Vāgbhaṭa

Rasaratnasamuccaya Rasaratnasamuccayabodhinī Rasaratnasamuccayaṭīkā (selections)

Title: Rasaratnasamuccaya

Title: Rasaratnasamuccayabodhinī

Title: Rasaratnasamuccayaṭīkā (selections)

Author: Vāgbhaṭa

RespStmt: Oliver Hellwig Creation of machine-readable version.

RespStmt: Dominik Wujastyk TEI encoding

Adhyāya 1

yasyānandabhavena maṅgalakalāsaṃbhāvitena sphuradhāmnā siddharasāmṛtena karuṇāvīkṣāsudhāsindhunā /

bhaktānāṃ prabhavaprasaṃhṛtijarārāgādirogāḥ kṣaṇācchāntiṃ yānti jagatpradhānabhiṣaje tasmai parasmai namaḥ // VRrs_1.1 //

ādimaścandrasenaśca laṅkeśaśca viśāradaḥ /

kapālī mattamāṇḍavyau bhāskaraḥ śūrasenakaḥ // VRrs_1.2 //

ratnakośaśca śambhuśca sāttviko naravāhanaḥ /

indrado gomukhaścaiva kambalir vyāḍireva ca // VRrs_1.3 //

nāgārjunaḥ surānando nāgabodhir yaśodhanaḥ /

khaṇḍaḥ kāpāliko brahmā govindo lampako hariḥ // VRrs_1.4 //

saptaviṃśatisaṃkhyākā rasasiddhipradāyakāḥ /

rasāṅkuśo bhairavaśca nandī svacchandabhairavaḥ // VRrs_1.5 //

manthānabhairavaścaiva kākacaṇḍīśvarastathā /

vāsudeva ṛṣiḥ śṛṅgaḥ kriyātantrasamuccayī // VRrs_1.6 //

rasendratilako yogī bhālukī maithilāhvayaḥ /

mahādevo narendraśca vāsudevo harīśvaraḥ // VRrs_1.7 //

eteṣāṃ kriyate +anyeṣāṃ tantrāṇyālokya saṃgrahaḥ /

rasānāmatha siddhānāṃ cikitsārthopayoginām // VRrs_1.8 //

sūnunā siṃhaguptasya rasaratnasamuccayaḥ /

rasoparasalohāni yantrādikaraṇāni ca // VRrs_1.9 //

śuddhyarthamapi lohānāṃ tantrādikaraṇāni ca /

śuddhiḥ sattvaṃ drutirbhasmakaraṇaṃ ca pravakṣyate // VRrs_1.10 //

asti nīhāranilayo mahānuttaradiṅmukhe /

uttuṅgaśṛṅgasaṃghātalaṅghitābhro mahīdharaḥ // VRrs_1.11 //

viśrāmāya viyanmārgavilaṅghanaghanaśramaḥ /

avatīrṇa iva kṣoṇīṃ śaradambumucāṃ gaṇaḥ // VRrs_1.12 //

rāśirāśīviṣādhīśaphaṇāphalakarociṣām /

bhittvā bhuvamivottīrṇo yo vibhāti bhṛśonnataḥ // VRrs_1.13 //

jvaladauṣadhayo yasya nitambamaṇibhūmayaḥ /

naktamuddāmataḍitāmanukurvanti vārmucām // VRrs_1.14 //

kaṭake saṃcarantīnāṃ yasya kiṃnarayoṣitām /

pādeṣu dhāturāgeṇa lākṣākṛtyamanuṣṭhitam // VRrs_1.15 //

avataṃsitaśītāṃśurācchāditadigambaraḥ /

yo guhādhigato lokairgirīśa iti gīyate // VRrs_1.16 //

nimīlitadṛśo nityaṃ munayo yasya sānuṣu /

pratyakṣayanti giriśamavāṅmanasagocaram // VRrs_1.17 //

śilātalapratihatairyasya nirjharaśīkaraiḥ /

ahanyapi nirīkṣante yakṣāstārāṅkitaṃ nabhaḥ // VRrs_1.18 //

nīhārapavanodrekaniḥsahā yatra puruṣāḥ /

nijastrīṇāṃ niṣevante kucoṣmāṇaṃ nirantaram // VRrs_1.19 //

saṃcaran kaṭake yasya nidāghe +api divākaraḥ /

uddāmahimaruddhoṣmā na śītāṃśorvibhidyate // VRrs_1.20 //

guhāgṛheṣu kastūrīmṛganābhisugandhiṣu /

gāyanti yatra kiṃnaryo gaurīpariṇayotsavam // VRrs_1.21 //

cakāsti tatra jagatāmādidevo maheśvaraḥ /

rasātmanā jagattrātuṃ jāto yasmānmahārasaḥ // VRrs_1.22 //

śatāśvamedhena kṛtena puṇyaṃ gokoṭibhiḥ svarṇasahasradānāt /

nṛṇāṃ bhavetsūtakadarśanena yatsarvatīrtheṣu kṛtābhiṣekāt // VRrs_1.23 //

vidhāya rasaliṅgaṃ yo bhaktiyuktaḥ samarcayet /

jagattritayaliṅgānāṃ pūjāphalamavāpnuyāt // VRrs_1.24 //

bhakṣaṇaṃ sparśanaṃ dānaṃ dhyānaṃ ca paripūjanam /

pañcadhā rasapūjoktā mahāpātakanāśinī // VRrs_1.25 //

hanti bhakṣaṇamātreṇa pūrvajanmāghasambhavam /

rogasaṃghamaśeṣāṇāṃ narāṇāṃ nātra saṃśayaḥ // VRrs_1.26 //

pūrvajanmakṛtaṃ pāpaṃ sadyo naśyati dehinām /

sugandhapiṣṭasūtena yadi śambhurvilepitaḥ // VRrs_1.27 //

abhrakaṃ truṭimātraṃ yo rasasya parijārayet /

śatakratuphalaṃ tasya bhavedityabravīcchivaḥ // VRrs_1.28 //

yaśca nindati sūtendraṃ śambhostejaḥ parātparam /

sa patennarake ghore yāvatkalpavikalpanā // VRrs_1.29 //

rogibhyo yo rasaṃ datte śuddhipākasamanvitam /

tulādānāśvamedhānāṃ phalaṃ prāpnoti śāśvatam // VRrs_1.30 //

siddhe rase kariṣyāmi nirdāridryagadaṃ jagat /

rasadhyānamidaṃ proktaṃ brahmahatyādipāpanut // VRrs_1.31 //

abhragrāso hi sūtasya naivedyaṃ parikīrtitam /

rasasyetyarcanaṃ kṛtvā prāpnuyātkratujaṃ phalam // VRrs_1.32 //

udare saṃsthite sūte yasyotkrāmati jīvitam /

sa mukto duṣkṛtādghorātprayāti paramaṃ padam // VRrs_1.33 //

mūrchitvā harati rujaṃ bandhanamanubhūya muktido bhavati /

amarīkaroti hi mṛtaḥ ko +anyaḥ karuṇākaraḥ sūtāt // VRrs_1.34 //

suragurugodvijahiṃsāpāpakalāpodbhavaṃ kilāsādhyam /

śvitraṃ tadapi ca śamayati yastasmātkaḥ pavitrataraḥ sūtāt // VRrs_1.35 //

rasabandha eva dhanyaḥ prārambhe yasya satatamitikaraṇā /

setsyati rase kariṣye mahīmahaṃ nirjarāmaraṇām // VRrs_1.36 //

sukṛtaphalaṃ tāvadidaṃ sukule yajjanma dhīśca tatrāpi /

sāpi ca sakalamahītalatulanaphalā bhūtalaṃ ca suvidheyam // VRrs_1.37 //

bhūtalavidheyatāyāḥ phalamarthāste ca vividhabhogaphalāḥ /

bhogāśca santi śarīre tadanityamato vṛthā sakalam // VRrs_1.38 //

iti dhanaśarīrabhogānmatvānityānsadaiva yatanīyam /

muktau sā ca jñānāt taccābhyāsāt sa ca sthire dehe // VRrs_1.39 //

tatsthairye na samarthaṃ rasāyanaṃ kimapi mūlalohādi /

svayamasthirasvabhāvaṃ dāhyaṃ kledyaṃ ca śoṣyaṃ ca // VRrs_1.40 //

kāṣṭhauṣadhyo nāge nāgo vaṅge +atha vaṅgamapi śulbe /

śulbaṃ tāre tāraṃ kanake kanakaṃ ca līyate sūte // VRrs_1.41 //

amṛtatvaṃ hi bhajante haramūrtau yogino yathā līnāḥ /

tadvatkavalitagagane rasarāje hemalohādyāḥ // VRrs_1.42 //

paramātmanīva satataṃ bhavati layo yatra sarvasattvānām /

eko +asau rasarājaḥ śarīramajarāmaraṃ kurute // VRrs_1.43 //

sthiradehe +abhyāsavaśāt prāpya jñānaṃ guṇāṣṭakopetam /

prāpnoti brahmapadaṃ na punarbhavavāsajanmaduḥkhāni // VRrs_1.44 //

ekāṃśena jagadyugapadavaṣṭabhyāvasthitaṃ paraṃ jyotiḥ /

pādaistribhistadamṛtaṃ sulabhaṃ na viraktimātreṇa // VRrs_1.45 //

na hi dehena kathaṃcidvyādhijarāmaraṇaduḥkhavidhureṇa /

kṣaṇabhaṅgureṇa sūkṣmaṃ tadbrahmopāsituṃ śakyam // VRrs_1.46 //

nāmāpi dehasiddhe ko gṛhṇīyādvinā śarīreṇa /

yadyogagamyamamalaṃ manaso +api na gocaraṃ tattvam // VRrs_1.47 //

yajñāddānāttapaso vedādhyayanāddamātsadācārāt /

atyantabhūyasī kila yogavaśādātmasaṃvittiḥ // VRrs_1.48 //

bhrūyugamadhyagataṃ yacchikhividyutsūryavajjagadbhāsi /

keṣāṃcitpuṇyadṛśāmunmīlati cinmayaṃ paraṃ jyotiḥ // VRrs_1.49 //

paramānandaikarasaṃ paramaṃ jyotiḥsvabhāvamavikalpam /

vigalitasakalakleśaṃ jñeyaṃ śāntaṃ svasaṃvedyam // VRrs_1.50 //

tasminnādhāya manaḥ sphuradakhilaṃ cinmayaṃ jagatpaśyan /

utsannakarmabandho brahmatvamihaiva cāpnoti // VRrs_1.51 //

rāgadveṣavimuktāḥ satyācārā mṛṣārahitāḥ /

sarvatra nirviśeṣā bhavanti cidbrahmasaṃsparśāt // VRrs_1.52 //

tiṣṭhantyaṇimādiyutā vilasaddehāḥ sadoditānandāḥ /

brahmasvabhāvamamṛtaṃ samprāptāś caiva kṛtakṛtyāḥ // VRrs_1.53 //

āyatanaṃ vidyānāṃ mūlaṃ dharmārthakāmamokṣāṇām /

śreyaḥ paraṃ kimanyaccharīramajarāmaraṃ vihāyaikam // VRrs_1.54 //

pratyakṣeṇa pramāṇena yo na jānāti sūtakam /

adṛṣṭavigrahaṃ devaṃ kathaṃ jñāsyati cinmayam // VRrs_1.55 //

yajjarayā jarjaritaṃ kāsaśvāsādiduḥkhavivaśaṃ ca /

yogyaṃ tanna samādhau pratihatabuddhīndriyaprasaram // VRrs_1.56 //

bālaḥ ṣoḍaśavarṣo viṣayarasāsvādalampaṭaḥ parataḥ /

yātaviveko vṛddho martyaḥ kathamāpnuyānmuktim // VRrs_1.57 //

asminn eva śarīre yeṣāṃ paramātmano na saṃvedaḥ /

dehatyāgādūrdhvaṃ teṣāṃ tadbrahma dūrataram // VRrs_1.58 //

brahmādayo yatante tasmindivyāṃ tanuṃ samāśritya /

jīvanmuktāścānye kalpāntasthāyino munayaḥ // VRrs_1.59 //

tasmājjīvanmuktiṃ samīhamānena yoginā prathamam /

divyā tanurvidheyā haragaurīsṛṣṭisaṃyogāt // VRrs_1.60 //

śaile +asmiñ śivayoḥ prītyā parasparajigīṣayā /

sampravṛtte ca sambhoge trilokīkṣobhakāriṇi // VRrs_1.61 //

vinivārayituṃ vahniḥ sambhogaṃ preṣitaḥ suraiḥ /

kāṅkṣamāṇais tayoḥ putraṃ tārakāsuramārakam // VRrs_1.62 //

kapotarūpiṇaṃ prāptaṃ himavatkandare +analam /

apakṣibhāvasaṃkṣubdhaṃ smaralīlāvilokinam // VRrs_1.63 //

taṃ dṛṣṭvā lajjitaḥ śambhurvirataḥ suratāttadā /

pracyutaścaramo dhāturgṛhītaḥ śūlapāṇinā // VRrs_1.64 //

prakṣipto vadane vahnergaṅgāyāmapi so +apatat /

bahiḥ kṣiptastayā so +api paridahyamānayā // VRrs_1.65 //

saṃjātāstanmalādhānāddhātavaḥ siddhihetavaḥ /

yāvadagnimukhādreto nyapatadbhūrisārataḥ // VRrs_1.66 //

śatayojananimnāṃstānkṛtvā kūpāṃstu pañca ca /

tadāprabhṛti kūpasthaṃ tadretaḥ pañcadhābhavat // VRrs_1.67 //

raso rasendraḥ sūtaśca pārado miśrakastathā /

iti pañcavidho jātaḥ kṣetrabhedena śambhujaḥ // VRrs_1.68 //

raso rakto vinirmuktaḥ sarvadoṣai rasāyanaḥ /

saṃjātāstridaśāstena nīrujā nirjarāmarāḥ // VRrs_1.69 //

rasendro doṣanirmuktaḥ śyāvo rūkṣo +aticañcalaḥ /

rasāyino +abhavaṃstena nāgā mṛtyujarojjhitāḥ // VRrs_1.70 //

devairnāgaiś ca tau kūpau pūritau mṛdbhir aśmabhiḥ /

tadāprabhṛti lokānāṃ tau jātāv atidurlabhau // VRrs_1.71 //

īṣatpītaśca rūkṣāṅgo doṣayuktaśca sūtakaḥ /

daśāṣṭasaṃskṛtaiḥ siddho dehaṃ lohaṃ karoti saḥ // VRrs_1.72 //

athānyakūpajaḥ ko +api sa calaḥ śvetavarṇavān /

pārado vividhairyogaiḥ sarvarogaharaḥ sa hi // VRrs_1.73 //

mayūracandrikāchāyaḥ sa raso miśrako mataḥ /

so +apyaṣṭādaśasaṃskārayuktaścātīva siddhidaḥ // VRrs_1.74 //

trayaḥ sūtādayaḥ sūtāḥ sarvasiddhikarā api /

nijakarmavinirmāṇaiḥ śaktimanto +atimātrayā // VRrs_1.75 //

etāṃ rasasamutpattiṃ yo jānāti sa dhārmikaḥ /

āyur ārogyasaṃtānaṃ rasasiddhiṃ ca vindati // VRrs_1.76 //

rasanātsarvadhātūnāṃ rasa ityabhidhīyate /

jarāruṅmṛtyunāśāya rasyate vā raso mataḥ // VRrs_1.77 //

rasoparasarājatvādrasendra iti kīrtitaḥ /

dehalohamayīṃ siddhiṃ sūte sūtastataḥ smṛtaḥ // VRrs_1.78 //

rogapaṅkābdhimagnānāṃ pāradānāc ca pāradaḥ /

sarvadhātugataṃ tejomiśritaṃ yatra tiṣṭhati // VRrs_1.79 //

tasmātsa miśrakaḥ prokto nānārūpaphalapradaḥ /

evaṃbhūtasya sūtasya martyamṛtyugadacchidaḥ /

prabhāvān mānuṣā jātā devatulyabalāyuṣaḥ // VRrs_1.80 //

tān dṛṣṭvābhyarthito rudraḥ śakreṇa tadanantaram /

doṣaiśca kañcukābhiśca rasarājo niyojitaḥ // VRrs_1.81 //

tadāprabhṛti sūto +asau naiva sidhyatyasaṃskṛtaḥ /

1 5 gatis

jalago jalarūpeṇa tvarito haṃsago bhavet // VRrs_1.82 //

malago malarūpeṇa sadhūmo dhūmago bhavet /

anyā jīvagatirdaivī jīvo +aṇḍādiva niṣkramet // VRrs_1.83 //

sa tāṃś ca jīvayejjīvāṃstena jīvo rasaḥ smṛtaḥ /

Rasaratnasamuccayabodhinī

rasasya pañcavidhagatimāha jalaga iti // VRrsBo_1.84ab;1

jalarūpeṇa dravatvena jalagaḥ jalena saha gamanaśīlaḥ bhavet rasasya cūrṇaprāyo +atisūkṣmāṃśa iti bhāvaḥ tvaritaḥ cañcalaḥ cāñcalyādityarthaḥ haṃsagaḥ haṃsavad gamanaśīlaḥ bhavet malarūpeṇa malavattvāt malagaḥ malena saha miśritaḥ doṣasaṃśliṣṭaḥ bhavet sadhūmaḥ vahnidṛṣṭatvāt dhūmagaḥ dhūmena saha gamanaśīlaḥ uḍḍayanasvabhāvaḥ bhavet anyā aparā pañcamītyarthaḥ daivī adṛśyarūpā jīvasya rasasya gatiḥ gamanam astīti śeṣaḥ tayā gatyā aṇḍāt deharūpakośāt jīvaḥ ātmā iva niṣkramet rasa iti bhāvaḥ kena pathā dehāt jīvo nirgacchati tat yathā na dṛśyate tathā pāradasya pañcamī gatirapi na jñātum śakyate ityarthaḥ // VRrsBo_1.84ab;2

pūrvaśloke jīvagatiśabdena rasagatiriti pradarśitaṃ jīvaśabdasya rasārthatve hetumāha sa iti // VRrsBo_1.84ab;3

saḥ rasaḥ tān jīvān jīvayet jarāmaraṇādivināśanadvārā dīrghajīvanaṃ pradāpayet tena hetunā rasaḥ jīvaḥ jīvayatīti vyutpattyā jīvanadāyakaḥ smṛtaḥ kathitaḥ // VRrsBo_1.84ab;4

catasro gatayo dṛśyā adṛśyā pañcamī gatiḥ // VRrs_1.84 //

mantradhyānādinā tasya rudhyate pañcamī gatiḥ // VRrs_1.85 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

saṃprati pañcabhūtātmakasya tasya gatibhedena nāmabhedamāha jalaga iti // VRrsṬī_1.85;1

yaḥ pārado jalarūpeṇa jalasvabhāvena gacchati sa jalago jalagativiśiṣṭa ityucyate // VRrsṬī_1.85;2

tanmayāstu suvarṇādilohāḥ // VRrsṬī_1.85;3

sthirasattvā rasādayo+api tanmayāḥ // VRrsṬī_1.85;4

bhūmimalakiṭṭayogenaiva teṣāṃ ghanatvaṃ sthiratvaṃ ca // VRrsṬī_1.85;5

ata eva drutirūpeṇaiva teṣāṃ sthitiḥ sambhavati // VRrsṬī_1.85;6

jalasvabhāvo+adhogamanarūpaḥ // VRrsṬī_1.85;7

nirmaladrutirūpalohānām apyadhogamanaṃ dṛśyata eva // VRrsṬī_1.85;8

yaḥ pāradastvaritastvarayā vegena yukto nātyucchritam ākāśe gacchati kiṃtu bhūmisaṃnihitākāśe bhuvi ca sa haṃsaga ityucyate // VRrsṬī_1.85;9

haṃsa ivākāśe gacchatīti haṃsagaḥ // VRrsṬī_1.85;10

sa tu mayūragaṇḍūpadādiṣu vyavasthitaḥ // VRrsṬī_1.85;11

yastu malarūpeṇa kṛṣṇavarṇenāṃśena viśiṣṭo gacchati sa malaga ityucyate // VRrsṬī_1.85;12

yaśca sadhūmo dhūmena dhūmasamānavarṇordhvarekhāsahitākāśagatyā saha vartata iti sadhūmaḥ sa dhūmaga ityucyate // VRrsṬī_1.85;13

sa tu haritālahiṅgulamanaḥśilārasakagaurīpāṣāṇādiṣu vyavasthitaḥ // VRrsṬī_1.85;14

te hi dhūmarodhāt sphoṭaṃ kṛtvodgacchantītyanubhūyate // VRrsṬī_1.85;15

nābhiyantrabhūdharalohamūṣādiyantrādinā nirdhūmajāraṇāyāmapi mahatā prayatnenāpi teṣāṃ sthiratvaṃ mīmāṃsyaṃ bhavati bhavennanveti // VRrsṬī_1.85;16

anyā caturthī gatiḥ pāradasyāsti // VRrsṬī_1.85;17

sā tu jīvagatirityucyate // VRrsṬī_1.85;18

jīvasyevādṛśyā gatirjīvagatiḥ // VRrsṬī_1.85;19

ata eva sā daivītyapyucyate // VRrsṬī_1.85;20

tasyā devagaterivādṛśyatvāttayā yuktaḥ sa pārado+aṇḍājjīva ivādṛśyagatyā yuktaḥ svasthānānniṣkramennirgacchati // VRrsṬī_1.85;21

aṇḍāddehasya nirgamanaṃ dṛśyate dehasahitasya jīvasya tu bahirnirgamanaṃ na dṛśyate // VRrsṬī_1.85;22

bālasya cālanaśvāsocchvāsādikriyayā cānumīyate tadvad asyāpīti bhāvaḥ // VRrsṬī_1.85;23

tayā gatyā yukta evāyaṃ jīvānprāṇino jīvayettena sa raso jīvanāmnā smṛtaḥ // VRrsṬī_1.85;24

kārayettaṃ saṃskāranipuṇavaidyahastena rājā tatsamo vasumānvātmanaḥ prajānāṃ ca rakṣaṇārtham iti bhāvaḥ // VRrsṬī_1.85;25

iti bhinnagatitvācca sūtarājyasya durlabhaḥ /

saṃskārastasya bhiṣajā nipuṇena tu rakṣayet // VRrs_1.86 //

prathame rajasi snātāṃ hayārūḍhāṃ svalaṃkṛtām /

vīkṣamāṇāṃ vadhūṃ dṛṣṭvā jighṛkṣuḥ kūpago rasaḥ // VRrs_1.87 //

udgacchati javātsāpi taṃ dṛṣṭvā yāti vegataḥ /

anugacchati tāṃ sūtaḥ sīmānaṃ yojanonmitam // VRrs_1.88 //

pratyāyāti tataḥ kūpaṃ vegataḥ śivasambhavaḥ /

mārganirmitagarteṣu sthitaṃ gṛhṇanti pāradam /

patito darade deśe gauravādvahnivaktrataḥ // VRrs_1.89 //

sa raso bhūtale līnas tattaddeśanivāsinaḥ /

tāṃ mṛdaṃ pātanayantre kṣiptvā sūtaṃ haranti ca // VRrs_1.90 //

Adhyāya 2

2 aṣṭamahārasāḥ

abhravaikrāntamākṣīkavimalādrijasasyakam /

capalo rasakaśceti jñātvāṣṭau saṃgrahed rasān // VRrs_2.1 //

devyā rajo bhavedgandho dhātuḥ śukraṃ tathābhrakam iti kṣepakaḥ /

3 abhra:: medic. properties

gaurītejaḥ paramamamṛtaṃ vātapittakṣayaghnam prajñābodhi praśamitarujaṃ vṛṣyamāyuṣyamagryam /

balyaṃ snigdhaṃ rucidam akaphaṃ dīpanaṃ śītavīryaṃ tattadyogaiḥ sakalagadahṛd vyoma sūtendrabandhi // VRrs_2.2 //

4 abhra:: production

rājahastād adhastād yatsamānītaṃ ghanaṃ khaneḥ /

bhavettaduktaphaladaṃ niḥsattvaṃ niṣphalaṃ param // VRrs_2.3 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

tadevābhrakaṃ bhūmimadhye rājahastāt sapādahastād adhastād adhobhāgasthaṃ yat khanijaṃ ghanam abhrakaṃ vajrākhyaṃ tad eva pūrvoktaguṇam // VRrsṬī_2.3;1

itaraṃ tu vāyujalamūtramalatāpakṛmisaṃbandhānniḥsāraṃ jñeyam // VRrsṬī_2.3;2

idam upalakṣaṇaṃ sarveṣāṃ khanijadravyāṇām // VRrsṬī_2.3;3

prāyasteṣāṃ hi bhūmigarbhasthānām eva pūrṇātmaguṇatvāt // VRrsṬī_2.3;4

atra ghanaśabdo +abhrakamātravācako+api vajrābhrake paryavasyati // VRrsṬī_2.3;5

tasyaiva yathoktaguṇatvāt // VRrsṬī_2.3;6

5 abhra:: subtypes

pinākaṃ nāgamaṇḍūkaṃ vajramityabhrakaṃ matam /

6 abhra:: subtypes:: colour

śvetādivarṇabhedena pratyekaṃ taccaturvidham // VRrs_2.4 //

7 pināka

pinākaṃ pāvakottaptaṃ vimuñcati daloccayam /

tatsevitaṃ malaṃ baddhvā mārayatyeva mānavam // VRrs_2.5 //

8 nāga

nāgābhraṃ nāgavatkuryāddhvaniṃ pāvakasaṃsthitam /

9 nāga:: medic. properties

tadbhuktaṃ kurute kuṣṭhaṃ maṇḍalākhyaṃ na saṃśayaḥ // VRrs_2.6 //

10 maṇḍūka

utplutyotplutya maṇḍūkaṃ dhmātaṃ patati cābhrakam /

11 maṇḍūka:: medic. properties

tatkuryādaśmarīrogamasādhyaṃ śastrato +anyathā // VRrs_2.7 //

12 vajra

vajrābhraṃ vahnisaṃtaptaṃ nirmuktāśeṣavaikṛtam /

dehalohakaraṃ tacca sarvarogaharaṃ param // VRrs_2.8 //

śvetaṃ raktaṃ ca pītaṃ ca kṛṣṇamevaṃ caturvidham /

śvetaṃ śvetakriyāsūktaṃ raktābhaṃ raktakarmaṇi /

pītābhamabhrakaṃ yattu śreṣṭhaṃ tatpītakarmaṇi // VRrs_2.9 //

caturvidhaṃ varaṃ vyoma yadyapyuktaṃ rasāyane /

tathāpi kṛṣṇavarṇābhraṃ koṭikoṭiguṇādhikam // VRrs_2.10 //

13 abhra:: parīkṣā

snigdhaṃ pṛthudalaṃ varṇasaṃyuktaṃ bhārato +adhikam /

sukhanirmocyapattraṃ ca tadabhraṃ śastamīritam // VRrs_2.11 //

14 grāsāyogyābhra

sacandrikaṃ ca kiṭṭābhaṃ vyoma na grāsayedrasaḥ /

grasitaśca niyojyo +asau lohe caiva rasāyane // VRrs_2.12 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

grāsābhāve hyupoṣita iva rasaḥ kāryakaro na bhavedityāha sacandrikamiti // VRrsṬī_2.12;1

sacandrikaṃ cākacikyasahitam // VRrsṬī_2.12;2

kiṭṭābhaṃ prabhūtakiṭṭam // VRrsṬī_2.12;3

grasitaśca grasitābhrasattva eva lohe svarṇādyutpādane lohamāraṇe rogavāraṇārthaṃ lohaprayoge ca niyojyaḥ // VRrsṬī_2.12;4

tathā rasāyane jvarāṅkuśādi tattadrase rasāyane ca lakṣmīvilāsavajrapañjarādirūpe vakṣyamāṇa ityarthaḥ // VRrsṬī_2.12;5

rasa īyate prāpyate+aneneti vyutpattyātra rasaśabdena rasarasāyanayoḥ saṃgrahāt // VRrsṬī_2.12;6

15 abhra:: niścandrika:: medic. properties

niścandrikaṃ mṛtaṃ vyoma sevyaṃ sarvagadeṣu ca /

sevitaṃ candrasaṃyuktaṃ mehaṃ mandānalaṃ caret // VRrs_2.13 //

yair uktaṃ yuktinirmuktaiḥ pattrābhrakarasāyanam /

tair dṛṣṭaṃ kālakūṭākhyaṃ viṣaṃ jīvanahetave // VRrs_2.14 //

sattvārthaṃ sevanārthaṃ ca yojayecchodhitābhrakam /

anyathā tv aguṇaṃ kṛtvā vikarotyeva niścitam // VRrs_2.15 //

16 abhra:: śodhana

prataptaṃ saptavārāṇi nikṣiptaṃ kāñjike +abhrakam /

nirdoṣaṃ jāyate nūnaṃ prakṣiptaṃ vāpi gojale // VRrs_2.16 //

triphalākvathite cāpi gavāṃ dugdhe viśeṣataḥ /

17 abhra:: māraṇa

tato dhānyābhrakaṃ kṛtvā piṣṭvā matsyākṣikārasaiḥ // VRrs_2.17 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

matsyākṣikā hilamocikā gaṇḍadūrvā vā // VRrsBo_2.17;1

cakrīṃ kṛtvā viśoṣyātha puṭed ardhebhake puṭe /

Rasaratnasamuccayaṭīkā

tatastadabhrakaṃ dhānyābhrakaṃ kṛtvā matsyākṣikārasenaikadinaparyantaṃ saṃmardya cakrīṃ vartulasthūlavaṭikāṃ vidhāyāvaśoṣya śarāvasaṃpuṭitaṃ kṛtvārdhe+abhrake puṭe puṭed ardhe+abhrake puṭam ardhagajapuṭaṃ tacca gajapuṭagatārdhabhāgaṃ vanopalaiḥ pūrayitvā bhavati // VRrsṬī_2.18ab;1

puṭet paced ityarthaḥ // VRrsṬī_2.18ab;2

pratipuṭam abhrakasya mardanaṃ tataścakrīṃ kṛtvā viśoṣya śarāvasaṃpuṭitaṃ kāryam // VRrsṬī_2.18ab;3

puṭedevaṃ hi ṣaḍvāraṃ paunarnavarasaiḥ saha // VRrs_2.18 //

kalāṃśaṭaṅkaṇenāpi saṃmardya kṛtacakrikam /

ardhebhākhyapuṭais tadvat saptavāraṃ puṭet khalu // VRrs_2.19 //

evaṃ vāsārasenāpi taṇḍulīyarasena ca /

prapuṭet saptavārāṇi pūrvaproktavidhānataḥ /

evaṃ siddhaṃ ghanaṃ sarvayogeṣu viniyojayet // VRrs_2.20 //

18 dhānyābhra

cūrṇābhraṃ śālisaṃyuktaṃ vastrabaddhaṃ hi kāñjike /

niryātaṃ mardanādvastrāddhānyābhramiti kathyate // VRrs_2.21 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

dhānyābhravidhimāha cūrṇābhramiti // VRrsBo_2.21;1

cūrṇābhra abhracūrṇaṃ śālisaṃyuktam adyāpyatra śāliparimāṇaṃ noktaṃ tathāpi tantrāntarānusaraṇāt pādamitaśālidhānyasahitaṃ boddhavyaṃ tathā ca rasendrasārasaṃgrahe /

pādāṃśaṃ śālisaṃyuktamabhrakaṃ kambalodare /

trirātraṃ sthāpayennīre tat klinnaṃ mardayeddṛḍham /

kambalādgalitaṃ ślakṣṇaṃ vālukārahitaṃ yat /

taddhānyābhramiti proktamabhramāraṇasiddhaye /

iti // VRrsBo_2.21;2

niryātaṃ nirgatam // VRrsBo_2.21;3

abhraṃ cūrṇitaṃ kṛtvā pādāṃśaśālidhānyena saha sthūlavastre baddhvā kāñjike tāvanmardanīyaṃ yāvad vastracchidrāt ślakṣṇaṃ vālukārahitaṃ sat niryāti taddhānyābhraṃ smṛtam // VRrsBo_2.21;4

19 dhānyābhra:: māraṇa

dhānyābhraṃ kāsamardasya rasena parimarditam /

puṭitaṃ daśavāreṇa mriyate nātra saṃśayaḥ /

tadvanmustārasenāpi taṇḍulīyarasena ca // VRrs_2.22 //

20 abhra:: māraṇa

pītāmalakasaubhāgyapiṣṭaṃ cakrīkṛtābhrakam /

puṭitaṃ ṣaṣṭivārāṇi sindūrābhaṃ prajāyate /

kṣayādyakhilarogaghnaṃ bhavedrogānupānataḥ // VRrs_2.23 //

21 abhra:: māraṇa

vaṭamūlatvacaḥ kvāthais tāmbūlīpattrasārataḥ /

vāsāmatsyākṣikābhyāṃ vā mīnākṣyā sakaṭhillayā // VRrs_2.24 //

payasā vaṭavṛkṣasya marditaṃ puṭitaṃ ghanam /

bhavedviṃśativāreṇa sindūrasadṛśaprabham // VRrs_2.25 //

22 abhra:: sattvapātana

pādāṃśaṭaṅkaṇopetaṃ musalīrasamarditam /

rundhyātkoṣṭhyāṃ dṛḍhaṃ dhmātaṃ sattvarūpaṃ bhaved ghanam // VRrs_2.26 //

23 abhra:: sattvapātana

kāsamardaghanādhānyavāsānāṃ ca punarbhuvaḥ /

matsyākṣyāḥ kāṇḍavallyāśca haṃsapādyā rasaiḥ pṛthak // VRrs_2.27 //

piṣṭvā piṣṭvā prayatnena śoṣayed gharmayogataḥ /

palaṃ godhūmacūrṇasya kṣudramatsyāśca ṭaṅkaṇam // VRrs_2.28 //

pratyekamaṣṭamāṃśena dattvā dattvā vimardayet /

mardane mardane samyakśoṣayedraviraśmibhiḥ // VRrs_2.29 //

pañcājaṃ pañcagavyaṃ vā pañcamāhiṣameva ca /

kṣiptvā golānprakurvīta kiṃcittindukato +adhikān // VRrs_2.30 //

24 pañcāja

payo dadhi ghṛtaṃ mūtraṃ saviṭkaṃ cājam ucyate /

adhaḥpātanakoṣṭhyāṃ hi dhmātvā sattvaṃ nipātayet // VRrs_2.31 //

25 abhra:: sattvapātana:: separation of sattva and kiṭṭa

koṣṭhyāṃ kiṭṭaṃ samāhṛtya vicūrṇya ravakān haret /

Rasaratnasamuccayaṭīkā

koṣṭhyām avaśiṣṭasattvaṃ kācakiṭṭasaṃśliṣṭaṃ kaṇarūpaṃ durgrāhyaṃ tattu agnau śānte sati samāhṛtyaikīkṛtya bahir niṣkāsya saṃkuṭya vicūrṇya tatsaṃśliṣṭaṃ kaṇasattvaṃ haret // VRrsṬī_2.32ab;1

kiṭṭāt pṛthakkṛtya gṛhṇīyāt // VRrsṬī_2.32ab;2

tatkiṭṭaṃ svalpaṭaṅkena gomayena vimardya ca // VRrs_2.32 //

golānvidhāya saṃśoṣya gharme bhūyo +api pūrvavat /

bhūyaḥ kiṭṭaṃ samāhṛtya mṛditvā sattvamāharet // VRrs_2.33 //

26 abhra:: sattva:: śodhana

atha sattvakaṇāṃstāṃstu kvāthayitvāmlakāñjikaiḥ /

śodhanīyagaṇopetaṃ mūṣāmadhye nirudhya ca // VRrs_2.34 //

samyagdrutaṃ samāhṛtya dvivāraṃ pradhamed ghanam /

iti śuddhaṃ bhavetsattvaṃ yojyaṃ rasarasāyane // VRrs_2.35 //

27 abhra:: sattva:: mṛdūkaraṇa

madhutailavasājyeṣu drāvitaṃ parivāpitam /

Rasaratnasamuccayabodhinī

parivāpitaṃ prakṣiptam // VRrsBo_2.36ab;1

mṛdu syāddaśavāreṇa sattvaṃ lohādikaṃ kharam // VRrs_2.36 //

28 abhra:: māraṇa

paṭṭacūrṇaṃ vidhāyātha goghṛtena pariplutam /

bharjayetsaptavārāṇi cullīsaṃsthitakharpare // VRrs_2.37 //

agnivarṇaṃ bhavedyāvadvāraṃ vāraṃ vicūrṇayet /

tṛṇaṃ kṣiptvā dahedyāvattāvadvā bharjanaṃ caret // VRrs_2.38 //

tataḥ sagandhakaṃ piṣṭvā vaṭamūlakaṣāyataḥ /

puṭedviṃśativāreṇa vārāheṇa puṭena hi // VRrs_2.39 //

punarviṃśativārāṇi triphalotthakaṣāyataḥ /

triphalāmuṇḍikābhṛṅgapatrapathyākṣamūlakaiḥ // VRrs_2.40 //

bhāvayitvā prayoktavyaṃ sarvarogeṣu mātrayā /

sattvābhrātkiṃcidaparaṃ nirvikāraṃ guṇādhikam // VRrs_2.41 //

evaṃ cecchatavārāṇi puṭapākena sādhitam /

guṇavajjāyate +atyarthaṃ paraṃ pācanadīpanam // VRrs_2.42 //

29 abhra:: māraṇa:: niścandrika

gandharvapattratoyena guḍena saha bhāvitam /

adhordhvaṃ vaṭapatrāṇi niścandraṃ tripuṭaiḥ khagam // VRrs_2.43 //

kṣudhaṃ karoti cātyarthaṃ guñjārdhamitisevayā /

tattadrogaharairyogaiḥ sarvarogaharaṃ param // VRrs_2.44 //

30 abhra:: sattva:: śodhana

sattvasya golakaṃ dhmātaṃ sasyasaṃyuktakāñjike /

nirvāpya tatkṣaṇenaiva kuṭṭayellohapārayā // VRrs_2.45 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

lohapārayā lohamusalena // VRrsBo_2.45;1

sampratāpya ghanasthūlakaṇān kṣiptvātha kāñjike /

tatkṣaṇena samāhṛtya kuṭṭayitvā rajaścaret // VRrs_2.46 //

goghṛtena ca taccūrṇaṃ bharjayet pūrvavat tridhā /

dhātrīphalarasaistadvaddhātrīpatrarasena vā // VRrs_2.47 //

bharjane bharjane kāryaṃ śilāpaṭṭena peṣaṇam /

tataḥ punarnavāvāsārasaiḥ kāñjikamiśritaiḥ // VRrs_2.48 //

prapuṭeddaśavārāṇi daśavārāṇi gandhakaiḥ /

evaṃ saṃśodhitaṃ vyomasattvaṃ sarvaguṇottaram /

yatheṣṭaṃ viniyoktavyaṃ jāraṇe ca rasāyane // VRrs_2.49 //

31 abhra:: druti

drutayo naiva nirdiṣṭāḥ śāstre dṛṣṭā api dṛḍham /

vinā śaṃbhoḥ prasādena na sidhyanti kadācana // VRrs_2.50 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

vallaḥ dviguñjā guñjātrayam iti līlāvatī sārdhaguñjeti rājanighaṇṭuḥ // VRrsBo_2.50;1

32 abhra:: mṛta:: medic. properties, application

vellavyoṣasamanvitaṃ ghṛtayutaṃ vallonmitaṃ sevitaṃ divyābhraṃ kṣayapāṇḍuruggrahaṇikāśūlāmakuṣṭhāmayam /

jūrtiṃ śvāsagadaṃ pramehamaruciṃ kāsāmayaṃ durdharaṃ mandāgniṃ jaṭharavyathāṃ vijayate yogairaśeṣāmayān // VRrs_2.51 //

33 vaikrānta:: parīkṣā:: good quality

aṣṭāsraś cāṣṭaphalakaḥ ṣaṭkoṇo masṛṇo guruḥ /

śuddhamiśritavarṇaiśca yukto vaikrānta ucyate // VRrs_2.52 //

34 vaikrānta:: subtypes:: colour

śveto raktaśca pītaśca nīlaḥ pārāpatacchaviḥ /

śyāmalaḥ kṛṣṇavarṇaśca karburaścāṣṭadhā hi saḥ // VRrs_2.53 //

35 vaikrānta:: medic. properties

āyuḥpradaśca balavarṇakaro +ativṛṣyaḥ prajñāpradaḥ sakaladoṣagadāpahārī /

dīptāgnikṛt pavisamānaguṇastarasvī vaikrāntakaḥ khalu vapurbalalohakārī // VRrs_2.54 //

rasāyaneṣu sarveṣu pūrvagaṇyaḥ pratāpavān /

vajrasthāne niyoktavyo vaikrāntaḥ sarvadoṣahā // VRrs_2.55 //

36 vaikrānta:: myth. origin

daityendro māhiṣaḥ siddhaḥ sahadevasamudbhavaḥ /

durgā bhagavatī devī taṃ śūlena vyamardayat // VRrs_2.56 //

tasya raktaṃ tu patitaṃ yatra yatra sthitaṃ bhuvi /

tatra tatra tu vaikrāntaṃ vajrākāraṃ mahārasam // VRrs_2.57 //

37 vaikrānta:: local distribution

vindhyasya dakṣiṇe vāsti hy uttare vāsti sarvataḥ /

38 vaikrānta:: nirukti

vikṛntayati lohāni tena vaikrāntakaḥ smṛtaḥ // VRrs_2.58 //

39 vaikrānta:: subtypes:: colour

śvetaḥ pītastathā rakto nīlaḥ pārāvataprabhaḥ /

mayūrakaṇṭhasadṛśaścānyo marakataprabhaḥ // VRrs_2.59 //

dehasiddhikaraṃ kṛṣṇaṃ pīte pītaṃ site sitam /

sarvārthasiddhidaṃ raktaṃ tathā marakataprabham /

śeṣe dve niṣphale varjye vaikrāntamiti saptadhā // VRrs_2.60 //

yatra kṣetre sthitaṃ caiva vaikrāntaṃ tatra bhairavam /

vināyakaṃ ca sampūjya gṛhṇīyācchuddhamānasaḥ // VRrs_2.61 //

40 vaikrānta:: medic. properties

vaikrānto vajrasadṛśo dehalohakaro mataḥ /

viṣaghno rasarājaśca jvarakuṣṭhakṣayapraṇut // VRrs_2.62 //

41 vaikrānta:: śodhana

vaikrāntakāḥ syustridinaṃ viśuddhāḥ saṃsveditāḥ kṣārapaṭūni dattvā /

amleṣu mūtreṣu kulattharambhānīre +athavā kodravavāripakvāḥ // VRrs_2.63 //

42 vaikrānta:: śodhana

kulatthakvāthasaṃsvinno vaikrāntaḥ pariśudhyati /

43 vaikrānta:: māraṇa

mriyate +aṣṭapuṭair gandhanimbukadravasaṃyutaḥ // VRrs_2.64 //

44 vaikrānta:: māraṇa

vaikrānteṣu ca tapteṣu hayamūtraṃ vinikṣipet /

paunaḥpunyena vā kuryāddravaṃ dattvā puṭaṃ tvanu /

bhasmībhūtaṃ tu vaikrāntaṃ vajrasthāne niyojayet // VRrs_2.65 //

45 vaikrānta:: sattvapātana

mocamoraṭapālāśakṣāragomūtrabhāvitam /

vajrakandaniśākalkaphalacūrṇasamanvitam // VRrs_2.66 //

tatkalkaṃ ṭaṅkaṇaṃ lākṣācūrṇaṃ vaikrāntasaṃbhavam /

navasārasamāyuktaṃ meṣaśṛṅgīdravānvitaṃ // VRrs_2.67 //

piṇḍitaṃ mūkamūṣasthaṃ dhmāpitaṃ ca haṭhāgninā /

tatraiva patate sattvaṃ vaikrāntasya na saṃśayaḥ // VRrs_2.68 //

46 vaikrānta:: sattvapātana

sattvapātanayogena marditaśca vaṭīkṛtaḥ /

mūṣāstho ghaṭikādhmāto vaikrāntaḥ sattvamutsṛjet // VRrs_2.69 //

47 vaikrānta:: formulations

bhasmatvaṃ samupāgato vikṛtako hemnā mṛtenānvitaḥ pādāṃśena kaṇājyavellasahito guñjāmitaḥ sevitaḥ /

yakṣmāṇaṃ jaraṇaṃ ca pāṇḍugudajaṃ śvāsaṃ ca kāsāmayaṃ duṣṭāṃ ca grahaṇīm uraḥkṣatamukhān rogāñjayed dehakṛt // VRrs_2.70 //

sūtabhasmārdhasaṃyuktaṃ nīlavaikrāntabhasmakaṃ /

mṛtābhrasattvamubhayostulitaṃ parimarditam // VRrs_2.71 //

kṣaudrājyasaṃyutaṃ prātarguñjāmātraṃ niṣevitam /

nihanti sakalānrogāndurjayānanyabheṣajaiḥ /

triḥsaptadivasair nṝṇāṃ gaṅgāmbha iva pātakam // VRrs_2.72 //

48 mākṣika:: myth. origin

suvarṇaśailaprabhavo viṣṇunā kāñcano rasaḥ /

tāpyāṃ kirātacīneṣu yavaneṣu ca nirmitaḥ /

49 mākṣika:: time of origin

tāpyaḥ sūryāṃśusaṃtapto mādhave māsi dṛśyate // VRrs_2.73 //

50 mākṣika:: medic. properties

madhuraḥ kāñcanābhāsaḥ sāmlo rajatasaṃnibhaḥ /

kiṃcitkaṣāyamadhuraḥ śītaḥ pāke kaṭurlaghuḥ /

tatsevanājjarāvyādhiviṣairna paribhūyate // VRrs_2.74 //

51 mākṣika:: subtypes

mākṣiko dvividho hemamākṣikastāramākṣikaḥ /

52 svarṇamākṣika

tatrādyaṃ mākṣikaṃ kānyakubjotthaṃ svarṇasaṃnibham // VRrs_2.75 //

53 tāramākṣika

tapatītīrasambhūtaṃ pañcavarṇasuvarṇavat /

pāṣāṇabahalaḥ proktastārākhyo +alpaguṇātmakaḥ // VRrs_2.76 //

mākṣīkadhātuḥ sakalāmayaghnaḥ prāṇo rasendrasya paraṃ hi vṛṣyaḥ /

durmelalohadvayamelanaś ca guṇottaraḥ sarvarasāyanāgryaḥ // VRrs_2.77 //

54 mākṣika:: śodhana

eraṇḍatailaluṅgāmbusiddhaṃ śudhyati mākṣikam /

55 mākṣika:: śodhana

siddhaṃ vā kadalīkandatoyena ghaṭikādvayam /

taptaṃ kṣiptaṃ varākvāthe śuddhimāyāti mākṣikam // VRrs_2.78 //

56 mākṣika:: māraṇa

mātuluṅgāmbugandhābhyāṃ piṣṭaṃ mūṣodare sthitam /

pañcakroḍapuṭair dagdhaṃ mriyate mākṣikaṃ khalu // VRrs_2.79 //

57 mākṣika:: māraṇa

eraṇḍasnehagavyājair mātuluṅgarasena vā /

kharparasthaṃ dṛḍhaṃ pakvaṃ jāyate dhātusaṃnibham /

evaṃ mṛtaṃ rase yojyaṃ rasāyanavidhāv api // VRrs_2.80 //

58 mākṣika:: sattvapātana

triṃśāṃśanāgasaṃyuktaṃ kṣārair amlaiśca vartitam /

dhmātaṃ prakaṭamūṣāyāṃ sattvaṃ muñcati mākṣikam // VRrs_2.81 //

59 mākṣika:: sattva:: nāgagrāsa

saptavāraṃ paridrāvya kṣiptaṃ nirguṇḍikārase /

mākṣīkasattvasaṃmiśraṃ nāgaṃ naśyati niścitam // VRrs_2.82 //

60 mākṣika:: sattvapātana

kṣaudragandharvatailābhyāṃ gomūtreṇa ghṛtena ca /

kadalīkandasāreṇa bhāvitaṃ mākṣikaṃ muhuḥ /

mūṣāyāṃ muñcati dhmātaṃ sattvaṃ śulbanibhaṃ mṛdu // VRrs_2.83 //

61 mākṣika:: sattva:: properties

guñjābījasamacchāyaṃ drutadrāvaṃ ca śītalam /

tāpyasattvaṃ viśuddhaṃ taddehalohakaraṃ param // VRrs_2.84 //

62 mākṣika:: sattva:: medicines

mākṣīkasattvena rasendrapiṣṭaṃ kṛtvā vilīne ca baliṃ nidhāya /

saṃmiśrya saṃmardya ca khalvamadhye nikṣipya sattvaṃ drutimabhrakasya // VRrs_2.85 //

vidhāya golaṃ lavaṇākhyayantre paceddinārdhaṃ mṛduvahninā ca /

svataḥ suśītaṃ paricūrṇya samyagvallonmitaṃ vyoṣaviḍaṅgayuktam // VRrs_2.86 //

saṃsevitaṃ kṣaudrayutaṃ nihanti jarāṃ sarogāṃ tvapamṛtyumeva /

duḥsādhyarogānapi saptavāsarairnaitena tulyo +asti sudhāraso +api // VRrs_2.87 //

eraṇḍotthena tailena guñjākṣaudraṃ ca ṭaṅkaṇam /

marditaṃ tasya vāpena sattvaṃ mākṣīkajaṃ dravet // VRrs_2.88 //

63 vimala:: subtypes

vimalastrividhaḥ prokto hemādyastārapūrvakaḥ /

tṛtīyaḥ kāṃsyavimalastattatkāntyā sa lakṣyate // VRrs_2.89 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

vimalasya bhedamāha vimala iti // VRrsBo_2.89;1

vimalaḥ mākṣikaviśeṣaḥ // VRrsBo_2.89;2

tattatkāntyā hemādīnāṃ prabhayā // VRrsBo_2.89;3

paryāyamuktāvalīkṛtā vimalaśabdena raupyamākṣikaṃ gṛhītam // VRrsBo_2.89;4

64 vimala:: phys. properties

vartulaḥ koṇasaṃyuktaḥ snigdhaśca phalakānvitaḥ /

65 vimala:: medic. properties

marutpittaharo vṛṣyo vimalo +atirasāyanaḥ // VRrs_2.90 //

66 vimala:: subtypes:: use

pūrvo hemakriyāsūkto dvitīyo rūpyakṛnmataḥ /

tṛtīyo bheṣaje teṣu pūrvapūrvo guṇottaraḥ // VRrs_2.91 //

67 vimala:: śodhana

āṭarūṣajale svinno vimalo vimalo bhavet /

jambīrasvarase svinno meṣaśṛṅgīrase +athavā /

āyāti śuddhiṃ vimalo dhātavaśca yathā pare // VRrs_2.92 //

68 vimala:: māraṇa

gandhāśmalakucāmlaiśca mriyate daśabhiḥ puṭaiḥ // VRrs_2.93 //

69 vimala:: sattvapātana

saṭaṅkalakucadrāvairmeṣaśṛṅgyāśca bhasmanā /

piṣṭo mūṣodare liptaḥ saṃśoṣya ca nirudhya ca // VRrs_2.94 //

ṣaṭprasthakokilairdhmāto vimalaḥ sīsasaṃnibhaḥ /

sattvaṃ muñcati tadyukto rasaḥ syātsa rasāyanaḥ // VRrs_2.95 //

70 vimala:: sattvapātana

vimalaṃ śigrutoyena kāṅkṣīkāsīsaṭaṅkaṇam /

Rasaratnasamuccayabodhinī

kāṅkṣī saurāṣṭramṛttikā // VRrsBo_2.96ab;1

vajrakandasamāyuktaṃ bhāvitaṃ kadalīrasaiḥ // VRrs_2.96 //

mokṣakakṣārasaṃyuktaṃ dhmāpitaṃ mūkamūṣagam /

sattvaṃ candrārkasaṃkāśaṃ patate nātra saṃśayaḥ // VRrs_2.97 //

71 vimala:: sattva:: medic. use

tatsattvaṃ sūtasaṃyuktaṃ piṣṭaṃ kṛtvā sumarditam /

vilīne gandhake kṣiptvā jārayettriguṇālakaṃ // VRrs_2.98 //

śilāṃ pañcaguṇāṃ cāpi vālukāyantrake khalu /

tārabhasmadaśāṃśena tāvadvaikrāntakaṃ mṛtaṃ // VRrs_2.99 //

sarvamekatra saṃcūrṇya paṭena parigālya ca /

nikṣipya kūpikāmadhye paripūrya prayatnataḥ // VRrs_2.100 //

līḍho vyoṣavarānvito vimalako yukto ghṛtaiḥ sevito hanyāddurbhagakṛjjvarāñśvayathukaṃ pāṇḍupramehārucīḥ /

mūlārtiṃ grahaṇīṃ ca śūlamatulaṃ yakṣmāmayaṃ kāmalāṃ sarvānpittamarudgadānkimaparairyogairaśeṣāmayān // VRrs_2.101 //

72 śilājatu:: subtypes

śilādhātur dvidhā prokto gomūtrādyo rasāyanaḥ /

karpūrapūrvakaścānyastatrādyo dvividhaḥ punaḥ /

sasattvaścaiva niḥsattvastayoḥ pūrvo guṇādhikaḥ // VRrs_2.102 //

73 śilājatu:: origin during summer

grīṣme tīvrārkataptebhyaḥ pādebhyo himabhūbhṛtaḥ /

svarṇarūpyārkagarbhebhyaḥ śilādhāturviniḥsaret // VRrs_2.103 //

74 śilājatu:: from gold

svarṇagarbhagirerjāto japāpuṣpanibho guruḥ /

sasvalpatiktaḥ susvāduḥ paramaṃ tadrasāyanam // VRrs_2.104 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

tatrādau svarṇādibhya utpattibhedena trividhasya gomūtragandhinaḥ tasya lakṣaṇādikamāha svarṇeti // VRrsBo_2.104;1

tantrāntare tu utpattibhedena bhinnasya tasya cāturvidhyamuktaṃ yathā carake /

nātyuṣṇaśītaṃ dhātubhyaścaturbhyastasya saṃbhavaḥ /

hemno+atha rajatāttāmrāt varaṃ kālāyasādapi // VRrsBo_2.104;2

iti // VRrsBo_2.104;3

atra tu āyasaṃ noktaṃ tallakṣaṇamapi tatraiva draṣṭavyaṃ yathā /

yattu guggulusaṃkāśaṃ tiktakaṃ lavaṇānvitam /

vipāke kaṭu śītaṃ ca sarvaśreṣṭhaṃ tadāyasaṃ // VRrsBo_2.104;4

gomūtragandhi sarveṣāṃ sarvakarmasu yaugikam /

rasāyanaprayogeṣu paścimaṃ tu viśiṣyate // VRrsBo_2.104;5

iti // VRrsBo_2.104;6

atra haimaśilājatuno paramarasāyanatvenoktatvād āyasasyāpi mukhyataḥ rasāyanaguṇatvena ekakāryakatvād āyasaṃ pṛthaṅnoktamiti mantavyam // VRrsBo_2.104;7

75 śilājatu:: from silver

rūpyagarbhagirerjātaṃ madhuraṃ pāṇḍuraṃ guru /

śilājaṃ pittarogaghnaṃ viśeṣātpāṇḍurogahṛt // VRrs_2.105 //

76 śilājatu:: from copper

tāmragarbhaṃ girerjātaṃ nīlavarṇaṃ ghanaṃ guru /

śilājaṃ kaphavātaghnaṃ tiktoṣṇaṃ kṣayarogahṛt // VRrs_2.106 //

77 śilājatu:: parīkṣā:: śuddha

vahnau kṣiptaṃ bhavedyattalliṅgākāramadhūmakam /

salile +atha vilīnaṃ ca tacchuddhaṃ hi śilājatu // VRrs_2.107 //

78 śilājatu:: medic. properties

nūnaṃ sajvarapāṇḍuśophaśamanaṃ mehāgnimāndyāpahaṃ medaśchedakaraṃ ca yakṣmaśamanaṃ śūlāmayonmūlanam /

gulmaplīhavināśanaṃ jaṭharahṛcchūlaghnamāmāpahaṃ sarvatvaggadanāśanaṃ kimaparaṃ dehe ca lohe hitam // VRrs_2.108 //

79 śilājatu:: possesses properties of its sources

rasoparasasūtendraratnaloheṣu ye guṇāḥ /

vasanti te śilādhātau jarāmṛtyujigīṣayā // VRrs_2.109 //

80 śilājatu:: śodhana

kṣārāmlagojalair dhautaṃ śudhyatyeva śilājatu // VRrs_2.110 //

81 śilājatu:: śodhana

śilādhātuṃ ca dugdhena triphalāmārkavadravaiḥ /

lohapātre vinikṣipya śodhayedatiyatnataḥ // VRrs_2.111 //

82 śilājatu:: śodhana

kṣārāmlaguggulopetaiḥ svedanīyantramadhyagaiḥ /

sveditaṃ ghaṭikāmānācchilādhātu viśudhyati // VRrs_2.112 //

83 śilājatu:: māraṇa

śilayā gandhatālābhyāṃ mātuluṅgarasena ca /

puṭitaṃ hi śilādhātu mriyate +aṣṭagiriṇḍakaiḥ // VRrs_2.113 //

84 śilājatu:: medic. application

bhasmībhūtaśilodbhavaṃ samatulaṃ kāntaṃ ca vaikrāntakaṃ yuktaṃ ca triphalākaṭutrikaghṛtairvallena tulyaṃ bhajet /

pāṇḍau yakṣmagade tathāgnisadane meheṣu mūlāmaye gulmaplīhamahodare bahuvidhe śūle ca yonyāmaye // VRrs_2.114 //

seveta yadi ṣaṇmāsaṃ rasāyanavidhānataḥ /

valīpalitanirmukto jīvedvarṣaśataṃ sukhī // VRrs_2.115 //

85 śilājatu:: sattvapātana

piṣṭaṃ drāvaṇavargeṇa sāmlena girisaṃbhavam /

kṣiptvā mūṣodare ruddhvā gāḍhairdhmātaṃ hi kokilaiḥ /

sattvaṃ muñcecchilādhātuḥ śvasanairlohasaṃnibham // VRrs_2.116 //

86 karpūraśilājatu:: phys. properties

pāṇḍuraṃ sikatākāraṃ karpūrādyaṃ śilājatu /

87 karpūraśilājatu:: medic. properties

mūtrakṛcchrāśmarīmehakāmalāpāṇḍunāśanam // VRrs_2.117 //

88 karpūraśilājatu:: śodhana

elātoyena saṃbhinnaṃ siddhaṃ śuddhimupaiti tat /

89 karpūraśilājatu:: māraṇa, sattvapātana

naitasya māraṇaṃ sattvapātanaṃ vihitaṃ budhaiḥ // VRrs_2.118 //

90 sasyaka:: myth. origin

pītvā hālāhalaṃ vāntaṃ pītāmṛtagarutmatā /

viṣeṇāmṛtayuktena girau marakatāhvaye /

tadvāntaṃ hi ghanībhūtaṃ saṃjātaṃ sasyakaṃ khalu // VRrs_2.119 //

91 sasyaka:: parīkṣā:: good quality

mayūrakaṇṭhasacchāyaṃ bhārāḍhyamatiśasyate // VRrs_2.120 //

dravyaṃ viṣayutaṃ yattaddravyādhikaguṇaṃ bhavet /

hālāhalaṃ sudhāyuktaṃ sudhādhikaguṇaṃ tathā // VRrs_2.121 //

92 mayūratuttha:: medic. properties

niḥśeṣadoṣaviṣahṛdgadaśūlamūlakuṣṭhāmlapaittikavibandhaharaṃ paraṃ ca /

rasāyanaṃ vamanarekakaraṃ garaghnaṃ śvitrāpahaṃ gaditamatra mayūratuttham // VRrs_2.122 //

93 sasyaka:: śodhana

sasyakaṃ śuddhimāpnoti raktavargeṇa bhāvitam // VRrs_2.123 //

snehavargeṇa saṃsiktaṃ saptavāramadūṣitam /

dolāyantreṇa susvinnaṃ sasyakaṃ praharatrayam /

gomahiṣyājamūtreṣu śudhyate pañcakharparam // VRrs_2.124 //

94 tutthakharpara:: māraṇa

lakucadrāvagandhāśmaṭaṅkaṇena samanvitam /

nirudhya mūṣikāmadhye mriyate kaukkuṭaiḥ puṭaiḥ // VRrs_2.125 //

95 kharpara:: sattvapātana

sasyakasya tu cūrṇaṃ tu pādasaubhāgyasaṃyutam /

karañjatailamadhyasthaṃ dinamekaṃ nidhāpayet // VRrs_2.126 //

andhamūṣāsyamadhyasthaṃ dhmāpayetkokilatrayam /

indragopākṛti caiva sattvaṃ bhavati śobhanam // VRrs_2.127 //

96 kharpara:: sattvapātana

nimbudravālpaṭaṅkābhyāṃ mūṣāmadhye nirudhya ca /

tāmrarūpaṃ paridhmātaṃ sattvaṃ muñcati sasyakam // VRrs_2.128 //

97 kharpara:: sattvapātana

śuddhaṃ sasyaṃ śilākrāntaṃ pūrvabheṣajasaṃyutam /

nānāvidhānayogena sattvaṃ muñcati niścitam // VRrs_2.129 //

sattvametatsamādāya kharabhūnāgasattvabhuk /

tanmudrikā kṛtasparśā śūlaghnī tatkṣaṇād bhavet // VRrs_2.130 //

carācaraṃ viṣaṃ bhūtaḍākinīdṛggataṃ jayet /

mudrikeyaṃ vidhātavyā dṛṣṭapratyayakārikā // VRrs_2.131 //

rāmavat somasenānīr mudrite +api tathākṣaram /

himālayottare pārśve aśvakarṇo mahādrumaḥ /

tatra śūlaṃ samutpannaṃ tatraiva vilayaṃ gatam // VRrs_2.132 //

mantreṇānena mudrāmbho nipītaṃ saptamantritam /

sadyaḥ śūlaharaṃ proktamiti bhālukibhāṣitam // VRrs_2.133 //

anayā mudrayā taptaṃ tailamagnau suniścitam /

lepitaṃ hanti vegena śūlaṃ yatra kvacidbhavet /

sadyaḥ sūtikaraṃ nāryāḥ sadyo netrarujāpaham // VRrs_2.134 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

capalaḥ yaśadaḥ dasteti loke // VRrsBo_2.134;1

98 capala:: subtypes

gauraḥ śveto +aruṇaḥ kṛṣṇaścapalastu caturvidhaḥ /

hemābhaścaiva tārābho viśeṣādrasabandhanaḥ // VRrs_2.135 //

śeṣau tu madhyau lākṣāvacchīghradrāvau tu niṣphalau /

Rasaratnasamuccayaṭīkā

athoddeśakramānurodhena tutthavarṇanāntaraṃ capalaṃ varṇayati gaura iti // VRrsṬī_2.136ab;1

ayaṃ padārtho vyāvahārikanāmnāsmin deśe loke na prasiddhaḥ // VRrsṬī_2.136ab;2

pāṣāṇaviśeṣo+ayaṃ jasadakhanisaṃnihitabhūgarbha upalabhyata ityanumīyate // VRrsṬī_2.136ab;3

āṅglabhāṣāyāṃ reḍiyam iti nāmnopalabdhaḥ padārtho +ayam eveti kecit // VRrsṬī_2.136ab;4

kṛtrimastu paribhāṣādhyāye vakṣyamāṇaḥ // VRrsṬī_2.136ab;5

99 capala:: nirukti

vaṅgavaddravate vahnau capalastena kīrtitaḥ // VRrs_2.136 //

100 capala:: medic. properties

capalo lekhanaḥ snigdho dehalohakaro mataḥ /

rasarājasahāyaḥ syāttiktoṣṇamadhuro mataḥ // VRrs_2.137 //

101 capala:: phys. properties

capalaḥ sphaṭikacchāyaḥ ṣaḍasrī snigdhako guruḥ /

102 capala:: medic. properties

tridoṣaghno +ativṛṣyaśca rasabandhavidhāyakaḥ // VRrs_2.138 //

103 capala:: element of mahārasa

mahāraseṣu kaiściddhi capalaḥ parikīrtitaḥ // VRrs_2.139 //

104 capala:: śodhana

jambīrakarkoṭakaśṛṅgaverair vibhāvanābhiścapalasya śuddhiḥ // VRrs_2.140 //

105 capala:: sattvapātana

śailaṃ tu cūrṇayitvā tu dhānyāmlopaviṣair viṣaiḥ /

piṇḍaṃ baddhvā tu vidhivatpātayeccapalaṃ tathā // VRrs_2.141 //

106 rasaka:: subtypes

rasako dvividhaḥ prokto durduraḥ kāravellakaḥ /

sadalo durduraḥ prokto nirdalaḥ kāravellakaḥ // VRrs_2.142 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

rasakasya dvaividhyaṃ lakṣaṇaṃ cāha rasaka iti // VRrsBo_2.142;1

rasakaḥ kharparītutthakaviśeṣaḥ yad uktaṃ bhāvaprakāśe /

kharparītutthakaṃ tutthād anyat tad rasakaṃ smṛtam /

ye guṇāstutthake proktāste guṇāḥ rasake smṛtāḥ // VRrsBo_2.142;2

iti // VRrsBo_2.142;3

sadalaḥ sapattraḥ vaṃśapattraharitālavad iti bhāvaḥ // VRrsBo_2.142;4

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

athoddeśakramaprāptaṃ rasakaṃ varṇayati rasaka iti // VRrsṬī_2.142;1

rasako jasadopādānakhanijamṛttikā // VRrsṬī_2.142;2

tatsattvaṃ jasadatulyam evotpadyate // VRrsṬī_2.142;3

sattvapāte śubhaḥ pūrvo dvitīyaścauṣadhādiṣu /

107 rasaka:: medic. properties

rasakaḥ sarvamehaghnaḥ kaphapittavināśanaḥ /

netrarogakṣayaghnaśca lohapāradarañjanaḥ // VRrs_2.143 //

nāgārjunena saṃdiṣṭau rasaśca rasakāvubhau /

śreṣṭhau siddharasau khyātau dehalohakarau param // VRrs_2.144 //

rasaśca rasakaścobhau yenāgnisahanau kṛtau /

dehalohamayī siddhirdāsī tasya na saṃśayaḥ // VRrs_2.145 //

108 rasaka:: śodhana

kaṭukālābuniryāsa āloḍya rasakaṃ pacet /

śuddhaṃ doṣavinirmuktaṃ pītavarṇaṃ tu jāyate // VRrs_2.146 //

109 rasaka:: śodhana

kharparaḥ parisaṃtaptaḥ saptavāraṃ nimajjitaḥ /

bījapūrarasasyāntarnirmalatvaṃ samaśnute // VRrs_2.147 //

110 rasaka:: śodhana

nṛmūtre vāśvamūtre vā takre vā kāñjike +athavā /

pratāpya majjitaṃ samyakkharparaṃ pariśudhyati // VRrs_2.148 //

111 rasaka:: śodhana

naramūtre sthito māsaṃ rasako rañjayeddhruvam /

śuddhatāmraṃ rasaṃ tāraṃ śuddhasvarṇaprabhaṃ yathā // VRrs_2.149 //

112 rasaka:: sattvapātana

haridrātriphalārālāsindhudhūmaiḥ saṭaṅkaṇaiḥ /

sāruṣkaraiśca pādāṃśaiḥ sāmlaiḥ saṃmardya kharparam // VRrs_2.150 //

liptaṃ vṛntākamūṣāyāṃ śoṣayitvā nirudhya ca /

mūṣāmukhopari nyasya kharparaṃ pradhamettataḥ // VRrs_2.151 //

kharpare prahṛte jvālā bhavennīlā sitā yadi /

tadā saṃdaṃśato mūṣāṃ dhṛtvā kṛtvā tvadhomukhīm // VRrs_2.152 //

śanairāsphālayedbhūmau yathā nālaṃ na bhajyate /

vaṅgābhaṃ patitaṃ sattvaṃ samādāya niyojayet /

evaṃ tricaturairvāraiḥ sarvaṃ sattvaṃ viniḥsaret // VRrs_2.153 //

113 rasaka:: sattvapātana

sābhayājatubhūnāganiśādhūmajaṭaṅkaṇam /

mūkamūṣāgataṃ dhmātaṃ śuddhaṃ sattvaṃ vimuñcati // VRrs_2.154 //

114 rasaka:: sattvapātana

lākṣāguḍāsurīpathyāharidrāsarjaṭaṅkaṇaiḥ /

samyaksaṃcūrṇya tatpakvaṃ godugdhena ghṛtena ca // VRrs_2.155 //

vṛntākamūṣikāmadhye nirudhya guṭikākṛtim /

dhmātvā dhmātvā samākṛṣya ḍhālayitvā śilātale /

sattvaṃ vaṅgākṛtiṃ grāhyaṃ rasakasya manoharam // VRrs_2.156 //

115 rasaka:: sattvapātana

yadvā jalayutāṃ sthālīṃ nikhanetkoṣṭhikodare /

sacchidraṃ tanmukhe mallaṃ tanmukhe +adhomukhīṃ kṣipet // VRrs_2.157 //

mūṣopari śikhitrāṃśca prakṣipya pradhameddṛḍham /

patitaṃ sthālikānīre sattvamādāya yojayet // VRrs_2.158 //

116 rasaka:: sattva:: māraṇa

tatsattvaṃ tālakopetaṃ prakṣipya khalu kharpare /

Rasaratnasamuccayabodhinī

kharpare mṛtkaṭāhe ityarthaḥ // VRrsBo_2.159ab;1

mardayellohadaṇḍena bhasmībhavati niścitam // VRrs_2.159 //

117 rasaka:: sattva:: mṛta:: medic. use

tadbhasma mṛtakāntena samena saha yojayet /

aṣṭaguñjāmitaṃ cūrṇaṃ triphalākvāthasaṃyutam // VRrs_2.160 //

kāntapātrasthitaṃ rātrau tilajaprativāpakam /

niṣevitaṃ nihantyāśu madhumehamapi dhruvam // VRrs_2.161 //

pittaṃ kṣayaṃ ca pāṇḍuṃ ca śvayathuṃ gulmameva ca /

raktagulmaṃ ca nārīṇāṃ pradaraṃ somarogakam // VRrs_2.162 //

yonirogānaśeṣāṃśca viṣamāṃśca jvarānapi /

rajaḥśūlaṃ ca nārīṇāṃ kāsaṃ śvāsaṃ ca hidhmikām // VRrs_2.163 //

Adhyāya 3

gandhāśmagairikāsīsakāṅkṣītālaśilāñjanam /

kaṅkuṣṭhaṃ cetyuparasāścāṣṭau pāradakarmaṇi // VRrs_3.1 //

pārvatyuvāca /

gandhakasya tu māhātmyaṃ tadguhyaṃ vada me prabho // VRrs_3.2 //

īśvara uvāca /

118 sulfur:: myth. origin

śvetadvīpe purā devi sarvaratnavibhūṣite /

sarvakāmamaye ramye tīre kṣīrapayonidheḥ // VRrs_3.3 //

vidyādharādimukhyābhiraṅganābhiśca yoginām /

siddhāṅganābhiḥ śreṣṭhābhistathaivāpsarasāṃ gaṇaiḥ // VRrs_3.4 //

devāṅganābhī ramyābhiḥ krīḍitābhirmanoharaiḥ /

gītairnṛtyairvicitraiśca vādyairnānāvidhaistathā // VRrs_3.5 //

evaṃ saṃkrīḍamānāyāḥ prābhavat prasṛtaṃ rajaḥ /

tadrajo +atīva suśroṇi sugandhi sumanoharam // VRrs_3.6 //

rajasaścātibāhulyādvāsaste raktatāṃ yayau /

tatra tyaktvā tu tadvastraṃ susnātā kṣīrasāgare // VRrs_3.7 //

vṛtā devāṅganābhistvaṃ kailāsaṃ punarāgatā /

ūrmibhistadrajovastraṃ nītaṃ madhye payonidheḥ // VRrs_3.8 //

evaṃ te śoṇitaṃ bhadre praviṣṭaṃ kṣīrasāgare /

kṣīrābdhimathane caitadamṛtena sahotthitam // VRrs_3.9 //

nijagandhena tānsarvānharṣayansarvadānavān /

tato devagaṇairuktaṃ gandhakākhyo bhavatvayam // VRrs_3.10 //

rasasya bandhanārthāya jāraṇāya bhavatvayam /

ye guṇāḥ pārade proktāste caivātra bhavantviti // VRrs_3.11 //

iti devagaṇaiḥ prītaiḥ purā proktaṃ sureśvari /

tenāyaṃ gandhako nāma vikhyātaḥ kṣitimaṇḍale // VRrs_3.12 //

119 gandhakabhedāḥ

sa cāpi trividho devi śukacañcunibho varaḥ /

madhyamaḥ pītavarṇaḥ syācchuklavarṇo +adhamaḥ priye // VRrs_3.13 //

120 gandhakabhedāḥ (2)

caturdhā gandhako jñeyo varṇaiḥ śvetādibhiḥ khalu /

śveto +atra khaṭikāprokto lepane lohamāraṇe // VRrs_3.14 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

khaṭhikā khaḍu cās iti nāmnā loke prasiddhā // VRrsṬī_3.14;1

tathā cāmalasāraḥ syādyo bhavetpītavarṇavān /

śukapicchaḥ sa eva syācchreṣṭho rasarasāyane // VRrs_3.15 //

raktaśca śukatuṇḍākhyo dhātuvādavidhau varaḥ /

durlabhaḥ kṛṣṇavarṇaśca sa jarāmṛtyunāśanaḥ // VRrs_3.16 //

121 gandhakaguṇāḥ

gandhāśmātirasāyanaḥ sumadhuraḥ pāke kaṭūṣṇo mataḥ kaṇḍūkuṣṭhavisarpadadrudalano dīptānalaḥ pācanaḥ /

āmonmocanaśoṣaṇo viṣaharaḥ sūtendravīryaprado gaurīpuṣpabhavastathā kṛmiharaḥ satyātmakaḥ sūtajit // VRrs_3.17 //

122 sulfur:: origin from Bali

balinā sevitaḥ pūrvaṃ prabhūtabalahetave // VRrs_3.18 //

vāsukiṃ karṣatastasya tanmukhajvālayā drutā /

vasā gandhakagandhāḍhyā sarvato niḥsṛtā tanoḥ // VRrs_3.19 //

gandhakatvaṃ ca samprāptā gandho +abhūtsaviṣaḥ smṛtaḥ /

tasmād balivasetyukto gandhako +atimanoharaḥ // VRrs_3.20 //

123 gandhakaśodhana

payaḥsvinno ghaṭīmātraṃ vāridhauto hi gandhakaḥ /

gavyājyavidruto vastrādgālitaḥ śuddhimṛcchati // VRrs_3.21 //

evaṃ saṃśodhitaḥ so +ayaṃ pāṣāṇān ambare tyajet /

ghṛte viṣaṃ tuṣākāraṃ svayaṃ piṇḍatvameva ca // VRrs_3.22 //

iti śuddho hi gandhāśmā nāpathyairvikṛtiṃ vrajet /

apathyādanyathā hanyātpītaṃ hālāhalaṃ yathā // VRrs_3.23 //

124 sulfur:: śodhana

gandhako drāvito bhṛṅgarase kṣipto viśudhyati /

tadrasaiḥ saptadhā bhinno gandhakaḥ pariśudhyati // VRrs_3.24 //

125 gandhakaśodhana (2)

sthālyāṃ dugdhaṃ vinikṣipya mukhe vastraṃ nibadhya ca /

gandhakaṃ tatra nikṣipya cūrṇitaṃ sikatākṛti // VRrs_3.25 //

chādayetpṛthudīrgheṇa kharpareṇaiva gandhakam /

jvālayetkharparasyordhvaṃ vanachāṇais tathopalaiḥ // VRrs_3.26 //

dugdhe nipatito gandho galitaḥ pariśudhyati /

śatavāraṃ kṛtaṃ caiva nirgandho jāyate dhruvam // VRrs_3.27 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

matāntaramāha sthālyāmiti // VRrsBo_3.27;1

jvālayedityatra vahnimiti śeṣaḥ // VRrsBo_3.27;2

vanacchāṇaiḥ vanopalaiḥ // VRrsBo_3.27;3

upalaiḥ gṛhajātaśuṣkagomayapiṇḍaiḥ // VRrsBo_3.27;4

126 śuddhagandhakaprayoga

itthaṃ viśuddhastriphalājyabhṛṅgamadhvanvitaḥ śāṇamito hi līḍhaḥ /

gṛdhrākṣitulyaṃ kurute +akṣiyugmaṃ karoti rogojjhitadīrghamāyuḥ // VRrs_3.28 //

127 sulfur:: gandhataila

kalāṃśavyoṣasaṃyuktaṃ gandhakaṃ ślakṣṇacūrṇitam /

aratnimātre vastre tad viprakīrya viveṣṭya tat // VRrs_3.29 //

sūtreṇa veṣṭayitvātha yāmaṃ taile nimajjayet /

dhṛtvā saṃdaṃśato vartimadhyaṃ prajvālayecca tam /

druto nipatito gandho binduśaḥ kācabhājane // VRrs_3.30 //

128 sulfur:: gandhataila:: application

tāṃ drutiṃ prakṣipet pattre nāgavallyās tribindukām /

vallena pramitaṃ svacchaṃ sūtendraṃ ca vimardayet // VRrs_3.31 //

aṅgulyātha sapattrāṃ tāṃ drutiṃ sūtaṃ ca bhakṣayet /

karoti dīpanaṃ tīvraṃ kṣayaṃ pāṇḍuṃ ca nāśayet // VRrs_3.32 //

kāsaṃ śvāsaṃ ca śūlārtigrahaṇīm atidurdharām /

āmaṃ vināśayatyāśu laghutvaṃ prakaroti ca // VRrs_3.33 //

129 sulfur:: gandhataila:: application

ghṛtākte lohapātre tu vidrutaṃ śuddhagandhakam /

ghṛtāktadarvikākṣiptaṃ dviniṣkapramitaṃ bhajet /

hanti kṣayamukhān rogān kuṣṭharogaṃ viśeṣataḥ // VRrs_3.34 //

kṣārāmlatailasauvīravidāhi dvidalaṃ tathā /

śuddhagandhakasevāyāṃ tyajedyogayutena hi // VRrs_3.35 //

gandhakastulyamaricaḥ ṣaḍguṇatriphalānvitaḥ /

ghṛṣṭaḥ śamyākamūlena pītaścākhilakuṣṭhahā // VRrs_3.36 //

tanmūlaṃ salile piṣṭaṃ lepayetpratyaham tanau /

dṛṣṭapratyayayogo +ayaṃ sarvatra prativīryavān /

śrīmatā somadevena samyagatra prakīrtitaḥ // VRrs_3.37 //

dviniṣkapramitaṃ gandhaṃ piṣṭvā tailena saṃyutam /

athāpāmārgatoyena satailamaricena hi // VRrs_3.38 //

vilipya sakalaṃ dehaṃ tiṣṭhedgharme tataḥ param /

takrabhaktaṃ ca bhuñjīta tṛtīye prahare khalu // VRrs_3.39 //

bhajedrātrau tathā vahniṃ samutthāya tathā prage /

mahiṣīchagaṇam liptvā snāyācchītena vāriṇā // VRrs_3.40 //

tato +abhyajya ghṛtairdehaṃ snāyādiṣṭoṣṇavāriṇā /

amunā kramayogena vinaśyatyativegataḥ /

durjayā bahukālīnā pāmā kaṇḍuḥ suniścitam // VRrs_3.41 //

gandhakasya prayogāṇāṃ śataṃ tanna prakīrtitam /

granthavistārabhītena somadevena bhūbhujā // VRrs_3.42 //

130 sulfur:: gandhataila

athavārkasnuhīkṣīrair vastraṃ lepyaṃ tu saptadhā /

gandhakaṃ navanītena piṣṭvā vastraṃ lipedghanam // VRrs_3.43 //

tadvartiṃ jvalitāṃ daṃśe dhṛtāṃ kuryād adhomukhīm /

tailaṃ patedadhobhāṇḍe grāhyaṃ yogeṣu yojayet // VRrs_3.44 //

131 sulfur:: śuddha:: medic. properties

śuddhagandho haredrogānkuṣṭhamṛtyujarādikān /

agnikārī mahānuṣṇo vīryavṛddhiṃ karoti ca // VRrs_3.45 //

132 gairika:: subtypes

pāṣāṇagairikaṃ caikaṃ dvitīyaṃ svarṇagairikam // VRrs_3.46 //

133 pāṣāṇagairika:: properties

pāṣāṇagairikaṃ proktaṃ kaṭhinam tāmravarṇakam /

134 svarṇagairika:: properties

atyantaśoṇitaṃ snigdhaṃ masṛṇaṃ svarṇagairikam // VRrs_3.47 //

135 svarṇagairika:: medic. properties

svādu snigdhaṃ himaṃ netryaṃ kaṣāyaṃ raktapittanut /

hidhmāvamiviṣaghnaṃ ca raktaghnaṃ svarṇagairikam /

136 pāṣāṇagairika:: medic. properties

pāṣāṇagairikaṃ cānyatpūrvasmādalpakaṃ guṇaiḥ // VRrs_3.48 //

137 gairika:: śodhana

gairikaṃ tu gavāṃ dugdhairbhāvitaṃ śuddhim ṛcchati // VRrs_3.49 //

138 gairika:: sattva

gairikaṃ sattvarūpaṃ hi nandinā parikīrtitam // VRrs_3.50 //

kair apyuktaṃ patetsattvaṃ kṣārāmlaklinnagairikāt /

upatiṣṭhati sūtendramekatvaṃ guṇavattaram // VRrs_3.51 //

139 kāsīsa:: subtypes

kāsīsaṃ vālukādyekaṃ puṣpapūrvam athāparam // VRrs_3.52 //

140 kāsīsa:: medic. properties

kṣārāmlāgarudhūmābhaṃ soṣṇavīryaṃ viṣāpaham /

vālukāpuṣpakāsīsaṃ śvitraghnaṃ keśarañjanam // VRrs_3.53 //

141 puṣpakāsīsa:: medic. properties

puṣpādikāsīsamatipraśastaṃ soṣṇaṃ kaṣāyāmlam atīva netryam /

viṣānilaśleṣmagadavraṇaghnaṃ śvitrakṣayaghnaṃ kacarañjanaṃ ca // VRrs_3.54 //

142 kāsīsa:: śodhana

sakṛdbhṛṅgāmbunā klinnaṃ kāsīsaṃ nirmalaṃ bhavet // VRrs_3.55 //

143 kāsīsa:: sattvapātana

tuvarīsattvavatsattvametasyāpi samāharet // VRrs_3.56 //

144 kāsīsa:: śodhana

kāsīsaṃ śuddhimāpnoti pittaiśca rajasā striyāḥ // VRrs_3.57 //

balinā hatakāsīsaṃ krāntaṃ kāsīsamāritam /

ubhayaṃ samabhāgaṃ hi triphalāvellasaṃyutam // VRrs_3.58 //

viṣamāṃśaghṛtakṣaudraplutaṃ śāṇamitaṃ prage /

sevitaṃ hanti vegena śvitraṃ pāṇḍukṣayāmayam // VRrs_3.59 //

gulmaplīhagadaṃ śūlaṃ mūlarogaṃ viśeṣataḥ /

rasāyanavidhānena sevitaṃ vatsarāvadhi // VRrs_3.60 //

āmasaṃśoṣaṇaṃ śreṣṭhaṃ mandāgniparidīpanam /

palitaṃ valibhiḥ sārdhaṃ vināśayati niścitam // VRrs_3.61 //

145 tuvarī

saurāṣṭrāśmani sambhūtā sā tuvarī matā /

vastreṣu lipyate yāsau mañjiṣṭhārāgabandhinī // VRrs_3.62 //

146 tuvarī:: subtypes

phaṭakī phullikā ceti dvitīyā parikīrtitā // VRrs_3.63 //

147 phaṭakī:: medic. properties

īṣatpītā guruḥ snigdhā pītikā viṣanāśanī /

vraṇakuṣṭhaharā sarvakuṣṭhaghnī ca viśeṣataḥ // VRrs_3.64 //

148 phullikā:: medic. properties

nirbhārā śubhravarṇā ca snigdhā sāmlāparā matā /

sā phullatuvarī proktā lepāttāmraṃ caredayaḥ // VRrs_3.65 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

tadbhedāvāha sphaṭikī pītiketi // VRrsṬī_3.65;1

sphaṭikīlepācchatavāraṃ tāmrapatraṃ lohapatraṃ prati vā liptā satī tatpaścāt caret pāradena prayojyakartrā cārayed bhakṣitāṃ kārayed ityarthaḥ // VRrsṬī_3.65;2

yato jāraṇāyām asyā viḍadravyatvenopayogāt // VRrsṬī_3.65;3

antarbhāvitaṇyartho +atra caradhātuḥ // VRrsṬī_3.65;4

$

Rasaratnasamuccayabodhinī

lepād iti // VRrsBo_3.65;1

phullatuvarīlepena tāmraṃ lauhāṃśam ujhati tāmre yaḥ lauhāṃśaḥ vidyate sa nirgacchatītyarthaḥ tāmraṃ lauhavat kāṭhinyaṃ gacchatītyartho vā // VRrsBo_3.65;2

kāṅkṣī kaṣāyā kaṭukāmlakaṇṭhyā keśyā vraṇaghnī viṣanāśanī ca /

śvitrāpahā netrahitā tridoṣaśāntipradā pāradajāraṇī ca // VRrs_3.66 //

149 tuvarī:: śodhana

tuvarī kāñjike kṣiptvā tridinācchuddhimṛcchati // VRrs_3.67 //

150 tuvarī:: sattvapātana

kṣārāmlair marditā dhmātā sattvaṃ muñcati niścitam // VRrs_3.68 //

151 tuvarī:: sattvapātana

gopittena śataṃ vārān saurāṣṭrāṃ bhāvayettataḥ /

dhamitvā pātayetsattvaṃ krāmaṇaṃ cātiguhyakam // VRrs_3.69 //

152 haritāla:: subtypes

haritālaṃ dvidhā proktaṃ pattrādyaṃ piṇḍasaṃjñakam // VRrs_3.70 //

153 pattratālaka

svarṇavarṇaṃ guru snigdhaṃ tanupattraṃ ca bhāsuram /

tat pattratālakaṃ proktaṃ bahupattraṃ rasāyanam // VRrs_3.71 //

154 piṇḍatālaka

niṣpattraṃ piṇḍasadṛśam svalpasattvaṃ tathāguru /

strīpuṣpaharaṇaṃ tattu guṇālpaṃ piṇḍatālakam // VRrs_3.72 //

155 haritāla:: medic. properties

śleṣmaraktaviṣavātabhūtanutkevalaṃ ca khalu puṣpahṛtstriyaḥ /

snigdhamuṣṇakaṭukaṃ ca dīpanaṃ kuṣṭhahāri haritālamucyate // VRrs_3.73 //

156 haritāla:: śodhana

snigdhaṃ kūṣmāṇḍatoye vā tilakṣārajale api vā /

toye vā cūrṇasaṃyukte dolāyantreṇa śudhyati // VRrs_3.74 //

157 haritāla:: aśuddha:: medic. properties

aśuddhaṃ tālamāyughnaṃ kaphamārutamehakṛt /

tāpasphoṭāṅgasaṃkocaṃ kurute tena śodhayet // VRrs_3.75 //

158 haritāla:: śodhana

tālakaṃ kaṇaśaḥ kṛtvā daśāṃśena ca ṭaṅkaṇam /

jambīrotthadravaiḥ kṣālyaṃ kāñjikaiḥ kṣālayettataḥ // VRrs_3.76 //

vastre caturguṇe baddhvā dolāyantre dinaṃ pacet /

sacūrṇenāranālena dinaṃ kūṣmāṇḍaje rase /

svedyaṃ vā śālmalītoyaistālakaṃ śuddhimāpnuyāt // VRrs_3.77 //

159 haritāla:: śodhana

madhutulye ghanībhūte kaṣāye brahmamūlaje /

trivāraṃ tālakaṃ bhāvyaṃ piṣṭvā mūtre +atha māhiṣe // VRrs_3.78 //

upalairdaśabhirdeyaṃ puṭaṃ ruddhvātha peṣayet /

evaṃ dvādaśadhā pācyaṃ śuddhaṃ yogeṣu yojayet // VRrs_3.79 //

160 haritāla:: sattvapātana

kulitthakvāthasaubhāgyamahiṣyājyamadhuplutam /

sthālyāṃ kṣiptvā vidadhyācca tv amlena chidrayoginā // VRrs_3.80 //

samyaṅnirudhya śikhinaṃ jvālayetkramavardhitam /

ekapraharamātraṃ hi randhramācchādya gomayaiḥ // VRrs_3.81 //

yāmānte chidramudghāṭya dṛṣṭe dhūme ca pāṇḍure /

śītāṃ sthālīṃ samuttārya sattvamutkṛṣya cāharet // VRrs_3.82 //

sarvapāṣāṇasattvānāṃ prakārāḥ santi koṭiśaḥ /

granthavistārabhītyāto likhitā na mayā khalu // VRrs_3.83 //

161 haritāla:: sattvapātana

palālakaṃ raverdugdhairdinamekaṃ vimardayet /

kṣiptvā ṣoḍaśikātaile miśrayitvā tataḥ pacet // VRrs_3.84 //

anāvṛtapradeśe ca saptayāmāvadhi dhruvam /

svāṅgaśītamadhasthaṃ ca sattvaṃ śvetaṃ samāharet // VRrs_3.85 //

162 haritāla:: sattvapātana

chāgalasyātha bālasya balinā ca samanvitam /

tālakaṃ divasadvaṃdvaṃ mardayitvātiyatnataḥ // VRrs_3.86 //

yuktaṃ drāvaṇavargeṇa kācakupyāṃ vinikṣipet /

tridhā tāṃ ca mṛdā liptvā pariśoṣya kharātape // VRrs_3.87 //

tataḥ kharparakacchidre tāmardhāṃ caiva kūpikām /

praveśya jvālayedagniṃ dvādaśapraharāvadhi /

kūpikaṇṭhasthitaṃ śītaṃ śuddhaṃ sattvaṃ samāharet // VRrs_3.88 //

163 haritāla:: sattvapātana

palārdhapramitaṃ tālaṃ baddhvā vastre site dṛḍhe /

balinālipya yatnena trivāraṃ pariśoṣya ca // VRrs_3.89 //

drāvite triphale tāmre kṣipettālakapoṭalīm /

bhasmanā chādayecchīghraṃ tāmreṇāveṣṭitaṃ sitam /

mṛdulaṃ sattvamādadyātproktaṃ rasarasāyane // VRrs_3.90 //

164 manaḥśilā:: subtypes

manaḥśilā tridhā proktā śyāmāṅgī kaṇavīrakā /

khaṇḍākhyā ceti tadrūpaṃ vivicya parikathyate // VRrs_3.91 //

165 manaḥśilā:: śyāmāṅgī

śyāmā raktā sagaurā ca bhārāḍhyā śyāmikā matā /

166 manaḥśilā:: kaṇavīraka

tejasvinī ca nirgaurā tāmrābhā kaṇavīrakā // VRrs_3.92 //

167 manaḥśilā:: khaṇḍa

cūrṇībhūtātiraktāṅgī sabhārā khaṇḍapūrvikā /

uttaroktaguṇaiḥ śreṣṭhā bhūrisattvā prakīrtitā // VRrs_3.93 //

168 manaḥśilāguṇāḥ

manaḥśilā sarvarasāyanāgryā tiktā kaṭūṣṇā kaphavātahantrī /

sattvātmikā bhūtaviṣāgnimāndyakaṇḍūtikāsakṣayahāriṇī ca // VRrs_3.94 //

169 manaḥśilā:: aśuddha:: medic. properties

aśmarīṃ mūtrakṛcchraṃ ca aśuddhā kurute śilā /

mandāgniṃ malabandhaṃ ca śuddhā sarvarujāpahā // VRrs_3.95 //

170 manaḥśilāśodhanam

agastyapattratoyena bhāvitā saptavārakam /

śṛṅgaverarasair vāpi viśudhyati manaḥśilā // VRrs_3.96 //

171 manaḥśilā:: śodhana

jayantībhṛṅgarājottharaktāgastyarasaiḥ śilām /

dolāyantre pacedyāmaṃ yāmaṃ chāgotthamūtrakaiḥ /

kṣālayedāranālena sarvarogeṣu yojayet // VRrs_3.97 //

172 manaḥśilāsattvapātana (1)

aṣṭamāṃśena kiṭṭena guḍaguggulusarpiṣā /

koṣṭhyāṃ ruddhvā dṛḍhaṃ dhmātā sattvaṃ muñcenmanaḥśilā // VRrs_3.98 //

173 manaḥśilāsattvapātana (2)

bhūnāgadhautasaubhāgyamadanaiśca vimarditaiḥ /

kāravallīdalāmbhobhirmūṣāṃ kṛtvātra nikṣipet // VRrs_3.99 //

śilāṃ kṣārāmlaniṣpiṣṭāṃ pradhamettadanantaram /

kokilādvayamātraṃ hi dhmānātsattvaṃ tyajatyasau // VRrs_3.100 //

174 añjana:: subtypes

sauvīramañjanaṃ proktaṃ rasāñjanamataḥ param /

srotoñjanaṃ tadanyacca puṣpāñjanakameva ca /

nīlāñjanaṃ ca teṣāṃ hi svarūpamiha varṇyate // VRrs_3.101 //

175 sauvīra

sauvīramañjanaṃ dhūmraṃ raktapittaharaṃ himam /

viṣahidhmākṣirogaghnaṃ vraṇaśodhanaropaṇam // VRrs_3.102 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

sauvīraṃ kṛṣṇavarṇasurmā iti lokabhāṣāyām // VRrsṬī_3.102;1

176 rasāñjana

rasāñjanaṃ ca pītābhaṃ viṣavaktragadāpaham /

śvāsahidhmāpahaṃ varṇyaṃ vātapittāsranāśanam // VRrs_3.103 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

rasāñjanamiti // VRrsṬī_3.103;1

etad rasod iti brijabhāṣāyām uttaradeśe prasiddham // VRrsṬī_3.103;2

etad rītikiṭṭajanyaṃ dāruharidrākaṣāyājadugdhapākajanyaṃ tu rasāñjanam ityapi vadanti // VRrsṬī_3.103;3

