६२ ॥

अकालपलितो गौरः प्रस्वेदी कोपनो बुधः ॥

स्वप्नेषु दीप्तिमत्प्रेक्षी पित्तप्रकृतिको नरः ॥ ६३ ॥

स्थिरचित्तः सुबद्धाङ्गः सुप्रजः स्निग्धमूर्धजः ॥

स्वप्ने जलाशयालोकी श्लेष्मप्रकृतिको नरः ॥

संमिश्रैर्लक्षणैर्ज्ञेया द्वित्रि(त्र) दोषान्वया नराः ॥ ६४ ॥

बहूदकनगोऽनूपः कफमारुतरोगवान् ॥

जाङ्गलोऽल्पाम्बुशाखी च वातपित्तगदोत्तरः ॥ ६५ ॥

संसृष्टलक्षणोपेतो देशः साधारणः स्मृतः ॥ ६६ ॥

समाः साधारणे यस्माच्छीतवर्षोष्णमारुताः ॥

समता चैव दोषाणां तस्मात्साधारणो वरः ॥ ६७ ॥

क्षीरितिक्तकषायाणां द्वादशाङ्गुलमायतम् ॥

दन्तकाष्ठं निषेवेत मुखरोगप्रणाशनम् ॥ ६८ ॥

[p. 650 ]

नवज्वरास्यशोषादौ न सेव्यं दन्तरोगिणा ॥

प्रतिपद्दर्शषष्ठीषु नवम्यां चैव भारत ॥ ६९ ॥

दन्तानां काष्ठसंयोगो दहत्यासप्तमं कुलम् ॥ ७० ॥

पत्रैः स्याद्बकुलादीनां तत्र दन्तप्रघर्षणम् ॥

जिह्वानिर्लेखनाद्रोगास्तद्गता न भवन्ति हि ॥ ७१ ॥

पित्तरक्तकृता रोगा न स्युर्व्यङ्गादयो मुखे ॥

भिल्लोटककषायेण धात्रीक्वाथेन धावनात् ॥ ७२ ॥

आमलकस्य कषायेण नेत्रे प्रक्षालयेत् । उभयं शीतोदकेन वा ॥ ७३ ॥

दृष्टिपरिमार्जनार्थं मुखस्य कान्त्यै त्रिदोषशमनाय ॥

सौवीराञ्जनमुक्तं लोचनयो रञ्जनं मुनिना ॥ ७४ ॥

शोभार्थमञ्जनं कृष्णं शलाकाभिर्यथेप्सितम् ॥

पक्ष्मलं विशदं कान्तममलोज्ज्वलमण्डलम् ॥

नेत्रमञ्जनसंयोगाद्भवेच्चामलतारकम् ॥ ७५ ॥

श्रान्ते प्ररुदिते चैव मद्यपीते नवज्वरे ॥

उष्णवेश्मनि दाहे च अञ्जनं नैव शस्यते ॥ ७६ ॥

[p. 651 ]

निर्गदं निर्मलं चक्षुर्भवत्यञ्जनयोगतः ॥

प्रतिमर्शस्ततो देय ऊर्ध्वजत्रुगदापहः ॥ ७७ ॥

मुखशुद्धिश्च पूगादिकर्पूरसुमनःफलैः ॥ ७८ ॥

अभ्यङ्गोत्सादनस्नानगन्धमाल्यादिभूषितः ॥

पादत्रच्छत्रदण्डैश्च विचरेच्च यथासुखम् ॥ ७९ ॥

श्रोत्रघ्राणशिरःपादतैलनित्योऽथ धूमपः ॥ ८० ॥

[p. 652 ]

पृष्ठतोऽर्कं निषेवेत जठरेण हुताशनम् ॥

स्वामिनं सर्वभावेन परलोकममायया ॥ ८१ ॥

राजन्हरीतकीं भक्ष तक्रं सलवणं पिब ॥

भुङ्क्ष्व वास्तुकशाकेन नश्यन्तु तव तेन ते ॥ ८२ ॥

न वेगान्धारयेन्निद्रावातविण्मूत्ररेतसाम् ॥

जृम्भाबाष्पक्षवोद्गारश्वासतृष्णावमिक्षुधाम् ॥ ८३ ॥

धारितेषु प्रजायन्ते तन्मार्गस्थानजा गदाः ॥ ८४ ॥

धार्या वेगास्त्वशस्तानां मनोवाक्कायकर्मणाम् ॥

न पीडयेदिन्द्रियाणि न चैतान्यतिलालयेत् ॥ ८५ ॥

[p. 653 ]