177 srotoñjana

srotoñjanaṃ himaṃ snigdhaṃ kaṣāyaṃ svādu lekhanam /

netryaṃ hidhmāviṣachardikaphapittāsraroganut // VRrs_3.104 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

srotoñjanamiti // VRrsṬī_3.104;1

śvetavarṇasurmā iti loke prasiddham // VRrsṬī_3.104;2

178 puṣpāñjana

puṣpāñjanaṃ sitaṃ snigdhaṃ himaṃ sarvākṣiroganut /

atidurdharahidhmāghnaṃ viṣajvaragadāpaham // VRrs_3.105 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

puṣpāñjanamiti // VRrsṬī_3.105;1

etad rītipuṣpajanyam // VRrsṬī_3.105;2

jastaphūl iti mahārāṣṭrabhāṣāyāṃ prasiddham // VRrsṬī_3.105;3

179 nīlāñjana

nīlāñjanaṃ guru snigdhaṃ netryaṃ doṣatrayāpaham /

rasāyanaṃ suvarṇaghnaṃ lohamārdavakārakam // VRrs_3.106 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

nīlāñjanamiti // VRrsṬī_3.106;1

nīlavarṇasurmā iti loke prasiddhaḥ // VRrsṬī_3.106;2

180 añjana:: śodhana

añjanāni viśudhyanti bhṛṅgarājanijadravaiḥ // VRrs_3.107 //

181 añjana:: sattvapātana

manohvāsattvavat sattvam añjanānāṃ samāharet // VRrs_3.108 //

182 srotoñjana:: phys. properties

valmīkaśikharākāraṃ bhaṅge nīlotpaladyuti /

ghṛṣṭaṃ tu gairikacchāyaṃ srotojaṃ lakṣayedbudhaḥ // VRrs_3.109 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

valmīkaśikharākāraṃ valmīkavat unnatāvanatabahuśikharaviśiṣṭam // VRrsBo_3.109;1

183 srotoñjana:: preparation for rasabandhana

gośakṛdrasamūtreṣu ghṛtakṣaudravasāsu ca /

bhāvitaṃ bahuśastacca śīghraṃ badhnāti sūtakam // VRrs_3.110 //

184 rasāñjana:: śodhana

sūryāvartādiyogena śuddhimeti rasāñjanam // VRrs_3.111 //

185 srotoñjana:: sattvapātana

rājāvartakavatsattvaṃ grāhyaṃ srotoñjanādapi // VRrs_3.112 //

186 kaṅkuṣṭha

himavatpādaśikhare kaṅkuṣṭhamupajāyate /

187 kaṅkuṣṭha:: subtypes

tatraikaṃ nālikākhyaṃ hi tadanyadreṇukaṃ matam // VRrs_3.113 //

188 nālika

pītaprabhaṃ guru snigdhaṃ śreṣṭhaṃ kaṅkuṣṭhamādimam /

189 reṇuka

śyāmapītaṃ laghu tyaktasattvaṃ neṣṭaṃ hi reṇukam // VRrs_3.114 //

190 kaṅkuṣṭha:: origin from diff. animals

kecidvadanti kaṅkuṣṭhaṃ sadyojātasya dantinaḥ /

varcaśca śyāmapītābhaṃ recanaṃ parikathyate // VRrs_3.115 //

katicit tejivāhānāṃ nālaṃ kaṅkuṣṭhasaṃjñakam /

Rasaratnasamuccayaṭīkā

matāntaramāha katiciditi // VRrsṬī_3.116ab;1

katicidvadanti kiṃ tejivāhānāṃ prabalavegasāmarthyaviśiṣṭāśvānāṃ nālaṃ sadyojātānāṃ teṣāṃ nābhinālaṃ kaṅkuṣṭhamiti // VRrsṬī_3.116ab;2

vadanti śvetapītābhaṃ tadatīva virecanam // VRrs_3.116 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha kramaprāptaṃ kaṅkuṣṭhaṃ varṇayati himavaditi // VRrsṬī_3.116;1

sa ca pītavarṇaḥ // VRrsṬī_3.116;2

ślakṣṇānekasacākacikyaphalakaviśiṣṭaḥ khanijaḥ kṣudrapāṣāṇaḥ prāṇijaśca // VRrsṬī_3.116;3

ubhayamapi dvividhaṃ nalikā reṇukaśceti khanijabhedau // VRrsṬī_3.116;4

rase rasāyanaṃ śreṣṭhaṃ niḥsattvaṃ bahuvaikṛtam // VRrs_3.117 //

191 kaṅkuṣṭha:: medic. properties

kaṅkuṣṭhaṃ tiktakaṭukaṃ vīryoṣṇaṃ cātirecanam /

vraṇodāvartaśūlārtigulmaplīhagudārtinut // VRrs_3.118 //

192 mahārasa, uparasa:: śodhana, sattvapātana

sūryāvartakakadalī vandhyā kośātakī ca suradālī /

śigruśca vajrakando niraṅkaṇā kākamācī ca // VRrs_3.119 //

āsāmekarasena tu lavaṇakṣārāmlabhāvitaṃ bahuśaḥ /

śudhyanti rasoparasā dhmātā muñcanti sattvāni // VRrs_3.120 //

193 kaṅkuṣṭha:: śodhana

kaṅkuṣṭhaṃ śuddhimāyāti tridhā śuṇṭhyambubhāvitam // VRrs_3.121 //

194 kaṅkuṣṭha:: sattvapātana

sattvākarṣo +asya na prokto yasmātsattvamayaṃ hi tat // VRrs_3.122 //

bhajedenaṃ virekārthaṃ grāhibhiryavamātrayā /

nāśayedāmapūrtiṃ ca virecya kṣaṇamātrataḥ // VRrs_3.123 //

bhakṣitaḥ saha tāmbūlairviricyāsūnvināśayet // VRrs_3.124 //

barburīmūlikākvāthajīrasaubhāgyakaṃ samam /

kaṅkuṣṭhaṃ viṣanāśāya bhūyo bhūyaḥ pibennaraḥ // VRrs_3.125 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

gaurīpāṣāṇaḥ śuklapāṣāṇaḥ phulkhaḍi iti loke // VRrsBo_3.125;1

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

kampillaḥ kṣudrapāṣāṇaviśeṣaḥ kapileti nāmnā loke prasiddho gaurīpāṣāṇo dāruṇaviṣarūpo+ayaṃ pāṣāṇaviśeṣaḥ somala iti mahārāṣṭrabhāṣāyāṃ prasiddhaḥ // VRrsṬī_3.125;1

195 sādhāraṇarasāḥ

kampillaścapalo gaurīpāṣāṇo navasārakaḥ /

Rasaratnasamuccayabodhinī

vahnijāraḥ svanāmakhyātaḥ paścimasāgarasambhūta auṣadhiviśeṣaḥ // VRrsBo_3.126ab;1

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

agnijāro bahir arṇavojjhito viśiṣṭanakrajarāyuḥ // VRrsṬī_3.126ab;1

kapardo vahnijāraśca girisindūrahiṅgulau // VRrs_3.126 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

girisindūraḥ parvatapāṣāṇodare raktavarṇaḥ padārthaviśeṣaḥ // VRrsṬī_3.126;1

hiṅgulaścūrṇapāradaḥ svanāmnaiva loke prasiddhaḥ // VRrsṬī_3.126;2

$

Rasaratnasamuccayabodhinī

mṛddāraśṛṅgaṃ sīsakasamutpannaḥ pārvatīyadhātuviśeṣaḥ // VRrsBo_3.126;1

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

moddāraśṛṅgaṃ murdāíśiṃgeti loke prasiddham // VRrsṬī_3.126;1

modāraśṛṅgam ityaṣṭau sādhāraṇarasāḥ smṛtāḥ /

rasasiddhakarāḥ proktā nāgārjunapuraḥsaraiḥ // VRrs_3.127 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

candrikāḍhyaḥ cākacakyaviśiṣṭaḥ sacandrābhravad ujjvalakaṇābahulaḥ ityarthaḥ // VRrsBo_3.127;1

196 kampillakaḥ

iṣṭikācūrṇasaṃkāśaścandrikāḍhyo +atirecanaḥ /

saurāṣṭradeśe cotpannaḥ sa hi kampillakaḥ smṛtaḥ // VRrs_3.128 //

197 kampilla:: medic. properties

pittavraṇādhmānavibandhanighnaḥ śleṣmodarārtikṛmigulmavairī /

mūlāmaśophajvaraśūlahārī kampillako recyagadāpahārī // VRrs_3.129 //

198 gaurīpāṣāṇakaḥ

gaurīpāṣāṇakaḥ pīto vikaṭo hatacūrṇakaḥ /

sphaṭikābhaśca śaṅkhābho haridrābhas trayaḥ smṛtāḥ // VRrs_3.130 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

gaurīpāṣāṇasya paryāyān varṇabhedena traividhyaṃ cāha gaurīti // VRrsBo_3.130;1

pītavikaṭahatacūrṇakāḥ iti ime trayaḥ paryāyāḥ // VRrsBo_3.130;2

pūrva iti // VRrsBo_3.130;3

pūrvaḥ pūrvaḥ haridrābhagaurīpāṣāṇāt śaṅkhābhaḥ śaṅkhābhapāṣāṇāt sphaṭikābhaḥ śreṣṭhaḥ // VRrsBo_3.130;4

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

trividhasya tasya svarūpamāha yaḥ kiṃcit pītavarṇo vikaṭakarāla āhataḥ saṃcūrṇarūpo bhavati sa gaurīpāṣāṇa ityucyate // VRrsṬī_3.130;1

ayam eva sphaṭikasamānacākacikyaviśiṣṭaḥ // VRrsṬī_3.130;2

etad viśeṣaṇaṃ dvitīyabhedasyāpi sambhavati // VRrsṬī_3.130;3

dvitīyaḥ śaṅkhābhaḥ so+api cākacikyaviśiṣṭaḥ // VRrsṬī_3.130;4

tṛtīyabhedāpanno yaḥ sa tu haridrābho haridrāsamānaḥ pūrṇapītavarṇaḥ // VRrsṬī_3.130;5

trividhamadhya uttarottarāt pūrvapūrvaḥ śreṣṭhaḥ // VRrsṬī_3.130;6

199 gaurīpāṣāṇa:: śodhana

pūrvaṃ pūrvaṃ guṇaiḥ śreṣṭhaḥ kāravallīphale kṣipet /

svedayeddhaṇḍikāmadhye śuddho bhavati mūṣakaḥ // VRrs_3.131 //

200 gaurīpāṣāṇa:: sattvapātana

tālavadgrāhayetsattvaṃ śuddhaṃ śubhraṃ prayojayet // VRrs_3.132 //

201 gaurīpāṣāṇa:: medic. properties

rasabandhakaraḥ snigdho doṣaghno rasavīryakṛt // VRrs_3.133 //

202 navasāra:: production

karīrapīlukāṣṭheṣu pacyamāneṣu codbhavaḥ /

kṣāro +asau navasāraḥ syāccūlikālavaṇābhidhaḥ // VRrs_3.134 //

iṣṭikādahane jātaṃ pāṇḍuraṃ lavaṇaṃ laghu /

taduktaṃ navasārākhyaṃ cūlikālavaṇaṃ ca tat // VRrs_3.135 //

203 navasāra:: alchem. properties

rasendrajāraṇaṃ lohadrāvaṇaṃ jaṭharāgnikṛt /

204 navasāra:: medic. properties

gulmaplīhāsyaśoṣaghnaṃ bhuktamāṃsādijāraṇam /

viḍākhyaṃ ca tridoṣaghnaṃ cūlikālavaṇam matam // VRrs_3.136 //

205 varāṭikā

pītābhā granthikā pṛṣṭhe dīrghavṛttā varāṭikā /

rasavaidyairvinirdiṣṭā sā carācarasaṃjñikā // VRrs_3.137 //

206 varāṭika:: weight

sārdhaniṣkabharā śreṣṭhā niṣkabhārā ca madhyamā /

pādonaniṣkabhārā ca kaniṣṭhā parikīrtitā // VRrs_3.138 //

207 varāṭikā:: medic. properties

pariṇāmādiśūlaghnī grahaṇīkṣayanāśinī /

kaṭūṣṇā dīpanī vṛṣyā netryā vātakaphāpahā /

208 varāṭikā:: alchem. properties

rasendrajāraṇe proktā viḍadravyeṣu śasyate // VRrs_3.139 //

209 varāṭikā:: medic. properties of bad specimens

tadanye tu varāṭāḥ syur guravaḥ śleṣmapittalāḥ // VRrs_3.140 //

210 varāṭikā:: śodhana

varāṭāḥ kāñjike svinnā yāmācchuddhimavāpnuyuḥ // VRrs_3.141 //

211 agnijāra

samudreṇāgninakrasya jarāyur bahirujjhitaḥ /

saṃśuṣko bhānutāpena so +agnijāra iti smṛtaḥ // VRrs_3.142 //

212 agnijāra:: medic. properties

agnijārastridoṣaghno dhanurvātādivātanut /

vardhano rasavīryasya dīpano jāraṇastathā // VRrs_3.143 //

213 agnijāra:: śodhana

tad abdhikṣārasaṃśuddhaṃ tasmācchuddhirna hīṣyate // VRrs_3.144 //

214 girisindūra

mahāgiriṣu cālpīyaḥpāṣāṇāntaḥsthito rasaḥ /

śuṣkaśoṇaḥ sa nirdiṣṭo girisindūrasaṃjñayā // VRrs_3.145 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

girisindūrasya svarūpalakṣaṇam āha maheti // VRrsBo_3.145;1

himālayādibṛhatparvatāntarvartikṣudrapāṣāṇadvayamadhyanisṛtaḥ raktavarṇarasaviśeṣaḥ śuṣkībhūtaḥ girisindūra iti khyātaḥ // VRrsBo_3.145;2

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha girisindūram āha mahāgiriṣviti // VRrsṬī_3.145;1

alpīyo+atyalpaḥ // VRrsṬī_3.145;2

ayaṃ loke prāyo nopalabhyate // VRrsṬī_3.145;3

kecittu kāmiyāṃ sindūra iti nāmnā prasiddho+ayaṃ padārtho+atiraktavarṇa iti vadanti // VRrsṬī_3.145;4

loke+atiprasiddhastu nāgasaṃbhava eva // VRrsṬī_3.145;5

sa eva cātra grāhya iti rāvaṇamatam // VRrsṬī_3.145;6

sindūro nāgasaṃbhava iti tadvacanāditi // VRrsṬī_3.145;7

215 girisindūra:: medic. properties

tridoṣaśamanam bhedi rasabandhanamagrimam /

dehalohakaraṃ netryaṃ girisindūramīritam // VRrs_3.146 //

216 hiṅgula

hiṅgulaḥ śukatuṇḍākhyo haṃsapākastathāparaḥ // VRrs_3.147 //

217 hiṅgula:: śukatuṇḍa

prathamo +alpaguṇastatra carmāraḥ sa nigadyate // VRrs_3.148 //

218 hiṅgula:: haṃsapāka

śvetarekhaḥ pravālābho haṃsapākaḥ sa īritaḥ // VRrs_3.149 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

athoddeśakramaprāptaṃ hiṅgulaṃ varṇayati hiṅgula iti // VRrsṬī_3.149;1

ayaṃ rasaḥ pāradakhanijamṛdviśeṣaḥ // VRrsṬī_3.149;2

ata eva prathamādhyāya uktam /

tāṃ mṛdaṃ pātanāyantre pātayanti rasaṃ tataḥ /

iti // VRrsṬī_3.149;3

kṛtrimo+api loke dṛśyate pāradagandhakanavasāgarapākajanyaḥ // VRrsṬī_3.149;4

khanijo+ayaṃ dvividhaḥ // VRrsṬī_3.149;5

tasya cottamasya lakṣaṇamāha śvetareṣa iti // VRrsṬī_3.149;6

sa ca haṃsapāka iti nāmnā kathitaḥ pākena vyavasthitaḥ // VRrsṬī_3.149;7

śvetaraktavarṇaviśiṣṭatvāt // VRrsṬī_3.149;8

ayaṃ uttamaḥ // VRrsṬī_3.149;9

prathamastu hīnaśvetareṣo+alpaguṇaḥ // VRrsṬī_3.149;10

sa tu carmāra iti nigadyate // VRrsṬī_3.149;11

219 hiṅgula:: medic. properties

hiṅgulaḥ sarvadoṣaghno dīpano +atirasāyanaḥ /

sarvarogaharo vṛṣyo jāraṇāyātiśasyate // VRrs_3.150 //

220 hiṅgulākṛṣṭa

etasmādāhṛtaḥ sūto jīrṇagandhasamo guṇaiḥ // VRrs_3.151 //

221 hiṅgulākṛṣṭa:: śodhana

saptakṛtvārdrakadrāvairlakucasyāmbunāpi vā /

śoṣito bhāvayitvā ca nirdoṣo jāyate khalu // VRrs_3.152 //

222 hiṅgula:: gold-production

kimatra citraṃ daradaḥ subhāvitaḥ kṣīreṇa meṣyā bahuśo +amlavargaiḥ /

evaṃ suvarṇaṃ bahugharmatāpitaṃ karoti sākṣādvarakuṅkumaprabham // VRrs_3.153 //

223 hiṅgula:: sattvapātana

daradaḥ pātanāyantre pātitaśca jalāśraye /

tatsattvaṃ sūtasaṃkāśaṃ pātayennātra saṃśayaḥ // VRrs_3.154 //

224 mṛddāraśṛṅgaka

sadalaṃ pītavarṇaṃ ca bhavedgurjaramaṇḍale /

arbudasya gireḥ pārśve jātaṃ mṛddāraśṛṅgakam // VRrs_3.155 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

mṛddāraśṛṅgasya lakṣaṇam utpattisthānaṃ cāha sadalamiti // VRrsBo_3.155;1

vaṃśapattraharitālavat paṭalaviśiṣṭam // VRrsBo_3.155;2

mṛddāraśṛṅgasya paryāyādikaṃ nighaṇṭvādau anyatra vā kutrāpi granthe na paridṛśyate paraṃ tu asmaddeśe yanmudrāśaṅkha iti nāmnā prasiddhaṃ paścimadeśe tat murdārśiṅ iti nāmnā tatratyairabhidhīyate ato manye mṛddāraśṛṅgakaṃ mudrāśaṅkha eva iti // VRrsBo_3.155;3

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

gurjaramaṇḍale gurjaradeśe // VRrsṬī_3.155;1

arbudagireḥ pārśve nāgakhanisthānabhūte ca jātam utpannaṃ yad viśiṣṭaṃ kṣudrapāṣāṇātmakaṃ dravyaṃ sadalapītavarṇātmakaṃ tanmṛddāraśṛṅganāmnā prathitaṃ bhavet // VRrsṬī_3.155;2

tadguṇānāha sīsasattvamiti // VRrsṬī_3.155;3

sīsasattvasyopādānaṃ kāraṇam // VRrsṬī_3.155;4

225 mṛddāraśṛṅga:: medic. properties

sīsasattvaṃ guru śleṣmaśamanaṃ puṃgadāpaham /

rasabandhanamutkṛṣṭaṃ keśarañjanamuttamam // VRrs_3.156 //

226 sādhāraṇarasa:: śodhana

sādhāraṇarasāḥ sarve mātuluṅgārdrakāmbunā /

trirātraṃ bhāvitāḥ śuṣkā bhaveyurdoṣavarjitāḥ // VRrs_3.157 //

yāni kāni ca sattvāni tāni śudhyantyaśeṣataḥ /

dhmātāni śuddhivargeṇa milanti ca parasparam // VRrs_3.158 //

iti karavālabhairavaḥ /

227 rājāvarta

rājāvarto +alparaktorunīlikāmiśritaprabhaḥ /

gurutvamasṛṇaḥ śreṣṭhastadanyo madhyamaḥ smṛtaḥ // VRrs_3.159 //

228 rājāvarta:: medic. properties

pramehakṣayadurnāmapāṇḍuśleṣmānilāpahaḥ /

dīpanaḥ pācano vṛṣyo rājāvarto rasāyanaḥ // VRrs_3.160 //

229 rājāvarta:: śodhana

nimbudravaiḥ sagomūtraiḥ sakṣāraiḥ sveditāḥ khalu /

dvitrivāreṇa śudhyanti rājāvartādidhātavaḥ // VRrs_3.161 //

230 rājāvarta:: śodhana

śirīṣapuṣpārdrarasai rājāvartaṃ viśodhayet // VRrs_3.162 //

231 rājāvarta:: māraṇa

luṅgāmbugandhakopeto rājāvarto vicūrṇitaḥ /

puṭanātsaptavāreṇa rājāvarto mṛto bhavet // VRrs_3.163 //

232 rājāvarta:: sattvapātana

rājāvartasya cūrṇaṃ tu kunaṭīghṛtamiśritam /

vipacedāyase pātre mahiṣīkṣīrasaṃyutam // VRrs_3.164 //

saubhāgyapañcagavyena piṇḍībaddhaṃ tu jārayet /

dhmāpitaṃ khadirāṅgāraiḥ sattvaṃ muñcati śobhanam // VRrs_3.165 //

233 gairika:: śodhana

anena kramayogena gairikaṃ vimalaṃ bhavet /

234 gairika:: sattvapātana

kramāt pītaṃ ca raktaṃ ca sattvaṃ patati śobhanam // VRrs_3.166 //

Adhyāya 4

235 maṇayaḥ

maṇayo +api ca vijñeyāḥ sūtabandhasya kārakāḥ // VRrs_4.1 //

vaikrāntaḥ sūryakāntaśca hīrakaṃ mauktikaṃ maṇiḥ // VRrs_4.2 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

rājāvarto rāuṭī iti brijabhāṣāyām // VRrsṬī_4.2;1

candrakāntastathā caiva rājāvartaśca saptamaḥ /

Rasaratnasamuccayaṭīkā

garuḍodgārakaṃ tārkṣyaṃ marakata ityaparaparyāyadvayam // VRrsṬī_4.3ab;1

pannā iti loke prasiddham // VRrsṬī_4.3ab;2

garuḍodgārakaścaiva jñātavyā maṇayastvamī // VRrs_4.3 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

puṣparāgaṃ pukhrāj iti loke prasiddham // VRrsṬī_4.4ab;1

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

mahānīlamindranīlam // VRrsṬī_4.4ab;1

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

padmarāgaṃ māṇikyam // VRrsṬī_4.4ab;1

puṣparāgaṃ mahānīlaṃ padmarāgaṃ pravālakam /

Rasaratnasamuccayaṭīkā

vaiḍūryaṃ tad yadākāśe sajalameghaśabdād aṅkuraviśiṣṭaṃ bhavati // VRrsṬī_4.4ab;1

ata evāsyābhraloham iti paryāyāntaram // VRrsṬī_4.4ab;2

etat pirojā iti loke prasiddham // VRrsṬī_4.4ab;3

vaiḍūryaṃ ca tathā nīlamete ca maṇayo matāḥ /

yatnataḥ saṃgrahītavyā rasabandhasya kāraṇāt // VRrs_4.4 //

236 pañcaratna (?)

padmarāgendranīlākhyau tathā marakatottamaḥ /

puṣparāgaḥ savajrākhyaḥ pañca ratnavarāḥ smṛtāḥ // VRrs_4.5 //

237 jewels:: navagraha

māṇikyamuktāphalavidrumāṇi tārkṣyaṃ ca puṣpaṃ bhiduraṃ ca nīlam /

gomedakaṃ cātha vidūrakaṃ ca krameṇa ratnāni navagrahāṇām // VRrs_4.6 //

grahānumaitryā kuruvindapuṣpapravālamuktāphalatārkṣyavajram /

nīlākhyagomedavidūrakaṃ ca krameṇa mudrādhṛtamiṣṭasiddhyai // VRrs_4.7 //

rase rasāyane dāne dhāraṇe devatārcane /

surakṣyāṇi sujātīni ratnānyuktāni siddhaye // VRrs_4.8 //

238 māṇikya

māṇikyaṃ padmarāgākhyaṃ dvitīyaṃ nīlagandhi ca // VRrs_4.9 //

239 māṇikya:: parīkṣā

kuśeśayadalacchāyaṃ svacchaṃ snigdhaṃ mahatsphuṭam /

vṛttāyataṃ samaṃ gātraṃ māṇikyaṃ śreṣṭhamucyate // VRrs_4.10 //

240 māṇikya:: nīlagandhi

nīlaṃ gaṅgāmbusambhūtaṃ nīlagarbhāruṇacchavi /

pūrvamāṇikyavacchreṣṭhamāṇikyaṃ nīlagandhi tat // VRrs_4.11 //

241 māṇikya:: parīkṣā

randhrakārkaśyamālinyaraukṣyāvaiśadyasaṃyutam /

cipiṭaṃ laghu vakraṃ ca māṇikyaṃ duṣṭamaṣṭadhā // VRrs_4.12 //

242 māṇikya:: medic. properties

māṇikyaṃ dīpanaṃ vṛṣyaṃ kaphavātakṣayārtinut /

bhūtavetālapāpaghnaṃ karmajavyādhināśanam // VRrs_4.13 //

243 mauktika:: parīkṣā

hlādi śvetaṃ laghu snigdhaṃ raśmivannirmalaṃ mahat /

khyātaṃ toyaprabhaṃ vṛttaṃ mauktikaṃ navadhā śubham // VRrs_4.14 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

toyaprabhaṃ jalābhaṃ yatra tiṣṭhati tatra dūrato jalabhramotpādakam ityarthaḥ yadvā jalavat taralacchāyaṃ lāvaṇyaviśiṣṭam iti yāvat // VRrsBo_4.14;1

244 mauktika:: medic. properties

muktāphalaṃ laghu himaṃ madhuraṃ ca kāntidṛṣṭyagnipuṣṭikaraṇaṃ viṣahāri bhedi /

vīryapradaṃ jalanidherjanitā ca śuktirdīptā ca paktirujamāśu haredavaśyam // VRrs_4.15 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

nirjalaṃ nirjaḍaṃ ḍalayor aikyāt aśiśiramityarthaḥ uṣṇamiti yāvad yadvā vicchāyaṃ dṛśyate ca lāvaṇye jalaśabdopacāraḥ muktāphalasya taralacchāyā eva lāvaṇyaśabdabodhikā yaduktaṃ /

muktāphaleṣu chāyāyāstaralatvam ivāntarā /

pratibhāti yadaṅgeṣu tallāvaṇyam ihocyate // VRrsBo_4.15;1

iti // VRrsBo_4.15;2

atra jalaśabdena muktāphalagatataralacchāyā bodhyā // VRrsBo_4.15;3

245 mauktika:: parīkṣā:: bad quality

rūkṣāṅgaṃ nirjalaṃ śyāvaṃ tāmrābhaṃ lavaṇopamam /

Rasaratnasamuccayabodhinī

vikaṭaṃ viṣamagātram // VRrsBo_4.16ab;1

ardhaśubhraṃ ca vikaṭaṃ granthilaṃ mauktikaṃ tyajet // VRrs_4.16 //

246 mauktika:: medic. properties

kaphapittakṣayadhvaṃsi kāsaśvāsāgnimāndyanut /

puṣṭidaṃ vṛṣyamāyuṣyaṃ dāhaghnaṃ mauktikaṃ matam // VRrs_4.17 //

247 pravāla:: parīkṣā:: good quality

pakvabimbaphalacchāyaṃ vṛttāyatamavakrakam /

snigdhamavraṇakaṃ sthūlaṃ pravālaṃ saptadhā śubham // VRrs_4.18 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

pāṇḍuraṃ śvetapītamiśravarṇam // VRrsBo_4.18;1

$

Rasaratnasamuccayabodhinī

dhūsaraṃ śvetakṛṣṇamiśravarṇam // VRrsBo_4.18;1

248 pravāla:: parīkṣā:: bad quality

pāṇḍuraṃ dhūsaraṃ sūkṣmaṃ savraṇaṃ kaṇḍarānvitam /

Rasaratnasamuccayaṭīkā

kaṇḍarānvitaṃ sirāvṛtam // VRrsṬī_4.19ab;1

nirbhāraṃ śulbavarṇaṃ ca pravālaṃ neṣyate +aṣṭadhā // VRrs_4.19 //

249 pravāla:: medic. properties

kṣayapittāsrakāsaghnaṃ dīpanaṃ pācanaṃ laghu /

viṣabhūtādiśamanaṃ vidrumaṃ netraroganut // VRrs_4.20 //

250 tārkṣya:: parīkṣā:: good quality

haridvarṇaṃ guru snigdhaṃ sphuradraśmicayaṃ śubham /

masṛṇaṃ bhāsuraṃ tārkṣyaṃ gātraṃ saptaguṇaṃ matam // VRrs_4.21 //

251 tārkṣya:: parīkṣā:: bad quality

kapilaṃ karkaśaṃ nīlaṃ pāṇḍu kṛṣṇaṃ ca lāghavam /

cipiṭaṃ vikaṭaṃ kṛṣṇaṃ rūkṣaṃ tārkṣyaṃ na śasyate // VRrs_4.22 //

252 tārkṣya:: medic. properties

jvaracchardiviṣaśvāsasaṃnipātāgnimāndyanut /

durnāmapāṇḍuśophaghnaṃ tārkṣyamojovivardhanam // VRrs_4.23 //

253 puṣparāga:: parīkṣā

puṣparāgaṃ guru svacchaṃ snigdhaṃ sthūlaṃ samaṃ mṛdu /

karṇikāraprasūnābhaṃ masṛṇaṃ śubhamaṣṭadhā // VRrs_4.24 //

254 puṣparāga:: parīkṣā:: bad quality

niṣprabhaṃ karkaśaṃ rūkṣaṃ pītaṃ śyāmaṃ natonnatam /

kapiśaṃ kapilaṃ pāṇḍu puṣparāgaṃ parityajet // VRrs_4.25 //

255 puṣparāga:: medic. properties

puṣparāgaṃ viṣacchardikaphavātāgnimāndyanut /

dāhakuṣṭhāsraśamanaṃ dīpanaṃ pācanaṃ laghu // VRrs_4.26 //

256 vajra:: subtypes

vajraṃ ca trividhaṃ proktaṃ naro nārī napuṃsakam /

pūrvaṃ pūrvamiha śreṣṭhaṃ rasavīryavipākataḥ // VRrs_4.27 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

aṣṭaphalakam aṣṭadhāram astrādīnām agrabhāgavat sūkṣmāgram ityarthaḥ // VRrsBo_4.27;1

257 puṃvajra

aṣṭāsraṃ vāṣṭaphalakaṃ ṣaṭkoṇamatibhāsuram /

ambudendradhanurvāritaraṃ puṃvajramucyate // VRrs_4.28 //

258 strīvajra

tadeva cipiṭākāraṃ strīvajraṃ vartulāyatam /

259 napuṃsaka

vartulaṃ kuṇṭhakoṇāgraṃ kiṃcidguru napuṃsakam // VRrs_4.29 //

strīpuṃnapuṃsakaṃ vajraṃ yojyaṃ strīpuṃnapuṃsake /

vyatyāsānnaiva phaladaṃ puṃvajreṇa vinā kvacit // VRrs_4.30 //

260 vajra:: subtypes:: color

śvetādivarṇabhedena tadekaikaṃ caturvidham /

brahmakṣatriyaviṭśūdraṃ svasvavarṇaphalapradam // VRrs_4.31 //

uttamottamavarṇaṃ hi nīcavarṇaphalapradam /

nyāyo +ayaṃ bhairaveṇoktaḥ padārtheṣvakhileṣvapi // VRrs_4.32 //

261 vajra:: medic. properties

āyuḥpradaṃ jhaṭiti sadguṇadaṃ ca vṛṣyaṃ doṣatrayapraśamanam sakalāmayaghnam /

sūtendrabandhavadhasadguṇakṛtpradīpanaṃ mṛtyuṃjayaṃ tadamṛtopamameva vajram // VRrs_4.33 //

262 jewels:: 5 doṣas

gauratrāsaśca binduśca rekhā ca jalagarbhatā /

sarvaratneṣvamī pañca doṣāḥ sādhāraṇā matāḥ /

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha sādhāraṇān sarvaratnadoṣān āha grāsastrāsaśceti // VRrsṬī_4.34a-d;1

grāso grasitaikadeśatvam // VRrsṬī_4.34a-d;2

trāsaḥ sabāhyābhyantaramalaviśiṣṭatvam // VRrsṬī_4.34a-d;3

binduḥ prasiddhaḥ // VRrsṬī_4.34a-d;4

sa cānekavidhaḥ // VRrsṬī_4.34a-d;5

rekhā prasiddhā // VRrsṬī_4.34a-d;6

jalagarbhatā // VRrsṬī_4.34a-d;7

yatrāntaḥ koṭara ivāntaḥ śuṣiraviśiṣṭajalābhāso bhavati tādṛśatvam // VRrsṬī_4.34a-d;8

kṣetratoyabhavā doṣā ratneṣu na laganti te // VRrs_4.34 //

263 vajra:: śodhana

kulatthakvāthake svinnaṃ kodravakvathitena vā /

ekayāmāvadhi svinnaṃ vajraṃ śudhyati niścitam // VRrs_4.35 //

264 vajra:: māraṇa

vajraṃ matkuṇaraktena caturvāraṃ vibhāvitam /

sugandhimūṣikāmāṃsairvartitairmardya veṣṭayet // VRrs_4.36 //

puṭetpuṭairvarāhākhyaistriṃśadvāraṃ tataḥ param /

dhmātvā dhmātvā śataṃ vārānkulatthakvāthake kṣipet /

anyairuktaḥ śataṃ vārānkartavyo +ayaṃ vidhikramaḥ // VRrs_4.37 //

265 vajra:: māraṇa

kulatthakvāthasaṃyuktalakucadravapiṣṭayā /

śilayā liptamūṣāyāṃ vajraṃ kṣiptvā nirudhya ca // VRrs_4.38 //

aṣṭavāraṃ puṭetsamyagviśuṣkaiśca vanotpalaiḥ /

śatavāraṃ tato dhmātvā nikṣiptaṃ śuddhapārade /

niścitaṃ mriyate vajraṃ bhasma vāritaraṃ bhavet // VRrs_4.39 //

satyavāk somasenānīr etadvajrasya māraṇam /

dṛṣṭapratyayasaṃyuktamuktavānrasakautukī // VRrs_4.40 //

266 vajra:: māraṇa

viliptaṃ matkuṇasyāsre saptavāraṃ viśoṣitam /

kāsamardarasāpūrṇe lohapātre niveśitam // VRrs_4.41 //

saptavāraṃ paridhmātaṃ vajrabhasma bhavetkhalu /

brahmajyotirmunīndreṇa kramo +ayaṃ parikīrtitaḥ // VRrs_4.42 //

267 vajra:: māraṇa

nīlajyotirlatākande ghṛṣṭaṃ gharme viśoṣitam /

vajraṃ bhasmatvamāyāti karmavajjñānavahninā // VRrs_4.43 //

268 vajra:: māraṇa

madanasya phalodbhūtarasena kṣoṇināgakaiḥ /

kṛtakalkena saṃlipya puṭedviṃśativārakam /

vajracūrṇaṃ bhavedvaryaṃ yojayecca rasādiṣu // VRrs_4.44 //

269 vajra:: māraṇa

tadvajraṃ cūrṇayitvātha kiṃciṭ ṭaṅkaṇasaṃyutam /

kharabhūnāgasattvena viṃśenāvartate dhruvam /

tulyasvarṇena taddhmātaṃ yojanīyaṃ rasādiṣu // VRrs_4.45 //

triguṇena rasenaiva saṃmardya guṭikīkṛtam /

mukhe dhṛtaṃ karotyāśu caladdantavibandhanam // VRrs_4.46 //

triṃśadbhāgamitaṃ hi vajrabhasitaṃ svarṇaṃ kalābhāgikaṃ tāraṃ cāṣṭaguṇaṃ sitāmṛtavaraṃ rudrāṃśakaṃ cābhrakam /

pādāṃśaṃ khalu tāpyakaṃ vasuguṇaṃ vaikrāntakaṃ ṣaḍguṇaṃ bhāgo +apyuktarasai raso +ayamuditaḥ ṣāḍguṇyasaṃsiddhaye // VRrs_4.47 //

270 nīla

jalanīlendranīlaṃ ca śakranīlaṃ tayorvaram // VRrs_4.48 //

271 jalanīla:: phys. properties

śvaityagarbhitanīlābhaṃ laghu tajjalanīlakam /

272 indranīla:: phys. properties

kārṣṇyagarbhitanīlābhaṃ sabhāraṃ śakranīlakam // VRrs_4.49 //

273 nīla:: parīkṣā:: good

ekacchāyaṃ guru snigdhaṃ svacchaṃ piṇḍitavigraham /

mṛdu madhye lasajjyotiḥ saptadhā nīlamuttamam // VRrs_4.50 //

274 jalanīla:: parīkṣā

komalaṃ vihitaṃ rūkṣaṃ nirbhāraṃ raktagandhi ca /

cipiṭābhaṃ sasūkṣmaṃ ca jalanīlaṃ ca saptadhā // VRrs_4.51 //

275 nīla:: medic. properties

śvāsakāsaharaṃ vṛṣyaṃ tridoṣaghnaṃ sudīpanam /

viṣamajvaradurnāmapāpaghnaṃ nīlamīritam // VRrs_4.52 //

276 gomeda

gomedaḥsamarāgatvādgomedaṃ ratnamucyate // VRrs_4.53 //

277 gomeda:: parīkṣā

susvacchagojalacchāyaṃ svacchaṃ snigdhaṃ samaṃ guru /

Rasaratnasamuccayabodhinī

nirdalaṃ niṣpattram aśubhagomedasya sapaṭalatvād atra śubhagomedasya nirdalatvāvatāraṇam // VRrsBo_4.54ab;1

nirdalaṃ masṛṇaṃ dīptaṃ gomedaṃ śubhamaṣṭadhā // VRrs_4.54 //

278 gomeda:: parīkṣā:: bad quality

vicchāyaṃ laghu rūkṣāṅgaṃ cipiṭaṃ paṭalānvitam /

niṣprabhaṃ pītakācābhaṃ gomedaṃ na śubhāvaham // VRrs_4.55 //

279 gomeda:: medic. properties

gomedaṃ kaphapittaghnaṃ kṣayapāṇḍukṣayaṃkaram /

dīpanaṃ pācanaṃ rucyaṃ tvacyaṃ buddhiprabodhanam // VRrs_4.56 //

280 vaiḍūrya:: parīkṣā:: good quality

vaidūryaṃ śyāmaśubhrābhaṃ samaṃ svacchaṃ guru sphuṭam /

bhramacchubhrottarīyeṇa garbhitaṃ śubhamīritam // VRrs_4.57 //

281 vaiḍūrya:: parīkṣā:: bad quality

śyāmaṃ toyasamacchāyaṃ cipiṭaṃ laghu karkaśam /

raktagarbhottarīyaṃ ca vaidūryaṃ naiva śasyate // VRrs_4.58 //

282 vaiḍūrya:: medic. properties

vaidūryaṃ raktapittaghnaṃ prajñāyurbalavardhanam /

pittapradhānarogaghnaṃ dīpanaṃ malamocanam // VRrs_4.59 //

283 ratna:: śodhana

śudhyatyamlena māṇikyaṃ jayantyā mauktikaṃ tathā /

vidrumaṃ kṣāravargeṇa tārkṣyaṃ godugdhakaistathā // VRrs_4.60 //

puṣparāgaṃ ca saṃdhānaiḥ kulatthakvāthasaṃpuṭaiḥ /

taṇḍulīyajalair vajraṃ nīlaṃ nīlīrasena ca /

rocanābhiśca gomedaṃ vaidūryaṃ triphalājalaiḥ // VRrs_4.61 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

lakucaḥ ḍahukaḥ // VRrsBo_4.61;1

284 ratna:: māraṇa

lakucadrāvasampiṣṭaiḥ śilāgandhakatālakaiḥ /

vajraṃ vinānyaratnāni mriyante +aṣṭapuṭaiḥ khalu // VRrs_4.62 //

285 ratna:: drāvaṇa

rāmaṭhaṃ pañcalavaṇaṃ kṣārāṇāṃ tritayaṃ tathā /

māṃsadravo +amlavetaśca cūlikālavaṇaṃ tathā // VRrs_4.63 //

sthūlaṃ kumbhīphalaṃ pakvaṃ tathā jvālāmukhī śubhā /

dravantī ca rudantī ca payasyā citramūlakam // VRrs_4.64 //

dugdhaṃ snuhyāstathārkasya sarvaṃ saṃmardya yatnataḥ /

golaṃ vidhāya tanmadhye prakṣipettadanantaram // VRrs_4.65 //

guṇavannavaratnāni jātimanti śubhāni ca /

bhūrje taṃ golakaṃ kṛtvā sūtreṇāveṣṭya yatnataḥ // VRrs_4.66 //

punarvastreṇa saṃveṣṭya dolāyantre nidhāya ca /

sarvāmlayuktasaṃdhānaparipūrṇaghaṭodare // VRrs_4.67 //

ahorātratrayaṃ yāvat svedayet tīvravahninā /

tasmādāhṛtya saṃkṣālya ratnajāṃ drutimāharet /

ratnatulyaprabhā laghvī dehalohakarī śubhā // VRrs_4.68 //

286 pearl:: drāvaṇa

muktācūrṇaṃ tu saptāhaṃ vetasāmlena marditam /

jambīrodaramadhye tu dhānyarāśau vinikṣipet /

saptāhāduddhṛtaṃ caiva puṭe dhṛtvā drutirbhavet // VRrs_4.69 //

287 vajra:: drāvaṇa

vajravallyantarasthaṃ ca kṛtvā vajraṃ nirodhayet /

amlabhāṇḍagataṃ svedyaṃ saptāhād dravatām vrajet // VRrs_4.70 //

288 vaikrānta:: drāvaṇa

śvetavarṇaṃ tu vaikrāntamamlavetasabhāvitam /

saptāhānnātra saṃdehaḥ kharagharme dravatyasau // VRrs_4.71 //

289 vaikrānta:: drāvaṇa

ketakīsvarasaṃ grāhyaṃ saindhavaṃ svarṇapuṣpikā /

indragopakasaṃyuktaṃ sarvaṃ bhāṇḍe vinikṣipet /

saptāhaṃ svedayettasminvaikrāntaṃ dravatāṃ vrajet // VRrs_4.72 //

290 ratna:: drāvaṇa

lohāṣṭake tathā vajravāpanāt svedanād drutiḥ /

jāyate nātra saṃdeho yogasyāsya prabhāvataḥ // VRrs_4.73 //

kurute yogarājo +ayaṃ ratnānāṃ drāvaṇaṃ param // VRrs_4.74 //

291 drutīnāṃ dīrghakālarakṣaṇopāyaḥ

kusumbhatailamadhye tu saṃsthāpyā drutayaḥ pṛthak /

tiṣṭhanti cirakālaṃ tu prāpte kārye niyojayet // VRrs_4.75 //

292 ratna:: good properties

sūryādigrahanigrahāpaharaṇaṃ dīrghāyurārogyadaṃ /

saubhāgyodayabhāgyavaśyavibhavotsāhapradaṃ dhairyakṛt // VRrs_4.76 //

duśchāyācaladhūlisaṃgatibhavālakṣmīharaṃ sarvadā /

ratnānāṃ paridhāraṇaṃ nigaditaṃ bhūtādinirnāśanam // VRrs_4.77 //

Adhyāya 5

śuddhaṃ lohaṃ kanakarajataṃ bhānulohāśmasāraṃ pūtīlohaṃ dvitayamuditaṃ nāgavaṃgābhidhānam /

miśraṃ lohaṃ tritayamuditaṃ pittalaṃ kāṃsyavartaṃ dhātur lohe luha iti mataḥ so+apyanekārthavācī // VRrs_5.1 //

293 gold:: subtypes

prākṛtaṃ sahajaṃ vahnisambhūtaṃ khanisaṃbhavam /

raseṃdravedhasaṃjātaṃ svarṇaṃ pañcavidhaṃ smṛtam // VRrs_5.2 //

294 gold:: medic. properties

āyurlakṣmīprabhādhīsmṛtikaramakhilavyādhividhvaṃsi puṇyaṃ bhūtāveśapraśāntismarabharasukhadaṃ saukhyapuṣṭiprakāśi /

gāṅgeyaṃ cātha rūpyaṃ gadaharamajarākāri mehāpahāri kṣīṇānāṃ puṣṭikāri sphuṭamatikaraṇaṃ vīryavṛddhiprakāri // VRrs_5.3 //

295 gold:: prākṛta

brahmāṇḍaṃ saṃvṛtaṃ yena rajoguṇabhuvā khalu /

tatprākṛtamiti proktaṃ devānāmapi durlabham // VRrs_5.4 //

296 gold:: sahaja

brahmā yenāvṛto jātaḥ suvarṇena jarāyuṇā /

tanmerurūpatāṃ yātaṃ suvarṇaṃ sahajaṃ hi tat // VRrs_5.5 //

297 gold:: vahnisaṃbhava

visṛṣṭamagninā śaivaṃ tejaḥ pītaṃ suduḥsaham /

abhūtsarvaṃ samuddiṣṭaṃ suvarṇaṃ vahnisaṃbhavam // VRrs_5.6 //

etatsvarṇatrayaṃ divyaṃ varṇaiḥ ṣoḍaśabhiryutam /

dhāraṇādeva tatkuryāccharīramajarāmaram // VRrs_5.7 //

298 gold:: khanija

tatra tatra girīṇāṃ hi jātaṃ khaniṣu yadbhavet /

taccaturdaśavarṇāḍhyaṃ bhakṣitaṃ sarvarogahṛt // VRrs_5.8 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

tattrividhaṃ ṣoḍaśavarṇayuktam // VRrsṬī_5.8;1

te ca varṇā granthāntare viśiṣṭadravyasāmyam udāhṛtya pṛthakpradarśitāḥ // VRrsṬī_5.8;2

śvetaḥ śvetajapāpuṣpe balakṣaḥ kadalīsume /

syādarjunastu kumude vidvadbhiḥ parikīrtitaḥ // VRrsṬī_5.8;3

pāṇḍuvarṇo bhavedreṇau ketakīpuṣpaje tathā /

hariṇaḥ pītaśabalaśukladravye sunirdiśet // VRrsṬī_5.8;4

dhūsaro bakule puṣpe kṛṣṇaḥ syād atasīsume /

haricchirīṣaje pattre rakto raktotpale smṛtaḥ // VRrsṬī_5.8;5

kṛṣṇamiśre lohite syād aruṇaḥ śvetaraktake /

pāṭalo+atho markaṭe tu kapiśaḥ kṛṣṇalohite // VRrsṬī_5.8;6

bhaved dhūmro rocanābhaḥ piṅgo+atho syātpiśaṅgakaḥ /

padmadhūlau karburaśca smṛtaścendradhanuḥsamaḥ // VRrsṬī_5.8;7

iti // VRrsṬī_5.8;8

299 gold:: vedhaja

raseṃdravedhasambhūtaṃ tadvedhajamudāhṛtam /

rasāyanaṃ mahāśreṣṭhaṃ pavitraṃ vedhajaṃ hi tat // VRrs_5.9 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

prasiddhasvarṇaṃ khanisaṃbhavam āha tatra tatreti // VRrsṬī_5.9;1

girīṇām // VRrsṬī_5.9;2

ete ca girayo himālayavindhyasahyakarṇāṭakasthanīlagiriprabhṛtayaḥ svarṇakhanisthānatvena prasiddhāḥ santi // VRrsṬī_5.9;3

kāṣṭhāṃ prāptau pītaraktavarṇau paripūrṇau vihāya caturdaśavarṇapūrṇaṃ khanijaṃ bhavati // VRrsṬī_5.9;4

ratnaparīkṣakaisteṣāmeva varṇānām utkarṣavibhājakā yāvacchataṃ vikalpitāḥ kakṣā loke prasiddhāḥ // VRrsṬī_5.9;5

300 gold:: medic. properties

snigdhaṃ medhyaṃ viṣagadaharaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyamagryaṃ yakṣmonmādapraśamanaparaṃ deharogapramāthi /

medhābuddhismṛtisukhakaraṃ sarvadoṣāmayaghnaṃ rucyaṃ dīpi praśamitarujaṃ svādupākaṃ suvarṇam // VRrs_5.10 //

301 gold:: aśuddha:: medic. properties

saukhyaṃ vīryaṃ balaṃ hanti rogavargaṃ karoti ca /

aśuddhamamṛtaṃ svarṇaṃ tasmācchuddhaṃ ca mārayet // VRrs_5.11 //

302 gold:: colouring (suvarṇasampādana)

karṣapramāṇaṃ tu suvarṇapatraṃ śarāvaruddhaṃ paṭudhātuyuktam /

aṅgārasaṃsthaṃ praharārdhamānaṃ dhmānena tatsyānnanu pūrṇavarṇam // VRrs_5.12 //

lohānāṃ māraṇaṃ śreṣṭhaṃ sarveṣāṃ rasabhasmanā /

mūlībhirmadhyamaṃ prāhuḥ kaniṣṭhaṃ gandhakādibhiḥ /

Rasaratnasamuccayabodhinī

arilohena lohāriṇā haritāleneti yāvat // VRrsBo_5.13a-d;1

arilohena lohasya māraṇaṃ durguṇapradam // VRrs_5.13 //

303 gold:: māraṇa

kṛtvā kaṇṭakavedhyāni svarṇapatrāṇi lepayet /

luṃgāṃbubhasmasūtena mriyate daśabhiḥ puṭaiḥ // VRrs_5.14 //

304 gold:: māraṇa

drute vinikṣipetsvarṇe lohamānaṃ mṛtaṃ rasam /

vicūrṇya luṅgatoyena daradena samanvitam /

jāyate kuṃkumacchāyaṃ svarṇaṃ dvādaśabhiḥ puṭaiḥ // VRrs_5.15 //

305 gold:: māraṇa

hemnaḥ pādaṃ mṛtaṃ sūtaṃ piṣṭamamlena kenacit /

patre liptvā puṭaiḥ pacyādaṣṭabhirmriyate dhruvam // VRrs_5.16 //

306 gold:: drāvaṇa

maṃḍūkāsthivasāṭaṃkahayalālendragopakaiḥ /

Rasaratnasamuccayabodhinī

prativāpaḥ galitasya dhātoḥ dravyāntareṇa avacūrṇanam // VRrsBo_5.17ab;1

prativāpena kanakaṃ suciraṃ tiṣṭhati drutam // VRrs_5.17 //

307 gold:: drāvaṇa

cūrṇaṃ surendragopānāṃ devadālīphaladravaiḥ /

Rasaratnasamuccayabodhinī

devadālī hastighoṣakaḥ // VRrsBo_5.18ab;1

bhāvitaṃ sadṛśaṃ hema karoti jalavaddrutam // VRrs_5.18 //

308 gold:: bhasman:: medic. application

etadbhasma suvarṇajaṃ kaṭughṛtopetaṃ dviguṃjonmitaṃ līḍhaṃ hanti nṛṇāṃ kṣayāgnisadanaṃ śvāsaṃ ca kāsārucim /

ojodhātuvivardhanaṃ balakaraṃ pāṇḍvāmayadhvaṃsanaṃ pathyaṃ sarvaviṣāpahaṃ garaharaṃ duṣṭagrahaṇyādinut // VRrs_5.19 //

309 gold:: amārita:: medic. properties

balaṃ ca vīryaṃ harate narāṇāṃ rogavrajaṃ kopayatīva kāye /

asaukhyakāraṃ ca sadaiva hemāpakvaṃ sadoṣaṃ maraṇaṃ karoti // VRrs_5.20 //

310 silver:: subtypes

sahajaṃ khanisaṃjātaṃ kṛtrimaṃ trividhaṃ matam /

rajataṃ pūrvapūrvaṃ hi svaguṇairuttarottaram // VRrs_5.21 //

311 silver:: sahaja

kailāsādyadrisambhūtaṃ sahajaṃ rajataṃ bhavet /

tatspṛṣṭaṃ hi sakṛdvyādhināśanaṃ dehināṃ bhavet // VRrs_5.22 //

312 silver:: khanija

himālayādikūṭeṣu yadrūpaṃ jāyate hi tat /

khanijaṃ kathyate tajjñaiḥ paramaṃ hi rasāyanam // VRrs_5.23 //

313 silver:: pādarūpya

śrīrāmapādukānyastaṃ vaṃgaṃ yadrūpyatāṃ gatam /

tatpādarūpyamityuktaṃ kṛtrimaṃ sarvaroganut // VRrs_5.24 //

314 silver:: parīkṣā:: good quality

ghanaṃ svacchaṃ guru snigdhaṃ dāhe chede sitaṃ mṛdu /

Rasaratnasamuccayabodhinī

sphoṭarahitaṃ vraṇavat gaṇḍarahitam // VRrsBo_5.25ab;1

śaṃkhābhaṃ masṛṇaṃ sphoṭarahitaṃ rajataṃ śubham // VRrs_5.25 //

315 silver:: parīkṣā:: bad quality

dāhe raktaṃ ca pītaṃ ca kṛṣṇaṃ rūkṣaṃ sphuṭaṃ laghu /

sthūlāṅgaṃ karkaśāṅgaṃ ca rajataṃ tyājyamaṣṭadhā // VRrs_5.26 //

316 silver:: medic. properties

rūpyaṃ vipākamadhuraṃ tuvarāmlasāraṃ śītaṃ saraṃ paramalekhanakaṃ ca rūpyam /

snigdhaṃ ca vātakaphajijjaṭharāgnidīpi balyaṃ paraṃ sthiravayaskaraṇaṃ ca medhyam // VRrs_5.27 //

317 silver:: medic. properties (2)

raupyaṃ śītaṃ kaṣāyāmlaṃ snigdhaṃ vātaharaṃ guru /

rasāyanavidhānena sarvarogāpahārakam // VRrs_5.28 //

318 silver:: śodhana

taile takre gavāṃ mūtre hyāranāle kulatthaje /

kramānniṣecayettaptaṃ drāve drāve tu saptadhā /

svarṇādilohapatrāṇāṃ śuddhireṣā praśasyate // VRrs_5.29 //

319 silver:: aśuddha:: medic. properties

āyuḥ śukraṃ balaṃ hanti tāpaviḍbandharogakṛt /

aśuddhaṃ na mṛtaṃ tāraṃ śuddhaṃ māryamato budhaiḥ // VRrs_5.30 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

vāpitaṃ kalkīkṛtaṃ piṣṭamityarthaḥ // VRrsBo_5.30;1

320 silver:: śodhana

nāgena ṭaṃkaṇenaiva vāpitaṃ śuddhimṛcchati /

tāraṃ trivāraṃ nikṣiptaṃ taile jyotiṣmatībhave // VRrs_5.31 //

321 silver:: śodhana

kharpare bhasmacūrṇābhyāṃ paritaḥ pālikāṃ caret /

tatra rūpyaṃ vinikṣipya samasīsasamanvitam // VRrs_5.32 //

jātasīsakṣayaṃ yāvaddhamettāvatpunaḥ punaḥ /

itthaṃ saṃśodhitaṃ rūpyaṃ yojanīyaṃ rasādiṣu // VRrs_5.33 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

matāntaramāha kharpare iti // VRrsBo_5.33;1

bhasmacūrṇābhyāṃ sīsakabhasmaṭaṅkaṇacūrṇābhyāṃ pālikām ālavālam // VRrsBo_5.33;2

atrāyaṃ vidhiḥ nāgabhasmaṭaṅkaṇacūrṇe jalena piṣṭvā tatpiṇḍena mṛtkharparaṃ paritaḥ ālavālaṃ racayitvā tanmadhye samasīsacūrṇapiṣṭaraupyaṃ nikṣipya tāvat bhastrayā dhamet yāvat sīsakṣayo na bhavediti // VRrsBo_5.33;3

322 silver:: māraṇa

lakucadravasūtābhyāṃ tārapatraṃ pralepayet /

ūrdhvādho gandhakaṃ dattvā mūṣāmadhye nirudhya ca // VRrs_5.34 //

svedayedvālukāyantre dinamekaṃ dṛḍhāgninā /

svāṃgaśītāṃ ca tāṃ piṣṭiṃ sāmlatālena marditām /

puṭeddvādaśavārāṇi bhasmībhavati rūpyakam // VRrs_5.35 //

323 silver:: māraṇa

mākṣīkacūrṇaluṃgāmlamarditaṃ puṭitaṃ śanaiḥ /

triṃśadvāreṇa tattāraṃ bhasmasājjāyatetarām // VRrs_5.36 //

324 silver:: nirutthīkaraṇa

bhāvyaṃ tāpyaṃ snuhīkṣīraistārapatrāṇi lepayet /

mārayetpuṭayogena nirutthaṃ jāyate dhruvam // VRrs_5.37 //

325 silver:: māraṇa:: niruttha

tārapatraṃ caturbhāgaṃ bhāgaikaṃ śuddhatālakam /

mardyaṃ jambīrajadrāvaistārapatrāṇi lepayet // VRrs_5.38 //

śodhayed andhayantre ca triṃśadutpalakaiḥ pacet /

caturdaśapuṭairevaṃ nirutthaṃ jāyate dhruvam // VRrs_5.39 //

326 silver, gold:: drāvaṇa

saptadhā naramūtreṇa bhāvayeddevadālikām /

taccūrṇāvāpamātreṇa drutiḥ syātsvarṇatārayoḥ // VRrs_5.40 //

327 silver:: medic. application

bhasmībhūtaṃ rajatamamalaṃ tatsamau vyomabhānū sarvaistulyaṃ trikaṭu savaraṃ sāraghājyena yuktam /

līḍhaṃ prātaḥ kṣapayatitarāṃ yakṣmapāṇḍūdarārśaḥ śvāsaṃ kāsaṃ nayanajarujaḥ pittarogānaśeṣān // VRrs_5.41 //

328 copper:: subtypes

mlecchaṃ nepālakaṃ ceti tayornepālakaṃ varam /

nepālādanyakhanyutthaṃ mlecchamityabhidhīyate // VRrs_5.42 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

tāmrasya khanidvayaṃ vartate // VRrsṬī_5.42;1

tatraikakhanisthaṃ nepālam iti khyātam // VRrsṬī_5.42;2

nepālī kunaṭī // VRrsṬī_5.42;3

tatsamaraktavarṇatvāt // VRrsṬī_5.42;4

khaner nepāladeśasaṃnihitatvād vā nepāleti saṃjñā // VRrsṬī_5.42;5

athavā rūḍhasaṃjñeyam // VRrsṬī_5.42;6

tato+anyakhanisthaṃ tu mleccham ityabhidhīyate // VRrsṬī_5.42;7

yathā mlecchadhātur aspaṣṭaśabde tathā spaṣṭaśabdaraktavarṇatvānmleccham iti saṃjñā // VRrsṬī_5.42;8

329 copper:: mleccha:: properties

sitakṛṣṇāruṇacchāyam ativāmi kaṭhorakam /

kṣālitaṃ ca punaḥ kṛṣṇam etanmlecchakatāmrakam // VRrs_5.43 //

330 copper:: nepāla:: parīkṣā

susnigdhaṃ mṛdulaṃ śoṇaṃ ghanāghātakṣamaṃ guru /

nirvikāraṃ guṇaśreṣṭhaṃ tāmraṃ nepālamucyate // VRrs_5.44 //

331 copper:: parīkṣā:: bad quality

pāṇḍuraṃ kṛṣṇaśoṇaṃ ca laghusphuṭanasaṃyutam /

Rasaratnasamuccayabodhinī

sadalaṃ sapattraṃ paṭalasaṃyutam iti yāvat dalaṃ jor iti loke iti bhāvamiśraḥ // VRrsBo_5.45ab;1

rūkṣāṅgaṃ sadalaṃ tāmraṃ neṣyate rasakarmaṇi // VRrs_5.45 //

332 copper:: medic. properties

tāmraṃ tiktakaṣāyakaṃ ca madhuraṃ pāke+atha vīryoṣṇakaṃ sāmlaṃ pittakaphāpahaṃ jaṭhararukkuṣṭhāmajantvantakṛt /

ūrdhvādhaḥ pariśodhanaṃ viṣayakṛt sthaulyāpahaṃ kṣutkaraṃ durnāmakṣayapāṇḍurogaśamanaṃ netryaṃ paraṃ lekhanam // VRrs_5.46 //

333 copper:: aśuddha:: medic. properties

aśuddhaṃ tāmramāyurghnaṃ kāntivīryabalāpaham /

vāntimūrcchābhramotkledaṃ kuṣṭhaṃ śūlaṃ karoti tat // VRrs_5.47 //

utkledabhedabhramadāhamohāstāmrasya doṣāḥ khalu durdharāste /

viśodhanāttadvigatasvadoṣaṃ sudhāsamaṃ syād rasavīryapāke // VRrs_5.48 //

334 copper:: śodhana

tāmraṃ kṣārāmlasaṃyuktaṃ drāvitaṃ dattagairikam /

nikṣiptaṃ mahiṣītakre chagaṇe saptavārakam /

pañcadoṣavinirmuktaṃ bhasmayogyaṃ hi jāyate // VRrs_5.49 //

335 copper:: śodhana

tāmranirmalapatrāṇi liptvā nimbvambusindhunā /

dhmātvā sauvīrakakṣepādviśudhyatyaṣṭavārataḥ // VRrs_5.50 //

336 copper:: śodhana

nimbvambupaṭuliptāni tāpitānyaṣṭavārakam /

viśudhyantyarkapatrāṇi nirguṃḍyārasamajjanāt // VRrs_5.51 //

337 copper:: śodhana

gomūtreṇa pacedyāmaṃ tāmrapatraṃ dṛḍhāgninā /

śudhyate nātra saṃdeho māraṇaṃ cāpyathocyate // VRrs_5.52 //

338 copper:: māraṇa

jambīrarasasampiṣṭarasagandhakalepitam /

śulbapatraṃ śarāvasthaṃ tripuṭairyāti pañcatām // VRrs_5.53 //

339 copper:: māraṇa

athavā māritaṃ tāmramamlenaikena marditam /

tadgolaṃ sūraṇasyāntā ruddhvā sarvatra lepayet // VRrs_5.54 //

śuṣkaṃ gajapuṭe pacyātsarvadoṣaharaṃ bhavet /

vāntiṃ bhrāntiṃ virekaṃ ca na karoti kadācana // VRrs_5.55 //

340 copper:: māraṇa

tāmrapatrāṇi sūkṣmāṇi gomūtre pañcayāmakam /

kṣiptvā rasena bhāṇḍe taddviguṇaṃ dehi gandhakam // VRrs_5.56 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

amlaparṇī cāṅgerī // VRrsBo_5.56;1

amlaparṇīṃ prapiṣyātha hyabhito dehi tāmrakam /

samyaṅ nirudhya bhāṇḍe tamagniṃ jvālaya yāmakam /

bhasmībhavati tāmraṃ tadyatheṣṭaṃ viniyojayet // VRrs_5.57 //

341 copper:: medic. application

sūtād dviguṇitaṃ tāmrapatraṃ kanyārasaiḥ plutam /

piṣṭvā tulyena balinā bhāṇḍamadhye vinikṣipet // VRrs_5.58 //

channaṃ śarāvakeṇaitattadūrdhvaṃ lavaṇaṃ tyajet /

mukhe śarāvakaṃ dattvā vahniṃ yāmacatuṣṭayam // VRrs_5.59 //

avacūrṇyaiva tacchulbaṃ vallamātraṃ prayojayet /

pippalīmadhunā sārdhaṃ sarvarogeṣu yojayet // VRrs_5.60 //

śvāsaṃ kāsaṃ kṣayaṃ pāṇḍumagnimāṃdyamarocakam /

gulmaplīhayakṛnmūrcchāśūlapaktyartham uttamam // VRrs_5.61 //

doṣatrayasamudbhūtānāmayāñjayati dhruvam /

rogānupānasahitaṃ jayeddhātugataṃ jvaram /

rase rasāyane tāmraṃ yojayedyuktamātrayā // VRrs_5.62 //

342 somanātha

śulbatulyena sūtena balinā tatsamena ca /

tadardhāṃśena tālena śilayā ca tadardhayā // VRrs_5.63 //

vidhāya kajjalīṃ ślakṣṇāṃ bhinnakajjalasannibhām /

yantrādhyāyavinirdiṣṭagarbhayantrodarāntare // VRrs_5.64 //

kajjalīṃ tāmrapatrāṇi paryāyeṇa vinikṣipet /

prapacedyāmaparyantaṃ svāṃgaśītaṃ vicūrṇayet // VRrs_5.65 //

tattadrogaharānupānasahitatāmraṃ dvivallonmitaṃ saṃlīḍhaṃ pariṇāmaśūlamudaraṃ śūlaṃ ca pāṇḍujvaram /

gulmaplīhayakṛtkṣayāgnisadanaṃ mehaṃ ca mūlāmayaṃ duṣṭāṃ ca grahaṇīṃ hared dhruvam idaṃ śrīsomanāthābhidham // VRrs_5.66 //

343 iron:: subtypes

muṃḍaṃ tīkṣṇaṃ ca kāṃtaṃ ca triprakāramayaḥ smṛtam // VRrs_5.67 //

344 muṇḍa:: subtypes

mṛdu kuṇṭhaṃ kaḍāraṃ ca trividhaṃ muṇḍamucyate // VRrs_5.68 //

345 mṛdu:: phys. properties

drutadrāvamavisphoṭaṃ cikkaṇaṃ mṛdu tacchubham // VRrs_5.69 //

346 kuṇṭha:: phys. properties

hataṃ yatprasared duḥkhāttatkuṇṭhaṃ madhyamaṃ smṛtam // VRrs_5.70 //

347 kaḍāra:: phys. properties

yaddhataṃ bhajyate bhaṃge kṛṣṇaṃ syāttatkaḍārakam // VRrs_5.71 //

348 muṇḍa:: medic. properties

muṇḍaṃ paraṃ mṛdulakaṃ kaphavātaśūlamūlāmamehagadakāmalapāṇḍuhāri /

gulmāmavātajaṭharārtiharaṃ pradīpi śophāpahaṃ rudhirakṛtkhalu koṣṭhaśodhi // VRrs_5.72 //

349 iron:: aśuddha:: medic. properties

aśuddhalohaṃ na hitaṃ niṣevaṇād āyurbalaṃ kāntivināśi niścitam /

hṛdi prapīḍāṃ tanute hyapāṭavaṃ rujaṃ karotyeva viśodhya mārayet // VRrs_5.73 //

350 tīkṣṇaloha:: subtypes

kharaṃ sāraṃ ca hṛnnālaṃ tārāvaṭṭaṃ ca vājiram /

kālalohābhidhānaṃ ca ṣaḍvidhaṃ tīkṣṇamucyate // VRrs_5.74 //

351 kharaloha:: phys. properties

paruṣaṃ pogaronmuktaṃ bhaṃge pāradavacchavi /

namane bhaṅguraṃ yattatkharalohamudāhṛtam // VRrs_5.75 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

pogaraṃ kuñcitālakavat taraṅgāyitaṃ tena unmuktaṃ tadrahitam ityarthaḥ // VRrsBo_5.75;1

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

yat paruṣaṃ kaṭhoraṃ pogaronmuktaṃ pogaram alakavat kuṭilarekhās tābhir muktaṃ tadrahitam ityarthaḥ // VRrsṬī_5.75;1

352 sāra

vegabhaṅguradhāraṃ yatsāralohaṃ tadīritam /

pogarābhāsakaṃ pāṇḍubhūmijaṃ sāramucyate // VRrs_5.76 //

353 hṛnnāla

kṛṣṇapāṇḍuvapuścañcubījatulyorupogaram /

chedane cātiparuṣaṃ hṛnnālamiti kathyate // VRrs_5.77 //

354 pogara

aṅgakṣayā ca vaṅgaṃ ca pogarasyābhidhātrayam /

cikuraṃ bhaṅguraṃ lohāt pogaraṃ tatparaṃ matam // VRrs_5.78 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

kharalakṣaṇe pogaronmuktam ityuktam ataḥ pogarasya paryāyādikam āha aṅgakṣayeti // VRrsBo_5.78;1

tritvaṃ cātra pogaram apekṣya bodhyaṃ tena aṅgakṣayā vaṅgaṃ pogaraṃ ca ityekārtham // VRrsBo_5.78;2

pogarasya svarūpalakṣaṇamāha cikuram iti // VRrsBo_5.78;3

lohāt lauhagātre ityarthaḥ // VRrsBo_5.78;4

atra saptamyarthe pañcamīti boddhavyam yat cikuraṃ bhaṅguraṃ kuñcitakuntalavadbhaṅgīviśeṣaḥ ityarthaḥ // VRrsBo_5.78;5

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

pogaraśabdo+atrāgataḥ // VRrsṬī_5.78;1

sa cāpratisiddhārthaḥ // VRrsṬī_5.78;2

ato bodhārthaṃ tatparyāyān āha aṅgachāyā ca vaṅgaṃ cikuraṃ ca iti pogarasyābhidhātrayaṃ nāmatrayam asti // VRrsṬī_5.78;3

evaṃ ca nāmānyetāni viśiṣṭākāratejasa ityarthaḥ // VRrsṬī_5.78;4

vaṅgasyeva rekhānāṃ śvetacchāyātvād vaṅgamiti saṃjñā // VRrsṬī_5.78;5

kāntīnāṃ cikurākāratvāt keśākāratvāccikuram ityapi nāma // VRrsṬī_5.78;6

yad uktam eva kharalohaṃ tadyadi lohādbhaṅguraṃ lohamayaghanaghātena bhaṅguraṃ bhavati paraṃtu pogaraṃ pogaraviśiṣṭaṃ dṛśyeta tarhi tat kharaloham api paramuttamaṃ matam // VRrsṬī_5.78;7

355 vājira

pogarairvajrasaṃkāśaiḥ sūkṣmarekhaiśca sāndrakaiḥ /

nicitaṃ śyāmalāṅgaṃ ca vājīraṃ tatprakīrtyate // VRrs_5.79 //

356 kālāyasa

nīlakṛṣṇaprabhaṃ sāndraṃ masṛṇaṃ guru bhāsuram /

lohāghāte +apyabhaṅgātmadhāraṃ kālāyasaṃ matam // VRrs_5.80 //

357 tīkṣṇaloha:: khara:: medic. properties

rūkṣaṃ syāt kharalohakaṃ samadhuraṃ pāke+atha vīrye himaṃ tiktoṣṇaṃ kaphapittakuṣṭhajaṭharaplīhāmapāṃḍvartinut /

sadyaḥ śūlayakṛdgadakṣayajarāmehāmavātāpahaṃ dīptaṃ cātirasāyanaṃ balakaraṃ durnāmadāhāpaham // VRrs_5.81 //

kharalohātparaṃ sarvamekaikasmācchatottaram // VRrs_5.82 //

358 kānta:: subtypes

bhrāmakaṃ cumbakaṃ caiva karṣakaṃ drāvakaṃ tathā /

evaṃ caturvidhaṃ kāntaṃ romakāntaṃ ca pañcamam // VRrs_5.83 //

359 kānta:: subtypes:: mukha

ekadvitricatuṣpañcasarvatomukham eva tat /

Rasaratnasamuccayaṭīkā

tasya cokto vyastaḥ samasto vā bhedo+ayaṃ jāraṇāyāṃ sakaladhātubhakṣaṇārthaṃ pāradasya mukharūpo bhavatītyāha ekadvitrīti // VRrsṬī_5.84ab;1

kevalabhrāmakasattvasya prathamaṃ yathāvidhijāraṇenāpi pāradasya mukhaṃ bhavati // VRrsṬī_5.84ab;2

tataḥ pāradaḥ sarvāṃllohādīn grasati // VRrsṬī_5.84ab;3

ata ekabhedo+api kaścitpāradamukhaṃ bhavati // VRrsṬī_5.84ab;4

yasya tad ekamukham // VRrsṬī_5.84ab;5

bhrāmakacumbakayoḥ sattvadvayasyaikīkṛtasya yathāvidhijāraṇena pāradamukhaṃ kṛtaṃ cet saṃyuktabhedadvayaviśiṣṭaṃ tat kāntaṃ dvimukham ucyate // VRrsṬī_5.84ab;6

evam evārthastrimukhādau bodhyaḥ // VRrsṬī_5.84ab;7

vijātīyadravyagrāsāntarasahitam apyetat prathamaṃ jāritaṃ cenmukhaṃ bhavatītyataḥ sarvatomukham ityuktam // VRrsṬī_5.84ab;8

sajātīyavijātīyavyastasamastaṃ bhedaviśiṣṭam etanmukhaṃ bhavatītyarthaḥ // VRrsṬī_5.84ab;9

360 kānta:: subtypes:: colour

pītaṃ kṛṣṇaṃ tathā raktaṃ trivarṇaṃ syātpṛthak pṛthak /

krameṇa devatāstatra brahmaviṣṇumaheśvarāḥ // VRrs_5.84 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

sparśavedhi sparśamātreṇaiva vedhakārakaṃ rasendrasya vedhākhyasaṃskārasaṃpādakaṃ vā ityarthaḥ // VRrsBo_5.84;1

sparśavedhi bhavetpītaṃ kṛṣṇaṃ śreṣṭhaṃ rasāyane /

raktavarṇaṃ tathā cāpi rasabandhe praśasyate // VRrs_5.85 //

bhrāmakaṃ tu kaniṣṭhaṃ syāccumbakaṃ madhyamaṃ tathā /

uttamaṃ karṣakaṃ caiva drāvakaṃ cottamottamam // VRrs_5.86 //

361 bhrāmaka

bhrāmayellohajātaṃ yattatkāntaṃ bhrāmakaṃ matam // VRrs_5.87 //

cumbayeccumbakaṃ kāntaṃ karṣayetkarṣakaṃ tathā // VRrs_5.88 //

362 drāvaka

sākṣād yaddrāvayellohaṃ tatkāntaṃ drāvakaṃ bhavet // VRrs_5.89 //

363 romakānta

tadromakāntaṃ sphuṭitād yato romodgamo bhavet // VRrs_5.90 //

364 kānta:: subtypes:: mukha

kaniṣṭhaṃ syādekamukhaṃ madhyaṃ dvitrimukhaṃ bhavet /

catuṣpañcamukhaṃ śreṣṭhamuttamaṃ sarvatomukham // VRrs_5.91 //

365 kānta:: subtypes:: medic. properties

bhrāmakaṃ cumbakaṃ caiva vyādhināśe praśasyate /

rase rasāyane caiva karṣakaṃ drāvakaṃ hitam // VRrs_5.92 //

madonmattagajaḥ sūtaḥ kāntam aṅkuśamucyate // VRrs_5.93 //

366 kānta:: collecting

kṣetraṃ jñātvā grahītavyaṃ tatprayatnena dhīmatā /

mārutātapavikṣiptaṃ varjayennātra saṃśayaḥ // VRrs_5.94 //

367 kānta:: parīkṣā (?)

pātre yasya prasarati jale tailabindurna lipto gandhaṃ hiṅgustyajati ca tathā tiktatāṃ nimbakalkaḥ /

pāke dugdhaṃ bhavati śikharākārakaṃ naiti bhūmau kāntaṃ lauhaṃ tadidamuditaṃ lakṣaṇoktaṃ ca nānyat // VRrs_5.95 //

368 kānta:: medic. properties

kāntāyo +atirasāyanottarataraṃ svasthe cirāyuḥpradaṃ snigdhaṃ mehaharaṃ tridoṣaśamanaṃ śūlāmamūlāpaham /

gulmaplīhayakṛtkṣayāmayaharaṃ pāṇḍūdaravyādhinut tiktoṣṇaṃ himavīryakaṃ kimaparaṃ yogena sarvārtinut // VRrs_5.96 //

samyagauṣadhakalpānāṃ lohakalpaḥ praśasyate /

tasmātsarvaprayatnena śuddhaṃ lohaṃ ca mārayet // VRrs_5.97 //

nāyaḥ pacetpañcapalād arvāg ūrdhvaṃ trayodaśāt // VRrs_5.98 //

ādau mantrastataḥ karma kartavyaṃ mantra ucyate // VRrs_5.99 //

oṃ amṛtodbhavāya svāhā anena mantreṇa lohamāraṇam /

lakṣottaraguṇaṃ sarvaṃ lohaṃ syāduttarottaram /

kāntaṃ koṭiguṇaṃ tatra tadapyevaṃ guṇottaram // VRrs_5.100 //

369 iron:: śodhana

śaśakṣatajasaṃliptaṃ trivāraṃ paritāpitam /

muṇḍādisakalaṃ lohaṃ sarvadoṣān vimuñcati // VRrs_5.101 //

370 iron:: śodhana:: giridoṣa

kvāthyamaṣṭaguṇe toye triphalāṣoḍaśaṃ palam /

tatkvāthe pādaśeṣe tu lohasya palapañcakam // VRrs_5.102 //

kṛtvā patrāṇi taptāni saptavāraṃ niṣecayet /

evaṃ pralīyate doṣo girijo lohasambhavaḥ // VRrs_5.103 //

371 iron:: śodhana:: giridoṣa

sāmudralavaṇopetaṃ taptaṃ nirvāpitaṃ khalu /

triphalākvathite nūnaṃ giridoṣam ayastyajet // VRrs_5.104 //

372 iron:: śodhana:: giridoṣa

ciñcāphalajalakvāthādayo doṣam udasyati // VRrs_5.105 //

373 iron:: māraṇa:: vāritara

yadvā phalatrayopetaṃ gomūtre kvathitaṃ kṣaṇam /

Rasaratnasamuccayabodhinī

recitaṃ srāvitam // VRrsBo_5.105;1

recitaṃ ghṛtasaṃyuktaṃ kṣiptvāyaḥ kharpare pacet // VRrs_5.106 //

cālayellohadaṇḍena yāvatkṣiptaṃ tṛṇaṃ dahet /

piṣṭvā piṣṭvā pacedevaṃ pañcavāramataḥ param // VRrs_5.107 //

dhātrīphalarasair yadvā triphalākvathitodakaiḥ /

puṭellohaṃ caturvāraṃ bhavedvāritaraṃ khalu // VRrs_5.108 //

374 iron:: māraṇa

snehāktaṃ loharajo mūtre svarase+api rātridhātrīṇām /

pṛthagevaṃ saptakṛtvo bharjitamakhilāmaye yojyam // VRrs_5.109 //

375 tīkṣṇaloha:: māraṇa

tīkṣṇalohasya patrāṇi nirdalāni dṛḍhe+anale /

dhmātvā kṣipejjale sadyaḥ pāṣāṇolūkhalodare // VRrs_5.110 //

kaṇḍayedgāḍhanirghātaiḥ sthūlayā lohapārayā /

tanmadhyātsthūlakhaṇḍāni ruddhvā malladvayāntare // VRrs_5.111 //

dhmātvā kṣiptvā jale samyak pūrvavatkaṇḍayetkhalu /

taccūrṇaṃ sūtagandhābhyāṃ puṭedviṃśativārakam // VRrs_5.112 //

puṭe puṭe vidhātavyaṃ peṣaṇaṃ dṛḍhavattaram /

evaṃ bhasmīkṛtaṃ lohaṃ tattadrogeṣu yojayet // VRrs_5.113 //

376 kānta:: medic. properties

kāntāyaḥ kamanīyakāntijananaṃ pāṇḍvāmayonmūlanam /

yakṣmavyādhinibarhaṇaṃ garaharaṃ doṣatrayonmūlanam /

nānākuṣṭhanibarhaṇaṃ balakaraṃ vṛṣyaṃ vayaḥstambhanam /

sarvavyādhiharaṃ rasāyanavaraṃ bhaumāmṛtaṃ nāparam // VRrs_5.114 //

377 iron (gen.):: māraṇa

hiṅgulasya palānpañca nārīstanyena peṣayet /

tena lohasya patrāṇi lepayetpalapañcakam // VRrs_5.115 //

ruddhvā gajapuṭe pacyātkaṣāyaistraiphalaiḥ punaḥ /

jambīrairāranālairvā viṃśatyaṃśena hiṅgulam // VRrs_5.116 //

piṣṭvā ruddhvā pacellohaṃ taddravaiḥ pācayetpunaḥ /

catvāriṃśatpuṭairevaṃ kāntaṃ tīkṣṇaṃ ca muṇḍakam /

mriyate nātra saṃdeho dattvā dattvaiva hiṅgulam // VRrs_5.117 //

378 tīkṣṇaloha:: māraṇa

atha pūrvoditaṃ tīkṣṇaṃ vasubhallakavāsayoḥ /

puṭitaṃ patratoyena triṃśadvārāṇi yatnataḥ /

śoṇitaṃ jāyate bhasma kṛtasindūravibhramam // VRrs_5.118 //

379 tīkṣṇaloha:: māraṇa

yadvā tīkṣṇadalodbhūtaṃ rajaśca triphalājalaiḥ /

piṣṭvā dattvaudanaṃ kiṃciccakrikāṃ pravidhāya ca // VRrs_5.119 //

śoṣayitvātiyatnena prapacetpañcabhiḥ puṭaiḥ /

raktavarṇaṃ hi tadbhasma yojanīyaṃ yathāyatham // VRrs_5.120 //

380 iron (gen.):: māraṇa:: niruttha

matsyākṣīgandhabāhlīkairlakucadravapeṣitaiḥ /

vilipya sakalaṃ lohaṃ matsyākṣīkalkalepitam // VRrs_5.121 //

bhastrābhyāṃ sudṛḍhaṃ dhmātvā triśūlīnirgamāvadhi /

Rasaratnasamuccayabodhinī

triśūlī triśūlavaccaṭikātrayam ityarthaḥ // VRrsBo_5.122ab;1

athoddhṛtya kṣipetkvāthe triphalāgojalātmake // VRrs_5.122 //

tasmādāhṛtya saṃtāḍya mṛtamādāya lohakam /

punaśca pūrvavad dhmātvā mārayedakhilāyasam // VRrs_5.123 //

khaṇḍayitvā tato gandhaguḍatriphalayā saha /

puṭettriṃśativārāṇi nirutthaṃ bhasma jāyate // VRrs_5.124 //

381 iron (gen.):: māraṇa

samagandham ayaścūrṇaṃ kumārīvāribhāvitam /

puṭīkṛtaṃ kiyatkālamavaśyaṃ mriyate hyayaḥ // VRrs_5.125 //

382 iron (gen.):: māraṇa

jambīrarasasaṃyukte darade taptamāyasam /

bahuvāraṃ vinikṣiptaṃ mriyate nātra saṃśayaḥ // VRrs_5.126 //

383 iron (gen.):: māraṇa

gomūtraistriphalā kvāthyā tatkaṣāyeṇa bhāvayet /

triḥsaptāhaṃ prayatnena dinaikaṃ mardayetpunaḥ // VRrs_5.127 //

ruddhvā gajapuṭe pacyāddinaṃ kvāthena mardayet /

divā mardyaṃ puṭedrātrāvekaviṃśaddināvadhi /

ekaviṃśatpuṭairevaṃ mriyate trividhaṃ hyayaḥ // VRrs_5.128 //

384 kāntaloha:: śodhana

yatpātrādhyuṣite toye tailabindurna sarpati /

tāreṇāvartate yattatkāntalohaṃ tanūkṛtam // VRrs_5.129 //

ayasāmuttamaṃ siñcettaptaṃ taptaṃ varārase /

evaṃ śuddhāni lohāni piṣṭānyamlena kenacit // VRrs_5.130 //

mṛtasūtasya pādena praliptāni puṭānale /

pacettulyena vā tāpyagandhāśmaharatejasā // VRrs_5.131 //

taptaṃ kṣārāmlasaṃliptaṃ śaśarakte nidhāpitam /

kāntalohaṃ bhavedbhasma sarvadoṣavivarjitam // VRrs_5.132 //

385 iron:: māraṇa:: vāritara

śuddhaṃ sūtaṃ dvidhā gandhaṃ khallena kṛtakajjalam /

dvayoḥ samaṃ lohacūrṇaṃ mardayetkanyakādravaiḥ // VRrs_5.133 //

yāmadvayātsamuddhṛtya yadgolaṃ tāmrapātrake /

ācchādyairaṃḍapatraiśca yāmārdhe+atyuṣṇatāṃ vrajet // VRrs_5.134 //

dhānyarāśau nyasetpaścāttridinānte samuddharet /

saṃpeṣya gālayedvastre satyaṃ vāritaraṃ bhavet /

kāntaṃ tīkṣṇaṃ ca muṃḍaṃ ca nirutthaṃ jāyate mṛtam // VRrs_5.135 //

386 metals:: māraṇa

svarṇādīnmārayedevaṃ cūrṇaṃ kṛtvā ca lohavat /

siddhayogo hyayaṃ khyātaḥ siddhānāṃ sumukhāgataḥ // VRrs_5.136 //

anubhūtaṃ mayā satyaṃ sarvarogajarāpaham /

triphalāmadhusaṃyuktaṃ sarvarogeṣu yojayet // VRrs_5.137 //

etasmād apunarbhavaṃ hi bhasitaṃ lohasya divyāmṛtaṃ samyak siddharasāyanaṃ trikaṭukīvellājyamadhvanvitam /

hanyānniṣkamitaṃ jarāmaraṇajavyādhīṃśca satputradaṃ diṣṭe śrīgiriśena kālayavanodbhūtyai purā tatpituḥ // VRrs_5.138 //

387 iron:: mṛta:: medic. properties

lohaṃ jantuvikārapāṇḍupavanakṣīṇatvapittāmayasthaulyārśograhaṇījvarārtikaphajicchophapramehapraṇut /

gulmaplīhaviṣāpahaṃ balakaraṃ kuṣṭhāgnimāndyapraṇut saukhyālambirasāyanaṃ mṛtiharaṃ kiṭṭaṃ ca kāntādivat // VRrs_5.139 //

mṛtāni lohāni rasībhavanti nighnanti yuktāni mahāmayāṃśca /

abhyāsayogād dṛḍhadehasiddhiṃ kurvanti rugjanmajarāvināśam // VRrs_5.140 //

388 kānta:: optimal:: phys. properties

pakvajambūphalacchāyaṃ kāntalohaṃ taduttamam // VRrs_5.141 //

389 tīkṣṇa:: drāvaṇa

triḥsaptakṛtvo gomūtre jālinībhasmabhāvitam /

śoṣayettasya vāpena tīkṣṇaṃ mūṣāgataṃ dravet // VRrs_5.142 //

390 tīkṣṇa:: drāvaṇa

suradālibhasma galitaṃ triḥsaptakṛtvo+atha gojale śuṣkam /

vāpena salilasadṛśaṃ karoti mūṣāgataṃ tīkṣṇam // VRrs_5.143 //

391 kānta:: drāvaṇa

suradālibhavaṃ bhasma naramūtreṇa gālitam /

triḥsaptavāraṃ tatkṣāravāpāt kāntadrutir bhavet // VRrs_5.144 //

392 iron (gen.):: drāvaṇa

gaṃdhakaṃ kāṃtapāṣāṇaṃ cūrṇayitvā samaṃ samam /

drute lohe pratīvāpo deyo lohāṣṭakaṃ dravet // VRrs_5.145 //

393 iron (gen.):: drāvaṇa

devadālyā dravairbhāvyaṃ gaṃdhakaṃ dinasaptakam /

tena pravāpamātreṇa lauhaṃ tiṣṭhati sūtavat // VRrs_5.146 //

394 iron:: aśuddha:: medic. properties

aśuddhalohaṃ na hitaṃ niṣevaṇād āyurbalaṃ kāntivināśi niścitam /

hṛdi prapīḍāṃ tanute hyapāṭavaṃ rujaṃ karotyeva viśodhya mārayet // VRrs_5.147 //

kiṭṭāddaśaguṇaṃ muṇḍaṃ muṇḍāttīkṣṇaṃ śatonmitam /

tīkṣṇāllakṣaguṇaṃ kāntaṃ bhakṣaṇātkurute guṇān /

tasmāt kāntaṃ sadā sevyaṃ jarāmṛtyuharaṃ nṛṇām // VRrs_5.148 //

āyuṣpradātā balavīryakartā rogaprahartā madanasya kartā /

ayaḥsamānaṃ na hi kiṃcid anyadrasāyanaṃ śreṣṭhatamaṃ hi jantoḥ // VRrs_5.149 //

395 maṇḍūra:: preparation

akṣāṅgārairdhametkiṭṭaṃ lohajaṃ tadgavāṃ jalaiḥ /

secayedakṣapātrāntaḥ saptavāraṃ punaḥ punaḥ /

maṇḍūro+ayaṃ samākhyātaścūrṇaṃ ślakṣṇaṃ prayojayet // VRrs_5.150 //

396 maṇḍūra:: preparation

gomūtraistriphalā kvāthyā tatkvāthe secayecchanaiḥ /

lohakiṭṭaṃ susaṃtaptaṃ yāvajjīryati tatsvayam /

taccūrṇaṃ jāyate peṣyaṃ maṇḍūro+ayaṃ prayojayet // VRrs_5.151 //

397 muṇḍa:: maṇḍūra:: medic. properties

ye guṇā mārite muṇḍe te guṇā muṇḍakiṭṭake /

tasmātsarvatra maṇḍūraṃ rogaśāntyai prayojayet // VRrs_5.152 //

398 tin:: subtypes

khurakaṃ miśrakaṃ ceti dvividhaṃ vaṃgamucyate /

khuraṃ tatra guṇaiḥ śreṣṭhaṃ miśrakaṃ na hitaṃ matam // VRrs_5.153 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

na hitam iti // VRrsṬī_5.153;1

tatra nāgamiśraṇenāśuddhatvāt // VRrsṬī_5.153;2

399 khura:: mṛta:: parīkṣā

dhavalaṃ mṛtaṃ snigdhaṃ drutadrāvaṃ sagauravam /

Rasaratnasamuccayabodhinī

niḥśabdaṃ pattrībhūtamapi śabdarahitaṃ pattrībhūtaṃ raṅgāntaraṃ yathā saśabdaṃ bhavati tathā na ityarthaḥ // VRrsBo_5.154ab;1

400 miśraka:: phys. properties

niḥśabdaṃ khuravaṃgaṃ syāt miśrakaṃ śyāmaśubhrakam // VRrs_5.154 //

401 tin:: medic. properties

vaṅgaṃ tiktoṣṇakaṃ rūkṣamīṣad vātaprakopanam /

mehaśleṣmāmayaghnaṃ ca medoghnaṃ kṛmināśanam // VRrs_5.155 //

402 khura:: śodhana

drāvayitvā niśāyukte kṣiptaṃ nirguṇḍikārase /

viśudhyati trivāreṇa khuravaṃgaṃ na saṃśayaḥ // VRrs_5.156 //

403 miśraka:: śodhana

amlatakravinikṣiptaṃ varṣābhūviṣatindubhiḥ /

kaṭphalāṃbugataṃ vaṃgaṃ dvitīyaṃ pariśudhyati // VRrs_5.157 //

404 metals:: śodhana

śudhyati nāgo vaṃgo ghoṣo ravirātape+api munisaṃkhyaiḥ /

nirguṇḍīrasasekaistanmūlarajaḥpravāpaiśca // VRrs_5.158 //

405 tin:: māraṇa

satālenārkadugdhena liptvā vaṃgadalāni ca /

bodhiciṃcātvacaḥ kṣārairdadyāllaghupuṭāni ca /

mardayitvā caredbhasma tadrasādiṣu śasyate // VRrs_5.159 //

406 tin:: māraṇa

pradrāvya kharpare vaṃgaṃ ṣoḍaśāṃśaṃ rasaṃ kṣipet /

Rasaratnasamuccayabodhinī

bhāradvājasya vanakārpāsyāḥ // VRrsBo_5.160ab;1

svalpasvalpālakaṃ dattvā bhāradvājasya kāṣṭhataḥ /

mardayitvā caredbhasma tadrasādiṣu śasyate // VRrs_5.160 //

407 tin:: māraṇa

palāśadravayuktena vaṃgapatraṃ pralepayet /

tālena puṭitaṃ paścānmriyate nātra saṃśayaḥ // VRrs_5.161 //

408 tin:: māraṇa

bhallātatailasaṃliptaṃ vaṃgaṃ vastreṇa veṣṭitam /

ciṃcāpippalapālāśakāṣṭhāgnau yāti pañcatām // VRrs_5.162 //

409 tin:: formulations

vaṃgabhasmasamaṃ kāntaṃ vyomabhasma ca tatsamam /

mardayetkanakāmbhobhirnimbapatrarasairapi // VRrs_5.163 //

dāḍimasya mayūrasya rasena ca pṛthak pṛthak /

bhūpālāvartabhasmātha vinikṣipya samāṃśakam // VRrs_5.164 //

gomūlakaśilādhātujalaiḥ samyagvimardayet /

tato guggulatoyena mardayitvā dināṣṭakam // VRrs_5.165 //

viśoṣya paricūrṇyātha samabhāgena yojayet /

ghṛṣṭaṃ bandhūkaniryāsair nākulībījacūrṇakaiḥ // VRrs_5.166 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

nākulībījaṃ rāsnābījaṃ śālmalībījaṃ vā // VRrsBo_5.166;1

tataḥ kṣipetkaraṇḍāntarvidhāya paṭagālitam /

gotakrapiṣṭarajanīsāreṇa saha pāyayet // VRrs_5.167 //

caturbhir vallakaistulyaṃ ramyaṃ vaṃgarasāyanam /

niścitaṃ tena naśyanti mehā viṃśatibhedakāḥ // VRrs_5.168 //

śālayo mudgasūpaṃ ca navanītaṃ tilodbhavam /

paṭolaṃ tiktatuṇḍīraṃ takraṃ pathyāya śasyate // VRrs_5.169 //

410 lead:: śuddha:: parīkṣā

drutadrāvaṃ mahābhāraṃ chede kṛṣṇaṃ samujjvalam /

pūtigandhaṃ bahiḥ kṛṣṇaṃ śuddhaṃ sīsamato+anyathā // VRrs_5.170 //

411 lead:: medic. properties

atyuṣṇaṃ sīsakaṃ snigdhaṃ tiktaṃ vātakaphāpaham /

pramehatoyadoṣaghnaṃ dīpanaṃ cāmavātanut // VRrs_5.171 //

412 lead:: śodhana

sinduvārajaṭākauntīharidrācūrṇakaṃ kṣipet /

drute nāge+atha nirguṇḍyās trivāraṃ nikṣipedrase /

nāgaḥ śuddho bhavedevaṃ mūrchāsphoṭādi nācaret // VRrs_5.172 //

413 lead:: māraṇa

tiryagākāracullyāṃ tu tiryagvaktraṃ ghaṭaṃ nyaset /

taṃ ca vaktraṃ vinā sarvaṃ gopayedyatnato mṛdā // VRrs_5.173 //

bhṛṣṭayantrābhidhe tasmin pātre sīsaṃ vinikṣipet /

palaviṃśatikaṃ śuddhamadhastīvrānalaṃ kṣipet // VRrs_5.174 //

drute nāge kṣipetsūtaṃ śuddhaṃ karṣamitaṃ śubham /

gharṣayitvā kṣipetkṣāramekaikaṃ hi palaṃ palam // VRrs_5.175 //

arjunasyākṣavṛkṣasya mahārājagirerapi /

Rasaratnasamuccayabodhinī

mahārājagiriḥ śākaviśeṣaḥ rājaśākam itiyāvat sa tu laghusthūlabhedena dvividhaḥ atra ca sthūlo grāhyaḥ // VRrsBo_5.176ab;1

dāḍimasya mayūrasya kṣiptvā kṣāraṃ pṛthak pṛthak // VRrs_5.176 //

evaṃ viṃśatirātrāṇi pacettīvreṇa vahninā /

vighaṭṭayandṛḍhaṃ dorbhyāṃ lohadarvyā prayatnataḥ // VRrs_5.177 //

raktaṃ tajjāyate bhasma kapotacchāyameva vā /

nāgaṃ doṣavinirmuktaṃ jāyate+atirasāyanam // VRrs_5.178 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

atredaṃ kāryaṃ vakrākārāṃ cullīṃ kṛtvā tadupari ghaṭamekaṃ vakramukhaṃ kṛtvā sthāpayet tato vaktramātraṃ vihāya kṛtsnaṃ ghaṭāvayavaṃ mṛllepenācchādayet bhṛṣṭayantrākhye+asmin yantre viṃśatipalamānaṃ śuddhaṃ sīsakaṃ dattvā tīvrottāpena dravīkuryāt tataḥ tasmin karṣapramāṇaṃ śodhitapāradaṃ prakṣipya darvyā ghaṭṭayet miśrībhūte ca tasmin pratyekaṃ palamānaṃ arjunādīnāṃ kṣāraṃ pṛthak pṛthak dattvā lauhadarvyā dṛḍhaṃ ghaṭṭayan tīvrāgninā viṃśatirātraṃ pacet // VRrsBo_5.178;1

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

tiryagākārā tiraścīnā yā dīrghā cullī āhāḷa iti mahārāṣṭrabhāsāyāṃ prasiddhā tasyāṃ ghaṭaṃ tiryagvaktram etādṛśaṃ ghaṭaṃ nyased adhiśrayet // VRrsṬī_5.178;1

taṃ ghaṭaṃ ca vaktraṃ vinā bāhye samaṃ tato+aṅgulasthūlaṃ mṛdā gopayellepayet // VRrsṬī_5.178;2

bhṛṣṭayantrākhye tasmin viṃśatipalamitaṃ sīsaṃ vinikṣipet // VRrsṬī_5.178;3

tasmin drute sati ekakarṣaṃ śuddhasūtaṃ tatra kṣiptvā tato darvyā vighaṭṭya itastataḥ saṃcālyaikībhūte satyarjunādīnāṃ pratyekaṃ kṣāraṃ palamitaṃ kṣipet // VRrsṬī_5.178;4

tato dorbhyāṃ lohadarvyā vighaṭṭayaṃścālayan viṃśatirātraparyantaṃ tīvrāgninā pacet // VRrsṬī_5.178;5

tena vidhinā nāgabhasma raktavarṇaṃ kapotacchāyaṃ kṛṣṇamiśraraktavarṇaṃ vā bhavet // VRrsṬī_5.178;6

tāpasphoṭādikaratvarūpadoṣarahitaṃ bhasmībhūtaṃ nāgaṃ rasāyanaṃ bhavati // VRrsṬī_5.178;7

414 lead:: māraṇa

hatamutthāpitaṃ sīsaṃ daśavāreṇa sidhyati /

tanmṛtaṃ sīsakaṃ sarvadoṣamuktaṃ rasāyanam // VRrs_5.179 //

415 lead:: māraṇa:: niruttha

aśvatthaciṃcātvagbhasma nāgasya caturaṃśataḥ /

kṣipennāgaṃ pacetpātre cālayellohacāṭunā // VRrs_5.180 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

lohacāṭunā lohadarvyā // VRrsBo_5.180;1

yāmādbhasma taduddhṛtya bhasmatulyā manaḥśilā /

jambīrair āranālairvā piṣṭvā ruddhvā puṭe pacet // VRrs_5.181 //

svāṃgaśītaṃ punaḥ piṣṭvā viṃśatyaṃśaśilāyutam /

amlenaiva tu yāmaikaṃ pūrvavatpācayetpuṭe /

evaṃ ṣaṣṭipuṭaiḥ pakvo nāgaḥ syātsunirutthitaḥ // VRrs_5.182 //

416 lead:: māraṇa:: niruttha

śilayā ravidugdhena nāgapatrāṇi lepayet /

mārayetpuṭayogena nirutthaṃ jāyate tathā // VRrs_5.183 //

417 lead:: formulations

evaṃ nāgodbhavaṃ bhasma tāpyabhasmārdhabhāgikam /

pādaṃ pādaṃ kṣipedbhasma śulbasya vimalasya ca // VRrs_5.184 //

kāntābhrasattvayoś cāpi sphaṭikasya pṛthak pṛthak /

sarvamekatra saṃcūrṇya puṭettriphalavāriṇā // VRrs_5.185 //

triṃśadvanagiriṇḍaiśca triṃśadvāraṃ vicūrṇya tat /

vyoṣavellakacūrṇaiśca samāṃśaiḥ saha melayet // VRrs_5.186 //

madhvājyasahitaṃ hanti pralīḍhaṃ vallamātrayā /

aśītivātajānrogāndhanurvātaṃ viśeṣataḥ // VRrs_5.187 //

kapharogānaśeṣāṃśca mūtrarogāṃśca sarvaśaḥ /

śvāsaṃ kāsaṃ kṣayaṃ pāṇḍuṃ śvayathuṃ śītakajvaram // VRrs_5.188 //

grahaṇīmāmadoṣaṃ ca vahnimāndyaṃ sudurjaram /

sarvānudakadoṣāṃśca tattadrogānupānataḥ // VRrs_5.189 //

418 brass:: subtypes

rītikā kākatuṇḍī ca dvividhaṃ pittalaṃ bhavet // VRrs_5.190 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

tat pittalaṃ dvividham // VRrsṬī_5.190;1

rītikā kākatuṇḍī ceti bhedāt // VRrsṬī_5.190;2

tatra rītikāyā dvau bhedau // VRrsṬī_5.190;3

kiṃcittāmrābhā svarṇavarṇā ca // VRrsṬī_5.190;4

419 rītikā:: parīkṣā

saṃtāpya kāṃjike kṣiptā tāmrābhā rītikā matā // VRrs_5.191 //

420 kākatuṇḍī:: parīkṣā

evaṃ yā jāyate kṛṣṇā kākatuṇḍīti sā matā // VRrs_5.192 //

421 rītikā:: medic. properties

rītistiktarasā rūkṣā jantughnī sāsrapittanut /

pāṇḍukuṣṭhaharā yogātsoṣṇavīryā ca śītalā // VRrs_5.193 //

422 kākatuṇḍī:: medic. properties

kākatuṇḍī gatasnehā tiktoṣṇā kaphapittanut /

yakṛtplīhaharā śītavīryā ca parikīrtitā // VRrs_5.194 //

423 brass:: rīti:: phys. properties

gurvī mṛdvī ca pītābhā sārāṅgī tāḍanakṣamā /

susnigdhā masṛṇāṅgī ca rītiretādṛśī śubhā // VRrs_5.195 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

barbarā adhamā ityarthaḥ // VRrsBo_5.195;1

424 rīti:: parīkṣā:: bad quality

pāṇḍupītā kharā rūkṣā barbarā tāḍanākṣamā /

pūtigandhā tathā laghvī rītirneṣṭā rasādiṣu // VRrs_5.196 //

425 rīti:: śodhana

taptvā kṣiptvā ca nirguṇḍīrase śyāmārajo+anvite /

Rasaratnasamuccayabodhinī

śyāmārajo+anvite haridrācūrṇasaṃyute // VRrsBo_5.197ab;1

pañcavāreṇa saṃśuddhiṃ rītirāyāti niścitam // VRrs_5.197 //

426 rīti:: māraṇa

nimbūrasaśilāgandhaveṣṭitā puṭitāṣṭadhā /

rītirāyāti bhasmatvaṃ tato yojyā yathāyatham // VRrs_5.198 //

427 rīti:: māraṇa

tāmravanmāraṇaṃ tasyāḥ kṛtvā sarvatra yojayet // VRrs_5.199 //

428 brass:: pittalarasāyana

mṛtārakūṭakaṃ kāntaṃ vyomasattvaṃ ca māritam /

trayaṃ samāṃśakaṃ tulyaṃ vyoṣaṃ jantughnasaṃyutam // VRrs_5.200 //

brahmabījājamodāgnibhallātatilasaṃyutam /

Rasaratnasamuccayabodhinī

ajamodā yamānī antaḥparimārjanakatvāt // VRrsBo_5.201ab;1

sevitaṃ niṣkamātraṃ hi jantughnaṃ kuṣṭhanāśanam /

viśeṣācchvetakuṣṭhaghnaṃ dīpanaṃ pācanaṃ hitam // VRrs_5.201 //

429 brass:: drāvaṇa

suvarṇarītikācūrṇaṃ bhakṣitaṃ veṣṭitaṃ punaḥ /

chāgena kṛṣṇavarṇena mattena taruṇena ca // VRrs_5.202 //

talliptaṃ kharpare dagdhaṃ drutiṃ muñcati śobhanām /

caturdaśalasadvarṇasuvarṇasadṛśachaviḥ /

dehalohakarī proktā yuktā rasarasāyane // VRrs_5.203 //

430 bronze:: production

aṣṭabhāgena tāmreṇa dvibhāgakhurakeṇa ca /

vidrutena bhavetkāṃsyaṃ tatsaurāṣṭrabhavaṃ śubham // VRrs_5.204 //

431 bronze:: parīkṣā:: good quality

tīkṣṇaśabdaṃ mṛdu snigdhamīṣacchyāmalaśubhrakam /

nirmalaṃ dāharaktaṃ ca ṣoḍhā kāṃsyaṃ praśasyate // VRrs_5.205 //

432 bronze:: parīkṣā:: bad quality

tatpītaṃ dahane tāmraṃ kharaṃ rūkṣaṃ ghanāsaham /

mandanādaṃ gatajyotiḥ saptadhā kāṃsyamutsṛjet // VRrs_5.206 //

433 bronze:: medic. properties

kāṃsyaṃ laghu ca tiktoṣṇaṃ lekhanaṃ dṛkprasādanam /

kṛmikuṣṭhaharaṃ vātapittaghnaṃ dīpanaṃ hitam // VRrs_5.207 //

ghṛtamekaṃ vinā cānyatsarvaṃ kāṃsyagataṃ nṛṇām /

bhuktamārogyasukhadaṃ hitaṃ sātmyakaraṃ tathā // VRrs_5.208 //

434 bronze:: śodhana

taptaṃ kāṃsyaṃ gavāṃ mūtre vāpitaṃ pariśudhyati // VRrs_5.209 //

435 bronze:: māraṇa:: niruttha

mriyate gandhatālābhyāṃ nirutthaṃ pañcabhiḥ puṭaiḥ // VRrs_5.210 //

436 bronze:: māraṇa

trikṣāraṃ pañcalavaṇaṃ saptadhāmlena bhāvayet /

Rasaratnasamuccayabodhinī

ārakūṭaṃ pittalam // VRrsBo_5.210;1

kāṃsyārakūṭapatrāṇi tena kalkena lepayet /

ruddhvā gajapuṭe pakvaṃ śuddhabhasmatvamāpnuyāt // VRrs_5.211 //

437 vartaloha

kāṃsyārkarītilohāhijātaṃ tadvartalohakam /

tadeva pañcalohākhyaṃ lohavidbhirudāhṛtam // VRrs_5.212 //

438 vartaloha:: medic. properties

himāmlaṃ kaṭukaṃ rūkṣaṃ kaphapittavināśanam /

rucyaṃ tvacyaṃ kṛmighnaṃ ca netryaṃ malaviśodhanam // VRrs_5.213 //

tadbhāṇḍe sādhitaṃ sarvam annavyañjanasūpakam /

amlena varjitaṃ cātidīpanaṃ pācanaṃ hitam // VRrs_5.214 //

439 vartaloha:: śodhana

drutamaśvajale kṣiptaṃ vartalohaṃ viśudhyati // VRrs_5.215 //

440 vartaloha:: māraṇa

mriyate gandhatālābhyāṃ puṭitaṃ vartalohakam /

teṣu teṣviha yogeṣu yojanīyaṃ yathāvidhi // VRrs_5.216 //

441 mercury:: preparation with mahārasas etc.

jātimadbhirviśuddhaiśca vidhinā parisādhitaiḥ /

rasoparasalohādyaiḥ sūtaḥ sidhyati nānyathā // VRrs_5.217 //

ratnāni lohāni varāṭaśuktipāṣāṇajātaṃ khuraśṛṅgaśalyam /

mahārasādyeṣu kaṭhoradehaṃ bhasmīkṛtaṃ syāt khalu sūtayogyam // VRrs_5.218 //

442 bhūnāga:: sattva

vajrāṇāṃ drāvaṇārthāya sattvaṃ bhūnāgajaṃ bruve /

tadeva paramaṃ tejaḥ sūtarājendravajrayoḥ // VRrs_5.219 //

dhautabhūnāgasambhūtaṃ mardayedbhṛṃgajadravaiḥ /

nimbūdravaiśca nirguṇḍyāḥ svarasaistridinaṃ pṛthak // VRrs_5.220 //

taddrāvaṇagaṇopetaṃ saṃmardya vaṭakīkṛtam /

nirudhya dṛḍhamūṣāyāṃ dvidaṇḍaṃ pradhamed dṛḍham // VRrs_5.221 //

svataḥśītaṃ samāhṛtya paṭṭake viniveśya tat /

ravakān rājikātulyān reṇūn atibharānvitān // VRrs_5.222 //

dvādaśāṃśārkasaṃyuktāndhamitvā ravakānharet /

prakṣālya ravakānāśu samādāya prayatnataḥ // VRrs_5.223 //

vajrādidrāvaṇaṃ tena prakurvīta yathepsitam /

kharasattvam idaṃ proktaṃ rasāyanamanuttamam /

dvitrimūṣāsu caikasyāṃ sattvaṃ bhavati niścitam // VRrs_5.224 //

443 bhūnāga:: sattva

bhujaṅgamānupādāya catuṣprasthasamanvitān /

suvarṇarūpyatāmrāyaskāṃtasaṃbhūtibhūmijān // VRrs_5.225 //

prakṣālya rajanītoyaiḥ śītalaiśca jalairapi /

upoṣitaṃ mayūraṃ vā śūraṃ vā caraṇāyudham // VRrs_5.226 //

krameṇa cārayitvātha tadviṣṭhāṃ samupāharet /

kṣārāmlaiḥ saha saṃpeṣya viśoṣya ca kharātape // VRrs_5.227 //

tataḥ kharparake kṣiptvā bharjayitvā maṣīṃ caret /

maṣīṃ drāvaṇavargeṇa saṃyuktāṃ saṃpramarditām // VRrs_5.228 //

nirudhya koṣṭhikāmadhye pradhamed ghaṭikādvayam /

Rasaratnasamuccayabodhinī

khoṭaṃ rasajāraṇabandhanadravyaviśeṣaṃ bhūnāgasattvasya rasajārakatvāt atra khoṭaśabdena ravakareṇurūpaṃ bhūnāgasattvaṃ bodhyam // VRrsBo_5.229ab;1

śītalībhūtamūṣāyāḥ khoṭamāhṛtya peṣayet // VRrs_5.229 //

prakṣālya ravakānsūkṣmānsamādāya prayatnataḥ /

suvarṇamānavad dhmātvā ravaṃ kṛtvā niyojayet // VRrs_5.230 //

444 bhūnāga:: mudrikā (?)

bhūnāgodbhavasattvamuttamamidaṃ śrīsomadevoditaṃ dattaṃ pādamitaṃ dviśāṇakanakenaikaṃ gatenormikām /

taddhautāmbuvilepitaṃ sthiracarodbhūtaṃ viṣaṃ netraruk śūlaṃ mūlagadaṃ ca karṇajarujo hanyāt prasūtigraham // VRrs_5.231 //

445 tailapātana

mūlānyuttaravāruṇyā jarjarīkṛtya kāṃjike /

kṣipedaṅkollabījānāṃ peśikāṃ jarjarīkṛtām /

tattailaṃ ghṛtavatstyānaṃ grāhyaṃ tattu yathāvidhi // VRrs_5.232 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

peṭakārī jyotiṣmatī // VRrsBo_5.232;1

446 tailapātana

saṃpeṣyottaravāruṇyāḥ peṭakāryā dalānyatha /

kāñjikena tatastena kalkena parimardayet // VRrs_5.233 //

rajaścāṅkollabījānāṃ tadbaddhvā viralāmbare /

tadvilambyātape tīvre tasyādhaścaṣakaṃ nyaset /

tasminnipatitaṃ tailamādeyaṃ śvitranāśanam // VRrs_5.234 //

447 taila:: pātana

aṅkollabījasambhūtaṃ cūrṇaṃ saṃmardya kāñjikaiḥ /

ekarātroṣitaṃ tattu piṇḍīkṛtya tataḥ param // VRrs_5.235 //

svedayetkanduke yantre ghaṭikādvitayaṃ tataḥ /

tāṃ ca piṇḍīṃ dṛḍhe vastre baddhvā niṣpīḍya kāṣṭhataḥ // VRrs_5.236 //

adhaḥpātrasthitaṃ tailaṃ samāhṛtya niyojayet /

evaṃ kandukayantreṇa sarvatailānyupāharet // VRrs_5.237 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

kākatuṇḍī śvetaguñjā // VRrsBo_5.237;1

aṅkolasyāpi tailaṃ syātkākatuṇḍyā samūlayā // VRrs_5.238 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

vākucī somarājī // VRrsBo_5.238;1

devadālī hastighoṣakaḥ // VRrsBo_5.238;2

$

Rasaratnasamuccayabodhinī

karkoṭī karkoṭakaṃ kāṃkola iti bhāṣā // VRrsBo_5.238;1

448 taila:: pātana

vākucidevadālyośca karkoṭīmūlato bhavet // VRrs_5.239 //

449 taila:: viṣamuṣṭi

apāmārgakaṣāyeṇa tailaṃ syādviṣamuṣṭijam // VRrs_5.240 //

450 taila:: jaipāla

mūlakvāthaiḥ kumāryāśca tailaṃ jaipālajaṃ haret // VRrs_5.241 //

451 taila:: vākucī

kvāthai raktāpāmārgasya vākucītailamāharet // VRrs_5.242 //

452 taila:: pātana

kṛṣṇāyāḥ kākatuṇḍyāśca bījacūrṇāni kārayet /

kāntapāṣāṇacūrṇaṃ ca ekīkṛtya nirodhayet /

dhānyarāśigataṃ paścāduddhṛtya tailamāharet // VRrs_5.243 //

Adhyāya 6

rasaśāstrāṇi sarvāṇi samālocya yathākramam /

sādhakānāṃ hitārthāya prakaṭīkriyate +adhunā // VRrs_6.1 //

na krameṇa vinā śāstraṃ na śāstreṇa vinā kramaḥ /

śāstraṃ kramayutaṃ jñātvā yaḥ karoti sa siddhibhāk // VRrs_6.2 //

ācāryo jñānavāndakṣo rasaśāstraviśāradaḥ /

mantrasiddho mahāvīro niścalaśivavatsalaḥ // VRrs_6.3 //

devībhaktaḥ sadā dhīro devatāyāgatatparaḥ /

sarvāmnāyaviśeṣajñaḥ kuśalo rasakarmaṇi /

evaṃ lakṣaṇasaṃyukto rasavidyāgurur bhavet // VRrs_6.4 //

gurubhaktāḥ sadācārāḥ satyavanto dṛḍhavratāḥ /

nirālasyāḥ svadharmajñāḥ sadājñāparipālakāḥ // VRrs_6.5 //

dambhamātsaryanirmuktāḥ kulācāreṣu dīkṣitāḥ /

atyantasādhakāḥ śāntā mantrārādhanatatparāḥ /

ityevaṃ lakṣaṇairyuktāḥ śiṣyāḥ syuḥ sūtasiddhaye // VRrs_6.6 //

sahāyāḥ sodyamāstatra yathā śiṣyāstato+adhikāḥ /

kulīnāḥ svāmibhaktāśca kartavyā rasakarmaṇi // VRrs_6.7 //

nāstikā ye durācārāścumbakā guruto+aparāt /

vidyāṃ grahītumicchati cauryacchadmakhalotsavāt // VRrs_6.8 //

na teṣāṃ sidhyate kiṃcin maṇimantrauṣadhādikam /

kurvanti yadi mohena nāśayanti svakaṃ dhanam /

iha loke sukhaṃ nāsti paraloke tathaiva ca // VRrs_6.9 //

tasmād bhaktibalādeva saṃtuṣyati yadā guruḥ /

tadā śiṣyeṇa sā grāhyā rasavidyātmasiddhaye /

hastamastakayogena varaṃ labdhvā susādhayet // VRrs_6.10 //

ātaṅkarahite deśe dharmarājye manorame /

umāmaheśvaropete samṛddhe nagare śubhe // VRrs_6.11 //

kartavyaṃ sādhanaṃ tatra rasarājasya dhīmatā /

atyantopavane ramye caturdvāropaśobhite // VRrs_6.12 //

tatra śālā prakartavyā suvistīrṇā manoramā /

samyagvātāyanopetā divyacitrair vicitritā // VRrs_6.13 //

tatsamīpe same dīpte kartavyaṃ rasamaṇḍapam /

atiguptaṃ suvistīrṇaṃ kapāṭārgalaśobhitam // VRrs_6.14 //

dhvajachattravitānāḍhyaṃ puṣpamālāvilambitam /

bherīkāhalaghaṇṭādiśṛṅgīnādāvanāditam // VRrs_6.15 //

bhūḥ samā tatra kartavyā sudṛḍhā darpaṇopamā /

tanmadhye vedikā ramyā kartavyā lakṣaṇānvitā // VRrs_6.16 //

niṣkatrayaṃ hemapattraṃ rasendraṃ navaniṣkakam /

amlena mardayed yāmaṃ tena liṅgaṃ tu kārayet // VRrs_6.17 //

dolāyantre sāranāle jambīrasthaṃ dinaṃ pacet /

talliṅgaṃ pūjayettatra suśubhairupacārakaiḥ // VRrs_6.18 //

liṅgakoṭisahasrasya yatphalaṃ samyagarcanāt /

tatphalaṃ koṭiguṇitaṃ rasaliṅgārcanādbhavet // VRrs_6.19 //

brahmahatyāsahasrāṇi gohatyāścāyutāni hi /

tatkṣaṇādvilayaṃ yānti rasaliṅgasya darśanāt // VRrs_6.20 //

sparśanātprāpyate muktiriti satyaṃ śivoditam /

āgneyyāṃ śrīghoreṇa mantrarājena cārcayet // VRrs_6.21 //

aṣṭādaśabhujaṃ śubhraṃ pañcavaktraṃ trilocanam /

pretārūḍhaṃ nīlakaṇṭhaṃ rasaliṅgaṃ vicintayet // VRrs_6.22 //

tasyotsaṅge mahādevīmekavaktrāṃ caturbhujām /

akṣamālāṅkuśaṃ dakṣe vāme pāśābhayaṃ śubham /

dadhatīṃ taptahemābhāṃ pītavastrāṃ vibhāvayet // VRrs_6.23 //

vāṅmayī śrīḥ kāmarājaśaktibījaṃ rasāṅkuśāyai namo dvādaśārṇaiṣā jñeyā vidyā rasāṅkuśā // VRrs_6.24 //

anayā pūjayeddevīṃ gandhapuṣpākṣatādibhiḥ /

nandībhṛṅgīmahākālakulīrān pūrvadikkramāt /

pūjayen nāmamantraiś ca praṇavādinamo+antakaiḥ // VRrs_6.25 //

eva nityārcanaṃ tatra kartavyaṃ rasasiddhaye // VRrs_6.26 //

rasavidyā śivenoktā dātavyā sādhakāya vai /

yathoktena vidhānena guruṇā muditātmanā // VRrs_6.27 //

sumuhūrte sunakṣatre candratārābalānvite /

kalaśaṃ toyasampūrṇaṃ hemaratnaphalairyutam // VRrs_6.28 //

sthāpayed rasaliṅgāgre divyavastreṇa veṣṭitam /

gandhapuṣpākṣatair dhūpair naivedyaiśca supūjayet // VRrs_6.29 //

pūjānte havanaṃ kuryādyonikuṇḍe sulakṣaṇe /

tilājyaiḥ pāyasaiḥ puṣpaiḥ śatapuṣpādikaiḥ pṛthak // VRrs_6.30 //

aghoreṇa rasāṅkuśyā homānte śiṣyamāhvayet /

kālinīśaktisaṃyuktaṃ rasasiddhiparāyaṇam // VRrs_6.31 //

yasyāstu kuñcitāḥ keśāḥ śyāmā yā padmalocanā /

surūpā taruṇī bhinnā vistīrṇajaghanā śubhā // VRrs_6.32 //

saṃkīrṇahṛdayā pīnastanabhāreṇa namritā /

cumbanāliṅgasparśakomalā mṛdubhāṣiṇī // VRrs_6.33 //

aśvatthapattrasadṛśayonideśasuśobhitā /

kṛṣṇapakṣe puṣpavatī sā nārī kālinī smṛtā /

rasabandhe prayoge ca uttamā sā rasāyane // VRrs_6.34 //

tadabhāve surūpā tu yā kācit taruṇāṅganā /

tasyā deyaṃ trisaptāhaṃ gandhakaṃ ghṛtasaṃyutam /

karṣaikaikaṃ prabhāte tu sā bhavetkālinīsamā // VRrs_6.35 //

evaṃ śaktiyuto yo +asau dīkṣayet taṃ gurūttamaḥ /

susnātam abhiṣiñceta mantreṇa kalaśodakaiḥ // VRrs_6.36 //

aghorāmaṅkuśīṃ vidyāṃ dadhyācchiṣyāya sadguruḥ /

yathāśaktyā suśiṣyeṇa dātavyā gurudakṣiṇā // VRrs_6.37 //

athājñayā gurormantraṃ lakṣaṃ lakṣaṃ pṛthagjapet /

oṃ hrāṃ hrīṃ hrūṃ adyoratara prasphuṭa 2 prakaṭa 2 kaha 2 śamaya 2 jāta 2 daha 2 pātaya 2 oṃ hrīṃ hraiṃ hrauṃ hrūṃ aghorāya phaṭ imam aghoramantraṃ tu auṃ kāmarājaśaktibījarasāṅkuśāyai ājñayā vidyāṃ rasāṅkuśām /

anayā pūjayeddevīṃ śaktim aṅkuśavidyayā // VRrs_6.38 //

daśāṃśaṃ juhuyātkuṇḍe trikoṇe hastamātrake /

jātipuṣpaṃ trimadhvaktaṃ pūrṇānte kanyakārcanam // VRrs_6.39 //

kṛtvātha praviśecchālāṃ śuddhāṃ liptāṃ savedikām /

ṣaṭkoṇaṃ maṇḍalaṃ tatra sindūreṇa dvihastakam // VRrs_6.40 //

vedikāyāṃ likhetsamyak tadbahiś cāṣṭapattrakam /

kamalaṃ caturasraṃ ca caturdvāraiḥ suśobhitam // VRrs_6.41 //

karṇikāyāṃ nyaset khallaṃ lohajaṃ svarṇalekhitam /

tanmadhye rasarājaṃ tu palānāṃ śatamātrakam /

pañcāśatpañcaviṃśad vā pūjayed rasaliṅgavat // VRrs_6.42 //

vajravaikrāntavajrābhrakāntapāṣāṇaṭaṅkaṇam /

bhūnāgaḥ śaktayaścaitāḥ ṣaṭkoṇe pūjayet kramāt // VRrs_6.43 //

453 uparasa

gandhatālakakāsīsaśilākaṅkuṣṭhabhūṣaṇam /

rājāvarto gairikaṃ ca khyātā uparasā amī /

pūjyā aṣṭadaleṣvete pūrvādīśānagaṃ kramāt // VRrs_6.44 //

454 mahārasa

rasakaṃ vimalā tāpyaṃ capalā tuttham añjanam /

hiṅgulaṃ sasyakaṃ caiva khyātā ete mahārasāḥ /

pūrvādīśānaparyantaṃ pattrāgreṣu prapūjayet // VRrs_6.45 //

pūrvadvāre svarṇaraupye dakṣiṇe tāmrasīsake /

paścime vaṅgakāntau ca uttare muṇḍatīkṣṇake /

sarvametad aghoreṇa pūjayed aṅkuśānvitam // VRrs_6.46 //

viḍaṃ kāñjikayantrāṇi kṣāramṛllavaṇāni ca /

koṣṭhī mūṣā vaṅkanālatuṣāṅgāravanopalāḥ // VRrs_6.47 //

bhastrikā daṇḍikānekā śilā khalvānyulūkhalam /

svarṇakāropakaraṇaṃ samastatulanāni ca // VRrs_6.48 //

mṛtkāṣṭhatāmralohotthapātrāṇi vividhāni ca /

divyauṣadhīnāṃ vargāśca rañjakasnehanāni ca /

etāni dvārabāhye tu mūlamantreṇa pūjayet // VRrs_6.49 //

vāṅmāyā hrīṃ tataḥ kṣeṃ ca kṣmaśca pañcākṣaro manuḥ /

anena mantreṇa bhairavaṃ tatra pūjayet /

sarveṣāṃ rasasiddhānāṃ nāma saṃkīrtayet tadā // VRrs_6.50 //

vyālācāryaś candrasenaḥ subuddhirnaravāhanaḥ /

nāgārjuno ratnaghoṣaḥ surānando yaśodhanaḥ // VRrs_6.51 //

indraśca māṇḍavyaścarpaṭī śūrasenakaḥ /

āgamo nāgabuddhiś ca khaṇḍaḥ kāpāliko mataḥ // VRrs_6.52 //

kāmāris tāntrikaḥ śambhur laṅkālampaṭaśāradau /

bāṇāsuro muniśreṣṭho govindaḥ kapilo baliḥ // VRrs_6.53 //

ete sarve tu sūtendrā rasasiddhā mahābalāḥ /

caranti sarvalokeṣu nityā bhogaparāyaṇāḥ // VRrs_6.54 //

saptaviṃśatisaṃkhyākā rasasiddhipradāyakāḥ /

vaidyāḥ pūjyāḥ prayatnena tataḥ kuryādrasārcanam // VRrs_6.55 //

harṣayandvijadevānāṃ tarpayediṣṭadevatāḥ /

kumārīyoginīyogīśvarānmelakasādhakān /

tarpayet pūjayed bhaktyā yathāśaktyanusārataḥ // VRrs_6.56 //

ityevaṃ sarvasambhārayuktaṃ kuryādrasotsavam /

sarvavighnapraśāntyarthaṃ sarvepsitaphalapradam // VRrs_6.57 //

anyathā yo vimūḍhātmā mantradīkṣākramādvinā /

kartumicchati sūtasya sādhanaṃ guruvarjitaḥ // VRrs_6.58 //

nāsau siddhimavāpnoti yatnakoṭiśatairapi /

tasmātsarvaprayatnena śāstroktāṃ kārayetkriyām // VRrs_6.59 //

samyaksādhanasodyamā guruyutā rājājñayālaṃkṛtā nānākarmaparāṅmukhā rasaparāś cāḍhyā janaiścārthitāḥ /

mātrāyantrasupākakarmakuśalāḥ sarvauṣadhe kovidāḥ teṣāṃ sidhyati nānyathā vidhibalācchrīpāradaḥ pāradaḥ // VRrs_6.60 //

rasaśāstraṃ pradātavyaṃ viprāṇāṃ dharmahetave /

rājñe vaiśyāya vṛddhyarthaṃ dāsyārtham itarasya ca // VRrs_6.61 //

gurau tuṣṭe śivastuṣyecchive tuṣṭe rasastathā /

rase tuṣṭe kriyāḥ sarvāḥ sidhyantyeva na saṃśayaḥ // VRrs_6.62 //

rasavidyā dṛḍhaṃ gopyā māturguhyamiva dhruvam /

bhaved vīryavatī guptā nirvīryā ca prakāśanāt // VRrs_6.63 //

na rogividitaṃ kāryaṃ bahubhirviditaṃ tathā /

rogiṇāṃ bahubhirjñātaṃ bhavennirvīryam auṣadham // VRrs_6.64 //

Adhyāya 7

rasaśālāṃ prakurvīta sarvabādhāvivarjite /

sarvauṣadhimaye deśe ramye kūpasamanvite // VRrs_7.1 //

yakṣatryakṣasahasrākṣadigvibhāge suśobhane /

nānopakaraṇopetāṃ prākāreṇa suśobhitām // VRrs_7.2 //

śālāyāḥ pūrvadigbhāge sthāpayed rasabhairavam /

vahnikarmāṇi cāgneye yāmye pāṣāṇakarma ca // VRrs_7.3 //

nairṛtye śastrakarmāṇi vāruṇe kṣālanādikam /

śoṣaṇaṃ vāyukoṇe ca vedhakarmottare tathā /

sthāpanaṃ siddhavastūnāṃ prakuryād īśakoṇake // VRrs_7.4 //

padārthasaṃgrahaḥ kāryo rasasādhanahetukaḥ /

sattvapātanakoṣṭhīṃ ca jharatkoṣṭhīṃ suśobhanām // VRrs_7.5 //

bhūmikoṣṭhīṃ calatkoṣṭhīṃ jaladroṇyo +apyanekaśaḥ /

bhastrikāyugalaṃ tadvannalike vaṃśalohayoḥ // VRrs_7.6 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

svarṇādimayyaḥ kuṇḍyo vartulapātrāṇi // VRrsṬī_7.6;1

svarṇāyoghoṣaśulvāśmakuṇḍyaś carmakṛtāṃ tathā /

karaṇāni vicitrāṇi dravyāṇyapi samāharet // VRrs_7.7 //

kaṇḍaṇī peṣaṇī svalpā droṇīrūpāśca vartulāḥ /

āyasāstaptakhallāśca mardakāśca tathāvidhāḥ // VRrs_7.8 //

sūkṣmacchidrasahasrāḍhyā dravyagālanahetave /

Rasaratnasamuccayaṭīkā

kaṭatrāṇi kaṣāyitacarmakhaṇḍāni // VRrsṬī_7.9ab;1

cālanī ca kaṭatrāṇi śalākā hi ca kuṇḍalī // VRrs_7.9 //

455 sieve

cālanī trividhā proktā tatsvarūpaṃ ca kathyate /

vaiṇavībhiḥ śalākābhirnirmitā grathitā guṇaiḥ /

kīrtitā sā sadā sthūladravyāṇāṃ gālane hitā // VRrs_7.10 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

iyaṃ catuṣkoṇā dīrghacālanī // VRrsṬī_7.10;1

tatra dīrghāḥ śalākāstiraścīnāśca vaṃśamayyaś catuṣkoṇakāṣṭhapaṭṭikāchidreṣu bahirnirgatāgrāḥ sūtrabaddhāḥ kāryāḥ // VRrsṬī_7.10;2

456 sieve:: v.2

cūrṇacālanahetośca cālanyanyāpi vaṃśajā // VRrs_7.11 //

karṇikārasya śālmalyā harijātasya kambayā /

caturaṅgulavistārayuktayā nirmitā śubhā // VRrs_7.12 //

457 sieve:: kuṇḍalī

kuṇḍalyaratnivistārā chāgacarmābhiveṣṭitā /

vājivālāmbarānaddhatalā cālanikā parā /

tayā pracālanaṃ kuryāddhartuṃ sūkṣmataraṃ rajaḥ // VRrs_7.13 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

kuṇḍalīṃ kuṇḍalākārāṃ vartulāṃ tṛtīyāṃ cālanīṃ vidadhyāt // VRrsṬī_7.13;1

vājivālā aśvapucchakeśāḥ // VRrsṬī_7.13;2

ambaraṃ vastram // VRrsṬī_7.13;3

tadanyatareṇānaddhatalā baddhatalā // VRrsṬī_7.13;4

$

Rasaratnasamuccayabodhinī

kuṇḍalī cālanyā veṣṭanī // VRrsBo_7.13;1

aratnivistārā prasāritakaniṣṭhāṅgulibaddhamuṣṭihastapramāṇāyatā caturaṅgulavistṛtakarṇikārādivalkalanirmitā aratnivistāraveṣṭanī yuktā chāgacarmamaṇḍitā aśvapucchakeśasūkṣmavastraracitataladeśā sūkṣmataradravyacālanārtham aparavidhā cālanītyarthaḥ // VRrsBo_7.13;2

mūṣāmṛttuṣakārpāsavanopalakapiṣṭakam /

trividhaṃ bheṣajaṃ dhātujīvamūlamayaṃ tathā /

Rasaratnasamuccayabodhinī

śarkarā vālukā // VRrsBo_7.14a-d;1

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

śarkarā atikṣudrapāṣāṇaravakāḥ // VRrsṬī_7.14a-d;1

tadapekṣayā sthūlāḥ śvetāḥ kaṇāḥ sitopalāḥ // VRrsṬī_7.14a-d;2

śarkarāśabdena vālukāpi grāhyā // VRrsṬī_7.14a-d;3

458 śikhitra, śarkarā

śikhitrā govaraṃ caiva śarkarā ca sitopalā // VRrs_7.14 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

sitopalā kaṭhinī phulakaḍī iti bhāṣā // VRrsBo_7.14;1

459 charcoal

śikhitrāḥ pāvakocchiṣṭā aṅgārāḥ kokilā matāḥ // VRrs_7.15 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

dagdhakāṣṭhakaṭhinakhaṇḍānāmeva śikhitrasaṃjñā kokilasaṃjñā ca // VRrsṬī_7.15;1

saṃprati teṣāṃ sāmānyam avāntarabhedaṃ cāha śikhitrā iti // VRrsṬī_7.15;2

pāvakena vahninā bhuktvā ucchiṣṭāḥ parityaktā aṅgārāḥ śikhitrāḥ kokilāśca matāḥ // VRrsṬī_7.15;3

viśeṣastvittham vahninā bhuktvā svayaṃ tyaktāḥ śikhitrā haṭhāt pratikūlavāyudhūlikṣepamṛttikādinipīḍanādinā yatnena vahnito viyojitā aṅgārāḥ kokilā matā iti ceti // VRrsṬī_7.15;4

te prajvalitā jalena vinā nirvāṇāḥ kṛtā vahnimuktāḥ kṛtāḥ // VRrsṬī_7.15;5

460 charcoal:: kokila

kokilāś cetitāṅgārā nirvāṇāḥ payasā vinā // VRrs_7.16 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

śikhitralakṣaṇe kokilā uktāḥ ataḥ kokilāśabdasyārtham āha kokilā iti // VRrsBo_7.16;1

cetitāṅgārāḥ taptāṅgārāḥ payaso vinā svayaṃ nirvāṇāḥ śāntāḥ cet te aṅgārāḥ kokilāḥ matāḥ kokilāḥ kaylā iti bhāṣā // VRrsBo_7.16;2

461 dried cowdung

piṣṭakaṃ chagaṇaṃ chāṇam upalaṃ cotpalaṃ tathā /

giriṇḍopalasāṭhī ca saṃśuṣkacchagaṇābhidhāḥ // VRrs_7.17 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

caṣakaṃ pānapātraṃ vāṭī glās iti prasiddham // VRrsBo_7.17;1

kācāyomṛdvarāṭānāṃ kūpikā caṣakāni ca // VRrs_7.18 //

462 bottle

kūpikā kupikā siddhā golā caiva giriṇḍikā // VRrs_7.19 //

463 caṣakaparyāyāḥ

caṣakaṃ ca kaṭorī ca vāṭikā khārikā tathā /

kañcolī grāhikā ceti nāmānyekārthakāni hi // VRrs_7.20 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

kṣudraśiprāḥ kṣudrākārāḥ śuktayaḥ // VRrsBo_7.20;1

śūrpādiveṇupātrāṇi kṣudraśiprāśca śaṅkhikāḥ /

Rasaratnasamuccayaṭīkā

śaṅkhikāḥ kṣudraśaṅkhamayapātrāṇi // VRrsṬī_7.21ab;1

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

kṣurakā nāpitasya śastraviśeṣāḥ // VRrsṬī_7.21ab;1

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

pākyo yavakṣāraḥ // VRrsṬī_7.20;1

kṣuraprāśca tathā pākyaḥ yaccānyattatra yujyate /

Rasaratnasamuccayaṭīkā

pālikā darvī // VRrsṬī_7.21ab;1

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

karṇikā vilīti mahārāṣṭrabhāṣāyām // VRrsṬī_7.21ab;1

sā cātra vartulākāradantapaṅktiśikharā grāhyā // VRrsṬī_7.21ab;2

pālikā karṇikā caiva śākacchedanaśastrakāḥ // VRrs_7.21 //

śālāsammārjanādyaṃ hi rasapākāntakarma yat /

tatropayogi yaccānyattatsarvaṃ paravidyayā // VRrs_7.22 //

śrīrasāṅkuśayā sarvaṃ mantrayitvā samarcayet /

anyathā tadgataṃ tejaḥ parigṛhṇanti bhairavāḥ // VRrs_7.23 //

rasasaṃcintakā vaidyā nighaṇṭujñāśca vārttikāḥ /

sarvadeśajabhāṣājñāḥ saṃgrāhyāste+api sādhakaiḥ // VRrs_7.24 //

rasapākāvasānaṃ hi sadāghoraṃ ca jāpayet // VRrs_7.25 //

sodyamāḥ śucayaḥ śūrā baliṣṭhāḥ paricārakāḥ // VRrs_7.26 //

dharmiṣṭhaḥ satyavāgvidvān śivakeśavapūjakaḥ /

sadayaḥ padmahastaśca saṃyojyo rasavaidyake // VRrs_7.27 //

patākākumbhapāthojamatsyacāpāṅkapāṇikaḥ /

anāmādhastharekhāṅkaḥ sa syādamṛtahastavān // VRrs_7.28 //

adeśikaḥ kṛpāmukto lubdho guruvivarjitaḥ /

kṛṣṇarekhākaro vaidyo dagdhahastaḥ sa ucyate // VRrs_7.29 //

nigrahamantrajñāste yojyā nidhisādhane // VRrs_7.30 //

baliṣṭhāḥ satyavantaśca raktākṣāḥ kṛṣṇavigrahāḥ /

bhūtatrāsanavidyāśca te yojyā balisādhane // VRrs_7.31 //

nirlobhāḥ satyavaktāro devabrāhmaṇapūjakāḥ /

yaminaḥ pathyabhoktāro yojanīyā rasāyane // VRrs_7.32 //

dhanavanto vadānyāśca sarvopaskarasaṃyutāḥ /

guruvākyaratā nityaṃ dhātuvādeṣu te śubhāḥ // VRrs_7.33 //

tattadauṣadhanāmajñāḥ śucayo vañcanojjhitāḥ /

nānāviṣayabhāṣājñāste matā bheṣajāhṛtau // VRrs_7.34 //

śucīnāṃ satyavākyānāmāstikānāṃ manasvinām /

saṃdehojjhitacittānāṃ rasaḥ sidhyati sarvadā // VRrs_7.35 //

daśāṣṭakriyayā siddho raso+asau sādhakottamaḥ /

hā raso naṣṭamityuktvā sevetānyatra taṃ rasam // VRrs_7.36 //

rasasiddho bhavenmartyo dātā bhoktā na yācakaḥ /

jarāmukto jagatpūjyo divyakāntiḥ sadā sukhī // VRrs_7.37 //

Adhyāya 8

kathyate somadevena mugdhavaidyaprabuddhaye /

paribhāṣā rasendrasya śāstraiḥ siddhaiśca bhāṣitā // VRrs_8.1 //

464 dhanvantaribhāga

ardhaṃ siddharasasya tailaghṛtayorlehasya bhāgo+aṣṭamaḥ saṃsiddhākhilalohacūrṇavaṭakādīnāṃ tathā saptamaḥ /

yo dīyeta bhiṣagvarāya gadibhirnirdiśya dhanvantarim sarvārogyasukhāptaye nigadito bhāgaḥ sa dhanvantareḥ // VRrs_8.2 //

465 rudrabhāga (Def.)

bhaiṣajyakrīṇitadravyabhāgo +apy ekādaśo hi yaḥ /

vaṇigbhyo gṛhyate vaidyai rudrabhāgaḥ sa ucyate // VRrs_8.3 //

466 viśvāsaghātaka (bad physician/alchemist)

pragṛhyādhikarudrāṃśaṃ yo +asamīcīnam auṣadham /

dāpayellubdhadhīr vaidyaḥ sa syād viśvāsaghātakaḥ // VRrs_8.4 //

467 kajjalī

dhātubhir gandhakādyaiśca nirdravair mardito rasaḥ /

suślakṣṇaḥ kajjalābho +asau kajjalītyabhidhīyate // VRrs_8.5 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha kajjalīlakṣaṇamāha dhātubhiriti // VRrsṬī_8.5;1

dhātavaśca /

svarṇaṃ rūpyaṃ ca tāmraṃ ca raṅgaṃ jasadameva ca /

sīsaṃ lohaṃ ca saptaite dhātavo girisaṃbhavāḥ /

iti // VRrsṬī_8.5;2

ādyaśabdena haritālamanaḥśilādisaṃgrahaḥ // VRrsṬī_8.5;3

cakāreṇopadhātusaṃgrahaḥ // VRrsṬī_8.5;4

teṣāṃ bhāgo rasasamo viṣamo vā yathopadeśaṃ grāhyaḥ // VRrsṬī_8.5;5

saiva kajjalī dravaṃ dattvā marditā cedrasapaṅkasaṃjñāṃ labhate // VRrsṬī_8.5;6

kajjalyupayogaśca rasasindūrādividhānārthaṃ bodhyaḥ // VRrsṬī_8.5;7

rasapaṅkopayogaṃ trailokyasundararasādividhānārthaṃ vakṣyati // VRrsṬī_8.5;8

468 rasapaṅka

sadravā marditā saiva rasapaṅka iti smṛtā // VRrs_8.6 //

469 piṣṭī (1)

arkāṃśatulyād rasato +atha gandhān niṣkārdhatulyāt truṭiśo +abhi khalle /

arkātape tīvratare vimardyāt piṣṭī bhavet sā navanītarūpā // VRrs_8.7 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha piṣṭīlakṣaṇamāha arkāṃśeti // VRrsṬī_8.7;1

niṣkārdhatulyānniṣkārdharūpabhāgamitād ityarthaḥ // VRrsṬī_8.7;2

gandhakād arkāṃśatulyād rasato+arkaśabdo dvādaśasaṃkhyābodhakaḥ // VRrsṬī_8.7;3

tatsaṃkhyākā ye+aṃśā bhāgā niṣkārdhātmakā bhāgāstattulyād rasāt pāradāt // VRrsṬī_8.7;4

niṣkārdhetyupalakṣaṇaṃ gṛhītakiṃcinmānasya // VRrsṬī_8.7;5

tena gandhakasya yo bhāgastato dvādaśaguṇitaḥ pāradabhāgo+atra grāhya ityarthaḥ // VRrsṬī_8.7;6

yathoktabhāgam ubhayaṃ pṛthaggṛhītvā tīvre+arkātape lohe khalve truṭiśa īṣanmānena punaḥ punardattvā mardanānnavanītarūpā mṛdulā navanītākhyā ca piṣṭī bhavati // VRrsṬī_8.7;7

atra navanītākhyo gandhako bhakṣyaḥ pāradaśca bhakṣakaḥ // VRrsṬī_8.7;8

sa tu nānārūpapiṣṭīṣu samāna eva // VRrsṬī_8.7;9

ato bhakṣyanāmnā bhedabodhakeneyaṃ navanītākhyetyabhidhīyate // VRrsṬī_8.7;10

asyā nāmāntaraṃ gandhakapiṣṭīti // VRrsṬī_8.7;11

470 piṣṭī (2)

khalle vimardya gandhena dugdhena saha pāradam /

peṣaṇāt piṣṭatāṃ yāti sā piṣṭīti matā paraiḥ // VRrs_8.8 //

471 pātanapiṣṭī

caturthāṃśasuvarṇena rasena ghṛṣṭiṣaṣṭikā /

bhavet pātanapiṣṭī sā rasasyottamasiddhidā // VRrs_8.9 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha pātanapiṣṭīlakṣaṇamāha caturthāṃśeti // VRrsṬī_8.9;1

caturthāṃśaṃ śuddhaṃ svarṇacūrṇaṃ pāradamadhye prakṣipya taptalohakhalve +amlarasena jambīrādijena yāmaparyantaṃ dviyāmaparyantaṃ vā mardanena saṃjātā cūrṇarūpā sā hemapiṣṭikāpi pātanopayogena siddhikaratvāt pātanapiṣṭir ityabhidhīyate // VRrsṬī_8.9;2

tādṛśīṃ piṣṭiṃ kṛtvā pātanāyantre +adhasthapātrāntastala ūrdhvabhājane vā liptvā praharacatuṣṭayaparyantam agniyogenordhvaṃ pāradaṃ pātayet // VRrsṬī_8.9;3

tadanantaraṃ pāradāt pṛthagbhūtvādhobhāgasthatatsvarṇacūrṇam ūrdhvalagnapāradaṃ ca yantrād bahirniṣkāsyaikīkṛtya punastaptalohakhalve+amlena rasena pūrvavanmardayitvā pūrvavat pātayet // VRrsṬī_8.9;4

evaṃ śatadhā pātanena kṣīṇo gatirahito nirdoṣaḥ pāradaḥ sthiro+agnisaho bhavati // VRrsṬī_8.9;5

tataśca bījādijāraṇakrameṇālpāyāsenaiva dehalohakaratvarūpottamasiddhipradaśca bhavatītyarthaḥ // VRrsṬī_8.9;6

472 kṛṣṭī

rūpyaṃ vā jātarūpaṃ vā rasagandhādibhirhatam /

samutthitaṃ ca bahuśaḥ sā kṛṣṭī hematārayoḥ // VRrs_8.10 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

jātarūpaṃ suvarṇam // VRrsBo_8.10;1

samutthitam iti antarbhūtaṇyarthaprayogas tena samutthāpitaṃ śoṣitamityartha ūrdhvapātanāyantre sādhitamityartho vā // VRrsBo_8.10;2

sā utthāpanakriyā // VRrsBo_8.10;3

kṛṣṭīti // VRrsBo_8.10;4

svarṇaraupyayoḥ sā kriyā kṛṣṭīti bodhyam // VRrsBo_8.10;5

rasādibhiḥ saha svarṇaṃ vā raupyaṃ vā kenacinmārakadravyeṇa saṃmardya bahuśaḥ ātape śoṣayed athavā rasagandhādibhirmāritaṃ svarṇaṃ raupyaṃ vā bahuvāram ūrdhvapātanayantreṇa samutthāpayet sā kriyā kṛṣṭī bodhyā // VRrsBo_8.10;6

piṣṭīṃ kṣipet suvarṇāntar na varṇo hīyate tayā // VRrs_8.11 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

pūrvarītyā kṛtayā suvarṇaraupyayor anyatarakṛṣṭyā saha suvarṇaṃ saṃmardya puṭanena svarṇasya varṇānyatā na jāyate // VRrsBo_8.11;1

svarṇakṛṣṭyā kṛtaṃ bījaṃ rasasya parirañjanam // VRrs_8.12 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

bījaṃ nirvāpaṇaviśeṣeṇa ityādinā vakṣyamāṇalakṣaṇo dhātuviśeṣāṇāṃ vicitrasaṃskāraviśeṣaḥ // VRrsBo_8.12;1

uktaprakāreṇaiva kṛtasvarṇakṛṣṭīnirmitaṃ bījaṃ pāradaṃ rañjayet // VRrsBo_8.12;2

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha kṛṣṭīlakṣaṇamāha rūpyamiti // VRrsṬī_8.12;1

jātarūpyaṃ suvarṇam // VRrsṬī_8.12;2

ādiśabdena mākṣikahiṅgulādiparigrahaḥ // VRrsṬī_8.12;3

tairmāritaṃ punaḥ punaḥ pañcamitrasaṃskāreṇa prakṛtyavasthāpannaṃ kṛtam // VRrsṬī_8.12;4

evaṃ saptavāraṃ daśavāraṃ votthāpitasvarṇatāraṃ ca krameṇa hemakṛṣṭī tārakṛṣṭī cābhidhīyate // VRrsṬī_8.12;5

rasagandhādiyogena malavyapohanād ujjvalam utkṛṣṭaṃ sārūpyaṃ svarṇaṃ tāraṃ cetyarthaḥ // VRrsṬī_8.12;6

tāṃ svarṇakṛṣṭīṃ drute hīnavarṇasvarṇe kṣipet // VRrsṬī_8.12;7

tena kṣepeṇa varṇo na hīyate tatsvarṇaṃ hīnavarṇaṃ na dṛśyate // VRrsṬī_8.12;8

pūrṇavarṇaṃ dṛśyata ityarthaḥ // VRrsṬī_8.12;9

evameva hīnavarṇatāre tārakṛṣṭyāḥ kṣepeṇāpi tāraṃ pūrṇavarṇaṃ bhavatītyartho+api bodhyaḥ // VRrsṬī_8.12;10

kṛtaṃ kalpitaṃ saṃskṛtam ityarthaḥ // VRrsṬī_8.12;11

bījaṃ śuddhaṃ svarṇotpādakaṃ lohadhātvādipāradasya pītavarṇatvakaraṃ bhavet // VRrsṬī_8.12;12

rasahṛdaye+aṣṭamāvabodhe pāradasya kṛṣṭimapi pūjyapādā udājahruḥ // VRrsṬī_8.12;13

473 varalohakam

tāmraṃ tīkṣṇasamāyuktaṃ drutaṃ nikṣipya bhūriśaḥ /

sagandhalakucadrāve nirgataṃ varalohakam // VRrs_8.13 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

varalohaprastutaprakāramāha tāmramiti // VRrsBo_8.13;1

tīkṣṇasamāyuktaṃ tīkṣṇalauhasaṃyuktam // VRrsBo_8.13;2

bhūriśaḥ saptavārān ityarthaḥ // VRrsBo_8.13;3

tīkṣṇalauhaṃ tāmraṃ ca agnisaṃtāpena dravīkṛtya gandhakacūrṇamiśritalakucarase nikṣiped ghanībhūtaṃ taddvayamuttolya punaḥ drāvayitvā pūrvarase nikṣiped evaṃ saptavārān // VRrsBo_8.13;4

drutamityatra mṛtam iti pāṭho mṛtaṃ bhasmībhūtam // VRrsBo_8.13;5

evaṃ prakriyayā tasmād utkṛṣṭalauhaṃ nirgamiṣyatīti // VRrsBo_8.13;6

474 hemaraktī

tena raktīkṛtaṃ svarṇaṃ hemaraktītyudāhṛtam // VRrs_8.14 //

nikṣiptā sā drute svarṇe varṇotkarṣavidhāyinī /

tārasya rañjanī cāpi bījarāgavidhāyinī // VRrs_8.15 //

475 tāraraktī

evameva prakartavyā tāraraktī manoharā /

rañjanī khalu rūpyasya bījānāmapi rañjanī // VRrs_8.16 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha hemaraktītāraraktyor lakṣaṇaṃ phalaṃ cāha tāmramiti // VRrsṬī_8.16;1

tīkṣṇalohena samabhāgena saṃyuktam ekīkṛtaṃ tāmraṃ bahuvāraṃ drutaṃ kṛtvā gandhakasahite lakucarase nirvāpayet // VRrsṬī_8.16;2

tadvallohamiti khyātaṃ tārasya rañjanī drute tasminnikṣepeṇetyarthaḥ // VRrsṬī_8.16;3

tāraraktīkaraṇārthaṃ tu varalohena tāram eva dhamanenaikīkṛtya raktīkṛtaṃ kāryaṃ sāpi rūpyasya bījānāṃ ca rañjanī raktavarṇotpādikā // VRrsṬī_8.16;4

476 dala

mṛtena vā baddharasena vānyallohena vā sādhitamanyaloham /

sitaṃ ca pītatvamupāgataṃ taddalaṃ hi candrānalayoḥ prasiddham // VRrs_8.17 //

māsakṛtabaddhena rasena saha yojitam /

sādhitaṃ vānyalohena sitaṃ pītaṃ ca taddalam // VRrs_8.18 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

saṃprati tāradalasya svarṇadalasya ca lakṣaṇamāha mṛteneti // VRrsṬī_8.18;1

mṛtena bhasmībhūtena pāradena yena kenaciddravyeṇa baddho yaḥ pāradastena baddhapāradena mṛtena lohena vā sādhitaṃ saṃskṛtam anyalohaṃ vijātīyaṃ lohaṃ sitatvam upāgataṃ prāptaṃ śvetavarṇaviśiṣṭam athavā pītatvam upāgataṃ prāptaṃ pītavarṇaviśiṣṭaṃ bhavet // VRrsṬī_8.18;2

tatkrameṇa candradalam analadalaṃ svarṇadalaṃ śāstre prasiddham // VRrsṬī_8.18;3

analaḥ svarṇam // VRrsṬī_8.18;4

kṛtrimarajataṃ kṛtrimasvarṇaṃ cetyarthaḥ // VRrsṬī_8.18;5

ravā iti nāmnā loke prasiddham // VRrsṬī_8.18;6

477 śulbanāga

mākṣikeṇa hataṃ tāmraṃ daśavāraṃ samutthitam /

tadvadviśuddhanāgaṃ hi dvitayaṃ taccatuṣpalam // VRrs_8.19 //

nīlāñjanahataṃ bhūyaḥ saptavāraṃ samutthitam /

iti saṃsiddhametaddhi śulvanāgaṃ prakīrtyate // VRrs_8.20 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

śulvanāgamāha mākṣikeṇeti // VRrsBo_8.20;1

svarṇamākṣikeṇa saha māritaṃ tāmraṃ tathā sīsakaṃ ca pṛthak pṛthak daśavāraṃ samutthāpitaṃ kṛtvā tayoḥ pratyekaṃ catuṣpalaṃ ādāya ekīkuryāttataḥ tadubhayaṃ bhūyaḥ nīlāñjanena saha bhasmīkṛtya saptavāraṃ samutthāpayed evaṃ ca tayoḥ śulvanāga iti saṃjñā jāyate iti // VRrsBo_8.20;2

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

saṃprati śulbanāgalakṣaṇamāha mākṣikeṇeti // VRrsṬī_8.20;1

samabhāgamākṣikeṇa māritaṃ tāmraṃ pañcamitrasaṃskāreṇa samutthitaṃ kuryāt // VRrsṬī_8.20;2

evaṃ daśavāraṃ kṛtvā tadvattāmravanmākṣikeṇaiva māritaṃ viśuddhaṃ nāgaṃ tadubhayaṃ mithaḥ samaṃ catuṣpalamitaṃ gṛhītvā punar nīlāñjanena samabhāgena māritaṃ pañcamitrasaṃskāreṇa punarutthāpitaṃ kuryāt // VRrsṬī_8.20;3

evaṃ saptavāraṃ māraṇapūrvakotthāpanena saṃśuddham etaddravyadvaṃdvaṃ rasaśāstre śulbanāgamiti kīrtitam // VRrsṬī_8.20;4

sādhitastena sūtendro vadane vidhṛto nṛṇām /

nihanti māsamātreṇa mehavyūhaṃ viśeṣataḥ // VRrs_8.21 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

tadupayogamāha sādhita iti // VRrsṬī_8.21;1

taccūrṇaṃ pāradena samabhāgena śuddhena sahājamūtreṇa saṃmardya vajramūṣāyāṃ dhmānena jātaṃ khoṭaṃ śodhanagaṇena saha dhmānācchuddhaṃ kṛtvā taṃ khoṭabaddhaṃ pāradaṃ mukhamadhye yo dhārayettasya mehasamūhanāśo bhavet // VRrsṬī_8.21;2

pathyāśanasya varṣeṇa palitavalibhiḥ saha /

gṛdhradṛṣṭirlasatpuṣṭiḥ sarvārogyasamanvitaḥ // VRrs_8.22 //

478 piñjarī

lohaṃ lohāntare kṣiptaṃ dhmātaṃ nirvāpitaṃ drave /

pāṇḍupītaprabhaṃ jātaṃ piñjarītyabhidhīyate // VRrs_8.23 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

piñjarīlakṣaṇamāha lohamiti // VRrsṬī_8.23;1

yathā jasadaṃ mūṣāyāṃ tāmre nikṣipya dhmānenaikībhūtaṃ patrajādyauṣadhīrase pītavargajarase vā nikṣepātpittalaṃ bhavati tadvadanyadapi tādṛgvarṇaṃ saṃkīrṇalohaṃ piñjarīvācyaṃ bhavati // VRrsṬī_8.23;2

sā oṣadhīpatrajā śabdavācyā // VRrsṬī_8.23;3

yasyā utpattau kāraṇaṃ bījasthāne patrameva bhavati // VRrsṬī_8.23;4

cīritapattrā hrasvakṣupaviśeṣarūpā ceyamupavana utpadyate // VRrsṬī_8.23;5

479 candrārka

bhāgāḥ ṣoḍaśa tārasya tathā dvādaśa bhāsvataḥ /

ekatrāvartitāstena candrārkamiti kathyate // VRrs_8.24 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

candrārkasaṃjñāmāha bhāgā iti // VRrsBo_8.24;1

bhāsvataḥ tāmrasya // VRrsBo_8.24;2

ekatrāvartitāḥ ekasminneva pātre yugapad dravīkṛtya āloḍitāḥ // VRrsBo_8.24;3

tena tathā āloḍanena // VRrsBo_8.24;4

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

candrārkaṃ lakṣayati bhāgā iti // VRrsṬī_8.24;1

āvartitā dhmānenaikībhūtarasarūpā ityarthaḥ // VRrsṬī_8.24;2

bhāsvatastāmrasya // VRrsṬī_8.24;3

candrārkasya khoṭabaddharasena vedhātkanakotpattiśca rasasāre+abhihitā // VRrsṬī_8.24;4

480 nirvāpaṇam

sādhyalohe +anyalohaṃ cetprakṣiptaṃ vaṅkanālataḥ /

nirvāpaṇaṃ tu tatproktaṃ vaidyairnirvāhaṇaṃ khalu // VRrs_8.25 //

kṣipennirvāpaṇaṃ dravyaṃ nirvāhye samabhāgikam /

āvāhyaṃ vāpanīye ca bhāge dṛṣṭe ca dṛṣṭavat // VRrs_8.26 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha nirvāhalakṣaṇamāha sādhyaloha iti // VRrsṬī_8.26;1

yasyāṃ kriyāyāṃ sādhyalohe nirvāhye lohe drute sati tasmiṃstatrānyalohaṃ vaṅkanālataḥ prakṣiptaṃ vaṅkanālajadhmānenaiva drutaṃ kṛtvā prakṣiptaṃ bhavatītyarthaḥ // VRrsṬī_8.26;2

vaṅkanāletyuktyā bhastrādijadhmānavyāvṛttiḥ // VRrsṬī_8.26;3

nirvāhaṇam ekīkaraṇamiti yāvat // VRrsṬī_8.26;4

nirvāpaṇaṃ nirvāhaṇaṃ cetyanarthāntaram // VRrsṬī_8.26;5

ekīkaraṇārthakanirvāpaṇaśabdaprayogastu saṃprati nopalabhyate // VRrsṬī_8.26;6

kiṃtu sarvatra tadarthaṃ nirvāhaṇaśabda eva prayukto dṛśyate // VRrsṬī_8.26;7

etacca nirvāhaṇaṃ prāyo bījādisaṃskārārthaṃ kriyate // VRrsṬī_8.26;8

yathā pāradodare bījānāṃ garbhadrāvaṇayogyatāsaṃpādanārthaṃ nirvāhaṇasaṃskāraṃ vyājahāra rasahṛdaye /

mṛtanāgaṃ mṛtavaṅgaṃ mṛtavaraśulbaṃ mṛtaṃ tathā tīkṣṇam /

ekaikaṃ hemavare śatanirvyūḍhaṃ dravati garbhe ca // VRrsṬī_8.26;9

iti // VRrsṬī_8.26;10

ekaguṇasvarṇe nāgādyanyatamaṃ śataguṇanirvāhitaṃ kāryam ityarthaḥ // VRrsṬī_8.26;11

evaṃ saṃskṛtaṃ svarṇaṃ varabījaṃ bhavati // VRrsṬī_8.26;12

atha nirvāpaṇadravyabhāgānuktisthāne taddravyasya kiyadbhāgaprakṣepaḥ kāryastadāha kṣipediti // VRrsṬī_8.26;13

kṣipennirvāhayedityarthaḥ // VRrsṬī_8.26;14

kṣepasāmānyād anuktāvāvāpadravyamānam apyāha āvāpyamiti // VRrsṬī_8.26;15

āvāpalakṣaṇam asminnevādhyāye vakṣyati // VRrsṬī_8.26;16

vāpanīye lohādye drute dravye // VRrsṬī_8.26;17

tatra bhāge dṛṣṭa ukte tu dṛṣṭavaduktabhāgamitameva tannirvāhaṇadravyam āvāpadravyaṃ ca kṣipet // VRrsṬī_8.26;18

481 vāritaram

mṛtaṃ tarati yattoye lohaṃ vāritaraṃ hi tat // VRrs_8.27 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

mṛtalohasya bodhakānāṃ vividhapāribhāṣikaśabdānāṃ lakṣaṇānyāha mṛtamiti // VRrsṬī_8.27;1

tallohaṃ vāritaram ucyate yanmṛtaṃ sattoye prakṣiptaṃ taratīti // VRrsṬī_8.27;2

482 rekhapūrṇa

aṅguṣṭhatarjanīghṛṣṭaṃ yat tad rekhāntare viśet /

mṛtalohaṃ taduddiṣṭaṃ rekhāpūrṇābhidhānataḥ // VRrs_8.28 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

rekhāpūrṇalauhalakṣaṇamāha aṅguṣṭheti // VRrsBo_8.28;1

tadrekhāntare tayoḥ tarjanyaṅguṣṭhayoḥ rekhāntare rekhāvakāśe aṅguṣṭhatarjanībhyāṃ gharṣaṇe kṛte yatra lauhe tayoraṅgulyoḥ rekhāsamūhaḥ aṅkito bhavedityarthaḥ // VRrsBo_8.28;2

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

tallohaṃ rekhāpūrṇamucyate yanmṛtam aṅguṣṭhatarjanīmadhye saṃmarditaṃ tayoḥ sūkṣmarekhāntaraṃ praviśediti // VRrsṬī_8.28;1

483 apunarbhava

guḍaguñjāsukhasparśamadhvājyaiḥ saha yojitam /

nāyāti prakṛtiṃ dhmānād apunarbhavam ucyate // VRrs_8.29 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

nirutthalauhalakṣaṇamāha guḍeti // VRrsBo_8.29;1

sukhasparśaḥ ṭaṅkaṇaṃ nirutthīkārakamitrapañcakavarge ṭaṅkaṇaśabdagrahaṇāt yaduktaṃ rasendrasāre /

madhusarpistathā guñjā ṭaṅkaṇaṃ guggulustathā /

mitrapañcakametattu gaṇitaṃ dhātumelane // VRrsBo_8.29;2

iti // VRrsBo_8.29;3

mitrapañcakoktagugguloḥ kāryamatra guḍena saṃpādanīyamiti // VRrsBo_8.29;4

prakṛtiṃ svarūpam // VRrsBo_8.29;5

apunarbhavam apunarutthānaṃ nirutthamiti yāvat // VRrsBo_8.29;6

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha pūrṇamṛtaṃ talloham apunarbhavam ucyate // VRrsṬī_8.29;1

yat pratyekaṃ samabhāgair guḍādibhiḥ samastaiḥ saha miśritaṃ piṇḍīkṛtaṃ mūṣāmadhye prakṣipya dhmānena prakṛtiṃ pūrvāvasthām āmalohabhāvaṃ na prāpnuyāditi // VRrsṬī_8.29;2

484 ūnama, uttama

tasyopari guru dravyaṃ dhānyaṃ copanayeddhruvam /

haṃsavat tīryate vāriṇyuttamaṃ parikīrtitam // VRrs_8.30 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

athottamākhyamṛtalohalakṣaṇamāha yadvā pūrṇamṛtaṃ yallohaṃ vāritaraṃ svapṛṣṭha upanītaṃ dhānyaṃ dhārayati // VRrsṬī_8.30;1

dhānyabhāraṃ sahata ityarthaḥ // VRrsṬī_8.30;2

tatra lohe taddhānyaṃ kathaṃ tarati tadupamayāha yathā jale haṃsaviśeṣāstaranti tadvat tathā dhānyabhārasahaṃ tanmṛtaloham uttamam iti nāmnā śāstre kīrtitam // VRrsṬī_8.30;3

atra bahuṣu pustakeṣu ūnamaṃ parikīrtitam ityapi pāṭhaḥ // VRrsṬī_8.30;4

tasya svayam ūnam ūnabhāraṃ laghvapi yallohaṃ svāpekṣayā gurudravyaṃ gurudhānyaṃ vā māti sahata iti vyutpattyā kliṣṭārthabodhakaḥ sa pāṭho nātipriyaḥ // VRrsṬī_8.30;5

485 nirutthāpunarbhava

raupyeṇa saha saṃyuktaṃ dhmātaṃ raupyeṇa cel laget /

tadā nirutthamityuktaṃ lohaṃ tad apunarbhavam // VRrs_8.31 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

nirutthasya lakṣaṇāntaramāha raupyeṇeti // VRrsBo_8.31;1

raupyaṃ lauhaṃ ca ekatra saṃsthāpya bhastrayā dhmāpanena yadi parasparaṃ miśrībhavet tadāpi nirutthaṃ jñeyam // VRrsBo_8.31;2

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

athāpunarbhavākhyamṛtalohasyaiva nirutthasaṃjñāprāpakaṃ lakṣaṇamāha raupyeṇeti // VRrsṬī_8.31;1

saṃyuktaṃ melāpakamadhvājyaṃ dattvā mūṣāyāṃ saṃyojitaṃ na laget na sajjetaikībhāvaṃ na prāpnuyād ityarthaḥ // VRrsṬī_8.31;2

ekībhāvaśca raupyamānavṛddhyā bodhyaḥ // VRrsṬī_8.31;3

spaṣṭīkṛtaṃ caitad rasasaṃketakalikāyām /

lohamadhvājyagaṃ tāraṃ svapramāṇaṃ bhavedyadā /

tadā lohaṃ nirutthaṃ syādanyathā sādhayetpunaḥ // VRrsṬī_8.31;4

iti // VRrsṬī_8.31;5

tāraṃ śuddhatāram // VRrsṬī_8.31;6

486 bīja

nirvāpaṇaviśeṣeṇa tattadvarṇaṃ bhavedyadā /

mṛdulaṃ citrasaṃskāraṃ tadbījamiti kathyate // VRrs_8.32 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

bījamāha nirvāpaṇeti // VRrsBo_8.32;1

pūrvanirdiṣṭasādhyalohe tattallohamārakānyalohanikṣeparūpanirvāhaṇākhyasaṃskāraviśeṣeṇa yadā sādhyalohaṃ prakṣiptalauhavarṇaṃ bhavet tadā mṛdulaṃ sukhasparśaṃ citrasaṃskāram āhitāpūrvaguṇāntaraṃ tat bījamiti jñeyam // VRrsBo_8.32;2

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha jāraṇāsaṃskāre prakṣepārhasya bījasya lakṣaṇamāha nirvāhaṇeti // VRrsṬī_8.32;1

nirvāhyate prakṣepeṇaikīkriyate +aneneti vyutpattyā nirvāhaṇaśabdena nirvāhakaṃ dravyaṃ grāhyam // VRrsṬī_8.32;2

prakṣepeṇa guṇaviśeṣotpādanapūrvakaikībhāvasāmānyācca tena śabdena vāpanadravyasyāpi saṃgrahaḥ kāryaḥ // VRrsṬī_8.32;3

etadabhiprāyeṇaiva nirvāpaṇaviśeṣeṇetyapi pāṭho dṛśyate // VRrsṬī_8.32;4

tena nirvāhaṇena nirvyūḍhaṃ yadbījopādānarasalohādi tattadvarṇaṃ nirvāhaṇadravyasya samānavarṇaṃ śāstranirdiṣṭavarṇaṃ ca bhavati // VRrsṬī_8.32;5

vāpanadravyeṇa mṛdu ca bhavettathā sattvabhasmotpādakavidhibhyāṃ ca prāptamārdavam // VRrsṬī_8.32;6

tathā kṛto vicitrasaṃskāro garbhadrāvako raktavargakaṣāye niṣecanarūpo melāpakadravyasaṃyogādiśca yasyetyevaṃguṇaviśiṣṭaṃ rasaśāstre siddhabījamityabhidhīyate // VRrsṬī_8.32;7

bījaṃ dvividhaṃ pītaṃ sitaṃ ceti bhedāt // VRrsṬī_8.32;8

tadapi pratyekaṃ dvividham // VRrsṬī_8.32;9

akṛtrimaṃ kṛtrimaṃ ca // VRrsṬī_8.32;10

yaddhi khanisambhūtaṃ śuddhaṃ svarṇaṃ rajataṃ vā tad akṛtrimam // VRrsṬī_8.32;11

yattu dhāturasoparasasaṃyogakriyāviśeṣajanitasvarṇarajatotpādanayogyatāsaṃpannaṃ pītaṃ svarṇarītyādi śvetaṃ vaṅgādi tatkṛtrimam ityācakṣate // VRrsṬī_8.32;12

tadapi pratyekaṃ dvividham // VRrsṬī_8.32;13

śuddhaṃ miśraṃ ca // VRrsṬī_8.32;14

śuddhamekaikaṃ miśraṃ mithaḥ saṃkīrṇam // VRrsṬī_8.32;15

punarapi sarvam etattridhā bhavati // VRrsṬī_8.32;16

kalpitaṃ rañjitaṃ pakvaṃ ca // VRrsṬī_8.32;17

tatra tatkalpitaśabdavācyaṃ yacchuddharasoparasaśuddhamāritaṃ mithaḥ saṃyuktaṃ miśraṃ vā lohādidvaṃdvīkṛtam ekaikaṃ sattvakaraṇavidhinā nirvāhaṇena dvaṃdvamelāpakavidhinā ca militaṃ śuddhaṃ jātamārdavaṃ tad evaikībhāvaṃ vrajati ca raktādivargeṣu secanena prāptavarṇaṃ rañjitasaṃjñakaṃ bhavati // VRrsṬī_8.32;18

nirvāhaṇena hemaśeṣakṛtaṃ tāraśeṣakṛtaṃ vā yadbījaṃ bhūdharayantrādiṣu puṭitaṃ tatpakvabījaṃ vadanti // VRrsṬī_8.32;19

evaṃ cedamuktalakṣaṇaṃ sarvabījānāṃ saṃgrāhakaṃ bodhyam // VRrsṬī_8.32;20

atra rasoparasānāṃ śodhanaṃ tu sūryāvartādigaṇena kuryāt // VRrsṬī_8.32;21

śaśaraktabhāvanayā kāntaṃ śudhyati // VRrsṬī_8.32;22

sauvarṇaṃ rājataṃ patraṃ ca lavaṇakṣārāmlaravisnuhīkṣīrair liptaṃ dhmātaṃ paścānnirguṇḍīrase bahuvāraṃ niṣecitaṃ sacchudhyati // VRrsṬī_8.32;23

nāgavaṅgaghoṣatāmrāṇi tu prataptāni nirguṇḍīrasasekais tanmūlarajaḥpravāpaiśca śudhyanti // VRrsṬī_8.32;24

sarvo+api lohaḥ pratapto mākṣīkadaradavāpena bahuvāraṃ kṛtena śudhyati // VRrsṬī_8.32;25

rasoparasānāṃ sattvāni mūloktavidhinā pātayet // VRrsṬī_8.32;26

saṃprati bījanirvāhaṇavidhiṃ rasahṛdayoktaṃ vakṣyāmi // VRrsṬī_8.32;27

487 uttaraṇa

idameva vinirdiṣṭaṃ vaidyairuttaraṇaṃ khalu /

saṃspṛṣṭalohayorekalohasya parināśanam // VRrs_8.33 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

uttaraṇamāha idamiti // VRrsBo_8.33;1

idaṃ saṃsṛṣṭalohayor ityādinā vakṣyamāṇarūpam ityarthaḥ // VRrsBo_8.33;2

uttaraṇamiti saṃjñāviśeṣaḥ // VRrsBo_8.33;3

saṃsṛṣṭeti miśritalauhayoḥ ekalohasya parināśanaṃ dhmāpanādikriyāviśeṣeṇa ekasmāt anyat pṛthakkṛtya bhasmīkaraṇam ekasmād anyasya bahirniṣkāśanaṃ vā // VRrsBo_8.33;4

488 tāḍana

pradhmātaṃ vaṅkanālena tattāḍanamudāhṛtam // VRrs_8.34 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

tāḍanamāha pradhmātamiti // VRrsBo_8.34;1

tat uttaraṇakriyāniṣpannaṃ saṃsṛṣṭalauhayorekaloham // VRrsBo_8.34;2

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha tāḍanasaṃjñāmāha saṃsṛṣṭeti // VRrsṬī_8.34;1

parisādhanaṃ dhmānenāvaśeṣakārakaṃ yadvaṅkanālena pradhmātaṃ prakarṣeṇa dhmānaṃ kriyate tadrasaśāstre tāḍanaśabdena kathitam // VRrsṬī_8.34;2

yathā ghoṣādvaṅgaṃ vināśya tāmrasyāvaśeṣārthaṃ dhmānaṃ tacca gārākoṣṭhyāṃ kāryam // VRrsṬī_8.34;3

489 dhānyābhra

cūrṇābhraṃ śālisaṃyuktaṃ vastrabaddhaṃ hi kāñjike /

niryātaṃ mardanādvastrāddhānyābhramiti kathyate // VRrs_8.35 //

490 sattva

kṣārāmladrāvakairyuktaṃ dhmātamākarakoṣṭhake /

yastato nirgataḥ sāraḥ sattvamityabhidhīyate // VRrs_8.36 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

sattvamāha kṣāreti // VRrsBo_8.36;1

kṣāraḥ ṭaṅkaṇaṃ lauhaśodhakatvāt amlaḥ kāñjikādikaṃ drāvakaḥ guñjāṭaṅkaṇamadhvājyaguḍāḥ drāvakapañcakāḥ ityuktasvarūpaḥ taiḥ // VRrsBo_8.36;2

ākarakoṣṭhike koṣṭhikāyantre // VRrsBo_8.36;3

sāraḥ sthirāṃśaḥ prasādabhāga iti yāvat // VRrsBo_8.36;4

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

sattvalakṣaṇamāha kṣārāmleti // VRrsṬī_8.36;1

kṣāro yavakṣārādiḥ // VRrsṬī_8.36;2

amlaṃ jambīrarasādi // VRrsṬī_8.36;3

drāvakaṃ guḍagugguluguñjādi // VRrsṬī_8.36;4

drāvako gaṇo vakṣyamāṇaḥ // VRrsṬī_8.36;5

pañcājaṃ pañcagavyādi // VRrsṬī_8.36;6

matsyādipiṇḍīdravyaṃ ca tadyuktaṃ tena piṇḍīkṛtaṃ rasoparasādi dravyam // VRrsṬī_8.36;7

ākarakoṣṭhaka ākaro vakṣyamāṇaḥ // VRrsṬī_8.36;8

koṣṭhikā varṇanasthānagranthaḥ // VRrsṬī_8.36;9

tatrokte yogye koṣṭhe koṣṭhayantre +aṅgārakoṣṭhyādau ca mūṣāyāṃ prakṣipya yadā bhastrāvaṅkanālādinā dhmātaṃ syāttadā tato dravyād dravarūpo yaḥ sāro nirgacchati pṛthagākāreṇa nipatati tatsattvamucyate // VRrsṬī_8.36;10