अनुयायात्प्रतिपदं सर्वधर्मेषु मध्यमाम् ॥

सेवेत विषयान्काले त्यक्त्वा तत्परतां वशी ॥ ८६ ॥

नातिजागरणं निद्रां सर्वभूतहितैषिताम् ॥

देवगोब्राह्मणाचार्यगुरुवृद्धान्सदाऽर्चयेत् ॥ ८७ ॥

चतुष्पथे नमस्कर्ता दाता यश्च प्रियंवदः ॥

क्रुद्धानामनुनेता च दीनानामनसूयकः ॥ ८८ ॥

आश्वासकश्च भीतानां बन्धुवत्सर्वदेहिनाम् ॥

रागद्वेषनिदानानां हन्ता धर्मपरायणः ॥ ८९ ॥

नित्यं हिताहारविहारसेवी समीक्ष्यकारी विषयेष्वसक्तः ॥

दाता समः सत्यपरः क्षमावानाप्तोपसेवी च भवत्यरोगः ॥

शिरश्च पादौ च सदाऽर्चयेद्यः स्त्रियं श्रियं नाभिलषेत्परस्य ॥ ९० ॥

न कुर्याच्चञ्चलं चेतो न कालमतिपातयेत् ॥ ९१ ॥

प्रणयेनापि नो वाच्यं वचनं परतापि च ॥

अहिंसा सततं कार्या धार्या चित्तस्य नित्यता ॥ ९२ ॥

[p. 654 ]

वैद्यो व्याध्युपसृष्टश्च भेषजं परिचारकः ॥

एते पादाश्चिकित्सायाः कर्मसाधनहेतवः ॥ १ ॥

तत्त्वाधिगतशास्त्रार्थो दृष्टकर्मा स्वयंकृती ॥

लघुहस्तः शुचिः शूरः सज्जोपस्करभेषजः ॥ २ ॥

प्रत्युत्पन्नमतिर्धीमान्व्यवसायी विशारदः ॥

सत्यधर्मपरो यश्च स भिषक्पाद उच्यते ॥ ३ ॥

[p. 655 ]

आयुष्मान्सत्त्ववान्साध्यो द्रव्यवानात्मवानपि ॥

उच्यते व्याधितः पादो वैद्यवाक्यकृदास्तिकः ॥ ४ ॥

प्रशस्तदेशसंभूतं प्रशस्तेऽहनि चोद्धृतम् ॥

अल्पमात्रं महावीर्यं गन्धवर्णरसान्वितम् ॥ ५ ॥

दोषघ्नमग्लानिकरमविकारि विपर्यये ॥

समीक्ष्य काले दत्तं च भेषजं पाद उच्यते ॥ ६ ॥

स्निग्धोऽजुगुप्सुर्बलवान्युक्तो व्याधितरक्षणे ॥

वैद्यवाक्यकृदश्रान्तः पादः परिचरः स्मृतः ॥ ७ ॥

स्वदेशे निचिता दोषा अन्यस्मिन्कोपमागताः ॥

बलवन्तस्तथा न स्युर्जलजा वा स्थलाहृताः ॥ ८ ॥

उचिते वर्तमानस्य नास्ति देशकृतं भयम् ॥

आहारस्वप्नचेष्टादौ तद्देशस्य गुणे सति ॥ ९ ॥

[p. 656 ]

विकारेऽल्पे महत्कर्म क्रिया लघ्वी महागदे ॥

द्वयमेतदकौशल्यं कौशल्यं युक्तकर्मता ॥ १० ॥

क्रियायास्तु गुणालाभे क्रियामन्यां प्रयोजयेत् ॥

पूर्वस्यां शान्तवेगायां न क्रियासंकरो मतः ॥ ११ ॥

[p. 657 ]