491 (eka)kolīsaka

koṣṭhikāśikharāpūrṇaiḥ kokilair dhmānayogataḥ /

ākaṇṭhamanuprāptair ekakolīsako mataḥ // VRrs_8.37 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

ekakolīsakamāha koṣṭhiketi // VRrsBo_8.37;1

koṣṭhikāyantrāgrabhāgaparyantam aṅgārairāpūrya dhmāpanavaśāt māraṇīyadravyaiḥ mūṣākaṇṭhaparyantamāgataiḥ upalakṣito yat karma ekakolīsakākhyaḥ kriyāviśeṣo mataḥ // VRrsBo_8.37;2

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha dhmānakriyāyā mānaviśeṣajñānārthaṃ kṛtāyāḥ kolīsakasaṃjñāyā lakṣaṇamāha koṣṭhikāśikhareti // VRrsṬī_8.37;1

śikharaparyantaṃ paripūrṇakokilānāṃ dhmānena mūṣākaṇṭhaparyantaṃ yadāpacayo bhavati tāvaddhmānasyaikakolīsaka iti saṃjñā // VRrsṬī_8.37;2

asyā eva nāliśaketi paryāyāntaram // VRrsṬī_8.37;3

492 passendes Holz für Holzkohle

drāvaṇe sattvapāte ca mādhukāḥ khādirāḥ śubhāḥ /

durdrāve vaṃśajāste tu svedane bādarāḥ śubhāḥ // VRrs_8.38 //

493 hiṅgulākṛṣṭa

vidyādharākhyayantrasthād ārdrakadrāvamarditāt /

samākṛṣṭo raso yo +asau hiṅgulākṛṣṭa ucyate // VRrs_8.39 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha hiṅgulākṛṣṭarasamāha vidyādhareti // VRrsṬī_8.39;1

vidyādharayantraṃ dvividhaṃ nirjalaṃ sajalaṃ ca // VRrsṬī_8.39;2

tatra prathamaṃ kanakasundaraprabhṛtirasānām ūrdhvabhāge puṭanārtham upayujyate // VRrsṬī_8.39;3

tacca nyubjordhvapātreṇa saṃpuṭitam // VRrsṬī_8.39;4

yattu dvitīyam uttānapātraghaṭitaṃ tadatra vidyādharaśabdena grāhyam // VRrsṬī_8.39;5

ārdrakamarditād ityasyāgre hiṅgulāditi śeṣaḥ // VRrsṬī_8.39;6

494 ghoṣākṛṣṭa

svalpatālayutaṃ kāṃsyaṃ vaṅkanālena tāḍitam /

muktaraṅgaṃ hi tattāmraṃ ghoṣākṛṣṭam udāhṛtam // VRrs_8.40 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

ghoṣākṛṣṭasya lakṣaṇamāha svalpeti // VRrsṬī_8.40;1

tāḍitaṃ paridhmātam // VRrsṬī_8.40;2

atra tālaḥ svalpaśabdena kāṃsyasya caturthāṃśena grāhyaḥ // VRrsṬī_8.40;3

raṅgasya tāmrātpṛthagbhūtvā vināśārthaṃ tadupayogo bodhyaḥ // VRrsṬī_8.40;4

495 varanāga

tīkṣṇanīlāñjanopetaṃ dhmātaṃ hi bahuśo dṛḍham /

kṛṣṇaṃ drutadrāvaṃ varanāgaṃ taducyate // VRrs_8.41 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

varanāgalakṣaṇamāha tīkṣṇeti // VRrsBo_8.41;1

atra viśeṣyapadollekhābhāve +api varanāga iti saṃjñābalādeva tīkṣṇanīlāñjanopetamityatra nāgamiti viśeṣyapadaṃ śeṣaḥ bodhyaḥ // VRrsBo_8.41;2

tīkṣṇalauhanīlāñjanasaṃyuktaṃ yat sīsakaṃ bahuvāraṃ dṛḍham ādhmātaṃ sat sukomalaṃ kṛṣṇavarṇaṃ drutadrāvaṃ ca syāt tat sīsakaṃ varanāgaṃ bodhyam // VRrsBo_8.41;3

tīkṣṇamiti pṛthak pāṭhe nīlāñjanaṃ tīkṣṇalauhaṃ ca ityarthaḥ // VRrsBo_8.41;4

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

varanāgasya lakṣaṇamāha tīkṣṇamiti // VRrsṬī_8.41;1

samabhāganīlāñjanasaṃyutaṃ tīkṣṇalohaṃ samabhāgena ṭaṅkaṇaṃ dattvāndhamūṣāyāṃ dṛḍhaṃ dhmātaṃ sadyadā nāgāpekṣayāpyatimṛdu kṛṣṇavarṇaṃ śīghradrāvaṃ ca bhavettadaitad varanāgam ucyate // VRrsṬī_8.41;2

arkāpāmārgakadalībhasmatoyena lolayet // VRrsṬī_8.41;3

tadvastragālitaṃ grāhyaṃ svacchatoyaṃ tadātape // VRrsṬī_8.41;4

mṛdukṛṣṭaṃ drutadrāvamiti pāṭhe dhmātvā mūṣātaḥ kṛṣṭaṃ bahirākṛṣṭaṃ śītaṃ sadapi saṃjātamārdavam agniyogena śīghradrāvaṃ ca bhavedityarthaḥ // VRrsṬī_8.41;5

nāgādvaraṃ śreṣṭham etad varanāgam iti // VRrsṬī_8.41;6

uttarapadasya pūrvanipātena siddho+ayaṃ śabdaḥ // VRrsṬī_8.41;7

asyopayogaṃ tvasthirāṇāṃ kharparādisattvānāṃ sthirīkaraṇārthaṃ pūjyapādā udājahrū rasasāre // VRrsṬī_8.41;8

tatprakārastu dvitīyādhyāye+atra rasakasattvavidhivyākhyāyāṃ prakāśita eva // VRrsṬī_8.41;9

nāgaṃ nīlāñjanopetamiti pāṭhastu prāmādika eva // VRrsṬī_8.41;10

sattvānāṃ hi sthirīkaraṇe nāgasyānupayogāditi bodhyam // VRrsṬī_8.41;11

496 utthāpana

mṛtasya punarudbhūtiḥ samproktotthāpanākhyayā // VRrs_8.42 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

utthāpanaśabdārthamāha mṛtasyeti // VRrsṬī_8.42;1

pāradarasoparasalohādīnām atimūrchitānāṃ prākṛtaguṇakriyāsahitānāṃ vā punarudbhūtiḥ punaḥ pūrvavat sthānāpannatvam utthāpanam ityabhidhīyate // VRrsṬī_8.42;2

$

Rasaratnasamuccayabodhinī

utthāpanāmāha mṛtasyeti // VRrsBo_8.42;1

punarudbhūtiḥ yantrādiyogena svarūpāpādanam ityarthaḥ // VRrsBo_8.42;2

497 ḍhālana

drutadravyasya nikṣepo drave taḍḍhālanaṃ matam // VRrs_8.43 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

ḍhālanasaṃjñāṃ lakṣayati drutadravyasyeti // VRrsṬī_8.43;1

yathā varalohakavidhau satīkṣṇatāmrasya dhmānena drutasya lakucadrāve nikṣepo+atrādhyāye prāguktaḥ sa ḍhālanaśabdena paribhāṣyate // VRrsṬī_8.43;2

atha capalo dvividhaḥ // VRrsṬī_8.43;3

pāṣāṇaviśeṣaḥ kṛtrimo dhāturūpaśca // VRrsṬī_8.43;4

tatra pāṣāṇaviśeṣo dvitīyādhyāya uktaḥ // VRrsṬī_8.43;5

498 capala aus Blei

triṃśatpalamitaṃ nāgaṃ bhānudugdhena marditam /

vimardya puṭayettāvadyāvatkarṣāvaśeṣitam // VRrs_8.44 //

na tatpuṭasahasreṇa kṣayamāyāti sarvathā /

capalo+ayaṃ samādiṣṭo vārttikair nāgasambhavaḥ // VRrs_8.45 //

499 capala aus Zinn

itthaṃ hi capalaḥ kāryo vaṅgasyāpi na saṃśayaḥ // VRrs_8.46 //

500 capala fṃr rasabandha

tatspṛṣṭahastasaṃspṛṣṭaḥ kevalo badhyate rasaḥ // VRrs_8.47 //

sa raso dhātuvādeṣu śasyate na rasāyane /

ayaṃ hi kharvaṇākhyena lokanāthena kīrtitaḥ // VRrs_8.48 //

501 dhauta

bhūbhujaṃgaśakṛttoyaiḥ prakṣālyāpahṛtaṃ rajaḥ /

kṛṣṇavarṇaṃ hi tatproktaṃ dhautākhyaṃ rasavādibhiḥ // VRrs_8.49 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

dhautamāha bhūbhujaṃgeti // VRrsBo_8.49;1

apahṛtam apacitaṃ niḥsāritamityarthaḥ // VRrsBo_8.49;2

rajaḥ puṭanādikāle tatsaṃlagnāṅgārādicūrṇam // VRrsBo_8.49;3

tat capalībhūtaṃ nāgaṃ vaṅgaṃ ca // VRrsBo_8.49;4

bhūnāgamalarasaiḥ tanmalamiśrajalairvā pariśodhitamalādikaṃ kṛṣṇavarṇaṃ capalībhūtaṃ nāgaṃ vaṅgaṃ ca dhautanāgaṃ dhautavaṅgaṃ ca proktam iti niṣkarṣaḥ // VRrsBo_8.49;5

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

dhautasya lakṣaṇamāha bhūbhujaṅgeti // VRrsṬī_8.49;1

bhūbhujaṅgā bhūnāgāḥ // VRrsṬī_8.49;2

teṣāṃ śakṛnmṛdviśeṣarūpameva tatsaṃnidhāvupalabhyate // VRrsṬī_8.49;3

etasyopayogastu kharasattvotpādanārthaṃ pañcamādhyāye prāgabhihita eva // VRrsṬī_8.49;4

502 dvaṃdvāna

dravyayor mardanādhmānād dvaṃdvānaṃ parikīrtitam // VRrs_8.50 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

dvandvānam āha dravyayor iti // VRrsBo_8.50;1

saṃsṛṣṭadravyadvayaṃ mardayitvā dhmāpanena dvandvānasaṃjñā jāyate // VRrsBo_8.50;2

dvandvānam ityatra bandhanam iti pāṭhāntaram // VRrsBo_8.50;3

503 bhañjinī

bhāgād dravyādhikakṣepam anu varṇasuvarṇake /

dravairvā vahnikāgrāso bhañjanī vādibhir matā // VRrs_8.51 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

bhañjanīmāha bhāgāditi // VRrsBo_8.51;1

varṇena suvarṇa iva tasmin varṇasuvarṇake rājapittale bhāgāt māraṇārthanirdiṣṭaprakṣepyabhāgam apekṣya dravyādhikakṣepaṃ dravyāṇāṃ prakṣepyadravyāṇām adhikakṣepam adhikaprakṣepam anu paścād adhikaprakṣepānantaram ityarthaḥ yaḥ vahnikāgrāsaḥ māraṇīyadravyagatavahninirvāpaṇaṃ vāthavā dravair jalādibhiḥ yaḥ vahnikāgrāsaḥ sa bhañjanīti saṃjñayā vādibhiḥ rasavādibhiḥ matā kathitā // VRrsBo_8.51;2

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

bhajanīlakṣaṇamāha bhāgādrūpyādhiketi // VRrsṬī_8.51;1

anuvarṇasuvarṇake hīnavarṇasuvarṇe hemakṛṣṭiṃ dattvā śatāṃśavidhinā raktapītavarṇotkarṣārthaṃ yatamānena sādhakena pramādātkāraṇāntareṇa vā yadā rūpyasya yo bhāgaḥ śāstra uktastaṃ vihāya pramāṇāpekṣayādhikaḥ kṣipyate tādṛśakṣepaṃ kṛtvā yadā varṇikāhrāse prāgavasthitapītavarṇasyāpi hrāsaḥ kṣayo bhavati // VRrsṬī_8.51;2

athavā dravyair vedhādāvanupadiṣṭadravyair vaṅganīlāñjanādibhiḥ saṃmīlanenāpi yo varṇikāhrāsaḥ sā rasaśāstre bhañjanīti kathyate // VRrsṬī_8.51;3

hemakṛṣṭerlakṣaṇaṃ tu // VRrsṬī_8.51;4

rūpyaṃ vā jātarūpaṃ vā rasagandhādibhirhatam /

samutthitaṃ ca bahuśaḥ sā kṛṣṭī hematārayoḥ // VRrsṬī_8.51;5

iti prāguktameva // VRrsṬī_8.51;6

atra vidhau hemakṛṣṭiḥ // VRrsṬī_8.51;7

rasadaradatāpyagandhakamanaḥśilārājavartakaṃ vimalam /

puṭamṛtaśulbaṃ tāre nirvyūḍhaṃ hemakṛṣṭiriyam // VRrsṬī_8.51;8

iti // VRrsṬī_8.51;9

rasadaradādīnāṃ puṭena mṛtaṃ yacchulbaṃ tattāre nirvāhitaṃ kuryāt // VRrsṬī_8.51;10

śatāṃśavidhiśca /

aṣṭānavatir bhāgāstārastveko+api kanakabhāgaḥ syāt /

sūtasyaiko bhāgaḥ śatāṃśavidhireṣa vikhyātaḥ // VRrsṬī_8.51;11

iti rasahṛdaye // VRrsṬī_8.51;12

tatra nirvyūḍhatārabhāgasyādhikakṣepeṇānu varṇasuvarṇe varṇanāśaḥ spaṣṭa eva // VRrsṬī_8.51;13

504 cullakā

pataṅgīkalkato jātā lohe tāre ca hematā /

dināni katicitsthitvā yātyasau cullakā matā // VRrs_8.52 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

cullakāmāha pataṅgīti // VRrsBo_8.52;1

pataṅgīkalkataḥ pataṅgīkalkāntar ityarthaḥ katiciddināni sthitvā lauhaṃ tāraṃ ceti śeṣaḥ tatra lauhe viśeṣataḥ tāre ca yā hematā svarṇasādṛśyaṃ jātā asau hematā cullakā yāti cullakā iti saṃjñāṃ labhate ityarthaḥ iti matā // VRrsBo_8.52;2

cullakā gilṭī iti loke // VRrsBo_8.52;3

yadvā lakṣaṇadvayamidaṃ tena pataṅgītyārabhya hematā ityantena ślokārdhena hematālakṣaṇam dinānītyādiślokārdhena ca cullakālavaṇaṃ jñeyam // VRrsBo_8.52;4

asmin pakṣe vakṣyamāṇapataṅgīrāgākhyarañjakadravyaviśeṣasya kalkalepanena sarvalauhe viśeṣataḥ raupye hematā iti saṃjñā jāyate // VRrsBo_8.52;5

hemno bhāvaḥ iti hematā svarṇasādṛśyam // VRrsBo_8.52;6

tathā asau lauhatārayor hematā katiciddināni sthitvā pataṅgīkalke ityāśayaḥ cullakā yāti cullaketyākhyayā khyātiṃ yātītyarthaḥ // VRrsBo_8.52;7

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha cullikālakṣaṇamāha pataṅgīkalkata iti // VRrsṬī_8.52;1

pataṅgī aśuddharasoparasādikṛtabījajīrṇaḥ pāradastadghaṭito yaḥ kalkastena jātaṃ yallohe tāmrādau gauravatejasvitvādiguṇasahitaṃ tāratvaṃ hematā vā kiṃcitkālaparyantaṃ sthitvā naśyati sā kriyā culliketi matā // VRrsṬī_8.52;2

uktaṃ ca rasahṛdaye /

yaḥ punaretaiḥ kurute karmāśuddhair bhaved rasastasya /

avyāpakaḥ pataṅgī na rase rasāyane yojyaḥ // VRrsṬī_8.52;3

iti // VRrsṬī_8.52;4

etai rasoparasaiḥ // VRrsṬī_8.52;5

karma jāraṇādikarma // VRrsṬī_8.52;6

pataṅgī pakṣivad ūrdhvagāmī // VRrsṬī_8.52;7

pāradaghaṭitakalkastu yogataraṅgiṇyādigranthokto bodhyaḥ // VRrsṬī_8.52;8

tathā coktaṃ taraṅgiṇyām /

pāradaṣṭaṅka ekasyā dvipalaṃ pītakharparam /

mardayetsudṛḍhaṃ tāvad raso yāvad vilīyate // VRrsṬī_8.52;9

punar jambīranīreṇa guḍena ca samanvitam /

śoṣayeccātape piṣṭvā ślakṣṇaṃ kṛtvā ca dhāryate // VRrsṬī_8.52;10

arkadugdhasya dātavyā bhāvanāstā yathā tathā /

asya kalkasya siddhasya bhāga ekaśca ṭaṅkaṇaḥ // VRrsṬī_8.52;11

tāmraṃ bhāgatrayaṃ dattvā dhāmyatām andhamūṣayā /

suvarṇaṃ divyatejaḥ syāt kuṅkumād atiricyate // VRrsṬī_8.52;12

iti // VRrsṬī_8.52;13

evaṃ nāgārjunādigranthe tāratvotpādakakalko+api draṣṭavyaḥ // VRrsṬī_8.52;14

505 pataṃgīrāga

rañjitāddhi cirāllohāddhmānādvā cirakālataḥ /

viniryāsaḥ sa nirdiṣṭaḥ pataṅgīrāgasaṃjñakaḥ // VRrs_8.53 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

saṃprati kriyāviśeṣasiddhasyāciravināśino lohasthasya rāgasya saṃjñāmāha rañjitāditi // VRrsṬī_8.53;1

atrāpi pataṅgikalkata ityanuvartanīyam // VRrsṬī_8.53;2

tādṛśakalkena rañjitāllohāddhmānādiyatnena vinā kālāntare dhmānena sadyo vā yo rāgo viniryāti viyujya nirgacchati sa pataṅgīrāgasaṃjñako rasaśāstre khyātaḥ // VRrsṬī_8.53;3

$

Rasaratnasamuccayabodhinī

pūrvaśloke pataṅgī ityuktam ataḥ tāmeva vivṛṇoti rañjitāditi // VRrsBo_8.53;1

cirāddīrghakālaṃ vyāpya rañjitād vakṣyamāṇaraktādivargānyatamavargeṇa rāgapariprāptād yasmāt kasmādapi lauhād athavā cirakālataḥ sudīrghakālaṃ dhmānāddhmāpitād yasmāt kasmādapi rañjitalauhād yaḥ viniryāsaḥ niḥsravaḥ sattvamiti yāvat nirgacchatīti śeṣaḥ sa pataṅgīrāgasaṃjñakaḥ nirdiṣṭaḥ // VRrsBo_8.53;2

506 āvāpa, pratīvāpa, ācchādana

drute dravyāntarakṣepo lohādye kriyate hi yaḥ /

sa āvāpaḥ pratīvāpas tadevācchādanaṃ matam // VRrs_8.54 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

druta iti // VRrsṬī_8.54;1

etadudāharaṇaṃ yathā /

suradālibhasma galitaṃ triḥsaptakṛtvo+atha gojalaṃ śuṣkam /

vāpena salilasadṛśaṃ karoti mūṣāgataṃ tīkṣṇam // VRrsṬī_8.54;2

iti // VRrsṬī_8.54;3

tathā /

suragopakadeharajaḥ suradāliphalaiḥ samāṃśakair deyaḥ /

vāpo drute suvarṇe drutamāste tadrasaprakhyam // VRrsṬī_8.54;4

iti // VRrsṬī_8.54;5

rasaprakhyaṃ jalasadṛśam ityarthaḥ // VRrsṬī_8.54;6

507 abhiṣeka

drute vahnisthite lohe viramyāṣṭanimeṣakam /

salilasya parikṣepaḥ so +abhiṣeka iti smṛtaḥ // VRrs_8.55 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

abhiṣekamāha drute iti // VRrsBo_8.55;1

vahnisthite prajvalitacullyupari eva avasthite // VRrsBo_8.55;2

aṣṭanimeṣakam aṣṭavāram akṣṇor nimīlanonmīlanātmakaṃ kālaṃ viramya dravībhavanānantaram apekṣya // VRrsBo_8.55;3

508 nirvāpa

taptasyāpsu vinikṣepo nirvāpaḥ snapanaṃ ca tat // VRrs_8.56 //

509 Zeitpunkt fṃr āvāpa usw.

pratīvāpādikaṃ kāryaṃ drute lohe sunirmale // VRrs_8.57 //

510 śuddhāvarta

yadā hutāśo dīptārciḥ śuklotthānasamanvitaḥ /

śuddhāvartas tadā jñeyaḥ sa kālaḥ sattvanirgame // VRrs_8.58 //

511 bījāvarta

drāvyadravyanibhā jvālā dṛśyate dhamane yadā /

drāvasyonmukhatā seyaṃ bījāvartaḥ sa ucyate // VRrs_8.59 //

512 svaṅgaśītala

vahnistham eva śītaṃ yattaduktaṃ svāṅgaśītalam // VRrs_8.60 //

513 bahiḥśīta

agnerākṛṣya śītaṃ yattad bahiḥśītamucyate // VRrs_8.61 //

514 svedana

kṣārāmlair auṣadhairvāpi dolāyantre sthitasya hi /

pacanaṃ svedanākhyaṃ syānmalaśaithilyakārakam // VRrs_8.62 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

svedanamāha kṣārāmlairiti // VRrsBo_8.62;1

auṣadhaiḥ tattallauhaśodhakadravyāṇāṃ svarasādibhir ityarthaḥ // VRrsBo_8.62;2

malaśaithilyakārakaṃ svedanena mārdave jāte antarmalānāṃ pṛthakkaraṇaṃ vīkaraṇaṃ vā // VRrsBo_8.62;3

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

idānīm aṣṭādaśasaṃskārāṇāṃ krameṇa lakṣaṇamāha kṣārāmlairiti // VRrsṬī_8.62;1

kṣārā yavakṣārasarjanaṭaṅkaṇāḥ // VRrsṬī_8.62;2

amlaṃ kāñjikādi // VRrsṬī_8.62;3

auṣadhaistryūṣaṇādibhiḥ sarpākṣyādibhiśca // VRrsṬī_8.62;4

tāstu rasaratnākare parigaṇitā eva svedanādyupayogikāñjikavidhau // VRrsṬī_8.62;5

tathā ca tadgranthaḥ /

nānādhānyair yathāprāptaistuṣavarjyair jalānvitaiḥ /

mṛdbhāṇḍe pūritaṃ rakṣa yāvad amlatvam āpnuyāt // VRrsṬī_8.62;6

tanmadhye bhṛṅgarāṅmuṇḍī viṣṇukrāntā punarnavā /

mīnākṣī caiva sarpākṣī sahadevī śatāvarī // VRrsṬī_8.62;7

triphalā girikarṇī ca haṃsapādī ca citrakam /

samūlaṃ kaṇḍayitvā tu yathālābhaṃ niveśayet // VRrsṬī_8.62;8

pūrvāmlabhāṇḍamadhye tu dhānyāmlakam idaṃ smṛtam /

svedanādiṣu sarvatra rasarājasya yojayet // VRrsṬī_8.62;9

iti // VRrsṬī_8.62;10

sthitasya tryūṣaṇādikalkaliptavastrāvṛtabhūrjapatrapoṭalikāmadhye sthitasya pāradayetyarthaḥ // VRrsṬī_8.62;11

tryūṣaṇādikalko+api rasaratnākare+abhihitaḥ /

tryūṣaṇaṃ lavaṇaṃ rājī rajanī triphalādravam /

mahābalā nāgabalā meghanādā punarnavā // VRrsṬī_8.62;12

meṣaśṛṅgī citrakaṃ ca navasāraṃ samaṃ samam /

etat samastaṃ vyastaṃ vā pūrvāmlenaiva peṣayet // VRrsṬī_8.62;13

tatkalkena lipedvastraṃ yāvad aṅgulamātrakam /

tanmadhye nikṣipet sūtaṃ baddhvā pacyād dinatrayam // VRrsṬī_8.62;14

dolāyantre +amlasaṃyukte svedito jāyate rasaḥ /

prakṣālya kāñjikaiḥ soṣṇaistam ādāya vimardayet // VRrsṬī_8.62;15

iti // VRrsṬī_8.62;16

malaśaithilyakārakaṃ malāśca dvādaśa doṣāḥ // VRrsṬī_8.62;17

tacchaithilyajanakam // VRrsṬī_8.62;18

śithilānām eva hi teṣām mocayitum śakyatvāt // VRrsṬī_8.62;19

dvādaśa doṣāśca viṣaṃ vahnir malaśceti naisargikāstrayaḥ // VRrsṬī_8.62;20

nāgaja ekaḥ // VRrsṬī_8.62;21

vaṅgaja ekaḥ // VRrsṬī_8.62;22

tathā bhūmijo girijo vārjaḥ // VRrsṬī_8.62;23

nāgajau dvau // VRrsṬī_8.62;24

vaṅgajau ca dvau // VRrsṬī_8.62;25

iti sapta kañcukākhyā ityevaṃ dvādaśa doṣā devaiḥ prārthitamaheśvareṇa pārade saṃyojitā bhavanti // VRrsṬī_8.62;26

515 mardana

uditairauṣadhaiḥ sārdhaṃ sarvāmlaiḥ kāñjikairapi /

peṣaṇaṃ mardanākhyaṃ syādbahirmalavināśanam // VRrs_8.63 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

mardanamāha uditairiti // VRrsBo_8.63;1

uditairauṣadhaiḥ tatra tatroktabheṣajadravyāṇāṃ svarasaiḥ kvāthairvā ityarthaḥ // VRrsBo_8.63;2

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

uditairiti // VRrsṬī_8.63;1

vakṣyamāṇamardanavidhyuktair gṛhadhūmādyauṣadhaiḥ sarvāmlairamlavetasapramukhair amlavargoktairdravyaiḥ // VRrsṬī_8.63;2

teṣāṃ rasenetyarthaḥ // VRrsṬī_8.63;3

tathā kāñjikairapi pāradasya yatpeṣaṇaṃ tridinaparyantaṃ kṛtaṃ tad bahirmalavināśanaṃ bhavati // VRrsṬī_8.63;4

bahirmalaḥ svedenāntarviśliṣṭo bhūtvā pāradadehādbahiḥ saṃśliṣṭo rāgato naisargikadoṣaṃ vihāya navavidho yo malastadvināśako bhavatīti // VRrsṬī_8.63;5

kevalaṃ svedamardanābhyāṃ na sarvathā bhujakañcukadoṣanāśanaṃ bhavati // VRrsṬī_8.63;6

516 mūrchana

mardanādiṣṭabhaiṣajyair naṣṭapiṣṭatvakārakam /

tanmūrchanaṃ hi vaṅgāhibhujakañcukanāśanam // VRrs_8.64 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

ato mardanapūrvakam agniyogena nāśaṃ kṛtvā pāradasya yat piṣṭatvotpādanaṃ tanmūrchanasaṃskāranāmnāha mardanādiṣṭeti // VRrsṬī_8.64;1

mardanārthaṃ vakṣyamāṇamūrchanasaṃskāravidhau kathitair gṛhakanyādibhir naṣṭapiṣṭatvakārakaṃ yat karma mardanapūrvakapācanarūpaṃ tanmūrchanam ityabhidhīyate // VRrsṬī_8.64;2

samāsato lakṣaṇaṃ tu dattagrāsasya grāsarahitasya vā gālanapātanavyaktirekeṇa pūrvāvasthāpannatvam // VRrsṬī_8.64;3

tacca mardanapākābhyāṃ bhavatīti mardanottaraṃ yantrapuṭānyatareṇa pāko+apyaṅgatvena bodhya iti dvau yaugikau // VRrsṬī_8.64;4

bhūjaśabdena bhūjadoṣaprabhṛtītyartho bodhyaḥ // VRrsṬī_8.64;5

te ca kañcukā āvarakāḥ sapta doṣā vaṅgāhidoṣapramukhāḥ // VRrsṬī_8.64;6

te ca mardanāgnibhyāṃ naśyanti // VRrsṬī_8.64;7

vaṅgaśabdena vaṅgajadoṣo grāhyaḥ // VRrsṬī_8.64;8

ahiśabdena nāgajadoṣaśca // VRrsṬī_8.64;9

doṣāṇāṃ nānātvena vividhadṛḍhaśithilasaṃsargatāratamyena tannāśārthaṃ vividhopāyapradarśanam ucitam eveti na mardanasaṃskāreṇa mūrchanasya gatārthateti śaṅkyamiti bhāvaḥ // VRrsṬī_8.64;10

tanmūrchanaṃ hi vaṅgāhibhūjakañcukanāśanam iti pāṭhaṃ gṛhītveyaṃ vyākhyā // VRrsṬī_8.64;11

doṣatrayavināśanamiti pāṭhe tu naisargikadoṣanāśe sutarāṃ bahirdoṣanāśa ityabhiprāyaḥ // VRrsṬī_8.64;12

ata evāyaṃ pāṭho rasahṛdayaṭīkāyāṃ caturbhujamiśritair ādṛtaḥ // VRrsṬī_8.64;13

naisargikadoṣetaradoṣāṇāṃ vāraṇāya pūrvoktamardanasaṃskāro naisargikadoṣavāraṇāyāyam iti vyavasthāyāḥ sukaratvāt // VRrsṬī_8.64;14

evaṃ ca vaṅgāhibhūjakañcukanāśanam iti pāṭho na manorama iti bodhyam // VRrsṬī_8.64;15

$

Rasaratnasamuccayabodhinī

mūrchanamāha mardanāditi // VRrsBo_8.64;1

iṣṭabhaiṣajyaiḥ śodhakāditvena abhimatauṣadhaiḥ // VRrsBo_8.64;2

naṣṭapiṣṭatvakārakaṃ peṣaṇena svarūpanāśāt yanmūrtibaddhatvam // VRrsBo_8.64;3

vaṅgeti // VRrsBo_8.64;4

nāgavaṅgādidoṣanāśanam // VRrsBo_8.64;5

etattu rasam uddiśya uktaṃ dhātvantarāṇām api svasvadoṣanāśanam iti ādipadena bodhyam // VRrsBo_8.64;6

517 utthāpana

svedātapādiyogena svarūpāpādanaṃ hi yat /

tadutthāpanam ityuktaṃ mūrchāvyāpattināśanam // VRrs_8.65 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

utthāpanamāha svedeti // VRrsBo_8.65;1

svedaḥ ūrdhvapātanādinā svedanam ātapaḥ raudrasaṃtāpaḥ ādinā mardanādīnām grahaṇam // VRrsBo_8.65;2

svarūpāpādanaṃ prakṛtyavasthāpanam // VRrsBo_8.65;3

mūrchāvyāpattināśanaṃ mūrchanakriyājanitasvarūpadhvaṃsarūpavipattivāraṇam // VRrsBo_8.65;4

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

svedeti // VRrsṬī_8.65;1

svedaḥ kāñjikayā kṣārāmlalavaṇaiśca dolāyantre svedanam // VRrsṬī_8.65;2

ātapayogaḥ kāñjikādimarditarasasya kācapātre sūryatāpasthe dhāraṇam // VRrsṬī_8.65;3

ādiśabdena sāgnikacullīsthe kaṭāhe vā pāradasya tasya dhāraṇamityādi // VRrsṬī_8.65;4

tena pāradasya mūrchitasya yaccāñcalyatejasvitvagauravaviśiṣṭatvarūpam ātmarūpaṃ tatpratiprāpaṇaṃ tadutthāpanam ityucyate // VRrsṬī_8.65;5

518 naṣṭapiṣṭi

svarūpasya vināśena piṣṭatvād bandhanaṃ hi tat /

vidvadbhirnirjitaḥ sūto naṣṭapiṣṭiḥ sa ucyate // VRrs_8.66 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

bandhanamāha svarūpasyeti // VRrsBo_8.66;1

piṣṭam iṣṭabhaiṣajyaiḥ peṣaṇaṃ piṣṭamiti bhāvoktaḥ tasya bhāvaḥ // VRrsBo_8.66;2

tattvāt svarūpasya vināśena svakīyaśubhratvacapalatvādirūpāpāyena yad rūpāpādanam iti śeṣastad bandhanaṃ vahninānucchidyamānatvaṃ mūrtibaddhatvam iti vā jñeyam iti śeṣaḥ // VRrsBo_8.66;3

asyaiva naṣṭapiṣṭir iti saṃjñāntaramāha vidvadbhiriti // VRrsBo_8.66;4

nirjito bandhanena naṣṭasvarūpaḥ yadvā nirjito mṛtaḥ sa sūtaḥ vidvadbhir naṣṭapiṣṭir ucyate // VRrsBo_8.66;5

519 pātana

uktauṣadhairmarditapāradasya yantrasthitasyordhvam adhaś ca tiryak /

niryātanaṃ pātanasaṃjñam uktaṃ vaṅgāhisamparkajakañcukaghnam // VRrs_8.67 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

pātanātrayamāha uktauṣadhairiti // VRrsBo_8.67;1

niryātanaṃ śodhanādyarthaṃ yat kadarthanamityarthaḥ // VRrsBo_8.67;2

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha pātanasaṃskārasya lakṣaṇamāha uktauṣadhairiti // VRrsṬī_8.67;1

vakṣyamāṇapātanavidhau nirdiṣṭatriphalādibheṣajaiḥ saha marditapāradasya tata ūrdhvapātanādiyantrasthitasya yanniryāpaṇam ūrdhvādhastiryakprāpaṇaṃ tat pātanam ucyate // VRrsṬī_8.67;2

tena vaṅganāgajā yaugikadoṣā bhūjādisaptakañcukāśca sarvathā naśyanti // VRrsṬī_8.67;3

520 rodhana

jalasaindhavayuktasya rasasya divasatrayam /

sthitir āsthāpanī kumbhe yāsau rodhanamucyate // VRrs_8.68 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

rodhanamāha jaleti // VRrsBo_8.68;1

jalasaindhavābhyāṃ saha kumbhamadhye divasatrayaṃ rasasya yā āsthāpanī ā samyak sthāpanī ṣaṇḍhadoṣanāśanapūrvakaṃ svavīrye sthāpanakāriṇī kriyeti śeṣaḥ asau sthitiḥ sthāpanaṃ rodhanamityucyate // VRrsBo_8.68;2

idaṃ hi svedanādikriyājanitakadarthanena ṣaṇḍhabhāvaprāptasya rasasya taddoṣanāśapūrvakavīryaprakarṣādhānārthaṃ jñātavyam // VRrsBo_8.68;3

granthāntare +asya bodhanam iti saṃjñā nirdiṣṭā // VRrsBo_8.68;4

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

rodhanaṃ lakṣayati jaleti // VRrsṬī_8.68;1

kumbhe vakṣyamāṇe ghaṭayantre // VRrsṬī_8.68;2

āpyāyanī puṣṭikarī // VRrsṬī_8.68;3

atra saindhavamayamūṣāsaṃpuṭitaṃ kṛtvaikaviṃśatidinaparyantaṃ bhūdharapuṭanaṃ sṛṣṭyambujaiḥ saha mardanaṃ ca kṛtvā tataḥ param iti vākyaśeṣo bodhyaḥ // VRrsṬī_8.68;4

521 niyamana

rodhanāllabdhavīryasya capalatvanivṛttaye /

kriyate pārade svedaḥ proktaṃ niyamanaṃ hi tat // VRrs_8.69 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

niyamanamāha rodhanāditi // VRrsBo_8.69;1

svedaḥ svedanam // VRrsBo_8.69;2

yadyapyatra svedanārthaṃ dravyanirdeśo na kṛtaḥ tathāpi adhyetṝṇāṃ vijñānārthaṃ granthāntaroktaṃ tannirdiśyate tathā ca rasendracintāmaṇau /

sarpākṣīciñcikākanyābhṛṅgārakanakāmbubhiḥ /

dinaṃ saṃsveditaḥ sūto niyamāt sthiratāṃ vrajet // VRrsBo_8.69;3

iti // VRrsBo_8.69;4

niyamanaṃ capalatvaparihārapūrvakasthiratvasaṃpādanam // VRrsBo_8.69;5

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

labdhavīryasya pāradasyeti śeṣaḥ // VRrsṬī_8.69;1

svedaḥ pāradagarbhitamūṣāṃ bhūmimadhye gūḍhāṃ kṛtvā bhūmyupari karīṣāgnir ityarthaḥ // VRrsṬī_8.69;2

522 dīpana

dhātupāṣāṇamūlādyaiḥ saṃyukto ghaṭamadhyagaḥ /

grāsārthaṃ tridinaṃ svedo dīpanaṃ tanmataṃ budhaiḥ // VRrs_8.70 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

dīpanamāha dhātviti // VRrsBo_8.70;1

grāsārthaṃ ghanahemādīnām iti śeṣaḥ // VRrsBo_8.70;2

svedaḥ dolāyantre kāñjikādinā rasasya iti śeṣaḥ // VRrsBo_8.70;3

dīpanaṃ grāsaśaktisaṃjananakriyāviśeṣaḥ // VRrsBo_8.70;4

rasendracintāmaṇikāreṇa dīpanadravyāṇi anyavidhānyuktāni yathā /

kāsīsaṃ pañcalavaṇaṃ rājikā maricāni ca /

bhūśigrubījam ekatra ṭaṅgaṇena samanvitam // VRrsBo_8.70;5

āloḍya kāñjike dolāyantre pākād dinaistribhiḥ /

dīpanaṃ jāyate samyak sūtarājasya jāraṇe // VRrsBo_8.70;6

athavā citrakadrāvaiḥ kāñjike tridinaṃ pacet // VRrsBo_8.70;7

iti // VRrsBo_8.70;8

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha dīpanasaṃskāraṃ lakṣayati dhātupāṣāṇeti // VRrsṬī_8.70;1

dhātavastāmrapatrādayaḥ // VRrsṬī_8.70;2

pāṣāṇāḥ sphaṭikā mayūratutthakāsīsādayaḥ // VRrsṬī_8.70;3

mūlāni sarpākṣyādimūlikāḥ // VRrsṬī_8.70;4

ādyaśabdena kṣāralavaṇodakādi grāhyam // VRrsṬī_8.70;5

ghaṭamadhyago ghaṭayantramadhyagaḥ pāradastridinaparyantaṃ svedyo bhavati yasmin karmaṇi tad dīpanam iti khyātam // VRrsṬī_8.70;6

atha jāraṇāyām ayathābalam ayathākramaṃ ca grāsadānenājīrṇadoṣāt pārade vikriyā syād iti grāsamānavicāro+avaśyaṃ kāryaḥ // VRrsṬī_8.70;7

523 grāsamāna

iyanmānasya sūtasya bhojyadravyātmikā mitiḥ /

iyatītyucyate yāsau grāsamānaṃ samīritam // VRrs_8.71 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

grāsamānamāha iyanmānasyeti // VRrsBo_8.71;1

iyanmānasya etāvatparimāṇasya sūtasya saṃbandhavivakṣayā ṣaṣṭhī iyanmite sūte ityarthaḥ yā iyatī mitiḥ etāvatparimāṇaṃ bhojyadravyāṇām iti śeṣaḥ iti ucyate bhojyadravyātmikā grasanīyasvarṇādidravyāṇāṃ mānanirdeśarūpā asau uktiḥ grāsamānaṃ samīritam iyanmānaḥ sūtaḥ iyanmānaṃ svarṇādidravyaṃ grasituṃ samarthaḥ evaṃrūpamānanirdeśaḥ grāsamānaṃ jñeyam // VRrsBo_8.71;2

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

ato grāsamānākhyasaṃskārasya lakṣaṇamāha iyanmānasyeti // VRrsṬī_8.71;1

iyacchabdo+atra saṃskāryapāradasya gṛhītamānaviśeṣapalādivācakaḥ // VRrsṬī_8.71;2

tādṛśamānamitapāradasyeyaccatuḥṣaṣṭyaṃśādimitābhrakasattvabījādyātmakaṃ dravyaṃ bhakṣaṇāya dattaṃ cet sukhena cīrṇaṃ jīrṇaṃ ca syāditi niścitā yā bījāder mitis tadgrāsamānaṃ khyātam // VRrsṬī_8.71;3

524 jāraṇā

grāsasya cāraṇaṃ garbhe drāvaṇaṃ jāraṇaṃ tathā /

iti trirūpā nirdiṣṭā jāraṇā varavārttikaiḥ // VRrs_8.72 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

jāraṇātrayamāha grāsasyeti // VRrsBo_8.72;1

grāsasya grāsayogyasya svarṇāderityarthaṃ cāraṇaṃ rasāntaḥ kṣepaṇaṃ garbhe drāvaṇaṃ rasāntaḥ taralībhavanaṃ jāraṇaṃ viḍayantrādiyogena dravībhūtagrāsasya pākaḥ // VRrsBo_8.72;2

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha jāraṇāṃ lilakṣayiṣuḥ prathamaṃ sādhāraṇāṃstadavasthābhedān salakṣaṇān samāsata āha grāsasyeti // VRrsṬī_8.72;1

śreṣṭhai rasavārttākuśalaiḥ sarvavidhā jāraṇā trirūpā triprakārā kathitā bhavati // VRrsṬī_8.72;2

tatra grāsasya cāraṇaṃ pāradakartṛkagrāsabhakṣaṇakaraṇam // VRrsṬī_8.72;3

garbhadrāvaṇaṃ grastabījādeḥ pāradodare drutikaraṇam // VRrsṬī_8.72;4

jāraṇaṃ ca pārada ekībhāvo +anantadṛḍhasaṃbandhena // VRrsṬī_8.72;5

eṣāṃ lakṣaṇānyanupadaṃ vakṣyati // VRrsṬī_8.72;6

525 jāraṇa:: subtypes:: grāsa, ...

grāsaḥ piṇḍaḥ pariṇāmastisraścākhyāḥ parā punaḥ // VRrs_8.73 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

jāraṇāyā aparaṃ traividhyamāha grāsa iti // VRrsBo_8.73;1

grāsaḥ kavalīkaraṇarūpajāraṇā piṇḍaḥ kardamavat piṇḍībhavanarūpajāraṇā // VRrsBo_8.73;2

parīṇāmaḥ avasthāntaraprāpaṇarūpajāraṇā // VRrsBo_8.73;3

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

punarapi jāraṇāyā avasthākṛtanāmāntarāṇi trīṇyāha grāsaḥ piṣṭiḥ parīṇāmaśceti // VRrsṬī_8.73;1

tatra grāso grasanam // VRrsṬī_8.73;2

piṣṭiḥ svedanamardanāgnyādibhiḥ pāradodare drutagrāsasya pāradasahitasya śuṣkaścūrṇaḥ // VRrsṬī_8.73;3

pariṇāmārthastu prāgukta eva // VRrsṬī_8.73;4

punar jāraṇā dvividhā bhavati // VRrsṬī_8.73;5

samukhā nirmukhā ceti bhedena // VRrsṬī_8.73;6

samukhā nirmukhā ceti jāraṇā dvividhā punaḥ // VRrs_8.74 //

526 nirmukhajāraṇā

nirmukhā jāraṇā proktā bījādānena bhāgataḥ // VRrs_8.75 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

tatrādau nirmukhajāraṇāmāha nirmukheti // VRrsBo_8.75;1

niḥ nāsti mukhaṃ vakṣyamāṇacatuḥṣaṣṭyaṃśaḥ bījaprakṣeparūpamukhalakṣaṇaṃ yatra jāraṇāyāṃ tādṛśī // VRrsBo_8.75;2

bījeti // VRrsBo_8.75;3

bhāgataḥ yathābhāgaṃ tattaddravyajāraṇāyāṃ nirdiṣṭabhāgam anatikramya vakṣyamāṇacatuḥṣaṣṭibhāgāt nyūnatayā adhikatayā vā ityarthaḥ bījādānena śuddhasvarṇaraupyātmakabījagrahaṇam // VRrsBo_8.75;4

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

tatrālpavaktavyatvāt prathamaṃ nirmukhāyā eva lakṣaṇamāha nirmukheti // VRrsṬī_8.75;1

catuḥṣaṣṭibhāgamitaṃ bījaṃ prathamaṃ yatra pāradodare na dīyate kiṃtu kevalaṃ śuddhadhātvādigrāsa eva sṛṣṭitrayanīrakaṇāvāsanauṣadhimardanādyupāyair jāryate sā jāraṇā nirmukhetyucyate // VRrsṬī_8.75;2

rasoparasādimṛdudravyajāraṇe tasyā upayogaḥ kāryaḥ // VRrsṬī_8.75;3

527 bīja (def.)

śuddhaṃ svarṇaṃ ca rūpyaṃ ca bījam ityabhidhīyate // VRrs_8.76 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

mukhakaraṇopayogibījaśabdārthamāha śuddhamiti // VRrsṬī_8.76;1

śuddham akṛtrimam uttamaṃ khanijaṃ svarṇaṃ rūpyaṃ vaitacchāstroktaśuddhyā suśuddhaṃ kṛtvātra grāhyam // VRrsṬī_8.76;2

etena kṛtrimanirvyūḍhamahābījādivyāvṛttiḥ kṛtā // VRrsṬī_8.76;3

528 samukhajāraṇā

catuḥṣaṣṭyaṃśato bījaprakṣepo mukhamucyate // VRrs_8.77 //

529 samukharasa/-jāraṇā

evaṃ kṛte raso grāsalolupo mukhavān bhavet /

kaṭhinānyapi lohāni kṣamo bhavati bhakṣitum /

iyaṃ hi samukhā proktā jāraṇā mṛgacāriṇā // VRrs_8.78 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

uktabījasya yathākramaṃ svarṇotpādārthaṃ raupyajananārthaṃ ca pāradasya catuḥṣaṣṭyaṃśena pāradodare jāraṇārambhe prakṣepaḥ kāryaḥ // VRrsṬī_8.78;1

evaṃ kṛte tasmin bīje pāradodare yathāvidhi cīrṇe jīrṇe ca sati pāradaḥ satvaraṃ grāsabhakṣaṇaṃ karotīti śāstre sa raso mukhavānityucyate // VRrsṬī_8.78;2

tatkṛtaṃ yat kaṭhinalohādibhakṣaṇaṃ sā jāraṇā samukhetyuktā // VRrsṬī_8.78;3

mṛgacāriṇā mṛgasahitaṃ vane carati saṃsāraṃ vihāya viriktena kenacidvaravārtikena // VRrsṬī_8.78;4

$

Rasaratnasamuccayabodhinī

samukhajāraṇām āha evamiti // VRrsBo_8.78;1

evaṃ kṛte catuḥṣaṣṭyaṃśato bījaprakṣepe kṛte // VRrsBo_8.78;2

mukhavān samukhaḥ // VRrsBo_8.78;3

mṛgacāriṇā tadākhyena kenacid rasatantrakṛtā // VRrsBo_8.78;4

530 rākṣasavaktravat

divyauṣadhisamāyogāt sthitaḥ prakaṭakoṣṭhiṣu /

bhuñjītākhilalohādyaṃ yo +asau rākṣasavaktravān // VRrs_8.79 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

rākṣasamukharasam āha divyauṣadhīti // VRrsBo_8.79;1

divyauṣadhiḥ manaḥśilā // VRrsBo_8.79;2

prakaṭakoṣṭhiṣu vivṛtānanakoṣṭhikāyantreṣu // VRrsBo_8.79;3

bhuñjīta graset // VRrsBo_8.79;4

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha mahāmukhapāradasya lakṣaṇamāha divyauṣadhīti // VRrsṬī_8.79;1

somalatādikāścatuḥṣaṣṭidivyauṣadhyas tatsamāyogas tadrasena kṛtamardanādinā kṛtasaṃskāraḥ // VRrsṬī_8.79;2

tena prakāśamūṣāsvapi sthito+agnisahaḥ pārado dhmānena kaṭhinaṃ mṛdu sarvaṃ lohādi yadā bhunakti asau mahāmukhavān ityucyate // VRrsṬī_8.79;3

531 cāraṇā

rasasya jaṭhare grāsakṣapaṇaṃ cāraṇā matā // VRrs_8.80 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

jāraṇābhedacāraṇālakṣaṇamāha rasasyeti // VRrsBo_8.80;1

jaṭhare madhye ityarthaḥ grāsakṣapaṇaṃ grāsasya grāsārhalauhādeḥ kṣapaṇaṃ kṣayamāpādanaṃ rasena saha ekīkaraṇamityarthaḥ // VRrsBo_8.80;2

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

pūrvoktacāraṇādīnāṃ lakṣaṇamāha rasasyeti // VRrsṬī_8.80;1

532 garbhadruti

grastasya drāvaṇaṃ garbhe garbhadrutir udāhṛtā // VRrs_8.81 //

533 bāhyadruti

bahireva drutiṃ kṛtvā ghanasattvādikaṃ khalu /

jāraṇāya rasendrasya sā bāhyadrutir ucyate // VRrs_8.82 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

garbhadrutiprasaṅgena bāhyadrutim āha bahir iti // VRrsBo_8.82;1

bahir eva cullyuparisthakaṭāhādau na tu rasagarbhe ityarthaḥ // VRrsBo_8.82;2

ghanasattvādikam abhrasattvādikam atrādipadena svarṇasattvādīnāṃ grahaṇaṃ bodhyam // VRrsBo_8.82;3

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

bahireva drutīkṛtyeti // VRrsṬī_8.82;1

abhrakasattvadrutiḥ prāguktaiva dvitīyādhyāye // VRrsṬī_8.82;2

jāraṇāya taptakhalvamadhye dīyata iti vākyaśeṣaḥ // VRrsṬī_8.82;3

534 druti (substance)

nirlepatvaṃ drutatvaṃ ca tejastvaṃ laghutā tathā /

asaṃyogaśca sūtena pañcadhā drutilakṣaṇam // VRrs_8.83 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

druteḥ pañcadhābhedānāha nirlepatvamiti // VRrsBo_8.83;1

nirlepatvaṃ niḥ niścayena niḥśeṣeṇa vā lepatvaṃ liptatvaṃ drāvāntareṇa saha niḥśeṣeṇa ekībhavanamityarthaḥ yadvā niḥ nirgataḥ lepaḥ liptapadārthaḥ malādiryasmāt tattvaṃ pṛthagbhūtamalādikam ityarthaḥ // VRrsBo_8.83;2

drutatvaṃ viśeṣeṇa dravībhavanam // VRrsBo_8.83;3

tejastvaṃ svarūpāpekṣayā tejobhūyastvam // VRrsBo_8.83;4

laghutā svābhāvikagurutvamapekṣya lāghavam // VRrsBo_8.83;5

asaṃyogaśca sūtena pāradena saha pṛthaktayā avasthānam // VRrsBo_8.83;6

535 druti (process)

auṣadhādhmānayogena lohadhātvādikaṃ tathā /

saṃtiṣṭhate dravākāraṃ sā drutiḥ parikīrtitā // VRrs_8.84 //

536 jāraṇā (saṃskāra)

drutagrāsaparīṇāmo viḍayantrādiyogataḥ /

jāraṇetyucyate tasyāḥ prakārāḥ santi koṭiśaḥ // VRrs_8.85 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

jāraṇābhedajāraṇāmāha druteti // VRrsBo_8.85;1

viḍaḥ vakṣyamāṇalakṣaṇalakṣitaḥ yantraṃ koṣṭhikādikaṃ tadādiyogataḥ atrādipadena mūṣāpuṭādīnāṃ grahaṇaṃ drutasya garbhe taralitasya grāsasya svarṇādeḥ parīṇāmaḥ paripākaḥ svātmani abhedarūpeṇa pariṇamanam // VRrsBo_8.85;2

rasendracintāmaṇau tu jāraṇā hi pātanagālanavyatirekeṇa ghanahemādigrāsapūrvakaṃ pūrvāvasthāpannatvam ityanena yat prakārāntaraṃ jāraṇālakṣaṇamuktaṃ tat cāraṇākhyajāraṇābhiprāyeṇa bodhyam // VRrsBo_8.85;3

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha jāraṇālakṣaṇam āha drutagrāseti // VRrsṬī_8.85;1

biḍayantrādiyogena pāradodare dravībhūtasya grāsasya bījāder yaḥ parīṇāmo+avināśidṛḍhatarasaṃbandhena pāradena sahaikībhāvaḥ sā jāraṇetyucyate // VRrsṬī_8.85;2

tasyāḥ prakārāḥ koṭiśo+atibahavaḥ santi // VRrsṬī_8.85;3

yantrādīnāṃ bahuvidhatvāt // VRrsṬī_8.85;4

te ca prakārāḥ patrajāraṇāsattvajāraṇādrutijāraṇābījajāraṇāmahābījajāraṇāsiddhabījajāraṇāsadhūmajāraṇānirdhūmajāraṇābālajāraṇāvṛddhajāraṇābaddhajāraṇābhūcarījāraṇākhecarījāraṇāprabhṛtayo rasārṇavādau savistaraṃ bodhyāḥ // VRrsṬī_8.85;5

* dolāyantrasomānalayantracakrarājayantravālukāyantrajalakūrmayantrasthalakūrmayantramūṣāprabhṛtīni jāraṇayantrādīni vidyāt // VRrsṬī_8.85;6

taptakhalve mardanaṃ tu sarvatra prākkāryam eva // VRrsṬī_8.85;7

ādiśabdena ṣaḍbindukīṭasahitamardanasṛṣṭitrayādisaṃgrahāḥ // VRrsṬī_8.85;8

537 viḍa

kṣārairamlaiśca gandhādyair mūtraiśca paṭubhis tathā /

rasagrāsasya jīrṇārthaṃ tadviḍaṃ parikīrtitam // VRrs_8.86 //

538 rañjana

susiddhabījadhātvādijāraṇena rasasya hi /

pītādirāgajananaṃ rañjanaṃ parikīrtitam // VRrs_8.87 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

ato+abhrapattrajāraṇottaraṃ rāgasaṃskāraṃ lakṣayati susiddhabījeti // VRrsṬī_8.87;1

susiddhaṃ yathāvidhi sādhitaṃ yad bījam abhrakasattvadhātvādicūrṇaṃ tajjāraṇena pāradasya yā bījadhātvādyanurūpā varṇotpattis tad rañjanam // VRrsṬī_8.87;2

tatra bījasādhanavidhistu siddhabījalakṣaṇavyākhyāyāṃ prāgukta eva // VRrsṬī_8.87;3

jāraṇāvidhistu triṃśattame+adhyāye sphuṭībhaviṣyati // VRrsṬī_8.87;4

ādiśabdo maṇirasoparasādiparigrahaḥ // VRrsṬī_8.87;5

rāgadravyodāharaṇaṃ vidhiśca rasahṛdaye // VRrsṬī_8.87;6

yathā /

jīrṇābhrako rasendro darśayati ghanānurūpiṇīṃ chāyām /

kṛṣṇāṃ raktāṃ pītāṃ sītāṃ tathā saṃkarairmiśrām // VRrsṬī_8.87;7

tathā /

krāmati tīkṣṇena rasastīkṣṇena ca jīryate kṣaṇādgrāsaḥ /

hemno yonistīkṣṇaṃ rāgān gṛhṇāti tīkṣṇena // VRrsṬī_8.87;8

tadapi ca daradena hataṃ hatvā vā mākṣikeṇa ravisahitam /

vāsitamapi vāsanayā ghanavaccāryaṃ ca jāryaṃ ca /

vāsanayā vāsanauṣadhena vāsitaṃ bhāvitamityarthaḥ // VRrsṬī_8.87;9

tathā /

kāntaṃ vā tīkṣṇaṃ vā kāñcīṃ vā vajrasasyakādīnām /

ekatamaṃ sarvaṃ vā rasarañjane saṃkaro+apīṣṭaḥ // VRrsṬī_8.87;10

kāñcīṃ svarṇamākṣikam // VRrsṬī_8.87;11

ādiśabdena hīrakacapalādaya upadhātavaścaikatra militā apīṣṭāḥ // VRrsṬī_8.87;12

kuṭile balamadhikaṃ rāgastīkṣṇe tu pannage snehaḥ // VRrsṬī_8.87;13

rāgasnehabalāni tu kamale śaṃsanti dhātuvidaḥ // VRrsṬī_8.87;14

$

Rasaratnasamuccayabodhinī

rañjanamāha susiddheti // VRrsBo_8.87;1

śodhitasvarṇaraupyābhyāṃ tathā jīrṇatāmrādiyogena kriyāviśeṣam āśritya rasasya yat pītādirāgajananam ityanvayaḥ // VRrsBo_8.87;2

539 sāraṇā

sūte satailayantrasthe svarṇādikṣepaṇaṃ hi yat /

vedhādhikyakaraṃ lohe sāraṇā sā prakīrtitā // VRrs_8.88 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

sāraṇālakṣaṇamāha sūta iti // VRrsṬī_8.88;1

sāraṇākhyatailenārdhāṃśaṃ saṃbhṛtaṃ yat sāraṇāyantraṃ tatra sthite pārade yat svarṇādikṣepaṇaṃ svarṇādibījanāgavaṅgānāṃ yat kṣepaṇaṃ vedhādhikyasiddhyarthaṃ kriyate sā sāraṇeti rasaśāstra uktā // VRrsṬī_8.88;2

pratisāraṇānusāraṇeti ca tadbhedau // VRrsṬī_8.88;3

uktaṃ caitad rasahṛdaye /

sāritavartitasūtaḥ samānabījena milati yaḥ sāryaḥ /

dviguṇena pratīsāryaḥ sa cānusāryaśca triguṇena // VRrsṬī_8.88;4

iti // VRrsṬī_8.88;5

dviguṇamapi suvarṇameva // VRrsṬī_8.88;6

vedhādhikyaṃ vedho bhittvāntaḥpraveśaḥ so+adhiko bhavati // VRrsṬī_8.88;7

pāradasya tāmradalādau śarīrasthadhātvādiṣu ca sarvato vyāptiḥ // VRrsṬī_8.88;8

sāraṇātailaṃ pañcamādhyāyavyākhyāyāṃ prāguktameva // VRrsṬī_8.88;9

yantrādhyāye sāraṇāyantraṃ sāraṇāvidhiśca sphuṭībhaviṣyati // VRrsṬī_8.88;10

$

Rasaratnasamuccayabodhinī

sāraṇāmāha sūte iti // VRrsBo_8.88;1

satailayantrasthe tailapūrṇāndhamūṣāmadhyasthite sūte rase yat svarṇādikṣepaṇaṃ svarṇādiprakṣepaḥ lohe tāmrādau ityarthaḥ vedhādhikyakaraṃ vedhasya svarṇādijananarūpavedhaśakteḥ ādhikyakaram ātiśayyajanakam // VRrsBo_8.88;2

uktaṃ ca rasendracintāmaṇau /

atha sāraṇocyate // VRrsBo_8.88;3

andhamūṣā tu kartavyā gostanākārasaṃnibhā // VRrsBo_8.88;4

saiva chidrānvitā madhye gambhīrā sāraṇocitā // VRrsBo_8.88;5

asyām eva mūṣāyāṃ tattailam apagatakalkavimalam āpūryam asminnadhikam adhastād drutabījaprakṣepasamakālam eva samāvarjanīyaḥ sūtavarastadanu sadyo mūṣānanam ācchādanīyam // VRrsBo_8.88;6

etat tailāktakhaṇḍagranthibandhena aruṇāsitabījābhyām aśvanāsārakarmaṇā militaścet sāritaḥ samyak saṃyamitaḥ vijñātavyaḥ // VRrsBo_8.88;7

sāraṇārthaṃ tailamapi tatraivānveṣṭavyaṃ vistarabhayānnoddhṛtam iti // VRrsBo_8.88;8

540 vedha

vyavāyibheṣajopeto dravye kṣipto rasaḥ khalu /

vedha ityucyate tajjñaiḥ sa cānekavidhaḥ smṛtaḥ // VRrs_8.89 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

sāraṇālakṣaṇe vedhādhikyakaram ityuktaṃ kastāvat vedha ityapekṣāyāmāha vyavāyīti nāgavallīkumārikādhustūrādivyavāyiguṇavadbheṣajasaṃyuktaḥ ityarthaḥ // VRrsBo_8.89;1

vyavāyilakṣaṇaṃ śārṅgadhare yathā /

pūrvaṃ vyāpyākhilaṃ kāyaṃ tataḥ pākaṃ ca gacchati /

vyavāyi tadyathā bhaṅgā phenaṃ cāhisamudbhavam /

iti // VRrsBo_8.89;2

dravye svarṇādirūpeṇa pariṇinamayiṣau lohe // VRrsBo_8.89;3

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha krāmaṇasya dravyasya sarvadā vedhasahopayogitvena samāsato viśeṣaṇamukhena krāmaṇalakṣaṇasahitaṃ vedhalakṣaṇam ekena ślokenāha vyavāyīti // VRrsṬī_8.89;1

dravye śatavedhādau yathābhāgaṃ gṛhīte mūṣāyāṃ drute kṛte prataptamātre vā tāmrarajatādau sādhyadravye kṣipto rasaḥ pārado yasmin karmaṇi sa vedha ityucyate // VRrsṬī_8.89;2

sa ca pāradaḥ kīdṛśaḥ // VRrsṬī_8.89;3

vyavāyibheṣajopetaḥ // VRrsṬī_8.89;4

yat sevitamātraṃ tatkṣaṇa eva śarīrāntaḥsthasarvadhātuṣu sahasā sabāhyābhyantaraṃ vyāpnoti paścāt pākaṃ prāpnoti tadvyavāyi krāmaṇetyaparaparyāyaṃ ca bodhyam // VRrsṬī_8.89;5

tādṛśabheṣajopeto yogavāhī pārado+api sevitaścet sahasā sarvaṃ dehaṃ sāntaraṃ vyāpnoti na kevalaṃ koṣṭha eva sthitiṃ karoti // VRrsṬī_8.89;6

na vā dhātuṣu kathaṃcit prāpto+api bahiḥ saṃlagna eva tiṣṭhatīti // VRrsṬī_8.89;7

lohāntaḥ praviśed yena dravyayogena pāradaḥ /

sadyas tatkrāmaṇam iti kathitaṃ rasasiddhidam /

iti krāmaṇalakṣaṇapārthakyena bodhyam // VRrsṬī_8.89;8

541 vedhabhedāḥ

lepaḥ kṣepaśca kuntaśca dhūmākhyaḥ śabdasaṃjñakaḥ // VRrs_8.90 //

542 lepavedha

lepanaṃ kurute lohaṃ svarṇaṃ vā rajataṃ tathā /

lepavedhaḥ sa vijñeyaḥ puṭamatra ca saurakam // VRrs_8.91 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

teṣu lepavedhalakṣaṇamāha lepanamiti // VRrsBo_8.91;1

lepanaṃ vedhasāmarthyāpādakakriyāviśeṣasiddharasenety āśayaḥ // VRrsBo_8.91;2

atra lepavedhe // VRrsBo_8.91;3

saurakaṃ puṭaṃ dadyāditi śeṣaḥ sūryapakvaṃ kuryādityarthaḥ // VRrsBo_8.91;4

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha vedhabhedānāha lepa iti // VRrsṬī_8.91;1

lepeneti // VRrsṬī_8.91;2

yasminvedhe pārado lepena lohaṃ pattrīkṛtaṃ tīkṣṇatāmrādi svarṇaṃ karoti rajataṃ vā karoti sa lepavedha ityuktaḥ // VRrsṬī_8.91;3

atra lepottaraṃ varṇotkarṣārthaṃ yat puṭaṃ deyaṃ bhavati tat puṭaṃ saukaraṃ varāhapuṭaṃ kāryam // VRrsṬī_8.91;4

asmin saṃskāre jīrṇacaturthāṃśārdhāṃśasamādibhāgair jīrṇabīja eva sārito rasa upayoktavyaḥ // VRrsṬī_8.91;5

543 kṣepavedha

prakṣepaṇaṃ drute lohe vedhaḥ syātkṣepasaṃjñitaḥ // VRrs_8.92 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

kṣepavedhalakṣaṇamāha prakṣepaṇamiti // VRrsBo_8.92;1

galitasvarṇetaralauhe rasaprakṣepeṇa yat suvarṇīkaraṇaṃ sa kṣepākhyavedho jñeyaḥ // VRrsBo_8.92;2

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha kṣepavedham āha prakṣepaṇam iti // VRrsṬī_8.92;1

dhmānena mūṣāyāṃ lohe tāmrādau drute sati krāmaṇadravyakalkasahitasya pāradasya yat prakṣepaṇaṃ sa vedhaḥ kṣepa iti khyātaḥ // VRrsṬī_8.92;2

atra pakṣāntaram apyuktaṃ rasasāre krāmaṇakalkasahitalohe dhāmyamāne kevalaṃ pāradaṃ kṣipettatreti // VRrsṬī_8.92;3

544 kuntavedha

saṃdaṃśadhṛtasūtena drutadravyāhṛtiśca yā /

suvarṇatvādikaraṇaṃ kuntavedhaḥ sa ucyate // VRrs_8.93 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

kuntavedhamāha saṃdaṃśeti // VRrsBo_8.93;1

saṃdaṃśaḥ sāṃḍāśī iti khyātaḥ saṃdaṃśayantreṇa mūrtibaddhasūtaṃ dhṛtvā drutalauhe nimajjanena tatsamparkāt svarṇādirūpeṇa pariṇatasya lauhasya yadāharaṇaṃ sa kuntavedhasaṃjñako jñeyaḥ // VRrsBo_8.93;2

545 dhūmavedha

vahnau dhūmāyamāne +antaḥ prakṣiptarasadhūmataḥ /

svarṇādyāpādanaṃ lohe dhūmavedhaḥ sa ucyate // VRrs_8.94 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

dhūmavedhamāha vahnāviti // VRrsBo_8.94;1

sadhūmavahnimadhye vedhasamartharasanikṣepeṇa yo dhūmaḥ nirgacchati tatsamparkād yat kiṃcillohasya svarṇādirūpeṇa yā pariṇatiḥ sa dhūmavedhaḥ // VRrsBo_8.94;2

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

dhūmavedhalakṣaṇamāha vahnāviti // VRrsṬī_8.94;1

dhūmāyamāne vahnāvantarmūṣāntaḥsthatadvahnimadhye prakṣipto yo rasaḥ pāradas tatsaṃbandhidhūmasyordhvasthāpitatāmrādipatre saṃparkād yat svarṇarajatāpādanaṃ sa dhūmavedha ityabhidhīyate // VRrsṬī_8.94;2

546 śabdavedha

mukhasthitarasenālpalohasya dhamanāt khalu /

svarṇarūpyatvajananaṃ śabdavedhaḥ sa kīrtitaḥ // VRrs_8.95 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

śabdavedhamāha mukheti // VRrsBo_8.95;1

dhamanāt śabdoccāraṇādityarthaḥ phutkārādityartho vā // VRrsBo_8.95;2

dhama dhvāne ityasmāt lyuḥ // VRrsBo_8.95;3

mukhamadhye vedhasamartharasaguṭikāṃ saṃsthāpya puro lauhakhaṇḍam ekaṃ dhṛtvā śabdoccāraṇe kṛte phutkāre datte vā tat lauhakhaṇḍaṃ svarṇādirūpeṇa pariṇatam // VRrsBo_8.95;4

dhamanāt ityatra damanāt iti pāṭhe mukhamadhye vedhasamartharasaguṭikāṃ saṃsthāpya kṣudralauhakhaṇḍaṃ tannimne nidhāya ca pīḍane kṛte adhaḥsthalauhakhaṇḍaṃ yatra vedhe svarṇādirūpeṇa pariṇamet sa śabdavedhaḥ ityarthaḥ // VRrsBo_8.95;5

547 udghāṭana

siddhadravyasya sūtena kāluṣyādinivāraṇam /

prakāśanaṃ ca varṇasya tadudghāṭanam īritam // VRrs_8.96 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

udghāṭanam āha siddhadravyasyeti // VRrsBo_8.96;1

siddhadravyasya mṛtalauhāder ityarthaḥ sūtena kriyāviśeṣaniṣpannasūtasaṃyogena yat kāluṣyādinivāraṇaṃ mālinyādiproñchanaṃ varṇasya ca prakāśanam aujjvalyasaṃpādanaṃ yadvā sūtena sūtasaṃyogena siddhadravyasya māritalohādeḥ kāluṣyādinivāraṇaṃ yayā kriyayā dravyāntarasaṃyogajanitamālinyādināśanaṃ syādityevaṃ yojanīyam // VRrsBo_8.96;2

siddhadravyasya sūtena ityatra siddhadravyeṇa sūtasya iti pāṭhe mṛtalauhādisaṃyogadvārā sūtasya yat kāluṣyādinivāraṇam ityarthaḥ // VRrsBo_8.96;3

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

sūtena sabāhyābhyantaravyāptyaikībhūtasya siddhadravyasya suvarṇatvādiprāptasya tāmrādilohātmakadravyasya tadekībhūtasūtasya ca yathāsambhavaṃ yat kāluṣyādi tannivārakaṃ daśāṃśena yaccūrṇaprakṣepādi karma tad udghāṭanam itīritam // VRrsṬī_8.96;1

kāluṣyaṃ malasaṃkīrṇatvam // VRrsṬī_8.96;2

ādiśabdena chattritvapataṅgitvadurdrāvitvadurmelitvādidoṣaḥ saṃgrāhyaḥ // VRrsṬī_8.96;3

548 svedana

kṣārāmlairauṣadhaiḥ sārddhaṃ bhāṇḍaṃ ruddhvātiyatnataḥ /

bhūmau nikhanyate yatnātsvedanaṃ saṃprakīrtitam // VRrs_8.97 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

svedanamāha kṣārāmlairiti // VRrsBo_8.97;1

auṣadhaiḥ svedanīyauṣadhaiḥ // VRrsBo_8.97;2

bhāṇḍaṃ rasapūrṇabhāṇḍamityarthaḥ // VRrsBo_8.97;3

atra uṣṇavīryaiḥ kṣārāmlaiḥ saha bhūmyadhaḥsthāpanena taduṣmaṇā anagnisvedo bodhyaḥ // VRrsBo_8.97;4

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

sāraṇottaraṃ rasāyanaṃ kartuṃ kāmayamānena sādhakena pāradasya kartavyau svedasaṃnyāsākhyasaṃskārau lakṣayati kṣārāmlairiti // VRrsṬī_8.97;1

auṣadhair bhṛṅgarāṅmuṇḍī viṣṇukrāntā ityādibhiḥ svedalakṣaṇavarṇanāvasare prāguktaiḥ // VRrsṬī_8.97;2

taiśca sārdhaṃ saha pāradaṃ bhāṇḍamadhye pidhānasaṃdhirodhanādiyatnena ruddhvā tadbhāṇḍaṃ bhūmimadhye nikhanyate yasmin karmaṇi tat svedanaṃ saṃprakīrtitam // VRrsṬī_8.97;3

549 saṃnyāsa

rasasyauṣadhayuktasya bhāṇḍaruddhasya yatnataḥ /

mandāgniyutacullyantaḥ kṣepaḥ saṃnyāsa ucyate // VRrs_8.98 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

saṃnyāsam āha rasasyeti // VRrsBo_8.98;1

auṣadhayuktasya kṣārāmlauṣadhayuktasyetyarthaḥ // VRrsBo_8.98;2

mandāgniyutacullyantaḥ mṛdvagniviśiṣṭacullīmadhye na tu tīvrāgniyutacullyām ityarthaḥ // VRrsBo_8.98;3

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

athauṣadhayuktasya pāradasya mṛnmayabhāṇḍasaṃpuṭitasya mandavahniyuktacullīmadhye kṣiptvā yat puṭanaṃ sa saṃnyāsa ityucyate // VRrsṬī_8.98;1

550 svedanasaṃnyāsaguṇāḥ

dvāvetau svedasaṃnyāsau rasarājasya niścitam /

guṇaprabhāvajanakau śīghravyāptikarau tathā // VRrs_8.99 //

rasanigamamahābdheḥ somadevaḥ samantāt sphuṭataraparibhāṣānāmaratnāni hṛtvā /

vyaracayadatiyatnāttairimāṃ kaṇṭhamālāṃ kalayatu bhiṣagagryo maṇḍanārthaṃ sabhāyām // VRrs_8.100 //

bhavetpaṭhitavāro+ayamadhyāyo rasavādinām /

rasakarmāṇi kurvāṇo na sa muhyati kutracit // VRrs_8.101 //

Adhyāya 9

atha yantrāṇi vakṣyante rasatantrāṇyaśeṣataḥ /

samālocya samāsena somadevena sāmpratam // VRrs_9.1 //

svedādikarma nirmātuṃ vārttikendraiḥ prayatnataḥ /

551 yantra:: nirukti

yantryate pārado yasmāttasmādyantramiti smṛtam // VRrs_9.2 //

552 dolāyantra

dravadravyeṇa bhāṇḍasya pūritārdhodakasya ca /

mukhasyobhayato dvāradvayaṃ kṛtvā prayatnataḥ // VRrs_9.3 //

tayostu nikṣiped daṇḍaṃ tanmadhye rasapoṭalīm /

baddhvā tu svedayedetaddolāyantramiti smṛtam // VRrs_9.4 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

dolāyantramāha dravadravyeṇeti // VRrsBo_9.4;1

dravadravyeṇa kāñjikādisvedanadravyeṇa // VRrsBo_9.4;2

mukhasyeti // VRrsBo_9.4;3

bhāṇḍakandharāyāḥ prāntadvaye chidradvayaṃ kṛtvetyarthaḥ // VRrsBo_9.4;4

tayoḥ chidrayoḥ // VRrsBo_9.4;5

tanmadhye daṇḍamadhye // VRrsBo_9.4;6

svedanārheṇa kāñjikādinā kenacit draveṇa bhāṇḍārdhamāpūrya bhāṇḍakandharāprāntadvaye chidradvayaṃ kṛtvā tanmadhye daṇḍamekaṃ nidhāya tasmin rasapoṭṭalīṃ baddhvā ca evaṃ lambayet yathā bhāṇḍasthadrave sā nimajjet paraṃ tu bhāṇḍam na spṛśediti niṣkarṣaḥ // VRrsBo_9.4;7

553 svedanīyantra

sāmbusthālīmukhe baddhavastre pākyaṃ niveśayet /

pidhāya pacyate yatra svedanīyantramucyate // VRrs_9.5 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha patrapuṣpādīnāmatimṛdudravyāṇāṃ svalpasvedārthaṃ yantrāntaramāha sāmbusthālīti // VRrsṬī_9.5;1

sthālīṃ caturthāṃśajalena pūritodarāṃ jalenārdhapūritodarāṃ vā kṛtvā tasyā mukham ā samantād vastreṇa baddhaṃ yathā syāttathā mukhābaddhe vastre pākyaṃ svedyam atikomalaṃ dravyaṃ vinikṣipya nyubjaśarāvādinā pidhāyācchādya yatra pacyate tat svedanīyantramityucyate // VRrsṬī_9.5;2

asyaiva yantrasya kandukasaṃjñāṃ vakṣyati // VRrsṬī_9.5;3

554 pātanāyantra

aṣṭāṅgulaparīṇāhamānāhena daśāṅgulam /

caturaṅgulakotsedhaṃ toyādhāraṃ galādadhaḥ // VRrs_9.6 //

adhobhāṇḍe mukhaṃ tasya bhāṇḍasyopari vartinaḥ /

ṣoḍaśāṅgulavistīrṇapṛṣṭhasyāsye praveśayet // VRrs_9.7 //

pārśvayor mahiṣīkṣīracūrṇamaṇḍūraphāṇitaiḥ /

liptvā viśoṣayetsaṃdhiṃ jalādhāre jalaṃ kṣipet /

cullyām āropayed etat pātanāyantramucyate // VRrs_9.8 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

athordhvapātanāyantramāha aṣṭāṅguleti // VRrsṬī_9.8;1

atha nyubjasthāpyasya viśālapṛṣṭhasya mṛtpātrasyāṅgulād adho +aṅgulamitapṛṣṭhabhāgād adhobhāge toyādhāraḥ kāryaḥ // VRrsṬī_9.8;2

katham // VRrsṬī_9.8;3

aṣṭāṅgulaparīṇāham aṣṭāṅgulagarbhavistāraṃ yathā syāttathā // VRrsṬī_9.8;4

tathānāhena bandhena saha daśāṅgulaṃ yathā syāttathā bandha ālavālaṃ tatpradeśaṃ saṃgṛhya daśāṅgulavistāram ityarthaḥ // VRrsṬī_9.8;5

evaṃ ca bandhasthaulyam aṅguladvayamitaṃ garbhavistāraścāṣṭāṅgulamitaḥ kārya ityavatiṣṭhate // VRrsṬī_9.8;6

na ha bandhane // VRrsṬī_9.8;7

caturaṅgulocchrāyaṃ yathā syāttathā toyādhāraḥ pṛṣṭhe kārya ityarthaḥ // VRrsṬī_9.8;8

tādṛśādhāraviśiṣṭasya ṣoḍaśāṅgulavistīrṇapṛṣṭhasyoparivartinastasya bhāṇḍasyāsye+adho bhāṇḍamukhaṃ praveśayet // VRrsṬī_9.8;9

tato mukhapārśvayormahiṣīkṣīrādibhiḥ saṃdhiṃ liptvā viśoṣayet // VRrsṬī_9.8;10

cūrṇaḥ sudhā śvetaṃ lepadravyamityarthaḥ // VRrsṬī_9.8;11

pātanāyantramīritam // VRrsṬī_9.8;12

ūrdhvapātanāyantramuktamityarthaḥ // VRrsṬī_9.8;13

$

Rasaratnasamuccayabodhinī

pātanāyantrasya svarūpamāha aṣṭāṅguleti // VRrsBo_9.8;1

parīṇāhaḥ vistāraḥ paridhiriti yāvat // VRrsBo_9.8;2

ānāhaḥ aunnatyaṃ dairghyamiti yāvat // VRrsBo_9.8;3

utsedhaḥ upacitiḥ sthaulyamiti yāvat // VRrsBo_9.8;4

555 adhaḥpātanayantra

athordhvabhājane liptasthāpitasya jale sudhīḥ /

dīptair vanopalaiḥ kuryādadhaḥ pātaṃ prayatnataḥ // VRrs_9.9 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

adhaḥpātanayantramāha asyordhveti // VRrsṬī_9.9;1

jalādhāravihīnasya vaiparītyena jale sthāpitasyāsyoktayantrasya saṃbandhi yad ūrdhvabhājanaṃ tatra liptasthāpitasya lepaṃ kṛtvā sthāpitasya pāradasya yantropari dīptairvanopalairadhaḥpātaṃ kuryāt // VRrsṬī_9.9;2

ityetad adhaḥpātanāyantram abhihitam // VRrsṬī_9.9;3

$

Rasaratnasamuccayabodhinī

adhaḥpātanāyantre pātanakramamāha atheti /

atha uktarītyā yantranirmāṇānantaram ūrdhvabhājane uparisthādhomukhabhāṇḍodare ityarthaḥ ādau liptaṃ paścāt sthāpitaṃ tasya liptasthāpitasya rasasyeti śeṣaḥ jale adhobhāṇḍasthite iti śeṣaḥ dīptaiḥ vanotpalaiḥ vanyakarīṣāgnibhiḥ // VRrsBo_9.9;1

556 kacchapayantra

jalapūrṇapātramadhye dattvā ghaṭakharparaṃ suvistīrṇam /

tadupari viḍamadhyagataḥ sthāpyaḥ sūtaḥ kṛtaḥ koṣṭhyām // VRrs_9.10 //

laghulohakaṭorikayā kṛtaṣaṇmṛtsaṃdhilepayācchādya /

pūrvoktaghaṭakharparamadhye +aṅgāraiḥ khadirakolabhavaiḥ // VRrs_9.11 //

svedanato mardanataḥ kacchapayantrasthito raso jarati /

agnibalenaiva tato garbhe dravanti sarvasattvāni // VRrs_9.12 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

kacchapayantraṃ dvividhaṃ jalakacchapaṃ sthalakacchapaṃ ca // VRrsṬī_9.12;1

tatredānīṃ jalakacchapamāha jalapūrṇeti // VRrsṬī_9.12;2

ghaṭakharparaṃ khaṇḍitamukhaṃ sacchidraṃ ghaṭakhaṇḍamuttānaṃ dattvā tadupari koṣṭhīṃ mūṣāṃ chidre kiṃcitpraviṣṭabudhnāṃ nīrāviyoginīmuttānāṃ sudṛḍhaṃ niścalaṃ saṃsthāpya koṣṭhīmabhitaḥ kuḍyaṃ vidadhyāt // VRrsṬī_9.12;3

koṣṭhyāṃ biḍaṃ tanmadhye pāradaṃ ca dattvā sa samyaksthāpyaḥ // VRrsṬī_9.12;4

tato laghulohakaṭorikayā nyubjayā taṃ pāradaṃ koṣṭhyāmācchādya mṛtkarpaṭādinā saṃdhiṃ ruddhvā tadghaṭakharparam aṅgāraiḥ karīṣādimiśraiḥ pūrṇaṃ kuryāt pūrṇaṃ tad ghaṭakharparam aṅgāraiḥ karīṣatuṣamiśraiḥ // VRrsṬī_9.12;5

garbhadravantīti sthāne garbhadrutiḥ sarvalohānāmiti pāṭhaḥ // VRrsṬī_9.12;6

evaṃ rītyā kacchapayantrasthaḥ pāradaḥ svedanato vahnitāpena mardanato biḍādinā saha pākāvasare tatraiva jātena mardanena drutaṃ grāsaṃ tridinaṃ jarati // VRrsṬī_9.12;7

evaṃ caitadyantraṃ garbhadrutipūrvakaṃ jāraṇopayogīti bhāvaḥ // VRrsṬī_9.12;8

atra jalapūrṇapātraṃ bhūmāveva nikhātaṃ kṛtvā tanmukhe sacchidramuttānaṃ śarāvaṃ dattvā tatra chidre nīrāviyoginīṃ mūṣāṃ kācavilepitāṃ dhṛtvā tatra pāradasyādhastādupariṣṭācca gandhakaṃ dattvā pidhāyoparyupalāgninā gandhakaṃ jārayanti kecit // VRrsṬī_9.12;9

kiṃcaitadghaṭakaśarāve chidrasaṃsthitāṃ pakvamūṣāṃ kṛtvā tasyāmaṣṭāṃśabiḍāvṛtaṃ pāradaṃ dhṛtvā lohapātryāṃ saṃruddhaṃ mudritaṃ ca kṛtvā taduparyaṣṭāṅgulamānāṃ vālukāṃ vinikṣipya haṭhāttadupari dhmānena dhmātaṃ tadgarbhasambhūtaṃ rasaṃ māyūrapittaliptaṃ kāñcanaṃ grāsayantīti // VRrsṬī_9.12;10

sthalakūrmayantraṃ tu kiṃcidgartāyukte bhūtale tathaiva ghaṭakharparaṃ nyubjaṃ nidhāya saṃdhilepādi kṛtvā tadupari sarvataḥ pārśvabhāge ca puṭaṃ dadyāditi // VRrsṬī_9.12;11

tatra gartāyāṃ vanasūraṇādikandodare biḍaṃ tanmadhye sagrāsaṃ pāradaṃ dattvā tatkandaśakalenaivācchādya mṛtkarpaṭādināveṣṭya saṃśoṣya dhārayet // VRrsṬī_9.12;12

pṛṣṭhe cāgniṃ saṃtataṃ dinatrayaṃ dadyāt // VRrsṬī_9.12;13

antarāntarā kandaparivartanaṃ kāryaṃ yathā kando na dahyeta // VRrsṬī_9.12;14

evaṃ sthalakūrmayantreṇa jāraṇam vidadhyāditi // VRrsṬī_9.12;15

kande dagdhaprāye sati anyatrānyatra kande pūrvavattaṃ pāradaṃ dhṛtvā pācayet // VRrsṬī_9.12;16

557 dīpikāyantra

kacchapayantrāntargatamṛnmayapīṭhasthadīpikāsaṃsthaḥ /

yasminnipatati sūtaḥ proktaṃ taddīpikāyantram // VRrs_9.13 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

dīpikāyantramāha kacchapeti // VRrsBo_9.13;1

vakṣyamāṇakacchapayantramadhyavartimṛnmayaghaṭakharpararūpapīṭhopari pradīpamekam saṃsthāpya tatra sūtaṃ sthāpayet kacchapayantrādhaḥ vahniṃ ca dadyāt evaṃ pradīpasthasūtaḥ kacchapayantre patati tat dīpikākhyaṃ yantraṃ jñeyam // VRrsBo_9.13;2

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha dīpikāyantramāha kacchapayantreti // VRrsṬī_9.13;1

jalapūrṇapātramadhye ghaṭakalaśamuttānaṃ nidhāya tatra koṣṭhīmakṛtvā tatsthāne mṛnmayapīṭhaṃ kṛtvā tatra dīpikāṃ nidhāya dīpaṃ prajvālya nāgasvarṇabījasahitaṃ gandhakamanaḥśilāharītālasahitaṃ ca pāradaṃ mardanena piṣṭīkṛtaṃ poṭalikāyāṃ baddhvā kacchapākāranyubjamṛtpātrodare tailamagnāṃ tāṃ poṭalīṃ dīpajvālopari yathā syāttathāvalambitāṃ baddhvā tannyubjaṃ pātraṃ nyubjaṃ nidhāya dīpoṣmaṇā nāgaṃ bhakṣayitvā pārado jalapātre+adhaḥ patati yasmin yantre taddīpikāyantramuktam // VRrsṬī_9.13;2

nāgajāraṇārthasya yantrasyopayogo bodhyaḥ // VRrsṬī_9.13;3

tato jīrṇanāgaṃ pāradaṃ bhasmamūṣāyāṃ dhmānena viyuktaṃ nāgaṃ kṛtvā tasminrase sādhakāvarabījaṃ jārayantīti // VRrsṬī_9.13;4

dīpikāsaṃstho dīpikopari samyaksthita ityarthaḥ // VRrsṬī_9.13;5

558 ḍekīyantra

bhāṇḍakaṇṭhādadhaś chidre veṇunālaṃ vinikṣipet /

kāṃsyapātradvayaṃ kṛtvā sampuṭaṃ jalagarbhitam // VRrs_9.14 //

nalikāsyaṃ tatra yojyaṃ dṛḍhaṃ taccāpi kārayet /

yuktadravyairvinikṣiptaḥ pūrvaṃ tatra ghaṭe rasaḥ // VRrs_9.15 //

agninā tāpito nālāttoye tasminpatatyadhaḥ /

yāvaduṣṇaṃ bhavet sarvaṃ bhājanaṃ tāvadeva hi /

jāyate rasasaṃdhānaṃ ḍekīyantramitīritam // VRrs_9.16 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

ḍekīyantramāha bhāṇḍakaṇṭhāditi // VRrsBo_9.16;1

bhāṇḍasya kaṇṭhanimne chidramekaṃ vidhāya tatra vaṃśanirmitaṃ nalamekaṃ saṃyojya sthāpayet // VRrsBo_9.16;2

anyacca jalapūrṇakāṃsyapātradvayena saṃpuṭamekaṃ kṛtvā bhāṇḍakaṇṭhasthanalāgraṃ tatra praveśya dṛḍhaṃ sandhirodhaṃ kuryāt // VRrsBo_9.16;3

tato bhāṇḍamadhye nirdiṣṭadravyaiḥ saha rasaṃ kṣiptvā agnijvālā deyā tena nālacchidrānusārī rasaḥ kāṃsyapātramadhyasthajale patati // VRrsBo_9.16;4

evaṃ yāvat sarvaṃ pātraṃ uṣṇaṃ bhavet tāvat kuryāt // VRrsBo_9.16;5

rasasaṃdhānaṃ rasanirgamanam ityarthaḥ // VRrsBo_9.16;6

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha ḍhekīyantramāha bhāṇḍakaṇṭhāditi // VRrsṬī_9.16;1

adhaśchidra upakaṇṭhaṃ kṛte chidre jalagarbhitaṃ svāduśītajalagarbhitam // VRrsṬī_9.16;2

yuktadravyaiḥ śuddhiyogyaiḥ kāñjikādibhiḥ pātanopayogidravaiśca saha saṃyukto raso ghaṭe sacchidropakaṇṭhe vahnisthite mṛnmayaghaṭe pūrvaṃ vinikṣiptaḥ kāryaḥ // VRrsṬī_9.16;3

bhājanaṃ sampuṭaghaṭakam adhobhājanam uṣṇaṃ yāvadbhaved ghaṭe tāvadagniḥ kārya ityarthaḥ // VRrsṬī_9.16;4

rasasaṃdhānaṃ pāradasya samyagādhānaṃ sthāpanamityarthaḥ // VRrsṬī_9.16;5

etadyantrasamaṃ degayantraṃ rasasāre+abhihitam /

bṛhadbhāṇḍaṃ samādāya kukṣau ca chidrasaṃyutam /

bhāṇḍe kācaghaṭīṃ kṣiptvā mukhaṃ chidre niyojayet // VRrsṬī_9.16;6

tadāsye kācanālaṃ syāttacca nālamadhomukham /

ruddhvā tadā tayoḥ saṃdhimardhaṃ ca nālakaṃ dihet // VRrsṬī_9.16;7

bhāṇḍaṃ vālukayāpūrya tasya dvāraṃ nirudhya ca /

vahneḥ prajvālanaṃ tāvadyāvattannālakaṃ dravet // VRrsṬī_9.16;8

śītaṃ yantraṃ samuttārya ghaṭīṃ prakṣālayettataḥ /

drāvaṃ kṣiptvā punardadyātpunaḥ pāko vidhīyate // VRrsṬī_9.16;9

evaṃ raṅgadrutiḥ proktā degayantre+atiśobhanā /

tālo nāgaḥ śilācauraḥ śulvo haṃsaśca gandhakaḥ // VRrsṬī_9.16;10

ete raṅgaṃ vimuñcanti vidrumaṃ gairikaṃ tathā /

vālukādegayantreṇa picchakeśā dravanti ca // VRrsṬī_9.16;11

iti // VRrsṬī_9.16;12

559 jāraṇāyantra

lohamūṣādvayaṃ kṛtvā dvādaśāṅgulamānataḥ /

īṣacchidrānvitāmekāṃ tatra gandhakasaṃyutām // VRrs_9.17 //

mūṣāyāṃ rasayuktāyām anyasyāṃ tāṃ praveśayet /

toyaṃ syātsūtakasyādha ūrdhvādho vahnidīpanam // VRrs_9.18 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

jāraṇāyantramāha lohetyādi dvābhyām // VRrsBo_9.18;1

vitastimānaṃ lauhamayamūṣādvayaṃ nirmāya tayorīṣacchidrānvitāyām ekasyāṃ mūṣāyāṃ gandhakaṃ saṃsthāpayet tataḥ rasagarbhāyāmanyasyāṃ mūṣāyāṃ pūrvoktāṃ sagandhakamūṣāṃ praveśya sūtagarbhamūṣādho jalaṃ sthāpayitvā ūrdhvādhaśca vahniṃ prajvālayediti // VRrsBo_9.18;2

560 jāraṇāyantra (2)

rasonakarasaṃ bhadre yatnato vastragālitam /

dāpayetpracuraṃ yatnādāplāvya rasagandhakau // VRrs_9.19 //

sthālikāyāṃ pidhāyordhvaṃ sthālīmanyāṃ dṛḍhāṃ kuru /

saṃdhiṃ vilepayedyatnānmṛdā vastreṇa caiva hi // VRrs_9.20 //

sthālyantare kapotākhyaṃ puṭaṃ karṣāgninā sadā /

yantrasyādhaḥ karīṣāgniṃ dadyāttīvrāgnimeva vā // VRrs_9.21 //

evaṃ tu tridinaṃ kuryāttato yantraṃ vimocayet /

taptodake taptacullyāṃ na kuryācchītalāṃ kriyām // VRrs_9.22 //

na tatra kṣīyate sūto na ca gacchati kutracit /

anena ca krameṇaiva kuryādgandhakajāraṇam // VRrs_9.23 //

561 vidyādharayantra

yantraṃ vidyādharaṃ jñeyaṃ sthālīdvitayasampuṭāt /

cullīṃ caturmukhīṃ kṛtvā yantrabhāṇḍaṃ niveśayet // VRrs_9.24 //

tatrauṣadhaṃ vinikṣipya nirundhyādbhāṇḍakānanam /

yantraṃ vidyādharaṃ nāma tantrajñaiḥ parikīrtitam // VRrs_9.25 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

vidyādharayantramāha yantramiti // VRrsBo_9.25;1

sthālīdvitayasampuṭāt haṇḍikādvayakṛtapuṭaviśeṣāt // VRrsBo_9.25;2

tadeva vivṛṇoti cullīmiti // VRrsBo_9.25;3

adhobhāṇḍe auṣadhaṃ nikṣipya bhāṇḍāntareṇa mukhaṃ pidhāya cullyāṃ caturmukhyāṃ saṃsthāpya ca jvālā deyā // VRrsBo_9.25;4

koṣṭhīyantramiti saṃjñāntaramasya // VRrsBo_9.25;5

granthāntare tu vidyādharayantralakṣaṇam anyavidhaṃ tattu agre svayameva vakṣyati // VRrsBo_9.25;6

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

vidyādharayantramāha // VRrsṬī_9.25;1

tatra prathamaṃ tatsvarūpaṃ samāsata uktvānantaraṃ savistaramāha yantramiti // VRrsṬī_9.25;2

sthālīdvitayasaṃpuṭāditi // VRrsṬī_9.25;3

samasthūlānāmeva saṃpuṭaṃ bhavati na tu mahadatyalpayoriti // VRrsṬī_9.25;4

iti vakṣyamāṇaḥ sthālīyantrādasyākṛtiviśeṣaḥ sphuṭīkṛtaḥ // VRrsṬī_9.25;5

atha vistareṇāha cullīṃ caturmukhīmiti // VRrsṬī_9.25;6

sarvatra sāmyenāgnipravṛttyarthaṃ caturmukhīm ityuktam // VRrsṬī_9.25;7

tatra yantrabhāṇḍaṃ niveśayet // VRrsṬī_9.25;8

nirundhyāt // VRrsṬī_9.25;9

nyubjamukhena pātrāntareṇa saṃpuṭet // VRrsṬī_9.25;10

etadyantram vidyādharanāmnā śāstre parikīrtitam // VRrsṬī_9.25;11

asyopayogastu saumyavīryadravyāṇāṃ mṛdvagninā pākārthaṃ bodhyaḥ // VRrsṬī_9.25;12

ata eva vakṣyati pañcadaśādhyāye kanakasundararase dattvā vidyādhare yantre puṭedāraṇyakopalairiti // VRrsṬī_9.25;13

562 somānalayantra

ūrdhvaṃ vahniradhaścāpo madhye tu rasasaṃgrahaḥ /

somānalam idaṃ proktaṃ jārayedgaganādikam // VRrs_9.26 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

somānalayantramāha ūrdhvamiti // VRrsBo_9.26;1

gaganādikam abhrādikam // VRrsBo_9.26;2

sthālīmadhye rasamūṣāṃ saṃsthāpya śarāveṇa mukhaṃ pidhāya mṛdvastreṇa sandhiṃ liptvā ca jalapūrṇasthālyantaropari sthālīṃ tāṃ sthāpayet śarāvopari karīṣāgniṃ ca dadyād iti // VRrsBo_9.26;3

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha somānalayantraṃ samāsata āha ūrdhvaṃ vahniriti // VRrsṬī_9.26;1

madhya iti // VRrsṬī_9.26;2

adhaḥpātre jalaṃ tadupari uttānaṃ śarāvādi dattvā tatra laghumūṣāmuttānāṃ dhṛtvā tanmadhye biḍaṃ biḍamadhye sagrāsaṃ pāradaṃ ca dattvā dṛḍhaṃ pidhānena pidhāya tadupari kharparaṃ dattvā tatrāgnir deyaḥ // VRrsṬī_9.26;3

iti vidhinā gaganasattvādikaṃ jārayediti // VRrsṬī_9.26;4

etadeva yantraṃ sanābhinālaṃ kṛtvāgnimadho dattvā nābhimadhye pāradaṃ sagrāsaṃ dattvā jārayediti prakārāntareṇa rasasāre +abhihitam // VRrsṬī_9.26;5

tathā ca tatpāṭhaḥ /

somānalasya yantrasya nābhimadhye rasaṃ kṣipet /

dattvāṣṭāṃśaṃ biḍaṃ nābhiṃ kiṃcidamlena pūrayet // VRrsṬī_9.26;6

kṣārāmlaṃ tryūṣaṇaṃ mūtraṃ rājikā śigru citrakam /

nālaṃ prapūrayed ebhir nābheścopari sādhakaḥ // VRrsṬī_9.26;7

dadyādupari yantrasya sacchidraṃ samabudhnakam /

chidre ca dorakaṃ baddhvā amlaiḥ kharparapūraṇam // VRrsṬī_9.26;8

rasopari patedbinduḥ stokaṃ stokaṃ punaḥ punaḥ /

yantrādhaḥ sthāpayedagnim ahorātratrayaṃ budhaḥ // VRrsṬī_9.26;9

tridinair jīryate grāsaṃ sūtako nātra saṃśayaḥ /

iti // VRrsṬī_9.26;10

sacchidraṃ samabudhnakamiti kharparasya viśeṣaṇam // VRrsṬī_9.26;11

nālaṃ tu kṣārādipūritaṃ kṛtvā kharparacchidrasaṃmukham evocchritaṃ kāryamiti bhāvaḥ // VRrsṬī_9.26;12

etadeva yantraṃ nābhirahitaṃ kṛtvā vaiparītyenāgnijalasthāpanena prāptāgnīṣomākhyaṃ pāradabandhakaraṃ bhavatītyapi tadgranthe evābhihitam /

athādho+agniruparyāpo madhye deyo raseśvaraḥ /

agnīṣomākhyayantreṇa badhyate saptarātrataḥ // VRrsṬī_9.26;13

iti // VRrsṬī_9.26;14

563 garbhayantra

garbhayantraṃ pravakṣyāmi piṣṭikābhasmakārakam /

caturaṅguladīrghāṃ ca tryaṅgulonmitavistarām // VRrs_9.27 //

mṛnmayīṃ sudṛḍhāṃ mūṣāṃ vartulaṃ kārayenmukham /

loṇasya viṃśatirbhāgā bhāga ekastu gugguloḥ // VRrs_9.28 //

suślakṣṇaṃ peṣayitvā tu vāraṃ vāraṃ punaḥ punaḥ /

mūṣālepaṃ dṛḍhaṃ kṛtvā lavaṇārdhamṛdambubhiḥ // VRrs_9.29 //

karṣet tuṣāgninā bhūmau svedayenmṛdu mānavit /

ahorātraṃ trirātraṃ vā rasendro bhasmatāṃ vrajet // VRrs_9.30 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

garbhayantramāha garbhayantramiti // VRrsBo_9.30;1

piṣṭikā naṣṭapiṣṭīkṛtaḥ rasaḥ ityarthaḥ // VRrsBo_9.30;2

loṇasya lavaṇasya loṇasya ityatra lohasya iti pāṭhāntaraṃ na yuktaṃ lavaṇārdhamṛdambubhiḥ iti vakṣyamāṇavākyavirodhāt // VRrsBo_9.30;3

atra vāraṃ vāramiti padaṃ peṣayitvā tathā punaḥ punariti padaṃ mūṣālepamityanena yojanīyam // VRrsBo_9.30;4

lavaṇārdhamṛdambubhiriti sahārthe tṛtīyā tena lavaṇārdhamṛdambubhiḥ saha loṇaguggulū peṣayitvā iti tathā viṃśatibhāgalavaṇāpekṣayā mṛdo+ardhatvamiti ca bodhyam // VRrsBo_9.30;5

karṣet ātape śoṣayet // VRrsBo_9.30;6

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha garbhayantraṃ pratijānīte garbhayantramiti // VRrsṬī_9.30;1

yatra sarvaṃ yantraṃ bhūmyudara evāvasthitaṃ vidadhyāt tadgarbhayantraṃ nāma // VRrsṬī_9.30;2

tadeva spaṣṭīkaroti caturaṅguleti // VRrsṬī_9.30;3

caturaṅguladīrghādilakṣaṇāṃ mūṣāṃ vidhāya tanmukhaṃ vartulaṃ kārayet // VRrsṬī_9.30;4

samyak pidhānasaṃdhānārthaṃ yathoktabhāgaṃ lohakiṭṭaguggulayor gṛhītvā bhāgatrayaṃ mṛdo gṛhītvaikabhāgātmakaṃ lavaṇaṃ gṛhītvā sarvametajjalena saṃmardya tena mūṣāṃ sāntarbahirvilipya tatra dhātvādikṛtapiṣṭikāṃ saṃbhṛtya samyak pidhāya bhūmimadhyagāṃ gajapuṭaparyāptāṃ gartāṃ karīṣamiśratuṣairardhapūritāṃ kṛtvā tatra mūṣāṃ dhṛtvā tadupari garākaṇṭhadaghnaṃ karīṣatuṣaireva sampūryāvaśiṣṭagartāṃ mṛttikayā sampūryāntarvāyupraveśārthaṃ kiṃcidaṅgulīsamaṃ chidraṃ vidhāyāgniṃ dattvā svedayet // VRrsṬī_9.30;5

evaṃ nirvāṇāgnituṣādiyuktyā niṣkāsya punastuṣādipūraṇādisarvamantarāntarā kuryādahorātraparyantaṃ trirātraparyantaṃ veti // VRrsṬī_9.30;6

atra govarapuṭaṃ bhūmāveva deyam // VRrsṬī_9.30;7

taduktaṃ rasarājasundare // VRrsṬī_9.30;8

cūrṇīkṛtakarīṣāgnau bhūmāveva tu yatpuṭam /

dīyate tattu kṛtibhirgovaraṃ samudāhṛtam // VRrsṬī_9.30;9

iti // VRrsṬī_9.30;10

564 haṃsapāka

kharparaṃ sikatāpūrṇaṃ kṛtvā tasyopari nyaset /

aparaṃ kharparaṃ tatra śanair mṛdvagninā pacet // VRrs_9.31 //

pañcakṣāraistathā mūtrair lavaṇaṃ ca viḍaṃ tataḥ /

haṃsapākaṃ samākhyātaṃ yantraṃ tad vārttikottamaiḥ // VRrs_9.32 //

565 vālukāyantra

sarasāṃ gūḍhavaktrāṃ mṛdvastrāṅgulaghanāvṛtām /

śoṣitāṃ kācakalaśīṃ triṣu bhāgeṣu pūrayet // VRrs_9.33 //

bhāṇḍe vitastigambhīre vālukāsupratiṣṭhitā /

tadbhāṇḍaṃ pūrayettribhiranyābhiravaguṇṭhayet // VRrs_9.34 //

bhāṇḍavaktraṃ maṇikayā saṃdhiṃ limpen mṛdā pacet /

cullyāṃ tṛṇasya cādāhān maṇikāpṛṣṭhavartinaḥ /

etaddhi vālukāyantraṃ tadyantraṃ lavaṇāśrayam // VRrs_9.35 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

vālukāyantramāha sarasāmiti // VRrsBo_9.35;1

sarasāṃ pāradagarbhām // VRrsBo_9.35;2

gūḍhavaktrāṃ saṃkīrṇamukhīm // VRrsBo_9.35;3

mṛditi // VRrsBo_9.35;4

mṛdvastreṇa mṛlliptavastreṇa aṅgulaghanaṃ aṅgulamānotsedhaṃ yathā tathā āvṛtām // VRrsBo_9.35;5

triṣu bhāgeṣu pūrayet pācyarasādinā kācakalasyāḥ bhāgatrayaṃ pūrayedityarthaḥ // VRrsBo_9.35;6

triṣu bhāgeṣviti avacchede saptamī // VRrsBo_9.35;7

bhāṇḍe ityatra kācakalasīṃ sthāpayediti śeṣaḥ // VRrsBo_9.35;8

vālukābhiḥ kiyān bhāgaḥ pūrayitavya ityapekṣāyāmāha tadbhāṇḍamiti // VRrsBo_9.35;9

tribhirityatra // VRrsBo_9.35;10

bhāgairiti śeṣaḥ // VRrsBo_9.35;11

tṛtīyā cātra abhede bhāṇḍasya bhāgatrayamityarthaḥ pūrayet vālukayeti śeṣaḥ anyābhiḥ vālukābhirityarthaḥ avaśiṣṭāṃśaṃ pūrayediti śeṣaḥ // VRrsBo_9.35;12

avaguṇṭhayedityasya maṇikayā ityanena sambandhaḥ maṇikayā śarāveṇa // VRrsBo_9.35;13

ayamarthaḥ saṃkīrṇamukhīṃ kācakūpikāṃ mṛdvastreṇāṅgulotsedhamālipya śoṣayitvā ca tasyā bhāgatrayaṃ rasenāpūrayet tato vitastipramāṇagabhīre vālukayā tribhāgapūrṇe bhāṇḍamadhye tāṃ niveśya ūrdhvaṃ vālukayā ācchādayet tataśca śarāveṇa bhāṇḍavaktraṃ pidhāya mṛttikayā saṃdhiṃ liptvā ca tāvat pacet yāvat śarāvopari nyastaṃ tṛṇaṃ na dahediti // VRrsBo_9.35;14

tulyalakṣaṇatvāt vālukāyantraprasaṅge lavaṇayantram apyatidiśati taditi // VRrsBo_9.35;15

tad uktaprakāraṃ yantraṃ lavaṇāśrayam api bhavatīti śeṣaḥ lavaṇayantram api vālukāyantram bhavatītyarthaḥ // VRrsBo_9.35;16

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

vālukāyantraṃ dvividhamāha surasāmiti // VRrsṬī_9.35;1

surasāṃ granthikoṭararekhādyabhāvena sulakṣaṇāṃ // VRrsṬī_9.35;2

gūḍhavaktrām akarālamukhām adrimṛtkarpaṭādinā trivāraṃ saptavāraṃ vā kṛtenāṅgulasthūlena veṣṭitām ātape saṃśoṣitāṃ kācaghaṭīm udarasya bhāgacatuṣṭayaṃ parikalpya triṣu bhāgeṣu pūrayet // VRrsṬī_9.35;3

tasyā garbhe bhāgatrayaṃ kajjalyādinā bheṣajena pūrayet // VRrsṬī_9.35;4

evaṃ sampūritāṃ tāṃ vitastigambhīre bhāṇḍe mṛnmaye viśālakharpare pūritavālukāmadhye sthāpitāṃ kuryāt // VRrsṬī_9.35;5

pūraṇīyavālukāyā mānamapyāha tadbhāṇḍaṃ pūrayediti // VRrsṬī_9.35;6

bhāṇḍodarasyāpi bhāgacatuṣṭayaṃ parikalpya tadbhāṇḍaṃ vālukayā tribhirbhāgairmitayā tribhāgapūraṇaparyāptayā pūrayetsaṃbharet // VRrsṬī_9.35;7

anyābhir avaśiṣṭaikabhāgamitābhir vālukābhiḥ kācakalaśīm abhitaḥ prakṣepeṇāvaguṇṭhayet // VRrsṬī_9.35;8

kaṇṭhaparyantam ācchāditāṃ kuryādityarthaḥ // VRrsṬī_9.35;9

bhāṇḍamukhaṃ ca maṇikayā viśālanyubjamṛtpātreṇācchādya saṃdhilepādi kṛtvā cullyāṃ pacet // VRrsṬī_9.35;10

tatpacanakālamānam āha tṛṇasyeti // VRrsṬī_9.35;11

maṇikāpṛṣṭhe prakṣiptatṛṇadāhaparyantaṃ pacet // VRrsṬī_9.35;12

tṛṇadāhetyupalakṣaṇam // VRrsṬī_9.35;13

sindūrarasādau raktavarṇotpattiparyantamapi pākasyāvaśyakatvāt // VRrsṬī_9.35;14

sa ca varṇo jñeyaḥ // VRrsṬī_9.35;15

kūpīmukhād udgataraktavarṇabāṣpadarśaneneti bodhyam // VRrsṬī_9.35;16

566 vālukāyantra (2)

pañcāḍhavālukāpūrṇabhāṇḍe nikṣipya yatnataḥ /

pacyate rasagolādyaṃ vālukāyantram īritam // VRrs_9.36 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

anyavidhaṃ vālukāyantramāha pañceti // VRrsBo_9.36;1

catvāriṃśaccharāvamitavālukāpūrṇabhāṇḍe ityarthaḥ // VRrsBo_9.36;2

atra vālukāmadhye eva rasagolādikaṃ sthāpayet na tu kācakūpyāmiti viśeṣaḥ // VRrsBo_9.36;3

567 lavaṇayantra (1)

evaṃ lavaṇanikṣepātproktaṃ lavaṇayantrakam // VRrs_9.37 //

568 lavaṇayantra (2)

antaḥkṛtarasālepatāmrapātramukhasya ca /

liptvā mṛllavaṇenaiva saṃdhiṃ bhāṇḍatalasya ca // VRrs_9.38 //

tadbhāṇḍaṃ paṭunāpūrya kṣārairvā pūrvavatpacet /

evaṃ lavaṇayantraṃ syād rasakarmaṇi śasyate // VRrs_9.39 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

antaḥ kṛtarasālepa iti // VRrsṬī_9.39;1

ālepa ityupalakṣaṇam // VRrsṬī_9.39;2

mṛdbhāṇḍe kharparasamāne viśālamukhe+antastale nyubjaṃ sthāpanīyaṃ yallaghu tāmrapātraṃ tat pāradādigolakopari nyubjaṃ nidhāya mṛllavaṇādinā bhāṇḍatalatāmrapātramukhasaṃdhiṃ vilipya tayantrabhāṇḍaṃ lavaṇakṣārādyanyatamenāpūrya pidhānena pidhāya praharaparyantaṃ śālisphuṭanaparyantaṃ praharaparyantaṃ vā pacet // VRrsṬī_9.39;3

evaṃvidhamapi yantraṃ lavaṇayantrākhyametad rasakarmaṇi pākamūrchanādikarmaṇi praśastaṃ syāt // VRrsṬī_9.39;4

$

Rasaratnasamuccayabodhinī

lavaṇayantrasya prakārāntaramāha antariti // VRrsBo_9.39;1

antas tāmrapātramadhye ityarthaḥ kṛtaḥ rasena ālepaḥ yatra tathābhūtaṃ yat tāmrapātraṃ tasya mukhaṃ tasya rasaliptodaratāmrapātramukhasya tathā bhāṇḍatalasya tāmrapātramukhopari sthāpitabhāṇḍādhobhāgasya // VRrsBo_9.39;2

tadbhāṇḍam uparisthabhāṇḍam // VRrsBo_9.39;3

pūrvavat tṛṇasya cādāhād ityarthaḥ // VRrsBo_9.39;4

tāmrapātrodare rasaṃ nikṣipya tadupari lavaṇapūrṇaṃ kṣārapūrṇaṃ vā bhāṇḍamekaṃ vinyaset tato mṛllavaṇena sandhiṃ ruddhvā pacet iti // VRrsBo_9.39;5

569 nālikāyantra

lohanālagataṃ sūtaṃ bhāṇḍe lavaṇapūrite /

niruddhaṃ vipacetprāgvan nālikāyantram īritam // VRrs_9.40 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

nālikāyantramāha loheti // VRrsBo_9.40;1

lauhamayanālamadhye pāradam āpūrya chidrarodhaṃ kṛtvā ca lavaṇapūritabhāṇḍāntaḥ nālaṃ taṃ nirundhyāttato maṇikayā bhāṇḍavaktram ācchādya ālipya ca sandhiṃ tāvat pacet yāvat śarāvoparisthaṃ tṛṇaṃ na dahet iti // VRrsBo_9.40;2

570 bhūdharayantra

vālukāgūḍhasarvāṅgāṃ garte mūṣāṃ rasānvitām /

dīptopalaiḥ saṃvṛṇuyād yantraṃ tad bhūdharāhvayam // VRrs_9.41 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha bhūdharayantramāha vāluketi // VRrsṬī_9.41;1

garte rājahastamātragambhīre garte hastamātrāyāmavistāre caturasre vartule vā tādṛśe garte rasānvitāṃ pāradagarbhitāṃ mallamūṣāṃ vālukāgūḍhasarvāṅgāṃ nidhāya gartakaṇṭhaparyantaṃ vālukayā prapūryopari kiṃcitpārśve ca dīptavanyopalaiḥ saṃvṛṇuyādācchādayet // VRrsṬī_9.41;2

samantato vanyopalairācchādya jvālayedityarthaḥ // VRrsṬī_9.41;3

atra pāradasya yantraṇamātraṃ vālukāyāṃ bhūmāveva vahnistūparyeva garbhayantre sarvameva bhūgarbhe // VRrsṬī_9.41;4

bhūdharapuṭe tu na vālukāsaṃbandhaḥ // VRrsṬī_9.41;5

iti trayāṇāṃ yantrapuṭānāṃ viśeṣo bodhyaḥ // VRrsṬī_9.41;6

571 puṭayantra

śarāvasampuṭāntasthaṃ karīṣeṣv agnimānavit /

paceccullyāṃ dviyāmaṃ vā rasaṃ tat puṭayantrakam // VRrs_9.42 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

puṭayantramāha śarāveti // VRrsBo_9.42;1

karīṣeṣu pacet athavā agnimānavid dviyāmaṃ cullyām aṅgāreṣu paced yojyam // VRrsBo_9.42;2

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha puṭayantramāha śarāveti // VRrsṬī_9.42;1

bhūmitale karīṣarāśiṃ kṛtvā tatra śarāvasaṃpuṭitaṃ pāradaṃ ca dhṛtvāgnimānavidvaidyo ghāṭikādvayaparyantaṃ pacet // VRrsṬī_9.42;2

atyantasaṃnihitāgnisaṃyogāt // VRrsṬī_9.42;3

athavā cullyāṃ karīṣāgniṃ dattvādhiśritakharpare śarāvasaṃpuṭitaṃ rasaṃ dhṛtvā kharparamukhamācchādya yāmaparyantaṃ dviyāmaṃ vā pacet // VRrsṬī_9.42;4

dūratarāgnisaṃyogāt // VRrsṬī_9.42;5

evaṃ nyūnādhikaḥ pacanakālo rasayogidravyādyudgamaśālitvāvayavaśaithilyakāṭhinyādyanurodhena svabuddhyaiva tarkya iti bhāvaḥ // VRrsṬī_9.42;6

572 koṣṭhīyantra

ṣoḍaśāṅgulavistīrṇaṃ hastamātrāyataṃ samam /

dhātusattvanipātārthaṃ koṣṭhīyantram iti smṛtam // VRrs_9.43 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

koṣṭhīyantramāha ṣoḍaśeti // VRrsBo_9.43;1

atra samamiti padena militabhāṇḍadvayasya ṣoḍaśāṅgulatvādi bodhyam evaṃ ca vitastipramāṇadīrghasya aṣṭāṅgulavistīrṇasya ca adhobhāṇḍasya mukhopari tāvanmānaṃ bhāṇḍāntaram adhomukhaṃ saṃsthāpya adho dṛḍhāṅgārair bhastrayā dhamet tena dhātusattvaṃ nirgacchatīti // VRrsBo_9.43;2

atrisaṃhitāyām etacchlokānantaram asyaivāparāṃśaḥ paṭhitaḥ tadyathā // VRrsBo_9.43;3

paripūrṇaṃ dṛḍhāṅgārairadho vātena koṣṭhake /

mātrayā jvālamārgeṇa jvālayecca hutāśanam // VRrsBo_9.43;4

iti // VRrsBo_9.43;5

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha koṣṭhīyantramāha ṣoḍaśāṅguleti // VRrsṬī_9.43;1

dhātusattveti // VRrsṬī_9.43;2

viśiṣṭadhātūnāṃ tāpyagairikavimalādīnām anudgamaśālināṃ mṛdūnāṃ ca sattvasya nipātārtham etadyantraṃ vidyāt // VRrsṬī_9.43;3

asyāṃ koṣṭhyāṃ madhya ucitāṃ dhātugarbhitāṃ vṛntākādimūṣāṃ saṃsthāpya kokilair mūṣām uparyuparibhāvena pārśvataśca sampūrya yathocitaṃ dhamet // VRrsṬī_9.43;4

laghubhastrikādinetyarthaḥ // VRrsṬī_9.43;5

koṣṭhīyantre sattvanipātanārhā dhātava udāhṛtāśca rasasāre /

vaikrāntaṃ sasyakaṃ tāpyaṃ kāntābhre vimalaṃ giriḥ /

gairikā tutthakaṃ caiva rājāvarto viśeṣataḥ // VRrsṬī_9.43;6

eṣām uparasānāṃ ca koṣṭhe sattvanipātanam /

iti // VRrsṬī_9.43;7

573 valabhīyantra

yatra lohamaye pātre pārśvayorvalayadvayam /

tādṛk svalpataraṃ pātraṃ valayaprotakoṣṭhakam // VRrs_9.44 //

pūrvapātropari nyasya svalpapātre parikṣipet /

rasaṃ saṃmūrchitaṃ sthūlapātram āpūrya kāñjikaiḥ // VRrs_9.45 //

dviyāmaṃ svedayedeva rasotthāpanahetave /

etatsyād valabhīyantraṃ rase ṣāḍguṇyakārakam /

sūkṣmakāntamaye pātre rasaḥ syādguṇavattaraḥ // VRrs_9.46 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

valabhīyantramāha yatreti // VRrsBo_9.46;1

valayadvayaṃ valayaṃ kaḍā āṃṭā iti khyātaṃ // VRrsBo_9.46;2

tādṛk lohamayam // VRrsBo_9.46;3

valayeti // VRrsBo_9.46;4

valaye bṛhatpātrasthavalaye protam ābaddhaṃ koṣṭhaṃ madhyadeśo yasya tādṛśam // VRrsBo_9.46;5

ayamartho bṛhadākāraṃ kāntalauhamayaṃ pātramekaṃ nirmāya tasyāntargalād adhaḥpārśvadvaye valayadvayaṃ saṃyojanīyaṃ kṣudrākāram aparamapi tathāvidhaṃ pātramekaṃ kṛtvā bṛhatpātrasthe valaye aspṛṣṭatalabhāgaṃ yathā tathā ābadhya tatra mūrchitarasaṃ parikṣipet kāñjikena sthūlapātraṃ ca pūrayediti // VRrsBo_9.46;6

rase ṣāḍguṇyakārakaṃ ṣāḍguṇyaṃ vidyā vitarko vijñānaṃ smṛtistatparatā kriyā ityuktaṣaḍguṇapradaśaktijanakam evaṃvidharasopayoktā uktaṣāḍguṇyasiddhiṃ labhate ityarthaḥ // VRrsBo_9.46;7

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha khalacarīyantramāha yatreti // VRrsṬī_9.46;1

yantrabhūte lohapātra ābhyantaropakaṇṭhe pārśvayor avasañjanārthaṃ valayadvayaṃ kāryaṃ // VRrsṬī_9.46;2

valayamadhye tu praveśārhakoṣṭhakaṃ lauhaṃ svalpapātramanyadvidhāya mūrchitarasagarbhitaṃ tatsvalpapātraṃ praveśya valayayor avasajjitaṃ kṛtvā sthūlapātre kāñjikaṃ prabhūtaṃ dattvā cullyāṃ mandāgninā praharaparyantaṃ svedayet // VRrsṬī_9.46;3

tena pārada utthāya kāñjikadrave praviśya tiṣṭhati ata evāsya yantrasya jalāhāryayantram ityapi nāmāntaraṃ kāñjikajalena svalpapātrād rasasya hriyamāṇatvāditi // VRrsṬī_9.46;4

mūrchito rasa utthāya khale+aṅgaṇe carituṃ śaknotyaneneti vyutpattyā khalacarītyapi nāma // VRrsṬī_9.46;5

atra yatsvalpaṃ pātraṃ tatkāntamayaṃ kṛtvā yantre tatpātramadhye pārado dhṛtaśced atiśayena guṇavānbhavati // VRrsṬī_9.46;6

uktaṃ ca rasārṇave /

na sūtena vinā kāntaṃ na kāntena vinā rasaḥ /

kāntasūtasamāyogāt prayogo dehadhārakaḥ // VRrsṬī_9.46;7

iti // VRrsṬī_9.46;8

574 tiryakpātanayantra

kṣipedrasaṃ ghaṭe dīrghanatādhonālasaṃyute /

tannālaṃ nikṣipedanyaghaṭakukṣyantare khalu // VRrs_9.47 //

tatra ruddhvā mṛdā samyagvadane ghaṭayoratha /

adhastādrasakumbhasya jvālayettīvrapāvakam // VRrs_9.48 //

itarasminghaṭe toyaṃ prakṣipetsvādu śītalam /

tiryakpātanam etaddhi vārttikair abhidhīyate // VRrs_9.49 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

tiryakpātanayantramāha kṣipediti // VRrsBo_9.49;1

dīrghanatādhonālasaṃyute dīrghākāraṃ nataṃ nimnābhimukhaṃ ca yat adhonālaṃ tena saṃyute // VRrsBo_9.49;2

ayaṃ vidhiḥ ekasmin ghaṭe rasaṃ nidhāya tasya udarādho dīrgham adholambitaṃ nālamekaṃ saṃyojya dvitīyaghaṭodarasthacchidre nālāgraṃ praveśya mṛdvastreṇa sandhimālipya ca ghaṭayormukham api tathā limpet rasakumbhādhaśca tīvrāgniṃ prajvālayet dvitīyaghaṭe svāduśītalaṃ jalaṃ ca prakṣipet iti // VRrsBo_9.49;3

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha tiryakpātanayantramāha kṣipedrasamiti // VRrsṬī_9.49;1

natādhonāleti natopakaṇṭhacchidrasaṃlagnādhonālasaṃyute // VRrsṬī_9.49;2

anyaghaṭaḥ pārśve nimnadeśe sthitaḥ // VRrsṬī_9.49;3

tato ghaṭayorvadane ruddhvā pidhānābhyāṃ pidhāya saṃdhilepādi kṛtvādho ghaṭayor vadanayor adhaḥsthitanalikāyojitacchidrayor api saṃdhilepaṃ kṛtvā jvālayet // VRrsṬī_9.49;4

ghaṭāntare tāpotpattiparyantaṃ pāradaśuddhyartham etadyantrasyopayogo bodhyaḥ // VRrsṬī_9.49;5

575 pālikāyantra

caṣakaṃ vartulaṃ lauhaṃ vinatāgrordhvadaṇḍakam /

etaddhi pālikāyantraṃ balijāraṇahetave // VRrs_9.50 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

pālikāyantramāha caṣakamiti // VRrsṬī_9.50;1

caṣakaṃ darvīsamānaṃ pātram // VRrsṬī_9.50;2

tattu na tiryagdaṇḍaṃ kiṃtu vinatāya ucchrito daṇḍo yasya tathoktam // VRrsṬī_9.50;3

etadyantraṃ sadhūmagandhakajāraṇopayogi tathā bhairavanāthoktaparpaṭyādividhau copayokṣyate // VRrsṬī_9.50;4

$

Rasaratnasamuccayabodhinī

pālikāyantramāha caṣakamiti // VRrsBo_9.50;1

vinatam agraṃ yasya tat nyubjīkṛtāgrabhāgam ūrdhvam uccaiḥkṛtaṃ daṇḍaṃ yasya tad unnatadaṇḍaṃ vinatāgraṃ ca tad ūrdhvadaṇḍaṃ ceti vinatāgrordhvadaṇḍakaṃ lauhaṃ lohamayaṃ vartulaṃ golākāraṃ caṣakaṃ kaṭorikā kāryamiti śeṣaḥ // VRrsBo_9.50;2

caṣakaśabdasya madyapānapātrārthakatve+api pātramātrārthakatvaṃ prāgeva pradarśitam // VRrsBo_9.50;3

balijāraṇahetave gandhakajāraṇārtham // VRrsBo_9.50;4

576 ghaṭayantra

catuṣprasthajalādhāraś caturaṅgulikānanaḥ /

ghaṭayantram idaṃ proktaṃ tadāpyāyanakaṃ smṛtam // VRrs_9.51 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

ghaṭayantramāha caturiti // VRrsBo_9.51;1

ṣoḍaśaśarāvamitajaladhāraṇasamarthaḥ caturaṅgulavistṛtamukhaviśiṣṭaśca ghaṭaḥ ghaṭayantramiti niṣkarṣaḥ // VRrsBo_9.51;2

āpyāyanakaṃ rasādīnāṃ tarpaṇaṃ ṣāḍguṇyasaṃpādanamiti yāvat // VRrsBo_9.51;3

āpyāyanakam ityatra utthāpanakam iti pāṭhe rasotthāpanasādhanamityarthaḥ // VRrsBo_9.51;4

577 iṣṭikāyantra

vidhāya vartulaṃ gartaṃ mallamatra nidhāya ca /

vinidhāyeṣṭakāṃ tatra madhyagartavatīṃ śubhām // VRrs_9.52 //

gartasya paritaḥ kuryātpālikām aṅgulocchrayām /

garte sūtaṃ vinikṣipya gartāsye vasanaṃ kṣipet // VRrs_9.53 //

nikṣipedgandhakaṃ tatra mallenāsyaṃ nirudhya ca /

mallapālikayormadhye mṛdā samyaṅ nirudhya ca // VRrs_9.54 //

vanopalaiḥ puṭaṃ deyaṃ kapotākhyaṃ na cādhikam /

iṣṭikāyantram etat syād gandhakaṃ tena jārayet // VRrs_9.55 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

iṣṭakāyantramāha vidhāyeti // VRrsBo_9.55;1

mallaṃ śarāvapātram // VRrsBo_9.55;2

pālikām ālavālam // VRrsBo_9.55;3

golākāraṃ gartamekam kṛtvā tatra śarāvaṃ saṃsthāpya tadupari madhyacchidrāmiṣṭakām ekāṃ vinyaset iṣṭakāgartaṃ paritaḥ aṅgulimitonnatam ālavālam ekaṃ ca kuryāt tata iṣṭakārandhre pāradaṃ vinikṣipya randhramukhe vastraṃ tadupari gandhakaṃ ca vinyasya śarāvāntareṇa ruddhvā śarāvālavālayoḥ saṃdhiṃ mṛdā samyagālipya ca vanyakarīṣaiḥ kapotākhyapuṭaṃ dadyāditi niṣkarṣaḥ // VRrsBo_9.55;4

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atheṣṭikāyantraṃ lakṣayati nidhāya vartulāmiti // VRrsṬī_9.55;1

mallaṃ gambhīrodaraṃ kṣudraṃ mṛnmayaṃ pātraṃ tadgartāmadhye saṃsthāpya tatraikām iṣṭikāṃ madhyagartavatīṃ ca nidhāyeṣṭikāghaṭakagartasya paritaḥ samantato+aṅgulocchrāyāṃ pālikām ālavālaṃ vidhāya tadgarte pāradaṃ kṣiptvā tadgartamukhe vastraṃ prasārya tacca dṛḍhaṃ baddhvā tadupari samabhāgaṃ gandhakaṃ dattvā nyubjamallena gartamukhaṃ ruddhvā mallapālimadhyabhāgaṃ mṛdā samyagruddhvopari vanyopalaiḥ kapotapuṭaṃ punaḥ punardeyam // VRrsṬī_9.55;2

iṣṭikayā pāradasya yantraṇād etadyantram iṣṭikāyantranāmnā kathitam // VRrsṬī_9.55;3

tena nirdhūmagandhakajāraṇaṃ kuryāt // VRrsṬī_9.55;4

jīrṇe ca gandhake pārado raktavarṇo bhavet // VRrsṬī_9.55;5

atra drutapārade gandhakajāraṇāyāṃ gartāsye vastrācchādanaṃ vastropari gandhakaṃ ca dadyāditi vidhikramaḥ // VRrsṬī_9.55;6

yatra tu baddhasya rasasya gandhakajāraṇā kartavyā syāttadā tu pāradaṃ vastreṇa baddhvā tasyādhastād upariṣṭācca gandhakaṃ dattvā jārayedityanukto+api viśeṣo bodhyaḥ // VRrsṬī_9.55;7

578 hiṅgulākṛṣṭividyādharayantra

sthālikopari vinyasya sthālīṃ samyaṅ nirudhya ca /

ūrdhvasthālyāṃ jalaṃ kṣiptvā vahniṃ prajvālayed adhaḥ /

etad vidyādharaṃ yantraṃ hiṅgulākṛṣṭihetave // VRrs_9.56 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

hiṅgulākṛṣṭividyādharayantramāha sthālikoparīti // VRrsBo_9.56;1

sthālīmityatra ūrdhvamukhīmiti śeṣo bodhyaḥ // VRrsBo_9.56;2

atra hiṅgulākṛṣṭiprakārasya anuktatvāt granthāntaroktastatprakāraḥ pradarśyate tadyathā jambīrādirasaśodhitahiṅgulam adhaḥsthālyāṃ parṇopari saṃsthāpya kaṭhinīghṛṣṭatalabhāgām uttānāṃ sthālīmaparāṃ tadupari dattvā mṛdambarādibhiḥ saṃdhim ālipya ca adho jvālā deyā ūrdhvasthālyāṃ jalaṃ ca uṣṇe ca tasmin tat nikṣipya punardeyam evaṃ triṃśadvāraṃ kuryāt // VRrsBo_9.56;3

granthāntare+asya ūrdhvapātanamiti nāmāntaram // VRrsBo_9.56;4

kṛcidetad anantaraṃ /

rasaṃ saṃmūrchitaṃ sthūlapātram āpūrya kāñjikaiḥ /

dviyāmaṃ svedayedenaṃ rasotthāpanahetave // VRrsBo_9.56;5

ityadhikaḥ pāṭho vidyate // VRrsBo_9.56;6

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha hiṅgulākṛṣṭividyādharayantramāha sthālikopari vinyasyeti // VRrsṬī_9.56;1

antastale nihitaśuṣkahiṅgulāyā viśālamukhāyāḥ sthālikāyā uparyuttānāmeva laghusthālīṃ vinyasya sthāpayitvā saṃdhilepādinā ruddhvordhvasthālyāṃ kiṃcicchītalajalaṃ punaḥ punardadyāt // VRrsṬī_9.56;2

adhaścullyāṃ vahniṃ jvālayetpraharatrayaparyantam // VRrsṬī_9.56;3

etadyantraṃ pāradasya hiṅgulād viyujyordhvapātratala ākṛṣṭikaraṃ syāt // VRrsṬī_9.56;4

etadākṛṣṭarasasya ṣoḍaśādhyāye caṇḍasaṃgrahagadaikakapāṭavidhāvanyatra copayogaṃ vakṣyati // VRrsṬī_9.56;5

579 ḍamaruyantra

yantrasthālyupari sthālīṃ nyubjāṃ dattvā nirundhayet /

yantraṃ ḍamarukākhyaṃ tadrasabhasmakṛte hitam // VRrs_9.57 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha ḍamaruyantramāha pāradauṣadhagarbhitayantrasthālyupari nyubjāmeva sthālīṃ nidhāya nirundhayet // VRrsṬī_9.57;1

mṛtkarpaṭādinā saṃdhirodhaṃ kuryāt // VRrsṬī_9.57;2

yantrasyādhastād agniḥ kāryaḥ // VRrsṬī_9.57;3

etad yantraṃ ḍamarukākhyam ūrdhvatalagapāradabhasmakarmaṇyupayujyate // VRrsṬī_9.57;4

580 nābhiyantra

mallamadhye caredgartaṃ tatra sūtaṃ sagandhakam /

gartasya paritaḥ kuḍyaṃ prakuryādaṅgulocchritam // VRrs_9.58 //

tataś cācchādayet samyag gostanākāramūṣayā /

samyak toyamṛdā ruddhvā samyagatrocyamānayā // VRrs_9.59 //

581 (ins.) toyamṛd

lehavat kṛtababbūlakvāthena parimarditam /

jīrṇakiṭṭarajaḥ sūkṣmaṃ guḍacūrṇasamanvitam /

iyaṃ hi jalamṛt proktā durbhedyā salilaiḥ khalu // VRrs_9.60 //

582 (ins.) vahnimṛd

khaṭikāpaṭukiṭṭaiśca mahiṣīdugdhamarditaiḥ /

vahnimṛtsnā bhaved ghoravahnitāpasahā khalu // VRrs_9.61 //

etayā mṛtsnayā ruddho na gantuṃ kṣamate rasaḥ /

vidagdhavanitāprauḍhapremṇā ruddhaḥ pumāniva // VRrs_9.62 //

nandī nāgārjunaścaiva brahmajyotir munīśvaraḥ /

vetti śrīsomadevaśca nāparaḥ pṛthivītale // VRrs_9.63 //

583 Fortsetzung: nābhiyantra

tato jalaṃ vinikṣipya vahniṃ prajvālayedadhaḥ /

nābhiyantramidaṃ proktaṃ nandinā sarvavedinā /

anena jīryate sūto nirdhūmaḥ śuddhagandhakaḥ // VRrs_9.64 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

nābhiyantramāha mallamadhye iti // VRrsBo_9.64;1

kuḍyaṃ bhittiḥ ālavālākāramiti yāvat // VRrsBo_9.64;2

atrocyamānayā atra yantre ucyamānayā kathyamānayā toyamṛdā lehavad ityādinā vakṣyamāṇayā paribhāṣikamṛdā ityarthaḥ // VRrsBo_9.64;3

atra prathamaṃ samyag ācchādayed dvitīyaṃ samyak ruddhvā tṛtīyaṃ samyag ucyamānayā sambadhyate // VRrsBo_9.64;4

toyamṛtprakāramāha lehavaditi // VRrsBo_9.64;5

lepārthamṛttikāprastutaprasaṅgakrameṇa vahnimṛtprakāramāha khaṭiketi // VRrsBo_9.64;6

ayaṃ vidhiḥ pātramadhye kiṃcid gartaṃ kṛtvā tatra rasagandhau niveśya gartasya caturdikṣu aṅgulocchrāyam ālavālaṃ kuryāt tato gostanākṛtimūṣayā sālavālaṃ sarasagandhakaṃ gartam ācchādya toyamṛdā sandhiṃ limpet tatastatra jalaṃ dattvā yantrādho vahniṃ dāpayed iti // VRrsBo_9.64;7

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha nābhiyantramāha mallamadhya iti // VRrsṬī_9.64;1

dṛḍhasthūlavistṛtamṛtpātramadhye gartaṃ kuryāt // VRrsṬī_9.64;2

tatra pāradaṃ gandhakaṃ ca nidadhyāt // VRrsṬī_9.64;3

tato gartasya samantato+aṅgulocchrāyaṃ kuḍyākāraṃ bandhaṃ kuryāt // VRrsṬī_9.64;4

tatastaṃ gartaṃ gostanākāramūṣayā nyubjayā pidadhyāt // VRrsṬī_9.64;5

atrocyamānayā toyamṛdākhyayā mṛdā saṃdhiṃ ruddhvā saṃśoṣyoparisthitasarvamallabhāgaṃ kaṇṭhaparyantaṃ jalena pūrayet // VRrsṬī_9.64;6

yantrasyādhastācca cullyāṃ vahniṃ prajvālayedityantimaślokena saṃbandho bodhyaḥ // VRrsṬī_9.64;7

atra jalamṛcchabdabodhārthaṃ jalamṛdaṃ tatprasaṅgācca vahnimṛdaṃ ca madhyasthitagranthenāha lehavaditi // VRrsṬī_9.64;8

ghanena babbūlatvakkaṣāyeṇa purāṇaṃ lohakiṭṭacūrṇaṃ sūkṣmaṃ kaṇaṃ yathā syāttathā saṃmardya tatra guḍacūrṇaṃ samaṃ dattvā punaḥ saṃmardya kṛteyaṃ mṛjjalamṛditi khyātā // VRrsṬī_9.64;9

atha khaṭikāśvetacūrṇadravyaṃ khaḍū cāsa iti vākhyātam // VRrsṬī_9.64;10

paṭu saindhavam // VRrsṬī_9.64;11

lohakiṭṭaṃ ca sarvametanmithaḥ samaṃ gṛhītvā mahiṣīdugdhena saṃmardya vihiteyaṃ mṛdvahnimṛdākhyātā // VRrsṬī_9.64;12

iyaṃ ca tīkṣṇaṃ vahnipātaṃ sahata ityanvarthākhyā // VRrsṬī_9.64;13

etayā ruddho rasastaruṇyā kṛtasnehena baddhaḥ puruṣaḥ ivānyatra gantuṃ na śaknoti // VRrsṬī_9.64;14

asya yantrasya jalayantramiti nāmāntaraṃ kecidvadanti // VRrsṬī_9.64;15

pāṣāṇabhedirasavidhāvasyopayogaṃ vakṣyati // VRrsṬī_9.64;16

rasasāre pāradabandhanārthamapyasya yantrasyopayogamudājahāra // VRrsṬī_9.64;17

584 grastayantra

mūṣāṃ mūṣodarāviṣṭām ādyantaḥsamavartulām /

cipiṭāṃ ca tale proktaṃ grastayantraṃ manīṣibhiḥ /

sūtendrarandhanārthaṃ hi rasavidbhir udīritam // VRrs_9.65 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

grastayantramāha mūṣāmiti // VRrsBo_9.65;1

sūtendrarandhanārthaṃ rasapākārtham // VRrsBo_9.65;2

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha grastayantramāha mūṣāmiti // VRrsṬī_9.65;1

sthūlamūṣodare praveśayogyām ādyantamadhyabhāgeṣu tatsamavartulāṃ laghumūṣāṃ kuryāt // VRrsṬī_9.65;2

etadyantraṃ grastayantramiti khyātam // VRrsṬī_9.65;3

anena hi svodare ruddhagatiḥ pārado grastaḥ pīḍito mārakabheṣajena mārito vā bhavati // VRrsṬī_9.65;4

kajjalīkṛtaṃ bheṣajāntareṇa saṃmarditaṃ vā pāradaṃ sthūlamūṣāntastale saṃbhṛtya tadrodhārthaṃ kiṃcillaghumūṣāṃ nyubjāṃ tadudare praveśya dṛḍhaṃ yathā syāttathā saṃdhirodhaṃ kṛtvā gajapuṭena pāradaṃ bhasmīkurvanti bhiṣajaḥ // VRrsṬī_9.65;5

randhraṇaṃ bandhanam // VRrsṬī_9.65;6

585 sthālīyantra

sthālyāṃ tāmrādi nikṣipya mallenāsyaṃ nirudhya ca /

pacyate sthālikādhastāt sthālīyantram idaṃ smṛtam // VRrs_9.66 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha sthālīyantramāha sthālyāmiti // VRrsṬī_9.66;1

sthālyāṃ mṛnmayapātryāṃ tāmralohādi nikṣipya mallena niruddhamukhaṃ kṛtvā tadbheṣajaṃ sthālikādhaḥsthavahninā pacyate ityetat sthālīyantraṃ prasiddham // VRrsṬī_9.66;2

586 dhūpayantra

vidhāyāṣṭāṅgulaṃ pātraṃ lauhamaṣṭāṅgulocchrayam /

kaṇṭhādho hy aṅgule deśe galādhāre hi tatra ca // VRrs_9.67 //

tiryaglohaśalākāśca tanvīstiryag vinikṣipet /

tanūni svarṇapattrāṇi tāsāmupari vinyaset // VRrs_9.68 //

pattrādho nikṣiped vakṣyamāṇam ihaiva hi /

tatpātraṃ nyubjapātreṇa chādayedapareṇa hi // VRrs_9.69 //

mṛdā vilipya saṃdhiṃ ca vahniṃ prajvālayed adhaḥ /

tena pattrāṇi kṛtsnāni hatāny uktavidhānataḥ // VRrs_9.70 //

rasaścarati vegena drutaṃ garbhe dravanti ca /

gandhālakaśilānāṃ hi kajjalyā vā mṛtāhinā // VRrs_9.71 //

dhūpanaṃ svarṇapattrāṇāṃ prathamaṃ parikīrtitam /

tārārthaṃ tārapattrāṇi mṛtavaṅgena dhūpayet // VRrs_9.72 //

dhūpayecca yathāyogyairanyairuparasairapi /

dhūpayantramidaṃ proktaṃ jāraṇādravyasādhane // VRrs_9.73 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

dhūpayantramāha vidhāyeti // VRrsBo_9.73;1

galādhāre śalākāsthāpanārthaṃ galadeśasthapālikāvad ādhāraviśeṣe ityarthaḥ // VRrsBo_9.73;2

atra prathamaṃ tiryak lohaśalākā ityanena dvitīyaṃ ca vinikṣipet ityanena sambadhyate // VRrsBo_9.73;3

tiryak vakrākārāḥ tanvīḥ sūkṣmāḥ lohaśalākāḥ tiryak vakrabhāvena vinikṣipet ityanvayaḥ // VRrsBo_9.73;4

tenetyādi // VRrsBo_9.73;5

uktavidhinā hatāni kṛtsnāni patrāṇi drutaṃ garbhe dravanti tataśca rasaḥ sa svarṇapatradravaḥ vegena carati svakāryaṃ sādhayatītyarthaḥ // VRrsBo_9.73;6

patrādho nikṣipeddhūmamityuktaṃ kiṃtaddhūmamityāha gandheti // VRrsBo_9.73;7

prathamaṃ śreṣṭham // VRrsBo_9.73;8

dairghyavistārato +aṣṭāṅgulamānaṃ lohapātramekaṃ kārayitvā tasya kaṇṭhādhaḥ aṅgulidvayaparimitasthāne galādhāre sūkṣmatiryaglohaśalākāḥ tiryagbhāvena vinyasya tadupari kaṇṭakavedhyasvarṇapatrāṇi sthāpayet tatpatrādhaḥ pātrābhyantare gandhakaharitālamanaḥśilābhiḥ kṛtakajjalīṃ mṛtanāgaṃ vā nikṣipya adhomukhapātrāntareṇa tat pātraṃ pidhāya mṛdādinā sandhiṃ ruddhvā ca pātrādho vahniṃ prajvālayettena saṃtaptakajjalyādito dhūmaṃ nirgatya svarṇapatre lagiṣyati patrāṇi tāni bhasmībhavanti garbhe dravanti ca // VRrsBo_9.73;9

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha dhūpayantramāha vidhāyeti // VRrsṬī_9.73;1

atra yathoktamānaṃ lauhaṃ pātraṃ vidhāya tatkaṇṭhādho dvyaṅgule deśe jalādhāraṃ laghupātraviśeṣaṃ nihitaṃ kuryāt // VRrsṬī_9.73;2

jaḍadravyasya dhāraṇārtham āśrayabhūtaṃ pātraṃ jalādhāraśabdavācyam // VRrsṬī_9.73;3

tatra lohaśalākāstiryaṅnidhāya tatra svarṇapatrāṇi vinyaset sthāpayet // VRrsṬī_9.73;4

teṣāmadhobhāge vakṣyamāṇaṃ dhūmadravyaṃ nikṣipet // VRrsṬī_9.73;5

tato yantrapātram apareṇa nyubjapātreṇa chādayet // VRrsṬī_9.73;6

mṛdā saṃdhilepaṃ kṛtvā yantrasyādhastādvahniṃ kuryāt // VRrsṬī_9.73;7

uktavidhānena hatāni patrāṇi kṛṣṇāni bhavanti // VRrsṬī_9.73;8

tatastāni sarase taptakhalve yathāvidhi mardanena pārado bhakṣayati // VRrsṬī_9.73;9

bhakṣitāni ca tāni pāradodare śīghraṃ dravanti // VRrsṬī_9.73;10

atra dhūpadravyamāha // VRrsṬī_9.73;11

pāradena sākaṃ gandhakaharitālamanaḥśilānām anyatamasya samastānāṃ vā kṛtāyāḥ kajjalyā dhūpanaṃ tayā kajjalyā bhasmīkṛtanāgena dhūpanaṃ vā svarṇapatrāṇāṃ dhūpanasaṃskārārthaṃ mukhyaṃ dhūpanadravyam udāhṛtam // VRrsṬī_9.73;12

tārārthaṃ dhūpanaṃ tūcyata iti śeṣaḥ // VRrsṬī_9.73;13

tadāha tārapatrāṇyuktakajjalyā mṛtena vaṅgena dhūpayet // VRrsṬī_9.73;14

yathāyogyair māraṇayogyair uparasair hiṅgūlarasakamākṣikādibhir api dhūpayet // VRrsṬī_9.73;15

jāraṇādravasādhanaṃ patrāṇāṃ jāraṇopayogipāradagarbhadravasādhanam ityarthaḥ // VRrsṬī_9.73;16

587 kandukayantra (1)

sthūlasthālyāṃ jalaṃ kṣiptvā vāso baddhvā mukhe dṛḍham /

tatra svedyaṃ vinikṣipya tanmukhaṃ prapidhāya ca // VRrs_9.74 //

adhastājjvālayedagniṃ yantraṃ tatkandukābhidham /

svedanīyantramityanye prāhuścedaṃ manīṣiṇaḥ // VRrs_9.75 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

spaṣṭam // VRrsBo_9.75;1

svedanīyantratayā prāguktamapi idaṃ saṃjñāntarapradarśanārthaṃ punaruktam athavā tatra sthālyā viśeṣo noktaḥ ataḥ yā kācit sthālī eva grāhyā atra tu sthūlasthālī eva grāhyā ataḥ svedanīyantrāt asya vaiśiṣṭyam iti // VRrsBo_9.75;2

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

prāguktaṃ svedanīyantrameva kandukayantranāmnāha sthūlasthālyāmiti // VRrsṬī_9.75;1

anye manīṣiṇo dhīrā vakṣyamāṇaprakāreṇa prāhuḥ yadveti // VRrsṬī_9.75;2

tatkandukayantramiti // VRrsṬī_9.75;3

evaṃ ca teṣāṃ mate svedanīyantram asmād bhinnam eveti bhāvaḥ // VRrsṬī_9.75;4

puṣpādīnām atimṛdudravyāṇāṃ kalkāder vā svedanārtham asya yantrasyopayogo bodhyaḥ // VRrsṬī_9.75;5

588 kandukayantra (2)

yadvā sthālyāṃ jalaṃ kṣiptvā tṛṇaṃ kṣiptvā mukhopari /

svedyadravyaṃ parikṣipya pidhānaṃ pravidhāya ca /

adhastājjvālayedagniṃ yantraṃ tat kandukaṃ smṛtam // VRrs_9.76 //

589 khalva:: grindstone

khallayogyā śilā nīlā śyāmā snigdhā dṛḍhā guruḥ /

ṣoḍaśāṅgulakotsedhā navāṅgulakavistarā // VRrs_9.77 //

590 khalva:: pestle

caturviṃśāṅgulā dīrghā gharṣaṇī dvādaśāṅgulā /

viṃśatyaṅguladīrghā vā syādutsedhe daśāṅgulā /

khallapramāṇaṃ tajjñeyaṃ śreṣṭhaṃ syādrasakarmaṇi // VRrs_9.78 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha khalvasaṃjñāyogyā sā śilā syāt // VRrsṬī_9.78;1

yā nīlā śyāmavarṇā vā snigdhādiguṇaviśiṣṭā ṣoḍaśāṅgulakocchrāyā tathā navāṅgulakavistārā caturviṃśāṅgulair ā samantāddīrghā ca syāt // VRrsṬī_9.78;2

sā khalvayogyeti pūrvatra saṃbandhaḥ // VRrsṬī_9.78;3

gharṣaṇī tu dvādaśāṅguladīrghā syāt // VRrsṬī_9.78;4

punaḥ khalvaśilāmānavikalpamāha viṃśatyaṅguleti // VRrsṬī_9.78;5

athavā khalvaśilā viṃśatyaṅguladīrghā // VRrsṬī_9.78;6

utsedha ucchrāye ca daśāṅgulā kāryeti viśeṣaḥ // VRrsṬī_9.78;7

navāṅguleti vistāramānaṃ tu prāguktameva grāhyam // VRrsṬī_9.78;8

$

Rasaratnasamuccayabodhinī

khallayantramāha khallayogyeti // VRrsBo_9.78;1

utsedhaḥ pārśvata unnataḥ // VRrsBo_9.78;2

dīrghaḥ āyāmena unnataḥ iti dīrghotsedhayor bhedaḥ // VRrsBo_9.78;3

gharṣaṇī kaṇḍanī putrikā iti yāvat noíā iti bhāṣā // VRrsBo_9.78;4

591 khalva:: subtypes

khallayantraṃ tridhā proktaṃ rasādisukhamardane // VRrs_9.79 //

nirudgārau sumasṛṇau kāryau putrikayā yutau // VRrs_9.80 //

592 khalva:: ardhacandra

utsedhe sa daśāṅgulaḥ khalu kalātulyāṅgulāyāmavān vistāreṇa daśāṅgulo munimitairnimnas tayaivāṅgulaiḥ /

Rasaratnasamuccayabodhinī

gharṣaḥ śilāputraḥ // VRrsBo_9.80;1

pālyāṃ dvyaṅgulivistaraśca masṛṇo +atīvārdhacandropamo gharṣo dvādaśakāṅgulaśca tadayaṃ khallo mataḥ siddhaye // VRrs_9.81 //

asminpañcapalaḥ sūto mardanīyo viśuddhaye /

tattadaucityayogena khalleṣvanyeṣu yojayet // VRrs_9.82 //

593 khalva (2)

dvādaśāṅgulavistāraḥ khallo +atimasṛṇopalaḥ /

caturaṅgulanimnaśca madhye +atimasṛṇīkṛtaḥ // VRrs_9.83 //

mardakaś cipiṭo +adhastāt sugrāhaśca śikhopari /

ayaṃ tu vartulaḥ khallo mardane+atisukhapradaḥ // VRrs_9.84 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

mardanārthaṃ dvitīyaṃ vartulakhallamāha dvādaśeti // VRrsBo_9.84;1

mardaka iti // VRrsBo_9.84;2

putrikā adhobhāge cipiṭavadvistīrṇā uparibhāge ca sukhena yathā dhāraṇīyā bhavati tathā kartavyā ityarthaḥ // VRrsBo_9.84;3

594 taptakhalva

lauho navāṅgulaḥ khallo nimnatve ca ṣaḍaṅgulaḥ /

mardako +aṣṭāṅgulaścaiva taptakhallābhidho +apyayam // VRrs_9.85 //

kṛtvā khallākṛtiṃ cullīm aṅgāraiḥ paripūritām /

tasyāṃ niveśya taṃ khallaṃ pārśve bhastrikayā dhamet // VRrs_9.86 //

tadantarmarditā piṣṭiḥ kṣārairamlaiśca saṃyutā /

pradravatyativegena sveditā nātra saṃśayaḥ /

kṛtaḥ kāntāyasā so +ayaṃ bhavet koṭiguṇo rasaḥ // VRrs_9.87 //

Adhyāya 10

595 crucible:: synonyms

mūṣā hi krauñcikā proktā kumudī karahāṭikā /

pācanī vahnimitrā ca rasavādibhirīryate // VRrs_10.1 //

596 crucible:: nirukti

muṣṇāti doṣān mūṣā yā sā mūṣeti nigadyate // VRrs_10.2 //

597 crucible:: material

upādānaṃ bhavettasyā mṛttikā lohameva ca // VRrs_10.3 //

mūṣāmukhaviniṣkrāntā varamekāpi kākiṇī /

durjanapraṇipātena dhiglakṣam api māninām // VRrs_10.4 //

598 saṃdhilepa

mūṣāpidhānayorbandhe bandhanaṃ saṃdhilepanam /

andhraṇaṃ randhraṇaṃ caiva saṃśliṣṭaṃ saṃdhibandhanam // VRrs_10.5 //

599 Ton/Lehm fṃr Tiegel

mṛttikā pāṇḍurasthūlā śarkarā śoṇapāṇḍurā /

cirādhmānasahā sā hi mūṣārtham atiśasyate /

tadabhāve ca vālmīkī kaulālī vā samīryate // VRrs_10.6 //

yā mṛttikā dugdhatuṣaiḥ śaṇena śikhitrakair vā hayaladdinā ca /

lauhena daṇḍena ca kuṭṭitā sā sādhāraṇā syāt khalu mūṣikārthe // VRrs_10.7 //

śvetāśmānas tuṣā dagdhāḥ śikhitrāḥ śaṇakharpare /

laddiḥ kiṭṭaṃ kṛṣṇamṛtsnā saṃyojyā mūṣikāmṛdi // VRrs_10.8 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

mūṣārthaṃ praśastamṛttikāmāha mṛttiketi // VRrsBo_10.8;1

pāṇḍurasthūlā pāṇḍuvarṇā sthūlā ca // VRrsBo_10.8;2

athavā śoṇapāṇḍurā raktapāṇḍumiśravarṇā cirādhmānasahā dīrghakālaṃ vyāpya agnisaṃtāpaṃ prāpyāpi avidāraṇaśīlā evaṃvidhā yā śarkarā mṛttikā kaṅkararūpā mṛttikā // VRrsBo_10.8;3

śarkarāmṛttikābhāve grāhyamṛttikāmāha taditi // VRrsBo_10.8;4

vālmīkī kṛmiśailodbhavā mṛd uimāṭī iti vaṅgabhāṣā // VRrsBo_10.8;5

kaulālī kumbhakāramṛdityarthaḥ // VRrsBo_10.8;6

hayaladdinā aśvapurīṣena // VRrsBo_10.8;7

upādānāntarāṇyāha śvetāśmāna iti // VRrsBo_10.8;8

śvetāśmānaḥ śvetaprastarāḥ // VRrsBo_10.8;9

kharparaḥ kapālakhaṇḍaḥ dagdhamṛttikā iti yāvat // VRrsBo_10.8;10

śaṇakharpare ityatra śaṇakarpaṭe iti pāṭhe karpaṭaṃ chinnavastram // VRrsBo_10.8;11

laddiḥ hayaladdiḥ // VRrsBo_10.8;12

kiṭṭaṃ maṇḍūram // VRrsBo_10.8;13

kṛṣṇamṛtsnā kṛṣṇavarṇamṛttikā // VRrsBo_10.8;14

mūṣikāmṛdā mūṣārthagrāhyamṛttikayā sahetyarthaḥ // VRrsBo_10.8;15

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

mūṣārthaṃ praśastamṛttikāyā lakṣaṇamāha mṛttiketi // VRrsṬī_10.8;1

pāṇḍurā sthūlakaṇā śoṇamiśrapāṇḍurakaṇā vā // VRrsṬī_10.8;2

kaulālī kulālabhāṇḍotpādanārtham upādānamṛttikā // VRrsṬī_10.8;3

atha sarvamūṣopayogisādhāraṇamṛttikām āha yā mṛttiketi // VRrsṬī_10.8;4

dagdhatuṣeti // VRrsṬī_10.8;5

caturthāṃśena dagdhatuṣayuktā pratyekaṃ tathā bhāgaiḥ śikhitraiḥ kokilair hayaladdināśvaśakṛtā ca yuktā sā praśastā // VRrsṬī_10.8;6

mūṣikāmṛdi caturthāṃśena saṃyojyadravyāṇyāha śvetāśmāna iti // VRrsṬī_10.8;7

gāretyaparaparyāyāḥ // VRrsṬī_10.8;8

te ca dagdhā eva grāhyāḥ // VRrsṬī_10.8;9

600 vajramūṣā

mṛdastribhāgāḥ śaṇaladdibhāgau bhāgaśca nirdagdhatuṣopalādeḥ /

kiṭṭārdhabhāgaṃ parikhaṇḍya vajramūṣāṃ vidadhyātkhalu sattvapāte // VRrs_10.9 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

vajramūṣāmāha mṛda iti // VRrsBo_10.9;1

mṛdaḥ pūrvoktarūpamṛttikāyāḥ // VRrsBo_10.9;2

śaṇaladdibhāgau śaṇasya laddeśca pratyekaṃ bhāgadvayam // VRrsBo_10.9;3

parikhaṇḍya cūrṇayitvā // VRrsBo_10.9;4

601 yogamūṣā

dagdhāṅgāratuṣopetā mṛtsnā valmīkamṛttikā /

tattadviḍasamāyuktā tattadviḍavilepitā // VRrs_10.10 //

tayā yā vihitā mūṣā yogamūṣeti kathyate /

anayā sādhitaḥ sūto jāyate guṇavattaraḥ // VRrs_10.11 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

yogamūṣāmāha dagdheti // VRrsBo_10.11;1

dagdhaśabdo+atra aṅgāratuṣābhyāṃ pratyekaṃ sambadhyate // VRrsBo_10.11;2

mṛtsnā pāṇḍurasthūlādiguṇopetā śarkarāmṛttiketyarthaḥ // VRrsBo_10.11;3

tattadviḍasamāyuktā sūtajāraṇārthaṃ prāṅnirūpitaviḍamiśritā // VRrsBo_10.11;4

tattadviḍavilepitā tenaiva viḍenāliptā // VRrsBo_10.11;5

dagdhāṅgārādiviḍāntaṃ sarvamekatra saṃnīya mūṣāṃ viracayya viḍena liptvā śuṣkīkṛtya gṛhṇīyāditi // VRrsBo_10.11;6

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha yogamūṣāmāha dagdhagāreti // VRrsṬī_10.11;1

dagdhā gārā vajraprasavāḥ śvetapāṣāṇā dagdhaṃ śālituṣaṃ ca pratyekaṃ caturthāṃśena taistathā tattadviḍacūrṇaiśca miśritā yā praśastā valmīkamṛttikā tayā vihitā ghaṭitā mūṣā yogamūṣeti kīrtyate // VRrsṬī_10.11;2

iyaṃ cābhrakasattvāder jāraṇāyāṃ viśiṣṭo yo yo viḍastena vilepitā tenaiva kāryā // VRrsṬī_10.11;3

atha jāraṇāyāṃ sā pāradagarbhitā koṣṭhīyantre bhastrikayā dhmātā cettayā sādhito jāritatāmrasattvādiḥ khoṭādirūpaśca pārado guṇavattaro bhavati // VRrsṬī_10.11;4

evaṃ ceyaṃ yogavāhimūṣā yogamūṣetyanvarthanāmiketi bhāvaḥ // VRrsṬī_10.11;5

602 vajradrāvaṇikamūṣā

gārabhūnāgadhautābhyāṃ śaṇairdagdhatuṣairapi /

samaiḥ samā ca mūṣāmṛnmahiṣīdugdhamarditā // VRrs_10.12 //

krauñcikā yantramātraṃ hi bahudhā parikīrtitā /

tayā viracitā mūṣā vajradrāvaṇikocitā // VRrs_10.13 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

vajradrāvaṇopayogimūṣāmāha gāreti // VRrsBo_10.13;1

gāraśabdo+atra koṣṭhāgārikārthakaḥ nāmaikadeśenāpi nāmasākalyagrahaṇam iti nyāyāt koṣṭhāgārikā mṛttikāviśeṣaḥ kumīre pokāra moṭī iti bhāṣā // VRrsBo_10.13;2

bhūnāgaśabdenāpi tanmṛttikā grāhyā evaṃ ca gārabhūnāgadhautābhyāṃ dhautakoṣṭhāgārikākiñculūkamṛdbhyām // VRrsBo_10.13;3

mūṣāmṛt pūrvoktaśarkarāvālmīkikaulālyādīnām anyatamā // VRrsBo_10.13;4

gārādituṣāntaṃ sarvaṃ samam mṛttikā ca sarvaiḥ samānā grāhyā // VRrsBo_10.13;5

krauñciketi // VRrsBo_10.13;6

yantramātre hi krauñcikā saṃjñā vartate sā hi bahudhā vividhaprakārā ityanvayaḥ // VRrsBo_10.13;7

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha hīnajātīyanātikaṭhinavajrapramukhakaṭhinapāṣāṇasattvaratnānāṃ drāvaṇakarīṃ mūṣāmāha gāreti // VRrsṬī_10.13;1

gārāḥ śvetā vajrotpādakāḥ pāṣāṇāḥ // VRrsṬī_10.13;2

bhūnāgadhautaṃ paribhāṣādhyāyoktaṃ grāhyam // VRrsṬī_10.13;3

śaṇā dagdhatuṣāścaite mithaḥ samāḥ // VRrsṬī_10.13;4

taiḥ samā samabhāgā prāguktalakṣaṇā mūṣopādānamṛd ekatra kṛtvā mahiṣīdugdhena saṃmardya saṃskṛtā ceyaṃ mṛtkrauñcikāpakṣamātraṃ nānāvidhamūṣārūpo yo bhāgo yantratulyastannirmāṇārthaṃ praśastatvena bahuṣu grantheṣu kathitā // VRrsṬī_10.13;5

taddhitamūṣāyāḥ sattvāharaṇādikāryeṣvagninā cirakālaparyantaṃ durbhedyatvāt // VRrsṬī_10.13;6

bhūnāgopetatvena śīghradrāvaṇopayogitvācca // VRrsṬī_10.13;7

tayā saṃskṛtayā mṛdā vihitā mūṣā śāstre vajradrāvaṇaketi khyātā // VRrsṬī_10.13;8

603 gāramūṣā

dugdhaṣaḍguṇagārāṣṭakiṭṭāṅgāraśaṇānvitā /

kṛṣṇamṛdbhiḥ kṛtā mūṣā gāramūṣetyudāhṛtā /

yāmayugmaparidhmānān nāsau dravati vahninā // VRrs_10.14 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

gāramūṣāmāha dugdheti // VRrsBo_10.14;1

gārasya ṣaḍguṇatvaṃ kiṭṭāṅgāraśaṇānāṃ ca pratyekam aṣṭaguṇatvaṃ kṛṣṇamṛdapekṣayā bodhyam // VRrsBo_10.14;2

dugdhaṃ ca mardanayogyam // VRrsBo_10.14;3

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha gāramūṣāmāha dagdheti // VRrsṬī_10.14;1

dagdhā ye mṛttikāpekṣayā ṣaḍguṇā gārāstadviśiṣṭāstathā lohakiṭṭā aṅgārā nirvāṇāgnayaḥ kokilāḥ // VRrsṬī_10.14;2

tathā śaṇāḥ tāga iti khyātāḥ // VRrsṬī_10.14;3

te ca pratyekaṃ caturthāṃśamitāstairyuktā yā kṛṣṇavarṇā mṛttatkṛtā mūṣā śāstre gāramūṣeti parikīrtitā // VRrsṬī_10.14;4

teṣāṃ pāṣāṇānāmatra sādhakamadhye hyadhikabhāgopetatvāditi bhāvaḥ // VRrsṬī_10.14;5

604 varamūṣā

vajrāṅgāratuṣāstulyās taccaturguṇamṛttikā /

gārā ca mṛttikātulyā sarvair etair vinirmitā /

varamūṣeti nirdiṣṭā yāmamagniṃ saheta sā // VRrs_10.15 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

varamūṣāmāha vajreti // VRrsBo_10.15;1

vajraṃ tadākhyalauhaṃ pūrvoktasaṃgatyā tatkiṭṭaṃ vā bodhyam // VRrsBo_10.15;2

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha varamūṣām āha vajreti // VRrsṬī_10.15;1

vajro hīrakaḥ // VRrsṬī_10.15;2

tadalābhe vaikrāntaṃ grāhyam // VRrsṬī_10.15;3

aṅgārā haṭhānmṛttikādhūliprakṣepeṇa niragnayaḥ kokilāḥ // VRrsṬī_10.15;4

tathā dagdhatuṣāḥ // VRrsṬī_10.15;5

sarve ca mithastulyabhāgāḥ // VRrsṬī_10.15;6

sarvebhyaścaturguṇā mṛttikā tattulyā gārāḥ śvetapāṣāṇāḥ // VRrsṬī_10.15;7

etannirmitā mūṣā varamūṣeti kathyate // VRrsṬī_10.15;8

varasya śreṣṭhasya mahāmūlyasya hīrakasyātra ghaṭakatvāt // VRrsṬī_10.15;9

605 varṇamūṣā

pāṣāṇarahitā raktā raktavargānusādhitā /

mṛttayā sādhitā mūṣā kṣitikhecaralepitā /

varṇamūṣeti sā proktā varṇotkarṣe niyujyate // VRrs_10.16 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

varṇamūṣāmāha pāṣāṇarahiteti // VRrsBo_10.16;1

raktā raktavarṇā // VRrsBo_10.16;2

raktavargānusādhitā vakṣyamāṇakusumbhādimākṣikāntavargakvāthena bhāvitā śṛtā vā // VRrsBo_10.16;3

kṣitikhecaralepitā kṣitiśca khaṃ ca kṣitikhe tatra carataḥ iti kṣitikhecarau bhūnāgamṛt kāśīśaṃ ca yadvā kṣitisthaḥ khecaraḥ kāśīśamityarthaḥ // VRrsBo_10.16;4

varṇotkarṣe praśastavarṇatāpādane raktavarṇajanane ityāśayaḥ // VRrsBo_10.16;5

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha varṇamūṣāmāha pāṣāṇeti // VRrsṬī_10.16;1

pāṣāṇā raktapāṣāṇāḥ // VRrsṬī_10.16;2

samabhāgaiśca taiḥ sahitā yā raktā raktavarṇā mṛttikā tayā sādhitā vihitā mūṣā varṇamūṣeti proktā // VRrsṬī_10.16;3

yasmādiyaṃ niyujyata upayujyate nirvāhaṇena dhātoḥ pāradasya vā raktavarṇotpādanārtham // VRrsṬī_10.16;4

uktaṃ ca rasahṛdaye // VRrsṬī_10.16;5

nirguṇḍīrasabhāvitapuṭitaṃ śilayā vartitaṃ ślakṣṇam /

tāvanmṛditapuṭitaṃ nirutthabhāvaṃ vrajedyāvat // VRrsṬī_10.16;6

tāre tannirvyūḍhaṃ yāvat pītaṃ bhavedruciram /

hemnā samena militaṃ mātrātulyaṃ bhavet kanakam // VRrsṬī_10.16;7

iti // VRrsṬī_10.16;8

atra nirvāhaṇaṃ cāsyāṃ mūṣāyāṃ kāryam // VRrsṬī_10.16;9

raktavargaḥ śvetavargaścāsminnevādhyāye vakṣyamāṇaḥ // VRrsṬī_10.16;10

606 rūpyamūṣā

pāṣāṇarahitā śvetā śvetavargānusādhitā /

mṛt tayā sādhitā mūṣā kṣitikhecaralepitā /

raupyamūṣeti sā proktā varṇotkarṣe niyujyate // VRrs_10.17 //

607 viḍamūṣā

tattadbhedamṛdodbhūtā tattadviḍavilepitā /

dehalohārthayogārthaṃ viḍamūṣetyudāhṛtā // VRrs_10.18 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

viḍamūṣāmāha tattaditi // VRrsBo_10.18;1

tattadbhedamṛdodbhūtā śarkarādīnām anyatamamṛdā racitā ityarthaḥ // VRrsBo_10.18;2

tattadbhedamṛdodbhūtā ityatra tattadviḍamṛdodbhūtā iti pāṭhe pūrvoktaviḍena pūrvoktamṛdā ca udbhūtā nirmitā // VRrsBo_10.18;3

dehalohārthayogārthaṃ dehasya lauhavad dārḍhyasampādanārthā ye yogāḥ tadarthaṃ tatkarmasampādanārtham ityarthaḥ // VRrsBo_10.18;4

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha viḍamūṣāmāha tattadviḍamṛdudbhūteti // VRrsṬī_10.18;1

abhrasattvajāraṇasvarṇajāraṇopayogīni yāni vaḍavānalādiviḍāni yathoddiṣṭarasādibhāvitāni cūrṇāni tathā sarvalohādijāraṇopayogiviḍātmakaścūrṇaḥ paribhāṣādhyāye viḍavarṇanāvasare prāguktaḥ // VRrsṬī_10.18;2

tathā pūrvoktā nānāvidhā pāṇḍurādimṛttadudbhūtā tatsiddhā tathā tattadviḍair grāsajāraṇasādhanair viśiṣṭaiścūrṇairantarvilepitā yā mūṣā sā viḍamūṣetyucyate // VRrsṬī_10.18;3

iyaṃ mūṣā dṛḍhakāyakararasāyanavidhau sādhanatvena dehārthā dehopayoginītyarthaḥ // VRrsṬī_10.18;4

tathā lohamāraṇopayoginī // VRrsṬī_10.18;5

ata eva lohārthā // VRrsṬī_10.18;6

tathā artho dhanaṃ tathā suvarṇādyutpādanavidhau dhātuvāde sādhanatvenārthārthā // VRrsṬī_10.18;7

tathā kāsaghnaratnakaraṇḍakarasārśonāśakasarvalokāśrayarasaprabhṛtinānāvidharogaghnarasavidhau sādhanatvena yogārthā cetīyaṃ caturvidhakāryopayoginī bhavati // VRrsṬī_10.18;8

608 vajradrāvaṇikamūṣā (2)

gārabhūnāgadhautābhyāṃ tuṣamṛṣṭaśaṇena ca /

samaiḥ samā ca mūṣāmṛnmahiṣīdugdhamarditā // VRrs_10.19 //

krauñcikā yantramātre hi bahudhā parikīrtitā /

tayā viracitā mūṣā liptā matkuṇaśoṇitaiḥ // VRrs_10.20 //

bālābdadhvanimūlaiśca vajradrāvaṇakrauñcikā /

sahate+agniṃ caturyāmaṃ draveṇa vyādhitā satī // VRrs_10.21 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

pūrvoktavajradrāvaṇopayogimūṣāyāḥ prakārāntaramāha gāreti // VRrsBo_10.21;1

matkuṇaḥ chārapokā iti khyātaḥ krimiviśeṣaḥ tasya śoṇitaiḥ // VRrsBo_10.21;2

abdadhvaniḥ vanataṇḍulīyakaḥ kāṃṭānaṭe iti bhāṣā bālābdadhvanimūlaiḥ navotpannataṇḍulīyamūlaiḥ yadvā vālaḥ aśvapucchakeśaḥ tathā abdadhvanimūlaṃ taiḥ liptā ityanenānvayaḥ // VRrsBo_10.21;3

draveṇa vyādhitā viddhā spṛṣṭā ityarthaḥ dravapūrṇā ityāśayaḥ // VRrsBo_10.21;4

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

athāvyabhicāreṇa vajramātradrāvaṇārthaṃ vajramūṣāmāha gāreti // VRrsṬī_10.21;1

vālābdeti // VRrsṬī_10.21;2

vālā narakeśāḥ // VRrsṬī_10.21;3

abdadhvanimūlaṃ tandulīyakamūlam // VRrsṬī_10.21;4

iyaṃ mūṣā dravadraveṇa vyathitā satī antaḥsthataijasadravyayogasaṃyogena bāhyāgnisaṃyogena ca saṃtataṃ pīḍitā satyapyagniṃ sahate // VRrsṬī_10.21;5

609 mūṣāpyāyana

drave dravībhāvamukhe mūṣāyā dhmānayogataḥ /

kṣaṇamuddharaṇaṃ yattanmūṣāpyāyanam ucyate // VRrs_10.22 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

mūṣāpyāyanamāha drave iti // VRrsBo_10.22;1

dhmāyate aneneti dhmānamagniḥ tadyogataḥ agnisaṃyogād drave drāvaṇopayogini dravye dravībhāvamukhe dravībhavitum ārabdhe mūṣāyā yat kṣaṇam uddharaṇam agnitaḥ uttolanam avatāraṇamityarthaḥ tad āpyāyanaṃ tarpaṇaṃ sthāyitvasampādanam ityarthaḥ // VRrsBo_10.22;2

610 vṛntākamūṣā

vṛntākākāramūṣāyāṃ nālaṃ dvādaśakāṅgulam /

dhattūrapuṣpavac cordhvaṃ sudṛḍhaṃ śliṣṭapuṣpavat // VRrs_10.23 //

aṣṭāṅgulaṃ ca sacchidraṃ sā syād vṛntākamūṣikā /

anayā kharparādīnāṃ mṛdūnāṃ sattvamāharet // VRrs_10.24 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

vṛntākamūṣāmāha vṛntāketi // VRrsBo_10.24;1

vṛntākaṃ vārttākuḥ vārttākuphalasadṛśākārāṃ mūṣāṃ kṛtvā tatra dvādaśāṅguladīrghaṃ nālaṃ yojayet nālāgrabhāgaṃ ca dhustūrapuṣpavad uparyadho yugmarūpāvasthitam aṣṭāṅgulaṃ sacchidraṃ ca kuryāt // VRrsBo_10.24;2

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

vṛntākamūṣāmāha vṛntākākāreti // VRrsṬī_10.24;1

dvādaśakāṅgulam // VRrsṬī_10.24;2

dvādaśāṅgulaṃ dīrgham ūrdhvam uttānamūṣāyā ūrdhvatanamukhabhāgo dhattūrapuṣpavat krameṇa vistīrṇastadvadeva ca saṃśleṣeṇa tricatuṣkoṇayuto dhmānāvasare pihite+api mukhe sati tatkoṇamārgeṇāntaḥsthadhūmasya bahirnirgamanārthaṃ koṇaghaṭanenaiva tanmukhaṃ sacchidraṃ bhavati // VRrsṬī_10.24;3

tacca mukham aṣṭāṅgulavistṛtaṃ vartulasūtraveṣṭanenāṣṭāṅgulamitam ityarthaḥ // VRrsṬī_10.24;4

611 gostanamūṣā

mūṣā yā gostanākārā śikhāyuktapidhānakā /

sattvānāṃ drāvaṇe śuddhau mūṣā sā gostanī bhavet // VRrs_10.25 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha gostanamūṣāmāha mūṣāyā iti // VRrsṬī_10.25;1

śikhāyukteti // VRrsṬī_10.25;2

śikharākārapidhānakasahiteyameva cāndhamūṣābhidhīyate // VRrsṬī_10.25;3

dvaṃdvitabījamelāpādividhāvasyā upayogo bodhyaḥ // VRrsṬī_10.25;4

yatra tu nyubjayā tayācchādanaṃ kriyate tatra pidhānarahitā grāhyā // VRrsṬī_10.25;5

yathā nābhiyantre prāguktam /

tataścācchādayet samyaggostanākāramūṣayā /

iti // VRrsṬī_10.25;6

612 mallamūṣā

nirdiṣṭā mallamūṣā yā malladvitayasampuṭāt /

parpaṭyādirasādīnāṃ svedanāya prakīrtitā // VRrs_10.26 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

mallamūṣāmāha nirdiṣṭeti // VRrsṬī_10.26;1

mallaṃ pidhānopayogi vistīrṇaṃ kiṃcid gabhīrodaraṃ mṛnmayaṃ pātraṃ śarāveti loke prasiddham // VRrsṬī_10.26;2

saptaviṃśatitame+adhyāye+asyā upayogaṃ vakṣyati madanasaṃjīvanarasavidhau // VRrsṬī_10.26;3

anyatrāpi prabhūtasthale caiṣopayujyate // VRrsṬī_10.26;4

tadevocyate parpaṭyādīti // VRrsṬī_10.26;5

613 pakvamūṣā

kulālabhāṇḍarūpā yā dṛḍhā ca paripācitā /

pakvamūṣeti sā proktā poṭṭalyādivipācane // VRrs_10.27 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

pakvamūṣāmāha kulāleti // VRrsBo_10.27;1

ghaṭakapālayoḥ pṛthak pṛthak nirmāṇārthaṃ yaḥ pratirūpaḥ saḥ kulālabhāṇḍaśabdenocyate tadrūpā ityarthaḥ // VRrsBo_10.27;2

poṭalyādivipācane ratnagarbhapoṭalyādipāke ityarthaḥ // VRrsBo_10.27;3

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

trayodaśādhyāyoktaparpaṭīprabhṛtirasānām alpasvedasādhyānāṃ pakvamūṣāmāha kulāleti // VRrsṬī_10.27;1

vastramayapoṭalīva bheṣajagarbhitaṃ bheṣajamayamūṣā kapardikāśaṅkhādi bhūmau gajapuṭādinā pācayitum yatra pātrāntare dhriyate pākottaram ācchādanasahitaṃ ca gṛhyate // VRrsṬī_10.27;2

yathā rājayakṣmacikitsāyāṃ mṛgāṅkapoṭalīvidhau sa rasaḥ poṭalītyucyate // VRrsṬī_10.27;3

614 golamūṣā

nirvaktragolakākārā puṭanadravyagarbhiṇī /

golamūṣeti sā proktā satvaradravarodhinī // VRrs_10.28 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

golamūṣāmāha nirvaktreti // VRrsBo_10.28;1

mukhavirahitagolākārā ityarthaḥ // VRrsBo_10.28;2

satvaradravarodhinī dravapadārthasrāvanivāriṇī ityarthaḥ // VRrsBo_10.28;3

madhyasthitapuṭanadravyā samyaṅniruddhānanā golākṛtimūṣā golamūṣā bodhyā // VRrsBo_10.28;4

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha golamūṣāmāha nirvaktreti // VRrsṬī_10.28;1

gatvaradravyaṃ pāradarasakamanaḥśilāharitālaprabhṛti madhye dattvā kulālena yā nirmukhaiva vidhīyate etatsamā tāmramūṣā rasahṛdaye +aṣṭādaśāvabodhe +abhihitā // VRrsṬī_10.28;2

ata eva tadudāharaṇamatra nopayogi // VRrsṬī_10.28;3

mṛnmayodāharaṇaprayogo nopalabhyate // VRrsṬī_10.28;4

615 mahāmūṣā

tale yā kūrparākārā kramādupari vistṛtā /

sthūlavṛntākavat sthūlā mahāmūṣetyasau smṛtā /

sā cāyo+abhrakasattvādeḥ puṭāya drāvaṇāya ca // VRrs_10.29 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

mahāmūṣāmāha tale iti // VRrsBo_10.29;1

kūrparākārā kūrparaḥ kaphoṇiḥ bhujamadhyasandhir ityarthaḥ tadākārā // VRrsBo_10.29;2

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha mahāmūṣāmāha tala iti // VRrsṬī_10.29;1

ayo+abhraketi // VRrsṬī_10.29;2

atrāyaḥśabdena kāntaṃ grāhyam // VRrsṬī_10.29;3

tasyāntaḥpītarekhāviśiṣṭasya chāgaraktena bhāvanayā śuddhasya // VRrsṬī_10.29;4

piṇḍībaddhasya koṣṭhayantrodare mūṣāyāṃ laghubhastrayā dhamanādbhavati sattvanipātanam // VRrsṬī_10.29;5

616 maṇḍūkamūṣā

maṇḍūkākārā yā nimnatāyāmavistarā /

ṣaḍaṅgulapramāṇena mūṣā maṇḍūkasaṃjñikā /

bhūmau nikhanya tāṃ mūṣāṃ dadyātpuṭamathopari // VRrs_10.30 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

maṇḍūkamūṣāmāha maṇḍūketi // VRrsBo_10.30;1

maṇḍūkaḥ bhekaḥ tadākārā // VRrsBo_10.30;2

ṣaḍaṅgulapramāṇena nimnatāyāmavistarā ṣaḍaṅgulapramāṇagabhīratādairghyavistārayuktā // VRrsBo_10.30;3

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

maṇḍūkamūṣāmāha maṇḍūketi // VRrsṬī_10.30;1

tadākāramūṣāyā gāmbhīryadairghyapariṇāhāḥ ṣaḍaṅgulamitāḥ kāryāḥ // VRrsṬī_10.30;2

upari mṛttikayā tām caturaṅgulamitam ācchādya bhūmipṛṣṭhoparītyarthaḥ // VRrsṬī_10.30;3