गुणालाभेऽपि कर्तव्या विश्रामान्तरितक्रिया ॥

सैव सैवान्यथा तस्याः पूर्ववत्संकराद्भयम् ॥ १२ ॥

षड्भिः केचिदहोरात्रैः केचित्सप्तभिरेव च ॥

इच्छन्ति मुनयः प्रायो रसस्य परिवर्तनम् ॥ १३ ॥

परिवृत्या रसस्यैव शान्तवेगा क्रिया मता ॥ १४ ॥

चण्डः साहसिको भीरुः कृतघ्नो व्यग्र एव च ॥

सद्वैद्यनृपतिद्वेष्टा तद्द्विष्टः शोकपीडितः ॥

यादृच्छिको मुमूर्षुश्च विहीनः करणैश्च यः ॥ १५ ॥

वैरी वैद्यविदग्धश्च श्रद्धाहीनः सुशङ्कितः ॥

भिषजामविधेयश्च नोपक्रम्या भिषग्वरैः ॥ १६ ॥

एतानुपाचरेद्वैद्यो बहून्दोषानवाप्नुयात् ॥

एभ्योऽन्ये समुपक्रम्या नराः सर्वैरुपक्रमैः ॥ १७ ॥

[p. 658 ]

चिकित्सितं शरीरं यो न निष्क्रीणाति दुर्मतिः ॥

स यत्करोति सुकृतं तत्सर्वं भिषगश्नुते ॥ १८ ॥

नैव कुर्वीत लोभेन चिकित्सापण्यविक्रयम् ॥

ईश्वराणां वसुमतां लिप्सेतार्थं तु वृत्तये ॥ १९ ॥

गुञ्जाभिः सप्तभिर्माषः शाणो माषचतुष्टयम् ॥

द्वौ शाणौ वटकः कोलस्तौ द्वौ कर्ष उदुम्बरः ॥ २० ॥

अक्षं पाणितलं ज्ञेयं सुवर्णं कवलग्रहः ॥

पिचुर्बिडालपदकं शुक्तिः पाणितलद्वयम् ॥ २१ ॥

तद्द्वयेन पलं मुष्टिः प्रकुञ्चो बिल्वमुच्यते ॥

द्वे पले प्रसृतं विद्यात्तद्द्वयं कुडवोऽञ्जलिः ॥ २२ ॥

मानिकाऽष्टपलं ते द्वे प्रस्थस्तस्माच्चतुर्गुणम् ॥

आढकं कंसपात्रे च चतुर्भिर्द्रोण उच्यते ॥ २३ ॥

तत्पर्याया घटोन्माननल्वणार्मणसूर्पकाः ॥

तुला पलशतं ताभिर्विंशत्या भार उच्यते ॥ २४ ॥

[p. 659 ]

शुष्कद्रव्येष्विदं मानं द्विगुणं तु द्रवार्द्रयोः ॥

ज्ञातव्यं कुडवादूर्ध्वं प्रस्थादिश्रुतमानतः ॥ २५ ॥

द्वैगुण्यं न तुलामान इति मानविदो विदुः ॥ २६ ॥

गोणी द्रोणाढकप्रस्थाः कुडवश्च पलं पिचुः ॥

शाणको माषकश्चैव यथापूर्वं चतुर्गुणाः ॥ २७ ॥

[p. 660 ]

No verses of the Siddhayoga on this page. The commentary Kusumāvali was not digitized.

[p. 661 ]

No verses of the Siddhayoga on this page. The commentary Kusumāvali was not digitized.

[p. 662 ]

No verses of the Siddhayoga on this page. The commentary Kusumāvali was not digitized.

[p. 663 ]

No verses of the Siddhayoga on this page. The commentary Kusumāvali was not digitized.

[p. 664 ]

No verses of the Siddhayoga on this page. The commentary Kusumāvali was not digitized.

[p. 665 ]

सम्यक्प्रयोगं सर्वेषां सिद्धिराख्याति कर्मणाम् ॥

सिद्धिराख्याति सर्वैश्च गुणैर्युक्तं भिषक्तमम् ॥ २८ ॥

इति विविधमुनीनां वाक्यमालोक्य यत्ना-

त्स्वमतिपरिमितैर्विख्यातिमद्भिः प्रयोगैः ॥

ग्रथित इह मयाऽयं संग्रहो वृन्दनाम्ना

सपदि स हि लिखित्वा सिद्धयोगः समाप्तः ॥ २९ ॥

Notes