617 mūsala-/muśalamūṣā

mūṣā yā cipiṭā mūle vartulāṣṭāṅgulocchrayā /

mūṣā sā mūsalākhyā syāccakribaddharase hitā // VRrs_10.31 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

muṣalamūṣāmāha mūṣeti // VRrsBo_10.31;1

vartulā mūlād ūrdhvamiti bodhyam // VRrsBo_10.31;2

cakribaddharase strīrogādhikārokta auṣadhaviśeṣaḥ // VRrsBo_10.31;3

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

muśalamūṣāmāha mūṣeti // VRrsṬī_10.31;1

cakribaddharaso dvāviṃśādhyāye vakṣyamāṇaḥ // VRrsṬī_10.31;2

618 koṣṭhī (general definition)

sattvānāṃ pātanārthāya pātitānāṃ viśuddhaye /

koṣṭhikā vividhākārāstāsāṃ lakṣaṇam ucyate // VRrs_10.32 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

alpāgnisādhyasya dravyapākasya sādhanāya mūṣā nānāvidhā uktāḥ // VRrsṬī_10.32;1

saṃprati prabhūtāgnisādhyasya dravyapākasya sādhanārthaṃ vividhāḥ koṣṭhīr vaktukāmaḥ prathamaṃ tāsāṃ prayojanamāha sattvānāmiti // VRrsṬī_10.32;2

mūṣāmṛdaiva koṣṭhīr vidadhyād ityabhiprāyeṇaivātra koṣṭhīnāṃ mṛdviśeṣo noktaḥ // VRrsṬī_10.32;3

rasaratnākare tu mṛttikādravyāṇāṃ pramāṇamapi spaṣṭaṃ kṛtvābhihitam // VRrsṬī_10.32;4

tathā ca tadgranthaḥ /

gārā dagdhāstuṣā dagdhā valmīkamṛttikā /

ajāśvānāṃ malaṃ dagdhaṃ yāvat tat kṛṣṇatāṃ gatam // VRrsṬī_10.32;5

pāṣāṇabhedapatrāṇi kṛṣṇā mṛcca samaṃ samam /

vajravallyā dravairmardyaṃ dinaṃ vā peṣayeddṛḍham // VRrsṬī_10.32;6

tena koṣṭhīr vaṅkanālā vajramūṣāśca kārayet /

mṛnmayakośasya koṣṭhīti nāma prasiddham // VRrsṬī_10.32;7

sā ca dvividhā // VRrsṬī_10.32;8

bhūmikoṣṭhī calatkoṣṭhī ca // VRrsṬī_10.32;9

yatkoṣṭhīyantraṃ prāguditaṃ sā calatkoṣṭhīti nigadyate // VRrsṬī_10.32;10

idānīm ucyamānāstu sarvā bhūmikoṣṭhyaḥ // VRrsṬī_10.32;11

tāśca dvividhāḥ // VRrsṬī_10.32;12

prakāśakoṣṭhī sapidhānakoṣṭhī ceti bhedena // VRrsṬī_10.32;13

619 aṅgārakoṣṭhī

rājahastasamutsedhā tadardhāyāmavistarā /

caturasrā ca kuḍyena veṣṭitā mṛnmayena ca // VRrs_10.33 //

ekabhittau careddvāraṃ vitastyābhogasaṃyutam /

dvāraṃ sārdhavitastyā ca saṃmitaṃ sudṛḍhaṃ śubham // VRrs_10.34 //

dehalyadho vidhātavyaṃ dhamanāya yathocitam /

prādeśapramitā bhittir uttaraṅgasya cordhvataḥ // VRrs_10.35 //

dvāraṃ copari kartavyaṃ prādeśapramitaṃ khalu /

tataśceṣṭikayā ruddhvā dvārasaṃdhiṃ vilipya ca // VRrs_10.36 //

śikhitraistāṃ samāpūrya dhamedbhastrādvayena ca /

śikhitrān dhamanadravyam ūrdhvadvāreṇa nikṣipet // VRrs_10.37 //

sattvapātanagolāṃśca pañca pañca punaḥ punaḥ /

bhaved aṅgārakoṣṭhīyaṃ kharāṇāṃ sattvapātinī // VRrs_10.38 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

aṅgārakoṣṭhikālakṣaṇamāha rājahasteti // VRrsBo_10.38;1

rājahastasamutsedhā hastadvayonnatā // VRrsBo_10.38;2

rājahastasya vistṛtavyākhyā gajapuṭavyākhyāyāṃ draṣṭavyā // VRrsBo_10.38;3

caturasrā catuṣkoṇā // VRrsBo_10.38;4

vitastyābhogasaṃyutaṃ dvādaśāṅgulavistṛtam // VRrsBo_10.38;5

dvāraṃ sārdhavitastyā ca ityasya dehalyadhaḥ ityanena saṃbandhaḥ // VRrsBo_10.38;6

dehalī dvāranimne piṇḍikā // VRrsBo_10.38;7

prādeśapramitā aṅguṣṭhasya pradeśinyā vyāsaḥ prādeśa ucyate ityuktalakṣaṇā tarjanīsahitavistṛtāṅguṣṭhapramāṇā // VRrsBo_10.38;8

uttaraṅgasya dvārordhvasthadāruṇaḥ // VRrsBo_10.38;9

hastadvayotsedhaṃ hastamitāyāmavistāraṃ catuṣkoṇaṃ samantāt mṛnmayabhittiveṣṭitaṃ ca cullyākāramekaṃ mārttikaṃ yantraṃ kṛtvā tasya ekabhittau vitastivistaraṃ dvāraṃ dvārapiṇḍikādhaḥ aṣṭādaśāṅgulamānaṃ dvārāntaraṃ ca kuryāt // VRrsBo_10.38;10

dvārordhvabhāge aṅguṣṭhatarjanyor madhyavat vistṛtāṃ bhittiṃ sthāpayitvā tadupari tadvadvistṛtaṃ dvāramanyat vidadhyāt tataḥ iṣṭakayā dvārasandhiṃ ruddhvā ālipya ca koṣṭhīmaṅgāraiḥ paripūrya dvābhyāṃ bhastrābhyāṃ dhamet // VRrsBo_10.38;11

bhasmībhūte ca aṅgāre punarapi aṅgāraṃ sattvapātanagolādikaṃ ca pañca pañca kṛtvā ūrdhvadvāreṇa punaḥ punaḥ nikṣipet // VRrsBo_10.38;12

iyam aṅgārakoṣṭhī kharadravyāṇāṃ sattvapātane śubhā jñeyā // VRrsBo_10.38;13

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

prathamaṃ sapidhānakoṣṭhīmāha rājahasteti // VRrsṬī_10.38;1

sapādahastastriṃśadaṅgulātmakastanmita utsedha ucchrayo yasyāstathoktā // VRrsṬī_10.38;2

tadardhamātrau dairghyavistārau yasyāstathoktā // VRrsṬī_10.38;3

tathā caturasrā catuṣkoṇā sarvato dārḍhyāya mṛnmayena kuḍyena bhittyā bahirveṣṭitā kāryā // VRrsṬī_10.38;4

tena catasṛṣu dikṣu catasro bhittayaḥ sambhavanti // VRrsṬī_10.38;5

ekabhittāviti sāmānyata uktamapi yogyatayā pūrvabhittau paścimabhittau veti viśeṣārthe paryavasyati // VRrsṬī_10.38;6

tasyāṃ diśi sthitāyāṃ bhittau dvāraṃ vitastyā saṃmitaṃ kāryam // VRrsṬī_10.38;7

yadvitastimitaṃ dīrghaṃ sūtraṃ tadvartulaṃ nidhāyāntaravakāśo yāvān sambhavati tanmitaṃ vartulaṃ caturaṅgulamitam ityarthaḥ // VRrsṬī_10.38;8

antaḥsthitajvālāyāḥ sattvanirgamakālabodhikāyāḥ parīkṣārthaṃ caret kuryāt // VRrsṬī_10.38;9

tadarthaṃ prakāśa āvaśyakaḥ // VRrsṬī_10.38;10

sa tu prācyāṃ pratīcyāṃ vādhikyena labhyata iti prakāśayogyatvād viśiṣṭā digevātra gṛhītā // VRrsṬī_10.38;11

taddvārasyādhobhāgo dehalī dvāradehasaṃrakṣikā sā dvitryaṅgulamitā kāryā // VRrsṬī_10.38;12

tādṛgdehalyā adhobhāge bhūtalaṃ saṃlagnaṃ pūrvavadeva sārdhavitastimitasūtreṇa paricchinnam arthāt ṣaḍaṅgulaṃ vartulaṃ dvāraṃ bhastrāyojanāya kāryam // VRrsṬī_10.38;13

atra vitastidīrghā tāvad bhittireva sārdhavitastidīrghā ca dvāradvayārthaṃ paryāptā na bhavati // VRrsṬī_10.38;14

ata uktaṃ sūtramitaṃ vartulaṃ ceti // VRrsṬī_10.38;15

kecittu kramanimnabhūminikhātatiryaggartābhāgo+api sārdhavitastimānārthaṃ saṃgrāhya iti noktasūtradairghyamānāpekṣā lohakārāṇāṃ tathaiva saṃpradāyo+api saṃprati dhmānavidhau dṛśyata iti vadanti // VRrsṬī_10.38;16

tattu nocitam // VRrsṬī_10.38;17

tādṛśagartābhāgasya pātālakoṣṭhikāyāṃ vakṣyamāṇatvāt // VRrsṬī_10.38;18

ūrdhvabhāge koṣṭhikāyā uttarāṅgasyordhvāṅgasya ca kartavyā yā bhittiḥ sā caturvidhāpi prādeśapramitā daśāṅgulamitaivārthācchikhākāravat saṃkucitā kāryā // VRrsṬī_10.38;19

śikhāsthāna ūrdhvaṃ dvāraṃ tu prādeśamitāyāmavistāram eva kāryam // VRrsṬī_10.38;20

tatastaddvāraṃ ceṣṭikayā ruddhvā prāguktavitastimitaṃ dvāraṃ ca kokilaiḥ samāpūrya dhamet // VRrsṬī_10.38;21

kiṃ kṛtvā ruddhvā dhamettadāha prathamaṃ śikhitrān kokilān dhmānārham abhrakādidravaṃ cordhvadvāreṇa krameṇa nikṣipet // VRrsṬī_10.38;22

kiṃ tad dhmānadravyaṃ piṇḍīkṛtaṃ bhāgaśaḥ sakṛdeva vā nikṣiped ityākāṅkṣāyāmāha sattvapātanagolān iti // VRrsṬī_10.38;23

punaḥ punaḥ pratiprakṣepakālāvasaraṃ saṃtataṃ dhmātvā yadāṅgārāḥ kārśyaṃ prāpnuyuḥ śvetabhasmāvṛtāśca bhaveyustadā punaḥ kokilān dattvā punardhamanaṃ kāryam // VRrsṬī_10.38;24

evaṃ bhastrādvayena praharaparyantaṃ saṃtataṃ dhmānena prāyaḥ kaṭhinadravyāṇāṃ sattvanirgamanakālaḥ samupajāyate // VRrsṬī_10.38;25

paraṃ tu nāyaṃ kālaḥ sattvanirgamanajñāpakaḥ svātantreṇa kiṃtu śuklā vahnijvālaiva jñāyamānā // VRrsṬī_10.38;26

uktaṃ hi paribhāṣādhyāye /

yadā hutāśo dīptārciḥ śuklotthānasamanvitaḥ /

śuddhāvartastadā jñeyaḥ sa kālaḥ sattvanirgame /

iti // VRrsṬī_10.38;27

tadā sphuṭipiṇḍīr bahir niṣkāsya kiṭṭaṃ pṛthakkṛtya gurumārgeṇa sattvamātraṃ grāhyam // VRrsṬī_10.38;28

atha dvitīyaḥ sattvapiṇḍānāṃ prakṣepakālaḥ prāpnotīti bodhyam // VRrsṬī_10.38;29

atha mṛdudravyāṇāṃ sattvapātārtham alpadhmānāpekṣā // VRrsṬī_10.38;30

620 pātālakoṣṭhī

dṛḍhabhūmau caredgartaṃ vitastyā saṃmitaṃ śubham /

vartulaṃ cātha tanmadhye gartamanyaṃ prakalpayet // VRrs_10.39 //

caturaṅgulavistāranimnatvena samanvitam /

gartāddharaṇiparyantaṃ tiryaṅnālasamanvitam // VRrs_10.40 //

kiṃcit samunnataṃ bāhyagartābhimukhanimnagam /

mṛccakrīṃ pañcarandhrāḍhyāṃ garbhagartodare kṣipet // VRrs_10.41 //

āpūrya kokilaiḥ koṣṭhīṃ pradhamed ekabhastrayā /

pātālakoṣṭhikā hy eṣā mṛdūnāṃ sattvapātinī /

dhmānasādhyapadārthānāṃ nandinā parikīrtitā // VRrs_10.42 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

pātālakoṣṭhikāmāha dṛḍhabhūmāviti // VRrsBo_10.42;1

kaṭhinamṛttikāyāṃ vitastimānaṃ vartulaṃ gartam ekaṃ kṛtvā tanmadhye caturaṅgulavistāraṃ caturaṅgulagabhīraṃ gartād bhūpṛṣṭhaparyantayāyivakrākṛtinālasaṃyuktam īṣaducchritaṃ ca gartamanyaṃ kuryāt // VRrsBo_10.42;2

tataḥ abhyantaragartamadhye pañcarandhrasaṃyuktāṃ mṛccakrīṃ sthāpayitvā aṅgāraiḥ koṣṭhīṃ paripūrya ca ekabhastrayā pradhamet // VRrsBo_10.42;3

mṛdudravyāṇāṃ sattvapātanārtham iyaṃ pātālakoṣṭhīti jñeyamiti niṣkarṣaḥ // VRrsBo_10.42;4

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atastadupayogikoṣṭhīviśeṣamāha dṛḍhabhūmāviti // VRrsṬī_10.42;1

tatra dvādaśāṅgulaṃ gartaṃ vidhāya tattalamadhye caturaṅgulagāmbhīryavistāram anyaṃ vartulaṃ gartaṃ kṛtvā garbhagartatalam ārabhya pṛṣṭhabhāgaparyantaṃ bāhyagartābhimukhaṃ tatsallagnaṃ kiṃcitsamunnataṃ tiryaṅnālasamanvitaṃ dvāraṃ vidhāya garbhagartopari mṛccakrīṃ pañcarandhraviśiṣṭāṃ vāyor ūrdhvagamanārthaṃ kṣipet // VRrsṬī_10.42;2

taduparyaṅgārāṃstadupari sattvapātanagolāṃśca nikṣipya sarvāṃ koṣṭhīṃ kokilaiḥ pūrayitvaikabhastrayā dhamet // VRrsṬī_10.42;3

eṣā pātālakoṣṭhiketyucyate // VRrsṬī_10.42;4

621 gārakoṣṭhī

dvādaśāṅgulanimnā yā prādeśapramitā tathā /

caturaṅgulataścordhvaṃ valayena samanvitā // VRrs_10.43 //

bhūricchidravatīṃ cakrīṃ valayopari nikṣipet /

śikhitrāṃstatra nikṣipya pradhamed vaṅkanālataḥ /

gārakoṣṭhīyam ākhyātā mṛṣṭalohavināśinī // VRrs_10.44 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

adhodhmānaviśiṣṭāṃ koṣṭhīmuktordhvadhamanaviśiṣṭāṃ koṣṭhīmāha dvādaśeti // VRrsṬī_10.44;1

prādeśāyāmavistārā koṣṭhī bhūtalopari kāryā // VRrsṬī_10.44;2

sā ca talabhāgam ārabhyopari caturaṅgulabhāgaṃ vihāya tadupari valayena kaṭakena samanvitāṃ tāṃ kṛtvā valayopari prabhūtacchidrayuktāṃ cakrīṃ nikṣipya tatra kokilāṃśca dattvā vaṅkanālataḥ pradhamet // VRrsṬī_10.44;3

mṛttikāpekṣayā adhikagārabhāgamiśritamṛdupādāneyaṃ koṣṭhī gārakoṣṭhītyucyate // VRrsṬī_10.44;4

iyaṃ kāṃsyarītipramukhaṃ yatsṛṣṭalohaṃ tanmadhye saṃsargaghaṭakayor madhya ekasyāvaśeṣakarī dvitīyaṃ vināśyetyarthaḥ // VRrsṬī_10.44;5

$

Rasaratnasamuccayabodhinī

gārakoṣṭhīmāha dvādaśeti // VRrsBo_10.44;1

dvādaśāṅgulagabhīrā prādeśapramāṇavistāraviśiṣṭā koṣṭhī ekā kāryā tasyā ūrdhvaṃ caturaṅgule valayākāram ālavālam ekaṃ dattvā tadupari bahucchidrāṃ cakrīṃ nidhāya aṅgāraṃ nikṣipya ca vaṅkanālena pradhamet iti // VRrsBo_10.44;2

mṛṣṭalohavināśinī śodhitalauhamāriṇī ityarthaḥ // VRrsBo_10.44;3

622 vaṅkanāla

mūṣāmṛdbhir vidhātavyam aratnipramitaṃ dṛḍham /

adhomukhaṃ ca tadvaktre nālaṃ pañcāṅgulaṃ khalu /

vaṅkanālam idaṃ proktaṃ dṛḍhadhmānāya kīrtitam // VRrs_10.45 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

gārakoṣṭhikāyāṃ vaṅkanālam ityuktaṃ kiṃ tat vaṅkanālam ityāśaṃsāyāmāha mūṣāmṛdbhiriti // VRrsBo_10.45;1

śarkarādīnām anyatamābhiḥ mūṣopayogimṛdbhiḥ aratnipramitaṃ dṛḍhaṃ nālaṃ kṛtvā tanmukhe pañcāṅgulapramāṇam adhomukhaṃ nālam ekaṃ yojayet dṛḍhadhmānāya tad vaṅkanālaṃ veditavyam // VRrsBo_10.45;2

623 mūṣākoṣṭhī/tiryakpradhamanakoṣṭhī

koṣṭhī siddharasādīnāṃ vidhānāya vidhīyate /

dvādaśāṅgulakotsedhā sā budhne caturaṅgulā /

tiryakpradhamanāsyā ca mṛdudravyaviśodhinī // VRrs_10.46 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha siddharasānāṃ khoṭabaddhādīnām abhrakādisattvānāṃ ca kācaṭaṅkaṇasauvīrādinā śodhayituṃ sādhanabhūtāṃ koṣṭhīmāha dvādaśāṅguleti // VRrsṬī_10.46;1

asyāṃ koṣṭhyāṃ sthāpitamūṣāmadhye siddharasādi prakṣipya saṃtatadhmānāvasare +antarāntarā muhuḥ kācacūrṇādi dattvā dhamet // VRrsṬī_10.46;2

mṛdudravyaṃ sattvādi // VRrsṬī_10.46;3

iyaṃ koṣṭhī budhnabhāgamārabhya mukhabhāgaparyantaṃ kramavistṛtā prādeśapramitavartulamukhī kāryetyanuktamapi bodhyam // VRrsṬī_10.46;4

pūrvasyāstathāmānamukhasyoktatvāt // VRrsṬī_10.46;5

624 puṭa

rasādidravyapākānāṃ pramāṇajñāpanaṃ puṭam /

neṣṭo nyūnādhikaḥ pākaḥ supākaṃ hitam auṣadham // VRrs_10.47 //

lohāderapunarbhāvo guṇādhikyaṃ tato +agratā /

anapsu majjanaṃ rekhāpūrṇatā puṭato bhavet // VRrs_10.48 //

puṭād grāvṇo laghutvaṃ ca śīghravyāptiśca dīpanam /

jāritādapi sūtendrāllohānām adhiko guṇaḥ // VRrs_10.49 //

yathāśmani viśed vahnir bahiḥsthapuṭayogataḥ /

cūrṇatvāddhi guṇāvāptistathā loheṣu niścitam // VRrs_10.50 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

saṃprati mūṣākoṣṭhyapekṣyādhikatarāgnijanakapuṭān vaktuṃ teṣāṃ prayojanamāha raseti // VRrsṬī_10.50;1

rasalohaprabhṛtikaṭhoradravyāṇāṃ samyakpāko bheṣajārthamapekṣyate // VRrsṬī_10.50;2

sa ca pākaḥ kriyārūpastulayā parimāṇena vā paricchettuṃ na śakyate // VRrsṬī_10.50;3

supākasya pramāṇabodhakaṃ puṭam evāgnidīpakopalatuṣagorvarasaṃpūryagartādiviśeṣa eva sambhavati // VRrsṬī_10.50;4

etadgartāpūritopalāgninaikaḥ supāko+abhavaditi tatpuṭaviśeṣāvṛttiḥ kāryā // VRrsṬī_10.50;5

yathoktaguṇalābhaparyantamiti bhāvaḥ // VRrsṬī_10.50;6

nyūnapākena gandhavarṇarasasparśaḥ samyaṅna jāyate // VRrsṬī_10.50;7

adhipākena tu dravyaṃ niḥsāraṃ dagdhaṃ bhavatyodanavat // VRrsṬī_10.50;8

atha puṭasya yogato guṇāṃllohasthān āha lohāderiti // VRrsṬī_10.50;9

apunarbhāvo na prākṛtasvarūpāpādanaṃ pañcamitrasaṃskāreṇāpi // VRrsṬī_10.50;10

guṇādhikyamāmāvasthāpanne tasmin bhakṣite jāṭharāgnyapākena rogavārakā guṇāstathā puṣṭyādayo mārdavādayaścānudbhūtāsteṣām udbhavenādhikyābhāsaḥ // VRrsṬī_10.50;11

tena cāgratā śreṣṭhatādhikamūlyatā // VRrsṬī_10.50;12

tathāpsu prakṣiptasya tasya na majjanam uparitaraṇam // VRrsṬī_10.50;13

aṅgulibhyāṃ pīḍitasya tasya sūkṣmāṅgulirekhāsu praviṣṭatvaṃ ca // VRrsṬī_10.50;14

abhrakavajraharitālādirūpapāṣāṇaviśeṣeṣu tu laghutvādayo guṇāḥ puṭātprādurbhavanti // VRrsṬī_10.50;15

kiṃ bahunā guṇavarṇanena // VRrsṬī_10.50;16

yatra guṇāḥ sarve sambhūyotkaṭā nivasanti tasmāt pāradādapi jīrṇarasoparasamaṇilohāt susiddhānāṃ lohānāṃ guṇā yathāvidhisevino narasya śarīre+adhikā eva // VRrsṬī_10.50;17

bhūriphalayuto+api siddharasasya hi krāmaṇārthaṃ kiṃcitsphuṭitayauvanā kāminī saṃnihitāpekṣyate bhāṣaṇacumbanāliṅganārthaṃ tatstanābhyāmaṅgamardanārthaṃ ca // VRrsṬī_10.50;18

tadasaṃnidhau sarvaśarīre krāmaṇābhāvena na manmathaḥ // VRrsṬī_10.50;19

sāṃnidhye tu pramādena maithunam // VRrsṬī_10.50;20

tataśca māraṇam āpadyate // VRrsṬī_10.50;21

kiṃca rasasevino varṣaparyantaṃ parihāraviśeṣaḥ // VRrsṬī_10.50;22

ādau kṣetrīkaraṇaṃ cāvaśyakam // VRrsṬī_10.50;23

pāradasiddhāvanubhūtasarvakriyāsādhakaḥ prabhūtadravyādisaṃpaccāpekṣyate // VRrsṬī_10.50;24

ata eva nātinirapāyasya lohasya guṇānām ādhikyamupacaryate // VRrsṬī_10.50;25

nanu pāṣāṇato+api kaṭhināṇāṃ lohaviśeṣāṇāṃ nāvayavaviśleṣa iti katham uktalābha ityāśaṅkya nidarśanena punarlohaguṇān dṛḍhīkaroti yathāśmanīti // VRrsṬī_10.50;26

antaragnipraveśena sarvaṃ sambhavatīti bhāvaḥ // VRrsṬī_10.50;27

625 mahāpuṭa

nimnavistarataḥ kuṇḍe dvihaste caturasrake /

vanotpalasahasreṇa pūrite puṭanauṣadham // VRrs_10.51 //

krauñcyāṃ ruddhaṃ prayatnena piṣṭikopari nikṣipet /

vanotpalasahasrārdhaṃ krauñcikopari vinyaset /

vahniṃ prajvālayettatra mahāpuṭamidaṃ smṛtam // VRrs_10.52 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

saṃprati gartāviśeṣaṃ mahāpuṭamāha bhūmimadhya iṣṭikādibhiḥ kṛte kuḍye kuḍyamaye garte gāmbhīryavistārābhyāṃ dvihaste tathā catuṣkoṇe tādṛggarte vanyacchagaṇaiḥ sahasrasaṃkhyākaiḥ pūrite sati śarāvasaṃpuṭitaṃ bheṣajaṃ piṣṭikopari pūritacchagaṇopari sthāpayet // VRrsṬī_10.52;1

tādṛśamūṣikoparyardhasahasraṃ chagaṇānāṃ pūrayet // VRrsṬī_10.52;2

tato dīpayet // VRrsṬī_10.52;3

626 gajapuṭa

rājahastapramāṇena caturasraṃ ca nimnakam /

pūrṇaṃ copalasāṭhībhiḥ kaṇṭhāvadhyatha vinyaset // VRrs_10.53 //

vinyasetkumudīṃ tatra puṭanadravyapūritām /

pūrṇacchagaṇato +ardhāni giriṇḍāni vinikṣipet /

etadgajapuṭaṃ proktaṃ mahāguṇavidhāyakam // VRrs_10.54 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha gajapuṭamāha rājahasteti // VRrsṬī_10.54;1

rājahastastriṃśadaṅgulimitaḥ // VRrsṬī_10.54;2

tanmitaṃ nimnaṃ gambhīraṃ tanmitavistāraṃ ca gartaṃ bodhyaṃ // VRrsṬī_10.54;3

nimnamityatra vistāraśabdo luptanirdiṣṭaḥ // VRrsṬī_10.54;4

tadupalaśāṭhībhiḥ kaṇṭhaparyantaṃ pūrayet // VRrsṬī_10.54;5

upalāḥ kaṭhinā mahānto vanyacchagaṇāstato +alpadehāḥ śāṭhyaḥ // VRrsṬī_10.54;6

tatra mūṣāṃ bheṣajagarbhitāṃ vinyasya pūrvavinyastacchagaṇato+ardhamānāni giriṇḍāni vanyacchagaṇāni vinikṣipet ityetadgajapuṭākhyaṃ matam // VRrsṬī_10.54;7

627 vārāhapuṭa

itthaṃ cāratnike kuṇḍe puṭaṃ vārāhamucyate // VRrs_10.55 //

628 kukkuṭapuṭa

puṭaṃ bhūmitale tattadvitastidvitayocchrayam /

tāvacca talavistīrṇaṃ tatsyātkukkuṭakaṃ puṭam // VRrs_10.56 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha kukkuṭapuṭamāha // VRrsṬī_10.56;1

bhūmipṛṣṭhabhāge kuḍyena nirmitaṃ caturviṃśatyaṅgulocchrāyaṃ tāvanmānameva tale mukhe ca vistṛtametādṛśaṃ yadgartaṃ bheṣajaṃ paktumupalādibhiḥ pūryate tatkukkuṭapuṭasaṃjñaṃ bhavati // VRrsṬī_10.56;2

$

Rasaratnasamuccayabodhinī

kukkuṭapuṭamāha puṭamiti // VRrsBo_10.56;1

vitastidvitayocchrayaṃ hastapramāṇonnatam // VRrsBo_10.56;2

tāvacca talavistīrṇaṃ adhobhāge+api hastapramāṇavistṛtam // VRrsBo_10.56;3

etattu bhūmerupari eva kāryaṃ na tu gartaṃ khanitvā // VRrsBo_10.56;4

629 kapotapuṭa

yatpuṭaṃ dīyate bhūmāv aṣṭasaṃkhyair vanopalaiḥ /

baddhvā sūtārkabhasmārthaṃ kapotapuṭamucyate // VRrs_10.57 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

yacca gartaṃ bhūmitale mṛdādibhiḥ kṛtamaṣṭasaṃkhyairvanopalairdīyate jvālayā prajvalitaṃ kriyate baddhapāradasya bhasmakaraṇārthaṃ tatkapotapuṭamucyate // VRrsṬī_10.57;1

$

Rasaratnasamuccayabodhinī

baddhvā mūṣāyāṃ ruddhvetyarthaḥ // VRrsBo_10.57;1

sūtārkabhasmārthaṃ rasabhasmārthaṃ tāmrabhasmārthaṃ ca // VRrsBo_10.57;2

630 govara

goṣṭhāntargokṣurakṣuṇṇaṃ śuṣkaṃ cūrṇitagomayam /

govaraṃ tatsamādiṣṭaṃ variṣṭhaṃ rasasādhane // VRrs_10.58 //

631 govarapuṭa

govarairvā tuṣairvāpi puṭaṃ yatra pradīyate /

tadgovarapuṭaṃ proktaṃ rasabhasmaprasiddhaye // VRrs_10.59 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

gorvaraistuṣairvā yatra gajapuṭagartāyāṃ puṭaṃ dīyate bheṣajaṃ pakvaṃ kriyate tadgorvarapuṭamucyate // VRrsṬī_10.59;1

632 bhāṇḍapuṭa

sthūlabhāṇḍe tuṣāpūrṇe madhye mūṣāsamanvite /

vahninā vihite pāke tadbhāṇḍapuṭamucyate // VRrs_10.60 //

633 vālukāpuṭa

adhastādupariṣṭācca krauñcikācchādyate khalu /

vālukābhiḥ prataptābhiryatra tadvālukāpuṭam // VRrs_10.61 //

634 bhūdharapuṭa

vahnimitrāḥ kṣitau samyaṅnikhanyād dvyaṅgulādadhaḥ /

upariṣṭātpuṭaṃ yatra puṭaṃ tad bhūdharāhvayam // VRrs_10.62 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

vahnimitrāḥ mūṣāḥ dīrghakālaṃ vahninā sahāvasthānāt asyā vahnimitratvaṃ jñātavyam // VRrsBo_10.62;1

spaṣṭamanyat // VRrsBo_10.62;2

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha bhūdharapuṭamāha vahnimitrāmiti // VRrsṬī_10.62;1

vahnimitrā mūṣā śarāva iti yāvat // VRrsṬī_10.62;2

jayasundarādirasavidhāvasyā upayogo bodhyaḥ // VRrsṬī_10.62;3

635 lāvakapuṭa

ūrdhvaṃ ṣoḍaśikāmūtraistuṣairvā govaraiḥ puṭam /

yatra tallāvakākhyaṃ syāt sumṛdudravyasādhane // VRrs_10.63 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha lāvakapuṭamāha ūrdhvamiti // VRrsṬī_10.63;1

śarāvākāramūṣāṃ saṃpuṭitāṃ bhūmau nidhāya tadupari ṣoḍaśavanopalamitais tuṣair gorvarair vā yatpuṭaṃ dīyate pākaḥ kriyate tallāvakam iti khyātam // VRrsṬī_10.63;2

ṣoḍaśa eva ṣoḍaśikā // VRrsṬī_10.63;3

sā saṃkhyā cātra vanyopalānāmeva grāhyā // VRrsṬī_10.63;4

tanmātrais tadvanyacchagaṇatulitair ityarthaḥ // VRrsṬī_10.63;5

636 puṭa:: default dimensions

anuktapuṭamāne tu sādhyadravyabalābalāt /

puṭaṃ vijñāya dātavyam ūhāpohavicakṣaṇaiḥ // VRrs_10.64 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

puṭānāṃ hi prāyo vanyacchagaṇasādhyatvāttadupasthitiḥ // VRrsṬī_10.64;1

atha kumbhapuṭaṃ granthāntaroktaṃ vakṣyāmi /

mṛdghaṭe bahurandhrāṇi kṛtvāṅgulasamāni vai /

catvāriṃśattatastasmiñśītamulmukacūrṇakam // VRrsṬī_10.64;2

ardham āpūrayitvā ca mukhe dadyāccharāvakam /

karpaṭena mṛdā liptvā chāyāśuṣkaṃ ca kārayet // VRrsṬī_10.64;3

tasminnaṅgārakān kṣiptvā cullyāṃ vā ceṣṭikāsu ca /

nidhāya tridinācchītaṃ gṛhītvauṣadhimāharet // VRrsṬī_10.64;4

etat kumbhapuṭaṃ jñeyaṃ kathitaṃ śāstradarśibhiḥ /

iti // VRrsṬī_10.64;5

637 synonyms for upala

piṣṭakaṃ chagaṇaṃ chāṇam utpalaṃ copalaṃ tathā /

giriṇḍopalasāṭhī ca varāṭī chagaṇābhidhāḥ // VRrs_10.65 //

638 (a-)kṛtrimalohāni

suvarṇaṃ rajataṃ tāmraṃ trapu sīsakam āyasam /

ṣaḍetāni ca lohāni kṛtrimau kāṃsyapittalau // VRrs_10.66 //

639 ṣaḍlavaṇa

lavaṇāni ṣaḍ ucyante sāmudraṃ saindhavaṃ viḍam /

sauvarcalaṃ romakaṃ ca cūlikālavaṇaṃ tathā // VRrs_10.67 //

640 kṣāratraya

kṣāratrayaṃ samākhyātaṃ yavasarjikaṭaṅkaṇam // VRrs_10.68 //

641 kṣārapañcaka

palāśamuṣkakakṣārau yavakṣāraḥ suvarcikā /

tilanālodbhavaḥ kṣāraḥ saṃyuktaṃ kṣārapañcakam // VRrs_10.69 //

642 madhuratraya

ghṛtaṃ guḍo mākṣikaṃ ca vijñeyaṃ madhuratrayam // VRrs_10.70 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

tumbinī kaṭutumbī saralakāṣṭhaṃ vā // VRrsBo_10.70;1

643 oil:: for saṃskāras

kaṅguṇī tumbinī ghoṣā karīraśrīphalodbhavam /

kaṭuvārttākasiddhārthasomarājīvibhītajam // VRrs_10.71 //

atasījaṃ mahākālīnimbajaṃ tilajaṃ tathā /

apāmārgāddevadālīdantītumburuvigrahāt // VRrs_10.72 //

aṅkolonmattabhallātapalāśebhyas tathaiva ca /

etebhyastailamādāya rasakarmaṇi yojayet // VRrs_10.73 //

644 vasāvarga

jambūkamaṇḍūkavasā vasā kacchapasambhavā /

karkaṭīśiśumārī ca gośūkaranarodbhavā /

ajoṣṭrakharameṣāṇāṃ mahiṣasya vasā tathā // VRrs_10.74 //

645 mūtravarga

mūtrāṇi hastikarabhamahiṣīkharavājinām /

go+ajāvīnāṃ striyaḥ puṃsāṃ puṣpaṃ bījaṃ tu yojayet // VRrs_10.75 //

646 pañcamāhiṣa

māhiṣāmbu dadhi kṣīraṃ sābhighāraṃ śakṛdrasaḥ /

647 chāgalapañcaka

tatpañcamāhiṣaṃ jñeyaṃ tadvacchāgalapañcakam // VRrs_10.76 //

648 amlavarga

amlavetasajambīranimbukaṃ bījapūrakam /

Rasaratnasamuccayabodhinī

amlīkaṃ tintiḍīphalam // VRrsBo_10.77ab;1

cāṅgerī caṇakāmlaṃ ca amlīkaṃ koladāḍimam // VRrs_10.77 //

ambaṣṭhā tintiḍīkaṃ ca nāgaraṃ rasapattrikā /

Rasaratnasamuccayabodhinī

rasapattrikā kapitthāmlam // VRrsBo_10.78ab;1

karavandaṃ tathā cānyadamlavargaḥ prakīrtitaḥ // VRrs_10.78 //

caṇakāmlaśca sarveṣāmeka eva praśasyate /

amlavetasamekaṃ vā sarveṣāmuttamottamam /

649 amlavarga:: use

rasādīnāṃ viśuddhyarthaṃ drāvaṇe jāraṇe hitam // VRrs_10.79 //

650 amlapañcaka

koladāḍimavṛkṣāmlacullikācukrikārasaḥ /

pañcāmlakaṃ samuddiṣṭaṃ taccoktaṃ cāmlapañcakam // VRrs_10.80 //

651 pañcamṛttikā

iṣṭikā gairikā loṇaṃ bhasma valmīkamṛttikā /

rasaprayogakuśalaiḥ kīrtitāḥ pañcamṛttikāḥ // VRrs_10.81 //

652 viṣavarga

śṛṅgīkaṃ kālakūṭaṃ ca vatsanābhaṃ sakṛtrimam /

pittaṃ ca viṣavargo +ayaṃ sa varaḥ parikīrtitaḥ // VRrs_10.82 //

rasakarmaṇi śasto+ayaṃ tadbhedanavidhāv api /

ayuktyā sevitaścāyaṃ mārayatyeva niścitam // VRrs_10.83 //

653 upaviṣa

lāṅgalī viṣamuṣṭiśca karavīraṃ jayā tathā /

Rasaratnasamuccayabodhinī

nīlakaḥ bhallātakaḥ // VRrsBo_10.84ab;1

nīlakaḥ kanako+arkaśca vargo hy upaviṣātmakaḥ // VRrs_10.84 //

654 dugdhavarga

hastyaśvavanitā dhenurgardabhī chāgikāvikā /

uṣṭrikodumbarāśvatthabhānunyagrodhatilvakam // VRrs_10.85 //

dugdhikā snugguṇaś caiva tathaivottamakaṇṭikā /

Rasaratnasamuccayabodhinī

uttamakaṇṭikā eraṇḍaviśeṣaḥ vāgā bhereṇḍā jāmālagoṭā iti ca bhāṣā yadvā uttamakaṇṭikā // VRrsBo_10.86ab;1

eṣāṃ dugdhair vinirdiṣṭo dugdhavargo rasādiṣu // VRrs_10.86 //

655 viṣṭhāvarga

pārāvatasya cāṣasya kapotasya kalāpinaḥ /

gṛdhrasya kukkuṭasyāpi vinirdiṣṭo hi viḍgaṇaḥ /

656 viḍvarga:: use

śodhanaṃ sarvalohānāṃ puṭanāllepanāt khalu // VRrs_10.87 //

657 raktavarga

kusumbhaṃ khadiro lākṣā mañjiṣṭhā raktacandanam /

akṣī ca bandhujīvaśca tathā karpūragandhinī /

Rasaratnasamuccayabodhinī

karpūragandhinī karpūragandhiharidrāviśeṣaḥ // VRrsBo_10.88a-d;1

mākṣikaṃ ceti vijñeyo raktavargo +atirañjanaḥ // VRrs_10.88 //

658 pītavarga

kiṃśukaḥ karṇikāraśca haridrādvitayaṃ tathā /

pītavargo +ayamādiṣṭo rasarājasya karmaṇi // VRrs_10.89 //

659 śvetavarga

tagaraḥ kuṭajaḥ kundo guñjā jīvantikā tathā /

sitāmbhoruhakandaśca śvetavarga udāhṛtaḥ // VRrs_10.90 //

660 kṛṣṇavarga

kadalī kāravellī ca triphalā nīlikā nalaḥ /

paṅkaḥ kāsīsabālāmraṃ kṛṣṇavarga udāhṛtaḥ // VRrs_10.91 //

661 rañjana with colouring vargas

raktavargādivargaiśca dravyaṃ yajjāraṇātmakam /

bhāvanīyaṃ prayatnena tādṛgrāgāptaye khalu // VRrs_10.92 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

kācaḥ mṛttikāviśeṣaḥ sa ca kṣārarasaḥ uṣṇavīryaḥ añjanāddṛṣṭikārakaḥ viḍākhyalavaṇo vā // VRrsBo_10.92;1

śiprā śuktiviśeṣaḥ ityarthaḥ // VRrsBo_10.92;2

662 śodhanīyavarga

kācaṭaṅkaṇaśiprābhiḥ śodhanīyo gaṇo mataḥ // VRrs_10.93 //

sattvānāṃ baddhasūtasya lohānāṃ malanāśanaḥ /

kāpālīkaṅguṇadhvaṃsī rasavādibhir ucyate // VRrs_10.94 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

śodhanīgaṇaṃ tadupayogaṃ cāha kācaṭaṅkaṇasauvīrairiti // VRrsṬī_10.94;1

sauvīraṃ añjanaviśeṣam // VRrsṬī_10.94;2

ayaṃ gaṇaḥ sūtasya khoṭabaddhādirūpasyābhrakasattvādīnāṃ ca yo guṇo vaṅgakāpālikā nāgakāpālikā kālikādir doṣātmakastaddhvaṃsī // VRrsṬī_10.94;3

ata evāyaṃ rasavādibhir iṣyate // VRrsṬī_10.94;4

663 varga:: removing hardness of metals

mahiṣī meṣaśṛṅgī ca kaliṅgo dhavabījayuk /

śaśāsthīni ca yogo+ayaṃ lohakāṭhinyanāśanaḥ // VRrs_10.95 //

664 varga:: melting of metals

guḍagugguluguñjājyasāraghaiṣ ṭaṅgaṇānvitaiḥ /

durdrāvākhilalohāder drāvaṇāya gaṇo mataḥ // VRrs_10.96 //

kṣārāḥ sarve malaṃ hanyur amlaṃ śodhanajāraṇam /

māndyaṃ viṣāṇi nighnanti snaigdhyaṃ snehāḥ prakurvate // VRrs_10.97 //

Adhyāya 11

665 weight units

ṣaṭ truṭyaś caikalikṣā syāt ṣaḍ likṣā yūkam ucyate /

ṣaḍyūkāstu rajaḥsaṃjñaṃ kathitaṃ tava suvrate // VRrs_11.1 //

ṣaḍrajaḥ sarṣapaḥ sākṣātsiddhārthaḥ sa ca kīrtitaḥ /

ṣaṭsiddhārthena deveśi yavastvekaḥ prakīrtitaḥ // VRrs_11.2 //

ṣaḍyavair ekaguñjā syāttriguñjo valla ucyate /

ṣaḍbhireva tu guñjābhirmāṣa ekaḥ prakīrtitaḥ /

māṣā dvādaśa tolaḥ syādaṣṭau tolāḥ palaṃ bhavet // VRrs_11.3 //

666 weight units

truṭiḥ syādaṇubhiḥ ṣaḍbhistairlikṣā ṣaḍbhirīritā /

tābhiḥ ṣaḍbhirbhaved yūkā ṣaḍyūkās tad rajaḥ smṛtam // VRrs_11.4 //

ṣaḍrajaḥ sarṣapaḥ proktastaiḥ ṣaḍbhiryava īritaḥ /

ekā guñjā yavaiḥ ṣaḍbhirniṣpāvastu dviguñjakaḥ // VRrs_11.5 //

syādguñjātritayaṃ vallo dvau vallau māṣa ucyate /

dvau māṣau dharaṇaṃ te dve śāṇaniṣkakalāḥ smṛtāḥ // VRrs_11.6 //

niṣkadvayaṃ tu vaṭakaḥ sa ca kola itīritaḥ /

syātkolatritayaṃ tolaḥ karṣo niṣkacatuṣṭayam // VRrs_11.7 //

667 karṣa:: synonyms

udumbaraṃ pāṇitalaṃ suvarṇaṃ kavalagrahaḥ /

akṣaṃ biḍālapadakaṃ śuktiḥ pāṇitaladvayam // VRrs_11.8 //

śuktidvayaṃ palaṃ kecidanye śuktitrayaṃ viduḥ /

668 pala:: synonyms

tadeva kathitaṃ muṣṭiḥ prakuñco bilvamityapi // VRrs_11.9 //

paladvayaṃ tu prasṛtaṃ taddvayaṃ kuḍavo+añjaliḥ /

kuḍavau mānikā tau syātprastho dve mānike smṛtaḥ // VRrs_11.10 //

prasthadvayaṃ śubhaṃ tau dvau pātrakaṃ dvayamāḍhakam /

taiś caturbhir ghaṭonmānanalvanārmaṇaśūrpakāḥ // VRrs_11.11 //

droṇasya śabdāḥ paryāyāḥ palānāṃ śatakaṃ tulā /

catvāriṃśatpalaśatatulā bhāraḥ prakīrtitaḥ // VRrs_11.12 //

rasārṇavādiśāstrāṇi nirīkṣya kathitaṃ mayā /

rasopayogi yat kiṃcid diṅmātraṃ tatpradarśitam // VRrs_11.13 //

adhunā rasarājasya saṃskārān sampracakṣmahe // VRrs_11.14 //

669 18 saṃskāras

syātsvedanaṃ tadanu mardanamūrchane ca utthāpanaṃ patanarodhaniyāmanāni /

saṃdīpanaṃ gaganabhakṣaṇamānamatra saṃcāraṇā tadanu garbhagatā drutiśca // VRrs_11.15 //

bāhyā drutiḥ sūtakajāraṇā syād grāsastathā sāraṇakarma paścāt /

saṃkrāmaṇaṃ vedhavidhiḥ śarīre yogas tathāṣṭādaśadhātra karma // VRrs_11.16 //

na yojyo marmaṇi chinne na ca kṣārāgnidagdhayoḥ // VRrs_11.17 //

670 mercury:: properties during saṃskāras

śuddhaḥ sa mṛdvagnisaho mūrchito vyādhināśanaḥ // VRrs_11.18 //

niṣkampavegas tīvrāgnāv āyurārogyado mṛtaḥ // VRrs_11.19 //

671 tridoṣa

viṣaṃ vahnirmalaśceti doṣā naisargikāstrayaḥ /

rase maraṇasaṃtāpamūrchānāṃ hetavaḥ kramāt // VRrs_11.20 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

viṣamiti // VRrsṬī_11.20;1

ete doṣā naisargikāḥ // VRrsṬī_11.20;2

tadviyogakaraṇaṃ doṣāntarāpekṣayātidurghaṭam iti svābhāvikā ityupacaryante // VRrsṬī_11.20;3

vastutastu devaprārthitamahādevena teṣāṃ saṃbandhaḥ pārade yojita iti bhāvaḥ // VRrsṬī_11.20;4

672 yaugikadoṣāḥ

yogikau nāgavaṅgau dvau tau jāḍyādhmānakuṣṭhadau // VRrs_11.21 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

yogikau doṣāvāha yaugikāviti // VRrsṬī_11.21;1

nikaṭavartināgavaṅgakhaniyogena miśraṇājjāto nāgākhya eko doṣo vaṅgākhya ekaśceti to dvau jāḍyamādhmānaṃ kuṣṭhaṃ ca kurutaḥ // VRrsṬī_11.21;2

673 aupādhikāḥ =kañcukāḥ

aupādhikāḥ punaścānye kīrtitāḥ saptakañcukāḥ /

bhūmijā girijā vārjās te ca dve nāgavaṅgajau // VRrs_11.22 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

upādhinā saṃnihitavastusaṃbandhamātreṇa vastuni bahireva vyāpya tiṣṭhanti kiṃcit kālāvasthāyinaśca ye doṣāste aupādhikāḥ // VRrsṬī_11.22;1

te ca saptavidhāḥ // VRrsṬī_11.22;2

kañcukākhyayā śāstra uditāḥ // VRrsṬī_11.22;3

teṣāṃ madhye bhūmijā ekaprakārāḥ // VRrsṬī_11.22;4

teṣām avāntarabhedena śāstre +anupayogānnāmato +anādṛtena bahuvacanam // VRrsṬī_11.22;5

girijā ekavidhāḥ // VRrsṬī_11.22;6

vārjā jalajāścānyavidhāḥ // VRrsṬī_11.22;7

tathā nāgena vaṇijādibhir miśrīkṛtena jātau doṣau dvau // VRrsṬī_11.22;8

vaṅgajāvapi dvau // VRrsṬī_11.22;9

ityevaṃ sapta kañcukāḥ pūrvoktāśca pañca doṣāḥ // VRrsṬī_11.22;10

itthaṃ pārade dvādaśa doṣā rasajñaiḥ proktāḥ // VRrsṬī_11.22;11

dvādaśaite rase doṣāḥ proktā rasaviśāradaiḥ // VRrs_11.23 //

674 saptakañcukanāmāni

parpaṭī pāṭanī bhedī drāvī malakarī tathā /

andhakārī tathā dhvāṅkṣī vijñeyāḥ sapta kañcukāḥ // VRrs_11.24 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

parpaṭyādi sapta kañcukānāṃ saṃjñāḥ tatra parpaṭīsadṛśaśoṣakatvāt parpaṭī parpaṭī yathā śoṣiṇī grāhiṇī ca pāradasya parpaṭyākhyakañcuko+api naradehe tatkriyājananī vidārakatvāt pāṭanī malabhedakatvād bhedinī śārīradhātūnāṃ dravatvasaṃpādanād drāvī doṣavardhakatvāt malakarī andhatvajananād andhakārī dhvāṅkṣo yathā karkaśasvaro bhavati tathā svarapāruṣyajananād dhvāṅkṣīti jñeyam // VRrsBo_11.24;1

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

uktasaptakañcukānāṃ krameṇa nāmāntarāṇyāha parpaṭīti // VRrsṬī_11.24;1

rasopari parpaṭī parpaṭākārā bhavati // VRrsṬī_11.24;2

sā parpaṭītyucyate // VRrsṬī_11.24;3

pāṭanī tvacovidāraṇakarī // VRrsṬī_11.24;4

bhedī tvaci randhrakarī // VRrsṬī_11.24;5

drāvī lohādidravakarī // VRrsṬī_11.24;6

malakarī vātādidoṣakarī // VRrsṬī_11.24;7

andhakārī kṛṣṇatvakarī // VRrsṬī_11.24;8

dhvāṅkṣī kālimā // VRrsṬī_11.24;9

675 kañcukas:: medic. symptoms

bhūmijāḥ kurvate kuṣṭhaṃ girijā jāḍyameva ca /

vārijā vātasaṃghātaṃ doṣāḍhyaṃ nāgavaṅgayoḥ // VRrs_11.25 //

tasmāt sūtavidhānārthaṃ sahāyairnipuṇairyutaḥ /

sarvopaskaramādāya rasakarma samārabhet // VRrs_11.26 //

676 saṃskāras:: default weights

dve sahasre palānāṃ tu sahasraṃ śatameva vā /

aṣṭāviṃśat palānyeva daśa pañcaikameva vā // VRrs_11.27 //

palārdhenaiva kartavyaḥ saṃskāraḥ sūtakasya ca /

sudine śubhanakṣatre rasaśodhanamārabhet // VRrs_11.28 //

677 1. svedana

tryūṣaṇaṃ lavaṇāsūryau citrakārdrakamūlakam /

kṣiptvā sūto muhuḥ svedyaḥ kāñjikena dinatrayam // VRrs_11.29 //

678 2. mardana

gṛhadhūmeṣṭikācūrṇaṃ tathā dadhi guḍānvitam /

lavaṇāsurīsaṃyuktaṃ kṣiptvā sūtaṃ vimardayet // VRrs_11.30 //

ṣoḍaśāṃśaṃ tu tad dravyaṃ sūtamānān niyojayet /

sūtaṃ kṣiptvā samaṃ tena dināni trīṇi mardayet // VRrs_11.31 //

jīrṇābhrakaṃ tathā bījaṃ jīrṇasūtaṃ tathaiva ca /

nairmalyārthaṃ hi sūtasya khalle dhṛtvā vimardayet // VRrs_11.32 //

gṛhṇāti nirmalo rāgān grāse grāse vimarditaḥ /

mardanākhyaṃ hi yatkarma tatsūtaguṇakṛd bhavet // VRrs_11.33 //

679 3. mūrchana

gṛhakanyā malaṃ hanyāttriphalā vahnināśinī /

citramūlaṃ viṣaṃ hanti tasmād ebhiḥ prayatnataḥ // VRrs_11.34 //

miśritaṃ sūtakaṃ dravyaiḥ saptavārāṇi mūrchayet /

itthaṃ saṃmūrchitaḥ sūto doṣaśūnyaḥ prajāyate // VRrs_11.35 //

680 saṃskāra:: utthāpana

asmādvirekāt saṃśuddho rasaḥ pātyastataḥ param /

uddhṛtaḥ kāñjikakvāthāt pūtidoṣanivṛttaye // VRrs_11.36 //

681 saṃskāra:: pātana

tāmreṇa piṣṭikāṃ kṛtvā pātayedūrdhvabhājane /

vaṅganāgau parityajya śuddho bhavati sūtakaḥ // VRrs_11.37 //

682 saṃskāra:: ūrdhva-, adhaḥpātana

śulvena pātayet piṣṭīṃ tridhordhvaṃ saptadhā tv adhaḥ // VRrs_11.38 //

683 saṃskāra:: adhaḥpātana

triphalāśigruśikhibhir lavaṇāsurīsaṃyutaiḥ /

naṣṭapiṣṭaṃ rasaṃ kṛtvā lepayeccordhvabhājane /

tato dīptairadhaḥ pātamutpalaistatra kārayet // VRrs_11.39 //

684 saṃskāra:: pātana

haridrāṅkolaśampākakumārītriphalāgnibhiḥ /

Rasaratnasamuccayabodhinī

śampākaḥ āragvadhaḥ // VRrsBo_11.40ab;1

taṇḍulīyakavarṣābhūhiṅgusaindhavamākṣikaiḥ // VRrs_11.40 //

piṣṭaṃ rasaṃ salavaṇaiḥ sarpākṣyādibhireva vā /

pātayed athavā devi vraṇaghno yakṣalocanaiḥ // VRrs_11.41 //

itthaṃ hy adhaūrdhvapātena pātito +asau yadā bhavet /

tadā rasāyane yogyo bhaved dravyaviśeṣataḥ // VRrs_11.42 //

685 saṃskāra:: adhaḥpātana

athavā dīpakayantre nipātitaḥ sarvadoṣanirmuktaḥ // VRrs_11.43 //

686 saṃskāra:: tiryakpātana

tiryakpātanavidhinā nipātitaḥ sūtarājastu /

ślakṣṇīkṛtam abhradalaṃ rasendrayuktaṃ tathāranālena // VRrs_11.44 //

khalle dattvā mṛditaṃ yāvat tan naṣṭapiṣṭatām eti /

kuryāt tiryakpātanapātitasūtaṃ krameṇa dṛḍhavahnim // VRrs_11.45 //

saṃsvedyaḥ pātyo +asau na patati yāvad dṛḍhaś cāgnau /

tadāsau śudhyate sūtaḥ karmakārī bhaveddhruvam // VRrs_11.46 //

mardanair mūrchanaiḥ pātair mandaḥ śānto bhaved rasaḥ // VRrs_11.47 //

687 saṃskāra:: nirodhana

sṛṣṭyambujair nirodhena tato mukhakaro rasaḥ /

svedanādivaśātsūto vīryaṃ prāpnotyanuttamam // VRrs_11.48 //

688 saṃskāra:: niyamana

niyamyo+asau tataḥ samyak capalatvanivṛttaye /

karkoṭīphaṇinetrābhyāṃ vṛścikāmbujamārkavaiḥ /

samaṃ kṛtvāranālena svedayecca dinatrayam // VRrs_11.49 //

689 saṃskāra:: niyamana

maricair bhūkhagayuktair lavaṇāsurīśigruṭaṅkaṇopetaiḥ /

kāñjikayuktaistridinaṃ grāsārthī jāyate svedāt // VRrs_11.50 //

690 saṃskāra:: dīpana

trikṣārasindhukhagabhūśikhiśigrurājītīkṣṇāmlavetasamukhair lavaṇoṣaṇāmlaiḥ /

nepālatāmradalaśoṣitamāranāle sāmlāsavāmlapuṭitaṃ rasadīpanaṃ tat // VRrs_11.51 //

691 saṃskāra:: dīpana

svedayedāsavāmlena vīryatejaḥpravṛddhaye /

yathopayogaṃ svedyaḥ syān mūlikānāṃ raseṣu ca // VRrs_11.52 //

692 rasamūlikās

sarpākṣī kṣīriṇī vandhyā matsyākṣī śaṅkhapuṣpikā /

kākajaṅghā śikhiśikhā brahmadaṇḍyākhukarṇikā // VRrs_11.53 //

varṣābhūḥ kambukī dūrvā sairyakotpalaśimbikāḥ /

śatāvarī vajralatā vajrakandāgnikarṇikā // VRrs_11.54 //

śvetārkaśigrudhattūramṛgadūrvārasāṅkuśāḥ /

rambhā raktābhanirguṇḍī lajjāluḥ suradālikā // VRrs_11.55 //

maṇḍūkaparṇī pātālī citrakaṃ grīṣmasundarā /

kākamācī mahārāṣṭrī haridrā tilaparṇikā // VRrs_11.56 //

jātī jayantī śrīdevī bhūkadambaḥ kusumbhakaḥ /

kośātakī nīraṃ kaṇā lāṅgalī kaṭutumbikā // VRrs_11.57 //

cakramardo +amṛtā kandaḥ sūryāvarteṣu puṅkhikā /

vārāhī hastiśuṇḍī ca prāyeṇa rasamūlikāḥ // VRrs_11.58 //

rasasya bhāvane svede mūṣālepe ca pūjitāḥ /

ityaṣṭau sūtasaṃskārāḥ samā dravye rasāyane /

kāryāste prathamaṃ śeṣā noktā dravyopayoginaḥ // VRrs_11.59 //

693 mercury:: bandhana:: introd.

pañcaviṃśatisaṃkhyākān rasabandhān pracakṣmahe /

yena yena hi cāñcalyaṃ durgrahatvaṃ ca naśyati /

rasarājasya samprokto bandhanārtho hi vārttikaiḥ // VRrs_11.60 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha prathamādhyāye mūrchitvā harati rujam itipadyoktā viṣayāstraya evātra granthe vaktavyāḥ // VRrsṬī_11.60;1

mūrchanaṃ bandhanaṃ māraṇaṃ ca // VRrsṬī_11.60;2

tatra mūrchanaṃ tu mardanapūrvakaṃ puṭena prāguktameva // VRrsṬī_11.60;3

yantramūrchanaṃ tvasminnadhyāye dehopayogisarvabandhottaraṃ vakṣyāmi // VRrsṬī_11.60;4

dvitīyo viṣayo+atra bandharūpo varṇyate // VRrsṬī_11.60;5

pañcaviṃśatīti // VRrsṬī_11.60;6

nanu granthāntare pāṭakhoṭajalūkābhasmeti bandhaścaturvidha evākhyātaḥ // VRrsṬī_11.60;7

atra tu pañcaviṃśatisaṃkhyāka iti pratijānāti // VRrsṬī_11.60;8

etadviruddhamiva bhātītyāśaṅkya cāñcalyadurgrahatvābhāvarūpasāmānyasya sarvabandheṣu sattve+api bandhajanakakāraṇabhedānurodhena bandhabhedo+api vārtikairādṛta ityāha yena yeneti // VRrsṬī_11.60;9

694 bandhana:: subtypes

haṭhāroṭau tathābhāsaḥ kriyāhīnaśca piṣṭikā /

kṣāraḥ khoṭaśca poṭaśca kalkabandhaśca kajjaliḥ // VRrs_11.61 //

sajīvaścaiva nirjīvo nirbījaśca sabījakaḥ /

śṛṅkhalādrutibandhau ca bālakaśca kumārakaḥ // VRrs_11.62 //

taruṇaś ca tathā vṛddho mūrtibaddhas tathāparaḥ /

jalabandho +agnibandhaśca susaṃskṛtakṛtābhidhaḥ /

mahābandhābhidhaśceti pañcaviṃśatir īritāḥ // VRrs_11.63 //

kecidvadanti ṣaḍviṃśo jalūkābandhasaṃjñakaḥ /

sa tāvanneṣyate dehe strīṇāṃ drāve+atiśasyate // VRrs_11.64 //

695 bandhana:: haṭha

haṭho rasaḥ sa vijñeyaḥ samyak śuddhivivarjitaḥ /

sa sevito nṛṇāṃ kuryān mṛtyuṃ vā vyādhimuddhatam // VRrs_11.65 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

pāradam āpaṇād ānīya nimbūrasena saṃmardya gālayitvā mayūratutthādisamabhāgaṃ caturthāṃśaṃ vā tatra dattvā mardanena baddho rasaḥ kriyate // VRrsṬī_11.65;1

sa sevitaścen mṛtyuṃ kuryādvyādhiṃ vā // VRrsṬī_11.65;2

696 bandhana:: āroṭa

suśodhito rasaḥ samyagāroṭa iti kathyate /

sa kṣetrīkaraṇe śreṣṭhaḥ śanairvyādhivināśanaḥ // VRrs_11.66 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

āroṭalakṣaṇam āha suśodhita iti // VRrsṬī_11.66;1

trividhapātanena śuddhaṃ paścācchuddhaṃ cūrṇīkṛtam abhrakadalaṃ samabhāgaṃ dattvā kāñjikena mardanapūrvakaṃ pāradaṃ naṣṭapiṣṭaṃ kṛtvordhvādhastiryakpātanenāsakṛtkṛtenāgnisahaḥ pārada āroṭa iti nigadyate // VRrsṬī_11.66;2

taṃ ca mākṣīkaśilājatulohacūrṇapathyākṣaviḍaṅgaghṛtamadhubhiḥ saṃyutaṃ kṛtvā kṣetrīkaraṇāya yuñjīteti rasahṛdaye // VRrsṬī_11.66;3

mākṣīkasahito naṣṭapiṣṭirūpaḥ pātanenāgnisthāyyapi pārado+api āroṭa iti kathyate // VRrsṬī_11.66;4

697 ābhāsabandha

puṭito yo raso yāti yogaṃ muktvā svabhāvatām /

bhāvito dhātumūlādyair ābhāso guṇavaikṛteḥ // VRrs_11.67 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

ābhāsabandhamāha puṭita iti // VRrsBo_11.67;1

dhātumūlādyaiḥ prāguktasvarṇādidhātubhistathā sarpākṣyādimūlikābhiḥ bhāvitaḥ puṭitaśca rasaḥ guṇavaikṛteḥ dravyāntarasaṃyogena svābhāvikaguṇaviparyayāt svabhāvatāṃ svābhāvikaguṇādikaṃ muktvā yogaṃ yogavāhitāṃ yāti sa ābhāsaḥ kathyate iti śeṣaḥ // VRrsBo_11.67;2

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

ābhāsalakṣaṇamāha yaḥ pārado dhātubhir manaḥśilāgandhakādibhistathā mūlikādyaiḥ sarpākṣyādimūlikābhiḥ patrapuṣpādibhiśca saha bhāvito dravaṃ dattvā marditastato bhūdharayantre puṭena puṭito bhasmīkṛtaḥ svabhāvataḥ svabhāvaṃ cāñcalyadurgrahatvādi muktvā dhātvādiyogaṃ yāti tattadroganāśakayogaguṇaṃ ca yāti guṇaprado bhavati // VRrsṬī_11.67;1

alpakālaparyantaṃ tataḥ pathyasevino+api narasya guṇavaikṛte sati guṇavikriyāyāṃ satyāṃ sa baddhapārada ābhāsa iti kīrtitaḥ // VRrsṬī_11.67;2

guṇābhāsakaratvāt // VRrsṬī_11.67;3

vikṛtireva vaikṛtam // VRrsṬī_11.67;4

698 kriyāhīna

asaṃśodhitalohādyaiḥ sādhito yo rasottamaḥ /

kriyāhīnaḥ sa vijñeyo vikriyāṃ yātyapathyataḥ // VRrs_11.68 //

699 piṣṭikābandha

tīvrātape gāḍhatarāvamardātpiṣṭī bhavetsā navanītarūpā /

sa rasaḥ piṣṭikābandho dīpanaḥ pācanastarām // VRrs_11.69 //

700 kṣārabandha

śaṅkhaśuktivarāṭādyair yo +asau saṃsādhito rasaḥ /

kṣārabandhaḥ paraṃ dīptipuṣṭikṛcchūlanāśanaḥ // VRrs_11.70 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

śaṅkhaśuktīti // VRrsṬī_11.70;1

bhasmīkṛtānāṃ śaṅkhaśuktyādīnāṃ vṛkṣakṣārādīnāṃ ca mūṣāṃ kṛtvā tatsaṃpuṭe pāradaṃ prakṣipya saṃpuṭitaḥ pārado laghupuṭadānena bhasmībhavatīti kṣārabandho +asāvagnidīptyādikṛd bhavet // VRrsṬī_11.70;2

$

Rasaratnasamuccayabodhinī

kṣārabandhamāha śaṅkheti // VRrsBo_11.70;1

saṃsādhitaḥ mardanapuṭanādibhiḥ susampāditaḥ // VRrsBo_11.70;2

spaṣṭam anyat // VRrsBo_11.70;3

701 khoṭabandha

bandho yaḥ khoṭatāṃ yāti dhmāto dhmātaḥ kṣayaṃ vrajet /

khoṭabandhaḥ sa vijñeyaḥ śīghraṃ sarvagadāpahaḥ // VRrs_11.71 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

khoṭabandhamāha bandha iti // VRrsBo_11.71;1

khoṭatāṃ vahnistho+api anuḍḍayanasvabhāvatāṃ yaduktam /

agnimadhye yadā tiṣṭhet khoṭabaddhasya lakṣaṇam /

iti // VRrsBo_11.71;2

dhmāto dhmātaḥ bhastrayā punaḥ punar ādhmāpita ityarthaḥ kṣayaṃ vrajet dravyāntareṇa saha ekībhāvāt adarśanatāṃ gacchedityarthaḥ // VRrsBo_11.71;3

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha khoṭabandhamāha bandha iti // VRrsṬī_11.71;1

khoṭakaraṇaprakārastu rasasāra uvāca /

bandhane yāśca vikhyātā aṣṭāveva mahauṣadhīḥ /

tābhiṣṭaṅkaṇayuktābhir bhāvayecca raseśvaram /

tābhir viliptamūṣāyāṃ dhamanāt khoṭatāṃ vrajet // VRrsṬī_11.71;2

iti // VRrsṬī_11.71;3

sa evātidhmānāt kṣayaṃ gacchati // VRrsṬī_11.71;4

sa ca khoṭabandho bodhyaḥ // VRrsṬī_11.71;5

atra pārado jīrṇaṣaḍguṇagandho grāhyaḥ // VRrsṬī_11.71;6

abhrakadānena piṣṭīkṛto vā grāhyaḥ // VRrsṬī_11.71;7

somavallīrase piṣṭvā dāpayecca puṭatrayam /

somavallīrasenaiva saptavārāṃśca bhāvayet // VRrsṬī_11.71;8

tadabhraṃ mṛdbhāṇḍe dadyād rasena saha saṃyutam /

mūlaṃ tu śarapuṅkhāyā gavyakṣīreṇa gharṣayet // VRrsṬī_11.71;9

kalkena melayet sūtaṃ gaganaṃ ca tadadhordhvagam /

sthāpayed ravitāpe tu nirmukho grasate kṣaṇāt /

jāyate piṣṭikā śīghraṃ nātra kāryā vicāraṇā // VRrsṬī_11.71;10

iti // VRrsṬī_11.71;11

piṣṭībandhastu khoṭaka iti varṇanād atra piṣṭikārūpam ucyate // VRrsṬī_11.71;12

khoṭalakṣaṇaṃ granthāntare tu /

dhmāto druto bhavet khoṭa āhataścūrṇatāṃ vrajet /

punar dhmāto drutaḥ khoṭa iti khoṭasya lakṣaṇam // VRrsṬī_11.71;13

ghanasattvapādajīrṇaḥ kāntapādajīrṇaḥ samatīkṣṇajīrṇaścedvāyaṃ kṣetrīkaraṇārtham api praśastaḥ // VRrsṬī_11.71;14

702 poṭabandha

drutakajjalikā mocāpattrake cipiṭīkṛtā /

sa poṭaḥ parpaṭī saiva bālādyakhilaroganut // VRrs_11.72 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

pāṭabandhaṃ lakṣayati druteti // VRrsṬī_11.72;1

adho+agninā kaṭāhe tāpena drutā jātadravā yā kajjalī sā tatkṣaṇe kadalīdale prakṣipya taddalenācchādya pīḍanena cipiṭīkṛtā pāṭabandhaḥ parpaṭikābandhaśceti khyātā bālavṛddhādīnām anupānabhedena sarvarogaghnī // VRrsṬī_11.72;2

703 kalkabandha

svedādyaiḥ sādhitaḥ sūtaḥ paṅkatvaṃ samupāgataḥ /

kalkabaddhaḥ sa vijñeyo yogoktaphaladāyakaḥ // VRrs_11.73 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

yogoktaphaladāyakaḥ yasmin yoge sa prayojyaḥ tasya phalautkarṣyaprada ityarthaḥ athavā svedanamardanārthaṃ gṛhītakalkadravyāṇām upayoge yat phalaṃ tatphalaprada ityarthaḥ // VRrsBo_11.73;1

704 kajjalībandha

kajjalī rasagandhotthā suślakṣṇā kajjalopamā /

tattadyogena saṃyuktā kajjalībandha ucyate // VRrs_11.74 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

kajjalībandhamāha kajjalīti // VRrsBo_11.74;1

suślakṣṇā cikkaṇā // VRrsBo_11.74;2

tattadyogena saṃyuktā rasagandhakaśodhakadravyasaṃyogena śuddhā ityarthaḥ // VRrsBo_11.74;3

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

kajjalībandhaṃ lakṣayati // VRrsṬī_11.74;1

tattadyogena rogavārakaviśiṣṭauṣadhīmiśraṇamardanayogena yuktā satī kajjalībandha ucyate // VRrsṬī_11.74;2

atra tattadyogena saṃyukteti na lakṣaṇaghaṭakam // VRrsṬī_11.74;3

tena vinā kajjalyāḥ siddhatvāt // VRrsṬī_11.74;4

kiṃtu yogavāhitveneyaṃ sarvaroganāśiketi bodhanāya taduktiḥ // VRrsṬī_11.74;5

705 sajīva

bhasmīkṛto gacchati vahniyogād rasaḥ sajīvaḥ sa khalu pradiṣṭaḥ /

saṃsevito+asau na karoti bhasmakāryaṃ javād rogavināśanaṃ ca // VRrs_11.75 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

sajīvabaddham āha bhasmīkṛteti // VRrsṬī_11.75;1

tāmbūlīdalarasamarditaḥ paścād vandhyākarkoṭakīkandamadhye prakṣipya saṃpuṭito bahir mṛdvastrābhyāṃ saṃpuṭito bhūmau gajapuṭena puṭito bhasmībhavati // VRrsṬī_11.75;2

evaṃ prakārāntareṇāpi bhasmīkṛtaḥ pārado+agnau pātre dhṛtaścedākāśe gacchati // VRrsṬī_11.75;3

pakṣacchedābhāvāt // VRrsṬī_11.75;4

bhasmakāryaṃ jarāmaraṇābhāvarūpaṃ sa tu na karoti // VRrsṬī_11.75;5

vyādhināśamapi na // VRrsṬī_11.75;6

706 nirjīva

jīrṇābhrako vā parijīrṇagandho bhasmīkṛtaścākhilalohamauliḥ /

nirjīvanāmā hi sa bhasmasūto niḥśeṣarogān vinihanti sadyaḥ // VRrs_11.76 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

nirjīvabandhamāha jīrṇābhraka iti // VRrsBo_11.76;1

jīrṇābhrakaḥ grāsīkṛtābhra ityarthaḥ // VRrsBo_11.76;2

parijīrṇagandhaḥ samyaggrāsitagandhaka ityarthaḥ // VRrsBo_11.76;3

akhileti // VRrsBo_11.76;4

akhilānāṃ sarveṣāṃ lohānāṃ svarṇādīnāmityarthaḥ mauliḥ śirobhūṣaṇasvarūpaḥ sarvalohopayoge ye guṇā bhavanti tebhyo+apyadhikaguṇaprada ityarthaḥ // VRrsBo_11.76;5

vahniyoge+api nirgamanāsāmarthyāt asya nirjīvatvaṃ bodhyam // VRrsBo_11.76;6

707 nirbīja

rasastu pādāṃśasuvarṇajīrṇaḥ piṣṭīkṛto gandhakayogataśca /

tulyāṃśagandhaiḥ puṭitaḥ krameṇa nirbījanāmā sakalāmayaghnaḥ // VRrs_11.77 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

nirbījabandhaṃ lakṣayati rasastviti // VRrsṬī_11.77;1

atra suvarṇaṃ na tu bījīkṛtaṃ kiṃtu śuddhaṃ jāraṇāyantre saṃskṛtaṃ pattrarūpaṃ grāhyam // VRrsṬī_11.77;2

piṣṭīkṛto dvādaśāṃśe pārada ekāṃśaṃ gandhakaṃ truṭiśo muhur dattvāmlena saṃmarditastatastulyāṃśagandhaiḥ krameṇa puṭitaḥ prathamaṃ gandhakaṃ caturthāṃśaṃ dattvā bhūdharayantre puṭitastato+ardhāṃśaṃ gandhakaṃ dattvā tathā puṭitastataḥ pādonaṃ gandhakaṃ dattvā puṭitastadūrdhvaṃ samabhāgamitaṃ dattvā puṭita iti kramaśabdārthaḥ // VRrsṬī_11.77;3

gandhair iti bahuvacanam atantram // VRrsṬī_11.77;4

708 sabījabandhana

piṣṭīkṛtair abhrakasattvahematārārkakāntaiḥ parijārito yaḥ /

hatastataḥ ṣaḍguṇagandhakena sabījabaddho vipulaprabhāvaḥ // VRrs_11.78 //

709 śṛṅkhalābandha

vajrādinihataḥ sūto hataḥ sūtaḥ samo+aparaḥ /

śṛṅkhalābaddhasūtastu dehalohavidhāyakaḥ /

citraprabhāvāṃ vegena vyāptiṃ jānāti śaṃkaraḥ // VRrs_11.79 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

vajreṇa bhasmīkṛtena cūrṇīkṛtena vā nihato mārito yaḥ sūtastanmadhye māritam anyaṃ sūtakam api nikṣipet // VRrsṬī_11.79;1

so+api raso baddhaḥ khoṭarūpaḥ śṛṅkhalābaddha ityucyate // VRrsṬī_11.79;2

etanmāraṇaprakārastu rasārṇave uktaḥ // VRrsṬī_11.79;3

$

Rasaratnasamuccayabodhinī

śṛṅkhalābandhamāha vajrādīti // VRrsBo_11.79;1

vajrādinihataḥ hīrakādisahayogena māritaḥ sūtaḥ tadvā samaḥ samaparimitaḥ aparaśca hataḥ prakārāntareṇa māritaḥ sūtaḥ śṛṅkhalābaddhasūtaḥ ubhayor mardanād iti śeṣaḥ // VRrsBo_11.79;2

citraprabhāvām alaukikasāmarthyāṃ vegena vyāptiṃ śṛṅkhalābandhasūtasya dehe iti śeṣaḥ // VRrsBo_11.79;3

710 drutibandha

yukto+api bāhyadrutibhiśca sūto bandhaṃgato vā bhasitasvarūpaḥ /

sa rājikāpādamito nihanti duḥsādhyarogān drutibaddhanāmā // VRrs_11.80 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

atha drutibaddham āha yukto+apīti // VRrsṬī_11.80;1

bījānāṃ jāraṇena yadi raso mahāprabhāvo bhavatīti tanna citram // VRrsṬī_11.80;2

rasoparasadhātūnāṃ yā bahirdrutayas tābhir yukto+api tābhir jārito+api pārado baddhamātro bandhottaraṃ bhasmīkṛto vā drutibaddhanāmā sarṣapacaturthāṃśamātrayā sevitaścedduḥsādhyarogān nihanti // VRrsṬī_11.80;3

$

Rasaratnasamuccayabodhinī

drutibandhamāha yukta iti // VRrsBo_11.80;1

bāhyadrutibhiḥ rasasya dravatvasampādakakriyāviśeṣaiḥ yuktaḥ api bandhaṃ gataḥ bandhanatāṃ prāptaḥ vā athavā bhasitasvarūpaḥ bhasmībhūtaḥ sūtaḥ drutibaddhanāmā jñeyaḥ // VRrsBo_11.80;2

saḥ drutibaddhasūtaḥ rājikā rāī iti khyātaḥ raktavarṇasarṣapaviśeṣaḥ tasyāḥ pādamitaḥ caturthabhāgaparimitaḥ // VRrsBo_11.80;3

711 bālabandha

samābhrajīrṇaḥ śivajastu bālaḥ saṃsevito yogayuto javena /

rasāyano bhāvigadāpahaśca sopadravāriṣṭagadānnihanti // VRrs_11.81 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

bālākhyabaddhaṃ lakṣayati sameti // VRrsṬī_11.81;1

abhraṃ kṛṣṇavajrābhrasattvam // VRrsṬī_11.81;2

śivajaḥ pāradaḥ // VRrsṬī_11.81;3

samābhrajīrṇaścatuḥṣaṣṭidvātriṃśatṣoḍaśādibhāgakrameṇa // VRrsṬī_11.81;4

asyopayogaḥ pattralepe+api bodhyaḥ // VRrsṬī_11.81;5

712 kumārabandha

harodbhavo yo dviguṇābhrajīrṇaḥ sa syātkumāro mitataṇḍulo+asau /

triḥ saptarātraiḥ khalu pāparogasaṃghātaghātī ca rasāyanaṃ ca // VRrs_11.82 //

713 taruṇabandha

caturguṇavyomakṛtāśano +asau rasāyanāgryas taruṇābhidhānaḥ /

sa saptarātrāt sakalāmayaghno rasāyano vīryabalapradātā // VRrs_11.83 //

714 vṛddhabandha

yasyābhrakaḥ ṣaḍguṇito hi jīrṇaḥ prāptāgnisakhyaḥ sa hi vṛddhanāmā /

dehe ca lohe ca niyojanīyaḥ śivādṛte ko +asya guṇān pravakti // VRrs_11.84 //

715 mūrtibandha

yo divyamūlikābhiśca kṛto+atyagnisaho rasaḥ /

vinābhrajāraṇātsa syānmūrtibandho mahārasaḥ // VRrs_11.85 //

ayaṃ hi jāryamāṇastu nāgninā kṣīyate rasaḥ /

yojitaḥ sarvayogeṣu niraupamyaphalapradaḥ // VRrs_11.86 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

mūrtibaddhaṃ lakṣayati ya iti // VRrsṬī_11.86;1

divyamūlikāścatuḥṣaṣṭimūlikāḥ prāguktāstābhistadrasena mardanasvedanādinā pakṣacchedāt // VRrsṬī_11.86;2

abhrajāraṇād vināpyatyagnisaho baddhaḥ kṛto dravyāntarānabhivyāptyā kevalaṃ dehenaiva baddho mūrtibaddha ityucyate // VRrsṬī_11.86;3

tathā vaikrāntavajrasaṃsparśāt // VRrsṬī_11.86;4

tena cūrṇīkṛtena saha mardanādapi raso baddho bhavatīti so+api mūrtibaddha ityucyate // VRrsṬī_11.86;5

evaṃ ca mūrtibandho dvividhaḥ sambhavati // VRrsṬī_11.86;6

716 jalabandha

śilātoyamukhaistoyair baddho +asau jalabandhavān /

sa jarārogamṛtyughnaḥ kalpoktaphaladāyakaḥ // VRrs_11.87 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

jalabandhaṃ lakṣayati // VRrsṬī_11.87;1

śilātoyamukhaiḥ śilātoyacandratoyapramukhair jalaiḥ saha mardanādinā baddhaḥ pārado jalabaddha iti kīrtitaḥ // VRrsṬī_11.87;2

kalpokteti // VRrsṬī_11.87;3

pāradakalpoktaphaletyarthaḥ // VRrsṬī_11.87;4

etasya jalasya vistaro rasārṇave spaṣṭīkṛtaḥ // VRrsṬī_11.87;5

kṣiptaṃ jale bhavet kāṣṭhaṃ śilābhūtaṃ ca dṛśyate /

bahirantaśca deveśi vedhakaṃ tat prakīrtitam // VRrsṬī_11.87;6

hiṅgulaṃ haritālaṃ ca gandhakaṃ ca manaḥśilā /

eṣāṃ gandhāpahāraṃ yat kurute tacca vedhakam // VRrsṬī_11.87;7

717 agnibandha

kevalo yogeṣu vā dhmātaḥ syādguṭikākṛtiḥ /

akṣīṇaścāgnibaddho+asau khecaratvādikṛt sa hi // VRrs_11.88 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

agnibandhamāha kevala iti // VRrsBo_11.88;1

kevalaḥ dravyāntarāsaṃyukta ityarthaḥ // VRrsBo_11.88;2

yogayuktaḥ dravyāntarasaṃyuktaḥ // VRrsBo_11.88;3

dhmātaḥ agnau saṃtaptaḥ // VRrsBo_11.88;4

akṣīṇaḥ agnitāpe+api yathāmātrāyāṃ sthitaḥ na tu kiṃcid apyūnaḥ // VRrsBo_11.88;5

khecaratvādikṛt mukhe dhṛtaḥ nabhogatisāmarthyapradaḥ ityarthaḥ // VRrsBo_11.88;6

uddeśagranthe jalabandho+agnibandhaśca susaṃskṛtakṛtābhidhaḥ ityanena agnibandhānantaraṃ mahābandhācca prāk susaṃskṛtakṛtākhyabandhāntarasya samullekho vidyate vivaraṇagranthe tu tadullekhādarśanāt bandhaḥ saḥ lipikarapramādāt pramādāntarādvā adarśanatāṃ gata iti manye // VRrsBo_11.88;7

kiṃca susaṃskṛtakṛtābhidhaḥ ityasya agnibandhasya viśeṣaṇatvamapi na yujyate tathātve bandhasya caturviṃśatisaṃkhyatvāt pañcaviṃśatisaṃkhyākān rasabandhān pracakṣmahe iti pratijñāhānyāpatteriti // VRrsBo_11.88;8

$

Rasaratnasamuccayaṭīkā

athāgnibaddhaṃ pāradamāha kevala iti // VRrsṬī_11.88;1

ādau ṣaḍguṇenābhrakajāraṇenāgnisahaḥ pārado maṇijīrṇaḥ pātanāyantreṇotthāpitaḥ sa druto bhavati // VRrsṬī_11.88;2

sa ca kevalastīkṣṇalohayukto vā dhmātaḥ san guṭikākṛtiścāgnāvakṣayaśca bhavati // VRrsṬī_11.88;3

ata evāyam agnibaddha ityucyate // VRrsṬī_11.88;4

ayaṃ mukhe dhṛtaścet puruṣasyākāśagāmitvaśastrāgnyabhedyatvasāyujyasārūpyādimuktikaro bhavet // VRrsṬī_11.88;5

718 mūrchana

viṣṇukrāntāśaśilatākumbhīkanakamūlakaiḥ /

viśālānāginīkandavyāghrapādīkuruṇṭakaiḥ // VRrs_11.89 //

vṛścikālībhaśuṇḍībhyāṃ haṃsapādā sahāsuraiḥ /

aprasūtagavāṃ mūtraiḥ piṣṭaṃ vā kulake pacet // VRrs_11.90 //

pakvamevaṃ mṛtair lohairmarditaṃ vipaced rasam /

yantreṣu mūrchā sūtānāmeṣa kalpaḥ samāsataḥ // VRrs_11.91 //

Rasaratnasamuccayabodhinī

nibiḍaḥ nonnatānataḥ samānasarvāvayavaḥ ityarthaḥ // VRrsBo_11.91;1

719 mahābandha

hemnā vā rajatena vā sahacaro dhmāto vrajatyekatām akṣīṇo nibiḍo guruśca guṭikākāro +atidīrghojjvalaḥ /

Rasaratnasamuccayabodhinī

nirbandhaḥ yathāyatham asaṃpāditabandhanakriyaḥ cet kṣaṇāt dravati agnau iti śeṣaḥ // VRrsBo_11.92ab;1

cūrṇatvaṃ paṭuvat prayāti nihato ghṛṣṭo na muñcenmalaṃ nirgandho dravati kṣaṇāt sa hi mahābandhābhidhāno rasaḥ // VRrs_11.92 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

mahābandhamāha hemnā veti // VRrsṬī_11.92;1

atra hema caturthāṃśam ardhāṃśaṃ vā grāhyam // VRrsṬī_11.92;2

rajatamapi tathaiva // VRrsṬī_11.92;3

bandhauṣadhiliptavajramūṣāmadhye tayor anyatareṇa yukto dhmāto+agnibaddha eva pārado vakṣyamāṇalakṣaṇaviśiṣṭaḥ susaṃskṛtakṛtasaṃjñāṃ mahābandhasaṃjñāṃ ca labhate // VRrsṬī_11.92;4

tānyeva lakṣaṇāny āha dhmāto vrajatyekatām ityādinā // VRrsṬī_11.92;5

paṭuvat // VRrsṬī_11.92;6

saindhavatulyaṃ cūrṇatvaṃ yāti // VRrsṬī_11.92;7

nihataḥ saṃdravati // VRrsṬī_11.92;8

agniyogāditi śeṣaḥ // VRrsṬī_11.92;9

720 jalūkābandha

sūte garbhaniyojitārdhakanake pādāṃśanāge+athavā pañcāṅguṣṭhakaśālmalīkṛtamadāśleṣmātabījais tathā /

tadvat tejinīkolakākhyaphalajaiś cūrṇaṃ tilaṃ pattrakaṃ tapte khallatale nidhāya mṛdite jātā jalūkā varā // VRrs_11.93 //

721 jalūkābandha

saiṣā syātkapikacchūromapaṭale candrāvatītailake candre ṭaṅkaṇakāmapippalījale svinnā bhavet tejinī /

tapte khallatale vimardya vidhivadyatnādvaṭī yā kṛtā sā strīṇāṃ madadarpanāśanakarī khyātā jalūkā varā // VRrs_11.94 //

bālye cāṣṭāṅgulā yojyā yauvane ca daśāṅgulā /

dvādaśaiva pragalbhānāṃ jalaukā trividhā matā // VRrs_11.95 //

dhṛtvā sūtamukhe pātraṃ meṣīkṣīraṃ pradāpayet /

sthāpayedātape tīvre vāsarāṇyekaviṃśatiḥ // VRrs_11.96 //

dvitīyātra mayā proktā jalaukā drāvaṇe hitā /

puruṣāṇāṃ sthitā mūrdhni drāvayedbījam adbhutam // VRrs_11.97 //

722 jalūkābandha

munipattrarasaṃ caiva śālmalīvṛntavāri ca /

jātīmūlasya toyaṃ ca śiṃśapātoyasaṃyutam // VRrs_11.98 //

śleṣmātakaphalaṃ caiva triphalācūrṇam eva ca /

kokilākṣasya cūrṇaṃ ca pāradaṃ mardayed budhaḥ // VRrs_11.99 //

jalūkā jāyate divyā rāmājanamanoharā /

sā yojyā kāmakāle tu kāmayetkāminī svayam // VRrs_11.100 //

723 jalūkābandha

triphalābhṛṅgamahauṣadhamadhusarpiśchāgadugdhagomūtre /

nāgaṃ saptaniṣiktaṃ samarasajāritaṃ jalūkā syāt // VRrs_11.101 //

724 jalūkābandha

bhānusvaradinasaṃkhyāpramāṇasūtaṃ gṛhītadīnāram /

aṅkolarājavṛkṣakakanyārasataśca śodhanaṃ kuryāt // VRrs_11.102 //

śaśirekhāvaravarṇinīsakokilākṣāpāmārgakanakānām /

cūrṇaiḥ sahaikaviṃśatidināni saṃmardayet samyak // VRrs_11.103 //

niśāyāḥ kāñjikaṃ yūṣaṃ dattvā yonau praveśayet /

bālamadhyamavṛddhāsu yojyā vijñāya tatkramāt /

nīrasānāmapi nṝṇāṃ yoṣā syātsaṃgamotsukā // VRrs_11.104 //

725 jalūkabandha

rasabhāgaṃ catuṣkaṃ ca vaṅgabhāgaṃ ca pañcamam /

surasārasamaṃ yuktaṃ ṭaṅkaṇena samanvitam // VRrs_11.105 //

tridinaṃ mardayitvā ca golakaṃ taṃ rasodbhavam /

liṅgāgre yoninikṣiptaṃ yāvad āyurvaśaṃkaram // VRrs_11.106 //

726 jalūkabandha

karpūrasūraṇasubhṛṅgasumeghanādair nāgaṃ niṣicya tu mitho valayed rasena /

liṅgasthitena valayena nitambinīnāṃ svāmī bhavatyanudinaṃ sa tu jīvahetuḥ // VRrs_11.107 //

727 jalūkabandha

ṭaṅkaṇapippalikābhiḥ sūraṇakarpūramātuluṅgarasaiḥ /

kṛtvā svaliṅgalepaṃ yoniṃ vidrāvayet strīṇām // VRrs_11.108 //

728 madanavalaya

agnyāvartitanāge harabījaṃ nikṣipettato dviguṇam /

munikanakanāgasarpair dantyātha siñcyācca tanmadhyam // VRrs_11.109 //

takreṇa mardayitvā gaṇena madanavalayaṃ kuryāt /

ratisamaye vanitānāṃ ratigarvavināśanaṃ kurute // VRrs_11.110 //

729 madanavalaya

vyāghrībṛhatīphalarasasūraṇakandaṃ ca caṇakapattrāmlam /

kapikacchuvajravallīpippalikāmlikācūrṇam // VRrs_11.111 //

agnyāvartitanāgaṃ navavāraṃ mardayeddhimairdravyaiḥ /

smaravalayaṃ kṛtvaitadvanitānāṃ drāvaṇaṃ kurute // VRrs_11.112 //

730 mercury:: māraṇa

palāśabījakaṃ raktajambīrāmlena sūtakam /

sajīvaṃ marditaṃ yantre pācitaṃ mriyate dhruvam // VRrs_11.113 //

731 mercury:: māraṇa

kharamañjari bījānvitapuṣkarabījaiḥ sucūrṇitaiḥ kalkam /

kṛtvā sūtaṃ puṭayed dṛḍhamūṣāyāṃ bhavedbhasma // VRrs_11.114 //

732 mercury:: māraṇa

kākodumbarikāyā dugdhena subhāvito hiṅguḥ /

mardanapuṭanavidhānātsūtaṃ bhasmīkarotyeva // VRrs_11.115 //

733 mercury:: māraṇa

devadālīṃ harikrāntāmāranālena peṣayet /

taddravaiḥ saptadhā sūtaṃ kuryānmarditamūrchitam // VRrs_11.116 //

tatsūtaṃ kharpare dadyāddattvā dattvā tu taddravam /

cullyopari pacec cāhni bhasma syāllavaṇopamam // VRrs_11.117 //

734 mercury:: māraṇa

apāmārgasya bījāni tathairaṇḍasya cūrṇayet /

taccūrṇaṃ pārade deyaṃ mūṣāyām adharottaram /

ruddhvā laghupuṭaiḥ pacyāc caturbhir bhasmatāṃ nayet // VRrs_11.118 //

735 mercury:: māraṇa

kaṭutumbyudbhave kande garbhe nārīpayaḥplute /

saptadhā sveditaḥ sūto mriyate gomayāgninā // VRrs_11.119 //

736 mercury:: māraṇa

aṅkolasya śiphāvāripiṣṭaṃ khalle vimardayet /

sūtaṃ gandhakasaṃyuktaṃ dinānte taṃ nirodhayet /

puṭayedbhūdhare yantre dinānte sa mṛto bhavet // VRrs_11.120 //

737 mercury:: māraṇa

vaṭakṣīreṇa sūtābhrau mardayetpraharatrayam /

pācayettena kāṣṭhena bhasmībhavati tadrasaḥ // VRrs_11.121 //

738 rasa:: bhasma:: sevana

athāturo rasācāryaṃ sākṣāddevaṃ maheśvaram /

sādhitaṃ ca rasaṃ śṛṅgadantaveṇvādidhāritam // VRrs_11.122 //

arcayitvā yathāśakti devagobrāhmaṇānapi /

parṇakhaṇḍe dhṛtaṃ sūtaṃ jagdhvā syādanupānataḥ // VRrs_11.123 //

ghṛtasaindhavadhānyakajīrakārdrakasaṃskṛtam /

taṇḍulīyakadhānyakapaṭolālambuṣādikam // VRrs_11.124 //

gojīrṇaśālyannaṃ gavyaṃ kṣīraṃ ghṛtaṃ dadhi /

haṃsodakaṃ mudgarasaḥ pathyavargaḥ samāsataḥ // VRrs_11.125 //

bṛhatī bilvakūṣmāṇḍaṃ vetrāgraṃ kāravellakam /

māṣaṃ masūraṃ niṣpāvaṃ kulatthaṃ sarṣapaṃ tilam // VRrs_11.126 //

laṅghanodvartanasnānatāmrasurāsavān /

ānūpamāṃsaṃ dhānyāmlaṃ bhojanaṃ kadalīdale /

kāṃsye ca guruviṣṭambhi tīkṣṇoṣṇaṃ ca bhṛśaṃ tyajet // VRrs_11.127 //

739 kakārādigaṇa

kaṇṭārīphalakāñjikaṃ ca kamaṭhas tailaṃ tathā rājikām /

nimbūkaṃ katakaṃ kaliṅgakaphalaṃ kūṣmāṇḍakaṃ karkaṭī /

kārī kukkuṭakāravellakaphalaṃ karkoṭikāyāḥ phalam /

vṛntākaṃ ca kapitthakaṃ khalu gaṇaḥ proktaḥ kakārādikaḥ // VRrs_11.128 //

devīśāstroditaḥ so +ayaṃ kakārādigaṇo mataḥ /

740 kakārādigaṇa

śāstrāntaravinirdiṣṭaḥ kathyate+anyaprakārataḥ // VRrs_11.129 //

kaṅguḥ kandukakolakukkuṭakalakroḍāḥ kulatthāstathā /

kaṇṭārī kaṭutailakṛṣṇagalakaḥ kūrmaḥ kalāyaḥ kaṇā /

karkāruśca kaṭhillakaṃ ca katakaṃ karkoṭakaṃ karkaṭī kālī kāñjikameṣakādikagaṇaḥ śrīkṛṣṇadevoditaḥ // VRrs_11.130 //

yasminrase ca kaṇṭhoktyā kakārādirniṣedhitaḥ /

tatra tatra niṣeddhavyaṃ tadaucityamato+anyataḥ // VRrs_11.131 //

udgāre sati dadhyannaṃ kṛṣṇamīnaṃ sajīrakam /

abhyaṅgam anilakṣobhe tailair nārāyaṇādibhiḥ // VRrs_11.132 //

aratau śītatoyena mastakopari secanam /

tṛṣṇāyāṃ nārikelāmbu mudgaṃ saśarkaram // VRrs_11.133 //

drākṣādāḍimakharjūrakadalīnāṃ phalaṃ bhajet /

rasavīryavivṛddhyarthaṃ dadhikṣīrekṣuśarkarāḥ /

śītopacāram anyaṃ ca rasatyāgavidhau punaḥ // VRrs_11.134 //

bhakṣayed bṛhatīṃ bilvaṃ sakṛtsādhāraṇo vidhiḥ // VRrs_11.135 //

Adhyāya 12

jvarasya raktapittasya kāsasya śvāsahidhmayoḥ /

vaisvaryasya kṣayasyāpi tathārocaprasekayoḥ // VRrs_12.1 //

chardihṛdrogayoś caiva tṛṣṇāmadyodbhavārśasām /

udāvartātisārāṇāṃ grahaṇyartipravāhiṇoḥ // VRrs_12.2 //

visūcyā vahnimāndyasya mūtrakṛcchrāśmarujām /

mehasya somarogasya piṭikānāṃ ca vidradheḥ // VRrs_12.3 //

vṛddhigulmādirogāṇāṃ śūlānāmudarasya ca /

pāṇḍuśophavisarpāṇāṃ kuṣṭhaśvitranabhasvatām // VRrs_12.4 //

vātāsrasyāvṛtānāṃ ca vandhyānāṃ garbhiṇīrujām /

sūtikābālarogāṇām unmāde +apasmṛtāv api // VRrs_12.5 //

netraroge karṇaroge nāsārogāsyarogayoḥ /

śiraḥsaṃjātarogeṣu vraṇe bhaṅge bhagaṃdare // VRrs_12.6 //

granthyādau kṣudrarogeṣu guhyaroge viṣeṣu ca /

jarāyāstvanapatyānāṃ bījapoṣaṇahetave // VRrs_12.7 //

paripāṭyānayā sarvaṃ rogāṇāṃ hi cikitsanam /

rasalohaviṣair atra yogairvakṣye yathāgamam // VRrs_12.8 //

romāñcakampau vadane madhutvamujjṛmbhaṇaṃ mastakatodadāhau /

vātajvarasyoktam idaṃ hi lakṣma bhuktottaraṃ syādyadi śaśvadeva // VRrs_12.9 //

virekaśoṣāsyakaṭutvatīvratāpapralāpabhramamūrchanāni /

etāni pittajvaralakṣaṇāni vamiḥ satṛṣṇāṅgavidāhitā ca // VRrs_12.10 //

kāsaśvāsau mukhe jāḍyaṃ mādhuryaṃ bahunidratā /

prasvedaḥ svalpadāhaśca śleṣmajajvaralakṣaṇam // VRrs_12.11 //

miśritaṃ lakṣaṇaṃ yattu dvayos triṣu bhavecca tat // VRrs_12.12 //

vimarditābhyāṃ rasagandhakābhyāṃ nīreṇa kuryādiha golakaṃ tam /

bhāṇḍe navīne viniveśya paścāttadgolakasyopari tāmrapātram // VRrs_12.13 //

sārdhaṃ muhūrtaṃ vinirudhya dhīmān uddīpayed dīptakṛśānunāsya /

adhastataḥ sidhyati parpaṭīyaṃ navajvarāraṇyakṛśānumeghaḥ // VRrs_12.14 //

vilipya pūrvaṃ rasanāṃ ca tāludeśaṃ ca sindhūdbhavajīrakārdraiḥ /

vallonmitāṃ cārdrakatoyamiśrām enāṃ niyojya sthagayet paṭena // VRrs_12.15 //

gharmodgamo yāvadataḥ paraṃ ca takraudanaṃ pathyamiha prayojyam /

kuryāddinānāṃ tritayaṃ yadītthaṃ jvarasya śaṅkāpi tadā bhavetkim // VRrs_12.16 //

sūtārkagandhacapalājayapālatiktāpathyātrivṛcca viṣatindukajān samāṃśān /

saṃbhāvya vajripayasā madhunā trivallas trailokyaḍambararaso +abhinavajvaraghnaḥ // VRrs_12.17 //

pādāṃśakaṃ sāraraviḥ samāṃśagandho vipakvaḥ svakaṣāyapiṣṭaḥ /

rasaḥ kramānmāṣamito +anilādijvareṣu nāmnā kila meghanādaḥ // VRrs_12.18 //

daradajaladayuktaṃ śuddhasūtaṃ ca gandhaṃ praharamatha supiṣṭaṃ vallayugmaṃ ca dadyāt /

jvaragajaharisaṃjñaṃ śṛṅgaverodakena prathamajanitadāhī kṣīrabhaktena bhojyaḥ // VRrs_12.19 //

saṃtaptasīsabhāgaṃ ca pāradaṃ gandhakaṃ kaṇām /

samabhāgaṃ pṛthak tatra melayecca yathāvidhi // VRrs_12.20 //

jambīrasya rase sarvaṃ mardayecca dinatrayam /

meghanādakumāryośca rase cāpi dinatrayam // VRrs_12.21 //

dinadvayamajāmūtre gavāṃ mūtre dinatrayam /

bhāvayecca yathāyogyaṃ tasminnetāni dāpayet // VRrs_12.22 //

saindhavaṃ citrakaṃ bhāgaṃ sauvarcalalavaṇaṃ tathā /

tena sammelanaṃ kṛtvā bhāvayecca punaḥ punaḥ // VRrs_12.23 //

anena vidhinā samyak siddho bhavati tadrasaḥ /

śarkarāghṛtasaṃyuktaṃ dadyādvallatrayaṃ rasam // VRrs_12.24 //

godhūmasyaudanaṃ pathyaṃ māṣasūpaṃ ca vāstukam /

dhātrīphalasamāyuktaṃ sarvajvaravināśanam /

dīpikārasa ityeṣa tantrajñaiḥ parikīrtitaḥ // VRrs_12.25 //

pāradaṃ rasakaṃ tālaṃ tutthaṃ gandhakaṭaṅkaṇam /

sarvametatsamaṃ śuddhaṃ kāravallyā dravairdinam // VRrs_12.26 //

mardayettena kalkena tāmrapātrodaraṃ limpet /

aṅgulārdhārdhamānena taṃ pacetsikatāhvaye // VRrs_12.27 //

yantre yāvatsphuṭantyevaṃ vrīhayastasya pṛṣṭhataḥ /

tataḥ suśītalaṃ grāhyaṃ tāmrapātrodarād bhiṣak // VRrs_12.28 //

śītabhañjī raso nāma cūrṇayenmaricaiḥ samam /

māṣaikaṃ parṇakhaṇḍena bhakṣayennāśayejjvaram /

tridinair viṣamaṃ tīvramekadvitricaturthakam // VRrs_12.29 //

sūtatālaśilāstulyā mardayetkarkaṭīrase /

tāmrapātre vinikṣipya tatkalkaṃ kajjalīkṛtam // VRrs_12.30 //

vipacedvālukāyantre yathoktavidhinā tataḥ /

dadyānmaricacūrṇena māṣamātraṃ bhiṣagvaraḥ // VRrs_12.31 //

prapibeduṣṇatoyasya culukaṃ śītakajvare /

śītabhañjī rasaḥ so +ayaṃ śītajvaranivāraṇaḥ // VRrs_12.32 //

kūṣmāṇḍacūrṇatilajaiḥ praviśuddhatālaṃ gāḍhaṃ vimardya suṣavīsalilena tulyam /

sūtena hiṅgulabhuvā sikatākhyayantre golaṃ vidhāya parivṛttakapālamadhye // VRrs_12.33 //

pattreṇa taṃ dinapateśca pidhāya ruddhvā saṃdhiṃ tayorguḍasudhākhaṭikāśivābhiḥ /

vahnau pacenmṛduni pātraśiraḥsthaśālīvaivarṇyamātram avadhiṃ pravidhāya dhīmān // VRrs_12.34 //

vallaṃ tataḥ surasamiśramamuṣya dadyāt sarpiḥ sitākaṇapayomadhu cānupeyam /

jetuṃ jvarān praviṣamān iha vāntiśāntyai maulau suśītalajalasya dadīta dhārām // VRrs_12.35 //

athāmayāntaṃ rasarājamaulibhūṣāmaṇiṃ taṃ mṛtajīvanākhyam /

sudhāraseneva rasena yena saṃjīvanaṃ syāt sahasāturāṇām // VRrs_12.36 //

rasahiṅgulajepālair vṛddhyā dantyambumarditaiḥ /

dinārdhena jvaraṃ hanyādguñjaikaṃ sitayā saha // VRrs_12.37 //

śuddhaṃ sūtaṃ viṣaṃ gandhaṃ dhūrtabījaṃ tribhiḥ samam /

caturbhiśca samaṃ vyoṣaṃ cūrṇīkṛtya nidhāpayet // VRrs_12.38 //

dantabhāṇḍe +atha vā śārṅge kāṣṭhe naiva kadācana /

vātaśleṣmajvare deyaṃ dvaṃdvaje vā tridoṣaje // VRrs_12.39 //

rasena śṛṅgaverasya jambīrasyāthavā punaḥ /

guñjādvayaṃ ca jīrṇe+asmindadhibhaktaṃ prayojayet // VRrs_12.40 //

ekadvitridinairhanyāj jvarān doṣakrameṇa tu /

mahājvarāṅkuśo nāma raso+ayaṃ śambhunoditaḥ // VRrs_12.41 //

tālaṃ tāmrarajo rasaśca gaganaṃ gandhaśca nepālakaṃ dīnārapramitaṃ tadardhamuditaṃ ṭaṅkaṃ śilāmākṣikam /

dīnāradvitayaṃ viṣasya śikhinaḥ piṣṭvā rasaiḥ pācito yaścintāmaṇivajjvaraughavijayī nāmnā tu mṛtyuṃjayaḥ // VRrs_12.42 //

tālaṃ tāmram ayorajaśca capalā tutthābhrakaṃ kāntakaṃ nāgaṃ syācca samāṃśakaṃ sumṛditaṃ mūlaṃ ca paunarnavam /

bhṛṅgīkāsaharīpunarnavāmahāmandārapattrodbhavaiḥ kalkaṃ vālukayantrapācitam idaṃ sarvajvarasyāntakṛt // VRrs_12.43 //

tutthena tulyaḥ śivajaśca gandho jambīranīreṇa vimardanīyaḥ /

dinatrayaṃ melaya tena tulyaṃ vyoṣaṃ tataḥ sidhyati candrasūryaḥ // VRrs_12.44 //

vallo vijetuṃ viṣamāvalambi dalena deyo bhujagākhyavallyāḥ /

dugdhaṃ hitaṃ syādiha śṛṅgaverarasena śaityeṣu niṣevaṇīyaḥ // VRrs_12.45 //

takraṃ sagarbhājvaraśūlayostu drākṣāmbunā pathyamanantaroktam /

rodhaṃ varāyāḥ salilena śūlaṃ jambīranīreṇa varājalena // VRrs_12.46 //

apasmṛtāv atra niyojanīyamabhyañjanaṃ bimbapayobhavābhyām /

ghṛtaudanaṃ syādiha bhojanāya jambīranīreṇa nihanti gulmam // VRrs_12.47 //

hiṅgvamlikānimburasena deyaṃ plīhodare syādiha takrabhaktaḥ /

stambhārthamasminsasitaṃ payaḥ syād guḍo niyojyo vamanapraśāntyai // VRrs_12.48 //

aśītir yasya varṣāṇi vasuvarṣāṇi yasya vā /

viṣaṃ tasya na dātavyaṃ dattaṃ ced doṣakārakam // VRrs_12.49 //

meghapāradagandhāśmaviṣavyoṣapaṭūni ca /

jīrakadvayametāni samabhāgāni kārayet // VRrs_12.50 //

sinduvārarasenāpi laśunasya rasena ca /

apāmārgarasenāpi saptarātraṃ vimardayet // VRrs_12.51 //

tatpakvaṃ vālukāyantre guñjāmātraṃ prayojayet /

sanāgavallīmaricaṃ tataḥ śītāmbu pāyayet // VRrs_12.52 //

umāprasādano nāma rasaḥ śītajvarāpahaḥ /

cāturthikaṃ trirātraṃ vā nāśayet kimutāparān // VRrs_12.53 //

ṭaṅkaṇaṃ rasagandhau ca samabhāgānprakalpayet /

nepālaṃ dviguṇaṃ dattvā mardayet khallamadhyataḥ // VRrs_12.54 //

ślakṣṇatāṃ yāti tadyāvattāvattanmardayecchanaiḥ /

saindhavaṃ maricaṃ śaṅkhaṃ ciñcākṣāraṃ samākṣikam // VRrs_12.55 //

tattulyam etat kṛtvātha nimbūtoyena mardayet /

caṇapramāṇavaṭikām bhakṣayeddivasatrayam // VRrs_12.56 //

aikāhikaṃ dvyāhikaṃ ca tryāhikaṃ ca caturthakam /

sarvajvaravināśāya jvarāṅkuśa iti smṛtaḥ // VRrs_12.57 //

abhrakaṃ gandhakaṃ sūtaṃ tolakaikaṃ pṛthakpṛthak /

gṛhītvā viṣatolārdhaṃ tolārdhaṃ tintiḍīphalam // VRrs_12.58 //

etatsarvaṃ samaṃ kṛtvā mardayet khallamadhyataḥ /

ślakṣṇatāṃ yāti tadyāvat tāvat saṃmardayecchanaiḥ // VRrs_12.59 //

vistāre pariṇāhe ca gartāṃ kṛtvā ṣaḍaṅgulām /

phaṇivallīdalānyantargartāyāṃ prakṣipennaraḥ // VRrs_12.60 //

parṇeṣu sūtakalkaṃ taṃ gartāyāṃ sthāpayed dṛḍham /

kalkād upari tatparṇair gartāvaktraṃ prapūrayet // VRrs_12.61 //

gartāyāṃ tu tato deyaṃ puṭamāraṇyakotpalaiḥ /

svāṅgaśītalatāṃ jñātvā samākarṣettataḥ param // VRrs_12.62 //

sūtaliptadalaiḥ sārdhaṃ kalkaṃ khalle vimardayet /

tolārdhamamṛtaṃ kṣiptvā tolārdhaṃ tintiḍīphalam // VRrs_12.63 //

sthāpayetkhallitaṃ kalkaṃ yojayed guñjamātrayā /

śṛṅgaverāmbhasā yuktaṃ tīkṣṇacitrakasaindhavaiḥ // VRrs_12.64 //

saṃnipāte tathā vāte tridoṣe viṣamajvare /

agnimāndye grahiṇyāṃ ca tathā deyo+atisāriṇi // VRrs_12.65 //

bhojanaṃ dadhibhaktaṃ ca rase+asmin saṃprayojayet /

vyādhyādikaṃ yathā kuryādudakaṃ ḍhālayet tataḥ // VRrs_12.66 //

eṣa yogavaraḥ śrīmānprāṇināṃ prāṇadāyakaḥ /

cintāmaṇiritikhyāto rasaḥ sarvāṅgasundaraḥ // VRrs_12.67 //

sūtendraṃ parimardya pañcapaṭubhiḥ kṣārais tribhis taṃ tataḥ piṇḍe hiṅgumahauṣadhāsurīmaye saṃsvedya dhānyodake /

nirguṇḍyambuhutāśamanthatilaparṇyunmattabhṛṅgārdrakaṃ kāmātāgirikarṇikāplavadalāpañcāṅgulotthair jalaiḥ // VRrs_12.68 //

sūtendreṇa samair vimardya sahajaiḥ pittaistato bhāvayed daṃṣṭricchāgalulāyamatsyaśikhināṃ sā saṃnipātāñjayet /

vikhyātā bhuvi lokanāthaguṭikā mārīcamātrā hitā syādasyāḥ sahitaṃ dadhīkṣuśakalaṃ vīryaṃ bhavecchītalam // VRrs_12.69 //

vajravaikrāntayor bhasma pratyekaṃ niṣkasammitam /

śṛṅgīviṣaṃ dviniṣkaṃ ca triniṣkaṃ cūlikāpaṭu // VRrs_12.70 //

pañcaniṣko+agnijāraśca sarvamekatra melayet /

tāvadbhasma rasaṃ yāvanmardayed divasatrayam // VRrs_12.71 //

śārṅgaṣṭādikavargasya kṣāranīreṇa bhāvayet /

trayoviṃśativārāṇi vimardya ca viśoṣya ca // VRrs_12.72 //

tato vimardya divasaṃ kṣiped dantakaraṇḍake /

mṛtasaṃjīvanākhyo +ayaṃ sūcikābharaṇo rasaḥ // VRrs_12.73 //

saṃnipātena tīvreṇa mumurṣor bhūgatasya ca /

tāluni vṛścayitvātha rasamenaṃ vinikṣipet // VRrs_12.74 //

sūcyātisūkṣmayā toyabhinnayātiprayatnataḥ /

tatastailena taṃ liptvā nirvāte saṃniveśayet // VRrs_12.75 //

tato +ardhapraharād ūrdhvaṃ muktamūtrapurīṣakam /

labdhasaṃjñaṃ pratāpāḍhyaṃ dolayantaṃ śiro muhuḥ // VRrs_12.76 //

āyuṣmantaṃ vijānīyādanyathā cānyathā khalu /

tataḥ śītāmbusampūrṇe kaṭāhe taṃ niveśayet // VRrs_12.77 //

tatra cotkvathitaṃ toyam apanīyāparaṃ kṣipet /

yācamānam amuṃ paścāt pāyayet sasitaṃ payaḥ // VRrs_12.78 //

dadhi vā sitayopetaṃ nārikelajalaṃ tathā /

rambhāphalāni dadyācca mriyate so +anyathā khalu // VRrs_12.79 //

labdhasaṃjñaṃ prabhāṣantaṃ yācamānaṃ phalādikam /

tasmādākṛṣya tailāktaṃ tailaṃ piṣṭvāpanīya ca // VRrs_12.80 //

lepayedgandhakarpūrair ā pādatalamastakam /

ityādiśiśirair dravyaiḥ saptarātram upācaret // VRrs_12.81 //

karṇākṣināsikāvaktre kṣipet potāśrayaṃ muhuḥ /

aṣṭame +ahani samprāpte dardurīmūlajaṃ rasam // VRrs_12.82 //

sasitaṃ pāyayed vegam avatārayituṃ rasam /

rase+avatārite paścād yatheṣṭaṃ bhojanaṃ dadhi // VRrs_12.83 //

śvāsocchvāsayutaṃ cānyair muktajīvanalakṣaṇaiḥ /

kaṭāhe jalasampūrṇe nikṣiped bodhalabdhaye // VRrs_12.84 //

labdhabodhaṃ tamākṛṣya pūrvavat samupācaret /

jīvitvā yāvad āyuṣyaṃ mriyate tadanantaram // VRrs_12.85 //

saṃnipāte mahāghore majjantaṃ mṛtyusāgare /

uddharettasya dharmasya brahmāpyantaṃ na vindati // VRrs_12.86 //

saṃnipātamahāmṛtyubhayanirmuktamānavaḥ /

api sarvasvadānena prāṇācāryaṃ prapūjayet // VRrs_12.87 //

anyathā narake tāvad yāvat kalpavikalpanā /

ityājñā śāṃkarī jñeyā śambhunā parikīrtitā // VRrs_12.88 //

prakāśā naiva kartavyā rasottaraṇamūlikā /

śāstraṃ vinā prayacchante mandā vittābhikāṅkṣayā /

guruprasādam āsādya saṃnipāte prayujyatām // VRrs_12.89 //

śārṅgaṣṭā ca tathā vyāghrī karīras tilaparṇikā /

indravāruṇikā mustā haridrāṅkolamūlikā // VRrs_12.90 //

apāmārgaḥ kaṇā svarṇaṃ kaṭutumbī ca tintiḍī /

śārṅgaṣṭādikavargo +ayaṃ saṃnipātaharaḥ param // VRrs_12.91 //

sūtaṃ gandhakatālakaṃ maṇiśilāṃ tāpyaṃ lavaṃ tutthakaṃ jepālaṃ viṣaṭaṅkaṇaṃ madhuphalaṃ kṛtvā samāṃśaṃ dṛḍham /

kṛtvā kajjalikāṃ viṣolbaṇaphaṇeḥ pittaiśca saṃbhāvayet kṣiptvā sīsakakūpike rasavaraṃ sūcīmukhaṃ nāmataḥ // VRrs_12.92 //

brahmadvāri vikīrṇalohitalave guñjaikamātraṃ daded dattvā sampuṭabaddhatandrikadhanurvāte saśākhāhime /

kāsaṃ śvāsamarocakaṃ pralapanaṃ kampaṃ ca hikkāturaṃ mūkatvaṃ badhiratvam unmadam apasmāraṃ jayet tatkṣaṇāt // VRrs_12.93 //

rasagandhakatāmrābhraṃ lāṅgalīvahnirāmaṭham /

vandhyāpaṭolanirguṇḍīsugandhānimbapallavāḥ // VRrs_12.94 //

pāṭhākṣāratrayaṃ kṣveḍaboladhattūrataṇḍulaiḥ /

śṛṅgīmadhukasāraṃ ca jambīrāmlena mardayet // VRrs_12.95 //

kuryāddhi niṣkamānena vaṭikā sā niyacchati /

sasvedadāhābhinyāsaṃ saṃnipātagajāṃkuśaḥ // VRrs_12.96 //

sasārā vaiṣṇavī senā acalā kādi kaṅkaṇā /

rāgarudropamopetā prauḍhā mastakaśālinī // VRrs_12.97 //

tribhāgaṃ tālakaṃ vidyād ekabhāgaṃ tu pāradam /

tadardhaṃ gandhakaṃ caiva tadardhaṃ tu manaḥśilā // VRrs_12.98 //

kāravallīdalarasair mardayet tatpraharatrayam /

pācito vālukāyantre cāturthikaharo rasaḥ // VRrs_12.99 //

syād rasena samāyukto gandhakaḥ sumanoharaḥ /

hiyāvallitriguṇito nirguṇḍīrasamarditaḥ // VRrs_12.100 //

saptavārāṇi tad yojyam ārdrakasvarasena tu /

saṃtatādijvaraṃ hanyāccāturthikagajāṃkuśaḥ // VRrs_12.101 //

tāpyatālakajepālavatsanābhamanaḥśilāḥ /

tāmragandhakasūtaṃ ca musalīrasamarditaḥ /

mṛtyuṃjaya iti khyātaḥ kukkuṭīpuṭapācitaḥ // VRrs_12.102 //

valladvayaṃ prayuñjīta yatheṣṭaṃ dadhibhojanam /

navajvaraṃ saṃnipātaṃ hanyādeṣa mahārasaḥ // VRrs_12.103 //

śuddhaṃ sūtaṃ viṣaṃ gandhaṃ maricaṃ ṭaṅkaṇaṃ kaṇām /

mardayed dhūrtajadrāvair dinam ekaṃ tu śoṣayet // VRrs_12.104 //

pañcavaktro raso nāma dviguñjaḥ saṃnipātajit /

arkamūlakaṣāyaṃ ca satryūṣam anupāyayet /

dadhyodanaṃ hitaṃ tatra jalayogaṃ ca kārayet // VRrs_12.105 //

rasagandhakatulyāṃśaṃ dhattūraphalajadravaiḥ /

mardayed dinamekaṃ tu tattulyaṃ trikaṭu kṣipet /

unmattākhyo raso nāmnā nasye syātsaṃnipātajit // VRrs_12.106 //

nistvagjepālajaṃ bījaṃ daśaniṣkaṃ pracūrṇayet /

maricaṃ pippalīṃ sūtaṃ pratiniṣkaṃ vimiśrayet // VRrs_12.107 //

bhāvyaṃ jambīrajairdrāvaiḥ saptāhaṃ tat prayatnataḥ /

saṃnipātaṃ nihantyāśu añjane yaḥ śivaḥ smṛtaḥ // VRrs_12.108 //

madanaphalaṃ viḍalavaṇaṃ sarṣapāḥ pratiniṣkadvayam /

cūrṇayitvā triphalākvāthena saṭaṅkaṇaṃ pibet // VRrs_12.109 //

kuṣṭhe jvare kāmalāyāṃ kaṇṭharoge hy ajīrṇake /

nasye ca girikarṇyutthabījaikaṃ śītavāriṇā // VRrs_12.110 //

pratyekaṃ rasagandhayor dvipalayoḥ kṛtvā maṣīṃ śuddhayor ramyāṃ mlecchalulāyalocanamanodhātrīprakuñcatrayam /

pathyāyā badaratrikaṃ trikaṭu ṣaṭśāṇaṃ vacā dharmiṇī vellāmbhodharapattrakadviradakiñjalkāśvagandhāhvayam // VRrs_12.111 //

piṣṭvaitat samasāram akhilaṃ karṣonmitaṃ nyasya tat pronmardyārdhakarañjakāmṛtayutaṃ sāgastikatryūṣaṇaiḥ /

bhūdhātrīvijayāsaritpatiphalaṃ jvālāmukhīmārkavaiḥ pratyekaṃ vidadhīta niścalamatiḥ sapta kramādbhāvanāḥ // VRrs_12.112 //

pittairatho pañca vidhāya pañcabhiḥ karañjapattrāmṛtadhūpanaṃ tataḥ /

dattvārdrakasya svarasena taṇḍulākṛtiṃ vidadhyādguṭikāṃ bhiṣagvaraḥ // VRrs_12.113 //

deyaikā saṃnipāte pratihataviṣaye mohanetraprasuptyoḥ syādgulme sājamodā pavanavikṛtiṣu tryūṣaṇena grahaṇyām /

dātavyā jīrakeṇa dvipaturaganṛṇāṃ prāṇasaṃrakṣaṇāya kāyāmbhodhir etaṃ rasakasamarasaṃ vaidyanātho+abhyadhatta // VRrs_12.114 //

gandhakābhrasamaḥ sūto vārāhīrasamarditaḥ /

pācito vālukāyantre triphalāvyoṣacitrakaiḥ // VRrs_12.115 //

trikṣāraṃ pañcalavaṇahiṅgugugguludīpyakaiḥ /

sajīrakaiḥ sendrayavaiḥ pṛthagrasasamairyutaḥ // VRrs_12.116 //

māṣamātro+anupānena dvipalasyoṣṇavāriṇaḥ /

abhinyāsānalabhraṃśagrahaṇīpāṇḍugulminām // VRrs_12.117 //

kuryātprāṇaparitrāṇamataḥ prāṇeśvaraḥ smṛtaḥ /

vyādhivṛddhau prayogo+asya dvau vārau vaidyasaṃmataḥ // VRrs_12.118 //

rasāyovyoṣakaṅkuṣṭhaśilātālābhrahiṅgulān /

kumbhyagnibhṛṅgamārītaṇḍulīyakamākṣikān // VRrs_12.119 //

hastiśuṇḍīyutāṃs tulyāṃs tadardhaśivagandhakān /

tryaham ārdrāmbunā piṣṭvā kūpīsthaṃ vālukāgninā // VRrs_12.120 //

jayājambīranirguṇḍīcāṅgerīvāri nikṣipet /

paktvā caturdaśāhāni piṣṭvārdrāktaṃ viśoṣayet // VRrs_12.121 //

mṛtasaṃjīvanākhyo+ayaṃ raso vallamito +aśitaḥ /

drāg jayedauṣadhaṃ saṃnipātādīn sakalān gadān // VRrs_12.122 //

rasabhāgo bhavedeko gandhako dviguṇo mataḥ /

viṣatālakakaṅkuṣṭhaśilāhiṅgulalohakam // VRrs_12.123 //

vahnitrikaṭubhṛṅgāhvahemamākṣikamabhrakam /

hastiśuṇḍī viṣaṃ kumbhī taṇḍulīyakatāmrakau // VRrs_12.124 //

eṣāṃ pratyekamekaikaṃ bhāgamādāya cūrṇayet /

ārdrakasya draveṇaiva mardayecca dinatrayam // VRrs_12.125 //

jambīrasya raso grāhyaḥ palatrayaparīkṣitaḥ /

triphalāyāśca nirguṇḍyāḥ pratyekaṃ ca palatrayam // VRrs_12.126 //

rasasya palamātraṃ tu cāṅgeryāḥ parikīrtitam /

kācakūpyāṃ vinikṣipya yantre kṣiptvā prayatnavān // VRrs_12.127 //

uddhṛtyārdrakaniryāsair mardayitvā viśoṣayet /

mṛtasaṃjīvano nāma raso+ayaṃvidito bhuvi /

guñjādvayaṃ dadītāsya saṃnipātāpanuttaye // VRrs_12.128 //

vaṅgaṃ nāgaṃ ca sūtaṃ ca nepālaṃ gandhakaṃ tathā /

śulbaṃ viṣaṃ samāṃśena rasenārdreṇa mardayet // VRrs_12.129 //

punar mardyeta nirguṇḍyāś cāṅgeryā rasamarditaḥ /

vallaprayogeṇa raso+ayaṃ saṃnipātanut // VRrs_12.130 //

gandhakaṃ ca rasaṃ śuddhaṃ pratyekaṃ karṣasammitam /

ekatra kajjalīṃ kṛtvā tataḥ kurvīta golakam // VRrs_12.131 //

navabhāṇḍe vinikṣipya tāmrapātreṇa gopayet /

dṛḍhaṃ nirudhya tat pātramagnāvāropayet tataḥ // VRrs_12.132 //

vrīhisphuṭanamātreṇa svāṅgaśītaṃ samuddharet /

navajvare prayuñjīta rasaṃ parpaṭikāhvayam // VRrs_12.133 //

ārdrakasya rasenaiva trivallaṃ tridinaṃ bhiṣak /

jvaritaṃ chādayedgāḍhaṃ yāvatsvedaḥ samudbhavet // VRrs_12.134 //

takrabhaktaṃ bhavetpathyaṃ jvaramuktasya dehinaḥ /

navajvarārir ityeṣa rasaḥ paramadurlabhaḥ /

vātajvare viśeṣeṇa rasaḥ sādhāraṇo mataḥ // VRrs_12.135 //

ṭaṅkaṇaṃ rasagandhau ca maricāni samāṃśakam /

sarvaṃ jambīranīreṇa dināni trīṇi mardayet // VRrs_12.136 //

saṃśoṣya śarkarāyuktaṃ matsyapittena bhāvayet /

bhāvitaṃ tadrasaṃ siddhamārdrakasvarasaistryaham // VRrs_12.137 //

vallaṃ vāratrayaṃ deyaṃ pānārthaṃ vāri śītalam /

takrabhaktaṃ bhavetpathyaṃ vṛntākaphalasaṃyutam /

sarvān navajvarān hanti raso+ayaṃ jalamañjarī // VRrs_12.138 //

kāntasya kaṇṭavedhyānāṃ pātrāṇāṃ bhasma kārayet /

tatsamaśca raso gandhaṣṭaṅkaṇo nimbavāriṇā /

tataḥ saṃpeṣya tatkalkaṃ mardayettridinaṃ punaḥ // VRrs_12.139 //

rasatulyena matsyasya pittena paribhāvayet /

siddhaḥ kāntaraso hy eṣa prayojyo +abhinavajvare /

śṛṅgaverānupānena mātrayā bhiṣaguttamaiḥ // VRrs_12.140 //

rasagandhau tathā vaṅgam abhrakaṃ samabhāgataḥ /

melayitvātha vaṅgena samaṃ sūtaṃ vimardayet // VRrs_12.141 //

tatraikīkṛtya gandhābhre peṣyaṃ jambīravāriṇā /

sāmānyaṃ puṭam ādadyāt saptadhā sādhitaṃ rasam // VRrs_12.142 //

kumāryā citrakeṇāpi bhāvayitvātha saptadhā /

guḍena jīrakeṇāpi jvare jīrṇe prayojayet // VRrs_12.143 //

kāse śvāse kumāryā ca triphalākvāthayogataḥ /

unmādaṃ ca dhanurvātam amṛtākvāthayogataḥ /

ityevaṃ rogatāpaghno rasaś candrodayābhidhaḥ // VRrs_12.144 //

nāgaṃ vaṅgaṃ rasaṃ tāmraṃ gandhakaṃ ṭaṅkaṇaṃ tathā /

viṣaṃ ca nepālaṃ haritālaṃ samaṃ tathā // VRrs_12.145 //

vaṭakṣīreṇa saṃmardya sarvaṃ kuryāttu golakam /

taṃ golakaṃ bhāṇḍamadhye pācayeddīpavahninā // VRrs_12.146 //

taṃ golaṃ śītalaṃ kṛtvā bhṛṅgarājena mardayet /

ārdrakasya rasenāpi mardayecca punaḥ punaḥ // VRrs_12.147 //

caṇapramāṇavaṭakān rasenārdrasya dāpayet /

guñjādvayapramāṇena jvaraṃ jīrṇaṃ haratyasau // VRrs_12.148 //

haraśca gandhakaṃ caiva kunaṭī ca samaṃ samam /

mardyaṃ karkoṭikāyāśca rasena viniyojayet // VRrs_12.149 //

navajvaramurāriḥ syādvallaṃ śarkarayā saha /

taṇḍulīyarasenānupānaṃ śarkarayāpi vā /

guñjādvayapramāṇena jvarānhanti navānhaṭhāt // VRrs_12.150 //

Adhyāya 13

kaṭvamlatīkṣṇalavaṇoṣṇavidāhirūkṣaiḥ pittaṃ praduṣṭam aśanair atisevitais taiḥ /

saṃdūṣya raktam amunobhayamārgavarti niryātyasṛksthalayakṛtplihato +atimātram // VRrs_13.1 //

pāradaṃ hiṅgulukaṃ ca ūrdhvayantreṇa melayet /

kukkuṭāṇḍarasaṃ bhāgaṃ ṭaṅkaṇakṣāram eva ca // VRrs_13.2 //

gandhakasya tathā bhāgaṃ ghṛtena parimardayet /

siddhaṃ rasaṃ samādāya jīratoyena dāpayet // VRrs_13.3 //

dināni trīṇi māṣaṃ ca grahaṇīraktadoṣajit /

jvaradāhavināśaṃ ca raktapittavināśanam // VRrs_13.4 //

pratyekaṃ tolamānena sūtakaṃ tāmrabhasmakam /

dināni trīṇi guṭikāṃ kṛtvā cāgnau vinikṣipet // VRrs_13.5 //

tataḥ śuṣkaṃ samādāya punareva ca mardayet /

samastaiḥ samagandhaiśca kṛtvā kajjalikāṃ ca taiḥ // VRrs_13.6 //

mustādāḍimadūrvābhiḥ ketakīstanavāribhiḥ /

sahadevyāḥ kumāryāśca parpaṭasyāpi vāriṇā // VRrs_13.7 //

rāmaśītalikātoyaiḥ śatāvaryā rasena ca /

bhāvayitvā prayatnena divase divase pṛthak // VRrs_13.8 //

tiktaṃ guḍūcikāsattvaṃ parpaṭīśīramāgadhīḥ /

śṛṅgāṭaṃ sārivā caiṣāṃ samānaṃ sūkṣmacūrṇakam // VRrs_13.9 //

drākṣādikakaṣāyeṇa saptadhā paribhāvayet /

tataḥ potāśrayaṃ kṣiptvā vaṭyaḥ kāryāścaṇopamāḥ // VRrs_13.10 //

ayaṃ candrakalānāmā rasendraḥ parikīrtitaḥ /

sarvapittagadadhvaṃsī vātapittagadāpahaḥ // VRrs_13.11 //

antarbāhyamahādāhavidhvaṃsanamahākṣamaḥ /

grīṣmakāle śaratkāle viśeṣeṇa praśasyate // VRrs_13.12 //

kurute nāgnimāndyaṃ ca mahātāpajvaraṃ haret /

śramaṃ mūrchāṃ haratyāśu strīṇāṃ raktamahāsravam // VRrs_13.13 //

ūrdhvādho raktapittaṃ ca raktavāntiṃ viśeṣataḥ /

mūtrakṛcchrāṇi sarvāṇi nāśayennātra saṃśayaḥ // VRrs_13.14 //

paṭolamāyasaṃ cūrṇaṃ sūtendraṃ samacāritam /

lohārivargasaṃghṛṣṭaṃ raktapittaharaṃ param // VRrs_13.15 //

vṛṣādalānāṃ svarasasya karṣaṃ rasendraguñjāmadhuśarkarāyutam /

lihanprabhāte manujo nihanyād duḥkhākaraṃ dāruṇaraktapittam // VRrs_13.16 //

sapaṭolakahiṅgūlaḥ sakṣaudro raktapittanut // VRrs_13.17 //

navanītaṃ sitā lājā drākṣayā saha bhakṣayet // VRrs_13.18 //

mastake ca ghṛtaṃ dadyādraktapittaharaṃ param // VRrs_13.19 //

drākṣāvāsāyutaṃ kvāthaṃ śarkarābhāvitaṃ pibet // VRrs_13.20 //

vāsārasaṃ sitākṣaudrairlājānvā śarkarāsamān /

bhakṣayan raktapittārtas tṛṣṇādāhajvaraṃ jayet // VRrs_13.21 //

dhātrīcūrṇaṃ sitāyuktaṃ bhakṣayedraktapittanut // VRrs_13.22 //

doṣāḥ śoṣamano+abhitāpakupitāḥ kurvanti kāsaṃ tataḥ pītaṃ pūtikaphaṃ pratīpanayanaḥ pūyopamaṃ ṣṭhīvati /

śītoṣṇecchur akāraṇena bahubhuk snigdhaprasannānanaḥ pārśvārtyalpabalakṣayākṛtir api prādurbhavatyanyathā // VRrs_13.23 //

sārkatīkṣṇābhrako +agastyakāsamardavarārasaiḥ /

mardito vetasāmlena piṇḍitaḥ kāsanāśanaḥ // VRrs_13.24 //

tāre piṣṭaśilāṃ kṣiptvā haritālāccaturguṇām /

vāsāgokṣurasārābhyāṃ mardayet praharadvayam // VRrs_13.25 //

prasvinno vālukāyantre guñjādvitayasaṃmitaḥ /

kāsaṃ trikaṭunirguṇḍīmūlacūrṇayuto haret // VRrs_13.26 //

bhūnāgābhrakayoḥ sattvaṃ kāntahemābhrarūpyakam /

muktāphalāni ratnāni tāpyaṃ vaikrāntameva ca // VRrs_13.27 //

bhasmīkṛtamidaṃ sarvaṃ pṛthaṅ māṣamitaṃ matam /

niṣkamātramitaṃ śuddhaṃ rājāvartarajastathā // VRrs_13.28 //

etatsarvaṃ samaṃ yojyaṃ mardayitvāmlavetasaiḥ /

ruddhvā mūṣodare koṣṭhyāṃ dhamedākāśadarśanam // VRrs_13.29 //

śatavāraṃ dhamedevaṃ mardayitvāmlavetasaiḥ /

tataḥ saṃcūrṇite cāsminmuktābhasma dviśāṇakam // VRrs_13.30 //

maricaṃ pañca śāṇeyaṃ kṣiptvā saṃmardya yatnataḥ /

ramye karaṇḍake kṣiptvā sthāpayet tadanantaram // VRrs_13.31 //

so +ayaṃ ratnakaraṇḍako rasavaro madhvājyasaṃkrāmaṇo hanyācchvāsagadaṃ jvaraṃ grahaṇikāṃ kāsaṃ ca hidhmāmayam /

śūlaṃ śoṣamahodaraṃ bahuvidhaṃ kuṣṭhaṃ ca hanyād gadān balyo vṛṣyakaraḥ pradīpanatamaḥ svasthocito vegavān // VRrs_13.32 //

śuddhasūtasya bhāgaikaṃ bhāgaikaṃ śuddhagandhakam /

bhāgatrayaṃ mṛtaṃ tāmraṃ maricaṃ pañcabhāgikam // VRrs_13.33 //

mṛtābhrasya caturbhāgaṃ bhāgamekaṃ viṣaṃ kṣipet /

bhūtāṅkuśasya bhāgaikaṃ sarvaṃ cāmlena mardayet // VRrs_13.34 //

yāmaṃ bhūtāṅkuśo nāma māṣaikaṃ vātakāsajit /

anupānaṃ lihetkṣaudrairvibhītakaphalatvacaḥ /

pittakāsāruciśvāsakṣayakāsāṃśca nāśayet // VRrs_13.35 //

rasabhasma viṣaṃ tulyaṃ gandhakaṃ dviguṇaṃ matam /

bolatālakavāhlīkakarkoṭīmākṣikaṃ niśā // VRrs_13.36 //

kaṇṭakārī yavakṣāralāṅgalīkṣārasaindhavam /

madhūkasāraṃ saṃcūrṇya saptāhaṃ cārdrakadravaiḥ // VRrs_13.37 //

guṭikāṃ badarākārāṃ śleṣmakāsāpanuttaye /

bhakṣayed bolabaddho +ayaṃ rasaḥ saśvāsapāṇḍujit // VRrs_13.38 //

rasagandhakapippalyo harītakyakṣavāsakam /

ṣaḍuttaraguṇaṃ cūrṇaṃ babbulakvāthabhāvitam // VRrs_13.39 //

ekaviṃśativārāṇi śoṣayitvā vicūrṇayet /

bhakṣayenmadhunā hanti kāsam agniraso hy ayam // VRrs_13.40 //

trikaṭu triphalā cailā jātīphalalavaṃgakam /

eteṣāṃ samabhāgānāṃ samaḥ pūrvaraso bhavet // VRrs_13.41 //

sampūryāloḍayet kṣaudre bhakṣyo niṣkadvayaṃ dvayam /

svayam agniraso nāmnā kṣayakāsanikṛntanaḥ // VRrs_13.42 //

bhṛṅgarājasya pattrāṇi madhunā cūrṇitāni hi /

golakaṃ dhārayedvaktre kāsaviṣṭambhaśāntaye // VRrs_13.43 //

arkairaṇḍasya pattrāṇāṃ rasaṃ pītvā ca kāsajit // VRrs_13.44 //

dantīmūlasya dhūmaṃ vā nirguṇḍyā vā pibejjayet // VRrs_13.45 //

indravāruṇikāmūlaṃ bhṛṅgīkṛṣṇātilaiḥ saha /

bhakṣayet kṣayakāsārto niṣkamātraṃ praśāntaye // VRrs_13.46 //

śleṣmoparuddhamanaḥ pavano +atiduṣṭaḥ saṃdūṣayannanu jalānnavahāś ca nāḍīḥ /

āmāśayodbhavam imaṃ vidadhāty urasthaḥ śvāsaṃ ca vakragamano hi śarīrabhājām // VRrs_13.47 //

indravāruṇikāmūlaṃ devadāru kaṭutrayam /

śarkarāsahitaṃ khāded ūrdhvaśvāsapraśāntaye // VRrs_13.48 //

sūtārdhaṃ gandhakaṃ mardyaṃ yāmaikaṃ kanyakādravaiḥ /

dvayoḥ samaṃ tāmrapattraṃ pūrvakalkena melayet // VRrs_13.49 //

dinaikaṃ haṇḍikāyantre pakvamādāya cūrṇayet /

sūryāvartaraso hy eṣa dviguñjaḥ śvāsajit bhavet // VRrs_13.50 //

sūtaḥ ṣoḍaśa tatsamo dinakarastasyārdhabhāgo baliḥ sindhustasya samaḥ susūkṣmamṛditaḥ ṣaṭ pippalī cūrṇitaḥ /

jambīrasvarasena marditam idaṃ taptaṃ supakvaṃ bhavet kāsaśvāsasagulmaśūlajaṭharaṃ pāṇḍuṃ lihannāśayet // VRrs_13.51 //

sādhāraṇaṃ tu vaṭakaṃ vakṣyāmi śṛṇu tattvataḥ /

pāradaṃ gandhakaṃ caiva palamekaṃ pṛthak pṛthak // VRrs_13.52 //

palatrayaṃ trikaṭukaṃ vaṅgam ekapalaṃ kṣipet /

sarvam ekatra saṃyojya dināni trīṇi mardayet // VRrs_13.53 //

gomūtreṇa tathā trīṇi dināni parimardayet /

akṣapramāṇavaṭakaṃ chāyāśuṣkaṃ tu kārayet // VRrs_13.54 //

nityamekaṃ tu vaṭakaṃ dināni triṃśadeva ca /

śvāsakāsajvaraharam agnimāndyārucipraṇut // VRrs_13.55 //

rasabhāgo bhavedeko gandhako dviguṇo mataḥ /

tribhāgā pippalī grāhyā caturbhāgā harītakī // VRrs_13.56 //

vibhītaḥ pañcabhāgastu vāsā ṣaḍguṇitā bhavet /

bhārṅgīsaptaguṇā grāhyā sarvaṃ cūrṇaṃ prakalpayet // VRrs_13.57 //

babbulakvātham ādāya bhāvayed ekaviṃśatiḥ /

vibhītakapramāṇena madhunā guṭikāṃ caret // VRrs_13.58 //

ekaikāṃ bhakṣayetprātarvaṭī saptāmṛtābhidhā /

śvāsakāsādikaṃ vyādhiṃ tatkṣaṇānnāśayed iyam // VRrs_13.59 //

sūtaṃ śulbaṃ sulohaṃ balim amṛtayutaṃ tritrikaṃ reṇukābdaṃ gaṇḍīraṃ kesarāgniṃ dviguṇaguḍayutaṃ mardayitvā samastam /

kuryāt kolāsthimātrān suruciravaṭakān bhakṣayet prāgdinādau pathyāsīsarvarogān harati ca nitarāṃ nīlakaṇṭhābhidhānaḥ // VRrs_13.60 //

tāratāmrarasapiṣṭikā śilā gandhatālasamabhāgikaṃ rasaiḥ /

āṭarūṣasurasārdrasambhavair mardaya prakuru golakaṃ tataḥ // VRrs_13.61 //

mṛtsnayā ca pariveṣṭya golakaṃ yāmayugmam atha bhūdhare pacet /

gandhakena kuru tatsamaṃ tataś cāṭarūṣakaṭukair vibhāvayet // VRrs_13.62 //

śvāsakāsakarikesarīraso vallayasya parisevayed budhaḥ // VRrs_13.63 //

rasagandhakatāmrābhraṃ kaṇāśuṇṭhyūṣaṇaṃ samam /

bhūtam ekaṃ viṣaṃ caikaṃ sūryaḥ kāsādināśanaḥ // VRrs_13.64 //

gandhakaṃ maricaṃ sājyaṃ pibecchvāsakaphāpaham /

śilā hiṅgu viḍaṅgaṃ ca maricaṃ kuṣṭhasaindhavam /

madhvājyābhyāṃ lihet karṣaṃ śvāsakāśakaphāpaham // VRrs_13.65 //

vidāhiguruviṣṭambhirūkṣābhiṣyandibhojanaiḥ /

śītapānāśanasthānarajodhūmātapānilaiḥ /

vyāyāmakarmabhārādhvavegāghātāpatarpaṇaiḥ /

hikkā śvāsaśca kāsaśca nṛṇāṃ samupajāyate /

rasagandhakadhānyābhratālatāpyopalaṃ kramāt /

bhāgavṛddhaṃ vacākuṣṭhaharidrākṣāracitrakaiḥ // VRrs_13.66 //

sapāṭhā lāṅgalī vyoṣasaindhavākṣaviṣaiḥ samam /

bhāvitaṃ bhṛṅganīreṇa hikkāvaisvaryakāsanut // VRrs_13.67 //

pakvatāmre rasaḥ piṣṭo balinā hidhmināṃ hitaḥ // VRrs_13.68 //

cūrṇaṃ pāṭhendravāruṇyorbhāṇḍe dattvātha kunaṭīm /

tatpṛṣṭhe śuddhasūtaṃ ca kunaṭyaṃśaṃ pradāpayet // VRrs_13.69 //

sūtārdhaṃ kunaṭīcūrṇaṃ tasyārdhaṃ pūrvamūlikā /

cūrṇaṃ dattvā paceccullyā yāmāṣṭa mṛduvahninā /

śilāpūto raso nāma hanti hikkāṃ triguñjakaḥ // VRrs_13.70 //

mṛtasūtaṃ mṛtaṃ tāmraṃ hiṅgu puṣkaramūlakam /

saindhavaṃ gandhakaṃ tālaṃ kaṭukaṃ cūrṇayet samān // VRrs_13.71 //

devadālīpunarnavayor nirguṇḍīmeghanādayoḥ /

tiktakoṣātakīdrāvair dinaikaṃ mardayed dṛḍham // VRrs_13.72 //

māṣamātraṃ lihet kṣaudraiḥ rasaṃ manthānabhairavam /

kapharogapraśāntyarthaṃ nimbakvāthaṃ pibedanu // VRrs_13.73 //

viśvāditrikanirgatadravaniśā kīrapriyotthaṃ dalaṃ nīlagrīvagalālayaṃ surapates tārtīyanetrābhidham /

vidvatpuñjavatī kṛmipratibhaṭaṃ nirguṇḍikāvāriṇā tulyāṃśāś caṇakapramāṇavaṭikāḥ saśvāsakāsaghnikāḥ // VRrs_13.74 //

kvāthaṃ rāsnābṛhatyagnibalādugdhaiś ca pāyayet // VRrs_13.75 //

hikvinaṃ pāyayed dhūmaṃ pattraiḥ śikhiniśodbhavaiḥ // VRrs_13.76 //

karṣaikaṃ gandhakaṃ śuddhaṃ ghṛtaiś coṣṇodakaiḥ pibet /

kaphaṃ hantyatha vā kṣaudraiḥ pañcavaktrarasaḥ khalu // VRrs_13.77 //

atyuccabhāṣaṇaviṣādhyayanābhighātasaṃdūṣaṇaiḥ prakupitāḥ pavanādayas tu /

srotaḥsu te svaravaheṣu gatāḥ pratiṣṭhāṃ hanyuḥ svaraṃ bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ saḥ // VRrs_13.78 //

741 parpaṭī:: production

rasaṃ dviguṇagandhena mardayitvā sabhṛṅgakam /

lohapātre ghṛtābhyakte drāvitaṃ badarāgninā // VRrs_13.79 //

ūrdhvādho gomayaṃ dattvā kadalyāḥ komale dale /

snigdhayā lohadarvyā ca parpaṭākāratāṃ nayet // VRrs_13.80 //

lohapātre vinikṣiptā lohaparpaṭikā bhavet /

tāmrapātre vinikṣiptā tāmraparpaṭikā bhavet // VRrs_13.81 //

Rasaratnasamuccayaṭīkā

parpaṭīrasamāha rasaṃ dviguṇeti // VRrsṬī_13.81;1

sabhṛṅgakaṃ bhṛṅgarājarasena mardayitvā taptaṃ drāvitaṃ tadgomayoparisthe kadale snigdhayā lohadarvyā prakṣipya tadupari kadalīdale nyubje gomayaṃ dattvā karatalādinā nipīḍya parpaṭākāraṃ kuryāt // VRrsṬī_13.81;2

kadalīdalasthāne snigdhe lohapatre vinikṣiptā cellohaparpaṭikā bhavet // VRrsṬī_13.81;3

athavā tāmrapatre snigdhe vinikṣiptā tāmraparpaṭikā bhavet // VRrsṬī_13.81;4

rasopari tu kadalīdalādyeva deyam // VRrsṬī_13.81;5

viṣapādaṃ ca yuñjīta tatsādhyeṣvāmayeṣu ca /

surasāyā jayantyāś ca kanyakāṭarūṣakayoḥ // VRrs_13.82 //

triphalāyā muner bhārṅgyā muṇḍyās trikaṭucitrayoḥ /

bhṛṅgarājasya vahneśca pratyahaṃ dravabhāvitam // VRrs_13.83 //

ārdrakasya rasenāpi saptadhā bhāvayetpunaḥ /

aṅgāraiḥ svedayed īṣat parpaṭarasam uttamam // VRrs_13.84 //

guñjāṣṭakaṃ dadītāsya tāmbūlīpattrasaṃyutam /

pippalīdaśakaiḥ kvāthaṃ nirguṇḍyāś cānupāyayet /

svarabhaṅge kaphe śvāse prayojyaḥ sarvadā rasaḥ // VRrs_13.85 //

trikaṇṭakasya mūlāni śuṇṭhīṃ saṃkṣudya nikṣipet /

ajākṣīre sanīrārdhaṃ yāvatkṣīraṃ vipācayet // VRrs_13.86 //

tatkṣīraṃ pāyayedrātrau sakaṇaṃ bhojane +api ca /

kūṣmāṇḍaṃ varjayecciñcāṃ vṛntākaṃ karkaṭīm api // VRrs_13.87 //

āranālaṃ ca tailaṃ ca saṃsargaṃ ca vivarjayet /

māsatrayaṃ ca seveta kāsaśvāsanivṛttaye // VRrs_13.88 //

sajīrahiṅgukavyoṣaiḥ śamayed grahaṇīṃ rasaḥ /

daśamūlāmbhasā vātajvaraṃ trikaṭunā kapham // VRrs_13.89 //

jvaraṃ madhukasāreṇa pañcakolena sarvajam /

yakṣmāṇaṃ madhupippalyā gomūtreṇa gudāṅkurān // VRrs_13.90 //

śūlam eraṇḍatailena pāṇḍuśophaṃ sagugguluḥ /

kuṣṭhāni bhṛṅgabhallātavākucī pañcanimbakaiḥ // VRrs_13.91 //

dhattūrabījasaṃyogānmehonmādavināśinī /

apasmāraṃ nihantyāśu vyoṣanimbudalaiḥ saha // VRrs_13.92 //

stanaṃdhayaśiśūnāṃ tu raso+ayaṃ nitarāṃ hitaḥ /

pathyākṣacūrṇādivaśād vyādhīṃś cānyān sudustarān // VRrs_13.93 //

sajātīphalaśītodaṃ yojayetparpaṭīrasam /

pittājīrṇe śiraś cāsya śītatoyena secayet // VRrs_13.94 //

nasyaṃ niṣṭhīvanaṃ dhūmaṃ tīkṣṇaṃ vamanarecanam /

annaṃ rūkṣālpatīkṣṇoṣṇaṃ kaṭutiktakaṣāyakam /

cirakālasthitaṃ madyaṃ yojayetkapharogiṇe // VRrs_13.95 //

Adhyāya 14

agnimāndyaṃ jvaraḥ śaityaṃ vāntiḥ śoṇitapūyayoḥ /

sattvahāniśca daurbalyaṃ rājarogasya lakṣaṇam // VRrs_14.1 //

rasasya tulyabhāgena hemabhasma prakalpayet /

tālakaṃ gandhakaṃ tutthaṃ mākṣikaṃ rasakaṃ śilām // VRrs_14.2 //

rasasāmyena yuñjīta tutthaṃ bhasmīkṛtaṃ nyaset /

vahnau bhasmīkṛtaṃ cetthaṃ mayūrakasututthakam // VRrs_14.3 //

kiṃciṭ ṭaṅkaṇakaṃ dattvā mārjārasya viśā yutam /

prathamaṃ puṭayed dadhnā dvitīyaṃ madhunā saha // VRrs_14.4 //

tālakaṃ śodhayedagre kūṣmāṇḍakṣārapācanāt /

taile pacettataḥ samyak cūrṇe vā pariśodhayet // VRrs_14.5 //

gandhakaṃ śodhayeddugdhe rasakaṃ naravāriṇā /

mākṣikaṃ sindhusaṃyuktaṃ bījapūrarase pacet // VRrs_14.6 //

jayantīdravasampiṣṭāṃ śilāṃ tatraiva pācayet /

ekīkṛtya tataḥ sarvam arkakṣīreṇa mardayet // VRrs_14.7 //

jayantībhṛṅgarājābhyāṃ vāsāpāṭhākṛśānubhiḥ /

agastilāṅgalībhyāṃ ca pratyekaṃ divasaṃ śanaiḥ // VRrs_14.8 //

tatastu golakaṃ baddhvā pacetpūrvavadāhṛtaḥ /

cūrṇayitvā tataḥ samyag bhāvayedārdrakāmbunā // VRrs_14.9 //

saptadhā vyoṣaniryāsai rasaḥ kanakasundaraḥ /

guñjādvayaṃ trayaṃ vāsya rājayakṣmāpanuttaye // VRrs_14.10 //

madhunā pippalībhiśca maricairvā ghṛtānvitaiḥ /

lehayedrogiṇaṃ vaidyo balāvasthāviśeṣavit // VRrs_14.11 //

jayapālarajobhirvā śuṇṭhyā gavyaghṛtāktayā /

dadīta śūline prājño gulmine ca viśeṣataḥ // VRrs_14.12 //

kādivarjyaṃ caretpathyaṃ hṛdyaṃ balyaṃ ca pūrvavat /

sannipāte dadītainamārdrakadravasaṃyutam /

guḍūcītriphalākvāthaiḥ saṃskṛto guggulurvaraḥ // VRrs_14.13 //

742 rājamṛgāṅkarasaḥ

rasabhasma trayo bhāgā bhāgaikaṃ hemabhasmakam /

mṛtatāmrasya bhāgaikaṃ śilāgandhakatālakam // VRrs_14.14 //

pratibhāgadvayaṃ śuddhamekīkṛtya vicūrṇayet /

varāṭānpūrayettena ajākṣīreṇa ṭaṅkaṇam // VRrs_14.15 //

piṣṭvā tena mukhaṃ ruddhvā mṛdbhāṇḍe tannirodhayet /

śuddhaṃ gajapuṭe pacyāccūrṇayetsvāṅgaśītalam // VRrs_14.16 //

raso rājamṛgāṅko+ayaṃ caturguñjaḥ kṣayāpahaḥ /

daśapippalikākṣaudrairmaricaikonaviṃśatiḥ /

saghṛtairdāpayedvaidyo rogarājapraśāntaye // VRrs_14.17 //

743 śaṅkheśvararasaḥ

śaṅkhasya valayānniṣkaṃ caturniṣkaṃ varāṭakam /

niṣkārdhaṃ nīlatutthasya sarvatulyaṃ tu gandhakam // VRrs_14.18 //

gandhatulyaṃ mṛtaṃ nāgaṃ nāgatulyaṃ mṛtaṃ rasam /

ṭaṅkaṇaṃ rasatulyaṃ syānmardyaṃ pācyaṃ mṛgāṅkavat /

rājayakṣmaharaḥ so+ayaṃ nāmnā śaṅkheśvaro mataḥ // VRrs_14.19 //

744 mṛgāṅkapoṭalīrasaḥ

śaṅkhanābhiṃ gavāṃ kṣīraiḥ peṣayenniṣkaṣoḍaśa /

tena mūṣā prakartavyā tanmadhye bhasmasūtakam // VRrs_14.20 //

niṣkārdhaṃ gandhakāttrīṇi cūrṇīkṛtya vinikṣipet /

ruddhvā tadveṣṭayedvastre mṛttikāṃ lepayedbahiḥ // VRrs_14.21 //

śoṣyaṃ gajapuṭe pacyānmūṣayā saha cūrṇayet /

guñjaikamanupānena kṣayaṃ hanti mṛgāṅkavat // VRrs_14.22 //

745 hemagarbhapaṭolīrasaḥ

dviniṣkaṃ bhasma sūtasya niṣkaikaṃ svarṇabhasmakam /

śuddhagandhakaniṣkau dvau cūrṇayitvā citrakadravaiḥ // VRrs_14.23 //

dviyāmānte viśoṣyātha tena pūryā varāṭikāḥ /

varāṭānmṛṇmaye bhāṇḍe ruddhvā gajapuṭe pacet // VRrs_14.24 //

svāṅgaśītaṃ vicūrṇyātha poṭalīṃ hemagarbhitām /

mṛgāṅkavaccaturguñjaṃ bhakṣitaṃ rājayakṣmanut // VRrs_14.25 //

svayamagnirasaṃ khādettriniṣkaṃ rājayakṣmanut // VRrs_14.26 //

746 pañcāmṛtarasaḥ

bhasmasūtābhralohānāṃ śilājatuviṣaṃ samam /

guḍūcītriphalākvāthaiḥ saṃskṛtaṃ gugguluṃ tathā // VRrs_14.27 //

mṛtaṃ nepālatāmraṃ ca sūtasthāne niyojayet /

ekīkṛtya dviguñjaṃ tadbhakṣayedrājayakṣmanut // VRrs_14.28 //

pañcāmṛtaraso nāma hyanupānaṃ ca pūrvavat // VRrs_14.29 //

haretkṣīrājagandhābhyāṃ jayantī vā kṣayāpahā // VRrs_14.30 //

747 kṣayaśāmakarasaḥ

tulyaṃ pāradagandhakaṃ trikaṭukaṃ tābhyāṃ rajaḥ kambujaṃ taistulyaṃ ca bhavetkapardabhasitaṃ syātpāradāṭṭaṅkaṇam /

pādāṃśaṃ sakalaiḥ samānamaricaṃ lihyātkramātsājyakaṃ yāvanniṣkamitaṃ bhavetpratidinaṃ māsātkṣayaḥ śāmyati // VRrs_14.31 //

748 lokanātharasaḥ

rasasya bhasmanā hema pādāṃśena prakalpayet /

gandhakaṃ dviguṇaṃ dattvā mardayeccitrakāmbunā // VRrs_14.32 //

carācarāsye sampūrya ṭaṅkaṇena nirudhya ca /

bhāṇḍe cūrṇapralipte+atha kṣiptvā rundhīta mṛtsnayā // VRrs_14.33 //

śoṣayitvā puṭedgarte+aratnimātre +aparāhṇake /

svāṅgaśītalam uddhṛtya cūrṇayitvātha vinyaset // VRrs_14.34 //

eṣa lokeśvaro nāma puṣṭivīryavivardhanaḥ /

guñjācatuṣṭayaṃ sājyaṃ maricaiśca samanvitam // VRrs_14.35 //

khādetparamayā bhaktyā lokeśe sarvadarśinī /

aṅgakārśye+agnimāndye ca raso+ayaṃ kāsahikkayoḥ // VRrs_14.36 //

marīcairghṛtasaṃyuktaiḥ pradātavyo dinatrayam /

lavaṇaṃ varjayettatra sājyaṃ sadadhi bhojanam // VRrs_14.37 //

ekaviṃśaddinaṃ yāvanmaricaṃ saghṛtaṃ pibet /

pathyaṃ mṛgāṅkavaddeyaṃ śayītottānapādataḥ // VRrs_14.38 //

vamane sampravṛtte tu guḍūcīdravamāharet /

madhunā pāyayetsārdhaṃ dagdhavṛntākamāśayet // VRrs_14.39 //

snānaṃ śītalatoyena mūrdhni dhārāṃ vinikṣipet /

jāte śleṣmavikāre tu kadalīphalamāharet // VRrs_14.40 //

bhṛṣṭvā tanmaricaiḥ sārdhaṃ bhojayecchleṣmanuttaye /

ārdrakaṃ madhumiśraṃ vā guḍārdrakamatho+api vā // VRrs_14.41 //

bhṛṣṭvā kustumbarīmāṣānnistuṣāṃścūrṇayettataḥ /

śarkarāghṛtasammiśrāndadītāruciśāntaye // VRrs_14.42 //

bhṛṣṭvā kustumbarīṃ samyag ghṛte śarkarayā pibet /

elāṃ maricasaṃyuktāṃ yāvad vāntiḥ praśāmyati // VRrs_14.43 //

ajamodaṃ viḍaṅgaṃ ca piṣṭvā takreṇa pāyayet /

kṛmikopapraśāntyarthaṃ kvāthaṃ vātaghnamustayoḥ // VRrs_14.44 //

saṃskṛtya dugdhikāṃ vahnau vireke ca prayojayet /

īṣadbhṛṣṭvā jayācūrṇaṃ madhunā khādayenniśi // VRrs_14.45 //

aṅgatode ghṛtenāṅgaṃ mardayitvoṣṇavāriṇā /

snāpayedrogiṇaṃ vaidyo lokanāthaṃ rasaṃ smaran // VRrs_14.46 //

749 vaidyanātharasaḥ

śaṃkhasya valayaṃ niṣkaṃ caturniṣkaṃ varāṭikāḥ /

karṣāṃśaṃ nīlatutthaṃ ca tālaṃ gandhāśmaṭaṅkaṇam // VRrs_14.47 //

tutthaṃ nāgarasaṃ cārdhaṃ niṣkāṃśaṃ pūrvavatpuṭet /

varāṭacūrṇaṃ maṇḍūrakalpitālepane pacet // VRrs_14.48 //

asyārdhamāṣaṃ maricārdhamāṣaṃ tāmbūlavallīrasabhāvitaṃ ca /

tatpatraliptaṃ madhunāvalihyāddhaiyaṅgavīnena ghṛtena vāpi // VRrs_14.49 //

nāḍīmārge nirgate cālpamalpaṃ pathyaṃ bhojyaṃ lokanāthopadiṣṭam /

yāme yāme caivam ā maṇḍalāntāt siddhaṃ sadyaḥ śoṣajidvaidyanāthaḥ // VRrs_14.50 //

750 lokanātharasaḥ

adhyardhaniṣkau rasatutthabhāgau pṛthakpṛthaggandhakaṭaṅkakarṣam /

śaṃkhasya karṣaṃ mṛtatāmrato dvau varāṭikānāṃ nava sampuṭasthān // VRrs_14.51 //

paktvā pacedarkadaladravārdrān bhūyo +ardhabhāgena karīṣakāṇām /

asyārdhapādaṃ maricārdhabhāgaṃ gandhāśmaniṣkaṃ ca ghṛtena lihyāt // VRrs_14.52 //

aśnīyātpūrvavatpathyaṃ vāsarāṇyekaviṃśatiḥ /

lokanātharaso nāmnā rogarājanikṛntanaḥ // VRrs_14.53 //

751 prāṇanātharasaḥ

ayorajo viṃśatiniṣkamānaṃ vibhāvitaṃ bhṛṅgarasāḍhakena /

dhattūrabhārṅgitriphalārasārdraṃ tulyāṃśatāpyaṃ vipacetpuṭeṣu // VRrs_14.54 //

sūtaṃ ca niṣkaṃ samabhāgatutthaṃ gandhopalau dvau caturo varāṭān /

paktvā puṭāgnau samalohacūrṇānpacettathā pūrvarasairvimiśrān // VRrs_14.55 //

cūrṇe+asminmaricāḥ sapta tutthaṭaṅkaṇayordaśa /

saṃsṛjet tat pṛthaṅniṣkān prāṇanāthāhvayoditaḥ // VRrs_14.56 //

ardhapādo rasādbhakṣyaḥ kevalādrājayakṣmibhiḥ /

śoṣodarārśograhaṇījvaragulmādyupadrutaiḥ // VRrs_14.57 //

752 vajrarasaḥ

karṣaṃ kharparasattvasya ṣaṇmāse hemni vidrute /

ṣaṇniṣkasūtaṃ gandhāśmanyaṣṭaniṣke praveśitam // VRrs_14.58 //

pravālamuktāphalayoścūrṇaṃ hemasamāṃśayoḥ /

kramāddvitricaturniṣkaṃ mṛtāyaḥ sīsabhāskaram // VRrs_14.59 //

cāṅgeryamlena yāmāṃstrīnmarditaṃ cūrṇitaṃ pṛthak /

dvau niṣkau nīlavaṭakavyomāyaskāntatālakāt // VRrs_14.60 //

aṅkollakaṅguṇībījatutthebhyaś caturaḥ pṛthak /

aṣṭau ca ṭaṃkaṇakṣārādvarāṭānāṃ ca viṃśatiḥ // VRrs_14.61 //

mahājambīranīrasya prasthadvandvena peṣayet /

etadaṣṭaśarāvasthaṃ śuddhaṃ khāryāstuṣasya ca // VRrs_14.62 //

karīṣabhāre ca pacedatha māṣadvayaṃ tataḥ /

etāvadgandhakātpādaṃ maricādbhāvitādapi // VRrs_14.63 //

madhunāloḍitaṃ lihyāttāmbūlīpatralepitam /

gate+asya ghaṭikāmātre pratiyāmaṃ ca pathyabhuk // VRrs_14.64 //

no ceduddīpito vahniḥ kṣaṇāddhātūnpacatyataḥ /

dinamekaṃ niṣevyainaṃ tyājyānyāmaṇḍalaṃ tyajet // VRrs_14.65 //

tataḥ paraṃ yatheṣṭāśī dvādaśābdaṃ sukhī bhavet /

ekamekaṃ dinaṃ bhuktvā varṣe varṣe mahārasam // VRrs_14.66 //

varṣādau ca tyajettyājyaṃ dvādaśābdaṃ jarāṃ jayet /

eṣa vajraraso nāma kṣayaparvatabhedanaḥ // VRrs_14.67 //

753 mahāvīrarasaḥ

niṣkau dvau tutthabhāgasya rasād ekaṃ susaṃskṛtāt /

niṣkaṃ viṣasya dvau tīkṣṇātkarṣāṃśaṃ gandhamauktikāt // VRrs_14.68 //

agniparṇīharilatābhṛṅgārdrasurasārasaiḥ /

marditaṃ lāṅgalīkandapralipte sampuṭe pacet // VRrs_14.69 //

ardhapādaṃ ca poṭalyāḥ kākinyau dve viṣasya ca /

lihenmaricacūrṇaṃ ca madhunā poṭalīsamam // VRrs_14.70 //

kṣayagrahaṇyatīsāravahnidaurbalyakāsinām /

pāṇḍugulmavatāṃ śreṣṭho mahāvīro hito rasaḥ // VRrs_14.71 //

atisthūlasya pūyāsṛkkaphānudvamatākṣaye /

na yojayetkṣīrarasānviruddhakramatattvataḥ // VRrs_14.72 //

754 sāṃānyopāyaḥ

mātuluṅgasya mūlāni lājacūrṇaṃ sasaindhavam /

pippalīmadhunā yuktaṃ khādedvāntipraśāntaye // VRrs_14.73 //

rajanīśaṅkhapūgaṃ ca niṣkaikaṃ vāntināśanam /

niṣkārdhaṃ ṭaṅkaṇaṃ vātha kākamācīdravaiḥ pibet // VRrs_14.74 //

sugandhāṃ vā pibetkhādet sarvavāntipraśāntaye /

alaktakarasaṃ kṣaudrai raktavāntiharaṃ param // VRrs_14.75 //

755 tṛṣṇāhararasaḥ

yuktaṃ gandhakapiṣṭyāyastālakaṃ svarṇamākṣikam /

yuktyā tadbhasmatāṃ nītaṃ tṛṣṇāchardinivāraṇam // VRrs_14.76 //

756 rājāvartarasaḥ

rājāvarto rasaḥ śulbaṃ mākṣikaṃ ghṛtapācitam /

madhvājyaśarkarāyuktaṃ hanti sarvānmadātyayān // VRrs_14.77 //

rājāvartarasaḥ śulbaṃ sūtagarbhe niyojitam /

yaṣṭīmadhurasairghṛṣṭaṃ ghṛtamadhye vipācitam // VRrs_14.78 //

madhvājyaśarkarāyuktaṃ hanti sarvānmadātyayān // VRrs_14.79 //

757 bhairavanāthī pañcāmṛtaparpaṭī

suvarṇaṃ rajataṃ tāmraṃ sattvābhraṃ kāntalohakam /

kramavṛddhamidaṃ sarvaṃ śāṇeyau nāgavaṅgakau // VRrs_14.80 //

drāvayitvaikataḥ sarvaṃ retayitvā tataścaret /

pṛthakpalamitaṃ gandhaṃ śilālaṃ vinidhāya ca // VRrs_14.81 //

sarvaṃ khalle vinikṣipya mardayed amlavargataḥ /

tāpyaṃ nīlāñjanaṃ tālaṃ śilāgandhaṃ ca cūrṇitam // VRrs_14.82 //

dattvā dattvā puṭettāvadyāvadviṃśativārakam /

lohād dviguṇasūtena tato dviguṇagandhataḥ // VRrs_14.83 //

vidhāya kajjalīṃ ślakṣṇāṃ kṣiptvā tāṃ lohapātrake /

drāvayed badarāṅgārair mṛdubhiścātha nikṣipet // VRrs_14.84 //

hemādipañcalohānāṃ bhasma cātha viloḍayet /

atha tatkadalīpatre gomayasthe vinikṣipet // VRrs_14.85 //

patreṇānyena saṃchādya kuryādyatnena cippiṭīm /

tasyopari kṣipetsadyo gomayaṃ stokameva ca // VRrs_14.86 //

svataḥ śītaṃ samāhṛtya paṭacūrṇaṃ vidhāya ca /

nikṣipedūrdhvadaṇḍāyāṃ pālikāyāṃ tataḥ param // VRrs_14.87 //

pūrvavadbadarāṅgārair mṛdubhir drāvayecchanaiḥ /

tulyālakaśilāgandhaṃ palārdhaṃ viṣabhāvitam // VRrs_14.88 //

pūrvaparpaṭikātulyaṃ tasmādalpaṃ muhurmuhuḥ /

jārayetpalikāmadhye yathā dahyenna parpaṭī // VRrs_14.89 //

paliketi vinirdiṣṭā snehakṣepaṇayantrikā /

jīrṇe tālādike cūrṇe paṭacūrṇaṃ vidhīyatām // VRrs_14.90 //

pūtīkarañjaṣaṭkolavyāghrīsaubhāñjanāṅghribhiḥ /

etaiḥ pañcapalaiḥ kvāthaṃ ṣoḍaśāṃśāvaśeṣitam // VRrs_14.91 //

tena kvāthena saṃsvedya śoṣayetsaptadhā hi tām /

viṣatinduphalodbhūtai rasairnirguṇḍikārasaiḥ // VRrs_14.92 //

vibhāvya palikāmadhye kṣiptvā badaravahninā /

īṣatprasvedanaṃ kṛtvā sthāpayedatiyatnataḥ // VRrs_14.93 //

uktā bhairavanāthena syāt pañcāmṛtaparpaṭī /

vyoṣājyasahitā līḍhā guñjābījena saṃmitā // VRrs_14.94 //

sarvalakṣaṇasampūrṇaṃ vinihanti kṣayāmayam /

śvāsaṃ kāsaṃ viṣūcīṃ ca pramehamudarāmayam // VRrs_14.95 //

arocakaṃ ca duḥsādhyaṃ prasekaṃ chardihṛdbhavam /

sarvajaṃ gudarogaṃ ca śūlakuṣṭhānyaśeṣataḥ // VRrs_14.96 //

vātajvaraṃ ca viḍbandhaṃ grahaṇīṃ kaphajāngadān /

ekadvandvatridoṣotthān rogān anyān mahāgadān // VRrs_14.97 //

agnimāndyaṃ viśeṣeṇa hantīyaṃ parpaṭī dhruvam /

evaṃ samūhya dātavyā rogeṣu bhiṣaguttamaiḥ // VRrs_14.98 //

tattadrogaharair yogais tattadrogānupānataḥ /

kṣayādisarvarogaghnī syāt pañcāmṛtaparpaṭī // VRrs_14.99 //

tilasarṣapabilvāmlakāravellakusumbhakam /

tyajetpārāvataṃ māṃsaṃ vṛntākaṃ kukkuṭaṃ tathā // VRrs_14.100 //

Adhyāya 15

758 athārśaḥ

gudasya bahirantarvā jāyante carmakīlakāḥ /

sarvarogakarāḥ puṃsāmarśāṃsīti hi viśrutāḥ // VRrs_15.1 //

rudhirasrāviṇasteṣāṃ pittajāḥ parikīrtitāḥ // VRrs_15.2 //

vātajā niḥsahotthānā udāvartaṃ prakurvate // VRrs_15.3 //

śvayathuṃ śleṣmajāḥ kuryuḥ sarvaṃ kuryustridoṣajāḥ // VRrs_15.4 //

759 arśaḥkuṭhārarasaḥ

śuddhasūtaṃ palaikaṃ tu dvipalaṃ śuddhagandhakam /

mṛtaṃ tāmraṃ mṛtaṃ lohaṃ pratyekaṃ tu palatrayam // VRrs_15.5 //

tryūṣaṇaṃ lāṅgalī dantī pirukaṃ citrakaṃ tathā /

pratyekaṃ dvipalaṃ yojyaṃ yavakṣāraṃ ca ṭaṅkaṇam // VRrs_15.6 //

ubhau pañcapalau yojyau saindhavaṃ palapañcakam /

dvātriṃśatpalagomūtraṃ snuhīkṣīraṃ ca tatsamam // VRrs_15.7 //

mṛdvagninā pacetsthālyāṃ sarvaṃ yāvatsupiṇḍitam /

māṣadvayaṃ sadā khāded raso hyarśaḥkuṭhārakaḥ /

takreṇa dāḍimāmbhobhiḥ pakvakandena vātha tat // VRrs_15.8 //

mṛtasūtārkahemābhratīkṣṇamuṇḍaṃ sagandhakam /

maṇḍūraṃ mākṣikaṃ tulyaṃ mardyaṃ kanyādravairdinam // VRrs_15.9 //

andhamūṣāgataṃ pācyaṃ tridinaṃ tuṣavahninā /

cūrṇitaṃ sitayā māṣaṃ khādetpittārśasāṃ jayet // VRrs_15.10 //

760 sarvalokāśrayarasaḥ

śuddhaṃ sūtaṃ palaṃ gandhaṃ gandhārdhaṃ tālatāpyakam /

amṛtaṃ rasakaṃ caiva tālakārdhavibhāgikam // VRrs_15.11 //

eteṣāṃ kajjalīṃ kuryād dṛḍhaṃ saṃmardya vāsaram /

tridinaṃ mardayeccātha dattvā nimbujalaṃ khalu // VRrs_15.12 //

vaṭīkṛtya viśoṣyātha kācakupyāṃ nidhāpayet /

niṣkatulyārkapatreṇa pidhāyāsyaṃ prayatnataḥ // VRrs_15.13 //

sārdhāṃgulamitotsedhaṃ mṛtsnayā tāṃ vilepya ca /

nato bhāṇḍatṛtīyāṃśe sikatāparipūrite // VRrs_15.14 //

nidhāya sikatāmūrdhni sikatābhiḥ prapūrayet /

ruddhvāsyaṃ tadadho vahniṃ jvālayetsārdhavāsaram // VRrs_15.15 //

svāṃgaśītalitaṃ kācaghaṭādākṛṣya taṃ rasam /

paṭacūrṇaṃ vidhāyātha tāmramabhraṃ paladvayam // VRrs_15.16 //

palārdhamamṛtaṃ caiva maricaṃ ca catuṣpalam /

ekīkṛtya kṣipetsarvaṃ nārikelakaraṇḍake // VRrs_15.17 //

sājyo guñjādvimāno harati rasavaraḥ sarvalokāśrayo+ayaṃ vātaśleṣmottharogāngudajanitagadaṃ śoṣapāṇḍvāmayaṃ ca /

yakṣmāṇaṃ vātaśūlaṃ jvaramapi nikhilaṃ vahnimāndyaṃ ca gulmaṃ tattadrogaghnayogaiḥ sakalagadacayaṃ dīpanaṃ tatkṣaṇena // VRrs_15.18 //

761 arśoghnavaṭaka

arśoghnaṃ vaṭakaṃ vakṣye putrakaṃ śṛṇu bhadraka /

pippalī pippalīmūlavanasūraṇacitrakam // VRrs_15.19 //

māricaṃ kaṇṭakārī ca raktapuṣpī samāṃśakā /

palamekaṃ pṛthak sarvaṃ ślakṣṇaṃ dṛṣadi peṣayet // VRrs_15.20 //

gajājapaśumūtreṣu śubhe bhāṇḍe vinikṣipet /

mṛdvagninā pacetsarvaṃ cūrṇaśeṣaṃ yathā bhavet // VRrs_15.21 //

loṇatrayaṃ ca tatraiva palamekaṃ tu nikṣipet /

akṣapramāṇavaṭakānkuryādevaṃ pṛthakpṛthak // VRrs_15.22 //

triṃśaddināni matimānarśoghnaṃ dīpanaṃ param /

ghṛtatakrasamāyuktaṃ bhojanaṃ saṃpradāpayet // VRrs_15.23 //

762 arśoghnī vaṭikā

gandhakaṃ tāratāmraṃ ca kṛtvā caikatra piṣṭikām /

tatsamaṃ cābhrakaṃ tīkṣṇaṃ gandhakātpañcamāṃśakam // VRrs_15.24 //

viṣaṃ ca ṣoḍaśāṃśena dvau bhāgau sūtakasya ca /

ekīkṛtya prayatnena jambīradravamarditam // VRrs_15.25 //

bhājane mṛṇmaye sthāpya varākvāthena bhāvayet /

daśamūlaśatāvaryoḥ kvāthe pācyaḥ krameṇa hi // VRrs_15.26 //

athottārya prayatnena vaṭikāṃ kārayed budhaḥ /

guñjātrayapramāṇena hanti śūlaṃ gudāṅkuram // VRrs_15.27 //

763 mūlakuṭhārarasaḥ

varanāgaṃ tathā vyomasattvaṃ śulbaṃ ca tīkṣṇakam /

sarvamekatra vidrāvya kṣiptvālaṃ cālpamalpakam // VRrs_15.28 //

cālayedaniśaṃ yāvattālakaṃ triguṇaṃ khalu /

tatastena vimardyātha piṣṭīṃ kuryādrasena tu // VRrs_15.29 //

tato bhallātakīvṛkṣamūlāntasthāṃ khanecca tām /

māsādākṛṣya tāṃ piṣṭīṃ gavyadugdhe vinikṣipet // VRrs_15.30 //

tato bhallātakītailaṃ hṛtaṃ pātālayantrataḥ /

āyase bhājane snigdhe piṣṭikāṃ tāṃ niveśya ca // VRrs_15.31 //

prasthamātraṃ hi tattailaṃ jārayed atiyatnataḥ /

tattailabhāvitairgandhaiḥ puṭitvā bhasmatāṃ vrajet // VRrs_15.32 //

tataḥ kārtikamāsotthakoraṃṭadalajai rasaiḥ /

rasaṃ saṃmardya saṃmardya gharme saṃsthāpya mārayet // VRrs_15.33 //

tadbhasma melayetpūrvabhasmanā samabhāgikam /

vanasūraṇanirguṇḍīmahārāṣṭrībhakaṇṭikā // VRrs_15.34 //

vajravallī śikhī caiṣāṃ rasaiḥ piṣṭvā viśoṣayet /

trivāraṃ mārkavadrāvairdrāvayitvā viśoṣayet /

cūrṇīkṛtya prayatnena kṣipetkācakaraṇḍake // VRrs_15.35 //

so+ayaṃ mūlakuṭhārako rasavaro dīpyāgnivellottamāsaṃyuktaḥ saghṛtaśca vallatulitaḥ saṃsevito nāśayet /

arśāṃsyānananāsikākṣigudajānyatyugrapīḍāni ca plīhānaṃ grahaṇīṃ ca gulmayakṛtau māndyaṃ ca kuṣṭhāmayān // VRrs_15.36 //

rasagrastasamudgīrṇagandhakasya palatrayam /

mṛtasūtābhratāmrāyaḥ karṣaṃ karṣaṃ pṛthak pṛthak // VRrs_15.37 //

palaṃ hiṅgulacūrṇasya mākṣikasya palatrayam /

palaṃ kampillakasyāpi viṣasyārdhapalaṃ tathā // VRrs_15.38 //

saptāhaṃ mardayetsarvaṃ dattvā cūrṇodakaṃ muhuḥ /

tatastadgolakaṃ kṛtvā saptāhaṃ cātape kṣipet // VRrs_15.39 //

guḍacūrṇaṃ śilācūrṇaṃ limpedaṅgulikāghanam /

tripalaṃ gandhakaṃ dattvā krauñcyām atha ca golakam // VRrs_15.40 //

golakasyopariṣṭācca kṣipettālapalatrayam /

saṃrudhyātiprayatnena dadyādgajapuṭaṃ khalu // VRrs_15.41 //

svāṅgaśītalamāhṛtya golakaṃ lepanaiḥ saha /

vicūrṇya saptavāraṃ hi viṣatinduphalodbhavaiḥ // VRrs_15.42 //

dravairathātape śuṣkaṃ kṣipedramye karaṇḍake /

triṃśadaṃśena vaikrāntabhasma tasminvinikṣipet // VRrs_15.43 //

ayaṃ hi nandīśvarasampradiṣṭo raso viśiṣṭaḥ khalu rogahantā /

niḥśeṣarogeṣvahatapratāpo mahodayapratyayasāranāmā // VRrs_15.44 //

hanyātsarvagudāmayānkṣayagadaṃ kuṣṭhaṃ ca mandāgnitāṃ śūlādhmānagadaṃ kaphaṃ śvasanatām unmādakāpasmṛtī /

sarvā vātarujo mahājvaragadān nānāprakārāṃstathā vātaśleṣmabhavaṃ mahāmayacayaṃ duṣṭagrahaṇyāmayam // VRrs_15.45 //

764 kanakasundararasaḥ

syādrasaṃ dhautamākṣīkaṃ kāntābhraṃ nāgahāṭakam /

pṛthvībhaṭena saṃtulyaṃ sarvatulyaṃ ca gandhakam // VRrs_15.46 //

dattvā vidyādhare yantre puṭedāraṇyakotpalaiḥ /

svāṅgaśītalam uddhṛtya tryūṣaṇena vimiśrayet // VRrs_15.47 //

arśovyādhau kaṭīśūle cakṣuḥśūle ca dāruṇe /

sannipāte kṣaye kāse śvāse mandānale jvare // VRrs_15.48 //

karṇaśūle śiraḥśūle dantaśūle prayojayet /

pīnase plīhni hṛcchūle granthivāte ca dāruṇe // VRrs_15.49 //

ekāṅge vā dhanurvāte kampavāte ca mūrchite /

jvarāṃśca viṣamān sarvānhanti rogānanekadhā // VRrs_15.50 //

sevitaḥ pathyayogena rasaḥ kanakasundaraḥ /

guñjāmātraṃ dadītāsya yathāyuktānupānataḥ // VRrs_15.51 //

ghṛtena saṃyuto vāte madhunā paittike jvare /

pippalyā ślaiṣmike deyaḥ pittodbhūte sacandanaḥ // VRrs_15.52 //

takreṇa śleṣmavātotthe vātapitte ghṛtānvitaḥ /

śleṣmapitte cārdrakeṇa nirguṇḍyā sānnipātike // VRrs_15.53 //

phalatrayeṇa śūleṣu viṣameṣu jvareṣvapi /

ārdrakeṇātha vā dadyādvahnimāndye viśeṣataḥ // VRrs_15.54 //

abhiṣyande śiraḥśūle gāyatrībolasaṃyutam /

pakṣimāṃsasamāyuktaṃ kaphavāte ca mūrchite // VRrs_15.55 //

ekāṅge ca dhanurvāte kṣīrayuktaṃ ca pīnase /

pāṇḍuroge kṣaye kāse maricājyaiśca kāmale // VRrs_15.56 //

ajamodāviḍaṅgaiśca nābhiśūle+agnimāndyajit /

rūkṣajvare+arucau deyaḥ kadalīphalasaṃyutaḥ /

bolenārdhakaṭīśūle bhāṣitaṃ nāgabodhinā // VRrs_15.57 //

765 arkeśaḥ

nāgaṃ pāradagandhakaṃ trilavaṇaṃ vāyarkajaṃ melayed ekaikaṃ ca palaṃ palaṃ trayamataḥ pañca kramānmardayet /

sarvaṃ taddivasatrayaṃ tadanu taddattvā puṭaṃ bhāvanāḥ kuryātsatriphalāgnivetasarasaiḥ pañcādhikā viṃśatiḥ // VRrs_15.58 //

pañcaitat kramaśastato guḍabhavair datto+asya vallo jalair hantyarśāṃsyakhilāni sūraṇaghṛtaistasyānnam asminhitam /

arkeśaḥ parivarjyatāmiti muniḥ śrīvāsudevo+avadat kūṣmāṇḍīphalamāṣapāyasam ativyāyāmam arkātapam // VRrs_15.59 //

766 tīkṣṇamukharasaḥ

rasendrahemārkabiḍālagolasurāyasalohamalābhragandhāḥ /

tāpyaṃ ca kanyārasamardito+ayaṃ pakvaḥ puṭe tīkṣṇamukho+arśasāṃ syāt // VRrs_15.60 //

767 arśaḥkuṭhārarasaḥ

śreṣṭhā dantyagniyugmatrikaṭukahalinīpīlukumbhaṃ vipakvaṃ prasthe mūtrasya sasnukpayasi rasapalaṃ dve pale gandhakasya /

lohasya trīṇi tāmrātkuḍavamatha rajaḥkṣārayoścāpi pañca kṣiptvā sthālyāṃ pacettu jvalati dahanataścūrṇam arśaḥkuṭhāraḥ // VRrs_15.61 //

768 trailokyatilakarasaḥ

vajrakṛṣṇābhrajaṃ sattvaṃ śodhitaṃ kācaṭaṅkaṇam /

retayitvā rajaḥkṛtvā bharjayitvā ghṛtena tat // VRrs_15.62 //

aṣṭāṃśasasyakopetaṃ puṭedvāratrayaṃ tataḥ /

trivāraṃ nṛpavartena luṅgasvarasayoginā // VRrs_15.63 //

caturvāraṃ ca varṣābhūvāsāmatsyākṣikārasaiḥ /

guggulutriphalākvāthaistriṃśadvārāṇi yatnataḥ // VRrs_15.64 //

tulyāṃśarasagandhotthakajjalyāṣṭāṃśabhāgayā /

puṭetpañcāśataṃ vārānmardayecca puṭe puṭe // VRrs_15.65 //

śodhitaṃ retitaṃ kāntasatvaṃ ca ghṛtamarditam /

puṭedaṣṭāṃśadaradaiḥ saṃyuktaṃ lakucāmbunā // VRrs_15.66 //

daśavāraṃ tathā samyak tāraṃ śuddhaṃ manohvayā /

tathā viṃśativārāṇi balinā mīnadṛgrasaiḥ // VRrs_15.67 //

daśavārāṇi tāpyena kṛṣṇagoghṛtayoginā /

ubhayaṃ samabhāgaṃ tat puṭennirguṃḍikārasaiḥ // VRrs_15.68 //

rasagandhotthakajjalyā daśavāraṃ puṭetpunaḥ /

tasminnaṣṭāṃśabhāgena kṣipedvaikrāntabhasmakam // VRrs_15.69 //

rājāvartakalāṃśena samabhāgena parpaṭī /

tatsarvaṃ parimardyātha bhāvayitvārdrakāmbunā // VRrs_15.70 //

guḍūcyāḥ svarasenāpi bhūkadambarasena vā /

bhṛṅgarājarasenāpi citramūlarasena ca // VRrs_15.71 //

vyoṣagañjākinīkandair bhūyo +apyārdradraveṇa ca /

paṭacūrṇamataḥ kṛtvā kṣipecchuddhakaraṇḍake // VRrs_15.72 //

trailokyatilakaḥ so+ayaṃ khyātaḥ sarvarasottamaḥ /

sarvavyādhiharaḥ śrīmāñchambhunā parikīrtitaḥ // VRrs_15.73 //

udāvartaṃ ca viḍbandhaṃ vyathāṃ ca jaṭharodbhavām /

lohalaṃ mandabuddhitvaṃ śūlitvamapi vandhyatām // VRrs_15.74 //

sūtirogān aśeṣāṃśca śūlaṃ nānāvidhaṃ tathā /

pariṇāmākhyaśūlaṃ ca tathā bhindyāt samutkaṭam // VRrs_15.75 //

raktagulmaṃ ca nārīṇāṃ rajaḥśūlaṃ ca duḥsaham /

anupānaṃ ca pathyaṃ ca tattadrogānurūpataḥ // VRrs_15.76 //

769 sāmānyopacāraḥ

vacāhiṅguviḍaṅgāni saindhavaṃ jīranāgaram /

maricaṃ pippalī kuṣṭhaṃ pathyā vahnyajamodakam // VRrs_15.77 //

kramottaraguṇaṃ cūrṇaṃ sarveṣāṃ dviguṇaṃ guḍam /

karṣaṃ coṣṇajalenānupibedvātārśasāṃ jaye // VRrs_15.78 //

mṛtaṃ lohaṃ cendrayavaṃ śuṇṭhībhallātacitrakam /

bilvamajjāviḍaṅgāni pathyā tulyaṃ vicūrṇayet // VRrs_15.79 //

sarvatulyaṃ guḍaṃ yojyaṃ karṣaṃ bhuktvārśasāṃ jayet /

śleṣmārśasāṃ praśāntyarthaṃ deyamānandabhairavam /

mṛtatāmreṇa santulyaṃ deyaṃ guñjātrayaṃ hi tat // VRrs_15.80 //

kusumbhamṛdupatrāṇi kāñjikenaiva pācayet /

śākavadbhakṣayennityamarśorogapraśāntaye // VRrs_15.81 //

770 sāmānyalepaḥ

devadālyāśca bījāni saindhavena sucūrṇitaḥ /

āranālena lepo+ayaṃ mūlaroganikṛntanaḥ // VRrs_15.82 //

kāñcanīkusumaṃ cūrṇaṃ śaṅkhacūrṇaṃ manaḥśilām /

gajapippalikātoyairlepo hyarśaḥkuṭhārakaḥ // VRrs_15.83 //

devadālyāḥ kaṣāyeṇa hyarśoghnaṃ śaucamācaret /

gudaniḥsaraṇaṃ cāpi śāntimāyāti nānyathā // VRrs_15.84 //

āranālena sampiṣṭā sabījā kaṭutumbikā /

saguḍā hanti lepena durnāmāni samūlataḥ // VRrs_15.85 //

pīlutailena saṃliptā vartikā gudamadhyagā /

ghātayatyarśasāṃ śīghraṃ sakalāṃ vedanāṃ tathā // VRrs_15.86 //

arkakṣīraṃ snuhīkāṃḍaṃ kaṭulāvupatrakam /

karaṃjaṃ chāgamūtreṇa lepaḥ srāvyarśasāṃ hitaḥ // VRrs_15.87 //

śigrumūlārkajaiḥ patrairlepanaṃ hitamarśasām // VRrs_15.88 //

Adhyāya 16

rūkṣaiḥ kodravajīrṇamudgacaṇakaiḥ kruddho+anilo+adho vahan ruddhvā vartma malaṃ viśoṣya kurute viṇmūtrasaṃgaṃ tataḥ /

hṛtpṛṣṭhodaravastimastakarujaḥ saśvāsakāsaṃ jvaraṃ gacchannūrdhvamasau hi nūnam aniśaṃ kopādudāvartayet // VRrs_16.1 //

kaṃkuṣṭhahiṃgusiṃdhūtthatrivṛddaṃtīvacābhayāḥ /

citrakasya tu mūlaṃ ca kalkīkṛtya paced ghṛtam // VRrs_16.2 //

caturguṇe gavāṃ kṣīre yuktaṃ snukkṣīramātrayā /

udāvartodarān hanti pānena sarvadā // VRrs_16.3 //

771 atisāraḥ

atyambupānatilapiṣṭavirūḍharūkṣaśuṣkāmiṣādhyaśanabaddhamalagrahādyaiḥ /

kruddho+anilo +atisaraṇāya ca kalpate+agniṃ hatvā malaṃ śithilayannapi toyadhātūn // VRrs_16.4 //

772 dardurarasaḥ

suślakṣṇatīkṣṇacūrṇaṃ tu rasendrasamabhāgikam /

kāṃcanārarasairghṛṣṭaṃ sarvātīsāranāśanam // VRrs_16.5 //

piṣṭaḥ samena tīkṣṇena kāñcanārāṃbumarditaḥ /

puṭapakvo+atisāraghnaḥ sūto+ayaṃ dardurāhvayaḥ // VRrs_16.6 //

hiṃgulaṃ vatsanābhaṃ ca maricaṃ ṭaṃkaṇaṃ kaṇā /

mardayetsamabhāgaṃ ca raso hyānandabhairavaḥ // VRrs_16.7 //

guṃjaikāṃ vārdhaguñjāṃ vā balaṃ jñātvā pradāpayet /

madhunā lehayeccānu kuṭajasya phalaṃ tvacam // VRrs_16.8 //

cūrṇitaṃ karṣamātraṃ tu tridoṣotthātisārajit /

dadhyannaṃ dāpayetpathyaṃ gavājyaṃ takrameva vā /

pipāsāyāṃ jalaṃ śītaṃ vijayā ca hitā niśi // VRrs_16.9 //

773 sudhāsārarasaḥ

pṛthakpalikagaṃdhāśmasūtasaṃjātakajjalīm /

pradrāvya nikṣipedvyoma palaikaṃ gatacandrikam // VRrs_16.10 //

kāṣṭhenāloḍya tatsarvaṃ kṣipetkuṭajapatrake /

punaḥ saṃcūrṇya yatnena bhāvayet tadanantaram // VRrs_16.11 //

bālatinduphaladrāvaiḥ kṣīrairauduṃbarais tathā /

aralutvagrasaiścāpi dugdhinīsvarasaistathā // VRrs_16.12 //

puṭapakvasya bālasya dāḍimasya rasaiḥ śubhaiḥ /

kṛṣṇakāmbojikāmūlarasaiḥ kuṭajavalkajaiḥ // VRrs_16.13 //

tulyāṃśaviśvagāṃdhārīcūrṇaṃ dvipalikaṃ kṣipet /

mustāvatsakadīpyāgnimocasāraṃ sajīrakam // VRrs_16.14 //

vatsanābhaṃ ca karṣāṃśaṃ pratyekaṃ tatra nikṣipet /

vicūrṇya bhāvayedbhūyaḥ śuṇṭhīkvāthena saptadhā // VRrs_16.15 //

itthaṃ siddho rasaḥ piṣṭaḥ karaṇḍe viniveśayet /

sudhāsāra iti khyātaḥ sudhārasasamadyutiḥ // VRrs_16.16 //

dīpanaḥ pācano grāhī hṛdyo rucikarastathā /

doṣatrayātisāraṃ ca durjayaṃ bheṣajāntaraiḥ // VRrs_16.17 //

āmaṃ caivamāraktaṃ ca jvarātīsāram eva ca /

sātisārāṃ viṣūcīṃ ca pratibadhnāti tatkṣaṇāt /

mānyamānavyatikrāntiriva puṇyaphalodayam // VRrs_16.18 //

774 rasottamaḥ

piṣṭaviśvābdakalkena vidhāya khalu cakrikām /

nikṣipet svedanīyantre paktvārdhaghaṭikāvadhi // VRrs_16.19 //

ākṛṣya tajjalairevaṃ saṃpramardyāhared rasam /

sudhāsārarasaṃ tatra kṣiptvā dhānyakasaṃmitam // VRrs_16.20 //

pūrvoditeṣu rogeṣu pradadīta bhiṣagvaraḥ /

gotakreṇātha dadhnā vā pathyaṃ deyaṃ hitaṃ mitam // VRrs_16.21 //

bālarambhāphalaṃ gurvīphalaṃ bilvaphalaṃ tathā /

āmrapeśī ca madhukaṃ vṛntākaṃ ca praśasyate // VRrs_16.22 //

sarvātisāraṃ grahaṇīṃ ca hikkāṃ mandāgnim ānāhamarocakaṃ ca /

nihanti sadyo vihitāmapāke dvitriprayogeṇa rasottamo+ayam // VRrs_16.23 //

sāṃbusthālīmukhābaddhe vastre pākyaṃ nidhāya ca /

pidhāya pacyate yatra svedanīyantram ucyate // VRrs_16.24 //

775 lokeśvararasaḥ

dvau bhāgau gaṃdhakasyāṣṭau śaṃkhacūrṇasya yojayet /

ekameva rasasyāṃśamarkakṣīreṇa mardayet // VRrs_16.25 //

citrakasya draveṇaivaṃ śoṣayitvā punaḥ punaḥ /

ekīkṛtya rasenātha kṣāraṃ dattvā tadardhakam // VRrs_16.26 //

arkakṣīreṇa kurvīta golakānatha śoṣayet /

nirudhya cūrṇalipte+atha bhāṇḍe dadyātpuṭaṃ tataḥ // VRrs_16.27 //

lokeśvararaso hyeṣa grahaṇīrogakṛntanaḥ /

guñjācatuṣṭayaṃ cāsya marīcājyasamanvitam /

dadīta dadhibhaktaṃ ca pathyaṃ lokeśvare tathā // VRrs_16.28 //

776 lokanātharasaḥ

mṛtapāradabhāgaikaṃ catvāraḥ śuddhagaṃdhakāt /

yāmaṃ ca mardayetkhalle tena pūrvā varāṭakāḥ // VRrs_16.29 //

ṭaṅkaṇaṃ tu gavāṃ kṣīraiḥ piṣṭvā tena mukhaṃ lipet /

varāṭānāṃ prayatnena ruddhvā bhāṇḍe puṭe pacet // VRrs_16.30 //

svāṅgaśītaṃ samuddhṛtya tataścūrṇya varāṭakāḥ /

lokanātharaso nāmnā kṣaudrairguñjācatuṣṭayam // VRrs_16.31 //

nāgarātiviṣāmustādevadāruvacānvitam /

kaṣāyamanupānaṃ syādvātātīsāranāśanaḥ // VRrs_16.32 //

nāgabhasmarasavyomagandhair ardhapalonmitaiḥ /

kurvīta kajjalīṃ ślakṣṇāṃ prakṣipettadanantaram // VRrs_16.33 //

dvipalonmitarālāyāṃ drutāyāṃ parimiśritām /

bhṛṣṭair yakṣākṣasiṃdhūtthavacāvyoṣadvijīrakaiḥ // VRrs_16.34 //

sapathyāvijayādīpyais tulyāṃśair avacūrṇitaiḥ /

melayetprāktanaṃ kalkaṃ bhāvayettadanantaram // VRrs_16.35 //

mahāniṃbatvacāsāraiḥ kāṃbojīmūlajadravaiḥ /

rasair nāgabalāyāśca guḍūcyāśca tridhā tridhā /

tataśca guṭikāḥ kāryā badarāsthipramāṇataḥ // VRrs_16.36 //

hanyādeva hi nāgasundararaso vallonmitaḥ sevitaḥ /

nānātīsaraṇāmayaṃ gudaparibhraṃśaṃ tathā biṃbiśim // VRrs_16.37 //

777 ṣaṇniṣkatailam

ṣaṇniṣkaṃ tilatailasya niṣkaṃ jambīrajaṃ rasam /

lavaṇaṃ pañcaguñjaṃ ca aṃgulyā mardayed dṛḍham /

āmavātārtasāraghnaṃ lihetpathyaṃ ca pūrvavat // VRrs_16.38 //

778 saṃgrahaṇī

malaṃ saṃgṛhya saṃgṛhya kadācid atirecayet /

aruciḥ śvayathur māndyaṃ grahaṇīrogalakṣaṇam // VRrs_16.39 //

779 vajrakapāṭarasaḥ

mṛtasūtābhrakaṃ gandhaṃ yavakṣāraṃ saṭaṅkaṇam /

vacā jayā samaṃ sarvaṃ jayantī bhṛṃgajadravaiḥ // VRrs_16.40 //

sajaṃbīraistryahaṃ mardyaṃ śoṣayettaṃ ca golakam /

mandavahnau śanaiḥ svedyaṃ yāmārdhaṃ lauhapātrake // VRrs_16.41 //

rasasāmye pratiniśā deyā mocarasastathā /

bhāvayedvijayādrāvaiḥ śoṣyaṃ peṣyaṃca saptadhā /

raso vajrakapāṭo+ayaṃ niṣkārdhaṃ madhunā lihet // VRrs_16.42 //

780 agnikumārarasaḥ

dagdhāṃ kapardikāṃ piṣṭvā tryūṣaṇaṃ ṭaṅkaṇaṃ viṣam /

gandhakaṃ śuddhasūtaṃ ca tulyaṃ jambīrajair dravaiḥ // VRrs_16.43 //

mardayedbhakṣayenmāṣaṃ maricājyaṃ lihedanu /

nihanti grahaṇīrogaṃ pathyaṃ takraudanaṃ hitam // VRrs_16.44 //

hiṅgulaṃ maricaṃ gandhaṃ pippalī ṭaṅkaṇaṃ viṣam /

kanakasya ca bījāni samāṃśaṃ vijayādravaiḥ // VRrs_16.45 //

mardayedyāmamātraṃ tu caṇamātraṃ vaṭīkṛtam /

bhakṣayed grahaṇīṃ hanti rasaḥ kanakasundaraḥ // VRrs_16.46 //

agnimāndyaṃ jvaraṃ tīvramatisāraṃ ca nāśayet /

dadhyannaṃ dāpayetpathyaṃ gavyājaṃ takrameva vā // VRrs_16.47 //

781 grahaṇīhararasaḥ

rasābhragandhāḥ kramavṛddhabhāgā jayārasena tridinaṃ vimardyāḥ /

gadyāṇakārdhaṃ madhunā sametaṃ dadīta pathyaṃ dadhibhaktakaṃ ca // VRrs_16.48 //

hiṃgulasthitamaheśvarabījaṃ pātayantravidhinā haraṇīyam /

gaṃdhaṭaṃkaṇamṛtābhrakatulyaṃ kokilākṣam atha cāyasakhalle // VRrs_16.49 //

mardanīyam abhidhāraṇayukte dhūmahīnadahanopari saṃsthe /

yāvadeṣa jalaśoṣaṇadakṣo jīrakārdrakayutena sa vallaḥ // VRrs_16.50 //

saṃgrahajvaram atisrutigulmān arśasāṃ ca vinihanti samūham /

vāsudevakathito rasarājaś caṇḍasaṃgrahagadaikakapāṭaḥ // VRrs_16.51 //

782 laghusiddhābhrakarasaḥ

samāṃśaṃ rasagaṃdhābhradaradaṃ ca viśodhitam /

lohakhalle vinikṣipya gavyājyena samanvitam // VRrs_16.52 //

droṇīcullyāṃ nyasetkhallaṃ sāṅgārāyāṃ prayatnataḥ /

mardakenāpi lauhena mardayeddivasadvayam // VRrs_16.53 //

iti siddho raseṃdro+ayaṃ laghusiddhābhrako mataḥ /

vallatulyo raso jīravāriṇā sahitaḥ prage // VRrs_16.54 //

pīto harati vegena grahaṇīmatidurdharām /

atisāraṃ mahāghoraṃ sātisāraṃ jvaraṃ tathā // VRrs_16.55 //

pācano dīpano hṛdyo gātralāghavakārakaḥ /

nāgārjunena kathitaḥ sadyaḥ pratyayakārakaḥ // VRrs_16.56 //

783 sarvarogarasaḥ

rasaṃ palamitaṃ tulyaṃ śuddhanāgena saṃyutam /

drāvayitvāyase pātre sataile nikṣipetkṣitau // VRrs_16.57 //

tato drute vinikṣipya gaṃdhake tad viloḍya ca /

punarāyasapātre tatkṣiptvā pradrāvya nikṣipet // VRrs_16.58 //

tattulyaṃ jārayettālaṃ punaḥ saṃcūrṇya pūrvavat /

tattulyāṃ jārayetsamyakkunaṭīṃ pariśodhitām // VRrs_16.59 //

tattulyaṃ cūrṇite tasminkṣipennāgaṃ nirutthakam /

tāvadeva mṛtaṃ tāpyaṃ sarvamanyacca tatsamam // VRrs_16.60 //

tīkṣṇāyaḥ kharparaṃ vyoma hiṃgulaṃ ca śilājatu /

pṛthakkarṣāṃśamānena ṣaṭkolaṃ kaṭphalaṃ miśīm // VRrs_16.61 //

dīpyakaṃ ca caturjātaṃ reṇukośīravellakam /

tuṃbaruṃ bhārṅgikāṃ rāsnāṃ kaṅkolaṃ corapuṣkaram // VRrs_16.62 //

riṅgiṇīṃ ciratiktaṃ ca bījānyunmattakasya ca /

paladvayaṃ ca lāṃgalyāḥ sarveṣāṃ dvādaśāṃśakam // VRrs_16.63 //

vatsanābhaṃ sitaṃ bhūri vinikṣipya tataḥ param /

triphalānāṃ daśāṅghrīṇāṃ kaṣāyeṇa tataḥ param // VRrs_16.64 //

jayantyārdrakavāsānāṃ mārkavasya rasaistathā /

bhāvayitvā ca kartavyā vaṭakāścaṇakopamāḥ // VRrs_16.65 //

ekaikā vaṭikā sevyā kuryāttīvratarāṃ kṣudhām /

viṣūcīmaratiṃ hikkāṃ sevyaṃ svādu ca śītalam // VRrs_16.66 //

sāmāṃ ca grahaṇīṃ sadāṅgatudanaṃ śoṣotkaṭaṃ pāṇḍutām ārtiṃ vātakaphatridoṣajanitāṃ śūlaṃ ca gulmāmayam /

hikkādhmānaviṣūcikāṃ ca kasanaṃ śvāsārśasāṃ vidradhiṃ sarvāropyavaṭī kṣaṇādvijayate rogāṃstathānyānapi // VRrs_16.67 //

784 grahaṇīgajakesarīrasaḥ

rasagaṃdhakayoḥ kṛtvā kajjalīṃ tulyabhāgayoḥ /

drāvayitvāyase pātre rasatulyaṃ vinikṣipet // VRrs_16.68 //

carācarabhavaṃ bhasma tatra mākṣikasaṃbhavam /

gaṃdhapāṣāṇasahitaṃ pātre lohamaye kṣipet // VRrs_16.69 //

tatkāṣṭhena viloḍyātha nikṣipetkadalīdale /

tata ācchādya saṃcūrṇya nidhāyāyasabhājane // VRrs_16.70 //

akṣamātraṃ kṣipedbhasma tatra mākṣikasambhavam /

samyaṅniścandratāṃ nītaṃ vyomabhasma palonmitam // VRrs_16.71 //

viṣaṃ viṣāṃ ca gandhārīṃ mocasāraṃ sajīrakam /

sarvaṃ samāṃśikaṃ kṛtvā rase cārdhāṃśikaṃ kṣipet // VRrs_16.72 //

sarvametanmardayitvā bhāvayedatiyatnataḥ /

jayaṃtyā ca mahārāṣṭryā gañjākinyāśvagandhayā // VRrs_16.73 //

pañcakolakaṣāyaiśca kuryāccūrṇaṃ tataḥ param /

itthaṃ siddho rasaḥ so+ayaṃ grahaṇīgajakesarī // VRrs_16.74 //

nāmato nandinā proktaḥ karmataśca sudhānidhiḥ /

vallena pramitaścāyaṃ rasaḥ śuṇṭhyā ghṛtāktayā // VRrs_16.75 //

sevito grahaṇīṃ hanti satsaṅga iva vigraham /

pathyamatra pradātavyaṃ svalpājyaṃ dadhitakrayuk // VRrs_16.76 //

hitaṃ mitaṃ ca viśadaṃ laghu grāhi rucipradam /

pācano dīpano+atyarthamāmaghno rucikārakaḥ // VRrs_16.77 //

tattadauṣadhayogena sarvātīsāranāśanaḥ /

badhnannapi malaṃ śīghraṃ nādhmānaṃ kurute nṛṇām // VRrs_16.78 //

785 śīghraprabhāvarasaḥ

pāradaṃ gandhakaṃ vyoma tīkṣṇaṃ tālaṃ manaḥśilā /

sauvīramañjanaṃ śuddhaṃ vimalaṃ ca samāṃśakam // VRrs_16.79 //

ebhiḥ kajjalikāṃ kṛtvā svalpatailena bharjayet /

granthikaṃ jīrakaṃ citraṃ dīpyakaṃ mustakaṃ viṣam // VRrs_16.80 //

bālāmraṃ bālabilvaṃ ca mocasāraṃ samāṃśakam /

vicūrṇya pūrvavatkalkaṃ tadardhena vinikṣipet // VRrs_16.81 //

punarvimardayed yatnādekarūpaṃ bhavedyathā /

bhāvayetsaptavārāṇi pañcakolakaṣāyataḥ // VRrs_16.82 //

aralutvagrasenāpi daśavārāṇi bhāvayet /

proktena kramayogena raso niṣpadyate hyayam // VRrs_16.83 //

jagdho viśvaghanāmbunā sa hi rasaḥ śīghraprabhāvābhidho niṣkārdhapramito mahāgrahaṇikāroge+atisārāmaye /

ādhmāne grahaṇībhave rucihate vāte ca mandānale mukte cāpi male punaścalamalāśaṅkāsu hikkāsu ca // VRrs_16.84 //

786 poṭalīrasaḥ

kapardatulyaṃ rasagandhakalkaṃ lohaṃ mṛtaṃ ṭaṅkaṇakaṃ ca tulyam /

jayārasenaikadinaṃ vimardya cūrṇena sampiṣya puṭettu bhāṇḍe // VRrs_16.85 //

dadīta tāṃ poṭalikāṃ ca doṣatrayapradhānagrahaṇīnivṛttyai // VRrs_16.86 //

787 vahnijvālāvaṭīrasaḥ

naṣṭapiṣṭau caturmāṣamekaikaṃ rasagaṃdhakau /

abhrakaṃ māṣamānaṃ ca mātuluṃgāmlamarditam // VRrs_16.87 //

śodhitaṃ saptadhā caiva dvimāṣaṃ tryūṣaṇaṃ pṛthak /

triśūlī bhṛṃgacāṅgerī sātalā tīkṣṇaparṇikā // VRrs_16.88 //

śvetāparājitā kanyā matsyākṣī grīṣmasundarā /

kariṇī karṇamoṭī ca rudaṃtī citrakārdrakāt // VRrs_16.89 //

dhustūrakākamācībhyāṃ musalyāśca pṛthagrasaiḥ /

marditaṃ dvipalaiḥ kuryādvaṭikā māṣasaṃmitā // VRrs_16.90 //

grahaṇyāṃ parṇakhaṇḍena vyoṣayuktā niṣevitā /

aruciṃ rājayakṣmāṇaṃ mandāgniṃ sūtikāgadān /

śamayedvaṭikā nāmnā vahnijvāleti gīyate // VRrs_16.91 //

788 vajradhararasaḥ

rasagaṃdhakatāmrābhraṃ kṣārāṃstrīnvaruṇo vṛṣam /

apāmārgasya ca kṣāraṃ lavaṇaṃ dvidvimāṣakam // VRrs_16.92 //

cāṅgeryā hastiśuṃḍyāśca rasaiḥ piṣṭaṃ pacetpuṭe /

bhakṣayitvā tato guñjāṃ grahaṇyāṃ kāṃjikaṃ pibet // VRrs_16.93 //

paktiśūle ca kāse ca mandāgnāv ārdrakadravam /

amlapitte ca dhāroṣṇaṃ kṣīraṃ vajradharo hyayam // VRrs_16.94 //

789 grahaṇīkapāṭarasaḥ

raseṃdragandhātiviṣābhayābhraṃ kṣāradvayaṃ mocaraso vacā ca /

jayā ca jaṃbīrarasena piṣṭaṃ piṇḍīkṛtaṃ syādgrahaṇīkapāṭaḥ // VRrs_16.95 //

tasyārdhamāṣaṃ madhunā prabhāte śambukabhasmājyamadhūni lihyāt /

sakṣīriṇījīrakamāṇimanthatīkṣṇāni cādau dadhibhojanaṃ ca // VRrs_16.96 //

790 sauvarcalādicūrṇam

sauvarcalaṃ jīrakayugmadhānyajayāyavānī kaṇanāgaraṃ ca /

kapitthasāreṇa samaṃ pragṛhya dadīta cūrṇaṃ niśi tīvrapittaiḥ // VRrs_16.97 //

gadyāṇamātraṃ madhukhaṇḍayuktaṃ takreṇa yuktaṃ tvarucipraśāntyai /

vātapradhāne ca kaphapradhāne rātrau kaṣāyaṃ kuṭajasya dadyāt // VRrs_16.98 //

791 mustādicūrṇam

mustāvatsakapāṭhāgnivyoṣaprativiṣāviṣam /

dhātakīmocaniryāsaścūtāsthigrahaṇīharam // VRrs_16.99 //

vahniśuṃṭhībiḍaṃ bilvaṃ lavaṇaṃ peṣayetsamam /

pibeduṣṇāṃbhasā cānu vātotthāṃ grahaṇīṃ jayet // VRrs_16.100 //

dagdhaśaṃbūkasiṃdhūtthaṃ tulyaṃ kṣaudreṇa lehayet /

niṣkaikaikaṃ nihantyāśu grahaṇīrogam utkaṭam // VRrs_16.101 //

kṛśānvajājīdvayamākṣikeṇa kaṭutrayeṇāpi yutaṃ tvanuṣṇam /

cāṅgerikājīrakayugmadhānyaṃ dugdhenduśākāya dadīta dadhnā // VRrs_16.102 //

792 ajīrṇam

vireko jaṭhare śūlaṃ vamanaṃ ca muhurmuhuḥ /

hastapādādisaṃkocaḥ sarvājīrṇasya lakṣaṇam // VRrs_16.103 //

793 ajīrṇakaṇṭakarasaḥ

śuddhasūtaṃ viṣaṃ gandhaṃ samaṃ sarvavicūrṇitam /

maricaṃ sarvatulyāṃśaṃ kaṃṭakāryā phaladravaiḥ // VRrs_16.104 //

mardayed bhāvayet sarvam ekaviṃśativārakam /

vaṭīṃ guñjātrayīṃ khādetsarvājīrṇapraśāntaye // VRrs_16.105 //

ajīrṇakaṇṭakaḥ so+ayaṃ raso hanti viṣūcikām /

vāriṇā tilaparṇyutthamūlaṃ piṣṭvā pibedanu // VRrs_16.106 //

794 vidhvaṃsarasaḥ

vimardya gandhopalaṭaṃkaṇena saṃbhāvya vārānatha saptajātyāḥ /

toyaiḥ phalānāmatha siddhasūto vidhvaṃsanāmā śamano viṣūcyāḥ // VRrs_16.107 //

amuṣya guñjā nava dāpanīyā hantuṃ viṣūcīṃ sitayā sametāḥ /

takraudanaṃ syādiha bhojanāya pathyaṃ ca śākaṃ kila vāstukasya // VRrs_16.108 //

795 viṣūcīvijayarasaḥ

rasagaṃdhaṭaṃkabhasitaṃ samāṃśakaṃ parimardya jātiphalasaptabhāvitam /

sitayopayujya navaraktikonmitaṃ mathitānnabhugvijayate viṣūcikām // VRrs_16.109 //

796 agnikumārarasaḥ

haṃsapādīrasaiḥ siddhaṃ rasagaṃdhakayoḥ palam /

kolaṃ ca viṣacūrṇasya vālukāyaṃtrapācitam // VRrs_16.110 //

śāṇaṃ viṣasyārdhapalaṃ maricasya vimiśrayet /

dīpano+agnikumāro+ayaṃ grahaṇyāṃ ca viśeṣataḥ // VRrs_16.111 //

savātaśleṣmajānrogānkṣaṇād evāpakarṣati /

sannipātajvaraśvāsakṣayakāsāṃśca nāśayet // VRrs_16.112 //

797 vaḍabāgnirasaḥ

ṭaṃkaṇaṃ maricaṃ tutthaṃ pṛthak karṣatrayaṃ bhavet /

sundaraṃ dvādaśaṃ niṣkaṃ triṃśanniṣkam ayomalam // VRrs_16.113 //

cūrṇānyetāni saṃyojya sthāpayecchuddhabhājane /

śuddhadeho narastasya pānaṃ yadbhojanottaram // VRrs_16.114 //

adyātpathyaṃ tataḥ svalpaṃ tatastāṃbūlabhāgbhavet /

udarāgnirnarasyāsya vaḍavāgnisamo bhavet /

bahunātra kimuktena rasāyanamayaṃ nṛṇām // VRrs_16.115 //

kāntaṃ padmarase ghṛṣṭaṃ puṭapakvaṃ varārase /

mārkavasvarase ghṛṣṭaṃ saptakṛtvas tvayomalam // VRrs_16.116 //

śuddhau sūtabalī carācararajaḥ karṣāṃśataḥ kajjalīm kṛtvā gopayasā vimardya divasaṃ ruddhvā ca mūṣodare /

siddhaṃ kumbhapuṭe svataśca śiśirā piṣṭā karaṇḍe sthitā syād vaiśvānarapoṭalīti kathitā tīvrāgnidīptipradā // VRrs_16.117 //

ekonaviṃśateścūrṇairmaricānāṃ ghṛtānvitaiḥ /

deyeyaṃ vallamānena vayobalam avekṣyatām // VRrs_16.118 //

giled galaviśuddhyarthaṃ dadhibhaktamanuttamam /

kavalatrayamānena durgandhodgāraśāntaye // VRrs_16.119 //

madhyaṃdine tato bhojyaṃ ghṛtatakropadaṃśayuk /

rātrau ca payasā sārdhaṃ yadvā rogānusārataḥ // VRrs_16.120 //

vidāhi dvidalaṃ bhūrilavaṇaṃ tailapācitam /

bilvaṃ ca kāravellaṃ ca vṛṃtākaṃ kāṃjikaṃ tyajet // VRrs_16.121 //

iyaṃ hi poṭalī proktā siṅghaṇena mahībhṛtā /

maṃdāgniprabhavāśeṣarogasaṃghātaghātinī // VRrs_16.122 //

siṃghaṇasya vinirdiṣṭā bhairavānaṃdayoginā /

lokanāthoktapoṭalyā upacārā iha smṛtāḥ /

poṭalyo dīpanāḥ snigdhā maṃdāgnau nitarāṃ hitāḥ // VRrs_16.123 //

pītavarṇā gurusnigdhā pṛṣṭhato granthilāmalā /

carācareti sā proktā varāṭī naṃdinā khalu // VRrs_16.124 //

sārdhaniṣkamitā śreṣṭhā madhyamā niṣkamānikā /

pādonaniṣkamānā ca kaniṣṭhātra varāṭikā // VRrs_16.125 //

niṣphalāśca tato nyūnāḥ puṃvarāṭāśca pittalāḥ /

dattvā dattvā guṇānbhūyo vikārānkurvate hi te // VRrs_16.126 //

798 vaḍavāmukhī guṭī

śulbāyoghanabhasmavellahalinīvyoṣāmbunimbacchadaiḥ saṃyuktaiśca haridrayā samalavaiḥ sārdhaṃ saśubhrāmṛtaiḥ /

bhṛṅgāmbhoviṣatindukārdrakarasaiḥ sampiṣya guṃjāmitā saṃśuṣkā vaḍavāmukhīti guṭikā nāmnoditā tārayā // VRrs_16.127 //

kṣipraṃ kṣutparibodhinī khalu matā sarvāmayadhvaṃsinī śleṣmavyādhividhūnanī kasanahṛcchvāsāpahā śūlanut kṣudvaiṣamyaharā ca gulmaśamanī mūlārtimūlaṃkaṣā śophavyādhiharātra kiṃ bahugirā sarvāmayotsādinī // VRrs_16.128 //

799 kravyādarasaḥ

dvipalaṃ gandhakaṃ śuddhaṃ drāvayitvā vinikṣipet /

pāradaṃ palamānena mṛtaśulvāyasaṃ punaḥ // VRrs_16.129 //

tolamānena saṃkṣipya pañcāṅguladale kṣipet /

tato vicūrṇya yatnena nikṣipyāyasabhājane // VRrs_16.130 //

cullyāṃ niveśya yatnena jvālayenmṛduvahninā /

pātramātraṃ hi jaṃbīrarasaṃ samyagvijārayet // VRrs_16.131 //

saṃcūrṇya pañcakolotthaiḥ kaṣāyaiḥ sāmlavetasaiḥ /

bhāvanāḥ khalu kartavyāḥ pañcāśatpramitāstataḥ // VRrs_16.132 //

bhṛṣṭaṭaṃkaṇacūrṇena tulyena saha melayet /

tadardhaṃ kṛṣṇalavaṇaṃ sarvatulyaṃ marīcakam // VRrs_16.133 //

saptadhā bhāvayetpaścāccaṇakakṣāravāriṇā /

tataḥ saṃśoṣya sampiṣya kūpikājaṭhare kṣipet // VRrs_16.134 //

atyarthaṃ gurumāṃsāni gurubhojyānyanekaśaḥ /

bhuktvā ca kaṃṭhaparyantaṃ caturvallamitaṃ rasam // VRrs_16.135 //

paṭvamlatakrasahitaṃ pibettadanupānataḥ /

kṣipraṃ tajjīryate bhuktaṃ jāyate dīpanaṃ punaḥ // VRrs_16.136 //

rasaḥ kravyādanāmāyaṃ prokto manthānabhairavaiḥ /

siṃghaṇakṣoṇipālasya bhūrimāṃsapriyasya ca /

diṣṭo grāmaṃ samāsādya bhairavānandayoginā // VRrs_16.137 //

kuryāddīpanamuddhataṃ ca pacanaṃ duṣṭāmasaṃśoṣaṇaṃ tundasthaulyanibarhaṇaṃ garaharaṃ mūlārtiśūlāpaham /

gulmaplīhavināśanaṃ grahaṇikāvidhvaṃsanaṃ sraṃsanaṃ vātagranthimahodarāpaharaṇaṃ kravyādanāmā rasaḥ // VRrs_16.138 //

800 rājaśekharavaṭī

bhāgo mṛtarasasyaiko vatsanābhāṃśakadvayam /

rasatulyaṃ śivācūrṇaṃ gandhakaṃ tryūṣaṇaṃ tathā // VRrs_16.139 //

vicūrṇyātiprayatnena bhāvayetsaptavāsaram /

tāmbūlapatratoyena svarṇadhustūrajadravaiḥ /

piṣṭvā caṇamitāḥ kuryācchāyāśuṣkāstu golikāḥ // VRrs_16.140 //

uṣṇāṃbhoyutarājaśekharavaṭī mandāgninirṇāśinī nānākāramahājvarārtiśamanī niḥśeṣamūlāpahā /

pāṇḍuvyādhimahodarārtiśamanī śūlāntakṛt pācinī śophaghnī pavanārtināśanapaṭuḥ śleṣmāmayadhvaṃsinī // VRrs_16.141 //

801 agnikumārarasaḥ

śuddhaṃ sūtaṃ viṣaṃ gaṃdhaṃ dvikṣāraṃ paṭupañcakam /

daśakaṃ tulyāṃśaṃ bharjitā vijayā navā // VRrs_16.142 //

daśānāṃ tulyabhāgā ca tasyārdhaṃ śigrumūlakam /

tatsarvaṃ vijayādrāvaiḥ śigrucitrakabhṛṃgajaiḥ // VRrs_16.143 //

drāvair dinatrayaṃ mardyaṃ ruddhvā bhāṇḍe pacellaghu /

dīpāgninā tu yāmaikaṃ śuṣkaṃ yāvatsamuddharet // VRrs_16.144 //

saptadhā cārdrakadrāvairbhāvayeccūrṇayedbhiṣak /

dīpako+agnikumāro+ayaṃ niṣkaikaṃ madhunā lihet /

pratikarṣaṃ guḍaṃ śuṃṭhī hyanupānaṃ ca dīpanam // VRrs_16.145 //

802 amṛtavaṭī

kuṣṭhagaṃdhaviṣavyomatriphalāpāradaiḥ samaiḥ /

mṛgāmbumarditair mudgamānāmṛtavaṭī śubhā /

ajīrṇaśleṣmavātaghnī dīpanī rucivardhinī // VRrs_16.146 //

803 rākṣasanāmā rasaḥ

tāmraṃ pāradagaṃdhakau trikaṭukaṃ tīkṣṇaṃ ca sauvarcalaṃ khalle mardya dṛḍhaṃ vidhāya sikatākumbhe+aṣṭayāmaṃ tataḥ /

svinnaṃ tasya ca raktaśākinibhavaṃ kṣāraṃ samaṃ melayet sarvaṃ bhāvitamātuluṃgajarasairnāmnā raso rākṣasaḥ // VRrs_16.147 //

mandāgnau satataṃ dadīta munaye prātaḥ purā śaṃkaraḥ sakhya asmai cyavanāya maṃdahutabhugvaryāya naṣṭaujase /

tenādāya samastalokagurave sūryāya tasmai namo martyānāmapi cāsya dānasamaye guṃjāṣṭakaṃ varjayet // VRrs_16.148 //

804 jīvanāmā rasaḥ

rasagaṃdhau sindhukaṇāṭaṅkaṇam abhayāgnihiyāvalīkatakaphalam /

kramaśa uttaraṃ ca vicūrṇitayā bṛhatīrasasaṃyutabhāvanayā // VRrs_16.149 //

ārdrakahiṃgupunarnavapūticchinnarasaiḥ kramaśastu bhāvanayā /

tatra kalāṃśaviśaṃ ca vimiśraṃ tadrasamānaṃ mānavidhayā // VRrs_16.150 //

sarvamajīrṇaṃ kaphamārutapāṇḍuśophahalīmakakāmalāśūlam /

nāśayate hyudarāgnikaro+ayaṃ dīpanajīvananāmarasendraḥ // VRrs_16.151 //

805 vaḍavānalarasaḥ

śulbaṃ tālakagandhakau jalanidheḥ pheno +agnigarbhāśayaḥ kāntāyo lavaṇāni hemapavayo nīlāṃjanaṃ tutthakam /

bhāgo dvādaśako rasasya tu dinaṃ vallyaṃbughṛṣṭaṃ śanaiḥ siddho+ayaṃ vaḍavānalo gajapuṭe rogānaśeṣāñjayet // VRrs_16.152 //

806 agnijananī vaṭī

kaṇanāgaragandhakapāradakaṃ garalaṃ maricaṃ samabhāgayutam /

lakucasya rasaiścaṇakapramitā guṭikā janayatyacirādanalam // VRrs_16.153 //

807 sarvarogāntakā vaṭī

śuddhasūtaṃ viṣaṃ gaṃdham ajamodaṃ phalatrayam /

sarjīkṣāraṃ yavakṣāraṃ vahnisaindhavajīrakam // VRrs_16.154 //

sauvarcalaṃ viḍaṅgāni sāmudraṃ tryūṣaṇaṃ samam /

viṣamuṣṭiḥ sarvatulyā jaṃbīrāmlena marditam // VRrs_16.155 //

maricābhāṃ vaṭīṃ khādedvahnimāṃdyapraśāṃtaye /

pathyā śuṇṭhī guḍaṃ cānu palārdhaṃ bhakṣayetsadā //

agnimāṃdye vaṭī khyātā sarvarogakulāntakā // VRrs_16.156 //

808 sāmānyopāyaḥ

mṛtaṃ tāmraṃ kaṇātulyaṃ cūrṇaṃ kṣaudravimiśritam /

niṣkārdhaṃ bhakṣayennityaṃ naṣṭavahnipradīptaye // VRrs_16.157 //

ārdrakasvarasaḥ kṣaudraṃ palamātraṃ pibedanu /

yatheṣṭaṃ ghṛtamāṃsāśī śakto bhavati pāvakaḥ // VRrs_16.158 //

Adhyāya 17

809 atha mūtrakṛcchrāśmaryādicikitsanam

kaṭau kukṣipradeśe ca śūlaṃ prathamato bhavet /

paścādrodho jvalanmūtram aśmarīrogalakṣaṇam // VRrs_17.1 //

810 pāṣāṇabhedīrasaḥ

rasaṃ dviguṇagaṃdhena mardayitvā prayatnataḥ /

vasuḥ punarnavā vāsā śvetā grāhyā prayatnataḥ // VRrs_17.2 //

taddravairbhāvayedenaṃ pratyekaṃ tu dinatrayam /

pakvaṃ mūṣāgataṃ śuṣkaṃ svedayejjalayantrataḥ // VRrs_17.3 //

pāṣāṇabhedī nāmāyaṃ niyuñjītāsya vallayuk /

gopālakarkaṭīdugdhaṃ bhūmyāmalakamūlikā /

kulatthakvāthatoyena piṣṭvā tadanupāyayet // VRrs_17.4 //

811 vv.17.5-8 to be added 812 dvitīyaḥ pāṣāṇabhedīrasaḥ

rasena sitavarṣābhvā rasaṃ dviguṇagaṃdhakam /

ghṛṣṭaṃ pacecca mūṣāyāṃ dvau māṣau tasya bhakṣayet // VRrs_17.9 //

pātālakarkaṭīmūlaṃ kulatthodaiḥ pibedanu /

gokaṇṭakasadābhadrāmūlakvāthaṃ pibenniśi /

ayaṃ pāṣāṇabhinnāmnā rasaḥ pāṣāṇabhedakaḥ // VRrs_17.10 //

gokṣurabījasamutthaṃ cūrṇamavikṣīrasaṃyuktam /

rasavaramiśraṃ pibataścūrṇībhūtvāśmarī patati // VRrs_17.11 //

813 trivikramarasaḥ

mṛtatāmramajākṣīraiḥ pācyaṃ tulyaṃ gate drave /

tattāmraṃ śuddhasūtaṃ ca gaṃdhakaṃ ca samaṃ samam // VRrs_17.12 //

nirguṇḍyutthadravairmardyaṃ dinaṃ tadgolam andhrayet /

yāmaikaṃ vālukāyaṃtre pācyaṃ yojyaṃ dviguñjakam // VRrs_17.13 //

bījapūrasya mūlaṃ tu sajalaṃ cānupāyayet /

rasastrivikramo nāmnā māsaikenāśmarīpraṇut // VRrs_17.14 //

814 ānandabhairavīvaṭī

tilāpāmārgakāṇḍaṃ ca kāravellyā yavasya ca /

palāśakāṣṭhasaṃyuktaṃ sarvaṃ tulyaṃ dahetpuṭe // VRrs_17.15 //

tanniṣkaikamajāmūtrairvaṭīṃ cānandabhairavīm /

pāyayedaśmarīṃ hanti saptāhānnātra saṃśayaḥ // VRrs_17.16 //

815 sāmānyopāyaḥ

pāṇḍuraṃ phalikāmūlaṃ jalenaivāśmarīharam // VRrs_17.17 //

madhunā ca yavakṣāraṃ līḍhaṃ syād aśmarīharam // VRrs_17.18 //

816 laghulokeśvararasaḥ

mṛtasūtasya bhāgaikaṃ catvāraḥ śuddhagandhakāt /

piṣṭvā varāṭakaṃ tena rasapādaṃ ca ṭaṃkaṇam // VRrs_17.19 //

kṣīraiḥ piṣṭvā mukhaṃ ruddhvā varāṭāṃścāndhrayetpuṭet /

svāṃgaśītaṃ vicūrṇyātha laghulokeśvaro rasaḥ // VRrs_17.20 //

caturguṃjārasaścāyaṃ maricaikonaviṃśatiḥ /

jātimūlapalaikaṃ tu ajākṣīreṇa peṣayet /

śarkarābhāvitaṃ cānu pītvā kṛcchraharaṃ param // VRrs_17.21 //

817 vv.17.22-24 to be added

haridrāguḍakarṣaikaṃ cāranālena vā pibet // VRrs_17.25 //

vandhyākarkoṭakīkandaṃ bhakṣya kṣaudraṃ sitāyutam /

aśmarīṃ hanti no citraṃ karṣamātraṃ śivoditam // VRrs_17.26 //

818 prameha

śoṣastāpo+aṅgakārśyaṃ ca bahumūtratvam eva ca /

asvāsthyaṃ sarvagātreṣu mūtramehasya lakṣaṇam // VRrs_17.27 //

819 vv.17.28-29 to be added 820 guḍamārkaṇḍī

mārkaṇḍīcūrṇamādāya saguḍaṃ khādayenniśi // VRrs_17.30 //

821 vv.17.31-21.194 to be added [p. 529 ]

Adhyāya 22

bhedā vandhyābalānāṃ hi navadhā parikīrtitāḥ /

tatrādivandhyā prathamā pāpakarmavinirmitā // VRrs_22.1 //

raktena ca pṛthagdoṣaiḥ samastaiḥ pañcadhā bhavet /

bhūtadevābhicāraiśca tisro vandhyāḥ prakīrtitāḥ // VRrs_22.2 //

pumānapi bhavedvandhyo doṣairetaiśca śukrataḥ // VRrs_22.3 //

garbhasrāvī smṛtā pūrvaṃ mṛtavatsā dvitīyakā /

tṛtīyā strīprasūtiḥ syātkākavandhyā sakṛtprasūḥ // VRrs_22.4 //

822 jayasundararasa

suvarṇaṃ rajataṃ tāmraṃ tāpyasattvaṃ ca vaikṛtam /

ekaikaṃ niṣkamānena saṃśuddhaṃ parimāritam // VRrs_22.5 //

etaccaturguṇaṃ sūtaṃ sūtāddviguṇagandhakam /

mardayellakṣmaṇātoyairbandhujīvarasairapi // VRrs_22.6 //

kācakūpyāṃ tataḥ kṣiptvā tāmrapātraṃ mukhe nyaset /

vilimpedabhitaḥ kūpīmaṅgulotsedhayā mṛdā // VRrs_22.7 //

viśoṣya ca puṭaṃ dadyādbhūmau nikṣipya kūpikām /

gajākhyapuṭaparyāptiḥ śāṇakarṣamitotpalaiḥ // VRrs_22.8 //

svāṃgaśītaṃ vicūrṇyātha bhāvayellakṣmaṇādravaiḥ /

saptavāraṃ viśoṣyātha karaṇḍāntarvinikṣipet // VRrs_22.9 //

aśvagandhārajoyuktaratāmragokṣīrasaṃyutaḥ /

sevito guñjayā tulyaḥ sitayā ca rasottamaḥ // VRrs_22.10 //

māsatrayaprayogeṇa vandhyā bhavati putriṇī /

putriṇyai snānaśuddhāyai jaratkauśikacakṣuṣī // VRrs_22.11 //

gavyājyena ca saṃsādhya tattadānīṃ hi bhojayet /

ṛtāvṛtāvidaṃ deyaṃ yāvanmāsatrayaṃ bhavet // VRrs_22.12 //

rasendraḥ kathitaḥ so+ayaṃ campakāraṇyavāsibhiḥ /

pūrṇāmṛtākhyayogīndrair nāmato jayasundaraḥ // VRrs_22.13 //

sevite+asminrase strīṇāṃ na bhavet sūtikāgadaḥ /

bhavetputraśca dīrghāyuḥ paṇḍito bhāgyamaṇḍitaḥ // VRrs_22.14 //

823 ratnabhāgottararasa

vajraṃ marakataṃ padmarāgaṃ puṣpaṃ ca nīlakam /

vaidūryaṃ cātha gomedaṃ mauktikaṃ vidrumaṃ tathā // VRrs_22.15 //

pañcaguñjāmitaṃ sarvaṃ ratnaṃ bhāgottaraṃ param /

tattantroktavidhānena bhasmīkuryātprayatnataḥ // VRrs_22.16 //

sarvasmād aṣṭaguṇitaṃ bhasma vaikrāntasambhavam /

tattulyaṃ tāpyajaṃ bhasma tadvadvimalabhasma ca // VRrs_22.17 //

sarvatastriguṇāṃ tulyāṃ rasagandhakakajjalīm /

sarvamekatra saṃmardya chāgīdugdhena taddvyaham // VRrs_22.18 //

vidhāya parpaṭīṃ yatnātparicūrṇya prayatnataḥ /

vandhyākarkoṭakīparṇakvāthena parimardayet // VRrs_22.19 //

kānanotpalaviṃśatyā puṭetṣoḍaśavārakam /

evaṃ raso viniṣpanno ratnabhāgottarābhidhaḥ // VRrs_22.20 //

mahāvandhyādivandhyānāṃ sarvāsāṃ saṃtatipradaḥ /

devīśāstre vinirdiṣṭaḥ puṃsāṃ vandhyatvaroganut // VRrs_22.21 //

so+ayaṃ pācanadīpano rucikaro vṛṣyastathā garbhiṇīsarvavyādhivināśano ratikaraḥ pāṇḍupracaṇḍārtinut /

dhanyo buddhikaraśca putrajananaḥ saubhāgyakṛdyoṣitāṃ nirdoṣaḥ smaramandirāmayaharo yogādaśeṣārtinut // VRrs_22.22 //

824 cakribandharasa

gandhakaḥ palamātraśca pṛthagakṣau śilālakau /

tridinaṃ mardayitvātha vidadhyātkajjalīṃ śubhām // VRrs_22.23 //

viṣāṇākāramūṣāyāṃ kajjalīṃ nikṣipettataḥ /

dvipalasya ca tāmrasya tanmukhe cakrikāṃ nyaset // VRrs_22.24 //

saṃnirudhyātiyatnena saṃdhibandhe viśoṣite /

tataḥ karipuṭārdhena pākaṃ samyak prakalpayet // VRrs_22.25 //

svataḥśītaṃ samuddhṛtya cakrikāṃ paricūrṇayet /

sthagayetkūpikāmadhye vastreṇa parigālitam // VRrs_22.26 //

raso+ayaṃ cakrikābandhas tattadrogaharauṣadhaiḥ /

dātavyaḥ śūlarogeṣu mūle gulme bhagandare // VRrs_22.27 //

grahaṇyāmagnimāṃdye ca vidradhau jaṭharāmaye /

nāgodare tathaivopaviṣṭake jalakūrmake // VRrs_22.28 //

skandenāmandakṛpayā trilokatrāṇahetave /

cakrikābandhanāmā+ayaṃ prasūtastrīgadāpahaḥ // VRrs_22.29

825 vv.22.29-30.138 to be added

Notes

1 | 5 gatis Return
2 | aṣṭamahārasāḥ Return
3 | abhra:: medic. properties Return
4 | abhra:: production Return
5 | abhra:: subtypes Return
6 | abhra:: subtypes:: colour Return
7 | pināka Return
8 | nāga Return
9 | nāga:: medic. properties Return
10 | maṇḍūka Return
11 | maṇḍūka:: medic. properties Return
12 | vajra Return
13 | abhra:: parīkṣā Return
14 | grāsāyogyābhra Return
15 | abhra:: niścandrika:: medic. properties Return
16 | abhra:: śodhana Return
17 | abhra:: māraṇa Return
18 | dhānyābhra Return
19 | dhānyābhra:: māraṇa Return
20 | abhra:: māraṇa Return
21 | abhra:: māraṇa Return
22 | abhra:: sattvapātana Return
23 | abhra:: sattvapātana Return
24 | pañcāja Return
25 | abhra:: sattvapātana:: separation of sattva and kiṭṭa Return
26 | abhra:: sattva:: śodhana Return
27 | abhra:: sattva:: mṛdūkaraṇa Return
28 | abhra:: māraṇa Return
29 | abhra:: māraṇa:: niścandrika Return
30 | abhra:: sattva:: śodhana Return
31 | abhra:: druti Return
32 | abhra:: mṛta:: medic. properties, application Return
33 | vaikrānta:: parīkṣā:: good quality Return
34 | vaikrānta:: subtypes:: colour Return
35 | vaikrānta:: medic. properties Return
36 | vaikrānta:: myth. origin Return
37 | vaikrānta:: local distribution Return
38 | vaikrānta:: nirukti Return
39 | vaikrānta:: subtypes:: colour Return
40 | vaikrānta:: medic. properties Return
41 | vaikrānta:: śodhana Return
42 | vaikrānta:: śodhana Return
43 | vaikrānta:: māraṇa Return
44 | vaikrānta:: māraṇa Return
45 | vaikrānta:: sattvapātana Return
46 | vaikrānta:: sattvapātana Return
47 | vaikrānta:: formulations Return
48 | mākṣika:: myth. origin Return
49 | mākṣika:: time of origin Return
50 | mākṣika:: medic. properties Return
51 | mākṣika:: subtypes Return
52 | svarṇamākṣika Return
53 | tāramākṣika Return
54 | mākṣika:: śodhana Return
55 | mākṣika:: śodhana Return
56 | mākṣika:: māraṇa Return
57 | mākṣika:: māraṇa Return
58 | mākṣika:: sattvapātana Return
59 | mākṣika:: sattva:: nāgagrāsa Return
60 | mākṣika:: sattvapātana Return
61 | mākṣika:: sattva:: properties Return
62 | mākṣika:: sattva:: medicines Return
63 | vimala:: subtypes Return
64 | vimala:: phys. properties Return
65 | vimala:: medic. properties Return
66 | vimala:: subtypes:: use Return
67 | vimala:: śodhana Return
68 | vimala:: māraṇa Return
69 | vimala:: sattvapātana Return
70 | vimala:: sattvapātana Return
71 | vimala:: sattva:: medic. use Return
72 | śilājatu:: subtypes Return
73 | śilājatu:: origin during summer Return
74 | śilājatu:: from gold Return
75 | śilājatu:: from silver Return
76 | śilājatu:: from copper Return
77 | śilājatu:: parīkṣā:: śuddha Return
78 | śilājatu:: medic. properties Return
79 | śilājatu:: possesses properties of its sources Return
80 | śilājatu:: śodhana Return
81 | śilājatu:: śodhana Return
82 | śilājatu:: śodhana Return
83 | śilājatu:: māraṇa Return
84 | śilājatu:: medic. application Return
85 | śilājatu:: sattvapātana Return
86 | karpūraśilājatu:: phys. properties Return
87 | karpūraśilājatu:: medic. properties Return
88 | karpūraśilājatu:: śodhana Return
89 | karpūraśilājatu:: māraṇa, sattvapātana Return
90 | sasyaka:: myth. origin Return
91 | sasyaka:: parīkṣā:: good quality Return
92 | mayūratuttha:: medic. properties Return
93 | sasyaka:: śodhana Return
94 | tutthakharpara:: māraṇa Return
95 | kharpara:: sattvapātana Return
96 | kharpara:: sattvapātana Return
97 | kharpara:: sattvapātana Return
98 | capala:: subtypes Return
99 | capala:: nirukti Return
100 | capala:: medic. properties Return
101 | capala:: phys. properties Return
102 | capala:: medic. properties Return
103 | capala:: element of mahārasa Return
104 | capala:: śodhana Return
105 | capala:: sattvapātana Return
106 | rasaka:: subtypes Return
107 | rasaka:: medic. properties Return
108 | rasaka:: śodhana Return
109 | rasaka:: śodhana Return
110 | rasaka:: śodhana Return
111 | rasaka:: śodhana Return
112 | rasaka:: sattvapātana Return
113 | rasaka:: sattvapātana Return
114 | rasaka:: sattvapātana Return
115 | rasaka:: sattvapātana Return
116 | rasaka:: sattva:: māraṇa Return
117 | rasaka:: sattva:: mṛta:: medic. use Return
118 | sulfur:: myth. origin Return
119 | gandhakabhedāḥ Return
120 | gandhakabhedāḥ (2) Return
121 | gandhakaguṇāḥ Return
122 | sulfur:: origin from Bali Return
123 | gandhakaśodhana Return
124 | sulfur:: śodhana Return
125 | gandhakaśodhana (2) Return
126 | śuddhagandhakaprayoga Return
127 | sulfur:: gandhataila Return
128 | sulfur:: gandhataila:: application Return
129 | sulfur:: gandhataila:: application Return
130 | sulfur:: gandhataila Return
131 | sulfur:: śuddha:: medic. properties Return
132 | gairika:: subtypes Return
133 | pāṣāṇagairika:: properties Return
134 | svarṇagairika:: properties Return
135 | svarṇagairika:: medic. properties Return
136 | pāṣāṇagairika:: medic. properties Return
137 | gairika:: śodhana Return
138 | gairika:: sattva Return
139 | kāsīsa:: subtypes Return
140 | kāsīsa:: medic. properties Return
141 | puṣpakāsīsa:: medic. properties Return
142 | kāsīsa:: śodhana Return
143 | kāsīsa:: sattvapātana Return
144 | kāsīsa:: śodhana Return
145 | tuvarī Return
146 | tuvarī:: subtypes Return
147 | phaṭakī:: medic. properties Return
148 | phullikā:: medic. properties Return
149 | tuvarī:: śodhana Return
150 | tuvarī:: sattvapātana Return
151 | tuvarī:: sattvapātana Return
152 | haritāla:: subtypes Return
153 | pattratālaka Return
154 | piṇḍatālaka Return
155 | haritāla:: medic. properties Return
156 | haritāla:: śodhana Return
157 | haritāla:: aśuddha:: medic. properties Return
158 | haritāla:: śodhana Return
159 | haritāla:: śodhana Return
160 | haritāla:: sattvapātana Return
161 | haritāla:: sattvapātana Return
162 | haritāla:: sattvapātana Return
163 | haritāla:: sattvapātana Return
164 | manaḥśilā:: subtypes Return
165 | manaḥśilā:: śyāmāṅgī Return
166 | manaḥśilā:: kaṇavīraka Return
167 | manaḥśilā:: khaṇḍa Return
168 | manaḥśilāguṇāḥ Return
169 | manaḥśilā:: aśuddha:: medic. properties Return
170 | manaḥśilāśodhanam Return
171 | manaḥśilā:: śodhana Return
172 | manaḥśilāsattvapātana (1) Return
173 | manaḥśilāsattvapātana (2) Return
174 | añjana:: subtypes Return
175 | sauvīra Return
176 | rasāñjana Return
177 | srotoñjana Return
178 | puṣpāñjana Return
179 | nīlāñjana Return
180 | añjana:: śodhana Return
181 | añjana:: sattvapātana Return
182 | srotoñjana:: phys. properties Return
183 | srotoñjana:: preparation for rasabandhana Return
184 | rasāñjana:: śodhana Return
185 | srotoñjana:: sattvapātana Return
186 | kaṅkuṣṭha Return
187 | kaṅkuṣṭha:: subtypes Return
188 | nālika Return
189 | reṇuka Return
190 | kaṅkuṣṭha:: origin from diff. animals Return
191 | kaṅkuṣṭha:: medic. properties Return
192 | mahārasa, uparasa:: śodhana, sattvapātana Return
193 | kaṅkuṣṭha:: śodhana Return
194 | kaṅkuṣṭha:: sattvapātana Return
195 | sādhāraṇarasāḥ Return
196 | kampillakaḥ Return
197 | kampilla:: medic. properties Return
198 | gaurīpāṣāṇakaḥ Return
199 | gaurīpāṣāṇa:: śodhana Return
200 | gaurīpāṣāṇa:: sattvapātana Return
201 | gaurīpāṣāṇa:: medic. properties Return
202 | navasāra:: production Return
203 | navasāra:: alchem. properties Return
204 | navasāra:: medic. properties Return
205 | varāṭikā Return
206 | varāṭika:: weight Return
207 | varāṭikā:: medic. properties Return
208 | varāṭikā:: alchem. properties Return
209 | varāṭikā:: medic. properties of bad specimens Return
210 | varāṭikā:: śodhana Return
211 | agnijāra Return
212 | agnijāra:: medic. properties Return
213 | agnijāra:: śodhana Return
214 | girisindūra Return
215 | girisindūra:: medic. properties Return
216 | hiṅgula Return
217 | hiṅgula:: śukatuṇḍa Return
218 | hiṅgula:: haṃsapāka Return
219 | hiṅgula:: medic. properties Return
220 | hiṅgulākṛṣṭa Return
221 | hiṅgulākṛṣṭa:: śodhana Return
222 | hiṅgula:: gold-production Return
223 | hiṅgula:: sattvapātana Return
224 | mṛddāraśṛṅgaka Return
225 | mṛddāraśṛṅga:: medic. properties Return
226 | sādhāraṇarasa:: śodhana Return
227 | rājāvarta Return
228 | rājāvarta:: medic. properties Return
229 | rājāvarta:: śodhana Return
230 | rājāvarta:: śodhana Return
231 | rājāvarta:: māraṇa Return
232 | rājāvarta:: sattvapātana Return
233 | gairika:: śodhana Return
234 | gairika:: sattvapātana Return
235 | maṇayaḥ Return
236 | pañcaratna (?) Return
237 | jewels:: navagraha Return
238 | māṇikya Return
239 | māṇikya:: parīkṣā Return
240 | māṇikya:: nīlagandhi Return
241 | māṇikya:: parīkṣā Return
242 | māṇikya:: medic. properties Return
243 | mauktika:: parīkṣā Return
244 | mauktika:: medic. properties Return
245 | mauktika:: parīkṣā:: bad quality Return
246 | mauktika:: medic. properties Return
247 | pravāla:: parīkṣā:: good quality Return
248 | pravāla:: parīkṣā:: bad quality Return
249 | pravāla:: medic. properties Return
250 | tārkṣya:: parīkṣā:: good quality Return
251 | tārkṣya:: parīkṣā:: bad quality Return
252 | tārkṣya:: medic. properties Return
253 | puṣparāga:: parīkṣā Return
254 | puṣparāga:: parīkṣā:: bad quality Return
255 | puṣparāga:: medic. properties Return
256 | vajra:: subtypes Return
257 | puṃvajra Return
258 | strīvajra Return
259 | napuṃsaka Return
260 | vajra:: subtypes:: color Return
261 | vajra:: medic. properties Return
262 | jewels:: 5 doṣas Return
263 | vajra:: śodhana Return
264 | vajra:: māraṇa Return
265 | vajra:: māraṇa Return
266 | vajra:: māraṇa Return
267 | vajra:: māraṇa Return
268 | vajra:: māraṇa Return
269 | vajra:: māraṇa Return
270 | nīla Return
271 | jalanīla:: phys. properties Return
272 | indranīla:: phys. properties Return
273 | nīla:: parīkṣā:: good Return
274 | jalanīla:: parīkṣā Return
275 | nīla:: medic. properties Return
276 | gomeda Return
277 | gomeda:: parīkṣā Return
278 | gomeda:: parīkṣā:: bad quality Return
279 | gomeda:: medic. properties Return
280 | vaiḍūrya:: parīkṣā:: good quality Return
281 | vaiḍūrya:: parīkṣā:: bad quality Return
282 | vaiḍūrya:: medic. properties Return
283 | ratna:: śodhana Return
284 | ratna:: māraṇa Return
285 | ratna:: drāvaṇa Return
286 | pearl:: drāvaṇa Return
287 | vajra:: drāvaṇa Return
288 | vaikrānta:: drāvaṇa Return
289 | vaikrānta:: drāvaṇa Return
290 | ratna:: drāvaṇa Return
291 | drutīnāṃ dīrghakālarakṣaṇopāyaḥ Return
292 | ratna:: good properties Return
293 | gold:: subtypes Return
294 | gold:: medic. properties Return
295 | gold:: prākṛta Return
296 | gold:: sahaja Return
297 | gold:: vahnisaṃbhava Return
298 | gold:: khanija Return
299 | gold:: vedhaja Return
300 | gold:: medic. properties Return
301 | gold:: aśuddha:: medic. properties Return
302 | gold:: colouring (suvarṇasampādana) Return
303 | gold:: māraṇa Return
304 | gold:: māraṇa Return
305 | gold:: māraṇa Return
306 | gold:: drāvaṇa Return
307 | gold:: drāvaṇa Return
308 | gold:: bhasman:: medic. application Return
309 | gold:: amārita:: medic. properties Return
310 | silver:: subtypes Return
311 | silver:: sahaja Return
312 | silver:: khanija Return
313 | silver:: pādarūpya Return
314 | silver:: parīkṣā:: good quality Return
315 | silver:: parīkṣā:: bad quality Return
316 | silver:: medic. properties Return
317 | silver:: medic. properties (2) Return
318 | silver:: śodhana Return
319 | silver:: aśuddha:: medic. properties Return
320 | silver:: śodhana Return
321 | silver:: śodhana Return
322 | silver:: māraṇa Return
323 | silver:: māraṇa Return
324 | silver:: nirutthīkaraṇa Return
325 | silver:: māraṇa:: niruttha Return
326 | silver, gold:: drāvaṇa Return
327 | silver:: medic. application Return
328 | copper:: subtypes Return
329 | copper:: mleccha:: properties Return
330 | copper:: nepāla:: parīkṣā Return
331 | copper:: parīkṣā:: bad quality Return
332 | copper:: medic. properties Return
333 | copper:: aśuddha:: medic. properties Return
334 | copper:: śodhana Return
335 | copper:: śodhana Return
336 | copper:: śodhana Return
337 | copper:: śodhana Return
338 | copper:: māraṇa Return
339 | copper:: māraṇa Return
340 | copper:: māraṇa Return
341 | copper:: medic. application Return
342 | somanātha Return
343 | iron:: subtypes Return
344 | muṇḍa:: subtypes Return
345 | mṛdu:: phys. properties Return
346 | kuṇṭha:: phys. properties Return
347 | kaḍāra:: phys. properties Return
348 | muṇḍa:: medic. properties Return
349 | iron:: aśuddha:: medic. properties Return
350 | tīkṣṇaloha:: subtypes Return
351 | kharaloha:: phys. properties Return
352 | sāra Return
353 | hṛnnāla Return
354 | pogara Return
355 | vājira Return
356 | kālāyasa Return
357 | tīkṣṇaloha:: khara:: medic. properties Return
358 | kānta:: subtypes Return
359 | kānta:: subtypes:: mukha Return
360 | kānta:: subtypes:: colour Return
361 | bhrāmaka Return
362 | drāvaka Return
363 | romakānta Return
364 | kānta:: subtypes:: mukha Return
365 | kānta:: subtypes:: medic. properties Return
366 | kānta:: collecting Return
367 | kānta:: parīkṣā (?) Return
368 | kānta:: medic. properties Return
369 | iron:: śodhana Return
370 | iron:: śodhana:: giridoṣa Return
371 | iron:: śodhana:: giridoṣa Return
372 | iron:: śodhana:: giridoṣa Return
373 | iron:: māraṇa:: vāritara Return
374 | iron:: māraṇa Return
375 | tīkṣṇaloha:: māraṇa Return
376 | kānta:: medic. properties Return
377 | iron (gen.):: māraṇa Return
378 | tīkṣṇaloha:: māraṇa Return
379 | tīkṣṇaloha:: māraṇa Return
380 | iron (gen.):: māraṇa:: niruttha Return
381 | iron (gen.):: māraṇa Return
382 | iron (gen.):: māraṇa Return
383 | iron (gen.):: māraṇa Return
384 | kāntaloha:: śodhana Return
385 | iron:: māraṇa:: vāritara Return
386 | metals:: māraṇa Return
387 | iron:: mṛta:: medic. properties Return
388 | kānta:: optimal:: phys. properties Return
389 | tīkṣṇa:: drāvaṇa Return
390 | tīkṣṇa:: drāvaṇa Return
391 | kānta:: drāvaṇa Return
392 | iron (gen.):: drāvaṇa Return
393 | iron (gen.):: drāvaṇa Return
394 | iron:: aśuddha:: medic. properties Return
395 | maṇḍūra:: preparation Return
396 | maṇḍūra:: preparation Return
397 | muṇḍa:: maṇḍūra:: medic. properties Return
398 | tin:: subtypes Return
399 | khura:: mṛta:: parīkṣā Return
400 | miśraka:: phys. properties Return
401 | tin:: medic. properties Return
402 | khura:: śodhana Return
403 | miśraka:: śodhana Return
404 | metals:: śodhana Return
405 | tin:: māraṇa Return
406 | tin:: māraṇa Return
407 | tin:: māraṇa Return
408 | tin:: māraṇa Return
409 | tin:: formulations Return
410 | lead:: śuddha:: parīkṣā Return
411 | lead:: medic. properties Return
412 | lead:: śodhana Return
413 | lead:: māraṇa Return
414 | lead:: māraṇa Return
415 | lead:: māraṇa:: niruttha Return
416 | lead:: māraṇa:: niruttha Return
417 | lead:: formulations Return
418 | brass:: subtypes Return
419 | rītikā:: parīkṣā Return
420 | kākatuṇḍī:: parīkṣā Return
421 | rītikā:: medic. properties Return
422 | kākatuṇḍī:: medic. properties Return
423 | brass:: rīti:: phys. properties Return
424 | rīti:: parīkṣā:: bad quality Return
425 | rīti:: śodhana Return
426 | rīti:: māraṇa Return
427 | rīti:: māraṇa Return
428 | brass:: pittalarasāyana Return
429 | brass:: drāvaṇa Return
430 | bronze:: production Return
431 | bronze:: parīkṣā:: good quality Return
432 | bronze:: parīkṣā:: bad quality Return
433 | bronze:: medic. properties Return
434 | bronze:: śodhana Return
435 | bronze:: māraṇa:: niruttha Return
436 | bronze:: māraṇa Return
437 | vartaloha Return
438 | vartaloha:: medic. properties Return
439 | vartaloha:: śodhana Return
440 | vartaloha:: māraṇa Return
441 | mercury:: preparation with mahārasas etc. Return
442 | bhūnāga:: sattva Return
443 | bhūnāga:: sattva Return
444 | bhūnāga:: mudrikā (?) Return
445 | tailapātana Return
446 | tailapātana Return
447 | taila:: pātana Return
448 | taila:: pātana Return
449 | taila:: viṣamuṣṭi Return
450 | taila:: jaipāla Return
451 | taila:: vākucī Return
452 | taila:: pātana Return
453 | uparasa Return
454 | mahārasa Return
455 | sieve Return
456 | sieve:: v.2 Return
457 | sieve:: kuṇḍalī Return
458 | śikhitra, śarkarā Return
459 | charcoal Return
460 | charcoal:: kokila Return
461 | dried cowdung Return
462 | bottle Return
463 | caṣakaparyāyāḥ Return
464 | dhanvantaribhāga Return
465 | rudrabhāga (Def.) Return
466 | viśvāsaghātaka (bad physician/alchemist) Return
467 | kajjalī Return
468 | rasapaṅka Return
469 | piṣṭī (1) Return
470 | piṣṭī (2) Return
471 | pātanapiṣṭī Return
472 | kṛṣṭī Return
473 | varalohakam Return
474 | hemaraktī Return
475 | tāraraktī Return
476 | dala Return
477 | śulbanāga Return
478 | piñjarī Return
479 | candrārka Return
480 | nirvāpaṇam Return
481 | vāritaram Return
482 | rekhapūrṇa Return
483 | apunarbhava Return
484 | ūnama, uttama Return
485 | nirutthāpunarbhava Return
486 | bīja Return
487 | uttaraṇa Return
488 | tāḍana Return
489 | dhānyābhra Return
490 | sattva Return
491 | (eka)kolīsaka Return
492 | passendes Holz für Holzkohle Return
493 | hiṅgulākṛṣṭa Return
494 | ghoṣākṛṣṭa Return
495 | varanāga Return
496 | utthāpana Return
497 | ḍhālana Return
498 | capala aus Blei Return
499 | capala aus Zinn Return
500 | capala fṃr rasabandha Return
501 | dhauta Return
502 | dvaṃdvāna Return
503 | bhañjinī Return
504 | cullakā Return
505 | pataṃgīrāga Return
506 | āvāpa, pratīvāpa, ācchādana Return
507 | abhiṣeka Return
508 | nirvāpa Return
509 | Zeitpunkt fṃr āvāpa usw. Return
510 | śuddhāvarta Return
511 | bījāvarta Return
512 | svaṅgaśītala Return
513 | bahiḥśīta Return
514 | svedana Return
515 | mardana Return
516 | mūrchana Return
517 | utthāpana Return
518 | naṣṭapiṣṭi Return
519 | pātana Return
520 | rodhana Return
521 | niyamana Return
522 | dīpana Return
523 | grāsamāna Return
524 | jāraṇā Return
525 | jāraṇa:: subtypes:: grāsa, ... Return
526 | nirmukhajāraṇā Return
527 | bīja (def.) Return
528 | samukhajāraṇā Return
529 | samukharasa/-jāraṇā Return
530 | rākṣasavaktravat Return
531 | cāraṇā Return
532 | garbhadruti Return
533 | bāhyadruti Return
534 | druti (substance) Return
535 | druti (process) Return
536 | jāraṇā (saṃskāra) Return
537 | viḍa Return
538 | rañjana Return
539 | sāraṇā Return
540 | vedha Return
541 | vedhabhedāḥ Return
542 | lepavedha Return
543 | kṣepavedha Return
544 | kuntavedha Return
545 | dhūmavedha Return
546 | śabdavedha Return
547 | udghāṭana Return
548 | svedana Return
549 | saṃnyāsa Return
550 | svedanasaṃnyāsaguṇāḥ Return
551 | yantra:: nirukti Return
552 | dolāyantra Return
553 | svedanīyantra Return
554 | pātanāyantra Return
555 | adhaḥpātanayantra Return
556 | kacchapayantra Return
557 | dīpikāyantra Return
558 | ḍekīyantra Return
559 | jāraṇāyantra Return
560 | jāraṇāyantra (2) Return
561 | vidyādharayantra Return
562 | somānalayantra Return
563 | garbhayantra Return
564 | haṃsapāka Return
565 | vālukāyantra Return
566 | vālukāyantra (2) Return
567 | lavaṇayantra (1) Return
568 | lavaṇayantra (2) Return
569 | nālikāyantra Return
570 | bhūdharayantra Return
571 | puṭayantra Return
572 | koṣṭhīyantra Return
573 | valabhīyantra Return
574 | tiryakpātanayantra Return
575 | pālikāyantra Return
576 | ghaṭayantra Return
577 | iṣṭikāyantra Return
578 | hiṅgulākṛṣṭividyādharayantra Return
579 | ḍamaruyantra Return
580 | nābhiyantra Return
581 | (ins.) toyamṛd Return
582 | (ins.) vahnimṛd Return
583 | Fortsetzung: nābhiyantra Return
584 | grastayantra Return
585 | sthālīyantra Return
586 | dhūpayantra Return
587 | kandukayantra (1) Return
588 | kandukayantra (2) Return
589 | khalva:: grindstone Return
590 | khalva:: pestle Return
591 | khalva:: subtypes Return
592 | khalva:: ardhacandra Return
593 | khalva (2) Return
594 | taptakhalva Return
595 | crucible:: synonyms Return
596 | crucible:: nirukti Return
597 | crucible:: material Return
598 | saṃdhilepa Return
599 | Ton/Lehm fṃr Tiegel Return
600 | vajramūṣā Return
601 | yogamūṣā Return
602 | vajradrāvaṇikamūṣā Return
603 | gāramūṣā Return
604 | varamūṣā Return
605 | varṇamūṣā Return
606 | rūpyamūṣā Return
607 | viḍamūṣā Return
608 | vajradrāvaṇikamūṣā (2) Return
609 | mūṣāpyāyana Return
610 | vṛntākamūṣā Return
611 | gostanamūṣā Return
612 | mallamūṣā Return
613 | pakvamūṣā Return
614 | golamūṣā Return
615 | mahāmūṣā Return
616 | maṇḍūkamūṣā Return
617 | mūsala-/muśalamūṣā Return
618 | koṣṭhī (general definition) Return
619 | aṅgārakoṣṭhī Return
620 | pātālakoṣṭhī Return
621 | gārakoṣṭhī Return
622 | vaṅkanāla Return
623 | mūṣākoṣṭhī/tiryakpradhamanakoṣṭhī Return
624 | puṭa Return
625 | mahāpuṭa Return
626 | gajapuṭa Return
627 | vārāhapuṭa Return
628 | kukkuṭapuṭa Return
629 | kapotapuṭa Return
630 | govara Return
631 | govarapuṭa Return
632 | bhāṇḍapuṭa Return
633 | vālukāpuṭa Return
634 | bhūdharapuṭa Return
635 | lāvakapuṭa Return
636 | puṭa:: default dimensions Return
637 | synonyms for upala Return
638 | (a-)kṛtrimalohāni Return
639 | ṣaḍlavaṇa Return
640 | kṣāratraya Return
641 | kṣārapañcaka Return
642 | madhuratraya Return
643 | oil:: for saṃskāras Return
644 | vasāvarga Return
645 | mūtravarga Return
646 | pañcamāhiṣa Return
647 | chāgalapañcaka Return
648 | amlavarga Return
649 | amlavarga:: use Return
650 | amlapañcaka Return
651 | pañcamṛttikā Return
652 | viṣavarga Return
653 | upaviṣa Return
654 | dugdhavarga Return
655 | viṣṭhāvarga Return
656 | viḍvarga:: use Return
657 | raktavarga Return
658 | pītavarga Return
659 | śvetavarga Return
660 | kṛṣṇavarga Return
661 | rañjana with colouring vargas Return
662 | śodhanīyavarga Return
663 | varga:: removing hardness of metals Return
664 | varga:: melting of metals Return
665 | weight units Return
666 | weight units Return
667 | karṣa:: synonyms Return
668 | pala:: synonyms Return
669 | 18 saṃskāras Return
670 | mercury:: properties during saṃskāras Return
671 | tridoṣa Return
672 | yaugikadoṣāḥ Return
673 | aupādhikāḥ =kañcukāḥ Return
674 | saptakañcukanāmāni Return
675 | kañcukas:: medic. symptoms Return
676 | saṃskāras:: default weights Return
677 | 1. svedana Return
678 | 2. mardana Return
679 | 3. mūrchana Return
680 | saṃskāra:: utthāpana Return
681 | saṃskāra:: pātana Return
682 | saṃskāra:: ūrdhva-, adhaḥpātana Return
683 | saṃskāra:: adhaḥpātana Return
684 | saṃskāra:: pātana Return
685 | saṃskāra:: adhaḥpātana Return
686 | saṃskāra:: tiryakpātana Return
687 | saṃskāra:: nirodhana Return
688 | saṃskāra:: niyamana Return
689 | saṃskāra:: niyamana Return
690 | saṃskāra:: dīpana Return
691 | saṃskāra:: dīpana Return
692 | rasamūlikās Return
693 | mercury:: bandhana:: introd. Return
694 | bandhana:: subtypes Return
695 | bandhana:: haṭha Return
696 | bandhana:: āroṭa Return
697 | ābhāsabandha Return
698 | kriyāhīna Return
699 | piṣṭikābandha Return
700 | kṣārabandha Return
701 | khoṭabandha Return
702 | poṭabandha Return
703 | kalkabandha Return
704 | kajjalībandha Return
705 | sajīva Return
706 | nirjīva Return
707 | nirbīja Return
708 | sabījabandhana Return
709 | śṛṅkhalābandha Return
710 | drutibandha Return
711 | bālabandha Return
712 | kumārabandha Return
713 | taruṇabandha Return
714 | vṛddhabandha Return
715 | mūrtibandha Return
716 | jalabandha Return
717 | agnibandha Return
718 | mūrchana Return
719 | mahābandha Return
720 | jalūkābandha Return
721 | jalūkābandha Return
722 | jalūkābandha Return
723 | jalūkābandha Return
724 | jalūkābandha Return
725 | jalūkabandha Return
726 | jalūkabandha Return
727 | jalūkabandha Return
728 | madanavalaya Return
729 | madanavalaya Return
730 | mercury:: māraṇa Return
731 | mercury:: māraṇa Return
732 | mercury:: māraṇa Return
733 | mercury:: māraṇa Return
734 | mercury:: māraṇa Return
735 | mercury:: māraṇa Return
736 | mercury:: māraṇa Return
737 | mercury:: māraṇa Return
738 | rasa:: bhasma:: sevana Return
739 | kakārādigaṇa Return
740 | kakārādigaṇa Return
741 | parpaṭī:: production Return
742 | rājamṛgāṅkarasaḥ Return
743 | śaṅkheśvararasaḥ Return
744 | mṛgāṅkapoṭalīrasaḥ Return
745 | hemagarbhapaṭolīrasaḥ Return
746 | pañcāmṛtarasaḥ Return
747 | kṣayaśāmakarasaḥ Return
748 | lokanātharasaḥ Return
749 | vaidyanātharasaḥ Return
750 | lokanātharasaḥ Return
751 | prāṇanātharasaḥ Return
752 | vajrarasaḥ Return
753 | mahāvīrarasaḥ Return
754 | sāṃānyopāyaḥ Return
755 | tṛṣṇāhararasaḥ Return
756 | rājāvartarasaḥ Return
757 | bhairavanāthī pañcāmṛtaparpaṭī Return
758 | athārśaḥ Return
759 | arśaḥkuṭhārarasaḥ Return
760 | sarvalokāśrayarasaḥ Return
761 | arśoghnavaṭaka Return
762 | arśoghnī vaṭikā Return
763 | mūlakuṭhārarasaḥ Return
764 | kanakasundararasaḥ Return
765 | arkeśaḥ Return
766 | tīkṣṇamukharasaḥ Return
767 | arśaḥkuṭhārarasaḥ Return
768 | trailokyatilakarasaḥ Return
769 | sāmānyopacāraḥ Return
770 | sāmānyalepaḥ Return
771 | atisāraḥ Return
772 | dardurarasaḥ Return
773 | sudhāsārarasaḥ Return
774 | rasottamaḥ Return
775 | lokeśvararasaḥ Return
776 | lokanātharasaḥ Return
777 | ṣaṇniṣkatailam Return
778 | saṃgrahaṇī Return
779 | vajrakapāṭarasaḥ Return
780 | agnikumārarasaḥ Return
781 | grahaṇīhararasaḥ Return
782 | laghusiddhābhrakarasaḥ Return
783 | sarvarogarasaḥ Return
784 | grahaṇīgajakesarīrasaḥ Return
785 | śīghraprabhāvarasaḥ Return
786 | poṭalīrasaḥ Return
787 | vahnijvālāvaṭīrasaḥ Return
788 | vajradhararasaḥ Return
789 | grahaṇīkapāṭarasaḥ Return
790 | sauvarcalādicūrṇam Return
791 | mustādicūrṇam Return
792 | ajīrṇam Return
793 | ajīrṇakaṇṭakarasaḥ Return
794 | vidhvaṃsarasaḥ Return
795 | viṣūcīvijayarasaḥ Return
796 | agnikumārarasaḥ Return
797 | vaḍabāgnirasaḥ Return
798 | vaḍavāmukhī guṭī Return
799 | kravyādarasaḥ Return
800 | rājaśekharavaṭī Return
801 | agnikumārarasaḥ Return
802 | amṛtavaṭī Return
803 | rākṣasanāmā rasaḥ Return
804 | jīvanāmā rasaḥ Return
805 | vaḍavānalarasaḥ Return
806 | agnijananī vaṭī Return
807 | sarvarogāntakā vaṭī Return
808 | sāmānyopāyaḥ Return
809 | atha mūtrakṛcchrāśmaryādicikitsanam Return
810 | pāṣāṇabhedīrasaḥ Return
811 | vv.17.5-8 to be added Return
812 | dvitīyaḥ pāṣāṇabhedīrasaḥ Return
813 | trivikramarasaḥ Return
814 | ānandabhairavīvaṭī Return
815 | sāmānyopāyaḥ Return
816 | laghulokeśvararasaḥ Return
817 | vv.17.22-24 to be added Return
818 | prameha Return
819 | vv.17.28-29 to be added Return
820 | guḍamārkaṇḍī Return
821 | vv.17.31-21.194 to be added Return
822 | jayasundararasa Return
823 | ratnabhāgottararasa Return
824 | cakribandharasa Return
825 | vv.22.29-30.138 to be added Return